1. The Poetic Light Vol 1 Dvivedi R.C. MLBD (Missing Volumes)

आलस्यं चैव दैन्यं च चिन्ता मोहः स्मृतिधृतितः।

त्रीडा चपलता हर्ष आवेगो जड़ता तथा।

गर्वो विषाद औत्सुक्यं निद्रापस्मार एव च।

सुप्तं विवोधोद्मर्षश्चाप्यवहित्थमथो मतिः।

मतिर्व्याधि र्थानिमित्तस्तथा मरणमेव च।

त्रासश्चैव वितर्कश्च विज्ञेया व्यभिचारिणः।

त्र्यस्त्रशदमी भावा: समाख्याता स्तु नामभिः।

[Nātyaśāstra, VI. 19-22]

निर्वेदस्यामज्जलप्रायस्य

स्थायित्वाभिवानार्थम्। तेन,

प्रथममनुपादेयत्वेडप्युपादानं

व्यभिचारित्ववेऽपि

निर्वेदस्थायिभावाख्यः शान्तोरपि नवमो रसः।

यथा—

ग्रहौ वा हारे वा कुसुमशयने वा दृशौ वा

मणौ वा लोष्टे वा बलवति रिपौ वा सुहृदि वा।

तृणे वा स्त्रैणे वा मम समदृशो यान्तु दिवसाः

कवचित् पुण्येऽरण्ये शिव शिव शिवेति प्रलपतः।

[By Utpala; Vairāgyaśataka ?]

इति। एवं ग्लान्यादिव्यभिचारिणां विभावाद्ययोगन्यतो दृष्टव्याः।

क्रिडानन्तन-

निघुवनादिश्रमर्जनिता निष्प्राणता ग्लानिः।

वैरिपारुष्यसदृनुनयातिरेकादि-

पेर्यालोचनया सन्निकृष्टानिष्टोत्प्रेक्षा शङ्का।

परसमुचछ्रयासहिष्णुत्वमसूया।

वयोमदिरादिसम्मोहानन्दसम्भेदो मदः।

“उत्तमसत्त्वः प्रहसति नृत्यति गायति च मध्यमप्रकृतिः।

परुषवचनाभिधायी शेते रोदित्यथमसत्त्वः।”

मनसः खेदः श्रमः क्रियास्वनुत्साहनत्वमालस्यं निरोजस्कता चित्तस्य दैन्यम्।

द्रव्यापहारादिना चित्तस्य दुर्विकल्पेशीलता चिन्ता।

व्यसनाकर्षणाद् वैचित्र्यं मोहः।

संस्कारोद्धोधः स्मृतिः।

ग्रननुरूपाचारादिता धाष्टर्यंश्रृङ्गो त्रीडा।

श्वप्रतिपत्तर्जड़ता।

कुलैश्वर्यादियुतसेको गर्वः।

प्रारब्धकार्यवैदगुर्यादिना

सत्त्वभ्रंशो विषादः।

कालक्षेपाक्षमत्वमौत्सुक्यम्।

चिन्तालस्यादिना मनस्संमीलनं निद्रा।

ग्रहुलड्ननादिना करणविप्लवोऽपस्मारः।

निद्रानिबन्धनमिन्द्रियमान्द्यं सुप्तम्।

निद्रातो व्युत्थितिर्विवोधः।

श्रधिक्षयाद्याभिनिविष्टत्वममर्षः।

हर्षादि-

विकारगोपनमवहित्थम्।

नशंससत्वमुग्यता।

तत्त्वनिर्धारणं मतिः।

धातूक्षोभो व्याधिः।

विरहामयग्रहादिदोषपैक्ष पूर्वकारितवमुन्मादः।

श्रकाण्डाशनिभूकम्पा-

दिजनितं चाकित्यं त्रासः।

सन्देहप्रभवो विचारो वितर्कः।

त एते स्वनान्नैव

also (4) Envy, (5) Intoxication, (6) Fatigue, (7) Indolence, (8) Wretchedness, (9) Anxiety, (10) Perplexity, (11) Recollection, (12) Steadiness, (13) Bashfulness, (14) Inconstancy, (15) Joy, (16) Excitement, (17) Stupor, (18) Pride, (19) Depression,

(20) Longing, (21) Drowsiness, (22) Epilepsy, (23) Dreaming, (24) Awaking, (25) Resentment, (26) Dissimulation, (27) Violence, (28) Judgment, (29) Sickness, (30) Madness, (31) Death, (32) Fright and (33) Deliberation—these are the thirty-three Transitory Emotions which have been reckoned up by names.

The mention of nirveda, which ought not to be mentioned first as it is generally inauspicious, is done in order to express its character of a basic emotion, even though it is transitory. Thus—

35ab. Quietism also is the ninth rasa with Detachment as its basic emotion.

For example :

Be it a snake or a necklace, a flowery bed or a slab of stone, a jewel or a lump of earth, a powerful enemy or a friend, a blade of grass or a bevy of women, may I pass my days with an attitude of equal indifference to all, always uttering Śiva, Śiva, Śiva in some sacred forest.

निरुक्तकल्पा इत्याहः—समाख्यातास्तु नामभिरिति ।

इत्थं सस्थायिव्यभिचारिभावं रसाष्टकं काव्यनाट्यसाधारणं विचार्य काव्यैकगोचरं शान्तरस प्रतिष्ठापुरः—निर्वेदस्यामङ्गलत्वादिति । निर्वेदस्यालीनतिसूत्रे प्रथममुपादानं स्थायित्वाभिधानार्थ स्थायित्वज्ञानायेत्यर्थः ।

ग्रहौ वेति । ग्रहिहरसमदृक्तया परिकर्मनेपेक्ष्यं । दृष्टकुसुमशयनसमद्कया शरीरयात्रानपेक्षा । एवं मणिलोष्टयोः समदक्ता नैराश्यमविश्करोति । रिपुसुहूदोस्तु ममकारविरहं । तृणस्त्रैण्योस्तु समदक्तया सर्वप्रकारनिस्सारत्वनिज्ञोनात पुरोवस्थितास्वपि स्त्रीषु रथ्यातृणत्वप्रतिपत्तिः । पुण्येऽरण्य इत्य-

पावननगरादिवासोद्रेग उद्घोष्यते । शिवशिवशिवेति त्रिरावर्तनन प्रलापान्त-रसावकाशो निर्लेशमुन्यूल्यते । दिवस यान्ति वतनेन न मे दिवसयापने भरः ग्रपि तु शिवशिवशिवेति प्रलापेन व्यवस्थिते मयि स्वस्वाभाव्याद दिवसः कदा यान्तीति कटाक्ष्यते । ग्रज्ञानित्यत्वादिदर्शनात सर्ववस्तुषु निस्सारत्वपरिच्छत्ति-

रतिदेवादिविषया व्यभिचारी तथाऽऽज्ञ्जितः ॥ ३५ ॥

भावः प्रोक्तः

ग्रादिशब्दान्मुनिगुरुनृपपुत्रादिविषया । कान्तादिषया तु व्यक्तता शृङ्गारः ।

उदाहरणम्—

कण्ठकोणविनिविष्टदशमौश ते कालकूटमपि मे महामृतम् ।

ग्रह्युपात्तममृतं भवदुपभोगद्वृत्ति यदि रोचते न मे ॥ ॥४५॥

[By Utpala]

हरत्यकं सम्प्रति हैतुरेष्यत:

शुभस्य पूर्वाचरितैः कृतं शुभैः ।

शरीरभाजां भवदीयदर्शनं

व्यनक्ति कालत्रितयेऽपि योग्यताम् ॥४६॥

[Śiśupālavadha, I. 26 ]

एवमन्यदुदाहार्यम् । व्यभिचारी यथा—

जाने कोपपराड्मुखी प्रियतमा स्वप्नेऽपि दृश्टा मया

मा मा संस्पृश पाणिनेतिं रुदती गन्तुं प्रवृत्ता पुरः ।

नो यावत् परिरुद्ध्य चाटुकथतै राक्षसस्यामि प्रियां

भ्रातस्तावदहं राठेन विधिना निद्रावशीकृतः ॥४७॥

[By Nidrādaridra, acc. to Sūktimuktāvali]

तत्त्वज्ञानादिकमालम्बनविभावः । पुण्यमरण्यमुद्रीपनविभावः । ग्रहिहारादिसम-दूषत्वं शिवशिवशिवेति प्रलपनं चानुभावः । दृष्टिमतिस्मृतिहर्षप्रभृतयो व्यभिचा-

रिणः । एभिः शान्तरसाभिव्यक्तिः सहृदयसंवादसुखसाग्राज्यसाक्षिणी समिध्यते ।

ग्रथ भावं विचिन्तयति—रतिदेवादिति । द्विरूपा हि भावः: निर्वेद्यकोव्यतिरिक्ते देव (मुनि) गुरुनृपपुत्रादौ या रति : सा विभावादिभिरविभव्यञ्जजता सत्येको

भावः । ये निर्वेद्यादिस्थायिस्न्र्शृद्व्यभिचारिणस्तेऽभिव्यञ्जिता ग्रन्यो भावः ।

सोऽयं विभागो दर्शितः—व्यभिचारी तथाऽज्ञ्जित इति । देवादिविषया रतिवर्य-ज्ञ्जता भावः । तथा व्यभिचारी च व्यञ्ज्जितो भाव इत्यर्थः ।

ग्रादिशब्दसंग्राह्यार्थान्न विभज्योपन्यस्यति — ग्रादिशब्दान्मुनोत्यादि ।

ग्रपोदस्यास्य विषयान्तरत्वं दर्शयति—कान्ताविषया त्वति । रतिरित्यनुषज्यते,

शृङ्गार इत्यत्र रस इति च व । व्यक्तत इति ग्रव्यञ्जिताया लौकिकं स्थायित्वमेव-

त्यभिप्रैति ।

कण्ठकोणेतिं । कालकूटमपि कण्ठकोणमात्रविनिविष्टमपि भवद्धपुरभिन्नमिति मे महामृतम् । उपात्तममृतमपि भवदुपभोगद्वृत्तिं चेतु न रोचते इत्थद्रूताभिन-

वेशातिशयः । ग्रयं देवताविषयो रतिभावः ।

35cd. 36a. Love directed towards the gods etc.,

and also the suggested Transitory, are called Emotion

(Bhāva).

The word ‘etc’. includes the Love towards the sage, the

teacher, the king, the son and the like. But the love for the

sweetheart, when manifested, becomes the Erotic. To illustrate

( the Love for God and the like):

Oh Lord, even deadly poison, being contained in the

corner of your throat, is the best ambrosia for me. And even

the ambrosia, obtained easily, does not interest me if it keeps

itself separate from your person.

45

Your visit suggests the worthiness of the embodied be-

ings in all the three stages of time. It destroys the present

evil, is the cause of future prosperity and is caused by the good

done in the past.

46

Similarly others may be illustrated. To illustrate the

(suggested) Transitory :

Methinks, the beloved, who had turned her back in

anger, was seen by me today in dream. “Don’t, don’t touch

me with your hand” saying thus she wept and was trying to go

her way. No sooner did I hold her in my embrace and was

pacifying her with boundless honeyings than I was robbed of

sleep, O brother, by the wicked fate.

47

मुनिविषयमुदाहरति—हरतघघ्र्मिति । वर्तमानवृत्तश्लाघ्यताया: प्रत्यक्ष-

त्वात् प्रथममुदेशः—हरत्यघं सम्प्रतोति । ग्रनुभङ्गतोडपि भद्र दर्शयितुमुक्षतं

हेतुरेष्यत: शुभस्येति । शुभस्येति, नैतदकृतपुण्यैलेष्म्यत इत्याह--पूर्वाचरिते:

कृतं शुभैरिति । योगमर्हतीति योग्यम् ।

“योगोऽभिष्टार्थसम्प्राप्तिध्यानसङ्क्तितियुक्तिषु”

इति । दण्डादितवाद य: ।

एवमन्यदिति । गुरुपुत्रादिविषयम् । तत्र गुरुविषयो यथा मम—

संसरारत्या विधुरविघ्नो ब्रह्म यत्नाद विचिन्त्य

नानारूपं जगदिदमहं दृष्टवानेव पूर्वं ।

हस्ते न्यस्ते सति तव गुरो: साम्प्रतं मस्तके डिम्भन्

ब्रह्मैवैतत्सकलमभवन्नो जगन्नापि चाहम् ॥

ग्रन्थ विोंघि प्रत्यसूया।

तदाभासा अनौचित्यप्रवृत्तिता:।

तदाभासा रसाभासभावाभासा:। तत्र रसाभासो यथा—

स्तुम: कं वामाक्षि क्षणमपि विना यं न रमसे विशेषत: प्राणान् रणमुखमुखे यं मृगयसे।

सुलग्ने को जात: शशिमुखि यमालिङ्गगसि बलात्

तपश्री: कस्यैषा मदननगरी ध्यायसी तु यम् ॥४५॥

श्रात्रानेककामुकविषयमभिलाषं तस्या: स्तुम इत्याद्यनुगतं बहुव्यापारोपादानं व्यनक्ति। भावाभासो यथा—

राकासुधारमुखी तरलायताक्षी सा स्मेरयौवनतरङ्गितविभ्रमा स्यात् ।

तत् किं करोमी, विदधे कथामत्र मैत्रीं

तत्स्वीकृतिव्यतिकरे क इवाभ्युपाय: ॥४६॥

ग्रन्थ चिन्ता ग्रनौचित्यप्रवृत्ता । एवमन्येऽप्युदाहार्याः ।

भावस्य शान्तिरुदय: सन्धि: शबलता तथैव ॥ ३६ ॥

नृपविषयो यथा ममैव—

काष्ठाप्रान्तरियं परा खलु परोपाक्षय भाङ्योन्नते:

श्राबल्लीललितमृपतिः पद् वयोम्नो पाताव तवोपास्महे ।

यस्सितष्ठेतु प्रतिहारसीम्नि भवतो रुद्धप्रवेशश्चिरं

किं नासावपि चोलपाण्डचपृथिवीपालै: समं गण्यते ॥

ग्रन्थद् ज्ञेयम् ।

ग्रन्थ व्यभिचारिभाव:---जाने कोपेति । जाने इतिवाक्योपन्यासे । वाक्यार्थ-कर्मकमाख्यातं वा ।

विोंघि प्रत्यसूयेतिं । व्यज्यत इति शेष:। विप्रलम्भशृङ्गारस्य स्वप्नवृत्तातम-

कस्य प्रवोधेन बाधितत्वाद् व्यभिचारिभावस्येह साम्राज्यम् ।

तदाभासा इति । ग्रनौचित्यप्रवृत्तितत्वमाभासभावे हेतु:।

तच्छब्दपरामर्शनीयं प्रकृतार्थद्वयं दर्शयति—रसाभासभावाभासा इति ।

स्तुम: कामिति । यं विना न रमसे तं कं स्तुम इत्यादिषु वाक्येषु नाना-

THE POETIC LIGHT IV

93

Here, there is envy towards fate.

36b. Their Semblances are caused by impropriety.

'Their Semblances' means the Semblances of Rasa (Rasābhāsa) and the Semblances of Emotion (Bhāvābhāsa).

There, the Semblance of Rasa is as follows :

O beautiful eyed one, who is he whom we may propitiate without whom you don't feel happy even for a moment? Who is he who sacrificed his life at the altar of war, the one whom you are seeking ? O moon-faced one, who is he born at an auspicious moment, whom you hold fast in your embrace ?

Whose is this wealth of penance, O Capital of Cupid, upon whom you reflect ?

4

Here, the mention of various acts ( viz., not to feel happy etc. ), followed by the expressions of 'we may propitiate' and the like, suggests her longing for many a lustful man.

To illustrate the Semblance of Emotion :

Her face is like the full moon; her eyes are waving and large; she has a body rippling with the charm of blooming youth. O, what must I do ? How to make friendship with her, and what could be the way to win her acceptance ?

49

Here, anxiety arises through impropriety. Thus the other cases may also be illustrated.

36cd. The pacification, the rise, the co-existence and the variegation of emotions—

कामुकविषयो व्यापारोद्यतः स्तूयत इति रसाभासत्वम्। नानाकामुकोपभोग्यत्वे-नाङ्गमप्रकृतितां द्योतयितुं मदननगरीतयुत्तम् । "उत्तमप्रकृतिरुज्ज्वलवेषात्सक" इति हि श्रृङ्गारस्य लक्षणम् । ग्रन्यस्त्वाभास एव ।

राकासुधाकरेत । स्वीकृत्युपायत्वेन मैत्रीमनुचिन्तयतीत्यनौचित्याद् भावाभासता ।

ग्रन्येडपोति । वीरादयो रसः भावान्तराणि चाभासत्वेनोदाहर्तव्यार्थः ।

क्रमेणोदाहरणम्—

तस्याः सान्द्रविलेपनस्तनयुगप्रश्लेषमुद्राद्रुतं किं वक्षःचरणानतिव्यतिकररच्याजेन गोपाध्यते ।

इत्युक्ते कवि तदिर्युदीयं सहसा तत् सम्प्रमृष्टुं मया साश्लिष्टा रमसेन तन्मुखवशात् तन्व्या च तद् विस्मृतम् ॥५०॥

[Amaruśataka, 26]

श्रत्त कोपस्य ।

एकस्मिन्न ह्यने विपक्षरमणीना मग्रहे मुग्धया सत्या: कोपपराड्मुखगलपतया चाटूनी कुर्वन्नपि ।

ग्रावेगाद्वीरितः प्रियतमस्तूष्णीं स्थितस्तत्क्षणा-न्मा भूत् सुप्त इवेष्ट्यमन्ददवलितग्रीवं पुनर्वीक्षितः ॥५१॥

[Amaruśataka, 23]

श्रत्रौत्सुक्यस्य ।

उत्सक्ततस्य तपःपराक्रमनिधेरभ्यागमादेकतः ।

सत्सज्ज्ञप्रियता च वीररभसोत्फालश्र्च मां कर्षतः ।

वैदेहोपरिस्थम् एष च महुश्चैतन्यमामीलय-ज्ञानदी हरिचन्दनेन द्रुशिरसि नगधो रणद्रच्यनयतः ॥५२॥

[Mahāviracarita, II. 22]

अत्रावेमहर्षयोः ।

क्वाकायं शशलक्षणः क्व च कुलं भूयोडपि दूषयेत सा दोषाणां प्रशमाय मे श्रुतमहो कोपेऽपि कान्तं मुखम् ।

किं वक्ष्यन्त्यपकल्मषा: कृतधियः स्वप्नेऽपि सा दुलं भा तेनः स्वस्थमनोह कोऽपि कः खलु यथा धन्येऽधरे पात्वति ॥५३॥

[Cited in Dhvanyāloka]

ग्रथ भावशान्त्यादयः । तस्याः सान्द्रेति । क्व तदिति तत् सम्प्रमाष्टुमिति च तच्छब्दाभ्यां विलेपनप्रत्यवमर्शः । तद् विस्मृतमिति तच्छब्देन गोपनं प्रत्यवमृश्यते ।

श्रत्त कोपस्येति । शान्तिरित्यनुषज्यते ।

एकस्मिन्निति । मा भूदिति मा शय्यायां सुप्तो भूदिति शड्कित्वा वीक्षित इत्यर्थः ।

श्रत्रौत्सुक्यस्येति । उदय इत्यनुषज्यते ।

उत्सक्ततस्येति । ग्रावेगः पूर्वार्धे हर्षश्चोत्तरार्धे व्यज्यते । तयोरिह सन्धिः ।

are illustrated in order:

"Why do you conceal, under the pretext of bowing down at my feet, your chest bearing the evident marks of the close embrace of her twin breasts with thick unguent?"—being addressed thus I asked "where is it?" and enfolded her hastily and firmly into my arms, to wipe off those marks. Under the influence of this thrill, the slender one, forgot all about it.

Here, is the pacification of anger.

At the utterance of the name of a rival beloved, the pretty one, lying on the same bed (with her lover), suddenly turns her back in anger and feels distressed; notwithstanding the sweet honeyings she treats the lover with disrespect in her excitement. However, on his keeping quiet at that moment, she turns her neck suddenly and looks at him, lest he should fall asleep.

Here, is the rise of longing.

On account of the visit of the proud sage (Paraśurāma), the reservoir of prowess and penance, the liking for good company and the sudden outburst of heroism draw me, on the one hand, while on the other, this blissful embrace of Vaidehī, soothing like the coolness of sandal and the moon, benumbing my consciousness, completely holds me back.

Here is the co-existence of excitement and joy.

How improper is this action and how (pure) is the lunar race !—Would she come within my sight again !—My learning is meant to prevent the evil !—Oh, what a pretty face even in anger ! What would the sinless wise men say ? She is rare even in dream. O heart, keep poise,—who is that blessed youth who will kiss her ?

कवाकार्येमिति । ग्रन्थ परिपाट्याश् वाक्यैरवतकौ त्सुक्यादयो व्यज्यमाना: शबलतयावंतिष्ठन्ते ।

ननु भावस्य शान्त्यादिदशावत् स्थितिदशापि किं न विचार्यंत इत्यत ग्राह—भावस्थिततिरिति । भावध्वनिरेव हि भावस्थिति:।

श्रत्र वितर्कों त्सुक्यमतिस्मरणशाङ्कादैन्यधृतिचिन्तानाम् । भावस्थितिस्तुकता चोदाहता च । मुख्ये रसेऽपि तेऽङ्ग गितवं प्राप्तुर्वन्ति कदाचन ।

ते भावशान्त्यादयः । श्रङ्गितवं राजानुगतविवाहप्रवृत्तभूत्यवत् । अनुस्वानाभिसलक्ष्यक्रममव्यङ्ग्य र्यवस्थितिस्थितु यः: ॥ ३७ ॥

शब्दार्थोभयशक्तियुत्थस्त्रिधा स कथितो ध्वनिभिः । शब्दशक्तिमूलानुरणनरूपपच्यड् ग्यः, श्रर्थशक्तिमूलानुरणनरूपपच्यड् ग्यः, उभय-

शक्तिमूलानुरणनरूपपच्यड्गयश्चेति त्रिविधः । तत्र—

अलङ्कारोऽथ वस्त्वेव शब्दाद् यत्रावभासते ॥ ३५ ॥ प्रधानत्वेन स झेयः शब्दशक्त्युद्भवो द्विधा ।

वस्त्वेवेति ग्रनलङ्कारं वस्तुमात्रं । श्रङ्गो यथा—

उल्लास्य कालकरवालमहासम्बवाहं देवेन्द्र येन जरठोज्जितगर्जितेन । निर्वापितः सकल एव रणे रिपूणां धाराजलैस्त्रिजगति ज्वलितः प्रतापः ॥५४॥

ननु रसाङ्गभूतानां भावशान्त्यादीनां कथं पृथग् ध्वनित्वमित्यत श्राह—मुख्ये रसेऽपोत्यादि । कदाचन, न तु सर्वदा । यदैव प्राप्तुर्वन्त्यड्गितामेते तदैव

ग्रङ्गानां सतामपि कदाचिदङ्गितवं भवतीति दृष्टान्तेन दृढयति—राजानुगतविवाहप्रवृत्तेति ।

एवमसंलक्ष्यक्रममव्यङ्ग्यं सप्रपञ्चं विविच्य संलक्ष्यक्रममव्यङ्ग्यं विवेचयितुमुपक्रमते — श्रनुस्वानाभेति । श्रनुस्वानः घण्टाद्यनुरणनं, तत्समकक्ष्यतया

संलक्ष्यक्रमा व्यङ्ग्यस्थितिरयं ध्वनौ स शब्दार्थोभयशक्तिमूलतया त्रिधा कथितो ध्वन्याचार्येण ।

तदिदं विभज्य व्याचष्टे—शब्दशक्तिमूलेत्यादि ।

तत्रेति । तत्र शब्दशक्तिमूले ध्वनिषु मध्याच्छब्दशक्तिमूलो निरुच्यत इत्यर्थः ।

श्रलङ्कारोत्यादिना ।

वस्त्वेवेत्येवकारमपोह्य दर्शयति—ग्रनलङ्कारमिति । ग्रलङ्कारो विच्छित्तिः । इत्येव खलु वस्त्वलङ्कारयोर्विभागक्ष्या—यदा जातिगुणादिकोऽर्थो वैचित्र्य-

THE POETIC LIGHT IV

97

Here is the variegation of the deliberation, longing, judg-

ment, recollection, misgiving, wretchedness, steadiness and

anxiety. The pure state of a transitory emotion has already been

mentioned (in Kārikā 35cd) and illustrated (in verse 47).

37ab. Notwithstanding the rasa being principal

sometimes even ‘these’ (Bhāvasānti, etc.) attain pro-

minence.

(The term) ‘these’ refers to the pacification of emotion

and others. ‘Prominence’ is in the manner of a servant who

in his marriage procession is followed by the k.

37cd, 38ab. But that suggestion, wherein the

sequence of the suggested sense resembling the

reverberant sound is perceptible, is known to be of

three kinds—arising from the power of (i) word,

(ii) meaning, and (iii) both.

(i) The suggested sense resembling the reverberant

sound and rooted in the power of words, (ii) the suggested

sense resembling the reverberating sound and rooted in the

power of meaning, and (iii) the suggested sense rooted in both

(the word and the meaning)—thus it (viz. Dhvani) is three-fold.

Of these—

38cd, 39ab. Wherein from a word the poetic

figure or a mere fact shines predominantly, that

suggestion, arising from the power of word, should be

known as two-fold.

‘Mere fact’—this means an unembellished bare fact. To

illustrate the first:

All the flame of the enemies, blazing in the three worlds,

has been extinguished in the battle by the stream of water in

the form of the edge of the sword by your honour roaring

fiercely and brandishing the large clouds namely, the deadly

sword.

54

विरहाविल्लौकिकभाविन् व्यवस्थितस्तदा वस्तुमात्रमुच्यते । तदेव सविच्छत्तिकम-

लङ्कार इति ।

उल्लास्येति । श्रव्न विशेषणां इलेषमहातम्यात् प्रकारणिकाप्रकरणिको-

भयार्थप्रतीति: ।

ग्रत्र वाक्यस्यासम्बन्धार्थीभिधायितवं मा प्रसादक्षोदित्यप्राकरणिकप्राक-

रणिकयोरर्थयोरुपमानोपमेयभाव: कल्पनीय इति ग्रत्रोपमालङ्कारो व्यङ्ग्य:? ।

तिग्मरुचिरप्रतापो विधुरनिशाकृत् विभो मधुरललिल: ।

मतिमानतत्स्ववृत्ति: प्रतिपदपक्षाग्रणीविर्भाति भवान् ॥५५॥

ग्रत्रैकस्य पदस्य द्विपदत्वे विरोधाभास: ।

ग्र्रमित: समित: प्राप्तैतत्कर्षमहर्षेन्द प्रभो ।

ग्रहित: सहित: साधु यशोभिरसतामपिस ॥५६॥

ग्रत्रापि विरोधाभास: ।

निरुपादानसम्भारमभित्तावेव तन्वते ।

जगच्चित्तं नमस्तस्मै कलाश्लाघ्याय शूलिने ॥५७॥

[Nārāyaṇa Bhaṭṭa, Stavacintāmaṇi, 9]

ग्रत्र व्यक्तिरेक: । ग्रलङ्कार्यस्यापि ग्राझणाश्रयणन्यायेनालङ्कारता । वस्तु-

मात्रं यथा——

पण्थिमग्र पण्थ अह्थ सथरमज्झ मणं पत्थरत्थले गामे ।

उण्णहपपण्होहरं पेक्खडुण जइ वससि ता वस्सु ॥५८॥

[Gāthāsaptaśatī ?]

ग्रत्रालङ्कारस्य व्यङ्ग्यतां सोपपत्तिकं दर्शयति——ग्रत्र वाक्यस्येति । ग्रप्राकरणि-

कार्थस्य प्राकरणिकार्थेनभिसम्बन्धे हि वाक्यस्यासङ्गतार्थता प्रसजेत् तथा मा

प्रसादक्षोदित्युपमानोपमेयभावो यस्मादवश्यकल्प्यस्तस्मादुपमालङ्कारो व्यङ्ग्य

इत्यर्थ: ।

तिग्मरुचिरादिति । तिग्मरुचिरप्रताप इति, विधुरप्यनिशाकृतिति, मधु-

वर्सन्तोडप्यललीलो लीलारहित इति, मतिमानप्यतत्स्ववृत्तिरतत्स्वार्थवर्तीति, प्रतिपदं

प्रथमा तिथिरपक्षाग्रणी: सितासितयो: पक्षयोर ग्रेन वर्तत इति प्रतिबाक्यं

विरोध ग्राभासते । तिग्मरुचिरश्च प्रतापो यस्येति, विधुराणां विद्विषां

निशामवसानं करोतीति, मधुरललील इति, मतिमानयोसतत्त्वे वर्तत इति, प्रतिपदं

पक्षस्य स्ववर्गस्याग्रणी:िरित्यविरोध: ।

ग्र्रमित इति । प्राप्तैरयोभि: । ग्र्रमितोडपि समित इति, ग्रहितोडपि सहित

इति शब्दतो विरोधाभास: । पूर्वमर्थत: । उत्कर्षे: सम्यङ्गित:, यशोभि: सहित:,

ग्रसतामहित इत्यविरोध: ।

निरुपादान्ति । वर्णरेखाद्युपादानं सम्भूत्य भित्तौ हि चित्रं तनोति लौकिक-

रिच्चित्रकृत् । ग्रयं तु शक्तिमायादिकमुपादनत्वेनासम्भृत्यैव जगच्चित्रमभित्तावेव

THE POETIC LIGHT IV

99

Here, the relation of similarity between relevant and irrelevant objects is presumed so that the sentence may not express an irrelevant meaning. Thus here the suggested sense is the poetic figure, Simile.

O Lord, you have the pungent and pleasant glow; you put an end to the enemies; sweet are your actions; seeing inclined for the good things of the mind and intellect, and always leader of your camp, you are shining conspicuously.

55

Here is the virodhābhāsa (Semblance of Contradiction—a poetic figure), on breaking each phrase into two words.

O Lord, the dispenser of delight, you are great on account of the merits achieved in war; attended by noble glory, you are an enemy of the wicked.

56

Here again is the virodhābhāsa (Semblance of Contradiction).

Salutations to Him, the Holder of Trident (Śiva), and venerable through His art (powers), who paints the world-picture even without canvas and the aid of materials.

57

Here the vyatireka (Comparative Excellence) is suggested. The embellished is also (spoken as) embellishment in the manner of a Brāhmaṇa-mendicant. To illustrate (the suggestion of) mere fact :

O traveller, there is no lodge here, in this village of stony land; but seeing the lofty clouds (—the projected breasts) if you wish to stay, then do stay.

58

चिद्र्पर्णप्रतिफलिततथा वितनोति। श्रद्रयदर्शने हि न शक्त्यादिकमुपादानं पृथग्स्त, ग्रपि तु शिव एव तत्न्नाम्ना कारणतां प्रतिपद्यते। श्रत्र व्यतिरेक-

ननु व्यज्यमानदशायामलङ्कार्य एव, कथमसावलङ्कार इत्यत ग्राह—श्रलङ्कार्यस्यापोति। श्रमणत्वनिष्पत्तौ हि श्रवसितमेव बाह्यम, श्रथापि भूत-

पूर्वंगत्या भवति व्यपदेशो ब्राह्मणश्रमणोदयमिति। इयमेव नीतिरलङ्कारध्वनावपि।

ग्रथ वस्तुमात्रध्वनिहदाहियते—पथीति।

पथिक नात्र संसतरोस्ति मनाक प्रस्तरसथले ग्रामे। उन्नतं पयोधरं प्रक्ष्य यदि वससि तद् वस ॥

शात्रे यद्युपभोगक्षमोऽसि तदास्स्वेति व्यज्यते ।

ज्ञानिरशनिरह तमुच्यैनैन्हन्ति कुप्यसि नरेंद्र यस्मै त्वम् ।

यत्र प्रसीदसि पुनः स भात्युदारोज्ज्वलदाररह ॥१५६॥

शात्रे विरोधावपी त्वदनुवर्त्तनार्थमेकं कायं कुरुत इति ध्वन्यते ।

अर्थशक्त्युद्भवोऽप्यर्थोऽर्थ व्यंजकः सम्भवी स्वतः ॥३५॥

प्रौढोक्तिमात्रनिष्पन्नः कवेस्टेनोभिमतस्य वा

वस्तु वाचःकृतिवेंति षड्भेदोऽसौ व्यनक्तित यत् ॥४०॥

वस्त्वलङ्कारमथवा तेनायं द्वादशात्मकः ।

स्वतः सम्भवी न केवलं भणितिमात्रनिष्पन्नः, यावद् बहिरस्पौचित्येन

सम्भाव्यमानः, कविना प्रतिभामात्रेण बहिरसनपि निमितः कविनिबद्धेन वा

वक्त्रेति द्विविधोपर इति त्रिविधः। वस्तु वाचकस्य वासाविति षोढा व्यंजकः ।

तस्य च वस्तु वाचकस्य वा व्यङ्ग्य इति द्वादशभेदोऽर्थशक्त्युद्भवो ध्वनि: ।

संस्तरः एतद्विलासम् । ग्रन्थ किं संसतरणवेषेण गजकुम्भकलशावतंसौ

स्तनौ यद्युपभोक्तुं क्षमोऽसि तदास्स्वेति वस्तु व्यज्यते ।

ज्ञानिरशनिरिति । ग्रशनिरवज्रम् ।

ग्रशान्यशन्योर्वस्त्वन्तरत्वान्न विरोधालङ्कारता, ग्रपि तु वस्तुकोटिप्रवेश

एवेत्याह—शात्रे विरोधावपीति । उदारोज्ज्वल इत्यत्र तु विरोधालङ्कार एवेति

न तदिहोदाहरणम् ॥

ग्रथार्थशक्तिमूलं प्रस्तौति—ग्रर्थशक्तीतः । उभयतस्य निबद्धस्य । ग्रयमर्थ-

शक्तिमूलो व्यंजकवैचित्र्याद् व्यङ्ग्यवैचित्र्याच्च प्रतिस्वं षोढा भवनं द्वादश-

विधो भवति । शात्रे व्यंजककोऽर्थः स्वतः सम्भवी,

कविप्रौढोक्तिमात्रनिष्पन्नः, कविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिमात्रनिष्पन्नरचेतिति त्रिविधः सन् प्रत्येकं वस्तुरूपो-

लङ्काररूपरचेतित षड्भेदः । षड्विधस्यापि च व्यङ्ग्यार्थो वस्तुरूपोऽलङ्कार-

रूपचेतयस्य द्वादशात्मकता ।

Here, if you have strength to enjoy then you do stay—this is suggested.

O king, Saturn and the thunder kill him fiercely with whom you are angry. But the one, with whom you are pleased, shines lofty and is obeyed by his wife.

59

Here, even the contradictories work unitedly to please you—this is suggested.

39cd, 40; 41ab. The suggestive sense arising from the power of meaning is (i) self-possible, (ii) established by the poet's imaginative expression alone or (iii) established by the hyperbolic expression of the character portrayed by him (i.e., the poet). It becomes sixfold as each of these is either a fact or a figure. And that each of these six suggests either a fact or a figure; hence this (suggestion arising from the power of meaning) is of twelve kinds.

(i) ‘Self-possible’ signifies that it should not be merely brought about by the (poet's imaginative) expression alone but that it should be known to exist independently in its own right.

(ii-iii) The other one (i.e., kavipraudhoktisiddha), being independently non-existent and being a creation of the poet's pure imagination or of the character portrayed by him, is two-fold. Thus it (the suggester, including the self-possible and the two kinds of kavinibaddha) is of three kinds. And each of these (kinds) is either a fact or a figure; hence, the suggester is six-fold. The suggested sense of this (suggester) is either a fact or a figure, thus the suggestion (i.e., the suggested sense) arising from the power of meaning is of twelve kinds.

तदेतद् व्याचष्टे---स्वतः सम्भवी न केवलमित्यादिना । बहिरपोति । लोक इत्यर्थः । कविप्रौढोक्तिमात्रनिष्पन्नं विवेच्यत---कविना प्रतिबिम्ब-णोति । तृतीयं विवेच्यत---कविनिबद्धेन वेति । वस्त्वेति । निर्मित इत्यनुषज्यते शृङ्गारः स्वतस्सम्भविनोऽनयः शृणोति त्रिविधस्य परामर्शः । श्रथ व्यङ्ग्यच-वैचित्र्यं दर्शयति---तस्य च वस्तु वलङ्कारो वेति ।

क्रमेणोदाहरणम्

श्ररससिरोमणि धुत्ताण श्रङ्गिमो पुत्ति धणसमृद्धिमग्रो ।

इश्र भणिएण णमहड्ढी पङ्कुल्लविलोश्रणा जाश्रा ॥६०॥

श्रत्र ममैवोपभोग्य इति वस्तुना वस्तु व्यज्यते ।

धन्यासी यथा कथयसी पियसद्दोश्रेसपि

विसंबधचाटुकथातानि रतान्तरेषु ।

नीवीं प्रति प्रणहितश्र करः प्रियेण

सह्यः शपामि यदि किञ्चिदपि स्मराहि ॥६१॥

[Vijjākā, acc. to Sūktimuktāvalī]

श्रत्र त्वमधन्या श्रहं धन्येति व्यतिरेकालङ्कारः ।

दर्पान्धगन्धगजकुम्भकवाटकूट-

सड्.कान्तिनिधनघनशोणितशोणशोचि:

वीरेष्यलोकि युद्ध कोपकषायाकान्तः

कालोकटाक्ष इव यस्य करे कृपाणः ॥६२॥

श्रत्रोपमालङ्कारेण सकलरिपुक्षयः क्षणात् करिष्यत इति वस्तु ।

गाढकान्तदशनक्षतवयथासडू.टारिदरिवधूजनस्य यः ।

ग्रोष्ठविद्रुमदलान्ग्यमोचर्यन्निदर्शनं युधि रुषा निजाधरम् ॥६३॥

श्रत्र विरोधालङ्कारेणाधनिनिदर्शनसमकालेनेव शत्रवो ध्यापादिता इति

तुल्ययोगिता, मम क्षताप्यनस्यस्य क्षरतिर्नवर्तंतामिति तद्बुद्धिरहृत्प्रेक्ष्यत इत्युक्तमेक्षा

च । एषूदाहरणेषु स्वतस्सम्भवी व्यज्जकः ।

श्ररससिरोमणीरिति ।

श्ररसशिरोमणिरहं त्वानमग्रिमः पुत्रि धनसमृद्धिमयः ।

इति भणितेन नताड्ढी प्रफुल्लविलोचना जाता ॥

भणितेनैति तृतीया प्रफुल्ललोचनतायां हेतुः।

श्रत्र प्रचुरधनसमृद्धिकस्य यूनो नीरसत्वधूर्तमूर्ध्न्यत्वश्रवणेन यदेतन्नयनविकासलक्षणं वस्तु तेन स्वतस्सम्भ-

विना ममैवोपभोग्य इति वस्तु व्यज्यते ।

धन्यासीत । रतान्तरेषु जातानि विसंबधचाटुकथातानीत्यर्थः ।

तेषां कथनं धन्यत्वे हेतुः । नीवीं प्रति करप्रणिधानमात्रेण यदेतत् सर्ववृत्तान्तविस्मरणं

ततोज्झमधन्येति वाच्यकक्ष्यायां प्रतीतिः ।

व्यङ्ग्यप्रतीतिस्तु तद्विलक्षणैव—श्रत्र त्वमधन्येति ।

श्रत्र स्व-

तस्सम्भविना वस्तुनालङ्कारः ।

दर्पान्धेति । कुम्भकवाटकूटे सङ्क्रान्तिः सम्मूर्छना तन्निष्ठेन तद्रशादुदञ्चिच्चतैन

घनेन स्त्यानेन शोणितेन शोणशोचिरित्यर्थः ।

Examples in order :

"He is a crest-jewel of the indolent, foremost among the artful and O daughter, he is immensely opulent"—this remark turned the slender-bodied one blooming in her eyes.

Here, the fact suggested by the fact is 'he is fit to be enjoyed by me alone.'

Blessed thou art who described (to us) the hundreds of secret honeyings poured in the intervals of cohabitation with your lover. But by God, O friends, I remember nothing, once my lover laid his hand on the knot of my garment.

Here, you are not blessed, I am blessed—this Comparative Excellence (vyatireka—a poetic figure) is suggested by the fact.

In whose hand the sword, which resembled Kālı’s sidelong glance reddened with the anger, and which was coloured red with thick blood on striking at the hard tip of the portuberance of the scent-elephants blinded through intoxcation.

Here the fact that 'he will destroy all the enemies in a moment's time' is suggested by the poetic figure, upamā.

Biting his own lower-lip with anger in the battle, he delivered the coral bits in the form of lips of the enemies' wives from the danger of the pain caused by the deep wounds caused by the teeth of their husbands.

Here, by the figure virodha (Contradiction), 'the enemies were killed as soon as the lips were bitten' such a figurative sense of tulya-yogitā (Equal Pairing), is suggested; "May my wound remove the wounds of others", such an idea of the king is fancied; so it is a case of utpreksā (Fancy) also. In the above examples the suggester is self-possible.

उपमालङ्कारेण कालिकटाक्ष इवेत्येवंरूपेण । क्षणात् करिष्यत इति सङ्गतिः सकलजगडुपसंहारकारिकटाक्षसाधर्म्य्यांत् संहारस्याविलम्बतवप्रतीतः । श्रत्न स्वात्सम्भविनालङ्कारेण वस्तु ।

गाढकान्तेति । निजाङ्गं निर्देशनं शत्रुवधजनतस्याधरान कान्तदशनक्षतदःखादमोचयदिति विरोधाभासः । समकालमित्यनेन निर्दशनं लडथ उद्धातितः । सधरनिर्दशनमोचितासां भरतृव्यापादनव्याजिताम । श्रत्रोक्तकारित्वरमपि न्यज्यत इत्याह—मम द्रध्येत्यादि । तदबुद्धिरिति तच्छब्देन वण्यनायकाघरप्रत्यवमर्शः । श्रत्र स्वात्सम्भविनालङ्कारेणालङ्कारः । स्वात्सम्भविनस्तावन्निगमयति—एषूदाहरणेऽपि वति ।

कलासस्य प्रथमशिखरे वेणुसम्मूर्छनाभि:

श्रुता कीर्त्ति विबुधरमणोगोयमानां यदीयाम् ।

रस्तापाद्ना: सरसबिसिनोकाण्डसङ्जातशङ्का

दिड्मात्ना: श्रवणपुलिने हस्तमावर्तयन्ति ॥६४॥

श्रत्र वस्तुना येषामप्यर्थावगमो नास्ति, तेषामप्येवमादिबुद्धिजननेन

चमत्कारं करोति त्वरकोर्तिरिति वस्तु ध्वन्यते ।

केसेसु बलामोडित्न तेण श्र समरम्मि जगहिसरी गहित्रा ।

जह कन्दराहि विहुरा तस्स ढहं कण्ठग्रस्मि संठविग्रा ॥६५॥

श्रत्र केशग्रहावलोकनोद्दीपितमदना इव कन्दरास्तद्विधुरान् कण्ठेडगृृद्-

न्नित्युत्प्रेक्षा, एकत्र सङ्‌ग्रामे विजयदर्शनात् तस्यारय: पलाय्य गुहासु तिष्ठन्तीति

काव्यहेतु: न पलाय गतास्तहैरिण: श्रपि तु ततः पराभवं सम्भाव्य तान् कन्दरा

न त्यजन्तीतिपह्‌,नुतितदच ।

गाढालिङ्गणहरहुज्जश्रणम्मि दइए लहु समासरइ ।

माणंसिअए माणो पेल्लणभओस्रो त्ति हिअस्सग्राहि ॥६६॥

श्रत्रोत्प्रेक्षयै प्रत्यालिङ्गनादि तत्र विजृम्भित इति वस्तु ।

जा थेरं च हसन्तो कडिदवग्रणम्सुरुहबन्धविवेकसा ।

दावेइ भुवनमण्हलमण्णं चिच्छ्र जगइ सा वाणी ॥६७॥

कैलास्येतिति । प्रथमशिखर इति डिड्मात्ननेदिष्टता सूचिता । वेणुशब्देन

वेणुवादो लक्ष्यते । सम्मूर्छना सम्भेद: । तनकल्पवेणुनादसम्पूर्छनोपलक्षिततया

गीयमानामित्यर्थ: । रस्तापाद्ना: कर्णजाहाभिमुखोच्चलितकटाक्षा: । इत्य तथा कटाक्ष-

क्षेपेण श्रुता कीर्त्ति: कर्णपरिसरे घवलोज्ज्वला दृश्यतेति सिद्धवत्कृत्याह—सरस-

बिसिनीकाण्डसङ्जाताशङ्का इति । श्रवणपुलिन इति श्रवणस्य पुलिनत्वेन रूपं

श्रृङ्गतबिसिनोकाण्डयोगात् हस्तमावर्त्यन्तीति । जातिस्वभावालङ्घनु-

तैषामाविष्कृता । श्रत्र परिपाण्डुक्रीत्तिसन्दर्शनादिना कविप्रौढोक्तिमात्रनिष्पादितेन

वस्तुना तिरश्चामप्यबुद्धिजननेन चमत्कारकारिणी कीर्त्तिरिति वस्तु ।

केसेसु बलेइत ।

केशेषु बलात्कारेण तेन (च) समरे जयश्रीगृहीता ।

यथा कन्दरार्भविधुरास्तस्य दूढ़ं कण्ठे संस्थापिता: ॥

समरे जयश्रीस्ततैत तथा केषु गहीता, यथा विविधो गिरिकन्दराभि: कण्ठे हिति ।

श्रत्र केशप्रहेति उद्द्दीपितमदनत्वे हेतु: । एकत्र इति । इतरथा कन्दरा सम्बन्ध-

सम्भवात् । काव्यहेतु: काव्यलिङ्गालङ्कार: ।

Having heard his glory sung in the melody of the flute

by the celestial damsels on the high peak of Kailāsa, the

(guarding) elephants of the quarters, casting the corners of

their eyes, mistake it (owing to the whiteness of the glory) for

the stem of the succulent lotus-plant and hence toss their

trunks near their ears.

64

Here, the fact that your glory produces wonder by creat-

ing such an idea (i.e., it is the stem of lotus-plant) even in

those (beasts) who cannot understand or appreciate the content

(the song or its meaning)—is suggested by the fact under

description.

The goddess of victory was so forcefully seized by hair by

him (i.e., king) in the battle just as his enemies were firmly

held by the neck by the caves.

65

Here, ‘the caves, who had as if their lust aroused by

seeing the seizure by hair, hold the necks of his enemies’—

thus the Fancy; ‘his enemies, having witnessed in one place

his victory in the battle, ran away and (now) take shelter in

the caves’—thus the poetic Reason (Hetu); and ‘his enemies

did not run away but fearing defeat from him, the caves don’t

leave them’—thus Apahnuti (Concealment) are suggested.

The lover moves for a close and eager embrace and the

anger of the proud woman quickly disappears, as though being

afraid of torture (in embrace).

66

Here, the fact that ‘the embrace in return and the like

ensued forth’ is suggested by the Fancy (utprekṣā).

Supreme is that speech which seated in the lotus-like

mouth of the poet, and laughing at the aged creator, as it were,

exhibits a novel creation.

67

गाढालिङ्गणगैति ।

गांढालिङ्गनरसोद्यते दयिते लघु समपसरति ।

मनस्विन्या मानः प्रेरणभीत इव हृदयात् ॥

अत्र कविप्रौढोक्तिनिष्पादितेनोत्प्रेक्षालङ्कारेण मानप्रेरणसूचितं प्रत्यालिङ्ग-

नादि वस्तु ।

जा थेरं वेइ ।

या स्थविरमिव हुसन्ती कविवदनाम्बुजद्बहद्विनिविशा ।

दर्शंयति भुवनमण्डलमन्यदेव जयति सा वाणी

॥

स्थविरो ब्रह्मा । हसन्तीवेतिवशब्दो भिन्नक्रमः ।

ग्रन्रोत्प्रेक्षया चमत्कारैककारणं नवं नवं जगद् ग्रजरथान्जासनस्था निर्मि-मित इति व्यतिरेकः। एषु कविप्रौढोक्तिमात्रनिष्पन्नः।

जे लडूअगिरिमेहलाहि चलिग्रा सम्भोगप्पविक्खणोरई-फारुक्कुल्फणावलोकवलणा पत्ता दरिद्दरिणं।

ते पंडु मल्लग्राणिला विरहहिणीसहाससम्भाविकाणो जादा भत्ति सिसुत्तणे वि बहला तारुण्यपुण्णा वि त्त्र ॥६९॥

[ Karpūraamañjarī, I. 20]

ग्रत्र निःश्वासे: प्राप्तैश्वर्यः किं किं न कुर्वत इति वस्तुना वस्तु व्यज्यते। सहि विरइउण माणस्स मज्झ घोरत्तणेण प्रोग्रासं।

पिग्रदंसणवीहललं खणे खणे भत्ति तेण ग्रोसरिग्रं ॥६९॥

ग्रत्र वस्तुनाकृतेडपि प्रार्थ्यने प्रसन्नेति विभावना, नूनं प्रियदर्शनस्य सौभाग्य-बलं धैयेण सोडुं न शक्यत इग्रुत्प्रेक्षा च।

ग्रोल्लोलकग्रग्रणप्रणक्खएहि तुहु लोग्रहणेसु मह दिण्णो। रत्तंसुअप्पसादो कोवेण पुणो इमे ण ग्रक्खकिमिस्सा ॥७०॥

ग्रत्रोत्प्रेक्षयेतित। उत्प्रेक्षया कविप्रौढोक्तिकलिपतया हसन्तीवेति हासक्रिया-सम्भावनरूपयेत्यर्थः। चमत्कारैककारणं नवं नवमित्यन्यदेेति पदस्य तात्पर्यो-दृघाटनम्। ग्रजरथान्जासनस्थेति कविवदानाम्बुरुहेत्यस्य विवृतिः। स्यविरा-सनाम्वर्ज हि जरद्मू। चतुष्टयमिदमपसंहर्ते माह—एषु कविप्रौढोेतित।

जे लडूअगिरोत्ति।

ये लडूअगिरिमेखलातरुचिलिता: सम्भोगखिन्नोरगी-स्फारोत्फुल्लफणावलोकवलनात् प्राप्ता दरिद्रत्वम्।

त इदानिं मल्लयाणिला विरहिणीस्वाससम्पाकणो जादा भत्तिति शिशुल्वेइपि बहलास्तारुण्यपुर्णा इव ॥

ग्रत्र व्यज्जकं वस्तु कविनिबद्धवस्तुप्रौढोक्तिनिष्पन्नम्। सहिविरइउणेति।

सक्खि विरच्चय माणस्य मम घोरत्तवेनावकाशम्। प्रियदंसणवहलि खणे खणे भण्णाति तेनअपिसूत्तम् ॥

मम धैयं माणस्यावकाशं विरच्चय प्रिये दृश्टे सति स्वयं वैहलयेण प्ला-यिष्टेत्यर्थः।

THE POETIC LIGHT IV

107

Here, by Fancy is suggested Vyatireka (Comparative Excellence) that ‘the poet's speech being seated on sentient seat creates an ever new world, which is the sole cause of charming delight’. In the above examples the suggester is brought about by poet's imaginative expression alone.

The same breeze from Malaya, which tumbled down on the slopes of Hemakūṭa mountain and which acquired thinness due to its being swallowed up (i.e., by inhaling) by the large and well expanded hoods of female serpents exhausted in enjoyment, has now become suddenly strong, even though new-born it looks as if full of youth due to contact with the strong breaths of women in separation.

68

Here, ‘what not the breeze, made strong by the sighs, will do ?’ this fact is suggested by another fact (i.e., matter under description).

O friend, the firm resolve sustained the resentment (against the lover), but it suddenly disappeared at the exciting moment of my lover's sight.

69

Here, ‘she is pleased without any entreaties by the lover’—this figurative sense of abnormal causation (Vibhāvanā) and ‘the power of the good fortune of lover's sight can't be withstood by firm resolve’—this fancy are suggested by (a bare) fact.

By fresh marks from nails and teeth on your body has been given this present of red dress to my eyes; and these are not assailed by anger.

70

श्रुत् वस्तुनैति । वस्तुना मानपलायनरूपेण । प्रियदर्शनस्यैति । श्रत्रापि मानपलायनमेव वस्तु न किजकम् । श्रो ल्लोल्लेति ।

श्रान्तदृङ्करजरदनक्षतैस्तव लोचनयोरमम दत्तः । रक्तांशुकप्रसादः कोपेन पुनरेते नाक्रान्ते ॥

तव यान्येतान्याद्रं तरणि करजरदनक्षतानि तैर्मम लोचनाभ्यां रक्तांशुकं प्रसादत्वेन दत्तम् । तत्परिधानवशादेवानयोररुण्यं न पुनः कोपेनाक्रान्ते । इह रक्तांशुकि-

त्यपि विवक्षितम् ।

श्रत्र किमिति लोचने क्रुपिते वह्निस इत्युत्तरालङ्कारेण न केवलमार्द्रनख-

क्षतानि गोपायसि यावत् तेषामहं प्रसादपात्रं जातेति वस्तु ।

महिलासहस्रभरिए तुहु हि हिए सुहरे सा ग्रामाअन्ति ।

दिग्रहं ग्रणगणग्रम्मा ग्राद्धं तणुम्रं पि तणुजइ ॥७१॥

[ Gāthāsaptaśatī, II. 82 ]

श्रत्र हेत्वलङ्कारेण तन्वोस्तननूकरणेडपितव हृदये न वर्तंत इति विशेषोक्तिः ।

एषु कविनिबद्धवक्त्रप्रौढोक्तिमात्रनिष्पन्नशरीरौ व्यङ्ग्यकः । एवं द्वादश भेदाः ।

शब्दार्थोभयभूरेक:

यथा—

श्रतन्द्रचन्द्राभरणा समुड्डीपितमन्मथा ।

तारकातरला इयामा सानन्दं न करोति कम् ॥७२॥

श्रत्रोपमा व्यङ्गच्या ।

भेदा अष्टादशास्य तत् ॥ ४१ ॥

ग्रस्येति ध्वने: ।

ननु रसादीनां बहुभेदत्वे कथमष्टादशैव भेदा इत्यत श्राह—

रसादी नामनन्तत्वाद् भेद एको हि गण्यते ।

महिलेतु ।

महिलासहस्रभरिते तव हृदये सुभग सा ग्रामान्तो ।

दिवसमण्णयकमा ग्रहइँ तण्वाइँ तनयाइँ ॥

हेत्वलङ्कारेण । यतो न मान्ति, श्रतस्तनयतीयेव रूपेण । श्रर्थशक्ति-

मूलमुपसंहरति—एवं द्वादशभेदा इति । स्वतस्सम्भविना वस्तुना वस्तु, स्वत-

स्सम्भविनालङ्कार:, स्वतस्सम्भविनालङ्कारेण वस्तु, स्वतस्सम्भविनालङ्का-

रेणालङ्कार इति वतवार: । श्रनयैव प्रक्रियया कविप्रौढोक्तिनिष्पन्नेन वस्तुना

वस्तुत्वादय रचत्वार:, कविनिबद्धवक्त्रप्रौढोक्तिनिष्पन्नेन वस्तुना वस्तुत्वादि-

कारचत्वार इति द्वादशभेदता ।

श्रथोभयशक्तिमूल एक एवोदाहियते—श्रतन्द्रचन्द्रेति । चन्द्र: शिरो-

भूषणविशेष: इन्दुश्च । तारका कनीनिका नक्षत्रं च । इयामा यौवनमध्ये स्या

निशा च । श्रत्रातन्द्रेयादावनेकार्थत्वाच्छब्दशक्तिमूलता, समुद्दीपितमन्मथेत्यादौ

तदर्थशक्तिमूलता प्राधान्येन प्रतीत इत्युभयशक्तिमूलोऽयम् ।

तानिमानू समष्टिभूतान् भेदान् राशीकृत्य संचष्टे—भेदा श्रष्टादशेति ।

Here, ‘why do you have angry eyes’—this figurative sense of uttara (reply) suggests the fact—you are not only concealing the fresh marks from nails and teeth, but that I have also become worthy of their kind favour.

O fortunate one, being, as it were, unable to get a place in your heart filled with thousands of women, she is devoting herself, without any other preoccupation for the day to make her pretty thin limbs thinner.

Here, by the figure Hetu (reason) is suggested the Vise-sokti (Peculiar allegation) in that “even on thinning her body, she does not find a place in your heart”.

In the above examples the suggester is effected only by the imaginative expression of the character portrayed by the poet. Thus, twelve are the kinds (of the suggestion arising from the power of meaning).

41c. That arising from both word and meaning is only one.

For example :

Whom delights not a beautiful maiden (dark night), who bears the bright moon-shaped ornament on her head (who is adorned with clear moon), and who is kindled with love (who kindles love) and whose eyeballs are tremulous (with twinkling stars) ?

Here the simile is suggested.

41d. Thus there are eighteen kinds of this.

‘Of this’ means of the suggestion.

How can the divisions be eighteen (only) when rasa, etc. have many varieties ? To this the author replies :

42ab. Owing to the countlessness of rasa, etc. one variety alone is taken.

ग्रस्येति सर्वनाम्ना सन्निहितस्योभयशक्तिमूलस्य परामर्शभ्रमो मा भूदित्याह—ग्रस्येति ध्वनेरिति । ग्रविवक्षितवाच्योऽपि ग्रार्थान्तरसंक्रमितवा-च्योऽस्त्यनतितरसकृतवाच्यश्चेति द्विरूपः, विवक्षितान्यपरवाच्यस्यस्त्वर्थशक्तिमतूलो रसादिरसलक्ष्यक्रम एकः; सलक्ष्यक्रमस्तु शब्दशक्तिमूलोऽर्थान्तरसंक्र मितवाच्य-रचेत्युभयविधः, श्रार्थशक्तिमूलस्तु द्वादशात्मा, उभयशक्तिमूलस्त्वेक इति ग्रष्टादश भेदाः ।

ग्रनन्तत्वादिति । तथा हि—नव रसा: । तत्र शृङ्गारस्य द्वौ भेदौ सम्भोगो विप्रलम्भश्च, तत्र सम्भोगस्यापि परस्परदर्शनालिङ्गनपरिरुम्बनकुसुमोच्चयजलकेलिसूर्यास्तमयचन्द्रोदयर्तं वर्णनादयो बहवो भेदा:, विप्रलम्भस्याभिलाषाद्युक्तता:, तद्योगरपि विभावानुभावव्यभिचारिवैचित्र्यं, तत्रापि नायकयोरुत्तमाधम-

मध्यमप्रकृतित्वं, तथा अपि देशकालावस्थाभेद इत्येकस्यैव रसस्यानन्त्यं, का गणना सर्वेषाम् । ग्रसनलक्षणमत्त्व तु सामान्यमास्थित्य रसादिव्दानिरकभेद एव गण्यते ।

वाक्ये द्वयु थ:

द्वचुत्थ इति शब्दार्थोंऽभयशक्तिमूल: ।

पदेऽप्यन्वये ।

ग्रप्रिशब्दाद वाक्ये । एकावयवस्थितेन भूषणेन कामिनी व पदच्योत्पेन व्यङ्ग्येन वाक्यद्योत्पापि भारती भासते । तत्र पदप्रकाअये ऋमेणोदाहरणम्—

यस्य मित्राणी मित्राणि शत्रव: शत्रवस्तथा ।

ग्रतुकम्प्योडनुकम्प्येऽपि स जात: स च जीवति ॥७३॥

वाच्या: ।

एषूभयशक्तिमूलो वाक्यैकप्रकाश्य इत्याह—वाक्ये द्वचुत्थ इति । ग्रनयतुं सप्तदशकं पदप्रकाश्यतयापि सम्भवतीत्याह—पदेऽप्यन्वय इति । ग्रप्रिशब्दस्योक्तसमुच्चयपरतां दर्शयति—ग्रप्रिशब्दाद वाक्य इति । एते समनन्तरमुदाहुता: । पदप्रकाश्यास्तुदाहरिष्यते । नवैकपदच्योत्पेन व्यङ्ग्येन कियती शोभा भवतीयत ग्राह—एकावयवस्थितेनैत्यादि । वाक्यद्योत्यापीति । यथा हि सर्वालङ्कारपरिष्कर्तव्यापि कामिनी एकेनैवैकावलीप्रमुखेन भूषणेन भूषा भासते, तथा वाक्यप्रकाश्यापि भारती पदप्रकाश्येन व्यङ्ग्येन । ऋमातु पदप्रक-

श्यानुदाजिहीर्षु राह—तत्र पदप्रकाश इति ।

यस्य मित्राणीति । वाक्यत्रयेऽपि स्थिरप्रकृतित्वमस्य व्यज्यते । चतुर्थ-

पादवाक्यद्वयेन त्वन्यल्लक्षणेन धन्यता ।

ग्राहवस्तेति । ग्रत्र द्वितीयपमित्रशब्दस्य व्यङ्ग्यचम् । ग्रप्रादिशब्देनानाश्वस्तत्वादि द्वितीयश्लोकानुशब्दस्य । ग्राहवस्य रद्यत्वसर्वप्रकारानपरत्वादित्यस्तु द्वितीयानुकम्प्य-

शब्दस्य । इह मित्रादिशब्दा: प्रत्येकमुदाहरणं, प्रतिस्वं वाक्यपरिपूर्ते: । ग्रत्र: पदप्रकाश्यत्वेनोदाहुतम् ।

‘Owing to the countlessness’—For example nine are the

rasas; of these the erotic has two kinds, viz., union and separa-

tion; union again has many kinds such as the mutual glance,

embrace, kissing and the like, plucking of flowers, sports in

water, descriptions of sunset, moon-rise, six seasons and the

like. Of love in separation also the longing etc. (i.e., five kinds)

have been already mentioned. Of these two (i.e., union and

separation in love) again there is manifoldness due to diver-

sity of determinants (Vibhāva), ensuants and transitories; there

also the types of hero and heroine are superior, middling

and inferior; again there is the diversity of place, time and

situation. Thus of a single rasa alone there is an infinite

number; what then of others? But the suggestion of rasa; etc.

is counted as only one kind on the basis of general characte-

ristic, namely, non-perceptibility of the sequence.

42c. Suggestion arising from both is in a

sentence (only).

‘Arising from both’ means based on the power of both,

word and meaning.

42c. The others (i.e., the remaining seventeen

divisions) belong to word also.

The term ‘also’ refers to ‘in a sentence as well’. Just as

a beautiful woman shines by an ornament put on any part of

the body so also speech, though suggested by a sentence, shines

through the suggested sense manifested by a word.

There, the illustrations of suggestibility by words are in

order:

He alone is (really) born and lives whose friends remain

friends, enemies enemies and favoured favoured.

73

Here, the second words, friends etc., have their expres-

sed meanings transferred (respectively) of that of being

worthy of protection, punishment and favour.

खलववहारादौसन्ति दारुणा जडवि तहवि धीराणं ।

हिमश्रवप्रसबहुमग्रा णहु ववसाश्रा विमुहन्ति ॥७४॥

श्रत्न विमुह्यन्तीति ।

लावण्यं तदसौ कान्तिस्तद्रूपं स वचःक्रमः ।

तदा सुधास्पदमभूधुनु तु ज्वरो महान् ॥७५॥

श्रत्न तदादिपदैरनुभवैकगोचरा श्रर्थाः प्रकाश्यन्ते । यथा वा—

मुग्धे मुग्धतयैव नेत्रुमखिलः कालः किमारभ्यते ।

मानं घटस्व धृंतिं बधान ऋजुतां दूरे कुरु प्रेयसी ।

सख्यैव प्रतिबोधिता प्रतिवचस्तामाह भोताननां

नीचैः झांस हृदि स्थितो हि नतु मे प्राणेश्वरः श्रोण्यति ॥७६॥

[Amaruśataka, 70]

श्रत्न भीताननैति । एतेन हि नीचैः झंशनविधानस्य युक्तता गम्यते ।

भावादितां पदप्रकाश्यवेद्यधिकं न वैचित्र्यमिति न तद्दाहियते ।

रुधिरविसरप्रसाधितकरालकरवालहचिरभुजपरिषः ।

विकटभ्रुकुटिविटङ्कदूतललाटपट्टो विभाति नृपभोमः ॥७७॥

श्रत्न भीषणस्य रञ्जो भीमसेन उपमानम् ।

भुक्तितमुक्तिकृदेकान्तसमादेशनतत्परः ।

कस्य नानन्दनिष्यन्दं विदधाति सदागमः ॥७८॥

खलववहारोति ।

खलववहारा दुष्टयेन्ते दारुणा यद्यपि तथापि धीराणाम् ।

हृदयवयस्यबहुमता न खलु ध्यवसायो विमुह्यति ॥

घीरेषु व्यवस्यत्सु खलानां व्यवहारो यद्यपि तन्नुग्रवसायदूषणपरतया लोके वर्घन्ते

तथापि तेषां ते न व्यवसाया न विमुह्यन्ति न व्याकुलीभवन्ति ।

श्रविमोहेन फलादप्रच्यावो व्यज्यते । दारुणं खलेपु दूषयत्स्वपि स्वेन हृदयेन वयस्यैच बहुमतत्व-

मविमोहने हेतुः ।

श्रत्न पदप्रकाश्यमसयन्ततिरसक्तवाच्यं दशंयति—श्रत्न विमुह्यन्तीति ।

एवं लक्षणमूलो पदप्रकाशयतयोदाहृत्यसंसलक्षणक्रममुदाहरति — लावण्यं

तदसावित्यादि । तल्लावण्यमसौ कान्तिस्तद्रूपं स वचःक्रमः तदा तदस्निधा-

वानिन्दहेतुः, श्रधुनो तु तद्द्ररह ज्वरायते इत्येन्त्र तदादौभः सवन्तनामपदरतुभवक-

गोचरा: प्रतीतिविशेषा: प्रथन्ते । श्रतः पदप्रकाश्या श्रप्रसङ्क्ष्यक्रमध्वनयोडमी ।

मुग्धे मुग्धतयैति । इदं भीताननैत्यसर्वनामपदप्रकास्यतयोदाहरणम् ।

THE POETIC LIGHT IV

113

Though the actions of the wicked are seen to be cruel,

yet the ventures of the courageous respected by their bosom

friends, do not falter at all.

Here ‘falter’ is the suggestive word.

That charming beauty, that splendour, that form and

that mode of speech which were the abode of nectar are

now the source of high fever (to me).

75

Here by the use of words ‘that’ and the like are mani-

fested the things knowable by experience only. Or as follows:

O you innocent one, why do you propose to pass your

time in innocent faith ? Have pride. Take courage. And set

aside your simplicity towards your lover. Thus exhorted by

her friends, she, with her fear-stricken face, made reply :

“Speak softly, for my beloved dwells in my heart and he

would overhear you.”

76

Here by the use of ‘with fear-stricken face’ is suggested

the propriety of the request to speak softly.

There is not much charm in the suggestion of emotion

etc. by word, hence it is not being illustrated.

With his terrifying and yet pretty arms of iron-bar

which bear the sword adorned with the pool of blood; and

with his boardlike fore-head marked by the knitting of eye-

brows, the dreadful king shines.

77

Here, Bhīmasena is (suggested to be) the standard of

comparison (upamāna) of the dreadful king.

Whom does not flood with delight the good scripture

(or the visit of a lover) which causes mundane prosperity

(enjoyment), final salvation (sense of relief) and which insists

upon solitary place ?

78

भावादीना|मिति । भावरसाभासभावाभासादयो हि वाक्यप्रकाशयतयाऽपि

रसापेक्षया निकृष्टचमत्कारा इति पदप्रकाश्यतत्वमेषां नोदाह्रियत इति भावः ।

श्रुत शब्दश्रुतिमात्रनिरूपणरूपं छ्वनिद्रयं कमेणोदाहरति—रुधिरविसर इति ।

शस्त्र भीषणस्येति, रुधिरप्रसावितकरवालत्वादिना । भीमसेन उपमानं

भीमपदेन चोत्यत इति शेषः । श्रतोऽयं पदप्रकाश्योऽड्कूरध्वनि: ।

भुक्तिमुक्तीति । भुक्ति मुक्तिं च करोतीति, यदतेकान्तसमादेशनमा-

भुक्तिमुक्तीति ।

काचित् सङ्केतदायिनमेवं मुख्यया वृत्त्या प्रसंसति ।

सायं स्नानमुपासितं मलयजनैर्नाझ्ं समालेपितं

यातोऽस्ताचलमौलिमस्बरमणिर्विल्रब्धमत्राग्रति: ।

ग्राह्यं तव सौकुमार्यमभित: क्लान्तासि येनाभुना

नेत्रद्वन्द्वममीलनव्यतिकरं श्वासनोति तें नासितम् ॥ ७६ ॥

श्रत्त वस्तुना कृतपरपुरुषपरिचया स्नातासोति वस्तु प्राप्युनापद्योत्यं

व्यज्यते ।

तदग्राप्तिमहादुःखविलीनाशेषपातका ।

तच्चिन्तातिपुलाह्लादक्षीणपुण्यच्या सती|| ७०||[Viṣṇupurāṇa]

चिन्तयन्ती जगत्स्रोतं परब्रह्मस्वरूपिणम् ।

निरुच्छ्वासतया मुक्तिगतान्त्या गोपकन्यकां ॥ ६१ ॥ [Ibid.]

श्रत्त जन्मसह्रं रुपभोक्तव्यानी दृशकृतसुकृतफलानि वियोगदुःखचिन्ता-

ह्लादाभ्यामनुभूतान्तयुक्ततम । एवंचारोषचयैश् बद्धोत्ये श्रतिश्रायोक्तो ।

क्षणदासावक्षणदा वन्समवनं व्यसनमवग्यसंनम् ।

वत वीर तव दृष्टान्त पराड्मुखं त्वयि पराड्मुखं सर्वम् ॥ ८२ ॥

त्यन्तिक उपदेशस्तत्र तत्पर इति सज्जनसमागमापेक्षार्थ:। भुक्ति सम्भोगं मुक्ति

विरंहदुःखोपशमं च करोतीति, यदेतदेकान्तसमादेशमुपपादराहुःानं । तत्र तत्पर

इति प्रच्छन्नेकोपेक्ष: ।

मुख्यया वृत्त्यैतं । सदागमपदेन सदागमपदव्यपदेशारुपयेत्यर्थ: । सङ्केत-

दायिन: स्तुति: सदागमपदव्योत्यं वस्त्वति यावत् ।

ग्रथार्थशक्तिमूलस्य द्वादशकस्य पदप्रकाशयताया: प्रस्ताव:...सायं स्नात-

मुपासितमिति । श्रत्त सायंस्नानोपासितमलयजालेपनसूर्यास्तमयविस्रब्धागतय:

क्लान्तानुदयहेतव: । तथापि यदभित: क्लान्तासि, तदेतदाहचर्यम्‌;

श्रत्त वस्तुनैति । वस्तुनां ग्राहेतुककलमरुपेण स्वतस्सम्भविना ।

तदग्राप्तीति । तदिरहलक्षणमहादुःखभोगेन क्षपितेन तिरुच्छ्वासपातका तच्चि-

न्तासुकृतैन क्षीणपुण्यराशि: मुक्ति गता । मुक्ति: कैवल्य विरहोपशमस्च ।

एवंचारोषचयैति वस्तुनालड्कारवक्तिदर्शिता ।

THE POETIC LIGHT IV

115

Some woman thus praises her lover who had fixed a place of meeting through a pre-eminent expression (of the lover's visit).*

You have taken evening bath and anointed your body with sandal. The gem of the sky (i.e. The Sun) has reached the crest of setting mount; quietly you have come here, O wonderful is your tenderness which has rendered you completely exhausted that your pair of eyes cannot help but remain open.

79

Here, by the fact is suggested the fact: 'you have taken bath having had sexual pleasure with the man of other lady' which is manifested by the word 'now'.

Another milk-maid whose all sins had been dissolved through the great pangs in not obtaining Him and whose stock of merit had been depleted by her great ecstasy in meditating upon Him, obtained salvation by reflecting upon the source of the universe (Kṛṣṇā), the ultimate Reality.

80-81

Here, the fruits of good and bad actions, to be experienced during thousands of births, were experienced through the pangs of separation and the ecstasy of meditation—this is stated. And, therefore, hyperboles are suggested by the words 'all' and 'stock.'

O brave one, on your having turned against your enemies, everything becomes adverse—the nights (kṣaṇadā—the pleasure-giving) do not give (them) pleasure (akṣaṇadā, also non-nights); the forest (vanā) becomes (their) shelter (avana—also non-forest) and their pastime (uyasana) becomes herding of sheep (avyasana, also non-occupation).

82

क्षणदासावित्ति । क्षणदा रात्रि: रक्षणदा क्षणदा न भवतीति विरोधात्सवददा न भवतीत्यर्थ:। अग्रवनं वनं न भवतीति विरोध:, रक्षणमित्यर्थ:। अव्यसनं व्यसनं न भवति विरोध:; श्रवणाभिसरणं कालक्रमित्यर्थ:।

*Here the word 'sadāgama' suggests the praise of the lover. This illustration is the case of the vastu (viz. praise of the lover) suggested by a word (pada).

श्रत्र शब्दशक्तिमूलविरोधालङ्काराद्वनेत्थान्तरन्यासेन विधिरपि स्वामनु-

वर्तंत इति सर्वपदद्योत्यं वस्तु ।

तुह वल्लहस्स गोसम्मि ग्रासो ग्रहरो मिलाणकमलदलो ।

इश्र णववहुग्रा साऊण कुणइ वग्गणं महीसमुहुमं ॥ ४३ ॥

श्रत्र रूपेण त्वयास्य मुहुमुंहुः परिचुम्बनं कृतं, येन म्लानत्वमिति

मिलाणादिपदद्योत्यं काव्यलिङ्गम् । एषु स्वतःसम्भवी व्यङ्जकः ।

राईसु चन्दधवलासु ललितग्रास्फालिऊण जो चावम् ।

एककच्छत्तं चित्रं कुणइ भुवनरज्जं विश्रम्भन्तो ॥ ४४ ॥

श्रत्र वस्तुना येषां कामिनामसौ राजा स्मरस्तेष्यो न कश्चिदपि तदादेश-

पराड्मुख इति जग्राॅद्रुपभोगपरंरेख तैर्निशातिवाह्यत इति भुवनराज्यपदद्योत्यं

वस्तु प्रकाशयते ।

निशितशरधियार्पयत्ननड्ढो

दृंशी सुदृशः स्वबलं वयस्यराले ।

विदोशि निपतितो यत्र सो च तत्र

व्यतिकरमेलत्य समुन्मिषणत्न्यवस्था: ॥ ४५ ॥

श्रत्र वस्तुना युगपदवस्था: परस्परविरुद्धा ग्रप्पि प्रभवन्तीति व्यतिकरपद-

द्योत्यो विरोधः ।

वारिज्जन्तो वि पुणो सन्दावकदत्थिएण हिम्रएण ।

थणभरवग्रस्सएण विसुद्धजाइ ण चलई से हारो ॥ ४६ ॥

शब्दशक्तिमूलेति । विरोधालङ्काराद्वनेति बहुत्रीहिः । विरोधालङ्कारो

हि समर्थकत्वनोथान्तरन्यासाद्भुम् ।

तुह वल्लहेति ।

तव वल्लभस्य प्रत्युष ग्रासोद्धरो म्लानकमलदलम् ।

इति णववधूः श्रुत्वा करोति वदनं महीसम्मुखम् ॥

महीसम्मुखीकरणां लज्जयावननमति ।

मिलाणादिपदद्योत्यामिति मिलाणकमलदलमिति पदेन द्योत्यमित्यर्थः ।

स्वतःसम्भविच्चतुष्कं निगमयति—एषु स्वत इति ।

राईसु चन्द्देति ।

रात्रिषु चन्द्रधवलासु ललितमास्फाल्य ग्रिचापम् ।

एकच्छत्रमेव करोति भुवनराज्यं विजृम्भमानः ॥

श्रत्र वस्तुनेइति । मन्मथवृत्तरूपेण कविप्रौढोक्तिमात्रनिष्पादितेन ।

THE POETIC LIGHT IV

117

Here, through the corroboration (arthāntaranyāsa) which is subservient to the figure of seeming contradiction (virodha) founded on the power of word, is suggested the fact, manifested by the word ‘everything’, that ‘destiny also follows you’.

Early in the morning the lip of your lover was (like) the petal of the faded lotus. On hearing this the young wife casts her face down.

Here, by metaphor is suggested the poetical reason (kāvyalinga) that he was kissed by you again and again, hence this fading, which is suggested by the word ‘faded’ and the like. In these (examples) the suggester is self-possible.

He, who flaps gently his beautiful bow during the nights lit by the moon, absolutely rules over the world with great display.

Here by the fact is suggested the fact, manifested by the words ‘rules over the world’, that there is none among the lovers, whose king is this Cupid, who does not obey his command and that they (lovers) pass their nights waking and enjoying the (sensuous) pleasures.

The god of love transfers his powers to the eyes of beautiful-eyed women at their crooked age (i.e. youth). And in whichever direction this (glance) falls, there shoot forth various conditions.

Here, by the fact is suggested the contradiction (virodha) that even mutually contradictory conditions arise simultaneously, which is suggested by the word ‘various’.

Her necklace of pure origin, although refrained by the grief-stricken heart, the friend of heavy breasts, does not budge (from its position).

निशितनारेऽति । सुप्रले वक्त्रे यौवन इत्यर्थः । निशितशरधिया दृष्टि स्वबलं विशवविजयसामर्थ्यमपि यति । श्रनोत्तरार्थो हेतुः । व्यतिकरो विजातीयसम्बेदः ।

श्रत्र वस्तुनैति । वस्तु स्ववलार्पणरूपम् ।

वारिज्जन्तो वीति ।

वारितोऽपि पुनः सन्तापकारितेन हृदयेन । स्तनभरवघ्यस्येन विशुद्धजातिं चलत्यस्या हारः ।

सन्तापकर्दिथतेन हृदयेन वारितोऽपि कम्पात्न चलति कम्पमान एव वर्तत इत्यर्थः ।

श्रत्र विशुद्धजातितवलक्षणहेतुलड्कारेण हारोडनवरतं कम्पमान एवास्त इति न चलतीति पदच्यड्यं वस्तु ।

सो मुग्धसामलड्घो धम्मिल्लो कलिङ्गरलिङ्गणिप्रदेहो ।

तिए खंधाहि बलं लहिअ सरो सुरग्गसरद्दरे जइअइ ॥ ५७ ॥

श्रत्र रूपेण मुहराकर्षणे तथा केशपाश: स्कन्धयो: प्राप्त:, यथा रति-विरतिविलासानिवृत्ताभिलाष: कामुकड्ढूदीदातस्कन्धपद्याद्दतिया विभावना। एषु कवि-प्रौढोक्तिमात्रनिष्ठपणशरीर: ।

णवपुण्णिमामिअग्रडूस्स भणसु को तं सिरुहस्स मह सच्चम् ।

का सोहग्गसमग्गा पत्तोसरग्नणिव तुह श्रुअज ॥ ५८ ॥

श्रत्र वस्तुना मयीवान्यस्यामपि प्रथममनुरुस्तस्तवं न तत इति णवेल्यादि-पद्रोसेइत्यादिपदद्वोत्तयं वस्तु व्यज्यते ।

सहि णवणिहुवणसमरम्म ग्रडूवालोसहिओ णिबिडाइ ।

हारो णिवारित्रो चिच्चग्र उव्वेरन्तो तदो कहं रमिश्रअम् ॥ ५९ ॥

श्रत्र वस्तुना हारच्छेदानन्तरमुच्यदेव रतमवियसमभेत, तत् कथय कीदृगिति व्यतिरेक: कहंपदगस्य: ।

सो मुग्धेति ।

स मुग्धस्यामलाङ्घो धम्मिल्ल: कलितललितनिजदेह: ।

तस्याः स्कन्धाद बलं लड्घवा स्मर: सुरतसद्दरे जयति ॥

इति धम्मिल्लस्य स्मरतवेन रूपणम् । स्कन्धशब्द: धम्मिल्लावलम्बनभूतमसं सेना-सन्निवेशरूपं चाह ।

रतिविरतावपीति विभावनावीजभतोस्मिलाषकारणभाव उक्तः । ग्रथ कविनिबद्धचतुष्कोपसंहार:-एषु कविप्रौढोक्तिमात्रेति ।

णवपुण्णिमेति ।

नवपूरणमामुगडूस्य भण कस्तवमसि सुहग मम सत्यम् ।

का सौभाग्यसमप्रा प्रदोषरजनोव तवाद्द ॥

नवेति रागाविलतम् । पूरणमामुगडूरेति प्रदोषकालाभिगम: ।

वस्तुना कस्तवमसीति सोपलम्भानुयोगरूपेण । ग्रथ्य का तवेतिं कथनात् पूर्वमप्यहमिवान्यास्तीति यत् प्रतोतं तदु (त्पा? पपा) दरयति — मयीवान्यस्यामिति न तत इति मदनतरं न भव (ति? ।) ति, ग्रपि तु मत्समकाले मवेत्तयथ: ।

सहि पणवेतिं ।

सकिअ नवणिधुवनसमरे ग्रडूपालोसख्या णिबिडया ।

हारो णिवारित एवोद्वियमानस्तत: कथं रमितमं ॥

THE POETIC LIGHT IV

119

Here by the figure hetu in the form of purity of origin is suggested the fact that the necklace remains continuously swinging, and this is manifested by the words, ‘does not budge’.*

Her braided and ornamented hair of charmingly black form is the Cupid, who has regained his lovely form and who excels in the battle of love after reinforcing himself from her shoulder (also, a division of army).

Here, by metaphor is suggested abnormal causation (vibhavana) namely, by being pulled frequently the locks fall in such a way on the shoulders as the lover felt unsatisfied even after the end of dalliance, which is illuminated by the word ‘shoulder’. Among these the suggestion obtains its form exclusively by imaginative expression of the poet.

O fortunate one; tell me the truth as to what are you to the new full moon and who is now most fortunate beloved like the young night (of the moon)?

88

Here, by fact is suggested the fact that ‘you bear love for some other woman in the beginning only and not afterwards as you did for me’—this is manifested by the words, such as ‘new’ and the ‘young night’.

O friend, in the new battle of sexual enjoyment when the swinging necklace had been dismissed by the friend, namely, the close embrace, then how did you enjoy the love?

89

Here, by fact is suggested the contrast by dissimilitude (vyatireka) that ‘after the necklace was dismissed there must have been a different sort of sexual enjoyment; tell me how was that like? This is implicit in the word ‘how’.

श्रद्धृपाली ग्रालिङ्गनं तदृपया हारस्य वयस्यया हारो निबिडं निवारित एव ।

श्रतौडसति हारे कथं रतंमिति ।

कादृङ्गित्यनेन यादृक् पूर्वं तादृक् न भवतीति व्यतिरेकः ।

*The necklace put on by the woman gives much discomfort when she is embraced. Her heart, the friend of breasts, feels distressed at this but the necklace, being of pure origin, does not leave her breasts. This suggests its swinging.

पविसन्ती घरदारं विवलिअप्पवण्णा विलोलीअण पहम । कंथा गहिऊण घडं हाहा णटटेहि रप्पासि सहि कि ति ॥ ६० ॥

ग्रत्त हेल्वलड्ढारेण सडकेतनिकेतनं गच्छन्तं दयितं दृष्ट्वा यदि तत्र गन्तुमिच्छसि तदणं घटं गृहीत्वा गच्छेइ वस्सु किंपडचडग्गयम् ।

विहलं खणं तुमं सहि दड्ठुण घडेण तरलतरदिट्ठम । दारअणं समिसेणं अप्पा गरुअरोत्ति पाडिग्रविभिण्णो ॥ ६१ ॥

ग्रत्त नदीकूले लतागहने कृतसडकेतमप्राप्तं गृहप्रवेशावसरे पहुणादागंतं दृष्ट्वा पुनरनंदीगमानाय द्वाराघातवयाजेन बुद्धिपूर्वं व्याकुलया त्वया घटः स्फोटित इति मया चेतितं । तत् किर्मिति नाश्वसिसि तत् समीहितसिद्धये व्रज । ग्रहं ते इवश्रोणिकटे सवँ साधयिष्यामोति द्वारसंध्याजेनेअत्थपहत्थ त्या वस्तु ।

जोहाए महुरसे ण ग्र विण्णतारुणऊसुकमणा सा । बुद्धा वि णवोहदा विग्र परवहुम्रा ग्राहहु हरइ तुह हिअग्रस्स ॥ ६२ ॥

ग्रत्त काव्यलील्जेण वृद्धां परवृद्धं त्वमस्समानुजिअत्थ्वाभिलस्सीति त्वदीयमा-चरितं वस्तुं न श्कयमित्याक्षेपः परवधूपदप्रकाइयः ।

एषु कविनिबद्धवकतृप्रौढोकितमात्रनिष्पण्णाकारः । वाक्यप्रकाइए तु पूर्व-मुदाहतम् । शबदार्थोंभयशक्लयुत्तूवस्तु पदप्रकाइयो न भवतोति पडचात्रिशाद्भेदः ।

प्रविशन्ती गृहद्वारं विवलितवदना विलोक्य पन्थानम् । सकृधे गृहीत्वा घटं हाहा नष्ट इति रोदिषि सखि किर्मिति ॥

विहलमिते ।

विहलां क्षणं त्वां सखि दृष्ट्वा घटेन तरलतरदृष्टम् । द्वारसंधिमिषेण ग्रात्मा गुरुड इति पातितविभिन्नः ॥

शान्तां भवतीं दृष्ट्वा गुरुकौज्स्मीति बुद्धय्चा द्वारसंधिमिषेण घटः स्वात्मानं पात-यितवा विभिन्नः ।

जोह्लाए इति ।

ज्योत्स्नया मधुरसेन च वितिण्णतारुण्योउसुकमना: सा । वृद्धापि नवोढेव परवधूरहहु हरति तव हृदयम् ॥

THE POETIC LIGHT IV

121

On entering the house, turning round your face you looked at the pathway and (then) putting the water-pot on your shoulder, why are you, O friend, lamenting. Oh, it is broken.

Here, by the figure hetu (reason) is suggested the fact that 'if, on finding your lover going to the place of mutual meeting, you desire to go there then takesome other water-pot and go there'. This is suggested by the word 'why'.

O friend, finding you anxious with eyes unsteady and regarding itself as heavy, the jar fell down and was broken under the pretext of having struck (itself) against the door. 91

Here, by the figure apahnuti (concealment) in (the expression) 'under the pretext of having struck (itself) against the door' is suggested the fact that 'when you could not see your lover, whom you had signalled to meet on the banks of the river, dense with creepers, and afterwards when you saw him coming at the time of your entrance in (your) house you, the anxious one, broke the jar deliberately to go back to the riverside--this I have guessed. But why don't you feel assured ? Go ahead to realise your desire. I shall straighten all this before your mother-in-law'.

Oh ! another man's gay wife to whom youth has been lent by the moonlight and the flavour of drink, though old, captivates your heart as a newly wedded wife.

92

Here, by poetical reason (kāvyalinga) is suggested paraleipsis (ākṣepa) through the word 'another man's wife' you desire ignoring us, the other woman, so your conduct is inexplicable.

In these (examples) the suggestion obtains its form merely by the imaginative expression of the character portrayed by the poet. The suggestion through the sentence has been already illustrated. But the one arising from the power of both word and meaning is not suggested by a word (pada); thus the kinds are thirty-five (in all).

श्रुत काव्यलिङ्गनेति। श्रुतोत्सुकमनस्त्वे ज्योत्स्नादि लिङ्गम्। चतुष्क-मुपसंहरति--एषु कविनिबद्धेति। इत्यं सप्तदश भेदाः। तानिमान् पूर्वभेदैः सह

प्रबन्धेऽप्यर्थशक्तिभूः

॥ ४२ ॥

यथा गृध्रगोमायुसंवादादौ। तथो च—

ग्रन्थं स्थित्वा श्मशानेsस्मिन् गृध्रगोमायुसङ्कुले ।

कडालबहले घोरे सर्वप्राणिभयङ्करे ॥ ६३ ॥

न चेह जीवितः कश्चित् कालधर्ममुपागतः ।

प्रियो वा यदि वा द्वेष्यः प्राणिनां गतिरीदृशी ॥ ६४ ॥

[Mahābhārata, Śāntiparvan]

इति दिवा प्रभवतो गृध्रस्य पुरुषविसर्जनपरमिदं वचनम् ।

ग्रादित्योदयं स्थिततो मूढः स्नेहं कुरुत सामप्रतम् ।

बहुविचनो मूर्खतोंडयं जीवेदपि कदाचन ॥ ६५ ॥

ग्रन्थं कर्नकवर्णाभं बालमप्राप्तयौवनम् ।

गृध्रवाक्यतां कृत्य मूर्खोऽस्य हृदयमाश्रयेत्कृतः ॥ ६६ ॥

[Ibid.]

इति निशि विजृम्भमाणस्य गोमायोर्जननव्यावर्त्तननिष्ठं चेति प्रबन्ध एव प्रथते ।

ग्रन्ये त्वेकादश भेदा ग्रन्थाविस्तरभयान्नोदाहृताः; स्वयं तु लक्ष्यतोऽनुसर्तव्या: ॥

ग्रपिशब्दात् पदवाक्ययोः ।

पदैकदेशरचनावरोष्वपि रसादयः ।

राशीकर्तुं माह—पदर्थातिशदिति । सप्तदशेऽते पदप्रकाश्या: पूर्वं वाक्यप्रकाशयतया दर्शिता इति चतुस्त्रिशत् । उभयशक्तिमूलस्तु वाक्यैकप्रकाश्य इति पञ्चत्रिश- द्रेदता ।

ग्रथार्थशक्तिमूलस्य द्वादशकस्य प्रकारान्तरेणापि सम्भवं दर्शयति—

प्रबन्धेऽप्यर्थेति ।

ग्रन्थं स्थित्वेति । गृध्रगोमायुसङ्कुलत्वं स्थितिनिवर्त्तन हेतुः ।

पुरुषविसर्जनेति । मृतपुरुषविसर्जनपरत्वं हेतुः पत्नीयते ।

ग्रन्थ गोमायोः—ग्रादित्योदयमिति । बहुवचन इति जीवतस्य प्रत्य- गमशङ्क्रोत्थाप्यते ।

42d. The one arising from the power of meaning is in the composition also.

As for example in the (following) dialogue of vulture and the jackal—

Vulture : You ought not remain in this frightful cemetery crowded with vultures and jackals, abounding in skeletons and causing fear to all the beings. Here, none, whether beloved or despised, has been revived—such is the course of all living beings.

93-94

This utterance of the vulture, active during the day, is meant to send away the people (in daytime).

Jackal : The sun here, is still there. O fools, show your love now. This moment abounds in obstacles but perchance the boy might revive (later on). Why do you, O fools, on the vulture’s word, leave thoughtlessly that boy shining like gold, who has not yet attained his youth.

95-96

This speech of the jackal, active at night, is meant to restrain people from going away. Such a suggestion manifests itself in composition only. The other eleven kinds (based on the power of word) are not illustrated due to the fear of prolixity of the treatise. But they may be followed independently from what has been defined. The term ‘also’ implies ‘in word, and sentence’.

43ab. Rasa and the like are in the parts of inflected words, in style and in letter also.

निशोति ! गोमार्युरिह निशि गृध्रमभिभवितुं क्षमते । ग्रात युगविशेषस्य दिव्यानुभावशालित्वाद् गृध्रग्रामायुषस्वाद: स्वतस्तस्मभवैव तु प्राधिक्तकल्पित: ।

प्रबन्धेऽपीत्यपिशब्द उक्तसमुच्चयपर इत्याह--श्रपिशब्दादिति ।

ग्रथ रसध्वने: सम्भवान्तरमाह—पदैकदेशेति ।

तत्र प्रकृत्या यथा——

रङ्केलिहिम्राणिप्रसङ्करकरिसळश्रुद्रुद्रणप्रणजुघ्रासस ।

रहस्स तइग्रणप्रणं पच्चइपरिचुम्बिम्ब्रं जइम्र ।। ५७ ।।

[Gāthāsaptaśatī, V. 55]

श्रान्त जयतीति, न तु शोभत इत्यादि । समानेऽपि हि स्तगनव्यापारे

लोकोत्तरेणैव रूपेणास्य नयनस्य विधानमिति तदेवोक्तं तद्वत् । तथा——

प्रेयान् सोयमपाकृतः सशपथं पादानतः कान्तया

द्वित्राण्येव पदानी वासभवनाद् यावन्न यात्यात्मना ।

तावत् प्रत्युत पाणिसम्पुटलसत्क्रीवीयोनिबन्धधृतो

धावितवै कृतप्रणामकमहो प्रेम्णो विचित्रा गतिः ।। ५८ ।।

[ cited in Vāmana's KASV.]

श्रान्त पदानोति न तु द्वाराणीति । तिड᳚ सुपोय्र्था——

पथि पथि शकचङचाहुराभाङ् कुराणां

दिशि दिशि पवमानो वीरुधां लासकश्व ।

नरि नरि किरति द्वाक् सायकान् पुष्पधन्वा

पुरि पुरि च निवृत्ता मानिनीनामचर्चा ।। ५९ ।।

[Amaruśataka, 7]

श्रान्त किरतीति किरणस्य साध्यत्वं निवृत्तेति निवर्त्तनस्य सिद्धत्वं तिड᳚ा सुपा च, तत्रापि तत्प्रत्ययेनातोयितत्वं घोत्यते । यथा वा——

पदकदंशो हि प्रकृतिप्रत्ययात्मकतया द्विरूपः । तत्र प्रत्ययात्मं प्रकृत-

प्रकाश्यमुदाहरति——रतिकेलिह्हतनिवसनकरकिसलयरुद्रुनयनयुगलस्य ।

रहस्य तृतीयोयानं पार्वतीपरिचुम्बितं जयति ।।

श्रान्त प्रकृतेः विशेष्यं दर्शयति——जयति, न तु शोभत इत्यादौति ।

तत् को विशेष इत्यत आह——समानेऽपि हि इत्यादि ।

लोकोत्तरेणवेति । प्रस्तावोचित-

त्वाच्चुम्बनरुपस्य स्तगनस्य लोकोत्तरत्वम् । तिड᳚ प्रकृतेः उदाहररमिदम् ।

सुप्रकृतेः उदाहरति——प्रेयान् सोयमिति ।

पादानतोऽपि सशपथमपाकृतः

समू द्वित्राण्येव पदानी वासभवनाद् यावत् नियतं, तावत् केवलमित्यमस्य

प्रार्थनां विना प्रसन्न प्रत्युत तं प्रार्थनया प्रसादितवतीत्याविष्कर्तुमुक्तं——प्रत्युत

धृत इति ।

There, to illustrate it by radical word :

Being kissed by Pārvatī the third eye of Śiva, whose two eyes were closed by leaf-like hands of Pārvatī, who was stripped of her robe in sports of love, is supreme.

Here, ‘is supreme’ and not ‘shines’ etc. is used. Though the action of being closed is similar but the closing of this (i.e. third eye) is done in an extraordinary way (i.e. by kissing), hence that (third eye) alone is supreme.

This very lover, who was lying swearing at her feet, has been rejected by the beloved; being dejected hardly had he gone two or three steps from her bedchamber when with her knot of the garment slipping from the fold of her hand and with a bow he is held by her running. Oh, strange are the ways of love !

Here ‘the steps’ and not doorway is used. To illustrate (the suggestiveness of) that of inflection and declension (tiṅ and sup).

On every wayside is the beauty of the sprouts pretty like the beaks of the parrots; and in every direction is the wind who makes the creepers dance; on every man the God of love suddenly scatters his arrows; in every town has stopped the talk of pride of the resenting ladies.

Here, from ‘scatters’ the process of accomplishing the scattering and from ‘has stopped’ the accomplished state of ‘stopping’ are suggested by inflection and declension (respectively). There too (in the latter case) the pastness is suggested by the affix ‘Kta’.

Or as in :

न तु द्वाराणीति । पदात् पदान्तरसंचलनमपि विरहासहिष्णुतया न सोढमित्युक्ते यदौत्सुक्यं न हि तद् द्वारमित्युक्ते ।

ग्रथ तिङ्‌सुपो: प्रत्ययोरुदाहरति—पथि पथीति । ग्राभा प्रभा ।

ग्रत्रे: किरतत्यादि । लट्‌ तिङ्‌प्रत्ययेन क्रियाव्यापारोऽभिसम्पत्ति:, निवृत्तेति क्तेन सुप्रत्ययेन तत्कार्यंभूतमानिनीमाननिवृत्तेरेततत्वेन तदपेक्ष्या चिरसिद्धतेति शृङ्गारप्रकर्ष: ।

लिखित्रास्ते भ्रूमौ बहिरवनतः प्राणदयितो निराहारा: सख्यः सततं दितोच्छूननयनाः ।

परित्यक्तं सर्वं हसितपठितं पञ्जरशुकेः- स्तवावस्था चेयं विसृज कठिने न मनमधुना ॥ 900 ॥

[Amaruśataka, 7 ]

श्रुतं लिखित्रिति न तु लिखतीति, तथास्तु इति न तु श्रासित इति श्रपि ।

तु प्रसादपर्यन्तमास्त इति, भूमिरिति न तु भूमाविति न हि बुद्धिपूर्वकं किञ्चिल्ल-

खतीति तिड़-सुविभक्तीनां व्यृद्ध्यम् ।

ग्रामारहिम्मि गामे वसामि णागररडिढ़ं ण श्राणामि ।

णागररिग्राणं पडिओणो हरेमि जा होमि सा होमि ॥ 901 ॥

श्रुतं नागरिकाणामिति षष्ठचा: ।

'रसणीय: क्षत्रियकुमार श्रासीद्'ति कालस्य । । एषा हि भगनमहेश्वर-

कारकं द्वारार्थं प्रति कुपितस्य भागवत्यौक्तिः।

वचनस्य यथा—

तारैः गुणगहणारपं तानुककण्ठारपं तस्स पेम्मस्त ।

तारं भणिग्राणं सुन्दर ईरिसगं जाइ्रमवसाणं ॥902॥

लिखत्रिति । एतत् तिड़-सुप्रत्ययान्तरोदाहरणम् ।

तद् विवृणोतिः—श्रुतं न लिखतीत्यादिना ।

ग्रामारहेति ।

ग्रामीणास्मि ग्रामे वसामि नगरस्थितांत न जानामि ।

नागरिकाणं पतिनं हरामि या भवामि सा भवामि ॥

कयाचिद् मन्सरिलियं ग्राम्यासीतिर्यधिक्षिप्ताया: प्रतिनायिकाया उत्कीर्ष ।

षष्ठच्या इति । प्राधान्यं निराकर्तव्यत्वेन व्यृद्ध्यमित्यर्थः । । व्यासे

प्राधान्यं प्रतीत्यंत इति भविष्यति ।

रमणीय इति कालस्य; श्रासीदिति लड् वाच्यस्य । । तस्याव्यक्तनततलक्षण

विशेषमाविष्कर्तुमाह—एषा हि भगनेत्यादिना । । भागीचों हि नाथ क्षत्रिया: क्षितौ

सन्तीतिस्यर्वतिष्ठ ।

The dearest of your heart, with his head bowed down,

sits outside scratching the ground; your friends, their eyes

swollen by continuous weeping, are going without food. The

parrots in the cage have given up all laughter and muttering and

this is your condition. Give up now, O hard-hearted one,

your anger.

100

Here, the suggestions from inflection, declension and

case-termination are (respectively) in the following cases:

i. Likhan, scratching—but not ‘scratches’; likhati;

ii. Āste, sits—but not sat, āsitah (the past form of the

same verb) i.e. he will remain sitting till you are

pleased; and

iii. Bhūmim, ground—but not bhūmau (on the ground),

i.e. he is not drawing something (on the ground)

consciously.

(Or as in the following example of genitive termination:)

I am a country woman, I live in the country and know

not the ways of the town; whoever I am, I captivate the

husbands of town women.

101

Here, the genitive case in ‘of town women’ (is suggestive).

‘Charming was the warrior-prince”—this is (the example

of the suggestiveness) of tense. It is the speech of enraged son of

Bhṛgu (Paraśurāma) to the son of Daśaratha (Rāma) who

had broken the bow of Śiva. (Here the use of past tense

suggests that though living, he can be spoken of as dead

because the anger of Paraśurāma is bound to kill him.)

The example of (the suggestiveness of) the number :

Of those appreciations of qualities; of those longings of

that love, of those words, O pretty one, such is the end.

102

तां गृणाति ।

तेषां गुणप्रहणानां तासामुत्कण्ठतानां तस्य प्रेम्णः ।

तेषां भणितानां सुन्दर ईदृशं जातमवसानम् ॥

काव्यप्रकाश: ४

श्रत्न गुणप्रहणादीनां बहुत्वं प्रेम्णश्चैकत्वं चोत्स्यम् । पुरुषव्यतयस्य

यथा--

रे रे चञ्चललोचनाञ्चिततनुचे ! चेतः प्रमुच्य स्थिर-

प्रेमाणं महिमानमेणनयनामालोक्य किं नृत्यसि ।

किं मन्ये विहरिष्यसे व्रत हतां मुग्धान्तराश्रीममे-

मेषा कण्ठतटे कृता खलु शिलाः संसारवारांनिधौ ॥ ९०३ ॥

श्रत्न प्रहास: । पूर्वनिपातस्य यथा -

येषां दोर्बलमेव दुर्बलतया ते सम्मतास्तैरपि

प्रायः केवलनोतिरीतिशरणैः कायं किमुर्वीश्वरैः ।

ये क्षमाशकृ पुनः पराक्रमनयस्वोकारकान्ताक्रमै-

स्ते स्युनैव भवादृशास्विजगति द्वित्राः पवित्राः परम् ॥९०४॥

श्रत्न पराक्रमस्य प्राधान्यं गम्यते । विभक्तिविशेषस्य यथा -

प्रथनाध्वनि धीर धनुर्ध्वनिमृती विधुरैररयोधि तव दिवसम् ।

दिवसेन तु नूवर भवान्युद्ध विधिसिद्धसाधुपदम् ॥ ९०५ ॥

श्रत्न दिवसेनेत्यपवर्गे तृतीया फलप्राप्तौ द्योतयति ।

श्रत्न गुणेतित । च्योत्यं वचनस्येत्यन्वयः । पुरुषस्तु व्यत्ययेनावस्थितः

क्वचिद् व्युत्क इत्यादि—पुरुषव्यतयस्य येथेति ।

रे रे चञ्चलेत्यादि । चञ्चललोचनाञ्चिततरुचे ! कान्तासक्त ! स्थिर-

प्रेमाणां स्थिरप्रेम्णा रक्षितं महिमानं विमुच्येत्यर्थः । किं मन्ये विहरिष्यसि इति ।

विहरिष्य इति मन्यसे किं, न तथा विहरिष्यस इत्यर्थः । 'प्रहासे च मन्योपपदे

मन्यतेउत्तम एकवच्' (१. ४. १०६) इति पुरुषव्यत्ययः । तत्र हेतुः—एषा

कण्ठत (डे ? ट इ) इत्यादि ।

श्रत्न प्रहास इति । पुरुषव्यतयस्य द्योत्य इत्यनुषज्जः । एषूदाहरऩेषु

वचनादिस्वार्थसख्यानां प्रत्ययस्य व्युत्कता दर्शिता ।

येषां दोर्बलमिति । येषां दोर्बलमेवेति इयदेव वाक्यम् । केवलमस्तीति

शेषः । ये केवलबलिनः, ये च केवलनीतिशरणाः, उभयेऽपि हि ते दुर्बला एव ।

THE POETIC LIGHT IV

129

Here the plurality of the appreciation and the like and the singleness (denoting absoluteness) of the love are suggested (by number).

To illustrate the change of (grammatical) person :

O one enamoured of the lady with tremulous eyes, O heart, why have you renounced the glory of abiding love and begin to dance at the sight of the gazzel-eyed ? Do you think that (thus) you will have fun ? Ah, give up this unfortunate inward desire;-this is, indeed, a stone fastened to the neck in the ocean of world.

103

Here, ridicule (is suggested by the use of first person singular in manye—I think—followed by the change into second person singular in Viharisyase—you will have fun).

To illustrate (the suggestiveness of) theirregular priority (of a word in a compound) :

Those that have only power of arms are regarded as weak, and what will those kings do who usually resort to the ways of mere diplomacy ? But those supremely virtuous like you, O Indra on earth, whose actions are unique by acceptance of valour and diplomacy, may not be more than two or three in the three worlds.

104

Here, the pre-eminence of the valour is understood (from the priority of the word valour in the compound).

To illustrate (the peculiar use) of a particular case-termination :

In the battle-field, filled with the sounds of the courageous warriors, your foes fought all the day long; but O king, you fought by the day, becoming worthy to receive congratulations from the creator and the divinities.

105

Here ‘divasena’—by the day—this third case-termination in (the sense of) accomplishment of an action suggests the acquisition of fruit.

येषां पुनस्ते बलनीती समस्ते सम्भवतः ते भवादृशा दुर्लभा इत्यर्थः ।

क्षत्रं पराक्रमस्यैति । इतरर्थः श्लोक्तपतरौचकत्वाद् नेयस्य पूर्वानुपातः स्यात् ।

प्रथनाध्वनीति । प्रथनं संग्रामः ।

श्रपवर्गे तृतीयेयेतिः । न पुनर्दिवसमित्यत्यन्तसंयोगद्वितीयावन्नैषफलयमिति भावः ।

भूयो भूयः सविघ्ननगरोपवध्यया पर्यन्तं दृष्ट्वा दृष्ट्वा भवनवलभीतुङ्गवातायनस्था । साक्षात् कामं नवमिव रतिमालती माधवं यत् गाढोत्कण्ठालुलितलुलिते रङ्ककस्तार्यत इति ॥१०६॥

[Mālatīmādhava, I. 15]

श्रान्तानुकम्पावृत्तः करुणपरतदितस्य । परिच्छेदतीतः सकलवचनानामविषयः पुनर्जन्मनयस्यासन्नतनुभवपथं यो न गतवान् । विवेकप्रध्वंसादुपचितमहामोहगहनो विकारः कोऽप्यन्तर्जडयति च तापं च कुचते ॥१०७॥

[Ibid., I. 30]

श्रान्त प्रशवदस्योपसर्गस्य । कृतं च गर्वाभिमुखं मनस्त्वया किमन्यदेवं निहताश्च नो द्विषः । तमांसि तिष्ठन्ति हि तावदंशुमान् न यावदायत्युदयाद्रिमौलिताम् ॥ १०८ ॥

श्रान्त तुल्ययोगिताद्योतकस्य च इति निपातस्य ।

रामोऽसौ भुवनेपु विक्रमगुणैः प्राप्तः प्रसिद्धिं परामस्मद्वाग्यविपर्ययाद् यदि परं देवो न जानाति तम् । वन्दीषु यशांसि गायति महद् यस्येकबाणाहतिश्रेणीभूतविशालसालविरुदावलीः स्वरः सप्तभिः ॥ १०९ ॥

[Rāghavānandanāṭaka]

श्रान्तासावित भुवनेप्वति गुणैरतिसर्वनामप्राप्तपदिकवचनानां, न त्वदिति न मदीति, श्रपि त्वस्मदित्यस्य सर्वाक्षेपिणः; भाष्यविपर्ययादिति ग्रन्यथासम्पत्तिमुखेन न स्वभावमुखेनाभिधानस्य ।

भूयो भूय इति । दृष्ट्वा दृष्ट्वेति कुत्वाप्रत्ययस्योक्तष्ठापेक्षया पूर्वकालता । श्रान्तानुकम्पेति । श्रुतकम्पावृत्ते श्रुतकम्पापार्थस्य कृत्याद्यात्मनस्तदित्ये-

स्यर्थः । परिच्छेदे त्यादि । महामोहोपचये प्रकर्षेण विवेकध्वंसो हेतुः ।

When Mālatī, seated in the top window of the upper

terrace of her house, repeatedly saw Mādhava, as Rati would

see the young god of love, passing again and again by the

adjacent lane of the city, she pines with her tender limbs grown

wearied due to deep longing.

Here, nominal affix in the form of ‘ka’ (in angakaih)

denoting compassion (is suggestive).

Some feeling, boundless and unknown to all the words,

which was never experienced before in this life and which is

deep by great infatuation due to the lapse of discernment,

deadens and torments me internally.

Here is the suggestiveness of the proposition ‘pra’ used in

the °pradhvam்sa.

The mind was directed to pride by you and our foes

were killed (immediately). What else could there be ? Because

darkness prevails only so long as the sun does not ascend the

crest of the eastern mount.

Here is the suggestiveness of the particle ‘ca’ suggesting

equal pairing (tulyayogitā).

This is Rāma who has acquired a great renown in the

worlds by virtues of valour but if (O Rāvaṇa) Your Excellency

does not know him it is because of our adverse fate. For it is

his glories that the wind, like a bard, is singing in seven notes

emanating from the holes of large palm trees formed into

line by the piercing of a single arrow.

Here is the suggestiveness in the grammatical numbers

of (i) the pronoun ‘asau’—this—and of (ii) the uninflected noun

‘bhuvaneṣu’ — in the worlds; and (iii) ‘gunaih’—by the qualities.

(There is suggestiveness of the use) of asmat—our—i.e. not

only your or mine but implying every body; and of the

mention of ‘because of adverse fate’ done by way of contrary

appliance and not by way of direct negation.

कृतं चैति । त्वया गर्वोभिमुखं मनः कृतं च द्रिपो निहताश्चैति चका-

रम्या कार्यकारणसमकालताप्रकाशनविधायो व्यज्यते ।

रामोऽसाविति । को राम इति दशग्रीवेण पृष्टस्य चारस्योक्तिरेषा ।

रामोऽसाविति सर्वनाम्ना लोकातिशायिनी प्रसिद्धिः । भुवनेष्विति प्रसिद्धे: सार्व-

तर्हणिमनि कलयति कलामनुसदनधनुषा वेः पठ्यतयप्रे ।

श्रधिवसतिं सकललललनामौलिकिमन् चकितहरिणचलनयनना ॥१९०॥

श्रत्रेमनिजययीभावकर्मभूताधाराणां स्वरूपस्य ।

तरुणत्व इति धनुषः समीप इति मौलौ वसतीत्यादिभिस्तुल्येऽप्येषां वाचकत्वेऽपि कश्चित् स्वरूपस्य विशेषो रचचमत्कारकारी स एव व्यङ्जकत्वं प्राप्तनोति ।

एवमन्येषामपि बोद्धव्यम् ।

वर्णरचनानां व्यङ्जकत्वं गुणवस्वरूपनिरूपण उदाहरणं प्रयतते ।

श्रपिशब्दात् प्रबन्धेषु नाटकादिषु ।

एवं रसादीनां पूर्वंगणितभेदाभ्यां सह बड भेदा: ।

भेदास्तदेकपञ्चाचारात्

व्याख्याता: ।

तेषां चान्योन्यव्यवसायम् ॥ ४३ ॥

सङ्करेगा त्रिरुपेगा संसृष्टतचा चैकरुपया ।

न केवलं शुद्धा एवेकपञ्चाचाराद्द्वेदा भवन्ति यावत् तेषां स्वप्रभेदैरेक-पञ्चाशता संशयापदवेनानुप्राह्यानुप्राहकतयैकव्यङ्जकानुप्रवेशेन चेति त्रिविधेन सङ्करेण परस्परनिरपेक्षरूपयैकप्रकारया संसृष्टया चेति चतुर्भिर्गुणने

त्रिकता ।

गुणेरिति प्रसिद्धिहेतोः श्लाघ्यता ।

परामिति, श्रत एव परमतत्वम् ।

ग्रास्मदितिं राक्षसकुलस्यैव ।

यदि परं देव इति परमप्रवृत्तता ।

तस्यास्य प्रसिद्धि

परमोद्भवे गजननपूर्वकमनुस्मारयितुं वन्दीवेत्युत्तरार्धम् ।

विवरসप्तकसद्भावात् स्वरसप्तकाविभावः ।

तर्हणिमनिति ।

कलाम् एकदेशम् ।

किञ्चित् तरुणीभावतीत्यर्थः ।

श्रप्र इति ।

पाठक्रियायामग्रे क (मणि ? तंरि) मदनधनुस्सकाशाद् भ्रू प्रान्तयोर्वक्र-

मानमध्यस्यतीत्यर्थः ।

कर्मभूताधारस्येति ।

'उपान्वध्याड् —' (१.४.८) इत्यादिना कर्मणां नीतस्याधिकारणस्येत्यर्थः ।

नरवेषां त्वादृशः को विशेष इत्प्रत ग्राह—तरुणत्व इत्यादि ।

कश्चिदिति ।

निवैकतुमशक्यः सहृदयैकसंवेद्यः स एवातिशयो व्यङ्ज-

कत्वं (प्राप्तीत्यर्थः) श्रथावसरप्राप्तौडप्यर्थः प्रस्तुतानन्तर उपयोग्यत इत्याह—

वर्णरचनानामित्यादि ।

श्रपिशब्देनेोक्तसमुच्चयम् दर्शयति—श्रपिशब्दादिति ।

रत्नावल्यादिना हि श्रृङ्गार एव ।

वेणीसंहारादिना वीर एव ।

पूर्वंगणितभेदा-

भ्यामिति ।

पदवाक्यप्रकाश्या पूर्वभेदा ।

श्रथ शुद्धभेदान् निगमयति—भेदास्तदिति ।

तथाहि—श्रविवक्षितवा-

च्यस्तावद् द्विरूपः श्रथान्तरसंक्रमितवाच्योल्यान्तति रसकृतवाच्यरचेँति ।

THE POETIC LIGHT IV

133

On the rise of youth, and the brows having received instructions directly from the bow of Cupid, this woman, her tremulous eyes resembling the startled deer, overtops the head of all beautiful ladies.

110

Here is the suggestiveness of the form of (i) the (suffix) ‘imanic’ (in ‘tarunimani’) (ii) of the avyayībhāva-compound (in ‘anumadanadhanuh’) and (iii) of the locative used as objective (in ‘maulim’). Of these (uses) though the denotation is the same as that of tarunatva, dhanusah samipe, and maulau vasati and the like, yet in the expression of these words used here, there is some distinction of form which lends charm, that, indeed, becomes suggestive. Thus the suggestiveness of other forms also should be grasped. The suggestiveness of the syllables and the style will be illustrated later in the treatment of the concept of qualities. The term ‘also’ (in Kārikā 43ab) implies compositions, drama and the like. Thus, the divisions of rasa, etc. are six, including the former two divisions (viz. the suggestion by a word and a sentence).

43c. Thus, the varieties are fiftyone. They have been already explained.

43d., 44ab. These, when mutually combined by the three-fold commixture and single aggregation—

There are not only fiftyone pure forms but these multiplied by (i) fiftyone subdivisions of their own, being further multiplied by four i.e. (ii) threefold commixture on account of its existence being due to a doubt, to a relationship of principal and subordinate and to cosubstrateness in the same word; and by (iii) the mutually independent aggregation of one kind, make up the number indicated by—

विवक्षितान्यपरवाच्येषु ग्रसनलक्ष्यक्रम एकः, संलक्ष्यक्रम: शब्दशक्तिमूलो वस्तुरूपोद्घाटनपरचेतति द्विधा, श्रर्थशक्तिमलो द्वादशात्मक:, उभयशक्तिमूल एक इति वाक्यप्रकार्या ग्रष्टादश । उभयशक्तिमूलमन्तरेणान्ये पदप्रकार्याश्चैति पञ्चत्रिशत् । श्रर्थशक्तिमूल: प्रबन्धप्रकाश्योदपीति सप्तचत्वारिशत् । रसाद्यस्तु पदैकदेशेन रचनया वर्ण: प्रबन्धेन च प्रकाश्यन्त इत्येकपञ्चाशच्छुद्धा भेदा: ।

वेदखाबिधवियच्चन्द्रा: (१०४०४)

शुद्धभेदै: सह ।

शारेषुयुगखेन्दव: (१०४५५) ॥ ४८ ॥

तत्र दिड् मात्रमुदाहियते—

खणपाणुङिग्रा देवर जाश्राए सुहग्र कि पि दे भणिम्रा ।

रुहइ पडोहरवळहीँघरस्मि घरणुणिज्जड वराइ ॥१११॥

[Cited in Dhvanyāloka]

श्रत्रानुनय: किमुपभोगलक्षणेडर्थान्तरे संक्रमणित:, किमनुरणनन्वायेनोप-

भोग एव व्यङ्ग्य ये व्यङ्ग्यक इति सन्देह: ।

स्निग्धस्यामलकान्तिलिप्तवियत्तो वेल्लद्धलाका घना

वाता शोकरण: पयोदसुहृदामनन्वकेका:कला: ।

कामं सन्तु दृढं कठोरहृदयो रामोऽस्मिन् सवैं सहै

वैदेही तु कथं भविष्यति हहा हा देवी धीरा भव ॥११२॥

[Cited in Dhvanyāloka]

ग्रथ मिश्रभेदविवेचनं—तेषां चाङ्योऽन्येयत्वादि । त्रिरूपेण द्रयोध्वन्यो:

सन्देहास्पदत्वमनुप्राह्यानुप्राहकभाव: एकव्यङ्ग्यकानुप्रवेशरचेत्येवमात्रमना

सापेक्षत्वलक्षणेन सङ्कीरेण, परस्परनिरपेक्षत्वलक्षणैकरूपया च संसृष्ट्या तेषां

शुद्धभेदानामन्योन्योयोजनम् । कर्तव्यमिति शेष: ।

तथा तु योज्यते कृत इत्यतो भेदा भवस्त्रीत्वाद्—वेदखाबिधीति । वेद-

श्चत्वार:, खं शून्यम्, श्रब्धयश्चत्वार:, वियच्छून्यं, चन्द्र एक इति वैलोम्येन

प्रस्तारकम् । पत्रायं योजनासंप्रदाय:—श्रत्रार्थान्तरसंक्रमितवाच्योऽर्थान्तरसंक-

मितवाच्यान्तरेण त्रिधा संकीर्यंते संसृज्यते चैकधा । एवमत्यन्ततिरसकृतवाच्यादिषु प्रत्येकमेकपट्चाशता भेदै: सह सङ्की-

दिभ: सर्वैरैव संं प्रत्येकं संकीर्यंते संसृज्यते चैति चतुरत्तरद्विशतभावमापद्यमानेषु वेदखाबिधवियच्चन्द्रा: चतुरत्तरचतु-

शताधिकिका दशसाहस्त्रिका मिश्रभेदानां भवति ।

शुद्धभेदै:एकपट्चाशता सह ।

शारेषुयुगखेन्दव: । शरा: पञ्च, इषवश्च पञ्च, युगाश्चत्वार:, खं

शून्यम्, इन्दुरेक: पञ्चपट्चाशदुत्तरचतुश्शताधिका दशसहसी ।

मिश्रभेदानिमान् शुद्धभेदज्ञाननेनैव सुजातस्वादतिविततत्वाच्च दिड्मात्रे-

44c. Moon (1), sky (0), seas (4), sky (0), and the Vedas (4) (10404).

These with the pure forms make up the number indicated by—

44d. Moon (1), sky (0), age (4), arrow (5), and arrow (5) (10455).

There, to illustrate for mere direction :

O brother-in-law, the woman, invited to the function, was told something (improper) by your wife, is weeping in the terrace at the back of the house; go and console the poor soul.

111

Here, whether ‘consolation’ is transferred to another sense of the nature of ‘enjoyment’ or in the manner of an echo is it the suggester of the suggested sense of enjoyment itself ? This is the doubt.

There are the clouds which have smeared the sky with their glossy and black lustre and in which the cranes are disporting themselves; there are the dewy winds and the melodious joyful screams of the friends of the cloud (the peacocks)—let all these be. I am, indeed, the hard-hearted Rāma, I endure all that. But ah, how will the daughter of Videha be now ? Oh queen, take heart.

112

णोदाहरति—खणपाहुणिऐत्ति ।

क्षणप्राधुनिकादेवर जायया सुभग किमपि ते भणिता ।

रोदिति गृहपृष्ठाद्द्रा (गे ? ग) वलभीगृहेऽनुनोयतां वराकी ॥

क्षण उत्सवः । प्राधुनिकादेवर जायया किमप्यनुचितमुक्ता बन्धुः । क्षणप्राधुनिकात्वं जायया किमप्यनुचितमुक्ता । गृहपृष्ठाद्द्रागे कार्पासनीरुजके (?) रोदिति तामिमा-मनूनयेत्यत्रानुनयो वक्तृबोधद्वयपर्यालोचनयानुपयुज्यमानः सन् किमुपभोगेऽथोऽन्तरे संक्रामति ग्राहोस्विदनुरणनन्वयोदयद्विचित्तेन व्यध्जनव्यापारेणोपभोग-मेव व्यनक्ति (?) साधकबाधकभावात् सन्देहः । न च सन्देहे दोष इति मन्तव्यम् । शोभातिशयप्रतिपत्तये प्रतिभोत्थापितत्वात् । स्वरसा एव हि सन्देहश्रान्त्यादयो दोषाः ।

एवमर्थान्तरसंक्रमितवाच्यशब्दशकितमूलानां रजोरूपवसुध्वनी सङ्क्षरत्के-णोदाहरत्याल्यन्ततिरसकृतवाच्योः

संसृष्टमुदाहरति—चित्रेधियामलैति । कान्ताभिनिवेशदाढ़र्यत् पुरोवस्थितामिवैनां मत्वाह—

हहा हा देवीति ।

श्रत्र लिप्तेति पयोदसुहृदामिति चालयन्नतिरस्कृतवाच्ययोः संसृष्टः।

ताभ्यां सह रामोऽस्मीत्यर्थान्तरसंक्रमितवाच्यस्यानुप्राहकभावेन, रामपद-

लक्षणैकवृजकानुप्रवेशेन चार्थान्तरसंक्रमितवाच्यरसघ्न्योः सङ्करः। एवमन्यद-

प्युदाहार्यम् ।

श्रत्र संसृष्टि दर्शयति——श्रत्र लिप्तेति पयोदसुहृदामिति चेत् । लेपनसुहृ-

त्वोरनुपपत्त्यात्यान्ततिरस्कार इत्यनयोः संसृष्टः । इत्यं संकीर्णतया संसृष्टतया

वा मिश्रस्यापि पुत्रभेदान्तरैः सह सङ्करादिरूपं वैचित्र्यं सम्भवति । तदप्युन्-

नयिमित्यभिप्रेत्याह——ताभ्यां सह राम इत्यादि । रामोऽस्मीत्ययं हि दुःखैकायत-

नत्वादर्थान्तरसंक्रमितवाच्यः । स हि लेपनसुहृत्त्वादिवृपेणैवलेपनानुगृह्यत इति

श्रनुग्राह्यानुग्राहकभावसङ्करोद्यम् । श्रथ राम इति योज्यमर्थान्तरसंक्रमितवाच्यः

यश्च रामोऽस्मीति ज्योतितो विप्रलम्भशृङ्गारस्तयोरेकवृजकानुप्रवेशः सङ्करः,

उभयोरपि रामपदवृजकत्वादित्याह——रामपदलक्षणैकवृजकत्वादिना ।

एवमन्यदिति । यत्रेह त्रिविधः सङ्करः संसृष्टिरचार्थान्तरसंक्रमितवाच्यादिध्वनि-

विषयतयोदाहियते, तथास्य ध्वन्यान्तरविषयतया सर्वमुदाहरणतोडवघायंमित्यर्थः ।

श्रलौकिकं गभीरं च प्रमेयमतिविस्तृततम् ।

यच्चतुर्थे तदस्माभिहंस्मुश्रुतामणीकृतम् ।

प्रासङ्गिकमहावोचत् सान्धिविग्रहिको बहु ।

व्यास्येयोयवस्तुनिर्षकर्षः श्रीविद्याचार्यर्वातनि ॥

इति संस्कृतसारवाग्मिप्रकृतिपृथ्वाशिव रघुनाथशिरोमणिरघुवंश-

पैशाच्चोपरमेश्वराभ्रं शराजहंसालङ्कारिकचक्रवर्तिध्वनिप्रस्थानपरमाचार्यंकाव्य-

मीमांसाप्रभाकरकविसहृदयशिरोमणिसहजसर्वज्ञ परमयोगेश्वर श्रीमत्‍त्र-

भुवनविद्याचक्रवर्तिवंशावतंसमहाकविश्रीविद्याचक्रवर्तिकृतौ

सम्प्रदायप्रकाशिन्यां काव्यप्रकाशबृत्तौ

कायां

चतुर्थ उल्लासः ।

Here is the aggregation of the two expressed meanings altogether given up in ‘lipta’—smeared—and in the friend of the cloud (Payoda-suhrdām). And with these there is the com-

mixture by the relation of subordinate and principal with ‘I am Rāma’ with its expressed meaning transferred to another meaning; and also the cosubstrateness in one suggestive word, Rāma, with the suggestion of the expressed meaning trans-

ferred into another sense and the rasa (i.e. love in separation). In the same manner the others (i.e. mixed varieties of dhvani) should also be illustrated.

Thus ends the Fourth Flash in the Poetic Light, namely, the Determination of Dhvani.

पञ्चम उल्लासः

एवं ध्वनौ निश्चिते गुणीभूतव्यङ्ग्यस्य प्रभेदानाह—

अगूढमपर्याप्तं वाच्यसिद्धच्यङ्ग्यस्फुटत्वे सन्दिग्धतुल्यप्राधान्ये काव्याक्षिप्तत मसुन्दरम् ।। ४५ ।।

व्यङ्ग्यचमेव गुरूभूतव्यङ्ग्यस्याष्टौ भिदाः स्मृताः ।

कामिनीमुखकलशवद् गूढं चमत्करोति । श्रागूढं तु स्फुटतया वाच्यायस्मि-

निमित्ति गुणीभूतमेव । श्रगूढं यथा—

यस्यासुहृकृतततिरस्कृतितरेतय तप्त-

सौभाग्यस्थितौ यत्करणं युवावित कण्ठे ।

काठिन्यो गुणप्रथनभाजनमेष सोऽपि सिम

जीवद्व सम्प्रति भवामि किमालपामि ॥११३॥

पुनर जीवन्नित्यर्थसङ्क्रमितवाच्यस्य ।

उत्कृष्टकोकनदनेत्रेणुपिशङ्गितानां गायन्ति मज्जु मधुरा गृहदीर्घिकासु ।

एतच्चकास्ति च रवेर्नवबन्धुजीव-पुष्पच्छदाभमुदयाचलचुम्बि बिम्बम् ॥११४॥

उल्लासयतः सङ्जतिमाह—एवं ध्वनाविति ।

श्रागूढमपरित्यादि । स्मृताः ध्वन्याचार्येण ।

यद्वि वाच्यातिशायित्वेन निश्चितं वस्त्वड्झारादिरूपं सवान्तरप्रभेदं व्यङ्ग्यं तदू यदा श्रागूढत्वादिना निमित्तेन गुणीभावंनीयते तदा श्रागूढव्यङ्ग्यमपरार्ङ्गव्यङ्ग्यमिति गुणीभूतव्यङ्ग्यस्य तुल्यप्राधान्यव्यङ्ग्यं काव्याक्षिप्त-

व्यङ्ग्यमस्फुटव्यङ्ग्यं सन्दिग्धप्राधान्यव्यङ्ग्यमिति गुणीभूतव्यङ्ग्यड्ङ्याख्यस्य मध्यमकाव्यस्य भेदाष्टक-मुन्मीलयतीति कारिकार्थे ।

तदेतद् व्याचष्टे—कामिनीमुखकलशवदित्यादिना । वाच्यायमानमितीति ।

इतिहेतो । स्फुटायामानत्वाद् वाच्यकल्पस्य गुणीभाव एव । श्रागूढं यथेति ।

साह-चर्येणोद्विष्टस्य प्रतियोगिनो गूढस्य व्यावृत्यर्थमगूढमिति प्रकृतस्य सतोऽपि पुनः-

पादानम् ।

FIFTH FLASH

Thus having determined the dhvani (the best type of poetry), the author now states the varieties of the poetry of subordinated suggestion.

45. (i) Non-concealed, (ii) subservient to another, (iii) subservient to the establishment of the expressed meaning, (iv) indistinct, (v) of doubtful prominence, (vi) of equal prominence, (vii) implied by intonation, and (viii) non-striking.

46ab. These are known to be the eight varieties of the suggested sense rendered subordinate.

The hidden (meaning) produces charm in the manner of the jar-like breasts of damsels. But the one not hidden, being obvious, becomes as if directly expressed. Hence it is subordinate only. To illustrate the non-concealed (i.e. explicit) :

The insult inflicted upon me by enemies embroils the ears with a pain, caused by a hot needle. That I am here, good for knitting the strings of a girdle. Though living, I am now no more; what shall I say ?

113

Here, ‘though living’, which has its meaning transferred to another (is explicit).

The black bees, their bodies made tawny by the dust of blossoming red lotus, are singing sweetly in the domestic lakes. And there shines the disc of sun beautiful as the fresh flower of the Bandhujīva (Pentapetes Phoenicea), kissing the eastern mountain.

114

यस्पासुहृदित । कृततिरसृकृतिः, कृता तिरसृकृतिरनेतति विग्रहः । जीवन् भवामि न जीवामीत्यर्थः । शत्रु जीवत एव न जीवामीत्युक्तियुक्तिमरणसध्रीचीनदारुण-दुःखरूपे स्फुटतरे श्रथान्तरे संक्रामति । शत्रोद्यन्तरसंस्कृतमवाचस्येहागूढता । उन्निद्रेति । शत्रु चुम्बीत्वतो बिम्बस्योदयाचलस्पर्शमरूपमर्थान्तरं पर्य्य-कल्पतया प्रतीत इत्यन्ततिरसृकृतवाचस्येहागूढता ।

श्रत्न चुम्बीतयल्यान्ततिरसृतवाच्यस्य ।

श्रत्रासोत् पणिपाशबन्धनविधि: शक्ल्या भवद्वे बरे गाढं वक्षसि ताडिते हनुमता द्रोणाद्रित्राहुत: ।

दिव्यैरिन्द्रजिददत्र लक्षणशरैर्लोकान्तरं प्राप्तः केनात्र मृगाधिपि रावणपते: कृत्स्ना च कष्ठाटवी ॥१९१॥

[Bālarāmāyaṇa]

श्रत्र केनाप्यत्रेत्यर्थशक्तिमूलानुरणनरूपस्य । तस्याप्यत्रेति युक्तः पाठः ।

ग्रपरस्य रसादेर्वाच्यस्य वा वाक्यार्थीभूतस्याद्‌ रसादि ग्रनुरणनरूपं वा।

ग्रयं स रशनोत्कर्षी पौनस्तनविमर्दन: ।

नाम्भूपूजघनसंस्पर्शी नीवीविलंसन: करः ॥ १९९६॥

[Mahābhārata, Strīparva, xxiv.19.]

श्रत्र भ्रूङ्कार: करुणस्य ।

श्रत्रासीदिति । इहायोध्यां प्रति प्रतिप्रयाणे समन्ततरव्यापादितदशाननस्य दिव्ययानेन सच्चरमाणस्य सीतां प्रति दाशरथे: समरभूमिनिर्देशाभिनय-

व्यतिरेकोक्ति: । श्रत्र दशास्यनिपातनेन रामभद्रसमाश्र्यामपयत्रिभुवनप्रस्तावे यत् कविना सीतां प्रति रामभद्रस्य योज्यं स्वनिर्देश: केनापीतयुपनिबद्ध: तद् वाच्य-

दपि वाच्यतरायात इत्यर्थशक्तिमूलानुरणनरूपस्य वस्तुध्वनेरगृढता ।

पाठान्तरप्रकर्शनेनागृढतां बृद्धयति—तस्याप्यत्रेति॰ ।

ग्रथापरार्ध्यङ्गय्‌गद्यविवेचनं प्रस्तौति— ग्रपरस्य रसादेरित्यादिना ।

ग्रपपरस्य रसादेर्वाच्यस्य वेधि । श्रत्र हि गुणीभूतव्यङ्ग्यस्य द्वौ प्रतियोगित्वेन विवक्षितौ रसादिरर्थ: वाच्यो वाक्यार्थर्‍चेति । यच्चैतद् गुणी-

भूतव्यङ्ग्यं तदपि द्विरूपं रसादिकमनुरणनरूपं च । ग्रनुरणनरूपमिति सामान्यस्य वक्ष्यमाण्यायेन संकोचाद् वस्तुमूलस्यालङ्कारध्वनेरिहासम्भव: ।

ग्रथ रसवदादयोलड्‌द्वारा गुणीभूतव्यङ्ग्याचाभिधाने वक्ष्यन्त इति यत्, प्रतिज्ञातं तस्यायमवसर इत्यभिप्रेत्य ऋमेणोदाहरति—ग्रयं स रशन॰ ।

ग्रयं स इति । ग्रयं स रशनादि । ग्रयं स इति रणभूमिनिपतितस्यस्य भूरिश्रवसो भुजप्रत्यभिज्ञा । रशनोत्कर्षी यो हि लीलयेन घ णघणायमानमणिकड्‌डणो मे रशनां ताच्छील्येनोदग्रथयत् सोऽयं,

पीन्स्तनविमर्दन: यो मे पौनी स्तनौ पीनत्वादेव विशेषेणामुन्दात् सोऽयं, य एव नाभिमूलू जघनमध्ये स्पृष्ट सोऽयं, य एव चातिचपलो नीवीमप्यपातयत् सोऽय-

THE POETIC LIGHT V

141

Here, ‘kissing’, which has its meaning altogether abandoned (is explicit).

Here was trapped by the chains of serpents your younger brother-in-law (Lakṣmaṇa) deeply wounded in his chest by the missile. The Droṇa mountain was brought here by Hanu-

mat; here by the divine arrows of Lakṣmaṇa the conqueror of Indra (Meghanāda) was sent to the other world, O deer-

eyed one, the forest-like necks of the Demon-king (Rāvaṇa) were cut down by some one here.

115

Here, ‘by some one here’—this makes the suggestion (of the speaker Rāma), which is of the nature of reverberation based on the power of sense, obvious. ‘Tasyāpyatra’ (even his) would be a better reading (in place of kenāpyatra, which makes the suggestion of Rāma too obvious).

(Aparāṅga explained) : To another i.e. to rasa and the like or the expressed meaning which has become the purport of the sentence, is subservient the rasa and the like or the reverberation.* For example :

This is that hand which used to pull out (my) girdles, caress the plump bosoms, touch the navel, the thighs and the private parts and untie the knot of the (lower) garment.

116

Here the Erotic is subservient to the Pathetic.

मेवेदृशिं दशामनुप्रपन्न इति परित्यक्कलज्जं प्रियभुजमालिङ्ग्य विकलविकलं रुदन्त्या भूरिश्रवसो धर्मंपल्न्या: प्रलापपोज्यम् । गात्र सम्भोगश्रृङ्गार: करुणं प्रति भृत्यभूयमापद्यते ।

*In Aparāṅga the term ‘apara’ refers to Rasādi and the expressed meaning principally denoted by a sentence. The term ‘aṅga’ refers to the Rasādi and the reverberating suggestion. Thus, ‘aparāṅga’ is that wherein the Rasādi or the reverberating suggestion becomes subservient to Rasādi and the expressed sense, principally denoted by a sentence.

कैलासालयफललोचनरुचा निर्गतितालकतक-

व्यक्तिः पादनखच्ु तिर् गिरिभुवः सा वः सदा त्रायताम् ।

सपर्धाबन्धसमिद्ध्येव सुदृढं रूढा यया नेत्रयोः

कान्तिः कोकनदानुकारसरसा सच्चः समुत्तसायंते ॥११७॥

श्रत्न भावस्य रसः ।

श्रत्युच्चा: परितः स्फुरन्ति गिरय: स्कारास्तथाम्भोधय-

स्तानीतालपि बिभ्रती किमपि न क्लान्तास्ति तुम्यं नमः ।

ग्राइचर्येण मुहुर्मुहुः स्तुतिमिति प्रस्तौमि यावद् भुव-

स्तावद् बिभ्रादिमां स्मृतस्तव भुजो वास्ततो मुद्रिता: ॥११८॥

[Pañcākṣarī]

श्रत्न भूविषयो रत्याख्यो भावो राजविषयस्य रतिभावस्य ।

बन्दीकृत्य रुप द्विषां मृगदृशस्तः पश्यतां प्रेयसां

शिल्यन्ति प्ररणमन्ति लान्ति परितः शुभ्रान्ति ते सैनिकाः ।

ग्रस्माकं सुकृतैर् शोर्‌नि पतिततोडस्योचित्यवारान्निधे

विद्वस्ता विपदोद्‌खिलास्‌तदिति तैः प्रत्यर्थिभिः स्तूयसे ॥११९॥

कैलासालयेति । गिरिभुवो देव्या: शिवाया: सा पादनखच्ु तिर्‌ ग्रसामा-

न्यानुभावगरिमा पादाड्‌गुलीनखच्ु तिर्‌वः सदा त्रायतां युष्मान्‌ विरतमभिरक्षतु ।

सेत्युक्तम् । सा कीदृशी, कैलासालयफललोचनरुचा निर्गतितालकतकव्यक्तिः

कैलासालयस्य शिवस्य फललोचनरुचा प्रणयापराधप्रणतस्य ललाटनेत्रप्रभा-

पटलेन निर्गतितालककव्यक्‍तिः निष्पादितयावकरसरुजानाभिव्यक्तिः । ग्रननेोत्त-

राधो‌पनिबध्यमानस्यो‌पेक्षालड्‌डारस्य सामग्री सम्पादिता । यया एतया स्पर्धा-

बन्धसमद्रियेव नेत्रकान्त्यभिसूया ज्वलन्तियेव सुदृढं रूढा दृढतरं प्रदृढा श्रत एव

कोकनदानुकारसरसा रक्तारविन्दसंर्वातिकासदृशत्वात् सुकुमारा सच्चः समुत्तसायंते

ग्राविलम्बमपनयते । शिवे प्रणमति प्रसन्ना देवीति वाक्यार्थः । श्रत्न मानोप-

नृ हितः सम्भोगशृङ्गारो देवताविषयस्य रतिभावस्यार्धम् । श्रतो रसवदलङ्कारो

द्विग्वोदार्हत् पूर्वोद्धारणे रसाद्‌गता इदं तु भावाद्‌गतगति ।

श्रथ प्रेयोल्‍कारोद्दाहरणम्—अत्युच्चा इति । तथा तेडपि परितः स्फुर-

न्तीत्यर्थः । इत्याइचर्येणेति समन्वयः । श्रत्न भूविष्यस्य भावस्य राजविषय-

THE POETIC LIGHT V

143

May that splendour of the foot-nails of Pārvatī, which has its red paint shine by the light of the eye on the forehead of Śiva (kneeling at her feet) protect you for ever ! This (splendour), kindled as if by rivalry speedily dispels the firmly developed and red lotus-like delightful lustre of Pārvatī's eyes (red due to extreme anger).

117

Here rasa is subservient to the emotion (i.e. the poet's devotion to Pārvatī).

All around there rise lofty mountains and vast oceans, you bear all these, yet you don't feel any fatigue; all respects to you. While, with a sense of wonder I was thus repeatedly singing the glories of earth, I was reminded of your arm, O King, which bears it (i.e. which bears the burden of earth), thereupon my mouth was sealed.

118

Here the emotion in relation to earth, namely, loving admiration, is accessory to the emotion of loyalty for the king.

O King, your soldiers, having captured the deer-eyed wives of your foes, hug them, kneel down (to please them), carry them all around and kiss them, under the very nose of husbands and yet you are praised by those same foes thus : "O ocean of propriety, it is on account of good fortune that you have come before our eyes and all our misfortunes have been destroyed."

119

भावाङ्गृतया प्रेयस्वम् । एवं रसाङ्गृतयोदार्हतङ्ग्यम् । यथा 'तस्य मृगनयनी' त्यादौ सखीना नायिकाविषयो रतिभावः श्रृङ्गारस्य । इत्थं प्रेयानपि द्विधा ।

ग्रथोर्जस्विसमाहितालङ्कारावेकश्लोकेनोदाहरति—वन्दीकृत्येतिव । भो नूप ते सैनिकाः द्विषां मृगदृशो वन्दींकृत्य परितः श्लिष्यन्ति सोपहासं प्रणमन्ति केशाञ्चलादिषु बलाद् गृहीत्वा नतिं । पर्यतामित्यनादरे षष्ठी । पश्यत एव द्विषो-

जनादृत्येत्यर्थः । तैः प्रत्यर्थिभिस्तु सुकृतशतेन दृष्टोऽसि त्वदूदृशांनेत विध्वस्तविपदो वयमभूमिपत स्तूयसे इत्यत्र सैनिकानां यः सम्भोगशृङ्गाराभासः, यश्च द्विषां वर्ण्यनायकविषयो भावाभासस्तत्स्थायिभावपि नायकविषस्योपश्लोकयितुरतिभाव-स्याङ्गम् । ग्रतो रसाभास इहर्जस्वी, भावाभासः समाहित इति ज़ेयम् ।

श्रत्र भावस्य रसाभासभावाभासौ प्रथमद्वितीयौ पार्श्वोत्यौ ।

श्राविरलकरवालकम्पनेभ्रुंकुटीतर्जननयनैर्मुखः ।

दृशौ तव वैरिणां मदः स गतः क्वापि तवेक्षणे क्षणात् ॥१२०॥

श्रत्र भावप्रशमः ।

साकं कुरङ्कदृशा मधुपाननिलालीलं

कलुं मुर्हद्दृशरपि वैरिणि ते प्रवृत्ते ।

श्रनाभिधायि तव नाम विभो गृहीतं

केनापि तत्र विषमामकरोदवस्थाम् ॥१२१॥

श्रत्र त्रासस्योदयः ।

श्रसोढा तत्कालोल्लसदसहभावस्य तपसः

कथानां विरमभेष्वथ च रसिकः शैलदुहितुः ।

प्रमोदं वो दिश्यात् कपटवटुवेषापनयने

त्वराकौशिल्यास्यां युगपदभियुक्तः स्मरहरः ॥१२२॥

श्रत्रावेगधैरेयोः सन्धिः ।

पर्येत कर्र्चिच्चल चपल रे का त्वराहं कुमारो

हसतालम्बं वितर हहहा व्युक्तक्मः श्वासि यासि ।

श्रथ भावशान्त्यादीनामपि गुणीभावेनालङ्कृता——श्राविरलेति । कम्प-

नैरित्यादिरुपलक्षणे तृतीया । तदुपलक्षितो मदस्तवेक्षणे सति क्षणात् पक्वापि गत

इति मदरुपभावप्रशमो नायकविषयोपवर्णनच्यितरतिभावस्याङ्गमित्यलङ्कार एव ।

साकं कुरङ्केति । सुर्हद्दृश्वर्गोभृश्वापि साकं मधुपानाय प्रवृत्ते वैरिणि

केनचित् त्वत्सनामार्थान्तरप्रतिपादनायापि त्वन्मिन्न गृहीते विषमावस्थाभूदिति

योऽयं त्रासोदयः स रतिभावस्याङ्गम् ।

श्रसोढा तत्कालोल्लसदिति । श्रसहभावोद्भवक्तता दौर्बल्यमित्यर्थः ।

तत्कालमुल्लसत्यविलम्बितमभाववत्यसहभावो यत्र तस्य देवयुप्रतपसोजसोढा ।

तां तथा शरीरनिरपेक्षं तपस्तप्यमानां सोढुमपारयन्नित्यनेनत् कपटवटुवेषापनयने

त्वराहेतुरुत्तः । श्रथ शैलदुहितुः कथानां विरमभे रसिक इति तु वेषापनयनमान्द्ये ।

युगपदभियुक्ता इति वेषापननविषयेऽभियोगस्यासुल्ययोगिता ।

श्रत्रावेगधैर्योरिति । श्रावेगस्त्वराभिय्यञ्चः । घैयं शौथिल्या-

भिव्यञ्चम् । सन्धिः सम्भूयवृत्तिता । स भावस्य गुणीभावति ।

Here, the semblance of rasa and the semblance of emotion, implied in the first half and the second half of the stanza (respectively) are subservient to the (poet's) emotion (of admiration for the king).

That pride of your enemies which repeatedly manifested itself in the continuous brandishing of swords, in frowns, in threats and in shouts of defiance, has instantly vanished at your sight.

Here, the pacification of the emotion (of pride is subservient to the poet's emotion of admiration for the king).

O Lord, even when your enemy was engaged in festivity of drinking in the company of deer-eyed woman and his friends, your name mentioned by some, though in a different sense, made the situation tense.

Here the rise of fear (is subservient to the poet's emotion of admiration for the king).

Impatient at the then enfeebling state of Pārvatī's penance and also delighted at her confident intimations of love, Śiva was seized simultaneously by both haste and languor in removing the apparel of a disguised Brahmacārin. May He, the Destroyer of Cupid, bestow happiness on you.

Here is the co-existence of excitement and steadiness (which is subservient to the poet's emotion).

"Oh, somebody might see us. Move off, O impetuous one; what is the hurry ? I am a maiden. Offer me the support of your arms. Alas ! Alas ! this transgression of propriety !

पश्येत कश्चिदिति भोः पृथ्वीपते भवद्विधद्विषोऽरण्यवृते: कन्या कतिच्चद्भिधत्त एवमुक्तिप्रतयुक्तिपरिपाटीमारचयतोत्यर्थः । पश्येत कश्चिदिति सन्न्रासनपरस्योक्कि: । त्वामरण्यवृत्ति कश्चित पश्येदितियुक्ता तु प्रतिवक्‍ति—चल चल रे इति । यदि पश्येतु तर्हि चपल एहि पलायावह इत्यर्थः । अग्र तस्यो-

पहासपरस्योक्‍ति:—का त्वरैति । ग्रहो ते भीरुरेति यावत् । सा प्रत्याह—ग्रहं कुमारीति । भीरोमे त्वरैव स्वभाव: क इहोपहास इति यावत् । स पुनर्धौं-

र्येनाह—हस्तालम्बं वित्तरेति । यदि त्वरया चलितव्यं तर्हि देहि हस्तालम्ब-

इत्थं पृथ्वीपरिबृढ भवद्धिद्विषोडरण्यवृत्ते:

कन्या कश्चित् फलकिसलयान्याददानामिघत्ते ॥१२३॥

श्रुत् शङ्कूष्याधृतिस्मृतिश्रमदैन्यविबोधौत्सुक्यानां शबलता । एते च

रसवादयोङ्लङ्काराः । यद्यपि भावोदयभावसन्ध्यभावशबलत्वानि नालङ्कार-

योक्तानि, तथापि कविकचिद् ब्रयादित्येवमसक्तम् ।

यद्यपि स नास्ति कश्चिद् विषय: यत्र ध्वनिगुणीभूतव्यङ्गचयोः स्वप्रभेदादिभि:

सह शङ्कूर: संसृष्टिर्वा नास्ति, तथापि प्रधानेन व्यवदेशा भवन्तीति कवचित्

केनचिद् व्यवहारः ।

जनस्थाने श्रान्तं कनकमृगतृष्णाहुतथिया

वचो वन्देहीति प्रतिपदमुदश्रु, प्रलपितम् ।

कृतालङ्कारभृतुं वन्दनपरिपाटीषु घटना

मयात्तं रामत्वं कुशलवसुता न त्वधिगता ॥१२४॥

[Bhatta Vācaspatī, acc. to Sūktimuktāvalī]

मितयुक्तताया: प्रत्युक्तरं—हहहेति व्युत्क्रम इति । हस्तालम्बं दातुमर्ह: सन् कुतो

मा याचस इत्यर्थे: । श्रथ चलिते तत्र सैवाह—क्वासि यासोति । श्रसीति

त्वमर्थे निपातः ।

श्रुत् शङ्कूष्येति । पर्येक्षित्यनेन हि वाक्येन शङ्काभिव्यज्यते । चल

चपलेत्यसूया । का त्वरेऽति धृत्तिः । श्रहं कुमारोति स्मृतिः । हस्तालम्बमित्यो-

त्सुक्यम् हहहेति श्रमदैन्ये । व्युत्क्रम इति विवोधः । क्वासि यासोत्यौत्सुक्यम् ।

श्रतेषां शबलता भावस्याङ्गम् । श्रथ रसवादयोङ्लङ्कारा वक्ष्यन्त इति यत्

प्रतिज्ञातं तत् कृतमित्यनुस्मारयति—एते च रसवादयोङ्लङ्कारा इति । श्रतो

रसभावादीनां यदा प्राघान्यं तदा ध्वनित्वं, यदा तु व्यङ्गभावस्तदालङ्कारत्वमेवेति

सिद्धम् । ननु रसादिच्छायस्य गुणीभावे रसवाद्यलङ्कारत्वं प्रसिद्धं, भावोदया-

दयस्तु नालङ्कारतया प्रसिद्धा:, तत् कथमेवमुक्तमित्यत् ग्राह—यद्यपि भावोद-

येत्यादि कश्चिद् ब्रूयादिति । उक्तं ह्यालङ्कारसर्वस्वकृत—“भावोदयभावसन्धि-

भावशबलताश्च पृथगलङ्कारा” इति । ननु यानि ध्वन्युदाहरणानि तत्रापि

गुणीभूतव्यङ्गचयत्वमपश्याम गुणीभूतव्यङ्गचयोदाहरणेषु च ध्वनित्वम्, श्रतः

कथमियं विभागसिद्धिरित्यत: ग्राह—यद्यापि स नास्त्यादि । स्वप्रभेदादिभि:-

रित्यादिशब्दाद् ध्वनेर्गुणीभूतव्यङ्गचयप्रभेदैरङ्गाङ्गिभाव:, सालङ्कार:

स्वप्रभेद:

सालङ्कारेऽङ्गीभूतव्यङ्गचप्रभेदैश्चेत्यर्थः ।

Where are you ? Whither are you going, O monarch of the earth ?—Thus the daughter of your forest-dwelling enemy speaks to somebody while plucking fruits and sprouts.

Here is the variegation of Misgiving, Envy, Steadiness, Recollection, Fatigue, Wretchedness, Awaking and Longing, (which are subordinate to the poet's admiration for the king). These are the Rasavat and other figures. Though the rise of emotion, the co-existence of emotions and the variegation of emotions are not spoken of as figures, yet some one might describe them as such, hence the above statement.

Though there is no single case where there is no commixture or collocation of dhvani and poetry of subordinated suggestion and their respective varieties, yet in accordance with the principle that names go by prominence, a particular name is given to a particular case.

I have wandered among men's haunts (in the Janasthāna of the Daṇḍaka forest), with my mind deluded with the mirage of gold (by the desire for the golden deer); at every step, with fearful eyes, I have cried “Please give me” (O Sītā); enough I have looked to the faces of meanly lords (I have hurled my arrows at serried heads of the king of Laṅkā); thus I have acquired Rāma-hood, and yet I have not obtained riches leading to future welfare (I have not obtained the mother of Kuśa and Lava).

ग्रथ शब्दशक्तिमूलस्यालङ्कारध्वनेर्गू णभावं दर्शयति—जनस्थान इति । जनस्थाने जनसन्निवेशो जनस्थानाख्ये दण्डकारण्यपरिसरे च । कनकमृगातृष्णा घटनारूपो मोह इत्यर्थः; कनकमृगे जिघृक्षाकोतुकं च । वैदेहीति मथितीति, ग्रन्यदा तु देहि वितर, वै इति प्रसिद्धो निपातः । लड्धाभर्तृदशग्रीवस्य, ग्रहलं पर्याप्तं किमतु दुःस्रभावश्च । वदनपारिपाटीचामिषुघटनं शरसंधानं, वदनपारिपाटीषु घटना याचनार्थं वदनविधे वृत्तिरश्च । कुशलवसुता कुशलमबाधितं वसु येषां तेषां भावः, कुशलवो सुतौ यस्या: सा जानकी च ।

नीत: १

ग्रागत्य सम्र्रति वियोगविसंस्थुलाझी- मम्भोजिनीं कवचिदपि क्षिपितत्रियाम: । एतां प्रसादयति पड्य ज्ञाने: प्रभाते तत्वदृष्टि: पदार्थतत्त्वेन सहरुरभि: ॥११२५॥

ग्रत्र नायकवृत्तान्तोडर्थशक्तिमूलो वस्तुरूपो निरपेक्षरविकमलिनोवृत्तान्ता- ध्यारोपेणैव स्थितिः । वाच्यसिद्धचचझं यथा— ग्रस्मिमरतिमलसहृदयतां प्रलयं मूर्छां तमः शरीरसादम् मरणं च जलदभुजगं प्रसह्य कुरुते विषं वियोगिनोनाम् ॥११२६॥ [ Cited in Dhvanyāloka, II and III Uddyotas ]

ग्रत्र हालाहलं व्यझ्झं भुजगरूपणस्य वाच्यस्य सिद्धिकृत् ।

गच्छाम्यच्युत दर्शनेन भवत: किं तृप्तिर्हृप्तपदे किल्त्वेवं विजनस्थयोर्हि तजन: सम्भाव्यतन्यथा । इत्यामन्त्रणभझ्झिसूचितवृथावस्थानखेदालसा- माशिलष्यन् पुलकोत्करार्ज्जिततनुरगों हरिः पातु व: ॥११२७॥

ग्रनुरणनरूप इति, दाशारथिवृत्तान्तस्याप्राकरणिकत्वात् । वाच्यतां नीत:,

मया रामत्वमिति शब्देनोपादानात् । ग्रर्थशक्तिमूलस्य वस्तुध्वनेर्दर्शंयति—ग्रागत्य सम्र्रतीति । पादपतनं निरपेक्षेति । ग्रझ्झभूतव्यझ्झचमन्तरेण वाच्यसिद्धिदर्शिता । सापेक्षत्वे हि वाच्यसिद्धचचझता स्यात् । एवमपराङ्झचपझ्झयमसंलक्ष्यक्रमतया संलक्ष्यक्रमतया चोदाहृत्य क्रमप्राप्त- मुदाहृतं माह—वाच्यसिद्धचचझं यथेति । भ्रमिरयथावद्वाशिता । ग्ररतिरनवस्था । प्रलयोडक्षवृत्ति- विलय: । मूर्छा तसामेव स्तम्भ: । तमो व्यामोह: । ग्रत्र जलदस्य भुजगत्वरूपण- लक्षणं वाच्यं जलस्य भ्रम्यादिकारिहालाहलत्वप्रतीतिमन्तरेण न सिध्यतीति वाच्यसिद्धचचझता ।

गच्छाम्यमिति । भो श्रच्युत त्वदर्शनन तृप्तिहृप्तपदे न गच्छामि, ग्रपि त्वेवं विजनस्थयोरावयो: सतोरहंतोङ्यं जनोऽन्यथा सम्भावयेदिति गमनप्रे- व्याजेन सूचितं यद् वृथावस्थानं सम्भोगमन्तरेण विफला स्थितिस्तन्निबन्धनेन

Here (speaker's) similitude with Rāma, implied by the resonance based on the power of words, has been made subordinate to the expressed sense.

O Slender bodied one, look, the thousand-rayed Sun, who has passed the whole night somewhere else, now returns to gently propitiate this lotus, (his lady-love), emaciated in separation, by falling at her feet in the morning.

Here the behaviour of the lovers, grounded in the force of meaning, is of the nature of subject-matter (vastu) which stands merely as an imposition upon the independent behaviour of the Sun and the lotus (i.e. from the fact of lotus blossoming on the sun-rise).

To illustrate the suggestion subservient to the establishment of the expressed meaning :

The rain-water (deadly poison) of the cloud-snakes perforce brings upon women in separation, reeling, disgust, lassitude, insensibility, swoon, stupor, sinking of the body and even death.

Here the suggested meaning of deadly poison merely serves to complete the expressed metaphor in (the term) serpent.

Or as in :

"I am leaving, O Acyuta (immovable one, Kṛṣṇa). Have I any pleasure merely by your sight ? But if we remain together in the solitary place, wretched people will construe it quite otherwise." Thus the young cowherdess, who was sunken in languor by her futile stay indicated by the special form of address, was being embraced by Kṛṣṇa, his body thrilled with joy.--May he protect you.*

खदेनालसां गोपीमाश्लिष्यन् पुलकितो हरिः । शम्भिरक्षतु व इत्यत्राच्युतादिपदैरयं व्यज्यतेऽरिरंसालक्षणं वस्तु, तद् वृथावस्थानादिलक्षणवाच्यसिद्धावङ्गम् ।

• The first half of the stanza is the speech of the cowherdess and the latter half is that of the poet.

श्रात्राच्युतादिपदवयडच्यमानत्रनेत्यादिवाच्यस्य । एतच्चैवंकत्रैकवस्तृगतत्वे-

नापरन्र भिन्नवक्तृगतत्वेनैत्यानयोरभेद: ।

श्रास्फुटं यथा——

श्रदृष्टे दर्शानोत्कण्ठा दृष्टे विच्छेदभीतता ।

नावृष्टेन न दृष्टेन भवता विद्यते सुखम् ॥११२६॥

अत्रादृष्टो यथा न भवसि, वियोगभयं च यथा नोत्यायते, तथा कुयां

इति म्लिष्टम् । सन्दिग्धप्राधान्यं यथा——

हरस्तु किंचित्परिवृत्तधैर्यशचनद्रोदयारम्भ इवाम्बुराशि: ।

उमामुखे बिम्बफलाधरोष्ठे व्यापारयामास विलोचनानि ॥११२७॥

[Kumārasambhava, IV. 67]

श्रत्र पारचुम्बितुमच्छोदाति किं प्रतिभाति, किं विलोचनव्यापारं

वाच्यं प्रधानमिति सन्देह: ।

तुल्यप्राधान्यं यथा——

ब्राह्मणातिक्रमत्यागो भवतामेव भूतये ।

जामदग्न्यस्तु वो मित्रमन्यथा दुर्मनायते ॥११३०॥

[Mahāviracarita, II. 10]

श्रत्र जायमान्य: सर्वेषां क्षत्रियाणामिव रक्षसां क्षयं करिष्यतीति

व्यङ्गं रयस्य वाच्यस्य च समं प्राधान्यम् ।

उदाहरणद्रयस्य गूढं प्रयोजनमुद्घाटयति——एतच्चैवंकत्रेत्यादि । श्रभिमर-

तिमित्यादावेकवक्तृगतत्व व्यङ्गच् वाच्यसिद्धचङ्गं, गच्छामीत्यादौ तु भिन्न-

वक्तृगतत्वेन ।

श्रथास्फुटप्रस्ताव: ——श्रदृष्टे दर्शंनेति । श्रत्र ह्यु त्कण्ठोदयान्नादृष्टेन सुखं,

विच्छेदभयसम्भावन्न दृष्टेन च त्वया सुखमित्युभयथापि दुःखहेतुरसौति स्फुटं

प्रतीयते ।

विवक्षितोर्थ: पुनरस्फुट एवेति दर्शंयति——श्रदृष्टो यथेत्यादि । म्लिष्टं

कष्टमस्फुटमित्यर्थे ।

ग्रथ सन्दिग्धप्राधान्यं——हरस्त्वति । ग्रत्र बिम्बफलाघरत्वादिवाच्य-

Here the suggestion by the term Acyuta and the like merely serves to complete the expressed sense in 'who was . . . special form of address' (the idea expressed in the third line of the verse).

The difference between the two illustrations (cited above) is in the fact that in the former it relates to one speaker, while in the latter it relates to two different speakers.

To illustrate the indistinct :

When you are not seen, there is longing to see you, and while you are seen there is fear of separation. Thus, there is no happiness whether you are seen or not.

Here, you should act in such a way that you may not remain unseen, nor there may be any fear of separation—this is abstruse.

To illustrate the (suggestion of) 'doubtful prominence' :

But Śiva, his equipoise slightly disturbed, like the ocean when the moon is about to rise, turned his eyes on Umā's face whose lower lip resembled the bimba (the gourd of the Momordica Monadelpha).

Here it is doubtful whether the suggested meaning—he wished to kiss her—or the expressed meaning—the turning of eyes ( towards Umā)—is prominent.

To illustrate the suggestion of equal prominence :

Avoiding insult of a Brāhmaṇa will be to your own well-being or else a friend like Paraśurāma becomes displeased.

Here the suggested sense, viz. Paraśurāma will destroy all the demons in the same manner as he did the Kṣatriyas, and the expressed sense have equal prominence.

महिम्ना किं विलोचनव्यापारेण चुम्बनेच्छा व्यज्यते, ग्राहोऽसिवद् विलोचनव्यापारणलक्षणं वाच्य एवं रत्यानुभाव उपनिबद्ध इति साधकबाधकाभावात् सन्देहः; श्रतो व्यङ्गयं सङ्केतग्रहप्राधान्यम् ।

तुल्यप्राधान्यं दर्शयति — ब्राह्मणेति । सत्र रावणचरं प्रति भागंवोक्ता-

वृत्तरार्घं यद् रक्ष:क्षयसूचनलक्षणं व्यङ्ग्यं, यरुच प्रथममार्वावाक्यार्थरूपो ब्राह्मणानुसरणं श्रेयस इत्येवंरूपो वाच्योऽर्थः; द्व्योरप्यनयोरिह प्राधान्यं तुल्या वर्तते ।

काव्याक्षिप्तं यथा—

मथ्नामि कौरवशतं समरे न कोपाद् दुर्योधनस्य हृधिरं न पिबाम्युरस्तः ।

संध्यं करोतु भवतां नृपतिः पपेन ।।१३२१।।

[ Veṇīsamihāra, I. 15]

श्रत्र सन्धानम्येवेत्यादि व्यङ्ग्यं वाच्यनिषेधसहभावेन स्थितम् ।

श्रसुन्दरं यथा—

वाणीरकुडुङ्गुडीनसउणिकोलाहलं मुणन्तोए ।

घरकम्मवावडाए वहुए सीग्रान्ति श्रहङ्गाइ ।।१३२२।।

[ Cited in Dhvanyāloka, II ]

श्रत्र दत्तसट्कूते: कश्चिल्लतागहनं प्रविश्ट इति व्यङ्गयात् सीदन्न्यपङ्ग—

नीति वाच्यं सच्चमत्कारम् ।

एषा भेदो यथायोगं वेदितव्याश्च पूर्ववत् ।। ४६ ।।

[Dhvanyāloka, II. 29]

व्यज्यते वस्तुमात्रेण यदलङ्कृतयस्तदा ।

ध्रुवं ध्वन्यङ्गता तासां काव्यवृत्यस्तदाश्रयात् ।

इति ध्वनिकारोक्तदिशा वस्तुमात्रेण यत्रालङ्कारो व्यज्यते न तत्र गुणी—

भूतव्यङ्गच्यत्वम् ।

कविवाक्षिप्तव्यङ्ग्यमुदाहरति—मथ्नामि कौरवत्यादि ।

वाच्यनिषेधसहभावेनeti काव्याक्षिप्ता दर्शिता ।

निषेधकाकुर्हींयम् ।

काव्यवै वाच्यनिषेध श्राक्षिप्यते ।

श्रथासुन्दरं—वाणीरकुडूङ्डीनशकुनिकोला हलं श्रृण्वन्त्या: ।

गृहकर्मव्याप्तया वध्वा: सीदन्न्यपङ्गानि ।

श्रत्रापि 'ग्रामतरुणिम'tिवद् व्यङ्गचस्यासुन्दरतेयाह—श्रत्र दत्तसट्कूते: कश्चिदिति ।

त एते शुद्धा भेदा: ।

श्रननेन प्रायश: सर्वभेदस्यैव ध्वनेरगु णी—

भावो दर्शित: ।

तथा हि—श्रगृहीप्रस्तावे लक्षणमालावूभावर्थशक्तिमुलो वस्तु—

ध्वनिरुच्चोपलक्षणत्वेन प्रदर्शितो ।

श्रथापरार्ङ्गव्यङ्गचप्रस्तावे रसादिको रसाद्‌व्य—

रत्वेन, श्रनुरणनरूपं च वाच्याङ्गत्वेन सावान्तरत्वैविच्छेद्यप्रच्छमुदाहृतम् ।

तथा हि—

रसौ रसस्य, रसो भावस्य, भावो भावस्याङ्गत्वेनोदाहृत: ।

भावस्य रसाङ्गत्वं भावस्यैव रसत्वेनोदाहृत: ।

To illustrate the suggestion implied by intonation :

I shall not wrathfully batter the hundred Kauravas in war; I shall not suck the blood of Duśśāsana from his chest; I shall not pound with my club the thighs of Duryodhana; let your king enter into a pact for peace.

Here the suggested sense (effected through the tonal change),--I will, indeed, batter--remains in intimate connection with the expressed denial (the suggestion is conveyed simultaneously with what is expressed).

To illustrate the non-striking :

As the daughter-in-law hears the twitter of the birds flying away from the vetasa-bower, being busy in her household work, her limbs begin to droop.

Here the expressed idea in the limbs begin to droop, is more striking than the suggested sense that some one (the lover) who was given an appointment to meet (her) has entered the thicket of creepers.

46cd. The Varieties of these (eight kinds of subordinated suggestion) should be understood, as far as applicable, in the manner of the former case (of the suggestive poetry).

'As far as applicable' means :

When figures are suggested only by the matter itself, then they are invariably the part of suggestion; for the very procedure of poetry rests upon those, i.e. the suggested poetic figures.

In the manner thus shown by the author of Dhvani, wherever the poetic figure is suggested only by the matter itself, there is no subordination of suggestion.

स्फुटमिति नोदाहृतम् । यथ भावस्य रसाभासभावाभासौ चेति रसवदाद्यलङ्कारत्वेन त एते दर्शिताः । भावप्रशमादयोऽपि पृथगलङ्कारत्वेन । यथ वाच्यादिव्यङ्ग्यादिषु वस्तुमूलालङ्कारध्वनिव्यतिरिक्ताः सर्व एवानुरणनरूपाः प्रदर्शिता इति ।

एवं संकरसंकीर्णी प्रपञ्चयिष्यते--एषा भेदा इति ।

ननु यथायोगमित्युच्यते, का योग्यतेति शङ्कितवा योग्यतां ध्वनिकारसंवादं पुरस्कृत्य विवेचर्यति---व्यज्यन्ते वस्तुमात्रेणेत्यादिना । वस्तुमात्रे ण शब्दशक्तिमूलतया शक्तिमूलतया वा वस्तुमात्रेण व्यज्यमानानामलङ्कृतोनां ध्वन्याद्-

154

काव्यप्रकार: ४

सालङ्कारैर्ध्वनेस्तेश्च योग: संसृष्टटङ्कुरै: ।

सालङ्कारैरिति तैरिवालङ्कारै: प्रलङ्कारयुक्तैस्तै: । तदुक्तं ध्वनिकृतासङ्गुणिभूतङ्कयै: सालङ्कारै: सह प्रभेदै: स्वै: ।

सङ्करसंशिष्टिभ्यां पुनरप्पुद्योतते बहुधा ।।

[Dhvanyāloka, III. 43]

इति ।

अन्योन्ययोगादेव स्याद् भेदसङ्ख्यातिभूयसी ॥ ४७ ॥

एवमनन्त प्रकारेणान्तरभेदप्रभेदगणनेनैति प्रभूततरा गणना तथाहि—भृङ्गारस्यैव भेदप्रभेदगणनायामनन्त्यं, का गणना सर्वेषाम् ।

सङ्कुलनेन पुनरसौ ध्वनेस्त्रयो भेदा:, व्यङ्ग्यो रसस्त्रिरुपत्वात् । तथाहि—किञ्चिद् वाच्यतां सहते, किञ्चित् स्वन्यातथा । तत्र वाच्यतासहमविचित्रे विचित्रामिति । वस्तुमात्रमविचित्रं, विचित्रं त्वलङ्काररुपम् । यद्यपि प्राधान्येन तदलङ्कार्य;, तथापि श्राङ्गाराद्रसगणनयैव तथ्यते । रसादिलक्षणस्त्वयमेव—स्वप्नेऽपि न वाच्यः! स हि रसादिशब्देन भृङ्गारादिशब्देन वाभिधीयते, न चाभिधीयते । तत्प्रयोगेऽपि विभावाद्यप्रयोगे तस्याप्रतिपत्ते:; तत्प्रयोगेऽपि

चाभिधीयते ।

तामन्तरेण काव्यतैव न स्यादिति ध्वनिकारनिरुपितनीत्या तेषु भेदेषु गुणीभूत-व्यङ्ग्यता न संभवतीति तदपोहनाय यथायोगमित्युक्तमिति यावत् ।

तदितरेषां तु गुणीभूतव्यङ्ग्य चप्रभेदानां सङ्करसंशिष्टिभ्यां भेदप्रपञ्च उन्मीलनीय इत्याह—सालङ्कारैरिति ।

सालङ्कारतां द्विधोपदर्शयति—तैरिवालङ्कारैरालङ्कारयुक्तैस्तैरिति ।

श्रात्रायमाशय:— य एते गुणीभूतव्यङ्ग्यचास्तेषां शुद्धै: सङ्करसंशिष्टिरुपैश्च प्रभेदै-र्ध्वनिभेदानां शुद्धानां सङ्करसंशिष्टिरुपाणां च सङ्करसंशिष्टिरुपायां च योग: ।

यथा च गुणीभूतव्यङ्ग्यै: स्थालङ्कारैररपि, प्रलङ्कारसङ्कीर्णै:सततसंशिष्टैर्वा गुणीभूत-व्यङ्ग्यैर इच ध्वनेयोगड्नुसर्तव्य इति ।

श्रत्र संवाद:—सगुणीभूतव्यङ्ग्यचैरिति । उदयोतत इति । श्रत्र ध्वनिभेद: कर्ता ।

यद्येवं किमत इत्याह—प्रन्योन्ययोगादिति । एवमन्योन्ययोगान्निमित्ताद्

भेदप्रभेदानामितिभूयसी संख्या !

प्रभूततर इति ईयसुनोऽर्थ: । तामेवातिप्रभूततरतामनुस्मारयति—तथा हीति सर्वेषामिति । रसान्तराणां वस्त्वलङ्कारध्वनिनां चेत्यर्थ: । तर्हि ग्रनवच्छिन्ना: केनोपाधिनावच्छिद्य व्यवहियन्त इत्यत आह—सङ्कुलनेन पुनरिति । सङ्कलना

47ab. There is a combination of Dhvani (or poetry with principal suggestion) with (i) figures as well as with (ii) those having figures, (iii) intermingled and (iv) collocated varieties of Subordi-

nated Suggestion.

Sālaṅkāraih—this means figures (Vācyalaṅkāras), and the figurative varieties of subordinated suggestion to which the former resemble. As it is stated by the author of Dhvani :

It (i. e. Dhvani or poetry with principal suggestion) appears in diverse ways with its several varieties of subordinated suggestion, figures, its own sub-varieties, their intermixture and collocation.

47 cd. Thus by mutual permutation the number of its varieties would be very large.

Thus—in the manner indicated above—by counting the divisions and their sub-divisions the number would be over-abounding. For example, even in counting the varieties and subvarieties of the Erotic sentiment itself there is endlessness, not to speak of the number of all others.

However, in brief, there are three kinds of this Dhvani (suggestive poetry) on account of the suggested sense being of three types (i. e. Vastu, Alaṅkāra and Rasa). To elucidate the point, some are such as can be directly denoted, while some are otherwise.

There, the denotable is non-fanciful and the fanciful. The bare face is non-fanciful, the fanciful is the poetic figure. Thoughtit(i.e. suggested figure) is the embellished one(alaṅkārya) yet it is known by the same designation according to the maxim that a Buddhist monk, who was formerly a Brāhmaṇa

is called a Brāhmaṇa-monk. The category designated as rasa etc. however, can never be denoted, even in a dream. It could be expressed either by (generic) words rasa, etc. or by particular words, erotic etc.; but it is never expressed thus.

संग्रहः । त्रिरुपत्वादिति संकलने हेतुः। तामेव त्रिरुपतां विविच्य दर्शंयति—तथा हीत्यादिना । वाच्यतां सहित इति । यद् वस्तुरुपमलङ्काररुपं च व्यक्तंग्यं तद्वि

विभावादिप्रयोगे प्रतिपत्तेरश्र्चेत्येन्वयव्यतिरेकाभ्यां विभावाद्यभिधानद्वारेणैव प्रत्येत इति निश्चित्यते। तेनासौ व्यङ्ग्य एव, मुख्यार्थबाधादौपचारान्न पुनलक्षणीयः।

ग्रथान्तरसङ्कमितात्यन्ततिरसृकुतवाच्ययोर्वस्तुमात्ररूपं व्यङ्ग्यं विना लक्षणैव न भवतीति प्राक् प्रतिपादितम्।

शब्दशक्तिमूलके तु नियतलक्षणेऽनभिधेयार्थनिरूपणस्य, तेन सहोपमादेरलङ्कारस्य च निर्विवादं व्यङ्गयत्वम्।

ग्रथान्तरमूलकेऽपि विशेषे सङ्केतः कतुं न युज्यत इति सामान्यरूपाणां

वाच्यतयापि निवन्धुं शक्यते। किञ्चित्तु स्वन्यर्थेति। यत्तु रसभावादिरूपं न हि तद् वाच्यतां सहते। तथापि कथम् त्रिरूपतेलयत् ग्राह्य--तत्र वाच्यतासह्हमित्यादि।

ग्रात्रायं सम्प्रदायः--यद्वि लोके जातिगुणादि वस्तु तदेव कविकलपितवैचित्र्यमन्तरेण प्रतीतं वस्तुमात्रमुख्यते, वैचिल्यसद्भावाच्चिन्तया तल्लङ्कार इति।

व्यङ्ग्यदशायामलङ्कार्यस्य सतोडप्यलङ्कारव्यपदेशो भूतपूर्वगतयेत्यानुस्मारयति--यद्यपि प्राधान्येनैति।

इत्यं व्यङ्ग्यस्य त्रैरूप्ये तु त्रिधा ध्वनिभेदाः सङ्कलनेऽति यावत्। ननु रसादिरथो वाच्यतां न सहत इति कथमेतदित्यत् ग्राह्य--स हि रसादिशब्देनैत्यादि।

यदि रसादिरभिधीयते, सामान्यवाचिना रसभावादिशब्देन विशेषवाचिना वा श्रृङ्गाररतीभावादिशब्देनाभिधीयते, न चाभिधीयते, विभावदिप्रयोगैकान्वयव्यतिरेकानुविधानादित्यर्थः।

यत् इत्यं नार्भिधीयते, तेनासौ व्यङ्ग्य एव। ननु जीवन्त्यां लक्षणायां कथम् व्यङ्गयत्ववेति प्रतिज्ञायत इत्यत् ग्राह--मुख्यार्थेति।

इत्यं रसादिव्यङ्गयत्वेऽनभिधेयसद्भावमुपदेश्य लक्षणमूलस्य वस्तुध्वनिरूप तथासिद्धो दर्शयति--ग्रथान्तरङ्कमितेलयादिना।

वस्तुमात्ररूपमिति। प्रयोजनस्य वस्तुरूपत्वाल्लक्षणामूलध्वनौ वस्तुमात्रम्।

व्यङ्ग्यं विना लक्षणैव न भवतीति प्रतिपादितं विवेचितं, द्वितीय इति शेषः।

ग्रथ शब्दशक्तिमूलानुरणनरूपे ध्वनौ वस्त्वलङ्काररूपतया यद् द्विरूपं व्यङ्ग्यं तस्य व्यङ्गयतायां विवाद एव नास्तीत्यााह--शब्दशक्तिमूले त्विति।

नियत्नणनेति, ग्राभिधाया इति शेषः। प्रकरणादिना ग्राभिधाया नियत्नणादिति यावत्।

ग्रनाभिधेयस्य ग्रवाच्यस्य, उपलक्षणं चैतत्, मुख्यार्थबाधाद्यभावाल्लक्ष्यितुमप्यशक्यस्य।

ग्रथान्तरस्य प्रकारणिकेतरस्य। ग्रननेन वस्तुध्वनावप्यवादा सिद्धिरंशिता।

ग्रथालङ्कारध्वनेरपि दर्शयति--तेन सहोपमादेरित्यादि।

Even if these were used, in the absence of the use of determinants and the rest, it (i.e. rasādi) is not apprehended. On the other hand if these (words) are not used and the determinants etc. are employed there is (due) apprehension (of rasa etc.). Thus on the basis of considerations, both positive and negative, it follows that it (rasādi) is apprehended only through the expression of determinants, etc. Hence, it (rasa and the like) can be only suggested and not even indicated for want of incompatibility of the primary meaning and other conditions (required for Indication).

It has been already expounded that there cannot be Indication itself without the suggestion of bare fact in which the expressed is either transferred into another meaning or completely abandoned.

In the suggestion, based on the force of words, the Denotation being restricted (as it cannot proceed after it has yielded the contextual meaning), any other idea, which cannot be the denoted one, as well as the upamā and other figures, are undoubtedly suggested.

Owing to the inapplicability of the convention in a particular individual, it is the word-meanings of universal.

तेन सह व्यङ्ग्येन वस्तुना सह । व्यङ्ग्येन सह वाच्यस्य साक्षादृश्यैकलुप्ताविति शेषः । तथाहि साक्षादृश्यैकलुप्तौ योऽयमुपमारूपकादिरलङ्कारवर्गः प्रथते, तस्य च निर्विवादं व्यङ्गयत्वमित्यर्थः । श्रत्रायमाशयः— शब्दशक्तिमूलानुरणननरूपो ध्वनिर्ययो साधुश्येतेतरेण सम्बन्धेन प्रवृत्तस्तदा वस्तुमात्रं व्यङ्गयः, यदा तु साक्षादृश्य-

सम्बन्धेन तदौपमादिरलङ्कारो व्यङ्गयः:, उभयन्त्राभिधायां नियन्न्राललक्षणवृत्यसम्भववाच्च । श्रत: द्वित्रिपमपयेतद् व्यङ्गयमविवादमिति ।

इत्थमलक्ष्यक्रमो लक्ष्यतामरचेतित ध्वान्न द्विधा राशिकृत्य रसादिकमक्रमं, सक्रमेषु लक्षणामूलो वस्तुरूपोऽभिधामूलानुरणनरूपो वस्त्वलङ्कारात्मको च यथाक्रममवाच्यत्ववेनावस्थाप क्रमप्राप्तस्याथैंशक्तिमूलस्य ध्वनेरवार्थाभि-

हितान्वयदृशा समर्थन्यति तावत्— श्रर्थशक्तिमूलेऽपि विशेष इत्यादिना । श्रभिहितान्वयवादी ह्यवदाह:— शब्द: सङ्केतसहाय एव ह्यर्थमवगमयति । स यदि सङ्केत: पदार्थान्तरान्वयाद् विशेषे पदार्थ क्रियेत तदा प्रतियोगिनामनन्यादान-

त्यादयो दोषा: प्रसज्युः । श्रत: केवलं पदार्थे सङ्केतो युज्यत इति सामान्यरूप एव पदार्थी । ते च सङ्केतनानात्रात प्रतीयन्ते । श्रथाकाडक्षासन्निधियोग्यता-

वशात् संसर्गे विशेषरूपो वाक्यार्थों द्वितीयकक्ष्यायां समुल्लसति । श्रथ शब्दसङ्केत्यापि व्याकुर्म:— विशेषे विशेष्यत इति विशेष:, पदार्थान्तरान्विततत्वेन

पदार्थानामाकाड्‌ क्षासन्निधियोग्यतावशात् परस्परं संसर्गे यत्रापदार्थो विशेषरूपो वाक्यार्थस्तत्राभिहितान्वये का वार्ता व्यड्‌ग्यस्याभिधेयतायाम् ।

येड्‌प्याहुः—

"शब्दवृद्धैरभिधेयैरच प्रत्यक्षे णात्र पर्य्याप्ति ।

श्रोतुरच प्रतिपत्तव्यमनुमानेन चेष्ट्या ।

ग्रन्थेस्त्वनुपपत्त्या तु बोधच्छक्तिं द्वयात्मकाम् ।

प्रथापस्यावबुध्येत सम्बन्धं त्रिप्रमाणकम् ॥"

इति प्रतिपादितदिशा 'देवदत्त गामानय' इत्यादावुत्तमवृद्धवाक्यप्रयोगे देशाद् देशान्तरं सास्नादिसन्तानं मध्यमवृद्धं नयति सति ग्रन्थानुस्माद् वाक्य-देवंविधोऽर्थः प्रतिपन्न इति तच्चेष्टयानुमाय तयोरखण्डवाक्यवाक्यार्थयोरर्थपत्या वाच्यवाचकभावलक्षणं सम्बन्धमवधार्य बालस्तत्र व्युत्पद्यते, परतः 'चैत्र गाम्-

विरोष्टे पदार्थे इत्यपि । सड्‌ख्येतः कर्तृ न गुज्यते इतः श्रननुस्माद् यतः सड्‌केतः कर्तृ न युज्यते ततः । सामान्यरूपाणामिति । सामान्यरूपा एव पदार्थः तेषां च । ग्राकाड्‌क्षासन्निधीति । ग्राकाड्‌क्षादिवशात् परस्परं संसर्गे । ग्रपदार्थो विशोषेति । विशेषरूपत्वात् पदार्थातिरिक्तो वाक्यार्थो यत्राभ्युपगतस्तत्राभिहि-तान्वये वाक्यार्थान्तरकक्ष्याभाविनो व्यड्‌ग्यस्य वाच्यतायां वार्तैव का, यावता द्वितीयकक्ष्यापाती वाक्यार्थोऽन्यानभिधेय इत्युपालम्भनिष्कर्षः । यदाह—

"विशेषरूपं वाक्यार्थमपपदार्थमपीच्छता ।

व्यक्तिरष्टाभिधातोड्‌न्यानाभिहितान्वयवादिना ॥"

इति ।

ग्रथान्विताभिधाननीत्याश्रयणेड्‌पि व्यड्‌ग्यस्य वाच्यता न सम्भवति-त्युपक्रमते—येड्‌प्याहुरित्यादिना । ग्रन्थेयमन्विताभिधानदर्शनस्थितेः—पदार्था एव पदार्थान्तरान्वितत्वेनाभिधीयमानाः वाक्यार्थः, न तु सामान्यरूपाणां पदार्थानां पश्चात्समन्वयरूपैविशिष्टये सति वाक्यार्थेता । तथा हि—गृहीतसड्‌ख्येत एव शब्दोऽर्थमवगमयति । सड्‌ख्येतग्रहणं च वृद्धव्यवहारात् । वृद्धाश्च परस्प्येष्टानिष्ट-बोधनं प्रयोजनत्वेनोदिश्य प्रवर्त्तन्निवर्त्तनक्षमैरैव शब्दैरव्यवहरन्ति । प्रवृत्तिनिवृत्ति-समवायिनां मिथोऽभिप्रथितानामेव पदानां तथाभूत एव स्वार्थे सड्‌ख्येतो गृह्यते

इति ।

तामिमां प्रतिक्रियां प्रकृतार्थेसिसाधयिषोपन्यास्यति—शब्दवृद्धे त्यादि । शब्दं वृद्धो ग्राभिधेयं चेति विग्रहः । देवदत्त गामानयिति व्यवहारे हि सन्नि-

character being mutually co-ordinated by the force of expectancy, compatibility and proximity (of words) give rise to the meaning of sentence which is particular in and different from the meaning of individual words. How can the suggested sense, based on the power of meaning, can be spoken of as denoted according to this theory of Abhihitānvaya (held by the Bhāṭṭa School of Mīmāṃsā) ?

And some others expound (the process of denotation) as follows :

"The word, the elderly men and the object denoted are directly perceived here (i.e. in the process of learning) by a child." "The listener's understanding of it is deduced (by the child) through inference and action. The two-fold power (of the word to denote and of the object to be thus denoted by that particular word) is cognised by presumption based on 'otherwise inexplicability'. Thus, the relationship (between word and its meaning) is known through three means of cognition (i.e. perception, inference and presumption)."

According to what is stated above when a sentence, such as 'Devadatta, bring the cow,' is uttered by an elderly man, the younger man is seen to bring from one place to another an object with the dewlap etc., the child then infers from this action that such and such meaning has been understood by the younger man from such a sentence. Thereupon the child makes out the denotative relationship between the above sentence and its meaning as one indivisible whole, and thus the child himself comprehends its meaning. Later on when sentences such as 'Caitra, bring the cow'; 'Devadatta, bring the

कृष्णो व्युत्पत्सुब्यवहियमाणवाक्यात्मकं शब्दं, वृद्धौ नियोक्तृनियोज्यौ, श्राभघेयं गवादि च प्रत्यक्षेण ज्ञात्वा लोके परस्पति शब्दं श्रावणेन, वृद्धावबिधेयं च चाक्षुषेण ज्ञावधारयति । श्रोनुर्र्चेति । यत् श्रोनुर्र्च प्रतिपन्नतत्वं तच्चेष्टया लिङ्गभूतया-व्यतिपमानप्रमाणेनावधारयति । वाक्यश्रवणसमनन्तरं वा नियोजनानन्ते गवि गवयाननलक्षणया चेष्टया नियोग्यस्मैवविधार्थावगतिरतो वाक्याज्जातेऽर्थान्नि-नोति । यत् तथाविधावगत्यान्यथानुपपत्त्या वाक्यवाक्यार्थयोः प्रतिपाद्यप्रतिपादक-स्वसम्बन्धमर्थापत्तिप्रमाणेनाविच्छिन्नतीति त्रिप्रमाण: सङ्केतग्रह: । तदेतत्

नय, 'देवदत्ताइवमानय' 'देवदत्तगां नय' इत्यादिवाक्यप्रयोगे तस्य तस्य तं तंथंवधारयत्यन्वयव्यतिरेकाभ्यामिति प्रवृत्ति निवृत्तिकारि वाक्यमेव प्रयोज्यमिति वाक्यस्थितानामेव पदानामन्वितैः पदार्थैरन्वितानामेव सङ्केतो गृह्यते इति विशिष्टा एव पदार्था वाक्यार्थः, न तु पदार्थानां वाक्यविशिष्टयम् । यद्यपि वाक्यान्तरप्रयुक्तमान्त्यपि प्रत्यभिज्ञाप्रत्ययेन तान्येवैतानी पदानीति निश्चीयन्ते इति पदार्थान्तरमात्रान्वितैः पदार्थैः सङ्केतग्रहणं, तथापि सामान्यावच्छेदेन तदर्थप्रतिपत्तौ व्यतिषक्तानां तथाभूतत्वादित्यनिवृत्ताभिधानवादिनः।

संवादयन्नेव व्याचष्टे—देवदत्त गामानयेत्यादिना । सास्नादिमन्त्रमर्थमित्य-भिधेयेपदविवृत्ति: । नयति सतीत्यत्र शब्दवृद्ध्याभिधेयान् प्रत्यक्षेण पश्यतीत्यमुंर्थसिद्धत्वेनानुसन्धाय श्रोतुश्च प्रतिपत्त्येत्यादि व्याचष्टे—गृनेनामादित्यादि । एवंविधः गवादिरूपः । तच्चेष्टया गवानयनरूप्यया । श्रर्थापत्त्येत्येतद् व्याचष्टे—तयोरखण्डवाक्येत्यादि । इयता खण्डशो व्युत्पत्तिभावाद् ग्रखण्डयोरेव वाक्यवाक्यार्थयोः । श्रर्थापत्त्या मध्यमवृद्धस्य तथाविधार्थंप्रतिपत्त्यन्यथानुपपत्त्युपपत्तिपितया । तत्र नयुत्पद्यते ग्रखण्डनिमित्तं वाक्यमस्याखण्डस्य वाक्यार्थस्य प्रतिपादक-मिति गृहीतसङ्केतो भवति । ग्रथ पदशोधिप नयुत्पत्तिरिवाक्यादेवेल्याह—परत-इच्चैवेत्यादि । परतः—ग्रखण्डघटित्पत्तिसमनन्तरं 'चैत्र गामानय' त्यादिषु वाक्येषु यस्य पदांशस्यावापाद् योज्यांश श्रोपत्ते रुद्भविष्यति तस्य तस्य तं तमर्थ-मवधारयति । तथा हि—'देवदत्त गामानये' ति वाक्ये सामान्यतो व्युत्पन्नः 'चैत्र गामानये' त्यत्र पुरुषान्तरप्रवृत्तिमवधारयन् देवदत्तशब्दोद्बोधितं तदर्थो-द्दारं चैत्रपदाद्वापात् तदर्थोवापं च पश्यन् देवदत्तचैत्रपदयोर्द्योभ्युत्पद्यते । ग्रनयैव नीत्या 'देवदत्ताइवमानय' त्यत्र गोपदेऽरुपपदे च व्युत्पत्ति: । 'देवदत्त गां नये' त्यत्र तु गृनयनेति पदयोः । इथं वाक्यस्थितानामेव पदानां मिथोडन्वितैः पदार्थैरन्वितानामेव सङ्केतो गृह्यते, ग्रन्वयव्यतिरेकाभ्यां प्रवृत्तिनिवृत्तिकारणो वाक्यस्यैव प्रयोज्यत्वात् । यत इथं, ग्रतो विशिष्टा एव पदार्था वाक्यार्थः, न तु पदार्थानां पश्चादन्वयरूपं वैशिष्ट्यम् । ननु किं पदार्थ-सामान्यान्विते स्वार्थे पदनां सङ्केतग्रहः, उत पदार्थविशेषान्विते । यदि सामान्यान्विते, तदा सामान्यात्मको वाक्यार्थ इति विशेषतो व्युत्पत्तिस्तन्न स्यात् । ग्रथ यदि विशेषान्विते, तदा प्रतिवाक्यं स्वार्थस्य विशेषरूपत्वात् पदानी न प्रत्यभिज्ञायेरन् ग्रस्यार्थस्यैतद् वाचकमिति । न च तथा न प्रत्यभिज्ञानेऽपि । ग्रतः कथमन्विताभिधानयो निर्दोष इत्यत ग्रह—यद्यपि वाक्यान्तरेऽपि । प्रत्यभिज्ञानप्रत्ययेन प्रत्यभिज्ञारूपेण ज्ञानने । इतिहेतौ । यतस्तान्येवैतानी निश्चीयन्ते,

horse” ‘Devadatta, take away the cow’ are used, he makes out

a particular meaning from a particular word on the basis of

positive and negative considerations. From this it follows that

a sentence alone, that makes a man act or refrain from it, is

fit for being used. Hence, the denotative convention is appre-

hended from the connected words occurring in a sentence only

with the meanings of words (generally) connected with one

another. To conclude, only the correlated meanings of words

are the meaning of a sentence; it is not that there is correla-

tion of (unconnected) word-meanings.

Though the individual words, found to be used in other

sentences, are regarded to be the same by cognitive appre-

hension and thus convention of the word-meaning is found as

connected with the other words (i.e. the denotative convention

is comprehended as connected with particular word-meaning),

yet, that particular form itself is comprehended as qualified

by generic character because the intermixed word-meanings

are of the said (i.e. of particular and not generic) character.

(Since the particular’ and the generic cannot be divided the

comprehension of the particular form is not without the

apprehension of its generic character). This is the view of the

theorists of correlated denotation (anvitābhidhāna).

श्रत: पदार्थान्तरमात्रेणान्वित: पदार्थ: सङ्केतगोचर:,। पदप्रत्यभिज्ञानात्

सामान्यान्वित: पदार्थ: संकेतविषय इति यद्यप्यम्युपगन्तव्यं, तथापि सामान्याव-

च्छादितो विशेषरूप एवासौ प्रतिपद्यते पदप्रत्यभिज्ञानबलात् सामान्यावच्छादित:

सन्नपि विशेषरूप एव वाक्यार्थावधारणकाले प्रतोयते । तत्र हेतु:—व्यतिषक्तानां

तथाभूतत्वादिति । 'देवदत्त गामानये' इत्यत्र हि देवदत्तपदमानयेत्यादिपदार्थ-

न्तरासामान्यान्वितं स्वार्थमपर्यन्ति, गृानयेतिपदं च देवदत्तादिपदार्थान्तरसामान्या-

न्वितं स्वार्थमात्रं गृानयति । ग्रहणप्रकार-

येऽभिदधत्यन्विताभिधानवादिनस्तेषामभिमते सामान्यविशेषरूप: पदार्थ: सङ्केत-

गोचर: । येनान्वीयते स सामान्यरूप:, स्वार्थस्तु विशेषात्मक: । श्रत: सामान्य-

तेषांपि मतेऽ सामान्यविशेषरूपः पदार्थः सड्ङीतविषय इत्यतिविशेषभूतो वाक्यान्तर्गतोडसौ तितत्ववादवाच्य एव यत्र पदार्थः प्रतीयते तत्र दूरे श्रथान्तरभूतस्य 'निश्शेषच्युतेः' त्यादौ विध्यादेश्चर्चा । श्रथान्वितोऽर्थोऽड्भिहितान्वये, पदार्थान्तरमात्रेणान्वितस्त्वन्मिताभिधाने, श्रन्वितविशेषस्त्ववाच्य एवेत्युभयनिषेधपक्षे एव वाक्यार्थः ।

विशेषरूप एव पदार्थः सड्ङ्रेतिततत्वादू वाच्यः, न तु वाक्यान्तर्गततत्वादतिविशेषभूतो व्यड्ः् ग्यो वाच्यतया शड्डूःतुमपि शक्यते । यत्र वाच्यग्यड्ः्गययोर्विरोधभावेनैक्यशड्डूःा सम्भवति, तत्रैमुपदर्शिता भेदोपपत्ति: । यत्र तु स्वरूप एव विरोधः तत्रोपरपत्ति विनैव भेदः सिद्ध इत्याह—यत्र पदार्थ इत्यादि । पदार्थः श्रन्वितो वाक्यार्थ इत्यर्थः । प्रतिपच्यते पारिपूर्ण्येन प्रतीयते । तत्त्वार्थान्तरभूतस्य स्वभावत एव निषेधादतिविरोधिनो विध्यादेः । चर्चाः विचारः । 'निश्शेषच्युतचन्दने'-त्यादी हि तदन्तर्गतनिषेधो वाक्यार्थंतया परिपूर्णः प्रतीयते । श्रथ वाक्यान्तर्गतो योग्यमतीविशेषरूपपस्तदन्तिकमेव गतासीति विधिस्तस्य वाच्यतया का चर्चाः ।

इत्थमभिहितान्वयान्विताभिधानदर्शनयोःर्देतदू व्यड्ः्ग्यस्यावाच्यत्वं चर्च्चितं तन्निष्कृष्योपनयस्यति——श्रन्वितोऽर्थ इत्यादिना । वाक्यार्थः व्यड्ः्ग्यार्थःथात्मकः । ग्रपदार्थे एव वाच्योऽर्थो न भवत्येवेल्यर्थः।

श्रथान्विताभिधानवादिश्वेकदेशिमतमपन्यस्य दूषयति——यद्यचच्यते नैमित्तिकेल्यादिना । व्यड्ः्गयाभिमत एव भवतु वाक्यार्थः । स हि शब्दनिमित्तकत्वाद् नैमित्तिकः । निमित्तभूताइच्शब्दा नैमित्तिकमप्रतिपाद्य न मध्ये विरमन्तीति किं वृत्त्यन्तरकल्पनाप्रयासेन । निमित्तानि हि नैमित्तिकार्थानुसारेण कल्प्यन्त इति यदुच्यते तदेतद् विकलप्य खण्ड्यत इति——तत्र निमित्तत्वमित्यादि । तत्रैतत् तच्चब्दो यच्छब्दविमृष्टामुक्तिं परामृशति । यदिदं व्यड्ः्गयप्रतीतौ शब्दा निमित्तानि कल्प्यन्त इत्युच्यते, किमिदं निमित्तत्वं नाम । किं कारकत्वमू उत ज्ञापकत्वम् ।

तत्र प्रथमं कल्पमभ्युपगमे नैव निराचष्टे——शब्दस्य प्रकाशकत्वादिति । न हि घटादिशब्देन घटादिरथः क्रियते, श्रथपि तु प्रकाश्यत एव । तर्हि ज्ञापकत्वमित्यत ग्राह——ज्ञापकत्वं हि भवति । श्रग्रज्ञातिस्यात् । यो हि भूतादिसन्न्यादज्ञापकः, स हि नियतसम्बन्धतया ज्ञात एव ज्ञापकतामश्नुते । प्रकृते तु शब्दो व्यड्ः्गयार्थज्ञाने नियतसम्बन्धतया न ज्ञायत इति कथं ज्ञापकत्वम् । ननु कथं नियतसम्बन्धतया

In this view also the universal-particular word-meaning is the object of denotative convention; and so the extremely specific form (of suggested sense), which is not included in the sentence, would invariably be un-denoted because it could never be the object of denotative convention.* In such a view the sense of positive and the like, which is different than the expressed, as in (the former example) ‘The slope of your breasts has its sandal completely washed off’ etc., can scarcely be considered as denoted.

The meaning is not correlated according to the theory of ‘the connection of the expressed’ (Abhihitānvaya) and according to the theory of ‘connected meaning’ (anvitābhidhāna) it is correlated to the other meaning generically but the correlated particular (meaning) is never denoted, hence in both the above theories the sense of a sentence cannot be taken as the object of direct denotation by a word.

*The suggested and the expressed both may be similarly positive or negative in their content and meaning. In such a case there is no opposition in the nature of the two meanings. But the suggested is more than specific particular, it is not merely a generally connected particular of the Anvitābhidhāna-theorists. Moreover, the suggested is never mentioned in a sentence, it is never a ‘given’. The denotative convention cannot give the meaning of the not-given. Hence the suggested meaning cannot be explained as the generally connected word-meaning. And then there are such cases where the suggested differs in its nature from that of the expressed. Ānandavardhana has explained this opposition in nature of the expressed and the suggested in various ways with apt illustrations in the first Uddyota of the Dhvanyāloka. According to him Dhvani, in all its three varieties, viz. the bare fact (vastu), figures and sentiments, differs from the expressed. To illustrate, even the first variety of a bare fact differs widely from the expressed. Sometimes the suggested is of the nature of an injunction and vice versa. Sometimes the expressed is neither a definite prohibition nor a definite injunction; sometimes the reference of the two differs from one another.

यदप्युच्यते 'नैमित्तिकार्थानुसारेण निमित्तानि कल्प्यन्ते' इति तत्र निमित्तत्वं कारकत्वं ज्ञापकत्वं वा। शब्दस्य प्रकाशकत्वान्न कारकत्वम्। ज्ञापकत्वं तु ग्रन्थतस्य कथम्। ज्ञातत्वं च सड़केतकेनैव। स चान्वितमात्रे। एवश्व निमित्तस्य नियतनिमित्तत्वं यावन्न निश्चितं तावन्नैमित्तिकस्य प्रतीतिरेव कथमिति 'नैमित्तिकार्थानुसारेण निमित्तानि कल्प्यन्त' इत्यविचारिताभिधानम्।

ये त्वभिदधति 'सोऽयमिषोरिव दीर्घदीर्घों व्यापार:' इति 'यत्परः शब्द: स शब्दार्थ:' इति च विधिरेवात्र वाच्य इति, तद्वतात्पर्यज्ञातात्पर्यवाच्योयुक्तदेवानांप्रियाः। तथा हि--भूतभव्यसमुच्चारणे भूतं भव्यायोपदिश्यते इति कारकपदार्थाः क्रियापदार्थेनान्वीयमानाः प्रधानक्रियाभिनिर्वर्तकस्वक्रियाभिसम्बन्धात् साध्यायमानतां प्राप्तुवन्ति। ततश्चादरशदहनन्यायेन यावदप्राप्तं तावद्

न ज्ञायते इत्येतद् ग्रन्थै--ज्ञातत्वं चैतत्। ग्रन्थ्यार्थस्यैव ज्ञापक इति शब्दस्य यदतज्ज्ञापकत्वं तत् सङ्केतकेनैव। स च सङ्केतः पदार्थान्तरमात्रान्विते वाच्य एव, न त्वन्वितविशेषे व्यड्ढयङ्गे इति यावत्। श्रुतो ज्ञापकता न सम्भवतीति सोपपत्तिकं निगमयति—एवञ्च निमित्तस्येल्यादि। उक्तेन प्रकारेण व्यड्ढयङ्गयार्थप्रतीतो। निमित्त्वेनाभ्युपगतस्य शब्दस्य निमित्तत्वमेव यावचनयतया न निश्चितं तावद् 'नैमित्तिकार्थानुसारेण निमित्तानि कल्प्यन्त' इत्येतदविचारिताभिधानम्।

ग्रन्थैकदेशेन्तरमतमुपन्यास्य दूषयति—ये त्वभिदधत्यादिना। सोऽयमिति सोऽयमिषोरिव दीर्घदीर्घोऽभिधाव्यापार एव न तु व्यापारान्तरमिति भावः। यत्पर इति। सर्वथा हि शब्दस्य व्यड्ढयङ्गये तात्पर्यमझ़ीकायेम्। तदझ़ीकारे तु 'यत्परः शब्दः स शब्दार्थ:' इति नयेन व्यड्ढयङ्गया-भिमतोऽपि वाच्य एव स्यादिति भावः। यत इत्यमतो विधिरेवात्र वाच्यः। श्रुत 'निःशेषच्युते'ति श्लोके। विधिः तदन्तिकमेव गतासीत्थ्येवात्मकः। तदेतद् दूषयति—तदतात्पर्यज्ञा इत्यादिना। तद्वति, ये त्वेमभिदधति, तदतात्पर्यज्ञा एवाभिधधतीत्यादिना सोल्लुष्टमततात्पर्यज्ञत्वमेवानूदितं विशेषज्ञापनार्थम्। वाच्योयुक्तिव्यापकता। देवानांप्रिया: पशवः।

श्रतात्पर्यज्ञा इति यत् प्रतिज्ञातं तदुपपादयति—तथा हि भूतभव्येत्यादिना। भूतं सिद्धं कारकमित्यर्थः। तथा भव्यं साध्यं क्रियेत्यर्थः। क्रियाकारकात्मकवाक्यसमुच्चारणे हि कारकं क्रियार्थमुपदिश्यते। श्रतः कारकपदार्थाः क्रियापदार्थेनान्वीय-

It is also said that "causes are ascertained on the basis of

their effects". (To this we reply) that to be a cause is either to

be a generative (kāraka) or to be an indicator (jñāpaka). The

word, on account of its being illuminator, cannot be of the

nature, of a generative. And how can it be indicator of the

unknown? Knownness comes from the denotative convention

only, which pertains to the correlated only. Therefore, so

long as a cause is not determined to be precisely a cause, how

can the cognition of the effect (i.e. meaning) arise from it

(i.e. the word). Hence the view that "the causes are ascer-

tained on the basis of the effect (i.e. the meaning)" is a

thoughtless statement.

There are others who say : "The function (of the word

or denotation), like that of an arrow, lasts for long" and

"whatever is intended to be expressed by the word, that is the

meaning of the word"; accordingly the positive sense itself is

the denoted meaning here (i.e. in the verse. 'The slope of your

breasts has its sandal completely washed off' etc.).—They

(who have advanced the above view) also do not understand

its real import, they are foolish in that they indulge in the

argument of purport (i.e. the theory that whatever is intend-

ed to be expressed by the word is its meaning). To make it

explicit: When the accomplished thing and what is to be

accomplished are mentioned together, the accomplished is

meant to subserve the one which is to be accomplished. Thus,

the substantive meanings, on their being correlated to the

verb-meaning, acquire the character of what is to be accomp-

lished, on account of their being related to their own action

which helps the principal action. Thus, following the maxim

of burning the unburnt that alone is predicated which has not

माना: प्रधानभूता या क्रिया ग्राभ्यतवाच्या तस्या ग्राभिनिर्वर्त्यतया ग्राभिध्याप्य

निष्पाद्यतया। स्वक्रियया श्रभिसम्बन्धाच्च साध्यमानतां प्राजुवन्ति, प्रधान-

क्रियावत् स्वयमपि साध्यायनते । सर्वत्र हि वाक्ये क्रियाकारकाणां योड्यमन्वयः,

स क्रियां प्रति कारकाणां कुरवता । तानि प्रति तु क्रियाया: कार्यता । इस्थं च

सति सर्वेषामेव कारकाणां प्रधानक्रियाभिनिर्वर्तिका: सन्त्येव स्वक्रिया: । तदभावे

विधीयते। यथा ऋत्विक्प्रकरणे प्रमाणान्तरतः सिद्धे 'लोहितोष्णीषा ऋत्विजः प्रचरन्ति' इत्यत्र लोहितोष्णीषत्वमात्रं विधेयं, हवनस्थान्ततः सिद्धे 'दध्ना जुहोति' इत्यादौ दध्यादेः करणत्वमात्रं विधेयस्। ऋत्वचिदुभयविधिः ऋत्वचित् त्रिविधिरपि। यथा 'रक्तं पट्टं वये' त्यादौ एकविधिद्विविधिस् त्रिविधिव्।

तत्र च यदेव विधेयं तत् तदैव तात्पर्यमित्युपपत्तस् तैव शब्दस्यार्थे तात्पर्यं, न तु प्रतीतमान्रे। एवं हि 'पूर्वो धावतो' त्यादाव् पराध्र्येडपि ऋत्वचित् तात्पर्यं स्यात्।

यत् तु 'विषं भुड्क्ष्व मा चास्य गृहे भुक्था' इत्यन्न एतद् गृहे न भोक्तव्यमित्यत्न तात्पर्यमिति स एवं वाक्यार्थ इत्युच्यते, तत्र चकार एकवाक्यतासूचनार्थः।

कुर्वन् कारकमिति सञ्ज्ञैव न स्यात्। एताभिः स्वक्रियाभिः सह प्रधानक्रियाया: साध्याया योड् भिसम्बन्धस् तेन हेतुना स्वयंमपि साध्यायन्ते। इत्थं सिद्धानामपि कारकाणां साध्यायमानत्वमुपपन्नं यतः, ऋतो यावद् प्राप्तं तावद् विधीयते, ग्रहदग्धदहनतन्यायात्। उपपादितमर्यादाहुत्य हृदयद्रुमीकरोति—यथा ऋत्विक्प्र- चरण इति। 'लोहितोष्णीषा ऋत्विजः प्रचरन्ति' इत्यत्र वाक्ये ऋत्विक्प्रचरणस्य प्रमाणान्तरतः सिद्धे लोहितोष्णीषत्वमात्रं विधेयत्वेन व्यवस्थाप्यते। अत्र चेन कारकस्य विशेषणमपि साध्यतया दर्शितम्। कारकस्यापि साध्यतां दर्श्यति— हवनस्थान्त इत्यादि। इत्यथे कैकत्र वाक्ये कारकस्यैवैकस्य साध्यत्वं प्रदर्श्य-कस्मिन् वाक्ये श्रनेकेषां दर्शयितुमाह—ऋत्वचिदुभयविधिरित्यादि। तदुदाहर्ति— यथा रक्तमित्यादि। 'रक्तं पट्टं वये' त्यत्र हि वाक्ये यदि वानं तन्तुषु रक्तत्वं च प्रत्यक्षादिप्रमाणसिद्धं, तदा शाटिकादिव्यावृत्त्यै पटत्वमेव विधीयते, एवमेकविधिः।

यदा वानमात्रं सिद्धं तदा रक्तत्वं पटत्वं चेति द्विविधिः। यदा पुनस् त्रतयमप्य- सिद्धं, ऋतृविकेतुसामुख्यमात्रं सिद्धं, तदा त्रीण्यपि ति त्रिविधिः। यदेत्थं प्रकृते किमायातमित्यतद् ग्राह—तत्र च यदेवेत्यादि। यत इथं विधेयांश एव तात्पर्य वाक्यस्य, ऋतो वाक्यत्वेनोपात्तस् तैव शब्दस्यार्थे तात्पर्य, न तु शब्दबहिर्भूते प्रतीत- मात्रे ग्रथे। यद्वा प्रतीतमान्रे तात्पर्य, तदायं दोष इत्याह—एवं हि पूर्वं इति। न तु 'पूर्वो धावतो' त्यस्य वाक्यस्य प्रतिपाद्यत्वेन प्रतीतमान्रे ग्रथे न धावता- त्यर्थे तात्पर्यं, तदर्थम् प्रयागात्। ननूपात्तस् तैव शब्दस्यार्थे तात्पर्यमित्युक्तम्। न तदस् ति, ऋचिद् व्यतिरेकमनुपश्याम इत्यतद् ग्राह—यत् तु विषमित्यादि। 'विषं भुड्क्ष्व मा चास्य गृहे भुक्था' इत्यतद् हि वाक्ये सुहृदुपदेशात् मन्नि रिपोर्स्य गृहे

been already accomplished. For example, when the walking about of the priests is established through some other injunction in a case like : 'The priests with red turbans are walking about' the wearing of red turbans alone becomes the object of injunction.*

In cases like "He offers libation of 'curd' the offering of the libation being (known as) accomplished from elsewhere, the means alone is prescribed here. Sometimes the injunction, applies to two things and still in some other cases the injunction applies to three things. For example, in cases like "weave the red garment" it may be the injunction for one or two or three.

Thus whatever is prescribed there alone is the purport (of the word), therefore the purport relates to the given word only, and not to what is merely implied. If it were so then in cases like 'the former runs' the purport could be related to the sense of the latter too.

It is also stated that "eat the poison, but do not eat at his house"-here the purport is that "you should not eat in his house"; hence this alone is the meaning of the sentence. To this we reply-Here the conjunctive particle ca (and) is meant for indicating the unity of the (two) sentences.

न भोकतव्यमित्यत्रार्थे तात्पर्यं, न पुनरनुपदेष्टये विषभक्षणरूपे ! श्रुतः प्रतीतमात्रः सन्नपि तात्पर्यविषयीभूतत्वात् (त्न? न्ना) वाक्यार्थो भवितुमर्हतीति स एव वाक्यार्थ इत्युच्यते, सर्वैरिति शेषः। न ह्रावृत्तिनोऽप्यत्र सन्देविग्न। ऋत्र शब्दसामञ्ज- स्प्यायाह—तत्र चकार इत्यादि । श्रुतं हि 'मा चास्ये'ति चकारोऽर्थ्यह्यमन्व- चिन्वन्ने कवाक्यतां सूचर्यति । एवमेकवाक्यतायां सिद्धायां 'विषं भुडक्ष्व मास्य गृहे भुक्था' इत्याख्यातपदवाच्ययोरिविधिनिषेधयोरैक्यातपदवाच्यत्वादेव नान्वा- भावो घटते । इत्थं न प्रधानयोरिमथौन्वय इति नीत्या श्राख्यातवाच्ययोरझ- भावाभावाद् विरुध्द भक्ष्येत्येतस्य वाक्यस्य विष'भक्षणादिति कृतदाच्यतापरिकल्पनम् । विषभोजनादपि कष्टमेतदनुहे भोजनं यतः श्रतोऽस्य गृहे मा भुङ्क्था इत्युत्तरवाक्य- त्वेनोपात्तस्य शब्दस्यार्थ तात्पर्यम् । सर्वथैतनेन पूर्ववाक्यविशिष्टतया-

विष्करोति । इत्थं पूर्ववाक्यार्थविशिष्ट उत्तरवाक्यार्थे तात्पर्यव्यवस्थायामाख्याता-

*Redness alone of the turban is enjoined upon by this sentence.

न चाख्यातपदवाच्ययोरड्योरगडभाव इति विषभक्षणवाक्यस्य क्रुद्धाख्यातव्वेनाड्यता कल्पनेयति विषभक्षणादपि कष्टमेतद्गृहे भोजनमिति सर्वथा मास्य गृहे भुक्ता इति उपात्तशब्दार्थ एव तात्पर्यम् ।

यदि च इब्दश्रुतेरनन्तरं यावानर्थोऽवगम्यते तावत् शब्दस्याभिधैव व्यापारः, नतु किम् 'ब्राह्मण पुत्रस्ते जातः' कुत्या ने गर्षिणी'त्यादौ हर्षविषाद-दीना्मपि न वाच्यत्वम् । कस्माच्च लक्षणा, लक्षणीयेडप्यर्थे दीर्घदीर्घोऽभिधाव्यापारेणैव प्रतीतिसिद्धेः। किमिति च 'श्रुतिलिड्नवाक्यप्रकरणस्थानसमाख्यानां परदौर्बल्यमर्थविप्रकर्षाद्' इत्यन्वताभिधानवादेडपि विषयेऽपि सिद्धं 'व्यतिरिच्यतवम् ।

थस्य क्रुद्धाख्यातकाल्पनमात्रेण वाक्यबहिरभूतेर्डर्थे तात्पर्यमिति यदाशङ्कितं तत् तात्पर्यवाचोयुक्तेर्देवानांप्रियत्वमेवाविष्करोति । भावः — 'यत्परः शब्दः स शब्दार्थः' इति परमार्थपरः मुखं प्रलपन्त्येव ते, न पुनरुपात्तस्यैव शब्दस्यार्थे तात्पर्यमिति न्यायतः सर्वशेषमवगन्तुमीशते । कथममीशतां, विप्रादूषणनाबहिरभूता हि त इत्युपालिन्म्माननिबन्धः ।

इत्थमविचलाभिरुपपत्तिभिः सुदृढमुपालम्भ्य विपक्षबाधोऽपन्यासेनापि भूय-स्तरामुपालभते—यदि च शब्दश्रुतेरित्यादि । शब्दश्रुतिसमनन्तरावगतस्य सर्व-स्यैवार्थस्याभिधाव्यापारसमधिगम्यत्वं चेदभ्युपगम्येत, तदा 'ब्राह्मण पुत्रस्ते जात' इत्यादौ वाक्ये यदिदं हर्षादि प्रतीयते तस्यापि वाच्यत्वं प्रसज्येत । न ह्ये तदभिमतं, कार्ये व्युत्पत्तिवादिनस्त इति भावः । स्वाम्युपगमविरोधमप्याविष्कु-त्योपहसति —कस्माच्च लक्षणेत्यादिना । गौणो मुखैरच शास्त्रार्थ इत्युद्घोषयता लक्षणादिविवेचनाय च संर्भममाणेन येयमविचलमझीकृता लक्षणा स त्वेत्थं प्रलपत्: कुतः प्रमाणात् सिद्ध्यति । लक्षणीयेडप्यर्थे इपुबद् दीर्घदीर्घोऽभिधा-व्यापार एव धूरसङ्गरतासाम्राज्यमनुभवतु, प्रियतामियं वडाकी लक्षणैति यावत् ।

इत्थमोन्बताभिधानवादिनः प्राह्वादेरुपालम्भ्य तत्तसिद्धान्तस्य मूलमेवोच्छित्तुमाह— किमिति च श्रुतिलिङ्गम्' इति । द्वितीयातृतीयान्त्योरनत्यरतं पदं श्रुतिः । पदार्थ-सामर्थ्य लिङ्गम् । वाक्यमवान्तरम् । कर्तव्यस्यैतिकर्तव्यताकाड्क्षा प्रकरणम् । यथासङ्ख्यं स्थानम् । लौकीकी संज्ञा समाख्या । शडभिरेरभिहि प्रमाणैर्वाक्येषु यथायोगं प्रधानादित्वमापादयत इति तान्येतानि ते सिद्धान्ते प्रमाणत्वेनोपयुज्यन्ते । तत्र 'बीहीनबहुल्न्तो' त्यादौ श्रुतिः । 'बहिदेवसदनं दारम्' इत्यादौ लिङ्गम् । 'समिधो यजति' 'तन्नूनपातं यजति' इत्यादौ वाक्यम् । 'ब्राध्वर्यवं हौत्रं श्रौद्रगात्रम्' इत्यादौ समाख्या । एतैः प्रधानादित्ववापादनरूपे विनियोगे यदा सन्निपातस्तदा परदौर्बल्यमुपयुंर्थ विप्रकर्षात् । तदिदं दृश्यतयस्याभिनिवेशन—'श्रुतिलिङ्गवाक्यप्रकरणस्थानसमाख्यानां परदौर्बल्य-मर्थ विप्रकर्षादि' इति । तदेतत् परदौर्बल्यं कथमुपपद्यतां, परदुर्बलत्वे हेतुर्योड्य-विप्रकर्षः, महेषुना दीर्घदीर्घे तवास्मिन्नभिधाव्यापारे जीवति, तस्यैवासम्भवात् ।

तत्र श्रुत्यादीनां लिङ्गादिसन्निपाते परदौर्बल्यम् 'ऐन्द्रचा गाहं पत्यसमुपतिष्ठत'

Since there is no relation of the principal and subordinate between the two sentences having independent verbs ('eat' and 'do not eat', because the first verb gives the positive command and the other negative, these two verbs cannot be principal and subordinate) the sentence asking for taking the poison should be imagined to be subordinate by making it derivative (i.e. instead of 'eat' or Bhun̄ksva, the word should be taken here as a derivative, 'eating' or Bhaksana. The former sentence is thus made subordinate to the second sentence. The meaning of the two sentences taken together would be that) : "Eating in the house of this man is worse than eating poison, therefore you should never eat in the house of this man." It follows from this that the import is in the meaning of a given only.

Moreover, if, on hearing a word, any meaning obtained were under only denotative function of the word, then why not joy and despair and the like be regarded as denoted meanings in cases such as O Brāhmaṇa, a son is born to you; your unmarried daughter is pregnant ? Why to admit of indication either ? For in the case of indicated meaning also the apprehension could be accomplished by the far reaching function of the denotation. Why again should the each preceding one be stronger from among the Direct Declaration, Indicative power, Syntactical connection, Context, Position and the Name ? To conclude, under the theory of 'connected meaning' also the affirmation (in the verse 'the slope of your breasts have its sandal completely washed off' etc.) must be regarded being of the nature of suggested.

इत्यादिषु घण्टापथतवेन व्यवस्थितमुत्सन्नसंकथं स्यात् । इथ्थमन्विताभिघान-दृशापि निरुप्यमाणं व्यङ्ग्यसिद्धिसाध्राज्यं निस्सपत्नमेव ।

इयता सन्दर्भेऽण साहित्यसरणिपरिशीलनपराड् मुखतया पशुप्राया: शुष्क-मीमांसव: प्रत्यवतिष्ठमानां निष्कासिता: । समप्रति तु येडिहवताभिधानदर्शनान-सारिण: साहित्यसरणिमनुप्रविष्टा: सचेतनम्मन्यास्तान् प्रति सन्निह्रते—किञ्च

कुरु रुचिमित्यादिना । 'कुरु रुचिम्' इति पदे यदि व्यत्ययेन काव्यान्तरर्वतिनी स्यातां तदा दुष्टता येयम्लीलत्स्वलक्षणा सम्मता, सान्विताभिधानास्युपगमे कथम्

किउच 'कुरु हरिमि'ति पदयोर्विपरीतये काव्यान्तर्वातनि कयं दुष्टत्वम् । न ह्यत्रासम्पोऽर्थ: पदार्थान्तरैरन्न्वित इत्यनभिषेय एवैवे माधुर्यपरित्याज्यं स्यात् ।

यदि च वाच्यवाचकत्वव्यतिरेकेण व्यङ्गचवाच्यजकभावो नाम्युपेयेत, तदसाधुत्वादीनां नित्यदोषत्वं कष्टत्वादीनामनित्यदोषत्वमिति विभागकरणमनुपपन्नं स्यात् । न चानुपपन्नं, सर्वस्यैव विभक्ततया प्रतिबासात् । वाच्यवाचक-

भावातिरेकेण व्यङ्गचव्यङ्गकताश्रयणे तु व्यङ्गचस्य बहुविघत्वात् क्वचिदेव कस्यचिदेवौचित्येनोपपत्त्यत एव विभागव्यवस्था । 'द्रयं गतं सम्प्रति शोचनীয়तां समागमप्रार्थनया कपालिन:' इत्यादौ पिनाक्यादिपदवैलक्षण्येन किमिति कपाल्यादीनां काव्यानुगुणत्वम् । ग्रपि च वाच्योऽर्थ: सर्वान् प्रतिपत्तून् प्रति एकरूप एवैति नियतोडसो । न हि 'गतोऽस्तमर्क:' इत्यादौ वाच्योऽर्थ: क्वचिद्-

न्यथा भवति । प्रतीमांसतु तत्प्रकरणवकृत्प्रतिपत्त्रादिविशेषसहायत्वया वा उपपद्यताम् । न हि पद्योरन्वयरन्योरन्यादक्षरसन्निकर्षमात्रादाभासमानो लौकिको ग्राम्योऽर्थोऽन्तरेणैव शब्दार्थ एव भवति । ततोडशब्दार्थस्य दोषत्वेऽतिप्रसक्तिः स्यादित्येवमाद्यपरित्याज्यं स्यात् । श्रयमन्तावभिधानदर्शन-

श्रयणे दोषो भवताम् ।

ग्रथ यद्वा तद्वास्तु दर्शानाश्रयणम् । व्यङ्गचस्यवचजकभावानाश्रयणे वाच्यवाचकभावाश्रयणमात्रेण नैवां दोषाणां निष्कृतिरित्याह—यदि च वाच्यवाचक-

त्यादिना । ग्रसाधुत्वं व्याकरणविरोधः । कष्टत्वं श्रुतिकटुत्वम् । ग्रसाधुत्वदयो हि नित्यदोषत्वेन, कष्टत्वाद्यस्त्वनित्यदोषतया भवतामपि सम्मताः । तदिदं विभागकरणमनुपपन्नं स्यात् । न चानुपपन्नं, विभागव्यवस्थानात् । वाच्यः सर्वत्र वक्तृबोधच्यवैशिष्ट्यसदृशो वेति सर्वान् प्रति प्रत्येकरूप इति का तत्र दोष-

व्यवस्थैति भावः । नन्वां दोषत्ववैप कि न समान इत्यते श्राह—वाच्यवाचकभावेत्यादिना । यदि वाच्यवाचकभावातिरेकेण व्यङ्गचव्यङ्गकभावग्रग्यङ्गजकभावग्राश्रीयेत तदा वक्त्रादिवैशिष्ट्याद् व्यङ्गचं बहुविघत्वात् क्वचिदेव किंचिदेवो-

चितं स्यात् न तु सर्वं सर्वत्र । ग्रत्र उपपद्यत एव विभागव्यवस्था । यो हि 'वर्षण्टो' त्याद्यात्मकः कष्टत्वादिदोषः स वैचाकरणादौ वक्तरि तदापि गुणवेन सम्मतः, ग्रन्थदा तु दोषत्वेन । सोऽयं विभागो वाच्यदाचकभावमात्राश्रयणे नोपपद्यते,

तस्य सर्वस्यैकरूपत्वात्; तदतिरेकिण्यङ्गचव्यङ्गजकभावाश्रयणे तु श्रुतिकटुत्वमपि प्रक्रियामात्रव्यवस्थितस्य वैचाकरणस्य वक्राकस्य न काकल्पतामाविष्करोति, प्रत्युत गुण एवैति विभागोऽयमुपपद्यत एव । तमिमं विभागमुदाहर णेन हृदयङ्ग-

मयति—'द्रयं गतं सम्प्रतो'त्यादि । तपस्तप्यमानां भगवतीं गिरिदुहितरं प्रति दयानिधे: कुहरान्त्रह्मचारिणो देवस्य पशुपतेःस्तदभिप्रायपरिज्ञानायेयमुक्तिः । ग्रत्र कपालोपलक्षितत्वाद्‌ग्लस्वभावस्य कपालोत्थयैव संज्ञातस्य समागमास्यर्थनया

And again, why should the inverted order of ‘kuru rucim’, appearing in a poem, be regarded as a poetic blemish ?

Here the indecent meaning is not connected with meanings of other words so it should remain un-denoted (according to those who admit only one power of word, abhidhā) and thus there will be no reason to avoid such expression.

And if the reality of the suggester and the suggested, as distinct from the reality of the expressive and the expressed is not accepted, then the classification of grammatical mistake and the like into permanent poetic blemish and that of harshness etc. into impermanent poetic blemish would be rendered unjustifiable ?

And it (i.e. this classification) is not unjustified because it shines distinctly to every body.

If on the other hand, the reality of the suggester and the suggested is accepted as distinct from the reality of the expressive and the expressed, the suggested meaning being manifold, some case; and thus, the system of classification would be quite justified.

Both these have now become pitiable due to their desire for association with the Holder of the begging bowl (Šiva).

In cases such as this why should the words, the Holder of the Begging bowl and the like, in preference to such other words as the ‘Holder of the Pināka bow’, be regarded poetically appropriate ?

And again, the denoted meaning is one and the same for all cognisers; so that it is uniform.

(For example) the denoted sense, in cases such as the sun has set, never varies.

But its suggested meaning becomes manifold by accessory conditions, such as, the particular context, the speaker, the person addressed.

For example, from (the

मा कर्प रङ्गालाकारितदलशालावलावहाना सुभगाधीतिभिरेव निष्कलङ्का कला, सर्वस्वं जगत: सर्वदा लोचनशरच्चन्द्रचन्द्रिकायमाना त्वं चेत्येतदुभयं सम्प्रति शोचनীয়तां गतं, पूर्व तु सैकवैत, गोपिताकारस्य पशुपतेर्देव्यभिप्रायर्पिज्ञानाय स्वात्मगर्हणप्रस्तावे वाच्य: कपालितवादिव्यङ्ग्यदशायामौचित्यं लभते। प्रायमश्लीलाख्यो-

नानात्वं भजते । तथा च 'गतोऽस्तमर्क' इत्यतः सप्तनां प्रत्यवस्कन्दनावसर इति, श्राभिसरणानुपक्रम्यतामिति, प्राप्तप्रायस्ते प्रेयानिति, कमङ्करणान्निवार्तामह इति, सान्ध्यो विधिरुपक्रम्यतामिति, दूरं मा गा इति, सुरभियो मृगं प्रवेधयन्तामिति, सन्तापोदघुना न भवतोति, विक्रेयवस्तूनि संह्रियन्तामिति, नागत एव प्रेयान्त्यादिरनवधिर्यड् ग्योऽर्थस्तत्र प्रतिभाति ।

वाच्यवड् ग्ययो: 'निःशेषे' त्यादौ निषेधविध्यातमनो, मात्सर्येमुत्सार्यं विचार्यं कार्यमात्सर्येमुत्सार्यं वदन्तु ।

सेव्या नितम्बा: किमु भूधराणामुत स्मरस्मेरो बिलासिनीनाम् ॥१३३॥

[Śṛṅgāraśataka, 36 ]

इत्यादौ संशये शान्तशृङ्गार्यन्यतरगतनि निश्चयरूपेण, कथमवनिप दर्पों यन्निर्भातासिधारादलनगलितमूर्ध्नां विधिष्णां स्वीकृता श्रो: । ननु तव निहतारेरप्यसौ किं न नीता त्रिदिवमपगताड़ैर्वल्लभा कीर्तिरेभिः ॥१३४॥

ड्यदोषः । कष्टतवं शब्ददोषः । तस्यातिस्फुटत्वादिशब्दोपसंहतोज्यमेवोदाहत: । पुनस्तरां वाच्यस्य सर्वप्रतिपत्तृपेक्षयैक रूपतां, व्यड् ग्यस्य तु प्रकरणादिवैशिष्ट्यात् प्रतिपत्तृभिन्न रूपतां च वितत्य दर्शयति—श्रुतो च वाच्योऽर्थ इत्यादिना । न हि 'गतोऽस्तमर्क' इत्यत्र वाच्यस्यार्कास्तमरूपस्य प्रतिपत्तृविशेषापेक्षया वैचित्र्यं किञ्चित् । श्रतो नियते एवासौ । व्यड् ग्यस्तु समुचित प्रकरणवक्त्रादिवैशिष्ट्यसहायो नानात्वमापद्यते । 'गतोऽस्तमर्क' इत्यतो वाक्याद्धि चौर्यादि प्रस्तावे सम्प्रत्यवस्कन्दनावर इति व्यड् ग्योऽर्थ: । एवं तत् तत् प्रकरणवक्त्रादिवशादभिसरणमुपक्रम्यतामित्यादि । तत्र तत्रेति । प्रकरणादिवैशिष्ट्यशालिनि विषये विशेषे ।

इथं वाच्यव्यड् ग्योर्भेदमुपपत्तिभिरवस्थाप्य प्रसिद्धैविरोधशैतरपि प्रबलयति—वाच्यवड् ग्योरनिःशेषेत्यादिना । तत्रानयः 'निःशेषच्युत चन्दने' ति श्लोके निषेधविध्यातमनो स्वरूपस्य विरोधः । संशयनिश्चयात्मना च स्वरूपविरोधं दर्शयति—मात्सर्यमुत्सार्येत्यादि । श्रुत्न हि शान्तशृङ्गार्यन्यतरान्निश्चये वाच्योऽर्थ: संशयात्मा । तयोरन्यतरनिश्चये तु व्यड् ग्यो निश्चयरूप: । तदेतत् व्याचष्टे—संशये शान्तशृङ्गा (रे ? रो) ति । वाच्यस्य संशयरूपत्वाद्

THE POETIC LIGHT V

173

expression) ‘the sun has set’ innumerable suggested meanings rise in different situations, such as : This is the time to invade the enemy; you should start to meet your lover; your lover is about to reach; we are going to stop our work; let us begin the twilight rite; do not go very far; bring the cows to their shed; there is now no heat; let us pack up the merchandise; the lover has not come even to-day.

There is distinction between the expressed and the suggested in point of character. For example, in the verse ‘Niṣṣeṣa’ etc. (The slopes of your breasts have its sandal completely washed off) while the expressed is of the character of negation, the suggested is of the character of affirmation.

Having cast off passion, act with thought. O noble men, say, with due regard for bounds of morality, whether one should have recourse to the flank of the mountains or to the hips of the amorous women smiling with love.

133

In cases such as the above the suggested is definite in the choice between the Śānta and the Śṛṅgāra, while the expressed meaning poses doubt.

Why should there be pride in that you have taken the property of your enemies whose heads have been cut off by the sharp edge of this sword of yours who have destroyed the enemies ? For have they not taken away your beloved glory to heaven, even when their limbs were lost ?

134

व्यड्‌मयस्य शान्तशृङ्गार्यन्यतरगतनििश्चयरुपतया च्च स्वरूपस्य विरोध इत्यर्थः। ग्रथ निन्दास्तुतिरुपेणापि स्वरूपविरोधं दर्शयति—कथमवनिपेति। निशातासिधारा-करणकेन दलनव्यापारेण गलितमूर्ध्ना निपतितशिरसाम्। क्षत्र हि निन्दास्तुति-

इत्यादौ निन्दास्तुतिवपुषा स्वरूपपस्य, पूर्वपरचाद्दावेन प्रतोते: कालस्य, शब्दाश्रयत्वेन शब्दशब्देकदेशतदर्थवर्णसंगठनाश्रयत्वेन च श्राश्रयस्य, शब्दार्थशासनज्ञानैन प्रकरणादिसहायप्रतिभानर्मल्यसहितेन तेन चावगम इति निमित्तस्य, बोधधुमात्रविदरघव्यपदेशयो: प्रतोतिमात्रचमत्कृत्योश्च करणात् कार्यस्य, 'गतोस्स्तमक' इत्यादौ प्रदर्शिततयैन संख्या्या:,

कस्स व ण होद रोसो दट्ठुण पित्तामाश्र सव्वणं ग्राहरम् । सहभमरपडुमघाइइर वारिग्रवामे सहसु एण्ह व ॥१३५॥ [ Cited in Dhvanyāloka, I]

इत्यादौ सखीमत्कान्तादिगतत्वेन विषयस्य च भेदेऽपि यदैकत्वं तत् कवचिदपि नीलानीलादौ भेदो न स्यात् । उक्तं हि—“श्रयमेव हि भेदो भेदहेतुर्वा यद्विरुद्धधर्माध्यास: कारणभेदेऽपि” इति ।

वपुषा स्वरूपपस्येव विरोध: एव स्वरूपविरोध सौदाहरण बहुधा संप्रदर्शयोतिस्फुटत्स्वात् कालतो विरोधं वाड़ मातेणाह—पूर्वपरचाद्दावेनेऽत्यादि । श्राश्रयविरोधं दर्शयति—शब्दाश्रयत्वेनेऽ्यादि । वाच्यो हि शब्दाश्रयत्वेन प्रसिद्ध: । शब्दशब्देकदेशशब्दार्थाश्रयत्वेन वड़.ग्यरच पूर्व ज्ञात इति निरुदाहरणं प्रदर्शितम् । एवमन्यत् द्रष्टव्यम् । निमित्तभेदाद् भेदमाह—शब्दार्थंशासनेऽत्यादि । वाच्यस्य हि व्याकरणमीमांसादिशास्त्रज्ञानमात्रेणावगम: । वड़.ग्यस्य तु न तावन्मात्रेण, श्रपि तु प्रकरणवाक्तादिसहायं यत् प्रतिभानर्मल्यं तत्सहितेन शब्दार्थशासनज्ञाननेनति निमित्तभेद: । श्रथाधिकारिभेद: कार्यभेदश्च—बोधधुमात्रेऽत्यादि । व्युत्पत्तिमात्रस्य हि प्रतोतिमात्रं करोति वाच्य: । वड़.ग्यस्त विदग्धस्य चमत्कारं करोतीति । 'गतोस्स्तमक' इत्यादौ संख्याभेद: प्रदर्शित एव । विषयभेदं दर्शयति कंस व ण होईति ।

कस्येव न भवति रोषो दृष्ट्वा प्रियाया: सक्षणमधरम् । ग्रात्त वणिताघरदर्शनात् कुपिते कमितरि तत्कोपोपशमाय नायिकां प्रति विदग्धसख्या व्यपदेशेन साधिक्षेपोक्कौ वाच्य: सखीविषय: । निरागसं प्रति कोपो न कार्यं इति व्यड़.ग्यस्तत्कामुकविषय इति विषयभेद: । एवंविधविविधभेदसद्भावेऽपि यदैक्यमज्जीक्रियते, तदा भेदस्य वातेंवास्तिमादित्याह—भेदेऽपि यदैकत्वेऽपि मिति । भेदेऽपि प्रतिवाक्यमभिसम्बध्यते । उक्तार्थं प्रामाणिकसंवाद:—उक्तं हि श्रयमेव हीत्यादि । भेदो हि नामायमेव, यद् विरुद्धधर्मंसम्बन्ध: । भेदहेतुश्चायमेव, यत् कारणभेद: ।

In cases such as this the expressed meaning is reproach, while the suggested meaning is praise. (In all the examples cited above the suggested meaning differs from the expressed meaning in point of character).

The expressed and the suggested are distinct in point of time because of antecedence and subsequence of the cognition; in point of media : The word is the medium (for the expressed), while the word, its part, its meaning, letters, and their peculiar composition are the media (for the suggested); in point of instrumentality : the expressed is known by the knowledge of grammar, while the suggested is known with its help as also with that of context and other auxiliary conditions and with transparency of discriminative intellect; in point of effect: the expressed produces a mere comprehension in one who knows the meaning of words, while the suggested produces charm in men of taste alone; in point of number as it has been shown above in the instance ‘the sun has set’.

Who is not enraged at the sight of his beloved’s ulcerated lower lip? O you, who are habituated to smell the lotus with bees, did not heed my warning, suffer now.

In such an instance there is difference in point of the person addressed because the expressed relates to the companion (of the speaker) and the suggested relates to her husband etc.

Even when being distinct (on so many points) if the expressed and the suggested are taken as one, there could never be any difference even between the blue, and the not-blue and the like. It is said :

“The apprehension of the opposite attributes and the difference of cause, this, in fact, constitutes difference or the ground of difference.”

वाचकानामर्थापेक्षा, व्यङ्जकानां तु न तदपेक्षत्वमपीति न वाचकत्वमेव व्यङ्जकत्वम्।

किञ्च 'वाणीरकुडुङ्कै:'त्यादौ प्रतीममानर्थमभिव्यङ्जय वाच्यं स्वरूप एव यत्र विश्राम्यति, तत्र गुणीभूतव्यङ्ग्ये श्रातुरप्यर्थौड्य्यर्थः स्वशब्दानभिधेयः प्रतीतिपथमवतरन् कस्‍य व्‍यापारस्य विषयतामवलम्बताम्।

ननु 'रामोऽस्म सर्वः सह' इति, 'रामेण प्रियजीवितेन तु कृतं प्रेषणं प्रिये नोचितम्' इति, 'रामोऽसौ भुवनेषु विक्रान्तगुणः प्राप्तः परस्ताद्ध पराम्' इत्यादौ लक्षणीयोऽप्यर्थो नानात्वं भजते, विशेषव्यपदेशहेतुश्च भवति, तदवगमेऽपि शब्दार्थयातः प्रकरणादिस्वपेक्षयैवेतिकोऽयं नूतनः प्रतीमानो नाम।

उच्यते। लक्षणीयस्यार्थस्य नानात्वेऽपि श्रनेकार्थशब्दाभिधेयवैचित्र्यत एव। न तु मुख्येनार्थेन नियतसम्बन्धो लक्षणयितुं शक्यते। प्रतीमानस्तु प्रकरणादिविशेषवशेन नियतसम्बन्धः श्रनियतसम्बन्ध एव व्योत्यते।

एवं वाच्यव्‍यङ्ग्योरर्थयोभेदमभिप्रसाध्‍य वाचकव्यङ्जकयोः शब्दयोरपि भेदं दर्शयति——वाचकानामर्थैरैत्यादि। वाचकानि हि पदানি वाच्यार्थमपेक्ष्यैव वाचकतां लभन्ते। व्यङ्जकानि तु पदानी वाच्यं स्वविदपेक्ष्य क्वचिदनपेक्ष्यापि व्यङ्जकतां लभन्ते। श्रभिधामूले हि ध्वनौ वाच्यमपेक्ष्यैव श्रत्यन्ततिरसृकृतवाच्यादौ त्वनपेक्ष्यैव।

एवं ध्वनाविव व्यङ्ग्य ग्‍यस्य शक्यन्तरागोचरतां गुणीभूतव्यङ्गयड् ग्येडपि दिङ्‌मात्रेण दर्शयति——वाणीरेत्यादिना। वाणीरकुडुङ्‌गुडीनेत्यत्न हि गुणीभूत-व्यङ्ग्य ग्‍ये सचमत्कारो वाच्योऽर्थः स्वोपपादनाय व्यङ्ग्य ग्यमर्थमभिव्यज्य पुनस्तरां सचमत्कारस्वरूप एव विश्राम्यति।

श्रातो वाच्य एव तात्पर्यविषय इति तल्लैव तात्पर्याश्रवितयं कृतं, न तु व्यङ्ग्य ग्‍ये। श्रत्र व्यङ्जनां चेत्काङ्‌क्षीक्रियते, तदानभिधानात्प्रतीयमानकस्य व्‍यापारस्य विषयोऽस्तु।

इत्थमभिधातात्पर्यशक्त्योरगोचरतवं व्यङ्ग्यस्य सप्रपञ्चमुपपाद्य लक्षण-शक्त्यगोचरतामपि युक्तिविशेषैरुपपादयति——ननु रामोऽस्मीत्यादिना। लक्षण-णीयो हि रामशब्दार्थो 'रामोऽस्म सर्वः सह' इत्यत्र कठिनहृदयत्वादु:खैकायतन-त्वादिलक्षणे ज्याय्न्न्तरे संक्रामति।

'रामोसौ भुवनेदृशन्‌' इत्यादौ तु सकललोकविरचितविक्रमत्वादौ। श्रत्रो लक्षणीयार्थस्य नानात्वं दृश्यते, वाच्यापेक्षया विशेषव्यपदेशहेतुत्वं च, शब्दार्थय-तश्चैतदवगमः, काविध्ये प्रकरणवक्त्रादिस्वपेक्षयैवेतिको या या व्यङ्ग्ये सामग्री

The expressive words require the object of denotation, but the suggestive ones do not require that. Hence (also) the suggestiveness is not expressiveness.

And again, in such a case of subordinate suggestion as "on hearing the twitter of birds on the vetasa-bower etc." (verse 132 where the expressed sense having yielded the suggested meaning rests within itself, even unintended meaning, not denoted by the words, appears in our range of cognition. Under what function of words would such a meaning be included ?

It may be urged that in the instances such as—(i) ‘I am Rāma and shall bear every thing,’ (ii) ‘By Rāma, who loves his (own) life, O beloved one, has not been done what befits love,’ (iii) ‘This is Rāma who has acquired great fame in the worlds by his excellences of valour’—even the indicated sense becomes manifold and the cause of particular nomenclature.* Its comprehension also is based on (both) words and their meanings and requires the aid of the context and other means (as does the suggested meaning). Why then admit of this new kind of meaning, namely, the suggested one ? To this our reply is as follows :

Even though indicated sense is manifold, yet just like the denoted meaning of homonymous words, its number is definite (and limited).

Moreover, a meaning (under indication) which has no definite relation with the primary meaning, cannot be indicated. But the suggested one, due to the context and other individual conditions, (i) may have a definite relation, (ii) may not have a definite relation, or (iii) may be only related to what is (directly) related (to the expressed meaning).

• In (i) the word Rāma indicates one who can suffer all kinds of pain. In (ii) it indicates one who has no pity for his distressed love; and in (iii) it indicates one who has killed great demons.

न च

श्रत्ता एत्थ णिमज्जइ एत्थ ग्रहं दिग्रग्रहं पलोएहि ।

मा पहिम्र रत्तिग्रंधग्र सेज्जाए महं णिमज्जसिहि ॥१३६॥

[Gāthāsaptaśatī, VII. 67]

इत्यादौ विवक्षितान्यपरवाच्ये ध्वनौ मुख्यार्थबाधः । तत् कथंमत्न लक्षणा । लक्षणायामपि व्यङ्ग्येनमुख्येनार्थेनान्वयोनिमित् प्रतिपादितम् । यथा च समयसत्त्व्यपेक्षाभिधा, तथा मुख्यार्थबाधादित्यसमर्पविषयसव्यपेक्षा लक्षणा । श्रत एवाभिधापुच्छभूता सेत्याहुः ।

न च लक्षणातत्कमेव ध्वननं, तदनुगमेन तस्य दर्शंनात् । न च तदनुगत-

मेव, श्रभिधावलम्बनेनापि तस्य भावात् । न चोभयानुसायंव, श्रवाचकवर्णानुसारेणापि तस्य दूष्टे: । न च शब्दानुसार्येव, श्रशब्दार्थसाकनैत्रत्रिभागावलोकनादिगतात्वेनापि तस्य प्रसिद्धेरिति श्रभिधातात्पर्यलक्षणात्मकव्यापारत्नयातितर्वती व्यङ्जनध्वननानदिपर्यायो व्यपारोडनपदध्वनीय एव ।

तत्र 'श्रत्ता एत्थे' त्यादौ नियतसम्बन्धः । 'कुस्स व ण होइ रोसो' इत्यादौ

ग्रनियतसम्बन्धः ।

दर्शिता, सा सर्वंव लक्षणे दूष्यत इति कोऽयं प्रतीयमानो नाम नूतनोऽर्थ इत्यक्षेपः । तदेतत् समाधत्ते--उच्यते लक्षणीयस्येत्यादिना । यद्यप्युक्तोदाहरणेषु लक्ष-

णीयोऽर्थो नानारूप:, श्रथापि ग्रनेकार्थशब्दवाच्यवन्नियतत्वं न जहाति । न तु कर्थं नियतत्वमित्यत ग्र्राहु:--न खलु मुख्येनैत्यादि । तनु दोषोऽयं व्यङ्गच्येऽपि तुल्य इत्यत

ग्राह--प्रतीयमानसत्व्वादि । यथा प्रतीयमानो मुख्येन नियतसम्बन्धोऽनियत-

सम्बन्धः सम्बद्धसम्बन्धरुच तदुदाहृत्य दर्शयिष्यति । लक्ष्यपक्षे स्फुटं दोषान्तरमाह

—न न श्रता ग्राहेत्यादि ।

इवश्रूयते श्रोते श्रत्ताहं दिवसं प्रलोकय ।

मा पहिच रज्जन्ध रथ्यायां मम णिमाड्क्षी: ॥

दिवसमित्यत्संयोगे द्वितीया । श्रत्रन हि न वाच्यबाधः, ग्रन्थ्यपरत्वेन विवक्षणात् । श्रतो लक्षणैव नास्ति । कर्थं लक्ष्यत्वं व्यङ्गच्यस्य सङ्कुचछताम् ।

ननु यत्र लक्षणा तत्रायं दोष इत्यत ग्राह--लक्षणायामपोत्यादि । प्रतिपादितं,

द्वितीय 'इति शेषः' । नियतत्वादभिधालक्षणयोर्मेोदोष्यल्पक इत्याह--यथा च

समयेत्यादि । श्रभिधाप्रायत्वाया: प्रामाणिकप्रसिद्ध दर्शंयति--श्रत्र एवाभिधा-

पुच्छेत्यादि ।

इत्यमभिधालक्षणयोर्नियतत्वं प्रसाध्य व्यङ्जनस्यानियतत्वं नानामख-मुपपादयति--न च लक्षणात्मकमेवेत्यादिना । तह्यो भिधानुसारोति नियच्छाम इत्यत श्राह--न च तदनुगतमेवेत्यादि । तह्य भयानुसारत्वेन नियम्यत इत्यत

ग्राह--न चोभयेत्यादि । तर्हि शब्दानुगमेन नियम इत्यत ग्राह--अशब्दात्मके-

THE POETIC LIGHT V

179

Here sinks my mother-in-law (lost in sleep); and I here,

mark this well while there is day-light (i.e. before it is dark).

O night-blind traveller, do not tumble into our bed (at night).

136

In such an instance of suggestion, where the intended

expressed is intent on the other meaning, there is no incom-

patibility of the primary meaning. Then how could there be

indication here ? And then it has already been shown that in

indication also, the suggestion is invariably to be taken into

account. And just as denotation is dependent upon convention,

so is indication dependent upon the particular convention

related to the (three conditions of) incompatibility of the

primary meaning and others. Therefore, it is described as the

tail of denotation.

And the suggestion is not verily of the nature of indica-

tion because it (i.e. suggestion) is seen to follow that (i.e.

indication). Nor does it invariably follow that (indication)

because it may arise on the basis of denotation also. Nor again

does it invariably follow both (i.e. Denotation and Indication),

because it is seen on the basis of inexpressive letters also. The

suggestion is not based on words (as also on letters and syllab-

les) either, because it is known to be related to the side-long

glance and the like, which are non-verbal in their character.

Thus the function, which has many synonyms such as sugges-

tion, reverberation, and which is beyond the three functions

of the nature of Denotation, Import and Indication, cannot

be denied.

There, in the instance, such as ‘my mother-in-law sinks

here (verse 136) the suggested meaning has a definite

relation (with the expressed meaning); in ‘who is not enrag-

ed’ etc. (verse 135) the relation is not definite.

त्यादि। तदेतन्मतत्रयमुपसंहरति—इत्यभिधातात्पर्येत्यादि। भत्ता एत्थेत्यादाविति

‘भत्ता एत्थ णिमज्जइ’ इत्यादौ हि व्यङ्ग्यो ष्यो वाच्येन नियतसम्बन्धः। कस्य व ण

होई इत्यादि। भत्त्र हि विषयभेदाद् भ्रनियतसम्बन्धः।

विवरीओरराए लच्छी बहुं दट्ठूण णाहिकमलत्थं ।

हरिणो दाहिणणग्रंणं रसाउला झ्चित ढक्केई ॥१३७॥

[Vajjalaggam, 611]

इत्यादौ सम्बद्धसम्बन्धः । ग्रन्थ हि हरिपदेन दक्षिणनयनस्य सुर्यात्कमता व्यज्यते ।

तन्निमोलनेन सूर्यास्तमयः । तेन पद्मस्य सङ्कोचः । ततो ब्रह्मणः स्थगनम् । तत्र

सति गोप्या झषादशोणेननियन्त्रणं निधुवनविलसितम् ।

ग्राखण्डबुद्धिनिर्बन्ध्यो वाक्यार्थ एव वाच्यार्थः, वाक्यमेव च वाचकर्मिति

येड्याहु:, तैरप्यविद्यापदपतितैः पदपदार्थकल्पनां कर्तव्यैवैति तत्पक्षेऽप्यवश्य-

मुक्तोदाहरणादौ विध्यादिव्यञ्जकश्च एव ।

ननु वाच्यादसम्बद्धस्तावन्न प्रतियते, यत: कुतश्चिद् यसकस्यचिदर्थस्य

प्रतीतेः प्रसङ्गात् । एवञ्च सम्बन्धाद् व्यङ्गच्यवयकभावोऽप्रतिबन्धेऽपि न

भवतीति व्याप्तत्वेन नियतधर्मनिष्ठत्वेन च त्रिप्रपालिलिङ्गात् लिङ्गनि ज्ञानं

यदनुमानं तद्रूपः पर्यवस्यति । तथा हि—

विवरीएलत्यादि ।

विपरीतरते लक्मीओबहाणं दृष्ट्वा नाहिकमलस्थम् ।

हरेदकिणणयनं रसाकुला क्षत्तिति स्थगयति ॥

ग्रन्थ सम्बद्धसम्बन्धतां विविच्य दर्शोयति—ग्रन्थ हि हरिपदेनैत्यादि । ग्रन्थेन वाच्य-

सम्बद्धैवञ्च उत्तरोत्तरैरञ्चै: सम्बन्ध इति सम्बद्धसम्बन्धता ।

ननु 'सत्य ज्ञानोम' त्यादिवाक्येननयनाखण्डया बुद्धया निग्रान्थयो वाक्यार्थ एव

वाच्यः, वाक्यमेव वाचकर्मिति मन्वानान् प्रत्याह—ग्राखण्डबुद्धीत्यादिना । सत्य-

ज्ञानादिषु हि वाक्येषु धर्मधर्मिभावाभावादखण्डो योऽयं परज्ञातत्मको वाक्यार्थः,

स एव वाच्यः । ग्राखण्डं वाक्यमेव वाचकम् । ग्रनया प्रक्रियया व्यङ्ग योऽपि

विध्यादिव्यञ्च

एवेत्याक्षेपः । तैरप्यविचेत्यादि । ग्रविध्यापदं व्यवहादर्शा ।

योऽयमेषां समर्थनप्रयासस्तदेव ह्यविध्यापदं भवति । तत्प्रतितैः पदपदार्थकल्पना

दुर्लङ्घ्या । विध्यापदे तु समर्थनादिसमस्तप्रपञ्चोपशमशालिनि तूष्णींभावोऽपि

नावशिष्यत इति तेषामपि मतो निर्विवादा व्यङ्गच्यसिद्धिः ।

ग्रन्थ सर्वेषां ध्वनिनीनामनुमानेनुस्तभावी इत्युक्तत्वतो व्यक्तिविवेकत्को मतमपन्य-

स्यति---वाच्यादसम्बद्धस्तावदित्यादिना । यचसम्बद्धः प्रतीयेत, ततः को दोष

इत्यत ग्राह—यत: कुतश्चिदित्यादि । सम्बन्धाभ्युपगमे तु व्यङ्गच्यवयकभावः

सर्वथा प्रतिबद्ध एव भवती (त्यत ग्रा? त्या )ह—एवञ्च सम्बन्धादित्यादि ।

In the course of inverted sexual enjoyment Lakṣmī saw Brahman seated on the navel-lotus (of her husband); agitated by passion she at once closes the right eye of Viṣṇu.

137

In such an instance the relation (of the suggestion) is with the related (i.e. the suggested meaning is very indirectly related with the expressed meaning). Here by the word Hari is suggested that the right eye (of Viṣṇu) is the Sun itself; hence by its closing (is suggested) the sunset; and by that the closing of the lotus, and the consequent veiling of Brahman (seated upon the lotus which closes on sunset which itself is brought about by closing the right sun-eye of Viṣṇu). In such a condition, her private parts being invisible, the unrestricted sexual enjoyment is suggested.

Others (the grammatico-philosophers) have held that it is the sentence-meaning alone which, grasped through a single indivisible cognition, is the expressed sense (vācya), and it is the sentence alone that is expressive (vācaka). But these (theorists) also, when descending down to the realm of practical reality (avidyā), must make the assumption of the word and the word-meaning; so that even according to their view the idea of affirmation and the like, in the instances such as cited above (i.e. ‘the slopes of your breasts have its sandal completely washed off’ etc.), should necessarily be considered as the suggested.

It may be urged (by the Logicians) that what is not connected with the expressed is not suggested, because in that case there would be contingency of cognition of any meaning from any word. Thus the relation being essential, the state of being the suggester and the suggested is, undoubtedly, not possible in the absence of a definite relation, therefore, on account of invariable concomitance (between the expressed, i.e. the suggester, and the suggested) and due to the existence in the definite subject, characterised by mark, the suggestiveness turns out to be of the character of inference, which is the cognition of the subject, characterised by the threefold mark*

To explain the same :

*A mark, for example, smoke in inferential cognition, is

182

काव्यप्रकाश: ५

भ्रम ध्वमिमग्र वोस्त्यो सो सुणग्रो ब्रज्ज मारिग्रो देण ।

गोळाणइकच्छकुडुज्जवासिणा दरिग्रसीहेण ॥१३६॥

[ Gāthāsaptaśati, II. 75]

षत्र गूहे शवनिवूर्या भ्रमणं विहितं गोदावरितोरे सिंहोपलब्धेरश्रमणमनुमाप-

यति । यद्वद् भीरुभ्रमणं तत्तद् भयकारणनिवारणायुपलब्धिपूर्वकम् । गोदावरितोरे च सिंहोपलब्धिरिति व्यापकविरुद्धोपलब्धिः ।

प्रतिबन्धो नियतः सम्बन्धः । इत्यं व्याप्तिसिद्धावनुमानता ध्वने: पर्यवस्यत इत्याह-

व्याप्तत्वेन नियतेत्यादि । सपक्षे सत्त्वं विपक्षाद् व्यावृत्तिश्च व्याप्यततवम् ।

नियतधर्मानिष्ठत्वं पक्षधर्मता । इत्यं त्रिरूपालिलङ्गाद् वाच्यरूपालिलङ्गनि-

व्यङ्ग्याभिमते यदनुमानात्मकं ज्ञानं तदूप: पर्यवस्यति, तवायं व्यङ्गनान्व्यापार-

इति शेषः । तामिमामनुमानतां प्रसिद्धे ध्वनिकारोदाहरणे योजयितुमाह-

तथा हि भ्रम ध्वमिमग्र इति ।

found to be present in the ground or subject of inference,

say a hilltop. It is also known to be present in the simi-

lar instances, say the kitchen, and is never found in the

negative instance, say the lake. Hence the mark has

three forms or characteristics, known as pakṣa-sattva,

sapakṣasattva and vipakṣasattva or vipakṣavyāvṛtti in Sans-

krit Logic. According to some commentators of KP. like

Mānikyacandra and Śrīvidyācakravartin, the term ‘vyāp-

tatvena’ in the text stands for the existence of the mark in

the similar instance (sapakṣa) and its absence from the

negative instance (vipakṣa). The other term of the text,

i.e. ‘niyatadharminisṭhatvena’ implies the existence of the

mark in the subject of inferential proposition (pakṣa).

While according to some other commentators, like Bhaṭṭa

Gopāla and Jhalakīkara, the term ‘vyāptatvena’ implies

merely the existence of the mark in the similar instance;

the term ‘niyata’ ensures its absence from the negative

instance and the term dharmanisṭhatvena stands for

the existence of the mark in the subject of proposi-

ion, for example, hilltop. If we accept the latter view

the term ‘niyata’, which is expressly an epithet of the

subject of inference, will have to be taken out and its

linguistic form will have to be changed into ‘niyatatvena’.

Hence my preference for the first interpreta­tion.

THE POETIC LIGHT V

183

O pious man, roam about freely; that dog has been killed today by that fierce lion living in the marshy dell of the Godāvarī.

138

Here the roaming about in the house,1 which is enjoined upon due to the removal of the dog, leads to the inference of not roaming about because of the presence of the lion on the banks of the Godāvarī. Every case of the coward's roaming about is a case proceeding from the knowledge of disappearance of the cause of fear. But on the banks of the Godāvarī there is the presence of the lion; hence what is found is contrary to what is invariably concomitant.2

भ्रम धर्मिक विस्रब्धः स ह्वाद्य मारितस्तेन ।

गोदावदीकच्छनिकुञ्जवासिना वृत्तिसहेन ॥

इयं सङ्केतनिकुञ्जे कुसुमार्धाथिनो धर्मिकस्य भ्रमणनिवारणपरा स्वैरिण्युबक्तिः।

इह व्यघड-ऽयस्यानुमेयतां दर्शयितुमाह——प्रस्त गृह इत्यादिना ।

एवा सिंहेन व्यापादित इति ह्वनिवृत्या गृहे यदेतद् भ्रमणं विहितं तद् गोदावरीतिरे सिंहोपलिध-

माविष्कुर्वद् भ्रमणनिषेधमनुमापयति ।

तत्र लिङ्गस्य व्याप्तिदर्शयति——

(यद्यदित्यादि ।) यदद भीतभ्रमणं तत्तद् भयकारणनिवृत्त्युपलब्ध्या प्रतिबद्धमिति

यावत् । गोदावरितीरे तु सिंह उपलभ्यत इति व्यापकविरुद्धोपलब्धिः ।

तदेतद्

दूषयति——ग्रन्थोच्याे भोहरपोल्यादिना ।

यद्यद् भीतभ्रमणं तत्तद् भयकारण-

निवृत्त्युपलब्धिपूर्वकमिति युक्तं तन्नास्ति ।

यतो भीरुपि भयकारणे सत्यपि

1. The term grihe in the Vrtti looks hardly relevant. Its explanation by the commentators is not convincing.

2. Vyāpti or invariable concomitance is the relation of the Vyāpya (Middle Term) and the Vyāpaka (Major Term). It is the universal accompaniment of the Middle Term by the Major Term. In the example of Vyāpti, such as wherever there is smoke, there is fire, the smoke is invariably pervaded by the fire. The smoke is Vyāpya and the fire is Vyāpaka. In the case of an invariable concomitance between the absence of danger and the coward's roaming about, the presence of the lion is contrary to the Vyāpaka, hence the expressed sense of roaming about leads to the inferential cognition of not roaming about.

श्रद्रोच्यते--भीहरपि गुरोः प्रबोर्वा निदेशेन प्रियानुरागेण श्रन्येन चैवम्भूतेन हेतुना सत्यपि भयकारणे भ्रमतीत्यनेकान्तिको हेतुः। इततो बिशदपि वीरत्वेन सिंहान्न बिमेतीति विरुद्धोऽपि। गोदावरतीरे सिंहसदृशावः प्रत्यक्षादनु-

मानाद्दा न निश्चितः, श्रपि तु वचनात्। न च वचनस्य प्रामाण्यमस्ति, श्रथे-नाप्रतिबन्धादित्यसिद्धश्च। तत् कथमिवंविधाद्देतोः साध्यसिद्धिः। तथा 'निश्शेषच्युते'त्यादौ गमकतया यानि चन्दनेच्यवनादीन्युपपत्तान्, तानि कारणान्तरतोडपि भवन्ति। अतश्र्चात्रैव स्नानकार्यत्वेनोक्तान्तीति नोपभोग एव प्रतिबद्धान्तीत्यनेकान्तिकानि। व्यवस्थितवादिना चाधमपदसहायानामेषां

व्यङ्जकत्वमुक्तम्। न चात्राधमत्वं प्रमाणप्रतिपन्नमिति कथमनुमानम्।

च गुरुनिदेशादिना भ्रमति। श्रतो हेतुः पक्षत्रयवर्त्तमानैकान्तिकः। विरोध-मुद्भावयति--श्वतो बिशदपोति। न हि यः श्वतो बिमेति स नियमेन भीरुः, मृगोन्द्रमृगयोरपि क्वचिच्छुनो भयदर्शनात्। श्रतो हेतुर्विरुद्धः। श्रसिद्धमुद्भावयति--गोदावरतीर इत्यादि। येयं धार्मिकस्य गोदावरतीरे सिंहोपलब्धिः, न हि सा प्रत्यक्षतोडनुमानतो वा सिद्धा, ग्रपि त्वस्मादेव स्वैरिणीवचनात्। न ह्यस्य प्रामाण्यमस्ति, प्रतारणपरत्वेनार्थाप्रतिबन्धात्। श्रतो हेतुरसिद्धश्च।

दोषाणामचलत्वान्नास्तरं महिमानमपहसति--तत् कथमित्यादि। यथैव ध्वनिकारोदारहरणे निराकृतोऽनुमानपक्षस्तथा स्वोदाहरणेडपि निराकर्तु माह--तथा निश्शेषच्युतेत्यादाविति। गमकतया उपभोगलिङ्गतया नह्युपभोगव्यतिरिक्तं चन्दनेच्यवनादेः कारणं नास्तीति प्रतीत्यपलापोऽपि दुराशा इत्यभिप्रेत्याह--अतश्र्चात्रैवैति। श्रतोडप्रतिबन्धाद् ग्रनेकान्तिकमित्याह--नोपभोग एवेति। इत्थं पराजितस्य प्रतिबन्धपरिग्रहमपि प्रत्याचष्टे--व्यक्तिवादिना चेत्यादिना। श्रधमपदेति। सर्वथा तावदर्थवता भाव्यमधमपदेन। तेन स्वार्थंसहितेन कृतसाहाय्यानां चन्दनेच्यवनादीनामप्रतिबन्धेऽपि व्यङ्जकत्वं युक्तमुक्तं व्यक्तिवादिना। तह्यां धर्मपदसहकृतानां लिङ्गत्वेनानुमानं किं न स्यादित्यत ग्राह--न चात्राधमत्वमित्यादि। श्रधमत्वस्य प्रमाणतोऽनवधारणाद् नानुमानमुपपद्यते। तह्याङ्गधर्मत्वस्य निष्प्रमाणकत्वलक्षणो दोषस्त्वामपि किं नो प्रमाणमुपपद्यते। तह्र्घर्मत्वस्य

निष्प्रमाणकत्वलक्षणो दोषस्त्वामपि किं नो प्रमाणमुपपद्यते। तह्याङ्गधर्मत्वस्य निष्प्रमाणकत्वलक्षणो दोषस्त्वामपि किं नो प्रमाणमुपपद्यते। ततो मदनादित्यादित्यत ग्राह--एवंविधाद्धेतोः। एवंविधाद् श्रधमपदसह-कृतात् चन्दनेच्यवनादिरूपाद् व्यङ्जकादर्थाद् एवंविधः उपभोगरूपो व्यङ्ज्योऽर्थ उपपत्त्यनेपेक्षत्वेऽपि प्रकाशते, किमिदमधमत्वं प्रामाणिकमुताप्रामाणिकमित्युप-पत्तिनैरेपक्ष्येण प्रतियते। न हि 'निश्शेषच्युते'त्यतत् काव्यरूपाद् भवन्ती

THE POETIC LIGHT V

185

To this our reply is as follows :

Even a coward, by the order of his teacher or the master,

or due to love for his beloved, or by some such cause, roams

about even when the cause of fear is present; hence the pro-

bans is non-conclusive * Even though afraid of the dog, he

may not, being brave, fear the lion, hence the probans is ad-

varī is not ascertained either by perception or by inference but

(merely) from the words (of the woman). There is no validity

of (her) words as they might be unrelated to fact, hence the

probans is unestablished also. Then, how, such a (defective)

probans can prove the existence of the probandum ?

In the same manner, in cases like “the slope of her

breasts has its sandal completely washed off…”, the wash-off

of the sandal and the like, which are taken as the marks, are

such which can be effected by some other means also; as in

fact, they have been described here in this very verse, as the

effects of bathing; so that they are not definitely relatad to

the dalliance only—hence these probans (marks) are descrepant.

By the suggestionist, on the other hand, such marks,

with the aid of the word wretch, are described as suggestive.

And here the wretchedness is not established by valid reason;

so how can there be inference ?

• The probans that strays away or is discrepant is called

‘savyabhicāra’. It is referred to here as ‘anaikāntika’,

literally not unfailing in its association with the sādhya

or probandum.

एवंविधादर्थदिवंविधोऽर्थ

उपपत्त्यनपेक्षत्वेऽपि प्रकाशते इति व्यकितवादिनः

पुनस्तददूषणम् ।

इति काव्यप्रकाशे ध्वनिगुणीभूतव्यङ्ग्यसंडूषणभेदनिरूपणं नाम

पञ्चम उल्लासः

कामुकोपमोगरूणार्तान्तरप्रतीति: कामुकस्य दासीप्रधर्षणकत्वमघमत्कवमुपपन्नं व्यपेक्ष्य जायते । व्रतः: उपपत्त्यनुपपत्तिचिन्ता तद्वानुमाने लक्षणशरीरं, वयञ्जकं तु लक्षणकोटिरेव न भवति । व्रतस्तवैतदनुपपन्नत्वदूषणमित्येतदुक्तप्रायमेवेत्यभिप्रायेणाह—व्यक्तिवादिनः पुनस्तददूषणमिति ॥

सम्यगत्र प्रमेयस्य हृदयोद्घाटनं कृतम् ।

प्रेक्षणतः परोक्षणतां प्रीत्या वा स्पर्शयाथवा ॥

इति

संस्कृतसार्वभौमप्राकृतपृथ्वीश्वरशौरसेनीश्वरोरोमणिमागधीमकरध्वज-पैशाचीपरमेश्वराप्रध्वंशराजहंसालङ्कारिकचक्रवर्त्तिस्थ्वनिप्रस्थानपरमाचार्यकाव्य-मीमांसाभाष्यकरकविमहदहृदयतिरोमणिमहर्जसर्वज्ञपरमगुरोर्गीश्वरश्रीमद्वत्ति-भुवनविद्याचक्रवर्त्तितवंशावतंसमहाकविश्रीविद्याचक्रवर्त्तात्कृतौ

सम्प्रदायप्रकाशिन्यां काव्यप्रकाशबृहद्धृटीकायां

पञ्चम उल्लासः ।

From

such

a

meaning

such

a

sense

flashes

forth,

without

requiring

any

validity,

—this

again

is

no

defect

according

to

the

suggestionist.

Thus

ends

the

Fifth

Flash

in

the

Poetic

Light,

namely,

the

Determination

of

Collocated

Divisions

of

Poetry

of

Principal

Suggestion

and

Poetry

of

Subordinated

Suggestion.

षष्ठ उल्लासः

शब्दार्थचित्रं यत् पूर्वं काव्यद्रयमुदाहृतम् ।

गुराप्रधान्यान्ततस्तत्र स्थितिरिशचित्रार्थशब्दयोः ॥ ४५ ॥

न तु शब्दचित्रेऽर्थस्याचित्रत्वम्, प्रर्थचित्रे वा शब्दस्य । तथा चोक्तं—

"रूपकादिरलङ्कारस्तस्याऽन्यैरबहुधोदितः ।

न कान्तमपि निर्भूषं विभाति वनितामुखम् ॥

रूपकादिमलङ्कारं बाह्यमाचक्षते परे ।

सुपां तिड्डिं च वयुत्पादित वाचां वाग्छल्त्यलङ्कृतिम् ॥

तदेतदाहुः सौशब्द्यं नार्थव्युत्पत्तिरोचिषु ।

शब्दाभिधेयालङ्कारभेदादृष्टं द्वयं तु नः ॥"

[Bhāmaha's KA. I. 13-15]

इति ।

क्रमप्राप्तं चित्रकाव्यं लिलक्षयिषुः शब्दार्थहेतुकतया द्विविधं तावदनुस्मारयितुं सूत्रमेवावतारयति—शब्दार्थचित्रमिति । शब्दचित्रमर्याद्वचनं चेति यत् प्रथमोल्लासे काव्यद्रयमुदाहृतम्, उभयत्रापि तत्र प्रत्येकमुभयवैचित्र्येऽपि गुणप्राधान्यतो विभागः । एकत्र शब्दस्य साक्षाद् वैचित्र्यम्, ग्रथनस्य तद्वद्वारा, ग्रथनत्र पुनरर्थस्य साक्षाद् शब्दस्य तद्वद्वारेत गुणप्रधानभावेन निमित्तेनानुप्रासादि शब्दचित्रमुपमादिस्वर्थं चित्रमिति शब्दार्थयोर्वैचित्र्यविभागेनावस्थानम् । यत् एव शब्दार्थ-योश्चित्रा स्थितिरतिरिच्यते काव्यं द्विधोपदर्शनायेमिति कारिकार्यनिष्कर्षः ।

तदेतदुपपादयितुमुपक्रमते——न तु शब्दचित्र इति । प्रतिपद्यत्वादित्यर्थः ।

किं शब्दार्थयोर्मिलितयोरेव वैचित्र्यादविभागेन चित्रकाव्यमेकमाहोस्विद् विभागशो द्विरूपमिति सन्देह उद्द्रावितः, येन सन्दिग्धेऽर्थे प्रवर्त्तनाहेतोः पूर्व-चार्यैन्यायकारिकाणामवतरणिका कृता भवतीति कारिका: समवतारयति—

तथा चोक्तं रूपकादिरित्यादिना । तिसृषुनेतासु कारिकासु लिलक्षयिषितस्य चित्र-काव्यस्य स्वरूपम् : मितदर्थोलङ्कारैकावृतं य प्रथनकारिकया दर्शितम् ।

ग्रथ द्वितीयकारिकाप्रथमाधेन तु शब्दार्थयोर्वैचित्र्यस्य मिथः प्रतिवन्धादविभाग इति, रूपकादिरलङ्कारोऽपि अनुप्रासादिवद् बाह्यमेवेति प्रतिपादितम् । इत्थं पूर्वपक्षमुत्थाप्य समनन्तरया त्वरधान्तरसहितया कारिकया बाह्याम्यन्तरत्वेना-

SIXTH FLASH

48. The two kinds of poetry, (the one) striking in the word and (the other) striking in the meaning, have been mentioned before; the existence of the striking meaning or the word is by subservience or prominence (of either the meaning or the word).*

It is not that in word-portrait there is no strikingness of the meaning, or in the portrait of meaning that of the word. As it has been said :

"Its embellishment, rūpaka (metaphor) and the like, is expounded by others in several ways. Even the charming face of a beautiful woman does not shine without ornaments. Others say that the poetic figure, rūpaka and the like, is external. They deem the perfect use (vyutpatti) of nouns and verbs as the embellishment of speech."

"It is this that they call beautification of the word (sauśabdya); there is no such perfection of the meaning on account of the division of poetic figure into that of word and sense; both (i.e. beautiful words and beautiful ideas, sauśabdya and arthavyutpatti) are desired by us."

लड्‌डारभेद: सोपपत्तिकं दर्शित इति कारिकालयस्य पिप्पततार्थः। श्रथ शब्द-सङ्‌लत्या व्याकुर्मः——रूपकादिरर्थालड्‌डारवर्गः। तस्य काव्यस्यैराचायैँबहुधोदितः

• The lowest kind of poetry known as citra-kāvya is either striking in the word or in the meaning. When the charm of meaning is more prominent it is called arthacitra, but in such a case also the charm of sound is not wholly absent, it is merely subservient to the charm of the sense; so also when the charm of sound is more prominent, the charm of fanciful meaning is not absolutely wanting, it is only subordinate to the former.

शब्दचित्रं यथा—

प्रथममरुणच्छायस्तावत् ततः कनकप्रभ-

स्तदनु विरहोत्तापम्यत्तन्वीपोलतलद्युति: ।

उदयति ततो ध्वान्तध्वंसक्षमः क्षणदामुखे

सरसरबिसिनीकिन्दच्छदच्छवीविम गलाऊछलः ॥१९३॥

[Sarasvatīkaṇṭhābharaṇa, I. 27]

ग्रथंचित्रं यथा—

ते दृष्टिमात्रपतिता नृपि कस्य नात्र

क्षोभाय पक्ष्मलदूशामलका: खलाइच ।

नोचा: सदैव सविलासमलीकलग्ना

ये कालतां कुडिलतातमिव न त्यजन्ति ॥१४०॥

नानाप्रकारमुपदर्शित इत्यनेन शब्दालङ्कारानभ्युपगमः सूचितः । ननु रसप्रकर्ष-

शालिनस्तदनुगुणगुणसमवायोपशोभिनः संघटनासमुन्मीलितसौभाग्यातिशयस्य काव्यस्य किं रूपकाद्यालङ्कारयोगेनैति प्रत्यवतिष्ठमानान् व्यक्तिरेकदृष्टान्तेन प्रत्य-

चष्टे—न कान्तमपोति । न हि कान्तं सदपि वनितामुखमलड कृतवदनलड कृतं विशिष्टं भाति । अनेन शोभापौष्कल्यसिद्धच्यर्थमलङ्काराणामवश्यपरिग्राह्यत्व-

प्रदर्शनेनालङ्कारातमनश्चित्रकाव्यस्यारमभणीयत्वमुपपादितम्, उपपादयिष्यमाणस्य च गुणालङ्कारविभागस्य बीजमप्युपकक्षितम् । ग्रथ शब्दचित्रमर्यचित्रं चेति विभागमसहमानैर्यैवालङ्कारवर्गोपालब्धः पूर्वपक्ष उत्पादित इत्योक्तं—

रूपकादिमिति । यो ह्ययं रूपकादिरर्थालङ्कारस्तमनुप्रासादिशब्दालङ्कारवत् केचिद् बाह्यमाचक्षते । तत्र मिथो वैचित्र्यप्रतिबन्धरूपे हेतुः स्फुटत्ववात् कार्य-

कया नोपपत्तः । ग्रथ सिद्धान्तयति—सुपां टिडां चेति । यदेतदाभ्यां मिथो वैचित्र्यप्रतिबन्धमालेण शब्दार्थचित्रयोरविशेषेण बाह्यत्वमाभ्यन्तरत्वमेव वा-

शङ्कितं, न तदुपचयते । शब्दार्थवैचित्र्योरविजातीयत्वात् । वाचां वैचित्र्ये हि सुपां टिडां च वैयाकरणानुगुणतया वाचि विनि-

वेशनं हि शब्दालङ्कारः । ग्रतः शब्दधर्मत्वात् शब्दालङ्कार एवायम् । तत्रिं शब्दधर्मत्वेनैवामनन्तीत्याह—तदेतदाहुः सौशब्द्यमिति । योडयं सुप्तिडङ्युत्प-

त्यात्मा शब्दालङ्कारस्तमिं सौशब्द्यं सुशब्दत्वमेवामन्ति । कविशब्दत्वमेव शब्दालङ्कार इति निष्कर्षः । न हि सुशब्दः स्वमर्यधर्म इति कश्चित् सचेतनः

शङ्कुते । तहिं थवैचित्र्यं कीदृगित्यत ग्राह—नार्थघुस्पत्तिरोदृशीति । नेदृशी

To illustrate the word-portrait :

At twilight the moon rises at first glowing reddish, then

of golden line, later on resembling the gleam of the cheeks of

slender-bodied ones, then impatient and capable of destroying

the darkness the moon resembles the splendour of the bulbous

root of the juicy lotus-stalk.

139

To illustrate the portrait of meaning :

Whom do the locks of the damsels with beautiful eye-

lashes, and the mischievous persons not agitate ?

The locks,

curling over the eyes, hanging low and lying always playfully

on the forehead, do not give up the blackness as also the curli-

ness. (The mischievous persons also, fallen to the sight, mean

and sportively devoted to telling lies, do not give up fraudu-

lence and crookedness.)

140

शब्दव्युत्पत्तिरधर्मा न भवति । शब्दव्युत्पत्तिरह समुचिततिङ्‌सुव्‌व्युत्पत्तिरूपा ।

अर्थव्युत्पत्तिस्तु जातिगुणादिधर्मविशेषविच्छित्तिविवेचनरूपा । ऋतोडनुप्रासादि-

रूपाया: शब्दधर्मविच्छित्तिरन्यैव ह्योपम्यादिरथं धर्मविच्छित्तिरिति सिध्यम् । यत

इस्थं वैचित्र्यभेद:, ततः स्वसिद्धान्तं निगमयति——शब्दाभिधेयालङ्‌कारभेदादिष्टं

इयं तु नः । इति । शब्दालङ्‌कारोऽर्थालङ्‌काररुच्येति भेदसम्भवदुभयमपि चित्त-

काव्यमस्माकमभिमतम् ।

एतासु कारिकास्वरूपं परिच्छेतुमुपारयन्

पदे पदे पलायिष्ट सान्धिविग्रहिक: खलन् ॥

प्रथममरुणेत् । ऋत्न तावत् ततस्तदन्वित्यादौ केवलव्यञ्जनसाम्याद्

वृत्त्यनुप्रास एवर्थवैचित्र्याद् विशिष्टो भातिॆति शब्दचित्राम् ।

ते दृष्ट्रित । नीचा: श्रवाकूसभावा: तुच्छशीलाइच । श्रलीकलग्ना: ललाट-

वलम्बिन: श्रनृताभिरताइच । श्रत्न समुच्चयादेरथोलङ्‌कारस्य प्राधान्यम् ॥

192

काव्यप्रकाश: ६

यद्यापि सर्वत्र काव्येऽन्ततो विभावादिरूपतया रसपर्यवसानं, तथापि स्फुटस्य रसस्याऽनुपलम्भदयड् ग्यमेतत् काव्यं दृयमुत्तमम् । श्रत् तु शब्दार्थालङ्कारभेदाद् बहवो भेदाः । ते चालड्कारनिर्णये निर्णय्यन्ते ।

इति काव्यप्रकाशे शब्दार्थचित्रनिरूपणं नाम

षष्ठ उल्लास:

तन्नवनयोरप्युदाहरणयोः सूक्ष्ममेक्षिकया निरूपणे रसादिरूपं व्यङ्ग्यचमत्कारमस्त्येव ।

श्रत: कथमित्यत श्राह--यद्यपि चित्तमपि ध्वनिगुणीभूतव्यङ्ग्यड् ग्य-न्यायेन निरवशेषं किं न प्रदर्शितमित्यत श्राह--श्रत् तु शब्दार्थौ त्यादि । श्रलङ्कार-रूपधर्मं मालाप्राणकं हि चित्तं धर्मिप्रस्तावादिह दृश्यमानेऽपि मालेण दर्शितम् ।

श्रलङ्कारनिर्णये तु प्राप्तावसरतया निरवशेषं निर्णय्यते ।

इति

संस्कृतसारव्भोमप्राकृतपृथ्वेश्वरशौरसेनीशिरोमणिमागधीमकरध्वजपैंशाचीपरमेश्वराप्रभु श्रराजहंसालङ्कारिकचक्रवर्तिध्वनिप्रस्थानपरमाचार्यंकाव्य-मोमांसाप्रभाकरकविशदहृदयशिरोमणिसहृदयसर्वज्ञपरमयोगेश्वरश्रीमन्मित्र-भुवनविद्याचक्रवर्तिवंशावतंसमहाकविश्वाविद्याचक्रवर्तिकृतौ

सम्प्रदायप्रकाशिन्यां काव्यप्रकाशबृहट्टीकायां

षष्ठ उल्लासः ।

Though everywhere in poetry ultimately the character being that of the determinant and the rest, there is culmination in the rasa (i.e. all poetry delineating the vibhāvas, etc. is ultimately posited in rasa) yet these two kinds of (portrait—) poetry, because of the absence of distinct sentiment, are devoid of the suggestion.

But of this (portrait-poetry) there are many varieties on account of the divisions of the poetic figure into that of the word and the sense. These will be taken up at the time of elucidation of the figures.

Thus ends the Sixth Flash, namely, the Treatment of the Portrait of Word and Meaning.