1. Taittiriyopanishad Bhashya Gujarati

. SHRÎ SHANKARÂCHÂRYA'S

TAITTIRIYOPANISHAD-

BHASHYA

WITH

THE GLOSS OF ÂNANDAGIRI, DIPIKÂ OF SHANKARÂNANDA, AND TAITTIRÎVAKA-VIDVÂPRAKÂSHA OFVDVARNYA

EDITED AND ANNOLATED-BY DINKER VISHNU GOKNALE, B.(

Printed and Published at THE GUJARATI PRINTING PRESS! by Manilal Itcharam Desai No. 8, SASSOON BUILDINGS, CIRCLE, FORT, BOMBAY.

1914

All rights reserved

श्रीमच्छंकराचार्यकृतं

तैत्तिरीयोपनिषद्धाष्यम्

श्रीमदानन्दगिरि-शंकरानन्द-विद्यारण्यकृत- टिप्पण-दीपिका-तैत्तिरीयकविद्या प्रकाशसहितम्

दिनकर विष्णु गोखले, बी.ए.,र इत्यनेन परिष्कृतं संशोधितं च

मुंबय्यां

कोट सासुनबिल्डिंग नं. ८ 'मणिलाल इच्छाराम देशाई' इत्यनेन स्वीये 'गुजराती' सुद्रणयन्त्रालये मुद्रयित्वा तत्रैव प्रकाशितम्।

संवत् १९७ ताब्दा: १९१४

अस्य सर्वेऽधिकारा: स्वायत्तीकृताः ।

PREFACE

संसाराध्वनि तापभानुकिरणप्रोभ्द्ूतदाहव्यथा- खिन्नानां जलकांक्षया मरुभुवि भ्रान्त्या परिभ्राम्यताम्। अत्यासन्नसुधाम्बुधिं सुखकरं ब्रह्माद्वयं दर्शय- न्त्येषा शंकरभारती विजयते निर्वाणसंदायिनी॥

A The present edition is the outcome of a careful collation of the following printed editions and MSS :- (1) Calcutta Edition-very inaccurate. (2) Benares Edition-fairly correct. (3) Anandashrama Edition-very incorrect. (4) MS. of Bhâshya only-tolerably accurate. (5) MS. of Bhashya only-most incorrect and wholly unre- liable. (6). MS. of Bhâshya with the gloss of Anandagiri-fairly accurate. (7) MS. of Shankarânanda-Dîpikâ only All the above four MSS were procured from the Deccan College Library for this edition. (8) MS. of Bhâshya and the gloss procured by Mr. Mahâdeo Shâstri Bâkre-fairly accurate. (9) Bhâshya only, belonging to the Gujarati Press Library- first page wanting. (10) MS. of Anubhutiprakasha-my own. The text of this edition has been arrived at by an ecclectic process which the several MSS. derived as they are from different sources, have enabled me to carry on. No single printed edtition or MS. out of these is quite free from a number of serious blunders of some kind or other. The

ii

Shri Vâni Vilas Press edition of this Upanishad was received only after half the work had been printed. An excellent edition of the Bhashya with Vanamala Tika was received after the whole work had been printed. All the important readings and correc- tions suggested by these two are given in the accompanying list of Variæ Lectiones and Corrigenda. In the extant editions the text of the Bhâshya has been dis- figured by typographical errors, by insertion of words, phrases, and sentences where they ought not to be, and by omission of those that are necessary. An ordinary Sanskrit scholar may make his way through some of the errors with the help of the two glosses of Ânandagiri, one on the Bhsahya itself and another on Sureshwaracharya's Vârtika on the Bhâshya, but not through others which render the Bhâshya quite unintelligible even to a very erudite Sanskrit scholar. These defects I have tried to remove. I have given only those readings that yield some good meaning or at least are not absurd. A special feature of this edition is the innovation introduced in regard to two or three matters. In none of the editions obove referred to, is there any attempt made at punctuation or division of the text of the Bhashya into paragraphs on a sound principle. In the present edition special attention has been paid to punctuation. The text of the Bhâshya has also been divided into paragraphs. Page headings and marginalia have been freely inserted. The student will find all these of great help in understanding the Bhâshya and following the line of argument through the several stages. Another special feature of this edition is that here, for the first time, the quotations-numbering about 300 are plainly marked and their sources indicated. All but 8 or9 have been traced and verified. "Only quotation hunters will rightly appreciate the immense labour and research which it implies"! I have also included in this edition, in convenient sections, the Taittiriyakavidyprakâsha from Vidyâranya's Anubhutiprakâsha,

iii

an excellent summary of the Bhashya. At the end will be found Shankarânanda-Dipikâ which is a running commentary in easy and plain language, on the Upanishad. In composing the notes I have of course had a great mass of material to draw upon in the works of Sureshwaracharya and Vidyaranya who have commented upon the Bhashya and the Upanishad. For help, indeed, in certain classes of detail difficul- ties, I have had most often to tur to other authorities; but no other works have I found so fertile in philosophical suggestions. These suggestions, I would remark, are to be found in unobtrusive notes, as well as in marginal headings. I have gleaned these sheafs from my own field of labour with a view that they may be of some use to general readers and students of the Bhâshya. My debts to these classical authors I have tried to acknowledge in all cases as they were contracted; but it may well be that, in annotating an Upanishad on the subject matter of which there are so many commentators, I may have sometimes put down, from ignorance or forgetfulness, as my own, what ought to have been credited to another. Though the subject of interpollations, dislocations, duplicate passages, and different readings would be a matter of extraordi- nary philological interest to some scholars, it would be beside the aim of the notes as concerned with the philosophical doctrine of the Upanishad. In the first appendix will be found verses from the Súta- Samhitâ on the use and value of the different systems of religion and philosophy in different stages of intellectual and moral progress of man. In the second appendix will be found an inner harmony of the several antagonistic systems. The index added at the end does not profess to be exhaustive. It is designed mainly to help the student by bringing together some of the more important topics.

iv My best thanks are due to my friend Mr. Ambalal M. Engineer, B. A., LL. B., forjhis invaluable help in correcting and punctuating the text, in collating some mss., and in preparing the index &c. * I am also grateful to Mr. Daji Sahib Khare, B. A., LL. B., for giving me facilities to get some valuable reference books. I am indebted also to my friends Mr. Tansukharam S. Tripathi, B. A., Mr. Hiralal B. Shroff, B. A. and Mr. Keshavji Nursy for lending me some valuable Sanskrit books. B

The Taittiriya Upanishad is so called because of the recension (Shakha) of the Krishna-Yajurveda to which it belongs. It is one of the most popular and best known of the classical Upanishads. It enjoys this popularity and high importance, first because, it alone treats, among other things, of the five Koshas (sheaths or vestures of the self); secondly, because of its grand moral and spiritual philosophy. As the doctrine of the Koshas is the pivotal doctrine of the Vedanta on its theoretical as well as its practical side, students should thoroughly understand it before proceeding further in their Vedant study. The late Prof. Max Muller (Vide his Vedanta Philosophy, p. 35) remarks that in this Taittiriya Upanishad "the uniform purpose running through all of them (the Upanishads), was clearly brought out, and a system of philosophy was erected out of such diverse materials, which is not only perfectly coherent, but quite clear and distinct on almost every point of doctrine." C

No philosophy, ancient or modern, can be said to come within a measurable distance of Shri Shankarachârya's. All of them are confined in space and time to the sciences; while Shri Shankaracharya's is bounded on the one hand only by Infinity, and on the other only by Eternity. Instead of speaking in superlative language concerning the

v

grandeur and the beauty of the Adwaita System, we must, by diligent industry and by transparent sincerity, seek to make that system our own. Abundant will be our reward. A true conception of the Universe and of our relations to it; a larger conception of Life, and a nobler conception of the duties which that Life in- volves; a pure source of happiness and a firm basis for that morality without which happiness is impossible: these are among the benefits that will be bestowed upon our study. It must, however, be confessed that the study of Adwaita philosophy is certainly not an easy one. It demands a grasp of thought and a closeness of attention which cannot be acquired without sustained effort. Readers whose time for contemplation is very limited, or who are deeply absorbed in worldly affairs, may, therefore, be excused when they fail to master its principles. The inexcusable offence is that so many persons presume to pronounce judgment on a matter which they do neither take pains to understand nor have the capacity to understand. That critics of this order are pretty numerous, current literature affords overwhelming evidence. The philosophy of Shri Shankara has, no doubt, exerted a vast influence on the progress of thought, and especially on the development of Indian philosophy. But it is not at present as popular as some dualistic philosophies. Of the many men one meets who have studied Shri Shankar's philosophy as part of their University course, one finds many who admit that they never understand him, or who say that they think his theories attractive but quite untenable, or who regard the whole system as absurd; but one rarely finds one who is heart and soul and without any re- servation an Adwaitin, a follower of Shri Shankar, ready to devote his whole life to the thorough study of his grand Bhashyas. But we can hardly keep out of the way of Dualists. The reason liesin the fact that Shri Shankar's philosophy which is difficult to understand, does not readily lend itself to any mis-interpretation that is likely to be attractive. The study of Shri Shankar's philosophy could hardly lead any one to accept conclusions from his writings which are not

vì

excellent so far as they go. Shri Shankar misunderstood is repellent; and partial understanding does not, merely because partial, lead one to adopt an attitude of mind the very reverse of what Shri Shankar intended. Dualistic philosophers, on the other hand, are still more difficult to understand, because of their want of consistency and logic, but misunderstanding is quite easy and unfortunately most attractive. A person has only to assent to the platitude that there are two sides of every question as there are to a railway- station to be delighted to find he is a philosopher and a very broad- minded scholar. If we wish to understand Shri Shankar's philo- sophy we must go straight to the fountain-head, think out, and ponder over all he has so say, and never to turn aside or be influ- enced by criticism from however exalted a quarter it may come, until we have formed our opinion on the meaning and contents of the work by original study. Criticisms come afterwards, and the more of them the better, especially if they proceed from all points of the intellectual compass. We should keep an open mind and let them confirm, modify, or reverse our opinion as the case may be. But we must read the original first. The majority of the people, if they read at all especially such works as Shri Shankar's, read the criticisms first, form their faith second-hand, and never really reach the point of original perusal. Those that study the Vedanta with the mere idea of criticising its teachings, only look at the apparent superficial discrepancies that they meet at the outset, and condemn the whole system. From them the truths of Vedanta will ever remain hidden; for, they only see in it what they only wish to see, and hence make no progress in understanding the deeper truths. It is only such persons that criticise the Vedanta so freely; and, generally speaking, the greater the ignorance of the subject the louder and more incisive is the criticism. These critical sciolists go to the fountain-head of wisdom, but without drinking of it, pick up only the pebbles and stones scattered near it. The perverse misrepresentations of controversialists have been such as would drive an advocate to despair, unless he were inspired

vii

by an intense love of his subject and a profound regard for the honour of Shri Shankarachârya. When we hear writers of repute confounding pantheism, idealism, realism, monism, nihilism and other isms with Shri Shankarâchârya's Vedanta, it is certainly in- cumbent on those who value the truth to come forward and put these purblind babblers in the right. Many European and a few Indian critics of the Vedanta philosophy express themselves as fully convinced that it is pan- theistic. And yet, in reality, such is by no means the truth. For Pantheism is defined as "the doctrine that the Universe taken or conceived of as a whole is God, or the doctrine that there is no God but the combined forces and laws which are manifested in the existing Universe." It is plain that the Vedanta never denies the existence of God. It holds that while the idea of a God separate from man, regarded as an object of veneration and love, is not a contradiction of the real truth yet it represents want of ability to perceive that truth in its reality, and says that the highest truth is reached when we are able to see one only, not God and nature, but God, and God alone. It does not say that the combined forces and laws which are manifested in the existing Universe go to make up the conception God. Then what does the Vedanta mean, when it says that we should see God in everything? The whole difference lies in one word. Where the Pantheist sees nature as God, the Vedantist sees God in nature. So long as we look upon tree as tree, it is nothing more than a tree; but when we dive deep, leaving the name and form behind, and try to realise the inner essence of the tree, we see nothing but God. All the differences in the world are differences of "time, space, and causality" (देश-काल-निमित्तानि) or of 'names and forms' (9); and that these 'names and forms,' or 'time, space, and causality' are, deeply con- sidered, but forms of the mind, i. e., appearances or pictures projected by the mind; and when the mind is purified, subdued,

viii

and at rest, the inner unity, the ultimate substratum of this phenomenal universe reveals itself. The Vedantist sees that Nature, by itself, can not exist one moment. He sees further that the assertion of an independant Infinite and a dependent Universe contains a grave contradiction, for that finite Universe will itself limit the Infinite. It is insufficient to say that God, being infinite, holds in his hand this power of self-limitation, for that would in- troduce into the Infinite two irreconcilable elements, an uncon- ditioned element (if that were possible) and a conditioned element. Consequently God can not be Nature, or to put it more clearly, Nature can not express God. But by withdrawing within ourselves and from Nature, that which we saw as Nature we see anew as God. We are enabled to look through the veil which we ourselves have cast over the reality, and the veil disappearing reveals the God within. The difference between the Vedanta and Pantheism may be thus summed up. According to Pantheism, God is the sum or totality of phenomena; while according to the Vedanta God is the under- lying essence of phenomena which are but the result of name and form superimposed upon the essence .* Again we can nevert know the Absolute; if we could, it would cease to be the Absolute. What then can we do? We can realize that we are the Absolute, that the very idea of the Infinite precludes a second. Then it must follow this Universe must also be that Absolute. Obviously it is so, but-and here the Vedanta is saved from degenerating into Pantheism-this Universe is not as it appears to us. It exists (therefore the Vedanta is not Idealism), but not as we know it.

• अतो नामरूपे सर्वावस्थे ब्रह्मणैवाSSत्मवती, न ब्रह्म तदात्मकम्। ते तत्प्रत्याख्याने न स्त एवेति तदात्मके उच्येते। ताभ्यां चोपाधिभ्यां ज्ञातृश्ञेयज्ञानशब्दार्थादिसरवसंव्यवहारभाग्ब्रह्म। तै. उ. भाष्ये. पृ. ८८. (Therefore name and form in all their variety have their being only in Brah- man. Brahman's being is not in them. They have no being when Brahman's existence is denied, and are, therefore, said to have their being in It. It is through these Upadhis (of name and form) that Brahman is manifested to us as all categories of being-as the Knower, as the objects Known, as Knowledge, as words, as objects.) + अदृश्यम्

ix

The idea that there are differentiations and consequently imper- fections, is a Superimposition caused by Ignorance, but still there is a reality upon which these mistaken notions appear. Therefore, again, the Vedanta is neither Realism, nor Idealism, and yet either of these is explicable in the light of the Vedanta that there is a reality which appears as material and yet is not material. In that appearance is all that is true of Realism. In the statement that given an Infinite there also can not be a Finite lies all that is true of Idealism. But above and beyond both of these is the truth, the reality, which is neither material nor immaterial but contains within itself all that is true of either. When the Vedanta says that knowledge leads to liberation, to self-realisation, know- ledge is not simply theoretical and speculative regarding the relation of the Atman to experience and nature, but practical in- tuitive knowledge* gained by means of Shravana, Manana, and Nididhyasana, through the fourfold probationary processes of Viveka, Vairagya, Sadhana-Sampatti, and Mumukshutva.t Philosophy in the West is mainly an intellectual synthesis, purely a thing of intellect. Being dominated by purely speculative or theoretical considerations out of a passion for unification and systematization, it affords wonderful insight into the workings of nature, but lacks the power for guidance in our journey through this valley of the shadow of death. The greatness and glory of the Vedanta philosophy consists in the fact that it aims not merely at insight but at conduct guided by insight or at the wise conduct of life with a view to spiritual progress and realisation. From the very first, the Vedanta philosophy has drawn close to the heart of Life and seen clearly what man's existence, hopes, and destiny are, Its dominant note has always been emancipation, liberation, free- dom, and not merely an intellectual understanding of the Uni- * अवगतिपर्यन्तं ज्ञानम्-ब्र. सू. भाष्ये. १.१.१ न केवलं ज्ञानमिष्यते, किन्त्ववगतिं साक्षात्कारं नुरवित्-भामती. १.१.१ आवरणनिवृत्तिरूपाभिव्यक्तिमच्वैतन्यमवगतिः ।-रतप्रभा. + तस्माद्ययोक्तसाधनसंपत्त्यनन्तरं ब्रह्मजिज्ञासा कर्तव्या। ब्र. मू. भाष्ये.१.१.१.

verse. The burden of the Western philosophy is what is mentally unintelligible and that of the Vedanta philosophy is what is prac- tically unbearable. But to call Vedanta a dismal system preaching from beginning to end, the dreary gospel of despair and disap- pointment is extremely one-sided and does not touch its essential features. It is, no doubt, true that the note of pessimism is clearly audible in the system but it disappears altogether and gives place to sublime optimism in the region of the higher spiritual synthesis of the Universe taught in the Vedanta. As Swâmi Vivekânanda puts it :- "The Vedanta system begins with tremendous pessimism and ends with real optimism. We deny the sense-optimism, but assert the real optimism. Real happiness is not in the senses, but above the senses; and it is in every man. The sort of optimism which we see in the world is what will lead to ruin through the senses. Abnegation has the greatest importance in our philosophy. Nega- tion implies affirmation of the real Self. Vedanta is pessimistic so far as it negates the world of the senses, but it is optimistic in its assertion of the real world." Schopenhauer who has frequently and handsomely avowed his obligations to the Upanishads which he unhesitatingly calls Sacred, says :- "In the whole world there is no study so beneficial and so elevating as that of the Upanishads. It has been the solace of my life, it will be the solace of my death." Prof. Max-Muller says :- "Indian philosophy contains no outery against divine injustice, and in no way encourages suicidal expe- dients. They would, in fact, be of no avail, because, according to Indian views, the same troubles and the same problems would have to be faced again and again in another life. Considering that the aim of all Indian philosophy was the removal of suffering, which was caused by nescience, and the attainment of the highest happiness, which was produced by knowledge, we should have more right to call it eudœmonistic than pessimistic." The spiritual life, in the words of Prof. Royce, is not a gentle or an easy thing. It is, indeed, through and through and forever paradoxical, earnest, enduring, toilsome; yes, if you like, painfully

xi

tragic. Whoever hopes to find it anything else, either now or in some far-off heaven, hopes unquestionably in vain. If that is pessi- mism,-and in one sense, namely, in the sense in which many tender but thoughtless souls have used the phrase, it is pessimism, being opposed, to the gentle and optimistic hopes of such,-then a Vedan- tist has never been optimistic in that sense, but a maintainer of the sterner view that life is forever tragic. But a Vedantist does not stop here; he goes further and says-Only spirituality consists in being heroic enough to accept the tragedy of existence, and to glory in the strength wherewith it is given to the true lords of life, to conquer this tragedy, and to make their world after all divine .* The doctrine of Maya, which is so highly abstruse and hence apt to be misunderstood and miscriticised, and which has, indeed, been called the weak point of the Vedanta is the pivotal principle of the Adwaita philosophy-the final pronouncement of Indian specu- lation on the conception of Reality and Appearance. It is now beginning to be understood and appreciated in the West in the light of the teachings of Kant and Schopenhauer. Carlyle writes, "Thisso solid seeming world after all is but an air-image over Me, the only reality: and nature with its thousandfold productions and destruc- tion but the reflex of our inward force, the fantasy of our dream." "All visible things are emblems. What thou seest is not there on its own account; strictly speaking is not there at all. Matter exists only spiritually, and to represent some idea and body it forth." Dr. Deussen once wrote as follows :- "Whatever may or may not be the opinion of * * * the greatest truth of all the Indian philosophy is that this world is Maya,-a mere illusion. It agrees wonderfully with the best that Occidental philosophy has produced. Râmânuja and others are unworthy accomodations to the empirical standpoint." These are the words of a great man who has devoted his life to the study of this philosophy.

• विद्वान्न बिभेति कुतश्चन (तै. उ. २.९), अभयं प्रतिष्ठां विन्दते (तै. उ.२.७.), अहं विश्वं भुवनमभ्यभवाम् (तै. उ.३.१०). cf. भ. गी. २. १४-१५.

xii

The Vedanta says that the world is a mere dream, implying thereby that it has no real and permanent existence. The very same truth has been established, though by a different method, in modern times. Kant has proved that the whole world is contained within these three forms of thought, viz, time, space, and causality. A thing must exist in time and space, and must be the cause or effect of some other thing. These are, therefore, the three ulti- mate categories to which all the phenomena of the world could be reduced. Now, time, space, and causality had been considered by all philosophers before Kant to have an objective existence. But Kant detected the fallacy of this position, and proved that time, space, and causality are merely the subjective forms of the intellect (sfafauiu), that is, they exist only in the mind. And he came to the curious conclusion that we can never know things as they really are in themselves, because of our own intellects which build up mask after mask, veil after veil, between us and the objects, if such there be which we are trying to behold in the white light of truth. So that, to know anything as it is,-the thing-in-itself as Kant called it,-we must take it out of time, out of space and away from theidea of causality; and what is left, if any- thing is left, is the thing-in-itself. Kant supposed that the thing left after this triple unveiling would be what we call Force; though what Force is, is one of those things nobody knows. So argued Kant. He believed to have thereby overthrown Metaphysics for ever. Then comes the vital contribution of Schopenhauer to Ger- man philosophy. We can not conceive Force or the Thing-in- itself; but that does not matter, for we are that Force, that Thing- in-itself. The will in us is the Thing-in-itself, the Reality, the Force behind phenomena, and it is the passage of the will through the triple prison of the intellect, with its three sides-time, space, and causality-that gives rise to the many coloured world. Dr. Deussen writes :- "No sculptor's chisel, no poet's hymn can worthily celebrate him (Schopenhauer) for it." (P. 97). Mr.

xiii

Charles Johnston writes :- "Now here comes in the moral of the tale. It is axiomatic-at least with the modern Europeans,-that modern Europeans are the most important and admirable persons in the world; that their achievments are to the achievements of of other folk as wine is to water, as sunlight to moonlight. It is instructive, therefore, for us to learn that the last and highest achievement of the best intellect of modern Europe, and the only achievement which is the outcome of pure reason and serious thought, brings us exactly to where we were in the old Indian days, when silver-tongued Shankara taught the final lessons of the Vedanta.philosophy. Every conclusion, even the very phrases of our best modern thought, have their counterparts in that great teacher's work, and we are constrained to say, the Indian expres- sion of the ultimate truth has a far finer quality of style than the . modern, for Shankara says, the last reality is, not the reverted Will-toward-life or some hypothetical Force, but our own inmost and eternal selves; and we can easily see how much higher an expression, from the point of view of power and beauty, Shankar's is than Kant's or Schopenhauer's."

If the phenomenal knowledge that comes to us through the senses tends to withdraw us from the search for the underlying principles of existence, we may well term this phenomenal know- ledge Avidyâ-Ignorance, not because it is valueless in itself, but because of its self-centering hostility to the higher kind of know- ledge. The Vedantin confines his attention to the highest pro- blems of life; and views with disfavour whatever tends to obscure the philosophic vision. And the phenomenon has this tendency, and receives hence such names as Avidya, illusion, &c. The absolute superiority of philosophy, if once admitted, justifies fully the language adopted by the Vedantin in respect of the material concerns of life. These concerns are paramount, it is true, to physical science and to us as worldly men. But this is no reason why we should forget that the concerns of science are after

xiv

all subordinate to the higher concerns of philosophy. Prof. Huxley in a remarkable passage says :- "The student of nature, who starts from the axiom of the universality of the law of causation, can not refuse to admit an eternal existence; if he admits the conservation of energy, if he admits the existence of immaterial phenomena in the form of consciousness, he must admit the possibility, at any rate, of an eternal series of such phenomena; and, if his studies have not been barren of the best fruit of the investigation of nature, he will have enough sense to see that when Spinoza says, 'by God we understand an absolute, infinite Being, this is an unchangeable Essence, with infinite attributes,' the God so conceived is one that only a very great fool would deny, even in his heart. Physical science is as little Atheistic as it is Materialistic." Vedanta is charged with fostering inaction, fatalism, leading finally to Nihilism. Such objections are simply due to misunder- standing or ignorance of what Shri Shankar has written. "All empiric action is true, so long as the knowledge of the Self is not reached, just as is the action in dreams before awaking takes place. As long in fact as the knowledge of Unity with the true Self is not reached, one does not have a consciousness of the unreality of the procedure connected with standards and objects of knowledge and fruits of works, but every creature, under a designation of "I' and 'mine,' mistakes mere transformations for the Self and for the characteristics of the Self, and on the other hand leaves out of consideration their original Brahman-Selfhood; therefore, before the consciousness of identity with Brahman awakens, all worldly and Vaidic actions are justified."* Professor Max Muller a staunch advocate of truth says: "For * सर्वव्यवह्ाराणामेव प्राग्ब्रह्मात्मताविज्ञानात् सत्यत्वोपपत्तेः। स्वप्नव्यवहारस्येव प्राग्प्रबोधाद। यावद्धि न सत्यात्मकत्व प्रतिपत्तिस्तावत् प्रमाणग्रमेयफललक्षणेषु विकारेष्वनृतत्वबुद्धिर्न कस्यचिदुत्पद्यते। विकारानेव त्वहंममेत्य- विधयात्मात्मीयेन भावेन सर्वो जन्तुः प्रतिपद्यते स्वाभाविकीं ब्रह्मात्मतां हिल्वा। तस्मात्य्रा्ब्रह्मात्मताप्रतिबो धादुप- पन्न: सर्वों लौकिको वैदिकश्च व्यवहारः ।-ब्र. सू. २.१.१४.

XV

all practical purposes, the Vedantist would hold that the whole phenomenal world, both in its objective and subjective character, should be accepted as real. It is as real as anything can be to the ordinary mind. It is not mere emptiness, as the Buddhists maintain. And thus the Vedanta philosophy leaves to every man a wide sphere of real usefulness, and places him under a law as strict and binding as any thing can be in this transitory life. It leaves him a Deity to worship as omnipotent and majestic as the deities of any other religion. It has room for almost every religion, nay, it embraces them all." It is Shri Shankar's distinction, to adopt Dr. Deussen's words, between Para and Apara Vidya, between empirical (snqarfat) and metaphysical(uRHfanr) existence, between phenomena and the thing-in-itself, and this distinction alone which makes it pos- sible to give full freedom of action to the natural sciences in their tendency to complete materialism, and yet, by way of the most con- vincing proofs, to attain to a philosophical view of things in which all essential saving truths of religion are obtained from the mere analysis of the facts of inner experience. And, therefore, Vedanta has no quarrel with science or civilisation. It says "Indulge as much as you can in the revelries of science, conquer worlds, build empires, 'rift the earth, flash the lightenings, roll the waters, weigh the Sun,' but always remember that these are not the end of exis- tence, but that the heart must be satisfied as well as the intellect." The Vedanta emphatically condemns the procrustean uni- formity now relentlessly enforced by the competitive ideal prevailing in Europe. Darwin summed up this ideal in the ten memorable words, "Marry, multiply, let the strongest live, and the weakest die" !! This is the most heartless doctrine ever offered for the salvation of mankind. That modern civilisation is lacking in some of the noble elements of humanity has been pointed out by many of the leading writers :- "Your average Englishman," says Carlyle, "does not

xvi

greatly care whether there be God or not, provided that the price of the stock does not fall. If you want to awaken his real beliefs, you must descend into his stomach, purse, and the adjacent regions." "The ruling Goddess of England," mournfully observes Ruskin, "may well be described as the Goddess of Getting on, or Britannia of the Market etc." The following lines from Tennyson aptly describe the efforts of modern science :- "Science moves, but slowly slowly, creeping on from point to point, Slowly comes a hungry people, as lion creeping nigher, Glares at one that nods and winks behind a slowly dying fire, * * * * * "Knowledge comes but wisdom lingers and I linger on the shore, And the individual withers, and the world is more and more." Yes, knowledge comes but wisdom lingers. The Vedanta does not deny Evolution. But all evolution is phenomenal, is in nature, and not in the soul, and, therefore, has no place in the final realisation of the Higher Self. Taittiriya Upanishad defines Brahman as i or ade: or TH :. It means Existence, Knowledge, Eternity, Bliss, and Flavour Absolute. These are not to be considered as quali- ties or attributes of Brahman. It has none. It does not exist-It. is Existence. It does not know-It is Knowledge. It is not eternal or happy or flavoury -It is Eternity, Bliss, Flavour. Without it no existence, knowledge, eternity, happiness, flavour is possible. An eternal truth is one which must be true by its own internal necessity: its "being" is its truth. सन्मात्रं च सत्यम् (पृ. ५२). सत्त्वो- क्त्यैव सत्यत्वमुच्यते। सदेव सत्यम्। (पृ.८६). Similarly Brahman must exist, be- cause its existence and its essential nature are one. Its existence is its essense, and its essence is itself. And since for the Vedantin self-conditioned being is one and one only, Brahman is the only and all self-conditioned Reality. अपरिच्छिन्नं सर्वात्मकं च ब्रह्म । एकमेव ब्रह्म, न व्रह्मान्तराणि। (ृ. ४६,४९.), It follows that the existence of

xvii

contingent being involves the necessary existence of Brahman. The nerve of this proof lies in the absurdity of supposing that there can be contingent without self-dependent Reality. (ffagr- कल्पनानुपपत्तिः) The necessary existence of Brahman is Its Eter- nity; for It is incapable of contingent necessity, since there is nothing real beside It on which It could be contingent. (परानपेक्षत्वात्। न हि कारकापेक्षं वस्तुनस्तत्त्वम्। अविकारं च ब्रह्म, सर्वविकारहेतुत्वात्। पृ. 999, 86.). So understood, the ontological argument is valid, and does not come under Kant's criticism. And its validity depends upon the unique nature of the idea of Brahman. If you apply the ontological argument to anything except the whole and unique system of experience, Kant's criticism is unanswerable. If ex- istence is necessarily included in the idea of Brahman, then 'Brahman must exist,' is an analytical judgment. It is con- tradictory to think the subject without the predicate; but as Kant pointed out, it is not in the least contradictory to think neither subject nor predicate. You cannot conceive Brahman without conceiving it to exist, if existence is included in the content of its idea; but you need not conceive Brahman at all. But the cogency of this reasoning disappears the moment that Brahman stands for the whole Reality. Then you cannot get rid of the subject of your analytical judgement without removing that which all and any experience involves; you cannot refuse to conceive Brahman without ceasing to think or doubt or feel, in short, without ceasing to be (असन्नेव स भवति। असद्रह्मेति वेद चेतू। .3.' ?. ). Hence, there is obviously a fundamental connection between the uniqueness and the self-determined existence of Brahman. (एकमेव हि परमार्थसत्यं ब्रह्म । पृ. ९५.). The Vedanta philosophy sets forth a very high and noble idea of God. It is not that of a personal God with which the other reli- gions are contented. To the Vedantin personal God is a lower being (3199). His God is a purely impersonal one. The Brahman

xvili

which he seeks to realise is Eternal Existence, Knowledge, and Bliss. Professor Max Muller writes deliberately as follows :- "The Vedanta whether we call it a religion or a philosophy, has com- pletely broken with the effete anthropomorphic conception of God. and of the Soul as approaching the throne of God, and has opened vistas which were unknown to the greatest thinkers of Europe. The Vedanta philosophy shows that the relation between man and God is far closer and more intimate than that set forth in any other system. It establishes the identity of the human soul with the Supreme Soul and thus inculcates a higher code of morality. Dr. Deussen says-"So the Vedanta, in its unfalsified. form, is the strongest support of pure morality, is the greatest consolation in the sufferings of life and death,-Indians keepto it." If there is and can be one existence, how then did that which is infinite, ever perfect, ever blessed, become subject to delusion ? Whence comes this avidya, this primal cause of ignorance, sin and misery ? The answer to this question is this. The whole question is inadmissible. Why? If perfection is that which is beyond time, space, and causality, then this question assumes the form: How did the perfect become imperfect ? In logical language this question asks how that which is beyond causation becomes subject to it. Here we first admit that something is beyond caus- ation, and then ask what caused it. Questions regarding origins can only be asked within the limit of causation. Therefore the question is an impossible one. "You ask for the cause of avidya, but it has no cause; for causality goes only so far as this Samsara goes, but never beyond. In inquiring after such a cause you abuse your mental organ for which it is not made and where it is no more available."*

• Prof. Deussen's judgement that "all philosophers in India and Greece and everywhere have been defective, until Kant came to show us that the whole question (From where comes this avidya ?) is inadmissible" is, in my humble opinion, not well-founded. cf e. g .- अनिर्वाच्यानाद्यविद्यारूपं शरीरद्यस्य कारणमात्रं सत् स्वस्वरूपाज्ञानं निर्विकल्पकरूपं यदस्ति तत्कारणशरीरम्।

xix

To find the true groundwork of the rules of morality is one of the most vexed questions of philosophical speculations. Kant tried to establish the rules of morality on an enduring basis. He taught that there is an innate moral law within each person that stands pre-eminent above all those that relate to the ends called pleasure and pain in daily life; consequently, by irresistible ne- cessity each person is bound to follow that law, which is abso- lutely free from sensuous motives. The moral law, according to Kant is not a hypothetical imperative, that promulgates that such and such means will end in such and such results; it is rather a categorical imperative, in other words, an absolute command. It does not originate in reason, motive, impulse, desire, but in pure reason, which is otonomous, one, and universal. It, there- fore, implies freedom. He posited the existence of a noumenal be- hind the phenomenal, though noumenal was held to be, beyond the scope of his "theoretical reason," or enipirical will. But what was impossible for the human understanding became possible for the practical reason or the rational will. He referred the question of ethics like all other questions, not to human actions and its consequences, but to this will whose manifestations are the different

तत्वबोधे। विशिष्टदेशकालनिमित्तानामिहोपादानात्। ब्र. सू. भाष्ये १.१.२. विशेषो हि निरुच्यते, विशेषश्च विकार:, अविकारं च ब्रह्म, सर्वविकारहेतुत्वात्, तस्मात् "अनिरुक्तम्" (तै. उ.प. ९८.). कार्ये हि वस्तु कालेन (देशतः) परिच्छिदते। अकार्ये च ब्रह्म। (पृ. ६०). विशेष संबन्धो ह्युपलब्धिहेतुर्द्ृष्टः (पृ. ९३.) यस्मात्प्रमाण प्रमेयव्यवहार आत्मानवबोधाश्रय एव, तस्मात्सिद्धमात्मनोSप्रमेयत्वम्। नैव हि कार्य स्वकारणमति- लङ्टयान्यत्राकारक आस्पदमुपनिबन्नाति। नै.सि.२. ९७. कुतोSविद्येति चोदं स्यान्नैव प्राग्धेत्वसम्भवात्। कालन्र- यापरिच्छितेन चोर्ध्व चोदसंभवः॥ नै. सि. ३. ११६. नाविद्यास्येत्यविद्यामेवाSSसित्वा प्रकल्प्यते। ब्रह्मदृष्ट्या त्वविद्येयं न कथंचन युज्यते॥ सं. वार्तिके. १७६. त्रिकालातीतम्-त्रिकालातीतं कार्याधीगम्यं कालापरिच्छेदम- व्याकृतादि=अव्याकृतं साभासमज्ञानमनिर्वाच्यं तन्न कालेन परिच्छिद्यते, कालं प्रत्यपि कारणत्वात्कार्यस्य कारणा- तपश्चाद्दाविनो न प्राग्भाविकारणपरिच्छेदकत्वं संगच्छते। माण्डूक्ये-तद्राष्ये तट्टीकायां च १.१. अविद्याप्रसि- द्धयैत्राविद्यासद्भावसिद्धिः। नै. सि. ३.११२,५२,५८. न हि पूर्वसिद्धं सत् ततो लब्धात्मलाभस्य सेत्स्यत आश्रय- स्याश्रयि भवति=कारणतया पूर्वसिद्धमज्ञानं तत एवाज्ञानाल्लब्धात्मकस्याहंकारादस्तदेवाज्ञानमाश्रित्य सेत्स्यतः स्वाश्रयत्वेनाभिमतस्याश्रयि न भवति। कार्योदयात्प्रागेव तस्याश्रयतयैव सिद्धलात्। नै. सि. सचन्द्रिका ३.१. Prof. Deussen's remark, that the scientific proofs of Maya are not in Shankara, but only in Kant, is simply inexplicable to me.

kinds of worldly activities, intellectual and moral. As he main- tained this will to be otonomous and inconsistent with dependence on anything external to itself, all questions based on it revolve round the freedom of the noumenal as a necessary postulate. The problem of ethics was, therefore, reduced by him to those of duty and freedom-duty in the sphere of phenomenal activity and freedom in the region of supersensible experience. Indian philosophers dive deeper into the solution of this problem. The Indian psychology, accordingly, teaches that thought or intellection is the function of physical organisms which are in themselves either the products or the manifestations of a metaphysicalagent. Though all the activities can be explained by the nature of the organisms through which it acts, itself can not be so explained through the activities of orga- nisms. The highest end of human life is, therefore, the freedom of this self from all conditioning activities or the realisation by itself of its own true nature which by reason of its projection on the material plain, got bound and launched into the diverse forms of action. Herein consists the true solution of the problems of ethics,-the realisation by the self of its own real nature, which is one of pure intelligence and bliss, by disentangling itself from the meshes of phenomenal activity or Samsara. According to the Vedanta the essence of the moral problems lies in the conflict of reason and sensibility. रागद्वेषवियुक्तस्तु विषयानिन्द्रियेश्वरन्। आत्मवश्यैर्विधेयात्मा प्रसादमधिगच्छति ॥ -भ. गी. २६४ वशे हि यस्येन्द्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता । -7.€9 अशान्तस्य कुतः सुखम्। -7.3€ The doctrine of Karma and the moral preparation enjoined by it assume this conflict of reason and sense which must be over-

xxi

come for salvation. The Law of Karma is nothing more than the law of conservation of energy. It simply means that nothing is lost, नेहाभिक्रमनाशोडस्ति २-४०, but every particle, however minute, is so intimately linked with all the rest in the universe, that there cannot be disturbance in it, however slight, but will be communi- cated to its immediate neighbour, and will thus travel from parti- cle to particle, till it pervades the whole universe. Not a thought, not a feeling, not a sentiment can arise in the hidden recesses of the soul, not a sigh can escape the troubled heart, not a word can be uttered, not a deed can be done but will be felt and recorded throughout the length and breadth and depth of the universe, in characters which can not be effaced without annihilating the uni- verse itself. I should like to point out the bearing of this Law of Karma upon our moral conduct in the language of the late Prof. Max Muller: "The belief that no act, whether good or bad, can be lost, is only the same belief in the moral world which our belief in the preservation of force is in the physical world. Nothing can be lost. If a man feels that what without any fault of his own he suffers in this life, can only be the result of some of his own former acts, he will bear his sufferings with more resignation like a debtor who is paying off an old debt. And if he knows besides that in this life he may by suffering not only pay off his old debts, but actually lay by a moral capital for the future, he has a motive for goodness which is not more selfish than he ought to be. There must be a cause, the Vedanta philosophers say, to account for the effect which we see but too clearly, and that cause can not possibly be found in the mere caprice or injustice of the creator. However sceptical we may be on the power of any ethical teaching and its influence on the practical conduct of men and women, there can be no doubt that this doctrine of Karma has met with the widest acceptance and has helped to soften the sufferings of millions and to encourage them not only in their endurance of present evils but likewise in their efforts to improve their future condition" (Vedant Philosophy, p p. 164-66.).

xxif

The Vedanta requires that duty should be done for duty's sake. We should act in the right direction, because it is a duty, and not because it is agreeable and beneficial. We should respect personality as such without any reference to the particular desires or inclinations. "With the Vedantist," writes Prof. Max Müller, "the feeling of common interest, nay, of the oneness or solidarity of the human race, was most natural. Their whole philosophy was built on the conviction that every human being has its true being in Brahman, and this feeling, though it is chiefly meta- physical, breaks out occasionally as a moral power also. We say, we should love our neighbour as ourselves. The Vedantist says we should love our neighbour as our self, i. e. we should love them not for what is merely phenomenal in them, for their goodness, or beauty, or strength, or kindness, but for their soul, for the divine self in all of them." (Lectures on the Vedanta philosophy, p.p. 168-9.). He further on observes, "It shows an enormous amount of intellectual labour to have reasoned out that we should love our neighbour, because in loving him we love God, and in loving God, we love ourselves. The deep truth that lies hidden in this, was certainly not elaborated by any other nation so far as I know." (P. 170). In the Brihadâranyaka Upanishad the sage Yâjnya- valkya teaches his wife Maitreyi that "Verily, a husband is not dear, that you may love the husband; but that you may love the self, therefore the husband is dear. Verily, a wife is not dear, that you may love the wife; but you may love the self, therefore a wife is dear, etc. etc." Now at first sight this might appear a cruel and selfish doctrine, but it is not so. The real meaning is, not that any love is to be lessened or contracted, but that it is to be expanded and increased until it embraces all things, until it sees the Divinity underlying even the most repulsive and brutalised forms; until becoming thoroughly purified and disembued of the idea of the little self as an individual, even the husband, the wife,. the child, the beloved friend is not loved as being "mine," but.

xxiii

as being a manifestation of the Self-the one spirit in which all the little selves lose their individuality-the God the Absolute by Whom all things exist, Who is in all, Who is all." The Vedanta philosophy is optimistic and universalistic in character. The universe, being but the expression of the Absolute spirit, is essentially good and united by common interest. The feeling of Unity or Solidarity is strong in the Vedanta philosophy, as all men are viewed as but the expression of the same Universal Spirit or Brahman. Our love of humanity is the legitimate out- come of our consciousness of unity with our fellows; it is the prac- tical expression of our regard for the true or Divine Self in us. Christianity, like all the other great religions of the world, states correctly the moral law in the famous precept, "Love thy neighbour as thyself." But why should I do so ? My neighbour is different from myself; and his pleasures and pains are not mine, nor mine his. Dr. Deussen assures us that "the answer is not in the Bible (this venerable book being not yet quite free from Semitic realism), but it is in the Veda, is in the great formula tat tvam asi, which gives us in three words metaphysics and morals together." And again :- "The highest and purest morality is the immediate consequence of the Vedanta." According to the Vedanta morality is restricted to the sphere of the relative and the phenomenal. अविद्यावद्विषयाण्येव प्रत्यक्षादीनि प्रमाणानि शास्त्राणि च । ब्र. सू. भाष्ये १.१.१. As the essence of morality lies in the conflict between reason . and sensibility (गुणा गुणेषु वर्तन्ते), there is left no room for moral restraint, because there is no necessity for it, when sense is transcended. बुद्धाद्वतसतत्त्वस्य यथेष्टाचरणं यदि। शुनां तत्त्वदशां चैव को भेदोऽशुचिभक्षणे ॥ -नै. सि. ४.६२. From the Vedantic standpoint, an individual may thus be liberated even during this mortal life of his (Jivan-mukti). In the Vedanta ethics, religion, and metaphysics are inseparably blended.

xxiv together. The freedom of the will, the immortality of the soul, and the existense of God are, according to Kant, but the postulates of Practical Reason-hypotheses warranted by moral experience, but from the Vedantic standpoint these are as much real as any other fact of personal experience. If Brahman or the Supreme Being is real then with Him these are also realities inseparable from His expressions. Kant regards sensibility as altogether alien to the rational nature of man, and so he insists on its extirpation. The Vedantist, on the other hand, regards sensibility as but a means of the realisation of the true Self. It is the due regulation or control of the senses and passions, argfa:, (and not their extirpation) that constitutes the essence of virtue, as it tends to free us from the fetters of this world and to promote our true life in Brahman. Thus we may say that the Vedantic ethics is rather austere than ascetic. While Kant's system teaches self-mortification, Vedanta teaches abstemiousness (ir:). To Kant, a feeling of "inner con- straint" enters into the very meaning of duty, so that, "Duty is the action to which a person is bound," it is "compulsion to a purpose unwillingly adopted." To the Vedantist, however, duty is inseparable from life (सहजं कर्म), and it is cheerfully accepted as a means of salvation. To extinguish the impulses would be to render life inoperative. The Vedanta teaches that the Universal order is essentially moral in its tendency तत्त्वपक्षपातो हि स्वभावो घियाम्। (*rr). We are to aim at the purity of the mind, and that we should not at all be mindful of the results, or as they are called . the 'fruits' of our actions. The Vedanta is characterised by catholicity and toleration. Every faith or tendency is considered by the Vedantist as having a place in the Universal frame-work. The Universal Spirit is conceived by the Vedantist as essentially True, Good, and Beautiful at the same time (सच्चिदानन्दम्। सत्यात्म, प्राणा- रामम्, मनआनन्दम्-तै. उ. १.६.). The Absolute as manifested in nature is the Beautiful, as conceived by intelligence is the Supreme Reality

xxV

or True, and as realised in practice is the Good. Ananda or Blessed- ness is an indispensable constituent of Brahman, and all creatures struggle not for existence but for happiness. In their own nature they are blissful, for the Swarupa of the Atman or Self of all is Ananda or Bliss, but through Maya they forget that they are themselves the fountain and storehouse of Bliss. As the two famous verses of the Taittiriya Upanishad beautifully put it :- "Bliss is Brahman from Bliss, indeed, are these beings verily born :- By bliss, when born, do they live :- Into Bliss do they, when departing, enter." (3. 6.). Again-"He (Atman) is the Flavour. This one, indeed, having obtained Flavour becomes blessed. Who, indeed, could live, who breathe, should not this Bliss be in the heart? This verily it is that bestows bliss." (2. 7.). Infinite Bliss is the harmonising and comforting agency in the universe, and it is the realisation of this Infinite Bliss pervading and sustaining the Universe, that is man's highest and noblest aspiration and goal. प्रज्ञाप्रसादमारह्य अशोच्यः शोचतो जनान्। भूमिष्ठानिव शैलस्थः सर्वान्प्राज्ञोऽनुपश्यति ॥ Burdened with our doubts, baffled by our reasons, stumbling all too frequently over our own simplest thoughts, climbing the Hill Difficulty, those of us who have embraced this Divine Philoso- phy will prize most highly of all those moments when Shri Shankarâchârya's Vedanta takes us by the hand and plants us in a purer air where we can see the Universal Self in our own Self, 'where the Personal becomes the Impersonal, where Love is Light. and Light is Love. ब्रह्मप्रत्ययसंततिर्जगदतो ब्रह्मैव सत्सर्वतः पश्याध्यात्मद्दशा प्रशान्तमनसा सर्वास्ववस्थास्वपि। रूपादन्यदवेक्षितुं किमभितश्रक्षुष्मतां विद्यते तद्वद्ब्रह्मविदः सतः किमपरं बुद्धेविहारास्पदम् । कस्तां परानन्दरसानुभूतिमुत्सृज्य शून्येषु रमेत विद्वान्। चन्द्रे महाह्लादिनि दीप्यमाने चित्रेन्दुमालोकयितुं क इच्छेत्।।

तैत्तिरीयोपनिषत्सारसंग्रह:

तैत्तिरीयकोपनिषदेवं हि ब्रह्म प्रतिपाद्यति- प्रथमं 'ब्रह्मविदाप्नोति परम्' (२.१) इति संहिताद्युपासनादिभि: एकाग्रंचि- त्तर्माधेकारिणं प्रति ब्रह्मविद्यां सविषयां सफलां सूत्रयामास। 'ब्रह्म' इति विषयनिर्देशः, 'विद् ' इत्यनेन विद्या निर्दिश्यते, 'परमाप्नोति' इति विद्याफलं निर्दिश्यते-इति विभागः। तदनन्तरं सूत्रस्यार्थे संक्षेपतः 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म । थो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन्। सोडश्ुते सर्वान् कामान् सह। ब्रह्मणा विपश्चितेति '-अस्या ऋच उदाहरणेन व्याचकार। सत्यमित्यादि सूत्रस्थब्रह्मपद- व्याख्यानम्, यो वेदेत्यादि वित्पद्व्याख्यानम्, सोऽश्रुत इत्यादि आप्ोतिपदद्वय- व्याख्यानमिति विभाग: । ऋचोऽयमर्थ :- सत्यं कालत्रयबाधाभावोपलक्षितम्, ज्ञानं स्वप्रकाशम्, अनन्तम्-अन्तः परिच्छेद: देशकालवस्तुकृतः, तत्रिविधपरि- च्छेदाभावोपलक्षितम्। ब्रह्मेति लक्ष्यनिर्देशः । सत्यादिपद्त्रयं लक्षणम्। गुहायां बुद्धौ यत् कारणतेन वर्तमानं परमं व्योम अव्याकृताकाशं, तत्र निहितं प्रति- बिम्बिततयाऽवस्थितं यच्चैतन्यं तद्गह्मत्वेन यो वेद स सर्वान् कामान् सार्वभौमा- दिहिरण्यगर्भान्तान् सह-युगपद्श्रुते भुङ्गे। केन प्रकारेण ?- विपश्चिता-सर्व- ज्ञेन ब्रह्मणा-सर्वज्ञब्रह्मरूपेण; नोपाधिपरिच्छिन्नरूपण। ब्रह्मानन्दे स्वल्पानन्दाना- मन्तर्भावात् , सार्वभौमादिहिरण्यगर्भान्तभोगानां ब्रह्मविस्स्वरूपभूतत्वात्, चैत- न्यभास्यत्वाच्च ब्रह्मविदो युगपत्सर्वभोक्तृत्वमित्यर्थः । अनन्तरं ब्रह्मण: सूत्रव्याख्या- नरूपया ऋचा उदीरितानन्त्यसिद्धये आकाशादेर्व्रह्मण एवोत्पत्ति कथयामास। ततः यो वेदेत्याद्युक्त ब्रह्मणः प्रत्यक्त्वं 'स वा एष पुरुषोऽन्रसमयः' इत्यार- भ्य देहादिपश्वकोशात्मोपदेशक्रमेण 'ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा' इति पुनर्विस्तरेण प्रतिपाद्यामास । ततः ब्रह्मणः नामरूपातीतस्य प्रत्यक्षाद्यविषयत्वेन असत्त्वश- ड्कायां 'सोडकामयत' इति कामयितृत्वेन स्वर्गकामिवत्, 'स तपोऽतप्यत' इत्यालोचकत्वेन मन्त्रिवत्, 'इदं सर्वमसृजत' इति स्नष्टत्वेन कुलालवत्, 'त- देवानुप्राविशत्' इति प्रवेष्टत्वेन सर्पवच्च सत्त्वमुपपाद्य, पुनश्च 'को ह्येवान्यात्'

(२)

इत्यादिना सर्वप्राणिनां जीवनहेतुत्वेन, 'यदा ह्येवैषः' इत्यादिना विद्वद्विद्वद्रया- भयहेतुल्वेन च तदेव सत्त्वं दढीचकार। अनन्तरं च 'सैषाSडनन्दस्य मीमांसा'

शतगुणोत्कर्षप्रदर्शनपूर्वकं ('स यश्चायँ पुरुषे' इति वाक्यनिर्दिष्टस्य बुद्धचव- च्छिन्नजीवरूपानन्दस्य 'यश्चासावादित्ये' इति वाक्ये आदित्यान्तःस्थत्वेन निर्दिष्टस्यं मायावच्छिन्नपरमानन्दस्य च 'स एकः ' इति वाक्येनोपाधिद्वयनि- रसनपूर्वकं स्वाभाविकमभिन्नत्वमुपदिश्य) ब्रह्मविदुषः यतो वाचो निवर्तन्ते। अप्राप्य मनसा सह। आनन्दूं ब्रह्मणो विद्वान्। न बिभेति कुतश्चन ।। इति वाड्मनसागोचरनिरतिशयब्रह्मानन्दप्राप्तिं निरतिशयानर्थनिवृत्ति च प्र- तिपाद्य पुनः 'एतं ह वाव' इत्यादिना अनर्थनिवृतिं प्रपश््य निरतिशयानन्द- ब्रह्मापरोक्षज्ञाने साधनाकाड्कायां 'भृगुर्वै वारुणिः' इत्यादिना भृगुवरुणसंवादमु- पक्नम्य 'यतो वा' इत्यादिना ब्रह्मणस्तटस्थलक्षणपूर्वकं प्रियाय पुत्राय वरुणेन पित्रा उपदिष्टं तपआख्यं पुनःपुनर्विचारमेव ब्रह्मापरोक्ष्याय मुख्यं साधनमुप- दिश्य ब्रह्मविदस्तृप्तिगानं चान्ते प्रदर्श्य उपरराम तैत्तिरीयोपनिषत्। इत्थं तया मातृवत्सर्वप्राणिहितैपिण्या प्रतिपादितं विष्णुं स्तौति द्वाभ्यां श्रीभगवान् भाष्यकार :- सत्यं ज्ञानं शुद्धमनन्तं व्यतिरिक्त शान्तं गूढं निष्कलमानन्दमनन्यम्। इत्याहादौ यं वरुणोऽसौ भृगवेऽजं तं संसारध्वान्तविनाशं हरिमीडे। कोशानेतान् पञ्च रसादीनतिहाय ब्रह्मास्मीति स्वात्मनि निश्चित्य दृशिस्थम्। पित्रा शिष्टो वेद भृगुये यजुरन्ते तं संसारध्वान्तविनाशं हरिमीडे॥ -हरिस्तुतिः-हरित्त्वमुक्तावलि: १९-२०

उदाहृतवाक्यग्रन्थनामानि

अथर्वशिखोपनिषत् जैमिनीयन्यायमालाविस्तांर: अथवसंहिता तात्पर्यदीपिका अमरकोशः तैत्तिरीयब्राह्मणम् आत्मपुराणम् तैत्तिरीयसंहिता आपस्तंबधर्मसूत्रम् तैत्तिरीयारण्यकम् आपस्तंबग्रह्यसूत्रम् तैत्तिरीयोपनिषद्वार्तिकटी का आपस्तंबस्सृतिः आपस्तंबश्रौतसूत्रम् धातुपाठ: आश्वलायनश्रौतसूत्रम् निघण्टुः ईशावास्योपनिषत् निरुक्तम् उपदेशसाहस्त्री नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषत् ऋुक्संहिता नैष्कम्थसिद्धि: ऐतरेयब्राह्मणम् नैष्कमर्यसिद्धि चन्द्रिका ऐतरेयारण्यकम् न्यायकुसुमाअ्जलि: कठोपनिषत् न्यायरक्षामणि: कात्यायनश्रौतसूत्रम न्यायवार्तिकम् कुतूहलवृत्ति: न्यायसार: कूमपुराण-उत्तरभाग: न्यायसारटीका कैवल्योपनिषत् पञ्चदशी कौषीतक्युपनिषत् पाणिनीशिक्षा खण्डनखण्डखाद्यम् पाणिनीसूत्रम् गोपथब्राह्मणम् प्रश्नोपनिषत् गौतमधर्मसूत्रम् गौतमसूत्रम् बृहदारण्यकोपनिषत् बृ. उ. वार्तिकम् छांदोग्योपनिषत बौधायनगृह्यपरिभाषासूत्रम् जैमिनिसूत्रम् बौधायनगृह्यसूत्रम् C

(४)

ब्रह्मगीता विष्णुपुराणम् ब्रह्मविद्याभरणम् शंकरदग्विजयः ब्रह्मसत्रभाष्यम् शंकरमिश्रव्याख्या ब्रह्मसूत्रम् शतपथब्राह्मणम् भगवद्रीता शांकरभाष्यम् भामती शांखायनश्रीतसूत्रम् भाष्योत्कर्षदीपिका शान्तिपर्व मनुस्मृतिः शाबरभाष्यम् महानारायणोपनिषत् शास्त्रदीपिका महाभाष्यम शिवार्कमणिदीपिका माण्डूक्योपनिषत्कारिका श्रीकण्ठभाष्यम् मुद्लोपनिषत् श्रीमन्भागवतम् मैत्रायणीसंहिता श्रोकवार्तिकम् मोक्षधर्मः शर्वेताश्वतरोपनिषत् याज्ञवल्क्यस्मृति: संक्षेपशारीरकम् योगसूत्रम् योगियाज्ञवल्क्यसंहिता संबंधवार्तिकम् सामवेद: लिङ्गपुराणम् सायणभाष्यम् वाक्यवृत्ति: वाणीविलासमुद्रित-तै.उ. सिद्धान्तकौमुदी सूतसंहहिता वादनक्षत्रमाला स्वात्मनिरूपणम् वाल्मीकिरामायणम् हरितत्त्वमुक्तावली विवरणप्रमेयसंग्रहः हिरण्यकेशिश्रौतसूत्रम विवरणम्

विषया: Preface i-xxv ... तैत्तिरीयोपनिषत्सारसंग्रहः . १-२

उदाहृतवाक्यग्रन्थनामानि ३-४

शीक्षावल्ली- १-४४.

उपोद्धातः १-६

प्रथमोऽनुवाक: ७-८ शान्ति: द्वितीयोऽनुवाक: .. ९ .. शीक्षाध्यायः ..

तृतीयोऽनुवाक: ... ... १०-१२ संहितोपासनम् चतुर्थोडनुवाक: ... ... १२-१६

मेधादिसिद्धयर्था मन्त्रा: ... .. .

पच्चमोऽनुवाक: १६-१९

व्याहृत्युपासनम् .. षष्ठोऽनुवाक: मनोमयत्वादिगुणकब्रह्मोपासनम् (किंचित्सू- क्ष्मदर्शिमव्यमाधिकारी) ... ... 3: ' " सप्तमोऽनुवाक: .. २२-२३ . . पृथिव्याद्यपाधिकब्रह्मोपासनम् (मन्दाधिकारी) 39 अष्टमोऽनुवाक: २४-२६ .. प्रणवोपासना-शुद्धब्रह्मापासना (उत्तमा- धिकारी) ...

नवमोऽनुवाक: २६-२८ ... उपासकधर्मा: दशमोऽनुवाक: २८-३०

ब्रह्मज्ञानप्रकाशः ... ...

(६ )

एकादशोऽनुवाक: ३०-३५ .. .... ...

अनुशासनम् A विद्याकर्मविवेक: ३५-४३ ...

द्वादशोऽनुवाक: ४३-४४ .. .

शान्तिद्वयम् ... ...

ब्रह्म-आनन्द-वल्ली ४५-११८

ब्रह्मविद्याप्रकाशः 57

प्रथमाऽनुवाक: ४५-६५

ब्रह्मसूत्रम् ... ... ४५

अनुव्याख्यानम् ... ४७ . .

ब्रह्मलक्षणम् ४७-५४ ... सत्यादीनां लक्षकत्वम् ५५ ... व्याख्यानम् ... ६१-६३ .. सृष्टिः ... ६१-६२ अन्नमयकोशः ६३-६५ ... द्वितायोऽनुवाक: ६६-६८

.. ६६ प्राणमयकांशः ६७-६८ .. तृतायोऽनुवाक: ६९-७४

६९-७० मनोमयकोशः ७१-७४ चतुर्थोडनुवाक: ७५-७६

७५ .. विज्ञानमयकोशः ७५-७६ पथ्चमोऽनुवाक: ७७-८२

.. ७७-७८ आनन्दमयकोशः ७९-८२ ... पष्ठोडनुवाक: ... .. ८३-९५

(७)

ब्रह्मपुच्छवाक्ये ब्रह्मणः स्वप्रधानत्वे निगमनश्लोक: ८३

अनुप्रश्ना: ... .. ८५

ब्रह्मसन्भ्ावहेतवः ८७

ब्रह्म सष्ट .:. ... ... ८९ ब्रह्मणो जीवात्मना प्रवेश: .. ९१ प्रवेशवचनार्थ: ९३ ब्रह्म सच्च त्यच्च ... ९५ सप्तमोऽनुवाक: ... ९६-९९ ...

ब्रह्मण: सत्वसाधनम् .. ९६ ब्रह्म आनन्दहेतु: ... ९७ अभेद्दर्शिनो ब्रह्मप्रातिः ... ९९ अष्टमोऽनुवाक: ... १००-११४ आनन्दमीमांसा .... १०१ तै. उ. महावाक्यम्. .. १०५ प्रतीचोSद्वितीयब्रह्मत्वम् ... ब्रह्मज्ञानमेव ब्रह्मप्रातति: ... १०७

आह्वानम् ... ... १०९ .. अध्यारोपापवादोपदेशः ... ११०-११२ संक्रमणमू ... ११३-११४ नवमोऽनुवाक: ... ११५-११७ निर्विकल्पं ब्रह्म ११५ पुण्यपापयोस्तापहेतुत्वम् ... ११६

ब्रह्मविदो न पुण्यपापलेप: ... ११७ शान्ति: .. . ११८ भृगुवल्ली ११९-१३७

ब्रह्मज्ञानसाधनानि

(८)

प्रथमोऽनुवाक: १११-१२० ..

पुराणम्-उपाख्यानम् ११९

ब्रह्मजिज्ञासा .. १२०

द्वितीयोऽनुवाक: १२१-१२२ .. अन्नं ब्रह्म

तृतीयोऽनुवाक: १२२-१२३ ... प्राणो ब्रह्म

चतुर्थोऽनुवाक: १२३ .. ...

मनो ब्रह्म ... पश्चमोऽनुवाक: १२४ ... .. .

विज्ञानं ब्रह्म ... ... " षष्ठोडनुवाक: १२४-६

आनन्दो ब्रह्म ... १२४

ब्रह्मविद्या ' ...

सप्तमाऽनुवाक: ... १२६-१२७

अन्नब्रह्मोपासकत्रतम् ...

अष्टमाऽनुवाक: ... १२७-१२८ ..

नवमोऽनुवाक: १२८

दशमोऽनुवाक: १२९-१३६ ... वसत्यथमागतानामप्रत्याख्यानरूपं व्रतम् ... १२९

शिष्टाचार: ... .. . दानविशेषे फलविशेषः .. ... उपासनानि १३०-१३१ आत्मनोSसंसारित्वम् ... ... १३२ ब्रह्मानन्दैक्यम्-ब्रह्मात्मैक्यम् १३३. जीवन्मुक्तस्य सर्वात्मैक्यम ... ... ... १३४

(९)

ब्रह्मविदः सामगानम् .. १३५ शान्ति: ..! १३७ शङ्करानन्दकृता तैत्तिरीयो- ... पनिषद्दीपिका .. .. १-४२ परिशिष्ठे ... ... 2-४ अन्यदर्शन प्रामाण्यतारतम्यम् ... १ अद्वैतदर्शनस्य मतान्तरैरविरोधः ... 2-४ तैतिरायोपनिषद्वतरण- .. सूची ... .. .. अनुक्रमणिका ... .. १-४ शुद्धपाठा अधिकपाठभेदाञ्च .. ५-७

ॐ तत्सङ्गह्मणे नमः । कृष्णयर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकान्तर्गता पैत्तिरी योपनिषत् आनन्दगिरिकृतटिप्पणसंवलितशांकरभाष्यसमेता।

भाष्योपोद्धातः ।

मङ्गलाचरणम् यस्माज्जातं जगत्सर्वे यस्मिन्नेव प्रलीयते। येनेदं धार्यते चैव तस्मै ज्ञानात्मने नमः ॥१॥ यैरिमे गुरुभिः पूर्व पदवाक्यप्रमाणतः। व्याख्याताः सर्ववेदान्तास्तान्नित्यं प्रणतोऽस्म्यहम् ॥२॥ भाष्यस्य संप्रदाय- तैत्तिरीयकसारस्य मयाSSचार्यप्रसादतः। पूर्वेकत्वम् विस्पष्टार्थरुचीनां हि व्याख्येयं संप्रणीयते॥ ३ ॥ यत्प्रकाशसुखाभिन्नं यन्मन्त्रेण प्रकाशितम्। विद्ृतं ब्राह्मणे तत्स्यामद्ृरश्यं ब्रह्म निर्भयम् ॥ १॥ यजुर्वेद-शाखाभेदं तैत्तिरीयको पनिषदं व्याचिख्या सर्भगवान्भाष्यकार स्तत्प्रतिपा वं ब्रह्म, जगज्जन्मादिकारणत्वेन तटस्थलक्षणेन मन्दमतीन्प्रति सामान्येनोपलक्षितं, सत्यज्ञा- नादिना च स्वरूपलक्षणेन विशेषतो विनिश्चितं, नमस्कारच्छलेन संक्षेपतो दशयति- यस्माज्जातमिति । निमित्तोपादानत्वयोः पञ्चम्याः साधारण्यादुभयविधमपि कारण- त्वमिह विवक्षितम। कार्यविलयस्य प्रकृतावेव नियतत्वाद्विशेषतः प्रकृतित्वमाह-यस्मिन्ने- वेति। कार्यचारणस्य निमित्तेऽपि धर्मादौ प्रसिद्धत्वात्साधारणकारणत्वमाह-येनेति। ज्ञानात्मन इति स्वरूपलक्षणसूचनम् ॥। १ ॥ गुरुभक्तर्विद्याप्राप्तावन्तरङ्गसाधनत्वं ख्यापयितुं गुरून्प्रणमति-यैरिति । पदानि च वाक्यानि च प्रमाणं चानुमानादि-तद्विवेचनेन व्याख्याता इत्यर्थ: ॥२॥ चिकीर्षितं निर्दिशति-तैत्तिरीयकेति। व्युत्पन्नस्य पदेभ्य एव पदार्थस्मृतिसंभवाद, पदस्मारितपदार्थानां संसर्गस्यैव वाक्यार्थत्वात, सूत्रकारेणोपनिषत्तात्पर्यस्य निरूपितत्वाच्च, व्यर्थ: पृथग्व्याख्यारम्भ इत्याशङ्याऽइ-विस्प्टार्थेति। मन्दमतीनां स्वत एव निःशे-

२ तैत्तिरीयोपनिषत्

कर्मकाण्डार्थ: नित्यान्यधिगतानि कर्माण्युपात्तदुरितक्षयार्थानि, काम्यानि च फलार्थिनां, पूर्वस्मिन् ग्रन्थे। इदानीं कर्मोपादानहेतुपरिहाराय ब्रह्मविद्या प्रस्तूयते । कर्महेतुः कामः

'ब्रह्मविद्या' स्यात्, प्रवर्तकत्वात्। आपकामानां हि कामाभावे स्वात्म-

उपनिषदर्थ: न्यवस्थानातवृत्यतुः प्ति:। आत्मकामत्वे चाऽडकामता। आत्मा हि ब्रह्म। तद्विदो हि परप्राप्तिं वक्ष्यति। अतोऽवि- द्यानिवृत्तौ स्वात्मन्यवस्थानं परप्राप्तिः, 'अभयं प्रतिष्ठां विन्दते", "एत- मानन्द्मयमात्मानमुपसंक्रार्मेति" इत्यादिश्रुतेः। षपदार्थस्मरणासंभवा, उपनिषद्वतनिःश्ेषपदार्थानां विशिष्य निःसंशयं ज्ञानं ये रोचयन्ते, तेषासुपकारायेत्यर्थ: ॥३ ॥ कर्मविचारेणैवोपनिषदो गतार्थत्वात, उपनिषत्प्रयोजनस्य निःश्रेयसस्य कर्मभ्य एव संमवास, प्ृथग्व्याख्यारम्भो न युक्त :- इत्याशङ्कामपनेतुं कर्मकाण्डार्थमाह-नित्या- नीति। "अथातो धर्मजिज्ञासा" इति जैमिनिना धर्मग्रहणेन सिद्धवस्तुविचारस्य पर्यु- दस्तत्वा, नोपनिषदो गतार्थत्वमित्यर्थः । तानि च कर्माणि सञ्चितदुरितक्षयार्थानि, "धर्मेण पापमपनुदति " इति श्ुतेः, न निःश्ेयसार्थानि। न केवलं जीवतोऽवश्यकर्तव्यान्य- विगतानि, फलार्थिनां काम्यानि च; न तान्यपि निःश्ेयसार्थानि, "स्वर्गकामः", "पशु- काम: " इत्यादिवत् "मोक्षकामोऽदः कुर्यात्" इत्यश्रवणात; अतः संसार एव कर्मणां फलमित्यर्थः । कर्मकाण्डार्थमुक्त्वा तत्राविचारितसुपनिषदर्थमाइ-इदानीमिति। कर्मण उपादाने- नुष्ठाने यो हेतुस्तत्निव्त्यर्थं ब्रह्मविदाऽस्मिन्ग्रन्थे प्रारभ्यते। अतः सनिदानकर्मान्मूलनार्थ- त्वादुपनिषदः कर्मकाण्डविरुद्धत्वान्न गतार्थत्वमित्यर्थः । कर्मानुश्ठने हेतुर्नियोगः, तस्य प्रमाणसिद्धत्वान्न विदया विरोध इत्याशङ्कयाऽडइ-कर्महेतुरिति । अस्येदं साधनाम- त्येतावच्छास्त्रेण बोध्यते; यस्य तत्राभिलाषः, स तत्र प्रवर्तते कामत एव । अतो न नियोगस्य प्रवर्तकत्वसंभावनाऽपीत्यर्थः । सति कामे प्रवृत्तिरित्यन्वय उक्तः । कामा- भावे न प्रवृत्तिरिि व्यतिरेकमाह-आप्तेति । अभिळषितविषयप्राप्तिः कामनिट्ठत्तेरहेतुः, न विद्या। अनः कथ कर्महेतुपरिहाराय विवारम्भः ?- इत्याशङ्गयाऽह-आत्मकामत्वे चेति। कामितविषयप्राप्तौ कामस्योत्कलिकोपशममात्रं, न तूच्छेद:, पुनर्विषयाकाङ्कादर्शनाव। (१) बृ. उ. ४-४-६, ५ (२) तै. उ २-१-१ (३) २-७-१ (४) २-८-१. (५) जै. सू. १-१-१ (६) महाना. उ.२२-१ (७) तै. सं. २-५-६; ७.४-१. ताण्डयमहाब्राह्मणे १६-३-३- (८) ताण्डयमहाब्राह्मणे २१-६-२. तै. सं. २-४-६.

भाष्योपीद्धातः

काम्यप्रतिषिद्धयोरनारम्भात् , आरब्घस्य चोपभागक्षयात, नित्यानुष्ठानेन प्रत्यवायाभावात्, अयलत एव स्वात्मन्यवस्थानं मोक्ष :; मीमांसका :- केवलक- अथवा निरतिशयायाः प्रीतेः स्वर्गशब्दवाच्यायाः कर्महे- र्मणां मोक्षसाधनत्वम् तुत्वात्, कर्मस्य एव मोक्ष :- इति चेत,- न, कर्मानेकत्वात्। अनेकानि ह्यारब्धफलान्यनारब्घफलानि चानेकजन्मान्त- रकृतानि विरुद्धफलानि कर्माणि संभवन्ति-इत्यत- तत्खण्डनम्

कर्मनिमित्तशरीरारम्भोषपत्तिः। कर्मशेषसद्भावसिद्धिश्च, "तद्य इह रमणी- यचरणों:, "ततः शेषेण" इत्यादिश्रुतिस्मृतिशतेभ्यः । इष्टानिष्टफलाना- मनारब्धानां क्षयार्थानि नित्यानि-इति चेन्न, अकरणे प्रत्यवायश्रवणात्; प्रत्यवायशब्दो ह्यनिष्टविषयः नित्याकरणनिमित्तस्य प्रत्यवायस्य दुःखरूप- स्याSडगामिन: परिहारार्थानि नित्यानात्यभ्युपगमात्, नानारब्धफलकमेक्षया- र्थानि। यदि नामानारब्धफलकर्मक्षयार्थानि नित्यानि कर्माणि, तथाऽप्यशुभ- मेव क्षपयेयुः न शुभम्, विरोधाभावात्। नहि, इष्टफलस्य कर्मणः शुद्धिरू- पत्वात्, नित्यैविरोध उपपद्यते, शुद्धघशुद्धयोर्हि विरोधो युक्त:। आप्तकामताऽपि निरङ्कशा,-आत्मैव वस्तु, नान्यत्ततोऽस्तीत्येवंरूपा-आत्मकामत्वे सति, भवति; कामयितव्याभावादेव। आत्मानं ह्वद्वयानन्दरूपमजानन्नेव व्यतिरिक्तत विषयं पश्यन्कामयते। ततः कामस्याSऽत्माविद्यामूलत्वाठ, आत्मविद्यैव तन्निवत्तिहेतुरित्यर्थः । भव- त्वात्मविद्या कामविरोधिनी, कमहेतुपरिहाराय ब्रह्मविदा प्रस्तूयते-इति कथमुक्तं? तत्राऽडह-आत्मेति। आनन्दमयं परमात्मानमादाय श्रुतिरुदाहता। एवं तावत्कर्मकाण्डेनागतार्थत्वात्, कर्मभ्योऽसंभाव्यमाननिःश्रेयसप्रयोजनत्वाच्च, उपनिषदो व्याख्यारम्भं संभाव्य, पुनरनारम्भवादिनोऽभिप्रायमुद्धावयति-काम्यप्रतिषिद्धयोरिति। आत्यन्तिकागामिशरीरानुत्पादे स्वरूपावस्थानं निःश्रेयसम्, शरीरानत्पादश्च हेत्वभावादेव से- रस्यति, किं ज्ञानाथोपनिषदारम्भेण ?- इत्यर्थः। मतान्तरमाह-अथवेति। यदेव स्वर्ग- साधनं ज्योतिष्ोमादि तदेव मोक्षसाधनं, निरतिशयप्रीतेः स्वर्गपदार्थस्य मोक्षादन्यत्रासं- भवात्, सति शरीरे क्लेशस्यावश्यंभावादित्यर्थः । ऐकभविकपक्षमाघमतं प्रत्याख्याति-

(१) छां. उ. ५-१०-७ (२) अनेन "वर्णा आश्रमाश्च स्वकर्मनिष्ठाः प्रेत्य कर्मफलमनुभूय ततः शेषेण विशिष्टदेश जातिकुलरूपायुःक्षुतवृ त्तवित्तसुखमेधसो जन्म प्रतिपद्यन्ते"-इति गौ.घ.सू. २.११-२९ एव ग्रह्दीतव्यम्; न आप. ध. सू. २-२-३ "ततः परिवृत्तौ कर्मफलशेषेण जाति, रूपं, वर्ण, मेघां, प्रजञां द्रव्याणि, कर्मानुष्ठानम्,-इति प्रतिपद्यते। तच्चक्रवदुभयोलोंकयोः सुख एव वतते"-इति।

तैत्तिरीयोपनिषत्

न च, कर्महैतूवा कामानां ज्ञानाभावे निवृत्त्यसंभवात्, अशेषकर्मक्षयोपपत्तिः। अनात्मविदो हि कामः, अनात्मफलविषयत्वात्; स्वात्मनि च कामानुपपत्ति सिस्षासलत; स्वयं चाउत्मा परं ब्रह्मेत्युक्तम्। नित्यानां चाकरणमभावः, ततः प्रत्यवायानुपपत्ति :- इत्यतः पूर्वोपचितदुरितेभ्यः प्राप्यमाणायाः प्रत्यवायक्रि याया नित्याकरणं लक्षणम्-इति "अकुर्वन्विहितं कर्म"-इति शतुर्नानुपपत्तिः। नेत्यादिना। यद्यपि वर्तमाने देहे काम्यं प्रतिपिद्धं च नाऽडरभेत सुसुसुः, तथाऽपि सन्नित- स्यानेकस्य संभवास, हेत्वभावोऽसिद्ध इत्यर्थः । प्रायणेनाभिव्यक्तानि सर्वाण्येव कर्माणि संभूयैकं शरीरमारभन्ते, तत्र सर्वेषासुपभोगेनैव क्षपितत्वात्, सञ्चितं कमैंव नास्तीति भ ननियंकरणायोकतम्-विरुद्धफलानाति। स्वर्गनरकफलानां ज्योतिष्ोमब्रह्महत्यादी- नामेकस्मिन्देहे भोगेन क्षयासंभवाछ, प्रायणस्य सर्वाभिव्यअ्जकत्वे प्रमाणाभावाव, बलवता प्रतिबद्धस्य दुर्बलस्यावस्थानं संभवतीत्यर्थः । संभावनामात्रमेतत्, नात्रप्रमाणमस्तीत्याश- ड्याउ-कर्मशेषेति।"प्रेत्य स्वकर्मफलमनुभूय ततः शेषेण ...... जन्म प्रतिपवन्ते" इति स्वर्गादवरोहतां कर्मशेषसद्धावं दर्शयतीत्यर्थः। सञ्ितकर्मसद्धावमङ्गीकृत्य, देहान्तरारम्भो न भविष्यतीत्याह-इष्टेति। एतन्राट्टानां सिद्धान्तविरुद्धमित्याह-नेति। मुसुक्षुणाऽतुष्टि- तस्य नित्यादेः सश्ितकर्मक्षयार्थत्वाभयुपगमेऽपि नाभिमतसिद्धिरित्याह-यदि नामेति। यच्चोकतं-मुसुक्षः काम्यानि वर्जयेत-इति तदप्यसति विवेकबले दुर्घटम, सति मूलाज्ञाने कामोद्धवस्य दुर्निवारत्वादित्याह-न च, कर्महेतूनामिति। ननु-कामो .नांज्ञानमूलः, आत्मविदामपि कामदर्शनादित्यत आह-स्वात्मनि चेति। सर्वमात्मेति पश्यतां तत्वतो. विषयाभावादेव कामानुपपत्तिः। अशनादिप्रवत्तिनिमित्तं तु कामाभास एव, वास्तवाभिनिवे- शाभावादित्यर्थ:। तषामप्यचिरादिमा्गेण त्रह्मप्राप्तिकामनाऽस्ति-इति नाऽडशङ्कनीयमित्याह- स्वयं चेति। यचचोक्तम्-अकरणनिमित्तप्रत्यवायपरिहारार्थानि नित्यानि-इति तत्राSह- नित्यानां चेति। आगामि दुःखं प्रत्यवाय उच्यते। तस्य भावरूपस्य नाभावो निमित्तम् ;- "पापः पोपेनं" इति श्रुतेः निषिद्वाचरणनिमित्तकत्वाहुःखस्येत्यर्थः । "अकुर्वन्विहितं कर्म निन्दितं च समाचरन्। प्रसअ्जंशेन्द्रियार्थेषु नरः पतनमृच्छेति।" इति शतृ प्रत्ययादकरणस्यापि निमित्तत्वमवगतमित्याशङ्डयाऽडइ-अतः पूर्वेति। यदि यथा- वन्नित्यनैमित्तिकानुष्ठनमभविष्यव, तदा सञ्चिितदुरितक्षयोऽभविष्यत; न चायं विहितमकार्षी- तूं, अतः प्रत्यवायी भविष्यति-इति शिष्ैर्लक्ष्यते,-यथा 'अविचिकित्सष्छोत्रियः'इति। ततः शतप्रत्ययस्यान्यथाप्युपपन्रत्वात्, न तद्धलादकरणस्य हेतुत्वमवगन्तुं शक्यत इत्यर्थः । (१) मनु. स्मृ. ११-४४ तत्र 'प्रायश्चित्तीयते नरः'-इति चतुर्थचरणः; याज्ञवल्क्यस्मृतौ ३-२१९ 'विितस्य' -इत्यादिक्रोकस्य चतुर्थचरणः 'नरः पतनमृच्छति' इति। (२) बृ. उ. ४-४-५.

भाष्योपोद्धात

अन्यथा ह्यभावान्भ्ावात्पत्ति :- इति सर्वप्रमाणव्याकोप:, इत्यतोऽयलतः स्वात्मन्यवस्थानमित्यनुपपन्नम्। यञ्चोक्तं-निरतिशयप्रीते: स्वर्गशब्दवाच्यायाः कर्मनिमित्तत्वात्कर्मारब्ध एवं मोक्ष :- इति तन्न, नित्यत्वान्मोक्षस्य। नहि नित्यं किश्चिदार्यते ोके, रब्धं तदनित्यम्, इत्यतो न कर्मारभ्यो मोक्षः। विद्यासहितानां कर्मणां नित्यारम्भसामर्थ्यम्-इति चेन्न,-विरोधात्ः 'नित्य' विद्याकर्मसमुच्चय- च 'आरभ्यते' इति च विरुद्धम्। यद्धि नष्टं तदेव नोत्पद्यते- वादनिरास: इति प्रध्वंसाभावर्वन्नित्योऽपि मोक्ष आरभ्य एव-इति चेन्न,- मोक्षस्य भावरूपत्वात्। प्रध्वंसाभावोऽप्यारभ्यत इति-अभावस्य विशेषाभा- वात्-विकल्पमात्रमेतत्। भावप्रतियोगी ह्वभावः।

ननु-"लक्षपहेत्वोःक्रियायोः" इति शतुप्रत्ययस्योभयत्र विधाने सति, किमिति हेतुत्वमेव न गृत्यते ? तत्राऽडह-अन्यथेति। भावरूपस्य कार्यस्य भावरूपमेव कारणमिति प्रत्यक्षादिभि- रवधारितं, शतप्रत्ययादभावस्य हेतुत्वाभिधाने सर्वप्रमाणविरोधः स्यादित्यर्थः। ननु-त्वयाऽप्य- करणस्य प्रत्यवायलक्षकत्वामेष्टम; भाटैश्वानुपलम्भस्याभावप्रमितिहेतुत्वमिष्यते; तार्किकैश्- प्रतिबन्धकाभावस्य, तत्तत्प्रागभावस्य च, तत्तत्कार्यव्यवस्थापकत्वमिष्यते; तत्कथं भावस्येव कारणत्वम्! तदुक्तम्-"भावो यथा तथाऽभावः कारणं कार्यवन्मतैः" इति। उच्यते-अस्मा- भिस्तावदभावस्य स्वरूपेण कारणत्वं नेष्टम्। किंतु तज्ज्ञानस्य प्रत्यवायगमकत्वमिष्ठम। तेन च रूपेण न प्रत्यवाय जनकत्वमिष्यते, नित्याकरणाज्ञाने प्रत्यवायाभाव प्रसङ्गाछ। भाट्टानामपि च केषांचिज्ज्ञातस्य योग्यानुपलम्भस्याभावप्रमितिहेतुत्वम, सत्तया तु प्रमितिहेतुत्वेऽभावप्रमायाः* प्रत्यक्षत्वापातः। तार्किकाणामपि प्रतिबन्धकाभावस्य कारणत्वेऽन्योन्याश्रयत्वप्रसङ्गासू, न प्रामाणिकत्वम्। प्रागभावस्यापि ज्ञातरूपेण जन्मज्ञापकत्वमेव-यस्मादिदं प्राङ् नाऽSसीत्तस्मा- दिदानीं जातमिति-न तु जनकत्वम। प्रागभावस्य नियतप्राग्भावित्वेन कारणत्वे प्राक्कालस्य स्वटत्तितापातः। प्राग्भावित्वमपि चान्यथासिद्धमित्युक्तं तत्त्वालोके। यस्मादकरणनिमित्तप्र- त्यवायपरिहारार्थ न नित्यं कर्म, किंतु "कर्मणा पितृलोकें:, "सर्व एते पुण्यलोका भवन्ति" इति श्रुतेः पितृलोकप्राप्तिफलम्, तस्मान्न यथोक्तचरितस्य शरीरानुत्पाद इत्याह-इत्यत इति। द्वितीयमतमनूद दूषयति-यञ्चोक्तमित्यादिना। विद्यासहितेनापि कर्मणाSSरम्यश्रे न्मोक्ष: तर्ह्यनित्य एव-यत्कृतकं तदनित्यमिति व्याप्तिदर्शनात-इत्युक्तम; तत्र व्याप्तिभङ्गं (१) पा. सू. ३-२-१२६ (२) न्यायकुसुमाञ्जलि: १-१० (३) न्यायकुसुमाञ्जलि: ३-२० (४) बृ. उ. १-५-१६ (५) छां. उ. २-२३-२.

६

यथा हयामिन्नोऽप भावो घटपटादिभिर्विशेष्यते भिन्न इव-घटभाव: पटभाव इति,-एवं निर्विशेषोऽपि भावाभाव: क्रियागुणयोगाङ्गव्यादिवद्विकल्प्यते। न हाभाव उत्पलादिवद्विशेषणसहभावी, विशेषणवत्त्वे भाव एव स्यात् । विद्या- सेकवृिस्ट त्वाद्विद्याकर्मसन्तानजनितमाक्षस्य नित्यत्वम्-इति चेन्न, गङ्गास्त्रो- तोवत्तत्कर्तृत्वस्य दुःखरूपत्वात्; कर्तृवतोपरमे च मोक्षविच्छेदात्। तस्मादवि- धाकामकर्मोपादानहेतुनिवृत्तौ स्वात्मन्यवस्थानं मोक्ष इति। स्वयं चाऽडत्मा ब्रह्म, तद्विश्ानाद्विद्यानिवृत्तिर्मोक्ष :- इत्यतो ब्रह्मविद्यार्थोपनिषदारभ्यते। मन्वान:शङ्कते-यद्धि नष्टमिति।भावरूपत्वादिति-यद्धावरूपं कार्यं तदनित्यमिति व्यापेः, तवें च मोक्षस्य निरतिशयप्रीतेरभावत्वादनित्यत्वं स्यादेवेत्यर्थः। प्रध्वंसाभावस्य कार्यत्वमभ्युपगम्य यत्प्रध्वंसातिरिक्त कार्यं तदनित्यमिति व्याप्तिर्व्यांख्याता। परमार्थतस्तु प्रध्वंसस्य कार्यत्वमपि नास्तीत्याह-प्रध्वंसेति।जन्याश्रयत्वं तावत्प्रध्वंसस्य न कार्यत्वम्, जनेनैरुक्तर्भावविकार- त्वाभ्युपगमात; नापि प्रागसतः सत्तासमवायादिलक्षणम, तदनभ्युपगमाछ; नाव्युत्तरकाल- योग:, कालेन संबन्धाभावाव, अवच्छेदावच्छेदकभावस्य संबन्धान्तरमूलकत्वदर्शनासू; उत्त- रकालस्य प्रध्वंसावच्छेदकत्वं स्वभावश्रेत, अन्यावच्छेदकत्वं स्वभावो न स्याव; तस्मादभावस्य निर्विशेषत्वाव, कार्यत्वं कल्पनामात्रमिति भावः। किंच, अभावस्य भावनिषेधमात्रस्वभाव- त्वात, भावविरोधित्वाच्च, न भावरूपो धर्मः संभवतीत्याह-भावेति। ननु-अभावश्रतुर्विवः; तत्रानित्यः प्रागभावः प्रध्वंसादयस्तु नित्याः; ततः कथ निर्विशेष- त्वमित्याशङड्याऽडह-यथा हीति। विधिप्रैत्ययस्यैकाकारत्वादेक एव भावो यथावच्छेदकभेदा- द्विन्न इव प्रकाशते, तथा निषेधप्रत्ययस्यैकाकारत्वात, एक एवाभावोऽवच्छेदकभेदाद्विन्न इव प्र- काशते-जायते, नश्यति चेति कियायोगात्संख्यागुणयोगाड्व्यवद् विकल्प्यते,-न तु तत्वतः सविशेष इत्यर्थ:। इतश्र न तत्वतः सविशेष इत्याह-नहीति। विशेषणं हि विशेष्यान्वाय प्रसि- दम्। प्रतियोगिना च विशेषणेन नाभावस्य सहभावोऽस्ति; घटप्रध्वंसस्य नित्यत्वे, घटस्यापि नित्यत्वप्रसङ्गात। घटसहभावित्वे च तदभावत्वव्याघातात, भावाभावयो: सहानवस्थानरूप- विरोधाभ्युपगमात। ततः प्रतियोगिविशेषादभावः सविशेषः, कार्यत्वादिधर्मवान्-इति विभ्र- ममात्रमित्यर्थ: । एवं प्रध्वंसदृष्टान्तेन शङ्कितं नित्यत्वं परिहत्य, प्रकारान्तरेणाऽडयङू्य निषे- धति-विद्याकर्मेत्यादिना। विद्याकर्मणोः कर्ता नित्यः-इति साधनसान्तत्यात्साध्यसा- न्तत्यं न वाच्यम। कर्तत्वस्यानपरमेऽनिर्मोक्षप्रसङ्गात्, उपरमे च साधनसान्तत्याभावान्मो- क्षस्य विच्छित्ति: स्यादित्यर्थः । यस्मान्निःश्रेयसं ब्रह्मज्ञानं विना दुष्प्रापं, तस्मादित्युपसंहारः। (१ ) तद्वन्मो० इति पाठान्तरम्। (२)"षड्भावविकारा भवन्तीति वाष्यायणिः-जायते, अस्ति, विप- रिमणते, वर्षते, अपक्षीयते, विनश्यति"-इति निरुक्ते १-२. (३) भावप्रत्यय-इति पाठान्तरम्।

अथ शिक्षावल्ल्या प्रथमोऽनुवाक: (शान्ति:) हुरि: ॐ। शं नौ मित्र: शं वर्रुणः। शं नो भवत्वर्यमा। शं न इन्द्रो बृह्स्पर्तिः । शं नो विष्णुरुस्क्रमः । नमो ब्रह्मणे। नर्मस्ते वायो। त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासि। त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मं वदिष्यामि। ऋतं वदिष्यामि। सत्यं वदिष्यामि। तन्मा्मवतु। तद्क्तारमवतु। अर्वतु माम्। अर्वतु वक्तारम्। ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः (११)। सत्यं वेदिष्यामि पञ्च च।। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि शिक्षावल्ल्यां प्रथमोऽनुवाकः ॥१॥ उपनिषदिति विद्योच्यते-तच्छीलिनां गर्भजन्मजरादिनिशातनात्, तदवसा-

उपनिषन्निर्वचनम् दनाद्वा, ब्रह्मणो वोपनिगमयितृत्वात्, उपनिषण्णं वाडस्यां परं श्रेय इति; तदर्थत्वाङ्गन्थोऽप्युपनिषत्।

शं सुखं प्राणवृत्तेरह्वश्चाभिमानी देवतात्मा मित्रो नोऽस्माकं भवतु। तथैवापान- विद्याविघ्नशा- वृत्ते रात्रेश्चाभिमानी वरुणः; चक्षुष्यादित्ये चाभिमानी अर्थमा; न्तिप्रार्थना बले-बाह्नो :- इन्द्रः वाचि, बुद्धौ च बृहस्पतिः विष्णुरुरुक्रमो विस्तीर्णकरमः पादयोरभिमानी; एवमाद्याध्यात्मदेवताः। 'शं नो भवतु' इति ब्रह्मविद्यायासुपनिषच्छन्दप्रसिद्धिरप विद्याया एव निःश्ेयससाधनत्वे प्रमाणमित्याह- उपनिषदिति। निशातनाच्छिथिलीकरणादित्यर्थः । अस्यां विद्यायां निमित्तभूतारयां परं श्रेयो ब्रह्म जीवस्योपनिषण्णम-आत्मतयोपस्थितं भवतीत्यर्थः ।

एवसुपनिषदो व्याख्यारम्भं संभाव्य, प्रतिपदव्याख्यामारभते-शं सुखमित्यादिना। शं नो भवत्विति-सुखकृद्गवत्वित्यर्थः। अध्यात्म प्राणकरणाभिमानिनीनां देवतानां सुखकृख्वं (१) वाक्यदशकबोधकोऽयमङ्क: । एवमग्रेऽपि बोध्यम्। (२) एतदनुवाकगतवाक्यदशकसङ्कलनार्थे तत्तद्वाक्यदशकान्तिमपदगणनम्। एवं प्रत्यनुवाकसमाप्तौ शेयम्। तदेतद्वाक्यसंग्रह्णमनुवाकेषु वाक्यानां निक्षेपप्रक्षेपनिबन्धनन्यूनाधिक्यवारणाय पूर्वांचायैः प्रोत्तम्, अधीयते चाद्यापि स्वाध्यायवत्। (३) अस्या एव 'सांहित्युपनिषत्'-इति नामान्तरम्।

तैत्तिरीयोपनिषत् [शिक्षावल्ली

सवंत्ातुष्ड:। तासु हि सुखकृत्सु, विद्याश्र-जधारणोपयोगा अप्रतिबन्धेन भविष्यन्ति,-इति तत्सुखकर्तृत्वं प्रार्थ्यते-'शं नो भवतु' इति। ब्रह्म विविदिषुणा :। हावद्क्किये वायुविषये ब्रह्मविद्योपसर्गशान्त्यर्थ वायुरूपेण प्रत्यक्षस्य- क्रियेते, सर्वतियाफलानां तद्धीनत्वात्। ब्रहम वायुस्तस्मै अन्तर्यामित्वेन प्रेर- ब्रह्मणे, नमः प्रह्वीभावं, करोमीति वाक्यशेष :; नमस्ते कस्य ब्रह्मण एव नम- तुभ्यं हे वायो: नमस्करोमीति परोक्षप्रत्यक्षाभ्यां वायुरेवा- स्कारवदनक्रिये भिधीयते। किंच त्वमेव, चक्षुराद्यपेक्ष्य बाह्यं, संनिकृष्टम- व्यवहितं प्रत्यक्षं ब्रह्मासि यस्मात्, तस्मात्वामेव प्रत्यक्षं ब्रह्म वदिष्यामि। ऋतं यथाशास्त्रं यथाकर्तव्यं बुद्धौ सुपरिनिश्चितमर्थ, तदपि त्वद्धीनत्वात, त्वामेव वदिष्यामि। सत्यमिति-स एव वाक्कायाभ्यां संपाद्यमानोऽर्थः, सोपि त्वद्धीन एव संपाद्य :- इति त्वामेव सत्यं वदिष्यामि। तत् सर्वात्मकं वा- य्वाख्यं ब्रह्म मयैवं स्तुतं सन्मां विद्यार्थिनमवंतु विद्यासन्नियोजनेन; तदेव ब्रह्म कारमाचार्ये वक्तत्वसामर्थ्यसंयोज़नेन।'अवतु मामवतु वक्तारम्' इति पुनर्वचन माद्यर्थम्। 'शान्तिः शान्तिः शान्तिः' इति त्रिर्वचनमाध्यात्मिकाधिभौतिकाधिदै- विकानां विद्याप्राप्त्युपसर्गाणां प्रशमनार्थम्।

कृतौ तैत्तिरीयोपनिषच्छिक्षावलीभाष्ये प्रथमोऽतुवाकः॥१॥

किमिति प्राथ्यते ?- तत्राऽह-तासु हीति। श्रवणं-गुरुपादोपसर्पणपूर्वक वेदान्तानां तात्पर्यावधारणम। धारणं-श्रुतस्याविस्मरणम्। उपयोग :- शिष्येभ्यो निवेदनम्। अन्यद्रह्म वायुश्रान्य इति नाऽडशङ्कनीयमित्याह-परोक्षेति। ब्रह्मणे इति। पारोक्ष्येण 'स ब्रह्म त्यदित्याचंक्षते' इति अ्रुतेः, वायुशब्देन च प्रत्यक्षतया निर्देशः, प्राणस्य प्रत्यक्षत्वा- दित्यर्थः । यद्यपि सुत्रात्मरूपेण वायु: परोक्ष:, तथाऽप्याध्यात्मिकप्राणरूपेण ब्रह्मशब्दवा- च्यत्वेऽप्यपरोक्षत्वमित्याह-किं चेति। बाह्यं चक्षुरादि, रूपदर्शनावनुमेयत्वात, व्यवहितम्। प्राणस्त्वव्यवधानेन साक्षिवेव: सन्निहितश्र भोक्तुरिति चक्षुराद्यपेक्षया प्रत्यक्ष इत्यर्थः । वृंद्दणांद्भह्य-प्राणकृतेन ह्वाशनादिना शरीरादेवह्णं प्रसिद्धमित्यर्थः । यथा राज्ञो दौवारिक कश्रिद्राजदिदृक्षुराह 'त्वमेव राजा' इति, तथा हार्दस्य ब्रह्मणो द्वारपं प्राणं हार्द ब्रह्म दिद्ृक्षुमेसक्षुराह-त्वामव प्रत्यक्षं ब्रह्म वदिष्यामीति । ब्रह्मवदनक्तिया प्राणेदवतायाः स्तुत्यथा। स्तुत्यन्तरमाह-ऋतमित्यादिना।

भाष्यटिप्पणे शिक्षावल्ल्यां प्रथमोऽनुवाकः॥१॥

(१) बृ. उ. ३-९-९ (२) विष्णु. पु. १-१२-५७; ३-३-२१.

अथ शिक्षावल्ल्यां द्वितीयोऽनुवाक:। (शिक्षाध्यायः) ॐशीक्षां व्याख्यास्यामः। वर्णः स्वरः । मात्रा बलम्। साम संतान: । इत्युक्त: शीक्षांध्याय: (१)।। शीक्षां पंश्च ।। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि शिक्षावल्ल्यां द्वितीयोऽनुवाकः ॥२॥ अर्थज्ञानप्रधानत्वादुपनिषदो ग्रन्थपाठे यत्नोपरमो मा भूत्, इति 'शीक्षाध्यायः' दृष्टादष्टोपकारी ग्रन्थ- आरभ्यते। 'शीक्षा'- शिक्ष्यतेऽनयेति वर्णा्युच्चारणलक्ष- पाठनियमो विहितः। णम्; शिक्ष्यन्त इति वा 'शिक्षा'-वर्णाद्यः, शिक्षेव शीक्षा, दैर्ष्य छान्दसम्। तां शीक्षां व्याख्यास्यामो वि स्पष्टम् आ समन्तात्कथाय- व्याम:। चक्षिङ: ख्याञादिष्टस्य व्याङ्पूर्वस्य व्यक्तवाक्कर्मण एतद्रूपम्। तन्र वर्णोऽकारादिः। स्वर उदात्तादिः। मात्रा हस्वाद्याः । बलँ प्रयत्नविशेषः। साम वर्णानां मध्यमवृत्त्योञ्चारणं-समता । सन्तानः सन्ततिः-संहितेत्यर्थः। एष हि शिक्षितव्योर्थः । शीक्षा यस्मिन्नध्याये सोडयं 'शीक्षाध्यायः' इत्येवमुक्त उदितः, उक्त इत्युपसंहार उत्तरार्थ:॥

कृतौ तैत्तिरीयोपनिषच्छिक्षावल्लीभाष्ये द्वितीयोऽतुवाकः॥२॥

यत्नोपरम इति-स्वरोष्मव्यञ्जनादिप्रमादो मा भूत्, अन्यथा विवक्षितार्थसिद्धिरेव न स्यात। तदुक्तम- "मन्त्रो हीन: स्वरतो वर्णतो वा मिथ्याप्रयुक्तो न तमर्थमाह। स वाग्वज्रो यजमानं हिनस्ति यथेन्द्रशत्रु: स्वरतोऽपरावात्॥।"-इति। लक्षणमिति । लक्षणं शात्त्रम-'ऋटुरषाणां मूर्धा', 'इचुयशानां तालु' -इत्यादि। (१) पाणिनिशिक्षा ५२; पा. महाभा. १-१-१. सच वाग्वज्रमंत्रः 'इन्द्रशर्द्वर्द्धस्व' इति तै. संहितायामसकृच्छृत :- २-४-१२-१; ५-२-१; शतपथब्रा. १-५-२-१० इन्द्रशत्वुरिति पदे इन्द्रः शत्रुः शातयिता (मारयिता) यस्येति बहुब्रीहौ आद्यपदोदात्तत्वम्, यथा 'इन्द्रंशत्रुः,' तेन चेन्द्रस्य शातनक- र्तृत्वं बोध्यते; इन्द्रस्य शत्रुरिति षष्ठीतत्पुरुषपक्षेऽन्त्यपदोदात्तत्वम्, यथा 'इन्द्रशत्रुः,' तेन चेन्द्रस्य शातन कर्मतयाऽवगमः । 'सोऽयं मन्त्रगतः स्वरापराथः । अपराधाभावे सति, उन्नतया ज्वालया यजमानस्य कार्य- सिद्धि: सूचिता भवति। अपराधे त्ववनतया ज्वालया यजमानस्य कार्यसिद्धयभावः सूच्यते'। इति तै० सं० २. ४. १२.१ सा० भाष्ये। (२)? पाणिनिशि० १६-१८; सि. कौसुदी. १०

अथ शिक्षावल्ल्यां तृतीयोऽनुवाक:। (संहितोपासनम्) सह नौ यशः। सह नौ ब्रह्मवर्चसम्। अथातः सभहिताया उपनिषदं व्याख्यास्यामः। पश्चस्वधिकरणेषु।

इत्याचक्षते। अधुना संहितोपनिषदुच्यते। तन्र संहितादुपनिषत्परिज्ञाननिमित्तं यद् विद्यातत्फलयो रु- 'यशः' प्राप्यते, तन्नौ-आवयोः शिष्याचार्ययोः सहैवास्तु। त्कर्षः प्रा्थ्यते। तन्निमित्तं च यङ्रह्मवर्चसं तेजः, तञ्च सहैवास्तु, इति शिष्य- वचनमाशी। शिष्यस्य ह्यकृतार्थत्वात्म्रार्थनोपपद्यते, नाSSचार्यस्य-कृंतार्थ- त्वाद्,-कृतार्थोह्याचार्यो नाम भवाति। अथानन्तरमध्ययनलक्षणविधानस्य पूर्ववृत्तस्य यतोऽत्यर्थ ग्रन्थभाविता बु- संहिताविषयं द्विने शक्यते सहसाSर्थज्ञानविषयेSवतारयितुमिति-अतः संहि- स्थूलोपासनम् ताया उपनिषद्ं संहिताविषयं दर्शनमिति-एतङ्रन्थसंनिकृष्टा- मेव-व्याख्यास्यामः । पश्चस्वधिकरणेषु-आश्रयेषु-ज्ञानविषयेष्वित्यर्थः । कानि तानि ? इत्याह-अधिलोकं लोकेष्वधि यद्दर्शनं तद्धिलोकम्, तथा- Sधिज्योतिषम्, अधिविद्यम्, अधिप्रजम्, अध्यात्मम्-इति। ता एताः पञ्चविषया उपनिषदो लोकादिमहावस्तुविषयत्व्ात् संहिताविषयत्वाच्च मह- त्यश्च ताः संहिताश्च ता महासंहिता इत्याचक्षते कथयन्ति वेदविद:। तस्यान्यत्रैव सिद्धत्वात्, इह कर्मव्युत्पत्तिरेव शिक्षाशब्दस्य ग्राह्या। [रूपमिति] "चक्षिङ: ख्याम्"इति सुत्रेण ख्यामादिष्टो यस्तस्येदं रूपं, न "ख्या प्रकथने" इत्यस्य, तस्यः सोपसर्गस्य प्रयोगानभिधानादित्यर्थः ॥

करभाष्यटिप्पणे शिक्षावल्ल्यां द्वितीयोऽनुवाकः ॥२॥ संहिता-वर्णानां सन्निकर्षः, तद्विषयसुपासनं प्रथमं कथ्यत इत्याह्-अधुनेति। सन्निधानाच स्वशाखासंहितैव ग्राहया । 'शं नो मिन्रः' इत्यावाशीर्वाद: कृत्सोपनिषच्छेष: संहितोपनिषच्छेषमाशीर्वादान्तरमाह-तत्रेति। (१) पा. सू. २-४-५४ (२) धातुपाठः २. ५०. (३) 'खासंनिहितै® इति पाठान्तरम्।

तृतीयोऽनुवाक: ] संहितापासना ११

अर्थाधिलोकम् । पृथिवी पूर्वरूपम्। दौरुत्तररूपम् । आकोशः संधि: (१)। वार्युः संधानम्। इत्यधिलोकम्। अर्थाधिज्यौतिषम्। अभनि: पूर्वरूपम्। आदित्य उर्त्तररूपम्। आपः संधि:। वैद्युतेः संधानम्। इत्यधिज्यौतिषम्। अर्थाधिविद्यम्। आचार्य: पूर्वरूपम् (२)। अन्तेवास्युत्तररूपम्। विद्या संधि:। प्रवचन९ संधानम् । इत्यंधिविद्यम्। अथाधिमजम्। माता पूर्वेरूपम्। पितोत्तंररूपम् । प्रंजा संधिः । प्रजननं संधानम्। इत्यधिपजम् (३) अथाध्यात्मम्। अधरा हनुः पूंवेरुपम् । उत्तरा हतुरुत्तररूपम् वाक्संि:। जिह्वां संधानम्। इत्यध्यात्मम् । अथ तासां यथोपन्यस्तानां मध्येSधिलोकं दर्शनमुच्यते। दर्शनक्रमविवक्षा- लोकादिविषया थौऽथशब्दः सर्वत्र। पृथिवी पूर्वरूपं-पूर्वो वर्णः पूर्वरूपं- उपास्यावयवाः संहितायाः पूर्वे वर्णे पृथिवीदृष्टिः कर्तव्येत्युक्तं भवति। तथा दयौरुत्तररूपम्-आकाशोऽन्तरिक्षलोक: संधिर्मध्यं पूवोत्तररूपयो :- संधीयेते अस्मिन्पूर्वोत्तररूपे-इति॥ वायुः संधानम्-संधीयतेनेनेति। इत्यधिलोक दर्शनमुक्तम्। अथाधि- ज्यौतिषमित्यादि समानम्। वस्तूपासनं हित्वा प्रथमतः शब्दोपासनविधाने हेतुरतःशब्देनोक्त इत्याह-यतोऽत्यर्थ- मिति। पञ्चस्विति सप्तमी तृतीयाथें परिणेया। अधिकरणशब्दश् विषयपर्यायः । पञ्चभिः पदाथैंविशेषितं ज्ञानं वर्णेषुं कर्तव्यम, यथा विष्णुदर्शनं प्रतिमायामित्यर्थः । लोकेष्वधीति। लोकानधिकृत्य-उपादाय ध्येयत्वेनेत्यर्थः। विद्याशब्देन विद्याप्रतिबद्ध आचार्यादिर्विवक्षितः । तथैव प्रजाशब्देन प्रजाप्पतिबद्ध: पित्रादिर्विवक्षितः । अध्यात्ममिति-आत्मानं-भोक्तारम- धिकृत्य यद्धर्तते जिह्वादि तद्विवक्षितम् । सवत्र तत्तदभिमानिनी देवतैव ग्राथ्ा, अन्यस्यो- पास्यत्वासंभवादिति। विधिशेषमर्थवादमाह-ता एता इति। संहितोपनिषदः कर्तव्या

कथं कर्तव्याः ?- इत्याकाङ्कायां विनियोगविधिमाह-अथ तासामित्यादिना। (१) घु वक्तव्यम्-इति पाठान्तरम् (२) 'न्यथोपा" इति पाठान्तरम्।

१२ तैत्तिरीयोपनिषत् [ शिक्षावल्ली

इतीमा महास हिताः। य एवमेता महास ५हिता व्याख्यांता वेद । संधीयते प्रजंया पशुभिः। ब्रह्मवर्चसेनान्नाद्येन सुवर्ग्येण लोकेन (४) ।। संधिराचार्य: पूर्वरूपमित्यधिपजं लॉकेन।। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि शिक्षावल्ल्यां तृतीयोऽनुवाकः ॥३॥ इतीमा इत्युक्ता उपप्रदर्श्यन्ते। यः कश्चदेवमेता महासंहिता व्याख्याता वेद-उपास्ते; वेदेत्युपासनं स्थात्, ऐहिकासुम्मिकफल- विज्ञानाधिकारात्, "इति प्राचीनयोग्योपास्स्व" इति च सिद्धय उपासनाविधि: वचनात्; उपासनं च यथाशास्त्रं तुल्यप्रत्ययसंततिः, असं- कीर्णा चातत्प्रत्ययैः, शास्त्रोक्तालम्बनविषया च; प्रसिद्धश्चोपासनशब्दस्यार्थो लोके-गुरुमुपास्ते, राजानमुपास्त इति; यो हि गुर्वादीन्सन्तंतमुपचरति, स उपास्त इत्युच्यते; सच फलमाप्नोत्युपासनस्य; अतोऽत्रापि चय एवं वेद,-स सन्धीयते प्रजादिभि: स्वर्गान्तैः-प्रजादिफलं प्राप्नोतीत्यर्थः।

कृतौ तैत्तिर्रायोपनिर्षच्छिक्षावलीभाष्ये तृतीयोऽनवाकः॥३॥ कर्तुरेकत्वाद, अनुष्ठेयानां बहुत्वात, अवश्यंभाविनि क्रमविशेषे नियमार्था अथशब्दाः। "हृदयस्याग्रेऽवदत्यथ जिह्वाया अथ वक्षैसः" इतिवव्। उपप्रदर्श्यन्ते परामृश्यन्ते। अधिकारविधिप्रदर्शनाय यथा दर्शादयः षड्यागाः समुचिताः फलसाधनम, अधिकारांशे- नाभेदाव, तथा पश्चोपनिषद्ः समुचचिताः प्रजादिफलकामस्यानुष्ठेया इत्याह-यः कश्चि- दित्यादिना। फलकामिनाऽनष्ठीयमानं संहितोपासनं कामितफलाय भवति; फलानभिसंधिना त्वनुष्ठीयमानं ब्रह्मविद्यार्थ भवति। मेघाहीनेन ब्रह्मणोऽवगन्तुमशक्यत्वान्मेघाकामस्य जपोडापे ब्रह्मविद्यार्थों भवति। श्रीवि- हीनेन सत्वशुद्धयर्थ यागादनुष्ठातुमशक्यत्वादिति श्रीकामस्य होमोऽपि परम्परया ब्रह्मविधो- पयोगीति महत्तात्पर्यं विद्यासन्निधिसमाम्नातानां सर्वत्र द्रष्टव्यम् ।।

कर भाष्यटिप्पणे शिक्षावल्ल्यां तृतीयोऽनुवाकः॥३॥ (१) १-६.(२)ब.सू,४-१-१. भाष्यं द्रष्टव्यम्। (३) तै.स.६-३-१०-५.(४) जै.सू.११-१-१.(५) सन्ति दशयागे त्रीणि प्रधानानि हर्वींषि, पूर्णमासयागे च त्रीणि। अग्नियोऽषाकपाल:, ऐन्द्रं दधि, ऐन्द्रं पयः-इति दर्शयागे। आग्नेयोऽषटाकपाल:, आज्येन प्राजापत्य उपांशुयागः, अश्ीषोमीय एकादशकपाल :- इति पौर्णमासे।

अथ शिक्षावल्ल्यां चतुर्थोऽनुवाक:। (मेधादिसिद्धयर्था मत्र्रा: ) यश्छन्दसामृषभो विश्वरूपः। छन्दोभ्योऽव्यमृर्तात्संबभूर्व । स मेन्द्रों मेधर्या स्पृणोतु। अमृर्तस्य देव धारणो भूयासम्। शरीरं मे विचर्षणम्। जिह्दा मे मधुमत्तमा। कणीभ्यां भूरि विश्रुवम्। ब्रह्मण: कोशोऽसि मेधया पिहितः। श्रुतं में गोपाय। यश्छन्दसामिति। मेधाकामस्य श्रीकामस्य च तत्प्राप्तिसाधनं जपहोमावुच्ये- मेधाहेतुर्मन्त्र: ते । "स मेन्द्रो मेधया स्पृणोतु," "ततो मे श्रियमावह" इति च लिङ्गदर्शनात्। यश्छन्दसां वेदानामृषभ इवर्षभः प्राधान्यात्। विश्वरूपः सर्वरूप: सर्ववाग्याप्ेः, "तद्यथा शंकुना" इत्यादिश्रुत्यन्तरात् । अत एवर्ष- भत्वमोङ्कारस्य। ओङ्कारो ह्यत्रोपास्य इति ऋषभादिशब्दैः स्तुतिर्न्याय्यैवोङ्का- रस्य। छन्दोभ्यो वेदेभ्यो, वेदा ह्यमृतं, तस्मादमृतात्, अधिसंबभूव,-लोक- देववेदव्याहृतिभ्यः सारिष्ठं जिघृक्षोः प्रजापतेस्तपस्यत ओङ्कारः सारिष्ठत्वेन प्रत्यभादित्यर्थः। न हि नित्यस्योङ्कारस्याञ्जसैवात्पत्तिरवकल्पते। स एवंभूत ओङ्कार इन्द्र: सर्वकामेशः परमेश्वरो मा मां मेधया प्रज्ञया स्पृणोतु प्रीणयतु बलयतु वा। प्रज्ञाबलं हि प्रार्थ्यते। अमृतस्य-अमृतत्वहेतुभूतस्य ब्रह्मज्ञानस्य तद्धिकारात्, हे देव, धारणो धारयिता भूयासं भवेयम्। किश्च शरीरं मे मम विचर्षणं विचक्षणं योग्यमित्येतत्। भूयादिति प्रथमपु- आरोग्यादिहेतुर्मन्त्र: रुषविपरिणामः। जिह्वा मे मधुमत्तमा मधुमत्यतिशयेन मधु- रभाषिणीत्यर्थः। कर्णाभ्यां श्रोत्राभ्यां भूरि बहु विश्रुवं व्यश्रवं (! विश्रब्धं) श्रोता भूयासमित्यर्थः । आत्मज्ञानयोग्य: कार्यकरणसङ्गातोSस्त्विति वाक्यार्थः मेवा अवान्तरतात्पर्यमभिप्रेत्याऽ-यश्छन्दसामित्यादिना। संबभूवेति जन्मवाचके पदे श्रूयमाणे, किमिति "प्रजापतिलोकानभ्यतपर्ते" इत्यादिश्ुत्यन्तरानुसारेणं श्ष्ठत्वेन प्रति- भानं व्याख्यायते? तत्राऽह-न हीति। पुरुषविपरिणाम इति। भूयासमित्युत्तम- पुरुषस्य प्रकृतस्य प्रथमपुरुषत्वेन विपरिणामः कर्तव्य इत्यर्थः ।

(१) छां. उ.२-२३-४ (२) प्रार्थयते । इति पाठान्तरम्(३) व्यश्रवमित्यत्राडभावश्छान्दसः । झटिति श्रो-०। एवमेव सर्वि खितमुद्रित पुस्तकेषु पाठो लभ्यते !! (४) छां.ड.२-२२-२ (५)-० रेणा- Sजत्मज्ञानयोग्यकार्यश्रष्ठतवन इति पाठान्तरम्

१४ तैत्तिरीयोपनिषत् [शिक्षावल्ली

आवहन्ती वितन्वाना (१)। कुर्बाणाऽचीरमात्मनः। वासो५सि मम गा्वश्। अन्नपाने च सर्वदा। ततों मे श्रियमावह। लोमशां पशुरभिः सह स्वाहां। [आं मायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा। विमाऽSयन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा। प्र माऽ्ड्यन्तु ब्रह्मचारिण: स्वाहां। दरमायन्तु ब्रह्मचारिण: स्वाहा । शर्मायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहां (२)] च तदर्थमेव हि प्रार्थ्यते। ब्रह्मणः परमात्मनः कोशोSसि-असेरिव, उपलबध्य- विष्ठानत्वात्,-्वं हि ब्रह्मण: प्रतीकं, त्वयि ब्रह्मोपलभ्यते। मेधया लौकिक- प्रज्ञया पिहित आच्छादित: स त्वं सामान्यप्रशैरविदितसतत्त्व इत्यर्थः । श्रुतं अ्रवण: वैकमात्मक्षानादिक मे गोपाय रक्ष-तत्प्राप्त्यविस्मरणादि कुर्वित्यर्थः। जपार्था एते मन्त्रा मेधाकामस्य। श्रीकामस्य होमार्थास्त्वधुनोच्यन्ते मन्त्राः । आवहन्ती-आनयन्ती; वित- श्रीकामस्य हो- न्वाना-विस्तारयन्ती, तनोतेस्तत्कर्मत्वात्; कुर्वाणा निर्वर्तयन्ती, मार्था मन्त्रा: अचीरमचिरं क्षिप्रमेवं-चिर वा कुर्वाणा, आत्मनो मम,-किम्? इत्याह-वासांसि वस्त्राणि, मम गावश्च गाश्च्ेति यावत्, अन्नपाने च सर्वदा- एवमादीनि कुर्वाणा श्रीर्या तां ततो मेधानिर्वर्तनात्परमावह-आनय, अमेधसो हि श्रीरनर्थायैवेति । किंविशिष्टाम्? लोमशां-अजाऽव्यादियुक्तां, अन्यैश्च पशुभि: सह युक्तामावहेति, अधिकारादोंकार एवाभिसंबध्यते। स्वाहा स्वा- हाकारो होमार्थमन्त्रान्तज्ञापनार्थः। विद्यासम्प्रदायप्रवृत्यर्थ [आयन्तु मामिति व्यवहितेन संबन्धः । ब्रह्मचारिणो विमां- शिष्यसम्पादकह्दोमा- र्था मन्त्रा: Sयन्तु प्रमाऽडयन्तु दमायन्तु शमायन्त्वित्यादि।]

अचेतनशब्दं प्रति प्रार्थना कथं ? कथं चेन्द्रशब्देनाभिधानम्? इत्याशङ्ग्य ब्रह्माभेदविवक्ष- येत्यभिप्रेत्याऽह-ब्रह्मण इति। ब्रह्माभेदेन प्रार्थितदाने समर्थश्रेदोद्कारः, किमिति सवैंनोपा- स्यते ? इत्याशङ्कयाऽडह-मेधयेति। लौकिकप्रज्ञयेति-शालग्रामादिष्विव देवताबुद्धचे- त्यर्थ:। नैतेष्वार्षेयादि मृग्यम्, ब्राह्मणोत्पन्नत्वाद्। (१)= विषयाभिनिवेशेन (२) दैर्घ्य छान्दसम्, छान्दसो दीर्घ :- इति वाधिकं पाठान्तरम्। (३) शिष्टां च लोमशां श्रियम्-इति पाठान्तरम्। (४)'विशब्दो विविधत्वमाचष्टे। पश्चादिकामाः स्वर्गलोककामा ब्ह्मलोककामा मोक्षकामाश्वेत्येवं ब्रह्मचारिणां विविधत्वम्। प्रशब्द: प्रकर्षमाचष्टे। विध्याग्रहणे प्रज्ञातिशयः

४ चतुर्थोऽनुवाक: ] मेघासिद्धयर्था मन्त्रा: १५

यशो जनेऽसानि स्वाहां। श्रेयान्वस्यंसोऽसानि स्वाहां। तै त्वां भग प्रविशानि स्वाही। स मा भग प्रविश स्वाही । तस्मिन्त्सहस्त्रंशाखे। नि भंगाहं त्वयि मृजे स्वाहा। यथाऽऽपः प्रवंताऽडयन्ति। यथा मार्सा अहर्जेरम्। एवं मां ब्रह्मचारिणः । धातरार्यन्तु सर्वेतः स्वाहां। प्रतिवेशौऽसि प मा भाहि प मा पद्यस्व (३) ।। यशो यशस्वी जने जनसमूहेSसानि भवानि। श्रेयान्प्रशस्यतरो वस्यसो संप्रदायप्रवृत्तिजनि- वसीयसो वसुतराद्वसुमत्तराद्वाऽसानीत्यर्थः। किंच तं ब्रह्मणः तकीर्तिप्रदौमन्त्रौ कोशभूतं त्वा त्वां हे भग भगवन्पूजावन्प्रविशानि, प्र- विश्य चानन्यस्त्वदात्मैव भवानीत्यर्थः ।सत्वमपि मामां भग भगवन्पूजा- वन्प्रविशाSSवयोरेकत्वमेवास्तु। तस्मिस्त्वाय सहस्त्रशाखे बहुभेदे हे भगवन्, निमृजे शोधयाम्यहं पापकृत्याम्। यथा लोक आपः प्रवता प्रवणवता निम्नवता देशेन यन्ति गच्छन्ति, बहुशिष्यसंपादको मन्त्र: यथा च मासा अहर्जरं-संवत्सरोऽहर्जर :- अहोभि: परिव- रतमानो लोकाञ्जरयतीति, अहानि वाऽस्मिश्जीर्यन्त्यन्तर्भवन्तीत्यहर्जर :- तं च यथा मासा यन्ति, एवं ब्रह्मचारिणो हे धातः सर्वस्य विधात: मा मामाय- न्त्वागच्छन्तु सर्वतः सर्वदिग्भ्यः । प्रतिवेश: श्रमापनयनस्थानमासन्नगृहमित्यर्थः एवं त्वं प्रतिवेश इव ्र-

'वसे निवासे', 'वँस आच्छादने' इति धातुद्वयादुप्रत्ययः शीलेऽथें। वसुर्वसनशीलः। पराच्छादनशीलो वा वसः। अतिशयेन वसर्वसीयांस्तस्माद्वसययिसः । ईलोपश्छान्दसः । वसु मान्वसुशब्देन लक्ष्यत इत्यभिप्रेत्याऽडह-वसुमत्तराद्वेति । पूर्वोक्तस्य प्रार्थनस्य प्रयो- जनमाह-किश्चेति। यदुक्तं 'ब्रह्मचारिणो मामायन्तु' इति-तत्र दृष्ान्तमाह-यथेति। इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छुद्धानन्दपूज्य पादशिष्यानन्दज्ञानविरचित तैत्तिरी- योपनिषच्छांकरभाष्यटिप्पणे शिक्षावल्ल्यां चतुर्थोनुवाकः॥४॥

प्रकर्ष: । दमित्यनेनाव्ययेन दान्तिरभिधीयते। बाह्येन्द्रियचेष्टाभ्यो बाललीलाभ्य उपरतिरत्र दान्तिः । शमि- त्यनेन शांन्तिरभिधीयते। क्रोधादिचित्तदोषराहित्यं शान्तिः । विमायान्त्वित्यादयश्चत्वारो मन्त्रा शाखान्त- रगतत्वाभिप्रायेण केषुचिद्देशेषु नाम्रायन्ते'-इति श्रीसायणाचार्यभाष्ये. (१) घा० पा० १.१०३० (२) धा० पा० २.१३

१६ तैत्तिरीयोपनिषत् [शिक्षावल्ली

वितन्वाना शर्मायन्तु ब्रह्मचारिण: स्वाहा धातरायन्तु सर्वतः स्वाहैकै च ।। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि शिक्षावल्ल्यां चतुर्थोऽनुवाकः॥४॥ अथ शिक्षावल्ल्यां पश्चमोऽनुवाक:। (व्याहृत्युपासनम्) भूर्युवः सुवरिति वा एतास्तिस्रो व्याहंतयः । उपस्थानम् तिवेशस्त्वच्छीलिनां सर्वपापदुःखापनयनस्थानमसि, अतो मा मां प्रति प्रसाहि प्रकाशयाSत्मानं, प्रपद्यस्व च-मां रेसविद्धमिव लोहं त्कमयं त्वदात्मानं कुर्वित्यर्थः । श्रीकामोऽस्मिन्विद्याप्रकरणेऽभिधीयमानो धनार्थ:, धनं च कर्मार्थम्, कर्म चोपात्तदुरितक्षयार्थम्, तत्क्षये हि विद्या प्रकाशते, तथा च स्मृति :- "ज्ञानमुत्पद्यते पुंसां क्षयात्पापस्य कर्मणः। यथाऽSदर्शतले प्रख्ये पश्यन्त्यात्मानमात्मनि ।।"-इति।

कृतौ तैत्तिरीयोपनिषच्छिक्षावल्लीभाष्ये चतुर्थोडनुवाकः॥४॥

संहिताविषयमुपासनमुक्तं, तद्नु मेधाकामस्य श्रीकामस्य च मन्त्रा अनु- अङ्गदेवताध्यानस्य क्ान्ता:, ते च पारम्पर्येण विद्योपयोगार्था एव । अनन्तरं प्रतीकल्वेन व्याह- व्याहत्यात्मनो ब्रह्मणोऽन्तरुपासनं स्वाराज्यफलं प्रस्तूयते- तित्रयम् भूर्मुवः सुवरिति; 'इतिः' उक्तोपप्रदर्शनार्थ :- पतास्तिस्त्र इति प्रदर्शितानां परामशार्थ, परामृष्टाः स्मार्यन्ते; वै-इत्यनेन तिस्र एताः प्रसिद्धा व्याहृतयः स्मार्यन्ते तावत्। वृत्तानुवादपूर्वकमुत्तरानवाकस्य संबन्धमाह-संहिताविषयमित्यादिना। व्याहतीनां श्रद्दागृहीतत्वाद, तत्परित्यागेनापदिश्यमानं ब्रह्म न बुद्धिमारोहेदिति ततो व्याहतिशरीर हिरण्यगर्भाख्यं ब्रह्मान्त :- हृदये-ध्येयत्वेनोपदिश्यते इत्यर्थः । (१) तुल्यम्-यदूदयो रसविद्धं काशचनतां याति तद्वदेवासौ । स्वात्मनिरूपणे-५८. रसविद्धमयः स्वर्ण यथा भवति सर्वदा। केनचित्साधनेनैव तथा जीवः शिवो भवेत् ॥ इति केचित्स्वमोहेन प्रवदन्ति तु वादिन: ॥ मूत-सं० ४.३९.३० (२) शांति-प. २०४-८

५ पश्चमोऽनुवाक: ] व्याहृत्युपासनम् १७

तासांसु इ स्सैतां चंतुर्थींम्। माहाचमस्यः प्रवेदयते। मह इति। तङ्रह्न। स आत्मा। अङ्गांन्यन्या देवताः। भूरिति वा अयं लोकः । भुव इत्यन्तरिक्षम्। सुवरित्यसौ लोक: (१)। मह इर्त्यादित्यः। आदित्येन वाव सवैं लोका महीयन्ते। भूरिति वा अग्निः । भुव इति वायुः। सुवरित्यांदित्यः । मह इरति चन्द्रमां:। चन्द्रमसा वाव सर्वीणि ज्योती* षि महीयन्ते। भूरिति वा ऋचंः। सुव इति सामानि। सुवरिति यजू ५षि (२)। तासामियं चतुर्थी व्याहतिर्मह इति; तामेतां चतुर्थी महाचमसस्यापत्यं चतुर्थव्याहृतिः माहाचमस्यः प्रवेद्यते ;- उह स्म,-इत्येतेषां वृत्तानुकथ- नार्थत्वाद्विदितवान् ददर्शेत्यर्थः।'माहाचमस्य' ग्रहणमा्षानुस्मरणार्थम्। ऋष्य- नुस्मरणमप्युपासनाङ्गमिति गम्यत इहोपदेशात्। येयं माहाचमस्येन दष्टा व्याहतिः 'महः' इति, तङ्गह्व-महद्वि ब्रह्म, महश्च व्याहृतिचतुष्टये दृष्टि- व्याहतिः । किं पुनस्तत्? स आत्मा-आप्नोतेर्व्यात्तिक्मण विशेषविधानम् आत्मा; इतराश्च व्याहृतय :- लोकाः,देवाः,वेदा: प्राणाश्च- मह इत्यनेन व्याहत्यात्मनाSSदित्यचन्द्रव्रह्मान्नभूतेन व्याप्यन्ते यतः, अतोऽङ्गा- न्यवयवा अन्या देवता :; देवताग्रहणमुपलक्षणार्थ लोकादीनाम्। मह इत्येतस्य व्याहत्यात्मनो देवलोकाद्यश्च सर्वेडवयवभूता यता, अत तासु लोकदेव- आहाSSदित्यादिभिर्लोकाद्यो महीयन्त इति ;- आत्मना ह्य- दृष्टिविधानम् द्ानि महीयन्ते, महनं वृद्धिरुपचय: महीयन्ते वर्धन्त इत्यर्थः। 'महः' इति व्याहतावद्गित्रश्नदृष्टिः कर्तव्या। तन्न किं साम्यम ?- इत्यत आह-ह- द्धीति।यथा देवदत्तस्य पादादीन्यङ्गानि, मध्यभागश्राङ्गीतरेषामङ्गानामात्मा कथ्यते-व्याप- कत्वात, तथा महोव्याहृतिर्हिरण्यगर्भस्य ब्रह्मणो मध्यभाग आत्मेति कल्प्यते; इतराश्च व्याह- तय: पादायवयवत्वेन कल्प्यन्ते। प्रथमव्याहृतिः पादौ, द्वितीया बाह, तृतीया शिर इत्यर्थः । (१) तस्या महत्वाद्रह्मत्वम्, सर्वव्यापकत्वाच्चाSSत्मत्वम्। (२) आप्नोति-उपादानकारणतया स्वकार्य- भूतं सर्व जगदन्तर्बहिश्र व्याप्नोत्यात्मा। उक्त हि-"यदादते यच्चाप्नोति विषयानिह। यच्चास्य सन्ततो भाव- स्तस्मादात्मेति गीयते"॥। लिङ्ग-पृ. ७०.९६. (३) महाव्याहृतावद्िब्रह्मदृष्टिर्म हत्त्वव्यापकत्वसामान्यात्। २

१८ तैनियोपनियन् [शिक्षावलली

मह इति ब्रह्मं। ब्रह्मणा वाव सवैं वेदा महीयन्ते। भूरिति वै प्राणः । भुव इत्यंपानः । सुवरिति' व्यान: । मह इत्यर्न्नम्। अर्न्नैन वाव सरवैं आाणा महीयन्ते। ता वा एताश्रतसश्चतुर्धा। चर्तस्त्रश्चतख्त्ो व्याहृंतयः। ता यो वेद। स वेंद ब्रह्मं। सवैडस्मै देवा बलिमार्वहन्ति (३)।। अयं लोका,अग्निः,ऋग्वेद:, प्राण,-इति प्रथमा व्याहतिर्भूरि। एवमुत्त- रोत्तरकका चतुर्धा भवति। मह इति ब्रह्म- ब्रह्म' इत्योङ्गांर :- शब्दाधिकारेऽन्यस्यासंभवात्। वेद-प्राण-दृष्टिविधानम् उक्तार्थमन्यत्। ता वा पताश्चतस्त्रश्चतुर्घेति-'ता वा एता'-भूर्भुवः सुवर्मह इति चतस्र यथोक्तव्याहृत्युपसं- एकैकशश्चतुर्धा चतुष्पकारा; धाशब्दः प्रकारवचनः, चत- हारः-घोडशकलस्य स्नश्चतस्त्र: सत्यश्चतुर्धा भवन्तीत्यर्थः। तासां यथाकतानां पुरुषस्योपास्यत्वम् पुनरुपदेशस्तथैवोपासननियमार्थः। ता यथोक्तव्याहतीर्यों वेद,स वेद विजानाति-किं! ब्रह्म । ननु-'तड्रह्व तासां व्याहतीनामु- सआत्मा' इति ज्ञाते ब्रह्मणि न वक्तव्यमविज्ञातवत्-स पासनाविधि: वेद ब्रह्म-इति ? व्याहत्यवयवं ब्रह्मोपासीतेत्युत्पत्तिविधिरक्तः; इदानीमङ्गविशेषविधिः कथ्यते-भूरिति वा अयं लोक इत्यादिना। तत्रैकका व्याहतिश्रतुष्प्रकाराऽवगन्तव्येति तात्पर्यमाह-अयं लोक इत्यादिना। एकेका व्याहतयो यदा चतुष्प्रकाराश्रिन्त्यन्ते, तदा षोडशकलः पुरुष उपासितो भवतीत्य- भिप्रेत्य संक्षेपमाह-ता वा एता इति। 'स वेद ब्रह्म' इति ब्रह्मवेदनं फलत्वेन न सङ्कीत्यतेऽधिकारविधिवाक्ये, किन्तु वक्ष्यमाणा- नुवाकेनास्मिन्नेव ब्रह्मोपासने गुणविधानं भविष्यतीति सूचयितुमित्याह-न, तद्विशेषवि-

(१) अन्तरिक्षम्, वायुः साम, अपानश्च-द्वितीया; असौ लोक: (परोक्षो लोकः स्वर्गलोकः), आदित्यः, यजु, व्यानश्र-तृतीया; आदित्यः, चन्द्रः, ब्रह्म, अन्नं च-चतुर्थी। (२) ओङ्कारेण हि सवें वेदा: पूज्यन्ते, वेदोच्चारणस्य प्रणवपूर्वकत्वात्। (३) 'अयं लोकः' इत्यादिना व्याहतीनां प्रत्येकं चतुर्विधत्व- मुक्तमेव, किमिति पुनरुपदेश? इत्याह 'उपासननियमार्थः' इति-व्याहतीनां चतुर्विधत्वं स्तुत्यर्थ नोच्यते, किंतु प्रत्येकं तासां चतुर्विधत्वेनोपासनं नियतमिष्यते। तथा षोडशकलस्य पुरुषस्योपास्यत्वमत्र सेत्स्यति। अधिकवचनस्यार्थविशेषसूचकत्वादित्यर्थ: ।

५ पश्चमोऽनुवाक: ] व्याहृत्युपासनम् १९

असौ लोको यजू५षि वेद द्वे च ।। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरायोपनिषदि शिक्षावल्ल्यां पश्चमोऽनुवाकः ॥५॥ न, तद्विशेषविवक्षुत्वाददोषः। सत्यं, विज्ञातं चतुर्थव्याहृत्यात्मा ब्रह्मेति, न तु तद्विशेष :- हृदयान्तरुपलभ्यत्वम्, मनोमयत्वादिश्च 'शान्तिसमृद्धम्' इत्ये- वमन्तो विशेषणविशेष्यरूपो धर्मपूग :- विज्ञायते, इति तद्विवक्षु हि शास्त्रम- विज्ञातमिव ब्रह्म मत्वा 'सवेद ब्रह्म' इत्याह; अतो न दोष:। यो हि वक्ष्यमाणेन धर्मपूगेन विशिष्टं ब्रह्म वेद, 'स वेद ब्रह्म' इत्यभिप्रायः। अतो वक्ष्यमाणा- नुवाकेनैकवाक्यताऽस्य, उभययोह्यनुवाकयोरेकमुपासनम्, लिङ्गाञ्च-'भूरि- त्यग्नौ प्रतितिष्ठति' इत्यादिकं लिङ्गमुपासनैकत्वे ;- विधायकाभावाञ्च-नहि 'वेद'-'उपासीत'-इति विधायक: कश्चिच्छन्दोऽस्ति व्याहृत्यनुवाके।'तायो वेद' इति च वक्ष्यमाणार्थत्वान्नोपासनभेदकः। वक्ष्यमाणार्थत्वं च तद्विशेषविव- क्षुत्वादित्यादिनोक्तम्। सर्वे देवा अस्मा एवं विदुषेऽङ्गभूता आवहन्त्यानयन्ति बलिं स्वाराज्य प्राप्ती सत्यामित्यर्थः॥ इति श्रीमत्परमहंसपरित्राजका चार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छंकरभगवतः

वक्षुत्वादित्यादिना। यदि व्याहृत्यवयवमेव ब्रह्मोत्तरत्रोपास्यते, तदैवोपासकस्य प्रथमव्याह- त्यात्मकेऽग्रौ प्रतिष्ठाभिधानं घटेत। तस्माद्याहत्यात्मकदेवताप्राप्त्यभिधानसुपासनैकत्वे लिङ्ग- मित्याह-लिङ्गाञ्चेति।किञ्नैकत्र प्रधानविद्याविधिः, अपरत्र गुणविधि :- इत्येवमनुवाकभेदे *चरितार्थे, नानन्यथासिद्धं भेदकं प्रमाणसपलभ्यत इत्याह-विधायकाभावाच्चेति। विधायक इति भिन्नविद्याबोधक इत्यर्थः ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजका चार्यश्रीमच्छुद्धानन्दपूज्यपादशिष्या नन्दज्ञानविरचिते तैत्तिरीयोपनिषच्छां- करभाष्यटिप्पणे शिक्षावल्ल्यां पश्चमोऽनुवाकः ॥५॥

(१) ननु यथोक्तव्याहृतिरूपप्रतीकोपासकस्य ब्रह्मलोकप्राप्तिर्नास्ति, "अप्रतीकालम्बनान्नयतीति बादय- यणः" (ब्. सू.४.३.१५.) इति सूत्रे प्रतीकर हितब्रह्मोपसकानामेव तत्प्राप्तिनिर्णयात्। ततो ब्रह्मप्राप्त्यभा- वेन सर्वदेवपूज्यत्वं न युक्तम्। नायं दोष :- यस्माद्यः पुमान् व्याहतीर्वेंद स पुमान्वक्ष्यमाणानुवाकोक्तं ब्रह्मोपास्ते। ब्रह्मोपासनमेवात्र प्रधानम् ; व्याहत्युपासनमङ्गम्; तस्माद्गह्मप्रामी सत्यां सर्वदेवपूज्यत्वं युक्तम्। *अनुवाकभेदप्रमाणं तु नोपासनाभेदात्सिद्वयतीति वाच्यम्। तस्य गुणपरत्वेनान्यथासिद्धत्वात्। तस्मा- दनन्यथासिद्धसुपासनाभेदेनैव सिद्धं प्रमाणं नोपलभ्यते-इति काशीमुद्रितपुस्तके टिप्पणी।

अथ शिक्षावल्ल्यां षष्ठोऽनुवाक:। (मनोमयत्वादिगुणकब्रह्मोपासनम्) (किश्चित्सूक्ष्मदर्शिमध्यमाधिकारी) स य एषोऽन्तर्हृदय आकाश:। तस्मिन्नयं पुरुषो मनोमर्यः । अमृतो हिरण्पर्यः । अन्तरेण तारलुके। य एष स्तन इवावलम्बते । सैन्द्रयोनिः। यत्रासौ कैशान्तो विव्तते। व्यपोह्य शीर्षकपाले। 'भूर्युव:सुवः' स्वरूपा 'मह' इत्येतस्य व्याहृत्यात्मनो ब्रह्मणोऽ्ङ्गान्यन्या उपास्यवह्मस्वरूपम् देवता इत्युक्तम्। यस्य ता अङ्गभूता:, तस्यैतस्य ब्रह्मणः साक्षा- दुपलब्ध्यर्थमुपासनार्थ च हृदयाकाशः स्थानमुच्यते, शालग्राम इव विष्णोः। तस्मिन् हि तद् ह्मोपास्यमानं मनोमयत्वादिधर्मविशिष्टं साक्षादुपलभ्यते, पाणा- विवाSSमलकम्। मार्गश्र सर्वात्मभावप्रतिपत्तये वक्तव्य इत्यनुवाक आरभ्यते- 'स' इति व्युत्क्रम्य 'अयं पुरुषः' इत्यनेन संबध्यते। य एषोऽन्तर्हदये हृद- यस्यान्त:,-हृद्यमिति पुण्डरीकाकारो मांसपिण्ड:, प्राणायतनः, अनेकनाडी- सुषिरः, ऊर्ध्नाल:, अधोमुखः, विशस्यमाने पशौ प्रसिद्ध उपलभ्यते,-तस्या- न्तर्य एष आकाश: प्रसिद्ध एव करकाकाशवत्,-तस्मिन् सोडयं पुरुषः; पुरि शयनात्, पूर्णा वा भूरादयो लोका येनेति-पुरुषः;मनोमय :- मनो विज्ञानं, मनु- तेर्ज्ञानकर्मण :- तन्मयस्तत्प्रायस्तदुपलभ्यत्वात्, मनुतेऽनेनेति वा मनोऽन्तःकर- णम्, तद्भिमानी तन्मयः, तलिंङ्गो वा। अमृतोSमरणधर्मा, हिरण्मयो ज्योतिर्मय: तस्यैवंलक्षणस्य हृदयाकाशे साक्षात्कृतस्य विदुष आत्मभूतस्येन्द्रस्येद्ट- उपासकस्य स्वरूप- शस्वरूपस्य ब्रह्मणः स्वरूपप्रतिपत्तये मार्गोSभिधीयते। हृद- प्रतिपत्तिद्वारम् यादॢ:्वं प्रवृत्ता सुषुस्ना नाम नाडी योगशास्त्रेषु च प्रसिद्धा; सा चान्तरेण मध्ये प्रसिद्धे तालुके तालुकयोर्गता; यश्चैष तालुकयोर्मध्ये स्तन इवावलम्बते मांसखण्डः, तस्य चान्तरेणेत्येतत्; यत्र च केशान्तः-केशाना मन्तोऽवसानं मूलं केशान्त :- विवर्तते विभागेन वर्तते मूर्धप्रदेशे इत्यर्थः; तं तदुपलभ्यत्वादिति। ज्ञानाकारपरिणामिनि मनस्येवोपल्यमानत्वाद्यायिभिरित्यर्थ: जडस्य मनसः प्रवत्तिं टृष्टा तदधिष्ठातृतया हिरण्यगभोऽनुमीयते, तस्य शास्त्रे सकलकरणाधिध्वातृ त्वेन प्रसिद्धत्वादिति तललिद्गत्वमुक्तमित्यर्थः । (१) तेन लिड्ेन मनसा गम्यमान: । (२) ०भ्यत्वाद्याप्तेरि०-इति पाठान्तरम्।

६ षष्ठोऽनुवाक: ] सगुणब्रह्मोपासनम् २१

भूरित्यग्रौ प्रतितिष्ठति। सुब इति बायौ (१). सुवरित्यादित्ये। मह इति ब्रह्मणि। आम्नोति स्वारांज्यम् । आम्रोति मनसस्पतिम्। वाक्पतिश्रक्षुष्पतिः। श्रोत्रपतिर्विज्ञानं पतिः। एतत्ततौ भवति। आकाशशरीरं ब्रह्म। सत्यात्म प्राणारांमं मनआनन्दम्। शान्तिसमृद्धममृतंम्। देशं प्राप्य तत्र विनिःसृता व्यपोह्य विभज्य विदार्य शीर्षकपाले शिरःकपाले वि- निर्गता या, सेन्द्रयोनिः-इन्द्रस्य ब्रह्मणो योनिमार्गः स्वरूपप्रतिपत्तिद्वारमित्यर्थः। तयैवं विद्वान्मनोमयात्मदर्शी मूरधनो विनिष्क्रम्य, अस्य लोकस्याधिष्ठाता फलं ब्रह्मप्राप्तिः भूरितिव्याहृतिरूपो योऽग्रिर्महतो ब्रह्मणोऽङ्गभूतः, तस्मिन्नग्नौ प्र- तितिष्ठति-अगन्यात्मनेमं लोकं व्याप्नोतीत्यर्थः; तथा भुव इति द्वितीयव्याह- त्यात्मनि वायौ-'प्रतितिष्ठति' इत्यनुवर्तते। सुवरिति तृतीयव्याहृत्यात्मन्यादित्ये, मह इत्यङ्गिनि चतुर्थव्या हृत्यात्मनि ब्रह्मणि 'प्रतितिष्ठति'। तेष्वात्मभावेन स्थित्वाSSप्नोति ब्रह्मभूतः स्वाराज्यं स्वराड्भावं स्वयमेव राजाऽधिपतिर्भवति, अङ्गभूतानां देवानां यथा ब्रह्मा; देवाश्च सर्वेडस्मै बलिमावहन्त्यङ्गभूताः, यथा ब्रह्मणे। आप्ोति मनसस्पतिम्-सर्वेषां हि मनसां पतिः, सर्वात्मकत्वाङ्गह्मणः :- सर्वैर्हि मनोभिस्तन्मनुते ;- तदाप्नोत्येवं विद्वान्। किश्च वाक्पतिः-सर्वासां वाचां पतिर्भवति। तथैव चक्षुष्पतिश्चक्षुषां पतिः, श्रोत्र- पतिः श्रोत्राणां पतिः, विज्ञानपतिर्विज्ञानानां चपतिः,-सर्वात्मकत्वात्सर्वप्राणिनां करणैस्तद्वान्भवतीत्यर्थः । किश्च ततोऽप्यधिकतरमेतन्भ्रवति। किं तत् ? उ- च्यते-आकाशश रीरमाकाशः शरीरमस्य, आकाशवद्दा सूक्ष्म शरीरमस्य,-इ- त्याकाशशरीरम्। किं तत्? प्रकृतं ब्रह्म; सत्यात्म-सत्यं मूर्तामूर्तमवितथ स्वरूपं चाऽत्मा स्वभावोऽस्य, तदिदं सत्यात्म; प्राणारामम्-प्राणेष्वाराम आ- रमणमाक्रीडा यस्य तत्प्राणारामम, प्राणानां वाऽडरामो यस्मिस्तत्प्राणारा- स्वाराज्यं निरङ्कशमैध्र्यं जगत्स्षटत्वादिलक्षणं न भवतीत्याह-अङ्गभूतानां देवाना-

करभाष्यटिप्पणे शिक्षावल्ल्यां षष्ठोऽनुवाकः॥६॥

२२ तैत्तिरीयोपनिषत् [शिक्षावल्ली

-इर्ति प्राचीनयोग्योपांस्ख (२)।। वायावमृतमके च ।। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि शिक्षावल्ल्यां षष्ठोऽनुवाकः ॥६॥ अथ शिक्षावल्ल्यां सप्तमोऽनुवाक: । (पृथिव्याद्युपाधिकव्रह्मोपासनम्) (मन्दाधिकारी) पृथिन्यन्तरिक्षं घौर्दिशॉऽवान्तरदिशाः। अगनि- वायुरोदित्यश्चन्द्रमा नक्षत्राणि। आप ओषंधयो व्नस्पतय आकाश आत्मा। इर्त्यधिभूतम् । मम्, मनआनन्दम्-आनन्दभूतं सुखकृदेव यस्य मनः, तन्मनआनन्दम्ः शान्तिसमृद्धं-शान्तिरुपशमः, शान्तिश्च तत्समृद्धं च शान्तिसमृद्धम्, शान्त्या वा समृद्धं तदुपलभ्यत इति शान्तिसमृद्धम्: अमृतममरणधार्म ;- एतच्चा- धिकतरं विशेषणं तत्रैव-मनोमयः-इत्यादौ द्रष्टव्यमिति। एवं मनोमयत्वादिधर्मैरविशिष्टं यथोक्तं ब्रह्म हे प्राचीनयोग्य, उपारस्व।

कृतौ तैत्तिरीयोपनिषच्छिक्षावल्लीभाष्ये षछोुवाकः ॥ ६॥ यदेतद्याहत्यात्मकं व्रह्मोपास्यमुक्तं, तस्यैवेदानी पृथिव्यादिपाङ्डस्वरूपेणोपा- हिरण्यगर्भोंपासनम् सनमुच्यते। पश्चसङ्व्यायोगात्पाङ्गिच्छन्दःसंपत्तिः; ततः पाङ्कत्वं सर्वस्य । पाङ््श्च यज्ञ:,-"पञ्चपदा पङ्कि पाँङ्को यज्ञ:" इति श्रुतेः । तेन यत्सर्वे लोकाद्यात्मान्तं च पाङ्कं परिकल्पयति, यज्ञमेव तत्परिकल्पयति। तेन यज्ञेन परिकल्पितेन पाङ्गत्मकं प्रजापतिमभिसंपद्यते। तत्कथं पाङ्कमिद सवमित्यत आह- 'पृथिव्यन्तरिक्षं दोर्दिशोवान्तरदिशाः-इति लोकपाङ्कम्; अग्निर्वायुरादि- आधिभौतिकगुण- त्यश्चन्द्रमा नक्षत्राणि-इति देवतापाङ्कम्; आप ओषधयो पच्चकत्रयम् 'वनस्पतय आकाश आत्मा-इति भूतपाङ्कम्; आत्मेति विरा- उत्तरोऽप्यनुवाक: प्रकारान्तरेण हिरण्यगभोंपासनविषय इत्याह-यदेतदित्यादिना।प्ृथि- (१) पृ. १२. (२) ऐ. आ. १. ३.८. (३) बृ. उ.१. ४. १७; ऐ. ब्रा. ३. २३; ५. १९.

७ सप्तमोऽनुवाक: ] सोपाधिकब्रह्मोपासनम् २३

अथाध्यात्मम्। प्राणो व्यानोऽपान उंदान: संमान:। चक्षुः श्रोतं मनो वाक्त्वक्। चर्म माश्स स्नावास्थि मज्जा । एंतदधिविधाय ऋषिरवॉचत् । पाड्ड वा इदए सर्वम्। पाड्डॅनैव पार्ङ्कस्पृणोतीति (१)।। सर्वमेके च।। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि शिक्षावल्ल्यां सप्तमोऽनुवाकः ॥७॥

थम्। लोकदेवतापाङ्गयोश्चाभिहितत्वात्। अथ-अनन्तरम्ध्यात्मं पाङ्गत्रयमुच्यते-प्राणादि वायुपाङ्गम्;चक्षुरादीन्द्रिय- अध्यात्मपच्चकत्रयम् पाङ्कम्: चर्मादि धातुपाङ्गम्। एतावद्धीदं सर्वमध्यात्मं बाह्यं च पाङ्कमेवेति। एतदेवमधविधाय परिकल्प्यषिर्वेद:, एतदर्शनसंपन्नो वा कश्चिदृषि- पाङुषट्कस्योपासना रवाचदुक्तवान्। किम् ?- इत्याह-पाड्गं वा इदं सर्वम्; पाङ्गेनैवाSSध्यात्मिकेन सङ्गयारसामान्यात्पाङ्क बाह्यं स्पृणोति बलयति पूरयति- एकात्मतयोपलभत इत्येतत्; एवं पाङ्कमिदं सर्वमिति यो वेद, स प्रजापत्या- त्मैव भवतीत्यर्थः॥ इति श्रीमत्परमहंसपरित्राजकाचार्यगोविन्दभगव त्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ तत्तिरीयोपनिरषच्छिक्षावल्लीभाष्ये सप्मोऽनुवाक:॥७।।

न केवलं पञ्चसद्गयागुणयोगात् पड्डिच्छन्दःसंपादनं, यज्ञत्वसंपादनमपि कर्तुं शक्यत इत्याह- पाङ्गश्च यज्ञ इति। पत्नीयजमानपुत्रदैवमानुषवित्तैः पञ्चभिः संपाधत इति यज्ञ: पाङ्क इत्यर्थ:। " उेत्कृष्टदृ्टिर्निकृष्टे फलवती" इति न्यायाद्वावपाङ्करूपेण।SSघ्यात्मिकं पाङ्कत्रयमवगन्तव्य-

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छुद्धा नन्दपूज्य पादशिष्यानन्दज्ञानविरचिते तैत्तिरीयोपनिषच्छां- करभाष्य टिप्पणे शिक्षावल्ल्यां सप्तमोऽनुवाकः।।७।।

(१) यस्मिन्देहेन्द्रियादिसंघाते शास्त्रसंस्कार रहितस्य जनस्याहमिति बुद्धिः, सोऽयं लोकप्रसिद्ध आत्मा, तमधिकृत्य यदुपासनं वतते तदध्यात्मम्। (२)= दृष्ट्ा-इति वार्तिके; अधिकं साक्षात्कारपर्यन्तं यथा भवति तथोपास्य स्वानुभवेन सर्वात्मकं विराड्रपं प्राप्य-इति सा०भाष्ये। (3)तुल्य-तै.बा.१.१०.(४)-पश्चसंख्याव-

अथ शिक्षावल्ल्यामष्टमोऽनुवाक:। (प्रणवोपासना-शुद्धब्रह्मोपासना) (उत्तमाधिकारी) ओमिति ब्रह्मं । ओमितीद सर्वम्। व्याहत्यात्मनो ब्रह्मण उपासनमुक्तम; अनन्तरं च पाङ्कस्वरूपेण तस्यैवो- पासनमुक्तम्; इदानीं सर्वोपासनाङ्गभूतस्योङ्कारस्योपासनं विधित्स्यते। परा परत्रह्मदृष्टया हुपास्यमान ओङ्कारः शब्दमात्रोऽपि परापरब्रह्मपाप्तिसाधनं भवति,-स ह्यालम्बनं ब्रह्मणः परस्यापरस्य च, प्रतिमेव विष्णोः-"एतेनै- वाऽऽयतनेनैकेतर मन्वेति" इति श्रुतेः। ओमिति-'इति' शब्द: स्वरूपपरिच्छेदार्थः। ओमित्येतच्छन्दरूपं ब्रह्मति ॐङ्वारवाच्य- मनसा धारयेत्-उपासीत, यत ओमितीदं सर्वम्,-सर्व हि ब्रह्मोपासना शब्दरूपमोङ्कारेण व्याप्तम्, "तद्यथों शङ्कना" इति श्रुत्यन्तरात्; अमिधानतन्त्रं ह्यभिधेयम्-इत्यत इदं सर्वमोङ्कार इत्युच्यते। उत्तानुवादपूर्वकमुत्तरानुवाकमवतारयति-व्याहत्यात्मन इत्यादिना। वेदविदां हि सर्वाः -त्वात्। (५)उत्कृष्टेSपकृष्टबुद्धिरनर्थाय। अपवृष्टे पुनरुत्कर्षबुद्धि:श्रेयसे च। द्विविधान्युपासनानि-अहंग्रहयुक्ता- नि, प्रतीकविषयाणि चेति। येषु परमात्मा सगुणः सन्तुपास्यते तान्यहंग्रहयुक्तानि। तद्यथा-"सय एषोऽन्त- हृदय आकाशः। तस्मिन्नयं पुरुषो मनोमयः । अमृतो हिरण्मयः"(६अनुवाके)-इत्यत्र हृदयाकाशमध्यवर्ती परमात्माख्यः पुरुषो मनोमयत्वादिगुणयुक्त उपासितव्य: परमात्माहमिति। स चाइंग्रह :- "आत्मेति तूपगच्छन्ति ग्राह्यन्ति च''(न.सू.४.१.३.)-इति सृत्रेSभिहितः। परमात्मव्यतिरिक्तानि लौकिकानि वस्तून्युत्कृष्टदेवतादृथ्या ब्रह्मदृष्टया वा संस्कृत्य यत्रोपास्यन्ते तानि प्रतीकविषयाणि। तदयथा-"पृथिवी पूर्वरूपम्" (३ अनुवाके)-इ- त्यत्र भूदेवतादृष्टया संस्कृतं पूर्ववर्णस्वरूपमुपास्यम्। "मनो ब्रह्मेत्युपासीत" (छां०उ० ३.१८.१.) इत्यादौ अह्मादृष्टया संस्कृतं मनःप्रभृतिकमुपास्यन्।तच्च प्रतीकमुपासकेन न स्वात्मतया ग्रहीतव्यम् ; यतः प्रतीकस्य ब्रह्म- कार्यत्वेनोत्कृष्टदृष्टिप्रत्ययालम्बनत्वात्प्रती कमित्युच्यते। यदि ब्रह्मकार्यसय ब्रह्मैक्यमवलोक्येत तदा प्रतीकस्वरूपमेव विलीयेत। घटस्य मृद्रूपेणैक्ये विलयदर्शनात्। यदि जीवस्य ब्रह्मैक्यमवलोक्येत, तदा जीवत्वस्यापाये सति, उ- पासकत्वं हीयेत। अथोपास्योपासकस्वरूपलोभेन कार्यकार णैक्यं जीवब्रह्मैक्यं च न पर्यालोच्येत, तदा गोमहिषव- दत्यन्तभिन्नयोः प्रतीकोपासकयोनांस्त्येकत्वयोग्यता। तर्मान्न प्रतीकस्याइंदृष्टिः।"पृथिवी पूर्वरूपम्"-इत्यत्र प्रथमनिर्दिष्टत्वेनोदेश्यतया यद्यपि पृथिव्याः प्रतीकत्वं प्राप्तम्, तथा चरमनिर्दिष्ठत्वेन विधेयतया पूर्ववर्णस्य दृष्टि- परत्वं प्राप्तम्, तथापि पृथिव्या उत्कृष्टत्वात्तद्दृष्टिरेव पूर्ववर्णे कर्तव्या ;- यथोत्कृष्टविष्णुशिवा दिनिकृष्टे शालग्रामादों क्रियते, न तु विपर्ययः, तद्वत्। उत्कर्षन्यायः "ब्रह्मदृष्टिरुत्कर्षांत्" (ब्.सू.४.१.५.)-इत्यत्र चिन्तितः । शास्त्रे तत्र तत्र यान्युपासनान्युक्तानि, तैः समुच्चितानि यानि कर्माणि तेषां केवलस्य चास्मिन् हितोपदेशपरे ग्रन्थे सर्वत्र चान्यत्रोपास्तिप्रकरणे मृत्युत्वं फलमुक्तम्, गौणी हि सा मुक्ति :- अशनायादिसंबन्धात्; सर्व- स्मात्फलवदुपायराशवैंराग्यस्येष्टत्वात्; आत्यन्तिकी तु मुक्ति: सम्यग्ज्ञानादेव। (१) "सस्य वाचकः प्रणवः-यो. स्.१.२७. कठवलीषु (५.२५.) "सर्वें वेदा यत्पदमामनन्ति तपांसि सर्वाणि च यद्वदन्ति । यदिच्छन्तो ब्रह्मचयं चरन्ति तत्ते पद सङ्गहेण ब्रवीमि"-इति प्रतिशाय तदनन्तरं

८ अष्टमोऽनुवाक: ] प्रणवोपासना-शुद्धब्रह्मोपासना २५

ओमित्येतदतुकृति ह स्म वा अप्यो श्रांवयत्यार्श्रावयन्ति । ओमिति सामानि गायन्ति। ओश्शोमिति श्स्त्राणि शरसन्ति। ओङ्कारस्तुत्यर्थमुत्तरो ग्रन्थः, उपास्यत्वात्तस्य। ओमित्येतदनुकृति- अनुकृति :- अनुकरणम्; करोमि, यास्यामि चेति कृतमुक्तम्, ओमित्यनुकरो- त्यन्यः, 'अत आङ्कारोऽनुककृतिः। ह, स्म, वै-इति प्रसिद्धार्थद्योतकाः, प्रसिद्धं ह्योङ्कारस्यानुकृतित्वम्। अपि च 'ओ श्रोवय' इति प्रैषपूर्वकमाश्रावयन्ति प्रतिश्रा- क्रिया ओङ्कारमुच्चार्य प्रवर्तन्ते, ततस्तस्य श्रद्दागृहीतत्वात्तत्परिद्दारेणोपदिष्ट ब्रह्म न बुद्धिमारो- हेद, अतस्तमादायवोपासनं विधीयत इत्यर्थः। नन्वोङ्कारस्य शब्दमात्रस्याचेतनत्वात्, अहम- नेनोपासित इति ज्ञानाभावात् कथ फलदातृत्वं स्यात ?- इत्याशङ्कयाऽडह-परापरेति। प्रतिमावर्चन इव सर्वत्रेश्वर एव फलदातेति भावः। ओङ्कारे ब्रह्मत्वाध्यासे किं सादृश्यम ?- इत्यत आह-ओमितदिमिति। सर्वास्पदत्वमाङ्कारस्य ब्रह्मणा सादृश्यमित्यर्थः । शत्त्राणि गीतिरहिता ऋच उच्यन्ते। प्रतिगरमिति। ओऽयामोदैवेतिशब्दमध्वर्युः प्रति-

"ओमित्येतत्, एतद्धूयेवाक्षरं ब्रह्म-"इत्यादिना सर्ववेदप्रतिपाद्यत्वेनो पक्रान्तस्य परब्रह्मणः प्रतिपादकतया ओ- मितिपदमुपाक्षप्य तत्प्रशंसादर्शनात्। अपि चास्य मात्रात्रयमृग्यजुस्सामरूपत्वनाथर्वणोपनिषदादिषु प्रसिद्धम्। प्रपश्चसारादिषु च "अझनिमीळे पुरोहितम्"-इत्याद्यवेदाद्यवर्णस्य,"योनिस्समुद्रो बन्धुः"-इति मध्यवेदमध्यव र्णंस्य, "समानं वरम् "-इत्यन्तिमवेदान्तिमवर्णस्य च समा्तिः 'ॐ' इतिपदम्-शिवार्कमणिदी- पिका-१.१.१. (२) प्र. उ. ५.२. (३) "ओमिति ब्रह्म"-इति वाक्ये ओङ्कारे प्रतीके ब्रह्मदृष्टिर्न विधीयते, किंतूपास्यं ब्रह्मोमित्यनेन विशेषणेन विशेष्यते। उद्गीथन्यायेन (ब्र.सू,३.३.९.) अत्रापि ब्रह्मशब्देन मनोमयत्वा- दिगुणकं पृथिव्यादिगुणकं शुद्धं चेति त्रिविधब्रह्मप्राप्तौ सत्यां सगुणत्वं व्यावत्य शुद्धब्रह्मसमर्पणार्थमोमिति विशेषणम्। ओमित्यनेनैव वाचकेन शब्देन वाच्यं यत्परं ब्रह्म तदेवात्रोपास्यं वस्तु। नह्यन्न मनआद्युपाधि पृथिव्या द्युपाधि वा चिन्तनीयम्। ननु ब्रह्मतत्त्वस्य प्रमाणजन्यं वेदनमेव संभवति,न तूपासनम्। नायं दोष :- द्विविधं हि वेदान्तवाक्यम्-अवान्तरवाक्यं महावाक्यं चेति। जगत्कारणब्रह्मणो यत्तात्त्विकं रूपं तस्य बोधकमवान्तरवाक्यम्। जीवब्रह्मणोस्तादात्म्यबोधकं महावाक्यम्। तत्र महावाक्येन तादात्म्यं विदितवत उपासकत्वाभावो भवतु नाम। यस्त्ववान्तरवाक्यमात्रेण जगत्कार णस्य तत्त्वमात्रं बुध्यते, तस्य तावता कर्तृत्वानपायादुपासकत्वं संभवति। तदेवं शुद्धब्रह्मतत्वस्याप्युपास्तिसंभवात् "ब्रह्मोपाप्नवानि"-इत्येवं कामयमानः प्रणवमुच्चारयंस्तदर्थरूपं ब्रह्मत- त्वमुपासीत, तदेतद्रह्मतत्त्वस्य ध्यानं त्०सू०१.३.१३.इत्यत्र चिन्तितम्। तेन चोपासनेन ब्रह्म प्राम्ोत्येव। (४) छां. उ. २.२.३. (१) "ब्रह्मन्प्रवरायाश्रावयिष्यामीति ब्रह्माणमामन्त्र्य, आश्रावय-ओश्रावय-श्रावय-ओमाश्रावयेति वाऽडश्रावयति"-इति आप० श्रौ०सू० २.१५.३.। अत एव तै. सं. १.६.११. भाष्ये-"आश्रा- वय'-इत्ययमेव पाठोऽत्यः (तैत्तिरीयशाखीयः); ओश्रावय-श्रावय-ओमाश्रावय-इति च त्रयं शाखान्तरीयम् "-इति। (२) अप्रगीतमन्त्रसाध्या स्तुतिः शत्त्रम्; प्रगीतमन्त्रसाध्या स्तुतिः स्तोत्रम्- तै.सं० भाष्ये ३. २.७. (३) शत. ब्रा. ४. ३. २.१३ .; आश्व० श्र० सू० ५.९. ४. तुलय-आप०. श.सू.१२.२७.१४-१७;१३.९.१०. शां.श्री.सू. १०.६. १७. का. शौ. सू. १०.३.८,१०६.५-६, तै. सं. भाष्ये. ३.२. ९.

२६ तैत्तिरीयोपनिषत् [शिक्षावल्ली

ओमित्यंध्वर्यु: प्रृतिगरं गतिगृणादि । ओमिति ब्रह्मा प्रसौति । ओमित्यग्निदोत्रमनुजानाति। ओमिति ब्राह्मणः प्रवक्ष्यत्राह,- ब्रह्मोपांमवानीति। ब्रह्मैवोपामोति (१) ॥। ओं दश । इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरायोपनिषदि शिक्षावल्ल्यामष्टमोऽनुवाकः॥८॥

अथ शिक्षावल्ल्यां नवमोऽनुवाकः । (उपासकधर्माः) ऋतं च स्वाध्यायपवचने च । सत्यं च स्वाध्यायप्रवंचने च । तपश्च स्वाध्यायपवंचने च। दमश्र स्वाध्यायपवचने च । शमश्र चयन्ति। तथा 'ओमिति सामानि गायन्ति' सामगाः। 'ओशोमिति शस्त्राणि शंस- न्ति' शस्त्रशंसितारोप।तथा 'ओमित्यध्वर्युः प्रतिगरं प्रतिगृणाति'। 'ओमिति ब्रह्मा प्रसौति'-अनुजानाति। 'ओमित्यग्निहोत्रमनुजानाति'-जुहोमीत्युक्त ओ- पियेवतुतां प्रयच्छति। ओमित्येव ब्राह्मणः प्रवक्ष्यन् प्रवचनं करिष्यन्नव्येष्य- माण ओमित्येवाऽह; ओमिति प्रतिपद्यतेऽध्येतुमित्यर्थः। ब्रह्म वेदमुपाप्नवानीति प्राप्तुयां ग्रहीप्यामीति; उपाप्नोत्येव ब्रह्म। अथवा ब्रह्म परमात्मानमुपाप्नवानीत्यात्मानं प्रवक्ष्यन्प्रापयिष्यन्नोमित्येवाSSह; स च तेनोङ्गारेण ब्रह्म प्रामोत्येव । ओङ्कारपूर्व प्रवृत्तानां क्रियाणां फलवत्त्वं यस्मात्, तस्मादोङ्कारं व्रह्मेत्युपासीतेति वाक्यार्थः॥ इति श्रीमत्परमहंस परित्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छंकरभगवतः

विज्ञानादेवाSSप्रोति स्वाराज्यमित्युक्तत्वात्, श्रौतस्मार्तानां कर्मणामानर्थक्यं प्राप्तम्,-इत्यतस्तन्मा प्रापत्, इति कर्मणां पुरुषार्थ प्रति साधनत्वप्रदर्शनार्थमि- गृणाति होतुः शंसनं प्रति-प्रतिशंसनसुच्चारयतीत्यर्थः। प्रवक्ष्यंन्निति-"वर्च परिभाषणे" इत्यस्य रूपं प्रथमव्याख्याने ; द्वितीये "वहै प्रापणे " इत्यस्य द्रष्टव्यम्॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजका चार्यश्रीमच्छुद्धानन्दपूज्यपादशिष्यानन्दज्ञानविरचित तैत्तिरीयोपनिषच्छांकर- भाष्यटिप्पणे शिक्षावल्ल्यामष्टमोऽनुवाक ।८।।

(१) दोतुः प्रशंसनमु०-इति पाठः (२) धा. पा. २.५३. (३) बो. पा. १.१०२९.

९ नवमोऽनुवाक: ] उपासकधर्मा: २७

स्वाध्यायपवंचने च । अग्रयश्च स्वाध्यायपरवचने च। अग्निहोत्रं च स्वाध्यायपवंचने च । अतिथयश्च स्वाध्यायप्रवंचने च । मानुषं च स्वाध्यायप्रवंचने च । पजा च स्वाध्यायप्वंचने च । प्रज- नश्च स्वाध्यायपवंचने च । प्रजातिश्र स्वध्यायपवचने च.। सत्यमिति सत्यवचा राथीतरः ।

होपन्यासः । ऋतमिति व्योख्यातम्; स्वाध्यायोऽध्ययनम्, प्रवचनमन्यापनं उपासकस्य नित्य- ब्रह्मयज्ञो वा ;- एतान्यृतादीन्यनुष्टयानीति वाक्यशेषः।सत्यं कर्मणामुपासनेन सह च सत्यवैदनं, यथाव्यांख्यातार्थ वा; तपः कृछ्ादि; दमो समुच्चय: बाह्यकरणोपशमः; शमोऽन्तःकरणोपशमः; अग्रय आधा- तव्या: अग्निहोत्रं च होतव्यम्; अतिथयश्च पूज्याः; मांनुषमिति लौकिक: संव्यवहार:, तञ्च यथाप्राप्मनुष्ठेयम: प्रजा चोत्पाद्या; प्रजनः प्रजननम्- ऋतौ भार्यागमनमित्यर्थः; प्रजातिः पौत्रोत्पत्तिः-पुत्रो निवेशायतव्य इत्ये- तत् :- सवैरेतैः कर्मभिर्युक्तस्यापि स्वाध्यायप्रवचने यत्नतोऽनुष्टेये-इत्येवमर्थ सर्वेण सह स्वाध्यायप्रवचनग्रहणम्। स्वान्यायाधीनं ह्यर्थज्ञानम्, अर्थज्ञानायन्तं च परं श्रेय:, प्रवचनं च तद्विस्मरणार्थ धर्मवृद्धघेर्थ च, अतः स्वान्यायप्रव- चनयोरादर: कार्यः।

व्यवहितावुवाकेन संबन्धमाह-विज्ञानादेवेत्यादिना। अपरविद्यासहकारितया तत्फलेनैव फलवत्त्वसिद्धयर्थमुत्तराजवाकारम्भ इत्यर्थः। 'लौकिकसंव्यवहारः' विवाहादि:। पुनः पुनः स्वाध्यायप्रवचनग्रहणस्य तात्पर्यमाह-सवैरतैरिति। किमिति यत्नतोऽनु-

त्रयाणामृर्षीणां मतभेदोपन्यासेन स्वाध्यायप्रवचनयोरेवाऽऽदरं विष्ृणोति-सत्य- मित्यादिना॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजका चार्यश्रीमच्छुद्धा नन्दपूज्यपादशिष्यानन्दज्ञानविरचिते तैत्तिरी- योपनिषच्छांकर भाष्यटिप्पणे शिक्षावल्ल्यां नवमोऽनुवाक॥९॥

(१) पृ. ८. (२) वचनं-पाठः (३) मनुष्यविवाहादयुत्सवेषु क्रियमाणं वध्वादिपूजनं मानुषम्-इति सा. भाष्ये। (४) पुण्योपचयहेतुत्वात्तयोः।

२८ तैत्तिरीयोपनिषत् [शिक्षावल्ली

तप इति तपोनित्यः पौरुंशिष्टिः। स्वाध्यायमवचने एवेति नाको मौदुल्यः । तद्धि तर्पस्तद्धि तप: (१)। पजा च स्वाध्यायमवंचने च षद् ्चं।। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि शिक्षावल्ल्यां नवमोऽनुवाकः ॥९॥ अथ शिक्षावल्ल्यां दशमोऽनुवाक:। (ब्रह्मज्ञानप्रकाशः) अहं वृक्षस्य रेरिवा। कीर्ति: पृष्ठ गिरेरिव। ऊर्ध्वपवित्रो वाजि- सत्यमिति-सत्यमेवानुष्ठातव्यमिति सत्यवचाः, सत्यमेव वचो यस्य सोऽयं यथोकेशु कर्मसु सत्यतचाः नाम वा तस्य, राथीतरो रथीतर-(स्य?) गोत्रो प्राशरत्येन मतमेद: राथीतराचार्यों मन्यते। तप इति तप एव कर्तव्यमिति-तपोनित्यस्तपसि नित्यस्तपःपरः, तपोनित्य इति वा नाम-पौरुशिष्टिः पुरुशिष्टस्यापत्यं पौरुशिष्टिराचार्यो मन्यते।स्वाध्यायप्रवचने पवानुष्ठेये इति नाको नामतः, मुद्रलस्यापत्यं मौदल्य आचार्यो मन्यते। तद्धि तपस्तद्धि तप :- हि यस्मात्स्वाध्यायप्रवचने एव तपः तस्मात्ते एवानुष्ठेये इति। उक्तानामपि सत्यतपःस्वाध्यायप्रवचनानां पुनर्ग्रहणमादरार्थम्॥

कृतौ तैत्तिरीयोपनिषच्छिक्षावल्लीभाष्ये नवमोऽनुवाकः॥९॥ 'अहं वृक्षस्य रेरिवा' इति स्वाध्यायार्थो मन्त्राम्नायः; स्वाध्यायश्च विद्योत्पत्तये ब्रह्मयज्ञफलसि- -प्रकरणात्, विद्यार्थ हीदं प्रकरणम्; न चान्यार्थत्वमवग- द्ूयर्थो मन्त्र: म्यते; स्वाध्यायेन च विशुद्धसत्त्वस्य विद्योत्पत्तिरवकल्पते। अहं वृक्षस्योच्छेदात्मकस्य संसारवृक्षस्य ररिवा प्रेरयिताऽन्तर्याम्या- मन्त्राम्नाय आत्म- त्मना। कीर्तिः ख्यातिर्गिरे: पृष्ठमिवोच्छिता मम । ऊर्ध्वपवि- विद्याप्रकाशकः त्र :- ऊ्ध्चे कारणम्, पवित्रं पावनम्-ज्ञानप्रकाश्यं परमं ब्रह्म स्वाध्यायार्थ इति जपार्थः। "इषे त्वेति शोखां छिनत्ति" इतिवदन्यत्र विनियोजकं (१) मन्त्रदग्ब्रह्मभूतः (२) तुलय-भ. गी. १५. ३-४ .; कठ. उ. ६. १ (३) ऐ. उ. २.१. भाष्ये ऊर्ध्व := परमात्मभूत: (४) वाक्योत्थबुद्धिवृत्तिद्वारा भवहानेन पवित्रम्। (५) हिरण्य. श्री.सू. १.२. तुलय-आप. श्रौ.सू. १.१.१०. । स्थितं मेदलक्षणे "समेषु वाक्यभेदः स्यात्" (जै.सू. २.१. ४७.) -"इषे ल्वोर्जे त्वा" (तै.सं. १.१.१.) आदिष्वेकमनेकं वा यजुरिति संशये प्रक्ेषपाठानुग्रह्ात् "डषे लोर्जें त्वा" इत्यनयोरन्योन्यसन्निह्ितयोरेव शाखाच्छेदने चानुमार्जने च विनियोगादेकार्थतया

१० दशमोऽनुवाक: ] ब्रहानपक शः २९

नीव स्वमृतमस्मि । द्रविण सर्वर्चसम्। सुमेधा अंमृतो- क्षित:। इति त्रिशङ्कनेर्वेदानुवचनम् (१)।। यस्य सर्वात्मनो मम, सोऽहमूर्ध्वपवित्रः । वाजिनीव-वाजवतीव वाजमन्नं तद्वति-सवितरीत्यर्थः; यथा सवितर्यमृतमात्मतत्त्वं विशुद्धं प्रसिद्धं श्रुति- स्मृतिशतेभ्यः, एवं स्वमृतं शोभनं विशुद्धमात्मतत्त्वमस्मि भवामि। द्रविणं धेनं सवर्चसं दीप्षिमत्-तदेवाSSत्मतत्वम्-'अस्मि' इत्यनुवर्तते; ब्रह्म- ज्ञानं वाऽत्मतत्वप्रकाशत्वात् सवर्चसम्, द्रविणमिव द्रविणम्, मोक्षसुखहेतुत्वात्; अस्मिन्पक्षे 'प्राप्तं मया' इत्यध्याहार: कर्तव्यः।सुमेधाशोभना मेधा, सर्वज्ञलक्षणा वा यस्य मम सोऽहं सुमेधा :- संसारस्थित्युत्पत्त्युपसंहारकौशलयोगात्सुमेध- स्त्वम् । अत एवामृतोऽ्मरणधर्माSक्षितोSक्षीणोडव्यंयः, उक्षितो वा ; अमृतेन वोक्षितः सिक्त :;- "अमृतोक्षितोऽहम्" इत्यादि व्राह्मेणम्। इत्येवं त्रिशद्गोक- षेर्ब्रह्मभूतस्य ब्रह्मविदो वेदो वेदनमात्मैकत्वविज्ञानम्, तस्य प्राप्तिमनु वंचनम्- वेदानुवचनमात्मनः कृतकृत्यताख्यापनार्थ वामदेववत्; त्रिशङ्गनाऽ्ड्षेण दर्शनेन दृष्टो मन्त्रास्नाय आत्मविद्याप्रकाशक इत्यर्थः।

आर्षदर्शनह्ेतवः दनन्तरं च वेदानुवचनपाठादेतदवगम्यते। एवं श्रौतस्मार्तेषु श्रुत्यादिप्रमाणमपि नोपलभ्यत इत्याह-न चान्यार्थत्वमिति। 'अक्षितमसि' इत्यादिव- दुपासनाविधिशेषत्वं वा वत्तुं न शक्यते-ज्ञानसाधनक्ियाविधे: प्रक्रान्तत्वादित्यर्थः । 'अहं वृक्षस्य' इतिमन्त्रस्यर्णिच्निशङ्क:, पड्गिश्छन्दः, परमात्मा देवता, ब्रह्मविद्यार्थे जपे वाक्यैक्यादेकं यजुरिति पूर्वपक्षयित्वा, "इषे त्वेति शाखामाच्छिनत्ति", "ऊर्जे त्वेत्यनुमार्ष्टि" इति च्छेद- नानुमार्जनयोमदेन विनियोगादर्थभेदभानात प्रश्रेषपाठस्य चादृष्टार्थत्वेनापि संभवाद तद्वलाद्विधिवाक्यस्थशब्दस्य प्रतीकग्रहणेन लक्षणानुपपत्तेवाक्यभेदस्य न्याय्यत्वादनेकं यजुरिति राद्ान्तिम्-सं.वार्तिकटीका. २७७. (१) द्विविधं हि द्रविणम्-मानुषं दैवं च । तत्र चक्षुषा दृश्यमानं सुवर्णरजतादिकं मानुषम्; श्रोत्रेण श्रूयमाणं वेदे प्रतीयमानं ब्रह्मज्ञानादिकं दैवम्। अत एव वाजसनेयिनः करिंमंश्चिदुपासने चक्षुः- श्रोत्रयोर्मानुषदैववित्तदृष्टिमामनन्ति-"चक्षुर्मानुषं वित्तम्। चक्षुषा हि तद्विन्दते। श्रोत्रं दैवम्। श्रत्रेण हि तच्छणोति "ब्ृ. उ. १.४.१७ .- इति। तत्र दैववित्तमभिप्रेत्य सवर्चसमिति विशेष्यते। वर्चों बलं तद्योगात्सवर्चसम्, बलवत्त्वं च दैववित्तस्य ब्रह्मज्ञानस्य सर्वसंसारनिवर्तकत्वादुपपन्नम्।(२) षड्भावविकाररहितः (३) महान्-निघण्ट ३.३.५. (४)? प्रक्षिप्तो भाति ; ०अहमिति ।-इत्यतोवानेवो- पसंहारात्मक: पाठः स्यात्। (५) स्वानुभावप्रकटीकरणमेव तद्वचनम् (६) ऋ. सं. ४.२७.१; ऐ.ड. २.१ .; बृ.उ. १.४.१० -; ब्र.सू. ३.३.३२. (७) नवमानुवाके. (८) एकादशानुवाके (९) छां.उ.३.१७.६.

३० तैत्तिरीयोपनिषत् [ शिक्षावल्ली

अदश्ट्।। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि शिक्षावल्ल्यां दशमोऽनुवाकः ॥१० ॥ अथ शिक्षावल्ल्यामेकादशोऽनुवाक:। (अनुशासनम्)

नित्येषु कर्मसु युक्तस्य निष्कामस्य परब्रह्मविविदिषोरार्षाणि दर्शनानि प्रादु- भदन्त्यात्मादिविषयाणीति।

कृतौ तैत्तिरीयोपनिषच्छिक्षावलीभाष्ये दशमोऽनुवाकः॥१०॥ 'वेद्मनूच्य' इत्येवमादिकर्तव्यतोपदेशारम्भः प्राग्रह्मविज्ञानान्नियमेन कर्त- शुद्धिद्वारा ज्ञनहतवः व्यानि श्रौतस्मार्तकर्माणीत्येवमर्थः,-अनुशासनश्रुतेःपुरुष- क्रमाणि सुमुक्षुणा यावदा- संस्काराथत्वात्: संस्कृतस्य हि विशुद्धसत्त्वस्याSSत्मज्ञान- त्मज्ञानं नियमेन कर्तव्यानि मञ्जसैवोत्पद्यते। "तपसौ कल्मषं हन्ति विद्ययाऽमृतम- श्नुते" इति हि स्मृतिः; वक्ष्यति च-'तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्वे' इति। अतो विद्योत्पत्त्यर्थमनुष्ठेयानि कर्माणि, अनुशास्तीत्यनुशासनशब्दात्; अनुशासना- विनियोगः। न केवलमस्य जपो विद्यार्थः, पूर्वोक्तानि कर्माण्यपीत्याह-ऋतं चेत्यादि।।

निषच्छांकर भाष्यटिप्पणे शिक्षावल्ल्यां दशमोडनुवाकः॥१०॥ उत्तरानुवाकस्य तात्पर्यमाह-वेद्मनूच्येत्यादिना। विद्योत्पत्यर्थं नित्यनैमित्तिकान्य- (१) "तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यश्ञेन दानेन तपसाऽनाशकेन" (बृ.उ.४.४.२२.) •- इति प्रवृत्तिरूपाणां वेदानुवच्दनादीनां विविदिषोत्पादनद्वारा वहिरङ्गसाधनत्वावगमात्, "शान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षः समाहितो भूत्वाSSत्मन्येवात्मानं पश्यति" (बृ. उ. ४. ४. २३.)-इति निवृ- त्तिरूपाणां शमदमादीनां विद्यात्पत्तौ साधनत्वेन विधीयमानतयाऽन्तरङ्गसाधनत्वावगमात, यज्ञादीनि शम- दमादीनि च विद्या स्वोत्पत्तावपेक्षते। "कषायपक्तिः कर्माणि ज्ञानं तु परमा गतिः। कषाये कर्मभिः पक्के ततो ज्ञानं प्रवर्तते"॥ "भावितैः कर णैश्चायं बहुसंसारयोनिषु। आसादयति शुद्धात्मा मोक्षं वै प्रथमाश्रमे"॥ -मोक्षवर्मे ३२६-२६ .; "प्रत्यग्विविदिषासिद्धयै वेदानुवचनादयः । ब्रह्मावाप्त्यै तु तत्त्याग ईप्सन्तीति श्रुते- बलाद" ॥-सं. वार्तिके. १४ .; "न कर्मणामनारम्भान्नैष्कर्म्य पुरुषोऽश्रुते"। "आरुरक्षार्मुनेयोंगं कर्म कारणमुच्यते। योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते"॥ भ. गी. ३.४; ६.३. "धर्मात्सुखं च ज्ञानं च"-इत्यादिवचनेभ्यो ज्ञानमत्यन्तोत्कृष्टपुर्ण्यकायम्। (२) संस्कारो नाम स्वाश्रय स्य प्रागुद्भूतावस्थास- मानावस्थान्तरापादकोSतीन्द्रियो धर्मः । (३) मनु. १२. १०४. (४ तै. उ. ३.२.

११ एकाद्शोऽनुवाक: ] अनुशासनम् ३१

सत्यं वद। धर्मे चर। स्वाध्यायान्मा प्रमदः। आचार्याय मियं धनमाहृत्य प्रजातन्तु मा व्यवच्छेत्सीः। तिक्रमे हि दोषोत्पत्ति: प्रागुपन्यासाच्च कर्मणां; केवलब्रह्मविद्यारम्भाच्च पूर्व कर्माण्युपन्यस्तानि; उदितायां च विद्यायाम् "अभयं प्रतिष्ठां विन्दते", "न बि- भेति कुत्श्चन", "किमहं साधु नाकरवम्"-इत्येवमादिना कर्मनैष्किश्चन्यं दर्श- यिष्यति-इत्यतोऽवगम्यते पूर्वोपचितदुरितक्षयद्वारेण विद्योत्पेत्यर्थानि कर्माणी- ति; मन्त्रवर्णाञ्च-"अविद्यया मृत्युं तीर्त्वा विद्ययाऽमृतमश्तुते" इति। ऋर्तादी- नां पूर्वत्रोपदेश आनर्थक्यपरिहारार्थ, इह तुज्ञानोत्पत्त्यर्थत्वात्कर्तव्यनियमार्थः वेद् मनूच्याध्याप्याSSचार्योतेवासिनं शिष्यमनुशास्ति-ग्रन्थग्रहणादनु प- अधीतवेदस्य कर्त- श्राच्छास्ति तदर्थ ग्राहयतीत्यर्थः। अतोऽवगम्यते-अधीत- व्यानुशासनम् वेदस्य धर्मजिज्ञासामकृत्वा गुरुकुलान्न समावर्तितव्यमिति; "बुड्डा कर्माणि"-इति स्मृतेश्च। वश्यान्यनुष्ठेयानीत्येको नियम उक्त्तः; प्रागेव चाउष्ठेयानीति नियमान्तरमाह-प्रागपन्यासा कर्मणामिति। संग्रहवाक्यं विद्णोति-केवलेत्यादिना। अविदया कर्मणा मृत्युमधर्मं तीर्त्वां-इति मन्त्रोऽपि विद्योत्पत्ते: प्रागेव कर्मानुष्ठानं सूचयतीत्यर्थः "ऋतं च स्वाध्यायप्रवचने च" इत्यादिना पूर्वत्र कर्मानुष्ठानमुक्तमेव, अतः पौनरुक्त्यमित्याशङ्कयाऽह-ऋतादीनामिति। विचारमकृत्वा गुरुकुलान्न निवर्तितव्यम, किंत्वध्ययनविधेरर्थावबोधद्वारेण पुरुषार्थपर्यवसायिता- सिद्धयर्थमक्षरग्रहणानन्तरमर्थावबोघाय प्रयतितव्यमित्याह-ग्रन्थग्रहणादन्विति।'वेदम- धीत्य सनोयात्'-इति स्मृतिरप्येतच्छतिविरुद्धेत्याह-अतोऽवगम्यत इति।

(१) २.७. (२) २.९. (३) २.९. (४) "प्रत्यक्प्रवणतां बुद्धे: कर्माण्युत्पाद्य शुद्धितः। कृतार्थान्य- स्तमायान्ति प्रावृडन्ते घना इव ॥ तस्मान्मुमुक्षुभिःकार्यमात्मज्ञानाभिलाषिभिः। नित्यं नैमित्तिकं कर्म सदैवात्म- विशुद्धये"-नै.सि.१.४९-५०. (५) ई. उ.११. (६) उपासनादेव स्वाराज्यश्रवणादानर्थक्यं कर्मणामाश- ङ्कय तत्परिहारार्थ "ऋतं च"-इत्यादिरनुवाक: ९; "वेदमनूच्य"-इत्यादिस्तु नियमद्वयसिद्धयर्थ इति न पुनरुक्तिरित्यर्थ: (७) आप. घ. सू. २.२१. ५. बुड्धा कर्माणि यत्कामयेत तदारभेत-इति समग्रसूत्रपाठः। (८) ९. अनुवाके. (९) "वेदानधीत्य वेदाङ्गं साङ्गोपाङ्गविधानतः । सायाद्विध्युक्तमार्गेण ब्रह्मचर्यव्रतं चरन्"॥ इति योगियाज्ञवल्क्यसंहितायाम्-१.२०-३१. ; "वेदं वेदों तथा वेदान्, वेदान् वा चतुरो द्विजः । अधी- त्य चाधिगम्यार्थ ततः स्नायाद्यथाविधि"। कूर्म-पु. उत्तरभा. १५-१; तुल्य-"वेदमधीत्य स्ास्यन्"- आप. गृ. सू. १२.१. बौ. गृ.सू. २.६. १ .; बौ. गृ परिभाषा-सू. १.१३.

३२ तैत्तिरीयोपनिषत् [शिक्षावल्ली

सत्यान्न पमंदितव्यम्। घर्मान्न प्रमंदितव्यम्। कुशलान् प्ररम- दितव्यम्। भूत्यै न परमदितव्यम्। स्वाध्यायप्रवचनाभ्यां न प्रमंदितव्यम् (१)। देवपितृकार्याभ्यां न प्रमदितव्यम्। मार्त- देवो भव। पितृंदेवो भव। आचार्यदेवो भव। अतिरथिदेवो भव। कथमनुशास्ति? इत्याह-'सत्यं वद' यथाप्रमाणावगतम्, वक्तव्यं च वद। अनुशासनसंग्रह :- तद्दद्धम चर; धर्म इत्यनुष्ठेयानां सामान्यवचनं सत्यादिविशे- कतव्यसारम् स्वान्यायादध्ययनान्मा प्रमद: प्रमादं मा कार्षीः । आचार्यायाऽचार्यार्थ षनिदशात्।

सकृदनुष्ठितश्रौतस्मा- प्रियमिष्टँ धनमाहत्याऽनीय दत्त्वा विद्यानिष्क्रयार्थम्, तयोः परित्यागरूपं आचार्येण चानुज्ञातोऽनुरूपान् दारानाहृत्य, प्रजातन्तुं प्रजा- सन्तानं माव्यवच्छेत्सी :- प्रजासन्ततेर्विच्छित्तिन कर्तव्या; अनुत्पद्यमानेत्रप पुत्रे पुत्रकाम्यादिकर्मणा तदुत्पत्तौ प्रयत्न: कर्तव्य इत्यभि- प्रमादं निषधति।

प्राय :- प्रजा-प्रजन-प्रजाति-त्रयनिदशसामथ्यात्; अन्यथा 'प्रजनश्च '-इत्ये- रदेकमेवावस्यत। सत्यान्न प्रमदितव्यं प्रमादो न कर्तव्यः, सत्याञ्च प्रमद्नमनृतप्रसङ्ग:,-प्रमा- दशन्दसामर्थ्यात्, विस्मृत्याप्यनृतं न वक्तव्यमित्यर्थः अन्यथाऽसत्यवद्नप्रति- षेध एव स्यात्। तथा धर्मान्न प्रमदितव्यम्-'धर्म' शब्दस्यानुष्ठेयविषयत्वात्, • अननुष्ठानं प्रसाद:, स न कर्तव्यः; अनुष्ठातव्य एव धर्म इति यावत्। एवं कुश- लादात्मरक्षार्थात्कर्मणो न प्रमदितव्यम् । भूतिर्विभूतिः, तस्यै भूत्यै भूत्यर्थान्म- झलयुक्तात्कर्मणो न प्रमदितव्यम्। स्वाध्यायप्रवचनाभ्यां न प्रमदितव्यम्,- स्वाध्यायोSन्ययनम्, प्रवचनमध्यापनम्, ताञ्यां न प्रमदितव्यम्,-ते हिनिय- मेन कर्तव्ये इत्यर्थ:। तथा देवपितृकार्याभ्यां न प्रमदितव्यम्, दैवेपित्ये कर्मणी कर्तव्ये। मातृदेवो मात्रादयो देवता- माता देवो यस्य स त्वं मातृदेवो भव स्या।एवं पितृदेव आचा- बुद्ध्या पूजनीयाः यंदेवोऽतिथिदेवो भव,-देवतावदुपास्या एवैत इत्यर्थः। वक्तव्यमिति-वचनाईम्-परस्य हितमित्यर्थः । (१) स्वाध्यायोऽध्येतव्यः-तै. आ.२.१५. ७., शत. ब्रा. ११.५.६७. (२) "अनृतवदनविषये दोषश्रुतेश्र" इत्यधिकः पाठः। काशीमुद्रितपुस्तके,"योऽनृतमभिवदति समूलो वा एष परिशुष्यति" (प्र. उ.६.१. वाक्यव्युत्क्मः)। "न सत्यात्परमो, धर्मों नानृतात्पातकं परम्" ( शां.प. १६०.२४.) इति स्मृते :- इति च तत्र टिप्पणी। (३) अनुष्ठातव्यः । एवं कुश-इति पाठः।(४) पौराणिकं विना- यकज्रतानन्त्रतादिकं देवकार्यम; प्रतिसांवत्सरादिकं पितृकार्यम्।

११ एकादशोऽनुवाक:] अनुशासनम् ३३

यान्यनवद्यानि कर्माणि। तानि सेवितव्यानि। नो इंतराणि। यान्यस्मान९ सुर्चरितानि। तानि त्वर्योपास्यानि (२)। नो इंतराणि। ये के चास्मच्छ्रेयासो ब्राह्मणाः। तेषां त्वयाऽडसनेन पश्वसितव्यम्। यान्यपि चान्यान्यनवद्यान्यनिन्दितानि शिष्टाचारलक्षणानि कर्माणि, तानि निन्धानिन्धकर्मविवेक: सेवितव्यानि कर्तव्यानि त्वया; नो कर्तव्यानीतराणि सावद्यानि शिष्टकृतान्यपि। यान्यस्माकम्-आचार्याणां सुचरितानि शोभनच- रितान्याम्नायाद्यविरुद्धानि, तान्येव त्वयोपास्यान्यदृष्टार्थान्यनुष्ठेयानि, नियमेन कर्तव्यानीत्येतत्; नो इतराणि विपरीतान्याचार्यकृतान्यपि। ये के च-अविशेषिता आचार्यत्वादिधर्मैरस्मदस्मत्तःश्रेयांसः प्रशस्यतरा :- मद्दापुरुषसेवाप्रकार: ते च ब्राह्मणा, न क्षत्रियांदय:,-तेषामासनेनाSSसनदाना- दिना त्वया प्रश्वसितव्यम्-प्रश्वसनं प्रश्वासः श्रमापनय :- तेषां श्रमस्त्वया जपनेतव्य इत्यर्थ :: तेषां वाऽSसने गोष्ठीनिमित्ते समुदिते, तेषु न प्रश्वसितव्यं प्रश्वासोऽपि न कर्तव्यः, केवलं तटुक्तसारग्राहिणा भवितव्यम्।

(१) ये के च=अविशेषिताः- संबन्धिनोऽसंबन्धिनो वा तव । विशेषिताः-इति पाठे लोकप्रसिद्धा इत्यर्थ: । (२) अत्र केचित-वृहदारण्यके दप्बालाकेर्ाह्मणस्य क्षत्रियमजातशत्रुं प्रति "स होवाच गार्ग्य उप त्ा यानि " (२.१.१४) इत्युपगमाभिधानदर्शनात, तथा कैकेयं क्षत्रियं प्रति प्राचीनशालादीनां षण्णा सुनीनां वैश्वानरविद्यालाभायोपगमप्रवृत्तिदर्शनात् (छां. ड.५.११), उत्तमं ब्राह्मण प्रत्यपि विद्योत्कर्षवतः क्षत्रियस्य गुरुत्वमस्ति-इति मन्यन्ते। अन्ये तु-"प्रतिलोमं वै तदद्राह्णः क्षत्रियमुपेयात्, ब्रह्म मे वक्ष्यतीति। व्येव त्वा ज्ञापयिष्यामि" इति क्षत्रियेणाजातशत्रुणा गुरुत्वमङ्गीकृत्य गार्ग्य प्रति विज्ञापनदर्शनात्, तथा प्राची नशालादीनपि कैकेयेन "तान्दानुपनीयैवैतदुवाच" इत्युपसदनमन्तरेणैव वैश्वानरविद्याभिधानदर्शनात, उत्तमेनाभिहितमपि गुरुत्वं क्षत्रियादिना नाङ्गीकर्तव्यम्-इति मन्यन्ते। आपत्काले "ब्राह्मणस्याब्राह्मणाद्वि- द्योपयोगः, अनुगमनं, शुश्रूषाSडसमाप्तेः" इति गौतम: १.७.१-३; तथैव आपस्तंबः २.४.२५-२७ .; "अब्राह्मणादध्ययनमापत्काले विधीयते । अनुव्रज्या च शुश्रूषा यावदध्ययनं गुरोः ॥ नाब्राह्मणे गुरौ शिष्यो वासमात्यन्तिकं वसेत। ब्राह्मणे चाननूचाने कांक्षन् गतिमनुत्तमाम्" ॥। इति मनुस्मृ. २.२४१-२, १५४-५ एवमादिभिर्निषेधाद्वाह्मणस्य क्षत्रियं प्रत्युपगतिरयुक्तत्यर्थः। "आचार्यस्तूहापोहग्रहणधारणशमदमदयानुग्रह्ा दिसम्पन्नः, लब्धागम:, दृष्टादृष्टभोगेष्दनासक्तः, त्यक्तसर्वरंकर्मसाधनः, ब्रह्मवित्, ब्रह्माणि स्थितः, अभिन्नवृत्तः, दम्भदपकुदकशाध्यमाया मात्सर्यानृताहंकारममत्वादिदोषविवर्जितः, केवलपरानुग्रह्प्रयोजन, विद्योपयोगी"- इति व्याख्यात आचार्यशब्द आचायैं: उपदेशसाइस्त्रीगद्यप्रबन्धे।

३४ तैत्तिरीयोपनिषत् [शिक्षावल्ली

श्रद्धंया देयम्। अश्रद्धयांडदेयम् । श्रिया देयम्। हिया देयम्। भिया देयम् । संविंदा देयम्। अथ यदि ते कर्मविचिकित्सा वा वृत्तविचिकित्सा वा स्यात् (३)। ये तत्र ब्राह्मणाः संमर्शिनः । युक्तां आयुक्ताः। अलूक्षा धर्मकामा: स्युः। यथा तै तत्र वर्तेरेन्। तथा तत्र वर्तेथाः। अथाभ्यांख्यातेषु। ये तत्र ब्राह्मणा: संमार्शिनः । युक्ता आ- युक्ताः। अलूक्षां धर्मकामाः स्युः । यथा ते तेर्षुं वर्तेरन्। तथा तेरषु वर्तेथाः। किंच यत्किचिद्देयं तच्छद्धयेव दातव्यम्, अश्रद्धयाऽदेयं न दातव्यम्; श्रिया विभूत्या देयं दातव्यम् : हिया लज्जया च देयम्; मिया च भयेनं, संविदा चः-संविन्मिन्रादिकार्यम्। दानप्रकार:

अथवं वर्तमानस्य यदि कदाचित्ते तव श्रौते स्मार्ते वा कर्मणि, वृत्ते वाSड संदिग्धधर्मनिर्णयोपायः चारलक्षणे विचिकित्सा संशयः स्याद् भवेत्, ये तत्र त- स्मिन्देशे काले वा ब्राह्मणाः-'तन्र' कर्मादौ 'युक्ता' इति व्यवहितेन संबन्धः कर्तव्यः-संमर्शिनो विचारक्षमा: युक्ता अभियुक्ता: कर्मणि वृत्ते वा, आयुक्त्ता अ-परप्रयुक्ता: अलूक्षा अरूक्षा अक्रूरमतयः, धर्मकामा अदष्टार्थिनोड़काम- हता इत्येतत्-स्युर्भवेयु:, ते यथा (येन प्रकारेण ब्राह्मणाः) त्र तस्मिन्कर्माण वृत्ते वा चर्तेरन्, तथा त्वमापि वर्तेथाः। अथाभ्याख्यातेष्वभ्युक्ता दोषेण संदिह्यमानेन संयोजिता: केनचित्, तेषु निन्दितपुरुषाव्यवहा- यत्वे निर्णयोपायः च यथोक्तं सर्वमुपनयेत्-'ये तत्र' इत्यादि।

एवं कर्तव्यमर्थसुपदिश्यानुष्ठानकाले समुत्पन्नसंशयनिद्ृत्यर्थ शिषाचार: प्रमाणयितव्य इत्याह-अथैवमित्यादिना। अ-परप्रयुक्ता इति-स्वतन्त्रा इत्यर्थः। अभ्युक्ता अभि- स्ता इत्यर्थ: ॥

(१) स्वापेक्षया हीनधनेषु दानं दृष्टा रज्जयेति यावद्। (२) राजादिभयेन, शास्त्रमीत्या वा, कार्पण्यापवादभयेन वा। (३) विवाहादौ प्रसिद्धो लौकिकसंव्यह्दार:, संविन्मैत्री/ि चोच्यते। (४) मति- विभ्रमात्।

११ एकाद्शोऽनुवाक: ] अनुशासनम् ३५

एषं आदेशः। एष उपदेशः। एषा वैतपनिषद्। एतदंतुशासनम्। एवमुर्पासितव्यम्। एवमु चैतदुपास्यम् (४) ॥ स्वाध्यायप्वचनाभ्यां न प्रर्मदितव्यं तानि त्वयोपास्यानि स्यात्तेरषुं वर्तेरन्त्सप्त चं ।। इति कृष्णयजुर्वेंदीयतैत्तिरीयोपनिषदि शिक्षावल्ल्यामेकादशोऽनुवाकः ॥११॥ एष आदेशो विधिः। एष उपदेशः पुत्रादिभ्यः पित्रादीनाम्। एषा वेदोपनि- उपसंहार: षद्ेदर हस्यम्, वेदार्थ इत्येतत्। एतदेवानुशासनमीश्वरवच- नम्, आदेशवाक्यस्य विधेरुक्तत्वात्, सर्वेषां वा प्रमाणभूतानामनुशासनमेतत्। यस्मादेवम्, तस्मादेवम्, यथोक्तं सर्वमुपासिंतव्यं कर्तव्यम्। 'एवमु चैतदु- पास्यम्', उपास्यमेव चैतत्, नानुपास्यमिति; आदरार्थ पुनर्वचनम् ॥। (विद्याकर्मविवेक :- कर्मणां मोक्षसाधनत्वमङ्गीकुर्वताम्, ज्ञानसाधनत्वानङ्गी- कुर्वताम्, समुच्चयवादिनां च मतनिरासेन, ज्ञानहेतुत्वसिद्धान्त:) अत्रैतच्चिन्त्यते विद्याकर्मणोरविवेकार्थम्-(१) कि कर्मभ्य एव केवलेभ्यः परं कर्मभ्यउत विद्यायाः श्रेयः? (२) उत विद्यासव्यपेक्षभ्यः! (३) आहोस्विद्विद्या- परं श्रेय इति चिन्ता कर्मभ्यां संहताभ्याम्? (४) विद्याया वा कर्मापेक्षायाः१(५) उत केवलाया एव विद्याया :?- इति। औद्यानुवाके केवलाया विद्याया निःशेयससाधनत्वमुक्तमपि स्फुटीकतुं, कर्मविधिसुपलभ्य प्रसङ्गातू पुनर्विचार यितुसुपक्रमते-अत्रैतच्चिन्त्यत इत्यादिना। विवेकार्थमिति पृथक्फ- लत्वज्ञापनार्थमित्यर्थः। 'भूतं भव्यायोपदिशॅयते' इति न्यायेनाऽत्मज्ञानस्यापि कर्मकर्तृसं-

(१)"'सत्यं वद-उत्यारभ्य तथा तेषु वर्तेथा-इत्यन्तो योऽयं ग्रन्थसन्दर्भःस एष आदेशः श्रौतो विधि: *.. आदेशस्य समीपवर्तित्वात्स्मार्तों विधिरुपदेशः । स्मृतीनां वेदमूलतया तत्समिवार्तत्वम्। अप्रत्यक्षश्षति- मूलासु स्मृतिष्वपि 'सत्यं वद' इत्यादिवाक्यार्थ एवमेवोपलभ्यते। येयं सत्यं वद-इत्याद्युक्ति: सैषा वेदोपनि षत्-वेदरहस्यं विध्यर्थवादमन्त्रात्मके वेदे विधिरूपः सारभागः"-सायणाचार्यभाष्ये.(२) सत्याद्युपासितव्यं कर्तव्यतया बुद्धौ ध्यातव्यम्। ततश्च यथा व्याख्यातं तथा कुर्यादित्येतद्वुपास्यमित्यनेन विवक्षितामेत्यर्थः-इति पदद्वयस्य विशेषो दर्शितस्तै. उ. वार्तिकटीकायाम्-१. १०. ८३. (३) भाष्योपोद्धाते। (४) शाबरभाष्ये ४.१. १८; तुलय २. १. ४ भूतस्य भव्यार्थंतायां दृष्टार्थता । ६. १. १. 'भूतं द्रव्यं, भव्यं कर्म; भूतस्य च भव्यार्थता न्याय्या'। शास्त्रदीपिकायां "भूतं च स्वर्गपश्वादि द्रव्यं भाव्याय कर्मणे। उपदेश्यं न भूताय भाव्यकर्मोपदेशनम्"॥ ; संक्षेपशा. १.३९५, ४८२-४.

३६ तैत्तिरीयोपनिषत् [शिक्षावह्ी

(१) तत्र केवलेभ्य: कर्मभ्य एव स्यात्, समस्तवेदार्थज्ञानवतःकर्माधिकारात कर्मणां मोक्ष- "वेद: कृत्स्नो Sधिगन्तव्यः सरहस्यो द्विजन्मेना" इति स्मर- साधनता-पक्ष णात्। अधिगमश्च सहोपनिषदर्थेनाSSत्मज्ञानादिना-"विद्वान् यंजते","विद्वान् याजयति" इति च विदुष एव कर्मण्यधिकारः प्रदृश्यते सर्वत्र; "झञात्वा चानुष्ठानमें" इति च । कृत्स्नञ्च वेद: कर्मार्थ इति हि मन्यन्ते केचित्ं : कर्मभ्यश्चेत् परं श्रेयो नावाप्यते, वेदोऽनर्थकः स्या्। न, नित्यत्वान्मोक्षस्य; नित्यो हि मोक्ष इष्यते। कर्मकार्यस्य त्वनित्यत्वं प्रसि- 'न मोक्ष:कर्मसाधनः' द्वं लोके; कर्मभ्यश्चेच्छ्रेयः, अनित्यं स्यात्, तच्चानिष्टम्ँ। काम्यप्रतिषिद्धयोरनारम्भात,आरब्घस्य च कर्मण उपभोगेन क्षयात्, नित्या- नुष्ठानाञ्च प्रत्यवायानुत्पत्ते, ज्ञाननिरपेक्ष एव मोक्ष :- इति चेत्, न, शेषकर्मसं भवात्, तन्निमिचा शरीरान्तरोत्पत्ति: प्राप्नोतीति प्रत्युक्तम्; कर्मशेषस्य च नित्यानुष्ठानेनाविरोधात् क्षयानुपपत्तिरिति च । य दुक्तम् 'समस्तवेदार्थज्ञानवतः कर्माधिकारात्' इत्यादि-तच्च न, श्रुतज्ञानव्यतिरेकादुपासनस्य।श्रुतज्ञानमा- त्रेण हि कर्मण्यधिक्रियते, नोपासनमपेक्षते। उपासनं च श्रुतज्ञानादर्थान्तरं -स्कारतया कर्मविविशेषत्वात, श्तस्यापि फलस्यार्थवादमात्रत्वातं, कर्मभ्य एव परं श्रेय इति पूर्वपक्ष: । सिद्धान्तमाह-न नित्यत्वादित्यादिना। यर्वप्यध्ययनविधिप्रयुक्तः कृत्स्नो वेदार्थ एकेन विचारयितव्यः, तथाऽप्यध्ययनविधौ प्रतिवाक्याध्ययनं प्रतिवाक्यार्थविचारं च व्यापारभे- वास, तत्प्रयुक्त्याऽम्युदयकामस्य कर्मोंपयोगिवाक्यार्थज्ञानवत्वमात्रेण कर्मण्यधिकारसंभवाछ, ब्रह्यसाक्षात्कारस्य तत्रानुपयोगित्वा, न समस्तवेदार्थज्ञानवतःकर्माधिकारे प्रमाणमस्तीत्याह -तञ्च नेति। यद्यपपि चाध्ययनविधिप्रयुक्तो वेदान्तविचारोऽपि कृतो गुरुकुल एव, तथाऽि क (१) मनुस्मृ. २.१६५ (२) तै.सं. ३.२. १.१,२ इत्यसकृत्। तुलय-ज्ञाते च वाचनं न ह्यविद्वान्कि हितोऽस्ति-इति जै.सू. ३. ८.१८, शावरभाष्यं च। (३)? तुलय-एवं विद्वांसो यजन्ते च याजयन्ति च-ऐ.ब्ा.४.४.३ (४)? तुलय 'यदव विद्ययेति हि'न्र. सू. ४.१.१८(५) प्राभाकरा: (६) "तद- थेह कर्मजितो लोक: क्षीयते"-छां.उ.८.१.६) इति न्यायानुगृहीतश्नतिविरोधात्-इत्यधिक पाठ का मु.पुस्तके.(७) पृ.३. (८) तुलय-"वद्यपि कृत्स्नवेदाध्ययनविधिप्रयुक्तो विचारा वेदार्थमेव विषयीकुर्यात, तथा डप्यनन्यथासिद्धेन सूत्रगतधर्मग्रद्दणेन वेदाथैकदेशविषयः संपद्यते; न चैवमध्ययनविधिविरोधः सामान्यरूपस्य विधे: प्रतिवाक्याध्ययनं प्रतिवाक्यविचारं च व्यापार भेदेन वेदाथैंकदेशविचारेऽपिं चरितार्थत्वात ;- यथा चक्षुषा रूपं पश्येदिति विधेनी लरूपदर्शनमात्रेणापि चरितार्थता तद्वत्। अथ तत्र सर्वरूपदर्शनस्याशक्यत्वात्संको- चस्तर्ह्त्राप्यविरक्तेनानधिकारिणा वेदान्तानां विचारयितुमशक्यत्वादेव संकोचोऽस्तु। न चैवमध्ययनेऽपि संकोचप्रसङ्गः । सत्र विर क्तेरधिकारं प्रत्यप्रयोजकत्वात्"। वि. प्र. सं. पृ. १३०; तथा विवरणपृ. १२८. । अमिदप्पयदीक्षितानां वादनक्षत्रमालायां 'अध्ययनविधेश्च ज्ञानफलकत्वनिराकरणवाद:' द्रष्टव्यः सुधीभिः॥

११ एकादशोऽनुवाक: ] विद्याकर्मविवेक: ३७

विधीयते मोक्षफलंम् ; अर्थान्तरप्रसिद्धिश्च स्यात्, "श्रोतव्यः" इत्युक्त्वा त- द्यतिरेकेण "मन्तव्यो निदिध्यासिंतव्यः" इति यत्नान्तरविधानात्, मननानेदि- व्यासनयोश्च प्रसिद्धं श्रवणज्ञानादर्थान्तरत्वम्। समस्तवेदार्थज्ञानवतोऽधिकार:,-उपासनासाध्यस्य ब्ह्मसाक्षात्कारस्य पृथग्भावादित्याइ- श्रुतज्ञानेति। श्रुताद्गुरुकुले विचारिताद्वाक्यात्क्मांनुष्ठानोपयोगि यज्ज्ञानम, तावन्मात्रेण कर्म- (१) अत्र श्रीकण्ठभाष्यं (१.१.४) कटाक्षितं श्रीमद्द्गवत्पादैः। श्रीकण्ठाचार्या भगवत्पादेभ्यः प्राचीना इति केचित ; अपरे तु ते तत्समकालीना इति मन्यन्ते। ग्रन्थगौरवदोषमनादृत्य, अत्यन्तो- पयोगित्वात्तन्भ्ाष्यभागोSत्र मुदते-"ननु, ब्रह्मणि वेदवाक्यादेव ज्ञाते तज्ज्ञानविधिरप्रयोजनः, तत्प्रयो- जनस्य पूर्वेज्ञानादेव सम्भवादिति चेत्, न । वाक्येन परोक्षत्वेन ज्ञाते ब्रह्माण तत्साक्षात्काराय ज्ञानवि- धेरुपपत्तेः । कथं भेद: ?- इति चेत्, यच्छब्दजन्यं न तत्साक्षात्कार हेतुः ; किंतु उपासनारूपं ज्ञानमेव। तथाच श्रयते-'ध्यात्वा मुनिर्गच्छति भूतयोनिं समस्तसाक्षिं तमसः परस्तात्' (कै. उ. ७), 'ज्ञाननिर्मथनादेव पाशं दहति पण्डितः'(कै.उ.११) इत्यादिषु, 'ज्ञात्वा देवं सुच्यते सर्व पाशैः' (श्े. उ. १. ८.), 'ईशं तं झ्ञात्वा अमृता भवन्ति' (श्े. ड. ३. ७. ) इत्यादिषु च । तथाहि 'श्रोतव्यः श्रुतिवाक्यभ्यो मन्तव्यश्चोपपत्तिभिः। ज्ञात्वा च सततं ध्येय एते दर्शनहेतवः' इत्यत्र श्रवणमननसंपन्नज्ञाना- विनाभूतं निदिध्यासनं ब्रह्मणः साक्षात्कारो निमित्तमिति स्मर्यते। अतः उपासनारूपज्ञानं मोक्षफलं विधीयते। 'आत्मन्येवात्मानं पश्येत् (बृ. उ. ४.४.२३.), 'शम्भुराकाशमध्ये ध्येयः', (अथवशिखा.) 'तज्जलानिति शान्त उपासीत' (छां.उ.३.१४.१.) 'इति प्राचीनयोग्योपास्स्व' (तै.उ.१.६) इत्यादिषु च। तथा 'ब्रह्म- विदापोति परम्' (तै.उ.२.१) इत्यादिषु व्रह्मस्वरूपोपासनातत्फलादिकमुपदिश्यते। अन्यथा सत्यत्वादि- विशिष्टब्रह्मणा सह कथ सकलकामावापिः फलं तादृशब्रह्मसाक्षात्करणं च सिद्धयति। तस्मात् 'सत्य ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' (तै. ड.२.१), 'आनन्दो ब्रह्म' (तै.उ. ३.६.), 'सत्यात्म प्राणारामं मनआनन्दम्, शान्तिसमृद्धमम- तम्' (तै. उ.१.६.), 'ऋतं सत्यं परं ब्रह्म पुरुषं कृष्णपिङ्गलम्। ऊर्ध्वरेतं विरूपाक्षम्' (महाना.उ.१२.१.) -इति सत्यज्ञानानन्तरूपं स्वात्माराममुपशान्तसकलोपद्रवकलङ्कं सकलमङ्गलात्मकं परमशक्त्यविनाभूततया शब- लरूपत्वेन कृष्णपिङ्गलं विरूपाक्ष त्रिलोचनं ब्रह्म उपकमादितात्पर्यलिङ्गैनिरुप्यते। 'यो वेद निहितं गुहायाम्' (तै. उ.२.१), 'इति प्राचीनयोग्योपास्व' (तै.उ.१.६.) इति ज्ञानाविनाभूतं तदुपासनं च विधीयते। 'सर्वा- न्कामान्' (तै. ड.२.१.) इत्यादिषु सकलकामावाप्तिर्ब्रह्मणा सहोपासकानामवगम्यते। अतो निष्कामनिजध- मोंपतो निषिद्ध काम्यकर्मरहितो यथाक्षतिस्मृतिचोदित कर्मानुष्ठानसम्पन्नचित्तशुद्धि:शमाद्यनुग हीतपरमशिवभक्ति- भावित एव मुमुक्षु: श्रुतिसारेभ्य शिवाभिधेयं परं ब्रह्म विदित्वा 'तमुपातीत' इति ज्ञानोपासनाविधिरुपपत्नः"। (२) बृ. उ. २.४. ५. (३)"न च वयं ज्ञानकर्मणोः सर्वत्रैव समुच्चयं प्रत्याचक्ष्महे। यत्र प्रयोज्यप्रयोजकभावो (निमित्तनैमित्तिकभावो) ज्ञानकर्मणोस्तन्र नास्मत्पित्रापि शक्येत निवारयितुम्"।-यथा चोरधिया स्थाणुं गृहीत्वा भीतः पलायते, एवं बुद्धयादिरूपेणात्मानंगृहीत्वा कर्म करोति। तेन तत्र कर्मप्रवृत्तिनिमित्तत्वाज्जानं कर्माङ्गमि- त्यर्थः। आत्मज्ञानस्य तु कर्म प्रवृत्तौ प्रयोज्यप्रयोजकभावाभावान्न तेन समुच्चयः । स्थाणुरेवायं न चोर इति तत्त्वज्ञानं यथा नाङ्गमेवमात्मतत्त्वविज्ञानमकर्तृब्रह्माहस्मीति ज्ञानं कर्मप्रवृत्तौ नाङ्गमित्यर्थ :- नै.सि. १.६०-१• कर्मानुष्ठानकालीनं वेदनं तत्कर्म फल एवातिशयं जनयति। कर्मस्वरूपभेदाङ्गविशेषप्रयुक्तकमाधिकारादिविशेष- ज्ञानस्य देहादिव्यतिरिक्तात्मज्ञानस्य च कर्मविशेषाधिकारिण्य पेक्षितत्वेSपि न परमात्मतत्त्वज्ञानं तत्रापेक्ष्यते- अनुपयोगात्, अधिकारविरोधाच्च।

३८ तैत्तिरीयोपनिषत् [शिक्षावलली

(२) एवं ता विद्यासव्यपेक्षेभ्य: कर्मभ्यः स्यान्मोक्षः, विद्यासहितानां च ज्ञानकर्मणोरङ्काङ्गिमा- कर्मणां भवेत्कार्यान्तरारम्भसामर्थ्यम्। यथा स्वतो मरण- वेन समप्रधानतया च ज्वरादिकार्यारम्भसामर्थ्यानामापे विषद्ध्यादीनां मन्त्रशर्क- त्रिविधसमुच्चये ज्ञानं गु- णभूतं, कर्म प्रधानमिति रादिसंयुक्तानां कार्यान्तरारम्भसामर्थ्यम्, एवं विद्यास- पक्ष हितैः कर्मभिर्मोक्ष आरभ्यते-इति चेत्, न, आरभ्यस्या- नित्यत्वादित्युक्तो दोषः । वचनादारभ्योऽपि नित्य एवेति चेत्, न, ज्ञांपक- त्वाद्चनस्य। वचनं नाम यथाभूतस्यार्थस्य ज्ञापकं, नाविद्यमानस्य कर्तृ। न हि वचनशतेनापि नित्यमारभ्यते, आरब्घं चाSविनाशि भवेत्। व्यविक्रियते, न ब्रह्मसाक्षात्कारफलमुपासनमपेक्षते,व्यतिरेकभावादित्यर्थः। अध्ययनविधि- व्यापारोपरमेऽुष्ठेयं तैथाभूतं ब्रह्मोपासनमेव नास्ति, मानाभावात्-इति न वक्तव्यमित्याह- उपासनं चेति। एतच्च कर्ममीमांसान्यायाङ्गीकारमात्रेणोक्तम्। वस्तुतश्र श्रोतव्यविधि- प्रयुक्त एवोपनिषद्विचारारम्भो भिन्नाधिकारः । कर्मकाण्डविचारोऽप्युत्तरविधिप्रयुक्त एवेति प्रकटार्थे प्रतिष्ठितम्। केवलं कर्म मोक्षसाधनम्-इति पक्षं निरस्य, विद्याससुचचितं मोक्षसाधनम-इति पक्षान्त- रमाशङ््य निषेधति-एवं तर्हीत्यादिना। "न च पुनरावर्तते" इति वचनादारभ्योऽपि- मोक्षो नित्यः-इति न शक्यं वक्तुम। प्रसिद्धपदार्थयोग्यत्वमुपादाय वचनस्य संसर्गज्ञापक- त्वास। न चाऽऽरभ्यस्य नित्यत्वे योग्यत्वं प्रसिद्धम, अन्यथा वचनस्य कारकत्वप्रसङ्गात्- "अन्धो मणिमविन्द्ँ" इत्यादिष्वपि योग्यताकल्पनप्रसङ्गादित्याह-न, ज्ञापकत्वादि- त्यादिना। (१) "यदेव विद्यया करोति"-छां. उ.१.१.१० इति वाक्याज्ज्ञानस्य नित्यनैमित्तिकादिकर्माङ्गत्वम्। "विविदिषन्ति यश्ञेन" बृ. उ. ४-४-२२ इति वाक्येन कर्मणो ज्ञानाङ्गत्वम्। "विद्यां चाविद्यां च यस्तद्वेदोभयं सह "-ई.उ. ११. इति वाक्येन ज्ञानकर्मणोः समप्रधानता। (२) "आत्मयाथात्म्यानवबोधादेव हितप्रेप्सा दुःखजिदासा च भवति; न पुनः शास्त्रमेव-यूयं कर्तारो भो क्तारश्च, युष्माकं प्राप्यं परिहार्य चास्ति, तस्माद्यु- ष्माभिर्हितं प्रेप्सितव्यमहितं च जिद्दासितव्यं, यूयं वर्णाश्रमवयोवस्थाविशेषवन्तः-इति कर्तृत्वादिकमुत्पादयति बोधयति वा। किंतु स्वयमेवाध्यारोपितकर्तृत्वभोक्तृत्ववर्णाश्रमवयोवस्थाविशेषवतां पुंसां स्वत एव प्रेप्सितस्य हितस्य जिहासितस्य चाहितस्य प्राप्ये परिहाराय च साधनं जिज्ञासमानानामिदं साध्यमिदं च साधनमिति- साध्यसाधनसंवन्धमात्रं यथावस्थितमर्कवत् प्रकाशयति शास्त्रम्, न पुनः प्रवृत्तिनिवृत्तिजननेऽपि शास्त्रस्य व्या- पारः । तत्र तूदासीनमित्यर्थ:"- नै. सि. चन्द्रिका. १.२९ .; ब्र.सू. १.१.२. "कर्तुमकर्तुमन्यथा वा कर्तु शक्यं लौकिकं वैदिकं च कर्म,"-इत्यादि भाष्यं द्रष्टव्यम् ; तथा उप. साहस्त्रीगद्यप्रबन्धे ४२ वाक्यम्। (३) अनुष्ठेयतया भृतब्रह्मो०-पाठः । (४) अध्ययन विधेरर्थज्ञानपर्यंव सायित्वात्-इति न्यायः । (५) ब्र. सू. १.१.४ भाष्यं समालोचनीयम्; तुल्य च संक्षेपशा. १.३१२, भामती १.१.२ तथाहि-'आश्रमविहितेत्या- दि. (६) छां. उ. ८.१५.१ (७) तै. आ. १.११-५.

११ एकादशोऽनुवाक: ] विद्याकर्मविवेक: ३९

(३) एतेन विद्याकर्मणो संहतयोर्मोक्षारम्भकत्वं प्रत्युक्तम्। विद्याकर्मणी समसमुच्चयनिरास: मोक्षप्रतिबन्धहेतुनिवर्तके-इति चेत्, न, कर्मण फलान्तर- दर्शनात्। उत्पत्तिसंस्कारविकारापयो हि फलं कर्मणो दृश्यते, उत त्यादिपलवि- परीतश्च मोक्ष:। गतिश्कतेराप्य इति चेत्-"सूर्यद्वारेण," "तयोर्वमायन्" इत्येवमादिग- तिश्रुतिभ्यः प्राप्यो मोक्ष:, इति चेत्,- न, सर्वगतत्वात्, गन्तृभिश्चानन्यत्वात्, आकाशादिकारणत्वात्सर्वर्गतं ब्रह्म; म्रह्माव्यतिरिक्ाश्च सर्वे विज्ञानात्मान: अतो नाऽडप्यो मोक्षः। गन्तुरन्यद्विभिन्न- देशं च भवति गन्तव्यम्।न हि येनैवाव्यतिरिक्त्तं यत्, तत्तेनैव गम्यते; तद्नन्य- त्वप्रसिद्धि्च, "तत्सृष्टां तदेवातुप्राविशत्", "क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि" इत्ये- वमादिश्रुतिस्मृतिशतेभ्यः। गत्यैश्वर्यादिश्वुतिविरोध इति चेत्-अथापि स्यात, यद्यप्राप्यो मोक्ष:, तदा गतिश्चुर्तीनाम्, "स पंकधा", "स यदि पितृलोर्ककामो भवति", "स्रीरभिर्वा या- नैर्वा" इत्यादिश्रुतीनां च कोप: स्यािति चेत्- न, कार्यब्रह्मविषयत्वात्तासाम्। कार्यें हि ब्रह्माण रूयाद्यः स्यु: न कारणे- "एकमेर्वाद्वितीयम्","यत्र नान्यत्पश्यति", "तत्केनें कं पश्येत्" इत्यादिश्रुतिभ्यः। कर्म प्रधानं, विद्या चोपसर्जनम्-इति समुच्चयं निरस्य समसमुच्चयेऽप्यतिदिशति-पतेने- ति। अनित्यत्वादिदोषप्रसद्गेनेत्यर्थः। मोक्षेति। मोक्षस्य प्रतिबन्धहेतुरविद्याऽधर्मादिः, तन्नि- वर्तके विद्याकर्मणी, न स्वरूपोत्पादके; ततः स्वरूपावस्थानस्य नित्यत्वम, प्रध्वंसस्य च कृतकस्यापि नित्यत्वं प्रतिद्धमित्यर्थः । "भिद्यते हृदयैग्रन्थिः" इत्यादिश्रुतेः केवलविद्यासा- ध्यैवाविद्यानिवृत्तिः, न तत्र विद्यायाः सहकार्यपेक्षा; कर्मफलं त्वन्यदेव प्रसिद्धमित्याह-न, कर्मण इति। 'उत्पत्तिः' पुरोडाशादेः, 'संस्कारो' ्रीह्ादेः, 'विकारः' सोमस्य, 'ऑप्िः' वेदस्य-कर्मफलं प्रसिद्धम। आत्मस्वरूपस्य तु मोक्षस्यानादित्वात, अनाधेयातिशयत्वाद, अविकार्यत्वाव, नित्याप्तत्वाच्च कर्मफलाद्वैपरीत्यमित्यर्थः । गतिश्रुतेरिति । अर्चिरादिगति- श्रवणात, ब्रह्माण्डाद्हिःस्थितब्रह्मप्राप्िमोक्षः, ततो नित्याप्तत्वमसिद्धमित्यर्थः। गैत्या प्राप्तिः किं संयोगलक्षणा तादात्म्यलक्षणा वा ? नोभयथाऽपी्याह-न,सर्वगतत्वादिति। गत्यादिश्रुतेस्तात्पर्यं शङ्कापूर्वकं दर्शयति -- गत्यैश्वर्यत्यादिना । समुच्चयमभ्युपगम्य (१) सुं. उ. २-११-सूर्यद्वारेण ते विरजाः प्रयान्ति। (२) छां.उ.८.६.६, कठ. उ. २.३.१६ (३) तै. उ. २.६ (४) भ. गी. १३. २. (५) छां. उ. ७२६-२ (६) छां. उ. ८ २-१(७) छां. ड. ८-१२-३ (८) छां. उ. ६-२-१ (९) छां. उ. ७-२४-१ (१०) ब्ृ. उ. ४-१५-१५. (११) मुं. उ. २-८. (१२) तुलय-संक्षेपशा. १.३०६. (१३) प्रिरपूर्वस्य-पाठ-।(१४) गत्वा-पाठः ।

४० तैत्तिरीयोपनिषत् [शिक्षावल्ली

विद्या कर्मसमुचया- त्वविषया हि विद्या तद्विपरीतकारकसाध्येन कर्मणा विरु- नुपपत्तिः व्यते। न ह्ेकं वस्तु परमार्थतः कर्त्रादिविशेषवत्, तच्छून्यं च,-इत्युभयथा द्रषुं शक्यते। अवश्यं ह्यन्यतरन्मिथ्या स्यात्; अन्यतरस्य च मिथ्यात्वप्रसङ्गे, युक्तं यत्स्वाभाविकाज्ञानविषयस्य द्वैतस्य मिथ्यात्वम्,- "यत्र हि द्वैतमिव भवति", "मृत्योः स मृत्युमान्नोति", "अथ यंत्रान्यत्पश्यति .. तद्ल्पम्", "अन्योSसार्वेन्योऽहमस्मि", "उदरमन्तरं कुरुते, अथ तस्य भयं भवति,"-इत्यादिश्रुतिशतेभ्यः । सत्यत्वं चकत्वस्य "एकधैवानुर्द्वैष्टव्यम्", "एकमेवाद्वितीयम्", "ब्रह्मैवेदं सर्वम्", "आत्मैवेदं सेर्वम्,"-इत्यादिश्जुतिभ्यः। न च संप्रदानादिकार कभेदादर्शने कर्मोपपद्यते; अन्यत्वदर्शनापवादश्च विद्यावि- षये सहस्रशः श्रूयते; अतो विरोधो विद्याकर्मणोः अतश्च समुकतुपप्िः। तत्र-यदुक्तम्, संहताभ्यां विद्याकर्मभ्यां मोक्ष इति, अनुपपन्नं तत्। विहितत्वात्कर्मणाम्, श्रुतिविरोध इति चेत्-यद्युपमृद्य कर्त्रादिकारक- विशेषमात्मकत्वविज्ञानं विधीयते, सर्पादिभ्रान्तिविज्ञानोपमर्दकरज्ज्वादिविषय- विज्ञानवत्, प्राप्तः कर्मविधिश्चुतीनां निर्विषयत्वाद्विरोधः, विहितानि च कर्माणि; स च विरोधो न युक्त :- प्रमाणत्वाच्छ्रतीनामिति चेत्- न, पुरुषारथोपदेशपरत्वाच्छतीनाम्। विद्योपदेशपरा तावच्छुतिः संसारा- त्पुरुषो मोक्षयितव्य इति संसारहेतोरविद्याया विद्यया निवृत्ति: कर्तव्या- इति विद्याप्रकाशकत्वन प्रवृत्ता, इति न विरोधः। कर्मकार्य किंचिन्मोक्षे न संभवतीत्युक्तम्, सोऽपि न संभवतीत्याह-विरोधाच्चेत्यादिना। संग्रहवाक्यं विद्ृणोति-विद्योपदेशपरा तावदित्या दिना। यदि कर्त्रादिकारकमेदस्य सत्यत्वांशमपवाध्य ब्रह्मज्ञानसुपदिश्यते, तदा मिथ्यार्थत्वात्कर्म- विधीनामप्रामाण्यं स्यादित्याह-विहितत्वादिति। शङ्कां विट्ृणोति-यदीत्यादिना । अध्ययनविधिगृहीतानां श्रुतीनां पुरुषार्थोपदर्शकत्वेन प्रामाण्यं वक्तव्यम्, न तु भेदसत्य- ल्वेन। ततः प्रसिद्धिसिद्ध कारकादिभेदमर्थक्रियासमर्थमादाय प्रवृत्तानां प्रामाण्यं न विरु ध्यत इत्याह-न, पुरुषार्थेति। (१) बृ. उ.४-१५.१५. (२) कठ. उ. २-१० (३) छां. उ. ७-२४-१ (४) बृ. उ. १-४-१० (५) तै. उ. २७ (६) बृ. उ. ४-४-२० (७) छां. उ. ६-२-१ (८) नृ. उ. ता. उ.७ (९) छां. ड. ७-२५-2.

११ एकादशोऽनुवाक: ] विद्याकर्मविवेक: ४१

एवमपि कर्त्रादिकारकसन्भ्राव प्रतिपादनपरं शास्त्रं विरुन्यत एवेति चेतू- न, यथाप्राप्तमेव कारकास्तित्वमुपादाय, उपात्तदुरितक्षयार्थ कर्माणि विद- धच्छास्त्रं मुमुक्षूणां, फलार्थिनां च फलसाधनं, न कारकास्तित्वे व्याप्रियते। उपचित दुरितप्रतिबन्धस्य हि विद्योत्पत्तिर्नावकल्पते। तत्क्षये च विद्योत्पत्तिः स्यात्, ततश्चाविद्यानिवृत्ति:, तत आत्यन्तिक: संसारोपरमः। अपि चानात्मदर्शिनो ह्यनात्मविषयः कामः। कामयमानश्च करोति कर्माणि। तत्फलोपभोगाय शरीराद्युपादानलक्षणः संसार: । तद्यतिरेकेणाSSत्मैकत्व- दर्शिनो विषयाभावात्कामानुत्पत्तिः, आत्मनि चानन्यत्वात्कामानुत्पत्ती स्वा- त्मन्यवस्थानं मोक्ष :- इत्यतोSपि विद्याकर्मणोर्विरोधः। (४) विरोधादेव च विद्या मोक्षं प्रति न कर्माण्यपेक्षते । स्वात्मलाभे तु ज्ञानं प्रधानं, कर्म गुण- पूर्वोपचितप्रतिबन्धापनयद्वारेण विद्याहेतुत्वं प्रतिपद्यन्ते भूतमित्येतत्पक्षनिरासः कर्माणि नित्यानि,-इत्यत एवास्मिन्प्रकरण उपन्यस्तानि कर्माणीत्यवोचाम। एवं चाविरोधः कर्मविधिश्रुतीनाम्। "ज्ञानादेव तु कैव- (५) अतः केवलाया एव विद्यायाः परं श्रेय इति सिद्धम्। ल्यम्"-इति सिद्धान्त: एवं तर्ह्याश्रमान्तरानुपपत्ति :; कर्मनिमित्तत्वाद्विद्योत्पत्तेः, गार्हस्थ्ये च विहि- तानि कर्माणि-इत्यैकाश्रम्यमेव, अतश्च यावजीवादिश्रुतयोऽनुकूलतराः स्यु:। न, कर्मानेकत्वात्-न ह्यग्निहोत्रादीन्येव कर्माणि।ब्रह्मचर्यम्,तपः,सत्यवदनम्, सर्वाण्येवाश्रमकर्माणि शमः दमः, अहिंसा-इत्येवमादीन्यपि कर्माणीतराश्रमप्र- विद्योत्पत्तावपेक्षितानि सिद्धानि विद्योत्पत्तौ साधकतमान्यसंकीर्णत्वाद्विद्यन्ते, ध्यानधारणादिलक्षणानि च; वक्ष्यति च-"तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व" इति। पूर्व सत्यमिथ्याविषयत्वेन विद्याकर्मणोर्विरोधमादाय समुच्चयो निरस्तः, इदानीं काम्य- कामिविषयत्वेन विरोधमाह-अपि चेत्यादिना। समससुच्चयं निरस्य गुणप्रधानभावेनापि समुच्चयं निरस्यति-विरोधादेव चेति। विद्या चेत्कर्माणि स्वफले नापेक्षते विरुद्धत्वात, त्रिदण्डीधर्म इवर्तुगमनं, कथ तहि विद्यास- निधाने कर्मणां पाठः ?- इत्यत आह-स्वात्मलाभे त्विति। कर्मणां विद्यासाधनत्वं शत्वा गाईस्थ्यमेवैकमनुष्ठेयम-इति प्रत्यवतिष्ठन्ते कर्मजडा :- एवं तहीति-श्ुतिस्मृतिष्वाश्रमान्तराणामपि विहितत्वाविशेषात, तदीयकर्मसु कर्म- त्वाविशेषाच्च। ग्राम्यधर्मरागिणामेवैतच्चोदयमित्याह-न, कर्मानेकत्वादिति। असंकीर्ण- (१) तै. उ.३.२.

४२ तैत्तिरीयोपनिषत् [शिक्षावल्ली

जन्मान्तरकृतकर्मभ्यश्च प्रागपि गार्हस्थ्याद्विद्योत्पत्तिसंभवात्, कर्मार्थत्वान्च गार्हस्थ्यप्रतिपत्ते:, कर्मसाध्यायां च विद्यायां सत्याम, गार्हस्थ्यप्रतिपत्तिरन कैव। लोकार्थत्वाच्च पुत्रादीनाम्, पुंत्रादिसाध्येभ्यश्च-अयं लोक, पितृलाक, देवलोक इत्येतेभ्य :- व्याट त्तकामस्य, नित्यसिद्धात्मलोकदर्र्िनः कर्माणे प्रयोजनमपश्यतः, कथं प्रवृत्तिरुपपद्यते ? प्रतिपन्नगार्हस्थ्यस्यापि विद्योत्पत्तौ विद्यापरिपाकाद्विरक्तस्य, कर्मसु प्रयोजनमपश्यतः, कर्मभ्यो निवृत्तिरेव स्यात्- "प्रवजिष्यन्वां अरेSहमस्मात्स्थानादस्मि" इत्येवमादिश्रुतिलिङ्गदर्शनात्। कर्म प्रति श्रुतेर्यत्नाधिक्यदर्शनादयुक्तम्-इति चेत्-अग्निहोत्रादिकर्म प्रति श्रुतेरधिको यत्न:, महांश्र कर्मण्यायास:, अनेकसाधनसाध्यत्वाद्ग्निहोत्रादीनाम, तपोब्रह्मचर्यादीनां चेतराश्रमकर्मणां गार्हस्थ्येपि समानत्वाव्, अल्पसाधना- पेनत्ाजेतरेशाम, न युक्तस्तुल्यवद्विकल्प आश्रमिभिस्तस्य, इति चेत्-न, जन्मा- न्तरकृतानुग्रहात्। यदुक्तं 'कर्मणि श्रुतेरधिको यत्नः' इत्यादि, नासौ दोषः । यतो जन्मान्तरकृतमप्यग्निहोत्रादिलक्षणं कर्म, ब्रह्मचर्यादिलक्षणं च, अनुग्राहकं भवति विद्योत्पत्ति प्रति, येन जन्मनैव विरक्ता दृश्यन्ते केचित्, केचित्तु कर्मसु. प्रवृत्ता अविरक्ता विद्याविद्वेषिण:, तस्माज्जन्मान्तरकृतसंस्कारेभ्यो विरक्त्ताना- माश्रमान्तर प्रतिपत्तिरेवेष्यते। कर्मफलबाहुल्याञ्च-पुत्रस्वर्गव्रह्मवर्चसादिलक्षणस्य कर्मफलस्यासंख्येय- त्वात्, तत्प्रति च पुरुषाणां कामबाहुल्यात्, तदर्थः श्रुतेरधिको यत्न: कर्मसूपप- द्यते: आशिषां बाहुल्यदर्शनात्-इदं मे स्यादिदं मे स्यादिति; उपायत्वाच्च- उपायभूतानि हि कर्माणि विद्यां प्रतीत्यवोचाम। उपाये चाधिको यत्न: कर्त- व्यो नोपेये। कर्मनिमित्तत्वाद्विद्याया यत्नान्तरानर्थक्यमिति चेत्-कर्मन्य एव पूर्वोप- त्वादिति। हिंसायमिश्रितत्वादित्यर्थः । इतश्र कर्मणो विद्यासाधनत्वेऽपि न गार्हस्थ्यमाव- श्यकम, इत्याह-जन्मान्तरेति । कामिनां गाईस्थ्यस्यानुष्ठेयत्वेऽपि, न सर्वैरचष्ठेयत्वम, इत्यत्र हेत्वन्तरमाह-लोकार्थत्वाच्चेत्यादिना। गाहस्थ्यस्यानावश्य कत्वेन वैकल्पिकमनुष्ठानमुक्तम्, तत्रातुल्यबलत्वेन विकल्पमाक्षिपति- कर्म प्रति श्रुतेरिति। "न जन्मान्तरकृतानुग्रद्ा्'-इति परिहारभाष्यं विद्ृणोति-यदु- क्तमित्यादिना। कर्मणि यत्नाधिक्यस्यान्यथासिद्धत्वाद्विकल्पविघातकत्वं न संभवतीत्यर्थः । इदानीं गृहस्थाश्रमकर्मणां बहिरद्गत्वम्, संन्यासाश्रमकर्मणां त्वन्तरङ्गविद्यासाघनत्वम, (१) बृ. उ. १. ५. १६. (२) बृ. उ. ४. ५. २.

१२ द्वादशोऽनुवाक: ] विद्याकर्मविवेक: ४३

अथ शिक्षावल्ल्यां द्वादशोऽनुवाक:। (शान्ति :- उपकारपरामर्शमन्त्र:) शं नौ मित्र: शं वर्रुणः। शं नो भवत्वर्यमा। शं न इन्द्रो बृहस्पतिः । शं नो विष्णुरुरुक्रमः। नमो ब्रह्मणे। नमस्ते वायो। त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासि। त्वामेव प्रत्यक्ष ब्रह्मावांदिषम्। ऋतर्मवादिषम् । सत्यर्म- वादिषम्। तन्मार्मावीत्। तद्टक्तारमावीत्। आवीन्माम्। आवी- दक्तारंम्। ॐ शान्ति: शान्ति: शान्तिः(१) चितदुरितप्रतिबन्धक्षयादेव विद्योत्पद्यते चेत्-कर्मभ्यः पृथगुपनिषच्छूवणादि- यत्नोSनर्थक इति चेत्- न, नियमाभावात्: नहि प्रतिबन्धक्षयादेव विद्योत्पद्यते, न त्वीश्वरप्रसादतपो- ध्यानाद्यनुष्ठानात्-इति नियमोऽस्ति ;- अहिंसाब्रह्मचर्यादीनां च विद्या प्रत्यु- पकारकत्वात्, साक्षादेव च कारणत्वाच्छ्रवणमनननिदिध्यासनानाम्। अतः सिद्धान्याश्रमान्तराणि। सर्वेषां चाधिकारो विद्यायाम्, परं च श्रेयः केवलाया विद्याया पवेति सिद्धम्। इति श्रीमत्परमहंसपरित्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्य श्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिषच्छिक्षावल्लीभाष्ये एकादशोऽुवाक: ॥११॥

'शं नो मित्र:' इत्याद्यतीतविद्याप्राप्त्युपसर्गप्रशमनार्था शान्तिः पठिता। शान्ति: इदानीं तु वक्ष्यमाण्रह्मविद्याप्राप्त्युपसर्गोपशमनार्था शान्तिः इति विशेषं दर्शयितुं चोवसुद्धावयति-कर्मनिमित्तत्वादित्यादिना॥

कर भाष्यटिप्पणे शिक्षावल्ल्यामेकादशोऽनुवाकः॥११॥ शं नो मित्र इति। तदपरं ब्रम्म मामपरविद्यार्थिनमावीदिरक्षदित्यर्थः। शान्तिद्वयस्यापौनरुक्त्यमाह-शं नो मित्र इति। इदानीं परविद्यार्थिनमप्यवतु, साधा- * विद्याफले मोक्षे कर्मनैरपेक्ष्यम्, विद्यायाः स्वोत्पत्तौ कर्मापेक्षा, विद्याहेतुभिरेवाश्रमसिद्धिः, अनाश्र- मिकर्मणामपि विद्याहेतुत्वं च ब्र. सू. ३.४.२५,२६, ३२, ३६-इत्यत्र चिन्तितानि। 'बालप्रियेण सृदुवाद- कथापथेन' नयोक्त्या चास्यार्थजातरय प्रसाधनं शंकरदिग्विजये श्रीमदाचायमण्डनमिश्रसंवादाख्ये सगें द्रष्टव्यं रसिकैः।

४४ तैत्तिरीयोपनिषत् [शिक्षावल्ली

सह नववतु। सह नौ' सुनक्तु। सह वीर्य' करवावहै। तेजस्विना- वर्धीतमस्तु मा विद्विषावहैं। ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः। सत्य्मवादिषं पश्च च।। शं नः शीक्षा५सह नौ यश्छन्दसां भूः स यः पृथिव्योमित्यृतं चाहं वेदमनू- च्य शं नो द्वादरै॥ शं नौ मह इत्यादित्यो नो ईतराणि त्रयो-विKशतिः। । इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि द्वादशोऽनुवाकः ॥१२ ॥ शिक्षावल्ली समाप्ता*।। पठ्थते-'शं नो मित्रः' इति, 'सह नाववतु' इति च । 'शं नो मित्रः' इत्यादि पूर्ववत्स्पष्टम्। सह नाववतु-नौ शिष्याचायों सह एव अवतु रक्षतु। सह नौ सुनक्तु भोजयतु। सह वीर्ये विद्यादिनिमितं सामर्थ्य करवावहै निर्वर्तयावहै। तेजस्विनौ तेजस्विनोरावयोरधीतं स्वधीतं अस्तु-अर्थ- ज्ञानेयोग्यमस्त्वित्यर्थः। यद्ा नावावयोरधीतं तेजस्व्योजोवदस्त्वित्यर्थः।मा विद्विषावहै विद्याग्रहणनिमित्तं शिष्यस्य, आचार्यस्य वा, प्रमाद्कृतादन्यायाद्वि- द्वेष: प्राप्त:, तच्छमनायेयमाशीः 'मा विद्विषावहै' इति-मैवेतरेतरं विद्वेषमाप- द्यावहै। 'शान्तिः'-इति त्रिर्वचनमुक्तार्थम्। वक्ष्यमाणविद्याविघ्नप्रशमनार्थेयं शान्तिः-अविघ्नेन स्वात्मविद्याप्राप्तिराशास्यते, तन्मूलं हि परं श्रेय इति॥

कृतौ तैत्तिरीयोपनिषच्छिक्षावल्लीभाष्ये द्वादशोडनुवाकः ॥१२॥ रण्येन मया पूर्व प्रार्थितत्वादित्यर्थः। असाधारण्येन परविद्योपसर्गशान्त्यर्थमाह-सह ना- विति। नावावयोस्तेजस्विनोरधीतं तेजस्व्यस्त्विति योजना।

निषच्छांकरभाष्यटिप्पणे शिक्षावल्ल्यां द्वादशोऽनुवाकः॥१२॥ (१) अत्र शिक्षावल्लयवसान इयं शान्तिद्ययोजना वार्तिकतट्टी काभिप्रायेण कृता। एवमेव भाष्यपाठ: संग- च्छते, नान्यथा। (२) इदं शमित्यारभ्य द्वादशेत्यन्तं वल्लीगतानुवाकानामाद्यप्रतीकप्रदर्शननानुवाकगणनम्। (३) इदमनुवाकगतवाक्य शतकाद्यप्रतीकप्रदर्श नेन वाक्यगणनम्। तुलय-पृ. ७ टिप्पण्यौ १,२. (४) ज्ञानसं. योग्य्त्वत्यर्थ :- इति पाठान्तरम्। यद्ा नावावयोरधीतं तेजस्व्योजोवदस्त्वित्यर्थः-इति पाठः केषुचित्पुस्तकेषु नोपलभ्यते। (५) 'तेजस्विनोः'-'योजना' पदद्वयरहितोऽपि पाठो दृश्यते कुत्रचिद्। (२)-०न्दाभिव्य क्तिरूपावि०-इति पाठः। * तैत्तिरायारण्यकक्रमेण सप्तमप्रपाठकस्य समाप्तिरत्र।

अथ ब्रह्म-आनन्द-चल्ली* (ब्रह्मविद्यापकाशः) प्रथमोऽनुवाक: (ब्रह्मसृत्रम्) ॐ ब्रह्मविदाभोति पर्रम्। संहितादिविषयाणि, कर्मभिरविरुद्धानि, उपासनान्युक्तानि; अनन्तरं चान्त :- ब्रह्मविद्या विषयः सोपाधिकात्मदर्शनमुक्तं व्याहतिद्वारेण स्वाराज्यफलम् । न चैतावताऽशेषतः संसारबीजस्योपमर्दनमस्ति, इत्यतोऽशेषोपद्रवबीजस्याज्ञा- नस्य निवृत्त्यर्थम्-विधूतसवोपाधिविशेषात्मदर्शनार्थम्-इदमारभ्यते 'ब्रह्म- विदापनोति परम्' इत्यादि। प्रयोजनं चास्या ब्रह्मविद्याया अविद्यानिवृत्तिः, तत्श्रात्यन्तिक: संसाराभावः। अविद्यानिवृत्ति: वक्ष्यति च-"विद्वान्न बिभेति कुतश्चन" इति; संसारनिमित्ते प्रयोजनम् च सति, 'अभयं प्रतिष्ठां विन्दुते' इत्यनुपपन्नम्; "कृताकृते पुण्यपापे न तपतः" इति च । अतोऽवगम्यते-उत्ताहि।ज र्वात्मब्रह्मवि-

"आप्रोति स्वारोज्यम" इत्यपरविद्याफलमुक्तं संसारगोचरमेव, तथा परविद्याफलमपि "सोऽुते सर्वान्कामोंन्" इति सर्वविषयसाध्यानानन्दान्संसारगोचरानेव दर्शयिष्यति, कथमात्यन्तिक: संसाराभावः? इत्यत आह-प्रयोजनं चास्या इति। सर्वकामशब्देन *"सेयं तैत्तिरीयोपनिषत्रिविधा-सांहिती, वारुणी, याज्ञिकी चेति। तत्र प्रथम-प्रपाठके संहिता- ध्यायस्योक्तत्वात्तद्रूपोपनिषत् सांहिती; द्वितीयतृतीययो: प्रपाठकयोर्यां ब्रह्मविद्याSभिहिता, तस्याः संप्रदायप्र- वर्तको वरुण:, तस्मात्तदुभयरूपोपनिषद्ारुणी। चतुर्थप्रपाठके यशोपयुक्ता अपि मन्त्रास्तन्र तत्राम्नाताः, अतस्त- द्रूपोपनिषद्याज्ञिकी (महानारायणोपनिषत्)। तासां तिसृणां मध्ये वारुणी मुख्या ;- तस्यां परमपुरुषार्थस्य ब्रह्मप्राप्तिलक्षणस्य साक्षादेव साधनभूताया ब्रह्मविद्याया: प्रतिपादितत्वात"। "या तु देशविशेषे 'ब्रह्मवित्'- इत्यारभ्य नवानुवाका इति प्रसिद्धिः, सा त्वध्यापकै: पाठसौकर्याय परिकल्पिता, न त्वर्थानुसारिणी। ते हि 'तदप्येष. श्रोको भवति'-इत्यस्याः प्रतिज्ञायाः श्रोकपाठस्य च मध्ये तं तमनुवाकं समापयन्ति।न चैतदुक्तम्- कस्यचिदप्यर्थस्य पर्यवसानाभावात्। तस्मादितर देशगताध्यापकप्रासिद्धिया कृत्स्नोS्ययमेक एवानुवाक:। ... येषां नवानुवाककल्पना, तेषामप्येकवल्लीत्वप्रसिद्धिरस्ति, 'ब्रह्मवल्ली '-इत्येवं तैर्व्यांहृतत्वात। भगवद्धिर्भाष्यकार- रपि'आनन्दवल्ली'-इत्येवं व्याहतम्। अतो बहुस्कन्धयुक्तवलीवद्धहुविधावान्तरपाठभेदयुक्तोऽप्येक एवायमनु वाक:"-इति श्रीसायणाचार्यभाष्ये. (१) तै. उ. २.९ (२) तै. उ. २.७ ३) तै. उ. २. ९ (४) पृ. २१. (५) तै.उ. २.१.

४६ तैत्तिरीयोपनिषत् ब्रह्म-आनन्द-वल्ली

षय क्वार न्तिक: संसाराभाव इति। स्वयमेव च प्रयोजनमाह-'ब्रह्मविदा- प्रोति परम्' इति-आदावेव संबन्धप्रयोजनज्ञापनार्थम्। निर्जातयोहिं संबन्ध- प्रयोजनयोः, विद्याश्रवणग्रहणधारणाभ्यासार्थ प्रवर्तते। श्रवणादिपूर्वकं हि विद्याफलम्, "श्रोतव्यः, मन्तव्य:,"-इत्यादिश्ुत्यन्तरेभ्यः । ब्रह्मविद्-'ब्रह्म' इति वक्ष्यमाणलक्षणम्, वृद्धतमत्वाङ्गह्म, तद्वेत्ति विजानातीति 'ब्रह्मविद्'-आ- प्रोति प्राप्तोति परं निरतिशयम्; तदेव ब्रह्म परम्-न ह्यन्यस्य विज्ञानादन्यस्य प्राप्तिः, स्पष्ट च श्रुत्यन्तरं ब्रह्मप्राप्तिमेव ब्रह्मविदो दर्शयति "से यो ह वै तत्परमं ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति" इत्योदि। ननु सर्वगतं सर्वस्याSऽत्मभूतं ब्रह्म वक्ष्यति, अतो नाऽडप्यम्-आप्तिश्चा- न्यस्यान्येन, परिच्छिन्नस्य च परिच्छिन्नेन टष्टा; अपरिच्छिन्नं सर्वात्मक च ब्रह्म, इत्यतः परिच्छिन्नवद्नात्मवञ्च तस्याSSतिरतुपपन्ना । नायं दोष: । कथम् -दर्शनादर्शनापेक्षत्वाद्गह्मण आप्त्यनाप्त्योः।परमा- र्थतो वमस्व रूपस्थापि सतोऽस्य जीवस्य, भूतमात्राकृतबाह्यपरच्छिन्नान्नम- गांगासंदर्शन:, तदासक्तचेतस :- प्रकृतसंख्यापूरणस्याSऽत्मनोऽव्यवहित- आप्ोतेरोपचारिकत्वम्-स्यापि बाह्यसंख्येयविषयासक्तचित्ततया स्वरूपाभावद- ब्रह्मप्राप्तिर्नाम स्वरूपा- शनवत्-परमार्थब्रह्मस्वरूपाभावदर्शनलक्षणयाSविद्यया, भिव्यक्ति: अन्नमयादीन्बाह्याननात्मन आत्मत्वेन प्रतिपन्नत्वात्, अन्न- निरतिशयानन्दाभिव्यक्तिर्विवक्षिता, सा च स्वभावानन्दानभिव्यक्तिरूपाविद्यानिवृत्तिरेवेति न संसारगोचरं फलमित्यर्थः । आधवाक्यस्यावान्तरतात्पर्यमाह-स्वयमेव चेति। विद्य- यैव केवलया मोक्ष: साधयितुं शक्यते। ब्रह्मविदितिविशेषणात्संबन्धज्ञोपनस्य, पुरुषाकाङ्- क्षाविषयतया परप्राप्तिः प्रयोजनं विधाया इति ज्ञौपनस्य वा, कुत्रोपयोग :?- इत्याशङ्क्य यज्ञादिपरित्यागेन वेदान्तश्रवणादावेव सुसुक्षुणा प्रवर्तितव्यं-इत्याइ-निर्जातयोहीति। परशब्देनोत्कृष्टसुच्यते, कथं 'ब्रह्म' इति व्याख्यायते ? तत्राऽह-न हीति। 'आप्रोति' शब्दस्यौपचारिकमर्थ दर्शयितुं शङ्कामुखेन सुख्याथें बाधकमाह-ननु सरव- गतमित्यादिना। 'परमार्थतो ब्रह्मस्वरूपस्यापि सतो जीवस्य .. अविद्यया ... ब्रह्मानाप्ं स्याछ्' इति (१) बु. उ. २. ४.५. (२) "बृहवृहि वृद्धौं"-(धा. पा. १.७३६-७) इति धातुवृद्धिमाचष्टे। सा चात्र प्रतियोगिविशेष,नुपादानान्निरतिशयैव विवक्षिता। सति च वस्त्वन्तरे तेन पार्छेदाद् वृद्धर्निरतिशयत्वं भज्येत, तथाच वस्त्वन्तरकृतनरिचछेदरहितमेव ब्रह्मशब्दवाच्यं भवितुमहृँति। बृहृत्तमत्वात्-पाठान्तरम्। (३) मुं. उ. ३.२.९. (४) ब्रह्मविद्विद्वान् परं ब्रह्म प्राप्तोंतत्यियं संबन्धो न सिध्यति, यदि ब्रह्मज्ञानं ब्रह्मपा- प्रिसाधनं न स्यात, तस्माच्छत्यर्थों नुपपत्त्या साधनत्वसिद्धिरित्यर्थ।(५) ·ज्ञानस्य-पाठः। (६) ज्ञान- स्य-पाठः। (७) मित्यत्रेत्या ह-पाठ।

१ प्रथमोऽनुवाक: ] त्रह्मलक्षणम् ४७

(अनुव्याख्यान.) तदेषाऽभ्युक्ता। सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रहम। मयाद्यनात्मभ्यो नान्योऽहमस्मीत्यभिमन्यते; एवमविद्ययाSSत्मभूतमपि ब्रह्मा- नोप्तं स्यात्। तस्यैवमविद्ययाSनापव्रह्मस्वरूपस्य-प्रकृतसंख्यापूरणस्य, आ- त्मनोSविद्ययाSनाप्स्य सतः, केनचित्स्मारितस्य पुनः स्वस्यैव विद्ययाऽप्तिर्य- था-तथा श्रुत्युपदिष्टस्य सर्वात्मब्रह्मण आत्मत्वदर्शनेन विद्यया तदासिरुपप- द्यत एव ।। 'ब्रह्मविदानोति परम्' इति वाक्यं सूत्रभूतं सर्वस्य वल्ल्यर्थस्य।(१)'ब्रह्म- ऋक्तात्पर्यम् विदाप्नोति परम्' इत्यनेन वाक्येन वेद्यतया सूत्रितस्य ब्रह्मणो Sनिर्धारितस्व रूपविशेषस्य सर्वतो व्यावृत्तस्वरूपविशेष समर्पणसमर्थ- स्य लक्षणस्याभिधानेन स्वरूपनिर्धारणाय-(२) अविशेषेण चोक्तवेदनस्य ब्रह्मणो वक्ष्यमाणलक्षणस्य विशेषेण प्रत्यगात्मतयाऽनन्यरूपेण विज्ञेयत्वाय- (३) महाविद्यापलं च ब्रह्मविदो यत्परप्राप्तिलक्षणमुक्तम्, स सर्वात्मभावः सर्व- संसारधर्मांतीतब्रह्मस्वरूपत्वमेव, नान्यत्, इत्येतत्प्रदर्शनाय-एषर्गुदाहियते- तदेषाऽभ्युक्तेति-'तत्' तस्मिन्नेव ब्राह्मणवाक्योक्तऽर्थे 'एषा' ऋगभ्युक्ता- SSस्नाता। संबन्धः । भूतमात्राभि :- भूतांशैः कृता ये बाह्याः परिच्छिन्नाश्रान्नमयादयः, तदात्मदर्शिन इत्य- विद्याया विक्षेपकत्व्वरूपमुक्तम; परमार्थ ब्रह्मस्वरूपं नास्तीत्यभावदर्शनमावरणलक्षणं िङ्गं यस्याः सा तथोक्ता। स्वरूपेऽप्यग्रहणविपर्ययौ भवत इत्यत्र दृष्टान्तमाह-प्रकृतेति। प्रकृ- तसंख्यापूरणस्य दशमस्य नवैव वय वर्तामह इति विपर्ययः, स्वरूपादर्शनं च यथेत्यर्थः। अदर्शननिमित्तामनाप्तिं विविच्य, दर्शननिमित्तामाप्तिं विद्ृणोति-तस्यैवमिति॥ आय ब्राह्मणवाक्यं व्याख्याय, उत्तरं मन्त्रं संक्षेपतोऽर्थकथनेनावतारयति-ब्रह्मविदापोती-

(१) ०तमं-पठः। (२) मत्ण-पाठः। श्रीविद्यारण्यमुनिकृते अनुभूतिप्रकाशे तैत्तिरीयकविद्याप्रकाशः ब्रह्मवलयां ब्रह्मविद्यां तित्तिरि: प्राह यामिमाम् । वक्ष्ये सुखावबोधाय क्रीडंत्वत्र सुमुक्षवः ॥१ ॥ दर्शाादपितृमेधांतैः कर्मनिर्बहुजन्मसु । अनुष्ठितैर्विविदिषा जायतेऽन्तिमजन्मनि ॥२॥ ततो योगं समभ्यस्य संहितोपासनादिभिः । एकायरे साधितेऽथास्य विद्यां सूत्रयति श्रुतिः ।३॥ सुत्रात्पूर्व शान्तिमन्त्रो जपायात्रोपवर्णितः । जपेन विन्ना द्वेषाद्याः शम्यन्ति मनसि स्थिताः ॥४॥ ब्रह्मवित् परमेतीति सुत्रं सर्वार्थसृचनात्। ज्ञेयं ज्ञानं फलं चेति सर्वेऽर्थाः सूचिता इह ॥५॥ ज्ञेयं ब्रह्म तदीया धीर्ज्ञानं स्याद्गह्वता फलम्। सूत्रव्याख्यानरूपायामृच्येतद्विशदीकृतम्॥६॥

४८ तैत्तिरीयोपनिषत् [ब्रह्म-आनन्द-वल्ली

'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म'-इति ब्रह्मणो लक्षणार्थ वाक्यम्। सत्यादीनि हि महास्वरूपलक्षणम् त्रीणि विशेषणार्थानि पदानि विशेष्यस्य ब्रह्मण विशेष्यं ब्रह्म, विवक्षितत्वाद्वेदतया; विशेषणिशेष्यत्वादेव सत्यादीन्येकविभक्त्यन्ता- नि पदानि समानाधिकरणानि; सत्यादिभिस्त्रिभिर्विशेषणैरविशेष्यमाणं ब्रह्म विशेष्यान्तरेश्यो निर्धार्यते। एवं हि तज्ज्ञातं भवति, यद्न्येभ्यो निर्धा- रितम्-यथा लोके नीलं महत्सुगन्ध्युत्पलमिति। ननु-विशेष्यं विशेषणान्तरं व्यभिचरद्विशेष्यते,-यथा नीलं रक्तं चात्पल- लक्षणस्य लक्षणम् मिति,-यदा ह्यनेकानि द्रव्याण्येकजातीयान्यनेकविशेषण योगीनि, तदा विशेषणस्यार्थवत्त्वम्, न ह्वेकस्मिन्नव वस्तुनि, विशेषणान्तरायो- त्यादिना। सर्वतो व्यावत्तो यः स्वरूपविशेष:, तत्समर्पणे समर्थस्य लक्षणस्याभिधानेन स्वरू- पनिर्धारणाय ... एषर्गुदाहियत इति संबन्धः। बृहत्वाद्भन्नेति व्युत्पत्तिबलेनास्ति किमपि महद्व- स्त्वित्यविशेषेणे प्रतीयते; ततो लक्ष्योददेशेन लक्षणविधानमिति प्रसिद्धिरुपपयते। अव्याकृतादि ब्रद्मशब्दवाच्यतया सजातीयम्, घटादि विजातीयम; तस्मात्सजातीयविजातीयव्यावर्तकतया सत्यादिलक्षणस्य लक्षणत्वप्रसिद्धिरुपपवते। लक्षणाभिधानद्वारण स्वरूपविशेषप्रतिपादने तात्पर्यम, इति वाक्यस्य व्यर्थतादोषः परिहतः। पूर्वत्र श्रह्मविदित्यनेनाविशेषेणोक्तं वेदनं यस्य ब्रह्मण:, तस्य 'यो वेद निहितं गुहायाम' इत्यनेन प्रत्यगात्मतया वेदनं वर्त्तव्यमि- त्येवमर्था चर्गुदाहियत इत्याह-अविशेषेण चेति। आपातप्रतिपन्रं विशेषणविशेष्यभावमादाय पदानि विभजते-सत्यादीनि द्वि त्रीणी- ति। विशेषणार्थानीति-व्याद्त्यर्थानि। कुतो विशेषणविशेष्यभावप्रतीतिः? इत्यत आह- विशेषणविशेष्यत्वादेवेति। 'नीळं महत्सगन्ध्युत्पलम्' इत्यादौ सत्येव विशेषणविशे- ष्यभावे समानाविकरणतयैकविभक्त्यन्तानि प्रसिद्धानि, एतान्यपि च तथाभूतानि-नाना- र्थंगतविशेषणविशेष्यभावनिबन्धनानीति गभ्यत इत्यर्थः । विशेषणविशेष्यभावस्य फलमाह- एवं हीति। विशेषणविशेष्यभावमाक्षिपति-नन्विति। नीलत्वं व्यभिचरदुत्पलं रक्तमपि संभवति, (१) तुल्य-सामान्यलक्षणं त्यक्त्वा विशेषस्यैव लक्षणं। न शक्यं केवलं वक्तुमितोऽप्यस्यन वाच्यता।। श्रलो.वा. शब्दपरिच्छेदे २ श्रोक-(२) कर्तव्यम्-पाठः । (३) ब्रह्मणो विशेषाः सत्यादय, तैर्यदा ब्रह्म विशेषितम्, तदा सत्यादिविरुद्धेभ्योऽसत्यजाड्यपरिच्छिन्नेभ्यो निराकृतं ब्रह्म सिध्यति। यथा नीलमुत्पलम्, रक्तमुल्पलम्-इत्यादिप्रयोगे व्यक्त्यन्तरेभ्ये। व्यावृस्तमुत्प लमवगम्यते, तथा यदन्येभ्योऽसत्यादिभ्यो व्यावृत्तमवधा- येते तद्रह्-इत्येवं व्यावृत्तखवे सति, सच्चिदेकतानं परिपूर्ण तदिति ज्ञातं भवति; व्यावृत्तिश्चेन्न ज्ञायते, तदाऽ- नृतादिभ्यो व्यावृ्त्त्यसिद्धेः, न ब्रह्म ज्ञातं स्यादित्यर्थः।

१ प्रथमोऽनुवाक: ] म्हालक्षणम् ४९:

गात् ; यथाऽसावेक आदित्य इति, तथैकमेव च ब्रह्म, न ब्रह्मान्तराणि, येम्यो विशेष्येत नीलोत्पलवत्। न, लक्षणार्थत्वाद्विशोषणाना .- नायं दोष: । कस्मात् ?: यस्माल्लक्षणार्थप्रधानानि विशेषणानि, न विशेषणप्रधानान्येव। का पुनर्लक्षणल- क्ष्ययोरविशेषणविशेष्ययोरविशेष इति ? उच्यते-समानजातीयेग्य एव निवर्त- कानि विहोषणानि विशेष्यस्य, लक्षणं तु सर्वत एव, यथाऽवकाशदात्राकाश- मिति; लक्षणार्थ च वाक्यमित्यवोचाम ।

इति नीलं विभेषणं घटते; न तथा सत्यत्वादिकं व्यभिचरद्भध्वान्तरं लोके प्रसिद्धम; ततः सजातीयस्य व्यवच्छेवस्या:वादिेप्णदिशेष्यभावो न घटत इत्यर्थः । विशेषणविश्नेष्य- भावस्य तात्पर्येणाप्रतिपाधत्वास, अव्याकृतादिशासत्रीयत्र ह्पदार्थव्यवच्छेदेनानिर्वाच्यविशेषणवि- शेष्यभावसंभवाछ, तद्वारेण ब्रह्मलक्षणं विवक्षितमित्याह-नेति। संग्रहवाक्यं विद्ृणाति- नायं दोष इत्यादिना। सर्वत एवेति-सजातीयाद्विजातीयाच्च-यथा महाभूतत्वेन सदृशभावात्पृथिव्यादे:, विसटृशाच्ाऽऽत्मादेः। आकाशस्य व्यावर्तकमवकाशदातृत्वमित्यर्थः। एतदुकं भवति-अतिव्याप्त्यादिरहितो व्यावर्तको धमों लक्षणं न्यायविशेष इति मीमांस- काः। ब्रह्मपदव्युत्पत्तिबलेन यदविशेषतः प्रतिपत्रं किंचिन्महदस्तीति तत् 'सत्यं ज्ञानमनन्तम' 'अनृतजडपरिच्छेदविरोधिस्व रूपम्'-इति विशेषतः प्रतिपत्तव्यमिति विशेषावगतिशेषभूतं लक्ष- णम; प्रमितिस्तु प्रमाणदेवेति। तार्किका: पुनर्लक्षणं केवळव्यतिरेक्यनमानमाचक्षते, तदा लक्ष- णादेव स्वभावविशेषप्रमितिः, यथा-गुणवद्रव्यमितिलक्षणाद्गुणाश्रयत्वयोग्यस्वभावविशेषस्य प्रमितिः सामान्यप्रतिपत्रस्य द्रव्यपदाभिधेयस्य भवति; यदा व्यवहारसिद्धि: फलम्-गुणव- ड्रव्यमिति व्यवहर्तव्यं गुणवत्वास, न यदेवं न तदेवम्, यथा रूपम; तथा सत्यत्वादिमद्भप्नति व्यवहर्तव्यं सत्यत्वादिमस्वात, न यदेवं न तदेवम, यथा घट इति; एतच खण्डनयुक्त्यसह- मानमपि व्यवहाराङ्गं भवतीति नातीव सक्ष्मेक्षिका कार्या।

(१) योर्वावि०-पाठः। (२) सर्वे हि लक्षणमितरपदार्थव्यवच्छेदकम् (न्या.वा. १. १. १४.); व्यावृत्तिर्व्यवहारो वा लक्षणस्य प्रयोजनम्। तत्र व्यवहारो (शब्दव्यवहारः, शब्दशक्तिग्रइः) लक्षणज्ञानस्य प्रयोजनं, यथा-सास्रादिमान् गौ :- इति लक्षणज्ञाने सति, यं यं सास्नादिमन्तं पिण्डं पश्यति, तं तं गोशब्दवाच्यं प्रत्येति-इति । व्यावृत्तेः प्रयोजनत्वे सर्व लक्षणं (अभिधेयत्वव्यावर्तकत्वादिवर्जम्) व्यति- रेकिहे तुर्भवति। मतच्च 'व्यावृत्तिर्व्यवहारो वा लक्षणस्य प्रयोजनम्' इति परोक्तमेकं पक्षमाश्रित्योक्तम्, न तु स्वमतम्-लक्षणवाक्यमात्रस्य सिद्धान्तिभिरखण्डार्थताभ्युपगमात्। तुलय संक्षेप. शा. १.५१५-५३०. (३) "लक्षणाधीना तावलक्ष्यस्थितिः, लक्षणानि चानुपपन्नानि, ज्ञानाधिकरणादिलक्षणनिरूपणद्वारेण चक्रकाद्या- पत्तेः"-इति खण्डनखण्डखाद्ये प्रथमपरिच्छेदे। तदर्थस्तु किं ज्ञानम् ?- इति प्रश्ने ज्ञानत्वयोगीति निर्वाच्यम्। पुनः किं ज्ञानत्वम् !- इत्यनुयोगे सुखाद्यवृत्तिरात्मविशेषगुण वृत्तिर्जातिरिति निर्वाच्यम्। जातिरेव का ?- इत्य- ४

५० तैत्तिरीयोपनिषत् [ब्रह्म-आनन्द-वल्ली

सत्योदिशब्दा न परस्पर संबन्यन्ते परार्थत्वात्, विशेष्यार्था हिते। अत पंव एकैको विशेषणशब्द: परस्परं निरपेक्षो ब्रह्मशब्देन संबन्यते-'सत्यं ब्रह्म', 'झानं ब्रह्म,'अनन्तं ब्रह्म' इति।

पुनर्विशेषणविशेष्यभावपक्षमवलम्ब्याSSइ-संत्यादिशब्दा इति।'सत्यं ब्रह्म' इत्यु- के, जाड्यव्याटत्ति: परिच्छेदव्यावत्तिश्र यवपि लभ्यते, जडस्य परिच्छिन्नस्य सर्वस्यानृत त्वास; 'ज्ञानं ब्रह्म' इत्युक्के चानृतपरिच्छेदव्यावत्तिर्लम्यते स्वप्रकाशस्य बाधाविषयत्वास, प- रिच्छेदग्राइकप्रमाणाविषयत्वाच; लक्षणमपि चैकैक वैकल्पिकमदुष्टम ;- तथाऽपि मन्दम- तिव्युत्पादनाय स्याद।

नुयोग चानुवृत्तिज्ञानासाधारणं कारणमित्यभिधानीयम्-इति ज्ञानसिद्धौ जातिसिद्धि:, तत्सिद्धौ च तद्विशेषभूत- ज्ञानत्वस्य सिद्धि, तत्सिद्धो च ज्ञानसिद्धिरिति चक्रकम्। आदिशब्दात्तथैव ज्ञानसिद्धौ ज्ञानत्वसिद्धिः, तत्सिद्धौ च ज्ञानसिद्धि :- इत्यन्योन्याश्रयः । ज्ञानसिद्धौ ज्ञानसिद्धिरित्यात्माश्रयश्चेति। तथा लक्षणानि लक्ष्या- धिकरणानि वाच्यानि; ततश्च किमधिकरणमिति प्रश्ने इहप्रत्ययविषय इति कथनीयम् ; कः प्रत्ययः ?- इत्य- नुयोगे च प्रत्ययत्वयोगीति वाच्यम्; कि प्रत्ययत्वम् ?- इत्यनुयोगे च सुखादयवृत्तिरात्मविशेषगुणवृत्तिजा- तिविशेष इत्युत्तरम् ; क आत्मा !- इति जिज्ञासायामात्मत्वाधिकरणम्, पुनरधिकरणमिह्प्रंत्ययविषय इति चक्कं, पूर्ववदेवान्योन्याश्रयात्माश्रयौ चेत्यादि :- इति तत्र टिप्पणी। ज्ञाताधिकरणेति शंकरमिश्रसंमतः पाठः। तदर्थस्तु 'लक्षणेन हि गन्धवत्त्वादिना ज्ञाते लक्ष्ये पृथिवीस्वरूपेऽधिकरणे प्रतिबन्ध-(व्याप्ति) बलेन व्यव- हाररूपमितरभेदरूपं वा साध्यं साधनीयम्। तत्र लक्षणज्ञानमन्यलक्ष्यसाधारण्येन भवदप्यकिधित्करमिति च्यावृत्ततया तज्ज्ानमुपेयम्; तद्यदि लक्षणव्यावृत्तिर्लक्ष्याधीना, तदाऽन्योन्याश्रय; लक्ष्यपरतन्त्रलक्षणा- न्तराधीनत्वे चक्रकम् ; लक्षणे लक्षणान्तरम्, तत्रापि लक्षणान्तरमित्यपरावृत्तावनवस्था; एवं भवदप्यकि- न्वित्करमिति। एवं जलादिसाधारण्येन ज्ञातायां पृथिव्यामितरभेदसाधनमकिन्चित्कर मितिव्यावृत्तायां तस्यां तत्साधनं वाच्यम्, तव्यावृत्तिर्यदि प्रकृतलक्षणाधीना, तदान्योन्याश्रय; लक्षणान्तरेण चेत्तदा प्रकृतलक्षणा- नुषयोग:, तदपि लक्षणं व्यावृत्तायामेव तस्यामित्यधोऽधो धावन्त्यनवस्था। एवं प्रतिबन्ध-(व्याप्ति) ज्ञानसा- ध्यज्ञानादावप्यूह्यस्" इति शंकरमिश्रव्याख्यायाम्। (१) लौकिकदृष्ट्यनुसारिणमेकलक्षणपरत्वपक्षमुपपादयति-सत्यादिशब्दा इति। लोके हि सत्यमित्युक्ते व्यव- हाराबाधितमात्रं प्रतीयते, न तु ब्ह्मैव; एवं ज्ञानमित्युक्त वृत्तिसंवलितमेव प्रतीयत; अनंतपदेन च कालाद्यपरि- च्छिन्नमेव । अतोऽतिप्रसक्तार्थकत्वेन प्रत्येकं लक्षणत्वासंभवाद्विशिष्टे शक्तानां पदानां, शुद्धे लक्षणया वृत्ति- मङ्गीकृत्यैकलक्षणपरत्वमुक्तम्। अन्यव्यावृत्तिमुखेनैकार्थपर्यवसायिनां पदानां लक्ष्यार्थाभेदेऽपि व्यवच्छेद्यभेदा- दपुनरुक्तार्थसंभवाद, न पदान्तरवैयर्थ्यम्। तत्रैतावान् विशेषो वार्तिककृन्भिरुक्तसत्यज्ञानपदे सत्यत्वं ज्ञान- त्वं विधाय, अर्थादितरव्यावृत्तिं बोधयतः; अनंतपदं तु साक्षादेव परिच्छिन्नतां वारयतीति। एवं सति धर्म- धर्मिभावादिरूपो भेदो न प्रसज्यते। यतः सत्यपद ब्रह्मणि अ्रमसक्तमसत्त्वं वारयति, ज्ञानपदं जडत्वं, अनन्तपदं तु परिच्छिन्नत्वं वारयति, तत एवं व्यावृत्तिपरत्वात् 'नीलमुत्पलम्' इत्यादिवाक्यस्य यथा गुण- गुणिभावसंसर्गपरत्वं विशिष्टपरत्वं वा भवति, तथाऽस्य वाक्यस्य न बोध्यम्, किं त्वखण्डार्थपरत्वमेवेत्यर्थः। तुलय-संक्षेप. शा. १.१७८-१८८.

१ प्रथमोऽनुवाक: ] ब्रह्मलक्षणम् ५१

सत्यमिति-यद्रपेण यन्निश्चितं तद्रपं न व्यभिचरति, तत्सत्यम्; यद्रपेण ·ब्रह्म सत्यम् येननिश्चितं तद्रपं व्यभिचरति, तदनृतमित्युच्यते। अतो वि- कारोSनृतम्-"वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम्ँ,"एवं "सदेव ".'सत्यम्"-इत्यवधारणात्; अतः 'सत्यं ब्रह्म' इति ब्रह्म चिकारस्ि तयति। अतः कारणत्वं प्राप्तं ब्रह्मणः । कारणस्य च कारकत्वम्, वस्तुत्वान्मृद्वद- ब्रह ज्ञानम् चिद्रपता च प्राप्ता-अत इदमुच्यते 'ज्ञानं ब्रह्म' इति। 'ज्ञानं' ज्ञप्तिरववोध :- भावसाधनो ज्ञानशब्द :- न ज्ञानकर्तृ, ब्रह्मविशेषणत्वात्सत्या- नन्ताभ्यां सह। नहि सत्यताऽनन्तता च ज्ञानकर्तृत्वे सत्युपपद्येते। ज्ञानकर्तृत्वेन हि विक्रि- यमाणं कथं सत्यं भवेद्नन्तं च ? यद्धि न कुतश्चित्प्रविभज्यते, तद्नन्तम्। ज्ञानकर्तृत्वे च ज्ञेयज्ञानाभ्यां प्रविभक्तमित्यनन्तता न स्यात्-"यत्र ..... नान्य- द्विजानाति स भूमा । अथ ... यत्रान्यद्विजानाति तदल्पम्" इति श्रुत्यन्तरात्। 'नान्यद्विजानाति' इति विशेषप्रतिषेधादात्मानं विजानाति-इति चेत्, न; भूमलक्षणविधिपरत्वाद्वाक्यस्य-'यत्र नान्यत्पश्याते' इत्यादि भूम्ो लक्षणवि- धिपरं वाक्यम्। यथाप्रसिद्धमेवान्योऽन्यत्पश््यतीत्येतदुपादाय यत्र तन्नास्ति, स भूमोोते भूमस्वरूपं तत्र ज्ञाप्यते; अन्यग्रहणस्य प्राप्तप्रतिषेधार्थत्वात्, न स्वा- त्मनि क्रियास्तित्वपरं वाक्यम्। स्वात्मनि च भेदाभावाद्विज्ञानानुपपत्तिः। आ- तमनश्च विज्ञेयत्वे, ज्ञात्रभावप्रसङ्ग :- ज्ञेयत्वेनैव विनियुक्तत्वात्। एक एवात्मा ज्ञेयत्वेन ज्ञातृत्वेन चोभयथा भवति-इति चेत्, न युगपत्, अनंशत्वात्-नहि निरवयवस्य युगपज्ज्ञेयज्ञातृत्वोपपत्तिः । आत्मनश्च घटादिवद्विज्ञेयत्वे, ज्ञानो- पदेशानर्थक्यम्। न हि घटादिवत्प्रसिद्धस्य ज्ञानोपदेशोथवान् । तस्मात्, ज्ञातृत्वे सति, आनन्त्यानुपपत्तिः सन्मात्रत्वं चानुपपन्नं ज्ञानकर्तृत्वादिविशेष- सत्यादिपदार्थव्याख्यानपूर्वक प्रत्येकं व्यावर्त्यमाह-सत्यमिति -- यद्रपणेत्यादिना। भावसाधन इति-भावव्युत्पत्तिकः । क्रियासामान्यं यव्प्यन्यत्र भाव उच्यते, तथा- उन्यत्र निर्विशेषं चिन्मात्रं भावव्युत्पच्या लक्ष्यते, सत्यादिशब्दसंनिधानाव्-इति द्रष्व्यम। 'विशेषनिषेधः शेषाभ्यनुज्ञाविषयः' इति न्यायेन, प्रासङ्गिकं स्वज्ञातत्वे तात्पर्यमाशङ्ग्य निषेधति-नान्यद्विजानाती त्यादिना । कर्तृत्वं, कर्मत्वं चैकक्रियाव्छिन्नं धर्मद्वयं

(१) छां.उ.६.१.४ (२) 'सदेव सोम्य' इति प्रकृत्य 'तत्सत्यम्'-इति नवकृत्वः श्रतम्- छां. उ. ६.२.१-६.८.७ (३) छां. उ. ७. २४. १

५२ .. तैत्तिरायोपनिषत् ब्रह्म-आनन्द-वल्ली

वत्वे सति; सन्मात्रत्वं च सत्यम्, "तत्सत्यम् " इति श्रुत्यन्तरात् । तस्मा- र्सत्यानन्तशब्दाभ्यां सह विशेषणत्वेन ज्ञानशब्दस्य प्रयोगात्, भावसाधनो ज्ञानशब्द:। 'ज्ञानं ब्रह्म' इति कर्तृत्वादिकारकनिवृत्यर्थम्, मृदादिवद- चिद्रपतानिवृत्त्यर्थ च प्रयुज्यते। 'ज्ञानं ब्रह्म' इ तिवनं जान् प्राप्तमन्तवत्वम्-लौकिकस्य ज्ञानस्यान्तवत्त्वदर्श- ब्रह्म अनन्तम् नात: अतस्तन्निवृत्त्यर्थमाह-'अनन्तम्' इति। सत्यादीनामनृतादिधर्मनिवृत्तिपरत्वात्, विशेष्यस्य ब्रह्मण उत्पलादिवदप्र- सिद्धत्वाव्- "मृगतृष्णाम्भसि स्नातः खपुष्पकृतशेखरः। एष वन्ध्यासुतो याति शशशङ्गधनुर्धरंः"॥ इतिवच्छन्वार्थतैव प्राप्ता सत्यादिवाक्यस्येति चेत्, नः लक्षणार्थत्वात्। सत्यादिवाक्यस्य न शु- विशेषणत्वेऽपि सत्यादीनां लक्षणार्थप्राधान्यम्-इत्यवो- न्यार्थता-म्रह्र वस्तुसत चाम। शून्ये हि लक्ष्ये, अनर्थकं लक्षणवचनं, अतो लक्ष- णार्थत्वान्मन्याम ह न शून्यार्थतेति। विशेषणार्थत्वेऽपि च सत्यादीनां स्वार्था- परित्याग एव। भिन्नाधिकरपं प्रसिद्धम, स्वात्मनि च भेदाभावात, निरुपपत्तिके स्वज्ञातृत्वे तात्पर्यं कल्प- यितुं न शक्यत इत्याह-स्वात्मनि चेति। सत्यादीनि व्याटत्यर्थानीत्युक्त तत्र शङ्कते-सत्यादीनामिति। प्रमाणान्तरसिद्धसु- त्पलादि विशेष्यं दृष्टं, ब्रह्म तु प्रमाणान्तरासिद्धम-पदमान्रस्याप्रमाणत्वाछ, सत्यादीनां च व्याटत्यर्थत्वाद, असदर्थ वाक्यं स्यादित्यर्थः । सिद्धत्वमात्रेण विशेष्यत्वे संभवति, प्रमा- णान्तरविशेषणमनर्थकं केवलव्यतिरेकाभावाव; मिथ्यार्थस्य रज्जुसपादेः सदधिष्ठानत्वदर्श- नातू, प्रपञ्चस्यापि दृश्यत्वादिहेतुभिर्मिथ्यात्वेनावगतस्य सदधिष्ठानत्वं संभाव्यते; तस्य प्रप- ञ्राविष्ठानतया संभावितस्य स्वरूपविशेषलक्षणार्थमिदं वाक्यम्, ततो नासदर्थत्वमित्याह-न लक्षणार्थत्वादिति। विशेषणार्थत्वमभ्युपगम्याऽडह-विशेषणार्थत्वेऽपि चेति।'नीलं' 'महत्' इत्यादिविशेषणपदानि स्वार्थसमर्पणेन तद्विरुद्धव्यावर्तकानि प्रसिद्धानि; तथा सत्य- शब्दोऽप्यबाधितसत्वे व्युत्पन्नः, ज्ञानशब्दः स्वप्रकाशे विषयसंवेदने, 'अनन्तोऽयमाकाशः' इत्यादौ चानन्तशब्दो व्यापके-ततः स्वार्थसमर्पणेन विरोधिव्यावर्तकत्वान्न व्यावत्तिमात्र- पर्यवसानमित्यर्थ:।

(१) तै.उ. २. ६; छां. उ. ६. ८. ७. (२) १.

१ प्रथमोऽनुवाक: ] ब्रह्मलक्षणम् ५३

शून्यार्थत्वे दि सत्यादिशब्दानां विशेष्यनियन्तृत्वानु।सत्याद्यथैरर्थ- वत्त्वे तु तद्विपरीतधर्मवन्दचो विशेष्येभ्यो ब्रह्मणो विशेष्यस्य नियन्तृत्वमुपपद्यते। ब्रह्मशब्दोऽपि स्वार्थेनार्थवानेव। तत्रानन्तशब्दोऽन्तवत्त्वप्रतिषेधद्वारेण विशे- षणम्। सत्यज्ञानशब्दौ तु स्वार्थसमर्पणेनैव विशेषणे भचतः । 'तस्माद्वा एतस्मादात्मनः' इति ब्रह्मण्येवाSSत्मशब्दुप्रयोगाद्वेदितुरात्मैव

Sनन्तत्वम् दर्शयति; तत्प्रवेशाञ्च-"तत्सृष्टा तदेवार प्राविशत्" इति च, तस्यैव जीवरूपेण शरीरप्रवेशं दर्शयति। अतो वेदितु: स्वरूपं ब्रहम। एवं तर्ह्यात्मत्वाज्ज्ञानकर्तृत्वम्-आत्मा ज्ञातेति हि प्रसिद्धम्, "सोऽ- नित्यानन्तस्व- कार्मयत" इति च कामिनो ज्ञानकर्तृत्वप्रसिद्धि: अतो तन्त्रं ब्रह्म ज्ञानकर्तृत्वाज्ज्ञस्तिव्रह्मेत्ययुक्तम्, अनित्यत्वप्रसङ्गाच्च; यदि नाम ज्ञप्तिर्ज्ञानमिति भावरूपता ब्रह्मण:, तथाऽप्यनित्यत्वं प्रसज्येत, पारतन्त्र्यं च, धात्वर्थानां कारकापेक्षत्वात्, ज्ञानं च धात्वर्थः अतोऽस्यानित्यत्वं परत- न्त्रता च। न, स्वरूपाव्यतिरेकेण कार्यत्वोपचारात्-आत्मनः स्वरूपं ज्ञप्ति्न ततो व्यतिरिच्यते, अतो नित्यैव; तथाऽपि बुद्धेरुपाधिलक्षणायाश्चक्षरादिद्वार- र्विषयाकारपरिणामिन्या ये शब्दाद्याकारावभासा त आत्मविज्ञानस्य विषयभूता उत्पद्यमाना एवाSSत्मविज्ञानेन व्याप्ता उत्पद्यन्ते । त मादात्मवि- ज्ञानावभासाश्च ते, विज्ञानशब्दवाच्याश्च धात्वर्थभूता आत्मन एव धर्मा विक्रियारूपा इत्यविवेकिभिः परिकल्प्यन्ते। किंच विशेषणस्य व्यावर्तकत्वं सति व्यावत्यें घटते, अतो विशेषणत्वाउपपत्यैव सदर्थत्वं वाच्यमित्याह-शून्यार्थत्वे हीति । यचोक ब्रह्मशब्दोऽप्रसिद्धार्थ इति तत्राऽऽदद-ब्रह्म- शब्दोडपीति। "बृद्द वृहि दद्वौ " इति धातोर्व्रश्मेति शब्दो निष्पन्रो वदौ महत्वे वर्तते। तच्च मह्त्वं देशतः कालतो वस्तुतश्रानवच्छिन्नत्वं संकोचकमानान्तराभावाननिरतिशयमहत्त्वस- पन्ने धर्मिणि पर्यवस्यति। ततो वन्ध्यासतादिशब्दविलक्षणो ब्रह्मशब्द इत्यर्थः। सत्यादिषु 'त्रिषु विशेषणेष्ववान्तरभेदमाह-तत्रानन्तेति। अनन्तमित्यनेन चाऽडत्मैक्यं ब्रह्मण उक्तमित्यभिप्रेत्यैक्ये शास्त्रतार्पर्य दर्शयति-तरमा- द्वा इत्यादिना। ब्रह्मण आत्मैक्यं चेद्विवक्षितं, त्हि ज्ञानशब्दस्य भावसाधनत्वव्याख्यानं हीयेतेत्याह-एवं तहीति। इतश्र भावव्युत्पत्तिरसंगतेत्याह-अनित्यत्व प्रसङ्गा्चेति (१) तै.उ. २. ८. (२) •आत्मतां दर्शयति०। इति केषुचिदादर्शपुस्तकेषु नोपलभ्यते। (३) तै. उ. २. ६. (४) बृ. उ. १. २.४; तै. उ. २. ६. (५) पृ. ५१

५४ तैत्तिरीयोपनिषत् [ब्रह्म-आनन्द-वल्ली

यतु ब्रहमाणो विज्ञानं, तत्सवितृप्रकाशवदमन्युष्णत्ववच्च ब्रह्मस्वरूपाव्यतिरिक्तं स्वरूपमेव तत् ; न तत् कारणान्तर सव्यपेक्षम्,-नित्यस्वरूपत्वात्। सर्वभा- वानां च तेनाविभकदेशकालत्वाव्, कालाकाशादिकारणत्वात्, निरतिशयसूक्ष्म त्वाच्च न तस्यान्यदविज्ञेयं, सूक्ष्मं, व्यवहितं, चिप्रकृष्ट भूतं, भवत्, भविष्यद्वाSस्ति तस्मात्सर्वशं तङ्गह; मन्त्रवणाञ्च- अपाणिपादो जवनो ग्रहीता, पशयत्यचक्षुः स शृणोत्यकर्णः। स वेत्ति वेदयं, न च तस्यास्ति वेत्ता, तमाहुरग्यं पुरुषं महान्तेम्" ॥ इति; "नाहे विज्ञातुर्विज्ञातेविपरिलोपो विद्यतेSविनाशित्वान्न तु तद्वितीयमस्तिं" इत्यादिश्रुतेश्च। विज्ञातृस्वरूपाव्यतिरे कात्कर णादिनिमित्तानपेक्षत्वाञ्च ब्रह्मणो ज्ञानस्वरूप- स्वेडपि नित्यत्वप्रसिद्धि: अतो नैव धात्वर्थस्तत्-अक्रियारूपत्वात्।अत एव च न ज्ञानकर्तृ। सस्मादेव च न 'ज्ञान' शब्दवाच्यमपि तद्गह्म। तथाऽपि तदाभासवाचकेन ब्रह्मणोडवाच्यतम् बुद्धिधर्मविशेषेण 'ज्ञान' शब्देन तल्लक्ष्यते, न तूच्यते,- वत्तिमदन्तःकरणोपहितत्वेनाऽत्मनो ज्ञातृत्वं, न स्वतः, कार्यत्वं च ज्ञानस्यान्तःकरणवृत्यु- पहितत्वेन, तत आत्माभिन्नत्वेऽपि ब्रह्मणो न ज्ञानकर्तृत्वं, नापि कार्यत्वं प्रसज्यत इत्याह-न स्वरूपति। नित्यं चेज्ज्ञानं, तहि तत्र ब्रह्मण: कर्तृत्वाभावे कथ सर्वज्ञत्वमित्यत आह-सर्वभा- वानां चेति। संविदव्यवधानमेव हि विषयस्य सिद्धिः, सर्वं च संवित्स्वभावेन ब्रह्म- माऽव्यवहितमिति सरवज्ञं ब्रह्मोपचर्यत इत्यर्थः । नित्यं ज्ञानं ब्रह्मणि विदत इत्यत्र मन्त्रसं- मतिमाह-मन्त्रवर्णाच्चेति। ब्रद्मानित्यं, ज्ञानत्वालौकिकज्ञानवदित्यादि चोदमप्युक्तन्यायेन निरस्तमित्याद्द-विज्ञातृ- स्वरूपेति। लौकिकज्ञानस्य करणादिसापेक्षत्वादनित्यत्वम। आत्मस्वरूपं तु ज्ञानं न करणादिसापेक्षं,-सकलकरणव्यापारोपरमेऽपि सुषुप्ते भावात; अन्यथा सुषुप्तिसिद्धयनुपपत्ते: परामर्शासंभवप्रसङ्गातू ;- अतः श्रुतितात्पर्यगम्येऽथें न सामान्यतोद्ृष्स्य प्रवेश इति भावः। आत्मनः स्वरूपभृतं ज्ञानं कारकसाध्यं घात्वर्थत्वादिति चासिद्मित्याह-अत इति। नित्यात्मस्वरूपत्वादेवेत्यर्थः । अत एव चेति। नित्यत्वादेव ज्ञानस्य, न तत्र कर्तृत्वमपि ऋन्रण आपादयितुं शक्यते। लौकिकानित्यज्ञानविलक्षणत्वादेव च ज्ञानशब्दवाच्यमपि ब्रह्म न भवतीत्याह-तस्मादेव (१) शे. उ. ३.१९. (२) बु. उ. ४. ३. ३०. (३) विषयेण-पाठ:

१ प्रथमोऽनुवाक: ] पद्त्रयस्य ब्रहमालक्षकत्वम्ं ५५

शब्दप्रवृत्ति हे तुजात्यादिधर्मरहितत्वात्;तथा 'सत्य' शब्देनापि-सर्वविशे- षप्रत्यस्तमितस्व रूपत्वाद्गह्मण:, बाह्यसत्तासामान्यविषयेण सत्यशब्देन लक्ष्य- ते-'सत्यं ब्रह्म' इति, न तु 'सत्य' शब्दवाच्यमेव ब्रह्म। एवं सत्यादिशब्दा इतरेत रसंनिधावन्यान्यनियम्यनियामकाः सन्तः सत्यादिशब्दवाच्यान्निवतेका चेति। कथ तहि 'ज्ञानं' ब्रह्मेति प्रयोग: ? तनाऽ-तथाSपीति। शब्दस्य प्रवृततिहेतवो जात्यादिधर्मा 'गौः', 'शक्क' इत्यादौ, तदभावाच्छव्दान्तरेणापि वार्च्यं न भवतीत्याइ- तथेति। तथा 'सत्य' शब्देनापि न वाच्यं ब्रह्मोति शेषः। एतत्स्फुट्यति-सर्वविशेषति। सत्ता यस्यास्ति तत्सत्यमिति लोकरूढिः। सत्ता चानुगतरूपं सामान्यं, व्याटत्ता: सत्ताविशे- षाः। स चायमनवृत्तव्यावृत्तभावो न वस्तु परस्परापेक्षसिद्धत्वाव,-अतो यस्मित्रयं व्यावत्तानळ्टत्तभावः कल्पितः, तदव्यावत्ताननुगतं ब्रह्म लक्ष्यत इत्यर्थः। एवमेकैकस्य शब्दस्यार्थसुक्त्वा वाक्यार्थमाह-एवं सत्यादीति । यवपि सत्यादिशब्दानां ब्रह्मणा सुख्योऽन्वयः, तथाऽप्यरुणयैकहायन्यादिर्वेत्पार्धिकान्वयेनेतरेतरसंत्निधावन्यान्यस्य वत्तिनिया- मका भवन्ति-ज्ञानेन विशेषणात् 'सत्य' शब्दो न जडे कारणे वर्तते, सत्येन विशेषणाद

(१) ०त्वात्सत्यानन्तसामानाधिकरण्यात्तथा। त्वात्सत्यानन्तशब्दाभ्यां सामानाधिकरण्यात्तथा इति वा पाठ:। (२) प्रत्यस्तमितभेदं यत्सत्तामात्रमगोचरम्। वचसामात्मसंवेद्यं तज्ज्ञानं ब्रह्मसंशितम्।। तच्च विष्णो: परं रूपमरूपाख्यमनुत्तमम्। तद्विश्वरूपवैरुप्यलक्षणं परमात्मन: ॥ -विष्णु. पु. ६.८.५३-४. (३) 'गौः', 'शुङ्कः,' 'चलः,' 'डित्थः'-इत्यादौ चतुष्टयीशब्दानां प्रवृत्तिः-इति 'ऋलक्' इति शिवसूत्रे महा- भाष्ये। "षष्ठीगुणक्रियाजातिरूढयः शब्दहेतवः । नात्मन्यन्यतमोSमीषां तेनात्मा नाभिधीयते"॥ नै. सि. ३. १०३. कचित्वष्ठयर्थ संबन्धः शब्दप्रवृत्तिनिमित्तम्, यथा-राजपुरुष इत्यादि ;; क्वचिद्रुणयोग:, यथा-शुक्ल: पट इत्यादि :; क्वचित्क्ियायोग:, यथा-पाचक इत्यादि:, क्वचिज्जातियोगः, यथा गौ-, अश्व-, पुरुष इत्यादि :; क्चिद्रूढिः, यथा-आकाशः, द्यौः, अभ्रमित्यादिः। एतेषां शब्दप्रवृत्तिनिमित्तानाम्-अन्यतमस्याप्यात्मन्यस- दत्वात्-अगुणत्वात्, अविक्रियत्वाद, असामान्यत्वात, प्रमाणान्तरायोग्यत्वेनागृहीतसंबन्धत्वाच्च-अभावा- न्नाभिधेय आत्मेत्यर्थः । तुलय-संक्षेपशा. १.२३९. (४) अनेकपदात्मके वाक्ये एकपदप्राधान्येनान्वयस्य वक्तव्यत्वात् प्रतिपदार्थ प्राधान्ये चान्वयाप्रतिपत्तेः, वाक्यप्रयोगवैयर्थ्यापातात्, अस्य च वाक्यस्य ब्रह्मलक्ष- णपरत्वात, लक्षणानां च लक्ष्यार्थत्वात, तद्ाचिपदप्राधान्येनान्वयात, युक्तोऽयमुक्तो दिभाग इति भावः । यद्येवं, 'सत्यं ब्रह्म', 'ज्ञानं ब्रह्म' इति प्रकारेणान्वयः स्यात; तथाच सत्यादीनां परस्परमेकत्वासिद्धेः, एक ब्रह्मस्वरूपलक्षणता तेषां न स्यात्,-अनेकस्यैकस्वरूपत्वायोगात्-इत्याशङ्कय तेषां एकार्थावच्छेदकतया मिथ एकत्वं सदष्टान्तमाह-यथा 'अरुणया पिङ्गाक्ष्यैकहायन्या सोमं क्रीणाति'-(तै.सं. ६.१.६.७ .; ७. १. ६. २ .; जै. सू. ३. १. १२. ) इत्यत्र क्रयवाचिना क्रीणातीतिक्रियापदेनारुणादिपदमेकक्रयावच्छे- दकतयैकवाक्यभावं गच्छति, तद्वदेकस्यैव ब्रह्मवस्तुनो लक्षकतया सत्यादीनां विशेषणतवाद्विशेषणानां च लक्षकाणां लक्ष्यस्वरूपैकपर्यवसाननियमाद्युक्तमेषामेकत्वम्। तुलय-संक्षेप. शा. १. १७५-६.

रीयोपनिषत् [ब्रह्म-आनन्द-वलली

यो वैद निर्हिंत सुहायां परमे व्यौमन्। ब्रहाणो लक्षणार्थाञ्च भवन्तीति; अतः सिद्धं "यतो वाचो निवर्तन्ते। अप्राप्य मनसा सेह", "अनिरुक्तेऽनिलेयने" इति च-अवाच्यत्वं, नालोत्पलवदवा- क्यार्थत्वं च ब्रह्मण: । र हरव्याख्याते ब्रह्म यो वेद विज्ानाति निहिंत स्थितं गुहायाम्, (१) गूहतेः गुहायां बुद्धी मव्या- संवरणार्थस्य, निगूढा अस्यां ज्ञानज्ञेयज्ञातृपदार्था इति गुहा कृतं परमं व्योम बुद्धि:, गूढावस्याँ भोगापवर्गौ पुरुषार्थाविति वा, तस्यां- 'ज्ञान' शब्दो न विषयसापेक्षे जञाने वर्तते, ज्ञानेन विशेषणान्न 'अनन्त' शब्दो श्ञातव्य- तिरिके वर्तत, ततश् सत्यादिशब्देन यलौकिकं वाच्यं, तद्विलक्षणेन भवितव्यम-इति संभावय- न्तः सकलठौकिकाध्यासायिष्ठानं ब्रह्मत्वेन लक्षयन्तीत्यर्थः। ततः किं फलतीत्यत आह- अतः सिद्धमिति। वाचकशकत्या बोधकत्वानङ्गीकारात् 'अवाच्यत्वम्' सकलानिष्टव्यवच्छे- देनैकस्यैव लक्ष्यत्वाम्युपगमाच् गुणगुण्यादिसंभेदरूपवाक्यार्थवैलक्षेण्यं च ब्रह्मणः सिद्धमित्यर्थः बुद्धौ कायें यदनुगतं परमं व्योमाव्याकृताखयं, तस्मिन्निहितमिति सप्तमीद्वयं वैय-

(१) तै. उ. २.४,९. (२) तै. उ. २.७. (३) आत्मनो बुद्धिसाक्षिणो ज्ञेयं परं ब्रह्नेत्युक्ते तयोरभेंदबु- द्विरुपजायते, तन्निवृत्त्यर्थ बुद्धौ बाह्याकाशापेक्षया प्रकृष्ट यदाकाशम्, तत्र निहदितं ब्रह्मेत्युच्यते; तथाच शेयं ब्रह्म साक्षिणि तावन्मात्रमवशिष्यते, सोऽपि साक्षी ब्रह्ममात्रम्-इति न तयोर्भेंदशक्कास्ति। (४) तत्त्व- मस्या दिमद्दावाक्यस्य, तथा सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेत्याद्यवान्तरवाक्यस्य पदधर्मः सामानाधिकरण्यं प्रथमं भवति। अपर्यायपदानामेकार्थवृत्तित्वं सामानाधिकरण्यम्। इह पदानामेकविभक्त्यन्ततयैकार्थबोधानुगुणव्यापारव- स्वात् सामानाधिकरण्यं प्रथमं प्रत्येतव्यम्। सति च तस्मिन्सामानाधिकरण्ये वाच्यपदार्थानां परस्पर- विशेषणविशेष्यभावेनान्वयः स्यात्। वाक्यवृत्तेरनवगमे वाक्यार्थानवगमात्, अर्थान्वयावगमस्य पदान्वया- वगमानन्तर्यम्। विशेषणविशेष्यभावो नाम व्यावर्त्तकव्यावर्त्यंभावः। यतो विशेषणैविशेष्यं सजातीयादेर्व्या- वर्त्यते; अर्थाद्विशेषणान्यपि तदेकनिष्ठतया नियम्यन्ते; अन्यथा तद्विशेषणत्वायोगात्। वाच्यपदार्थविरोध- स्फूतौं वाच्यपदाथैः सह वाक्यतात्पर्यविषयस्याखण्डैकरसब्रह्मणो लक्ष्यलक्षणसंबन्धः । इतरत्र हि गामा- नयेत्यादिशब्दाः क्रियाकारकसंसर्ग प्रतिपादयन्ति। 'उद्धिदा यजेत' इति चेद्धिद्यागशब्दयरेकार्थत्वेऽि नियोगाकांक्षा विद्यते। नीलमुत्पलमित्यत्र गुणगुणिनोभैदामेदौ प्रतिपादयौ। एकार्थप्रतिपादकेष्वप्यन्येषु शब्देषु लिङ्गसंख्ये अवर्जनीये। वेदान्तास्तु न तथा संसर्ग वा, साकांक्षार्थ वा, मेदाभेदौ वा, लिङ्गसंख्याविशिष्टं वा, प्रतिपाद्यन्ति। किन्तु अभिधावृत्त्या, लक्षणावृतत्या, जहदजहलक्षणया, उपाधिद्वारा वाडखण्डैकरसमेव जगत्का- रणसामान्यानुवादेन प्रतिपादयन्ति। ज्ञानानन्दशब्दौ व्यक्त्यंशापरित्यागेन मुख्यवृत्त्या वतेते; एकादिशब्दास्तु जहलक्षणया, तत्त्वमसीत्यादयो जहदजहल्लक्षणया, सर्वज्ञादयास्तूपाधितः । तुलय-नै. सि. ३. ९. श्ञातव्यं ब्रह्म यत्तत्किमिति चेत्तस्य लक्षणम्। सत्यं ज्ञानमनन्तं यत्तद्वह्मेत्यवगम्यताम् ।।७।। आकाशादि जगत्सर्वमनृतं मायिकत्वतः। नानृतं ब्रह्म तेनैतत्सत्यमित्यभिषीयते ॥८॥

1 ब्रह्मवेदनम् ५७

परमे प्रकृष्टे व्योमन्व्योस्न्याकाशेऽव्याकृताख्ये-तद्धि 'परमं व्योम' "एतस्मि- ्तु खल्वक्षरे गार्ग्याकाश:" इत्यक्षरसंनिकर्षात:(२) गुहायां व्योमन्-इति वा अव्याकृतमेव गुद्दा सामानाधिकरण्यात्, अव्याकृताकाशमेव गुहा; तत्रापि निगूढा: सर्वे पदार्थास्त्रिषु कालेषु कारणत्वात्सुक्ष्मतरत्वाञ्च, तस्मिन्नन्तर्निहितं हृदयाकाश एव ब्रह्म; (३) हार्दमेव तु पंरमं व्योमेति न्याय्यं, विज्ञानाङ्गत्वेनं परमं व्योम व्योम्नो विवक्षितत्वात्।

धिकरण्येन व्याख्यातम । व्योमशब्दस्य भृताकाशे रूढिं परित्यज्य, किमित्यव्याकृतविषयत्वं व्याख्यातम्? तत्राऽडह-तद्द्ीति । भूताकाशस्य कायत्वेनापरमत्वात, अव्याकृताकाशस्य कारणत्वेन परमत्वविशेषणसंभवास, शाखान्तरे शतपथे चाक्षरेण बह्नणा सामीप्याव- गमाव, अष्याकृतं व्योमशब्देन लक्ष्यत इत्यर्थः । एवं पराभिप्रायेण व्याख्याय स्वाभिप्रायं व्याचष्टे-हार्दमेव त्विति। हदयावच्छिन्ने भृताकाशे या गुहा, तस्यां-बुद्धौ-साक्षितया 'निहितम्' अभिव्यक्तं प्रह्मेति व्याख्यानं युक्तम्-द्रष्ट्भेदेन ब्रह्मण आपराक्ष्यलाभाव ; अन्यथा समष्टिरूपेऽव्याकृते मायातत्वेऽवस्थितं ब्रह्मेत्युक्ते ब्रह्मण: पारोक्ष्यं प्रसज्येत, पारोक्ष्येण च ज्ञानं नापरोक्षसंसाराध्यासनिवर्तकम। तस्मादपरोक्षद्रष्ट्चैतन्याभेदेन ब्रह्मणः स्वहृदये प्रत्यक्ष- ताया विवक्षितत्वाडदयाकाशमेव विज्ञानशेषभूतं विवक्षितमित्यर्थः।

जगज्जडं स्वतः स्फूर्तिराहित्याद्रह्म तु स्वयम् । स्फुरतीत्यजडं तेन ज्ञानमित्यभिधीयते ॥ ९॥ जडं घटाद्यन्तवत्स्याद्देशकालादिवस्तुभिः। न देशादिकृतोऽन्तोऽस्यब्रह्मानन्तं ततः स्मृतम्॥ १०॥ देशकालाद्यन्यवस्तुत्रयं मायाविजंभितम्। ब्रह्म सत्यं मायिकैस्तैः परिच्छिन्नं कथं भवेत् ॥ ११ ॥ जडानृतपरिच्छिन्नव्यावृत्त्यव पदत्रयम्। लक्षकं स्यादखण्डस्य यत्तद्रह्मेति बुध्यताम्।। १२ ।।

(१) बृ. उ.३. ८.११. (२) हृदयपुण्डरीकस्य मध्ये स्वांगुष्ठपरिमितो यः प्रसिद्ध आकाशः, स एवात्र परमं व्योमेत्युच्यते। जागरणव्यवहारहेतुं, स्व्नव्यवहारहेतुं देहमध्यवर्त्याकाशं बाह्याकाशं चापेक्ष्य सर्वदुःखर- हितयो: सुषुप्तिसमाध्यो स्थानत्वेन हृदयाकाशस्योत्कृष्टत्वं युक्तम्। तस्मिन्नाकाशेऽवस्थिता बुद्धिर्गुहा, तस्यां ज्ञातृशञेयज्ञानरूपत्रिपुटीव्यवहारस्य भ्रान्तिविवेकाभ्यां संपादितयोर्भोगमोक्षयोश्च निगूढत्वात्तया बुध्योपलभ्यत्वेन ब्रह्म तत्र निहितम्। तत्र हि प्रत्यग्ब्रह्मास्ति। तुलय-"सर्वत्रापि स्थितं ब्रह्म बुद्धावे- वोपलभ्यते। गुह्यायां निहितं तेन बुद्धिस्थं वेद ईरितम् "॥ आत्मपु. १०. १८६ .; तथाचोक्तं योगभाष्ये (४. २२.) "न पातालं न च विवरं गिरीणां नैवान्धकारं कुक्षयो नोदधीनाम् । गुहा यस्यां निहितं ब्रह्म शाश्रवतं बुद्धिवृत्तिमविशिष्टां कवयो वेदयन्ते" ॥ "गुहाहितं गह्यरेष्ठं पुराणम्" (कठ. उ. २. १२.) इत्यादिश्चतिषु, यस्यां गुह्ायां शाश्रतं ब्रह्म निदितमित्युक्तं सा मुहदा, न पातालादि-किन्तु अविशिष्टां (चित्तादात्म्यापन्नां) बुद्धिवृत्तिं-ज्ञानवृत्तिमेव पण्डिता: पश्यन्ति-इति संक्षेपार्थ; पंचदशी ३.२. (३) • नोपासनाङ्गत्वेन-इत्यधिको पाठ: ।

तैत्तिरीयोपनिषत्

सौऽशनुते सर्वान्कामान्त्सह। ब्रह्मणा विपश्चितेर्ति। " ...... यो वै स बहिधां पुरुषादाकाश :...... यो वै सोऽन्तः पुरुष आका- श ....... योऽयमन्तर्हृदय आकोशः ... " इति श्रुत्यन्तरात्प्रसिद्धं हार्दस्य व्योस: परमत्वम्। तस्मिन्हार्दे व्योम्नि या बुद्धिर्गुद्या, तस्यां निहिंत ब्रह्म-तद्त्त्या वि- ब्ह्मवेदनम् विक्ततयोपलभ्यते-इति। न ह्वन्यथा विशिष्टदेशकालसंब न्घोडस्ति ब्रह्मण:, सर्वगतत्वान्निर्विशेषत्वाच्च। स एवं ब्रह्म विजानन्, किमित्याह-अश्नुते भुङ्गे सर्वान्निरवशेषान्कामान् परमपुरुषार्थ :- काम्यभोगानित्यर्थः । किमस्मदादिवत्पुत्रस्वर्गादीन्पर्यायेण? परप्रात्ति: नेत्याह-सह युगपदेकक्षणोपारूढानेवैकयोपलब्ध्या सवितृ- प्रकाशवन्नित्यया, ब्रह्मस्वरूपाव्यतिरिक्तया, यामवोचाम 'सत्यं ज्ञानमनन्तः" इति। एतन्तदुच्यते-ब्रह्मणा सहेति। ब्रह्मभूतो विद्वान्ब्रह्मस्वरूपेणैव सर्वान्का- यदुकं भृताकाशस्य परमत्वानुपपत्तिरिति तत्राऽह-यो वा इति। नह निहितशब्दः स्थिति मूते, करथं विविकतया स्फुटतयोपलम्भाभिप्रायेण व्याख्यायते? तत्राऽडह-न हीति। अन्यथेति। उपलम्भव्यतिरेकेण।

(१) छां. उ.२.१२.७-८-९. (२) अविद्याध्यस्तबुद्धिसम्बन्धकृतकर्तृत्वादिधर्मवत्वादात्मनो बुद्धौ निहितत्वोक्तिः । अथवा सात्विकबुद्धिवृत्त्या 'ब्रह्मास्मि' इतिवाक्योत्थया ब्रह्मणो दर्शनाङ्रह्म बुद्धिस्थमुक्तम्। (३) तद्वयावृत्त्या-वाणीविलासमुद्रितपुस्तके पाठः । (४) निरवशिषान् कामान् भो०-इति पाठः। (५) सर्वशब्रह्मरूपेण । इयं तृतीया 'पुत्रेण सहाऽडगतः'-इतिवन्न सहयोगलक्षणा, अपितु 'श्वेतच्छत्रेणः राजानमद्राक्षीत्'-इत्यादिवत्, इत्थंभावे तृतीया। सहशब्दरय युगपदर्थत्वेऽपि यौगपद्यस्य भेदसापेक्षत्वा- दप्रसक्तिरितिचेत्-न, 'अहं ब्रह्मास्मि' इति ज्ञानादज्ञाननिवृत्त्या तत्कार्यासत्यपरिचछेदािनिवृत्तेः साक्षा त्कृतब्रह्मा ब्रह्मविदात्मरूपेण ब्रह्मरूपेण च सर्वांनानन्दान् यौगपद्येनानुभवति। तादग्ब्रह्म कथं विद्यादिति चेदभिधीयते। गुहायां परमे व्योमि स्थितं ब्रह्म तु वेद यः ॥ १३ ।। देहादभ्यन्तरः प्राणः प्राणादभ्यन्तरं मनः । ततः कर्ता ततो भोक्ता गुह्दा सेयं परंपरा॥ १४॥ पंचकोशगुह्दायां यदज्ञानं कारणं स्थितम्। तव्घोम परमं तस्मिन्निगूढं ब्रह्म तिष्ठति॥१५॥ जीवे चैतन्यमेवात्र निगूढमिति चेत्तदा। तस्यैव ब्रह्मतां विद्याज्जीवत्वभ्रान्तिहानये ॥१६॥ स्वतो ब्रह्मैव चैतन्यं जीवत्वं प्राणधारणात्। कोशतादात्म्यविभ्रान्त्या भात्यस्य प्राणधारणम् ॥१७।। वक्ष्यमाणविवेकेन तत्तादात्म्यमपोह्यते। ब्रह्मसात्कृतिस्त्वीदग्बोधेनैव न चान्यथा ।। १८।। बाह्यं जगत्पंचकोशांश्चापोह्यान्तर्मुखास्य घीः। ब्रह्म साक्षात्करोत्येव सर्वोपाधिविवर्जितम् ॥ १९ । सोपाध्येव बहिद्टष्टया भाति ब्रह्म न तावता। अपैति जीवता तस्मादन्तर्द्ृष्टयैव बुध्यताम् ।। २०॥ बडिर्टृष्टिर्जगद्धानं तस्य सत्यत्वधीरपि । विवेकात्सत्यताऽपैति जगन्भानं तु योगतः ॥ २१॥ बहिर्टष्टावपयातामन्तर्दष्ट्या यदीक्ष्यते । निगूढं जीवचैतन्यं तद्रह्वेति प्पश्यति ।।२२।। -तैत्तिरीयकवलापका६ :*

१ प्रथमोऽनुवाक: ] परप्रांप्ति: ५९

मान्सहाश्नुते, न यथोपोधिकृतेन स्वरूपेणाSSत्मना जलसुर्यकादिवत्प्रतिबिम्ब- भूतेन स सारिकेण धर्मादिनिमित्तापेक्षांश्चक्षुरादिकरणापेक्षांश्च सर्वान् कामा- न्पर्यायेणाश्नुते लोकः । कथं तर्हि ! यथोक्तेन प्रकारेण सर्वज्ञेन, सर्वगतेन, सर्वा- त्मना, नित्यब्रह्मात्मस्वरूपेण धर्मादिनिमित्तानपेक्षांश्रक्षुरादिकरणनिरपेक्षांश्च सर्वान्कामान्सहैवाश्नुत इत्यर्थः । विपश्चिता मेधाविना सर्वक्षेन । तद्धि वैपश्चित्यं यत्सर्वज्ञत्वं, तेन सर्वशस्वरूपेण ब्रह्मणाSश्नुत इति । इतिशन्दो मन्त्रपरिसमाप्त्यर्थः॥

सर्व एव वल्लयर्थो 'ब्रह्मविदापोति परम्' इति ब्राह्मणवाक्येन सूत्रितः, स उत्तरग्रन्थसंगतिः च सूत्रितोऽर्थः संक्षेपतो मन्त्रेण व्याख्यातः, पुनस्तस्यैव वि- स्तरेणार्थनिर्णयः कर्तव्यः-इत्युत्तरस्तद्वत्तिस्थानीयो ग्रन्थ आरभ्यते-'तस्मा- द्वा एतस्मात्' इत्यादि:। तत्रं च 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' इत्युक्तं मन्त्रादौ; तत्कथं 'सत्यं''अनन्तं" ब्रह्मण आनन्त्यप्रपथ्: चेति?अतआह। तत्र त्रिविधं ह्यानन्त्यं-देशतः, कालतः,वस्तु- अविद्यावस्थायां ये सुखविशेषा हिरण्यगर्भाधुपाधिषु भोग्यत्वेनाभिमताः, तेषां सर्वेषां ब्रछ्मा- नन्दाव्यतिरेकात, ब्रह्मीभूतो विद्वान्सर्वानिवाSनन्दानरनत इत्युपचारेण बहुँवचनमित्यर्थः।

वृत्तमनुवदत्युत्तरग्रन्थावतारणाय-सर्व एवेत्यादिना।

(१) न तथा यथा-वा.वि. पाठः। (२) सर्वपदार्थानां त्रिधा परिच्छिन्नतवात, ब्रह्मणोSपि वस्तुलेन विभक्तत्वात्, रज्जुसर्पवदेव सत्यत्वायोगात्, असत्यत्वादेव जडत्वात, कोशपंचकविलक्षणं सत्यज्ञानानन्तानन्दा- त्मकं निर्विशेषं निर्भयं ब्रह्मात्मेत्युक्तो मन्त्रार्थों न सिध्यति-इति चेत, न-सर्वजगत्कार णत्वाद्रह्मणस्त्रि -- विधमानन्त्यं सिध्यति; अतश्च सत्यत्वं, ज्ञानत्वं च तस्मिन्ुपपद्यते। तच्चानन्त्यं सर्वकारणत्वकृतमनन्तरमेव प्रकटीक्रियते। (३) अविद्यावस्थायामुपाध्यवच्छेदाद्विभक्तवदभिव्यक्तेबहूक्तितिः । दृष्टे तस्मिन्परप्राप्त्या विदुषोऽतिशयोऽत्र क। इति चेद्युगपत्सर्वकामाप्तिरधिका भवेत् ॥२३॥ काम्यन्ते विषयानन्दा निखिलैः प्राणिभि: सदा। ब्रह्मानंदस्य ते सर्वे लेशा इत्यपरा श्रतिः ॥२४॥ आनन्ददेतवो बाह्या विषया इति विभ्रमात्। कामयन्ते बहिर्देष्या विषयान्प्राणिनोSखिलाः ।।२५।। अभीष्टविषये लब्धे धीः प्रत्यावृत्त्य हृद्रतम्। ब्रह्मानंदं क्षणं भुक्त्वा बाह्यं कामयते पुनः ॥ २६॥ क्षणिकत्वालेशतास्य पूर्णस्याप्युपचर्यते। विषयानंदता भ्रान्त्या ब्रह्मानन्दो हि वस्तुतः ॥ २७॥ अन्तर्दृष्ट्या विवेकी तु ब्रह्मानन्दं सदेक्षते। अन्तर्भवन्ति क्षणिकाः सर्वे तस्मिन्निरन्तरे ॥ २८॥ त र्वविद्रह्मरूपेण सर्वान्कामान् सहाश्नुते। इत्येषोडतिशयो ब्रह्म-प्राप्तिरूपं फलं श्रुतम् ॥२९ ॥ -तैत्तिरीयकविद्याप्रकाश:

६० तैत्तिरीयोपनिषत् [ब्रह्म-आनन्द-चही

सश्ेति। तद्यथा-देशतोऽनन्त आकाश: नाहि देशतस्तस्य परिच्छेदोऽस्ति। न तु कालतश्चाSSनन्त्यं वस्तुतश्चाSSकाशस्य।कस्मात्? कार्यत्वात्।नैवं ब्रह्मण आकाशवत्कालतोऽप्यन्तवत्वम्, अकार्यत्वार: कार्ये हि वस्तु कालेन परिच्छि दयते, अकार्य च ब्रह्म, तस्मात्कालतोऽस्यानन्त्यम्। तथा वस्तुतः । कर्थं पुनर्व स्तुत आनन्त्य: ? सर्वानन्यत्वात्। भिन्नं हि वस्तु वस्त्वन्तरस्यान्तो भवति, वस्त्वन्तरबुद्धिहिं प्रसक्ोद्वस्त्वन्तरान्निवर्तते; यतो यस्य बुद्धेर्निवृत्ति, स तस्यान्त: । तद्यथा गोत्वबुद्धिरश्वत्वान्निवर्तत इत्यश्वत्वान्तं गोत्वमित्यन्तवदेव भवति-स चान्तो भिन्नेषु वस्तुषु दष्टःः नैवं ब्रह्मणो भेद:, अतो वस्तुतो उप्यानन्त्यम्। कथं पुनः सर्वानन्यत्वं त्रह्मणः इति ?- उच्यते, सर्ववस्तुकारणत्वात्-सर्वेषां हि वस्तूनां कालाकाशादीनां कारणं ब्रह्म। कार्यापक्षया वस्तुतोऽन्तवत्व- मिति चेत्, न; अनृतत्वात्कार्यवस्तुनः-नहि कारणव्यतिरेकेण कार्य नाम वस्तु- तोऽस्ति, यतः कारणबुद्धिर्विनिवर्तेत; "वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिके- त्येव सत्यम्", एवं "सदेव ... सत्यम्" इति श्रुत्यन्तरात्। तस्मात्-आकाशादिका- रणत्वात्-देशतस्तावद्नन्तं ब्रह्म । आकाशो ह्वनन्त इति प्रसिद्धं देशतः, तस्य चेदं कारणं, तस्मात्सिद्धं देशत आत्मन आनन्त्यम्-न ह्यसर्वगतात्सर्व- गत-त्पध्भानं लोके किञ्चिदृश्यते । अतो निरतिशयमात्मन आनन्त्यं देशतः तथाSकार्यत्वात्कालतः, तन्भिन्नवस्त्वन्तराभावाञ्च वस्तुतः । अत एव निर- तिशयसत्यत्वम्।

आकाशादिकारणत्वाभिधानेनाSSनन्त्यप्रेपञ्चः क्रियत इति समनन्तरग्रन्थतात्पयं दर्शयितुं पूर्वोक्तेष्वर्थविशेषमनवदति -- तत्र चेति। वस्तुत आनन्त्यं व्याख्यातुं वस्तुनोऽन्तवत्वं तावदाह-भिन्नं हीत्यादिना। विस्तरेणोक्तमानन्त्यं संक्षिप्याऽडह-तस्मात्सिद्धमिति। देशतोऽनवच्छिन्नस्याSSका शस्य कारणत्वाद्यापकत्वान्निरतिशयमात्मनो देशत आनन्त्यम्, अकार्यत्वाच्च कालत आ- नन्त्यम्, तथतो व्यावर्तेत तस्य प्ृथगसत्वात्, कार्यस्योपादानादन्यत्र सतत्वायोगाद्वस्तुतोऽप्या- नन्त्यं सिद्धमित्यर्थः । अत इति। निरतिशयानन्त्यादेव सत्यत्वमपि सिद्धम, अन्तवत एवं

(१) प्रसक्ता, प्रसक्तव°-पाठौ (२) विनिवृत्तिः-पाठ: । (३) छां. उ. ६. १.४. (४) तुलय- "यदानन्त्यं प्रतिज्ञाय श्रुतिस्तत्सिद्धये जगौ। तत्कार्यत्वं प्रपंचस्य तद्वह्वेत्यवधारय ।।" वाक्यवृत्तौ ३३.

१ प्रथमोऽनुवाक: ] सृष्टिः-ब्रह्मक्विर्त. ६१

(व्याख्यानम्) तस्माद्वा एतस्मादात्मनं आकाशः संभूंतः । आका - सृष्टिः शाद्ायुः । वायोरगिः। अग्नेरापः । अद्भ्य: पृंथिवी। पृथिव्या ओषंधयः । ओषंधीभ्योऽनम्। अव्नात्पुरुंषः। तस्मादिति मूलवाक्यसूत्रितं 'ब्रहम' परामृश्यते; एतस्मादितिमन्त्रवाक्ये- नानन्तरं यथालक्षितम्। यङ्गह्माऽडदौ ब्राह्मणवाक्येन सूत्रि- तम्, यञ्च 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' इत्यनन्तरमेव लक्षितम्, तस्मादेतस्माङ्गह्म- ब्रह्मात्मनोरैक्यम्

एवं सृष्टिवाक्यतात्पर्यसुक्त्वा पदानि विभजते तस्मादित्यादिना। अन्त्यकार्यपर्यन्तं

१ 'ब्रह्मविदाप्नोति परम्' इति ब्रह्मज्ञानमात्राङ्गह्मप्राप्तिश्रवणात्, 'ब्रह्मणा विपश्च्िता' इति च ब्रह्मविदो विपश्चितो ब्रह्मणा सामानाधिकरण्यश्रवणाद्वह्मात्मनोरक्यावगमात पूर्वोंक्तसामानाधिकरण्यसामर्थ्यात् 'तस्मात्' इत्यत्रोक्ताभ्यां तदेतच्छब्दाभ्यां समानाधिकरणाभ्यां ब्रह्मात्मनोर भेदरूपं प्रत्यक्त्वं ब्रह्मणो भाति; तेन तस्मिन्नेतच्छब्दप्रयोगेपपत्तिरित्यर्थः । किध्ास्मिन्वाक्ये ब्रह्मण्यात्मशब्दप्रयोगो दृश्यते; स चाऽत्मले सत्येव ब्रह्मणो युज्यते, प्रतीचोऽन्यत्रात्मशब्दप्रयोगायोगात्। अतो युक्तं ब्रह्मात्मनोरैक्यम्-इति वार्तिकटीका- २. १२८. तस्मादेवैतस्मादित्युक्ते सति, ऋचा सत्रेण च प्रतिपादितमेकमेव वस्त्वत्युक्तं भवति। अथवा परो- क्षवाचिना तच्छब्देन शास्त्रगम्यो ब्रह्मत्वाकारोSभिधीयते। वैशब्दस्तस्मिन्ब्रह्मणि सर्ववेदान्तप्रसिद्धिप्रदर्शनार्थः। प्रत्यक्षवाचिनैतच्छव्देनापरोक्षानुभवगम्यः प्रत्यगात्मत्वाकारोऽभिधीयते। तदेव विस्पष्टायतुमात्मन इत्युच्यते। तस्मादेतस्मादितिपदद्वयसामा नाधिकरण्येन प्रत्यग्ब्रह्मणोस्तादात्म्यमुच्यंते। एतदेव पूर्वस्यामप्यृचि 'ब्रह्मणा वि- पश्चिता' इति सामानाधिकरण्येनोदाहृतम्-इति सा. भाष्ये। सूत्रवाक्ये मन्त्रे च सत्यादिलक्षणोSयमाननदात्मा समीरितः, स भेदासंभवान्निरभेंदोऽद्वयो भवति। तत्र युक्तिस्त्वियं सृष्टिवाक्यप्रदार्शता-कारणाद्गिन्नस- त्ताकत्वाभावः कार्यस्य प्रसिद्धः । ततो ब्रह्मण एव विश्वकारणतवे प्रतिपादितेऽद्यत्वं स्फुटं भवति। यतः सर्वत्र कार्यें कारणानुगमः प्रसिद्ध:, तेन सद्ूप गगने स्थितम्, गगनादिकं चोत्तरोत्तरत्रेति। अपरं त्वत्र कार्यें या कारणस्थितिः सा तादात्म्यसंबन्धेन-भेदसहिष्णरभेद: इतिलक्षितेन बोध्या। अत्र भेदस्तु कल्पितः। परि- णामिनः कारणस्य गुणाः कार्ये दृश्यन्ते-इति नियमेन यदि ज्ञानमात्मनो गुणोऽभविष्यत्, तदा भूतेषु दृष्ट- मभविष्यत्; परंतु तत् स्वरूपमेवात्मनः, न गुणः, अतो न दृश्यते। तदभावादात्मनो विवर्तोंपादानतैव ज्ञायते। विव्तोंपादानता तु मायाशबलाख्येन कल्पितेनैव रूपेण भवति। अत्र श्रुतिः प्रदर्शनार्थत्वेनाSSकाशा- दिकां कियतीमपि सृष्टिमुदाजहार। साकल्येन त्वभिधानमशक्यमनुपयुक्तं च। ब्रह्मावबोधद्वारत्वेन तदाभि- धानम्। 'फलवत्सन्निधावफलं तदङ्गम्'-(शबरभाष्ये ४.४.१९.) इति न्यायेनात्र सृष्टिकथनमद्वयत्वबो- धद्वारत्वं भजते। तच्च द्वारत्वमत्पाभिधानेऽपि संपद्यते। द्वारत्वेनोपयोगो गौडपादाचार्यैरुदाहृतः-"मृल्लोह- विस्फुलिङ्गादै: सृष्टिर्या चोदितान्यथा। उपायः सोऽवताराय नास्ति भेद: कथंचन" ॥ (मां. उ. कारिका. ३. १५.) इति। नहि सृष्टिरुपास्यत्वेन, श्ञेयत्वेन वा स्वतन्त्रपुरुषार्थाय कल्पते। सृष्टिमुपासीत, सृष्टिविच्छेय: प्राप्नोति-इत्येवंवचनाभावात। अत एव श्रुतिस्मृतिपुराणागमेषु परस्परविरोधेन बहुधा कथ्यमाना सृष्टिः सर्वापि वार्तिककारैरङ्गीकृता-"यया यया भवेत्पुंसां व्युत्पत्तिः प्रत्यगात्मनि। सा सैव प्रक्रियेह् स्यात्साध्वी

६२ तैत्तिरीयोपनिषत् ब्रह्म-आनन्द-

'णः-आत्मन आत्मशब्दवाच्यात्, आत्मा हि तत्सर्वस्य, "तत्सत्यं स औत्मा" इति श्रुत्यन्तरात्, अतो ब्रह्माऽडत्मा। तस्मादेतर्माङ्गह्मण :- आत्मस्वरूपात्-आकाश: संभूत: समुत्पन्नः। आकाशो भूतसृष्टिः नाम शब्दगुण:, अवकाशकरो मूर्तद्रव्याणाम्। तस्मादाकांशा- स्वेन स्पर्शगुणेन पूर्वेण च कारणगुणेन श्देन-द्विगुणो वायु :- 'संभूतः- इत्यनुव्तते। वॉयोश्च-स्वेन रूपगुणेन पूर्वाभ्यां च-त्रिगुणोऽिः संभूतः। अग्रेश्च-स्वेन रसगुणेन पूर्वेश्च त्रिभि :- चतुर्गुणा आपः संभूताः। अन्धय :- स्वेन गन्धगुणेन पूर्वेश्च चतुर्भि :- पश्चगुणा पृथिवी संभूता। परमात्मन: सवंत्रोपादानत्वाछ। आकाशभावापन्नात्परमात्मन एव वायु: संभूतः, अत एव सा चानवस्थिता" ॥ बृ. उ. वार्तिके १.४. ४०२. इदमेवं समुपबृंहितं ब्रह्मगीतासु (३.३४) ब्रह्मरूपा- त्मनस्तस्मादेतस्माच्छक्तिमिश्रितात्। अपञ्चीकृत आकाश: संभूतो रज्जुसर्पंवत्।" ...... असङ्गो- दासीनस्य परमार्थतो निरविद्यस्य स्नष्टत्वासंभव इत्यभिप्रेत्य तत्संभावनायाSSह-शक्तिमिश्रितादिति। प्राणि- कर्मपरिपाकवशेन सिसृक्षित कार्यप्रपञ्चोनमुखत्तत्स्वरूपपरिकल्पितत्वन तदाश्रिता मायाशक्ति, तन्मिश्रितात्तदुपा- विकादित्यर्थ-। एवं मायाशक्तिबलाद्रह्मरूपादात्मनः सकाशादपन्चीकृतः सूक्ष्मशब्दगुणोऽवकाशात्मक आकाशः संभूतः समुत्पन्नः । ...... निमित्तकारणवाचिशब्दादपि पन्वमी भवति-हेतौ विधानात्। तथोपादानकारणवा- चिशब्दादपि "जनिकर्तुः प्रकृतिः " (पा. सू. १.४. ३०) इति स्मरणात्। एवं चात्र तस्मादिति पन्चमी तदुभयरूपा तन्त्रेणोपात्ता द्रष्टव्या। ब्रह्मैव कार्यस्य जगतो निमित्तमुपादानं च। "सोऽकामयत बडु स्यां प्रजायय" (तै. उ.२-६) इति कामयितृत्वेन स्व्रस्यैव बहुभावेन चाभिन्ननिमित्तोपादानस्याग्रे प्रतिपादित- त्वात्। बादरायणोऽपि ब्रह्मण उभयरूपत्वं सूत्रयामास-"प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात्" (ब्र. सू. १.४. २३.) इति। ये त्वस्पर्शद्रव्यत्वादात्मवदाकाशस्य नित्यत्वं मन्यमाना: 'संभूत' इत्यभिव्यक्तिपर तयोक्तमर्थम- न्यथयन्ति, ते बादरायणेनैव "न वियदश्रतेः " (ब्र. सू. २. ३. १. ७) इत्यधिकरणे निराकृताः। ननु वियदादिकार्यप्रपन्चेनैव वस्तुना ब्रह्मण: परिच्छेद: स्यात्; तथा ब्रह्मोपादानं सत् क्षीरदधिन्यायेन जगदाकारेण परिणमते, अथवा मृद्धटन्यायन जगदारभते-इत्यनयोरन्यतरदङ्गीकर्तव्यम्। तथाच ब्रह्मणोSनित्यत्वादिप्रसक्ति- रित्याशंक्याSSह-रज्जुसर्पवदिति। न खल्वत्रारम्भवाद, परिणामवादो वा विवक्षितः, येनैवं प्रसज्येत; अपितु विवर्तवाद एव विवक्षितः । यथा रज्जुः स्वयमविकृतैव सती मायया सर्पाकारेण विवर्तते, एवं ब्रह्मापि निर्वि- कारमेव सत् स्वमायाशक्तिविलासेन वियदादिजगदाकारेण विवर्तते। कारणस्वरूपाविरोधेन कार्यप्रतिभासो वि- वर्तः । अतो ब्रह्मणो निर्विकारत्वाविघातान्नानित्यत्वप्रसक्तिरित्यर्थः । अयमेवार्थो बादरायणेनापि "कृत्स्नप्रस- क्तिर्निरवयवत्वशब्दकोपो दा " (ब्र. सू. २.१.२६.) इत्यत्र निर्णीतः । एवं ब्रह्माकारस्य वियदादिभूतभौ- तिकप्रपञ्चस्याधिष्ठाने ब्रह्मणि कारणे मायापरिकल्पितत्वेन रज्जुसर्पवदेवाघिष्ठानादव्यतिरिक्तत्वम्। यथा च मृल्कार्ये वटशरावोदन्चनादिकं कारणभूतमृव्द्यतिरेकेणालब्धसत्ताकत्वात् पृथुबुध्नोदराकारादिरूपविशषस्य तदा- चकघटादिशब्दस्य च वाचारम्भणमात्रत्वात् कारणमृन्मात्रमेव, न तु ततोऽन्यत्। एवं ब्रह्मकार्यस्यापि कार- णानन्यत्वाद्गह्मणस्तत्कृतपरिच्छेदो न शंकनीय इत्यर्थः"-तात्पर्यदीपिका । १) छां. उ. ६.८.७. (२) आका शरूपापन्नाङ्गह्मण: (३) आकाशगु०-पाठ: (४) वायुरूपाप- न्राङ्गह्मण :; एवमग्रेऽप्युह्यम्। परमात्मैवाकाशवाय्त्राद्याकारेण प्रतिभासत इत्यर्थः ।

१ प्रथमोऽनुवाक: ] अन्नमयकोश: ६३

अन्नंमयकोश स वा एष पुरुषोडनरसमयः। भोक्तमौतिकप्रपथसषटिः पृथिव्यां ओषधयः । ओषधीभ्योऽन्रम्। अन्नाद्वेवोरूपेण परिणतात्पुरुषः शिर:पाण्याद्याकृतिमा-॥ सं वा एष पुरुषोऽन्नरसमयोऽन्नरसविकार:। पुरुषाकृतिभावितं हि सर्वे- भ्योऽङ्वेभ्यस्तेज:संभूतं रेतो बीजं, तस्माद्यो जायते, सोऽपि तथा पुरुषाकृतिरेव स्यात्-सर्वजातिषु जायगनानं जनकाकृतिनियमदर्शनात्। • सर्वेषामप्यन्नरसविकारत्वे, ब्रह्मवंश्यत्वे चाविशिष्टे, कस्मात्पुरुष एव गृह्यते? शास्त्राधिकासि्तिाव प्राधान्यात्। किं पुनः प्राधान्यम् ? कर्मज्ञानाधिकार :- पुरुष पुरुषग्रहणम् एव हि शक्तत्वादर्थित्वादपर्युदस्तत्वाञ्च कर्मज्ञानयोरधि- क्रियते-"पुरुषे त्वेवाSSविस्तरामात्मा, स हि प्रज्ञानेन संपन्नतमो विज्ञातं प्राणभृदुपाधिषु वद्ति, विज्ञातं पश्यति, वेद श्वस्तनं, वेद लोकालोकौ, मर्त्ये- तारतम्यम् नामृतर्माप्सत्येवं संपन्नः; अथेतरेषां पशूनामशनापिपासे

तद्गुणस्योत्तरत्राउटत्ति :; गुणशब्दप्रयोगोऽपि भेदकल्पनया तत्तन्त्रत्वाभिप्रायेण, न वैशेषिक- पक्षवत्तत्वभेदाभिप्रायेण, तत्वतो भेदे प्रमाणाभावास-इति द्रष्टव्यम। पुरुषग्रहणस्य तात्पर्यमाह-सर्वेषामपीति। 'शक्तत्वाव्' इति-विधिनिषेधविवेकसा- मथ्योंपेतत्वादिति-उक्तं, तत्रैतरेयकश्रतिसंमतिमाह-पुरुषे त्वेवेति। ब्राह्मण्यादिजाति- मति मनुष्यादिदेह आविस्तरामतिशयेन प्रकट आत्मा ज्ञानातिशयदर्शनादित्यर्थः । मर्त्येन ज्ञानकर्मादिसाधनेनाक्षयफलं प्राप्तुमिच्छतीत्यर्थः। येन विवेकश्ञानेन पुरुषस्य प्राधान्यं विव- क्षितं तत्पचादानां नास्तीत्याह-अथेतरेषामिति।

(१) 'पृथिव्या ओषधयः' इत्योषधीनां पन्ची कृतपृथ्वीकार्यत्वश्रवणात्पन्चीकृतमह्ाभूतोत्पत्तेरिहोक्तत्वेन पन्ची- कृतमहाभूतशरीरत्वाद्विराजस्तदुत्पत्त्यैवात्पत्तिः सिद्धा। अपि च विराज: सूत्रकार्यत्वात्कारणस्यापि सत्रस्योत्प- ततिरिहाभिप्रेता। (२) 'यो वेद निहितं गुहायाम्' इत्युक्तं गुहानिहितत्वं समर्थयितमन्नमयादिभ्य आनन्दम- यान्तेभ्यः पञ्चभ्यः कोशेभ्यो ब्रह्मतत्त्वं विवेक्कुकाम आदावन्नमयको शं दर्शयति-"स वा एषः "-इत्या- दि। (३) ऐ. आ. २. ३. २. "न विज्ञातं वदन्ति, न विज्ञातं पश्यन्ति, न विदुः श्वस्तनं न लोकालोकौ, त एतावन्तो भवन्ति-यथाप्रज्ञं हि संभवाः "। इति वाक्यशेषः । लोकालोकौ-स्वर्गनरलोकौ। तात्कालिक- क्षुधादिज्ञानोपेता गवाश्वादिपशवो भवन्ति, यतो ज्ञानकर्मानुसारेण जीवानां जन्मानि। एतदेवाभिप्रेत्य परलो- कगामिनं जीवं प्रति वाजसनेयिन आमनन्ति-"तं विधयाकर्मणी समन्वारभेते पूर्वप्रज्ञा च" (बृ. उ. ४. ४. २. ) इति। "पुण्यो वै पुण्येन कर्मणा भवति, पापः पापेन " (बृ. उ. ४. ४. ५) इति च । नदेवं मनुष्यदेहस्योत्तमो पाधित्वा त्तस्मिन्नेवाS.Sतमन आविर्भावातिशयः

तैत्तिरायोपनिषत् [ब्रह्-आनन्द-वली

वस्योपासनीय तस्येर्दमेव शिर:। अयं दर्क्षिणः पक्ष: । अयमुत्तर: पक्षः । अयमात्मा। इदं पुच्छे प्तिष्ठा। तदप्येष श्रौको भवति॥।

प्रथमोऽनवाकः ॥ १॥

स हि पुरुष इह विद्य याऽनंतरतम ब्रह्म संक्रामयितुमिष्टः, तस्य च बाह्याकारवि- शेषष्व नात्म स्वांत्मभाविता बुद्धि:,अनालम््य विशेषं कंचित्,सहसा.SSन्तरतमप्र- त्यगात्मविषया निरालमबना च कर्तुमशक्या, इति दष्टशरीरात्मसामान्यकल्पनया 1वाच नेदर्शनवदन्तः प्रवेशयन्नाह्-तस्येदमेव शिरः। 'तस्य'अस्य पुरुष- यडयस्य 'इदमेव शिरः' प्रसिद्धम्। प्राणमयादिष्वशिरसां शिरस्त्वद- सनादिदापि तत्प्रसङ्गो मा भूदिति-इदमेव शिर इत्युच्यते। एवं पक्षादिषु योजना । अयं दक्षिणो बाहु: पूर्वाभिमुखस्य दक्षिणः पक्षः । अयं सव्यो बाहुरुत्तर: पक्षः । अयं मध्यमो देहभाग आत्माऽड्रानाम्-"मध्यं ह्वेषाम- दानामात्मो इति श्रुतेः।इदमिति नामेरघस्ताद्यदङ्गं, तत्पुच्छं प्रतिष्ठा। प्रतितिष्वत्यन- येति 'प्रतिष्ठा'। पुच्छमिव 'पुच्छं' अघोलम्बनसामान्यात्, यथा गो:पुच्छम्। एत- त्प्रकृत्योत्तरेषां प्राणमयादीनां रूपकत्वसिद्धि:, मूषानिषिक्तदुतताम्रप्रतिमावत्। तद्ष्येष श्रोको भवति। 'तत्' तस्मिन्नेवार्थे ब्राह्मणोक्तेSन्नमयात्मप्रकाशक एष श्लोको मन्त्रो भवति। इति श्रीमत्परमहंसपरित्राजका चार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिषदि ब्रह्म-आनन्द-वल्लीभाष्ये प्रर्थमोऽतवाकः ॥१॥

कोशेपञ्नकोपन्यासस्य तात्पर्यमाह-स हीत्यादिना। 'पक्ष 'पुच्छ' शब्दप्रयोगात्सु- पर्णाकारक्ळप्तिं दर्शयति-उत्तरत्र तत्कल्पनया वाह्यविषयासङ्गव्यपोहदेन बुद्धेरात्मनि स्थिरी- करणार्थ, नोपासनविधानमिद्द विवक्षितम। उपक्रमोपसंहारयोर्ब्आ्मात्मैकत्व प्रतिपादनेनैवोप-

(१) अस्यान्नमयस्य स्थूलदहात्मकस्य पक्षिण उपासितव्यस्य श्येनकंकादिपक्ष्याकारेण चीयमानस्यामनेरिव। (२) ऐ. आ. २.३.५. (३) अत्र भाष्ये, टीक्ायां च वैदिकपाठानुसारिमूलानुवाकसमाप्तिर्य्रथिता। एवमेव पुरतोऽपि ब्रह्म-आनन्द-वल्ीसमाप्तिपर्यन्तं शेयम्। 'प्रथमोऽनुवाकः' इत्यत्र 'प्रथमः खण्डः' इति पाठान्तरम्; एवमेव समाप्तिपर्यंतं यथायोग्यमूह्यम्। (४) "तत्र तावज्जीवभावेनावस्थितस्य त्रीणि शरीराणि भवन्ति स्थूलसूक्ष्मकार णात्मना। तत्रान्नर सपरिणामरूपं षाट्कौशिकं (त्वगसृड्मांसमेदोSस्थिमज्जेति) स्थूलशरीरं,

१ प्रथमोऽनुवाक: ] अन्रमयकोश: ६५

श्वयोत, मध्ये ग्रन्थस्योपासनविधौ तात्पयें च वाक्यमेदपरसङ्गात्; अत एव 'अङ्गेषु स्तुतिः पंरार्थत्वाव्'-इतिन्यायेन यथा प्रयाजादिपु फलश्रवणमर्थवाद:, वथाऽनमयादिप्रतिपत्ते- रपि फलश्रवणमर्थवाद एव-तत्तद्बुद्विस्थिरीकारस्य पूर्वपूर्वबद्धिप्रविल्यापनेनाछत्मनः प्रति- पत्तिशेषत्वाव-इति द्ृष्टव्यम।

निषच्छांकरभाष्यटिप्पणे ब्रह्म-आनन्द-वल्ल्यां प्रथमोऽनुवाक=॥१॥

तत्तादात्म्यापन्नोSत्मय आत्मा भवति। 'स वा एष पुरुषोऽन्नरसमयः' इति श्रुतौ तच्छ्देन प्रकृतमात्मानं परामृश्य तस्यान्नमयत्वंप्रतिपादनात्। एवं प्रणादिवक्ष्यमाणको शतादात्म्येन प्राणमयादित्वमपि तस्यात्मनो- Sविगन्तव्यम्। तस्य चान्नपरिणामरूपस्य स्थूलशरीरस्याऽऽत्मत्वोपदेशन स्वशरीरादन्यस्य पुत्रमित्रकलत्रादे- रात्मत्वभ्रमो निवर्तितः । तस्य मध्येऽपि सूक्ष्मभूतारब्धं यत्सप्रदशकं लिङ्गं, तदात्मनः सक्ष्मशरीरम्, तदुभयस्य हतुभता या मलिनसत्त्वप्रधानाSविद्या सुषुप्ताववभासते, सा तस्यात्मनः कारणसरीरम्। तत्र सूक्ष्म शरीरे प्राणमयमनोमय विज्ञानमयाख्य को शत्रयान्तर्भावः। आनन्दमयस्तु कारणशरीरमिति विवेक :. ।" -तात्पर्यदीपिका। अन्नरसमयशब्दन न प्रसिद्धमेव शरीरं ग्राह्यम्, किन्तु विराडात्मापि। "येऽन्नं ब्रह्मोपासते" इत्यत्र ध्यानोपदेशाच्छिरआदिकल्पनायाश्च ध्यानार्थत्वादिराड्देवताSत्र ग्रहीतव्या। पञ्चविधकोशानां चित्यात्मकानां नैरन्तर्येणानुसन्धाना द्बुद्धिशुद्ध यतिशये विवेकबुद्धिर्भवति। तद्वलाच्च पूर्व पूर्व कोशमपद्यायोत्तरमुत्तरं प्रतिपद्यते। तदेवं सर्वानपि कोशान् प्रविलाप्य "अहं ब्रह्मास्मि" इति ज्ञानान्मोक्षमधिगच्छति। 'सर्वांन्नप्राप्तिः,' बुद्धि- शुद्धि: '-इतिफलद्वयमुपासनस्य श्रुतिसिद्धत्वादविरुद्धम्। (१) "उपक्रमोपसंहारावभ्यासोSपूर्वता फलम्। अर्थवादोपपत्ती च लिङ्गं तात्पर्यनिणय"॥ इत्यखिलकेदा- न्तानां ब्रह्मात्मैकत्वनिश्चायकानि षड्डिधानि लिङ्गानि। अत्र तैत्तिरीयके-"ब्रह्मविदाप्नोति परम्" (२. १.) इत्युपक्रम :; "भानन्दो ब्रह्मेति व्यजानात्" (३.६.) इत्युपसंहारः; "स यश्चायं " (२.८.) इत्य- भ्यास :; "यो वेद निहितं गुहायां" (२. १.) इत्यपूर्वतासूचनम्; "अभयं प्रतिष्ठां विन्दते, अथ सो- डभयं गतो भवति " (२.७.) इति फलश्रुतिः; "सोऽकामयत" (२.६.) इत्यादयर्थवाद :; "अस- न्नेव स भवति। असद्वह्मोति वेद चेत् " (२.६) इति, "को ह्येवान्यात्? कः प्राण्यात्"? इत्युपपत्तिः । (२ ) जै. सू. ४. ३.१९ (३) 'समिधो यजति ', 'तनूनपातं यजति ', 'इडो यजति', 'बहिर्यजति', 'स्वाह्दाकारं यजति '-इति विहिता पञ्च प्रयाजाहुतयः । यस्मात् 'ऋतवः हेमन्तशिशिरयेरैक्येन. 'पञ्च', अतस्तदात्मका अपि प्रयाजा: पञ्च-(शत.ब्रा.१.४,४. १; तै. सं. २.६.१.१-५; तन्मन्त्राः तै.ब्रा. ३. ५. ५. द्रष्टव्याः) अफलस्य हि प्रयाजादेः कैमर्थक्यवशात् "फलवत्संनिधावफलं तदङ्गम् " (शबरभाष्ये ४.४. १९.) इति न्यायेन फलवदासेयादियागशेषत्वं दृंश्यते। यत्प्रयाजादिविधिवाक्यशेषण "वर्म वा एत- दज्ञस्य क्रियते" इति फलं श्रुतं, तस्य "अङ्गेषु, स्तुतिः परार्थत्वात्" इति न्यायेनार्थवादत्वम्। प्रयाजादेाहै दर्शपूर्णमासप्रकरणपठितत्वेनाङ्गाङ्गिभावस्य निर्णीतत्वात्, युक्तं तदीयफलश्रवणस्यार्थवादत्वम्-(जै. न्या. मा.वि.३.३. ११;४. ३. १-३. इत्यादौ). सूत्रव्याख्यानरूपायामृच्यनन्तमितीरितम्। तदानन्त्यप्रसिध्धयर्थ जगत्कारणतोच्यते ॥३० ॥ यत्सत्यं ब्रह्म कोशाख्यगुह्यायां व्योमनामके। अज्ञाने कारणे गूढं तरमादाकाश उद्गतः ॥३१ ॥

अथ द्वितीयोऽनुवाक: अश्षमये श्रोक: अन्राद्वै पजा: प्रजायन्ते। याः कार्य पृथिवी श्विताः । अथो अननैनैव जीवन्ति। अथैनदपि यन्त्यन्ततः । अन्न हि भूतानां ज्येष्ठम्। तस्मात सर्वोषधर्मुच्यते। सर्व वै तेSन्रंमाप्तुवन्ति। येडन्नं ब्रह्मोपासते। अन्न* हि भूतानां ज्येर्ठम्। तस्मौ- त्सर्वौषधर्मुच्यते। अन्रनाद्भतानि जायन्ते। जा- वान्यलैन वर्धन्ते। अद्यतेऽत्ति चं भूतानि। त- स्मादनं तदुच्यंत इति । अन्नाद्रसादिभावपरिणतात्-वै इति स्मरणार्थ :- प्रजा:स्थावरजङ्गमात्मकाः प्रजायन्ते। या: काश्चाविशिष्टाः पृथिवीं श्रिताः पृथिवीमाश्रिता:, ताः सर्वां अन्नादेव प्रजायन्ते। अथो अपि जाता अन्नेनव जीवन्ति प्राणान्धारयन्ति-व- र्धन्त-इत्यर्थः । अथ अपि एनत् अन्नं अपियन्ति अपिगच्छन्ति-'अपि' शब्द: प्रतिशब्दार्थे-अन्नं प्रति प्रलीयन्त इत्यर्थ:, अन्ततोऽते-जीवनलक्ष- णाया वृद्धेः परिसमापौ। कस्मात् ? अन्नं हि यस्माद्भूतानां प्राणिनां ज्येष्ठं

रवं वाय्वझनिजलोर्व्योषध्यन्नदेह्ेषु कारणम्। पूर्व पूर्व भवेत्कार्य परं परमितीक्ष्यतान्॥३२ ॥ इन्द्रो मायाभिरभवद्वडुरूप इति श्रतेः । आसन्मायिकरूपाणि खादीनि ब्रह्मगानि हि ॥ ३३॥ परास्य शक्तिर्विविधेत्येवं श्रत्यंतरेरणात् । विविधा ब्रह्मणः शक्तिः सा च मायानृतत्वतः ॥३४॥ सत्यस्य बह्मरूपत्वाच्छ करनृततोचिता। निस्तत्त्वा भासते याऽसौ माया स्यादिन्द्रजालवत्।३५.।। मावाया विविधत्वेन तस्याः कार्येषु खादिषु। नामरूपेष्वनेकत्वं भात्यन्योन्यविलक्षणम्॥३६॥ भाति सर्वेषु सत्यत्वमेकं यद्रह्मगं . हि. तत्। सर्वाधिष्ठानधर्मत्वात् तत्सर्वत्रानुगच्छति ॥३७।। सर्पधारादण्डमाला रज्ज्वां या: परिकल्पिताः। एतासु रज्जुगं दैध्य सवास्वनुगतं यथा ॥ ३८ ॥ व्योमाद्या देहपर्यन्ताः सत्ये ब्रह्मणि कल्पिताः । सर्वेष्वनुगतं ब्रह्म सत्यत्वं तस्य सुस्थितम्।।३९॥ अध्यारोपापवादाभ्यां निष्प्रपर्थ्च प्रप्च्यते। इति न्यायेन देहान्त आरापः खादिरीरितः ।। ४०:॥ -तैत्तिरीयकविद्याप्रकाश- (१) पूर्व सूत्रोक्तेऽर्यें (पृ. ४७.) काचिद्गुदाहता, तत्समुच्चयमभिप्रेत्यात्र 'अपि' शब्दः प्रयुंक्त। चतु- दशभि: पादरुपेतोऽयं क्रोकः। ईदशस्य लोकप्रसिद्धस्य च्छन्दोविशेनस्थाभावेऽपि वैदिकं किंचिदतिच्छन्दो भविष्यति। (२) जंगमा :- पाठः । (३) वृत्ते :- पाठः।

२ द्वितीयोऽनुचाक: ] प्राणमयकोश: ६७

पणमयकोशः तस्माट्वा एतस्मादनरसमयात् 1अन्यो- डन्तर आत्मां माणमयः। तेनैंष पूर्णः। प्रथमजम्-अन्नमयादीनां हीतरेषां भूतानां कारणमन्नम्, अतोSन्नप्रभवाः, अन्नजीवनाः, अन्नप्रलयाश्च सर्वाः प्रजा :- यस्माञ्चैवं, तस्मात्सवौंषधं सर्वप्राणिनां देहदाहप्रशमनमन्नमुच्यते। अन्नब्रह्मविद: फलमुच्यते-सर्वे वै ते समस्तमन्नजातमाप्नुवन्ति । के? येSन्नं ब्रह्म यथोक्तमुपासते। कथम्? अन्नजोSन्नात्माSन्नप्रलयोऽहम्, तस्मादन्नं ब्रह्मेति। कुतः पुनः सर्वान्नप्रापतिफलमन्नात्मोपासनमिति? उच्यते-अन्नं हि भूतानां ज्येष्ठम्-भूतेभ्यः पूर्व निष्पन्नत्वाज्ेष्टं हि यस्मात्, तस्मात्सवौं- षंधमुच्यते-तस्मादुपपन्ना सर्वान्नात्मोपासकस्य सर्वान्नप्राप्तिः । "अन्ना- द्दूतानि जायन्ते, जातान्यन्नेन वर्धन्ते"-इत्युपसंहारार्थ पुनर्वचनम्। इदानी अन्न' निर्वचनमुच्यते-अद्यते-भुज्यते चैव यद्ूतैः अन्नमत्ति च भूतानि स्वयं, तस्माद् भूतैर्भुज्यमानत्वाद् भूतभाक्तृवाञ्च 'अंन्नं' तद्डुच्यते। इतिशब्द: प्रथमकोशपरिसमाप्त्यर्थः ॥ अन्नमयादिभ्य आनन्दमयान्तेस्य आत्मभ्योऽभ्यन्तरतमं ब्रह्म विद्यया प्रत्यगा- (१) सकलप्रजोत्पादादिहेतुत्वादन्नं (विराट्) समष्ट्यात्मकं प्रथमोत्पन्नमुच्यते, तदन्नं विराडात्मकं ये दीर्घका लमादर नैरन्तर्याभ्यामहंग्रहेण व्यायन्ति, ते विराडात्मरूपेण सर्वमेवाध्यात्मिकमन्नमाप्नुवन्ति। दृष्ट हि सर्वै कार्य कारणेन व्याप्तम्, प्रकृते चान्न-अत्तरूपेण विराजा सर्वमन्नं यतो व्याप्यते, ततश्रानोपासकस्य विराडात्मरूपेण सर्वान्नभक्षणं संभवति।(२) उष्यति ददतीति 'ओषः'। अन्नालामे जाठरान्निर्धातूनेव दहति, तस्याश्नेरन्नन धानात्-पानात्-उपशमनान्तप्तिसाधनादन्नमौषधम्। (३) व्यष्टिरूपेणाद्यते, समष्टिरूपेणात्ति च भूतानीति द्विविधान्नपदव्युत्पत्तिः। अथापवादो जगतः कथ्यते ब्रह्मबुद्धये। तत्रादौ पुत्रमित्रादिनुत्यै देहात्मतोच्यते ॥४१॥ आत्मा वै पुत्रनामासीत्येवमात्मत्वविभ्रमः । लौकिको नुदते पुत्रे श्रत्या युक्तिश्र विद्यते ॥ ४२॥ साकल्यं पुत्रभायादेर्वेकल्यं चात्मनीक्ष्यते। इत्याह भाष्यकृत्तेन पुत्रेडस्ति स्वात्मताभ्रमः ॥४३॥ सोऽस्यायमात्मा पुण्येभ्यः प्रतिघीयत इत्यदः । वचो वक्त्यैतरेयोऽतः स्वात्मताञ्रम एव हि ॥४४ ॥ एवं व्युदसितुं देहस्यैवात्मत्वमिहोच्यतें । यो देहोऽन्नमयः सोऽयमेवात्मान्योन कश्चन ॥४५॥ मदीयः पुत्रभार्यादिरिति भेदावभासनात्। गौणी स्यादात्मता पुत्रे भृत्यादौ सिंहता यथा॥४६॥ पूर्ववासनाया पुत्रे स्वात्मता भाति चेत्पुनः । तद्वासनापनुत्त्यथे देहात्मत्वमुपास्यताम् ॥।४७।। शिरः पक्षौ मध्यपुच्छे इति देहस्य पक्षिताम्। ध्यात्वा तन्निष्ठतां प्राप्य त्यजत्पुन्नात्मताश्षुतिम्।।४८।। थीर्मनुष्योSहमित्यस्ति पुत्रोऽद्दमिति नास्ति धीः । विकारोऽस्ति परिव्राजो न पुत्रसुखदुःखयोः॥४९॥ अन्नजो देह एवात्मा तदन्नं ब्ह्माबुद्धितः । उपास्य सर्वमप्यत्रं स्वाभीषटं लभते पुमान् ॥५०॥

६८ तैत्तिरीयोपनिषत् [ब्रह्म-आनन्दवल्ली

तस्थोपास्यरूपम् स वा एष पुरुषविंध एव 1 तस्य पुरुषविध- ताम् । अन्व्य पुरुषविध: । तस्य प्राण एव शिरः । व्यानो दक्षिण: पक्षः। अपान उत्तरः पक्षः । आकांश आत्मा । पृथिवी पुच्छ प्रतिष्ठा। तदप्येष श्रोको भवति। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि ब्रह्म-आनन्द्-वह्यां द्वितीयोऽनवाकः ॥२॥ त्मत्वेन दिदर्शयिषु शास्त्रमविद्याकृतपश्चकोशापनयनेनानेकतुषकोद्रववितुषी- करणेनेव तदन्तर्गततण्डुलान्प्रस्तौति-तस्माद्वा एतस्मादन्नरसमयादित्यादि। 'तस्मादेतस्मात्' यथोक्तात् 'अन्नरसमयात्' पिण्डादन्यो व्यतिरिक्तो- उन्तरोऽभ्यन्तर आत्मा पिण्डवदेव मिथ्यापरिकल्पित आत्मत्वेन प्राणमय:, प्राणो वायु :- तन्मयस्तत्प्रायः। तेन प्राणमयेनैषो Sन्नरसमय आत्मा पूर्णो वायुनेव हतिः। स वा एष प्राणमय आत्मा पुरुषविध एव पुरुषाकार एव शिर:पक्षादिभि:। किं स्वत एव ? नेत्याह-प्रसिद्धं तावद्ननरसमयस्याSSत्मनः पुरुषविधत्वम्, तस्यान्नरसमयस्य पुरुषविधतां पुरुषाकारताम् अनु अयं प्राणमयः पुरुषविधो मृषानिषिक्तप्रतिभावत्, न स्वत एव । एवं पूर्वस्य पूर्वस्य पुरुषविधताम- नूत्तरोत्तर: पुरुषविधो भवति; पूर्वः पूर्वश्चोत्तरोत्तरेण पूर्णः। कथं पुनः पुरुषविधताऽस्येति ! उच्यते-तस्य प्राणमयस्य प्राण एव शिरः। प्राणमयस्य वायुविकारस्य 'प्राणः' मुखनासिकानिःसरणो वृत्तिविशेषः (१) सत्त्वरजस्तमोगुणात्मकमायाकार्यत्वाद्द्रतान्यपि गुणत्रयात्मकानि। तत्र वियदादिसूक्ष्मभूतानां ये एव रजोंशा:, तैरारब्धानि वाक्पाणिपादादीनि पश्च कर्मेन्द्रियाणि। तद्रजोंशसमुदायारब्धः प्राणनादिक्रियाहेतुः क्रिया- शक्त्यात्मकः प्राणः-लिङ्गशरीरे ज्ञानशक्ति:, क्रियाशक्तिश्चेति दवयं वर्तते; तयोर्मध्ये क्रियाशक्तिकार्यभूतः प्रा- णाख्यः पदार्थः । तस्य प्राणापानाद्याः पच्व वृत्तयः-व्यापारविशेषाः। एवं पञ्चप्राणकर्मेन्द्रियरूपप्राणमयकोश- विशिष्टस्यात्मन उपदेशेन बाह्यरयानात्मत्वं प्रतिपादयति श्रृतिः-"तस्माद्वै" इति। प्राणमयस्यात्मन्यारोपित- त्वादहं प्राणिमीत्येवमुच्छासादिकर्तृत्वेनाहंप्रत्ययगम्यत्वाच्चात्मत्वं द्रष्टव्यम्। आत्मत्वं नाम प्रत्यकस्वरूपत्वम्। यतः कारणादयमान्तरो देहमध्ये वर्तमानोऽनुभूयते, अतो बाह्याद्ेहात्प्राणमय आत्मा विवेकेन प्रत्येतव्यः । अत एवासिकोशवद्रहिराच्छादकत्वसामान्यादन्नविकारस्य देहस्य कोशत्वम्; एवमुत्तरत्रापि मनोमयाद्यात्मो- पदेशेन पूर्वस्थ पूर्वस्य बाह्यतया विवि क्त्वेनात्मत्वभ्रमनिरासात्कोशरूपत्वम वगन्तव्यम्।

अथ तृतीयोऽनुवाक: प्राणमये श्रोकंः प्ाणं देवा अनु परार्णन्ति । मनुष्यां पशवेक ये। माणो हि भूतानामार्यु:। तस्मोत्सर्वायुष्मु- च्यते। सवमेव त आयुर्यन्ति। ये प्राणं ब्रम्मो- पासते। प्राणो हि भूतांनामायुः । तस्मात्सर्वा- युषमुच्यत इति। 'शिरः इति कल्प्यते, वचनात्। सर्वत्र वचनादेव पक्षादिकल्पना। व्यानो व्यानवृत्तिदक्षिणः पक्षः। अपान उत्तर: पक्ष:। आकाश आत्मा, य आकाशस्थो * न्िविशेष: समानाख्यः, स आत्मेवाऽऽत्मा-प्राणवृत्त्यधिकारात्, मव्यस्थत्वा- दितरा: पर्यन्ता वृत्तीरपेक्ष्याऽत्मा-"मध्यं ह्येषामङ्गानामात्मा" इतिश्रुतिप्रसिं- द्वं मन्यस्थस्याऽत्मत्वम्। पृथिवी पुच्छं प्रतिष्ठा। 'पृथिवी' इति पृथिर्वी- देवताऽ्न्यात्मिकस्य प्राणस्य धारयित्री स्थितिहेतुत्वात्। "सैषां पुरुषस्यापा नमवष्टभ्य" इति हि श्रुत्यन्तरम्। अन्यथोदानवृत्त्योर्ध्वगमनं, गुरुत्वात्पतनं वा स्याच्छरीरस्य, तस्मात्पृथिवी देवता पुच्छं प्रतिष्ठा प्राणमयस्याऽतमनः। तत् तस्मिन्नेवार्थ प्राणमयात्मविषय एष श्ोको भवंति।

कृतौ तैत्तिरीयोपनिषदि ब्रह्म-आनन्द-वल्लीभाष्ये द्वितीयोऽतुवाकः ॥२॥ प्राणं देवा अनु प्राणन्ति-(१) 'देवा' अग्न्याद्यः 'प्राण' वाय्वात्मानं-प्राणनश- क्तिमन्तम् 'अनु' तदात्मभूताः सन्तः प्राणन्ति प्राणनकर्म कुर्वन्ति-प्राणन्रियया क्रियावन्तो भवन्ति। (२) अध्यात्माधिकारात् 'देवा' इन्द्रियाणि 'प्राणमनु प्राण-

भाष्यटिप्पणे ब्रह्म-आनन्द-वल्ल्यां द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २॥ पूर्वपूर्वकोशस्योत्तरोत्तर: कोश एवाऽडत्मांत व्याख्यातमापातदर्शनेन, तदसव्, आत्मशब्द- (१) ऐ. आ. २. ३. ५. (२) प्र. उ. ३.८. "पृथिव्यां या देवता सैषा"o इत्यादि वचनम्। "पुथिवीदेवता पुच्छं सैषति श्रतिदर्शनात्। असोराध्यात्मिकस्यषा स्थितिहेतुः प्रकीर्तिता ।।" वार्तिके. २. ३. ७६। "पृथिवीशब्देनावशिष्ट उदानवायुरुपलक्ष्यते। मुख्यार्थस्वीकारे हि प्राणमयकोशाधिकारो बा्येत"- इति सा. भाष्ये व्याख्यातम्। विरोधाभासोऽयं "पृथिवीन (पृथिवीदेवताक) उदानोऽयं प्रतिष्ठा पुच्छ- मीरितः" इति आत्म. पुराणोक्तरीत्या शक्य: परिहर्तुम्।

७० तैत्तिरीयोपनिषत् [ब्रह्म-आनन्द-वल्ली

तस्येष एव शारीर आत्मा यः पूर्वस्य।। न्ति' : र्यप्राणमनु चेष्टन्त इति वा। तथा मनुष्या: पशवश्च ये, ते प्राणनकर्म- जैव चेष्टावन्तो भवन्ति, अतश्च नान्नमयेनैव परिच्छिन्नात्मनाSSत्मवन्तः प्रा- जिनः; किं ताहि? तदन्तर्गतेन प्राणमयेनापि साधारणेनैव सर्वपिण्डव्यापिना Sत्मवन्तो मनुष्यादयः। एवं मनोमयादिभिः पूर्वपूर्वव्यापिभिरुत्तरोत्तरैः सू- क्ष्मैरानन्दमयान्तैराकाशादिभूतारब्घैरविद्याकृतैरात्मवन्तः सर्वे प्राणिनः । तथा स्वाभाविकनाSSप्याकाशादिकारणेन, नित्येन, अविकृतेन, सर्वगतेन, सत्यज्ञाना- नन्त लक्षणेन, पश्चकोशातिगेन, सर्वात्मनाSSत्मवन्तः-स हि परमार्थत आत्मा सर्वेषामित्यतदप्यर्थादुक्कं भवति। 'प्राणं देवा अनु प्राणन्ति' इत्याद्युक्तं, तत्क- स्मांत् ? इत्याह-प्राणो हि यस्मान्दतानां प्राणिनामायुर्जीवनम्-"यावद्धय- स्मिक्शरीरे प्राणो वसति तावदांयुः" इति श्रुत्यन्तरात्-तस्मात्सवायुषम, सर्वेषामायुः सर्वायुः, सर्वायुरेव 'सर्वायुषम्' इत्युच्यते-प्राणापगमे मरणप्रसिद्धेः। प्रसिद्धं हि लोके सर्वायुद्धं प्राणस्य-अतोस्माद्वाह्यादसाधारणादन्नमयादात्म- नोऽपक्रम्य, अन्तः साधारणं प्राणमयमात्मानं ब्रह्मोपासते ये-'अहमस्मि प्राणः सर्वभूतानामात्माSऽयु:, जीवनहेतुत्वात्' इति, ते सर्वमेवाSडयुरस्मिँल्लोके यन्ति, नापमृत्युना म्रियन्ते प्राक्प्राप्तादायुष इत्यर्थः । शतं वर्षाणीति तु युक्तम्, "स- र्वमांयुरत" इति श्रुतिप्रसिद्धेः। कि कारणं? 'प्राणो हि भूतानाभार स्तस्मात्स- वायुषमुच्यत इति'। यो यद्गुणकं ब्रह्मोपास्ते, स तट्रुणभाग्भवतीति विद्याफल- प्राप्तर्हैत्वर्थ पुनर्वचनं 'प्राणो हि' इत्यादि। तस्य पूर्वस्यान्नमयस्यैष एव शरीरेऽन्नमये भवः शारीर आत्मा। क: ? य एष प्राणसय:।। स्यामुख्यार्थत्वप्रसङ्गात्, प्रकृतपरामर्शकैतच्छन्दकोपाच। अतः सर्वकोशाध्यासाचिष्ठानभूतथ्षि- दात्मैवात्राऽऽत्मशब्देन विवक्षित इति तात्पर्यमाह-तथा स्वाभाविकेनेति। अर्थादिति। आत्म शब्दसामर्थ्यांत्, कल्पित स्याधिष्ठानत्वानुपपत्तेश्रेत्यर्थः।असाधार णादिति-व्यादत्त- स्वरूपात्। 'अपक्रम्य' तत्राऽऽत्मबुद्धिं हित्वेत्यर्थः। साधारणमिति। सर्वेन्द्रियप्ताधारणम्- प्राप्कृतेनाशनादिना सर्वेषां पुध्यादिदर्शनादित्यर्थः । सर्वभूतानामात्मेति-सत्रात्मना । पूर्वस्य य आत्मा चिद्धातुरेष एव तस्य प्राणमयस्याऽडत्मेति योजना॥ (१) ०गिनो यथाऽनेकास्तुषकोद्रवास्तथा-इति पाठः। (२) को.उ.३. २ (३) तै.ब्रा. ३. १०.९.१० .; अत. ब्रा. १०. ४. ४.४. इत्यादा असकृत्। तुलय-तत्रैव १०.२. २. ७, १९; १२. २. ११;१३. १.२. १; ऐ. ब्ा. २. १७; ऐ. आ. २. २. १; तै. ब्रा. २.५.७.२;१.२.७.

:३ तृतीयोऽनुवाक: ] मनोमयकोशा

मनोमयकोशः तस्माद्वा एतस्मात्माणमया।अन्योऽन्तर आत्मा मनोमयः । तेनैष पूर्णः। तस्योपास्यस्वरूपम् स वा एष पुरुषविध एव। तस्य पुरुषविधताम्। अन्वयं पुरुषविधः । तस्य यर्जुरेव शिर:। ऋग्दक्षिण: पक्षः । सामोत्तरः पक्ष:। आदेश आत्मा। अथवोङ्गिरसः पुच्छे प्रतिष्ठा। तस्माद्वा एतस्मादित्याद्युक्तार्थमन्यत्। अन्योऽन्तर आत्मा मनोमयः-मन मनः इति संकल्पविकल्पात्मकमन्तःकरणं, तन्मयो मनोमेयः सोडयं प्राणमयस्याभ्यन्तर आत्मा।

विवेकादा ध्यानतो वा पुत्राद्यात्मत्वनिह्ुतौ। तथा देद्दात्मतां त्यक्त्वा प्राणात्मत्वं विचिन्त्यताम् ॥५१॥ न देहस्यात्मता युक्ता पूर्वजन्मन्यभावतः । पुरात्मा देहदं कर्म कृत्वा प्राप्नोत्यदो वपुः ॥५२॥ आयुर्मरणयोहैतौ प्राणे जीवात्मतोचिता। स्थिते प्राणे भवत्यायुः प्राणापाये तु हीयते ॥५३॥ देहात्मवासनानुत्त्यै प्राणात्मत्वमुपास्यताम्। प्राणो ब्रह्मेत्युपासीनः सर्वमायुः समश्नुते ॥५४॥ प्राणोऽपानः समानश्चोदा नव्यानौ च वृत्तयः । एतासु पूर्ववत्पक्षमूर्धादीन् परिकल्पयेत् ॥५५॥ श्वासोऽयोगमनं कृत्स्ने देहेSन्रय समीकृतिः। उद्धारादिबलं देहे क्रियास्तासां क्रमादिमाः ॥५६॥ -तैत्तिरीयकविद्याप्रकाश: (१) पृ. ६८. (२) इदं नीलम्, इदं पीतमिति विषयविवेचनम्। विकल्पस्तद्विपर्यय इति भेदः। (३) वियदादिपन्चसूक्ष्मभूतसत्त्वांशैरारब्धानि श्रोत्रादीनि पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि; तत्सत्वांशसमुदायपरिणामरू- पमन्त:करणं; तदुपादानभूतस्य सत्त्वस्यात्मस्वरूपभृतसुखप्रकाशाभिव्यजकसामर्थ्यसद्भावात, तत्कार्यमन्तः- करणमपि स्वरूपसुखाभिव्यअ्ञकवृत्त्यात्मना, स्वरूपप्रकाशाभिव्यअ्जकवृत्यात्मना च द्विया परिणमते। तत्र प्रकाशाभिव्यजजिका वृत्तिर पीषद्रजोनुवेधात्. संकल्पविकलपात्मिका मनःसंज्ञां लभते। रजःसंस्पर्शविरहाच्च नै रमल्ये सति निश्चयरूपा सती बुद्धयाख्यां लभते। एवं मनोबुद्धिभेदवृत्तिमदन्तःकरणसहकृतानि चक्षुरादीन्द्रिया- ण्यपि विमर्शनिश्चयरूपद्विविधज्ञानजनकत्वेन द्विविधानि भवन्ति। तत्र विमर्शज्ञानजनकपज्वज्ञानेन्द्रियसहित- मनःसंज्ञकवृत्तिमदन्तःकरणोपाधिविशिष्ट आत्मा मनोमयः । सं च प्रागुक्तात प्राणापानादिसंघातात् प्राणमयादा-

यस्तु, रजःपरिणामरूपत्वात, नोदीरितं चित्प्रकाशमभिव्यनक्ति। अत एव सुषुप्तौ सत्यामपि प्राणवृत्तौ जाग्र- द्वच्ैतन्यस्य विशेषाभिव्यक्तिन दृश्यते। उच्छासनिःश्वासादिक्रियाप्रवर्तकः सन्नन्नमयदेहस्य धारणमेव केवलं करोति। तथाच प्राणवाक्यम्-"अइ्मेवैतत्पच्चधात्मानं प्रविभज्यैतद्वाणमवष्टभ्य विधारयामि।" (प्रभ- उ.२. ३.) इति । एवमनयोर्विविक्तरूपत्वान्मनोमय आत्मा प्राणमयादान्तरः; विविकश्च प्रत्येतव्यः -तात्पर्यदीपिका ४.३.४०.

षतूं [ब्रहाआनन्द-वलली

तस्प यजुरेव शिरा। रतरित्यनियताक्षरपादविसाना मन्त्रविशेष:, तजा- मन्त्राणां मनो- तीयवचनो 'यजु:' शब्द: तस्य शिरस्त्वं प्राधान्यात्।प्रा- वृत्तित्वम् धान्यं च यागादौ, संनिपत्योपकारात, यजुषा हि हविदीयते स्वाहाकारािना। वाचनिकी वा शिरआदिकल्पना सर्वत्र। मनसो हि स्थोन- प्रयत्ननाद सवसर्अपदवाक्यविषया तत्संकल्पात्मिका तन्दाविता वृत्ति: श्रोत्र- करणद्वारा यजु: नकतवििथ यजुरित्युच्यते । एवमृक एवं साम च । एवं च यजु:शब्देन वाझ्यो यजुवेंद उच्यते, तस्य कथमान्तरं मनोमय प्रति शिरस्त्म ?- इत्या- शङ्गयाऽडह-मनसो हीति। यथपि. यजु-शब्दो बाघ्ये शब्दराशौ रूटः, तथाप्ि श्ुतेस्नतिश- दूं्नीयत्वास, तत्प्रामाण्याद्विशिष्टमनोव्यत्तियज:संकेतविषयभूता 'यजुरवेदमधीमद्दे' एतत्क्मका

(१) "चत्वारि वाक्परिमिता पदानि। तानि विदुर्बाह्मणा ये मनीषिणः । गुहा त्रीणि निहिता नेङ्गय- न्ति । तुरीयं वाचो मनुष्या वदन्ति" ॥ (तैं. ब्रा. २. ८. ८; ऋ. सं. म. १. सू. १६४. ऋ. ४५) इति वाच: पादचलुष्ट्यमाख्यातम्। परा, पंश्यन्ती, मध्यमा, वैखरी-इत्येवं चतुरवस्थाया वाचस्तुरीयः पादो वैखर्यात्मक :; स. मव शरीरिणां प्रेषणाव्येषणादिव्यवहार हेतु :- परश्रोत्रग्राह्यात्मकं वैखर्यात्मकमेव शब्दं मनुष्यादयोSमिक्दन्ति। स च वैखर्यात्मक शब्द: स्वत एवैकरूपोऽपि कण्ठताल्वाद्यभिव्यक्तिस्थानभेदा- रस्वरव्य्जनादिभेदेन नानात्वं भजते। "शब्दे प्रयत्ननिष्पत्तेः (जै.सू. १. ३.२५) इत्यत्र शबरस्वामि- भिरुक्तम्-'महता प्रयत्नेन शब्दमुच्चरन्ति,-वायुनभरुत्यितः,उरस विस्तीर्ण, कण्ठे विवर्तित, मूर्धान- माहत्य परावृत्त, वक्रे विचरन् विविधान् शब्दानभिव्यनक्ति। "तथाच शिक्षायाम्-'आत्मा बुद्धूया' समेत्यार्थान्मनो युङ्क्ते विवक्षया। मनः कायान्निमाइन्ति स प्रेरयति मारुतम्। सोदीर्णों मूर्ध्न्यभिहतो वक्त्र- मापद्य मार्तः । वर्णाजनयते' इत्यादि। आत्मा-अन्तःकरणं संस्कार रूपेण स्वगतानर्थान् बुद्धया स्ववृत्त्या समेत्य एकबुद्धिविषयान् कृत्वा तद्रोघनेच्छया युक्तं मनः करोति। तन्मनः कायामिं जाठराननिमभिहन्ति। सो- ड्भिमारुतं प्रेरयति। स मारुत ऊर्ध्वे प्रेरितो मूर्ध्न्यभिहतः परावृत्त्य वक्रं ताल्वादिस्थानं प्राप्य वर्णानभिव्यनंंक्ति। एवं च शब्दप्रयोगेच्छोत्पन्नयत्नाभिहृताभनिप्रेरितनाभिप्रदेशगतवायुर्वेगान्मूर्धानं गत्वा -प्रतिनिवृत्तो वक्रं प्राप्य यत्नविशेषसहाय: ताल्वादित्तत्स्थानेषु जिह्वाग्रादिस्पर्शपूर्वकसभिहतो वर्णविशेषानभिव्यनक्तीति त पते आभ्य- न्तरप्रयत्नाः। ततो यत्नविशेषैर्गलविवरविकासादीन् करोति। त एते बाह्यप्रयत्नाः। एतैश्च प्रयत्नैवर्णा यथावद- भिव्यज्यन्ते। " कुतूहलवृत्तौ। ननु शब्दात्मकानां यजुरादीनां कथं मनोमयावयवत्वम् ?- इत्याशङ्कां परिह- रति-मनस इत्यादिना। यद्यपि यजुरादिर्वेद: शब्दराशिरूंप एव प्रसिद्ध, न मानसज्ञानरूप:, तथापि यजुरादे: स्वरूपघटिका प्रमाणत्वघटिका वा वृत्तिर्मानस्येव तिष्ठति; तेन यजुरादिशन्दानां वृत्तिपरत्वाङ्गीका- रेण मनोमयस्यावयवत्वमुपपन्नमित्यर्थः । अयं भावः- न केवला वर्णा वेदन; किंतु स्थानप्रयत्नस्वराधनुसंधान- विशिष्ट :; तथाच यजुरादिस्वरूपं मनोवृत्तिघटितम् ; एवं प्रमाजनकत्वमपि न स्वरूपेणव वेदवाक्यानां, किंतु मानसवृत्तिरूपेणैवेति। अनेन मनोमयेन प्रमाणात्मकेनाविषयोप्यात्माSSवरणभङ्गद्वारा प्रकाश्यते। यद्यपि यजु रादा वाच:, तत्स्वरूपघटकं मनश्च-एतेषां प्रमाणभूतानां स्वान्तर्गतमानन्दरूपमात्मानं प्रवेदयितुं-प्रकाशयतुं न शक्ति:, तथाप्यधिकारी मनोमयस्य स्वरूपान्तर्गतमानन्दमन्तर्मुखेनावरणभञ्जकेन जानन्सन् संसारान्न बिभेति। (२ ) जै.म. ४. १.३ .-

३ तृतीयोऽनुवाक: ]

मनोवृत्तित्वे मन्त्राणां, वृत्तिरेवाऽSवर्त्यते, इति मनसो जप उपपद्यते-अन्य- थातषयत्वान्मन्त्रो नाऽऽवर्तयितुँ शक्यो धटादिवत्, इति मानसो जपो नोपपद्यते; मन्त्रावृत्तिश्च उद्ते बहुशः कर्मसु। अक्षरविषयस्मृत्यावृत्त्या मन्त्रावृत्ति: स्यादिति चेत्, न; मुख्यार्थासंभवात्। "त्रिः प्रथमामन्वाह त्निरतमाः" इति ऋगावृत्तिः श्रूयते। तत्र्चोऽविषयत्वे तद्वि- षयस्मृत्यावृत्त्या मन्त्रावृत्तौ च क्रियमाणायां "त्रिःप्रथमामन्वाह" इति ऋगा- वृत्तिरमुख्योऽर्थश्चोदितः परित्यक्त: स्यात्। तस्मान्मनोवृत्त्युपाधिपरिच्छिन्नं, मनोवृत्तिनिष्ठमात्मचैतन्यम्-अनादिनि- धनं, यजुःशब्दवाच्यम्, आत्मविज्ञानं-मन्त्रा इति। एवं च नित्यत्वोपपत्तिर्वे- चिदात्मत्वाद्वेदस्य दानाम्, अन्यथाविषयत्वे रूपादिवद्नित्यत्वं च स्यात्; नैत- नित्यत्वम् द्युक्तम्-"सर्वे वेदा यत्रैकं भवन्ति ... स मानसीन आत्मां" इति च श्रुतिर्नित्यात्मनैकत्वं त्रुवन्ती, ऋगादीनां नित्यत्वे, समख्सा स्यात्; "ऋचो अक्षरे परमे व्योमन्यस्मिन्देवा अधि विश्वे निषेदुः" इति च मन्त्रवर्णः। वर्णा यजुर्वेदतयाऽध्येतव्या इत्येवं संकल्परूपा ग्रात्येत्यर्थः । श्रुत्यनुग्राहिकां युक्तिमप्याह- एवं चेति। अन्यथेति। शब्दानां घटादिवद्धाह्यद्रव्यत्वे, मनोविषयत्वासंभवात, मनसो बाधेडयेंऽस्वातन्त्र्याव, मानसो जपो न स्यादित्यर्थः । इतश्र मनोवृत्तित्वं मन्त्राणां वाच्यमि- त्याह-मन्त्रावृत्तिश्चेति। शब्दानां घटादिवद्वाह्यद्रव्यत्वे, मन्त्राणां घटादिवदावत्तिरनोपप- यते, क्रियैव व्वावत्यते। आवत्तिसिद्धयनुपपच्या कियात्वं वाच्यमित्युक्त, तत्रान्यथाऽप्युपपत्तिमाशङ्कगते-अक्षरव- षयेति। मन्त्रेभ्यः स्मृतेरन्यत्वादन्याSSत्तिगौंणी प्रसज्यते, अतो नान्यथाऽप्युपपत्तिरित्युक्त- मू। एतत्स्फुटयति-त्रिः प्रथमामित्यादिना । सामिेन्यः समिधो यदाऽध्वर्युणा हूयन्ते, तदा "प्रे वो वाजा अभियवः" इत्यष्ादशर्च सुक्तं होता शंसति, तासां चर्चां मध्ये प्रथमामृचं सुक्तस्यान्त्यां चर्च होता त्रिरनुब्रयादित्याटत्तिः श्रूयत इत्यर्थः । मन्त्राणां मनोवृत्तित्वमुक्त्वा-मनोवत्तीनां सदा चिद्याप्तत्वेनैव सिद्धेः-चिदात्मतामाइ-

(१) तै. सं. २.५.७. १; शत. ब्रा. १. ३. २. ६; ऐ. ब्रा. १. ३. २,५. इत्यादौ । (२) तें. आ.३.११.१. (३) ऋ सं. १.१६४. ३९; अ. सं. ९. १०. १८; गो. ब्ा. १. १. २२; तै. न्ा. ३. १०. ९.४; तै. आ. २. ११. १; शे. उ. ४. ८; नृ. उ. उ. ४. २. (४) सामिधेन्य ऋचो यद्यपि मूले (तै. ब्रा. ३. ५. २. १-१२.) द्वादश पठिता, तथाप्यन्तयोः पुरुषमेदेन विकल्पितत्वादेकादशैद। सम्यगिध्यत ज्वाल्यतेSगनिर्यामिर्क्भिस्ताः सामिधेन्यः । तभा चोक्तम्-"ऋक्सामिधेनी धाय्या च.या स्याद-

तैत्तिरीयोपनिषत् [ब्रह्म-आनन्द-वह्ली

तदप्येष क्षौको भवति। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरायोपनिषदि ब्रह्म-आनन्द -- वल्ल्या तृतीयोऽनुवाक: ॥ ३॥

आदेशोSत्र ब्राह्मणम्, आदेश्वव्यविशेषानादिशतीति। अथर्वणाSङ्गिरसा च दष्ा मन्त्रा ब्राह्मणं च शान्तिकपौष्टिकादिप्रतिष्ठा हेतुकर्मप्रधानत्वात्पुच्छ प्रतिष्ठा। तद्प्येष श्रोको भवति मनोमयात्मप्रकाशकः पूर्ववत्।

कृतौ तैत्तिरीयोपनिषदि ब्रह्म -- आनन्द-वल्लीभाष्ये तृतीयोऽवाकः॥ ३॥

तस्मादिति। मन्त्राणां मनोवत्तित्वेनाSSवत्तिर्घटत इत्युक्तम, परम्परया चिदात्मत्वेन नित्य- त्वमपि घटत इत्याइ-एवं चेति-चैतन्यरूपत्वे सति। अन्यथेति-स्वप्रकाशिदात्म- त्वानङ्गीकारे रूपादिवद्विषयत्वादनित्यत्वमपि प्रसज्येत। कालिदासादिवाक्यानामप्येतेन न्यायेन नित्यत्वापातायुक्त्याभासमेतत्। अस्त्वनित्यत्वमिति न वाच्यमित्याद्-नैतद्युक्त- मिति। "वाचा विरूपनित्यया" इति अत्या नित्यत्वस्याऽवेदितत्वा, वेदानित्यत्वं युकं न भवतीत्यर्थः । वेदानां जडत्वे स्वप्रकाशेनाऽऽत्मनैकत्वं न संभवति, जडाजडयोर्विरोधाल, अतो मनोवृत्तिव्यापकचिदात्मत्वं सचितमित्यर्थः । साक्षितया मनसि भवो 'मानसीनः' 'अक्षरे परमे' व्योमकल्पे ब्रह्मणि 'ऋचः' विधिनिषेरूपा 'निषेदु :- तादात्म्येन व्यवस्थिताः- इति च मन्त्रवर्ण एकत्वं दर्शयतीत्यर्थः । 'आदेष्ठव्यविशेषान्कर्तव्यविशेषान्-इदमेवं कर्तव्यम्-इत्युपदिशतीत्यर्थः। इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजका चार्यश्रीमच्छुद्धानन्दपूज्यपादशिष्यानन्दज्ञानविरचिते तैत्तिरीयोपनिष- चछांकर भाष्यटिप्पणे ब्रह्म-आनन्द-वल्लयां तृतीयोऽनुवाकः।।३।

झ्निसमिन्धने" (अम. को. ब्र. व. श्लो. २२.) इति। सवनीयस्य पशोः प्रोक्षणादूर्ध्वमध्वर्युणा प्रेषितो होता सामिथेनीरनुब्रयात। तासामेकादशानां मव्ये 'त्रिः प्रथमामन्वाह त्रिरुत्तमाम्' इति वचनानुसारेणावृत्तौ सत्यां पन्वदश संपद्यन्ते। सप्तदशसंख्यायाः पूरणीयत्वे तु "पृथुपाजा अमर्त्यः" (ऋ. सं. मं. ३ सृ. २७ ऋ. ५). इत्याद्यपरर्गद्यस्य तासु प्रक्षेपोऽपि विधीयते। एवमेकविशतिते संपादनाये षण्णामप्यृचां प्रक्षेपो विहित: । ताः प्रक्षेपणीयर्च एव धाय्या ठच्यन्ते (ऐ. ब्रा. ३. २.७.) तुल्य-तै. सं. २.५.७; जै. सू. ९. १. ३३. (१) तै. सं. २.६. ११. २ .; ऋ. सं. नं. ८. ७५. ६ .; मै. सं. ४. ११. ६.

अथ चतुर्थोऽनुचाक: मनोमये क्रोकः यतो वाचो निवर्तन्ते। अंगांप्य मनसा सह। आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्। न विभेति कदां- चनेति। तस्यैष एव शरीर आत्मा। यः पूर्वस्य। विज्ञानमयकोश: तस्माद्वा एतस्मान्मनोमयात्। अन्योऽन्तर आत्मा विज्ञानमयः । तेनैष पूर्णः । यतो वाचो निवर्तन्ते। अप्राप्य मनसा सहेत्यादि। तस्य पूर्वस्य प्राणमयस्यैष एवाऽडत्मा शारीर :- शरीरे प्राणमये भवः 'शारीरः'। क: ? य एष मनोमेयः ॥ तस्माद्वा एतस्मादिति पूर्ववत्। अन्योऽन्तर आत्मा विज्ञानमयो मनोम- यस्याभ्यन्तरो 'विज्ञानमयः'। मनोमयो वेदात्मोक्त वेदार्थविषया बुद्धिर्निश्च- वाङ्मनसयोवांड्मनसगोचरत्वं नोपपदते, स्वात्मनि वत्तिविरोधात, अतो वाङ्मनोवि- शिष्टान्मनोमयाह्ाचो मनसा सह निवर्तन्त इत्यर्थः। तस्य च मनोमयस्य 'ब्रह्मणः उपासनफ- लभूतमाधिदैविकमानन्दं विद्वान्न विभेति गर्भवासादिदुःखादित्यर्थः । वेदार्थेति। तर्था ऽध्यवसायलक्षणं लौकिकमपि विज्ञानं ग्राह्यमित्यर्थः। (१) अस्य श्रोकस्य मुख्यार्थोडये ९ अनुवाके भाष्ये द्रष्टव्यः। कोशप्रकरणविरोधात् परब्रह्मपरिग्रहोऽत नोपपद्यते। ब्रह्मैंव वाड्मनसयोरविषयः, व्यतिरिक्तत सर्वै ययोर्विषयत्वेनैव वतते, ते वाङ्मनसे मनोमयकोशे निर्दिश्येते। न हि मनसः साक्षिवेद्यत्वेनानपेक्षस्य वागादिविषयत्वं, वृत्तिविरोधाच्च न स्वविषयत्वं, सूत्रस्य महत्वात् तदात्मके मनि ब्रह्मशब्दश्रोपपद्यते; तस्य ब्रह्मणो मनोमयस्याSSनन्दमुपासनाफलं विद्वान्, उपा- सनातो ब्रह्मानन्दं च प्राप्य हिरण्यगर्भावस्थायां कदाचिदपि न बिभेतीति मन्त्राक्षराण्यपि कोशपक्षे निर्वहन्ति। (२) वृत्तिसंघं प्राणमयं ध्यात्वा देहात्मवासनाम्। संत्यज्याथ प्राणमये त्यजेदेहवदात्मताम्॥५७॥ प्राणो नात्मा जडत्वेन चेतनस्यात्मतोचिता। मनस्तु चेतनत्वेन सर्वस्य प्रतिभासनात्।५८॥ चक्षुराद्यक्षसापेक्षं मनो बाह्यार्थभासकम्। निरपेक्षेण मनसा सुखाद्यान्तरभासनम्॥५॥ आत्मत्वं मनसो बुद्धा त्यक्कुं प्राणात्मवासनाम्। उपासीत मनस्तच्व वृत्त्याख्यावयवैरयुतम्॥६० ॥ यजुराद्याश्चतुवेदा आदेशस्तद्तो विधिः । तद्द्ासके मनोवृत्तिपचके पक्षिकल्पना ।६१ ॥ अवाङ्मनसगम्यस्य ब्रह्मणोऽप्यवबोधने। शक्तं भवेन्मनस्तच्च मनो ब्रह्मोति कल्पना ।६२।। न ब्रह्मणि मनोजन्यस्फूर्तिस्तस्मादगम्यता। मनस्यंन्तर्मुखे नश्येदविद्या तेन शक्तिता ॥६३॥

(३) ° त्यर्थ: । त°। इति पाठः । (४) था व्यव० इति पाठ:।

तैत्तिरीयोपनिषत् [ब्रह्म-आनन्द-वल्ली

तस्योपास्य- स वा एष पुरुषविध एव I तस्य पुरुषविधताम्। स्वरूपम् अन्क्य पुरुषविधः । तस्य श्रद्धैव शिरः। ऋतं दक्षिणः पक्षः । सत्यमुरचरः पक्षः । योग आत्मा। मझ: पुच्छे प्रतिष्ठा। तद्प्येष श्रोंको भवति। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि ब्रह्म-आनन्द-वल्ल्यां

यात्मिका विज्ञानं, तञ्चाध्यवंसायलक्षणमन्तःकरणस्य धर्मः, तन्मयः-निश्चय- विज्ञानै: प्रमाणस्वरूपैनिवर्तित आत्मा-विज्ञानमंयः। प्रमाणविज्ञानपूर्वको हि य- झादिस्तायते। यज्ञादिहेतुत्वं च वक्ष्यति श्रोकेन। (१) इदमित्थमेवेति विषयपरिच्छेद: (२) मनोवृत्तीनां मध्ये विशिष्टं 'अहं कतों' इत्येवंरूपं वृत्तज्ञान यस्य कर्तृत्वधर्मोपेतस्य वस्तुनो ग्राहकं भवति, तदस्तु विज्ञानम्; तस्य विकारो विज्ञानमयः । रजोमिश्रसत्व- गुणकार्ये हि विज्ञानमहंप्रत्ययविषयाभिमन्तृरूपेण विक्रियते। तमेतमभिमन्तारं सर्वे जना अहंप्रत्ययेन विषयं कुर्वन्ति। द्विविधो मनसः प्रत्ययः-इदंप्रत्ययः, अहंप्रत्ययश्चेति। तत्रेदप्रत्ययो बहिमुखतया प्रमातुरन्यपदार्थ प्रमेयं विषयीकरोति। अहंप्रत्ययस्त्वन्तर्मुखः प्रमातरमेव विषयीकरोति। योऽयमहंप्रत्ययविषयोऽभिमन्ता सर्वेषु प्रमाणव्यवहारेषु प्रमाता, सोऽयमत्र विज्ञानमयः। नन्वात्मैव व्यवहारस्य कर्ता भवति; न त्वसौ. विज्ञानमया- ख्यश्चतुर्थः कोर । अत एव भगवान् बादरायण: "कर्ता शास्त्रार्थवत्त्वात्" (न. सू. २.३.३३.) इति सृत्रया- मास। नायं दोष :- आत्मकतृत्व स्यौपाधिकत्वात। एतच्च "यथा च तक्षोभयथा" (ब्र. सू. २.३.४०.) इत्येवं सूत्रितम्। तहिं पूर्वोक्तवाह्येन्द्रियान्तःकरणसमूहरूपमनोमयस्य संयोगेनैवात्मनः कर्तृत्वसिद्धौ किमनेन विज्ञान- मयेन ? इति चेन्मैवम्। यदि ब्राह्मणादौ प्रासादगोचरज्ञान क्रियाशक्त्योरभावात्तक्षाऽपेक्ष्यते, तह्यत्रापि सर्वव्य- वहारगोचर ज्ञानक्रिया शक्तियुक्तो विज्ञानमयोऽपेक्ष्यते। न चासङ्गस्यात्मन आरोपमन्तरेण शक्तिद्यं संभवति। आरोपश्च क्वचिन्मुख्यस्यैवाधारान्तरे दृश्यते-बिलगते हि सपें मुख्यं सर्पत्वं रज्जावारोप्यमाणं दृष्टम्; तस्मा- दत्रापि विज्ञानमये मुख्यं शक्ति्द्वयं चिदात्मन्यारोप्यताम्। सोऽयं कर्तृत्वशक्तियुक्तो विज्ञानमयः करणशक्तियु- क्तान्मनोमयादभ्यन्तरः। नन्वेकस्यैवान्तःकरणस्य तत्त्वस्य मनोबुद्धयहंकारचित्ताख्याश्चत्वारो वृत्तिभेदाः। एते च वृत्तिविशेषाःक्षणिकाः कालमेदेनैवोत्पद्यन्ते "युगपज्ज्ञानानुत्पत्तिर्मनसो लिङ्गम्"(गौ.सू.१.१.१६) इतिन्याया्।

न्तर्वदिर्भावो न युक्त इति चेत, न; करणरूपेण कर्तृरूपेण च तयोस्तत्त्वभेदाङ्गीकारात्। पूर्वोक्ता मनोबुद्धया- दयश्चत्वारोऽपि करणस्यैव व्यापारविशेषाः । कर्तृरूपं तु करणात् पृथगेव तत्त्वम्। तच्च बुद्धिशब्देन, विज्ञा- नशब्देन, अर्हशब्देन च तत्र तत्र व्यवहियते। अयमेद कर्ता भोक्ता नैयायिकादिमतसिद्धो जीवात्मा। सांख्या- श्रैवमादु :- अंतःकरणं त्रिविधमिति। तत्रेन्द्रियाणामेकादशसंख्यापूरकं मनोनामकमेकम् । अहंकारतत्वं दवि- तीयम्। महत्तत्वं तृतीयम्। तेष्वहंकारमेवं लक्षयन्ति-अभिमानोSहंकार इति। स एष चितिच्छायोपेतो- Sहंकारोडत्र विज्ञानमयः।

अथ पञ्चमोऽनुवाक: विज्ञानमये क्षोकः विज्ञाने यज तनुवे। कर्माणि तनुवेऽपि च। विज्ञानें देवा: सवैं। ब्रह्म ज्येष्टमुपासिते। वि. ज्ञानं ब्रह्म चेद्वेदं। तस्पाचे प्रमाद्यंति। शैरीरे पार्ष्मनो हित्वा। सर्वान्कामान्त्सम रव इति । निश्चयविज्ञानवतो हि कर्तव्येष्वर्थेषु पूर्व श्रंद्धोत्पंद्यते, सा सर्वकर्तव्यान, प्राथम्याच्छिर इव शिरः। 'ऋतसत्ये ' यथाव्याख्याते एव। योगो युक्ति: समाधानम्, आत्मेवाSऽत्मा। आत्मवतो दि युक्तस्य समाधानवतोऽङ्गानीव श्र- द्धादानि यथार्थप्रतिपत्तिक्षमाणि भवन्ति, तसमात्समाधानं योग आत्मा विज्ञान- मयस्य। सहः पुच्छं प्रतिष्ठा। 'महः' इति महत्तत्वं प्रथमजम्, "महद्यक्षं प्रथ- मजं वेर्द" इति श्रुत्यन्तरात्, 'पुच्छं' प्रतिष्ठा कारणत्वांत्-कारणं हि कार्याणां प्रतिष्ठा, यथा वृक्षवीरुधां पृथिवी। सवविज्ञानानां च महत्तत्त्वं कारणम्। तेन तद्विज्ञानमयस्याSऽतमनः प्रतिष्ठा। तद्प्येष श्रोको भवति पूर्ववत्। यथाSन्नमयादीनां ब्राह्मणोक्त्तानां प्रकाशका: श्ोका:, एवं विज्ञानमयस्यापि। इति श्रीमत्परमहंसपरित्राजकाचार्यगोविन्दभगव त्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिषदि ब्रन्न-आनन्द-वल्लीभाष्ये चतुर्थोऽतुवाकः ॥४ ॥ विज्ञानं यजञं तनुते। विज्ञानवान् हि यज्ञं तनोति श्रद्धादिपूर्वक. । अतो विज्ञानस्य कर्तृत्वं-'तनुते' इति; कर्माणि च तनुते। यस्माद्विज्ञानकर्तृकं

निषच्छांकरभाष्यटिप्पण ब्रह्म-आनन्द-वल्ल्यां चतुर्थोऽनुवाकः॥४॥

(१) गुरुशास्त्राभ्यामभिहिते तत्त्वे, तदवबोधोपाययोश्च परमो विश्वासः। यद्यपि श्रद्धादयो वृत्तिरूपत्वान्म- नोमयस्य कार्या:, तथापि विज्ञानमयस्य कर्तृत्वेन करणतद्वत्तिस्वामित्वान्मनोवृत्तय एतदीया अपि भवन्तीत्य- भिप्रेत्य विज्ञानमयस्य श्रद्धा शिर इत्युच्यते। (२) उपपद्यते-पाठः।(३) पृ. ८(४) अध्यात्मशास्त्र- निश्चयः समाधानरूप, दक्षिणोत्तरपक्षाभ्यां चित्तशुद्धिद्वारोपकार्यतवेन मध्यभाग। (५) हिरण्यगर्भाख्यं- सूत्रम्-1:(६) बृ. उ.५.४. १. यक्षम् = पूज्यम्। (७) न्यायवैशषिकादिशास्राणि मिथ्यात्मन्येव कर्तृत्वा- दियुक्त उपक्षीणानि। सांख्यशास्त्रं यद्यपि चिदात्मनि मुख्ये प्रवृत्तं, तथापि तावत्येव पर्यवसितम्। वेदान्तास्तु तस्य मुख्यात्मन ईश्वरत्वमशेषजगद्रूपत्वं च प्रतिपादयन्तीति विशेष: । * अत्र शकाराकारस्य सानुदात्त पाठोडपि वैदिकेपु प्रसिद्धः।

तैत्तिरीयोपनिषत् LJ

तस्यैष एव शारीर आत्मा। र्यः पूर्वस्य॥ सर्व, तस्माद्युक्तं विज्ञानमय आत्मा ब्रह्मेति'। किंच, विज्ञानं ब्रह्म सर्वे देवा इन्द्रा- दयो ज्येष्टं-प्रथमजत्वात्, सर्ववृत्तीनां वा तत्पूर्वकत्वात्, प्रथमजं विज्ञानं ब्रह्मो- पासते ध्यायन्ति-तस्मिन्विंज्ञानमये ब्रह्मण्यभिमानं कृत्वोपासत इत्यर्थः । त- स्मात्ते महतो ब्रह्मण उपासनाज्ज्ञानश्वर्यवन्तो भवन्ति। तञ्ञ विज्ञानं ब्रह्म चे- विज्ञानमयोपासनस्य द्यदि वेद विजानाति, न केवलं वेदैव, तस्माद्रह्मणश्चेन्न प्रमा- द्विविधं फलम् द्यति-बाह्लेष्वेवानात्मस्वात्मा भावितः, तस्मात्प्राप्तं विज्ञानमये ब्रह्मण्यात्मभावनायाः प्रमदनं, तन्निवृत्त्यर्थमुच्यते 'तस्माच्चेन्न प्रमाद्यति' इति -अन्नमयादिष्वात्मभावं हित्वा, केवले विज्ञानमये ब्रह्मण्यात्मत्वं भावयन्नास्ते चेदित्यर्थ। ततः किं स्यादिति? उच्यते-शरीरे पाप्मनो हित्वा; शरीराभिमाननिमित्ता हि सर्वे पाप्मानः, तेषां च विज्ञानमये ब्रह्मण्या- (१) पापक्षयः

त्मामिमानात्, निमित्तापाये हानमुपपद्यते, छत्रापाय इव च्छायायाः ।तस्माच्छ- रौरारि माननिमित्तान्सर्वान् पाप्मनः शरीरप्रभवाण्शरीर एव हिंत्वा, विज्ञानमय- (२) सर्वकामावाप्तिः ब्रह्मस्वरूपापन्नस्तत्स्थान्सर्वान्कामान्विज्ञानमयेनैवाSSतमना समश्नुते सम्यग्भुङ्क इत्यर्थः । तस्य पूर्वस्य मनोमयस्याऽतमैष एव शरीरे मनोमये भवः शारीर:। क :? य एष विज्ञानमयः॥

प्रथमजत्वादिति । हिरण्यगर्भाभेदेनेत्यर्थ: ।

(१) प्रवृत्तीनां-पाठः । (२) सगुणब्रह्मविदो देहपातात्प्रागेव पुण्यपापत्यागः ब्र. सू. ३ ३.२७ इत्यम चिन्तितः । (३) प्राणात्मवासनानाशे मनसोऽप्यात्मतां त्यजेत्। कर्तुरात्मत्वसुचितं मनोऽन्तःकरणं खलु ॥६४ ॥ अहंकर्तेत्यदोऽज्ञानं विशिष्टं यस्य भासकम्। तत्कर्तृरूपं विज्ञानमात्मत्वेनावगम्यताम्॥ ६५॥ अहंक्रियत इत्येषोऽहंकाराख्य स विग्रहे। आनखाग्रमभिव्याप्य स्थितो जागरणे स्फुटः ॥ ६६ ॥ तेन चेतनवद्देहो भाति सुप्ौ तु तल्यात्। भवेत्काष्ठसमो देहस्तेनाइंकार आत्मता ॥६७ ।। मदीयं मन ड्त्युक्तेरात्मन: करणं मनः । इत्यात्मानं विविच्याथ तमुपासीत पक्षिवत् ॥ ६८ ।। श्रद्धाद्याः पच्च तत्रस्थाः कल्प्या मूर्द्धादिरूपतः। श्रद्धास्तिक्यमृतं बुद्धौ यथा वस्त्वनुचिन्तनम्॥९॥ यथार्थभाषणं सत्यं योग एकाग्रता धियः । महस्तु योगजं ज्ञानं चिन्त्या: श्रद्धादंयोडखिलाः ।। ७० ।। -लौकिके वैदिके कर्तृविज्ञानं ब्रह्म वेत्ति चेन्। त्यजेदामरणं नोचेद्रह्ांलोके सुखं ब्रजेत् ॥ ७१ ॥ -तैत्तिरीयकविद्याप्रकाश:

५.पश्चमाऽनुवाक:] आनन्दमयकोशः

आनन्दमयकोश- तस्माद्वा एतस्माद्विज्ानमयात्। अन्योऽन्तर आ- त्माऽडनन्दमय: । तेनैष पूर्णः। तस्योपास्यस्वरूपम् स वा एष पुरुषविंध एव। तस्य पुरुषविधताम्। अन्वय पुरुषविधः । तस्य पिर्यमेव शिरः। तस्माद्वा एतस्मादित्युक्तार्थम्। 'आनन्दमयः ' इति कार्यात्मप्रती त :- (१) अधिकारात्,(२)मयट्शब्दाञ्च-अन्नादिमया हि कार्यात्मानो भौतिका इहा- धिकृता:, तद्धिकारपतितश्चायं 'आनन्दमयः;' मयटूचात्र विकारार्थे दृष्टः, यथा 'अन्नमयः' इत्यत्र; तस्मात्कार्यात्मा 'आनन्दमयः' प्रत्येतव्यः (३) संक्रम- णाच्च-'आनन्द्मयमात्मानमुपसंक्रामति' इति वक्ष्यति, कार्यात्मनां च संक्रम- णमन्नोत्मनां दृष्टम्, संक्रमणकर्मत्वेन च 'आनन्दमय' आत्मा श्रयते, यथा 'अ- न्नमयमात्मानमुपसंक्रामति' इति; न चाऽSत्मन एवोपसंक्रमणम्, अधिकारवि- रोघात्; असंभवाञ्च-न ह्यात्मनैवाSSत्मन उपसंक्रमणं संभवति, स्वात्मनि भेदाभावात्, आत्मभूतं च ब्रह्म संक्रमितु: (४) शिरआदिकल्पनानुपपत्तेश्च- न हि यथोक्तलक्षण आकाशादिकारणेSकार्यपतिते शिरआद्यवयवरूपकल्पनो- पपद्यते, 'अदृश्येSनात्म्येSनिरुक्तेSनिलयंने,' 'अस्थूलमनणु', 'नेति नेत्यात्मा' इत्या- दिविशेषापोहश्षुतिभ्यश्च; (५) मन्त्रोदाहरणातुपपत्तेश्च-न हि, प्रियशिरआद्य- वयवविशिष्टे प्रत्यक्षतोऽनुभूयमान आनन्दमय आत्मनि ब्रह्मणि 'नास्ति ब्रह्म' इत्याशङ्काभावात्, "असन्नेव स भवति। असद्गह्मेति वेद चेत्"इति मन्त्रोदाह- 'आनन्दमयः परमात्मा' इति वृत्तिकारैरुक्तं, तत्निषेधेन व्याचषे-कार्यात्मप्रतीति- रित्यादिना। 'संक्रामति' इत्येतदृतिक्रामतीत्यभिप्रायेण व्याख्यातम; प्राप्त्यभिप्रायं क- स्मान्न व्याख्यायत इत्यत आह-न चाऽत्मन एवेति। अन्नमयादीनामतिकमणायतया 'प्रकृतत्वाध, एकस्य कर्तृत्वकर्मत्वासंभवाच, प्राप्तिः संक्रमणं न भवतीत्यर्थः। आनन्दमयस्य

(१) 'आनन्दमयो ब्रह्म' इति न युज्यते-(१) अन्नमयादिगतविकारार्थमयट प्रायपठितेन मयटा तस्य विका- रत्वावगमात्; (२ ) शिर:पक्षाद्यवयवयोगात् ; (.३) पुच्छतवेन निर्दिष्टाट्रह्मणस्तस्य व्यतिरेकप्रतीते :; (४) अन्नमयादिपर्यायेषु प्रधानानां तत्तत्पर्यायगतक्रोकविषयत्वदर्शनेन स्वप्यारयगतक्रोकाविषयस्य तस्याप्राधान्यात; (५) " तस्यैष एव शारीर आत्मा यः पूर्वस्य" इति अन्नमयादीनामिव तस्याप्यात्मान्तरश्रवणात्; (६) "अन्नमयप्राणमयमनोमयविज्ञानमयानन्दमया मे शुध्यन्ताम्" इति शोध्यत्वश्रवणाच्च । इति न्यायरक्षा- मणौ आनन्दमयाधिकरणे। (२) तै. उ.२.८. उप-संक्रमणं = बाधः । (३) अनात्मनां-पाठः। (४) तै. उ. २.७ (५) व. उ.२८.८. (६) बृ. उ. ३. ९.२६ चतुःकृतः (७) तै. उ. २. ६.

तैततिरीयोपनिष: [ब्रह्म-आनन्द-वहली

रणमुपपद्यते; 'ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा' इत्यपि चातुपपत्रं पृथगब्रह्मणः प्रतिष्ठात्वेन ग्रहणम् :- तस्मात्कार्यपतित एवाSSनन्दमयः, नं पर एवाऽडत्मा। 'आनन्द' इति विद्याकर्मणो फलम्, तद्विकार आनन्दमयः। स च विज्ञा नमयादान्तर:, यज्ञादिहतोर्विज्ञानमयादस्यान्तरत्वश्रुतेः। ज्ञानकर्मणोहिं फलं भो- क्त्र्थत्वादान्तरतम स्यात्। आन्तरतमश्चाSSनन्दमय आत्मा पूर्वेभ्यः । विद्या- रमालतालंभवे हेत्वन्तराण्याइ-शिरआदीत्यादिना। आनन्दमयस्य परमात्मत्वविव- थायां, मन्त्रे तस्यैवासखानङ्का वक्तव्या; तदसंभवाच नाऽनन्दमयः परमात्मतया प्रतिपावत इत्याह- बोदह तुपा त्तेश्चेति। 'न हि ...... मन्त्रोदाहरणसुपपदयते इति संबन्धः। विशिष्टस्य विशेषणकार्यत्वास, 'सुख्यहम' इत्पुपलभ्यमानो भोक्ताऽनन्दसरय इत्युक्तम। कृथं तत्य विज्ानमयादान्तरत्वम्? इत्यत आह-स चेति। कर्त्रपेक्षया भोकृत्वस्योत्तर- भावित्वं प्रसिद्धमेव्र: श्रुत्योक्तमित्यर्थः । एतत्स्क्वव्यति-ज्ञानकर्मणोर्हीति। शरीरादिभ्य आनन्दसाधनेभ्यः सकाशात्साध्येनाऽऽनन्देन विशिषोऽन्तरतमः प्रसिध्यतीत्यर्थः। किंच, प्रियं (१) सुखादि ज्ञानकर्मफलम्, तदात्मकं यदन्तःकरणं, तदुपाधि यत्प्रत्यगात्मनो विज्ञानं-चैतन्याभासः, सोऽन 'आनन्दमय' शब्देनोच्यते। प्रत्यगात्मनः शुद्धस्वभावस्यापि बुद्धौ प्रियादिपरिणामोदये सति तदुपर- कतया चैतन्याभासो जायते, तदा तदुपाधित्वादविद्ययाSSतमा भोका स्यांद। (२) यथा प्राणमयेन व्याप्ते देहे कृस्तनेऽपि प्राणकार्ये चलनमुपलभ्यते; यथा च मनोमयेन व्याप्ते प्राणविशिष्टे देहे सर्वस्मिन्रपि मनःकार्यभूता चेतनत्वलक्षणा ज्ञानशक्तिरुपलभ्यते; यथा च विज्ञानमयेन व्याप्ते मनःप्राणोभयंविशिष्टे देहे कृत्सेSप्यहं कर्तेति कर्तृत्वमुपलभ्यते; एवमानन्दमयेन व्याप्ते विज्ञानमन:प्राणविशिष्ट देहे हस्तपादा- दिषु सुखविशेषा उपलभ्यन्ते । तदेतदानन्दमयपूर्णत्वम् । सुखवद्दःखमपि हस्तादिषूपलभ्यत इति चेदु फ्लभ्यतां नाम। दुःखात्मकवृत्तिहेतुना मनोमयेन देहस्य पूर्णतया तदुपपत्तेः । दुःखस्य मनोमयधर्मत्वं, सुख- स्यानन्दमयधर्मत्वम्। आनन्दो दुःखाभावो न भवति, तदनिरूप्यत्वात। यद्दुःखेन न निरूप्यते, तद्दुःखाभावो न भवति, यथा घटः। अभावत्वे तु प्रतियोगिनिरूप्यत्वेन दुःखस्मृतिपुर-सरमेव प्रतीयेत । यद्ा, आनन्दोऽयं भावरूप: प्रतियोग्यनिरूप्यत्वात्, वटवत्। यदा, आनन्दोडयं भावरूप, सातिशयत्वात्, दुःखवत्। स चा- नन्द: कर्तृत्वभोक्तृत्वोपेतस्यात्मनो मनःसंयोगजन्यः क्षणिको गुण इति वैशेषिकाणां मतम् । बुद्धिसुखदु:खच्छा- दीनां नवानां तैरात्मविशेषगुणत्वाङ्गीकारात्। सांख्यास्तु मन्यन्ते-आत्मनोऽसङ्गत्वादिच्छाद्याः प्रकृतिगतगु- णत्रयपरिणामा·। तत्र सुखं सत्त्वगुणपरिणामः । प्रवृत्ती रजोगुणपरिणामः । प्रमादस्तमोगुणपरिणामः-इति; तथाच भगवताप्युक्तम-'सत्त्वं सुखे संजयति रजः कर्मणि भारत। ज्ञानमावृत्य तु तमः प्रमादे संजयत्युत॥" (भ.गी. १४.९.); न्यायैकदेशिनस्त्वेवमाङु :- यदविषयसुखमस्ति, तद्दःखानुषङ्गाद्द:खमेव। त एते वैशिषि- कादिपक्षा पुरुषबुद्धि भिरुत्प्रेक्षिताः। श्रतिरत्वात्मस्वरूपभूतस्य नित्यानन्दस्य स्वतन्त्रद्रव्यस्य लेशो विषयानन्द इत्याचष्टे -- "एषोऽस्य परम आनन्दः । एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति " (बृ. उ. ४. ३.३२.) इति। यद्यपि प्रियमोदप्रमोदा मनसः करणरूपस्य वृत्तिविशेषतया कर्तृरूपाद्दिज्ञानमयांद्वहिर्भूताः, तथाप्या- न्तरस्यावच्छिन्नजीवानन्दस्य, अनवच्छिनवलानन्दस्य वां प्रतिबिम्बं धारयन्तीत्यान्तरत्वमभिप्रेत्य विज्ञानमया- दभ्यन्तर आत्माSनन्दमय इत्युक्तम्।

मोदो दक्षिण: पक्षा। प्रमोद उत्र: वक्ष:। आनन्द आत्मा। ब्रह्म पुच्छे पतिष्ठा । तदप्येष क्षौको भवा। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि ब्रह्म-आनंन्द -- वल्ल्यां पश्चमोऽतुवाक:।।५॥ कर्मणो: प्रियादयर्थत्वाञ्च। प्रियादिप्रयुंक्ते हि विद्याकर्मणी। तस्मात्प्रियादीनां

निरवृत्तो ह्यात्मा आनन्द्मयो विज्ञानमयाश्रितः स्वप्त उपलभ्यते। तस्यां ऽ.Sनन्दुमंयस्याSSत्मन इष्ट्पुत्रादिदशनजं प्रिय शिर इव शिर, प्रांधा- न्यात्। मोद इति प्रियलाभनिमित्तो हर्षः । स एवं चं प्रकृष्टो हर्षः प्रमोद: । आर्नन्द इति सुखसामान्यम्, आत्मा प्रियादीनां सुखावयवानां-तेष्वनुस्यू- तत्वात्: 'आनन्दः' इति परं ब्रह्म । तद्धि शुभकमणा प्रत्युपस्थाप्यमाने पुत्रमि- त्रांदिविषयविशेषोपाधावन्तःकरणवृत्तिविशेषे तमसाSप्रच्छाद्यमाने प्रसन्ने- जभिव्यज्यते। तद्विषयसुखमिति प्रसिद्धं लोके। तदृत्तिविशेषप्रत्युपस्थाप- कस्य कर्मणोऽनवस्थितत्वात्सुखस्य क्षणिकत्वम्। तैद्यदाऽन्तःकरणं तपसा त- मोघेन, विद्यया, ब्रह्मचर्येण, श्रद्धया च निर्मलत्वमापद्यते यावद्यावत्, तावत्ता- वद्विविक्ते प्रसन्नेऽन्तःकरण आनन्दविशेष उत्कृष्यते, विपुलीभवति 1 वक्ष्यति च-"रसो वै सः। रस हयेवायं लब्ध्वाSSनन्दी भवति। ... एष ह्ेवाऽडन- च तत्साधनं चोदिश्य कर्ता विज्ञानकर्मणी अनतिष्ठति, तत उद्देश्यत्वादस्याऽडन्तर्य सिद्ध- मित्याह-विद्याकर्मणोरिति। प्रियादिविशिष्टस्य स्वपे साक्षिणोपलभ्यत्वाच न सुख्यात्म- त्वमित्याह-प्रियादिवांसनेति। यदुकं ज्ञानकर्मणो: फलभूत आनन्दमय इति, तस्य साध्यत्वमौपाधिक स्वमतानुसारेणा- SSE-आनन्द इति परममिति। कथं तर्हि विषयसुखस्य क्षणिकत्वं, सातिशयत्वंच? व्यअकवत्तिनिबन्धनमित्याह-तद्टत्तिविशेषति। ब्रह्मण आनन्दस्वभावत्व एवं किं प्रमाणमित्यत आह-वक्ष्यति चेति। अन्तःकरणशुद्धयुत्कर्षादेवाSSनन्दस्य सातिशयत्वम्- (१) विर्वर्तित :- पाठः।(२) आनन्द: कारणाज्ञाने प्रतिबिम्बितः, बिम्बस्थानीयो वा;आत्मा-शिर :- पुच्छयोरमंध्यकाय -; ब्रह्म शुद्धम्। कर्मफलस्यानन्दस्य सातिशयत्वान्निरतिश यात्पर मानन्दाद्रह्मणो ऽर्थान्तरत्व- मापतेदित्याशङ्कयाSSह-आनन्द. इति परं ब्रह्मेति। (३) वद्यधाऽन्तः०। तघदन्तः० । प्राठौ (४)० ते यावत्, तावदि° पाठः (५) अन्तःकरणविशेष आनन्द उ पाठ:।

८२ वैत्तिरीयोपनिषत् [ब्रह्म-आनन्द-वल्ली

न्द्यांति;" "एतस्यैवाSSनन्दस्यान्यानि भूतानि सात्रामुपजीवन्ति" इति च श्रुत्यन्तरात्। एवं च कामोपशमोत्कर्षापेक्षया शतरपोत्तरोत्तरोत्कष आनन्दस्य वक्ष्यते। एवं चोत्कृष्यमाणस्याSSनन्द्मयस्याSतमने: परमार्थब्रह्मविज्ञानापे- क्षया ब्रह्म परमेव, यत्प्रकृतं सत्यक्ञानानन्तलक्षणं, यस्य च प्रतिपत्त्यर्थ पञ्चा- न्नादिमयाः कोशा उपन्यस्ता, यञ्च तेभ्य आभ्यन्तरं, येन च ते सर्व आत्मव- न्त: तङ्गह्म पुच्छं प्रतिष्ठा। तदेव च सर्वस्याविद्यापरिकल्पितस्य द्वैतस्यावसा- नभूतमद्वैतं ब्रह्म प्रतिष्ठा, आनन्द्मयस्यैकत्वावसानत्वात् । अस्ति तदेकमवि ह।कल्पितस्य द्वैतस्यावसानभूतमह्वैतं ब्रह्म प्रतिष्ठा पुच्छम्। तदेतस्मिन्नप्यर्थ एष श्ोको भवति। इति श्रीमत्परमहंसपरित्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्य श्रीमच्छंकरभगक्तः कृतौ तैत्तिरीयोपनिषदि ब्रह्म-आनन्द-वल्ीभाष्ये पञ्चमोऽवाकः॥६॥ इत्यत्र लिङ्गमाह-एवं चेति। यदि विषयविशेषजन्यत्वेनाऽऽनन्दोत्कर्षः, तदा निष्कामस्य वि- षयविशेषोपभोगासँभवादानन्दोत्कषॉ न श्रव्येत। आत्मस्वभावस्यैवाऽडनन्दस्य व्यञ्ञकान्तःक- रणशुद्धयुत्कर्षादेवोत्कर्ष :- इत्येवं तु सति, अकामहतत्वात्कर्षादुत्कर्षः संभाव्यत इत्यर्थः । उक्तप्रकारेण विषयानन्दस्य सातिशयत्वे सति, नद्विभिष्टस्याSनन्दमयस्याब्रह्मत्वं सिद्धमं- सातिशयत्वेन प्रतिशरीरं भिन्नत्वात्। ब्रह्म तु तदध्यासाधिष्ठानमद्वितीयमित्याह-एवं चेति। एतस्मिन्नप्यर्थ इति। आनन्दमयस्य प्रतिष्ठाभूतन्रह्मप्रकाशनपर ईत्यर्थः। इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजका चार्यश्रीमच्छुद्धानन्दपूज्यपादशिष्यानन्दज्ञानविरचिते तैत्तिरीयोप निषच्छांकरभाष्यटिप्पणे ब्रह्म-आनन्द-चल्ल्यां पश्चमोऽनुवाकः॥५॥ (१) तै.ड. २.७, (२) बृ. उ. ४. ३. ३२. (३) ८ अनुवाके. (४) अनात्मन :- पाठ: (५) विज्ञानध्यानतो नश्येन्मनस्यात्मत्ववासना । विज्ञानात्मत्वमप्येष त्यजेच्छोकयुतत्वतः ॥७२॥ शोकं तरत्यात्मबोधादिति श्रत्यन्तरे जगौ । शोकसागरमन्नोऽयं कर्ता तस्यात्मता नहि ॥७३॥ आनन्दस्यात्मता युक्ता सोऽत्रास्ति प्रीतिदर्शनात्। सदा भूयासमेवेति नित्यं प्रेमात्मनीक्ष्यते॥ ७४॥ आनन्दैकस्वभावोऽपि कतृविज्ञानसङ्गमात्। निजानन्दं तिरस्कृत्य कदाचिच्छोकमाप्नुयात्। ७५।। समाधिसुप्तिमूरच्छांसु विज्ञानस्य लये सति। नित्यानन्दस्वरूपेऽस्मिन्छोकोऽल्पोऽपि न वीक्ष्यते॥ ७६॥ मूर्छासुप्त्योर्यदज्ञानं भाति तत्करणं घियः । कारणे बुद्धिवृत्तौ च स्वानन्दः प्रतिबिम्वति॥७७॥ दुःखं राजसधीवृत्तौ सात्त्विक्यां तत्सुखं भवेद्। प्रियं मोद: प्रमोदश्चेत्युच्यते धीसुखं त्रिघा। ७८॥ इष्टस्य दर्शनाल्लाभान्भोगाच्च स्यु: प्रियादयः । ते त्रयः कारणानन्द आत्मानन्दश्च पच्च ते ॥ ७९॥। .पक्षिणोऽवयवाः पन्च मूर्द्धाद्यास्तेषु कल्पिताः । आनन्दमयको शोऽयमुपास्यः पूर्वकोशवत् ॥ ८० । अन्नप्राणमनोविज्ञानानन्दैर्जनिता इमे। कोशास्तेषु क्रमेण स्युरुचरोत्तरमान्तरा।।८१॥ विज्ञानकोशन्यायेन : फलमुन्नीयतामिह। तदुपास्तिफलं न्वार्थात्तत्वबोधफलं भवेद ॥८२ ॥ आनन्द ब्रह्म विज्ञाय त्यजेदामरणं न चेत। शरीरे पाप्मनो हित्वा, सर्वांन्कामानवाप्तुयाद्।।८३।।.

अथ षष्ठोऽनुवाक:

ब्रह्मपुच्छवाक्ये असंन्नेव से भवति । असद्गह्लेति वेद ब्रह्मणः स्वप्रधानते निगमनश्रोक: चेत्। अस्ति ब्रह्मेति चेद्वेद। सन्तमेनं ततो विंदुरिति। असन्नेवासत्सम एव, यथाऽसन्नपुरुषार्थसंबन्धी, एवं.सभवति-अपुरुषार्थ -. संबन्धी। कोडसौ ? योऽसद्विद्यमानं ब्रह्मेति वेद विजानाति चेद्यदि। तद्वि पर्ययेण यत्सर्वविकल्पास्पदं, सर्वप्रवृत्तिबीजं, सर्वविशेषप्रत्यस्तमितमपि, अस्ति तद्गह्वेति वेद चेत्। कुतः पुनराशङ्का तन्नास्तित्वे? व्यवहारातीतत्वं ब्रह्मण इति ब्रूमः। व्यवहार- विषये हि वाचारम्भणमात्रेSस्तित्वभाविता बुद्धिस्तद्विपरीते व्यवहारातीते ना- स्तित्वमपि प्रतिपद्यते-यथा घटादिर्व्यवहारविषयतयोपपन्नः सन्, तद्विपरीतो- सन्निति प्रसिद्धम्; एवं तत्सामान्यादिहाि स्याद्गह्मणो नास्तित्वं प्रत्याशङ्का। तस्मादुच्यते-'अस्ति ब्रह्मेति चेद्वेद' इति। किं पुनः स्यान्तद्स्तीति विजानतः ? तदाह-सन्तं विद्यमानं ब्रह्मस्वरूपण परमार्थसदात्मापन्नमेनमेवंविदं विदुर्ब्रह्मविदः। ततस्तस्मादस्तित्व वेदनातसो- डन्येषां ब्रह्मवद्विज्ञेयो भवतीत्यर्थः। अथवा यो नास्ति ब्रह्मेति मन्यते, स सर्वस्यैव सन्मार्गस्य वर्णाश्रमादिव्यव- स्थालक्षणस्याश्रद्दधानतया नास्तित्वं प्रतिपद्यते, ब्रह्मप्रतिप त्त्यर्थत्वात्तस्य।अतो नास्तिक: सः 'असन्' असाघुरुच्यते लोके। तद्विपरीतः सन्, यः 'अस्ति ब्रह्मेति चेद्वेद, स तङ्गह्मप्रतिपत्तिहेतुं सन्मार्ग वर्णाश्रमादिव्यवस्थालक्षणं श्रद्दधानतया यथावत्प्रतिपद्यते यस्मात्, ततस्तस्मात्सन्तं साधुमार्गस्थमेनं विटुः साधवः। तस्मादस्तीत्येव ब्रह्म प्रतिपत्तव्यमिति वाक्यार्थः।

आनन्दमयकोशेऽस्मिन् पन्चमावयवः श्रुतः । ब्रह्मशब्देन तद्रह्म स्वात्मानन्द इतीक्ष्यताम् ॥८४॥ उपासनाच्चित्तशुद्धौ ब्रह्मतत्त्वमवेक्षते : गुहाहितंब्रह्मबोधात्सर्वकामाप्तिरीरिता ।। ८५॥ गुहाहितं ब्रह्म यत्तत्सत्यं ज्ञानमिति श्तम् । तस्य ज्ञानस्य दंश्यास्ते कोशाः सर्व जगत्तथा ॥ ८६ ॥ -तैत्तिरीयकविद्याप्रकाश: (१) "अस्मिंश्च क्रोकेऽननुकृष्यानन्दमयं, ब्रह्मण एव भावाभाववेदनयोर्गुणदोषाभिधानादम्यते! ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा' इत्यत्र ब्रह्मण एव स्वप्रधानत्वमिति। न चानन्दमयस्यात्मनो भावाभांवशक्का युक्त, प्रियमो- दादिविशेषस्थानन्दमयस्य सर्वलाकमसिद्धत्वात् "ब्र. सू. भाष्ये १. १. १९.

८४ तैत्तिरीयोपनिषत् ब्रह्म-आनन्द-वल्ी

तस्यैष एव शारीर आत्मा। य: पूर्वेस्य ।

तस्य पूर्वस्य विज्ञानमयस्यैष एव शरीरे विज्ञानमये भवः शारीर आत्मा। कोऽसौ? य एष आर्नेन्दमयः ॥ तं प्रति नास्त्याशङ्का नास्तित्वे; अपोडसर्वविशेषत्वात्तु ब्रह्मणो नास्तित्वं प्रत्याशङ्का युक्ता, सर्वेसामान्याच्च ब्रह्मण:। आनन्दमयस्य प्रकाशकोडयं श्ोक इति केचन, तान्प्रत्याह-तं प्रतीति।सविशेषतया (१) न चात्रैकदेश्युक्तरीत्या ्विषार्थों ग्राह्यः। यथाश्रुतार्थग्रह्णे अनुपपत्त्यभावात्। न च-प्राणमये "तस्यै- षः" इत्यस्य यथाश्चतार्थग्रहणं न संभवति, अन्नरसमयात्मानुक्त :- इति वाच्यम्। यस्मादन्नरसमय उत्पन्नः स एव मूलकारणीभूतस्तस्यात्मा भविष्यतीति "तरयैष एव शारीर आत्मा । यः पूर्वस्य " इत्यनुवादबलाद- वगन्तुं शक्यत्वात्। स च मूलकारणतया "तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाश संभूतः " इति निर्दिष्ट एव। सतश्च 'यः पूर्वस्य' इति षष्ठी जन्यजनकभावे। तथाच तस्य प्राणमयस्य 'एष एव शारीर आत्मा " इत्य- नरापि जन्यजनकभावे षष्ठी। शारीरपद च तस्य जीवाभेदसूचकम्। अयं च जन्यजनकभाव उपादानोपादेय- भावरूपेणापि भवतीति "स वा एष पुरुषोऽन्नरसमयः " इति, "अन्योऽन्तर आत्मा प्राणमयः " इत्यात्मप- दसामानाधिकरण्यं चोपपद्यते। ततश्च यंदुपक्रमे सर्ववस्त्वनुस्यूततया सर्वान्तरत्वं, परिपूर्णतं 'अनन्त' पदेन सूचितन्, यच्च "तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशं: संभूतः "इत्यादिना विवृतम्, तदानन्दमयादन्यस्यैवांवग- म्यते। गुहानिहितत्वरूपमान्तरत्वं यदि ब्राह्मेणैव रूपेण वक्तव्यम्, तदाप्यानन्दमयस्य य आत्मावगत्त: तत्रैव तत्पर्यवसानं कल्पनीयम्। तथाच "तस्मादन्योऽन्तर आत्मा " इत्यश्रवणमात्रेण नानन्दमयस्य मान्त्र- वर्णिकब्रह्मत्वं वत्तुं शक्यम्। वस्तुतस्तु, उपक्रमे यद्रुहानिहितत्वमुक्तन्, तज्जवेन रूपेण। तस्य चानन्दमये पर्यवसानं जीवत्व एव लिङ्गन्। द्विप्रकारेण हि ब्रह्मणो गुहानिहितत्वम्-पारमेश्वरेण रूपेण, जैवेन च। तत्रा- द्यंस्य "परमे व्योमन्" इति प्रतिपादनात् परमव्योमाश्रितं गुहानिहितं जैवमेव रूपं सिध्यति। अन्र हि परम- व्योमशब्द: मरमेश्वरपरः । भृगुवल््यां सप्रपच्वं ब्रह्मस्वरूपं निरूप्य "सैषा भार्गवी वारुणी विद्या। परमे व्यो -- मन्प्रतिषठिता " (३.६.) इति मन्त्रवाक्यगतपर मव्यामशब्दव्याख्यानत्वेन. तस्या: सङ्गमितत्वाद्। तदेव चान- न्दमयपर्याये गुहानिहितं भविष्यति। अन्रापि हि "ब्रह्मपुच्छं प्रतिष्ठा" इति ब्रह्माश्रितत्वमवगम्यते। आधारा- राधेयभावेन चानन्दमयस्य ब्रह्मभेदोSवगम्यते। ततश्च प्रियादिसंबन्ध आनन्दमयेऽक्लेशनैव वर्णयितुं शक्यतें। आनन्दमयस्य ब्रह्मत्वे तु तदपि क्वेशनैव वर्णनीयं स्यात्।-ब्रह्मविद्याभरणे आनन्दमयाधिकरणे। जगत्काशाश्च दृश्यत्वात्सन्ति ब्रह्म न दृश्यते। अतो नास्तीत्याह मूढस्तत्सत्तां वक्ति बुद्धिमान् ॥८७।। -ब्रह्म नास्तीति चेद्वेद स्वयमेव भवेदसत्। कोशात्मता दूषिता चेन्नान्य आत्मास्ति तन्मते ॥ ८८॥ आनन्दमयकोशेऽपि प्रियाद्या नश्वरास्त्रयः । अज्ञानं च ज्ञाननाश्यं न ब्रह्माङ्गीकरोत्यसौ ॥।८९॥ अरिति ब्रह्मेति चेद्ेद स्वयमेवात्र संभवेत् । अदृश्यस्यापि सत्ता स्यात्स्वप्रकाशत्वसंभवात्॥ ९० ॥ गौणात्मा पुत्रभार्यादिमथ्यात्मान्नमयादिक। ब्रह्मानन्दो मुख्य आत्मा क्रमेणैते-विवेचिताः ॥९१-1 उत्तरात्मविवेकेऽस्य पूर्वात्मा देहतां व्रजेत्। तेनोत्तरेण पूर्वस्य पूर्णत्वाद्देहिदेहता ॥ ९२॥ सत्येवं निखिलं पूर्वे शरीरं हन्तिमात्मनः । ब्रह्मानन्दस्तु शारीरः पूर्वस्यात्मति निर्णयः ॥९३॥

(२) सर्वसान्याच्च-पाठ: । तैत्तिरीयकविद्याप्रकाशः

६ षष्ठाऽनुवाक: ] अनुप्र्

विद्वदविद्वद्विषया उताविद्वानमुं लोकं प्रेत्य। कश्चन गच्छती ३। आहो विद्वानमुं लोकं प्रेत्य। कश्चित्समंश्तुता३ ड। यस्मादेवम्, अतस्तरमार अथानन्तरं श्रोतुः शिष्यस्यानुप्रश्ना आचार्योकि सन्वेते प्रश्ना अनुप्रश्नाः। सामान्यं हि ब्रंह्मा SSका शादिकारणत्वाद्विदुषोSविदुषश्च। तस्मादविदुषो- डपि ब्रह्मपराप्तिराशङ्कचते (१)उतापि अविद्वानमुं लोकं परमात्मानमितः प्रेत्य कश्चन-चनशब्दोऽप्यर्थे-अविद्वानाप गच्छति प्राप्ोति १(२)किंवा न गच्छति? इति द्वितीयोपि प्रश्नो द्रष्टव्यः, 'अनुप्रश्नाः' इति बहुवचनात्। विद्वांर्स प्रत्य- न्यौ प्रश्नी-यद्यविद्वान्सामान्यं कारणमपि ब्रह्म न गच्छति, अतो विदुषोऽपि ब्रह्मागमनमाशङ्कयते। अतस्तं प्रति प्रश्नः 'आहो विद्वान्' इति। (३) विद्वान् ब्रह्म- विदपि कश्चिदितः प्रेत्यामुं लोकं समश्नुते प्राप्तोति?[समश्तुते उ इत्येवं स्थिते- ्रयादेशे यलीपे च कृतेSकारस्य प्लुतिः समश्नुता ३ उ इति। उकारं च वक्ष्य- माणमधस्ताद्पकृष्य, तकारं च पूर्वस्सादुतशब्दाद्यासज्याSSहो इत्येतस्मात्पूर्व- मुतशब्दं संयाज्य पच्छयत उताSSहो विद्वानिति । विद्वान्समश्नुतेऽमुं लोकम] किंवा (४) यथाऽविद्वान्, एवं विद्वानपि न समश्नुते ? इत्यपरः प्रश्रः। द्वावेव वा प्रश्नौ विद्वदविद्वद्विषयौ; बहुवचनं तु सामर्थ्यप्राप्तप्रश्नान्तरापक्षया घटते। "असङ्गह्मेति वेद चेत्", "अस्ति ब्रह्मेति चेद्वेद" इति श्रवणात्, अस्ति नास्तीति संशयः, ततो ऽर्थप्राप्तः (१) किमस्ति, नास्ति? इति प्रथमोऽनुप्रश्न :; ब्रह्म- णोऽपक्षपातित्वात्, (२) अविद्वान् गच्छति, न गच्छति ? इति द्वितीय: ब्रह्मणः समत्वेऽ्यबिदुष इव विदुषोऽप्यगमनमाशङय(३) कि विद्वान्समश्तुते, न समश्नुते ? इति तृतीयोऽनुप्रश्नः। प्रत्यक्षत्वादित्यर्थः। सर्वेषां साधारणत्वाच ब्रह्मणो व्यवहार्यत्वं सर्वान्प्रति भवेत, न च दृश्यते, ततोऽपि नास्तित्वाशङ्का जायत इत्यर्थ:। आकाशादिकारणत्वादिति। भूतविशिष्टसर्वजीवकारणत्वादित्यर्थ: । कंस्य साम्थ्येन प्राप्तं प्रभान्तरमित्यत आह-असङ्गह्मेतीति। चैच्छब्दात्पाक्षिकसत्वा- वगमसामर्थ्यादित्यर्थः ।

(१) यतो विदुषोऽविदुषश्च साधारणं ब्रह्म, यतश्राप्रमेयं-अतः प्रश्ना भवन्तीति 'अतः' शब्दार्थः । आचार्योक्तेरनन्तरमिति ' अनु' शब्दार्थः।

तैत्तिरीयोपनिषत् [ब्रह्म-आनन्द-वली

वतेषां प्रतिवचनार्थ उत्तरग्रन्थ आरभ्यते । तत्रास्तित्वमेव तावदुच्यते। उत्तरग्रन्थप्रयोजनम् यञ्चोक्तं "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म " इति, तत्र च कथं सत्यत्व- उपपत्तिपर्यालोचनम् मित्येतद्वक्तव्यमितीदमुच्यतेसत्त्वोक्त्यैव सत्यत्वमुच्यते। ·- मननम् उक्तं हि "सदेव सत्यम्" इति। तस्मात्सत्त्वोक्त्यैव सत्यत्व- सुच्यते। कथमेवमर्थताSवगम्यतेSस्य ग्रन्थस्य ? शब्दानुगमात्। अनेनैव ह्यार्थे- नान्वितान्युत्तरवाक्यानि-"तत्सत्यमित्याचक्षते," "यदेष आकाश आनन्दो न स्यात् " इत्यादीनि। तन्नासदेव ब्रह्मेत्याशङ्कयते। कस्मात् ? यदस्ति, तद्विशेषतो गृह्यते, यथा ब्रहासद्भावः घटादि: यत्रास्ति, तन्नोपलभ्यते, यथा शशविषाणादि; तथा नोपलभ्यते ब्रह्म, तस्मा द्विशेषतोऽग्रहणान्रास्तीति। तन्न, आका शादिकारणतान- हप :- न नोस्वि ब्रहम। कस्मात् ? आकाशादि हि सर्वे कार्य ब्रह्मणो जातं गृ- हाते; यस्माच्च जायते किंचित्, तदस्तीति इष्ट लोके, यथा घटाङ्गुरादिकारणं मृ- द्रीजादि; तस्मादाकाशादिकारणत्वादस्ति ब्रह्म। न चासतो जातं किंचिद्रह्यते लोके कार्यम्; असतश्चेन्नामरूपादिकार्य, निरात्मकत्वान्नोपलभ्येत; उपलभ्यते तु, तस्मादस्ति ब्रह्म। असतश्चेत्कार्य गृरमपम्यसवन्वितमेत तत्स्याव; न चैवं, तस्मादस्ति ब्रह्म। त्र "कर्थंमसतः सज्ायेत" इति श्रुत्यन्तरमसतः सजन्मासंभवमन्वाचष्टे न्यायत:, तस्मात्सदेव ब्रह्मेति युक्तम्। तद्यादि मृद्धाजादिवत्कारणं स्यात्, अचेतनं त्हि? न, कामयितृत्वात्-न स्त्वं चेदुपपत्रं ब्रह्मणः, तावतैव सत्यत्वं सिध्यति, सतो बाधासंभवादित्यर्थः । एवमर्थ- तेति। सत्त्वोपपादनेन सत्यवस्तुविषयतेत्यर्थः ।

विप्रतिपन्नमाकाशादि सत्पूर्वक, कार्यत्वास्, घटवत्-इति लौकिकव्याप्त्यवष्टम्भेन सत्का- रणं तावत्सिद्धम्। तस्य च देशादिकारणत्वेन देशावनवच्छिन्नत्वाद्धह्मपदवाच्यत्वं सिद्म्। तस्य विशेषतोऽनुपलम्भेनासच्छक्ा जायते, सा कारणंत्वेन व्यावर्त्यते, न तु कारणत्वात्सच्वं साध्यत आश्रयासिद्धिप्रसङ्गादिति भावः। इतोऽपि जगदुपादाने नासत्त्वाशङ्का कार्यत्याह- न चासत इति। न्यायत इति। असदन्वयादर्शनादिति युक्तित इत्यर्थ: । एवमसत्वाशङूां निरस्य, अचेतनत्वाशङ्गां प्रधानवादिनः प्रसद्गान्निराचष्टे-तद्यदीति। (१) छां. उ.६. २.२. (२) कारणत्वं कार्यापक्षया नियतप्राककालसत्त्वं, तन्न शून्यस्य संभवति।

६ षष्ठाऽनुवांक: ] ब्रह्मसद्भावहेतवः

ब्रह्मण: कामयितृत्वम् हि कामयित्रचेतनमस्ति लोके, सर्वज्ञं हि ब्रह्मेत्यवोचाम, अतः कामयितृत्वोपपत्तिः। कामयितृत्वाद्स्मदादिवद्नाप्नकाममिति चेत्, न; (१) स्वातन्त्र्यात्,-यथा- ब्रह्मण आप्तकामतम् उन्यान्परवशीकृत्य, कामादिदोषा: प्रवर्तयन्ति, न तथा -(१) खातन्त्र्यात्, ब्रह्मण: प्रवर्तकाः कामाः । कथं तर्हि,? सत्यज्ञान- -(२) साधनान्तरा- लक्षणा: स्वात्मभूतत्वाद्विशुद्धाः, न तैर्ब्रहम प्रवर्त्यते; तेषां नपेक्षत्वाच्च तु तत्प्रवर्तक ब्रह्म प्राणिकर्मापक्षया; तस्मात्स्वातन्त्रयं कामेषु ब्रह्मण :: अतो नानाप्तकामं ब्रह्म। (२) साधानान्तरानपेक्षत्वाच्च। यथाऽन्येषामनात्मभूता धर्मादिनिमित्तापेक्षा: कामाः स्वात्मव्यतिरिक्तं

यंवपि सांख्यमते चेतनस्य निर्विकारत्वात्कामयितृत्वमसिद्ं, तथाऽ्ि लौकिकव्यापिबलेन कामयितृत्वादचेतनत्वाशङ्का निवत्यंत इत्याह-न हीति।

त्यादिना। जीवानामनाप्तानन्दत्वं परवशत्वात्, न तदस्ति ब्रह्मण इत्यर्थः । कथंभूतास्तहि ब्रम्मण: कामा इत्याशङ्कायामाह-सत्यज्ञानलक्षणा इति-सत्यज्ञानं लक्षणं स्वरूपं येषां तेषां ते तथोक्ता :- एतदुक्त भवति, मायाप्रतिविम्बितं हि ब्रह्म जगतः कारणं, मायाप- रिणामैरव कामैः कामयित, तेषां च परिणामानामविद्यायनभिभूतचिद्याप्तत्वात्सत्यज्ञाना- त्मकत्वं, ब्रह्मतादात्म्याच्चाधर्मावनसुस्पृष्टत्वेन शुद्धत्वम; ततो जीवकामवैलक्षण्यं सिद्धमिति। तहि ब्रह्मण: कामा: पुण्यकारिणामप्यनिष्टफलप्राप्त्यनुकूलाः स्पुः, स्वातन्त्र्यादित्यासंक्या- उSइ-तेषां त्विति। कामस्य शरीरादिसंबन्धजन्यत्वप्रसिद्धेः, ब्रह्मणः शरीरादिम्त्वप्रसङ्ग :-- इति नाऽडशङ्कनीयमि- त्याइ-साधनान्तरानपेक्षत्वाञ्चेति। कामसंस्कारवत्या मायाया ब्रह्मतादात्म्यात्तत्परि- प्ामानां कामानां ब्रह्मतादात्म्यान्र शरीरादिनिमित्तापेक्षाऽस्तीत्यर्थः ।

(१) सत्यकामः सत्यसंकल्पः- छं. ड. ८. १.५. (२) ०रिक्ताः कार्यकार°-इति पाठः । (३) श्रवणं मननं चोभे तत्त्वज्ञानस्य साधने । उत्तनिर्णयपर्यन्तं विज्ञानं श्रवणाङ्गवेत् ।।९४।। अथ स्वबुद्धिदोषेण यतः संदेहसंभवः । अतोऽसौ मननं कुर्यात्संदेहा: स्युस्योऽस्य हि ॥ ९५॥ ब्रह्मास्ति नो वेत्येकः स्यादज्ञानी सुच्यते न वा। तत्वविन्मुच्यते नो वेत्यपरौ संशयाबुभौ ॥। ९६॥ यदास्त्र नामरूपाभ्यां व्याप्तं तद्वियदादिकम्। ब्रह्म निर्नामरूपत्वान्नास्तीत्याह विमूढधीः ॥९७॥ -तैत्तिरीयकविद्याप्रकाश

पनिषत् [ब्हमं-आनन्द-वली

सौडकामयत। बहु स्यां प्रजययेति । स त्पोऽत प्यत। स तपस्तप्त्वा। इद५सर्वैमसृजत । कार्यकरणसाधनान्तरापेक्षाश्च, न तथा ब्रह्मणो निमित्ताद्यपक्षत्वम्। किं ताहि? स्वात्मनोऽनन्याः।

सोऽकामयत-से आत्मा, यस्मादाकाश: संभूत: 'अकामयंत' कामितवान्। तदेवदाह-

ब्रह्मण: सिसृक्षा कथं? बहु प्रभूतं, स्यां भवेयम्। कथमेकस्यार्थान्तराननुप्नवेशे बहुत्वं स्यादिति? उच्यते-प्रजायेयोत्पद्टेय। न हि पुत्रोत्पत्तेरिवार्थांन्तरवि- षयं बहुभवनम्। कथं तर्हि ? आत्मस्थानभिव्यक्तनामरूपाभिव्यक्त्ा। यदा- Sऽत्मस्थे अनभिव्यके नामरूपे व्याक्रियेते, तदा आत्मस्वरूपापरित्यागनैव ब्रह्मंणो Sप्रविभक्तदेशकाले सर्वावस्थासु व्याक्रियेते-तदेतन्नामरूपव्याकरणं ब्र ह्मणो बहुभवनम् नान्यथा निरवयवस्य ब्रह्मणो बहुत्वापत्तिरुपपद्यते.ल्पत्वं वा-यथाSSकाशस्याल्पत्वं बहुत्वं च वस्त्वन्तरकृतमेव; अतस्तद्रारणेवा- माग्ामात्रमिद द्वैतम् 55त्मा बहु भवत। न ह्यात्मनोऽन्यदनात्मभूतं, तत्प्रविभक्त- देशकालं, सूक्ष्मं, व्यवहितं, विप्रकृष्टं, भूतं, भविष्यद्वा वस्तु विद्यते, अतो नामरूपे सर्वावस्थे ्रह्मणैवाSSत्मवती, न ब्रह्म तदात्मकम्। ते तत्प्रत्य स्यादे न स्त एवेति तदात्मके उच्येते। ताभ्यां चोपाधिभ्यां ज्ञातृज्ञेयज्ञानशब्दार्थादि-

स आत्मैवंकाम: संस्तपोऽतप्यत। 'तपः' इति ज्ञानमुच्यते-"यस्यें ज्ञानमयं ब्रह्मण: पर्यालोचकत्वम् तपः" इति श्रृत्यन्तरात्, आप्कामत्वाच्चेतरस्यासंभव एव-त. पसेः। तत्तपोऽतप्यत तप्तवान्। सृज्यमानजगद्रचनादिविषयामालोचनामक- वद्वारेणैवेति। नामरूपशक्त्यात्मकमायापरिणामद्वारेणैव। नामरूपशक्त्यात्मिका ज- डरूपा मायाऽङ्गीकृता चेत्, तहि सा प्रधानवत्पृथक्सतीत्यद्वैतहानिरित्याशङ्याइंडह-न हीति। आत्मातिरिक्तं किं स्वतः सिद्यति, परतो वा ? नाऽडय :- जाव्यहानेरतिरेकहा- नेश्र। न द्वितीय :- प्रमासंसर्गानिरूपणात्। न च भिन्नदेशकालयो: संयोगादि: संभवति, (१) 'तस्माद्वा-एतस्मादाकाश: संभृतः' इत्यत्र पुल्लिंगेनापि 'आत्म'शब्देन ऋह्माण्प्र :: प्रकृतत्वाद पुलिंगनि- देश उपपद्ते। (२.) ब्रह्मणाडप्र ०-पाठः। (३) तुल्य-चोदना दि भृत, भवन्तं, भविष्यन्तं, सक्ष्मं, व्यवहितं, विप्रकृष्टमित्येवंजातीय कमर्थ शक्रात्यवगमयितुं, नान्यत्किंचनेन्द्रियम् (शबरभाष्ये १.२,२) (४) मुं. उ. १.१.९(५) ०सः। स तपोऽ-इति पाठः।

६ पड़ोडनुवाक: ] ब्रह्म चष्ट् ८९

यदिदं किंच। तत्मष्टा। तदेवानुपाविसत्। रोदात्मेत्यर्थः। स एवमालोच्य तपस्तप्त्वा प्राणिकर्मादिनिमित्तांनुरूपभिदं सर्वे जगद्देशतः, कालतः, नाम्ना, रूपेण च यथानुभवं सर्वैःप्राणिभिःसर्वावस्थै- रनुभूयमानमसृजत सृष्टवान्। यदिदं किंच य्त्किंचेद्मविशिष्टम्, तदिदं जगत्सृष्टा किमकरोदिति ? उच्य- ते-तदेव सृष्ट जगदनुपाविशदिति। विषयविषयिभावो वा-नियामकगवेषणाछ। न च स्वभाव एव संबन्ध :- द्वयो: स्वभा- वयोः संबन्धत्वेनैवोपक्षये संबन्ध्यभावप्रसङ्गात्। न हिस्वात्मानं प्रति स्वस्पैव संबन्धि- त्वम्-आत्माश्रयापाताव। तथाविधार्थाभावे व्यवहारमात्रप्रवर्तकत्वे च मिथ्याव्यवहारा- पाताव, अनिर्वेचनीयवाद एव पर्यवस्यतीति भावः।यस्मादात्मातिरिक्तं वस्तु न संभाव्यते, तस्मादात्मतादात्म्येनैव नामरूपयो: सिद्धिरित्याह-अत इति। तर्हि ब्रह्मणः सप्रपञ्चताप्र- सङ्ग इति न वाच्यमित्याह-न ब्रह्मेति। न ब्रह्म तदात्मकम्-अजडत्वाद, तत्परिह्वार- णापि सिद्धिसंभवादित्यर्थः । क्थ तहि ते ब्रह्मात्मके? तत्राऽऽह-ते तदिति ! स्वभावबुद्ध- नभोभक्षणवदा रोपितस्यानुभवप्रत्याख्यानेन सिद्धयसंभवात, अनुभाव्ये नामरूपे अनुभवा- (१) तुल्य-"अस्य जगतो नामरूपाभ्यां व्याकृतस्थानेककर्तृ भोक्तृसंयुक्तस्य प्रतिनियतदेशकालनिमित्त- क्रियाफलाश्रयस्यं मनसाप्यचिन्त्यरचनारूपस्य जन्मस्थितिभङ्ग यतः सर्वज्ञात्सवशक्त कारणाङ्भवति तड्ह्" -ब्र. सू. १. १.२. भाष्ये। कार्यप्रपथ्चं केचित्कथंचित् स्वप्रक्रियानुसारेण विभजन्ति। वेदान्तिनस्तु "त्रयं वा इदं नाम, रूप, कर्म " (बृ. उ. १.६.१.); "नामरूपे व्याकरवाणि" (छां. उ. ६. ३.२.) इति श्रुतिद्यमाश्रित्य त्रैविध्यं, द्वैविध्यं वाऽङ्गीकुर्वन्ति। चेतनो हि बुद्धावालिख्य नामरूप, घट इति नाम्ना, रूपेण च कम्बुग्रीवादिना, बाह्यं वटं निष्पादयति। एवमेव मूलकारणमपि नामरूपाभ्यां स्वबुद्धावाविर्भूतमेव सर्वे पश्चाव्दनक्तीति नामरूपाभ्यामित्थं भूतं व्याकृतमित्युच्यते। केचित्कर्तारो भवन्ति-यथा सूदर्तिवगादयः, न भोकार :; केचित्तु भोक्तार :- यथा श्राद्धवैश्वानरीयेष्ट्यादिषु पितापुत्रादयः, न कर्तारः। केचित्खल प्रतिनियत देशोत्पादाः- यथा कृष्णमृगादय; केचित्प्रतिनियतकालोत्पादाः- यथा कोकिलारवादयः; केचित्प्रति- नियतनिमित्ता :- यथा नवाम्बुदध्वानादिनिमित्ता बलाकागर्भादयः; केचित्प्रतिनियतक्रियाः-यथा ब्राह्मणानां याजनादय:, नेतरेषाम् । एवं प्रतिनियतफलाः-यथा केचित्सुखिनः, केचिद्ःखिनः; एवं य एंवं सुखि- नस्त एव कदाचिद्ःखिनः । सवमेतदाकस्मिकापरनान्नि यादृच्छिकत्वे च, स्वाभाविकत्वें चं, असवेशक्तिकतृकत्वे च न घटते। नाम्ना रूपेण चेति 'इत्थंभावे तृतीया'। चित्प्रकाशस्य च स्वस्यार्थस्य च विषयविषयिभावादिलक्षणो य: संबन्धः, तस्मादपि चेत्यप्रपञ्चस्यावभासो न युक्त। तादृशस्य संबन्धस्यै- वानिरूपणात, विषयविषयिभावलक्षणसंबन्धस्य संबन्धान्तरमूलत्वात, तदनङ्गीकारेऽस्य ज्ञानस्यायमेव- विषय इति नियमानुपपत्तेः, अवश्यं मूलभूतः संबन्धो वत्तव्यः।स च संयोगसमवायतादात्म्यादिलक्षणः । तथा च ज्ञानार्थयोस्तादशः संबन्धो दुर्निरूप इति विषयविषयिभावो न युक्त इत्यर्थ: । एवं च "सत्य ज्ञानम- नन्त ब्रह्म" (२.१.) इत्यादिश्वतस्त्वनाद्यनन्ता ब्रह्मस्वरूपभूता स्वप्रकाशा या चित्, तस्यामनाघविद्यांवशा-

९० तैत्तिरीयोपनिषत्

तत्रैतच्चिन्त्यं-कथमनुप्राविशदिति। किं यः स्रष्टा, स तेनैवाSSत्मनाऽनुप्रा- श्ह्मणो मायिकः विशत्, उतान्येनेति? किं तावदयुक्म्? क्त्वाप्रत्ययश्रवणात्, सगप्रवेशः यः स्नष्टा, सें रातुपविवतिदि। ननु न युक्तं, मृद्दच्चेत्कारणं ब्रह्म-तदात्मकत्वात्कार्यस्य; कारणमेव दि का- र्यात्मना परिणमते; अतोऽप्रविष्टस्यैव कार्योत्पत्तेरूर्ध्व पृथक्कारणस्य पुनः प्रवे- शोऽनुपपन्न :- न हि घटपरिणामव्यतिरेकेण मृदो घटे प्रवेशोऽस्ति। (१)यथा घटे चूर्णात्मना मृदोऽनुप्रवेशः, एवमनेनाSSतमना नामरूपकार्येऽनुप्र. वेश आत्मन इति चेत्, अत्यन्त वह "अनेन जीवेनाSSत्मनाSनुप्रविश््य" इति। नैवं युक्तम्, एकत्वाद्रह्मण: मृदात्मनस्त्वनेकत्वात्सावयवत्वाच्च युक्तो त्मकब्रह्मात्मके कथ्येते, न त्वैक्याभिप्रायेणेत्यर्थः। न केवलं त्रह्मणो बहुरूपत्वं, मायोपाधिकं सर्वव्यवहारास्पदत्वं चेत्याह-ताभ्यामिति। प्रवेशस्यानिर्वाच्यतादोतनेन जीवस्य ब्रह्मात्मतायां प्रवेशवाक्यस्य तात्पयं दर्शयितुं वि- चारमारभते-तत्रैतञ्चिन्त्यमित्यादिना। विमर्शे सि, क्तवाश्ुत्यरोघात्सष्टरव प्रवेश इत्युक्त सिद्धान्तिना । पूर्ववाबाह-ननु न युक्तमिति । सृषटिप्रिवेशक्रययोः पूर्वापरकालीनत्वसंभवे सति क्त्रेक्यं क्त्वाश्ुत्या बोध्येत, न तु प्रवेशस्योत्तरकालता संभवति-सृष्टिसमय एवोपादा- नस्य कार्यात्मनाऽवस्थितत्वादित्यर्थः । एतदेव विटृणोति-कारणमेव हीति। अप्रविष्ठे यथा मठादौ देवदत्तस्य प्रवेशो दृष्टः, तथा कार्योत्पत्तेरूर्ध्वं पृथक्प्रवेशो न संभवतीत्यर्थः। च्चेत्यप्रपञ्चोऽध्यस्ततयेव प्रतीयते-इत्यवश्यमङ्गीकर्तव्यम्। ततश्वौपाधिक एव चितो नानात्वावभासः। यत एवं ज्ञानार्थयो: परमार्थतः संबन्धाभावः, ततश्चेत्यप्रपञ्वस्य चिद्रपेऽध्यस्ततयैव प्रतीतिर्वक्तव्या। तथाच जलतरङ्गबुद्दुदादिनानाविधोपाधिसंबन्धवशादेकमेव चन्द्रस्वरूपं भिन्नं प्रतीयते, तथा स्वात्मन्यध्यस्तनानावि- वचेत्योपाधिसंबन्धव शादिष्ठानभृता चिदपि भिद्यते। अतश्चितो भेदप्रतीतिश्चेत्यघटपटादिभेदनिबन्धनैव, न तु पारमार्थिकीत्यर्थः । (१) त्र. सू. १. ४. २२. (२) अन्येन-पाठः। (३) छां. उ. ६. ३.२. (४) विवेकी ब्रह्मणः सत्तां सृष्टिकामादिहेतुभिः । साधयन् बहुथा मूढं बोधयेन्मोहनुत्तये॥ ९८॥ अकामयत मृष्टयादौ परमात्मा स्वमायया। बहुस्यामहमेवातः प्रजायेयेति कामना ॥ ९९॥ स्वस्यैव बहुधा चोक्तेरुपादानं मृदादिवत् । तथा कामयितृत्वे न निमित्तत्वं कुलालवत् ॥१००॥। निर्धमकेऽप्यात्मतत्त्वे निमित्तत्वं स्वमायया। उपादानत्वसहितं माया दुर्घटकारिणी ॥१०१॥ असंभाव्यं न मायायामुपलम्भं न साडईति। ततो वेदो यथा बूते सृष्टिरेषा तथेष्यताम्॥१०२॥ सृज्यमालोचयन् सर्वमसटजत्परमेश्वरः ।

(६) त्मतया प्र०-इति पाठः ।

६ षष्ठोऽनुवाक: ] ब्रह्मणो जीवात्मना प्रवेश: ९१

घटे मृदश्चूर्णात्मनाऽनुप्रवेश, मृदश्चूर्णस्याप्रविष्वदेशवत्त्वाच्च; न त्वात्मनः, एकत्वे सति निरवयवत्वाद्प्रव्िष्टदेशाभावाच्, प्रवेश उपपद्यते। कथं तर्हि प्रवेश: स्यात्? युक्तश्च प्रवेशन श्रुतत्वात् 'तदेवानुप्राविशत्' इति; (२) सावय- वमवास्तु, तर्हि सावयवत्वान्मुखे हस्तप्रवेशवन्नामरूपकार्य जीवात्मनाऽनुप्र- वेशो युक्त पवेति चेत्, नः अशून्यदेशत्वात् :- न हि कार्यात्मना परिणतस्य नामरूपकार्यदेशव्यतिरेकेणाSSतमशून्यः प्रदेशोऽस्ति, यं प्रविशेज्ीवा- त्मना। (३) कारणमेव चेत्पविशेत, जीवात्मत्वं जह्यात्-यथा घटो मृत्प्रवेशे घटत्वं जहाति; 'तदेवानुप्राविशत्'-इति च श्रुतेरन कारणानुप्रवेशो युक्त। (४) कार्यान्तरमेव स्यादिति चेत्,-'तदेवानुप्राविशत्'-इति जीवात्म- रूपं कार्य नामरूपपरिणतं कार्यान्तरमेवाSSपद्यत इति चेत्, न ;- (१) विरो- धात्, न हि घटो घटान्तरमापद्यते; (२) व्यतिरेकश्रुतिविरोधाच्च-जविस्य नामरूपकार्यव्यतिरेकानुवादिन्यः श्रृतयो विरुध्येरन्; (३) तदापत्तौ मोक्षासं. भवाच्च,न हि यतो मुच्यमानस्तदेवाऽपद्यते, न हि शृह्गलापत्तिर्बद्धस्य . तस्करादेः। (५) बाह्यान्तरभेदेन परिणतमिति चेत्-तदेव कारणं ब्रह्म शरीराद्याधार- त्वेन तदन्तर्जीवात्मनाSऽधेयत्वेन च परिणतमिति चेत्-नः बहिष्ठस्य प्रवे- सिद्धान्त्येकदेशिनां मतसुद्धाव्य पूर्ववादी दूषयति-यथा घट इत्यादिना। स्ष्टुरन्यस्य वा प्रवेशो न संभवतीति चत, कथं तहि प्रवेशो वाच्यः !- इति सिद्धान्त्येकदेश्याह-कथमिति। नास्त्येवेति न वक्तव्यमित्याह-युक्तश्रेति। स एवाऽडह गतिम्-सावयवमेवेति । पूर्व- वादी दृषयति-न, अशून्यत्वादिति । कार्यात्मना परिणतस्य ब्रह्मणो नामरूपात्मकं कार्यमेव देशः, तद्यतिरेकेण न ह्वन्यः प्रदेशोऽस्ति। यत्कारणमेव कार्याकारेण परि- णतं, तत्प्रति कार्यविशेषो जीवात्मा प्रवेक्ष्यतीति न शङ्कनीयमित्याह-कारणमेव चेदिति । कार्यविशेषस्य प्रवेशमङ्गीकृत्य दूषणमुक्तम;सन संभवति-श्रुतिविरोधादि- त्याह-तद्वति। कारणपरामर्शकेन तच्छब्देन कार्यसुपलक्ष्य, कार्यान्तरस्य तत्र प्रवेशो विधीय तेऽप्रा- प्रदेशसंभवाव; अतो न श्रुतिविराध इति सिद्धान्तैकदेशिमतमुद्धाव्य दूषयत-कार्या- न्तरमेवेत्यादिना। कारणवाचकेन तच्छन्देन कार्यलक्षणायामविवक्षितलक्षणा चेत्प्रसज्येत, ति कारण- पर एव तच्छब्दोऽस्त्वित्याहान्यः सिद्धान्तैकदेशी-बाह्यति । अस्मिन्पक्षे प्रवेशश्रुते- (१) अहंकारादिकार्यात्मकत्वम्। (२) ०वात्मना प्र०-इति पाठः।

.९२ तैत्तिरीयोपनिषत् ब्रह्म-आनन्द-वल्ली

शोपपत्ते :- न हि यो यस्यान्तःस्थः, स एव तत्प्रविष्ट उच्यते; बहिष्ठस्यातु वेश: स्यात्, प्रवेशशब्दार्थस्यैवं दष्टत्वात्-यथा गृहं कृत्वा प्राविशदिति। (६) जलसूर्रजादिप्रतिबिम्वत्वेशः स्यादिति चेत्, न; अपररिच्छिन्नत्वात, अमूर्तत्वाच्च-परिचच्छिन्नस्य मूर्तस्यान्यस्यान्यत्र प्रसादस्वभावके जलादौ सूर्यकादिप्रतिबिम्बादय: स्यात; न त्वात्मनः, अमूर्तत्वात्, आकाशादिकारण

तिबिम्बवत्प्रवेशो न युक्तः। एवं तर्हि नैवास्ति प्रवेश:, न च गत्यन्तरमुपलभामहे-"तदेवानुप्रावि शत्" इति श्रुतेः । श्रुतिश्च नोऽतीन्द्रियविषये विज्ञानोत्पत्ता निमित्तम् । न चा- सुख्यारथों न लभ्येतेत्याह-न बहिष्ठेति। अन्यस्य वेदान्तिनो मतसुद्धाव्य दूषयति- जल इत्यादिना। एवं सिद्धान्तैकदेशीयं निरस्य पूर्ववाद्युपसंहरति-एवं तहीति। नैवास्ति प्रवेशो त्र-

(१) न च, अवच्छेदपक्षे "यथा ह्यं ज्योतिरात्मा विवस्वानपो भिन्ना बहुधैकोऽनुगच्छन्। उपाधिनाSक्रि यमेदरूपो देवः क्षेत्रेष्वेवमजोऽयमात्मा। ", "अत एव चोपमा सूर्यकादिवत्" (ब्र. सू. ३. २. १८.)' इति श्रुतिसूत्रविरोध इति वाच्यम्। भाष्यकारैरव 'अत एव' इति सूत्रं व्याख्याय, सूर्यादिवदात्मनःप्रति- बिम्बो न युज्यते-इति तदाक्षेपकत्वेन "अम्बुवदग्रहणात्तु न तथात्वम्" (ब्. सू. ३.२.१९.) इति सत्रं व्याख्याय, ततः "वृद्धिह्नासभाक्त्वमन्तर्भावादुभयसामअ्जस्यादेवम्" (२०) इति सूत्रेणाक्तानुपपत्त्या- त्मनः प्रतिबिम्बमनुपपन्नमित्यङ्गीकृत्यव श्तिषु सूर्यादिप्रतिबिम्बोपादानस्य तात्पर्यान्तरवर्णनपरताया उक्तत्वांत्। चृह्दारण्यकभाष्येऽपि "स एष इह प्रविष्ट अनखाग्रेभ्यः" (ब्ृ. उं. १.४. ७.) इति वाक्यंव्याख्या- नावसरे सर्वगतस्यात्मनः क: प्रवेशो नाम ?- इति विमृश्य 'प्रतिबिम्बनं प्रवेश '-इति पक्षं विप्रकृष्टदेशाद- भावेनैव दूषयित्वा, देहादावात्मन उपलभ्यमानत्वं ्रवेश-, नहि पाषाणादाविव देहादावात्मनोऽनुपलब्धिर- स्तीति प्रवेशपदार्थस्यान्यथोपपादनेन प्रतिबिम्बपक्षदूषणं स्थिरीकृतम्। यद्यपि "आभास एव च"' (त्र. सू. २. २. ५०.) इति सूत्रेण "आभास एव चैष जीवः परस्यात्मनो जलसूर्यकादिवत्प्रतिपत्तव्यः' इति तन्द्राष्येण च प्रतिबिम्बपक्ष उक्त इति प्रतिभाति, तथापि परमाप्तयोः सूत्रकारभाष्यकारयोरेकत्र जीवस्य प्रतिबिम्बत्वस्वीकारः, अन्यत्र तन्निराकरणं च न संभवतीति किंचिदनुरोधेन कस्मिश्चिव्दयाख्यातव्ये प्रतिबिम्ब- त्वनिराकरणस्य युक्तियुक्ततवेन "आभासः' इति सूत्रे भाष्यकृद्धिरपि श्वत्योपपत्त्या प्रतिबिम्बत्वस्यासमर्थत- त्वात, तदेव सूत्रं, तद्धाष्यं च "वृद्धिहासभाक्त्वम्" इति सूत्रोक्तन्यायात् "अतश्च यथानैकस्मिज्ञलस्- यंक कम्पमाने जलसूर्यकान्तरं कम्पते, एवं नैकस्मिजीवे कर्मफलसंबंधिनि जीवान्तरस्य तल्संबन्धः" इति तदधिकरणभाष्ये प्रतिबिम्बस्य दृष्टान्तत्वेनोक्तत्वाच्च प्रतिबिम्बसादृश्यप्रतिपादनपरं व्याख्येयम्। तस्मात्प्रतिवि- म्वासंभवादवच्छेदपक्षे विरोधाभावात्, साधकस्य सत्त्वाच्च, अवच्छेद्यचैतन्यस्य प्रतिबिम्बपक्षेऽपि संमतत्वे- नोभयसंप्रतिपंन्नत्वेन लाघवात् तस्यैव जीवत्वकल्पनौचित्यात, सर्वगतस्यं चैतन्यस्यांन्त करणादिनावच्छेदो Sवश्यंभावीत्यावश्यकत्वादवच्छेदो जीव इति।-भाष्योत्कर्षदीपिका. ७.१४. (२) (२) तुलय- "श्रुतिश्च नः प्रमाणमतींद्रियार्थविज्ञानोत्पत्तौ।" शां.भा. २.३१ ..

प्रवेशक्चनार्थ: ९३

स्माद्वाक्याद्यत्नवतामपि विज्ञानमुत्पद्यते। हन्त! तर्हयानर्थकत्वादपोह्यमेतद्वाक्यं "तत्सृष्टा तदेवानुप्राविशत्" इति। न, अन्यार्थत्वात्। किमर्थमस्थाने चर्चा ? प्रकृतो ह्यन्यो विवक्षितोऽस्य वाक्यस्यार्थोSस्ति, स स्मर्तव्य :- "ब्रह्मविदा- ब्रह्मात्मैकत्वस्वरूपानु- प्ोति परस्", "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म ", "यो वेद निहितं गमार्थमनिर्वाच्यप्रवेश- गुहायाम्" इति । तद्विज्ञानं च विवितम्: प्रकृतं च तत्। वचनम् ब्रह्मस्वरूपानुगमाय चाSऽकाशाद्यन्नमयान्तं कार्ये प्रदर्शितं, ब्रह्मानुगमश्चाSSरब्घ :- तत्रान्नमयादात्मनोऽन्योऽन्तर आत्मा प्राणमय:, तद- न्तर्मनोमय:, विज्ञानमय इति विज्ञानगुहायां प्रवेशित: तत्र चाSSनन्दमयो वि- शिष्ट आत्मा प्रदर्शितः। अतः परमानन्दमयलिङ्गाधिगमद्वारेणाSSनन्दविवृद्धय- वसान आत्मा-'व्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा'-सरवविकयपा पद:, निर्विकल्पोSस्यामेव गुहायामधिगन्तव्य इति तत्प्रवेशः प्रकल्प्यते। न हयन्यत्रोपलभ्यते ब्रह्म, निर्विशेषत्वात्-विशेषसंबन्धो हुपलब्धिहेतुद्दप्टः, यथा राहोश्चन्द्रार्कविशिष्टसंबन्धः । एवमन्त:करणगुहात्मसंबन्धो ब्रह्मण उपल- ब्धिहेतु :- संनिकर्षात्, अवभासात्मकत्वाच्चान्त:करणस्य; यथा चाऽडलोकि- ह्ाण:, ततोऽन्यस्यापि प्रवेशो न संभवतीत्युक्तमित्याह-न चेति। इतरस्यापि प्रवेशः कल्पयितुं न शक्यत इत्याह-तदेवानुप्राविशदिति। सा च श्रुतिः स्ष्टः प्रवेशमाद, सा चास्माकं मीमांसकानां प्रमाणं, ततस्तद्विरोधेनान्यस्य प्रवेशकल्पनाडयुक्केति भावः। तईि श्रुतिशरणतयैव ब्रह्मण एव प्रवेश उच्यतामित्याशङ्याऽह-न चेति। तस्माव 'अ- न्वो मैणिमविन्दव' इतिवदर्थशन्यमेवेदं वाक्यमिति निगमयति-हन्तेति। शकतिगोचरस्या र्थंस्यासंभवादर्थरान्यत्वं, तात्पर्यंगोचरस्य वा ? नाऽSव :- E6 से विप्कनदेोश जलेडमू- र्वस्य प्रतिबिम्बभाववदमूर्तस्यापि ब्रह्मणोऽनिर्वाच्याविद्यास प्रतिबिम्बितस्य सृध्युत्तरकाल- मन्तःकरणादिषु प्रतिबिम्बभावसंभवादित्याह-नेति। न द्वितीय इत्याह-अन्यार्थत्वा-

मानन्दमय-एव विशिषोऽथों विशेष्यस्य चिद्धातोलिङ्गिं, विशिषस्य विशेष्योव्यभिचारदर्श- नाव्-तद्धिगमद्वारेणाSSनन्दविदृद्दयवसान आत्मा बहारूपोऽस्यामेव गुहायामषिगन्तव्य इत्यभिप्रेत्य जले सुर्यप्रवेशवदनिर्वाच्यः प्रवेयोऽभिवीयत इत्यर्थः । बुद्धिगुद्दायामेव ब्रह्मण उपलब्धिसंभवाव, तत्रैव प्रवेशोडभिधित्सित इत्याइ-न हीति। नन्वन्यत्रोपलब्ध्यनई ब्रह्म बुद्धौ वा कथसुपलभ्यत इत्याशङ्क्योपाधेयोंग्यताविशेषसंभवादि- (१. °पावगमाय-पाठ= (२.) ० ह्यावगम9 पाठ:(३) तै.आ. १. ११. ५ (४) ०लिङ्गवि०- इति पाठ:। (५) शेष्यस्याव्य०-इति पाठः।

तैत्तिरीयोपनिषत् [ब्रह्म-आनेन्द-

तदंतुप्नकशयं। सच्च त्यर्च्चाभवत्। निरुक्ं चा- निरुक्त च । निलयनं चार्निलयनं च । वि- ज्ञानं चाविज्ञानं च। सत्यं चानृतं च सत्य- मुभवत्। शिष्टघटाद्युपलब्धि:, एवं बुद्धिप्रत्ययालोकविशिष्टात्मोपलब्धि: स्यात्। तस्मा- दुपलब्धिहेतौ 'गुहायां निहितम्' इति प्रकृतमेव। तद्त्तिस्थानीये त्विह पुनः 'तत्सृष्टा तदेवानुप्राविशत्' इत्युच्यते। देवेदभाका शादिकारणं कार्य सृष्टा तद्नुप्रविष्टमिवान्तर्गुहायां बुद्धौ द्ष्ट, श्रातृ, मन्तृ, विज्ञात्रित्येवं विशेषवदुपलभ्यते। स एव तस्य प्रवेशः। तस्मा- दस्ति तत्कारणं ब्रह्म, अतोSस्तित्वात्, 'अस्ति' इत्येवोपलब्धव्यं तत्। तत्कार्यमनुप्रविश्य कि! सञ्च मूर्ते, त्यच्चामूर्तमभवत्-मूर्तामूर्ते ह्यव्याकृत- परोक्षापरोक्षे मूर्तामूते नामरूपे आत्मस्थे अन्तर्गतेनाSSत्मना व्याक्रियेते; व्याकृते च मूर्तामूर्तशब्दवाच्ये ते आत्मना त्वप्रविभक्तदेशकाले इति कृत्वा, आत्मा ते अभ- वदित्युच्यते। किंच निरुक्तं चानिरुक्तं च-निरुक्तं नाम निष्कृष्य समानासमा- नजातीयेभ्यो देशकालविशिष्टतयेदं तदित्युक्तम्; अनिरुकं तद्विपरीतम्। निरु- कानिरुक्ते अपि मूर्तामूर्तयोरेव विशेषणे। यथा सच्च त्यच्च प्रत्यक्षपराक्षे, तथा

त्याह-विशेषेति।संनिकर्षादिति-अन्तःकरणसंसर्गादेव देद्घटादिषु चैतन्याभिव्यक्ति:, न स्वतः-अन्तःकरणं चाव्यवधानेनैव चैतन्याभिव्यञ्जकमन्वयव्यतिरेकाभ्यामित्यर्थः। यथा चास्वच्छस्वभावके घटादौ सुखं न प्रतिबिम्बते, जलादौ स्वच्छस्वभावके प्रतिबिम्बते,

सात्मकत्वाश्चेति। किंच यथा जाड्यसाम्येऽि तमोलक्षणावरणाभिभवसमर्थ आलोकोडङ्गी- क्रियते, तथा जाव्पसाम्पेड़प्यन्तःकरणस्यैव प्रत्ययाकारपरिणतस्याज्ञानलक्षणावरणाभिभव- सामर्थ्यमङ्गाकर्तव्यमित्याह-यथा चेति। 'निलयनं' गृहप्रासादादिमतसंनिवेशविशेष :; अवयवसंस्थानविशेषराहित्यम 'अनिल-

(१) तुलय-बृ. उ. वार्तिकम्-१. ४. ४९६-६३२. स्वाज्ञानादेव स्रजो भुजगे प्रवेशः, न वस्तुतो ड्स्ति-इति स्रगतिरिक्तसर्पांसत्त्ववत् प्रतीचोऽपि स्वाज्ञानोत्थे जगति तद्वशादेव प्रवेशः, न परमार्थत :- इति प्रत्यगात्मैव वस्तु, न जगदिति स्थितमित्यर्थः। (२) कठ. उ. ६. १३. (३) ०ते मृ०-पाठः। (४) मूर्तै सं°-इति पाठः।

६ षष्ठाऽनुवाक:] ब्रह्म सच त्यच ९५

यदिंद किंच। तत्सत्यरमित्याचक्षते। तद्प्येष श्रोको भवति। इति कृष्णयजुर्नेदीयव्तिरीयोपनिषदि ब्रह्म-आनन्द-क्ल्ल्यां षष्ठाऽनुवाक: ॥ ६।। निलयनं चानिलयनं च-निलयनं नीडमाश्रयो मूर्तस्यैव धर्मः अनिलयनं त- द्विपरीतममूर्तस्यैव धर्मः। 'त्यद्निरुक्तानिलयनानि' अमूर्तधर्मत्वेऽपि व्याक- तविषयाण्येव-सर्गोत्तर कालभावश्रवणात्; त्यदिति प्राणाद्निरुक्, तदेवानि- लयनं च; अतो विशेषणान्यमूर्तस्थ व्याकृतविषयाण्येवैतानि। विज्ञानं चेतनम्, अविज्ञानं तंद्रहितमचेतनं पाषाणादि। सत्य च व्यवहारविषयम्-अधिकारात्, न परमार्थसत्यम्; एकमेव हि परमार्थसत्यं ब्रह्म। इह पुनर्व्यवहारविषयमापे- एकमेव परमार्थ- क्षिकं सत्यं-मृगतृष्णिकाद्यनृतापेक्षयोद कादि सत्यमुच्यते। सत्यं ब्रह्म अनृतं च तद्विपरीतम्। किं पुनः ! एतत्सर्वमभवत्, सत्यं परमार्थसत्यम्: किं पुनस्तत् ? ब्रह्म-'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' इति प्रकृतत्वात्। यस्मात्सत्त्यदादिकं मूर्तामूर्तधर्मजातं यत्किचेदं सर्वमविशिष्टं विकारजा- विद्दनुभवसिद्धूं ब्रह्म तमकमेव सच्छ्दवाच्यं ब्रह्माभवत्-तद्यतिरकेणाभावा- न्नामरूपविकारस्य, तस्मात्तद्गह्न सत्यमित्याचक्षते ब्रह्मविद:। अस्ति नास्तात्यनुप्रश्नः प्रकृतः तस्य प्रतिवचनविषय एतर्दुक्तम्-आत्मा प्रकृतप्रकरणस्य 'अकामयत बहु स्याम्' इति। स यथाकामं चाऽडकाशादिकार्य फलितम् सत्त्यदादिलक्षणं सष्ट, तद्तुप्रविश्य, पश्यञ्शृण्वन्मन्वानो विजानन्वह्नभवत्; तस्मात्तदेवेदम्-आकाशादिकारणं-कार्यस्थं-'परमे व्योमन्'

विजानीयादित्युक्तं भवाति। तदेतस्मिन्नर्थे ब्राह्मणोक्त एषः श्ोको मन्त्रो भवति। यनम्'। अनिरुंक्तत्वादमूर्तधर्मश्रेद, ब्रह्मण एव किं न स्यादित्यत आह-त्यद्निरुक्ता- निलयनानीति। 'तत्सत्यमित्याचक्षते' इत्यस्योपपत्तिमाह-यस्मादिति। पदानि व्याख्याय, प्रकृ- (१) लोकव्यवहारे बाधरहितं शुक्तिरज्जुस्थाण्वादि। (२) व्यवहारदशायामारोपितं रजतसर्पचोरादि। (३) सर्वानात्मकल्पना कूटस्थब्रह्मचेतन्याधीना । शून्यस्य, कल्पितस्य वा कूटस्थानुभवादन्यत्र सत्त्वो- पलब्ध्योरसिद्धे: सच्चिदेकताचं कूटस्थं तत्त्वमास्थयेमित्यर्थः ।

अथ ससमोऽनुवाक: असद्वा इदमग्र आसीद। ततो वै सदजायत। तदा- त्मान स्वयंमकुरुत। तस्मात्तत्सुकृतमुच्यत इति। यथा पूर्वेष्वन्नमयाद्यात्मप्रकाशकाः पश्चस्वपि, एवं सर्वान्तरतमात्मास्तित्वप्र- काशकोऽपि मन्त्र: कार्यद्वारेण भवति।

कृतौ तैत्तिरीयोपनिषदि ब्रम्म-आनन्द-वल्टीभाष्ये षठोऽनुवाकः ॥.६॥ 'असद्वा इदमग्र आसीत्'-असदिति व्याकृतनाम रूपविशेषविपरीतरूपम्- अव्याकृतं ब्रह्मोच्यते, न पुनरत्यन्तमेवासत्-न ह्यसतः सज्न्मास्ति। इदमिति नामरूपविशेषवद्याकृतं जगद्; अग्रे-पूर्व-प्रागुत्पत्तेर्व्रहैवासच्छन्दवाच्यमा- ब्रह्म सुककृतम् सीतू। ततो ऽसतो वै सत् प्रविभक्तनामरूपविशेषमजायतोत: -- स्वयं कर्तृ न्नम् । किं ततः प्रविभक्तं कार्यमिति-पितुरिव पुत्रः ? तानुप्रभनिराकरणे प्रकरणस्य तात्पर्यं 'सोऽकामयत' इत्यादेर्दर्शयति-अस्ति नास्तीत्या- दिना। तस्या बुद्धिगुहायाः प्रत्यया :- 'अहं कर्ता भोक्ता' इत्यादयः, त एवावभासविशेषा:, तैव्यंज्यमानम्-विशिष्टस्य विषयत्वेऽपि स्वरूपस्याविषयत्वादित्यर्थः। इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजका चार्यश्रीमच्छुद्धानन्दपूज्यपादशिष्यानन्दज्ञानविरचिते तैत्तिरीयोप- निषच्छांकर भाष्यटिप्पण ब्रह्म-आनन्द-वल्ल्यां षष्ठोऽनुवाकः॥६॥

(१ ) तुल्य-त्र. सू. १. १. १५; अविकृतं-पाठः। (२) ष्टधर्मस्य-इति पाठ: । (३) सृष्टराऽथ जीवरूपण प्रविवेश वपुष्ययम्।। १०३॥ . यो विज्ञानमयस्तसि्मिश्चैतन्यं प्रतिबिम्बितम्। तच्च धारयति प्राणाञ्जीवाख्यां लभते ततः ॥१०४।। भोका भूत्वेश्वरस्तद्न्द्गोग्यरूपोऽपि सोऽभवत्। भोग्यं च बहुधा सच्च त्यच्चत्यादिविभदतः॥१०५॥. सत् प्रत्यक्षं परोक्षं त्यत् तदभावादुभौ तथा। वक्तुं शक्यमशक्यं चत्यादि द्वन्द्वेऽस्ति भोग्यता ॥१०६॥ कामित्वमालोचकत्वं स्रषटृत्वं च प्रवेष्टता। भोग्याकारश्र पञ्चैते ब्रह्मसन्दावहेतवः ॥१०७॥ सद्रूप: परमात्मा स्यात्कामित्वात्सर्गकामिवत्। आलोचनान्मन्त्रिचत्सन् स्ष्टत्वाच्च कुलालवत्।।१०८।। प्रवेष्टत्वात्सर्पवत् सन् भोग्यत्वाच्चौदनादिवद्। नानुमानैरैव किन्तु विद्वत्प्रत्यक्षतोऽपि सन् ॥ १०९॥ यत्सत्यं ब्रह्म पूर्वोक्तं तदेव जगदात्मना। भाति भ्रान्त्या ततः सवे बह्मत्याचक्षते बुधाः ॥११०॥ सर्पधारादिका भ्रान्त्या कल्पिता तत्त्वदर्शने। रज्जुरेव यथा तद्दद्वह्वौव सकलं जगत् ॥ १११ ॥। नामरूपयुतत्वेन जगत्सङ्गह्ल नेति यत्ं । पूर्वपक्षिमतं तन्न ब्रह्मसत्त्वं तदीक्ष्यताम्॥ ११२॥ रज्जुदैरव्य यथा सर्पधाराद्रिष्वनुगच्छति। ब्रह्मसत्त्वं तथा ्योमवाय्वादिष्वनुगच्छति ॥ ११३॥.

ससमांडनुवाक: ] ब्रह्म आनन्दहेतु:

यद्वै तत्सुकंतम्। रसो वै सः । रसह्ेवायं लब्धवाSनन्दी भवति। को ह्वेवान्यात्क: प्राण्यात। यदेष आकाश आनन्दो न स्याद्। एष ह्वेवाऽरनेन्दयाति। नेत्याह-तदसच्छब्दवाच्यं स्वयमेवाSSत्मानमेवाकुरुत कृतवत्। यस्मादेवं, तस्मान्तद्ब्रह्मैव सुकृतं स्वयं कर्घुच्यते। स्वयं कर्तृ ब्रह्मेति प्रसिद्धं लोके- सर्वकारणत्वात्। यस्माद्वा स्वयमकरोत्सर्वे सर्वात्मना, तरुमात्पुण्यरूपेणापि तदेव ब्रह्म कारणं ब्रह्म सुकृतं-पुण्यम् सुकृतमुच्यते। सर्वथाऽपि तु फलसंबन्धादिकारणं सुकृत- शब्दवाच्यं प्रसिद्धं लोके यदि पुण्यं, यादि वाऽन्यत्;सा प्रसिद्धि तेे चेत- नेकारणे सत्युपपद्यते; तम्मादरत तद्भह्म-सुक्ृतप्रसिद्धेरिति। इतश्चास्ति। कुतः १ रसत्वात् । कुतो सतगपसिद्ितहागः ? इत्यत आह- 'यद्वै तत्सुकृतम्। रसो वै सः।'रसो नाम तृप्तिहेतुरानन्दकरो मधुरा- ब्रह्मैवातीन्द्रियरसः म्लादि: प्रसिद्धो लोके । रसमेव ह्वयं लब्ध्वा प्रा- प्याSडनन्दी सुखी भवति। नासत आनन्दहेतुत्वं इष्ट लोके। बाह्यानन्द- साधनरहिता अप्यनीहा निरेषणा ब्राह्मणा बाह्यरसलाभादिव सानन्दा दृश्यन्ते विद्वांस :; नूनं ब्रह्मैव रसस्तेषाम् । तस्मादस्ति तत्तेषामानन्दका- रणं रसवद्गह्म। सुकृतमिति। कप्रत्ययः दष्ठ क्रियत इति कर्माभिवायकोपि च्छान्दस्या प्रक्रियया सुष्ठ करोतीति कर्तरि व्याख्यांतंः।

( १) चेतनवत्का-पाठः। (२) असदेवेदमग्रेऽभून्नामरूपात्मकं जगत् । पश्चात्तु ब्रह्मणा सृष्टं सदभूद्रह्मसत्वतः ॥। ११४।। तंद्रह्मात्मानमेवेमं सचिदानन्दलक्षणम् । अकार्षीज्जगदाकारं स्वयमेव स्वमायया ।। ११५।। अस्ति भाति प्रियं चेति प्रतिवस्त्ववभासते। त एते सच्चिदानन्दा ब्रह्मगा भान्ति वस्तुषु॥११६॥ नामरूपे घटादीनां प्रागभावयुते ततः । अभावत्वं च भावत्वं पर्यायेणेक्ष्यते तयोः ॥ ११७॥ आगमापायिधर्मौं यौ न तयोर्धमिरूपता। शयनोत्थानयोर्नास्ति देहवस्तुस्वरूपता ।। ११८॥ सरवासत्वे अन्यदीये भासेवे नामरूपयोः। मायारूपमसत्त्वं स्यात् सत्ताया बह्मरूपता ॥११९॥ जाड़्यदुःखे मायिके स्तो भानानन्दौ परात्मगौ। लोकिका:सच्चिदानन्दा ब्रह्मगाश्चेदसत्कथम् ॥१२०॥ . -तैत्तिय' कविधाभ्कायः

९८ तैच्तिरीयोपनिषत् [ब्रह्म-आनन्द-वली

यदा हवौवैष एतस्मिन्नदश्येऽनालम्येऽ्रनि- रुक्त्ेऽनिलयनेऽभयं प्रतिष्ठा विन्दते। अथ सोऽभयं गतो भवति। इतश्चास्ति। कुतः१ प्राणनादिक्रियादर्शनात्। अयमपि हि पिण्डो जीवतः ब्रह्म देहादिचेष्ट- प्राणेन प्राणित्यपानेनापानिति; एवं वायवीया पेदिदयक वैषयिकानन्दहेतुः चेष्टाः संहतैः कार्यकरणैनिर्वत्यमाना दृश्यन्ते । तच्चैकार्थ- वृत्तित्वेन संहननं नान्तरेण चेतनमसंहतं संभवति-अन्यत्रादर्शनात्। तदा- हू-यद्यदि एष आकोशे 'परमे व्योस्ि गुहायां निहितः' आनन्दो न स्यान्न भवेत, को ह्ेव लोकेSSन्यादपानचेष्टां कुर्यादित्यर्थः। कः प्राण्यात्म्राणनं वा कुर्यात; तस्मादस्ति तद्रहं, यदर्था: कार्यकरणप्राणनादिचेष्टः तत्कृत एव चा- SSनन्दो लोकस्य। कुतः ? एष ह्योव पर आत्माSSनन्द्यात्यानन्दर्य सुख- यति लोकं :मनुरप। स एवाSडत्माSSनन्दरूपोऽविद्यया परिच्छिन्नो वि- भाव्यते प्राणिभिरित्यर्थः। भयाभयहेतुत्वाद्विद्वदविदुषोरस्ति तद्ब्रह्म। सद्वस्त्वाश्रयणेन ह्भयं भवति; नासद्वस्त्वाश्रंयणेन भयनिवृत्तिरुपपद्यते। कथमभयहेतुत्वमिति ? उच्यते- यदा ह्येव यस्मादेष साधक पतस्मिन्ब्रह्मणि-किंविशिष्टे? अदृश्ये-दृश्ष्यं विदुष एव नाम द्रष्टव्यं-विकार :- दर्शनार्थत्वाद्विकारस्य; न दृश्यमद्दश्य- ब्रह्मपाप्ति: मविकार इत्यर्थः। एतस्मिन्नदृश्येऽविकारेSविषयभूते, अनात्म्येऽशरीरे-यस्माददृश्यं तस्मादनात्म्यं;यस्मादनात्म्यं तस्मादनिरुक्तम्- विशेषो हि निरुच्यते, विशेषश्च विकार, अविकारं च ब्रह्म-सर्वविकार- हेतुत्वात्, तस्मादनिरुक्तम। यत एवं, तस्मादनिलयनं, निलयनं-नीड :- एकार्थवृत्तित्वेनेति। एकप्रयोजनसाधनत्वेन परस्परायत्ततेत्यर्थः । अन्यत्रेति- गृहप्रासादिषु स्वतन्त्रं गृहावनारभ्यं स्वामिनमन्तरेण संहननस्यादर्शनाव, कार्यकरण- संघातेऽ्रपि विलक्षणः स्वामी शरीरोपचयादिरहितोऽवगम्यते। स च चेतनत्वेन भेदाभावा- द्रघ्चैव-इति तदस्तित्वसिद्धिरित्यर्थः । (१) सप्तम्यन्तः प्रथमान्तो वा। प्रथमान्तपक्षे आकाशपदमानन्दपदसमानाधिकरणम्, ततश्चाकाशा- भिधान: परमानन्दः परमात्मस्वभाव इत्यर्थः । तुल्य-ब्र. सू. भा. १.१, २२. (२) अभीष्टविषयलाभे सति मनो विषयाभिमुख्यं परित्यज्य विषयान्तराभिलाषोदयात पूर्वमन्तर्मुखं प्रत्यगात्मानन्दमनुभवति। सो- इयं लोके विषयानन्द इत्युच्यते।

७ सप्तमोऽनुवाक: ] अभेददर्शिनो ब्रह्मप्राप्ति: ९९

युदा ह्वैवैष एतस्मिं .- दरभन्तरं कुरुते। अथ तस्य भंयं भवति। तच्वेव भयं विदुषोऽ्मन्वानस्य। तदप्येष श्रॉकोभवति। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि ब्रह्म-आनन्द-वल्ल्यां सप्तमोऽनुवाकः॥७॥ आश्रयः, न निलयनम्-अनिलयनम्-अनाधारं, तस्मिन्नेतस्मिन्नदृदश्येSनात्म्ये- डनिरुक्तेऽनिलयने सर्वकार्यधर्मविलक्षणे ब्रह्मणीति वाक्यार्थः । अभयमिति क्रियाविशेषण । अभयामिति वा लिङ्गान्तरं परिणम्यते। प्रतिष्ठां स्थिति- मात्मभावं विन्दते लभते। अथ तदा स तस्मिन्नानात्वस्य भयहेतोरविद्याक- तस्यादर्शनाद्भयं गतो भवति। स्वरूपप्रतिष्ठो ह्वसौ यदा भवति, तदा नान्यत्पश्यति, नान्यच्छणोति, नान्याद्विल जाति। अन्यस्य ह्यन्यतो भयं भवति, नाऽडत्मन एवाऽडत्मनो भयं युक्तम; तस्मादात्मैवाSSत्मनोऽभय- कारणम्। सर्वतो हि निर्भया ब्राह्मणा हश्यन्ते, सत्सु भयहेतुषु; तच्चायुर्क्क मसति भयत्राणे ब्रह्मणि। तस्मात्तेषामभयदर्शनादस्ति तद्भयकारणं ब्रह्मेति। कदाऽसावभयं गतो भवति साधकः ? यदा नान्यत्पश्यति, आत्मनि चान्तरं- भेदं न कुरुते, तदाऽभयं गतो भवतीत्यभिप्रायः। यदा पुनरविद्यावस्थायां हि यस्मादेषोSविद्यावानवद्यया प्रत्युपस्थापितं भेददर्शनस्य वस्तु तैमिरिकद्वितीयचन्द्रवत्पश्यति; आत्मनि चैतस्मिन् अयकारणत्वम् ब्रह्मणि उदपि, अरमल्पमप्यन्तरं छिद्रं भेददर्शन कुरुते- भेददर्शनमेव हिं भयकारणम्-अल्पमपि भेदं पश््यतीत्यर्थः। अथ तस्मान्गे- ददर्शनाद्धेतोस्तस्य भेददर्शिन आत्मनो भयं भवति। तस्मादात्मैवाऽडत्मनो भयकारणमविदुषः । तदेतदाह-(१) तद्भह्म तु एव भयं भेददर्शिनो विदुष ईश्वरोऽन्यो मत्त: भेददर्शिनो विदुषो अहमन्यः संसारीत्येवंविदुषः; (२) भददृष्टमाश्वराख्यं तदेव ब्रह्म भयम् ब्रह्माल्पमप्यन्तरं कुर्वता भयं भवत्येकत्वेनामन्वानस्य। तस्मा- (१) हयन्तरकरण०-पाठः (२.) आत्मैकतेन ब्रम्मामन्वानस्य, विद्यान्तरयुक्तस्यापि ब्रह्मतत्वज्ञानरहि- तस्य । विदुषो मन्वानस्य, विदुषोऽमन्वानस्येति वा पदयोजना। प्रथमपक्षे विदुषः प्रत्यगात्मनः सकाशादी- धन्मात्रेणापि भिन्नं ब्रह्मेति पश्यतः संमोहवशवर्तिनो मोहादात्मैव भयं भवतीत्यर्थः ।

अथ अष्टमोऽनुवाक: भीषाऽस्माद्वातः पवते। भ्रीषोदोति सूर्य:। भीषाऽस्मादर्भियेन्द्रश। मृत्युर्घावति पर्श्चम इति॥ द्विद्वानप्यविद्वानेवासौ, योऽयमेकमभिन्नमात्मतत्वं न पश्यति। उच्छेदहेतुदर्श- नाद्धधुच्छेद्याभिमतस्य भयं भवति; अनुच्छेद्यो हुच्छेदहेतु: तत्रासत्युच्छेदहे- तावुच्छेदे न तदर्शनकार्य भयं युक्तम्। सर्व च जगन्भ्यवद्दश्यते। तस्मा- -जंगतो भयदर्शनाद्गम्यते-ूनं तदस्ति भयकारणमुच्छेद्हेतुरनुच्छेद्यात्मकं, यतो जगद्विभतीति। तदेतस्मिन्नप्यर्थ एष श्रोको भवति।

कृतौ तैत्तिरीयोपनिषदि ब्रह्म-आनन्द-वल्लीभाष्ये सप्तमोऽतुवाकः॥७॥ भीषा भयेन अस्माद्वातः पवते । भीषोदेति सुर्यः । भीषाऽस्माद्गिश्चे- 'दासोऽहं तस्य देवस्य, ममाऽडराध्यः परमेश्रर :- इति भेदं विद्वान्कथमज्ञ उच्यते? तत्राउ-असौ योऽयमिति। यथा चन्द्रभेदं पश्यत्रप्यविद्वानुच्यते-अतत्वदर्शित्वाव्- तथेत्यर्थ:। कथं ताई तस्य भयसंभावनेत्यत आह-उच्छेदेति। संहर्ता हि परमेच्वरो मां संहरिष्यति, नरके वा निक्षेप्स्यतीति पशयतो भयं भवतीत्यर्थः। ब्रह्ैवोच्छेदहेतुः कुत इत्यत आह-अनुच्छेद्यो हीति। उच्छेदहेतोरप्युच्छेदत्वेऽनवस्थाप्रसङ्गात्नित्यत्वं वक्तव्यं, तच ब्रह्मणः, नान्यस्य संभाव्यत इत्यर्थः । इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छुद्धानन्दशिष्यानन्दज्ञानविरचिते तैत्तिरीयोपनिष- च्छांकर भाष्यीटप्पणे ब्रह्म-आनन्द-वल्लयां सप्तमोऽनुवाकः ।।७।।

(१) • तावनुच्छेदे त°-इति पाठः । (२)? भवेत्तु ब्रह्मसत्ताऽस्मिन्नानन्दोडस्ति कथं शृणु। आनन्दोऽत्राभ्युपेतव्यो रसवान्मधुरादिवत्।।१२१।। मूढस्य मधुरादि: स्याद्रसो ब्रह्म विवेकिनः । मधुरादिभुगानन्दी ब्रह्मविच्च तथा सुखी ॥ १२२॥ ब्रह्मानन्दो न चेदत्र देहं को नाम चेष्टयेत्। प्राणाक्षाणां चेष्टकत्वं न तत्र करणत्वतः ॥ १२३। न केवलं चेष्टकत्वं विषयानन्दहेतुता। अप्यल्पविषयान् लब्ध्वा स्वानन्दे मज्जति क्षणम्॥ १२४।। विषयानन्दपर्यन्तैः कामसृष्टयादिहेतुभिः। ब्रह्मसत्त्वे स्थिते मुक्तिश्चिन्त्यते विद्वदज्ञयोः ॥ १२५॥ विद्वान् ब्रह्मोति मुक्तश्रेन्मुच्येताशोऽप्यभिज्ञवत्। ब्रह्मरूपोऽपि बद्धश्चेदशोऽभिश्ञोऽपि बध्यते ॥ १२६॥ मैवं ब्रह्मात्मैक्यबोध एवैंको मोक्षकारणम्। ऐक्यदर्शी सुच्यतेऽतो भेददर्शी न सुच्यते ॥ १२७ ॥ अर्ध्वाकारे समेप्यस्मिंश्ोरदर्शी विभेति हि। स्थाणुदर्शी निर्भयोऽतस्तत्त्वबोधः प्रयोजकः ॥१२८॥

८ अष्टमोऽनुवाक: ] आनन्दमीमांसा १०१

सैषाSSनन्दस्य मीमांदसा अवति। न्दर्च । मृत्युर्धावति पञ्चम इति । वाताद्यो हि महार्हाः स्वयमीश्वराः सन्त: पवनादिकार्येष्वायासबह्ुलेषु नियताः प्रवर्तन्ते। तद्युक्तं प्रशास्तरि सत्यन्यस्मिन्नियमेन तेषां प्रवर्तनम्: तस्मादस्ति भयकारणं तेषां प्रशास्तृ ब्रह्म, यतस्ते भृत्या इव राजोऽस्माङ्गह्मणो भयन प्रवर्तन्ते; तञ्च भयकारण- मानन्दं ब्रह्म ।। तस्यास्य ब्रह्मण आनन्दस्यैषा मीमांसा विचारण भवाति। किमानन्दस्य ब्रह्मानन्दो जन्यः मीमांस्यमिति? उच्यते-किमानन्दो विषयविषयिसंबन्धजनितो स्वाभाविको वा ? लौकिकानन्दवत्, आहोस्वित्स्वाभाविक :- इत्येवमेषाSSनन्दस्य मीमांसा। तन्र लौकिक आनन्दो बाह्याध्यात्मिकसाधनसंपत्तिनिमित्त उत्कृष्टः । स य विषयानन्दद्वारा एष निर्दिश्यते ब्रह्मानन्दानुगमार्थम्। अनेन हि प्रसिद्धेना SSन- ब्रह्मानन्दानुगम: न्देन व्यावृत्तविषयबुद्धिगम्य आनन्दोऽनुगन्तुं शक्यते। लौकि- कोऽप्यानन्दो ब्रह्मानन्दस्यैव मात्रा-अविद्यया तिरस्क्रियमाणे विज्ञाने, उत्क- ष्यमाणायां चाविद्यायां, ब्रह्मादिभि: कर्मवशादथाविज्ञानं विषयादिसाधनसं- बन्धवशाञ्च विभाव्यमानश्च लोकेऽनवस्थितो लौकिक: संपद्यते; स एवा- विद्याकामकर्मापकर्षेण मनुष्यगन्घर्वाद्युत्तरोत्तरभूमिष्वकामहतविद्वच्छोत्रि- यप्रत्यक्षो विभाव्यते-शतगुणोत्तरोत्तरोत्कर्षेण यावद्धिरण्यगर्भस्य ब्रह्मण आनन्द इति।

तच्च भयकारणं ब्रह्मानन्दरूपमुक्तं "यदेष आकाश आनन्दो न स्योत्"-इति, अ्राइडन- न्दश्र लोके जन्यः प्रसिद्धः, ततो विचारमारभते-तस्यास्येत्यादिना। ब्रह्मानन्दस्य चेन्मीमांसा प्रस्तुता, किमर्थस्तईि सार्वभौमानन्दाधुपन्यास :? तत्राऽड- तन्र लौकिक इत्यादिना। लौकिक आनन्दः क्वचित्काधं प्राप्तः, सातिशयत्वाव, परि-

(१) समाप्तायुषां निकटे धावतीत्यर्थः। (२) ज्ञातेऽपि कर्मकाण्डार्यें वेदान्तार्थमजानतः । जन्मादिभीभवत्येव वाय्वादीनां यथा तथा॥१२९॥ वायुः सृरयो वहिरिन्द्रो मृत्युश्चातीतजन्मनि। धर्मज्ञा अप्यतत्वश्ञा इदानी बि्यतीश्वरात्॥ १३० ॥ तैततिरीय कवि धाप्रकानं: (३ ) 'युवा, स्यात्साधुयुवा ' इत्यादिना वक्ष्यमाणा सार्वभौमं मनुष्ययुवानन्दमारभ्य ब्रह्मानन्दावसाना एा संनिहिता आनन्दस्य तारतम्यमीमांसा 'सैषा' इत्युक्ता। (४) तै. ड. २७

१०२ वैत्तिरीयोपनिषत् [ब्रह्म-आनन्द-वल्ली

मानुषानन्द: युवा स्यात्साघुयुवाऽध्यायकः। आशिष्ठो दृढिष्ठो बलिष्ठः । तस्येयं पृथिवी सर्वा वित्तस्यं पूर्णा स्यात्। स एको मानुर्ष आनन्द:। मनुष्यगन्धर्वानन्द: ते ये शतं मानुषां आनन्दाः (१)स एको मनु- व्यगन्धर्नणामानन्द:।श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य। निरस्ते त्वविद्याकृते विषयविषयिविभागे, विद्यया स्वाभाविक: परिपूर्ण एक. आनन्दोउद्वैतो : वतीत्येतमर्थ विभावयिष्यान्नाह- युवा प्रथमवयाः । साघुयुवेति साधुश्चासौ युवा चेति यूनो विशेषणम्- मानुषानन्दः युवाऽप्यसाघुर्भवति, साधुरप्ययुवा, अतो विशेषणम्-'युवा स्यात्साधुयुवा ' इति; अध्यायकोऽधीतवेद :: आशिष्ठ आशास्तृतम :; दढिष्ठो दृढतम: बलिष्ठो बलवत्तम: व्वमाध्यात्मिकसाधनसंपन्नः। तस्येयं पृथिव्युर्वी सर्वा वित्तस्य-वित्तेन, उपभोगसाधनेन दृष्टार्थेनादृष्टार्थेन च कर्मसाधनेन- संपन्ना पूर्णा,-राजा प्रृथिवीपतिरित्यर्थः । तस्य च य आनन्द स एको मानुषो मनुष्याणां प्रकृष्ट एक आनन्द: । ते ये शतं मानुषा आनन्दा: स एको मनुष्यगन्धर्वाणामानन्द :- मानुषा- मनुष्यगन्धर्वांनन्दः नन्दाच्छतगुणेनोत्कृष्टो मनुष्यगन्घर्वाणामानन्दो भवति । म- नुष्या: सन्तः कर्मविद्याविशेषाद्गन्धर्वत्वं प्राप्ताः 'मनुष्यगन्धर्वाः'। ते ह्यन्तर्धा- तस्यात्कृष्टल्वे नादिशक्तिसंपन्नाः सूक्ष्मकार्यकरणाः; तस्मात्प्रतिघाताल्पत्वं निमित्तम् तेषां, द्वंद्वप्रतिघातशक्त्तिसाघनसंपत्तिश्च, ततोऽप्रतिहन्यमा- नस्य प्रतीकारवतो मनुष्यगन्धर्वस्य स्याञ्चित्तप्रसाद :; तत्प्रसादविशेषात्सुख- विशेषाभिव्यक्तिः। एवं पूर्वस्या: पूर्वस्या भूमेरुत्तरस्यामुत्तरस्यां भूमौ प्रसाद- माणवत्-इति ब्ज्मानन्दाढेगमार्थों लौकिकोपन्यास इत्यर्थः । विषयेभ्यो व्यायत्ता व्याट- "सविषया अविषयन्रन्नात्मैकत्वदर्शिनस्तद्गुद्विगोचर इत्यर्थः। प्रकारान्तरेण ब्रह्मानन्दानुग- ममाह-लौकिकोऽपीत्यादिना। मनुष्यगन्धर्वानन्दस्योत्कृष्टत्वे निमित्तमाह-ते ह्यन्तर्धानादीति। प्रथममकामद्द- वागहणस्य तात्पर्यमाह-प्रथममिति। यदि प्रथमपर्याय एवाकामहतो गृह्येत, तदा तस्यैव सार्वभौमानन्देन तुल्य आनन्दः स्याव, तदा च व्याघातो भवेत-मातुषानन्दे निस्पहो मातुषा- (१) आशुतम :- पाठः। (२) तमः क्षिप्रकारिषु मध्ये स्वयमतिशयत्वादित्यर्थः। ह०-पाठ । (३) द्वंद्वानां प्रविधाते प्रतिक्षेपे शक्तिश्व साधनानि च तेषां संपत्तिः सामग्रीति यावत्। (४) अनुमानार्थ :- पाठः ।

८ शुश:रसुवाक:] ब्रह्म निरावशयानन्दमू १०३

देवगन्धर्वानन्द: ते ये शतं मनुष्यगन्धर्वाणांमानन्दाः।स एको दे- वगन्धर्वाणांमानन्दः।श्रोत्रियस्य नाकमहतर। चिरलोकलोक- ते ये शतं देवगन्धर्वाणांमानन्दाः। स एक: पि पित्रानन्द: तृणां ।चिरलोकलोक नामानन्द: । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य। आजानजदेवानन्द: ते ये शतं पितृणां चिरलोकलोकानांमानन्दाः। स एक आजानजानां देवानांमानन्दः(२)।, श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य। कर्मदेवानन्दः ते ये शतमाजानजानां देवानांमानन्दाः।स एक: कर्मदेवानां देवानामानन्दः। ये कर्मणा देवार्नपियन्ति । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य। विशेषतः शतगुणेनाSSनन्दोत्कर्ष उपपद्यते। प्रथमं त्वकामहताग्रहणंमनु- व्यविषयभोगकामानभिहतस्य श्रोत्रियस्य मनुष्यानन्दाच्छतगुणेनाSSनन्दो- त्कर्षो मनुष्यगन्धर्वेण तुल्यो वक्तव्य :- इत्येवमर्थम्। 'साधुयुवाऽध्यायक' आनन्दप्राप्ति- इति श्रोत्रियत्वांवृजिनत्वे गृह्येते। ते ह्यविशिष्टे सर्वत्र; अका- साधनत्रयम् महतत्वं तु विधयोकर्धापवर्षतः सुखोत्कर्षापकर्षायं विशे- ज्यते । अतः 'अकामहत्रहणः '-तद्विशेषतः शतर णसुखोत्करषापलब्धे :- अकामहतत्वस्य परमानन्दप्राप्तिसाधनत्वविधानार्थम्। व्याख्यातमन्यत्। देवगन्धर्वा जातित एव । चिरलोकलोकानामिति पितृणां विशेषणम्- चिरकालस्थायी लोको येषां पितृणां ते चिरलोकलोका इति । 'आजान:' इति देवलोक:, तममिन्नाजाने जाताः "आजानजाः' देवा: स्मार्तकर्मविशेषतो देवस्थानेषु जाता:। कर्मदेवां ये वैदिकेन कर्मणाSग्निहोत्रादिना केवलेन देवानपियन्ति। 'देवाः' नन्दभोगभागी चेति-ततो मनुष्यगन्धर्वानन्देन तुल्यमानन्दं तस्य दर्शयितुं प्रथमपर्याये तदग्रहणमित्यर्थः । 'अटजिनत्वम्' अपापत्वं-यथोक्तकारित्वं-तत्साघुपदाल्लम्यत इत्यर्थः। (१) तुलय-बृ. उ. ४. ३. ३३. (२) र्षतया विशिष्यते-पाठः। (२) वापीकूपतटाकादि। (४) समुच्चय -(कर्मोपासना-) कारिणो देवयानमार्गगामिन:।

१०४ व्ैत्तिरीयोपनिषत् [ब्रह्म-नन्द-वली

देवानन्द: ते ये शवं कर्मदेवानां देवानामानन्दाः ।स एको देवानांमानन्दः। श्रोत्रियस्य चाकामह- तस्य 1 इन्द्रानन्द: ते ये श्तं देवानामानन्दाः। स एक इन्द्रस्या- इडनुन्द: (३)। श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य। बृहस्पत्यानन्द: ते ये. शतमिन्द्रस्याऽऽनन्दाः । स एको बृहस्पतैरानन्दः। श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य। प्रजापत्यानन्द: ते ये शतं बृद्दस्पतेरानन्दाः । स एक: भजा- पतैरानन्दः। श्रोत्रियस्य चाकार्महतस्य। इिरण्यगर्मानन्दः ते ये शंत प्रजापतेरानन्दाः । स एको ब्रह्मण आनन्दः। श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य (४)। इति त्रयस्त्रिंशद्धविर्भुजः। 'इन्द्रः' तेषां स्वामी । तस्याS5चार्यो 'बृहस्पतिः'। 'प्रजापतिः' विराट। त्रैलोक्यशरीरो ब्रह्मा समष्टिव्यष्टिरूपः संसारमण्डल- व्यापी। यत्रैत आनन्दभेदा एकतां गच्छन्ति, धर्मश्च तन्निमित्तो ज्ञानं च तद्वि- षयमकामहतत्वं च निरतशयं यत्र, स एष हिरण्यगर्भो ब्रह्मा; तस्यैष आ- अकामइतत्वं प्रकृ- नन्द: श्रोत्रियणावृजिनेनाकामहतेन च सर्वतः प्रत्यक्षमुपल- धटसाधनम् भ्यते। तस्मादेतानि त्रीणि साधनानीत्यगम्यते; तत्र भरो- त्रियत्वावृजिनत्वे नियते, अकामहतत्वं तूत्कृष्यत इति प्रक्ृष्टसाधनताऽवगम्यते। तस्याकांमहतत्वप्रकर्षतश्चोपलभ्यमान: श्रोत्रियप्रत्यक्षो ब्रह्मण आनन्दो यस्य सातिवयनिरतिशयान- परमानन्दस्य मात्रा-एकदेशः "एतस्यैवाSSनन्दस्यान्यानि न्दयोरुपायोपेयभावः भूतानि मात्रामुपजीवेन्ति" इति श्रुत्यन्तरा-स एष आन- प्रथस्त्रिंश। अष्टौ वसवेः, एकादश रुद्रा:, द्वादशाऽडदित्यों:, इन्द्र:, प्रजापतिशेति। यदर्थ मीमांसाऽडरब्धा, तस्य निरतिशयानन्दस्य सिद्धौ वाक्यतात्पयं दर्शायेतुमाह-तस्याकाम- हतत्वेति। तस्य ्रत्मणो हिरण्यमयस्याऽनन्दस्तदुपासकप्रत्यक्षी यस्य मात्रा, स एष (१) ब. उ. ४. ३. ३२. । (२) तै. आ. १. ९. १. (३) तै. आ. १. ९. ४, (४) बृ. उ. ३. ९. ५; निव. ५.६ महा. भा. आदिप. २५.२३. (५) ऐ. ब्रा. २.८.८; शत. ब्रा. ४.५.७, २;११. ६. २.५; वा. रामा. ३.२०.१५.

१०५⑈

तैत्तिरीयशाखोपनिषन्- स यर्थायं पुरुषे। यश्रा- महावाक्यम् सांवादित्ये । स एक: । न्दो यस्य मात्रा समुद्राम्भस इव विप्ुषः प्रविभक्ता यत्रकता गता-स एष परमानन्द: स्वाभाविक: अद्वैतत्वादानन्दानन्दिनोश्चाविभागोSत्र। तदेतन्मीमांसाफलमुपसंहियते- स यश्चायं पुरुष इति। यो गुहायां निहित: परमे व्योम्न्याकाशादिकार्य सृ- जीवस्य निरतिशया- झूऽन्रमयान्त, तदेवानुप्रविष्टः 'स यः' इति निर्दिश्यते; नन्दब्रह्मैकत्वम् कोऽसौ? 'अयं पुरुषै; यश्चासावादित्ये'-यः परमानन्द: श्रोत्रियप्रत्यक्षो निर्दिष्टः, यस्यैकदेशं ब्रह्मादीनि भूतानि सुखार्हाण्युपजी- वन्ति, 'स यश्चासावादित्ये' इति निर्दिश्यते; स एको भिन्नप्रदेशस्थघटाका- शाकाशैकत्वव। परमानन्दः स्वाभाविक इति संबन्धः । हिरण्यगर्भानन्दस्य मात्रात्वे श्रुत्यन्तरं प्रमाण- यति-एतस्यैवेति। न केवलं हिरण्यगर्भानन्द एव मात्रा; यश्च प्रागुपन्यस्तः सार्वभौमा- वानन्दः 'स एष यस्य मात्रा प्रविभक्ता' नानात्वमापन्ना सती 'यत्र' निरतिशयानन्देऽ्कामहत- ब्रह्मवित्प्रत्यक्षे कैवल्ये 'एकतां गता' इति योजना। अकामहतप्रत्यक्षत्वािधानाद्वदप्राप्तिं निर-

(१) "ब्रह्मानन्दयोः सामानाधिकरण्यं न "नीलोत्पलवद्रणगुणिभावविवक्षया। "केवको निर्गुणश्च" (श्े. उ.६.११.) इति क्ुतेः । गुणस्य गुणिना भेदाभेदयोरनिरूपणादुपपन्रंनिर्गुणत्वम्। अत्र भेदामे- दवादी 'न निर्गुणं द्रव्यमस्ति' इति जल्पति। मा भून्निर्गुणं द्रव्यम्; ब्रह्म तु न द्रव्यम्, प्रमाणाभावात्। समवायिकारणाद्रव्यमिति चेत्, न; गुणादीनामपि स्वगतज्ञेयत्ववाच्यत्वादिधर्मोंपादानत्वाद्। गुणो नाम धर्म: । तथा च न निर्धर्मकः पदार्थोऽस्तीति चेत, न; कस्यचिद्धर्मस्यैव निर्धमकताया अङ्गीकार्यत्वात; अन्यथाऽनवस्थापत्तेः । तस्मात् 'न निर्गुणं ब्रह्म' इति वचनं दर्शनप्रद्वेषमात्रम्"। वि. प्र. सं.प. २१७. (२) अत्र -ब्रह्मणि। (३) सैषाSडनन्दस्येत्यादौ सातिशयानन्दद्वारा निरतिशयानन्दमनुमाय यद्रह्म निरतिशयानन्दात्मकं निर्धारितं, तदत्रात्मत्वेन साक्षिप्य प्रतिपाद्यत; किंच यो हि परमात्मा सत्यज्ञाना- दिवाक्येन सत्यादिलक्षणो दर्शितः, सएव 'यो वेद निहित गुहायां' इति बुद्धौ चात्मनि बुद्धिस्वरूपे प्रविष्टो निर्दिष्टः, स एव चात्र "स यश्चायं" इत्यादावुपसंहियते, ब्रह्मात्मनोरेकत्वज्ञानदढीकरणार्थम्।: (४.) "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म " (२.१) इत्यवान्तरवाक्येन अद्वितीयं ब्रह्म उक्त्वा "स यश्चायं पुरुषे। यश्चासावादित्ये। स एक: । " इत्यनेन महावाक्येन प्रतीचोऽद्वितीयब्रह्मत्वं बोधयति। ननु कथं ब्रह्मणोSद्वितीयत्वमाकाशादे: द्वितीयस्य विद्यमानत्वात्? कथं वा प्रतीचो बह्मत्वं तयोभेंदस्यै- वानुभवात् ?- इत्याशङ्कायां "तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाश संभूतः।' (२.१), "सोऽ- कामयत। " (२. ६) इत्याद्याः सृष्याद्यर्थवादरूपाः श्वतय आकाशादे सवस्य जगता ब्रह्मण:

१०६ बरियोपी [ब्रह्म-आनन्द-वल्ली

ननु तन्निर्देशे 'स यश्चायं पुरुषे' इत्यविशेषतोऽयात्मं न युक्तो निर्देश:, 'यश्चायं दक्षिणेऽक्षन्'इति तु युक्त प्रसिद्धत्वात्। न, पराधिकारात्-परो हयात्माSत्राधिकृत: 'अहृश्येऽनात्म्ये ... भीषाऽस्माद्वातः पवते ... सैषाऽSन- न्दस्य मौमांसा इि, न होकस्माद्प्रकृंतो युक्तो निर्देष्टुम्, परमात्मविज्ञानं च विवक्षितम्, तस्मात्पर एव निर्दिश्यते 'स एक:' इति; नतु 'आनन्दस्य मी- मांसा' प्रकृता, तस्या अपि फलमुपसंहर्तव्यम्-अभिन्नः स्वाभाविक आनन्द: परमात्मव, न विषयविषयिसंबन्धजनित इति; ननु तदनुरूप पवायं निर्देश: 'स यञ्चायं पुरुषे यश्चासावादित्ये स एक:' इति भिन्नाधिकरणस्थविशेषो- पमर्देन। नन्वेवमपि 'आदित्य' विशेषग्रहणमनर्थकम्। नानर्थकम्-उत्कर्षांपक- षापाहार्थत्वान-द्वैतस्य हि मूर्तामूर्तलक्षणस्य पर उत्कर्षःसवित्रभ्यन्तर्गतः,स न तु विषयविषयिभावाभिप्रायम,-'अदृश्येऽनात्म्य उदरमन्तरं कुरुते' इत्यादिना निषेधा- दित्यर्थः । मीमांसया निरतिसयानन्दं ब्रह्मास्तीति निर्धारितम्। तस्याकामहतप्रत्यक्षत्वाभिधानाद- भेदसिद्ि :- न हि परानन्दः परस्य प्रत्यक्षो भवति, तस्मान्निरतिशयानन्दन्ह्वैकत्वं जीवस्य 'ब्रञ्मविदाप्नोति परम्' इत्युपकान्तं, मीमांसया च सिद्धसपसंहियत इत्यर्थ:। 'आदित्य' ग्रहण- स्याऽडविदैविकोपाचिलक्षणार्थस्याविवक्षितत्वं दर्शयितुं चोवमुद्धावयति-नन्विति। "य एषं एतस्मिन्मण्डले पुरुषं:" "योऽयं दक्षिणेऽक्षन्पुरुष:" इत्यादौ श्रुत्यन्तरे मण्डलस्थस्य दक्षिणा- क्षिस्थेनैक्यस्य प्रसिद्धत्वाघ, इहाप्यादित्यस्थेनैक्यनिर्देशे दक्षिणाक्षिग्रहणं युक्तामित्यर्थः। अध्यात्ममधिदेवतं च लिङ्गात्मोपासनविवक्षायां तथा स्याछ, नेह तद्विवक्षितमित्याह-नः परेति। य एव चिद्धातुर्निरतिशयानन्द उत्कृष्टोपाघ प्रतिबिम्बितः, स एव निकृष्टोपाचो एवोत्पत्ते:, तस्मिन्नेव अवस्थानात, पुनस्तत्रैव लयात्, मृदुत्पत्तिस्थितिलयकस्य वटादेः मृदभेदवत् कारणब्रह्ममात्रतया अवान्तरवाक्योक्तं ब्रह्मणोऽद्वितीयत्वं संभावयामासुः । "तत्सृष्टा। तदेवानुप्राविशत्" (२.६. ) इत्याद्या: श्रुतयः ब्रह्मण एव जीवरूपेण प्रवेशं न्रुवन्त्यः, न तु बहिः स्थित्वाऽन्त्गृहे प्रविष्ट- देवदत्तवत्, जीवब्रह्मणो: अभेदं महावाक्यप्रतिपादं संभावयामासुः। तथा नियमनश्रुतिश्च "भीषाऽस्मा- द्वातः पवते" (२.८.) इत्याद्या अत्यन्तभेदे नियाम्यनियामकभावानुपपत्तेः, तयोरभेदमेव संभावयति। तथा "स वा एष पुरुषोऽन्नरसमयः " (२.१.) इत्याद्याः त्त्त्वंपदार्थपरिशोधनरूपाः श्रृतयः जीवे- श्वरोभयगतविरुद्धधर्मनिरासद्वारा तयोरक्यमेव संभावयन्ति । तथा "ब्रह्मविदापोति परम्" (२.१.) इत्याद्याश्च अभेदज्ञानस्य निरतिशयफलप्रदर्शनेन अभेदस्य विवक्षितत्वं ज्ञापयन्त्यस्तमेव संभावयन्ति। इत्यं सृष्टिस्थितिपलयप्रवेशनियमनतत्त्वंपदार्थफलप्रतिपादकैः सप्तविधार्थवादैरनुगृदतं सन्महावाक्यमवा- न्तरवाक्यसहितं ब्रह्मणोSद्वितीयत्वं, प्रत्यगात्मनस्तदरपत्वं च. प्रतिपादयति। (१) तुलय-संक्षेप. शा. १. २४-६ (२) तै. उ. २.७. (३) बृ. उ. २. ३. ३ (३) गृ .. उ. २.३.५ .:

८ अष्टमोऽनुवाक:] ब्रह्मज्ञानमेव ब्रह्मपाप्ति: १०७

आानन्दैक्यवेदनफलं स य एवंवित। अस्मालोकात्पेत्य। एतमत्र- विदुषः कोशपथ्को- मयमात्मानमुपसंक्रामति। एतं माणमयमा- पसंक्रमणम्, त्मानमुर्पसंक्रामति। एतं मनोमयमात्मानमुप- संक्रामति। एतं विज्ञानमयमात्मानमुपसंक्रा मति । एतमानन्दमयमात्मानमुसंक्रामति। चेत्पुरुषगतविशेषोपमर्देन परमानन्दमपेक्ष्य समो भवति, न कश्चिदुत्कर्षो5पक- षो वा तां गति गतस्येति 'अभयं प्रतिष्ठां विन्दते' इत्युपपन्नम्। अस्ति ना तीत्य नुप्रश्रो व्याख्यातः-कार्यरसलाभप्राणनाभयप्रतिष्ठाभयद- पूर्वोत्तस्त्रन्थसंगतिः शनोपपत्तिभ्योऽस्त्येव तदाकाशादिकारणं ब्रह्मेत्यपाकृतोऽनु- प्रश्न एक:। द्वावन्यावनुप्रश्नौ विद्वद्विदुषोर्ब्रह्मप्राप्तयप्राप्तिविषयौ। तत्र विद्वान् समश्नुते न समश्नुत इत्यनुप्रश्नोऽन्त्य: तद्णकरणायोच्यते। मध्यमोऽनुप्र- श्रोऽन्त्यापाकरणादेवापाकृत इति तद्पाकरणाय न यत्यते। स यः कश्चिदेवं यथोक्तं ब्रह्म, उत्सृज्योत्कर्षापकर्षम्, अद्वैतं, सत्यं, ज्ञानमन- शिर:पाण्यादिमति पुरुषे प्रतिबिम्बित इति परमानन्दमपेक्ष्य समत्वं-विशिषयोः स्वभावै- क्यं-विवक्षितमित्यर्थः। वृत्तानुवादपूर्वकसुत्तरगन्थमवतारयति-अस्ति नास्तीति । संदिग्व सप्रयोजनं च विचारमहति- (१) आदित्यमण्डलस्थब्रह्मणस्तत्पदार्थस्य साक्षिणा त्वंपदार्थेनैक्यमध्यारोपितोत्कर्षापकर्षकारणाविद्यानिराक- रणेनात्र बोध्यते। ततश्चादित्याधारत्वात्तदर्थस्योत्कृष्टत्वं, त्वमर्थस्य चान्तकरणाधिकरणलेन रागादिकलुषित- त्वान्निकृष्टत्वम्-इत्याशंका न कर्तव्या। यथा य· सर्प:, स रज्जुरित्युच्यते; तथा बुद्धिस्थमपकृष्टत्वन कल्पितं त्वंपदार्थमनूद्यादित्यमण्डलस्थेन प्रकृष्टतया कल्पितेन तत्पदार्थेनैक्यमत्र बोध्यते; तथा चोत्कषापकर्षहीन सच्चि- दानन्दात्मकं वस्तु परिशिष्ट भवतीत्यर्थः । ईश्वरो हि जीवगतमपकृष्टत्वमपेक्ष्य स्वयमुत्कृष्टो व्यपदिश्यत। तब जीवगतमपकृष्टत्वं जीवानुवादेन तस्य ब्रह्मणा विशेष्यत्वे व्यावतते। ब्रह्म हि जीवस्य विशेषणं तदतमपकृष्टत्वं बलादेव बाधते। उत्कृष्टस्य निकृष्टं प्रति विशेषणत्वायोगाज्जीवगतापकर्षनिवृत्तौ च ब्रह्म स्वगतमुत्कर्ष परित्य- जति, तस्यापकर्षसापेक्षत्वाद्। उत्कर्षापकर्षनिवृत्तावात्मनो ब्रह्मत्वं, ब्रह्मणश्चात्मत्वं सिध्यति। (२) तै.ड. २.७. (३) ०यहेतुद० इति पाठः। (४) विचारो हि प्रमाणव्या पारस्य फलावसानत्वनिश्चयहेतुस्तर्क, स च प्रमेयमन्तरेण न प्रसरमुपलभते, प्रमितं च न बाध्यते-इति सद्वस्तुसिद्धिः। कोटयन्तरस्फुरणं विना न संशयावतारः, तेन विना न विचारप्रवृत्तिः, तामृते न वस्तुतत्त्वनिर्णय, तेन च विना न पुरुषार्थलाभ :- इति विचारार्थतया यथाप्रतिपन्नं दवैतमभ्युपगतं, न प्रामाणिकत्वेन ;- तथा च भुजङं रज्जुलेन व्यवहरत इव, अतत्त्वं तत्ववुध्धा व्यवहरतोऽनर्थप्राप्तिसंभवाव, तत्परिद्वाराय विचारेऽवश्यम्भाविनि क्रियमाणे, सर्वेषु विशे-

तैत्तिरीयोपनिषत् [ब्रह्म-आनन्द-वह्ी

मानन्दमयसंक्रमण- न्तमस्मीत्येवं वेत्तीत्यवंवित,-'एवं ' शब्दस्य प्रकृतपरामर्शा- निर्देशेनैव पुच्छ र्थत्वाद्। स किम्! असमाछोकात्मेत्य दष्टादृष्टेष्टविषयसमुदायो प्रतिष्ठाभूतब्रह्मपाप्तेः हायं लोक, तस्मादस्माल्ोका 'प्रेत्य'-प्रत्यावृत्य-निरपेक्षो फलस्य निर्देश: भूत्वैतं यथाव्याख्यातमन्नमयमात्मानमुपसंक्रामति विषयजात- मन्नमयात्पिण्डात्मनो व्यतरिक्तं न पश्यति-सर्वे स्थूलभूतमन्नमयमात्मानं प- जयतीत्यर्थ:। ततोऽभ्यन्तरमेतं प्राणमयं सवातसरास्थमविभक्तम, अथैतं मनोमयं, विज्ञानमयं, आनन्दमयमांत्मानपुपसँ्जमति, अथ "अदृश्येSनात्म्ये- Sनिरुक्ेऽनिलयनेSभयं प्रतिष्ठां विन्दते"। तत्रैतचचिन्त्य ::- कोऽयमेवंवित्? कथं वा संक्रामति? इति-रकि परस्मा- दात्मनोऽन्य: संक्रमणकर्ता प्रविभक्त :? उत स एव ? इति। किं ततः ? यद्यन्य: स्यात्, श्रुतिविरोध :- "तत्सृष्टा तदेवानुप्राविशर", "अ- अत्र च कस्मिन्पक्षे को. दोषः को वा लाभ इत्याह-कि तत इति। उभयत्रानुपपात्तिं संभ्यकारप्पमाह-यद्यन्यः स्यादिति। चोबसुखेन संशयव्यावृत्ति प्रयोजनमाह-यद्यु- भयथेत्यादिना। एतदेव मम विचारारम्भकस्य 'स्वस्त्ययनं' कल्याणं, यन्मामेकत्ववादिनं

षेष्वस्तिताया अव्यभिचारादविशेषणानां व्यभिचारान्मिथोव्यभिचारिणां चानृतत्वात् सन्मात्रमेव सत्यं न दवतरूपो विशेषाकारः। एवं च यथा विचारो निर्णयमन्तरेण न पर्यवस्यति, तथा सददयं विना न विकल्पः प्रशाम्यति। अतः सर्पधारादण्डमालादिविकल्पेष्वनुगम्यमानतयाSधिष्ठानत्वेन, पुनः सर्वविकल्पनिषेधावसान- तया Sवधित्वेनानुवर्तमानाविकल्पितानिषिद्ध रज्जुस्वरूपवत्, अध्यात्मादिविकल्पाघिष्ठानसन्मात्रत्वेन तन्निषेधाद- धित्वेन चाविकल्पितमनपोद्यं चात्मतत्त्वमद्वयमस्तीत्येवोपलब्धव्यमिति तात्पर्यार्थः। (१) 'उपसंक्रामति' विद्वान् 'प्राम्नोति' इत्येकदेशिनामर्थः । मुख्यसिद्धान्ते तु 'उपसंक्रमणं' विदुषः कोशानां प्रत्यङ्मात्रत्वन विलापनमिति ज्ञेयम्। पदार्थपरिशोधनावस्थायां प्रथमं विराडात्मानमात्मत्ेन प्राप्य तत्कार्य पुत्रपौत्रादिकं सर्वे तन्मात्रत्वेनापबाध्य, यथा 'अन्नमयोऽस्मि' इत्यवतिष्ठते, तथैवान्नमयमपि प्राणमयमा- त्रत्वेन बाधित्वा प्राणमयात्मरूपेण विद्वान् वर्तते; प्राणमयस्यापि पुनरभ्यन्तरमात्मानं मनोमयं प्राप्य तेनात्मना बाह्यं प्राणमयं स्वसामर्थ्यादेव जद्दाति, यथा कल्पितः सर्पों रज्जुं प्राप्य तत्स्वसामर्थ्यादेव सर्पत्वं सुन्वति, एवमेव पूर्वस्य मनोमयस्य विज्ञानमयात्मना प्रद्णं; विज्ञानमयस्य च पूर्वस्यानन्दमयात्मनावस्थानं; तस्य चानन्दमयस्य पुच्छब्रह्ममात्रत्वेन स्थिति :- इति पदार्थविवेककुशलो निरूपयति। तथा निरूपणानन्तरं वाक्याद्वाक्यार्थ प्रतिपद्य कोशपन्चकमपबाध्य निर्भये ब्रह्मणि तिष्ठतीत्यर्थ:"। वार्तिकटीका. २.८.४७-८ बुभुत्सौ पुरुषेऽन्येषु मनुष्येषु च योऽस्ति यः । आदित्ये चान्यदेवेषु स आनन्दो न भिद्यते ॥१३६॥ परप्रमास्पदत्वस्य लक्षणस्यैकरूपतः । लक्ष्यानन्दो न भिन्नः स्यादखण्डैकरसो ह्यतः ॥ १३७ ॥। एवं विद्ान् स्वपुत्रादे: कोशषट्ात्प्रकल्पितात। व्युत्थायाखण्डैकरसे स्वानन्दे प्रतितिष्ठति॥१३८॥

(२) तै. उ .: २-६. .तैत्तिरीयकविद्याप्रकाश:

८ अष्टमोऽनुवाक: ] आह्रानम् १०९

न्योऽसावन्योऽहमस्मीति। न स वेदं ", "एकमेवाद्वितीयम्ँ","तत्त्वमसिं" इति। अथ स एवं "आनन्दमयमात्मान: पसंक्रामति"-इति कर्मकर्तृत्वा- नुपपत्ति: परस्यैव च संसारित्वं, पराभावों वा। यदुभयथा प्रांसो दोषों न परि- हर्तु शक्यत इति, व्यर्था चिन्ता; अथान्यतरस्मिन्पक्षे दोषाप्राप्तिः, तृतीये वा पक्षेऽदुष्टे,स एव शास्त्रार्थ :- इति व्यथैव चिन्ता। न, तन्निर्धारणार्थत्वातू। सत्यं, प्राप्तो दोषो न शक्य: परिहर्तुमन्यतरस्मिन्; तृतीये वा पक्षेऽदुष्टेऽवधृते व्यर्था चिन्ता स्यात्; न तु सोऽवधृत इति तद- वधारणार्थत्वादर्थवत्येवैषा चिन्ता। सत्यम्, अर्थवती चिन्ता, शास्त्रार्थावधा- रणार्थत्वात्: चिन्तयसि च त्वं, न तु निर्णेष्यास । कि न निर्णेतव्यमिति वेदवचनम् ? न । कथं तर्हि ? बहुप्रतिपक्षत्वात्-एकत्ववादी त्वं, वेदार्थपर- त्वात्; बहवो हि नानात्ववादिनो वेदबाह्यास्त्वत्प्रतिपक्षा:अतो ममाSSशङ्गा- न निर्णेष्यसीति।

वाद्युयुत्सासमुत्साइ: जेष्यामि सर्वान्; आरभे च चिन्तामें।

त्वमात्थ त्रूषेविप्रतिपन्नवस्तुवादित्वाव्-अनेकत्ववादिनोऽप्येकस्य वस्तुनः संमतत्वात, अने- कवस्तुवादिनश्र बहवः प्रतिपक्षा: सन्ति ममेत्यर्थतोऽपि कल्याणम्-अनेकत्वस्यान्योन्या- श्रयादिदोषदुष्टत्वाव, पूर्वपक्षनिराकारणेन सिद्धान्तोपपत्तेश्रेत्यर्थः।

(१) बृ. उ. १. ४. १०. (२) छां. उ. ६. २. १. (३) छां. उ. ६. ८. ७. (४) पक्षत्रयेऽपि दोषस्य सत्वात्, अदुष्टपक्षनिर्धारणार्थ विचारः कर्तव्य इत्यर्थः। (५) "ननु सर्वे वादिन: द्वैवमेव परमा- थमवलम्बन्ते, युक्तिभिश्च बह्ीभिस्तदेवोपपादयन्ति, तथैव सर्वैरनुभूयते च, श्रुतिमपि दवैतानुगुण्येनैव योजय- न्ति। भवानेक एव तु अद्वैतं परमार्थ ब्रूते । अतो बहुप्रतिपक्षत्वात् त्वत्पक्षे कथं विश्वासः स्यात् ?- इत्या- शङ्कयाह-न वादिबहुत्वैकत्वं वस्तुनिणये प्रयोजकम्, किंतु प्रमाणयुक्तिबाहुल्यमेव। ना अन्धानां सहसरं चक्षुष्मत एकस्य रूपविषये प्रतिवादी भवितुमदति। प्रमाणयुक्तिबाहुल्यं च अस्मत्पक्ष एव। इतरत्र च

ज्ञानी कामानेति सर्वान् रसो वै स इति श्रुतम्। ब्रह्मानन्दं स्फुटीकर्तु मीमांसाSSनन्दगोच्यते ॥१३१॥ संपूर्णो मानुषानन्दः सार्वभौमे गुणैयुते । हिरण्यगर्भे संपूर्णों देवानन्दोऽवधीहि तौ ॥ १३२॥ मध्यस्थे पूर्वपुण्यानामुत्कर्षांदर्धते सुखम्। सर्वेषां यत्सुखं तत्त निष्कामे ज्ञानिनीष्यते॥ १३३॥ सर्वकामाप्तिरेषाथ रसाख्यानन्द उच्यते । अध्यात्ममधिभूतं चाधिदैवं चैक एव सः ।। १३४ ।। सर्वे स्वंस्वपदे तृप्ताः कामयन्ते न तत्पदम्। ज्ञानी तु दोषदृष्टयात्र निष्कामस्तैः समस्ततः॥ १३५ ।। -तैत्तिएार कविधाप्रकान:

११० तैत्तिरीयोषनिषत् [ब्रह्म-आनन्द-वल्ली

स एव तु स्याद्, तद्द्रावस्य विवक्षितत्वाव्-तद्विज्ञानेन परमात्मभावो ह्वान्र दैवस्याविद्याकृत- विवक्षित :- "ब्रह्मविदापोति परस्" इति। न ह्यन्यस्यान्यभा- त्ाद, अद्वैतं वापत्तिरुपपद्यते। ननु तस्यापि तन्द्रावापा चरतुगते। न, परमार्थ: अविद्याकृतानात्मापोहार्थत्वानया हि ब्रह्मविद्यया स्वात्मप्रा-

त्मनोऽपोहार्था। कथमेवमर्थताSवगस्यते! विद्यामात्रोपदेशार :- विद्यायाश्च दुष कार्यमविद्यानिवृत्ति: तञ्नेह विद्यामात्रमात्मप्रात्तौ साधनमुपदिश्यते। मार्ग- विज्ञनोपनेवतित चेत्, तदात्मत्वे विद्यामात्रसाधनोपदेशोऽहेतुः। कस्मात्? देशान्तरप्राप्तौ मार्गविज्ञानोपदेशदर्शना। न हि ग्रम एव गन्ता-इति चेत्-न, वैधर्म्यात्। तत्र हि त्रामविषयं विज्ञानं नोपदिश्यते, तत्प्राप्तिमार्गवि- षयमेवोपदिश्यते विज्ञानम; न तथेह ब्रनविज्ञानव्थतिरेकेण साधनान्तरविषयं विज्ञानमुपदिश्यते। उक्तकर्मादिसाधनापेक्षं ब्रह्मविज्ञानं परप्राप्ती साधनमुपदि- इ्यत इति चेत्-न; नित्यत्वान्मोक्षस्येत्यादिना प्रत्युक्तत्वात्; श्रुतिश्च "तत्सृष्टा तदेवानुप्राविशत् इति कार्यस्थस्य वदात्मत्वं दर्शयति; अभयप्रतिष्ठोपपचचेश्र- अभेदपक्ष एवाभय- यदि हि विद्यावान्स्वात्मनोऽन्यन्न पश्यति, ततः "अभयं प्रतिष्ठोपपत्तिः प्रतिष्ठां विन्दुते" इति स्यात्, भयहतोः परस्यान्यस्याभा- वात्; अन्यस्य चाविद्याकृतत्वे, विद्ययाऽवस्तुत्वदर्शनोपपत्तिः; तद्धि द्विती- यस्य चन्द्रस्य सत्त्वं, यदतैमिरिकेण चक्षुष्मता न गृह्यते। नैवं न गरृह्यत विचारारभ्भसुपपाध, सिद्धान्तमुपक्मते-स एव तु स्यादिति। औपाधिकभेदभि- ज्ोऽप्येवंवित्स्वतः पर एव स्यादित्यर्थः। अविद्याध्यारोपिताब्रध्मत्वव्यावत्तिरेव ब्रह्मप्राप्तिर्विव- क्षितेति फलवाक्यस्यैवमर्थता कथमवगम्यते न पुनरप्राप्तप्राप्तिः? इत्याह-कथमति। परिहरति-विद्यामात्रेति। अन्यथाऽभयुपपत्ति शङ्कते-मार्गेति। गन्तुः स्वतो ग्रामत्वा- भावेऽपि, यथा मार्गज्ञानोपदेशः सार्थकतया जीवस्य स्वतो ब्रह्मत्वाभावेऽपि, विद्योपदेशाऽभ्या- सद्वारेण ब्रह्मप्राप्तिहेतत्वाद, इत्यर्थः। 'त्वं ग्रामोऽसि' इति न तत्रोपदेशः, अत्राभेदोपदेशः प्रतीयते, अत उपदेशवैषम्यान्न दृष्टान्तो युक्त इत्याह-न वैधर्म्यादिति। यदि विदुषः सकाशादन्य ई्वरो भयहेतुर्नास्ति, का तहि गतिव्यतिरिक्केपरदर्शनस्य इत्याश- ङयाऽडह-अन्यस्य चेति। कल्पितभे दविशिष्टरूपेणेश्वरस्याविद्याकृतत्वे-मिथ्यात्वे सति, विदया तत्रावस्तुत्वदर्शनमुपपद्ते-ईध्वरो मम प्रशास्तेति मिथ्यैतथतः, तस्य मम चैकात्म्यमेव (१) जीवस्य सदा ब्रह्मभावे "ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भव्रति" इति श्षतिरतुपपन्नेति शंकते। (२) ताता- दाम्या०-पाठः। (३) ०न्द्रस्यास० इति पाठः।

८. अष्ठमोऽनुवाक:] अध्यारापार्पवाको देशः १११

इति चेत्-न; सुधुप्तसमाहितयोरग्रहणा । सुषुप्तेऽग्रहणमन्यासक्तवदिति चेत्-न; सर्वाग्रहणात्। जाग्त्स्वप्रयोरत्य व ग्र णात्सस्वमेवेति चेव्-न; अविद्याकृतत्वाज्ाग्रत्स्वप्रयोः- यद्न्यंग्रहणं जागत्स्वप्रयोः, तद्विद्याकृतम,

सुषुप्े Sग्रह णमप्यविद्याकृतमिति चेत्-न, स्वाभाविकत्वात्; द्रव्यस्य हि द्वैताग्रइणमात्मन: तत्वमविक्रिया, परानपक्षत्वात्; विक्रिया न तत्त्वं, परापे- स्वस्तंःसिद्धम् क्षत्वात्; न हि कारकापेक्षं वस्तुनस्तत्त्वं, सतो विशेष: कारका- परमार्थम्, इति विद्वद्ध्या विशिष्टस्यासत्वमित्यर्थः। दृष्टान्तेन वैषम्यं शङ्कते-नैवमिति। यथा चन्द्रैकत्वदेशिना द्वितीयश्रन्द्रो न गृहते, नैवं ब्रह्मविदा न गृह्यते व्यतिरिक्ेप्परः-प्रतिनि- यतप्रपञ्चावभासस्य भोजनादिप्रवृत्यनुपपत्या जीवन्मक्तस्याप्यभ्युपगमाव प्रपञ्नप्रतिनियमस्य चेश्वराधीनत्वाभ्युपगमादित्यर्थः । यवपि जागरे व्यक्तिरेकाभासदर्शनं विदुषः, तथाप्पि न तद्यकारणं,-न हि मायावी स्वविरचितव्याघ्ाभासाद्विभेति। अविदुषोऽपि व्यतिरेकदर्शनं न सदातनमित्याह-नःसुषुप्तेति।सुषुपे व्यतिरेकाग्रहणमसत्वसाधकं न भवतीत्याह-सु- षुप्त इति-यथेर्ष्ुकार इष्वासक्तमनस्तया तद्यतिरिकं विद्यमानमपि न पश्यति, तथा सुषुप्रेपि निरायाससुखासक्ततया सदपि द्वितीयं न पश्यति, न त्वभावादित्यर्थः। अन्यासक्तस्य तद्यति- रिक्तादर्शनेऽपि तदर्शनमेवास्ति, सुपुप्ते तु न 'किंचिद्ज्ञासिषम्' इि प्रत्ययाव सखस्याप्या- त्मतादात्म्याव, अज्ञानस्य च व्यतिरिक्तत्वानिरवचनात्-अतस्तात्विकद्वितीयाभावादेवाग्र- हणमित्याह-न सर्वाग्रहणादिति। सुपुप्े चेदनुपलम्भादसत्वं, तहि जाग्रत्स्वमयोरु- पलम्भाद्वैतस्य सत्वं कि न स्यात् :- इत्याह-जाग्रदिति। अनात्मादावात्मत्वादिबुद्विर- विद्या-तद्गाव एव द्वैतोपलम्भात; नोपलम्भमात्रं सत्त्वसाधकम्, अन्यथा शुकतिरूप्यादरेपि

पूर्ववाबाह-सुषुप्न इति । सुपुप्ते द्वितीयस्याग्रहणमपि लयरूपाविद्याकृतं, न तु भेदभाव- निबन्धनम; अतो यदुक्तं सुषुप्ते सर्वात्मकब्रह्मभूतो जीवः स्वव्यतिरित्तमभावादेव न पश्यतीति, तदसदित्यर्थ:। सतोऽपि द्वितीयस्याविद्यावशादग्रहणमिति कोऽर्थ :? किं ग्रदणप्रागभावो जायते, उताप्रकाशारोपः, किंवा ग्रहणाकाराविकृतस्वरूपावस्थानम्? नाऽडय :- प्रागभावस्यानादित्वा- भ्युपगमात्। न द्वितीय :- परैर्द्धितीयस्यास्वप्रकाशतास्वा भाव्याभ्युपगमेना प्रकाशारोपानभ्यु- पगमात, अप्रकाशारोपे च सर्वस्य स्वप्रकाशब्रह्मात्मताया अभ्युपगन्तव्यत्व्रेनास्मत्समीहित- (१) द्वैतस्य कदाचिद्धहेऽपि कदाचिद्वहाव्यभिचारादयुक्तं मिथ्यात्वमित्यर्थः । (२) अविद्याभावे- 5आावात्-पाठ:। (३) •दर्शनाद्विती-पाठः। (४) तुलय-"इषुकारो नरः कश्चिदिषावासक- मानसः । समीपेनापि गच्छन्तं राजानं नावबुद्धवान्"॥ शान्ति. प.१७८. १२.

११२ तैत्तिरीयोपनिषत् [ब्रह्म-आनन्द-वली

पेक्ष: विशेषश्च विक्रिया। जागत्स्वप्रयोश्च ग्रहण विशेष :: यद्धि यस्य नान्या- पेक्षं स्वरूपं, तत्तस्य तत्त्वम्; गढन्यापेट्, न तत्तत्वम्, अन्याभावेSभावात् :- तस्मात्स्वाभाविकत्वाज्जाग्रत्स्वप्रवन्न सुषुप्ते विशेष:। येषां पुनरीश्वरोऽन्य आत्मन:, कार्य चान्यत्, तेषां भयानिवृत्तिर्भयस्याल- भेदपक्षेऽभयप्रति- निमित्तत्वात्, सतश्चान्यस्याSSतमहानानुपपत्ति:, न चासत आत्मलाभः। सापक्षस्यान्यस्य भयहेतुत्वमिति चेन्न,तस्यापि तुल्यत्वात्-यद्धर्माद्यनुसहायीभूतं नित्यमनित्यं वा निमित्तमपेक्ष्य, अन्यन्ध- धनुपपत्ति:

यकारणं स्यात्, तस्यापपि तथाभूतस्याSSतमहानाभावान्भ्रयानिवृत्ति:, आत्महदाने वा सद्सतोरितरेतराप्ता सर्वेत्रानाश्वास एव। एकत्वपक्षे पुनः सनिमित्तस्य संसारस्याविद्याकल्पितत्वाददोष :- तैमिरि- कदृष्टस्य हि द्वितीयचन्द्रस्य नाSऽत्मलाभो नाशो वाऽस्ति। सिद्धिप्रसङ्गास्। न तृतीय :- इत्याह-न स्वाभाविकत्वादिति। अविकृतस्वरूपावस्थानं नाविद्याकार्यम्, अनागन्तुकत्वादित्यर्थः। एतत्स्कुट्यति-द्रव्यस्य हीत्यादिना। सन्मात्रं द्रव्यसुच्यते, स्वातन्त्र्यसिद्ध्यभिप्रायेण, न वैशेषिकाभिप्रायेण क्रियावद्गुणवत्समवायिका- रणं द्रव्यं-मानाभावाव, इति द्रष्व्यम्। अविक्रियेति। विक्रियाभावोपलक्ष्यं स्वरूपमन- पेक्ष्य सिद्धत्वादित्यर्थः। ग्रहणादिविक्रिया न स्वाभाविकी, परापेक्षत्वाव, स्फटिकलौहित्यवश्- इत्यर्थ: । यदुक्कमनपेक्ष्य सिद्धत्वादविक्रियत्वमिति, तत्स्कुट्यति-यद्धीति। एवं स्वमते चित्सत्ताव्यततिरिक्तेरस्य भयहेतोरभावादभयं विदुषः संभवतीत्युपपाध, द्वैतीयपक्षे तदसंभवमाह-येषामिति। सतोऽन्यस्य स्वरूपे स्थिते, नष्टे वा, मा भूद्ध्वंसो व्याघातादनवस्थानाच। तर्व्यसत एवं भयस्योत्पादेऽभयप्राप्तिर्भविष्यतीत्याशङ्याऽइ-न चासत इति। व्यतिरिकेश्वरस्य सत्तामात्रेण न भयहेतुत्वं, किंतु प्राणिकृतधर्माधर्माद्यपेक्षस्य; सुकस्य तु तदभावादभयं भविष्यतीत्याशङ्कय नैतत्सांख्येन वाच्यम, अधर्मादरेपि सतस्ते- नात्यन्तासत्वानङ्गीकाराव, नैयायिकादिमतेि सति हेतौ कार्यात्यन्ताभावस्य दुरवधारण- त्वात्तेनापि न वाच्यमित्याह-न तस्यापीति। किंच सच्चेदसत्त्वमापयतेऽधर्मादिकं, तर्था- त्मन्यपि क: प्रशास :? तस्मात्स्वभाववैपरीत्यं सतोऽसत्वगमनं कस्यापि मते न घटत इत्याह-सद्सतोरिति। स्वमतं निगमयति-एकत्वपक्ष इति।अविद्याकल्पितं भयं विद्यया निवर्तत इति वदता विधाविदयोरात्मधर्मत्वमिषं, ततो धर्मोत्पादविनाशयोर्विकारित्वमनित्यत्वं च प्रसज्येतोति

(१)' अग्रणाकाराविकृतस्व रूपावस्था तस्य'। (२) रात्मानात्मनो: स°-इवि पाठ।(२) सवाभ-इति पाठः ।

८ अष्टमोडनुवाक:] संक्रमणम् " ११३'

विद्याविद्ययोस्तद्धर्मत्वमिति चेन्न,प्रत्यक्षत्वात्-विवेकाचिवेकौ रूपादिवत्प्र- विद्याविधे नात्मधमौं त्यक्षावुपलभ्येते अन्तःकरणस्थौ; न हि रूपस्य प्रत्यक्षस्य सतो द्रष्ट्घर्मत्वम्। अविद्या च स्वानुभवेन रूप्यते-'सूढोऽहमविविकं मम विज्ञानम्' इति। तथा विद्याविवेकोऽनुभूयते, उपदिशन्ति चान्येभ्य आत्मनो विद्यां बुधान, तथा चान्येऽवधारयन्ति, तस्मान्नामरूपपक्षस्यैव विद्याविद्ये, नाम रूपे च नाऽत्मधर्मौ-"नामरूपयोर्निर्वाहता, ते यदन्तरा; तद्गह्नै" इति श्रुत्यन्त- रात्। ते च पुनर्नामरूपे सवितर्यहोरात्रे इव कल्पिते, न परमार्थतो विद्यमाने। अभेदे, "एतमानन्द्मयमात्मानयुपसंद्र।मति" इति कर्मकर्तृत्वानुपपत्तिरिति संक्रमणम्=विज्ञानम्, चेन्न; विज्ञानमात्रत्वात्संक्रमणस्य, न जलूकादिवत्संक्रमणमिहो- बाधः: पदिश्यते। कि त्हि ? विज्ञानमात्रं संक्रमणश्नुतेरर्थ:। ननु मुख्यमेव संक्रमणं श्रूयत उपसंक्रामतीति-इति चेत्, न; अन्नमयेSदर्शनात्- न ह्यान्नमयमुपसंक्रामतो बाह्यादस्माल्लोकाजलूकावत्संक्रमणं दृश्यते, अन्यथा वा । मनोमयस्य बहिर्निर्गतस्य विज्ञानमयस्य वा पुनः प्रत्यावृत्त्याSत्मसंक्रमण- मिति चेत्, न; स्वात्मनि क्रियाविरोधात्, अन्योSन्नमयमन्यमुपसंक्रामतीति प्रकृत्य, मनोमयो विज्ञानमयो वा स्वात्मानमेवोपसंक्रामतीति विरोधः स्याद्। शङकते-विद्याविद्ययोरिति। कल्पितयोविद्याविद्ययोरात्मनि भयाभयहेतुत्वसंभवान्नाऽडतम- धर्मत्वे प्रमाणमस्ति, प्रत्युत वेद्यत्वाद्ूपादिवदात्मधर्मत्वं नास्तीत्यनुमातुं शक्यत इत्याह- न, प्रत्यक्षत्वादिति। चिन्मात्रतन्त्राऽनादिरनिर्वाच्याऽविद्यान्त:करणरूपेण परिणमत; तधान्तःकरणं तामससात्विकावस्थाभेदेन भ्रान्तिसम्यग्ज्ञानाकारेण परिणमते, तस्मिन्प्रति- बिम्बितश्रिद्वातुः स्वोपाधिधर्मेणैव भ्रान्तः सम्यग्द्शीति च व्यवहियते, न तत्वतो विद्यावि- विधावत्वमित्याह-ते च पुनरिति। उक्तन्यायेन त्रह्मवित्तत्वतो ब्रह्माभिन्न इत्युक्तम, तत्र परोक्तसुद्धाव्य निरस्यति-अभेदे, पतमित्यादिना।नाऽनन्दमयः परमात्मा, न चतत्र प्रवेशः

त्र विवक्षित इत्यर्थः । अन्यथा वोते। नीडे पक्षिप्रवेशवद्वेत्यर्थः। यद्यप्यन्नमये सख्यं संक्रमणं न संभवति, तथाऽपि मनोबुद्धयोबहिविषये प्रटत्तयोस्ततो व्यावत्य, स्वरूपेऽवस्थानं संक्रमणं दृष्ट, तथा दुःखिन आनन्दमयस्य स्वरूपेऽवस्थानं संक्रमणं भविष्यतीत्याह-मनोमयस्येति। स्वरू (१) ०न निरु०-इति पाठ: (२) ०मौं। आकाशो इ वै नाम ना०-इति पाठः। (३) छा. ड. ८. १४. १. निर्वहिता-निर्वोढा-व्याकतों; यस्य ब्रह्मणोंऽतरा-मध्ये वतैते। (४) दृढसंयोगरूपप्राप्तिः।- V

११४ तैत्तिरीयोपनिषत् [ ब्रह्म-आनन्द-वली

तदप्येष श्रोको भवति। इति कृष्णयजुर्नेदीयतत्तिवीयोपनिषि ब्रह्म-आनन्द-वल्ल्यां अष्टमोऽनुवाक: ॥८॥ तथा वा SSनन्दमयस्याSSत्मसंक्रमणमुपपद्यते। तस्मान्न प्राप्तिः संक्मणं, नोप्य-

तृकं ज्ञानमात्रं संक्रमणमुपपद्यते। ज्ञानमात्रत्वे च आनन्दमयान्तःस्थस्पैव, सर्वोन्तरस्य, आकाशाद्यन्नमयान्तं कार्य सृष्टाऽनुप्रविष्टस्य-हृद्यगुहदाभिसं- बन्धाद्व्रमयादि ष्वनात्मस्वात्मविभ्रम: संक्रमणात्मकविवे कविज्ञानात्पत्या विन- श्यति। तदेतस्मिन्नविद्याविभ्रमनाशे संक्रमणशब्दं उपचर्यंते; न ह्यन्यथा सर्वगत- स्याSउत्मव: संक्रमण :: पपधते। वस्त्वन्तराभावाञ्च-न च स्वात्मन एव संक्- मणस्-न हि जलूकाSSत्मानमेव संक्रामति। तंस्मात् "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म" इति यथोक्तलणात्मप्रतिपत्त्यर्थमेव बहुभवनसर्गप्रवेशरसलाभाभयसंक्रम- जादि परिकल्प्यते ब्रह्मणि सर्वव्यवहाराविषये, न तु परमार्थतो निर्विकल्पे ब्रह्मणि कश्चिदृपि विकल्प उपपद्यते। तमेतं निर्विकल्पमात्मानमेवं क्रमेणोपसंक्रम्य-विदित्वा-'न विभेति कुत्श्च- न', 'अभयं प्रतिष्ठां विन्दते' इत्येतस्मिन्नर्थेऽप्येष श्ोको भवति, सर्वस्यैवास्य प्रकरणस्याSSनन्दवल्लयर्थस्य संक्षेपतः प्रकाशनायैष मन्त्रो भवति।

कृतौ तैत्तिरीयोपनिषदि ब्रह्म-आनन्द-वल्लीभाष्येऽष्मोऽनुवाकः ॥८॥ पावस्थानस्यानागन्तुकत्वात्प्रकमविरोधाच न तन्मुख्यं संकमणमित्याह-नेति। ज्ञानमा- त्रत्वे वा संक्मणस्य किं फलतीत्यत आह-ज्ञानमात्रत्वे चेति। सुख्यासंभवे गौणार्थ- ग्रहणँ न्याय्यमेव, अतोऽविष्ठानयाथात्म्यप्रतिपत्या विशिष्ठस्याध्यस्तस्य वाधनमेव संक्रमणं फलतीति भावः । इतश्र न सुख्यं संक्रमणमन्वेषणीयमित्याह-वस्त्वन्तराभावा- श्चेति। संक्रमणस्योपचारिकत्वं व्याख्याय प्रकरणस्य महत्तात्पर्यसुपसंहारच्छलेनाSSइ- तस्मादिति।

निषच्छांकरभाष्यटिप्पणे ब्रह्म-आनन्द-वल्ल्यामष्टमोऽनुवाकः॥८॥

(१) मणेनSSत्मदि०-पाठः। (२) रसाभ; रसमयाभ पाठौ। (३) संव्यवह्ारविषये, सर्वव्यव हारविषये वा-पाठांतरम्।

अथ नवमोऽनुवाक: (निर्विकल्पं ब्रह्म) ब्रह्मणोडवाद- यतो वाचो निवर्तन्ते। अगाप्य मनसमोचरत्वम् मनसा सह। आनन्दं ब्ररह्मणो विद्वान्। न विभेति कुर्तश्रनेति। यतो यस्मान्निर्विकल्पाद्यथोक्तलक्षणाद्द्वया नन्दादात्मनो वाचोऽमिधानानि द्रव्यादिसविकल्पवस्तुविषयाणि वस्तुसामान्यान्निर्विकल्पेऽद्वयेSपि ब्रह्मणि प्रं- योकृभि: प्रकाशनाय प्रयुज्यमानानि 'अप्राप्य' अप्रकाश्यव निवर्तन्ते स्वसाम- थ्याद्वीयन्ते। 'मनः' इति प्रत्ययो-विज्ञानम्; तच्च, यत्रामिधानं प्रवृत्तमतीन्द्रि- येऽप्यर्थे, तदर्थे च प्रवर्तते प्रकाशनाय; यत्र च विज्ञानं, तत्र वाचः प्रवृत्ति; तस्मात्सहैव ताङनसयो :- अभिधानप्रत्यययोः प्रवृत्ति: सर्वत्र। तस्माङ्गह्मप्नकाशनाय सर्वथा प्रयोक्तृभिः प्रयुज्यमाना अपि वाचो यस्मा- विद्या भयनाशहेतुः दप्रत्ययविषयाद्नभिधेयाददृश्यादिविशेषणात्सहैव 'मनसा' विज्ञानेन सर्वप्रकाशनसमर्थेन-निवर्तन्ते, तं ब्रह्मण आनन्दं श्रोत्रियस्यावृजिन- स्याकामहतस्य सर्वेषणाविनिर्मुक्तस्याSSत्मभूतं विषयविषायसंबन्धविनिर्मुक्ततं स्वाभाविकं नित्यमविभक्तं परमानन्दं ब्रह्मणो विद्वान्यथोक्तेन विधिना न बिभेति कुतश्चन निमित्ताभावात्-न हि तस्माद्विदुषोऽन्यद्वस्त्वन्तरमस्ति भिन्नं, यतो विभेति। अविद्यया "यदा ... उदरमन्तरं कुरते। अथ तस्य भयं भवति" इति युक्तम्, विदुषश्चाविद्याकार्यस्य, तैमिरिकदृष्टद्वितीयचन्द्रवत्, नाशान्भ्यनिमि- न्तस्य 'न बिभेति कुतश्चन' इति युज्यते। मैनोमये चोदाहतो मन्त्रो मनसो ब्रह्मविज्ञानसाधनत्वात्। तत्र ब्रह्मत्वमध्यारोप्य, तत्स्तुत्यर्थ 'न विभेति कदाचन' इति भयमात्रं प्रतिषिद्धम्। इहाद्वैतविषये 'न विभेति कुतश्चन' इति भयनिमित्त- मेव प्रतिषिध्यते। नन्वस्ति भयनिमित्तं साध्वकरणं पापक्रिया च। नैवम्। कथमिति? उच्यते- (१) यानि लोके द्रव्यगुणादयनात्मविषये श्रोतृबुद्धिस्िद्धयर्थ प्रयोक्कृभिः-वृद्धैर्वचांसि प्रयुक्तानि प्रतीयन्ते, तानि स्वार्थे प्रवृत्तिहेतो: षष्ठ्यादेर्निवृत्त्यैव ब्रह्मणो निवर्तन्ते; तस्मान्न ब्रह्मणो वाच्यता। (२) तै. उ. २. ४. (३) ननु 'यतो वाचो निवर्तन्ते। अप्राप्य मनसा सह' इत्याद्युपदेशः कर्थ प्रपश्मथ्यात्वपर्यव सायी? उच्यते-इदं हि प्रकरणमध्यारोपापवादाभ्यां निष्प्रपध्वब्रह्मस्वरूपनिष्कर्षार्थम्। तथाहि-उपक्रमे ताक्त 'ब्रह्मविदाप्नोति परम्' इति ब्रह्मविदस्तङ्भावापत्तिलक्षणा मुक्तिरक्ता। न तु तत्माप्ति लक्षणा। बृहदारण्य के

११६ तैत्तिरीयोपनिषत् [ब्रह्म-आनन्द-वलली

पुण्यपापयों- एतशह वावं न तपति। किमह५ साधुं स्तापडेतुतम् नाकरवम्। किमह पापमकरमिति । एतं यथोक्तमवंविदम्; ह वावेत्यवधारणार्थौं। न तपति नोद्वेजयति-न सं- तापयति। कथं पुनः साध्वकरणं पापक्रिया चन तपति? इत्युच्यते-किं कस्मात्साधु शोभनं कर्म नाकरवं न कृतवानस्मीति पश्चात्संतापो भवत्यासन्ने "स यदाइ-असतो मा सद्मयेति मृत्युर्वासत् सदमृतं मृत्योर्माSमृतं गमय अमृत मा कुर्वित्येवैतदाइ" (१.३.२८.) इति सच्छन्दोक्तामृतावाप्त्यर्थत्वश्रुतेर मृताभेदाभिव्य क्त्यर्थतया व्याख्यातलेन मुक्तिफलप्रतिपा- दकेषु वाक्येषु ब्रह्मावाप्तिश्रवणानां तद्दावापत्तिपरत्वावगमात्। ततश्च किं तद्रह्म ? कीटशं तद्वेदनम्? कीदशी च तद्दरावापत्ते: पुरुषार्थरूपता !- इत्याक्ालक्षायां "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म" इति स्वरूपलक्षणेन ब्रह्मस्वरूपं निर्धार्य "यो वेद निहितं गुहायाम्" इति तद्रह्म जीवस्वरूपेण हृदयगुह्दायां निवेशितं जीवाभिन्नं 'यो वेद' इतिः तदेदनं जीवाभेदविषयमिति प्रदर्श्यं तत्फलभूतायास्तन्द्रावापत्तेनिरतिशयपुरुषार्थरूपत्वं 'सोऽश्नुते' इत्यादिना प्रतिपादितम्। तत्र 'ब्रह्मणा' इतीत्थंभूतलक्षणे तृतीया। तथाच ब्रह्मणा रूपेण सर्वान् कामान् सह युगपद- श्नुते। सर्वेषामैदिकामुष्मिकाणां काम्यानां क्रमिकेणोपभोगेन यावत्सुखमभिव्यङ्गयं तत्सर्वे ब्रह्मसुखाम्बुधिकणि- कायमानमिति विद्ययाSभिव्यक्तं निरतिशयं ब्रह्मसुखाम्बुधिमनुभवतीत्यर्थः । न तु ब्रह्मणा सह सर्वान् विषय- भोगानश्नुते-इत्यर्थः । ब्रह्मणा सह-इत्यन्वयस्य "सोऽश्नुते सर्वांन् कामान् सह' इत्यत्राध्ययनसंप्रदायप्राप्त- वाक्यविच्छेदाननुगुणलात्। सहार्थतृतीयया ब्रह्मण: कर्मसाहित्ये कर्तृसाहित्ये वा विवक्षिते भोग्यविषयापे- क्षया भोकृजीवापेक्षया वा अप्राधान्यप्रसङ्गेन ब्रह्मणो निरतिशयपुरुषार्थत्वस्य निरतिशयैश्रवर्यंस्य वा हानिप्रस- ङ्वाच्च। न च 'सर्वोन् कामान्' इत्यस्य स्वारस्यहानिः । न ह्यस्मिन्मते कामशब्द: स्रक्चन्दनादिविषयवाची। किंतु तत्संबन्धाभिव्यङ्गयसुखवाची, तेषामेव निरुपाधिककामनाविषयत्वात्। ततश्च त्रैकालिकानि सर्वजीवानु- भाव्यानि सर्वाण्यपि सुखानि 'एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति इति श्रुतेर्रह्मानन्दसिन्धो- बिन्दुकणिका इति ब्रह्मरूपेण स्वाभिन्नमखण्डानन्दमनुभवता सर्वाण्यपि सुखान्यनुभूयन्त एव। यथा सर्वेषु जीवेषु भूगोलकादेरेकैंकं भागं पश्यत्सु सर्वदृग्विषया भागा: सर्वश्ञेनानुभूयन्ते-इति न कापि स्वारस्यहानिः। प्रत्युत 'सर्वान् कामान्' इत्यस्यासंकेोचलाभादत्रैव स्वारस्यम्। तस्मात् 'सोऽश्नुते' इत्यादेयथोक्त एवार्थः। अत एवोपबृंदितं ब्रह्मगीतासु-"सोऽशनुते सकलान् कामानक्रमेण सुरर्षभाः । विदितब्रह्मरूपेण जीवन्मुक्तो. न संशय:" ॥ (३. ३२. ) इति। ततश्च ब्रह्मणो लक्षणे आनन्त्यान्तर्गतं वस्तुपरिच्छेदराहित्यं प्रपच्चस्य. प्रतिपन्नोपाधिगतनि षेधप्रतियोगित्वलक्षणमिथ्यात्वेनोपपादयितुम् "आत्मन आकाशः " इत्यादिना ब्रह्मणो जग- दुपादानत्वप्रतिपादनेन तत्र प्रपधाध्यारोपः कृतः। ब्रह्मण उपादानलवेऽपि सृष्टिनियमनादिषु निमित्तान्तरस- द्द्ावे वस्तुपरिच्छेद: स्यादिति शङ्कानिरासार्थम् "सोऽकामयत" इति सृष्टौ, "भीषाऽस्माद्वातः पवते" इति नियमनेSपि निमिन्तत्वं दर्शितम्। एवमारोपितस्य प्रपच्चस्य "यतो वाचो निवर्तन्ते" इत्यत्रापवाद उपदिश्यते। अस्य हि मन्त्रस्यायमर्थ :- यथा शुक्तिकायामध्यस्तरजततादात्म्योलेखितया प्रवृत्तेन मनसा सह 'रजतमिदम्' इति व्यवहार: शुक्तित्वपर्यन्तमप्राप्य, 'नेदं रजतम्' इति बाधे सति निवतते, एवं ब्रह्मण्यध्यस्तप्रपध्तादात्म्याल्लेखितया 'सन् वटः, सन् पटः' इत्यादिप्रकारेण प्रवृत्तेनान्तःकरणेन सह तत्र प्रवृत्ता वटपटादिशब्दा अप्यखण्डाकार पर्यन्तमप्राप्य "अथात आदेशो नेति नेति" (बृ.उ.२. ३.६.) इत्यादिश्रौतबाधे सति निवर्तन्ते-इति। न्यायरक्षामणि: १.१.१७.

९ नवमोऽनुवाक:] ब्रह्मविदो न पुण्यपापलेप: ११७

आत्मज्ञानस्य स य एवं विद्वानेते आत्मान५ स्पृणुते। तापनिवार कत्वम् उभे ह्वॉवैष एते आत्मान५ स्पृणते। य एवं वे्द। इत्युपनिषंद्। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि ब्रह्म-आनन्द-वल्ल्यां नवमोऽनुवाकः॥९॥ मरणकाले; तथा किं कस्मात्पापं प्रतिषिद्धं कर्माकरवं कृतवानस्मीति च नरकपतनादिदु:खभयात्तापो भवति; ते एते साध्वकरणपापक्रिये एवमेनं न तपतः, यथाSविद्वांसं तपतः। कस्मात्पुनर्विद्वांसं न तपतः १ इत्युच्यते- स य एवंविद्वान् एते साध्वसाधुनी तापहेतू इत्यात्मानं स्पृणुते प्रणियाते, बलयति वा-परमात्मभावेनोभे पश््यतीत्यर्थः। उभे पुण्यपापे हि यस्मादेवमेष विद्वानेते आत्मानमात्मरूपेणैव पुण्यपापे स्वेन साध्वसाधुनी स्तः, प्रकाशेते चेति सत्प्रकाशमात्रमात्मतत्वमेव तयोः स्वरूपं, ततोप्रति- रिक्त यदर्थानर्थहेतुत्वं नामविशेषरूपं, तन्र वस्तु-सत्प्रकाशान्यत्वेनासत्वात, अप्रकाशमान- त्वाचेत्यभिप्रेत्याऽह-स्वेन विशेषरूपेणेति। आत्मैवाविद्येया साध्वसाघुरूपेण प्रतिपत्र आसीव: इदानीं तु ये साध्वसाधुनी ममार्थानर्थहेतू बभूवतुः, ते आत्मैव, इति ज्ञानेन स्वात्मानं साध्वसाधुकरणेन प्रीणयत्येव-लोकदृध्या निष्पयमाने पुण्यपापे दृष्टा हष्यति विद्वान्न विभेतीत्याइ-स्पृणुत एवति।

निषच्छांकरभाष्यटिप्पणे ब्रह्म-आनन्द-वल्ल्यां नवमोऽनुवाकः॥९॥

(१) आत्मनो बलस्य स्वाभाविकत्वात् किं विद्याकृतेन बलेन ?- इत्याशंक्याSSह-अविद्येति। आत्म- बलस्य स्वाभाविकत्वेऽप्यविद्याकृतदौर्बल्यस्य विद्यया निरसने स्वाभाविकबलाभिव्यक्ते, विद्याधीनमस्य बल- मभीष्टमित्यर्थः । सार्वभौमादिकानन्दाः पूर्वेभ्यः शतसंख्यया। परेऽधिकास्ते तु लेशा ब्रह्मानन्दस्य बिन्दुवत्॥ १३९।। तस्मादियत्ता नैवास्य वक्तुं ध्यातुं च शक्यते। न बिभेत्येव तं विद्वान् जन्महेतो: कुतश्चन ॥ १४० ॥ पुण्यं नाकरवं कस्मात् पापं तु कृतवान् कुतः । इति चिन्ता तपत्यजं ज्ञानिनं न तपत्यसौ॥ १४१॥ तापकत्वं तयोविद्वानुपेक्षानुष्ठितं तयोः । आत्मानं प्रीणयन् बोधात्सुदृढीकुरुते घियम् ॥ १४२ ॥ -तैत्तिरीयकविद्याप्रकाश

११८ तैत्तिरीयोपनिषत्' ब्रह्म-आनन्द-वल्ली

" (शान्ति: ) सह नववतु। सह तौ भुनक्तु। सह वीयें करवावहै। तेजस्वि नावधीतमस्तु मा विद्विषावहैं। ॐ शान्ति: शान्ति: शान्तिः । हरि: ॐ । इति श्रीकृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरायोपनिषदि ब्रह्म-आनन्द-वल्ली समाप्ता ॥। २।।

विशेषरूपेण शून्ये कृत्वाSSत्मानं स्पृणुत एव। कभ य एवं वेद यथोक्तमद्वैत- मानन्दं ब्रह्म वेद, तस्याSऽत्मभावेन दष्टे पुण्यपापे निर्वीर्ये अतापके जन्मान्त- सरम्मके न भवतः। इतीयमेवं यथोक्ताऽस्यां वल्लचां ब्रह्मविद्योपनिषत् सर्वाभ्यो विद्याभ्य: परमरह- स्यं दर्शितमित्यर्थः। परं श्रेयोऽस्यां निषण्णमिति। इति श्रीमत्परमहंसपरित्राज काचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छंकरभगवतः कृता तैत्तिरीयोपनिषदि ब्रह्म-आनन्द-वल्लीभाष्ये नवमोऽवाकः॥९॥ ब्रह्मविदिद्मेकवि ५ शतिरन्नादन्नरसमयात्प्राणो व्यानोSपान आकाशः पृथिवी पुच्छ ५षड्वि शतिः प्राणं यजुऋक्सामा SSदेशोSथर्वाद्गिरसः पुच्छं द्वावि रश- तिर्यतः श्रद्धत ५ सत्यं योगो महोSष्टादश विज्ञानं प्रियं मोद: प्रमोद आनन्दो ब्रह्म पुच्छं द्वावि शतिरसन्नेवाष्टावि ५ शतिरसत्वोडश भीषाऽस्मादेकपश्चाशद्यतः कुतश्चैकादश।।

कृतौ तैत्तिरीयोपनिषद्धाष्येब्रह्म-आनन्द-वल्ली सामाप्ता ॥२॥

निषच्छांकरभाष्यटिप्पण ब्रह्म-आनन्द-वल्ली समाप्ता ।। २।।

अथ सृमुवल्ली (ब्रह्ममीमांसा) अथ प्रथमोऽनुवाक: हरि: ॐ। सह नांचवतु। सह नौ सुनक्तु। सह घीये करवावहै। तेजस्वि नावर्धीतमस्तु मा विद्विषावहैं। ॐ शान्ति: शान्ति: शान्तिः । (पुराणम्-उपाख्यानम्) भृगुर्वै वारुणि: । वर्रुणं पितरमु्पससार। अर्धीहि भगवो ब्रह्मेति। 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' आकाशादिकार्यमन्नमयान्तं सृष तदेवानुप्रविष्टं आनन्दवल्ीतात्पर्यार्थ- विशेषवदिवोपलभ्यमानं यस्मात्, तस्मात् सर्वकार्यविल- क्षणमदृश्यादिधर्मकमेवाSSनन्दं, तदेवाहमिति विजानीयात्-अनुप्रवेशस्य तदर्थत्वात्; तस्यैवं विजानतः शुभाशुभे कर्मणी जन्मान्तरारम्भकें न भक्तन इत्येवमानन्दवल्ल्यां विवक्षितोऽर्थः। परिसमाप्ता च ब्रह्मविद्या। अतः परं ब्रह्मविद्यासाधनं तपो वक्तव्यम, अन्नादिविषयाणि चोपासना- भृगुवलीप्रवृत्तिनिमित्तम् नुक्तानि, इत्यत इद्मारक्यते- आख्यायिका विद्यास्तुतये, प्रियाय पुत्राय पित्रोक्तेति-भृगुवैं वारुणिः। गुरूपसत्तिः 'वै 'शब्द: प्रसिद्धानुस्मारकः-भृगुरित्येवंनामा प्रसिद्धो- जनुंस्मार्यते। वारुणिर्वरुणस्यापत्यं वारुणिर्ारुणं पितरं ब्रह्म विजिज्ञा रुप- ससारोपगतवान् -- अधीहि भगवो ब्रह्मेत्यनेन मन्त्रेणं। अधीहि-अध्यापय- कथयेत्यर्थः। स च पिता विधिवदुपसन्नाय तस्मै पुत्रायैतद्वचनं प्रोवाच- ब्रह्मबोधद्वारम्- "अन्नं प्राणं चक्षुः श्रोत्रं मनो वाचम्" इति। 'अन्नं ' शरीरं, अन्तरङ्गसाधनम् तद्भ्यन्तरं च 'प्राणं' अत्तारम्, अनन्तरमुपलब्घिसाध- नानि वक्षुः श्रोत्रं, मनः, वाचम्-इत्येतानि ब्रह्मोपलब्धौ द्वाराण्युक्तवान्। (१) ब. सू. ३.४. २३-२४. (२) नुस्मर्य० इति पाठः।

१२० तैत्तिरीयोपनिषत् [भृगु-वल्ली

तस्मां एत्त्मौवाच । अन्नै प्राणं चक्षुः श्रोत्रं मनो वाचमिर्ति । तश हौवाच। यतो वा इमानि भूर्तानि जार्यन्ते। येन जातांनि जीर्वन्ति। यत्मर्यन्त्यभिसंवि- शन्ति । तद्विजिज्ञासस्व। तङ्रह्मेति । स तपॉऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि भृगुवल्ल्यां प्रथमोऽनुवाकः ॥१ ॥ उक्त्वा च द्वारभूतान्येतान्यन्नादीनि, तं भृगुं होवाच ब्रह्मणो लक्षणम्। किं तत्! यतो यस्माद्वा इमानि ब्रह्मादीनि स्तम्बपर्यन्तानि भूतानि जायन्ते, येन जातानि जीवन्ति-प्राणान्धारयन्ति-वर्धन्ते, विनाशकाले च यत्प्रयन्ति अन्नप्राणादीनि यद्गह्म प्रतिगच्छन्ति, अभिसंविशन्ति तादात्म्यमेव प्रति- उपलक्षकाणि पद्यन्ते, उत्पत्तिस्थितिलयकालेषु यदात्मतां न जहति भूतानि, तदेतङ्रह्मणो लक्षणम्। तद्गह्म विजिज्ञासस्व विशेषेण ्ञातुमिच्छस्व-यदेवंलक्षणं ब्रह्म तदन्नादिद्वा- ब्रह्मजिज्ञासा रेण प्रतिपद्यस्वेत्यर्थः । अ्त्यन्तरं च-" प्राणस्य प्राणमुत वक्षुषश्चक्षुरुत श्रोत्रस्य श्रोत्रमन्नस्यान्नं मनसो ये मनो विदु: ते निचिक्युर्ब्रह्म पुराणमग्यम्" इति ब्रह्मोपलब्धौ द्वाराण्येतानीति दर्शयाति। स भृगुर्ब्रह्मोपलव्धिद्वाराणि ब्रह्मलक्षणं च श्रुत्वा पितु:, तपो ब्रह्मोपलब्धि- आध्यात्मिकं तपः साधनत्वेनातप्यत तप्तवान् । कुतः पुनरतुपदिष्टस्यैव तपसः साधकतमम् साधनत्वप्रतिपत्तिएगोः? सावशेषोक्ते :- अन्नादि ब्रह्मणः प्रति- वृत्तानुवादपूर्वकसुत्तरवल्लीसंबन्धमाह-सत्यं ज्ञानमित्यादिना।तप इति। पदार्थवि- वरणं वाक्यार्थज्ञानसाधनमित्यर्थः। अधीहीति। अध्यापय स्मारय। "इक्स्मरणे" इति धातुपाठादित्यर्थः । ब्रह्मोपलब्धाविति। लक्ष्यत्वमर्थविवेकाय द्वाराणि-शरीरादिचेष्ठान्यथा- सुपपच्या हि साक्षिभूताश्रेद्धातुर्विविच्यत इति भावः। न केवलं त्वमर्थज्ञानं वाक्यार्थज्ञानसाधनं, किंतु तत्पदार्थज्ञानमपीत्यभिप्रेत्य तदर्थस्य (१) त. सु. १. १. १-४. (२) बृ. उ. ४. ४. १८. (२) ·लं लक्ष्यत्° पाठः !

अथ द्वतीयोऽुवाक: (ब्रह्मविज्ञाने प्रथमपर्यायः) अन्नस्य ब्रह्मत्वम् अन्नं ब्रह्मेति व्यंजानाद् । अन्नाद्धर्थेव खल्वि- मानि भूरतानि जायन्ते। अन्नैन जातांनि जीवन्ति। अन्नं प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति। पत्तौ द्वारं, लक्षणं च 'यतो वा इमानि' इत्याद्युक्वान्, सावशेषं हि तत्- साक्षाद्ह्मणोSनिर्देशात; अन्यथा हि स्वरूपेणैव ब्रह्म निर्देष्टव्यं जिज्ञासवे पुत्राय-इदमित्थरूपं ब्रह्म-इति। न चैवं निरदिशत्। किं ता्ह ? साव- शेषभवोक्तवा-। अतोऽवगम्यते नूनं साधनान्तरमप्यपेक्षते पिता ब्रह्मविज्ञानं प्रतीति। तपोविशेषप्रतिपत्तिस्तु सर्वसाधकतमत्वात्,-सर्वेषां हि नियतसा- व्यविषयाणां साधनानां तप एव साधकतमं साधनमिति हि प्रसिद्धं लोके। तस्मात्पित्राऽनुपदिष्टमपि ब्रह्मविज्ञानसाधनत्वेन तपः प्रतिपेदे भृगुः। तञ्च तपो बाह्यान्त:करणसमाधानं-तद्ारकत्वाद्गह्मप्रतिपत्तेः। "मनसश्चेन्द्रियाणां च ह्वैकाग्यं परमं तपः। तज्ज्यायः सर्वधर्मेभ्यः स धर्मः पर उच्यते ॥" इति स्मृतेः। स च तपस्तप्त्वा- इति श्रीमत्परमहंसपरित्राजकाचार्यंगोविन्दभगव त्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिषदि भृगुवल्लीभाष्ये प्रथमोऽनुवाकः ॥१॥ अन्नं ब्रह्मेति व्यजानाद्विज्ञातवान् । तद्धि यथोक्लक्षणोपेतम् । कथम्? "अन्नाद्ध चेव खल्विमानि भूतानि जायन्ते। अन्नेन जातानि जीवन्ति। अन्नं प्रय- न्त्यभिसंविशन्तीति"-तस्माद्युक्तमन्नस्य ब्रह्मत्वमित्यभिप्रायः। ब्रह्मणो लक्षणमुक्तवानित्यर्थः । सावशेषोक्तेरिति। पदारथोपलक्षणस्यैवाभिधानात, अखण्ड- वाक्यार्थस्याप्रतिपादनात, पदार्थभेदज्ञानाच पुरुषार्थासंभवाव, 'उदरमन्तरं कुरुते' इति निन्दितत्वाव; अतो वाक्यार्थावगतिपर्यन्तं तात्पर्येंण लक्ष्यपदार्थविचारणमाठत्याऽ- छ्वितवानित्यर्थः ।॥। इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छुद्धानन्दशिष्यानन्दज्ञानविरचिते .तैत्तिरीयोपनिष- च्छांकरभाष्यटिप्पणे भृगुवल्यां प्रथमोऽनुवाकः॥१॥

(१.) मोक्षधर्मे २५०. ४; महा. भा. ३.२६०. २५.

१९२ तैत्तिरीयोपनिषत् [भृगु-वल्ली

तद्विद्विज्ञायं। पुनश्व वर्रुणं पितरमुपससार। अर्धीहि भगवो ब्रह्मेति। त५ हौवाच। तपसा ब्रह्म विरजिज्ञासख। तपो ब्रह्मेति। स तर्पोऽतप्यत। स तर्पस्तुप्त्वा। इति कृष्णयजुर्वेर्द रतंत्तिरीयसनिषदि भृगुवल्ल्यां द्वितीयोऽनुवाकः ॥२॥ अथ तृतीयोऽनुवाक: (ब्रह्मविज्ञाने द्वितीयः पर्यायः) प्राणो ब्रह्मेति व्यंजानात्। प्राणाद्धर्येव खल्वि- मानि भूर्तानि जायन्ते । प्राणेन जातानि स एवं तपस्तप्त्वा, अन्नं ब्रह्मेति विज्ञाय लक्षणेनोपपत्त्या च, पुनरेव संशय- कार्यत्वप्रतीत्या मापन्नो वरुणं पितरमुपससार-अधीहि भगवो ब्रह्मेति। क: अपरितोषः पुनः संशयहेतुरस्य ! इत्युच्यते-अन्न स्योत्पत्तिदर्शना: । तप- सः पुनःपुनरुपदेशः साधनातिशयत्वावधारणार्थः। यावङ्गह्मणो लक्षणं निर- तप एव साधनम् तिशयंन भवति; यावच्च जिज्ञासा न निवर्तते,तावत्तप एव ते साधनम्। तपसैव ब्रह्म विजिज्ञासस्वेत्यर्थः। ऋज्वन्यत्।।

वतः कृतौ तत्तिरीयोपनिषदि भृगुवल्लीभाष्ये द्वितीयोऽचवाकः॥२॥

स च तपस्तप्त्वरि। कुन्नेदं पित्रोक्तं लक्षणं ? केदं लक्षणं वर्तते ? परिपूर्ण भवती- त्येकाग्रेण चेतसा पर्यालोच्य, 'अनं ब्रह्मेति व्यजानाछ्' अबते सुज्यत उपलभ्यते सवैरिति सर्वप्रतिपत्तसाधारणं स्थूलदेहकारणं भूतपञ्चकं विराट्संझकमन्रशब्देनोच्यते, तस्य स्थूल- भौतिककारणत्वाद। 'यतो वा इमानि भूतानि' इतिलक्षणस्य तत्र योजयितुं शक्यत्वाव्, तद्भगेति प्रतिपत्रवानित्यर्थः। इति श्रीमत्परमइंसपरि व्राजकाचार्यश्रीमच्छुद्धानन्दशिष्यानन्दज्ञानविरचिते तैत्तिरयिोपनिष- च्छांकरभाष्यटिप्पणे भृगुवल्ल्यां द्वितीयोऽनुवाकः॥।२.।। विराज उत्पत्तिदर्यनाच्छृतिस्मृतिषु, लक्षणं तत्र संपूर्णे न. भवतीति पुनस्तपोऽतप्यत,

४ चतुर्थोऽनुवाक: ] अल्ल विज्ञानसावनी

जीर्वन्ति। प्राणं पर्यन्त्यभिसंविशन्तीति । तद्विज्ञार्य । पुर्नरेव वर्रुणं पिर्तरमुर्षससार। अर्धीहि भगवो ब्रह्मेति। तए् हौवाच। तर्पसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व। तपो ब्रह्मेति। स तर्पोऽतप्यत । स तर्पस्तुप्त्वा। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि भृगुवल्ल्यां तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥

अथ चतुर्थोऽनुवाक: (ब्रह्मविज्ञाने तृतीयः पर्यायः) मनो ब्रह्मेति व्यजानाद्। मर्नसो ह्वैव खल्वि- मानि भूतांनि जार्यन्ते। मनसा जातांनि जीरवन्ति। मन: प्रर्यन्त्यभिसंविशन्तीति। तद्विज्ञायं। पुर्नरेव वर्रुणं पितरमुर्पससार। अधीहि भगवो ब्रह्मेति। त५ हौवाच। तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्ट्र । तपो ब्रह्मेति। स तर्पोऽतप्यत । स तर्पस्तप्रवा। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरायोपनिषदि भृगुवल्ल्या चतुर्थोनुवाकः॥४ ॥ विचार्य च तत्कारणं क्रियाशक्तिंविशिष्टतया प्राणशंब्दलक्ष्यं हिरण्यगर्भं संकल्पाध्यवसायश- फिविभिष्टतया च मनोविज्ञानशब्दलक्ष्यम 'ब्रह्मोति व्यजानाव्'। इति श्रीमत्परमहंस परित्राजका चार्यश्रीमच्छुद्धानन्दशिष्यानन्दज्ञानविरचिते तैत्तिरीयोपान- षच्छांकरभाष्यटिप्पणे भृगुवल्यां तृर्तायोऽनुवाकः॥३॥

(१) ०विषयत० इति पाठः । (२) ०शक्तिल इति पाठः।

१२४ वैत्तिरीयोपनिषत् [भृगु-कली

अथ पञ्चमोऽनुवाक: (ब्रह्मविज्ञाने चतुर्थः पर्यायः) विज्ञानं ब्रह्मेति व्यंजानात् । विज्ञानाद्धर्येव खल्विमानि भूतांनि जारयन्ते। विज्ञार्नेन जातानि जीर्वन्ति । विज्ञानं परयन्त्यभिसं- विशन्तीर्ति। तद्विज्ञायं। पुनरेव वरुणं पितरमु्पससार। अर्धीहि भगवो ब्रह्मेति। त५ हौवाच। तर्पसा ब्रह्म विरजिज्ञासस्व। तपो ब्रह्मेति। स तपोऽत- प्यत । स तर्पस्तप्त्वा। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि भृगुवल्ल्यां पश्चमोऽनुवाकः ॥५।। अथ षष्ठोऽनुवाक: (ब्रह्मविज्ञाने पञ्चमः पर्यायः) आनन्दो ब्रह्मेति व्यंजानात। आनन्दा- द्धयेव खल्विमानि भूतांनि जायन्ते। आनुन्देन जातानि जीवन्ति। आनन्दं

एवं तपसा विशुद्धात्मा प्राणादिषु साकल्येन ब्रह्मलक्षणमपश्य-, शनै तपसैव आत्मवीक्षणम्। शनैरन्तरनुप्रविश्य, अन्तरतममानन्दं ब्रह्म विज्ञातवांस्तप- सैव साघनेन भृगुः । तस्माङ्गह्म विजिज्ञासुना बाह्यान्त:करणसमाधानलक्षणं परमं तप:साधनमनुष्ठेयमिति प्रकरणार्थः। तस्यापि कार्यत्वाल्लक्षणं परिपूर्ण न भवतीति विचार्य, तत्कारणं स्वातन्त्रयेण निश्चित्य-

(१) तन्त्रये सति स० इति पाठ:।

६ षष्टाऽनुवाक: ] ब्रह्मविद्या १२५

आनन्द आत्मा सैषा भार्गवी वारुणी विद्या । परमे व्योम- न्मर्तिष्ठिता । स य एवं वेद प्रतितिष्ठति। अन्नवानव्नादो भवति। महान्भवति । प्रजयां पशुभिब्रह्मवर्चसेने। महान्कीत्या।। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरायोपनिषदि भृगुवल्ल्यां षष्ठोऽनुवाकः ॥६॥ अधुनाS5ख्यायिकांमुपसंहत्य, श्रुतिः स्वेन वचनेनाSSख्यायिकानि्वृत्तमर्थ- माचषे- सैषा भार्गवी भृगुणा विदिता वरुणेन प्रोक्ता वारुणी विद्या परमे व्योमन्ह- विद्योपसंहारः। द्याकाशगुहायां परम आनन्देऽद्वते प्रतिष्ठता परिसमात्ता- Sन्नमयादात्मनो Sधिप्रवृत्ता । य एवमन्योऽपि तपसैव साधनेनानेनैव क्रमे- विद्याफलम्। णानुप्रविश्याSSनन्दं ब्रह्म वेद, स एवं विद्याप्रतिष्ठानात्प्रति- तिष्ठत्यानन्दे परमे ब्रह्मणि-ब्रह्मैव भवतीत्यर्थः। दृष्टं च फलं तस्योच्यते- अन्नवान्प्रभूतमन्नमस्य विद्यत इत्यन्नवान्-सत्तामात्रेण तु सर्वो ह्यन्नवा- निति विद्याया विशेषो न स्यात्। एवमन्नमत्तीत्यन्नाद दीप्ताग्निर्भवतीत्यर्थः। सवैंः प्रार्थ्यमानतयाऽSनन्दशब्दवाच्यं मायाविशिष्ट ब्रह्मेति विज्ञाय-वििष्ठस्याविशिषान्तरात्म- त्वानुपपत्ते: कारणत्वोपलक्षितं विशुद्धानन्दं ब्रह्मेति विज्ञातवानित्यर्थः । प्रभूतत्वविशेषणमश्रुतं कथं निक्षिप्यते ! इत्याशङयाऽइ-सत्तामात्रेणेति। अन्नें-

(१ ) ० यिकातोऽपसृत्य-इति पाठ: । (२) निर्वर्त्य० पाठ:। ( ३) ननु अत्रा न्नप्राणमनोविज्ञानक्रमेण पश्चमपर्योयाम्नातस्यानन्दस्य प्राधान्यदर्शनात् आनन्दवल्यामप्यन्नमयादिक्रमेण पश्चमपर्यायाम्रातस्यानन्दमयस्य प्राधान्येन प्रतिपादयतवं स्थानसाम्यादनुमीयते-इति चेत्, न। कामाच नानुमानापेक्षा(त्र. सू. १.१ १८.) काम्यते-इति कामः, भृगुवल्न्याम्नात आनन्दः। एतद्दष्टान्तमवलम्ब्यानन्दमयस्य प्राधान्यानुमानेऽपि प्रत्याशा न कायों । इह श्रुत्यवानन्दस्य उपक्रान्तब्रह्मरूपतायाः "आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात्" इति साक्षात्, "आनन्दाद्यव खल्विमानि भूतानि जायन्ते" इति लक्षणमुखेन च पर्यवसानप्रतिपादनात्। तद नन्तरमन्यस्य प्रतिपादनाभावात्। तत्र तु आनन्दमयप्रतिपादनानन्तरं ब्रह्मप्रतिपादनात् तत्रैव पूर्वोत्तरसं- दर्भसमन्वय इति वैषम्यसद्भावात्। (४) अन्नस० इति पाठः।

अथ ससमोड़नुवाका (अन्नब्रह्मोपासकवरंतम्) अन्नं न निन्याव। तद्वतम्। पाणो वा अर्नम्। शरीरमन्रा- दम्। प्राणे शरीरं पतिश्विम्। शरीरे प्राणः प्रर्तिष्ठितः । तढे- तदभपन्ने पर्तिष्ठितम् । महान्भवति। केन महत्त्वम् ! इत्यत आह-प्रजया पुत्रादिना, पशुभिर्गवाश्वा- दिभिर्ब्रह्मवर्चसेन शमदमज्ञानादिनिमित्तेन तेजसा, महान्भवति कीर्त्या ख्यात्या शु. १चारनिमित्तया।।

कृतौ तैत्तिरीयोपनिषदि भृगुवष्लीभाष्ये षछोपतुवाकः ॥ ६।। किंच, अन्नेन द्वारभूतेन ब्रह्म विज्ञातं यस्मात्, तस्माद्गरुमिवान्नं न निन्धात्; तदस्यैवं ब्रह्मविदो व्रतमुपदिश्यते। व्रतोपदेशोऽन्रस्तुतये, स्तुतिभावत्वं चा- ननस्य ब्रह्मोपलव्ध्युपायत्वात्। प्राणो वा अन्नम्, शरीयन्तर्भावात्प्राणस्य-यद्यस्यान्तः प्रतिष्ठितं भवति, सत्तामात्रे विवक्षिते, धसुकरादिरपि शरीरस्थित्याक्षिप्तान्नेनान्नवानिति विद्याया: फलविशेषों नोक: स्याव, अतस्तद्वलात्प्रभूतत्वविशेषणं निक्षिप्तमित्यर्थः । एतच दृष्टफलं ब्रह्मविदो जीव-

दिसमृद्विदृश्यते, किमुत तदात्मतत्त्वं साक्षादनुभवतामिति।

षच्छांकरभाष्यटिप्पणे भृगुवल्ल्यां षष्ठोऽनुवाकः ॥६॥। अन्नमपकृष्टं प्राप्तं न निन्दात्-"यदृच्छया चोपपत्रमयाच्छेश्वमतावरम्" इत्पुक्तत्वाव्। ब्रद्मविदो नियमाभिधानं साधकस्यानुष्ठानार्थम्। एवं वाक्यार्थज्ञाने लक्ष्यपदार्थातुसंधानं सुख्यं साधनं, तत्फलं चोपसंहत्य, अधुना विचा- (१) भप्रचा °-पाठ।(२)

< अष्टमोऽनुवाक: ] उपासना १२७

स य एतदतमन्रे परतिष्ठितं वेद प्रतिति- पृति। अन्नवानव्वादो भवति । महान्भवति पुजयां पशाभर्व्रेह्मवर्चरोद। महान्कीर्त्या। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि भृगुवल्ल्यां सप्रमोऽनुवाक:॥७॥

अथाष्टमोऽनुवाक: (अन्नब्रह्मोपासकव्रतम्) अन्नं न परिंचक्षीत । तद्वतम्। तत्तस्यान्नं भवतीति। शरीरे च प्राणः प्रतिष्ठितः, तस्मात्प्राणोSन्नं, शरीरमन्ना- दम्। तथा शरीरमप्यन्नं, प्राणोSन्नाद :; कस्मात्? प्राणे शरीरं प्रतिष्ठितम्- तन्निमित्तत्वाच्छरीरस्थितेः । तस्मात्तदेतदुभयं शरीर प्राणश्चान्नमन्नादश्च। येनान्योन्यस्मिन्प्रतिष्ठितं, तेनान्नम्; येनान्योन्यस्य प्रतिष्ठा तेनान्नादः। तस्मा- त्माण: शरीरं चोभयमन्नमन्नादं च। स य एवमेतदन्नमन्ने प्रतिष्ठित वेद प्रतितिष्टत्यन्नान्नादात्मनैव। किंच, अन्न- वानन्नादो भवतीत्यादि पूर्ववत्। इति श्रीमत्परमहंसपरित्राजका चार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिषदि भृगुवल्लीभाष्ये सप्नमोऽचवाकः॥७॥

अन्नं न परिचक्षीत न परिहरेत्। तद्रतं पूर्ववत्स्तुत्यर्थम्-तदेवं शुभाशुभ- कल्पनयाSपरिगृह्यमाणं-अपरिहियमाणं स्तुतं महीकृतमन्नं स्यात्। एवं यथो-

रासमर्थस्य मन्दाधिकारिणोऽन्रान्नादरूपेण प्राणाद्युपासनं गौणं साधनं विधत्ते-प्राणो वा अन्नमित्यादिना। इति श्रीमत्परमहंसपरित्रा जकाचार्यश्रीमच्छुद्धानन्दशिष्यानन्दज्ञानविरचिते तैत्तिरीयोप- निषच्छांकरभाष्यटिप्पणे भृगुवल्यां सप्तमोऽनुवाकः॥७॥

१२८ तैत्तिरीयोपनिषत् [भृगु-वली

आपो वा अन्रम् 1 ज्योतिरवादम्। अप्सु ज्योति: प्रतिष्ठितम् । ज्योतिष्यापः प्रर्तिष्ठिताः। तदेतदन्मन्ने प्र्तिष्ठितम्। स य एतदन्मंन्ने प्रर्तिष्ठितं वेट प्रर्तितिष्ठति । अन्नवानन्नादो भवति। महान्भवति प्रजया पशुभिर्ब्रह्मवर्चसनं। महान्कीर्त्या।। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोनिषदि भृगुवल्ल्या- मष्टमोऽनुवाकः॥८॥।

कमुत्तरेष्वपि आपो वा अन्नमित्यादिषु योजयेत्। अप्सु ज्योतिरिति अब्ज्योति- षोरन्नान्नाद गुणत्वेनोपासकस्यान्नस्य बहुकरणं व्रतम्।

कृतौ तैत्तिरीयोपनिषदि भृगुवल्ल्यामष्मोऽछवाकः॥८।।

अथ नवमोऽनुवाक: (अन्नब्रह्मोपासकव्रतम्) अन्नै बहु कुर्वीत। तद्व्रतम्। पृथिवी वा अन्नंम्। आकाशोऽननाद:। प्ृथि- व्यामांकाशः प्रतिष्ठितः। आकाशे पृथिवी प्रति- छविता । तदेतदन्नमन्ने प्रर्तिष्ठितम्। स य एतदन्मन्ने प्रतिष्ठितं वेद प्रतितिष्ठति। अन्नवानन्नादो भवति। महान्भवति प्रजयो पशुभिब्रह्मवचसेन। महान्कीरत्या। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि भृगुवल्ल्या नवमोऽनुवाकः ॥९॥

अथ दशमोऽनुवाक: न कंचन वसतौ पत्यांचक्षीत। तद्वृतम्। तस्माद्यया कया च विधया बर्हनं प्राप्तुयात्। अराध्यस्मा अन्न्मित्याचक्षते। एतद्वै मुखर्तोऽन् गद्धम्। मुखतोऽस्मा अन राध्यते। एतद्वै मध्यतोऽन्न इद्धम्। मध्यतोऽस्मा अंन्नथ राध्यते। एतद्वा अन्तर्तॉऽन्न५ रद्धम्। अन्ततोऽस्मा अंन्न राध्यते (१) । य एवं वेद । तथा पृथिव्याकाशोपासकस्य वसतौ वसतिनिमित्तं कंचन कंचिदपि न प्रत्याचक्षीत, वसत्यर्थमागतं न निवारयेदित्यर्थः। वासे चदत्ते, अवश्यं ह्वशनं दातव्यम्; तस्माद्यया कया च विधया येन केन च प्रकारेण बह्नन्नं प्राप्तुया- न्-बह्नन्नसंग्रहं कुर्यादित्यर्थः। यस्मादन्नवन्तो विद्वांसोऽभ्यागतायान्नार्थिने- Sराधि संसिद्धमस्मा अन्नमित्याचक्षते, न 'नास्ति' इति प्रत्याख्यानं कुर्वन्ति, 'तस्माच्च हेतो: बह्नन्नं प्राप्नुयात्' इति पूर्वेण संबन्धः । अपि चान्नदानस्य माहात्म्यमुच्यते। यथा यत्कालं प्रयच्छत्यन्नं, तथा तंत्कालमेव प्रत्युपनमते। कथमिति? तदेतदाह- एतद्वा अन्नं मुखतो मुख्ये-प्रथमे वयसि-मुख्यया वा वृत्या-पूजापुरःस- रमभ्यागतायान्नार्थिने राद्दं संसिद्धं प्रयच्छतीति वाक्यशेष:। तस्य किं फलं स्यादिति ? उच्यते-मुखतः पूर्वे वयास, मुख्यया वा वृत्त्याऽस्मा अन्रदायाः राध्यते यथादत्तमुपतिष्ठत इत्यर्थः। एवं मध्यतो मध्यमे वयससि, मध्यमेन चोप- चारेण; तथाऽन्ततोऽन्ते वयसि, जघन्येन चोपचारेण-परिभवेन-तथैवास्मै राध्यते संसिध्यत्यन्नम्। य एवं वेद-य एवमन्नस्य यथोक्तं माहात्म्यं वेद, तद्दानस्य च फलम्, तस्य यथोक्तं फलमुपनमते। इदानीं ब्रह्मण उपासनप्रकार उच्यते-

(१) ०स्य यथोक्त फलमुपनयेत्-इति पाठः। ९

१३० तैत्तिरीयोपनिषत् [भृगु-वल्ली

क्षेम इति वाचि। योगक्षेम इति मांणापानयोः। कमैति हस्तयोः । गतिरिति पादयोः। विमु- क्तिरिति पायौ। इति मानुषी: समाज्ञाः। अथ दैवीः । तृप्षिरिंति वृष्ौ। बलमिति विद्युति (२) । यश इंति पशुषु । ज्योतिरिति नक्षत्रेषु । प्रजातिरमृतमा- नन्द इत्युपस्थे। सर्वमित्याकाशे। क्षेम इति वाचि-क्षेमो नामोपात्तपरिरक्षणम्-ब्रह्म 'वाचि' क्षेमरूपेण प्रतिष्ठितमित्युपास्यम् । योगक्षेम इति-'योगः' अनुपाच्तस्योपादानम्। तौ हि 'योगक्षेमौ' प्राणापानयोः बलवतोः सतोर्भवतो यद्यापि, तथाऽपि न प्राणा- पाननिमित्तावेव; कि तर्हि ? ब्रह्मनिमित्तौ । तस्माङ्गह्म योगक्षेमात्मना प्राणा- पानयो: प्रतिप्ठितमित्युपास्यम्। एवमुत्तरेष्वन्येषु तेन तेनाSSत्मना ब्रह्मैवोपा- स्यम्। कर्मणो ब्रह्मनिर्वर्त्यत्वाद्धस्तयोः कर्मात्मना ब्रह्म प्रतिष्ठितमित्युपास्यम्। गतिरिति पाद्योः । विमुक्तिरिति पायौ। इत्येता मानुषीर्मनुष्येषु भवा मानुष्यः समाज्ञा :- आध्यात्मिक्य: समाज्ा ज्ञानानि विज्ञानान्युपासनानीत्यर्थः। अथानन्तरं दैवीर्दैव्य :- देवेषु भवाः-समाज्ञा उच्यन्ते। तृत्तिरिति वृष्टौ। चृष्टेरन्नादिद्वारण तृप्तिहेतुत्वात्, ब्रह्मैव तृप्त्यात्मना वृष्टौ व्यवस्थितम्-इत्यु- पास्यम्। तथाऽन्येषु तेन तेनाऽडत्मना ब्रह्मैवापास्यम्। तथा बलरूपण 'विद्युति'। यशोरूपेण 'पशुषु'। ज्योतीरूपेण 'नक्षत्रेषु'। 'प्रजातिरमृतम्' अमृतत्वप्राप्तिः पुत्रेण ऋणविमोक्षद्वारेण-'आनन्दः' सुखमित्येतत्सर्वमुपस्थ- निमित्तं :- ब्रह्मैवानेनाSत्मनोपस्थे प्रतिष्ठितमित्युपास्यम्। सर्व ह्याकाशे प्रति- ष्ितम्। अतो यत्सर्वमाकाशे, तङ्गह्लैवेत्युपास्यम्।

उपासनमपि फलानभिसंधिनाऽनठ्ठितं बुद्धिरद्विद्वारेण ब्रह्मज्ञानायोपकरोतीत्यक्तं, सख्या. विकारिणस्त्वपवादायोपकरिष्यति।

(१) मूत्रपुरीषविसर्ग ।

१० द्शमोऽनुवाक:] उपासनानि १३१

तत्प्तिष्ठेत्युपासीत। प्रतिष्ठावान्भवति। तन्मह इत्युपासीव । महान्भवति। तन्मन इत्युपासीत। मार्नवान्भवति (३)। तन्नम इत्युपासीत। नभ्यन्तैऽस्मै कामाः । तद्रह्मे- त्युंपासीत । ब्रह्मवान्भवति । तद्र्रह्मणः परि- मर इत्युंपासीत । पर्येणं त्रियन्ते द्विफन्तः सपत्नाः। परि येडयियां भ्रातृव्याः। तञ्चाSSकाशं ब्रह्मैव। तस्मात्तत्सर्वस्य प्रतिष्ठेत्युपासीत। प्रतिष्ठागुणापास- नात्प्रतिष्ठावान्भवति। एवं संर्वेष्वपि। यद्यत्राधिगतं फलं, तद्धहैव; तदुपासना- त्तद्वान्भवतीति द्रष्टव्यम्। श्रुत्यन्तराच्च-"तं यथा यथोपासते तदेव भवति" इति । तन्मह इत्युपासीत-'महः' महत्त्वगुणवत्तदुपासीत। महान्भवति। तन्मन इत्युपासीत । मननं 'मनः' । मानवान्भवति मननसमर्थो भवति । तन्नम इत्युपासीत । नमनं 'नमः' नमनगुणवत्तदुपासीत । नम्यन्ते प्रह्नी- भवन्त्यस्मा उपासित्रे कामाः काम्यन्त इति भोग्या विषया इत्यर्थः । तद्भह्मे- त्युपासीत। 'ब्रह्म' परिवृढतममित्युपासीत। ब्रह्मवांस्तदुणो भवति। तद्- ह्ण: परिमर इत्युपासीत । ब्रह्मणः 'परिमरः' परिम्रियन्तेSस्मिन् पश्चदेवता विद्युद्वष्टिश्चन्द्रमा आदित्योऽगनिरित्येताः। अतो वायुः परिमर, श्ुंत्यन्तरप्न- सिद्धेः। स एवायं वायुराकाशेनानन्य इत्याकाशो ब्रह्मण: परिमरः तेमाकाशं वाय्वात्मानं 'ब्रह्मणः परिमरः' इत्युपासीत। पर्येनमेवंविदं प्रतिस्पर्धिनो द्विषन्तः अद्विषन्तोऽपि 'सपताः'यतो भवन्ति, अतो विशेष्यन्ते द्विषन्तः सपला इति-य एनं द्विषन्तः सपत्ास्ते परिम्रियन्ते प्राणाञ्जहति; किंच, ये चाप्रिया अस्य भ्रातृव्या अद्विषन्तोऽपि ते च परिम्रियन्ते। यत्र वागादौ यत्फलं कार्यं क्षेमादीत्यर्थः । महानिति। प्रजादिभिः । ब्रह्मवानिति । स्थूळभोगसाधनवान् विराडिवेत्यर्थः । श्रुत्य- न्तरप्रसिद्धेरिति। 'य ऐवमेताः पञ्च देवता', 'वायुर्वाव संवर्गः' इत्यादिश्ुत्यन्तराद्ग-

(१) वं पूर्वेष्वपि यद्यत्तदधीनं फलं-इति पाठ: । (२)? तुलय-ब्र. सू. ४-३. १५. (३) छां. उ. ४. ३. १. (४) तस्मादाका°-पाठः । (५) अपपाठोडयम् । "अथातो ब्रह्मणः परिमरः । यो ह वै ब्रह्मण: परिमरं वेद पर्येंन द्विषन्तो भ्रातृव्याः परिसपत्ना म्रियन्ते। यं वै ब्रह्म योऽयं पवते तमेता=पञ्नचदेवता- परिम्नियन्ते विद्यददष्टिश्चन्द्रमा आदित्योडभि: "। ऐ. ब्रा. ८, ५. २८.

१३२ तैत्तिरीयोपनिषत् [भृगु-वलीं

'प्राणो वा अन्नं शरीरमन्नाद्म्' इत्यारभ्याSSकाशान्तस्य कार्यस्यैवान्ना आत्मनोऽसंसारित्वम् न्रादत्वमुक्तम्। उक्त नाम, किं तेन ? तेनैतत्सिद्धं भवति- कार्यविषय एव भोज्यभोक्तृत्वकृत: संसार, न त्वात्मनीति; आत्मान तु भ्रान्त्योपचर्यते। नन्वात्माऽपि गरभात्मन: का्यं, ततो युक्तस्तस्य संसार इति। न, असंसा- रिण एव प्रवेशश्नुतेः-"तत्सृष्टा तदेवानुप्राविशत्" इत्याकाशादिकारणस्य ह्यासंसारिण एव परमात्मन: कार्येऽनुप्रवेशः श्रूयते, तस्मात्कार्यानुप्रविष्टो जीव आत्मा पर एवासंसारी; 'सृष्टाऽनुप्राविशत्' इति समानकर्तृत्वोपपत्तेश्र- सर्गप्रवेशक्रिययोश्चैकश्चेत्कता, ततः क्त्वाप्रत्ययो युक्तः । प्रविष्टस्य तु भावा- न्तरापत्तिरिति चेत्-न, प्रवेशस्यान्यार्थत्वन प्रत्याोख्यातत्वा, ।'अनेन जीवे- नं' इति विशेषश्रुतेर्धर्मान्तरेणानुप्रवेश इति चेत्-नं; 'तत्त्वमसि' इति पुन- स्तन्दावाकके:। भावान्तरापन्नस्यैव तद्पोहार्था संपदिति चेत्-न, 'तत्सत्यं सआत्मा तत्त्वमसि' इति सामानाधिकरण्यात्। दृष्ट जीवस्य संसारित्व- मिति चेत्-न, उपलब्धुरनुपलभ्यत्वात्। संसारधमविशिष्ट आत्मोपलभ्यत इति चेत्-न, धर्माणां धर्मिणोSवयतिरेकात्कर्मत्वानुपपत्ते:, उष्णप्रकाशयोर्दा- हाप्रकाश्यत्वानुपपत्तिवत्। त्रासादिदर्शनाददुःखित्वाद्यनुमीयत इति चेत्- न, त्रासादेर्डुःखस्य चोपलभ्यमानत्वान्नोपलब्धृधर्मत्वम्। कापिलकाणादादि- तर्कशास्त्रविरोध इति चेत्-न, तेषां मूलाभावे, वेदविरोधे च भ्रान्तत्वोपपत्तेः। श्रुत्युपपत्तिभ्यां च सिद्धमात्मनोSसंसारित्वम्, एकत्वाच्च। च्चणः संहर्तृत्वं वायुद्वारकमिति वायुः 'ब्रह्मण: परिमरः' संहारसाधनमित्यर्थःः । तत्कथं परिमरगुणवत्तयाऽSकाशोपासनं सिध्यति ? इत्यत आइ-स एष इति। एवं मन्दाधिकारिगोचरसुपासनजातमध्यारोपावस्थायासुददिश्य, अपवाददृष्टिमभिप्रेत्या- उह-प्राणो वा अन्नमित्यादिना। भोक्तृत्वादिलक्षण: संसार: कार्यगोचर इति वेदतैव जीवस्यानौपाधिक संसारित्वमिषं- तस्यापि कार्यत्वात्-इति भागवतानां मतमुद्धाव्य दूषयति-नन्वात्माSपीत्यादिना। छान्दोग्यश्रुत्यचसारेण विकारात्मना प्रवेशमाशङन्य, वाक्यशेषविरोधमाह-अनेन जीवेने- त्यादिना। भ्रान्त्या देहादिभावमापन्नस्य जीवस्य ब्रह्मव्यतिरिक्तस्यैव ब्रह्मदृष्टिरुपदिश्यते (१) पृ. ७५. (२) छां. उ. ६.३.२. (३) न, 'व्रत्सत्यं'-इति पाठः। (४) ०दतस्तन- इति पाठ:।

१० दशमोऽनुवाक: ] ब्रह्मानन्द्क्यम् १३३

ब्रह्मात्मैक्यम् स यश्चायं पुरुषे। यश्चासांवादित्ये। स एकः। (४) कथमेकत्वमिति? उच्यते- "स यश्चायं पुरुषे । यश्चासावादित्ये। स एक:।" इत्येवमादि पूर्ववेत्सर्वम्। संसारित्वापोद्दार्था-मातृबुद्धिरिव परयोषिति रागापोहार्था।अतः 'तत्त्वमसि' इत्युपदेश- स्यान्यार्थत्वाल, न जीवस्य पारमार्थिकमसंसारित्रम्मात्मत्वमित्याशङ्कष तहूषयति-भावा- न्तरापन्नस्येत्यादिना । अवाधिततत्पदमुख्यसामानाधिकरण्यविरोधाठ्, ब्रह्मणि जीवे ब्र ह्मत्वसंपादनार्थत्वं कल्पयितुं न शक्यत इत्यर्थः । संसारित्वग्राहकप्रत्यक्षविरोधादवाितत्व- मसिद्धमित्याह-दष्टमिति। सर्वप्रमाणानामनुग्राह्कस्तर्क इष्यते, आत्मनश्र संसारवर्मव- ववस्य-तर्कापरिशुद्धत्वार, तत्प्रत्यक्षस्य भ्रान्तत्वात्-न शास्त्रज्ञानबाधकत्वं संभवती- त्याह-नेति। सुखादेरुपलभ्यत्वान्नोपलब्घृधर्मत्वं संभवति, रूपादिवदित्यर्थः । संसारित्व- ग्राहकं यद्यपि प्रत्यक्षप्रमाणं न भवति, तथाऽपि संसारवर्मविशिष्ट आत्मा स्वचैतन्येनोपल- म्यते-इति स्वानुभवविरोधाठ्-न शाब्दमसंसारित्वज्ञानं प्रमाणमिति चेत्-तदपि युक्तं कर्मत्वकर्तृत्वविरोधादित्यर्थः। प्रत्यक्षविरोवाभावेऽप्यनमानविरोधो भविष्यतीत्याह-त्रासा- दीति। त्रासादि साश्रयं, कार्यत्वात्-घटवछ; अन्यस्याऽSश्रयस्यासंभवात, आत्मैव तदा- श्रयोऽनमीयत इति न वाच्यम्-उपर्लैभ्यं नोपलब्धुर्धर्मः, रूपादिवत, इति व्याप्त्यन्तरवि- रोधाछ, अध्यासादपि कार्यदर्शनसंभवादित्यर्थः । जीवस्य ब्रह्मात्मत्वं प्रतिपादयतः शाबस्य तर्कशास्त्रविरोषादप्रामाण्यमाशङ््य दूषयति-कापिलेत्यादिना। तर्कशास्रस्य श्रुतेश्र विरु- ढ्वाव्यभिचारित्वेन प्रामाण्यसंशयोऽपि नाऽडशङ्नीय इत्याह-श्ुत्युपपत्ति्यां चेति। किंच तार्किकेणापीच्वराधीनं जीवस्य सुखित्वं दुःखित्वं च निरूपणीयं, न तननिरूपयितुं

·(१) पृ. १०५. (२) लभ्यो नो० इति पाठः । (३) "एकत्र तुल्यलक्षणविरुद्धहेतुद्दयो- पनिपातो विरुद्वाव्यभिचारी। यथा-नित्यमाकाशं, अमूर्तद्रव्यत्वांत्, आत्मवदिति-एवमनित्यमाकाशम्, अस्मदादिब।ह्येन्द्रियग्राह्यविशेषगुणाधारलात्, वटवत्"। न्यायसारेऽनुमानपरिच्छेदे। "यत्रैकस्मिन्नेव धर्मिणि त्रैरूप्यादिना समलक्षणं मिथोविरुद्धं च हेतुद्यमुपनिपतति, स विरुद्धाव्यभिचारी। अन्न दयो- रपि हेत्वोर्व्योम्नि प्रयुक्तत्वेनैकाधारत्वम्। त्रैरुप्येण तौल्यलक्षण्यं, नित्येतरत्वसाधकत्वेन विरुद्धत्वम्। नह्यत्रोभयोरपि साधकत्वं, वस्तुनो दयात्मकत्वासंभवात्। नापि परस्परविरोधादुभयोरप्यसाधकत्वं, नित्यत्वानि- त्यत्वव्यतिरेकण प्रकारान्तरासंभवात्। न चान्यतरस्य हेतोविशेषोSवगम्यते, येनैकपक्षावधारणं स्यात्; ततोऽयं तुल्यलक्षणविरुद्धहेतुद्वयोपनिपातो विरुद्धाव्यभिचारी भवति।"-इति तट्टीकायाम्। विरुद्धाव्यभिचारितं समानबलयोर्यंतः । दृष्ट सर्वत्र लोकेऽस्मिन्न तु सिंहश्गालयो:॥ बृ. उ. वार्तिके-१. २. ६०.

१३४ तैत्तिरायोपनिषत् [भृगु-वल्ली

जवन्मुक्तस्य स य एवंवित् । अस्पालोंक त्मेत्य। एतमन्नमय- सर्वार्मैक्यम् मात्मानमुर्पसंक्रम्य। एतं प्राणमयमात्मानमु्प- संक्रम्य। एतं मनोमयमात्मानमुर्पसंक्रम्य । एतं विज्ञानमयमात्मानमुर्पसंक्रम्य। एतमान- न्दमयमात्मानमुपसंक्रम्य। इमाँलोकान्कामान्नी कामरूप्यंनुसंचरन्। एतत्साम गायन्नास्ते। अन्नमयादि क्रमेणाSSनन्द्मयमात्मानमुपसंक्रम्यैतत्साम गायन्नास्ते।'सत्यं ज्ञानम्' इत्यस्या ऋचोर्ऽ्थो व्याख्यातो विस्तरेण तद्विवरणभूतयाSSनन्दव- लया। 'सोऽश्नुते सर्वान्कामान्सह ब्रह्मणा विपश्चिता' इति तस्य फलवचन- स्यार्थविस्तारो नोकतः । के ते? किंविषया वा सर्वे कामाः? कथं वा ब्रह्मणा सह समश्नुते ? इत्येतद्वक्तव्यमितीदमिदानीमारभ्यते। तन्र पितापुत्राख्यायि- कायां र्वविद्याशेषभूतायां 'तपः' ब्रह्मविद्यासाधनमुक्तम्, प्राणादेराकाशा- न्तस्य च कार्यस्यान्नान्नादत्वेन विनियोगश्चोक्त, ब्रह्मविषयोपासनानि च; ये च सर्वे कामाः प्रतिनियतानेकसाधनसाध्या आकाशादिकार्यभेदविषया: एते दर्शिताः। एकत्वे पुनः कामकामित्वानुपपत्तिः-भेदजातस्य सर्वस्याSडत्मभू- तत्वात्। तत्र कथं युगपद्गह्मस्वरूपेण सर्वोन्कामानेवंवित्समश्नुत इत्युच्यते? सर्वात्मत्वोपपत्तेः। कथं सर्वात्मत्वोपपत्तेः ? इत्याह। पुरुषादित्यस्थात्मकत्व- विज्ञानेनापोह्योत्कर्षापकर्षो, अन्नमयादीनात्मनोSविद्याकल्पितान्क्रमेण संक्रस्या- SSनन्द्मयान्तान् 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' अदृश्यादिधर्मकं स्वाभाविकमानन्द- मजममृतमभयमद्वैतं फलभूतमापन्नः इमालोकान्भूरादीननुसंचरन्निति व्यव- हितेन संबन्धः । कथमनुसंचरन् ? कामान्नी कामतोSन्नमस्येति कामान्नी; तथा कामतो रूपाण्यस्येति कामरूपी। अनुसंचरन्सर्वात्मनेमाँल्लो कानात्मत्वेनालभवन्। किम् ? एतत्साम गायन्नास्ते । समत्वादू ब्रह्मैव 'साम'-सर्वानन्यरूपं गाय- ऋशब्द्यन्-नात्मैकत्वं प्रख्यापयँल्लोकानुग्रहार्थ, तद्विज्ञानफलं चातीवकृतार्थत्वं गायन्नास्ते तिष्ठति। 'स यः' इत्यादिपदव्याख्यानसुपेक्ष्य, उपसंकमणसामगानयोरेककर्तुकत्वमन्वयप्रदर्शनेन दर्शितम। इदानीं वल्लीसमाप्तिपर्यन्तस्य ग्रन्थस्य तात्पर्य वृत्तकीर्तनेनाऽडइ-सत्यं ज्ञानमि- (१) तमत्वाप० इति पाठः। (२) तमलाप० इति पाठ:।

१० द्शमोऽनुवाक: ] ब्रह्मविदः सामगानम् १३५

हा ३्वु हा३वु हाश्वु ( ५) अहमन्नमहम- न्नमहमन्म्। अहमन्रादोऽ३ हमनादोऽ३ह- मननाद:। अहर श्रोककृदह श्रोककृदहए श्रोककृत्। अहमास्मि प्रथमजा ऋतारस्य । पूर्व देवेभ्यो अमृतस्य ना३्भायि । यो मा ददाति स इदेव माशड5-

अहं विश्वं भुर्वनमभ्यंभवारम् । कथम ?- हाश्वु हाश्वु हाश्वु-अहो इत्येतस्मिन्नर्थेSत्यन्तविस्मयख्यापनार्थम्। कः पुनरसौ विस्मय इति ? उच्यते-अद्वैत आत्मा निरअ्जनोऽपि सन्नह- मेवान्नमन्नादूश्च। किंचाहमेव श्रोककृत्। 'श्लोकः' नामान्नान्नादयोः संघा- तः तस्य कर्ता चेतनावान्; अन्नस्यैव वा परार्थस्यान्नादार्थस्य सतोऽनै- कात्मकस्य पाराथ्येन हेतुना संघातकृत्: त्रिरुक्तिर्विस्मयत्वख्यापनार्था। अहमस्मि भवामि प्रथमजाः प्रथमजः-प्रथमोत्पन्नः। ऋतस्य सत्यस्य-मू. रतामूर्तस्यास्य जगतो देवेभ्यश्च पूर्वममृतस्य नाभिरमृतत्वस्य नाभिर्मन्यं मत्सं- स्थममृतत्वं प्राणिनामित्यर्थः। यः कश्चिन्मा माम्-अन्नम्-अन्नार्थिभ्यो ददाति प्रयच्छति-अन्नात्मना ब्रवीति, स इदित्थमेवेत्यर्थः, एवमविनष्टं यथाभूतं मामावा अवतीत्यर्थ: यः पुनरन्यो मामदृत्त्वार्थिभ्यः काले प्राप्तेSन्नमत्ति, तमन्नमदन्तं भक्षयन्तं पुरु- षमहमन्नमेव संप्रत्यदनि भक्षयामि। अन्नाऽऽह-एवं तर्हि बिभेमि, सर्वात्म- त्यादिना। अविवालेशवशेन द्वैतावभासमनुभवन्विद्वान् 'सर्वस्याऽत्माSहम' इति मन्यमा- नोऽरणिमावैश्वर्यसुजां योगिनां यत्कामान्नत्वं कामरूपत्वं च ममैवेति पश्यन् युगपत्सर्वान्विष- यानन्दानश्ुत इत्युप चर्यत इत्याह-सर्वात्मत्वापत्तेरिति। प्रथमजो हिरण्यगभोडप्यहम्। प्लतिस्तावेद्रानार्था। 'देवेभ्यः' च व्यष्टिरूपेभ्यः पूवं

आवा इति। लोण्मध्यमपुरुषैकवचनम्। पौनःपुन्येनेत्येंव्ं मत्वाऽख्यातेपु निपात्यत (१) वदादरार्थीं इति पाठः । (२) वं सर्वाख्या°- पाठः।

१३६ [भृगु-वल्ली

सुबर्न ज्योती:। य एवं वेर्द। इत्युंपनिर्षंत् (६) ।। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि भृगुवल्ल्या दशमोऽनुवाकः॥१०॥

त्वप्राप्तमोक्षात्, अस्तु संसार एव, यतो मुक्तोऽप्यहमन्नभूत अद्यः स्यामं- न्यस्य। एवं मा भैषी :- संव्यव.रविलयत्वात्सर्वकामाशनस्य। अतीत्यायं संव्यवहार विषयमन्नान्नादादिलक्षणमविद्याकृतं विद्यया ब्रह्मत्वमापन्नो विद्वान्; तस्य नैव द्वितीयं वस्त्वन्तरमस्ति, यतो बिभेति, अतो न भेतव्यं मोक्षात्। एवं तर्हि किमिद्माह-'अहमन्नमहमन्नाद्:' इति ? उच्यते। योऽयमन्नान्ना- दादिलक्षण: संव्यवहार: कार्यभूतः, स संव्यवहारमात्रमेव, न परमार्थवस्तु: स एवंभूतोSपि ब्रह्मनिमित्त :-- ब्रह्मव्यतिरेकेणासन्निति कृत्वा ब्रह्मविद्याका- र्यस्य-ब्रह्मभावस्य-स्तुत्यर्थमुच्यते-'अहमन्नमहमन्नमहमन्नम्। अहमन्नादो- Sहमन्नादोऽहमन्नाद:' इत्यादि। अतो भयादिदोषगन्धोऽप्यविद्यानिमित्तो- Sविद्योच्छेदाङ्गह्मभूतस्य नार्ति, इत्यहं विश्वं समस्तं भुवनं-भूतैः संभज- नीयं व्रह्मादिभिः-भवन्तीति वाऽस्मिन्भूतानीति 'भुवनम्' अभ्यभवामभिभवामि परेणेश्वरेण स्वरूपेण। सुवर्न ज्योती :- सुवरादित्यः, 'न' कार उपमार्थे ;- आदित्य इव सकृद्विभात- मस्मदीयं ज्योतीर्ज्योतिः-प्रकाश इत्यर्थः । इति-वल्लाद्वयविहिता-'उपनिषत्' परमात्मज्ञानं,-तामेतां यथोक्तामुप- विदुष एव सर्वा- निषदं 'शान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः समाहितो भूत्वा' भृगुव- त्मत्वानुभव: त्तपो महदास्थाय य एवं वेद, तस्येदं फलं यथोक्त मोक्ष इति।।

कृतौ तैत्तिरीयोपनिषदि भृगुवल्यां दशमोऽतुवाकः ॥ १० ॥ इत्यवतीति व्याख्यातम्। 'अभिभवामि' उपसंहरामी्यर्थः । ईच्वरात्मताज्ञानेनाहंबाधेडद्वैतं, ततो नास्ति भयकारणमित्यर्थः । 'न' कार इवाथें।।

निषच्छांकर भाष्यटिप्पणे भृगुवल्यां दशमोऽनुवाकः॥१० ॥ (१) आद्य :- पाठः । (२) अन्नस्य-पाटः।(३) बृ. उ. ४ ४. २३.

१० द्शमोऽनुवाक: ] शान्ति: १३७

सह नांववतु। सह नौं भुनक्तु। सह वी्यैं करवावहै। तेजस्वि नावर्धीतमस्तु। मा विद्विषावहै। ॐ शान्तिः शान्ति: शान्तिः । हरिः ॐ ।। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषत् समाप्ता ॥ ३ ॥

भृगुस्तस्म यतो विशन्ति तद्विजिज्ञासस्व त्रयो- दशान्नं प्राणो मनो विज्ञानं द्वादश द्वादशाSSन- न्दो दशानं न निन्दादन्नं न परिचक्षीतान्नं बहु कुर्वीतैकादशकादश न कंचनैकषप्टिर्दश।।

भगवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिषद्धाष्यं समाप्रम ॥

तैत्तिरीयकभाष्यस्य शांकरस्य द्रढीयसः । स्फुटार्थंबोधकामेभ्यो निरमायि सुटिप्पणम्।

तैत्तिरीयोपनिषच्छांकरभाष्यटिप्पणं समाप्तम्।।

समाप्नेयं कृष्णयजुर्वेदीया तैत्तिरीयोपनिषत्।

देह्ेन्द्रियकृते पुण्ये पापे चात्मतया सदा। पशयन् सर्वात्मतां स्वस्य गायन् साम्राऽवतिष्ठते ॥१४३॥ अहमन्नं तथान्नादः श्रोककृच्वेतरोऽप्यहम्। इति सर्वात्मतां गायन् जीवन्मुक्त इतीर्यते ॥१४४॥ जीवन्मुत्त्यवसानाया विद्याया मुख्यसाधनम्। विचारो ब्रह्मणस्तेन भृगुर्ज्रह्मावबुद्धवान् ॥१४५॥ सत्यं तपो दमः शान्तिर्दानं धर्मः प्रजान्नयः । अगनिहोत्रं यागयोगौ न्यासश्च्वैतैर्बुभुत्सताम् ॥१४६॥ न्यासे।Sघिकं तपो न्यासी युञीतात्मानमोमिति। योगिनस्तस्य देहांशा योगाङ्वैरखिलै समा: ॥१४७। अहोरात्रादिकालास्तु समा दर्शादियागकैः। जीवनं सत्रतुल्यं .ान्मुच्यते योगिसेवकः ॥ १४८ ॥. स चोत्तरायणे प्रेत आदित्यं प्राप्य मुच्यते। अयने दक्षिणे प्रेतश्चन्द्रं प्राप्य न सुच्यते ॥ १४९॥ तैत्तिरीयकविद्यायाः प्रकाशेनोपसेविनः । बुभुत्सननुगृह्णातु विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥ १५० ॥ इति श्रीविद्यारण्यसुनिकृते अनुभूतिप्रकाशे तैत्तिरीयक- विद्याप्रकाशः समाप्रः।।

ॐ तत्सद्भह्मणे नमः। अथ शंकराद्दूकृात तैत्तिरीयोपनि द्दीपिका।

वक्ष्येऽधुना अंकरविश्वरूपवाचा विनिर्णीतसमस्तवाक्यम्। कृष्णं यजुस्तित्तिरिनामचिह्नं पदार्थशुद्धयर्थमतीव सार्थम्।। १॥ कर्माणि विचित्राणि नित्यादिलक्षणानि पूर्वसुक्तानि, तैर्निःशेयसमपश्यन्ब्रद्यज्ञानायोप- निषद्मारभमाणो वेदो ब्रह्मज्ञाने च महतामपि देवैः क्रियमाणान्विप्नानवलोक्य तत्प्रशान्तये ब्रह्मविद्यार्थिनेदं पठनीयमित्यभिप्रायेण प्रथमं पठति-शं सुखं नोSस्मभ्यं मित्रः प्राण- वृत्तेर ह्वथ्ाभिमानिनी देवता, शं सुखं, वरुणोऽपानवत्ते रात्रेश्राभिमानिनी देवता न इत्यतु- षङ्ग:। शं नो व्याख्यातम। भवतु भूयात्। इदं पद शंपदेन सर्वत्र संबध्यते । अर्यमा चक्षुष आदित्यमण्डलस्य चाभिमानिनी देवता। शं नो व्याख्यातम् । इन्द्रो बाह्वोर्बलस्य चाभिमानिनी देवता। बृहस्पतिर्वाचि बुद्धौ चाभिमानिनी देवता शं न इत्यनुषङ्गः । शं नो व्याख्यातम्। विष्णुः पादाभिमानिनी देवता तद्विशेषणमुरुक्रमः। उरु प्रचुर क्रमणं यस्य स उरुकमः सर्वव्यापीत्यर्थः । अथवा स्वतन्त्रमिदं पदम्। उरुक्रमो विराट् सर्वान्राभिमानिनी देवता। शं न इत्यनुषङ्ग:। एवं स्थूलसक्ष्माभिमानिनीदॅवताः प्राथ्येंदानीमव्याकृतज्ञानक्रियाशक्त्यभिमानिनीं देवतां नमस्करोति-नमो नमस्कारः। ब्रह्मणेऽव्याकृताभिमानिने। तस्यानुत्पादिताकार्यस्याकिंचि- त्करत्वात्कार्याभिमानिनं तदभिन्नं पुननमस्करोति-नमो नमस्कारः। ते तुभ्यं वायो हे क्रियाशक्तिप्रधानज्ञानक्रियाशक्ते। ननु प्रतिपावस्यैव नमस्कारः करणीयो न चाहं प्रतिपाय इत्यत आह-त्वमेव ज्ञानक्रियाशक्त्यभिमान्येव न त्वन्यत। प्रत्यक्षं शात्रस्य प्रत्यक्षं स्वयंप्रकाशमानत्वेन बुद्धयादे: साक्षित्वेन वा ब्रह्माव्याकृताभिमानिदेशकालवस्त्र परिच्छेदशन्यस्वरूपम् । असि भवसि। ननु यवहं ब्रह्म किं तवेत्यत आह-त्वामेव प्रत्यक्ष ब्रह्म कार्याभिमानिनमेव भवन्तं स्वयंप्रकाशं कारणाभिमानिस्वरूपं वदिष्यामि त्वं ब्रह्मासीति गुरुणोक्ते कार्यकरणाभिमानि चैतन्ययोरैक्यमवगत्याइं ब्रश्मास्मीति वदिष्यामि कथायेष्यामि। नन्विदसुपचरितं मां प्रति भवतोच्यत इत्यत आह-ऋतमतुपचरितं वदिष्यामि कथयिष्यामि।

२ शंकरानन्दकृंता [शीक्षावल्ली

ननु भवता्तुपचरितेऽप्युच्यमाने नैताटृटशं वस्तुट्ृत्तमित्यत आह-सत्यम्। "इदं सर्वं यद्यमात्मा" "एकमेवाद्वितयिंम" "नेह नानाडस्ति किर्चन" "तत्वमोस" "अहं त्रह्मास्मिं" इत्यादिशास्त्रेभ्य ऐक्यम (क्येना) वगम्यमानमचाघितं वस्तुस्वरूपमुलूकनि- शावत्र ममैवेदमृतं किंतु सर्वप्रमाणसिद्धमवाधितस्वरूपमित्यर्थः। वदिष्यामि कथयिष्यामि यस्मात्तत्तस्मान्मां भवन्तं ब्रह्मरूपेण प्रतिपादयन्तमवतु कार्यकारणोपाधिर्भवान्पालयतु। ननु भवतः शिष्यस्य वाक्कायमनसां प्रसन्नानामध्यात्मादिदु:खैरतपघातोऽस्तु, गुरोश्च विप- र्ययो मङ्गलाचरणे तात्पर्यहीनत्वादित्याशङ्क्य गुरुविषयेपि स्वयं प्रार्थयते। यस्माद्गुरुमन्त- रेण न विद्या लभ्या शिष्येण तत्तस्माद्वक्कतारं विद्याया: कथयेतारं गुरुमित्यर्थः । अवतु पालयतु। यस्मादनन्तरं तस्मादिति पठित्वा श्रौतं तच्छ्दद्यमपि ब्रह्मपरं वा व्याख्येयम। तच्छ्दरहितं वाक्यद्वयं गुर्वात्मनो रक्षायामादरार्थसुपकमविपर्ययेणाध्येति-अवतु मामवतु वक्तारं व्याख्यातम्। यथपि गुरुबद्यावोवेन ब्रह्मैव शिष्यश्ष साधनचतुध्यसंपत्रः स्वयमप्रम- तस्तथाऽपि दैवकृतानामतिसूक्ष्माणामपराधानां भूयसां सत्त्वेनाSध्यात्मिकाधिभौतिकाविदै- विकदुःखागमनाद्भह्मविद्योत्पादस्य विघातः स्याच्छिष्यस्य। ततो दुःखत्रयविघातार्थं त्रिः शा- न्तिपदं पठति-ॐशान्तिः शान्तिः शान्तिः। वाक्कायमनसामन्ये्द्रियाणां त्रिविधमपि दुःखस्नुपरति गच्छतु ब्रह्मविद्याधिकारिणो ममेत्यर्थः । यथपीतः परम् "ब्रद्मविदाप्नोति परम्" इत्येवोपक्रमणीयं, तथाऽप्यत्यन्तबहिर्सखस्य नाऽडत्मावगतिरित्यन्तमुंखत्वं संपादयितुं फलेन प्रलोभ्य कानिचिदुपासनानि प्रथमत उच्य- न्ते। नन्वेवं चेदथातः संहिताया इत्याधारम्भणीयं न पुनः शीक्षामित्यादिकम। सत्यम। तथाऽप्युपनिषदामर्थज्ञानप्राधान्यावथाकथचित्पाठेनार्थज्ञानं करणीयमितिशङ्कानिवारणार्थ शीक्षामित्यादिकं प्रथमं पव्चते। न पुनरन्यः कश्चनोपयोगः। शीक्षां यथाऽस्मिन्नेव पदे शि- क्षामित्येवं शिकार एकमात्रस (त्र उ) च्वार्यमाणेऽर्थाधिगतिर्न पुनवैदिकी पाठशुद्धिः। न च वेदे तत्तद्वर्णस्वरादिहीनस्य पदस्य वाक्यस्य वोपादेयारथों भवति, प्रत्पुत दृष्टार्थविनाशस्तत्तदुपनि-

दर्थ छान्दस्या प्रक्रियया शीक्षामिति पाठः। शिक्ष्यन्तेऽनया वर्णादयः शिक्ष्यन्ते इति वर्णादय एव वा शिक्षा। तां शिक्षां व्याख्यास्यामो विविधमासमन्ताद्यक्तं कथयिष्यामः। वर्णोSका- रादिः। स्वर उदात्तादिः। मात्रा हस्वादिः। बलं प्राणस्थानप्रयत्नैः। साम समता द्रुत-

(१) बृ. उ. २.४. ५ .; ४. ५. ७. (२) छां. उ. ६. २.१. (३) बृ. उ. ४. ४. १९. (४) छां. उ. ६. ८. ७. (५) बृ. उ. १. ४. १०. (६ ) वर्णानामिति शेष:। यथा व्याघ्री स्वापत्यानि मुखे धृत्वा दशनाभिंघातव्रणाद्यकृत्वैव स्थलात्स्थलान्तरं नयति, तथा स्थानादिषु पीडनमकृत्वैव दर्णोच्चारणं सामश- व्देन गृह्यत इति भाव: ।

२ द्विर्तायोऽनुवाक: ] तैत्तिरियोपनिषद्दीपिका ३

संतान: संततिः संहिताया नियतक्रमं पद वाक्यं चेत्यर्थः। इतिः समाप्तौ भिक्षायाः। उक्त: कथितः शीक्षाध्याय: शिक्षाऽवीयतेऽवगम्यतेऽनेनोति सीक्षाध्यायः॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दवरचितायां पदार्थबोिन्यां तत्ति्रायोपनि- षद्दीपिकायां शीक्षावल्यां प्रथमोऽनुवाकः॥१॥ अथ द्वितीयोऽनुवाक: इदानीं देहलीप्रदीपेन्यायेनोक्वक्ष्यमाणयोः साधारणं मङ्गलाचरणं करोति सिष्यरूपो वेद: शिष्यशिक्षार्थम्। सह समं नावावयोगुंरुभ्िष्ययोः। यशः-अस्यायं भिष्योऽस्यायं गुरुरित्यध्यापनाध्ययनजन्या कीर्तिरस्त्विति शेषो वक्ष्यमाणे च। सह नौ व्याखयातम्। ब्रह्मवर्चसं ब्रध्म ब्राह्मणत्वजातिः, तदीय तेजो बच्मवर्चसं स्वाश्रमाउशनपरौ दीर्घायुष्मन्ता- वावां भूयास्वेत्यर्थः। अथ शीक्षाध्यायकथनानन्तरम्। अतः कृतमङ्गलानामपि नान्तर्सुख त्वमन्तरेण ब्रह्मज्ञानोत्पत्तिरस्मात्कारणाठ। संहिताया नियतकमपदवाक्यरूपायाः। उप- निषदं सामीप्येन नितरामिष्टार्थगमकत्वादनिष्टस्य शिथिलीकृत्य विनाशकारित्वाच्च तदद्वि- पया बुद्धिरुपनिषत्ताम। व्याख्यास्यामो व्याख्यातम। पश्चसु पञ्नसंख्याकान्तेपु। अधिकरणेष्वाधारेषु। अधिकरणान्याह-अधिलोकं लोकमविकृत्य।अधिज्यौतिषं ज्योतिरधिकृत्याधिज्योतिरविज्योतिरेवाधिज्यौतिषम्। अधिविद्यं विद्यामधिकृत्य। अधि- प्रजं प्रजां पुत्रादिसंततिमधिकृत्य। अध्यात्ममात्मानं शरीरमधिकृत्य। ता अधिलोकायाः। महासंहिता: पदवाक्यसंहिताु चिन्त्यमाना महत्यः संहिता महासंहिताः । इति-अनेन प्रकारेण। आचक्षत आ समन्ताद्यकं कथयन्ति संहिताविदः। अथ तासां महासंहितात्वकथनानन्तरम्। अधिलोकं व्याख्यातम। संहिताया उपनि- षदं व्याख्यास्याम इतीदमत्र वक्ष्यमाणेष्वपि चतुर्षुं पर्यायेष्वनव्तते। पृथिवी प्रसिद्धा भू:। पूर्वरूपं पूर्वस्य पूर्ववर्णस्य रूपं स्वरूपं पूर्ववणें पृथिवीदृष्टिः करप्पीयेत्यर्थः । द्यौः स्वर्गलोक उत्तररूपमुत्तरवर्णस्य स्वरूपसुत्तरवर्णे स्वर्गलाकदृष्टिः करणीयेत्यर्थः। आकाशोऽन्तरि- क्षलोक: संधिर्भूस्वर्गलाकौ संधीयेते अस्मिन्निति संधिर्मध्यं पूर्वोत्तरवर्णयोन्तरालेडन्तरिक्षटृ- षिः करणीयेत्यर्थः। वायुजगत्प्राणसिलोक्पुदरवर्ती संधानं संधयिते पूर्वोत्तरे रूपे अनेनेति संधानं संवन्ध इत्यर्थ:। पूर्वोत्तरवर्णयोः संबन्ध वायुदृष्टिः करणीयेत्यर्थः। यथा-"इषे त्वां" इत्यत्र षकारस्योपरि योऽयमेकार: सोधयं प्रथिवीरूपो यश्चोपरितनस्तकारोऽसौ धुलोकात्मक- स्तयोवर्णयोर्मध्यदेश आकाशात्मकस्तस्मिन्देशे संहितानिमित्तो द्विर्भावेनाऽडपादितो योऽन्यस्त- (१) देहली गृहद्वारासन्नप्रदेशः। तत्र निहिते। दीपो द्वारान्तःप्रदेशं तद्विर्भूतं चत्वरं च प्रकाशयति, तथेदं मङ्गलमुक्तवक्ष्यमाणयोः साधारणं ज्ञेयमिति तात्पर्यम्। (२) तै.सं. १. १.१.१.

४ शंकरानन्दकृता [शीक्षावल्ली

कार: स वाय्वात्मक इति ध्यायेत। एवसुत्तरेष्वप्युपास्यावयवेषु चतुर्षु योज्यम। इतिः समा- प्त्यर्थ: प्रकृतोपनिषदः। प्रकृतासपनिषद्माह-अधिलाक व्याख्यातम। अथचतुष्ट्यमपि स्वापेक्षया पूवोंपासनानन्तर्यमाइ। अग्निभौमः। आदित्यश्रन्द्र- (त्यः सूर्य :? ) मण्डलम्। आपो नीराणि। विद्युत एव वैद्युतोऽचिरप्रभवः।आचार्यो गुरुः। अन्ते- वासी शिष्यः। विद्याSSचार्येणोच्यमाना। प्रवचन गुरुशिष्ययोः प्रकषेणोचारणं विद्यायाः। माता जननी। पिता जनकः। प्रजा पुत्रादिः। प्रजननमुत्पत्तिः प्रजायाः। अधरा हनु- रवरोष्ठ्मारभ्य चिबुकफलकाकान्ता। उत्तरा हनुरुत्तरोष्ठमारभ्याऽडनासामूलम्। वाग्वणों- चारणशंक ताल्वादिस्थमिन्द्रियम। जिह्वा प्रसिद्धा। अन्यत्पर्यायचतुष्टयेऽप्यन्त्यं पद मुक्त्वा समानपाठं पूर्ववद्यारयेयम । इतिर्मद्ासंहितापरिसमाप्त्यर्थः । इमा अिलोकाया महासंहिता व्याख्याताः। इदानीं पञ्चानामपि फलमाह-योऽधिकारी। एवं पूर्वोत्तररूपेणैता अधिलोकाया • महासंहिता व्याख्याता विविधमासमन्ताद्यक्तं कथिता वेद जानात्युपासीतेत्यर्थः। संधीयते संबध्यते। प्रजया पुत्रादिलक्षणया। पशुभिर्गवादिभि: । ब्रह्मवचसेन ब्राह्मण- जात्युचितेन तेजसा। अन्नाद्येन-अन्नं च तदायं चान्नावं, तेन त्रीहियवादिनत्यर्थः। सु- र्गेण स्वर्गेण लोकेन कर्मफलेन। प्रजादिभिः संपन्नो भवतीत्यर्थः॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दविरचितायां पदार्थंबोधिन्यां तैत्तिरी- योपनिषद्दीपिकायां शीक्षावल्ल्यां द्वितीयोऽनुवाकः ॥२॥।

अथ तृतीयोऽनुवाक: अथ यः कश्चन दुमेधा नासौ मे धोत्पादनमन्तरेण ब्रह्म बोडुं शक्त इति मेधाकामस्य मेघाकरा- अपमन्त्रानाह-यः प्रसिद्ध ओंकारश्छन्दसां गायत्र्यादिच्छन्दस्व्रिनामृगादिभेदानासृषभः श्रेष्ठः ।विश्वरूपः सर्वरूपः पर्णेष्विव शङ्कुः सर्वस्मिअ्जगति व्यवस्थित इत्यर्थः। छन्दोभ्य उक्तेभ्य ऋगादिभ्यः । अधि-अधिकः सर्वव्यापकत्वाछ। अमृता- त्स्वयंप्रकाशमानादात्मनः । संबभूवोत्पत्तिकमकरोव। छन्दोभ्योऽमृतादिभिः सामाना- विकरण्याङ्गीकारेणाधिकः सम्यग्वर्तत इति व्याख्येयम्। सोऽमृतजश्छन्दःसारभूतः । मा मामू। इन्द्र इन्द्रस्य परमात्मनो वाचकत्वादिन्दः । मेधया अ्ुतवारणशक्त्या। स्पृणोतु. प्रीणयतु मेघासंपन्नं करोत्वित्यर्थः । मेवासंपत्ते: फलभूतामाशिषमाह-अमृतस्य तज्जनकस्य ब्रह्मणोऽहं तदस्मीति तादा- त्म्येन। देव हे देव। स्वयंप्रकाशस्याऽत्मनः प्रकाशकत्वेन धारणो धारयिता भूयासं भवानि। मेथाप्राप्तेरपि शरीरारोग्यादिकमन्तरेणाभावादतस्तदपि प्रार्थयते-शरीरं स्थूलो

३ तृतीयोऽनुवाक: ] तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिका ।

विनाशी देहः। मे ममाधिकारिणः। विचर्षणं विचक्षणं नीरोगमित्यर्थः। भूयादितिपुरुष [वि ] परिणामेनात्र वक्ष्यमाणे चातुषङ्गः। जिह्वा वागिन्द्रियाचारभृता मे ममाधिकारिणः। सधुमत्तमा जिह्लाया मधुत्वं प्रियहितसत्यभाषित्वं वेदायतनं तस्या अस्ति सा मधुमती। अतिशयेन मधुमती मधुमत्तमा। कर्णाभ्यां श्रोत्राभ्याम। भूरि बट्। विश्रुवं व्यशृणवमा- त्मसाक्षात्कारार्थं तच्छरूवणमस्त्वत्यर्थः ।

इदानीमोंकारत्यात्यन्तं प्रह्मसामीप्यमाह-ब्रह्मणः सत्यज्ञानादिलक्षणस्य कोश: खड्ग- स्येव व्याप्य व्यवस्थित आवरणविशेषः । यथा कोशः खड्गेन संभृतः, एवं त्रक्मणा संभृतः प्रणवः । असि भवसि। एवंभूतोऽप्यविद्यादृष्टििरनावगन्तुं शक्यत इत्याह-मेघया लौकिकशतधारणया बुद्धया। पिहित आटतः। यस्मादेवंगुणकस्ततस्त्वं श्रुतम् "इदं सर्व यदयमात्मा" "अहं ब्रह्मास्मि" इत्यादिश्रवणपथमागतम्। मे ममाधिकारिणः । गोपाय रक्षां कुरु। आत्मसाक्षात्कारफलावसानं कुर्वित्यर्थ: ।

मेधाविषयेऽरथानुसंधानपुरःसरं मन्त्रजपमुक्त्वा मेघावतोऽपि बहिसंखस्य निःश्रीकस्य न प्रत्यक्प्रवणता। ततः श्रीकामस्य श्रीकरान्मन्त्रान्प्रणवप्रतिपादकान्सहोमलिङ्गानाह-आ- वहन्ती समन्तात्प्रापयन्ती। वितन्वाना विविधं विस्तारयन्ती। कुर्वाणा कुवती। चीर- मनेककालम्। अचीरमितिपदच्छेदे क्षिप्रमिति व्याख्येयम्। आत्मनः स्वस्याः श्रियोऽवस्था- नमिति शेषः । वासा५ सि वस्त्राणि। ममास्यार्थिनः। गावश्च प्रसिद्धाः । चकारोडपादी- नामनुक्तानां समुचयार्थः । अन्नपाने च-अद्यत इत्यनं पीयत इति पानमनं च पानं चान्नपाने। चकार उक्तवासोगवान्नपानससुच्चयार्थः । सवेदाऽयारभ्याऽत्मसाक्षात्कारम्। आत्मनश्चिरं कुर्वाणा वासआदिकं सर्वदा वहन्ती वितन्वाना च मम गृहेऽवस्थानं करोत्विति शेषं पूरयित्वा व्याख्येयम।

नन्वहं मेघाया दाता, कथ श्रियो दातेत्यतआह-तत इति। यतो मेघाया दाता तस्मावू। अय भाव :- श्रीः प्राकृतैरपि राजादिभिर्दांतुं शक्या, मेधा तु भवन्तमन्तरेण ब्रह्मणः कोश न केनचिद्दातुं शक्या। ततोऽतिदुर्लभस्य मेघादे्दातुन्रह्मणः कोशस्योंकारस्य किया्श्रीदाना- थंसुदमः मे मम श्रीकामस्य। श्रियं मद्गृहे यामात्मनश्रिरमवस्थानं कुर्वाणामन्नपानवखत्रा- दीन्प्रापयन्तीं तामेव विस्तारयन्तीमावह प्रापय। लोमशामजादिलोमभिलोंमवतीं चेतन- मण्डलबहुलामित्यर्थः । पशुभिर्गवा-्वादिभिः सह समम। स्वाहा मदीया वाक्स्वशब्द- वाच्यां श्रियमावहेति यामाह तां स्वाहैव स्वाहा। स्वाहेतिदर्शनाडोमार्थताऽस्य मन्त्रस्य वक्ष्य- माणानां चावगम्यते। होमद्रव्याणि च स्वस्वगृष्लेष्ववगन्तव्यानि। मन्त्रेण स्वस्थानि [!] क्षीराज्यबिल्वादीनि वा। प्रणवात्मा च देवताऽग्न्यादिकं तु यथायोगमवगन्तव्यस।

शंकरानन्दकृता [शीक्षावल्ली ur

आ मा माँ श्रीकामं यन्त्वायन्त्वत्राSSगच्छन्तु। ब्रह्मचारिणोऽध्ययनार्थिनी माण- वकाः सर्वास दिक्ष्ववस्थिताः। स्वाहा व्याख्यातम्। ब्रह्मचारिणामागमने प्रयोजनमाह- यशः। अत्र धर्मशब्देन धर्मी लक्षितो भवति-यश्स्वी। जने लोके। असानि भवानि। स्वाहा व्याख्यातम। अत्रापि प्रयोजनमाह-श्रेयानतिशयेन प्रशस्यः । वस्यसो वसु- मत्तरात्सकाशात्। वस चात्र दैवं मातुषं वित्तम। असानि भवानि। स्वाहा व्याख्या- तम। तत्रापि प्रयोजनमाह-तं ब्रह्मण: कोभभूतम। त्वा त्वामोकारम। भग समग्रधर्मज्ञान- वराग्यै धर्ययशःश्रीणां निवासभूत ओंकारो ब्रह्मकोशो भगः, तत्संबोधनं हे भग प्रविशानि प्रवेशं करवाणि। स्वाहा व्याख्यातम। नचु यदि मत्प्रविष्ठस्त्वं ताई मत्तो भिन्न: समुद्रं प्रविथः समुद्रादिव भिन्नी मत्स्यस्तथा च तद्देव भवतो न कोपपि पुरुषार्थ इत्यत आह-स मया प्रवेष्व्यो ब्रह्मणः कोशभूतो भवा- नोंकारः। मा मां तादात्म्येन त्वदुपासकम। भग प्रविश स्वाहा प्रवेशं कुरु। आवयो- रुपचरितं तादात्म्यमस्त्वित्यर्थः । व्याख्यातमन्यत्। ननु-तवं कर्ता भोक्तेत्यादिसंसारधर्मवान्मये-श्वरेण कथमभिन्नः स्या इत्यत आह-त- स्मिन्मदभिन्न ओंकार ईश्वरे। सहस्रशाखे सहस्रमनन्ताः शब्दार्थात्मनो वृक्षस्य भवतः शब्दार्थविवर्तरूपाः शाखा यस्य स सहस्रशाखस्तस्मिन्। निभग हे भग ।नेर्मजिना संब- न्वः। अहं वस्तुतस्त्वदभिन्न इदानीमविद्यापटलपिनद्ाक्ष उपासकः । त्वयि सब्दार्थरहित ओंकारे ब्रह्मणि "अहं ब्रह्मास्मि" इति बोधेन निमृजे निमार्ज्मि कर्तृत्वादिकमविद्याकृतं न वस्तुत इति ज्ञानेनाSऽत्मानं परिशोधयामीत्यर्थः। स्वाहा व्याख्यातम। तथा च ब्रह्मचारिणामागमनं परंपरया मोक्षहेतुरित्युक्त्वेदानीं तदेव दृष्टान्ताभ्यां मन्त्रान्तरेण विशिनष्टि-यथा येन प्रकारेण। आपो नीरवाराः। प्रवता-उच्चा- द्देशात्पतन्त्यो निन्नदेशगामिन्य इत्यर्थः । प्रवतेतितृतीयापक्षे प्रवणवता मार्गेणेति व्याख्येयम्। यन्ति निन्नदेशं गच्छन्ति। अपां सेत्वादिना प्रतिबन्धो दृष्टस्ततो दृधन्तान्तरमाह-यथा दुधटान्ते। मासा: पक्षद्वयात्मकाश्चैत्रादयः। अहजरमहानि जरयति स्वकुक्षिनिक्षेपेण यः संवत्सरस्तम्। यन्तीत्यनवर्तते। एवं दार्ध्ान्तिके मां श्रीकामम। ब्रह्मचारिणरछात्रा: 8 धात :- हे धातः सर्वसष्टृत्वात्प्रणवस्य धातृत्वम्। आयन्त्वागच्छन्तु। सर्वतः सर्वाभ्यो दिग्भ्यः। स्वाहा व्याख्यातम । नन्विदं सर्वं मत्तादात्म्याथं; मम तव च कः संबन्ध इत्यत आह-प्रतिवेशः स्वगृहस मीपस्थं गृहं प्रतिवेशः । तद्वचैतन्यरूपेण जीवोपाधेरतिसंनिहितत्वात्प्रणवश्रैतन्यात्मा प्रति- वेशः । असि भवसि। यतस्ततः प्र मा मां त्वदुपासकम, भाहि प्रभाहि-प्रकाशय

४ चतुर्थोडनुवाक: ] तैत्तिरीयोपनिषदीपिका ।

आत्मानम्। प्र मा पद्यस्व प्रपथस्व। अहं प्आ्ञास्मीति साक्षात्कारबोघेन मद्रूपमागच्छे- स्यर्थ: । अत्र स्वाहान्ता अधौ मन्त्राः। एतैः सवैर्मन्त्रैरकादभसंख्याकैरथमः पाठ एव। स्वाहान्तैषनिमिश्र होमार्थं स्वाहान्तत्वेन पठित्वा होम: करणीयः। जपस्तु यगशप रित्यवगन्तव्यम ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दविरचितायां पदार्थबोधिन्यां तौत्तिरीयोपनिषद्दीपिकायां शीक्षावल्ल्यां तृतीयोऽनुवाक।३॥। अथ चतुर्थोऽनुवाक: पूर्वमोकारस्य सहस्रशाखत्वसुक्तं तदेतत्प्रधानश्ाखाछ सिद्धास प्राधान्यं च भूरादिव्याह- तीनामस्मिन्प्रपञ्ने। ततो व्याहतयो हृदिस्थाः। तासपासनं स्वाराज्यफलमाह-भूर्मूकांक:, त- त्स्थः प्रपञ्नो भूरितिशब्दाभिषेयः। भुवोऽन्तरिक्षलोकः। तत्स्थः प्रपञ्नो सुव इत्पुच्यते। सुवः स्वर्गः, तत्स्थः प्रपञ्चः सुवरित्युच्यते। इत्यनेन प्रकारेण। वै स्मर्यमाणाः। एता इदानीमुक्काः। तिस्नषिसंख्याका वेदत्रयात्मिकाः । व्याहृतय :- अधिकारीषं विविधमासमन्तादरन्ति प्रयच्छन्त्यधिकार्यनिषं वा विविधमासमन्ताद्रन्ति विनाशयन्तीति व्याहतयः। तासां भूर्ुव :- सुवरिति तिसृणाम। उ अपि ह किल। स्म प्रवेदयत इत्यनेन संबध्यते। एतां वक्ष्यमा- णां चतुर्थी चतुःसंख्यापूरणीम। माहाचमस्यो माहांश्रासौ चमसोपलक्षितानेकयागसं- पन्नश्च महाचमसः, तस्यापत्यं माहाचमस्यः । प्रवेद्यते प्रकर्षेण निवेदितवाण्ज्ञात्वोक्त्वानि- त्यर्थ:। ऋषेरतस्मरणसुपासनार्थमिति संप्रदायविदः। तामाह-महस्तेजः स्वयंप्रकाशम्। इत्यनेन प्रकारेण। आवेदने कः प्रकर्ष इत्यत आह-तन्महः। ब्रह्म देश्कालवस्तुपरिच्छे- दशन्यं तस्मिन्नियं दृष्टिः करणीयेत्यर्थः । यद्भघ्नेत्युक्तं स प्रसिद्धो वक्ष्यमाण आत्माSस्म- त्प्रत्ययालम्बनः प्रधानभूत इत्यर्थः । अङ्गान्युपसर्जनभूतानि । अन्या भूराया देवता व्याह- त्यविष्ठात्र्यः। अहं महो ब्रह्मरूपमस्मि मम भूराया व्याहतिदेवता अङ्गानीत्युपासनं करणीय- मित्यर्थः। ननु भूरादिधु शब्देषु का देवता इत्याशङ्ग्य व्याहतीनामर्थमाद्-भूः प्रथमा व्याह्यतिः। इतिरठकरणार्थः। वै स्मरणार्थम। अयं प्रत्यक्षो लोको भूलोंकः । भुव इत्यन्तरिक्षम्। सुवरित्यसौ लोक:। अन्तरिक्षं द्यावाभूम्योरन्तरालस्थो लोकः। असौ परोक्षो लोक: स्वर्गलोकः । भुवःसवरितिव्याहृतिपयायद्ूयेऽपीतिशब्दावनकरणाथों। महश्रतुर्थी व्याहृतिः। इतिरनुकरणार्थ:। आदित्यश्रन्द्र (त्यः सूर्यः?)-मण्डलाभिमानी जगत्प्राणः, आदित्यस्य महोव्याहत्यात्मनोपास्यमानस्य महत्त्वसुपपादयति। आदित्येन वावाSSदित्येनैव। सर्वे निखिला: लोका भूरादयाः। महीयन्ते पूज्यन्ते सर्वव्यवहारक्षमा भवन्तीत्यर्थः। (१) तन उपास्य०-पाठः। १०

शंवानन्दकुता [शीक्षावल्ली

हदानी व्याहतीनां ज्योतिर्वायुरूपतामाह-भूरिति वा अझि:। भुव इति वायुः। सुवरित्यादित्यः। मह इति चन्द्रमाः। चन्द्रमसा वाव सर्वाणि ज्योतीर षि महीयन्ते । अग्रिवाय्वादित्यचन्द्रमसः प्रसिद्वाः । एतेम्यों व्यतिरिक्तानि सर्वाणि ज्योरतीषि नक्षत्रादीनि। अग्न्यादीनां सर्वशब्दान्त:पातित्वेनैषां देवरूपत्वेन चन्द्रमस उपभोगेन तेन मही- यमानत्वमविरुद्धम्। वायोश् तेज:साक्षात्कारणत्वाज्ज्योतिव्यसाहित्येन पाठी व विरुद्धः। अन्यत्पर्यायचतुष्टेऽपि पूर्ववद्यारयेम। इदानीं व्याहतीनां शब्दप्रपञ्नात्मकत्वमाह-भूरिति वा ऋचः। भुव इति सामानि। सुवरिति यजूषि। मह इति ब्रह्म । ब्रह्मणा वाव सर्वे वेदा महीयन्ते। अर्थातु- सारेण पादवदाक्षरा ऋचः। सामानि ऋचः एव गीतिमत्यः। यजूंष्यविवक्षितच्छन्दोरुपाणि गधयानि। अत्र सान्नो द्वितीयत्वे यजुषस्तृतीयत्वे च वाचनिकं कारणमास्थेयम। अथवाउन्त- रिक्षे गन्घर्वाणां निवासत्वेन गीतिप्राचान्यात्तत्साम्येन सात्नो द्वितीयत्वं यजुःस्थितकर्मसा- ध्यत्वात्स्वर्गस्य तत्कर्मसंवन्धावजुषस्तृतीयत्वं चेति। ब्रह्मोंकारो ब्रह्मकोशत्वात्तेनैव सर्व ऋगादयः पूज्यमाना दृषाः। शेषं पर्यायचतुष्टयेऽपि पूर्ववद्याख्येयम। इदानीं व्याहतीनां क्रियात्मकत्वमाह-भूरिति वै प्राणः । भुव इत्यपानः । सुव- रिति व्यान:। मह इत्यन्नम्। अन्नेन वाव सर्वे प्राणा महीयन्ते। प्राण उच्छासकर्मा। अपानो निःधासकर्मा। व्यानःप्राणापानसंधिस्थो वीर्यवत्कर्महेतुः। अन्नमदनीयम, अन्नेन प्राणा उक्ताश्रश्वराद्यश्च। शेषं पर्यायचतुष्टयेऽपि पूर्ववद्याख्येयम। अयं लोक इत्यादिकसुक्त व्याहति- चतुष््यपर्यायचतुष्टयेऽपि पाठस्य वैषम्याभावाद्। तत्राSSदेन पर्यायेण रूपनामकर्मात्मक जगश्रेधा कर्मणामविभक्तानामादित्य: कारणमित्युक्तम्। नामक्रियारहितस्य रूपस्य त्रेधा विभकतस्य चन्द्रः कारणमिति द्वितीयेनोक्तम। रूपकरियारहितस्य नान्नस्तेधा विभक्तस्य प्रणवः कारणमिति तृतीयेनोक्तम्। रूपनामरहितस्य कर्मणत्त्ेवा विभक्तस्यानं कारणमिति चतुर्थेनोक्तम। तेन व्याहतीनां सर्वात्मकत्वं सिद्धम। तदिदानीं संक्षेपेणाऽडह-ताः प्रसिद्धाः। वै स्मर्यमाणाः। एताः पूर्वोंक्ता व्याहतयः। चतस्रो भूर्सुवःसुवर्मह इति चतुःसंख्याकाः । चतुर्धाडयं लोकोऽग्रिर्नरचः प्राण इति चतु- पप्रकारा भूर्व्याहतिः । अन्तरिक्षं वायुः सामान्यपान इति चतुष्प्रकारा भुवोव्याहृतिः। लोक आदित्यो यजृंषि व्यान इति चतुष्प्रकारा सुवर्व्यांहृतिः। आदित्यश्रन्द्रमा ब्रम्मान्नमिति चतुष्प्रकारा मदोव्याह्ृतिरिति चतसत्रश्चतुष्प्रकाराः। तदेतदाइ-चतस्त्रश्चतस्त्रो भूरायाश्र- तस्त्श्रतुःसंख्याकाः। पुनरप्ययं लोक इत्यादिनैकैकाऽप्यवान्तरभेदाचतुःसंख्याका।. व्याह- तयो व्याख्याताः। ता एकैकाश्रतुष्प्रकारा इत्पुक्ता भूराया नियतप्रकारा य उपासको वेद जानात्युपासीतेत्यर्थः। स प्रत्येकं नियमेन चातुर्विध्येन चतसृणामात्माङ्गभावेनोपासको वेद

५ पश्चमोऽनुवाक:] तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिका। ९

जानात्युपास्त इत्यथ:। ब्रह्म देशकालवस्तुपरिच्छेद्द्यत्यं महोव्याहत्यात्मत्वनोक.। ब्रह्मणि ज्ञाते को काभ इत्यत आह-सर्वे निखिला अस्मै महो ब्रह्माहमादित्यश्रन्द्रमा प्रज्मानम- ड्ीभूतो महीयान्यङ्गानि भूरावास्तिस्रो व्याहतय इत्युपासकाय देवास्तदङ्गभूता अग्न्यादयो वागादयश्र विश इव राजे प्रधानाय बलिं तदभीष्टरूपरसादिकम। आवहन्त्यानीय प्रपयन्ति। इति श्रीमत्परमइंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छकरानन्दविरचितायां पदार्थबोधिन्यां तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिकायां शीक्षावह््यां चतुर्थोऽनुवाक॥४॥

अथ पञ्चमोऽनुवाक: ननु महो ब्रह्मात्मा कुत्र कथसुपास्यत उपासनातः केन द्वारेण निर्गच्छति निर्गतो वा केन रूपेण कुत्र स्थित्वा देवदत्तं बलिं गृह्लातात्याशङ्ड्य तदेततसवं दर्भयति-स परोक्षः। यः प्रसिद्धः। एष प्रत्यक्षः। अन्तहद्ये हृदयस्य पद्माकारस्य मांसखण्डस्याघोमुखस्योर्घ्व- नालस्य पञ्चच्छिदस्य कदम्बकुसमकेसरैरिव सर्वतो नाडीभि: परिषतस्य मध्य आका- शोऽवकाशः । तस्मिन्राकाशेऽयं प्रत्यक्ष: स्वयंप्रकाशमानो महोव्यात्यात्मकः । पुरुषः पुरिशयोऽपि। परिपूर्णब्रह्मरूपो मनोमयो मनःप्रधानः । अमृतो मरणशून्यः । हिरण्मयो भास्कर: सर्वेज्ञ इत्यर्थ: । कुत्र कथसुपास्य इत्यनयोरुत्तरं जातम। अथ केन द्वारेण निर्गच्छतीत्यस्योत्तरमाह- अन्तरेण तालुके तालकयोमंध्ये। सुखबिलस्यान्तर्जिह्वामूळस्योपरि स्थितौ वामदक्षिणभागौ तालुके इत्युच्येते। यः प्रसिद्धो योगशाखे। एष प्रलम्बिकाकरणप्रवीणजिद्धाग्रस्पर्शनप्र- त्यक्ष: परसुखे चक्षुष्प्रत्यक्षो वा। स्तन इव वत्सतरीपयोधरो यथा। अबलस्बतेऽवल- म्बनं कुरुते लम्बमानस्तिष्ठतीत्यर्थः। सा तालकयोरन्तरस्थस्तनमध्यवर्तिनी इन्द्रयोनिरिन्द्र- स्याऽडनन्दात्मनो योनिरुपलब्विस्थानम । कार्यब्रह्मप्राप्तौ निर्गमनकारणं चेन्द्रयोनिः। यत्र यस्मिन्प्रदेशे। असौ प्रसिद्धः। केशान्तो मूर्धानमारभ्योपरिष्ठाद्दशाङगुलपरिमितो देशः। केशान्त :- कश्चाश्रेशश्च केशा ब्रह्मविष्णुमहेचवरास्तेषामन्तो विनाशकारणमित्यर्थः। केशान्तः पौरुषो बोच इत्यर्थ:। विवर्तते-बोधरूपापरित्यागेनासत्यस्य नानाकारस्य शर्रीरत्रयस्य साधिदैवादेस्तदभिमानादेश्राSSकारेण परिणमते। अथवा केशानां प्रसिद्धानामन्तो न भावी मूलमित्यर्थः । यस्मिन्देशे विशेषेण वतते व्यपोह्य भिच्वा। शीर्षकपाले शीष्णो मूर्यः कपाले शकले। विनिगता या नाडीति शेषः। एष स्तन इवावलम्बते तन्मध्यवार्तिनी

(१) "यथाऽग्रस्योपरि केशानामभावादग्रभन्तशब्देनोच्यते, तथा सूलादथोऽपि तदभावान्मूलमप्यन्तश- ब्दवाच्यम्"-सायनभाष्ये

१० शंकरानन्दकृता [शीक्षावल्ली

यत्रासी केशान्तो विवर्तते तत्र प्रतिष्ठिताग्रति शेषः। तत्रोपपत्तिरव्यंपोह्य शर्षकपाले विनिर्ग- ता या सेन्द्रयोनिरित्यन्वयः। अनया कार्य ब्रद्म गच्छन्गच्छतीत्यर्थः। अनेन गमने मार्ग उक्त्तः । इदानीं तत्तवाहत्यात्मकस्तेषु तेषु व्याहृतिप्रकारेधु स्थित्वा देवदत्तं गृद्गन्नध्यात्मपरिच्छे दशन्यः स्वाराज्यं करोतीत्याह-भूरिति। उक्कोऽयों व्याहतेः । इति शब्दश्च व्याहत्य- नुकरणार्थः । अग्नौ प्रथमव्याहत्यात्मके। प्रतितिष्ठति प्रतिथं प्रापोति। इदं पदं वक्ष्यमा- माणेष्वपि त्रिष्ठु पर्यायेषु योजनीयम। भुव इति व्याख्यातम। वायौ द्वितीयव्याह्ृतिरूपे। सुवरिति व्याख्यातम्। आदित्ये तृतीयव्याहृतिरूपं। मह इति व्याख्यातम्। ब्रह्मणि कार्ये ब्रह्मण्यन्त:करणशुद्धौ त्रह्मज्ञानोत्पादात्परे ब्रह्मणि वा। अत्र यवयपि मह इति चन्द्रम-

चन्द्रमसं परित्यज्य मद इति ब्रह्म तद्भघ्ेति वोररीकृत्य मद इति ब्रह्मणीत्याह।

स्वाराज्यं स्वयमेव राजते दीप्यत इति स्वराद् तस्य भावः स्वाराज्यम्। नतु केवलब्रह्मप्रा- पिरप्येतादृश्येवेत्यत आह-आप्नोति प्राप्ोति। मनसस्पति मनःशब्दोपलक्षितस्य ज्ञान- क्रियाशक्तेरन्त:करणस्य पतिं पालयतारम्। स्वोपाधिकत्वाभिमानेन हिरण्यगर्भमित्यर्थः। तं प्राप्य क्रियाज्ञानकरणानां तद्वत्प्रभुर्भवतीत्याह-वाक्पतिर्वागिति कर्मेन्द्रियमात्रस्योप- दक्षणम्। वाचः पतिर्वाक्पतिः। चक्षुष्पतिः श्रोत्रपतिः स्पषम। चक्षुःोत्रयोर्गहदणं त्व- ग्घाणरसनानासुपलक्षणार्थम्। विज्ञानपतिर्विज्ञानं बुद्धिस्तस्य पतिर्विज्ञानपतिः। विज्ञान- शब्दोऽव्याकृतव्यतिरिक्तस्य सर्वस्योपलक्षणार्थः। अपेक्षितं सर्वमप्युक्त्वेदानीं 'महो ब्रह्म तस्मिन्रयं पुरुषः' इत्यादिनोपास्यत्वेनाकं यदुत्पन्नब्रभ्मज्ञानैः प्राप्यमङ्गीभूतं वत्तुमारभते संक्षपेण प्राचीनयोग्यस्य पितृरूपा श्रुतिः स्वपुत्रस्योपासनार्थम। एतदेतस्मिन्व्याहृवत्युपासने प्रधानभूतम। ततो भवति तस्मात्का- रणाद्वति। उक्तमिति शेषः। आकाशशरीरमाकाशोऽव्याकृतं शरीरमिव स्वरं यस्य तदा- काशशरीरम। ब्रह्म तद्भन्नेति-महाव्याहत्यभिन्नं यदुक्तं देशकालवस्तुपरिच्छेदशन्यम।स- त्यात्म सत्यो बोधरहित आत्मा चिदानन्दस्वभावो यस्य तत्सत्यात्म। प्राणारामं प्राणे- व्वारमत इति प्राणारामं सर्वप्राणिस्थितमित्यर्थः । तटस्थत्वशङ्गां वारयति मनआनन्दं मनस आनन्दो यस्य तन्मनआनन्दम। तर्हि दुःखीत्याशङ्कयाऽडह-शान्तिसमृद्धं शान्तिर्दु :- खोपरतिस्तया समृद्धं संपन्न सर्वदुःखशन्यमित्यर्थः। नन्वस्तु सर्वत्रोत्कृष्टं तथापि सर्वाभेदान्मरणमप्यस्यवेत्यत आह-अमृतं मरणशन्यम। यद भेदादन्यस्यापि मरणमपगच्छति कुतोऽस्य कालकालस्य मरणमित्यर्थः। इत्यनेन प्रका रेण तदहमस्मीत्यवगन्तुमशक्तश्रेत्प्राचीनयोग्य प्राचीनेषु काश्यपादिषु योग्योऽधिक: प्रा-

६ षष्ठोऽनुवाक: ] तैत्तिरायोपनिषद्दीपिका ११

चीनयोग्यः सर्वम्य उत्कृष्ट इत्यर्थः। तस्य संबोधनं प्राचीनयोग्य। उपास्स्व महोव्यादृति- रूपमिद्महमस्मि ममाङ्गानीतरा यथोकका व्याहतयः इति; शाखान्तरप्रसिद्धं वा 4 मनो- मयः प्राणशरीर: " इत्यादिरूपं व्याहत्युपासनाव्यतिरिक्तसुपास्स्व विजातीयप्रत्ययश्रन्येन सजातीयप्रत्यय प्रवाहेण यथोकतवमं साक्षात्कुर्वित्यर्थः। अथवा को हिरण्यगर्भप्राप्तौ पुरुषार्थ इत्याशङ््य व्याख्येयम । ततो हिरण्यगर्भप्राप्तेरनन्तरसुत्पन्नन्रह्मज्ञान एतद्ृक्ष्यमाणं ब्रम्म भवति। अस्मिन्पक्ष इत्यारभ्य प्राचीनयोग्यपितुर्वाक्यं द्रष्टव्यम।। इति श्रीमत्परमहंसपरित्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दविरचितायां पदार्थंबोधिन्यां तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिकायां शीक्षावल्ल्यां पथमोऽनुवाक ॥५॥

अथ षष्ठोऽनुवाक: चतसणां व्याहतीनासुपासन उक्ते तदनन्तरभाविनीं पञ्चसंख्यामुररीकृत्य पञ्चभू- तात्मकविराट्प्राप्तिफलं पाङ्कयुपासनमाह-पृथिव्यन्तरिक्षं दयौर्दिशोSवान्तरदिशः, स्पष्टाः पथिव्यादयः पञ्च पदार्थाः। त्रिलोकी प्राच्यादयश्रतस्त्र आग्रेय्यादयश्रेति पञ्चकं लोक- पाङ्गम। अग्निवायुरादित्यश्चन्द्रमा नक्षत्राणि, स्पध् अग्न्यादयः पञ्च पदार्थाः। इदं देवतापाङ्कम्। आपो नीराणि। ओषधयो त्रीत्यायाः । वनस्पतयोऽपुष्पाः फल- वन्तोऽचत्थादयः। आकाशो भूताकाशः। आत्मा भौतिको देहोऽविदवादिः। इतिः स- मात्तौ। अधिभूतं भूतानि प्रथिव्यादीन्यधिकृत्योच्यमानमधिभूतम। लोके देवानामपि भूत- विकारत्वेन भूततत्वमङ्गीकृत्याधिभूतमित्युपसंहारः। अथाधिभूतपाङ्गकथनानन्तरम्। अध्यात्ममात्मानमिमं स्थूलदेहमधिकृत्य। पाङ्गसु- च्यत इति शेष:। प्राण उच्छ्ासकर्मा क्षुतडधिकारी। व्यानः प्राणापानयोः संविस्थो वीर्य- वत्कर्महेतुः। अपानो निःचासकर्मा मलमूत्रादिविसर्गहतुः । उदानः सर्वसंधिषु कीलव- दवस्थितः।यच्चलने हिक्कादि: प्राणापानादीनामव्यनवस्थितिः सर्वप्राणबन्धनमूर्ध्वगामी मरण- हेतुः। समानो Sशितस्य पीतस्य चाऽपादमस्तकं समं यथायोगं नयनं करोतीति समानः। इंदं प्राणादिपञ्चकं वायुपाङ्म। चक्षू रूपग्राहकमिन्द्रियम। श्रोत्रं शब्दग्राइकामेन्द्रियम। मनः साधारेंणज्ञानकारणम्। वाग्वागिन्द्रियमभिवदनकारणम्। त्वकस्पशापळन्धि- कारणमिन्द्रियम। इंद चक्षुरादिपञ्चकमिन्द्रियपाङ्गम। चर्म त्वगिन्द्रियाधिष्ठानमापादमस्तकं व्याप्य व्यवस्थितम्। मांसमन्नस्य मध्यमः परिणामो मदुलो घनीभूतः । स्नावा धमनिः, जातावेकवचनत्वान्ना्य इत्यर्थः । अस्थि प्रसिद्धं श्वेतं शरीरशालावँशस्तम्भादिरूपम।

(१) छा.उ. ३.१४.२ (२) रणं का-पाठ:।

१२ शंकरानन्दकृता [शीक्षावल्ली

चर्मादिपञ्चकं वातुपाङ्कम। एतदुकक परथिष्यादिकं मज्जान्तम्। अधिविधायाविकृत्य पञ्चकसुपळभ्येत्यर्थः। ऋषिवेदो वेदार्थद्रधा वा। अवोचद्कवान्। पाङं पञ्चाक्षरप- ड्विच्छन्दोरूपम। वै प्रसिद्धं पञ्नसंख्यात्वेन। इदं प्रथिव्यादिकम्। सर्वे निखिलं पाङ्गेनव पञ्चसंख्याक्रान्तेनैव पाडूं पञ्चसंख्याक्रान्तम। स्पृणोति प्रीणयति। पोष्यपो- पकादिकं सर्वं पाङ्कमित्यर्थ:। पाङ्कं वा इद सवं यतस्ततः पाड्गेनैव पाङं स्पृणोतीति योजनीयम। इत्यनेन प्रकारेण। स्वयं पञ्चात्मको विचं चेदं पञ्चात्मकं सर्वेणाभिन्नं पञ्चा- त्मक स्वात्मानं जानतस्ताद्टृग्विराट्प्राप्िफळमर्थसिद्धमिति श्रुतिनोंक्तवती। इति श्रीमत्परमहंसपरित्राजका चार्यश्रीमच्छंकरानन्दविरचितायां पदार्थबोधिन्यां तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिकायां शीक्षावल्यां षष्ोऽनुवाकः ॥६॥

अथ सप्तमोऽनुवाक: पञ्मसंख्यासामान्यात्पाङ्कमिद सर्वमित्युक्त, तेन सर्वात्मकं ब्रह्म हृदिस्थं ब्रह्मणश्र को- शभूत ओकार: पूर्वभुक्तः । इदानीं तत्कोशत्वोपपादनार्थं पुनरोंकारस्योपासनमाह-ॐ ब्रम्मवाचक:। इतिरोकारानुकरणार्थः । ब्रह्म वाच्यम। अभिधानाभिधेययोस्तादात्म्याद्वा- चके वाच्यस्य दृष्टिः करणीया। शालग्राम इव विष्णोरित्यर्थः । ननु सति साम्य ओंकार- ब्रह्मणोरोंकारे तद्दष्टिः क्रियमाणोचिता स्यादन्यथाऽन्यगोलाङ्गूलन्यायमात्रमित्यत आह-ओ. मिति। व्याख्यातम। इद ५ सर्व विविधप्रत्ययगम्यं कार्यकारणादि निखिलम्। अयम- र्थ :- शब्दप्रपञ्नः सवोडप्योंकारेण व्याप्त इति नात्रोपपादनीयं किंचिदस्ति। शब्दार्थयोस्ता- दात्म्ये विप्रतिपत्तावपि वाचकत्वलक्षणेऽविनाभावे न विवादः। यवेनाविनाभूतं तत्तस्य कार्यम, यथा धूमाग्न्योः। कार्यकारणयोः साम्यं यथा मृद्टयोः । तत ओकारस्याऽऽत्मनश्र सर्वा- भिन्नत्वादस्ति साम्यमित्योंकारोपासनार्थमोंकारो लौकिकवैदिकव्यवह्ारकारणत्वेन स्तूयते। ओमिति व्याख्यातम्। एतदोंकाराभिवानम्। अनुकृति गच्छ, पिब, पठेत्यादिवचन- मनु भृत्यादेरङ्गीकारवचनमोमितिकरणमनुकृतिराह। ह किल । स्म प्रसिद्धम । वै स्मर्यमाणम्। अपिरभ्युच्चये। न केवलं लौकिकव्यवहारकारणमोंकारः, किंतु वैदिकस्यापि। 'ओ' ओमित्यर्थः । श्रावय हविषः परित्यागार्थं मन्त्रं देवान्श्ावय। इति-अनेनः प्रकारेण। उत्ते वैदिके कर्मण्यृत्विज आश्रावयन्ति समन्तादेवान्मन्त्रश्रव्णं कारयन्ति। आमिति व्याख्यातम्। सामानि गीतिसहिता ऋचः। गायन्ति यज्ञकर्मण्यन्यत्र क पठन्ति। ओ व्याख्यातम्। शों शं सुखं तदेवोर शोमित्यचकरणार्थः । शस्त्राणि शख्र- (१) यथा कस्यचिदन्धस्य स्वेप्सितस्थलं गन्तुमशक्नुवानस्य हस्ते केनचिद्दुष्टन बलीवर्दस्य लाङ्गुलं दत्त्दैष त्वामीप्सितस्थलं प्रापयिष्यतीत्युक्त्वा प्रस्थापितोऽन्धो मोक्षभयाद्रोपुच्छं दृढ गृहन्, लाङ्गूलग्रहणम- सहमानेन शर्करकण्टकोपलादिषु जवात्प्रधावमानेन गवा व्यापाद्यते स एव गोलाङ्गूलन्याय।

८ अष्टमोऽुवाक: ] १३

ऋध्दाभिवेयानृग्विशेषान्। श५ सन्ति पठन्ति यशकर्मण्यन्यव च। ओमिति व्याख्यातम। अघ्वर्युर्याजुष ऋत्विक्। प्रतिगरं गरणं वाड्मनकायानां विहितं व्यापारमावं गर, तेन संबदध प्रतिगर: कर्म, तं प्रति कर्मणि कर्मणीत्यर्थः । गृणाति शन्दं करोति। प्रतिगरं यजुर्विशेषं वा प्रतिगृणाति पठति। अस्मिन्पक्ष ओमित्युचायेति शेष:। ओमिति व्या- र्यातम। ब्रह्मा-ऋत्विग्विशेषः। प्रसौत्यनुजानाति। ओमिति व्या्यातम। अग्रिहोषं जुहोतीत्युक्ते होत्रादिना समीपस्थोऽगिद्दोनं नित्यं काम्यं वा कर्मानुजानाति जुहुषीत्यन्ज्ञां प्रयच्छति। ओमिति व्याख्यातम। ब्राह्मणोऽध्येष्यमाणः । प्रवक्ष्यन्पाठर्थ प्रकर्षेण वचनं करिष्यन्। आह ज्रूते। ओंकारवदने कारणमाह-ब्रह्म वेदम। उपाप्नवानि स्वाधीनत्वलक्षणेन सामीप्येन प्रापवानि। इति-अनेनाभिप्रायेण। नन किमभिप्रायमात्रमित्याशङ्य नेत्याह-ब्रह्म वेद- मेव। उपाप्नोति स्वाधीनत्वसामीप्येन प्रापोत्येव न त्वभिप्रायमात्रम। अत्र फलं च ब्रम्म- ज्ञानात्पादद्वारेण सर्वात्मत्वप्राप्तिरनुक्तापपि द्रषव्या। अथवा 'ओमिति ब्राह्मणः' इत्या- दिकं फलवचनम्। अस्मिन्पक्षे ब्राह्मणः सावनचतुध्यसंपन्नः संन्यासी प्रवक्ष्यन्प्रकर्षेण 'तत्त्वमोस' 'अहं ब्रह्मास्मि' इत्यादिवचनजातं वक्ष्यन्ब्रह्म सत्यज्ञानादिलक्षणम् ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरित्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दविरचितायां पदार्थबोधिन्यां तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिकायां शीक्षावल््यां सप्तमोऽनुवाकः॥७॥

अथाऽष्टमोऽनुवाक: ननु-एवमप्यप्रासनर्यस्यानदर्सखता न स्यादस्ति च सुसुक्षा, कि तेन करणीयमित्या शङ्क्य कर्मैव तेन करणीयमित्याह-ऋुतं च यथाशात्तरकर्मविषयं ज्ञानम्। चकारः स्वाध्या- यप्रवचनाभ्यां समुचयार्थः । स्वान्यायप्रवचने च स्वाध्यायोऽध्ययनं प्रवचनं त्रह्मयज्ञोऽध्या- पनं वा। चकारोऽनयोरुत्तेन सखुचयार्थः। सत्यं मनःकायाभ्यामनुष्ठीयमानं कर्म सत्यवचनं वा। तप: कृच्छरचान्द्रायणादिरूपं स्ववर्मवत्तित्वं वा। दुमो बाहयेन्दियनिग्रहः। शमोऽन्त :- करणापरमः । अग्नयवयः पञ्च वा। अग्निहोत्रं नित्यं श्रौतं कर्म सायंप्रातहोंमोपलक्षितम्। अतिथयोऽज्ञातकुलगोत्रा ब्राह्मणाद्योऽशनाधर्थं दर्शादितिथिमन्तरेणापि गृहान्समागताः। अतिथिशब्दितसोमोपलक्षितयागा वा। मानुषं पुत्रादिविवाहादौ बन्ध्वादीनां यथोचितं पूज- नम्। प्रजा पुत्रादिका। प्रजन: प्रजननमृतौ भार्यागमनमित्यर्थः । प्रजातिः पौत्रावुत्पत्ति: पुत्रायातुरूपा प्रिया च भार्या तादृशश्च वरः कन्यायै। एवं पौत्रपौत्र्यादेरपि संपादनीयमि- त्यर्थः । अत्रर्तमित्यादौ संपादनीयमिति द्वादशस्वपि पर्यायेष्वेकवचनद्विवचनबहुवचनातुसारे-

(१) छां. उ. ६. ८. ७. (२) बृ. उ. १. ४ .. १०.

१४ शंकरानन्दकृता [शीक्षावल्ली

माघ्याहरणीयम् । सर्वत्र च स्वाध्यायप्रवचनयोः पाठस्तत्रात्यन्तमादरदर्शनार्थः। शेषमेकाद शस्वपि पर्यायेषु समानपाठमृतमिति पर्यायवद्याख्येयम्। इदानीमृषीणां मतान्यत्रोपन्यस्यति-सत्यमुक्तम्। इति-एव । सत्यवचाः सत्य- वादी, नामधेयं वा; राथीतरो रथीतरगोत्रः । अनुष्ठेयं मनुत इति, अत्र वक्ष्यमाणेडपि यथा- योगमध्याहरणीयम। तप इति तप एव। तपोनित्यस्तपति नित्यं वर्तत इति तपोनित्यो नामधेयं वा; पौरुशिष्टिः पुरु बहुवेलं मातृपित्राचायैंः शिष्टः पुरुशिष्टस्तस्यापत्यं पौरुशिष्टिः। पूर्वपक्षसक्त्वा सिद्धान्तमाह-स्वाध्यायप्रवचने। व्याख्यातम। एव न त्वन्यत्सत्यं तपो वा। इतीत्थम। नाको नामतः मौदल्यो सुदं शास्रार्थनिर्णयरूपां गलति स्रवतीति मुद्रलस्तस्यापत्यं मौद्ल्यः । अस्य पक्षस्य सिद्धान्तत्वसुपपादयति-तत्स्वाध्यायप्रव- चनानुधनम्। हि यस्माव तप उक्तसुपलक्षणमिद सत्यस्यापि । तस्मादिदमेवाधिकमिति शेषः। अस्य पक्षस्याऽऽदरार्थं द्विर्वचनम्। तद्धि तपो व्याख्यातम।। इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दविरचितायां पदार्थबोधिन्यां नैत्तिरीयोपनिषद्दीपिकायां शीक्षावल््यामष्टमोऽनुवाकः॥८॥।

अथ नवमोऽनुवाक: ननु-अध्ययनस्य ब्राह्मण्यजातिप्रयुक्तत्वेन कर्तव्यतया सिद्धत्वात्न तस्य करणीयता; अ- ध्यापनस्य चानित्यत्वान्र तस्यापि । नित्यः स्वाध्यायः स्वाध्यायप्रवचनशब्दाभ्यां प्रतिपा- धोऽतः शिष्यते। न चासावपि कतुं शक्योऽनेककार्यव्यग्रत्वाव। न चाशक्यं विदधाति वििः। ततः स्वाध्यायप्रवचने एवेति यतिकचिदेतदित्याशङ््न्य तन्मन्त्रमात्रं नित्यं जपनीयम। अन्यत्तु यथाशक्ति। तावताऽशक्यत्वाभावादित्यभिप्रायवानाह-अहं नित्यस्वाध्यायस्य कर्ता। वृक्षस्योर्ध्वमूळस्यावाक्शाखस्य वनस्पतेरधिदैवादिभिन्नस्य स्थूलसूक्ष्मशरीरस्ये- त्यर्थ:। रेरिवा प्रेरयिता । कीर्तिः स्ववर्णाश्रमोचिताचुधठानकारित्वेन विद्यया चेहासुन्न पुण्यं यशः। पृष्ठमत्युच्छ्रितं शृङ्ग लोकद्वयदर्शनस्य विषयः । गिरेरिव पर्वतस्य मेरोर्यथा तथा। मम स्यादिति शेषः । ऊध्वपवित्र ऊर्ध्व कारणं पवित्रं ब्रह्म यस्य मम देहादि- संघातस्य सोऽइमूर्ध्वपवित्रो वक्षोऽप्यहमेवेत्यर्थः। वाजिनीव वाजोऽत्रं देवानां रोहि- तादिरूपं प्रसिद्धमस्मदादीनां चास्यास्तीति वाजी सविता तस्मिन्यथा। स्वमृतं सषूमतं रोहितादिरूपमानन्दात्मस्वरूपं वाडस्मि । द्रविणं धनं हिरण्यादिरि (कं) वाऽडनन्दा- त्मस्वरूपम । सवर्चस वर्चस्तेजो ब्रह्मसाक्षात्कारस्तेन सह व्तत इति सवर्च एव सवचंसम्। सुमेधा: सुष्धु मेधा 'तत्त्वमसि' 'अहं ब्रह्मास्मि' इत्यादिश्यतधारणरूपा यस्य स (१) छां. उ. ६.८. ७. (२) ब. उ. १. ४. १०.

१० द्शमोऽनुवाक:] तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिका १५

सुमेधाः। अमृतोक्षित :- अमृतेन गुरुकटाक्षेणोक्षितः सेचितः, अमृतो मरणशन्योपरक्षितो विकारान्तरहीनो वा तथा मम स्यादिति। अध्याहाराभांव सात्म्यज्ञानं कीर्तिरप्यहमस्मीति व्याख्येयम। श्रुतिराह-इति-अनेन प्रकारेण। स्वधर्मनिष्ठस्याऽडर्षदर्शनसंपन्नस्य त्रिशङ्गो- राध्यात्मिकाधिभौतिकाधिदैविका दुःखस्वरूपा: भङ्चो यस्य स त्रिशड्कुः। तस्य भृं सं- सारतापैः संतप्तस्य परमवैराग्यं प्राप्तस्येत्यर्थः । त्रिभङ्कनामो वा। वेदानुवचनम् अहं संसारस्य प्रेरयिंता, यशः (स्य) संसारोऽविद्यया, वस्तुतस्त्वानन्दात्मस्वरूपो ब्रन्मसाक्षा- त्कारवान्गुरुकटाक्षपावेनेति वेदनं वेदः। तमनु पश्राद्मचनम् अहं 'वृक्षस्य' इत्यारभ्य 'अमृतोक्षितः' इत्यन्तं वेदावचनम् ॥ इति श्रीमत्परमइंसपरित्राजकाचार्यश्रीमच्छंकारानन्दविर चितायां पदार्थबोधिन्यां तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिकायां शीक्षावल्ल्यां नवमोऽनुवाकः ॥९।। अथ दशमोऽनुवाक: सत्यादीन्यचष्टेयान्यन्तर्मुखेन (ण) सुसुक्षुणा। तानि कि सति सुमुउत्व एवानुष्ठेयानि नेतर-

चितानि कर्माणि करणीयानी त्येतदर्थ गुरुकुलात्प्रवसतो ब्रह्मचारिण इदसुपदेश्यमाचार्येणेत्यभि- प्रायेणाSऽइ-वेद्मृगादन्यत्म, स्वशाखामात्रं वा। आदरो नैकवचने दौ त्रीश्रतुरो वा साङ्ग विद्योपविद्या (वेदोपवेदा) न्। अनूच्य तदुपयनमनूक्त्वा। आचार्यः शिष्यसुपनीय कल्प- रहस्यादिसहितस्य वेदस्य वक्ता। अन्तेवासिनं छायावदपरित्यागिनमाह्वानेनाध्ययनस्य कर्ता- रमित्यादिशिष्यलक्षणसंपन्नं शिष्यमनुशास्ति वेदवचनमनशासनं करोति अनुशासनं कुर्या- दित्यर्थः । सत्यं यथाप्रमाणदृष्ट हितं प्रियं च वचनम, वदोचारय। धर्मे स्ववर्णाश्रमवि- हिंत कर्म चर आचर। स्वाध्यायान्नित्यस्वाध्यायाव, मा प्रमद: प्रमादं मा कार्षीः । आचार्याय मह्यं, प्रियमिष, धनं गोधनादि, आहृत्य समस्तविद्यानिष्क्रयार्थ, सद्शान्दारा- नस्वीकृत्य प्रजातन्तुं पुत्रपौत्रादिसंतति, मा व्यवच्छेत्सीर्व्यवच्छेदं मा कार्षीः। पुत्रपौत्रा- त्रादर्थ दृष्टाथोंऽदृष्टार्थश्रोयमः करणीय इत्यर्थः। सत्यादीनां कर्तव्यतोक्ता, तेषामन्येषां, च करणीयता, तेषामेव कदाचिद्वारणीयतेति बुद्धिं वारयितुमाइ-सत्यादुक्तान्न प्रमदितव्यं प्रमादो न करणीयः।निरन्तरं तदेवानष्ठेयमित्य- थैः। धर्मादुक्तान्न प्रमदितव्यं व्याख्यातम्। कुशलात्क्षमकरात्कर्मणोऽदृष्टार्थान्न प्रमदितव्यं व्याख्यातम्। भूत्यै भूतेरश्वर्यात। न प्रमदितव्यं व्याख्यातम। स्वान्यायप्रवचनाभ्यां नित्यस्त्राध्यायाधीताविस्मृतौ दृष्टार्थाध्यापनार्थाभ्याम। न प्रमदितव्यं व्याख्यातम। यद्यपि 'स्वाध्यायान्मा प्रमदः' इत्यनेवैव स्वाध्याये प्रमादरादित्यं प्राप्तं तथाऽपि सर्वभ्यः कर्तव्येभ्यः (१) •वे सर्वात्मज्ञापाठः। (२) °स्मृतिट° पाठः।

१६ शंकरानन्दकृता [शीक्षावल्ली

स्व्ाध्याये महान्यत्न: करणीय इत्येतदर्थ पुनः स्वाध्यायेत्याह। देवपितृकार्याभ्यां देवकार्य दर्भपौर्णमासादि पितकार्ये पिण्डपितृयश्ञादि, अथवा देवकायं वृद्धिश्राद्धादि पितृकायं मृतभा- दादि ताभ्याम। न प्रमदितव्यं व्याख्यातम। मातृदेवो माता देवो यस्य स मातृदेवो भव भूयाः । पितृदेव: पिता देवो यस्य स पितृदेवो भव भूयाः । आचार्यदेव आचार्यों देवो यस्य स आचार्यंदेवो भव भूयाः। अतिथिदेवोऽतिथिदेवो यस्य सोप्तिथिदेवो भव भूया:। जननीजनकाचार्यातिथीनामभीष्टदेवतावत्परिचर्यां कुवस्तदुक्तकारी कर्मणा मनसा वाचा तदिधमेव चेष्टां कुरु, मा प्रमादेनापि तदनिष्टचेष्टामित्यर्थः। ननु यदत्पूर्वैः कृतं तत्करणीयम। तथा च जामदग्न्यः स्वजननीं जघान, शुनःशेप: स्वजनकं तत्याज, याज्ञवल्क्यस्त्वाचार्यं, गातम इन्द्रमतिथिं; त्रह्मा स्वसतां जगाम, इन्द्रविशीरष ब्राह्मणं जघान, क्षत्रियो बलदेवः सुरां पपौ, सोमी गुरोर्भायाँ जहार, इत्यादि महतामाचारातु- सारादहमप्यनुध्ठास्यामीत्यत आह-यानि प्रसिद्धानि, अनवद्यानि-अदुष्टानि महताम- प्याचरितानि शाखे लोके वा निन्दारहितानीत्यर्थः। कर्माणि लौकिकानि वैदिकानि च कर्त- व्यानि तान्युकान्यनिन्दितानि महतामपि। यथा जामदग्न्यः पितृवचनं चकार, शुनःशेपो विश्वामित्रस्योपकारं न विसस्मार, याज्ञवल्क्यस्तपसाSडदित्यमवाप्य शुक्कानि यजृंषि प्रतिपेदे, गौतम: स्वभार्याजारायापीन्द्राय प्राणपर्यन्तं कोपं न चकार, त्रा पुत्रोत्पत्त्यथं महान्तसुद्यमं चकार, इन्द्रश्च त्रिलोकीस्वास्थ्याथं निन्दितां हत्यामपि स्वीचकार, बलदेवश्र शेषोप्पि देवब्रा- अ्रणकार्यार्थं शुकशोणितशरीरमपि स्त्रीचकार, सोमो गुरोर्गरीयसीं कीति चकार-इत्यादीनि त्वया सेवितव्यानि-अनुध्ठेयानि। नन-पितुर्व (तृव) चनकरणादीन्यनुष्ठास्यामि महद्गिः कृतत्वान्मातुर्व (तृव) धादीनि चेत्यत आह-नो निषेधार्थः, इतराणि मातुर्व (तृव) धादीनि सेवितव्यानीत्यनुषङ्ग: । ननु तर्ह्यन्यैः कृतान्यवधानि कर्माणि नानुष्ठास्यामि, किंतु मद्गुरुभिर्भवद्धिः सेवितानि सर्वा- परयपि वेदैवोक्तानि "अग्निहोत्रं जुहोति" "न कांचनं परिहरेत" इत्यादीन्यनुष्ठास्यामीत्यत आह-यानि प्रसिद्वानि, अस्माकमाचार्याणां वेदानां वा सुचरितानि विहितानि कर्मा- ण्यस्माभिरनुष्ठीयमानानि "अग्रिहोत्रं जुहुयाँत " इत्यादीनि वेदैरुक्तानि वा शोभनानि लोकद्व- यश्रेयस्करत्वेन। तानि उक्तानि सुचरितानि। त्वया शिष्येणापास्यानि निरन्तरमनु- ष्ेयांनि। निन्दितानामाचायैं: कृतानां वेदैरुक्तानां वाऽननुष्टेयत्वमाह-नो इतराणि। न परदारग- मनादीन्युपास्यानीत्यनुषङ्गः । ये के च संबन्धिनोऽसंबन्धिनो वा तव। ये के चास्मदस्मत्त- र्त्वदाचार्येभ्यः। श्रेया सोऽतिशयेन प्रशस्याः केचन। ताई कि क्षत्रियादय इत्यत आह- (१) तै. सं. १.५.९. १. (२)? (३)?

१० दशमोऽनुवाक: ] १७

ब्राह्मणा त्राणत्वजात्याऽक्रान्ताः । तेषासुकानां ब्राह्मणानाम्। त्वयाऽस्मच्छिष्येण। आसनेनाSSसनोपलक्षितसत्कारकरणेन प्रश्वसितव्यमासनदानादिना स्वगृह्षमागतानां प्रशास: श्रमापनयः करणीयः । अथवा तेषामासन उपवेशने सभायामित्वर्थः। न प्रश्वसि- तव्यं प्रशासोऽपि न करणीयः, किमुत वार्तादिकम्। केवलं तदुककगाहितया स्थेयमित्वर्थ: । श्रद्धयाSSस्तिक्यबुध्धा। देशकालपात्रसंपत्तौ सत्यां विभवानुसारेण गोभूहिरण्याशनपाना- दिकं यथोचितं देयं दातव्यम। न विपर्यय इत्याह-अश्रद्धया नास्तिक्यबुद्दया। अदेयं न देयम। श्रिया विभृत्या। देय दातव्यम। हिया लजया। देयं दातव्यम। भिया भीत्या। देयं दातव्यम। संविदा मैत्र्यादिकरणेन। देयं दातव्यम्। श्रियादिनिमित्तेपु दानेष्वास्तिक्यबुद्धिपुरःसरमेव देयं, न तु नास्तिक्यबुद्धयेति तात्पयार्थ। अथ महदुपदेशानन्तरम्। यदि पक्षान्तरे। कथचित्ते तव शिष्यस्य मदुकं कर्मजातमनु- तिष्ठतः । कर्मविचिकित्सा वा कर्मस्वग्निहोत्रादिषु संध्यावन्दनादिषु वा श्रौतेषु स्मातेंषु "उदिते जुहोति " "अनुदिते जुहोति" "सावित्रीं स्त्रीदेवतां पुरुषदेवतां वा" इत्यादिवाक्येभ्यो विचिकित्सा संशयः। वाशब्दो विपर्ययाथों विपर्ययो वा। वृत्तविचिकित्सा वा उत्तमाचार: कुलपरम्परागतस्तस्मिन्विचिकित्सा संशयः । यथा केषांचिन्मातुलसताविवाहमांसभक्षणादिकं किंचिदपरेषां नेत्यादिदर्शनेन। वाशब्दो विपर्ययार्थः। वैदिके लौकिके च कर्मणि संशयोत्पादे विपरीतप्रवत्तिर्वा पण्डितंमन्यत्वेनेत्यर्थः । स्याद्गवेत्। तदा ये प्रसिद्धा नीरागद्देषा यथाशा खानुयायिनः । तत्र तस्मिन्देशे, यत्र भवतो निवासः। ब्राह्मणा त्राह्मणत्वजात्याऽडकरान्ताः। संमर्शिन: संमर्शो रागद्वेषौत्सुक्यराहित्येन शास्त्रार्थनिर्णयः, स येषां नित्यमास्ति ते संमर्शिनः। युक्ता: कर्मानुष्ठानयोगरता नित्यनैमित्तिकानध्ानशीला इत्यर्थः । आयुक्ता अ-परप्रयुक्ताः शाध्ार्थस्य वचनेऽतुष्ठाने चान्यभीतिरहिता इत्यर्थः । अलूक्षा अरुक्षाः कर्णकठोरवचनपरानि- षकारिवुद्धिरहिता इत्यर्थः । धर्मकामा वर्म एव कामोऽभिलाषो येषां ते वर्मकामाः । स्यु- र्भवेयुः। यथा येन प्रकारण। ते यथो क्तविशेषणविशिषा ब्राह्मणाः तत्र तस्मिन्कर्माणि उत्ते वा। वर्तरन्ट्तिं कुर्वीरन्यथाऽनुतिष्ठन्तीत्यर्थः। तथा तेन प्रकारेण। त्वमपि तत्र कर्माण वत्ते वा। वर्तेथा वत्तिं कुरु तद्वत्तदनुतिष्ठेत्यर्थः । अथ-अथवा तेष्वभ्याख्यातष्वभ्युक्ता दोषेण संदिवमानेन संयोजिताः केनचित्तेषु। व्याख्यातमन्यव्। एष 'सत्यं वद' इत्यारभ्य तथा 'तेषु वर्तेथाः' इत्यन्त आदेशः कर्तव्यार्थः सत्या- दिलक्षणः । तत्कथनेनैष उक्तार्थों वाक्यसंदर्भ उपदेशः पित्रादिवचनरूपः । एषोक्ता वाक्यसंततिवेदोपनिषद्वेदरहस्यबुद्धिः। एतटुकं वाक्यजातम। अनुशासनं यज्ञामि-

(१) ऐ. ब्रा. ५.५.४. (२)१

१८ शंकरानन्दकृता [ब्रह्म-आनन्द-वल्ली

सारत्वादकरणे दुःखप्राप्तश्रेत्यर्थः। यत एवं तत एवसुक्तप्रकारं सत्यादिकम। उपासि- तव्यं नित्यं निरन्तरमा ब्रह्मज्ञानादा उमशानाद्वाऽनुष्ठातव्यम। एतदेव न त्वन्यदनुष्ठेयमेव च्ैतदथ पुनराह-एवमु च एवमेव। चकारोSवगतिसमुच्चयार्थः। अवगत्य चैतत्सत्यवदना- अभ्याख्यातेषु वर्तनान्तम्। उपास्यमपासनीयं नित्यमनुश्ठ्यमित्यर्थः ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरित्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दविरचितायां पदार्थनोधिन्यां तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिकायां शीक्षावल्लयां दशमोऽनुवाक॥१०॥

अथकादशोऽनुवाक: अध्ययनव्याख्यानोपक्रमोपसंहारयो: शान्ति: पठनीयेति शिष्यान्शिक्षयितुं प्रपाठकान्ते वक्ष्यमाणविद्योपसर्गशान्तर्थमपि कृतायाः शान्ते: फलं दर्शयत्ुक्तामेव शान्तिमवाकेन पुनः पठति कानिचित्पदान्यन्यथयित्वा-शं नो मित्रः शं वरुणः। शं नो भवत्वर्यमा । शं न इन्द्रो बृहस्पतिः। शं नो विष्णुरुरुक्रमः। नमो ब्रह्मणे। नमस्ते वायो। त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासि। त्वामेव प्रत्यक्षं ब्रह्मावादिषम। ऋतमवादिषम् । सत्यमवा- दिषम्। तन्मामावीत्। तद्वक्तारमावीत्। आवीन्माम्। आवीद्वक्तारम्। ॐ शान्ति: शान्ति: शान्तिः । वदिष्यामीतिपदस्थलेSवादिषमवत्विति पदस्थल आवीदिति विशेष:। शेषं शमित्यारभ्य शान्तिरित्यन्तं समानपाठं समानार्थम्। अवादिषसुक्तवानस्मि। आवीत्पालनमकरोव्। इृति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दविरचितायां पदार्थबोधिन्यां नैतिरीयोपनिषद्दीपिकायां शीक्षावलयामेकादशोऽनुवाकः।११॥ इति श्रीमत्परमइंसपरित्राजकाचार्यश्रीमदाननदात्मपूज्यपादशिष्यस्य श्रीशंकरानन्दस्य कृतौ तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिकायां पदार्थबोधिन्यां शीक्षावल्ली समाप्ता ।।१।।

अथ ब्रह्म-आनन्द-वल्ली अथ प्रथमोऽनुवाक: यदर्थ पूर्वः प्रपाठकः प्रवत्तस्तां ब्रह्मविद्यां विवश्स्तस्यामत्यन्तमादराथं प्रकारान्तरेण पुनः शान्ति पठति-सह समम। नावावाम। अवतु सावनज्ञानेन ब्रह्म रक्षतु। सह नौ व्याख्यातम्। ुनक्तु फलज्ञानेन पालयतु। सह समं वीर्य विद्यातेजोऽतिशयो जीवन्सु- किलक्षणस्तं करवावहै करवाव। तेजस्वि वीर्यवत्तमं नावावयोः। अधतं गुरुमु- खादवगतम्। अस्तु भवतु। अथवा तेजस्वििनावावां भवावेति शेषः । तेजस्विनोरिति वा

१ प्रथमोऽनुवाक: ] तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिका १९

व्यालयेयम। अधीतमस्तु तेजस्वीति शेषः। कि बहुना ? मा विद्विषावहै प्राणिभि: पर- स्परं वा विद्वेषं मा करवावहै। ॐ शान्ति: शान्तिः शान्तिः। व्यारयातम्। पूर्वप्रपाठकारम्भे सु.चितब्रह्मविद्याया इदानीं सत्रेण फलमाहाधिकारिप्रतत्तिसिद्धये-व्रह्म- विद्धल्वसाक्षात्कारवान्। आपोति मोक्षं प्राप्तकण्ठस्थाभरणवत्प्राप्नोति। परं ऋ्येदहमस्मात्य- विव्ातत्संस्कारशून्यत्वेनाखण्डैकरसमात्मानमवगत्य स एव भवतीत्यर्थः । तत्तत्र त्रह्वणि. ब्रह्मविदः परप्राप्ती च एषा वक्ष्यमाणमन्त्रभूता। अभ्युक्त्ता सर्वतः सर्वार्थप्रकान्नकत्वेन कथिता। वेदपुरुषेणेति शेषः। सत्यमनृतनकारार्थविलक्षणम। तर्हि भावरूपं जडमित्यत आह-ज्ञानं जडविलक्षणम्। यवभावभावविलक्षणो भावविशेषस्तहि घटादिकमपि तथेत्यत. आह-अनन्तं देशकालवस्तुपरिच्छेदशन्यम । एतावत्येवोच्यमानेऽभावः स्यात्ततोऽस्य व्यव- च्छेदार्थमाह-सत्यमिति। सत्यमनन्तमित्युच्यमाने जडमपि स्यात्तव्ादत्यर्थ ज्ञानमित्याह। यव्यपि ज्ञानमनन्तमित्युच्यमाने न सत्यपदस्य कृत्यं ज्ञानस्यासद्विलक्षणत्वाव्। तथाप्पि ज्ञान- मप्यसदिति सर्वासद्वादिन: संगिरन्ते। तत्पक्षाविक्षेपार्थ सत्यमित्याह। अयं भाव :- येनापि सर्वासत्त्वमङ्गीक्रियते तेनाप्यङ्गीक्रियत एव सत्त्वम्। अन्यथाऽसत्त्व- स्याप्यनुपपत्तेः । तयोरनिरपेक्षत्वादिभ्यो हेतुभ्यः स्त्वस्यैवाङ्गीकारः करणीयो नासत्व- स्येति। जडवैलक्षण्यं च स्वयंप्रकाशमानानन्दात्मन एवाविद्यायाः सकार्याया जाडये सति दुःखानात्मत्वदर्शनात्। एवं चेज्ज्ञानमित्येवास्तु, कृतमनन्तपदनापीति न मन्तव्यम। अन्तः- करणाविद्यावत्योरप ज्ञानशब्दाभिधेयत्वात्तदेव ज्ञानमिदमपातिबुदद्धिनिवारणार्थमनन्तपदस्यो- पयोगात्पदत्रयदं स्वरूपलक्षणमखैण्डकरसार्थ प्रकृष्टप्रकाशश्रन्द्र इत्यादिवव्। इदानीं लक्ष्यपदमाह लक्षणार्थसमर्थकम्। ब्रह्म वृहतेर्धातोरर्थभृतमभ्यधिकम्। आविक्यं चासज्जडान्तवद्वैलक्षण्यमन्तरेण नोपपदते। तत इंदं सत्यं ज्ञानमनन्तं योऽधिकारी वेद जानाति। निहितं निक्षिप्तं गुहायां बुद्धावधिदैवाधिभूताध्यात्मभेदेन व्यवस्थितायाम्। सा च कुत्रेत्यत आह-परम उत्कृष्टे भूताकाशाद, व्योमन्वयोम्न्यव्याकृते बुद्धिकारणेडविद्या- कार्यान्तःकरणदत्तावभिव्य कमेवोक्तलक्षणं ब्रह्म सवोऽप्यषिकार्यहमस्मीत्यवगच्छतीत्यर्थः।स ब्रह्मज्ञानी। अश्नुते तादात्म्येन प्रापोति। सर्वान्कामान्निखिलान्कामनाविषयान्। सह युगपत्कममन्तरेणेत्यर्थः । केन रूपेण युगपत्सर्वा्कामान्प्रापोतीत्यत आह-ब्रह्मणा ब्रह्म- तादात्म्यरूपेण। त्रह्मणोऽपि किं रूपमित्यत आह-विपश्च्िता स्वयंप्रकाशमानज्ञानेकरू- पेण। इतिर्मन्त्रपरिसमासौ। ब्रह्मण: स्वरूपलक्षणमुक्त्वेदानीं जगजन्मादितटस्थलक्षणं हृदि कृत्वा मन्त्रेण संक्षेपेण व्याख्यातं सूत्रं विस्तरेण व्याकरिष्यंस्तत्वंपदार्थयोरैक्येनाSSत्मनी जगत्कारणत्वमाह- तस्मात्सत्यज्ञानानन्तलक्षणा द्भन्रणः। वै आत्मत्वेन स्मर्यमाणात्प्रसिद्धाद्। एतस्माद्बुद्धे-

२० शंकरानन्दकृता [ब्ह्म-आनन्द-वल्ली

द्रषुः स्वयंप्रकाशमानाव। आत्मनो Sस्मच्छन्दप्रत्ययव्यवहारालम्बनाछ ।आकाशः शद्दगुण- त्वेन प्रसिद्धोऽवकाशः संभूत उत्पन्नः। इदं पदं यथालिङ्गं यथावचनं पुरुषान्तेष्वत्ववतते। आकाशादुकाछ। वायुः शब्दस्पर्शगुणो नभस्वान्। वार्यारुक्तादग्रि: शब्दस्पर्शरूपगुणस्ते- जोधातुः। अग्रेरुकादापः शब्दस्पर्शरूपरसगुणाः द्रवात्मिकाः । अन्दरय उक्ताभ्यः प्रथिवी शब्दस्पर्शरूपरसगन्धगुणा कठिना भूमि: । पृथिव्या उकाया ओषधयः फळपाकान्ताः। ओषधीम्य उक्ताभ्योSन्नमदनीयं प्रसिद्धम। अन्नादुक्कात्पुरुष: स्थूलदेहः पुरुषशन्दाभिधेयः। इदानीमेवं पुरुषसुररीकृत्याऽऽत्मनः कोशपञ्नकातीतं रूपं विवक्षन्प्रथमं कोशानाह-स उक्तः पुरुषः । वै प्रसिद्धो हस्तपदादिमानेष प्रत्यक्षः । पुरुषो व्याख्यातम्। अन्नरसमयः अन्नस्यावमानस्य यो रसः सारभूतः शुकभोणितरूपस्तस्य विकारोऽनरसमयः । तस्य 'पुरुषस्य पक्षिणः । इद्मेव प्रसिद्व मस्तकमेव। शिरो मस्तकम । अ्यं दक्षिणो भुजः। दक्षिणो दक्षिणभागस्थः । पक्ष: पत्रम। अयं वामो भुजः। उत्तरो वामभागस्थः । पक्ष: पत्रम्। अयं गलमारभ्याSडकटिस्थलं देशः ।आत्माSSनतरा थी:। इदं कटिस्थलादघःस्थितं पाददयम। पुच्छं लाड्गूलम। लाङ्गूलस्य पुच्छत्व उपपत्ति :- प्रतिष्ठा प्रतितिश्ठ्त्स्मिन्नि- ति प्रतिथाऽवार इत्यर्थ: । पक्षिणोप्पि पुच्छाधारत्वमस्माभिरदृष्टमपि प्रतिष्ठेति वचनसाम थ्यात्कल्पनीयम्। तद्पि तस्मिन्ुक्तेऽप्यथें पक्षिण्येष वक्ष्यमाणः। श्लोको मन्त्रः । भवति स्पष्टम ।। इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दविरचितायां पदार्थबोधिन्यां तैत्तिरीयोपनीषढ़दीपिकायां ब्रह्म-आनन्द-वल्ल्यां प्रथमोऽनुवाकः।१॥

अथ द्वितीयोऽनुवाक: अन्नाददनीयात्। वै प्रसिद्धात्। प्रजा जन्तवः प्रजायन्ते स्पध्टम । या:काश्च या: निखिला :; स्वेदजाण्डजजरायुजोद्विज्ा इत्यर्थः । पृथिवीं त्रह्माण्डान्तर्वहिर्वर्तिनीं भूमं श्रिताः आश्रिताः। अथो अपि। अन्रजाः सत्योऽन्जेनैवादनयिनैव अद्यमानेन जीवन्ति प्राणान्धार- यन्ति। अथ जीवनकर्मक्षयानन्तरम्। एनदुन्नमग्निभूमि-्वकीटादिरूपम्। अपियन्त्यपिग- च्छन्त्यत्रे विलीयन्त इत्यर्थः। अन्ततोऽन्ते। तथा च न प्रत्यक्षविरोवोऽपि सति शरीरेडनेड-

यस्मात्। भूतानां चतुर्विधानां प्राणिनाम। ज्येष्ठमतिशयेन छेद् कारणमित्यर्थः । तस्मा- त्ततः। सर्वोषधं सर्वस्य प्राणिजातस्यौषधं शत्तड्रोगस्य वारणम्। उच्यते कथ्यते। इदानीमन्रमयस्य पक्षिवत्कालव्याधकदर्थीकृतस्य कारणान्प्रशंसाप्रसङ्गेनाऽडत्मज्ञानाभिखख- (१) वृद्धिका°-पाठ:।

२ द्वितीयोऽनुवाक: ] २१

त्वार्थ फलेन प्रलोभ्यात्रोपासनमाह-सर्व निखिलं वै प्रसिद्धं ते वक्ष्यमाणाः। अन्नमदनीयम्। आप्नुवन्ति प्राप्ुवन्ति। य उपासकाः । अन्नमदनीयं। ब्रह्म सर्वस्मादधिकं ब्रह्मंज्ञानेने- त्यर्थ:। उपासत एकरूपेण प्रत्ययप्रवाहेण साक्षात्कुवते। पूर्वमन्नस्य सर्वभूतकारणत्वार्थ- सुक्तमिदानीं तदेव ब्रह्मतादात्म्योपासनोपपत्तये ब्रह्मसमानचर्मत्वं दर्शयितुं पुनः पठति-अन्न९ हि भूतानां ज्येष्ठम्। तस्मात्सर्वोषधमुच्यते। यथा ब्रह्म भूतानां ज्येष्ठमवगतं सद्गव- रोगाषधसुच्यते, तथा यस्मादनं भूतानां ज्येष्ट तस्मात्सवाषचसुच्यते। व्याख्यातश्र पदार्थः । अपि च यथा ब्रह्मणो भूतानि जायन्ते प्रह्मणि तिध्ठन्त च तथाऽन्नाददनीयाठ, भूतानि चतुर्विधान्यण्डजादीनि। जायन्त उत्पद्यन्ते। जातान्युत्पन्नानि। अन्नेनादनीयेन। वर्घन्ते वदिं गच्छन्ति। ततो ब्रह्मणा समत्वाधुक्तमन्नस्य ब्रह्मणा तादात्म्येनोपासनमिति भावः। इदानीमन्नशब्दार्थमाह-अद्यते भक्ष्यते। भूतैरिति शेषः । अत्ति च भक्षयत्यपि। चकारः कर्मकर्तृव्युत्पच्योरन्नशब्दे समुचयार्थः । भूतान्यण्डजादीनि । तस्माद्यतोऽयतेऽत्ति च भूतानि ततः अन्नमन्नशब्दं तद्न्नमुच्यते कथ्यते। इतिः प्रथमकोशपरिसमाप्त्यर्थः । तस्मादुकाव। वै प्रसिद्धाव। एतस्मात्प्रत्यक्षात्। अन्नरसमयाद्व्नरसविकारा- त्स्थूलदेहा। अन्यः परथग्भूतः । अन्तरोऽ्भ्यन्तरः। आत्माSत्मशब्दाभिघेयः। प्राण- मयः प्राणविकारः। तेन प्राणमयेन। एष प्रत्यक्ष: स्थूलो देहः। पूर्णः परिपूर्णः स प्रसिद्धः। वै स्मर्यमाणः । एष साक्षिप्रत्यक्ष: प्राणमयः। पुरुषविध एव पुरुषाकार एव। भूषा- निषिकद्ठतताम्ररसी यथा तादृगेव न त्वन्यादृशः । तहिं कि पुरुषः पुरुषान्तरसदृश इति चोभयमपि स्वतन्त्रमित्याशङ्ग्य नेत्याह-तस्य पूर्वस्य पुरुषविधतां पुरुषसट्टशताम्। अनु पश्रात्। अयं तस्मादुत्तरः । पुरुषविधः पुरुषसद्दशो न तु स्वतन्त्र इत्यर्थः । ततः पूर्ववदस्मिन्नपि कल्पना कतुं सुकरेति भावः । तस्य प्राणमयस्य। प्राण एवोच्छासकारिणी प्राणटत्तिरेव न त्वन्यत्। शिरो मूर्धा। व्यानो दक्षिणः पक्षः। अपान उत्तर: पक्षः। आकाश आत्मा। पृथिवी पुच्छं प्रतिष्ठा। तदप्येष श्रोको भवति। व्यानापानौ पूर्वप्रपाठके व्याख्यातौ। आकाश आ- काशस्थ: समान:। परथिवी पृथिवीस्थः सर्वप्राणकीलभृत अर्ध्वगाम्पुदानः अनेन हि सवें प्राणा ध्रियन्ते स्वटत्तिसंकोचेन। वास्वविकारादाकाशपृथवशिन्दौ यथाकर्थचित्समानोदानविषयौ नीतौ। अथवा सुख्यार्थतैवानयो: शब्दयोरस्तु। तथा च श्रुतेः कोशेष्वनास्थेति व्याख्येयम्। व्याख्यातमन्यत्।। इति श्री मत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दविरचितायां पदार्थबोधिन्यां तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिकायां ब्रह्म-आनन्द-वल्यां द्वितीयोऽनुवाकः ॥२॥

(१) ब्ह्मध्यानेन-पाठः।

२२ शंकरानन्दकृता [ब्रह्म-आनन्द-वल्ली

अथ तृतीयोऽनुवाक: प्राणं सुख्यप्राणं देवाश्रक्रादयोऽम्यादयः । अनु प्राणमन । प्राणन्ति चेष्ठन्ते। मनुष्या मनुजाः। पशवश्च गवायाः। चकारः सर्वशरीरसंग्रहार्थः । ये प्रसिद्धार्थाः। प्राणो सुख्यप्राणः । हि यस्माद। भूतानामण्डजादीनाम। आयुर्जीवनकारणम। अनेन देहे- न्दियात्मवादो निराकृतः । तस्मावस्मादायुस्ततः। सवायुषं सवांयुरेव सर्वांयुषम। उच्यते कथ्यते। इदानीं मन्त्रोपासनवत्प्राणोपासनाफलं प्राणोपासनं चाऽह-सर्वमेव निखिलमेव। ते वक्ष्यमाणाः। आयुर्जीवनकारणं शतसंवत्सररूपं। यन्ति गच्छन्ति। ये प्राणं ब्रह्मो- पासते। प्राणं सुख्यप्राणम्। व्याख्यातमन्यत्। अन्नवत्प्राणस्यापि त्रह्मसमानतां वकुं पुनरु कस्याभिधानम्-प्राणो हि भूतानामायुः। तस्मात्सर्वायुषमुच्यते। व्याख्यातम्। ब्रह्मणो यथा सर्वायुष्टं तद्वत्प्राणस्यापीत्यर्थः । इतिः प्राणकोशपरिसमाप्त्यर्थः। "तस्यैष एव शाररीर आत्मा यः पूर्वस्य" एतदनन्तरं यथपीतिशब्दः पठनीयः प्राणकोशस्यात्र परिसमापेः, तथाऽप्यस्य वाक्यस्यान्नमयादधिकत्वाच्छक्कोत्तरत्वाच्चैतस्मात्पुर्वपाठ इतिशब्दस्य। अथवा पाठक्रमादर्थक्रमस्य बलीयस्त्वादत्र पठितस्यापि तदनन्तरं संगतिरवगन्तव्या। नन-पूर्वस्मात्पुरुषादनन्यः प्राणमयस्तस्य तदन्त:पातित्वाद्स्तपादादिवदित्यत आह- तस्यात्रमयस्य। एष एव समनन्तरोक्त: प्राणमय एव। शारीरः शरीरे भवः। आत्मा सवेव्यवहारकारणत्वेनाऽडतमा। यः प्राणमयः। पूर्वस्य प्राणमयात्पूर्वस्य। तस्य पूर्वस्य यः प्राणमय एष एव शारीर आत्मेत्यन्वयः । अयं भाव :- प्राणो न च स्थूलशरीरान्तः- पाती। तथा च सति नासापुटनिर्गतस्तद्वदेव चाक्षुषः स्यादिति। तस्माद्वा एतस्मात्प्राण- मयात्। अन्योऽन्तर आत्मा मनोमयः। तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव तस्य पुरुषविधताम्। अन्वयं पुरुषविधः। तस्य यजुरेव शिरः । ऋुग्द- क्षिण: पक्षः। सामोत्तर: पक्षः। आदेश आत्मा। अथर्वाङ्गिरसः पुच्छं प्रतिष्ठा। तद्प्येष श्रलोको भवति । प्राणमयादुक्तात। मनोमयो मनोविकारः। तस्य यजुर्यजुर्विष- या वत्तिः। ऋगृग्विषया वत्तिः । साम सामविषया छत्तिः। आदेशो यजुर्कूसामस ब्राह्मणमा- देशस्तद्विषया वत्तिः। अर्थवाङ्गिरसोऽथर्वणाऽद्गिरसा च टृष्टा मन्त्रा ब्राह्मणानि च तद्विषया वत्तिः। अन्यत्पूर्वेण समानपाठम। अन्रमयार्थस्थले प्राणमयं प्राणमयार्थस्थले मनोमयं चोक्त्वा पूर्ववद्याख्येयम् ।। इति श्रीमत्पर महंसपरित्राजकाचार्यश्री मच्छंकरानन्दविरचितायां पदार्थबोधिन्यां तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिकायां ब्रह्म-आनन्द-वल्ल्यां तृतीयोऽनुवाकः ॥३॥

४ चतुर्थोडनुवाक: ]

अथ चतुर्थोऽनुवाक: अत्र हि मनोमयस्य चतुर्वेदृत्तिप्राधान्यमुक्तम्। वेदाश्च ब्रह्मप्रकाशकत्वात्र ब्रह्जणी मिन्नाः। ततो वेदेभ्योऽभिन्नं सर्वस्य जगतः कारणं विशेषतश्र मनसः "तन्मनोऽकंरुत" इतिवचनान्म- नसाऽप्यगम्यरूपं ब्रह्म वदन्मनोमयं स्तौति-यतः सर्वस्य जगतः कारणाद्विशेषतश्र मनसः सत्यज्ञानानन्दरूपाद्गह्वण: । वाचो यजुर्कक्सामादेशाथर्वाङ्गिरसरूपा अन्याश्र । निव- रतन्ते-ब्रह्म वक्ष्याम इति संकल्व्य प्रटृत्तास्तस्मिन्ब्व्वणि प्रवेशमलममाना 'नेति" वदन्त्यो वाराङ़गना इव राजगृहाम्याशायथागतं निटत्त्य भ्रष्संकल्पा भवन्ति। निवृत्तिस्तु प्राप्तावप्राप्तौ च संक्पितस्य दृषा। तथा किं प्राप्य निवर्तन्त इत्याशङ्य नेत्याह-अप्राप्याल्घवाऽड- नन्दमित्यन्वयः । नतु वागगम्यानामपि जातीचम्पककेतकीकुसुमादिगन्धभेदानां मनसाऽवग- तिर्यथा तथाऽस्त्वत्यत आह-मनसा यजुरादिपन्नवत्तिमता। सह समम । आनन्दं हिरण्यगर्भस्याऽSनन्दादप्यतिशयमनन्तमानन्दं ब्रह्मणः सत्यज्ञानादिलक्षणस्य। षषठीयं 'शिला- पुत्रकस्य शरीरम्' इतिवद्याख्येया। विद्वान्साक्षात्कारवान्। साक्षात्कारेणापगताविय्यो द्वितीयाभावान्न विभेति भयं न गच्छति। कदाचन कदाडपि। यस्मादेताद्ृशं ब्रह्मास्य कारणं तस्मादतिश्रेष्ठे मनोमय इति भावः । इतिर्मन्त्रसमाप्तौ। अथवा मनोमयक्कोशपरिस- माप्तौं पूर्ववदवगन्तव्यम्। प्राणस्यैवैकदेशो मन इति शङ्कां वारयति-तस्येष एव शारीर आत्मा यः पूर्वस्य। पूर्वस्य प्राणमयस्य। यः प्रसिद्धो मनोमय एष एव शारीर आत्मेत्यन्वयः । व्याख्यातः पदार्थः । अनेन प्राणस्याऽडत्मत्वं निवारितम। तस्माद्वा एतस्मान्मनामयात्। अन्यो- उन्तर आत्मा विज्ञानमयः। तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव। तस्य पुरुषविधताम्। अन्वयं पुरुषविधः । तस्य श्रद्धैव शिरः। ऋुतं दक्षिण: पक्षः। सत्यमुत्तर पक्षः। योग आत्मा। महः पुच्छं प्रतिष्ठा। तदप्येष श्ोको भवति। मनोमयादुक्ताद। विज्ञानमयो बुद्धिविकारः। श्रह्धाऽडस्तिक्यसंपन्नबुद्धिटत्तिः । ऋतं शास्त्रार्थ- विषये मानसव्यापारविषया वत्तिः। सत्यं तस्मित्रेव वाककायाभ्यामनुष्ठीयमाने तद्विषया उत्तिः। योग: शास्रार्थविषये संदेद्दविपर्ययरहिता वत्तिः। महः-अनया हि यागावयनुष्ठाने मनोभास्वर- बुद्धित्त्वं प्रथमजं महत्तत्वाख्यम। प्राणमयार्थस्थले मनोमयं, मनोमयार्थस्थले विज्ञानमयं पठित्वा शेषं समानपाठं पूर्ववद्याख्यंयम।। इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचायश्रीमच्छंकरानन्दविरचितायां पदार्थंबोधिन्यां तैत्तिरीयोपनिषड़ीपिकायां ब्रह्म-आनन्द-वल्ल्यां चतुर्थोऽनुवाकः॥४॥

(१) बृ. उ. १. २. १. (२) बृ. उ. २. ३, ६.

२४ शंकरानन्दकृता [ब्रह्म-आनन्द-वल्ली

अथ पञ्चमोऽनुवाक: विज्ञानं बुद्धिः। यज्ञं दर्शादिकं तनुते विस्तारयति। कर्माणि वैदिकानि श्रौतानि स्मार्तान्यग्रिहोत्रसंध्यावन्दनादीनि, लौकिकानि च कृषिवाणिज्यादीनि। तनुते विस्तारयति। अपि च यज्ञविस्तारेणाम्युच्चयार्थावपिचौ। विज्ञाने कर्मविस्तारादेर्विज्ञानं बुद्धिं देवा वागाद्योऽम्यादयश्च। सर्वे निखिलाः। ब्रह्म सत्यज्ञानादिलक्षणं ज्येष्टमतिशयेन वृद्व कार- णमित्यर्थः । ज्येष्ठत्वं विज्ञानस्य ब्रह्मणश्च साम्यं तयोस्तादात्म्योपासनार्थमुक्तमि त्यवगन्त- व्यम। उपासते ब्रश्मतादात्म्येनोपासनं कुर्वते। विज्ञानं ब्रह्म व्याख्यातम्। चेघदि। वेद देवव् तिरिक्तोऽपि जानात्युपासीतेत्यर्थः । तस्माद्विज्ञानत्रभ्मोपासनाव । चेवदि। न प्रमाद्यति प्रमादं न गच्छति वहिर्सखो,न भवतीत्यर्थः। शरीरे स्थूलशरीरे। पाप्मनो दिरण्यगर्भप्राप्तिप्रतिबन्धकारणानि। हित्वा परित्यज्य। सर्वान्निखिलान्। कामान्काम- नाविषयान्। हिरण्यगर्भतादात्म्यन समश्ते सम्यकप्राप्तोति। इतिर्मन्त्रसमाप्तौ विज्ञानम- यकोशसमाप्तौ वा पूर्ववद। तस्यैष एव शारीर आत्मा। यः पूर्वस्य। तस्य पूर्वस्य मनोमयस्य यो विज्ञानमय एष एव शारीर आत्मेत्यन्वयः । व्याख्यातः पदार्थः । अनेन मनस आत्मत्वं निवारितम। तस्माद्वा एतस्माद्विज्ञानमयात्। अन्योऽन्तर आत्माSSनन्द्मयः। तैनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषावेध एव। तस्य पुरुषविधताम्। अन्वयं पुरुषविधः । तस्य प्रियमेव शिरः। मोदो दक्षिणः पक्षः। आनन्द आत्मा । ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा। तद्प्येष श्रोको भवति। विज्ञानमयादुक्तात। आनन्दमय आनन्दविकारः सोपाधिका- नन्द इत्यर्थ: । प्रियं पुत्रादिदर्शनजन्यं सखम। मोद: पुत्रादिसंभाषणसहासनादिजन्यं सुखम्। प्रमोद: सहाऽडसनादौ स्थितानामपि पुत्रादीनामन्यानुविधेयत्वजन्यं सुखम्। अभीष्टविषयस्य दर्शनं लाभो भोगश्व प्रियमोदप्रमोदा इत्यर्थः । आनन्दुः सुखसामान्यं प्रियमोदप्रमोदेष्वतुगतं सुखं ब्रह्म-निरतिशय आनन्दो यस्य मात्रासुपजीवन्ति ब्रह्मादयः । यथा देहावयवाः पादयोः प्राणभेदाः परथिव्यासदाने वा, वेदाश्च त्रयोपि मन्त्रब्राह्मणरूपा अथर्वाद्गिरासु दृष्टकर्मसावन- त्वेन, यथा बुद्धिभेदाः प्रथमजायां हिरण्यगर्भबुद्धौ च प्रतिष्ठितास्तद्वत्सखसामान्यविशेषा निरतिशयसुखैकस्वभावे सत्यज्ञानादिरूपे ब्रह्मणि सर्वाधारे प्रतिष्ठिताः । स्थूलस्य देहस्याध्या- त्माविभूताविदैवभेदभिन्नस्य ब्रह्मणः प्रथमकोशत्वम। सूक्ष्मस्य स्थूलात्मभूतस्याज्ञानकार्यस्य क्रियाज्ञानशक्तश्रतुर्धा भिन्नस्य सकारणस्य कोशचतुथ्यत्वं च । सूक्ष्मोऽपि विभागः स्वयं प्राणनिमित्तं हि स्थूलशरीरस्य सर्वव्यवहारं मत्वा स्थूलशरीरात्मभूतः प्राणः क्रियाशकक्तिर्द्वि-

(१) ख. ०को जा०।

६ षष्ठोऽनुवाक: ] तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिका २५

तीयः कोशः। प्राणस्यापि मनसेतस्ततो नीयमानत्वाद्धालनेव मृत्सेभनलीवर्दस्य। ततोऽनि- श्रयात्मिका ज्ञानशक्तिः प्राणात्मभूता मनआख्या तृतीयः कोशः । मनसोऽप्यनिश्चयात्मनो निश्चयपरतन्त्रत्वान्निश्चयात्मिका बुद्धिर्मनआत्मभूता चतुर्थः कोशः। बुद्धेरपि सखपरतन्त्रत्वा- दवस्थात्रये कार्यकारणोपाध्यवच्छिन्नं सुखं पञ्चमः कोशः । तत्रपि प्रियमोदप्रमोदा जागरण स्वप्रंजाः, आनन्दः सौर्षुप्ेऽव्याकृतोपाधिः। इतः परं भूतभौतिककार्यस्य कारणस्य चाभावा- दकार्यकारणं ब्रह्म सर्वस्याSSवारभूतं कोशपञ्चकवाक्प्रव्त्तिकारणनिमितं प्रर्थमसूत्रेण सचि- तम्। मन्त्रेण च व्याख्यातमुक्तवती अ्रुतिरित्यर्थः। मनोमयार्थस्थले विज्ञानमयं, विज्ञानम- य्यार्थस्थले आनन्दमयं च पठित्वा शेषं समानपाठं पूर्ववद्यारयेयम्।। इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दविरचितायां पदार्थंबोधिन्यां तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिकायां ब्रह्म-आनन्द-वल्ल्यां पश्चमोऽनुवाकः ॥५॥

अथ षष्ठोऽनुवाक:

वमान एव जनैरज्ञातोऽभिभृतश्वेत्यर्थः । स वक्ष्यमाणः । भवति स्पषम। असद्विद्यमानं खरविषाणसममित्यर्थः। व्रह्माS5नन्दमयस्य पुच्छं कारणं चेत्पुक्तेनास्त्वप्रकारेण। वेद जानाति। चैद्यदि। असत्वज्ञानादनर्थमुक्त्वा सत्वज्ञानादर्थमाह-अस्ति विधते सर्वस्य कारणत्वेन सर्वात्मत्वेन च। ब्रह्मोकम्। इत्युक्तेन सत्प्रकारेण। ेवदि। वेद जानाति। सन्तं विद्यमानं वाचा मनसा कायेन च पूज्यमित्यर्थः। एनं ब्रह्मास्तित्वज्ञानिनम्। ततो म्रह्मास्तित्वज्ञानात्कारणात्। विदुर्जानन्ति। सवें जना इति शेषः । इतिर्मन्त्रसमाप्त्यर्थमा- नन्दमयकोशपरिसमाप्त्यर्थं वा पूर्ववद्। तस्यैष एव शारीर आत्मा। यः पुर्वस्य। तस्य पूर्वस्य विज्ञानमयस्य य आनन्दमय एष एव शारीर आत्मेत्यनयार्व्याख्यातः पदार्थः।

सर्वात्मत्वं यतोऽस्तिनास्तिप्रत्ययौं च कतुं सुशकावस्मात्कारणाद्। अनुप्रश्ना त्रह्मणो- डस्तित्वनास्तित्वे च तज्ज्ञानिनो ब्रह्मप्राप्तावप्राप्तौ च संदेहमनु प्रभ्राः प्रष्टव्या ईप्सितार्थविषयाः शब्दसंदर्भाः । पञ्चन्त इति शेषः। उतापि। अविद्वान्त्रह्मणि संदेह विपर्ययज्ञानवान्। अमु- मानन्दमयकारणभूतं पुच्छरूपं चास्तिनास्तित्वाभ्यामनिश्चितं वस्तुृत्तेन। लोकं लोक्यमानं स्वयप्रकाशत्वेन तज्ज्ञानिभिः। प्रेत्य परलोकमागत्य शरीरं परित्यज्येत्यर्थः । कञ्चन कोऽपि। गच्छति प्राप्नोति । प्लुत्तिर्विचारारथां। आहो पक्षान्तरे, विद्धान्ब्रह्मणि संदेहविपर्ययरहित ज्ञानवान्। अमुं लोक प्रेत्य व्याख्यातम। कश्चित्कोऽपि। सम- (१) ०प्रज आ०। (२) षुप्ते व्या०-पाठः । ३ ०थमं सू०।

२६ शंकरानन्दकृता [ब्रह्म-आनन्द-वल्ली

श्नुता ३ समश्दते व्याप्रोति। प्लतिर्विचारार्था। उ अपि। अयं भाव :- यदस्ति सत्यज्ञानादिलक्षणं त्रन्म त्हि प्राप्तव्यमविदुषाऽपि। न व्वज्ञानसंशयविपर्ययर्वस्तुनोडन्यथा- त्वम्। सर्वात्मकं चेदविद्वान् प्राप्रोति विद्वानपि न प्राप्तुयान्नियामकाभावास्। अथ नास्ति तर्त्ताई विद्ुषाऽपि न प्राप्तव्यम। न हि नरविषाणादिकं तस्मिन्संदेहविपर्ययरहितज्ञानिनाऽपि प्राप्तुं शक्यम। अथाशेषविशेषशन्यमप्यनेन प्राप्यते तर्ववविदुषा न प्राप्यत इति न नियामकं पश्याम इति। अनेनोक्त्लोकार्थस्याऽकक्षेपः कृतः। आस्तां विद्वदविदुषोः प्राप्त्यप्राप्ती। त्रह्मणोऽविद्वदप्राप्त्या यत्तस्य नास्तित्वमापादयि- तुमिषं तज्जगत्कारणत्वकथनेन पूर्वोक्तेन पुनः केनचिद्विशेषेणाभिवीयमानेन निराकुर्वन्स्त्व- पक्षमर्थादादत्ते-स सूत्रमन्त्राभ्यां ब्रह्मत्वेनोक्त आत्माऽडनन्दमयस्य कारणभूतः पुच्छभू- तश्र प्रसिद्धः । कथमसौ नास्तीत्यर्थः । नतु सतां चेतनानां किंचित्कारित्वं दृष्टमस्य तस्मि- न्सत्यस्तित्वं कथं श्रद्दधामीत्यत आह-अकामयत कामनामकुरुत। कामनाविषयमाह- बहु स्यां नाना भवेयम। नानाभवनेऽप्युपायमाह-प्रजायेयोत्पदेय। इत्यनेन प्रकारे- गमां कामनां कृत्वा। स कामी तपः पर्यालोचनमिदमनेनेत्थमित्यादिरूपम। अतप्यत मज्यविषयमकरोन। स कामुकस्तापसः । तप उक्तम। तप्त्वोक्तविषयं कृत्वा कार्य- कारणादिकं प्रथमं विचार्य निश्चित्य चेत्यर्थः। अनन्तरमिदं विविधप्रत्ययगम्यं कार्यजातं भूतभौतिकं चेतनाचेतनात्मकम्। सर्वे निखिलम्। असृजतोत्पादितवान्। सर्वशब्दा- थमाह-यदिदं किंच । य्त्किंचेदं प्रसिद्धमस्तिनास्तीत्यादिप्रत्ययगम्यं यत्किमपि। तत्कार्यजातम । सृष्टोत्पाध। तदेव स्वसष्ट्मेव। अयमेवकारो देहलीप्रदीपन्यायेन. तदनुना प्राविशदित्यनेन च संबध्यते । अनु कार्षसृष्टमन्वेवाप्रविषोऽपि सर्वत्रावस्था

तदनु कार्य सृष्मउ प्रविश्य प्रवेशं कृत्वा। कि तटस्थ एवायं सूत्रधारिवद्गृहं निर्माय तत्र प्रविश्य स्थितः । तथा चाडत्मनो बहुभवनोपायः प्रजायेयेति दृष्टो विपरीत इत्याश- ङूध नेत्याह-सच्च तेजोबन्रूपमपि। त्यञ्च वाय्वाकाशरूपमपि। चकारौ तद्बुद्धिं समुच्ितुतः। अभवत्स्पष्म। इदं क्रियापदं वक्ष्यमाणेध्वपि चतुर्षु पर्यायेषु संबध्यते निरुकं चानिरुक्त च । निःशेषमुक्तं निरुत्तं, घटः पृथुवुध्नोदराकार इत्यादि। तद्विपरी- तमनिरुक्त, जातीचम्पककेतकीकुछमगन्वभेदादि। चकारौ पूर्ववद। निलयनं चानिल- यनं च, आश्रयोऽनाश्रयश्च। चकारों पूर्ववत्। विज्ञानं चाविज्ञानं च । स्मृतिसंशय- विपर्ययनिश्रयादि विज्ञानं तत्कारणं वा चिन्मात्रं वा । तद्विपरीतमविज्ञानम। चकारौं पूर्ववत्। सत्यं चानृतं च, भावात्मकत्वे सति कश्चित्कुत्रचित्कर्थचित्केनचिदपि वाधर- (१) वि तु स०।

७ सप्रमोऽनुवाक: ] तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिका २७

हितं सत्यं. व्यवहारतो वा वाधरहितम्। तद्विपरीतमनृतम्। चकारौ पूर्ववद्। अस्ति- नास्तीतिप्रत्ययविषयः सर्वकार्यकारणवगों ब्रह्म च ब्रम्चैवाभूदित्यर्थः। नन्-स सर्वकारणं सर्वमभूदित्येतावत्प्रतीयते न तु तदसत्यं नेति वचनादित्यत आह-सत्यं सर्ववापशन्यं भावरूपं ब्रह्म। अभवदुक्तं मूर्तामूर्तादिकमभवस्। असतः सर्वात्मत्वे सर्वमिद सवैंः प्रत्ययैर- -सदिति प्रतीयेत नरविषाणवन्ध्यापुत्रादिवव। ततो नासत्सर्वात्मकं किंतु सदेव। प्रतीतेर- विशवासे जीवनादिव्यवहारस्यापि दुर्लभत्वमित्यर्थः । कि सदादिकं दशविध तद्बुद्धयश्रेत्येतावदेव सत्यमभवदित्याशङ््य नेत्याह-यदिदं किंच, उक्तमनुक्तं चोत्प्रेक्ष्यमाणं यत्किंचेदं निखिलमपीत्यर्थः। तत्निखिलमपि सत्या- द्ह्मणोऽभिन्नं तस्मित्रध्यस्तत्वेन प्रतीयमानं प्रसिद्धम। सत्यं सत्यशब्दाई व्यवहारक्षमत्वंन मूर्तामूर्तत्वेन च । मूर्तामूर्तविभागो भूतपञ्चक एव। तेजोवन्नानि मूर्तानि। वाय्वाकाशाव- मूतों। कार्यकारणयोरपि मूर्तामूर्तत्वे एवमवगन्तव्ये। कार्यं सर्वः प्रपञ्नो भूतभौतिकरूपो मूर्त स्थूलत्वात्कारणतः अविद्या त्वमूर्त तद्विपर्ययादप्रतीयमानत्वेन वा। इति-अनेन प्रका- रेण। आचक्षते कथयन्ति ब्रह्मविदः । तत् तत्र सर्वकार्यशन्ये ब्रह्मण्यपि युक्त्यम्पुच्न- यार्थस्तच्छब्दः । त्रह्मणः सत्यत्वेऽन्यस्य चासत्यत्वे युक्तिश्ेयम्। ब्रह्मव्यतिरित्तं यत्सत्य तन्नित्यमनित्यं वा ? अनित्यत्वे कार्यता कार्यत्वे चासत्यत्वमनिच्छतोऽपि प्रामादिकस्व- जिह्वाचर्वणवदागतम। नित्यत्वेऽप्यसर्वगतत्वेऽपि जाड्यत्वेपि भेदे स एव दोषः । तस्माद्भमजैव •सत्यं न त्वन्यत्। ब्रह्मण्यध्यासात्तत्सत्यशब्दाईम। यथेदंतायामध्यस्तं रजतामिदशब्दाईम्। एष श्ोको भवत व्याख्यातम्॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजका चार्यश्रीमच्छंकरानन्दविरचितायां पदार्थबोधिन्यां तैत्तिरीयोपनीषद्दीपिकायां ब्रह्म-आनन्द-वल्ल्यां षष्ठोऽनुवाकः ॥६॥

अथ ससमोऽनुवाक: असद्वें सत्येऽध्यस्तं सत्यशब्दाहं सन्नामरूपकर्मात्मकत्वेन स्थवीयो बुद्धिविषयत्वाठ्। तद्रहितमसत्सत्यज्ञानादिलक्षणं ब्रह्म शाखप्रसिद्धं विद्वत्प्रसिद्धं वा नामरूपक्रियाहीनं जगत्कारणं: सद्वा इति वत्तव्येऽसत्त्वभ्रमस्य नामरूपक्रियाहीनत्वेनोत्पादादिति कथनार्थमसद्वा इत्याइ। इदं विविधप्रत्ययगम्यं विश्वम। अग्रे विश्वोत्पत्तेः प्राकू।आसी द्मूर।अविधाशबलं ब्रह्म जगत्का- रणमेवाऽडसीन्न तु कार्यजातमित्यर्थः। ततोSसच्छन्दाभिवेयात्कारणाठ्। वै एव प्रसिद्धं वा। सत्सच्छद्दाभिधेयं स्पष्टनामरूपकर्म। अजायतोदपदत। तदविद्याशबंल जगत्कारणम्। अ- विद्ययात्मानमेकं चिदानन्दस्वभावम। स्वयमात्माडविद्याया आश्रयो विषयश्र। अकुरुत बहुधा कृतवान्। तस्मादात्मन आत्मनैव बहुधा करणात्तंदविद्याश्रयविषयभूतमानन्दात्मस्त्र- (१) ततोऽवि०-पाठः ।

२८ शंकरानन्दकृता [ब्रह्म-आनन्द-वल्ली

रूपम । सुकृतम्-स्वार्थेडयँ सो: प्रयोगः । स्वेन स्वकृतवत्स्वकृतं स्वकृतमेव परोक्षेण सकृतं पुण्यमुच्यते कथ्यते देवैः। इतिर्मन्त्रसमाप्तौ। ननु-"ब्रह्मविदाप्नोति परम" इत्युपकान्तम। तत्र किं व्रश्मेत्याशङ्कायां सत्यादिलक्षण त- तस्वरूपमभिधाय तत्प्रतिपत्य्थं च तस्याऽडकाशादिकारणत्वाभिधानप्रसद्गेन कोशपञ्चकमवतार्य पञ्चमकोशाधारव्रव्मास्तित्वनास्तित्वज्ञानाभ्यामर्थानर्थयोरभिधानेन प्रश्नेषु समागतेषु सन्निर्ण- गार्थमिदं 'सोडकामयत' इत्यारभ्य 'सकृतम्' इत्यन्तमुक्तमस्तु। तत्तथाऽपि सर्वकारणब्रह्मावासौ न पुरुषार्थ आनन्दावाप्तेरेव तथात्वादित्यत आह-यत्प्रसिद्धं जगत्कारणम्। वै स्मर्यमाणं तद्भह्न। सुकृतमविद्याया: स्वात्मरूपमेव कर्मकर्तृभावेन कृतवत्। रस आनन्दद्रवः स्वयं- प्रकाशमानानन्द इत्यर्थ: । वै प्रसिद्धो वैर्षायकसुखरूपेण सर्वप्रियतमत्वेन वा स्मर्यमाणो वा। स मोक्षे भावीदानीं परोक्ष एव प्राणिनां रसः-रसं सुकृताभिन्नमानन्दात्मस्वरूपम्। हि यस्मादेव। रसं लब्ध्वेति द्वाभ्यां शृङ्गलान्यायेन संबध्यते। रसमेव न त्वन्यक। अय- मधिकारी। लब्ध्वा प्राप्यैव न त्वन्यथा। आनन्दी प्रत्यक्प्रकाशमानानन्दात्मस्वरूपः । भवति स्पष्टम्। तस्मात्पुरुषार्थो ब्रह्मप्राप्तिरित्यर्थः । ननु-सुकृतस्य ब्रह्मण आत्माभिन्नस्याऽऽनन्द्त्वं भवतोच्यते । प्रतीतिश्र विपरीतेत्या- शङ््य तदुत्तरत्वेनान्यथानुपपत्तिमाह-क आत्मनोऽनानन्दत्व्व आनन्दात्मव्यतिरिक्तः । हि- हॅत्वर्थः। एव नाम। कस्तु नामान्यांदपानचेष्टां कुर्यात। को व्याख्यातम। प्राण्यात्प्राण- चेष्टां कुर्यात्। यद्यद्येष स्वयंप्रकाशमानः। आकाशः आकाशवत्सर्वगत आकाशशब्दाभिधे- यो वा। देशकालवस्तुपरिच्छेदशन्य इत्यर्थः। आकाश इति सप्म्यन्तत्वपक्षे हार्दाकाशेऽवि- व्याशबलित इति व्याख्येयम्। आनन्दः परमप्रेमालम्वनत्वेनोपलक्षित आनन्दात्मा। न स्यान्न भवेत्। अनमर्थ :- आत्मकामाय सर्वा लौकिक्यो वैदिक्यश्रेष्ः। प्राणवारणमपि। आत्मा चेदुःखं दुःखसाधनं वा स्यात्तदानीं वश्षिकतज्न्यदुःखवद्ेय: स्यात। दुःखसाधनत्वे वाउडत्मार्थ भार्यादिक प्रियं न स्याछ। ततः सुखत्वं परिशिष्यते। अभावस्यासत्वे सच्वे ना- Sडत्मनो दुःखाभावत्वं प्रतीतिविरुद्धम। सुखस्यापि जायमानस्य वेद्यस्याऽडत्मार्थत्वेन प्रियता दृष। न तु स्वरूपेण। अन्यथा वैर्यादिगतस्यापि तस्य प्रियता स्याद्। तेन नित्यस्वयंप्रका- शमानानन्दात्मा परमप्रेमालम्बनत्वेनाङ्गीकरणीयः। परमप्रमालम्बनत्वं च तदर्थलौकिकवैदि- कजीवनचेष्टान्यथानुपपच्या कल्प्यते। आत्मनोऽनावन्दत्वे न काऽपि चेष्टा स्यादिति। ननु- यवयमानन्दस्वरूपस्तहि किमर्थमयमानन्दार्थ लोकः साधनमादत्त इत्यत आह-एष आकाश आनन्दात्मा स्वयंप्रकाशमानोऽप्यनाववियातः साधनसाध्यादिभावेन व्यवस्थितो हि यस्मा- तस्मादिति शेषः । एव एषशब्देन संबध्यते। एष एव सानं साध्यं च वस्तुतोऽज्ञातात्मयाथा-

(१) स्तु तत्तथा। तथाऽपि-पाठ:। (२) ० न्याच्चेष्टां।

७ सप्नमोऽनुवाक: ] २९

त्म्यः साधनतारतम्येनापसारिताविद्यातारम्यादाविर्भूतात्मसखतारतम्यरूपः । अविवादाया- मानन्द्याति, आकीटपतंङ्गमात्रन्म च निखिढं जगदायोनिप्रादुर्भावादामोक्षसावात्कारा- ञ्चाऽडनन्दयति। आनन्दात्मनि साक्षात्कृते न साध्यसावनादिभावः । तत्साक्षात्कारणात्प्रा- कसाध्यसाधनादेरपि वस्तुतस्तदात्मकत्वात्तस्यैव सुखदातृत्वमविरुद्धमित्यर्थः। ननु-आत्मनोऽस्तित्वे स्थिते विद्वानेव कदा कथ प्रापोतत्यित आह-यदा य्मिन्काले। हहि यस्माद्विदुषो ब्रम्मप्राप्ती नियामको हेतुहिंनोच्यते। ब्रह्मसाक्षात्कारवतवेनापगताविद्यत्वा- दित्यर्थः । एव-अयं पार्थसारथिवत्कालवाचिना विद्वद्वाचिना लाभवाचिना च संबध्यते। यदैव न त्वन्यदा। एष विद्वानेव न त्वन्यः । एतस्मिन्नात्मनो भेदरहिते सत्ये रसे। अदृश्ये बात्यान्तरेन्द्रियज्ञानाविषये। अनात्स्य आत्मन इदमात्म्यं त्रिविध शरीर न यस्वा- सावनात्म्यस्तस्मिन्। ननु-सर्वज्ञानाविषयोऽशरीरोडपि वाग्गोचरः पदार्थों नरविषाणादिर्दृश्यत इत्यत आह- अनिरुक्ते निरुक्तिशन्ये वाचामगोचर इत्यर्थः । ननु-वाचामगोचरोऽपि साभयः पदाथों दृष्टो यथाऽविद्या सदसदुक्त्यविषयेत्यत आह-अनिलयने निलवनमाश्रयस्तदीने। ननु-प्राकृते प्रलये तत्रैव प्रतिथ्ठं सवोडपि विन्दत इत्यत आह-अभयं भयं प्रकृतिस्था: संस्कारा: प्रकृतिश् भयानकसंसारहेतुत्वात्तच्छून्यमभयमित्यर्थः। अभयं यथा तथेति व्याख्ये- यम्। प्रतिष्ठामिदमहमस्मीति तादात्म्येन प्रतिकूलसंस्कारराहित्यलक्षणेन प्रकर्षेण स्थितिम। विन्दते लभत एव। अथ तदा सोऽस्मिन्प्रतिशं प्राप्तो विद्वान्। अभयं गतः-भयमवि- वातत्संस्कारा द्वैतरूपास्तच्छून्यमभयं स्वयंप्रकाशमानानन्दात्मस्वरूपाविर्भावं गतः प्राप्तः। भवति स्पष्टम्। जीवन्मुक्त: सर्वदा भवतीत्यर्थः । नन विद्वानविद्वानपि ब्रह्मणि प्रतिष्ठित एव तस्य सर्वाधारत्वात्ततोऽविदुषोऽपि प्रेतस्य त्रह्मप्राप्तिः स्यादित्यत आह-यदा यस्मिन्काले। हिहेंतौ। यस्माद्गह्मणि प्रतिष्ठितोऽप्यवि- द्वान्ब्रह्माहमस्मीति ब्रह्म न प्रतिपथते निधिस्थ इव जात्यन्वो निधिम। एव पूर्ववद्। एष प्रसिद्ध: संदिहानो विपर्यस्तोऽज्ञानी च। एतस्मिन्स्वात्माभिन्ने ब्रह्मणि। उद्पि। अरम- ल्पम्। अन्तरं भेदम। कुरुते स्पष्टम। अथ तदा तस्य संदिग्स्य विपर्यस्तस्याज्ञानि- नश्च। भयमविद्यातत्कार्यतत्संस्कारजन्यमध्यात्माधिभृताधिदैवभेदभिन्नं वाचि मनासि काये- Sसत्दुःखकारणं जन्मादि। भवति ब्रह्मैव संदेहविपर्ययाज्ञानैरुक्तमयरूपं भवति स्रगिव सर्पावाकारैः। ननु अविदुषस्तथाऽस्तु, यस्तु शास्त्रीये कर्मण्यधिकृती विद्वांस्तस्य ब्रह्मविद इव श्रह्मप्राप्तिरित्यत आह-तन्तूक्तं ब्रह्म भयरूपम । तुशब्दः शङ्कानिवारणा्थः। शात्त्रीय- कर्मण्यधिकृतस्य विदुषो ब्रह्मविदश् न साम्यं भिन्नाभिन्नबुद्धित्वेन विरुद्धत्वाद। एव तदेव (१) विविधं। (२) ° यस्थस्या° पाहः।

३० शंकरानन्दकृता [ब्रह्म-आनन्द-वल्ली

न त्वन्यद। भयं व्याख्यातम्। विदुषः कर्मविद्याविद्ः। अमन्वानस्याहं ब्रह्मास्मीत्य- भेदेन मननरहितस्य। इदमेव वैषम्यं कर्मब्रह्मविदोः। तत्तत्राऽत्मत्वेनाज्ञाते ब्रह्मणि भयंक्- रेडपि। एष श्रोको भवति। व्याख्यातम । अपिशब्दसचिता युक्ति: संक्षेपेणेयम्। अमृतं, माता, पिता, बन्ध्वादि वाडविपरीतरूपमपि स्वस्येष्टकारित्वेन स्त्रयं विपरीतगृहीतं तदनिष्टमकुर्वदपि स्वस्यानिष्टकारि दृष्टं यथा तद्वद्भह्मापि।। इति श्रीमत्परमहंसपरित्राजकाचार्यश्रीमच्छंकर।नन्दविरचितायां पदार्थबोधिन्यां तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिकायां ब्रह्म-आनन्द-वल्लयां सप्तमोऽनुवाकः ॥७॥

अथाऽष्टमोऽनुवाक: भीषा भीत्या। अस्माद्भह्मण आत्मत्वेनाज्ञानाठ। वातो वायुः । पवते वाति। भीषा भीत्या। उदेत्युदयं गच्छति । सूर्य आदित्यः। अस्मादित्यनवर्तते। भीषाऽस्मा- द्वयाख्यातम्। अग्निश्च वह्विरपि दहनादिक करोतीति शेषः । इन्द्रश्च त्रिलोकीनाथोऽपि त्रिलोकी भवतीति शेषः । आवश्कारोऽतुक्तानां सर्वेषां महतां व्यापारससुच्चयार्थः । द्वितीयो भीषाडस्मादिति संबन्धार्थ: । मृत्यु: स्थावरजङ्गमत्रिनाशकारी। धावति सर्वेषामभावाय सर्वान्प्रति गच्छति। पश्चमः पञ्नसंख्यापूरणो भीषाऽस्मादित्यनुषङ्ग:। इतिः शोकसमातौ। ननु-प्रकृता ब्रह्मप्रभा व्याख्यातास्तत्रव ब्रह्मप्राप्ेरपुरुषार्थत्वे शङ्किते प्रसङ्गाद्ह्मण आनन्दरूपत्वमुक्तम्। सोऽयमानन्दो दुःखाभावी भावो वा सातिशयस्ततोऽपुरुषार्थ इत्याशङ्क्या- Sदह-सा प्रसिद्धा। एषा वक्ष्यमाणा। आनन्दस्य भावरूपस्य सुखस्य मीमा५सा ब्रह्मविदां सुखकारित्वेन पूजितो विचार आनन्दस्योत्कर्षवत्वेनाभावत्वव्यावत्तिफलो ब्रद्मान- न्दस्य सर्वस्मादधिकत्वेनापुरुषार्थत्वव्यावत्तिफलः । भवति स्पषम। युवा षोडशवर्षमारभ्याSSपलितदर्शनसुपघातमन्तरेण मध्यमं कयो यौवनं तद्वानक्षीणेन्दि- यशक्तिरित्यर्थः। स्याद्गवेत्। यौवनेऽपि स्वभावतः शरीरस्येन्द्रियाणां वा वैरुप्यं संभावितं रोगादिनिमित्तं वा तन्निवारणार्थमाह-साधुयुवा कन्दर्पसमानरूपः सन् यौवनसंपन्रः। तादृशोऽपि मूखों मा भृदित्याह-अध्यायकोऽधीतसाङ्गोपाङ्गवेद: सर्वज्ञ इत्यर्थः। तादृशो- अंपि केवलं स्वोदरंभरिरतिमन्दो वा तद्ूयं तन्त्रेण वारयति-आशिष्ठोऽतिशयेनाSSशा- स्तातिशयेनाSSशुकारी च । अथाप्यतिमन्दत्वाद्वयर्थर्जावित एवेत्यत आह-दढिष्ठो- S्तिशयेन दुढोऽतिकृतवाक्कायमना इत्यर्थः । तादृशोऽपि बलहीनः स्यादित्यत आह- बलिष्ठाSतिशयेन बलसंपन्नः । एवंभरतोऽपि वित्तहीन: स्यादित्यत आह-तस्योक्तविशेषण- विशिष्टस्य। इयं सप्तद्वीपाब्घिवलयलोकमेखला । पृथिवी भूमिः । सर्वा निखिला। वित्तस्य वित्तेन दृष्टादृष्टसुखकरण गोहिरण्यादिना। पूर्णा परिपूर्णा। स्याद्गवेत्सर्वलक्षण- संपन्नस्य चक्वर्तिन इत्यर्थः । स सर्वलक्षणसंपन्नस्य चक्रवर्तिनो जायमान आनन्दः । एक:

८ अष्टमोऽनुवाक: ] तैत्तिरायोपनिषई पिका ३१

एकत्वसंख्याक्रान्तः । मानुषो मनुष्येष्डु भवः। आनन्दो भावरूपः सुखात्मा। नातः परं मनुष्याणां सुखमित्यर्थः । ते परोक्षाः।ये प्रसिद्धाः। शतं शतसंख्याका मानुषा आनन्दाः व्याख्यातम्। वचनं तु विशेषः। स परीक्षः प्रसिदः। एक एकत्वसंख्याक्रान्तः। मनुष्यगन्धर्वाणां मनुष्याः सन्तो जन्मान्तरे गन्वर्वत्वं प्राप्ता मनुष्यगन्धर्वा अन्तरिक्षलोकनिवासिनोऽन्तर्वानादिभकिमन्तस्ते- षाम। आनन्दः सखात्मा। अस्माकं चक्रवर्तिनां यथोक्तगुणविभिष्टानां शतगुणसखं मन्ष्य- गन्वर्वाणां परमं सुखमित्यर्थः। श्रोत्रियस्य चार्वीतवेदस्याप्यवजिनत्वं चात्रार्थसिद्धमिति न पठितम् । भोत्रियत्वं च चकवर्तिनोऽस्य च समानम्। चकारो मनुष्यगन्धवानन्दससुच- यार्थः। मनुष्यगन्धर्वांनन्दप्राप्ती कारणमाह-अकामहतस्य यथोक्तगुणविभिष्टचक्रवर्तिसख्त- कामेनानिपातितस्य तदभिलाषरहितस्येत्यर्थः । यो हि यत्राभिलापरहितस्तस्य तद्विषयप्राप्तेः अतगुणं सुखं भत्तीत्यत ए प्रथमे पयाये श्रोत्रियस्य चाकामहतस्येति न पठितम । ते ये शतं मनुष्यगन्धर्वाणामानन्दाः। स एको देवगन्धर्वाणामानन्दः।श्रो- त्रियस्य चाकामहतस्य। ते ये शतं देवगन्धर्वाणामानन्दाः। स एक: पितृणां चिरलोकलोकानामानन्दः। श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य। ते ये शतं पितृणां चिरलोकलोकानामानन्दाः। स एक आजानजानां देवानामानन्दः। श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य। ते ये शतमाजानजानां देगनामानत्दाः। स एक: कमेदेवानां देवानामानन्दः। ये कर्मणा देवानपियन्ति। श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य। ते ये शतं कर्मदेवानां देवानामानन्दाः।स एको देवानामानन्दः श्रोत्रियस्य चाका- महतस्य। ते ये शतं देवानामानन्दाः। स एक इन्द्रस्याऽSनन्दः। श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य। ते ये शतमिन्द्रस्याऽऽनन्दाः । स एको बृहस्पतेरानन्दः। श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य। ते ये शतं बृहस्पतेरानन्दाः । स एक: प्रजापते- रानन्दः।श्रोत्रियस्य चाकामहस्य। ते ये शतं प्रजापतेरानन्दाः। स एको ब्रह्मण आनन्दुः। श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य। देवगन्धर्वाणां देवाश्र ते गन्धर्वाश्र देवगन्धर्वा- स्तेषां चाऽडकल्पगन्धवशरीर प्राप्तिहेतुभूत कर्मप्पामित्यर्थः। पितणां, पितृविशेषणं चिरलो- कलोकानां चिराहीर्घस्थायिनो लोकाः कर्मफलविशेषास्ते येषां लोकास्तत्स्थायिनः चिरलो- केलोकास्तेषामनेककालस्थायिनामित्यर्थः। आजानजानां कल्पादावुत्पन्नानामाजाने देवलोके जाता आजानजास्तेषां, विशेषणमिदम्। विशेष्यमाह-देवानां दोतनात्मकानाम्। कर्मदे-

(१) ० लोकाः स्मार्तकर्मानुष्ठानपरा देवलोकं प्राप्तास्ते। (२) नां श्रौतकर्मानुष्ठातारोSविद्दांसो ·देवत्वं प्राप्ताः क०।

३२ शंकरानन्दकृता [ब्रह्म-आनन्द-वली

वानाम। इदं श्ुतिरेव व्याकरिष्यात। पूर्ववद्विशेषणमुकत्वा विशेष्यमाह-देवानामाजा- नैभ्य उेत्कृ्टानां बोतनात्मकानाम् । कर्मदेवानाममित्येतव्याकरोति। ये प्रसिद्धा याज्ञिकाः। कर्मणाऽग्रिहोत्राव्यध्मेवान्तेन देवान्धोतनात्मकानपियन्ति प्राप्ुवन्ति देवत्वसुपगता इत्यंर्थः। देवानां त्रयांिंशत्संख्याकानां हविर्भुजामग्न्यादीनाम। इन्द्रस्य त्रिलाकीपत्पुः (तेः) शक्रस्य। बृहस्पतदेवगुरोः । प्रजापतेर्विराजः । ब्रह्मणो हिरण्यगर्भस्य। नवस पर्यायेधु प्रायः समा- नपाठम। शेषं पूर्वं पूर्वं तदायर्थत्वेन व्याकृत्य यथोचितं गन्धर्वादिपदैरयोजनीयम। अकामहतत्वं च पूर्वपूर्वविषयत्वेन हिरण्यगर्भस्य यावानानन्दस्तावानानन्दो निरतिशयवैराग्य इति तात्पर्यार्थ: । दिरण्यगर्भादुत्कृष्टस्य ब्रह्मानन्दस्य वाङ्मनसयोरगोचरत्वाद्विरण्यगर्भानन्दमेव ब्रह्मानन्दसमुद्रस्योदबिन्दुसमं दिड्मात्रसुक्त्वोपरराम अ्रुतिः । अतः परं स्वयंप्रकाशान- न्दातमैव प्रमाणं नाहमिति अतेरभिप्रायः। अनेन भावरूपो निरतिशयश्र ब्रम्मानन्द उक्तकः । तथाऽपि स तु हिरण्यगर्भादपि परतो देहायुपाधिस्थो वा नास्मदादिरूप इत्यत आह-सः परोक्षी हिरण्यगर्भादुत्कृष्ट आनंन्दः। यश्च प्रसिद्धोप्पि, अयं स्वयं प्रकाशमानः। पुरुषे पञ्चकोशात्मके पुरुषशब्दा- भिधिये ब्रह्मपुच्छत्वेनाक्त: । यश्च प्रसिद्धोऽपि, असौ परोक्षोऽस्मदादीनां प्रत्यक्षश्र विदुषः। आदित्य आदित्यमण्डले। चकारौ पुरुषादित्ययार्वाचारम्भणमाहतुरवांक्यद्दय- गतौ। स आदित्ये पुरुषे च वर्तमानः । एको भेदरहितः । विदुषो ब्रह्मप्राप्तिरुक्ता यदेत्या- दिना यदयपि, तथाऽपि तत्वमसीतिनोक्तं तदर्थ प्रासद्गिकमैक्यमभिधाय पुनस्तत्प्राप्तिमाह- सोऽधिकारी। यो यः कश्चन। एवंविदादित्ये पुरुषे च ब्रह्मानन्दमभैदेन विद्वान्। अस्मात् प्रत्यक्षाछ्। लोकादृष्टादृष्टसाधनफळात्मका्। प्रेत्य प्रकर्षेणागत्य मृतवद्त्राभिकाष- शन्य इत्यर्थ:। एतमुक्तमन्नमयमन्नविकारम्। आत्मानमिन्द्रियद्वारा विषयप्रापकम्। उपसंक्रामति, अन्नमयमध्यात्माविदेव भेदाभिन्नमप्यध्यस्तं वस्तुतस्त्वहमेवेदमिति सामीप्येन सम्यगवगच्छति। एतं प्राणमयमात्मानमुपसंक्रामति। एतं मनोमयमात्मानमुपसं- क्रामति। एतं विज्ञानमयमात्मानमुपसंक्रामति। एतमानन्द्मयमात्मानमुपसं- क्रामति। स्पष्टम। पर्यायचतुध्यमन्नमयवद्या्येयम्। सर्वात्मत्वज्ञानेनाSऽनन्दं ब्रह्म प्राप्ो- तीत्यर्थ:। तद्पि तस्मिन्पञ्नकोशाधिष्ठाने पुच्छरूपे ब्रह्मणि रसे सर्वानन्दातिशायिन्यधिदै- वादिभेदशन्येऽहमस्मीत्यवगतेऽ्रपिशब्दाथो हि यदात्मा भवति सोऽसौ तस्मान्न विभेति। न च ब्रह्मणोऽन्यदत्रास्ति किंचिद्धश्ाऽडत्मा चायँ ततो नास्य भीतिः कुतश्रिदिति युक्तिरुक्ता । एष श्षोको भवति व्याख्यातम्॥ इति श्रीमत्परमहंसपरित्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दविरचितायां पदार्थबोधिन्यां तैत्तिरायोपनिषद्दीपिकायां ब्रह्म-आनन्द-वल्ल्यामष्टमोऽनुवाकः॥८।।

(१) उत्कटानां (२) थरथेः। देवा: समुच्चयकारिणो देवयानमार्गगामिनो देवाः। देवानां।

९ नवमोऽनुवाक:] तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिका ३३

अथ नवमोऽनुवाक: यतो वाचो निवर्तन्ते। अप्राप्य मनसा सह। आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्नबिभे- ति कुतश्चनेति । कुतश्रन कस्मादपि। शेषं समानपाठं मनोमयपर्यायवद्याख्येयम। पूर्व यतो मनसः कारणादिति व्याख्यातं मनोमयपर्यायप्रसङ्गात्। इदानीं संकोचे कारणाभावात्स- रवकारणादानन्दात्मन इति व्याख्येयम्। नतु-भीतिरहिताः सन्ति सहस्शः पुण्यात्मानः संसारिण इत्यत आह-एतं ब्रह्मविद ह प्रसिद्धं वावैव न तपति संतापं न कुरुते न संतापयतीत्यर्थः । मानसप्रत्यय इति शेषः । कुत्रेत्ययमभिनयेनाऽऽइ-वद्वादेः शोकजे विचारे किमहं क्षीणशक्तिः। साधु शोभनं पुण्यात्मकं कर्म। नाकरवं न कृतवान्। आ: कष्टमिति शेषः । किमहं व्याख्यातम्। पापं श्रत्यादिनिन्दितं कर्म। अकरवं कृतवान्। आः कष्टमिति शेषः । इत्यभिनयार्थः । अनेन प्रकारेण भयरहिताना- मपि संसारिणां पुण्यपापाभ्यां भीतिर्नास्य स्पृष्टेत्यभिप्रायः। ननु-तईि कि लोकायतिक इत्याशङ्स्य नेत्याह-सोऽविकारी। यः प्रसिद्धः । एवं विद्वानहमेव निरतिशयज्ञानानन्दो न मत्तोऽन्यत्किंचिद्वस्तुभूतमस्तीति ज्ञानवान्। एते पुण्य- पापे। आत्मानमानन्दात्मरूपं नैनं स्पृणुते प्रीणयति। सुकृतदुष्कृते अहमेवास्मत्यिवग- च्छतीत्यर्थः । ततो न लोकायतिकसम इत्याह-उभे पुण्यपापे। हि यस्मादेवैष विद्वाने- वैते आत्मानं स्पृणुते व्याख्यातम । सर्वात्मत्वात्पुण्यपापातुष्ठानाननुध्नजन्यः न संतापो न तु लोकायतिकवत्नास्तिक्येनेत्यर्थः। तदेतदाह-य एवं वेद प्रसिद्वोधिकार्युक्तमानन्दरूपं निर्भेदमात्मत्वेन जानाति। य एवं वेदैष एवैते उभे आत्मानं स्पृणुते हीत्यन्वयः । ततों लोकायतिकाद्विलक्षण इति शेष: । इतिरानन्दवललीसमाप्तावुक्तात्मज्ञानानुकरणार्थों वा। उपनिषत्सर्वकारणं सर्वावारभूतं निरतिशयानन्दैकस्वभावं निर्भेदमपगतसमस्तप्रपञ्चं त्रघ्मा- हमस्मीति सामीप्येन नितरां गमयित्वाऽहंममादिबन्धनानि शिथिलीकृत्याविद्यां सकार्यां ससं- स्कारान्सादयति विनाशयतीत्युपनिषद्धध्मविद्या प्रतिपादको ग्रन्थी वोपनिषेत्॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकारानन्दविरचितायां पदार्थबोधिन्यां तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिकायां ब्रह्म-आनन्द-वल्ल्यां नवमोऽनुवाकः॥९॥ इति श्रीमत्परमहंसपरित्राजकाचार्याननदात्मपूज्यपादशिष्यस्य श्रीशंकरानन्दस्य कृती पदार्थबोधिन्यां तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिकायां ब्रह्म-आनन्द-वल्ली समाप्ता ॥२।।

अथ भृर वल्ी अथ प्रथमोऽ्नुवाक: एका ब्रह्मविद्या। त्रह्मावगतौ चोपाया अन्नमयादयः पञ्च कोशाः। तांश्रेत्तथाऽवगन्तुमशक्तः कुतश्वित्प्रतिबन्धाव, तस्य तत्प्रतिबन्धकारणापाकरणभृतानि तप आदीनि। तपसि कारणे च ब्रह्मदृष्टिं विधातुं प्रसङ्गादुपासनान्तरार्थमपीयं वल्लयारभ्यते। तत्राऽ्यायिका गुरुपदे- शादेर्वघ्वविद्याङ्गत्वं दर्शयितुं विद्यां स्तोतुं च । भृगुर्नामतः वै प्रसिद्ध:। वारुणिर्वरुणस्या- पत्यं वारणः। वरुणं वरुणनामानं पितरं भृगोर्जनकमुपससार शाब्दृष्टेन मार्गेण विद्यार्थ समीपमागतवान्। आगत्य चेदमूच-अधीह्यध्ययनं कुरु। अयमर्थ :- स्मरति त्वं प्रह्म, ततो मह्यं वद। भगवो भगवन् हे पूजावन्। ब्रह्मातिशयेन वृद्ध जगज्न्मादिकार- णमित्यनेन मन्त्रेणोपससार। अनन्तरं पिता तस्मै भृगव एतदृक्ष्यमाणं प्रोवाच प्रकरषें- णोक्तवान्। अन्नमद्यतेऽत्ति च शरीरमध्यात्मादिभेदभिन्नम। प्राणं शरीरान्तवर्तित्वेन वायु- मत्तारमेव कियाशक्तिम। इदानीं ज्ञानक्रियाशर्कीनि भोगसाधनान्याह-चक्षू रूपग्रहणका- रणम्। श्रात्रं शब्दोपलन्धिकारणम्। उपलक्षणमिदं त्वग्रसनघ्राणानाम्। मनः सर्वकरण- साधारणमन्तःकरणं ज्ञानशकि। वाच वक्तव्यकारणभूताम। उपलक्षणमिद पाणिपादपायू- पस्थानाम। इत्यनेन प्रकारेण। अयमर्थ :- भोग्यं भोक्ता भोगसाधनं चेति समग्रोऽपि प्रपञ्चस्तं ब्रह्मलक्षणं च कथयिष्यामि। यावचास्याऽत्मज्ञानं न भविष्यति तावत्पण्डितंमन्यः कचित्कचिद्धधनोपासनं करोतु। तेनोपासनेन क्षीणपापो (?) ब्रह्मावगन्तुं शक्यते न त्वन्यथेति। तदभिप्रायेण श्रुतिराह-तमुपदिषप्रपञ्नम्। ह किल। उवाचोक्तवान्वरुणः । यतोऽभि त्रनिमित्तोपादानात्। वै प्रसिद्धानि। इमानि विविधप्रत्ययगम्यानि। भूतान्याकाशादीनि स्वेद्जादीनि च। जायन्त उत्पवन्ते। येन जीवनकारणेन जातान्युत्पन्नानि सन्ति जीवन्ति प्राणधारणोपलक्षितां स्थितिं कुर्वन्ति। यल्यस्थानं घटस्येव मृत्। प्रयन्ति गच्छन्ति स्वस्वकार्यस्वभावं परित्यजन्ति सन्तीत्यर्थः। अभिसंविशन्ति सर्वतः सम्य- कप्रवेशं कुर्वन्ति। तदुक्तलक्षणं जगज्न्मस्थििध्वंसकारणम् । विजिज्ञासस्व विशेषेण 'अहं तदस्मि' इति श्ञातमिच्छां कुरु जानीहीत्यर्थः। नद मया ब्रह्म पृष्टं, भवताऽन्यदुच्यत इत्यत आह-तदुकलक्षणं ब्रह्म ब्रह्मशब्दाभिधेयं नान्यदित्यर्थः । इतिः पितुर्वचनसमाप्तौ। स श्तपितृवाक्यो भृगुः । तपः पर्यालोचनमन्नादिषुत्तेषु लक्षणाक्रान्तं कतमदित्येवं रू- पम। अतप्यत कृतवान्। अथवा स्वधर्मवृत्तित्वं तपः कृच्छरचान्द्रायणादि वा । अस्मिन्पक्षे

(१) भूतम्-पाठः।

३ तृतीयोऽनुवाक: ] ३५

तपसा शुद्धान्तःकरणस्य मनस इन्द्रियाणां चैकाययं जायत इति व्याख्येयम। स तापसो भृगु: । तप उक्तरूपम । तप्त्वा संपाय। इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दविरचितायां पदार्थबोधिन्यां. तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिकायां भृगुवल्ल्यां प्रथमोऽनुवाक:। अथ द्वितीयोऽनुवाक:। अतिस्थवीयबुद्धित्वेनान्नं ब्रह्मान्रमेव ब्रह्मलक्षणाक्रान्तं प्रध्मशब्दाभिधेयम। इत्यनेन प्रका- रेण व्यजानाद्विशेषेणावगतवान्। तद्विज्ञानप्रकारं श्रुतिराह-अन्नादुक्तान्। हि यस्माछ। एवात्रादेव न त्वन्यस्माठ। खलु निश्चितम्। इमानि भूतानि जायन्ते । अन्नेन जातानि जीवन्ति। अन्नं प्रय- नत्यभिसंविशन्ति-व्याख्यातम्। यत्पदस्थलेऽन्रपदमिति विशेषः । इत्यनेन प्रकारेण। तदत्रं बम्मरूपं विज्ञायावगत्य प्रत्यक्षेणोपपत्या चात्रस्य नाशमवलोक्यानताब्रह्मलक्षणाभ्यां संशयाविष्हृदयः। पुनर्भृय एव वरुणं पितरमुपससार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति। तः होवाच-व्याख्यातम्। वरुणं पितरसुपससारैवेत्यन्वयः । तपसा व्याख्यातेन त्वया स्वयं ज्ञातेनोपायेनेत्यर्थः । ब्रह्म विजिज्ञासस्व पर्यालोचनेन ब्रह्मणोऽवगतिं कुरु। इदानीसुपायसुपेयदृष्ट्या स्तौति-तपो ब्रह्म ब्रह्मप्रतिपत्युपायभूतं तपो ब्रह्मोपेय- मित्यनेनार्थादिदमुक्तम्-ब्रह्मज्ञानार्थिना नित्यानित्यवस्तुविवेकोदिकं साधनं संपादनीयम्। तत्संपादयितुमशक्तश्रेत्तस्मिन्त्रह्मदृष्टिं कुर्यादिति। अन्यथाऽत्र वक्ष्यमाणपर्यायत्रये च तपो ब्रद्मेत्यभिधानं व्यर्थ स्यात। स तपोऽतप्यत। स तपस्तप्त्वा। इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजका चार्यश्रीमच्छंकरानन्दविरचितायां पदार्थबोधिन्यां तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिकायां भृगुवल्यां द्वितीयोऽनुवाकः॥२॥

अथ तृतीयोऽनुवाक: प्राणो ब्रह्मेति व्यजानात् । प्राणाच्ेव खल्विमानि भूतानि जायन्ते। प्राणेन जातानि जीवन्ति। प्राणं प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति। तद्विज्ञाय। पुनरेव वरुणं पितरमुपससार। अधीहि भगवो ब्रह्मेति। त होवाच। तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व । तपो ब्रह्मेति। स तपोऽतप्यत। स तपस्तप्त्वा।। इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दविरचितायां पदार्थबोधिन्यां तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिकायां भृगुवल्ल्यां तृतीयोऽनुवाकः ॥३॥

(१) दिनाऽनुसंधानं-पाठः ।

३६ शंकरानन्दकृता [भृगुवल्ली

अथ चतुर्थोऽनुवाक: मनो ब्रह्मेति व्यजानात्। मनसो ह्वेव खल्विमानि भूतानि जायन्ते। मनसा जातानि जीवन्ति। मनः प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति। तद्विज्ञाय। पुनरेव वरुणं पितरमुपससार। अधीहि भगवो ब्रह्मेति। त५ होवाच। तपसा ब्रह्म विजिज्ञा- सस्व। तपो ब्रह्मेति। स तपोऽतप्यत। स तपस्तप्तवा ॥। इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दविरचितायां पदार्थबोधिन्यां तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिकायां भृगुवल्ल्यां चतुर्थोऽनुवाकः ॥४॥

अथ पश्चमोऽनुवाक: विज्ञानं ब्रह्मेति व्यजानात् । विज्ञानाच्ेव खल्विमानि भूतानि जायन्ते। विज्ञानेन जातानि जीवन्ति । विज्ञानं प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति। तद्विज्ञाय। पुनरेव वरुणं पितरमुपससार। अधीहि भगवो ब्रह्मेति। त५ होवाच। तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व। तपो ब्रह्मेति। स तपोऽतप्यत। स तपस्तप्त्वा ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजका चार्यश्रीमच्छंकरानन्दविरचितायां पदार्थबोधिन्यां तैत्तिरीयोपनिषडीपिकायां भृगुवल्ल्यां पश्चमोऽनुवाकः ॥५॥

अथ षष्ठोऽनुवाक: आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात् । आनन्दाच्च्ेव खल्विमानि भूतानि जायन्ते। आनन्देन जातानि जीवन्ति। आनन्दं प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति। यथाऽन्नस्य विनाशित्वं दोषो त्रह्मत्वे, तथाऽचेतनत्वं प्राणस्य, अनिश्चयात्मकत्वं मनसः, सुखदुःखभोक्तृत्वं विज्ञानस्य च दोषः। यवयपि चक्षः श्रोत्रं मनो वाचमित्युपदिष्ट न विज्ञा- नमिति, तथाऽपि क्रियाशक्तीनां वागादीनां ज्ञानशक्तीनां च च्रादीनां प्राणमनःसमानयो- गक्षेमत्वात्प्रथक्तद्विज्ञानं च नोक्तम्। मनसोऽपि विज्ञानतन्त्रत्वान्मनसाऽभिधीयमानत्वेन विज्ञानमप्यर्थादुक्तमेव। ततस्तदर्शनं दोषद्ध्या पितरं प्रत्यागमनं चेत्यविरुद्धम। प्राणमनो- विज्ञानानि प्राणमयमनोमयविज्ञानमयकारणान्यानन्दश्वाऽडनन्दमयकारणम्। पुच्छं च तस्य ब्रह्मशब्दाभिधेयो सुख्यः। ततोऽस्य दर्शनानन्तरं पितरं प्रत्यागमनाभावः । स तप इत्या- रभ्येतीत्यन्ताः प्राणमनोविज्ञानानन्दपर्यायाश्चत्वारोऽपि समानपाठा अन्नपर्यायवद्याख्येयाः। इदानीमाख्यायिकासिद्मर्थं श्रुतिराह विद्यास्तुतये-सा प्रसिद्धा। एषेदानीमुक्ता। भार्गवी भृगुणाडवगता भार्गवी। वारुणी वरुणेन प्रोक्ता वारुणी । विद्या ब्रह्म- विद्या। परम उत्कृष्टे। व्योमन्व्योम्न्यानन्दातमनि। प्रतिष्ठिताऽवस्थानं प्राप्ताऽनन्दात्म- न्येव पर्यवसितेत्यर्थः।

८ अष्टमोऽनुवाक: ] तैत्तिरीयोपनिषद्ी पेका ३७

इदानीमानन्दात्मविज्ञानोकं फलमाह-[ स प्रसिद्धः । ] योऽधिकारी। एवमन्रप्राणमनो- विज्ञानेभ्योऽन्तरतम आनन्दोऽहमस्मीति। वेद जानाति साक्षात्करोतीत्यर्थः । प्रति- तिष्ठति-एवं ज्ञानवान्सोऽयमविष्यासंस्कारशन्यो त्रह्मण्येवावतिश्ठते। अथवैवं प्रतिपचुम- शक्तोऽन्नादिकोशपञ्ञककारणे ब्रह्मदुष्टि कुर्याद। सो्यन्तःकरणशदिदाराऽस्मि्रीरे भरी रान्तरे वा प्रतितिष्ठति। य एवं वेदेत्यनेनान्नादिषु ब्रह्मदृष्टेरप्यभिधातुं शक्यत्वात्तादृशस्य प्रलोभनार्थ दुष्ट फलान्तर- मप्याह-अन्नवान्नित्यमन्रसंपन्नः । अन्नादोऽत्रभक्षको नीरोग इत्यर्थः। भवति स्पषम। महानधिकः। भवति स्पष्टम्। कथं प्रजया पुत्रादिसंतत्या। पशुभिर्गवादिभिः । ब्रह्म- वर्चसेन ब्राह्मणजात्युचिततेजसा। न केवलमेवं किंतु महानधिकः। कर्थ-कीर्त्या यशसा। प्रथमो महच्छदस्तस्मिन्विद्याधिक्यमाह। द्वितीयस्तु प्रजादीनां कीर्त्यन्तानाम। इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दविरचितायां पदार्थबोधिन्यां तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिकायां भृगुवल्ल्यां षष्ठोऽनुवाकः॥६॥

अथ सपमोऽनुवाक: इदानीमस्यान्नन्रह्मोपासकस्य त्रतमाह-अन्नमदनीयं न निन्ध्ान्निन्दां न कुर्यास्। तद- न्रानिन्दनं व्रतं त्रतवारणम्। पूर्वमन्नमन्नादश्र यथास्थितमुपासनीयमिति सिद्धवत्कृत्येदानी वैपरीत्यमाइ-प्राणौ वै पञ्चवत्तिरेव । अन्नमदनीयम्। शरीरं स्थूलो देइः। अन्नाद्मन्न- भक्षकम, अन्नाशयत्वात्। प्राणे पञ्चटत्तौ शरीरमुक्तं तदधीनस्थितित्वन प्रतिष्टितं प्रतिष्ठां प्राप्तम्। इदानीं वैपरीत्यमाह-शरीरे प्राणः प्रतिष्ठितः स्पष्टम्। तदुक्म। एतच्छरीरं प्राणरूपं प्रत्यक्षम्। अन्नमदनीयम। शरीरं प्राणश्र अन्ने शरीरे प्राणे च प्रतिष्ठितमवस्थितं वंशतृ- णादिष्विव गृहं, गृहे च वंशतणादि। स प्रसिद्ध: यो यः कश्नोपासकः । एतदन्न- मन्ने प्रतिष्ठितं वेद प्रतितिष्ठति। अन्नवानन्नादो भवति। महान्भवति। प्रजया पशुभिर्व्रह्मवर्चसेन। महान्कीर्त्या। एतदत्रमन्ने प्रतिष्ठितं वेद जानाति जानीयादित्यर्थः! व्याख्यातमेतत्।। इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दविरचितायां पदार्थबोधिन्यां तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिकायां भृगुवल्लयां सप्तमोऽनुवाकः ॥७॥ अथाष्टमोऽनुवाक: अन्नमुक्तं न परिचक्षीत दीयमानमन्नं न निराक्कुर्यात्पात्रस्थं वा न परित्यजेत्। तद्न्ा-

(१) अत्रैवं। अथ चैवं-पाठान्तरे।

३८ शंकरानन्दकृता [भृगुवल्ली

परित्यागलक्षणं व्रतं त्रतधारणम्। इतः परं मनो विज्ञानं चोते वक्तव्यं यथापे, तथाऽपि तयोरपि भूतकार्यत्वात्प्राणशब्देन वायुभूतमङ्गीकृत्यात्रशब्देन भौतिक भृतप्रसङ्ग प्रस्तावयति- आपो वा अन्नम्। ज्योतिरन्नादम्। अप्सु ज्योतिः प्रतिष्ठितम्। ज्योतिष्याप: प्रतिष्ठिताः । तदेतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितम्। स य एतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितं वेद प्रति- तिष्ठति। अन्नवानन्नादो भवति । महान्भवति प्रजया पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेन। महान्कीत्या। आपो द्रवात्मिकाश्रतुर्गुणाः।ज्योतिः प्रकाशात्मकं त्रिगुणम्। शेषं प्राणशरी- रपर्यायवत्समानपाठं व्याख्येम।। इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्य श्रीमच्छंकरानन्दविरचितायां पदार्थबोधिन्यां तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिकायां भृगुवल्ल्यामष्टमोऽनुवाकः॥८। अथ नवमोऽनुवाक: अन्नमुक्तं बह्धधिक शाखोक्तैरुपायैर्याजनादिभिः कुर्वीत स्पष्टम्। तदन्नबहुकरणं व्रर्त त्रतधारणम्। पृथिवी वा अन्नम्। आकाशोऽन्नादः। पृथिव्यामाकाशः प्रतिष्ठितः। आकाशे पृथिवी प्रतिष्ठिता। तदेतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितम्। स य एतद्न्नमन्ने प्रति- ष्ठितं वेद प्रतितिष्ठति। अन्नवानन्नादो भवति । महान्भवाते । प्रजया पशुभिः ब्रह्मवर्चसेन। महान्कीर्त्या। परृथिवी कठिना पञ्चगुणा। आकाशश्छिद्रात्मा शब्दगुणः। शेषं समानपाठमब्ज्योतिः पर्यायवव्याख्येयम्।। इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरनन्दविरचितायां पदार्थबोधिन्यां तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिकायां भृगुवल्ल्यां नवमोऽनुवाकः॥९॥ अथ दशमोडनुवाक: न कंचन कमपि चण्डालान्तं ब्राह्मणादिक वसतावद्य रात्रौ त्द्गृहे वासं करिष्या- मीति वसतिनिमित्तं समागतम्। प्रत्याचक्षीत न निराकुर्वीत। तद्दस्तिनिमित्तं समागता- निवारणं वतं त्रतधारणम। एवमेतान्युपासनानि सत्रतानि समानफलत्वादिच्छाविकल्पार्थानि उक्तफलकाम उत्तेष्वन्यतमसुपासनं कुर्यादित्यवगम्यते। अत्र च भूतपञ्चकस्य भौतिकस्य च परस्परसुपकार्योपकारकभावकथनेन सर्वाद्वैते पर्यवसानं तददर्ितमिति तात्पर्यार्थः । इदानीं ब्रह्मज्ञानोत्पादे सश्रद्वमन्नदानं कारणं, तथाऽन्नमन्तरेण कर्तुमशक्यं वसतावप्यप्र- त्याख्यानं नान्नमन्तरेण स्याद्। न हि पूणोंदरा अप्रौर्थिता वसत्यर्थ गृहस्थस्प गृहेष्वागच्छ- न्तो दृश्यन्ते। किंतु क्धार्ता एव। ततोऽन्रसंपादनार्थ गृहस्थाश्रमवासिना सुसुक्षुणाऽपि महान् यत्न: करणीय इत्याह-तस्मावस्मादन्नमन्तरेण न पुरुषार्थसिद्धिर्गृद्दस्थस्य, ततो यया कया च येन केनापि विधया-उपायप्रकारेण याजनावन्यतमेनेत्यर्थः। बह्वधिकमन्ं (१) अप्रारथिंतान्नाः-पाठः।

१० दशमोऽनुवाक: ] तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिका ३९

ब्रीह्यादिकं प्राप्नुयाद्गवेत। यथप्यनं बहु कुर्वीतेत्यनेनैव तदुकं तथाप्रप तद्भवमित्यभिषा- नादुपासनाङ्गोऽयं नियमविधिरितिबुद्धिनिवारणार्थ स्वातन्त्रयेण पुरुषार्थत्वं दर्भगितुं पुन- राह। ननु-अन्नं स्वोपभोगायैव संपावं न त्वन्यस्मै दानाय, प्रमाणाभावाठ, इत्पत आह- अराधि संसिद्धम। अस्मै गृहे समागतायातिथये। अन्नमदनीयम। इत्यनेन प्रकारेण स्वभार्यादीन्प्रति । आचक्षते कथयन्ति विद्वांसो गृहस्थाः । अनेन गुहंशालिरि: प्रमाणमन्नदाने कथिता। इदानीं दीयमानेऽन्रे देशकालपात्रश्रद्धासत्कारादिसंपत्तिरङ्गमित्येतदथें यथा दत्तं तथैव फलं भवर्तीत्याह-पतद्वै प्रसिद्धम्। मुखतो सुखे सुख्ये देशे काले पात्रे च सुख्यया श्रद्ाप्र- णिपातसत्कारादिरूपया वत्या सुख्यमन्नमदनीयम। राद्दं संसिद्धं दत्तमित्यर्थः । यदि तद्ा मुखतो सख्ये देशे काले मुख्यया टत्या सुखयं मुख्याय। अस्मा अव्नस्य दात्रे। अन्न- मदनीयम्। रा्यते संसिद्धं भवति। एतद्वै मध्यतोऽन्न ५ राद्दम्। मध्यतोऽस्मा अन्न राध्यते। एतद्वा अन्ततोऽन्न ५ राद्दम्। अन्ततोऽस्मा अन्न ५ राध्यते । मध्यतो मध्यमदेशे काले पात्रे च मध्यमया वत्या मध्यमम। अन्ततोऽन्ते जघन्यदेशे काले पात्रे च जघन्यया वत्या तिरस्कारादिरूपया जघन्यम। व्याख्यातमन्यत्पर्यायद्वयेऽपि। यत्र देशे यस्मिन्काले यद्वर्णाश्रमिणे यादृशाचाराय यस्मिन्वयसि यदत्तमन्नमन्यद्वा दातुरपि तस्मि- न्देशे तस्मिन्काले तद्वर्णाश्रमिणस्ताद्ृशाचारस्य तस्मिन्वयसि ताटृशं तदन्रमन्यद्वा संपवत इत्यर्थः । इदानीं यथोक्तविशेषणविशिष्ठस्य दाने यत्फलमुत्कृष्ट तदेव तद्दानज्ञानेऽपीत्याह-योऽन्नदानस्य फलाभिशः। एवमुक्तेन प्रकारेण। वेदान्दानफलमुत्तमसुपास्ते। सोऽपि सुखतोडत्रं लभत इति शेष: । तस्मान्सुखतोऽत्रं देयमिति संदरभार्थः । एवमन्रप्राणमनोविज्ञानानां कार्यरूपेण केनचित्कारणरूपेण चोपासनान्युक्त्वेदानीमानन्दस्य ब्रह्मण उपासनान्याह-क्षेमः प्राप्तस्य रक्षणम्। इत्यनेन प्रकारेण। वाचि वागिन्दिये मदीया वोग्ब्ह्मरूपेत्युपासीत। तदुपास- नाच क्षेमरूपं फलमिति तात्पर्यार्थः । अत्र क्रियापदादर्शन उपासीतेत्यध्याहारः । फलादर्शने च गुणानुरूपं फलमिति सर्वत्रावगन्तव्यम। योगक्षेम :- अप्राप्तस्य प्राप्तिर्हि योगः, प्राप्तस्य परिरक्षणं क्षेमः । तदुभयरूप आनन्दो योगक्षेमः । इत्यनेन प्रकारेण। प्राणापानयोः। स्पषम्। कर्म व्यापाररुपं ब्रह्म। इत्यनेन प्रकारेण। हस्तयोः स्पष्टम। गतिर्गमनव्यापाररूपं ब्रह्म । इत्यनेन प्रकारेण। पादयोः स्पष्टम। विमुक्तिर्मलविमोचनव्यापाररूपं ब्रह्म । इत्यनेन प्रकारण। पायौ गुदन्द्रिये।

१) गृह्स (२) ब्राह्मणा: (३) ° हस्थान्प्रति प्रमा"। (४) कथितम्। (५) वाक केन ब्रह्म"। १२

४० शंकरानन्दकृता [भृगुवल्ली

इत्यध्यात्मोपासनासमाप्त्यर्थः । मानुषीर्महुष्यसंबन्धिनीः । समाज्ा: सम्यगाज्ञा उपासनाः । जानीयादिति शेषः । अथ मातुष्युपासनाकथनसमनन्तरम्। दैवीर्देवसंवन्धिनीः । समाज्ञा इत्यनुषङ्ग:। कथ- यामीति शेष:। तृत्तिर्ल्वाशनपानजा तुष्टिः। इत्यनेन प्रकारेण। वृष्टी वर्षकरसमेघोदरान्निगं- ताछ नीरधागस। बलं ब्रह्मभूयसामप्यभिभवकारणं सत्वम। इत्यनेन प्रकारेण। विद्युत्यचिरप्रभायाम्। यशः कीर्तिरूपं ब्रह्म। इत्यनेन प्रकारेण। पशुषु गवादिष्ठ । ज्योतिः प्रकाशरूपं ब्र्म । इत्यनेन प्रकारेण। नक्षत्रेषूडुपेषु। प्रजातिब्रंन्म प्रजननरूपम्। अमृतं ब्रह्म प्रियालिङ्गनदर्शनादिरूप मैथुनं छद्सुखरूपम्। आनन्दो ब्रह्म मैथुनक्रियानिर्ट- त्तिजं सुखं पुत्रफलम। इत्यनेन प्रकारेण। उपस्थ उपस्थेन्दिये। सर्व निखिलमाकाशा- दिवाक्कायजातं ब्रह्म । इत्यनेन प्रकारेण । आकाशे भूताकाशेऽव्याकृते: वा। तद्भहव। प्रतिष्ठा प्रतितिष्ठत्यस्मिन्कार्यकारणजातमिति प्रतिषठ सर्वाधार इत्यर्थः। इत्यनेन प्रकारेण। उपासीतोपासनं कुर्यास। तत्र फलमाह-प्रतिष्ठावानाधारवान्भवति स्पष्टम। तन्मह इत्युपासीत । महा- नभत्रात। महो व्याह्यतिरूपं तेजो वा। महान्सर्वस्मादभ्यधिकः। व्याख्यातमन्यत्। तन्मन इत्युपासीत। मानवान्भवति। मनः संकल्पविकल्पात्मः-। मानोऽभिमानो मननं वा तद्वान्। अभिमानपक्षेऽखण्डिताभिमान इत्यर्थ: । व्याख्यातमन्यद। तन्नम इत्युपासीत । नमो नमनगुणवत्। व्याख्यातमन्यस्। तत्र फलमाह-नम्यन्ते नता भवन्ति प्राप्ुवन्तीत्यर्थः। अस्मै ब्रह्म नम इत्युपासकाय। कामा: कामनाविषयाः पुत्रादयः। तद्गह्ेत्युपासीत। ब्रह्मवान्भवति।ब्रह्म परिवदं वेदरूपं वा। तद्वान्ब्रध्मवान्। परिछदपक्षे स्वयं परिटृढो भवतीत्यर्थः । व्याख्यातमन्यव। तद्धन्न(!)। ब्रह्मणोऽसङ्गोदासीनस्य। परिमरः परिम्रियन्ते विधुद्धष्टिश्वन्द्रमा आदित्योऽगरिरस्मिन्निति वायुः परिमरस्तज्नक आकाशोऽपि परिमरः । अथवा सर्वविनाशकः कालः परिमरः। ब्रह्मणा संबद्धश्र स इत्याकाशः । परिमरगुणविशिष्टः काल एव वा। सवोंपसंहारकायें। इति अनेन प्रकारेण। उपासीतोपासनं कुर्यात्। पर्येणं सर्वत उपासकं ब्रियन्ते विनश्यन्ति । द्विषन्तो द्वेषं कुर्वन्तः । सपत्नाः कामादयो बाह्या वा वैरिणः। सपत्नीमातृजा वा। स्वस्य प्रिया अप्यसाधुत्वादज्ञानाद्वा। परि सर्वतः । ये प्रसिद्धाः । अप्रिया: कर्णनेत्रमनोदाहकाः । स्वस्य भ्रातृव्या वैरिणो द्विषन्तोऽ्पि, अयमस्माकं वैरी, अस्यानिष्टमस्माभि: करणीयमित्युपासके संकल्पवन्तेः, उपासको वैते मयि वैरिण इति संकल्पं करोति येषु वैरमकुर्वाणेष्वपि, ते सवें विनश्यन्तीत्यर्थः । (१) अपि सा०। (२) संकल्पयन्तः-पाठः।

१० दशमोऽनुवाक: ] तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिका ४१

एवमानन्दे ब्रह्मण्युपासनान्युक्त्वेदानीं स्थिर चेतसमविकारिण: पलम्द पूर्ववद्मशुक्तमेवा- विदैवादिभेदरहितमानन्दात्मानमाह-स यञ्चायं पुरुषे । यश्चासावादित्ये। स एक। स य एवंवित्। अस्माल्लोकात्प्रेत्य। एतमश्रमयभात्मान: पसंक्रम्य। एतं प्राण- मयमात्मानमुपसंक्रम्य। एतं मनोमयमात्मानमुपसंक्रम्य। एतं विद्ानमय :- त्मानमुपसंक्रम्य। एतमानन्द्मयमात्मान: पसंक्रम्य। व्याख्यातं पूर्वव्याम। इयांस्त विशेष: । पूर्व विदेहकैवल्यस्याभिदानात्पन्चकोशेः छटः प्रयोगः। इदानीं तु जीव- *न्युक्तेरभिवानात्तेष्वेव ल्यपः प्रयोगः। इमान्मूरादील्लोकान्कर्मफलभूतान्। कामान्नी कामं यथाभिलाषमन्नमदनीयमस्या- स्तीति कामान्नी। कामरूपी काम यथाभिलाषं रूपमस्यास्तीति कामरूपी। अनुसंचर-

एतद्ृक्ष्यमाणं लोकानुग्रहार्थम्। साम समत्वप्रतिपादकं वचनं संसारशलार्पितान्प्राणिनो निरीक्ष्य भृशं करुणाक्रान्तमना गायन्रत्युन्नताव्शब्दान्कुवन्। दग्धपटन्यायेन शरीरं गृहीत्वाऽडस्ते तिष्ठति। अतः संगच्छत हे जना मा संसारशूले पततेति श्रुतेः करुणावत्या मातुरिवाभिप्रायः। हाश्वु हाश्वु हाश्वु लोकत्रयीस्थान्संबोधयति वचनत्रयेण। अही अहो अहो इति प्लुतिः पदत्रयेऽप्याश्चर्यार्था। अहम्-आनन्दात्माऽसङ्गोदासी नोऽनाधनिर्वा- च्याविद्यया। अन्नमदनीयसुपभोग्यमित्यर्थ: । इदं भूलोकस्थान्प्रति। अहमन्नम.मन्नं व्याख्यातम। अन्तरिक्षस्वलॉकस्थान्प्रति वचनद्वयम। अहं व्याख्यातम्। अन्नादोऽत्र- मत्तीत्यनादो भोक्ता। इंद भूलोंकस्थान्प्रति। अहमन्नादोS३हमन्राद् :- व्याख्यातम्।

इदानीं कीर्तिकारित्वमपि स्वस्यैवेति लोकत्रयीस्थान्प्रति पूर्ववत्कथयति-अहःश्लोक- कृदहः श्रोककृदहः श्रोककृत्। श्ोकः कीर्तिस्तां करोतीति श्ोककृत्। व्याख्या- तमन्यत। पूर्वं वाक्यत्रयेण संबोधनेनाभ्ाननाद लोककृत्वमात्मन उक्त्वा लोकत्रयीं प्रति विभागेन इदानीमविभागेन कार्यकारणरूपत्वमात्मन आह-अहमानन्दात्मा। अस्मि भवामि। प्रथमजा: प्रथमजो हिरण्यगर्भ इत्यर्थः । ऋता ३स्य-ऋतस्य मूर्तामूर्तात्मकस्य सत्यस्य प्रपञ्चस्य कर्ता प्रथमत इत्यर्थः । ऋता इति प्लुतिराश्चर्यार्था। ननु-संसारात्पू्वं देवाः प्रसिद्धा इत्यत आह-पूर्वं प्रथमः । देवेभ्यो विराडवयव- भूतेभ्योऽग्न्यादिभ्यः । अमृतस्यामरणधर्मिणो वेदस्य। ना ्भायि नाभिर्मध्यं वेदरहस्य- मित्यर्थ:। अत्रापि नकारे प्लतिराश्चर्यार्था। कार्यकारणहीनोऽसङ्गोदासीनोडहं वेदगर्भ इत्येवं- (१) यथा दग्धोऽपि पटः किंचित्कालपर्यन्तं स्वाकारं न जहाति, तथा ज्ञानाशिदग्धकर्मा वासनाक्षयेण नष्टमपि शरीरं धृंत्वा करुणाक्रान्तो गावन्नास्त इति भावः ।

४२ शंकरानन्दकृता [भृगुवल्ली

रूप इति योऽन्नस्य दाताऽडत्मनो वा सर्वोभिन्नस्य तत्वमसीत्यादिवाक्यभ्यो दाता क्षुवा- तैभ्यः संसारतापतप्तेभ्यो वा मा माम। अन्नमानन्दात्मरूपं वा ददाति प्रयच्छति। स उक्तो दाता। इदित्थं दानं कुर्वन्। एवमनेन दानेन। आश्वा-अवोऽवतीत्यर्थः । अका- रष्लुतिराश्चर्यार्था। मां सर्वाभिन्नमपि रेक्षयतीति। ननु-अन्ने दीयमाने कथ भवान्दत्त इत्यत आह-अहंमन्नं व्याख्यातम। ननु- अन्नस्य दानेनाऽत्मनो वा अन्नभक्षणजं। सकृतं भवतु दातुः। यस्य तु तस्मिन्नभिलाषः स त्ु त्वामन्नमात्मानं वा परस्मै मा प्रयच्छतु । भक्षयतु स्वयँ काममन्नं कोऽस्यानर्थ इत्यत आह-अन्नमदनीयं मां तद्रूपमात्मानं वाऽदच्वा। अदन्तं भक्षयन्तम्। आशद् -- अगनि भक्षयाम्यन्नभक्षकम्। अकारे प्लुतिराश्चयार्था। सर्वाभिन्नोऽप्येवं भक्षयामीति। ननु यथा त्वमेनं भक्षयसि तथा त्वामप्यन्यः । यथा मण्डूकः श्रदं जीवं तं सर्पः सर्प मकरो विश्वस्य विचित्रशक्तिभूताक्रान्तत्वात्ततो न भवतः प्राप्तिः पुरुषार्थ इत्यत आह-अह- मानन्दात्मा विश्वं निखिलं भुवनं भवन्त्यस्मिन्भूतानीति भवनं भवनमेव सुवनम्। अवि- घातत्कार्यतत्संस्कारजातं कार्यकारणरूपमित्यर्थः। अभ्यभवामभ्यभवं स्वकीयेनाऽSनन्दात्म- रूपेण देशकालवस्तुपरिच्छेदशन्येन चरमवत्तिसाक्षात्कारविषयेण निखिलमिदमात्मरूप- कारणेन परिभवामि । अतो न मम कक्षन भक्षक: किंत्वहमेव सर्वस्य। ततो न मत्ग्रा- पिरपुरुषार्थ इत्यर्थः । ननु-सर्वाभेदेऽन्येभ्यः कस्तवय्यतिशय इत्यत आह-सुवर्न। सवर्णस्तत्समानवर्ण आदित्य इव सुवर्णः । ज्योती्योतिः प्रकाशः स्वयंप्रकाशानन्दरूपोऽहं ततो मय्यतिशय इत्यर्थः। इदानीं श्रुतिराह-योऽधिकारी। एवसक्तप्रकारमानन्दात्मानम्। वेद जानाति साक्षात्करोतीत्यर्थः । सोऽपीमाँलोकानित्यादिनोक्त फलं प्राम्रोतीत्यभिप्रायः । इत्युपनिषत् । व्याख्यातं पूर्ववल्ल्याम्।। इति श्रीमत्परम हंसप रित्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दविरचितायां पदार्थबोधिन्यां तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिकायां भृगुवल्ल्यां दशमाऽनुवाक.॥१०॥

श्रीशंकरानन्दभगवतः कृतौ पदार्थबोधिन्यां तैत्तिरीयोपनिषद्दी- पिकायां भृगुवल्ी समाप्ता ॥३ ॥

(१) त्वद्रक्षणजं-पाठः।

(परिशिष्ठे)

अनेकभेदभिन्नानि तथा शास्त्रान्तराणि च। निर्ममे शंकर: साक्षार्त्सवज्ञः संग्रहेण तु ॥ अधिकारिविभेदेन नैकस्यैव सदा द्विजाः । तकैरेते हि मार्गास्तु न हन्तव्या मनीषिभि:। यथा तोयप्रवाहाणां समुद्र: परमावधि: । तथैव सर्वमार्गाणां साक्षान्निष्ठा महेश्वरः ॥ एकरूपा परा मुक्तिस्ततस्तद्विषया मतिः । एकरूपा भवेन्नैव नानारूपा भविष्यति॥ वेदान्त: शंकरं साक्षान्निर्विशेषद्वयात्मना। वक्ति मार्गान्तरान्नैवं ततो विद्या तु वेदजा।। अतो मार्गान्तराज्जाता मतयो मुनिसत्तमाः । अविद्या नैव विद्याः स्युरिति सम्यङ्निरूपणम् ।। तस्मान्मार्गान्तराणां तु प्रामाण्यं वेदवित्तमाः । मुक्तेरन्यत्र नात्रैव क्रमेणैवात्र मानता ।। अतो वेदस्थितो मर्त्यो नान्यमार्गे समाश्रयेत्। . वेदमार्गैकनिष्ठानां न किंचिदपि दुर्लभम्।। अत्रैव परमा मुक्तिर्भुक्तयश्चात्र पुष्कलाः। अतोऽधिकारिभेदेन मार्गा मानं न संशयः ॥ ईश्वरस्य स्वरूपे च बन्धहेतौ तथैव च। जगतः कारणे मुक्तौ ज्ञानादौ च त्थव च।। मार्गाणां ये विरुद्धांशा वेदान्तेन विचक्षणा: । तेऽपि मन्दमतीनां च महामोहावृतात्मनाम् वाञ्छामात्रानुगुण्येन प्रवृत्ता न यथार्थतः । दर्शयित्वा तृणं म्त्यों धावन्तीं गां यथाऽग्रहीन्। दर्शयित्वा तथा क्षुद्रमिष्टं पूर्वे महेश्वरः । पश्चात्पाकानुगुण्येन ददाति ज्ञानमुत्तमम् ॥ -सूतसंहिता. ४. २२ ६-२६.

(२)

(२) अद्वैतैदर्शनस्य मतान्तरैव विशोघ: । स्वसिद्धान्तव्यवस्थासु द्वैतिनो निश्चिता दृढम्। परस्परं विरुध्यन्ते तैरयं न विरुध्यते। अद्वैतं परमार्थो हि द्वैतं तद्ेद उच्यते। तेषामुभयथा द्वैतं तेनायं न विरुध्यते।। -माण्ड्रक्योपनिषत्कारिका २. १७-१८. प्रपश्चस्य मिथ्यात्वं, जीवपरमात्मनोरेकत्वं, तस्य चाऽडत्मन: सच्चिदानन्दरूपत्वं, अद्वितीयत्वं चेत्येतस्मिन्न्थे तावद्वेदान्तानां तद्नुसारिणां स्मृतीतिहासपुराणानां चैद- पर्यमविवादम्। अन्येषामपि तैर्थिकानामीदृग्विधव्यवहारमकुर्वतां प्रायेणैतद्भिमत- मेव। तथाहि-तत्र सांख्यपात अलशैवास्तावदात्मनः सचचिद्रपत्वमङ्गीकुर्वते। यद्यपि व्यवहारदशायां प्रकृतिप्राकृतलक्षणप्रपश्चस्य सत्यत्वमात्मनानात्वं च व्यवहरन्ति, तथापि कैवल्यदशायां स्वरूपप्रकाशव्यतिरेकेण तस्य सर्वस्यानवभानं वर्णयन्ति। आत्मयाथात्म्यज्ञानलक्षणाया: प्रकृतिपुरुषविवेकख्यातेर्हि कैक्ल्यम्। तथाविधज्ञानो- त्तरकालं प्रकृतिप्राकृतार्थात्मकं जगत्सर्वथा न भातं चेत्, तदस्तित्वं कथं निश्चीयेत? -ज्ञेयसिद्धेर्ज्ञानाधीनत्वात्। अत आत्मयाथात्म्यज्ञानेन निवर्तितमेव तत्। तस्मात्प्र- पश्चस्याज्ञानस्य ज्ञाननिवर्त्यत्वेन मिथ्यात्वमभ्युपगन्तव्यम्। ज्ञाननिवर्त्यानां शुक्ति- रूप्यादीनां मिथ्यात्वदर्शनात् । किंच "कृतार्थ तं प्रति नष्टमप्यनष्टं तत्साधारण- त्वात्" इति पातज्जलं सूत्रम् (२.२२.)। अनेन च प्रकृतिप्राकृतात्मकं जगन्मु- कापेक्षयानष्टं, तदितरापेक्षया विद्यमानमेवेति पुरुषविशेषापेक्षया तस्याभावस- द्रावौ प्रतिपादेते। तच्च तन्मिथ्यात्वेऽवकल्पते । पुरुषविशेषमपेक्ष्यैकस्यैव वस्तुनः सद्ावाभावयो: शुक्तिरूप्यादौ दर्शनात्। तत्र हि काचकामलादिदोषदूषितनेत्रः पुरुष: शुक्तौ रूप्यसद्भावं प्रतिपद्यते। तदितरस्तु शुक्तिस्वरूपमेव जानंस्तत्र रूप्याभा- वमवगच्छति। न हि पारमार्थिकं घटादि पुरुषविशेषं प्रति सद्भावासद्ावौ युग- पत्प्राप्रोति । तस्मात्स्वरूपज्ञानपर्यन्तमनुवर्तमानस्य तत ऊर्ध्वमप्रतिभासमानस्य प्रपश्चस्य वेदान्तिनामिव सांख्यादीनामप्यविशेषान्मिथ्यात्वं सिद्धम् । अथापि कस्मान्न व्यवहरन्ताति चेत्, श्रोतुर्बुद्धिसमाधानार्थमिति ब्रूमः । स खल प्रथमत एव सर्वे मिथ्येत्युक्ते, कथमेतद्वूटते ?- इति व्याकुलितमनस्को भवेत्। तन्मा भूदिति सत्यत्वव्यवहार एव केवलम्। आत्मनानात्वस्य जीवेश्वरभेद्स्य च मुक्तावनवभात-

(३)

त्वेनैव प्रपश्चवन्मिथ्यात्वम्। यदि व्यवहारदशायामेक एवाऽऽत्मेत्यभिधीयेत, तदा तत्तदुपाधिपरिकल्पनेन जीवेश्वरव्यवस्था सुखदुःखादिव्यवस्था च प्रयाससमर्थनीया स्यादित्यभिप्रायेणैव तन्नानात्ववर्णनम्। मुक्तौ तु वेदान्तिनामिव सांख्यादीना- मपि केवलात्मस्वरूपप्रतिभास एव संमत इति परमार्थतोऽद्वितीयतनमालमग सिद्धम्। व्यवहारमात्र औपाधिकं स्वाभाविकमिति केवलं विवाद:। आनन्दुरूपत्वं च पात ज्जलसूत्रभाष्यकारोदाहृतत्वाज्जैगीषव्योपाख्यानादवगम्यते (३. १८.).। जैगीषव्यो हि परमयोगीश्वरो योगमहिम्राऽणिमाद्यष्टैश्वर्य प्राप्य बहून् ब्रह्मसर्गान् संस्मृत्य तत्र सर्वत्रोपरतो दिव्यज्ञानेन साक्षात्कृते स्वात्मतत्त्वे कृतप्रणिधान: परमर्षियोगैश्वर्यप्राप्तास्वणिमादिषु किं सुखमनुभूतं त्वया ?- इति पृष्टे, न किंचिदिति प्रत्युक्तवान्। अणिमाद्या विभूति: केवलसुखात्मिका, कथमेवं वदसि ?- इति पृष्टः सन्नवोचत्-सत्यम्। सांसारिकसुखापेक्षयाऽणिमादैश्वर्यम- धिकसुखावहम्। कैवल्यापेक्षया तु दुःखात्मकमेवेति। एवं चात्यन्तानुकूलवेद्यत्व- मात्मन उक्त्तं भवति। एतदेवात्मन आनन्दरूपत्वं नाम, तथाप्यानन्दरूप इति न व्यवहरन्ति। सुखेष्वेवानन्दशब्दस्य व्युत्पत्तेः । इत्थं नैयायिकवैशेषिकादीनामपि मते ज्ञानान्मोक्ष:। मुक्तस्य स्वव्यतिरिक्तानात्म- लक्षणजगतोSप्रतिपंत्तिः समानैवेति तैरपि सांख्यादिवदात्माद्वितीयत्वं, प्रपध्वमिथ्या- त्वं चावश्यमङ्गीकार्यम्। ब्रह्मेन्द्रादिपदादपि श्रेयस्त्वेन मुक्ते: प्रार्थ्यमानत्वादत्यन्तानु- कूलवेद्यत्वं च। नतु ते नवगुणानामत्यन्तोच्छेदो मोक्ष इति मुक्ती ज्ञानस्याप्यभावमि- च्छन्ति। सत्यम्। आत्मस्वरूपचैत न्यस्यात्यन्तनिर्विकल्पकत्वात्तेषामनवभानाभिमान:। अत एव शून्यवादिनोऽनवभानमात्मैव नास्तीति प्रतिपन्नाः। शास्त्रज्ञदथ्ा :प्रातर्गजाभावज्ञाने सत्येव यथा लौकिकजनस्यादर्शनाभिमानो ग्राहकविज्ञानस्य निर्विकल्पकत्वात्, एवमेवात्मस्वरूपचैतन्यस्यात्यन्तनिर्विकल्पकत्वालौकिकज्ना- भावविषयमेव मुक्तौ ज्ञानराहित्यवर्णनम्। शून्यवादेऽप्ययमेवाभिप्रायो योज्यः । विज्ञानवादिनस्तु क्षणिकज्ञानप्रवाह आत्मेति वर्णयन्ति। तेषां मतेपि सांवृतस्य विषयोपप्नवस्य विद्यया विनिवृत्तौ विशुद्धज्ञानसंतानोद्यो मुक्तिः। उक्त हि-धीसं- ततिः स्फुरति निर्विषयोपरागेति । संतानो नाम नानाव्यक्तीनां नैरन्तर्येण वर्त- नम्। तच्चानुभवदंशायां सैवेयं दीपज्वालेतिवद्कत्वेनानुभूयमानत्वम्। तथा चानु-

(४)

भवत आत्मन ऐक्ये सिद्धे युक्या यत्तस्य क्षणभङ्गसमर्थनं, तद्वाह्यार्थक्षणिकत्वसा- धनाय-यत्सत् तत्क्षणिकमितिव्याप्तेरनैकान्तिकत्वपरिहरेण समर्थनार्थम्। न च प्रयोजनवशादूस्तुनोऽन्यथात्वं शास्त्रकर्ता कथ प्रतिपाद्येदिति शङ्कनीयम्। यतो भाट्टाः स्वप्रकाशविज्ञानाकार एव घटादि: न तु बाह्य इति बाह्यार्थास्तित्वमपलपतो बौद्धान्निराकर्तु स्वानुभवसिद्धं ज्ञानस्य स्वप्रकाशत्वं परित्यज्य जियनमेयतमाहुः। तथा सति ह्ययं घट इत्यादिज्ञानेषु ज्ञानव्यक्तेरप्रत्यक्षत्वात्प्रत्यक्षत्वेन प्रतीयमानो घटाद्याकारो बाह्यार्थस्वस्यैवेति तेषामभिप्रायः। एवं विज्ञानवातिसेऽपि योऽहमद्राक्षं स एवेदानीं स्पृशामीति पूर्वोत्तरक्षणयोरेकत्वप्रतिसंधानेनाऽडत्मनः स्थायित्वे स्वानु भवसिद्धे यक्षणभङ्गसमर्थनं, तदुक्तप्रयोजनायैवेत्यस्मदुक्तार्थतात्पर्य नैव व्याहन्यते। मीमांसकानां शासत्रं तु भिन्नविषयत्वाद्यथोदीरितात्मस्वरूपं न विरुणद्वि । तथाहि-वेदाप्रमाण्यवादिनो बौद्धान्निराकृत्य तत्प्रामाण्यं समर्थयमाना भाट्टाः प्राभाकराश्च वेदोक्तं यागहोमादिकं निर्वर्त्य स्वर्गादौ तत्फलमुपभोक्तुं देहाति- रिक्त कश्चिदात्मा कर्ता भोक्तास्तीति तन्नास्तित्ववादिनश्चार्वाकादीन्निराचकुः॥ कर्तृत्वभोक्तृत्वविशिष्टात्मस्वरूपप्रतिपादनस्यैव स्वशास्त्रप्रतिपाद्ययागदानाद्यौपयि- कत्वात् तावन्मात्रस्वरूपमात्मनस्तैः प्रतिपादितम्। न त्वौपनिषदं कर्तृत्वभोक्तृत्वा- दिसर्वविक्रियादिरहितं रूपम्। तद्वगमस्य स्वशास्त्रे प्रयोजनाभावात्। तदुक्त भग- वद्धिर्भाष्यकारैः-"अनुपयोगाद्धिकारविरोधाच्च" इति (ब्र. सू. १.१.१.)। ननु कर्त्रात्मस्वरूपप्रतिपादनं तद्तिरिक्तस्वरूपास्तित्वनिषेधपरं कस्मान्न भवति ? तदस्तित्वाङ्गाकारादिति ब्रूमः । तत्र तावद्ट्टाचार्या :- इत्याह नास्तिक्यनिराकरिष्णुरात्मास्तितां भाष्यकृदत्र युक्तया। दढत्वमेतद्विषयश्च् बोध: प्रयाति वेदान्तनिषेवणेन ।। -श्ो. वा. आत्मवादे १४८. गुरुमतानुसारिणा भवनाथेनाप्युक्तमर्थवादाधिकरणे-अथवा न वेदान्तानां चोदनैकवाक्यता। "अथातो ब्रह्मजिज्ञासा" (ब्र. सू. १.१.१.) इति शास्त्रा-

मभिमतमेवेति तच्छास्त्रमप्यस्मदुक्तऽ्थे पर्यवस्यति। एवं शास्त्रान्तरमागमान्तरं चा- स्मिन्नेवार्थे योजनीयम्। -तात्पर्यदीपिका. ४.८.२४-९.

तैत्तिरीयोपनिषत्-अवतरणसूची.

अकुर्वन् विहितं कर्म मनुस्म. ११.४४ , .. ...

अक्षितमसि छां. उ. ३.१७.६. .. ... ... अग्निमीळे पुरोहितम् ऋ. सं. १.१.१. ... ...

असनिहोत्रं जुहुयात् .... ? ... 4 .. अिहोत्रं जुदोति. तै. सं. १.५.९.१. अङ्गेषु स्तुति: परार्थत्वात् जै. सू. ४.३.१९. ... अत एव चोपमा सूर्यकादिवत् ब्र. सू. ३.२.१८. ... अथ त्रयो वाव लोका: ... बृ. उ. १.५.१६. ...

अथ यत्रान्यत्पश्यतितदल्पम् छां. उ. ७.२४.१. मथाऽत आदेशो नेति नेति .. बृ. उ.२.३.६. ... अथाऽता धर्मजिज्ञासा जै. सू. १.१.१. ... ... ...

अथाऽतो ब्रह्मण: परिमरः ऐ. ब्रा. ८.५.२८. ... अनुदिने जुहोति .. ऐ. ब्रा. ५.५.४. अनेन जीवनात्मनानुप्रविश्य छां. उ. ६.३.२.

अन्धगोलाङ्गलन्याय: न्याय: ... ...

अन्धो मणिमविन्दत तै. आ. १.११.५. 0 .. ... बृ. उ. १.४.१०.

अपाणिपादो जवनो ग्रहीता चे. उ. ३.१९. ... ...

अप्रतीका लम्बनान्नयतीति बादरायण: त्. सू. ४.३.१५. ...

अब्राह्मणादध्ययनमापत्काले मनुस्म. २. २४१-२

अम्बुवद्ग्रहणात्तु न तथात्वम् ... ब्र. सू. ३.२.१९. ... ...

अयमात्मा ब्रह्म ... बृ. उ. ३.४.५. .. ... ...

अरुणया पिङ्गाक्ष्यैकहायन्या तै. सं. ६.१.६.७;७.१.६.२. .... ... ...

अविद्यया मृत्युं तीर्त्वा ई. उ. ११. ... -...

अष्टो वसवः तै. आ. १.९.१. ... ...

अस्तीत्यवोपलब्धव्यः कठ. उ. ६.१३. ... ...

अस्थूलमनणु ... बृ. उ. ३.८.८. ... ...

अहमेवैतत्पश्चधात्मानं प्रविभज्य प्र. उ.२.३. ... ...

अहं ब्रह्मास्मि बृ. उ. १.४.१० ... 0 ..

आकाशादौ सत्यता, तावदेका सं. शारीरके. १.१७८. .. ... ...

आचार्यस्तूहापोह- उप. साह. गद्यप्रबन्ध ". ... .. 8

आत्मन्येवात्मानं पश्येत बृ. उ. ४.४.२३. ... ...

२ तैत्तिरायोपनिषत्

आत्मति तूपगच्छन्ति ग्राह्यन्ति च न्र. सू. ४.१.३. आत्मैवेदं सर्वम् छां. ड. ७.२५.२. आनन्दविग्रहमपास्तसमस्तदुःखम् संक्षेपशा. १.२६. ... ... आप्रकाम आत्मकाम: बृ. उ.३.४.६. ... आभास एत्र च ... ब्र. सू. २. २.५०. ... आरुरुक्षोर्मुनेयोगं भ. गी. ६.३. ODt

इडा यजति तै. सं. २.६.१.३; शत. ब्रा. १.४.४.११. .. ... ... इदं सर्वे यदयमात्मा ... र्व्द्रर बृ. उ. २.४.५;४.५.७. तै. सं. २.४.१२.१; शत. ब्रा. १.५.२.१०. इषुकारा नरः कश्चित् शान्ति. प. १७८.१२. इषे ल्वेति शाखां च्छिनत्ति हिरण्य. श. सू. १.२; आप. श्री.सू. १.१.१०. डषे त्वोर्जेत्वा तै. सं. १.१.१.

उत्कृष्टटृष्टि्निकृष्ट फलवती ... न्याय: उदिते जुहोति .. ... ऐ. ब्रा. ५.५.४. ... उद्गीथन्यायः ... ब्र. सू. ३.३.९. ... ऊर्जे लेत्यनुमार्ष्टि ... हिरण्य. श्री.सू. १.२. आप. श. सूः ... ... ... १.१.१०.

ऋचो अक्षरे परमे व्योमन् ऋ. सं. १.१६४.३९; अ. सं. ९.१०.१८; .. गो. ब्ा. १.१.२२; तै. ब्रा. ३.१०.९.४; तै. आ. २.११.१; े. उ. ४.८; नृ. उ. ता. उ. ४.२. ऋटुरषाणा मूधो ... ... ? सि. कौ. १०. .. ऋतं सत्यं परं ब्रह्म पुरुषं कृष्णपिङ्गलम् ... महाना. उ.१२.१. ...

एकत्र तुल्यलक्षणविरुद्धहेतुद्वयोपनिपातः .. एकधेवानुद्रष्टव्यम् ... बृ. उ. ४.४.२०. एकमवाद्वितीयम् · ... छां. ड. ६.२.१. ... एकादश रुद्रा: तै. आ. १.९.४. ... ... एतस्मिन्ठ खल्वक्षर गाग्योंकाश: बृ. उ.३.८.११. 0 .. एतस्यैवाSSनन्दस्यान्यानि भूतानि बृ. ड. ४.३.३२. एतनैवायतनेनैके तरमन्वेति ... ... ... प्र. उ.५२. एवं विद्वांसो यजन्ते च याजयन्ति च ऐ. ब्रा. ४.४.३. ... एषोऽस्य परमानन्द: बृ. उ. ४.३.३२. ओथामोदैवेति 0 .. ... शत. ब्रा. ४.३.२.१२; आश्. श्री. सू. ५.९.४.

अवतरणसूची ३

कथमसतः सज्जायत ... ... छां उ. ६.२.२. कर्ता शास्त्रार्थवत्त्वात् ब्र. सू. २.३.३३. .. 6 कर्मणा पितृलोक: ... ... ... ... बृ. उ. १.५.१६. कषायपक्ति कर्मोणि मोक्षवर्म. ३२६.२६. ... ... कामान्च नानुमानापेक्षा ... ... ब्. सू. १.१.१८. कृत्सप्रसक्तिनिरवयवत्वशब्दकोपो वा 446 ब्र. सू. २.१.२६. केवलो निर्गुणश्च - शे. उ. ६.११. ... ... ...

क्षेत्रशं चापि मां विद्धि भ. गी. १३.२. ...

ख्या प्रकथने .. ... घा. पा. २. ५०. ... ...

गुहाहितं गह्लरेष्ठं पुराणम् ... कठ-ड. २.१२. गौः शुकुश्चलो डित्थ: महाभा. 'ऋलक्' शिवसूत्रे ... ...

चक्षिङः ख्याञ् .. पा. सू. २.४.५४. चक्षुमानुषं वित्तम् ... ... चत्वारि वाक्परिमिता पदानि ... बृ. उ. १.४.१७. तै. ब्रा. २.८.८., ऋ. सं. मं. १. १६४. ४५. ... चोदना हि भूतं, भवन्तं, भविष्यन्तम् ... शाबरभा. १.2.२.

जनिकतु: प्रकृति :... ... पा. सू. १.४.३०. जायते, अस्ति, विपरिणमते .. निरुक्े १.२. ... ... ज्ञाते च वाचनंन ह्यविद्वान् विहितोSस्ति ... जै. सू. ३.८.१८. ज्ञात्वा देवं मुच्यते सर्वपाशै: ... मे. उ. १.८. ज्ञाननिर्मथनादेव पाशं दद्दति पण्डित: कै. ड.११. ... ज्ञानमुत्पद्यत पुंसां ... ... शांति-प. २०४.८. ...

तन्च विष्णो: परं रूपम् विष्णु. पु. ६.८.५४. ... तज्जलानिति शान्त उपासीत छां. उ. ३.१४.१. ... ततः परिवृत्तौ कर्मफलशेषण · आप. ध. सू. २.२.३. ... ततः शेषेण गौ. ध. सू. २.११.२९. तत्कन कं पश्येत् ... बृ. उ. २.४.१४;४.५.१५. ... ... तत्त्वमसि छां. उ. ६.८.७. .. .. ...

तत्सत्यम् छां. उ. ६.८.७. तै. उ.२.६. ... ... तद इद रमणीयचरणा: छां. उ. ५.१०.७. ...

तदथा शङ्कुना छां. उ. २.२२.३. ... ... तद्यथेह कर्मंजितो लोक क्षीयते छां. ड. ८.१.६. सनूनपातं यजति ... तै. सं. २.६.१.२ .; शत. ब्रा. १.४.४.१०. ... ... तन्मनोडकुरुत ... बृ. ड. १.२.९. तपसा कल्मषं हन्ति विद्ययामृतमश्नुते ... ... मनुस्मृ.१२.१०४.

तेतितीयोपद्विषत्

तमेतं वेदानुवचनेन ... बृ. उ. ४.४.२२. ... तं यथा यथोपासते तदेव भवति मुदल. उ.३. ... तं विद्याकर्मणी समन्वारभेते ... बृ. उ. ४. ४.२. तयोर्ध्वमायन् .. छा. उ. ८.६.६; कठ. उ. २.३.१६. (६.१६.) ... ... तस्मान्मुमुक्षुभि कार्यम् नै. सि. १.५०. ... ... ...

तस्य वाचक: प्रणवः यो. सू. १.२७. ... ... तान्दानुपनीयैवैतदुवाच छां. उ. ५.११.७. ... 0 .. त्रयं वा इद नाम, रूपं, कर्म बृ. उ. १.६.१. त्रिः प्रथमामन्वाह ... तै. सं. २.५.७.१. शत. ब्रा. १.३.२.६; ऐ. .. ... ब्रा. १.३.२,५. इत्यादौ.

दग्घपटन्याय: ... न्याय: ... दासाऽहं तस्य देवस्य ? ... ... ... देइलीप्रदीपन्यायः ... न्यायः ... देहादभ्यन्तरः प्राण: पंचदशी. ३.२. ... द्वादश आदित्या: ... बृ. उ. ३.९.५ .; निघ. ५.६; आदिपर्त्र. ६५. १४-१५.

धर्मात्सुखं च ज्ञानं च .. .. ... धर्मेंण पापमपनुदति ... ... महाना. उ.२२.१. ध्यात्ा मुनिगच्छति भूतयोनिन् ... कै. उ. ७. ...

न कर्मणामनारम्भान्नैष्कर्म्य भ. गी. ३.४. ... न काचनं परिहरत् ... ? न च पुनरावर्तते - छां. उ. ८.१५.१. न च वयं ज्ञानकर्मणोः सर्वत्रैव समुच्चयं प्रत्याचक्ष्मह नै. सि. १.६. न पातालं न च विवरं योगभाष्ये ४.२२. न वियदश्रुतः ... ब्र. सू. २. ३.१. ... न सत्यात्परमो धर्मों नानृतात्पातकं परम् ... शां. प. १६०.२४. न स्वाध्यायवदाप्यता सं. शारीरके. १.३०६. ... नहि विज्ञातुर्विज्ञातर्विपरिलोप :... बृ. उ. ४.३.३०. .. नामरूपयोर्निर्वहिता ... छां. उ. ८.१४.१. ... नामरूपे व्याकरवाणि छां. उ. ६.३.२. ... .. नेति ... ... बृ. उ. २.३.६. ... नेति नत्यात्मा 5 .. ... बृ. उ. ३.९.२६. इत्यादौ. .. ... नेह नानाऽस्ति किंचन ... बृ. उ. ४.४.१९. ...

पच्चपदा पड्क: पाङ्का यश् :... ऐ. आ. १.३.८. ... 5 .. पचाक्षरा , " तै. सं. ६.१.१.

अवतरणसूची

पशुकाम: .. तै. सं. २.४.६. ताण्ड्य. ब्रा. २१.६.२. .. पाङ्को यश्ञ: toate t tv ... पाङ्कं वा इद सर्वम् बृ. उ. १.४.१७; ऐ. ब्रा. ३.२२;५.१९. तै. ब्रा. १.१०. ... ... पापः पापेन ... पुण्यो वै पुण्येन कर्मणा भवति बृ. उ. ४.४.५.

... पुरुषे त्वेवाSSविस्तरामात्मा बृ. उ. ४.४. ५. ... ... ... पृथुपाजा अमर्त्य: ... ऐ. आ. २.३.२. ... ऋ. सं. मं. ३.२७.५. पृष्ठात्परस्परयुजा प्रतिपत्तिरेषा ... सं. शारीरके. १.१७६. ... प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादष्टान्तानुपरोघात ब्र. सू. १.४.२२. प्रगीतमन्त्रसाध्या स्तुतिः स्तोत्रम् तै. सं. भाष्ये ३.२.७. ... प्रजापतिलोकानभ्यतपत् छां. उ. २.२३.२. ... ... प्रतिपत्तेरपारोक्ष्यात् ... ... ... प्रतिलोमं वै तदयद्राह्मण: क्षत्रियमुपेयात न्यायकु. ३.२०. ... बृ. उ. २. १.१५. ... प्रत्यक्प्रवणतां बुद्धे: ... नै. सि. १.४९. ... .. .. 9 प्रत्यग्विविदिषासिद्ध यै सं. वार्तिके १४. ... ... प्रत्यस्तमितभेदं यत् ... विष्णु. पु. ६.८.५३. प्रव्जिष्यन् वा अरेऽहमस्मात् ... बृ. उ. ४.५.२. प्राणस्य प्राणमुत चक्षुषश्चक्षु: ... ... ... बृ. उ. ४. ४.१८.

फलवत्सन्निधावफर्ले तद्ङ्गम् . ... ... शाबरभाष्ये ४.४.१९.

बहियजति तै. सं. २.६.१.४; शत. ब्रा. १.४.४.१२. बालप्रियण मृदुवादकथापथन ... वाद्नक्षत्रमाला १ बुद्ध्वा कर्मोणि .. आप. ध. सू. २.२१.५. ...

बृहत्वाद्रंहणत्वात् .. विष्णु. पु. १.१२.५७;३.३.२१. ...

बृहबहि वृद्धौ धा. पा. १.७३६-७ ... ... ब्रह्मदृष्टिरुत्कषात ब्र. सू. ४.१.५. ब्रह्मन्प्रवरायाश्रावयिष्यामि ... आप.श्रौ.सू. २.१५.३. ...

ब्रह्मरूपात्मनस्तस्मात् ब्रह्मगीतासु. ३.३४. ... .. ब्रह्मैवेदं सर्वम् ... .. ... नृ. उ. ता. उ. ७. ब्राह्मणस्याब्राह्मणाद्विद्योपयोगः ... .. ... गौ. व. सू. १.७.१-३; आप. व. सू. २.४. २५-२७.

भव्याय भूतमुपदिश्यते ... सं. शाररिके १.३९५. भाषितैः करणैश्चायं बडुसंसारयोनिपु ... मोक्षधर्मे. ३२६.२६. भावो यथा तथाSभावः न्यायकु. १.१०. भिद्यते हृदयग्रन्थि: ... ... मुं. उ. २.८. भूतं च स्वर्गपश्वादि द्रव्यं भाव्याय कर्मणे ... शास्त्रदीपिका. ६.१.१.

६ तैत्तिरीयोपनिषत्

भूतं द्रव्यं, भव्यं कर्म, भूतस्य च भव्यार्थता न्याय्या ... शबरभाष्ये ६.१.१. भूतं भव्यप्रधानं भवति ... सं. शारीरके. १.१४२. भूतस्य भव्याय .. शाखदी. १.४८२. ... ... भूतं भव्यायोपदिश्यते शबरभाष्ये. ३.४.४०;४.१.१८. ... ... ... भूतस्य भव्यार्थतायां दृष्टार्थता ... ... शाख्रदी. २.१.४.

मध्यं ह्वेषामङ्गानामात्मा ऐ. आ.२.३.५. ... ... मनसश्चेन्द्रियाणां च मोक्षचर्म. २५०.४. वनपव. २६०.२५ ... ... मनो ब्रह्मेत्युपासीत ... छां. उ. ३.१८.१. ... मनोमयः प्राणशरीरः छां. उ. ३.१४.२. ... मन्त्रो हीन: स्वरतो वणतो वा ... पा. शि. ५२; महाभा. १.१.१. ... ... महद्यक्षं प्रथमजं वेद बृ. उ. ५.४.१. ... .4. मृगतृष्णाम्भस स्नात- ... मृत्योः स मृत्युमाप्नोति कठ. उ. २.१०. ... ... ... मां. ड. कारिका. ३.१५. ...

य एष एतस्मिन्मण्डले पुरुष: ... ... बृ. उ. २.३.३. यच्चाप्नोति यदादत्ते लिद्ग-पु.७०.९६. यत्र नान्यत्पश्यति ... छां. ड. ७.२४.१. ... यत्र ... नान्यद्विजानाति छां. उ. ७. २४.१. यत्र हि दैतमिव भवति ... बृ. उ. २.४.१४; ४.५.१५ ... यथा च तक्षोभयथा ... ... ब्र. सू. २.३.४०. यथा ह्ययं ज्योतिरात्मा विवस्वान् (?) .. यदानन्त्यं प्रतिज्ञाय श्रुतिः ... ... वाक्यवत्तॉ. २२. यदृच्छया चोपपन्नमद्यात् श्रीमद्भाग. ११.१८. ३५. यदेव विद्यया करोति छां उ. १.१.१० ... यदेव विद्ययति हि .. ... ... ब्र. सू. ४.१.१८. यद्ददयो रसविद्धं ... स्वात्मनिरूपणे. ५८. .. यया यया भवेत्पुंसां व्युत्पत्ति: ... बृ. उ. वातिके. १.४.४०२. यस्य ज्ञानमयं तप :... मुं. ड. १.१.९. .. यावद्धयस्मिञ्शरीरे प्राणो वसति कै.ड.३.२. युगपज्ज्ञानानुत्पत्तिर्मनसो लिङ्गम् गौ. सू. १.१.१६. ... योनि: समुद्रो बंन्धु: तै. सं. ... ... योऽनृतमभिवदति समूली वा ... प्र. उ.६.१. .. 6 योऽयं दक्षिणेऽक्षन्पुरुष: ... योऽयं पवते तमताः पश्चदेवताः परिम्रियन्ते बृ. उ. २.३.५.

यो वै स बदिर्धा पुरुषादाकाश ऐ. ब्रा.८.५.२८.

... छां ड. ३.१२.७.

अवतरणसूची

रसविद्धमय: ववर्णम् सूत-सं. ४.३९.३०. लक्षणहत्वा: क्रियायाः ... पा. सू. ३.२.१२६. .t लक्षणाधीना तावलक्ष्यस्थिति: ... खण्डने १ ... लक्ष्यार्थनिष्ठमुपलब्धम् सं. शारीरके. १.५१५. 0 .. ...

वच परिभाषणे ... ... धा. पा. २.५२. वस आच्छादने " २.१३. ... ... वस निवास "१.१०३०. ... वह प्रापणे "' " १.१०२९. .. वाचारम्भणं विकारो नामधेयम् छॉ. उ. ६.१.४. ... वाचा विरूप नित्यया तै. सं. २.६.११.२; ऋ. सं. ८.७५.६; ... मै. सं. ४.११.६. वामदेववत् ऋ. सं. ४.२७.१; ऐ. उ. २.१; बृ. उ.१.४. ... १०. ब्र. सू. ३.३.३२. वायुर्वाव संवर्ग: छॉ. उ. ४.३.१. ... ... विद्यां चाविदयां च ई. उ. ११. ... विद्वान् यजते तै. सं. १७.१; ३.२.१.१,२ ... विद्वान् याजयति ... ... " ", ₹.२.१. विविदिषन्ति यज्ञन ... ... बृ. उ. ४.४. २२. ... विशेषनिषधः शेषाभ्यनुज्ञाविषय: न्याय: विहितस्याननुष्ठानात् याज्ञ. स्मृ. ३.२१९. ... ब्र. मू. ३.२.२० वेदं वेदौ तथा वेदान् कू. पु. उत्तरभा. १५.१. ... ... वेदमधीत्य स्नास्यन् आप.गृ. सू. १२.१; बौ. गृ. सू. २.६. .. 4 १; बौ. गृ. परिभाषासू. १.१३ वेदः कृत्स्नोऽधिगन्तव्यः ... .. मनुस्म. २.१६५. वेदानधीत्य वेदाङ्गं ... योगियाज्ञ-सं. १.३०-३१. ... ... व्याघ्रीपुत्रहर णवद पीडनम् ... ... न्याय: व्यावृत्तिर्व्यवहारो वा लक्षणस्य प्रयोजनम्

शब्द प्रयत्ननिष्पत्तेः जै. सू. १.३.२५. शंभुराकाशमध्ये ध्येय: अथवशिखा. उ. ... ... ... शान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः .. ... ... बृ. उ. ४.४.२३. शास्रस्यानतिशङ्कयत्वात् जै. सू. ४.१.३. ... .. श्रुतिश्र् नः प्रमाणमरतीद्रियार्थविज्ञानोत्पत्तौ ... .. त्र. सू. शां. भा. २.३.१. श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः बृ. उ. २.४.५.

षष्ठीगुणक्रियाजातिरूढय: नै. सि. ३.१०३. ..

तत्तिरीयोपनिष।

षष्टीजातिगुणक्रियादिरहिते .. सं. शारीरके. १.२३९.

स एकधा छां. उ. ७.२६.२. ... ... 0 .. स एष इह प्रविष्ट आनखाग्रभ्य: बृ. उ. १.४.७. सत्त्वं सुखे सज्जयति भ. गी.१४.९. ... ... सत्यकामः सत्यसंकल्पः छां ड. ८.१.५. ... सदेव .. सत्यम् . छां. उ.६.२.१-६.८.७. ... ... स ब्रह्म त्यदित्याचक्षते ... ब्ृ. उ. ३.९.९. # .. समानं वरम् ... ... सामवेदे ... समिधो यजति तै. सं. २.६.१.१; शत. ब्रा. १.४.४.९ ... ... ... समेषु वाक्यभेद: स्यात् जै. सू. २.१.४७. स यदाह असतो मा सद्रमयेति बृ. उ. १.३.२८. ... स यदि पितृलोककामो भवति ... छां. उ. ८.२.१. स यो ह वै तत्परमं ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति मुं. ड. ३.२.९. सर्वत्रापि स्थितं ब्रह्म ... आत्मपु. १०.१८६. सर्वेमायुरेति तै. ब्ा. ३.१०.९.१० .; छां. ड. २.११.२; कौ. उ. ४.८; शत. ब्रा. १०.४.४.४. सर्वें एते पुण्यलोका भवन्ति ... छां. उ. २.२३.२. ... सर्वें वदा यत्पदमामनन्ति ... कठ. उ. ५.२५. ... ... सर्वें वेदा यत्रैकं भवन्ति तै. आ. ३.११.१. ... सर्वे हि लक्षणमितरपदार्थव्यवच्छेदकम् .. न्याय-वा. १.१.१४. स होवाच गार्ग्य उप त्वा यानि ... ... बृ. उ. २.१.१४. सामान्यलक्षणं त्यक्ता विशेषस्यैव लक्षणम् श्लो. वा. शब्दपरिच्छेदे २. सावित्री स्त्रीदेवतां पुरुषदेवतां वा ?. सूर्यद्वारेण ते विरजाः प्रयान्ति ... मुं. ड. २.११. सषा पुरुषस्यापानमवष्ट्य ... प्र. उ. ३.८. सोऽश्रुते सकलान् कामान् ... ब्रह्मगीतासु. ३.३२. .. स्त्रिभिर्वां यानैरवां छां. ड. ८.१२.३. ... स्वर्गकाम: तै. सं. २.५.६; ७.४.१. .. ... ... .. तै. आ. २.१५.७; शत. ब्रा. ११.५.६७. ... ... ... स्वाहाकारं यजति तै.सं. २.६.१.६. ... ...

हृदयस्याग्रेSवद्याति ... तै. सं. ६.३.१०.५. ... ...

अनुकमणिका

पृ. g.

अकामहतत्वं प्रकृष्टसाधनम् १०४ आध्यात्मिकं तपः साध्कतमम् १२० अधीतवेदस्य कर्तेव्यानुशा- आनन्द आत्मा .. १२५

सनमू आनन्दमयकोशः .. ३०-३५ ... ७९-८२

अध्यात्मपञ्चकत्रयम् २३ -उपासनारूपम् ७९

अध्यारोपापवादोपदेशः ११०-११२ आनन्दमयसक्रमणफलम् १०८

अनुप्रश्नाः ... ८५-८६ आनन्दप्रातिसाधनत्रयम् १०३-५

अनुव्याख्यानम् ४७ आनन्दमीमांसा १०१-५ ...

अनुशासनम् ... ३०-३५ आनन्दवल्लीतात्पर्यार्थः ११९ ... अनुशासनसंग्रहः ३२ आनन्दैक्यवेदनफलम् १०७ ... अन्नप्राणादीनि उपलक्षकाणि १२० आप्रोतेरौपचारिकत्वम् ... ४६

अन्नब्रह्मोपासक व्रतम् १२६-८ आरषदर्शनहेतवः २९ अन्नमयकोशः ... ६३-६ आरोग्यादि हेतुर्मन्त्र: ... अन्नमयस्य कार्यत्वप्रतीत्या- आश्रमकर्मणामुपयोगः ४१-२ Sपरितोषः १२२ आह्वानम् १०९ अन्नमयोपासनाप्रकार: ६४ इन्द्रानन्द: ... १०४ अन्नस्य ब्रह्मत्वम् १२१ उपकारपराम्शेमन्त्र: ४३ अभेददर्शिनो ब्रह्मप्राति: ९९-१०० उपनिषदर्थ: ब्रह्मविद्या अभेदपक्ष एव अभयप्रतिष्ठा ११० उपनिषन्निर्वेचनम् ७ अविद्यानिवृत्तिः प्रयोजनम् ४५ उपस्थानम् ... १६ आजानजदेवानन्दः १०३ उपाख्यानम् ... ११९ आत्मज्ञानस्य तापनिवारक- उपासकधर्माः .... २६-२८ त्वम् ... ११७ उपासनाफलम् ... २१ आत्मनोSसंसारित्वम् ... १३२ उपासकस्य नित्यकर्मणामुपा- आधिभौतिकगुणपञ्चकत्रयम् २२ सनेन सह समुच्चयः ... २७ १३

(२ )

पृ. प.

उपासकस्य स्वरूपप्रतिपत्ति- दृष्टादृष्टोपकारी ग्रन्थपाठनियमः ९

द्वारमू ... २० देवगन्धर्वानन्दः ... १०३ ...

उपास्यब्रह्मस्वरूपम् ... २० देवानन्दः .. १०४

ऐहिकाभुष्मिकफलसिद्धय उ- द्वैतम्-मायामात्रम् ८८, ११० पासनाविधि: १२ द्वैताग्रहणमात्मनः स्वतःसिद्धम् १११

ओंकारवाच्यब्रह्मोपासना २४ द्वैताद्वैतचर्चा १०८,११०

कर्मकाण्डार्थ: २ निन्दितपुरुषाव्यवहार्यत्वे निर्णयोपायः ३४ कर्मणां मोक्षसाधनतापक्ष: त- निन्द्यानिन्द्यकर्मविवेक: ३३

त्निरासश्च ३६ निर्गुणविद्याविन्नशान्तिः ... ४४

कर्मणो ज्ञानाङ्गत्वनिरास :... ४१ निर्विकल्पं ब्रह्म ११५

कमदेवानन्दः १०३ परप्राप्ति: ... ५८-९

कर्मसु प्राशस्त्येन मतभद: २८ परमपुरुषार्थ :. ५८

कर्मावधि: ... ३० परमं व्योम .. ... ५६-७ केवलकर्मणां मोक्षसाधनत्व- परमश्रेयउपायचिन्ता ३५

खण्डनम् ... ३ परोक्षापरोक्षे मूर्तामूर्ते ९४. गुहाशब्दार्था: ५६-७ पाङ्क्तषटकस्योपासना .. २३

चिरलोकलोकपित्रानन्दः .. १०३ पुण्यपापयोस्तापहेतुत्वम् ... ११६

जीवन्मुक्तस्य सर्वात्मैक्यम् ... १३४ पुराणम् ११९ पृथिव्याद्युपाधिब्रह्मोपासनाविधि: २२

रास: ३८ प्रजापत्यानन्द: ... १०४ .. ज्ञानकमेसमुच्चयनिरास: ... ३९-४० प्रणवोपासना ... .. २४-६

ज्ञानस्य कमाङ्गत्वम् ३८ प्रतीचोSद्वितीयब्रह्मत्वम् ... १०५-६ ज्ञानादेव कैवल्यम् ४१ प्रवेशवचनहेतु: .. ९३

तप एव ब्रह्मज्ञानसाधनम् ... १२२-१२४ प्रवेशवचनार्थ: ९३-४ तै. उ. महावाक्यम् १०५ प्राणभुदुपाधिषु तारतम्यम् .. ६३

दानप्रकार: . ३४: प्राणमयकोशः ६७-७०

(३).

प्र.'

-उपास्यस्वरम् .. ६८ ब्रह्मविदः सामगानम् ... १३५

प्राणो ब्रह्म ... १२२ न पुण्यपापलेप: ११७ ... बहस्पत्यानन्दः १०४ ब्रह्मविद्या ... १२५

ब्रह्म अनन्तम् ५२-३ ब्रह्मविद्याप्रकाशः ४५-११८ ... ...

" आनन्दहतुः ४५ ... ९७-८ ब्रह्म विद्याविषयः " एकमेव परमार्थसत्यम् ... ९५ ब्रह्म विद्वदनुभवसिद्धम् ९५

ब्रह्म-जिज्ञासा १२० ब्रह्मवेदनं परमपुरुषार्थ: ५६-८ ... - ज्ञानप्रकाशः ... २८-९ ब्रह्म सच्च त्यच्च ९५

ब्रह्मज्ञानम् ... ५१ ... ब्रह्म सत्यम् ... ५१ ब्रह्मज्ञानमेव ब्रह्मप्रापतिः १०७ ब्रह्मण अवाङमनसगोचरत्वम् ११५ ब्रह्मसन्द्रावः .. ८३-६

अवाच्यत्वम् ५४ ब्रह्म सुकृतम्-स्वयंकर्त-पुण्यम् ९६

55 ... आनन्त्यप्रपञ्चः ५९ ब्रह्मसूत्रम् ... ४५ ... ... आप्तकामत्वम् ८७ ब्रह्मस्वरूपलक्षणम् ४८

... कामयितृत्वम् ब्रह्मात्मनैक्यम् ६१ .. ... जीवात्मना प्रवेश: ९१ ब्रह्मात्मैक्यम् ... .. १३३ ... ८८ ब्रह्मानन्दस्य जन्याजन्यविचार: १०१ नामरूपव्याकरणम् ... पर्यालोचकत्वम् विषयानन्दद्वारा-

मायिक: सर्गप्रवेश :... ९० डनुगम :... ...

सिसक्षा ८८-९ ब्रह्मानन्दैक्यम् १३३ ... ... ब्रह्म देहादिचेष्टावैषयिकानन्दहेतुः ८९ ब्रह्मैवातीन्द्रियरस: ९७ ...

नित्यानन्तस्वतन्त्रम् ... ५३ भाष्यस्य संप्रदायपूर्वेकत्वम् १

ब्रह्मप्रासिर्नाम स्वरूपाभिव्यक्ति: ४६ भाष्यापोद्धातः १-६

८५ भूतसृष्टिः ६२ .. ब्रह्मबोध-द्वारम् १२० भगुवल्ीप्रवृत्तिनिमित्तम् ... ११९

-अन्तरङ्गसाधनम् भेददर्शनस्य भयकारणत्वम् ९९

ब्रह्ममीमांसा ... .. ११९-१२० भेददर्शिनो विदुषो ब्रह्मभयम्

ब्रह्मयज्ञसिद्धयर्थो मन्त्र: २८ भेदपक्षे नाभयप्रतिष्ठा ... ११२

ब्रह्मलक्षणम् ... ४७-५४ भोक्तृभौतिकप्रपञ्चसृष्टिः ६३

ब्रह्मविज्ञानसाधनम् १२१-४ मङ्गलाचरणम् १ ... ...

(४)

प. पृ.

मनो ब्रह्म ... १२३ विद्याफलम् ... ... १२५ ... मनःस्वरूपम् ... ७१ विद्या भयनाशहेतु: ... ११५ मनुष्यगन्ध्वानन्दः .. १०२ मनोमयकोशः ७१-५ .. ७ विद्याविद्ये नात्मधर्मौ ... ११३ -उपासनारूपम् ... ७१ मनोमयत्वादिगुणकब्रह्मोपास- विद्यासंप्रदायप्रवृत्त्यर्थ मन्त्रा: १४ वेदस्य नित्यत्वम् .. ७३ नाफलम् ... .. २१ मन्त्राणां मनोवृत्तित्वम् ... व्याहृत्युपासना १६ ७२ मन्त्राम्राय आत्मविद्याप्रका- शान्ति: ... ७,४३,४४, ११८,१३७

शक: ... .. २८ शिष्टाचारपरित्यागनिषेध :... ३२ शिष्यसंपादकहोमार्था मन्त्राः १४ महापुरुषसवाप्रकार: .. ३३ शिष्यसंपादको मन्त्र: १५ मात्रादिदेवतापृजा ... ३२ .. श्रीकामस्य होमार्थमन्त्राः ... १४ मानुषानन्द :... १०१ मीमांसका :- केवलकर्मणां संहिताविषयं स्थूलोपासनम् १० १०-१२ मोक्षसाधनत्वम् संहितोपासनम् ... ३ सगुणब्रह्मोपासनम् ... २०-२३ मंधाहेतुर्मन्त्र: संक्रमणपदार्थ :- विज्ञानम्, लक्षणलक्षणम् ४८ बाध: ... ११३-४ लोकादिविषय उपास्यावयवः .. ११ सत्यादिपदत्रयस्य ब्रह्मलक्षक- वादयुयुत्सासमुत्साहः .. १०९ त्वम् ... ... ५४-५ वायुरूपब्रह्मणे नमस्कारवदन- सत्यादिवाक्यस्य न शून्या- क्रिये ८ र्थता ५२ विज्ञानं ब्रह्म . १२४ संदिग्धधर्मनिर्णयोपायः ३४ विज्ञानमयकोशः ७५-८ संप्रदायप्रवृत्तिजनितकीर्तिप्रदौ -उपासनाद्विविधफलम् ७८ मन्त्रौ .. १५ -उपासनारूपम् ७६ सातिशयनिरतिशयानन्दयोरु- विदुष एव ब्रह्मप्राप्तिः ... ९८ पायोपेयभावः १०४ विद्याकर्मविवेक: ... ३५-४३ सृष्टिः-ब्रह्मविवर्तः ६१-२ विद्याकर्मसमुच्चयवादनिरासः ५ हिरण्यगर्भानन्दः १०४ विद्यातत्फलोत्कर्षप्रार्थना ... ७ हिरण्यगर्भोपासनम् २२

शुद्धपाठा अधिकपाठभेदाश्र

पृष्ठे. पंक्ता

३ २ आरब्धफलयोश्रोपभोगेन 35 ८ "न्नेव जन्मन्यु"

१६ शुद्धाशुद्धयोः

४ ६ * इति शतुर्नानुपपत्तिः-"अकुर्वन् विहितं कर्म" इति

४ कर्मभ्यः, कर्मारभ्यः

१० * इति न संभवति-

६ ३ अपि अभाव:

द * कर्तुत्वोपरमे

१ * वल््यां 6

१४ *आचार्य च V

• संयोजनेन अवतु ।

१० १९ * संहिताश्र महा

२१ यस्य तस्येदं

११ १७ * नेति संधानम्। १२ टीकान्ते * विरचिते " २ टिप्पण्यां * तै. सं.

१४ * 'विदिततत्त्व

११ * दिकं विज्ञानं

१५ १७ * एवं मां * विधातः माभा® १६ १ टिप्पण्यां * तुलय १७ २ टिप्पण्यां* यच्चाप्नोति यदादत्ते यच्चात्ति विषयानिह।

• इति चिह्ित: पाठः शुद्धो शेयः। चिह्नरहितः पाठभेदः।

( ६ )

पृष्ठ. पंक्तौ.

१९ * पूगेण V

११ * अस्ति। व्याहृत्यनुवाके 'ता यो वेद'

२१ १६ * 'अस्मै अङ्गिने बलिमा'

२३ * वाडडत्मा

• व्वारमणमाक्रीडा

२५ ४ टिप्पण्यां * २. २३. ३

२८ १० * रथीतरसगोन्न:

२८ ९ * अनुष्ठयमिति

२९ १२ * सिक्त:, अमतोक्षितोSहम्। इतीत्यादि ब्राह्मणम्। ४ टिप्पणी अनपेक्षिता।

३४ २० * "तेषु-अभ्याख्याता अभ्युक्ता * संयाजिताः

३५ * वाच्यस्य

३६ *प्रदश्यते

३९ * कर्मणः m * पश्यंति

४ १ * ततः तत्फलोपभोगाय 'नुपपत्त २० * कीर्णानि विद्यन्ते

४५ संसारनिवृत्तावसत्यां

४७ ६ * तस्यैव

४८ *योगीनिच :

४९ २ * "मेव ब्रह्म

५१ २ * यन्निश्चितं तत्तद्रपं

५२ १ * त्र च सत्यम् '

५२ ४ कर्त्रादि

१५ विशेषणत्वे

(७)

पृष्ठे पंक्ती.

५३ १R प्रसङ्गश्र;

१९ * भास्याश्र

६६ १४ * प्रति लीयन्ते

६७ १३ * 'अन्न' शब्दनिर्वचन®

७१ ९ मनोमयो यथान्नमयः ;

७३ ७ स्मृत्यावृत्तौ च क्रिकियमाणायां ७४ * अतिदेष्टव्य® * अतिदिशतीति

७७ ६ * पूर्व या श्रद्धो

55 * सा तस्य सर्व"

. ८० २९ * वशेषिकादि'

८१ ९ * श्रिते

८३ ११ तामापन्नः

८४ ६ कास्त्याशङ्का

७ सवसमत्वाच्च

८६ १२ * न नास्ति

१८ * सज्जन्मा

८७ ११ किंच यथा

८८ ४ कार्यकारण

८९ ६ मवशिष्टम् ९० प्रान्तनाम्ि* सर्गप्रवेशः १०६ टिप्पण्यां *(४) ब. उ. १०८ तैत्तिरीयकविद्याप्रकाशश्लोका: १०९ पृष्ठेऽपेक्षिताः

१०९ १०८ पृष्ठऽपेक्षिता:

१३१ ९ *गुणोपासनात् दीपिका ९. टिप्पण्यां * सायण