1. Tripurārahasya (Māhātmya Khaṇḍa)

Tripurārahasya (Māhātmya Khaṇḍa)

एकपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ललितामाहात्म्ये यागन तुष्टायाः श्रीदेव्याःसमाविर्भावपुरः सरं तदद्भुतरूपवर्णनम् शृणु कुम्भज ! तेनैवं निरस्ताः सर्वतोऽमराः । दुःखिताः काननेष्वद्रिदरीष्वन्तर्गुहासु च

ekapañcāśattamo'dhyāyaḥ lalitāmāhātmye yāgana tuṣṭāyāḥ śrīdevyāḥsamāvirbhāvapuraḥ saraṃ tadadbhutarūpavarṇanam śṛṇu kumbhaja ! tenaivaṃ nirastāḥ sarvato'marāḥ | duḥkhitāḥ kānaneṣvadridarīṣvantarguhāsu ca

नदीकुञ्जेषु दैत्येशत्रस्ता दैत्यैरलक्षिताः । ऊषुर्दीर्घतमः कालं क्वचिद्दैत्यैर्विलक्षिताः

nadīkuñjeṣu daityeśatrastā daityairalakṣitāḥ | ūṣurdīrghatamaḥ kālaṃ kvaciddaityairvilakṣitāḥ

आकृष्टास्ताडिताः सेवां कुर्युर्भृत्या यथा तथा । एवं वर्षसहस्राणामतीतं द्विसहस्रकम्

ākṛṣṭāstāḍitāḥ sevāṃ kuryurbhṛtyā yathā tathā | evaṃ varṣasahasrāṇāmatītaṃ dvisahasrakam

तदा क्वचित्तु देवेन्द्रो ददर्शाऽङ्गिरसं गुरुम् । प्रणम्य तं प्राह शक्रः बद्धाऽञ्जलिपुटस्तदा

tadā kvacittu devendro dadarśā'ṅgirasaṃ gurum | praṇamya taṃ prāha śakraḥ baddhā'ñjalipuṭastadā

गुरो! मां पश्य शोचन्तं देवेशं त्वत्समाश्रयम् । चिराय परिदृष्टोऽसि शिष्ये मयि दयां कुरु

guro! māṃ paśya śocantaṃ deveśaṃ tvatsamāśrayam | cirāya paridṛṣṭo'si śiṣye mayi dayāṃ kuru

नाऽहं सोढुमितः शक्तः कष्टमेवंविधं विभो । पुरा विधिः प्रार्थितोऽपि मया भूयः स्वयं जगौ

nā'haṃ soḍhumitaḥ śaktaḥ kaṣṭamevaṃvidhaṃ vibho | purā vidhiḥ prārthito'pi mayā bhūyaḥ svayaṃ jagau

नाऽधुनाऽस्य प्रतीकारे कालो देवपते शृणु । प्रतीक्ष कालं कालेन विना नो सिध्यतीहितम्

nā'dhunā'sya pratīkāre kālo devapate śṛṇu | pratīkṣa kālaṃ kālena vinā no sidhyatīhitam

तस्याऽद्य वत्सरा वृत्ता असंख्येया युगात्मकाः । न तं कालं प्रपश्यामि लेशतोऽपि सुखावहम्

tasyā'dya vatsarā vṛttā asaṃkhyeyā yugātmakāḥ | na taṃ kālaṃ prapaśyāmi leśato'pi sukhāvaham

पश्य मां मलिनं दीनं क्षामाऽङ्गं सर्वतो भयम् । एष कुञ्जः कण्टकितः स्वर्गो नन्दनमेव च

paśya māṃ malinaṃ dīnaṃ kṣāmā'ṅgaṃ sarvato bhayam | eṣa kuñjaḥ kaṇṭakitaḥ svargo nandanameva ca

सुधर्मा चाऽत्र मशका गन्धर्वाः स्वरमण्डलाः । वन्दिनः करटा एते शालूराः स्तुतिवाचनाः

sudharmā cā'tra maśakā gandharvāḥ svaramaṇḍalāḥ | vandinaḥ karaṭā ete śālūrāḥ stutivācanāḥ

रम्भाद्याः खद्योतगणा हंसतूलं शिलातलम् । उपधानं गुल्मपादो मन्त्राऽह्वानं शिवाध्वनिः

rambhādyāḥ khadyotagaṇā haṃsatūlaṃ śilātalam | upadhānaṃ gulmapādo mantrā'hvānaṃ śivādhvaniḥ

परिषद्बककङ्काद्याः पटवासो महीरजः । चामराः कण्टकितरुशाखा वात्याप्रवेपिताः

pariṣadbakakaṅkādyāḥ paṭavāso mahīrajaḥ | cāmarāḥ kaṇṭakitaruśākhā vātyāpravepitāḥ

एवं समाचारयुतं पश्यंस्तेन द्रुतं मनः । नूनं भाग्यं ममैवैतदित्युक्त्वा मूर्च्छितोऽभवत्

evaṃ samācārayutaṃ paśyaṃstena drutaṃ manaḥ | nūnaṃ bhāgyaṃ mamaivaitadityuktvā mūrcchito'bhavat

तं दुःखमूर्च्छितं दृष्ट्वा गुरुः कारुण्यमागतः । समाश्वास्याऽमरपतिः प्रोवाचाऽङ्गिरसो वचः

taṃ duḥkhamūrcchitaṃ dṛṣṭvā guruḥ kāruṇyamāgataḥ | samāśvāsyā'marapatiḥ provācā'ṅgiraso vacaḥ

शृणु देवर्षभ! बुधा नाऽनुशोचन्ति कुत्रचित् । आपत्सु हर्षकलिताः सम्पत्सु समतां गताः

śṛṇu devarṣabha! budhā nā'nuśocanti kutracit | āpatsu harṣakalitāḥ sampatsu samatāṃ gatāḥ

सञ्जना विकृतिं नैव गच्छन्ति विशदाऽशयाः । शोकं जित्वा विमर्शेन सन्धैर्येण महाजनाः

sañjanā vikṛtiṃ naiva gacchanti viśadā'śayāḥ | śokaṃ jitvā vimarśena sandhairyeṇa mahājanāḥ

प्रभवन्ति शुभायैव कालमात्रप्रतीक्षकाः । शृणु तेऽत्राऽभिधास्यामि व्यवसायं फलावहम्

prabhavanti śubhāyaiva kālamātrapratīkṣakāḥ | śṛṇu te'trā'bhidhāsyāmi vyavasāyaṃ phalāvaham

तपसा तोष्य भूतेशं प्राप्तवान् सर्वतोऽभयम् । न योनिजैर्मानसैर्वा मृत्युस्तस्य शिवेरितः

tapasā toṣya bhūteśaṃ prāptavān sarvato'bhayam | na yonijairmānasairvā mṛtyustasya śiveritaḥ

द्वैविध्यमन्तरा लोके नाऽस्ति कश्चन कुत्रचित् । देवाद्यैः पुरुषैश्चाऽपि नाऽस्य मृत्युरुदीरितः

dvaividhyamantarā loke nā'sti kaścana kutracit | devādyaiḥ puruṣaiścā'pi nā'sya mṛtyurudīritaḥ

अतोऽमरगणैर्युक्तस्त्रिपुरां परमेश्वरीम् । प्रयाहि शरणं नाऽस्ति रक्षकोऽन्यः कथञ्चन

ato'maragaṇairyuktastripurāṃ parameśvarīm | prayāhi śaraṇaṃ nā'sti rakṣako'nyaḥ kathañcana

इत्युक्त्वा मारुतं देवं दध्यौ देवगुरुस्तदा । ध्यातमात्रो जगत्प्राणः प्रणम्य समुपस्थितः

ityuktvā mārutaṃ devaṃ dadhyau devagurustadā | dhyātamātro jagatprāṇaḥ praṇamya samupasthitaḥ

वाचस्पतिस्तमाहाऽथ शृणु मारुत! मे वचः । त्वं सर्वदागतिः सर्वप्राणश्चाऽपि महाबलः

vācaspatistamāhā'tha śṛṇu māruta! me vacaḥ | tvaṃ sarvadāgatiḥ sarvaprāṇaścā'pi mahābalaḥ

नय शक्रं हिमगिरेः शिखरं व्योममार्गतः । शीघ्रमन्यान् सुरान् सर्वान् पावकप्रमुखानपि

naya śakraṃ himagireḥ śikharaṃ vyomamārgataḥ | śīghramanyān surān sarvān pāvakapramukhānapi

ततस्ततो दैत्यगणैरानयाऽलक्षितो भृशम् । तत्र पौरुषयोगेन साध्यं सर्वसमीहितम्

tatastato daityagaṇairānayā'lakṣito bhṛśam | tatra pauruṣayogena sādhyaṃ sarvasamīhitam

ओमित्युक्त्वा निमेषेण देवान् सर्वान् समानयत् । समेता हिमवच्छृङ्गे शक्राद्याः सर्वतोऽमराः

omityuktvā nimeṣeṇa devān sarvān samānayat | sametā himavacchṛṅge śakrādyāḥ sarvato'marāḥ

अथ वायुं प्रेषयित्वा चाऽनिनाय गुणेश्वरान् । निश्चित्य भण्डदैत्यस्य विजयाय समीहितम्

atha vāyuṃ preṣayitvā cā'nināya guṇeśvarān | niścitya bhaṇḍadaityasya vijayāya samīhitam

त्रिपुरां परमेशानीं विना नेह गतिः क्वचित् । एवं विधिमुखा देवास्त्रिपुरां परमेश्वरीम्

tripurāṃ parameśānīṃ vinā neha gatiḥ kvacit | evaṃ vidhimukhā devāstripurāṃ parameśvarīm

दध्युः सर्वजगद्धात्रीं निगृहीताऽक्षमारुताः । एवं तेषामगाद्ध्याननिष्ठानां वत्सरं शतम्

dadhyuḥ sarvajagaddhātrīṃ nigṛhītā'kṣamārutāḥ | evaṃ teṣāmagāddhyānaniṣṭhānāṃ vatsaraṃ śatam

अथ देवा मन्त्रयित्वा त्रिपुराप्रीतिहेतवे । महायागेन त्रिपुरामयजन् तन्त्रमार्गतः

atha devā mantrayitvā tripurāprītihetave | mahāyāgena tripurāmayajan tantramārgataḥ

समाप्तेऽथ महायागे मन्त्रद्रव्यसुसम्भृते । यत्र ब्रह्माऽभवद्ब्रह्मा आचार्यो गुरुरेव च

samāpte'tha mahāyāge mantradravyasusambhṛte | yatra brahmā'bhavadbrahmā ācāryo gurureva ca

ऋत्विजः शिवविष्ण्वाद्या यागे तस्मिंस्तदाऽभवन् । प्राप्तेऽन्त्यदिवसे तस्मिंश्चिद्भावप्रविभाविते

ṛtvijaḥ śivaviṣṇvādyā yāge tasmiṃstadā'bhavan | prāpte'ntyadivase tasmiṃścidbhāvapravibhāvite

यागवन्हौ चिदाकारे महाकुण्डसमेधिते । अयजत् पूर्णयाऽहुत्या गुरुर्ध्यायन् पराम्बिकाम्

yāgavanhau cidākāre mahākuṇḍasamedhite | ayajat pūrṇayā'hutyā gururdhyāyan parāmbikām

तदा भक्त्या संस्तुवत्सु देवेषु त्रिपुराम्बिका । प्रादुरासित् कुण्डमध्याच्चिदग्नेर्ज्वलतोऽन्तरात्

tadā bhaktyā saṃstuvatsu deveṣu tripurāmbikā | prādurāsit kuṇḍamadhyāccidagnerjvalato'ntarāt

पूर्णाऽहुत्यां हुतायां वै कुण्डे जज्वाल पावकः । योजनैकसमुच्छ्राया ज्वालाऽत्यन्तं व्यवर्धत

pūrṇā'hutyāṃ hutāyāṃ vai kuṇḍe jajvāla pāvakaḥ | yojanaikasamucchrāyā jvālā'tyantaṃ vyavardhata

तत्राऽभवन्महाशब्दः पर्वतस्येव भिद्यतः । शताऽशनिनिपातात्मा भिन्दंच्छ्रोत्राणि नाकिनाम्

tatrā'bhavanmahāśabdaḥ parvatasyeva bhidyataḥ | śatā'śaninipātātmā bhindaṃcchrotrāṇi nākinām

ततोऽमराणां चक्षूंषिं मुष्णन् प्रौढेन तेजसा । सकृत् सुदामिनीकोटिसङ्घट्टसदृशच्छविः

tato'marāṇāṃ cakṣūṃṣiṃ muṣṇan prauḍhena tejasā | sakṛt sudāminīkoṭisaṅghaṭṭasadṛśacchaviḥ

महाप्रकाश उदभूद्वह्निज्वालाऽन्तरे तदा । महता ध्वनिना तद्वत्तेजसा च बुधास्तदा

mahāprakāśa udabhūdvahnijvālā'ntare tadā | mahatā dhvaninā tadvattejasā ca budhāstadā

बधिराऽन्धीकृताः सर्वे मूर्च्छिता आपतन् भुवि । विना गुरुं त्रिमूर्तिभ्यः पतिताः सर्व एव ते

badhirā'ndhīkṛtāḥ sarve mūrcchitā āpatan bhuvi | vinā guruṃ trimūrtibhyaḥ patitāḥ sarva eva te

तत्तेजोमध्यतः प्रादुरासीच्छ्रीत्रिपुराऽम्बिका । तरुणाऽरुणपुञ्जाऽङ्गसम्प्रदायतनुच्छविः

tattejomadhyataḥ prādurāsīcchrītripurā'mbikā | taruṇā'ruṇapuñjā'ṅgasampradāyatanucchaviḥ

विद्युल्लतेव विद्योतत्तनूद्यत्तनुवल्लरी । विद्युल्लताविकसितापूर्णचन्द्राऽम्बुजाऽनना

vidyullateva vidyotattanūdyattanuvallarī | vidyullatāvikasitāpūrṇacandrā'mbujā'nanā

कवरीतिमिरौघोद्यत्सिन्दूराऽरुणसुप्रभा । तारकाजालवद्व्योमकवरीरत्नभूषणा

kavarītimiraughodyatsindūrā'ruṇasuprabhā | tārakājālavadvyomakavarīratnabhūṣaṇā

दीर्घवेणीभोगिवक्त्रनिर्यत्सीमन्तजिह्विका । सिन्दूराऽरुणलोहित्याऽक्षिप्तकेशनभोऽङ्गणा

dīrghaveṇībhogivaktraniryatsīmantajihvikā | sindūrā'ruṇalohityā'kṣiptakeśanabho'ṅgaṇā

विपर्यस्ताऽर्धचन्द्राऽङ्कफाले राजद्विशेषिका । कुन्तलाऽलिगणाऽकीर्णविकसद्वदनाऽम्बुजा

viparyastā'rdhacandrā'ṅkaphāle rājadviśeṣikā | kuntalā'ligaṇā'kīrṇavikasadvadanā'mbujā

मुखसौन्दर्यसरसीनीलाऽम्बुजनिभेक्षणा । कन्दर्पकोटिजननमन्त्राऽकूतसमीक्षणा

mukhasaundaryasarasīnīlā'mbujanibhekṣaṇā | kandarpakoṭijananamantrā'kūtasamīkṣaṇā

क्षीराऽब्धिकोटिलहरीसम्भवाऽपाङ्गसुन्दरा । चाम्पेयकलिकासम्पत्प्रपोषकसुनासिका

kṣīrā'bdhikoṭilaharīsambhavā'pāṅgasundarā | cāmpeyakalikāsampatprapoṣakasunāsikā

कुरुविन्दाऽदर्शशोभाप्रोल्लसद्गण्डमण्डला । अपाङ्गसरिदुन्मज्जत्ताटङ्कमणिनीरजा

kuruvindā'darśaśobhāprollasadgaṇḍamaṇḍalā | apāṅgasaridunmajjattāṭaṅkamaṇinīrajā

ताटङ्काऽम्बुजसंस्थानमुक्ताऽवलिमरालिका । कर्णभूषाकान्तिचापकटाक्षशरसन्ततिः

tāṭaṅkā'mbujasaṃsthānamuktā'valimarālikā | karṇabhūṣākānticāpakaṭākṣaśarasantatiḥ

पक्वदाडिमबीजात्मदन्तलौहित्यदच्छदा । विकसद्रक्तकुमुदाऽन्तरकिञ्जल्कदच्छविः

pakvadāḍimabījātmadantalauhityadacchadā | vikasadraktakumudā'ntarakiñjalkadacchaviḥ

प्रवालदच्छदोदञ्चद्दन्तकुन्दसुकोरका । मन्दहंसक्षीरनिधिप्रवालरदनच्छदा

pravāladacchadodañcaddantakundasukorakā | mandahaṃsakṣīranidhipravālaradanacchadā

मुखमाणिक्यकमलवृन्ताऽभचिवुकोज्ज्वला । मणिग्रैवेयकाकल्पलसद्गीवाऽब्जसुन्दरा

mukhamāṇikyakamalavṛntā'bhacivukojjvalā | maṇigraiveyakākalpalasadgīvā'bjasundarā

पाणिरत्नमृणालोद्यत्पद्मकोशस्तनद्वयी । माणिक्यदेहलतिकास्तनस्तवकशोभिनी

pāṇiratnamṛṇālodyatpadmakośastanadvayī | māṇikyadehalatikāstanastavakaśobhinī

मुखचन्द्रप्रभाभीतिनिलीनकुचकोकिका । मन्दस्मितसरित्पूरखेलत्कुचमरालिका

mukhacandraprabhābhītinilīnakucakokikā | mandasmitasaritpūrakhelatkucamarālikā

तनुवल्लीशाखिकोद्यत्पाणिपल्लवलोहिता । करप्रवालाऽग्रजपाकोरकाऽङ्गुलिमण्डिता

tanuvallīśākhikodyatpāṇipallavalohitā | karapravālā'grajapākorakā'ṅgulimaṇḍitā

सृणिपाशधनुर्बाणैर्लसद्बाहुचतुष्टया । वलयाऽङ्गदरत्नोर्मिकूर्पासविलसद्भुजा

sṛṇipāśadhanurbāṇairlasadbāhucatuṣṭayā | valayā'ṅgadaratnormikūrpāsavilasadbhujā

मुखपद्ममृणालाऽभमुक्ताहारलतोज्ज्वला । रोमाऽलितनुनालोद्यत्कुचद्वन्द्वाऽब्जकुड्मला

mukhapadmamṛṇālā'bhamuktāhāralatojjvalā | romā'litanunālodyatkucadvandvā'bjakuḍmalā

रोमाऽलिवल्लरीमूलनाभिनिम्नाऽलवालिनी । नाभिसरोन्नीतरोमलताशैवालवल्लिका

romā'livallarīmūlanābhinimnā'lavālinī | nābhisaronnītaromalatāśaivālavallikā

कौसुम्भरत्नवसनसमाच्छन्ननितम्बिनी । ऊर्ध्वाऽङ्गधारणामात्रनिमित्तप्राप्तमध्यमा

kausumbharatnavasanasamācchannanitambinī | ūrdhvā'ṅgadhāraṇāmātranimittaprāptamadhyamā

सूक्ष्माऽभ्राऽभांऽशुकाऽन्तस्थदृश्यतारकभूषणा । माणिक्यकदलीकाण्डपारिभाव्यूरुमण्डला

sūkṣmā'bhrā'bhāṃ'śukā'ntasthadṛśyatārakabhūṣaṇā | māṇikyakadalīkāṇḍapāribhāvyūrumaṇḍalā

पद्मरागनिषङ्गाऽभजङ्घायुगसुमण्डिता । कमठीपृष्ठविभवसूचनप्रपदाऽन्विता

padmarāganiṣaṅgā'bhajaṅghāyugasumaṇḍitā | kamaṭhīpṛṣṭhavibhavasūcanaprapadā'nvitā

मणिनूपुरसंराजत्किङ्किणीचारुसिञ्जिता । विकसत्पद्मसौभाग्यवदान्यपदपङ्कजा

maṇinūpurasaṃrājatkiṅkiṇīcārusiñjitā | vikasatpadmasaubhāgyavadānyapadapaṅkajā

पादाम्बुजप्रविलसन्मणिहंसकमण्डिता । नखचन्द्रसुधास्यन्दहृतसन्नततप्तता

pādāmbujapravilasanmaṇihaṃsakamaṇḍitā | nakhacandrasudhāsyandahṛtasannatataptatā

मरालीमन्दगमनकुलाऽचार्यपदद्वयी । भक्तवाञ्छावितरणपदमन्दारपल्लवा

marālīmandagamanakulā'cāryapadadvayī | bhaktavāñchāvitaraṇapadamandārapallavā

एवमाविर्भवन्तीं तां दृष्ट्वा ब्रह्मादयस्तदा । दण्डवत् प्रणता भूत्वा जय देवीति तां जगुः

evamāvirbhavantīṃ tāṃ dṛṣṭvā brahmādayastadā | daṇḍavat praṇatā bhūtvā jaya devīti tāṃ jaguḥ

तत्र वाचस्पतिर्नत्वा भूयः प्रोत्थाय तां पराम् । पश्यंस्तद्दर्शनोद्भूतहर्षवारिधिसम्प्लुतः

tatra vācaspatirnatvā bhūyaḥ protthāya tāṃ parām | paśyaṃstaddarśanodbhūtaharṣavāridhisamplutaḥ

उत्तंसितकरद्वन्द्वसम्पुटोद्यत्सरोरुहः । नेत्राऽम्बुजस्रवद्धर्षवारिपूरपरिप्लुतः

uttaṃsitakaradvandvasampuṭodyatsaroruhaḥ | netrā'mbujasravaddharṣavāripūrapariplutaḥ

अस्तौषीदतिसुप्रेमभरगद्गदमन्थरः । रचनाचातुरीमोदैर्मोदयंस्त्रिपुराम्बिकाम्

astauṣīdatisupremabharagadgadamantharaḥ | racanācāturīmodairmodayaṃstripurāmbikām

तव विभवविलासं वर्णितुं मे न शक्तिर्यदिदमपि मयोक्तं तावकी नैव शक्तिः । न हि भवति ततो मे वाक्पतित्वस्य हानिर्यदि भवति तदा स्यात्त्वत्प्रसादस्य हानिः

tava vibhavavilāsaṃ varṇituṃ me na śaktiryadidamapi mayoktaṃ tāvakī naiva śaktiḥ | na hi bhavati tato me vākpatitvasya hāniryadi bhavati tadā syāttvatprasādasya hāniḥ

सुरगुरुरहमेवं वच्मि यत्तत्त्वमेव त्वमहमिदमितीयत्सर्वमम्ब त्वमेव । तत इह न हि मे स्तो हानिलाभौ तरङ्गे मधुरकटुरसौ वा क्षीरसिन्धोरिवाऽन्यौ

suragururahamevaṃ vacmi yattattvameva tvamahamidamitīyatsarvamamba tvameva | tata iha na hi me sto hānilābhau taraṅge madhurakaṭurasau vā kṣīrasindhorivā'nyau

यदिह विविधभेदं प्रेक्षते मूढदृष्टिर्मुकुरतलविराजच्चित्रवद्भासमानम् । यदिदमिह पुरस्ताद्दर्शितं दिव्यरूपं तदपि च कृपया नः पूर्ववन्माययैव

yadiha vividhabhedaṃ prekṣate mūḍhadṛṣṭirmukuratalavirājaccitravadbhāsamānam | yadidamiha purastāddarśitaṃ divyarūpaṃ tadapi ca kṛpayā naḥ pūrvavanmāyayaiva

विबुधसमुदयानां स्वं वरं मन्यमानो जननि तव विलासैर्मोहितो मूढबुधिः । तब निरवधिशक्तिं वर्णितुं दृश्यभेदं विहततर्कैस्तैर्थिकस्त्वामजानन्

vibudhasamudayānāṃ svaṃ varaṃ manyamāno janani tava vilāsairmohito mūḍhabudhiḥ | taba niravadhiśaktiṃ varṇituṃ dṛśyabhedaṃ vihatatarkaistairthikastvāmajānan

विविधवचनजालैरस्ति नास्तीति पक्षैर्विवदनपरमाणां याति कालो वृथैव । क्षणमपि जगदम्ब त्वत्कलां चिन्मयीं ये निजहृदि विमृशन्तः संस्थितास्ते हि धन्याः

vividhavacanajālairasti nāstīti pakṣairvivadanaparamāṇāṃ yāti kālo vṛthaiva | kṣaṇamapi jagadamba tvatkalāṃ cinmayīṃ ye nijahṛdi vimṛśantaḥ saṃsthitāste hi dhanyāḥ

विगतविषयतृष्णावासने स्वाऽन्तरङ्गे विमलमुकुरतुल्ये निश्चले स्वात्मनैव । तव जननि कलां तां योगिनः प्रेक्षमाणाः परमसुखपदस्थास्ते हि धन्या जयन्ति

vigataviṣayatṛṣṇāvāsane svā'ntaraṅge vimalamukuratulye niścale svātmanaiva | tava janani kalāṃ tāṃ yoginaḥ prekṣamāṇāḥ paramasukhapadasthāste hi dhanyā jayanti

इति चिरतरकालं त्वत्स्वरूपं विमृश्याऽन्तरभुवि दृढभावाः स्युर्निसर्गस्वभावाः । तदनु बहिरशेषं त्वत्स्वरूपं मृशन्तः त्वयि परमविलासास्ते हि योगीन्द्रपूज्याः

iti ciratarakālaṃ tvatsvarūpaṃ vimṛśyā'ntarabhuvi dṛḍhabhāvāḥ syurnisargasvabhāvāḥ | tadanu bahiraśeṣaṃ tvatsvarūpaṃ mṛśantaḥ tvayi paramavilāsāste hi yogīndrapūjyāḥ

अहमपि ललिते त्वत्पादपद्मस्य कञ्चित् परिचयमभिगम्याऽन्तः सदा सर्वतोऽपि । वचनविरचनानां चिन्तनानामपि त्वामणु किमपि विना नाऽवैमि तत्त्वां नतोऽस्मि

ahamapi lalite tvatpādapadmasya kañcit paricayamabhigamyā'ntaḥ sadā sarvato'pi | vacanaviracanānāṃ cintanānāmapi tvāmaṇu kimapi vinā nā'vaimi tattvāṃ nato'smi

इति स्तुत्वाऽमरगुरुः प्रणतो दण्डवद्भुवि । गुणभूता विधिमुखा अपि तुष्टुवुरम्बिकाम्

iti stutvā'maraguruḥ praṇato daṇḍavadbhuvi | guṇabhūtā vidhimukhā api tuṣṭuvurambikām

जय जय जननि जगल्लयपालनसर्जनविभवे समाचितिरूपे । सर्वाऽभासनतनुरपि वितता संविदनुत्तरमात्रशरीरा

jaya jaya janani jagallayapālanasarjanavibhave samācitirūpe | sarvā'bhāsanatanurapi vitatā saṃvidanuttaramātraśarīrā

नैपुण्यमेतद्द्र्पणसदृशं भाहनिरोपेऽप्यतिचित्रं ते । विजयत्येतत्तव दुर्घटनाघटनाशक्तिर्महती सत्ता

naipuṇyametaddrpaṇasadṛśaṃ bhāhanirope'pyaticitraṃ te | vijayatyetattava durghaṭanāghaṭanāśaktirmahatī sattā

स्वं रूपं तद्विततमपीश्वरि दुर्घटशक्त्या परिमितरूपम् । कृत्वा दर्शनदृश्यविभेदान् विधिधान् सर्वान् परिभासयसि

svaṃ rūpaṃ tadvitatamapīśvari durghaṭaśaktyā parimitarūpam | kṛtvā darśanadṛśyavibhedān vidhidhān sarvān paribhāsayasi

एवं स्वीयं रूपमनेकं परिमितरूपा पश्यन्ती त्वम् । बन्ध्कं चित्परिमृष्याऽन्तर्यत्नाद्भूयो भासि यथावत्

evaṃ svīyaṃ rūpamanekaṃ parimitarūpā paśyantī tvam | bandhkaṃ citparimṛṣyā'ntaryatnādbhūyo bhāsi yathāvat

स्वात्माऽदर्शे प्रविततलीलां भावयसीत्थं स्वातन्त्र्यात्त्वम् । दृष्ट्वा कल्पितमेतत्स्वीयं नन्दस्यनिशं देवि ! नमस्ते

svātmā'darśe pravitatalīlāṃ bhāvayasītthaṃ svātantryāttvam | dṛṣṭvā kalpitametatsvīyaṃ nandasyaniśaṃ devi ! namaste

सन्ततलीलामिति यः कश्चन शक्त्या भिन्नस्तव जानीयात् । स च लोकानां त्वमिव महेश्वरि ! लीलाद्रष्टा नन्दति देवः

santatalīlāmiti yaḥ kaścana śaktyā bhinnastava jānīyāt | sa ca lokānāṃ tvamiva maheśvari ! līlādraṣṭā nandati devaḥ

गूढं रूपं तव सविलासं द्रष्टुं शक्ता न हि ये दीनाः । तेषामेतत्परमं रूपं प्रकटितमक्ष्णोः फलसंजननम्

gūḍhaṃ rūpaṃ tava savilāsaṃ draṣṭuṃ śaktā na hi ye dīnāḥ | teṣāmetatparamaṃ rūpaṃ prakaṭitamakṣṇoḥ phalasaṃjananam

कुङ्कुमशोणं गुरुकुचनम्रं चन्द्रकलाढ्यं सुलिलतरूपम् । सृणिशरचापान् पाशं बिभ्रद्वयमिह भूयः प्रणमामस्तत्

kuṅkumaśoṇaṃ gurukucanamraṃ candrakalāḍhyaṃ sulilatarūpam | sṛṇiśaracāpān pāśaṃ bibhradvayamiha bhūyaḥ praṇamāmastat

स्तुत्वैवमपि ब्रह्माद्याः प्रणेमुः पादसन्निधौ । अथ तान् प्राह परमा वत्सा उत्तिष्ठत द्रुतम्

stutvaivamapi brahmādyāḥ praṇemuḥ pādasannidhau | atha tān prāha paramā vatsā uttiṣṭhata drutam

एषाऽहं कृतसन्नाहा प्राप्ता शत्रुवधाय वः । किं वोऽभिलषितं भूयः प्रतीच्छध्वं गुणेश्वराः

eṣā'haṃ kṛtasannāhā prāptā śatruvadhāya vaḥ | kiṃ vo'bhilaṣitaṃ bhūyaḥ pratīcchadhvaṃ guṇeśvarāḥ

त्वमप्याङ्गिरस ब्रूहि वाञ्छितं किं ददामि ते । निशम्यैवं वचो देव्याः प्रोचुर्ब्रह्मादयस्तत.

tvamapyāṅgirasa brūhi vāñchitaṃ kiṃ dadāmi te | niśamyaivaṃ vaco devyāḥ procurbrahmādayastata.

4233

इति श्रीमदितिहासोत्तमे त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे ललितामाहात्म्ये भगवतीललिताऽविर्भाववर्णनं नामैकपञ्चाशत्तमोऽध्यायः

iti śrīmaditihāsottame tripurārahasye māhātmyakhaṇḍe lalitāmāhātmye bhagavatīlalitā'virbhāvavarṇanaṃ nāmaikapañcāśattamo'dhyāyaḥ

द्विपञ्चाशत्तमोऽध्यायः देवेभ्यः समाश्वस्तेभ्यो वृहस्पत्यनुरोधेन देव्या स्वरूपदर्शनार्थं श्रीसुक्तजपविधानवर्णनपुरःसरं मन्त्रिभिः सह मन्त्रणमनुभण्डद्वारा देवगणत्रासाय ससज्जीभवनं त्रिपुराविर्भाववर्णनम् शृणु कुम्भोद्भव ! मुने ! ब्रह्मादिनां वचस्ततः । प्राहुर्ब्रह्ममुखा देवीं भक्तिनम्रसुमूर्तयः

dvipañcāśattamo'dhyāyaḥ devebhyaḥ samāśvastebhyo vṛhaspatyanurodhena devyā svarūpadarśanārthaṃ śrīsuktajapavidhānavarṇanapuraḥsaraṃ mantribhiḥ saha mantraṇamanubhaṇḍadvārā devagaṇatrāsāya sasajjībhavanaṃ tripurāvirbhāvavarṇanam śṛṇu kumbhodbhava ! mune ! brahmādināṃ vacastataḥ | prāhurbrahmamukhā devīṃ bhaktinamrasumūrtayaḥ

भूय एवं महापत्सु जगतां रक्षणोद्यता । विधेयममराऽरीणां शत्रूणां प्रविहिंसनम्

bhūya evaṃ mahāpatsu jagatāṃ rakṣaṇodyatā | vidheyamamarā'rīṇāṃ śatrūṇāṃ pravihiṃsanam

मातः ! शृणु कथं भण्डदैत्यो भूयस्त्वया हतः । नूनं त्रिलोचनेनाऽसौ सर्वतोऽमरतां गतः

mātaḥ ! śṛṇu kathaṃ bhaṇḍadaityo bhūyastvayā hataḥ | nūnaṃ trilocanenā'sau sarvato'maratāṃ gataḥ

कथं वाऽमरकार्यं स्यात् कथं चाऽसुरघातनम् । श्रुत्वैवं धातृमुख्यानां वचः सा प्राह शङ्करी

kathaṃ vā'marakāryaṃ syāt kathaṃ cā'suraghātanam | śrutvaivaṃ dhātṛmukhyānāṃ vacaḥ sā prāha śaṅkarī

मा कृथाः पद्मयोने त्वं शङ्कामत्राऽसुराऽहतौ । माऽहं योनिसमुद्भूता मनसा वाऽपि कस्यचित्

mā kṛthāḥ padmayone tvaṃ śaṅkāmatrā'surā'hatau | mā'haṃ yonisamudbhūtā manasā vā'pi kasyacit

अग्निकुण्डसमुद्भूता स्त्रीस्वरूपाऽस्म्यलौकिकी । अप्रसिद्धेन चाऽस्त्रेण निहन्म्येनं महासुरम्

agnikuṇḍasamudbhūtā strīsvarūpā'smyalaukikī | aprasiddhena cā'streṇa nihanmyenaṃ mahāsuram

शुत्वैवं ललितावाक्यं जहुश्चिन्तां गुणेश्वराः । अथोवाचाऽमरगुरुः पराशक्तिं कृताञ्जलिः

śutvaivaṃ lalitāvākyaṃ jahuścintāṃ guṇeśvarāḥ | athovācā'maraguruḥ parāśaktiṃ kṛtāñjaliḥ

देवि ! त्वां सर्वजननीमेवंरूपां महेश्वरीम् । पश्यन्तु शक्रप्रमुखा भूयासुस्तेन पाविताः

devi ! tvāṃ sarvajananīmevaṃrūpāṃ maheśvarīm | paśyantu śakrapramukhā bhūyāsustena pāvitāḥ

निशाम्याऽङ्गिरसवचः प्राह सा त्रिपुरेश्वरी । शृणु जीवशक्रमुखा नैवं शक्तिमयीं तनुम्

niśāmyā'ṅgirasavacaḥ prāha sā tripureśvarī | śṛṇu jīvaśakramukhā naivaṃ śaktimayīṃ tanum

ममैते द्रष्टुमप्यर्हा नाऽन्यैर्दृष्टमिदं वपुः । न हि साधारणः कश्चिदेवंरूपां प्रपश्यति

mamaite draṣṭumapyarhā nā'nyairdṛṣṭamidaṃ vapuḥ | na hi sādhāraṇaḥ kaścidevaṃrūpāṃ prapaśyati

यूयं मेऽस्यास्तनोर्भक्ताश्चैतद्ध्यानपराः सदा । अतो वो दर्शितं चैतन्नान्यैर्दृष्टं कदाचन

yūyaṃ me'syāstanorbhaktāścaitaddhyānaparāḥ sadā | ato vo darśitaṃ caitannānyairdṛṣṭaṃ kadācana

रूपान्तरं परिमितं तत् प्रपश्यतु वज्रभृत् । अथ भूयोऽपि बहुधा प्रार्थयामास तां गुरुः

rūpāntaraṃ parimitaṃ tat prapaśyatu vajrabhṛt | atha bhūyo'pi bahudhā prārthayāmāsa tāṃ guruḥ

प्रदर्शयैतच्छक्राय चेति सा गुरुमब्रवीत् । यदि मामीदृशीं शक्रः पश्येत्तच्छृणु वच्मि ते

pradarśayaitacchakrāya ceti sā gurumabravīt | yadi māmīdṛśīṃ śakraḥ paśyettacchṛṇu vacmi te

मां समाराधयतु स श्रीसूक्तविधिना ततः । दर्शयिष्यामि तस्मै स्वमिदं रूपं न संशयः

māṃ samārādhayatu sa śrīsūktavidhinā tataḥ | darśayiṣyāmi tasmai svamidaṃ rūpaṃ na saṃśayaḥ

इत्युक्त्वा मूर्च्छितान् देवान् सुधादृष्ट्या प्रबोध्य सा । अन्तर्धानं ययौ तत्र ब्रह्मादीनां प्रपश्यताम्

ityuktvā mūrcchitān devān sudhādṛṣṭyā prabodhya sā | antardhānaṃ yayau tatra brahmādīnāṃ prapaśyatām

अथोत्थिताः शक्रमुखा देवाः सर्वे बृहस्पतेः । श्रुत्वा श्रीत्रिपुरादेव्या आविर्भावं ततो वृषा

athotthitāḥ śakramukhā devāḥ sarve bṛhaspateḥ | śrutvā śrītripurādevyā āvirbhāvaṃ tato vṛṣā

देवैः समेतो गुरुणा विज्ञातोपासनक्रमः । लक्ष्मीसूक्तविधानेन भक्तिश्रधाऽतिनिर्भरः

devaiḥ sameto guruṇā vijñātopāsanakramaḥ | lakṣmīsūktavidhānena bhaktiśradhā'tinirbharaḥ

आराधयामास परां त्रिपुरां परमेश्वरीम् । एवं तस्याऽराधयतो मासाः षट् पञ्च चाऽत्ययुः

ārādhayāmāsa parāṃ tripurāṃ parameśvarīm | evaṃ tasyā'rādhayato māsāḥ ṣaṭ pañca cā'tyayuḥ

तदन्तरे दैत्यगुरुर्ज्ञात्वाऽमरविचेष्टितम् । भण्डासुराय तद्वृत्तं ज्ञापयामास सर्वशः

tadantare daityagururjñātvā'maraviceṣṭitam | bhaṇḍāsurāya tadvṛttaṃ jñāpayāmāsa sarvaśaḥ

शृणु दैत्यपते शत्रुः सुरेशो हिमवद्गिरौ । साम्प्रतं परमां शक्तिमुपतिष्ठति भक्तितः

śṛṇu daityapate śatruḥ sureśo himavadgirau | sāmprataṃ paramāṃ śaktimupatiṣṭhati bhaktitaḥ

सा प्रसन्ना क्षणेनैव त्वां सपुत्रं सबान्धावम् । ध्वंसयिष्यति दावाग्निस्तृणदारुचयं यथा

sā prasannā kṣaṇenaiva tvāṃ saputraṃ sabāndhāvam | dhvaṃsayiṣyati dāvāgnistṛṇadārucayaṃ yathā

यतस्व तावदेव त्वं यावन्नाशं न यास्यसि । नाऽत्रोपास्यो दृश्यतेऽन्यः साम्नो बलवदाश्रिते

yatasva tāvadeva tvaṃ yāvannāśaṃ na yāsyasi | nā'tropāsyo dṛśyate'nyaḥ sāmno balavadāśrite

दिवं भुवं समर्प्याऽशु सधनं सपरिच्छदम् । इन्द्राय पातालमात्रराज्यस्तां जगदीश्वरीम्

divaṃ bhuvaṃ samarpyā'śu sadhanaṃ saparicchadam | indrāya pātālamātrarājyastāṃ jagadīśvarīm

प्रयाहि शरणं देवीमन्यथा नाशमेष्यसि । इत्युक्त्वा पूजितस्तेन जगामाऽभिमतां गतिम्

prayāhi śaraṇaṃ devīmanyathā nāśameṣyasi | ityuktvā pūjitastena jagāmā'bhimatāṃ gatim

अथ भण्डासुरो दैत्यो मन्त्रिभिर्मन्त्रशिक्षणैः । मन्त्रयामास दैत्योऽसौ सेवितः शून्यके पुरे

atha bhaṇḍāsuro daityo mantribhirmantraśikṣaṇaiḥ | mantrayāmāsa daityo'sau sevitaḥ śūnyake pure

राज्ञाऽज्ञप्ता मन्त्रिणस्ते प्रोचुः स्वस्वमताऽनुगम् । कश्चित् साम भेदमन्यः परोदानमुवाचह

rājñā'jñaptā mantriṇaste procuḥ svasvamatā'nugam | kaścit sāma bhedamanyaḥ parodānamuvācaha

दण्डमाहुस्तथा केचिदेवं व्याकुलिता सभा । तदन्तरे विशुक्रस्य पुत्रः शुक्रसमो मतः

daṇḍamāhustathā kecidevaṃ vyākulitā sabhā | tadantare viśukrasya putraḥ śukrasamo mataḥ

श्रुतवर्मेति विख्यातः प्राह नत्वा सुरेश्वरम् । शृणु राजन्नर्थशास्त्रमर्यादासहितं वचः

śrutavarmeti vikhyātaḥ prāha natvā sureśvaram | śṛṇu rājannarthaśāstramaryādāsahitaṃ vacaḥ

बाह्यदृष्टिर्दोषवती निसर्गेणैव चञ्चला । दृष्ट्या बुद्ध्याख्यया सत्त्वरूपया विमृशेत् कृतिम्

bāhyadṛṣṭirdoṣavatī nisargeṇaiva cañcalā | dṛṣṭyā buddhyākhyayā sattvarūpayā vimṛśet kṛtim

अविमृश्यकरो वह्नौ पतङ्ग इव नश्यति । सुविमृश्यकरो यस्तु तं सम्पत् प्रवृणोत्यलम्

avimṛśyakaro vahnau pataṅga iva naśyati | suvimṛśyakaro yastu taṃ sampat pravṛṇotyalam

मन्त्री वृठाऽभिनिवेशः स्फुटदृष्टिर्द्रतग्रहः । राजाऽहिमतवक्ता च सततं स्वार्थतत्परः

mantrī vṛṭhā'bhiniveśaḥ sphuṭadṛṣṭirdratagrahaḥ | rājā'himatavaktā ca satataṃ svārthatatparaḥ

नाशयेद्राज्यसहितं राजानं नाऽत्र संशयः । यथा नौरासनच्छिद्रा सपान्थं नाविकं जले

nāśayedrājyasahitaṃ rājānaṃ nā'tra saṃśayaḥ | yathā naurāsanacchidrā sapānthaṃ nāvikaṃ jale

तस्माद्दुर्मन्त्रिणस्त्याज्या राज्ञा राज्यं बुभूषता । शृण्वहं तेऽभिधास्यामि कर्तव्याऽनन्तरक्रियाम्

tasmāddurmantriṇastyājyā rājñā rājyaṃ bubhūṣatā | śṛṇvahaṃ te'bhidhāsyāmi kartavyā'nantarakriyām

महाराज ! त्वया देवात्तपसा तोषितात् पुरा । अप्राप्तमभयं स्त्रीभ्यो मत्वाऽल्पमिति ते मुधा

mahārāja ! tvayā devāttapasā toṣitāt purā | aprāptamabhayaṃ strībhyo matvā'lpamiti te mudhā

तदत्र न हि विस्रम्भः पुरा महिषदानवः । राज्यं त्रिभुवने प्राप्य स्त्रिया विनिहतो बली

tadatra na hi visrambhaḥ purā mahiṣadānavaḥ | rājyaṃ tribhuvane prāpya striyā vinihato balī

पुरा शुम्भनिशुम्भौ च बलिनावतिविक्रमौ । हतौ युद्धे चण्डिकया सबलाविति नः श्रुतम्

purā śumbhaniśumbhau ca balināvativikramau | hatau yuddhe caṇḍikayā sabalāviti naḥ śrutam

जये लिङ्गं न हेतुः स्यान्निमित्तंबुद्धिविक्रमौ । अन्यच्च तेऽभिधास्यामि चिरमेतद्धि संस्थितम्

jaye liṅgaṃ na hetuḥ syānnimittaṃbuddhivikramau | anyacca te'bhidhāsyāmi cirametaddhi saṃsthitam

दैत्यदानवरक्षःसु यो यः शुभतरो ह्यभूत् । तं तमुद्धरते विष्णुर्मार्गस्थमिव कण्टकम्

daityadānavarakṣaḥsu yo yaḥ śubhataro hyabhūt | taṃ tamuddharate viṣṇurmārgasthamiva kaṇṭakam

तं नः श्रुतं तेन दैत्यरिपुणा हरिणा खलु । तोषिता परमाशक्तिराविर्भूता वधाय ते

taṃ naḥ śrutaṃ tena daityaripuṇā hariṇā khalu | toṣitā paramāśaktirāvirbhūtā vadhāya te

होमाऽग्निकुण्डाद्यद्योनिमनोभ्यां न च साऽभवत् । अमानसा योनिजेभ्यो नाऽमरत्वं त्वया वृतम्

homā'gnikuṇḍādyadyonimanobhyāṃ na ca sā'bhavat | amānasā yonijebhyo nā'maratvaṃ tvayā vṛtam

आचार्यो भगवान् शुक्रः सर्वबुधिमतां वरः । स यदाह न चाऽल्पं तद्विधि दैत्यगणेश्वर !

ācāryo bhagavān śukraḥ sarvabudhimatāṃ varaḥ | sa yadāha na cā'lpaṃ tadvidhi daityagaṇeśvara !

तस्माद्गुरूक्तमेवेह युक्तं मे प्रतिभासते । मनीषिणा सर्वयत्नैर्निरस्यं कालजं भयम्

tasmādgurūktameveha yuktaṃ me pratibhāsate | manīṣiṇā sarvayatnairnirasyaṃ kālajaṃ bhayam

अभये विक्रमो वर्यः शान्तिरेव भयाऽगमे । सर्वथा मूलनाशो हि शक्त्याऽपोह्यः प्रजानता

abhaye vikramo varyaḥ śāntireva bhayā'game | sarvathā mūlanāśo hi śaktyā'pohyaḥ prajānatā

कृत्ते मूले फलाशा का मूलगोपे फलोदयः । अत्र मेऽभिमतं राजन् शृणु बुद्ध्या विचारितम्

kṛtte mūle phalāśā kā mūlagope phalodayaḥ | atra me'bhimataṃ rājan śṛṇu buddhyā vicāritam

गुरूक्तरीत्या संशान्तिं सम्पाद्य प्रकृते पुनः । तपसा पूर्ववद्देवान् शेषं भयमपोह्य च

gurūktarītyā saṃśāntiṃ sampādya prakṛte punaḥ | tapasā pūrvavaddevān śeṣaṃ bhayamapohya ca

ततो भूयस्त्रिजगतीं वशे कुरु सुविक्रमः । इति तेऽभिहितो मन्त्रो नाऽतः क्षेमं भवेत् क्वचित्

tato bhūyastrijagatīṃ vaśe kuru suvikramaḥ | iti te'bhihito mantro nā'taḥ kṣemaṃ bhavet kvacit

विमृश्य यदभीष्टं ते तदाचर न ते चिरम् । श्रुतवर्मवचः श्रुत्वा भण्डो दैत्यपतिर्वचः

vimṛśya yadabhīṣṭaṃ te tadācara na te ciram | śrutavarmavacaḥ śrutvā bhaṇḍo daityapatirvacaḥ

प्राह तं दूषयन्नेव पक्षं दैत्यसभागतः । मर्तुकामस्याऽगदवन्न तत्तस्य ह्यरोचत

prāha taṃ dūṣayanneva pakṣaṃ daityasabhāgataḥ | martukāmasyā'gadavanna tattasya hyarocata

तदन्तरे मदोन्मत्तो दैत्यः प्रोवाच भूपतिम् । दैत्येश्वर मया प्रोक्तं शृण्वत्राऽतिसुखावहम्

tadantare madonmatto daityaḥ provāca bhūpatim | daityeśvara mayā proktaṃ śṛṇvatrā'tisukhāvaham

न प्रवेश्या मन्त्रगोष्ठ्यां बालाः कातरतां गताः । एष बालस्तव भुजबलं नो वेत्ति किञ्चन

na praveśyā mantragoṣṭhyāṃ bālāḥ kātaratāṃ gatāḥ | eṣa bālastava bhujabalaṃ no vetti kiñcana

भीरोर्विप्रस्योशनसो वाक्यादतितरामयम् । राज्ञां युद्धप्रसङ्गेषु का विप्रस्य भवेन्मतिः

bhīrorviprasyośanaso vākyādatitarāmayam | rājñāṃ yuddhaprasaṅgeṣu kā viprasya bhavenmatiḥ

बिप्रा वैतानधिषणा वेदविद्याविचक्षणाः । निमन्त्रणविधानज्ञास्तेषां युद्धेषु का गतिः

biprā vaitānadhiṣaṇā vedavidyāvicakṣaṇāḥ | nimantraṇavidhānajñāsteṣāṃ yuddheṣu kā gatiḥ

स्वधीतेस्तीक्ष्णधाराज्ञाः शूराः कुशसमित्स्तृतौ । न खड्गधारां जानन्ति न शूराः शरसंस्तृतौ

svadhītestīkṣṇadhārājñāḥ śūrāḥ kuśasamitstṛtau | na khaḍgadhārāṃ jānanti na śūrāḥ śarasaṃstṛtau

हन्त विप्रैरपि यदि युद्धं मन्त्रेण जीयते । ग्रामसिंहबिभीषितैस्तदेभा मूत्रमुत्सृजुः

hanta viprairapi yadi yuddhaṃ mantreṇa jīyate | grāmasiṃhabibhīṣitaistadebhā mūtramutsṛjuḥ

यदि विप्रा युद्धकृत्यमपि जानीयुरुद्धतम् । तर्हि मत्तेभकुम्भस्य विपाटो जम्बुकैः कृतः

yadi viprā yuddhakṛtyamapi jānīyuruddhatam | tarhi mattebhakumbhasya vipāṭo jambukaiḥ kṛtaḥ

उत्तिष्ठैष क्षणो राजन्न विश्रान्तिं समर्हति । योषिद्वा पुरुषो वापि नोपेक्ष्यः शत्रुतां गतः

uttiṣṭhaiṣa kṣaṇo rājanna viśrāntiṃ samarhati | yoṣidvā puruṣo vāpi nopekṣyaḥ śatrutāṃ gataḥ

हन्ताऽद्य योषिद्दैत्येन्द्र मेरून्मूलनविक्रमम् । विजेष्यति प्रतापाऽर्कसन्तापितजगत्त्रयम्

hantā'dya yoṣiddaityendra merūnmūlanavikramam | vijeṣyati pratāpā'rkasantāpitajagattrayam

तदा नीलोत्पलदलैर्निर्भिद्येत महीधरः । कुशाग्रैरपि विद्धः स्याल्लोहशैलो निरन्तरः

tadā nīlotpaladalairnirbhidyeta mahīdharaḥ | kuśāgrairapi viddhaḥ syāllohaśailo nirantaraḥ

अथ वा त्वमिहैवाऽस्व कामभोगपरः सुखम् । मामाऽज्ञापय ते भृत्यं गत्वाऽहं तान्निमेषतः

atha vā tvamihaivā'sva kāmabhogaparaḥ sukham | māmā'jñāpaya te bhṛtyaṃ gatvā'haṃ tānnimeṣataḥ

ब्रह्मादींस्तां च बद्ध्वा वा हत्वा वोपहरामि ते । श्रुत्वैवं दैत्यवचनं प्रहृष्टो भण्डदानवः

brahmādīṃstāṃ ca baddhvā vā hatvā vopaharāmi te | śrutvaivaṃ daityavacanaṃ prahṛṣṭo bhaṇḍadānavaḥ

प्रहस्य श्रुतवर्माणं प्राह कालवशं गतः । वत्स ! किं युद्धवार्ताभिरेव भीतोऽसि वै मुधा

prahasya śrutavarmāṇaṃ prāha kālavaśaṃ gataḥ | vatsa ! kiṃ yuddhavārtābhireva bhīto'si vai mudhā

नैवमस्मत्कुले कश्चिज्जातो वा भविताऽपि वा । यः स्त्रियो युद्धवार्ताभिरेव भीतो नपुंसकः

naivamasmatkule kaścijjāto vā bhavitā'pi vā | yaḥ striyo yuddhavārtābhireva bhīto napuṃsakaḥ

बालोऽसि गच्छ कान्ताभिश्चाटुभाषणमर्हसि । धिङ्मां यस्त्वादृशं चक्रे मन्त्रिणं मन्त्रनाशकम्

bālo'si gaccha kāntābhiścāṭubhāṣaṇamarhasi | dhiṅmāṃ yastvādṛśaṃ cakre mantriṇaṃ mantranāśakam

धीराणामपि धैर्याऽद्रिवज्रवाक्कौशलं खलम् । इत्युक्त्वा प्रोत्थितः खड्गहस्तो देवान् विहिंसितुम्

dhīrāṇāmapi dhairyā'drivajravākkauśalaṃ khalam | ityuktvā protthitaḥ khaḍgahasto devān vihiṃsitum

कोटिकोट्यसुरैर्युक्तः शूरैश्चित्राऽयुधैर्ययौ । यत्र शक्रमुखा देवास्त्रिपुरां समुपस्थिताः

koṭikoṭyasurairyuktaḥ śūraiścitrā'yudhairyayau | yatra śakramukhā devāstripurāṃ samupasthitāḥ

आगतं भण्डदैत्येशं श्रुत्वा शक्रमुखाः सुराः । अत्यन्तभीता देवेशीमुच्चः पाहीति संजगुः

āgataṃ bhaṇḍadaityeśaṃ śrutvā śakramukhāḥ surāḥ | atyantabhītā deveśīmuccaḥ pāhīti saṃjaguḥ

भीतान् विदित्वा त्रिपुरा प्राह नित्यां चतुर्दशीम् । गच्छ ज्वालामालिनि त्वं रक्ष भीतान् सुरान् द्रुतम्

bhītān viditvā tripurā prāha nityāṃ caturdaśīm | gaccha jvālāmālini tvaṃ rakṣa bhītān surān drutam

आज्ञप्तैवं यतो दैत्या आयान्त्यमरहिंसकाः । ज्वालया तान् रुरोधोच्चैर्ज्वालामालिनिका शिवा

ājñaptaivaṃ yato daityā āyāntyamarahiṃsakāḥ | jvālayā tān rurodhoccairjvālāmālinikā śivā

दृष्ट्वा ज्वालावृतं देशं मत्वा दावाग्निसम्प्लुतान् । हतान् देवान् प्रहर्षेण भण्डदैत्यः पुनर्ययौ

dṛṣṭvā jvālāvṛtaṃ deśaṃ matvā dāvāgnisamplutān | hatān devān praharṣeṇa bhaṇḍadaityaḥ punaryayau

देवाश्च दैत्यसेनानां श्रुत्वा कोलाहलं भृशम् । वित्रस्ता मर्तुकामास्ते छित्त्वाऽङ्गानि समन्ततः

devāśca daityasenānāṃ śrutvā kolāhalaṃ bhṛśam | vitrastā martukāmāste chittvā'ṅgāni samantataḥ

अग्निकुण्डे देवतायाः प्रीतये जुहवुः पृथक् । अशेषाऽङ्गानि हुत्वैवं पूर्णाहुतितया तनुम्

agnikuṇḍe devatāyāḥ prītaye juhavuḥ pṛthak | aśeṣā'ṅgāni hutvaivaṃ pūrṇāhutitayā tanum

विशिष्टां होतुकामास्ते पेठुर्मन्त्रानुपांशुतः । तदन्तरे सा त्रिपुरा भक्तरक्षापरायणा

viśiṣṭāṃ hotukāmāste peṭhurmantrānupāṃśutaḥ | tadantare sā tripurā bhaktarakṣāparāyaṇā

कुण्डमध्यादाविरासीत्तडित्कोटिसमप्रभा । जातश्चटचटाशब्दः कुण्डमध्यान्महोन्नतः

kuṇḍamadhyādāvirāsīttaḍitkoṭisamaprabhā | jātaścaṭacaṭāśabdaḥ kuṇḍamadhyānmahonnataḥ

ज्वाला व्यवर्धताऽतीव वह्नेस्ते ददृशुः सुराः । ज्वालामध्ये महादेवीं सर्वसौन्दर्यसन्ततिम्

jvālā vyavardhatā'tīva vahneste dadṛśuḥ surāḥ | jvālāmadhye mahādevīṃ sarvasaundaryasantatim

हृष्टा जय जयेत्युच्चैरवोचुर्दण्डवन्नताः । अथोत्थाय शक्रमुखास्तुष्टुवुस्तां महेश्वरीम्

hṛṣṭā jaya jayetyuccairavocurdaṇḍavannatāḥ | athotthāya śakramukhāstuṣṭuvustāṃ maheśvarīm

आजग्मुर्ब्रह्मविष्ण्वाद्या मुनयश्चर्षयस्तथा । पुष्पवृष्टिरभूद्व्योम्नो नेदुर्दुन्दुभयोऽपि च

ājagmurbrahmaviṣṇvādyā munayaścarṣayastathā | puṣpavṛṣṭirabhūdvyomno nedurdundubhayo'pi ca

ववुर्वाताः सुखस्पर्शाः सुगन्धा मृदुसञ्चराः । ब्रह्माद्याः सर्वतस्तस्याः पूजां चक्रुर्यथाविधि

vavurvātāḥ sukhasparśāḥ sugandhā mṛdusañcarāḥ | brahmādyāḥ sarvatastasyāḥ pūjāṃ cakruryathāvidhi

महोपचारमाल्याद्यैरुपहारैर्विशेषतः । विविधैर्भक्ष्यभोज्याद्यैरासवैः पिशितैरपि

mahopacāramālyādyairupahārairviśeṣataḥ | vividhairbhakṣyabhojyādyairāsavaiḥ piśitairapi

एवं सम्पूज्य देवेशीं तोषयामासुरुच्चकैः । गायनैर्नृत्यवाद्यार्द्यैरुत्सवैरपि भूरिशः

evaṃ sampūjya deveśīṃ toṣayāmāsuruccakaiḥ | gāyanairnṛtyavādyārdyairutsavairapi bhūriśaḥ

4312

इति श्रीमदितिहासोत्तमे त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे ललितोपाख्याने देवानामार्त्तप्रार्थनया त्रिपुराविर्भाववर्णनं नाम द्विपञ्चाशत्तमोऽध्यायः

iti śrīmaditihāsottame tripurārahasye māhātmyakhaṇḍe lalitopākhyāne devānāmārttaprārthanayā tripurāvirbhāvavarṇanaṃ nāma dvipañcāśattamo'dhyāyaḥ

त्रिपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ललितामाहात्म्ये यागेन तुष्टायाः श्रीदेव्याःसर्वदेवदर्शनार्थं श्रीमेरुपर्वते स्वाधिष्ठानस्थापनवर्णनम् अथ शक्रमुखा देवा दृष्ट्वा तां परमेश्वरीम् । विधातृमुख्यानूचुस्ते देव्याः संस्थानहेतवे

tripañcāśattamo'dhyāyaḥ lalitāmāhātmye yāgena tuṣṭāyāḥ śrīdevyāḥsarvadevadarśanārthaṃ śrīmeruparvate svādhiṣṭhānasthāpanavarṇanam atha śakramukhā devā dṛṣṭvā tāṃ parameśvarīm | vidhātṛmukhyānūcuste devyāḥ saṃsthānahetave

श्रुत्वाऽमरवचो ब्रह्ममुखास्तां जगदीश्वरीम् । प्रणम्य प्रार्थयामासुर्यत्तच्छृणु घटोद्भव !

śrutvā'maravaco brahmamukhāstāṃ jagadīśvarīm | praṇamya prārthayāmāsuryattacchṛṇu ghaṭodbhava !

परमेश्वरि ! शक्राद्यैस्तव संस्थानमीहितम् । अस्यां जगत्यां यन्नित्यं पश्यामस्त्वां महेश्वरीम्

parameśvari ! śakrādyaistava saṃsthānamīhitam | asyāṃ jagatyāṃ yannityaṃ paśyāmastvāṃ maheśvarīm

वयं गुणेश्वरा नित्यं त्वत्कृपाऽत्तमहित्वतः । प्राप्य त्वदीयं ते लोकं पश्यामस्त्वत्पदाम्बुजम्

vayaṃ guṇeśvarā nityaṃ tvatkṛpā'ttamahitvataḥ | prāpya tvadīyaṃ te lokaṃ paśyāmastvatpadāmbujam

एते शक्रादयो देवा नियत्या नियतास्तव । ब्रह्माण्डभेदं नाऽर्हन्ति तत्त्वां द्रष्टुमभीप्सवः

ete śakrādayo devā niyatyā niyatāstava | brahmāṇḍabhedaṃ nā'rhanti tattvāṃ draṣṭumabhīpsavaḥ

तदत्र लोकं निर्माय निवासं कर्तुमर्हसि । प्रार्थितेत्थं ब्रह्ममुखैस्त्रिपुराम्बा महेश्वरी

tadatra lokaṃ nirmāya nivāsaṃ kartumarhasi | prārthitetthaṃ brahmamukhaistripurāmbā maheśvarī

मेरुशृङ्गे विश्वकर्मनिर्मिते नगरे शुभे । अवसत् सपरीवारा यथा लोके स्वके तथा

meruśṛṅge viśvakarmanirmite nagare śubhe | avasat saparīvārā yathā loke svake tathā

अथाऽर्थिता निजाऽर्धांशशविभागपरिकल्पितम् । कामेश्वरं पतिं चक्रे समूढाऽभवदम्बिका

athā'rthitā nijā'rdhāṃśaśavibhāgaparikalpitam | kāmeśvaraṃ patiṃ cakre samūḍhā'bhavadambikā

इत्थं हयाऽस्यगदितं निशम्य घटसम्भवः । पप्रच्छ विभवश्रुत्यां परायां जातकौतुकः

itthaṃ hayā'syagaditaṃ niśamya ghaṭasambhavaḥ | papraccha vibhavaśrutyāṃ parāyāṃ jātakautukaḥ

हयग्रीव ! दयासिन्धो ! कुत्र संस्थं हि तत्पुरम् । कीदृशं किं प्रमाणञ्च यस्मिन् वसति सा परा

hayagrīva ! dayāsindho ! kutra saṃsthaṃ hi tatpuram | kīdṛśaṃ kiṃ pramāṇañca yasmin vasati sā parā

इन्द्रादीनामप्रवेश्यं विश्वशिल्पिः कथं नु तम् । ज्ञातवान्नाम किं तस्य संस्थानञ्चाऽपि कीदृशम्

indrādīnāmapraveśyaṃ viśvaśilpiḥ kathaṃ nu tam | jñātavānnāma kiṃ tasya saṃsthānañcā'pi kīdṛśam

अथाऽपि शक्रप्रमुखैः श्रीसूक्तविधिना ननु । आराधिता सा त्रिपुरा प्रसन्नाऽभवदम्बिका

athā'pi śakrapramukhaiḥ śrīsūktavidhinā nanu | ārādhitā sā tripurā prasannā'bhavadambikā

विधानं कीदृशं तस्य सूक्तञ्चाऽपि कथंविधम् । किं माहात्म्यं भवेत् सूक्तमेतन्मे वक्तुमर्हसि

vidhānaṃ kīdṛśaṃ tasya sūktañcā'pi kathaṃvidham | kiṃ māhātmyaṃ bhavet sūktametanme vaktumarhasi

भक्तस्य तव शिष्यस्य कृपां कुरु हयानन ! । इत्थं पर्यनुयुक्तः स हयास्यो मुनिसत्तमः

bhaktasya tava śiṣyasya kṛpāṃ kuru hayānana ! | itthaṃ paryanuyuktaḥ sa hayāsyo munisattamaḥ

मत्वा योग्यं हि तछ्रुत्वा निजगाद स हर्षितः । शृणु कुम्भज वक्ष्यामि भक्तिश्रधायुतो ह्यसि

matvā yogyaṃ hi tachrutvā nijagāda sa harṣitaḥ | śṛṇu kumbhaja vakṣyāmi bhaktiśradhāyuto hyasi

नैतदश्रद्दधानाय चाऽभक्ताय शठाय च । वक्तुमर्हं सर्वथैव धन्योऽसि त्वं महीतले

naitadaśraddadhānāya cā'bhaktāya śaṭhāya ca | vaktumarhaṃ sarvathaiva dhanyo'si tvaṃ mahītale

यत्कथाश्रवणोत्साह ईदृशस्तव दृश्यते । एतस्य कारणं वेद्मि नैतदल्पफलं मुने !

yatkathāśravaṇotsāha īdṛśastava dṛśyate | etasya kāraṇaṃ vedmi naitadalpaphalaṃ mune !

गुणमूर्तिषु सर्वेषां भक्तिः साधारणी भवेत् । त्रिपुरापादभक्तिस्तु दुर्लभा सर्वतो भवेत्

guṇamūrtiṣu sarveṣāṃ bhaktiḥ sādhāraṇī bhavet | tripurāpādabhaktistu durlabhā sarvato bhavet

यत्र स्यात् त्रिपुराभक्तिस्तञ्जन्म चरमं भवेत् । शिवविष्ण्वादिभक्तिस्तु द्वाअरमत्र प्रकीर्तितम्

yatra syāt tripurābhaktistañjanma caramaṃ bhavet | śivaviṣṇvādibhaktistu dvāaramatra prakīrtitam

क्रमेणाऽराध्य विष्ण्वादीन् प्राप्य श्रीपादसेवनम् । मुच्यते सर्वथा जन्तुर्नान्यथा कल्पकोटिभिः

krameṇā'rādhya viṣṇvādīn prāpya śrīpādasevanam | mucyate sarvathā janturnānyathā kalpakoṭibhiḥ

अत्रोपपत्तिं वक्ष्यामि संशयस्ते भवेन्न हि । लोके साम्राज्ययुक्तस्य येऽनुगास्तारतम्यतः

atropapattiṃ vakṣyāmi saṃśayaste bhavenna hi | loke sāmrājyayuktasya ye'nugāstāratamyataḥ

मुख्या मध्यास्तथा हीनास्ते तुष्टाः स्वपदं प्रति । अनिरोधं स्वोपरिस्थप्राप्तौ मार्गं दिशन्ति च

mukhyā madhyāstathā hīnāste tuṣṭāḥ svapadaṃ prati | anirodhaṃ svoparisthaprāptau mārgaṃ diśanti ca

यथाऽदौ द्वारिकस्तुष्टो द्वारेष्वप्रतिबन्धनम् । प्राङ्गणेशप्राप्तिमाप दिशत्येव घटोद्भव !

yathā'dau dvārikastuṣṭo dvāreṣvapratibandhanam | prāṅgaṇeśaprāptimāpa diśatyeva ghaṭodbhava !

Tripurārahasya (Māhātmya Khaṇḍa) (cont. 2)

ब्रह्माद्या गुणसम्भूतास्तत्समाराधका इति । न सन्देहस्तव भवेत् सुप्रसिद्धतयैव च

brahmādyā guṇasambhūtāstatsamārādhakā iti | na sandehastava bhavet suprasiddhatayaiva ca

वस्त्वद्वैतेऽपि लौकिक्या दृष्ट्या तन्नियतेः स्फुटम् । मुख्यगौणप्रभेदश्च यथा देहेषु वै शिरः

vastvadvaite'pi laukikyā dṛṣṭyā tanniyateḥ sphuṭam | mukhyagauṇaprabhedaśca yathā deheṣu vai śiraḥ

नाऽत्राऽश्वासो दुष्कृतिनामन्धानाञ्च प्रपश्यताम् । ये च पादभवा देवाः सदा सेवनतत्पराः

nā'trā'śvāso duṣkṛtināmandhānāñca prapaśyatām | ye ca pādabhavā devāḥ sadā sevanatatparāḥ

त्वं महाभाग्यवान् ब्रह्मन् प्राप्तो यच्छ्रीपरारतिम् । एतत् सङ्गस्य माहात्म्यमहो भाग्यमहो तपः

tvaṃ mahābhāgyavān brahman prāpto yacchrīparāratim | etat saṅgasya māhātmyamaho bhāgyamaho tapaḥ

शृणु ब्रह्मंस्तव परापादभक्तिप्रयोजकम् । यत्ते प्रिया सती लोपामुद्राऽख्या राजकन्यका

śṛṇu brahmaṃstava parāpādabhaktiprayojakam | yatte priyā satī lopāmudrā'khyā rājakanyakā

पुरा सा पितृगेहस्था प्राप भक्तिं परापदे । तद्धेतुं ते प्रवक्ष्यामि न तज्जानाति कश्चन

purā sā pitṛgehasthā prāpa bhaktiṃ parāpade | taddhetuṃ te pravakṣyāmi na tajjānāti kaścana

त्रिपुरामुख्यशक्तिस्तु भगमालिनिकाऽभिधा । तत्सेवनपरो राजा सर्वदा सर्वभावतः

tripurāmukhyaśaktistu bhagamālinikā'bhidhā | tatsevanaparo rājā sarvadā sarvabhāvataḥ

बाल्यादियं शुद्धचित्ता पितृसेवापरायणा । पितुर्दृष्ट्वोपासनायाः क्रमं देव्या यथाक्रमम्

bālyādiyaṃ śuddhacittā pitṛsevāparāyaṇā | piturdṛṣṭvopāsanāyāḥ kramaṃ devyā yathākramam

राज्यकर्म करे तस्मिंस्तां समाराधयत्यसौ । एवं चिराऽराधनेन भक्त्या भावनयाऽपि च

rājyakarma kare tasmiṃstāṃ samārādhayatyasau | evaṃ cirā'rādhanena bhaktyā bhāvanayā'pi ca

तुतोष सा भगवती वरेण समच्छन्दयत् । वव्रे चाऽसौ सर्वजगत्पूज्यायाः पादसेवनम्

tutoṣa sā bhagavatī vareṇa samacchandayat | vavre cā'sau sarvajagatpūjyāyāḥ pādasevanam

प्रसन्ना साऽपि सद्विद्यां त्रैपुरीं समलक्षयत् । लक्षिता चाऽपि तां विद्यां वाक्समुद्रपरिप्लुताम्

prasannā sā'pi sadvidyāṃ traipurīṃ samalakṣayat | lakṣitā cā'pi tāṃ vidyāṃ vāksamudrapariplutām

समुद्धरद्रत्नमिव ततस्तस्य प्रसादनात् । विद्या ऋषित्वं सम्प्राप्ता तन्नाम्ना सा स्फुटङ्गता

samuddharadratnamiva tatastasya prasādanāt | vidyā ṛṣitvaṃ samprāptā tannāmnā sā sphuṭaṅgatā

तस्याः सङ्गप्रभावेण तव भक्तिसमुद्गमः । इति श्रुत्वा कुम्भभवः पत्न्या विभवविस्तरम्

tasyāḥ saṅgaprabhāveṇa tava bhaktisamudgamaḥ | iti śrutvā kumbhabhavaḥ patnyā vibhavavistaram

प्रसन्नः पूजयामास पत्नीं श्रीपादतत्पराम् । अथाऽवदद्धयास्योऽपि प्रसन्नः कुम्भजन्मने

prasannaḥ pūjayāmāsa patnīṃ śrīpādatatparām | athā'vadaddhayāsyo'pi prasannaḥ kumbhajanmane

शृणु ते सम्प्रवक्ष्यामि कलशीसुत ! संयतः । श्रीसूक्तस्य विधानं यत्पृष्टं परमपावनम्

śṛṇu te sampravakṣyāmi kalaśīsuta ! saṃyataḥ | śrīsūktasya vidhānaṃ yatpṛṣṭaṃ paramapāvanam

न वक्तव्यमभक्ताय नाऽन्यदेवपराय च । विद्येवैतद्गोपितव्यं सर्वत्राऽतिसुगोपितम्

na vaktavyamabhaktāya nā'nyadevaparāya ca | vidyevaitadgopitavyaṃ sarvatrā'tisugopitam

श्रीसूक्तं षोडशर्चं तदादि वेदसमुद्भवम् । पुरा श्रिया सुदृष्टं तद्वेदाऽब्धेः सम्यगुद्धृतम्

śrīsūktaṃ ṣoḍaśarcaṃ tadādi vedasamudbhavam | purā śriyā sudṛṣṭaṃ tadvedā'bdheḥ samyaguddhṛtam

तेनाऽराध्य परां शक्तिं त्रिपुरां सुविधानतः । सम्प्राप्ता लोकमातृत्वं सर्वपूज्यत्वमागता

tenā'rādhya parāṃ śaktiṃ tripurāṃ suvidhānataḥ | samprāptā lokamātṛtvaṃ sarvapūjyatvamāgatā

आराधिता वत्सराणामर्बुदान्येकविंशतिः । प्रसन्ना छन्दयामास वरेण त्रिपुरा परा

ārādhitā vatsarāṇāmarbudānyekaviṃśatiḥ | prasannā chandayāmāsa vareṇa tripurā parā

तया वृतञ्च सायुज्यं ततः प्राह पराम्बिका । वत्से ! त्वया विना विष्णुरप्रभुः परिपालने

tayā vṛtañca sāyujyaṃ tataḥ prāha parāmbikā | vatse ! tvayā vinā viṣṇuraprabhuḥ paripālane

अपालितं तेन चैतद्विशीर्येत निमेषतः । ततो मे नियतेर्भङ्ग एव नाऽर्हसि सम्प्रति

apālitaṃ tena caitadviśīryeta nimeṣataḥ | tato me niyaterbhaṅga eva nā'rhasi samprati

तत् साम्प्रतं दिशाम्येवं त्वदाख्यां सर्वदाऽप्यहम् । धारयामि स्वरूपञ्च तत्ते वक्ष्यामि श्रूयताम्

tat sāmprataṃ diśāmyevaṃ tvadākhyāṃ sarvadā'pyaham | dhārayāmi svarūpañca tatte vakṣyāmi śrūyatām

श्रीविद्येत्यहमाख्याता श्रीपुरं मे पुरं भवेत् । श्रीचक्रं मे भवेच्चक्रं श्रीक्रमः स्यान्मम क्रमः

śrīvidyetyahamākhyātā śrīpuraṃ me puraṃ bhavet | śrīcakraṃ me bhaveccakraṃ śrīkramaḥ syānmama kramaḥ

श्रीसूक्तमेतद्भूयान्मे विद्या श्रीषोडशी भवेत् । महालक्ष्मीत्यहं ख्याता त्वत्तादात्म्येन संस्थिता

śrīsūktametadbhūyānme vidyā śrīṣoḍaśī bhavet | mahālakṣmītyahaṃ khyātā tvattādātmyena saṃsthitā

त्वं चतुर्धा मत्समीपे पूजां प्राप्स्यसि संस्थिता । यद्यत्तव प्रियं लोके तन्ममाऽपि प्रियं भवेत्

tvaṃ caturdhā matsamīpe pūjāṃ prāpsyasi saṃsthitā | yadyattava priyaṃ loke tanmamā'pi priyaṃ bhavet

पूज्यसे भार्गवे वारे भक्तैस्त्वं सुविधानतः । तत्राऽहमपि पूज्या स्यां भक्तैरपि विशेषतः

pūjyase bhārgave vāre bhaktaistvaṃ suvidhānataḥ | tatrā'hamapi pūjyā syāṃ bhaktairapi viśeṣataḥ

तत्र सूक्तभवैर्मन्त्रैः पूजिता ह्युपचारकैः । हुताऽपि विविधैर्द्रव्यैः प्रसन्ना वाञ्छिताऽर्थदा

tatra sūktabhavairmantraiḥ pūjitā hyupacārakaiḥ | hutā'pi vividhairdravyaiḥ prasannā vāñchitā'rthadā

अभिषिक्ता च सलिलैर्दुग्धाद्यैः फलजैरसैः । सर्वकामप्रदा यन्त्रे मूर्त्यादिकेऽपि वा

abhiṣiktā ca salilairdugdhādyaiḥ phalajairasaiḥ | sarvakāmapradā yantre mūrtyādike'pi vā

नित्ये नैमित्तिके काम्ये पूजनेऽन्यत्र चाऽपि मे । लक्ष्मीसूक्तं षोडशर्चं देव्याः स्नानविधौ पठेत्

nitye naimittike kāmye pūjane'nyatra cā'pi me | lakṣmīsūktaṃ ṣoḍaśarcaṃ devyāḥ snānavidhau paṭhet

सकृदावर्तनाल्लक्ष्मीः सदा तस्य गृहे वसेत् । पूजाऽशक्तौ केवलं वा सूक्तन्ते यः पठेत् सदा

sakṛdāvartanāllakṣmīḥ sadā tasya gṛhe vaset | pūjā'śaktau kevalaṃ vā sūktante yaḥ paṭhet sadā

तस्याऽखिलं कृतं पूर्णं भवेत्तुष्टा भवाम्यहम् । विद्याऽपि त्वत्समायोगाद्भविष्यति मम प्रिया

tasyā'khilaṃ kṛtaṃ pūrṇaṃ bhavettuṣṭā bhavāmyaham | vidyā'pi tvatsamāyogādbhaviṣyati mama priyā

अहं विद्यात्मिका यत्तद्बीजं ते सर्वशोभनम् । पूर्णा तेन समादिष्टा महाश्रीषोडशाक्षरी

ahaṃ vidyātmikā yattadbījaṃ te sarvaśobhanam | pūrṇā tena samādiṣṭā mahāśrīṣoḍaśākṣarī

उपचारेषु पूजाया मन्त्रान् सूक्तभवान् पठेत् । सा पूजा स्यान्महापूजा प्रसन्नाऽहं ततो द्रुतम्

upacāreṣu pūjāyā mantrān sūktabhavān paṭhet | sā pūjā syānmahāpūjā prasannā'haṃ tato drutam

सूक्तेऽर्थरूपा गुप्ताऽहं मद्बीजञ्चाऽपि गोपितम् । पूर्णरूपा प्रार्थिताऽहं ऋषिभिः पावकात् पितुः

sūkte'rtharūpā guptā'haṃ madbījañcā'pi gopitam | pūrṇarūpā prārthitā'haṃ ṛṣibhiḥ pāvakāt pituḥ

नाऽन्यत् प्रियतरं लोके त्वत्सूक्ताद्भवति क्वचित् । त्वमहं देव्यहं त्वञ्च नावयोरन्तरं भवेत्

nā'nyat priyataraṃ loke tvatsūktādbhavati kvacit | tvamahaṃ devyahaṃ tvañca nāvayorantaraṃ bhavet

ईक्षते योऽन्तरं तस्य भवेयुः परमापदः । इति दत्त्वा वरं तस्यै रमायै त्रिपुरा परा

īkṣate yo'ntaraṃ tasya bhaveyuḥ paramāpadaḥ | iti dattvā varaṃ tasyai ramāyai tripurā parā

जगाम व्योमतां सद्यः प्रोक्तमेतद्घटोद्भव । श्रीसूक्तस्य महित्वं तेनैतद्ब्रूयाः कथञ्चन

jagāma vyomatāṃ sadyaḥ proktametadghaṭodbhava | śrīsūktasya mahitvaṃ tenaitadbrūyāḥ kathañcana

अभक्तेषु शठेष्वन्तःश्रद्धाविरहितेषु च । अथ वक्ष्ये श्रीपुरस्य वृत्तं लोकोत्तरं शृणु

abhakteṣu śaṭheṣvantaḥśraddhāvirahiteṣu ca | atha vakṣye śrīpurasya vṛttaṃ lokottaraṃ śṛṇu

यस्य श्रवणमात्रेण सर्वपापैः प्रमुच्यते । यदा सा परमा देवी प्रार्थिता विधिमुख्यकैः

yasya śravaṇamātreṇa sarvapāpaiḥ pramucyate | yadā sā paramā devī prārthitā vidhimukhyakaiḥ

शक्रादीनां दर्शनार्थं स्थितिं कुर्विति कुम्भज ! । अङ्गीचकार संस्थानं लीलाविग्रहधारिणी

śakrādīnāṃ darśanārthaṃ sthitiṃ kurviti kumbhaja ! | aṅgīcakāra saṃsthānaṃ līlāvigrahadhāriṇī

ततस्त्वष्टारमाहूय मेरुशृङ्गे महोन्नते । आज्ञापयद्विधिर्देव्याः श्रीपुरस्य विनिर्मितौ

tatastvaṣṭāramāhūya meruśṛṅge mahonnate | ājñāpayadvidhirdevyāḥ śrīpurasya vinirmitau

विश्वकर्मा तथाऽज्ञतः प्रणम्य प्रपितामहम् । भगवन्न मया ज्ञातं तत्पुरं कुत्र संस्थितम्

viśvakarmā tathā'jñataḥ praṇamya prapitāmaham | bhagavanna mayā jñātaṃ tatpuraṃ kutra saṃsthitam

किं प्रमाणं किमाकारं किम्मां किंविधं स्थितम् । एतन्मे शंस भगवन् विधास्येऽहं निशम्य तत्

kiṃ pramāṇaṃ kimākāraṃ kimmāṃ kiṃvidhaṃ sthitam | etanme śaṃsa bhagavan vidhāsye'haṃ niśamya tat

अथ प्राह जगत्स्त्रष्टा शृणु विश्वकृते ब्रुवे । श्रीपुरस्य प्रमाणञ्च संस्थानं प्रकृतिं तथा

atha prāha jagatstraṣṭā śṛṇu viśvakṛte bruve | śrīpurasya pramāṇañca saṃsthānaṃ prakṛtiṃ tathā

रूपञ्चाऽपि स्फुटतरं सावधानमनाः शृणु । यद्च्छ्रुत्वा त्रिपुरापादभक्तिमासादयेच्छुभाम्

rūpañcā'pi sphuṭataraṃ sāvadhānamanāḥ śṛṇu | yadcchrutvā tripurāpādabhaktimāsādayecchubhām

कनकाद्रिः सुमेर्वाख्यो जगच्चित्रकलेवरः । तस्य मध्ये महाशृङ्गो यश्चतुऽशतयोजनः

kanakādriḥ sumervākhyo jagaccitrakalevaraḥ | tasya madhye mahāśṛṅgo yaścatu'śatayojanaḥ

तत्र श्रीत्रिपुरादेव्याः पुरं कुरु जगत्कृते । श्रुत्वा मया यथाप्रोक्तं कर्त्व्यं सुविधानतः

tatra śrītripurādevyāḥ puraṃ kuru jagatkṛte | śrutvā mayā yathāproktaṃ kartvyaṃ suvidhānataḥ

मनोहरं चारुतरं वप्रभेदसुशोभितम् । यथा जगत्प्रतिऋतिस्तन्मे निगदतः शृणु

manoharaṃ cārutaraṃ vaprabhedasuśobhitam | yathā jagatpratiṛtistanme nigadataḥ śṛṇu

4383

इति श्रीमदितिहासोत्तमे त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे हयग्रीवागस्त्यसम्वादे श्रीसूक्तविधानपुरःसरं श्रीचक्रसंस्थानविधिवरणनं नाम त्रिपञ्चाशत्तमोऽध्यायः

iti śrīmaditihāsottame tripurārahasye māhātmyakhaṇḍe hayagrīvāgastyasamvāde śrīsūktavidhānapuraḥsaraṃ śrīcakrasaṃsthānavidhivaraṇanaṃ nāma tripañcāśattamo'dhyāyaḥ

चतुःपञ्चाशत्तमोऽध्यायः श्रीपुरवर्णनम् अनेककोटिसङ्ख्यानां बहिःस्थितः । ऊर्ध्वतोऽनन्तसङ्ख्याकः सुधासिन्धुर्जगत्कुते

catuḥpañcāśattamo'dhyāyaḥ śrīpuravarṇanam anekakoṭisaṅkhyānāṃ bahiḥsthitaḥ | ūrdhvato'nantasaṅkhyākaḥ sudhāsindhurjagatkute

सुमेरुसदृशोन्नभ्रनृत्यद्वीचितरङ्गकः । तस्य मध्ये मनिद्वीपः प्रभाक्षिप्ततमस्ततिः

sumerusadṛśonnabhranṛtyadvīcitaraṅgakaḥ | tasya madhye manidvīpaḥ prabhākṣiptatamastatiḥ

योजनानां कोटिशतैर्विस्तृतोऽतिमनोहरः । कल्पद्रुमवनैश्चित्रैश्चित्रिता परितः स्थली

yojanānāṃ koṭiśatairvistṛto'timanoharaḥ | kalpadrumavanaiścitraiścitritā paritaḥ sthalī

तत्र स्थितं पुरं तस्याः सर्वरत्नसमुज्ज्वलम् । योजनानां चतुर्लक्षैर्दीर्घायमसुविस्तृतम्

tatra sthitaṃ puraṃ tasyāḥ sarvaratnasamujjvalam | yojanānāṃ caturlakṣairdīrghāyamasuvistṛtam

तावन्मितस्तस्य सालो लोहसारमयस्थितः । चतुरस्रः सर्वभद्रः समुज्ज्वलितदिक्तटः

tāvanmitastasya sālo lohasāramayasthitaḥ | caturasraḥ sarvabhadraḥ samujjvalitadiktaṭaḥ

चतुःसहस्रमुन्नम्रो योजनानां सवप्रकः । चतुर्धार्युतो बाह्ये परिखेण विराजितः

catuḥsahasramunnamro yojanānāṃ savaprakaḥ | caturdhāryuto bāhye parikheṇa virājitaḥ

तदन्तः सप्तसाहस्रयोजनाऽन्तरितः स्थितः । प्राकारः कांस्यरचितः प्रोक्तमानोऽतिभासुरः

tadantaḥ saptasāhasrayojanā'ntaritaḥ sthitaḥ | prākāraḥ kāṃsyaracitaḥ proktamāno'tibhāsuraḥ

तदन्तरे कल्पवृक्षवाटीगणशताऽकुले । दशयोजनविस्तीर्णवापीशतविराजिते

tadantare kalpavṛkṣavāṭīgaṇaśatā'kule | daśayojanavistīrṇavāpīśatavirājite

शतयोजनविस्तीर्णप्रफुल्लकमलाऽकरैः । दिक्ष्वष्टसु युतेस्वर्वायस्मयार्धबहिर्भुवि (???)

śatayojanavistīrṇapraphullakamalā'karaiḥ | dikṣvaṣṭasu yutesvarvāyasmayārdhabahirbhuvi (???)

कांस्यकॢप्ताऽन्तरभुवि नानापक्षिमृगैर्युते । कमलाऽकराऽन्तर्भुवि कॢप्तकांस्यगृहाष्टके

kāṃsyakḷptā'ntarabhuvi nānāpakṣimṛgairyute | kamalā'karā'ntarbhuvi kḷptakāṃsyagṛhāṣṭake

अनेकचित्ररचिते पञ्चाऽवरणराजिते । "शतयोजनविस्तारसमुन्नम्रे सुशोभिते

anekacitraracite pañcā'varaṇarājite | "śatayojanavistārasamunnamre suśobhite

महासने महाकालः कालीसंश्लिष्टविग्रहः । त्रिपुराम्बापादसेवाप्राप्तसौभाग्यनिर्भरः

mahāsane mahākālaḥ kālīsaṃśliṣṭavigrahaḥ | tripurāmbāpādasevāprāptasaubhāgyanirbharaḥ

आत्मानमष्टधा कृत्वा स्थितो गेहाष्टके पृथक् । असंख्यपरिवारैघैः सेवितः सततंस्थितः

ātmānamaṣṭadhā kṛtvā sthito gehāṣṭake pṛthak | asaṃkhyaparivāraighaiḥ sevitaḥ satataṃsthitaḥ

अन्तःकांस्यमयाद्वप्रात् प्रोक्तयोजनदूरतः । प्राकारस्ताम्ररचितस्तरुणाऽरुणसम्प्रभः

antaḥkāṃsyamayādvaprāt proktayojanadūrataḥ | prākārastāmraracitastaruṇā'ruṇasamprabhaḥ

प्रोक्तमानद्वारवापापद्मिनीगृहमध्यभूः । बहिरन्तः कांस्यताम्रमयस्थलयुताऽन्तरः

proktamānadvāravāpāpadminīgṛhamadhyabhūḥ | bahirantaḥ kāṃsyatāmramayasthalayutā'ntaraḥ

तदन्तरं प्रोक्तवत्तु कल्पवृक्षवनैर्युतम् । गृहेषु राजते तेषु वसन्तर्तुः सुपेशलः

tadantaraṃ proktavattu kalpavṛkṣavanairyutam | gṛheṣu rājate teṣu vasantartuḥ supeśalaḥ

मधुमाधवशक्तिभ्यां सेवमानः पराम्बिकाम् । संयुतः स्वपरीवारैः समेधते निजश्रिया

madhumādhavaśaktibhyāṃ sevamānaḥ parāmbikām | saṃyutaḥ svaparīvāraiḥ samedhate nijaśriyā

सालमानं द्वारमपि वापिकाः पद्मिनीभुवः । प्रोक्तरीत्यैव विज्ञेया विशेषः प्रोच्यते क्रमात्

sālamānaṃ dvāramapi vāpikāḥ padminībhuvaḥ | proktarītyaiva vijñeyā viśeṣaḥ procyate kramāt

अथ सीसमयः सालः सन्तानवनमण्डितः । ग्रीष्मर्तुः संस्थितः शुक्रशुचिशक्तिपरीवृतः

atha sīsamayaḥ sālaḥ santānavanamaṇḍitaḥ | grīṣmartuḥ saṃsthitaḥ śukraśuciśaktiparīvṛtaḥ

आरकूटमयो वप्रो हरिचन्दनवाटिकः । नभोनभस्यशक्तिभ्यां वर्षर्तुस्तत्र शोभते

ārakūṭamayo vapro haricandanavāṭikaḥ | nabhonabhasyaśaktibhyāṃ varṣartustatra śobhate

पञ्चलोहमयः सालो मन्दारवनमण्डितः । शरदृतुरिषोर्जा (?) भ्यां शक्तिभ्यां तत्र राजते

pañcalohamayaḥ sālo mandāravanamaṇḍitaḥ | śaradṛturiṣorjā (?) bhyāṃ śaktibhyāṃ tatra rājate

ततो राजतसालो वै पारिजातवनाऽवृतः । सहस्सहस्यशक्तिभ्यां हिमन्तस्तत्र राजते

tato rājatasālo vai pārijātavanā'vṛtaḥ | sahassahasyaśaktibhyāṃ himantastatra rājate

तपनीयमयस्सालो बालसूर्यशतप्रभः । कदम्बविपिनं तत्र हालाऽमोदसुमेदुरम्

tapanīyamayassālo bālasūryaśataprabhaḥ | kadambavipinaṃ tatra hālā'modasumeduram

भृङ्गसङ्गीतमधुरं लास्यगीतर्द्धिसङ्कुलम् । कीरमण्डलचाटूक्तिमधुरध्वनिसुन्दरम्

bhṛṅgasaṅgītamadhuraṃ lāsyagītarddhisaṅkulam | kīramaṇḍalacāṭūktimadhuradhvanisundaram

तत्र सा मन्त्रिणी देवी संस्थिता लोकमोहनी । सङ्गीतमाटृका देवी मातङ्गीत्यभिविश्रुता

tatra sā mantriṇī devī saṃsthitā lokamohanī | saṅgītamāṭṛkā devī mātaṅgītyabhiviśrutā

शौकाद्याश्यामला चान्य शारिकाद्या हसन्तिका । वीणावेणुमुखा तद्वच्छ्यामला लघुपूर्विका

śaukādyāśyāmalā cānya śārikādyā hasantikā | vīṇāveṇumukhā tadvacchyāmalā laghupūrvikā

श्यामला राजपूर्वा स्यात् स्वयं या मन्त्रिणी मता । श्रीमातृका तत्प्रियाऽन्या (इ?) चेत्येवमष्टदिक्स्थिताः

śyāmalā rājapūrvā syāt svayaṃ yā mantriṇī matā | śrīmātṛkā tatpriyā'nyā (i?) cetyevamaṣṭadiksthitāḥ

मातङ्गकन्याकोटीनां कोटिभिः परिवारिता । अथ वप्रः पुष्परागमयः पूर्वोक्तवत् स्थितः

mātaṅgakanyākoṭīnāṃ koṭibhiḥ parivāritā | atha vapraḥ puṣparāgamayaḥ pūrvoktavat sthitaḥ

सिद्धेशः सिद्धसंवीतस्तत्र धायति ताम् पराम् । पद्मरागमयो वप्रस्तदन्तोऽग्निशिखाऽरुणः

siddheśaḥ siddhasaṃvītastatra dhāyati tām parām | padmarāgamayo vaprastadanto'gniśikhā'ruṇaḥ

चरणस्त्रिपुराभक्ता वसन्ति युवतीयुताः । सालो गोमेदमणिजस्तत्र भैरवनायकैः

caraṇastripurābhaktā vasanti yuvatīyutāḥ | sālo gomedamaṇijastatra bhairavanāyakaiḥ

कालसङ्कर्षिणी देवी वटुकौघसमावृता । कराला कालमेघाभा करवालकृताऽयुधा

kālasaṅkarṣiṇī devī vaṭukaughasamāvṛtā | karālā kālameghābhā karavālakṛtā'yudhā

अष्टकोटिभैरवाणां नाथैरष्टसुभैरवैः । द्वात्रिशत्कोटिबटुकयुतः संसेविता सदा

aṣṭakoṭibhairavāṇāṃ nāthairaṣṭasubhairavaiḥ | dvātriśatkoṭibaṭukayutaḥ saṃsevitā sadā

महाराज्ञीपादपद्मं ध्यायन्ती सुविराजते । ततो वज्रमयः सालस्तत्र वज्रा नदी स्थिता

mahārājñīpādapadmaṃ dhyāyantī suvirājate | tato vajramayaḥ sālastatra vajrā nadī sthitā

परिखावद्वेष्टयित्वा सुधासिन्धुप्रवेशिनी । तटाभ्यां गओमेदवज्रमयाभ्यां प्रविभासिनी

parikhāvadveṣṭayitvā sudhāsindhupraveśinī | taṭābhyāṃ gaomedavajramayābhyāṃ pravibhāsinī

तत्र वज्रश्वरी देवी वज्रभूषा समुज्ज्वला । वज्रप्रदानसन्तुष्टा वज्रिप्रमुखपूजिता

tatra vajraśvarī devī vajrabhūṣā samujjvalā | vajrapradānasantuṣṭā vajripramukhapūjitā

वैदूर्यसालस्तस्यान्तस्तत्र नागा दितेः सुताः । निरन्तर. ध्यायमानाः पराम्बापादपङ्कजम्

vaidūryasālastasyāntastatra nāgā diteḥ sutāḥ | nirantara. dhyāyamānāḥ parāmbāpādapaṅkajam

अथेन्द्रनीलसालःस्यात् तत्र मर्त्याः समास्थिताः । मुक्तावप्रस्तदन्तस्था दिक्पाला दिक्षु वै क्रमात्

athendranīlasālaḥsyāt tatra martyāḥ samāsthitāḥ | muktāvaprastadantasthā dikpālā dikṣu vai kramāt

अथ सालो मारकतः स्वर्णतालवनैर्युतः । तालद्रुस्यन्ददत्यन्तहालासौरभसम्भूतः

atha sālo mārakataḥ svarṇatālavanairyutaḥ | tāladrusyandadatyantahālāsaurabhasambhūtaḥ

तत्र श्रीदण्डिनी देवी स्वप्ने स्यादेभिरावृता अपराधिजनान् दण्डेयोजयन्ती सुसंस्थिता

tatra śrīdaṇḍinī devī svapne syādebhirāvṛtā aparādhijanān daṇḍeyojayantī susaṃsthitā

मधुसेवोन्मिषत्स्वान्तराऽनन्दाब्धिपरिप्लुता । ततो विद्रुमसालः स्याद्वप्रात्तत्राऽन्तरे स्थितः

madhusevonmiṣatsvāntarā'nandābdhipariplutā | tato vidrumasālaḥ syādvaprāttatrā'ntare sthitaḥ

अनेकसिद्धमुनिभिर्योगिभिश्च समावृतः । नवरत्नकृतो वप्रस्ततोऽतिरुचिरः शुभः

anekasiddhamunibhiryogibhiśca samāvṛtaḥ | navaratnakṛto vaprastato'tiruciraḥ śubhaḥ

तत्र विष्णुः पार्षदादिसेविताऽङ्घ्रिर्विराजते । ततोऽप्यनेकरत्नौघमयो वप्रोऽतिभासुरः

tatra viṣṇuḥ pārṣadādisevitā'ṅghrirvirājate | tato'pyanekaratnaughamayo vapro'tibhāsuraḥ

शिवः प्रमथसंसेव्यस्तत्राऽध्यास्ते त्रिलोचनः । ततो मनोमयः सालोऽरुणोरुणसमच्छविः

śivaḥ pramathasaṃsevyastatrā'dhyāste trilocanaḥ | tato manomayaḥ sālo'ruṇoruṇasamacchaviḥ

तन्मध्येऽमृतवापी स्यात् परितः परिखाऽकृतिः । प्रफुल्लपद्मसङ्कीर्णा त्र्यंशेमध्यभुवः स्थिता

tanmadhye'mṛtavāpī syāt paritaḥ parikhā'kṛtiḥ | praphullapadmasaṅkīrṇā tryaṃśemadhyabhuvaḥ sthitā

हंसैः कारण्डवैः कोकैः सारसैः सुविराजिता । तन्मध्ये नवरत्नाढ्यनौकायां सुविराजिते

haṃsaiḥ kāraṇḍavaiḥ kokaiḥ sārasaiḥ suvirājitā | tanmadhye navaratnāḍhyanaukāyāṃ suvirājite

पद्माऽसने समासीना तारा भक्तौघतारिणी । असंख्यरत्नपोतस्थशक्तिभिः परिवारिता

padmā'sane samāsīnā tārā bhaktaughatāriṇī | asaṃkhyaratnapotasthaśaktibhiḥ parivāritā

दण्डिन्याज्ञां विना कञ्चिन्न सन्तारयति क्वचित् । अथ बुधिमयः सालो विशदश्चन्द्रविम्बवत्

daṇḍinyājñāṃ vinā kañcinna santārayati kvacit | atha budhimayaḥ sālo viśadaścandravimbavat

आनन्दवापिका तत्र प्रोक्तवत्सर्वशोभना । तत्रऽमृतेशी तरणिसंस्थाना शक्तिभिर्व्टा

ānandavāpikā tatra proktavatsarvaśobhanā | tatra'mṛteśī taraṇisaṃsthānā śaktibhirvṭā

सुरानन्दमयि तस्यामामोदभरिताऽन्तरा । आज्ञांविनाऽमृतेशान्या नैनत् पिबति कश्चन

surānandamayi tasyāmāmodabharitā'ntarā | ājñāṃvinā'mṛteśānyā nainat pibati kaścana

न सन्तरेद्वापिकाञ्चाऽमृतैश्वर्याभिरक्षिताम् । अहङ्कारमयस्तस्माद्वरणः श्यामलाऽकृतिः

na santaredvāpikāñcā'mṛtaiśvaryābhirakṣitām | ahaṅkāramayastasmādvaraṇaḥ śyāmalā'kṛtiḥ

नीलमेघप्रतीकाशस्तदन्तर्वापिकाऽपि च । मिमर्शाऽख्या ज्ञानरसवहनिश्चलशितला

nīlameghapratīkāśastadantarvāpikā'pi ca | mimarśā'khyā jñānarasavahaniścalaśitalā

तत्र नौकास्थिता देवी कुरुकुल्ला महेश्वरी तदाज्ञामन्तरा तत्र नैषत् प्राप्नोती तद्रसम्

tatra naukāsthitā devī kurukullā maheśvarī tadājñāmantarā tatra naiṣat prāpnotī tadrasam

पीत्वा तल्लेशकमपि सम्स्ताऽज्ञानसम्भवम् । त्यजन्ति तापं प"यन्ति जगत्तत्त्वमनावृतम्

pītvā talleśakamapi samstā'jñānasambhavam | tyajanti tāpaṃ pa"yanti jagattattvamanāvṛtam

अथ सूर्यात्मकः सालः प्रकाशनिकरः स्थितः । तत्राऽन्तरे समासीनः सूर्यो जलजविष्टरे

atha sūryātmakaḥ sālaḥ prakāśanikaraḥ sthitaḥ | tatrā'ntare samāsīnaḥ sūryo jalajaviṣṭare

295

मार्तण्डभैरवाद्यैश्च रविभर्द्वादशात्मभिः । समेतः सूर्यसदृशदेहैर्भक्तैरभिष्टुतः । 55

mārtaṇḍabhairavādyaiśca ravibhardvādaśātmabhiḥ | sametaḥ sūryasadṛśadehairbhaktairabhiṣṭutaḥ | 55

ततः शशाङ्काऽवरणः कोटिचन्द्रसमप्रभः । तत्र सोमः स्थितो राजा किरंस्तत्र सुधांऽशुभिः

tataḥ śaśāṅkā'varaṇaḥ koṭicandrasamaprabhaḥ | tatra somaḥ sthito rājā kiraṃstatra sudhāṃ'śubhiḥ

तदन्तरे तु शृङ्गारसालोऽत्यन्तविचित्रितः । कौस्तुभाऽख्यमणिब्रातनिर्मितो रुचिराऽकृतिः

tadantare tu śṛṅgārasālo'tyantavicitritaḥ | kaustubhā'khyamaṇibrātanirmito rucirā'kṛtiḥ

तन्मध्ये परिघा स्वच्छशृङ्गाररससम्भ्ड्र्ता। तत्र कौस्तुभसङ्कॢप्तपोते शृङ्गारनामके

tanmadhye parighā svacchaśṛṅgārarasasambhḍrtā| tatra kaustubhasaṅkḷptapote śṛṅgāranāmake

कन्दर्पः संस्थितो रत्या प्रीत्या सम्मिलितः स्वयम् । अनेककोटिकन्दरपिरतिप्रीतिगणैरपि

kandarpaḥ saṃsthito ratyā prītyā sammilitaḥ svayam | anekakoṭikandarapiratiprītigaṇairapi

सेव्यमानो मोदते श्रीत्रिपुराभक्तशेखरः । तत्पारे तु महापद्मवनमामोदमेदुरम्

sevyamāno modate śrītripurābhaktaśekharaḥ | tatpāre tu mahāpadmavanamāmodameduram

स्थलपद्मवनं तेषाम् काण्डाः पत्राणि केसराः । कर्णिकाश्चापि चाऽत्यन्तदीर्घास्तत्ते ब्रवीम्यहम्

sthalapadmavanaṃ teṣām kāṇḍāḥ patrāṇi kesarāḥ | karṇikāścāpi cā'tyantadīrghāstatte bravīmyaham

सहस्त्रयोजनाऽयामाः काण्डा गव्यूतिपीवराः । विंशतिर्योजनानान्तु पत्राऽयामः प्रकीर्तितः

sahastrayojanā'yāmāḥ kāṇḍā gavyūtipīvarāḥ | viṃśatiryojanānāntu patrā'yāmaḥ prakīrtitaḥ

त्रिंशद्योजनदीर्घाणि पत्राणि कलशीसुत ! । योजनानां पञ्चदश केसराणाञ्च दीर्घता

triṃśadyojanadīrghāṇi patrāṇi kalaśīsuta ! | yojanānāṃ pañcadaśa kesarāṇāñca dīrghatā

कर्णिका योजनदशविस्ताराः सम्प्रकीर्तिताः । तत्र भृङ्गामणिनिभाः शैलशृङ्गमिताः स्थिताः

karṇikā yojanadaśavistārāḥ samprakīrtitāḥ | tatra bhṛṅgāmaṇinibhāḥ śailaśṛṅgamitāḥ sthitāḥ

गृहं श्रीत्रिपुरादेव्यास्तदन्तरतिभसुरम् । चिन्तामणिप्रवेकाऽतिरचितं चित्रचित्रितम्

gṛhaṃ śrītripurādevyāstadantaratibhasuram | cintāmaṇipravekā'tiracitaṃ citracitritam

चतुर्द्वारयौतं तत्र दिव्याऽधारसुसम्भृतम् । वह्निमूर्तिमयाऽधारो वर्तुलस्तत्कलायुतः

caturdvārayautaṃ tatra divyā'dhārasusambhṛtam | vahnimūrtimayā'dhāro vartulastatkalāyutaḥ

योजनानां पञ्चशतं विस्तारेऽर्धं समुन्नतौ । तत्र सूर्यात्मकं पात्रं कलाद्वादशसम्युतम्

yojanānāṃ pañcaśataṃ vistāre'rdhaṃ samunnatau | tatra sūryātmakaṃ pātraṃ kalādvādaśasamyutam

योजनानां सहस्रन्तु विस्तारे सार्धमुन्नते । तत्राऽमृताऽसवः पूर्णः स्वाद्यो मञ्जुलसौरभः

yojanānāṃ sahasrantu vistāre sārdhamunnate | tatrā'mṛtā'savaḥ pūrṇaḥ svādyo mañjulasaurabhaḥ

सुधांशुरूपः संयुक्तः कलाभिः परितो विधुः । तत्र पोतस्थितः खेलंस्तरङ्गेष्वासवाऽमृते

sudhāṃśurūpaḥ saṃyuktaḥ kalābhiḥ parito vidhuḥ | tatra potasthitaḥ khelaṃstaraṅgeṣvāsavā'mṛte

श्रीचक्रस्थाः शक्त्यो यास्तासां पानाय कल्पितम् । महापद्माऽटवीसंस्थाश्चाऽपि याः शक्त्योऽमलाः

śrīcakrasthāḥ śaktyo yāstāsāṃ pānāya kalpitam | mahāpadmā'ṭavīsaṃsthāścā'pi yāḥ śaktyo'malāḥ

मुख्यशक्तिप्रसादन्तु प्राप्य मोदन्ति सन्ततम् । तत्राऽग्नेयं यं महाकुण्डं चिदग्निज्वालमालितम्

mukhyaśaktiprasādantu prāpya modanti santatam | tatrā'gneyaṃ yaṃ mahākuṇḍaṃ cidagnijvālamālitam

सहस्रयोजनऽयामं तथा निम्नं त्रिमेखलम् । शतयोजनमुन्नम्रा विस्तृता मेखलाः पृथक्

sahasrayojana'yāmaṃ tathā nimnaṃ trimekhalam | śatayojanamunnamrā vistṛtā mekhalāḥ pṛthak

तत्र श्रीत्रिपुरादेव्या जनकश्चिन्मयाऽनलः । द्विसहस्रयोजनोन्नतज्वालामालयाऽवृतः

tatra śrītripurādevyā janakaścinmayā'nalaḥ | dvisahasrayojanonnatajvālāmālayā'vṛtaḥ

गृहस्य पश्चिमदिशि स्थितश्चकात्मको रथः । नानामणिगणाऽकीर्णः सहस्रयोजनाऽयतः

gṛhasya paścimadiśi sthitaścakātmako rathaḥ | nānāmaṇigaṇā'kīrṇaḥ sahasrayojanā'yataḥ

चतुर्गुणोन्नतो भूमिनवकेनाऽतिसुन्दरः । दशेन्द्रियहयोपेतो मनः सारथिसंयुतः

caturguṇonnato bhūminavakenā'tisundaraḥ | daśendriyahayopeto manaḥ sārathisaṃyutaḥ

आम्नायचक्रश्चऽङ्गारो योगरश्मिर्मरुध्वजः । नभओ वितानः सुमहान् सर्वलोकमयः स्थितः

āmnāyacakraśca'ṅgāro yogaraśmirmarudhvajaḥ | nabhao vitānaḥ sumahān sarvalokamayaḥ sthitaḥ

चिन्तामणिगृहे तस्मिन्मध्ये श्रीचक्रनायकः । नवाऽवरणदेवीभिर्युतः परमशोभनः

cintāmaṇigṛhe tasminmadhye śrīcakranāyakaḥ | navā'varaṇadevībhiryutaḥ paramaśobhanaḥ

तन्मध्ये त्रिपुरा देवी पञ्चब्रह्मात्ममञ्च्के । कामेश्वराऽङ्क्संस्थाना ज्योतीरूपा विराजते

tanmadhye tripurā devī pañcabrahmātmamañcke | kāmeśvarā'ṅksaṃsthānā jyotīrūpā virājate

4461

इति श्रीमदितिहासोत्तमे त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे श्रीत्रिपुरापाख्याने श्रीपुरवर्णनं नाम चतुःपञ्चाशत्तमोऽध्यायः

iti śrīmaditihāsottame tripurārahasye māhātmyakhaṇḍe śrītripurāpākhyāne śrīpuravarṇanaṃ nāma catuḥpañcāśattamo'dhyāyaḥ

श्रुत्वैवमद्भुतं वृत्तं विश्वकर्माऽतिविस्मितः । पप्रच्छाऽनन्तरं वाक्यं सर्वलोकपितामहम्

śrutvaivamadbhutaṃ vṛttaṃ viśvakarmā'tivismitaḥ | papracchā'nantaraṃ vākyaṃ sarvalokapitāmaham

पितामहाऽत्र सन्देहो भगवन् बहुधा मम । हृदि तत् परिपृच्छामि वक्तुं तन्मे त्वमर्हसि

pitāmahā'tra sandeho bhagavan bahudhā mama | hṛdi tat paripṛcchāmi vaktuṃ tanme tvamarhasi

केनेदं निर्मितं स्थानं कदा केन च हेतुना । न गतिस्तत्र चाऽन्येषां गुणजेभ्य इति श्रुतम्

kenedaṃ nirmitaṃ sthānaṃ kadā kena ca hetunā | na gatistatra cā'nyeṣāṃ guṇajebhya iti śrutam

पुनस्तत्राऽमरा मर्त्या नागाद्याश्चाऽपि वर्णिताः । कथमेतत् स्थितं देव कृपां कुरु मयीश्वर

punastatrā'marā martyā nāgādyāścā'pi varṇitāḥ | kathametat sthitaṃ deva kṛpāṃ kuru mayīśvara

आपृष्ट एवं लोकेशः प्राह तं विश्वश्ल्पिनम् । त्वष्टः ! शृणु समाख्यास्ये चैतद्वृत्तं सुगोपितम्

āpṛṣṭa evaṃ lokeśaḥ prāha taṃ viśvaślpinam | tvaṣṭaḥ ! śṛṇu samākhyāsye caitadvṛttaṃ sugopitam

तदा वयं सृष्टिमुखक्रियाकृतिपरायणाः । सदा समाकुलस्वान्तैस्तोषिताऽस्माभिरम्बिका

tadā vayaṃ sṛṣṭimukhakriyākṛtiparāyaṇāḥ | sadā samākulasvāntaistoṣitā'smābhirambikā

त्रिपुरा परमाशक्तिः केवला चितिरूपी । निष्कलाऽकाशरुपेण केवलं वङ्मयी शिवा

tripurā paramāśaktiḥ kevalā citirūpī | niṣkalā'kāśarupeṇa kevalaṃ vaṅmayī śivā

आहाऽशरीरिणी वत्साः किं वः समभिवाङ्छितम् । संश्रुत्वैवं वाचं नत्वाऽस्माभिः समीरितम्

āhā'śarīriṇī vatsāḥ kiṃ vaḥ samabhivāṅchitam | saṃśrutvaivaṃ vācaṃ natvā'smābhiḥ samīritam

स्तुत्वा तां विविधैस्तओत्रैर्बद्धाऽञ्जलिभिरादरात् । महादेवि वयञ्चाऽस्मिन् जगत्कृत्ये निरन्तरम्

stutvā tāṃ vividhaistaotrairbaddhā'ñjalibhirādarāt | mahādevi vayañcā'smin jagatkṛtye nirantaram

भवत्या विनियुक्ता वै नैषद्विन्दामहेरतिम् । त्वत्स्वरूपस्थितिं त्यक्त्वा न किञ्चिदभिरोचते

bhavatyā viniyuktā vai naiṣadvindāmaheratim | tvatsvarūpasthitiṃ tyaktvā na kiñcidabhirocate

सुधारसाऽस्वदनानां यथा क्षारोदसेवने । तत्कृपां कुरु देवेशि ! न रमामोऽत्र कर्मसु

sudhārasā'svadanānāṃ yathā kṣārodasevane | tatkṛpāṃ kuru deveśi ! na ramāmo'tra karmasu

एवमुक्ता ब्रह्ममुखैस्त्रिपुरा प्राह नः पुनः । विधिमुख्याः साम्प्रतं नो भवेदेतत् कथञ्चन

evamuktā brahmamukhaistripurā prāha naḥ punaḥ | vidhimukhyāḥ sāmprataṃ no bhavedetat kathañcana

नियतिर्मेऽतिदुर्वारा सङ्कॢप्ता प्राङ्मयैव सा । चिन्तितुं नाऽर्हथैवं वो दास्येऽन्यदभिवाञ्छितम्

niyatirme'tidurvārā saṅkḷptā prāṅmayaiva sā | cintituṃ nā'rhathaivaṃ vo dāsye'nyadabhivāñchitam

ततोऽस्माभिः प्रार्थिता सा त्रिपुरा लोकभावनी । यद्येवमम्ब तत्त्वञ्च गुणमूर्तिर्महेश्वरी

tato'smābhiḥ prārthitā sā tripurā lokabhāvanī | yadyevamamba tattvañca guṇamūrtirmaheśvarī

राजराजेश्वरी भूत्वाऽखिलाऽण्डानां प्रशासने । कुरु तत्र वयं नित्यं त्वन्मूर्त्तेरभिषेवणात्

rājarājeśvarī bhūtvā'khilā'ṇḍānāṃ praśāsane | kuru tatra vayaṃ nityaṃ tvanmūrtterabhiṣevaṇāt

प्राप्स्यामोऽत्र रतिं लोके त्वदाज्ञापालनादपि । इत्यस्मदीरितं श्रुत्वा प्राह सा त्रिपुरा परा

prāpsyāmo'tra ratiṃ loke tvadājñāpālanādapi | ityasmadīritaṃ śrutvā prāha sā tripurā parā

अस्त्वेवं वो हितार्थाय दृश्यमूर्तिर्भवाम्यहम् । नाऽट्राऽण्डेषु स्थितिं प्राप्स्ये किन्त्वशेषाऽण्डवर्तिनाम्

astvevaṃ vo hitārthāya dṛśyamūrtirbhavāmyaham | nā'ṭrā'ṇḍeṣu sthitiṃ prāpsye kintvaśeṣā'ṇḍavartinām

साधारणं सुधाऽम्भोधौ रत्नद्वीपं सृजाम्यहम् । तत्र मां भक्तिभावेन यजन्तु जगदीश्वराः

sādhāraṇaṃ sudhā'mbhodhau ratnadvīpaṃ sṛjāmyaham | tatra māṃ bhaktibhāvena yajantu jagadīśvarāḥ

तत्र कुण्डे समिध्याऽग्निं चिन्मयं ज्वलिते शुचौ । यथेप्सितं ध्यायत मां स्त्रीपुम्प्रकृतितः शुभाम्

tatra kuṇḍe samidhyā'gniṃ cinmayaṃ jvalite śucau | yathepsitaṃ dhyāyata māṃ strīpumprakṛtitaḥ śubhām

ध्यानाऽनुरूपा वो भूत्वा प्रशासिष्येऽण्डसन्ततिम् । तत्राऽखिलाऽण्डसंस्थानां ब्रह्मादीनां निरन्तरम्

dhyānā'nurūpā vo bhūtvā praśāsiṣye'ṇḍasantatim | tatrā'khilā'ṇḍasaṃsthānāṃ brahmādīnāṃ nirantaram

दिशामि दर्शनं स्त्रीयं स्थूलभावस्य संस्थिता । इत्युक्त्वाऽस्मान् विह्धिमुखानन्तर्धानं जगाम सा

diśāmi darśanaṃ strīyaṃ sthūlabhāvasya saṃsthitā | ityuktvā'smān vihdhimukhānantardhānaṃ jagāma sā

अथ तस्या वचनतो ब्रह्माण्डान्निर्गता वयम् । पीयूषाऽब्धिं समासाद्य रत्नद्वीपं समन्ततः

atha tasyā vacanato brahmāṇḍānnirgatā vayam | pīyūṣā'bdhiṃ samāsādya ratnadvīpaṃ samantataḥ

विचिन्वतश्चिरेणाऽथ मणिद्वीपोऽनुसादितः । नवरत्नमयः ।स्वीयच्छविव्य्ताप्तदिगन्तरः

vicinvataścireṇā'tha maṇidvīpo'nusāditaḥ | navaratnamayaḥ |svīyacchavivytāptadigantaraḥ

तत्र गत्वा विनिर्माय कुण्डं परमशोभनम् । प्रोक्तमानं तत्र वह्नियोजनं स्यात्कथन्त्वति

tatra gatvā vinirmāya kuṇḍaṃ paramaśobhanam | proktamānaṃ tatra vahniyojanaṃ syātkathantvati

चिन्तां प्राप्ता वयं तत्र नाऽग्निरस्ति नचेन्धनम् । अथ देवः शिवः कुण्डे स्वाक्ष्णोऽग्निमनुकल्पयत्

cintāṃ prāptā vayaṃ tatra nā'gnirasti nacendhanam | atha devaḥ śivaḥ kuṇḍe svākṣṇo'gnimanukalpayat

अनिन्धनन्तु तं दृष्ट्वा प्रशमाऽभिमुखं शुचिम् । विष्णु स्वयं स्वचेर्तोऽशैरेधांसि सम्कल्पयत्

anindhanantu taṃ dṛṣṭvā praśamā'bhimukhaṃ śucim | viṣṇu svayaṃ svacerto'śairedhāṃsi samkalpayat

अथ प्रज्वलिते वह्नौ विधिस्वं समकल्पयम् । मनःपशुं बुद्धिमज्यमहङ्कारं हविस्तथा

atha prajvalite vahnau vidhisvaṃ samakalpayam | manaḥpaśuṃ buddhimajyamahaṅkāraṃ havistathā

करणानि च पात्राणि अद्धोतुं देवतां पराम् । अभिध्यायमहं स्वाऽन्तर्वह्नौ स्त्रीमूर्तिमीदृशीम्

karaṇāni ca pātrāṇi addhotuṃ devatāṃ parām | abhidhyāyamahaṃ svā'ntarvahnau strīmūrtimīdṛśīm

ध्यात्वा हविर्हृतं यावत्तावत् सा परमेश्वरी । कुण्डवह्नेः समुदभूत् ध्यानरूपाऽनुसारिणी

dhyātvā havirhṛtaṃ yāvattāvat sā parameśvarī | kuṇḍavahneḥ samudabhūt dhyānarūpā'nusāriṇī

पराशक्तिरियं तत्र ततोऽस्माभिरभिष्टुता । निर्ययौ पावकात्तस्माद्बहिस्त्रैलोक्यसुन्दरी

parāśaktiriyaṃ tatra tato'smābhirabhiṣṭutā | niryayau pāvakāttasmādbahistrailokyasundarī

अथाऽवदन्मां परमा क्वाऽसनं मे विनिर्दिश । आदिष्ट एवं परममासनं कल्पितं मया

athā'vadanmāṃ paramā kvā'sanaṃ me vinirdiśa | ādiṣṭa evaṃ paramamāsanaṃ kalpitaṃ mayā

स्पर्शमात्राद्विशीर्णं तदासनं भूय एव तत् । कल्पितं विविधं सारं स्पर्शाच्छीर्ण बभौ क्षणात्

sparśamātrādviśīrṇaṃ tadāsanaṃ bhūya eva tat | kalpitaṃ vividhaṃ sāraṃ sparśācchīrṇa babhau kṣaṇāt

सर्वसामर्थ्यविहितान्यासनान्यपि तानि मे । परःशतं विशीर्णानि तदाऽहं लज्जितोऽभवम्

sarvasāmarthyavihitānyāsanānyapi tāni me | paraḥśataṃ viśīrṇāni tadā'haṃ lajjito'bhavam

अथाऽविरासीन्निमिषात् सर्वदेवः सदाशिवः । तदिच्छयैव तुर्यश्च तौ तां देवीं प्रणेमतुः

athā'virāsīnnimiṣāt sarvadevaḥ sadāśivaḥ | tadicchayaiva turyaśca tau tāṃ devīṃ praṇematuḥ

तावब्रवीत् परा देवी सा कल्पयतमासनम् । दध्यौ सदाशिवः श्रुत्वा वाक्यं तस्याः क्ष्णादथ

tāvabravīt parā devī sā kalpayatamāsanam | dadhyau sadāśivaḥ śrutvā vākyaṃ tasyāḥ kṣṇādatha

अनेककोटिसंख्याता आययुर्गुणमूर्तयः । सदाशिवा ईश्वराश्च तेभ्यः सर्वेभ्यः एव च

anekakoṭisaṃkhyātā āyayurguṇamūrtayaḥ | sadāśivā īśvarāśca tebhyaḥ sarvebhyaḥ eva ca

सारं समाकृष्य पञ्चमूर्तीश्चक्रेऽतिसुन्दरीः । सदाशिवांऽशेन तत्र सिन्दूरनिचयाऽरुणम्

sāraṃ samākṛṣya pañcamūrtīścakre'tisundarīḥ | sadāśivāṃ'śena tatra sindūranicayā'ruṇam

फलकं कल्पयत्तस्य मूर्त्या सङ्घटितं शुभम् । ईशरुद्रहरिविधिशक्तिसङ्घचतुष्टयैः

phalakaṃ kalpayattasya mūrtyā saṅghaṭitaṃ śubham | īśarudraharividhiśaktisaṅghacatuṣṭayaiḥ

पादांस्तन्मूर्तिघटितान्निर्ममे स सदाशिवः । अशेषपृथिवीसारसम्भृताऽस्तरणं ततः

pādāṃstanmūrtighaṭitānnirmame sa sadāśivaḥ | aśeṣapṛthivīsārasambhṛtā'staraṇaṃ tataḥ

हंसतूलसंहतिवत् कोमलं तस्य मूर्धनि । आस्तृतं मेरुशिखरिसमुदायसुसाधितम्

haṃsatūlasaṃhativat komalaṃ tasya mūrdhani | āstṛtaṃ meruśikharisamudāyasusādhitam

उपधानं विरचयद्देवदेवः सदाशिवः । प्रणम्य प्राह तां देवीं सिद्धमम्ब! समारुह

upadhānaṃ viracayaddevadevaḥ sadāśivaḥ | praṇamya prāha tāṃ devīṃ siddhamamba! samāruha

तन्मध्ये तं गुणेशानां नमस्कृत्य सदाशिवम् । प्रोचुर्देव नौपयिकं पीठमेतद्धि मन्दिरम्

tanmadhye taṃ guṇeśānāṃ namaskṛtya sadāśivam | procurdeva naupayikaṃ pīṭhametaddhi mandiram

आकाशसंश्रयं तस्मान्मन्दिरं कुरु सुन्दरम् । सदाशिवोऽपि युक्तं तन्मत्वा चक्रे गृहं शुभम्

ākāśasaṃśrayaṃ tasmānmandiraṃ kuru sundaram | sadāśivo'pi yuktaṃ tanmatvā cakre gṛhaṃ śubham

चिन्तामणिगणैः कीर्ण नानारत्नोपभूषितम् । योजनानां द्वे सहस्रे विस्तृतौ गृहराजकः

cintāmaṇigaṇaiḥ kīrṇa nānāratnopabhūṣitam | yojanānāṃ dve sahasre vistṛtau gṛharājakaḥ

चतुर्द्वारश्चतुर्वेदमय आम्नायमण्डितः । नभोमयवितानेन महताऽतिविराजितः

caturdvāraścaturvedamaya āmnāyamaṇḍitaḥ | nabhomayavitānena mahatā'tivirājitaḥ

मत्वा गृहं तदाऽकाशेन मनोहरमुत्तमम् । ससर्ज तस्य परितो महपद्मवनं शुभम्

matvā gṛhaṃ tadā'kāśena manoharamuttamam | sasarja tasya parito mahapadmavanaṃ śubham

सम्प्रोक्तलक्षणं तेन मन्दिरं तद्व्यराजत । एवं तन्मन्दिरे रत्नसिंहासनमधीश्वरी

samproktalakṣaṇaṃ tena mandiraṃ tadvyarājata | evaṃ tanmandire ratnasiṃhāsanamadhīśvarī

समारुहत् सा त्रिपुरा भासयन्ती समन्ततः । रत्नसिंहासने तस्मिन् संस्थिता सा महेश्वरी

samāruhat sā tripurā bhāsayantī samantataḥ | ratnasiṃhāsane tasmin saṃsthitā sā maheśvarī

असंख्यैर्विधिविष्ण्वीशतुर्यमूर्तिसदाशिवैः । संस्तुता बहुधा प्राह सदाशिवमधीश्वरी

asaṃkhyairvidhiviṣṇvīśaturyamūrtisadāśivaiḥ | saṃstutā bahudhā prāha sadāśivamadhīśvarī

सदाशिव ममाऽख्यानमनाख्यायाऽद्भुतं कुरु । आख्याताऽहं येन लोके भवामि विदिताऽकृतिः

sadāśiva mamā'khyānamanākhyāyā'dbhutaṃ kuru | ākhyātā'haṃ yena loke bhavāmi viditā'kṛtiḥ

एवं तया नियुक्तोऽथ देवदेवः सदाशिव । यावत्तस्याः समाख्यानं चिन्तयामास मानसे

evaṃ tayā niyukto'tha devadevaḥ sadāśiva | yāvattasyāḥ samākhyānaṃ cintayāmāsa mānase

तावद्ब्रह्मविष्णुरुद्रमुखैः सम्प्रार्थितोऽभवत् । देव नौपयिकं ह्येतद्भासते न पराम्बिका

tāvadbrahmaviṣṇurudramukhaiḥ samprārthito'bhavat | deva naupayikaṃ hyetadbhāsate na parāmbikā

चितिर्द्र्ष्टृमयी नित्या सदसद्रूपकारणम् । ध्यानाऽनुरोधवपुषा दयया दृश्यतां गता

citirdrṣṭṛmayī nityā sadasadrūpakāraṇam | dhyānā'nurodhavapuṣā dayayā dṛśyatāṃ gatā

योषिद्रूपधरा देवी विना पुरुषसंश्रयम् । नाऽत्यर्थ शोभते लोकविगानादिति मन्महे

yoṣidrūpadharā devī vinā puruṣasaṃśrayam | nā'tyartha śobhate lokavigānāditi manmahe

न द्वचिल्लोकविततौ नारी नरसमाश्रयम् । ऋते सम्भवते वल्ली तरुहीना यथा भुवि

na dvacillokavitatau nārī narasamāśrayam | ṛte sambhavate vallī taruhīnā yathā bhuvi

तदेतस्या जगद्धात्र्या अनुरूपं पतिं शुभम् । परं कल्पय यन्नः स्यात् सर्वेषामभिवाण्छितम्

tadetasyā jagaddhātryā anurūpaṃ patiṃ śubham | paraṃ kalpaya yannaḥ syāt sarveṣāmabhivāṇchitam

श्रुत्वैयं गुणमुर्तीनामुक्तं देवः सदाशिव । चिन्तयित्वा चिरं वाक्यं प्राह व्यवसिताऽन्तरः

śrutvaiyaṃ guṇamurtīnāmuktaṃ devaḥ sadāśiva | cintayitvā ciraṃ vākyaṃ prāha vyavasitā'ntaraḥ

शृण्वन्तु गुणजाता मे वाक्यमेतत् समाहिताः । इयं परात्परा देवी सश्चिन्मात्रस्वरूपी

śṛṇvantu guṇajātā me vākyametat samāhitāḥ | iyaṃ parātparā devī saścinmātrasvarūpī

एकाऽसीत् सर्वपुरतः स्वातत्र्याऽत्मविधायिनी । न सन्नाऽसदभिन्नं वा विभिन्नं किमपि ह्यभूत्

ekā'sīt sarvapurataḥ svātatryā'tmavidhāyinī | na sannā'sadabhinnaṃ vā vibhinnaṃ kimapi hyabhūt

सा स्वस्वभावविभवभरेणैवाऽवभासयत् । एतजगश्चक्रचित्रं स्वात्मन्यादर्शलीलया

sā svasvabhāvavibhavabhareṇaivā'vabhāsayat | etajagaścakracitraṃ svātmanyādarśalīlayā

नैतस्याः सदृशः कोऽपि कृत एवाऽधिको भवेत् । सदस्याः सर्वलोकैकमातुर्भर्ताऽत्र को भवेत्

naitasyāḥ sadṛśaḥ ko'pi kṛta evā'dhiko bhavet | sadasyāḥ sarvalokaikamāturbhartā'tra ko bhavet

न हि मेऽत्र भवेच्छक्तिः कर्तुं स्यात् खलु किञ्चत् । वदत्येवं सदा पूर्वे शिवऽस्माकं प्रपश्यताम्

na hi me'tra bhavecchaktiḥ kartuṃ syāt khalu kiñcat | vadatyevaṃ sadā pūrve śiva'smākaṃ prapaśyatām

विदित्वाऽस्मत्वमीहां सा त्रिपुरा परमेश्वरी । ईषत् स्मितं कृतवती कोटिपूर्णेन्दुभासनम्

viditvā'smatvamīhāṃ sā tripurā parameśvarī | īṣat smitaṃ kṛtavatī koṭipūrṇendubhāsanam

अथाऽभवन्महाशब्दो ब्रह्माण्डौघविभेदनः । विदलन् श्रोत्रजालानि बधिरीकृतदिक्तटः

athā'bhavanmahāśabdo brahmāṇḍaughavibhedanaḥ | vidalan śrotrajālāni badhirīkṛtadiktaṭaḥ

प्रजज्वाल महातेजः सर्वदिङ्मण्डलाऽदनम् । तडित्कोट्यु दयाऽभासं सर्वचक्षुः प्रमोषणम्

prajajvāla mahātejaḥ sarvadiṅmaṇḍalā'danam | taḍitkoṭyu dayā'bhāsaṃ sarvacakṣuḥ pramoṣaṇam

तेन शब्देन महता तेजसा च समन्ततः । बधिराऽन्धीकृताः किं तदित्याश्चर्यं समागताः

tena śabdena mahatā tejasā ca samantataḥ | badhirā'ndhīkṛtāḥ kiṃ tadityāścaryaṃ samāgatāḥ

दृष्टाऽस्माभिः क्षणेनैव ततः सा परमेश्वरी । समानसुन्दराऽङ्गस्य पर्यङ्कमणिशोभिनी

dṛṣṭā'smābhiḥ kṣaṇenaiva tataḥ sā parameśvarī | samānasundarā'ṅgasya paryaṅkamaṇiśobhinī

मिथुनीभूतसंस्थाना प्रतिबिम्बं श्रिता यथा । दृष्ट्वा समानपुरुषवामाऽङ्कसुविराजिताम्

mithunībhūtasaṃsthānā pratibimbaṃ śritā yathā | dṛṣṭvā samānapuruṣavāmā'ṅkasuvirājitām

प्रहर्षमतूलं प्राप्ताः स्वेष्टसिद्धेर्जगद्विधे । स्वाऽङ्गसौन्दर्यलालित्यभरणेनैव परस्परम्

praharṣamatūlaṃ prāptāḥ sveṣṭasiddherjagadvidhe | svā'ṅgasaundaryalālityabharaṇenaiva parasparam

क्षिपन्निव तन्मिथुनं परीरम्भसुखोल्वणम् । अथाऽ.ब्रवीन्नः परमा देवा वः सिद्धमीप्सितम्

kṣipanniva tanmithunaṃ parīrambhasukholvaṇam | athā'.bravīnnaḥ paramā devā vaḥ siddhamīpsitam

अहं द्विधा हि सञ्जाता भवदीप्सितहेतवे । वदन्त्वावयोर्नामनि (?) र्यावः ख्यातिं यतस्त्विह

ahaṃ dvidhā hi sañjātā bhavadīpsitahetave | vadantvāvayornāmani (?) ryāvaḥ khyātiṃ yatastviha

श्रुत्वा सदाशिवो देवः प्रेक्षाऽस्मान्नाम कर्मणि । विमूढानाह नत्वा तां देव्यस्मत्कामपूरणात्

śrutvā sadāśivo devaḥ prekṣā'smānnāma karmaṇi | vimūḍhānāha natvā tāṃ devyasmatkāmapūraṇāt

कामेश्वरी त्वं देवश्च भवेत् कामेश्वरस्तथा । राजराजात्मनां नस्त्वमीशनाश्चाऽपि साम्प्रतम्

kāmeśvarī tvaṃ devaśca bhavet kāmeśvarastathā | rājarājātmanāṃ nastvamīśanāścā'pi sāmpratam

राजराजेश्वरी त्वं वै राजराजेश्वरस्त्वयम् । त्वं वै त्रिपुरसुन्दरी चैष त्रिपुरसुन्दरः

rājarājeśvarī tvaṃ vai rājarājeśvarastvayam | tvaṃ vai tripurasundarī caiṣa tripurasundaraḥ

अथ धातुमुखाः स्तुत्वा वयं तां परमेश्वरीम् । अप्रार्थयन्त भूयस्तां मत्वा तत्रैकलां स्थिताम्

atha dhātumukhāḥ stutvā vayaṃ tāṃ parameśvarīm | aprārthayanta bhūyastāṃ matvā tatraikalāṃ sthitām

Tripurārahasya (Māhātmya Khaṇḍa) (cont. 3)

मातस्त्वं परिवारेण स्थातुमत्रारऽहसीश्वरी । दृष्ट्वैकलां त्वां न वयं हृष्यामोऽतितरां शिवे

mātastvaṃ parivāreṇa sthātumatrār'hasīśvarī | dṛṣṭvaikalāṃ tvāṃ na vayaṃ hṛṣyāmo'titarāṃ śive

एवं सा प्रार्थिताऽस्माभिः स्वदेहात् क्षणमात्रतः । प्रां स्वसदृशींशक्तिमसृजत् प्रतिबिम्बवत्

evaṃ sā prārthitā'smābhiḥ svadehāt kṣaṇamātrataḥ | prāṃ svasadṛśīṃśaktimasṛjat pratibimbavat

इत्याह्वयत तां शक्तिं महात्रिपुरसुन्दरीम् । इति सृज शक्तिचक्रं ममाऽनुगुणमुत्तमम्

ityāhvayata tāṃ śaktiṃ mahātripurasundarīm | iti sṛja śakticakraṃ mamā'nuguṇamuttamam

सर्वलोकेप्सितकरं परिवारं मदंशतः । ओमित्युक्त्वा च सा देवी शक्तिचक्रं महाऽद्भुतम्

sarvalokepsitakaraṃ parivāraṃ madaṃśataḥ | omityuktvā ca sā devī śakticakraṃ mahā'dbhutam

ससर्ज श्रीमहादेव्याः शक्त्याऽवरणमद्भुतम् । तावन्मध्ये महादेवी स्वयं षोऽशधाऽभवत्

sasarja śrīmahādevyāḥ śaktyā'varaṇamadbhutam | tāvanmadhye mahādevī svayaṃ ṣo'śadhā'bhavat

स्वयं ततोऽतिरिक्ताऽभूद्देवीइ सप्तदशी तदा । एतस्मिन्नन्तरे साऽपि महत्रिपुरसुन्दर्री

svayaṃ tato'tiriktā'bhūddevīi saptadaśī tadā | etasminnantare sā'pi mahatripurasundarrī

नव् अशक्तीः ससर्जाऽङ्गात् सृष्ट्वा सा प्राह ताः प्रति । पृथक्सृजेथाः स्वस्वाऽनुरूपाः शक्तीर्मनोहराः

nav aśaktīḥ sasarjā'ṅgāt sṛṣṭvā sā prāha tāḥ prati | pṛthaksṛjethāḥ svasvā'nurūpāḥ śaktīrmanoharāḥ

महासुन्दर्येति चोक्ताः ससृजुस्ताः पृथक् पृथक् । एवं सृष्ट्परीवारा महाश्रीत्रिपुराऽम्बिका

mahāsundaryeti coktāḥ sasṛjustāḥ pṛthak pṛthak | evaṃ sṛṣṭparīvārā mahāśrītripurā'mbikā

स्थानं तासां जगश्चक्रमयंनिर्माय सत्वरम् । तत्तत्स्थानस्थिताभिः सा शक्तिभिः सेविताऽभवत्

sthānaṃ tāsāṃ jagaścakramayaṃnirmāya satvaram | tattatsthānasthitābhiḥ sā śaktibhiḥ sevitā'bhavat

4546

इति श्रीमदितिहासोत्तमे त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे ललितामाहात्म्ये ब्रह्मविश्वकर्म्मसम्वादे श्रीपुरे कामेश्वरीकामेश्वरयुतं शक्तिचक्रसंस्थानवर्णनं नाम पञ्चाशत्तमोऽध्यायः

iti śrīmaditihāsottame tripurārahasye māhātmyakhaṇḍe lalitāmāhātmye brahmaviśvakarmmasamvāde śrīpure kāmeśvarīkāmeśvarayutaṃ śakticakrasaṃsthānavarṇanaṃ nāma pañcāśattamo'dhyāyaḥ

षट्पञ्चाशत्तमोऽध्यायः ब्रह्मविश्वकर्म्मसवादेश्रीचक्रदेवतानिरूपणवर्णनम् शुर्वेत्थमद्भुतं वृत्तं विश्वकर्मा जगद्विधिः । पप्रच्छः भूयः प्रणतस्तच्छ्रु तावतिकौतुकी

ṣaṭpañcāśattamo'dhyāyaḥ brahmaviśvakarmmasavādeśrīcakradevatānirūpaṇavarṇanam śurvetthamadbhutaṃ vṛttaṃ viśvakarmā jagadvidhiḥ | papracchaḥ bhūyaḥ praṇatastacchru tāvatikautukī

भगवन् शक्त्यो देव्या सृष्टा यास्त्रिपुराम्बया । नृपसंक्या नाम तासां रूपं स्थानञ्च मे वद

bhagavan śaktyo devyā sṛṣṭā yāstripurāmbayā | nṛpasaṃkyā nāma tāsāṃ rūpaṃ sthānañca me vada

महात्रिपुरसुन्दर्या सृष्टा यास्ताः समीरय । किंरूपाः कति संख्याकास्तत्सृष्टाश्चाऽपि वर्णय

mahātripurasundaryā sṛṣṭā yāstāḥ samīraya | kiṃrūpāḥ kati saṃkhyākāstatsṛṣṭāścā'pi varṇaya

स्थानञ्चाऽपि जगच्चक्रप्रतिरूपं किमात्मकम् । सृष्टं श्रीत्रिपुराशक्त्या कुत्र काः शक्त्यः स्थिता

sthānañcā'pi jagaccakrapratirūpaṃ kimātmakam | sṛṣṭaṃ śrītripurāśaktyā kutra kāḥ śaktyaḥ sthitā

एतन्मे सर्वमाक्याहि श्रोतुं मे प्रसमीहितम् । इति पृष्टो विश्वकृता प्रीतः प्राह चतुर्मुखः

etanme sarvamākyāhi śrotuṃ me prasamīhitam | iti pṛṣṭo viśvakṛtā prītaḥ prāha caturmukhaḥ

शृणु त्वष्टर्गुह्यतमं सावधानेन चेतसा । एवमादौ विसृष्टा सा म्हात्रिपुरसुन्दरी

śṛṇu tvaṣṭarguhyatamaṃ sāvadhānena cetasā | evamādau visṛṣṭā sā mhātripurasundarī

नवशक्तीरसृजत शक्त्यौघस्य विसर्जने । समाज्ञप्तास्तया तास्तु प्राहुस्त्रिपुरसुन्दरीम्

navaśaktīrasṛjata śaktyaughasya visarjane | samājñaptāstayā tāstu prāhustripurasundarīm

कथं वयं सृजामोऽम्ब शक्तीस्ते समुदीरिताः । श्रुत्वेति प्राह सा भूयो महात्रिपुरसुन्दरी

kathaṃ vayaṃ sṛjāmo'mba śaktīste samudīritāḥ | śrutveti prāha sā bhūyo mahātripurasundarī

आत्मयोगं समाश्रित्य द्रुतं सृजथ मा चिरम् । इत्युक्त्वाऽद्या समसृजद्द्शशक्तीः सुलोहिताः

ātmayogaṃ samāśritya drutaṃ sṛjatha mā ciram | ityuktvā'dyā samasṛjaddśaśaktīḥ sulohitāḥ

ताश्चाऽणिमादिसिद्धीनां प्रदा लोकेऽभवन्नथ । पाशाऽब्जाऽङ्कुशपाणयः शशिखण्डशिखण्डकाः

tāścā'ṇimādisiddhīnāṃ pradā loke'bhavannatha | pāśā'bjā'ṅkuśapāṇayaḥ śaśikhaṇḍaśikhaṇḍakāḥ

अणिमा लघिमा चैव महिमेशित्विका ततः । वशित्वा प्राकाम्यका च भुक्तीच्छाप्राप्तयः क्रमात्

aṇimā laghimā caiva mahimeśitvikā tataḥ | vaśitvā prākāmyakā ca bhuktīcchāprāptayaḥ kramāt

सरकामा च सिद्ध्यन्ता दश देव्यः समुद्गताः । अथ ता नवशक्यस्तु प्राहुर्देवीं स्वमातरम्

sarakāmā ca siddhyantā daśa devyaḥ samudgatāḥ | atha tā navaśakyastu prāhurdevīṃ svamātaram

नाम नः प्रदिशाऽम्बाऽशु ततः शक्तिः सृजामहे । श्रुत्वाऽह ता महाशक्तीर्महात्रिपुरसुन्दरी

nāma naḥ pradiśā'mbā'śu tataḥ śaktiḥ sṛjāmahe | śrutvā'ha tā mahāśaktīrmahātripurasundarī

योगेन सर्जनाद्यूयं योगिन्यस्तु भविष्यथ । अथाऽद्या प्रार्थयामास त्रिपुरेशीं प्रणम्य तु

yogena sarjanādyūyaṃ yoginyastu bhaviṣyatha | athā'dyā prārthayāmāsa tripureśīṃ praṇamya tu

मातः स्थानं कल्पयाऽशु शक्तीनां समवस्थितेः । प्रार्थितैवं पराशक्तिः ससर्ज स्थानमद्भुतम्

mātaḥ sthānaṃ kalpayā'śu śaktīnāṃ samavasthiteḥ | prārthitaivaṃ parāśaktiḥ sasarja sthānamadbhutam

चतुरस्रा वेदिकैका योजनद्वितयोन्नता । द्विशतं योजनानान्तु विस्तारेण विनिर्मिता

caturasrā vedikaikā yojanadvitayonnatā | dviśataṃ yojanānāntu vistāreṇa vinirmitā

तस्योपरि चतुर्दिक्षु योजनानां चतुष्टयम् । बहिर्विहाय तस्यान्तश्चतुर्द्धारं सुशोभनम्

tasyopari caturdikṣu yojanānāṃ catuṣṭayam | bahirvihāya tasyāntaścaturddhāraṃ suśobhanam

योजनानान्तु विंशत्या विस्तृतं सुमनोहरम् । षट्योजनसुदीर्घञ्च तत्सम्बद्ध तदन्ततः

yojanānāntu viṃśatyā vistṛtaṃ sumanoharam | ṣaṭyojanasudīrghañca tatsambaddha tadantataḥ

योजनद्वयमुन्नम्रा चतुरस्रसुभूमिका । द्वियोजना ततोऽन्तस्तु योजनोच्चा तथा पुनः

yojanadvayamunnamrā caturasrasubhūmikā | dviyojanā tato'ntastu yojanoccā tathā punaḥ

एवं भूमित्रयं तस्य चाऽन्तः षोषशयोजने । भूमिका योजनोन्नम्ना षोडशच्छदसन्निभा

evaṃ bhūmitrayaṃ tasya cā'ntaḥ ṣoṣaśayojane | bhūmikā yojanonnamnā ṣoḍaśacchadasannibhā

तदन्तर्योजनोन्नम्रा वसुपत्रसमाकृतिः । योजनानान्तु विंशत्या भूमिकाऽतिमनोहरा

tadantaryojanonnamrā vasupatrasamākṛtiḥ | yojanānāntu viṃśatyā bhūmikā'timanoharā

आदित्ययोजनाऽयामा तदन्तर्योजनोन्नता । भूमिका शक्रकोणाभा तदन्तश्चाऽपि तावती

ādityayojanā'yāmā tadantaryojanonnatā | bhūmikā śakrakoṇābhā tadantaścā'pi tāvatī

भूमिका दशकोणाभा तस्याऽन्तः शिवयोजना । योजनोच्चा पूर्ववत्तु दशकोणसमप्रभा

bhūmikā daśakoṇābhā tasyā'ntaḥ śivayojanā | yojanoccā pūrvavattu daśakoṇasamaprabhā

अन्तरे दशसंख्यातयोजनाऽयामतः स्थिता । वसुकोणात्मिका भूमिर्योजनोच्छ्रायशोभिनी

antare daśasaṃkhyātayojanā'yāmataḥ sthitā | vasukoṇātmikā bhūmiryojanocchrāyaśobhinī

तस्याऽन्तस्त्र्यस्रभूमिस्तु रसयोजनसम्मिता । योजनोश्चा वदूर्ध्वस्था तावदुच्छ्रायशोभिनी

tasyā'ntastryasrabhūmistu rasayojanasammitā | yojanoścā vadūrdhvasthā tāvaducchrāyaśobhinī

योजनाऽयतविस्तारा बिन्दुभूमिः सुवर्तुला । प्रकल्प्य स्थानमेवं सा वृत्तभूमौ स्वयं स्थिता

yojanā'yatavistārā bindubhūmiḥ suvartulā | prakalpya sthānamevaṃ sā vṛttabhūmau svayaṃ sthitā

पञ्चब्रह्मासनाऽसीनकामेशोत्सङ्गशोभिनी । स्वाङ्गोद्भूताः शक्तयो याः स्वसमा नृपसंख्यकाः

pañcabrahmāsanā'sīnakāmeśotsaṅgaśobhinī | svāṅgodbhūtāḥ śaktayo yāḥ svasamā nṛpasaṃkhyakāḥ

ताः स्वभूमेरधस्त्र्यस्रभूमौ संवेशिताः क्रमात् । इन्दोः कलामयः पक्षदिनाऽधिष्ठातृदेवताः

tāḥ svabhūmeradhastryasrabhūmau saṃveśitāḥ kramāt | indoḥ kalāmayaḥ pakṣadinā'dhiṣṭhātṛdevatāḥ

नित्याऽख्याः कारणेनाऽसां नामानि च वदामि ते । आद्या कामेश्वरी नित्या द्वितीया भगमालिनी

nityā'khyāḥ kāraṇenā'sāṃ nāmāni ca vadāmi te | ādyā kāmeśvarī nityā dvitīyā bhagamālinī

नित्यक्लिन्ना च भेरुण्डा ततः स्याद्वह्निवासिनी । महाविद्येश्वरी पश्चाच्छिवदूती ततः परम्

nityaklinnā ca bheruṇḍā tataḥ syādvahnivāsinī | mahāvidyeśvarī paścācchivadūtī tataḥ param

त्वरिता कुलसुन्दरी नित्या नीलपताकिका । विजया सर्वमङ्गला ज्वालामाला ततः परम्

tvaritā kulasundarī nityā nīlapatākikā | vijayā sarvamaṅgalā jvālāmālā tataḥ param

चित्रेति नाम क्रमतो वामे पृष्ठे च दक्षिणे । पञ्चकक्रमयोगेन त्र्यस्रभूमौ निवेशिताः

citreti nāma kramato vāme pṛṣṭhe ca dakṣiṇe | pañcakakramayogena tryasrabhūmau niveśitāḥ

स्वयं सप्तदशी नित्या षोडशी या पुरोदिता । सा तपोवीर्यसंयोगात् सायुज्यं समुपागता

svayaṃ saptadaśī nityā ṣoḍaśī yā puroditā | sā tapovīryasaṃyogāt sāyujyaṃ samupāgatā

स्.ष्टादौ तत्र या देवी महात्रिपुरसुन्दरी । तां बिन्दुभूम्यधिष्ठात्रीं कृत्वा स्वाग्रे निवेशयत्

s.ṣṭādau tatra yā devī mahātripurasundarī | tāṃ bindubhūmyadhiṣṭhātrīṃ kṛtvā svāgre niveśayat

योगिन्योऽपि तया सृष्टा नवसंख्याः पुरोदिताः । ताभिश्चाऽपि पृथक्कृत्यैर्नाम् प्राप्तं यथाक्रमम्

yoginyo'pi tayā sṛṣṭā navasaṃkhyāḥ puroditāḥ | tābhiścā'pi pṛthakkṛtyairnām prāptaṃ yathākramam

प्568) प्रकटा च ततो गुप्ता तथा गुप्ततरा परा । सम्प्रदायाऽकुलोत्तीर्णा निर्भगा च रहस्यका

p568) prakaṭā ca tato guptā tathā guptatarā parā | sampradāyā'kulottīrṇā nirbhagā ca rahasyakā

तथैवाऽतिरहस्याख्या पराऽपररहस्यका । निवेशिताः क्रमेणैता देव्या चक्रेषु तच्छ्ण्णु

tathaivā'tirahasyākhyā parā'pararahasyakā | niveśitāḥ krameṇaitā devyā cakreṣu tacchṇṇu

चतुरस्रे नृपदले नागपत्रे ततः परम् । मनुदिग्दिङ्नागवह्निकोणेषूर्ध्वे पृथक् पृथक्

caturasre nṛpadale nāgapatre tataḥ param | manudigdiṅnāgavahnikoṇeṣūrdhve pṛthak pṛthak

ततः सा प्रकटाऽख्याना योगिनी स्वविनिर्मिताः । दशशक्तीरधो भूम्यां क्रमेण विनिवेशयत्

tataḥ sā prakaṭā'khyānā yoginī svavinirmitāḥ | daśaśaktīradho bhūmyāṃ krameṇa viniveśayat

पुनः सृष्टाऽष्टशक्तीस्तु ब्राह्म्याकीर्मातृकाऽत्मिकाः । वर्गशक्तीर्द्वितीयस्यां भूमिकायां निवेशयत्

punaḥ sṛṣṭā'ṣṭaśaktīstu brāhmyākīrmātṛkā'tmikāḥ | vargaśaktīrdvitīyasyāṃ bhūmikāyāṃ niveśayat

ततः ससर्ज शक्तिनां दशकं प्रकटाऽभिधा । तृतीयभूनिकायां ताः क्रमेणाऽभिनिवेशयत्

tataḥ sasarja śaktināṃ daśakaṃ prakaṭā'bhidhā | tṛtīyabhūnikāyāṃ tāḥ krameṇā'bhiniveśayat

अथ गुप्ताऽभिधानाऽपि दृष्त्वा नृपनिवेशनम् । असृजत्तावतीः शक्तीरथ गुप्ततराऽभिधा

atha guptā'bhidhānā'pi dṛṣtvā nṛpaniveśanam | asṛjattāvatīḥ śaktīratha guptatarā'bhidhā

सम्प्रदायाऽकुलोत्तीर्णा निर्भगाच पृथक् पृथक् । स्वस्संस्थानसम्मित्याऽसृजच्छक्तीर्विचित्रिताः

sampradāyā'kulottīrṇā nirbhagāca pṛthak pṛthak | svassaṃsthānasammityā'sṛjacchaktīrvicitritāḥ

शक्तीर्विभावयामास रहस्याः सप्तसङ्ख्य्काः । रहस्यतरनाम्नी च शक्तिमेकां ससर्ज ह

śaktīrvibhāvayāmāsa rahasyāḥ saptasaṅkhykāḥ | rahasyataranāmnī ca śaktimekāṃ sasarja ha

अणिमाद्या अपि पृथक् ससृजुः शतर्शोऽशतः । शक्तीः स्वस्वसमाकाराऽयुधवस्त्रविभूषणाः

aṇimādyā api pṛthak sasṛjuḥ śatarśo'śataḥ | śaktīḥ svasvasamākārā'yudhavastravibhūṣaṇāḥ

बिन्दुचक्रेश्वरी या सा महात्रिपुरसुन्दरी । विनियुक्ता मूलदेव्या शक्तीनामभिधाऽकृतौ

binducakreśvarī yā sā mahātripurasundarī | viniyuktā mūladevyā śaktīnāmabhidhā'kṛtau

चकार तत्तत्कर्माणनुरूपं नाम पृथक् पृथक् । तृतीयभूमिकादेव्यो याः सृष्टा दशसङ्ख्यकाः

cakāra tattatkarmāṇanurūpaṃ nāma pṛthak pṛthak | tṛtīyabhūmikādevyo yāḥ sṛṣṭā daśasaṅkhyakāḥ

मुद्रातत्त्वविधानज्ञाः सर्वमुद्रात्ममूर्तयः । आहरन्ति मुदं देव्यस्तस्मान्मुद्रासमाऽह्व्याः

mudrātattvavidhānajñāḥ sarvamudrātmamūrtayaḥ | āharanti mudaṃ devyastasmānmudrāsamā'hvyāḥ

मुद्मुत्पाद्य या लोकान् क्षोभयन्त्यतिमात्रकम् । द्रावयत्याकरषयति वशयेन्मादयत्यपि

mudmutpādya yā lokān kṣobhayantyatimātrakam | drāvayatyākaraṣayati vaśayenmādayatyapi

बीजयत्यङ्कुरयति चारयत्यपि खे तथा । त्रिखण्डयति योन्यात्मभावमानयतीश्वरी

bījayatyaṅkurayati cārayatyapi khe tathā | trikhaṇḍayati yonyātmabhāvamānayatīśvarī

इति मुद्रा वीर्यवत्यः ख्याताः सङ्क्षोभिणीति च । विद्राविण्याकर्षणी च ततः पश्चाद्वशङ्करी

iti mudrā vīryavatyaḥ khyātāḥ saṅkṣobhiṇīti ca | vidrāviṇyākarṣaṇī ca tataḥ paścādvaśaṅkarī

उन्मादिनी महाङ्कुशा त्रिखण्डा खेचरी तथा । बीजा योनिह् क्रमादेता दिक्षु कोणेष्वधोर्ध्वयोः

unmādinī mahāṅkuśā trikhaṇḍā khecarī tathā | bījā yonih kramādetā dikṣu koṇeṣvadhordhvayoḥ

भूमिकात्रितयेऽष्येवं ब्राह्मी माहेश्वरी तथा । कौमारी वैष्णवी वैष्णवी वाराही माहेन्द्री ततः परम्

bhūmikātritaye'ṣyevaṃ brāhmī māheśvarī tathā | kaumārī vaiṣṇavī vaiṣṇavī vārāhī māhendrī tataḥ param

चामुण्डा च महालक्ष्मीः (:) एवमाद्ये स्थिता इमाः । ब्र्ह्मादीनां समानाङ्गाऽयुधाऽभरणवाससः

cāmuṇḍā ca mahālakṣmīḥ (:) evamādye sthitā imāḥ | brhmādīnāṃ samānāṅgā'yudhā'bharaṇavāsasaḥ

मुद्रास्तु लोहिताऽभासाः पाशमुद्राऽङ्कुशैर्युताः । लोहिताऽङ्कुशधारिण्यः पद्मरागसुभूषणाः

mudrāstu lohitā'bhāsāḥ pāśamudrā'ṅkuśairyutāḥ | lohitā'ṅkuśadhāriṇyaḥ padmarāgasubhūṣaṇāḥ

अथ गुप्ताऽख्यया सृष्टा भक्तेष्टाकर्षणात्तथा । कामाकर्षिणिकाऽद्या स्याद् बुद्ध्याकर्षिणिका परा

atha guptā'khyayā sṛṣṭā bhakteṣṭākarṣaṇāttathā | kāmākarṣiṇikā'dyā syād buddhyākarṣiṇikā parā

अहङ्काराऽकर्षिणी च शब्दाऽकर्षिणिका तथा । स्पर्शाऽकर्षिणिका तद्वद्रूपाऽकर्षिणिका ततः

ahaṅkārā'karṣiṇī ca śabdā'karṣiṇikā tathā | sparśā'karṣiṇikā tadvadrūpā'karṣiṇikā tataḥ

रसाऽकर्षिणिका गन्धाऽकर्षिणी चित्तपूर्विका । आकर्षिणी दैर्यपूर्वा कर्षिणी स्मृतिपूर्विका

rasā'karṣiṇikā gandhā'karṣiṇī cittapūrvikā | ākarṣiṇī dairyapūrvā karṣiṇī smṛtipūrvikā

नामपूर्वाऽकर्षिणी च बीजाऽकर्षिणिका परा । आत्माऽकर्षिणिका तद्वदमृताऽकर्षिणी ततः

nāmapūrvā'karṣiṇī ca bījā'karṣiṇikā parā | ātmā'karṣiṇikā tadvadamṛtā'karṣiṇī tataḥ

शरीराऽकर्षिणीत्येवं षोडशच्छदशक्त्यः । भाविता गुप्तयोगिन्याऽग्रपत्राद्वामतः स्थिताः

śarīrā'karṣiṇītyevaṃ ṣoḍaśacchadaśaktyaḥ | bhāvitā guptayoginyā'grapatrādvāmataḥ sthitāḥ

शूभ्राःशुभ्रांऽशुककल्पाः पूर्णतारुण्यशोभिताः । पाशदानसुधाकुम्भाऽङ्कुशाऽयुधपरिष्कृताः

śūbhrāḥśubhrāṃ'śukakalpāḥ pūrṇatāruṇyaśobhitāḥ | pāśadānasudhākumbhā'ṅkuśā'yudhapariṣkṛtāḥ

अनङ्गकुसुमाऽनङ्गमेखलाऽनङ्गपूर्विका । मदनाऽनङ्गमदनाऽतुराऽनङ्गाऽद्यरेखिका

anaṅgakusumā'naṅgamekhalā'naṅgapūrvikā | madanā'naṅgamadanā'turā'naṅgā'dyarekhikā

अन्ङ्गवेशिन्यनङ्गाऽङ्कुशाऽनङ्गाऽद्यमालिनी । एता गुप्ततराऽख्योत्था नागच्छदनिवेशनाः

anṅgaveśinyanaṅgā'ṅkuśā'naṅgā'dyamālinī | etā guptatarā'khyotthā nāgacchadaniveśanāḥ

रक्तवर्णाऽशुककल्पा दिक्कोणक्रमतः स्थिताः । पाशं नीलोत्पलं पात्रमङ्कुशं पाणिषुस्थितम्

raktavarṇā'śukakalpā dikkoṇakramataḥ sthitāḥ | pāśaṃ nīlotpalaṃ pātramaṅkuśaṃ pāṇiṣusthitam

संक्षोभिणी विद्राविणी चाऽकर्षिणी चाऽल्हादिनी । सम्मोहिनी स्तम्भिनी च जृम्भिणी च वशङ्करी

saṃkṣobhiṇī vidrāviṇī cā'karṣiṇī cā'lhādinī | sammohinī stambhinī ca jṛmbhiṇī ca vaśaṅkarī

रञ्जिनी चोन्मादिनी च ततश्चैवारऽथसाधिनी । सम्पत्तिपूरणी मन्त्रमयी द्वन्द्वक्षयङ्करी

rañjinī conmādinī ca tataścaivār'thasādhinī | sampattipūraṇī mantramayī dvandvakṣayaṅkarī

सम्प्रदायोद्भावितता मनुकोणेषु संस्थिताः । अग्राद्वामक्रमेणैव रक्ताभांऽशुकभूषणाः

sampradāyodbhāvitatā manukoṇeṣu saṃsthitāḥ | agrādvāmakrameṇaiva raktābhāṃ'śukabhūṣaṇāḥ

पाशाऽमृतघटाऽदर्शाऽङ्कुशशओभिचतुर्भुजाः । सिद्धीप्रदा सम्पत्प्रदा ततः पश्चात्प्रियङ्करी

pāśā'mṛtaghaṭā'darśā'ṅkuśaśaobhicaturbhujāḥ | siddhīpradā sampatpradā tataḥ paścātpriyaṅkarī

मङ्गलाऽज्ञाकारिणी च ततः कामप्रदा स्मृता । दुःखाद्विमोचनी त्द्वन्मृत्युप्रशमनी ततः

maṅgalā'jñākāriṇī ca tataḥ kāmapradā smṛtā | duḥkhādvimocanī tdvanmṛtyupraśamanī tataḥ

विग्नान्निवारिणी चाऽङ्गसुन्दरी तदनन्तरम् । सौभाग्यदायिनी पङ्क्तिकोणे प्राग्वत् समास्थिताः

vignānnivāriṇī cā'ṅgasundarī tadanantaram | saubhāgyadāyinī paṅktikoṇe prāgvat samāsthitāḥ

पाशं भूषणपेटीञ्चाऽङ्कुशं पाणिचतुष्टयैः । दधाना विशदाऽकारांऽशुकभूषणभूषिताः

pāśaṃ bhūṣaṇapeṭīñcā'ṅkuśaṃ pāṇicatuṣṭayaiḥ | dadhānā viśadā'kārāṃ'śukabhūṣaṇabhūṣitāḥ

कुलोत्तीर्णा समुदिताः शक्त्यो यौवनाऽन्विताः । ज्ञानशक्तिरैश्वर्यप्रदा ततोज्ञानमयी स्मृता

kulottīrṇā samuditāḥ śaktyo yauvanā'nvitāḥ | jñānaśaktiraiśvaryapradā tatojñānamayī smṛtā

ततो व्याधिविनाशिनी चाऽधाराद्यास्वरुपिका । ततः पापहराऽनन्दमयी रक्षास्वरूपी

tato vyādhivināśinī cā'dhārādyāsvarupikā | tataḥ pāpaharā'nandamayī rakṣāsvarūpī

ईप्सिताद्याप्रदा चेति दशारे पूर्ववत् स्थिताः । पाशदानज्ञानटङ्ककरा रक्ताङ्गभूषणाः

īpsitādyāpradā ceti daśāre pūrvavat sthitāḥ | pāśadānajñānaṭaṅkakarā raktāṅgabhūṣaṇāḥ

निगर्भाख्या भावितास्तु तरुण्यः शक्त्योऽमलाः । वशिनी मोदिनी तद्वद्विमला चाऽरुणा ततः

nigarbhākhyā bhāvitāstu taruṇyaḥ śaktyo'malāḥ | vaśinī modinī tadvadvimalā cā'ruṇā tataḥ

जयिनी सर्वेश्वरी च कौलिनी चेति शक्त्यः । रहस्ययोगिनीजाताः पद्मरागसमप्रभाः

jayinī sarveśvarī ca kaulinī ceti śaktyaḥ | rahasyayoginījātāḥ padmarāgasamaprabhāḥ

चापदानपुस्तकेषुकरा लोहितभूषणाः । नागकोणेषु पूर्वोक्तक्रमेण सुविराजिताः

cāpadānapustakeṣukarā lohitabhūṣaṇāḥ | nāgakoṇeṣu pūrvoktakrameṇa suvirājitāḥ

शक्तिरेका चाऽतिरहस्याऽख्योत्थोदक्षकोणके । एवं ताः शक्तयश्चक्रे सृष्टाः प्रकृतिशक्तिभिः

śaktirekā cā'tirahasyā'khyotthodakṣakoṇake | evaṃ tāḥ śaktayaścakre sṛṣṭāḥ prakṛtiśaktibhiḥ

4624

इति श्रीमदितिहासोत्तमे त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे श्रीललितामाहत्म्ये श्रीचक्रदेवतानिरूपणं नाम षट्पञ्चाशत्तमोऽध्यायः

iti śrīmaditihāsottame tripurārahasye māhātmyakhaṇḍe śrīlalitāmāhatmye śrīcakradevatānirūpaṇaṃ nāma ṣaṭpañcāśattamo'dhyāyaḥ

सप्तञ्चाशत्तमोऽध्यायः श्रीचक्रदेवतानिरूपणवर्णनम् श्रुत्वात्वष्टेरितं धातुः पुनः पप्रच्छ सादरम् । पितामह श्रुतञ्चैतच्छ्रीचक्रं शक्तिमण्डलम्

saptañcāśattamo'dhyāyaḥ śrīcakradevatānirūpaṇavarṇanam śrutvātvaṣṭeritaṃ dhātuḥ punaḥ papraccha sādaram | pitāmaha śrutañcaitacchrīcakraṃ śaktimaṇḍalam

शक्तीनां नाम सम्पत्तिहेतुं मे पृच्छते वद । तथाऽष्टाऽरे त्रिकोणे च कुतः स्थानं विशक्तिकम्

śaktīnāṃ nāma sampattihetuṃ me pṛcchate vada | tathā'ṣṭā're trikoṇe ca kutaḥ sthānaṃ viśaktikam

षोडशी स महानित्या केन सायुज्यमागमत् । एवं त्वष्टाऽनुयुक्तोऽथ प्रीतः प्राह चतुर्मुखः

ṣoḍaśī sa mahānityā kena sāyujyamāgamat | evaṃ tvaṣṭā'nuyukto'tha prītaḥ prāha caturmukhaḥ

विश्वकर्तः शृणु महागुह्यमेतन्निगूहितम् । महाश्रीत्रिपुरेशान्या सृष्टास्त्रि (नि?) त्यास्तु षोडश

viśvakartaḥ śṛṇu mahāguhyametannigūhitam | mahāśrītripureśānyā sṛṣṭāstri (ni?) tyāstu ṣoḍaśa

महात्रिपुरसुन्दर्या सृष्टास्त्वन्यास्तु शक्तयः । (?) नाम तासां पृथक्स्वीयक्रिययैव निरुपितम्

mahātripurasundaryā sṛṣṭāstvanyāstu śaktayaḥ | (?) nāma tāsāṃ pṛthaksvīyakriyayaiva nirupitam

या सा शक्तिर्महादेवी त्रिपुराऽख्या महत्तरा । तस्याः सदा विलसितं जगदेतश्चराऽचरम्

yā sā śaktirmahādevī tripurā'khyā mahattarā | tasyāḥ sadā vilasitaṃ jagadetaścarā'caram

ब्र्ह्मादिमूर्तिष्वंशेन संस्थिता सा महेश्वरी । जगश्चक्रक्रियाकाण्डं निर्वाहयति चिन्मयी

brhmādimūrtiṣvṃśena saṃsthitā sā maheśvarī | jagaścakrakriyākāṇḍaṃ nirvāhayati cinmayī

साऽखण्डैकरसाप्यम्बा चितिमात्रशरीरिणी । अनेकधाऽपि भवति स्वस्वातन्त्र्याऽवभासिनी

sā'khaṇḍaikarasāpyambā citimātraśarīriṇī | anekadhā'pi bhavati svasvātantryā'vabhāsinī

यथा सहस्ररश्मीनां पिण्डो हंसो नभोमणिः । एकोऽप्येनकधाप्यास्ते यथा वा वार्निधिः स्थितः

yathā sahasraraśmīnāṃ piṇḍo haṃso nabhomaṇiḥ | eko'pyenakadhāpyāste yathā vā vārnidhiḥ sthitaḥ

493

तरङ्गोर्मिफेनमय एकोऽनेकात्मना तथा । दर्पणः प्रतिबिम्बानां सहस्रेण यथा स्थितः । 10

taraṅgormiphenamaya eko'nekātmanā tathā | darpaṇaḥ pratibimbānāṃ sahasreṇa yathā sthitaḥ | 10

तथैषा परमा चाऽपि भेदाऽभेदमयी स्थिता । शक्त्र्योऽशात्मिकास्तस्या अणिमाद्याः प्रकीर्तिताः

tathaiṣā paramā cā'pi bhedā'bhedamayī sthitā | śaktryo'śātmikāstasyā aṇimādyāḥ prakīrtitāḥ

तस्याः स्वातन्त्र्यवशतः स्थूलाऽकारपरिग्रहः । या शक्तिर्यत्क्रियाहेतुर्नाम तस्यास्तथास्थितम्

tasyāḥ svātantryavaśataḥ sthūlā'kāraparigrahaḥ | yā śaktiryatkriyāheturnāma tasyāstathāsthitam

एवं सृष्टाः शक्त्यस्ता महामायाविमोहिताः । स्पर्धाञ्चक्रुः संस्थितिषु स्थाननाचोच्चभावतः

evaṃ sṛṣṭāḥ śaktyastā mahāmāyāvimohitāḥ | spardhāñcakruḥ saṃsthitiṣu sthānanācoccabhāvataḥ

दृष्ट्वा तच्छक्तिचक्रेषु कश्मलं स्मुपस्थितम् । महाद्व्याज्ञया प्राह महात्रिपुरसुन्दरी

dṛṣṭvā tacchakticakreṣu kaśmalaṃ smupasthitam | mahādvyājñayā prāha mahātripurasundarī

शृणुध्वं शक्त्यः सर्वा मम वाक्यं हि साम्प्रतम् । स्पर्धाक्रोधात्मनामत्र स्थानं देवीसमीपतः

śṛṇudhvaṃ śaktyaḥ sarvā mama vākyaṃ hi sāmpratam | spardhākrodhātmanāmatra sthānaṃ devīsamīpataḥ

दुर्लभं तत्तपोयोगात् स्थानं विन्दथ नाऽन्यथा । इत्युक्त्वाऽदौ स्वयञ्चक्रे तपः सुमहदद्भुतम्

durlabhaṃ tattapoyogāt sthānaṃ vindatha nā'nyathā | ityuktvā'dau svayañcakre tapaḥ sumahadadbhutam

दृष्ट्वा तपस्यभिरतां महात्रिपुरसुन्दरीम् । अन्याः सर्वा अपि तपश्चक्रुर्नियतमानसाः

dṛṣṭvā tapasyabhiratāṃ mahātripurasundarīm | anyāḥ sarvā api tapaścakrurniyatamānasāḥ

एवं शक्तिगणे तत्र तपस्यभिरते सति । अगात् कालो दीर्घतमस्तदा तुष्टाऽवदत् परा

evaṃ śaktigaṇe tatra tapasyabhirate sati | agāt kālo dīrghatamastadā tuṣṭā'vadat parā

वत्सास्तुष्टाऽस्मि तपसा स्थानं योग्यं दिशामिवः । इत्युक्त्वा स्थानमदिशन्महात्रिपुरसुन्दरी

vatsāstuṣṭā'smi tapasā sthānaṃ yogyaṃ diśāmivaḥ | ityuktvā sthānamadiśanmahātripurasundarī

य तस्यै सर्वचक्राणामीश्वरीत्वं ददौ परा । अथ नित्याऽत्मशक्तीनां त्र्यस्रभूमौ निवेशनम्

ya tasyai sarvacakrāṇāmīśvarītvaṃ dadau parā | atha nityā'tmaśaktīnāṃ tryasrabhūmau niveśanam

प्रतिपार्श्व पञ्चकस्य चाऽथ नित्या तु षडशी । प्रदिष्टसम्मुखस्थानाऽप्यमन्यत न तद्बहु

pratipārśva pañcakasya cā'tha nityā tu ṣaḍaśī | pradiṣṭasammukhasthānā'pyamanyata na tadbahu

पुनरातिष्ठदत्यन्तं तपः परमदुष्करम् । एवं कामेश्वरी तद्वद्भगमालिनिकाऽपि च

punarātiṣṭhadatyantaṃ tapaḥ paramaduṣkaram | evaṃ kāmeśvarī tadvadbhagamālinikā'pi ca

न तत्स्थानमलं मत्वा तपश्चक्रतुरुत्तमम् । एवं तपस्यभिरते शक्तिमण्डलके शिवा

na tatsthānamalaṃ matvā tapaścakraturuttamam | evaṃ tapasyabhirate śaktimaṇḍalake śivā

एकाकिनीं स्वामपश्यन्न तत् सम्यगमन्यत । तावद्विज्ञायाऽभिमतं महात्रिपुरसुन्दरी

ekākinīṃ svāmapaśyanna tat samyagamanyata | tāvadvijñāyā'bhimataṃ mahātripurasundarī

त्रिपुराऽङ्गायुधेभ्यश्च दशशक्तीर्विसर्जयत् । ता विसृष्टाः स्थिते स्थानं महात्रिपुरसुन्दरीम्

tripurā'ṅgāyudhebhyaśca daśaśaktīrvisarjayat | tā visṛṣṭāḥ sthite sthānaṃ mahātripurasundarīm

पप्रच्छुः प्राह ता देवी तपसा स्थानमीक्ष्थ । इत्युक्त्वा तप एवओच्चैश्चक्रुः प्राक् शक्तिभिः सह

papracchuḥ prāha tā devī tapasā sthānamīkṣtha | ityuktvā tapa evaoccaiścakruḥ prāk śaktibhiḥ saha

पुनर्देवी स्वपरितो मत्वैकामवलोकयत् । अवलोकनतो जाताः शक्त्यो वेदसङ्ख्यकाः

punardevī svaparito matvaikāmavalokayat | avalokanato jātāḥ śaktyo vedasaṅkhyakāḥ

काञ्चनाऽभाः पद्मधराः शुभ्रवस्त्रविभूषणाः । दृष्ट्वा शक्तिगणं सर्वं तपस्यभिरतं सदा

kāñcanā'bhāḥ padmadharāḥ śubhravastravibhūṣaṇāḥ | dṛṣṭvā śaktigaṇaṃ sarvaṃ tapasyabhirataṃ sadā

मनो दधुस्तपस्येव त्वष्टस्ता अपि संययुः । भूयो ददर्श परितो जातं शक्तिचतुष्टयम्

mano dadhustapasyeva tvaṣṭastā api saṃyayuḥ | bhūyo dadarśa parito jātaṃ śakticatuṣṭayam

पाशाऽभयवरसृणिधरा रक्ताङ्गभूषणाः । त्रिणेत्राश्च तपस्येव रता दृष्ट्वा च पूर्वजाः

pāśā'bhayavarasṛṇidharā raktāṅgabhūṣaṇāḥ | triṇetrāśca tapasyeva ratā dṛṣṭvā ca pūrvajāḥ

पुनः सृष्टास्तथाऽन्याश्च पाशापुस्तकमालिकाः । दधाना अङ्कुशञ्चापि रक्तवर्णविभूषणाः

punaḥ sṛṣṭāstathā'nyāśca pāśāpustakamālikāḥ | dadhānā aṅkuśañcāpi raktavarṇavibhūṣaṇāḥ

पुनः सृष्टाश्श्क्त्यश्च तावत्यः स्फटिकप्रभाः । पाशाभयवरसृणिधरश्च तप आस्थिताः

punaḥ sṛṣṭāśśktyaśca tāvatyaḥ sphaṭikaprabhāḥ | pāśābhayavarasṛṇidharaśca tapa āsthitāḥ

सृष्टाः पुनश्च तावत्योरक्ताऽकारविभूषणाः । तपस्येव रतास्ताश्च दृष्ट्वा शक्तीः पुरः स्थिताः

sṛṣṭāḥ punaśca tāvatyoraktā'kāravibhūṣaṇāḥ | tapasyeva ratāstāśca dṛṣṭvā śaktīḥ puraḥ sthitāḥ

अथ दृष्ट्वा तपः प्रौढं प्राह तां त्रिपुरेश्वरी । नित्यां षोडशिकां वत्से वरं ब्रूह्यभिवाञ्छितम्

atha dṛṣṭvā tapaḥ prauḍhaṃ prāha tāṃ tripureśvarī | nityāṃ ṣoḍaśikāṃ vatse varaṃ brūhyabhivāñchitam

सायुज्यमेव सा वब्रे सर्वां मत्वाऽल्पिकां स्थितिम् । प्राप्ता च परया तत्र सायुज्यं षोडशी परा

sāyujyameva sā vabre sarvāṃ matvā'lpikāṃ sthitim | prāptā ca parayā tatra sāyujyaṃ ṣoḍaśī parā

या जाताः स्वाङ्गतो देव्याश्चतस्रः पञ्चधा च ताः । स्वयन्तु पञ्चमी भूत्वा तासां तुष्टा समास्थिता

yā jātāḥ svāṅgato devyāścatasraḥ pañcadhā ca tāḥ | svayantu pañcamī bhūtvā tāsāṃ tuṣṭā samāsthitā

पञ्च पञ्चकतां तेन प्रापुस्ता नामपञ्चकम् । रत्नेश्वरीत्वमाद्यानां कामधुक्त्वं ततः परम्

pañca pañcakatāṃ tena prāpustā nāmapañcakam | ratneśvarītvamādyānāṃ kāmadhuktvaṃ tataḥ param

तथा कल्प्लतेशित्वं ततः कोशेश्वरीपदम् । लक्ष्मीश्वरीत्वमन्त्यानां शक्तिवृन्दाऽसने स्थितिम्

tathā kalplateśitvaṃ tataḥ kośeśvarīpadam | lakṣmīśvarītvamantyānāṃ śaktivṛndā'sane sthitim

प्रत्येकञ्च ददौ शक्तिसहस्रेश्वरतां शिवा । रत्नाः कामदघाः कल्पलताकोशाऽभिधायुताः

pratyekañca dadau śaktisahasreśvaratāṃ śivā | ratnāḥ kāmadaghāḥ kalpalatākośā'bhidhāyutāḥ

लक्ष्मीसमाक्यास्ताः शक्तीस्त्वष्टर्जानीहि ताः पृथक् । पञ्चविंशतिसाहस्रसंख्यास्तास्तु पृथक्पृथक्

lakṣmīsamākyāstāḥ śaktīstvaṣṭarjānīhi tāḥ pṛthak | pañcaviṃśatisāhasrasaṃkhyāstāstu pṛthakpṛthak

सेवमानाः स्वस्वनाथं प्रत्येकन्तुसहस्रकम् । पञ्चसाहस्र ससंख्याका मूलदेव्यास्तु शक्त्यः

sevamānāḥ svasvanāthaṃ pratyekantusahasrakam | pañcasāhasra sasaṃkhyākā mūladevyāstu śaktyaḥ

सिधालक्ष्मीस्तत्र चाऽद्या राजमातङ्गिनी परा । तृतीया भुवनेशानी तुर्या वाराहिका मता

sidhālakṣmīstatra cā'dyā rājamātaṅginī parā | tṛtīyā bhuvaneśānī turyā vārāhikā matā

रत्नेश्वर्य एमाः प्रोक्तास्ततः कामदुघाः शृणु । सुधापीठेशरी चाऽद्या सुधासूश्च ततः परा

ratneśvarya emāḥ proktāstataḥ kāmadughāḥ śṛṇu | sudhāpīṭheśarī cā'dyā sudhāsūśca tataḥ parā

तृतीया चाऽमृतेशानी तुर्या चाऽन्नप्रपूरणी । अथ कल्पलतास्तत्र पञ्चकामा ततः परा

tṛtīyā cā'mṛteśānī turyā cā'nnaprapūraṇī | atha kalpalatāstatra pañcakāmā tataḥ parā

पारिजातेश्वरी चाऽपि कुमारी च ततः परा । पञ्चबाणेश्वरी चाऽथ परंज्योतिस्ततः परा

pārijāteśvarī cā'pi kumārī ca tataḥ parā | pañcabāṇeśvarī cā'tha paraṃjyotistataḥ parā

परानिष्कलशाम्भवी चाऽजपा मार्ट्का परा । इति कोशेश्वरीः प्रओक्ताः शृणु लक्ष्मीश्वरीस्ततः

parāniṣkalaśāmbhavī cā'japā mārṭkā parā | iti kośeśvarīḥ praoktāḥ śṛṇu lakṣmīśvarīstataḥ

लक्ष्मीश्चाऽथ महालक्ष्मीस्त्रिशक्त्याद्या ततः परा । साम्राज्यलक्ष्मीश्च रमा चेति पञ्चकदेवताः

lakṣmīścā'tha mahālakṣmīstriśaktyādyā tataḥ parā | sāmrājyalakṣmīśca ramā ceti pañcakadevatāḥ

एवं पञ्चकदेवीनां तपसा परितोषिता । ददौ समीपसंस्थानं बिन्दुचक्रोपरि क्रमात्

evaṃ pañcakadevīnāṃ tapasā paritoṣitā | dadau samīpasaṃsthānaṃ binducakropari kramāt

आग्नेयादिषु कोणेषु तपसस्तु प्रकर्षतः । मातङ्गिन्याश्च वाराह्या ददावतुलसम्पदम्

āgneyādiṣu koṇeṣu tapasastu prakarṣataḥ | mātaṅginyāśca vārāhyā dadāvatulasampadam

मन्त्रिणीत्वं सर्वलोककार्यमन्तणहेतुताम् । वाराह्या दण्डिनीत्वञ्चच दुष्टदण्डनेहतुताम्

mantriṇītvaṃ sarvalokakāryamantaṇahetutām | vārāhyā daṇḍinītvañcaca duṣṭadaṇḍanehatutām

ततः कालान्तरे हेमहरिन्मणिसुवप्रयोः । मध्यं स्थानं ददौ देवी प्रसन्ना परिसेवनात्

tataḥ kālāntare hemaharinmaṇisuvaprayoḥ | madhyaṃ sthānaṃ dadau devī prasannā parisevanāt

एवं तपोविशेषेण तुष्टा स्थानं पुनर्ददौ । कामेश्वरी च वज्रेशी भगमालिनिका च या

evaṃ tapoviśeṣeṇa tuṣṭā sthānaṃ punardadau | kāmeśvarī ca vajreśī bhagamālinikā ca yā

ताभ्यः समयदेवीत्वं दत्त्वा स्वाऽग्रे च पृष्ठतः । वामे च दक्षिणे पार्श्वे स्थानं देव्यभिकल्पयत्

tābhyaḥ samayadevītvaṃ dattvā svā'gre ca pṛṣṭhataḥ | vāme ca dakṣiṇe pārśve sthānaṃ devyabhikalpayat

उद्भाविता तु या देवी रहस्यतरनाम या । सा प्राप तपसोत्कर्षाद्वज्रसालाऽन्तरे भूवि

udbhāvitā tu yā devī rahasyataranāma yā | sā prāpa tapasotkarṣādvajrasālā'ntare bhūvi

आधिपत्यं वज्रनदीतीरे मन्दिरसंस्थितिम् । वज्रत्नेश्वरीत्वञ्च तेन वज्रेश्वरी मता

ādhipatyaṃ vajranadītīre mandirasaṃsthitim | vajratneśvarītvañca tena vajreśvarī matā

पुनस्त्रिकोणकोणेषु स्थानं कामेश्वरीमुखाः । प्रापुस्तपस आधिक्यात्तथा कामेश्वरी पुनः

punastrikoṇakoṇeṣu sthānaṃ kāmeśvarīmukhāḥ | prāpustapasa ādhikyāttathā kāmeśvarī punaḥ

अष्टाऽरेषु द्वितीयञ्च स्थानं प्राता तपोबलात् । तथाऽन्या अपि शक्तिस्तु महात्रिपुरसुन्दरी

aṣṭā'reṣu dvitīyañca sthānaṃ prātā tapobalāt | tathā'nyā api śaktistu mahātripurasundarī

देव्या तया च स्थानेषु क्रमेण विनिवेश्यत् । एवं नवसु चक्रेषु विभत्य विनिवे य च

devyā tayā ca sthāneṣu krameṇa viniveśyat | evaṃ navasu cakreṣu vibhatya vinive ya ca

स्वयं तत्तदधिष्ठात्री नवधा समजायत । त्रिपुरा त्रिपुरेशी च तथा त्रिपुरसुन्दरी

svayaṃ tattadadhiṣṭhātrī navadhā samajāyata | tripurā tripureśī ca tathā tripurasundarī

ततस्त्रिपुरवासिनी त्रिपुरा श्रीस्ततः परा । त्रिपुरमालिनी त्रिपुरा सिद्धा त्रिपुराऽम्बिका

tatastripuravāsinī tripurā śrīstataḥ parā | tripuramālinī tripurā siddhā tripurā'mbikā

नवमी च स्वयं तन्त्र महात्रिपुरसुन्दरी । तत्तदावरणाऽद्याऽग्रे स्थिता तत्सदृशाऽकृतिः

navamī ca svayaṃ tantra mahātripurasundarī | tattadāvaraṇā'dyā'gre sthitā tatsadṛśā'kṛtiḥ

मूलदेव्याऽभिमुख्येन संस्थिताः सर्वशक्त्यः । तथा ब्रह्मादिभिर्दृष्ट्वा सर्वं शक्तिगणाऽवृतम्

mūladevyā'bhimukhyena saṃsthitāḥ sarvaśaktyaḥ | tathā brahmādibhirdṛṣṭvā sarvaṃ śaktigaṇā'vṛtam

मत्वा न तत् सम्यगिति कामेशः प्रार्थितोऽभवत् । कामेश भगवन् देव त्वमपि सृज स्वांऽशतः

matvā na tat samyagiti kāmeśaḥ prārthito'bhavat | kāmeśa bhagavan deva tvamapi sṛja svāṃ'śataḥ

परिवारं शिवाकारं नैतदौपयिकं यतः । मन्यामहे शक्तिमहे शक्तिगणं केवलं विषमन्त्विति

parivāraṃ śivākāraṃ naitadaupayikaṃ yataḥ | manyāmahe śaktimahe śaktigaṇaṃ kevalaṃ viṣamantviti

अथ कामेश्वरो देवः स्वांऽशाच्छक्त्यंशतोऽपि च । उभयांऽशात्तदन्यस्मादसृजद्वेदसङ्ख्यकान्

atha kāmeśvaro devaḥ svāṃ'śācchaktyaṃśato'pi ca | ubhayāṃ'śāttadanyasmādasṛjadvedasaṅkhyakān

मित्रीशषष्ठीशौड्डीशचर्यानाथाऽभिधास्ततः । पुस्तकाऽभीतिअरचिद्दधानान् स्फटिकप्रभान्

mitrīśaṣaṣṭhīśauḍḍīśacaryānāthā'bhidhāstataḥ | pustakā'bhītiaraciddadhānān sphaṭikaprabhān

श्वेतवस्त्राऽकल्पयुतांस्त्रिणेत्रान् रक्तशक्तिकान् । पद्माऽसनसमासीनान् प्रसन्नवदनेक्षणान्

śvetavastrā'kalpayutāṃstriṇetrān raktaśaktikān | padmā'sanasamāsīnān prasannavadanekṣaṇān

तान् गुरुन् शक्तिमन्त्राणामकरोच्छान्तविग्रहान् । पृथग्विद्यागुरुन् यूयं सृजध्वमिति चाऽब्रवीत्

tān gurun śaktimantrāṇāmakarocchāntavigrahān | pṛthagvidyāgurun yūyaṃ sṛjadhvamiti cā'bravīt

अथाऽद्यास्तत्र दिव्याख्यान् सिद्धाख्यानपरस्तथा । तृतीयो मानवाऽख्यांस्तु गणानसृजत क्रमात्

athā'dyāstatra divyākhyān siddhākhyānaparastathā | tṛtīyo mānavā'khyāṃstu gaṇānasṛjata kramāt

मुनिवेदनागसंख्यान् सर्वविद्यागुरुनथ । नाथान्नवाऽसृजत्तुर्यः कालमूर्तीन्महाप्रभान्

munivedanāgasaṃkhyān sarvavidyāgurunatha | nāthānnavā'sṛjatturyaḥ kālamūrtīnmahāprabhān

गुरुमण्डलमेवन्तु सृष्टमुग्रतरं तपः । तप्त्वा प्राप स्थानमपि त्वरिता पृष्ठभागके

gurumaṇḍalamevantu sṛṣṭamugrataraṃ tapaḥ | taptvā prāpa sthānamapi tvaritā pṛṣṭhabhāgake

तत्र त्रिपङ्क्तिरुपेण मन्दिराणि क्रमेण तु । दिव्यसिद्धमानवौघगुरुणां संस्थितानि हि

tatra tripaṅktirupeṇa mandirāṇi krameṇa tu | divyasiddhamānavaughaguruṇāṃ saṃsthitāni hi

तत्र स्थानं प्राप्नुवन्ति त्रिपुरां परमेश्वरीम् । पूर्णोपासनयोगेनोपास्य शास्त्रोक्तमार्गतः

tatra sthānaṃ prāpnuvanti tripurāṃ parameśvarīm | pūrṇopāsanayogenopāsya śāstroktamārgataḥ

गुरुभिर्बोधिताः पश्चात् प्रयान्ति परमं पदम् । इति ते पृष्टमाख्यातं रहस्यं परमं महत्

gurubhirbodhitāḥ paścāt prayānti paramaṃ padam | iti te pṛṣṭamākhyātaṃ rahasyaṃ paramaṃ mahat

4689

इति श्रीमदितिहासोत्तमे त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे ललिलामाहात्म्ये श्रीचक्रे दिव्यौघादिदेवतानिरूपणवर्णनं नाम सप्तपञ्चाशत्त्मोऽध्याः

iti śrīmaditihāsottame tripurārahasye māhātmyakhaṇḍe lalilāmāhātmye śrīcakre divyaughādidevatānirūpaṇavarṇanaṃ nāma saptapañcāśattmo'dhyāḥ

अथ भूयश्चतुर्वक्त्रं त्वष्टा पप्रच्छ सादरम् । जगद्विधे! त्वां पृच्छामि गुरवस्त्वौघरुपिणः

atha bhūyaścaturvaktraṃ tvaṣṭā papraccha sādaram | jagadvidhe! tvāṃ pṛcchāmi guravastvaugharupiṇaḥ

कुतः समानसङ्ख्याका नाऽभवंस्तन्ममेरय । नाम तेषाञ्च सर्वेषामथाऽग्नेः कुण्डमीरितम्

kutaḥ samānasaṅkhyākā nā'bhavaṃstanmameraya | nāma teṣāñca sarveṣāmathā'gneḥ kuṇḍamīritam

तत्राऽग्निश्चिन्मयः केन जातस्तदपि वर्णय । तत्र कुण्डे भवद्भिश्च स्त्रीरूपा केन हेतुना

tatrā'gniścinmayaḥ kena jātastadapi varṇaya | tatra kuṇḍe bhavadbhiśca strīrūpā kena hetunā

विचिन्तिता पराशक्तिर्वदैतत् कारणं विभो । न तृप्याम्यद्भुतकथां संशृण्वन्नपि भूरिशः

vicintitā parāśaktirvadaitat kāraṇaṃ vibho | na tṛpyāmyadbhutakathāṃ saṃśṛṇvannapi bhūriśaḥ

को नु तृप्येत्पराशक्तेः स्वात्ममूर्तेः कथाऽमृतम् । पिबन्नपि चिरं दैवहतं स्थाणुमृते क्वचित्

ko nu tṛpyetparāśakteḥ svātmamūrteḥ kathā'mṛtam | pibannapi ciraṃ daivahataṃ sthāṇumṛte kvacit

तन्मे प्रब्रुहि भगवन् श्रोतव्यं यदि मे भवेत् । श्रुत्वा विश्वक्र्तोक्तं तत् प्रसन्नः प्रपितामहः

tanme prabruhi bhagavan śrotavyaṃ yadi me bhavet | śrutvā viśvakrtoktaṃ tat prasannaḥ prapitāmahaḥ

समाहितः शृणु कथां त्वष्टश्चित्रां पुरातनीम् । पार्वतीं सर्वतो गुप्तां प्रसन्नः प्रब्रुवे तव

samāhitaḥ śṛṇu kathāṃ tvaṣṭaścitrāṃ purātanīm | pārvatīṃ sarvato guptāṃ prasannaḥ prabruve tava

मित्रीशाद्यास्तु ये सृष्टा राजराजेश्वरेण ते । वाग्विद्यागुरवः सर्वे स्वच्छसंवित्तिरुपिणः

mitrīśādyāstu ye sṛṣṭā rājarājeśvareṇa te | vāgvidyāguravaḥ sarve svacchasaṃvittirupiṇaḥ

पश्यन्ती मध्यमा चेति वैखरी च परा तथा । चतुर्विधा शब्दमयी पराशक्तिर्विजृम्भते

paśyantī madhyamā ceti vaikharī ca parā tathā | caturvidhā śabdamayī parāśaktirvijṛmbhate

तत् क्रमं ते प्रवक्ष्यामि सर्वत्रैव सुगोपितम् । त्रिपुराख्या हि या शक्तिः स्वच्छसंवेदनामयी

tat kramaṃ te pravakṣyāmi sarvatraiva sugopitam | tripurākhyā hi yā śaktiḥ svacchasaṃvedanāmayī

न तत्र वागिन्द्रियाणि मनो वाऽप्यस्ति सर्वथा । सर्वास्तिसारभूताऽत्मरूपी परमेश्वरी

na tatra vāgindriyāṇi mano vā'pyasti sarvathā | sarvāstisārabhūtā'tmarūpī parameśvarī

न धर्मो धर्मवान् वाऽपि सर्वधर्मविवर्जनात् । सर्वाऽश्रयचितिः स्वच्छा केवला वागगोचरा

na dharmo dharmavān vā'pi sarvadharmavivarjanāt | sarvā'śrayacitiḥ svacchā kevalā vāgagocarā

तस्य चैतन्यमात्मेति न ततो विद्यतेऽधिकम् । तदेव सर्वस्वातन्त्र्यमतो मायाख्यमीरितम्

tasya caitanyamātmeti na tato vidyate'dhikam | tadeva sarvasvātantryamato māyākhyamīritam

अतर्क्याऽपर्यनुयोज्यमाहात्म्यमखिलाऽश्रयम् । स्वयं स्वात्मानममलं विकल्पयति भूरिशः

atarkyā'paryanuyojyamāhātmyamakhilā'śrayam | svayaṃ svātmānamamalaṃ vikalpayati bhūriśaḥ

लीलयैव सर्वजगज्जालमेष समीरतः । विकल्प एव शब्दात्मा स्थूलमध्यविभेदतः

līlayaiva sarvajagajjālameṣa samīrataḥ | vikalpa eva śabdātmā sthūlamadhyavibhedataḥ

सूक्ष्मकारणभेदाभ्यां चतुर्विधमिति स्थितम् । तत्र स्थूलन्तु यद्रूपं वैखरीति प्रकीर्तितम्

sūkṣmakāraṇabhedābhyāṃ caturvidhamiti sthitam | tatra sthūlantu yadrūpaṃ vaikharīti prakīrtitam

तत्र ध्वन्यात्मकोऽव्यक्तो वर्णात्मा व्यक्त ईरितः । तल्लौकिकऽलौकिकत्वाद्विधा सर्वत्र संस्थितः

tatra dhvanyātmako'vyakto varṇātmā vyakta īritaḥ | tallaukika'laukikatvādvidhā sarvatra saṃsthitaḥ

तत्राऽव्यक्तः सप्तविधो नादब्रह्माङ्कुरात्मकः । षड्जर्षभौ च गान्धारमध्यपञ्चमधैवताः

tatrā'vyaktaḥ saptavidho nādabrahmāṅkurātmakaḥ | ṣaḍjarṣabhau ca gāndhāramadhyapañcamadhaivatāḥ

निषाद इति स्प्तैते तन्त्रीकण्ठादिजाः स्वराः । रागाऽभ्दिभूताऽग्निदस्रनागसंख्याविभेदिनः

niṣāda iti sptaite tantrīkaṇṭhādijāḥ svarāḥ | rāgā'bhdibhūtā'gnidasranāgasaṃkhyāvibhedinaḥ

एवं तु भूयो भेदेन न सङ्ख्येया भवन्ति ते । तदेतद्देवसंस्थानं गुरवः सप्तसङ्ख्यका

evaṃ tu bhūyo bhedena na saṅkhyeyā bhavanti te | tadetaddevasaṃsthānaṃ guravaḥ saptasaṅkhyakā

दिव्यौघास्तेन सम्प्रोक्ता मित्रीशेन प्रभाविताः । व्यक्तस्त्वलौकिको विद्यामयः कूटचतुष्टम्

divyaughāstena samproktā mitrīśena prabhāvitāḥ | vyaktastvalaukiko vidyāmayaḥ kūṭacatuṣṭam

तदाश्रयाः सिद्धगणास्तेनैते वेदसङ्ख्यकाः । सिद्धौघगुरवः प्रोक्ताः षष्ठीशप्रतिभाविताः

tadāśrayāḥ siddhagaṇāstenaite vedasaṅkhyakāḥ | siddhaughaguravaḥ proktāḥ ṣaṣṭhīśapratibhāvitāḥ

लौकिकोमातृकाऽत्मा स्यादष्टकुटेश्वरीमयः । तत्संश्रया मानवाः स्युरतस्ता वसुसंख्यकाः

laukikomātṛkā'tmā syādaṣṭakuṭeśvarīmayaḥ | tatsaṃśrayā mānavāḥ syuratastā vasusaṃkhyakāḥ

एकोनविंशतिमिता एवमोघत्रपस्थिताः । औड्डीशप्रभवा एते वसुसंख्यास्तु मानवाः

ekonaviṃśatimitā evamoghatrapasthitāḥ | auḍḍīśaprabhavā ete vasusaṃkhyāstu mānavāḥ

शब्दः कालमयः सर्वो मात्रात्रयपराऽवधिः । ध्वनिराशिः समायुक्तो वरणराश्यष्टकेन च

śabdaḥ kālamayaḥ sarvo mātrātrayaparā'vadhiḥ | dhvanirāśiḥ samāyukto varaṇarāśyaṣṭakena ca

तेन स्युर्नवनाथा वै चर्यानाथसमुद्भवाः । कालस्याऽवछेदकास्ते तुरीयपदसंश्रयाः

tena syurnavanāthā vai caryānāthasamudbhavāḥ | kālasyā'vachedakāste turīyapadasaṃśrayāḥ

प्रकाशोऽथ विमर्शख्योऽथाऽनन्दो ज्ञानसंज्ञकः । सत्यः पूर्णः स्वभावाऽख्यः प्रतिभः सुभगाऽभिधः

prakāśo'tha vimarśakhyo'thā'nando jñānasaṃjñakaḥ | satyaḥ pūrṇaḥ svabhāvā'khyaḥ pratibhaḥ subhagā'bhidhaḥ

इति मे नवनाथास्तु ओघानामधिनायकाः । ओघश्चतुर्विधो विद्याविभेदाद्युगभेदतः

iti me navanāthāstu oghānāmadhināyakāḥ | oghaścaturvidho vidyāvibhedādyugabhedataḥ

मिश्रीतत्वाच्छक्तिमिश्रा गुरवः संव्यवस्थिताः । ओघस्तु पञ्चमोऽपि स्याद्गुरुविद्याप्रवर्तकः

miśrītatvācchaktimiśrā guravaḥ saṃvyavasthitāḥ | oghastu pañcamo'pi syādguruvidyāpravartakaḥ

द्वादशैकादशरसमितास्ते चक्रवाह्यगाः । वयं दिव्यभावाः सिद्धाः कुमाराद्याश्च मानवाः

dvādaśaikādaśarasamitāste cakravāhyagāḥ | vayaṃ divyabhāvāḥ siddhāḥ kumārādyāśca mānavāḥ

नृसिंहाद्या इति प्रोक्ता गुरवस्त्वोघसम्भवाः । अथाऽग्नेश्चिन्मयत्वं ते वर्णयामि क्रमाच्छृणु

nṛsiṃhādyā iti proktā guravastvoghasambhavāḥ | athā'gneścinmayatvaṃ te varṇayāmi kramācchṛṇu

गुणमूर्तौ तृतीयो यो महादेवो महेश्वरः । तमः क्रियः सत्त्वमूर्तिर्विकसश्चिन्मयाऽन्तरः

guṇamūrtau tṛtīyo yo mahādevo maheśvaraḥ | tamaḥ kriyaḥ sattvamūrtirvikasaścinmayā'ntaraḥ

देहिनां देहमध्यस्थं मार्गत्रयमनामयम् । दक्षवाममध्यसंस्थं पैङ्गलेडासुषुम्णकम्

dehināṃ dehamadhyasthaṃ mārgatrayamanāmayam | dakṣavāmamadhyasaṃsthaṃ paiṅgaleḍāsuṣumṇakam

इच्छाक्रियाज्ञानमयं तत्र भिन्नं द्वयं स्थितम् । बद्धं मध्यं ज्ञानमार्गं विद्वांसः राहुरार्यकाः

icchākriyājñānamayaṃ tatra bhinnaṃ dvayaṃ sthitam | baddhaṃ madhyaṃ jñānamārgaṃ vidvāṃsaḥ rāhurāryakāḥ

चित्स्पन्दरूपी रुद्धापार्श्वाभ्यामूर्ध्वनिर्गता । क्रियामिच्छां चेतयति मर्त्यास्तेन हि चेतनाः

citspandarūpī ruddhāpārśvābhyāmūrdhvanirgatā | kriyāmicchāṃ cetayati martyāstena hi cetanāḥ

क्र्येच्छामात्रसंयुक्ता ज्ञानमार्गस्य रोधतः । आश्रयीभूतचिन्मात्रस्योर्ध्ववाहश्च चेतनाः

kryecchāmātrasaṃyuktā jñānamārgasya rodhataḥ | āśrayībhūtacinmātrasyordhvavāhaśca cetanāḥ

Tripurārahasya (Māhātmya Khaṇḍa) (cont. 4)

तिरश्चामूर्ध्वमार्गाणां संरोधात्तिर्यगा स्थितेः । न चेतयन्ति ते भूतं भव्यञ्च क्वचिदात्मनि

tiraścāmūrdhvamārgāṇāṃ saṃrodhāttiryagā sthiteḥ | na cetayanti te bhūtaṃ bhavyañca kvacidātmani

तेनाऽचेतनतुल्यास्ते तिर्यञ्चः सर्व एव हि । एवं स्थिते महादेवो यस्त्रिनेत्रस्ततोऽधिकः

tenā'cetanatulyāste tiryañcaḥ sarva eva hi | evaṃ sthite mahādevo yastrinetrastato'dhikaḥ

अस्माकमन्तःसम्भिन्ना मध्यनाडी चिदास्पदा । तेनाऽन्तरस्मद्विज्ञानं पूर्णं समुपलक्ष्यते

asmākamantaḥsambhinnā madhyanāḍī cidāspadā | tenā'ntarasmadvijñānaṃ pūrṇaṃ samupalakṣyate

महादेवस्याऽन्तरे तु ज्ञानोद्रेकात्तदूर्ध्वतः । फालदेशे विनिर्भिन्न मध्यनाडी चिदात्मिका

mahādevasyā'ntare tu jñānodrekāttadūrdhvataḥ | phāladeśe vinirbhinna madhyanāḍī cidātmikā

अन्तस्तमोद्रेकभावाश्चिदेवाऽग्नितया स्थिता । तस्मात्तन्नेत्रसम्भूतश्चिदग्निरिति विश्रुतः

antastamodrekabhāvāścidevā'gnitayā sthitā | tasmāttannetrasambhūtaścidagniriti viśrutaḥ

अथ तत्तेऽभिधास्यामि स्त्रिरूपा चिन्तिता यतः । शृणु लोके विश्वकर्मन् यत्सुखं तच्चिदात्मकम्

atha tatte'bhidhāsyāmi strirūpā cintitā yataḥ | śṛṇu loke viśvakarman yatsukhaṃ taccidātmakam

अतः सुखे पशुनाञ्च प्रीतिः सर्वात्मना स्थिता । सुखावहं सुन्दरञ्चलोके प्रत्यक्षभावनात्

ataḥ sukhe paśunāñca prītiḥ sarvātmanā sthitā | sukhāvahaṃ sundarañcaloke pratyakṣabhāvanāt

योस्.इद्रूपं सुन्दर्ञ्च तस्माल्लोके जनैः सदा । प्रेक्ष्यते योषितां रूपं सुखस्हादनभावतः ॥ 44 । अन्यश्च तेऽभिधास्यामि सा या चिद्रूपिणि परा । स्ववैभवात्मकं विश्वं स्वातन्त्र्येण प्रकाशितम्

yos.idrūpaṃ sundarñca tasmālloke janaiḥ sadā | prekṣyate yoṣitāṃ rūpaṃ sukhashādanabhāvataḥ || 44 | anyaśca te'bhidhāsyāmi sā yā cidrūpiṇi parā | svavaibhavātmakaṃ viśvaṃ svātantryeṇa prakāśitam

नियत्या स्वाऽत्मनः शक्त्या नियतं सर्वमेव हि । अभिमानो वृथा मोहादहं कर्तेतिसंस्थितः

niyatyā svā'tmanaḥ śaktyā niyataṃ sarvameva hi | abhimāno vṛthā mohādahaṃ kartetisaṃsthitaḥ

यदि कर्ता स्वयं कुतोऽन्यत् प्रसमीक्ष्यते । तथाऽप्यसम्मतप्राप्तिर्भवेद्वा कथमीरय

yadi kartā svayaṃ kuto'nyat prasamīkṣyate | tathā'pyasammataprāptirbhavedvā kathamīraya

तस्मात् सृट्यादिकं किञ्चित् सर्व तस्या विजृम्भितम् । तस्माद्योषिन्मयध्यानं तयैव प्रविभावितम्

tasmāt sṛṭyādikaṃ kiñcit sarva tasyā vijṛmbhitam | tasmādyoṣinmayadhyānaṃ tayaiva pravibhāvitam

सर्वं विश्वस्य वैचित्र्यं तत्स्वातन्त्र्यनिबन्धनम् । एवं स्थिता महाराज्ञी चिन्तामणिगृहे तदा

sarvaṃ viśvasya vaicitryaṃ tatsvātantryanibandhanam | evaṃ sthitā mahārājñī cintāmaṇigṛhe tadā

महापद्भवनाऽन्तःस्थं वीक्ष्य तद्गृहराजकम् । मत्वा तदपि नो सम्यङ्महादेवः सदाशिवः

mahāpadbhavanā'ntaḥsthaṃ vīkṣya tadgṛharājakam | matvā tadapi no samyaṅmahādevaḥ sadāśivḥ

श्रीदेव्याज्ञां समादाय निर्ममे प्रोक्त्वत्पुरम् । ब्रह्माण्डेषु स्थिता देवा दैत्या मर्त्यादयोऽपि ये

śrīdevyājñāṃ samādāya nirmame proktvatpuram | brahmāṇḍeṣu sthitā devā daityā martyādayo'pi ye

उपास्य त्रिपुरेशानीं सालोक्यां मुक्तिमाययुः । ते तत्र तत्तत्स्थानेषु निवसन्ति पृथक् पृथक्

upāsya tripureśānīṃ sālokyāṃ muktimāyayuḥ | te tatra tattatsthāneṣu nivasanti pṛthak pṛthak

इन्द्रब्रह्मादयोऽप्येवं नोवसन्ति चिरं पुरे । तत्तद्वप्रान्तरभुवि स्वाम्यं प्राप्य सुनिर्मलम्

indrabrahmādayo'pyevaṃ novasanti ciraṃ pure | tattadvaprāntarabhuvi svāmyaṃ prāpya sunirmalam

तत्तत्कालप्रमाणस्य नियुतं प्रोप्य वै ततः । विशन्ति परमं भावमवाङ्मनसगोचरम्

tattatkālapramāṇasya niyutaṃ propya vai tataḥ | viśanti paramaṃ bhāvamavāṅmanasagocaram

तदन्तरे तु सम्प्राप्ता विधीन्द्रेन्दुमुखादयः । पूर्वं संस्थितसायुज्यं लब्ध्वा तिष्ठन्ति सर्वतः

tadantare tu samprāptā vidhīndrendumukhādayaḥ | pūrvaṃ saṃsthitasāyujyaṃ labdhvā tiṣṭhanti sarvataḥ

साम्प्रतं यो विधिस्तत्र विद्यते तेन संयुताः । ब्रह्माण्डान्तरसम्प्राप्ताः षष्टिसाहस्रसंख्यकाः

sāmprataṃ yo vidhistatra vidyate tena saṃyutāḥ | brahmāṇḍāntarasamprāptāḥ ṣaṣṭisāhasrasaṃkhyakāḥ

षट्शतञ्च त्रिषष्टिश्च सायौयं ब्रह्मणा गताः । इति ते सर्वमाख्यातं मानं श्रीपुरसंस्थितम्

ṣaṭśatañca triṣaṣṭiśca sāyauyaṃ brahmaṇā gatāḥ | iti te sarvamākhyātaṃ mānaṃ śrīpurasaṃsthitam

अत्र मेरौ प्रोक्तरीत्या पुरं रचय सुन्दरम् । यत्र श्रीपुरसाम्राज्ञी त्रिपुराम्बा भविष्यति

atra merau proktarītyā puraṃ racaya sundaram | yatra śrīpurasāmrājñī tripurāmbā bhaviṣyati

वयं यत्र स्थितां नित्यं पश्यामो नेत्रसुन्दरीम् । इति धातृवचः श्रुत्वा विश्वकर्माऽतिविष्मितः

vayaṃ yatra sthitāṃ nityaṃ paśyāmo netrasundarīm | iti dhātṛvacaḥ śrutvā viśvakarmā'tiviṣmitaḥ

निर्मातुं श्रीपुरं देव्या मेरुशृङ्गे मनो दधे । विभावयन् विधिप्रोक्तं हर्षनिर्भरिताऽतरः

nirmātuṃ śrīpuraṃ devyā meruśṛṅge mano dadhe | vibhāvayan vidhiproktaṃ harṣanirbharitā'taraḥ

4749

इति श्रीमदितिहासोत्तमे त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे श्रीललितामाहात्म्ये श्रीपुरवर्णनपूर्वकं सायुत्यपदवीपर्यन्तंसिद्धिप्राप्तिवर्णनं नामाऽष्टपञ्चाशत्तमोऽध्यायः

iti śrīmaditihāsottame tripurārahasye māhātmyakhaṇḍe śrīlalitāmāhātmye śrīpuravarṇanapūrvakaṃ sāyutyapadavīparyantaṃsiddhiprāptivarṇanaṃ nāmā'ṣṭapañcāśattamo'dhyāyaḥ

एकोनषष्टितमोऽध्यायः हयग्रीवागस्त्यसम्वादे नारदेन भण्डसमुद्बोधनवर्णनम् एवं श्रुत्वा हयग्रीववाक्यमत्यन्तसुन्दरम् । कुम्भोद्भवः प्राह भूयस्तत्कथाश्रवणोत्सुकः

ekonaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ hayagrīvāgastyasamvāde nāradena bhaṇḍasamudbodhanavarṇanam evaṃ śrutvā hayagrīvavākyamatyantasundaram | kumbhodbhavaḥ prāha bhūyastatkathāśravaṇotsukaḥ

भगवन्नश्ववदन भण्डदैत्यः समागतः । तपोविघ्नं निर्जराणां चिकीर्षन् वह्निनाऽवृतान्

bhagavannaśvavadana bhaṇḍadaityaḥ samāgataḥ | tapovighnaṃ nirjarāṇāṃ cikīrṣan vahninā'vṛtān

देवान्निशाम्य विमुखः प्रयातः शून्यपत्तनम् । ततः किमकरोत्तत्र तन्मे वद सुविस्तरम्

devānniśāmya vimukhaḥ prayātaḥ śūnyapattanam | tataḥ kimakarottatra tanme vada suvistaram

संशृण्वन् ललितेशान्याः कथां कथयतस्तव । पुनः श्रोतुं समीहा मे वर्धतेऽतितरां ननु

saṃśṛṇvan laliteśānyāḥ kathāṃ kathayatastava | punaḥ śrotuṃ samīhā me vardhate'titarāṃ nanu

एवं पृष्टः कृम्भजेन मुनिः प्राह हयाऽननः । शृणु कुम्भोद्भव कथां विचित्रां परमाऽद्भुताम्

evaṃ pṛṣṭaḥ kṛmbhajena muniḥ prāha hayā'nanaḥ | śṛṇu kumbhodbhava kathāṃ vicitrāṃ paramā'dbhutām

अपयाते भण्डदैत्ये देवेर्षिरथ नारदः । शून्यकं प्रत्याजगाम शरदभ्र्मिवाऽम्बरात्

apayāte bhaṇḍadaitye deverṣiratha nāradaḥ | śūnyakaṃ pratyājagāma śaradabhrmivā'mbarāt

तमायन्तं देवमुनिं भण्डदैत्यो विहायसि । ददर्श वृष्टमेघाभं वादयन् वल्लकीं शुभाम्

tamāyantaṃ devamuniṃ bhaṇḍadaityo vihāyasi | dadarśa vṛṣṭameghābhaṃ vādayan vallakīṃ śubhām

समुद्गम्य समानीय मुनिं दैत्यः प्रपूजयत् । सम्पूज्य विधिना प्राह कृताञ्जलिरिदं च

samudgamya samānīya muniṃ daityaḥ prapūjayat | sampūjya vidhinā prāha kṛtāñjaliridaṃ ca

देवर्षे स्वागतं नूनं चिरात्तेऽहं समीप्सितः । कृपया पश्य शिष्यं ते दुर्लभं ते कृपेक्षणम्

devarṣe svāgataṃ nūnaṃ cirātte'haṃ samīpsitaḥ | kṛpayā paśya śiṣyaṃ te durlabhaṃ te kṛpekṣaṇam

ब्रूहि द्वश्चिन्निर्जराणां प्रक्षीणाणां स्थितिं स्थिराम् । प्रायो विप्रा भीरवो हि गुरुर्मे भयमोहितः

brūhi dvaścinnirjarāṇāṃ prakṣīṇāṇāṃ sthitiṃ sthirām | prāyo viprā bhīravo hi gururme bhayamohitaḥ

मद्बाहुवीर्यमविदं देवाऽसुरभयावहम् । देवाः शक्तिमुपासीनाः प्रसन्ना यदि सा भवेत्

madbāhuvīryamavidaṃ devā'surabhayāvaham | devāḥ śaktimupāsīnāḥ prasannā yadi sā bhavet

पराजयस्ते ध्रुवं स्यात्तस्माद्विघ्नं समाचर । इत्युक्तोऽहं दैत्यगणैस्तत्राऽयातो जिघांसया

parājayaste dhruvaṃ syāttasmādvighnaṃ samācara | ityukto'haṃ daityagaṇaistatrā'yāto jighāṃsayā

वह्निज्वालाऽवलीढांस्तान् दृष्ट्वा देवान् सवासवान् । हृष्टः प्रत्यागतः स्थानं तत्र पृच्छामि प्रस्तुतम्

vahnijvālā'valīḍhāṃstān dṛṣṭvā devān savāsavān | hṛṣṭaḥ pratyāgataḥ sthānaṃ tatra pṛcchāmi prastutam

कथं दावाग्नीना ग्रस्ता देवा भस्मत्वमाययुः । कश्चित्तत्र विमुक्तो वा तन्मे शंसमुनीश्वर

kathaṃ dāvāgnīnā grastā devā bhasmatvamāyayuḥ | kaścittatra vimukto vā tanme śaṃsamunīśvara

पृष्ट एवं देवमुनिः प्रहस्य प्राह दैत्यपम् । दैत्येश्वरेभ्योऽसूया मे न कर्तव्या कदाचन

pṛṣṭa evaṃ devamuniḥ prahasya prāha daityapam | daityeśvarebhyo'sūyā me na kartavyā kadācana

नाऽनृतं कुत्रचिद्ब्रूमो वयं सत्यैकसंश्रयाः । प्रभाषसे कथं मुग्ध इव त्वं पण्डितोऽपि सन्

nā'nṛtaṃ kutracidbrūmo vayaṃ satyaikasaṃśrayāḥ | prabhāṣase kathaṃ mugdha iva tvaṃ paṇḍito'pi san

विपरीतो ननु विधिर्यस्मात्ते बुद्धिरीदृशी । शोकस्थाने हर्षयुतो यतस्त्वं वीक्षितो मया

viparīto nanu vidhiryasmātte buddhirīdṛśī | śokasthāne harṣayuto yatastvaṃ vīkṣito mayā

सुसमृद्धाः शत्रवस्ते महादेवी समाश्रयात् । आविर्भूता त्वद्वधाय तोषिता शक्रमुख्यकैः

susamṛddhāḥ śatravaste mahādevī samāśrayāt | āvirbhūtā tvadvadhāya toṣitā śakramukhyakaiḥ

चिदग्निकुण्डान्निर्याता ललिता परमेश्वरी । सर्वलोकेश्वरी दिव्यरूपाऽदभुतमहाबला

cidagnikuṇḍānniryātā lalitā parameśvarī | sarvalokeśvarī divyarūpā'dabhutamahābalā

सर्वाऽयुधसमुपेताशक्तिशङ्घैः परीवृता । समेष्यति त्वां निहन्तुं किं तुष्यसि हि मूढवत्

sarvā'yudhasamupetāśaktiśaṅghaiḥ parīvṛtā | sameṣyati tvāṃ nihantuṃ kiṃ tuṣyasi hi mūḍhavat

श्रुत्वा नारदसम्प्रोक्तं प्रहस्य प्राह दैत्यराट् । नूनं मया पुरैवोक्तं विप्राः प्रकृतिभीरवः

śrutvā nāradasamproktaṃ prahasya prāha daityarāṭ | nūnaṃ mayā puraivoktaṃ viprāḥ prakṛtibhīravaḥ

मुने जानासि नो मं त्वं साक्षान्मृत्योर्भयङ्करम् । विष्णुः सुरेष्वतिबली स युद्धेमे पराजितः

mune jānāsi no maṃ tvaṃ sākṣānmṛtyorbhayaṅkaram | viṣṇuḥ sureṣvatibalī sa yuddheme parājitaḥ

पञ्चोत्तरशताण्डानामधिपोऽहं पराक्रमी । देवासुरादिस्रष्टाऽहं लोकशस्त्राऽस्त्रसन्ततेः

pañcottaraśatāṇḍānāmadhipo'haṃ parākramī | devāsurādisraṣṭā'haṃ lokaśastrā'strasantateḥ

मम वशे स्थिता ब्रह्मविष्णुमुख्यपरम्पराः । कथं भीतोऽसि स्त्रीगेतोर्निसर्गादबलाः स्त्रियः

mama vaśe sthitā brahmaviṣṇumukhyaparamparāḥ | kathaṃ bhīto'si strīgetornisargādabalāḥ striyaḥ

तदन्तरे भण्डडैत्यपत्न्यः सम्मोहिनीमुखाः । देवर्षिमानयमासुरवरोधे सखीगणैः

tadantare bhaṇḍaḍaityapatnyaḥ sammohinīmukhāḥ | devarṣimānayamāsuravarodhe sakhīgaṇaiḥ

आगतं मुनिशार्दूलं सम्पूज्याऽसनमुख्यकैः । पाद्याऽर्घ्यैः सुबलिद्रव्यैः प्रणम्य प्राहुरादरात्

āgataṃ muniśārdūlaṃ sampūjyā'sanamukhyakaiḥ | pādyā'rghyaiḥ subalidravyaiḥ praṇamya prāhurādarāt

देवर्षे त्व्त्प्रसादेन धन्यास्त्वद्दर्शनेन च । वयमस्मान्निरीक्षस्व दृष्ट्या करुणया भृशम्

devarṣe tvtprasādena dhanyāstvaddarśanena ca | vayamasmānnirīkṣasva dṛṣṭyā karuṇayā bhṛśam

वयन्तु गुरूपत्नीभ्यः शुश्रूमोऽत्यन्तसाध्वसम् । उत्पन्ना ललिता देवी देवैः समभिपूजिता

vayantu gurūpatnībhyaḥ śuśrūmo'tyantasādhvasam | utpannā lalitā devī devaiḥ samabhipūjitā

भर्तुर्वधाय नो देवसौख्याय परमेश्वरी । तद्बोध्याऽसुरपतिं यथा नाशं न चैष्यति

bharturvadhāya no devasaukhyāya parameśvarī | tadbodhyā'surapatiṃ yathā nāśaṃ na caiṣyati

शरणं त्वां प्रपन्नाऽस्मो निमग्ना दुःखसागरे । उद्धराऽस्मान् दुःखसिन्धोः पाहि नः परिचारिकाः

śaraṇaṃ tvāṃ prapannā'smo nimagnā duḥkhasāgare | uddharā'smān duḥkhasindhoḥ pāhi naḥ paricārikāḥ

इत्युक्त्वा चरणौ स्पृष्ट्वा रुरुदुर्दैत्ययोषितः । वीक्ष्य तासां प्ररुदितं करुणाऽक्रान्तमानसः

ityuktvā caraṇau spṛṣṭvā rurudurdaityayoṣitaḥ | vīkṣya tāsāṃ praruditaṃ karuṇā'krāntamānasaḥ

आनाय्य दैत्यराजं तं तत्र प्रोवाच नारदः । दैत्येश्वर ! मदुक्तं त्वं शृणु वाक्यं सुधासमम्

ānāyya daityarājaṃ taṃ tatra provāca nāradaḥ | daityeśvara ! maduktaṃ tvaṃ śṛṇu vākyaṃ sudhāsamam

मा शोचयाऽवलाश्चेमा मा नाशाय च बान्धवान् । हितवक्ता हि लोक्देषु जनः परमदुर्लभः

mā śocayā'valāścemā mā nāśāya ca bāndhavān | hitavaktā hi lokdeṣu janaḥ paramadurlabhaḥ

अविचार्याऽगमाऽपायं मधुरं यः समक्षतः । वदेत्तमभिजानीयाच्छत्रुं मित्रस्वरुपिणम्

avicāryā'gamā'pāyaṃ madhuraṃ yaḥ samakṣataḥ | vadettamabhijānīyācchatruṃ mitrasvarupiṇam

यो ब्रूयादागमाऽपायं विमृष्य परया धिया । कटुकं ह्यौषधसमं जानीयान्मित्रमेव तम्

yo brūyādāgamā'pāyaṃ vimṛṣya parayā dhiyā | kaṭukaṃ hyauṣadhasamaṃ jānīyānmitrameva tam

गुरुः काव्योऽत्यन्तधीरदीर्घाऽमर्शी प्रिये हितः । तदुक्तमत्यन्तपथ्यं रोगिणो भेष्जं यथा

guruḥ kāvyo'tyantadhīradīrghā'marśī priye hitaḥ | taduktamatyantapathyaṃ rogiṇo bheṣjaṃ yathā

गुरुक्तमपरित्यज्य सौभाग्यं परमाप्नुयात् । तदहं प्रब्रवीमि त्वां यत्तद्दैत्यपते शृणु

guruktamaparityajya saubhāgyaṃ paramāpnuyāt | tadahaṃ prabravīmi tvāṃ yattaddaityapate śṛṇu

मन्यसे यत्स्वमात्मानं सर्वेभ्यो बलवत्तरम् । तत्राऽपि शृणु वक्ष्यामि कैटभो दैत्यशेखरः

manyase yatsvamātmānaṃ sarvebhyo balavattaram | tatrā'pi śṛṇu vakṣyāmi kaiṭabho daityaśekharaḥ

यस्याऽभून्मेदसश्चेयं मेदिनी लोकधारिणी । विष्णुना निहतो युद्धेऽप्रतिमो बलप्रौरुषे

yasyā'bhūnmedasaśceyaṃ medinī lokadhāriṇī | viṣṇunā nihato yuddhe'pratimo balaprauruṣe

स्त्रियं तामबलां यत्त्वं मन्यसे तत् पुरा श्रूतम् । शुम्भासुरनिशुम्भौ च महिषश्च बलोद्धतः । तोऽनयैव परया महासुरबलैर्वृतः

striyaṃ tāmabalāṃ yattvaṃ manyase tat purā śrūtam | śumbhāsuraniśumbhau ca mahiṣaśca baloddhataḥ | to'nayaiva parayā mahāsurabalairvṛtaḥ

अलं ते बलदर्पेण रिपुणा स्वाऽत्मघातिना । न किं स्मरसि गौर्या ते युद्धे पूर्वपराभवम्

alaṃ te baladarpeṇa ripuṇā svā'tmaghātinā | na kiṃ smarasi gauryā te yuddhe pūrvaparābhavam

गौर्यादिभिर्बिशिष्टेयं ललिता परमेश्वरी । सेव्यते याऽनेककोटिगौरीप्रमुखशक्तिभिः

gauryādibhirbiśiṣṭeyaṃ lalitā parameśvarī | sevyate yā'nekakoṭigaurīpramukhaśaktibhiḥ

साऽस्याः शक्तेः पादनखसमं ब्रह्माण्डमण्डलम् । यस्य प्रसादादेव त्वं मन्यसे बलिनां वरम्

sā'syāḥ śakteḥ pādanakhasamaṃ brahmāṇḍamaṇḍalam | yasya prasādādeva tvaṃ manyase balināṃ varam

सऽपि तस्या महादेवः पीठपादांशसम्भवः । तदलं स्वाऽत्मसर्वार्थनाशनाऽभिनिवेशतः

sa'pi tasyā mahādevaḥ pīṭhapādāṃśasambhavaḥ | tadalaṃ svā'tmasarvārthanāśanā'bhiniveśataḥ

प्रपश्येमाः प्रियाः साध्वीः शोचन्तीर्दैन्यमागताः । अहं त्वां तत्र नेष्यामि पराशक्तेः पदान्तिकम्

prapaśyemāḥ priyāḥ sādhvīḥ śocantīrdainyamāgatāḥ | ahaṃ tvāṃ tatra neṣyāmi parāśakteḥ padāntikam

क्षामयामि च तां देवीं त्वदर्थं सर्वयत्नतः । राज्यं प्रसाधि पाताले दिवं शासतु वासवः

kṣāmayāmi ca tāṃ devīṃ tvadarthaṃ sarvayatnataḥ | rājyaṃ prasādhi pātāle divaṃ śāsatu vāsavaḥ

रक्ष दैत्यपरीवारान् मा विनङ्क्षीः प्रियैः सह । न करिष्यसि मत्प्रोक्तं यदा यहि विनङ्क्ष्यसि

rakṣa daityaparīvārān mā vinaṅkṣīḥ priyaiḥ saha | na kariṣyasi matproktaṃ yadā yahi vinaṅkṣyasi

दैत्येश कश्चिन्मत्प्रोक्तं श्रुतं मनसि रोचते । धिया सात्त्विकया चैतद्विमृश स्वात्मरक्षणम्

daityeśa kaścinmatproktaṃ śrutaṃ manasi rocate | dhiyā sāttvikayā caitadvimṛśa svātmarakṣaṇam

श्रुत्वेत्थं नारदवचो भण्डदैत्यः प्रहस्य च । हस्तेनाऽदाय देवर्षिं प्रारोहत् सौधशेखरम्

śrutvetthaṃ nāradavaco bhaṇḍadaityaḥ prahasya ca | hastenā'dāya devarṣiṃ prārohat saudhaśekharam

मेरुशृङ्गप्रतीकाशं काञ्चनं सौधशेखरे । वातायने मणिमये विवेश मृदुविष्टरे

meruśṛṅgapratīkāśaṃ kāñcanaṃ saudhaśekhare | vātāyane maṇimaye viveśa mṛduviṣṭare

सन्निवेश्याऽसने तत्र देवर्षि मृदुतूलजे । देवर्षमयि रोषं त्वं न शिष्ये कर्तुमर्हसि

sanniveśyā'sane tatra devarṣi mṛdutūlaje | devarṣamayi roṣaṃ tvaṃ na śiṣye kartumarhasi

जानामि त्वा. महाभक्तं पराशक्तेः पदाऽश्रयम् । यद्ब्रवीष्यखिलं तत्ते नाऽन्यथा विदितं मया

jānāmi tvā. mahābhaktṃ parāśakteḥ padā'śrayam | yadbravīṣyakhilaṃ tatte nā'nyathā viditaṃ mayā

जानासि सर्वं मे वृत्तं लीलयैवं ब्रवीषि माम्

jānāsi sarvaṃ me vṛttaṃ līlayaivaṃ bravīṣi mām

अहं ननु रमादेव्या दूतो माणिक्यशेखरः । कदाचित् सा तोषणाय त्रिपुराया महत्तपः

ahaṃ nanu ramādevyā dūto māṇikyaśekharaḥ | kadācit sā toṣaṇāya tripurāyā mahattapaḥ

चक्रेऽब्दानां त्रिनियुतं जाह्नवीतटसंश्रया । कदाचित् किन्नरी काचित्तारुण्याऽमृतपूरिता

cakre'bdānāṃ triniyutaṃ jāhnavītaṭasaṃśrayā | kadācit kinnarī kācittāruṇyā'mṛtapūritā

उन्मज्जन्ती निमज्जन्ती पतिता जाह्नवीजले स्रोतोऽभिरुह्यमाना सा त्रातारं नाऽधिगच्छत

unmajjantī nimajjantī patitā jāhnavījale sroto'bhiruhyamānā sā trātāraṃ nā'dhigacchata

दृष्ट्वा करुणयाऽविष्ट आप्लुतः स्वर्धुनीजले । तां पृष्ठतः समारोप्य तटमारुह्य सत्त्वरम्

dṛṣṭvā karuṇayā'viṣṭa āplutaḥ svardhunījale | tāṃ pṛṣṭhataḥ samāropya taṭamāruhya sattvaram

तां समावेशयं तत्र विज्वरा सा क्षणाद्बभौ । तदङ्गस्पर्शनाश्चाहं लावण्यस्य समीक्षणात्

tāṃ samāveśayaṃ tatra vijvarā sā kṣaṇādbabhau | tadaṅgasparśanāścāhaṃ lāvaṇyasya samīkṣaṇāt

कामेन मोहितो जातस्तामवोचमिमां गिरम् । कल्याणि त्वं रक्षिताऽसि मया मृत्योर्मुखादिवा

kāmena mohito jātastāmavocamimāṃ giram | kalyāṇi tvaṃ rakṣitā'si mayā mṛtyormukhādivā

त्वदङ्गसङ्गात् कामार्तो जालोऽहं रक्ष मामिह । कृते प्रतिकृतीं कुर्याच्छक्तः सर्वात्मना स्वयम्

tvadaṅgasaṅgāt kāmārto jālo'haṃ rakṣa māmiha | kṛte pratikṛtīṃ kuryācchaktaḥ sarvātmanā svayam

अकुर्वन् प्रत्युपकृतिं निहन्त्यात्मानमात्मना । तन्मां कामाग्निनाऽविष्टमार्तं ते शरणाऽगतम्

akurvan pratyupakṛtiṃ nihantyātmānamātmanā | tanmāṃ kāmāgninā'viṣṭamārtaṃ te śaraṇā'gatam

रक्षाऽधुना स्वात्मदानान्नो चेत् प्राणान् जहाम्यहम् । श्रुत्वा मद्विपरीतोक्तिं साध्वी सा किन्नरी वचः

rakṣā'dhunā svātmadānānno cet prāṇān jahāmyaham | śrutvā madviparītoktiṃ sādhvī sā kinnarī vacaḥ

अब्रवीदमृतस्यन्दि मधुरं गुणवतरम् । मा बुद्धिभ्रंशमागच्छ किन्नरी पतिदेवता

abravīdamṛtasyandi madhuraṃ guṇavataram | mā buddhibhraṃśamāgaccha kinnarī patidevatā

तपस्यभिरतो भर्ता इतो मे क्रोशपञ्चके । आस्ते तस्य प्रिया चाऽस्मि तरुच्छायेव सङ्गता

tapasyabhirato bhartā ito me krośapañcake | āste tasya priyā cā'smi tarucchāyeva saṅgatā

नाऽतिवर्ते पतिं क्वाऽपि शृण्वन् यदपि कारणम् । य आपद्भ्यः समुद्धर्ता यश्च बाल्यप्रपोषकः

nā'tivarte patiṃ kvā'pi śṛṇvan yadapi kāraṇam | ya āpadbhyaḥ samuddhartā yaśca bālyaprapoṣakaḥ

स पिता धर्मतः शास्त्रे प्रोक्तस्तस्मात् पिता मम । त्वं ते सुता धर्मतोऽहं नैवं मां वक्तुमर्हसि

sa pitā dharmataḥ śāstre proktastasmāt pitā mama | tvaṃ te sutā dharmato'haṃ naivaṃ māṃ vaktumarhasi

पुरुषः स्वात्मनः शत्रुं मनो यच्छेदपस्थलात् । नाशयेत्तं मनः शीघ्रं मनो यस्य वशे न हि

puruṣaḥ svātmanaḥ śatruṃ mano yacchedapasthalāt | nāśayettaṃ manaḥ śīghraṃ mano yasya vaśe na hi

विमृश स्वच्छया बुद्ध्य धीरया लोकचेष्टितम् । स्त्रीसुखं सर्वतो ह्येकं न विशेषः पशुष्वपि

vimṛśa svacchayā buddhya dhīrayā lokaceṣṭitam | strīsukhaṃ sarvato hyekaṃ na viśeṣaḥ paśuṣvapi

तत् स्वकान्तास्वेव रतिं मनसा भा नाऽन्यतः । पतिब्रतानां क्रोधाग्निं प्राप्य मा भस्मतां व्रजाः

tat svakāntāsveva ratiṃ manasā bhā nā'nyataḥ | patibratānāṃ krodhāgniṃ prāpya mā bhasmatāṃ vrajāḥ

इत्यादिहितवाक्यानि वदन्ती बहुधाऽप्यहम् । काममोहपरीताऽत्मा पराम्र्ष्टुमुपद्रुत

ityādihitavākyāni vadantī bahudhā'pyaham | kāmamohaparītā'tmā parāmrṣṭumupadruta

सा क्रोशन्ती रमादेव्याश्चरणान्तिकमागता । वदन्ती रक्ष रक्षेति ततस्तस्यास्तु सम्मुखे

sā krośantī ramādevyāścaraṇāntikamāgatā | vadantī rakṣa rakṣeti tatastasyāstu sammukhe

परामृष्टोत्तरीये सा मया कामान्धचक्षुषा । अथष्ट्वाऽनयं देवी रमा क्रुद्धा शशाप माम्

parāmṛṣṭottarīye sā mayā kāmāndhacakṣuṣā | athaṣṭvā'nayaṃ devī ramā kruddhā śaśāpa mām

नैषा देवतनुर्मूढ ! दुर्विनीत तवोचिता । कृत्यं तवाऽसुरं ह्ये तत्ततस्त्वमसुरो भव

naiṣā devatanurmūḍha ! durvinīta tavocitā | kṛtyaṃ tavā'suraṃ hye tattatastvamasuro bhava

तं शापं घोररूपन्तु श्रुत्वा कामस्य वेगतः । प्रतिबुद्धः शोकसिन्धुनिमग्नोऽभवमञ्जसा

taṃ śāpaṃ ghorarūpantu śrutvā kāmasya vegataḥ | pratibuddhaḥ śokasindhunimagno'bhavamañjasā

समाश्वस्ता किन्नरी सा न्त्वा स्वभवनं ययौ । पुनः प्राह रमादेवी मां मग्नं शोकसागरे

samāśvastā kinnarī sā ntvā svabhavanaṃ yayau | punaḥ prāha ramādevī māṃ magnaṃ śokasāgare

धिगनार्य मत्समीपं न वस्तुं त्वमिहारऽसि । शरिरं ते घोररूपं परदाराऽभिमर्शनम्

dhiganārya matsamīpaṃ na vastuṃ tvamihār'si | śariraṃ te ghorarūpaṃ paradārā'bhimarśanam

गच्छत्वदृश्यतां सद्यो भव वाय्युशरीरकः । एवं तया प्रशप्तोऽहं भीतो देवीश्रियं तदा

gacchatvadṛśyatāṃ sadyo bhava vāyyuśarīrakaḥ | evaṃ tayā praśapto'haṃ bhīto devīśriyaṃ tadā

प्रसाद्यं भुबिधैः प्रार्थनैः सन्नतैरपि । एवं चिरेण भूयोऽपि प्रसन्नाऽभवदम्बिका

prasādyaṃ bhubidhaiḥ prārthanaiḥ sannatairapi | evaṃ cireṇa bhūyo'pi prasannā'bhavadambikā

मया शापविमोक्षाय प्रार्थिता साऽह मां तदा । माणिक्यशेखर ! कृतं त्व्याऽत्यन्तविनिन्दितम्

mayā śāpavimokṣāya prārthitā sā'ha māṃ tadā | māṇikyaśekhara ! kṛtaṃ tvyā'tyantavininditam

नैतस्याऽपचितिं चान्यां प"यामि स्वल्पमप्युत । नाऽन्यथा मे भवेच्छापः कृतं भोक्तव्यमेव ते

naitasyā'pacitiṃ cānyāṃ pa"yāmi svalpamapyuta | nā'nyathā me bhavecchāpaḥ kṛtaṃ bhoktavyameva te

नष्टदेहो वायुभूतश्चिरं स्थित्वाऽसुरो भव । किन्तु तां पतितां तोये दययोद्धृतवानसि

naṣṭadeho vāyubhūtaściraṃ sthitvā'suro bhava | kintu tāṃ patitāṃ toye dayayoddhṛtavānasi

तेन पुण्यप्रपाकेन विभवं सर्वतोऽधिकम् । प्राप्याऽनेकाऽण्डनाथत्वं भुक्ता भोगान यथेप्सितान्

tena puṇyaprapākena vibhavaṃ sarvato'dhikam | prāpyā'nekā'ṇḍanāthatvaṃ bhuktā bhogāna yathepsitān

महादेव्या हतः सङ्ख्ये प्राप्य तल्लोकसंस्थितिम् । प्राप्य तत्र चिरं कालमसुरैः प्रतिपूजितः

mahādevyā hataḥ saṅkhye prāpya tallokasaṃsthitim | prāpya tatra ciraṃ kālamasuraiḥ pratipūjitaḥ

अन्ते तत्पदमासाद्य न भूयः सम्भविष्यसि । श्रुत्वैतद्वचनं भूयो ह्यपृच्छं लोकमातरम्

ante tatpadamāsādya na bhūyaḥ sambhaviṣyasi | śrutvaitadvacanaṃ bhūyo hyapṛcchaṃ lokamātaram

देवि ! का सा महादेवी निहतः स्यां यया मृधे । सा किं त्वत्तोऽधिका देवी नाऽहं जाने तवाऽधिकाम्

devi ! kā sā mahādevī nihataḥ syāṃ yayā mṛdhe | sā kiṃ tvatto'dhikā devī nā'haṃ jāne tavā'dhikām

ब्रूहि सा कतमा का च तस्याः किं वा महित्वकम् । इत्यापृष्ता मया देवी प्राह श्रीलोकमातृका

brūhi sā katamā kā ca tasyāḥ kiṃ vā mahitvakam | ityāpṛṣtā mayā devī prāha śrīlokamātṛkā

माणिक्यशेखर शृणु सा देवी सर्वतः परा । महाचितिस्वरूपा सा यस्याः प्रकृतिधर्मतः

māṇikyaśekhara śṛṇu sā devī sarvataḥ parā | mahācitisvarūpā sā yasyāḥ prakṛtidharmataḥ

ब्रह्मा विष्णुर्हरश्चैव प्रत्यण्डं गुणमूर्तयः । ईशवरोऽपितिरोधानकरस्त्रिगुणजेश्वरः

brahmā viṣṇurharaścaiva pratyaṇḍaṃ guṇamūrtayaḥ | īśavaro'pitirodhānakarastriguṇajeśvaraḥ

तत्राऽप्यनुग्रहकरः सदाशिव इतीरितः । यस्या ईक्षणलेशेनाऽनुग्रहादखिलं सृजेत्

tatrā'pyanugrahakaraḥ sadāśiva itīritaḥ | yasyā īkṣaṇaleśenā'nugrahādakhilaṃ sṛjet

अनादिकालतो मायापाशितानणुसङ्घकान् । अनुग्रहान्मोचयितुं सृजत्येष महेश्वरः

anādikālato māyāpāśitānaṇusaṅghakān | anugrahānmocayituṃ sṛjatyeṣa maheśvaraḥ

न मुक्तिः प्रलयस्थानामणूनां शून्यभावतः । देहभावं समापन्ना सृष्टौ ज्ञातुं प्रभावितः

na muktiḥ pralayasthānāmaṇūnāṃ śūnyabhāvataḥ | dehabhāvaṃ samāpannā sṛṣṭau jñātuṃ prabhāvitaḥ

सोऽपि तस्या अंशभूत इति सा साररूपी । सर्वाऽत्मरूपा परमा चितिशक्तिरुदीरिता

so'pi tasyā aṃśabhūta iti sā sārarūpī | sarvā'tmarūpā paramā citiśaktirudīritā

सैवाऽस्त्यत्र जगश्चित्रभित्तिदर्पणसम्मिता । सर्वाऽत्मना वृंहणेन ब्रह्मशब्देन शब्दिता

saivā'styatra jagaścitrabhittidarpaṇasammitā | sarvā'tmanā vṛṃhaṇena brahmaśabdena śabditā

न स्त्रि न षण्ढो न पुमांस्त्रिपुरा चिच्छरीरिणी । अवाङ्मनसगम्या सा चेत्यनिर्मुक्तचिन्मयी

na stri na ṣaṇḍho na pumāṃstripurā ciccharīriṇī | avāṅmanasagamyā sā cetyanirmuktacinmayī

सा तु सप्तदशी नित्या परमेश्वरसंश्रया । द्वे कले तस्य नाथस्य कार्यता कर्तृतेति च

sā tu saptadaśī nityā parameśvarasaṃśrayā | dve kale tasya nāthasya kāryatā kartṛteti ca

कार्यता स्यात् षोडशधा कर्तृता चैकरूपी । इन्द्रियाणान्तु दशकं भूतानां पञ्चकं तथा

kāryatā syāt ṣoḍaśadhā kartṛtā caikarūpī | indriyāṇāntu daśakaṃ bhūtānāṃ pañcakaṃ tathā

अन्तःकरणमित्येवं कार्यता षोडशाऽत्मिका । कर्तृता स्यात् सप्तदशी कला नित्या महेशितुः

antaḥkaraṇamityevaṃ kāryatā ṣoḍaśā'tmikā | kartṛtā syāt saptadaśī kalā nityā maheśituḥ

सा षोडशाऽश्रयीभूता संवित सर्वस्य कारणम् । तां हित्वा न शिवःकश्चित् ब्रह्मा वाऽपि सदाशिवः

sā ṣoḍaśā'śrayībhūtā saṃvita sarvasya kāraṇam | tāṃ hitvā na śivaḥkaścit brahmā vā'pi sadāśivaḥ

ईश्वरः शिवविष्णू वा ब्रह्मा वा देवतागणः । नर नार्यः प्राणिजातं जङ्गमं स्थावरं तथा

īśvaraḥ śivaviṣṇū vā brahmā vā devatāgaṇaḥ | nara nāryaḥ prāṇijātaṃ jaṅgamaṃ sthāvaraṃ tathā

100

प्राणवश्चाऽप्राणकं वा न किञ्चिदवशिष्यते । भूषणेषु स्वरणमिव जलवत् सागरादिषु

prāṇavaścā'prāṇakaṃ vā na kiñcidavaśiṣyate | bhūṣaṇeṣu svaraṇamiva jalavat sāgarādiṣu

101

शून्य्त्वमिव चाऽकाशे स्पशंवत् स्यन्दवत्परे । तेजस्युष्णं यथा रूपं जलेस्पन्दोरसो यथा

śūnytvamiva cā'kāśe spaśaṃvat syandavatpare | tejasyuṣṇaṃ yathā rūpaṃ jalespandoraso yathā

102

पृथिव्यां गन्धकाठिन्ये इव सा सर्वतः स्थिता । सा स्वाऽभासितलीलाऽत्मलोकोद्धरणहेतुना

pṛthivyāṃ gandhakāṭhinye iva sā sarvataḥ sthitā | sā svā'bhāsitalīlā'tmalokoddharaṇahetunā

103

परश्रीचक्रनगरसाम्राज्ञीत्वमधिष्ठिता । जाता वयं तदङ्गेभ्यो वाक्श्रीगौरीसमाह्व्याः

paraśrīcakranagarasāmrājñītvamadhiṣṭhitā | jātā vayaṃ tadaṅgebhyo vākśrīgaurīsamāhvyāḥ

104

काली क्रोधात् समुत्पन्ना महाकालेन संयुता । वचनात्तु तथा जाता तारा भैरवसंयुता

kālī krodhāt samutpannā mahākālena saṃyutā | vacanāttu tathā jātā tārā bhairavasaṃyutā

105

पराक्रमात् समुद्भूता दुर्गा दुर्गतिनाशिनी । क्रौर्यात् प्रत्यङ्गिरोद्भूता महाशरभसंयुता

parākramāt samudbhūtā durgā durgatināśinī | krauryāt pratyaṅgirodbhūtā mahāśarabhasaṃyutā

106

शार्याज्जाता शूलिनी च मालिनी वाक्समुद्भवा । चण्डिका चण्डशब्देन धूम्रा क्रूरेक्षणेन च

śāryājjātā śūlinī ca mālinī vāksamudbhavā | caṇḍikā caṇḍaśabdena dhūmrā krūrekṣaṇena ca

107

एवं सर्वास्तदङ्गोत्था न हि काचित्ततः परा । तस्या लीलाऽवतारेण ललिताऽख्येन सङ्गरे

evaṃ sarvāstadaṅgotthā na hi kācittataḥ parā | tasyā līlā'vatāreṇa lalitā'khyena saṅgare

108

हतस्तल्लोकवसतिं चिरं प्राप्य विमोक्ष्यसे । इत्युक्तस्तु तया पश्चात् प्रार्थनं कृतवान् पुनः

hatastallokavasatiṃ ciraṃ prāpya vimokṣyase | ityuktastu tayā paścāt prārthanaṃ kṛtavān punaḥ

109

एवञ्चेदम्ब भवतु कीञ्चित्त्वां प्रार्थये पुनः । आसुरत्वं भवेद्योनिसम्बन्धेन विना मम

evañcedamba bhavatu kīñcittvāṃ prārthaye punaḥ | āsuratvaṃ bhavedyonisambandhena vinā mama

110

पराशक्तेर्मुख्यभक्तशरीरान्मे जनिर्भवेत् । न जातु मामियं प्रज्ञा जहातु जगदम्बिके !

parāśaktermukhyabhaktaśarīrānme janirbhavet | na jātu māmiyaṃ prajñā jahātu jagadambike !

111

प्रार्थितैवं तथैवाऽस्तु तवेत्युक्तवती रमा । तदहं भक्तमूर्धन्यात् कामाऽङ्गाज्जनिमाप्तवान्

prārthitaivaṃ tathaivā'stu tavetyuktavatī ramā | tadahaṃ bhaktamūrdhanyāt kāmā'ṅgājjanimāptavān

112

पञ्चोत्तरशताऽण्डानामाधिपत्यं चिरं कृतम् । विषयानुत्तमान् भुक्त्वा नित्यञ्च चिरकालतः

pañcottaraśatā'ṇḍānāmādhipatyaṃ ciraṃ kṛtam | viṣayānuttamān bhuktvā nityañca cirakālataḥ

113

निर्विण्णो विषयेभ्योऽहं काङ्क्षे तस्या वधं स्वकम् । वस्तुं तस्याः समीपेऽहं तल्लोके कृतनिश्चयः

nirviṇṇo viṣayebhyo'haṃ kāṅkṣe tasyā vadhaṃ svakam | vastuṃ tasyāḥ samīpe'haṃ talloke kṛtaniścayaḥ

114

तस्याः पदाम्बूजं ध्यायन्नजस्रं परमेश्वरीम् । प्रतीक्षामि कदाऽगत्य विधिष्यति च मामिति

tasyāḥ padāmbūjaṃ dhyāyannajasraṃ parameśvarīm | pratīkṣāmi kadā'gatya vidhiṣyati ca māmiti

115

पुत्रपौत्रकलत्राद्यैर्निहतस्तु तया रणे । तल्लोके निवसाम्याशु इति मे त्वर्ते मनः

putrapautrakalatrādyairnihatastu tayā raṇe | talloke nivasāmyāśu iti me tvarte manaḥ

116

तद्गत्वाऽश्वास्य मे भार्यां बोध्याऽश्वविवेकतः । इति श्रुत्वा भण्डवचो नारदो हृष्टमानसः

tadgatvā'śvāsya me bhāryāṃ bodhyā'śvavivekataḥ | iti śrutvā bhaṇḍavaco nārado hṛṣṭamānasaḥ

117

संश्लाध्य भण्डदैत्येशं समाश्वास्य च तत्प्रियाम् । जगामाऽभिमतं स्थानं नारदो मुनिसत्तमः

saṃślādhya bhaṇḍadaityeśaṃ samāśvāsya ca tatpriyām | jagāmā'bhimataṃ sthānaṃ nārado munisattamaḥ

4875

इति श्रीमदितिहासोत्तमे त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे ललितामाहात्म्ये श्रीनारद-भण्डसम्वादे भण्डद्वारा स्वपूर्वजन्मकृतकर्म्मविपाअकात्परायाः कृपावशाद्देवीधामप्राप्तिवर्णनं नामैकोनषष्टितमोऽध्यायः

iti śrīmaditihāsottame tripurārahasye māhātmyakhaṇḍe lalitāmāhātmye śrīnārada-bhaṇḍasamvāde bhaṇḍadvārā svapūrvajanmakṛtakarmmavipāakātparāyāḥ kṛpāvaśāddevīdhāmaprāptivarṇanaṃ nāmaikonaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ

षष्टितमोऽध्यायः नारदहारितायनसम्वादे भण्डासुरविचारवर्णनम् इत्युदीरितमाकर्ण्य नारदो हारितायनम् । प्रसन्नः प्राह संहृष्तः स्वाऽनुभूतनिरूपणात्

ṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ nāradahāritāyanasamvāde bhaṇḍāsuravicāravarṇanam ityudīritamākarṇya nārado hāritāyanam | prasannaḥ prāha saṃhṛṣtaḥ svā'nubhūtanirūpaṇāt

हारितायन ! साधुक्तं त्वयाइतच्चिरकालजम् । मानसं बाह्यमपि च ममाऽसीद्यत् पुरातनम्

hāritāyana ! sādhuktaṃ tvayāitaccirakālajam | mānasaṃ bāhyamapi ca mamā'sīdyat purātanam

तद्यथातथनिर्देशात् स्मृतं मे प्रोक्तवत्क्रमात् । चिरकालेनाऽन्तरितमप्यद्येव तवोक्तितः

tadyathātathanirdeśāt smṛtaṃ me proktavatkramāt | cirakālenā'ntaritamapyadyeva tavoktitaḥ

भात्यन्तःकरणे सर्वं धन्यस्त्वमसि भूतले । यत्पराकृपया सर्वं विदितं भाह्यमान्तरम्

bhātyantaḥkaraṇe sarvaṃ dhanyastvamasi bhūtale | yatparākṛpayā sarvaṃ viditaṃ bhāhyamāntaram

तत्त्वां पृच्छामि मे ब्रूहि संशयोऽन्तश्चिरात् स्थितः । अतीतमान्तरं भाह्यं कथते विदितं ह्यभूत्

tattvāṃ pṛcchāmi me brūhi saṃśayo'ntaścirāt sthitaḥ | atītamāntaraṃ bhāhyaṃ kathate viditaṃ hyabhūt

अदृष्टमशुतं वाऽपि कथं जानासि सुव्रत । श्रुत्वेत्थं नारदवचः प्रहस्य हारितायनः

adṛṣṭamaśutaṃ vā'pi kathaṃ jānāsi suvrata | śrutvetthaṃ nāradavacaḥ prahasya hāritāyanaḥ

देवर्षे शृणु वक्ष्यामि बह्वल्पमिदमीरितम् । अत्रोपपत्तिरपरे खण्दे सम्यग्भविष्यति

devarṣe śṛṇu vakṣyāmi bahvalpamidamīritam | atropapattirapare khaṇde samyagbhaviṣyati

यथाऽनुभूतं स्मरति जन एवमहं ननु । वरेण ब्रह्मणः सर्वबाह्यं वाऽप्यान्तरं तथा

yathā'nubhūtaṃ smarati jana evamahaṃ nanu | vareṇa brahmaṇaḥ sarvabāhyaṃ vā'pyāntaraṃ tathā

त्वत्प्रसादेन जिता सा मात्रेणैवाऽनुभूतवत् । संस्मराम्यविदग्धंनु श्रीदेव्याः सुप्रसादतः

tvatprasādena jitā sā mātreṇaivā'nubhūtavat | saṃsmarāmyavidagdhaṃnu śrīdevyāḥ suprasādataḥ

ततो दत्तगुरुः प्राह रामायैकाग्रचेतसे । शृणु भार्गव ! तत्पश्चाद्धायाऽस्यः कुम्भजन्मने

tato dattaguruḥ prāha rāmāyaikāgracetase | śṛṇu bhārgava ! tatpaścāddhāyā'syaḥ kumbhajanmane

प्राह युद्धकथां भण्डाऽसुरदेव्योर्महाद्भुताम् । शृणुकुम्भोद्भव मुने होमाऽग्निजनितां शिवाम्

prāha yuddhakathāṃ bhaṇḍā'suradevyormahādbhutām | śṛṇukumbhodbhava mune homā'gnijanitāṃ śivām

ललितां सर्वलोकैकसुन्दरीं परमेश्वरीम् । दृष्ट्वा शक्रमुखा देवाश्चिन्तयामासुरान्तरे

lalitāṃ sarvalokaikasundarīṃ parameśvarīm | dṛṣṭvā śakramukhā devāścintayāmāsurāntare

नन्वियं तरुणी सर्वलोकसौन्दर्यमन्दिरा । लतेवाऽलम्बरहिता भर्तृहीना न शओभते

nanviyaṃ taruṇī sarvalokasaundaryamandirā | latevā'lambarahitā bhartṛhīnā na śaobhate

देवचिन्तां विदित्वैवं ब्रह्माद्या गुणमूर्तयः । दध्युः कामेश्वरं यावत्तावत्सोऽपि विनिर्गतः

devacintāṃ viditvaivaṃ brahmādyā guṇamūrtayaḥ | dadhyuḥ kāmeśvaraṃ yāvattāvatso'pi vinirgataḥ

तनोस्तस्या महादेव्याः समानाऽकारभूषणः । दृष्ट्वाऽनुरूप देव्यास्ते पतिरस्या वरो मतः

tanostasyā mahādevyāḥ samānā'kārabhūṣaṇaḥ | dṛṣṭvā'nurūpa devyāste patirasyā varo mataḥ

भूयाद्विवाहः (स्त्व?) अनयोरित्याशंसनतत्पराः । तद्विज्ञाय विधिमुखाः प्रार्थ्य देवीं परात्पराम्

bhūyādvivāhaḥ (stva?) anayorityāśaṃsanatatparāḥ | tadvijñāya vidhimukhāḥ prārthya devīṃ parātparām

महोत्सवविधानेन विवाहं समकल्पय्न् । अथ देवैः प्रार्थिता सा ललिता परमेश्वरी

mahotsavavidhānena vivāhaṃ samakalpayn | atha devaiḥ prārthitā sā lalitā parameśvarī

बधाय भण्दैत्यस्य परिवारानकल्पयत् । समस्ताऽवरणौघांश्च स्मरणात् समवाऽसृजत्

badhāya bhaṇdaityasya parivārānakalpayat | samastā'varaṇaughāṃśca smaraṇāt samavā'sṛjat

तदन्तरे तु देवर्षिः प्राप्तो देव्याः पदाऽन्तिकम् । प्रणम्य दण्डवद्देवीं स्तुत्वा विविधसंस्तवैः

tadantare tu devarṣiḥ prāpto devyāḥ padā'ntikam | praṇamya daṇḍavaddevīṃ stutvā vividhasaṃstavaiḥ

कृताञ्जलिर्बभाषे तां विनीतो नतकन्ध्रः । देव्यहं समनुप्राप्तो भण्डदैत्यस्य सन्निधे

kṛtāñjalirbabhāṣe tāṃ vinīto natakandhraḥ | devyahaṃ samanuprāpto bhaṇḍadaityasya sannidhe

आगच्छति महासेनां विकर्षन् बलवत्तरः । तदहं प्रेषितस्तेन त्वामाहाऽसुरभूपतिः

āgacchati mahāsenāṃ vikarṣan balavattaraḥ | tadahaṃ preṣitastena tvāmāhā'surabhūpatiḥ

अबला त्वं कस्य बलान्मया योद्धुं हि वाञ्छसि । अज्ञात्वा मद्बलं मुग्धा विनाशं मा व्रजाऽधुना

abalā tvaṃ kasya balānmayā yoddhuṃ hi vāñchasi | ajñātvā madbalaṃ mugdhā vināśaṃ mā vrajā'dhunā

भव मत्पार्श्वगा शीघ्रं त्यज ब्रह्ममुखान् सुरान् । भूयः पराजितान्मत्तो मायामात्रसमाश्रितान्

bhava matpārśvagā śīghraṃ tyaja brahmamukhān surān | bhūyaḥ parājitānmatto māyāmātrasamāśritān

मया विरुध्य कोऽप्यत्र योषिद्वा पुरुषोऽपि वा । द्वेयात् सुखं मृत्युमुखप्रविष्टमिव सर्वथा

mayā virudhya ko'pyatra yoṣidvā puruṣo'pi vā | dveyāt sukhaṃ mṛtyumukhapraviṣṭamiva sarvathā

इत्युक्त्वा युद्धसन्नहं परमं सम्यगादिशत् । मन्येऽहं त्वं जितप्राया तेन धीरेण साम्प्रतम्

ityuktvā yuddhasannahaṃ paramaṃ samyagādiśat | manye'haṃ tvaṃ jitaprāyā tena dhīreṇa sāmpratam

पृच्छामि देवि ! त्वां किञ्चिद्रहस्याज्ञापयाऽशु माम् । निशम्य नारदोक्तिं तां मन्त्रिणीं समवेक्षत

pṛcchāmi devi ! tvāṃ kiñcidrahasyājñāpayā'śu mām | niśamya nāradoktiṃ tāṃ mantriṇīṃ samavekṣata

विदित्वा देव्यभिप्रायमिङ्गितज्ञाऽथ मन्त्रिणी । करेणाऽदाय देवर्षि रहसि प्राविशत् परा

viditvā devyabhiprāyamiṅgitajñā'tha mantriṇī | kareṇā'dāya devarṣi rahasi prāviśat parā

अथ तत्र समसीना प्राह तं मन्त्रनायिका । पृच्छ नारद ! प्रष्टव्यं यत्ते मनसि विद्यते

atha tatra samasīnā prāha taṃ mantranāyikā | pṛccha nārada ! praṣṭavyaṃ yatte manasi vidyate

जानामि त्वां परादेव्याः पादभक्तिपरायणम् । नूनं नाऽविदितं तेऽस्ति लोके श्रीपादसंश्रयात्

jānāmi tvāṃ parādevyāḥ pādabhaktiparāyaṇam | nūnaṃ nā'viditaṃ te'sti loke śrīpādasaṃśrayāt

तथाऽपि पृच्छ तेऽभीष्टं छेद्मि संशयमाहितम् । आज्ञप्त एवं मन्त्रिण्या प्रणम्य सुरतापसः

tathā'pi pṛccha te'bhīṣṭaṃ chedmi saṃśayamāhitam | ājñapta evaṃ mantriṇyā praṇamya suratāpasaḥ

प्राह बद्धाञ्जलिपुटः प्रश्नशब्दान् सुपेशलान् । देवी! भण्डासुरो दृष्टो मया सम्यक् परीक्षितः

prāha baddhāñjalipuṭaḥ praśnaśabdān supeśalān | devī! bhaṇḍāsuro dṛṣṭo mayā samyak parīkṣitaḥ

नूनं स सर्वभक्तानामस्माकं शेखरायितः । कथं युद्धे पराभूयात् परापादैकसंश्रयः

nūnaṃ sa sarvabhaktānāmasmākaṃ śekharāyitaḥ | kathaṃ yuddhe parābhūyāt parāpādaikasaṃśrayaḥ

अथाऽपि तेन सम्प्रोक्तमहं देव्या हतो युधि । चिरं निवस्य श्रीलोके ततो गच्छामि तत्पदम्

athā'pi tena samproktamahaṃ devyā hato yudhi | ciraṃ nivasya śrīloke tato gacchāmi tatpadam

लल्लोकबाधकः कस्माद्धीनाऽचारोऽपि मुच्यते । वयंकस्माल्लोकगतिं विन्दामस्तदुब्रवीहि मे

lallokabādhakaḥ kasmāddhīnā'cāro'pi mucyate | vayaṃkasmāllokagatiṃ vindāmastadubravīhi me

पृष्तैनं श्यामला राज्ञी नारदं प्रत्युवाच ह । शृणु मे नार्द ! वचो रहस्यमपि साम्प्रतम्

pṛṣtainaṃ śyāmalā rājñī nāradaṃ pratyuvāca ha | śṛṇu me nārda ! vaco rahasyamapi sāmpratam

श्रीपादसंश्रयः क्वाऽपि हीयते न कदाचन । तस्योत्तमपदप्राप्तिः सर्वथा स्यान्न चाऽन्यथा

śrīpādasaṃśrayaḥ kvā'pi hīyate na kadācana | tasyottamapadaprāptiḥ sarvathā syānna cā'nyathā

यथा बालस्याऽमयिनो माता पथ्यमपीच्छितम् । न यच्छति तथा पथ्यमौषधं ह्यनपेक्षितम्

yathā bālasyā'mayino mātā pathyamapīcchitam | na yacchati tathā pathyamauṣadhaṃ hyanapekṣitam

ददाति बलतस्त्वेवं तत्प्रपोषणतत्परा । तं भक्तशेखरं हत्वा दुष्कृतं विततं कृतम्

dadāti balatastvevaṃ tatprapoṣaṇatatparā | taṃ bhaktaśekharaṃ hatvā duṣkṛtaṃ vitataṃ kṛtam

दर्शनाऽलापशस्त्रार्द्यैर्विनाऽश्य बलवत्तरम् । स्वपदं प्रापयत्याशु तथा शृणु ब्रवीम्यहम्

darśanā'lāpaśastrārdyairvinā'śya balavattaram | svapadaṃ prāpayatyāśu tathā śṛṇu bravīmyaham

यस्तु यं प्रार्थयत्यर्थमेकान्तेन स्वचेतसा । तस्मै तत्त्रिपुरा शिघ्रं प्रयछति न संशयः

yastu yaṃ prārthayatyarthamekāntena svacetasā | tasmai tattripurā śighraṃ prayachati na saṃśayaḥ

प्रतिकूलमभीष्टस्य यावन्नो नाशमृच्छति । तावदेव तस्य चिरं ततः स्वेष्टमवाप्नुयात्

pratikūlamabhīṣṭasya yāvanno nāśamṛcchati | tāvadeva tasya ciraṃ tataḥ sveṣṭamavāpnuyāt

शृणु त्वं नित्यमुक्तोऽसि न ते मुक्तिः समीहिता । अज्ञस्य तत्समीहा स्यात् ज्ञस्य वै तत्कुतो भवेत्

śṛṇu tvaṃ nityamukto'si na te muktiḥ samīhitā | ajñasya tatsamīhā syāt jñasya vai tatkuto bhavet

बद्धो हि मुक्तिं वाञ्छेत यथा भूक्तिं बुभुक्षितः । तृप्तः कथं भुक्तिमिच्छेत्तवऽन्यो भोजयेत् कथम्

baddho hi muktiṃ vāñcheta yathā bhūktiṃ bubhukṣitaḥ | tṛptaḥ kathaṃ bhuktimicchettava'nyo bhojayet katham

अप्राप्तस्य प्राप्तिरिष्टा का या प्राप्तस्य सम्भवेत् । आकाशस्येव पूर्णस्य किं प्राप्तिः स्यात् कथंवद ?

aprāptasya prāptiriṣṭā kā yā prāptasya sambhavet | ākāśasyeva pūrṇasya kiṃ prāptiḥ syāt kathaṃvada ?

तस्मादज्ञस्य प्राप्तव्यो मुक्तिस्ते ज्ञस्य सा कथम् । श्रूत्वेत्थं नाअरदो मन्त्रिणीप्रोक्तं हृष्टमनसः

tasmādajñasya prāptavyo muktiste jñasya sā katham | śrūtvetthaṃ nāarado mantriṇīproktaṃ hṛṣṭamanasaḥ

प्र्णम्य ताञ्च त्रिपुरां जीवन्मुक्तो जगाम ह । अथ सा त्रिपुरा देवी भण्डाऽसुरवधं प्रति

prṇamya tāñca tripurāṃ jīvanmukto jagāma ha | atha sā tripurā devī bhaṇḍā'suravadhaṃ prati

प्रार्थिता विधिविष्ण्वाद्यैर्निर्ययौ शक्तिसेनया । चक्रराजसमकाररथे पर्वनवाऽत्मके

prārthitā vidhiviṣṇvādyairniryayau śaktisenayā | cakrarājasamakārarathe parvanavā'tmake

ऊर्ध्वोर्ध्वभूमिकाऽकरसदृशे समलङ्कृते । ऊर्ध्वभूमौ स्थिता युद्धसम्भारौघसुसम्भृता

ūrdhvordhvabhūmikā'karasadṛśe samalaṅkṛte | ūrdhvabhūmau sthitā yuddhasambhāraughasusambhṛtā

अभेद्यकवच (अद्यैश्च?) देशिताऽप्तिबिभीषणी । शस्त्राऽस्त्रनिचयोपेता रोषाऽरुणितलोचना

abhedyakavaca (adyaiśca?) deśitā'ptibibhīṣaṇī | śastrā'stranicayopetā roṣā'ruṇitalocanā

धनुर्वेदो मूर्तिधरः स्थितः पार्श्वे कृताञ्जलिः । शस्त्राण्यस्त्राणि च तथा मूर्तिमन्ति स्थितानि वै

dhanurvedo mūrtidharaḥ sthitaḥ pārśve kṛtāñjaliḥ | śastrāṇyastrāṇi ca tathā mūrtimanti sthitāni vai

अधोऽधः क्रमतः सर्वास्तथाऽवरणशक्तयः । देशिताश्चित्रकवचैः शस्त्राऽस्त्रैःसुपरिष्कृताः

adho'dhḥ kramataḥ sarvāstathā'varaṇaśaktayaḥ | deśitāścitrakavacaiḥ śastrā'straiḥsupariṣkṛtāḥ

गुर्बौघा अपि सन्नाद्धाः संस्थिता युद्धकाङ्क्षिणः । तद्द्क्षिणे तु मन्त्रेशी सप्तपर्वविराजिते

gurbaughā api sannāddhāḥ saṃsthitā yuddhakāṅkṣiṇaḥ | taddkṣiṇe tu mantreśī saptaparvavirājite

संस्थिता सपरीवारा सन्नद्धा युद्धकर्मणि । शुकादिश्यामलावर्गैः सेव्यमाना विनिर्ययौ

saṃsthitā saparīvārā sannaddhā yuddhakarmaṇi | śukādiśyāmalāvargaiḥ sevyamānā viniryayau

दिव्यपानाऽमोदमदघूर्णनेत्राऽम्बुजद्वयी । तथाविधाऽसङ्ख्यकोटिमातङ्गतनयाऽवृता

divyapānā'modamadaghūrṇanetrā'mbujadvayī | tathāvidhā'saṅkhyakoṭimātaṅgatanayā'vṛtā

दानैर्वाद्यैर्नर्तनैश्च सोपहासपटूक्तिभिः । मन्त्रिणी तोषयन्त्यस्ता विलासैर्हास्यमिश्रितैः

dānairvādyairnartanaiśca sopahāsapaṭūktibhiḥ | mantriṇī toṣayantyastā vilāsairhāsyamiśritaiḥ

Tripurārahasya (Māhātmya Khaṇḍa) (cont. 5)

साऽपि श्रीललिताराज्ञीमन्त्रिणो मन्त्रकोविदा । तस्या मनोऽनुकूलेषु मन्त्रेषु नियतंस्थिता

sā'pi śrīlalitārājñīmantriṇo mantrakovidā | tasyā mano'nukūleṣu mantreṣu niyataṃsthitā

विशेषतो गीतवाद्यनर्मक्रीडासमुत्सुका । अथ तद्वामतो दण्ण्दसाम्राज्ञी शूकराऽनना

viśeṣato gītavādyanarmakrīḍāsamutsukā | atha tadvāmato daṇṇdasāmrājñī śūkarā'nanā

किरिचक्रे पञ्चपर्वयुते सर्वोर्ध्वतः स्थिता । परिवृता ह्यनेकाभिर्जम्भिन्यादिस्वशक्तिभिः

kiricakre pañcaparvayute sarvordhvataḥ sthitā | parivṛtā hyanekābhirjambhinyādisvaśaktibhiḥ

क्रोधमूर्तिः क्रूरतरा क्षमापनपरप्रिया । अपराधपरान् सर्वान् दण्डयन्ती सदा स्थिता

krodhamūrtiḥ krūratarā kṣamāpanaparapriyā | aparādhaparān sarvān daṇḍayantī sadā sthitā

महामहिषसिंहाभ्यां वाहनाभ्यां स्वपार्श्वयोः । स्थिताभ्यां सीरमुसलमुखशस्त्रैश्च शोभिनीम्

mahāmahiṣasiṃhābhyāṃ vāhanābhyāṃ svapārśvayoḥ | sthitābhyāṃ sīramusalamukhaśastraiśca śobhinīm

बटुकैर्योगिनीभिश्च कोटिभिः सा परीव्ट्ता । तथा श्रीललितादेश्या बाला त्रिपुरसुन्दरी

baṭukairyoginībhiśca koṭibhiḥ sā parīvṭtā | tathā śrīlalitādeśyā bālā tripurasundarī

कुमारी लघुचक्राख्यस्यन्दने समवस्थिता । निजावृत्तिमहाशक्तिगणैः परिसमावृता

kumārī laghucakrākhyasyandane samavasthitā | nijāvṛttimahāśaktigaṇaiḥ parisamāvṛtā

तस्या दक्षिणापार्श्वे तु प्राप्ता सम्पदधीश्वरी । रणकोलाहलाऽख्याने त्रिधा भिन्नेऽतिभीषणे

tasyā dakṣiṇāpārśve tu prāptā sampadadhīśvarī | raṇakolāhalā'khyāne tridhā bhinne'tibhīṣaṇe

वारणेन्द्रे विन्ध्यगिरिमहाशिखरसन्निभे । निसर्गमत्ते संरुढा महाङ्कुशविधारिणी

vāraṇendre vindhyagirimahāśikharasannibhe | nisargamatte saṃruḍhā mahāṅkuśavidhāriṇī

801

तामन्वसंख्या मत्तेभाः कोटिकोट्यतिसङ्ख्यकाः

tāmanvasaṃkhyā mattebhāḥ koṭikoṭyatisaṅkhyakāḥ

विन्ध्योद्भवा मलयजाः प्राग्ज्योतिषसमुद्भवाः

vindhyodbhavā malayajāḥ prāgjyotiṣasamudbhavāḥ

सुशिक्षिता युद्धगतिपरिज्ञाः षष्टिहायनाः । प्रचेलुः सम्पदीशित्रीपरीवारसुशक्तिभिः

suśikṣitā yuddhagatiparijñāḥ ṣaṣṭihāyanāḥ | praceluḥ sampadīśitrīparīvārasuśaktibhiḥ

शस्त्राऽस्त्रसमरज्ञाभिरधिरुढाः सुवेगिनः । तस्या श्रिता वामभागमश्वारुढा महेश्वरी

śastrā'strasamarajñābhiradhiruḍhāḥ suveginaḥ | tasyā śritā vāmabhāgamaśvāruḍhā maheśvarī

अपराजितसंज्ञानमश्वरत्नं महोन्नतम् । गन्धर्वजातिजं वायुजवनं समधिष्ठिता

aparājitasaṃjñānamaśvaratnaṃ mahonnatam | gandharvajātijaṃ vāyujavanaṃ samadhiṣṭhitā

उच्चैऽह्श्रवपरीभाविसर्वलक्षणमण्डितः । "शुक्त्यर्धशुक्तिमणिभिर्देवस्वस्तिकपद्मकैः

uccai'hśravaparībhāvisarvalakṣaṇamaṇḍitaḥ | "śuktyardhaśuktimaṇibhirdevasvastikapadmakaiḥ

गण्डिकादिशुभैश्चिह्नैश्चिह्नितो हेमभासुरः । सूक्ष्माऽवधानतोऽप्यस्य न विदुः खुरसङ्गतिम्

gaṇḍikādiśubhaiścihnaiścihnito hemabhāsuraḥ | sūkṣmā'vadhānato'pyasya na viduḥ khurasaṅgatim

अभिज्ञः स्वामिचित्तस्य परागमविधानवित् । तामन्वश्वा असंख्येयाः सिन्धुटङ्कणम्भवाः

abhijñḥ svāmicittasya parāgamavidhānavit | tāmanvaśvā asaṃkhyeyāḥ sindhuṭaṅkaṇambhavāḥ

आरदाः पार्वतीयाश्च वार्वराश्च सुतेजनाः । शोणाः श्यामाः सिताः पीताः कपिलाः पाटलास्तथा

āradāḥ pārvatīyāśca vārvarāśca sutejanāḥ | śoṇāḥ śyāmāḥ sitāḥ pītāḥ kapilāḥ pāṭalāstathā

हरिता धूम्रवर्णाश्च कल्माषा नीललोहिताः । विचित्राश्चारुसर्वाङ्गा घनकेसरमण्डनाः

haritā dhūmravarṇāśca kalmāṣā nīlalohitāḥ | vicitrāścārusarvāṅgā ghanakesaramaṇḍanāḥ

विचित्रशिक्षागतयो नृत्यज्ञा लयसङ्गताः । विचित्रशस्त्राऽस्त्रधरशक्तिभिः समाधिष्ठिताः

vicitraśikṣāgatayo nṛtyajñā layasaṅgatāḥ | vicitraśastrā'stradharaśaktibhiḥ samādhiṣṭhitāḥ

पुरः पतन्तः परितस्तरङ्गा इव वारिधेः । दारयन्तोऽवनिमिव खुरक्षेपैर्विनिर्ययुः

puraḥ patantaḥ paritastaraṅgā iva vāridheḥ | dārayanto'vanimiva khurakṣepairviniryayuḥ

खुरविक्षिपसम्भूतैश्चटश्चटरवैर्युतैः । द्वेषितस्वनसङ्घातैर्गजचीत्कारमिश्रितैः

khuravikṣipasambhūtaiścaṭaścaṭaravairyutaiḥ | dveṣitasvanasaṅghātairgajacītkāramiśritaiḥ

शक्तीनां सिंहनादैश्च वीराऽस्फोटमहास्वनैः । जयभेरईरवैर्मृण्ड्ड्मृदङ्गझल्लरीरवैः

śaktīnāṃ siṃhanādaiśca vīrā'sphoṭamahāsvanaiḥ | jayabheraīravairmṛṇḍḍmṛdaṅgajhallarīravaiḥ

गोमुखाऽनकनिः साणतालकाहलनिःस्वनैः । मिश्रितः श्रीचक्रराजरथनेमिगणोद्भवः

gomukhā'nakaniḥ sāṇatālakāhalaniḥsvanaiḥ | miśritaḥ śrīcakrarājarathanemigaṇodbhavaḥ

महाध्वनिः सर्वदिशं पूरयन्निव सम्बभौ । श्रूत्वा श्रीललितादेव्या यैत्रयात्रामहास्वनम्

mahādhvaniḥ sarvadiśaṃ pūrayanniva sambabhau | śrūtvā śrīlalitādevyā yaitrayātrāmahāsvanam

दैत्याः साध्वसमत्यन्तं मृत्योरिव समाययुः । भण्डदैत्यः स्वात्मवधं चिराभिलषितं तया

daityāḥ sādhvasamatyantaṃ mṛtyoriva samāyayuḥ | bhaṇḍadaityaḥ svātmavadhaṃ cirābhilaṣitaṃ tayā

श्रुत्वा तं निनदं ह्यारादध्यवस्यत सर्वथा । अथ दैत्यान् समालोक्य त्रस्तान् शुष्यन्मुखामबुजान्

śrutvā taṃ ninadaṃ hyārādadhyavasyata sarvathā | atha daityān samālokya trastān śuṣyanmukhāmabujān

कृपया परयाऽविष्ट इदं स्वान्तरचिन्तयत् । नूनं हीमे मम कृते विनश्यन्ति सबान्धवाः

kṛpayā parayā'viṣṭa idaṃ svāntaracintayat | nūnaṃ hīme mama kṛte vinaśyanti sabāndhavāḥ

लोके मृत्योर्नातिरिक्तं भयमस्ति कदाचन । मत्कृते निहतानेतान् शोचिष्यन्ति प्रियात्मजाः

loke mṛtyornātiriktaṃ bhayamasti kadācana | matkṛte nihatānetān śociṣyanti priyātmajāḥ

भगिन्यो मातृमुख्याश्च हन्त वैशसमीदृशम् । तदहं पुरतो गत्वा युद्ध्वा श्रीललिताम्बया

bhaginyo mātṛmukhyāśca hanta vaiśasamīdṛśam | tadahaṃ purato gatvā yuddhvā śrīlalitāmbayā

तच्छस्त्राऽनलपूतात्मा प्रपद्येऽभिमतां गतिम् । शोचयामि कुतस्त्वेता वियोज्य स्वस्वबान्धवैः

tacchastrā'nalapūtātmā prapadye'bhimatāṃ gatim | śocayāmi kutastvetā viyojya svasvabāndhavaiḥ

तदलं घोरनिधनरोदनेन कृतेन मे । शक्तोऽरक्षन् स्वीयजनं शोकस्थानात् कथञ्चन

tadalaṃ ghoranidhanarodanena kṛtena me | śakto'rakṣan svīyajanaṃ śokasthānāt kathañcana

बन्धुघ्नः स तु विज्ञेयः पुरुषादसमो जनैः । अथैवं मयि निर्त्य प्राप्ते देव्या निजाऽत्ययम्

bandhughnaḥ sa tu vijñeyaḥ puruṣādasamo janaiḥ | athaivaṃ mayi nirtya prāpte devyā nijā'tyayam

बन्धूनां शोक एवाऽस्मान्मया विरहिताऽत्मनाम् । कथं मयि हते देवत्रासना मम बान्धवा

bandhūnāṃ śoka evā'smānmayā virahitā'tmanām | kathaṃ mayi hate devatrāsanā mama bāndhavā

महर्द्धिशोभना देवैः परीभूता हृतर्द्धयः । भविष्यन्ति शुचा हीना न चैतदपि सम्मतम्

maharddhiśobhanā devaiḥ parībhūtā hṛtarddhayaḥ | bhaviṣyanti śucā hīnā na caitadapi sammatam

प्राप्य सर्वोच्छ्रयं कश्चिदभिभूतः कथं भवेत् । नूनां मयि हते देव्या भ्रातृपुत्रादिबान्धवः

prāpya sarvocchrayaṃ kaścidabhibhūtaḥ kathaṃ bhavet | nūnāṃ mayi hate devyā bhrātṛputrādibāndhavaḥ

शूरास्तु तत्क्ष्णे एव वीर्यक्रोधसमुच्छ्रिताः । युधाऽग्नौ स्वात्मशलभान् भस्मीकुर्युर्न संशयः

śūrāstu tatkṣṇe eva vīryakrodhasamucchritāḥ | yudhā'gnau svātmaśalabhān bhasmīkuryurna saṃśayaḥ

अथ ये कातराः स्वल्पवीर्यास्तेऽवनिरन्घ्रगाः । देवा इव दैन्यभाजो वियुताः स्त्रीसुतादिभिः

atha ye kātarāḥ svalpavīryāste'vaniranghragāḥ | devā iva dainyabhājo viyutāḥ strīsutādibhiḥ

शोचयन्तस्तथाऽन्योन्यं भवेयुर्वै मृताऽधिकाः । आरोदनन्तु बन्धूना नाअस्तीति न कथञ्चन

śocayantastathā'nyonyaṃ bhaveyurvai mṛtā'dhikāḥ | ārodanantu bandhūnā nāastīti na kathañcana

तद्वृथा किं चिन्तनेन मन्ये नाऽन्यदितो वरम् । आदौ देव्या हतेष्वेषु ततोऽहमभवंहतः

tadvṛthā kiṃ cintanena manye nā'nyadito varam | ādau devyā hateṣveṣu tato'hamabhavaṃhataḥ

अयं श्रेयान् हि मे भाति सन्त्यत्र बहुशो गुणाः । पावनंदेवताशस्त्रैः प्राप्तिर्लोकोत्तमस्य च

ayaṃ śreyān hi me bhāti santyatra bahuśo guṇāḥ | pāvanaṃdevatāśastraiḥ prāptirlokottamasya ca

परीभवाऽद्यसम्भावः कीर्तिर्लोके महत्तरा । अत्राऽपि मन्ये स्त्रीबालमुखानां न् हि सम्भवम्

parībhavā'dyasambhāvaḥ kīrtirloke mahattarā | atrā'pi manye strībālamukhānāṃ n hi sambhavam

अप्रतीर्कायमेतत्तु दैवमत्र परायणम् । अथ वैतन्मया पूर्वं श्रुतमब्जासनान्मुखात्

apratīrkāyametattu daivamatra parāyaṇam | atha vaitanmayā pūrvaṃ śrutamabjāsanānmukhāt

सा परा त्रिपुरा देवी भक्तवाञ्छाप्रपूरणी । इति तन्मे परीवारं न शोषयतु सा परा

sā parā tripurā devī bhaktavāñchāprapūraṇī | iti tanme parīvāraṃ na śoṣayatu sā parā

न मे चैतेनाऽहमेषां परमार्थंस्वभावतः । जानानस्याऽपि मे देवी मोहमुत्पादयत्यलम्

na me caitenā'hameṣāṃ paramārthaṃsvabhāvataḥ | jānānasyā'pi me devī mohamutpādayatyalam

100

तन्मे विचिन्तनं व्यर्थं स्वप्नसारे जगत्स्थितौ । तत्तं सर्वेण भावेन शरणं प्राप्तवानहम्

tanme vicintanaṃ vyarthaṃ svapnasāre jagatsthitau | tattaṃ sarveṇa bhāvena śaraṇaṃ prāptavānaham

101

तन्मां नियोजयेद्यद्वन्नियुक्तोऽस्मि न चाऽन्यथा । पाहि मां परमेशानि शरण्ये ! शरणागतम्

tanmāṃ niyojayedyadvanniyukto'smi na cā'nyathā | pāhi māṃ parameśāni śaraṇye ! śaraṇāgatam

102

मोहजालप्रबन्धान्मामभ्युद्धर्तुमिहारऽहसि । इति प्रार्थ्य महादेवीं त्रिपुरां भण्डदानवः

mohajālaprabandhānmāmabhyuddhartumihār'hasi | iti prārthya mahādevīṃ tripurāṃ bhaṇḍadānavaḥ

103

निशाम्य दैन्यमापन्नान् बन्धून् स्वपरितः स्थितान् । हर्षयन्निति होवाच पराक्रमयुतं वचः

niśāmya dainyamāpannān bandhūn svaparitaḥ sthitān | harṣayanniti hovāca parākramayutaṃ vacaḥ

104

हे दानवा ! मम वचः शृणुध्वं श्रद्धया परम् । न मे मृयुः कुतोऽप्यस्ति मृत्योर्मृत्युरहं यथ

he dānavā ! mama vacaḥ śṛṇudhvaṃ śraddhayā param | na me mṛyuḥ kuto'pyasti mṛtyormṛtyurahaṃ yatha

105

शस्त्राणाञ्च तथाऽस्त्राणां महामायाविनामपि । सचराऽचरलोकानां स्रष्टाऽहं वः समक्षतः

śastrāṇāñca tathā'strāṇāṃ mahāmāyāvināmapi | sacarā'caralokānāṃ sraṣṭā'haṃ vaḥ samakṣataḥ

106

पञ्चोत्तरशताण्डानामीश्वरोऽहं महाबलः । तत्रेमामबलां ज्ञात्वा न शीघ्रं हन्तुमुत्स्हे

pañcottaraśatāṇḍānāmīśvaro'haṃ mahābalaḥ | tatremāmabalāṃ jñātvā na śīghraṃ hantumutshe

107

युद्धनिर्भरतामस्या दृष्ट्वा निर्जित्य लीलया । स्वाऽन्तः पुरं समानीय महाऽनन्दमुषैम्यलम्

yuddhanirbharatāmasyā dṛṣṭvā nirjitya līlayā | svā'ntaḥ puraṃ samānīya mahā'nandamuṣaimyalam

4983

इति श्रीमदितिहासोत्तमे त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे श्रीललितामाहात्म्ये श्रीदेव्या सह युद्धकरणाय सज्जीभूतस्य भण्ण्दासुरस्योहामपोहवर्णनं नाम षष्टितमोऽध्यायः

iti śrīmaditihāsottame tripurārahasye māhātmyakhaṇḍe śrīlalitāmāhātmye śrīdevyā saha yuddhakaraṇāya sajjībhūtasya bhaṇṇdāsurasyohāmapohavarṇanaṃ nāma ṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ

एकषष्टितमोऽध्यायः श्रीललितायाः सैन्यव्यवसायज्ञानाय दैत्यराजेन स्वदूतप्रेषणवर्णनम् इत्युक्त्वा पार्श्वगं सूतं दीर्घग्रीवं महाऽसुरः । बभाषे क्रोधताम्राक्षो रथः संयुज्यतामिति

ekaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ śrīlalitāyāḥ sainyavyavasāyajñānāya daityarājena svadūtapreṣaṇavarṇanam ityuktvā pārśvagaṃ sūtaṃ dīrghagrīvaṃ mahā'suraḥ | babhāṣe krodhatāmrākṣo rathaḥ saṃyujyatāmiti

अथ सूतो निमेषण सन्नद्धं स्यन्दनोत्तमम् । निवेदयद्दैत्यनाथे प्रणम्याऽतिविनीतवत्

atha sūto nimeṣaṇa sannaddhaṃ syandanottamam | nivedayaddaityanāthe praṇamyā'tivinītavat

आरुरोह रथश्रेष्ठं भण्डदैत्यः प्रतापनः । गृहीत्वा सशरं चापं प्रचचालाऽतिरोषितः

āruroha rathaśreṣṭhaṃ bhaṇḍadaityḥ pratāpanaḥ | gṛhītvā saśaraṃ cāpaṃ pracacālā'tiroṣitaḥ

दृ.ष्त्वा श्रुत्वा च दैत्येशं व्रजन्तं यद्धकारणात् । दैत्या विनिर्ययुः शीघ्रं सन्नद्धाः क्रोधमूर्छिताः

dṛ.ṣtvā śrutvā ca daityeśaṃ vrajantaṃ yaddhakāraṇāt | daityā viniryayuḥ śīghraṃ sannaddhāḥ krodhamūrchitāḥ

पुरतः पार्"श्वयोः पृष्ठे सर्वतः परिवार्य तम् । निर्ययुर्दैत्यसुभटाः सङ्घशो धृतहेतयः

purataḥ pār"śvayoḥ pṛṣṭhe sarvataḥ parivārya tam | niryayurdaityasubhaṭāḥ saṅghaśo dhṛtahetayaḥ

भण्डदैत्यसुताः सर्वे भण्डतुल्यपराक्रमाः । कुटिलाक्षोऽग्रजस्तेषाममेयबलविक्रमः

bhaṇḍadaityasutāḥ sarve bhaṇḍatulyaparākramāḥ | kuṭilākṣo'grajasteṣāmameyabalavikramaḥ

स्यन्दनस्थाः सुसन्नद्धाः समरेष्वनिवर्तिनः । अक्षौहिणीशतयुता भण्डदैत्याऽग्रतो ययुः

syandanasthāḥ susannaddhāḥ samareṣvanivartinaḥ | akṣauhiṇīśatayutā bhaṇḍadaityā'grato yayuḥ

अहम्पूर्विकया युद्धे ये संस्पर्धन्ति नित्यशः । पार्श्वयोर्दैत्य्पराजस्य विषङ्गश्च विशुक्रकः

ahampūrvikayā yuddhe ye saṃspardhanti nityaśaḥ | pārśvayordaityparājasya viṣaṅgaśca viśukrakaḥ

चेलतुर्भ्रातरौ तस्य विष्णुतुल्यपरक्रमौ । रथस्थौ तौ महाचापौ क्रुधाऽरुणितलोचनौ

celaturbhrātarau tasya viṣṇutulyaparakramau | rathasthau tau mahācāpau krudhā'ruṇitalocanau

ग्रसन्ताविव सैन्यानि परेषाम् ययतुर्द्रुतम् । प्रत्येकमक्षौहिणीनां शतेन परिवारितौ

grasantāviva sainyāni pareṣām yayaturdrutam | pratyekamakṣauhiṇīnāṃ śatena parivāritau

उग्रकर्ममुखास्तस्य मन्त्रिणो भीमविक्रमाः । अनुजग्मुर्दैत्यपरिं शताऽक्षौहिणिसंयुताः

ugrakarmamukhāstasya mantriṇo bhīmavikramāḥ | anujagmurdaityapariṃ śatā'kṣauhiṇisaṃyutāḥ

एवं प्रचलिते दैत्यनाथे समरकारणात् । रराज राजपथ्या तु प्रावृट्कालनदी यथा

evaṃ pracalite daityanāthe samarakāraṇāt | rarāja rājapathyā tu prāvṛṭkālanadī yathā

कूलङ्कषा दैत्यजला रथाऽवर्तसमाकुला । तुरङ्गभङ्गा द्विरदग्राहा खेटककच्छपी

kūlaṅkaṣā daityajalā rathā'vartasamākulā | turaṅgabhaṅgā dviradagrāhā kheṭakakacchapī

उन्मीषत्फेनपिण्डाऽढ्या पताकालहरीयता । खड्गदीर्घमहासर्पा तूणिमत्स्यविचित्रिता

unmīṣatphenapiṇḍā'ḍhyā patākālaharīyatā | khaḍgadīrghamahāsarpā tūṇimatsyavicitritā

दानवाऽस्याऽम्भोजततिस्तन्नेत्रशफरीगणा । विचित्रच्छत्रहंसादिपतत्रिततिमालिनी

dānavā'syā'mbhojatatistannetraśapharīgaṇā | vicitracchatrahaṃsādipatatritatimālinī

उच्छलत्तुरगोत्तुङ्गशिंशुमारकुलाऽविला । रथघोषमहाघोषा वाहिणी जलवाहिनी

ucchalatturagottuṅgaśiṃśumārakulā'vilā | rathaghoṣamahāghoṣā vāhiṇī jalavāhinī

निर्गमत्तत्पुरद्वारान्महतो रत्नगोपुरात् । कुल्यामुखाज्जलं ह्याशु केदारे प्रसृतं यथा

nirgamattatpuradvārānmahato ratnagopurāt | kulyāmukhājjalaṃ hyāśu kedāre prasṛtaṃ yathā

पुरद्वाराद्वाहिनी सा प्रसृताऽभुद्बहिः क्षणात् । तदन्त्रे तु विजयः प्राप्य दैत्येश्वरं द्रुतम्

puradvārādvāhinī sā prasṛtā'bhudbahiḥ kṣaṇāt | tadantre tu vijayaḥ prāpya daityeśvaraṃ drutam

मन्त्री प्रणम्य विन्यस्य मूर्ध्न्यञ्चलिपुटं स्थितः । प्राप्याऽज्ञामवदत्तं सुवचस्तत्कालसम्मतम्

mantrī praṇamya vinyasya mūrdhnyañcalipuṭaṃ sthitaḥ | prāpyā'jñāmavadattaṃ suvacastatkālasammatam

दैत्येश्वर महाराज कीर्तिस्ते सर्वतस्तता । प्रतापतपनश्चोर्ध्वे ब्रह्माण्डानि तपत्यसौ

daityeśvara mahārāja kīrtiste sarvatastatā | pratāpatapanaścordhve brahmāṇḍāni tapatyasau

बलवत्तर एषोऽत्र हरिरेको विभावितः । सोऽपि त्वत्सम्मुखं प्राप्य युद्दे भूयः पराजितः

balavattara eṣo'tra harireko vibhāvitaḥ | so'pi tvatsammukhaṃ prāpya yudde bhūyaḥ parājitaḥ

तत्त्वां युद्धे जयेत्कश्चिदिति मोघो हि निश्चयः । तथाऽपि मन्त्रिणा काले चारऽथशास्त्रप्रमाणतः

tattvāṃ yuddhe jayetkaściditi mogho hi niścayaḥ | tathā'pi mantriṇā kāle cār'thaśāstrapramāṇataḥ

विमृश्य राज्ञे वक्त्व्यं हितभागमसम्मितम् । काले युक्तमनुक्त्वा तु न सुमन्त्रित्वमर्हति

vimṛśya rājñe vaktvyaṃ hitabhāgamasammitam | kāle yuktamanuktvā tu na sumantritvamarhati

चत्वार एव सम्प्रोता उपाया दण्डसाने । तत्रैकिअओऽपि स्वे काले सम्मतो बलवत्तरः

catvāra eva samprotā upāyā daṇḍasāne | tatraikiao'pi sve kāle sammato balavattaraḥ

अन्यकालेऽन्यमातिष्ठन्मूढदुर्मन्त्रिमन्त्रितः । नश्येदसदृशं भुक्त्वा ह्यामयीवाऽगदं नृपः

anyakāle'nyamātiṣṭhanmūḍhadurmantrimantritaḥ | naśyedasadṛśaṃ bhuktvā hyāmayīvā'gadaṃ nṛpaḥ

तत्राऽध्यसितं प्राज्ञैर्दूतचारदृशाऽखिलम् । दृष्ट्वा युद्धं तेन श्रेयःसमाप्नुयात्

tatrā'dhyasitaṃ prājñairdūtacāradṛśā'khilam | dṛṣṭvā yuddhaṃ tena śreyaḥsamāpnuyāt

तत्सम्मतौ दूतचारौ परेषु द्रुतम् । तावत् सेनाऽपि सन्न्द्धा भविष्यत्यविशङ्किता

tatsammatau dūtacārau pareṣu drutam | tāvat senā'pi sannddhā bhaviṣyatyaviśaṅkitā

रक्षणं नगरस्याऽपि विहितं स्याद्यथाविधि । विज्ञप्तव्यमिदं काले मया ते स्वामिनः पुरः

rakṣaṇaṃ nagarasyā'pi vihitaṃ syādyathāvidhi | vijñaptavyamidaṃ kāle mayā te svāminaḥ puraḥ

विज्ञापितं तद्भवता कर्तव्यं कालसम्मितम् । निशम्य मन्त्रिवाक्यं तद्युक्तं कुशलसम्मतम्

vijñāpitaṃ tadbhavatā kartavyaṃ kālasammitam | niśamya mantrivākyaṃ tadyuktaṃ kuśalasammatam

समाधानाय बन्धूनामभिमन्यत मन्त्रणम् । निवेश्य सेनापतिभिः सेनां तत्र विभागशः

samādhānāya bandhūnāmabhimanyata mantraṇam | niveśya senāpatibhiḥ senāṃ tatra vibhāgaśaḥ

पुररक्षाविधानाय कुटिलाक्षमवाऽसृजत् । अमित्रघ्नं मन्त्रिवर्यं प्राह भण्डमहाऽसुरः

purarakṣāvidhānāya kuṭilākṣamavā'sṛjat | amitraghnaṃ mantrivaryaṃ prāha bhaṇḍamahā'suraḥ

गच्छाऽमित्रघन मच्छास्त्या तां ब्रूहि ललिताऽभिधाम् । नाऽहं त्वां सुन्दरीं देवीं सर्वथा संश्रयोचिताम्

gacchā'mitraghana macchāstyā tāṃ brūhi lalitā'bhidhām | nā'haṃ tvāṃ sundarīṃ devīṃ sarvathā saṃśrayocitām

वाञ्छामि योद्धुं तत्कस्मान्मां योद्धुंत्वामिहागता । युद्धश्रद्धा तवेयं वै सम्म्तं मम सर्वथा

vāñchāmi yoddhuṃ tatkasmānmāṃ yoddhuṃtvāmihāgatā | yuddhaśraddhā taveyaṃ vai sammtaṃ mama sarvathā

न बिभेमि महायुद्धे तत्त्वद्युद्धे भयं कुतः । किन्त्वहं त्वां प्रियाकारां दृष्ट्वा द्रुतं मनोभवाम्

na bibhemi mahāyuddhe tattvadyuddhe bhayaṃ kutaḥ | kintvahaṃ tvāṃ priyākārāṃ dṛṣṭvā drutaṃ manobhavām

तत्सुराणां परित्यज्य पक्षं मत्संश्रया भव । साम्ना युद्धेन वाऽपि त्वां करोम्यात्मसमाश्रयाम्

tatsurāṇāṃ parityajya pakṣaṃ matsaṃśrayā bhava | sāmnā yuddhena vā'pi tvāṃ karomyātmasamāśrayām

मद्विरोधेन ते लोके हानिरेव न संशयः । विमृश्यैतद्द्रुततरं पक्षमेकतरं भज

madvirodhena te loke hānireva na saṃśayaḥ | vimṛśyaitaddrutataraṃ pakṣamekataraṃ bhaja

इति तां ब्रूहि साम्ना च ज्ञात्वा तस्याः समीहितम् । बलञ्चसर्वं तत्कृत्यं ज्ञत्वाअ याहि द्रुत पुनः

iti tāṃ brūhi sāmnā ca jñātvā tasyāḥ samīhitam | balañcasarvaṃ tatkṛtyaṃ jñatvāa yāhi druta punaḥ

अथ मायाविनां श्रेश्ठं विद्युन्मालिनमाह सः । विद्युन्मालिन्महाप्राज्ञ मायाविकुलनायक

atha māyāvināṃ śreśṭhaṃ vidyunmālinamāha saḥ | vidyunmālinmahāprājña māyāvikulanāyaka

परैरविदितो गत्वा देव्याः सेनामशेषतः । बलञ्च व्यवसायञ्च भेदच्छिद्राणि युक्तितः

parairavidito gatvā devyāḥ senāmaśeṣataḥ | balañca vyavasāyañca bhedacchidrāṇi yuktitaḥ

विचार्य शीघ्रमायाहि त्वमत्र कुशलोह्यसि । आज्ञप्तावितरौ दैत्यौ ययतुः शक्तिवाहिनीम्

vicārya śīghramāyāhi tvamatra kuśalohyasi | ājñaptāvitarau daityau yayatuḥ śaktivāhinīm

अनन्तामब्नुधिप्रख्यामविगाह्य कथञ्चन । अमित्रघ्नो महासेनां विवेशाऽब्धिं यथा प्लवः

anantāmabnudhiprakhyāmavigāhya kathañcana | amitraghno mahāsenāṃ viveśā'bdhiṃ yathā plavaḥ

उत्खातकरवालाभिः शक्तिभिः परिरक्षिताम् । प्रविष्टमात्रं शक्त्या स गृहीतो बलवत्तरः

utkhātakaravālābhiḥ śaktibhiḥ parirakṣitām | praviṣṭamātraṃ śaktyā sa gṛhīto balavattaraḥ

परिचारिकया दण्डनाथायाः काञ्चनाऽभया । चपेटया निहत्याऽशु गृहीत्वा तं गलेऽसुरम्

paricārikayā daṇḍanāthāyāḥ kāñcanā'bhayā | capeṭayā nihatyā'śu gṛhītvā taṃ gale'suram

तर्जयामास वचनैः क्रोधयुक्तैर्भयङ्करैः । कस्त्वं सेनामिमां देव्या दण्डराज्ञीसुरक्षिताम्

tarjayāmāsa vacanaiḥ krodhayuktairbhayaṅkaraiḥ | kastvaṃ senāmimāṃ devyā daṇḍarājñīsurakṣitām

अविज्ञाप्य प्रविष्टोऽसि चाऽस्मत्प्रमुखवीक्षिताम् । आज्ञां विना दण्डराज्ञ्याः प्रविष्टो वाहिनीमिमाम्

avijñāpya praviṣṭo'si cā'smatpramukhavīkṣitām | ājñāṃ vinā daṇḍarājñyāḥ praviṣṭo vāhinīmimām

जीवन्नो यास्यसि पुनः साक्षान्मृत्युरपि स्वयम् । तदन्तरे तु सम्प्राप्ताः सैन्यरक्षानियोजिताः

jīvanno yāsyasi punaḥ sākṣānmṛtyurapi svayam | tadantare tu samprāptāḥ sainyarakṣāniyojitāḥ

दण्डिन्याज्ञाप्रतीक्षिण्यः शक्तय शतशः क्षणात् । प्रबलाभिः समाकृष्टो निहतो मूर्च्छितोऽभवत्

daṇḍinyājñāpratīkṣiṇyaḥ śaktaya śataśaḥ kṣaṇāt | prabalābhiḥ samākṛṣṭo nihato mūrcchito'bhavat

श्रुत्वा तदन्तरे दण्डनाथा दैत्यस्य सङ्गतिम् । समक्षं ह्यानयामास स्वपरीचारशक्तिभिः

śrutvā tadantare daṇḍanāthā daityasya saṅgatim | samakṣaṃ hyānayāmāsa svaparīcāraśaktibhiḥ

पृष्ट्वा तं ह्यागतं दूतं ज्ञात्वा भण्डाऽसुरस्य हि । विज्ञाप्य मन्त्रिणी देव्याः समीपमानयत्ततः

pṛṣṭvā taṃ hyāgataṃ dūtaṃ jñātvā bhaṇḍā'surasya hi | vijñāpya mantriṇī devyāḥ samīpamānayattataḥ

साऽपि विज्ञाप्य तं प्राप्तं ललितायाः समीपतः । नीत्वा पप्रच्छ दूतं तं कृत्यं तत्राऽगमस्य हि

sā'pi vijñāpya taṃ prāptaṃ lalitāyāḥ samīpataḥ | nītvā papraccha dūtaṃ taṃ kṛtyaṃ tatrā'gamasya hi

प्राह प्रणम्याऽमित्रघ्नः प्राप्तो भण्डनिदेशतः । दूतोऽहं तस्य दैत्यस्य तदुक्तं संब्रवीम्यहम्

prāha praṇamyā'mitraghnaḥ prāpto bhaṇḍanideśataḥ | dūto'haṃ tasya daityasya taduktaṃ saṃbravīmyaham

आवयोर्न विरोधोऽस्ति कुतो योद्धुं समागता । युद्ध्वावाऽप्ययुद्ध्वावा वा देवि भूयास्त्वं मत्समाश्रया

āvayorna virodho'sti kuto yoddhuṃ samāgatā | yuddhvāvā'pyayuddhvāvā vā devi bhūyāstvaṃ matsamāśrayā

तत्त्वामात्मप्रियां हृद्यां योधयामि कथं वद ? तद्देवान् सम्परित्यज्य भव त्वं मत्समाश्रया

tattvāmātmapriyāṃ hṛdyāṃ yodhayāmi kathaṃ vada ? taddevān samparityajya bhava tvaṃ matsamāśrayā

वक्तव्येति त्वया गत्वा ज्ञेयं सेनाबलाऽबलम् । इत्यहं प्रेषितस्तेन दूतबध्या [धः] विनिन्दिता [नः]

vaktavyeti tvayā gatvā jñeyaṃ senābalā'balam | ityahaṃ preṣitastena dūtabadhyā [dhaḥ] vininditā [naḥ]

शास्त्रेषु दूतस्य वधं न वदन्ति विचक्षणाः । इति मत्वा प्रविष्टोऽहं लक्षैतः सर्वशक्तिभिः

śāstreṣu dūtasya vadhaṃ na vadanti vicakṣaṇāḥ | iti matvā praviṣṭo'haṃ lakṣaitaḥ sarvaśaktibhiḥ

प्रविष्टमात्रोऽभिमतो गृहीतस्तव शक्तिभिः । आनीतस्ते समक्षञ्चेत्येतत् सर्वं निरुपितम्

praviṣṭamātro'bhimato gṛhītastava śaktibhiḥ | ānītaste samakṣañcetyetat sarvaṃ nirupitam

अग्रे देव्येव शरणमयोग्योमे वधो भवेत् । निशम्य दूतवचनं ललिताया मतं ततः

agre devyeva śaraṇamayogyome vadho bhavet | niśamya dūtavacanaṃ lalitāyā mataṃ tataḥ

विदित्वा मन्त्रिणी प्राह स्मेरमञ्जुलभाषिणी । माभैर्दैत्य व्रज सुखं हन्यसे न कदाचन

viditvā mantriṇī prāha smeramañjulabhāṣiṇī | mābhairdaitya vraja sukhaṃ hanyase na kadācana

ब्रूयास्तं भण्डदैत्येशं मयोक्तमवधार्य च । यदि ते जीवने श्रद्धा द्रुतमागत्य निर्भयः

brūyāstaṃ bhaṇḍadaityeśaṃ mayoktamavadhārya ca | yadi te jīvane śraddhā drutamāgatya nirbhayaḥ

शरणीकुरु देवेशीं त्रिलोकीं सम्परित्यज । त्रिलोकेशो भवेदिन्द्र त्वं पाताले निवत्स्यसि

śaraṇīkuru deveśīṃ trilokīṃ samparityaja | trilokeśo bhavedindra tvaṃ pātāle nivatsyasi

कुरु सख्यं गोत्रभिदा सपुत्रबलवाहनः । अन्यथा न विमोक्षस्ते जीवन् क्वाऽपि भविष्यति

kuru sakhyaṃ gotrabhidā saputrabalavāhanaḥ | anyathā na vimokṣaste jīvan kvā'pi bhaviṣyati

नयैनं दण्डसाम्राज्ञि सेना दर्शय सर्वतः । दर्शयित्वा ततः सेनबहिरेनं विसर्जय

nayainaṃ daṇḍasāmrājñi senā darśaya sarvataḥ | darśayitvā tataḥ senabahirenaṃ visarjaya

इत्याज्ञप्ता कोलमुखीं प्रदर्श्य स्वामनीकिनीम् । व्यसर्जयत्तं दैतेयं बहिः सेनानिवेशनात्

ityājñaptā kolamukhīṃ pradarśya svāmanīkinīm | vyasarjayattaṃ daiteyaṃ bahiḥ senāniveśanāt

अथ मुक्तः पुनर्जातमात्मानं सममंसत । जगाम राजसविधं भयविह्वलिताऽन्तरः

atha muktaḥ punarjātamātmānaṃ samamaṃsata | jagāma rājasavidhaṃ bhayavihvalitā'ntaraḥ

विद्युन्माली निशाम्यैनममित्रघ्नविहिंसितम् । भीतो रात्रौ महामायः कौशिकिं तनुमाश्रितः

vidyunmālī niśāmyainamamitraghnavihiṃsitam | bhīto rātrau mahāmāyaḥ kauśikiṃ tanumāśritaḥ

विचरन्नाकाशमार्गे सेनां सर्वां निशामयत् । गणयित्वा सर्वसेनां ब्रजन्तं गगनाऽध्वनः

vicarannākāśamārge senāṃ sarvāṃ niśāmayat | gaṇayitvā sarvasenāṃ brajantaṃ gaganā'dhvanaḥ

जग्राह काचिच्छक्तिस्तं खेचरी निशिरक्षिणी । गृहीतमात्रो मायावी प्रोड्डीय गगनोर्ध्वतः

jagrāha kācicchaktistaṃ khecarī niśirakṣiṇī | gṛhītamātro māyāvī proḍḍīya gaganordhvataḥ

पञाशद्योजनादूर्ध्व युयोध स तया भृशम् । चिरं युद्ध्वा शूलहतस्तया मुक्तः कथञ्चन

pañāśadyojanādūrdhva yuyodha sa tayā bhṛśam | ciraṃ yuddhvā śūlahatastayā muktaḥ kathañcana

जगाम दैत्यनृपतिमीषत्प्राणाऽवशेषितः । पपात पुरतस्तस्य सूर्यस्योदयनं प्रति

jagāma daityanṛpatimīṣatprāṇā'vaśeṣitaḥ | papāta puratastasya sūryasyodayanaṃ prati

दृष्ट्वाऽग्रपतितं दैत्यं म्रियमाणं भृशं हतम् । भण्डासुरो जपन्मन्त्रं पस्पर्शाऽङ्गेषु पाणिना

dṛṣṭvā'grapatitaṃ daityaṃ mriyamāṇaṃ bhṛśaṃ hatam | bhaṇḍāsuro japanmantraṃ pasparśā'ṅgeṣu pāṇinā

मन्त्रस्पर्शनमात्रेण जीवितश्च गतव्यथः । उत्थाय प्रणनामाऽशु दैत्यराजं पुरःस्थितम्

mantrasparśanamātreṇa jīvitaśca gatavyathaḥ | utthāya praṇanāmā'śu daityarājaṃ puraḥsthitam

अथपृष्टः प्राह विद्युन्माली वृत्तं स्वकं क्रमात् । महाराज त्वत्समक्षं गतोऽमित्रघ्नसंयुतम्

athapṛṣṭaḥ prāha vidyunmālī vṛttaṃ svakaṃ kramāt | mahārāja tvatsamakṣaṃ gato'mitraghnasaṃyutam

दृष्टवानस्मि तां सेनां प्रलयाम्बुधिसन्निभाम् । अथाऽमित्रघ्न एवाऽदौ प्रविवेश महाचमूम्

dṛṣṭavānasmi tāṃ senāṃ pralayāmbudhisannibhām | athā'mitraghna evā'dau praviveśa mahācamūm

प"यतो मे क्षणेनैव हृहीतः शक्तिभिर्बलात् । मधुवन्मक्षिकाभिः स समाक्रान्तोऽथ शक्तिभिः

pa"yato me kṣaṇenaiva hṛhītaḥ śaktibhirbalāt | madhuvanmakṣikābhiḥ sa samākrānto'tha śaktibhiḥ

क्षणेन विगतप्रज्ञः समभूद्बलवानपि । अशक्तः स्पन्दितुमपि क्व युद्धं क्व पलायनम्

kṣaṇena vigataprajñaḥ samabhūdbalavānapi | aśaktaḥ spanditumapi kva yuddhaṃ kva palāyanam

कथञ्चिदपि नो जीवेत् स इत्थं मम निश्चयः । तावद्भीतोऽप्यहं दुरात् पलायनपरोऽभवम्

kathañcidapi no jīvet sa itthaṃ mama niścayaḥ | tāvadbhīto'pyahaṃ durāt palāyanaparo'bhavam

भवदाज्ञागौरवेण न निवृत्तोऽस्मि ते भयात् । ततो दिनाऽवसानेऽहं मायाघूकत्वमास्थितः

bhavadājñāgauraveṇa na nivṛtto'smi te bhayāt | tato dinā'vasāne'haṃ māyāghūkatvamāsthitaḥ

उपर्युपरि सेनायाः सञ्चरंस्तां निशामयम् । सा सेना महती दृष्टा भीमा भीषणनादिनी

uparyupari senāyāḥ sañcaraṃstāṃ niśāmayam | sā senā mahatī dṛṣṭā bhīmā bhīṣaṇanādinī

924

संवर्तकालसंक्षुभमहोर्मिजलधिर्यथा

saṃvartakālasaṃkṣubhamahormijaladhiryathā

दर्शनदेव सेनाया यस्यन्ति मृतिमासुराः

darśanadeva senāyā yasyanti mṛtimāsurāḥ

तत्र सर्वा महाभीमाः शक्त्यो भीमविक्रमाः । अहम्पूर्विकया यद्धं कर्तुमादौ समुत्सुकाः

tatra sarvā mahābhīmāḥ śaktyo bhīmavikramāḥ | ahampūrvikayā yaddhaṃ kartumādau samutsukāḥ

तत्र बाला कुमारी या ललितायाः प्रियाऽत्मजा । कुमारिभिः कोटिशतसंख्याभिः परिवारिता

tatra bālā kumārī yā lalitāyāḥ priyā'tmajā | kumāribhiḥ koṭiśatasaṃkhyābhiḥ parivāritā

शस्त्राऽस्त्रकौशलाऽभिज्ञा युद्धसन्नाहसम्भ्रमा । भण्डपुत्रान् निहन्मीति सा ब्रवीति पुनः पुनः

śastrā'strakauśalā'bhijñā yuddhasannāhasambhramā | bhaṇḍaputrān nihanmīti sā bravīti punaḥ punaḥ

कुमार्योऽपि चता ब्रूयुर्भण्डपुत्रसुवाहिनीम् । नाशयामः क्षणेनाऽतिगर्जन्त्यः समरोत्सुकाः

kumāryo'pi catā brūyurbhaṇḍaputrasuvāhinīm | nāśayāmaḥ kṣaṇenā'tigarjantyaḥ samarotsukāḥ

अथ सम्प्त्करी चाऽश्वाऽरुढाख्या शक्तिनायिका । गजानश्वानसंख्यातान् महाशक्तिभिरास्थितान्

atha samptkarī cā'śvā'ruḍhākhyā śaktināyikā | gajānaśvānasaṃkhyātān mahāśaktibhirāsthitān

कर्षन्त्यौ ते बलोदग्रे बालापार्श्वद्व्याऽश्रिते । अथ बाला पृष्ठतस्तु महारथनिवासिनी

karṣantyau te balodagre bālāpārśvadvyā'śrite | atha bālā pṛṣṭhatastu mahārathanivāsinī

ललिता श्रीमहादेवी नवाऽवरणशक्तिभिः । अप्रमेयबलक्रौर्यशौर्थयुक्ताभिरावृता

lalitā śrīmahādevī navā'varaṇaśaktibhiḥ | aprameyabalakrauryaśaurthayuktābhirāvṛtā

तस्याः पार्श्वद्वये मन्त्रनाथा दण्डधराऽस्थिता । प्रत्येकं रथमारुढा महाऽद्भुतपराक्रमा

tasyāḥ pārśvadvaye mantranāthā daṇḍadharā'sthitā | pratyekaṃ rathamāruḍhā mahā'dbhutaparākramā

अनेककोटिमातङ्गकन्याभिः स्वसमाऽत्मभिः । चित्रवीर्याभिरभितः संवृतामन्त्रिणी स्थिता

anekakoṭimātaṅgakanyābhiḥ svasamā'tmabhiḥ | citravīryābhirabhitaḥ saṃvṛtāmantriṇī sthitā

वाअराह्यपि महाभीमविकराऽकृतिनामभिः । शक्तिभिर्बटुकाद्यश्च संयुताऽतिरुषान्विता

vāarāhyapi mahābhīmavikarā'kṛtināmabhiḥ | śaktibhirbaṭukādyaśca saṃyutā'tiruṣānvitā

सर्वत्र शक्तिसेनासु न मया क्वाऽपि लक्षितम् । यत्र ते वधवृत्तान्तसङ्गतिर्न हि संस्तुता

sarvatra śaktisenāsu na mayā kvā'pi lakṣitam | yatra te vadhavṛttāntasaṅgatirna hi saṃstutā

तत्रैकाऽप्यवर शक्तिः सर्वमस्मद्बलं क्षणात् । नाशयेदिति मे बुद्धिर्व्यवसायं समास्थिता

tatraikā'pyavara śaktiḥ sarvamasmadbalaṃ kṣaṇāt | nāśayediti me buddhirvyavasāyaṃ samāsthitā

शतकोटिपरार्धानां कोद्यर्बुदशतत्मिका । सेनैवं शक्तिनिचिता दैत्यराज ! वदामि ते

śatakoṭiparārdhānāṃ kodyarbudaśatatmikā | senaivaṃ śaktinicitā daityarāja ! vadāmi te

शक्तिरन्यमता तेषु बले वीर्ये च विक्रमे । सर्वान् दैत्यगणानस्मानतितिष्ठति सर्वथा

śaktiranyamatā teṣu bale vīrye ca vikrame | sarvān daityagaṇānasmānatitiṣṭhati sarvathā

इत्युक्त्वा दैत्यराजं तं प्रणिपत्य कृताञ्जलिः । विद्युन्माली समभवत्तूष्णी दैत्यसभागतः

ityuktvā daityarājaṃ taṃ praṇipatya kṛtāñjaliḥ | vidyunmālī samabhavattūṣṇī daityasabhāgataḥ

5077

इति श्रीमदितिहासोत्तमे श्रीत्रिपुराहस्ये ललितामाहात्म्ये भण्डदूतस्यविद्युन्मालिनश्चारवाक्यं नामैकषष्टितमोऽध्यायः

iti śrīmaditihāsottame śrītripurāhasye lalitāmāhātmye bhaṇḍadūtasyavidyunmālinaścāravākyaṃ nāmaikaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ

द्विषष्टितमोऽध्यायः राक्षसराजाय राक्षसगुप्तचरेणामित्रध्नेन यथायथं देवीसन्नाहवर्णनम् अथ क्षणादमित्रघ्नः प्राप्तो दैत्यसभान्तरम् । भण्डासुराऽङ्घ्य्रोरपतद् भयविह्वलितान्तरम्

dviṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ rākṣasarājāya rākṣasaguptacareṇāmitradhnena yathāyathaṃ devīsannāhavarṇanam atha kṣaṇādamitraghnaḥ prāpto daityasabhāntaram | bhaṇḍāsurā'ṅghyrorapatad bhayavihvalitāntaram

आशवस्तः प्राह सचिवैः पृष्टो वृत्तं प्रवेपितः । महाराज त्वदाज्ञप्तो गतः शक्तिमहाचमूम्

āśavastaḥ prāha sacivaiḥ pṛṣṭo vṛttaṃ pravepitaḥ | mahārāja tvadājñapto gataḥ śaktimahācamūm

प्रविष्टः शक्तिभिस्ताभिर्गृहीतो बलवत्क्षणात् । न मे वीर्यं बलं वापि बभौ शक्त्यग्रतः क्वचित्

praviṣṭaḥ śaktibhistābhirgṛhīto balavatkṣaṇāt | na me vīryaṃ balaṃ vāpi babhau śaktyagrataḥ kvacit

रविप्रभानिमग्नस्य खद्योतस्येव सुप्रभा । क्षनेन तासां ग्रहणाद्विसंज्ञोऽभवमञ्जसा

raviprabhānimagnasya khadyotasyeva suprabhā | kṣanena tāsāṃ grahaṇādvisaṃjño'bhavamañjasā

अथ नीतो दण्डनाथासविधं मृतवत् स्थितः । सा कुलाद्रिरिवोन्नम्रा क्रोडास्या काञ्चनप्रभा

atha nīto daṇḍanāthāsavidhaṃ mṛtavat sthitaḥ | sā kulādririvonnamrā kroḍāsyā kāñcanaprabhā

क्रोधाग्निमुद्गिरन्तीव सुनेत्रैर्घर्घरारवा । तादृग्विधं शक्तिगणं तस्याः क्रोधप्रदीपितम्

krodhāgnimudgirantīva sunetrairghargharāravā | tādṛgvidhaṃ śaktigaṇaṃ tasyāḥ krodhapradīpitam

दृ.ष्त्वाऽहमभवं भूयः श्वसितुञ्चाऽपि नो विभुः । तस्या नियोगान्नितोऽहं शक्तिभिर्मन्त्रिणीपुरः

dṛ.ṣtvā'hamabhavaṃ bhūyaḥ śvasituñcā'pi no vibhuḥ | tasyā niyogānnito'haṃ śaktibhirmantriṇīpuraḥ

सा दृष्टा मन्त्रिणी देवि तापिच्छदलसन्निभा । सौन्दर्यकुलसारङ्गी पूर्णतारुण्यगर्विता

sā dṛṣṭā mantriṇī devi tāpicchadalasannibhā | saundaryakulasāraṅgī pūrṇatāruṇyagarvitā

मन्दस्मितमुखी पानमदमाद्यद्विलासिनी । गीतहास्यपरा नित्यं विणावादननिष्ठिता

mandasmitamukhī pānamadamādyadvilāsinī | gītahāsyaparā nityaṃ viṇāvādananiṣṭhitā

तस्याः प्रसन्ननेत्राब्जाऽमृतवर्षाऽभिजीवितः । अन्ववेक्षमहं सर्वसौभाग्यैकसमाश्रयाम्

tasyāḥ prasannanetrābjā'mṛtavarṣā'bhijīvitaḥ | anvavekṣamahaṃ sarvasaubhāgyaikasamāśrayām

तयाऽनुयुक्तो निखिलमवदं तव भाषितम् । तया नीतो महाराज्ञ्याः समक्षमहमाश्वथ

tayā'nuyukto nikhilamavadaṃ tava bhāṣitam | tayā nīto mahārājñyāḥ samakṣamahamāśvatha

सा दृष्टा ललिताराज्ञी महाविभवसंश्रया । सन्देशं वाचयन्मह्यं यत्तत्ते मन्त्रिणीमुखात्

sā dṛṣṭā lalitārājñī mahāvibhavasaṃśrayā | sandeśaṃ vācayanmahyaṃ yattatte mantriṇīmukhāt

वक्ष्यामि शृणु दैत्येश सावधानेन चेतसा । ब्रूयास्तं भण्डदैत्येशं जीवने यदि ते मतिः

vakṣyāmi śṛṇu daityeśa sāvadhānena cetasā | brūyāstaṃ bhaṇḍadaityeśaṃ jīvane yadi te matiḥ

त्रिलोकीं विसृजेन्द्राय शरणीकुरु मातरम् । निवस त्वं परीवारयुतः पातालसद्मनि

trilokīṃ visṛjendrāya śaraṇīkuru mātaram | nivasa tvaṃ parīvārayutaḥ pātālasadmani

इन्द्रेण सङ्गतो भूयाः पुत्राऽमात्यदिसंयुतः । अकृत्वैवं न ते मोक्षो लोकाऽन्तरगतस्य च

indreṇa saṅgato bhūyāḥ putrā'mātyadisaṃyutaḥ | akṛtvaivaṃ na te mokṣo lokā'ntaragatasya ca

इन्द्रशत्रिमहं त्वां तु (?) स नेष्याम्यात्मसंश्रयम् । इति त्वया तत्र गत्वा वक्त्व्यो भण्ददानवः

indraśatrimahaṃ tvāṃ tu (?) sa neṣyāmyātmasaṃśrayam | iti tvayā tatra gatvā vaktvyo bhaṇdadānavaḥ

तदन्तरे शक्तिरेका श्यामा तुरगसंश्रया । करालकरवालोद्यत्करा तत्र समाययौ

tadantare śaktirekā śyāmā turagasaṃśrayā | karālakaravālodyatkarā tatra samāyayau

अवर्ह्या स्ववाहनात् सा प्रणम्य ललिताऽम्बिकाम् । मन्त्रनाताञ्च वृतान्तं बभाषे साऽनुयोजिता

avarhyā svavāhanāt sā praṇamya lalitā'mbikām | mantranātāñca vṛtāntaṃ babhāṣe sā'nuyojitā

प्रेषिता भण्डदैत्यस्य वाहिन्यां नगरेऽपि च । मद्भृत्याः शक्त्यो गत्वा दृष्ट्वा सर्वं समागताः

preṣitā bhaṇḍadaityasya vāhinyāṃ nagare'pi ca | madbhṛtyāḥ śaktyo gatvā dṛṣṭvā sarvaṃ samāgatāḥ

ताभिर्विभावितं सर्वं सैन्यं नगरमेव च । इति वृत्तं तया प्रोक्तं सर्वमस्मत्समाश्रयम्

tābhirvibhāvitaṃ sarvaṃ sainyaṃ nagarameva ca | iti vṛttaṃ tayā proktaṃ sarvamasmatsamāśrayam

दैत्यानां सैनिकानाञ्च सर्वशः । न तयाऽविदितं किञ्चिनाऽस्ति बाह्याऽन्तरेषु च

daityānāṃ sainikānāñca sarvaśaḥ | na tayā'viditaṃ kiñcinā'sti bāhyā'ntareṣu ca

स्त्रियः सर्वाः सुविदितास्तासाञ्चापि प्रभाषितम् । मन्त्रस्ते मन्त्रितोऽप्यत्र नाऽस्माभिर्विदितोऽपि यः

striyaḥ sarvāḥ suviditāstāsāñcāpi prabhāṣitam | mantraste mantrito'pyatra nā'smābhirvidito'pi yaḥ

तया प्रोक्तोऽथं वचनं वृत्तञ्चापि पृथक् पृथक् । चित्रं मन्ये चिरादत्र वसन्नविदितञ्च यत्

tayā prokto'thaṃ vacanaṃ vṛttañcāpi pṛthak pṛthak | citraṃ manye cirādatra vasannaviditañca yat

तत सर्वञ्च तया प्रोक्तं यद्यथा समवस्थितम् । यत्त्वयाऽप्यत्र नो ज्ञातं तत्त्वया कथितं ननु

tata sarvañca tayā proktaṃ yadyathā samavasthitam | yattvayā'pyatra no jñātaṃ tattvayā kathitaṃ nanu

मन्येऽहं तद्बलं देव्या अजेयं दैत्यपुङ्गवैः । एकाऽपि शक्तिरवरा सर्वन्नो नाशयेत् क्षणात्

manye'haṃ tadbalaṃ devyā ajeyaṃ daityapuṅgavaiḥ | ekā'pi śaktiravarā sarvanno nāśayet kṣaṇāt

दैत्येश्वराहं ते सैन्ये बलिष्वनवरो ननु । एन्द्रादयोऽपि विजिता मया भूयः समागमे

daityeśvarāhaṃ te sainye baliṣvanavaro nanu | endrādayo'pi vijitā mayā bhūyaḥ samāgame

सओऽहं प्रविष्टमात्रोऽपि शक्त्या सामन्यया ननु । गृहीतो लीलयैवाऽशु हरिणा मृगशाववत्

sao'haṃ praviṣṭamātro'pi śaktyā sāmanyayā nanu | gṛhīto līlayaivā'śu hariṇā mṛgaśāvavat

यथा बालाः क्रीडनकमाच्छिद्याऽन्यकरस्थितम् । गृहणन्त्यहं तथा ताभिर्गृहीतो बलवानपि

yathā bālāḥ krīḍanakamācchidyā'nyakarasthitam | gṛhaṇantyahaṃ tathā tābhirgṛhīto balavānapi

न मेऽभूत् सपन्दितुमपि सक्तिः क्व नु विमोक्षणे । अशक्यं सर्वथा दैत्यैर्जेतुं नास्त्यत्र संशयः

na me'bhūt sapanditumapi saktiḥ kva nu vimokṣaṇe | aśakyaṃ sarvathā daityairjetuṃ nāstyatra saṃśayaḥ

इत्युक्त्वा विररामाऽथ दैत्यो दैत्येश्वराऽग्रतः । श्रुत्वेत्थं दैत्यवचनं भण्डः स्वाऽन्तरचिन्तयत्

ityuktvā virarāmā'tha daityo daityeśvarā'grataḥ | śrutvetthaṃ daityavacanaṃ bhaṇḍaḥ svā'ntaracintayat

नूनं सा त्रिपुरेशानी कृपया मयि संश्रिते । प्रसादमकरोदद्य चिरकालाऽभिकाङ्क्षितम्

nūnaṃ sā tripureśānī kṛpayā mayi saṃśrite | prasādamakarodadya cirakālā'bhikāṅkṣitam

यत्तया लोकमात्रोक्तं तदद्याऽवितथायितम् । धन्योऽहं त्रिपुरेशानीं दृष्ट्वा युद्धेऽनुभाष्य च

yattayā lokamātroktaṃ tadadyā'vitathāyitam | dhanyo'haṃ tripureśānīṃ dṛṣṭvā yuddhe'nubhāṣya ca

तच्छस्त्राग्निमहाज्वालानिर्दग्धकलुषाऽङ्गकः । व्रजामि लल्लोकममुं महासुखसमाश्रयम्

tacchastrāgnimahājvālānirdagdhakaluṣā'ṅgakaḥ | vrajāmi lallokamamuṃ mahāsukhasamāśrayam

महापापसमुद्भूतो देहोऽयं पापसंश्रयः । दैत्यस्वभावविहितश्चिरभारायितो ननु

mahāpāpasamudbhūto deho'yaṃ pāpasaṃśrayaḥ | daityasvabhāvavihitaścirabhārāyito nanu

यथाऽविष्टिगृहीतो हि भारं क्षिप्त्वा पलायति । तथाऽहं दुःखदं देहममुंभारं विसृज्य तु

yathā'viṣṭigṛhīto hi bhāraṃ kṣiptvā palāyati | tathā'haṃ duḥkhadaṃ dehamamuṃbhāraṃ visṛjya tu

पलायिष्ये सुखस्थानं न मे खेदोऽत्र विद्यते । नुनं वर्षसहस्राणां नियुतैर्दह एष मे

palāyiṣye sukhasthānaṃ na me khedo'tra vidyate | nunaṃ varṣasahasrāṇāṃ niyutairdaha eṣa me

सम्प्राप्तोऽत्यन्तसुखितामपि मे न हि रोचते । त एव भोगास्तद्राज्यं ताः स्त्रियस्तश्च सङ्गतम्

samprāpto'tyantasukhitāmapi me na hi rocate | ta eva bhogāstadrājyaṃ tāḥ striyastaśca saṅgatam

अन्वहं सेवमानस्य सर्वं वैरस्यमागतम् । निर्विण्णोऽहं दृढतरमस्मात् पर्युषितात्मनः

anvahaṃ sevamānasya sarvaṃ vairasyamāgatam | nirviṇṇo'haṃ dṛḍhataramasmāt paryuṣitātmanaḥ

वाञ्छामि नाशं देहस्याऽमयं दीर्घाऽमयी यथा । परन्तु मे विरहिताः शोचिष्यन्ति प्रिया एमे

vāñchāmi nāśaṃ dehasyā'mayaṃ dīrghā'mayī yathā | parantu me virahitāḥ śociṣyanti priyā eme

तथा तैरप्यहं हीनो न विन्दामि क्षणं सुखम् । आदौ वाऽनन्तरं वाऽपि दुःखदैअ मृतिर्भवेत्

tathā tairapyahaṃ hīno na vindāmi kṣaṇaṃ sukham | ādau vā'nantaraṃ vā'pi duḥkhadaia mṛtirbhavet

तदेतद्विषमं भाति कथं नारऽतिर्भवेन्मम । एवं मे त्रिपुरा देवी कृपां कुर्यादभीप्सिताम्

tadetadviṣamaṃ bhāti kathaṃ nār'tirbhavenmama | evaṃ me tripurā devī kṛpāṃ kuryādabhīpsitām

युगपद्यदि नो हन्यात् क्षेमं मे प्रतिभाति तत् । भक्तवाञ्छासमधिकफलदा सा निसर्गतः

yugapadyadi no hanyāt kṣemaṃ me pratibhāti tat | bhaktavāñchāsamadhikaphaladā sā nisargataḥ

कुतो न पूरयेदिष्टं सा निजाङ्घ्य्राज्रयस्य मे । इत्थं विचिन्त्य मनसा नमस्कृत्य पराम्बिकाम्

kuto na pūrayediṣṭaṃ sā nijāṅghyrājrayasya me | itthaṃ vicintya manasā namaskṛtya parāmbikām

नाट्ये नट इव स्वैरं क्रोधमहारयत् परम् । धिगस्त्वधम् दैतेय ! कथ मम समक्षतः

nāṭye naṭa iva svairaṃ krodhamahārayat param | dhigastvadham daiteya ! katha mama samakṣataḥ

अप्रियां परसंश्लघां कुर्वन्नपि न लज्जसे । परसंश्लाघनं यत्तल्लोके कापुरुषब्रतम्

apriyāṃ parasaṃślaghāṃ kurvannapi na lajjase | parasaṃślāghanaṃ yattalloke kāpuruṣabratam

परन्तु बलिनं ज्ञात्वा न शूरः श्लाघते क्वचित् । बलीवाप्यबलो वाऽपि शूरास्तत्र न बिभ्यति

parantu balinaṃ jñātvā na śūraḥ ślāghate kvacit | balīvāpyabalo vā'pi śūrāstatra na bibhyati

इत्युक्त्वा खडगमुद्यम्य क्रुद्धः कालमहाऽहिवत् । वमन्निव नेत्रमुखात् क्रोधकाकोलपावकम्

ityuktvā khaḍagamudyamya kruddhaḥ kālamahā'hivat | vamanniva netramukhāt krodhakākolapāvakam

निर्ययौ नगरद्वारान्महाविलमुखादिव । पश्यन्तु दैत्या ये भीताः तस्यामेति पराक्रमम्

niryayau nagaradvārānmahāvilamukhādiva | paśyantu daityā ye bhītāḥ tasyāmeti parākramam

अद्य मां समरे प्राप्य पुनः सा न भविष्यति । वदन्तमेव दैत्येशं सूतः सरथमग्रतः

adya māṃ samare prāpya punaḥ sā na bhaviṣyati | vadantameva daityeśaṃ sūtaḥ sarathamagrataḥ

अभ्याजगामाऽथ सोऽपि रथमारुह्य संययौ । तं मेनिरे जनाः कालं जगत्संहरणोद्यतम्

abhyājagāmā'tha so'pi rathamāruhya saṃyayau | taṃ menire janāḥ kālaṃ jagatsaṃharaṇodyatam

नाऽस्य क्रोधाग्निमासाद्य जगद्भूयो भविष्यति । इत्यूचुः सहसा सर्वे भीताशचाऽसुरपुङ्गवाः

nā'sya krodhāgnimāsādya jagadbhūyo bhaviṣyati | ityūcuḥ sahasā sarve bhītāśacā'surapuṅgavāḥ

निर्ययुः स्वस्वसेनाभिः सेनाऽध्यक्षाश्च मन्त्रिणः । पुत्राः पौत्राश्च भ्रातरः सर्वः एव ते

niryayuḥ svasvasenābhiḥ senā'dhyakṣāśca mantriṇaḥ | putrāḥ pautrāśca bhrātaraḥ sarvaḥ eva te

Tripurārahasya (Māhātmya Khaṇḍa) (cont. 6)

भीता निःशेषतः सेनां समादाय विनिर्ययुः । अथाऽज्ञ्प्तो विशुक्रेण कुटिलाक्षश्च भूपतिः

bhītā niḥśeṣataḥ senāṃ samādāya viniryayuḥ | athā'jñpto viśukreṇa kuṭilākṣaśca bhūpatiḥ

अक्षौहिणीपञ्चकेन चक्रे नगररक्षणम् । तन्निवेद्य विशुक्राय विकर्षन्महईं चमूम्

akṣauhiṇīpañcakena cakre nagararakṣaṇam | tannivedya viśukrāya vikarṣanmahaīṃ camūm

ययौ भण्डासुरस्याऽग्रे ग्रसन्निव ककुप्तटम् । एवं प्रचलिते दैत्यराजे निखिलसेनया

yayau bhaṇḍāsurasyā'gre grasanniva kakuptaṭam | evaṃ pracalite daityarāje nikhilasenayā

अवादयंस्तु दैतेया रणभेरीः समन्ततः । पटहाऽनकभेरीणां वाद्यैर्द्दैत्यविगर्जनैः

avādayaṃstu daiteyā raṇabherīḥ samantataḥ | paṭahā'nakabherīṇāṃ vādyairddaityavigarjanaiḥ

आस्फोटैर्नेमिघोषैश्च गजचीत्कारमिश्रितैः । वन्दिमागधसन्नादैर्हयद्नेषितवृंहितैः

āsphoṭairnemighoṣaiśca gajacītkāramiśritaiḥ | vandimāgadhasannādairhayadneṣitavṛṃhitaiḥ

तुरङ्गखुरविक्स्.एपोन्मिषश्चटचटारवैः । हुङ्कृताऽह्वानसंरावैः संहतो हि महास्वनः

turaṅgakhuraviks.eponmiṣaścaṭacaṭāravaiḥ | huṅkṛtā'hvānasaṃrāvaiḥ saṃhato hi mahāsvanaḥ

बभौ जगत्पटीभेदप्रगल्भ इव पूरितः । सेनास्वनं समाकर्ण्य भण्डदैत्यसमागमम्

babhau jagatpaṭībhedapragalbha iva pūritaḥ | senāsvanaṃ samākarṇya bhaṇḍadaityasamāgamam

विदित्वा चारमुखतो निश्चित्य महदुद्यमम् । दण्डिनी त्वरिता मन्त्रनाथां प्राप्य व्यजिज्ञपत्

viditvā cāramukhato niścitya mahadudyamam | daṇḍinī tvaritā mantranāthāṃ prāpya vyajijñapat

सचिवेश्येष सम्प्राप्तो भण्डः सेनासमन्वितः । महासन्नाहसम्भारो युद्धं महदुपस्थितम्

saciveśyeṣa samprāpto bhaṇḍaḥ senāsamanvitaḥ | mahāsannāhasambhāro yuddhaṃ mahadupasthitam

विज्ञाप्य ललितादेवीं समेता शक्तिभिर्वृता । संरक्षन्ती शक्तिगणैर्महाराज्ञ्या अनुव्रज

vijñāpya lalitādevīṃ sametā śaktibhirvṛtā | saṃrakṣantī śaktigaṇairmahārājñyā anuvraja

अहं यास्ये तन्निरोद्धुं पुरतः सेनयाऽवृता । एष शब्दः श्रूयते वै गजवाजिसमाकुलः

ahaṃ yāsye tanniroddhuṃ purataḥ senayā'vṛtā | eṣa śabdaḥ śrūyate vai gajavājisamākulaḥ

मन्ये बाला सम्प्रवृत्ता युद्धे युद्धसमुत्सुका । सम्पन्नाथाऽश्वनाथाभ्यां युता चित्रपराक्रमा

manye bālā sampravṛttā yuddhe yuddhasamutsukā | sampannāthā'śvanāthābhyāṃ yutā citraparākramā

एवं वदन्त्यां तस्यान्तु प्राप्ता सन्देशहारिणी । वर्धयित्वा दण्डनाथांमन्त्रिणीञ्चाऽप्यभाषत

evaṃ vadantyāṃ tasyāntu prāptā sandeśahāriṇī | vardhayitvā daṇḍanāthāṃmantriṇīñcā'pyabhāṣata

देवि प्रवृत्तं सुमहद्युद्धं बालाम्बया सह । दैत्यराजस्य सन्नाहो महान् युद्धसमुद्यमः

devi pravṛttaṃ sumahadyuddhaṃ bālāmbayā saha | daityarājasya sannāho mahān yuddhasamudyamaḥ

ब्रातृपुत्रादिसहितसर्वसेनासमावृतः । समागतः क्रुरतरो युद्यतिक्रूरविक्रमः

brātṛputrādisahitasarvasenāsamāvṛtaḥ | samāgataḥ krurataro yudyatikrūravikramaḥ

इति विज्ञापनायाऽहं सम्पत्कर्या निरुपिता । किं वदामि पुनर्गत्वा तां देवीं गजवाहिनीम्

iti vijñāpanāyā'haṃ sampatkaryā nirupitā | kiṃ vadāmi punargatvā tāṃ devīṃ gajavāhinīm

श्रुत्वा सन्देशहारिण्या वाक्यां श्रीदण्डनायिका । प्राह तत्कालसदृशं वाक्यं विक्रमबृंहितम्

śrutvā sandeśahāriṇyā vākyāṃ śrīdaṇḍanāyikā | prāha tatkālasadṛśaṃ vākyaṃ vikramabṛṃhitam

गच्छेभसेनानेत्रीं तां ब्रूहि श्रुत्वा मदीरितम् । अप्रमत्ततया नूनंयोद्धव्यं दैत्यपुङ्गवैः

gacchebhasenānetrīṃ tāṃ brūhi śrutvā madīritam | apramattatayā nūnaṃyoddhavyaṃ daityapuṅgavaiḥ

बाला कुमारिका नित्यं युद्धगोष्ठीसमुत्सुका । सर्वतः सा रक्षितव्या प्राप्ताऽस्म्यहमपि द्रुतम्

bālā kumārikā nityaṃ yuddhagoṣṭhīsamutsukā | sarvataḥ sā rakṣitavyā prāptā'smyahamapi drutam

यथा पलाय्य नो गच्छेन्मायया दैत्यपुङ्गवः । तथा संरुध्य योद्धव्यं यावन्मम समागमः

yathā palāyya no gacchenmāyayā daityapuṅgavaḥ | tathā saṃrudhya yoddhavyaṃ yāvanmama samāgamaḥ

ततोऽहं तस्य न चिरं यद्धश्रद्धांचिरन्तनीम् । नाशयामि क्षणेनैव तमः सूर्योदये यथा

tato'haṃ tasya na ciraṃ yaddhaśraddhāṃcirantanīm | nāśayāmi kṣaṇenaiva tamaḥ sūryodaye yathā

गच्छ शीघ्रं समादाय सन्देशं गजवाहिनीम् । आज्ञप्तैव निर्गता सा शक्तिः सन्देशहारिणी

gaccha śīghraṃ samādāya sandeśaṃ gajavāhinīm | ājñaptaiva nirgatā sā śaktiḥ sandeśahāriṇī

ततः किरिरथारुढा दण्डिणी निर्ययौ द्रुतम् । असङ्ख्यशक्तिसेनाभिर्युता क्रोधसमाकुला

tataḥ kirirathāruḍhā daṇḍiṇī niryayau drutam | asaṅkhyaśaktisenābhiryutā krodhasamākulā

निसर्गक्रोधना भूयो युद्धोपक्रमरोषिता । दिधक्षन्तीव लोकांश्च सर्वान् रोषाग्निना क्षणात्

nisargakrodhanā bhūyo yuddhopakramaroṣitā | didhakṣantīva lokāṃśca sarvān roṣāgninā kṣaṇāt

रथनेमिमहास्वनयुतः सेनामहारवः । परेषां हृदयं भिन्दन् श्रोत्रमार्गेण संविशन्

rathanemimahāsvanayutaḥ senāmahāravaḥ | pareṣāṃ hṛdayaṃ bhindan śrotramārgeṇa saṃviśan

प्रतिस्वानमहाघोषः प्रोच्चलद्भीषणाऽकृतिः । एवं श्रीदण्डसाम्राज्ञी जैत्रयात्रामुपाऽक्रमत्

pratisvānamahāghoṣaḥ proccaladbhīṣaṇā'kṛtiḥ | evaṃ śrīdaṇḍasāmrājñī jaitrayātrāmupā'kramat

5156

इति श्रीमदितिहासोत्तमे त्रिपुरारहस्ये श्रीललितामाहात्म्ये भगवत्यास्तनूजया बालया युद्धोद्योगवर्णनं नाम द्विषष्टितमोऽध्यायः

iti śrīmaditihāsottame tripurārahasye śrīlalitāmāhātmye bhagavatyāstanūjayā bālayā yuddhodyogavarṇanaṃ nāma dviṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ

त्रिषष्टितमोऽध्यायः बालायाः समरपराक्रमवर्णनम् भण्डासुरमहासेनाकोलाहलमहाध्वनिम् । निश्म्य प्रैक्षदत्यन्तयुद्धोत्सुकतया दिशम्

triṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ bālāyāḥ samaraparākramavarṇanam bhaṇḍāsuramahāsenākolāhalamahādhvanim | niśmya praikṣadatyantayuddhotsukatayā diśam

प्रागुदीचीं कुमारी सा ललिताया मनः प्रिया । ददर्श दैत्यसेनायाः सम्मर्दजनितं रजः

prāgudīcīṃ kumārī sā lalitāyā manaḥ priyā | dadarśa daityasenāyāḥ sammardajanitaṃ rajaḥ

प्रतिसञ्चरसम्भूतसांवर्तकसमूहवत् । ज्ञात्वा प्राप्तं दैत्यराजं सर्वसेनासमावृतम्

pratisañcarasambhūtasāṃvartakasamūhavat | jñātvā prāptaṃ daityarājaṃ sarvasenāsamāvṛtam

समरोत्सुकचित्ता सा बाला त्रिपुरसुन्दरी । लघुचक्ररथाऽरुढा रथनेत्रीमचोदयत्

samarotsukacittā sā bālā tripurasundarī | laghucakrarathā'ruḍhā rathanetrīmacodayat

श्रीमातुः प्रतिरोधं सा तर्कयन्त्यथ संयुगे । अदृष्ट्वैव महादेवीं मन्त्रिणीमभिसंययौ

śrīmātuḥ pratirodhaṃ sā tarkayantyatha saṃyuge | adṛṣṭvaiva mahādevīṃ mantriṇīmabhisaṃyayau

सेनानेत्रीञ्च सेनाञ्चाऽप्याकाङ्क्षन्त्यतिसत्वरम् । दैत्यसेनाऽभिमुखतो वायुवेगेन संययौ

senānetrīñca senāñcā'pyākāṅkṣantyatisatvaram | daityasenā'bhimukhato vāyuvegena saṃyayau

1027

शरदीव महामेघ आकाशे वायुनेरितः । यथा पुरो निपतति तथा वेगाद्रथो ययौ । 7

śaradīva mahāmegha ākāśe vāyuneritaḥ | yathā puro nipatati tathā vegādratho yayau | 7

बालाया युद्धयात्रां तां विषमां वीक्ष्य सत्वरम् । अश्वारुढा द्रुततरं तामनु प्रतिसंययौ

bālāyā yuddhayātrāṃ tāṃ viṣamāṃ vīkṣya satvaram | aśvāruḍhā drutataraṃ tāmanu pratisaṃyayau

तुरङ्गैस्तुङ्गभङ्गाभैः पयोधिरिव तश्चमूः । उपाद्रवज्जगज्ज्वालाप्लावनायेव सर्वतः

turaṅgaistuṅgabhaṅgābhaiḥ payodhiriva taścamūḥ | upādravajjagajjvālāplāvanāyeva sarvataḥ

सम्पत्करी च तत्पश्चाद्रणकोलाहलस्थिता । अनेककोटिमातङ्गसेनासंवलिता द्रुतम्

sampatkarī ca tatpaścādraṇakolāhalasthitā | anekakoṭimātaṅgasenāsaṃvalitā drutam

वेगादनुससारोश्चैर्बालारक्षणहेतवे । नोदिता शीघ्रसंयाने रथविद्याविशारदा

vegādanusasāroścairbālārakṣaṇahetave | noditā śīghrasaṃyāne rathavidyāviśāradā

बालायाः सदृशाऽकारा वाहयत् स्यन्दनं जवात् । प्रावृण्नदीव जलधिंदैत्यसेनां व्यवगाहत

bālāyāḥ sadṛśā'kārā vāhayat syandanaṃ javāt | prāvṛṇnadīva jaladhiṃdaityasenāṃ vyavagāhata

सज्यं धनुर्विकर्षन्ती वर्षन्ती शरवर्षणम् । नदीवेगविभिन्नेऽब्धौ नौरिव स्यन्दनन्तु तत्

sajyaṃ dhanurvikarṣantī varṣantī śaravarṣaṇam | nadīvegavibhinne'bdhau nauriva syandanantu tat

विवेश दैत्यराजस्य शरौघदलितां चमूम् । कुटिलाक्षो दैत्यसेनामुखे कुञ्जरसंस्थितः

viveśa daityarājasya śaraughadalitāṃ camūm | kuṭilākṣo daityasenāmukhe kuñjarasaṃsthitaḥ

महत्या सेनया बालां संरुरोध महाबली । दैत्यसेनापतिः सोऽपि दृष्ट्वा बालां कुमारिकाम्

mahatyā senayā bālāṃ saṃrurodha mahābalī | daityasenāpatiḥ so'pi dṛṣṭvā bālāṃ kumārikām

सृजन्तीं शरवर्षाणि मेनेऽद्भुतपराक्रमम् । एकाकिनीं रथारुढां मृद्वङ्गीमष्टहायनाम्

sṛjantīṃ śaravarṣāṇi mene'dbhutaparākramam | ekākinīṃ rathāruḍhāṃ mṛdvaṅgīmaṣṭahāyanām

अहो चित्रतमं ह्येतत् केयमेका कुमारिका । निर्भया योधयत्यस्मानिन्द्रादीनाञ्चत्रासनान्

aho citratamaṃ hyetat keyamekā kumārikā | nirbhayā yodhayatyasmānindrādīnāñcatrāsanān

मन्येऽहं ललितामेनां निमित्तैश्चारसंस्तुतैः । लक्षये सर्वचिह्नानि किन्त्वेषा तरुणी न च

manye'hṃ lalitāmenāṃ nimittaiścārasaṃstutaiḥ | lakṣaye sarvacihnāni kintveṣā taruṇī na ca

अप्येषा यस्य तनया भवेत् पूर्वं हि या श्रुता । कथं तत्तनया बाला सेनाविरहिता पुनः

apyeṣā yasya tanayā bhavet pūrvaṃ hi yā śrutā | kathaṃ tattanayā bālā senāvirahitā punaḥ

एकला युद्धसन्नद्धा समागच्छेन्मृधे द्वचित् । नूनमेषैव सर्वान्नो जेष्यतीव विभाति मे

ekalā yuddhasannaddhā samāgacchenmṛdhe dvacit | nūnameṣaiva sarvānno jeṣyatīva vibhāti me

लक्षयेनयुधि स्थातुं सम्मुखेऽस्या भवेत् प्रभुः । विशुक्रो वा विषङ्गो वा राजा वाऽष्यहमेव वा

lakṣayenayudhi sthātuṃ sammukhe'syā bhavet prabhuḥ | viśukro vā viṣaṅgo vā rājā vā'ṣyahameva vā

कुतो राजकुमाराद्याः प्रत्येकं मिलिताश्च वा । अस्मत्सेना यत्र निरीक्षति ततस्ततः

kuto rājakumārādyāḥ pratyekaṃ militāśca vā | asmatsenā yatra nirīkṣati tatastataḥ

शरजालेन शिथिलां करोति निमिषाऽर्धतः । कोटिशो निहता दैत्यास्त्रासिताऽस्मन्महाचमुः

śarajālena śithilāṃ karoti nimiṣā'rdhataḥ | koṭiśo nihatā daityāstrāsitā'smanmahācamuḥ

एते विभिन्नवाह्व्ङ्घिहृदयक्रोडमस्तकाः । पतिताश्च मृताश्चाऽन्ये धावन्त्यन्ये महाभयात्

ete vibhinnavāhvṅghihṛdayakroḍamastakāḥ | patitāśca mṛtāścā'nye dhāvantyanye mahābhayāt

शोणितप्रवहांतर्तुमशक्ता भयकम्पिताः । पतितास्तत्र शतशो निमग्ना रक्तसिन्धुषु

śoṇitapravahāṃtartumaśaktā bhayakampitāḥ | patitāstatra śataśo nimagnā raktasindhuṣu

प्राप्तैषाऽस्मश्चमूंभित्त्वा प्रविशेत् क्षणमात्रतः । रोद्धव्येयं मया यत्नाद्धिङ्मामेवंविधंस्थितम्

prāptaiṣā'smaścamūṃbhittvā praviśet kṣaṇamātrataḥ | roddhavyeyaṃ mayā yatnāddhiṅmāmevaṃvidhaṃsthitam

योसिद्बाला मत्समक्षं भित्त्वा सेनां प्रवेक्ष्यति । नैतदिन्द्रेण मरुता वायुनाऽपि कृतं पुरा

yosidbālā matsamakṣaṃ bhittvā senāṃ pravekṣyati | naitadindreṇa marutā vāyunā'pi kṛtaṃ purā

विषमं मे ह्येतदेषा जेयेति सर्वथा । इति निश्चत्य तां रोद्धुं महागजसमास्थितः

viṣamaṃ me hyetadeṣā jeyeti sarvathā | iti niścatya tāṃ roddhuṃ mahāgajasamāsthitaḥ

ससार पुरतस्तस्याः शरजालान्यवाकिरत् । युयोधाऽतिबलो दैत्यः कुष्तिलाक्षस्तया सह

sasāra puratastasyāḥ śarajālānyavākirat | yuyodhā'tibalo daityaḥ kuṣtilākṣastayā saha

बालया युद्धकुशलो मायाशस्त्राऽस्त्रकोविदः । ववर्ष शरवर्षेण बालां युद्धेऽग्रतःस्थिताम्

bālayā yuddhakuśalo māyāśastrā'strakovidaḥ | vavarṣa śaravarṣeṇa bālāṃ yuddhe'grataḥsthitām

उद्यन्तं भास्करमिव हिमसंहतिवर्षवत् । साऽपि बालाऽरुणाऽभाङ्गी शरतीक्ष्णतरांऽशुभिः

udyantaṃ bhāskaramiva himasaṃhativarṣavat | sā'pi bālā'ruṇā'bhāṅgī śaratīkṣṇatarāṃ'śubhiḥ

अनयन्नाशमत्यन्तं तं वर्षं निमिषारऽधतः । अर्दयामास दैत्यस्य सेनां निशितसायकैः

anayannāśamatyantaṃ taṃ varṣaṃ nimiṣār'dhataḥ | ardayāmāsa daityasya senāṃ niśitasāyakaiḥ

अतिलाघवतस्तस्याः शरसन्धानमोक्षणम् । न वेद कश्चित्कुशलोऽप्यतिसूक्षमदृशाऽपि च

atilāghavatastasyāḥ śarasandhānamokṣaṇam | na veda kaścitkuśalo'pyatisūkṣamadṛśā'pi ca

अप"यन् शरसङ्घातधारां चापविनिर्गताम् । प्रावृङ्गिरिमुखात्तोयाधारमिव निरन्तराम्

apa"yan śarasaṅghātadhārāṃ cāpavinirgatām | prāvṛṅgirimukhāttoyādhāramiva nirantarām

विधूय तां महासेनां मुहूर्ताऽष्टमभागतः । कुटिलाक्षं समासाद्य जघान् निशितैः शरैः

vidhūya tāṃ mahāsenāṃ muhūrtā'ṣṭamabhāgataḥ | kuṭilākṣaṃ samāsādya jaghān niśitaiḥ śaraiḥ

युयोध सोऽपि बलवान् सर्वप्राणेन संयुगे । तस्य शस्त्राऽस्रजालानि प्रतिशस्त्राऽस्त्रवर्षतः

yuyodha so'pi balavān sarvaprāṇena saṃyuge | tasya śastrā'srajālāni pratiśastrā'stravarṣataḥ

मोघं कृत्वा शरैस्तईक्षणैः प्राहरद्दैत्यनायकम् । एकेन तीक्ष्णभल्लेन चापं तस्याऽच्छिनज्जवात्

moghaṃ kṛtvā śaraistaīkṣaṇaiḥ prāharaddaityanāyakam | ekena tīkṣṇabhallena cāpaṃ tasyā'cchinajjavāt

ततश्चैकेन वाहस्य गजस्य प्राहरन्मुखे । इषुणा ताडितो वक्त्रे गिरिराजसमो गजः

tataścaikena vāhasya gajasya prāharanmukhe | iṣuṇā tāḍito vaktre girirājasamo gajaḥ

चीत्कुर्वन् विभ्रन् भूमौ गतासुरपतत् क्षणात् । मरिष्यन्तमिभं ज्ञात्वा कुटिलाक्षो गदाधरः

cītkurvan vibhran bhūmau gatāsurapatat kṣaṇāt | mariṣyantamibhaṃ jñātvā kuṭilākṣo gadādharaḥ

1060

क्रोधेनाऽभ्यद्रवद्धन्तुं बालां रथसमाश्रयाम् । ग्रसन्तमरुणं बालं राहुं द्रुतगतिं यथा । 40

krodhenā'bhyadravaddhantuṃ bālāṃ rathasamāśrayām | grasantamaruṇaṃ bālaṃ rāhuṃ drutagatiṃ yathā | 40

अपश्यन् विबुधाः सिधा नभोमण्डलसंश्रयाः । आयान्तमतिवेगेन गदाहस्तं निशाम्य सा

apaśyan vibudhāḥ sidhā nabhomaṇḍalasaṃśrayāḥ | āyāntamativegena gadāhastaṃ niśāmya sā

शरेणाऽकर्णपूर्णेन विव्याध हृदयाऽन्तरे । स विद्धस्तीक्ष्णबाणेन बहुशोणितमुद्गिरन्

śareṇā'karṇapūrṇena vivyādha hṛdayā'ntare | sa viddhastīkṣṇabāṇena bahuśoṇitamudgiran

पपात मूर्च्छितो भूमौ वज्राऽहतमहीघ्रवत् । अथ बाला प्राह सखीं रथनेत्रीं स्मिताऽनना

papāta mūrcchito bhūmau vajrā'hatamahīghravat | atha bālā prāha sakhīṃ rathanetrīṃ smitā'nanā

सखि शीघ्रं नय रथं भण्डदैत्यसमीपतः । आयात्येषा पृष्ठतो मे दण्डिनी शूकरध्वजा

sakhi śīghraṃ naya rathaṃ bhaṇḍadaityasamīpataḥ | āyātyeṣā pṛṣṭhato me daṇḍinī śūkaradhvajā

उत्कण्ठिताऽस्मि दैत्येन योद्धुं भण्देन सङ्गरे । मामासाद्य दण्डनाथा प्रतिरोत्स्यति वै ध्रुवम्

utkaṇṭhitā'smi daityena yoddhuṃ bhaṇdena saṅgare | māmāsādya daṇḍanāthā pratirotsyati vai dhruvam

यथा नाऽसादयेन्मां सा तथा वाहय सत्वरम् । इत्युक्ता रथनेत्री सा बालां प्रोचे सखी तदा

yathā nā'sādayenmāṃ sā tathā vāhaya satvaram | ityuktā rathanetrī sā bālāṃ proce sakhī tadā

दैत्यसेनां मध्यतस्तु ध्वजो योऽयं महओन्नतः । दृश्यते काञ्चनमयो रथस्तस्यैष एव हि

daityasenāṃ madhyatastu dhvajo yo'yaṃ mahaonnataḥ | dṛśyate kāñcanamayo rathastasyaiṣa eva hi

इतो दूरतरे स स्यान्महद्भिर्दैत्यपुङ्गवैः । महारथिभिरत्युग्रः संवृतो ननु दृश्यते

ito dūratare sa syānmahadbhirdaityapuṅgavaiḥ | mahārathibhiratyugraḥ saṃvṛto nanu dṛśyate

विवरन्तु न पश्यामि रथं येन नयामि तत् । शस्त्रेण सृज मार्गं त्वं वाहयामि ततो रथम्

vivarantu na paśyāmi rathaṃ yena nayāmi tat | śastreṇa sṛja mārgaṃ tvaṃ vāhayāmi tato ratham

इत्युक्ता लघुहस्ता सा बाला मार्गमकल्पयत् । शरवृष्ट्या निमेषेण दैत्यसेनासु मध्यतः

ityuktā laghuhastā sā bālā mārgamakalpayat | śaravṛṣṭyā nimeṣeṇa daityasenāsu madhyataḥ

सायदौघप्रवाहेण भग्नसेतुरिवऽबभौ । सेनामुखं महाशूरैर्दैत्यैरुद्धमपि क्षणात्

sāyadaughapravāheṇa bhagnaseturiva'babhau | senāmukhaṃ mahāśūrairdaityairuddhamapi kṣaṇāt

1072

केचिद्भग्नरथाश्चाऽन्ये नष्टाऽ"श्वगजवाहनाः

kecidbhagnarathāścā'nye naṣṭā'"śvagajavāhanāḥ

अस्ह्यां शरधारां तां प्राप्य दैत्याः प्रदुद्रुवुः

ashyāṃ śaradhārāṃ tāṃ prāpya daityāḥ pradudruvuḥ

अपरे छिन्नबाह्वक्षिचरणोदरमस्तकाः । तथाऽन्ये शस्त्रसङ्घातपातेन तिलशः कृताः

apare chinnabāhvakṣicaraṇodaramastakāḥ | tathā'nye śastrasaṅghātapātena tilaśaḥ kṛtāḥ

बवुः शोणितवाहिन्यो भीरुणां सागरोपमाः । सुफेनिलास्तरङ्गढ्या उष्णोककवहा एव

bavuḥ śoṇitavāhinyo bhīruṇāṃ sāgaropamāḥ | suphenilāstaraṅgaḍhyā uṣṇokakavahā eva

शरजालमहामेघच्छन्नसूर्यकरा दिशः । अन्धीभूता न विदिता दैत्यैर्विद्रावतत्परैः

śarajālamahāmeghacchannasūryakarā diśaḥ | andhībhūtā na viditā daityairvidrāvatatparaiḥ

मेनिरे ते महामृत्युं प्राप्तं बालास्वरूपतः । पतन्ति सङ्घशस्तत्र दैत्यानां मस्तकान्यलम्

menire te mahāmṛtyuṃ prāptaṃ bālāsvarūpataḥ | patanti saṅghaśastatra daityānāṃ mastakānyalam

तृणराजफलानीव पक्वानि प्रौढवायुना । हा तात पुत्र सुसखे भ्रातर्मित्र हतोऽस्म्यहम्

tṛṇarājaphalānīva pakvāni prauḍhavāyunā | hā tāta putra susakhe bhrātarmitra hato'smyaham

इति घोषो महानासीद्दैत्यानां रणसङ्कटे । तदन्तरे मुखे भग्ने सेनायास्तस्य वेगतः

iti ghoṣo mahānāsīddaityānāṃ raṇasaṅkaṭe | tadantare mukhe bhagne senāyāstasya vegataḥ

प्रवेशयद्रथवरं रथनेत्री निमेषतः । विशुक्रदैत्योऽवरजो भण्डदैत्यस्य संयुगे

praveśayadrathavaraṃ rathanetrī nimeṣataḥ | viśukradaityo'varajo bhaṇḍadaityasya saṃyuge

दृष्ट्वा भ्त्त्वा स्वसेनाया मुखं बालां समागताम् । गच्छन्तीं दैतराजेन योद्धुमुत्सुकितां तदा

dṛṣṭvā bhttvā svasenāyā mukhaṃ bālāṃ samāgatām | gacchantīṃ daitarājena yoddhumutsukitāṃ tadā

ज्ञात्वा विचारयन्नूनमेषा बालाऽष्टहायना । निःसीमबलवीर्याऽढ्या युध्यत्यतिविचित्रितम्

jñātvā vicārayannūnameṣā bālā'ṣṭahāyanā | niḥsīmabalavīryā'ḍhyā yudhyatyativicitritam

नैषा जेयाऽसुरःकैश्चिद्बलवद्भिरपि क्वचित् । तथाऽपि समरे शूरैर्योद्धव्यं सर्वथा ननु

naiṣā jeyā'suraḥkaiścidbalavadbhirapi kvacit | tathā'pi samare śūrairyoddhavyaṃ sarvathā nanu

एषैव नाशयेत् सर्वान् दैत्यानस्मान्न संशयः । किं करिष्यति सा देवी ललिता समरे पुनः

eṣaiva nāśayet sarvān daityānasmānna saṃśayaḥ | kiṃ kariṣyati sā devī lalitā samare punaḥ

सर्वप्राणेन योद्धव्यं दैवमत्र परायणम् । इति निश्चित्य नागेन्द्रमैरावतकुलोद्भवम्

sarvaprāṇena yoddhavyaṃ daivamatra parāyaṇam | iti niścitya nāgendramairāvatakulodbhavam

श्वेतं चतुर्दन्तयुतं रजताऽद्रिसमप्रभम् । विशुक्र आरुह्य जवात् शरान् धाराधरो यथा ॥। 65 । वर्षन् विरेजे कैलासाऽरुढनीलाम्बुदोपमः । रुरोध बालां रथगां प्रविश्य दैत्यवाहिनीम्

śvetaṃ caturdantayutaṃ rajatā'drisamaprabham | viśukra āruhya javāt śarān dhārādharo yathā ||| 65 | varṣan vireje kailāsā'ruḍhanīlāmbudopamaḥ | rurodha bālāṃ rathagāṃ praviśya daityavāhinīm

समायान्तीं जवेनाऽजौ चिन्वतीं दैत्यजीवितम् । संरुध्य शरवर्षेण स्हिंहनादमथऽकरोत्

samāyāntīṃ javenā'jau cinvatīṃ daityajīvitam | saṃrudhya śaravarṣeṇa shiṃhanādamatha'karot

आह्वानेन दैत्यसेनां विद्रुतां स न्यवर्तत । दैत्या नैतत्समं युद्धे कुलजानां पलायनम्

āhvānena daityasenāṃ vidrutāṃ sa nyavartata | daityā naitatsamaṃ yuddhe kulajānāṃ palāyanam

भीत्या युद्दे विद्रुतन्तु धर्मश्चरऽथः प्रहास्यति । आहार्य वीर्यं क्रोधञ्च निवर्तध्वं समन्ततः

bhītyā yudde vidrutantu dharmaścar'thaḥ prahāsyati | āhārya vīryaṃ krodhañca nivartadhvaṃ samantataḥ

विनिर्जिताः स्त्रिया युद्धे पलाय्य सदनं गताः । किं वक्ष्यथ गृहे स्त्रिभिः पृष्टा युधान्निवर्तने

vinirjitāḥ striyā yuddhe palāyya sadanaṃ gatāḥ | kiṃ vakṣyatha gṛhe stribhiḥ pṛṣṭā yudhānnivartane

मृतिरेव ततः श्रेयः स्त्रीक्र्टादपमानतः । विशुक्रवचनं श्रुत्वा परावृत्तस्ततस्तु ते

mṛtireva tataḥ śreyaḥ strīkrṭādapamānataḥ | viśukravacanaṃ śrutvā parāvṛttastatastu te

आगत्य बालां त्रिपुरां परिबव्रुः समन्ततः । दैत्यसेनाभिराक्रान्ताः सा बाला रथसंस्थिता

āgatya bālāṃ tripurāṃ paribavruḥ samantataḥ | daityasenābhirākrāntāḥ sā bālā rathasaṃsthitā

परिवेषितबालार्क इव तत्र व्यराजत । अथ तां रथनेत्रीं सा सखी प्राह प्रियंवदा

pariveṣitabālārka iva tatra vyarājata | atha tāṃ rathanetrīṃ sā sakhī prāha priyaṃvadā

कुमारि ! मन्ये दैत्यानां सेनाभारोऽतिदुःसहः । न ते पार्ष्णिग्रहा काचिश्चक्रगोप्त्र्यधिविद्यते

kumāri ! manye daityānāṃ senābhāro'tiduḥsahaḥ | na te pārṣṇigrahā kāciścakragoptryadhividyate

अग्रे सेनाभरो भूयान् मन्यसे चेदहं द्रुतम् । रथं निवर्तयाम्येषा सेनायुक्ता पुनर्द्रुतम्

agre senābharo bhūyān manyase cedahaṃ drutam | rathaṃ nivartayāmyeṣā senāyuktā punardrutam

आगत्य चैतान् दैत्येन्द्रान् यथेछं योधयिष्यसि । स्रुत्वा सखीवचः प्राह प्रहस्य मृदुभाषिणी

āgatya caitān daityendrān yathechaṃ yodhayiṣyasi | srutvā sakhīvacaḥ prāha prahasya mṛdubhāṣiṇī

भीताऽसि किं प्रिये युद्धे नैवं शतगुणा अपि । पर्याप्ता मे दैत्यसेना युध्यन्त्या युधि मे द्वचित्

bhītā'si kiṃ priye yuddhe naivaṃ śataguṇā api | paryāptā me daityasenā yudhyantyā yudhi me dvacit

लीलयाऽहं विलम्बेन युध्यामि रणकौतुकी । मन्यसे चेदिमं पश्य क्षणं निर्दैत्यलोककम्

līlayā'haṃ vilambena yudhyāmi raṇakautukī | manyase cedimaṃ paśya kṣaṇaṃ nirdaityalokakam

इत्युक्ता सा पुनः प्राह सखी रथवहा तदा । देवि नास्त्येव मे भीतिः सैन्येऽपीतः "शतोत्तरे

ityuktā sā punaḥ prāha sakhī rathavahā tadā | devi nāstyeva me bhītiḥ sainye'pītaḥ "śatottare

तथा.प्क् रथनाथाया ज्ञेयं चित्तं रणोद्यमे । शङ्के श्रीलितादेव्या यदाज्ञामन्तरा त्वया

tathā.pk rathanāthāyā jñeyaṃ cittaṃ raṇodyame | śaṅke śrīlitādevyā yadājñāmantarā tvayā

युद्धे विनिर्गता चाऽस्मि एतावत् साध्वसं मम । ब्रूहि शीघ्रं रथमहं क्वनयामि रणाऽवनौ

yuddhe vinirgatā cā'smi etāvat sādhvasaṃ mama | brūhi śīghraṃ rathamahaṃ kvanayāmi raṇā'vanau

5237

इति श्रीमदितिहासोत्तमे श्रीत्रिपुराहस्ये माहात्म्यखण्डे ललिताचरित्रे देवीशक्तिगणदैत्यसैन्ययुद्धोद्यमे बालापराक्रमवर्णनं नाम त्रिषष्टितमोऽध्यायः

iti śrīmaditihāsottame śrītripurāhasye māhātmyakhaṇḍe lalitācaritre devīśaktigaṇadaityasainyayuddhodyame bālāparākramavarṇanaṃ nāma triṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ

सखीवचो निशम्याऽथ बाला संहृष्टमानसा । प्राह शिघ्रं नय रथं यत्राऽसौ गजसंश्रयः

sakhīvaco niśamyā'tha bālā saṃhṛṣṭamānasā | prāha śighraṃ naya rathaṃ yatrā'sau gajasaṃśrayaḥ

स्तूयमानो बन्दिगणैर्विशुक्राख्यो महासुरः । इत्याज्ञ्प्ता क्षणादेव निनाय स्यन्दनोत्तमम्

stūyamāno bandigaṇairviśukrākhyo mahāsuraḥ | ityājñptā kṣaṇādeva nināya syandanottamam

बालाऽपि दैत्यसेनां तामपरां सागरप्रभाम् । शरसन्ततिधाराभिश्चक्रेऽतिशिथिलां तदा

bālā'pi daityasenāṃ tāmaparāṃ sāgaraprabhām | śarasantatidhārābhiścakre'tiśithilāṃ tadā

नाशयत् कुलिशास्त्रेण भस्मशेषत्वमानयत् । हतास्तत्र महादैत्याः कुलिशाऽस्त्रेण सर्वतः

nāśayat kuliśāstreṇa bhasmaśeṣatvamānayat | hatāstatra mahādaityāḥ kuliśā'streṇa sarvataḥ

भस्मशेषीकृताः केचित् केचिद्धतवराऽगकाः । एकबाह्वक्षिचरणपार्श्स्वीभूतास्तथा परे

bhasmaśeṣīkṛtāḥ kecit keciddhatavarā'gakāḥ | ekabāhvakṣicaraṇapārśsvībhūtāstathā pare

महाक्रन्दभीमत्वां नष्तप्रयां चमूं निजाअम् । निशाम्य प्राहिणोन्नागमैरावतकुलोद्भवम्

mahākrandabhīmatvāṃ naṣtaprayāṃ camūṃ nijāam | niśāmya prāhiṇonnāgamairāvatakulodbhavam

योद्धुं विशुक्रस्तां बालां दृष्ट्वाऽद्भुतपराक्रमाम् । ववर्ष शरधाराभिर्मणिशृङ्गमिवाऽम्बुदः

yoddhuṃ viśukrastāṃ bālāṃ dṛṣṭvā'dbhutaparākramām | vavarṣa śaradhārābhirmaṇiśṛṅgamivā'mbudaḥ

प्रतिवर्षं ववर्षाऽथ प्रतिदैत्यं शिलीमुखैः । शरवर्सं द्वयं तत्तु तमोभूतं रणाऽवनौ

prativarṣaṃ vavarṣā'tha pratidaityaṃ śilīmukhaiḥ | śaravarsaṃ dvayaṃ tattu tamobhūtaṃ raṇā'vanau

तदन्तरे तु निशितशरेणाऽनतपर्वणा । जघानाऽकर्णपूर्णेन हस्ते तां रथवाहिनीम्

tadantare tu niśitaśareṇā'nataparvaṇā | jaghānā'karṇapūrṇena haste tāṃ rathavāhinīm

सा गाढविद्धा बाणेन किञ्चित्कशमलमागमत् । त्ददृष्ट्वा रोषताम्राक्षी गर्जन्तं दैत्यपुङ्गवम्

sā gāḍhaviddhā bāṇena kiñcitkaśamalamāgamat | tdadṛṣṭvā roṣatāmrākṣī garjantaṃ daityapuṅgavam

जघान तरसा भाले तीक्ष्णभल्लचतुष्टयैः । भल्लार्दितो गाढमूर्च्छां विशुक्रः प्रापतद्गतः

jaghāna tarasā bhāle tīkṣṇabhallacatuṣṭayaiḥ | bhallārdito gāḍhamūrcchāṃ viśukraḥ prāpatadgataḥ

पुनः क्ष्णेन चोत्थाय ववर्ष निशितान्शरान् । अथ बाला क्षणेनैव लघुहस्तक्रियाऽन्विता

punaḥ kṣṇena cotthāya vavarṣa niśitānśarān | atha bālā kṣaṇenaiva laghuhastakriyā'nvitā

द्वाभ्यां चापञ्च छत्रञ्च चिछेद युगपन्मृधे । अथैकेनाऽकर्णशरेण नतपर्वणा

dvābhyāṃ cāpañca chatrañca cicheda yugapanmṛdhe | athaikenā'karṇaśareṇa nataparvaṇā

विव्याध वाहनगजमैरावतकुलोद्भवम् । इन्द्रायुधं गिरिमिव ददार स शरो गजम्

vivyādha vāhanagajamairāvatakulodbhavam | indrāyudhaṃ girimiva dadāra sa śaro gajam

कुम्भप्रदेशे जघनाभ्यां विनिर्गतः । संछिन्नः क्रकचेनेव महास्थाणुर्बभौ गजः

kumbhapradeśe jaghanābhyāṃ vinirgataḥ | saṃchinnaḥ krakaceneva mahāsthāṇurbabhau gajaḥ

तादृग्विधं गजपतिं व्यसुं वीक्ष्य स दैत्यराट् । खड्गहस्तः खमुत्पत्य तां प्रहर्तुमुपद्रुतः

tādṛgvidhaṃ gajapatiṃ vyasuṃ vīkṣya sa daityarāṭ | khaḍgahastaḥ khamutpatya tāṃ prahartumupadrutaḥ

आयन्तमन्तकनिभं करवालकरोद्यतम् । लाघवेनैव सा बाला दूरादेकेन पत्रिणा

āyantamantakanibhaṃ karavālakarodyatam | lāghavenaiva sā bālā dūrādekena patriṇā

करवालं द्विधा चक्रे तं मूर्घ्नि त्रिभिराहनत् । विशुक्रमूर्घ्नि तन्मग्नं किञ्चिद्बाणत्रयं यदा

karavālaṃ dvidhā cakre taṃ mūrghni tribhirāhanat | viśukramūrghni tanmagnaṃ kiñcidbāṇatrayaṃ yadā

व्यराजत तदा दैत्यस्त्रिशृङ्गो नगराडिव । गाढविद्धोऽपि धैर्येण पक्षिराडिव वेगवान्

vyarājata tadā daityastriśṛṅgo nagarāḍiva | gāḍhaviddho'pi dhairyeṇa pakṣirāḍiva vegavān

आदाय बालां पाणिभ्यामुच्चचालनभोऽङ्गणम् । निशाम्य ह्वियमाणां तां रथनेत्र्यब्रवीदिदद्म्

ādāya bālāṃ pāṇibhyāmuccacālanabho'ṅgaṇam | niśāmya hviyamāṇāṃ tāṃ rathanetryabravīdidadm

अलं बाले लीलया ते महाऽनर्थाऽवसानया । जहि वीर्येण दैतेयं यावद्दूरं न गच्छति

alaṃ bāle līlayā te mahā'narthā'vasānayā | jahi vīryeṇa daiteyaṃ yāvaddūraṃ na gacchati

श्रुत्वा सखिवचो बाला मत्वा कालसमं वचः । निर्वर्त्य मुष्टिं सुदृढां पातयत्तस्य मूर्ध्नि

śrutvā sakhivaco bālā matvā kālasamaṃ vacaḥ | nirvartya muṣṭiṃ sudṛḍhāṃ pātayattasya mūrdhni

वज्रकल्पमुष्टिहतो भिन्नमूर्धा वमन्नसृक् । गाढमूर्छासमाविष्टो निपपात महीतले

vajrakalpamuṣṭihato bhinnamūrdhā vamannasṛk | gāḍhamūrchāsamāviṣṭo nipapāta mahītale

अथ बाला रथारुढा सखिं तामभिचोदयत् । प्रिये शिघ्रं नय रथमेषोऽग्रे दैत्यनायकः

atha bālā rathāruḍhā sakhiṃ tāmabhicodayat | priye śighraṃ naya rathameṣo'gre daityanāyakaḥ

श्वेताऽतपत्रराजीभिश्चामरैरभिसेवितः । यथा नीलगिरिर्हसैर्जलनिर्झरसंवृतः

śvetā'tapatrarājībhiścāmarairabhisevitaḥ | yathā nīlagirirhasairjalanirjharasaṃvṛtaḥ

आस्ते यथा राजतेऽयं नय तत्र रथं द्रुतम् । एषा पृष्ठतो मे दण्डनाथा चमूवृता

āste yathā rājate'yaṃ naya tatra rathaṃ drutam | eṣā pṛṣṭhato me daṇḍanāthā camūvṛtā

श्रूयते सिंहवाहस्य गर्जतो भैरवो रवः । अवश्यं मम युद्धस्य विहतिं सा करिष्यति

śrūyate siṃhavāhasya garjato bhairavo ravaḥ | avaśyaṃ mama yuddhasya vihatiṃ sā kariṣyati

तावद्द्रुतं योधयामि भण्डदैत्यं महाबलम् । उत्कण्ठिताऽस्मि तद्युद्धे सर्वथा नय मां द्रुतम्

tāvaddrutaṃ yodhayāmi bhaṇḍadaityaṃ mahābalam | utkaṇṭhitā'smi tadyuddhe sarvathā naya māṃ drutam

श्रुत्वा तद्गदितं सऽपि सखी रथमचोदयत । यावद्भण्डस्य पुरतस्तावद्रथवराऽश्रयः

śrutvā tadgaditaṃ sa'pi sakhī rathamacodayata | yāvadbhaṇḍasya puratastāvadrathavarā'śrayaḥ

ज्ञात्वा सर्वं विषङ्गोऽपि मत्वाऽजेयां सुराऽसुरैः । अनया युद्ध्यमानस्य दैत्यराजस्य सर्वथा

jñātvā sarvaṃ viṣaṅgo'pi matvā'jeyāṃ surā'suraiḥ | anayā yuddhyamānasya daityarājasya sarvathā

जीवतो न विमोक्षोऽस्ति विजितस्त्वनया यदि । तदा चिरार्जिता कीर्तिर्व्यर्थं हीयेत सर्वथा

jīvato na vimokṣo'sti vijitastvanayā yadi | tadā cirārjitā kīrtirvyarthaṃ hīyeta sarvathā

यदि सा ललिता राज्ञी विजेष्यति समं हि तत् । तस्मादत्र यथाशक्त्या यतितव्यं भवेन्मया

yadi sā lalitā rājñī vijeṣyati samaṃ hi tat | tasmādatra yathāśaktyā yatitavyaṃ bhavenmayā

इति निश्चित्य बालाया निपपाताऽग्र्तो बली । आयान्तं सम्मुखं दैत्यं दृष्ट्वा रथवरस्थितम्

iti niścitya bālāyā nipapātā'grto balī | āyāntaṃ sammukhaṃ daityaṃ dṛṣṭvā rathavarasthitam

भण्डयुद्धमहाविघ्नं मत्वा प्राह सखीं प्रति । प्रिये! भण्डेन योद्धव्ये महान् विघ्नो ह्युपस्थितः

bhaṇḍayuddhamahāvighnaṃ matvā prāha sakhīṃ prati | priye! bhaṇḍena yoddhavye mahān vighno hyupasthitaḥ

पश्य मे लाघवञ्चैनंम् वारयामि सुदूरतः । इत्युक्त्वा निशितान् बाणांश्चतुरो विससर्ज ह

paśya me lāghavañcainaṃm vārayāmi sudūrataḥ | ityuktvā niśitān bāṇāṃścaturo visasarja ha

तैस्तस्य बाहा निहताः प्रोन्नम्रा वातरंहसः । अथैकेन ध्वजं छित्त्वा सूतमेकेन पत्रिणा

taistasya bāhā nihatāḥ pronnamrā vātaraṃhasaḥ | athaikena dhvajaṃ chittvā sūtamekena patriṇā

निजघानाऽथ दैतेयो विषङ्गोऽत्यन्तकोषितः । मोघं सोद्योगमालक्ष्य तुरङ्गाऽन्तरसंश्रयः

nijaghānā'tha daiteyo viṣaṅgo'tyantakoṣitaḥ | moghaṃ sodyogamālakṣya turaṅgā'ntarasaṃśrayaḥ

आदाय परिधं घोरमभिदुद्राव वेगतः । तुरगेण समायान्तं वातनुन्नाऽभ्रखण्डवत्

ādāya paridhaṃ ghoramabhidudrāva vegataḥ | turageṇa samāyāntaṃ vātanunnā'bhrakhaṇḍavat

ववर्ष सायकौधेन प्रावृडब्द इवाऽचलम् । शरवर्षमगणयन्नायान्तमाभिमुख्यतः

vavarṣa sāyakaudhena prāvṛḍabda ivā'calam | śaravarṣamagaṇayannāyāntamābhimukhyataḥ

दृष्ट्वा बाला द्रुततरं शरेणैकेन कर्णिना । अकरोद्ब्यसुमश्व तं हताश्वोऽथ् विषङ्गकः

dṛṣṭvā bālā drutataraṃ śareṇaikena karṇinā | akarodbyasumaśva taṃ hatāśvo'th viṣaṅgakaḥ

उद्यम्य परिघं घोरमुपाऽयान्तं सुभीषणम् । समुद्रमिव गर्जन्तं कालान्तकयमोपमम्

udyamya parighaṃ ghoramupā'yāntaṃ subhīṣaṇam | samudramiva garjantaṃ kālāntakayamopamam

सुपुय्ङ्खेन शरेणाऽशु जघान बलबद्धृदि । सपुङ्खेन शरेणाऽशु जघान बलाद्धृदि । स गाढविद्धो बाणेन भ्रमन्नुष्णमसृग्वमन्

supuyṅkhena śareṇā'śu jaghāna balabaddhṛdi | sapuṅkhena śareṇā'śu jaghāna balāddhṛdi | sa gāḍhaviddho bāṇena bhramannuṣṇamasṛgvaman

मूर्च्छितः प्रापतद्भूमौ कृत्तपक्षमहीघ्रवत् । तदद्भुतं कर्म दृष्ट्वा दैत्या देवाश्च विस्मिताः

mūrcchitaḥ prāpatadbhūmau kṛttapakṣamahīghravat | tadadbhutaṃ karma dṛṣṭvā daityā devāśca vismitāḥ

अहो दैत्याऽधिपो ह्येषः पुरा शक्रमुखान् सुरान् । बहुधा ह्यजयद्युद्धे विष्णुतुल्यपराक्रमः

aho daityā'dhipo hyeṣaḥ purā śakramukhān surān | bahudhā hyajayadyuddhe viṣṇutulyaparākramaḥ

स एष बालया नूनं लीलयैव निपातितः । सर्वान् विजेष्यत्येषैव ललिता किं करिष्यति

sa eṣa bālayā nūnaṃ līlayaiva nipātitaḥ | sarvān vijeṣyatyeṣaiva lalitā kiṃ kariṣyati

प्राहुरेवमथ पुनारथनेत्री रथं नयत् । भण्डासुरसमक्षं स्त्वं दृष्त्वा बाला महासुरम्

prāhurevamatha punārathanetrī rathaṃ nayat | bhaṇḍāsurasamakṣaṃ stvaṃ dṛṣtvā bālā mahāsuram

साधु प्रियं कृतं ह्य्द्य चिराऽभिलषितं मम । अनेन युद्ध्वा सन्तुष्ये चिराभिलषितन्त्वतः

sādhu priyaṃ kṛtaṃ hydya cirā'bhilaṣitaṃ mama | anena yuddhvā santuṣye cirābhilaṣitantvataḥ

इत्युक्त्वा शरवर्षेण ववर्षाऽसुरभूपतिम् । अथ भण्डासुरो दृष्ट्वा बालां सम्मुखसङ्गताम्

ityuktvā śaravarṣeṇa vavarṣā'surabhūpatim | atha bhaṇḍāsuro dṛṣṭvā bālāṃ sammukhasaṅgatām

जहृषे वाञ्च्छितं प्राप्य चिरायाऽभिमतं तदा । स काल एष सम्प्राप्तः श्रियोक्तश्चिरवाञ्छितः

jahṛṣe vāñcchitaṃ prāpya cirāyā'bhimataṃ tadā | sa kāla eṣa samprāptaḥ śriyoktaściravāñchitaḥ

एषा दृष्टा महादेवी भक्तवाञ्छितपूरणी । नूनमेषः क्षणो मेऽद्य घोरदेहवियोजकः

eṣā dṛṣṭā mahādevī bhaktavāñchitapūraṇī | nūnameṣaḥ kṣaṇo me'dya ghoradehaviyojakaḥ

अनया निहतस्त्वत्र ब्रजामि समलोकताम् । एषा श्रीललिताराज्ञ्याः कुमार्द्भुतविक्रमा

anayā nihatastvatra brajāmi samalokatām | eṣā śrīlalitārājñyāḥ kumārdbhutavikramā

तस्या बिम्बसमुद्भूतप्रतिबिम्बवदास्थिता । मां निहन्तुं साऽपि देवि रमावचनगौरवात्

tasyā bimbasamudbhūtapratibimbavadāsthitā | māṃ nihantuṃ sā'pi devi ramāvacanagauravāt

आयास्यति न सन्देहो रमोक्तं नाऽन्यथा भवेत् । भवत्वेनां पूजयामि तदबिम्बादुत्थिताऽत्मिकाम्

āyāsyati na sandeho ramoktaṃ nā'nyathā bhavet | bhavatvenāṃ pūjayāmi tadabimbādutthitā'tmikām

कालोपपन्नविधिना शरभूतप्रसाधनैः । इत्थं विचिन्त्य सशरं जग्राह सुदृढं धनुः

kālopapannavidhinā śarabhūtaprasādhanaiḥ | itthaṃ vicintya saśaraṃ jagrāha sudṛḍhaṃ dhanuḥ

जलाऽस्त्रमन्त्रितशरुअ प्राक्षिपत्तस्याः पादयोः । अथाऽपरं पौष्पमन्त्रमन्त्रितं मूर्धनि क्षिपत्

jalā'stramantritaśarua prākṣipattasyāḥ pādayoḥ | athā'paraṃ pauṣpamantramantritaṃ mūrdhani kṣipat

शरु सिषिचतुः पादौ निर्मलैः शीतलैर्जलैः । शरोऽपरो मूर्घ्नि तस्या मालावर्षमवाऽकिरत्

śaru siṣicatuḥ pādau nirmalaiḥ śītalairjalaiḥ | śaro'paro mūrghni tasyā mālāvarṣamavā'kirat

तदद्भुतं निशाम्याऽथ पप्रच्छ रथनायिका । कुमार्येतन्महश्चित्रं प्रपश्याम्यसुरेश्वरे

tadadbhutaṃ niśāmyā'tha papraccha rathanāyikā | kumāryetanmahaścitraṃ prapaśyāmyasureśvare

तेनैव विहितं किं वा जातं स्यात्तव तेजसा । त्वयि वर्षं किरन्त्यां वै शराणामाहवाऽवनौ

tenaiva vihitaṃ kiṃ vā jātaṃ syāttava tejasā | tvayi varṣaṃ kirantyāṃ vai śarāṇāmāhavā'vanau

एतस्य पूजनविधिः शरैः किमिव ते भवेत् । अहं संशययुक्ताऽस्मि तन्मे दूरिकुरु द्रुतम्

etasya pūjanavidhiḥ śaraiḥ kimiva te bhavet | ahaṃ saṃśayayuktā'smi tanme dūrikuru drutam

पृष्टैवं प्राह सा बाला शृणु प्रेयसि मद्वचः । पुरा श्रुतं यल्ललिता प्रोक्तमत्यन्तगूहितम्

pṛṣṭaivaṃ prāha sā bālā śṛṇu preyasi madvacaḥ | purā śrutaṃ yallalitā proktamatyantagūhitam

एष लक्ष्म्या महादूतो नाम्ना माणिक्यशेखरः । शापेन दैत्यतां प्राप्तस्त्रिपुराभक्तशेखरः

eṣa lakṣmyā mahādūto nāmnā māṇikyaśekharaḥ | śāpena daityatāṃ prāptastripurābhaktaśekharaḥ

एष युद्धे विनिहतः श्रीपुरं प्रतिपत्स्यति । मां मत्वा ललितापुत्रीं पूजयामास सायकैः

eṣa yuddhe vinihataḥ śrīpuraṃ pratipatsyati | māṃ matvā lalitāputrīṃ pūjayāmāsa sāyakaiḥ

तमीक्ष मत्प्रतिकृतिमित्युक्त्वा शरमुत्सृजत् । स शरः पञ्चशाखात्मा पस्पर्श तस्य मूर्धनि

tamīkṣa matpratikṛtimityuktvā śaramutsṛjat | sa śaraḥ pañcaśākhātmā pasparśa tasya mūrdhani

कराम्बुजं मस्तके स्वे न्यस्तं मेने महासुरः । प्रसादमकरोद्देवी चेति संहृषितोऽभवत्

karāmbujaṃ mastake sve nyastaṃ mene mahāsuraḥ | prasādamakaroddevī ceti saṃhṛṣito'bhavat

तद्दृष्ट्वा विस्मिताऽत्यन्तं बालाया रथनायिका । अथाऽभवन्महायुद्धं कुमारीभण्डदैत्ययोः

taddṛṣṭvā vismitā'tyantaṃ bālāyā rathanāyikā | athā'bhavanmahāyuddhaṃ kumārībhaṇḍadaityayoḥ

कृतप्रतिकृतोपेतं घोरं भीरुभयावहम् । द्वन्द्वभूतमनुपमं द्वैरथ्यं शरवर्षणम्

kṛtapratikṛtopetaṃ ghoraṃ bhīrubhayāvaham | dvandvabhūtamanupamaṃ dvairathyaṃ śaravarṣaṇam

भण्डासुरोऽपि भक्त्यैवाऽद्भुतः स्वीयपराक्रमैः । देवीं सन्तोषयामीति युयोध बलवत्तरम्

bhaṇḍāsuro'pi bhaktyaivā'dbhutaḥ svīyaparākramaiḥ | devīṃ santoṣayāmīti yuyodha balavattaram

विकिरन्तौ शस्त्रगणान्मर्मप्रहरणोद्यमौ । ज्ञात्वाऽन्योन्यं शस्त्रयोगलाघवं श्लाघनापरौ

vikirantau śastragaṇānmarmapraharaṇodyamau | jñātvā'nyonyaṃ śastrayogalāghavaṃ ślāghanāparau

साधु शूर रणश्लाघ्य साधु देवि महाबले । इत्येवं युध्यतोस्तत्र कुमारीभण्डदैत्ययोः

sādhu śūra raṇaślāghya sādhu devi mahābale | ityevaṃ yudhyatostatra kumārībhaṇḍadaityayoḥ

प्रावर्तन्त महास्त्राणि लोकमोहकराणि वै । कुलिशाऽस्त्रं पार्वतस्य नागाऽस्त्रस्य च गारुडम्

prāvartanta mahāstrāṇi lokamohakarāṇi vai | kuliśā'straṃ pārvatasya nāgā'strasya ca gāruḍam

आग्नेयस्य च पार्जन्यं तस्य मारुतनामकम् । तस्य सार्पं तस्य पुनर्नाकुलं तस्य चैव हि

āgneyasya ca pārjanyaṃ tasya mārutanāmakam | tasya sārpaṃ tasya punarnākulaṃ tasya caiva hi

वैडालं कुक्कुरं तद्वद्बकं वैयाघ्रमेव च । महाव्याघ्रं मृगेनद्रञ्च तस्य शारभमस्त्रकम्

vaiḍālaṃ kukkuraṃ tadvadbakaṃ vaiyāghrameva ca | mahāvyāghraṃ mṛgenadrañca tasya śārabhamastrakam

गण्डमेरुण्डमित्येवं तथा याम्यञ्च वारुणम् । कौबेरं नैऋतञ्चैन्द्रं रौद्रं मोहनमेव च

gaṇḍameruṇḍamityevaṃ tathā yāmyañca vāruṇam | kauberaṃ naiṛtañcaindraṃ raudraṃ mohanameva ca

पैनाकं वैष्णवं ब्राह्ममेवमस्त्रैस्तु सङ्कुलम् । युद्धमासीन्महाघोरं कुमारीभण्डदैत्ययौ

painākaṃ vaiṣṇavaṃ brāhmamevamastraistu saṅkulam | yuddhamāsīnmahāghoraṃ kumārībhaṇḍadaityayau

तत्र दैत्याः शक्त्यश्च सहायार्थसमागताः । प्रेक्षाञ्चक्रुर्विचित्रेण युद्धेनाऽत्यन्तविस्मिताः

tatra daityāḥ śaktyaśca sahāyārthasamāgatāḥ | prekṣāñcakrurvicitreṇa yuddhenā'tyantavismitāḥ

एवं प्रवृत्ते समरे बालाया लाघवात्तु सः । हीयमानः समभवद्भण्डदैत्यो यदा तदा

evaṃ pravṛtte samare bālāyā lāghavāttu saḥ | hīyamānaḥ samabhavadbhaṇḍadaityo yadā tadā

विषङ्गश्च विशुक्रश्च कुटिलाक्षश्च भूपतिः । संवृत्ता दैत्यसेनाभिः परिवार्य कुमारिकाम्

viṣaṅgaśca viśukraśca kuṭilākṣaśca bhūpatiḥ | saṃvṛttā daityasenābhiḥ parivārya kumārikām

युयुधुः शस्त्रसङ्घातैर्वमद्भिर्वह्निमुल्वणम् । बालापि तान् लीलयैव योधयामास सर्वतः

yuyudhuḥ śastrasaṅghātairvamadbhirvahnimulvaṇam | bālāpi tān līlayaiva yodhayāmāsa sarvataḥ

एवंविधेद्धे महायु प्रवृत्ते बालया सह । सम्प्राप्ता दण्डसम्राज्ञी जित्वा दैत्यमहाचमूम्

evaṃvidheddhe mahāyu pravṛtte bālayā saha | samprāptā daṇḍasamrājñī jitvā daityamahācamūm

भित्त्वा सेनामहाद्रिं तं दैत्यानामतीस्तृतम् । मुसलात्ममहावज्राऽयुधेन क्रूरविक्रमा

bhittvā senāmahādriṃ taṃ daityānāmatīstṛtam | musalātmamahāvajrā'yudhena krūravikramā

आससाद महायुद्धे बालां युद्धरसोत्सुकाम् । युध्यन्तीमेकलां दैत्यैः प"यन्ती विस्मिता तदा

āsasāda mahāyuddhe bālāṃ yuddharasotsukām | yudhyantīmekalāṃ daityaiḥ pa"yantī vismitā tadā

5319

इति श्रीमदितिहासोत्तमे त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे श्रीललिताचरित्रे बालापराक्रमवर्णनं नाम चतुःषष्टितमोऽध्यायः

iti śrīmaditihāsottame tripurārahasye māhātmyakhaṇḍe śrīlalitācaritre bālāparākramavarṇanaṃ nāma catuḥṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ

पञ्चषष्तितमोऽध्यायः बालायाः समरपराक्रमवर्णनम् अथ भण्डस्य सा सेना कोलवक्त्रापराक्रमात् । विशीर्णा पर्वत इव देवेन्द्राऽयुधगौरवात्

pañcaṣaṣtitamo'dhyāyaḥ bālāyāḥ samaraparākramavarṇanam atha bhaṇḍasya sā senā kolavaktrāparākramāt | viśīrṇā parvata iva devendrā'yudhagauravāt

सेनायां दैत्यराजस्य वाराहीमुसलाऽहतेः । विशीर्णायामपश्यत् सा बालां दैत्यैः सुसङ्गताम्

senāyāṃ daityarājasya vārāhīmusalā'hateḥ | viśīrṇāyāmapaśyat sā bālāṃ daityaiḥ susaṅgatām

एकलां योधयन्तीं तान्महादैत्यान् समन्ततः । समरोत्सुकितां भूयो दृष्ट्वा विष्मयमागमत्

ekalāṃ yodhayantīṃ tānmahādaityān samantataḥ | samarotsukitāṃ bhūyo dṛṣṭvā viṣmayamāgamat

अथ तां प्राह कोलास्य समासाद्य विशृण्वतीम् । अलं बाले साहसेन युद्धेन विषमेण ते

atha tāṃ prāha kolāsya samāsādya viśṛṇvatīm | alaṃ bāle sāhasena yuddhena viṣameṇa te

नैतदन्यत्र पश्यामि साहसं यत्त्वमेकला। दैत्यान्महाबलान् भीमान् संयुगे जितवत्यसि

naitadanyatra paśyāmi sāhasaṃ yattvamekalā| daityānmahābalān bhīmān saṃyuge jitavatyasi

त्वां निशम्यैकलां दैत्यैर्युध्यमानां महेश्वरीम् । श्रीदेवी वत्सला नूनं भवेद्व्याकुलितान्तरा

tvāṃ niśamyaikalāṃ daityairyudhyamānāṃ maheśvarīm | śrīdevī vatsalā nūnaṃ bhavedvyākulitāntarā

इमं क्षणं द्रष्टुमर्हसि याहि तत् । इत्युक्ताऽज्ञापयच्छक्तिमश्वसेनाऽधिनायिकाम्

imaṃ kṣaṇaṃ draṣṭumarhasi yāhi tat | ityuktā'jñāpayacchaktimaśvasenā'dhināyikām

अश्वारुढे प्रयाह्येनां समादायाऽतिसत्वरा । महाराज्ञ्येऐ निवेद्यैनामागच्छ त्वरितं पुनः

aśvāruḍhe prayāhyenāṃ samādāyā'tisatvarā | mahārājñyeai nivedyaināmāgaccha tvaritaṃ punaḥ

अश्वारुढैवमाज्ञप्ता समरादनिवर्तिनीम् । बालाया रथाअविश्य न्यवर्तयत तं रथम्

aśvāruḍhaivamājñaptā samarādanivartinīm | bālāyā rathāaviśya nyavartayata taṃ ratham

अथाऽऽगत्य महाराज्ञ्यै बालां तां विनिवेदयत् । मातरेषा युद्धभुवो बलात्कारान्निवर्तिता

athā''gatya mahārājñyai bālāṃ tāṃ vinivedayat | mātareṣā yuddhabhuvo balātkārānnivartitā

अतिसाहसचारित्राऽद्भुतवीर्यपराक्रमा । त्वदाज्ञाया वयं यावदेनां युद्धान्निवर्तितुम्

atisāhasacāritrā'dbhutavīryaparākramā | tvadājñāyā vayaṃ yāvadenāṃ yuddhānnivartitum

प्रयातास्तावदेषा तु दैत्यसेनामहार्णवम् । प्रविष्टा तत्र दैत्यानां कोटयो बलात्तराः

prayātāstāvadeṣā tu daityasenāmahārṇavam | praviṣṭā tatra daityānāṃ koṭayo balāttarāḥ

Tripurārahasya (Māhātmya Khaṇḍa) (cont. 7)

निपातिता महायुद्धे भण्डदैत्या वरोद्भवौ । निर्जितौ भीमचारित्रौ तौ विशुक्रविषङ्गकौ

nipātitā mahāyuddhe bhaṇḍadaityā varodbhavau | nirjitau bhīmacāritrau tau viśukraviṣaṅgakau

ततो भण्डं समादाय जितलोकेश्वराऽसुरम् । युद्ध्वा तेनाऽपि सुचिरं जितमायं चकार वै

tato bhaṇḍaṃ samādāya jitalokeśvarā'suram | yuddhvā tenā'pi suciraṃ jitamāyaṃ cakāra vai

कथञ्चिदेषा वाराह्या विक्रम्याऽसादिता भवेत् । इत्युक्त्वा निर्ययौ साऽपि युधाय तुरशाऽश्रया

kathañcideṣā vārāhyā vikramyā'sāditā bhavet | ityuktvā niryayau sā'pi yudhāya turaśā'śrayā

अथ बालां महाराज्ञी स्वाङ्कमानीय सत्वरम् । परिष्वज्याऽतिवात्सल्यान्मूर्ध्न्यु पाजिघ्रदम्बिका

atha bālāṃ mahārājñī svāṅkamānīya satvaram | pariṣvajyā'tivātsalyānmūrdhnyu pājighradambikā

वत्से ! नैवं पुनः कार्यं क्वचित् साहसमात्रया । अनुक्त्वैव गता युद्धे नैतदौपयिकं तव

vatse ! naivaṃ punaḥ kāryaṃ kvacit sāhasamātrayā | anuktvaiva gatā yuddhe naitadaupayikaṃ tava

अथ प्राह कुमारी सा ललितां मातरं प्रति । एषाऽरुणितनेत्रान्ता निःश्वसन्ती पुनः पुनः

atha prāha kumārī sā lalitāṃ mātaraṃ prati | eṣā'ruṇitanetrāntā niḥśvasantī punaḥ punaḥ

मातश्चिरादहं युद्धक्रीडाकौतुकिताऽन्तरा । शङ्कमाना त्वया तत्र विघ्नं नैतमवेदयम्

mātaścirādahaṃ yuddhakrīḍākautukitā'ntarā | śaṅkamānā tvayā tatra vighnaṃ naitamavedayam

युद्धक्रीडारसभरादवितृप्तैव वारिता । तावक्या दण्डराज्ञाऽहं वृथैव समराङ्गणात्

yuddhakrīḍārasabharādavitṛptaiva vāritā | tāvakyā daṇḍarājñā'haṃ vṛthaiva samarāṅgaṇāt

त्वत्तोऽतिभीतयाऽसाद्य मानिता रणसम्भ्रमे । अन्यथा साऽपि मद्युद्धं विमदा प्राप्य वै भवेत्

tvatto'tibhītayā'sādya mānitā raṇasambhrame | anyathā sā'pi madyuddhaṃ vimadā prāpya vai bhavet

वदन्तीमिति तां बालां परिष्वज्य महेश्वरी । मैवं वत्से ! पुनब्रूर्या इत्युक्त्वा सान्त्वयत् परा

vadantīmiti tāṃ bālāṃ pariṣvajya maheśvarī | maivaṃ vatse ! punabrūryā ityuktvā sāntvayat parā

अथ दण्डमहाराज्ञी किरिचक्रसमाश्रया । युयोध भण्डदैत्येन युतेन दैत्यसेनया

atha daṇḍamahārājñī kiricakrasamāśrayā | yuyodha bhaṇḍadaityena yutena daityasenayā

शक्तिसेना दैत्यसेना युध्यमाना परस्परम् । क्रोधाऽवेशसमायुक्ता प्रविष्टाऽभूत्परस्परम्

śaktisenā daityasenā yudhyamānā parasparam | krodhā'veśasamāyuktā praviṣṭā'bhūtparasparam

दैत्याः शक्तिगणान् ध्नन्ति मुसलप्रासतोमरैः । नाराचैर्भिन्दिपालैश खड्गशूलपरश्वधैः

daityāḥ śaktigaṇān dhnanti musalaprāsatomaraiḥ | nārācairbhindipālaiśa khaḍgaśūlaparaśvadhaiḥ

शक्त्योऽपि प्रहरणैर्विविधेर्दैत्यपुङ्गवान् । जघ्नुर्युद्धे महाभीमे मर्षिता बलवत्तराः

śaktyo'pi praharaṇairvividherdaityapuṅgavān | jaghnuryuddhe mahābhīme marṣitā balavattarāḥ

तत्र शक्तिगणाहतच्छिन्नबाहूरुनासिकाः । केचिद्द्विधा क्र्टाःशस्त्रैः केचित्तु तिलशः क्र्टाः

tatra śaktigaṇāhatacchinnabāhūrunāsikāḥ | keciddvidhā krṭāḥśastraiḥ kecittu tilaśaḥ krṭāḥ

केचिन्महाभारशस्त्रिअर्निष्पष्टाऽशेषदेहकाः । क्रन्दन्तः पुत्र मित्रेति हा भ्रातस्तात इत्यपि

kecinmahābhāraśastriarniṣpaṣṭā'śeṣadehakāḥ | krandantaḥ putra mitreti hā bhrātastāta ityapi

एवं श्क्तिगणाऽस्त्राग्निभस्मशेषत्वमागताः । दैत्याः शिष्टाः सुवित्रस्ताः पलायनपरास्तदा

evaṃ śktigaṇā'strāgnibhasmaśeṣatvamāgatāḥ | daityāḥ śiṣṭāḥ suvitrastāḥ palāyanaparāstadā

अभवन् सा युद्धभूमिरगम्याऽभवदञ्जसा । शोणितोदा ववुर्नद्यः फेनिला भीषणस्वनाः

abhavan sā yuddhabhūmiragamyā'bhavadañjasā | śoṇitodā vavurnadyaḥ phenilā bhīṣaṇasvanāḥ

प्रेतगोमायुकङ्काऽदिशवाऽहारमहोत्सवाः । एवं विनिहतप्रायां दैत्यसेनामुपद्रुताम्

pretagomāyukaṅkā'diśavā'hāramahotsavāḥ | evaṃ vinihataprāyāṃ daityasenāmupadrutām

विशुक्रः स विषङ्गोऽथ निवार्याऽभ्याययौ मृधे । पुनस्तत्राऽभवद्युद्धं क्रूरं शक्तिगणैःसह

viśukraḥ sa viṣaṅgo'tha nivāryā'bhyāyayau mṛdhe | punastatrā'bhavadyuddhaṃ krūraṃ śaktigaṇaiḥsaha

मायया शक्तिसेनां तां विशुक्रो मोहयत् क्षणात् । ससर्ज मायया ध्वान्तं तत्र वर्ष शिलामयम्

māyayā śaktisenāṃ tāṃ viśukro mohayat kṣaṇāt | sasarja māyayā dhvāntaṃ tatra varṣa śilāmayam

वह्निवायुसमोपेतं तेन शक्तिमहाचमूः । वित्रासिता मूर्च्छिता चाऽप्यभवद्भीमसऋअवा

vahnivāyusamopetaṃ tena śaktimahācamūḥ | vitrāsitā mūrcchitā cā'pyabhavadbhīmasaṛavā

तं दृष्ट्वाऽभ्याययौ सम्पत्करी गजसमाश्रया । विशुक्रेण महायुद्धे सङ्गताऽतिद्रुतं बभौ

taṃ dṛṣṭvā'bhyāyayau sampatkarī gajasamāśrayā | viśukreṇa mahāyuddhe saṅgatā'tidrutaṃ babhau

अश्वारुढाऽपि युयुधे विषङ्गेण महाबला । वाराही भण्डदैत्येन युयोधाऽतिरुषाऽन्विता

aśvāruḍhā'pi yuyudhe viṣaṅgeṇa mahābalā | vārāhī bhaṇḍadaityena yuyodhā'tiruṣā'nvitā

रणकोलाहलाऽख्यानं गजमारुह्य वेगिनम् । असङ्ख्यगजसैन्येन युता सम्पत्करी परा

raṇakolāhalā'khyānaṃ gajamāruhya veginam | asaṅkhyagajasainyena yutā sampatkarī parā

विशुक्रं योधयामास महागजसमश्रयम् । ववर्ष शरवर्षेण विशुक्रं मायया युतम्

viśukraṃ yodhayāmāsa mahāgajasamaśrayam | vavarṣa śaravarṣeṇa viśukraṃ māyayā yutam

विमायाऽस्त्रेण हत्वा तन्मायामत्यन्तभीतिदाम् । प्रतिवर्षेण दैत्योऽपि ववर्ष विशिखात्मना

vimāyā'streṇa hatvā tanmāyāmatyantabhītidām | prativarṣeṇa daityo'pi vavarṣa viśikhātmanā

एवं युद्ध्वा चिरं तस्य धनुश्चिच्छेद मद्यतः । सोऽप्यन्यदाददे चापंतञ्चाऽप्येषा समाच्छिनत्

evaṃ yuddhvā ciraṃ tasya dhanuściccheda madyataḥ | so'pyanyadādade cāpaṃtañcā'pyeṣā samācchinat

एवं धनुःशतं छीन्नं गृहीतन्तु पुनः पुनः । अथाऽतिक्रोधसंयुक्तो विशुक्रोऽद्भुतविक्रमः

evaṃ dhanuḥśataṃ chīnnaṃ gṛhītantu punaḥ punaḥ | athā'tikrodhasaṃyukto viśukro'dbhutavikramaḥ

भल्लेन प्राहरत्तस्याः सम्पत्कर्या महाभुजे । भल्लाऽहतभुजात्तस्या न्यपतत्तन्महद्धनुः

bhallena prāharattasyāḥ sampatkaryā mahābhuje | bhallā'hatabhujāttasyā nyapatattanmahaddhanuḥ

सम्पत्करी ततः क्रुद्धा प्राहिणोद्वाहनं गजम् । जगर्ज पतितं दृष्ट्वा हस्ताश्चापं महत्तरम्

sampatkarī tataḥ kruddhā prāhiṇodvāhanaṃ gajam | jagarja patitaṃ dṛṣṭvā hastāścāpaṃ mahattaram

प्रहितस्सोऽपि करिराङ् दैत्येभमनुसंययौ । तयोरभून्महद्युद्धं करिणोरगयोरिव

prahitasso'pi karirāṅ daityebhamanusaṃyayau | tayorabhūnmahadyuddhaṃ kariṇoragayoriva

करसंवेष्टनैः कुम्भसङ्घट्टैः पार्श्वधर्षणैः । दन्ताऽक्रमैर्महाशब्दैर्मुहूर्तमतिभीषणम्

karasaṃveṣṭanaiḥ kumbhasaṅghaṭṭaiḥ pārśvadharṣaṇaiḥ | dantā'kramairmahāśabdairmuhūrtamatibhīṣaṇam

रणं कोलाहलश्चाऽथ बलवान् दैत्यवारणम् । आक्रम्य भूमौ वेगेन निपात्य रदनद्वयम्

raṇaṃ kolāhalaścā'tha balavān daityavāraṇam | ākramya bhūmau vegena nipātya radanadvayam

उदरे विनिवेश्योर्ध्वमुत्थाप्य प्राक्षिपद्रुषा । एवं निक्षिप्तमात्रस्तु चीत्कुर्वन् कुञ्जरधिपः

udare viniveśyordhvamutthāpya prākṣipadruṣā | evaṃ nikṣiptamātrastu cītkurvan kuñjaradhipaḥ

अपतत्त्रिःपरिक्रम्य व्यसुः पर्वतशृण्गवत् । पतन्तं बाहनेभन्तमालक्ष्य स महासुरः

apatattriḥparikramya vyasuḥ parvataśṛṇgavat | patantaṃ bāhanebhantamālakṣya sa mahāsuraḥ

उत्पत्याऽङ्कुशमादाय रणकोलाहलं गजम् । प्राहरत् कुम्भयोर्मध्ये सर्वप्राणेन रोषितः

utpatyā'ṅkuśamādāya raṇakolāhalaṃ gajam | prāharat kumbhayormadhye sarvaprāṇena roṣitaḥ

गतोऽङ्कुशेन बलवत् स गजो भिन्नमस्तकः । अपाऽसरत् पञ्चधनुर्मात्रं चीत्कारभैरवः

gato'ṅkuśena balavat sa gajo bhinnamastakaḥ | apā'sarat pañcadhanurmātraṃ cītkārabhairavaḥ

विशुक्रः पुनरुत्पत्य सृणिहस्तो महागजम् । तमेव वाहनं तस्या सम्पत्कर्या युयोध ह

viśukraḥ punarutpatya sṛṇihasto mahāgajam | tameva vāhanaṃ tasyā sampatkaryā yuyodha ha

तस्याः करगतं चापमाच्छिद्य त्वरितं रुषा । बभञ्ज तद् द्विधा मध्ये समादायैकखण्डकम्

tasyāḥ karagataṃ cāpamācchidya tvaritaṃ ruṣā | babhañja tad dvidhā madhye samādāyaikakhaṇḍakam

प्राहरन्मूर्घ्नि बलवान् सम्पत्कर्याः सुवेग्तः । एवं हता सा बलवदीषत्कश्मलमागता

prāharanmūrghni balavān sampatkaryāḥ suvegtaḥ | evaṃ hatā sā balavadīṣatkaśmalamāgatā

पुनर्मुष्टि विनिर्वर्त्य वज्रसारां न्यपातयत् । मूर्ध्नि तस्य विशुक्रस्य रुषा सम्पतकरी बलात्

punarmuṣṭi vinirvartya vajrasārāṃ nyapātayat | mūrdhni tasya viśukrasya ruṣā sampatakarī balāt

मुष्टिपाताद्भन्निमूर्धा वहद्रक्तोऽतिमूर्च्छितः । कृत्तपक्षः शैल इव पतात वसुधातले

muṣṭipātādbhannimūrdhā vahadrakto'timūrcchitaḥ | kṛttapakṣaḥ śaila iva patāta vasudhātale

ताव्द्गजोऽपि सङ्क्रुद्धः पदाऽक्रान्तुं समुद्यतः । आलक्ष्य तद्भण्डसुतः युध्यमानः समीपतः

tāvdgajo'pi saṅkruddhaḥ padā'krāntuṃ samudyataḥ | ālakṣya tadbhaṇḍasutaḥ yudhyamānaḥ samīpataḥ

मत्वा हतं पितृव्यं वै मायया तमपाऽबहत् । एवं पराजितः सम्पन्नाथया स महासुरः

matvā hataṃ pitṛvyaṃ vai māyayā tamapā'bahat | evaṃ parājitaḥ sampannāthayā sa mahāsuraḥ

तथाऽश्वारुढया युद्ध्यद्विषङ्गो वाजिवाहनः । विविधैरस्त्रशस्त्रैश्च युध्यन्तं तं महासुरम्

tathā'śvāruḍhayā yuddhyadviṣaṅgo vājivāhanaḥ | vividhairastraśastraiśca yudhyantaṃ taṃ mahāsuram

अश्वाऽरुढाऽश्वसंस्थाना प्राहरद्गदयोरसि । ताडितो गदया चेषन्मूर्च्छां प्राप्य पुनर्जवात्

aśvā'ruḍhā'śvasaṃsthānā prāharadgadayorasi | tāḍito gadayā ceṣanmūrcchāṃ prāpya punarjavāt

पदासिकां खेटकञ्च शतचन्द्रमनुत्तमम् । समादायाऽश्वसेनासु विचचाराऽन्तकोपमः

padāsikāṃ kheṭakañca śatacandramanuttamam | samādāyā'śvasenāsu vicacārā'ntakopamaḥ

पट्टासिप्रान्तसंछिन्नास्तुरगाः शक्त्योऽपि च । छिन्नमूर्धाङ्गचरणाः प्रपेतुः सङ्घसङ्घशः

paṭṭāsiprāntasaṃchinnāsturagāḥ śaktyo'pi ca | chinnamūrdhāṅgacaraṇāḥ prapetuḥ saṅghasaṅghaśaḥ

एवं शक्तिर्विनिघ्नन्तमश्वाऽरुढाऽतिकोपिता । बद्ध्वा पाशेन गदया साऽश्वं हन्तुं समुद्यता

evaṃ śaktirvinighnantamaśvā'ruḍhā'tikopitā | baddhvā pāśena gadayā sā'śvaṃ hantuṃ samudyatā

अथ सोऽपि महादैत्यो मत्वा स्वात्मपराभवम् । अन्तर्धानं ययौ साश्वोमायया मायिनां गुरुः

atha so'pi mahādaityo matvā svātmaparābhavam | antardhānaṃ yayau sāśvomāyayā māyināṃ guruḥ

एवं पलायितो युद्धे विषङ्गो वाजिनाथया । दण्डनाथा च भण्डेन युयोध बलसम्भृता

evaṃ palāyito yuddhe viṣaṅgo vājināthayā | daṇḍanāthā ca bhaṇḍena yuyodha balasambhṛtā

विहत्याऽस्त्राणि चाऽस्त्रौघैः शस्त्रैः शस्त्राणि सर्वशः । पराक्रमेणाऽक्रमत भण्डां कोलमुखी युधि

vihatyā'strāṇi cā'straughaiḥ śastraiḥ śastrāṇi sarvaśaḥ | parākrameṇā'kramata bhaṇḍāṃ kolamukhī yudhi

खडगयुद्धे गदायुद्धे धनुःपरशुयुद्धयोः । मुष्टियुद्धे च दैत्येशमत्यरिच्यत दण्डिनी

khaḍagayuddhe gadāyuddhe dhanuḥparaśuyuddhayoḥ | muṣṭiyuddhe ca daityeśamatyaricyata daṇḍinī

एवं पराजितः शस्त्रयुद्धेषु विमृशंस्ततः । मायां प्रादुश्चकारोश्चैर्मायिनां शेखरोऽसुरः

evaṃ parājitaḥ śastrayuddheṣu vimṛśaṃstataḥ | māyāṃ prāduścakāroścairmāyināṃ śekharo'suraḥ

अन्धकारं महावायुं विद्युद्वर्षं महारवम् । शिलावर्षंसर्पवर्षञ्च पावकम्

andhakāraṃ mahāvāyuṃ vidyudvarṣaṃ mahāravam | śilāvarṣaṃsarpavarṣañca pāvakam

सारमेयान् वृकान् व्याघ्रांस्तरक्षून् राक्षसानपि । सिंहांश्च शरभानाण्डभेरुण्डानसृजद्युधि

sārameyān vṛkān vyāghrāṃstarakṣūn rākṣasānapi | siṃhāṃśca śarabhānāṇḍabheruṇḍānasṛjadyudhi

एवं तेन महामायां सृज्यमानां पुनः पुनः । प्रतिक्रियाऽस्त्रसन्धानैर्नाशयामास सर्वतः

evaṃ tena mahāmāyāṃ sṛjyamānāṃ punaḥ punaḥ | pratikriyā'strasandhānairnāśayāmāsa sarvataḥ

अथ दण्डमहारज्ञीशस्त्रतेजोभिरर्दितः । नभस्यन्तर्हितो भूत्वा युयोध सरथोऽसुरः

atha daṇḍamahārajñīśastratejobhirarditaḥ | nabhasyantarhito bhūtvā yuyodha saratho'suraḥ

प्रादुश्चकाराऽश्मवर्षमतिभीमं महारवम् । शस्त्राऽशनिगणोपेतं शक्तिसेनाभयंकरम्

prāduścakārā'śmavarṣamatibhīmaṃ mahāravam | śastrā'śanigaṇopetaṃ śaktisenābhayaṃkaram

तेन वर्षेण महता पीडिता शक्तिवाहिनि । भिन्नसेतुदकमिव विलुप्ताऽभूत् समन्ततः

tena varṣeṇa mahatā pīḍitā śaktivāhini | bhinnasetudakamiva viluptā'bhūt samantataḥ

दृट्.वा तदक्रमं दण्डराज्ञी चण्डप्रकोपना । उत्पपाताऽतिवेगेन सायुधा नभसोऽङ्गणम्

dṛṭ.vā tadakramaṃ daṇḍarājñī caṇḍaprakopanā | utpapātā'tivegena sāyudhā nabhaso'ṅgaṇam

वर्षं पतन्तं तदाविश्य शिलामयमतिद्रुतम् । मृगयामास दैत्येशं नभस्यन्धतमोवृते

varṣaṃ patantaṃ tadāviśya śilāmayamatidrutam | mṛgayāmāsa daityeśaṃ nabhasyandhatamovṛte

निजाऽङ्गकान्त्या कुर्वन्ती नभोदेशं सुभास्वरम् । अपहत्य महामायामाससाद महासुरम्

nijā'ṅgakāntyā kurvantī nabhodeśaṃ subhāsvaram | apahatya mahāmāyāmāsasāda mahāsuram

रथसंस्थं शैलनिभं सृजन्तं शैलवर्षणम् । गदयाऽभ्याहनन्मूर्घ्नि वज्राऽहत इवाऽद्रिराट

rathasaṃsthaṃ śailanibhaṃ sṛjantaṃ śailavarṣaṇam | gadayā'bhyāhananmūrghni vajrā'hata ivā'drirāṭa

पपात मूर्च्छितो भूमौ स्त्रोतः कृततटो यथा । पुनः सा गदयैवाऽशु रथमश्वांश्च सारथिम्

papāta mūrcchito bhūmau strotaḥ kṛtataṭo yathā | punaḥ sā gadayaivā'śu rathamaśvāṃśca sārathim

विनाशयद्दण्डनाथा क्रोधेन महताऽवृता । तावन्मूर्च्छाविनिर्मुक्तो गदाहस्तो हासुरः

vināśayaddaṇḍanāthā krodhena mahatā'vṛtā | tāvanmūrcchāvinirmukto gadāhasto hāsuraḥ

उत्पपात नभो वेगाद्योद्धुं किरिनिभाऽननाम् । अथाऽभवन्महायुद्धं वाराहीदैत्यराजयोः

utpapāta nabho vegādyoddhuṃ kirinibhā'nanām | athā'bhavanmahāyuddhaṃ vārāhīdaityarājayoḥ

गदाप्रहारतुमुलं व्ज्रपातमहारवम् । मुहूर्तमात्रं युद्ध्वैवं बलोतसिक्तं महासुरम्

gadāprahāratumulaṃ vjrapātamahāravam | muhūrtamātraṃ yuddhvaivaṃ balotasiktaṃ mahāsuram

मत्वा चकर्ष सीरेण मुसलोद्यन्महाभुजा । तावन्मत्वा निजात्मानं हतं मुसलघाततः

matvā cakarṣa sīreṇa musalodyanmahābhujā | tāvanmatvā nijātmānaṃ hataṃ musalaghātataḥ

चिन्तयद्भण्डदैत्येशः पुरा लक्ष्मीप्रभाषितम् । नूनं प्रोक्तं रमादेव्या यत् पुरा न तदन्यथा

cintayadbhaṇḍadaityeśaḥ purā lakṣmīprabhāṣitam | nūnaṃ proktaṃ ramādevyā yat purā na tadanyathā

बह्वेत मुसलघातेनाऽमोघेन स्यां कथं हतः । त्रिपुरा सा महादेवी भक्तवाञ्छितपूरणी

bahveta musalaghātenā'moghena syāṃ kathaṃ hataḥ | tripurā sā mahādevī bhaktavāñchitapūraṇī

मां हन्यात् समरे साक्षादेतन्मेऽभिमतं चिरात् । दैत्ये विचिन्तयत्येवमभवन्नाभसं वचः

māṃ hanyāt samare sākṣādetanme'bhimataṃ cirāt | daitye vicintayatyevamabhavannābhasaṃ vacaḥ

दण्डनाथे ! नैष वध्यस्तव युद्धे कथञ्चन । अमोघो मुसलस्तेऽयं सन्निवर्य वै द्रुतम्

daṇḍanāthe ! naiṣa vadhyastava yuddhe kathañcana | amogho musalaste'yaṃ sannivarya vai drutam

श्रुत्वेत्थं नाभसवचश्चण्डिका दण्डनायिका । मोचयत्तं सीरगर्भान्मत्वाऽवध्यं सुरेश्वरम्

śrutvetthaṃ nābhasavacaścaṇḍikā daṇḍanāyikā | mocayattaṃ sīragarbhānmatvā'vadhyaṃ sureśvaram

अथ सोऽन्तर्हितो दैत्योनिर्जितो दण्डनाथया । दैत्यसेनाशक्तिगणैर्गाढविद्धा पलायिता

atha so'ntarhito daityonirjito daṇḍanāthayā | daityasenāśaktigaṇairgāḍhaviddhā palāyitā

1273

दृष्ट्वा भग्नां दैत्यसेनां जयभेरीमवादयत् । शक्त्यो विविधांश्चापि वाद्यान् जयविधौ मतान् । 89

dṛṣṭvā bhagnāṃ daityasenāṃ jayabherīmavādayat | śaktyo vividhāṃścāpi vādyān jayavidhau matān | 89

अथ द्रुतं प्रेषयित्वा जयाऽख्या नाथदण्डिनी । ललितायै शक्तिसेनां समवाप्याऽभितः स्थिताम्

atha drutaṃ preṣayitvā jayā'khyā nāthadaṇḍinī | lalitāyai śaktisenāṃ samavāpyā'bhitaḥ sthitām

क्षता हताः शक्त्यो या अमृतेशी च ता द्रुतम् । अजीवयद्विरुजयत् ततो हृष्टाञ्च तां चमूम्

kṣatā hatāḥ śaktyo yā amṛteśī ca tā drutam | ajīvayadvirujayat tato hṛṣṭāñca tāṃ camūm

संनह्य स्वरथाऽरुढा सम्पद्देव्याऽनुसङ्गता । पुरोऽव्रजदश्वनाथा सेनया दण्डनायिका

saṃnahya svarathā'ruḍhā sampaddevyā'nusaṅgatā | puro'vrajadaśvanāthā senayā daṇḍanāyikā

द्रष्टुं तां ललितादेवीं ययौ द्रुततरं मुदा । गजवादित्रशब्दौघैः ख्यापयन्ती स्वकं जयम्

draṣṭuṃ tāṃ lalitādevīṃ yayau drutataraṃ mudā | gajavāditraśabdaughaiḥ khyāpayantī svakaṃ jayam

5412

इति श्रीमदितिहासोत्तमे त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे ललिताचरित्रे भण्डासुरपराभवो नाम पञ्चषष्टितमोऽध्यायः

iti śrīmaditihāsottame tripurārahasye māhātmyakhaṇḍe lalitācaritre bhaṇḍāsuraparābhavo nāma pañcaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ

षट्षष्टितमोऽध्यायः सम्पत्कर्यश्वारुढाभ्यां दुर्मदवधवर्णनम् अथ गत्वा दण्डनाथा शक्तिभिर्विविधैर्युता । आसाद्य मन्त्रिणीं देवीं प्रणम्य जयमादिशत्

ṣaṭṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ sampatkaryaśvāruḍhābhyāṃ durmadavadhavarṇanam atha gatvā daṇḍanāthā śaktibhirvividhairyutā | āsādya mantriṇīṃ devīṃ praṇamya jayamādiśat

साऽपि प्रीता परिष्वङ्गं तस्यै मानेन संददौ । अथ गत्वा तया सार्धं महाराज्ञीं प्रणम्य च

sā'pi prītā pariṣvaṅgaṃ tasyai mānena saṃdadau | atha gatvā tayā sārdhaṃ mahārājñīṃ praṇamya ca

जयवृत्तं समाचख्यौ शक्तिचक्रप्रहर्षदम् । भण्डासुरोऽपि दैत्यानांसेनया नष्टशेषया

jayavṛttaṃ samācakhyau śakticakrapraharṣadam | bhaṇḍāsuro'pi daityānāṃsenayā naṣṭaśeṣayā

ययौ बहिःखिन्नतय हृष्टश्चाऽन्तरभीप्सितात् । शून्यकं नगरं प्राप्य जगामाऽन्तःपुरं स्वकम्

yayau bahiḥkhinnataya hṛṣṭaścā'ntarabhīpsitāt | śūnyakaṃ nagaraṃ prāpya jagāmā'ntaḥpuraṃ svakam

ततः प्रियाः सममेत्य भण्डं सम्मोहिनीमुखाः । ब्रूयुर्नाथ किमद्य त्वां पश्यामः कृपणं यथा

tataḥ priyāḥ samametya bhaṇḍaṃ sammohinīmukhāḥ | brūyurnātha kimadya tvāṃ paśyāmaḥ kṛpaṇaṃ yathā

नारदेन पुरोक्तं यत्तदन्यथयितं कथम् । प्राह पत्निवचः श्रुत्वा ज्ञात्वा स्वाऽभिमतं शुभम्

nāradena puroktaṃ yattadanyathayitaṃ katham | prāha patnivacaḥ śrutvā jñātvā svā'bhimataṃ śubham

नारदोक्त्याऽभिविदितमाभिः सर्वात्मनेत्यथ । अभवत् प्रकट्स्तासु प्रियाः शृणुत मे वचः

nāradoktyā'bhividitamābhiḥ sarvātmanetyatha | abhavat prakaṭstāsu priyāḥ śṛṇuta me vacaḥ

कथमिष्टार्थलाभेषु खिन्नः स्यामतिमुग्धवत् । विदितं ते नारदोक्तेः सर्वं मे समभीप्सितम्

kathamiṣṭārthalābheṣu khinnaḥ syāmatimugdhavat | viditaṃ te nāradokteḥ sarvaṃ me samabhīpsitam

अचिरादेव तल्लोकं प्राप्स्यामि परया हतः । किन्तु दैत्येषु स्वरूपं निगूहितुमिति स्थितिः

acirādeva tallokaṃ prāpsyāmi parayā hataḥ | kintu daityeṣu svarūpaṃ nigūhitumiti sthitiḥ

अथ प्राहुः पुनर्दारा नाथन्रूमोऽभिवाञ्छितम् । यदि ते निश्च्यो युद्धे हता यास्यामः तत्स्थितम्

atha prāhuḥ punardārā nāthanrūmo'bhivāñchitam | yadi te niścyo yuddhe hatā yāsyāmaḥ tatsthitam

इति चेद्वैत्वदेकान्ता नयाऽस्मान् सहभावतः । तत्ते मार्गः प्रविदितो वदाऽस्माकं कथं गतिः

iti cedvaitvadekāntā nayā'smān sahabhāvataḥ | tatte mārgaḥ pravidito vadā'smākaṃ kathaṃ gatiḥ

भक्ता हातुमयोग्यास्ते वयं छायेव सङ्गताः । श्रुत्वा प्रोक्तं प्रियाभिस्तत् प्राह हर्षसुनिर्भरः

bhaktā hātumayogyāste vayaṃ chāyeva saṅgatāḥ | śrutvā proktaṃ priyābhistat prāha harṣasunirbharaḥ

शृणुध्वं मद्वचस्तथयं मयेतश्चिन्तितं पुरः । न भवेदन्यथा ह्येतत् सर्वथा कारनम् ब्रुवे

śṛṇudhvaṃ madvacastathayaṃ mayetaścintitaṃ puraḥ | na bhavedanyathā hyetat sarvathā kāranam bruve

रमादेव्याः प्रसादेन स्मरामि प्राक समुद्भवम् । नूनं सा मेऽब्रबीदेवं त्रिपुराऽस्मत्समाश्रया

ramādevyāḥ prasādena smarāmi prāka samudbhavam | nūnaṃ sā me'brabīdevaṃ tripurā'smatsamāśrayā

संश्रितानां सुभक्तानां वाञ्छितं सा हि सर्वथा । दिशत्यसाध्यमपि च ततो नः स्यात् समीहितम्

saṃśritānāṃ subhaktānāṃ vāñchitaṃ sā hi sarvathā | diśatyasādhyamapi ca tato naḥ syāt samīhitam

मयाऽभिवाञ्छितं यामि भवतीभिः सहेति वै । तल्लोकं तद्भवेदेवं सर्वथा ऽपि न संशयः

mayā'bhivāñchitaṃ yāmi bhavatībhiḥ saheti vai | tallokaṃ tadbhavedevaṃ sarvathā 'pi na saṃśayaḥ

अथऽपि मे समीहाऽन्या चाऽस्ति (?) पुत्रादिभिः सह । गन्तव्यमिति तत्रापि भवेदेव तथा ऽप्यहम्

atha'pi me samīhā'nyā cā'sti (?) putrādibhiḥ saha | gantavyamiti tatrāpi bhavedeva tathā 'pyaham

चिन्तयाम्यक्रमेणैव भवेत्तस्याः कृपावशात् । नूनं लोके सुहृद्बन्धुवैधुर्यं जातु वै क्षणम्

cintayāmyakrameṇaiva bhavettasyāḥ kṛpāvaśāt | nūnaṃ loke suhṛdbandhuvaidhuryaṃ jātu vai kṣaṇam

सोढुं न योग्यं वै यत्र त्रुटिः कल्पगणायते । एतावत् प्रार्थ्यते नूनं न भवेत् सक्षणः क्वचित्

soḍhuṃ na yogyaṃ vai yatra truṭiḥ kalpagaṇāyate | etāvat prārthyate nūnaṃ na bhavet sakṣaṇaḥ kvacit

तस्माद्युषंआभिरप्येतत् प्रार्थनीयमहर्निशम् । सा साधयति भक्तानामसाभ्यमपि वाञ्छितम्

tasmādyuṣṃābhirapyetat prārthanīyamaharniśam | sā sādhayati bhaktānāmasābhyamapi vāñchitam

एतदन्यौर्न विज्ञेयमित्यहं शुछ्यवस्थितः । शोकं जहथ राज्ञ्योऽत्र प्राप्तोऽभुदय उच्छ्रितः

etadanyaurna vijñeyamityahaṃ śuchyavasthitaḥ | śokaṃ jahatha rājñyo'tra prāpto'bhudaya ucchritaḥ

इत्युक्त्वाऽस्तङ्गते सूर्ये विवेशमहतीं सभाम् । अथाऽगता विशुक्राद्या भ्रातरो मन्त्रिणस्तथा

ityuktvā'staṅgate sūrye viveśamahatīṃ sabhām | athā'gatā viśukrādyā bhrātaro mantriṇastathā

पुत्रा भृत्याः सभास्ताराः सभामध्येऽतिभास्वरे । प्रणम्याऽसुरभूपालं विविशुः स्वस्वविष्तरे

putrā bhṛtyāḥ sabhāstārāḥ sabhāmadhye'tibhāsvare | praṇamyā'surabhūpālaṃ viviśuḥ svasvaviṣtare

विशुक्रः प्रेक्ष्य राजानं शोचन्तमिव संस्थितम् । कृताऽञ्च्जलिः प्रणम्या.ऽह वर्धयित्वाऽद्भुतं वचः

viśukraḥ prekṣya rājānaṃ śocantamiva saṃsthitam | kṛtā'ñcjaliḥ praṇamyā.'ha vardhayitvā'dbhutaṃ vacaḥ

श्रीदेव्या भण्डैत्येशवाञ्छितार्थसमीहया । नाशिताऽखिलदैत्यानां बुद्धिर्नीतिसमानुगा

śrīdevyā bhaṇḍaityeśavāñchitārthasamīhayā | nāśitā'khiladaityānāṃ buddhirnītisamānugā

योऽतिबुद्धिमतां श्रेश्ठो विचारे शुक्रसम्मितः । विशुक्रः सोऽपि विमतं प्राह स्वार्थविषर्ययम्

yo'tibuddhimatāṃ śreśṭho vicāre śukrasammitaḥ | viśukraḥ so'pi vimataṃ prāha svārthaviṣaryayam

अगस्त्यैतावदेवेह कृत्यं कालस्य भावितम् । भाव्यर्थस्याऽनुरोधेन भुद्धिमुन्मेषयत्यलम्

agastyaitāvadeveha kṛtyaṃ kālasya bhāvitam | bhāvyarthasyā'nurodhena bhuddhimunmeṣayatyalam

महाराज लक्ष्यसे म शोचन्निव सभास्थितः । जीवत्स्वस्मासु दैत्येषु प"याम्येतदसाम्प्रतम्

mahārāja lakṣyase ma śocanniva sabhāsthitaḥ | jīvatsvasmāsu daityeṣu pa"yāmyetadasāmpratam

इत्युक्तःपुनरुचे स दैत्येशो दैत्यमण्डले । विशुक्र किं वदाम्यद्य कालस्यैवं विपर्यये

ityuktaḥpunaruce sa daityeśo daityamaṇḍale | viśukra kiṃ vadāmyadya kālasyaivaṃ viparyaye

योऽहं पञ्चोत्तरशतब्रह्माण्डानां प्रसासकः । यस्य युद्धे विष्णुमुखा यूयो जाताः पराङ्मुखाः

yo'haṃ pañcottaraśatabrahmāṇḍānāṃ prasāsakaḥ | yasya yuddhe viṣṇumukhā yūyo jātāḥ parāṅmukhāḥ

यस्य नाम्नाऽपि वृत्रघ्नो निद्रामप्येतिनोक्वचित् । सोऽद्याऽहमबलासङ्घैर्व्यर्थयुद्धे कदर्थितः

yasya nāmnā'pi vṛtraghno nidrāmapyetinokvacit | so'dyā'hamabalāsaṅghairvyarthayuddhe kadarthitaḥ

किं तादृशं पृच्छसि मां शोचसीति मृतप्रभम् । काले मृतिः श्लाघ्यतमा नेदृशस्य कदर्थना

kiṃ tādṛśaṃ pṛcchasi māṃ śocasīti mṛtaprabham | kāle mṛtiḥ ślāghyatamā nedṛśasya kadarthanā

विशुक्र इति तद्वाक्यं श्रुत्वा प्राह ततो वचः । दैत्येशैवं नरऽहसि त्वं भाषितुं करुणंवचः

viśukra iti tadvākyaṃ śrutvā prāha tato vacaḥ | daityeśaivaṃ nar'hasi tvaṃ bhāṣituṃ karuṇaṃvacaḥ

अबला योषिदित्येवं कारुण्यं नाऽप्नुयात्तु कः । नैसर्गिकस्ते धर्मोऽयं स्त्रीषु शस्त्रपरावृतिः

abalā yoṣidityevaṃ kāruṇyaṃ nā'pnuyāttu kaḥ | naisargikaste dharmo'yaṃ strīṣu śastraparāvṛtiḥ

अलं त्वया मया वाऽपि राजपुत्रादिभिस्तथा । दैत्येष्ववन्यतमोऽप्येकस्वयाऽज्ञप्तो मुहूर्ततः

alaṃ tvayā mayā vā'pi rājaputrādibhistathā | daityeṣvavanyatamo'pyekasvayā'jñapto muhūrtataḥ

हन्याच्छक्तिगणं सर्वमत्र पादौ स्पृशामि ते । त्वं तिष्ठाऽन्तःपुरे क्रीढन् सुरवारगणैः सह

hanyācchaktigaṇaṃ sarvamatra pādau spṛśāmi te | tvaṃ tiṣṭhā'ntaḥpure krīḍhan suravāragaṇaiḥ saha

गतोऽहं तां विजित्यैव पादौ पश्यामि ते पुनः । इत्युक्वा पर्श्वतः प्रैक्षत् कुटिलाक्षं चमूपतिम्

gato'haṃ tāṃ vijityaiva pādau paśyāmi te punaḥ | ityukvā parśvataḥ praikṣat kuṭilākṣaṃ camūpatim

तावत् सोऽपि प्रणम्यैनं कृताञ्जलिरभाषत । युवराज किमेवं त्वं ब्रवीषि मयि जीवति

tāvat so'pi praṇamyainaṃ kṛtāñjalirabhāṣata | yuvarāja kimevaṃ tvaṃ bravīṣi mayi jīvati

राज्ञा सह विषङ्गेण राजपुत्रैरूपाविश । सेनासेनाधिपैः साकं गत्वाऽहं साधयामि ताम्

rājñā saha viṣaṅgeṇa rājaputrairūpāviśa | senāsenādhipaiḥ sākaṃ gatvā'haṃ sādhayāmi tām

अन्यथा नाऽगमिष्यामि सत्यं प्रतिशृणोमि ते । इत्युक्त्वा प्रणिपत्यैतान्निर्ययौ नगराद्बहिः

anyathā nā'gamiṣyāmi satyaṃ pratiśṛṇomi te | ityuktvā praṇipatyaitānniryayau nagarādbahiḥ

अनेकाऽक्षौहिणीसेनायुक्तः सेनाऽधिणैः सह । अथाऽगत्य दुर्मदाऽख्योवाहिनीषो महाबलः

anekā'kṣauhiṇīsenāyuktaḥ senā'dhiṇaiḥ saha | athā'gatya durmadā'khyovāhinīṣo mahābalaḥ

दशाऽक्षौहिणिकायुक्त उष्ट्राऽरोहो गदाधरः । प्राहाऽहङ्कारशैलस्थः प्रणम्याऽत्मचमूपतिम्

daśā'kṣauhiṇikāyukta uṣṭrā'roho gadādharaḥ | prāhā'haṅkāraśailasthaḥ praṇamyā'tmacamūpatim

सेनाधिश! त्वमत्रैव तिष्ठ सेनासमावृतः । अवलाविजयेनैव प्रयाणं वः सुसम्मतम्

senādhiśa! tvamatraiva tiṣṭha senāsamāvṛtaḥ | avalāvijayenaiva prayāṇaṃ vaḥ susammatam

आनेष्यामि मुहूर्तेन बद्ध्वा तामबलाधिपाम् । मुहूर्तमात्राद्यदि तां नाऽनेष्यामि ततस्त्वया

āneṣyāmi muhūrtena baddhvā tāmabalādhipām | muhūrtamātrādyadi tāṃ nā'neṣyāmi tatastvayā

यतितव्यञ्च गन्तव्यमित्युक्त्वा निर्ययौ जवात् । वादयन् जैत्रयात्राऽङ्गवादित्राणि मुहुर्मुहः

yatitavyañca gantavyamityuktvā niryayau javāt | vādayan jaitrayātrā'ṅgavāditrāṇi muhurmuhaḥ

ययौ शक्तिचमूवक्त्रं सूर्यस्योदयनं प्रति । दैत्यसेनासमारभ्मकोलाहलमहरवम्

yayau śakticamūvaktraṃ sūryasyodayanaṃ prati | daityasenāsamārabhmakolāhalamaharavam

श्रुत्वा सम्पत्करी देवी चाऽश्वारुढा महाबला । गत्वा श्रीमातरं नत्वा मन्त्रिणी दण्डिनीमपि

śrutvā sampatkarī devī cā'śvāruḍhā mahābalā | gatvā śrīmātaraṃ natvā mantriṇī daṇḍinīmapi

विज्ञाप्य दैत्यसन्नाहमनुज्ञातेऽतिमोदिते । ययतुः शक्तिसेनाभिरसङ्ख्याभिः समायुते

vijñāpya daityasannāhamanujñāte'timodite | yayatuḥ śaktisenābhirasaṅkhyābhiḥ samāyute

तत्र सम्पत्करी देवी समारुह्य महागजम् । रणकोलाहलाऽख्यानं प्रालेयाऽद्रिरिवोन्नतम्

tatra sampatkarī devī samāruhya mahāgajam | raṇakolāhalā'khyānaṃ prāleyā'dririvonnatam

सुवण भा जपाऽरक्तवासोरत्नविभूषणा । तारुण्याम्भोधिलहरी लावण्यौघसमुद्रिका

suvaṇa bhā japā'raktavāsoratnavibhūṣaṇā | tāruṇyāmbhodhilaharī lāvaṇyaughasamudrikā

विकर्षन्ती मणिमयं चापमिन्द्रधनुष्प्रभम् । दैत्याम्बुधेः शोषणाय शरान् भानुकरोपमान्

vikarṣantī maṇimayaṃ cāpamindradhanuṣprabham | daityāmbudheḥ śoṣaṇāya śarān bhānukaropamān

किरन्ती निर्ययौ सूर्य उदयाऽद्रिगतो यथा । असङ्ख्या वारणाऽरुढा शक्त्यश्चाऽपि तादृशाः

kirantī niryayau sūrya udayā'drigato yathā | asaṅkhyā vāraṇā'ruḍhā śaktyaścā'pi tādṛśāḥ

परिवार्य ययुर्बाणान् विकिरन्त्यः समन्ततः । प्रत्येकं तादृशी शक्तिर्गर्जने त्र्यङ्कुशग्रहा

parivārya yayurbāṇān vikirantyaḥ samantataḥ | pratyekaṃ tādṛśī śaktirgarjane tryaṅkuśagrahā

गजग्रीवासमारुढा नयती शत्रिवाहिनीम् । कस्मिंश्चिदेका संरुढाऽनेकाश्चाऽन्येषु संस्थिताः

gajagrīvāsamāruḍhā nayatī śatrivāhinīm | kasmiṃścidekā saṃruḍhā'nekāścā'nyeṣu saṃsthitāḥ

इत्यसङ्ख्येभसेनाभिः समेता सम्पदीश्वरी । ग्रसन्तीव दैत्यसेनां व्याप्य भूमिमुषाऽययौ

ityasaṅkhyebhasenābhiḥ sametā sampadīśvarī | grasantīva daityasenāṃ vyāpya bhūmimuṣā'yayau

निसर्गभिन्नगण्डास्ते गजाः पर्वतसन्निभाः । दैत्यसेनां समासेदुस्ते युद्धेष्वनिवर्तिनः

nisargabhinnagaṇḍāste gajāḥ parvatasannibhāḥ | daityasenāṃ samāseduste yuddheṣvanivartinaḥ

अथ विआदित्रनिस्वानः सेनयोरुभयोरभूत् । प्रवृत्तः "शस्त्रपातोऽपि प्राणचोरमहारवः

atha viāditranisvānaḥ senayorubhayorabhūt | pravṛttaḥ "śastrapāto'pi prāṇacoramahāravaḥ

दैत्या रथेभतुरगखरोष्ट्रमृगरोहिणः । गृघ्रकाककङ्कघूकभासकेक्यधिसंश्रयाः

daityā rathebhaturagakharoṣṭramṛgarohiṇaḥ | gṛghrakākakaṅkaghūkabhāsakekyadhisaṃśrayāḥ

अन्ये मार्जारनकुलसरटप्रेतवाहनाः । चण्डशूलखड्गचक्रभिन्दिपालधराः परे

anye mārjāranakulasaraṭapretavāhanāḥ | caṇḍaśūlakhaḍgacakrabhindipāladharāḥ pare

तोमरप्रासपरिघभुशुण्डीलगुडाऽयुधाः । एवंविधैर्दैत्यगणैः समेता शक्तिवाहिनी

tomaraprāsaparighabhuśuṇḍīlaguḍā'yudhāḥ | evaṃvidhairdaityagaṇaiḥ sametā śaktivāhinī

युयुधे प्रौढसंरम्भा क्रोधसंरक्तलोचना । परस्परं क्षिपन्तस्ते वाक्यैः कटुरसोदयैः

yuyudhe prauḍhasaṃrambhā krodhasaṃraktalocanā | parasparaṃ kṣipantaste vākyaiḥ kaṭurasodayaiḥ

हतोऽसि तिष्ठ शौर्येण पृष्ठ स्वं न प्रदर्शय । इत्यादिबहुवाक्यानि वदन्त्यः शक्त्यो रणे

hato'si tiṣṭha śauryeṇa pṛṣṭha svaṃ na pradarśaya | ityādibahuvākyāni vadantyaḥ śaktyo raṇe

जघ्नुर्दत्यांस्तेऽपि तद्वन्निजघ्नुः शक्तिवाहिनीम् । एवं प्रवृत्ते समरे प्राणद्युते भयङ्करे

jaghnurdatyāṃste'pi tadvannijaghnuḥ śaktivāhinīm | evaṃ pravṛtte samare prāṇadyute bhayaṅkare

छिन्नबाह्नङ्घ्रिमूर्धानः पाटितारऽधार्ढदेहिनः । एवंविधाः शक्त्योऽपि दैत्यहेतिभिराहताः

chinnabāhnaṅghrimūrdhānaḥ pāṭitār'dhārḍhadehinaḥ | evaṃvidhāḥ śaktyo'pi daityahetibhirāhatāḥ

पाटिताऽङ्गा अपि दृढं क्रोधात् सन्दष्टदच्छदाः । जघ्नुः प्रत्यर्थिनां वृन्दं शस्त्रैर्दन्तैश्च मुष्टिभिः

pāṭitā'ṅgā api dṛḍhaṃ krodhāt sandaṣṭadacchadāḥ | jaghnuḥ pratyarthināṃ vṛndaṃ śastrairdantaiśca muṣṭibhiḥ

नष्टशस्त्राः परकराच्छस्त्रामाच्छिद्य वै बलात् । अन्ये भग्नैरथाङैश्च हेतिभिर्युयुधुर्भृशम्

naṣṭaśastrāḥ parakarācchastrāmācchidya vai balāt | anye bhagnairathāṅaiśca hetibhiryuyudhurbhṛśam

एवं प्रवृत्ते समरे घोरे संहृतिसन्निभे । बवुर्नद्यो लोहितौघाः सफेनिलतरङ्गिकाः

evaṃ pravṛtte samare ghore saṃhṛtisannibhe | bavurnadyo lohitaughāḥ saphenilataraṅgikāḥ

शक्तिभिर्गजरोहाभिर्दैत्यसैन्यं विनाशितम् । पलायितं गाधविद्धं दशाऽक्षौहिणिशेषितम्

śaktibhirgajarohābhirdaityasainyaṃ vināśitam | palāyitaṃ gādhaviddhaṃ daśā'kṣauhiṇiśeṣitam

दृष्ट्वा दुर्मद एवं स्वां भग्नां सेनां समन्ततः । उष्ट्राऽरुढो गदाहस्तः कालाऽन्तकयमोपमः

dṛṣṭvā durmada evaṃ svāṃ bhagnāṃ senāṃ samantataḥ | uṣṭrā'ruḍho gadāhastaḥ kālā'ntakayamopamaḥ

दशतालसमुन्नम्रं करभं पिङ्गलाऽकृतिम् । प्राहिणिच्छक्तिसेनासु महावेगं महाबलम्

daśatālasamunnamraṃ karabhaṃ piṅgalā'kṛtim | prāhiṇicchaktisenāsu mahāvegaṃ mahābalam

अथ प्रविष्टः शक्तीनां सेनासूष्त्रोऽतिवेगवान् । सृक्किणीप्रान्तविगलन्मांसपिण्डाऽभजिह्वकः

atha praviṣṭaḥ śaktīnāṃ senāsūṣtro'tivegavān | sṛkkiṇīprāntavigalanmāṃsapiṇḍā'bhajihvakaḥ

समुद्रमथनोदञ्चन्महाशब्दप्रतिस्वनः । फेनपिण्डानुद्गिरंश्च मूत्रयन् पृष्ठतो बहु

samudramathanodañcanmahāśabdapratisvanaḥ | phenapiṇḍānudgiraṃśca mūtrayan pṛṣṭhato bahu

उरसा पादविक्षेपैस्तुण्डाऽघातैः करिव्रजम् । नाशयन् दशनैश्चैव व्यचरच्छक्तिसैन्यके

urasā pādavikṣepaistuṇḍā'ghātaiḥ karivrajam | nāśayan daśanaiścaiva vyacaracchaktisainyake

दुर्मदोऽपि गदाऽघातैरिभंच्छक्तीश्च नाशयन् । शक्तिसेनाऽन्तक इव कदनं प्रकरोद्रुषा

durmado'pi gadā'ghātairibhaṃcchaktīśca nāśayan | śaktisenā'ntaka iva kadanaṃ prakarodruṣā

तद्दृष्ट्वा शक्तिसेनाया नाशनं सम्पदीश्वरी । रणकोलाहलं तस्य नाशाय समचोदयत्

taddṛṣṭvā śaktisenāyā nāśanaṃ sampadīśvarī | raṇakolāhalaṃ tasya nāśāya samacodayat

अथेभराज आसाद्य करभं दैत्यवाहनम् । अयुध्यत विषाणाऽग्रकुम्भाऽघातैर्मुहुर्मुहः

athebharāja āsādya karabhaṃ daityavāhanam | ayudhyata viṣāṇā'grakumbhā'ghātairmuhurmuhaḥ

सोऽपि दन्तैर्मूर्धघातैः पदक्षेपैरयुध्यत । एवं युद्धं समभवत्तुमुलं करभेभयोः

so'pi dantairmūrdhaghātaiḥ padakṣepairayudhyata | evaṃ yuddhaṃ samabhavattumulaṃ karabhebhayoḥ

अथेभराजः करभं प्रसह्यापतयद्भूबि । निपात्य पादेनाऽक्रम्याऽकरोत्तं करभं व्यसुम्

athebharājaḥ karabhaṃ prasahyāpatayadbhūbi | nipātya pādenā'kramyā'karottaṃ karabhaṃ vyasum

मरिष्यन्तं विदित्वोष्ट्रं गदाहस्तः खमाप्लुतः । संभ्राम्य पातयन्मूर्घ्नैंगदां वारणकुम्भ्योः

mariṣyantaṃ viditvoṣṭraṃ gadāhastaḥ khamāplutaḥ | saṃbhrāmya pātayanmūrghnaiṃgadāṃ vāraṇakumbhyoḥ

गदयाऽभिहतो हस्ती भीन्नमूर्धा भ्रमन्नुरः । जानुभ्यां विकलो भूमिं प्राप्तः शोणितमुद्ग्निरन्

gadayā'bhihato hastī bhīnnamūrdhā bhramannuraḥ | jānubhyāṃ vikalo bhūmiṃ prāptaḥ śoṇitamudgniran

तावत् सम्पदधीश्याऽपि शरेणोरसि ताडितः । जहौ प्राणान् दुर्मदोऽपि द्विधोरसि विपाटितः

tāvat sampadadhīśyā'pi śareṇorasi tāḍitaḥ | jahau prāṇān durmado'pi dvidhorasi vipāṭitaḥ

हतं सेनाधिपं दृष्त्वा विद्रुता दैत्यसैनिकाः । अदृष्ट्वा पृष्टतो यान्तिः शक्तीर्जीवितहेतवे

hataṃ senādhipaṃ dṛṣtvā vidrutā daityasainikāḥ | adṛṣṭvā pṛṣṭato yāntiḥ śaktīrjīvitahetave

5494

इति श्रीमदितिहालोत्तमे त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे श्रीललितामाहात्म्ये दुर्मदवधो नाम षट्ष्टितमोऽध्यायः

iti śrīmaditihālottame tripurārahasye māhātmyakhaṇḍe śrīlalitāmāhātmye durmadavadho nāma ṣaṭṣṭitamo'dhyāyaḥ

सप्तषष्टितमोऽध्यायः नकुलीपराक्रमे करङ्कादिबधवर्णन्म् दुर्मदं निहतं श्रुत्वा कुरण्डो दुर्मदाऽग्रजः । क्रुद्ध आज्ञां समादाय कुटिलाक्षान् महाबलः

saptaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ nakulīparākrame karaṅkādibadhavarṇanm durmadaṃ nihataṃ śrutvā kuraṇḍo durmadā'grajaḥ | kruddha ājñāṃ samādāya kuṭilākṣān mahābalaḥ

विंशत्यक्षौहिणीयुक्तो योद्धुमभ्याययौ जवात् । विलोक्य पुनरायान्तीं दैत्यसेनां नभोनिभाम्

viṃśatyakṣauhiṇīyukto yoddhumabhyāyayau javāt | vilokya punarāyāntīṃ daityasenāṃ nabhonibhām

अश्वारुढाऽश्सेनाभिरपाराभिरभिब्रजत् । तुरङ्गा विविधास्तुङ्गास्तरङ्गा इव रेजिरे

aśvāruḍhā'śsenābhirapārābhirabhibrajat | turaṅgā vividhāstuṅgāstaraṅgā iva rejire

पृथग्वर्णा सङ्घशः सा सेनाऽत्यन्तं व्यराजत । फेनपिण्डनिभानश्वानारुढाः कनकप्रभाः

pṛthagvarṇā saṅghaśaḥ sā senā'tyantaṃ vyarājata | phenapiṇḍanibhānaśvānāruḍhāḥ kanakaprabhāḥ

नीलांऽशुकाः खड्गखेटधरास्तारुण्यगर्विताः । अपराः कालजीमूतनिभवाजिसमाश्रयाः

nīlāṃ'śukāḥ khaḍgakheṭadharāstāruṇyagarvitāḥ | aparāḥ kālajīmūtanibhavājisamāśrayāḥ

चन्द्रकान्तिसमाऽभासः शोणाऽभरणवाससः । धनुर्बाणधरा नीलरत्नकोटीरशोभिताः

candrakāntisamā'bhāsaḥ śoṇā'bharaṇavāsasaḥ | dhanurbāṇadharā nīlaratnakoṭīraśobhitāḥ

अन्या गारुतत्मतनिभानश्वानारुह्य वेगिनः । कुरुविन्दसमानाङ्ग्यः पाटलांशुकभूषणाः

anyā gārutatmatanibhānaśvānāruhya veginaḥ | kuruvindasamānāṅgyaḥ pāṭalāṃśukabhūṣaṇāḥ

द्वचित् समानाऽङ्गभूषांऽशुकाऽश्वाः शक्त्यो ययुः । एवं विचित्राऽभ्रयुतसन्ध्याऽकाशनिभा चमुः

dvacit samānā'ṅgabhūṣāṃ'śukā'śvāḥ śaktyo yayuḥ | evaṃ vicitrā'bhrayutasandhyā'kāśanibhā camuḥ

अतिवेलाऽम्बुधिनिभा ग्रसद्दैत्यचमूं द्रुतम् । भेरीकाहलगोशृङ्गपटहाऽनकनिस्वनः

ativelā'mbudhinibhā grasaddaityacamūṃ drutam | bherīkāhalagośṛṅgapaṭahā'nakanisvanaḥ

तुरङ्गखुरकुद्दालतालनिस्वनमिश्रितः । हुङ्काराऽह्वानविक्षेपाऽस्फोटसंरावमांसलः

turaṅgakhurakuddālatālanisvanamiśritaḥ | huṅkārā'hvānavikṣepā'sphoṭasaṃrāvamāṃsalaḥ

द्यावापृथिव्यन्तरालमापूर्याऽधिव्यरोचत । अथ प्रवृत्तः समरः करालोऽसुविकर्षणः

dyāvāpṛthivyantarālamāpūryā'dhivyarocata | atha pravṛttaḥ samaraḥ karālo'suvikarṣaṇaḥ

हेतिपातमहाशब्दबधीरीकृतदिङ्मुखः । तुरङ्गखुरविक्षेपविधूतरजसां गणः

hetipātamahāśabdabadhīrīkṛtadiṅmukhaḥ | turaṅgakhuravikṣepavidhūtarajasāṃ gaṇaḥ

सांवर्तकमहामेघसङ्घवत् खं समाक्रमत् । क्षणं कुहुनिशीथाऽभं जातं हीनाऽवलोकनम्

sāṃvartakamahāmeghasaṅghavat khaṃ samākramat | kṣaṇaṃ kuhuniśīthā'bhaṃ jātaṃ hīnā'valokanam

ततो हेतिप्रपतनोच्छलच्छोणितवृष्टिभिः । रजोऽन्धकारः संशान्तः पुनरासीन्महारणः

tato hetiprapatanocchalacchoṇitavṛṣṭibhiḥ | rajo'ndhakāraḥ saṃśāntaḥ punarāsīnmahāraṇaḥ

परस्परं प्राणहरः शक्तिसन्यस्य चाऽसुरैः । बलीयसीभिर्दैत्यानां शक्तिभिस्तेज आहृतम्

parasparaṃ prāṇaharaḥ śaktisanyasya cā'suraiḥ | balīyasībhirdaityānāṃ śaktibhisteja āhṛtam

भग्नाऽभवद्दैत्यसेना शक्तिभिर्गाढमर्द्दिता । छिन्नपादकरश्रोत्रकुक्षिपृष्ठा महासुराः

bhagnā'bhavaddaityasenā śaktibhirgāḍhamardditā | chinnapādakaraśrotrakukṣipṛṣṭhā mahāsurāḥ

प्रास्य शस्त्राणि परितो विधुन्वन्तः करान्मुहुः । वदन्तो हा हतास्मेति त्वक्त्वा युद्धं विदुद्रुवुः

prāsya śastrāṇi parito vidhunvantaḥ karānmuhuḥ | vadanto hā hatāsmeti tvaktvā yuddhaṃ vidudruvuḥ

निशाम्य सेनां स्वां भग्नां कुरण्डः क्रोधमूर्च्छितः । अश्वारुढो महश्चापं विकर्षन् सायकान् क्षिपन्

niśāmya senāṃ svāṃ bhagnāṃ kuraṇḍaḥ krodhamūrcchitaḥ | aśvāruḍho mahaścāpaṃ vikarṣan sāyakān kṣipan

शक्तिसेनां समाविश्य नाशयत्ताः सहस्त्रशः । शरवर्षैः कुरण्डाऽब्दनिर्मुक्तैः शक्तिवाहिनी

śaktisenāṃ samāviśya nāśayattāḥ sahastraśaḥ | śaravarṣaiḥ kuraṇḍā'bdanirmuktaiḥ śaktivāhinī

भग्ना सेतुरिवोन्नब्रा महाजलसमागमात् । भग्नायां शक्तिसेनायामश्वारुढा समासदत्

bhagnā seturivonnabrā mahājalasamāgamāt | bhagnāyāṃ śaktisenāyāmaśvāruḍhā samāsadat

अपराजितनामानं वाजिनं समधिष्ठिताम् । तप्तहेमनिभामच्छदुकूलाऽभरणोज्ज्वलाम्

aparājitanāmānaṃ vājinaṃ samadhiṣṭhitām | taptahemanibhāmacchadukūlā'bharaṇojjvalām

पाशाऽङ्कुशधनुर्बाणधरां दृष्ट्वाऽब्रवीद्वचः । दुष्टेऽबलिप्ताऽसि चिरं मोचयाम्यवलेपकम्

pāśā'ṅkuśadhanurbāṇadharāṃ dṛṣṭvā'bravīdvacaḥ | duṣṭe'baliptā'si ciraṃ mocayāmyavalepakam

यन्मे त्वया हतो भ्राता तत्फलं प्राप्स्यसि द्रुतम् । त्वां निहत्य रणे पश्चान्मुक्त स्यां भ्रातृदोषतः

yanme tvayā hato bhrātā tatphalaṃ prāpsyasi drutam | tvāṃ nihatya raṇe paścānmukta syāṃ bhrātṛdoṣataḥ

मयि प्रदर्शयाऽदौ ते वीर्यं यश्चिरसम्भृतम् । एवं प्रोक्ता रोषिताऽश्वारुढा तीक्ष्णैः शरैस्त्रिभिः

mayi pradarśayā'dau te vīryaṃ yaścirasambhṛtam | evaṃ proktā roṣitā'śvāruḍhā tīkṣṇaiḥ śaraistribhiḥ

विव्याध तत्र चैकेन वाहस्य शिर आच्छिनत् । द्वितीयेन च कोटीरं पातयामास भूतले

vivyādha tatra caikena vāhasya śira ācchinat | dvitīyena ca koṭīraṃ pātayāmāsa bhūtale

तृतीयेन तस्य वक्षो दारयामास वेगतः । हताऽश्वो भ्रष्टमुकुटो विहतो बलवद्धृदि

tṛtīyena tasya vakṣo dārayāmāsa vegataḥ | hatā'śvo bhraṣṭamukuṭo vihato balavaddhṛdi

मूर्च्छितः कृत्तमूलस्य पपातेव महासुरः । क्षणेन मूर्च्छानिर्मुक्तः प्राह तां रणमूर्ध्नि

mūrcchitaḥ kṛttamūlasya papāteva mahāsuraḥ | kṣaṇena mūrcchānirmuktaḥ prāha tāṃ raṇamūrdhni

रण.श्लाध्या हि साधुत्वं सम्मताऽसि रणे मम । श्रुत्वेत्याह पुनर्देवि धिक्त्वं जीवसि दैत्यक !

raṇa.ślādhyā hi sādhutvaṃ sammatā'si raṇe mama | śrutvetyāha punardevi dhiktvaṃ jīvasi daityaka !

यत्नान्मया भासितुं त्वं जीवशेषीकृतो ह्यसि । पश्येमं तं जीवहरं शरं शत्रुमदाऽपहम्

yatnānmayā bhāsituṃ tvaṃ jīvaśeṣīkṛto hyasi | paśyemaṃ taṃ jīvaharaṃ śaraṃ śatrumadā'paham

श्रुत्वा देवीवचो दैत्यः क्रोधाग्निज्वलिलाऽकृतिः । देव्याश्चापं प्रचिच्छेद शरेणाऽनतपर्वणा

śrutvā devīvaco daityaḥ krodhāgnijvalilā'kṛtiḥ | devyāścāpaṃ praciccheda śareṇā'nataparvaṇā

चिच्छेद साऽपि खड्गेन धनुर्दैत्यकरस्थितम् । अथ दैत्योऽपि खड्गेन तस्याः खड्गं द्विधाऽकरोत्

ciccheda sā'pi khaḍgena dhanurdaityakarasthitam | atha daityo'pi khaḍgena tasyāḥ khaḍgaṃ dvidhā'karot

पुनर्जघान तुरगं खड्गेनैवाऽतिवेगतः । खड्गप्रहारनिर्भिन्नमस्तकोऽश्वो ह्यपऽक्रमत्

punarjaghāna turagaṃ khaḍgenaivā'tivegataḥ | khaḍgaprahāranirbhinnamastako'śvo hyapa'kramat

तावद्देव्यपि संक्रुद्धा बद्ध्वा पाशेन वै दृढम् । आकृष्य प्राहरन्मूर्घ्नि सृणिना दीप्ततेजसा

tāvaddevyapi saṃkruddhā baddhvā pāśena vai dṛḍham | ākṛṣya prāharanmūrghni sṛṇinā dīptatejasā

तेनाऽङ्कुशेन निर्भिन्नमूर्धा दैत्यो ममार् ह एवं कुरण्डं निहतं श्रुत्वा सेनाऽधिपो रुषा

tenā'ṅkuśena nirbhinnamūrdhā daityo mamār ha evaṃ kuraṇḍaṃ nihataṃ śrutvā senā'dhipo ruṣā

पार्श्वस्थान् प्रेक्ष्य सेनेशान् करङ्कप्रमुखांस्तदा । कुटिलाक्षः प्राह सेनाधीशोऽरुणितलोचनः

pārśvasthān prekṣya seneśān karaṅkapramukhāṃstadā | kuṭilākṣaḥ prāha senādhīśo'ruṇitalocanaḥ

हे हे करङ्कप्रमुखाः पञ्च युयं स्वसेनया । युता गत्वा द्रुतं हत्वा बद्ध्वा तां वारणे द्रुतम्

he he karaṅkapramukhāḥ pañca yuyaṃ svasenayā | yutā gatvā drutaṃ hatvā baddhvā tāṃ vāraṇe drutam

समानयध्वं वः शक्तिरस्ति मायामयी ननु । सर्पिण्याख्या तया सर्वे नन्वजेयाः सुराऽसुरैः

samānayadhvaṃ vaḥ śaktirasti māyāmayī nanu | sarpiṇyākhyā tayā sarve nanvajeyāḥ surā'suraiḥ

Tripurārahasya (Māhātmya Khaṇḍa) (cont. 8)

इत्याज्ञ्प्ताः करङ्काद्या नत्वा सेनाधिपेश्वरम् । विंशत्यक्षौहिणीयुताः प्रत्येकं योद्धुमाययुः

ityājñptāḥ karaṅkādyā natvā senādhipeśvaram | viṃśatyakṣauhiṇīyutāḥ pratyekaṃ yoddhumāyayuḥ

करङ्को गर्द्दभरथे करभे वज्रदन्तकः । वज्रलोमा गृघ्ररथे गजे काकमुखस्तथा

karaṅko garddabharathe karabhe vajradantakaḥ | vajralomā gṛghrarathe gaje kākamukhastathā

वज्रवक्त्रः खरबरे संरुढा भीमदर्शनाः । युद्धसंरम्भदैत्यानां निशम्याऽतिमहाध्वनिम्

vajravaktraḥ kharabare saṃruḍhā bhīmadarśanāḥ | yuddhasaṃrambhadaityānāṃ niśamyā'timahādhvanim

अश्वारुढा च सम्पतीदेवी सेनामयुयुजत् । अथ सम्मुखमासाद्य सेने ते शक्तिदैत्ययोः

aśvāruḍhā ca sampatīdevī senāmayuyujat | atha sammukhamāsādya sene te śaktidaityayoḥ

विचित्रवादित्ररवे हेतिसञ्चलनोज्ज्वले । चक्राते शरवर्षाणि दुरान्मेघतती इव

vicitravāditrarave hetisañcalanojjvale | cakrāte śaravarṣāṇi durānmeghatatī iva

अथ सेनाद्वयं श्लिष्टं विनिघ्नदितरेतरम् । क्रोधदष्टदच्छदाढ्यं भ्रुकुटीकुटिलाननम्

atha senādvayaṃ śliṣṭaṃ vinighnaditaretaram | krodhadaṣṭadacchadāḍhyaṃ bhrukuṭīkuṭilānanam

पाटितं सितखड्गेन प्रोतं भल्लेषु प्रांशुषु । छिद्रितं शरजालेन परिघोत्पातपेषितम्

pāṭitaṃ sitakhaḍgena protaṃ bhalleṣu prāṃśuṣu | chidritaṃ śarajālena parighotpātapeṣitam

शस्त्रैरुश्चावचैरेव परस्परमनाशयत् । गजवाजिमहासेना शक्तीनामतिरोषिता

śastrairuścāvacaireva parasparamanāśayat | gajavājimahāsenā śaktīnāmatiroṣitā

मुहूर्तेनैव निःशेषाञ्चक्रे दैत्येन्द्रवाहनीम् । दृट्वा सेनां हतप्रायां करङ्काद्या महासुराः

muhūrtenaiva niḥśeṣāñcakre daityendravāhanīm | dṛṭvā senāṃ hataprāyāṃ karaṅkādyā mahāsurāḥ

प्रविश्य शक्तिसेनां ताम् नाशयामासुरोजसा । काल्यमानां दैत्यवरैः सेनां दृष्ट्वा पराहताम्

praviśya śaktisenāṃ tām nāśayāmāsurojasā | kālyamānāṃ daityavaraiḥ senāṃ dṛṣṭvā parāhatām

अश्वारुढा तथा सम्पत्करी दैत्यानयुध्यत । ताभ्यां भग्ना युधि तदा करङ्काद्या महासुराः

aśvāruḍhā tathā sampatkarī daityānayudhyata | tābhyāṃ bhagnā yudhi tadā karaṅkādyā mahāsurāḥ

निर्ममुस्तां महामायां सर्पिणीं सर्पभूषणाम् । भीमरूपां चण्डरवां विविधं सर्पमण्डलम्

nirmamustāṃ mahāmāyāṃ sarpiṇīṃ sarpabhūṣaṇām | bhīmarūpāṃ caṇḍaravāṃ vividhaṃ sarpamaṇḍalam

सृजमानां शक्तिसेनानाशाय समराऽवनौ । अथ सा मुखेनेत्रादिसम्भूतैः सर्पमण्डलैः

sṛjamānāṃ śaktisenānāśāya samarā'vanau | atha sā mukhenetrādisambhūtaiḥ sarpamaṇḍalaiḥ

नाशयामास शक्तीनां सेनामधर्मुहूर्ततः । तद्वैशसमतीवोग्रं दृष्ट्वा काश्चन शक्त्यः

nāśayāmāsa śaktīnāṃ senāmadharmuhūrtataḥ | tadvaiśasamatīvograṃ dṛṣṭvā kāścana śaktyaḥ

पलायिताः समाख्यातुं दण्डराज्ञ्यै द्रुतं ययुः । प्राप्य तां कोलवदनां श्रीमातृसविधे स्थिताम्

palāyitāḥ samākhyātuṃ daṇḍarājñyai drutaṃ yayuḥ | prāpya tāṃ kolavadanāṃ śrīmātṛsavidhe sthitām

प्रणम्य मन्त्रिणीञ्चाऽपिप्रोचुर्दत्याश्च हा भयम् । दण्डनाथे वयं याताः सम्पद्देव्या सहाऽसुरैः

praṇamya mantriṇīñcā'piprocurdatyāśca hā bhayam | daṇḍanāthe vayaṃ yātāḥ sampaddevyā sahā'suraiḥ

तत्र युद्धं समभवद्घोरं प्राणहरं परम् । दुर्मदो निहतो युद्धे सम्पदीश्या कुरण्डकः

tatra yuddhaṃ samabhavadghoraṃ prāṇaharaṃ param | durmado nihato yuddhe sampadīśyā kuraṇḍakaḥ

नीतोऽश्वारुढ्या कीर्तिशेषं सेनाऽपि भूयसी । नाशिताऽस्माभिरत्युग्रा एवं दैत्या विनिर्जिता

nīto'śvāruḍhyā kīrtiśeṣaṃ senā'pi bhūyasī | nāśitā'smābhiratyugrā evaṃ daityā vinirjitā

करङ्काद्यैः पञ्चसेनानायकैर्हतपत्तिभिः । प्रवर्तिता महामाया सर्पिण्याख्या हि साम्प्रतम्

karaṅkādyaiḥ pañcasenānāyakairhatapattibhiḥ | pravartitā mahāmāyā sarpiṇyākhyā hi sāmpratam

नेत्राद्यक्षैः सृजन्ती साऽसङ्ख्यान् सर्पगणान्मुहुः । तैः सर्पैर्निहता दष्टा बद्धा भस्मीकृता परा

netrādyakṣaiḥ sṛjantī sā'saṅkhyān sarpagaṇānmuhuḥ | taiḥ sarpairnihatā daṣṭā baddhā bhasmīkṛtā parā

शक्तिसेना मृतप्राया सञ्जाता ननु सर्वशः । देव्यौ ते शरवर्षेण सर्पान् घन्न्त्यौ मुहुर्मुहः

śaktisenā mṛtaprāyā sañjātā nanu sarvaśaḥ | devyau te śaravarṣeṇa sarpān ghanntyau muhurmuhaḥ

हन्तुं दैत्यान् सुहीमेन मुसलेन विनिर्ययौ । निवार्य तां मन्त्रनाथा ज्ञात्वाऽमोघाञ्च सर्पिणीम्

hantuṃ daityān suhīmena musalena viniryayau | nivārya tāṃ mantranāthā jñātvā'moghāñca sarpiṇīm

तद्वृत्तं तरसा गत्वा स्वयं देव्यै व्यजिज्ञपत् । अथ ध्यात्वा क्षणेनाऽम्बा जृम्भमाणा मुखाऽम्बुजम्

tadvṛttaṃ tarasā gatvā svayaṃ devyai vyajijñapat | atha dhyātvā kṣaṇenā'mbā jṛmbhamāṇā mukhā'mbujam

विकाशयत्तद्वक्त्रात्तु निर्जगामाऽतिवेगतः । कनकाभा महाशक्तिर्देवीतालुसमुद्भवा

vikāśayattadvaktrāttu nirjagāmā'tivegataḥ | kanakābhā mahāśaktirdevītālusamudbhavā

सुपर्णसंस्था नकुली वाग्देवी रत्नभूषणा । तां प्रणम्य स्थितामग्रे प्राह श्रीललितेश्वरी

suparṇasaṃsthā nakulī vāgdevī ratnabhūṣaṇā | tāṃ praṇamya sthitāmagre prāha śrīlaliteśvarī

गच्छ वत्से सर्पिणीं तां नाशयाऽशु स्वतेजसा । इत्युक्ता सा क्षणेनैव सम्प्राप्ताऽहवमण्डलम्

gaccha vatse sarpiṇīṃ tāṃ nāśayā'śu svatejasā | ityuktā sā kṣaṇenaiva samprāptā'havamaṇḍalam

सुपर्णपक्षवातेन सर्वे सर्पाः पलायिताः । सर्पबन्धविनिर्मुक्ताः शक्त्यः प्रोत्थितास्ततः

suparṇapakṣavātena sarve sarpāḥ palāyitāḥ | sarpabandhavinirmuktāḥ śaktyaḥ protthitāstataḥ

भूयः ससर्ज सर्पान् सा नाशितुं शक्तिमण्डलम् । तद्दृष्ट्वा सर्पनिवहव्याप्तं शक्तिगणं मुहः

bhūyaḥ sasarja sarpān sā nāśituṃ śaktimaṇḍalam | taddṛṣṭvā sarpanivahavyāptaṃ śaktigaṇaṃ muhaḥ

ससर्ज नकुलान् स्वीयरोमभ्योऽतिबलान् क्षणात् । नकुलास्ते महावेगाश्चित्रवर्णाः सुरोषिताः

sasarja nakulān svīyaromabhyo'tibalān kṣaṇāt | nakulāste mahāvegāścitravarṇāḥ suroṣitāḥ

स्तब्धरोमबालधयो वज्रदन्ता दृढाऽङ्गकाः । ते सृष्टा नकुलाः शीघ्रं तान् सर्पान् सर्वतः स्थितान्

stabdharomabāladhayo vajradantā dṛḍhā'ṅgakāḥ | te sṛṣṭā nakulāḥ śīghraṃ tān sarpān sarvataḥ sthitān

ददंशुर्वज्ररदनैः खण्डञ्चक्रुर्द्वधा त्रिधा । नकुलस्तादृशैः सर्पाः खण्डिता भक्षिता अपि

dadaṃśurvajraradanaiḥ khaṇḍañcakrurdvadhā tridhā | nakulastādṛśaiḥ sarpāḥ khaṇḍitā bhakṣitā api

निःशेषिताः शक्तिसेना नाशकामा यथोत्थिताः । अथ ते नकुलाः सर्पान् विनाश्याऽपरिशेषतः

niḥśeṣitāḥ śaktisenā nāśakāmā yathotthitāḥ | atha te nakulāḥ sarpān vināśyā'pariśeṣataḥ

ददंशुः सर्पभूषाढ्यां सर्णीमपि सर्वतः । सर्पिण्यान्तु प्रणष्टायां करङ्काद्या महासुराः

dadaṃśuḥ sarpabhūṣāḍhyāṃ sarṇīmapi sarvataḥ | sarpiṇyāntu praṇaṣṭāyāṃ karaṅkādyā mahāsurāḥ

युयुधुर्नकुला देव्या शस्त्राऽप्यस्त्रैरनेकशः । ततस्तेषाञ्च शस्त्राणि वाहनान्यपि सर्वतः

yuyudhurnakulā devyā śastrā'pyastrairanekaśaḥ | tatasteṣāñca śastrāṇi vāhanānyapi sarvataḥ

प्रणाश्ययुगपत्तेषां खड्गेन शिर आच्छिनत् । खड्गच्छिन्नोत्तमाङ्गास्ते निपेतुर्विगताऽसवः

praṇāśyayugapatteṣāṃ khaḍgena śira ācchinat | khaḍgacchinnottamāṅgāste nipeturvigatā'savaḥ

तावत् सेनापि संशिष्टा भीता दिक्षुप्रविद्रुता । जयशब्दैर्वर्ध्यमनान्नकुलीनकुलान् हिताम्

tāvat senāpi saṃśiṣṭā bhītā dikṣupravidrutā | jayaśabdairvardhyamanānnakulīnakulān hitām

साऽङ्गे संहृत्य वाराहीं मन्त्रिणीं ललितेश्वरीम् । प्रणम्य जयवृत्तान्तमाचख्यौ विधृताऽञ्जलिः

sā'ṅge saṃhṛtya vārāhīṃ mantriṇīṃ laliteśvarīm | praṇamya jayavṛttāntamācakhyau vidhṛtā'ñjaliḥ

5570

इति श्रीमदितिहासोत्तमे त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे श्रीललिताचरित्रे नकुलीपराक्रमे करङ्कादिवधो नाम सप्तषष्टितमोऽध्यायः

iti śrīmaditihāsottame tripurārahasye māhātmyakhaṇḍe śrīlalitācaritre nakulīparākrame karaṅkādivadho nāma saptaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ

अष्टषष्टितमोऽध्यायः कुटिलाक्षविषङ्गसम्वादे देवीपराजयार्थयुक्तिविमर्शवर्णनम् अथ दैत्यैर्विदित्वा तान् करङ्कप्रमुखान् हतान् । कुटिलाक्षो विनिःश्वस्य चिन्तामाप महत्तराम्

aṣṭaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ kuṭilākṣaviṣaṅgasamvāde devīparājayārthayuktivimarśavarṇanam atha daityairviditvā tān karaṅkapramukhān hatān | kuṭilākṣo viniḥśvasya cintāmāpa mahattarām

नूनमेषा महाशक्तिरविजेयेव भाति मे । दुर्मदश्च कुरण्डश्च बलिनौ निहतौ रणे

nūnameṣā mahāśaktiravijeyeva bhāti me | durmadaśca kuraṇḍaśca balinau nihatau raṇe

अस्तु तन्न विचिन्त्यं स्याज्जयस्याऽनियतस्थितेः । एते करङ्कप्रमुखाः सर्पिण्यामोघया युताः

astu tanna vicintyaṃ syājjayasyā'niyatasthiteḥ | ete karaṅkapramukhāḥ sarpiṇyāmoghayā yutāḥ

अजेया देवदैत्यानां कथं युद्धे निपातिताः । या श्रूयते शक्तिगणनायिका ललिताऽभिधा

ajeyā devadaityānāṃ kathaṃ yuddhe nipātitāḥ | yā śrūyate śaktigaṇanāyikā lalitā'bhidhā

सा स्थितैव परीवारशक्तिभिर्निहतं बलम् । अहो ! किं न भवेल्लोके विपरीते विधौ ननु

sā sthitaiva parīvāraśaktibhirnihataṃ balam | aho ! kiṃ na bhavelloke viparīte vidhau nanu

आश्चर्यमेतन्निहता करङ्काद्याश्च योषिता । बलं क्षीणं चतुर्थांऽशंसैन्येशा बलिनो हताः

āścaryametannihatā karaṅkādyāśca yoṣitā | balaṃ kṣīṇaṃ caturthāṃ'śaṃsainyeśā balino hatāḥ

न हता शक्तिसेनायां मुख्यैकाऽपि कथं भवेत् । प्रतिज्ञाय शक्तिजयं राज्ञेऽहं कथमद्य वै

na hatā śaktisenāyāṃ mukhyaikā'pi kathaṃ bhavet | pratijñāya śaktijayaṃ rājñe'haṃ kathamadya vai

अशक्यमिति वक्ष्यामि पुनः कापुरुषो यथा । एवं चिन्तासमाक्रान्ते कुटिकाक्षे चमूपतौ

aśakyamiti vakṣyāmi punaḥ kāpuruṣo yathā | evaṃ cintāsamākrānte kuṭikākṣe camūpatau

आजगाम् विषङ्गोऽपि विशुक्रेण प्रयोजितः । दृष्ट्वा विषङ्गं सेनेशः कुटिकाक्षः समुत्थितः

ājagām viṣaṅgo'pi viśukreṇa prayojitaḥ | dṛṣṭvā viṣaṅgaṃ seneśaḥ kuṭikākṣaḥ samutthitaḥ

आसानाद्यैः पूजयित्वा निषसादाऽसने स्वके । अथ दृष्त्वा विषण्णाऽस्यं विषङ्गः सैन्यनायकम्

āsānādyaiḥ pūjayitvā niṣasādā'sane svake | atha dṛṣtvā viṣaṇṇā'syaṃ viṣaṅgaḥ sainyanāyakam

अब्रवीत्तं भण्डदैत्यप्रार्थितं या समीहति । तया भक्तेष्टदायिन्या मोहितो दैत्यपुङ्गवः

abravīttaṃ bhaṇḍadaityaprārthitaṃ yā samīhati | tayā bhakteṣṭadāyinyā mohito daityapuṅgavaḥ

कुटिलाक्ष ! विषीदन्तमिव प"यामिते मुखम् । तद्वदाऽशु किं निमित्तं समं सर्व करोम्यहम्

kuṭilākṣa ! viṣīdantamiva pa"yāmite mukham | tadvadā'śu kiṃ nimittaṃ samaṃ sarva karomyaham

श्रुत्वा प्रोचे सोऽपि सर्वं दैत्यनाशं हत्तरम् । अविशाशञ्च शक्तीनां महाभयमुपस्थितम्

śrutvā proce so'pi sarvaṃ daityanāśaṃ hattaram | aviśāśañca śaktīnāṃ mahābhayamupasthitam

श्रुत्वा जहास दैतेयं आ मोह इति संवदन् । मोहितो मायया देव्या बभ्दाषे बुद्धिमानिव

śrutvā jahāsa daiteyaṃ ā moha iti saṃvadan | mohito māyayā devyā babhdāṣe buddhimāniva

शृणु सेनापते ! सर्वं इदित्वैवाऽहमागतः । विना युक्त्या न जीयेत महाबलवता परः

śṛṇu senāpate ! sarvaṃ iditvaivā'hamāgataḥ | vinā yuktyā na jīyeta mahābalavatā paraḥ

जयो युक्तौ सर्वथैव स्थितः सा बूधिसंश्रया । मया शक्तिजयो प्रायो निश्चितः सूक्ष्मबुधिना

jayo yuktau sarvathaiva sthitaḥ sā būdhisaṃśrayā | mayā śaktijayo prāyo niścitaḥ sūkṣmabudhinā

जहि शोकाऽन्धकारं त्वं मद्युक्तेरविसंश्रयः । अहं मन्ये हताः शक्तिगणा इत्येव युक्तितः

jahi śokā'ndhakāraṃ tvaṃ madyukteravisaṃśrayaḥ | ahaṃ manye hatāḥ śaktigaṇā ityeva yuktitaḥ

शृणु ते तत् प्रवक्ष्यामि यन्मया निश्चितं जये । कूटेनैव विजेया सा तत्क्र्मं निश्चितं ब्रुवे

śṛṇu te tat pravakṣyāmi yanmayā niścitaṃ jaye | kūṭenaiva vijeyā sā tatkrmaṃ niścitaṃ bruve

अद्यैव चरमे भागे दिनस्य दैत्यसेनया । महत्या दंशिताः सर्वे विशुक्रेणाऽपि संवृताः

adyaiva carame bhāge dinasya daityasenayā | mahatyā daṃśitāḥ sarve viśukreṇā'pi saṃvṛtāḥ

युद्धाय परतो यान्तु राजपुत्रैश्च संयुताः । गन्तव्यमेव यद्धाय यथा शक्तिगणाः अपि

yuddhāya parato yāntu rājaputraiśca saṃyutāḥ | gantavyameva yaddhāya yathā śaktigaṇāḥ api

निःशेषेणैव युध्यन्ति ललितैकाकिका भवेत् । तावद्रात्राबन्धकारैर्देत्यैर्बहुभिरावृतः

niḥśeṣeṇaiva yudhyanti lalitaikākikā bhavet | tāvadrātrābandhakārairdetyairbahubhirāvṛtaḥ

निर्गम्य पार्श्वभागेन पृष्ठदेशं समाश्रयन् । तस्या रथं समारुह्य तत्रत्या अपि काश्चन

nirgamya pārśvabhāgena pṛṣṭhadeśaṃ samāśrayan | tasyā rathaṃ samāruhya tatratyā api kāścana

शक्तीर्हत्वा ग्र्हीष्यामि जीवग्राहं बलादहम् । ललितामबलां दुष्टां शक्तिसङ्घशिफात्मिकाम्

śaktīrhatvā grhīṣyāmi jīvagrāhaṃ balādaham | lalitāmabalāṃ duṣṭāṃ śaktisaṅghaśiphātmikām

न जीवग्रहणं याति चेद्ध्न्मि गदया भृशम् । तस्यां हतायां बद्धायामपि वा शक्तिवाहिनीम्

na jīvagrahaṇaṃ yāti ceddhnmi gadayā bhṛśam | tasyāṃ hatāyāṃ baddhāyāmapi vā śaktivāhinīm

नष्टप्रायामवेहि त्वं भवद्भिर्नाश्यतेऽपि च । या तु सा ललिता राज्ञीसुकुमारकराङ्घ्रिका

naṣṭaprāyāmavehi tvaṃ bhavadbhirnāśyate'pi ca | yā tu sā lalitā rājñīsukumārakarāṅghrikā

न समर्था मया योद्धुं विदितं मे चिरादिदम् । एवं मया व्यवसितं बुद्ध्याऽत्यन्तप्रगल्मया

na samarthā mayā yoddhuṃ viditaṃ me cirādidam | evaṃ mayā vyavasitaṃ buddhyā'tyantapragalmayā

सखे कश्चित्तव मतं दोषभेदविवर्जितम् । "श्रुत्वा विषङ्गवचनं कुटिलाक्सऽश्च भूपतिः

sakhe kaścittava mataṃ doṣabhedavivarjitam | "śrutvā viṣaṅgavacanaṃ kuṭilāks'śca bhūpatiḥ

त्रिपुरामायया मुढो जितां तामभिमन्यत । प्रहृष्ट उत्थाय च तं तं द्रुतं स परिषस्वजे

tripurāmāyayā muḍho jitāṃ tāmabhimanyata | prahṛṣṭa utthāya ca taṃ taṃ drutaṃ sa pariṣasvaje

साधु दैत्यकुलश्लाध्य वेद्मि त्वां बुद्धिमत्तमम् । काले जयवहा बुद्धिर्दुर्लभा सर्वथा ननु

sādhu daityakulaślādhya vedmi tvāṃ buddhimattamam | kāle jayavahā buddhirdurlabhā sarvathā nanu

नैवंविधा ह्यौशनसी बुद्धिराङ्गिरसी तथ । चिरं जीव राजकार्यसाधकस्त्वं मतो मम

naivaṃvidhā hyauśanasī buddhirāṅgirasī tatha | ciraṃ jīva rājakāryasādhakastvaṃ mato mama

तत् प्रयाह्यचिरं राज्ञे निवेद्याऽदय मन्त्रिणः । राजपुत्रान् विशुक्रञ्चाऽयाहि युधाय सर्वथा

tat prayāhyaciraṃ rājñe nivedyā'daya mantriṇaḥ | rājaputrān viśukrañcā'yāhi yudhāya sarvathā

लम्बत्येष दिवानाथो प्रयातुं सलिलाऽर्णवम् । वयं यदा शक्तिसेनां नियुध्यामस्तदा द्रुतम्

lambatyeṣa divānātho prayātuṃ salilā'rṇavam | vayaṃ yadā śaktisenāṃ niyudhyāmastadā drutam

साधयिष्यसि तत्कार्यं बुद्ध्या वीर्येण संवृतः । इत्युक्ते कुटिलाक्षेऽथ विषङ्गो नगरं ययौ

sādhayiṣyasi tatkāryaṃ buddhyā vīryeṇa saṃvṛtaḥ | ityukte kuṭilākṣe'tha viṣaṅgo nagaraṃ yayau

तत्र राज्ञे विशुक्राय चाऽपि संवेद्य सर्वशः । मायाविमूडैर्दैत्येशः सम्मतः संययौ द्रुतम्

tatra rājñe viśukrāya cā'pi saṃvedya sarvaśaḥ | māyāvimūḍairdaityeśaḥ sammataḥ saṃyayau drutam

राजपुत्रैर्विशुक्रेण मन्त्रिभिश्चाऽभिसंवृतः । कुटिलाक्षेण सङ्गम्य सर्वसेनासमावृतः

rājaputrairviśukreṇa mantribhiścā'bhisaṃvṛtaḥ | kuṭilākṣeṇa saṅgamya sarvasenāsamāvṛtaḥ

योद्धुमभ्याययौ तत्र यत्र शक्तिमहाचमुः । विदित्वा दैत्यराजस्य सन्नाहमतिसंवृतम्

yoddhumabhyāyayau tatra yatra śaktimahācamuḥ | viditvā daityarājasya sannāhamatisaṃvṛtam

सर्वसैन्यदैयवरसङ्गमं चारवक्त्रतः । मन्त्रिणी ललितादेवीं नत्वा वृत्तं व्यजिज्ञपत्

sarvasainyadaiyavarasaṅgamaṃ cāravaktrataḥ | mantriṇī lalitādevīṃ natvā vṛttaṃ vyajijñapat

आज्ञ्प्ता ललितादेव्या मन्त्रिणी प्राह दण्डिनीम् । वत्से भण्डासुरस्याऽयं संरम्भो दृश्यते महान्

ājñptā lalitādevyā mantriṇī prāha daṇḍinīm | vatse bhaṇḍāsurasyā'yaṃ saṃrambho dṛśyate mahān

एकं दैत्येश्वरं मुक्त्वा सर्वे युद्धाय सङ्गताः । अस्माभिरपि गन्तव्यं निःशेषेण द्रुतन्तु तत्

ekaṃ daityeśvaraṃ muktvā sarve yuddhāya saṅgatāḥ | asmābhirapi gantavyaṃ niḥśeṣeṇa drutantu tat

कुरु सैन्यस्य सन्नाहं शक्तीनां प्रविशेषतः । इत्याज्ञप्ता कोलमुखी सर्वशक्तिचमूवृता

kuru sainyasya sannāhaṃ śaktīnāṃ praviśeṣataḥ | ityājñaptā kolamukhī sarvaśakticamūvṛtā

मन्त्रिण्या च समायुता देवीं नत्वा ययौ मृधे । निर्गता शक्तिसेना सा गजवाजिरथाऽकुला

mantriṇyā ca samāyutā devīṃ natvā yayau mṛdhe | nirgatā śaktisenā sā gajavājirathā'kulā

समुद्र इव लोकानां ष्लावकः प्रतिसञ्चरे । युद्धवादित्रनिनदैर्गजवाजिरथस्वनैः

samudra iva lokānāṃ ṣlāvakaḥ pratisañcare | yuddhavāditraninadairgajavājirathasvanaiḥ

मिश्रितः सिंहनादो वै शक्तीनामभिवर्धत । तं भीमं लोकदलनं श्रुत्वा दैत्या महास्वनम्

miśritaḥ siṃhanādo vai śaktīnāmabhivardhata | taṃ bhīmaṃ lokadalanaṃ śrutvā daityā mahāsvanam

व्यमुञ्चन् प्रतिरावं ते ततोऽतिविपुलं तदा । स घोषः सेनयोर्मिश्रो व्यरुचद्रोदसीगतः

vyamuñcan pratirāvaṃ te tato'tivipulaṃ tadā | sa ghoṣaḥ senayormiśro vyarucadrodasīgataḥ

भीरुणां प्राणहरणः पल्वलानां प्रशषणः । अथाऽभवन्महायुद्धं सेनयोः शक्तिदैत्योः

bhīruṇāṃ prāṇaharaṇaḥ palvalānāṃ praśaṣaṇaḥ | athā'bhavanmahāyuddhaṃ senayoḥ śaktidaityoḥ

जघ्नुदैत्याः शक्तिगणं विचित्ररायुधैः पृथक् । तथा दैत्यान् शक्त्योऽपि ममद्र्दुर्हेतिपातनैः

jaghnudaityāḥ śaktigaṇaṃ vicitrarāyudhaiḥ pṛthak | tathā daityān śaktyo'pi mamadrdurhetipātanaiḥ

शरप्रहारैस्तिलशः केचित्तत्र कृता रणे । देचित् कृपाणिना मध्ये पाटिताः शकलीकृताः

śaraprahāraistilaśaḥ kecittatra kṛtā raṇe | decit kṛpāṇinā madhye pāṭitāḥ śakalīkṛtāḥ

केचिच्छक्तिषु भल्लेषु प्रोताः शूलेषु मध्यतः । केचिश्चक्रेण संच्छिन्नकन्धरोदरबाहवः

kecicchaktiṣu bhalleṣu protāḥ śūleṣu madhyataḥ | keciścakreṇa saṃcchinnakandharodarabāhavaḥ

पेषिताः परिघैः केचिच्छतघ्नीमुद्गरादिभिः । अमोघपाशैः परितः पाशिताः केचिदञ्जसा

peṣitāḥ parighaiḥ kecicchataghnīmudgarādibhiḥ | amoghapāśaiḥ paritaḥ pāśitāḥ kecidañjasā

केचित् कुठारपरशुप्रमुखैर्मूर्ग्नि भेदिताः । विक्षताः केचिदुरसि तोमराऽङ्कुशसारणैः

kecit kuṭhāraparaśupramukhairmūrgni bheditāḥ | vikṣatāḥ kecidurasi tomarā'ṅkuśasāraṇaiḥ

एवं युद्धे बभौ तत्र मुहूर्तं समभावतः । अथशक्तिगणैर्भग्ना दैत्यसेना प्रविद्रुता

evaṃ yuddhe babhau tatra muhūrtaṃ samabhāvataḥ | athaśaktigaṇairbhagnā daityasenā pravidrutā

क्र्न्दमाना हताः स्मो वै हा हेति च दृढं हताः । अनुद्रुताः शक्तिगणैः शरणं प्रेप्सवोऽभितः

krndamānā hatāḥ smo vai hā heti ca dṛḍhaṃ hatāḥ | anudrutāḥ śaktigaṇaiḥ śaraṇaṃ prepsavo'bhitaḥ

असृग्वहा बवुस्तत्र क्रव्यादशुभदर्शनाः । तरङ्गैः कङ्कालगणान् वाहयन्त्यः समेधिताः

asṛgvahā bavustatra kravyādaśubhadarśanāḥ | taraṅgaiḥ kaṅkālagaṇān vāhayantyaḥ samedhitāḥ

केचित्तासु प्रपतिता नीता दूरं निमेषतः । एवं दैत्यप्रविद्रावं दृष्ट्वा भण्डाऽनुजस्तदा

kecittāsu prapatitā nītā dūraṃ nimeṣataḥ | evaṃ daityapravidrāvaṃ dṛṣṭvā bhaṇḍā'nujastadā

विशुक्रः प्राह पार्श्वस्थान् बलाहकमुखाऽसुरान् । प्रोवाचाऽहूय विज्ञाय तानमेयपराक्रमान्

viśukraḥ prāha pārśvasthān balāhakamukhā'surān | provācā'hūya vijñāya tānameyaparākramān

हे बलाहक ! पश्येमान् दैत्यान् शक्तिगणैर्हतान् । अनाथानिव युद्धेषु काल्यमानान् समन्ततः

he balāhaka ! paśyemān daityān śaktigaṇairhatān | anāthāniva yuddheṣu kālyamānān samantataḥ

गच्छ त्वं भ्रातृभिर्युक्तो नाशय प्रत्यरीनिमान् । तपसा भवतां नेत्रे सूर्यः स्वांऽशं ददौ किल

gaccha tvaṃ bhrātṛbhiryukto nāśaya pratyarīnimān | tapasā bhavatāṃ netre sūryaḥ svāṃ'śaṃ dadau kila

गत्वाऽवलोकनेनेमा भवन्तो निर्दहन्तु वै । इत्याज्ञप्तो भ्रातृयुतो ययौ शक्तीर्विहिंसितुम्

gatvā'valokanenemā bhavanto nirdahantu vai | ityājñapto bhrātṛyuto yayau śaktīrvihiṃsitum

बलाहकः कालमुखो विकर्णो विकटाऽननः । सूचीमुखः करालाक्षः करटश्चेति सप्त ते

balāhakaḥ kālamukho vikarṇo vikaṭā'nanaḥ | sūcīmukhaḥ karālākṣaḥ karaṭaśceti sapta te

भ्रातरोऽतिक्रूरवला यमीक्षन्त्यतिरोषतः । स सन्तप्तोऽतितर्षेण प्रयाति निधनं द्रुतम्

bhrātaro'tikrūravalā yamīkṣantyatiroṣataḥ | sa santapto'titarṣeṇa prayāti nidhanaṃ drutam

तैरूपास्य दिवानाथं प्राप्तमेवंविधं बलम् । एवं विधास्ते सेनायां प्रविश्य युगपत्तदा

tairūpāsya divānāthaṃ prāptamevaṃvidhaṃ balam | evaṃ vidhāste senāyāṃ praviśya yugapattadā

विनिघ्नन्तः शक्तिगणं ददृशुः क्रूरचक्षुषा । अथ ताः शक्त्यः सर्वा दैत्यानामवलोकनात्

vinighnantaḥ śaktigaṇaṃ dadṛśuḥ krūracakṣuṣā | atha tāḥ śaktyaḥ sarvā daityānāmavalokanāt

महत्या तृषया व्याप्ताः सन्तापेनाऽखिलाऽङ्गकैः । एवमत्यन्तसन्तापतृषाभ्यां समभिप्लुतम्

mahatyā tṛṣayā vyāptāḥ santāpenā'khilā'ṅgakaiḥ | evamatyantasantāpatṛṣābhyāṃ samabhiplutam

अवसन्नं शक्तिगणं शङ्घशः समराऽवनौ । मन्त्रिणीं दण्डिनीं त्यक्त्वा सर्वं शक्तिगणं यदा

avasannaṃ śaktigaṇaṃ śaṅghaśaḥ samarā'vanau | mantriṇīṃ daṇḍinīṃ tyaktvā sarvaṃ śaktigaṇaṃ yadā

गजाऽश्ववाहनोपेतं पतितं तापहेतुतः । तन्नेत्रवीर्यं न तयोः प्रवृत्तं तन्महित्वतः

gajā'śvavāhanopetaṃ patitaṃ tāpahetutaḥ | tannetravīryaṃ na tayoḥ pravṛttaṃ tanmahitvataḥ

निशाम्य तद्द्ण्ण्दनाथा मन्त्रिण्यै संन्यवेदयत् । विचार्य मन्त्रिणी चाऽपि विदित्वा रव्यनुग्रहम्

niśāmya taddṇṇdanāthā mantriṇyai saṃnyavedayat | vicārya mantriṇī cā'pi viditvā ravyanugraham

श्रीदेवीचक्ररक्षार्थ या नाऽयाता महायुधि । सस्मार मनसा शक्तिं तिरस्करणिकाऽभिधाम्

śrīdevīcakrarakṣārtha yā nā'yātā mahāyudhi | sasmāra manasā śaktiṃ tiraskaraṇikā'bhidhām

सा प्राप्ता स्मृतिमात्रेण कालाञ्जननिभे हये । समारुढा नीलवपुर्नीलांशुकविभूषणा

sā prāptā smṛtimātreṇa kālāñjananibhe haye | samāruḍhā nīlavapurnīlāṃśukavibhūṣaṇā

नीइलमाल्यधरा गाढघ्वान्तसन्तमसा वृता । स्वसमाकारशक्तीनां कोटिभिः परिवारिता

nīilamālyadharā gāḍhaghvāntasantamasā vṛtā | svasamākāraśaktīnāṃ koṭibhiḥ parivāritā

न तदिच्छां विना कोऽपि प"येत्तं जगतीतले । आगत्य मन्त्रिणीं नत्वा प्राह किं संस्मृतेति वै

na tadicchāṃ vinā ko'pi pa"yettaṃ jagatītale | āgatya mantriṇīṃ natvā prāha kiṃ saṃsmṛteti vai

पृष्टैमुक्त्वा दैत्यानां बलं तन्नाशनाय ताम् । विसर्जयामास पुनः शक्तीनां शान्तिहेतवे

pṛṣṭaimuktvā daityānāṃ balaṃ tannāśanāya tām | visarjayāmāsa punaḥ śaktīnāṃ śāntihetave

अमृतेशीं सुधासिन्धुमाज्ञापयदनुद्रुतम् । आज्ञप्तैवं समारुह्याऽदृश्यवाहनमुत्तमम्

amṛteśīṃ sudhāsindhumājñāpayadanudrutam | ājñaptaivaṃ samāruhyā'dṛśyavāhanamuttamam

तिरस्कृतिरदृश्याङ्गी तादृक्शक्तिगणावृता । नाशयामास दैत्यानां सेनां शस्त्रनिपातनैः

tiraskṛtiradṛśyāṅgī tādṛkśaktigaṇāvṛtā | nāśayāmāsa daityānāṃ senāṃ śastranipātanaiḥ

तिर्स्कृतिः ससर्जाऽस्त्रमन्धाख्यं तेन तेऽसुराः । अन्धीभूताः किञ्चिदपि ददृशुर्नो कथञ्चन

tirskṛtiḥ sasarjā'stramandhākhyaṃ tena te'surāḥ | andhībhūtāḥ kiñcidapi dadṛśurno kathañcana

तथापि युध्यमानांस्तान् बलवीर्येण सम्भृतान् । चिरं युद्धैर्विनिर्जित्य तिरस्करणिका ततः

tathāpi yudhyamānāṃstān balavīryeṇa sambhṛtān | ciraṃ yuddhairvinirjitya tiraskaraṇikā tataḥ

खड्गेन युगपत्तेषामाहरन्मस्तकं रुषा । हते बलाहकमुखे तिरस्करणिकां सुराः

khaḍgena yugapatteṣāmāharanmastakaṃ ruṣā | hate balāhakamukhe tiraskaraṇikāṃ surāḥ

अवर्षन् दिव्यकुसुमैर्वादयन्तश्च दुन्दुभीन् । जहृषुर्देवतामुख्या लोककण्टकनाशनात्

avarṣan divyakusumairvādayantaśca dundubhīn | jahṛṣurdevatāmukhyā lokakaṇṭakanāśanāt

अमृतेश्यमृताऽसारैर्मृताः शक्तीरजीवयत् । एवं तिरस्कृतिर्जित्वा दैत्यांस्तपनलोचनान्

amṛteśyamṛtā'sārairmṛtāḥ śaktīrajīvayat | evaṃ tiraskṛtirjitvā daityāṃstapanalocanān

मन्त्रिणीं दण्डिनीं नत्वा प्रोवाच विजयं स्वकम् । आलिङ्ग्य ते कृतं कृत्यमसाध्यं सर्वथा त्वया

mantriṇīṃ daṇḍinīṃ natvā provāca vijayaṃ svakam | āliṅgya te kṛtaṃ kṛtyamasādhyaṃ sarvathā tvayā

इत्यूचस्तुष्टुवतुर्मन्त्रिणीदण्डनायिके । एवं बलाहकमुखे हते सूर्योऽस्तमाययौ

ityūcastuṣṭuvaturmantriṇīdaṇḍanāyike | evaṃ balāhakamukhe hate sūryo'stamāyayau

5650

इति श्रीमदितिहासोत्तमे त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे श्रीललितामाहात्म्ये तिरस्करणिकायुद्धे बलाहकादिवधो नामाऽष्टषष्तितमोऽध्यायः

iti śrīmaditihāsottame tripurārahasye māhātmyakhaṇḍe śrīlalitāmāhātmye tiraskaraṇikāyuddhe balāhakādivadho nāmā'ṣṭaṣaṣtitamo'dhyāyaḥ

एकोनसप्तततिमोऽध्यायः विषङ्गच्छलयुद्धवर्णनम् एवं तपननेत्रेषु तिरस्कृत्याऽहतेष्वपि । त्रिपुरामायया मुढाः सङ्कल्पजयहर्षिताः

ekonasaptatatimo'dhyāyaḥ viṣaṅgacchalayuddhavarṇanam evaṃ tapananetreṣu tiraskṛtyā'hateṣvapi | tripurāmāyayā muḍhāḥ saṅkalpajayaharṣitāḥ

विशुक्रकुटिलाक्षाद्या विषङ्गमसुरैर्वृतम् । पार्ष्णिग्रहविधानाय प्रेषयित्वा विधान्तः

viśukrakuṭilākṣādyā viṣaṅgamasurairvṛtam | pārṣṇigrahavidhānāya preṣayitvā vidhāntaḥ

युयुधुः शक्तिसेनाभिराहृताऽत्यन्तविक्रमाः । विशुक्रो मन्त्रिणीं दण्डराज्ञीं सेनापतिः स्वयम्

yuyudhuḥ śaktisenābhirāhṛtā'tyantavikramāḥ | viśukro mantriṇīṃ daṇḍarājñīṃ senāpatiḥ svayam

बालां भण्डसुताश्चाऽपि मन्त्रिणश्च तिर्स्कृतिम् । उलूकजित्प्रभृतयो गजवाजिवहे तथा

bālāṃ bhaṇḍasutāścā'pi mantriṇaśca tirskṛtim | ulūkajitprabhṛtayo gajavājivahe tathā

दैत्यसेनाःशक्तीसेनां योधयामास सङ्गताः । अस्तं याते सवितरी सर्वतस्तमसाऽवृते

daityasenāḥśaktīsenāṃ yodhayāmāsa saṅgatāḥ | astaṃ yāte savitarī sarvatastamasā'vṛte

प्रवृत्तः समरोऽत्यन्तदारुणः शक्तिदैत्ययोः । मुहूर्तमात्रं (तत्?) सन्ध्याप्रकाशैरभवद्रणः

pravṛttaḥ samaro'tyantadāruṇaḥ śaktidaityayoḥ | muhūrtamātraṃ (tat?) sandhyāprakāśairabhavadraṇaḥ

ततो गाढेऽन्धतमसि प्रवृत्ते सर्वतो दिशम् । अभवद्दारुणं युद्दं शक्तिदानवसेनयोः

tato gāḍhe'ndhatamasi pravṛtte sarvato diśam | abhavaddāruṇaṃ yuddaṃ śaktidānavasenayoḥ

तारा ज्योतिः समूहेन शब्देन च परस्परम् । युयुधुः शस्त्रजालैस्ते शक्तिभिर्दैत्यपुङ्गवाः

tārā jyotiḥ samūhena śabdena ca parasparam | yuyudhuḥ śastrajālaiste śaktibhirdaityapuṅgavāḥ

अथाऽतिसम्मर्द्दवशात् सेनयो रज उथितम् । आच्छादयन्नभोभागं तारकागणसंवृतम्

athā'tisammarddavaśāt senayo raja uthitam | ācchādayannabhobhāgaṃ tārakāgaṇasaṃvṛtam

अन्धकारसमाविष्टा भूयो रोषाऽन्धतां गताः । युयुधुः शक्तिदैत्याणां गणाश्चाऽक्र्मयोगतः

andhakārasamāviṣṭā bhūyo roṣā'ndhatāṃ gatāḥ | yuyudhuḥ śaktidaityāṇāṃ gaṇāścā'krmayogataḥ

केचित्तत्राअऽह्वयाञ्चक्रुरन्ये ताननुसंययुः । शस्त्रण्यन्येषु युञ्जन्ति तान्यन्यान् घातयन्ति हि

kecittatrāa'hvayāñcakruranye tānanusaṃyayuḥ | śastraṇyanyeṣu yuñjanti tānyanyān ghātayanti hi

शब्दवेधमहायुद्धमभवद्भृशदारुणम् । तत्र दैत्यैर्हता दैत्याः शक्तिभिः शक्त्यस्तथा

śabdavedhamahāyuddhamabhavadbhṛśadāruṇam | tatra daityairhatā daityāḥ śaktibhiḥ śaktyastathā

एवमत्यन्तबीभत्सं युधमाक्रन्दभीषणम् । केच्छिस्त्रैर्विनिहताः परे रथविघर्षिता

evamatyantabībhatsaṃ yudhamākrandabhīṣaṇam | kecchistrairvinihatāḥ pare rathavigharṣitā

अश्वैरास्फालिताश्चाऽन्ये गजाऽक्रामैः सुपेषिताः । एवं महत्तरे तत्र सम्म्र्द्द सति वैशसे

aśvairāsphālitāścā'nye gajā'krāmaiḥ supeṣitāḥ | evaṃ mahattare tatra sammrdda sati vaiśase

न केऽपि संविदुः स्वीयां तथा सेनां परामपि । अन्तं मध्यमथाऽदिं वा सेनायाः केऽपि नो विदुः

na ke'pi saṃviduḥ svīyāṃ tathā senāṃ parāmapi | antaṃ madhyamathā'diṃ vā senāyāḥ ke'pi no viduḥ

निशाम्यैतन्मन्त्रनाथा मत्वा तं विषमं रणम् । ज्वालामुखीं महादेवीं सस्मार त्रिपुरांशजाम्

niśāmyaitanmantranāthā matvā taṃ viṣamaṃ raṇam | jvālāmukhīṃ mahādevīṃ sasmāra tripurāṃśajām

स्मृतमात्रैव सा देवी प्रादुरासीद्रणाऽजिरे । ज्वलत्पर्वतसङ्काशा ज्वालाव्याप्तदिगन्तरा

smṛtamātraiva sā devī prādurāsīdraṇā'jire | jvalatparvatasaṅkāśā jvālāvyāptadigantarā

तस्या अङ्गप्रभापुरैर्नाशितं निखिलं तमः । तदा दैत्याः शक्त्योऽपि युयुधुः क्रमसङ्गताः

tasyā aṅgaprabhāpurairnāśitaṃ nikhilaṃ tamaḥ | tadā daityāḥ śaktyo'pi yuyudhuḥ kramasaṅgatāḥ

एवं पुनः क्रमाद्युद्धे प्रवृत्ते निशि कुम्भज ! । बाला भण्डसुतैर्युद्धं विचित्रमतनोद्भृशम्

evaṃ punaḥ kramādyuddhe pravṛtte niśi kumbhaja ! | bālā bhaṇḍasutairyuddhaṃ vicitramatanodbhṛśam

चतुर्बाहुमुखा भण्डसूनवो विष्णुविक्रमाः । त्रिंशत्संख्या एककालं युयुधुर्बालया दृढम्

caturbāhumukhā bhaṇḍasūnavo viṣṇuvikramāḥ | triṃśatsaṃkhyā ekakālaṃ yuyudhurbālayā dṛḍham

रथाऽरुढा विचित्रेषून् किरन्तः सर्वतो दिशम् । बालां समाच्छदुः शस्त्रैर्दिनेशं स्तुहिनैरिव

rathā'ruḍhā vicitreṣūn kirantaḥ sarvato diśam | bālāṃ samācchaduḥ śastrairdineśaṃ stuhinairiva

अथ बालाऽपि शस्त्रौघान्निजशस्त्रस्य तेजसा । नाशयामास वेगेन तमः सूर्योदयो यथा

atha bālā'pi śastraughānnijaśastrasya tejasā | nāśayāmāsa vegena tamaḥ sūryodayo yathā

ततोऽतिद्रुतसन्धानाश्चतुर्भिर्निशितैः शरैः । प्रत्येकं भण्डतनुजरथाश्वानकरोन्मृतान्

tato'tidrutasandhānāścaturbhirniśitaiḥ śaraiḥ | pratyekaṃ bhaṇḍatanujarathāśvānakaronmṛtān

रथनेतॄंस्तथैकेन धनूंष्येकेन चाऽच्छिनत् । तथैकेन पुनस्तेषां हृदि विव्याध् लीलया

rathanetṝṃstathaikena dhanūṃṣyekena cā'cchinat | tathaikena punasteṣāṃ hṛdi vivyādh līlayā

हताऽश्वानष्टशस्त्रास्ते विद्धा बाणेन वक्षसि । मृतप्रायाः समभावन् व्यथया गाढमूर्च्छिताः

hatā'śvānaṣṭaśastrāste viddhā bāṇena vakṣasi | mṛtaprāyāḥ samabhāvan vyathayā gāḍhamūrcchitāḥ

उलूकजित्प्रभृतयो भण्डस्य भगिनीसुताः । ते षष्तिसङ्ख्या युद्धेषु भीमवीर्याः सुयोधिनः

ulūkajitprabhṛtayo bhaṇḍasya bhaginīsutāḥ | te ṣaṣtisaṅkhyā yuddheṣu bhīmavīryāḥ suyodhinaḥ

तैर्युयोध हयारुढा सम्द्देवी च सायकैः । विचित्रयुद्धं तन्वाते द्रष्टृविस्मापनं परम्

tairyuyodha hayāruḍhā samddevī ca sāyakaiḥ | vicitrayuddhaṃ tanvāte draṣṭṛvismāpanaṃ param

पृथग्युद्धं समभवत्त्रिंशत्सङ्ख्यै र्द्वधा स्थितैः । युद्ध्ध्वा चिरं हयारुढा बद्ध्वा पाशेन तान् क्रमात्

pṛthagyuddhaṃ samabhavattriṃśatsaṅkhyai rdvadhā sthitaiḥ | yuddhdhvā ciraṃ hayāruḍhā baddhvā pāśena tān kramāt

चिच्छेद सितधारेण शिरः खड्गेनरोषिता । सम्पन्नाथाऽपि तैर्युद्ध्वा भूयो भल्लेन तान् क्रमात्

ciccheda sitadhāreṇa śiraḥ khaḍgenaroṣitā | sampannāthā'pi tairyuddhvā bhūyo bhallena tān kramāt

हृदि विद्ध्वाऽन्तकपुरं प्रेषयामास सत्त्वरम् । उग्रकर्मप्रभृतयो युयुधुस्तत्र संयुगे

hṛdi viddhvā'ntakapuraṃ preṣayāmāsa sattvaram | ugrakarmaprabhṛtayo yuyudhustatra saṃyuge

तिरस्करणिकादेव्या शस्त्रैरस्त्रैरनेकशः । युद्ध्वैवं मन्त्रिभिः साऽपि क्रुद्धा खड्गेन पातयत्

tiraskaraṇikādevyā śastrairastrairanekaśaḥ | yuddhvaivaṃ mantribhiḥ sā'pi kruddhā khaḍgena pātayat

परस्परं ववृषतुः शरैः स्वर्णविचित्रितैः । परस्परप्रयुक्तानि नानाशस्त्राणि चिछिदुः

parasparaṃ vavṛṣatuḥ śaraiḥ svarṇavicitritaiḥ | parasparaprayuktāni nānāśastrāṇi cichiduḥ

रथस्थो भण्डसेनेशः कुटिलाक्षः प्रकोपनः । प्रसह्य कोलवदनां युयोधाऽतिसुशिक्षितः

rathastho bhaṇḍaseneśaḥ kuṭilākṣaḥ prakopanaḥ | prasahya kolavadanāṃ yuyodhā'tisuśikṣitaḥ

युद्ध्वैवं कोलवदना वाजिनस्तस्य पत्रिभिः । निष्प्राणानकरोदष्टौ कर्णाऽकृष्टैर्घनुश्च्युतैः

yuddhvaivaṃ kolavadanā vājinastasya patribhiḥ | niṣprāṇānakarodaṣṭau karṇā'kṛṣṭairghanuścyutaiḥ

एकेन सरथिं हत्वा निछखानाऽपरं हृदि । शरेणोरसि संविद्ध ईषत् निष्प्रज्ञतां गतः

ekena sarathiṃ hatvā nichakhānā'paraṃ hṛdi | śareṇorasi saṃviddha īṣat niṣprajñatāṃ gataḥ

पुनर्मूर्च्छाविनिर्मुक्तो गदां प्रादाय चोत्प्लुतः । किरिचक्ररथाऽबद्धसिंहमूर्घ्नि प्रपातयत्

punarmūrcchāvinirmukto gadāṃ prādāya cotplutaḥ | kiricakrarathā'baddhasiṃhamūrghni prapātayat

गदां सर्वाऽयसीं वज्रकल्पां सर्वबलेन सः । तथा जगर्ज करिणं हत्वेव हरिलोचनः

gadāṃ sarvā'yasīṃ vajrakalpāṃ sarvabalena saḥ | tathā jagarja kariṇaṃ hatveva harilocanaḥ

सिंहोऽपि गदया विद्धो मूर्च्छां प्राप्य निमेषतः । पुनः प्रज्ञां प्राप्य रुषा दृष्ट्वा दैत्यं पुरः स्थितम्

siṃho'pi gadayā viddho mūrcchāṃ prāpya nimeṣataḥ | punaḥ prajñāṃ prāpya ruṣā dṛṣṭvā daityaṃ puraḥ sthitam

तलेन वक्षस्यहनद्धतो हरितलेन सः । पातितोरःस्थलो रक्तधारां मुञ्चदनेकधा

talena vakṣasyahanaddhato haritalena saḥ | pātitoraḥsthalo raktadhārāṃ muñcadanekadhā

पुनराप्लुत्य वाराहीरथं दितिकुलोद्भवः । परिवारशक्तिगणः कदनं कल्ययद्रुषा

punarāplutya vārāhīrathaṃ ditikulodbhavaḥ | parivāraśaktigaṇaḥ kadanaṃ kalyayadruṣā

एवं तं रथमारुह्य युध्यमानं महासुरम् । वाराह्या वृत्तिमुख्या या जम्भिनी शक्तिरुत्तमा

evaṃ taṃ rathamāruhya yudhyamānaṃ mahāsuram | vārāhyā vṛttimukhyā yā jambhinī śaktiruttamā

साऽयुध्यत् कुटिलाक्षेण चिरं पश्चादतीव तम् । युध्यमानं शरेणाऽस्ये निजघान महाबला

sā'yudhyat kuṭilākṣeṇa ciraṃ paścādatīva tam | yudhyamānaṃ śareṇā'sye nijaghāna mahābalā

हतो गाढं शरेणाऽस्ये क्षणं स्तब्धोऽतिषीडया । पुनरुत्प्लुत्य गदया तां मूघ्नि प्राहरद्रुषा

hato gāḍhaṃ śareṇā'sye kṣaṇaṃ stabdho'tiṣīḍayā | punarutplutya gadayā tāṃ mūghni prāharadruṣā

अथ सा गाढसंविद्धा रथोपस्थे उपाऽविशत् । एवंविधां शक्तिगणा दृष्ट्वा हा हेति चुक्रुशुः

atha sā gāḍhasaṃviddhā rathopasthe upā'viśat | evaṃvidhāṃ śaktigaṇā dṛṣṭvā hā heti cukruśuḥ

तावत्तस्या धनुर्दैत्यो बभञ्जाऽच्छिद्य सत्वरम् । उत्थिता जम्भिनी भूयो दृष्ट्वा भग्नं निजं धनुः

tāvattasyā dhanurdaityo babhañjā'cchidya satvaram | utthitā jambhinī bhūyo dṛṣṭvā bhagnaṃ nijaṃ dhanuḥ

रुषा ज्वलन्ती महतीं गदां स्वीयां पराऽमृशत् । अथाऽभवद्गदायुद्धं भीमं त्वाष्ट्रेन्द्रसन्निभम्

ruṣā jvalantī mahatīṃ gadāṃ svīyāṃ parā'mṛśat | athā'bhavadgadāyuddhaṃ bhīmaṃ tvāṣṭrendrasannibham

जम्भिनीदैत्ययोर्दृष्त्वा विष्मिता देवदानवाः । मत्वा रथं सङ्कुचितं भूमौ ताभ्याम् भूत् कृतम्

jambhinīdaityayordṛṣtvā viṣmitā devadānavāḥ | matvā rathaṃ saṅkucitaṃ bhūmau tābhyām bhūt kṛtam

गदासङ्घट्टनोदञ्चत्पावकौघप्रवर्षणम् । विचित्राऽक्रमणोत्प्लावचित्रसंस्थानसुन्दरम्

gadāsaṅghaṭṭanodañcatpāvakaughapravarṣaṇam | vicitrā'kramaṇotplāvacitrasaṃsthānasundaram

तत उल्प्लुत्य वेगेन हन्तुं तामभिचक्रमत् । यावत्तावत्तया मुर्घ्नि बलवद्गदया हतः

tata ulplutya vegena hantuṃ tāmabhicakramat | yāvattāvattayā murghni balavadgadayā hataḥ

प्रस्फुटद्दृगजुहावक्त्रादुच्छलद्रक्तधारया । वर्षस्तां पतितो भूमौ शीर्णसर्वाऽङ्गबन्धनः

prasphuṭaddṛgajuhāvaktrāducchaladraktadhārayā | varṣastāṃ patito bhūmau śīrṇasarvā'ṅgabandhanaḥ

गदामालिङ्ग्य तरसा मुमोचाऽसून् लुठन् भूवि । हतं वीक्ष्य चमूनाथं दैत्या भीताः पलायिताः

gadāmāliṅgya tarasā mumocā'sūn luṭhan bhūvi | hataṃ vīkṣya camūnāthaṃ daityā bhītāḥ palāyitāḥ

देवताः शक्त्यश्चाऽपि जहृषुः शत्रुनाशनात् । एवं दैत्यं निहत्याऽशु जम्भिनि दण्डनायिकाम्

devatāḥ śaktyaścā'pi jahṛṣuḥ śatrunāśanāt | evaṃ daityaṃ nihatyā'śu jambhini daṇḍanāyikām

प्रणम्य संस्रिता पार्श्वं दण्डिनी च प्रहर्षिता । ददौ परीरम्भं प्रेम्णा तां प्रसमीक्षत

praṇamya saṃsritā pārśvaṃ daṇḍinī ca praharṣitā | dadau parīrambhaṃ premṇā tāṃ prasamīkṣata

विशुक्रेण युयोधोश्चैर्मन्त्रिणी वीर्यवत्तरा । विशुक्रोऽपि महाशूरो युवराजोऽतिवीर्यवान्

viśukreṇa yuyodhoścairmantriṇī vīryavattarā | viśukro'pi mahāśūro yuvarājo'tivīryavān

विचित्रमकरोद्देव्या रणमाश्चर्यकारणम् । परस्परस्य शस्त्राणि प्रतिशस्त्रैर्विनाशयन्

vicitramakaroddevyā raṇamāścaryakāraṇam | parasparasya śastrāṇi pratiśastrairvināśayan

अस्त्रैरस्त्राणयपि तथा नाशयन्तौ परस्परम् । एवं चिरं नियुध्यन्तमत्यद्भूतपराक्रमम्

astrairastrāṇayapi tathā nāśayantau parasparam | evaṃ ciraṃ niyudhyantamatyadbhūtaparākramam

दृष्त्वा मन्त्रमहाराज्ञी दर्शयन्ती स्वचातुरीम् । युगपच्छरसङ्घेन रथमश्वांश्च सारथिम्

dṛṣtvā mantramahārājñī darśayantī svacāturīm | yugapaccharasaṅghena rathamaśvāṃśca sārathim

धनुर्मुकुटकं केतुं चिच्छेद निमिषाऽर्धतः । एवं युद्धे परीभूतो विशुक्रो मन्युना ज्वलन्

dhanurmukuṭakaṃ ketuṃ ciccheda nimiṣā'rdhataḥ | evaṃ yuddhe parībhūto viśukro manyunā jvalan

जगृहे खेटनिस्त्रिंशौ हन्तुं देवीं मनो दधे । अथाऽयान्तं खङ्गकरं दूरादेकेन पत्रिणा

jagṛhe kheṭanistriṃśau hantuṃ devīṃ mano dadhe | athā'yāntaṃ khaṅgakaraṃ dūrādekena patriṇā

करवालं द्विधा कृत्वा खेट्मन्येन भेदयत् । छिन्नखेटकनिस्त्रिंशमायान्तं बद्धमुष्टिकम्

karavālaṃ dvidhā kṛtvā kheṭmanyena bhedayat | chinnakheṭakanistriṃśamāyāntaṃ baddhamuṣṭikam

जघानोरसि भल्लेन निशितेन गरीयसा । भल्लाहतो विशुक्रोऽपि सफेनं रुधिरं वमन्

jaghānorasi bhallena niśitena garīyasā | bhallāhato viśukro'pi saphenaṃ rudhiraṃ vaman

घूर्णितो विभ्रमन् क्रोशद्वये वेगेन पातितः । अवशः संवर्तकेन वायुनेव महागिरिः

ghūrṇito vibhraman krośadvaye vegena pātitaḥ | avaśaḥ saṃvartakena vāyuneva mahāgiriḥ

गाढमूर्च्छामुपगतो यथा लोकान्तरात् कृती । एवं विशुक्रेऽभिहते दैत्यसेना ह्यभिद्रुता

gāḍhamūrcchāmupagato yathā lokāntarāt kṛtī | evaṃ viśukre'bhihate daityasenā hyabhidrutā

निक्षिप्य हेतीन् सन्त्यज्य वाहनानि दिशो दश । विशुक्रं मूर्च्छितं दैत्याः समादाय पुरं ययुः

nikṣipya hetīn santyajya vāhanāni diśo daśa | viśukraṃ mūrcchitaṃ daityāḥ samādāya puraṃ yayuḥ

विशुक्रादिषु युध्यत्सु निःशेषशक्तिसेनया । विदित्वा ललितां चक्ररथस्थामेकलां तदा

viśukrādiṣu yudhyatsu niḥśeṣaśaktisenayā | viditvā lalitāṃ cakrarathasthāmekalāṃ tadā

कतिचित्परिवाराऽत्मशक्तिसङ्घैकसंश्रयाम् । जेतुं शक्येति संहृष्टो ययौ तत्राऽसुरो द्रुतम्

katicitparivārā'tmaśaktisaṅghaikasaṃśrayām | jetuṃ śakyeti saṃhṛṣṭo yayau tatrā'suro drutam

दमनाद्यैः पञ्चदशाऽक्षौहिणीपैः सुसंवृतः । अल्पसेनापरीवारः शस्त्रास्त्रबहुसङ्कुलः

damanādyaiḥ pañcadaśā'kṣauhiṇīpaiḥ susaṃvṛtaḥ | alpasenāparīvāraḥ śastrāstrabahusaṅkulaḥ

प्रयाणे पादसङ्घातशबदमालक्ष्य सोऽसुरः । गजारुढैर्युतो मत्तगजमारुह्य संययौ

prayāṇe pādasaṅghātaśabadamālakṣya so'suraḥ | gajāruḍhairyuto mattagajamāruhya saṃyayau

सर्वे नीलांऽशकधरा नीलाभरणभूषिताः । समेत्य संविदं कृत्वा पृथङ्नागैश्च सण्घशः

sarve nīlāṃ'śakadharā nīlābharaṇabhūṣitāḥ | sametya saṃvidaṃ kṛtvā pṛthaṅnāgaiśca saṇghaśaḥ

ययुर्दैत्यचमूपृष्ठे योजनद्वयतः परम् । ततः केचिछक्तिसेनां वामतोऽन्ये च दक्षतः

yayurdaityacamūpṛṣṭhe yojanadvayataḥ param | tataḥ kecichaktisenāṃ vāmato'nye ca dakṣataḥ

परिक्रम्य ययुर्मध्ये हित्वा योजनयुग्मकम् । एवं पृथक् सङ्घशस्ते ययुर्दस्युर्यथा ततः

parikramya yayurmadhye hitvā yojanayugmakam | evaṃ pṛthak saṅghaśaste yayurdasyuryathā tataḥ

चक्रराजशताऽङ्गस्य क्रोशदूरे हि पृष्ठतः । मिलितास्ते सर्व एव ततो निमिषमात्रतः

cakrarājaśatā'ṅgasya krośadūre hi pṛṣṭhataḥ | militāste sarva eva tato nimiṣamātrataḥ

समासेदुः पृष्ठभागं विषङ्गप्रमुखाऽसुराः । विद्यामयी श्रीललिता ज्ञात्वाऽप्यसुरसम्मतम्

samāseduḥ pṛṣṭhabhāgaṃ viṣaṅgapramukhā'surāḥ | vidyāmayī śrīlalitā jñātvā'pyasurasammatam

तत्रा.आ.चख्यौ लीलयैव स्थिता ज्ञातेव तत्र सा । शक्त्यो युद्धसन्देशं श्रुत्वा दूरे सुनिर्भयाः

tatrā.ā.cakhyau līlayaiva sthitā jñāteva tatra sā | śaktyo yuddhasandeśaṃ śrutvā dūre sunirbhayāḥ

सुष्वषुः सर्व ऐवताः स्वस्थानेषु रथोत्तमे । सुप्तशक्तिगणोपेतं प्रज्वलद्दिपसङ्घकम्

suṣvaṣuḥ sarva aivatāḥ svasthāneṣu rathottame | suptaśaktigaṇopetaṃ prajvaladdipasaṅghakam

दीपप्रभामूर्च्छनेन समेधितमणिप्रभम् । सङ्घैर्मणिगणैर्द्योतमानं समन्ततम्

dīpaprabhāmūrcchanena samedhitamaṇiprabham | saṅghairmaṇigaṇairdyotamānaṃ samantatam

दृष्ट्वा समेत्य दैतेया दूरादेकप्रपाततः । आरोढुं रथराजन्तं समीपमभिसंययुः

dṛṣṭvā sametya daiteyā dūrādekaprapātataḥ | āroḍhuṃ ratharājantaṃ samīpamabhisaṃyayuḥ

उत्खातकरवालसु सहस्त्रमितशक्तिषु । रथस्य परितो गुप्त्यै प्राक्रमत् सुविशेषतः

utkhātakaravālasu sahastramitaśaktiṣu | rathasya parito guptyai prākramat suviśeṣataḥ

काश्चिद्दृष्ट्वादैत्यसङ्घं जजारुढः समन्ततः । कृत्वाऽह्वानमहाशब्दं प्रविशुर्दैत्यवाहिनीम्

kāściddṛṣṭvādaityasaṅghaṃ jajāruḍhaḥ samantataḥ | kṛtvā'hvānamahāśabdaṃ praviśurdaityavāhinīm

खड्गेन जघ्नुर्दैत्यांस्तानाक्षिपन्त्यो वचोगणैः । तदा दैत्यैः शक्तिभिश्च युद्धमासित् सुभैरवम्

khaḍgena jaghnurdaityāṃstānākṣipantyo vacogaṇaiḥ | tadā daityaiḥ śaktibhiśca yuddhamāsit subhairavam

5732

इति श्रिमदितिहासोत्तमे त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे श्रीललिताचरित्रे शक्तिचक्रोपरिदैत्यप्रहारवर्णनं नामैकोनसप्ततितमोऽध्यायः

iti śrimaditihāsottame tripurārahasye māhātmyakhaṇḍe śrīlalitācaritre śakticakroparidaityaprahāravarṇanaṃ nāmaikonasaptatitamo'dhyāyaḥ

सप्ततितमोऽध्यायः विषङ्गपराजयवरणनं अथ शक्तिसमाह्वानं श्रुत्वऽवरणशक्त्यः । विज्ञाय दैत्याऽगमनमणिमाप्रमुखास्तदा

saptatitamo'dhyāyaḥ viṣaṅgaparājayavaraṇanaṃ atha śaktisamāhvānaṃ śrutva'varaṇaśaktyaḥ | vijñāya daityā'gamanamaṇimāpramukhāstadā

Tripurārahasya (Māhātmya Khaṇḍa) (cont. 9)

स्वस्ववाहसमारुढाः शस्त्रास्त्रैरभिसंवृताः । युयुधुर्दैत्यसेनाभिः समेत्य बलवत्तरम्

svasvavāhasamāruḍhāḥ śastrāstrairabhisaṃvṛtāḥ | yuyudhurdaityasenābhiḥ sametya balavattaram

शु"श्रुवुः क्रमशः सर्वाः शक्त्योरथसंस्थिताः । व्यजिज्ञपुस्तच्छ्रीदेव्यै नित्याः कामेश्वरीमुखाः

śu"śruvuḥ kramaśaḥ sarvāḥ śaktyorathasaṃsthitāḥ | vyajijñapustacchrīdevyai nityāḥ kāmeśvarīmukhāḥ

कामेश्वर्याज्ञया ज्वालामालिनी या चतुर्दशी । नित्या सा पर्वताऽकारवपुषा ज्वालयाऽवृता

kāmeśvaryājñayā jvālāmālinī yā caturdaśī | nityā sā parvatā'kāravapuṣā jvālayā'vṛtā

जज्वाल तज्ज्वालया हि परितो योजनाऽयतम् । प्रकाशितमभूत्तत्र युयुधुः शक्त्योऽसुरः

jajvāla tajjvālayā hi parito yojanā'yatam | prakāśitamabhūttatra yuyudhuḥ śaktyo'suraḥ

जघ्नुर्विविधशस्त्रैस्तान् दैत्यान् युद्धसमागतान् । एवं तानसुरान् युद्ध्वा निन्युर्यमपुरं द्रुतम्

jaghnurvividhaśastraistān daityān yuddhasamāgatān | evaṃ tānasurān yuddhvā ninyuryamapuraṃ drutam

अथ शिष्टा दैत्यगणाः पलायनपराऽभवन् । ते शक्तिभिः परिवृता नाऽलभन्निर्गमं क्वचित्

atha śiṣṭā daityagaṇāḥ palāyanaparā'bhavan | te śaktibhiḥ parivṛtā nā'labhannirgamaṃ kvacit

हन्यमानाः शक्तिगणैर्हा हेत्युश्चैर्विचुक्रुशुः । तद्दृष्ट्वा दैत्यनिधनं दमनाद्या महासुराः

hanyamānāḥ śaktigaṇairhā hetyuścairvicukruśuḥ | taddṛṣṭvā daityanidhanaṃ damanādyā mahāsurāḥ

विकिरन्तः शरैः शक्तीर्न्यरुन्धन् सर्वतोभृशम् । उश्चावचैः शस्त्रगणैर्जघ्नुः शक्तीः समन्ततः

vikirantaḥ śaraiḥ śaktīrnyarundhan sarvatobhṛśam | uścāvacaiḥ śastragaṇairjaghnuḥ śaktīḥ samantataḥ

एवं दैत्यर्हता गाढं शक्त्योऽपि निजाऽयुधैः । वबृषर्गिरिशृङ्गाणि घणा घनागणा इव

evaṃ daityarhatā gāḍhaṃ śaktyo'pi nijā'yudhaiḥ | vabṛṣargiriśṛṅgāṇi ghaṇā ghanāgaṇā iva

मुहूर्तमभवद्युद्धं शक्तीनां दमनादिभिः । तावत्ते दैत्यसेनेशा दमनाद्या महाबलाः

muhūrtamabhavadyuddhaṃ śaktīnāṃ damanādibhiḥ | tāvatte daityaseneśā damanādyā mahābalāḥ

चक्रुर्व्याकुलितं शक्तिगणं शस्त्राऽस्त्रवर्षणैः । नष्टवाहा नष्टशस्त्रा नष्टाऽङ्गा नष्टजीविताः

cakrurvyākulitaṃ śaktigaṇaṃ śastrā'stravarṣaṇaiḥ | naṣṭavāhā naṣṭaśastrā naṣṭā'ṅgā naṣṭajīvitāḥ

न सेहुर्दैत्यशस्त्राणां प्रपातं प्राणकर्षणम् । मूर्च्छिताः शक्तयः काश्चित काश्चित् प्राणान् जहुः पराः

na sehurdaityaśastrāṇāṃ prapātaṃ prāṇakarṣaṇam | mūrcchitāḥ śaktayaḥ kāścita kāścit prāṇān jahuḥ parāḥ

संछिन्नाः खण्डशश्चाऽन्या पाटितऽङ्ग्यो गताऽयुषः । दृष्टैवं निहतं शक्तिगणं कामेश्वरीमुखाः

saṃchinnāḥ khaṇḍaśaścā'nyā pāṭita'ṅgyo gatā'yuṣaḥ | dṛṣṭaivaṃ nihataṃ śaktigaṇaṃ kāmeśvarīmukhāḥ

तिथिदेव्यो रथारुढाश्चुक्रुधुर्बलवत्तराः । दमनाद्यैस्तिथिमितैः सङ्गताः समसङ्ख्यकाः ।

tithidevyo rathāruḍhāścukrudhurbalavattarāḥ | damanādyaistithimitaiḥ saṅgatāḥ samasaṅkhyakāḥ |

युयुधुः शस्त्रनिचयैर्बलवीर्यसुसम्भृताः । शस्त्राणि प्रतिशस्त्रैस्ता अस्त्राण्यस्त्रैर्विनाश्य तान्

yuyudhuḥ śastranicayairbalavīryasusambhṛtāḥ | śastrāṇi pratiśastraistā astrāṇyastrairvināśya tān

जघ्नुर्लाघवयोगेन दैत्यान् मर्मसु सायकैः । एवं ताभिर्हन्यमाना दैत्याः क्रोधं परं ययुः

jaghnurlāghavayogena daityān marmasu sāyakaiḥ | evaṃ tābhirhanyamānā daityāḥ krodhaṃ paraṃ yayuḥ

चक्रुरत्यद्भूतं युद्धंवीर्यसाहससंयुतम् । वडवेव धनुर्वक्त्रादुद्गिरन्तः शरारऽचिषः

cakruratyadbhūtaṃ yuddhaṃvīryasāhasasaṃyutam | vaḍaveva dhanurvaktrādudgirantaḥ śarār'ciṣaḥ

लोकान् दिधक्षन्त इव व्यराजन्त रणाऽजिए । अथ तांस्तिथिदेव्यस्ता युद्ध्वाऽद्भुतपराक्रमान्

lokān didhakṣanta iva vyarājanta raṇā'jie | atha tāṃstithidevyastā yuddhvā'dbhutaparākramān

अश्वान् रथं सारथिञ्च ध्वजं छित्त्वा क्रमेण तान् । भङ्क्त्वा चापं तीक्षणभल्लैः शिरश्चिच्छिदुरोजसा

aśvān rathaṃ sārathiñca dhvajaṃ chittvā krameṇa tān | bhaṅktvā cāpaṃ tīkṣaṇabhallaiḥ śiraścicchidurojasā

अथ तेषु प्रणष्टेषु दैत्येषु दमनाऽदिषु । विद्रुता दैत्यसुभटाः शिष्टा भीत्या दिशो दश

atha teṣu praṇaṣṭeṣu daityeṣu damanā'diṣu | vidrutā daityasubhaṭāḥ śiṣṭā bhītyā diśo daśa

विषङ्गो गजसंरुढो युयोध तिथिशक्तिभिः । बहुभिर्बलवानेको युयोधाऽतिरुषाऽन्वितः

viṣaṅgo gajasaṃruḍho yuyodha tithiśaktibhiḥ | bahubhirbalavāneko yuyodhā'tiruṣā'nvitaḥ

युध्यन्तमतिदैर्येण् परिवार्य समन्ततः । जघ्नुः कामेश्वरिमुखा नित्याः सायकवर्षनैः

yudhyantamatidairyeṇ parivārya samantataḥ | jaghnuḥ kāmeśvarimukhā nityāḥ sāyakavarṣanaiḥ

अथ कामेश्वरी प्राह विषङ्गं युद्धसङ्गतम् । दैत्याऽधमाऽलं युद्धे न प्राणान्तकरणेन ते

atha kāmeśvarī prāha viṣaṅgaṃ yuddhasaṅgatam | daityā'dhamā'laṃ yuddhe na prāṇāntakaraṇena te

शस्त्रं त्यक्त्वा पादचारो गच्छ शीघ्रं यथासुखम् । विषमं बहुभिर्युद्धमेकस्य प्रतिभाति ते

śastraṃ tyaktvā pādacāro gaccha śīghraṃ yathāsukham | viṣamaṃ bahubhiryuddhamekasya pratibhāti te

श्रुत्वा कामेश्वरी वाक्यं जहासोच्चैर्महासुरः । किं कत्थसि वृथा दुष्टे हित्वा लज्जां सुदूरतः

śrutvā kāmeśvarī vākyaṃ jahāsoccairmahāsuraḥ | kiṃ katthasi vṛthā duṣṭe hitvā lajjāṃ sudūrataḥ

अहमेकः क्षणेनैव सर्वां शक्तिं चमूमिमाम् । हत्वा वो ललितां देवी बद्ध्वा जीवग्रहेण वै

ahamekaḥ kṣaṇenaiva sarvāṃ śaktiṃ camūmimām | hatvā vo lalitāṃ devī baddhvā jīvagraheṇa vai

नेष्याम्यत्र न सन्देहः शस्त्रं ते प्रुअ आलभे । स्त्रिषु कारुणिकत्वं मे सर्वथा तेन वै चिरम्

neṣyāmyatra na sandehaḥ śastraṃ te prua ālabhe | striṣu kāruṇikatvaṃ me sarvathā tena vai ciram

इत्युक्त्वा निशितैर्भल्लैः प्रत्येकं ता जघान ह । तच्छ्रौत्वा प्राह नित्याऽद्या एवं चेदस्तु वै रणः

ityuktvā niśitairbhallaiḥ pratyekaṃ tā jaghāna ha | tacchrautvā prāha nityā'dyā evaṃ cedastu vai raṇaḥ

एकैकया मया साकं समभावेन सत्वरम् । इत्युक्त्वा देऐत्यराजं तं प्राह भूयो महेश्वरी

ekaikayā mayā sākaṃ samabhāvena satvaram | ityuktvā deaityarājaṃ taṃ prāha bhūyo maheśvarī

भगमालिनिमुख्या हे मद्वाक्यं शृणुताऽदरात् । अहमेनं योधयामि यूयमेनं न् हि यूयमेनं हि रक्षथ

bhagamālinimukhyā he madvākyaṃ śṛṇutā'darāt | ahamenaṃ yodhayāmi yūyamenaṃ n hi yūyamenaṃ hi rakṣatha

यथा पलाय्य नो गच्छेत् सावधानेन सर्वतः । इत्युक्त्वा दृढबाणेन विद्ध्वा दैत्यमुवाच ह

yathā palāyya no gacchet sāvadhānena sarvataḥ | ityuktvā dṛḍhabāṇena viddhvā daityamuvāca ha

रे मूढ मयि त्वं दयां त्यक्त्वा हि सर्वथा । युध्यस्व सर्ववीर्येण पश्यामि तव पौरुषम्

re mūḍha mayi tvaṃ dayāṃ tyaktvā hi sarvathā | yudhyasva sarvavīryeṇa paśyāmi tava pauruṣam

यदि त्वं पुरुषस्तर्हि अपलाय्य ब्रजिष्यसि । अहं त्वां नव हिंस्यामि कुर्यां त्वां हि पलायतम्

yadi tvaṃ puruṣastarhi apalāyya brajiṣyasi | ahaṃ tvāṃ nava hiṃsyāmi kuryāṃ tvāṃ hi palāyatam

श्रुत्वा पुरुषभावेन युध्यस्व विगतत्रपः । इत्युक्त्वा निशितान् भल्लान् देहे तस्य समाक्षिपत्

śrutvā puruṣabhāvena yudhyasva vigatatrapaḥ | ityuktvā niśitān bhallān dehe tasya samākṣipat

युयुधे सोऽपि कामेश्या बलमाहार्य रोषतः । अथ कर्णान्तपूर्णेन शरेण तस्य वाहनम्

yuyudhe so'pi kāmeśyā balamāhārya roṣataḥ | atha karṇāntapūrṇena śareṇa tasya vāhanam

जघान कुम्भयोर्मध्ये तेन बाणेन स द्विपः । द्विधा विदलोइतो भूमौ पपात व्यसुरद्रिवत्

jaghāna kumbhayormadhye tena bāṇena sa dvipaḥ | dvidhā vidaloito bhūmau papāta vyasuradrivat

हतवाहो विषङ्गओऽपि गृहीत्वा सशरं भनुः । योद्धुमभ्यायौ क्रोधाद्भ्रुकुटीकुटिलाऽननः

hatavāho viṣaṅgao'pi gṛhītvā saśaraṃ bhanuḥ | yoddhumabhyāyau krodhādbhrukuṭīkuṭilā'nanaḥ

अथ त्रिभिः शरर्देवी धनुस्तूणीरमेव च । मुकुटञ्चाऽपि चिच्छेद कामेशी क्षणमात्रतः

atha tribhiḥ śarardevī dhanustūṇīrameva ca | mukuṭañcā'pi ciccheda kāmeśī kṣaṇamātrataḥ

ततः करालं विपुलमादाय करवालकम् । उपधावद्यावदसौ तावत्तीक्ष्योषुणा पुनः

tataḥ karālaṃ vipulamādāya karavālakam | upadhāvadyāvadasau tāvattīkṣyoṣuṇā punaḥ

त्रिधा छीत्त्वा महाखड्गं स्मितपूर्वमुवाच तम् । दैत्य ! शूरतमस्त्वं विअ कथमेवं नियुध्यसि

tridhā chīttvā mahākhaḍgaṃ smitapūrvamuvāca tam | daitya ! śūratamastvaṃ via kathamevaṃ niyudhyasi

शस्त्रं न खलु कस्मान्मे पातितं किञ्चिदङ्गके । किं दया ते सुमहती जातः कस्मान्निरायुधः

śastraṃ na khalu kasmānme pātitaṃ kiñcidaṅgake | kiṃ dayā te sumahatī jātaḥ kasmānnirāyudhaḥ

कथं तां ललितां बद्ध्वाऽस्मान् जित्वा नेष्.यसीरय । उपलब्धं शस्त्रं व्यर्थं विजयहेतवे

kathaṃ tāṃ lalitāṃ baddhvā'smān jitvā neṣ.yasīraya | upalabdhaṃ śastraṃ vyarthaṃ vijayahetave

पलाय्य वा गच्छ मम पुरतो यदि पौरुषम् । श्रुत्वा कामेश्वरीवाक्यं कटुकं सोपहासकम्

palāyya vā gaccha mama purato yadi pauruṣam | śrutvā kāmeśvarīvākyaṃ kaṭukaṃ sopahāsakam

मुष्टिमुद्यम्य तां हन्तुं प्रययौ सम्मुखे तदा । तदा त्रिभिः शरिअर्भूयो विव्याधाऽतिबलेन तम्

muṣṭimudyamya tāṃ hantuṃ prayayau sammukhe tadā | tadā tribhiḥ śariarbhūyo vivyādhā'tibalena tam

पादहृन्मुष्टिषु तथाऽहतस्थानत्रयाऽतुरः । पदान्न चलितुं द्रष्टुं मुष्टिञ्च विनिवर्तितुम्

pādahṛnmuṣṭiṣu tathā'hatasthānatrayā'turaḥ | padānna calituṃ draṣṭuṃ muṣṭiñca vinivartitum

असमर्थो लज्जितोऽथ गतोनतर्धानमा"शु वै । तावत् कामेश्वरी देवी शरजालैश्च सर्वतः

asamartho lajjito'tha gatonatardhānamā"śu vai | tāvat kāmeśvarī devī śarajālaiśca sarvataḥ

रुरोध मार्गं दैत्यस्य तद्दभुतामिवाऽभवत् । रुद्धोऽथ सर्वतो मार्गे मायां दैत्यो वितानयत्

rurodha mārgaṃ daityasya taddabhutāmivā'bhavat | ruddho'tha sarvato mārge māyāṃ daityo vitānayat

शस्त्राऽश्मरुधिराऽहीनां पांश्वङ्गारमयीभृताम् । वृष्टिञ्चक्रे महभूतान् राक्षसप्रेतसङ्घकान्

śastrā'śmarudhirā'hīnāṃ pāṃśvaṅgāramayībhṛtām | vṛṣṭiñcakre mahabhūtān rākṣasapretasaṅghakān

प्रादुश्चकार विविधां मायामतिभयावहाम् । सृष्टां सृष्टाञ्च तां मायां दैत्यस्यास्त्रैरपाऽकरोत्

prāduścakāra vividhāṃ māyāmatibhayāvahām | sṛṣṭāṃ sṛṣṭāñca tāṃ māyāṃ daityasyāstrairapā'karot

अथोन्मत्तो महामूर्तिः करालः कृष्णपिङ्गलः । सहस्रवक्त्रो नियुतहस्तपादोऽतिवेगवान्

athonmatto mahāmūrtiḥ karālaḥ kṛṣṇapiṅgalaḥ | sahasravaktro niyutahastapādo'tivegavān

भूत्वा जगाम तां हन्तुंव्यात्ताऽस्यः पावकं वमन् । दृष्ट्वा भीतं शक्तिगणं तं योजनमितोन्नतम्

bhūtvā jagāma tāṃ hantuṃvyāttā'syaḥ pāvakaṃ vaman | dṛṣṭvā bhītaṃ śaktigaṇaṃ taṃ yojanamitonnatam

दृष्ट्वाऽसुरस्य सा मायां निर्मायाऽस्त्रमवाऽसृजत् । तेनाऽस्त्रेण क्षणादेव मायाः सर्वा व्यनीनशत्

dṛṣṭvā'surasya sā māyāṃ nirmāyā'stramavā'sṛjat | tenā'streṇa kṣaṇādeva māyāḥ sarvā vyanīnaśat

अथाऽप्यन्तर्हितं दैत्यं कामेशी मन्त्रपाशतः । बद्धवा निपातयामस स्वपुरः क्षणमात्रतः

athā'pyantarhitaṃ daityaṃ kāmeśī mantrapāśataḥ | baddhavā nipātayāmasa svapuraḥ kṣaṇamātrataḥ

स दैत्यः पाशसम्बद्धः पतितः पादसन्निधौ । लज्जितो नम्रवदनो मृतवन्मीलितेक्षणः

sa daityaḥ pāśasambaddhaḥ patitaḥ pādasannidhau | lajjito namravadano mṛtavanmīlitekṣaṇaḥ

बधमेवं विषङ्गं तं चक्रराज रथाऽन्तिकम् । आनयध्वं शक्तिगणा नित्यासा (प्यवदत्तदा) हि सा (?)

badhamevaṃ viṣaṅgaṃ taṃ cakrarāja rathā'ntikam | ānayadhvaṃ śaktigaṇā nityāsā (pyavadattadā) hi sā (?)

ययौ नित्या परिवृता श्रीदेवीपादसन्निधिम् । गत्वा रथंसमारुह्य प्रणेमुर्ललिताऽम्बिकाम्

yayau nityā parivṛtā śrīdevīpādasannidhim | gatvā rathaṃsamāruhya praṇemurlalitā'mbikām

आचख्युर्विजायञ्चाऽपि तावता मन्त्रिणीमुखाः । समाजग्मुर्विजित्याऽरीन्नत्वा प्रोचुर्जयं रणे

ācakhyurvijāyañcā'pi tāvatā mantriṇīmukhāḥ | samājagmurvijityā'rīnnatvā procurjayaṃ raṇe

श्रुत्वा सा मन्त्रिणी मुख्या दैत्यानां कैतवोद्यमम् । विस्मितास्तत्र सुराश्चाऽपि दैत्यानां शठतां प्रति

śrutvā sā mantriṇī mukhyā daityānāṃ kaitavodyamam | vismitāstatra surāścā'pi daityānāṃ śaṭhatāṃ prati

अथाऽनीतं शक्तिगणैर्बद्धं दैत्याऽनुजं तदा । निशाम्य शक्त्यः प्रोचुरतिक्रोधतयाऽकुलाः

athā'nītaṃ śaktigaṇairbaddhaṃ daityā'nujaṃ tadā | niśāmya śaktyaḥ procuratikrodhatayā'kulāḥ

बध्यतां हन्यताञ्चैव छिद्यतां भिद्यतामिति । श्रुत्वा दण्डाऽधिसम्म्राज्ञी वधं तस्य व्यचिन्तयत्

badhyatāṃ hanyatāñcaiva chidyatāṃ bhidyatāmiti | śrutvā daṇḍā'dhisammrājñī vadhaṃ tasya vyacintayat

अथ श्रीमातृसम्मत्या मन्त्रिणी प्रब्रवीद्वचः । वधो न युक्तो बद्धस्य मृततुल्यो हि स स्मृतः

atha śrīmātṛsammatyā mantriṇī prabravīdvacaḥ | vadho na yukto baddhasya mṛtatulyo hi sa smṛtaḥ

गछत्वेष समाख्यातुं दैत्यराजाय स्वां दशाम् । इत्युक्त्वा मोचयामास प्राह तं मन्त्रिणी तदा

gachatveṣa samākhyātuṃ daityarājāya svāṃ daśām | ityuktvā mocayāmāsa prāha taṃ mantriṇī tadā

रे दैत्य भूयो मैवं त्वमकार्षिः शूरगर्हितम् । श्रुत्वैवं मन्त्रिणीवाक्यं लज्जितो दैत्यपुङ्गवः

re daitya bhūyo maivaṃ tvamakārṣiḥ śūragarhitam | śrutvaivaṃ mantriṇīvākyaṃ lajjito daityapuṅgavaḥ

नताऽननो ययौ शीघ्रमपश्यन् पृष्ठदः पुनः । अथ तत्र शक्तिगणं समेतं ललिताऽम्बया

natā'nano yayau śīghramapaśyan pṛṣṭhadaḥ punaḥ | atha tatra śaktigaṇaṃ sametaṃ lalitā'mbayā

परस्परं युद्धवृत्तं महायुद्धमद्य दैत्यैः सुभीषणम् । रात्रिरल्पावशेषाऽस्ति पुनः सूर्योदयं प्रति

parasparaṃ yuddhavṛttaṃ mahāyuddhamadya daityaiḥ subhīṣaṇam | rātriralpāvaśeṣā'sti punaḥ sūryodayaṃ prati

भवेद्युद्धमतीवोग्रं दैत्या कपट्योधिनः । तदस्माभिः पुनर्युद्धे गन्तव्यं सर्वसेनया

bhavedyuddhamatīvograṃ daityā kapaṭyodhinaḥ | tadasmābhiḥ punaryuddhe gantavyaṃ sarvasenayā

पुनरत्र चक्रराजरथस्तिष्ठेत चैकलः । यद्य्पि श्रीमहादेव्या महिम्नो नाऽस्ति दुर्घटम्

punaratra cakrarājarathastiṣṭheta caikalaḥ | yadypi śrīmahādevyā mahimno nā'sti durghaṭam

तथाप्यसाम्प्रतञ्चैतद्भाति तत्र कथं भवेत् । विमृश्य मन्त्रं बुद्ध्यैतद्युक्तं ज्ञात्वा समीकुरु

tathāpyasāmpratañcaitadbhāti tatra kathaṃ bhavet | vimṛśya mantraṃ buddhyaitadyuktaṃ jñātvā samīkuru

इतिं वाक्यं समाकर्ण्य दण्डिन्या मन्त्रिणी स्वयम् । अमंसताऽथ तद्युक्तंविचार्यशुद्धया धिया

itiṃ vākyaṃ samākarṇya daṇḍinyā mantriṇī svayam | amaṃsatā'tha tadyuktaṃvicāryaśuddhayā dhiyā

ललितां प्राणिपत्याऽह मातराचक्ष्व मे वचः । वदत्येषा वराहाऽस्या सूरस्योदयनं प्रति

lalitāṃ prāṇipatyā'ha mātarācakṣva me vacaḥ | vadatyeṣā varāhā'syā sūrasyodayanaṃ prati

पुनर्युद्धाय गन्तव्यस्मभिः शक्तिसेनया । अकोशे सेनया हीने रथ एष तवाऽश्रयः

punaryuddhāya gantavyasmabhiḥ śaktisenayā | akośe senayā hīne ratha eṣa tavā'śrayaḥ

न शोभते ह्यनौचित्यादथ शक्तिगणोऽखिलः । नियुद्धश्रान्तिमभ्येत्य रात्रौ विश्रान्तिमेष्यति

na śobhate hyanaucityādatha śaktigaṇo'khilaḥ | niyuddhaśrāntimabhyetya rātrau viśrāntimeṣyati

अद्य संवृत्तयुद्धेन कैतवेन विशङ्किताः । न स्वस्थहृदया भूयो विश्रामं नोपयन्ति वै

adya saṃvṛttayuddhena kaitavena viśaṅkitāḥ | na svasthahṛdayā bhūyo viśrāmaṃ nopayanti vai

मन्यसे यदि तत्राऽलमनुजानीहि मां पुनः । प्रविट्तिं भावयिष्यामि शत्रूणामप्रधर्षिणीम्

manyase yadi tatrā'lamanujānīhi māṃ punaḥ | praviṭtiṃ bhāvayiṣyāmi śatrūṇāmapradharṣiṇīm

इति विज्ञापिता देवी प्रवृत्तौ तां समादिशत् । अथ सा तिथिर्नित्यासु या तत्राऽस्ति चतुर्दशी

iti vijñāpitā devī pravṛttau tāṃ samādiśat | atha sā tithirnityāsu yā tatrā'sti caturdaśī

आज्ञापयत्तं हि सालनिर्माणे शत्रुरोधने । आज्ञामात्रेण सा देवी ज्वालामालिनिकाऽभिधा

ājñāpayattaṃ hi sālanirmāṇe śatrurodhane | ājñāmātreṇa sā devī jvālāmālinikā'bhidhā

वह्निज्वालामहासालं निर्ममेऽसुररोधनम् । वलयीकृत्य शक्तीनां सेनां सालः समास्थितः

vahnijvālāmahāsālaṃ nirmame'surarodhanam | valayīkṛtya śaktīnāṃ senāṃ sālaḥ samāsthitaḥ

अनुल्लङ्घयोन्नम्रमूर्तिर्बहिर्ज्वालोऽतिभीषणः । अन्तः शीतलयन् शक्तीर्बहिर्योजनदूरगम्

anullaṅghayonnamramūrtirbahirjvālo'tibhīṣaṇaḥ | antaḥ śītalayan śaktīrbahiryojanadūragam

दहन् योजनविस्तारमध्यद्वारो व्यराजत । अथैवं सालमालोक्य शक्त्यो गतसाभ्वसाः

dahan yojanavistāramadhyadvāro vyarājata | athaivaṃ sālamālokya śaktyo gatasābhvasāḥ

सुष्वपुः सौख्यतस्तत्र युद्धश्रान्ता हि शक्त्यः । सहस्रसङ्ख्या रक्षर्थ मन्त्रनाथा समादिशत्

suṣvapuḥ saukhyatastatra yuddhaśrāntā hi śaktyaḥ | sahasrasaṅkhyā rakṣartha mantranāthā samādiśat

एवं ज्वालासालमध्ये स्थिता श्रीललिताम्बिका

evaṃ jvālāsālamadhye sthitā śrīlalitāmbikā

5816

इति श्रीमदितिहासोत्तमे त्रिपुरारहस्ये माहात्मयखण्डे श्रीललिताचरित्रे विषङ्गपराजयवर्णनं नाम सप्ततितमोऽध्यायः

iti śrīmaditihāsottame tripurārahasye māhātmayakhaṇḍe śrīlalitācaritre viṣaṅgaparājayavarṇanaṃ nāma saptatitamo'dhyāyaḥ

एकसप्तततिमोऽध्यायः श्रीचक्रनाशाय विशुक्रेण विघ्नयन्त्रप्रयोगवर्णनम् बन्धमुक्तो विषङ्गोऽथ ययौ दैत्यचमूं प्रति । दुक्षितोऽतितरां दीनो हतोत्सहोऽतिनिःस्वसन्

ekasaptatatimo'dhyāyaḥ śrīcakranāśāya viśukreṇa vighnayantraprayogavarṇanam bandhamukto viṣaṅgo'tha yayau daityacamūṃ prati | dukṣito'titarāṃ dīno hatotsaho'tiniḥsvasan

एकलो विजने क्वाऽपि निविष्टो हीनवर्चसः । तत्र शुश्राव सेनेशं कुटिलाक्षञ्च मन्त्रिणः

ekalo vijane kvā'pi niviṣṭo hīnavarcasaḥ | tatra śuśrāva seneśaṃ kuṭilākṣañca mantriṇḥ

हतांस्ततोऽपि दुःखाब्दौ निर्मग्नः समजायत । तावद्विशुक्रोऽभिययौ राजपुत्रसमावृतः

hatāṃstato'pi duḥkhābdau nirmagnaḥ samajāyata | tāvadviśukro'bhiyayau rājaputrasamāvṛtaḥ

ददर्षाऽतिविषण्णाऽस्यं विषङ्गमनुजं स्थितम् । पप्रच्छ वत्स किं तेऽद्य पश्यामि मलिनं मुखम्

dadarṣā'tiviṣaṇṇā'syaṃ viṣaṅgamanujaṃ sthitam | papraccha vatsa kiṃ te'dya paśyāmi malinaṃ mukham

पार्ष्णियुद्धे किमासीत्ते वद मे तदशेषतः । श्रुत्वैवं भ्रातृवचनं निःश्वसन् प्राह सऽनुजः

pārṣṇiyuddhe kimāsītte vada me tadaśeṣataḥ | śrutvaivaṃ bhrātṛvacanaṃ niḥśvasan prāha sa'nujaḥ

भ्रातः किं तेऽभिवक्ष्यामि नाऽसीदेवं कदापि मे । जानामि दैत्यनाशाय काल एषोऽप्रदक्षिणः

bhrātaḥ kiṃ te'bhivakṣyāmi nā'sīdevaṃ kadāpi me | jānāmi daityanāśāya kāla eṣo'pradakṣiṇaḥ

अहोऽतिचित्रं दैत्यानां विष्णुवीइर्याऽतियोधिनाम् । पराभवोऽबलासङ्घैर्मृगेशस्यैवजम्बुकैः

aho'ticitraṃ daityānāṃ viṣṇuvīiryā'tiyodhinām | parābhavo'balāsaṅghairmṛgeśasyaivajambukaiḥ

एवं दशाऽभिपन्नस्य न युक्तं जीवितं मम । तत् किं करोमि नासीन्मे मृत्युर्युद्धेषु सर्वथा

evaṃ daśā'bhipannasya na yuktaṃ jīvitaṃ mama | tat kiṃ karomi nāsīnme mṛtyuryuddheṣu sarvathā

अहो धन्या ये मृतास्ते कुटिलाक्षादयोऽसुराः । न तैऽस्वात्मा परीभूतो दृष्तो दुःखाय कुत्रचित्

aho dhanyā ye mṛtāste kuṭilākṣādayo'surāḥ | na tai'svātmā parībhūto dṛṣto duḥkhāya kutracit

भर्तृपिण्डविनिर्योगं कृत्वोत्तमतमां गतिम् । ख्यातिञ्च सङ्गतास्तेऽस्मिन् लोकेऽमुष्मिन्नपि ध्रुवाम्

bhartṛpiṇḍaviniryogaṃ kṛtvottamatamāṃ gatim | khyātiñca saṅgatāste'smin loke'muṣminnapi dhruvām

धिङ् मामेवंविधं दैत्यं न जीवन्तञ्च नो मृतम् । भ्रातः किं बहुनोक्तेन सारंशृणु वदामि ते

dhiṅ māmevaṃvidhaṃ daityaṃ na jīvantañca no mṛtam | bhrātaḥ kiṃ bahunoktena sāraṃśṛṇu vadāmi te

दैत्यानामेष सम्प्राप्तः कालोऽत्यन्तमदक्षिणः । तस्मादहं न जीविष्ये स्त्रीभिर्युद्धे पराजितः

daityānāmeṣa samprāptaḥ kālo'tyantamadakṣiṇaḥ | tasmādahaṃ na jīviṣye strībhiryuddhe parājitaḥ

इतो दैत्यैः समेतोऽहं प्रयातः क्षणदामुखे । पार्ष्णियुद्धे तां विजेतुं समयस्याऽनुरोधतः

ito daityaiḥ sameto'haṃ prayātaḥ kṣaṇadāmukhe | pārṣṇiyuddhe tāṃ vijetuṃ samayasyā'nurodhataḥ

तद्रथस्य पार्ष्णिभागे वयं सर्वे हि सङ्गताः । यावद्रथं समारुह्य तां ग्रहितुमभीप्सवः

tadrathasya pārṣṇibhāge vayaṃ sarve hi saṅgatāḥ | yāvadrathaṃ samāruhya tāṃ grahitumabhīpsavaḥ

तावत् प्राप्ताः शक्तिगणा रथरक्षाविधौ स्थिताः । तं रथं परैवर्तन्त्यो धृतोद्वातकृपाणिकाः

tāvat prāptāḥ śaktigaṇā ratharakṣāvidhau sthitāḥ | taṃ rathaṃ paraivartantyo dhṛtodvātakṛpāṇikāḥ

अस्माभिस्तर्जयन्त्यस्ता युयुधुर्बलवत्तराः । अनालोके रस्खलन्त्यस्तमिस्त्रायान्तु सर्वतः

asmābhistarjayantyastā yuyudhurbalavattarāḥ | anāloke raskhalantyastamistrāyāntu sarvataḥ

तावत्तस्या रथ"श्रेष्ठान्निर्गतास्तिथिसङ्ख्यकाः । निर्ममुर्ज्वलितं शैलमन्धकारनिवारणम्

tāvattasyā ratha"śreṣṭhānnirgatāstithisaṅkhyakāḥ | nirmamurjvalitaṃ śailamandhakāranivāraṇam

परिवब्रुः समेत्याऽस्मान् व्र्षन्त्यः शरसन्ततीः । क्षणेन दमानाद्यांस्ता हत्वा मामभिसंययुः

parivabruḥ sametyā'smān vrṣantyaḥ śarasantatīḥ | kṣaṇena damānādyāṃstā hatvā māmabhisaṃyayuḥ

तासु मुख्या शक्तिरेका कामेश्यद्भुतविक्रमा । द्वन्द्वे मामभिसङ्गम्य बबन्धाऽर्धनिमेषतः

tāsu mukhyā śaktirekā kāmeśyadbhutavikramā | dvandve māmabhisaṅgamya babandhā'rdhanimeṣataḥ

न तस्यां मे विक्रमोऽभूद्वीर्यं मायाबलं तथा । बद्धो नीतः पातितोऽथ ललिताचरणान्तिके

na tasyāṃ me vikramo'bhūdvīryaṃ māyābalaṃ tathā | baddho nītaḥ pātito'tha lalitācaraṇāntike

तस्या या सचिवेशाणी तमालदलसच्छविः । सौन्दर्यसारसुतनुर्मधुराऽलापरेशला

tasyā yā saciveśāṇī tamāladalasacchaviḥ | saundaryasārasutanurmadhurā'lāpareśalā

तयाऽहं बन्धनान्मुक्तो दयमानस्वभावया । ततो मे जीवतो नार्थो हतकीर्तेर्हतौजसः

tayā'haṃ bandhanānmukto dayamānasvabhāvayā | tato me jīvato nārtho hatakīrterhataujasaḥ

श्रुत्वैवं लषितं तस्य विशुक्रः प्राह सस्मितम् । भण्डाऽभिमतसिद्धयर्थंहतधीर्ललिताऽम्बया

śrutvaivaṃ laṣitaṃ tasya viśukraḥ prāha sasmitam | bhaṇḍā'bhimatasiddhayarthaṃhatadhīrlalitā'mbayā

वत्स त्वं न विजानासि नीतिं युधजयाऽवहाम् । युद्धे महान्तः शूराश्च क्वचिदलपैर्जिता ननु

vatsa tvaṃ na vijānāsi nītiṃ yudhajayā'vahām | yuddhe mahāntaḥ śūrāśca kvacidalapairjitā nanu

भवन्त्येव न तश्चित्रं फलं वा शूरसम्मतम् । गच्छन्हि पादवान् भूमौ दिवाऽपि स्खलति क्वचित्

bhavantyeva na taścitraṃ phalaṃ vā śūrasammatam | gacchanhi pādavān bhūmau divā'pi skhalati kvacit

न स्खलनित् क्वचिदपि स्थावराः किं ततो बवेत् । जयाऽजयौ युद्ध विधावनिर्देश्यौ कथञ्चन

na skhalanit kvacidapi sthāvarāḥ kiṃ tato bavet | jayā'jayau yuddha vidhāvanirdeśyau kathañcana

परन्तु जय एवैष यः पर्यवसितो भवेत् । नाऽन्यो जयो जयः प्रोक्तस्त्वन्तरा संविभावितः

parantu jaya evaiṣa yaḥ paryavasito bhavet | nā'nyo jayo jayaḥ proktastvantarā saṃvibhāvitaḥ

अहो मोहस्य माहात्म्यं किं वदाम्यहमद्य ते । विचारो धैर्यसहितो मन्त्रयुक्तो जयावहः

aho mohasya māhātmyaṃ kiṃ vadāmyahamadya te | vicāro dhairyasahito mantrayukto jayāvahaḥ

विरमैवं विपर्यासाभावत् सर्वार्थनाशनात् । शृणु मे मन्त्रितं सद्यस्तव दुःखविनाशनम्

viramaivaṃ viparyāsābhāvat sarvārthanāśanāt | śṛṇu me mantritaṃ sadyastava duḥkhavināśanam

येनोपायेन विबुधाः शक्रमुख्या विनिर्जिताः । पुरा भूयो विस्मृतं ते तदहं शृणु यद्ब्रू वे

yenopāyena vibudhāḥ śakramukhyā vinirjitāḥ | purā bhūyo vismṛtaṃ te tadahaṃ śṛṇu yadbrū ve

प्रत्यरिप्रत्यूहकरमाभिचारात्मकन्तु तत् । यन्त्रं शत्रुप्रतीघातं विदितं भार्गवान्मया

pratyaripratyūhakaramābhicārātmakantu tat | yantraṃ śatrupratīghātaṃ viditaṃ bhārgavānmayā

तदद्य रचयाम्याशु विधिदृश्टेन वर्त्मना । तत्प्रयोगाद्भवेदेवं निहतं शक्तिसैनकिम्

tadadya racayāmyāśu vidhidṛśṭena vartmanā | tatprayogādbhavedevaṃ nihataṃ śaktisainakim

लिखित्वाऽहं शिलापदे तुभ्यं दास्यामि सम्प्रति । त्वं युक्त्या शक्तिसेनासु प्रक्षिप्याऽगच्छ सत्वरम्

likhitvā'haṃ śilāpade tubhyaṃ dāsyāmi samprati | tvaṃ yuktyā śaktisenāsu prakṣipyā'gaccha satvaram

ततस्ताः शक्त्यो नष्टवीर्योद्योगास्ततो वयम् । तग्वा दैत्यचमूयुक्ता अनायासेन सत्वरम्

tatastāḥ śaktyo naṣṭavīryodyogāstato vayam | tagvā daityacamūyuktā anāyāsena satvaram

नाशयावः शक्तिगणं नाऽत्र संशयमाप्नुहि । उत्तिष्ठ जहि सन्तापं शोकजं वीर्यनाशनम्

nāśayāvaḥ śaktigaṇaṃ nā'tra saṃśayamāpnuhi | uttiṣṭha jahi santāpaṃ śokajaṃ vīryanāśanam

श्रुत्वेत्थं भ्रातृकथितं महामायाविमोहितः । जितमित्येव निश्चित्य हर्षमाहारयत् परम्

śrutvetthaṃ bhrātṛkathitaṃ mahāmāyāvimohitaḥ | jitamityeva niścitya harṣamāhārayat param

तुष्टाव भ्रातरं भ्राता संश्लाघन् बुद्धिकौशलम् । अथैतद्दैत्यराजाय मन्त्रमावेद्य सम्मतः

tuṣṭāva bhrātaraṃ bhrātā saṃślāghan buddhikauśalam | athaitaddaityarājāya mantramāvedya sammataḥ

निर्ममे तद्विग्नकरं यन्त्रं दार्षदपट्टके । स्नात्वा शुचिविधानेन यन्त्रमालिख्य तद्द्रुतम्

nirmame tadvignakaraṃ yantraṃ dārṣadapaṭṭake | snātvā śucividhānena yantramālikhya taddrutam

सम्पूज्य तत्र देवीं तामासुरीं विघ्नकारिणीम् । सुरामांसोपहाराद्यैर्निवेद्य विविधैस्तदा

sampūjya tatra devīṃ tāmāsurīṃ vighnakāriṇīm | surāmāṃsopahārādyairnivedya vividhaistadā

स्वयं दिग्वसनो भुत्वा श्मशानभसिताऽश्रयः । पपौ सुरां करोटीस्थां वाममार्गसमाश्रयः

svayaṃ digvasano bhutvā śmaśānabhasitā'śrayaḥ | papau surāṃ karoṭīsthāṃ vāmamārgasamāśrayaḥ

जजाप जप्यं कैकस्या मालया दक्षदिङ्कुम्खः । समन्तान्नग्नयुवतीगणेन परिवारितः

jajāpa japyaṃ kaikasyā mālayā dakṣadiṅkumkhaḥ | samantānnagnayuvatīgaṇena parivāritaḥ

एवं संसाध्य तद्यन्त्रं विषङ्गाय ददौ तदा । वत्सैतच्छक्तिसेनाया मध्येऽभिमुखभावतः

evaṃ saṃsādhya tadyantraṃ viṣaṅgāya dadau tadā | vatsaitacchaktisenāyā madhye'bhimukhabhāvataḥ

ललितारथराजस्य निक्षिप्याऽयाहि सत्ववरम् । अमोघं विघ्नयन्त्रं तदादाय तत्र संययौ

lalitāratharājasya nikṣipyā'yāhi satvavaram | amoghaṃ vighnayantraṃ tadādāya tatra saṃyayau

रात्रिशेषे विषङ्गोऽथ ज्वालासालं ददर्श ह । अघृष्यं तं समालक्ष्य द्वारे शक्तिगणं तथा

rātriśeṣe viṣaṅgo'tha jvālāsālaṃ dadarśa ha | aghṛṣyaṃ taṃ samālakṣya dvāre śaktigaṇaṃ tathā

न तत्समीपं गतवान् भीत्या दूरे समास्थितः । विचार्य खमवप्लुत्य सालं तमतिवर्तितुम्

na tatsamīpaṃ gatavān bhītyā dūre samāsthitaḥ | vicārya khamavaplutya sālaṃ tamativartitum

असमर्थो बलेनाऽन्तः प्रक्षिप्य प्रययौ पुनः । मत्वा कृतार्थमात्मानमाचख्यावग्रजाय तत्

asamartho balenā'ntaḥ prakṣipya prayayau punaḥ | matvā kṛtārthamātmānamācakhyāvagrajāya tat

विघ्नयन्त्रेण विहताः शक्त्यः स्युरतो द्रुतम् । यस्मादमोघं तद्यन्त्रमापूर्य समधिष्ठितम्

vighnayantreṇa vihatāḥ śaktyaḥ syurato drutam | yasmādamoghaṃ tadyantramāpūrya samadhiṣṭhitam

इति मत्वा युधविधाविद्योगं विदधेऽसुरः । विशुक्रः सर्वदैत्यानां भ्रातृसंयुतः

iti matvā yudhavidhāvidyogaṃ vidadhe'suraḥ | viśukraḥ sarvadaityānāṃ bhrātṛsaṃyutaḥ

राजपुत्रैश्च राज्ञा च निर्ययौ नगराद्बहिः । योषितस्थविरबालांश्च वर्जयित्वाऽखिलाऽसुराः

rājaputraiśca rājñā ca niryayau nagarādbahiḥ | yoṣitasthavirabālāṃśca varjayitvā'khilā'surāḥ

रक्षणार्थ शून्यकस्य निक्षिप्याऽक्षौहिणीमिताम् । निर्ययुः सर्वः एवैते दैत्या युद्धाय दंशिताः

rakṣaṇārtha śūnyakasya nikṣipyā'kṣauhiṇīmitām | niryayuḥ sarvaḥ evaite daityā yuddhāya daṃśitāḥ

आजग्मुरग्निसालस्य समीपमतिवेगतः । दृष्ट्वाऽप्रघृष्यन्तं सालं भेत्तुं ते मन आदधुः

ājagmuragnisālasya samīpamativegataḥ | dṛṣṭvā'praghṛṣyantaṃ sālaṃ bhettuṃ te mana ādadhuḥ

विशुक्रप्रमुखा दैत्या अस्त्राणि ससृजुस्ततः । वायव्यं पार्वतं चान्द्रं शैशिरं पार्थिवं तथा

viśukrapramukhā daityā astrāṇi sasṛjustataḥ | vāyavyaṃ pārvataṃ cāndraṃ śaiśiraṃ pārthivaṃ tathā

सामुद्रं वारुणं वारं पार्जन्यप्रमुखानि च । विसृष्टं सालमभितो मन्त्रसन्धानसन्धितम्

sāmudraṃ vāruṇaṃ vāraṃ pārjanyapramukhāni ca | visṛṣṭaṃ sālamabhito mantrasandhānasandhitam

संवर्ताऽग्निस्तृणमिव सालो निःशेषतां नयत् । मत्वाऽभेद्यन्तु तं सालं विशुक्रप्रमुखाऽसुराः

saṃvartā'gnistṛṇamiva sālo niḥśeṣatāṃ nayat | matvā'bhedyantu taṃ sālaṃ viśukrapramukhā'surāḥ

उत्प्लुत्य यातुमन्तस्ते मन उच्चैः समादधुः । उत्प्लुत्य यावद्यो दैत्यो गन्तुमन्तः समीप्सति

utplutya yātumantaste mana uccaiḥ samādadhuḥ | utplutya yāvadyo daityo gantumantaḥ samīpsati

ततोऽधिकतरं तत्र प्राकारः समवर्धत । तद्दप्यशक्यं मत्वा ते प्रवेष्तुं द्वारमाययुः

tato'dhikataraṃ tatra prākāraḥ samavardhata | taddapyaśakyaṃ matvā te praveṣtuṃ dvāramāyayuḥ

प्रविशन्तं ततोऽष्यग्निः क्षणाद्भस्मीकरोत्यलम् । मत्वाऽन्तर्गमनं तस्य दुर्घटं द्वारदे"शगाः

praviśantaṃ tato'ṣyagniḥ kṣaṇādbhasmīkarotyalam | matvā'ntargamanaṃ tasya durghaṭaṃ dvārade"śagāḥ

शस्त्राणि द्वारमार्गेण चाऽस्त्राण्यलमवाऽसृजुः । विदित्वा दैत्यसेनायाः सन्नाहं द्वाररोधनम्

śastrāṇi dvāramārgeṇa cā'strāṇyalamavā'sṛjuḥ | viditvā daityasenāyāḥ sannāhaṃ dvārarodhanam

दण्डराज्ञी शक्तिसेनासज्जनार्थं समादिशत् । विघ्नयन्त्रेण विहताः शक्त्यः सर्वतः स्थिताः

daṇḍarājñī śaktisenāsajjanārthaṃ samādiśat | vighnayantreṇa vihatāḥ śaktyaḥ sarvataḥ sthitāḥ

आलस्यओपहताश्चाऽन्या निद्रामोहसमाकुलाः । दण्डराज्ञीसमादेशंन किञ्चिन्मानयन्ति ताः

ālasyaopahatāścā'nyā nidrāmohasamākulāḥ | daṇḍarājñīsamādeśaṃna kiñcinmānayanti tāḥ

किन्नः कृत्यं युद्धविद्धौ दैत्यानां घातनं कुतः । न नोपराद्धं दैतेयैः कथं तैर्विग्रहो मतः

kinnaḥ kṛtyaṃ yuddhaviddhau daityānāṃ ghātanaṃ kutaḥ | na noparāddhaṃ daiteyaiḥ kathaṃ tairvigraho mataḥ

कुतो बध्या दैत्यगणा देवानामिष्टसिद्धये । दैत्येष्टसिद्धये कस्मान्न बध्या देवतागणाः

kuto badhyā daityagaṇā devānāmiṣṭasiddhaye | daityeṣṭasiddhaye kasmānna badhyā devatāgaṇāḥ

प्रकृत्या कोपना दण्डराज्ञी सा मन्त्रिणी तथा । पानप्रकर्षतो मत्ता विचारः स्यात्तयोः कुतः

prakṛtyā kopanā daṇḍarājñī sā mantriṇī tathā | pānaprakarṣato mattā vicāraḥ syāttayoḥ kutaḥ

महाराज्ञपि कामेशविलासपरमा तदा । युक्ताऽयुक्तविचारेण स्वतो हीना तु सर्वदा

mahārājñapi kāmeśavilāsaparamā tadā | yuktā'yuktavicāreṇa svato hīnā tu sarvadā

मन्त्रिण्या मत्तया प्रोक्तं मनुते सर्वथा हितम् । बालायाः को विचारः स्यात् क्रीडासक्ता हि सा सदा

mantriṇyā mattayā proktaṃ manute sarvathā hitam | bālāyāḥ ko vicāraḥ syāt krīḍāsaktā hi sā sadā

अहो मोहस्य माहात्म्यं किमर्थमसुरा हताः । व्यर्थहिंसाऽपराधेन प्राप्स्यामो नाशमञ्ज्सा

aho mohasya māhātmyaṃ kimarthamasurā hatāḥ | vyarthahiṃsā'parādhena prāpsyāmo nāśamañjsā

इतो निर्गत्य तीर्थेषु गत्वा विहितमार्गतः । दैत्यहिंसनदोषस्य कुर्मो निष्कृतिमादरात्

ito nirgatya tīrtheṣu gatvā vihitamārgataḥ | daityahiṃsanadoṣasya kurmo niṣkṛtimādarāt

काश्चिदाहुर्वृथा युद्धादलं नो दुःखवर्धनात् । गत्वा स्नानेषु तपसा साधयामः समीहितम्

kāścidāhurvṛthā yuddhādalaṃ no duḥkhavardhanāt | gatvā snāneṣu tapasā sādhayāmaḥ samīhitam

1750

अन्या ऊचुरलं युद्धैर्दुःखदैर्देहनाशनैः

anyā ūcuralaṃ yuddhairduḥkhadairdehanāśanaiḥ

अनुरूपं पतिं प्राप्य क्रीडामोऽविरतं सुखम्

anurūpaṃ patiṃ prāpya krīḍāmo'virataṃ sukham

वदन्त्य इत्यादि बहुपृथङ् मतसमाश्रयाः । न युध्यामो वयं व्यर्थं तवाऽज्ञायां न च स्थिताः

vadantya ityādi bahupṛthaṅ matasamāśrayāḥ | na yudhyāmo vayaṃ vyarthaṃ tavā'jñāyāṃ na ca sthitāḥ

क्रोधं करिष्यसि यदि युध्यामस्तर्हि वै त्वया । वृथाऽभिमानं माकार्षीर्मन्त्रिण्या मत्तया सह

krodhaṃ kariṣyasi yadi yudhyāmastarhi vai tvayā | vṛthā'bhimānaṃ mākārṣīrmantriṇyā mattayā saha

अस्मान् युद्धे समासाद्य विमदा शीघ्रमेष्यसि । तत्रोचुरन्याः संक्रुद्धाः शूकरास्ये सदा हि नः

asmān yuddhe samāsādya vimadā śīghrameṣyasi | tatrocuranyāḥ saṃkruddhāḥ śūkarāsye sadā hi naḥ

कुतः क्रुध्यसि नेत्राणि करालान्यवमुञ्चसि । व्रज शीघ्रमितो नो चेदक्षीणि विनिपातये

kutaḥ krudhyasi netrāṇi karālānyavamuñcasi | vraja śīghramito no cedakṣīṇi vinipātaye

न निर्लज्जा शूकरास्या त्वत्समा भवति द्वचित् । अन्याऽब्रवीत् खड्गकरा निषत्याऽभिमुखे ततः

na nirlajjā śūkarāsyā tvatsamā bhavati dvacit | anyā'bravīt khaḍgakarā niṣatyā'bhimukhe tataḥ

किं बलास्यति मे वाक्यं शृणु कोलाऽनने यदि । दर्पोऽस्ति चेन्मया युद्धे वीर्याद्बुद्धिं समीकुरु

kiṃ balāsyati me vākyaṃ śṛṇu kolā'nane yadi | darpo'sti cenmayā yuddhe vīryādbuddhiṃ samīkuru

जीवितं हास्यसि मुधा युद्ध्वा शस्त्रहता मया । इति दृष्ट्वा शक्तिगणं दण्डिन्यत्यन्तविस्मिता

jīvitaṃ hāsyasi mudhā yuddhvā śastrahatā mayā | iti dṛṣṭvā śaktigaṇaṃ daṇḍinyatyantavismitā

कुत एतदकाण्डे वै शक्तीनां बुद्धिनाशनम् । इति मत्वा द्रुतं गत्वा मन्त्रिण्यै तन्निवेदयत्

kuta etadakāṇḍe vai śaktīnāṃ buddhināśanam | iti matvā drutaṃ gatvā mantriṇyai tannivedayat

मन्त्रिण्यपि च शक्तीनां बुद्धिनाशं निशाम्य तु । विस्मिता श्रीमहाराज्ञीमासाद्य प्रणतब्रवीत्

mantriṇyapi ca śaktīnāṃ buddhināśaṃ niśāmya tu | vismitā śrīmahārājñīmāsādya praṇatabravīt

मातरत्यद्भुतो विघ्नो नन्वस्माकमुपस्थितः । नूनं भवेत्तु दुष्टानां दैत्यानामेव चेष्टितम्

mātaratyadbhuto vighno nanvasmākamupasthitaḥ | nūnaṃ bhavettu duṣṭānāṃ daityānāmeva ceṣṭitam

शक्तीनां बुद्धिनाशोऽत्र दृश्यतेऽतिभयङ्करः । दैत्याः सालमुखप्रान्ते सन्नद्धाः समुपस्थिताः

śaktīnāṃ buddhināśo'tra dṛśyate'tibhayaṅkaraḥ | daityāḥ sālamukhaprānte sannaddhāḥ samupasthitāḥ

दण्डनीं माञ्च चक्रस्थशक्तीर्हित्वा ह्यशेषतः । भिन्नस्वभावाः सम्भूताः शक्त्यो रोषभाषणाः

daṇḍanīṃ māñca cakrasthaśaktīrhitvā hyaśeṣataḥ | bhinnasvabhāvāḥ sambhūtāḥ śaktyo roṣabhāṣaṇāḥ

द्रुतं विधेहि यत्कृत्यं नारऽहः कालो विलम्बने । यद्यप्यखिलदैत्याश्च तव भ्रुभङ्गमात्रतः

drutaṃ vidhehi yatkṛtyaṃ nār'haḥ kālo vilambane | yadyapyakhiladaityāśca tava bhrubhaṅgamātrataḥ

न भवेयुस्तथाप्येतन्नाऽस्माकं सम्मतं सम्मतं भवेत् । अस्मासु दयया मातर्द्रुतं प्रतिविधत्स्व तत्

na bhaveyustathāpyetannā'smākaṃ sammataṃ sammataṃ bhavet | asmāsu dayayā mātardrutaṃ pratividhatsva tat

5898

इति श्रीमदितिहासोत्तमे त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे श्रीललिताचरित्रे शक्तिसेनासु विघ्नयन्त्रप्रयोगजनितविघ्नकरणवर्णनं नामैकसप्ततितमोऽध्यायः

iti śrīmaditihāsottame tripurārahasye māhātmyakhaṇḍe śrīlalitācaritre śaktisenāsu vighnayantraprayogajanitavighnakaraṇavarṇanaṃ nāmaikasaptatitamo'dhyāyaḥ

द्विसप्ततितमोऽध्यायः सर्वसेनासमागमवर्णनम् प्रार्थितैवं श्यामलया श्रीमाता परमेश्वरी । लीलां वितन्वती शीघ्रं संस्मितप्रेमभावतः

dvisaptatitamo'dhyāyaḥ sarvasenāsamāgamavarṇanam prārthitaivaṃ śyāmalayā śrīmātā parameśvarī | līlāṃ vitanvatī śīghraṃ saṃsmitapremabhāvataḥ

कोटीन्दुकिरणाऽभासान् शृङ्गाराऽमृतवर्षणान् । कटाक्षान् कामेशमुखसौन्दर्याब्धावमूर्च्छयत्

koṭīndukiraṇā'bhāsān śṛṅgārā'mṛtavarṣaṇān | kaṭākṣān kāmeśamukhasaundaryābdhāvamūrcchayat

अथो देवी स्मिताऽलोककामेशमुखसङ्गतेः । गणनाथः समुदभूदिभास्योऽरुणसम्प्रभः

atho devī smitā'lokakāmeśamukhasaṅgateḥ | gaṇanāthaḥ samudabhūdibhāsyo'ruṇasamprabhaḥ

गदां शूलं शङ्खमब्जं विषाणं दक्षबाहुभिः । मातुलुङ्गं धनुश्चक्रं पाशं धान्यस्य मञ्जरीम्

gadāṃ śūlaṃ śaṅkhamabjaṃ viṣāṇaṃ dakṣabāhubhiḥ | mātuluṅgaṃ dhanuścakraṃ pāśaṃ dhānyasya mañjarīm

वहन् वामकरैः शुण्डासमात्तमणिभाजनः । रक्तकौशेयवसनो दिव्यामाल्यविभूषणः

vahan vāmakaraiḥ śuṇḍāsamāttamaṇibhājanaḥ | raktakauśeyavasano divyāmālyavibhūṣaṇaḥ

त्रिनेत्रश्चन्द्रचूडालो मणिकोटीरमण्डितः । शक्त्या समाश्लिष्टदेहो गलन्मदजलाऽइलः

trinetraścandracūḍālo maṇikoṭīramaṇḍitaḥ | śaktyā samāśliṣṭadeho galanmadajalā'ilaḥ

प्रणम्य ललितां देवीं बद्धाञ्जलिपुटोऽब्रवीत् । देवी ब्रूहि मया यत्तत्कृत्यमत्र रणोद्यमे

praṇamya lalitāṃ devīṃ baddhāñjalipuṭo'bravīt | devī brūhi mayā yattatkṛtyamatra raṇodyame

तते कृपावशादेव साध्याम्यतिदुःशकम् । श्रुत्वैवं प्राह गणपं ललिताम्बा महेश्वरी

tate kṛpāvaśādeva sādhyāmyatiduḥśakam | śrutvaivaṃ prāha gaṇapaṃ lalitāmbā maheśvarī

गच्छ वत्स दैत्यकृतमभिचारं विनाशाय । एवं तया समाज्ञप्तो गणेशो धूनयन् करम्

gaccha vatsa daityakṛtamabhicāraṃ vināśāya | evaṃ tayā samājñapto gaṇeśo dhūnayan karam

विचिन्वन्नब्न्हितस्तत्र क्षणाद्यन्त्रं समासदत् । आसाद्य विघ्नयन्त्रं तच्छक्तिसङ्घस्य पश्यतः

vicinvannabnhitastatra kṣaṇādyantraṃ samāsadat | āsādya vighnayantraṃ tacchaktisaṅghasya paśyataḥ

वज्रसारमपि क्रोधाद्बिभेद रदघाततः । निमिषात्तच्चूर्णयित्वा तिलशस्तदनन्तरम्

vajrasāramapi krodhādbibheda radaghātataḥ | nimiṣāttaccūrṇayitvā tilaśastadanantaram

ज्वलत्सलद्वारभागान्निर्ययौ योद्धुमुत्सुकः । निविश्य दैत्यसेनां तां युयुधे दैत्यपुङ्गवैः

jvalatsaladvārabhāgānniryayau yoddhumutsukaḥ | niviśya daityasenāṃ tāṃ yuyudhe daityapuṅgavaiḥ

पिपेष गदया काश्चित् काश्चिश्चिच्छेद चक्रतः । शूलेन दारयश्चान्यान् शरैरन्यान् विभेद च

pipeṣa gadayā kāścit kāściściccheda cakrataḥ | śūlena dārayaścānyān śarairanyān vibheda ca

अमारयद्विषाणेन दैत्यानन्यान् सहस्रशः । एवं दैत्यपतीन् भूयो गणेशः क्षयमानयत्

amārayadviṣāṇena daityānanyān sahasraśaḥ | evaṃ daityapatīn bhūyo gaṇeśaḥ kṣayamānayat

कर्णतालमहावायुविधूता दैत्यवाहिनी । नासावायुमहावेगविकृष्टाः सङ्घ"शोऽसुराः

karṇatālamahāvāyuvidhūtā daityavāhinī | nāsāvāyumahāvegavikṛṣṭāḥ saṅgha"śo'surāḥ

अवशा विवशुः शीघ्रं शुण्डासुषिरमार्गतः । शुण्डाऽन्तर्भागसङ्घट्टान्मृताश्छिन्नाऽङ्गबन्धनाः

avaśā vivaśuḥ śīghraṃ śuṇḍāsuṣiramārgataḥ | śuṇḍā'ntarbhāgasaṅghaṭṭānmṛtāśchinnā'ṅgabandhanāḥ

केचिन्मूर्च्छामनुप्राप्ता निश्वासाद्भुवि पोथिताः । प्राणान् जहुस्तथाऽन्ये चाऽक्षताः श्रोत्रविलायनात्

kecinmūrcchāmanuprāptā niśvāsādbhuvi pothitāḥ | prāṇān jahustathā'nye cā'kṣatāḥ śrotravilāyanāt

विनिर्गताः कर्णतालाऽस्फालिता जीवितं जहुः । एवं विनाशयन् दैत्यांस्तत्सेनायां गणेश्वरः

vinirgatāḥ karṇatālā'sphālitā jīvitaṃ jahuḥ | evaṃ vināśayan daityāṃstatsenāyāṃ gaṇeśvaraḥ

भण्डपुत्रान् समादाय गदापापैरपातयत् । विषङ्गं हृदि दन्तेन चकराऽत्यन्तविक्षतम्

bhaṇḍaputrān samādāya gadāpāpairapātayat | viṣaṅgaṃ hṛdi dantena cakarā'tyantavikṣatam

विषङ्गो राजपुत्राश्च यदा मूर्च्छामुपाऽययुः । तदा दृष्ट्वा दैत्यगणा मत्वा प्रत्यक्षमन्तकम्

viṣaṅgo rājaputrāśca yadā mūrcchāmupā'yayuḥ | tadā dṛṣṭvā daityagaṇā matvā pratyakṣamantakam

हा हेति भीताः समरं त्यक्त्वा दूरं पलायिताः । दृष्ट्वैवं विद्रुतं सैन्यं विशुक्रोऽतिरुषान्वितः

hā heti bhītāḥ samaraṃ tyaktvā dūraṃ palāyitāḥ | dṛṣṭvaivaṃ vidrutaṃ sainyaṃ viśukro'tiruṣānvitaḥ

आययौ रथसंस्थानो युध्यन्तं विघ्ननायकम् । अथाऽभवन्महायुद्धं विशुक्रगजवक्त्रयोः

āyayau rathasaṃsthāno yudhyantaṃ vighnanāyakam | athā'bhavanmahāyuddhaṃ viśukragajavaktrayoḥ

शस्त्राऽस्त्रवर्षणं घोरं परस्परजयैषणम् । अथेभवक्त्रः सङ्क्रुद्धो गदापातेन तद्रथम्

śastrā'stravarṣaṇaṃ ghoraṃ parasparajayaiṣaṇam | athebhavaktraḥ saṅkruddho gadāpātena tadratham

साऽश्वं ससारथिं शीघ्रं चूर्णयामास संयुगे । अथ क्रुद्धो विशुक्रोऽपि गदामुद्यम्य वेगतः

sā'śvaṃ sasārathiṃ śīghraṃ cūrṇayāmāsa saṃyuge | atha kruddho viśukro'pi gadāmudyamya vegataḥ

प्राहरत् कुम्भयोस्तस्य सर्वप्राणेन मन्युना । गदाप्रहारसम्भिन्नकुम्भदेशाद्गणेशितुः

prāharat kumbhayostasya sarvaprāṇena manyunā | gadāprahārasambhinnakumbhadeśādgaṇeśituḥ

बहु सुस्त्राव रुधिरमथ क्रुद्धो गणाधिपः । जघान शूलेन हृदि विशुक्रस्याऽतिवेगतः

bahu sustrāva rudhiramatha kruddho gaṇādhipaḥ | jaghāna śūlena hṛdi viśukrasyā'tivegataḥ

शूलनिर्भीन्नहृदयो विशुक्रो मूर्च्छितोऽपतत् । एवं विशुक्रं निर्जित्य ययौ भण्डरथं प्रति

śūlanirbhīnnahṛdayo viśukro mūrcchito'patat | evaṃ viśukraṃ nirjitya yayau bhaṇḍarathaṃ prati

दृष्ट्वाऽयान्तं नियुद्धाय गणेशं स्वात्मना सह । विचारयत् स्वान्तरङ्गे तमजेयं विभावयन्

dṛṣṭvā'yāntaṃ niyuddhāya gaṇeśaṃ svātmanā saha | vicārayat svāntaraṅge tamajeyaṃ vibhāvayan

एष योद्धुं समायाति सिन्धुरास्यो मया सह । अजेयोऽयं महावीर्यः सर्वैर्देवासुरैरपि

eṣa yoddhuṃ samāyāti sindhurāsyo mayā saha | ajeyo'yaṃ mahāvīryaḥ sarvairdevāsurairapi

मम सङ्क्ल्प एषोऽस्ति तदा श्रीललिताऽम्बया । शर्स्त्रहत इमं देहं त्यक्त्वा तल्लोकमाप्नुयाम्

mama saṅklpa eṣo'sti tadā śrīlalitā'mbayā | śarstrahata imaṃ dehaṃ tyaktvā tallokamāpnuyām

तत्र विघ्नमिमं मन्ये कथं मे स्यात् समीहितम् । नूनमेष पुरा युद्धं चक्रे येन महौजसा

tatra vighnamimaṃ manye kathaṃ me syāt samīhitam | nūnameṣa purā yuddhaṃ cakre yena mahaujasā

द्विपाऽसुरेण तं स्रक्ष्ये तेनैष समियाद्रणे । ततोऽहं तां समायास्ये योद्धं श्रीललिताम्बिकाम्

dvipā'sureṇa taṃ srakṣye tenaiṣa samiyādraṇe | tato'haṃ tāṃ samāyāsye yoddhaṃ śrīlalitāmbikām

इति निश्चित्य ससृजे गजदैत्यं महाद्भुतम् । पर्वताऽभं महाभीमं परिघोद्यत्सुपुष्करम्

iti niścitya sasṛje gajadaityaṃ mahādbhutam | parvatā'bhaṃ mahābhīmaṃ parighodyatsupuṣkaram

Tripurārahasya (Māhātmya Khaṇḍa) (cont. 10)

अभिद्रवद्गणपतिं स दैत्यो भण्डदेशितः । आसाद्य गजदैत्यं तं युयोध गणनायकः

abhidravadgaṇapatiṃ sa daityo bhaṇḍadeśitaḥ | āsādya gajadaityaṃ taṃ yuyodha gaṇanāyakaḥ

एवं युध्यति नागास्ये विघ्नयन्त्रस्य नाशनात् । शक्त्यः प्रकृतिं प्राप्य निर्युर्युद्धगेतवे

evaṃ yudhyati nāgāsye vighnayantrasya nāśanāt | śaktyaḥ prakṛtiṃ prāpya niryuryuddhagetave

आलक्ष्य युद्धसन्नहं भण्डदैत्यस्य सर्वथा । अशेषदैत्यसेनानां मन्त्रिणी दण्डिनीयुता

ālakṣya yuddhasannahaṃ bhaṇḍadaityasya sarvathā | aśeṣadaityasenānāṃ mantriṇī daṇḍinīyutā

मन्त्रयित्वा महाराज्ञी स्वयं युद्धाय निर्ययौ । अशेषशक्तिसेनाभिर्दशिताभिः परिवृता

mantrayitvā mahārājñī svayaṃ yuddhāya niryayau | aśeṣaśaktisenābhirdaśitābhiḥ parivṛtā

आदौ सम्पत्करी देवी र्णकोलाहलाऽभिधे । समारुह्येभसेनाभिर्निर्जगामाऽतिसम्भ्रमात्

ādau sampatkarī devī rṇakolāhalā'bhidhe | samāruhyebhasenābhirnirjagāmā'tisambhramāt

अथाऽपराजिताऽशवस्था निर्ययौ परमेश्वरी । अश्वारुढाऽश्वसेनाभिरावृता युद्धसम्भ्रमात्

athā'parājitā'śavasthā niryayau parameśvarī | aśvāruḍhā'śvasenābhirāvṛtā yuddhasambhramāt

तन्मध्ये श्रीमहाराज्ञ्या प्रतिरुद्धा रणोत्सुका । बाला प्रणम्य ललितां प्राह मञ्जुलया गिरा

tanmadhye śrīmahārājñyā pratiruddhā raṇotsukā | bālā praṇamya lalitāṃ prāha mañjulayā girā

मातर्मामनुजानीहि युधाय कृतनिश्चयाम् । सदा युद्धविधानाय समुत्सुकितमानसाम्

mātarmāmanujānīhi yudhāya kṛtaniścayām | sadā yuddhavidhānāya samutsukitamānasām

त्वयाऽहं प्रतिरुद्धाऽस्मि प्रसक्तेऽपि महारणे । पादौ मूर्ध्ना स्पृशाम्येषा देह्यज्ञां समराय मे

tvayā'haṃ pratiruddhā'smi prasakte'pi mahāraṇe | pādau mūrdhnā spṛśāmyeṣā dehyajñāṃ samarāya me

चिरादुत्कण्ठिता युद्धे निर्गमं नो लभाम्यहम् । आद्ये दिनेऽपि मे युद्धं नाऽसीन्मानसपूरणम्

cirādutkaṇṭhitā yuddhe nirgamaṃ no labhāmyaham | ādye dine'pi me yuddhaṃ nā'sīnmānasapūraṇam

मध्ये तया कोलमुख्या विहता युधि वै मुधा । अद्य मे पूरयस्वाऽशां चिराद्युद्धाय सम्भृताम्

madhye tayā kolamukhyā vihatā yudhi vai mudhā | adya me pūrayasvā'śāṃ cirādyuddhāya sambhṛtām

इति बालावचः श्रुत्वा ललिता श्रीपराम्बिका । प्रहसन्ती मन्त्रनाथामुखं समवलोकयत्

iti bālāvacaḥ śrutvā lalitā śrīparāmbikā | prahasantī mantranāthāmukhaṃ samavalokayat

देव्याशयं विदित्वा सा कुमारीं प्राह मन्त्रिणी । कुमारि ! शृणु मे वाक्यं यदि त्वं योद्धुमिच्छसि

devyāśayaṃ viditvā sā kumārīṃ prāha mantriṇī | kumāri ! śṛṇu me vākyaṃ yadi tvaṃ yoddhumicchasi

तत्त्वया समन्येनैव योद्ध्व्यं यदि मन्यसे । एकेन सह युध्यस्व दण्डिन्या च मया सह

tattvayā samanyenaiva yoddhvyaṃ yadi manyase | ekena saha yudhyasva daṇḍinyā ca mayā saha

युद्धे नौ न परित्यज्य दैत्यसेनासु चैकला । प्रवेष्टव्यं क्वचिद्वाऽपि तवाऽवां पक्षसंश्रये

yuddhe nau na parityajya daityasenāsu caikalā | praveṣṭavyaṃ kvacidvā'pi tavā'vāṃ pakṣasaṃśraye

भवावस्तद्वदत्रैव केन युद्धंहि वाञ्छसि । श्रुत्वैवं मन्त्रिणीवाक्यं प्राह बालाऽम्बिका पुनः

bhavāvastadvadatraiva kena yuddhaṃhi vāñchasi | śrutvaivaṃ mantriṇīvākyaṃ prāha bālā'mbikā punaḥ

युध्याम्यहं भण्डपुत्रैर्न तेष्वन्या कथञ्चन । सर्वथा बाणमेकं वा विसृजेदहमेकल

yudhyāmyahaṃ bhaṇḍaputrairna teṣvanyā kathañcana | sarvathā bāṇamekaṃ vā visṛjedahamekala

युद्ध्वा तस्तान्निहन्म्येव न तद्वाहा रथा अपि । आयुधादिनि नाश्यानि अन्याभिर्जातु कुत्रचित्

yuddhvā tastānnihanmyeva na tadvāhā rathā api | āyudhādini nāśyāni anyābhirjātu kutracit

श्रुत्वा बालावचो भूयो मन्त्रिणी तामुवाच ह । एकेन युध्यस्व रणे देव्यादिष्टे कथं त्वया

śrutvā bālāvaco bhūyo mantriṇī tāmuvāca ha | ekena yudhyasva raṇe devyādiṣṭe kathaṃ tvayā

त्रिंशद्भिर्विरियते युधं नेदमौपयिकं तव । भण्डपुत्र महाशुरा भण्डतुल्यपराक्रमाः

triṃśadbhirviriyate yudhaṃ nedamaupayikaṃ tava | bhaṇḍaputra mahāśurā bhaṇḍatulyaparākramāḥ

भीमसंहननाः सर्वे कूटयुद्धविशारदाः । एकेन तेषु युध्यस्व येन योद्धुं समीप्सितम्

bhīmasaṃhananāḥ sarve kūṭayuddhaviśāradāḥ | ekena teṣu yudhyasva yena yoddhuṃ samīpsitam

इति वाक्यं श्यामलायाः शुत्वा बालाऽम्बिका ततः । प्रणम्य भूयस्तैर्युद्धमयाचत कृताऽञ्जलिः

iti vākyaṃ śyāmalāyāḥ śutvā bālā'mbikā tataḥ | praṇamya bhūyastairyuddhamayācata kṛtā'ñjaliḥ

याचतीं तां समालोक्य प्रीता सा ललिताम्बिका । ददावनुज्ञां समरे आश्लिष्य प्रीतिपूर्वकम्

yācatīṃ tāṃ samālokya prītā sā lalitāmbikā | dadāvanujñāṃ samare āśliṣya prītipūrvakam

अथ प्राह पुनर्देवीं बाला श्रीत्रिपुरां तदा । मातरन्यच्छृणु वचो दण्डिन्येसा मया सह

atha prāha punardevīṃ bālā śrītripurāṃ tadā | mātaranyacchṛṇu vaco daṇḍinyesā mayā saha

न तिष्ठतु युद्धभुवि भूय एषा पुरा मम । व्यनाशयद्युद्धरसं यद्यागच्छेन्मया सह

na tiṣṭhatu yuddhabhuvi bhūya eṣā purā mama | vyanāśayadyuddharasaṃ yadyāgacchenmayā saha

पृष्ठतस्तिष्ठतु न तु विघ्नं भूयः करिष्यति । यदि युद्धे पुनर्विघ्नं करिष्यति तदा शृणु

pṛṣṭhatastiṣṭhatu na tu vighnaṃ bhūyaḥ kariṣyati | yadi yuddhe punarvighnaṃ kariṣyati tadā śṛṇu

मया पराहतां युद्धे द्रुतमेनां प्रपश्यसि । एवं वदन्तीं बालां तां मत्वा रुष्टाञ्च ओत्रिणी

mayā parāhatāṃ yuddhe drutamenāṃ prapaśyasi | evaṃ vadantīṃ bālāṃ tāṃ matvā ruṣṭāñca otriṇī

नत्वा तां सान्त्वयामास मृदुवाक्यैः सुपेशलैः । देवि शङ्कांत्यज मयि आगच्छामि त्वया सह

natvā tāṃ sāntvayāmāsa mṛduvākyaiḥ supeśalaiḥ | devi śaṅkāṃtyaja mayi āgacchāmi tvayā saha

निशामयामि ते युद्धं करोमि तव यत्प्रियम् । तवाऽज्ञामनुरुध्यैव पुरतः पृष्टोऽपि वा

niśāmayāmi te yuddhaṃ karomi tava yatpriyam | tavā'jñāmanurudhyaiva purataḥ pṛṣṭo'pi vā

स्थास्यामि न हि विघ्नं मे भविष्यति च ते युधि । इति श्रुत्वा दण्डिनीं सा मोदादाश्लिष्य सत्वरम्

sthāsyāmi na hi vighnaṃ me bhaviṣyati ca te yudhi | iti śrutvā daṇḍinīṃ sā modādāśliṣya satvaram

रथमारुह्य तरसा निर्ययौ समरोत्सुका । मन्त्रिणी दण्डनाथा च स्वस्वस्यन्दनसंस्थिते

rathamāruhya tarasā niryayau samarotsukā | mantriṇī daṇḍanāthā ca svasvasyandanasaṃsthite

ययतुः पार्श्वयोस्तस्याः शक्तिसेनासमावृते । अथ श्रीचक्रराजाख्यरथमारुह्य सत्तवरम्

yayatuḥ pārśvayostasyāḥ śaktisenāsamāvṛte | atha śrīcakrarājākhyarathamāruhya sattavaram

युधाय निर्यया देवी वीरसन्नाहसन्नता । तत्पृष्ठतः समारुह्य तिमिरस्तोमसम्प्रभम्

yudhāya niryayā devī vīrasannāhasannatā | tatpṛṣṭhataḥ samāruhya timirastomasamprabham

त्रुरगं मारुतजवं निर्ययौ सा तिरस्कृतिः । विकर्षन्ती शक्तिसेनाममेयां सागरोपमाम्

truragaṃ mārutajavaṃ niryayau sā tiraskṛtiḥ | vikarṣantī śaktisenāmameyāṃ sāgaropamām

अथ सेनाद्वयमुखम्भूद्भीमं सुसङ्गतम् । युधवाद्यचित्ररवो नेमिघोषाऽतिमांसलः

atha senādvayamukhambhūdbhīmaṃ susaṅgatam | yudhavādyacitraravo nemighoṣā'timāṃsalaḥ

वीरास्फोटैर्हुङ्कृतैश्च गजमण्डलचीत्कृतैः । हयह्वेषितसंरावैवृर्वधेऽतितरां तदा

vīrāsphoṭairhuṅkṛtaiśca gajamaṇḍalacītkṛtaiḥ | hayahveṣitasaṃrāvaivṛrvadhe'titarāṃ tadā

अथ शस्त्र प्रपातोऽभूश्चटश्चटरवोद्धतैः । लोहितानां महाऽसारवर्षणोऽतिभयङ्करः

atha śastra prapāto'bhūścaṭaścaṭaravoddhataiḥ | lohitānāṃ mahā'sāravarṣaṇo'tibhayaṅkaraḥ

हतोऽसि हंस्यसे शीं तिष्ठ मा विद्रुतिं त्यज । द्रुतं वीर्यं दर्श्य ते प"य मेऽद्य पराक्रमम्

hato'si haṃsyase śīṃ tiṣṭha mā vidrutiṃ tyaja | drutaṃ vīryaṃ darśya te pa"ya me'dya parākramam

एवं वचांसि बहुधा श्रुयन्ते तत्र सङ्गरे । शिथिलाङ्गाः शरैः केचित् केचित् परशुदारिताः

evaṃ vacāṃsi bahudhā śruyante tatra saṅgare | śithilāṅgāḥ śaraiḥ kecit kecit paraśudāritāḥ

शूलष्वन्येऽभिसम्प्रोताः परे खड्गैर्विपाटिताः । निष्पिष्टाः परिघैरन्ये चक्रैश्छिन्नगलाः परे

śūlaṣvanye'bhisamprotāḥ pare khaḍgairvipāṭitāḥ | niṣpiṣṭāḥ parighairanye cakraiśchinnagalāḥ pare

तोमरैर्भेदिताः केचिद्विक्षताः प्रसपट्टिशैः । भिन्दिपालैः शकलिता गदाभिर्भिन्नमस्तकाः

tomarairbheditāḥ kecidvikṣatāḥ prasapaṭṭiśaiḥ | bhindipālaiḥ śakalitā gadābhirbhinnamastakāḥ

दैत्या अभूवन् समरे शक्तिभिर्गाढसंहताः । सरितः शोणितवहा ववुस्तत्र सहस्रशः

daityā abhūvan samare śaktibhirgāḍhasaṃhatāḥ | saritaḥ śoṇitavahā vavustatra sahasraśaḥ

एवं शक्तिभिरत्यन्तमर्दिता दैत्यवाहिनी । पलायिता क्रन्दमाना शक्तिशस्त्राऽतिवेधिता

evaṃ śaktibhiratyantamarditā daityavāhinī | palāyitā krandamānā śaktiśastrā'tivedhitā

असहन्ती शक्तिसेना सम्मर्दबलवत्तरम् । जलाशयाच्छिन्नबन्धात्तोयानीव क्षयं गता

asahantī śaktisenā sammardabalavattaram | jalāśayācchinnabandhāttoyānīva kṣayaṃ gatā

तद्दृष्ट्वा विहतां सेनां दैत्यानां भण्डसूनवः । चतुर्बाहुमुखास्त्रिंशत्सङ्ख्याश्चित्रपराक्रमाः

taddṛṣṭvā vihatāṃ senāṃ daityānāṃ bhaṇḍasūnavaḥ | caturbāhumukhāstriṃśatsaṅkhyāścitraparākramāḥ

भण्डतुल्यबलाः शस्त्रास्त्राऽभिज्ञा युद्धदुःसहाः । रथाऽरुढा शक्तिसेनां जघ्नुः सायकवृष्टिभिः

bhaṇḍatulyabalāḥ śastrāstrā'bhijñā yuddhaduḥsahāḥ | rathā'ruḍhā śaktisenāṃ jaghnuḥ sāyakavṛṣṭibhiḥ

तैः कलितमभूच्छक्तिसैन्यं सरतापनैः । शस्त्राऽस्त्रतेजो दैत्यानामसह्यं प्राप्य सर्वतः

taiḥ kalitamabhūcchaktisainyaṃ saratāpanaiḥ | śastrā'stratejo daityānāmasahyaṃ prāpya sarvataḥ

5978

इति श्रीमदितिहासोत्तमे त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे श्रीललिताचरित्रे सर्वसेनासमागमवर्णनं नाम द्विसप्ततितमोऽध्यायः

iti śrīmaditihāsottame tripurārahasye māhātmyakhaṇḍe śrīlalitācaritre sarvasenāsamāgamavarṇanaṃ nāma dvisaptatitamo'dhyāyaḥ

त्रिसप्ततिमोऽध्यायः महावीरभण्डपुत्रवधवर्णनम् एवं युद्धकथां श्रुत्वा प्राह कुम्भभवो मुनिः । हयाऽनन ! महाश्चर्यमाख्यानं सम्यगीरितम्

trisaptatimo'dhyāyaḥ mahāvīrabhaṇḍaputravadhavarṇanam evaṃ yuddhakathāṃ śrutvā prāha kumbhabhavo muniḥ | hayā'nana ! mahāścaryamākhyānaṃ samyagīritam

गणनाथस्य कथितो गजाऽसुरसमागमः । युद्धं तयोः कथमभूत्तन्ममाऽचक्ष्व पृच्छतः

gaṇanāthasya kathito gajā'surasamāgamaḥ | yuddhaṃ tayoḥ kathamabhūttanmamā'cakṣva pṛcchataḥ

इति पृष्ठः कुम्भभवमुनिना तुरगाऽननः । गणनाथमहायुद्धां प्रवक्तुमुपचक्रमे

iti pṛṣṭhaḥ kumbhabhavamuninā turagā'nanaḥ | gaṇanāthamahāyuddhāṃ pravaktumupacakrame

अगस्त्य शृणु वक्ष्यामि कथामत्यद्भुतां तव । गणनाथमहावीर्यसम्भृतां संयुतां रसैः

agastya śṛṇu vakṣyāmi kathāmatyadbhutāṃ tava | gaṇanāthamahāvīryasambhṛtāṃ saṃyutāṃ rasaiḥ

भण्डसृष्टेन दैत्येन युयोध स गणेश्वरः । मुहूर्तमात्रमभवत्तयोर्युद्धं सुदुःसहम्

bhaṇḍasṛṣṭena daityena yuyodha sa gaṇeśvaraḥ | muhūrtamātramabhavattayoryuddhaṃ suduḥsaham

अथ दैत्यः ससर्जाऽन्यान् दैत्यानात्मपराक्रमान् । तुल्यरूपांस्तुल्यजवांस्तुल्यसाहसविक्रमान्

atha daityaḥ sasarjā'nyān daityānātmaparākramān | tulyarūpāṃstulyajavāṃstulyasāhasavikramān

ताननेकान् युध्यमानान् दृष्ट्वा क्रुद्धो गणेश्वरः । ससर्ज स्वात्मनस्तुल्यान् गणेशानपि कोटिशः

tānanekān yudhyamānān dṛṣṭvā kruddho gaṇeśvaraḥ | sasarja svātmanastulyān gaṇeśānapi koṭiśaḥ

तत्रैकैकेन दैत्येन प्रत्येकं गणनायकाः । युयुधुश्चित्रशस्त्रस्त्रैस्तदद्भुतमिवाऽभवत्

tatraikaikena daityena pratyekaṃ gaṇanāyakāḥ | yuyudhuścitraśastrastraistadadbhutamivā'bhavat

दैत्याः शक्तिगणाश्चापि तयोर्युद्धं महाद्भुतम् । ददृशुः प्रेक्षका भूत्वा युद्धसंरम्भविस्मृतेः

daityāḥ śaktigaṇāścāpi tayoryuddhaṃ mahādbhutam | dadṛśuḥ prekṣakā bhūtvā yuddhasaṃrambhavismṛteḥ

अथ ते गणनाथास्तु जघ्नुर्विक्रम्य हेतिभिः । कश्चिच्छूलाहतः कश्चिश्चक्रेण शकलीकृतः

atha te gaṇanāthāstu jaghnurvikramya hetibhiḥ | kaścicchūlāhataḥ kaściścakreṇa śakalīkṛtaḥ

कश्चिद्गदाभग्नतुण्डः कश्चिद्द्न्तविदारितः । कश्चिन्निघृष्ट उरसा कश्चित्पादप्रपेषितः

kaścidgadābhagnatuṇḍaḥ kaściddntavidāritaḥ | kaścinnighṛṣṭa urasā kaścitpādaprapeṣitaḥ

कश्चित् कुम्भाऽहतिर्भिन्नकुम्भः प्राणान् जहौ युधि । एवं ते नाशिता दैत्या दैत्यसृष्टा गजाननैः

kaścit kumbhā'hatirbhinnakumbhaḥ prāṇān jahau yudhi | evaṃ te nāśitā daityā daityasṛṣṭā gajānanaiḥ

अथैकलः समभवत् पुनर्गजमहासुरः । युयोध बलवांस्तत्र गणेशेनाऽतिसाहसी

athaikalaḥ samabhavat punargajamahāsuraḥ | yuyodha balavāṃstatra gaṇeśenā'tisāhasī

महागणेशोऽपि दृष्ट्व दैत्यं पूर्ववदेकलम् । सञ्झार गणपतीन् स्वाङ्गे निमिषमात्रतः

mahāgaṇeśo'pi dṛṣṭva daityaṃ pūrvavadekalam | sañjhāra gaṇapatīn svāṅge nimiṣamātrataḥ

अथाऽभवन्महायुद्धं तयोर्विक्रमतोर्युधि । अनेकशस्त्राऽस्त्रगणैः सङ्कुलं सुभयङ्करम्

athā'bhavanmahāyuddhaṃ tayorvikramatoryudhi | anekaśastrā'stragaṇaiḥ saṅkulaṃ subhayaṅkaram

अथ सोऽपि महादैत्यो माययाऽभून्महोन्नतः । सहस्त्राऽस्यस्तद्द्विगुणभुजश्चित्राऽयुधैर्वृतः

atha so'pi mahādaityo māyayā'bhūnmahonnataḥ | sahastrā'syastaddviguṇabhujaścitrā'yudhairvṛtaḥ

क्षणे क्षणे च श्स्त्राणां सहस्रं स ससर्ज ह । सृष्टं सृष्टं शस्त्रगणं नाशयद् गणनायकः

kṣaṇe kṣaṇe ca śstrāṇāṃ sahasraṃ sa sasarja ha | sṛṣṭaṃ sṛṣṭaṃ śastragaṇaṃ nāśayad gaṇanāyakaḥ

दृष्ट्वा दैत्यस्य मायां तां तां गणेशोऽतिरुषाऽन्वितः । चिच्छेद युगपत्तस्य धृतं शस्त्रसहस्रकम्

dṛṣṭvā daityasya māyāṃ tāṃ tāṃ gaṇeśo'tiruṣā'nvitaḥ | ciccheda yugapattasya dhṛtaṃ śastrasahasrakam

अथाऽभवद्गदायुद्धं गणेशगजदैत्ययोः । महत्या गदया नूनं निघ्नतोरितरेतरम्

athā'bhavadgadāyuddhaṃ gaṇeśagajadaityayoḥ | mahatyā gadayā nūnaṃ nighnatoritaretaram

तदा गणेशगदया ताडिता तस्य सा गदा । शकलीभूय पतिता ततो दैत्यो निरायुधः

tadā gaṇeśagadayā tāḍitā tasya sā gadā | śakalībhūya patitā tato daityo nirāyudhaḥ

1868

मुष्टिमुद्यम्यगणपं हन्तुमायान्महासुरः । दृष्ट्वाऽयान्तं दैत्यवरं गणेशः प्राक्षिपद्गदाम् । 21

muṣṭimudyamyagaṇapaṃ hantumāyānmahāsuraḥ | dṛṣṭvā'yāntaṃ daityavaraṃ gaṇeśaḥ prākṣipadgadām | 21

सा गदा प्राप्य तद्देहं नैषद्रुजमुदावहत् । गदाप्रतिहताऽङ्गेन पपात भुवि सा वृथा

sā gadā prāpya taddehaṃ naiṣadrujamudāvahat | gadāpratihatā'ṅgena papāta bhuvi sā vṛthā

अथ च्क्रं त्रिशूलञ्च परिघं शक्तिमेव च । क्षिप्तं क्षिप्तं वृथा भूमावपतद्देहसङ्गतः

atha ckraṃ triśūlañca parighaṃ śaktimeva ca | kṣiptaṃ kṣiptaṃ vṛthā bhūmāvapataddehasaṅgataḥ

उपलानां वृष्टिरिव गण्डशैल इवाऽभवत् । दृष्ट्वा दैत्यं सर्वशस्त्रैरजेयं स गणाधिपः

upalānāṃ vṛṣṭiriva gaṇḍaśaila ivā'bhavat | dṛṣṭvā daityaṃ sarvaśastrairajeyaṃ sa gaṇādhipaḥ

चिन्ताकुलः समभवत्तावन्मुष्ट्या जघान् सः । अथाऽभवत्तयोर्मुष्टियुद्धमत्यन्तदारुणम्

cintākulaḥ samabhavattāvanmuṣṭyā jaghān saḥ | athā'bhavattayormuṣṭiyuddhamatyantadāruṇam

मुष्टिसंहननोदञ्चदग्निवर्षणसंयुतम् । तं ततो बाहुबन्धेन बद्धा दैत्यं निपातयत्

muṣṭisaṃhananodañcadagnivarṣaṇasaṃyutam | taṃ tato bāhubandhena baddhā daityaṃ nipātayat

निपात्य पादेनाऽक्रम्य हृदि दन्तेन दारयत् । एवं विदारितो दैत्यो जहौ प्राणांस्तदा रणे

nipātya pādenā'kramya hṛdi dantena dārayat | evaṃ vidārito daityo jahau prāṇāṃstadā raṇe

हत्वैवमिभदैत्यं तं पुनर्भण्डासुरं प्रति । युधायाऽभ्याजगामाऽशु गणेशोऽद्भुतविक्रमः

hatvaivamibhadaityaṃ taṃ punarbhaṇḍāsuraṃ prati | yudhāyā'bhyājagāmā'śu gaṇeśo'dbhutavikramaḥ

तदाऽयान्तं गणपतिं दृष्ट्वा भण्डमहासुरः । चिन्तयल्ल्लितां देवीं भीतस्तस्य पराक्रमात्

tadā'yāntaṃ gaṇapatiṃ dṛṣṭvā bhaṇḍamahāsuraḥ | cintayalllitāṃ devīṃ bhītastasya parākramāt

मातस्त्वयाऽयं समरे हतो देहो विनश्यतु । इति पूरय मद्वाञ्छां प्रपन्नस्त्वत्पदाऽम्बुजम्

mātastvayā'yaṃ samare hato deho vinaśyatu | iti pūraya madvāñchāṃ prapannastvatpadā'mbujam

तद्विदित्वा भक्तवाञ्छापूरणाय महेश्वरी । सस्मार सिन्धुरमुखं चक्रराजरथस्थिता

tadviditvā bhaktavāñchāpūraṇāya maheśvarī | sasmāra sindhuramukhaṃ cakrarājarathasthitā

विदित्वा संस्मृतीं देव्या आजगाम गजाननः । प्रणम्य प्राह मातः किं स्मृतो युद्धविधौ स्थितः

viditvā saṃsmṛtīṃ devyā ājagāma gajānanaḥ | praṇamya prāha mātaḥ kiṃ smṛto yuddhavidhau sthitaḥ

प्राह श्रुत्वा वचस्तस्य ललिता परमेश्वरी । वत्साऽलं युद्धविधिना तिष्ठ मत्पार्श्वतोऽधुना

prāha śrutvā vacastasya lalitā parameśvarī | vatsā'laṃ yuddhavidhinā tiṣṭha matpārśvato'dhunā

एता युद्धोत्सुका देव्यो युध्यन्त्वसुरसेनया । इत्याज्ञप्तो गणेशानो विरराम नियुद्धतः

etā yuddhotsukā devyo yudhyantvasurasenayā | ityājñapto gaṇeśāno virarāma niyuddhataḥ

अथ भण्डसुतैः शक्तिसेनां दृष्ट्वाऽतिविक्षताम् । तान् सयकैः किरन्ती सा बाला युद्धे समासदत्

atha bhaṇḍasutaiḥ śaktisenāṃ dṛṣṭvā'tivikṣatām | tān sayakaiḥ kirantī sā bālā yuddhe samāsadat

असङ्ख्यादैत्यसेनाभिर्यता दैत्येशसूनवः । अत्यद्भुतक्रियां युद्धे बालां वव्रूरणाऽजिरे

asaṅkhyādaityasenābhiryatā daityeśasūnavaḥ | atyadbhutakriyāṃ yuddhe bālāṃ vavrūraṇā'jire

कोटिशो दैत्यसुभ्टा विचित्राऽयुधवर्षणैः । बालां रथस्थां ववृषुर्गर्जन्तो युध्धदुर्मदाः

koṭiśo daityasubhṭā vicitrā'yudhavarṣaṇaiḥ | bālāṃ rathasthāṃ vavṛṣurgarjanto yudhdhadurmadāḥ

अथ शक्तिगणं प्राह दण्डिनी परमं वचः । शृणुध्वं शक्त्यः सर्वा बालाम्बाज्ञां ब्रवीमि वः

atha śaktigaṇaṃ prāha daṇḍinī paramṃ vacaḥ | śṛṇudhvaṃ śaktyaḥ sarvā bālāmbājñāṃ bravīmi vaḥ

एषा यैर्युध्यति युधि न तेषु सहसा क्वचित् । प्रयोक्तव्यं शस्त्रगणं दण्ड्या सा मेऽन्यथा भवेत्

eṣā yairyudhyati yudhi na teṣu sahasā kvacit | prayoktavyaṃ śastragaṇaṃ daṇḍyā sā me'nyathā bhavet

प्रेक्षध्वमस्याः समरं न योद्धव्यं कथञ्चन । इति सङ्घोष्य सेनासु मन्त्रिण्या सहिता स्वयम्

prekṣadhvamasyāḥ samaraṃ na yoddhavyaṃ kathañcana | iti saṅghoṣya senāsu mantriṇyā sahitā svayam

पार्श्वं समाश्रितवती तस्याः समरवैभवे । अथ श्रुत्वा दण्डराज्ञ्याः शासनं मुदिता हि सा

pārśvaṃ samāśritavatī tasyāḥ samaravaibhave | atha śrutvā daṇḍarājñyāḥ śāsanaṃ muditā hi sā

असङ्ख्यैर्दैत्यसुभटैरेकला युयुधेऽद्भुतम् । सिद्धर्षिदेवतामुख्याः पश्यन्त्याऽकाशमाश्रिताः

asaṅkhyairdaityasubhaṭairekalā yuyudhe'dbhutam | siddharṣidevatāmukhyāḥ paśyantyā'kāśamāśritāḥ

युध्यन्तीं बहुभिश्चैकां कुमारीं विस्मिताऽभवन् । अथ दैत्योत्सृष्टशस्त्रवृन्दैराच्छादिताऽभवत्

yudhyantīṃ bahubhiścaikāṃ kumārīṃ vismitā'bhavan | atha daityotsṛṣṭaśastravṛndairācchāditā'bhavat

बालसूर्योऽभ्रपऽलैरिव सा सर्वतो दिशम् । दृष्ट्वा छन्नां शस्त्रगणैर्विमताः शक्त्योऽभवत्

bālasūryo'bhrapa'lairiva sā sarvato diśam | dṛṣṭvā channāṃ śastragaṇairvimatāḥ śaktyo'bhavat

ततः क्षणेनैव बाला प्रतिशस्त्राऽभिवर्षणैः । विनाश्य तां शस्त्रवृषिं भूयः सर्वान् जघान ह

tataḥ kṣaṇenaiva bālā pratiśastrā'bhivarṣaṇaiḥ | vināśya tāṃ śastravṛṣiṃ bhūyaḥ sarvān jaghāna ha

अथ तेषामसङ्ख्यानां युगपल्लघुविक्रमा । आयुधानि वाहनानि नाशयिश्चित्रविक्रमा

atha teṣāmasaṅkhyānāṃ yugapallaghuvikramā | āyudhāni vāhanāni nāśayiścitravikramā

भूयो गृहीतमात्राणि शस्त्राण्यपि समाच्छिनत् । अथ तीक्षणैः शरैर्दैत्यान्नाशयत् साऽतिवेगतः

bhūyo gṛhītamātrāṇi śastrāṇyapi samācchinat | atha tīkṣaṇaiḥ śarairdaityānnāśayat sā'tivegataḥ

शराऽदानञ्च सन्धानं पूरणञ्च विसर्जनम् । न लक्ष्यतेऽतिनिपुणदृशा केनाऽपि सर्वथा

śarā'dānañca sandhānaṃ pūraṇañca visarjanam | na lakṣyate'tinipuṇadṛśā kenā'pi sarvathā

किन्तु तस्या धनुर्मध्याद्भूविलाच्छलभा इव । प्रसरन्ति शरास्तीक्ष्णा दिक्ष्वन्तरविहीनतः

kintu tasyā dhanurmadhyādbhūvilācchalabhā iva | prasaranti śarāstīkṣṇā dikṣvantaravihīnataḥ

सङ्घशो दैत्यमूर्धानः पतन्ति तृणराजतः । फलानीव सुपक्वान्."चटमाअरवाः

saṅghaśo daityamūrdhānaḥ patanti tṛṇarājataḥ | phalānīva supakvān."caṭamāaravāḥ

केचिच्छिन्नकराऽङ्घ्य्रूरुवक्षःकुक्षिगलाः परे । निरन्तरतया विद्धाः सहस्राक्ष इवाऽभवन्

kecicchinnakarā'ṅghyrūruvakṣaḥkukṣigalāḥ pare | nirantaratayā viddhāḥ sahasrākṣa ivā'bhavan

अन्ये च खण्डिता दैत्यास्थिलशः कीर्णदेहकाः । केचिद्वक्षसि संविद्धा हृतप्राणाः स्थिरं स्थिताः

anye ca khaṇḍitā daityāsthilaśaḥ kīrṇadehakāḥ | kecidvakṣasi saṃviddhā hṛtaprāṇāḥ sthiraṃ sthitāḥ

धृतशस्त्राः प्रदृश्यन्ते लिखिताः सुभटा इव । केचिच्छराऽहतेर्वेगान्नीयन्ते गतजीवनाः

dhṛtaśastrāḥ pradṛśyante likhitāḥ subhaṭā iva | keciccharā'hatervegānnīyante gatajīvanāḥ

युध्धकातरभावेन पलायनपरा इव । एवं तया मुहूर्तेन कोटिशो दैत्यपुङ्गवाः

yudhdhakātarabhāvena palāyanaparā iva | evaṃ tayā muhūrtena koṭiśo daityapuṅgavāḥ

गताऽसवोऽभवन् पेतुर्विक्षतास्ते शतोत्तराः । न तत्र दैत्यः शूरोऽपि कश्चित् स्वात्माऽवने विभुः

gatā'savo'bhavan peturvikṣatāste śatottarāḥ | na tatra daityaḥ śūro'pi kaścit svātmā'vane vibhuḥ

क्व युद्धं क्व च वा शस्त्रपातनं कर्तुमर्हति । न दैत्या युद्धमत्यन्तमेकाकिन्य विदुः क्वचित्

kva yuddhaṃ kva ca vā śastrapātanaṃ kartumarhati | na daityā yuddhamatyantamekākinya viduḥ kvacit

कोटिशः शक्तिसेनानां युद्धं जानीयुरञ्जसा । शक्तिसेना नभःसंस्था देवाद्याश्च समन्ततः

koṭiśaḥ śaktisenānāṃ yuddhaṃ jānīyurañjasā | śaktisenā nabhaḥsaṃsthā devādyāśca samantataḥ

दृष्ट्वा बालाविक्रमं तमाश्चर्यं परमङ्गताः । अथैवं निघ्नतीं बालां दृष्ट्वा दैत्याश्चमूङ्गताः

dṛṣṭvā bālāvikramaṃ tamāścaryaṃ paramaṅgatāḥ | athaivaṃ nighnatīṃ bālāṃ dṛṣṭvā daityāścamūṅgatāḥ

भीताः शस्त्राणी निक्षिप्य पलायनपराऽभवन् । हा हताःस्मो न चेयं वै योषिद्बाला कुमारिका

bhītāḥ śastrāṇī nikṣipya palāyanaparā'bhavan | hā hatāḥsmo na ceyaṃ vai yoṣidbālā kumārikā

प्रत्यक्षमन्तकः प्राप्त एवमस्मान् विहिंसितुम् । अद्य निःशेषितं सैन्यं दैत्यानां भवति क्षणात्

pratyakṣamantakaḥ prāpta evamasmān vihiṃsitum | adya niḥśeṣitaṃ sainyaṃ daityānāṃ bhavati kṣaṇāt

वदन्त एवं क्रोशन्तो दुद्रुवुः सर्वतो दिशम् । शस्त्रधारासुनिचिते मार्गमप्राप्य निर्गमे

vadanta evaṃ krośanto dudruvuḥ sarvato diśam | śastradhārāsunicite mārgamaprāpya nirgame

शरधाराशकलिताः पेतुदैत्यास्तु सङ्घशः । केच्छिरैः सुसंविद्धाः पतिताः "शवराशिषु

śaradhārāśakalitāḥ petudaityāstu saṅghaśaḥ | kecchiraiḥ susaṃviddhāḥ patitāḥ "śavarāśiṣu

भीता निविश्य स्वात्मानमरक्षन्मृत्युभीतितः । एवं तदा दैत्यसैन्यं प्रायो नष्टं पलायितम्

bhītā niviśya svātmānamarakṣanmṛtyubhītitaḥ | evaṃ tadā daityasainyaṃ prāyo naṣṭaṃ palāyitam

शिष्टञ्चाऽपि निशाम्याऽथ भण्डपुत्राः समाययुः । रथाः सिंवाहा महाचापधरा भृशम्

śiṣṭañcā'pi niśāmyā'tha bhaṇḍaputrāḥ samāyayuḥ | rathāḥ siṃvāhā mahācāpadharā bhṛśam

क्रुधा एकप्रपातेन बालां वव्रुः समन्ततः । महामेघा इव श्यामा गर्जन्ती मृगराजवत्

krudhā ekaprapātena bālāṃ vavruḥ samantataḥ | mahāmeghā iva śyāmā garjantī mṛgarājavat

वर्षन्तः शरधाराभिर्बालां सूर्यमिवाऽम्बरे । तैरनेकैः कुमारी सा विष्णुतुल्यपराक्रमैः

varṣantaḥ śaradhārābhirbālāṃ sūryamivā'mbare | tairanekaiḥ kumārī sā viṣṇutulyaparākramaiḥ

सङ्गता युधि दृष्टाऽभूल्लीलया तान् युयोध च । मन्त्रिणीदण्डिनीमुख्या दृष्ट्वा बालापराक्रमम्

saṅgatā yudhi dṛṣṭā'bhūllīlayā tān yuyodha ca | mantriṇīdaṇḍinīmukhyā dṛṣṭvā bālāparākramam

विष्मिताः श्रीपरादेव्यै समाचख्युर्महारणम् । देवि नूनं सा कुमारी न शेषयितुमर्हति

viṣmitāḥ śrīparādevyai samācakhyurmahāraṇam | devi nūnaṃ sā kumārī na śeṣayitumarhati

भण्डं तद्भ्रातरौ वाऽ.पि पुत्रान् सेनागतानपि । लीलयैवाऽद्य निःशेषं करिष्यति न संशयः

bhaṇḍaṃ tadbhrātarau vā'.pi putrān senāgatānapi | līlayaivā'dya niḥśeṣaṃ kariṣyati na saṃśayaḥ

एवं युद्ध्वा क्षणं मन्दं भण्डपुत्रैः प्रतापनैः । तेषां वाहान् ध्वजं छत्रं युगपन्नाशयच्छरैः

evaṃ yuddhvā kṣaṇaṃ mandaṃ bhaṇḍaputraiḥ pratāpanaiḥ | teṣāṃ vāhān dhvajaṃ chatraṃ yugapannāśayaccharaiḥ

तेषां सायकवृष्टिं तां विधूय प्रतिवृष्तिभिः । शरासनं क्रमात्तेषां चिच्छेद सुपतत्रिभिः

teṣāṃ sāyakavṛṣṭiṃ tāṃ vidhūya prativṛṣtibhiḥ | śarāsanaṃ kramātteṣāṃ ciccheda supatatribhiḥ

अथ ते रोषिताः खड्गगदाप्रमुखमायुधम् । परामृशुर्निहन्तुं तां यावत्तवदियं द्रुतम्

atha te roṣitāḥ khaḍgagadāpramukhamāyudham | parāmṛśurnihantuṃ tāṃ yāvattavadiyaṃ drutam

आत्तमात्तं प्रचिच्छेद तदद्भुतमिवाऽभवत् । एवं निरायुधा दैत्या जातास्तस्याः पराक्रमम्

āttamāttaṃ praciccheda tadadbhutamivā'bhavat | evaṃ nirāyudhā daityā jātāstasyāḥ parākramam

अत्यद्भुतं मेनिरे ते चिन्ताञ्चाऽपुर्महत्तराम् । एवं बालमहाकालग्रस्तान् युधि निशाम्य वै

atyadbhutaṃ menire te cintāñcā'purmahattarām | evaṃ bālamahākālagrastān yudhi niśāmya vai

विषङ्गश्च विशुक्रश्च महासिन्यपरीवृतौ । रक्षितुं तान् राजपुत्रानभ्याययतुराशु वै

viṣaṅgaśca viśukraśca mahāsinyaparīvṛtau | rakṣituṃ tān rājaputrānabhyāyayaturāśu vai

मा विभ्याऽगतावावां वदन्ताविति सा शिवा । ददृशे शखवर्षाणि कुर्वन्तौ कालमेघवत्

mā vibhyā'gatāvāvāṃ vadantāviti sā śivā | dadṛśe śakhavarṣāṇi kurvantau kālameghavat

दृष्त्वा बालाऽतिहर्षेण तां वृष्टिं शस्त्रसङ्कुलाम् । निवारयल्लीलयैव ततस्तां दैत्यवाहिनीम्

dṛṣtvā bālā'tiharṣeṇa tāṃ vṛṣṭiṃ śastrasaṅkulām | nivārayallīlayaiva tatastāṃ daityavāhinīm

कऽणेन वायव्याऽस्त्रेण महावायुर्घटनिव । नामशेषां कृतवती ततस्तावतिरोषितौ

k'ṇena vāyavyā'streṇa mahāvāyurghaṭaniva | nāmaśeṣāṃ kṛtavatī tatastāvatiroṣitau

आयान्तावतिवेगेन गदाखड्गकरावुभौ दृष्ट्वा शरैर्वाहनेभान् युद्धेऽनाशयदञ्जसा

āyāntāvativegena gadākhaḍgakarāvubhau dṛṣṭvā śarairvāhanebhān yuddhe'nāśayadañjasā

अथैकेन पृथग्वक्षोदेशे बलवदाहतौ । मूर्च्छितौ पेततुर्भूमौ वज्राऽहतनगाविव

athaikena pṛthagvakṣodeśe balavadāhatau | mūrcchitau petaturbhūmau vajrā'hatanagāviva

तदन्तरे भण्डपुत्राः शस्त्रहेतोः परावृताः । तानिवृत्तान् समालोक्य विरथानकरोत् क्षणात्

tadantare bhaṇḍaputrāḥ śastrahetoḥ parāvṛtāḥ | tānivṛttān samālokya virathānakarot kṣaṇāt

पादचारान्निहत्याऽसु जङ्घयोर्निशितैः शरैः । प्राहरे भण्डदायादाः शूराणां वः कथं त्विदम्

pādacārānnihatyā'su jaṅghayorniśitaiḥ śaraiḥ | prāhare bhaṇḍadāyādāḥ śūrāṇāṃ vaḥ kathaṃ tvidam

दर्शनं युधि पृष्ठस्य योग्यं ब्रूत पलायताम् । शुत्वा कटुरसोदर्कं भाषितं तेऽतिमानिनः

darśanaṃ yudhi pṛṣṭhasya yogyaṃ brūta palāyatām | śutvā kaṭurasodarkaṃ bhāṣitaṃ te'timāninaḥ

ब्रूयुर्मन्युज्वलन्नेत्रा निवृत्ताः सम्मुखे रणे । धिङ्मुग्धे बालिकां दृष्ट्वा दयमानस्वभावतः

brūyurmanyujvalannetrā nivṛttāḥ sammukhe raṇe | dhiṅmugdhe bālikāṃ dṛṣṭvā dayamānasvabhāvataḥ

जीवस्यस्मान् समासाद्य मृत्युकल्पान् कथञ्चन । तत् पश्य सद्यस्त्वां कुर्मो विमदां तत् स्थरीभव

jīvasyasmān samāsādya mṛtyukalpān kathañcana | tat paśya sadyastvāṃ kurmo vimadāṃ tat stharībhava

इत्युक्त्वामुष्टिमुद्यम्य धावमानान् स्वसम्मुखे । प्रत्येकं निशितैर्भल्लैस्तच्छिरांसि चकर्तह

ityuktvāmuṣṭimudyamya dhāvamānān svasammukhe | pratyekaṃ niśitairbhallaistacchirāṃsi cakartaha

पक्वतालफलानीव पेतुस्तन्मस्तकान्यथ । हाहाकारः समुदभूद् दैत्यानां वाहिनीमुखे

pakvatālaphalānīva petustanmastakānyatha | hāhākāraḥ samudabhūd daityānāṃ vāhinīmukhe

ववर्ष बालां कुसुमैः सुगन्धिभिः सुरेश्वरः । जयशब्दो महानासीच्छक्तिसेनासु सर्वतः

vavarṣa bālāṃ kusumaiḥ sugandhibhiḥ sureśvaraḥ | jayaśabdo mahānāsīcchaktisenāsu sarvataḥ

6066

इति श्रीमदितिहासोत्तमे त्रिपुरारहस्ये माहात्मयखण्डे श्रीललिताचरित्रे भण्डपुत्रवधकरणवर्णनं त्रिसप्ततितमोऽध्यायः

iti śrīmaditihāsottame tripurārahasye māhātmayakhaṇḍe śrīlalitācaritre bhaṇḍaputravadhakaraṇavarṇanaṃ trisaptatitamo'dhyāyaḥ

चतुःसप्ततितमोऽध्यायः उभयसेनासमागमवर्णनम् एवम् हतेषु भण्डस्य पुत्रेषु समरोत्सुकाम् । बालां भूयः समालक्ष्य मन्त्रिणीदण्डनायिके

catuḥsaptatitamo'dhyāyaḥ ubhayasenāsamāgamavarṇanam evam hateṣu bhaṇḍasya putreṣu samarotsukām | bālāṃ bhūyaḥ samālakṣya mantriṇīdaṇḍanāyike

ऊचतुर्देवि श्रीराज्ञीं दृष्ट्वा नत्वा निवेद्य च । अनुज्ञाता पुनर्युद्धं यास्यामः कर्तुमञ्जसा

ūcaturdevi śrīrājñīṃ dṛṣṭvā natvā nivedya ca | anujñātā punaryuddhaṃ yāsyāmaḥ kartumañjasā

तावद्दैत्याः समायान्तु समराय सुदंशिताः । त्वमसाध्यं कृतवती नैतदस्मच्छकं क्वचित्

tāvaddaityāḥ samāyāntu samarāya sudaṃśitāḥ | tvamasādhyaṃ kṛtavatī naitadasmacchakaṃ kvacit

इत्युक्त्वा तां समादाय गत्वा श्रीमातृसन्निधिम् । आरुह्य चक्रराजाख्यरथं नत्वा पराम्बिकाम्

ityuktvā tāṃ samādāya gatvā śrīmātṛsannidhim | āruhya cakrarājākhyarathaṃ natvā parāmbikām

ऊचतुर्विक्रमं युद्धे बालाया अद्भुतं महत् । विजयञ्च ततः श्रुत्वा तुष्टा श्रीललिताम्बिका

ūcaturvikramaṃ yuddhe bālāyā adbhutaṃ mahat | vijayañca tataḥ śrutvā tuṣṭā śrīlalitāmbikā

आश्लिष्य बालां सुप्रीत्या पार्श्वे च सुनिवेशयत् । भण्डपुत्रान् हतान् दृष्ट्वा हा हेत्युच्चैर्विचुक्रुशुः

āśliṣya bālāṃ suprītyā pārśve ca suniveśayat | bhaṇḍaputrān hatān dṛṣṭvā hā hetyuccairvicukruśuḥ

पलायिताश्च परितः शुष्यद्वक्त्रा हतप्रभाः । पुत्रनाशं निशम्याऽथ भण्डदैत्योऽतिदुःखितः

palāyitāśca paritaḥ śuṣyadvaktrā hataprabhāḥ | putranāśaṃ niśamyā'tha bhaṇḍadaityo'tiduḥkhitaḥ

पुनर्विमृश्य सद्बुद्ध्या धैर्यमालम्ब्य सत्वरम् । अहो मे विपुलो मोहः स्मृतिभ्रंशः समुद्गतः

punarvimṛśya sadbuddhyā dhairyamālambya satvaram | aho me vipulo mohaḥ smṛtibhraṃśaḥ samudgataḥ

किं शोचामि वृथैवाऽहं देव्या मेऽभिमतं कृतम् यथा प्रार्थितं मे तत्तथैव कृतं तथा

kiṃ śocāmi vṛthaivā'haṃ devyā me'bhimataṃ kṛtam yathā prārthitaṃ me tattathaiva kṛtaṃ tathā

नूनं मदर्थं शोचेयुरेते तस्मान्ममाऽग्रतः । यान्तु पञ्चत्वमथ वै तया देव्या रणे हताः

nūnaṃ madarthaṃ śoceyurete tasmānmamā'grataḥ | yāntu pañcatvamatha vai tayā devyā raṇe hatāḥ

प्राप्नोमि तल्लोकगतिं परीवारेण संयुतः । इति मे प्राग्व्यवसितं प्रार्थिता च पराम्बिका

prāpnomi tallokagatiṃ parīvāreṇa saṃyutaḥ | iti me prāgvyavasitaṃ prārthitā ca parāmbikā

अथ सा भक्त्कामानां दोग्ध्रो कामप्रपूरणम् । चक्रे तत्र महामोहो वृथा किं मामुपागतः

atha sā bhaktkāmānāṃ dogdhro kāmaprapūraṇam | cakre tatra mahāmoho vṛthā kiṃ māmupāgataḥ

तदलं मे विमोहेन देवि ! त्वां शरणागतः । तन्मेऽवशेषितं कामं पूर्याऽशु महेश्वरि !

tadalaṃ me vimohena devi ! tvāṃ śaraṇāgataḥ | tanme'vaśeṣitaṃ kāmaṃ pūryā'śu maheśvari !

संहृत्य शिष्टां सेनां मे भ्रातृभ्यां सहितां ततः । मां सयोषिद्गणं शीघ्रं युद्धे शस्त्राग्निपावितम्

saṃhṛtya śiṣṭāṃ senāṃ me bhrātṛbhyāṃ sahitāṃ tataḥ | māṃ sayoṣidgaṇaṃ śīghraṃ yuddhe śastrāgnipāvitam

विधाय स्वपदाम्भोजसविधं नेतुमर्हसि । कदाऽहं चन्द्रचूडालं नेत्रत्रयसुशोभनम्

vidhāya svapadāmbhojasavidhaṃ netumarhasi | kadā'haṃ candracūḍālaṃ netratrayasuśobhanam

क्रोधारुणितनेत्रान्तसभ्रूकुटिलदर्शनम् । पश्यन् श्रीमातृवदनं दग्धस्तत्सायकाऽग्निना

krodhāruṇitanetrāntasabhrūkuṭiladarśanam | paśyan śrīmātṛvadanaṃ dagdhastatsāyakā'gninā

व्रजाम्यशोकममृतं स्थानं योगिसुदुर्लभम् । प्रार्थयन्निति तद्रूपं कोटिकन्दर्पसुन्दरम्

vrajāmyaśokamamṛtaṃ sthānaṃ yogisudurlabham | prārthayanniti tadrūpaṃ koṭikandarpasundaram

ध्यायन् श्रीललितादेव्या निर्विकल्पोऽभवत् क्षणम् । तावत्तत्राऽजग्मतुस्तौ दैत्यराजस्य ब्रातरौ

dhyāyan śrīlalitādevyā nirvikalpo'bhavat kṣaṇam | tāvattatrā'jagmatustau daityarājasya brātarau

तं ददर्शतुरत्यन्तनिश्चेष्टं स्थाणुवत्स्थितम् । अमंसतुः पुत्रशोकभराक्रान्तं सुमूर्च्छितम्

taṃ dadarśaturatyantaniśceṣṭaṃ sthāṇuvatsthitam | amaṃsatuḥ putraśokabharākrāntaṃ sumūrcchitam

समाधनवचस्तत्र प्रोचतुः कालसम्मितम् । तयोः शमपरैः शब्दैर्ध्येयान्निर्गतमानसः

samādhanavacastatra procatuḥ kālasammitam | tayoḥ śamaparaiḥ śabdairdhyeyānnirgatamānasaḥ

उन्मील्य नेत्रे पुरतो ददर्श भ्रातरौ स्थितौ । स्वरूपगोपनार्थं स ब्रात्रोः सम्मुखतः स्थितः

unmīlya netre purato dadarśa bhrātarau sthitau | svarūpagopanārthaṃ sa brātroḥ sammukhataḥ sthitaḥ

पुत्रान् शुशोच नितरां मनसा तौ हसंस्तदा । हा पुत्रा मां परित्यज्य पितरं दुःखसागरे

putrān śuśoca nitarāṃ manasā tau hasaṃstadā | hā putrā māṃ parityajya pitaraṃ duḥkhasāgare

मज्ज्न्तं दीनमत्यन्तं क्व यातास्त्यक्त्सौहृदाः । मातरो वोऽतिवात्सल्यकातरा ईदृशीं दशाम्

majjntaṃ dīnamatyantaṃ kva yātāstyaktsauhṛdāḥ | mātaro vo'tivātsalyakātarā īdṛśīṃ daśām

श्रुत्वा कथं भवेयुस्ता विदीर्णहृदया इव । इत्यादि विलपन्तं तं दृष्ट्वा तौ भ्रातरौ तदा

śrutvā kathaṃ bhaveyustā vidīrṇahṛdayā iva | ityādi vilapantaṃ taṃ dṛṣṭvā tau bhrātarau tadā

श्रीदेवीमायया मुग्धौ दैत्येशं प्रोचतुर्वचः । अलं दैत्येश ! शोकेन धैर्यवीर्याऽपहारिणा

śrīdevīmāyayā mugdhau daityeśaṃ procaturvacaḥ | alaṃ daityeśa ! śokena dhairyavīryā'pahāriṇā

शोचन्तं त्वां समालोक्याऽसङ्ख्यातभुवनेश्वरम् । ज्वरो नौ देहं करीषमिव पावकः

śocantaṃ tvāṃ samālokyā'saṅkhyātabhuvaneśvaram | jvaro nau dehaṃ karīṣamiva pāvakaḥ

मुहूर्तं दैर्यमालम्ब्य राजंस्त्वं सुस्थिरो भवः । गत्वाऽवामेकपातेन तां हत्वा निशितैः शरिः

muhūrtaṃ dairyamālambya rājaṃstvaṃ susthiro bhavaḥ | gatvā'vāmekapātena tāṃ hatvā niśitaiḥ śariḥ

पुत्रघ्नीं ललिताऽख्यातां मारीं दैत्येष्विवाऽगताम् । जीवन्तीं वा मृतां वा.पि वद्ध्वा नेष्याव आशु वै

putraghnīṃ lalitā'khyātāṃ mārīṃ daityeṣvivā'gatām | jīvantīṃ vā mṛtāṃ vā.pi vaddhvā neṣyāva āśu vai

इत्युक्त्वा सशरं चापमादाय स्यन्दनाऽश्रयौ । युद्धार्थमभ्याययतुरतिवीर्यपराक्रमौ

ityuktvā saśaraṃ cāpamādāya syandanā'śrayau | yuddhārthamabhyāyayaturativīryaparākramau

द्विशताऽक्षौहिणीसेनापरीवारौ सुदंशितौ । पृथक् शक्तिमहासेनापार्श्वभागे प्रपेततुः

dviśatā'kṣauhiṇīsenāparīvārau sudaṃśitau | pṛthak śaktimahāsenāpārśvabhāge prapetatuḥ

चक्रराजरथवरदक्षपार्श्वेऽतिवेगतः । शताऽक्षौहिणीसेनाभिर्विषङ्गः प्रापतद्बली

cakrarājarathavaradakṣapārśve'tivegataḥ | śatā'kṣauhiṇīsenābhirviṣaṅgaḥ prāpatadbalī

विशुक्रश्चापि वामेन तथा न्यपतदञ्जसा । तृतीये युद्धदिवसे प्रातः सूर्योदयं प्रति

viśukraścāpi vāmena tathā nyapatadañjasā | tṛtīye yuddhadivase prātaḥ sūryodayaṃ prati

अकस्माच्छक्तिसेनायाः पक्षयोः पतितौ यदा । तदाभवन्महाशब्दः शक्तिसेनासु पार्श्वयोः

akasmācchaktisenāyāḥ pakṣayoḥ patitau yadā | tadābhavanmahāśabdaḥ śaktisenāsu pārśvayoḥ

तदा श्रुत्वा युद्धशब्दं मन्त्रिणीदण्डनायिके । अभूतां शङ्कितेऽत्यन्तमूचतुः श्रीपराम्बिकाम्

tadā śrutvā yuddhaśabdaṃ mantriṇīdaṇḍanāyike | abhūtāṃ śaṅkite'tyantamūcatuḥ śrīparāmbikām

देवि दैत्यशक्तिसेनासमागममहाध्वनिः । श्रुयते भैरवतरो दैत्याः कपऽयोधिनः

devi daityaśaktisenāsamāgamamahādhvaniḥ | śruyate bhairavataro daityāḥ kapa'yodhinaḥ

युध्यन्त्यकाण्डे सन्नद्धा अकृत्वा संविदं पुरा । तद्याव आवामनुजानीहि शीघ्रं महेश्वरि

yudhyantyakāṇḍe sannaddhā akṛtvā saṃvidaṃ purā | tadyāva āvāmanujānīhi śīghraṃ maheśvari

अनुज्ञाते ततो नत्वा मन्त्रिणीदण्डनायिके । चेलतुः समरायाऽशु पृथक् शक्तिगणावृते

anujñāte tato natvā mantriṇīdaṇḍanāyike | celatuḥ samarāyā'śu pṛthak śaktigaṇāvṛte

देव्या दक्षिणपार्"श्वस्था दण्डिनी चण्डविक्रमा । निर्ययौ श्रीचक्रराजरथदक्षिणद्रारतः

devyā dakṣiṇapār"śvasthā daṇḍinī caṇḍavikramā | niryayau śrīcakrarājarathadakṣiṇadrārataḥ

किरिचक्ररतहं पञ्चपर्वशोऽभिसमून्नतम् । महासिंहयुगं पार्श्वे सैरिभाग्ग्रं तथा पुरः

kiricakraratahṃ pañcaparvaśo'bhisamūnnatam | mahāsiṃhayugaṃ pārśve sairibhāggraṃ tathā puraḥ

योजितं भैरवो यत्र रथनेता स्वयं स्ह्तितह् । तत्पर्श्वे सिंहसंवाहरथारुढे विचेलतुः

yojitaṃ bhairavo yatra rathanetā svayaṃ shtitah | tatparśve siṃhasaṃvāharathāruḍhe vicelatuḥ

स्वप्नेश्वरी तथा कालसङ्कर्षा युधसम्भ्रमा । बटुकैः कालिकावृन्दैर्वराहमुखशक्तिभिः

svapneśvarī tathā kālasaṅkarṣā yudhasambhramā | baṭukaiḥ kālikāvṛndairvarāhamukhaśaktibhiḥ

असङ्ख्याभिः परिक्रान्ता निर्ययौ कदनाय सा । एवं चक्ररथद्वारादुत्तरस्माश्च मन्त्रिणी

asaṅkhyābhiḥ parikrāntā niryayau kadanāya sā | evaṃ cakrarathadvārāduttarasmāśca mantriṇī

विनिर्गत्य गेयचक्ररथराजे महोन्नते । सप्तपर्वयुते वेदहरिदश्वप्रचालिते

vinirgatya geyacakraratharāje mahonnate | saptaparvayute vedaharidaśvapracālite

हसन्ती श्यामला तत्र रथनेत्र्यभवत् परा । शुकाद्या सारिकाद्या च श्यामला दक्षपार्श्वगा

hasantī śyāmalā tatra rathanetryabhavat parā | śukādyā sārikādyā ca śyāmalā dakṣapārśvagā

सङ्गीतसाहित्यपूर्वे श्यामले वामपार्श्वगे । लघु"यामलिका पृठे चैवमेता रथाऽश्रयाः

saṅgītasāhityapūrve śyāmale vāmapārśvage | laghu"yāmalikā pṛṭhe caivametā rathā'śrayāḥ

परितो गेयचक्रात्मरथस्याऽशु विनिर्ययुः । मन्त्रिण्यङ्गससुद्भूताः श्यामलाः कोटिकोटिशः

parito geyacakrātmarathasyā'śu viniryayuḥ | mantriṇyaṅgasasudbhūtāḥ śyāmalāḥ koṭikoṭiśaḥ

रथाश्रयाः प्रचेलुर्वै युद्धसम्भारसम्भृताः । सर्वाः षोडशवार्षिक्यस्तारुण्यश्रीनिषेविताः

rathāśrayāḥ pracelurvai yuddhasambhārasambhṛtāḥ | sarvāḥ ṣoḍaśavārṣikyastāruṇyaśrīniṣevitāḥ

रक्तकौशेयवसना नवरत्नविभूषणा । कटाक्षमन्दहासाभ्यां मोहयन्त्योऽखिलं जगत्

raktakauśeyavasanā navaratnavibhūṣaṇā | kaṭākṣamandahāsābhyāṃ mohayantyo'khilaṃ jagat

कापिशायनपानोद्यन्म्ददघुर्णितलोचनाः । काव्याऽलापरसाऽभिज्ञा गीतवाद्यविनोदिताः

kāpiśāyanapānodyanmdadaghurṇitalocanāḥ | kāvyā'lāparasā'bhijñā gītavādyavinoditāḥ

नर्मक्रीडापराश्चाऽतिहास्यलीलापरायणाः । मन्त्रनाथा वाहिनी सा सुशुभेऽतितरां तदा

narmakrīḍāparāścā'tihāsyalīlāparāyaṇāḥ | mantranāthā vāhinī sā suśubhe'titarāṃ tadā

तापिच्छवनमालेव विकसश्चारुमञ्जरी । अथाऽभवच्छक्तिसेनादैत्यसेनासमागमः

tāpicchavanamāleva vikasaścārumañjarī | athā'bhavacchaktisenādaityasenāsamāgamaḥ

उद्वेलयोः सागरयोरिव सङ्गमनं भुवि । अथ ध्वनद्युद्धवद्यहुङ्काराऽस्फोटनिऽस्वनः

udvelayoḥ sāgarayoriva saṅgamanaṃ bhuvi | atha dhvanadyuddhavadyahuṅkārā'sphoṭani'svanaḥ

रथघओषतुरङ्गोश्चहेषागम्भीरमांसलः । सेनयोरुभयोस्तत्र बधिरीकृतदिङ्मुखः

rathaghaoṣaturaṅgoścaheṣāgambhīramāṃsalaḥ | senayorubhayostatra badhirīkṛtadiṅmukhaḥ

शक्तिसङ्घमहामेघनिर्मुक्तेषुप्रवर्षणैः । दैत्यसेनामुखतटं विदीर्णं शतधाऽभवत्

śaktisaṅghamahāmeghanirmukteṣupravarṣaṇaiḥ | daityasenāmukhataṭaṃ vidīrṇaṃ śatadhā'bhavat

दैत्यसेनाभिन्नमुखद्वारेण विविशुर्द्रुतम् । दैत्यसेनाहृदं शक्तिसेनास्त्रोतः समन्ततः

daityasenābhinnamukhadvāreṇa viviśurdrutam | daityasenāhṛdaṃ śaktisenāstrotaḥ samantataḥ

निविश्य दैत्यसेनां ताः शक्त्यो बलवत्तराः । "शस्त्राऽग्निभिर्दैत्यसेनावनं चक्रुर्हि भस्मसात्

niviśya daityasenāṃ tāḥ śaktyo balavattarāḥ | "śastrā'gnibhirdaityasenāvanaṃ cakrurhi bhasmasāt

केचिच्छरैः सुनिचिताः केचित्परिघप्रोथिताः । अन्ये कृपाणिना च्छिन्ननिखिलाङ्गा गताऽसवः

keciccharaiḥ sunicitāḥ kecitparighaprothitāḥ | anye kṛpāṇinā cchinnanikhilāṅgā gatā'savaḥ

परे चक्रविकृत्ताऽङ्गाः परशुच्छिन्नकन्धराः । इतरे शूलसूत्रेषु प्रोता मणिगणा इव

pare cakravikṛttā'ṅgāḥ paraśucchinnakandharāḥ | itare śūlasūtreṣu protā maṇigaṇā iva

अपरे शक्तिप्रमुखैर्भिन्नमूर्धोदराऽभवन् । एवं विनाश्यमानायां सेनायां शक्तिसेनया

apare śaktipramukhairbhinnamūrdhodarā'bhavan | evaṃ vināśyamānāyāṃ senāyāṃ śaktisenayā

दृष्ट्वा विशुक्रोह्यत्यन्तं रोषाग्निज्वलितेक्षणः । रथेनाऽभ्यदेरवच्छक्तिवाहिनीं शस्त्रवर्षणैः

dṛṣṭvā viśukrohyatyantaṃ roṣāgnijvalitekṣaṇaḥ | rathenā'bhyaderavacchaktivāhinīṃ śastravarṣaṇaiḥ

जीमूत इव वर्षाउ धाराः शरमयास्ततः । शक्तिसेनाऽपि युयुधे विशुक्रे च बलीयसी

jīmūta iva varṣāu dhārāḥ śaramayāstataḥ | śaktisenā'pi yuyudhe viśukre ca balīyasī

अथ पुत्रा वि"उक्रस्य पितृतुल्यपराक्रमाः । जीमूतकायो देवारिः करम्भः शिखिभाषण

atha putrā vi"ukrasya pitṛtulyaparākramāḥ | jīmūtakāyo devāriḥ karambhaḥ śikhibhāṣaṇa

निविश्य शक्तिसेनाऽन्तर्जघ्नुस्ता बलवत्तराः । विशुक्रात्मजसङ्खिन्नां निशाम्य शक्तिवाहिनीम्

niviśya śaktisenā'ntarjaghnustā balavattarāḥ | viśukrātmajasaṅkhinnāṃ niśāmya śaktivāhinīm

चतुर्दिक्षु काल्यमानां शुकादिश्यामलामुखाः । विशुक्रपुत्रानासेदुर्वर्पन्त्य इषुसन्ततिम्

caturdikṣu kālyamānāṃ śukādiśyāmalāmukhāḥ | viśukraputrānāsedurvarpantya iṣusantatim

तत्र जीमूतकायेन युयोध शुकश्यामला । चिरं युद्ध्वा शरैस्तत्र रथं सूतं शरासनम्

tatra jīmūtakāyena yuyodha śukaśyāmalā | ciraṃ yuddhvā śaraistatra rathaṃ sūtaṃ śarāsanam

चिच्छेद निमिषार्धेन ततः प्रकुपितोऽसुरः । जघान तीक्ष्णधारेण खड्गेन रथवाहनम्

ciccheda nimiṣārdhena tataḥ prakupito'suraḥ | jaghāna tīkṣṇadhāreṇa khaḍgena rathavāhanam

Tripurārahasya (Māhātmya Khaṇḍa) (cont. 11)

तस्या रथाश्वो निहतः प्रस्खलद्भिन्नमस्तकः । तावच्छुकश्यामलिका अर्धचन्द्रेणुणा जवात्

tasyā rathāśvo nihataḥ praskhaladbhinnamastakaḥ | tāvacchukaśyāmalikā ardhacandreṇuṇā javāt

अपातयच्छिरो देहात् पक्वतालफलं यथा । देवारिणा शारिकाख्या सङ्गता युद्धकर्मणि

apātayacchiro dehāt pakvatālaphalaṃ yathā | devāriṇā śārikākhyā saṅgatā yuddhakarmaṇi

च्छिन्नध्वजरथाश्वं तं युध्यन्तं गदया दृढम् । स्वकीयगदयाऽप्लुत्य जघानाऽसुरमस्तके

cchinnadhvajarathāśvaṃ taṃ yudhyantaṃ gadayā dṛḍham | svakīyagadayā'plutya jaghānā'suramastake

भिन्नमूधः निपतितो देवारिर्गतजीवनः । सङ्गीतश्यामला युद्धं करम्भेण चकार ह

bhinnamūdhḥ nipatito devārirgatajīvanaḥ | saṅgītaśyāmalā yuddhaṃ karambheṇa cakāra ha

युद्ध्वा चिरं तेन सह खड्गेन शिर आच्छिनत् । साहित्य"यामला युध्ध्वा बलिनं शिखिभाषणम्

yuddhvā ciraṃ tena saha khaḍgena śira ācchinat | sāhitya"yāmalā yudhdhvā balinaṃ śikhibhāṣaṇam

शस्त्राऽस्त्रैस्त्रं विनिर्जित्य प्राक्षिपद्वक्षसि द्रुतम् । त्रिशूलं तेन दलितहृदयः प्राप तद्व्यसुः

śastrā'straistraṃ vinirjitya prākṣipadvakṣasi drutam | triśūlaṃ tena dalitahṛdayaḥ prāpa tadvyasuḥ

यावत्पुत्रा नियुध्यन्ति विशुक्रस्तावदाशु वै । छन्नरूपः "यामलाय रथपार्ष्णिं समासदत्

yāvatputrā niyudhyanti viśukrastāvadāśu vai | channarūpaḥ "yāmalāya rathapārṣṇiṃ samāsadat

तत्र चोरवदायान्तं गदाहस्तं महाबलम् । दृष्ट्वा लघुश्यामलाख्या सन्निधानं समागतम्

tatra coravadāyāntaṃ gadāhastaṃ mahābalam | dṛṣṭvā laghuśyāmalākhyā sannidhānaṃ samāgatam

मन्त्रेश्या रथवर्यन्तमारुरुक्षन्तमञ्जसा । जघान मूर्घ्नि तरसा खड्गेनाऽतिबलीयसा

mantreśyā rathavaryantamārurukṣantamañjasā | jaghāna mūrghni tarasā khaḍgenā'tibalīyasā

खड्गप्रपाततस्तस्य मुकुटं शकलीकृतम् । विशुक्रो भ्रष्टमुकुटः क्रोधारुणितलोचनः

khaḍgaprapātatastasya mukuṭaṃ śakalīkṛtam | viśukro bhraṣṭamukuṭaḥ krodhāruṇitalocanaḥ

गदामादाय वेगेन हन्तुं तामभिसंययौ । तावच्छरेण दैत्यस्य गदां चिच्छेद सप्तधा

gadāmādāya vegena hantuṃ tāmabhisaṃyayau | tāvacchareṇa daityasya gadāṃ ciccheda saptadhā

निरायुधो विशुक्रोऽपि मुष्टिना रथवाजिनाम् । तस्या जघान तावत् सा प्राहरन्मूर्घ्नि सायकैः

nirāyudho viśukro'pi muṣṭinā rathavājinām | tasyā jaghāna tāvat sā prāharanmūrghni sāyakaiḥ

सायकैर्विदलन्मूर्धा पपात भुवि मूर्छितः । ईशत्प्रज्ञस्तावदेनं ग्रहीतौं लघुश्यामला

sāyakairvidalanmūrdhā papāta bhuvi mūrchitaḥ | īśatprajñastāvadenaṃ grahītauṃ laghuśyāmalā

रथादवप्लुत्य शीघ्रं भाहुभ्यां तं परामृशत् । प्रतिबुद्धस्तावदसौ मत्वा स्वस्य हि बन्धनम्

rathādavaplutya śīghraṃ bhāhubhyāṃ taṃ parāmṛśat | pratibuddhastāvadasau matvā svasya hi bandhanam

मुष्टिनाऽभ्यहनद्देवीं साऽपीषत्कश्मलं ययौ । तावज् ज्ञात्वा रथस्थानाः शक्त्यो रिपुमन्तिके

muṣṭinā'bhyahanaddevīṃ sā'pīṣatkaśmalaṃ yayau | tāvaj jñātvā rathasthānāḥ śaktyo ripumantike

कोटिशस्तं समुत्पेतुर्वाहिनी शक्त्योऽपि च । तावन्मत्वा शक्तिगणं दुसहं दैत्यशेखरः

koṭiśastaṃ samutpeturvāhinī śaktyo'pi ca | tāvanmatvā śaktigaṇaṃ dusahaṃ daityaśekharaḥ

उत्प्लुत्य स्वरथं प्राप्तो दैत्यसेनामुखस्थितम् । तत्र दृष्ट्वा म्र्टान् पुत्रान् शोकसंविग्नमानसः

utplutya svarathaṃ prāpto daityasenāmukhasthitam | tatra dṛṣṭvā mrṭān putrān śokasaṃvignamānasaḥ

बिल्स्प्य्स् किञ्चिदत्यन्तरोषारुणितलोचनः । प्रज्वलन् शक्तिसेनां तां विधमच्छरवर्षणैः

bilspys kiñcidatyantaroṣāruṇitalocanaḥ | prajvalan śaktisenāṃ tāṃ vidhamaccharavarṣaṇaiḥ

दृश्त्वा विशुक्रं शक्तीनां सेनाप्राणाऽपहारिणम् । मन्त्रिणी सायकाऽसारैर्धनुर्जीमूतनिऽसृतैः

dṛśtvā viśukraṃ śaktīnāṃ senāprāṇā'pahāriṇam | mantriṇī sāyakā'sārairdhanurjīmūtani'sṛtaiḥ

ववर्ष नीलशैलोश्चशृङ्गं पर्जन्यवद्भृशम् । तीक्ष्णसायकधाराभिर्विशुक्रोऽत्यन्तविक्षतः

vavarṣa nīlaśailoścaśṛṅgaṃ parjanyavadbhṛśam | tīkṣṇasāyakadhārābhirviśukro'tyantavikṣataḥ

देहक्षतेभ्योऽतितरामसृग्धारां मुमोच वै । नीलाद्रिर्वृष्टिधाराभिर्गैरिकारसवत्क्ष्णम्

dehakṣatebhyo'titarāmasṛgdhārāṃ mumoca vai | nīlādrirvṛṣṭidhārābhirgairikārasavatkṣṇam

मन्त्रिण्या गाढसंविद्धो रोषात् प्रज्वलीताऽकृतिः । विचित्रशस्त्रशलभैराच्छादयत मन्त्रिणीम्

mantriṇyā gāḍhasaṃviddho roṣāt prajvalītā'kṛtiḥ | vicitraśastraśalabhairācchādayata mantriṇīm

विरेजे मन्त्रिणीच्छन्ना दैत्यशस्त्रमधुव्रतैः । तमालमञ्जरीवाऽतिमकरन्दसुबृंहिता

vireje mantriṇīcchannā daityaśastramadhuvrataiḥ | tamālamañjarīvā'timakarandasubṛṃhitā

क्षणेन दैत्यशस्त्राणि निवार्य शरवर्षणैः । आकार्णपूर्णभल्लेन धनुर्ज्यामाच्छिनद्द्रुतम्

kṣaṇena daityaśastrāṇi nivārya śaravarṣaṇaiḥ | ākārṇapūrṇabhallena dhanurjyāmācchinaddrutam

यावज्ज्यामपरां चापे निवेशयितुमीहते । तावत्तिक्ष्णपृषत्केन मुष्टिदेशे जघान तम्

yāvajjyāmaparāṃ cāpe niveśayitumīhate | tāvattikṣṇapṛṣatkena muṣṭideśe jaghāna tam

गाढबिद्धदैत्यमुष्टेर्दैत्यस्य धनुरापतत् । पतितं धनुरादातुं यावन्नम्रो महासुरः

gāḍhabiddhadaityamuṣṭerdaityasya dhanurāpatat | patitaṃ dhanurādātuṃ yāvannamro mahāsuraḥ

तावदन्येनाऽभिहनत् पत्रिणा मूर्घ्नी । स तावदिषुणा भिन्नमूर्धा गाढसुमूर्च्छया

tāvadanyenā'bhihanat patriṇā mūrghnī | sa tāvadiṣuṇā bhinnamūrdhā gāḍhasumūrcchayā

अपतत् स्वरथोपस्थे वज्राहत इवाऽद्रिराट् । अथ क्षणेन मन्त्रिण्या नाशितं दैत्यवाहनम्

apatat svarathopasthe vajrāhata ivā'drirāṭ | atha kṣaṇena mantriṇyā nāśitaṃ daityavāhanam

सारथिश्छ्त्रमुकुटे शस्त्रसङ्घं शरैः पृथक् । तावन्मूर्च्छाविनिर्मुक्तो ददर्शाऽहवसाधनम्

sārathiśchtramukuṭe śastrasaṅghṃ śaraiḥ pṛthak | tāvanmūrcchāvinirmukto dadarśā'havasādhanam

साकल्येन विनश्टं तत् क्रुद्ध उत्प्लुत्य तां रुषा । शीर्ण रथाङ्गमादाय निहन्तुमुपसंययौ

sākalyena vinaśṭaṃ tat kruddha utplutya tāṃ ruṣā | śīrṇa rathāṅgamādāya nihantumupasaṃyayau

तावद्दक्षभुजेऽत्यन्तवेगाच्छरमपातयत् । शरेणाऽभिहताद्धस्ताद्रथङ्गं प्रापतत् क्षितौ

tāvaddakṣabhuje'tyantavegāccharamapātayat | śareṇā'bhihatāddhastādrathaṅgaṃ prāpatat kṣitau

ततो मुष्टिं समुद्यम्य रथ आप्लुत्य सत्वरम् । मन्त्रिणीहस्तगं चाप्रं भङ्क्तुं यावत् समाच्छिनत्

tato muṣṭiṃ samudyamya ratha āplutya satvaram | mantriṇīhastagaṃ cāpraṃ bhaṅktuṃ yāvat samācchinat

तावत्तिक्ष्णाऽसिन कायाच्छिरस्तस्य निपतयत् । दृष्ट्वा विशुक्रं निहतं विद्रुता दैत्यवाहिनी

tāvattikṣṇā'sina kāyācchirastasya nipatayat | dṛṣṭvā viśukraṃ nihataṃ vidrutā daityavāhinī

100

परिशिष्टाऽतिवित्रस्ता शस्त्राण्युत्सृज्य सर्वतः । जयशब्दं शक्तिगणाश्चक्रुर्देवमुखा अपि

pariśiṣṭā'tivitrastā śastrāṇyutsṛjya sarvataḥ | jayaśabdaṃ śaktigaṇāścakrurdevamukhā api

6166

इति श्रीमदितिहासोत्तमे त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे ललितामाहात्म्ये विशुक्रवधवर्णनं नाम चतुःसप्ततितमोऽध्यायः

iti śrīmaditihāsottame tripurārahasye māhātmyakhaṇḍe lalitāmāhātmye viśukravadhavarṇanaṃ nāma catuḥsaptatitamo'dhyāyaḥ

पञ्चसप्ततिमोऽध्यायः विषङ्गवधवर्णन्म् विषङ्गेनाऽपि वाराही सङ्गता समरे यदा । तदा दैत्यशक्तिचम्बोरभवद्भैरवो रणः

pañcasaptatimo'dhyāyaḥ viṣaṅgavadhavarṇanm viṣaṅgenā'pi vārāhī saṅgatā samare yadā | tadā daityaśakticamborabhavadbhairavo raṇaḥ

शक्तीनां खड्गचक्राऽसिपरिघप्रासतोमरैः । बटुकानां त्रिशुलाद्यर्देत्या भूयोऽभिविक्षताः

śaktīnāṃ khaḍgacakrā'siparighaprāsatomaraiḥ | baṭukānāṃ triśulādyardetyā bhūyo'bhivikṣatāḥ

तिलशः छिन्नवर्ष्माणि जहुः प्राणान् रणाऽजिरे । दृष्त्वा दैत्यचमूं शक्तिगणैः प्रायो विनाशिताम्

tilaśaḥ chinnavarṣmāṇi jahuḥ prāṇān raṇā'jire | dṛṣtvā daityacamūṃ śaktigaṇaiḥ prāyo vināśitām

क्रुद्धाऽभिदुद्रुवुः शक्तिचमुः पर्वतसन्निभाः । विषङ्गपुत्राः प्रोद्दण्डविक्रमा वीर्यवत्तरा

kruddhā'bhidudruvuḥ śakticamuḥ parvatasannibhāḥ | viṣaṅgaputrāḥ proddaṇḍavikramā vīryavattarā

करालवक्त्रो विशिखो विभाण्डो विकटेक्षणः । इन्द्रशत्रुः सुराऽरातिर्महाकुक्षिर्मदोद्धतः

karālavaktro viśikho vibhāṇḍo vikaṭekṣaṇaḥ | indraśatruḥ surā'rātirmahākukṣirmadoddhataḥ

एतेऽष्तौ भीमबलिनो शक्तीर्जघ्नुः समन्ततः । तैर्हन्यमानां तां शक्तिवाहिनीमभिवीक्ष्य तु

ete'ṣtau bhīmabalino śaktīrjaghnuḥ samantataḥ | tairhanyamānāṃ tāṃ śaktivāhinīmabhivīkṣya tu

अभ्याययुस्तान्नियोद्धुं जम्भिनी स्तम्भिनी तथा । अन्धिनी मोहिनी चैव भैरवः कालकर्षिणी

abhyāyayustānniyoddhuṃ jambhinī stambhinī tathā | andhinī mohinī caiva bhairavaḥ kālakarṣiṇī

स्वप्नेश्वरी च बटुक इत्यटौ सुविभीषणाः । करालवक्त्रिण युधि जम्भिनी सङ्गताऽभवत्

svapneśvarī ca baṭuka ityaṭau suvibhīṣaṇāḥ | karālavaktriṇa yudhi jambhinī saṅgatā'bhavat

युद्ध्वा चिरं तथा साकं शस्त्रास्त्रैर्दैत्यपुङ्गवः । गदयाऽभिजधानाऽशु वराहं शक्तिवाहनम्

yuddhvā ciraṃ tathā sākaṃ śastrāstrairdaityapuṅgavaḥ | gadayā'bhijadhānā'śu varāhaṃ śaktivāhanam

ताडितो जम्भिनीवाहो शूकरो भिन्नमस्तकः । ईषत् पपात पुरतो जानुभ्यामवनिङ्गतः

tāḍito jambhinīvāho śūkaro bhinnamastakaḥ | īṣat papāta purato jānubhyāmavaniṅgataḥ

तावत्क्रुद्धा जम्भनी च खड्गेन शिर आहरत् । विशिखः स्तम्भनीं प्राप्य युयोधाऽतिबली दृढम्

tāvatkruddhā jambhanī ca khaḍgena śira āharat | viśikhaḥ stambhanīṃ prāpya yuyodhā'tibalī dṛḍham

स्तम्भिनी हरिणाऽरुढा विशिखैर्विशिखं त्रिभिः । जघान तैर्मूघ्नि लग्नैर्विशिखोऽतिव्यराजत

stambhinī hariṇā'ruḍhā viśikhairviśikhaṃ tribhiḥ | jaghāna tairmūghni lagnairviśikho'tivyarājata

त्रिशृङ्ग इव दैत्येन्द्रः सुस्राव बहुशोणितम् । सोऽपि क्रुद्धोऽतिवेगेन तीक्ष्णधारेण कर्णिना

triśṛṅga iva daityendraḥ susrāva bahuśoṇitam | so'pi kruddho'tivegena tīkṣṇadhāreṇa karṇinā

धनुर्ज्यामाच्छिनद्भूयो विकीर्य निशितैः शरैः । तावत्क्रुद्धा स्तम्भिनी च गार्ध्र्पत्रेण् तेजिना

dhanurjyāmācchinadbhūyo vikīrya niśitaiḥ śaraiḥ | tāvatkruddhā stambhinī ca gārdhrpatreṇ tejinā

तद्वाहनोऽट्रमनयच्छित्त्वाऽन्तकपुरं प्रति । अथ तस्य क्षणेनैव निशितैर्विसिखैस्त्रिभिः

tadvāhano'ṭramanayacchittvā'ntakapuraṃ prati | atha tasya kṣaṇenaiva niśitairvisikhaistribhiḥ

निषङ्गं मुकुटं चापं चिच्छेद युगपद्युधि । स छिन्नधन्वाऽतिरुषा त्रिशूलमतिभास्वरम्

niṣaṅgaṃ mukuṭaṃ cāpaṃ ciccheda yugapadyudhi | sa chinnadhanvā'tiruṣā triśūlamatibhāsvaram

स्तम्भिनीं प्रतिचिक्षेप तावत् सा लघुविक्रमा । छित्त्वा त्रिशूलं भल्लेन शिरो दैत्यस्य पातयत

stambhinīṃ praticikṣepa tāvat sā laghuvikramā | chittvā triśūlaṃ bhallena śiro daityasya pātayata

अन्धिन्या युयुधे तत्र बिभाण्डो बलगर्वितः । शस्त्रैरस्त्ररनेकैश्च कृतप्रतिकृतैररम्

andhinyā yuyudhe tatra bibhāṇḍo balagarvitaḥ | śastrairastraranekaiśca kṛtapratikṛtairaram

अन्धिनी महिषाऽरुढा विभाण्डः खरवाहनः । चिरां युद्ध्वा तेन तत्र कर्णान्ताऽकृष्टपत्रिणा

andhinī mahiṣā'ruḍhā vibhāṇḍaḥ kharavāhanaḥ | cirāṃ yuddhvā tena tatra karṇāntā'kṛṣṭapatriṇā

जघान दैत्यमुरसि तथा विद्धो विभाण्डकः । पपात मूर्च्छितो गाढं छिन्नपक्ष इवाऽद्रिराट्

jaghāna daityamurasi tathā viddho vibhāṇḍakaḥ | papāta mūrcchito gāḍhaṃ chinnapakṣa ivā'drirāṭ

अथ तद्वाहनः खरो पर्वताभोऽतिधूसरः । द्वाशब्दं भीषणं कृत्वा समुन्नम्य च बालधिम्

atha tadvāhanaḥ kharo parvatābho'tidhūsaraḥ | dvāśabdaṃ bhīṣaṇaṃ kṛtvā samunnamya ca bāladhim

निविष्टः शक्तिसेनासु संस्तब्धाङ्गरुहो बली । काश्चित्प्रत्यक्पादघातैर्दशनैश्चाऽवधूननैः

niviṣṭaḥ śaktisenāsu saṃstabdhāṅgaruho balī | kāścitpratyakpādaghātairdaśanaiścā'vadhūnanaiḥ

अन्याः स्वगतिवेगेन खरः शक्तीर्निपातयत् । एवं शक्तीर्विनिघ्नन्तं खरं दृष्ट्वाऽन्धिनी तदा

anyāḥ svagativegena kharaḥ śaktīrnipātayat | evaṃ śaktīrvinighnantaṃ kharaṃ dṛṣṭvā'ndhinī tadā

शरेणाऽकर्णपूर्णेन जघानाऽतिरुषाऽन्विता । स विद्वस्तीक्ष्णबाणेन मूर्च्छितः प्रपतद्भुवि

śareṇā'karṇapūrṇena jaghānā'tiruṣā'nvitā | sa vidvastīkṣṇabāṇena mūrcchitaḥ prapatadbhuvi

तावन्मूर्च्छाविनिर्मुक्तो विभाण्डोऽत्यन्तरोषितः । वेगेन गदया तस्या वाहनं ताडयद्बली

tāvanmūrcchāvinirmukto vibhāṇḍo'tyantaroṣitaḥ | vegena gadayā tasyā vāhanaṃ tāḍayadbalī

2063

अन्धिनीवाहमहिषस्ताडितो गदया भृशम् । विद्रुत्य मन्युज्वलितस्तं शृङ्गाभ्यां समाक्षिपत

andhinīvāhamahiṣastāḍito gadayā bhṛśam | vidrutya manyujvalitastaṃ śṛṅgābhyāṃ samākṣipata

विभाण्डो महिषाऽक्षिप्त आकाशं प्राप्य वेगतः । परतो योजनाद्भूमौ पपात सुविमूर्च्छितः

vibhāṇḍo mahiṣā'kṣipta ākāśaṃ prāpya vegataḥ | parato yojanādbhūmau papāta suvimūrcchitaḥ

तावदभ्याययौ तस्य वाहो रासभशेखरः । मुञ्चन् सुशीघ्रं क्वाशब्दं सघर्घरमहारवम्

tāvadabhyāyayau tasya vāho rāsabhaśekharaḥ | muñcan suśīghraṃ kvāśabdaṃ saghargharamahāravam

आगत्य महिषं भूयः परावृत्य सुवेगतः । पाश्चात्यपादघातेन सन्ताड्य बलवत्तरम्

āgatya mahiṣaṃ bhūyaḥ parāvṛtya suvegataḥ | pāścātyapādaghātena santāḍya balavattaram

ददंश तं पुनः कण्ठे तावत् क्रुद्धः स सैरिभः । शृङ्गाभ्यां दारयत् कुक्षिं भूमावास्फाल्य वेगतः

dadaṃśa taṃ punaḥ kaṇṭhe tāvat kruddhaḥ sa sairibhaḥ | śṛṅgābhyāṃ dārayat kukṣiṃ bhūmāvāsphālya vegataḥ

निर्गताऽन्त्रः खरो मृत्युं प्राप निर्यातितेक्षणः । विमूर्च्छस्तावदभ्येत्य विभाण्डोऽभिहनत् पदा

nirgatā'ntraḥ kharo mṛtyuṃ prāpa niryātitekṣaṇaḥ | vimūrcchastāvadabhyetya vibhāṇḍo'bhihanat padā

महिषं तावदिषुणाऽन्धिनी दैत्यस्य मस्तकम् । अपाहरदतिक्रोधात् कृत्तमूर्द्धाममार सः

mahiṣaṃ tāvadiṣuṇā'ndhinī daityasya mastakam | apāharadatikrodhāt kṛttamūrddhāmamāra saḥ

युयोध मोहिनी दैत्यं शस्त्रस्त्रैर्विकटेक्षणम् । मोहिनी गरुडारुढा गृघ्रस्थो विकटेक्षणः

yuyodha mohinī daityaṃ śastrastrairvikaṭekṣaṇam | mohinī garuḍāruḍhā gṛghrastho vikaṭekṣaṇaḥ

सुपर्णगृघ्रयोर्भीममासीइद्युद्धं नभोऽङ्गणे । सपक्षयोः पर्वतयोरिवाऽत्यन्तविचित्रितम्

suparṇagṛghrayorbhīmamāsīidyuddhaṃ nabho'ṅgaṇe | sapakṣayoḥ parvatayorivā'tyantavicitritam

तदा सुपर्णपक्षाभ्यां प्रोथितो गृघ्रशेखरः । नखैस्तुण्डैर्दारिताण्गो ममार पतितोऽवनौ

tadā suparṇapakṣābhyāṃ prothito gṛghraśekharaḥ | nakhaistuṇḍairdāritāṇgo mamāra patito'vanau

विकटाक्षो हते वाहे क्रुद्धो युद्ध्वा चिरं तया । मोहिनीचक्रसम्च्छिन्नगलो मृत्युमुपागतः

vikaṭākṣo hate vāhe kruddho yuddhvā ciraṃ tayā | mohinīcakrasamcchinnagalo mṛtyumupāgataḥ

इन्द्रशत्रुः सर्पसंस्थो भैरवेणाऽभिसङ्गतः । स्ववाहेनाऽतिभीमेन युयोधाऽत्यन्तसाहसी

indraśatruḥ sarpasaṃstho bhairaveṇā'bhisaṅgataḥ | svavāhenā'tibhīmena yuyodhā'tyantasāhasī

भैरवः कालमेघाभः स्वसमाकारभैरवैः । कोटिसङ्ख्यागणयुतैरष्टभिः सेवितोऽनिशम्

bhairavaḥ kālameghābhaḥ svasamākārabhairavaiḥ | koṭisaṅkhyāgaṇayutairaṣṭabhiḥ sevito'niśam

सर्वे त्रिशूलदण्डाढ्यास्त्रिणेत्राश्चन्द्रशेखराः । कालमेघनिभाः सर्पभूषणाः कृत्तिवाससः

sarve triśūladaṇḍāḍhyāstriṇetrāścandraśekharāḥ | kālameghanibhāḥ sarpabhūṣaṇāḥ kṛttivāsasaḥ

इन्द्रशत्रोश्चमूं भीमां दशाक्षौहिणीसम्मिताम् । निविश्य ते निमेषेण निःशेषाञ्चक्रुरोजसा

indraśatroścamūṃ bhīmāṃ daśākṣauhiṇīsammitām | niviśya te nimeṣeṇa niḥśeṣāñcakrurojasā

केचिच्छूलेषु सम्प्रोताः केचिद्दण्डैर्विदारिताः । केचिन्नखैः पाटिताण्गाः केचिन्मुष्टिभिराहताः

kecicchūleṣu samprotāḥ keciddaṇḍairvidāritāḥ | kecinnakhaiḥ pāṭitāṇgāḥ kecinmuṣṭibhirāhatāḥ

दधुर्दैत्याऽन्त्रमालां ते बैरवाणां गणास्तदा । एवं दृष्ट्वा प्रनष्टां स्वामिन्द्रशत्रुश्चमूं रुषा

dadhurdaityā'ntramālāṃ te bairavāṇāṃ gaṇāstadā | evaṃ dṛṣṭvā pranaṣṭāṃ svāmindraśatruścamūṃ ruṣā

गदया भैरवगणं मर्दयामास सर्वतः । एवं गणानर्द्यमानान् वीक्ष्य दैत्येन संयुगे

gadayā bhairavagaṇaṃ mardayāmāsa sarvataḥ | evaṃ gaṇānardyamānān vīkṣya daityena saṃyuge

मन्थानाद्यपराह्वाना असिताङ्गादिभैरवाः । इन्द्रशत्रुं पर्वताभं युयुधुः सर्पवाहनम्

manthānādyaparāhvānā asitāṅgādibhairavāḥ | indraśatruṃ parvatābhaṃ yuyudhuḥ sarpavāhanam

तान् योधयामास दैत्यः सर्वानेको रणाऽजिरे । वज्रसंहनं तस्य शूलदण्डप्रपातनैः

tān yodhayāmāsa daityaḥ sarvāneko raṇā'jire | vajrasaṃhanaṃ tasya śūladaṇḍaprapātanaiḥ

अक्षतं सर्वथा यद्वद्गण्डशैलः फलैर्हतः । तं दृष्ट्वा विरुजं दैत्यं भैरवाणां भयङ्करम्

akṣataṃ sarvathā yadvadgaṇḍaśailaḥ phalairhataḥ | taṃ dṛṣṭvā virujaṃ daityaṃ bhairavāṇāṃ bhayaṅkaram

युयुधे तेन समरे भैरवाणामधी"श्वरः । युद्ध्वा चिरमुत्पतन्तं गदया हन्तुमम्बरम्

yuyudhe tena samare bhairavāṇāmadhī"śvaraḥ | yuddhvā ciramutpatantaṃ gadayā hantumambaram

आविध्या हृदि शूलेन भुवि तं व्यसुमाक्षिपत् । युद्ध्वा सुराऽरातिरपि कालकर्ष्णिकाऽह्व्याम्

āvidhyā hṛdi śūlena bhuvi taṃ vyasumākṣipat | yuddhvā surā'rātirapi kālakarṣṇikā'hvyām

काकसष्थो लुलायाऽधिरुढया सुचिरंअ बली । तच्छक्तिगणनिःशेषीकृतदैत्यमहागणः

kākasaṣtho lulāyā'dhiruḍhayā suciraṃa balī | tacchaktigaṇaniḥśeṣīkṛtadaityamahāgaṇaḥ

तदङ्कुशप्रहारेण भिन्नमूर्धा ममार ह । स्वप्नेश्या युयुधे दैत्यो महाकुक्षिर्वृकाश्रयः

tadaṅkuśaprahāreṇa bhinnamūrdhā mamāra ha | svapneśyā yuyudhe daityo mahākukṣirvṛkāśrayaḥ

रथाधिरुढया सेना नाशिता शक्तिसङ्घकैः । चिरं योधयतस्तस्य महाकुक्षेर्बलीयसः

rathādhiruḍhayā senā nāśitā śaktisaṅghakaiḥ | ciraṃ yodhayatastasya mahākukṣerbalīyasaḥ

विदार्य कुक्षिं खड्गेन नाशयद्दत्यपुङ्गवम् । मदोद्धतोऽपि बटुकभैरवेऽ सुसङ्गतः

vidārya kukṣiṃ khaḍgena nāśayaddatyapuṅgavam | madoddhato'pi baṭukabhairave' susaṅgataḥ

बटुकैः स्वसमाकारैर्दशकोटिमितैस्तथा । महाकपालदण्दाढ्यैः सर्पभूषणसंयुतैः

baṭukaiḥ svasamākārairdaśakoṭimitaistathā | mahākapāladaṇdāḍhyaiḥ sarpabhūṣaṇasaṃyutaiḥ

पञ्चहायनकैर्मत्तैर्दिग्वस्त्रैररुणेक्षणैः । तमस्तोमनिभैश्चन्द्रचूडैर्युक्तेन सर्वतः

pañcahāyanakairmattairdigvastrairaruṇekṣaṇaiḥ | tamastomanibhaiścandracūḍairyuktena sarvataḥ

दशाक्षौहिणिकायुक्तो युयोधाऽतितरां बली । बटुकानां गणाः क्रुद्धा निविश्याऽसुरवाहिनीम्

daśākṣauhiṇikāyukto yuyodhā'titarāṃ balī | baṭukānāṃ gaṇāḥ kruddhā niviśyā'suravāhinīm

दण्डैर्निहित्य तरसा नाशं निन्युर्यथाऽशु नः । अथ क्रुद्धं दैत्यपतिं निपतन्तं गदाधरम्

daṇḍairnihitya tarasā nāśaṃ ninyuryathā'śu naḥ | atha kruddhaṃ daityapatiṃ nipatantaṃ gadādharam

बटुकेशो जघानोश्चैर्मूर्घ्नि दण्डेन लीलया । दण्डाऽहत्या दलन्मूर्धा वमन् रक्तं सफेनिलम्

baṭukeśo jaghānoścairmūrghni daṇḍena līlayā | daṇḍā'hatyā dalanmūrdhā vaman raktaṃ saphenilam

पतित्वाऽशु विनिश्चेष्टो ममाराऽसुरशेखरः । एवं विषङ्गः पुत्रेषु नष्टेष्वत्यन्तदुःखितः

patitvā'śu viniśceṣṭo mamārā'suraśekharaḥ | evaṃ viṣaṅgaḥ putreṣu naṣṭeṣvatyantaduḥkhitaḥ

क्रोधमाहारयत्तिव्रं विंशत्यक्षौहिणीयुतः । निपपातैकपातेन प्रलयाऽनिलवज्जवात्

krodhamāhārayattivraṃ viṃśatyakṣauhiṇīyutaḥ | nipapātaikapātena pralayā'nilavajjavāt

किरिचक्रोपरि तदा ध्वनद्वादित्रनिःस्वनः । शस्त्रधारां विमुञ्चन् वै कुर्वन् सतिमिरा दिशः

kiricakropari tadā dhvanadvāditraniḥsvanaḥ | śastradhārāṃ vimuñcan vai kurvan satimirā diśaḥ

ज्वलद्वह्निमहाकूटे शलभानां गणा इव । अथ जम्भिनिमुख्याभिर्नाशिता क्षणमात्रतः

jvaladvahnimahākūṭe śalabhānāṃ gaṇā iva | atha jambhinimukhyābhirnāśitā kṣaṇamātrataḥ

विषङ्गसैन्यं शस्त्राग्निज्वालाभिः शलभानिव । केचित्त्रिशूलस्फुटितहृदया जीवितं जहुः

viṣaṅgasainyaṃ śastrāgnijvālābhiḥ śalabhāniva | kecittriśūlasphuṭitahṛdayā jīvitaṃ jahuḥ

परे दण्डविकीर्णाङ्गा अन्ये परिघप्रोथिताः । अपरे सायकैश्छन्ना ततोऽन्ये मुष्टिदारिताः

pare daṇḍavikīrṇāṅgā anye parighaprothitāḥ | apare sāyakaiśchannā tato'nye muṣṭidāritāḥ

ख्ड्गच्छिन्नाङ्घ्रिबाहूरुकन्धराद्या अपीतरे । केचिच्छस्त्रौघसम्पातशकलीकृतदेहकाः

khḍgacchinnāṅghribāhūrukandharādyā apītare | kecicchastraughasampātaśakalīkṛtadehakāḥ

एवं विनष्टे सैन्ये स्वे विषङ्गः क्रोधमूर्च्छितः । निहत्य गद्या शक्तिसेनां भित्त्वा ह्यशेषतः

evaṃ vinaṣṭe sainye sve viṣaṅgaḥ krodhamūrcchitaḥ | nihatya gadyā śaktisenāṃ bhittvā hyaśeṣataḥ

दण्डराज्ञीरथवहं महिषञ्च मृगाधिपौ । गदयैव हि सन्ताडय् रथराजं समारुहत्

daṇḍarājñīrathavahaṃ mahiṣañca mṛgādhipau | gadayaiva hi santāḍay ratharājaṃ samāruhat

आरोहन्तं रथं वेगाद्विषङ्गं वीक्ष्य सर्वतः । शक्तिसेनासु समभूद्धाहाऽकारमहाध्वनीः

ārohantaṃ rathaṃ vegādviṣaṅgaṃ vīkṣya sarvataḥ | śaktisenāsu samabhūddhāhā'kāramahādhvanīḥ

रथर्वस्थिताः शक्तीरपि सम्मर्द्य वेगतः । चतुर्थपर्वाऽन्तरालं प्राविशत् सत्वरं बली

ratharvasthitāḥ śaktīrapi sammardya vegataḥ | caturthaparvā'ntarālaṃ prāviśat satvaraṃ balī

दण्डराज्ञपि तं दृष्ट्वा दैत्यमायन्तमन्तिकम् । अवरुह्य युयोधोश्चैर्मुसलेन स्वपर्वतः

daṇḍarājñapi taṃ dṛṣṭvā daityamāyantamantikam | avaruhya yuyodhoścairmusalena svaparvataḥ

तत्राऽभवन्महायुद्धं दण्डिनीदैत्यराजयोः । शस्त्रैर्विचित्रैरस्त्रैश्च सर्वलोकभयङ्करम्

tatrā'bhavanmahāyuddhaṃ daṇḍinīdaityarājayoḥ | śastrairvicitrairastraiśca sarvalokabhayaṅkaram

ज्ञात्वाऽजेयामस्त्रशस्त्रैर्दण्डिनीं दैत्यपुङ्गवः । मायां प्रादुश्चाकारोच्चैः सर्वलोकभयावहम्

jñātvā'jeyāmastraśastrairdaṇḍinīṃ daityapuṅgavaḥ | māyāṃ prāduścākāroccaiḥ sarvalokabhayāvaham

अन्धकारं पांशुवर्षमश्मवर्षं महारवम् । अग्निवर्षं रक्ताऽमेध्यादिवर्षणम्

andhakāraṃ pāṃśuvarṣamaśmavarṣaṃ mahāravam | agnivarṣaṃ raktā'medhyādivarṣaṇam

मुण्डवृष्टिं महाभीमामथ दैत्यमहाचमूम् । सहस्रपादबाह्वास्यमात्मानं शतधाऽपि च

muṇḍavṛṣṭiṃ mahābhīmāmatha daityamahācamūm | sahasrapādabāhvāsyamātmānaṃ śatadhā'pi ca

तादृष्या मायया तस्य भीतास्ताः सर्वशक्त्यः । भीताः शक्तिः समालोक्य दण्डिनी शरवृष्टिभिः

tādṛṣyā māyayā tasya bhītāstāḥ sarvaśaktyaḥ | bhītāḥ śaktiḥ samālokya daṇḍinī śaravṛṣṭibhiḥ

व्यनाशयन्मायिकांस्तानथ भूयोऽपि दैत्यराट् । मायां ससर्ज महतीं ददृशुः सर्वशक्त्यः

vyanāśayanmāyikāṃstānatha bhūyo'pi daityarāṭ | māyāṃ sasarja mahatīṃ dadṛśuḥ sarvaśaktyaḥ

चक्रजाररथं तत्र समायान्तं द्रुतं तथा । स्वयं वाहान्निहत्याऽशु रथं छित्त्वाऽप्यनेकधा

cakrajārarathaṃ tatra samāyāntaṃ drutaṃ tathā | svayaṃ vāhānnihatyā'śu rathaṃ chittvā'pyanekadhā

जवेन देवीं ललितां केशपाशे परामृशत् । चुक्रुशुर्मायया तस्य हाहेत्युश्चैस्तु शक्त्यः

javena devīṃ lalitāṃ keśapāśe parāmṛśat | cukruśurmāyayā tasya hāhetyuścaistu śaktyaḥ

तावच्छ्रीभैरवो देवीं बभाषे रथनायकः । अलं दैत्येषु ते देवि लीलया भीतिदानया

tāvacchrībhairavo devīṃ babhāṣe rathanāyakaḥ | alaṃ daityeṣu te devi līlayā bhītidānayā

पश्य शक्तीर्भयाऽक्रान्ताः शोचन्तीः सर्वतः शिवे । निर्मायाऽस्त्रेण दैतेयं विमायं नाशय द्रुतम्

paśya śaktīrbhayā'krāntāḥ śocantīḥ sarvataḥ śive | nirmāyā'streṇa daiteyaṃ vimāyaṃ nāśaya drutam

सन्ध्या समभ्येति पुरस्तस्यां माया दुरत्यया । रथनेतुर्वचः श्रुत्वा मत्वा युक्तञ्च दण्डिनी

sandhyā samabhyeti purastasyāṃ māyā duratyayā | rathaneturvacaḥ śrutvā matvā yuktañca daṇḍinī

निर्मायाऽस्त्रं समुत्सृज्य मायां तस्य व्यनाशयत् । वायुनेव च नीहारो नष्टा माया च सर्वतः

nirmāyā'straṃ samutsṛjya māyāṃ tasya vyanāśayat | vāyuneva ca nīhāro naṣṭā māyā ca sarvataḥ

तदा गदाधरो भूयो ददृशे सम्मुखागतम् । दृष्ट्वैव तं दण्डिनी साक्रुद्धा खड्गेन तच्छिरः

tadā gadādharo bhūyo dadṛśe sammukhāgatam | dṛṣṭvaiva taṃ daṇḍinī sākruddhā khaḍgena tacchiraḥ

चकर्त निमिषार्धेन वज्रेण त्वाष्ट्रकं यथा । एवं तस्मिन् विनिहते विषङ्गे भीमविक्रमे

cakarta nimiṣārdhena vajreṇa tvāṣṭrakaṃ yathā | evaṃ tasmin vinihate viṣaṅge bhīmavikrame

देवदुन्दुभयो नेदुरपतत्पुष्पवर्षणम् । दिशो वितिमिरा जाताः सुप्रभश्च दिवाकरः

devadundubhayo nedurapatatpuṣpavarṣaṇam | diśo vitimirā jātāḥ suprabhaśca divākaraḥ

6250

इति श्रीमदितिहासोत्तमे त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे ललितामाहात्म्ये विषङ्गवधवर्णनं नाम पञ्चसप्ततितमोऽध्यायः

iti śrīmaditihāsottame tripurārahasye māhātmyakhaṇḍe lalitāmāhātmye viṣaṅgavadhavarṇanaṃ nāma pañcasaptatitamo'dhyāyaḥ

षट्सप्ततितमोऽध्यायः भण्डद्रारा स्वेष्टप्राप्त्या सण्तोषभाववर्णनम् एवं विषङ्गे निहते जयशब्दो महानभूत् । मुदिताः शक्त्यः सर्वास्तुष्टुवुर्दण्डनायिकाम्

ṣaṭsaptatitamo'dhyāyaḥ bhaṇḍadrārā sveṣṭaprāptyā saṇtoṣabhāvavarṇanam evaṃ viṣaṅge nihate jayaśabdo mahānabhūt | muditāḥ śaktyaḥ sarvāstuṣṭuvurdaṇḍanāyikām

भ्रातरौ सपरीवारौ श्रुत्वा युधि निपातितौ । शोककातरतां प्राप मोहेनेषन्महासुरः

bhrātarau saparīvārau śrutvā yudhi nipātitau | śokakātaratāṃ prāpa moheneṣanmahāsuraḥ

विमृश्याऽथ शुचं हित्वा स्वमात्मानं हसन्निव । अहो मां किं वदामीह शोचन्तं मुक्तभावतः

vimṛśyā'tha śucaṃ hitvā svamātmānaṃ hasanniva | aho māṃ kiṃ vadāmīha śocantaṃ muktabhāvataḥ

यदर्थितं जगन्मात्रा चिरं तन्मे प्रपूरितम् । एवं सा पूरयेच्छेषमाशु नास्त्यत्र संशयः

yadarthitaṃ jaganmātrā ciraṃ tanme prapūritam | evaṃ sā pūrayeccheṣamāśu nāstyatra saṃśayaḥ

तद्व्रजामि शेषगणैः श्रिमातुर्दृष्टिगोचरम् । विलम्बेन ममाऽत्राऽलं श्रेयो विघ्नैर्हि सङ्कुलम्

tadvrajāmi śeṣagaṇaiḥ śrimāturdṛṣṭigocaram | vilambena mamā'trā'laṃ śreyo vighnairhi saṅkulam

अहो लोके सर्वथैव एकान्तेनाऽभियाचितम् । दिशत्येव पराम्बा सा भावरूपा हि कामधुक्

aho loke sarvathaiva ekāntenā'bhiyācitam | diśatyeva parāmbā sā bhāvarūpā hi kāmadhuk

एवं स्वान्तः समासीनां वाञ्छाऽधिकफलप्रदाम् । परमानन्दजननीं हित्वा दैवहतो जनः

evaṃ svāntaḥ samāsīnāṃ vāñchā'dhikaphalapradām | paramānandajananīṃ hitvā daivahato janaḥ

दुःखसाराऽल्पविषयप्रेप्सया भीमरूपया । नीयते व्यर्थमनिशं मृत्योर्भक्ष्योपसेकताम्

duḥkhasārā'lpaviṣayaprepsayā bhīmarūpayā | nīyate vyarthamaniśaṃ mṛtyorbhakṣyopasekatām

धन्योऽहं कृतकृत्योऽहं यच्छ्रीदेवीपदाम्बुजम् । समीक्षन् कश्मलममुं विमुच्य हतदेहकम्

dhanyo'haṃ kṛtakṛtyo'haṃ yacchrīdevīpadāmbujam | samīkṣan kaśmalamamuṃ vimucya hatadehakam

विशोकं परमं स्थानं समुपैम्यविशङ्कितम् । इति सञ्चिन्त्य दैत्येन्द्रः स्वान्तरस्याऽभिगुप्तये

viśokaṃ paramaṃ sthānaṃ samupaimyaviśaṅkitam | iti sañcintya daityendraḥ svāntarasyā'bhiguptaye

भृत्वाऽत्यन्तं क्रुद्ध इव संयोज्याऽसुरवाहिनीम् । निऽह्शेषाम् तरसा युक्तस्तया युद्धाय दंशितः

bhṛtvā'tyantaṃ kruddha iva saṃyojyā'suravāhinīm | ni'hśeṣām tarasā yuktastayā yuddhāya daṃśitaḥ

रथमारुह्य साहस्रसिंहवाहं महोन्नतम् । श्वेतमुक्ताऽतपत्रेण वीज्यमानश्च चामरैः

rathamāruhya sāhasrasiṃhavāhaṃ mahonnatam | śvetamuktā'tapatreṇa vījyamānaśca cāmaraiḥ

युक्तः सेनेश्वरैः पञ्चाशत्सङ्ख्याकैर्बलोद्धतैः । नदद्वादित्रविपुलैरास्फोटाऽरवबृंहितैः

yuktaḥ seneśvaraiḥ pañcāśatsaṅkhyākairbaloddhataiḥ | nadadvāditravipulairāsphoṭā'ravabṛṃhitaiḥ

रथनेमिनदीघोषैर्ह्नेषितप्रायमांसलैः । रथवाहनसिहानां गर्त्जितैः पूरयन् जगत्

rathaneminadīghoṣairhneṣitaprāyamāṃsalaiḥ | rathavāhanasihānāṃ gartjitaiḥ pūrayan jagat

निर्ययौ जैत्रयात्रार्थं चालयन्निव मिएदिनीम् । अथाऽप"यच्छक्तिसेना भण्डसेनामहार्णवम्

niryayau jaitrayātrārthaṃ cālayanniva miedinīm | athā'pa"yacchaktisenā bhaṇḍasenāmahārṇavam

अपारमप्रधृष्यञ्च भीमं गम्भीरनिःस्वनम् । तत्र मन्त्रमहाराज्ञीं भण्डं युद्धाय सङ्गतम्

apāramapradhṛṣyañca bhīmaṃ gambhīraniḥsvanam | tatra mantramahārājñīṃ bhaṇḍaṃ yuddhāya saṅgatam

आलक्षय श्रीमहाराज्ञीं नत्वा वृतं व्यजिज्ञपत् । देवि भण्डः स्वयं प्राप्तो योद्धुमत्यन्तसंयुतः

ālakṣaya śrīmahārājñīṃ natvā vṛtaṃ vyajijñapat | devi bhaṇḍaḥ svayaṃ prāpto yoddhumatyantasaṃyutaḥ

सर्वसेनासमायुक्तः सर्वसेनाधिपैरपि । जैत्रयात्रा भवत्याश्च युक्ताऽत्र यदि मन्यसे

sarvasenāsamāyuktaḥ sarvasenādhipairapi | jaitrayātrā bhavatyāśca yuktā'tra yadi manyase

विज्ञापितैवं मन्त्रिण्या युक्तं तश्चाप्यमंसत । अथाऽभवच्छक्तिसेना सन्नद्धा निमिषाऽर्द्धतः

vijñāpitaivaṃ mantriṇyā yuktaṃ taścāpyamaṃsata | athā'bhavacchaktisenā sannaddhā nimiṣā'rddhataḥ

अश्वारुढाऽश्वसेनाभिः सेनामुखमधिष्ठिताः । गजाऽनीकस्वामिनी सा तत्पश्चात् सम्पदीश्वरी

aśvāruḍhā'śvasenābhiḥ senāmukhamadhiṣṭhitāḥ | gajā'nīkasvāminī sā tatpaścāt sampadīśvarī

ततो बाला रथाऽरुढा कुमारीगणसंवृताः । तदनु प्रचचालाऽजा चक्रराजमहारथः

tato bālā rathā'ruḍhā kumārīgaṇasaṃvṛtāḥ | tadanu pracacālā'jā cakrarājamahārathaḥ

नमपर्वसमायुक्तो ह्यणिमाद्याभिरावृतः । मुक्ताच्छत्रमहोन्नम्रः पद्मकेतुध्वजोच्छ्रयः

namaparvasamāyukto hyaṇimādyābhirāvṛtaḥ | muktācchatramahonnamraḥ padmaketudhvajocchrayaḥ

नवरत्नसमाकीर्ण इन्द्रियात्माऽश्वयोजितः । वाहयन्ती तं रथेन्द्रं महात्रिपुरसुन्दरी

navaratnasamākīrṇa indriyātmā'śvayojitaḥ | vāhayantī taṃ rathendraṃ mahātripurasundarī

चक्रेश्वरी विवेकात्मतोदहस्ता व्यराजतः । चक्रराजशताऽङ्गस्य वामदक्षिणभागयोः

cakreśvarī vivekātmatodahastā vyarājataḥ | cakrarājaśatā'ṅgasya vāmadakṣiṇabhāgayoḥ

किरिगेयचक्ररथौ व्यराजेतां महोन्नतौ । दण्डिनीमन्त्रिणीभ्यां तौ दंशिताभ्यामधिष्ठितौ

kirigeyacakrarathau vyarājetāṃ mahonnatau | daṇḍinīmantriṇībhyāṃ tau daṃśitābhyāmadhiṣṭhitau

स्वस्वसेनासमायुक्तौ युद्धसम्भारसम्भृतौ । तिरस्कृतिश्चक्रराजरथपृष्ठं समाश्रिता

svasvasenāsamāyuktau yuddhasambhārasambhṛtau | tiraskṛtiścakrarājarathapṛṣṭhaṃ samāśritā

तिमिरौघनिभाऽत्युश्चतुरङ्गममधिष्ठिता । उत्खातवेल्लदत्यन्तकरालकरवालिनी

timiraughanibhā'tyuścaturaṅgamamadhiṣṭhitā | utkhātavelladatyantakarālakaravālinī

स्वसमाकारशक्त्यौघमण्डलीकृतमण्डला । एवं श्रीललितादेवी सेनया सह निर्ययौ

svasamākāraśaktyaughamaṇḍalīkṛtamaṇḍalā | evaṃ śrīlalitādevī senayā saha niryayau

युद्धाय कृतसन्नाहा संस्तुता विबुधेश्वरैः । सेनयोरुभयोरश्वरथेभपदचारिणाम्

yuddhāya kṛtasannāhā saṃstutā vibudheśvaraiḥ | senayorubhayoraśvarathebhapadacāriṇām

पादवेगाभिसङ्घातप्रांशुपांशुसुसंहतिः । जनयद्गाढतिमिरं दार्शनैशमिव मही वा सैन्यमर्दिता

pādavegābhisaṅghātaprāṃśupāṃśususaṃhatiḥ | janayadgāḍhatimiraṃ dārśanaiśamiva mahī vā sainyamarditā

क्लेशात् प्राप्ताऽतिकृशतां भीत्या नाथमुपेयुषी । तथा रजोमहासंघवेगोद्र्ध्वगतिहेतुतः

kleśāt prāptā'tikṛśatāṃ bhītyā nāthamupeyuṣī | tathā rajomahāsaṃghavegodrdhvagatihetutaḥ

भुम्यभावादधो वेगात् सेना यान्तीव लक्ष्यते । इत्यादि तर्कमापन्ना वैमानिकगणास्तदा

bhumyabhāvādadho vegāt senā yāntīva lakṣyate | ityādi tarkamāpannā vaimānikagaṇāstadā

अथाऽभवन्महद्युद्धं सेनायोः शक्तिदैत्ययौः । नदत्सु युद्धवाद्येषु युक्तेष्वास्फोटगर्जनैः

athā'bhavanmahadyuddhaṃ senāyoḥ śaktidaityayauḥ | nadatsu yuddhavādyeṣu yukteṣvāsphoṭagarjanaiḥ

शरशक्त्यृष्टिशूलाऽसिपट्टासिप्रासतोमरैः । गदाचक्रभिन्दिपालपरिघाङ्कुशयष्टिभिः

śaraśaktyṛṣṭiśūlā'sipaṭṭāsiprāsatomaraiḥ | gadācakrabhindipālaparighāṅkuśayaṣṭibhiḥ

निरन्तरमभूद्व्याप्त्या प्रयुक्तैः सन्ययुग्मकम् । हताः स्मः सर्वथाऽस्माकं शोकः पुत्रादिनाशतः

nirantaramabhūdvyāptyā prayuktaiḥ sanyayugmakam | hatāḥ smaḥ sarvathā'smākaṃ śokaḥ putrādināśataḥ

प्राप्तः किं जीवितेन स्याच्छत्रुभिर्निर्जिताऽत्मनाम् । विक्रम्य युधि जित्वेमाः शक्तिः प्राप्स्याम् आशिषम्

prāptaḥ kiṃ jīvitena syācchatrubhirnirjitā'tmanām | vikramya yudhi jitvemāḥ śaktiḥ prāpsyām āśiṣam

अन्वथा निहता युद्धे वसामो नन्दने वने । इति निश्चित्य ते दैत्त्या युयुधुर्बलवत्तरम्

anvathā nihatā yuddhe vasāmo nandane vane | iti niścitya te daittyā yuyudhurbalavattaram

शक्त्योऽप्येष दैत्यानामवधिः सर्वथा त्विमान् । हत्वा जयं परमकं प्राप्स्यामोऽद्यैव सर्वथा

śaktyo'pyeṣa daityānāmavadhiḥ sarvathā tvimān | hatvā jayaṃ paramakaṃ prāpsyāmo'dyaiva sarvathā

इति मत्वाऽतिवेगेन युयुधुर्वीर्यवत्तराः । एवं नियुध्यमानेषु शक्तिभिर्दितिजेष्वथ

iti matvā'tivegena yuyudhurvīryavattarāḥ | evaṃ niyudhyamāneṣu śaktibhirditijeṣvatha

परस्परं शस्त्रहताः पेतुर्विगतजीवनाः । देचिज्जालीकृताऽङ्गास्तु शरजालैर्गताऽसवः

parasparaṃ śastrahatāḥ peturvigatajīvanāḥ | decijjālīkṛtā'ṅgāstu śarajālairgatā'savaḥ

युद्धव्रतस्येव सिद्ध्या सहस्राक्षात्मतां ययुः । केषाञ्चित् खड्गघातेन शिरश्चटिति चोत्पतत्

yuddhavratasyeva siddhyā sahasrākṣātmatāṃ yayuḥ | keṣāñcit khaḍgaghātena śiraścaṭiti cotpatat

राहोः शिर इवाऽकाशे व्यात्ताऽस्यं ग्रसितुं रवेः । पेषिता मुद्गराघातैश्चक्रर्मध्ये विदारिता ः

rāhoḥ śira ivā'kāśe vyāttā'syaṃ grasituṃ raveḥ | peṣitā mudgarāghātaiścakrarmadhye vidāritā ḥ

प्रोता दीर्घेषु भल्लेषु सङ्घाशस्तत्र केचन । शरैः शिरांसि कृत्तानि गगने यान्ति वेगतः

protā dīrgheṣu bhalleṣu saṅghāśastatra kecana | śaraiḥ śirāṃsi kṛttāni gagane yānti vegataḥ

प्रवृद्धकाकपक्षाणि चलत्पक्षिगणा इव । विकीर्णाङ्गैश्चिता युद्धे भूमिर्विरुरुचे तदा

pravṛddhakākapakṣāṇi calatpakṣigaṇā iva | vikīrṇāṅgaiścitā yuddhe bhūmirviruruce tadā

पटे विलिखितानीव प्रतिमाङ्गान्युपक्रमे । असृग्वहा ववौ तत्र चित्रकारप्रमादतः

paṭe vilikhitānīva pratimāṅgānyupakrame | asṛgvahā vavau tatra citrakārapramādataḥ

स्खलितो ह्यालक्तक इव क्वचिच्छोषं समागता । चित्रकारेण झटिति प्रमृष्ट इव भाषते

skhalito hyālaktaka iva kvacicchoṣaṃ samāgatā | citrakāreṇa jhaṭiti pramṛṣṭa iva bhāṣate

शरविद्धा गतप्राणास्तस्थुः केचित् क्वचित् क्वचित् । समग्रलिखितानीव चित्रा.इ ददृशुर्ननु

śaraviddhā gataprāṇāstasthuḥ kecit kvacit kvacit | samagralikhitānīva citrā.i dadṛśurnanu

एवं मुहूर्तमात्रेण भण्डदैत्यमहाचमूः । ननाशाऽसद्य शक्तीनां सेनाग्निं शलभो यथा

evaṃ muhūrtamātreṇa bhaṇḍadaityamahācamūḥ | nanāśā'sadya śaktīnāṃ senāgniṃ śalabho yathā

अथ सेनाऽधिपास्तस्य क्रोधारुणितलोचनाः । शक्तिसेनां शस्त्रवर्षैरर्द्दयामासुरुश्चकैः

atha senā'dhipāstasya krodhāruṇitalocanāḥ | śaktisenāṃ śastravarṣairarddayāmāsuruścakaiḥ

दृष्ट्वा सेनाधिपैः सेनामर्दितामतिविह्वलाम् । मन्त्रिणी दण्डिनी चाऽश्वारुढा सम्पदधीश्वरी

dṛṣṭvā senādhipaiḥ senāmarditāmativihvalām | mantriṇī daṇḍinī cā'śvāruḍhā sampadadhīśvarī

परिवारशक्तियुक्ता युयुधुर्मन्युदीपिताः । ता युध्ध्वा सुचिरं दैत्यैः सिनाधीशैर्महाबलैः

parivāraśaktiyuktā yuyudhurmanyudīpitāḥ | tā yudhdhvā suciraṃ daityaiḥ sinādhīśairmahābalaiḥ

प्रसह्य नाशयामासुः सर्वान् सेनापतीन् हि ताः । वक्राक्षं वामनं तालं दीर्घनसं (घोणं?) सुबाहुकम्

prasahya nāśayāmāsuḥ sarvān senāpatīn hi tāḥ | vakrākṣaṃ vāmanaṃ tālaṃ dīrghanasaṃ (ghoṇaṃ?) subāhukam

विद्युज्जिह्वञ्च समरे नाशयत्तुरगाश्रया । सम्पत्करी तालजङ्घं कुटिलाक्षं रणोद्धतम्

vidyujjihvañca samare nāśayatturagāśrayā | sampatkarī tālajaṅghaṃ kuṭilākṣaṃ raṇoddhatam

निशठं शम्बरं क्रूरं चकार व्यसुमाहवे । जम्भनी क्रूरवदनं स्तम्भिनी सुचिकामुखम्

niśaṭhaṃ śambaraṃ krūraṃ cakāra vyasumāhave | jambhanī krūravadanaṃ stambhinī sucikāmukham

अन्धिनी कण्ठककरं मृगवक्त्रञ्च मोहिनी । कालकेयं भैरवोऽपि व्याघ्रास्यं कालकर्षिणी

andhinī kaṇṭhakakaraṃ mṛgavaktrañca mohinī | kālakeyaṃ bhairavo'pi vyāghrāsyaṃ kālakarṣiṇī

स्वप्नेशी मुण्डमूर्धानं वटुको भण्डाभाषणम् । उम्लुकं करभाऽस्यञ्च महाकुक्षिं शिवारवम्

svapneśī muṇḍamūrdhānaṃ vaṭuko bhaṇḍābhāṣaṇam | umlukaṃ karabhā'syañca mahākukṣiṃ śivāravam

शोणिताऽक्षम् तालकेतुं तालग्रवं महाहनुम् । गृघ्रवाहं काकमुखं दण्डिनी नाशयद्युधि

śoṇitā'kṣam tālaketuṃ tālagravaṃ mahāhanum | gṛghravāhaṃ kākamukhaṃ daṇḍinī nāśayadyudhi

शुकश्यामा शारिकाऽख्या सङ्गीता लघुपूर्विका । साहित्यशयामला चेति निकुम्भं कुम्भमस्तकम्

śukaśyāmā śārikā'khyā saṅgītā laghupūrvikā | sāhityaśayāmalā ceti nikumbhaṃ kumbhamastakam

चक्राक्षं दीर्घदंष्ट्रञ्च नाशयामासुरुल्बणकम् । कटङ्कटं करञ्जाऽक्षं मुण्डं चण्डं कृकाऽननम्

cakrākṣaṃ dīrghadaṃṣṭrañca nāśayāmāsurulbaṇakam | kaṭaṅkaṭaṃ karañjā'kṣaṃ muṇḍaṃ caṇḍaṃ kṛkā'nanam

सालसीरं द्विशृङ्गञ्च शुनकं सूर्प्कर्णकम् । वक्रकुक्षिं वाममुखं कालकं कोटरं विटम्

sālasīraṃ dviśṛṅgañca śunakaṃ sūrpkarṇakam | vakrakukṣiṃ vāmamukhaṃ kālakaṃ koṭaraṃ viṭam

P.773) मन्त्रिणी नाशयामास बलादाक्रम्य दानवान् । एवं निःशेषतः सेनासेनपेषु हतेष्वथ

P.773) mantriṇī nāśayāmāsa balādākramya dānavān | evaṃ niḥśeṣataḥ senāsenapeṣu hateṣvatha

भण्डो हृष्टमनाः प्राह सारथिं रथ आस्थितः । रथं प्रापय मे शीघ्रं सारथे शक्तिवाहिनीम्

bhaṇḍo hṛṣṭamanāḥ prāha sārathiṃ ratha āsthitaḥ | rathaṃ prāpaya me śīghraṃ sārathe śaktivāhinīm

पश्याऽद्य मम वीर्यं त्वं विचित्रं रोमहर्षणम् । श्रुत्वा वाक्यं दैत्यपतेर्वाहयन् रथमाशु सः

paśyā'dya mama vīryaṃ tvaṃ vicitraṃ romaharṣaṇam | śrutvā vākyaṃ daityapatervāhayan rathamāśu saḥ

सन्दिहानो दैत्यपतिं पप्रच्छ प्रणतस्तदा । दैत्येश्वर ! त्वयाऽज्ञ्प्तः किञ्चित्प्रष्टुं समीहितम्

sandihāno daityapatiṃ papraccha praṇatastadā | daityeśvara ! tvayā'jñptaḥ kiñcitpraṣṭuṃ samīhitam

तद्देहि प्रणताय त्वं सन्दिहानोऽस्मि सर्वथा । इति पृष्टेन चाज्ञप्तो प्राह दैत्येन सारथिः

taddehi praṇatāya tvaṃ sandihāno'smi sarvathā | iti pṛṣṭena cājñapto prāha daityena sārathiḥ

दैत्येश्वरैतां शक्तीनां सेनां मन्येऽपराजयाम् । विशुक्राद्या यया युद्धे हता लीलाविलासतः

daityeśvaraitāṃ śaktīnāṃ senāṃ manye'parājayām | viśukrādyā yayā yuddhe hatā līlāvilāsataḥ

अथ त्वामभिपश्यामि हतभ्रातृसुतादिकम् । हृष्टाऽन्तरम् शोकलेशाऽस्पृष्टं प्रव्रजितं यथा

atha tvāmabhipaśyāmi hatabhrātṛsutādikam | hṛṣṭā'ntaram śokaleśā'spṛṣṭaṃ pravrajitaṃ yathā

बालया सह ते युद्धे पूर्वं समभिलक्षिता । भक्तिर्देव्यामतितरां तन्मे ब्रूहि यथातथम्

bālayā saha te yuddhe pūrvaṃ samabhilakṣitā | bhaktirdevyāmatitarāṃ tanme brūhi yathātatham

एवं पराभवं दुःखगेतावतिभयङ्करे । न शोकं नाऽपि भीतिं वा लक्षये तव लेशतः

evaṃ parābhavaṃ duḥkhagetāvatibhayaṅkare | na śokaṃ nā'pi bhītiṃ vā lakṣaye tava leśataḥ

इति भूयः सुपृच्छन्तं दैत्यं तं चिरसेविनम् । प्राह भण्डः स्मयन् किञ्चित्च्छृणु दैत्येत्युपाक्रमन्

iti bhūyaḥ supṛcchantaṃ daityaṃ taṃ cirasevinam | prāha bhaṇḍaḥ smayan kiñcitcchṛṇu daityetyupākraman

एषा या ललिता देवी सा परात्परमा शिवा । एतया निहतो युद्धे प्राप्स्याम्यत्युत्तमम् फलम्

eṣā yā lalitā devī sā parātparamā śivā | etayā nihato yuddhe prāpsyāmyatyuttamam phalam

तल्लोकं शोकरहितमभयं सर्वतः सुखम् । एमं लोकं सशोकं वै सभयं दुःखमात्रकम्

tallokaṃ śokarahitamabhayaṃ sarvataḥ sukham | emaṃ lokaṃ saśokaṃ vai sabhayaṃ duḥkhamātrakam

मायया मोहितो जन्तुर्मन्यतेऽत्युत्तमं मुधा । तत्राऽप्यासुरलोको वै राजसोऽतिभयङ्करः

māyayā mohito janturmanyate'tyuttamaṃ mudhā | tatrā'pyāsuraloko vai rājaso'tibhayaṅkaraḥ

इमं वरं यो मनुते समुग्धपशुकः स्मृतः । अहं श्रीपद्मसंस्थानो दूतो माणिक्यशेखरः

imaṃ varaṃ yo manute samugdhapaśukaḥ smṛtaḥ | ahaṃ śrīpadmasaṃsthāno dūto māṇikyaśekharaḥ

स्वकर्मपाकवशत एतां प्राप्तोऽवरां दशाम् । तथाऽपि कृपया देव्या मां स्मृतिर्नो जहाति वै

svakarmapākavaśata etāṃ prāpto'varāṃ daśām | tathā'pi kṛpayā devyā māṃ smṛtirno jahāti vai

एषा सर्वेश्वरी देवी ब्रह्मादिजननी परा । एतया निहता युद्धे भ्रातरो मे सुता अपि

eṣā sarveśvarī devī brahmādijananī parā | etayā nihatā yuddhe bhrātaro me sutā api

शस्त्राग्निपावितास्तस्या लोकं प्राप्ताः परात्परम् । मया सह त्वमप्याशु तल्लोकं प्राप्य भ्रातृभिः

śastrāgnipāvitāstasyā lokaṃ prāptāḥ parātparam | mayā saha tvamapyāśu tallokaṃ prāpya bhrātṛbhiḥ

पुत्रैः समेष्यसि पुनस्ततो यास्यमृताङ्गतिम् । इति श्रुत्वा भण्डवचो विष्मितोऽभूत् ससारथिः

putraiḥ sameṣyasi punastato yāsyamṛtāṅgatim | iti śrutvā bhaṇḍavaco viṣmito'bhūt sasārathiḥ

संश्लाध्य दैत्यराजं तं जहौ शोकं स्वहृद्गतम् । दृष्ट्वा श्रीललितामग्रे नमश्चक्रे सुभक्तितः

saṃślādhya daityarājaṃ taṃ jahau śokaṃ svahṛdgatam | dṛṣṭvā śrīlalitāmagre namaścakre subhaktitaḥ

6331

इति श्रीत्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे ललितामाहात्म्ये ललिताभण्डसमागमे दैत्यराजभण्डद्वारा श्रीदेवीभक्तिरहस्यप्रकटनं नामषट्सप्ततितमोऽध्यायः

iti śrītripurārahasye māhātmyakhaṇḍe lalitāmāhātmye lalitābhaṇḍasamāgame daityarājabhaṇḍadvārā śrīdevībhaktirahasyaprakaṭanaṃ nāmaṣaṭsaptatitamo'dhyāyaḥ

सप्तसप्ततितमोऽध्यायः भण्डासुरवधवर्णनम् अथ युद्धे सम्पदीशीमश्वारुढाङ्ञ्च दण्डिनीम् । मन्त्रिणीञ्च समासाद्य युद्धकौशलमुल्वणम्

saptasaptatitamo'dhyāyaḥ bhaṇḍāsuravadhavarṇanam atha yuddhe sampadīśīmaśvāruḍhāṅñca daṇḍinīm | mantriṇīñca samāsādya yuddhakauśalamulvaṇam

Tripurārahasya (Māhātmya Khaṇḍa) (cont. 12)

प्रदर्श्य ताः सुसन्तोष्य क्रमात् प्रोवाच सङ्गरे । देव्यो वो युद्धचातुर्यविक्रमैस्तोषितोऽस्म्यहम्

pradarśya tāḥ susantoṣya kramāt provāca saṅgare | devyo vo yuddhacāturyavikramaistoṣito'smyaham

योद्धुमुत्कण्ठितं चित्तं स्वामिन्या च इमं क्षणम् यूयं समीक्षकाः सर्वास्तया मे युद्धकर्मणि

yoddhumutkaṇṭhitaṃ cittaṃ svāminyā ca imaṃ kṣaṇam yūyaṃ samīkṣakāḥ sarvāstayā me yuddhakarmaṇi

ममैष लज्जितो बाहुर्युद्धे चेटीगणैः सह । तस्या पदं विनिर्जित्य युद्धे वोऽभिजयम्यनु

mamaiṣa lajjito bāhuryuddhe ceṭīgaṇaiḥ saha | tasyā padaṃ vinirjitya yuddhe vo'bhijayamyanu

तन्मे प्रयाचतोऽस्त्वेवं इति तस्य वचस्तदा । निशम्य देव्यो मत्वा चाऽजेयं स्वीयपराक्रमैः

tanme prayācato'stvevaṃ iti tasya vacastadā | niśamya devyo matvā cā'jeyaṃ svīyaparākramaiḥ

उचितञ्च महादेव्या दैत्येशस्य पराजयम् । ददुर्मार्गं नियुद्धाय महाराज्ञ्याऽसुरस्य विअ

ucitañca mahādevyā daityeśasya parājayam | dadurmārgaṃ niyuddhāya mahārājñyā'surasya via

अथ श्रीचक्रराजाख्यं रथमासाद्य सङ्गरे । समारभद्भण्डदैत्यो युद्धमत्यद्भूतं तदा

atha śrīcakrarājākhyaṃ rathamāsādya saṅgare | samārabhadbhaṇḍadaityo yuddhamatyadbhūtaṃ tadā

तत्र शक्तिमहासैन्यम भूद्युद्धसमीक्षकम् वैमानिकैर्देवगणैः सिद्धैरॄषिगणैस्तथा

tatra śaktimahāsainyama bhūdyuddhasamīkṣakam vaimānikairdevagaṇaiḥ siddhairṝṣigaṇaistathā

प्रेक्षणायाऽगतैः सर्वं व्याप्तमासीन्नभस्तदा । भण्ड आसाद्य ललितां पुरो दृष्ट्वाऽतिहर्षितः

prekṣaṇāyā'gataiḥ sarvaṃ vyāptamāsīnnabhastadā | bhaṇḍa āsādya lalitāṃ puro dṛṣṭvā'tiharṣitaḥ

मनसाऽभिनमश्चक्रे भवत्य तदनुसत्वरम् । विव्याध पञ्चभिर्बाणैस्तदद्भुतमिवाऽभवत्

manasā'bhinamaścakre bhavatya tadanusatvaram | vivyādha pañcabhirbāṇaistadadbhutamivā'bhavat

तत्र द्वयं सुकुसुमनिचयं पादयोः पतत् । तृतीयं कण्ठदेशेऽभून्मालिका फुल्लपाङ्कजी

tatra dvayaṃ sukusumanicayaṃ pādayoḥ patat | tṛtīyaṃ kaṇṭhadeśe'bhūnmālikā phullapāṅkajī

ततः परं मूर्ध्न्यपतत्पुष्.पवर्षणरूपतः । अन्त्यं रत्नमयं मूर्घ्नि भूषणं मुकुटे स्थितम्

tataḥ paraṃ mūrdhnyapatatpuṣ.pavarṣaṇarūpataḥ | antyaṃ ratnamayaṃ mūrghni bhūṣaṇaṃ mukuṭe sthitam

एवं तद्विहितां पूजां दृष्ट्वा देव्यतिहर्षिता । देवादयोऽपि तद्दृष्ट्वा शङ्कितास्तत्र सर्वथा

evaṃ tadvihitāṃ pūjāṃ dṛṣṭvā devyatiharṣitā | devādayo'pi taddṛṣṭvā śaṅkitāstatra sarvathā

नारदाद्भण्डदैत्यस्य श्रुत्वा भक्ताऽग्रगण्यताम् । देवेशोऽतितरां तत्र विष्मयं समपद्यत

nāradādbhaṇḍadaityasya śrutvā bhaktā'gragaṇyatām | deveśo'titarāṃ tatra viṣmayaṃ samapadyata

अथाऽभवन्महद्युद्धं ललिताभण्डदैत्ययोः । चित्रशस्त्रास्त्रनिचयव्याप्ताऽकाशमहोदरम्

athā'bhavanmahadyuddhaṃ lalitābhaṇḍadaityayoḥ | citraśastrāstranicayavyāptā'kāśamahodaram

भण्डदैत्योऽपि वीर्येण निजेन परमेश्वरीम् । सन्तोषयितुमुद्युक्तो युयोध परमाऽस्त्रवित्

bhaṇḍadaityo'pi vīryeṇa nijena parameśvarīm | santoṣayitumudyukto yuyodha paramā'stravit

प्रणम्य मनसा देवीं सम्मुखं समुपागतम् । गूढाऽपदानवचनैरधिक्षेप्तुं प्रचक्रमे

praṇamya manasā devīṃ sammukhaṃ samupāgatam | gūḍhā'padānavacanairadhikṣeptuṃ pracakrame

ललिते शृणु मे वाक्यं त्वं नटीव विभासि मे । मृषाऽचाररता नित्यं स्त्रैणं पुरुषमास्रिता

lalite śṛṇu me vākyaṃ tvaṃ naṭīva vibhāsi me | mṛṣā'cāraratā nityaṃ straiṇaṃ puruṣamāsritā

स्त्रीरूपधारिणीव त्वं स्त्रीस्वभावविवर्जिता । न स्त्रियं मन्ये न पुमांसमपि क्वचित्

strīrūpadhāriṇīva tvaṃ strīsvabhāvavivarjitā | na striyaṃ manye na pumāṃsamapi kvacit

लोकविद्विष्टचारित्रा लज्जाशङ्कादिवर्जिता । न त्वं सत्कुलसम्भूता कुलहीनेव भासि मे

lokavidviṣṭacāritrā lajjāśaṅkādivarjitā | na tvaṃ satkulasambhūtā kulahīneva bhāsi me

लोकनिन्दितमार्गस्थैः पुरुषैरविवेकिभिः । अपि त्वमभिमृष्टाऽसि सर्वथेति विभासि मे

lokaninditamārgasthaiḥ puruṣairavivekibhiḥ | api tvamabhimṛṣṭā'si sarvatheti vibhāsi me

अहो मे प्राक्कृतं ह्ये वं यत्त्वामेवंविधामपि । अनर्हां दर्शने नूनं पश्यामि पुरतः स्थिताम्

aho me prākkṛtaṃ hye vaṃ yattvāmevaṃvidhāmapi | anarhāṃ darśane nūnaṃ paśyāmi purataḥ sthitām

शृणु स्त्येन वक्ष्यामि यद्यथाऽस्ति तथाऽस्तु तत् । मद्दृष्टिगोचरीभूता सम्प्रति त्वं कथञ्चन

śṛṇu styena vakṣyāmi yadyathā'sti tathā'stu tat | maddṛṣṭigocarībhūtā samprati tvaṃ kathañcana

मृषाऽचारञ्च मायाञ्च त्यक्त्वा मयि स्थिरीभव । आसादिता मया सद्यः पृष्ठं न प्रदर्शय

mṛṣā'cārañca māyāñca tyaktvā mayi sthirībhava | āsāditā mayā sadyaḥ pṛṣṭhaṃ na pradarśaya

नाऽपि मां हि समक्षस्थं वञ्चयित्वा कथञ्चन । शक्यं ह्यदृश्यतां यातुं तस्मात्त्वं सुस्थिरीभव

nā'pi māṃ hi samakṣasthaṃ vañcayitvā kathañcana | śakyaṃ hyadṛśyatāṃ yātuṃ tasmāttvaṃ susthirībhava

विदित्वा मदभिप्रायसेकान्तं सुव्यवस्थितम् । दृष्ट्वा मदीयवीर्यञ्च संसाधय निजं व्रतम्

viditvā madabhiprāyasekāntaṃ suvyavasthitam | dṛṣṭvā madīyavīryañca saṃsādhaya nijaṃ vratam

शुत्वा निगूढवाक्यं तत् प्रसन्ना ललिताऽम्बिका । शृणु दैत्येश्वर वचो यदुक्तं ते तथैव तत्

śutvā nigūḍhavākyaṃ tat prasannā lalitā'mbikā | śṛṇu daityeśvara vaco yaduktaṃ te tathaiva tat

साधयामि तवाऽभीष्टं त्याजयामि मदादिकम् । न हि मे दृष्टिविषयीभूय भूयो भवेत् क्वचित्

sādhayāmi tavā'bhīṣṭaṃ tyājayāmi madādikam | na hi me dṛṣṭiviṣayībhūya bhūyo bhavet kvacit

युद्धश्रद्धादिसंशेषः तत् स्थिरीभव सर्वथा । इत्युक्त्वा शरवर्षेण ववर्ष दैत्यभूपतिम्

yuddhaśraddhādisaṃśeṣaḥ tat sthirībhava sarvathā | ityuktvā śaravarṣeṇa vavarṣa daityabhūpatim

प्रतिवर्षं ववर्षाऽथ सोऽपि दैत्योऽतिवेगतः । शस्त्रप्रयोगविज्ञानसंश्लाहनपुरःसरम्

prativarṣaṃ vavarṣā'tha so'pi daityo'tivegataḥ | śastraprayogavijñānasaṃślāhanapuraḥsaram

अभूत्तयोर्महद्युद्धं तुमुलम् लोमहर्षणम् । एवं नियुध्य सुचिरं दैत्योऽस्त्राणि ससर्ज ह

abhūttayormahadyuddhaṃ tumulam lomaharṣaṇam | evaṃ niyudhya suciraṃ daityo'strāṇi sasarja ha

आग्नेयं वारुणं सौम्यं कौवेरं पार्वतं तथा । पार्जन्यमैन्द्रं वायव्यंब्राह्मं कौमारमेव च

āgneyaṃ vāruṇaṃ saumyaṃ kauveraṃ pārvataṃ tathā | pārjanyamaindraṃ vāyavyaṃbrāhmaṃ kaumārameva ca

अस्त्राण्येवंविधान्याशु ललिता परमेश्वरी । प्रत्यस्त्रैर्नाशयामास तुहिनं दिनकृद्यथा

astrāṇyevaṃvidhānyāśu lalitā parameśvarī | pratyastrairnāśayāmāsa tuhinaṃ dinakṛdyathā

तथा नूतनसृष्टानि प्रत्यस्त्रैर्नाशयत् क्षणात् । ससर्जाऽथ भण्डदैत्यो मधुं कैटभमेव च

tathā nūtanasṛṣṭāni pratyastrairnāśayat kṣaṇāt | sasarjā'tha bhaṇḍadaityo madhuṃ kaiṭabhameva ca

सोमकञ्च हिरण्याक्षं हिरण्यकशिपुं तथा । बलिमर्जुननामानं हैहयं रावणं तथा

somakañca hiraṇyākṣaṃ hiraṇyakaśipuṃ tathā | balimarjunanāmānaṃ haihayaṃ rāvaṇaṃ tathā

कुम्भकर्णं मुरं ग्राहं कंसं द्विविदमेव च । एवमादीन् विष्णुशत्रून् सर्वान् लोकप्रणाशनान्

kumbhakarṇaṃ muraṃ grāhaṃ kaṃsaṃ dvividameva ca | evamādīn viṣṇuśatrūn sarvān lokapraṇāśanān

ते सृष्टा भण्डदैत्येन तत्स्वभावपराक्रमाः । उद्युक्ता लोकनाशार्थं तमोवृत्तिपरायणाः

te sṛṣṭā bhaṇḍadaityena tatsvabhāvaparākramāḥ | udyuktā lokanāśārthaṃ tamovṛttiparāyaṇāḥ

ललितेश्याऽपि नाशाय तेषां करनखात् पृथक् । नारायणाऽवताराणां ससर्ज दशकऽम् तदा

laliteśyā'pi nāśāya teṣāṃ karanakhāt pṛthak | nārāyaṇā'vatārāṇāṃ sasarja daśak'm tadā

नाशितास्ते क्षणेनैव सृष्टैस्तैर्विष्णुमूर्तिभिः । अथ भूयोऽन्धकं मृत्यूं कामं त्रिपुरमेव च

nāśitāste kṣaṇenaiva sṛṣṭaistairviṣṇumūrtibhiḥ | atha bhūyo'ndhakaṃ mṛtyūṃ kāmaṃ tripurameva ca

महादेवरिपूनेवं निर्ममेऽसुरशेखरः । तान् दृष्ट्वा श्रीपरा देवी फालनेत्राद्विसर्जयत्

mahādevaripūnevaṃ nirmame'suraśekharaḥ | tān dṛṣṭvā śrīparā devī phālanetrādvisarjayat

महादेवं देवदेवं तेन ते नाशमाययुः । अथ दैत्यमहासेनामसङ्ख्यातां भयावहाम्

mahādevaṃ devadevaṃ tena te nāśamāyayuḥ | atha daityamahāsenāmasaṅkhyātāṃ bhayāvahām

उद्भावयन्निमेषेण शक्तिभिर्या पुरा हता । विषङ्गश्च विशुक्रश्च चतुर्बाहुमुखाः सुताः

udbhāvayannimeṣeṇa śaktibhiryā purā hatā | viṣaṅgaśca viśukraśca caturbāhumukhāḥ sutāḥ

करङ्ककुटिलाक्षाद्या नष्टां सृष्टिमजो यथा । अथ ते युयुधुः शक्तिसेनाभिरतिमषिताः

karaṅkakuṭilākṣādyā naṣṭāṃ sṛṣṭimajo yathā | atha te yuyudhuḥ śaktisenābhiratimaṣitāḥ

तद्दृष्ट्वा विष्मिताः सर्वे भण्डसामर्थ्यमद्भुतम् । भीताश्चाऽथ किं भवेदै इति देवाश्च शक्त्यः

taddṛṣṭvā viṣmitāḥ sarve bhaṇḍasāmarthyamadbhutam | bhītāścā'tha kiṃ bhavedai iti devāśca śaktyaḥ

तदाऽभवन्महद्युद्धं भूयश्चोपक्रमं यथा । हतं हतं तत्र दैत्यो भूयो भूयः ससर्ज ह

tadā'bhavanmahadyuddhaṃ bhūyaścopakramaṃ yathā | hataṃ hataṃ tatra daityo bhūyo bhūyaḥ sasarja ha

तद्दृष्त्वाऽत्यन्तवित्रस्ताः शक्त्यो देवता अपि । तदा श्रीललितादेवीं तुष्टुवुर्विधिमुख्यकाः

taddṛṣtvā'tyantavitrastāḥ śaktyo devatā api | tadā śrīlalitādevīṃ tuṣṭuvurvidhimukhyakāḥ

मन्त्रिणी च महादेवीमुपब्रज्य प्रणम्य च । कृताञ्जलिर्मधुरया प्रार्थयामास वै गिरा

mantriṇī ca mahādevīmupabrajya praṇamya ca | kṛtāñjalirmadhurayā prārthayāmāsa vai girā

देवि दैत्यस्य विभवं मन्येऽहं सुभयावहम् । पश्य शक्तिगणं सर्वं शुष्यद्वक्त्रं समाकुलम्

devi daityasya vibhavaṃ manye'haṃ subhayāvaham | paśya śaktigaṇaṃ sarvaṃ śuṣyadvaktraṃ samākulam

युध्यन्तीनामविश्रान्त्या चाऽत्यगात् प्रहरद्वयम् । हतं हतं शक्तिगणैर्भूयः सृजति वैक्षणात्

yudhyantīnāmaviśrāntyā cā'tyagāt praharadvayam | hataṃ hataṃ śaktigaṇairbhūyaḥ sṛjati vaikṣaṇāt

चतुर्बाहुमुखास्तस्य सुता युधि निपातिताः । कुमार्या सप्तकृत्वस्ते भूयो युध्यन्ति सम्प्रति

caturbāhumukhāstasya sutā yudhi nipātitāḥ | kumāryā saptakṛtvaste bhūyo yudhyanti samprati

विषङ्गो दशधा तद्वद्विशुक्रो नवधाऽपि च । हतः पुनः सृष्ट एव भण्डदैत्येन युध्यति

viṣaṅgo daśadhā tadvadviśukro navadhā'pi ca | hataḥ punaḥ sṛṣṭa eva bhaṇḍadaityena yudhyati

करङ्ककुटिलाक्षाद्या अप्येवं बहुधा हताः । युध्यन्त्येव पुनः सृष्टा नेतः साध्यमिदं हि नः

karaṅkakuṭilākṣādyā apyevaṃ bahudhā hatāḥ | yudhyantyeva punaḥ sṛṣṭā netaḥ sādhyamidaṃ hi naḥ

भीताः श्रान्ताः सर्वतश्च पश्य शक्तीर्हतप्रभाः । रक्ष सर्वं लोकमिमं नोपेक्षां कर्तुमर्हसि

bhītāḥ śrāntāḥ sarvataśca paśya śaktīrhataprabhāḥ | rakṣa sarvaṃ lokamimaṃ nopekṣāṃ kartumarhasi

इति सम्प्रार्थिता देवी स्मयित्वेष्दुवाच ताम् । मा भैः पश्य क्षणेणैव नाशयाम्यसुरेश्वरम्

iti samprārthitā devī smayitveṣduvāca tām | mā bhaiḥ paśya kṣaṇeṇaiva nāśayāmyasureśvaram

इत्युक्त्वा कार्मुके शीघ्रं शरमेकं सुयोजयत् । तत्राऽवाह्य पाशुपतमस्त्रं लोकभयङ्करम्

ityuktvā kārmuke śīghraṃ śaramekaṃ suyojayat | tatrā'vāhya pāśupatamastraṃ lokabhayaṅkaram

मुमोचाऽसुरसेनायामस्त्रं तन्निमिषार्धतः । भस्मीचकार दैत्यानां सेनां सागरसम्मिताम्

mumocā'surasenāyāmastraṃ tannimiṣārdhataḥ | bhasmīcakāra daityānāṃ senāṃ sāgarasammitām

भूयः शरं कार्मुके स्वे निवेशयदतिप्रभम् । तदा दिशोऽभितो ज्वालामालालीढाभवन् क्षणात्

bhūyaḥ śaraṃ kārmuke sve niveśayadatiprabham | tadā diśo'bhito jvālāmālālīḍhābhavan kṣaṇāt

चकम्पे भूः भिताः सागरा भीः समाविशत् । चराचरं जगज्जालं पेतुरुल्काः सहस्रशः

cakampe bhūḥ bhitāḥ sāgarā bhīḥ samāviśat | carācaraṃ jagajjālaṃ peturulkāḥ sahasraśaḥ

भण्डासुरं मृगाद्याश्चाऽपसव्यमभिसंययुः । तावद्दृष्ट्वा विनष्टां स्वां सेनां सागरसन्निभाम्

bhaṇḍāsuraṃ mṛgādyāścā'pasavyamabhisaṃyayuḥ | tāvaddṛṣṭvā vinaṣṭāṃ svāṃ senāṃ sāgarasannibhām

दध्यौ श्रीललितापादपङ्कजं निश्चलाऽन्तरः । ध्येयमात्रात्मतां यावत् प्राप्तो भण्डमहासुरः

dadhyau śrīlalitāpādapaṅkajaṃ niścalā'ntaraḥ | dhyeyamātrātmatāṃ yāvat prāpto bhaṇḍamahāsuraḥ

तावच्छ्रीललितादेवी कामेशाऽस्त्रेण योजितम् । शरं मुमोच भण्डाय स शरोऽतिभयङ्करः

tāvacchrīlalitādevī kāmeśā'streṇa yojitam | śaraṃ mumoca bhaṇḍāya sa śaro'tibhayaṅkaraḥ

प्रलयानलवत् ज्वालां मुञ्चन् विष्वङ्महाप्रभः । चराचरं जगज्जालं दहन्निव निमेषतः

pralayānalavat jvālāṃ muñcan viṣvaṅmahāprabhaḥ | carācaraṃ jagajjālaṃ dahanniva nimeṣataḥ

मुष्णंश्चक्षूंषि सर्वेषां तृणं दावानलो यथा । भण्डासुरञ्च सरथं नगरं तस्य शून्यकम्

muṣṇaṃścakṣūṃṣi sarveṣāṃ tṛṇaṃ dāvānalo yathā | bhaṇḍāsurañca sarathaṃ nagaraṃ tasya śūnyakam

सस्त्रीस्थविरबालञ्च सस्थानप्राणिमण्डलम् । भस्मशेषीकरोत्तत्र तदद्भुतमिवाऽभवत्

sastrīsthavirabālañca sasthānaprāṇimaṇḍalam | bhasmaśeṣīkarottatra tadadbhutamivā'bhavat

ब्रह्माविष्णुमुखास्तत्र भण्डं वा तस्य वाहिनीम् । नगरम् वा प्रहतस्य दैत्यार्भकमपि क्वचित्

brahmāviṣṇumukhāstatra bhaṇḍaṃ vā tasya vāhinīm | nagaram vā prahatasya daityārbhakamapi kvacit

अदृष्ट्वाअ विष्मयं प्राप्ता जयशब्दमवाऽसृजुः । अभिजघ्नुः शक्तिगणा विआदित्राणि सहस्रशः

adṛṣṭvāa viṣmayaṃ prāptā jayaśabdamavā'sṛjuḥ | abhijaghnuḥ śaktigaṇā viāditrāṇi sahasraśaḥ

विनेदुर्देववाद्यानि जगुर्गन्धर्वनायकाः । लास्यं चक्रुर्देववारा उर्वश्याद्याः सुहर्षिताः

vinedurdevavādyāni jagurgandharvanāyakāḥ | lāsyaṃ cakrurdevavārā urvaśyādyāḥ suharṣitāḥ

स्तोत्राणि पेठुऋर्षयो सिद्धा जेपुः परां शिवाम् । दध्युर्मुनिगणा रूपं प्रणेमुरितरे जनाः

stotrāṇi peṭhuṛrṣayo siddhā jepuḥ parāṃ śivām | dadhyurmunigaṇā rūpaṃ praṇemuritare janāḥ

ववृषुः पुष्.पनिकरान् प्रफुल्लानतिसौरभान् । बलाहकाः सौम्यरूपा गर्जन्तोऽत्यन्तमन्थरम्

vavṛṣuḥ puṣ.panikarān praphullānatisaurabhān | balāhakāḥ saumyarūpā garjanto'tyantamantharam

सुगन्धतोयबिन्दूंश्च यक्षकर्द्दममिश्रितान् । मारुताः सौगन्ध्ययुतो ववुरानन्दनस्पृशः

sugandhatoyabindūṃśca yakṣakarddamamiśritān | mārutāḥ saugandhyayuto vavurānandanaspṛśaḥ

दिवानाथः सुप्रभोऽभून्नीयतः सागरोऽपि च । सन्मनांसीव तोयानि समासन् सरिदादिषु

divānāthaḥ suprabho'bhūnnīyataḥ sāgaro'pi ca | sanmanāṃsīva toyāni samāsan saridādiṣu

अभूज्जगत् पुनः सृष्टं प्रलयान्त इवोल्लसत् । निराकुलमसङ्कीर्णं तदा भण्डाऽसुरे हते

abhūjjagat punaḥ sṛṣṭaṃ pralayānta ivollasat | nirākulamasaṅkīrṇaṃ tadā bhaṇḍā'sure hate

एवं दैत्यं हतं दृष्ट्वा भण्डाख्यं लोककण्टकम् । देवा महर्षयः सिद्धाः सर्वे देवीमुपाययुः

evaṃ daityaṃ hataṃ dṛṣṭvā bhaṇḍākhyaṃ lokakaṇṭakam | devā maharṣayaḥ siddhāḥ sarve devīmupāyayuḥ

6404

इति श्रीमदितिहासोत्तमे त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे श्रीललिताचरित्रे भण्डासुरवधवर्णनं नाम सप्तसप्ततितमोऽध्यायः

iti śrīmaditihāsottame tripurārahasye māhātmyakhaṇḍe śrīlalitācaritre bhaṇḍāsuravadhavarṇanaṃ nāma saptasaptatitamo'dhyāyaḥ

अस्टसप्ततितमोऽध्यायः श्रीललितास्तुतिपूर्वकं मेरुशृङ्गे प्रतिश्रीचक्रोपरि तदभिषेचनवर्णनम् उपेत्य देवप्रमुखाः सर्वे तां ललितां पराम् । हर्षनिर्भरितस्वान्तास्तुष्टुवुर्विविधैः स्तवः

asṭasaptatitamo'dhyāyaḥ śrīlalitāstutipūrvakaṃ meruśṛṅge pratiśrīcakropari tadabhiṣecanavarṇanam upetya devapramukhāḥ sarve tāṃ lalitāṃ parām | harṣanirbharitasvāntāstuṣṭuvurvividhaiḥ stavaḥ

श्री ललिता स्तुतिः जय जय ललिताऽम्ब ! त्वत्पदाऽम्भोजसेवा फलमिह भजतां किं किन्न दद्यादभीष्टम् । विबुधविटपिमुख्यान् कामदान् स्वस्वभावानपि वितरति भूयः संश्रितेभ्योऽतिशीघ्रम्

śrī lalitā stutiḥ jaya jaya lalitā'mba ! tvatpadā'mbhojasevā phalamiha bhajatāṃ kiṃ kinna dadyādabhīṣṭam | vibudhaviṭapimukhyān kāmadān svasvabhāvānapi vitarati bhūyaḥ saṃśritebhyo'tiśīghram

वयमिह विपदार्त्ता भण्डदैत्यप्रतापाऽनलजटिलकरालज्वालया दग्धपक्षाः । अपरिमितभयाब्धौ यन्निमग्नाः समेता झटिति ननु तयैव प्रोद्धता व्योममार्गाः

vayamiha vipadārttā bhaṇḍadaityapratāpā'nalajaṭilakarālajvālayā dagdhapakṣāḥ | aparimitabhayābdhau yannimagnāḥ sametā jhaṭiti nanu tayaiva proddhatā vyomamārgāḥ

2280

प्रणतजननितान्तस्वान्तसन्तापहन्त्री श्रितजनदुरिताऽलिप्रौडमायानियन्त्री । स्थिरचरनिखिलोद्यत्प्राणिनां जीवतन्त्री तव पदनलिनीयं प्रैधते लोकयन्त्री

praṇatajananitāntasvāntasantāpahantrī śritajanaduritā'liprauḍamāyāniyantrī | sthiracaranikhilodyatprāṇināṃ jīvatantrī tava padanalinīyaṃ praidhate lokayantrī

2281

तव जननि विलासः सर्वलोकाऽवभासः कुत इह तव भूयाद्दैत्ययुद्धे प्रयासः । भवतु सततमस्मन्मानसे नीरजस्के विशदविकचवृत्तौ वासिते वासनाभिः

tava janani vilāsaḥ sarvalokā'vabhāsaḥ kuta iha tava bhūyāddaityayuddhe prayāsaḥ | bhavatu satatamasmanmānase nīrajaske viśadavikacavṛttau vāsite vāsanābhiḥ

2283

(ननु विदितमिदं यद् देहभाजां त्वमेव शरणमभिमतानां श्रेयसां शुद्धहेतुः ) चिरजडमिलितानां यो विवेकैकहेतुर्भवति चरणहंसस्तावको ब्रह्मवाहः

(nanu viditamidaṃ yad dehabhājāṃ tvameva śaraṇamabhimatānāṃ śreyasāṃ śuddhahetuḥ ) cirajaḍamilitānāṃ yo vivekaikaheturbhavati caraṇahaṃsastāvako brahmavāhaḥ

2284

इति स्तुत्वा दण्डवत्ते प्रणता विधिमुख्यकाः । भूयो भूयोऽपि विविधैः स्तवैस्तुष्टुवुरम्बिकाम्

iti stutvā daṇḍavatte praṇatā vidhimukhyakāḥ | bhūyo bhūyo'pi vividhaiḥ stavaistuṣṭuvurambikām

तावद्ब्रह्माण्डकोटिभ्यो ब्रह्माद्याः कारणेश्वराः । आजग्मुर्भारतीमुख्यशक्तियुक्ता घटोद्भव !

tāvadbrahmāṇḍakoṭibhyo brahmādyāḥ kāraṇeśvarāḥ | ājagmurbhāratīmukhyaśaktiyuktā ghaṭodbhava !

ते पाणिसम्पुटोत्तंसाः प्रणता भक्तिनिर्भराः । समीडललितामीड्यां प्राहुबर्द्धकराऽम्बुजाः

te pāṇisampuṭottaṃsāḥ praṇatā bhaktinirbharāḥ | samīḍalalitāmīḍyāṃ prāhubarddhakarā'mbujāḥ

देवेशि ! भण्डदैत्यस्थ वधादद्य सुरक्षितम् । ब्रह्माण्डानां शतं पञ्च चैषां स ह्यधिपोऽभवत्

deveśi ! bhaṇḍadaityastha vadhādadya surakṣitam | brahmāṇḍānāṃ śataṃ pañca caiṣāṃ sa hyadhipo'bhavat

प्रोक्तेष्वण्डेषु शक्राद्या बद्धाः केचित् पलायिताः । लोकाऽधिपत्यं सर्वत्र दैत्यैरेव चकार सः

prokteṣvaṇḍeṣu śakrādyā baddhāḥ kecit palāyitāḥ | lokā'dhipatyaṃ sarvatra daityaireva cakāra saḥ

प्रवर्तिता दैत्यवेदा दैत्ययज्ञाश्च सर्वतः । न क्वचिद्दैवयज्ञो वा ब्रह्मयज्ञोऽपि शङ्करि !

pravartitā daityavedā daityayajñāśca sarvataḥ | na kvaciddaivayajño vā brahmayajño'pi śaṅkari !

प्रवृत्तोऽभूद्ब्राह्मणादुअ भण्डे राज्यं प्रशासति । तदद्य निहते दैत्ये त्वया युधि महेश्वरि

pravṛtto'bhūdbrāhmaṇādua bhaṇḍe rājyaṃ praśāsati | tadadya nihate daitye tvayā yudhi maheśvari

पलायिता दैत्यगणा लोकपालाश्च संस्थिताः । स्वस्वाऽधिकारकृत्येषु जातं सर्वं निराकुलम्

palāyitā daityagaṇā lokapālāśca saṃsthitāḥ | svasvā'dhikārakṛtyeṣu jātaṃ sarvaṃ nirākulam

एवं वदत्सु देवेषु तत्राऽगत्य च विश्वकृत् । देवीं विधिमुखांश्चाऽपि प्रणम्य रचिताऽञ्जलिः

evaṃ vadatsu deveṣu tatrā'gatya ca viśvakṛt | devīṃ vidhimukhāṃścā'pi praṇamya racitā'ñjaliḥ

पितामहाऽहमाज्ञप्तस्त्वया यन्मेरुमूर्धनि । देव्याः श्रीपुरनिर्माणे तत्तथा रचितं मया

pitāmahā'hamājñaptastvayā yanmerumūrdhani | devyāḥ śrīpuranirmāṇe tattathā racitaṃ mayā

द्रष्टुमर्हसि तच्छाघ्रम् देव्य देवैश्च संयुतः । एवं त्वष्ट्रा प्रार्थितोऽजो देव्यै वृत्तं व्यजिज्ञपत्

draṣṭumarhasi tacchāghram devya devaiśca saṃyutaḥ | evaṃ tvaṣṭrā prārthito'jo devyai vṛttaṃ vyajijñapat

प्रार्थिता देवदेवेशैर्ललिता परमेश्वरी । शक्तिसेना देवगणैर्युता तत्र ययौ द्रुतम्

prārthitā devadeveśairlalitā parameśvarī | śaktisenā devagaṇairyutā tatra yayau drutam

ददृशुस्तत्पुरं चारुतरं त्वष्टृविनिर्मितम् । महाश्रीपुरराजस्य प्रतिबिम्बविवार्पितम्

dadṛśustatpuraṃ cārutaraṃ tvaṣṭṛvinirmitam | mahāśrīpurarājasya pratibimbavivārpitam

विस्मिताः सर्व एवैते देवाः शक्तिगणास्तथा । अथ तत्र निवसने देवाः श्रीललिताम्बिकाम्

vismitāḥ sarva evaite devāḥ śaktigaṇāstathā | atha tatra nivasane devāḥ śrīlalitāmbikām

प्रार्थयामासुरत्यन्तं प्रणताः सर्वभावतः । तत्सम्मतिं समादाय बुद्धीशप्रमुखास्तदा

prārthayāmāsuratyantaṃ praṇatāḥ sarvabhāvataḥ | tatsammatiṃ samādāya buddhīśapramukhāstadā

राज्याऽभिषेकसामग्रीं कल्पयामासुरुत्तमाम् । प्रकल्प्य सर्बसम्भारान् शुभलग्नमुहूर्तके

rājyā'bhiṣekasāmagrīṃ kalpayāmāsuruttamām | prakalpya sarbasambhārān śubhalagnamuhūrtake

ब्रह्मा मुनिगणोपेत आभिषेचनिकं विधिम् । चकाराऽगमदृष्टेन मार्गेणोत्तमकल्पतः

brahmā munigaṇopeta ābhiṣecanikaṃ vidhim | cakārā'gamadṛṣṭena mārgeṇottamakalpataḥ

वृन्दारका देवगणा मारुतो वसवोऽगनय । गन्ध्र्वा देवदूताश्च दिक्पाला यक्षगुह्यकाः

vṛndārakā devagaṇā māruto vasavo'ganaya | gandhrvā devadūtāśca dikpālā yakṣaguhyakāḥ

यातुधानाः किंपुरुषाः किन्नरा उरगा अपि । विद्याघ्राः सिद्धमुनय ऋषयः पितरोऽसुराः

yātudhānāḥ kiṃpuruṣāḥ kinnarā uragā api | vidyāghrāḥ siddhamunaya ṛṣayaḥ pitaro'surāḥ

ब्रह्मरुद्रहरीणाञ्च कोटयोऽण्डान्तरस्थिताः । सदाशिवेश्वरौ चाऽपि श्रीकण्ठोऽनन्त एव च

brahmarudraharīṇāñca koṭayo'ṇḍāntarasthitāḥ | sadāśiveśvarau cā'pi śrīkaṇṭho'nanta eva ca

सङ्गतास्तत्र ललितामहाराज्याऽभिषेचने । परिचेरुस्तत्र देवीं ललिताऽम्बां समन्ततः

saṅgatāstatra lalitāmahārājyā'bhiṣecane | paricerustatra devīṃ lalitā'mbāṃ samantataḥ

ब्रह्माणीकमलागौरीकोटयो भक्तिभावनाः । उपचारैः । पृथगभूतैः पूजयामासुरादरात्

brahmāṇīkamalāgaurīkoṭayo bhaktibhāvanāḥ | upacāraiḥ | pṛthagabhūtaiḥ pūjayāmāsurādarāt

एवं कृत स्वस्त्ययनां मङ्गलाचारसंश्रयाम् । नदत्सु शुभवाद्येषु मूर्च्छयत्सु सुमूर्च्छानाम्

evaṃ kṛta svastyayanāṃ maṅgalācārasaṃśrayām | nadatsu śubhavādyeṣu mūrcchayatsu sumūrcchānām

अवरोहाऽरोहगतिलयश्रुतिसमीरणैः । गन्धर्वेषु प्रनृत्यत्सु देववेश्यासु सर्वतः

avarohā'rohagatilayaśrutisamīraṇaiḥ | gandharveṣu pranṛtyatsu devaveśyāsu sarvataḥ

जपत्सु मुनिवृन्देषु ऋषिषु प्रपठत्सु च । स्तुवत्सु विविधेषूच्चैः प्रेक्षत्सु प्राणिषूद्यमैः

japatsu munivṛndeṣu ṛṣiṣu prapaṭhatsu ca | stuvatsu vividheṣūccaiḥ prekṣatsu prāṇiṣūdyamaiḥ

विधिरारोहयद्देवीं महासिंहासने शुभे । अथ मन्त्रप्रपूताऽद्भिर्नवरत्नविचित्रितैः

vidhirārohayaddevīṃ mahāsiṃhāsane śubhe | atha mantraprapūtā'dbhirnavaratnavicitritaiḥ

कलशैः सम्भृतैश्चाऽपि नदीसागरसम्भवैः । अभ्यषिञ्चल्लोकधाता वशिष्ठप्रमुधैर्वृतः

kalaśaiḥ sambhṛtaiścā'pi nadīsāgarasambhavaiḥ | abhyaṣiñcallokadhātā vaśiṣṭhapramudhairvṛtaḥ

अभिषिच्य महादेवीमनर्ध्याऽभरणोज्ज्वलाम् । विचित्रदिव्यवसनां श्रीचक्राऽधिविराजिताम्

abhiṣicya mahādevīmanardhyā'bharaṇojjvalām | vicitradivyavasanāṃ śrīcakrā'dhivirājitām

पञ्चब्रह्माकारमञ्चशोभिनीं ललिताम्बिकाम् । पूजयामासुरमरा विविधैः सुसमर्हणैः

pañcabrahmākāramañcaśobhinīṃ lalitāmbikām | pūjayāmāsuramarā vividhaiḥ susamarhaṇaiḥ

विधिविष्णुमहेशाद्याः पृथग्भक्तिसमाहिताः । स्तुत्वा विचित्रस्तवनैः प्रणेमुर्भुवि दण्डवत्

vidhiviṣṇumaheśādyāḥ pṛthagbhaktisamāhitāḥ | stutvā vicitrastavanaiḥ praṇemurbhuvi daṇḍavat

एवं श्रीललिता देवी तत्र श्रीपुरशेखरे । सिंहासनेऽभिषिक्ता सा महाश्रीपुरवत्तदा

evaṃ śrīlalitā devī tatra śrīpuraśekhare | siṃhāsane'bhiṣiktā sā mahāśrīpuravattadā

मन्त्रिणीप्रमुखानां स्वस्थानानि प्रदिशत् पृथक् । एवं घटोद्भव मुने ! मेरुशृङ्गे महोन्नते

mantriṇīpramukhānāṃ svasthānāni pradiśat pṛthak | evaṃ ghaṭodbhava mune ! meruśṛṅge mahonnate

समास्ते श्रीपुरे ब्रह्ममुखशासनतत्परा । देवशिल्पिस्वचातुर्यसर्वसारविनिर्मितम्

samāste śrīpure brahmamukhaśāsanatatparā | devaśilpisvacāturyasarvasāravinirmitam

नगरं श्रीमहादेव्या भूषणं छत्रपादुके । प्रार्थिता विधिमुख्यैः सा स्वीकृत्य करुणावशात्

nagaraṃ śrīmahādevyā bhūṣaṇaṃ chatrapāduke | prārthitā vidhimukhyaiḥ sā svīkṛtya karuṇāvaśāt

चिदानन्दघनाऽपीत्थमास्ते लीलावपुर्धरा । इति श्रुत्वा हयग्रीवात् कथां परमपावनीम्

cidānandaghanā'pītthamāste līlāvapurdharā | iti śrutvā hayagrīvāt kathāṃ paramapāvanīm

अगस्त्यः सन्तुष्टमनाः पप्रच्छाऽतिविशङ्कितः । हयग्रीव दयासिन्धो ! मेरावस्मिन् त्वयोदितम्

agastyaḥ santuṣṭamanāḥ papracchā'tiviśaṅkitaḥ | hayagrīva dayāsindho ! merāvasmin tvayoditam

नगरं श्रीमहादेव्यास्तन्मे चित्रं विभाति वै । न मे ह्यविदितं स्थानं ब्रह्माण्डान्तर्भवेत् क्वचित्

nagaraṃ śrīmahādevyāstanme citraṃ vibhāti vai | na me hyaviditaṃ sthānaṃ brahmāṇḍāntarbhavet kvacit

तत्राऽपि मेरावज्ञातं मया न स्यात् क्वचित् स्थलम् । मेरुर्भुवनचित्रस्य भित्तिवत्परिकल्पितः

tatrā'pi merāvajñātaṃ mayā na syāt kvacit sthalam | merurbhuvanacitrasya bhittivatparikalpitaḥ

सन्त्यूद्र्ध्वं सप्तभुवनान्यधः सप्ततलानि वै । मेरुमूर्घ्नि ब्रह्मविष्णुशिवधामानि सन्ति वै

santyūdrdhvaṃ saptabhuvanānyadhaḥ saptatalāni vai | merumūrghni brahmaviṣṇuśivadhāmāni santi vai

तत्र मे नाऽस्त्यविदितो देशोऽपि द्वयङ्गुलात्मकः । तत् कथं वर्णितं तत्र श्रीपुरं मे समीरय

tatra me nā'styavidito deśo'pi dvayaṅgulātmakaḥ | tat kathaṃ varṇitaṃ tatra śrīpuraṃ me samīraya

इति पृष्टः कुम्भजेन ह्यास्यः प्राह हर्षितः । शृणु कुम्भजः ! वक्ष्यामि रहस्यं ह्येतदुत्तमम्

iti pṛṣṭaḥ kumbhajena hyāsyaḥ prāha harṣitaḥ | śṛṇu kumbhajaḥ ! vakṣyāmi rahasyaṃ hyetaduttamam

न हि तद्भवनं सर्वैर्द्रष्टुं शक्यं कथञ्चन् । ये तु श्रीत्रिपुरां शक्तिं विधिना समुपासते

na hi tadbhavanaṃ sarvairdraṣṭuṃ śakyaṃ kathañcan | ye tu śrītripurāṃ śaktiṃ vidhinā samupāsate

तेषा प्रप्यं दृश्यमपि नाऽन्येषां तु कदाचन । तत्ते माहात्म्यसंश्रुत्या भक्तिर्हृदि समुद्गता

teṣā prapyaṃ dṛśyamapi nā'nyeṣāṃ tu kadācana | tatte māhātmyasaṃśrutyā bhaktirhṛdi samudgatā

प्राप्तायां तु पराभक्तौ नाऽप्राप्यं विद्यते । प्राप्ते रत्नाकरे यद्वद्भवेन्नो रत्नवाञ्चिता

prāptāyāṃ tu parābhaktau nā'prāpyaṃ vidyate | prāpte ratnākare yadvadbhavenno ratnavāñcitā

तदियं ते सती भार्या लोपामुद्रा परा प्रिया । तस्या दीक्षां समादाय चोपास्य विधिवत्पराम्

tadiyaṃ te satī bhāryā lopāmudrā parā priyā | tasyā dīkṣāṃ samādāya copāsya vidhivatparām

सिद्धस्तद् द्रक्षसि पुरं नान्यथा तु कदाचन । एतत्ते कुम्भज ! प्रोक्तं ललिताया महाद्भुतम्

siddhastad drakṣasi puraṃ nānyathā tu kadācana | etatte kumbhaja ! proktaṃ lalitāyā mahādbhutam

विभवं शृण्वतां पुंसां सर्वपापप्रणाशनम् । कलौ मलीमसहृदां जनानां दुर्धियामिदम्

vibhavaṃ śṛṇvatāṃ puṃsāṃ sarvapāpapraṇāśanam | kalau malīmasahṛdāṃ janānāṃ durdhiyāmidam

माहात्म्यं त्रिपुरेशान्यास्त्यक्त्वा नाऽन्यत्परायणम् । वैदिकैः कर्मभिर्भूयो निराशीर्भिः कृतैर्ववेत्

māhātmyaṃ tripureśānyāstyaktvā nā'nyatparāyaṇam | vaidikaiḥ karmabhirbhūyo nirāśīrbhiḥ kṛtairvavet

उपासनेषु श्रद्धाऽन्यदेवताविषया ततः । विष्णौ शिवे शक्तिषु च सर्वान्ते परिपाकतः

upāsaneṣu śraddhā'nyadevatāviṣayā tataḥ | viṣṇau śive śaktiṣu ca sarvānte paripākataḥ

त्रिपुरामूर्तिसेवायां श्रद्धा भवति शाश्वती । एतदाराधनेनैव विदित्वा स्वाऽत्मरूपीम्

tripurāmūrtisevāyāṃ śraddhā bhavati śāśvatī | etadārādhanenaiva viditvā svā'tmarūpīm

चिदानन्दाऽद्वयमयीं सर्वलोकमहेश्वरीम् । अभिव्यक्तपरैश्वर्यो न पुनर्भवमृच्छति

cidānandā'dvayamayīṃ sarvalokamaheśvarīm | abhivyaktaparaiśvaryo na punarbhavamṛcchati

एवं स्वात्मपदप्राप्तौ सोपानं प्रथमन्त्विदम् । श्रवणं श्रीपराशक्तिमाहात्म्यविभवोन्नतेः

evaṃ svātmapadaprāptau sopānaṃ prathamantvidam | śravaṇaṃ śrīparāśaktimāhātmyavibhavonnateḥ

तस्मादादौ सर्वथैव श्रोतव्यं श्रेय इच्छता । एतत् पापप्रशमनं सर्वाभीष्टफलावहम्

tasmādādau sarvathaiva śrotavyaṃ śreya icchatā | etat pāpapraśamanaṃ sarvābhīṣṭaphalāvaham

भक्तिमुत्पाद्य तरसा मोचयेत् परमाद्भयात् । इत्युक्त्वा कुम्भजमुनिपूजितोऽश्वाननो भृशम्

bhaktimutpādya tarasā mocayet paramādbhayāt | ityuktvā kumbhajamunipūjito'śvānano bhṛśam

आपृच्छय् निरगात् स्वीयामभीष्टां दिशमीश्वरः । इति ते कथिता राम ललितायाः कथा शुभा

āpṛcchay niragāt svīyāmabhīṣṭāṃ diśamīśvaraḥ | iti te kathitā rāma lalitāyāḥ kathā śubhā

6465

इति श्रिमदितिहासोत्तमे त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे दत्तात्रेयपरशुरामसंवादे श्रीललितामाहात्म्ये श्रीपुरे श्रीललिताभिषेकवर्णनं नामाष्टसप्ततितमोऽध्यायः

iti śrimaditihāsottame tripurārahasye māhātmyakhaṇḍe dattātreyaparaśurāmasaṃvāde śrīlalitāmāhātmye śrīpure śrīlalitābhiṣekavarṇanaṃ nāmāṣṭasaptatitamo'dhyāyaḥ

एकोनाशीतितमोऽध्यायः श्रीदत्तभार्गवसम्बादे आगमस्वरूपवर्णनम् एवं श्रीललितादेव्या माहात्म्यं सर्वतोऽधिकम् । जमदग्निसुतः श्रुत्वा हर्षाऽमृतानिषेचितः

ekonāśītitamo'dhyāyaḥ śrīdattabhārgavasambāde āgamasvarūpavarṇanam evaṃ śrīlalitādevyā māhātmyaṃ sarvato'dhikam | jamadagnisutaḥ śrutvā harṣā'mṛtāniṣecitaḥ

भक्तिवारिधिनिर्मग्नो रोमाञ्चोदयपीवरः । निरन्तरस्रवद्धर्षनेत्रवारिपरिप्लुतः

bhaktivāridhinirmagno romāñcodayapīvaraḥ | nirantarasravaddharṣanetravāripariplutaḥ

विसंज्ञ इव सम्भूतः क्षणमासवमत्तवत् । बभाषे गद्गदश्रुत्या भूयो विरचिताऽञ्जलिः

visaṃjña iva sambhūtaḥ kṣaṇamāsavamattavat | babhāṣe gadgadaśrutyā bhūyo viracitā'ñjaliḥ

भगवन्नहमत्यन्तं पावितो भवताऽधुना । पराकथातीर्थवारिधारानिवहसेचनैः

bhagavannahamatyantaṃ pāvito bhavatā'dhunā | parākathātīrthavāridhārānivahasecanaiḥ

उद्धृतो दययाऽपारसंसारजलधेर्ननु । नमस्ते श्रीगुरो नाथ दुःखध्वान्तदिनाधिप !

uddhṛto dayayā'pārasaṃsārajaladhernanu | namaste śrīguro nātha duḥkhadhvāntadinādhipa !

नमस्ये तं मुनिं शांतं संवर्तमकुतोभयम् । यो मे मार्ग निरदिशदन्धस्य भ्रमतो यथा

namasye taṃ muniṃ śāṃtaṃ saṃvartamakutobhayam | yo me mārga niradiśadandhasya bhramato yathā

अद्य यावदहं लोके व्यर्थं कालमुपावहम् । शून्यकूपे भेक इव न स्वार्थमविदं क्वचित्

adya yāvadahaṃ loke vyarthaṃ kālamupāvaham | śūnyakūpe bheka iva na svārthamavidaṃ kvacit

धन्योऽहं कृतकृत्योऽहं भवश्चरणसंश्रयात् । मोक्षलक्ष्मीमभिप्रेप्सुरभवं सर्वथा ननु

dhanyo'haṃ kṛtakṛtyo'haṃ bhavaścaraṇasaṃśrayāt | mokṣalakṣmīmabhiprepsurabhavaṃ sarvathā nanu

भगवन्मे संशयोऽत्र महान् हृदि समाहितः । तत् पृच्छामि भवन्तं यद्वक्तुंज् तन्मे समर्हसि

bhagavanme saṃśayo'tra mahān hṛdi samāhitaḥ | tat pṛcchāmi bhavantaṃ yadvaktuṃj tanme samarhasi

जानाम्यनुग्रहोऽत्यन्तं मयि ते करुणानिधेः । नाऽवक्त्व्यं मयि भवेच्छिष्ये कारुणिकस्य ते

jānāmyanugraho'tyantaṃ mayi te karuṇānidheḥ | nā'vaktvyaṃ mayi bhavecchiṣye kāruṇikasya te

कथं कुम्भोद्भवमुनिः सर्वशास्त्रविशारदः । नोपासीत्तं पराशक्तिं सर्वलोकमहेश्वरीम्

kathaṃ kumbhodbhavamuniḥ sarvaśāstraviśāradaḥ | nopāsīttaṃ parāśaktiṃ sarvalokamaheśvarīm

येनाऽदृश्यमभून्मेरौ श्रीदेव्या नगरोत्तमम् । कुतो व वेदनिरते न हि स्यात्तस्य दर्शनम्

yenā'dṛśyamabhūnmerau śrīdevyā nagarottamam | kuto va vedanirate na hi syāttasya darśanam

भूयः कथं तेन दृष्टं तत्पुरं तद्ब्रवीहि मे । इत्यापृष्टो जामदग्न्यं प्राह दत्तगुरुर्मुनिः

bhūyaḥ kathaṃ tena dṛṣṭaṃ tatpuraṃ tadbravīhi me | ityāpṛṣṭo jāmadagnyaṃ prāha dattagururmuniḥ

शृणु राम प्रवक्ष्यामि रहस्यं ह्ये तदुत्तमम् न ह्यत्र केवलं शास्त्रं प्रयोजकमुपेयते

śṛṇu rāma pravakṣyāmi rahasyaṃ hye taduttamam na hyatra kevalaṃ śāstraṃ prayojakamupeyate

जनानां प्राकसमभ्यस्तवासनावासितात्मनाम् । वासनानां शतं चित्ते सञ्चितं प्राणिनां पृथक्

janānāṃ prākasamabhyastavāsanāvāsitātmanām | vāsanānāṃ śataṃ citte sañcitaṃ prāṇināṃ pṛthak

प्राप्योद्बोधं प्रसरति सत्सङ्गस्तस्य बोधकः । यावद्यत्सङ्गमाप्नोति तावत् तत् स्यान्न चाऽन्यथा

prāpyodbodhaṃ prasarati satsaṅgastasya bodhakaḥ | yāvadyatsaṅgamāpnoti tāvat tat syānna cā'nyathā

हयग्रीवं समागम्य त्रिपुरावैभवश्रुतेः । सञ्जातत्रिपुराभक्तिः पत्न्या दीक्षां समाददे

hayagrīvaṃ samāgamya tripurāvaibhavaśruteḥ | sañjātatripurābhaktiḥ patnyā dīkṣāṃ samādade

यावद्दीक्षां न विन्देत त्रिपुरोपासकोऽपि सन् । न तावन्मोक्षसौधस्य सोपानाऽरोहणक्षमः

yāvaddīkṣāṃ na vindeta tripuropāsako'pi san | na tāvanmokṣasaudhasya sopānā'rohaṇakṣamaḥ

विनोपनयनं यद्वद्द्विजानां सर्वकर्मसु । न योग्यता तथाऽत्रापि विना दीक्षां भृगूद्बह

vinopanayanaṃ yadvaddvijānāṃ sarvakarmasu | na yogyatā tathā'trāpi vinā dīkṣāṃ bhṛgūdbaha

अप्राप्य सद्गुरोर्दीक्षामज्ञात्वा गुरूपद्धतिम् । स्वबुद्ध्या तु कृतं कर्म विधिना च समन्वितम्

aprāpya sadgurordīkṣāmajñātvā gurūpaddhatim | svabuddhyā tu kṛtaṃ karma vidhinā ca samanvitam

तथाऽपि साधकं शीघ्रं नाशयत्येव सर्वथा । सेवितारं यथा हन्ति चाऽपक्वन्तु रसायनम्

tathā'pi sādhakaṃ śīghraṃ nāśayatyeva sarvathā | sevitāraṃ yathā hanti cā'pakvantu rasāyanam

मन्त्रं मन्त्रविधानञ्च स्वबुद्ध्यैव गुरुं विना । यः समासादयेत् स हि देवताद्रोहमाप्नुयात्

mantraṃ mantravidhānañca svabuddhyaiva guruṃ vinā | yaḥ samāsādayet sa hi devatādrohamāpnuyāt

नेह लोकः परो वा.पि विद्यते देवताद्रुहाम् । अज्ञो द्रोहकृतं दोषं नाशयेन्मानवः कथम्

neha lokaḥ paro vā.pi vidyate devatādruhām | ajño drohakṛtaṃ doṣaṃ nāśayenmānavaḥ katham

लोकदृष्टन्याय एष आज्ञाभङ्गकरं नरम् । योजयन्त्येव भूपाला महादण्डैः पृथग्विधैः

lokadṛṣṭanyāya eṣa ājñābhaṅgakaraṃ naram | yojayantyeva bhūpālā mahādaṇḍaiḥ pṛthagvidhaiḥ

नोपेक्षन्ते सर्वथैव नरमाज्ञाऽपकारिणम् । वेदवादैरेव न हि भवेदत्राऽधिकारिता

nopekṣante sarvathaiva naramājñā'pakāriṇam | vedavādaireva na hi bhavedatrā'dhikāritā

उपासनाऽधिकारार्थं द्विजानां वैदिकक्रमः । पुरुषार्थो वेदविधौ सर्वथा न हि विद्यते

upāsanā'dhikārārthaṃ dvijānāṃ vaidikakramaḥ | puruṣārtho vedavidhau sarvathā na hi vidyate

यदि वेदविदां पुंसां मृषाफलाऽनुसन्धिनाम् । अणुमात्राऽत्मभूतानां पुरुषार्थाऽभिमानिनाम्

yadi vedavidāṃ puṃsāṃ mṛṣāphalā'nusandhinām | aṇumātrā'tmabhūtānāṃ puruṣārthā'bhimāninām

पुरुषार्थः परः स्याच्येत् स्थाणूनां कुतो भवेत् । वैदिका ह्यचलम्मन्याः फलं धूमसमुद्भवम्

puruṣārthaḥ paraḥ syācyet sthāṇūnāṃ kuto bhavet | vaidikā hyacalammanyāḥ phalaṃ dhūmasamudbhavam

क्व दृष्टं चलभूतेन ह्यचलं फलसम्मतम् । मितेषु दुःखभूतेषु फलेषु सुखबुद्धयः

kva dṛṣṭaṃ calabhūtena hyacalaṃ phalasammatam | miteṣu duḥkhabhūteṣu phaleṣu sukhabuddhayaḥ

फलस्वरूपाऽनभिज्ञा ह्यफले फलशंसिनः । प्रवर्तितो गुणमयो वेदो धात्रा जगत्कृतिः

phalasvarūpā'nabhijñā hyaphale phalaśaṃsinaḥ | pravartito guṇamayo vedo dhātrā jagatkṛtiḥ

जगद्यात्राप्रवृद्ध्यर्थं सुराणामभितृप्तये । मर्तुकामस्य विषवत् कामिनां कामनामयः

jagadyātrāpravṛddhyarthaṃ surāṇāmabhitṛptaye | martukāmasya viṣavat kāmināṃ kāmanāmayaḥ

परश्च भागः सङ्गूढो वेदे यस्तं विदुर्न ते । धात्रैव गोपनात्तस्य गुप्तभावेषु मोहिताः

paraśca bhāgaḥ saṅgūḍho vede yastaṃ vidurna te | dhātraiva gopanāttasya guptabhāveṣu mohitāḥ

नयन्ति तमन्यथैव व्यासो नारायणः स्वयम् । जीवेषु दयया सम्यक् चित्ताऽरोहोपयोग्यया

nayanti tamanyathaiva vyāso nārāyaṇaḥ svayam | jīveṣu dayayā samyak cittā'rohopayogyayā

तमुपबृंहयद् भूयो परमार्थैकसाधनम् । अतोऽत्र त्यक्तकामानामधिकारो विधीयते

tamupabṛṃhayad bhūyo paramārthaikasādhanam | ato'tra tyaktakāmānāmadhikāro vidhīyate

सन्न्यासिनोऽपि चिच्छक्तेरूपासनमभीप्सितम् । अज्ञानाम्नोहतो वाऽपि विद्योपास्तिं त्यजेत्तु यः

sannyāsino'pi cicchakterūpāsanamabhīpsitam | ajñānāmnohato vā'pi vidyopāstiṃ tyajettu yaḥ

स विशेदन्धतामिस्रं न तस्याऽस्ति पुनर्गतिः । सन्न्यासिना तु त्यक्तव्यं सर्वं बन्धात्मना स्थितम्

sa viśedandhatāmisraṃ na tasyā'sti punargatiḥ | sannyāsinā tu tyaktavyaṃ sarvaṃ bandhātmanā sthitam

इदं मोक्षात्मकं राम श्रीविद्योपासनन्तु यत् । न (हि) त्यक्तुं समुचितं ब्राह्मण्यमिव वै यतेः

idaṃ mokṣātmakaṃ rāma śrīvidyopāsanantu yat | na (hi) tyaktuṃ samucitaṃ brāhmaṇyamiva vai yateḥ

महापराधस्त्यागो वै स्यादुपास्तेर्भयावहः । तामिस्रमन्धतामिस्रं कुम्भीपाकमवीचिकम्

mahāparādhastyāgo vai syādupāsterbhayāvahaḥ | tāmisramandhatāmisraṃ kumbhīpākamavīcikam

प्रपद्यन्ते हि ते भूयो ह्यपराधपरा जनाः । दण्डराज्ञ्या समाज्ञप्ताः शक्त्योऽतिविभीषणाः

prapadyante hi te bhūyo hyaparādhaparā janāḥ | daṇḍarājñyā samājñaptāḥ śaktyo'tivibhīṣaṇāḥ

सङ्कर्षिणी कर्षिणी च कालसङ्कर्षिणी तथा । उपास्तिमार्गसरुजानपराधपरान् जनान्

saṅkarṣiṇī karṣiṇī ca kālasaṅkarṣiṇī tathā | upāstimārgasarujānaparādhaparān janān

योजयन्त्युक्तकुःखेषु स्थानेषु परमातृकाः । उपासनपरो मर्त्यः कैवल्यं पदमश्नुते

yojayantyuktakuḥkheṣu sthāneṣu paramātṛkāḥ | upāsanaparo martyaḥ kaivalyaṃ padamaśnute

कर्मिणस्तान्त्रिकस्याऽपि या भवेद्गतिरुत्तमा । वैदिकोपासकस्यैषा सर्वथा न हि विद्यते

karmiṇastāntrikasyā'pi yā bhavedgatiruttamā | vaidikopāsakasyaiṣā sarvathā na hi vidyate

यतो हि वैदिकं कर्म सर्वथा हि बहिर्मुखम् । अनीश्वरं पौरुषं स्यादतः पशुफलोचितम्

yato hi vaidikaṃ karma sarvathā hi bahirmukham | anīśvaraṃ pauruṣaṃ syādataḥ paśuphalocitam

तान्त्रिकन्त्वैश्वरं कर्म ज्ञानोपासनमिश्रितम् । मोचयत्याशु संसिद्ध्या श्रद्धाभक्तिसुबृंहितम्

tāntrikantvaiśvaraṃ karma jñānopāsanamiśritam | mocayatyāśu saṃsiddhyā śraddhābhaktisubṛṃhitam

यथोक्तकर्मणा चित्तशुद्धिमासाद्य विद्यया । प्राप्यतेऽत्रैव शिवता प्रबुद्धैः पौरुषेण हि

yathoktakarmaṇā cittaśuddhimāsādya vidyayā | prāpyate'traiva śivatā prabuddhaiḥ pauruṣeṇa hi

अबुधा अपि मुच्यन्ते कर्म कृत्वा यथाक्रमात् । नाऽधिकारो विना दीक्षां कर्मणि ज्ञानसाधने

abudhā api mucyante karma kṛtvā yathākramāt | nā'dhikāro vinā dīkṣāṃ karmaṇi jñānasādhane

दीक्षावन्तस्तु देहान्ते प्राप्य लोकं परात्परम् । सदाशिवेन ते सम्यक् प्रबुद्धाः शिवरुपिणः

dīkṣāvantastu dehānte prāpya lokaṃ parātparam | sadāśivena te samyak prabuddhāḥ śivarupiṇaḥ

कर्मिणोऽप्यप्रबुद्धा ये ते भवन्ति भृगूद्वह ! । तस्मान्न वेदशास्त्राद्यैः शुष्कैः सद्गतिराप्यते

karmiṇo'pyaprabuddhā ye te bhavanti bhṛgūdvaha ! | tasmānna vedaśāstrādyaiḥ śuṣkaiḥ sadgatirāpyate

विना श्रीत्रिपुरासेवां प्रवृत्तिर्वा कथं सती । न साधनं फलं वाऽपि प्रवृत्तिर्वा.पि भार्गव !

vinā śrītripurāsevāṃ pravṛttirvā kathaṃ satī | na sādhanaṃ phalaṃ vā'pi pravṛttirvā.pi bhārgava !

विना श्रीत्रिपुरेशान्याः कृपया सम्भविष्यति । आराध्य शिवविष्णवादीनपि यत् प्राप्यते फलम्

vinā śrītripureśānyāḥ kṛpayā sambhaviṣyati | ārādhya śivaviṣṇavādīnapi yat prāpyate phalam

तश्चाऽपि तस्याः कृपया भवतीति विनिश्चयः । पूजनं सर्वदेवानां पराशक्तेः प्रपूजनम्

taścā'pi tasyāḥ kṛpayā bhavatīti viniścayaḥ | pūjanaṃ sarvadevānāṃ parāśakteḥ prapūjanam

शक्तिं विना न पूजाया ग्रहणं सम्भवेत् क्वचित् । तस्मात् पूजा तु शक्तेः स्यात् सर्वत्र विहिता जनैः

śaktiṃ vinā na pūjāyā grahaṇaṃ sambhavet kvacit | tasmāt pūjā tu śakteḥ syāt sarvatra vihitā janaiḥ

फलप्रदानशक्तिन्तु विचार्याऽदौ विचक्षणाः । पूजयन्ति पृथक् देवं फलं विन्दन्ति तत्तथा

phalapradānaśaktintu vicāryā'dau vicakṣaṇāḥ | pūjayanti pṛthak devaṃ phalaṃ vindanti tattathā

लोकेऽप्यशक्तः कुत्राऽपि न पूज्यः स्यात्तु भार्गव । आश्रयत्वाच्छिवमृते शक्तिर्नैव तु विद्यते

loke'pyaśaktaḥ kutrā'pi na pūjyaḥ syāttu bhārgava | āśrayatvācchivamṛte śaktirnaiva tu vidyate

इति चेन्निजसत्तात्मशक्तिहीनः शिवस्तथा । प्रकाशशक्तिहीनो वै रविः कुत्र कदा भावेत्

iti cennijasattātmaśaktihīnaḥ śivastathā | prakāśaśaktihīno vai raviḥ kutra kadā bhāvet

यथा तथा चितिं शक्तिमृते स्याद्वि शिवः कथम् । चितिशक्त्या परित्यक्तं तृणं वाऽपि कथं भवेत्

yathā tathā citiṃ śaktimṛte syādvi śivaḥ katham | citiśaktyā parityaktaṃ tṛṇaṃ vā'pi kathaṃ bhavet

सत्यां चिति ह्यस्मि सर्वमन्यथा न हि किञ्चन । यदस्ति तश्चितिरिति जानीहि भृगुनन्दन

satyāṃ citi hyasmi sarvamanyathā na hi kiñcana | yadasti taścitiriti jānīhi bhṛgunandana

एतच्छाक्तं हि विज्ञानं मत्तोऽन्यन्न हि विद्यते । एवं बुद्ध्या तु यत् किञ्चित् तृणञ्च त्रिपुरात्मकम्

etacchāktaṃ hi vijñānaṃ matto'nyanna hi vidyate | evaṃ buddhyā tu yat kiñcit tṛṇañca tripurātmakam

संज्ञायामेव लोकेऽस्मिन् विवदन्ति मर्नीषिणः । तस्मात्त्यजाऽत्र सन्देहमेतत्सर्वत्र वै समम्

saṃjñāyāmeva loke'smin vivadanti marnīṣiṇaḥ | tasmāttyajā'tra sandehametatsarvatra vai samam

वाङ्निरुक्त्यै प्रवृत्ता वै विशेषाऽलम्बनं गता । निर्विशेषन्तु तद्रूपमखण्डैकचिदात्मकम्

vāṅniruktyai pravṛttā vai viśeṣā'lambanaṃ gatā | nirviśeṣantu tadrūpamakhaṇḍaikacidātmakam

विशेषज्ञओ भवेद्यावत्तवन्न स्याद्धि तत्परः । वेदा विशेषबहुला गूहयन्त्यविशेषकम्

viśeṣajñao bhavedyāvattavanna syāddhi tatparaḥ | vedā viśeṣabahulā gūhayantyaviśeṣakam

Tripurārahasya (Māhātmya Khaṇḍa) (cont. 13)

अतोऽगस्त्यस्तत्पुरं तु नाऽपश्यद्वैदिकोऽपि सन् । वेदार्थःपरमो यस्तु त्रिपुरैव हि सा भवेत्

ato'gastyastatpuraṃ tu nā'paśyadvaidiko'pi san | vedārthaḥparamo yastu tripuraiva hi sā bhavet

अतस्त्रैपुरसंसिद्धौ साधनं वेद उच्यते । वेदार्थस्यैव व्यसनं पुराणं व्यास ऊचिवान्

atastraipurasaṃsiddhau sādhanaṃ veda ucyate | vedārthasyaiva vyasanaṃ purāṇaṃ vyāsa ūcivān

वेदो ह्यागमभागः स्यात् शब्दराशिस्तथाऽगमः । तस्या मूर्त्तिरतः सर्वं प्रवृत्तं संश्रयात्

vedo hyāgamabhāgaḥ syāt śabdarāśistathā'gamaḥ | tasyā mūrttirataḥ sarvaṃ pravṛttaṃ saṃśrayāt

त्रैवर्णिकाऽधिकारेण वेदरूपः प्रवर्तते । दयया परमेशानः सर्वानुद्धर्तुमिच्छया

traivarṇikā'dhikāreṇa vedarūpaḥ pravartate | dayayā parameśānaḥ sarvānuddhartumicchayā

वेद आगमसंज्ञानं विभावयदनुत्तमम् । आगमः परमेशस्य विमर्श इति निश्चयः

veda āgamasaṃjñānaṃ vibhāvayadanuttamam | āgamaḥ parameśasya vimarśa iti niścayaḥ

क्रमेण ब्रह्ममुख्यानां मुखादुद्भवयत्तु तम् । अपारो ह्यागमाऽम्भोधिः सर्वलोकेषु सङ्गतः

krameṇa brahmamukhyānāṃ mukhādudbhavayattu tam | apāro hyāgamā'mbhodhiḥ sarvalokeṣu saṅgataḥ

कालेन मन्दधिषणान् कृपणानभिलक्ष्य तु । ऋषिभिस्तमागमाब्धिं मथित्वा प्राज्यया धिया

kālena mandadhiṣaṇān kṛpaṇānabhilakṣya tu | ṛṣibhistamāgamābdhiṃ mathitvā prājyayā dhiyā

सारसंग्रहरूपात्मतन्त्राऽमृतमनुत्तमम् । देशभेदविभेदेन पृथगेव विभावितम्

sārasaṃgraharūpātmatantrā'mṛtamanuttamam | deśabhedavibhedena pṛthageva vibhāvitam

तत्र द्विजानां वेदोक्तकर्मभिः संस्कृतात्मनाम् । श्रौतकर्ममुखेनैव तान्त्रिके ह्यधिकारिता

tatra dvijānāṃ vedoktakarmabhiḥ saṃskṛtātmanām | śrautakarmamukhenaiva tāntrike hyadhikāritā

शूद्रादीनान्तु कैवल्याद्भवेत्तन्त्राधिकारिता । वेद एव हि तन्त्रं स्यात्तन्त्रं वेदः प्रकीर्तितम्

śūdrādīnāntu kaivalyādbhavettantrādhikāritā | veda eva hi tantraṃ syāttantraṃ vedaḥ prakīrtitam

नाऽनयोर्विद्यते भेदो लेशांशेनाऽपि कुट्रचित् । तथा हि वेदभागेषु तन्त्रभागः प्रदृश्यते

nā'nayorvidyate bhedo leśāṃśenā'pi kuṭracit | tathā hi vedabhāgeṣu tantrabhāgaḥ pradṛśyate

यत्र मन्त्रयन्त्रपूजाविधानं सुस्फुटं स्थितम् । एवंविधो वेदभागो यतस्तन्मूर्घ्नि संस्थितः

yatra mantrayantrapūjāvidhānaṃ susphuṭaṃ sthitam | evaṃvidho vedabhāgo yatastanmūrghni saṃsthitaḥ

तन्त्रसङ्केतसंयुक्तस्ततस्तन्त्रं समुत्तमम् । तन्त्रेष्वपि वेदभागा मन्त्रब्राह्मणभेदिताः

tantrasaṅketasaṃyuktastatastantraṃ samuttamam | tantreṣvapi vedabhāgā mantrabrāhmaṇabheditāḥ

दृश्यन्ते कर्मविधिषु तस्मात्तन्त्रं समुत्तमम् । एवं पुराणादिषु च तन्त्रभागः प्रदृश्यते

dṛśyante karmavidhiṣu tasmāttantraṃ samuttamam | evaṃ purāṇādiṣu ca tantrabhāgaḥ pradṛśyate

तथा तन्त्रेषु सर्गादिलक्षर्णोऽशः प्रदृश्यते । स पुराणप्रभागः स्यादेवं जानीहि भार्गव !

tathā tantreṣu sargādilakṣarṇo'śaḥ pradṛśyate | sa purāṇaprabhāgaḥ syādevaṃ jānīhi bhārgava !

तस्माच्छ्रीत्रिपुराख्यायाः सहजाऽमर्शसम्भवः । आगमाब्धिस्ततो वेदांस्तन्त्राणि च विभावय

tasmācchrītripurākhyāyāḥ sahajā'marśasambhavaḥ | āgamābdhistato vedāṃstantrāṇi ca vibhāvaya

नियतिर्या हि तच्छक्तिस्तया सर्व व्यवस्थितम् । अतोऽगस्त्यस्तन्त्रदीक्षारहितो वैदिकोऽपि सन्

niyatiryā hi tacchaktistayā sarva vyavasthitam | ato'gastyastantradīkṣārahito vaidiko'pi san

नाऽपश्यत्तत्पुरं तत्र मेरौ नियतियन्त्रितः । अथ श्रुत्वा महादेव्या माहात्म्यं सर्बतोऽधिकम्

nā'paśyattatpuraṃ tatra merau niyatiyantritaḥ | atha śrutvā mahādevyā māhātmyaṃ sarbato'dhikam

भक्तियुक्तः प्राप्य दीक्षां तान्त्रिकीं क्रमसंयुताम् । पत्न्या उपास्य त्रिपुरां तत्र श्रीनाथमण्डलो

bhaktiyuktaḥ prāpya dīkṣāṃ tāntrikīṃ kramasaṃyutām | patnyā upāsya tripurāṃ tatra śrīnāthamaṇḍalo

स्थानं प्राप्य प्रियायुक्तः परमानन्दनिर्भरः । एवं तेन समाक्रान्तं दृष्टञ्च स्थानमुत्तमम्

sthānaṃ prāpya priyāyuktaḥ paramānandanirbharaḥ | evaṃ tena samākrāntaṃ dṛṣṭañca sthānamuttamam

6546

इति श्रीमदितिहासोत्तमे त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे आगमस्वरूपनिर्णयो नामैकोनाऽशीतितमोऽध्यायः

iti śrīmaditihāsottame tripurārahasye māhātmyakhaṇḍe āgamasvarūpanirṇayo nāmaikonā'śītitamo'dhyāyaḥ

अशीतितमोऽध्यायः उपासकमुख्यधर्मवर्णनम् एवं श्रुत्वा कथां रामो दत्तात्रेयनिरुपिताम् । भूयः प्राह प्रसन्नात्मा प्रणम्य रचिताऽञ्जलिः

aśītitamo'dhyāyaḥ upāsakamukhyadharmavarṇanam evaṃ śrutvā kathāṃ rāmo dattātreyanirupitām | bhūyaḥ prāha prasannātmā praṇamya racitā'ñjaliḥ

भगवन्नाथ यत्प्रोक्तं श्रुतं तदमृतोपमम् । अभवं मुक्तसन्देहः किञ्चित् पृच्छामि वै पुनः

bhagavannātha yatproktaṃ śrutaṃ tadamṛtopamam | abhavaṃ muktasandehaḥ kiñcit pṛcchāmi vai punaḥ

एवं दीक्षां समासाद्य त्रिपुराऽराधनोद्यतः । कुर्वन्नित्यक्रियां केन विशेषेण हि कर्मणा

evaṃ dīkṣāṃ samāsādya tripurā'rādhanodyataḥ | kurvannityakriyāṃ kena viśeṣeṇa hi karmaṇā

शीघ्रं महाफलं प्रेयाद्राजा चाऽकिञ्चनोऽपि च । तन्मे समाचक्ष्व गुरो कृपया मयि सेवके

śīghraṃ mahāphalaṃ preyādrājā cā'kiñcano'pi ca | tanme samācakṣva guro kṛpayā mayi sevake

इति दत्तगुरुः पृष्टः प्राह तद्भक्तिहर्षितः । शृणु राम महागुह्यं त्रिपुराप्रीतिकारकम्

iti dattaguruḥ pṛṣṭaḥ prāha tadbhaktiharṣitaḥ | śṛṇu rāma mahāguhyaṃ tripurāprītikārakam

शिवो यथाऽभिषेकेन प्रणामैर्दिनकृद्यथा । नैवेदैस्तु गणेशानोऽलङ्काराद्धरिरेव च

śivo yathā'bhiṣekena praṇāmairdinakṛdyathā | naivedaistu gaṇeśāno'laṅkārāddharireva ca

पूजनेन विशेषैस्तु विधिना प्रीयते तथा । पराशक्तिर्महेशानी तत्र सर्वोत्तमं शृणु

pūjanena viśeṣaistu vidhinā prīyate tathā | parāśaktirmaheśānī tatra sarvottamaṃ śṛṇu

प्रासादमुन्नतं चित्रं निर्माय निजशक्तितः । तत्र श्रीचक्रराजं वा मूर्तिं वाऽपि सुलक्षणाम्

prāsādamunnataṃ citraṃ nirmāya nijaśaktitaḥ | tatra śrīcakrarājaṃ vā mūrtiṃ vā'pi sulakṣaṇām

सस्थाप्य विधिना तत्र स्वयं वाऽन्येन वाऽन्वहम् । पूजयेत् पञ्चकालं वा चतुस्त्रिर्द्व्येककालकम्

sasthāpya vidhinā tatra svayaṃ vā'nyena vā'nvaham | pūjayet pañcakālaṃ vā catustrirdvyekakālakam

उषः प्रातर्मध्यदिने प्रदोषे चाऽर्धयामके । नित्यं वा द्वित्र्येककालं पञ्चकालञ्च पर्वसु

uṣaḥ prātarmadhyadine pradoṣe cā'rdhayāmake | nityaṃ vā dvitryekakālaṃ pañcakālañca parvasu

उत्सवोऽपि प्रकर्त्व्यो महापर्वसु सर्वथा । रथेन वाहनैर्यानैरुत्सवप्रतिमां बहिः

utsavo'pi prakartvyo mahāparvasu sarvathā | rathena vāhanairyānairutsavapratimāṃ bahiḥ

परिक्राम्याऽगमोक्तेन नृत्यमङ्गलगायनैः । एवं यः कुरुते लोके स वसेच्छ्रीपुराऽन्तरे

parikrāmyā'gamoktena nṛtyamaṅgalagāyanaiḥ | evaṃ yaḥ kurute loke sa vasecchrīpurā'ntare

नीलवप्राऽन्तरालेषु सर्वभोगोपसम्भृतः । असमर्थोऽन्यविहिते स्थापयेश्चक्रनायकम्

nīlavaprā'ntarāleṣu sarvabhogopasambhṛtaḥ | asamartho'nyavihite sthāpayeścakranāyakam

चक्रस्थापनतुल्यं नो विद्यते त्रिपुराप्रियम् । न तस्य पुनरावृत्तिः सायुज्यं विन्दते क्रमात्

cakrasthāpanatulyaṃ no vidyate tripurāpriyam | na tasya punarāvṛttiḥ sāyujyaṃ vindate kramāt

श्रीच्क्रस्थापनादेव फलानन्त्यं समीरितम् । यत्र स्यात् स्थावरं यन्त्रं निवसंस्तत्समीपतः

śrīckrasthāpanādeva phalānantyaṃ samīritam | yatra syāt sthāvaraṃ yantraṃ nivasaṃstatsamīpataḥ

उपासको हेममये वप्रे निवसति धुवम् । उपासकस्तु जानीयात्तत्क्षेत्रं सर्वतोऽधिकम्

upāsako hemamaye vapre nivasati dhuvam | upāsakastu jānīyāttatkṣetraṃ sarvato'dhikam

तत्राप्यशक्तो विभवानुरोधाच्छुभपर्वसु । पूजयेत् स्थावरं च्क्रं मूर्तिं वा भक्तिपूर्वकम्

tatrāpyaśakto vibhavānurodhācchubhaparvasu | pūjayet sthāvaraṃ ckraṃ mūrtiṃ vā bhaktipūrvakam

चरयन्त्रादिपूजायाः स्थिरयन्त्रादिपूजनम् । फलं समावहेल्लक्षगुणं राम ! न संशयः

carayantrādipūjāyāḥ sthirayantrādipūjanam | phalaṃ samāvahellakṣaguṇaṃ rāma ! na saṃśayaḥ

यन्त्रे सावृतिमम्बान्तु विधानेन प्रपूजयेत् । तत्त्त्स्थाने भावयन् वै महाफलसमाप्तये

yantre sāvṛtimambāntu vidhānena prapūjayet | tatttsthāne bhāvayan vai mahāphalasamāptaye

यथा सूर्यस्य किरणाः सर्वतः समवस्थिताः । सूर्याऽत्मभूतास्तस्यांऽसाः सर्वलोकप्रसादकाः

yathā sūryasya kiraṇāḥ sarvataḥ samavasthitāḥ | sūryā'tmabhūtāstasyāṃ'sāḥ sarvalokaprasādakāḥ

शीताऽन्धकाररोगादिनाशकाः प्राणिनस्तथा । त्रिपुरायाः पराशक्तेः परिवाराख्यदेवताः

śītā'ndhakārarogādināśakāḥ prāṇinastathā | tripurāyāḥ parāśakteḥ parivārākhyadevatāḥ

लोकवाञ्छार्थदानाय नियुक्तास्तु तयैवः ताः । तस्यांऽशभूताः सर्वा वै तस्मात् पूज्या यथाविधी

lokavāñchārthadānāya niyuktāstu tayaivaḥ tāḥ | tasyāṃ'śabhūtāḥ sarvā vai tasmāt pūjyā yathāvidhī

किरणानां पिण्डमयो यथा सूर्यो नभःस्थितः । तथैवऽवृतिशक्तीनामैक्यात्मा त्रिपुरा मता

kiraṇānāṃ piṇḍamayo yathā sūryo nabhaḥsthitaḥ | tathaiva'vṛtiśaktīnāmaikyātmā tripurā matā

2446

बिन्दुचक्रे समासीना देवदेवमहेश्वरी । अशक्तः पूजयेद्भतया यथाम्ति यथाक्रमम् । 24

binducakre samāsīnā devadevamaheśvarī | aśaktaḥ pūjayedbhatayā yathāmti yathākramam | 24

परिवारपिण्डमयीं सामान्यैर्द्रव्यवैभवैः । यथाकथञ्चिद्वा पूज्या स्थावरे परमेश्वरी

parivārapiṇḍamayīṃ sāmānyairdravyavaibhavaiḥ | yathākathañcidvā pūjyā sthāvare parameśvarī

यस्तु प्राप्य स्थावरन्तु चक्राद्यं न प्रपूजयेत् । तमात्मघ्नं विजानीयात् सर्वलोकविनिन्दितम्

yastu prāpya sthāvarantu cakrādyaṃ na prapūjayet | tamātmaghnaṃ vijānīyāt sarvalokavininditam

अशक्तो गन्धकुसुमफलाऽक्षतजलैस्तथा । दक्षिणाताम्बूलदीपप्रणामपरिवर्तनैः ?

aśakto gandhakusumaphalā'kṣatajalaistathā | dakṣiṇātāmbūladīpapraṇāmaparivartanaiḥ ?

सर्वैरेकद्व्यादिभिर्वा शक्त्या तां तत्र पूजयेत् । सहस्राद्यैर्नामभिस्तु यश्चक्रादौ प्रपूजयेत्

sarvairekadvyādibhirvā śaktyā tāṃ tatra pūjayet | sahasrādyairnāmabhistu yaścakrādau prapūjayet

सकृत् सम्पूज्य च नरो नारी वा सर्वपातकैः । मुच्यते नाऽस्ति सन्देह इत्याह भगवान् शिवः

sakṛt sampūjya ca naro nārī vā sarvapātakaiḥ | mucyate nā'sti sandeha ityāha bhagavān śivaḥ

अथ लक्षप्रपूजादिविधानं शृणु वच्मि ते । विशेषपर्वसु तथा शुक्रवारेऽपि वाऽरभेत्

atha lakṣaprapūjādividhānaṃ śṛṇu vacmi te | viśeṣaparvasu tathā śukravāre'pi vā'rabhet

सङ्कल्प्य पूज्य गणपं स्वस्ति विप्रैर्हि वचयेत् । ततः सम्पूज्य विधिना चाऽवृत्यन्तं महेश्वरीम्

saṅkalpya pūjya gaṇapaṃ svasti viprairhi vacayet | tataḥ sampūjya vidhinā cā'vṛtyantaṃ maheśvarīm

पूजयेत् सावृत्तिं देवीमुपचारैस्तु पञ्चभिः । तत्र पुष्पोपचारस्य स्थाने पूजां समाचरेत्

pūjayet sāvṛttiṃ devīmupacāraistu pañcabhiḥ | tatra puṣpopacārasya sthāne pūjāṃ samācaret

सहस्राद्यैर्नामभिस्तु ततो धूपादिपूजनम् । समापयेद्यथावत्त प्रत्यहञ्चैवमर्चयेत्

sahasrādyairnāmabhistu tato dhūpādipūjanam | samāpayedyathāvatta pratyahañcaivamarcayet

समस.ख्याविधानेन प्रत्यहं पूजयेत् क्रमात् । एकजातीयकैः पुष्पैः यत्रैव पूजयेत् पराम्

samasa.khyāvidhānena pratyahaṃ pūjayet kramāt | ekajātīyakaiḥ puṣpaiḥ yatraiva pūjayet parām

स्वयं वा पुत्रपत्न्याद्यैर्ब्राह्मणद्वारतोऽपि वा । अन्ते तु सर्वतोभद्रे नवयोनिसमायुते

svayaṃ vā putrapatnyādyairbrāhmaṇadvārato'pi vā | ante tu sarvatobhadre navayonisamāyute

कलशं सुप्रतिष्ठाप्य सौवर्णादिसमुद्भवम् । अलङ्कृतं सूत्रवस्त्रैर्मध्ये तण्दुलपुञ्जके

kalaśaṃ supratiṣṭhāpya sauvarṇādisamudbhavam | alaṅkṛtaṃ sūtravastrairmadhye taṇdulapuñjake

अलङ्कृतं धूपितञ्च निधाय मनुमुश्चरन् । तमष्टगन्धतोयेन पूरयेत् पञ्चरत्नकम्

alaṅkṛtaṃ dhūpitañca nidhāya manumuścaran | tamaṣṭagandhatoyena pūrayet pañcaratnakam

निक्षिप्य तस्मिन् तद्वत् क्रमादाच्छाद्य पञ्चपल्लवैः (?) सतण्डुलं फलं पूर्ण पात्रञ्चाऽपि मुखे न्यसेत्

nikṣipya tasmin tadvat kramādācchādya pañcapallavaiḥ (?) sataṇḍulaṃ phalaṃ pūrṇa pātrañcā'pi mukhe nyaset

तत्र प्रैत्कृतीं देव्याः सर्वाऽवयवशोभिताम् । विन्यस्य तस्यामावाह्य पूजनन्तु समाचरेत्

tatra praitkṛtīṃ devyāḥ sarvā'vayavaśobhitām | vinyasya tasyāmāvāhya pūjanantu samācaret

तत्राऽदौ सर्वतोभद्रदेवताः क्रमतो यजेत् । दशदिक्षु च दिक्पालान् शृङ्खलासु चतुर्षु च

tatrā'dau sarvatobhadradevatāḥ kramato yajet | daśadikṣu ca dikpālān śṛṅkhalāsu caturṣu ca

धर्मादीन्मध्यभवने श्वेतेऽधर्मादिकान् यजेत् । रक्तारऽधभवने पूर्वात् प्रादक्षिण्येन पूजयेत्

dharmādīnmadhyabhavane śvete'dharmādikān yajet | raktār'dhabhavane pūrvāt prādakṣiṇyena pūjayet

असिताङ्गादिमिथुनं मेखलासु गुणत्रयम् । एवं सम्पूज्य कलशे पीठपूजनपूर्वकम्

asitāṅgādimithunaṃ mekhalāsu guṇatrayam | evaṃ sampūjya kalaśe pīṭhapūjanapūrvakam

विधीनाऽवाह्य त्रिपुरां पूजयेदुपचारकैः । तत्तत्पुष्.पादिकं स्वर्णभवं वा रजतोद्भवम्

vidhīnā'vāhya tripurāṃ pūjayedupacārakaiḥ | tattatpuṣ.pādikaṃ svarṇabhavaṃ vā rajatodbhavam

माषाद्वा कर्षतो वाऽपि कुर्यादन्यूनमुत्तमम् । तदर्ध पादमपि वा कृत्वा तन्नवसङ्ख्यकम्

māṣādvā karṣato vā'pi kuryādanyūnamuttamam | tadardha pādamapi vā kṛtvā tannavasaṅkhyakam

पूजयेदुपचारेषु नामभिर्वशिनीमुखैः । मध्ये च त्रिपुरां रात्रौ पूजयेश्चक्रनायकम्

pūjayedupacāreṣu nāmabhirvaśinīmukhaiḥ | madhye ca tripurāṃ rātrau pūjayeścakranāyakam

कलशस्य पश्चिमतः सर्वतोभद्रमण्डले । स्वयं वा पूजयेदाचार्येण वा क्रमवेदिना

kalaśasya paścimataḥ sarvatobhadramaṇḍale | svayaṃ vā pūjayedācāryeṇa vā kramavedinā

पूजयित्वा यथाशास्त्रं कुमारीं बटुकं तथा । गुरुं सुवासिनीञ्चापि ब्राह्मणादीनपि क्रमात्

pūjayitvā yathāśāstraṃ kumārīṃ baṭukaṃ tathā | guruṃ suvāsinīñcāpi brāhmaṇādīnapi kramāt

उद्वासरहितां पूजां समाप्याऽखिलसंवृतः । कथाभिर्गायनैर्नृत्यैः कुर्याज्जागरणं निशि

udvāsarahitāṃ pūjāṃ samāpyā'khilasaṃvṛtaḥ | kathābhirgāyanairnṛtyaiḥ kuryājjāgaraṇaṃ niśi

परेद्युः कृतकृत्योऽथ पूजयेश्चक्रनायकम् । पूजाङ्गहोमतः पश्चादग्निं संसाध्य शास्त्रतः

paredyuḥ kṛtakṛtyo'tha pūjayeścakranāyakam | pūjāṅgahomataḥ paścādagniṃ saṃsādhya śāstrataḥ

यथावत्तत्र जुहुयात्तत्तत्पुष्पैः सहस्रकम् । पूजां समाप्य चोद्धास्य कलशं वस्त्रसंयुतम्

yathāvattatra juhuyāttattatpuṣpaiḥ sahasrakam | pūjāṃ samāpya coddhāsya kalaśaṃ vastrasaṃyutam

दक्षिणाप्रतिमायुक्तं सुवासिन्यै निवेदयेत् । ब्राह्मणानां षोडषकं सुवासिन्यष्टकं तथा

dakṣiṇāpratimāyuktaṃ suvāsinyai nivedayet | brāhmaṇānāṃ ṣoḍaṣakaṃ suvāsinyaṣṭakaṃ tathā

बटुकाश्च कुमारींश्च वित्तशाठ्याद्विवर्जितः । भोजयेद्भक्ष्यभोज्याद्यैर्दक्षिणाद्यैश्च तोषयेत्

baṭukāśca kumārīṃśca vittaśāṭhyādvivarjitaḥ | bhojayedbhakṣyabhojyādyairdakṣiṇādyaiśca toṣayet

एवं पूजनमात्रेण सर्वपापैर्विमुच्यते । प्रसन्ना त्रिपुरेशानी वाञ्छितार्थप्रदा भवेत्

evaṃ pūjanamātreṇa sarvapāpairvimucyate | prasannā tripureśānī vāñchitārthapradā bhavet

सर्वसौभाग्यसंयुक्तो वंशपुत्रैर्युतस्तथा । पितॄप्रोद्धरते सर्वनन्ते मोक्षं समश्नुते

sarvasaubhāgyasaṃyukto vaṃśaputrairyutastathā | pitṝproddharate sarvanante mokṣaṃ samaśnute

राज्यप्राप्तिस्तु कमलैः करवीरैर्महच्छ्रियम् । जपापुष्.पैः सन्ततिं वै जातीपुष्.पैर्गृहादिकम्

rājyaprāptistu kamalaiḥ karavīrairmahacchriyam | japāpuṣ.paiḥ santatiṃ vai jātīpuṣ.pairgṛhādikam

योनिपुष्पैर्वंशवृद्धिं वकुलैः सौमनस्यताम् । किंशुकैरोगनिहतिं कुटजैः शत्रुनाशनम्

yonipuṣpairvaṃśavṛddhiṃ vakulaiḥ saumanasyatām | kiṃśukairoganihatiṃ kuṭajaiḥ śatrunāśanam

एवमन्यैः सुगन्धाढ्यैः पुष्पैः पत्रैश्च भार्गव । पूजयित्वा विधानेन महाफलमवाप्नुयात्

evamanyaiḥ sugandhāḍhyaiḥ puṣpaiḥ patraiśca bhārgava | pūjayitvā vidhānena mahāphalamavāpnuyāt

फलैर्धान्यैरर्चयेश्च प्रोक्तमार्गानुसारतः । लक्षवर्तिप्रदीपैर्वा पूजयेत्त्रिपुराऽम्बिकाम्

phalairdhānyairarcayeśca proktamārgānusārataḥ | lakṣavartipradīpairvā pūjayettripurā'mbikām

समर्थस्तत्र वर्त्तिभ्यां दीपानेव प्रकल्पयेत् । दशकेन शतेनाऽपि सहस्त्रेणाऽपि वा तथा

samarthastatra varttibhyāṃ dīpāneva prakalpayet | daśakena śatenā'pi sahastreṇā'pi vā tathā

पञ्चाशद्दशसाहस्रैः सहस्रशतमेव वा । एकैकञ्च घृताऽपूर्णमर्पयेदेकनामभिः

pañcāśaddaśasāhasraiḥ sahasraśatameva vā | ekaikañca ghṛtā'pūrṇamarpayedekanāmabhiḥ

सहस्रनामभिर्देव्याः शतनामभिरेवबा । दशाऽवर्तनकैर्वापि चैकावर्तनकेन वा

sahasranāmabhirdevyāḥ śatanāmabhirevabā | daśā'vartanakairvāpi caikāvartanakena vā

तथा पञ्चशताऽवृत्त्या दीपं देव्यै समर्पयेत् । अन्ते स्वर्णेन रौप्येण नवकं वर्त्तियुग्मकम्

tathā pañcaśatā'vṛttyā dīpaṃ devyai samarpayet | ante svarṇena raupyeṇa navakaṃ varttiyugmakam

कृत्वा ताम्रमये दीपे घृतवर्तिसमूज्ज्वले । निवेदयेत्तु कलशे पायसेन हुनेत्तथा

kṛtvā tāmramaye dīpe ghṛtavartisamūjjvale | nivedayettu kalaśe pāyasena hunettathā

श्रीसूक्तेनाऽभिषेकं वै कुर्याच्छ्रीचक्रनायके । आवृत्तीनां लक्षकेन सहस्रेण शतेन वा

śrīsūktenā'bhiṣekaṃ vai kuryācchrīcakranāyake | āvṛttīnāṃ lakṣakena sahasreṇa śatena vā

स्वयं वा ब्राह्मणैर्वापि क्षिरैरिक्षुरसैर्घृतैः । मधुभिर्वा फलरसैर्दधिभिर्वा सुगन्धिभिः

svayaṃ vā brāhmaṇairvāpi kṣirairikṣurasairghṛtaiḥ | madhubhirvā phalarasairdadhibhirvā sugandhibhiḥ

तोयैस्तीर्थोद्भवैर्वापि राम पूर्वोक्तवर्त्मना । अन्ते दशांऽशतो बन्हौ पायसेन हूनेत् क्रमात्

toyaistīrthodbhavairvāpi rāma pūrvoktavartmanā | ante daśāṃ'śato banhau pāyasena hūnet kramāt

प्रत्युऋचं श्रीसूक्तकस्य पूर्वत्तु समापयेत् । रुद्राभिषेकतो वाऽपि महाफलमुदीरितम्

pratyuṛcaṃ śrīsūktakasya pūrvattu samāpayet | rudrābhiṣekato vā'pi mahāphalamudīritam

एवं भार्गव ! सम्प्रोक्तं धनिनां शुभसाधनम् । अधनैस्तु शरीरेण कर्तव्यं शुभसाधनम्

evaṃ bhārgava ! samproktaṃ dhanināṃ śubhasādhanam | adhanaistu śarīreṇa kartavyaṃ śubhasādhanam

समर्थस्तीर्थयात्रान्तु कृत्वा श्रेयः समावहेत् । अथ वा देवतास्थाने परिचर्यां समाचरे तु

samarthastīrthayātrāntu kṛtvā śreyaḥ samāvahet | atha vā devatāsthāne paricaryāṃ samācare tu

उपास्तितत्परान् वाऽपि सेवेत् विगतस्पृहः । अतिमूढस्य चैतावदेव कृत्यमुदीरितम्

upāstitatparān vā'pi sevet vigataspṛhaḥ | atimūḍhasya caitāvadeva kṛtyamudīritam

मेधावी प्रजपात्पाठात् कथादीनां प्रवाचनात् । देवताशास्त्रपठनात् पाठनाच्छ्रेय आप्नुयात्

medhāvī prajapātpāṭhāt kathādīnāṃ pravācanāt | devatāśāstrapaṭhanāt pāṭhanācchreya āpnuyāt

योग्येषु देवतोपास्तिशास्त्रं यः सम्यगीरयेत् । स देहान्ते वैद्रुमे तु प्राकारे निवसेश्चिरम्

yogyeṣu devatopāstiśāstraṃ yaḥ samyagīrayet | sa dehānte vaidrume tu prākāre nivaseściram

चित्राणि यो लिखेद्देव्याः प्रासादेषु सुभक्तितः । निवसेद्वासन्तवप्रे चिरमानन्दिताऽन्तरः

citrāṇi yo likheddevyāḥ prāsādeṣu subhaktitaḥ | nivasedvāsantavapre ciramānanditā'ntaraḥ

सम्मार्ज्य शीततोयैश्च सेचयेत् यश्च मन्दिरम् । अभिर्षञ्चेत्तथा शीततोयैरपि सुवासितैः

sammārjya śītatoyaiśca secayet yaśca mandiram | abhirṣañcettathā śītatoyairapi suvāsitaiḥ

निवसेश्चान्द्रवप्रान्तः स सन्तापविवर्जितः । यस्तु रात्रौ दीपिकाभिः प्रकाशयति मन्दिरम्

nivaseścāndravaprāntaḥ sa santāpavivarjitaḥ | yastu rātrau dīpikābhiḥ prakāśayati mandiram

निवसेत् सूर्यवप्रान्तः प्राप्य भोगान् यथेप्सितान् । एवमत्र यथा यो यः सेवां कुर्यात्तु मन्दिरे

nivaset sūryavaprāntaḥ prāpya bhogān yathepsitān | evamatra yathā yo yaḥ sevāṃ kuryāttu mandire

स देहान्ते श्रीपुरे तु स्थानं प्राप्नोति तादृशम् । उपासकेभ्यो दानानि कृत्वाऽपि स्थानमाप्नुयात्

sa dehānte śrīpure tu sthānaṃ prāpnoti tādṛśam | upāsakebhyo dānāni kṛtvā'pi sthānamāpnuyāt

यः पुस्तकं देवताया दद्याद्योग्याय भक्तितः । स सिद्धवप्रवस्तिं प्राप्नुयात् सुसुखावहाम्

yaḥ pustakaṃ devatāyā dadyādyogyāya bhaktitaḥ | sa siddhavapravastiṃ prāpnuyāt susukhāvahām

यस्तु पूजोपकरणं प्रदद्यात् साधकोत्तमे । स वसेद्दिक्पतीनां हि वप्रे सौख्यमवाप्नुयात्

yastu pūjopakaraṇaṃ pradadyāt sādhakottame | sa vaseddikpatīnāṃ hi vapre saukhyamavāpnuyāt

एवं यद्यत् प्रदद्याद्वै भक्त्योपासनसत्तमे । तत्तत्तुल्यनिवसतिं प्राप्नुयान्नाऽत्र संशयः

evaṃ yadyat pradadyādvai bhaktyopāsanasattame | tattattulyanivasatiṃ prāpnuyānnā'tra saṃśayaḥ

अथ ते संप्रवक्ष्यामि दानानामुत्तमं परम् । श्रीच्क्राजदानन्तु महाफलविधायकम्

atha te saṃpravakṣyāmi dānānāmuttamaṃ param | śrīckrājadānantu mahāphalavidhāyakam

सुअर्वणि समभ्यर्च्य चक्रराजं यथाविधि । पूजान्ते त्रिपुरापूजापरं विप्रं सुलक्षणम्

suarvaṇi samabhyarcya cakrarājaṃ yathāvidhi | pūjānte tripurāpūjāparaṃ vipraṃ sulakṣaṇam

सपत्नीकं समभ्यर्च्य विशेषद्रव्यसाधनैः । वस्त्रैराभरणैः गन्धपुष्पादिभिः क्रमात्

sapatnīkaṃ samabhyarcya viśeṣadravyasādhanaiḥ | vastrairābharaṇaiḥ gandhapuṣpādibhiḥ kramāt

सपीठं सोपकरणं साधनद्रव्यसंयुतम् । सामान्याऽर्घोदकं हस्ते विप्रस्य समवासृजेत्

sapīṭhaṃ sopakaraṇaṃ sādhanadravyasaṃyutam | sāmānyā'rghodakaṃ haste viprasya samavāsṛjet

ततो विप्रस्तु तां पूजामुद्वासप्रमुखाञ्चरेत् । भोजयेदावृतिमितान् ब्राह्मणान् सुविधानतःह्

tato viprastu tāṃ pūjāmudvāsapramukhāñcaret | bhojayedāvṛtimitān brāhmaṇān suvidhānataḥh

सुवासिनीर्भोजयेत्तु नित्याषोडशनामभिः । यथाशक्त्या वाऽपि विप्रान् भोजयेत्तु प्रयत्नतः

suvāsinīrbhojayettu nityāṣoḍaśanāmabhiḥ | yathāśaktyā vā'pi viprān bhojayettu prayatnataḥ

अथ वा भोजयेन्नित्यानामभिस्तु सुवासिनीः । षोडश ब्रह्मणांश्चापि द्वादशाऽराध्य भोजयेत्

atha vā bhojayennityānāmabhistu suvāsinīḥ | ṣoḍaśa brahmaṇāṃścāpi dvādaśā'rādhya bhojayet

एवं दद्याद्यस्तु दानं चक्रराजस्य भक्तितः । तस्य प्रीता महादेवी स्वसायुज्यं प्रयच्छति

evaṃ dadyādyastu dānaṃ cakrarājasya bhaktitaḥ | tasya prītā mahādevī svasāyujyaṃ prayacchati

सर्वतीर्थेषु स स्नातः तेन सर्वं व्रतं कृतम् । सर्वं दानं तेन दत्तं तेन यज्ञास्तथा कृताः

sarvatīrtheṣu sa snātaḥ tena sarvaṃ vrataṃ kṛtam | sarvaṃ dānaṃ tena dattaṃ tena yajñāstathā kṛtāḥ

तपस्तेन सुतप्तं वै पठिता निखिलागमाः । त्रिपुराऽपि च तत्कर्मसकृशं नाऽस्ति वै फलम्

tapastena sutaptaṃ vai paṭhitā nikhilāgamāḥ | tripurā'pi ca tatkarmasakṛśaṃ nā'sti vai phalam

इति मत्वा स्वसायुज्यं तस्मै शीघ्र. प्रयच्छति । यतः सर्वजगद्रूपप्रतिमं राम चक्रकम्

iti matvā svasāyujyaṃ tasmai śīghra. prayacchati | yataḥ sarvajagadrūpapratimaṃ rāma cakrakam

पऽतस्तेन जगद्दत्तं न दत्तं किं कथं भवेत् । यदि कामनया कुर्याद्यं यं काममभीप्सति

p'tastena jagaddattaṃ na dattaṃ kiṃ kathaṃ bhavet | yadi kāmanayā kuryādyaṃ yaṃ kāmamabhīpsati

तं तं प्राप्नोति सहसा मोक्षञ्चाऽन्ते समाप्नुयात् । एवन्तु स्थावरं यन्त्रमग्रे हारसमन्वितम्

taṃ taṃ prāpnoti sahasā mokṣañcā'nte samāpnuyāt | evantu sthāvaraṃ yantramagre hārasamanvitam

महादानयुतञ्चाऽपि दद्याद्विप्राय यः पुमान् । तस्य पुण्यमनन्तोऽपि न शक्तः कथने क्वचित्

mahādānayutañcā'pi dadyādviprāya yaḥ pumān | tasya puṇyamananto'pi na śaktaḥ kathane kvacit

मूर्ति वापि नार्मदं वा शिवनाममथाऽपि वा । शालिग्रामं कुण्डलिनीमेव दद्यात्तु भक्तितः

mūrti vāpi nārmadaṃ vā śivanāmamathā'pi vā | śāligrāmaṃ kuṇḍalinīmeva dadyāttu bhaktitaḥ

श्रीपुरे तु चिरं स्थित्वा मुच्येद्देहाऽवसानके । मन्दिरं चक्रराजादेर्जीर्णं कुर्यान्नवन्तु यः

śrīpure tu ciraṃ sthitvā mucyeddehā'vasānake | mandiraṃ cakrarājāderjīrṇaṃ kuryānnavantu yaḥ

तत्पुण्यं स्याच्छतगुण नवमन्दिरनिर्मितेः । पूजां वाऽपि चिरोच्छिन्नां प्रवर्तयति यः पुनः

tatpuṇyaṃ syācchataguṇa navamandiranirmiteḥ | pūjāṃ vā'pi cirocchinnāṃ pravartayati yaḥ punaḥ

धनभूमिप्रदानेन तस्याऽपि शतधा फलम् । सर्वगुह्यतमं भूयः शृणु वक्ष्यामि भार्गव !

dhanabhūmipradānena tasyā'pi śatadhā phalam | sarvaguhyatamaṃ bhūyaḥ śṛṇu vakṣyāmi bhārgava !

यस्तु भक्तेषु योग्येषु सम्प्रदायं समादिशेत् । धनमानाद्यपेक्षः सन् क्रमदीक्षादिरीतितः

yastu bhakteṣu yogyeṣu sampradāyaṃ samādiśet | dhanamānādyapekṣaḥ san kramadīkṣādirītitaḥ

100

तस्याऽनन्तफलं राम ! कस्तद्वर्णयुतुं क्षमः । यथेच्छं निवसेन्नाथमण्डलेऽन्ते विमुच्यते

tasyā'nantaphalaṃ rāma ! kastadvarṇayutuṃ kṣamaḥ | yathecchaṃ nivasennāthamaṇḍale'nte vimucyate

101

यस्तु योग्यं सम्प्रदायं प्रार्थयन्तमुपासने । कामान्मोहात् प्रमादाद्वा वैराग्याद्वा निषेधति

yastu yogyaṃ sampradāyaṃ prārthayantamupāsane | kāmānmohāt pramādādvā vairāgyādvā niṣedhati

102

यश्च द्रव्यादिलोभेनाऽनर्हे शास्त्रं प्रयोजयेत् । तयोर्न विद्यते लोकः प्राप्स्यतो ह्यधमाङ्गतिम्

yaśca dravyādilobhenā'narhe śāstraṃ prayojayet | tayorna vidyate lokaḥ prāpsyato hyadhamāṅgatim

103

तस्माद्यः सम्प्रदायं भक्तानां वैन निरूपयेत् । विद्यालोभयुतो मौर्ख्यात् सोऽपि यात्यधमां गतिम्

tasmādyaḥ sampradāyaṃ bhaktānāṃ vaina nirūpayet | vidyālobhayuto maurkhyāt so'pi yātyadhamāṃ gatim

104

तस्मात् स्वशिष्यमन्यं वा युक्तं भक्तिसमन्वितम् । सम्प्रदायं विजिज्ञासुं न निशिध्येत् कथञ्चन

tasmāt svaśiṣyamanyaṃ vā yuktaṃ bhaktisamanvitam | sampradāyaṃ vijijñāsuṃ na niśidhyet kathañcana

105

एतन्महाफलं राम नैतत्तुल्यन्तु किञ्चन । अन्यद्दानमनात्माख्यमपि बन्धकरम् भवेत्

etanmahāphalaṃ rāma naitattulyantu kiñcana | anyaddānamanātmākhyamapi bandhakaram bhavet

106

एतदात्मप्रदानं वै यद्विद्याद्विद्यादाने विशेषतः । विद्यालिखितदानेन चाऽपि तत्फलम् स्यादनन्तकम्

etadātmapradānaṃ vai yadvidyādvidyādāne viśeṣataḥ | vidyālikhitadānena cā'pi tatphalam syādanantakam

107

यस्त्वशक्तो बुद्धिमान्द्याद्विद्यादाने विशेषतः । विद्यालिखितदानेन चाऽपि तत्फलमाप्नुयात्

yastvaśakto buddhimāndyādvidyādāne viśeṣataḥ | vidyālikhitadānena cā'pi tatphalamāpnuyāt

108

एदमत्यन्तसंगुप्तं प्रीत्या तव निरुपितम् । एवं महाफलप्राप्तिस्त्रिपुरोपासनाविधौ

edamatyantasaṃguptaṃ prītyā tava nirupitam | evaṃ mahāphalaprāptistripuropāsanāvidhau

109

एष भार्गव ते प्रोक्तस्त्रिपुराया रहस्यके । माहात्म्यवैभवो यस्य श्रवणाद्भक्तिमान् भवेत्

eṣa bhārgava te proktastripurāyā rahasyake | māhātmyavaibhavo yasya śravaṇādbhaktimān bhavet

110

देवर्षे ! संश्रुतं कश्चित् सावधानेन चेतसा । एष माहात्म्यखण्डो वै त्रिपुराया रहस्यके

devarṣe ! saṃśrutaṃ kaścit sāvadhānena cetasā | eṣa māhātmyakhaṇḍo vai tripurāyā rahasyake

111

यः शृणोति स सर्वेभ्यः पापेभ्यः प्रविमुच्यते । परमं साधनं ह्येतदात्मबन्धविमुक्तये

yaḥ śṛṇoti sa sarvebhyaḥ pāpebhyaḥ pravimucyate | paramaṃ sādhanaṃ hyetadātmabandhavimuktaye

112

यतो भक्तिर्हि मोक्षस्य जनयित्रि निगद्यते । सा माहात्मयश्रुतिमृते यतो न भवति क्वचित्

yato bhaktirhi mokṣasya janayitri nigadyate | sā māhātmayaśrutimṛte yato na bhavati kvacit

113

तस्मात् पराख्यसौधस्य सोपानं प्रथमं ननु । माहत्म्यश्रवणं लोके मोक्षद्वारमिदं स्मृतम्

tasmāt parākhyasaudhasya sopānaṃ prathamaṃ nanu | māhatmyaśravaṇaṃ loke mokṣadvāramidaṃ smṛtam

114

महिमानमसंश्रुत्य कथं भक्तिर्भवेदिह । भक्या विना परं श्रेयः कथं स्याद्देवता परा

mahimānamasaṃśrutya kathaṃ bhaktirbhavediha | bhakyā vinā paraṃ śreyaḥ kathaṃ syāddevatā parā

115

मोक्षस्य साधनं सर्वं विना भक्या न किञ्चन । यथा तरुण्याः सौन्दर्य विनसंसर्वथा तथा

mokṣasya sādhanaṃ sarvaṃ vinā bhakyā na kiñcana | yathā taruṇyāḥ saundarya vinasaṃsarvathā tathā

116

भुवं विना यथा बीजं नाङ्कुरं प्रतिरोहयेत् । तथा भक्तिं विना ज्ञानं फलं न जनयेत् क्वचित्

bhuvaṃ vinā yathā bījaṃ nāṅkuraṃ pratirohayet | tathā bhaktiṃ vinā jñānaṃ phalaṃ na janayet kvacit

117

अभक्त्स्य न कर्मास्ति नोषास्तिर्नो विवेकिता । तस्माद्भक्तिविहीनस्य न क्वचित् स्याद् धृतिः क्वचित्

abhaktsya na karmāsti noṣāstirno vivekitā | tasmādbhaktivihīnasya na kvacit syād dhṛtiḥ kvacit

118

माहात्म्यसंश्रुतिस्तस्या मूलं यस्माश्च नारद ! । तस्मादेतं संशृणुयात् खण्डं माहात्म्यसंज्ञितम्

māhātmyasaṃśrutistasyā mūlaṃ yasmāśca nārada ! | tasmādetaṃ saṃśṛṇuyāt khaṇḍaṃ māhātmyasaṃjñitam

119

शृण्वतां पठताञ्चाऽपि महापापप्रणाशनम् । पठितव्यं नित्यमेतदध्यायं श्लोकमेव वा

śṛṇvatāṃ paṭhatāñcā'pi mahāpāpapraṇāśanam | paṭhitavyaṃ nityametadadhyāyaṃ ślokameva vā

120

प्रसादं त्रिपुराशक्तेर्वाञ्छता सर्वथा शुभम् । एतदायुष्यजननं सौमङ्गल्यविवर्धनम्

prasādaṃ tripurāśaktervāñchatā sarvathā śubham | etadāyuṣyajananaṃ saumaṅgalyavivardhanam

121

अध्नो धन्वान् भूयादपुत्रा पुत्रिणी भवेत् । यद्यत्समीहितं तत्तत्प्राप्यतेऽस्य हि संश्रुतेः

adhno dhanvān bhūyādaputrā putriṇī bhavet | yadyatsamīhitaṃ tattatprāpyate'sya hi saṃśruteḥ

122

विद्याप्रदं विलिखितं पूजितं प्रेप्सितप्रदम् । विचारितं ज्ञानभक्तिवैराग्यादिप्रदं नृनाम्

vidyāpradaṃ vilikhitaṃ pūjitaṃ prepsitapradam | vicāritaṃ jñānabhaktivairāgyādipradaṃ nṛnām

123

सर्वाऽगमाब्धिमथनाद्यद्भक्तयमृतमाप्यतु । अमृताः शिवमुख्याः स्युः सा माता त्रिपुरैव हृईम्

sarvā'gamābdhimathanādyadbhaktayamṛtamāpyatu | amṛtāḥ śivamukhyāḥ syuḥ sā mātā tripuraiva hṛīm

6669

इति श्रीमदितिहासोत्तमे त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डे उपासकमुख्यधर्मवर्णनं नामाऽशीतितमोऽध्यायः

iti śrīmaditihāsottame tripurārahasye māhātmyakhaṇḍe upāsakamukhyadharmavarṇanaṃ nāmā'śītitamo'dhyāyaḥ

2547

त्रिपुराम्बार्पितमस्तु । ओंम् तत् सत्

tripurāmbārpitamastu | oṃm tat sat

2548

समाप्तमिदं त्रिपुरारहस्ये माहात्म्यखण्डम् । श्रीविद्यायै सादरानुरोधः जाग्रद्बोधसुधामयूखनिचयैराप्लाब्य सर्वादिशो यस्याः काऽपि कलाकलङ्करहिता षट्चक्रमाक्रामति । दैन्यध्वान्तविदारणैकचतुरा वाचंपरां तन्वती सा नित्या भुवनेश्वरी विहरतां हंसीव मन्मानसे

samāptamidaṃ tripurārahasye māhātmyakhaṇḍam | śrīvidyāyai sādarānurodhaḥ jāgradbodhasudhāmayūkhanicayairāplābya sarvādiśo yasyāḥ kā'pi kalākalaṅkarahitā ṣaṭcakramākrāmati | dainyadhvāntavidāraṇaikacaturā vācaṃparāṃ tanvatī sā nityā bhuvaneśvarī viharatāṃ haṃsīva manmānase

2549

त्रिपुरा-रहस्यकम् देवानां त्रितयं हुतभुजां शक्तित्रयंत्रिस्वरा स्त्रैलिक्यं त्रिपदी त्रिपुष्करमथो त्रिब्रह्म वर्णास्रयः । यत्किञ्चिञ्जगतित्रिधानियमितं वस्तुत्रिवर्गादिकं तत्सर्वं त्रिपुरेति नाम भगवत्यन्वेति ते तत्त्वतः

tripurā-rahasyakam devānāṃ tritayaṃ hutabhujāṃ śaktitrayaṃtrisvarā strailikyaṃ tripadī tripuṣkaramatho tribrahma varṇāsrayaḥ | yatkiñciñjagatitridhāniyamitaṃ vastutrivargādikaṃ tatsarvaṃ tripureti nāma bhagavatyanveti te tattvataḥ

2550

(लघ्वाचार्यकृतलघुस्तवः ) सिन्दूरारुणविग्रहांत्रिनयनां माणिक्यमौलिस्फुरत्तारानायकशेखरांस्मितमुखीमापीनवक्षोरुहाम् । पाणिभ्यामलिपूर्णरत्नचषकं रक्तोत्पलंविभ्रतीं सौम्यांरत्नघटस्थरक्तचरणां ध्यायेत्परामम्बिकाम्

(laghvācāryakṛtalaghustavaḥ ) sindūrāruṇavigrahāṃtrinayanāṃ māṇikyamaulisphurattārānāyakaśekharāṃsmitamukhīmāpīnavakṣoruhām | pāṇibhyāmalipūrṇaratnacaṣakaṃ raktotpalaṃvibhratīṃ saumyāṃratnaghaṭastharaktacaraṇāṃ dhyāyetparāmambikām

2551

श्रीविद्याभावनम् ध्यायेत्पद्मासनस्थांविकसितवदनां पद्मपत्रायताक्षीं हेमामांपीतवस्त्रां करकलितलसद्धेमपद्मांवराङ्गीम् । सर्वालङ्कारयुक्तां सततममयदांक्तिगम्यांभवानीं श्रीविद्यांशान्तमूर्त्तिसकलसुरनुतां सर्वसम्पत्प्रदात्रीम्

śrīvidyābhāvanam dhyāyetpadmāsanasthāṃvikasitavadanāṃ padmapatrāyatākṣīṃ hemāmāṃpītavastrāṃ karakalitalasaddhemapadmāṃvarāṅgīm | sarvālaṅkārayuktāṃ satatamamayadāṃktigamyāṃbhavānīṃ śrīvidyāṃśāntamūrttisakalasuranutāṃ sarvasampatpradātrīm

2552

सलोमास्थिस्वैरं पललमपि मार्ञ्जारमसिते परं चोष्ट्रं मेषं नरमहिषयोश्छागमपि वा । बलिं ते पूजायामपि वितरतां मर्त्यवसतां सतां सिद्धिः सर्वा प्रतिपदमपूर्वा प्रभवति । (कर्पुरस्तवश्लोकः) त्रिपुरासमर्चनम् आनन्दजन्म भवनं भवनं श्रुतीनां चैतन्यमात्रतनुमम्ब ! तवाऽश्रयामि । ब्रह्मेशविष्णुभिरूपासितपादपद्मां सौभाग्यजन्मवसतिं त्रिपुरे ! यथावत् । हृईंकारमाहात्म्यम् हृओं हृओमिति /प्रतिदिनं जपतां तवाख्यां किं नाम दुर्लभमिह त्रिपुराभिधाने । मालाकिरीटमदवारणमाननीयांस्तान्सेवते मधुमता स्वयमेव लक्ष्मीः

salomāsthisvairaṃ palalamapi mārñjāramasite paraṃ coṣṭraṃ meṣaṃ naramahiṣayośchāgamapi vā | baliṃ te pūjāyāmapi vitaratāṃ martyavasatāṃ satāṃ siddhiḥ sarvā pratipadamapūrvā prabhavati | (karpurastavaślokaḥ) tripurāsamarcanam ānandajanma bhavanaṃ bhavanaṃ śrutīnāṃ caitanyamātratanumamba ! tavā'śrayāmi | brahmeśaviṣṇubhirūpāsitapādapadmāṃ saubhāgyajanmavasatiṃ tripure ! yathāvat | hṛīṃkāramāhātmyam hṛoṃ hṛomiti /pratidinaṃ japatāṃ tavākhyāṃ kiṃ nāma durlabhamiha tripurābhidhāne | mālākirīṭamadavāraṇamānanīyāṃstānsevate madhumatā svayameva lakṣmīḥ

2553

########### END OF FILE #######

########### END OF FILE #######