1. Tripura Upanishad Bhasyas of Ramananda Sadhaka and Bhaskaracharya Pattabhirama Shastri P.N

श्रीः

अखिलभारतसंस्कृतशिक्षासम्मेलनशाखात्मकस्य वेदमीमांसानुसन्धानकेन्द्रस्य

दिन्दीयं सुमनं

श्री त्रिपुरोपनिषद्

भाष्यद्वयोपेता

Sri Tripurophanishad

WITH TWO BHASHYAS

Edited By

Acharya P.N. Pattabhirama Shastri

Veda Mimamsa Research Centre

4/7 Hanuman Ghat, Varanasi

1981

श्री:

अखिलभा रतसंस्कृतशिक्षासम्मेलनशाखात्मकस्य वेदमीमांसानुसन्धानकेन्द्रस्य

द्वितीयं सुमम्

श्री त्रिप्रोपनिषट्

श्रीरामानन्दसाधके:

श्री भास्कराचार्यैश

विरचितभाष्यास्यां समुपेता

सम्पादक:

आचार्य श्रीपाद्रामिरामशास्त्री विद्यासागर:

वेदमीमांसानुसन्धानकेन्द्रेण प्रकाशिता

१९८२

वेदमोमांसानुन्धानकेन्द्रेण

प्रकाशिता

४/७ हनुमानघाट, वाराणसी

मूल्यम् १६ रु०

सर्वेऽधिकारः प्रकाशकाधीनः

मुद्रकः—

प्राणलाल बी आचार्यः

आचार्यमुद्रणालयः

ए ११/१२ गायघाट, वाराणसी ।

Veda Mimamsa Research Centre Series No. 2

Sri Tripuropanishad

WITH BHASHYAS OF

Sri Ramananda

&

Sri Bhaskaracharya

Edited By

Acharya P.N. Pattabhirama Shastri

Veda Mimamsa Research Centre

4/7 Hanuman Ghat, Varanasi

1981

Publishers

Veda Mimamsa Research Centre

4/7 Hanuman Ghat, Varanasi

Price 16 Rupees

All rights reserved

Printers

Pranlal B. Acharya

Acharya Mudranalaya

A 1/12 Gaighat, Varanasi

FOREWORD

I am happy to know that Veda Mimamsa Anusandhana Kendra has published one more book, the commentary on Tripura-Upanishad. The commentary is written by Shri Ramanand Tirath a disciple of Shri Raghavanand Tirath. There is another commentary on this Upanishad by Shri Bhaskaracarya.

The first publication of this Kendra, Vyasa-Shiksha could be printed off through the financial assistance received from the singhaniya family of Kanpur, This second publication has been possible because of the financial assistance received from Sri S. S. Ramchandra Raja, son of Shri S. N. R. Shri Ranga Raja of Rajapalaiyam, Tamilnade.

Pt. Pattabhiram Shastri, the Director of the Institute, which was open in 1973 by His Holiness Shri Jayendra Sarasvati of Kanchi-Kama-Kothi-Pith, has been taking active interest in building it up on proper lines. This Upanishad is available in the Shankhyayana recension of the Rigveda in which Tripura, the Primal Power having two aspects, immanent and transcendent, is described. Tripura is the source of this Universe She is the cream of all the knowledge contained in the Upanishad. She is identical and contemporaneous with Shiva.

The literature on Tripura is very rich. Tripura is a popular deity with the teachers of monistic philosophy. The Commentary is lucid and furnishes useful explanations of many an intricate point of the system.

I wish the Director all success in his future programme and have only praises for the work that he has done.

3 . 9 . 1981

Varanasi

Gaurinath Sastri Vice-chancellor Sampurnanand Sanskrit University; Varanasi

श्रीमच्चाम्बाशिवरम्मां भगवत्पादमध्यमाम् । असदाचार्यपर्यन्तां वन्दे गुरुपरम्पराम् ॥

अथेयं प्राकाश्यमुपनीयते त्रिपुरोपनिषदो भाष्यद्वय विज्ञासु-विद्वद्-भक्तजन-परितोषाय । अस्या: प्रकाशनकर्मणि सुगृहीतनामधेयानां शास्त्ररत्नाकराणां मीमांसादिनानाश्रयेधुर्न्वराणां पण्डितश्रीपण्डिताभिरामाश्चित्रपादानामुत्साह: प्रयासकृत् मूलहेतुरिति कथने न कोपिं सङ्कोच: ।

स्थविरे वयसि शिथिलेऽपि शरीरे शास्त्रीयग्रन्थरत्नप्रकाशनविधी तेषां याहश: समुद्यम: स तावत्साम्प्रतिकेषु जनेपु दुल्लंभ एवाडस्ति । तैर्मंहता प्रयासेन दृढोभाष्ययो: प्रतिलिपिकरणादिना परिशोधनेन च मुद्रणमार्ग: सौलभ्यमुपनीतः ।

तेषां प्रेरणया यत्किञ्चन सहकारित्वमाचरता मया प्रस्ताविकलेखनं साहसमवलम्ब्यते—तत्र प्रथमं भाष्यं श्रीपरमहंसपरित्राजकश्रीराघवानन्दवर्तोर्थयोगीन्द्र-शिष्यश्रीमान्-नद्विरचितम् । प्राय: साधारशतकात् शतकद्वयाद् वा पूर्वं लिखितमिति यथोपरुल्लेखप्रमाणैरवरागम्यते । चोल-द्रविडप्रदेशे स्थलविशेषे च कृतवसतिरसौ लेखक इति ज्ञायते ।

द्वितीयन्तु भाष्यं सम्पदश्यां शतानुदयां प्रादुभू तद्गन्तविश्रान्तयशोविशेषे: श्रीभास्कररायसूरिवरेणोर्वचितमस्ति । एतद्भाष्यं बहो:कालात्पूर्वं 'कलकत्तात् न्त्रिकसरीराज' ग्रन्थमालायां मुद्रितमपि सम्प्रति सर्वथा दुल्लंभमेवाडडसीत् ।

प्रथमन्तु भाष्यमिदानीं प्रथमदत एव प्रकाश्यते । श्रीविद्योपासना नाम स्वात्मशक्तिस्वरूपिण्या ब्रह्मविद्याया एवाडमेदानुसन्धानरूपोपास्ति: ।

भगव्पादैरपि स्वकीयभाष्ये 'विशेषणानुग्रह:' इति सूत्रभाष्यनार्वसरे 'तेषामपि विधुरादीनामविदुष: पुरुषमात्रसम्भिज्जोपपादसदेवताराधनादिभि: धर्मविशेष-रत्नुग्रहो विद्याया: सम्भवति' इत्यादि प्रतिपाद्यद्वन्द्रस्यैव ब्रह्मविद्याया: सङ्कोचतो विहित इति ज्ञायते ।

अन्यथा निगुंणत्व्रह्मोपास्ती जपोपवासादय: के वा भवेयु: ? । तद्ह्रब्रह्मविद्योपासकानां संवरादीनां महायोगिनामनाश्रमित्वेऽपि आचार्य-त्वं सूचितं भाष्यकारे: ।

तथा चागमोक्ता: ब्रह्मविद्यानुग्रहकारणभूता धर्मविशेषा इत्युल्लत्या तदपेक्षया आश्रमधर्माणां सामान्यधर्मत्वमपि सूचितम् ।

श्रीविद्याया उपासितवेदेश्वागमेषु च सम्यडनिरूपिता ममुपलभ्यते । एतेन ये केचन श्रीविद्यायास्तत्प्रतिपाद्यत्वं मन्यन्ते ते सर्वथा श्रान्ता एव ।

तत्र च प्रमाणमूर्धन्यन्यभूता तावद्यमेवोपनिषत्, त्रिपुरातापिनी, कौलोपनिषत्, अरुणोप निषत् प्रमाणमुख्यानि च पञ्चशतंव्रह्मोपनिषदिरित्यस्मिन्नुपन्यासे समुपयिता ।

शब्दैरभिव्यज्यते यैव । अन्रदेमनुसन्धेयम् ‘आत्मा वाड्मे दृश्यो श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य:' इति श्रुतिप्रतिः अदितहशा श्रवणमनननिदिध्यासनादिभिरात्मसाक्षात्कारं कामयमानानां कदाचित् श्रवणादिवैकल्ये सति आत्मदर्शनं न स्यात् शोकोत्तीर्णंता च न सम्भवेत् । न चैतस्मिन् जन्मनि सर्वेषां श्रवणमननादीनि सकल्यानि सम्पादयितुं साक्षात्कारः सुलभः । इत्येन बहुजनमबहुधीयासम्परिसाधनोऽधिकतरः ।

साध्योऽयं श्रवणाद्वारक आत्मसाक्षात्कारमार्गः । साक्षादात्मोपासना मार्गमेव विघ्नसङ्घटसमाकुलं दृष्ट्वैव दयामयी भगवती श्रुतिरात्रमश्वपुपासनामार्ग पूर्वपक्षया सुकरं निर्दिशान्ति, तेन च पथा शोकोत्तीर्णतालाभस्य नैश्चल्यं ध्वनयितुमेव 'य ननां वेद स शोकं तरति स शोकं तरति' ( श्री देव्युपनिषद् ) इति द्विवारमुदघोषयत् ।

अत एव श्रीविद्याप्रतिपादनपरे कलपसूत्रे भगवान् परशुरामोऽपि 'तत्र सर्वेषा मतिमान् दीक्षेत' 'आत्मभावन परं विद्यते' इत्यादि सूत्रयामास ।

श्रीविद्याया वेदेकमूलकत्वादेव निखिलनास्तिकपाखण्डखण्डनद्वाय गृहीतावताराणां श्रीशड्करभगवत्पादानां सौन्दर्यलहरीस्तोत्रव्याजेन श्रीविद्यामाहात्म्यप्रतिपादनं त्रिशतिस्तोत्रस्य भाष्यकरणं प्रपञ्चसाराख्यतन्त्रान्तर्निर्माणस्व सङ्घृच्छते । त्रिपुरोपनिषदादिश्रुतिगुप्तप्रतिपादितो विषय एवं द्वादशार्णादिसहितेन-शाण्डिल्यादि-कल्पराजपरशुरामकल्पसूत्रादिग्रन्थेयु प्रपञ्चितः समुपबृंहितश्च वतते । श्रीभास्कररायचरणः स्वकीयव्याख्यानेपु तत्र तत्र मूलश्रुतिवचनानां तन्त्रवचनैः साकमुपजीवोपजीवक-भावः स्फुटीकृत्य प्रदर्शित एव । प्राचीनेषु श्रीमद्विद्यारण्यस्वामिचरणानां 'विद्यांव निर्बन्धनिर्माणं श्रीगौडपादाचार्याणां श्रीविद्यारत्नसूत्रनिर्मितिः, अगस्त्यस्य महर्षेः शक्तिसूत्रप्रणयनं दुवांससो महर्षेःपिरामहिमस्तोत्रिरचनाश्चेत्यैवंविधानि परशतानि प्रमाणानि एतस्या विद्यायाः ऋज्या इव पारम्पर्येण समचिग्रमस्युपास्यतस्वश्र हढीकुर्वन्ति । अतएव भगवत्पादानां मठेपु सर्वत्र श्रीचक्रप्रतिष्ठापनं तदुपास्तिपरायणता च दृश्यते ।

आगमशास्त्रेऽपि श्रीविद्यायाः सर्वविद्यामूलत्वं प्राघान्यस्व तत्र तत्र निर्दिष्ट तथैव प्रतिपादितं गोचरोक्रियते । तथा च नित्याषोडशिकार्णवेतिपुरा परमा शक्तिराध्या ज्ञानदातृ प्रिये । स्थूलसूक्ष्मविमेदेन त्रैलोक्योल्पत्तिमात्रृका ॥ इति ।

'कवलीकृतनिःशेषतरङ्गग्राममस्वरूपिणी' इति च त्रैलोक्योल्पत्तिमात्रृकेति कथनात् सर्वेष्वागमेषु तन्त्रेषु च प्रतिपादिता: सर्वा अपि विद्या एतत्प्रसूता एवति भगवतः शिवस्याड्डयाः । एवमन्यत्रापि—

'वागुरामूलवलये सूत्राचाः कबलीकृताः । तथा मन्त्राः समस्ताश्च विद्यायामत्र संस्थिताः' ॥

इत्युवत्या श्रीविद्याया निखिलागमशास्त्रजालस्य मूलवलयभूताया: सर्वेऽपि मन्त्रा: जालसूत्राणीवोपनिबद्धाः, प्रत्युत अनयैव सहायभूया इतरमन्त्राणां वीयंवत्ते—

अत्रपीति शिवस्याड्डशयः । एतस्याश्च विद्याया मनुप्रवृत्तिद्वादशोपासकानां सम्प्रदाया: श्रुयन्ते । तत्राडपि कामराजोपासिता लोपामुद्रोपासिता चेति कार्द-हृदि-पदास्यां निर्दिष्टे द्वे विधे प्रधानभूते । तत्राडपि जगन्मातृविशेषणग्रहभाजनस्य कामराजस्यैव सम्प्रदाय: विशेष प्रसिद्ध: प्रचलति वसुन्धरायामिदानीं यावत् ।

तत्र प्रथमो भाष्यकार: श्रोत्रामानन्दतिरो विस्तारेण मन्त्रान् व्याख्यातवान्, बहुत्रगण्य-संवादोपदशयामास । स्थले स्थले मन्त्रब्राह्मणोपनिषदां प्रमाणानि संहितादिग्रन्थांश्च निर्देश । वेदान्तसिद्धान्तं प्रायेणानुसरन् शक्तितत्त्वमपि तथैव व्याचचक्षे । एतद व्याख्यान सौन्दर्यलहरीटीकाकारस्य लक्ष्मीशरस्य सरणि बाहुल्येन पुष्णाति । द्वैतभावप्रधानेन तन्त्रेऽपि तत्त्वावरणदेवतादीनां पृथगध्यानानि भववान्ति । अस्मिन् भाष्ये प्राय: सैव सरणि: परिगृहीता दृश्यते । कलपसूत्रकारादीनां मते तु सर्वा आवरणदेवताः श्रीदेवीसमानाकारा इति सिद्धान्त: । श्रीचक्रलेखनप्रकारोऽप्यत्र विस्तारेणोपदर्शित: । इतिकर्तव्यता विषये मतभेदोयं न तथा सम्यक्सममितमारोहति ।

एतन्मते बाह्यपूजाकलोप: समयोक्तो नोच्यते । आचार्यदीक्षामात्रं सम्भिनामि युक्तम् । एतत्तु सिद्धान्तविहितमिवाभाति । आनव-शाक्त-शाम्भव-दीक्षाणां क्रमेणैव कर्तव्यताया: शास्त्रसिद्धत्वात् । जीवनमुक्तस्याडपि बाह्याचार्योपरिहारस्य निषेधाच्च । स्थूलोपासानायां प्रवृत्ते सति तदस्यासे च सूक्ष्म-सूक्ष्मतरक्रम: सम्भिगन्तुं शक्य इति निर्विवाद: सिद्धान्त: । ज्ञानिनामपि कर्मपरिहारो नास्ति, सति विदेहभावाभिगमे स्वभावात एव कर्म परित्यारो भवति न तु बुद्ध्या क्रियते । एवं स्थिते समयिनां बाह्यपूजादिकं नास्तीति कथनं शास्त्रविरुद्धमेवाऽऽभाति । भगवता परशिवेनापि नियोगोऽशिक्षिकानवे-‘मयाडप्येतद्व्रतस्थेन क्रियते-व्यापि सुत्रते’ इत्यादि वदता मया-नित्यमुक्तेनाडपि क्रियते किंमुधा दीक्षितेन मनुष्येण कर्तव्यामिति सुपष्टमेव समुद्रोपितम् । तथाडप्येत्त्रिकारस्य भूयान् परिश्रम: इलोभ्य एव । प्रभञ्जनान्तर्वातौ व्याधिभिरनुप्रहिणोत्तरपञ्चकविधायैव तत्त्वोपासनैकाहलनेन नित्यरामयोधै: जितासुरामियत्त्र नास्ति किंपि वैमत्यम् ।

द्वितीयं भाष्यं श्रीभास्करायादौ दीक्षितेन्द्राणाम् । एतत्तु विस्तारह्रस्वया लघुकाय-मपि प्रेमबहुलम्, मीमांसान्यायोपपवृंहितम्, साम्प्रदायिकरहर्यगर्भितं सारसूत्रार्थं प्रकाशयति विद्योतते । एतस्मिन् भाष्ये प्रथमतोऽधिकारिमेदनिरूपणप्रसङ्गेन देवतोपासनाया: प्रवृत्ति: कर्ममार्गेण तदविरोधश्च प्रदर्शित: । तदनु चक्रोद्भवक्रमममाश्रिल्य पञ्च संख्या कां ऋचो व्याख्याताः । ‘उषतीरिव मातरो मा विशन्तु’ इत्यादिमन्त्रवर्ण-नामेव चक्रन्यास-योगिन्यसादौ उपबृंहणस्तीति ‘योगिन्यो यास्तु तास्सर्वा गेहं कुर्वन्तु मे वपु:' इति शक्तिन्यासमन्त्रलिङ्गसंवादाल्साधितम् ।

पञ्चमी ऋक् पौष्ण्यासमुपलक्ष्यतेति प्रतिपादितम् । उपास्तिविधौ ‘श्रीविद्या-दीक्षितो दृश्यवता स्वपीठार्चनेन निर्विकल्पकवृत्तिद्वारा सर्वान् भावयेत्’

ईति भावनाविशिष्टभावनान्तरविधिः पर्यवस्यतीति व्याचक्ष्णैराचार्यैः रेकत्यधिकरणसिद्धान्तः प्रदर्शितः। तपणादिविधीनां ऋतवर्थंवत् तत्र रागप्राप्ते कविषयाः पुरुषार्थनिषेधा न प्रवर्तन्त इत्यपि स्पष्टमेव व्याख्यातम्। एवं बहिर्यागद्रव्यविषये मुख्योद्देशे प्रतिषिद्धे।

इति सिद्धान्तः। कलुषमुनिवरीयगा सुक्तीकृत एव । किन्तु परदेवतातपणमात्रपर्याप्तिमात्रस्य लाभेऽपि न प्रतिनिषिद्धता यागः इत्युक्तम्। अन्यत्र च तैरेव ‘शक्तः प्रथमकल्पस्य नाङ्गनुकल्पं समाचरेत्’ इत्यादिप्रसङ्गानुगतं सिद्धान्ततस्तन्मत्।

एवञ्च हेयोपादेयविचारः सम्प्रदायादेवाधिगतस्त्वया इति तैर्निरूपितम्। संक्षेपेण सर्वोऽपि त्रिपुरदर्शनसिद्धान्तस्तदितिकर्तव्यता च यथा श्रीमत्प्रासकरराये: स्फुटीकृता सा न कस्याडन्यन्यास्य प्रथ्यकतुः परिहृष्यत इत्यालोच- कानामति रोहिलम्

मीमांसान्यायानुसारिणी च विमर्शशैली विषयस्य पूर्वापरसम्बन्धं विशदीकृत्य सिद्धान्तमवगमयति। स्थले स्थले च जिज्ञासूनां कृते पट्टाभिरामशास्त्रिवर्य-मो- मोमांसान्यायालिष्पण्यां स्फुटीकृताः सन्ति ।

एवं मननशक्तियोरपि भेदविषयाः साहजिकादिमुपनिषद् विदुषा विदुषानुरोधिना साम्प्रदायिकानां परितोषाय प्रभविष्यतीति विश्वसिमि । तथाडडयेतच्छास्त्रस्य रहस्यतरत्वान्नात्रावधानविभुशेरुत्पत्तौ गुरुपारम्पर्यैकलभ्यतया च सुधीभः स्वपरम्परामनुस्मृत्यैव प्रवर्तनीयमित्युचितं प्रतीये । अन्यथाकरगो प्रत्यवायोडपि श्रूयते-यथा—

पारम्पर्यविहीना ये ज्ञानमात्रेण गर्विता: । तेषां समयलोपेन विकुर्वन्ति मरीचय: ।। इति ।

अन्ते चैतद् भूमिकालेखने मदीयमतिदोषादल्पज्ञत्वाच्च सम्भावितानि स्वलिखितानि परिशोध्यितुं विद्वज्जनाभ्यर्थं श्रीजगदम्बिका महाकारुण्यरूपिणी भक्तानां क्षेम-परम्परां परिपूणाति वति प्रार्थ्यत्नु विरमामि विस्तारात् ।

इति विद्वज्जनानुचरः बडकनाथशास्त्री खिस्ते

श्री:

किश्चित् निवेदनम्

श्रीकाश्मीकामकोटिपीठाधीश्वराणां जगद्गुरु श्रीशङ्कराचार्याणां भगवत्पाद पारम्पर्यं विच्छेदेनानुपालयतां श्रीचन्द्रशेखरेन्द्र सरस्वती श्रीचरणान्तेवासिनः सर्वर्यां श्रीज्येन्द्रसरस्वती श्रीपादानां करकमलैः १६७३ ई० वर्षरे समुद्घाटिताद् वेदमीमांसानुसन्धानकेन्द्रात् सृतिमिलद् द्वितीयं सुमं भाष्यद्वयोपेतत्रिपुरोपनिषदाख्यं विद्वन्मणीनां करकमलयोः सदरभं सम्पन्नयत्रितरां प्रसीदामि । त्रिपुरोपनिषद् तद् द्वयस्य च विषये यद् द्वक्तव्यं तत् सद् द्वक्षेपेण परम्पराप्रामाण्य श्रीविद्योपासकः तद् रहस्यपरिज्ञाता च मन्त्रत्रमणः श्री बटुकनाथशास्त्री खस्ते मोदयः स्वीयभूमिकायां न्यरूपयदिति श्रीशाङ्करिर्ण घन्यान् वदामः परिपूर्व्यं ग्रन्थविषये नाधिकं किन्त्वलिखि तुम् मिलषामि ।

इतः पञ्चवर्षस्यः पूर्वं चेन्नपुरीं प्राप्तवानहं श्रो रामानन्द विरचितं त्रिपुरोपनिषद् भाष्यं श्रीविद्यासमुपासकानां साधकाग्रगण्यानां ब्रह्म श्री स्वामिश्राशिषां सकाशद् वापम् । भाष्यम् गीतीयां तस्योपादेयतां निः श्चित्य तद् प्रकाशनसामग्री संख्यये प्रवर्त्तिषि । प्रथमसुमस्य ‘व्यासशिक्षा’ भिषगस्य प्रकाशने करणपुरस्थः सहानिया परि वारण यथा साहाल्यम् आचरितं, तथा द्वितीयस्यास्य सुमस्य दक्षिणभारते ‘राज पालय’ भिषजः धार्मिकप्रवरः श्री रामचन्द्रराजामहोदयः स्वजनकः स्य सकललोक- प्रियस्य ( Philanthropist ) दानशौण्डस्य श्री S.N.R. श्रीरङ्गराजामहोदयस्य चिरस्मारकतया प्रकाशनाय वित्तसाहाय्यं कृतमिति तद् धनञ्जानां सर्वेषां सकल सौभाग्यो त्रमदृश्य भगवतीं श्रीमहालक्ष्मीं कुण्डलां करणमध्य प्रविष्टं तस्मै । कृतशो ता- मविष्करोमि । अस्य ग्रन्थस्याल् भाषया प्रस्तावनां विलिख्य ग्रन्थगौरवं परिपोषित वद्म्यः सम्पूर्णानन्द संस्कृतविश्वविद्यालयकुलपतिश्र्यः सहृदयवर्येष्यः Dr. श्रीगोरो- नाथशास्त्रिमहोदयेश्यः स्वीयां हार्दिकीं कृतज्ञताम् आविष्करोमि ।

सं० २०३७ भाद्रपद कृष्णेकादशो

वेदमीमांसानुसन्धानकेन्द्रं

वाराणसी

इति विद्वदाश्चः

पड् डामिरामशास्त्री

श्रीमतां धर्मप्राणानां सकल्लोकप्रियाणां

Philanthropist

S. N. R. शोरकरराजामहोदयानां

चिरस्मरणाय प्रकाशितमिदं सुत्रम्

श्रीमद्गुरुरचनारविन्दाभ्यां नमः ।

॥ त्रिपुरोपनिषद् भाष्यप्रारम्भः ॥

शोणप्रभं सोमकलावतंसं पाणिस्फुरत्पद्मशरेखसुचापम् ।

प्राणप्रियं नौमि पिनाकपाणे: कोटित्रयस्यं कुलदैवतं नः ॥ १ ॥

ग्राणायुधकरवाणां रसनाजीवननिदानचापलताम् ।

पाशाढ्यशाड्डितकरां प्राणकलां नौमि पश्ववक्त्रस्य ॥ २ ॥

दीर्घयन्तौ तमसः पारे धीपूर्णसौ व्यक्तविग्रहौ ।

जगतः पितरावाद्यौ, उपासे दिव्यदम्पती ॥ ३ ॥

त्रयी-सीमन्तसिन्दूर-रञ्जित-श्रीपादाम्बुजौ

परब्रह्ममहामक्षनिविष्टौ भावये शिवौ ॥ ४ ॥

योरुपासनं पुंसां प्रेयः-श्रेयः-प्रयोजनम् ।

जगत्कृत्दम्प्रतिष्ठितौ दम्पती प्रणमामि तौ ॥ ५ ॥

समकालोदितानेकदयमण्डल-भास्वरम् ।

मिथः सदापरिवक्त-मिथुनं क्रिमपि श्रये ॥ ६ ॥

शृङ्गारसन्तसर्वस्वं शृङ्गारितपरस्परम् ।

चिरन्तनं स्वप्रतिष्ठं चिन्तये मिथुनं मिथः ॥ ७ ॥

नत्वा श्रीराघवानन्दतीर्थयोगीन्द्रपादुकाम् ।

त्रिपुरोपनिषद्भाष्यं क्रियते तत्कृपावलात् ॥ ८ ॥

श्रीशङ्कराचार्यैतद्ग्रन्थान् सामान्यान् विद्या-सुबगादयान् ।

पुनः पुनः साधु विचिन्त्य बुद्धया तदध्वना भाष्यमिदं करोमी ॥९॥

घोमन्तोऽघोषसाधने प्रवर्तन्ते, अनिष्टसाधनात् निवर्तन्ते, तदुभयमिन्न-मुपेक्षन्ते । इष्टत्वादितरतम्यात् प्रवृत्यादेरपि तारतम्यं भवति । आत्मा चेष्टतमः तदात्मलाभात् परं विद्यते । तथा च बृहदारण्यकेऽ— 'तदेतत् प्रेयः पुत्रात् प्रेयो वित्तात् प्रेयोन्यस्मात् सर्वस्मात्, अन्वरतरं यद्यमात्मा' 'न वा अरे सर्वस्य कामाय सर्वं प्रियं भवति, आत्मनस्तु कामाय सर्वं प्रियं भवति, आत्मानस्तु कामाय सर्वं प्रियं भवति' इति ।

द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः' इति । अन्यत्रापि— 'तरति शोकमात्मवित्' 'ज्ञात्वा तन्मृत्युमत्येति' 'ज्ञात्वा देवं मुच्यते सर्वपाशैः' 'ज्ञात्वा शिवं शान्तिमत्यन्तमेति' 'ईशानं ज्ञात्वा मुच्युपाशैश्च्छिन्नम्ति' 'तमेव विद्वानमृत इह भवति' 'तमेव विदित्वा अतिमृत्युमेति' 'इह चेदवेदीत् अथ सत्यमस्ति' 'तमन्तं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति' 'तद् यो यो देवानां सत्यकम्ति' 'तमन्तं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति' 'तद् यो यो देवानां प्रत्यबुद्धचत' 'ब्रह्मविद् ब्रह्मैव भवति' 'यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन्‍न, सोऽण्णुते सर्वान् कामान् सह' इत्यादिना आत्मवेदनं अमृतत्वप्राप्तिहेतुरुर्तियं स्मयघायी ।

आत्मवेदनं तु ब्रह्मविद्यो, 'अधीयते भगवन् ब्रह्मविद्यां वरिष्ठां सदा सद्धिः सेवनमानां निगृह्हाम् । ययाधिकारात् सर्वपापं व्यपोह्य परात्परं पुरुपसुपैति विद्वान् ॥'

'विद्या ह वैं ब्राह्मणमाजगाम' 'तदहं ब्रह्मविद्यां सर्वं भोविष्यन्तीं मनुष्या मन्यन्ते किमु तद् ब्रह्मवित् यस्मात् सर्वम्भवत' 'स ब्रह्मविद्या सर्वविद्याप्रतिष्ठाम् आत्मविद्या तपोभुलं सर्वं तद् ब्रह्मोपनिषत् परम्' 'विद्ययाऽमृतत्वं विन्दते' इत्यादि श्रुतितः।

विद्या द्विविधा - परा अपरा चेति । अपरा कर्मकाण्डविषया, परा ब्रह्म-विषया । तथा च मुण्डकोपनिषदि— 'द्वे विद्ये वेदितवये इति ह स्म यत् ब्रह्मविदो वदन्ति । परा चैवापरा च । तत्‌ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्ववेदः शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दो ज्योतिषमिति । अथ परा— यया तदक्षरमधिगम्यते, यत् तदद्रश्यग्राह्यमग्रवर्णमञ्चक्षुः श्रोत्रं तदपाणिपादं नित्यं विभुं सर्वगतं सुसूक्ष्ममिति द्विरुक्तत्वात्‌ काण्डद्वयविषयत्वं च विद्याया: प्रतिपादितम् ।

स्थूला उपनिषदरुपा, सूक्ष्मा प्रणव-तत्‍त्र ब्रह्मविद्या द्विप्रकारा—स्थूला, सूक्ष्मा । स्थूलाया: प्रतिपादकत्वेन ब्रह्मविद्यार्थं गौणम् । सूक्ष्माया: प्रतिपादकत्वेन ब्रह्म-विद्यात्वं मुख्यम् । तथाहि— 'सर्वे वेदा यत् पदमामनन्ति तपांसि सर्वाणि च यद् वदन्ति । यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति, तत् ते पदं संग्रहेण ब्रवीमि ओंमित्येतत् । एतद् वै सत्यकाम परं चापरं च ब्रह्म यदोङ्कारः' 'तदेकघा समभरत, तदेतदोमिति' 'ओमित्येवं विद्वान् यस्‍यदिच्छति तस्य तत् । एतद् वै सत्यकाम परं चापरं च ब्रह्म यदोङ्कारः' 'ओमित्येवं विद्वान् यस्‍यदिच्छति तस्य तत् ।

एतद् वै सत्यकाम परं चापरं च ब्रह्म यदोङ्कारः' 'ओमित्येवं तदेतदोमिति' 'ओमित्येवं विद्वान् यस्‍यदिच्छति तस्य तत् । १. पराविद्या: श्रीविद्याश्रैक्यं स्थापयितुमुपनिषद् वाक्यानि निर्दिशति ।

ध्यायथ आत्मानम्' 'स्वस्ति वः पाराय तमसः परस्तात्' 'ओमित्येतदक्षरम्' । इदं सर्वं तस्योपघ्याभ्यानं भूतं भवद् भविष्यदिति' 'सर्वमोङ्कार एव, यच्चान्यत् त्रिकालातीतं तदप्योङ्कार एव' 'अयमात्मा ब्रह्म' 'आत्मात्रश्रुतिगृहीतव्यवहार्यः प्रपञ्चो-

पशेमाः शिवोद्दिताः' । एवमोङ्कार आत्मवस्तु ओमित्येतदक्षरमेवोक्तं प्रयुक्तं ध्यानं ध्यायितव्यमित्येतदक्षरं परं ब्रह्म सर्वध्यानयोगजानानां यत् फलम् ओङ्कारो वेद । पर ईशो वा शिव एको ध्येयः शिवोङ्कारः' इति प्रणवस्य प्रतिपाद्यत्वेन ब्रह्मविद्यात्वं मुख्यम् । उपनिषदां प्रतिपादकत्वेन ब्रह्मविद्यात्वं गौणमिति सर्ववेदेषु श्रूयते । सूत्रसंहितायामपि—

'प्रणवं समप्रवक्ष्यामि समासेन न विस्तारतः । परापर-विभागेन प्रणवस्तु द्विधा मतः ॥ परात् परतरं ब्रह्म प्रज्ञानानन्दादिलक्षणम् । प्रकर्षेण नवं यस्मात् परं ब्रह्म स्वरूपतः ॥ अपरः प्रणवः साक्षात् छन्दोरूपः सुनिर्मलः । प्रकर्षेण नवत्वस्य हेतुत्वात् प्रणवः स्मृतः ॥ परमप्रणव-प्राप्तिहेतुत्वात् प्रणवोऽथवा ।' इत्यादि ।

'अजायन्त क्रमेणैव कोटिसूर्यसमप्रभः । आकारश्र तथोकारो मकारश्चेति सुक्त्रतः ॥ तानेकधा समभरदज ओमिति स प्रसुः । तस्मिन्नेव शिवः साक्षात् सर्ववस्तुत्वभावकः ॥ प्रतिबिम्बितवास्तेन प्रणवस्थस्य वाचकः' इति ।

अयं भावः—सत् एकम् अद्वितीयं भूमानन्दं यत् आत्मतत्त्वम्, तत् सर्वदा-प्येकमेव । तत् पुनः अविद्यादिशायां स्वात्मकलिप्तमायासंवेष्टितं अग्यक्तताख्यं बीजं सत् सूक्ष्मं वटबीजमिव सूक्ष्मा-परापञ्चयन्‍ती-मध्यमा-वैखरी-महामूलहृदं, अनेकार्थ-नानाघातुपाश्र्वोन्मूलं नानाशाखाभेदभिन्नं सर्वमूलप्रमाणस्वतः-प्रमाणचतुष्टवेदमहा-प्रकाण्डं शिक्षादिक्षडड्गमहाशाखं स्मृतितिहाससारङ्गमविस्तृतनानोपशाखं तर्कयोग-साङ्ख्यशास्त्रकोटरोषणं नानापुराणपत्मसुच्छायां काव्यनाटकप्राकृतपेशाचादिनाना-भाषाकिसलयरमणीयम् अनेकपाखण्डशाखापाशण्डपुत्रं धर्मंशाखबहुमुकुलम् उपासना-शास्त्रकुसुमरसतबकं 'सुखोऽहम्' 'दुःखीऽहम्' इति निरन्तरशब्दायमानदेवतिर्यङ्-नानापक्षिनिबिडचतुर्दशभुवनीडजालं शब्दादिविषयजजीवनं पञ्चमहाभूतबद्धवेदिकं

सम्पकोटिमहामन्त्रिसिराजातं 'तत्त्वमस्य'दिवाकयरसलवीजम् उपनिषत्फलम्, एवं नानारूपप्रपञ्चात्मकमक्षान्तं वृक्षं दर्शयित्वा स्वयं तन्मूलकारणमाह । तस्मात् तत् स्वयम्भूयमानित्य अजन्मा सूक्ष्मार्थव् अतिसूक्ष्मार्थव् अत्यन्तमहदर्थव् बीजात् शब्दार्थ-प्रपञ्चात्मककोष्यं महावृक्षो जायते इति दर्शयितुम् अव्याकृतमव्याकृतम् एतद् स्वयंमेव प्रतिपाद्यप्रतिपादकभावमापद्यते । 'एतद् वै सत्यकाम परं चापरं च ब्रह्म यदोङ्कारः'

इस्यादि श्रुत्या 'परमात्मैव' ओडूारः। स एवं विद्यादशायां विचरतः ब्रह्माभावेत्तीति ब्रह्मविद्येति गद्यते । इदमत्राकृतम्—

'अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्ये'त्यादिना स एवं जीवा भूत्या 'कोऽयमात्मेति कतुः सु आत्मे'ति विचारः । 'तदात्मानमेवेत् अहं ब्रह्मास्मीति तस्मात् तत् सर्वभवत्' इत्यादि श्रुत्युक्तरीत्या नित्यशुद्धबुद्धमुक्तसत्यपरमानन्दद्वयब्रह्माहमास्मि इति, स्वयंमेव स्वात्मानं वेत्ति इति ब्रह्मविद्येति गद्यते इति, तत्प्रातपादकोपनिषदिप 'ब्रह्म वेदयती'ति गौण्या वृत्या ब्रह्मविद्येयुच्यते । एषा केवलमुद्ध-

सर्वाश्रयचिन्मात्ररूपा । तथा च तदपन्यास—'अथ सामश्रवा याज्ञवल्क्यं प्रत्युवाच-कर्थ ते भगवन्! ब्रह्मविद्यानाम्या ब्रह्मणाधाता सङ्गृहान्ममोपदिश' अथाह याज्ञवल्क्येति होवाच—'श्रृणु सौम्य ! अनवरिष्ठब्रह्मणः सकाशात् ब्रह्मणि आस्थितता प्रकृतिरियम् अपेरे चतुर्विधा—केवला, सत्त्वप्रधाना, रज- सत्त्वोपसर्जना, तमःप्रधाना चेतिं एवं चतुर्विधा, ततः चितकेवलाम् अवलम्ब्य ध्यानमुख्या ब्रह्मविद्या, तथा रजस्तमोप्रसंजनसत्त्वप्रधानं स्वीकर्य सर्वज्ञ ईश्वरो जातः । तत् तमःसत्त्वोपसर्जन-

रजःप्रधानं प्रविश्य 'जीव' इति, रजःसत्त्वोपर्जनतमःप्रधान ईश्वरः सङ्गृह्या जीवस्य भोग्य-भोगियत्वेन-भोग्यत्वं चाकाशादिमहाभूतानां कुलीरतसर्वांशैः ज्ञानेंद्रियैणि च तत्समष्ट्या अन्तःकरणं च, तदरजोभिः कर्मेन्द्रियैणि च तत्समष्ट्या प्राणश्च अथ भूतानि पञ्चीकरणं कुलवा रजोपहितं प्रतिभिम्बभूतं कुलवा, स्वयं बिम्बभूतः सन् स्थितवान्' इति श्रुद्दसत्वाश्रयचिद्रूपा ब्रह्मविद्येयुक्तम् । सूत्रसंहितायां च—

'चिन्मात्राश्रयमायायां शक्त्याकारेऽनुप्रविष्टा या संबित् निविकल्पा स्वयम्प्रभा ॥' 'सदाकाराः परानन्दाः संसारच्छेदकारिणी । सा शिवा परमा देवी शिवाभिन्ना शिवङ्करी ॥' 'एषा सा साक्षिणी शक्तिः शङ्करस्यापि शङ्करी । शिवाभिन्ना तथा हि नः शिवः साक्षात्त्रिरथकः ॥' इति परब्रह्मविद्याया एवं नामान्तरं 'शिवविद्या' इति । तथा चोक्तं तदपन्यास—

'अथ भगवन् कथम् परमहंसा बूभूः, का ब्रह्मविद्या ? मनुनां सर्वेषां भूतानां प्रथमा श्रीविद्या । ब्रह्मविद्या वा अन्य वा ? अपि आद्यपक्षे यदि ब्रह्म सदृशाविद्या वा ब्रह्मैव विद्या वा ? मायादिश्वितचैतन्यनरुपशिवाभिन्ना वा तच्चैतन्यनरूपा वा ? द्वितीयश्चेत्, ब्रह्मविद्याया न हि ब्रह्मविद्यात्वम् । वक्तव्यम् आद्यपक्षेमवलक्य तत् कथम् ? अथ याज्ञवल्क्य ? प्रोवाच—श्रृणु सौम्य चरमपक्षे श्रीविद्यायाः परब्रह्मविद्यात्वं युक्तम् । आद्यपक्षे चातुर्विध्यं विक्लिपतं ब्रह्मसदृशाविद्या वा ब्रह्मैव विद्या वा, माया-

चिद्विष्टचैतन्यनशिवाभिन्ना वा, तच्चैतन्यनरूपा वा इति चतुर्विधा । अनन्तरं ह्यादपक्षे ब्रह्मसदृशा वेदौपचारिकतया तद्प्रयोजकम् । न तस्मात् ब्रह्मसदृशा भवति । द्वितीये ब्रह्मैव विद्या चेत्, असझृततया न हि ब्रह्मविद्यात्वम् । चरमपक्षे मायादिच्छित-

चैतन्यरुपा चेत्, ईश्वर एव, देवताड्येकस्य मायाधिष्ठितस्य चैतन्यस्य ईश्वरत्वं चेत्, देवतात्मकं कथम् वक्तव्यम् ? तस्मात् तृतीयपक्षमवलम्ब्य शिवाभिन्ना चित्, सा ब्रह्मविद्या समीचीना, सैव देवता, सा श्रीविद्येति ।

'श्रीविद्यारत्नभाष्येऽपि भगवत्पादै: श्रीविद्यैव ब्रह्मविद्यां प्रतिपादितम् । 'श्रु हि सायाम्' इति श्रुति: = हिनस्ति 'ब्रह्माहमस्मी'ति अखण्डाकारवृत्तिफलकारुहं सत् कार्यकारणात्मकं लोकप्रपञ्चं प्रविलापयतीति 'श्री:' प्रज्ञाकुर्चि: परमात्मा, स एव विद्यादर्शयां विचरति: ब्रह्मात्मकभावं वेत्ति । 'क: परमात्मा को जीव:, किमिदं जगत्, कथम् बन्ध:, कथं मोक्ष:' इति विचार: । स एव जीवो सूचवा ज्ञातब्रह्माभिन्नप्रत्यगात्मभावरूपं वेत्ति, स्वयमेवाहं ब्रह्मास्मि, स एव लब्धप्रत्यगभिन्नब्रह्मात्मकभावस्थ इव वेति । स्वयमेव नित्यशुद्ध नित्यस्वभाव ब्रह्मैव अहंस्मीति कण्ठगतचामीकरवल्लभ इति । श्रीश्रासौ विद्या चेति श्रीविद्योरुच्यते, तत्प्रतिपादिका विद्या अपि श्रीयं प्रत्यगचिच्चमात्रं परमात्मानं वेदयति, विचारं कार्यति, ज्ञानप्रद्याति, लापयतीति गौण्या वृत्या 'श्रीविद्योरुच्यते' इति ।

अत्र श्रीविद्याया: परब्रह्मविद्यात्वं युक्तम् । सा ब्रह्मविद्या समीचीना । सैव देवता । सोऽत्र श्रीविद्येति वक्तुंवेद्यसायामाभिप्राय:- ब्रह्मविद्याख्य ओङ्कारान्त्रमात्रोपेत: श्रीविद्याख्य ईकारादिपि त्रिविन्दूपेत इति लक्षणसाम्यात् अनयोर्मेद इति ।

ननु ओङ्कारस्य ब्रह्मविद्यात्वं सर्वश्रुतिसिद्धम् । ईकारस्य श्रीविद्यात्वं कुत: हेतो:? इति चेत्, तदपि सर्वश्रुतिसिद्धमेव । 'तां पझिनीम्' 'शरणमहं प्रपद्ये' 'य: प्राणति, य ईं शृणोति यदீं शृणोत्यलकं शृणोति' 'य ईं' चकार न सो अस्य वेद' । 'य ईं' ददर्श' 'चतवार इ' विटति क्षेमयन्त:' । 'स ईं पाहि', 'स ईं सत्येभि: सखिभि: शुचद्रू:' क ईं वेद ससुते सचा, 'क' ईं वक्त्या नरस्सनीळा: । य ईं वहन्त आशुमिभ:' इति श्रुते: ।

अयमर्थ:- आकारो विष्णुवाचक: । तस्य घो 'पुंयोगादव्ययामि'ति डोषि तस्यामिति अमा यथार्थानुभव: परोक्षश्रुत्या लुप्ताकारत्वेन अर्थों ग्राह्यते, 'मितेरपीतेर्वा' इति श्रुते: । तद्मदीकारस्य श्रीविद्यात्वमिति ।

किं च-ईकारनिरुपरसो श्रीपर्यायनामानि श्रुतिपुराणागमेषु दृश्यन्ते । 'कामो योनि: कमला वज्रपाणि:' । 'कामादिमन्त्वराजस्तु 'स्मरो योनि: श्रीयो मुखम्' 'स्मरं योनि लक्ष्मीं त्रितयमिदमादौ तवमन्त:' इल्येवमादीन् । किं च-श्रीविद्यानोरग्नायस्वरूपमुद्रादिश्य, इत्युपक्रम्य-'श्रृणु सौग्य ब्रह्मवाचकवस्तु प्रणवो वतंते । स पुरा प्रपञ्चप्रतिपादित:' । अन्यत्रापि 'गायत्रों छन्दसां माता' इत्युपक्रम्य 'अभिभूवों गायत्री-

मिति कौमकलाब्रह्मविद्योरभिद्यघ्याय । पुनरपि ब्रह्मविद्या: अत्यन्त गुद्यानी श्रुतिपुराणागमप्रसिद्धानि सन्ति कानिचिन्नामानि । तानि यत्र प्रकृतोपयोगितया उदाहरणते । घृतसूक्ते—

'श्रियं लक्ष्मींमौवलासम्भ्रिकां गं पञ्चवीं जयाम इन्द्रसेनेयुदाहुः । तां विच्यां ब्रह्मयोनीं सरूपाम् उदायुपो तपयामो घृतेन ॥'

इति । त्रिपुरतापिन्याम् महोपनिषदि च—'तां सहोवाच सर्वे यूयं शृङ्वाशपूर्वा कामाख्यां विच्यां तुरीयरूपां सहृद्यां साम्रुतां सकलां सिन्द्रयां सदोदितां परापराविद्यां स्फुटीकृतवा हृदये निधाय ध्यानेनैव गमात्यलवा त्रिकूटां त्रिपुरां परमां मायां श्रेष्ठां परां वैष्णवीं ससृदिधाय हृद्यकमलकोणिकायां परां भगवतीं लक्ष्मीं सदोदितां महावश्यकरीं मदनोन्मादिनीं घनुरवर्णघारिणीं वाग्बीजगतां चन्द्रमण्डलबर्तिनीं चन्द्रकलां समदर्शीं, महान्तियोगपस्थितां पाशाङ्कुशमोक्षपाशवतां समुदयत्सहृकान्तनिभां त्रिगुणैत्रविचिन्त्य देवीं महालक्ष्मीं मायां सर्वलक्षणासम्पन्नां हृदये चैतन्यरूपिणीं निरञ्जनीं त्रिकूटाब्यां स्मितमुखीं महामायां देवीं सुन्दरीं शुभगां कुण्डलिनीं त्रिपीठ-

महावर्तिनीं अकथाद श्रीपीठेशीं परां चितकलां महात्रिपुरां देवीं ध्यायेत् महाध्यानयोगेनैति । एतेषां नाम्नां निःस्पत्या तत्क्रकरेगो विशदीकरोमी ।

एवै देवता, 'अहं रुद्रेभिः' 'पवमान' 'शिव' इत्यादि त्रिस्सूक्तशाखमन्रोप-निःषण्टुः: ऋक्शाखास्मि: 'गन्धद्रारां', 'अनन्तमन्त्रां' 'चित्रावसो', 'आवहन्ती' 'प्रजापतिं तिरदेवनसुतं', 'चरण पवित्रं' 'इयं वाव सरघा पुत्रो निःरुहल्या वेदेः' इत्यादिसूक्तोपनिषन्मन्त्रब्राह्मणः: यजुःशाखाभिः श्रीनिगदन-हद-श्रोनिगदनादिभि बहुविधसामभिः स्तवैर्बृहद्रथन्तराचैत्रपुरुषव्रततजयेष्ठसामादिभिः विष्णुसामभिः सोहनिगनादिविशेषण अत्यन्तरहस्यतया प्रकारश्यते । 'एवै उपास्येति पुराणा न्यागमाश्र अनुशासति । यथा ब्रह्माण्डपुराणेऽगस्यां प्रति हयग्रीववचनम्—

'वर्णाश्रमविहीनानां पापिष्ठानां नृणामपि । यदुरुपध्यानमात्रेण दुष्कृतं सुकृतायते ॥ येडचर्चयन्ति परां शक्तिं विधिना विधिना डपि वा । नेते संसारिणो नूनं मुक्ता एव न संशयः ॥ शिवोऽपि यां समाराध्य ध्याननिष्ठो भवेन् च । ईशानः सर्वविद्यामाराधनरीश्वरौडभवत् ॥ अन्येडप्रमुखा देवाः सिद्यस्तस्माद्धयानवैभवान् । स्वातन्ियाद् विश्ववैचित्र्यं दर्शयन्ति युगे युगे ॥ तस्माद् शेषलोकानां त्रिपुराराधनं विना । न स्तो भोगापवर्गो तु यौगपद्येन कुतश्चित् ॥ इति ।

प्रायश्चित्तखण्डे बृहस्पति :— 'कृतस्य वा खिलपस्य ज्ञाततोऽज्ञाततोऽपि वा । प्रायश्चित्तमिदं प्रोक्तं पराशक्तेः पदस्मृतिः ॥ इदं च श्रृणु देवेनद्र ! रहस्यं परमं महत् । सर्वेषामपि पापानां यौगपद्येन नाशनम् ॥'

भक्ति-श्रद्धा-समायुक्तः स्नात्वाSन्तर्जलसंस्थितः । अष्टोत्तरसहस्रं तु जपेत् पञ्चदशाक्षरीम् ॥ आराध्य च परां शक्तिं मुच्यते सर्वकिल्बिषैः । तेन नश्यति पापानि कल्पकोटिशतैरपि ॥ सर्वोपद्रवैः श्यो विमुच्येत सर्वामिष्टं च विन्दति ॥

प्रदेशान्तरे— एतस्मिन्नन्तरे विष्णुः सर्वलोकैककारकः । सम्यगाराधनामास ललितां विश्वरूपिणीम् ॥ भगवानपि योगीन्द्रः समाराध्य महेश्वरीम् । तदैकध्यानयोगेन तद्रूपः समजायात ॥

पूजाखण्डे— 'अन्यदेवतपूजानां यस्याः पूजाफलं विधुः । यस्याः पूजाफलं प्राप्तुयात् एवं हि पूजनम् । तस्याः श्रीलिखितादेव्या वर्णयामि कथां पुरा ।' इति ।

मदालसाखण्डेडपि— इन्द्रस्येन्द्रत्स्वमितेन मन्त्रेण धभवत् पुरा । विष्णोरविष्णुत्वमितेन भानोर्भास्करत्वमुना ॥ सर्वेषामेव देवानां तास्ता सिद्धय उज्व्वलाः । अनेन मन्त्रजातेन जाता इत्यवधार्य ॥' इति ।

वामकेश्वरतन्त्रे— 'परों हि शक्तिरहितः शक्तः कर्तुं न किंचन । शक्तस्तु परमशक्त्या शक्त्या युक्तो यदा भवेत् ॥' इति !

तत्रैव— 'एतामेव पुराड्राध्य विद्यां त्रैलोक्यमोहिनीम् । त्रैलोक्यमोहनं रूपमकार्षीद् भगवान् हरिः ॥ कामदेवोडपि देवेशि महात्रिपुरसुन्दरीम् । समाराध्याडभवल्लोके सर्वसौभाग्यसुन्दरः ॥' इति ।

स्मृतिरत्ने— 'विश्वात्मिका तदुत्तीर्णा हृदयं परमेश्वरी ॥' इति ।

श्रीखण्डेडपि— 'नात्र कालः कलाभावो नैकता न च देवता । सुनिर्वीणं परं शुद्धं गुरु-वक्त्रं तदुच्यते ॥'

त्रिपुरोपनिषद्‌मध्ये

शिवशक्तिरिति ख्यातं निर्विकल्पं निरञ्जनम्‌।

पश्यामि तं वरारोहे ! विज्ञानातीतं मद्‌सुतम्‌ ॥

अविच्छिन्नं तु सकलं नीरूपं निर्विकल्पकम्‌ ।

निर्द्वैतं परमं तत्वं शिवाद्वयं परं पदम्‌ ॥' इति

विद्यारानन्दवासनायामपि

'विश्वात्मकां तदुत्तीर्णां प्रकाशामर्शरूपिणीम्‌ ।

परापरस्यां देहिमात्मत्वेन विचार्यताम्‌ ॥' इति ।

अत्रु:श्लोकां च——

'त्रिपुरा परमा शक्तिराच ज्ञानादित: प्रिये ।

स्थूल-सूक्ष्म-विवेदेन त्रैलोक्योत्पत्तिमात्रका ॥

कवलीकृतनिरेशेतत्वग्रामस्वरूपिणी ॥' इति ।

एव सकलजगत्कारणभूता त्रिपुरासुन्दरी ब्रह्मविद्या निखिलवेदान्तसारभूतया त्रिपुरोपनिषदा प्रकाश्यते ।

अवतारिका

इयमुपनिषत्‌ ऋग्वेदान्तर्गत-साङ्‌खायनशाखायामाम्नाता । अन्यया आख्या शक्तिरनवचिछन्ना परामृत्तरीका शिवादिक्षियन्त्रा पञ्चात्रिशदात्मकसर्वमयसर्वप्रपञ्चात्मिका तदुत्तीर्णा चेति सर्वोपनिषत्प्रसिद्धा त्रिपुरासुविदीयते । एवं हि सत्सम्प्रदायविद:——

महायोगिभि: त्रिपुराशब्दनिवर्चनं श्रृयते । कथम्‌ ? त्रिष्यो तेजोबिन्दुसृष्टि: पुराभूता त्रिपुरेतित ।

तेजोबिन्दुसृष्टि: पूर्वसृष्ट्येव हि सर्वात्मकत्वात्तत्त्वं ब्रह्म । तद्‌द्वारा सर्वंतत्त्वात्मकत्वं तु उपनिषद्येतदाह ।

तथाहि छान्दोग्येऽपि——

"श्वेतकेतुर्ह आरुणेय आस । तं ह पितोवाच । श्वेतकेतो ! वस ब्रह्मचर्यम्‌ इति

वेदाद्यनादिरूपब्रह्मचर्यं विचार्य, आचार्य: 'सद्‌गुरोर्दास

उत तमादेशम्‌ अप्राक्षी: येनाश्रुतं श्रुतं भवति इत्यादिना निश्श्रित्य,

न तत्‌ एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं तद्‌द्वारा सर्वंतत्वानां तन्मयत्व-ब्रह्मविद्यापुरुपदेशात्‌ ।

तत्र ह इष्टान्तमाकाड्‌क्षमाण: शिष्य: पृच्छति——

'कथं नु भगव: स आदेशो भवती'ति ।

'यथा सोम्यैकेन मृत्पिण्डेन सर्वं

मृण्मयं विज्ञातं स्याद्‌ वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम्‌' इत्यादि

हृदयस्थपरमेश्वरो ब्रह्मविद्यात्मकत्वं तदुत्तीर्णा चाश्रयुल्कवा अनन्तरं तु 'सदेव

सौयेदमग्र आसीत्‌, एकमेवाद्वितीयामि'स्यादिना विश्वातीतं वस्तुविधाय पुनश्र

विश्वात्मकत्वमभिधत्ते ।

'तदेक्षत बहु स्यां प्रजायेये'ति सङ्कल्प्य, 'तत्तेजोमृजत, तत्‌तेज एकधा बहु

स्यां प्रजाये',ति तद्‌पोऽमृजत ता अन्र्मधुजल्ते' इति ।

तेजोबन्नादि सृष्ट्रा, 'सेयं देव——

प्रथमो मन्त्रः

तेक्षत हन्ताहमिमाम्स्त्नों देवता अनेन जीवेनाsत्मनाsनुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि तासां त्रिवृतं त्रिवृतमेकैकां करवाणि' इति, 'अनेन जीवेनाsत्मनाsनुप्रविश्य नामरूपे व्याकरोत् । तासां त्रिवृतं त्रिवृतमेकैकामकरोत्' इत्यादितेजोबन्नानामहर्भावेन ब्रह्मणा: पूर्ववदित्यत्वम्, सर्ववस्थापुरकृतं तु स्वस्वरूपपमित्युक्त्वा तेजोबन्नात्मकमेव देवादिस्थावरान्ततत्स्वजातमाचष्टे । 'यदन्ने रोहितं रूपं तेजसस्तद्रूपं यच्चुक्लं तदपां यत् कृष्णं तदन्नस्य अपागादानेरप्सिन्तवं वाचारम्भणं विकारो नामधेयं त्रीणि रूपाणील्येव सत्यम् । यदादित्यस्य रोहितं रूपं तेजसस्तद्रूपं यच्चुक्लं तदपां यत्कृष्णं तदन्नस्य अपागादादित्यादित्यत्वम्, वाचारम्भणं विकारो नामधेयं त्रीणि रूपाणील्येव सत्यम्, यच्चन्द्र मस रोहितं रूपं तेजसस्तद्रूपं यच्चुक्लं तदपां यत्कृष्णं तदन्नस्य अपागाचन्द्राद्वाचारम्भणं विकारो नामधेयं त्रीणि रूपाणि इत्येव सत्यमित्यादिना 'अन्नमशितं त्रिधा विधीयते' इत्यादि सा वाग्भिर्यल्तेन 'दध्नस्सौम्य मध्यमस्य योडणिमा, स ऊर्ध्वं: समुदीर्यात्, तर्स्सोपिभंवती'र्यादि अन्नमयं हि सौम्य मनः आपोमयं प्राणः: तेजोमयी वाग्भिर्येन्तेन च दिवृक्तृतप्रपञ्चपुरणा

त्रिपुरेव परा ब्रह्मवेत्यभिधीयते । तथा चोक्तम्—

त्रिमूर्तिसर्गच पुराभवत्वात् त्रयीमयत्वाच पुरेव देव्या: । लये त्रिलोक्या अपि पूरकत्वात् प्रायोऽम्भिकायाशिपुरेति नाम ॥'

इति तादात्म्यलक्षणों सामीप्येन नितरां त्रिपुराख्यां देवतां गमयित्वा, अह्मादिप्रन्थीन् शिथिलीकृत्य अविद्यासंस्कारान् सादर्यति विनाशयतीति'त्रिपुरोष्ठनिषट । इयमुपनिषट शरीरत्रयात् प्रत्यगात्मानं विभज्य, तस्य तेजोबन्नादिविविक्तपरदेवतायाम् ऐक्यं वक्तुं श्रीचक्रपरदेवतास्वरूपप्रतिपादनद्वारा विभजते—

तिस्र: पुरक्षिपथा विश्वचर्षणी अत्राकथा अक्षरा: संनिविष्टा: । अधिष्ठयैनामजरता पुराणी महत्तरा महिमा देवतानाम् ॥ १ ॥

भाष्यम्—

तिस्र: पुर इति पुरस्थानानि । कति पुर: ? तास्तिस्र: त्रिसङ्ख्याका: । पूर्वानदस्य श्रोत्रे:ड्रुत्वात् तदव्यावर्तकस्य त्रिषवदस्य 'व्रिचतुरो: त्रियां तिप्रश्रमृ' इति श्रुते: । पुण्य: पूर्यमाणा:, पुर:तिस्र इति यावत् । पदद्वयेन त्रीणचक्रमुपलक्ष्यते ।

तासां त्रिकवहेतुमाह—

त्रिपथा विश्वचर्षणी' इति । विश्वं जगच्चक्रम्, तत्र चर्षणशीला सञ्चरणशीलाः शीलाः । 'चर् गतिभक्षणयोरिति' धातो: औणादिक: प्रत्यय: । विश्वसर्जनोन्मुखीती यावत् । स यसमात् त्रिपथा त्रय: पन्थान: यस्या इति पष्ठीबहुत्रीहि: । त्रिमार्गा त्रिपकारा तस्मात् परस्मिन् हेत्यर्थ:। त्रिप्रकारकं नाम विस्तृतयमात्रात्रय-तत्त्वत्रय-व्याहृति शप-वाक्त्रय बीजत्रय-वेदत्रय-लोकत्रय-गुणत्रय-सन्तानत्रयगुत्रय-धामत्रय-पीठत्रय-शक्तित्रय-मात्रकाष्टक मूलत्रिकोणरूपमित्यथ: ।

नो॑मुखी ब्रह्मविद्या त्रिमुखीति तापिन्यादिसर्वश्रुतिषु दृश्यते । यथा-अथ श्रीविद्यामनोराम्नायस्र्वरूपमुपदिश्यते ब्रह्माच्चरणे शान्ताय गुरुभक्ताय यथा विद्यामनु: कस्यन्नु भगव एतत्स्वरूपं बूहीति होवाचेह गुरुः सौम्य ब्रह्मावचकस्तु प्रणवो वदन्ते । स पुरा प्रपञ्चाध्यानविद्यासहितस्त्रिमात्रोपहितः, का मात्रा? आकारोकारमकारा: तास्तत्त्वत्रयेण परिणमन्ति । तत् तु कथम्? तत् तत्त्वत्रयात्मकम्? तस्य भावस्तत्त्वम् । तदात्मकविद्या शिवनामभिद्याभ्यस्त्वम् । अतो ह्यात्मतत्त्वमेकम्, विद्या-तत्त्वमन्यत्, शिवतत्त्वं पृथक्, तानि तत्त्वानि व्याहृतयः; तान्येव परा-पश्यन्तीमध्यमा:

श्रुतिगोचरा मध्यमा, ज्योतिरत्था हि पश्यन्ती, ध्वान्ती परा चेति यर्मथः । पुनस्तान्येव वाग्भव-कामराज-पारोक्षज्ञानतीयेवमध्यमा:, तान्येव ऋग्यजुः सामानि त्वित्येवमर्थः;, तानि च परा-लोपामुद्रा-कामराग-पारम्पर्यीयवर्थम्;, पुनस्तानि शाब्भवी विद्या इत्यभिधेयम् । बृहदारण्यकेऽपि ध्यान्न-प्रकरणे ब्रह्मन्: ऋयन्त्ररूपं ऋयन्त्रानां तु ब्रह्माविजृम्भणभानवः समृद्ध निर्नूपितम् ।

तद्यथा-श्रीबीजात्मनेद्कुरुतेति मनो वाचं प्राणः; तान्यात्मनेद्कुरुत अनन्यत्रमना अभूवं नादग्रं, अनन्यत्रमना अभूवं नाथ्रोषम् इति मनसा ह्यंव पश्यति मनसा शृणोति । सकल्लो विचिकित्सा श्रद्धाश्रद्धा श्रुति श्रुतिर्हींभी:रिरित्येवं सर्वं मन एव तन्मादाश्रित्य कृत उपकृतो मनसा विजानाति यः:कश्च श्रोता वागेव सः । हन्ति मायत्तप इति न, प्राणाडपानो व्यान उदानः समानौज्न इयेतत्सर्वं प्राण एवैतन्मयो वायुमारमा वाड्मयो मनोमयः प्राणमयः; त्रयो लोकाः एत एव वागेवायं लोकः मनोऽन्तरिक्षलोकः प्राणौड्सौ लोकः; त्रयो वेदा एत एव वागेव ऋग्वेदः मनो यजुर्वेदः, प्राणः सामवेदः ।

देवा: पितरो मनुष्या एत एव, वागेव देवा:, मनः पितरः प्राणो मनुष्याः । पिता मा त प्रजेत एव, मन एव पिता, वाड् माता, प्राणः प्रजा, विज्ञान्तं विजिज्ञास्यं अविज्ञातमेत यत् किश्च व्रिजान्ति वाचस्तदरूपं वागेवैव तद् भूतवाड्वति यत् किश्च विजिज्ञास्यं मनः तद्रूपं, मनो हि विजिज्ञास्यं मन एवैव तद्भूतवाड्वति । यत् किश्च अविज्ञातं प्राणस्य तद्रूपम्, प्राणो ह्यविज्ञातः, प्राण एवैव तत्भूतवाड्-वति, तस्यै वाचः पृथिवी शरीरें ज्योतिरूपमपमयम्नः; तद् यावल्येव वाक् तावती पृथिवी तावानयम्नः ।

तदावदेव मनस्तावती ज्योति:, तदावदेव मनसो द्वौ: हारौ:, ज्योतीरूपमसौ आदित्य:, तदावदेव मनस्तावती आदित्य:, तदावदेव मनस्तावानसौ आदित्यः; तौ मिथुनौ समैताम्, तत् प्राणौड्जायत स इन्द्रः; स एषोदसप्त्नो द्वितीयो नः सपत्नो नास्य सपत्नो भवति य एवं वेद । अथेतस्य प्राणस्याग्रे जरोरम् ज्योति रूपम् असौ चन्द्रः । तदयावानैव प्राणस्तावानसौ चन्द्रः; त एते सर्वे एव समाः सर्वे अनन्ताः; स यो हैताननन्तत उपास्ते अनन्तवान्* स लोकं जयति, अथ यो हैताननन्ताननुपास्ते-नन्त* स लोकं जयति, स एष सम्वत्सरः प्रजापतिः पोड़शकलः ।

अथ त्रीण वाक लोकाः इति । अथातः सम्प्रत्ति: यदा प्रेष्यन् मन्यतेडपुत्रमाह त्वं ब्रह्म, त्वं यज्ञः त्वं लोकः इति, स पुत्रः प्रत्याह—

अहं ब्रह्म, अहं यज्ञ अहं लोक इति, यद वै किञ्चानूक्तं तस्य सर्वस्य ब्रह्मेत्येकता, ये वै के च यज्ञास्तेषां सर्वेषां यज्ञ इत्येकता । ये वै के च लोकास्तेषां सर्वेषां लोक इत्येकता एतावद् वा इदं सर्वं एतन्मा सर्वं सन्नयमितोऽभुनजदिति तस्मात् पुत्रम् अनुशिष्टं लोक्यमाहुस्स्त्रियो नामुपासति स यदेवं विदुष्मान् लोकात् प्रैत्याथेभिरेव प्राणैः सह पुत्रमाविशति स यदननेन किञ्चिदक्षणयाड्कृतं भवति । तस्मादेनं सर्वस्मात् पुत्रः सुष्वति, तस्मात् पुत्रो नाम । स पुत्रेणैवास्मिञ्लोके प्रतितिष्ठति । अथैनमेते देवाः प्राणाः अमृता आचिरशन्ति, पृथिव्यै चैनम् अम्नेश्च देवी वागाविशतिं । सा वै देवी वाग्, या यद यदेव वदति, तत् तद् भवति । दिवश्चै नमादिल्याच्चैवं मन आविशति, तद् वै देवं मनो येनैन्येव भवति । अथो न शोचति । अदब्धश्चै नमश्चन्द्रमा देवः प्राण आविशति, स वै देवः प्राणो यः सुष्व्रांग्रससुष्व्रांग्र न व्यथते अथो न रिष्यति स एवं सर्वेषां भूतानामात्मा भवति, यथैषा देवतैवं स यथैतां देवतां सर्वाणि भूतान्यवन्ति । यदु किन्चेमाः प्रजाः शोचान्त्यमेवां तद्धर्वति पुण्यमेवामुं गच्छति न ह वै देवाः पापं गच्छति । अथातो व्रतमोमासा-प्रजापतिहिं कर्माणि ससृजे तानि सृष्टान्यथो येनैवास्पर्शन्त । वदिष्या-सेवाहमिति वाग्द्रह्रे द्रक्ष्याम्यहमिति चक्षुः श्रोष्याम्यहमिति श्रोत्रम्, एवमस्यैनि कर्माणि यथाकर्मं तानि मुखः श्रमो भूमुपोपयेमे तान्याप्नो मृत्युर्वाहुन्त् । तस्माच्छ्यामस्यैव वाक् श्राम्यति चक्षुः श्राम्यति श्रोत्रम् अथममेवान्नोद् योडयं मध्यमः प्राणः तानि जानीतं दधिधरे । अर्यं वै नः श्रेष्ठो ससुष्व्रांग्रससुष्व्रांग्र न व्यथते । हन्तास्यैव सर्वे रुपमसामेति । त एतस्यैव सर्वे रुपम् अभावन । तस्मादेतेन आख्यानने प्राणा इति । तेन हवाव तल्कुलमाचक्षते । यस्मिन् कुले भवति स एवं वेद य उ हैवविदा स्पर्धन्ते अनुशुष्यति । अनुशुष्य हैवान्ततो म्रियत इत्यध्यात्मम् ।

अथाधिदैवंत् उत्क्रिल्याम्येवाहमिति अग्निद्रंध्रे, तस्याम्येहमित्यादित्यो भास्याम्यहमिति चन्द्रमाः । एवं अन्याः देवताः यथादेवतम् । स यथेषां प्राणानां मध्यमः प्राण एवमेतासां देवतानां वायुनिम्लोचन्ति हन्याः देवताः न वायु: सैषा अनस्तमिता देवता यद वायु: अथैष श्लोको भवति । यतश्रोदेति सूर्योऽस्तं यत्र च गच्छतीति । प्राणाद् वा एष उदेति प्राणे अस्तमेति तं देवाः चक्रिरे धर्मम् । स एवाद्य स उ श्व इति । यथा एते अमुहुःधान्यन्ति तदेवाप्यद्य कुर्वन्ति । तस्मादेकमेव व्रतं चरेत् । प्राणप्रचोदनापन्यान्च नेनमा पाप्मा मृत्युनाsनुबद् इति ययुष्ठरेत् समापिपासयिते नो एतस्यैव देवताय सायुज्यं स लोकतां जयति । तयं वा इदं नामरुपं कर्म तेषां नामानि वागिलयतदेशामुखथुम् । अतो हि सर्वाणि नामानि उत्तिष्ठन्ति । एतदेषां साम एतद्‌द्रि सर्वेर्नामभिः सम्मेतदेशां ब्रह्म एतद्‌द्रि सर्वाणि नामानि बिभर्ति, अथ रुपाणां चक्षुरियेतत एषामुखथमतो हि सर्वाणि रुपाणि उत्तिष्ठन्त्येतदेशां सामै-तद्‌द्रि सर्वे रुपे: सम्मम् एतदेषां ब्रह्म एतद्‌द्रि सर्वाणि रुपाणि बिभर्ति अथ कर्मणां-

मात्रमेयतदेषामुख्यम, अतो हि सर्वाणि कर्माण्युत्तिष्ठत्येलतदेशां साम एतद्वि सर्वः कर्मंभिः सम्मेतदेशो ब्रह्म एतद्वि सर्वाणि कर्माणि बिभर्ति, तदेतत् त्रयं सदेकमय-

मात्मा एकसन्नेतत् त्रयं तदेतदमृतं सत्येन च्छन्नं प्राणो वा अमृतं नामरूपे सत्यं तास्यामयं प्राणश्छन्नं इति । एवं सर्वत्र त्रिपुरोपपद्श्वो हि श्रश्यते ।

“अनुत्तरानन्दचितिरिच्छाशक्तिनियोजिताति ।

त्रिकोणमिति तत् प्राहुनिसर्गोमोदसुन्दरम्॥

मिय-मात्र-प्रमा-मान-प्रसरैः सङ्कुचचत्रयभ्रम् ।

श्रृङ्गारूपं मापन्नमिच्छाज्ञानक्रियात्मकम् ।” इति ।

श्रृङ्गारूपं त्रिकोणमिल्यर्थः: विरूपाक्षपञ्चाशिकायामपि—एतदेव बिन्दुचक्रं यदा विकसभावमयते, तदा त्रिकोणचक्रम् उदेति’ति । कामकलाविद्यायाम्—‘मध्ये चकस्य स्यात् परामयं बिन्दुतत्त्वमेवदम्। उच्छूनं तच यदा त्रिकोणरूपेण परिणतं स्पष्टम् । एतत् पश्यन्त्यादित्रितयनिर्दानं त्रिबीजात्मकं हि’ति । अयमर्थः—चकस्य

नवयोन्यात्मकस्य मध्यं मध्योद्भवं बिन्दुतत्त्वमिदं स्वसाक्षिकल्कृतं परामयं पराशक्तिरूपमेव । उच्छूनं तच यदेतत् । यदा यस्मिन् काले प्राण्यहङ्क्षवशात्

श्रृङ्गार ( सङ्घट्ट ) रूपेण परिणतं त्रिकोणाकारं भवतीत्यर्थः । एतत् त्रिकोणचक्रं पश्यन्त्यादिद्वित्रितयनिर्दानं पश्यन्ती-मध्यमा-वैखरीप्रधनशक्तित्रयोत्पत्तिकारणमित्यर्थः।

त्रिबीजात्मकं हि’ति । त्रिबीजान्ति त्रिखण्डात्मक-वाग्भव-कामराज-शक्तिबीजानि । तेषां बीजानां रूपं यस्य तत् तथेति । परा वाग्बिन्दुरुपा । सैव पश्यन्त्यादिकारणमिति

तत्र तत्र श्रूयते । यथा विश्रलहरीस्थानमात्रत्रयात्मकं बिन्दवं चक्रमिति सुभगोदयवासनायाम्—

“इच्छादेशशक्तित्रयात् पशोः सत्यादिदर्शनं हि ।

महाद्यश्र भाव्यामि गुरुवक्त्रदनुत्तरात् ॥’ इति ।

प्रत्यभिज्ञायामपि—

“स्वारूपोषमभावेपु पतञ्ज्ञानं क्रिया च या ।

सदाशक्ती ये सायाक्त्तीये ते एव पशोः सत्वं रजस्तमः ॥’

इति इच्छाज्ञानक्रियाशक्तय एव पश्यन्त्यादिशक्तित्रयात्मकतापन्नाः । तदाह—इच्छा रेखामया विश्वस्थितिता प्रतिबिम्रहा ।

तत्सङ्हतिदशायां च बिन्दवं रूपमास्थिता ॥

पत्याभ्रष्टक्रमेंव श्रृङ्गारपुरुषोच्यते ।

क्रियाशक्तिस्तु कापीयं वैखरी विश्वविम्रहा ॥’ इति ।

श्रौत॑रसद्भावेडपि

‘या सा तु मात्र॑ा लोके परतेजःसमन्विता ।

तया न्यास्मिदं सर्वस्मा॑त्र॒सृज॑नान॑न्तरम् ॥’

इत्यार॑ष्य—

‘एक॑ैवेत्थं परा शक्ति॑स्त्रि॒धा सा तु प्रजायते ।’

इत्य॑न्तेन पराश॑क॒॑त्यालम॑कं प॒श॒॑॑न्य॒॑न्या॑दिश॑क॒॑तिजा॑लनिरूपणं कृतम् । त॑स्तु त॑त् एवाव॑घा॒य॑म् । इ॒ह तु ग्रन्थविस्तरभी॒त्या न लिखितम् । श्रुति॑र॒पि,

‘परास्य शक्ति॑र्विविधैव श्रूयते

स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च ।

ते ध्यानयोगानुगता अप॑श॒॑॑यन्तीं

देवात्मशक्तिं सगु॑णै॒निगू॑हा॒म् ॥’ इति ।

यः सर्वा॑न् लोका॑न ई॒श॑ते ई॒शा॑नी॒भि॑रि॒ति जननी॑भिः परम॑श॑क॒॑तिभिः अभि॑न्नां पराश॑क॒॑तिं इच्छाज्ञानक्रियारु॑पां स्तौति । आगम॑श्र ‘स्वरू॑प॒ज्योति॑रे॒वाम॑स्तः परा वा॑क् अनपायिनी’ । य॒स्या ह॒ष्ट॑स्॒वरू॑पा॒यं ममकारो निव॑र्त॑न्ते’ इति । लघुभू॑ट॑ट॒रा॑क॑श्र—

‘सा त्वं काचिदचिन्त्यरूपमहिमा शक्ति॑ः परा गीयसे’ इति ।

सेषा परा ध्वनिरुपा तु प॑श॒॑॑यन्ती ज्योति॑तार्था । मध्येमा श्रुति॑गोचरा । वै॑खरी नामाखिलव॑ण॒र्ण॑रु॒पिणी ।

ए॑त॑त् ता॑पि॒न्य॑मुदाह॒॑॑॑तम् । ‘त॒॑न्य॑ेव परा प॑श॒॑॑यन्ती मध्यमा

श्रुति॑गोचरा । म॑ध्येमा ज्योति॑तार्था हि प॑श॒॑॑यन्ती ध्वनिः परा ने॒त्य॑ेव॑म् इति ।

सुभगोदयवासना॑या॑ च ——

‘पराभू॑ज॑नं प॑श॒॑॑यन्ती

समुद्र॑वा ।

मध्येमा सौरभा वै॑ख॒र॑य॑क्ष॑माला जयत्यसौ ॥’

चिदान॑न्द॑वा॑सना॑या॑म॑पि——

‘विवक्षा अध्य॑व॑सा॑यो॑च॑क॒त॒॑ ए॑ता॑भि॑मा॑त्रः । प॑श॒॑॑न्य॒॑न्या॑दि महा॑दे॑व’ इति ।

कामकलाध्या॑ने च॑क्र॑दे॑व॑त॑यो॑रि॒क॑यं प्रति॑पाद्यते । यथा——

‘य॑स॑न्त॑रो॑ह॑रू॑पा परा महेशी त्रि॑भा॑वि॑ता सैव ।

स्पष्टा प॑श॒॑॑न्य॒॑दि॑ त्रि॑मा॑त्र॑का॑त्मा च च॑क्र॒तां याता ॥

चक्र॑स्य॑पि म॑हि॑श्या न भेद॑ल॑शो विभाव्यते विबु॑धैः ।

अनयोः सू॑क्ष्मा॑का॑रा पर॑॑॑व सा स्थूल॑यो॑र्न क॑पि भि॑दा ॥’ इति ।

तथा च वाम॑के॑श॒॑र॑त॑न्त्र——

‘त॑क॑लु॑क॑त॑प॑श॑क॑ं सृष्ट्वा ल॑ये॑ना॑गि॑न॑च॑तु॑ष्‌य़॑म् ।

प॑ञ्चश॑क॒॑ति-चतु॑ष्‌य़॑हि-संयोगा॑च्च॑क्र॑स॑म्भ॑वः

॥’

त्रिपुरोपनिषद्भाष्ये

एतच्चक्रावतारं तु कथ्यामि तवानघे । एषा सा परमा शक्तिः .......... ॥१॥

इत्युपक्रम्य,

चक्रं कामकलारूपं प्रसारपरमार्त्थः॥१॥

इत्यान्तेन सम्प्रगमेः प्रतिपादितः। चक्रस्य कामकलारूपत्वं बिन्दुत्रयात्मकत्वं मण्डलत्रयरूपत्वादिति जेयम्। तदुक्तम् - 'चित्रखण्डं मातृकाचक्रं सोमसूर्यौडनलात्मकम् ।' इति ।

रहस्याम्नायेडपि -

'बीजत्रयात्मकं स्वात्मशृङ्गारं विध्रि सुन्दरम् । मिश्रं शुक्रं च रक्तं च पुराणं प्रणवात्मकम् ॥ रेसावत्र्यावगन्तव्यं संवित्त् साम्बशिवात्मकम् ।' इति ।

'तत्रेमे संयोगे निर्गुणे निर्गुणे ह्यस्तिर्नि प्रोक्तम् । चतुःशत्यां तु-इत्यादि 'तत्रेमे संयोगे निर्गुणे निर्गुणे ह्यस्तिर्नि प्रोक्तम् । चतुःशत्यां तु

'कूटत्रयात्मकां देवीं समष्टिव्यष्टिरूपिणीम् । आचां शक्तिं भावयन्तो भावार्थ इति मन्त्रतः ॥' इति ।

कामकलाध्याने -

'माता मानं मेयं बिन्दुत्रयाडभिन्नबीजरूपाणि । घामत्रय-पीठत्रय-शक्तित्रयभेदभावितान्यपि च ॥ teपु क्रमेण लिख्यास्त्रितयं तद्रच मातृकात्रितयम् । इत्यं त्रिपुरीया तुरीयपीठा च मेविनी विद्या ॥' इति ।

प्रत्यभिज्ञायामपि -

'अखण्डितस्वमहाव्याप्तिप्रथितचिच्चिद् मातृकल्पनम् । स्वहन्मण्डलचक्रेऽयं प्रथयेतं नमः शिवम् ॥' इति ।

चतुःशत्याम्--

'अतीतं तु परं तेजः स्वसंविच्छिवात्मकम् । sवेन्छाविश्वमयोद्लेखखचितं विश्वरूपकम् ॥ चैतन्यमात्रनो रूपं निसर्गानन्दसुन्दरम् । मेय-मातृ-प्रमात्र-मानप्रसरेः सङ्कुचितप्रभम् ।' इति ।

एवं सर्वतीता सच्चिदानन्दघनलक्षणा परदेवता सृष्टिसमये त्रिपकारा सती त्रिकोणाकृतां प्रापतेरयः ।

मातृकै त्रिकोणात्मकया परिणतेऽ— कथ्यतेऽत्र यत्राक्षरेऽति । यत्र पुरत्रयाख्ये त्रिकोणचक्रे, अ-क-थाः अकार-ककार-थकारादयः वर्णाः षोडशधा विभक्ताः । आकारादिस्वराः षोडश, कादितान्ताः षोडश,

प्रथमो मन्त्रः

थादि सान्ता: पोङश, एवं पोङशत्रिकम्। एवं विभक्तः आक्षराः मातृकायाः एकपञ्चाशद् वर्णाः कोऽस्थ-ह-ल-क्ष सहिताः इति शेषः। सृष्टिविष्ठा ऋजुरेखाकारेण प्रविष्टा इत्यर्थः। ‘ऋजुरेखामयो विश्वस्थितौ प्रथितविग्रहा’ इत्युक्तत्वात्। तथा च पादुकापञ्चचरत्नस्तोत्रे—

‘तत्र कनदलितकरिणकापुटे क्लृप्तरेखमकथादिरेखया । कोऽलक्षितह-ल-क्षमण्डले भावलयंयमनलालयं भजे ॥’ इति।

अन्यत्रापि— ‘अ-क्ष-थादिद्विरेखात्मा ह्लक्ष्यो’बुध’ इति। तथा च महोपनिषदि—‘त्रिपीठमध्येर्वर्तिनीय् अकथादित्रिपीठेशीं परां चित्कलां महात्रीपुरसुन्दरीं ध्यायेदि’ति।

तापिन्यामपि—‘अकथादित्रिरेखाश्चिद्वितत्रिकोणमेव श्रीगुरोः सदनमि’ति।

तैत्तिरीयकशाखायां च—‘चित्रावसो स्वस्तितत’ इत्युपक्रम्य ‘स त्वमन्ने सूर्यस्य वर्चसा’ इति।

श्रीतन्त्रसद्भावे—

‘सर्वे वर्णात्मकाः मन्त्राः देवः शक्त्यात्मकः प्रिये ! । शक्तिस्थु मातृकाज्ञेया मातृका तु शिवात्मिका ॥ या सा तु मातृका लोके परतेजःसमन्विता । तयात्यमिदं सर्वमातृकाह्ववनानन्तरम् ॥’ इति।

एवम् अधिष्ठानं प्रपञ्च्य्यादिष्वात्रं कथयति—

‘अधिष्ठठायैना’ इति। अधिष्ठाय अवष्टभ्य एनाः पूर्वोक्ताः तिस्रः पुरः। अजराः अपक्षयरहिताः, पुराणी जनमरहिताः। आद्यन्तभून्ये तद्यं यदा अजराः पुराणीति विशेषणद्वयम् तदरे षड्भावविकाररहितेत्युक्तं भवति। तथा च श्रुति—

‘न जायते श्रियते वा विपश्चितं नायं कुतश्चित् न बभूव कश्चित् । अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे ॥’

इति । अथर्वशिरसि ‘यस्याः स्वरूपं ब्रह्मादयो न जानन्ति तस्मादुच्यतेड़ने या । यस्याः अन्तो न विद्यते तस्मादुच्यतेऽनन्ता । यस्याः ग्रहणं नोपलभ्यते तस्मादुच्यते-डलक्ष्या । यस्याः जननं नोपलभ्यते तस्मादुच्यतेऽजा । एकैव सर्वत्र वर्तते तस्मान्नाम्नाडलक्ष्याज्जेका नैके’ति ।

अत एवोच्यतेड़ने याड़-नम्नाडलक्ष्याज्जेका नैके’ति ।

महत्तरात् ‘महती’ति महत्त्वम्, ततोऽधिकात् महत्तरात् महनुच्छब्दग्रहणम् अव्यक्ताहड्‌डाग्योरस्युपलक्षणम् ।

त्रिकोणस्था महाकामेश्व्र्यादिदेवता उच्यन्ते ।

तथा च भावनोक्तिपदे—'अव्यक्त-महदहङ्काराः कामेश्वरी-वज्रे श्वरी-भगमालिन्योद-स्त्रिकोणाग्रगा देवता:' इति। त्रिकोणमध्येस्थित इति भावः । विन्दुपीठेश्वर-पश्चब्रह्मान्त्वासात् महत्तरेल्लर्थः । महत्तरस्वमेव साधयति—'महिमा देवताना'मिति । महिमा पूज्या, कासामृ? देवतानां, त्रिकोणप्रस्थेमध्ये शिवादिदेवैः परिवार्यैकतां देवतानां नेत्यर्थः । एतां त्रिपुरा भगवती महोपनिषद् श्रूयते । 'अर्थतसिमन्नन्तरे भगवन्तं प्राजापत्यं वैषणवं विलयकरणरूपमाश्रिल्य 'त्रिपुराभिधा भगवती'येबमादिश्रुत्या भूषुंवस्वर्रीणि पुराणि स्वर्ग-मध्य-पातालाव्यानि ह्लादिनीश्वर्या ह्ललेखाश्या भगवती त्रिपुराभिषा त्रिकूटवासाने निलये घान्नि महसां घोपेण व्याप्तनोति । सैवेयं भगवती त्रिपुरेति प्रपघते । क्रोधभट्टारकाश्र—

'देवानां त्रितयं त्रयी हुतश्रियां शक्तित्रयं त्रिष्वरा: | त्रैलोक्यं त्रिपदी त्रिपुरकरमथो त्रित्रभवर्णाश्रय: || यत् किश्चित् जगति त्रिधा नियमितं वस्तु त्रिवर्गात्मकं तत् सर्वं 'त्रिपुरे'ति न.म भगवत्यनेति ते तत्स्वत:' || इति || १ ||

अवतारिका—'पराभट्टारिकामयं विन्दुतत्त्वमेव उद्धर्वांगोमुखनवयोन्यात्मकं श्रीचक्रमभवदित्यह—

नवयोनिनिर्मव चक्राणि दीधिरे नवैव योगा नव योगिनेश्व: | नवानां चक्रे अधिनाथा: स्योना नव युत्त्रा नव मद्रा महीनाम् || २ ||

नवधा भिन्ना योनय: यस्या: सकाशात् सा नवयोनि:, 'सर्वतोऽधिकसरथादि-स्येक' इति वा डीष । नवन्त्रिकोणकारगोल्यर्थ: । एता नव योनय: वामादिनव-शक्तिमया: । तथा च कामकलाधाने—

'एतत् पश्यन्ट्यादि त्रितयनिर्दानं त्रिबीजरूपं च । वामा ज्येष्ठा रौद्री चाम्बिकयाडनुत्तरांशभूता: स्यु: || इच्छा ज्ञानं क्रिया शान्तेति चतस्र उत्तरावयवा: | व्यक्ता डव्यक्तदशर्नद्रयैसिदमेकादशात्म पश्यन्टी ||' इति ।

अयमर्थ:— वामा ज्येष्ठा रौद्री अभिका, चकारात् परा शक्तिश्र । इमा: पश्व-शक्तय: अनुत्तरांशभूता: । श्रीचक्रान्तर्गतांगोमुखानि पञ्चत्रिकोणानि, अंशेन भुता जाता इत्यर्थ: । इच्छा-ज्ञान-क्रिया-शान्ता: एताश्चतस्र: शक्तय: उत्तरावयवा: उद्धर्वत्रिकोण-चतुष्टयरूपा । अयं भाव:— परविलसनरूपा एता: पश्यन्ती-वामा-ज्येष्ठा-रौद्री—

द्वितीयो मन्त्रः

अम्बिका-इच्छा-ज्ञान-क्रिया-शान्ताश्चेति एतच्छक्तिनवकरूपं नवत्रिकोणं चक्रमिति । एतच्चतुःशत्याम् ‘आत्मनः स्फुरणं पश्चयेत् यदा सा परमा कलā’ इत्यारम्भो ‘वैखरी विश्वविग्रहे’ त्यन्तेन सम्पुटितम् । तत् तत् एवाड्वगन्तव्यम् । व्यस्ताडव्यस्त-तदर्णद्रयम्—व्यस्तं व्यष्टिरूपम्, अव्यस्तं समष्टिरूपम्, सर्वोपनिषत्प्रसिद्धम् अणुब्रह्म । ‘सन्दर्शनायैव अखिलाक्षरात्मकमातृमन्त्रमयप्रकाशाविमर्शरूपपुष्टिपूर्णाहन्ता-भावगर्भांकामलाक्षरात्मकबिन्दुसत्त्वमयर्थः’—अत्रैव तत्त्वम्—पूर्णाहन्तामयं परं ब्रह्म, पत्नीविशिष्टमेव सकलकार्यनिर्वाहकमिति सर्वागमप्रसिद्धम् । तथा बृहदारण्यकेऽपि ‘आत्मैवेदमग्र आसीत् पुरुषविधः । सोऽनुवीक्ष्य नान्यदात्मनोडपश्यत्, सोऽहं नामैभवत् । तस्मादप्येतर्ह्यन्न्रत्रतोऽहं-मिल्येवाग्र उक्वा अथादन्यान्नाम प्रबूते, इत्युपक्रम्य, पूर्णाहन्तामय-परब्रह्मस्वरूपं दिव्यदम्पतीरूपलवेनाड्यैष्ठास्य सर्वतत्त्वनिर्मातृत्वेन विद्योतत्’ इत्युक्त्वा उपरितनवाक्ये निरूप्यते । यथा ‘स वै नैव रमे तस्मादेकाकी न रमते स द्वितीयमेच्छत् । स इममेवाडSलिङ्गनं द्वेधाडपातयत् । ततः पतिः पत्नी चाडभवताम्’ इत्यादिना सुप्तनीकमेव ब्रह्म प्रतिपादयते । एवम्भूतमणुब्रह्म एकादशात्मकं संहृत्य विचार्यंमार्गे एकादशविधं भवतोत्यर्थः । कथम् ? परादिशान्तान्तं शक्तिदशकं, व्यष्टिरूपं सर्व-समष्टिरूपत्वेन चैकादशात्मकं बिन्दुतत्त्वमेव पश्यनतीकारणम् । ‘सर्वं खल्विदं ब्रह्म तज्जलानिति शान्त उपसीते’ तिवत् कार्यकारणयोः अभेदैक्यपदे शोन ।

नवघातवः एताश्र नवयोनयः । नवघातनुहेतवः । तथा चोक्तं कामिकागमे—‘त्वग्रूपमांसमेदोऽस्थि मज्जाशुक्लप्राणजीवधातवः । शिवमूलकाः । नवधातुरयं देहो नवयोनिसमुद्भवः ।

दशमो योनिरेकैव पराशक्तिस्तदीश्वरी ॥’ दशमी योनिः बिन्दुतत्त्वं स्थानं, तदोश्वरी तस्य देहस्येत्यर्थः । ‘एवं पिण्डाण्डमुत्पन्नं तद्वत् ब्रह्माण्डमुद्रवौ । पञ्चभूतानि शक्त्यनि मायादीनि शिवस्य तु ॥ माया च शुद्धविद्या च महेश्वर-सदाशिवौ ॥’ एकादशेन्द्रियाणि शब्बादितन्मात्राः तच्च्छब्देन परामृश्यन्ते । ‘शिवशक्त्यात्मकं विद्धि जगदेतच्चराचरम् ॥’

१. एकाज्ञानुवादेन विधीयमानयो रड्योरन्तराले विहितत्वं सद्भिर्वम् । अन्तराले विहितस्य तस्य तद्रूपत्वमेव योमध्ये तद्विहितम् । अत्रावान्तरप्रकरणं विनियोजकम् । यथाडSत्रिक्रमं प्रयाजादि । प्रयाजानुदिश्य विहितयोः ‘योरड्योमध्ये’ विहितत्वादभि-क्रमेंस्य प्रयाजादिस्वमेव, न तु महाप्रकरणआइड्यादिस्वरूपत्वमिति सद्भिःशान्त्या स्वरूपम् । अर्यं न्यायः ! ‘भे ह्मू’ इत्यत्र य यज्ञीयः ।

चरं पिण्डाण्डम्, अचरं ब्रह्माण्डमिल्यर्थः । केचित् पञ्चोत्रशत् तत्त्वान्याहुः । तत् उत्तरत्र वक्ष्यामः । एकपञ्चाशत् तत्त्वानीति पौराणिकी कथयन्ति । तथाहि—

‘पञ्चभूतानि तन्मात्रपञ्चकं चैन्द्रियाणि च ।

ज्ञानेंद्रियाणि पञ्चैव तथा कर्मेन्द्रियाणि च ।

वागादीनि च सप्त पञ्च प्राणादिवायवः ।

मनश्शुद्धाहकृति: श्यामितिगुणा: प्रकृति-पुरुषौ ॥

रागो विद्या कला चैव नियतिः काल एव च ।

माया च शुद्धविद्या च महेश्वर सदाशिवौ ॥

शक्तिश्च शिवतत्त्वं च तत्त्वानि क्रमशो विदुः ।’

एतनि एकपञ्चाशत् तत्त्वानि वायव्यसंहितादिषु पुरागेषु सर्वेषु प्रतिपादितानि । एतेषु तत्त्वेषु कतिचन तत्त्वानि कुतश्चिद् अनन्तर्भवन्ति । त्वगादि-समघातवः भूतेष्वन्तर्भवन्ति । प्राणादिवायवो वायावन्तर्भवन्ति । अतः भूतेषु एषामन्तर्भावः । अहङ्कारस्य मनसि अनन्तर्भावः । श्याते: विद्यायाम् अनन्तर्भावः । गुणानां प्रकृतावन्तर्भावः । प्रकृतेश्च शक्तावन्तर्भावः । पुरुषस्य महेश्वरेsन्तर्भावः । कलाया: शुद्धविद्यामन्तर्भावः । नियतेश्च शक्ताव् अनन्तर्भावः । कालस्य महेश्वर सदाशिवे अन्तर्भावः । शक्तेश्च शुद्धविद्यायामन्तर्भावः । शिवतत्त्वस्य सदाशिवे अन्तर्भाव इति ।

तत्त्वानि पञ्चविशतिरेव । पञ्चभूतानि तन्मात्रपञ्चकं पञ्चज्ञानेंद्रिय-याणि माया-शुद्धविद्या-महेश्वर-सदाशिवात्मकानि चत्वार्येतानि पञ्चविंशति तत्त्वानि सम्मतानि श्रुत्यग्रोहितत्वात् ।

तथा च श्रुति:—‘पञ्चविश आत्मा भवती’ति । अतश्च सर्वतत्त्वात्मकं शिवशक्तिसम्भूतं, तस्मादेव जगदुत्पत्तिः ।

तदुक्तं सुभगोदये—परोदपि शक्तिरिहितः शक्तः कतुं न किंचन ।

शक्तः स्यात् परमेशानि ! शक्त्या युक्तो भवेद् यदि ॥’ इति ।

भैरव्यामले चन्द्रज्ञानविद्यायामपि—

‘साध्या साध्या महाभागे! पृथ्वि तैलोक्यसुन्दरी ! ।

महाहाट्ट महावक्त्रि ! ज्ञानं न कुर्यात् प्रकाशितम् ॥

कलाविद्या परा शक्ति: श्रीचकाकाररुपिणी ।

तन्मध्ये बिन्दुं स्थानं तत्राडडस्ते परमेश्वरी ॥

सदाशिवेन सम्प्राप्ता सर्वतत्त्वात्मकिगा सती ।

वकं त्रिपुरसुन्दरी: ब्रह्माण्डाकारमीश्वरी ! ॥

पञ्चभूतात्मकं चैव तन्मात्रात्मकमेव च ।

इन्द्रियात्मकमेवं च मनस्तत्त्वात्मकं तथा ॥

मायादितत्त्वरूपं तु तत्त्वातीतं तु बिन्दवम् ।

बिन्दवे जगदुत्पत्ति-स्थिति-संहारकारिणी ॥

सदाशिवेन सम्प्राप्ता तत्त्वातीता महेश्वरी ।’ इति ।

द्वितीयो मन्त्रः

यत् तु भगवद्गीतायाम्—

'भूमिरापोऽनलो वायु: खं मनो बुद्धिरेव च ।

अहङ्कार इत्यं मे भिन्ना प्रकृतिरष्टधा ।'

इति भगवद्वचनम्, तत् 'अष्टधोनिमष्टपुत्रामि'त्यादि श्रुत्यनुसारेण चित्तस्य बुद्धौ अन्तर्भावमट्टीकृत्य भगवता प्रतिपादितमिति अवगन्तव्यम् ।

'बिन्दुरुपा परा योनि:'युक्तम्, तदेव स्पष्टिकरोति—'नवचक्राणि दीधिते' इति । नवसङ्ख्याकानि चक्राणि दीधितेरे चकाशिरे । 'दीधित्' देहिदेवानयोः इति । घातोर्लिट् । बिन्दौष्यत: ऊर्ध्वंवृत्रिकोणाश्रयस्त्वार: । अधरत्रिकोण: पश्ं । आहत्य नवसङ्ख्यानि त्रिकोणचक्राणीदृर्थ: । एतानी मध्यमया व्यष्टिरुपाणि वामादिशब्दवाच्यानि त्रिकोणचक्राणि नवैव दीधिते इत्यर्थ: । 'परा पश्यन्ती मध्यमा वैखरीति चतुर्धा वाग्भिन्ने' इति प्रागुक्तम् । 'श्रुतिगोचरा मध्ये'मे'त्यादिलक्षणमपि निरुपितम् ।

इदानों तासां चक्रस्वरुपतवं वक्तव्यमिति कामकलाविद्यां प्रोत्कमुदाहृत्य प्रदर्शयते । यथा—

'याडसान्तरोहरुपा परा माहेशी त्रिभाविताकारा ।

स्पष्टा पश्यल्यादित्रिमात्राकात्मा च चक्रतां याता ॥

चक्रस्यापि महेश्या न भेदले शोडपि भाष्यते विविधै: ।

अनयो: सूक्ष्माकारा परैव सा स्थूलयोरेश न कापि भिदा ॥

मध्ये चक्रस्य स्यात् परास्यं बिन्दुतत्त्वसदेवदम् ।

उच्छूनं तच्च यदा त्रिकोणरुपेण परिणतं स्पष्टम् ।

एतत् पश्यनल्यादित्रितयनेददानं त्रिबीजमुपं च ॥

वामा ज्येष्ठा रौद्री चाम्बिकाडसुत्रांशभूता: स्यु: ।

इच्छा-ज्ञान-क्रिया-शान्तास्तै ताशोत्तरावयवाः ।

व्यस्ताव्यस्ततदर्ण-द्वयमिदमेकादशात्मपश्यन्ती

एवं कामकलात्मा त्रिबिन्दुतत्त्वस्वरूप-वर्णनथी ।

सेयं त्रिकोणरुपा याता त्रिगुणस्वरुपिणी माता ॥

एका परा तदन्या वामादिव्यष्टिमात्रसृष्टाथात्मा ।

तेन नवात्मा जाता माता सा मध्यमाभिधानास्याम् ॥

द्विविधा हि मध्यमा सा सूक्ष्मा स्थूलाकृतिस्थिता सूक्ष्मा ।

नवनादमयी स्थौला नववर्गात्मा च भूतलिल्याद्या ॥

आच्या कारणमन्या कार्यं त्वनयोर्यतस्ततो हेतो: ।

सैवेयं न भेदस्तादात्म्यं हेतुहेउमतोऽपिस्म ।

'परया परयन्त्यादपि च मध्यमया स्थूल-सूक्ष्मरुपिण्या ।

एताभिरेकपञ्चाशादक्षरात्मिका वैखरी जाता ।

इति ।

अयमर्थः-सान्तरोहरूपा-अन्तरम्-अन्तःकरणं तस्मिन्नूहः वितकँ, इत्थमिति परिच्छेदः। तेन सहितं रूपं यस्या: सा सान्तरोहरूपा, सा न भवतीति अवाड्मनसोमोचरात् सर्ववेदान्तैरपि परिच्छेत्तुमशक्या सर्वंकरणभूता शिवादिघरण्यन्ततत्त्वसड्घातड्विभावभावभूमिः महेश्वरी परा सर्वोत्तमेत्युच्यत इति भावः। श्वेताश्व-'परास्य शक्ति: विविधैव श्रूयते' इति। आगमशास्त्र-'स्वरूपज्योतिरेव तावत् परा वागनपायिनी' इति।

एवंभूतलक्षणा सैव परा शक्तिरेव 'स्फुटा पश्यपन्यादित्रिमात्रात्मकात्‍मे'ति स्फुटा प्रथमोल्पत्तावैव विवक्षिता, विषयिणी पश्यन्तीत्युच्यते। 'आदिशब्देन मध्यमा वेकरी च। सैव वेकरोनामा अखिलवर्णरूपा। एवंरुपा त्रिमात्रात्मकैकरूपा त्रिखण्डचक्रेऽमियायेत्यर्थः। एतदेवाह-'चक्रस्थापी'ति। त्रैलोक्यमोहनादिबैन्दवान्तवावरणात्मकस्य सुन्दर्याः षट्चक्रान्तर्भूतस्य चक्रस्य, महेश्या: तद्विशिष्टाया: सुन्दर्या: श्र्च्च मेदलेग: ईपद्मेदोदपि विभुधै: विशेषै: न विभाग्यते नाडीनुभूयते। कुत:? श्रीसुन्दरीरूपत्वात् श्रीचक्रस्य । पुनरपि ताहगभेदमेव तयोराचष्टे-'अनयो: सूक्ष्माकारे'ल्यादिना। अनय: सूक्ष्मरूपयो: नाम अपरिच्छिन्नतत्त्वमेव । तत्र श्रीचक्रस्य सूक्ष्मरूपेणाडवस्थानं बिन्दुतन्मात्रं बिन्दोश्च अपरिच्छिन्नतत्त्वं 'बैन्दवे परमाकाशे' इत्यादिना अवगन्तव्यम्। देवताया अपि 'विद्यादपि ताहगात्मे'त्वादिना अभिहितमेव। तथा स्थूलयोगश्रक्रदे वतयोरपि अत्र स्थूलत्वं नाम चक्रस्य त्रिकोणादि-चतुरस्रपर्यन्त-विजृम्भणम्। देवताया अपि त्रिपुरादिम्बकादि-त्रिपुराराक्षच्यनतुरूपेणाडडम्मननम् । एवंविधियोगश्रक्रदेवतयो: मेदो न कदाचिदिल्यर्थ:।

हत्र हेतुमाह-'सा परैव सूक्ष्माकारै'रिति। सा पूर्वोक्तलक्षणा परैव आदि शक्तिरेव, सूक्ष्माकारा सूक्ष्मभूतः आकारः स्वरूपमनुयोरित्यथः । अत एव हेतो: ईषद्मेदोदपि विद्द्रदभिन्नालुभूयते। 'मध्यं चक्रस्य स्यादि'त्यादि 'वामा ज्येष्ठे'ल्यारम्भ 'एकादशात्मक' इत्यन्तं व्याख्यातम्। 'एवं कामकलात्मे'ति। एवं पूर्वोक्तप्रकारेण कामकलात्मा-'काम' प्रकाशौकस्वभावः अनुत्तराक्षरात्मा परमशिव: 'कला' अखिलवर्णनियपरमंहंसाक्षरमयी विमर्शविग्रहा। 'तदुभयात्मक' नाम वर्णंमयी-'त्रिबिन्दुतत्त्वस्वरूपवर्णंमयी'-त्रिबिन्दवः रक्तशुक्लमिश्ररूपाः, तेषां स्वभावस्तत्त्वम्, तस्वरूपा ये वर्णाः (अं, हं, अहं) वाग्भवादयः, तदात्मक: सेयम् । 'त्रिकोणरूपा' सच्चिदानन्दघनपरमार्थसकलास्नायसारभूता, इयं विश्वाहम्भावनाकारिणी महायोगिभि: आत्मसाक्षित्वेनाडनुभूयमाना, 'त्रिगुणा' इच्छा-ज्ञान-क्रिया-माया-शक्तिमयी सत्व-रजस्तमोरूपा । अत एव 'माता' सर्वंजगत्निमात्री । 'आत्मा वा इदमेकाग्र आसीत्' इति श्रुयुक्तरीत्या सर्वतत्त्ववतीना परा शक्ति: त्रिकोणरूपम् अनुत्तरानन्दे च्छासड्ढट-

१-'पश्यल्यादित्रिमात्रात्मकात्‍मा' इत्यत्रादिशब्देनेयर्थः।

द्वितीयो मन्त्रः

त्रिकोणमित्यभियुक्तोक्तरीत्या सर्वसिद्धिप्रदायिकाटिरहस्यभूतत्रिकोणचकं याता तन्मयी जातेत्यर्थः ।

एकैव परेऽति । सत्वरजस्तमोगुणसाम्यरूपा । 'तदन्या' पश्यन्ती । अन्यत्र अनुतरगुणत्रयेशसाम्यपेक्षया । मध्यमा-वामादिवाच्यशक्तिलक्ष्यस्वरूपा, वामादि-शक्त्यः वेदवसथानस्योभयत्र सम्पुटवेनडवस्थिता । एतैः एवं व्यूहशब्दवाच्यः सत्यो नवात्मकशब्देन व्यवहियन्ते । समष्टिरूपा । ताः पराः या मन्त्रभूता: । तेन कारणेन नवात्मा जाता । सा मध्यमा अभिधानाच्छ्यामू नामरुपामू । द्विविधा हि यस्मात् सा मध्यमा सूक्ष्मा स्थूलाकृतिश्चेति द्विधा । सूक्ष्मस्वरूपामाह— 'स्थि‌ते'ति । स्थैयोवस्थायुक्यवस्थायामेव भाव्या । 'नवनेदय:' इति नवनादस्वरुपिणी नववर्गात्मा च-अ क च ट त प य थ व लाः परस्परभिन्नजातीयाः, स्वर-कवर्ग-चवर्ग-टवर्ग-तवर्ग-पवर्ग-यवर्ग-शवर्ग-षवर्ग-हवर्गाणां परस्परमभिन्नत्वेन प्रतियामनत्वात् ।

तत्र प्रमाणम्— 'मूलत्रिपुराख्येति । हु य र व लक्ष्यलिपिरुपाभिध्या विज्ञेया, मिथ्यारुपाया लिपिरेराख्यापनत्वं दर्पणप्रतिबिम्बस्य मुखज्ञापकत्वमिव न विरुध्यते । 'अद्यै' कारणमित्येतत् । अद्यै: सूक्ष्मैरहप्या मध्यमा कारणं, स्थूलरुपया या मध्यमा कार्यम्; अन्योः सूक्ष्म-स्थूलयोः कार्यकारणयोः यतस्ततो हेतोः सैवेयं सेव सूक्ष्मेवेयं स्थूला । अतः स्थूलसूक्ष्मयोरेवैक्यभेदविमर्शदर्शितारम्भप न किञ्चि‌द्‌हेतुरस्तीति तात्पर्येणोक्तं 'घटसत्ततोहेतेः' इति । तदेव प्रतिपादयति— 'न हि भेद' इति । हेतुहेतुमत्तादात्म्यमभीष्टमित्यन्वयः । सर्वत्र तादात्म्यं हेतुहेतुमदध्यति-रेकेण नास्तीत्यर्थः । 'परये' इति । परा-पश्यन्ती-मध्यमाभिरेताः एकपश्यारब्द-वर्गाष्टमिका वैखरी वाक् जातेत्यर्थः । तत्र श्रुति:— 'चत्वारि वाक्परिमिता पदानि, तानि विदुर्ब्राह्माणा ये मनीषिणः । गुहा त्रीणि निहिता नेङ्गयन्ति, तुरीयं वाचं मनुष्या वदन्ति' इति । अस्या अर्थः— चल्वारि=चतुःसङ्ख्याकानि, वाक् = वाची । सम्प्रार्थ्ये प्रथमा । परिमिता परिमितानि, पदानि = वाक्यार्थे परा-पश्यन्ती-मध्यमा-संविकल्पान्, तानि विदु: ब्राह्मणा: वेदविदः । ये मनीषिणः: वाचो वाचकयोर्वाचकत्वेन योजनैकदेशे वाचकस्यैव वाचकत्वमिति भावः । गुहा गुहायां । अन्तरे त्रीणि पदानि = परा-पश्यन्ती-मध्यमायां निहितानि निक्षिप्तानि, नेङ्गयन्ति न चल्यन्ति । न बहिर्न: सरन्तीत्यर्थः । तुरीयं चतुर्थं पदं वैखर्यादयं योगिनो वाचः भारत्या: मनुष्याः वदन्ति जल्पन्तीत्यर्थः । तस्मान्मध्यमाया व्यक्तिरुपाणि वामादिशब्दवाच्यानि नवत्रिकोणचक्राणि इति सिद्धम् । यथोक्तं चतुःश्लोकम्

'चतुर्भिः शिवचक्रैश्च शक्तिचक्रैश्च पञ्चभिः । शिवशक्तिमयं क्षेत्रं श्रीचकं शिवयोर्वपुः ॥' इति । मूलप्रकृतिरुपाणां नवानां रेखाणां संयागादपि नवैवेत्याह— 'नवैव योगा' इति । नवानां रेखाणां त्रिकोणत्वसम्पादकप्रान्तरेखाद्वयसंयोगाच नवसङ्ख्याका एव दृश्यते' इत्यन्वयः ।

श्रीचकलेखनम्

एतत् सर्वं चकलेखनापरिज्ञाने ज्ञातुं दुःशकमिति चकलेखनप्रकारो निरूप्यते । स च द्विप्रकारं सृष्टिक्रमेण संहारक्रमेण चेति । यद्यपि संहारक्रमेण लेखनं कौलमार्ग एव, तथापि नवयोनिपरिज्ञानार्थं स प्रकारो निरूप्यते । पूरतो वर्तमानिलिख्य, तन्मध्ये नवलेखा विलिख्य, पश्चिमरेखाप्रान्ताभ्यां त्रिकोणमुल्पाद्य, स्वापेक्षया पष्ठया रेखया योजयेत् । एवं प्राग् रेखाप्रान्ताभ्यां त्रिकोणमुल्पाद्य, स्वापेक्षया सप्तम्या रेखया योजयेत् । पश्चिमद्वितीयरेखाप्रान्ताभ्यां त्रिकोणमुल्पाद्य स्वापेक्षयाष्टम्या योजयेत् । ततः प्राक्पश्चिमतृतीयरेखाप्रान्ताभ्यां षट्कोणमालिखेत् । षट्कोणमध्येस्थित हंसवरेखातृतीये पश्चिमरेखाप्रान्ताभ्यां त्रिकोणमुल्पाद्य स्वापेक्षया पञ्चम्या योजयेत् । एवं प्राग् रेखाप्रान्ताभ्यां त्रिकोणमुल्पाद्य स्वापेक्षया चतुर्थ्या योजयेत् । मध्यस्थितातिहंसवरेखाप्रान्ताभ्यां त्रिकोणमुल्पाद्य स्वापेक्षया तृतीयरेखया योजयेत् । एतत् कौलमतं नवयोनिचक्रं भवति ।

सृष्टिक्रमेण लेखनप्रकारो महोपनिषदि प्रतिपादितः- यथा— 'देवा ह वै भगवान्मधुव्रतु । महाचक्रं चक्रनायकं नो ब्रूहीति । सर्वकामिकं सर्वौषध्यं सर्वरूपं सर्वतोमुखं मोक्षद्वारम् । यद् यद् योगिनः प्रपद्य परं ब्रह्म भूत्वा निर्वाणमुपदिशान्ति । तान् स होवाच भगवान् । श्रीचक्रं व्याख्यास्यामः। आचं त्रिकोणचक्रं भवति । द्वितीयमनुत्तरालं भवति । तृतीयमषध्योऽन्यड्कृतं भवति । अथाष्टारचक्रादन्तर्वेदिकोणाग्रतो रेखां नील्वा साध्याचतुष्कोणाद्रेखां नील्वेत्तयैव- मथोभयसंमुटयोऽन्योन्यत्कृतं कुल्वा कक्षाभ्यः ऊध्वंरेखाचतुष्टयाद् रेखा चाराप्रकोणेषु ऊर्ध्व योनि सम्पुटं कुल्वा मध्यचतुष्टयकक्षाभ्यो रेखाचतुष्टयं कुल्वा दशाराद्यकोणेषु संयोज्य तद्बाहाराष्टकोषु नीत्वां मानयष्टिरेखा योजयित्वा' चतुर्दशारं चक्रं भवति । षोडशपत्रसंवृतं चक्रं चतुर्दशारं भवति, ततः पार्थ्ये चक्रं चतुर्दशारं भवति, एवं सृष्टियोगेन चक्रं व्याख्यातमेतद्नवात्मकमिति । एवं योगाश्च नवैव चकासत्तात्प्रर्थः: योगिनाश्र विद्या एव सन्तीत्या— 'नव योगिनीशचे'ति । योगिन्यः प्रकटादयो नव विद्या एव द्वीघिरे इत्यर्थः । यथा प्रकटयोगिन्यो गुप्तयोगिन्यो गुप्ततरयोगिन्यो सम्प्रदायोगिन्यः कुलोत्तीर्णयोगिन्यः निगर्भयोगिन्यः रहस्ययोगिन्यः परापररहस्ययोगिन्य इत्येवं नवयोगिन्यश्रकासत्तीयर्थः । तत्र सिद्धिदेवेयो दश ब्राह्मम्याच्छक्तयः:, मुद्रादेवयो दला, महिमा, गरिमा, ईशित्वं, वशित्वं, प्राकाम्यं मुक्तिः प्राप्तिः सर्वंकामेति । एताश्रनुसुं'जा जपाकुसुमवर्णाः चिन्तामणिप्रकरातिलसिद्धकज्जलजलधारा: ध्येयाः।। ब्राह्म्याद्यास्तु

द्वितीयो मन्त्रः

ब्राह्मी माहेश्वरी वैष्णवी वाराही माहेन्द्री चामुण्डी कौमारी महालक्ष्मीयष्ट शक्त्यः । एता द्विभुजा: षोणविग्रहाः कपालमुत्पलं च दधानाः रक्तवस्त्रा घ्येयाः । ब्रह्मादिसहशाकाराः ब्रह्मादिसहशायुधधराश्च । मुद्रादेव्यस्तु सर्वसङ्क्षोभिणी, सर्वविद्राविणी, सर्वकर्षिणी, सर्वशड्‌खरिणी, सर्वदूषणरिणी, सर्वोन्मादिनी, सर्वमहाङ्कुशा, सङ्खचरी, सर्वबीजा, सर्वयोगिनी: सर्वत्रिखण्डिनीति दश । एता दाडिमीपुष्पसदृशाश्चमुजा मुद्राविरचनयुक्तहस्तगताभुजद्वययुक्तचक्रपाणिकाः मन्त्ररक्तविलोलाक्ष्यः घ्येयाः । एवमष्ट-

विशतिसंख्याका: प्रकटयोगिन्यो झेयाः । गुमययोगिन्यः: पोड़श । कामार्क्षिणी बुद्ध्यार्क्षिणी, अहङ्कारार्क्षिणी, शब्दार्क्षिणी, स्पर्शार्क्षिणी, रूपार्क्षिणी, रसार्क्षिणी, गन्धार्क्षिणी, चित्तार्क्षिणी, धैर्यार्क्षिणी, स्मृत्यार्क्षिणी, नामार्क्षिणी, बीजार्क्षिणी, आत्मार्क्षिणी, अमृतार्क्षिणी, शरीरार्क्षिणी चेतिः । एताः: पोड़श शीतांशुकलारूपाः विद्यूम्निभाः मन्त्रस्मितमुखारविन्दाश्रयतुजां जपाकुसुमोज्ज्वलाः चापबाणखड्गचर्मधरा घ्येयाः । अष्टौ गुप्ततरयोगिन्यः: अनङ्कुसुमा अनङ्गमेखला अनङ्गमदना अनङ्गमदनातुरा अनङ्गरेखा अनङ्गवेगा अनङ्गाङ्कुशा अनङ्गमालिनीति एता जपाकुसुमनिभाः इक्षुचाप-पुष्पशरपाशपाशाङ्कुशकोटिलताङ्किता: चतुर्भुजा ज्वलद्ग्नाना घ्येयाः । सम्प्रदाययोगिन्यष्टतुदंश, सर्वसङ्क्षोभिणी, सर्वविद्राविणी, सर्वाकर्षिणी, सर्वाल्लादिनी, सर्वसम्मोहिनी, सर्वस्तम्भिनी, सर्वजृम्भिणी, सर्ववशङ्करी, सर्वोन्मादिनी, सर्वार्थसाधिनी, सर्वसम्पत्तिपूरिणी सर्वमन्त्रमयी, सर्वद्वन्द्वक्षयङ्करी चेतिः एता वैणीकृतकचाः सिन्दूरतिलकोज्ज्वलाः अतितीव्रस्वभावाः, कालानलसमाकान्त-यश्रुतिमुजाः, वह्निचाप-वह्निबाण-वह्निखड्ग-वह्निचक्रफला: कामुजद्याना: दीप्तविग्रहा घ्येयाः । कुलोत्तीर्णांयोगिन्यो दश— सर्वसिद्धप्रदा, सर्वसम्पत्प्रदा, सर्वप्रियङ्करी, सर्वमङ्गलकारिणी, सर्वकामप्रदा, सर्वदुःखविमोचिनी, सर्वमृत्यु-

वारिणी, सर्वाङ्गसुन्दरी, सर्वसौभाग्यदायिनी चेतिः । एताः: स्फटिकसदृशाशाः परशुपाशगदाघण्टा-मणिधरात ब्रह्माण्डकृटिललना साधकेषु दयार्द्रहृदया: घ्येयाः । निगर्भयोगिन्यो दश—सर्वज्ञा सर्वशक्तिः सर्वेष्टप्रदा सर्वज्ञानमयी सर्वव्याघ्रिदुष्टिनी सर्वाधारस्वरूपा सर्वपाहरा सर्वानन्दमयी सर्वरक्षास्वरूपिणी सर्वेष्टिसत्फलप्रदेति । एता मुक्ताहारसमवर्णा: चतुमुजा वज्रशक्तितोमरचक्रपाणि दघाना घ्येयाः ।

अष्टौ रहस्ययोगिग्यः—-वशिनी, कामेश्वरी, मोदिनी, विमला, अरुणा, जयिनी, सर्वेश्वरी कौलिनी चेतिः । एताः रक्ताशोकप्रसूनवर्णश्रम्रुतुजां जाः वाण कामुंक-वीणापुस्तकधारिण्यः कवचच्छन्नसर्वाङ्गयो घ्येयाः ।

रहस्यतरयोगिन्यः महाकामेश्वरी, महावज्रेश्वरी महाभगमालिनी चेतिः । एता अष्टभुजाः चाप-बाण-पानपात्र-मातुलिङ्ग-कृपाण-फलक-नागपाश-घण्टाघरामदिरामत्ताः ललितासमानमाहात्म्यतेजसाः घ्येयाः । परापररहस्ययोगिनी एकैव । पाशाङ्कुशेश्चाप-पुष्पबाणालङ्कृतचतुमुजां जपाकुसुमपाटलां कामेश्वरीङ्कनिलया घ्येया । अस्या एवं देहावयवा इतरा योगिन्यः । तथा चोक्तं कामकलास्तोत्रे—

सीयं परा महेशी चकाकारेण परिणमेत यदा ।

तदूदेहावयवानां परिणतिरावरणदेवता: सर्वाः ॥

आसीना विन्दुमये चक्रे सा त्रिपुरसुन्दरी देवी ।

कामेशाङ्कनिलया कल्या चन्द्रस्य कलिप्तोत्संसा ॥

पाशाङ्कुशौ चापशरौ चापप्रसूनशरेषुणा ।

बाला रुणाङ्कुशाङ्काङ्की शशि-भानु-कुशानुलोचनत्रितया ॥

तन्मिथुनं गुणभेदादात्मके विन्दुत्रयात्मक भुवन्तरे ।

कामेश-मित्रेश-प्रभुखचक्रत्रयात्मना विततम् ॥

वशुकोणनिवासिन्यो यास्ताः सन्ध्यारुणा वरीन्यासाः ।

पुष्ट्यक्षमवेदं चक्रतनोः संवितात्मनो देव्या: ॥

तद्विषयरुवृत्तयस्ता: सर्वज्ञादिस्वरूपमाप्त्राः ।

अन्तर्दर्शारनिलया लसन्ति शरदिन्दुसुन्दराकाराः ॥

तद् वागादिपरिकोषेपु योगिन्यः सर्वसिद्धिदाः पूर्वः ।

देवी धीकरमेन्द्रनिविषयमया विशदवेष भूषाल्याः ॥

मुद्रा-वर-चक्रनायका देवतामूर्तिरण-चिर्वणनसरणाः ।

सन्ध्या-सवर्ण-वसनाः सक्तिन्यास: सम्प्रदाययोगिन्यः ॥

अव्यक्त-महदहङ्कृतितन्मात्रचतुर्दशात्मक इनाकाराः ।

धीरदच्छन्दनसरोजे जयन्ति गुप्ततरयोगिन्यः ॥

मूर्तीन्द्रियदशकं मनश्र देव्य विकारपोडशकं ।

कामादि-कर्णयादिस्वरूपत: पोढशारमध्यास्ते ॥

मुद्रादिवर्णया सह संविभज्य: समुचिच्छता: सर्वाः ।

आदिमहीगृहवासा भासा बालाक्रान्तिभिः सहऽशाः ॥

आधारनवक्रमस्या नवचकल्वेन परिणत येन ।

नवनाथशक्त्योडपि च मुद्राकारेण परिणतास्तेन ॥

उपरागादिसप्तकममृतमकारारत्न वसुधाख्यं ।

ब्रह्माद्यादिमातृरूपं मध्यमभूविम्बमेतदध्यास्ते ॥

आणिमादिसिद्धियोगस्याः स्वीकृतकमनीयकामिनीपाः ।

विद्यारतर्फलभूता गुणभावेनान्त्यभूमिकेतनगाः ॥

इत्येवं नवविधयोगिन्यशकासतील्यवर्थः ।

चक्रिण्यश्र नववेत्ययाह-‘नवानां चक्रे’ इत्यादिना ।

नवानां चक्राणां विभक्तिलोपः छान्दसः ।

द-रच-भु-व-पर-राणां सर्वानन्दमय-सर्वसिद्धिप्रद-सर्वरोगहर-सर्वरक्षकाकर-सर्वार्थ-दायक-सर्वसौभाग्यप्रदायक-सर्वसङ्क्षोभण-सर्वाशापूरक-त्रैलोक्यमोहननामघेयानां ।

नवानां चक्राणामित्यर्थः ।

ननु पूर्वं 'नव चक्राणि दीघिरे' इत्यत्र मध्यमाया व्यष्टिरुपाणि वामादि-

शब्दवाच्यानि नवत्रिकोणचक्राणीतित व्याख्यातम् । तत्र त्रिकोणाष्टकोण-दशकोणद्वय-

चतुर्दशकोणरुपाणि पञ्च चक्राण्येव सन्ति । बिन्दुश्रृङ्गदल-पोडशदलपद्म-भूपुरत्रयात्मकं

शिवचक्रचतुष्टयं कुत्रोक्तम् ? इति चेत्, शिवचक्रचतुष्टयात्मकं शक्तित्रयात्मक-बिन्दु-

भवमड्रीकृत्य ( इदम् ) उक्तमित्यवगन्तव्यम् । तथा चोक्तं त्रिशल्याम्—

त्रिकोणमष्टकोणं च दशकोण्डद्वयं तथा ।

चतुर्दशां चैतनि शक्तिचक्राणि पञ्च च ॥

बिन्दुश्रृङ्गाश्रदलं पद्मं पद्मां पोङशपत्नक्रम् ।

चतुरस्त्रं च चत्वारि शिवचक्राण्यनुक्रमात् ॥

त्रिकोये बैनदवं शिलष्टमष्ट्रेशटदलाम्बुजम् ।

दशारयो: पोङशारं भूयेहं भुवनाश्रके ॥

शेवानामपि शाक्तानां चक्राणां तु परस्परम् ।

अविनाभावसम्बन्धं यो जानाति स चकवित् ॥' इति ।

एवं नवतानां चक्राणाम् अभिनाथा स्वामिनी नववैतत्य्यम् । सा कोऽशी ?

स्योना सुखरुपा, सर्वानन्दमयचक्रनाथा भूमानन्दरुपा महात्रिपुरसुन्दर्येव ।

साै त्रिपुरा त्रिपुरेशी त्रिपुरसुन्दरी त्रिपुरवासिनी त्रिपुराश्री: त्रिपुरमालिनी त्रिपुरा-

सिद्धा: त्रिपुराम्बा महात्रिपुरसुन्दरीति सञ्ज्ञां प्राप्य नवचक्रनाथेयुच्यत इत्यर्थः ।

तत्र त्रिपुरा चक्रेश्वरी पुस्तकाक्षसूत्र-पाशदधयकरा स्फटिकाभा मुक्ताभरणालंकृता

घ्येया । त्रिपुरेश्वरी तु पाशाङ्कुश-वराडभयहस्ता शुभ्रवर्णा मुक्ताभरण-रत्नमुकुटा

घ्येया । त्रिपुरसुन्दरी तु रक्तवर्णी पुस्तकाक्षमाला-वराडभयकरा सर्वाभरणभूषिता

घ्येया । त्रिपुरवासिनी तु रक्तवर्णा पुस्तकाक्षमालावराडभयकरा घ्येया । त्रिपुरा-

श्रीस्तु उद्यद्भानुसहस्राभा सर्वालङ्कारभूषिता मदघूर्णितनयनत्रया पुस्तकाक्षमाला-

वराभयकरा घ्येया । त्रिपुरमालिनी तु रक्तवर्णा पाशाड्कुश-कपालाडभयघारिणी

घ्येया । त्रिपुरासिद्धा तु शुभ्रवर्णा पाशाड्कुश-कपालाडभयघारिणी घ्येया ।

त्रिपुराम्बा तु उच्त्सहस्रकान्तिभमा त्रिनेत्रा शाङ्कुमुकुटा रक्ताम्बरा रक्तालङ्कार-

भूषिता पौनोन्ततघनस्तनी शोणितपड्किलमुण्डमाला पुस्तकाडभय-जपमाला-वरकरा

घ्येया । महात्रिपुरसुन्दरी ध्यानं पूर्वमेवोक्तम् । अत्र आवरणदेवतां चक्रेश्वरीणां

च प्रागुक्तध्यानकरणाशक्तौ कामेश्वराड्दोपवेशनं विना देव्या रुप ध्यानमेव काघ्यं ।

मुद्राशक्तयो भद्राशक्तयश्र परदेवताडभिन्ना नववैतत्य्याह—'नवमुद्रा नवभद्रा

महीना'मिति । नवमुद्रा नाम सड्क्षोभण-द्रावणाड्कर्षण-वशोन्माद-महाङ्कुश-

रवेकवरी-बीज-योग्याल्याDह । तथा चोक्तं—

'सड्क्षोभण-द्रावणा SSकर्ष-वशोन्माद-महाङ्कुशा: ।

खेचरारी-बीज-योग्यार्य्या नव मुद्रा: प्रकालिता:' इति ।

अथासां ध्यानं पूर्वमेवोक्तम् । रचनाप्रकारो वण्यते—

कनिष्ठाडनामिका-मध्या नखैरन्योन्यसङ्ज्ञता: ।

कृत्वाडङ्गुष्ठौ कनिष्ठास्थौ ऋजुकुर्योश्च तर्जनी ॥

सर्वसङ्क्षोभिणी मुद्रा त्रैलोक्यक्षोभकारिणी ।

एतस्या मध्ये देवों तर्जन्यौ कुरते सती ॥

सर्वविद्राविणी मुद्रा सर्वोत्तमपि योपिताम्-

तर्जन्यामिकुशरुपाभ्यां संश्लिष्टाकर्पिणी मता ॥

परिवृत्ताङ्गुलीकृत्य नखाश्लिष्टतरौ करौ ।

अनामिकाभ्यां नखश्लेषो सर्वभयङ्करी मता ॥

करौ तु प्रस्तुतौ कृत्वा न्यतयस्तौ तत् कनिष्ठिके ।

तद्ग्राश्लेषतो भुग्ने मध्यमानामिके ऋजू ।

सम्भुयौ तु करौ कृत्वा मध्यमा मध्यमेन्त्यजे ।

उनामिके तु सरले तद् बहिस्तर्जनीडयम् ॥

दण्डाकारौ ततोडङ्गुष्ठौ मध्यमानखदर्शगौ ।

पाशाङ्कुशादिमुद्रा स्यात् सर्वोत्तमोत्तमकारिणी ॥

अन्या वक्तामिके भुग्ने तर्जन्यौ वाडङ्कुशाकृती ।

एषा महाड्कुशामुद्रा स्तम्भनाकर्षकारिणी ॥

वामदक्षकरौ सम्यक् विन्यसेत् कूर्परौ ततः ।

माणिवन्धौ च वध्नीयादङ्कलिं मध्यपृष्ठयोः ॥

विधाय भुग्ने तर्जन्यावाड्गुष्ठौ कार्येद् ऋजू ।

कनिष्ठाडनामिके कुर्वन् न्यतयस्ते करेष्वष्ठक ।

कनिष्ठाडनामिके कुर्वात् न्यतयस्ते करेष्वष्ठक ।

इयं सा खेचरी मुद्रा ललिता प्रीतिकारिणी ॥

अस्या विरचननेनैव सर्वाः सिद्धयन्ति देवताः ।

कनिष्ठे तर्जनीष्ठे च बुद्धाभ्यां योजयेत् शनैः ॥

कनिष्ठमध्ये तु तौः पृष्टे त्वनामिके ।

अष्टमी बोजमुद्रेयं नवमी योनिरिता ॥

मिथः कनिष्ठिके वद्धा तर्जनीभ्यामनान्तिके ।

अनामिकोर्ध्वगाश्लिष्टद्धीर्घमध्यमयोरधः ॥

अङ्गुष्ठाग्रप्रदयं न्यस्येत् योनिमुद्रेयमीरिता ॥’

इति नवमुद्रारचनाप्रकारः ।

प्रकरणवशात् त्रिखण्डमुद्रारचनाप्रकारोऽपि प्रदर्श्यते । हस्ताड्याड्गुलीभ्योऽनिमुद्रां सदाचर्य करतलदयपृष्ठागे कनिष्ठाडयमुद् ऊर्ध्व-कृत्य अन्योन्यम् आमूलाग्रं संश्लेषयेत् । एषा त्रिखण्डमुद्रा दशमी, एषा मुद्रा देव्या:

त्रैलोक्यमोहनचक्रमारम्य सर्वानन्दमयचक्रपर्यन्तं त्रिपुराद्धिचक्रिणीनां वामपार्श्वे तिष्ठन्ति । नवभद्रा-‘भद्रा’ शब्दो लक्ष्यमीवाचकः । ‘भद्राशा लक्ष्मीरिन हितार्थी वाचि’ इति श्रुते: । तेनाणिमादिसिद्धय उपलक्ष्यन्ते, लक्ष्मीशब्दस्य श्रीपर्यायत्वात् ।

द्वितीयो मन्त्रः

'लक्ष्मीः सरस्वती शक्तिः त्रिवर्गसम्पद् विभूतिशोभासु । उपकरण-वेष-रचन-विद्यासु च श्रीरिति प्रतिष्ठिता ॥'

इति व्यासवचनात् । एताः सिद्धयो नव त्रैलोक्यमोहनचक्रमारभ्य सर्वानन्द-मयचक्रपर्यन्तं चक्रिणीं दक्षिणपाश्र्वे श्वेत्ये वर्तन्त इत्यर्थः । चक्रिणीं वामदक्षिण-पाश्र्वयोः सुधासिद्धिदेवैः क्रमेण पूजनীয়ा इति सौभाग्यरत्नाकरेऽपि पूजाप्रकरोष्ठपठितम् । उपनिषदि चैवमुक्तम्-यथा एतन्नामवाचकं चकं प्रतिलोभ्येन व्याचक्ष्महे । प्रथमं त्रैलोक्यमोहनं चक्रं भवति । सानि मायाष्टकं भवति । सकट प्रकटयोगिनी संजकं भवति । त्रिपुराचार्यैः श्वेतैर्धिष्टितं भवति । सानिमासिद्ध-सङ्क्षोभणमुद्राभ्यां जुष्टं भवति । द्वितीयं सर्वाशापरिपूरकं चक्रं भवति । सकामाकर्षणादि पोड़शदेवता-विशिष्टं भवति । त्रिपुरेश्वरैः श्वेतैर्धिष्टितं भवति । सगुणयोगिनी संजकं भवति । सगुणं भवति सुलधिमासिद्धि-सर्वविद्याविमुद्राभ्यां जुष्टं भवति । तृतीयं सर्वसङ्क्षोभणचक्रं भवति । सानङ्कुसुमाङ्कष्ठकं भवति । सगुणतरयोगिनी संजकं भवति । समहिमासिद्ध सर्वकार्षणि-भूति-मुद्राभ्या जुष्टं भवति । तुराय सर्वसामान्यदायकं चक्रं भवति । सरस्वत्सिद्ध श्री-भिण्यादिचतुर्दशकं भवति । ससम्प्रदाययोगिनी संजकं भवति । त्रिपुर-वासिनी श्वेतैर्धिष्टितं भवति । सेशिवर्षासिद्ध-वशीकरणमुद्राभ्यां जुष्टं भवति । तुरीयान्तं सर्वार्थसाधकं चक्रं भवति । स सर्वसिद्धप्रदादेवौशकं भवति । स कुलकोलियोगिनी संजकं भवति । सत्रिपुरालक्ष्म्यैः श्वेतैर्धिष्टितं भवति । सर्वशिव्वासिद्धि-सर्वोन्मादिनीमुद्राभ्यां जुष्टं भवति । पञ्चमं सर्वरक्षाकरं चक्रं भवति । ससरवैभवदेवी-भवति । सत्रिपुरमालिनीचक्रे श्वेतैर्धिष्टितं भवति । सपापकार्म्यसिद्ध-सर्वमहाकुशमुद्राभ्यां जुष्टं भवति । सप्तमं सर्वरोगहरं चक्रं भवति । सरहस्ययोगिनी संजकं भवति । सत्रिपुराम्बा-चक्रे श्वेतैर्धिष्टितं भवति । खेचरीमुद्रया जुष्टं भवति । अष्टमं सर्वसिद्धिप्रदं चक्रं सायुष्टचतुष्टय भवति । सम्पारिज रहस्य भवति । इच्छासिद्धि-वशिकुमुद्राभ्यां जुष्टं भवति । नवमं चक्रनामकं सर्वानन्दमयं चक्रं भवति । सत्रिपुरामट्टारिकाधिष्ठितं भवति । स परापररहस्ययोगिनी संजकं भवति । त्रिपुराम्बरी वीजचक्रे श्वेतैर्धिष्टितं भवति । सपाप्ति-सिद्धियोनिमुद्राभ्यां जुष्टं भवति । तत्रैव ब्रह्माण्डस्वरूपेण विओजितं नवात्मकं चक्रं भवति । स श्रीमातृपुरसुन्दरीराजराजेश्वरैः श्वेतैर्धिष्टितं भवति । ससर्वचक्रात्मकं भवति । ससर्वयोगिन्यात्मकं भवति । समुन्दरीदेवताचक्रे श्वेतैर्धिष्टितं भवति । ससर्ववाञ्छनदास चक्रवर्णनात् । तदेव चक्रं श्रीचक्रम् तस्य नाम्याम् अग्निः, सूर्यो-चन्द्रमसौ पाश्र्वयोः । तत्र ओङ्कारपीठे पूजयित्वा तत्र अक्षरबिन्दुरुपिणी परमशिवाद्वैतस्था श्रीमहात्रिपुरसुन्दरीमावाहये'ति ।

एता नवमुद्रा नवरसददयश्र्च परदेवतेल्याह-माहोनैति । महान्ति, महा-चक्रिणी योगिन्यादयः, तासाम् जुष्टा स्वामिनी, ललिता भट्टारिकेत्यर्थः ।

ननु 'चक्राण नव, चक्रिण्यश्र नव, मुदादयश्र नव' इत्युक्तम्, पुराणादिषु च-

२.१. 'नवावरणमीशानि त्रिपुरस्याधिदैवतम्' इति,

'अस्या एवावतारास्तु त्रिपुराश्र शक्तय:' ।

इति ( च ) उक्तम् । बिन्दुपीठस्थितां श्रीदेवींनतारेण तासां नवकोटवं कथ-

मीति चेत् ? सत्यम्, सर्व आस्तिकैः सह नवधाभिन्न ल्यवगन्तव्यम् । तथा च ब्रह्माण्ड-

पुराणे ललितोपाख्याने प्रदर्शितम्—

'एतासां च प्रसङ्गेषु नित्यानां च प्रसङ्गने ।

चक्रिणीनां योगिनीनां श्रीदेवी पूरणात्मका ॥

या कामेश्वरपर्यङ्कललिता ललिताम्बिका ।

कामेश्वरीद्युतिर्या सा नित्यानां पोषशी मता ॥

योगिनी चक्रदेवीनां नवमी परिकीर्तिता' इति ।

एवं संहारक्रमेण नवयो न्यात्मकं श्रीचक्रं सप्रपञ्चमुक्त्वा सृष्टिक्रमेणापि

प्रतिपादयति—

एक। सा आसीत् प्रथमा सा नवासीदासो नवविधासोनत्रिशात् ।

चतुर्विंशदथ तिस्रः समिधा उषतीरिव मातरः मा विशान्तु ॥ ३ ॥

आधाराधेयोरमेदाद् आधेयानां शक्तीनां ग्रहणात् आधारभूतानि त्रिकोण-

चक्राणि उपलक्ष्यन्ते । प्रथमा सर्वकारणभूता मध्यत्रिकोणनिलया एकैवासीदित्यर्थः ।

सा पूर्वोक्तप्रथममत्रिकोणस्था नव नवसंख्या आसीदिति पूर्वेणान्वयः । समनन्तर-

भाविना अष्टकोणचक्रेण सम्प्रक्ता सतीत्वर्थः । अथेत्युत्तरतोऽध्याहर्तव्यः । अथ

अष्टकोणसंसगंजनितनवसंख्या-प्राप्त्यनन्तरमित्यर्थः । आसोर्नविशत् पदच्छेदः । सा

नवत्रिकोणात्मका उन्नविशत् । उन्नविशतिसंख्या

नवाधिका दश । आ इत्यत्र विधेयार्थः । अन्तर्दंशारेण सह एकोनविशतिकोणात्मका

आसीदित्यर्थः । अथ अनन्तरम् 'आसोनत्रिशत्'— पूर्ववत् पदच्छेदः । सा एकोन-

विंशत्रिकोणात्मिका उन्नत्रिशत् उन्नविंशत्कोणपर्यन्ते बहिर्‌दंशारसङ्ख्यया आसी-

दित्यर्थः । अथ उन्नविंशतत्रिकोणपरिणामानन्तरं चतुर्विंशलः सङ्ख्याकाः त्रिचतय-

वारशलयनि ध्नहृदया मातरः इव लौकिकजननस्य इव मा मातृपदकं विशान्तु मूल-

घारादृष्टचक्रतादात्म्यतया प्रविशान्तीत्यर्थः । यथोक्तं वारमेशरतन्त्रे—

त्रिकोणसप्तकोणं च दशकोणद्वयं तथा ।

मलकोणं चतुष्कोणं कोणचकाणि पट् क्रमात् ॥

मूलाधारं तथा स्वाधिष्ठानं च मणिपुरकम् ।

आनाहतं विशुध्याश्रयमज्ञाचक्रं विबुधुन्धाः ॥

नवाड्डथारस्वरूपाणि कोणचक्राणि पार्वति !

त्रिकोणरूपिणी शक्ति: बिन्दुरूप: शिव: स्मृत:॥

अविनाभावसम्बन्ध: तस्मात् बिन्दुत्रिकोणयो:' इति ।

एवं त्रिकोणरूपाणि शक्तिचक्राणि उक्त्वा बिन्दुरूपाणि शिवचक्राणि प्रतिपादयति 'ऊध्वबिन्द्वलज्जवलनं ज्वलति ज्योति: अग्र' इत्यादिना—

'ऊध्वब्जवलज्ज्वलनज्योतिरग्रे तमो वै तिरश्रीणमर्जं तदु रजो भूत् ।

आनन्दनं मोदनं ज्योतिरिन्दोरेता उ वै मण्डला मण्डयन्ति ॥ ४ ॥

ऊध्वबिन्दुबिन्दुं ज्वलन्न भ्राजत् छान्दसत्वात् पुं लिङ्गता, ज्वलति दीव्यतीति ज्वलत्, ज्योति: बिन्दुचक्रात्मकं तेज:, अग्रे सर्वेषां चक्राणामुपरि सहस्रदलकमलस्य चतुरस्रकर्णिकामध्य इत्यर्थ: ।

सहस्रदलमध्यगतकर्णिकामध्ये ज्योतिर्मयं बिन्दुचक्रम् ।

ऊध्वं ज्वलतीत्यर्थ: । तथा च श्रूयते—

'हिरण्मये परे कोशे विरजं ब्रह्म निष्कलम् ।

तच्छुभ्र ज्योति: तदात्मार्वेदो विदु:' ॥

सुवर्ण कोशं रजसा परीवृतं देवानां वसुधानीं विराजम् ।

अमृतस्य पूर्णान्तमुकलां विचक्षते ॥'

'अथ यतत: परो दिवो ज्योतिर्दीयते ।

विश्वत: पृष्ठेषु अनुत्तमेषूतमेषु लोकेषु ।

एवंभूतबिन्दुमाहात्म्यं ब्रह्मोपनिषदि च प्रतिपाद्यते । यथा वा—

'अथास्य पुरुषस्य चत्वारि स्थानानि भवन्ति—नाभि: हृदयं कण्ठो मूर्धा चेति ।

ततश्र तत्र चतुष्पादं ब्रह्म विभाति । 'त्रिषु त्रिपादं ब्रह्म विभाति शुभ्रम्—

क्षरम् जागर्ति स्वप्ने सुपुप्तं तुरीयं परमाक्षरम् ।

स आदित्य:, स विष्णु:, स प्राण: स पुरुष: जीव:, सोऽभिनि:, स ईश्वर:, स जाग्रति ।

तेषां मध्ये यत् परं ब्रह्म विभाति अनच्छायमपवनमश्रोत्रम्—

पाणिपादं ज्योतिर्विवर्तितम्'इति ।

अस्यार्थ:—'अस्येष देहस्य सम्प्रसादोऽन्तर्यााम् खग' इत्यादि पूर्वंतनकाय—

जालेन निर्हीणतकस्य पुरुषस्य चत्वारि स्थानानि भवन्ति ।

तेषु च त्रिषु स्थानेषु, त्रिपादं त्रिवर्ग चरणं ब्रह्म सर्वव्यापनशीलं शुभं स्वच्छप्रकाशं अक्षरं न क्षरतीति

तिग्युत्पत्त्या जगदुपपत्तिकरणत्वाच्च कारणभूतं विभाति निर्विघ्नतेजोमयं सद्—

विद्योतते इत्यर्थ: । एवंसूताक्षरस्य स्थानदेशेपु प्रदेशद्वारावयवस्वरूपमुखस्वा—

तुरोयसमुदायरूपं परमाक्षरविन्दुद्वयादशान्ते कोमलात्मकं परं ज्योतिर्मयमिति व्याचक्षते 'तुरीयं परमाक्षरम्'इति ।

आरम्भ 'स ईश्वरो जाग्रति' त्यन्तम् ।

आदित्यः प्रकाशरूपः विष्णुः व्यापनशीलः सर्वजीवनदायकः पुरुषः सर्वं जीववर्ति जीवः, प्राणादिरुपी अग्निः, अग्रे नेता, एवम्भूतः सर्वेश्वरः विमर्शाख्य-कामेश्वरीयुक्तः परमेश्व इत्यर्थं। एवम्भूतः परमेश्वरः जाग्रति जागर्त इत्यर्थः। ‘व्यत्ययो बहुलामि’ति सूत्रेण कचिद् व्यत्ययविद्यानात्।

जाग्रति नाम परा-पश्यन्ती-मध्यमा-वैखरी-चतुष्टय-मात्रुकात्मकश्रीचक्रमध्यभूत- सर्वानन्दाघ्ये निरवधिकतेजोमण्डलमध्ये भवने—‘वैन्दवानलसंरुद्ध-सर्वतो नलचिद्घनम् । कामेश्व-राड्रुसविश्टं युवानमति-सुन्दरम् ।।’

इत्युक्तरीत्या प्रकाशानन्दसार-स्वरूपकत्वं तत् ताहकं ज्योतिरमयं निष्कल-मित्याचष्टे। ‘तेषां मध्ये’ इत्यादिना तेषामाचार-हृदय-कण्ठ-प्रदेशोतमादि-रूप-स्थान-विशेषोपासनावकल्पनया वाक्षराणां मध्ये यत् परं तुरीयभूतमक्षरं ब्रह्म निर्वाणाख्यं विभाति विद्योतते, एवम्भूतं निष्कलमित्याह ‘अच्छायामपदनमि’त्यादिना ।

परमप्रकृतमक्षरं निरुपयति—‘ज्योतिर्विदिततनु’मिति। ‘वन्दे ज्योति-रुन्तरम्’ त्यादिना प्रकाशात्मकत्वाद् ज्योतिमयत्वं विदितं, सर्वविदन्तो-ज्ञातमित्यर्थः। सहस्रदलपङ्क्तिकर्णिकामध्ये स्थितं बिन्दुचक्रमेव परं ज्योतिः श्रीदूपपदवाच्यानन्यदित्याह—‘तमो वा तिरश्रीणिमि’ति। तिरश्रीणां तिर्यङ्मूर्तिं ज्योतिः सूर्यवन्ह्यादि अप्रकाश-स्वभावम्, ‘वा’ प्रसिद्धवाचको निपातः। सोमसूर्याग्न्यादीनाम् एकप्रकाशारामन्तरेण प्रकाशानुपपत्तेः स्वतःप्रकाशत्वभावाद अप्रकाशकत्वं श्रुत्या दिपु प्रसिद्धमिति भावः ।

तथा च श्रूयते—‘न तत्र सूर्यों भाति न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमग्निः । तमेव भान्तमनुभाति सर्वं तस्य भासा सर्वमिदं विभाति ।।’ इति भगवपादेर्ष्युकत्कारमण्टोबे—

यद्भानं भासयते कादिनं भाष्येयन्तु तु न भस्यते । सेन सर्वमिदं भाति तद् ब्रह्मेत्यवधारयेत् ।।’ इति ।

विदारण्येश्रोक्तश्रुत्यप्रकरसो—‘नोदेति नास्तमेत्येषा न वृध्दि याति न क्षयम् । स्वयं विभात्यथाडन्यानी भासयेन्त साधनं विना ।।’ इति ।

वैन्दवज्योतिरन्तं तथेत्याह—‘अजरं तद् रजोऽनून् ।’ इति पूर्वोक्तं वैन्दवं रजः ज्योतिर्लोकः । रजःशब्दो लोकवाचकः । तथा च श्रुतिः । ‘ऋतावैन रजसा वसमानः’ ‘ऋताय चक्रे रजांसि प्रियाणि’

चतुर्थो मन्त्रः

'तृतीये त्वा रजसि तसिथवांसं परो रजसो वे ब्रह्मणस्थामिमि'ति । 'भूत' अभुदिस्यर्थः । अलोपष्ठान्दसः । बिन्दुचक्रमेव उज्योतिलोंकमित्यर्थः । एतदेव मण्डलत्रयकारणमित्याह—'आनन्दनं मोदनं उज्योतिरिन्दोः' इत्यादिना । आनन्दयति इति 'आनन्दनम्' ।

'एतस्यैवानन्दस्यांन्यानि भूतानि मात्राअमुपजीवन्ति' इति श्रुते । मोदनतोति 'मोदनम्' । किं तत् ? ज्योति:, तेजः, कस्य इन्दो: चन्द्रात्मकस्य श्रीचक्राभिधानस्य बिन्दोरिलयार्थः । अयं भावः—-शरः:स्थितचन्द्रमण्डलं सर्वयोगशाखासिद्धम् । तत् समर्यादां मतः श्रीचक्रमेव चन्द्रमण्डलम्, षोडशकलात्मक- कल्वात् । श्रीविद्या: प्रतिपदादिषोडशदिनेषु कलावृद्धिक्षययोगेन माणत्वात् चन्द्र मण्डलमेव । तदेव बाह्यस्थितचन्द्रमण्डलमपि इति सुभगोदयवशाद्यायने लोझलक्मी घरमिश्रेणोक्त तन्महारहस्यम् । तत्र नवयोनिष्वड्गैः:स्थितशिवात्मकयोनिचतुष्कस्यो- परि ऊर्ध्वस्थितशक्तचात्मकयोनिपञ्चकादःप्रदेशस्य बैनदवस्थानस्य चतुष्कोणस्य 'सुधासिन्धुरि'ति नामधेयान्तरमस्ति । यथोक्त भैररवामले वामके श्वरमहातन्रे बहुरुपाष्टकविद्यायाम—

"बिन्दुस्थानं सुधासिन्धुः नव योन्यः सुरदुमा: । तत्रै श नीपश्रेणी च तन्मध्ये मणिमण्डपम् ॥ तत्र चिन्तामणिकृतं देव्या मन्दिरमुत्तमम् । शिवात्मक शिवात्मके महामश्रे महेशानोपबर्हणैः ॥ अतिरम्यस्थले तत्र कशिपुष्प्र सदाशिवः । ऋतकाश चतुष्पादा: महेन्द्रेश्र पतदभ्र महः ॥ तत्रैते परमेशानि महातिप्रसुन्दरी । शिवात्मक मण्डलं मित्या द्वावयन्तीनदुमण्डलम् ॥ तन्वभ्रतात्मकस्यान्ति परमानन्दनन्दिता । 'दूरे कुले योपिकुलं त्यक्वा परं वर्षणमिति सा ॥' इति ।

देव्या मनिदरमिल्यर्थः । देवोमन्दिरं चतुष्क रवारिशत्कोणात्मकं श्रीचक- मुच्यते । त्रिकोणात्मकश्रीचक्रस्य बैनदवस्थानं प्रत्य झत्वात्, बैनदवस्थानस्य प्रधाल्वात् । प्रधाने गुणस्य अन्तर्भावात् तदन्तर्भाव इति रहस्यम् ॥

भृतका: भ्रूया: ब्रह्मविष्णुप्रधेश्वरा: । शिवात्मक मित्या इत्यस्यायमर्थः । शिवा नाम शक्तिः कुण्डलिनी, अकंमण्डलं हृल्कमलोपरिस्थतं मित्या मिन्नं कुल्वा अवयुत्य आच्छादयेल्यर्थः । अर्कमण्डलोपरिस्थितं ब्रह्मादारं पिघाय सहस्र कमलास्तःस्थितमिन्दुमण्डलं दर्शति द्वावयति । अतः कुलयोगित कुण्डलिनीशक्तिः कुलं कुलमार्ग त्यक्वा तत्क्षेव इन्दुमण्डले आस्थाय परं वर्षणम् उत्कृष्टवर्षणम् ।

९. त्रिपुरसुन्दरीहृदये स्पष्टम् ।

द्विसम्तिसहस्रनाडीषु वर्णं कृत्वेति शेषः। सा कुण्डलिनी पुनः स्वबस्थानमेव स्वाधिष्ठानमेव स्वपितीति तात्पर्यम्। शिवादीना मॆष्ठलोप धानस्वपतद्ग्रहत्वा-कृत्यापन्नवं कार्मुपत्वाद देवानामत्यन्तमेवार्थो घटत इति।

ननु कथम् वैन्दवस्थानं श्रीचक्रस्य मध्यस्थितम्? शिवचक्राणि चतुर्णाम् उपरि शक्तिचक्राणि पञ्चानाम् अधस्तात् अवस्थितत्वात् सहस्रारपद्मस्य शिरःस्थित-तत्त्वात् सर्वेषाम् उपरि वर्तमानत्वात् तस्य वैन्दवस्थानं नोपपद्यते इति चेत्?

'चतुर्भिः शिवचक्रैश्च शक्तिचक्रैश्च पञ्चभिः। शिवशक्तिमयं ज्ञेयं श्रीचक्रं शिवयोगुपः ॥'

इत्यादौ शक्तिचक्राणि त्रिकोणाष्टकोण-दशकोणद्वितय-चतुदशकोणात्मकानि पञ्च चक्राणि। शिवचक्राणि तु अष्टदल-पोडशदल-मेलकात्रितय-भूपुरत्रितयात्मक-नीति। अतः शक्तिचक्राणां बाह्यात् शिवचक्रेण विन्दुरूपेण आकृष्य शक्तिचक्रान्तरे स्थापिता। अत एव विन्दुः शिवचक्रचतुष्टयात्मकः शक्तिचक्रेषु पञ्चसु व्यपनुवनः समाप्त इति शिवशक्त्योः ऐक्यम् इति केचित्।

अन्ये तु बिन्दुत्रिकोणयोरेदयम् अष्टकोणाष्टदलाम्बुजयोः दशारयुग्म-पोडशदलाम्बुजयोः चतुदशार-भूपुरयोः ऐक्यम् इत्यनेन प्रकारेण शिवशक्त्योरेदयमित्याहुः। अत्र बिन्दुशब्देन शिवचक्रचतुष्टय-प्रतिनिधिभूतो वतुलाकारो लक्ष्यते। न च चतुष्कोणमध्ये वर्त्ते बिन्दुः। स तु सहस्र-कमलान्तर्गतः।

आधारस्वाधिष्ठान-दशदल-प्रकृतिभूतशिवशक्तिमेलनाड्डविशष्टतनु-सादाख्यं षडूर्ध्ववर्त्ति तत्त्वान्तेन सह नाद-बिन्दुकलानामु ऐक्यं नास्ति। तस्य नाद-बिन्दुकलातीतत्वात्। अत एव सहस्रकमलान्तर्गततनुमण्डलमध्येवर्त्तिसुचाङ्गुगेव भगवत्या विहरणस्थानमिति।

अतश्च शिरःस्थितसहस्रदलकमलान्तर्गत-श्रीचक्रात्मक-राज्ञिबिम्बमध्यस्थिता भगवती। अस्याः चरणनिर्णयनजालैः सुधामयैः साङ्ककस्य सकलं शरीरं सम्प्लाव्य पुनः भुजङ्गरूपेण आधारकुण्डलिनीर् प्रविश्य सुपुम्नामवष्टम्य सा भगवती स्वपिति।

यथोक्तं वामकेश्वरतन्त्रे-'सुजङ्काररूपेण मूलाधारे समाश्रिता। शक्तिः कुण्डलिनी नाम बिसतन्तुनिभाDSsुताsभाः॥'

'आशुमा' क्षणप्रभा विद्युनिभेत्यर्थः।

'मूलकन्दं फणाग्रेण दृष्ट्वा कमलकेन्दुवत्। मुखेन पुञ्छं सड गृह्य ब्रह्मारन्ध्रे समाश्रिता ॥ पवासनगताः स्वस्थः गुहं सडकुच्य साधकः। वायुमूर्ध्वगतं कुर्वन् कुंभकाविष्टमानसः ॥ वायव्यागातवशादग्निः

स्वाधिष्ठानगतोSडहिराट्। स्वलना घातपवनाभ्यां तुन्निद्रितोSडहिराट्'

चतुर्थी मन्त्रः

रुद्रग्रन्थि ततो भित्वा विष्णुग्रन्थिं भिनत्ति षट् ।

ब्रह्मग्रन्थिं च भित्वैव कमलानि भिनत्ति षट् ॥

सहसकमले शक्तिः शिवेन सह मोदते ।

सा चाड्कुशा परा शक्तिः सैव निर्विकरणामृता ॥

श्रुतिरपि श्रुतिक्रमकशशिबिम्बमध्यगताया भगवत्याः चरणाम्बुजासमृत-

घारासेचनं प्रतिपादयति । तथाहि-

लोकस्य द्वारमर्चिमत् पवित्रम्

ज्योतिष्मद् भ्राजमानं महस्वत् ।

अमृतस्य धारा बहुधा दोहमानं

चरणयो लोकेऽस्मिन् सुधितान् दधातु ॥

अस्यार्थः- 'लोकस्य' स्वनिवासस्थानस्य सायुज्यस्य सष्ठ्यन्देवता ब्रह्मलोका-

देवो 'द्वारम्' तत्रैवकम् इत्यर्थः । 'अर्चिमत्' अर्चींषि मयूखा अस्य सन्तीति

'अर्चिष्मत्' इत्यर्थः; छान्दसं सकारलोपः । मयूखाः किरणाः; 'पवित्रम्' अतिशुद्धम्,

अन्यशुद्धिहेतुत्वात् । 'ज्योतिष्मत्' भ्राजमानं महस्वत् इत्यादि । 'द्वारम्' इत्यादि

संस्कृत्यर्थः । यथा—चक्रस्य त्रिखण्डलत्वेन 'अर्चिष्मद्' इत्यनेन

अधस्तनोत्तरशतं कध्यान्ते । 'ज्योतिष्मद्' इत्यनेन ऐन्द्रावणि षट्त्रिशदुत्तरशतं

निर्दिश्यन्ते । 'महस्वद्' इत्यनेन भानवीया: षोडशोत्तरशतं महांसि किरणाः सङ्गृहीयन्ते

एतच्चोत्तरत्र निपुणतरम् उपपादयिष्यामः । 'अमृतस्य धारा' सुधायाः

प्रवाहान्न नपु सकः । 'पदड् ग्रिश्वराड्वित्रिया' इत्यमरः । १ ( नः ) अस्मान् साधकान्, 'लोके'

प्र र्थे, 'सुधितान्' तृप्तान् । यथा—सृजतां बुद्धिप्रकाशान्तु सुधियः कृत्वा, 'दधातु'

पुष्टणातु । ननु अयं मन्त्रः अशाङ्गु इष्टिपु याज्यस्वेनैषमातः १ मन्त्राणां समवेतार्थ-

प्रकाशनशक्तित्वात् । 'चरणाय स्वाहा' इति चतुर्थ्यर्थोपपहृतशब्दस्य देवतात्मकत्वात् एवं

व्याख्यानं न सङ्च्छते इति चेत्, उच्च्यते । अन्राहुः भर्गवत्पादाः-

सिद्धमन्त्रः परित्यज्य मिक्षामटति दुर्मतिः ।

इति ।

अयं भावः-वेदस्य सकर्तृकत्वादिसिद्धे: फलदानसमर्थ्येन सर्वविधदभिमतं

वृद्धव्यवहारार्वासतशक्तिकं 'लोकस्य द्वारम्' इत्यादिविशेषणविशिष्टत्वाहं भगवत्याः

चरणमेव 'चरणाय स्वाहे'त्यत्र चरणशब्देनाऽभिधीयते । एवं चन्द्रमण्डलान्तमकं

श्रीचक्रं श्रीदेवोचरणकिरणालड् कृतं बिन्दुद्वं ज्योतिः । एताः रुद्रविष्णुप्रभृत्यनियतुरूपाः ।

'उ बें' प्रसिद्धार्थे निपातौ । का:-पुनरस्ता? १ ग्रन्थित्वयायऽस्मना प्रसिद्धा । 'मण्डलः'

सोम-सूर्यौड्निमण्डला:, त्रिवलया इत्यर्थः । 'मण्डयन्ति' अलड् कुर्वन्ति ।

यथा मणिगतमयूवा मणिमलड् कुर्वन्ति, तद्वदिति भावः ।

१. 'तद्धितेन चतुर्थ्या' वा मन्त्रवर्णेन वा पुनः । देवताया विधिः ।

इति मट्टपादोक्तवात् ।

अत्रेदमपुनर्जेयम् - आहार-स्वाधिष्ठान-मणिपूरानाहत-विशुद्धचाज्ञाचक्रात्मकं त्रिखण्डं सोमसूर्यानलात्मकं श्रीचक्रम् । मूलाधार-स्वाधिष्ठानाज्ञाचक्रदयमेकखण्डम् । मणिपूरानाहतचक्रदयमेकखण्डम् । विशुद्धचाज्ञाचक्रदयमेकखण्डम् । अत्र प्रथमखण्डोपरि अग्निस्थानं तदेव रुद्रग्रन्थिरित्युच्यते । द्वितीयखण्डोपरि सूर्यस्थानम्, तदेव विष्णुग्रन्थिरित्युच्यते । तृतीयखण्डोपरि चन्द्रस्थानम्, तदेव ब्रह्मग्रन्थिरित्युच्यते । 'सोम-सूर्याग्निलात्मकमि'यवरोक्रमेण अवगन्तव्यम् । तत्र प्रथमखण्डोपरि स्थितो वह्निः स्वज्वालाभिः प्रथमखण्डमावृणोति । द्वितीयखण्डोपरिस्थितः सूर्यः स्वकीयैः किरणैः द्वितीयखण्डमावृणोति । तृतीयखण्डोपरि स्थितः चन्द्रः स्वकलाभिः तृतीयखण्डमावृणोति । आधारचक्रे महातत्त्वात्मके वह्नेः षट् पञ्चाशद्वह्निज्वाला । मणिपूरे उदकतत्त्वात्मके स्वोपरिस्थिते द्विपञ्चाशज्ज्वाला । एवम् अष्टोत्तरशतं वह्नेज्ज्वाला । सूर्यस्याग्नितत्त्वात्मके स्वाधिष्ठाने द्विपञ्चाशत्किरणा । सूर्यस्य मणिपूरं विहाय स्वाधिष्ठानप्रवेशे सूर्यमयो रेचकवान् । सूर्यादन्तर्भागवदनेश्र । स्वाधिष्ठानमणिपूरयोस्तु सूर्याभ्निस्थानयोर्मध्ये अग्निस्थाने सूर्यप्रवेशः, सूर्यस्थाने अग्निप्रवेशः, जगददाहकाभिभावात्मकसंसेवकमेवैतत्मक सूर्यकिरणाज्ज्वलितवह्निप्रयोग्यत्रह्यम् । सूर्यंकिरणा एवं अग्निसंभिन्ना मेघवदपन्ना जलस्वरूपेणोति मणिपूरस्याद्धार-स्वाधिष्ठानयोगमध्ये निवेशः । अनाहतोपरिस्थितसूर्यंकिरणा स्वाधिष्ठानाग्निना संवलिता सन्तो मणिपूरं प्रविश्य जलस्वमापन्नाः, तेन ज्वलेन स्वाधिष्ठानाम्निना दग्धं जगदप्लावयन्नतीत्यागमरहस्यम् । एवं सूर्यस्य पोषोदयात्तं किरणा भवन्ति । चन्द्रस्य कला वियत्तत्त्वात्मकके विशुद्धचक्रे विसृज्यते । मनस्तत्त्वात्मक आज्ञाचक्रे चतुःषष्ठिः । एवं चन्द्रस्य षट्त्रिशदुत्तरं शतं कला भवन्ति । यथोक्तं भैरवयामले भैरवाष्टकप्रस्तावे 'अष्टोत्तरशतं वह्नेः पोषोदयात्तं रवे । पोडत्रिशदुत्तरशतं चन्द्रस्य च विनिर्णयः ।' इति

एवं सोमसूर्यानलाः पिण्डाण्ड-ब्रह्माण्डे आवृत्य वर्तन्ते । पिण्डाण्ड-ब्रह्माण्ड-योरेक्यात् । पिण्डाण्डावृत्तिरेव ब्रह्माण्डावत्तिरिति रहस्यम् । एवं पिण्डाण्डइमतीर्थ-वर्तते सहस्रकमलम् । तच्च ज्योतीरामयो लोकः । तत्र स्थितश्शुक्लेन्द्रम नित्यंकलः । अत एवं अग्नि-सूर्य-चन्द्राणां मयूखाः षट्त्रिंशद्गुणितत्रिशतसंख्याका आहारचक्रप्रभृति आज्ञाचक्रपयन्तमेव किरण्ति । अज्ञाचक्रस्थितचन्द्रादस्य एवं सहस्रकमलस्थितः शुक्लेन्द्रमो नित्यकला इति । यदुक्तं सुगमोदये 'पोडशकलानां पोषकनित्यकलस्वात् प्रतिपदादि शुक्ल-कृष्णपक्षस्थित्यात्मकया वृद्धिक्षयौ भवत एवति । तत् तु नन्रद्मसो वृद्धिक्षयौ न भवतः । किन्तु पोषकनित्यातमकाः पोषका चन्द्राः प्रतिपदादिपौणमास्यन्ततिथि-प्रवतंकाः । तथैवामावास्याप्रभृति कृष्णपक्षप्रतिपदनततिथिप्रवर्तकाः 'स्वात्मतिरोभावाततिरोधानाम्याम्' इति मन्त्रविदुरहस्यम् ।

इदमत्र अनुसन्धेयम्—श्रीविद्याया: चन्द्रकलाविद्यापरतामघेयाया: पश्व्‌-दशतिथिरूपस्वात् षट्त्रिंशत्‌तरत्रिशत्‌मयूर्वा: दिवसारमका:। तेन संवत्सरो लक्ष्यते। तस्य कालशक्यात्म कस्य संवत्सरस्य प्रजापतिरूपत्वात् प्रजापतेजंगत्कर्तृत्वात् मरीचीनां जगदुपत्तिस्थितिलयकर्तृत्वम् । ते च मरीचय: आदिमन् ब्रह्माण्ड पिण्डाण्डे च षट्त्रिंशत्‌तरत्रिशतसङ्ख्याका: एवम् अनन्तकोटिब्रह्माण्डेऽपि पिण्डाण्डे च एवमेव प्रतिब्रह्माण्डं प्रतिपिण्डाण्डं षट्त्रिंशदुत्तरत्रिशतसङ्ख्याका: मयूखा:, तत्स्थानन्ता मयूर्वा:। ते च मयूर्वा: सूर्यचन्द्राग्निसम्पृक्ता:। एते मयूखा: भगवतीपादारविन्दजन्मान: तांस्त्रैलोकान् प्रकाशयन्ति। अयं च ‘लोकस्य द्वारमित्युक्त्या’ भगवती-पादारविन्दात् सभव उत्तः।

अयं भाव:—सूर्य-चन्द्राग्नय: भगवतीपादारविन्दोभूताण्डकोटिकिरणमध्ये कतिपयन् किरणान् आहुत्य भगवतीप्रसादसमासादितजगत् प्रकाशकत्वसामर्थ्यात् जगन्ति प्रकाशयन्तीति। अतश्च सर्वलोकातीतक्रान्तं चन्द्रकलाचक्र बिन्दुसस्थानर्मिति। तत्र अनेककोटिब्रह्माण्डपिण्डाण्डावच्छिन्नसमयूकनाम उपरि श्रीदेव्यााश्रयरनाविन्दं वर्तते इति भाव:।

'साधु साधु महाभागे पृष्ठं त्रैलोक्यसुन्दरि । चक्र त्रिपुरसुन्दर्या: ब्रह्माण्डाकारमीश्वरी ॥ पञ्चभूतात्मकं चैव तन्मात्रात्मकमेव च । इन्द्रियात्मकमेव च मनस्तत्त्वात्मकं तथा॥ मायादित्वरुपञ्च तत्वातीतं च बिन्दुद्वयम् । बिन्दवो जगदुत्पत्ति-स्थिति-संहार कारिणी ॥ सदाशिवोचेन सम्पृक्ता तत्वातीत महेश्वरी । ड्योतिद्रुपा पराकाशा यस्या देहोद्भवा: शिवे ॥ किरणाश्र सहस्रं च त्रिसहस्रं च लक्षकम् । कोटिकोटिसहस्रेण परा संख्या न विद्यते ॥ तामेवोपविशिष्यैव भाति लोकं चराचरम् । यस्या देव्या महेशानि भाषा सर्वं विभासते ॥ तद्रूपा रहितं किंचित्‌ न च यत् प्रकाशते । तस्याश्र शवशक्तेश चित्रप्रायाश्रितं विना ॥ आन्ध्यमापचते नूनं जगदेतच्चराचरम् । तेषामन्तककोटीनां मयूखानां महेश्वरी ॥ मध्ये षट्त्रिंशतं तेऽमी त्रिशतं किरणा: शिवे । ब्रह्माण्डं व्यश्नुवानास्ते पिण्डाण्डेऽपि शाश्वरी ॥ दिवा सूर्यस्तथा रात्रौ सोमो वह्निश्र संश्रय:। प्रकाशयन्त: कालान्ते तस्मात् कालात्मकाऽऽश्रया: ॥

पष्ठयुत्तमं च त्रिशतं दिनान्येव तु हायनम् । हायनात्मा महादेवः प्रजापतिरिति श्रुतिः ॥ प्रजापतिलोंककती मरीचिप्रमुखान् सुनीन् । सृजन्ति लोकपालांस्ते ते सर्वे लोकरक्षकाः ॥ संहारेश्व हरायत्तः उत्पत्तिभवनिर्मिता । रक्षा तु मृडसंलग्ना सृष्टिस्थितिलये शिवः ॥ नियुक्तः परमेशान्या जगदेऽं प्रवर्त्तते ॥

एवं एते सोम-सूर्यादिम-मण्डला वैदवं ज्योतिमण्डलान्तीत्यर्थः ।

इत्थं प्रनित्यत्रयात्मकं मण्डलत्रयं निरुप्य भूरेखात्रयं 'प्रतिपादयति तिस्रो रेखा' इत्यादिना—

"तिसृशं रेखा: सदनानि भौमेष्वविष्टपाहिगुणाविग्रहप्रकाराः । एतत्पुरं पूरकं पूरकार्णां मैत्री प्रथते मदनो मदन्या ॥ ५ ॥

त्रयाणां मण्डलानामपरो विषः: त्रिसंध्याकः रेखा: सहस्रदलेष्वभ्रकोणकोलेषु चतुर्द्दारोपेता । द्वारेपु चतुप् सोपानयुक्ता: वर्तन्ता इति शेषः । 'पार्थिवं तु चतुर्द्दारं भवतो'ति श्रुते: । तासितस्त्रो रेखा: सदनानि निकेतनानि । कस्याः ? भूषे: सर्व-प्रकृतिभूतायाः पृथिव्याः । ताः किंरूपाः ? त्रिविष्टपाः स्वर्ग-मर्त्य-पाताललोकरूपाः । त्रिगुणाः-गुणत्रयात्मकाः । त्रिपकाराः:-पुनश्र लोके ये त्रिपकार हव्यनते अग्निवायु

सूर्याः;, ऋग्वेदः:सामनि, गाहंपत्यादिॠषभवनीय-दक्षिणाग्नयः, वसु-रुद्रादित्याः;, आकार-उकार-मकाराः, ब्रह्म-विष्णु-रुद्राः, एते सर्वे भूरेखात्रयात्मकाः इत्यर्थः ।

प्रकान्तं श्रीचक्रनिरुपणं निगमयति—'एतत् पुरमि'त्यादिना । एतत् इदं बुद्दिस्थं सृष्टिक्रम-संहारक्रमभेदेन द्विविधं कुल-समयमाग्रयानुसारि, पुरं श्रीचक्र-नगरं पूरकं सन्वयितक्रम । केषां ? शुद्धविद्यादिपरान्तदेवतायन्त्रत्राणां, यद्वा-नवोषणपरचक्रस्य श्रीयंत्ररूपत्वात् सर्वाङ्गापरचक्रस्यैवात्रैवात्यर्थः ।

तथा च देव्युपनिषदि—'सर्वे वै देवाः देवीम् उपतस्थुः । 'कार्षि त्वं महादेवि !, साजब्रवीत्—'अहं ब्रह्मस्वरुपिणी । मत्तः प्रकृतिपुरुषात्मकं जगच्चतूञ्यं चाङ्कुशन्यं च । अहंमननदानानन्दा: विज्ञानाविज्ञानेढं ब्रह्माब्रह्माणी वेदितव्ये' इत्याहार्यवणी श्रुति: । अहं पञ्च भूतानि । अहं पञ्च तन्मात्राणि । अहंमखिलं जगद्, वेदोऽहम् अवेदोऽहम् । विद्याऽहमविद्याऽहम् । अजाडहमनजाडहम् ।

अघश्रोष्ठर्व च तियङ्क चाङ्कहम् । 'रुद्रेभिर्रसुभिरिश्रारम्यहमदित्यैरौत विश्वदेवैः । अहं मित्रावरुणातुभो विभर्मि अह्मिन्द्राग्निभ्यां अहमश्विनातुभौ ॥'

पश्चिमो मन्त्रः

अहं सोमं त्वष्टारं पूषणं भगं दधाम्यहम्‌ ।

विष्णुरुक्रमं ऋज्णाणमुत प्रजापतिं दधामि ॥

अहं दधामि द्विवणं हविष्मते सुप्राव्ये ३ यजमानाय सुन्वते ।

अहं राष्ट्रमसंदृशां वसूनां अहं सुवः पितरमस्य मधुनं ॥

मम योनिरप्स्वन्तः समुद्रे य एवं वेद स देवीपदमाप्नोति ॥

ऋग्वेदोऽपि देवीसूक्ते—

'यं कामये तं तमुग्रं कृणोमि तं ब्रह्माणं तमृषिं तं सुमेधाम्‌'ति ।

एतत् सृष्टिचक्रमपि मन्त्रबुद्धीनां ज्ञातुं दुःशकमिति सृष्टिचकलेखनप्रकारो निरूप्यते—आदौ त्रिकोणमालिख्य मध्ये विन्दुं निक्षिप्य विन्दोःपरि त्रिकोणं मित्वा त्रिकोणान्तरं प्राग्रं विलिख्य प्रथमत्रिकोणाग्रात् त्रिकोणान्तरं पश्चिमाभिमुखं लिखेत् । एवमष्टकोणचक्रमुत्पद्यते । एतस्मादेव दशारमुत्पादयेत् । तद् यथा—आष्टकोण-प्राक्‌-पश्चिम-रेखाप्रान्ताभ्यां षट्कोणमुपादाय चतुर्बिकोणानुपादाय रेखाप्रान्ताभ्यां दशारनिरूपणं ह्यष्टदलपङ्क्तित्रिकोणेषु योजयेत् । एवं पश्चादतो योजयेत् । दशारं भवति । एतस्मादेव दशारात् पुनर्दशारान्तर मुक्तरेखा उत्पादयेत् । तदयथा—प्रथमदशारपूर्वं पश्चिमरेखाप्रान्ताभ्यां षट्कोणमुत्पादयेत् । तदुपरिस्थितममं चतुर्थुध्यात् दशारनिरूपयेन त्रिकोणचतुष्टयमुत्पादयेत् । तदुपरिस्थितममं कोणा:, चतुर्विशतिसंख्य: चतुर्विशति ममर्गीणि एतत्समयमतरहस्यम् ।

अस्मिन् चक्रे त्रिकोणमूर्ध्वद्वयमुखं लेखनोयम् । कौलचक्रे त्रिकोणमध्येगतो विन्दुः । कौलचक्रे त्रिकोणसंख्या नास्ति नवत्रिकोणात्मकत्वात् । नवतानां त्रिकोणानां मेलने ममसंख्य: स्वत एवोल्पद्यन्त इति महारहस्यम् । उभयचक्रसाधारणमत ऊर्ध्वं अष्टदलपङ्क्तिम् । ततः षोडश-इलपङ्क्तिम् । ततः मेखलात्रितयम् । ततश्छन्दैरियुक्तं भूपुरत्रितयमिति श्रीचक्रोदारी निरूपितः । तथा चोक्तम्—

'बिन्दु-त्रिकोण-वसुकोण-दशारयुग्म- मन्वश्रागदलसंयुतषोडशारम्‌ ।

वृत्तं त्रिभूपुरयुतं परितश्छुरथो श्रीचक्रमेतदुदितं परदेवताया:' इति

सौन्दर्यलहरीमपि—

'चतुर्भिः श्रीकण्ठैः शिवयुवतिभिः पञ्चभिरपि प्रभिन्नाभिः शम्भोर्नवभिरपि मूलप्रकृतिभिः ।

चतुश्चत्वारिंशद्विरिशादुवसुदलकलाश्रित्रिचलय -

तिरेखाभिः सार्धं तव चरणकोणा: परिणताः॥

अत्र रुद्रयामले विशेष उक्तः-

'पृथिव्यो नाम सुतयो: सर्वे चक्रसमाश्रयाः।

सेवमानाश्चक्रविद्या देवगन्धर्वपुजिताम्॥

अम्रीषोमात्मकं चक्रम् अम्रीषोममयं जगत्।

अन्नावन्तर्गतों भानुरम्रीषोममयं स्ततम्॥

त्रिखण्डं सात्त्विकाच्चक्रं सोमसूर्योनलात्मकम्।

त्रिकोणं बिन्दु संयुक्तं सौम्यमष्ठकोणान्तु मिश्रकम्॥

चक्रं चन्द्रमयं चैव दशारद्वितयं तथा।

चतुर्दशारं वह्नि रस्तु चतुष्क्र च भानुमत्॥

एतत्समादिन्द्राद्रायाः वसवोऽष्टौ मरुद्गणाः।

ये ये समृद्धा लोकेडस्मिन् त्रिपुराचकसचकाः॥

पुरत्रयं च चकस्य सोमसूर्योनलात्मकम्।

महाचकस्याः पुं चक्र तथैवाडडस्ते सदाशिवः॥'

इमसेवाथे श्रुतिरप्याह तैत्तरীয়ारुणोपनिषत्-'इमा नुर्क भुवना सीषगेम।

इन्द्रश्च विष्णे च देवाः' इत्यादिना 'ऋषिभिरदात् पृथिनिभिः' इत्यन्तेन। 'पृथ्नयोनि'

नाम मुनयः परस्परं सझृरते। इमां चक्रविद्याम्। 'नुक्' वितर्के। 'भुवना'

भुवनानि। 'सीषगेम' अवगच्छेम। श्रीविद्यामुपाश्रित्यैव भुवनान्यवतिष्ठन्ते इति

वितर्क्याम इत्यर्थः। यद्वा-इमां चक्रविद्यां भुवना भुवनारमतया, सीषगेम

नुकं पृच्छ्छायाम्। 'नु पृच्छ्छायां वितर्के' चेत्यमरः। 'इन्द्रश्च विष्णे च देवाः' स्पष्टोऽर्थः।

चक्रविद्यामुपाश्रित्यैवाडडस्तत इत्यर्थः। यज्ञं च नः तन्वं च प्रजां च आदित्येरिमे:

सह सौषधातु' अस्यार्थः- यजमिनष्टोमादिकं नः अस्माकं तन्वं च तनु शारीरार्ण

पत्नीमिति यावत्। प्रजां सन्तानम्। चकारात् सर्वाः सम्पदः। आदित्येः मरुद्गणे:,

सह सौकं चक्रविद्योपासनाश्रयपरमेश्रयः इन्द्रः, चक्रविद्यामसमाकमुपदिश्य सौषधातु

सम्पादितवान्, प्राप्नुयात् लोके।

'आदित्येरिन्द्रः सगणो मरुद्भिः। अस्माकं भूद्विता तनूनाम्॥'

अयंर्थः- अस्माकं तनूनां पुत्र-मित्र-कलत्रादीनां अविता रक्षकः भूत

भवत्वित्यर्थः। इन्द्र एवाडSमाकं योगक्षेमसम्पादक इति भावः।

'आप्लवस्वाप्रप्लवस्व'—गृणयः चक्रविद्यां प्रस्तुवन्ति। आपादमस्तकं

प्लवनममृतनिष्यन्दसेचनं कुरु। प्रकर्षेण प्लवनं द्विसहस्रांतनाडीमार्गेसेचनं कुरु।

'आण्डीभवजमाहुः'- 'आण्डी' पिण्डाण्डं ब्रह्माण्डं च। चिकित्स्ययान्तः।

'भव'पिण्डाण्डरूपेण अस्मदीयेन ब्रह्माण्डरूपेण बाह्योन भवदोयेन प्राप्त्नुहि। तथा

सायुज्यं देहीत्यर्थः। 'अज' अवगच्छ । मुहुर्‌मामवगच्छ । अनुगृह्णास्मीयर्थः। 'अज' गतिं विति । धातोः आकारलोपश्चार्दसः ।

सुखादीनु:खनिधनानां । प्रतिमुञ्चस्व स्वां पुरम् । अस्यार्थ;—सुखमत्तiादयत इति सुवादौ सुवसपादक: इन्दु: चन्द्र: बिन्दुस्थानगत: । 'खनिधनानां'—खं बिन्दुस्थानमेव नितरां घनं यस्मात् सा ताम् । यद्वा—सुखादीन् सुखप्रथमां सुखादिम-

काम् । दु:खनिधनां दु:खस्य निधनं नाशो यत्रेति दु:खनिधनां । अन्यादृदु खामित्यर्थः। यद्वा—सुखादीन्—शोमनान् केन इन्द्रियेण मनसा आदिमं आद्यां मनोवेद्यामित्यर्थः । दु:खनिधनां दु:खानां दु:खेन्द्रियाणां चक्षुरादीनां अगोचरामिति । 'प्रतिमुञ्चस्व स्वां पुरम्' स्वां भगवत्यास्तव पूरं प्रतिमुञ्चस्व अधितिष्ठ ।

'मरीचय:' स्वायंभुवा:—स्वयं भगवत्या: सकाशात् भवा उत्पन्ना मरीचयो मयूखा: । सर्वाणि भुवनान्यावृत्य वर्तन्त इति शेष: । सूर्याचन्द्रमसोर्नीनां प्रकाशकत्वं स्वायंभुवमरीचिप्रसाददेवे:स्तुतं ।

'ये शरीराण्यकल्पयन्त' अस्यार्थ:—ये मयूखा: षड्‌धृत्‌षट् सदृश्या: कालात्मकानि षड्‌ध्वादित्रयष्टसङ्ख्याभि: दिनैस्तु नित्यं संवत्सरौ । 'संवत्सरो वे प्रजापतिरि'ति श्रुते: ।

'ते ते देहं कल्पयन्तु' ते मरीचय:, ते तव; देहं कलपयन्तु । देहमा-श्रयन्तु । देहाबदेन देहावयवै: रणमुच्यते—भवचरणोत्पत्तिर इत्यर्थ: ।

'मा च ते ख्या स्म तीरिषत्'—ते तव, ख्या ख्याति: ज्ञानमु, मा च तीरिषत् अस्मात् न जहातु । भवद्विषयं ज्ञानमस्माकं सदा सिद्‌धच्विल्यर्थ: ।

इतः परं पृथ्नय:—नक्रविद्युनुष्ठाने स्वरमाणा: परस्‍परं सङ्घरन्ते—'उत्तिष्ठत मा स्वप्त, अग्निमिच्छध्वं भारताः ! राज्ञ: सोमस्य तृप्तास:, सूर्येण सयुजोsस:''

अथमर्‌थ:—हे भा-रताः ! भारूपायां ज्योतीरूपायां चक्रविद्यायामिति यावत् । रताः उपासनारता: । यद्वा—भारत्या: सरस्वत्या: श्रीविद्याया: उपासका: । सामान्यविहितप्रत्ययस्य विशेषाविच्छवाद भारता इति । 'उत्तिष्ठत' उपासनोपक्रमं कुरुत । 'मा स्वप्त' प्रमत्ता ( मा ) भवत । 'अग्निमिच्छध्वमु' स्वाच्छान्तनगताम्नि

प्रज्वलयत । राज्ञ: चन्द्रस्य । उमया सहित: 'सोम:' चन्द्रमण्डलान्तर्गतबिन्दुवास्थान-गतस्वात् देव्या:, चन्द्रस्य सोमशब्ददवाच्यत्वासिद्धि: । तस्य चन्द्रस्य निष्‌यान्दे: गतस्वात् देव्या:;, चन्द्रस्य सोमशब्ददवाच्यत्वासिद्धि: । तस्य चन्द्रस्य निष्‌यान्दे:

'तृप्तास:' तृप्ताः । 'सूर्येण' अनाहतचक्र-विशु द्धद्वयक्रयो: मध्यसस्थितेन सूर्येण सयुजा अग्निचन्द्रयोर्मध्यगवर्तिनेत्यर्थ: । राज्ञा तृप्तास: इत्यन्वय: । कीदृशा: ? 'उषस:' प्‍लुष्‍टमायामयवलेशा: । यद्वा—'उषस:' उष:काले ध्यानरता: । तस्मिन् काल एव

भगवत्या निदिध्यासनादि:विहितल्वात् । पृथ्नय: परापूजनसामग्रीमुपदिशन्ति ।

'पुर्वा सुवासा:' 'युवा' इदानीं; स्वस्थ:, 'सुवासा:' शुभवस्त्र: । इदं शुभा-भरण-शुभ्रमाल्यादीनामुपलक्षणम् । एतद्विविध: सन् पूज्योेदिल्यर्थ: ।

श्रीचक्रसरूपं तावदाहुः–‘अष्टाचक्रा नवद्वारा’ । अष्टकोण-दशकोणेष्टद्वितय-चतुर्दशकोणाष्टपत्र पोडशपत्र-त्रिवलय-त्रिरेखाङ्कित । अष्टौ चक्राणि यस्याः सा ‘अष्टाचक्रा’ । अत एव ‘नव द्वारा’ नव द्वाराणि त्रिकोनरूपाणि यस्याः सा ‘नव द्वारा’ । ‘देवानां पुरयोध्या’ देवानामिन्द्रादीनां पूज्यत्वेन सम्भवन्ती पूः श्रीविद्या-नगरम् । यथा-द्वियत्निति देवाः । पर्षद्विशाततत्त्वानि । तेषां ‘पूः’ श्रीविद्यानगरम् । यथा–सूर्य-चन्द्राम्नां ‘पूः’ सोमसूर्यनिलात्मकत्वात् श्रीचक्रम् । तस्य पुरत्रय-समष्टिरूपत्वात् ‘पुरी’ र्थेकवचनसिद्धिरिति घ्येयम् । ‘अयोध्या’-असाङ्ख्य मन्त्रभाष्या-नामिति शेषः ।

‘तस्यां हिरण्मयः कोशः’ स्वर्गो लोको ज्योतिषावृतः । अस्यार्थः–तस्यां पुरी श्रीचक्रमध्ये ‘हिरण्मयः कोशः’ सहस्रदलकमल-कोश इत्यर्थः, वेष्टद्वसस्थाने सहस्रदलकमलकोशस्य विद्यमानत्वात् । तस्य कोशस्य ‘ज्योतिषा स्वर्गो लोक आवृतः’—ज्योतिर्लोकः–स्वर्गलोक इत्यर्थः । अत्र पृष्ठयः चक्रविद्योपासनायाः फलमाहुः—

‘यो वैतां ब्रह्मणो वेद, अमृतेऽण्डद्युतां पुरीम् । तस्मै ब्रह्म च ब्रह्म च, आयुः कीर्तिः प्रजां ददुः ॥’

अयमर्थः–‘ब्रह्मणः’ ब्रह्मस्वरूपायाः भगवत्याः ‘तां’ पूर्वोक्तामृतातृप्तां चन्द्रमण्डलगतपीयूषघनारावृतां ‘पुरी’ श्रीचक्ररूपां त्रिपुरायाः पुरं ‘यो वेद’ ज्ञान-पूर्वंकं चरिति, ‘तस्मै’ विदुषे अचंकाय, ‘ब्रह्म च’ ब्रह्मस्वरूपा भगवती । चकारादयम् उभयोः मेलनं समुचिनोति । मित्त-योरेव वेष्टद्वसस्थाने सहस्रारे सुधासिन्धुमध्ये मणिद्वीपे चिन्तामणिगृहे निवासात् । एतावुभौ आयुः कीर्तिं यशः प्रजां सन्तानं ददुः दद्यातामित्यर्थः । व्यत्ययो बहुलमिति वचनव्यत्ययः ।

शिवशक्त्योस्त्रैव निवासमाहुः—

‘विप्राजमानां हरिणीं यशसा सम्परीवृताम् ।

पुरं हिरण्यया ब्रह्मा विशेषोदप्ताजिता ।

अयमर्थः–विप्राजमानामू ( अनन्तसङ्ख्याकिरणैरिति शेषः ) प्रकाश-मयानां ‘हरिणीं’ हिरण्यवर्णां ‘हरिणीम्’ इति श्रुते । इ यशसा कीर्त्या, ( सम्परीवृताम् ) संशक्‌ परिर्वताम् । ये ये लोके कीर्तिमन्तः, ते ते सर्वे भगवती-प्रसादसमासादितकीर्तिमन्त इत्यर्थः । तां वेष्टदवीं ‘पुरं’ चिन्तामणिगृहं ‘ब्रह्मा’ सदाशिवः, ‘ब्रह्मा शिवो मे अस्तु सदाशिवोऽस्तु’ इति श्रुते । पुंल्लिङ्गब्रह्मशब्दसदाशिव-शब्दयोः एक एवार्थः प्रतीतः । ‘विवेशोपराजिता’ । साधार्या चन्द्रकला विशेष । वाच्यद्वयेनोभयोः वाच्यत्वेऽभयोः प्रवेशप्रतिपादनम् । वेष्टदवे चिन्तामणिगृहे सदाशिवः सर्वदा सन्निहितः । ‘अपराजिता’ कुण्डलिनी शक्तिः षट्‌ चक्राणि भित्वा भूयो भूयः प्रविशातीतिममर्थं ज्ञापयिहुम् । शिवशक्त्योतरतिमनं चक्रद्वारस्थितप्रकारमाहुः ।

पश्चमो मन्त्रः

'पराड्देवत्यज्यामयो पराड्देवत्यानाशको' अस्यार्थः-पराक् अघोमुखी चक्ररुपिणी शिवशक्त्योमध्ये शक्तिः, अज्यामयी ज्यानिरहिता । ज्यानिः हानिः तद्रहिता नित्या दुष्करहिता आनन्दमयीत्यर्थः । 'एति' वतन्ते । यद्वा 'अज्यामयी' ज्या भूमिः, तेन पञ्चभूतानि लक्ष्यन्ते । तन्मयी न भवतीति 'अज्यामयी' मनस्तत्त्वादिमयी, शिवचक्रात्मकचतुर्थोऽन्यास्तिमकेहि यावत् शिवयोनिनां वैनदवस्थानादघः अवाड् मुखतयादवस्थानात् । 'अनाशकी' नाशरहिता, शक्तिचक्रात्मकपञ्चयोन्यात्मक । पराड् अघोमुखी । एति शक्तियोनिनामपि शिवयोनिपेक्षया अवाड् मुखत्वात् । एवं शिवयोनि-शक्तियोन्योः परस्परमवाद् मुखत्वं चकलेखनक्रमद्वगम्यते । विदुषः फलमाहुः—

'इह चामुत्र चान्वेति, विद्वान् देवासुरानुभयान्' ।

दीर्घन्तीति देवाः । एकादशेन्द्रियाणि 'असुराः' असवः प्राणाः प्राणादिपञ्चवायवः, तान् रान्ति आर्द्दत इति पश्चतन्मात्रा उच्यन्ते । 'उभयान्' उभयत्र देवासुरेभ्वनितान् माया-शुद्धविद्या-महेश्वर-सदाशिवान् । यो विद्वान् पञ्चविशति-तत्त्वजातिं विदित्वा शिवशक्तिसंमुटितात्मकपञ्चविशतितत्त्वावलक्षणं हृदयादिर्शि वहन्तं यस्तु वेधि स विद्वान्, इह च इहलोके पूजातातमयकशात् अमृत च परलोके साष्टि-सालोक्य-सामीप्य-सारुप्यत्मिकया पञ्चविषया मुक्त्या अन्वेति इति युज्यते ।

अथ देवासुरोभयज्ञानोपायमाहुः—

'यत् कुमार्य मन्त्रयते योषितं यत् पतिव्रता । अरिष्ट अयं किं च क्रियते अग्निस्तदनुबेधति ॥'

अयमर्थः—कुण्डलिन्या: शक्तेः अवस्थात्रयम् विद्यते । यत् यस्मिन् चक्रे, कुमार्य अवस्थापन्ना प्रथमा सुमोथिता मन्त्रयते मन्त्रस्वरं करोति कुण्डलिन्या: सर्वो हि सुमोथाने मन्त्रस्वरं करोति, तद्रदित्यर्थः । यदि योषित् यस्मिन् चक्रे 'कुलयोगिन' विशिष्टप्रज्ञापन्नैरन् गत्वा रति इति शेषः ।

'कुलयोगिन कुलं त्यक्त्वा रति विष्णोः प्रभेदन' इति सनत्कुमारवचनात् । यत् यस्मिन् चक्रे पतिव्रता पत्या सदाशिवेन सार्द्धं सहस्रदलकमले विहरमाणा रिष्टं शुभभावः, 'रिष्टं' क्षेमशुभभावः इत्यभिधानात् तद्न्यदरिष्टं शुभं अमृतारवाद इत्यर्थः । यद्रिक्चित् क्रियते, तद् स्वाधिष्ठानगतोद्मि-रतुवेगर्त सहायं करोति । अतश्राड्स्यावसगात् वायुनार्ज्जिन प्रज्वाल्य अभिनिशिखा-विद्धविलीनचन्द्रमण्डलगतलपीयूसधारानुभवे पञ्चविशातितत्त्वातीतां परमेश्वरीतिं ज्ञातुं सुषकेत्युपदेशः ।

चक्रविद्योपासनं वर्णिनाम् आश्रमिणां ज्ञानिनामज्ञानिनां च फलदायकमित्य-मिसम्बन्धायाहुः—

अश्रुतास: श्रुतासश्र, यज्ञवो येड्यज्डवन: । स्वर्यन्तो नापेक्षन्ते ॥ अयमर्थ:—'अश्रुतास:' अपवर्गा: अक्षपितान्त:करणकल्मषा इत्यर्थ: । 'श्रुतासश्र' पक्वाश्र । 'आज्जसेरसुगि'ल्यसुगागम: । क्षपितान्त:करणकल्मषा इत्यर्थ: । 'यज्ञवान:' यजनशील:, चैर्यशिला: आचार्यमिश्र: । 'येड्यज्डवन:' अयज्वता जागरहिता: शूद्रादय:, 'तस्माच्छूद्रो यजेन नाक्लृम्' इति श्रुति: तैर्वाणिकैकनियत-थिकारयज्ञशब्दवाच्याडपिनिष्ठोमादिपरा चक्रवि्टोपासने शूद्राणामप्यधिकारचोदनात् । निषाद-स्थपतिर्वत' वैदिके कर्मण्यधिकारसदृशे: न काचित् क्षति: । 'यन्त:' इण् गतौ । चक्रवित्पामवगन्तार: । 'स्व:' स्वर्ग नापेक्षन्ते । चक्रविटोपासनाव्यतिरेकेण देवान्तरोपासनायामनिष्ठमाहु:— 'इन्द्रम्मि च ये विधु:, सिक्ता इव संयन्नि । रश्मिभि: समुदीरिता: अस्माल्लोकादुष्माच्च ॥'

अयमर्थ:—'सुराडसुरमुख्यविन्दतचरणारविन्दाय: सर्वान्तरयोमिन्या: सर्व-व्यापिन्या: जगदुत्पत्तिस्थितिलयहेतोरेकश्रकविद्याया अन्यल्वेन ये इन्द्रम्मिन् च यमादिलोकपालान् पृथक्प्रदेशदाशिवान्तर्यामिन् च उपास्यत्वेन विदु:, ते सिक्ता इव बालुकणा इव संयन्नि परस्परं विरला: परिभ्रष्टा भवेयुरित्यर्थ: । किश्च—'रश्मिभि:' यमपाशै: उत्तरप्रवणेभ्य: 'अपित वीते'र्यादौ प्रतिपादिते: समुदीरिता: संयता: बध्दा भवेयु: । किश्च—'अस्माल्लोकादुष्माच' लोकाच्च भ्रष्टा भवेयुरिति शेष: । 'अन्धं तम: प्रविशन्ति येडविद्यामुपासते' इति ।

अयमर्थ:—'अविद्या'म् विद्याविरुध्दां ज्ञानमार्गेविघ्नादिमिन्द्रादिसेवां 'वाचं घेनुमुपासोते'त्येवमध्यारोपितसेवां च ये (कुर्वते) उपासते, ते अविद्वांस: अन्धं तम: प्रविशन्तीत्यर्थ: । 'चकार' प्रकरणसमासियोटक: । 'ऋषिभिरदात् पृथिनभि:' पृथिननामके: ऋषिभिरेतत् सर्वमदात् अदायि । कमाण लुब्ध: । छान्दस: कमणी प्रत्ययलोप:, कर्तृप्रत्ययस्य च इष्णुच् । ऋषिभि: पृथिनभि: एवमुक्तवानिर्यर्थ: यद्वा पृथिनभि: सहित: ऋषिसंघ एवमदात् । वाचमिति शेष: ।

'सत्द्रा अट्टरगमन्ता । संहार्यन्तगर तवेति' अस्म्यार्थ:— सत्द्रा चतुर्दार-मित्यर्थ: । छान्दसो वर्णलोपश्र । भगवत्या श्रीविद्याया अप्रतिहतस्वातन्त्र्यप्रभावात् अयं वेद प्रतीकतयोपादानात् कचित् मन्त्रस्यादि वर्ण गृह्णाति, कचित् मध्ये कचिदधिं कचित् कचिन्न्यूनम् । यथा 'चत्वारो मामश्वारोहा:' इत्यच भाष्यकारैरेव भाषितम् । मशकवत् शत्रून् शृणाति मशशोर: । अत्र मकारेण मशाकपदं उत्कवानिर्यर्थ: । प्रदेशान्तरे— 'एतया निषादसर्पाति याजयेत्' इति विधिना निषादानामप्यधिकारादिति भाव: ।

गृह्यन्ते, रेफोऽधिको गृहीतः निरर्थकः । श्रुणातीति शारः । श्रृंहिसायमिति धातोः ततः मशकान्न निष्पिनष्टि मशकान्दो राज्ञो विशेषरणमति । एवं बहुषु स्थलेपु दृश्यते । तथात्रापि 'अट्टारगमम्' अट्टारे: प्राकारवले: त्रिभिरगमं दुगंमम्, 'ता' तानीमानि भूतानि । भगवति ! तव नभार्ग पुंर् श्रौचक्रात्मक संहारक्रमेण पृथिव्यादि-महेश्वरान्तानि तत्त्वानि तत्त्रेव लीयन्त इति तात्पर्यम् । केचिदेवं व्याचक्षते संहार्यं संहारक्रमेण लेखनीयम् इति तन्न, कौलमते एवं संहारक्रमेण चकस्य लेखनीय-त्वादिति ।

अत्र मेरुप्रस्तार-कैलासप्रस्तार-भूप्रस्तारादयः सन्ति । 'मेरुप्रस्तारो' नाम नित्यापोडशीतादात्म्यम् । कैलासप्रस्तारो नाम मातृकातादात्म्यम् । भूप्रस्तारो नाम वशिन्यादितादात्म्यम् इति शुभागमपञ्चके कथितम् । 'शुभागमपञ्चक' नाम वासिष्ठ-संहिता, सनकसंहिता, सनन्दनसंहिता सनत्कुमारसंहितेतिसंहिता: शुभागम-पञ्चकम् । तत्र वसिष्ठसंहितायां देवीं प्रति शिववचनम्--

"श्रृणु देवी प्रवक्ष्यामि नित्यापोडशिकार्णवम् । न कस्यापि वदाम्यन्तं सर्वतन्त्रेषु गोपितम् ॥

तत्रादौ प्रथमा नित्या महात्रीपुरसुन्दरी । ततः कामेश्वरी नित्या नित्या च भगमालिनी ॥

नित्यक्लिन्ना तथा नित्या भैरुण्डा वह्निवासिनी । महावज्रेश्वरी रौद्री त्वरिता कुलसुन्दरी ॥

नित्या नीलपताका च विजया सर्वमङ्गला । द्वालामालिनिका चैव चित्रा नित्या तु पोड़शी ॥

प्रतिपत्‌ प्रकृति ता देवयः पौर्णिमास्यन्तर्मचार्चयेत् । एकादिद्वित्रिदान्येव दर्शान्तं देवि त्रिगहम् ॥ इति ।

यथाक्रमम्‌ बोडशनित्यास्तु अश्वगतिमकतया अष्टदलपद्यो अष्टपतेत्रु स्थिता: । यथाक्रमम्‌ अष्टकोणचक्रे प्रागादिकोणमारभ्य एककोस्मिन्‌ कोणे द्विक्‌ द्विक्मन्वभू तम् । एवमष्ट-द्विकानि अष्टकोणेप्वन्तभूत्वानि । एता एव नित्या: बोडशस्वारात्मकतया पोड़श-दलपद्ये स्थिता: द्विदशारेड्वभूता: । एतासां नित्यानां मध्ये प्रथमनित्यादयं त्रिकोण बिन्दुरुपेण स्थितम्‌ । अवशिष्टास्तु चतुर्दंश नित्या: मन्वश्रेडन्तभूंताः । मेखलात्रय-भूपुरत्रये बैनदवत्रिकोणयोगस्तभूते एवं नित्यानां चक्रेष्टभवं मेरुप्रस्तरमाहुः । अत एव चन्द्रकलाविद्या: श्रीचक्रविद्या अज्झुत्वं नित्यानां सिद्धम् । सनन्दनसंदितायां ऋषीणां प्रति सनन्दनवचनम्‌ । एतास्तु पोड़शनित्या: चन्द्रकलाया: चक्रविद्याया अज्झूता:, एतास्तु पोड़श नित्या: स्वारात्मिकाः ।

पश्चदशारिमन्त्रगत-एकारादिबीजूत-आकारविसर्गात्मककाराभ्यां संग्रहीता जीवकलारुपा बैनदवस्थाने स्थापिता: तदेवान्तभूता: । कादयो मावसानाः पाशादि कुशाबीजयुक्ताः सन्तः अष्टारे दशकोणद्वये चान्तभूता: । शिष्टास्तु यकारादिवर्णा: द्विरावृत्या मन्वश्रे चतुर्दंश कोरपु चतुदंशारान्तभूता: । शिष्टं वर्णंचतुष्टयं शिवचक्रचतुष्टयेडन्तभू तम्‌

इममेव कैलासप्रस्तारमाहुः । एवं नित्यानां चकविद्यां षोडश नित्यानामजूतवं प्रतिपादितम् । सनत्कुमारसंहितायामपि चकविद्यां षोडशनित्यानामजूतवं प्रतिपादितम् । यथा सनत्कुमारवचनम्—श्रीचक्राङ्गभूता: नित्या: वशिन्यादिभि: द्विकं मेलयित्वा बैन्दव-त्रिकोणं विहायषट्सु कोरेषु अन्तर्भाव्या । मध्ये त्रिपुरसुन्दरी अन्तर्भाव्या । अष्ट वर्गा: अष्ट वशिन्यादय: । षोडश नित्या: । द्वादश योगिन्यभि: । चतस्रो गन्धाकर्षण्याद्या:, एवं चतुश्रक्त्वारिशद्देवता अन्तर्भाव्या:। अत्रैकां शक्तिं विहाय त्रयशक्त्वारिशत्कोणेषु त्रयशक्त्वारिशद् देवता अन्तर्भाव्या: । एकां त्रिपुरसुन्दरीं बैन्दवस्थानादघस्तात् । गन्धाकर्षण्याद्याष्टभुजैरिष्वति नित्यानामजूतवं प्रतिपादितम् । इममेव भूप्रस्तरमाहुः । अत्र वशिन्याद्यष्टकम् वा नी, कामेश्वरी, मोदिनी विमला, अरुणा, जयिनी, सर्वेश्वरी, कौलिनी इति । षोडश नित्या: पूर्वमुक्ता: । योगिनी द्वादशकं च विद्यायोगिनी, रेचिकायोगिनी अमृतायोगिनी मोचिकायोगिनी दीपिकायोगिनी, ज्ञानयोगिनी, आप्यायनयोगिनी, व्यापिनीयोगिनी, मेधायोगिनी, लोभरूपा योगिनी, सिद्धरूपा योगिनी, लक्ष्मीयोगिनी चेति । एवं द्वादश योगिन्य: । गन्धाकर्षण्यादयशक्त्रत्र: । सेयं पञ्चाशद्वर्णात्मिका भवति । ते चाष्टवर्गा: अ क च ट त प य शादय: । शादय: । आकारादय: । षोडश स्वरा: प्रथमवर्ग: । कादय: पक्ष द्वितीय: । चादय: पक्ष तृतीय: । टादय: पक्ष चतुर्थः । तादय: पक्ष पञ्चमः । पादय: पक्ष पष्टः । यादय: चत्वारः सप्तमः । शादय: पक्ष अष्टमः । एवं अष्टवर्णात्मकमा भगवती मातृका त्रिपुरसुन्दरी । अ क च ट त प य श वर्णु यथाक्रमं वशिन्यादि-शक्तिभिर्योजित अघ्याता सती कार्यकर्तृत्वसम्पादिका । एवं द्वादशयोगिनीभि: सार्ध वशिन्याद्यष्टकं मिलित्वा विशतिकलला भवन्ति । ता विशतिकला: शुद्धस्फटिकसङ्काशा: दशार्धयुग्मकोणेषु सञ्चिन्तनीयाः । तथा च श्रुतिः—

‘गन्धद्वारां दुराधर्षां नित्यपुष्टां करीषिणीम् । ईश्वरीं सर्वभूतानां तामिहोपह्वये श्रियम् ।’ इति ।

अथर्थ:— ‘गन्धद्वाराम्’ गन्ध-रस-रूप-स्पर्शा: ‘गन्ध’ शब्देन सडग्रहीताः । भवन्ति । गन्धाकर्षण्याद्योद्दिवेदता: सडग्रहीताः भवन्ति । गन्धाकर्षणी, रसाकर्षणी, रूपाकर्षणी, स्पर्शाकर्षणी चेति । ताभिर्युक्तानि चतुर्दश णि यस्या: सा गन्धद्वारा । ‘दुराधर्षाम्’ दुष्प्रधर्षाम्, मनोभाध्यामिति शेष: । ‘नित्यपुष्टाम्’ नित्यानन्द-स्वरूपिणीम् । ‘करीषिणीम्’ गन्धाकर्षणीमित्यर्थ: । यद्वा—करिभि: गजे: ईषिणी परिवृताम् । ‘ईश्वरीम्’ अधिदेवतां सर्वभूतानाम् । तामिह चक्रे उपह्वये ‘श्रियम्’ विद्याम्, गन्धद्वारामिति गन्धकार्षणिचतुष्कम्, वशिन्याद्यष्टकम्, योगिनां द्वादशकं सडग्रहीतं त्रिपुराम्बिकाम् ।’ इति ।

‘मातृकां वशिनीपुञ्जां योगिनीभिः समन्विताम् । गन्धाद्याकर्षणैयुक्तां संस्मरेत् त्रिपुराम्बिकाम् ।’ इति ।

अत्रेदमनुसन्धेयम्-वशिन्यादयः शक्तयः, पञ्चाशद् वर्णात्मकाः इत्युक्तम् । तत्र वशिनीशक्तिः स्वरात्मिका । स्वराः षोडश आकारादयः । तेषां स्वरूपं सन्तकुमार-संहितायां पश्चशत्यामुक्तम् । अत्र सङ्क्षेपेण कथ्यते । आकारात्मका शक्तिरष्टभुजा पाशाङ्कुशे-वराभये-मुद्राक्षमालो-कमण्डलु-व्याघ्रिणी-मुद्रिकाभिः शक्तिभिः शुक्तिवर्णाः इयांसु विशेषः । आकारात्मिकायाः शक्तेर्मण्डलमशीतिलक्ष्यो-जनायतम् । आकारस्य तद्विदिगुणम् । एकारस्य नवतिलक्ष्योजनायतम् । ईकारस्य तद्विगुणम् । उकारस्य कोटियोजनपरिमितपरिणाहं मण्डलम् । उकारस्य तद्विगुणम् । ऋकारस्य पञ्चाशलक्ष्योजनपरिमितं मण्डलम् । तद्विगुणं ऋकारस्य । तद्विगुणं लृकारलृकारयोः अपि । एकारौकाराणां सम्भेदेवैकारण । विन्दुविसर्गयोस्तु आकारद्विगुणं मण्डलम् । व्यञ्जन-शक्तीनामाकारमण्डलादधं मण्डलम् । ताः शक्तयः पाशाङ्कुशाक्षमाला-कमण्डलु-लुञ्जरा । अन्ता अस्तु पाशाङ्कुशाभ्यवर-कराः । उष्माणस्तु पाशाङ्कुशा-क्षमाला-वर-कराः । लकार-क्षकारौ पाशाङ्कुशवदरासन-पुष्प-बाणकरौ । एताः शक्तयः पश्चाशद्वर्णात्मकाः । केचित्तु स्वरात्मिकाः शक्तयः स्फटिकाभाः । कादयो मावसान विदुमाभाः । यादयो नव पीतवर्णाः । क्षकारः अरुणवर्ण इति । लकारस्तु लकार एवान्त्रभूतः । एवं वशिन्यादिमाहात्म्यं भूप्रस्तारे प्रतिपादितम् ।

अत्र प्रस्तावत्रये निम्नरेखः भूप्रस्तारः पातालवासिनां पूज्यः । तु ऊर्ध्वरेखः कैलासप्रस्तारः । ऋमोऽत्र मेऽप्रस्तारः स्वर्गलोकवासिनां पूज्यः ।

‘पातालवासिनां देवी ! प्रस्तारो निम्नरेखकः । उर्ध्वरेखो महेशानि ! मर्यलोके निवासिनाम् ॥ स्वर्गलोक निवासिनां यन्त्राणां मेरुसंश्रयम् ॥ भूपुरं तु समारभ्य बिन्दुवान्तं महेश्वरि ! । क्रमात् समुन्नतं सर्गं मेरूपं मयोदितम् ॥ गोपितव्यं त्वया भद्रे ! स्वगुप्तमिव सन्ततम् ॥’ इति ।

त्रिपुरतापिन्यां ? श्रीचक्रलक्षणमुक्तम् । तद्यथा- ‘अथ याज्ञवल्क्य इति होवाच श्रृणु सौम्यादि विद्याया: पूरं वक्ष्यामि अक्षरसङ्ख्यया, तत् कथम् ? दशार-दूयमन्वश्रदलस्वरूपत्रिवृत्तवेदाश्रयतं श्रीपुरम, तस्याः प्रतिविधिविधिसङ्ख्येधि । एवं शिवशक्त्यात्मकमधिष्ठानश्रीचक्रं सम्प्रपञ्चं प्रतिपाद्य अधिष्ठानाधारकामेश्वरौ प्रतिपादयति । ‘अथ प्रथते मदनो मदनी’ति । अत्र नवावरणविधिष्टश्रीचक्रमध्ये त्रिकोण-मध्यवर्तिसर्वानन्दमयबिन्दुपीठोपरि पञ्चब्रह्ममहामण्डे इत्यर्थः । तद्विन्दुना च प्रथते वर्धते सौन्दर्यच्युतिः येनैतत् शेषः । तथा चोक्तं तापिन्याम् ‘अथयमेतेषां ब्रह्मादीनां कलाः सङ्गृह्य मण्डाकारं कृत्वा तन्मध्ये सर्वानन्दमयचक्रं संस्थाप्य स्वस्याः क्रियार्थमवशिष्टं ब्रह्माकामेश्वररूपं स्वमायया कृत्वा तं कामेश्वरमध्योपरि संस्थाप्य कामेश्वरस्य वामाङ्कपयोधरे स्थितकत्यासीतिति । ‘याज्ञवल्क्य इति, कौ तार्वति

अहं मदनो मदनी'ति । स्वसौन्दर्यांतिशयेन पराशक्तिं मदयतीति मदनः कामेश्वरः । मदनात् कामेश्वरात् अनपेता मदनी । तदभिन्नेति यावत् । चकारोद्याहर्तव्यः । मदनो मदनी चेति । तौ दिव्यदस्पती सर्वानन्दभयचक्रे पश्वब्रह्मासने सर्वोत्तमत्वया वर्तेते इति शेषः । लोकातिशायि सौन्दर्यांत तयोः अन्योन्यानुरागैकादेकमीतौ विराजते इति भावः । तथा ललितोपाख्याने प्रतिपादितम्—

तां हष्ठ्वा मुगशावाक्षीं कुमारो नीललोहितः । अभावनमस्थविष्ठो विस्मृत्य सकलाः क्रियाः ॥ सोऽपि तं वीक्ष्य तन्वङ्गीं मूर्तिमन्तमिव स्मरम् । मदनाविष्ट सर्वाङ्गी स्वानुरूपममन्यत ॥ अन्योन्यालोकनासक्तौ तावुभौ मदनाक्रती । सर्वभावविशेषज्ञौ श्रुतिमन्तौ मनस्विनौ ॥ परैरज्ञातचारित्रौ मुहूर्त्तास्वस्थचेतनौ ।' इति ।

हृदयामले च— 'पुरत्रयं च क्रकस्य सोम-सूर्य्यादिलत्सकम् । महालक्ष्म्याः पुरं चक्रं तत्त्ववास्ते तथा शिवः ।' इति ।

कामेश्वराविनाभूता सा किं नामवेयेत्याकार्षायाम—'कथं नु भगवान् ! ब्रह्मविद्यानामाख्या ब्रह्मण्यातेतित श्रुतियुक्तरीत्या श्रीविद्यायाः स्वतः नामाद्भावेऽपि 'नामरूपे व्याकरवाणि' 'नामरूपे व्याकरोत्' 'सोऽहंसममोलितग्रे व्याहरत् ततोडहं नामाद्भवत्' 'नामादि कृत्वादिमवदन् यदास्ते' त्यादि श्रुतिभिः कल्पितानि नामानि श्रौतानि कथयति 'मदनत्के' त्यादिना—

मदन्तिका मानिनी मझला च सुभगा च सा मुन्दरी सिद्दिमत्ता । लज्जा मतिस्तुष्टिरिष्टा च पुष्टा लक्ष्मीरमा ललिता लालपन्ती ॥ ६ ॥

मदन्तिका—मदयन्ती । स्वार्थे कः प्रत्ययः । वर्णलोपषष्ठच्‍नदसः । उ गासकान् भोगैकरसिकान् सांसलोक्य जगतां अभिमतार्यप्रदानात् मदयतीति भावः । 'अहं इन्द्रनीलमयः सालः चकवाल इवापरः । तन्मध्ये कक्षभूमिश्र् नीलरत्नमयो मुनेः ॥ तत्र नदक्ष मधुरा सरांसि शिशिराणि च । ननाविधानि भोग्यानि वस्तूनि सरसानि च ॥ ये भूलोकगता मर्त्याः ललिताचक्रसाधकाः । तेभ्यन्ते शक्तिनालक्ष्या प्राप्य वसन्ति ते ॥

तत्र दिग्यानि वस्तूनि मुख्जाना वनितासखा: ।

पिबन्तो मधुरं मचं नृत्यन्ते तत्र निर्भराः ॥

सरस्तटे षु सिन्धूनां कूले षु कलशोदकै: ।

लतागृहे षु ( चित्ते षु ) मण्डपे षु मर्द्दलि षु ॥

सदा जपन्तः श्रीदेवों पठन्तश्वापि तद्गुणान् ।

निवसन्ति महाभागा नारीभिः परिवेष्टिताः ।।’ इति ।

मानिनो—अन्याधि करणपूर्वकामो ल्कर्षो ‘मानम’ तद्वती ।

तद्यथोक्तम्—‘अन्याधि करणादात्मो त्कर्षो मानं बलादिज:' । इति ।

श्रुतिरप्याह—'अह मेव स्वयमिदं वदामि जुष्टं देवेभिरुत मानुषेभिः ।

यं कामये तं तमुग्रं कृणोमि तं ब्रह्माणं तं सुमेधाम’ ।।

श्रीभगवत्पादाङ्क्र —‘पुरस्तादास्ते नः परमथितुराहो पुरुषिका’ । इति ।

मड्‌ळा च—मड्‌ळते प्राप्यते पुण्यैरिति मड्‌ळम्, ‘मड्‌ळेरलच’ इति ‘अलच’ प्रत्ययः ।

तद्रूपा । यद्वा प्रशस्ताचरणरूपा ।

तथा च स्मृतिः—‘प्रशस्ताचरणा नित्यमप्रशस्तविवर्जनम् ।

एतत्तु मड्‌ळं प्रोक्तमृषिभिस्तत्त्वदर्शिभिः ।।’ इति ।

पुरारोषु च—‘सर्वमड्‌ळम मड्‌ळये शिवे ! सर्वार्थसाधिके ।

शरणये त्र्यम्बके गौरि नारायणि ! नमोडस्तु ते ।।’ इति ।

चकारोडप्यर्थः । सेयमुत्तरत्र स्थितोऽध्याहार्यः ।

सा पूर्वोक्ता मदना मड्‌ळा च भवतीति भावः ।

सुभगा—चापि सा पूर्वोक्ता कामेश्वरी सुभगाडपि भवति ।

शोभना भगा ऐश्वर्यादियुक्तस्याः सन्तीति सुभगा ।

तथाचोक्तं विष्णुपुराणे—‘ऐश्वर्यस्य समग्रस्य वीर्यस्य यशसः श्रियः ।

ज्ञानवैराग्ययोश्चैव षण्णां भग इतीरणात् ।।’ इति ।

'सरस्वती वा सुभगा' इति श्रुते: ।

सुन्दरी—अभिरूपदेहं वहतीति वा, समस्तसौभाग्यसर्वरूपत्वाद् वा ।

'सुन्दरी सुभगा'मिति श्रुते: ।

तथा चोक्तं ब्रह्माण्डपुराणे—'वालार्कपाटलाकारा नवयौवनदर्पिता ।

आम्रपल्लवरागाभः-चरणारविन्दक्च्छटा ।

यावकश्रोनन्यपक्षपातलोहित्यवैहना ।

कलनिस्वनमञ्जीररवकड्‌कणम नोहरा ।।'

अनङ्घवीर तूणीरधरौन्मादनज्झिका करिशुण्डाकदलिका कान्तितुल्योरुशोभिनी ।

अरुणेन दुकूलेन सुपस्पृशेन तनीयसा ।

अलङ्कृतनितम्बवाळ्या जघनाभोगभासुरा ।

अर्धोरुकमनीयमती रक्ता काञ्ची-चिराजिता ॥

नतनाभिगुहावर्तत्रिवलयूमिम्रप्रभावरी ।

स्तनकुङ्मलहिन्दो लमुक्तादामशतावृता ।

अतिपीनवक्षोजभारभङ्गुरमध्यभूः ।

शिरीषदामकौमल्यशालिन्तनुरतरो सुजान ॥

केयूरकङ्कणश्रेणिमण्डितान सोर्मिकाडङ्गुलीन ।

वहन्ती परिसमृद्धशङ्खसुन्दरकन्धरा ।

मुखदर्पणवृत्ताभचिबुका पाटलाधरा ॥

शुचिभिः पञ्चभि शुद्धै र्है विद्युल्लतापुञ्जभास्वरैः ।

कुन्दकुङ्मलसच्छायैरन्तर्दशितचन्द्रिका ।

स्थूलमौक्तिकसदृद्रत्नासाभरणभासुरा ।

केतकान्तरदलश्रोणीदीर्घदीर्घविलोचना ॥

अद्धे न्द्रनु लित फाले सम्यक् क्ल्मालफचञ्छटा ।

वालीवत्समानीकुण्डलामण्डितश्रुतिः ।

नवकर्पूरकस्तूरी सदामोदितविटिका ।

शरवारुनिशानाथमण्डलीमधुरनन्ना ।

चिन्तामणीनां सारे ण क्ल्माचारुकिरीटिका ॥

स्फुरत्किल्किलत्नाभि फलने तेविराजिता ।

घनान्धकारनिविदश्यामकुन्तलसंहति ।

सीमन्तरेखाविन्यस्तसिन्दूरश्रेणिभासुरा ।

शरुचन्द्रकलोच्चत्सा मदालोलविलोचना ॥

सर्वशृङ्गारर वेषाढ्या सर्वाभरणमण्डिता ।

समस्तलोकमाता च सदानन्दविवर्धिनी ॥

अपाङ्गैरिहितकुरणानिर्झरैरपिता द्रुविळा ।

भासते सा भगवती भवध्नी ललिताडम्बका ।' इति ।

सिद्धिमत्ता-सिद्धयः अणिमादयः, ताभिः मत्ता हृता । अणिमादिसिद्धिभि-रजनं सेवितेत्यर्थः ।

'अणिमादिभिरावृता मयूखैरहमित्येव विभावये भवानीन्' ।

इति मन्त्रशास्त्रोक्त्वात् । श्रीभगवत्पादैरुक्तम्—

स्वदेहोद्भूताभिर्धृणिभिरणिमाद्याभिरभितो निषेव्ये नित्ये त्वामहमिति सदा भावयति यः' । इति ।

लज्जा—उपासकानां स्तोत्रे: कामेश्वरेडनुरागाद् वा चितःसड्घोचनं लज्जा ।

तद्वती'र्थः । यथोक्तम्—

'चेतःसङ्घोचनं लज्जा त्रीडाडनङ्ग ( राग ) स्तवादिभि:' इति ।

हीड्झारालिमकेति यावत् ।

मति:—तत्त्वानुसन्धानेनान्यार्थनिद्द्धारणं मति:।

बुद्धिस्वरूपेत्यर्थः । तथा चोक्तम्—

'तत्त्वमार्गानुसन्धानादर्थनिध्धोरणं मति:' । इति ।

तुष्टि:—परमानन्दैकभूतत्वात् तुष्टिः ।

'आनन्दो ब्रह्म' 'ब्रह्मोषा' एकानेकप्रपञ्च: स्यादि'ति श्रुते: ।

इष्टा—परमानन्दवेन प्रिया यदा महायागक्रममाराध्या । तद् यथा—

'कुण्डं योजनविस्तारं सम्यक् कृत्वा तु शोभनम् ।

महायागविधानेन प्रणिधाय हुताशानम् ॥

यजाम परमां शक्तिं मद्यामसैर्वचै: सुरा: ।

ब्रह्मभूता भवामो वा भोक्स्यामो वा त्रिविष्टपम् ।

एवमुक्तास्तु ते सर्वे देवाः सेन्द्रपुरोगमा: ।

विधिवज्जुहुवुर्मन्त्रत: ।

हुतेषु सर्वांशेषु पादेषु च करेषु च ॥

होतुमिच्छत्सु देवेषु कल्वरमोष्ठ: ।

प्रादुर्बभूव परमं तेजःपुञ्जमनूपमम् ॥

कोटिसूर्यप्रतीकाशं चन्द्रकोटिशुशीतलम् ।

तन्मध्ये समुद्भूत्काकारमनुत्तमम् ।

तन्मध्ये च महादेवीसुदयार्कसमप्रभाम् ।

जगदुज्जीवनाकारां ब्रह्मविष्णुशिवात्मिकाम् ॥' इति ।

'अहं राष्ट्री सङ्गमनी वसूनां चिकितुषां प्रथमा यज्ञियानाम्' इति श्रुतितश्र ।

पुष्टा—सर्वसम्पूर्णा । तथा च श्रुति:—'नित्यपुष्टां करीषिणीम' इति ।

ललितोपाख्याने च सर्वसम्पूर्णंता विशेषेण वर्णिता ।

लक्ष्मी:—लक्ष्यते 'तत्त्वमस्या'दिमहावाक्यैरिति लक्ष्मी: ।

'लक्ष्मे'रु'चेत इत्प्रत्ययो मुडागमश्र ।

'भद्रेशा लक्ष्मीनीहिताधिवाचं 'श्रियं लक्ष्मीमुपलालयामि'त्यादि श्रुतिस्म्र ।

आगमश्र 'महालक्ष्म्या: पूरं चक्रं तत्रैवाडSस्ते तथा शिव:' इति ।

उमा—प्रणवस्वरुपिणी ब्रह्मविद्या, ओंकार-ब्रह्मविद्या एव उमेति संज्ञेत्यर्थः। ओङ्कार एव वर्णांगप्रत्ययेनोमीति गम्यते। तथैवोक्तं कैवल्योपनिषदादिषु—‘उमासहायं परमेश्वरं प्रभुम्’, ‘स तस्मिन्नेवाक्षर आस्सादे शिवमात्मानमुमा हैमवतीम्’ ‘अम्बिकापतय उमापतये नमो नमः’ इति। एतदर्थस्तु सूत्रसंहितायाम—

'उमासहायोमर्थ प्रभुं साक्षात् त्रिलोचनम् । इत्यादिना 'भक्तानामार्तिहन्त्री तु तत्प्रेवाडन्तर्हिता डभवत् ।' इत्यन्तेन भागेन स्पष्टीकृतः । अत्राभियुक्तोक्तिरप—

'ओंमित्युमेति युवयोरभिधानमेकं सृष्ट्यादिसृष्ट्यवधिता गुणविमात्रभिन्नम् । एकं च तावदभिधेयमपीहरूपं वेधी-जटेतिकचसंहतिभेदभिन्नम् ॥' इति ।

ललिता—'सुकुमाराङ्गविन्यासा ललिता परिकीर्तिता' इति । यथा—'घीरललितगुणवती । 'निर्जिताशेषशत्रुत्रुयाणां निश्चिन्ता नीतिविधुषा । सचिचान्यस्तभूभारा सुधीरललिता स्मृता ॥' इत्युक्कम् । तथैवोक्तं सहस्रनामस्तोत्रे—

'महापाशुपतपाशा|ग्रिभिनिर्दग्धाडसुरसैनिका । कामेश्व|राडधनिन्दग्धसमण्डाडसुरशून्यका ॥' इति । 'मन्त्रत्रयीन्यस्तराज्यघूरिः'ति च । अतः घीरललितगुणवता ललिता इति । अथवा—'कामेश्वराङ्गोपलालनाङ्गललिता' । तथा च ललितोपाख्याने—

लालपन्ती—अजस्रं निरवधिकपरकामेश्वरगुणान् आम्रेडयन्तीतीव्यर्थः । यथोक्तं भगवत्पादैः—

'अविश्रान्तं पत्युरगुणगणकथाSSम्रेडनजपा- जपापुष्पप्रचयाय तव जननि ! जिह्वा जयति से'ति । ज्ञातृणां फलं कथयति—'इमां विज्ञाये'त्यादि ।

इमां विज्ञाय सुघया मदर्नीं, परिस्रुता तर्पयन्तः खपीठम् । नाकस्य पद्मे मदके वसन्तं, परं धाम त्रिपुरे चाविशान्ति ॥ ७ ॥

अष्टमो मन्त्रः

तत्र ‘इमां’ पूर्वोक्तां कामेश्वराड्‌डवासिनीं देवीं, ‘विज्ञाय’ सम्यकं ज्ञात्वा । कीदृशीमित्याह—सुगया मदन्तीम् । ‘सुगया’ अमृतलक्ष्म्योन द्वद्रग्येण, मदन्तीं मदताम् । यथोक्तं सहस्रनामस्तोत्रे—‘माध्वोपानालसा मदे’ति । ‘परिस्रुता’ अभिष्णुता, सोमलक्ष्म्योनामृतेः । तथा च श्रुति:—‘पुनाति ते परिस्रुतः सोमस्य द्रुह्यते’ इति । तपंयन्तः प्रीणयन्तः । किं प्रीणयन्तः? स्वपीठं स्वशरीरम् । नाकस्य स्वर्गस्य श्रीपुरमध्यगतमुक्तप्राकारपूर्वदिशि भागे स्थितस्य, महेन्द्रलोकस्थितस्य । पृष्ठे उपरिभागे कीदृश्य ? महतो विस्तारवत् । वसन्ति तिष्ठन्ति देवानां सोमवदम्बायो वारुण्यतीव प्रियेभि ब्रह्माण्डेष्टरपुराणे ललितोपाख्याने प्रोक्तम् । यथा—

‘सर्वदेवप्रियेय देवी! वाजपेयादिकर्मेभैः की सोमपानवदनं तं पातुमर्हसि वारुणीम् । यागेन मन्त्रपूतेन पीतेन भवता जनः । सिद्धिं बुद्धिं बलं स्वर्गमपवर्गं च गच्छति’ इति ॥

एवं शक्त्यात्मकश्रीचक्रमध्यस्थाने, तत्र स्थितौ कामेश्वरी-कामेश्वरी अधिष्ठातारी च, तद्रहस्यानामानि च प्रतिपाद्य तद्वाचको ‘कामो योनिर्’ इति द्वाभ्याम् ऋग्भ्याम्—

कामो योनिः कामकला वज्रपाणिगुहा हसा मातरिश्वाभमिन्द्रः । पुनर्गु हा सकला मायया च पुरुच्येपे विश्वमातASSदिविद्या ॥ ८ ॥

कामः ककारः, योनिः एकारः, कामकला ईकारः । वज्रपाणिः लकारः । गुहा हीड्‌डुरः । हसा हकार-सकारौ, विभक्तिलोपश्च्छान्दसः । मातरिश्वा ककारः । अग्रं हकारः । इन्द्रो लकारः । पुनर्गु हा—पुनः=शब्दः पूर्वोक्तपरामर्शी, गुहा हीड्‌डुरः । स-क-ला सकार-ककार-लकाराः । मायया च हीड्‌डारेण युक्तेति शेषः । चकारात् पूर्वोक्तकामादिशब्दवाच्ये: वर्णैरपि सहितेर्थः । पुरुची पुरुषो बहुधा वर्णान्, अश्वाति गच्छति प्राप्नोति=पुरुची, पञ्चदशाक्षरतां प्राप्नोत इत्यर्थः । तां प्राप्तां पञ्चदशाक्षरिका-मपरोक्‌षतया निर्दिशति—एपेति । एषा का इत्यादि

काड्क्षायाम् आह —विश्वमातेतित । विश्वस्य शिवादिक्षित्यन्ततत्त्वजातस्य माता जनयित्री । तथा चोक्तं पुराणे—

'सदाशिवानां मेदानामुक्तिस्थानमीश्वरी'ति ।

यथा—'मान पूजयामि'त्यस्माद् घातोः मात्रशब्दो निष्पन्नः । 'नप्टृ-नेष्टृ-स्वष्टृ-होतृ-प्रात्-जमान्-मातृ-पितृ-पित्न्- दुहितृ' इत्यादिसूत्रेण निपातनात् । तथा च श्रीहयग्रीवः—

'अथ सा जगतां माता ललिता परमेश्वरी'ति ।

'मात्रदेवो भवे'ति श्रुतिरेकजन्मनि जनन्या विदधात्य्‌यास घनमनस्तर्जन्मसुजन्यासत्तत्‍‌ो विशेषस्पर्यं विदधाति । तदाह—हयग्रीवः—

'स्वस्वांशौ शिवयोषेक्ष वमादिपित्रोःकुर्वते'ति ।

श्रीकृष्णोऽट्टारकस्तु—नेयं श्रुतिः विशेषजननीपरा, शब्दार्थवैरूप्यापत्तेः । नापि मातृत्व जातिः, गोत्वादिना सार्धं कुर्यात् । किन्तु श्रीपरमेव । 'अजामेकां लोहितशुक्लकृष्णाम्' इत्यादि श्रुतेः । आदिविद्येति । आदिविद्या प्रथमविद्या । ओङ्काराद्या ब्रह्मविद्येति यावत् । तस्या एव सर्वविद्यार्थप्रामाण्यवात् । तथा च श्रुतिः—

"यो वेदादौ स्वरः प्रोक्तः वेदान्ते च प्रतिष्ठितः । तस्य प्रकृतिलीनस्य यः परः स महेश्वरः ॥"

यथा—'ओमित्येतदक्षरमादौ' प्रयुक्तं ध्यानं ध्यायितध्यमित्येतदक्षरं परं ब्रह्म'ति । अथवा—अकारोकारमकारात्मकवाडोङ्कारस्य । स आर्दिविद्यार्थः । अथवा आदि: सर्वकारणभूतब्रह्मस्वरूपतया वेत्ति इति आदिविद्या ओङ्कार एवेति ।

अत ओङ्काररूपा ब्रह्मविद्या पञ्चदशावरणातीत्मकेत्यर्थः ॥८॥

द्वितीयामाह 'पष्टिम्' इत्यादिना—

पष्टिं सप्तसममथ वहिसारथिमस्या मूलत्रिक्रमादेशयन्तः । कष्यं कर्वि कल्पकं काममीशं तुष्टद्वांसोऽमृतत्वं भजन्ते ॥ ९ ॥

पष्टं पूर्वोक्त्रादिविद्यायाः षट्क्षारं हकारः, समगं सकारः, अथ अनन्तरम्‍, पष्टसममयोरिति शेषः । बहिसारथिमु, वायुभीजे ककारः । अस्याः उत्क्कोऽदि विद्यायाः मूलत्रिक्र्म आद्याक्षरत्रयम् आदेशयन्त इति भावः । कष्यं प्रतिपाद्यम् । 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' 'विज्ञानमानन्दं ब्रह्म', 'प्रज्ञानं ब्रह्म', 'असड़ो हयः पुरुषः' 'अन्यदेव तद्विदितादथो अविदितादधि', नेह नानास्ति किञ्चन', 'एकमेवाद्वितीयम्', 'यत्तदद्रेश्यमग्राह्यमश्रोत्रमवर्णमचक्षुः'

श्रोत्रं तदपाणिपादम् । नित्यं विभुं सर्वगतं सुक्ष्मं तदव्ययम्', 'अथात आदेशे नेति नेति', 'अस्थूलमनणु अह्रस्वमदीर्घंमलोहितमस्नेहमच्छायमतमोडवायनाकाश-

सङ्ङमरसमगन्धमचक्षुष्कमश्रोत्रमवागमनोऽतेजस्कमप्राणममुखममात्रमनन्तरमबाह्यम्' इत्यादि श्रुतिशतः। बीजमुखनिःसृतविरसनेन चोच्यते शेषः । म कविभिः—सर्वज्ञं कान्त-

दर्शिनम्, 'स वेद वेदम्, स च तस्यस्ति वेदिता' इति श्रुते। 'कवि पुराणमनु-

दारमिति स्मृतेश्र । कल्पकमू—अभिमतार्थानामिति शेषः । कामम्—धर्मादि पुरुषार्थसिद्धिभिः काम्यते इति कामः, तम् । ईशम्—स्वशक्तिशिः सर्वान् लोकान्

कर्तुमीशते इति ईश । 'यः सर्वज्ञईश ईशानाभिः जननीभिः परमशक्तिभिः' इति

कर्तुमीशते इति ईश । 'यः सर्वज्ञईश ईशानाभिः जननीभिः परमशक्तिभिः' इति कर्तृमीशत इति ईश । 'यद्वा काममीशमिति पद्द्रयमेकं नाम कामेश्वर इति, तं कामेश्वरम् । तुष्टिद्वांसः—स्तुवन्तः;, स्तवनम् उपासन-ध्यान-मननादिबोधन-भजनादीनामुप-

लक्षणम् । तथा च श्रुतिः—'सर्वं खल्विदं ब्रह्म तज्जलानीतिः शान्त उपासीत' । 'उमासहायं परमेश्वंर प्रभुं त्रिलोचनं नीलकण्ठं प्रशान्तम् । ध्यात्वा मुनिर्निर्गच्छति भूतयोनिं समस्तसाक्षिं तमसः परस्तात् ॥' इति ।

'मतवा धीरो हर्षशोकौ जहाति' 'तं ह देवातमबुद्धिप्रकाशं मुमुक्षुने शरणमह प्रपद्ये' इत्यादयः । एवं स्तुवन्तः ।

अमृतत्वम्—न प्रियत्त इति अमृतं ब्रह्म । तथा च श्रुतिः—'सत्यात्म प्राणारामं मन आनन्दम्, शान्तिसमृद्धममृतमृतम्' इति । तस्य भावः—तत्त्वम् अमृतत्वं ब्रह्मात्मत्वमित्यर्थः । भजन्ते—प्राप्नुवन्ति । मन्त्रगतवर्णानां कामादीनी पदादि

लक्षणानि, कचित् लक्षितलक्षाकान्ति ध्येयम् । कामः—शिवः;, 'तस्मादेश्वरकाम लक्षकानि, कचित् लक्षितलक्षाकान्ति ध्येयम् । कामः—शिवः;, 'तस्मादेश्वरकाम

उपासीत' इति श्रुते। तेन तद्प्रकृतिभूतः ककारो लक्ष्यते । तथा च मन्त्रनिघण्टुः— 'को ब्रह्मा कामो वेकुण्ठो क्रोधीशो विधिरुच्यते । महाकालान्तुकारो बहुः कमलाकरो ईश्वरः ॥' इति ।

योनिः—एकारः;, 'त्रिकोणशक्तिरेकाकारेण महाभागेन ( भगाकारेण ) प्रसूतः, तस्मादेकार एव गृह्यते' इति श्रुते। 'एकारो भग-योनिः चे'ति निघण्टुष्ट्र ।

कामकला—काम्यते अभिलष्यते, स्वात्मवेल्ल परमार्थविद्याद्रः महाद्रः योगिभिरिति कामः । 'हिरण्मयः पुरुषो हृश्यते हिरण्यकेशः । आप्रण-

वात सर्व एव सुवर्णः', 'सूक्ष्मतेज यत् ते कल्याणतमं तद् ते पश्यामि' इत्येवं श्रुत्युक्तप्रकारैरोगित शेषः । कला विमर्शशक्तिः—अम्निषोमरूपिणी कामाभिसङ्कला

'कामकला' कामेश्वरादिनाभूता बिन्दुत्रयसमष्टिरूपा 'कामकले'त्युच्यते । तेन तद्प्रकृतिभूत एकारो लक्ष्यते । तथा च श्रीभगवत्पादा—'हरार्घं ध्यायेद हरमहिषि

ते मन्मथकालाम्' इति । श्रीपुङ्गयानन्देश ।

'पञ्चतन्मात्रविन्दुगुलिकं विश्वक्षराशक्तिरुचचतुष्टयसारम् । वागर्थसृष्टिविधौ

परस्परानुप्रविष्टविसर्गम् ॥' इति ॥ ९ ॥

विन्दुरहङ्कारात्मा रविइन्दुनिधुनस्मराकार: ।

काम: कमनीयतया कला च दहनेइन्दुविमहौ विन्दु: ॥’ इति ।

‘वज्रपाणि’रित्यनेन लकारो लक्ष्यते ।

लकारो माधुरी मांस: सङ्कोचत्रयात्मकसुरम् ।

‘ऐन्द्र: पार्थिवशाखाश्रय: पिनाकीशिकरङ्कणम् ॥’ इति निघण्टु: ।

गुहा गूहेति संवृणोति विमर्शाशक्तिमिति गुहा माया आवरणशक्ति: ।

तेन तत्प्रकृतिभूतो हीडारो लक्ष्यते । ‘गुहा श्रीणि निहिता नेगयन्ती’ति श्रुति: ।

‘हसा’ ‘सुषा’ सुषुम्णा इत्यादिना साधु ।

ककारस्य वायुबीजत्वं शास्त्रसिद्धम् ।

अत्र पुन:शब्द: पूर्वोक्तशराश्रीयुक्तम् ।

गुहाशब्दो व्याख्यात: । सकला स्पष्टम् ।

मायात्मकं हीडारेण ‘हीडारो हल्लेखाख्या भगवन्मानेयं वारभकवर्णदम् ।

‘हसा मातरिश्वाभ्रइन्द्र: पुनर्गुहि’त्येतद वर्णपञ्चकं सौरं कामराजखण्डम् ।

‘कमला मायां चे’ति वर्णचतुष्टयं सौम्यं शक्तिखण्डम् ।

एवं कूटत्रयात्मकां श्रीविद्या पञ्चदशाशक्ररीति ।

अत्रेदमति रहस्यम्—‘कामो योनि: कामकला वज्रपाणि’रिति वर्णचतुष्टयम्

आनेेयखण्डम्, ‘हसा मातरिश्वाभ्रइन्द्र’ इति वर्णपञ्चकं सौरखण्डम् उभयो:

खण्डयोमध्ये रुद्रप्रकृतिस्थानीयम् । गुहाश्रय हल्लेखाबीजम् ।

सकला इति वर्णत्रयेण सौम्यं खण्डं निष्कलितम् ।

सौम्यसीरयोमध्ये ‘विष्णुप्रतिष्ठ’ स्थानीयं गुहाश्रयं

‘भुवनेश्वरी बिज़म् । चन्द्रकलावण्डं तु उत्तरत्र स्पष्टोभविष्यति ।

अत एव—

‘त्रिखण्डो मातृकामन्त्र: सोमसूर्याग्न्यात्मक’ इति ।

अवरोक्रमेणोति शेष: । ‘सोमसूर्याग्निलात्मक’ इत्येतावत्यत्र वक्तव्ये ‘त्रिखण्ड’

इत्युक्त: ज्ञानेन्छाक्रियाशक्त्यात्मकम्, ‘खण्डत्रयमि’ति जाग्रत्-स्वप्न-सुपुप्स्यव्यस्था-

व्यात्मकं विश्व-तैजस्-प्राज्ञवृत्तित्रयात्मकं तमोरज:सत्वगुणात्मकमिल्येवं प्रकारेणाड-

वगन्तव्यम् इति ।

तथाहि- त्रिपुरसुन्दरीमन्त्रस्य षोडशावर्णा: ।

ते च षोडशनियतया स्थिता: ।

अत्र षोडश्या: कलाया: नित्यात्वव्यपदेश: चन्द्रकलारूपसार्यात् ।

सा च परा कला चिदेकरसातस्याच्छाया विशुद्धचिच्चक्रे षोडशारे कलात्मकतया प्राजतीति

रहस्यम् । सा प्रभानम् । अस्या अज्ञभूता: पञ्चदशा नित्या इति सिद्धम् ।

नवमो मन्त्रः

तुरीयस्य कामकलाखण्डस्यैव श्रीविद्येति नाम । श्रीस्वरूपा विद्या श्रीविद्येति रहस्यम् । रहस्योपनिषद् चैव विद्या गम्यक् प्रतिपादिता । 'देवा हवै प्रजापतिम्-

बुवन्-' केयं तनुः, कि रूपा, कियद्वर्णा, किकरोति, किं ददाति, केन च सिद्ध्यति, किंकरवामेति विदिना ।

देवगथर्वशिखोपनिषदि च श्रीविद्या पञ्चदशाक्षरी प्रतिपादिता । महोपनिषदि च सम्यक् पञ्चदशाक्षरी प्रतिपादिता । त्रिपुरातापिन्याम् 'अथैनत्‌सिम्नन्तरे भगवान् प्रजापतिः वैष्णवं विलयकरणं रूपमाश्रित्य त्रिपुराभिधा भगवती' इत्यादिना विशेषेण श्रीविद्याया: त्रिखण्डात्मकत्वं निरूपितम् ।

ऋग्वेदे च 'चत्वार ईं' बिभ्रति क्षेमयन्तः' इत्यत्राप्येषा श्रीविद्या समुद्योतते । ननु श्रीविद्यायाः कूटत्रयशिखरसमधिरुढगुहात्रये बिन्दुभूषितमस्तकत्रय एव तुरीयस्वरः स्फुरति । तत् कथम् 'चत्वार ईं' बिभ्रती'त्युच्यते ? वाग्भवाङ्कतुरीयस्वरो

ह्यजहल्लक्षणया गृह्यते बहुलरासाहप्र्यादिति साम्प्रदायिकाः । कश्चिद्धन्द्रात्मककल्वान्त्यारुपत्वाच्छ षोडशावयवानामावश्यकतया श्रीविद्या श्रीविद्येति व्यवहाराद्यनुपपत्तेश्च वातीयगुहायां (?) निजसाम्प्रदायिकगम्य रमाबीजमस्तीति प्राह । तत् तुच्छम् ।

वह्न्यादिरूपतया पदकृत्यादिप्रतीकल्पवप्रसङ्गात् । श्रियः प्रतिपादकतयैव श्रीविद्योति व्यवहारोपपत्तेश्च । एवमेव 'ललितासहस्रनामस्तोत्रे' 'श्रीविद्ये काम-

सेविते' त्यत्र ध्याख्यातम् । 'श्रीरिति कामकलोच्यते, सा चासौ विद्या चिति श्रीविद्या । प्रकृति-विकृत्योरमेदादिति निर्गर्वा । व्यष्टि-समष्टिभावेन चन्द्रात्मकताऽपपत्तेश्च ।

यदिुक्तमस्ति रमाबीजमिति, तदपि 'कामो योनिरि'त्यादिश्रुतिविरुद्धम् । न हि श्रुतिविरोधे सम्प्रदायः प्रमाण्यमवलबते । रमाबीजमस्ति चेत्, तदपि न तस्य सम्प्रदायैकगम्यत्वम्, किन्तु-

'कामराजख्यमन्त्रान्ते श्रीबीजेन समन्विता । पोडशाक्षरोविद्येयं श्रीविद्येति प्रकाशिता ॥

इति श्रीहयग्रीववचनगम्यत्वात् । सत्येयं नेयं कामराजविद्या, किन्त्वन्यैव पोडशाक्षरविया । 'चत्वार ईमि'ति श्वेतिरपि एतस्या एवोबोधारिकेति सत्सम्प्रदाय-

विदो वदन्ति । केचित् तु 'चत्वारि वाक् परिमिता पदानी' इत्यादिश्रु तिरपि 'चत्वारि वाक्' इत्याहुः । रससारसङ्ग्रहैषु हादि-

विदोचदार उक्तः । तत्र वचनानि कानिचिल्लिख्यन्ते ।—

'विद्यां तु नवमीं सम्यक् प्रवक्ष्यामि समासतः । ललिताया रहस्यत्वात् मदनेत्यादितः क्रमात् ॥

मादनः प्राणरूपस्तु विकसः शिव उच्यते ॥

सहस्रस्त्ररो देवो महोचः शक्तिरूपकः ॥

सद्बोधः परमा शक्तिविकासः शिव उच्चते । सद्बोधचक्षु विकसचक्षु 'हंस' इत्यक्षरद्वयम् ॥

तयोराधाररूपेण कर्तक्ये बिन्दुमालिनी । प्राणो बिन्दुरिति प्रोक्तः साह्योदपानके ॥

अथो धरेंद्रनुग्राशं ज्वलनं तु तयोरघः । मायाबिन्दूद्भवांश्चैव वाग्भवोद्भवसौ प्रकीर्तितः ॥'

मा शक्तिस्तु समाख्याता, हनस्वीकारकाः शिवः । स हि मदन इत्युक्के हकारः शिवसंज्ञकः ॥

तस्य शक्तिर्यथोर्ध्वतवे सकारस्य विधीयते । शिवो हकार इत्युक्को यकारः शक्तिरन्यया ॥

बिन्दुमालिनि करणस्य पर्यायं परमेश्वरम् । शको न्योमनलार्णाय माया-बिन्द्वेश्वराय यः ॥

यथास्थिताश्र तत्......वाग्भवः स निराविछः । द्वावन्यौ कामशक्त्याल्यावर्णौ निष्कल्कात्मकौ ॥'

इत्यादि दृश्यम्यम् इमे कादि हादिविच्चे ब्रह्मांडोत्तरपुरायों ललितोपाख्याने 'सर्वंमन्त्रा तन्त्र' इति श्रीहयग्रीवोक्ते यथा—

'सर्वेभ्योऽपि पदार्थेभ्यः शब्दं वस्तु महत्तरम् । सर्वेभ्योऽपि हि शब्देभ्यो वेदराशिर्महामुने ! ॥

सर्वेभ्योऽपि हि वेदेभ्यो देवमन्त्रा महत्तराः । सर्वेभ्यो मन्त्रेभ्यो विष्णुमन्त्रा महत्तराः ॥

तेभ्योऽपि लक्ष्मीमन्त्रास्तु तेभ्यः सारस्वता वराः । तेभ्योऽपि गिरिजामन्त्रास्तेऽष्याश्र डिमनायमेदजाः ॥

सर्वाम्नायमनुष्योऽपि वाराहीमनचो वराः । तेभ्यः श्रयामानुषरा वारिष्ठ इल्वलोत्कः ! ॥

तेभ्योऽपि ललितामन्त्रा दशभेदविमेदिता: । तेभु द्वौ मनुराजौ तु वर्षियों विध्यमर्दन ! ॥

लोपामुद्रा-कामराजावचति स्वातिशुपागतौ । हादिस्खु लोपामुद्रा स्यात् कामराजस्तु कादिकः ॥

हंसादेऽन्यचर्यंतां यातः कामराजो महेश्वरः । स्मरादेऽन्यचर्यंतां याता देवी श्रीललिताम्बिका ॥

कादिहादिर्गमन्त्रौ योऽस्तु भेदो वर्णयोद्भवः । तयोश् कामराजोऽयं सिद्धिदो भक्तिशालिनाम् ॥

नवमो मन्त्रः

शिवेन शक्त्या कामेन क्षित्या शैव च मायया ।

हंसेन सगुणा चैव कामेन शशिमौलिना ।

शक्रेण सुवनेशेन चन्द्रेण च मनोजुवा ।

क्षित्या हललेख्यया चैव प्रोत्का हंसादिमन्त्रराट् ।

कामादिमन्त्रराजस्तु स्मरयोनिश्रियो मुनेः ।

पञ्चत्रिकमहाविद्यां ललिताम्बाप्रवाचिकाम् ।

ये भजन्ति महाभागास्तेभ्यां सर्वत्र सिद्धयः ।

श्रीभगवत्पादेशे हानिकादिविच्चे प्रकथ्यते । तथाहि -

'शिवः शक्ति: कामः क्षितिरथ रवि: शीतकरणः

स्मरो हंसः शक्रस्तदनु च परामारहरयः ।

अभी ल्लेखाभिस्तसृभिरवसानेपु घदितो

भजन्ते वर्णोस्ते तव जननि ! नामावयवतां ।

संरं यां देवीं त्रितयपद्माधौ तव मनो-

निर्धयैकें नित्ये निरवधिमहाभोगरसिका: ।

भजन्ति त्वां चिन्तामणिगुणनिबद्धाक्षवल्लयाः

शिवाग्नौ जुहन्तः सुरभिदृतधाराहुतिरतैः ।'

श्री क्रोध मट्टारकोडपि-

'इत्यं त्रीण्यपि मूल-वाग्भवमहा श्रीकामराजसुर-

शक्त्यार्क्यार्ध्यां चतुःशतिकटितान्युक्तकूटान्ति ते ।

भूतं शु तिषड्विध्यर्णविदितान्यारक्तकान्ते मिरावे !

यो जानाति से एवं सर्वजगतां सृष्टिस्थितित्त्वंसंस्कृत् ।'

कामिकलादिविलास च-परमार्थमूत्रत्रिकविद्याविन्दोरेव सकलज्ञान जगदुपत्स्या-

दिकं प्रथमसृष्टपञ्चभूतनिर्मितं गुणवर्णनद्वारा अक्षरसंड्याविशेषविशिष्टमहा-

मन्त्रात्मकदेवतास्वरुपपञ्चभूतदेवतास्वरुपपञ्चदेवतादिवत् विद्यायामपि विश्वात्मककल्वं

तदुत्तीर्णत्वं च स्पष्टमुक्तम् । यथा वा -

'स्पुटितादरुणादू बिन्दुनादब्रह्मादिकुरो रचो व्यक्कः ।

तस्मादू गगनसमीरनदहनोदकभूमिवर्णसंभूति: ।

अथाविशदाद्रुपि विन्द्वोर्गगनानिलबहिवारी भूमिजनि: ।

एतत् पञ्चकवृतिंर्जगदिदमवायमजण्डपर्यन्तमू ।

शब्दसृष्टौ रुपरसगन्धाश्र्येति भूतसूक्ष्माणि ।

व्याप्यं तूत्तरेपु क्रमेण पञ्चदश ।

पञ्चदशाक्षररुपा नित्या सेपा हि भूतिकाभिमता ।

नित्या: शब्दादिगुणप्रभेदामिन्नरास्ताडनया व्याप्ता: ।

नित्यासिध्याकारास्तिथयः शिवशक्तिसमारसाकारः ।

दिवसानिशामध्यरस्ताः श्रीवर्णोस्ते डपि तद्रूपा ॥

अज-अक्ष-खान-बिन्दुतयसमष्टिभेदैरविभाविताकाराः ।

षट्त्रिंशच्चतत्त्वात्मा तत्स्वातीताः च केवल विद्या ॥

विद्यादिपे तद्रूपात्मा सूक्ष्मा सा त्रिपुरसुन्दरी देवी ।

विद्या-वेदात्मकयोरन्तयोरभेदममनन्ययोरिति ॥१॥

अथर्थः—स्फुटिताद्रुणाद् विन्दोरिति स्फुटितात् उच्च्च्नात् । विन्दोः पूर्वोक्तलक्षणात् । 'नादब्रह्माड् कुरः' नादस्सर्ववर्णोदपत्तिहेतुरुर्णः । स एव ब्रह्म ।

तद्ब्रह्माड् कुरः उत्पादकः यस्स सः तथा चोक्तम्— 'एको नादात्मको वर्णः सर्वनाद विभागवान् ।

सोडनस्तमितरुपत्यवदनाहत इतीरितः ।' ॥१॥

उपनिषद्— 'ध्याता रुद्रः प्राणं मनसि सहकरणैः नादान्ते परमात्मनि प्रतिष्ठाप्य प्रधायीतवानर्मिति । दीपकानन्दनाथश्रोमित, बिन्दुरिति, नाद इति एकस्सूत्रनादब्रह्माड्.कुरो रवा शब्दः पश्न्यादिरूपः व्यक्तः आविर्भूतः ।

तस्माद्ध्रुवनादात्मा सर्गसङ्कोच-दहनादिकं.युगमानात् पश्नभूतानां वर्णानां आदिक्षान्ता-क्षराणां च सम्भूत्युपपत्तिराम्नाता ।

अथर्थः—तस्माद् बिन्दुनादात्मक देव सर्वप्रपञ्च-निष्पत्तिराम्नायते । तस्माच्छब्दात्मकं परं ब्रह्मेति ननु आत्मन आकाशः, तरस-काशात् जगदुपपत्तिः श्रूयते ।

तत् कथम् बिन्दुनादात्मकशब्दब्रह्मण एवति ? उच्यते—सर्वत्र वेदान्तेषु बिन्दुनादात्मकविद्याक्षरदेव परा-पश्यन्त्यादि शब्दप्रपञ्चविभाव-दर्शनात् ।

'यथा सः पुरुषाद् केशलोमनि, तथाक्षरात् सम्भवतोह विश्वम् ।

'यदक्षरं भूतकृत् विधे देवा उपासते ।' 'तदक्षरं वेदयते, यस्तु सौम्यः', 'स ब्रह्मा स शिवः सेन्द्रः सोक्षरः परमेश्वरः', 'ऋकोऽक्षरे परमे व्योमन्',

'हिरण्मये परे कोशे विरजं ब्रह्म निष्कलम् ।

तच्च्छुङ्ं ज्योतिषां ज्योतिस्तद्गदात्मविदो विदुः ।' इति ।

उपनिषदन्तरेपि— 'दिव्ये ब्रह्मपुरे विरजं निष्कलं शुभ्रमक्षरं विभाति' 'कामराज बीजान्तर्गत ककार-लकार-सहितं बिन्दुत्रयरसमष्टिभूतकामराजकलाक्षरस्य स्वरूपं विभाति वति ज्योतिर्मयस्वात् ।

त्रिखण्डान्तरेपि तत्परं ब्रह्म विभाति वति परम-प्कृताक्षरब्रह्मणः ज्योतिर्मयस्वमुपदिश्य तल्स्वरूपं निगमयति ।

मयबिन्दोरविश्रमादक्षरात्मकमेव ब्रह्मेति ब्रह्मोपनिषदादौ चष्टे ।

इममेवर्थमभिप्रेत्य लघुभट्टारका अपि 'यंन्रिये तव कामराजमपर्मि' त्यादिना निष्कलस्य कामकलाक्षरसस्य सर्ववेदमूलवेन सर्वप्रकारण सर्वपुरुषोपास्यलं मोक्षप्रदत्वं चात्रवन्न ।

तद्वया-व्याकतंमिरपि कृष्णानन्दवय्र्यः 'यदीश्र्णोतोलकंश्र्णोत, न हि प्रवेद सुकृतस्य पन्थामि'ऱ्यादि श्रुतिजालमुपनयस्य श्रीकामकलाक्षरस्वरूपवेभव एव उपनयस्ता ।

'अनादिनिधनं ब्रह्म शब्दमक्षरसंहितम् । इत्यक्षरब्रह्मण एव सकाशात् जगदुत्पत्तिं बूवन्ति । तथा शब्दानां जननीत्वमत्र भुवने 'वाग्वादिनो'त्युच्यते इति । एवं स्मृतिरपि—

'शब्दब्रह्ममयी स्वच्छा देवी त्रिपुरसुन्दरी' इति । 'एवं शब्दस्य निष्पत्ति: शब्दद्वारेण चराचरम्' इत्यादि ।

तथा च—'आत्मन आकाश:' इत्यात्मशब्दस्याक्षररुपात्परत्वमित्यात्मविदः । एवं शोणबिन्दो: सर्वात्मकत्वसर्वश्रृष्टित्वमुक्तत्वात् बिन्दोरपि तत्स्वरूपमतिदिशति । अथ 'विशदादि'ति । विशदात् सर्वप्रकाशबिन्दो: पूर्वोक्तात् । गगनादिपश्चभूतात्मकात्‌डनन्तब्रह्माण्डाविर्भावतिरोभावौ भवत इत्यर्थ: ।

तथा च श्रुति:— 'एतस्माज्जायते प्राणो मन: सर्वेन्द्रियाणि च । खं वायुज्योतीराप: पृथिवी विश्वस्य धारिणी इति ।

'यस्मिन्‌ भावा: प्रलीयन्ते लीनाश्र्च व्यक्ततां ययु: । पुनश्र्चाद्गुण्यक्तां भूयो जायन्ते बुद्बुदा इव ॥' इति ।

एवं रक्त-शुक्ल बिन्दुमयप्रकाशविमर्शात्मकब्रह्माणां सर्वं सृज्यते इति सिद्धम् । 'स्वेच्छाविलसिततनन्तजगद्रूपमविच्चिताननत् नौमि सेवनहापीठं शिवशक्तिपदाश्रयम् ॥' इति ।

शब्दस्पर्शौविति । शब्द आकाशगुण:, स्पर्श: वायुगुण:, रूपं तेजोगुण:, रसोद्रवगुण:, गन्ध: पृथिवीगुण:, एते गुणा आकाशमारभ्य पृथिवीपर्यन्तमुत्तरोत्तरमैकैकगुणाधिक्येन पञ्चदशगुणा: सम्पद्यन्ते । एतेषां गुणानां पञ्चदशभावेन श्रीविद्या पञ्चदशाक्षरी जाता ।

तद्स्वरुपिणी चैमाविभू:तेलाह—'शब्ददशाक्षररुपे'ति । 'भौतिकाभिमता' भूतसम्बन्धलेनाभिमता इष्टा । अत एव पञ्चदशाक्षररुपा । स्वस्मादविभूंतगुणानां पञ्चदशत्वम् । तद्रूपा तत्स्वरुपिणी । नित्या कूटस्था, तरङ्गबुद्बुदफेनाम्बुधिरिव सकलतत्त्वाविभावभूतमिरित्यर्थ: ।

तथा च वृहदारण्यक — 'इदं महद्भूतमनन्तपारं विज्ञानघन एवंतेन भूतेश्य: समुल्याय तान्येवानु विनष्यति' इति । मन्त्रोपनिषदि च 'यस्मिन्‌ भावा: प्रलीयन्ते' इति ।

शिवानन्ददर्श— 'शिवादिक्षितिपर्यन्तं षट्त्रिंशत्तत्वतसंश्रया: । यस्योमिवद्बुदाभासा: तं वन्दे चिन्महोदधिम् ॥' इति ।

कूटस्थाया एव पोडश्या: पञ्चदशावयवात्मकपञ्चदशशब्द्याघटित्यप्रतिपञ्चदशदेवतामय- पञ्चदशाक्षरीयुपेतामाह—'निर्यास्तिध्याकारा' इति । नित्या: कामेश्वरी प्रभृति चित्रान्ता:, तिथ्याकाराः तिथ्यभिमानिन्यो देवता: ।

तिथयेश्र प्रतिपदादिपूर्णिमान्ता:, शिवशक्तिसमारसाकारा: । प्रकाशविमर्शं सम्पुटाकारा ।

दिवसनिशात्मकां दिवारात्रिरुपां, प्रकाशविमर्शंयोतिदवारात्रिमयत्वात् । तथा चोक्त चिद्दिलासे—

'सा निशा सकलो कमोहिनी वासरस्य खलु सर्वबोधकः' इति ।

तत्रस्थितिः-श्रुतिः । तदपि ते पूर्वोक्तरूपेण पञ्चदशरूपा । श्रीवर्णः श्रीविद्यान्तर्गतवर्णगणा अपि तत्त्वरूपाः; ताहशप्रकाशविमर्शशक्तिरूपा इत्यर्थः ।

अभय मन्त्र विवेकः-इयमेव प्रकाशविमर्शमयी परा शक्ति: पञ्चभूतात्मकां उत्तरोत्तर-गुणवृद्धिद्वारा पञ्चदशात्मकश्रीविद्यामन्त्राक्षरीभि: देवीतास्वरुपिणी भूतेः'ति ।

तथा च आगमः—

'एकैगुणवृद्धया तु तिथिसङ्ख्याल्वमागता: । विमर्शरूपिणी नित्या पोड़शी या प्रकृतिता ।।

गता सा पोड़शैन्द्विपुरा परमेश्वरी । सुन्दरीदिमहातूरी चित्रान्तं च समन्ततः ।।

आगमादेव बोधव्यमिति सद्भिरुल्लमात्रतः । प्रतिपञ्चभूतो देवत्या: पौर्णिमास्यान्तिकं प्रिये ।।

एकैकां पूजयेद यस्सु सौभाग्यमवाप्नुयात् ।।' इति ।

सुभगोदयवासनायामपि—

'खं वायुरिति र्भूमिशब्दादीगुणभेदतः । दर्शपक्षतया न्यासा: व्यापिका: पूजयाम्यहम् ।।' इति ।

अजष्यधन्विन्दुरयेतिच अचः स्वरा: हलो व्यञ्जनानि । विन्दुय्रयमनुस्वारत्रयम् । एभां समष्टि: समुदायभाव: । तेः विभाविताकार उद्रावितस्वरुपम् । अत एव पर्ट्र्रिशक्तस्वात्मा शिवादि क्षित्यन्ततत्त्वविग्रहा ।

तेऽपि च पूर्वोक्तरूपेण पञ्चदशरूपा: तत्त्वातीता च तत्त्वसङ्ख्यातसमुदायस्थातत्स्वात् तदुत्तीर्णा च । अत एव केवलं स्वग्यतिरिक्तस्वस्वभावोदित एकैकन, एवंभूता विद्या श्रीमत्पञ्चदशाक्षरीयर्थः ।

अयमत्र विद्याया अवयवविभागः—तत्र वागभवखण्डे पञ्च स्वरा:, सप्त व्यञ्जनानि, संहत्य द्वादश वर्णा: । कामराजाख्ये द्वितीयखण्डे षड् स्वरा: अष्ट व्यञ्जनानि सम्भूय चतुर्दश वर्णा: । शक्त्याख्ये तृतीयखण्डे चल्वार: स्वरा:, षड् व्यञ्जनानि, संहत्य दश वर्णा: । सर्वेऽपि सम्भूय पर्ट्र्रिशक्षराणि अवयवरुपाणि । समुदायरुपा

विद्या सर्वंतत्त्वात्मकान्त्रा ।

ननु तर्हि कादिविद्याया अपि उभयात्मकत्वभावे तस्यामुपादेया बुद्धिनं स्म्यात्, कुतः ? देवीतावैजात्यात् । तत् कथं हादिरेवोभयात्मकत्वं प्रतिपाद्यते इति ।

अत्रोच्यते—कादेरपि विद्याया उभयात्मकत्वमस्येव । इयानेवाङ्गयोविद्ययोभेदा-

हादौ प्रथमखण्डे पञ्च स्वराः, सप्त व्यञ्जनानि; कादौ प्रथमखण्डे पञ्च व्यञ्जनानि, सप्त स्वराः। आहत्य विद्याद्वयेsपि प्रथमखण्डे द्वादशवर्णतत्वं समानम् । तस्मादुभयात्मकत्वमुभयोविद्यो:रस्त्येव । तथा च छान्दोग्योपनिषद्-‘यद् रूपं तदेव खं, यदेव खं तदेव रूपम्’ इति । तदुभयविद्योरुपासनापकारस्तु गुरुमुखादेवावगन्तव्यः॥ देवतायाः अपि मन्त्रवदुभयात्मकत्वमुपदिश्य मन्त्रदेवतयोरेक्यमाह-विद्याद्वि तादृगात्मेति । विद्या चिदानन्दस्वरूपिणी, ताहगात्मा विश्वात्मिका तदुत्पत्तौ च । सूक्ष्मा परिच्छेतुमशक्या । सा सर्व्वेदान्तेषु प्रसिद्धा । त्रिपुरसुन्दरी-त्रिपुरा च सुन्दरी च त्रिधावस्थितसमस्तवस्तुपुरणात् सर्वयोगिभिरुपास्यत्वेन श्रुतिर्नीत्या च त्रिपुराशब्दनिर्वचनश् पूर्वमेव प्रपञ्चितम् । देवी स्वच्छन्दप्रकाशरूपविश्वसर्जनादि क्रिडारूपा परा विद्यावेद्यात्मकतयोः पञ्चदशाक्षरात्रिपुरसुन्दर्या: अत्यन्तामेदेन् सार्वकालिकैक्यमामनन्ति । प्रतिपादयन्ति आर्या: परमेश्वरप्रमुखाः परमयोगित इत्यर्थः। तथा च चिदम्बररहस्ये—

‘अहं पञ्चाक्षरः साक्षात्त्वं च पञ्चादशाक्षरी’ इति ।

चतुःशात्यां च—

‘यस्य यस्य पदार्थस्य या या शक्तिरुदीरिता । सा सा सर्वेश्वरी देवी स सर्वोऽपि महेश्वरः॥ न्यात्त्रा पञ्चदशाण्णा विद्या भूतगुणात्मिका । पञ्चभिर्मिश्रा तथा षड्भिर्मिश्रैरपि चाक्षरैः॥ स्वरलयज्ञानभेदेन सप्तत्रिशत्तमप्रबोधिनी । तत्त्वालीनत्स्वरूपा च विद्यैषा भाष्यते परा॥’ इति ।

षट्त्रिशशत् तत्त्वानि—शिव-शक्ति-सदाशिव-ईश्वर-शुद्धविद्या-माया-कला-विद्या-राग-काल-नियति-शब्द-स्पर्श-रूप-रस-गन्ध-बुद्धि-प्रकृति-गुणत्रय-माया-बन्ध-शुद्ध-बुद्धि-शून्यतपः। तन्त्र शक्तितत्त्वं नाम जगतः सृष्टुमिच्छां परिगृहीतवतः परमशिवस्य प्रथमः स्फुरः। एषैवेच्छाशक्तितत्त्वम्, अप्रकटितेच्छत्वात् । तदेवादिकुरामयमिदं जगत् स्वात्मना-हन्तायास्वच्छायास्थितं रूपमीश्वरतत्त्वम् । अहन्तेदन्त्योऽप्योकेक्यप्रतिपत्तिशुद्धविद्या-स्वांशभूतेषु भावेषु मेदप्रथा माया । यदा तु परमेश्वरः पारमेश्वर्यात् मायाशक्त्या स्वरूपं ग्राहयित्वा सङ्कुचितार्थग्राहकतामश्नुते, तदा पुरुषसङ्कः । अयमेव माया-मोहितः कर्मबन्धः संसारी । जगदात्मना परिणतां जगद्विश्रान्तिमपि आत्मानं मित्रं जानातः पुरुषस्य मोहः । परमेश्वरस्य न भवेत्, इन्द्रजालमिवेन्द्रजालिकस्य यौगिनः स्वेच्छासम्पादितभ्रमस्य ध्रान्तिः । चित्स्वरूपी मुक्तः परमशिव एव । अस्यैव सर्वकर्तृत्व-सर्ववत्त्व-पूर्णत्व-नित्यत्व-व्यापकत्व शक्त्यः सङ्कुचिताः अपि सङ्कोचाग्रहरेण कलाविद्या-राग-काल-नियतिरूपतया भवन्ति । कालनामा अस्य पुरुषस्य किश्चित्कर्तृत्वहेतुः अविद्या किश्चिज्ज्ञत्वकारणम् ।

रागो विषयेषु अभिषङ्गः । कालो हि भावाभावानां भावना भावना भवनात्मिका । क्रमाच्छेदभूता नियतिः । ममेदं कर्तव्यं न ममेति नियमहेतुः । एतत् पञ्चदशकस्य स्वरुपावारक्षामत्वात् कञ्चुकमिति चोच्यते । अहङ्कारादिपृथिव्यन्तानामुपादानकारणं प्रकृति: । सेपा सत्व-रजस्तमसां साम्यावस्था । अहङ्कारो ममेदमित्यभिमान-साधनम्, बुद्धि: निश्चयसाधनम् । सङ्कल्पविकल्पसाधनं मनः । एतस्यैभवन्मनःकरणम् । शब्दस्पर्शरूपरसगन्धपञ्चविषयानां क्रमेण ग्रहणसाधनानि श्रोत्रत्वक् चक्षुर्जिह्वाघ्राणानि पञ्चज्ञानेंद्रियाणि । वचनादानगमनविसर्गानन्दुप्रक्रियासाधनानि क्रमेण वाक् पाणिपादपायूपस्थाः पञ्च कर्मेन्द्रियाणि । शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः रागानुबन्धात्मकाः पञ्च तन्मात्राणि । अङ्काशमवकाशप्रदं वायुस्सननतं चलनम् । वह्निद्धैतक: पावकश्रि सलिलमाप्यायनं स्वावर्णं च भूमिधारिका । एतानि पञ्च महाभूतानि । एते षट्त्रिंशत् तत्वरूपा: । तत्वातीता सा श्रीविद्येति सिद्धम् ।

सुभगोदयमते तत्वातीता चन्द्रकलाविद्या, अकथात्मिका आकारादिस्वराघोडश । कादित्वान्ता: घोडश । थादिसान्ता: घोडश । एवं घोडषष्टिर्विभज्यमानत्वात् चन्द्रकलासु तथा हृदयस्थात्, 'अकथादित्रिपीठेशिमि'ति श्रुतेश्रि । कामकला नाम आकारोकारमकारतया त्रिधा विभक्ता मातृका । कादिमातृकाश्रितविशोतिवर्णा: सूरीकला । आकारादि घोडशस्वराश्रंद्रकला मकारादिक्षकरान्तदशकला अन्ये: । एवं त्रिखण्डामातृकला 'कामकले'त्युच्यते । तथा चोक्तम्-

'षोडशेन्तो: कला भानोरुद्रादिदशोर्ध्वनले । सा पञ्चाशत् कला ज्ञेया माचकाचकरुषीपिणी'ति ।

एताः पञ्चाशत् कला: पञ्चाशद्वर्णात्मक पञ्चदशाक्षरोमन्त्रेन्दन्तभूंताः । यथा आदिम-कारण अन्त्यो मकार: प्रत्याहारत: तन्मध्यवर्तिनां वर्णानां ग्राहक: । अयमेव प्रकार: एकारवर्णपूर्ववर्तिना ककारण प्रत्याहारग्रहणप्रसास: । उच्यते, ककारादिकारान्तां 'कल' शब्दवाच्यतवं गौणम् । व्यञ्जनानां स्वरात प्रत्ययत्वात् । कलकलां स्वराणां प्रधिनिध्वमाति गुरणप्रधानभाव-दर्शनार्थ प्रत्याहारद्वयाश्रयणं कृत्वं सनकादिमिरिति घयेम् । चत्वारोडनुस्वारा: बिन्दुलक्षकाः, तेन बिन्दुना तदुपरि प्रतीममानो नादो गृहीत: । एवं नाद-बिन्दु-कलात्मकं श्रीचक्रं लिखणडमिति घयेम् ।

सादाख्याकला श्रीविद्यापरपयंां नादबिन्दुकलातीता । एताः घोडश नित्या स्वान्तभूंताः । तथाहि आकारादय: घोडश स्वरा: । ककारादय: तान्ताः घोडश । थकारादय: सान्ताः घोडश । एवं घोडशत्रिकं घोडशनित्यास्वन्तभूतम् । हकार: आकाराबीजं विस्ववाकाशे निलीनम् । ककार: अन्ता:स्थास्वन्तभूतं तोडपि ककारेण प्रत्याहारार्थ पुनर्गृहीत: । क्षकारस्तु ककारसमुदायरुपत्वात् । ककारादय:

सकारान्ता: द्विषोडश स्वरसहिता: नित्यास्वन्तभूंताः। अकारेण प्रत्याहृतः क्षकारः 'अक्षमाले'ति गीयते। अतः क्षकारेण सर्वमात्रका सङ्गृहीताः भवन्ति। अत एवं अन्तमखण्डे ककार-लकारयोः 'कला' शब्दनिष्पत्तिः। एवं मन्त्रेण सर्वमात्रका गृहीताः भवन्ति। अनेष्ट षोडश नित्यानां मन्त्रत्रयषोडशवर्णनितमकलवं षोडशवर्णानां पञ्चाशद्रवर्णात्मकलवं पञ्चाशद्वर्णानां पञ्चाशत्कलात्मकत्वमिति सिद्धम्। कलात्मकका मातृका अक्षरमालात्मकका मातृका उभयर्मपि यथायोगं चक्रेऽन्तभूूतम्। तथाहि - अन्तःस्थाश्र्वारः, ऊष्माणश्र्वारः, एवमष्टौ वर्णाः अष्टकोणात्मकाः। कादयो मावसानाः वर्गपञ्चमास्तु अनुस्वाररूपेण विन्दावन्तभूूताः। चतुर्दंशारे चतुर्दंश स्वराः अन्तभूूताः। अनुस्वारविसर्गयोर्बिन्दु-वस्त्रभाव इति चन्द्रन्र्यस्तरौकयं सुभगोदयमतानुसारेण कल्पितम्। पूर्णोदयमतानुसारेण तु सोम-सूर्याग्निलात्मकतया चक्रस्य त्रिखण्डत्वम्। एवं मन्त्रत्रयापि त्रिखण्डत्वं प्रसिद्धम्। एषद्वयः कलाः षोडश इन्दुखण्डेन्तभूूताः। स चायं खण्डः इन्द्रात्मक-यस्त्रखण्डेन्तभूूताः। एवं भानोः चतुर्विंशत्कला भानुखण्डेन्तभूूताः। स च खण्डः भान्वात्मकयन्न्रखण्डान्तभूूताः। एवमनेनैया दशकला आग्नेयखण्डे अन्तभूूताः। स च खण्डः यन्न्रे आग्नेयखण्डे अन्तर्भवतीति कला-यन्न्र-मन्त्राणामेक्यमनुसन्धेयम्। षोडश-वर्णात्मकलवं मूलविद्यायाः तदङ्गत्वं च नित्यानां प्रतिपादितम्। शुभागमपञ्चके तन्न वसिष्ठसंहितायाप्येवं निरापितम्। तच प्रागेव-प्रदर्शितम्।

"प्रतिपन्नम् विज्ञेयं चन्द्रस्य प्रथमा कला । द्वितीयाच्च द्वितीयाच्च पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः ॥" इति

अयमर्थः—चन्द्रस्य प्रथमा या कला, सा प्रतिपत्तिथिनामच्येया, सैव कलात्मकका (शुक्लपक्षे) सूर्यमण्डलाश्रितंगा। कृष्णपक्षे सूर्यमण्डले प्रविश्टा । एवं शुक्ल-तिथौ सूर्यमण्डलाश्रितांता द्वितीया कला द्वितीया तिथिः। कृष्णपक्षे तु सूर्यमण्डलं प्रविश्टा कला द्वितीया तिथिः। एवं सर्वत्रोभयम्। ततश्च पञ्चदशकला व्यवधानं सूर्यचन्द्र्योः यत्र सा पौर्णमासी पञ्चदश्यां कलायां सूर्यचन्द्र्योः अत्यन्तसंयोगः यत्र सामावास्येति ज्ञेयम्।

अतः कौलमते कलानां चन्द्रकलात्मकानां षोडशनित्यानां प्रतिदिनमेकस्या एवानुष्ठानम्। सर्वासां समयमते। षोडश्याः कलायास्तु पञ्चदशस्वपि तिथिष्वनुष्ठानं सिद्धम्। पञ्चदशानां नित्यानां तत्क्षैवान्तर्भावात्। अतः षोडशनित्यानां स्वरूपमुक्तम्। यथा—

"दर्शीया: पूर्णिमान्ताश्च कला: पञ्चदशस्तु । षोडशी तु कला जेया सच्चिदानन्दरूपिणी ॥"

अस्यार्थः—दर्शिन्ता: पूर्णिमान्ताः तिथयश्र्चन्द्रकला: दर्शा नाम अमावास्या-नन्तरभाविनी प्रतिपत्तकला। तस्यामीषद्दर्शनाद् दर्शा, दर्शा आद्या यासां ताः।

पूर्णिमा अन्तिमा यासां ताः । दर्शः दृष्टा, 'दर्शांसा, दृष्टरूपा, विश्वरूपा, सुदर्शना,

आप्यायमाना, अल्यायमाना, आद्याया, सुनृतदा, आपूयमाणा, आपूयमाणा, पूरणन्ती पूर्णा, पौर्णमासी' इत्येतानि नामधेयानि श्रुतिचोदितानि सङ्गृहीतानि 'दर्शाद्या: पूर्णिमान्ता:' इत्यनेन । एतासां स्वरूपं पुरस्तान्निवेदयिष्यते ।

दर्शादीनां पञ्चदशानां कलानां यथाक्रमं 'त्रिपुरसुन्दरी प्रभृतय: पञ्चदश नित्या अधिदेवताः । षोडश्यापि श्रिद्रुपाया: कलाया: साधारण्यात्स्वरूपवत्त्वाद् अधिदेवतान्तरं नास्ति ।

स्वयमेव सर्वस्याधि देवतेति ध्येयम् । एतासामभिमानिनी देवता: कामदेव एक एव । अधिष्ठानदेवता कामेश्वयैकैव ।

अत्राश्र मूलविद्यातप:पञ्चदशानां दर्शादय: कलाः नित्याः कलाश्र, विग्रहान्तर्मिल्यानुसन्धेयम् । अत एव दर्शादिकलानां त्रिखण्डतत्त्वं सिद्धम् । 'दर्शी दृष्टा दर्शिता विश्वरूपा सुदर्शना' एष: आग्नेय खण्डः ।

'आप्यायमाना आप्यायमाना भाषाया सुनृतेदा' एव सौरखण्डः । आपूयमाणा आपूयमाणा पूरणन्ती पूर्णा पौर्णमासी' एष: चन्द्रखण्डः । तुरीयो गुरुमुखात् ज्ञेयः ।

एतासां कलानां नित्यत्वेन ऐक्यं सम्पाद्य प्रतिपदादौ उपास्यम् । तत्प्रकारः पूर्वं प्रदर्शितः । 'दर्शी' कला शिवतत्त्वात्मिका । 'दर्शना' कला शक्तितत्त्वात्मिका ।

'दृष्टा' कला मायातत्त्वस्वरूपात्मिका । 'विश्वरूपा' कला शुद्धविद्यातत्त्वात्मिका । 'सुदर्शना' कला जलतत्त्वात्मिका । एवं पञ्चतत्त्वात्मकम् उभनेयकखण्डम् अग्निसंयाधिदेवता ।

कामदेवस्तु सर्वत्राधिष्ठदेवता । कामेश्वरी सर्वत्राधिष्ठात्रीयुक्तम् । आप्यायनाना कला तेजस्तत्त्वात्मिका । आप्यायमाना कला वायुतत्त्वात्मिका ।

सुनृता कला पृथ्वीतत्त्वात्मिका । इदं सौरखण्डो द्वितीयः । तत्र सूर्योऽधिदेवता । कामदेवस्तु सर्वत्राधिदेवता । कामेश्वरी सर्वत्राधिष्ठात्रीयुक्तम् ।

आपूयमाणा कला आकाशतत्त्वात्मिका । आपूयमाणा कला विद्यातत्त्वात्मिका । सौरखण्डेऽन्तर्भावः । इराकलाप्रभेदस्त्वत: इरादशापूयमाणयोरेक्यर्मिति अनुसन्धेयम् ।

पूर्णा कला आत्मतत्त्वात्मिका । पौर्णमासी कला सदाशिवतत्त्वात्मिका । एष: सौम्य खण्डः । सोमोऽधिदेवता । कामदेव: सर्वत्राधिदेवता, कामेश्वरी सर्वत्राधिष्ठात्रीयुक्तम् ।

नित्यकला साधारण्यातत्त्वात्मिका ।

एतास्तु विशुद्धचक्रे षोडशारे प्रागादिक्रमेण षोडश दिक्षु परिभ्रमणान्ते । तास्तु आज्ञाचक्रस्थितचन्द्रामण्डलस्य षोडश कला इति । सुभगोदये यत् प्रपञ्चितं तत् पञ्चदशकलानामेव षोडशारे परिभ्रमणम् ।

षोडश्या: कलाया: प्रभावटलं षोडशारे स्फुरतीयेवं परमिल्यानुसन्धेयम् । एवं पञ्चदशनित्यासमुदायात्मकस्य मन्त्रस्य पञ्चदशातिथिष्वनुष्ठाने विहितम् ।

पृथक् नित्यानुष्ठानं तु प्रतिदिनं पृथक् नियतम् । एतच्चाति रहस्यम् । इममेवार्थं श्रुतिराह- 'तथा च तैत्तिरीयशाखायां काठके श्रूयते । 'इयं वा इ'त्यनुवाकः ।

तत्र षोडशनित्यात्मकदिवसपरिज्ञाने फलं एतच्चाति रहस्यम् ।

प्रतिपादितम् ज्ञानमात्रप्रतिपादकत्वात् अनारम्भ्याच्चितम् । अश्वमेधकाण्डनन्तरं 'संज्ञानं विज्ञानम्' इति तिथिप्रतिपादकवाक्यानां प्रकरणविच्छेद एव । तस्याडनुवाकस्य ब्राह्मणम् इयं वा वसरा' इति । एवमुभयं मन्त्रब्राह्मणात्मकं वाक्यमनारम्भ्य-

धीतम् । ज्ञानेकफलं वाक्यजातम् । 'इयं वा व सरघा' अस्यार्थः--इयं चन्द्रकला साधारख्या, सरघा सरघावत् सरघा । मध्युस्यान्नदनी अमृतस्यान्नदनीति । श्रीचक्रात्मकचक्रस्य सरघात्वनिरूपणम् । 'तस्या अम्निरेव सारघं मधु' । तस्या: सरघाया अम्निरेव अमिस्थानमेव वैनन्दव्-

त्रिकोणं सारघं सरघोदभूतं मधु । तस्यैव सुधासिन्धुरुपतत्वात् । सारघस्य मधुनः उपचयापचयप्रकारमाह - 'या एता पूर्वपक्षापरपक्षयो रात्रिय: ता मधुकृतः ।' ता रात्यो मधु कुर्वन्तीति मधुकृतः । रात्रीष्वेव मधुनः सङ्ग्रह इति लोकप्रसिद्धिः । रात्रीवै चन्द्रकलारूपायाः श्रीविद्याया अनुष्ठानम्, न च दिवस इत्युपदेशः ।

पूर्वपक्षरात्रयो दर्शादिपूर्णिमान्ताः पूर्वं निरूपिताः । कृष्णपक्षरात्रिनामघेयानि--'सुता, सुचवती, प्रसुता, सूयमाना अभिपूयमाना, पीती, प्रपा, सम्पात्रमिस्रप्यन्ती । कान्ता, काम्या, कामजाताड्युषमती, कामदुघा, एताः कृष्णपक्षरात्रयः । एतासां कृष्णपक्षरात्रीणाम् आधारचक्र एवमावास्यात्मकतयाावस्थानात् समयिनां तत्र व्यवहाराभावात, शुक्लपक्षरात्रिष्वेव चन्द्रकलासङ्चारात्, तत्रैव कुण्डलिनीप्रबोधात्, स्वरूपमात्रोदे श एव कृतः । शुक्लपक्ष-

रात्रौणामेव कलातत्वम् । तत्स्वरूपं पूर्वमेव निरूपितम् । अत एव कुण्डलिनीप्रबोधो रात्रावेव न दिवा । दिवसानां मधुनः शाकक्त्वादिस्याह-'यान्यदानि (?) ते मधुवृषा:' । मधुवर्षन्तीति मधुवृषा: । अत एव योगिनः दिवा कुण्डलिनीन्ति प्रबोधयन्ति । शुक्लकृष्णक्षयोर्दिवसानां नामानि नोक्तानि अप्रस्तुतत्वात् । तथापि वेदे फलश्रवणात् उद्धरे रामात्रेण कथ्यन्ते ।

शुक्लपक्षदिवसनामानि--'संज्ञानं, विज्ञानं, प्रज्ञानं, जिनदाभजनितं, सङ्कल्पमानं, प्रकल्पमानम्, उपकल्पमानम्, उपक्लुप्तं, क्लृप्रम् । श्रेयोदवसथो आयतसम्मूतं भूतमि'ति शुक्लपक्षदिननामानि । कृष्णपक्षदिननामानि तु प्रस्तुतं विष्टुतं संसुतं कल्याणं विश्वरूपम् । शुक्कर्मणां तेजस्वि तेजःसम्मिदम् । अरुणं भानुमत् मरीचिमत् अभितपत् तपस्वत् ।' एतेषामुभयेषां शुक्लकृष्णपक्षयोर्दशात्राणां नामघेयानि यो वेद

तस्य फलमाह-'स यो ह वा एता मधुकृतश्र मधुवृषां च वेद' । इत्यादिना अस्य वेतुः एताः अग्नौ वैनदवस्थाने मधु सुधासिन्धुं कुर्वन्ति । अस्य इष्टापूर्तं वाच्छितार्थंपूर्तं न घयन्ती न रित्तीकुर्वन्तीति । व्यतिरेकेऽनिष्टमाह-'अथ यो न वेद न हस्यते अग्नो मधु कुर्वन्ति, घयन्तस्योष्पूर्तम् । व्याख्यातप्रायमेतत् । अभिप्रायः-- चन्द्रकलानुष्ठानं नाम मातृकामन्त्रस्यैवम्, ऐक्यम्, चक्रनित्योः ऐक्यम्, नित्याप्रतिपदादिकलयोः ऐक्यम् इति समयिमततत्वम् । एतदनुष्ठाने शुक्लपक्षकृष्णपक्षविवेकः

दिवसरात्रिविवेकश्रोपयुक्ते । दर्शादिपूर्णिमान्तास्वेव कलासु चतुष्टयैक्यानुसन्धानम्,

नाडमावास्यायाम् । कृष्णपक्षशान्त अमावास्यापर इत्युक्तं प्रागेव । अतश्रामावास्यायामिव शुक्लपक्षदिवसेष्वपि नानुष्ठानमिति ध्येयम् । एवं परिशेषवृत्या अमावास्यायामुपासनानिषेधः, नतु सर्वस्मिन् कृष्णपक्षे । अतश्रात्रित्रु अमावास्या व्यतिरिक्कासु न सर्वेषु दिवसेषु गुरूपसन्नो जपेयम् । 'यो ह वाऽअहोरात्राणि नामघेयानि वेद, नाहोरात्रेभ्योऽतिमुच्यते' इति । एतदनुवाको पूर्वपक्षस्याहोरात्राणां नामघेयानि । प्रस्तुतं विटुतं सुता सुनवतीति । एतदनुवाकपरपक्षस्याहोरात्राणां नामघेयानि । 'नाहोरात्रेभ्योऽतिमुच्यते', य एवं वेदेति वाक्यजातं पूर्ववदेव व्याकृतम् । इतः परं यद वक्ष्यमाणं मुहूर्तादिर्घमासघटिकादीनां कालानां नामघेयजातमत्रैवान्तर्भूंतमिति, एतद्ग्रन्थाद्यानेनैव व्याख्यातमित्यनुसन्धेयम् ।

अत एव संज्ञानानुवाक 'इयं वाव स ऋऋष्यनुवाकश्र व्याकृत एवेत्यवगन्तव्यम् । यस्तु सावित्रप्रकाशके 'प्रजापतिदेवान् भृजते' त्यनुवाके 'स यदाह' इत्यारभ्य 'जनको ह वैदेहः' इत्यन्तेन तिथ्यादिमकल्वं सविचुः प्रतिपादितम्, तत् तु सादाख्यतत्त्वात्मकायाश्चन्द्रान्त्रिकालाविद्याया श्रीविद्यया परनामवेक्षया: प्रसादसमासादितसामध्यं सविचुः, नान्यथेति प्रतिपादयितुं गौण्या वृत्यैषा श्रुति: । अत एव 'एष एवं तद्' इति गौणकृत्याथ्रयणं प्रकटितम् । एतद्ग्रन्थकलापानन्तर्य वाक्यं 'जनको ह वैदेहः अहोरात्रे:' इत्यम्नान्तम् । जनकः उत्पादकः श्रीविद्यायाऋषिः । विदेह एव वैदेही मन्त्रमथः अहोरात्रेर्होरात्रात्मकैः पञ्चदशाक्षरोमन्त्रवर्णः: दर्शादिपूर्णिमान्तकलात्मकैः समाजगाम मन्त्रम आहर्तवानित्यर्थः । यस्तु मन्त्रमाहर्त स ऋऋषिरित्युच्यते । अत एवाडरुणोपनिषद्-

'पुत्रो निकृत्त्या वैदेहः ।' निकृत्त्या: लक्ष्यया: पुत्रः, अथवा अनिकृत्त्या: लक्ष्यया: पुत्रः वैदेहः मन्त्रमथः । 'अचेत यश्र्र तनः', अनझल्वादेव चेतोरहितः, चेतनश्र सर्वभूतान्तर्यामित्वात् । 'स तं मणिमविन्दत्' सोऽनझः: प्रसिद्धं माणि विद्या रूपम् अविन्दत् लब्धवान् अपश्यदित्यर्थः । असौ अनझः अनझड्यपपश्यत् । 'अनझो मणिमविन्ददि'ति वाक्यशेषः: बलाभ्यते । अत एव परचिक्लकलाया: विद्याया: त्रिपुरसुन्दर्या: मन्त्रमथः ऋऋषिर्भूत । 'सोऽनझल्वादेवाऽनझ गुलिरावयत् ।' सोऽनझल्वादेवाऽनड गुलिरावयत् असौव्यत् । सीवनानन्तरङ्कष्यमाह- 'सोऽङ्ग्रीवः प्रत्यमुच्यत ।' सोऽनझल्वादेवाऽङ्घ्रः मणिसम्पादनफलं प्रत्यमोचनम् अकरोत्, ऋतवानित्यर्थः । विद्यारन्ते मणिस्वारोपस्य फलं धारणमेव न भवतील्याह- 'सोऽज्जिह्वोऽसश्चत ।' सोऽनझ:, अनझल्वादेवाजिह्वः;, असश्चत अचूचुपत, आस्वादितवानित्यर्थः । एतदुक्तं भवति- अनझः पूर्वं विद्या रन्तं पञ्चदश वर्णात्मकं पोङ्गनिस्यात्मकं पोङ्गशकलात्मकं नानावेदेशु नानास्मृतिषु नानापुराणेषु विप्रकीर्ण हृदयवान् । तदनन्तरं विप्रकीर्णिमिमं मन्त्रं हृदय सीवनं कृतवान् । पञ्चाराद् वर्णान् त्रिधा विभज्य, खण्डत्रयं कृतवा, त्रिपुरसुन्दर्याादि पोङ्गशनित्यास्त्वान्तर्भाग्य, प्रतिपदादितिथीनं पोङ्गश तन्त्रान्तर्भाग्य, पञ्चाराद्वर्णान्तिमकं त्रिखण्डं कृतवा, तत् सोमसूर्यनिलात्मकतया ब्रह्मविष्णु महेश्वरात्मकतया सत्वरजस्त-

मस्तकाद्यवस्थितततया जाप्रत्स्वप्नसुपुप्त्यवस्थापन्नतया सृष्टिस्थितिप्रलयहेतुभूततया निश्चितस्य , श्रीविद्यात्मकै चतुर्थे खण्डे पश्चादश कलानामन्तर्भावं निश्चिन्तस्य, भुवनेश्वरी-प्रभृतिनां योगिनीविद्यानां नवानां त्रिकस्य एकैकहीडूारेणान्तर्भांवमझ्रीकृत्य, सर्वावस्थितात्मक सर्ववेदात्मक सर्वशब्दात्मक सर्वज्ञानात्मकं त्रिगुणात्मकं त्रिखण्डं त्रिगुणातीतं सदाशिवापरपर्यायं षड्धाविशिवशक्तिस्पुटात्मकं निश्चिन्तस्य, वर्णपश्चदशकेन मूलविद्यामावेश्य, तदनन्तरं सूतं मन्त्रराजं श्रीवद्यां श्रुतवान् । चिरकालध्यानयोगेन पूजितवान् । तदनन्तरं चन्द्रकलामृतास्वादनं कृतवान् इति स मन्त्रमथः ऋषिरसय मन्त्रस्येत्यर्थः। 'नेतॄपृषि विदित्वा नगरं प्रविशेत् ।' एतमृपि मन्त्रं विदित्वा नगरं न प्रविशेत् । नगरं श्रीचक्रात्मकं तत्र न पूजयेत् । बाह्यपूजां न कुयादिति निपेघविधिः। बाह्यपूजायामेव ऋषिप्रचछन्दः प्रभृति ज्ञापनपूर्वंकत्वम् । आन्तरपूजायां तादात्म्यानुसन्धानातिमकायां ऋष्यादिज्ञानं नास्त्येव । उपयोगस्तु दूरत एव । अतः वस्तुतस्तु ऋष्यादिपर्यन्तदासेन श्रीचकस्य बाह्यपूजनं तैर्वाणकेनं कर्तव्यमिति नियम्यते । विधानमात्रं रूढ्यनतिकारः। उत्तन्न वक्ष्यते ॥ 'यदि प्रविशेत् ।' प्रवेशनमात्रपर्यन्तकारः। यदि वेदाः प्रमाणममित्वात्, प्रविशेदवेर्थः। 'मिथो चरितवा असंशये संशयोक्तिः। यदि वेदाः प्रमाणममित्वात्, प्रविशेत् । 'चर' गतिप्रेक्षणयोः। प्रविशेत् आन्तरपूजां कुरीदित्यर्थः। यद्वा-मिथो मिथुनोभूतौ शिवौ उभयमेलनमवगत्य प्रविशेतुसन्धीयतेति । पूर्ववद्याख्यानैडपि ऐक्यानुसन्धाने सहायान्तरं न कर्तव्यम् । एकान्त एव विद्या फलतीत्युपदेशः । तत् कथम् ? इत्याशङ्कूय दृढान्तेन ब्रुवीते- 'तत् सम्भवस्य व्रतम्' सम्भवो मन्यथः । चित्तजातत्वात् तस्य व्रतस्य माहात्म्यं, सहायान्तरं तिरस्कृत्य एकाकिनेव रहस्ये स्त्रीपुरुषसंयोगरुपम् । अतो मन्यथोपदिष्टमन्त्रानुशासनकृतो तथैव तदनुष्ठानमिति गोप्येयं विधेत तात्पर्यम् ॥ द्वितीयाध्यायेन मन्त्रथो मिथुनमवगत्य तस्मिन् मिथुने प्रविशति । एवं शिवशक्तिसंस्पुटमवगत्य साङ्केन प्रवेश्यव्यमिति श्रूयतेर्थः। अतश्व 'पुत्रो नितॄहया वैदेहः' 'जनको ह वैदेहः' इति श्रुतितथयस्य वेदेहयोःभयोः एकप्रत्य-भिज्ञाविषयत्वात् । 'स यदाहे'यादिवाक्यदम्बकं प्रतिपादितितिरुपचन्द्रकलातिमकाया: श्रीविद्याया: प्रतिपादनद्वारा सवितुस्तत्प्रसादजन्यां माहात्म्यं नान्यथेत्येवं परमिति सर्वंनवदम् ।

इत्यं प्रकटितायामपि श्रीविद्यायाम् 'अभिगमाद्यननुभावितं चार्थतः स्वरसय चन्दनभारवत् केवलं भवति'ति निरुक्तकारादिवचनेनार्थज्ञानहीनस्य निष्फलत्वश्रवणात् 'य एतेन दविष्ठा यजते य उ चैनदेवं वेदे' त्यनुष्ठानज्ञानयोः समफलत्वज्ञापनश्रुतिर्दर्शयांच सर्वथा मन्त्रार्थज्ञानमवश्यं भावि । एवं मन्त्रो नाम अनुष्ठेयार्थप्रकाशकं मन्त्रस्साङ्गत्नम् । मन्त्रं च अनुभूतार्थविषयः स्मृतिः । अनुष्ठेयार्थंव प्रकाशकं च तदुभयम् अनवगतार्थस्य मन्त्रस्य पुरुषस्य न सम्भवति । एवं मन्त्रार्थैडवगतस्थये मन्त्राक्षराणामिति गहनार्थत्वादव्याख्यातानि तानी चेत्, वाक्यार्थमन्था योजयन्ति इति मन्त्रे च व्याख्यानसापेक्षे सति

सकलविद्यानिधे: हयग्रीवरूपिणो भगवतो महाविष्णो: लब्धविद्येनापरिच्छिन्न-

चिच्छक्तिकलासमाश्रितरहस्यतत्त्वहृदयेनागस्त्यमुनिना विरचित: टीकार्थो निरूप्यते ।

'कन् दीसावि'त्यस्माद घातो: कन्यन्ते प्रकाश्यन्ते अनेन शब्दार्थज्ञान'ति वा, कन्यतीति वा । कनते: किप् । उणादयो बहुलमिति बहुलग्रहणात् उः । स्वरादित्वाद् व्यघ्यघट्वम् । एन लोप: । 'एन स्मरे' इत्यस्मात् इड्: अध्ययेन इत्यस्मात् कर्वा औणादिको विच् प्रयय: । संवित्संयन्धात्वकृत्योंरिति गुण: । 'वेरपृक्तस्ये'ति प्रत्ययस्य 'व' लोप: । 'निपात एकाज्ञा' इति निपातत्वात् प्रकृतिभाव: । 'ईयते स्मर्यते अधीयते' वा सर्ववेदशाखादिकला अनेनेति । क च तन् ए च क ए । पुन: प्रकाशमानबुद्धिरित्यर्थ: । ई इत्यते व्याप्तावित्यस्मात् किपि निपातस्वात् प्रकृतिभाव: । पुन: पुन: प्रकाशमानबुद्धयापन्नमिति यावत् । लहरी-

ह्यत्र परोक्षतया लहरीयुक्कम् । 'परोक्षप्रिया इव हि देवा' इति श्रुते: । पुन: पुन: प्रकाशमानबुद्धयापन्नलहरी । 'कई ए ल ही'—मियत इति माडुमाने शब्दे च ( किप् ), परोक्षश्रुता लुमाकारस्वेन वा गृह्यते । 'मितेरिते:' इति श्रुते: । 'क ई ही'—अनेन धर्मादिपुरुषार्थसाधनब्रह्मचर्यसमृद्धिदानादिनिमित्तहर्षा! तस्मादेव 'वाग् भव' मित्युच्यते । वाक् प्रवृत्तिजालनिमित्तत्वात् । अनेन ब्रह्माण्डरुपस्यमानगायत्री-

मन्त्रसार उक्त: । इष्टदेवताप्रश्नसनातनकल्पेन वाग् जालप्रवर्तकत्वात् ऋग्वेदात्म-

कत्वम् । हन्यान्ते एहिकामुषिमकतापत्र्याणि इति 'ह' । 'हन् हिंसागत्यो:' इयस्मात् किप् । अन्तलोप औणादिक: । अनेन धन-कनक-वाइन-भूष्यादिसम्पन् प्रचया इति । स अवसादनार्थात् सुनोते: स्यतेर्वा 'अन्' प्रययये कृत ए बाहुल्येन लुप्तानुनासिकत्वेन गृहीत: । अनेन सकलराजपरिच्छदजालमुक्तम् । काम्यन्ते सकचन्दनवनितादि-

मदनविष्ययोगा इति 'कमुकान्तौ' इत्यस्मात् पूर्ववत् प्रक्रिया । अनेन सकलेङ्का-

सुषुमकभोग उक्त: । ह च स च क च 'ह स का' । 'हीयते' प्राप्यते इति 'ह' । 'ओहा हूता' इत्यस्माद घातो: 'आतोऽनुपसर्गे क:' । हस्कानां ह: 'हस्कह:' । उप्रव-

निवृत्यर्थे 'सिच्चास्योम्भावो:' इति यावत् । तस्य 'लहरी' आखिक्यम् । 'ईयते' प्रकाश्यते अनेन दिगन्तेषु कीर्तिजालमिति 'ई' । 'ई' दोषा' इत्यस्माद किप् । बाहुल्या-

दन्त्यलोप: । 'हस्क हलहीं च ई च' अनयो: सवर्णदीर्घ:, ह स क ह ल हच:, तासां कामराजस्वम् । अनेन क्षत्रियवर्णोपास्यमानवृष्टिप्ठ छन्द:सारत्वमुक्तम् । स्वकीयाभीष्ट-

साधककर्मजातविध्याकारत्वात् यजुर्वेदस्य अर्थकामयो: क्रियासाध्यत्वात् यजुर्वेदात्म-

कत्वम् । सकलकलाभि: अवयवै: शिवादितरद्वैर्वा सहितता सकल, अथवा सकलम् ।

कलाभि: चतु:षष्टिकलाभि: वा सहितता सकला । अथवा सम्यक् कलयतीति सकला । 'हत्र् हरपो' इत्यस्माद घातो: 'हरति सर्वम् अन्तकाले' इति व्युत्पत्त्या च 'ह' प्रत्यय: । बाहुल्याद् गुणाभावेन यनादेश: । 'ही:' संहर्तृ शक्तिः, 'ईयते प्रकाश्यते सर्वजगदनुया' इति ई सृष्टिशक्तिः । 'ईश्वरमेश्वय:' इत्यस्माद घातो: किप् क्यच्नलोपश्र्च । सर्वेषां

नियन्‍नृत्र्वेन वतंत इति ईः । हीः ई च ईश्र्र, ‘अकः सवर्ण’ दीर्घः । समामृरूपत्वदैकशेषः । हीं संहति-सृष्टिस्थितिशाक्तिः । अथवा विहरति सकलप्रपञ्चरूपेरोति हीः । विहरणाद्‌दरतेरिन् प्रत्ययः । हरिरूपेण विहाररूपेण इन्दति परमानन्दयितृत्र्वेन वतंत इति हीः । अथवा ह इति क्लिबन्‍तेः लप्‍मुसकारः शब्दः । प्रपञ्चसंहृतिवाचक ई प्रकाश आत्मैवयगमनं यणादेशः । ही सकलप्रपञ्चदेहेन्द्रियादिकं द्वैविधृत्य अनिवञ्चनीयप्रकाशरूपात्मैक्यगमकमित्यर्थः । अथवा—हतु पुण्‍डरीकमध्यसुपिरान्तरदहराकाशे वर्तमानमहाप्रकाशान्तर्गतान्तर्गतसूक्ष्मान्तःप्रकाशाल्मस्थानोद्भवंगतदीपशिखा । ‘तस्याञ्‍ते सुपिरं सूक्ष्मम्’ इत्युपक्रम्य ‘तस्य नारायणोपनिषदुक्‍तप्रकारेरेक्‍तर्थः । सकला च सा हीः ‘सकल हीः’ । ‘इषु इच्छायाम्’ इत्यस्माद् धातोः इष्यते अत्यन्ताभीष्टवेन सर्वे ईशविष्ण्वादिस्थावरान्‍तवेतनवर्गः काड्‌क्षति—इति ई । ईश्युपिष्यामां कृप्‍ व्यञ्जनलोपश्च । निरतिशयानन्दनेरस्तर्यम् । ‘ई हिमवतो हिमपादेषुत्तरेष्वि’ति श्रुते; तस्य प्रभितिलुं आकारो मकारो गृह्यते । ‘मितेरपिलेर्‌वा मिनोति ह वा इदं सर्वम् अपीतिश्र् भवती’ति श्रुते; मु इति नादानुकारी शब्दोऽभयम् । प्रभितिनिन्दं यथार्थानुभवः । अननेन परब्रह्मणश्रिच्छक्तिरुच्यते । नादस्य शुद्धचैतन्यस्य स्थूलरूपत्वात् शुद्धचेतन्यात्मकचिच्छक्तिरुज्‍मनीनादादिस्‍योङ्‌तीतत्वात् अवाड्‌मनसगोचरा मिनेति वा नादः सर्वात्‍मनि तादात्म्येन । ई निरतिशय सत्यानन्दानुभवप्रकाशनादात्मकचिच्छक्तिरित्यर्थः । तत्र खलु प्रपञ्चो मीयते सृज्यते च एपा ऋगनुष्टुप् छन्दः, सकल ही रूपं ‘हीं सकल हीः’ । अथवा ही च तत् ईश्र्र हीः । सकलं च तत् हीः च सकल हीः । सकलहृदयाकाशर्वातदीपशिखान्तर्गतत्वाच्‍छिखात्रुनिरतिशय सत्यानन्दानुभवप्रकाशनादात्मकचिच्छक्तिः । अननेन मोक्षसाधननादलययोगानन्दानुभव उक्तः । तस्मादेव शक्तिखण्ड इत्युच्यते, चित्तवृत्तिनिरोधप्रधानत्वात् । वैश्यजात्युपास्यमानजगतीच्छन्दोऽसौ उक्तः । सामवेदस्य गानप्रधानत्वेन नादविलीनचित्तत्वात् । अत्र नादलय-

योगस्य उपरि वर्णतस्वाच अस्य मन्त्रस्यैवर्थः । ‘क ए ई ल हीं, ह स क ह ल हीं स क ल हो’ सम्यक् कलयतीति क एई ल हीं, ह स क ल हीं स क ल हीं इथं पञ्चदशया अर्थः । उत्तरोत्‍तरप्रकाशबुद्‌धिव्या पनातिशयवाग्‍वया अनिष्टनिवारण भोगभाग्यादिवृद्‌धचतिशयकीर्तितजय जनकदहरान्तर्गतदीपशिखान्तर्गतसर्वन्त्वाविष्टातृ-निर्तिशयानन्दसंविदानुभवप्रकाशनदातोता चिच्छक्तिरिति । सामवेदस्य हकारस्तोत्राक्षरप्राचुर्येण निर्धनस्तोमप्रधानत्वेन च अस्य मन्त्रस्य सामवेदात्मकत्वम् । हकारप्राचुर्यात् ।

'सामवेदो वै ब्राह्मणानां प्रसूतिरि'ति श्रुया ब्राह्मणानामेवावश्यकलेनोपासितव्यत्वम् । पुराणिगमादिष्वपि अज्ञोऽपि कुत्वादितर वर्णनानामपि उपास्यत्वम् । अतश्‍चात्‌त्वज्ञानहिते वर्णनानामपि साधारण्यं तान्येवाम् । एतन्मन्त्रार्थम्‍ननशीलानां सर्वातिशयाभीष्टपरस्परा; सिद्‌ग्‌यन्ति । इदमेव तत्त्वम्—'गन्धद्वारा' 'चित्रावसो' 'आवहन्ती'त्यादिभि

मन्त्रे: श्रुतय: संसुतुर्वन्ति । अतश्रुतुर्णा वेदानामपि सारभूतं ब्रह्मक्षत्रवेश्यशूद्राणामेवोपास्त्यत्वम् । त्रिवेदमयत्वात् 'त्रीणि पदा निहिता गुहासु, यस्तद् वेद स वेद सवितुः पितासदि'ति श्रुते: । तिम्रुषु स्थानेषु त्रयाणां क्रमाद् वेदक्रमं मूलह्ननमूर्ध्वंगतात्वम् । वेदानां तत्वतस्त्यानेपु बक्वत्तरतया उच्यायंमाणत्वात् मालिन्यांर्त्वब्यमातत्वात् निष्पिकत्वम् । ह्लेलेख्यादिहा विद्या मान्त्रवित् पडिक्त्वम् अत एवोक्तम् अन्यखण्डेस्य स्वातन्त्रत्योक्तत्वात् अतिच्छन्दसत्वं त्रैकवर्ण्यम् । 'मया सोढुममति, यो विपश्यति, यं प्राणिति, य ई' श्रुणोति' इत्युक्तत्वात् 'यदीं श्रुणोत्यलकं श्रुणोति, यं काये तं तमुप्रं कृणोमि, तं ब्रह्माणं तं सुमेधा' इति कृत्स्नस्य मन्त्रस्य पञ्चदशवर्णात्मकत्वात् 'आपश्चदशे'ति कौण्डानुक्रमणीवचनाच्च गायत्रीमयत्वम् । स्वतन्त्रमानत्वाद् 'द्व्यक्षरं दैव्युपिङ्गि' तिवचनात् उष्णिक् छन्दोमयत्वम् । लमकत्वादनुष्टुब्छन्दोमयत्वम् । अन्यस्य खण्डस्य प्राधान्येनोक्तत्वात् तस्याष्टवर्णानामष्ठुब्छन्दोमयत्वम् । तथापि द्वितीयमायाबीजरहिते सप्तवर्णात्मकमन्रोविद्यमानत्वात् जगतीच्छन्दोमयत्वम् । पञ्चवर्णात्मकस्य रक्तिबीजस्य विद्यमानत्वात् पडिक्छन्दोमयस्त्रम् । महामायाव्यतिरेकेण चतुर्वर्णात्मककत्राव बृहतीमयस्त्रम् । एवं सर्वच्छन्दोमयीयं विद्या मन्त्रब्राह्मणोपनिषद्रुरूपखण्डत्रयात्मकातिमका । एतां विद्यामेवोत्तनारायणानुवाक: सकलप्रपञ्चसारः अकब्रह्मजोडभिवृद्धियत्वेन अभिष्टौति अत एवं शैव-वैष्णव-गाणपत्य-सौरमन्त्रेऽपि संयोज्योपास्यते । अत एवं सकलपुरुषवाशिपूंकातर्मज्ञानप्रकाशकत्वेन जीवब्रह्मसमरसीभावमोक्षसाधनानीति ।

षोडशनित्यानां स्वरूपं कथयति 'पुरं महरिष्यादिना—

पुरं महात्रीमुखं विश्वमातुर्नवरेखाखरमध्यं तदेष्ट । बहनतिशीर्षाण्यादिनिधनान्नित्यं षोडशी पुरमुख्य निष्माति ॥ १० ॥

पुरं स्थानम् । तत् कीदृग्भूतम् ? महदव्यक्ताहङ्कारात्मककामेश्वरीवज्रे म्वरी आह—'विश्वमातु:'रिति । विश्वस्य चराचरात्मकस्य लोकस्य मातुः जनयित्र्या: । 'नमस्ते भगवति ! मातरस्मान् पाहि सर्वंत:' इति श्रुते: । तथा च हयग्रीव:—'अथ सा जगतां माता ललिता परमेश्वरी:'इति । यत्तदोनीयसम्बन्धात् तच्छन्दो यच्छन्दानन्दयच्छन्दोग्याहार्तव्न्य: । विश्वमातुर्महः त्रिमुखं यत्पुरं कर्त्री अवेः आदित्यस्या: अव् रक्षण इति धातो: औणादिक इड् प्रत्यय: । सूर्यों नो दिवस्पातु पूर्वी रक्षतुं हस:' इत्यादि श्रुतिस्म:।। 'स्वमवो दधेतेतुर्वाश्रुति साक्षादन्नायाच्च अव्यः श्लेमषीकां आजिङ्ङ्डानड्ड्वराहवा:' इति । रवे:रादित्यस्य द्वादशात्मकमिति भाव: । तस्य द्वादशात्मकत्वम् 'अष्टौ वसव:, एकादशरुद्रा:, द्वादशादित्या:' इति, 'पञ्चपादं पितरं द्वादशाकृतिमी'ति बहुषु स्थलेपु श्रूयते ।

केन पुनः तत्सद्भ्यथा लक्ष्यन्ते ? द्वादशरेखा ऋजुरूपा

इति भावः । ऐष्ट ऐच्छत्, अलभतेत्यर्थः । 'विश्वमातुर्जन्महवित्रमुखं पुरस् अत्रे: रेखा एष्टीति पद योजनात् । द्वादशरेखा प्राप्तं प्रयोजनमाह—स्वरमध्यमिति । स्वरसंख्याकं मध्यं यस्य तत् स्वरमध्येति । विपरिणतं द्वादशरेखासहितं चेत् पोड़शात्मकोऽपि सवनतीर्थः । तथा च श्रुति:—'द्वादश प्रथम चक्रमेकं द्वादशारं निहितं जरायो' इति । पुनः कोऽशः ? वृहत् स्वांशौः श्रीचक्रगर्भं वृहयतीति वृहत् । वृहतीं वृं हयति । पुनः कोऽश्रः ? स षोडशीकं पोड़शी महात्रिपुरसुन्दरी, तथा सहितम् एवम्भूतं तत् पूर्वोक्तं पुरं मध्यं त्रिकोणं कर्तृ । तिथि: तिथी रिस्यर्थः = विभक्तिव्यत्ययः छान्दसः । 'कति ता' इत्यत आह—दश पञ्चादशेत्यर्थः । दशोर्दि पूर्णिमान्ताः । आदिनिध्या: । अथवा स्वरमध्ये वृहत् तत् त्रिकोणचक्रं तिथि: । दश पञ्चादिनिध्या षोडशीकं पुरमध्ये च बिभर्ति, इत्यः:1 अस्मिन् पक्षे पुरमध्ये शब्देन पोड़शत्रिकोणमध्ये त्रम् त्रिकोणमुख्यते । नित्यषोडशिकार्णवै त्रिकोणचक्रे पोड़शक्तिकोनोद्धार इत्यर्थः ।

तचथा—

श्रीचक्रमध्ये श्रोत्रान्तस्य युगं रेखाद्वयम् लिखेत् ।।

आरम्भ्य कोणे रेखान्ते तृतीयस्यां तथा पुनः ।।

त्रिकोणस्य हि रेखान्तं तस्या एव तु पञ्चध्येाजयेत् ।

तुरीयांशावशिष्टं तु वडन्यसाद्धि लिखेत् स्वयम् ।।

रेखाद्वयं तदनौ तु प्रथमाश्रयोस्नु योजयेत् ।

मध्ये सायास्तु रेखाया: कोणयुगुलं पुनः ।।

त्रिकोणस्याद्यरेखायां मध्यभागेन योजयेत् ।

एवं विलिखितं चक्रं भवेत् पोड़शकोषकम् । इति ।

अथ नाथान्तरालस्योपरिष्टाद् घृष्ण्यमुत्तममम् । हस्तविशान्तमुतमग्रं चतुर्नेलप्रविस्तरम् ।।

नित्यान्तरमिति प्रोक्ता नित्या: पञ्चदशाश्र कै: ।

अथ कामेश्वरी नित्या नित्या च भगमालिनी ।।

नित्यकिल्बिषापि च तथा भैरुण्डा वह्निवासिनी ।।

महावज्रे श्वरी दूती त्वरिता कुलसुन्दरी ।।

नित्या नीलपताका च विजया सर्वमङ्कुशा ।

उज्वालामालिनिका चित्रेत्यनन्ता: पञ्चदशोदिता: ।।

एता देव्या: स्वरूपा: सूर्यमहावलपराक्रमाः ।

प्रथमा मुಖ್ಯतिथितां गता उ्यामजगतत्रया ।।

कालरुपा वत्सना कालभ्रविक्षणाः ।

ब्रह्मादीनामशर्वाणि चिरकालमुपयुञ्ज्ञाम: ।।

तनतत्कालशतायुष्यरूपा देवाग्र्या स्थिता: ।

नित्योद्यता निरातङ्का श्रीदेवैर्यस्य रक्षकाः ॥

सेव्यन्ते जगतामूर्तिललितां स्वेकयरूपिणीम् ।

तासां शक्तिं पातु दीप्तां पश्चिमेश्वरी: ॥

विसृष्टिविन्दुचक्रे तु पोडशा भुवनं मतम् ।' इति ।

एतासां पोडशानां ध्यानं शारदातिलके कवितं लिख्यतेह । यथा—

प्रत्यूपवीतहृद्कर्णप्रसवरसनसुप्ताम्बौरिण्यावकाशां

पाशं चापं च पौण्ड्रं प्रसवशरंसृणिं: पाणिपद्मैवर्हन्तीम् ।

कस्तूरीक्लिन्नवक्षोरुहकलशलुनान्तहाराभिरामां

कामेशाङ्घ्रिधृढां कलयति ललितामत्यक्खण्डडसवरूपाम् ॥

सिन्दूरपाटलाङ्गीं चिकुरभरलसत्कनत्काराधीशरेखां

पाणौ पाशं च वाणं सृणिगपि च वरं पानपात्रं वरात्रम् ।

हस्ताम्बोजेन्दुकान्तामरुणनिवसनाम कुर्वन्मनोऽहरसां

वन्ते कामेश्वरी तां निखिलमन्त्रां नित्यमध्यात्मयोगेश्वरीम् ॥

फुल्लाब्जबन्धूकपुष्पोत्थितभरकरिणां पूर्णचन्द्राडभवक्त्रां

कहूकाराम्बोजपाशाड्कुशकुसुमशोभाश्वासकाण्डडान् वहन्तीम् ।

पाटीरलालितगात्र्री प्रसमरकरुणा पद्मवाभगरौष्ठीं

पश्चाच्चित्रांश्चतुर्णां भवभयशमनीं भावयामरुचतीयाम् ॥

शम्पासच्छायकायां शरद्हुपमुखों चम्पकामोदिकेशां

विभ्राणां हस्तपद्मरभयमपि सृणिं पानपात्रं च पाशम् ।

आताम्राम्बोजपीठामतुकुकुमद्यललज्ज्वालजालोज्ज्वलानां

नित्यामेकादशां निर्गमशतुनतामाश्रयामश्रुतुथोम् ॥

सन्तत्मवर्णनौरीं सरसिजनयनां चन्द्ररेखावतंसां

खड्गं खेटं कृपाणं सृणिमपि विशिखां पाशमरिङ्ग गदां च ।

विभ्राणां हस्तपद्मै: पृथुलकुचभरां भालमध्येपिताक्षीं

भैरुण्डा दात्री (?) तां नवर्णां सकलमपि विघ्नं नाशयन्तीं प्रपद्ये ॥

दीप्ती (?) मापीडराज्ञी दिनपति रजनीनाथेश्वानराक्षी

रक्ताचं हेमश्रृङ्गं रुचकमपि शरं खड्गशीतांशुविभ्रम् ।

कहूकारे पुण्ड्रचापं करसरसिरुहैर्वीणां चारवेषां

पष्टिं तामाश्रयामः सकलजनमनस्तापहन्त्रीं नवर्णाम् ॥

आरक्तकाभां त्रिनेत्रामसितकचवरां विभ्रतीं हस्तपद्मै:

कोदण्डं मालुलकं कनकमयसृणिं रक्तपाशं चतुर्भिः ।

ताम्राग्नौर्मिंलकुचकुशिशिखरां ताम्रपद्माधिरूढां

सवोल्क्कारदीप्तां कलयति सततं समरमिं द्वादशार्णाम् ॥

दशामो मन्त्रः

कल्पान्तकरसूर्यप्रतिभटकरणां कम्बुकुण्ठीं सुनासां खेटं पाशं कुठारं चषकमपि सृणि पुण्डरीकं गदां च।

खड्गं हस्तैर्दधानां कठिनकुचभारां कज्जलसज्जाननेत्रां सञ्चार्णोमि श्रमीं तां सकलरिपुजनध्वंसिनीं भावयामि॥

गुञ्जादामाभिरामं स्तनकलशभारां कुन्लोलद्रसिबहलं तापिरुचिल्लाज्याकान्तामरुणकिसलयश्रेणिजितक्ल्मषाम्।

पाशाडभीतिं वराङ्कुशमपि दधतीं पक्विम्बवाधरोष्ठीं वन्दे तां द्वादशार्णां वनतरुकुसुमैर्भूषितामभिढ्यीम्॥

व्याख्यां मुद्राक्षमालां चपकलुठमणीं कुण्डिकां केसरसक्त-पाथोजातसुरक्तोत्पलवरसुमहालेखिनीं च।

हस्तैरिन्दुं वहन्तीं हरिणधरकलाङ्गुष्टितश्यामकेशां शारङ्गीं रत्नान्त कल्पयेत् दशभुजमिज्जयादेवक्त्राम्॥

पाशाक्षक्षक्रत्रिशूलप्रसवशरचापभीतिं त्रिवद्रासिवह्लों पुस्तं चर्म कपाले सृणिमपि दधतीं पुष्पविम्बाधरौणां झराम्।

पडवक्त्रां चन्द्रखण्ड स्फुरतिकचभारां चारुमाणिक्यभूषां नित्यं नित्यामुपासे नितितटतलसल्लोचनां व्यक्षरान्ताम्॥

पद्मस्थां पद्मवक्त्रां फलकसृणिवराभीतिकोण्डपाशां शक्तिं शार्ङ्गं पतज्ञं वरमपि दधतीं शोणचेलावृतांनीम्।

शाणोल्लेधेन्द्रनीलोत्पलकलिकाशलाग्नीद्युताशोभां देवों सप्तद्रिपद्माक्षरपरिपठितां द्वादशीं शीलयामः।

शार्ङ्गं चक्रं कुठाणं सृणिमपि विशिखं खेटकं मातुलुङ्गं कर्हलारं चापकाण्डं करतलकमलैर्मापाशं वहन्तीम्।

पद्मास्यां पाटलाभीं प्रसमरकरुणापूर्णां त्रिनेत्रां एकार्णां तां जयार्च्यां हिमकरविकसच्चूलिकामाश्रयामः॥

भूषणिक्षिम्हेमद्युतिसमकिरणां मुग्धचन्द्रावतंसां विध्राणां दक्षिणेऽडरुणलिकुचफलं पाणिपद्मे करुहेग।

हस्तेनाडक्षिणेन प्रणतजनकुलेभ्यर्थजातं किरन्तीं वन्दे तामेकवर्णां वररुपविनुतां मझलां सर्वपूराम्॥

ज्वालामालिकरालाकृतिमहोकरान्तिं चापखेटाडिसविभाण्डैरमुविदितां पाशं शूलं च शार्ङ्गं परिघवरसृणीनं वहयथभीतिं दधानाम्।

षट्कक्षां द्यष्टषण्णकमनुवदितां चन्द्रखण्डावतंसां ज्वालामालिन्यभिख्यां भजत भगवतीं भक्तरक्षाधुरीणाम्॥

प्रत्यग्रस्मेररुपप्रसवरुचिसमां पञ्चपचायताक्षीं विस्मयौष्ठीं पीनवक्षोरुहततरुचिरां पीतकौशेयचेलाम् ।

विभ्राणां हेमपाशाडभयवरदसुण्णीं बिन्दुनादस्वरुपां चित्रां चित्ते भजामः शिथिलितविसलामक्षरद्न्र्देवद्याम् ॥

एता नित्याः समस्ताः सकलजनसमाकर्षणे शोणवर्णाः: कालिन्दी विद्याचामौ च मोदते विदलितकुमुदेन्दूत्पलच्छायकाया: ।

कारमीरस्वर्णवर्णव्रततिकिपशारुचः स्तम्भने चिन्तनीयाः ।

वेतालव्याधिदवानलसलिलमरुद्घोरकान्तारमध्ये-

करालास्मारचौरप्रचुरविषघ्र्फोटसंपीडनेपु ।

कुण्डे भूपाळवर्गे कुवलयनयनाकर्षणे दुर्निमित्ते नित्यानां देवानां नियतमहरु: कीर्त्येयेत स्तोत्रमेतत् ॥ इति ।

एवं चन्द्रकलां पोड़शनित्यस्वरुपां पोड़शनित्यास्वरुपवस्त्र/भवनगतां प्रतिपद्य प्रकाशानन्दसारां बिन्दुनादसमष्टिभूतविद्याक्ष स्वरुपिणीं कामकलामहात्रिपुरसुन्दरीं

मातृकां ध्यायन्त् सर्वसम्मोहजनको भवतीति कथयति—

द्वा मण्डला द्वा स्तना विम्बमेकं मुखं चाड़थत्रीणि गुहा सदनानि ।

काम्री कलां कामयुरपां चिकित्स्वा नरो जायते कामयपक्ष काम्यः ॥११॥

द्वा मण्डलात् द्वौ मण्डलौ, ईकारोभयपाश्व्स्थितौ शशिहुता रानरूपौ मण्डलरुपौ बिन्दू इत्यर्थः ।

तौ द्वा स्तना बिम्बा द्वे स्तनबिम्बे, व्यत्ययेन बहुलमिल्यादिना साधुः । एकम् ईकारोदद्वंगतं सूर्यात्मंकं बिन्दुमित्यर्थः; तन्मुखं वक्त्रं 'च' शब्दश्रिकिल्वेति पदं समुचिनोति ।

अथ तदनन्तरम् । त्रीणि एवमुक्तानि सोमसूर्याग्निस्वरुपाणि मण्डलान्ति गुहा सप्तविधानि ततः कामी कामम् ।

शिवः, तस्य श्रीः कामिनी, यावत् । काम इव ककाराकारमकारादिवर्णस्वरुपां, कादिहान्ताश्रुतुबिश्र्तति वर्णाः: सूर्यंकलाः, आकारादिविसर्जनीयान्तास्तंद्रकलाः पोड़शवर्णाः, मकारादिलकारान्ता: दशवर्णा अभ्निकला, एवं रवि

सां पञ्चाशत्कला ड्ऱेपा मातृका चक्ररुपिणी ॥' इति ।

एवं कामरुपां चिकित्स्वा ज्ञात्वा, नर: मनुष्य उपासकः ।

जायते भाति । कथमित्यत आह--कामरुप इति, कन्दर्पसहस्रस्कार इति यावत् ।

अत एवं काम्य: वनिताभ: सृग्ऱणीयश्र भवतीत्यर्थः ।

उपासको नर: ईकारोदद्वंगतं बिन्दुं श्रीदेव्या मुखं ज्ञात्वा, ईकारोभयपाश्व्स्थितबिन्दुद्वयं स्तनद्वयं विभाव्य, पश्चात्

मिबिन्द्वात्मकं रेफं त्रिकोणाकारं योऽनिञ्ज्ञात्वा, तत्र वक्त्रकुचद्वययोनिषु प्रधानाड़्गेषु कामकलाबीजं सन्धिन्त्य, देवीरुपतया आत्मनस्तादात्म्यं सम्पादयेत् । एवं कृतं चेत् सर्वासां नारोणां संक्षोभको भवतीत्यर्थः । यथोक्तं चतुःशत्याम् (२.वि. २०१-२०२) ।

'बिन्दुं सकृलल्य वक्त्रं तु तदधस्तात् कुचद्वयम् । tदधस्ताद्धकाराराधं चिन्तयेत तदधोमुखम् ॥ तत्र कामकलरूपमारुणा चिन्तयेदिह । तत्तेनैव रुपेण निजरुपं विचिन्तयेत् ।' इति ।

एवं मदनप्रयोगः अनेके सनत्कुमारसंहितायां समप्रकीर्तिता:, ते तत एवावगन्तव्याः ।

अत्रेदमतिरहस्यम्—'यत्परः स महेश्वरः' इति श्रुतियुक्तरीत्या निखिलवेदादिशब्दोत्पादकानुत्तराक्षराभिधेयः परमेश्वरः स्वात्मभूताद्विनिर्प्रपञ्चनिलयात्मकविमर्शशक्तिमत्प्रविष्ट विन्दुभावमवभासयते । ततः सा विमर्शशक्तिरपि स्वानुसंप्रकाशमयबिन्दुमनुप्रविशति । ततश्र बिन्दुरुच्छूनो भर्वाति । तस्माद बिन्दोरादिमका समस्ततत्त्वर्गाभिणी तेजोमयी नीवाराग्रवत्प्रकाशमरहिणी निगद्य शुक्लारुपतामुद्रहति । एवं च बिन्दुनादस्वरुपयोस्तयोः प्रकाशविमर्शोः अहंमिति शरीरी भवति । एवं बिन्दुनादस्वरुपयोस्तयोमध्ये एकः विमर्शः रक्तबिन्दुरुपं भजते, अपरः प्रकाशः शुक्लबिन्दुभावमेति । उभयोर्मेंलने मिश्रबिन्दुरुपं सर्वतेजोमयं परमात्मस्वरुपं भवति । तथा च रहस्याम्नायेड्यमर्यः: संयड निरणाय—

'प्रसीद भगवन् ! समासोपासनं प्रति । yो यो भवति सन्देहस्तं भवान् वक్తుमहति ॥'

आत्मानुसन्धौड्यत्र परमात्मैवताह्यपि— 'भगवन् ! यः परानन्दः स कथम् स्याद वद प्रभो !'

इति पृष्ट्वन्ती देवीं प्रत्याह परमेश्वरः । सकलाधारभूते यः समस्तस्योपरि स्थितः । तस्मिन्नात्मनि सन्धाय स्वात्मानं परमं ब्रजेत् । आवयोर्जगदात्मकत्वात् तादात्म्यादाव्योरपि आवयोरपि तादात्म्यं कथं योगोडपि सम्भवेत् । आत्मोपासनमानन्दं सर्वेषां विद्धि जानताम् । तादात्म्यादाव्योनित्यं जगत्प्राणादिमौ हि नौ । ज्ञात्वैतत् सकलं सम्यङ्जानीयात् सोऽविद् परम् ।'

इत्यादि प्रश्नपक्षकोत्तरमाह शिवः-- 'शिवकामात् परं तत्त्वं वर्ण्यतामिति चेच्छुणु स चोदयः प्रिये ! वक्तुं नालं वाग्विषया डतिगात् ।'

इत्यादिना विन्दुत्रयस्वरूपनिरूपणं कृतम् । तत् विन्दुं प्रसन्नादुक्तम् । अन्यत् सर्वं तत् एवाडवगन्तव्यम् । श्रुतिरपि-‘य एको वर्णो बहुधा शक्तियोगात् वर्णनेकान् निहितार्थो वदति’ इति । एतदेव विन्दुत्रयस्वरूपं विवृणोति । ‘विन्दुरहड्कारात्मे’ति । विन्दुरुक्तस्वरूपः । आकाररहकारौ आत्मा स्वरूपं यस्य । ‘सर्वर्णात्मकः’ इति सूत्रेण ‘हं’ शब्दात् ‘कार’ प्रत्ययः । ‘हीड्कार’ इत्यवत् । अत एव एतन्मुनिसम्रसाद्कारः एतयोः आकाररहकाराध्ययोः प्रकाशविमर्शयोरमिशुनुन् ह्नद्म् । तस्य दिव्यदम्पतिरुपास्य मिथुनस्य समरसः परस्परानुप्रविश्यमानमायानुकूल्यम्, तदेवाकारः स्वरूपं यस्य सः। एतंशूनो रवि: । सितशोणबिन्दुसमरसीभूतो मिश्रबिन्दुरित्यर्थः। लोकेऽपि सूर्यस्य मिश्रमुपलक्ष्यम्, अग्नौषोमयोः प्रवेशानिगमाश्रवणादेव वर्ण्यते । यथा वा—‘उद्यन्तं वा आदित्यमभिनिरनुसमारोहति, अभ्नि वाड्वदित्यः सायं प्रविशति’ इति श्रुते:, ‘अमासह सौर्याचन्द्रमसौ यस्यां तिष्ठत:’ इत्यमाशब्दगुणत्पच्या चन्द्रसूर्ययोः प्रवेशानिगमने प्रसिद्धे । तस्माद् रवीन्मिश्रबिन्दुरेखा अत एव तस्योपास्यत्वमाह—‘काम’ इति । काम्यते अभिलष्यते स्वात्मतत्त्वेन परमार्थविद: । महिष्याद्यैर्गर्भिरभिरति कामः । तत् तत्र हेतु:—‘कमनोयतये’ति । कमनीयत्वं तु यथा छान्दोग्योपनिषदि—“अथ य एषोडस्तादित्यो हिरण्मयः पुरूषो दृश्यते । हिरण्यश्मश्रुः हिरण्यकेशः आप्रणखात् सर्व एव सुवर्णः” इति । ईशावास्येऽपि—“स पर्याप्तचुकमकायमत्रनिबिर्शुधमपापविद्धम्” इति । तथा तत्रैव—‘समूह तेजो यत् ते रूप कल्यान्तमं तत् ते पश्यामो’इति च । महासुन्दरं कामेश्वर्मभिधाय ताहरशमहिमानं परामृशति । स्हस्याम्नाये च—“निरुक्तं निराधारं संविनानन्दसागरम् । यदेतच्छाम्भवं दिव्यं निर्वाणाधारतां गतं ॥” इति ।

कला विमर्शशक्तिः । विमर्शो नाम विश्वाधारेण वा विश्वप्रकाशेन वा विश्वोपसंहारेण वा ‘अकुत्रिमोज्ज्वलहिम’ इति स्फुरणम् । तद्रूपेति यावत् । दहनो वह्निः इन्दुश्चन्द्रः । इन्दुश्चन्द्रः । तावेव विग्रहौ आकारौ ययोः बिन्द्वोः तौ दहनेश्चन्द्रविन्दूविग्रहौ विन्दू । अयमर्थः—अग्नीषोरुपिणौ विमर्शशक्ती, तदुभयकामेश्वराविनाभूता महात्रिपुरसुन्दरी विम्बत्नयसमष्टिरूपा कामकलेयुच्यते । सैवोपास्येति सर्वागमेषु गृध्यते ।

श्रीमद्‌दुर्गवपादैरेक्तम्—

'मुखं बिन्दुं कृत्वा कुचयुगमधस्तस्य तद्धो-हाराढ्यं ध्यायेदु यो हरमहिषि ! ते मन्मथकलाम् । स सद्यः सद्क्षोभं नयति वनिता इत्यलिड्‌गु-त्रिलोक्यमप्याशु भ्रमयति रवीन्दुसुतनुरोम् ॥'

अयमत्र निष्कर्ष:—स्वान्तर्गततनान्तःकरराशिमयमहामन्र्रमयो पूर्णाहन्तामयी प्रकाशानन्दसारा विन्दुत्रयसमष्टिभूता दिव्याक्षररूपिणी कामकला महात्रिपुरसुन्दरी मातृका पर्यायाभिमुखेश्वरः अनिशमनुस्मर्तव्या ।

विज्ञानभैरवभट्टारकौडपि- 'विन्दुरूपस्य चक्रस्य स्थूलवर्णक्रमेण तु । अघेन्दुविन्दुनादान्तशून्योचचारात् भवेच्छिवा ॥' इति ।

अमृतानन्दयोगिनश्र- 'बिन्दौ परमाकाशे सच्चिदानन्दरूढक्षयः । निष्प्रपञ्चे निराभासे निर्विकल्पे निरुयमे ॥ अनुत्तरचमत्कारपरामर्शपवित्रिते । निरुत्तरमहाशून्ये शून्याडशून्यान्तर्वर्जिते ॥ शीघ्रुप्रंसकावल्या भिकलपयनाभिरकल्पिते । आदिमध्यान्तनिमुर्क्ते भावपक्षकभासिते ॥ सर्वोपमानरहिते प्रकाशानुभवात्मके' इति ।

सहसनामस्तोत्रे च— 'मूलमन्त्रात्मकमा मूलकूटत्रयकलेबरा' इति ।

अयमर्थः— मूलमन्त्रः श्रीविद्याशब्दवाच्यः; 'कामकला श्रीविद्याकामसंपूर्त्या-युक्तस्वात् । तदात्मक तत्त्वस्वरुपेयर्थः कुत इत्याह — मूलतस्तु कामकला । द्वन्द्वं कामराजं हारार्धकला तृतीयं कूटत्रयात् विवेकः । कामकलायाश्च मुखपादादिकं सम्यक् प्रतिपादितम् । अत्र कामकला उद्ध्वबिन्दु श्रीमत्रिपुरसुन्दरी । केशाद्यावयव-सहितं वक्त्रं अधोबिन्दुनादं बाहुचतुष्ट्याद्यवयवसहितं स्तनद्वयम् हरार्धकला पादद्वयाद्यवयवसहिता योनिः, समष्टिकामकलाभूतपरमाकाश्य तु सर्वावयवसम्पूर्णा परमसौन्दर्यवती कामेश्वरी-आत्म-निलया सर्वाभरणसम्पूर्णा श्रीमहत्पुरसुन्दरी बाङ्कामकलति निष्कर्षः । उक्तानि यन्त्र-मन्त्र-देवतास्वरुपाणि । इतः परं पुरश्वर्या वक्तव्येतया किश्चित्—

'सद्गुरोस्तु मतं प्राप्य त्रिपुराणां परिष्कृतम् । सम्यक् संसाधयेहृ विद्वान् वक्ष्यमाणप्रकारतः ॥ मुद्राविशिष्टतत्त्वज्ञो दीक्षाक्षपितकल्मषः । अर्चयेत् परमेशानि-भक्त्या फलमश्नुयात् ॥'

इति हयग्रीववचनात् गुरु-शिष्यदीक्षालक्षणप्रकारकथनानि कनिचिद्वचनानि लिख्यन्ते । श्रीहयग्रीवः—

'गुकारस्तव्धकारः स्याद् रुकारस्तत्रिरोधकः । अन्धकारनिरोधित्वाद् गुरुरित्यभिधीयते ॥ यः प्राणः क्षणार्धेन मोक्षलक्ष्मीं प्रयच्छति । दुर्लभं तं विजानीयाद् गुरुं संसारतारकम् ॥ शरीरमथ प्राणं च तस्मै श्रीगुरवे दिशेत् ।'

महालक्ष्मीस्तोत्रेण पुरश्रय्यांयामू---

तदधीना चरेऽत्रित्यं तद्वाक्यं नैव लङ्घयेत् ॥' इति ।

'मनुष्यचर्मेणा बद्धः साक्षात् परशिवः स्वयम् ।

स्वच्छन्दोऽनुमहार्थाय गूढं पर्यटति क्षितौ ॥

समदृक्त्र क्षणायैव निराकारोडपि साकृतिः ।

शिवः कृपानिधिरेकै संसारीव हि चेष्टते ॥

अत्रिनेत्रः शिवः साक्षादचतुबोधुर ज्युतः ।

अचतुर्वदनो ब्रह्मा श्रीगुरुः परिकीर्तितः ॥

श्रीगुरुं परतत्त्वाय तिष्ठन्तं चजुरमतः ।

भाष्यहीना न पश्यन्ति सूर्यस्माथा इवोदितम् ॥' इति ।

तत्रैव शिष्यलक्षणमपि भणितमू---

'ब्रह्मादिस्थावरपर्यन्तं यस्य मे गुरुसन्निधौ ।

तस्य मे सर्वशिष्यस्य को न पूज्यो महीतले ॥

इति सर्वावकूलो यः स शिष्यः परिकीर्तितः ।

शीलादिवैमल्यनैकगुणसम्पत्तिमान् भवेत् ॥

गुरुशासनवर्तित्वाच्छिष्य इत्यभिधीयते ।

श्रुतिपु च गुरु-शिष्यलक्षणमुक्तम् । एवम्---

'वेदान्ते परमं गुह्यं पुराकल्पप्रचोदितम् ।

नादप्रशान्ताय दातव्यं न पुत्राय न शिष्याय पुनः ॥

यस्य देवे परा भक्तिर् देवेऽ तथा गुरौ ।

तस्यैते कथिता ह्यर्थाः प्रकाशन्ते महात्मनः ॥'

इत्यादिना । पुर्णानन्दयोगिगिरा 'रादिगुरुः परमशिवः' इति प्रतिपादितम्, यथा---

'आसनः श्रीपीठे कृतयुग काले गुरु: शिवो विद्याम् ।

तस्ये ददौ स्वशक्त्यै कामेश्वर्यं विमर्शरूपिण्यै ॥'

अयमर्थः---श्रीपीठे मध्यत्रिवलयन्तर्गते ओंडचाणपीठे, आसनः नित्यसन्निहितः,

गुरु: ज्ञानोपदेष्टा । तथा शिवसूत्रम्---'गुरुपाय' इति । शिवः सर्वप्रवर्तकः परमात्मा;

कृतयुगकाले कृतयुगादौ । तस्यै सा शक्तिः सर्वभूतानां ब्रह्मा विष्णुशक्र रुद्रशक्र वाणी

लक्ष्मी भवानि इति ताः, सम्प्रदायिका: क्रमात् सर्वलोकप्रसूतवेन सेव त्रिपुरा सर्वा-

नन्दं ददाति चेति रहस्योपनिषदुक्तरीत्या निरवधिकानन्ददायिन्ये स्वशक्त्यै ।

'परोडपि शक्तिरहितः शक्तः कर्तुं किंचन ।

शक्तिक्ष परमेशानि शक्या मुक्तो भवेद् यदि ॥'

इत्यागमैः सन्निधानैः कवचस्वरूपसक्ता सम्प्रदायैः विमर्शार्घरूपिण्यै इति ।

गुरु: शिष्यं चिरकालं सुपरीक्ष्य विद्यामुपदिशेत् । परीक्षासूत्रैण शिष्यं दीक्षया संस्कुर्यात् ।

दीक्षालक्षणं च श्रुध्यादिषु हष्यते । तथा मन्त्रोपदिष्टि -

'ददाति शिवतादात्म्यं क्षिप्रणाति च मलत्रयम् । अतो दीक्षेति सा प्रोक्ता दीक्षाशब्दार्थवेदिभि: ॥' इति

महालक्ष्मीतन्त्रे च -

'दीयते देवताभावस्था कल्मषकर्र्दम: । क्षाम्यते च या पुंसां दीक्षामाचक्षते तु ताम् ॥' इति ।

आगमेऽपि -

'दीक्षापूर्वं महेशानि ! विद्यामुपदिशेद् गुरु: । दीक्षा व सायुज्यदायिनीति बुधा विदु: ॥' 'दीयते पाराशिवैक्यभावना क्षीयते सकलपाशसङ्ख्य'

इत्यभियुक्तोक्तेश्च दीक्षा अवश्यं कर्तव्या । सा च त्रिविधा-आणव-शाक्त-शाम्भवभेदात् ।

'त्रिविधा सा भवेद् दीक्षा प्रथमा चाणवी परा । शाक्तेयी शाम्भवी चेति सद्योमुक्तिप्रदायिनी ॥' इति वचनात् ।

तत्राष्टषणवीदीक्षा विशेषद्रव्य निर्वर्त्यं परदेवतातर्पणध्यानास्सनहोमादिकमंसाध्या ।

'मन्त्रासनार्चनध्यानहोमोपायादिभि: कृता । दीक्षा सा त्वाणवी प्रोक्ता यथाशास्त्रोक्तरुपिणी ॥' इत्युक्ता ।

शाक्तेया तु यथोक्तनतशक्तिसिद्धयर्थंसाध्या । तथा चोक्तम् -

'सिद्धशक्ति समालोक्य तथा केवलयो: शिष्यो । निरुपायो कृता दीक्षा शाक्तेयी परिकीर्तिता ॥' यथोक्तम् -

शाम्भवी तु विशेष्य तयो: अभिषेकान्त्र्विना केवलदेशिकानुग्रहकृता दीक्षा ।

यथोक्तम् -

'अभिषेकं विनाडचार्यशिष्यगुरोरुभयोरपि । देशिकत्न्र्रहणेैव शिवतादात्म्यकारिणो ॥ सेयं हि शाम्भवी दीक्षा शिवावेशनकारिणी' इति ।

एवंविधद्दीक्षाभावे साधकस्य कुतोऽप्यधिकारे नास्ति । तथा च 'श्रीमालिनी-विजयकार: -

'नाऽड्वाधिकारिता दीक्षां विना योगोऽस्ति शाङ्करे । न च योगाधिकारित्वं त्र्याणामेकमेव च ॥'

अभिसन्ध्यर्हिताचार्यकृपामात्रादु यथा भवेत् ।

अपि मन्त्राधिकारित्वमुक्तं च शिवदीक्षया ॥ इति ।

शिष्यस्य वित्ताभावे आचार्यः शिष्ययोग्यतामवधार्यं स्वधननेन वा कुयात् ।

स्वस्यापि स्वभावे लघूपायेन वा कुयात् ।

स्वधननेन द्रुतद्रव्य कुयाद् दीक्षा स्वयं गुरुः ।

अपि दृश्योभुजियेद् वा दीक्षया मोक्षयेच्छिष्यम् ॥’

इति वचनात् सर्वात्मना दीक्षितस्यैव ब्रह्मविद्यायामधिकारी नान्यस्येति स्थितिः ।

अग्राह्यणवीदीक्षायां शक्तिदीक्षायां च अधिकृता: कौला: ।

परदेवता-तर्पणाद्डसन होमादिकर्मसाध्यत्वाद् दीक्षाद्वयस्य बाह्यपूजारतखाच तेपाम् ।

समयि-नस्तु शाङ्भवी दीक्षायार्मधिकृता: ।

तस्याः केवलदीक्षानुग्रहंमात्रसाध्यत्वात्,

अन्तराराधनपरत्वाच तेषां ।

यथोक्तं सनत्कुमारसंहितायाम्—

बाह्यपूजा न कर्तव्या कर्तव्या बाध्यजतिभिः ।

सा शूद्रफलदातृणां मोहिका डाकैषषणात् ॥

बाध्यपूजारता: कौला: क्षपणाश्र्च दिगम्बरा: ।

कापालिकाव्रतीहसा: वामकासतन्त्रवादिनः ॥

अन्तराराधनपरा वेदिका ब्रह्मवादिनः ।

जीवनमुक्ताश्र्च नरा एते त्रिषु लोकेपु सर्वदा (देवि ?) ॥’ इति ।

कौला आगधारचक्रपुजका: ।

क्षपणका: योगित्रिकोणपूजका: ।

कापालिका दिगम्बराश्र्चोभयच्र निरता: ।

इतिहासा: भैरवयामलप्रामाण्यवादिन: ।

वामका: तन्त्रवादिनः इत्येक वर्णयन्ति वामकेक्वरतन्त्रप्रामाण्यवादिनः ।

‘केवलचक्रपू जकास्ते वेदबाह्या’ इत्यन्वयः ।

आन्तरपूजारता: ब्रह्मवादिनः शुभागमतत्त्ववेदिनः ।

‘चन्द्रकल-विद्याशक्मि’ति महामायाग्रम्बरादिचतुः।पश्चितै-तैश्वन्तर्गतं श्रोत्रविद्याप्रतिपादकं तन्त्र-मस्ति ।

चन्द्रकला, ज्योस्त्नावती, कलानिधि:, कुलार्णवः, कुलेश्वरी, भुवनेश्वरी,

बाह्स्पत्यं, द्वारस्मतं चेति ।

अस्मिन् तन्त्रे ब्राह्मणादीनाधिकार्य ‘सर्वमार्गेण प्रादक्षिण्येन सर्वाड्ननुष्टान-

तलोपः । ‘शूद्राणांचकृत्य अपस्वम्यमार्गण यागाचार्यो’ दिक्षाविधिः ।

अतश्श्र्चन्द्रकलाविद्याशकं कुलसमयानुसारिल्वेन ‘मिश्रक’मिल्युच्यते ।

‘मिश्रक कुलमार्ग च परित्याज्यं हि शाङ्करि !’

इति ईश्वरवचनात् मिश्रकं कौलमार्गप्रदर्शनानपरस्वात् परित्याज्यमेव ।

अग्रेदं रहस्यं—शाक्तास्तावत् प्रथमतो द्विविधा: ।

कौला: समयिनश्र्चेति ।

तत्र कोला द्विविधा:—पूर्वकोला उत्तरकोलाश्चेति ।

तत्रापि पूर्वकोला त्रिविधा:-

यथा-मूलाधारनिष्ठा:, स्वाच्छन्दनिष्ठा: उभयनिष्ठाश्र्च ।

उत्तरकोलंश्चतुर्विधा: मातृतान्त्रनिष्ठा:, वाराहीतन्त्रनिष्ठा:, कौलमुख्यतन्त्रनिष्ठा:, भैरवितन्त्रनिष्ठाश्चेति ।

तदुक्तं सुभगोदये कौलभागपटल—

एकादशो मन्त्रः

मूलाधारे स्वाधिष्ठाने च भजन्ति केचनेशानिम् ।

अन्यतरस्मिन्श्रान्त्ये तेनैव पूर्वः कौलिनग्रिविधा:॥

मातङ्गी वाराही-कोलमुखी-भैरवीमतस्थास्ते ।

अन्तरपूजारोहिता उत्तरकौलैक्युपधिया येय:॥ इति

आधारचक्रत्रिकोणेऽप्याधारबिन्दुस्थिते तावत् प्रसिद्धम् ।

अत्र कौलमते त्रिकोणमेव बिन्दुस्थानम् । स एव बिन्दुस्त्रिकाराध्य:।

अत एव कौलाश्रिकोणेऽपि नित्यं बिन्दुं समर्‌थयन्ति ।

तत् त्रिकोणं च द्विविधम्-श्रीचक्रान्तर्गतनवयोनिमध्यवर्तिनी

यो निरेका, अन्याश्च सुन्दरीस्थरुणया: प्रत्यक्षयोनि: ।

तत्र श्रीचक्रगतनवयोनिमध्यगतयोनिं भृङ्गपञ्जरहेम्पीठादौ लिखितां पूर्वकौलां पूजयन्‍ति ।

तथन्या: प्रत्यक्षयोनिमत्तरकौलाः पूजयन्‍ति ।

उभयं योनिद्वयं बाह्यमेव, नान्तरम् ।

अत एषामाधारचक्रमेव पूज्यम् ।

तत्र स्थिता कुण्डलिनी शक्ति: कौलिनीत्युच्यते ।

सेवोपास्या त्रिकोणपूजकानामिति रहस्यम् ।

एषा कुण्डलिनी शक्तिर्‌बिन्दुरूपिणी निद्राणैव पूज्या ।

तस्या: सर्वदा निद्रास्वाभाव्यात् ।

सा पूजा तामिस्रा ।

कुण्डलिनीप्रबोधो यदा स्यात् तत्क्षण एव मुक्ति:।

कौलानामिति व्यवहार: ।

अत्र कौलमते सुरामांसमधुमत्स्यादिद्रव्यै: समाराधनं वामाचारप्रवृत्त्या प्रत्यक्षत्रिकोणबिन्दुस्थानं मन्त्रमथचक्रत्रै: सम्पूजयन्ति ।

अघोमुखं त्रिकोणमघोमुखमेव चक्रं पूजयन्‍ति ।

दिगम्बरक्षपणकादयस्तु द्वियामुक्तानां कृत्वा ऊर्ध्वत्रिकोणं पूजयन्‍ति इति रहस्यम् ।

यद्यप्यत्र बहु वक्तव्यमस्ति, तत्त्ववेदिकमार्गत्वात् स्मरणाहमपि न भवति,

तथापि समयिमतमार्गप्रवर्शनोपयोगितया दिङ्मात्रमुक्तिमित्यलमतिविस्तरेण ।

समयिनो नाम समीचीना:, अयं: शुभावहो विधि: येषामस्तीति तथा ।

यद्रा—सम्यग्‌गयति सहस्रकमलं गच्छति इति समया कुण्डलिनी, सा येषामस्तीति समयिनो योगिन: ।

अथवा समया नाम शम्भुना पद्मनाभि विधं साम्यं याति इति समया ।

शम्भोरपि देवाः पञ्चविधं साम्यमिति समयंवम् ।

अत उभयो: समप्राधान्येनैव साम्यं विज्ञेयम् ।

पञ्चविधसाम्यं तु अधिष्ठानसाम्यम् अनुष्ठानसाम्यम् अवस्थासाम्यं रूपसाम्यं नामसाम्यं चेति साम्यपञ्चकम् ।

अतः समयपূजका: समयिन: ।

ते चतुर्विधा:-

(१) स्वर्णीदिरचितचक्रविग्रहाद्यैर्वैदिकविधानेनाडच्युतायता: ।

(२) अन्तर्बहि:श्रुचरणारता: ।

(३) अन्तरेवार्चनरता: ।

(४) अचञ्चलाश्चेति ।

तेषूत्कृष्टं श्लाघ्यतमा श्रेय: ।

तन्त्र ये असज्जातयोगा: साधकास्ते चक्रविग्रहादौ देवीं वैदिकविधानेनाराधयन्ति ।

ये तु ईश्वरजातयोगसिद्धय: ते अन्तर्बहि:श्रु

पूजयन्‍ति ।

ये तु सिद्धयोगा:, ते अन्तरे देवीमर्चयन्ति ।

एते ह्ययोगपि इच्छागृहीत-

११

शरीरां सन्स्कारसहशाकारसहहरडां देवीं यथायोगमर्चयन्ति । ये तु प्रामचिच्छुद्धिका: निर्गुणब्रह्माडम्बेदानुसन्धायिन: ते पुङ्जपुङ्जकृत्यक् ज्ञानध्यतिक्रमात् नैवाड्डराराघयन्ति । तेषां कदाचिद् भेदानुसन्धानेऽपि प्रत्यवायो नास्ति । तदोयग्यापारस्यैव तदानों देवीपूजारुपत्वात् । तदुक्तमाचार्यपादे: -

'जपो जल्प: शिल्पं सकलकमापि मुद्राविलचन्या गति: प्रादक्षिण्यक्रमणमशनाचाहुतिविधि: । प्रणाम: संवेग: सुखमखिलमासां परणहशा सपर्योपरायस्तव भवतु यन्मे विलसितम् ॥'

इत्येवं समयिनश्रुतिविग्रह:। तथाहि सुभगोदये—

'बहिरेच केचिदपरे बहिरन्त: केचनान्तरीशानम् । आराधयन्ति कतिचिन्त्रैवां समायिनसुरोया हि ॥' इति समयिन: योगीश्वरा: जीवनमुक्ता: संसारयात्रामनुवर्तंमाना: साधार्यतत्वमनुचिन्तयन्त: आत्मैकप्रवणा वर्तंन्ते । समयिनां मते समयस्य साधार्यतत्वस्य सपर्यासहस्रकमल एव, न तु बाह्यपीठादौ ये तु समयिन: योगीश्वरा: विजने गुढाल्लरे बटपद्मासीतां वहन्तो समयध्यानैकनिष्ठा वर्तंन्ते । तेषां नित्यविधि-

शडविधेक्यानुसन्धानमेव भगवत्या: सपर्या इत्यर्र्थात्कृतं भवति । अतो बाह्यपूजा तत्कालापेक्ष नास्ति समयिनामिति रहस्यम् । जीवनमुक्तानामवद्यानीवृत्तावपि कुलालचक्रक्र मण्यायेन देहबन्धा यथोक्तं पडध्वेतन्निरासमर्थ्याम्—

'सम्यग् ज्ञानाधिगमादू धर्मोदीनामकारणत्वप्राप्तौ । तिष्ठति संस्कारवशाच्चक्रभ्रमवद् धृतशरीर: ॥'

एवमाणवशाक्तदौक्षाविकृतानां कौलानां शांभवदौक्षाविकृतानां च समयिनां यथाधिकारं बाह्याभ्यन्तरपूजे पुरश्ररणादौक्लेन अवश्यं कर्तंव्यम् । अकस्मात् प्रयोगादौ दोषदर्शनात् । यथा च महालक्ष्मोतन्त्रे—

'अविधाय पुरश्रर्या य यत् कर्म कुरते मुनेः। देवताशापमाप्नोति न च सिद्धिं लभते क्वचित् ॥ पूजात्रैकालिकी नित्यं जपतर्पणमेव च । होमो ब्राह्मणमुक्तेश्च पुरश्ररणमुच्यते ॥' इति

अतः तन्मर्ते वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविधदिष्णुती; यज्ञेन, दानेन, तपसाडनाशकेनेति यज्ञस्यापि ब्रह्मविषयता श्रूयते । समयजपूजा—

'द्रव्यज्ञास्तपोयज्ञा योगयज्ञास्तथापरे । स्वाध्यायज्ञानयज्ञाश्च यतय: संशितव्रता: ॥ श्रेयान् द्रव्यमयाद् यज्ञाज्ज्ञानयज्ञ: परन्तप ।' इति भगवद्वचनाद् बाह्याभ्यन्तरपूजा द्वयात्मकयज्ञसयुक्ता ॥

अत्रेदं तात्पर्यम्—गुरुणा दीक्षापूर्वं मन्त्रोपदेशः कर्तव्यः, शिष्येण च गुरूपदिष्टमनुसृत्य पुरश्रर्या कर्तव्या। पुरश्रर्या च त्रिकालपूजाजपोपेता। पूजा च द्रवद्रव्यविशेषतर्पणरूपा, ‘सन्तर्पणं तृसिमयं दैवतस्याऽऽमृते न तु’ इत्युक्तत्वात्। द्रवद्रव्यं च हेतुभूतनिदानकारणं प्रयमादिदेवताभिगेयं परमात्मरूपं मध्य, तेनैव परदेवतायागस्य साध्यत्वात्। सोऽनादिनिधनोऽयागवत्। न च वाच्यम् ‘अन्नीषोमोयं पशुमालमेत’ ‘सोमेन यजेत’, ‘सोमप्रधान गृह्णीत’, ‘ऐन्द्रवायवं गृृण्लाति’, ‘मैवावरुणं गृृण्लाति’, इत्यादि विधिसद्भावयुक्तं इतरेषां ज्योतिष्टोमादियागानां सोमादिसाध्यत्ववत्। इह तु ‘ब्राह्मणो न कल्जं भक्षयेत’, ‘न सुरां पिबेत’, न मांसमश्नीयात’ इत्यादिर्मिनिषेधान्तर्गतं निषेधवाङ्मुखलिङ्नच स्वयमेव निदानादिना घैरिदं दर्शानमनुपपनंम इति। न वयं निषेधवाङ्मुखलिङ्नच स्वयमेव निदानादिना परदेवतातर्पणं कर्तुंम उचितमिति ब्रूमः। किन्तु इदमेव शास्त्रबलादर्शनं उपनिषद्सम्प्रदायादागतमिति निश्चितयैवावोचाम। तर्हि निषेधस्य का गतिः? इति चेत्, ‘अदीक्षतिः।य निषेधविविरिच’रति ब्रूमः। दीक्षतस्याऽऽननेनैव हेतुना दीक्षायागः कर्तव्य इति उपनिषदेवाह—परिलुतमिर्यादिना।

परिस्रुतं द्रवद्रव्यं मधु। ऋषं मलस्यम्। आद्यम् अन्तुं योग्यम्। किं तत् पलम् आमिषम्। चकारः समुच्चयवाचकः। भक्तानि अच्छानि। योनिः त्रिकोणम्। तेन तद्वती सुन्दरी लक्ष्यते। एते द्रवद्रव्यविशेषा: सुपरिष्कृता: यथाहं सुसंस्कृता:, योनि सुपरिष्कृतामित्यर्थः। पदद्वयस्य विरक्तिकृत्यनुरूपशब्दान्तस:। चकारो हानुकमुख्यानि समुच्चिनोति। निवेदनं निवेदनं कुर्वन्। कस्य? देवतायै ज्योतनस्वभावायै, ‘तेजः परस्यां देवतायामि’ति श्रुते:। महुत्वे पूज्यायै ‘मह पूजयामि’ति धातु:। तथा चागमस्य:—‘सर्वपूज्या त्वया प्रोक्ता त्रिपुरा परदेवते’ति। स्वात्मीकृते स्वात्मसात्कृते सुकृतपूजादिकं चोक्तं विशेषे।

‘ब्राह्मपिर्ण ब्रह्मा हविर्झाडग्नो ब्राह्मणा हुतम्। अहो तेन गन्तव्यं ब्रह्मकर्मसमाधिना।’

इति बुद्ध्वा सत्यां सिद्धिमेति पुरुषशरणसिद्ध प्राप्तनोति! अत्र ‘परिस्रुतं द्रवद्रव्यमि’ति निघण्ट्वादि प्रसिद्धिः। अत एव वाजपेयादिप्रसिद्धकतुष्वपि परमेश्वर्या मन्त्रनाधिका: विहितत्वादेव निपिद्यस्यापि द्रव्यस्य स्वीकारो दृइश्यते। यथोक्त ललितोपाख्याने :—

‘परिस्तुतास्मि मचाऽऽख्वे त्वया साध्यमनुत्तमम्। देवकार्यमिदं किश्चित् त्वया निर्विघ्नतां कृतम्॥ इत: परं मत्त्सादात् वाजपेयादिके मखे। सोमपानवदल्यान्तमुपयोड्यो भविष्यसि॥’

निवेदनं देवतायै महत्वे स्वामीकर्त्य सुकते सिद्धिमेति॥१२॥

यागेषु मन्त्रपूतं त्वां पाशुपत्यखिलदेवताः ।

यागेन मन्त्रपूतेन पीतेन भवता जनाः ॥

सिद्धिसिद्धिं धनं स्वर्गंसपवर्गं च गच्छतु ।

महेश्वरी महादेवः वलभद्रेशी भार्गवः ॥

देवोत्रया विधिपूर्वकम् । त्वां पाश्यन्ति महाजनाः । इति ॥

परशिवोक्तिः—

‘कुण्डलकमुखपालानि मधुपूर्णोऽनि विभ्रतीम् ।

त्रीणि पश्यति लोकत्रयं तत्र मायाविमूर्धीः ॥

पूजासङ्केतके तत्र प्रधानादिवरिस्यां निवर्त्यते ।’

इत्याह । यथा वा—

‘महामात्रान्तरे तिष्ठे कारणानन्दविग्रहे ।

मदकल्कोपाश्रयां देवीमिच्छाकामफलप्रदाम् ॥

भवर्ती त्वन्मयैव नैवेयादिभिरर्चयेत् ।’

इत्यादिनोक्ता । अन्र्त नैवेयद्रव्यं स्पष्टमाचष्टे । यथा वा—

‘अलिना पिशितेरग्नेधूपैराराध्यदेवताम् ।

चक्रपूजां विधायेस्थं कुलदीपं निवेदयेत् ।।

कौलिकार्चनसंयुक्तैः वीरैस्तत्र सह पूजयेत् ॥’

अत्र्युक्त रहस्यागमेऽपि स एव परमेश्वरः मकारादिपदार्थपश्वकसय देवता-

योगविनियोगमाे—‘मादिपश्वकमीशानि ! देवताप्रीतिकारकमि’ति ।

ननु शिव एव सर्वतन्त्रप्रवर्तक’ इत्युक्तम् । तथा च महामाया-शाम्भववाघनेक-

तन्त्रोक्तानुष्ठानप्रसङ्गः तदुक्त्वाविशेषात् इति चेत्, न, तेनैव तत्तदार्घकारिमेदे-

नाडनुष्ठेयानीमान् तन्त्राणीतौ व्यवस्था कृताः । इदं शाम्भवं तन्त्रं मुमुक्षूणामेवो-

पास्यमिति प्रपञ्चतम् । यथा—

‘नाना शास्त्रौै देवाश ! भवतां काव्यत्कनि वे ।

मूल्येन्तरं तु गत्वैव मोहनाय दुरात्मनाम् ॥’

इत्युक्त्वा—‘मथित्वा ज्ञानमथनेन वेदागममहाणवम् ।

सारज्ञेन मया देवी ! कुलधर्मः सुदुढधृतः ॥

मेरौर्ष्यरत्नपयोरद्रन् सूर्यख्योतियतोरिव ।

तथाडन्यसमयस्याडम्भः कुलस्य महदन्तरम् ॥’

इत्यादिनां कुलधर्मस्वरूपमभिधाय तत्रिष्ठस्यैव मोक्षो, नान्यनिष्ठस्येयसत्याह—

‘एतत् ज्ञात्वा वरारोहे ! मच्चः केचरतां ब्रजेत्’ इति ।

मुख्यद्रव्याभावे अनुकल्पेन वा अवश्यं कर्तव्यम् ।

तथा च लोकामुद्रासहितांयां पश्वमोक्षासी देवीं प्रति शिववचनम्—

द्वादशो मन्त्रः

'सुरां निवेदयेद् भक्या मुख्याभावे ऽनुकल्पतः । द्रव्याणां क्षीरमुख्यानामपस्ताम्रादिपात्रके ॥ अनुकल्प इति प्रोक्तः पदाथैलक्षणादिभिः । as्माकमुकल्पोऽयं समस्तोऽतीव वद्धेभे ॥ अनुकल्पे कृते सम्यक् शाकोक्तं च कृतं भवेत् । शिष्टाचारो ऽनुकल्पेपु सौत्रामण्यां तथा खलु ॥ मांसानुकल्पोऽपूजः स्यात् मत्स्यरत्नु तु कदल्यपि । मैशुनं स्वकलत्रेपु तदभावे तु यत्नतः ॥ एवं तन्त्रे शक्तीनामुकल्पः समीरितः । मद्यं मत्स्यं च मांसं च मुद्रां मैशुनमेव च । मकारपञ्चकं देवी ! एतत् ज्ञात्वा समारभेत् ।' इति

महालक्ष्मीतन्त्रेडप दशरथं प्रति वसिष्ठवचनम् - 'मनुवंश्य महाराज ! रहस्यं कथयामि ते । अयोध्यामथुरा माया काशी काञ्ची अवन्तिका ॥ एताः पुण्यतमाः प्रोक्ताः पुरीणामुक्तमोत्तमाः । अस्याः सात्त्रिध्यमात्रेण महात्रिपुरसुन्दरीम् ॥ अच्यं त्वमयोगध्यायामुश्या आधिदेवताम् । नेतस्याः सदृशी काञ्चिद् देवता विद्यते ऽपराः ॥ नारिकेलाफलालिभिः पक्केश्र कदलीफलैः । मध्वाज्यशर्करामिक्ष्यैः महापायसराशिभिः ॥ सिद्धद्रव्यविशेषैश्च पूजयेत् त्रिपुराम्बिकाम् । abहीष्टस्मचिरेणैव सम्प्राप्नोति सैव ते ।' इति

तन्त्रे - 'सितामध्वाज्यकदलीफलपायसरुपकम् । पञ्चपर्वसु नैवेद्यं सर्वथैव निवेदयेत् ॥ yो नाडचयति शक्तोडपि स देवीशापमाप्नुयात् । अशक्तो भावनाद्वैयच्चयै त्रितयाम्बिकाम् ॥' इति एवं कौलपुजा प्रत्यपादि । समयिनां बाह्यपूजाभावेडपि भावनाद्रक्येरान्तर- पूजा सम्यक् कर्तव्या । तथा चोक्तं कुलार्णवे पश्चमविलासे- 'आमूलाधारमब्राह्मणगण गत्वा पुनः पुनः ॥ चिच्चन्द्रचूडाली-शक्ति-सामरस्य-सुखोदयात् । न्यासप्पनाद्-जनिष्पन्द-सुधापानरतो भवेत् ॥ मधुपानमितं प्रोक्तमपरे मधुपायिनः ।'

पुण्याडपुण्यपशुं हुत्वा ज्ञानखड्गेन योगावित्।

परे लये नयेच्चित्तं पल्याशी स निगच्यते ॥

मनसा चन्द्रियगणं सम्यगात्मनि योजयेत्।

मच्याशी स भवेद् देवी ! शोभा: स्यु: प्राणिहिसकाः ॥

अप्रबुद्धां पशो: शक्तिं प्रबुद्धां कौलिकस्य च ।

शक्ति तां सेवयेद् यस्तु स भवेच्छक्तिसेवक: ॥

पराशक्त्या मदस्तिम्भु: संयोगानन्दनिर्मितः।

योऽस्ति मैथुनं तत् स्यादपरे क्षोणिपीठकाः ॥

इत्यादि पञ्चमुद्राणां कथितं कुलनायिके !’ इति

अतः सम्प्रदायां बाह्यपूजाया निषिद्धद्रव्यात् अन्तरेव पूजा कर्तव्या । तदर्थं च

बहिः पूजायामण्डपप्रासाद्वत् अन्तः पूजायां पिण्डप्रपञ्चो निष्पर्णयः । तथाहि सुभगो-

दये कौलविक्षापटलेः—

'बाह्यपूजारता: केचित् पाखण्डवेदिनिन्दका: ।

कौला: कापालिका मूलमागमैरविधानतः ॥

निषिद्धाचरणात् पातस्तेऽस्मि हि मे मतिः।

तस्मात् पीठार्चनादीनि वेदिकानां न विद्यते ॥

अन्तः पूजारता: सन्तो वसिष्ठसनकादयः ।

वाच्यादितां सिद्धिमाप्रास्तस्मादधिकान्तरमु ॥

अथ चेत् करणादीनि प्रतिष्ठान्तानि चागमैः ।

अधारवैरेधकोऽपि बाधिताथीस्ते तानि किम् ? ॥

सम्यक् तानि तथोक्तानि स्वाधिकारानुगुण्यतः ।

मुमुक्षूणां न तत् त्रास्ति किं पूजा यामधिचक्रया ॥

तस्मात् समयिनामन्तस्त्रिक्रमेवाचरादिकम् ।

तथाSधरशुद्धयैवं सा च वायु निरोधतः ॥

तथा च आधारादिष्वपि पूजायां फलविपर्ययाद् विशिष्याडन्तः प्रपञ्चो

निरूपणाय मतिः आधारादिपञ्चकभजनमेव श्रीगण-

पूजनम् । उक्तं च वामकेश्वरतन्त्रे—

'चतुर्मिः शिवचकेशं शक्तिचकेशं पञ्चभिः ।

नवचकेशं संसिद्धिं श्रीचक्रं शिवयोर्वपुः ॥

त्रिकोणमष्टकोणं च दशकोणद्वयं तथा ।

छतुदर्शारं चैतत् शक्तिचक्रं पञ्च च ॥

बिन्दुत्रयाष्टदलं पद्मं पद्मं घोडशपत्रकम् ।

चतुरसं च चत्वारि शिवचक्राण्यनुक्रमात् ॥'

त्रिकोणो वैनदवं शिलष्टमष्टारे डष्टदलाम्बुजे ॥ दशारयो: पोडशारे भृगुहं सुवनासकं ॥ शैवानामपि शाक्तीनां चक्राणां च परस्परम् । आविनाभावसम्बन्धं यो जानाति स चक्रावित् ॥ त्रिकोणमष्टकोणं च दशकोणद्वयं तथा । मनुकोणं चतुष्कोणं कोणचक्राणि षट् क्रमात् ॥ मूलाधारं तथा स्वाधिष्ठानं च मणिपूरकम् । अनाहतं विशुद्धाख्यमाज्ञाचक्रं विद्हुबुधा: ॥ तवाऽSधारस्वरुपाणि कोणचक्राणि पार्वति ॥ त्रिकोणरुपिणी शक्ति: बिंदुरुप: शिव: स्मृत: ॥ अविनाभावसम्बन्धस्तस्माद् बिंदुत्रिकोणयो: ।

इति तत्र आधारपद्यं चतुर्दलं, स्वाधिष्ठानपद्यं षड्दलं । इदं चक्रद्वयं वह्निमण्डलं रुद्रग्रन्थियुक्तं तमोलोक इन्त चोच्यते । अत्रोपासिनां तमसां तानि ऐश्वर्यादीनि भवन्ति । मणिपूरपद्यं दशदलं, अनाहतपद्यं द्वादशदलं । इदं द्वयं सूर्यमण्डलं विष्णुग्रन्थियुक्तं 'रजोलोक' इत्युच्यते । तत्रोपासिनां सात्त्विकनामदेवीगगरान्तरवरूपान्मिति विवेक: । बहिरुद्यानादिष्वववस्थानं समानलोकतानाम देवीनगरान्तरवरूपान्मिति विवेक: । विशुद्धिपद्यं षोडशदलं, आज्ञाचक्रं द्विदलं । इदं द्वयं सोममण्डलं ब्रह्मग्रन्थियुक्तं 'सत्यलोक' इति चोच्यते । अत्रोपासिनां सामीप्यसारुप्यमुक्तो भवत: । सामीप्यं नाम समीपेऽवस्थानं । सारुप्यं नाम समानरुपत्वं समानभोग्यमोक्षत्वमिति यावत् । ध्रुवमण्डले पद्मं सहस्रदलं । सर्वग्रन्थिसर्वतत्त्वसर्वगुणाव्यतीतं 'सर्वलोक' इति चोच्यते । तत्रोपासिनां सायुज्यमुक्तिर्भवति । सायुज्यं नाम तत्त्वस्वरुपापत्ति: ।

आत्मा विशुद्धिपद्यो द्विपोडशारे च सत्त्वगुणयुक्के । ब्रह्मग्रन्थिसमेतेऽपि विशेष्यते सोममण्डलाभिख्ये ॥ अनाहते मणिपूरे पद्मे दशदशारार्धे रजसाम् । विष्णुग्रन्थिसमेतेऽपि विशेष्ये मण्डले भानो: ॥ स्वाधिष्ठानाधारे पद्मे तमसां सप्तचतुष्पत्रे । रुद्रग्रन्थिनिबद्धे त्वंहिकफलदेऽग्निमण्डले बिन्दुबुम् ॥ तत्त्वगणमण्डलानामुपरि सरोजं सहस्रदलयुक्तम् । अमृतस्रन्दि सुधाकरलोकस्थं सूर्यकोटिसच्चिदानन्दम् ॥ श्रीचक्राख्यं देव्या मन्दिरमिति तत्र विष्टुं श्रितिषु । हृष्ट्वा तत्र महेशीमैक्यं देव्या हि याति मुनिलोक: ।

इति तेषां स्वरूपं निष्पन्ने तत्र अज्ञानकार्यो विनश्यति । शिवचक्रात्मकबिन्दुयुक्तत्रिकोणात्मकमूलाधारे ताण्डवपदं भैरवं लास्यपदं समयां च, अष्टदल-

पद्मारामकाष्ठकौणस्रग्बप्स्राधिशानि संवर्त्तनानलातकं रुद्रं लोकानुग्राहिकां समयां च, षोडशदलपङ्क्त्यात्मकद्वादशा-स्वरूपयोर्ॐणिपू-रनाहुतयोः प्रावृट्कालपयोदरूंच पराभिध शिवं तडिद्रुपां पराश्रिकाम्बां च हंसाकारौ, शिवचक्रिमुपरत्नयात्मकचतुर्दंशार-रूपयोः विशुद्धचैज्यचक्रयोः क्रमेण सदाशिवसदाशिवाभ्यां च पराचितायुतं परं शम्भुं च शुद्धेन्दुकोटितुलितं, चन्द्रलोके सहस्रारे पद्मे सुधास्रुतां सादाख्यां च परां शक्तिं परशिवाभिन्नां सर्वत्रव्यातीतां चिन्त्यते॥

ननु षोडशोपचारैः एव पूजायां प्रसिद्धा:। तत् कथम् देय्या: चतुष्षष्ठयुपचार इत्युच्यते? इति चेत्, अन्यासां देवतानां तथैव देव्यास्तु चलतु'णितानि तानि सन्ती-त्यागमरहस्यं तथाहि—आवाहन-प्रतिष्ठापन-सम्मुखीकरण परिवार-दयोनुपार्थान्-अभिमुखीकरण-संह्लादनानुर्वणसंयोज-न-पााद्यडिड्डिषडिच्चमन-श्रमाप-नयनस्नानमण्डपनयन-शेषनखनखमाल्यपनयन-भूषणावरोपण-शरीरोरुद्वतं-दन्तधावन-ताम्बूलकरण वच्रान्तरपरिधापनोक्ष्य द्रव्स्तानं घारण-स्नापन शिरोवच्रबन्धन शरीरमलापकर्षण यक्षकेदं:नुलेपन कुङ्कुमविलेपन जालकणिकापनोदन दिव्य-द्रव्यान्तरपरिधापन पनःसमनयन सिहासनार्चोपकल्पेशालोकरण कालागुरुधूपन गर्भकग्रन्थन घम्मि(ल्ह्ल)करण शृङ्गन्थिसिन्दूरघ्राणचन्द्रविकालाबन्धन तिलक-सम्वारण मलयजनुलेपन पादाड्गुलीयक मञ्जीर काञ्चीकलापोइड्यणवन्ध नकराड्गुलीयके कटककङ्कणाद्यैर्द्धकेरुरहारावलीग्रेवेयकटाटङ्कपाशालीललान्त-काञ्चललाक्षाधिधारणमकरो:विलेखनयज्ञोपवीतधारणभ्यजन-सेवनानेकभक्ष्यफलोपेतन्नैवेद्यप्रदानहस्तावने जन्ताम्बूलप्रदानदर्पणावलोकनच्छत्रधारण वलग्यजनवीजन गीतवादित्रादिश्रवणप्रदक्षिणनस्कारस्तुति प्रार्थनाकरण रत्नवल्लीदीपाद्यवलोकनकर्पूरवटीप्रदान मञ्चाधिरोहणति रसकारिणीप्रदानरूपातमक -चतुष्षष्ठयुपचारैः इति॥

ननु पूर्वं सहस्रकमले पूजकानामेव मुक्तिरित्युक्तं, इदानीन् अनाहतादि-नवषट्कं स्थानेषु आराधितां सायज्यमस्तीति प्रतिपादिते, तत् कथमिति चेत? सत्यम्, चक्रमात्रे(त्रे)श्वारघट(ङ्क)नां फलं प्रदर्शितं, इदानों समयिनाम, आघारस्वा-घिष्ठानचक्रयो: लोकवात, तत् देय्या: सान्निध्यभावात् तदितररचक्रेषु सर्वेष्वपि आराधनस्य फलमुच्यते इति न विरोध:॥

नन्वचं पूर्वमाधारस्वाधि(धिष्)्ठानचक्रयोरपि ताण्डवसन्तत्नमूलद्रलास्यपरलोक-डनुग्रहकामशिवशक्तीनामुपासनोक्ता, इदानों तत्र देय्या: सान्निध्यमेव नारितीत कथंमुच्यत इति चेत, तत् पूर्वकोलमतानुसारेणोक्कं, तेशामाधारस्वाधिष्ठानयोरेवो-पासकत्वात्। अत एव कुलनिष्ठा: कौला इति प्रसिद्ध:। कुलमित्याधारस्य नाम। अत एव आचार्यै: सौन्दर्यलहरी—

'आवाङ्य स्वां भूमिं सुजगनिभमध्यस्थलयन् तदध: स्वामानं कृत्वा स्वाधिष्ठानकुण्डल(मि)कुहरेण इहुकृतं॥'

चतुर्विघ्नेक्यानुसन्धानप्रकारस्तु आघारादिषट्चक्रस्य प्रथममेक्यै मनुसन्धातॄग्यं तत्प्रकारः पूर्वमेव प्रतिपादितोडपि स्पष्टार्थं: पुनर॑प्युच्यते । मूलाधारादिषट्चक्राणां त्रिकोणाष्टकोण दशारद्वयमस्वश्र शिवचक्रात्मना तादात्म्यं ज्ञेयम् । एतदेव नादबिन्दो रेक्यम् । तथाहि-नादो नाम श्रीचक्रम्, बिन्दुनादि षट्कमलगहनं वक्ष्यते । तयोरेक्यं नाम आघारचकं चतुर्दलम्, तर्कर्णिका त्रिकोणात्मकैव । स्वाधिष्ठानं षड्दलम्, तर्कर्णिका अष्टकोणात्मिका मणिपूरं दशदलं पद्मम् तर्कर्णिका दशकोणात्मिका । अनाहतं द्वादशदलम्, तर्कर्णिका द्वितीयाष्टकोणात्मिका । विशुद्धिचक्रं षोडशदलं पद्मम्, तर्कर्णिका चतुर्दशकोणात्मिका एतावत् पर्यन्तं शिवशक्तचक्रद्वयम् । आज्ञाचकं द्विदलं पद्मम्, अष्टकोणमेकत्र घोडशकोणमपरत्रैति द्विधा मिश्रा कर्णिका ।

'शिवचक्रेण चाद्यस्य बिन्दुना मध्यमस्य च । शक्तिचक्रेण चान्त्यस्य मन्त्रखण्डस्य यो बुधः ॥ अविनाभावसम्बन्धं यो जानाति स मुक्तिभाक् ।।' इति ।

यथा-त्रिरेखा-त्रिवलय-गोलार्धराशिद्वयम्-चतुर्द्वार-द्वारकम्-वसुकोण नवरसं-बिन्दुषु यथाक्रमं पञ्चदशाक्षरात्मकत्वमनुसन्धेयम् । तदुक्तं सनत्कुमारसंहितायां चतुर्विघ्नेक्यानुसन्धानम्-

'चतुरस्रं त्रिरेखा च वलयत्रितयं तथा । षोडशारं नागदलं मन्वश्रं द्विदशारकम् ॥ वसुकोणं त्रिकोणं च चतुष्कोणं तदस्तरे । बिन्दुश्चैतेताः पञ्चदशाक्षरीर्वर्णानुक्रमात् ॥ योजयित्वा जपेद् यस्तु साधकः स तु मुक्तिभाक् ।' इति ।

अथ तृतीयं चक्रदेवतायोरनुसन्धानम् । तथाहि-चक्रपशुकं देव्या: शिरः केशपाशरड्‌मुकुटचन्द्रकलालुप्तम् ।

'शक्तिचक्राणि पञ्चापि क्रमाद् देव्या निवोधत । शिरः केशाश्च दामानि किरीटं चन्द्रेन्दुलिका ॥ बिन्दुमुखं चतुरस्रं कम्बुकण्ठ: शिवचक्रचतुष्टयं बाहु-बक्षोज-जघन-पादरूपम् । शिवचक्राणि चत्वारि बाहव्यो जघनाद्‌घकम् । बिन्दू रत्नाभ्यातं चतुरस्रं तु कन्धरम् ॥ इति यो वेद तत्वज्ञः स देवीत्वं प्रपचते ।' इति ।

तुरीयं मन्त्रदेवतायोरेतदनुसन्धानम् । प्रथमखण्डो देव्या मुखम्, द्वितीयखण्डो कट्या ऊर्ध्वप्रदेशः, तृतीयखण्डः कट्याऽधः प्रदेशः, तदुक्तं वसिष्ठसंहितायाम्-

'खण्डत्रयेषु मन्त्रस्य देव्या बदनपञ्जरम् । प्रथमस्सु द्वितीयस्याल्कटेरुह्वं तथाडन्वितमः ॥ कटः-खः-रोमाग इत्येवं जानीयात् साधकोत्तमः ।' इति ।

रहस्य सहस्रनामस्तोत्रे च मन्त्रदेवतयोरैक्यं प्रतिपादितम् । यथा वा—

'श्रीमद्वाग्भवकूटै कस्वरूपंसुखपदूजा ।

कण्ठाधः कटिपर्यन्तमध्यकूटस्वरूपिणी ॥

शक्तिकूटकपताकोटिकूटैर्यद्भागधारिणी' इति ।

अत्रर्थः—श्रीः चित्कला अस्याः अस्तीति 'श्रीमत्', नित्योगे मतुप् प्रसय्यः । भवत्यस्मादिति भवम्, वाचां भवं 'वाग्भवम्' । सर्वासां वाचां वाग्भवकूटादेवोलपत्तेः ।

तत् श्रीमद् वाग्भवकूटमिच्छाशक्तिसंचितं पञ्चबोजसमुदायात्मकलक्षणं स्वरूपम् अस्यास्वतीति नित्ययोगे मतुबर्थीय प्रत्ययः। राजलिङ्गीप्लयरथत्वात् कामानां राजा कामराजः 'राजाः सविषयष्टज्'ति समासान्तष्टच् । श्रीक्रोष्णभट्टारकस्तु "कामन् राजयतीति कामराजः', पञ्चाद्यच् इत्याह । तथाहि—

'कामान् कारणतां गतानगणितान् कार्यैरन्नलर्मेही- मुख्ये: सर्वैर्मनोगैरधिगतान् मानैरनेकैः स्कुटम् ।

काम-क्रोध-शोक- मोह-मद-मात्सर्यादिषट्कं यद् बीजं राजयति प्रणौमि सततं ते साधु कामेश्वरी !॥' इति

अत्र प्रकारान्तरेण केचित् चतुर्विधभेदानुसन्धानं वर्णयन्ति । यथा—

'पिण्डब्रह्माण्डयोरेक्यं लिङ्गसूत्रात्मनोरपि ।

स्वापाद्‌व्याकृतयोरेक्यं चेतनपरमात्मनोः ॥' इति ।

पिण्डब्रह्माण्डयोरेक्यं प्रथममवगन्तव्यम्, तदनन्तरं लिङ्गसूत्रात्मनोरेक्यमव- गन्तव्यम् । लिङ्गात्मा लिङ्गशरीरम्; एकादशेन्द्रियगणः, तन्मात्रापञ्चकं षोडशकं लिङ्गशरीरम् । सूत्रात्मा ब्रह्माण्डावच्छिन्नो वायु:, व ( ? ) लिङ्गशरीरस्यार्च- रादिमागप्रापकः तयोरेक्यमवगन्तव्यम् । स्वापाद्‌व्याकृतयोः—स्वापः सुपुप्त्यादि- स्थापन्नः साक्षी प्राज्ञः, तया अधिष्ठितं ब्रह्म, तया: ऐक्यम् । श्वेताश्व- जोवः, परमात्मा = ब्रह्मस्वरूपम्, तयोरेक्यं ज्ञातव्यम् । एवं समयसम्प्रदायरहस्य- सङ्क्षेपः । विस्तारस्तु सुभगोदये शारीरके ज्ञातव्यः ।

केचित् पञ्चविधेक्यानुसन्धानमिति वर्णयन्ति । अपरे षड्विधेक्यानुसन्धान- मावश्यकमिति वदन्ति । तदुभयमपि अत्रैवार्थादान्तर्भूतं तमिति न विचारणीयम् । अत एवोक्तमाचार्यैः सुभगोदये—

"द्वादशैक्यानुसन्धानान्निणिपूरे महेश्वरीम् ।

चतुर्वाहां त्रिनेत्रां च प्रत्यक्षीकुरुते वशी ॥" इति ।

षड्विधेक्यानुसन्धानं नादबिन्दुकलाविद्यानां परस्परैक्यम् । नादो नाम श्रीचक्रम् । बिन्दुनोम बड्‌ आधारकमलानि । कलो नाम पञ्चाशद् वर्णाः । विद्यापञ्चदशाक्षरी । एतेषां तादात्म्यमेक्यम् । तत् षड्विधं भवति । यथा—नादेन बिन्दो- पश्चदशाक्षरी ।

द्वादशो मन्त्रः

रैकयं, बिन्दुना कलाया ऐक्यं, कलायाश्र नादेनैक्यं, एवं त्रितयं । कलायाश्र बिन्दोरैक्यं, कलाया नादस्यैक्यं, श्रीविद्याया पञ्चकस्यैक्यमिति षड्विधत्वमैक- स्येति परमरहस्यं गुरुपदेशशब्दै ज्ञेयं । एवं पोढैक्यं भगवत्या: सुपर्येति विज्ञेयं ।

एवं षड्विधैक्यानुसन्धानमहिम्ना गुरुकटाक्षसञ्जातमहामहिम्ना च भगवती झटिति मूलाधार-स्वाधिष्ठानात्मकचक्रद्वय भित्त्वा मणिपूरे प्रत्यक्षं प्रतिबिम्बति ।

महावेधप्रकारः—पूर्वमस्यादर्शयां गुरुवेक्षपरतन्त्रमहावेधं(ब्यां गुरुमुखादेव स्वीकृत्य ऋषिपिच्छान्दोगदेवतापूर्व मूलमन्त्रस्य शुष्कजपं गुरुपदिष्टमार्गेण कुर्वन् आश्रयतु जशकुलपक्षे महानवमौषधसदृशवाष्टद्रव्यां निशि समये गुरोः पादोपसङ्ग्रहणं कर्तव्यम् ।

तन्महिम्ना गुरोस्तदानां कर्तव्यहस्तमस्तकसयोगे पुनर्मन्त्रोपदेशषट्चक्रपू जाप्रकारोप- देशवशात् महावेधः शैवः साधाख्याया: प्रकाशरूपो जायते इति गुररहस्यं ।

एवं महावेधे जाते भगवती मणिपूरे प्रकाशा भवति । सा समाराध्या । अध्यं- पाद्यादिभूषणप्रतिपादनपयन्तं पूजाकलापं मणिपूरे निर्वर्त्य अनाहतमनिदरं भगवतीं नीत्वा धूपादिनेवैचहस्तप्रकालनान्तं कर्मकलापं ततैव समाप्य विशुद्धौ भगवतीं 'सहासनासीनां सखीभिः सञ्ज्ञापानं सम्भाषमाणां शुद्धस्फटिकसहशं स्फटिकसदृशों मणिभिः सम्पूज- येत् । शुद्धस्फटिकसहशमण्यो न मौक्तिकादयः, किन्तु तदीयपोडशदललगतपोडश- चन्द्रकला इति रहस्यं । एवं सम्पूज्य आज्ञाचक्रं नीत्वा देवीं कामेश्वरीं नीराजनादि- भिरनेकैरुपचारैः सम्पूजयेत् । तदनन्तरं झटिति विद्युल्लतेव सहस्रकमलमनुप्रविश्य सुधाब्धौ पञ्चकलपतरुच्छायायां मणिद्वीपे सरधामध्ये कामेश्वरेगा सादृङ् विहरमाणा वर्तते ।

तदा तिरस्करणीं प्रसार्य समीपमन्दिरे स्वयं निवसेत् । यावत् भगवती पुनर्निर्गता पुनः मूलाधारकुण्डं प्रविशति, तावत् पर्यन्तं स्थातव्यमिति षड्विधैक्यानुसन्धानां सम्प्रयतां मतरहस्यं ।

श्रीचक्रे त्रिकोणं बिन्दुसस्थानमिति तावत् प्रसीदति । तत् त्रिकोणमेव बिन्दुसस्थानं भवति । तत् चतुष्कोणमेव । तत् सहस्र- कमलान्तर्गतचन्द्रमण्डलमिति बहुधा प्रप्रश्चितं ।

तचतुष्कोणमध्ये बिन्दुस्स्थानं सुधा- सरधादिशब्दवाच्यं । तस्मात् बाह्यत्रिकोणपूजा तरुणीकिटकोणपूजा च दूरत एव निरस्तेति ध्येयं ।

अत एवोकं सनत्कुमारसंहितायां—

"बाह्यपूजा न कर्तव्या कर्तव्या बाह्यजालतिभिः । सा शुद्धफलदा नृणां सैवेहकार्थात् ॥ बाह्यपूजारता: कौलाः क्षपणाश्र कपालिकाः । दिगम्बरा ऐतिहासा नामकास्तन्त्रविलिनः ॥

अन्तराराधनपरा वैदिका ब्रह्माविदिनः । जीवन्मुक्तिब्रह्मण्योऽते त्रिपु लोकेषु सर्वदा ॥" इति ।

१२

एवं श्रीदेव्याः पूजाविशेषान् सपप्रपञ्चं निरूप्य तस्या इच्छा-ज्ञान-क्रिया शक्त्य एवं काम-क्रोध-मनस्तन्मात्ररूपाः पाशाङ्कुशपाशपुण्ड्रे

क्षुचाप-पश्चकुसुम बाणात्

परिणता:। तामभिपासकान् पालयन्ती तदितरान् तामिरेव व्यामोहयन्तीव भातीयाह—

सृण्येव सित्रया विश्वचर्षणी: पाशेनैव प्रतिघ्नातीत्यभीकान्। इपुभि: पश्चार्धनुषा च विध्यत्यादिशक्तिरुणा विश्वजन्या ॥१३॥

'सृण्येव' इयादि । सृण्या = अडकु षाहुपया, ज्ञानराशे:रयर्थ:। विश्वचर्षणी:

स्वभक्तजनान् मैदप्रतीकमोहशास्त्रेस्यो व्यावर्तयन्तीति श्रेषा । अभीकान् कामुकान् भक्तिहीनान् क्रोधाकारेणाडकुशेन भेदप्रतिपादकमोहशास्त्रेष्वकुष्य प्रवर्तयन्तीवैति वाक्यशेष:। पाशेन पाशारुपया ज्ञानशक्त्यैर्यर्थ:। उपासकान् स्वात्माभिन्नत्वेन प्रतिपद्यन्ती तदितरान् कामुकान् रागसवरुपण पाशेन अत्यन्तभेदबुद्धघा यु पहितस्वेन प्रतिपद्यति इत्यर्थ:। इपुमि:स्तन्मात्रपुष्पबाणै: पश्चाद्भि: पशुसहहू थाके: अर्थात्विन्दाद-शोक-चूत-नवमल्लिकान्तलीलार्पलाद्यै: पश्चात्तन्मात्ररुपपुष्पैरुपै रिति यावत् । धनुषा विध्यति मनोहरविक्षेपारिमकया क्रियाशक्त्या स्वभक्तान् स्वात्मिन्नाकारवर्जितान् कुर्वती कामुकान् स्वभित्नाकारान् मनोहरविक्षेपडणेन पश्चात्तन्मात्रसायकेन विध्यति विध्यतांविरयर्थ:। आदिशक्त: पराशक्ति:। तथा च श्रीवामके श्वरतन्त्रे—

'त्रिपुरा परमा शक्तिराद्या जाता महेश्वरी' इति अरुणा अरुणाभ्या । तथा च भगवत्पादा:—

'जगत् त्रातुं शम्भोर्जयति करुणा काचिदरुणा' इति ।

अरुणवर्णा वा—

'निजाडरुणप्रभापूरमजजतु ब्रह्मामण्डला'

इति सहस्रनामस्तोत्रे पठितत्वात् । विश्वजन्या • विश्वजनयित्री ।

'वही: प्रजा: सृजमाना:'

इति श्रुते: । ब्रह्माण्डपुराणे च—

'सैव निशेषविश्वानां सवित्री ललितेश्वरी' इति

अयं भाव:—पाश: स्वात्मामेदबन्धनसाधनभूतेच्छाशक्तिस्वरुप:, अडकुश: स्वस्वरुपामेददशनोगायामज्ञानशक्तिमय:, इडचुचापपुस्वबक तु स्वभित्नाकारवर्जन-साधनभूतक्रियाशक्तिस्वरुपे ज्ञानराश्यैरकय एव पाशादिस्वरुपमापन्ना:। तामि-रुपासकान् मोचयन्ती कामुकान् विमोहयन्त्येव भातोति । तथा च चतु:शत्याम्—

'इच्छाशक्तिमयं पाशमडकुशं ज्ञानरुपिणम् । क्रियाशक्तिमये वाण-धनुषी दधदुच्वलम् ॥' इति

त्रयोदशचतुर्दशदशो मन्त्रो

१३

सुभगोदयवासनायारमपि- 'देव्या: स्वित् ( सु ) शक्त्यां भेदोद्भवहेतुकात् । आयुधाद्भ्य: पराशक्तिवाच्य: पूजयाम्यंहम् ।।' इति 'यथा न्यग्रोधबीजस्थ शक्ति: रूपो महाद्रुम: । तथा हृदयबीजस्थं जगदेतत् सकारणम् ।।' इति ।। १३ ।।

१४

एवम् इच्छा-ज्ञान-क्रियाशक्तय एव आयुधात्मना परिणता इति प्रतिपाद्य परशिवस्यापि प्रतिपादितोऽर्थ: र्मान इति समप्रधानानन्यादिना दृढयति-भग: शक्तिद्विस्यारिना ।

भग: शक्तिमंगवान् काम ईश उमा दाताराविह सौभगानाम् । समप्रधानौ समसत्त्वौ समोजौ तयो: शक्तिरजरा विश्वानि: ।। १४ ।।

भग: श्री:, सौभाग्यलक्ष्मीरोमित्यर्थ: । तथा च श्रुति:-'आस्ते आसीनस्यो- ध्वंस्रस्थतक्ष तेन पद्यमानस्य चरति, चरतो भग' इति । स एव शक्ति:, शिवाद्भिन्ना शक्ति: । 'ते ध्यानयोगानुगता अपश्यन् देवात्मशक्ति स्वगुर्णैर्निरूढाम्' इति श्रुते: । एश्वर्योदयो वा 'भग'द्वदेना कथ्यन्ते । 'एश्वर्य समग्रस्य वीर्यस्य यशस: श्रीय: । ज्ञानवैराग्ययोश्चैव षण्णां भग इतीरणा ।।'

इति वचनात् । भगवान्- श्रीमान् समृद्धिमान् उत्पत्त्यादिवत्ता वा । अत्र श्रुतिस्मृत्यादय:-'अथ कस्मादुच्यते भगवानिति ? य: सर्वतो भावान् ईक्षति आत्म- ज्ञानं निरीक्ष्यति योग गम्यति, तस्मादुच्यते भगवानिति । 'ॐ यो वृन्द: भगवान्, यच्च ब्रह्मेत्यादिवाक्यजातम्' । 'षडध्वनयन: महादेवो वृषभध्वज' इति च । रामायणं च-'उत्पत्ति प्रलयं चैव भूतानामागति ( तथा ) । वेत्ति विद्यामविचयं च स वाच्यो भगवानिति ।।

एवम्भूतो भगवान् काम ईश:-कामेश्वर इत्यर्थ: । पदद्यमुक्तार्थम् । उमा कामेश्वरी-कामेश्वरौ । सौभगानां- सौभाग्यानाम् । उमा दातारा शक्तिशक्तिमतो- रविनभावादुभयोरपि दातृत्वम् । श्रुतिश्र 'भग एव भगवों अस्तु, देवा इति, तस्मै ब्रह्म च ब्रह्मा च । आयु: कीर्ति प्रजां ददु'रिति । उभयोरभेदं दातृत्वं प्रतिपादयति, तदुभयप्राधान्यमेव विशदयति-'समप्रधानावि'त्यादिना । समप्रधानौ तुल्यप्रकृतिको, अभिन्नतिमित्तोपादानखलु । यद्यपि उपादानकारणं शक्ति:, निमित्तकारणं शिव इति प्रसिद्धम्, तथापि शिवाद्भिन्ना चेत् सा ब्रह्मविद्या समानां 'सेव देवता सा

श्रीविद्येति' श्रुत्युत्तरीत्या शिवशक्त्योरत्यान्तडमेदादमिन्नमित्तोपादानत्व सिद्धम्‌। प्रकृतिश्र प्रतिज्ञादष्टान्तानुपरोधात्‌। 'सर्वेङ्गमोऽपत्तेश्चे' त्यादिन्यायेनैतथ्यर्थः। रहस्याम्नाये च—

'पराख्यायां शिवे हायां सत्यां साडपि मृता तथा। अजायतापराख्यस्य बीजाडकुरन्यायेन प्रिये ॥

इत्यादिना बीजाडकुरन्यायेन शिवयोः समप्राधान्यमुक्तम्‌ । समसच्चो समतत्त्वात्मकौ, उत्कलक्षणादेव ।

'विश्वात्मकां तदुत्तीर्णां प्रकाशामर्शरुपिणीम्‌ । परापरमयीं देवीमात्मत्वेन विचार्यताम्‌ ॥'

इत्यागमोक्त्या च 'समस्त्वता' सिद्धा । समोजौ सममोजः ययोस्तौ समोजसावित्यर्थः। छान्दसत्ववादिकारान्तस्वम्‌ । 'ओज इन्द्रयबलम्‌, यशश्राडधर मोझरब्ध आघारवाचक' इति भाष्यकारवचनात्‌ श्रीचक्रेभिधीयते। तस्य तदुभयात्मकत्वेन तदाघारत्वात्‌ समोजौ तयोः शक्तिशक्तिमतोर्मध्ये शक्तिः श्रीदेवी, अजरा अपक्षयरहिता, षड्भावविकारशून्येति यावत्‌ । विश्वयोनिः विश्वस्य जगतो योनिः उपादानकारणत्वं सम्यगुक्तम्‌।

एषा चिच्छक्तिः। द्विरुपा-संघोचविकाससम्बेदात्‌ । जीवात्मकया सड़्कोच-रुपा, बाह्यात्मकया विकासरुपा च । यथोक्तं चिदानन्ददवासनायाम्‌—'विश्वात्मकां तदुत्तीर्णां प्रकाशामर्शरुपिणीम्‌ । [ परापरमयीं देवीमात्मत्वेन विचाम्यतां]'ति । ] तथा च ब्रह्माण्डपुराणे—'सैव निःशेषविश्वानां सवित्री ललितेश्वरो'ति । रहस्योपनिषदि च—'यद् हृश्यते तदनन्दयोनी:, तेन जीवति । तदेषाभ्युक्ता पारो वा एष आनन्दः संभोगयोनिः; कामरूपवतौ, स आनन्दयोनी:, आनन्दो ब्रह्म, ब्रह्मोषा देवी एकाने क-प्रकाशस्येति स्यादिति । आगमश्र—

'एक एव प्रकाशाख्यः परः कोऽपि महेश्वरः । यस्य शक्तिरविमर्शाख्या सा नित्या गीयते बुधैः ॥ विमर्शाख्या च देवी सा पञ्चकृत्यंसमागता । आकाशानिलसम्प्रार्चि:सङ्घावनिम्बेदतः ॥ एकैकगुणवृत्त्या तु तिथिसङ्ख्यावत्समागता ॥' इति कामकलाङ्यामेऽपि रक्तविन्दोर्‌जगत्कारणत्वं प्रतिपादितम्‌—

'ऋक्‌तिताद्रुणाद्रू विन्दोनोदकण्ठाडकुरो रवेर्डयक्तः । तस्माद्र गगनसमीरणदहनोदकवर्णसम्भूति:' इत्यादिना ।

पञ्चदशो मन्त्रः

श्रीमद्‌दूर्गवदगीतासु च —

'प्रकृतिं स्वामवष्टभ्य विसृजामि पुनः पुनः ।

'प्रकृति स्वामवष्टभ्य सृजभ्यम्यत्समायया ।

मम योनिर्महद् ब्रह्म तस्मिन् गर्भं दधाम्यहम् ।

सम्भवः सर्वभूतानां ततो भवति भारत !!'

इति शक्त्या एव जनुपादानकारणत्वं सम्यगुक्तम् ।

छान्दोग्ये च — “सेयं देवतैकताहन्ताडहम्मास्तिस्रो देवता:, अनने जीवेनाऽ‌ऽऽत्मना‌ऽनुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणी”ति प्रतिपादिता ।

'सच्चिदानन्दवो‌ऽहं ब्रह्म स्वरूपिणी ।

मत्तः प्रकृतिपुरुषात्मकं जगत् । आनन्दो ब्रह्म, ब्रह्मैव देवी'स्यादि श्रुतयः ।

एवं श्रीदेव्या: ब्रह्मात्मकत्वं प्रकटयन्ति ।

अयं भावः — सद्घोचरुपाया: शक्ते: जीव इति व्यवहारः साधास:; बुद्धच- पहितस्वजीवस्याऽनुरूपत्वात् ।

'एषोडपुरात्मा चेतसा वेदितव्य:' इति श्रुते: ।

अन्या एव शक्तिरिति च व्यवहारः ।

विकासरूपास्तु 'शिव' इति 'ब्रह्मे'ति च व्यवहारः ।

तयोर्यपक्तव्ययोगादिति ॥ १४ ॥

१५

अत्र 'सद्घोचरुपाया:' शिच्छक्ततेर्ह्लास एव सकलपुरुषार्थावाप्तिपूर्वकासंसारमज्ञान- प्रकाशाव लैन जीवब्रह्मसमरसौभावमोक्षहेतुरिति ग्राह ।

परिसृता हविषा भावितेन प्रसड्ढोचे गलिते वै मनस्तः ।

सर्वे: सर्वस्य जगतो विधाता भर्ता हर्ता विश्वरूपत्वमेति ॥ १५ ॥

परिहृतुं तु सद्वक्ता, हविषा हयते इति हविः, सूत्रात्मा प्राणः ।

तस्य चन्द्ररूपत्वाद् द्रव्यं च हविष्टत्वं च ।

तथा च श्रुति: — 'अर्थेतस्य प्राणस्य आपः शरीरम्‌' ।

ज्योतीरूपमसौ चन्द्र:, तद् यावानेव प्राणस्तावत्य आपस्तावानसौ चन्द्र इति ।

सोमो‌ऽपि 'एडङ्क्षरममिनन्नाद:' इति च सोमस्य परिपूतत्वं श्रुति- प्रसिद्धम् ।

'पुनाति ते परिपूतं सोमः सूर्यस्य दुहिता' इति, 'आपोमय: प्राण:, प्राण

सूत्रात्मा प्राण एवोच्यते । तेन प्राणोन कीटो‌ऽशन ? भावितेन शोधितेन, ज्योतिष्टोमादौ

महाभिषेकाभिषुतः सोमो दशापवित्रेण यथा पावयते, तद्वत् । प्राणो‌ऽपि शीर्षत:

पादतश्र प्रविश्यो: ज्ञानक्रियाशक्तिमतोर्मध्ये प्राणप्राणियोमध्ये 'कोड्यमात्रे'ति वयमु- पास्महे — कतरः स आसीत् विचिन्त्य, येन वा पश्यति, येन वा शृणोति, येन वा

मन्याप्राणिजिह्वति, येन वा वदन्तं व्याकरोति येन वा स्वादु चास्वादु च विजानाति स

आत्मे'ति मत्या; तत्र साधनत्या 'यदेतददृदृयं मनश्रे तत् संज्ञानमाज्ञानं विज्ञानं प्रज्ञानं

मेघा तुष्टिरुं तिरं तिरं निषा जूति: स्मृति: सदूलक: ऋतु: सुरस: कामेश्वर इति सर्वाण्ये तानि प्रज्ञानस्य नामान्तराण्युपन्यास्य; एष ब्रह्म व इन्द्र एव: प्रजापतिरते सर्वे देवा इमानि च पञ्चमहाभूतानि पृथिवीवाय्वाकाशाडपो-ज्योतींषीत्येतानि च क्षुद्रामिश्राणि वीजानीतराणि चाडणडजानि च जरायुजानि च स्वेदजानि चोद्भिज्जानि चाश्वा गाव: पुरुषा हस्तिन:। यत् किंचिद् प्राणि-जङ्गं च पतत्रि च, यच्च स्थावरं, सर्वं तत् प्रज्ञानेष्ट्रम, प्रज्ञाने प्रतिष्ठितं, प्रज्ञा-नेत्रो लोक:; प्रज्ञा प्रतिष्ठते प्रज्ञया: सार्वभौम्यं प्रतिपाद्य; 'प्रज्ञानं ब्रह्मा' इति निर्विशेष ब्रह्मात्मैकत्वं चैतरीयोपनिषदि प्रतिपाद्यत इत्येवं प्रकारेण विचारेण भाध्यत इति भाव:। तेन भाषितेन सदूलेाच जीवात्मनि प्राप्ते। प्राप्तस्य जीवत्वं सदूलेाचत्वं च समष्टिजीवधनिरण्यगर्भद्विप्टरूपत्वात् हिरण्यगर्भस्य समष्टिजीवत्वं च 'स एत-स्माज्जीवघनात् परात् परं पुरुषमीक्षत' इत्यादि श्रुति-सद्मू। स वै शारीर प्रथम: स वे पुरुष:' इत्यादिस्मृतेश्च। बृहदारण्यकेऽपि पञ्चमाध्याये शाकल्यब्राह्मणे 'कति देवा याज्ञवल्क्य?' इत्यप्रश्नोत्तरत्वेन, 'त्रयश्च त्री च शता, त्रयश्च त्री सहस्रे'ति महा-सह्स्यां 'त्र्यक्षरादि' ति मध्यमसह्स्राणां एक इत्यल्पसह्स्राणां चोक्ल्वा, 'कतमे ते त्र्यक्ष्र त्रीच सहस्रे' इत्यादि प्रश्नानां 'महिमान एवैषामेत्' इत्याद्यत्तरप्रश्नस्य 'जन्माद्यस्य यत:' इति चरमप्रश्नस्य 'प्राण' इति, स ब्रह्मेत्याचक्षत' इति शाकल्यं प्रति याज्ञवल्क्येन प्राणस्यैकत्वं प्रतिपादितम्। तस्माच्च प्राणस्य सदूलेाचत्वं सिद्धम्।

तस्मिन् सदूलेाच जीवेऽ, प्रगलिते प्रणष्टे सति, मनसो लयगुत्वा तदुपहितस्य मत उपाधिभूतस्य मनसो नाश एव उपहितस्य जीवस्य नाश: 'ध्यायतीव लेलायतीव' इति श्रुते:। बृहदारण्यक: 'विगतमना:, समप्राप्तामनोनाश' इति यावत् सर्व: उपसंहार-काले चराचरात्मकं जगत् शृणाति हि नस्तीति सर्व: शिव:;, 'कु शुचौ दस्योव' इति व प्रत्यय: परिनुब्रह्मस्वरूप:। तथा च श्रीमद्भगवद:-'मात्रादीनां स्वात्मविका-सात्कविरोधिनाम' इति। अत: स एव सर्वस्य समस्तस्य चराचरात्मकस्य, जगत: प्रपञ्च विधाता रक्ष:, भर्ता रक्षक:, हर्त्ता संहारकश्र सन्, विश्वरूपतवं प्रपञ्चाकर्ता च एति प्राप्नोति।

'जन्माद्यस्य यत:' इति जगज्जन्मादिकारणत्वं ब्रह्मण: सूत्रकृता लक्षणेन प्रतिपादितम्। 'तद् यो यो देवानां प्रत्यबुध्यत, स एव तदभवत, तथा ऋषीणां तथा मनुष्याणाम्' इति श्रुत्युक्तरीत्या 'ब्रह्मात्मानुसंधाता ब्रह्मैव' इति तस्य जगज्जन्मादिकारणत्वं सिद्धम्' इति ध्येयम्॥ १५॥

एवं विधानुपासक: सदूलेाचरं जीवत्वं विहाय विकासटमीश्वरभावं प्राप्य सृष्टिस्थिति-सहारार्ण कर्ता भवतीत्यर्थ:। उत्तमर्थमुपसंहर्तित 'इयं महोपनिषद' इति।

ईयं महोपनिषत् त्रैपुरीया यामक्षरं परमो गीर्मिरिङ्‌डे ।

एषग्यञ्जुः परमेतच्च सामेवायमथर्वेयमन्या च विद्या ॥ १६ ॥

इत्युपनित्

ईयं स्वबुद्धिप्रत्यक्षा, महोपनिषद् महती च सा उपनिषदिति कर्माङ्गार्य-

समा: । 'महं पूजायामि'ति घातोरुत्पन्नो महच्छब्दः स सर्वैराज्ञां सेवनी-

येत्यर्थः । तादात्म्यलक्षणेन सामीप्येन नितरां ब्रह्म गमयित्वा, महदादिग्रन्थीन्

शिथिलींकृत्य अविद्यासंस्कारांश्र विनाशयतीति श्रुयुपनिषद् । यद्वा–महदादीन् तादृश्‌-

लक्षणेन सामीप्येन नितरां गमयित्वा ब्रह्मभावाविद्यासंस्कारान् सादयति इति

'महोपनिषद् । 'आन्महे'त्यादिना समासः । किं देवतेयत आह—'त्रैपुरीये'ति ।

त्रिपुरादेवताया: । 'वृद्धिर्यस्यामादिस्तद्वृद्धं' वा नाम्नेयस्य वृद्धसञ्ज्ञा वक्तव्येति

वृद्धिसञ्ज्ञायां 'वृद्धाच्च' इति 'छ' प्रत्ययः । अस्या उपनिषदः देवतात्वेन या त्रिपुरा

प्रतिपादिता, सा वेदविद्‌भिः शास्त्ररूपकासकलातिमकेष्याह—'यामक्षरमि'ति । यां

त्रिपुरां अक्षरं तुरीयाक्षरं कामकलाख्यं मक्षरम्‌ । परमः पराशिवः, गीर्मिः श्रुति-

स्मृत्यादिगमरूपाभिः इष्टे — स्तौति

'अयमेवाक्षरः सर्वैर्वेदास्वरूप' इत्याह—'एषग्‍ञि'त्यादिना । एषः काम-

कलाक्षरः, ऋक्‌— छन्दःप्रधानो ऋग्वेदः । यजुः निगदात्मको यजुर्वेदः । परं—

ऋग्यजुषोः पश्चात्, भाविगोत्रात्मकं साम एतदेव । एतददिति विवेयापेक्षयाक्षर

नपुं सक्त्वम् । अयमेवाक्षरः अथर्वा—मन्त्रप्रधानो अथर्वणवेदः । अन्य इतिहास-

पुराणादिविद्या च इयमेव । अत्रापि

विधेयविद्यापेक्षयाक्षरस्य खालितत्त्वा ।

एतावत्पर्यन्तं प्रतिपादितं वाक्यजातं गुरुपदेशाद्वगन्तव्यमित्याह—'इत्युप-

निषद्वि'ति । 'इति' शब्दः उत्तरपरामर्शः । 'उपनिषच्छब्दो रहस्यवाचकः ।

'आचार्यादेव विद्या विदिता साधिष्ठं प्रापदि'ति श्रुते: । अत एतत् सर्वं गुरुपदे-

शादवगन्तव्यमित्यर्थः ।

इति श्रीपरमहंसपरिव्राजक श्रीराघवानन्दतीर्थयोगीन्द्रचरणारविन्दचखरी-

कायमानहृदय-श्रोमानन्द‌नि रचितं त्रिपुरोपनिषद्‌भाष्यं समाप्तम् ।

श्रीमद्भास्कराचार्यप्रणीतभाष्योपेता

त्रिपुरमहोपनिषत्

॥ ओम् वाड्मे मनसीति शान्तिः ॥

॥ श्रीरस्तु ॥

॥ ओम् शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

ॐ वाड्मे मनसीति शान्तिः ॥

श्रीरस्तु ॥

ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

सहस्रदलपद्मो श्रीनाथाडध्यजद्रदये सति । कमले कमलोत्पत्तिं दृष्ट्ययुक्त्याः कथं ॥ १ ॥

श्रीसदाशिवकृतस्रष्ट्रविधिमः कुर्वाणि ये कुलं येऽपां शाकल एव मन्त्रनिचयः कौषीतकं ब्राह्मणमू ।

तैरण्यकमध्यमन्त्रवितततियां पठ्यते बहुधैवचः ऋग्भ्यो॒मिः पोडशिमंहोपनिषदं व्याचक्ष्महे तां वयम् ॥ २ ॥

इह खलु त्रिवाणिकैरध्येतव्यो वेदः पूर्वोत्तरकाण्डमेदेन द्विधाः । स उभय-विधोऽपि साक्षारवरम्परया वा क्रियाविशेषविधानाय प्रवृत्तः । क्रियाश्र काचिदस्ति-देवताकाः, काश्चिददेवताकाः अभिनहोत्रस्नानादयो रामकृष्णोपास्तियौषधमय्या-युपास्यादयश्र । अधिकरणस्तु देहातिरिक्त आत्मा परलोकयातातक्ष्यमौष्तींति विश्वाशश्रौला एवंमुष्मिकफलक्रियासु यथादिचिक्रियन्ते, तथा तेऽपि देवतानामस्मा-दिभिरहश्यमादानानामपि अभिमतफलदानकलाशक्तिः काचिदस्तीति विश्वाशश्रौला एव रामकृष्णाद्युपास्तावचचित्रियन्ते । ईहशजनामिप्रायेणैव देवतानां विग्रहादिकं समर्थितं बादरायणादिभिः । येषां तु देवतासद्रवै जन्मान्तरकमेवशादनाभ्रास आस्तिकता च, ते पूर्वकाण्डोक्तकर्मस्रेवार्चिकारिजो न देवतोपासनायाम् । तद्श जनामिप्रायेणैव देवतानां विग्रहादिप्रकनिरासेन कमप्राधान्यवादः समर्थितो जैमिन्यादिभिः । अत एव तहशकर्मंटानामेव कमेप्सिप्रकावश्कितपयानां शिव-शक्तिपूजायां प्रवृत्ति सत्यां मीमांसकमतपरिह्यिागप्रयुक्त उपहासो वृत्तो वर्णतो मृगेन्द्रसंहितायाम् । ये तु देवतोपसकास्ते'पि विग्रहादिप्रकपवाभिप्राय रहस्यं जानानैरपि कमप्राधान्यवादो न निरसनीयः । तथाल्वे तहशकर्मटानां चित्तपरि-पाकविशेषमनुतेरण समद्यंमानार्थे विश्वसानुदयात् । निरसनयुक्तिभिस्तद्वलो बतार्थे सन्देहोदये तु तेऽामुभयश्रेष्टतास्तः । अत एव तेऽपां संरक्षणार्थमेवोपासकरूपि तानि कमाणि तद्वेव सर्वशासमिव कार्याण्येव । एतदभिप्रायेणैव-

'लो कंसग्रहमेवापि सम्पश्यन्तु कतुं महींस' इत्यादयो विघयः ।

'न बुद्धिमेदं जनयेदज्ञानां कर्मसङ्जिनाम्' इत्यादयी निषेधाश्र । उत्तरभूमिका-

घिरुधैरपि पूर्वभूमिकाया: समर्प्यन्तं स्वभूमिकाया अप्रकाशानं चावश्यं कार्यंमिति पिण्डतोऽर्थ: । तेनेतौ विधिनिपेघो निस्त्रगुण्ये पथि विचरतां जीवन्मुक्तानामप्या-

वश्यकाविति सिद्ध्यति । येषां तु बहुजनममू पूर्वकंण्टकोत्कर्षमुनष्ठानवशाच्छितपरिपाको हृदो हृश्यते ताहशान् प्रति तु सद्यः परীক্ষ्य स्वभूमिका शान्तं शान्तः प्रकाशनीयंच अन्यथा सम्प्रदायविच्छेदापत्तेः । त्रिपुरसुन्दर्युपास्तिपयैन्तां ये भूमिकामेदास्ते तु सविस्तारं वामकेश्वरतन्त्रव्याख्याने सेतुबन्धोक्तसमाः प्रदर्शिताः । उपासनाशास्त्रे तु देवतातप्राघान्यवाद एव, न कर्मणः प्राघान्यम् । क्रियाप्राघान्याभावादेव देवतारूप-

सिद्धवस्तुबोधका वेदान्ता इति वाचोयुक्तिः । देवताशास्त्र श्रीणि रूपाणि स्थूलं, सूक्ष्मं परश्रेति । तत्राद्यं तत्तदध्यानश्लोकोक्तं, द्वितीयान्तततन्मूलमन्त्रात्मकं, तृतीयान्तूपासनारकम् । देवतारूपत्रिविध्यात्तदुपास्तिरपि त्रिविधा वहिर्यागपान्त-

योगभेदात् । तदिदं सुपरिकरमुखवेदपुरुषो महोपनिषदूपोदिशति । तत्रः पुर इत्यादिनेतस्युपनिषद्विस्यन्तेन । अस्या उपनिषदः परदेवतासुतो विनियोगस्त्रृतोय-

दशकं च नमस्कलिताह । तत्र प्राघान्येन देवतां निर्देश्यं प्राघमिकोमचमाह-

तत्रः पुरषिपथा विश्वर्षणी अत्राकूथा अक्षरा संनिविष्टा ।

अधिष्ठात्र्यैर्नामजरा पुराणी महिमा देवतानाम् ॥ १ ॥

मुक्तिस्थत्वप्रसङ्गवेधा सालोक्यमेकं सामीप्यसारूप्यसायुज्यत्रितयं कंबल्यं चेति । तास्वाध्यान्त्रये प्रत्येकं द्वौ मार्गौ, मध्यमत्रयमेके मार्गः । तथा च तत्तरीया आमनन्ति—“प एवं विद्वानुदगयनेन प्रमीयते देवानेव महिमानं गत्वाड्डदित्यस्य सायुज्यं गच्छत्यथ यो दक्ष्षिणे प्रमीयते पितॄणामेव महिमानं गत्वा चन्द्रमसः सायुज्यं सलोकतामाप्नोत्येतो व सृर्याचन्द्रमसोमहिमानो ब्राह्मो विद्वानभिजयति तस्मा-द्ब्रह्मणो महिमानमाप्नोति तस्माद्ब्रह्मणो महिमानं” । इति । अन्य भावः ऊर्ध्वरेतसां स्वाश्रमोक्तकर्मानुष्ठानवतां चन्द्रलोकप्राप्तिः सालोक्यरूपा, प्रतीकोपासनया स्वस्वामिभावेनोपासनयाड्नग्रहोपासनया स.मीप्यादित्यरूपाड्डदित्यप्राप्तिः, निर्गु'णो-

पास्तिरूपप्रह्माज्ञानवतः तु कंबल्यरूपब्रह्मपदप्राप्तिरिति । एतन्मार्गत्रयमेवोपबृं हितं विष्णुपुराणे तृतीयेडशे—

“उत्तरं यद्गतस्यस्य अजवीध्याश्र दॄक्षिणम् ।

वितॄयानः स वै पन्था वैश्वानरपथाद्द्रहिः ।”

इत्यादिना—“विवेकज्ञानलक्ष्मश्र तद्विष्णोः परमं पदम् ।”

इत्यन्तेन । मार्गत्रैविध्यादगन्तव्या: पुथ्योरपि तितः । ईशपुरत्रयप्राप्त-कत्स्वारपरदेवता त्रिपुरेत्युरुच्यते ।

आत्मबुध्या प्रतीकेन मातृबुध्या डप्यहनिर्दिया । जोहे ॥१॥

कर्मणाडपि भजन्त्र्यः कैवल्यं पदमश्नुते ॥ इडिी ॥२॥

इत्यनेन पञ्चविधात्मत्रिविधभ जननेनापि त्रिपुरप्रा-तेरुक्तत्वात् । तस्मात्सेव तिल्नः पुरः त्रिपुरा । यतः पन्थानो यस्यास्सा । तलुरुबान्जीकरणादेव "पथः संयान्ययादे?" इति नपु सकतवं न । चर्षणांशब्दो वैदिकविघटनुरोतीत्या प्रजा-

वाचकः । विश्वा: समस्ताक्षररूणयः प्रजा यस्यां सा विश्वचर्षणी देवयेव । समस्तप्राण्युल्पादिकेति याबत् । विश्वर्त्ताश्र्वा । इदमत्र बोधयम्—“तदेकत बहु स्यां प्रजाये-

ति" श्रुतिसिद्धं यद ब्रह्मणः प्राथमिकमीक्षणं तदेव सर्वजन्तूनं तदेवेच्छारूपं कृतिरूपं च । “सोडकामयत, तपोडकुरुत” इति श्रुत्यन्तरात् । “स्वाभाविको ज्ञानबलक्रिया च” इति श्रुत्याड्येकैव ब्रह्माभिधा प्राथमिकी

वृत्तित्रयेनिच्छाज्ञानक्रियासमर्थिरूपत्वाच्छान्तेर्युञ्यते, पश्यन्स्त्रीमध्यमावेभिरोसमष्टि-रुपत्वात्परेरुञ्यते, वामाज्यष्टारौदीसमष्टिभेदैर्युज्यते । सा शान्तादिमका देवतेव श्रीचक्रस्य बिन्दुचक्रम् । तदुत्त नित्याहृदये परब्रह्म प्रकरण—

“प्रस्तुतं विश्वहरिस्थानं मात्रात्रयात्मकम् । “वन्दवं चक्रम्” इत्यादि । तदेव च तिस्नः पुर इत्यादि विशेषणत्रयनिर्दशम् । विशेषरौपु बहुवचनेकवचनाभ्यां विशेष्यस्य त्रिपुरत्वमेकरूपत्वञ्च सूचितम् । तादशमोक्षा-

वचछन्न ब्रह्म प्रक्रम्य कालिकाप्रसादारोहसूचकम् । “त्रिकोणमण्डलं चास्या भूपुरञ्च त्रिरेखकम्‌ । मन्त्रोऽपि त्र्यक्षरः प्रोक्तस्थां रुपत्रयं पुनः ॥ त्रिविधा कुण्डलीशक्तिरिब्रिदेवानााञ्च सृष्ट्ये । सर्वं त्रयं तत्र यन्मात्तस्मात्तु त्रिपुरा मता ॥"

इत्यादि । अर्थसृष्टिजनकत्वेन तां निर्दिश्य शब्दमृष्टिजनकत्वेनापि तां निर्दिद्यति यत्रेति । यत्र यस्यां शन्ताम्बिकादिरुपायां त्रिपुरारायाम् । अकथाः आकाराद्या: ककाराद्यास्थकाराद्या: पोढर पोढश, अक्षरा अक्षराणि संश्रिष्टा सन्निविष्टानि । वटबीजे वृक्षवत् सम्यक् नितरां च वर्तन्ते । हकारो हि विश्राम्स्वरूप एवेति न व्यष्टिव्येषेण पृथग्मण्यते ।

हकाराणः कलारुपो विरामाध्यः प्रकीर्तितः-लकारस्तु लकारात्र भियते । क्षकारस्तु क्षसंयोगरूप एव न स्वतन्त्रः । तेनाष्टाचत्वारिशदेव मातृका । एत एव मातृका । तथा च सूत-

संहितायाम—“एकैया च द्विधा चैव तथा मोडराभा स्थिता । द्वात्रिंशदूभेदसम्भिन्ना या तां वन्दे परां कलाम्‌॥”

इति । द्विविधा स्वरव्यञ्जनभेदेन । स्वरः षोडशरूपोप व्याख्यानं द्वात्रिशद्रूपम्

इति तदर्थः । अक्षरादि पदद्वये जसो डादेशाच्छान्दसः । एवं पूर्वोक्तेन विन्दुचक्र-

स्वरूपमुदिश्य तद्विशिष्टत्रिमुपास्यां परदेवतामाह-अभिधायेति । एनां सामप्रतमुपदिश्यं

त्रिबिन्दुरूपां त्रिपुरामविष्ठाय काचिदस्ति देवता । 'अस्ति भुवंतीपरः प्रथमपुरुषो-

प्रयुज्यमानोऽप्यस्ति' इति काश्यायनवचनादस्तरध्याहारः, उत्तरमन्रस्थक्रियां

वा ल्यपोऽन्वयः । सा देवता अजरा मरणरहिता । 'जुषु वयोहारयोः' इत्यत्र

हानिप्रदेनाायुषो नाशश्चैव कथनात् । पुराणो अनादि:, जन्मरहिता । देवानां

ब्रह्मविष्णुशिवादीनामतिप्रसिद्धानां मध्ये महतरा सर्वोत्तमा । तासां देवानां यो

महिमा तदूपा । देवान्तराणां माहाल्म्यस्याप्येेेे निदानम् । एतदुपासनयैव तेषां

महिमलाभ इति । भावः । त्रिपुरोपनिषदि, तदनुयायिपुराणतन्त्रादिषु च शिव-

विष्ण्वाद्युपासितानां विद्यानां बहुशः प्रदर्शनाात् ।

"शम्भुः पूज्यते देवीं मन्त्रशक्तिमयीं शुभाम् ।"

इत्यादिना निखिलदेवपूजनीयानां प्रतिमाभेदानां पाञ्चपुरायो विस्तारेण

कथनाच्च । तथा च 'न हि शिष्युः शिष्युकान्तरं याचितुमर्हति सत्येन्यैरमन्त्राभिक्षुके'

इति न्यायेन देवतन्त्रोपासितैकपक्षयोः परदेवतापारतरव ज्यायसीति तु ध्वन्यतेऽर्थः ।

तदिदमस्माभिरुक्तं परशिवस्तवे—

त्वदुत्स्वर्यभाजः परमशिव कथङ्करमन्येन सुरेन्द्राद्

याचेे देहीति शकद्रुहिणहरिमुखान् भिक्षुकान् भिक्षुकोदहन् । कृत

अज्ञोऽपि द्वादशाक्षरचतुष्टयतस्त्रयाणां भूतोदिप चोक्क्यो

ज्योतिष्टोमोध्यधर्मोऽभिलपतिं न तु द्वादशाक्षरोध्यधर्मोन । इति ।

अजरेल्यादिभिःत्रैहलूज्जैः ब्रह्मचक्राविष्ठित्री देवता परं ब्रह्मैवेल्युक्तम् ।

देवतापदस्य विशेष्यतयााभिप्रयेण श्लोतम् । अजरादिदानामत एव श्रुत्यन्तरे

नपुंसकत्वेन निद्धा शः । तथा च स्पष्टमार्थवांणका आमनन्ति —

अष्टाचक्रा नवद्वारा देवानां पूरयोध्याः ।

तस्यां हिरण्मयः कोशः स्वर्गो लोको ज्योतिषा वृतः ।

तस्मिन्हिरण्मये कोशे त्रिप्रतिष्ठिते ।

तस्मिन्त्वचक्ष्मत्मन्वचचद्धे ब्रह्माविदो विदुः । इति ।

मूपुरादिचत्कोणान्तचतुष्काष्टकोपरि यः कोशो गर्भीकतरूपत्रयो बिन्दुरिति

यावत् तस्मिन्नैक्षं महद् भूतमस्ति । बहिः पूज्योध्यमित्वाच्चक्षपदेन निर्देशः । तत्

स्वारमन्यैव ब्रह्माविदो विदुरन्य इति तदर्थ इति सेतुबन्धे विस्तारः । १ ।

एवं विन्दुचक्रमुक्त्वा त्रिकोणवसुकोणचक्रदयसमष्टिरूपं नवयोऽन्यातमकं

चक्रमुपदेश्टुं द्वितीयामृचमााहः

द्वितीयऋृतियो मन्त्रो

नवयोनीनांव चक्राणि दीधिरे नवैव योगा नव योगिनीश्व ।

नवानां चक्रे अधिनाथा: स्योना नवशुद्रा नव भद्रा महीनांम् ॥ २ ॥

तिल: पुरा नव योगिनीचिरे । एकमपि त्रिन्दुक्र इयादमक्वात् प्रत्येकं

रुपत्रयं दध्रे । 'दीधृड्- दीसिदेवयो:' (पा० घातुसूत्रम्) इति छान्दसधातोरिदं

रुपम् । दोपनं प्रकाशनम्, फलत उत्पत्तिमेवेह विवक्षितोऽर्थ: । शान्तात्वावन्छेदे-

नेच्छाशक्तिरनिशक्तिः क्रियाशक्तिश्चेति तिस्रो देवता उपादधात्, अम्बिकाल्वाव-

च्छेदेन ब्रह्मविष्णुरुद्रात्रू क्षोभपान् वामाज्ये आारौद्रीशक्तिनामकान्जनयत् । परत्वाव-

च्छेदेन पश्यन्ती मधयमा वैखरोति वामदेवता अजोजनदिलयथः । सा गरदेवतैवै

त्रिपुरामविष्ठाय नवयोनौश्र्के इतिद्वयत्र्यः । एता नव देवता एव नवयोनिचक्रंमन

परिणतेति तु वासनाध्वनि: । किश्च त्रैलोक्यमोहनादीनि नवचक्राणि जातजनिष्य-

माणानि संस्कारात्मना नवयोनिष्ठेव सन्ति । तदेतदाह—नवचक्राणि कर्तु णि

नवयोनोऽभिषिरे इति । शक्तित्रिकोनद्वयहृत्रिकोनैककेन हि नवयोनिचक्रतिष्ठपत्तः ।

प्रतितृिकोण विषये रेखा इति न्यथानां रेखाणां योगा यत् कोणात्पा नवैव । तेन

नव योगिनोऽभिधौ गिरे । नवचक्राणामिह सत्वादेव तत्तल्य प्रकटतियोगिनी नवकर्मपि

कोणातमनहेव तिष्ठतेति भावः । 'देशकालानवच्छिन्न' तदूदधदयं परमं मह:' इत्यादि-

व्यवहारादौ शादवच्छिन्नो बिन्दुचक्रादिग्रपञ्चो ब्रह्माण्डोदरस्थितश्चेति लभ्यते ।

एतन्मूल्क एवं श्रीचक्रस्य मेप्रस्तारोऽपि । तेनैकरसिमशक्रे शुपुरादिबिन्दुन्ता उप-

युंपरि नवभूमिका:, तासाम्षिपतयोगपि त्रिपुराचक्रेश्यरयदिनामानो नवैव । ता अपि

नवयोनिष्ठेव सूक्ष्मरुपेण करेण तिष्ठन्तोत्याह चक्रे नवानां महीनामघिनाथा अपि

कर्तव्या नवयोनोऽभिषिरे इति । स्योना इति च चक्रेश्वरीविशेषणम् सुखहेतुभूतेयर्यः ।

नवशुद्रा: सड़.क्षोमण्यादियोगिन्त्या अपीहेव स्थिता: । नव भद्रास्तु तन्त्रे विवृता:-

'वर्माघमौ तथात्मानो मात्रमेये तथा प्रमा' इति । पुण्यं पापम् आत्मा अन्र रास्मा

परमात्मा ज्ञानिल्मा प्रमाता । प्रमेयं प्रमिति नवक तदथ । आत्मप्रमुखविसर्गा-

मात्मोपनिषदि दृश्यदयम् ।

'चक्रं नवात्मकमिदं नवधा शिरमन्रकम्' इत्युपवं हणडशानात् । भद्रपदेन

मन्त्रा वा ग्राह्या: । ते च नवचक्रेश्रीमन्त्रा इति केचित् । शास्त्रध्यानमुद्रामन्त्रा

एवेतियुक्तम् । बिन्दु-त्रिकोण-वसुकोणाल्मकचक्रत्रयरुपे संहारचक्रक एव सर्वं श्रीचक्रं

सूक्ष्मरुपेण तिष्ठतोति पिण्डतोऽर्थ: । आपर्तकालिकसड़ क्षिप्रंनजापकारेऽपु वसुकोणादि-

बिन्दुन्तमात्रपूरजाविधियंस्नतेवूपलभ्यते तत्रैयमेव शृतिमो ल्लम् । अत्र सर्वत्रोपं हणानि

तन्त्रपुराणवचचानि तु विस्तरमयात्न लिख्यन्ते ॥ २ ॥

अथ दशारदयमन्त्रश्वरूप्यं स्थितिचक्रमुपदेष्टुं तृतीयामृचमाे—

कदा एका सा आसांत्रभा सा नवासीदासांविच्छेदसंस्थितानि कतत् ।

कदा चत्वारिंशादथ त्रिक्समिभा उशतीरिव मात्रो मा विशन्तु ॥ ३ ॥

आस्यो निवयो निम्पस्सूक्ष्मभूतानि पश्च सूक्ष्मभूतानि पश्चेति भूतदशकम्भवत् । तेम्यस्स्थूलसूक्ष्ममभेदेन शब्दादि तन्मात्रदर्शकमभूत् । तेम्यश्र कर्मेन्द्रियाणि पश्च ज्ञानेन्द्रियाणि पश्चान्तःकरणानि चत्वारोति चतुदंशकर्मभवत् । एतत्सर्वा अपि देवता: श्रीरूपवाचोनिरुपा एव । तदिदं सर्वम्-

‘भूततन्मात्रदशकप्रकाशालम्बनत्वात्’

इत्यादिना तन्त्रे विवृतम् । सेव प्रक्रिया पूर्वानुपूर्वंकमिहोपदिश्यते-

या १५थमा सर्वजगत्कारणभूता देवता सैकंक पूर्वंमासीत् बिन्दुचक्ररूपा । अथ नवासीत नवयो न्याल्मबना । अथोरो नवशत् एको नविशतिरूपा आस नव योनयो-

न्तदंशारयोनय पंचति । विशदित्यादिच्छान्दसं । अथोरोमत्रशदास बहिदंशारयोनीनां मेलनेत् । अथ चत्वारिंशतिस्रश्च पूर्वांमु च चतुदंशमेलनेत् त्रिचत्वारिंशदयोनीमेलनेत् । अथ स्वरुपेणैकैव देवी जातेर्थः: बिन्दुक्रस्यान्तरालाकारवेन एका सासीत् इत्यस्य योन्याकृतीनां मघ्ये परिगणनम् । समिधा देदीष्यमाना एता मातरो मा विश्नु मां प्रविशन्तु मच्छीरस्स्यापि श्रीचकरवत्प्रादिति स्तोत्रकृतं प्रार्थनम् । उशतो रिव काम-

यमाना हव वस्तुतो निष्कामल्वात् । धेनु वोऽपि वत्ससामोप्य मच्च्छनलस्या वनाद दृृत गोष्ट यथा प्रविशन्ति तथैता: प्रविशनिस्वर्यर्थः । इयमेव श्रुति: चक्रन्यासविधीनां मूलम् । एतासामेव देवतानां स्वशरीरे न्यस्तगयल्वात् । ‘योगिन्यो याशु तास्सर्वा गेहं कुर्वन्तु मे वपु: । इति शक्तिन्यासमन्त्रलिङ्गसंवादाच्चतस्यापि मूलम् ॥ ३ ॥

अथ सृष्टिचक्र ऽडवशिष्टे वृत्तत्रयविशिष्टं पद्मद्रयमुपष्ट चतुर्थीमृचमह—

ऊर्ध्वज्वलज्ज्वलनज्योतिरग्रे तमो वै तिरश्रीनीमजरं तद्रजोभूत् ॥ ४ ॥

चतुदंशारचकोडभो हि द्वे चक्रे षट्दलषोडशदलपचाल्मके वर्त्तते । तयो: द्वे कर्ण-कावृत्ते बाह्यवृत्तमेकम् एवं त्रीणि वृत्तानीति कतिपयसिद्धान्तः । अत एव ‘ज्येष्ठारूपं चतुष्कोणं वामारूपं भ्रमित्रयम्’ इत्यग्रत्र भ्रमित्रयपदस्य वृत्तत्रयाऽन्तरालङ्कतदयवर्तिपद्मद्वय-लक्षकत्वेन प्राचामाचार्याणां व्याख्या युज्यते । ‘वृत्तत्रयसमुल्लितं सरोहद्रयं शक्तिरम्भी-षीमातृकं प्रिये’ N इति वचने ड्योऽर्षप व व्याख्या । तानि च वृत्तान्गनि सूर्य्यसोमगुणत्रय-रुपाणि प्रकृतियामृच वर्णनननेव तदन्तरालपद्मद्वय वर्णितव्यम् । अक्षरार्थस्वप्रे स्थितिचक्र ऽऽत्मके प्रथमं तमो वै तमोगुणात्मकं ज्वलननात्मकं ज्योतिमण्डलम-भूत् । ऊर्ध्वज्वलदिति विशेषरो ऽभिन्ज्वलारुपस्चडीकार: । ऊर्ध्वभागे कज्जलद्रानिन तमोरुपत्वहडीकारश्च । अत एव तेजोमयस्य तमस्ल्वक्तवसाढ्यस्य हृदयपरिहारायेव

सो इत्यध्ययम् । ततः परं तिरश्रीचोनं तिर्यंक्प्रसारि ज्योतिर्मण्डलं रक्तत्वाद्रजोगुणम्भूत । तच्च सूर्यंरूपम् । अग्निसूर्यो रुद्रवै तिर्यंक्प्रमृतेः प्रत्यक्षत्वात । यथाहुरभियुक्ताः-‘गतं तिरश्रीन्मनोरुरसाये: प्रसिद्धमूर्ध्वव्ज्वलनं हविभुंज:’ इति । अजरमिति विशेषणमम्नितो वैलक्षण्यहद्दीकरणाय । ततः स एव निखिलोपास्यादिकोमलद्रज्योतिर्मण्डलम्भूत । आनन्द पदेन सत्वगुणात्मकत्वोक्ता, सत्वाधिक्यस्यैव ब्रह्मानन्दव्यञ्जकत्वात् । उ भै इति कोमलामन्त्राणां ऐककारार्थे वा । एवं त्रीणि मण्डलानि वृत्तानि । एतां मातः मण्डयन् शोभावतीः कुर्वन्ति । वृत्तत्रयान्तरालवर्तिकमलयुगलविशिष्टं श्रीचक्रं कार्यक्षमम्, न केवलं मन्त्रश्रान्तमित्यर्थः। मन्त्रश्रादिबिन्दुद्वन्तपूजाया आप्तकल्पत्वादिति भावः ॥ ४ ॥

नवमं भुग्रूहात्मकं चक्रमुपदेष्टुं पश्चमीमृचमाह—

तिसृभि रेखा: सदनानि भूमेखिविष्टपावलिगुणालिप्रकाशा: । एतत्पुरं पूरकाणिमत्र प्रथते मदने मदन्या ॥ ५ ॥

तन्त्रान्तरे कर्णिकावृतदशारातिरिक्तानि पञ्चदशाद्वादशखीणि वृत्तानि विहितानि दृश्यन्ते । तत्पक्षे तिसृभि रेखा: इत्येतावन्मात्रं वृत्तरेखात्रयपरं नेमु । न चैवं सति कर्णिकाद्वारस्यैवावशेषेण मण्डलत्रय कथनासङ्गतिरिति वाच्यम् । तन्त्रराजे मन्त्रश्राद बहिमर्यादावृत्तस्याष्टदलकर्णिकावृत्तातिरिक्तस्य कथनेनास्या: श्रूतेस्तन्मूलत्वोपपत्तेः । सूमे: सदनानि तिस्रो रेखा इति सामान्याधिकारण्यं सविलष्टोऽर्थः । ता एव त्रिविष्टपा: भुवनत्रयरूपा:, देवतावासभूमित्वात् स्वर्गरूपा वा । त्रिगुणा गुणत्रयरूपा: । त्रिप्रकाश: सूर्याचन्द्रमसिनुरूपवृत्तत्रयप्रकाशरूपा: । श्रीचक्रवर्णनमुपसंहरति—एतद्विति । साधनचतुष्टयेन वर्णितं पूरं श्रीपुरमिव सपरिवारपरदेवतानिवासस्थानं चक्रं पूरकारणां भक्तमनोरथपुरकाणां शिवविवणवादीनामपि पूरकं मनोरथपूरकम् । अत्र श्रीचक्रे मदन: शिव: कामेश्वर: मदन्या शिवकामसुन्दरी च प्रथते स्वमयूखालंकाणिमादिनानादिव्यरूपविस्तारेण विलसत इत्यर्थः । ‘छन्दसि परेऽपि व्यवहिताश्र’ इत्यम्यनुज्ञानम् ॥ ५ ॥

क्षेत्रेषु विविधेषु नामभेदेन यान्ति देवीरुपाणि पुरारोषु तन्नेषु चोपलस्सन्ते तानि सर्वोण्यस्या एवेत्युपदेष्टुं पश्चीमीमृचमाह—

मदनिका मानिनी मझला च सुभगा च सा सुन्दरी युद्धमचा । लज्जा मतिस्तुष्टिरिष्टा च पुष्टा लक्मीरमा ललिता ललपन्ती ॥ ६ ॥

पञ्चपुराणादौ देवीविविधप्रतिपादनानावसरे कतिपयास्ति रूपाणि—‘प्रसंगे-ललिता देवो’ इत्यादिना । ‘लद्दायां मझला नाम त्रिकूटे भद्रसुन्दरी । करवीरे ललिता देवी’ इत्यादिना ।

महालक्ष्मीस्थथा देवोविनायकेऽ देवदारुवनने पुष्टिमेंघा काश्मीरमंडले । तुष्टिवंट्सेश्वरेऽ तथाऽ इत्यादीनि अन्यान्येपि रूपाणि तत्र तत्रावेश्याणि । मदन्टिकेलेयादिचतुदंशकं वाराणस्यां विशालाक्षीत्यादीनामुपलक्षणम् । यदेव किंश्चिद् वीरुपं तच्चेन लालप्यमानापि सैवेत्यर्थः । लालयन्ती पदं लाल्प्यमानापरम् । ‘प्रातिपदिकादुद्बरन्ती विशिष्टा: प्रतिपदिकार्था: विशेषक इत्याह इति शाबरमध्यो प्रपंच्यतेनन्वित । अथवा पञ्चदशाक्षराणां पञ्चदशेया देवता: । शुद्धमत्तेत्यत्र सिद्धिमत्तेत्यार्थवण: पाठ: ॥ ६ ॥

एवं वर्णनताया देवताया उपास्यित विधातुं सममीमुवमाह—

इमां विज्ञाय सुधया मदन्ति परिश्रुता तपंयन्तः स्वपीठम् । नाकस्य पृष्ठे महतो वसन्ति परं धाम त्रैपुरं चाविशन्ति ॥ ७ ॥

इमां पूर्वोक्तां परदेवतां विज्ञाय विधिविशेषपूर्वकं ज्ञात्वा गुरुुपसदनदीक्षादिपूर्वकमुपास्य स्वपीठं स्वशरीरामिमत् । श्रीचक्रं तत् देवतां सावर्ण्यां सुधया परिल्कृतां पीयूषीकृतन द्रव्येण तर्पयन्तः तर्पणाङ्गुपचारः: पूजयेन्तो ये मदन्ति विषयभानप्रोशपपूर्वकं स्वात्मैकविषयकनिविकलविषयभाजो भवन्ति ते महतो नाकस्य पृष्ठे वसन्ति त्रैपुरं परं धाम चाविशन्ति चेत्यर्थः । अमृतोकरणं संस्कारान्तराणामुपलक्षणम् । तत्कभिमानिदेवतायां शुद्धादेवित संवित् संसकारमन्त्रवर्णादिवगम्यते । ‘मन्त्रसंस्कारसंशुद्धा तदेवास्मृतमुच्यते’

इति हृद्यामलखे । महानकाप्रश्वा सचिचिपुरुषार्थफलोपलक्षकः । त्रिपुराया: परं धाम तु मुक्तोपसत्रव्यं स्वरूपम्, न मोक्ष उच्यते । सर्वान् कामान्मोक्षस्वाप्नवन्तीति भावः ।

‘एवं सर्वगतां शक्तिं: सा ब्रह्मेति विचिच्यते । सगुणा निर्गुणा चेति द्विविधोक्ता मनीषिभिः ॥ सगुणा रागिभिः पूज्या निर्गुणा तु विरागिभिः । धर्मार्थकाममोक्षाणां स्वामिनी सा निराकुला ॥ हृदयाती वाचिच्छतानर्थान्निचिता विधिपूर्वकम् ।

इति देवी भागवते स्मरणात् ।

श्री विद्यादीक्षितो द्रव्यवता स्वपीठार्चनेन निष्कलपकवृत्तिद्वारा सर्वान् कामान् भावयेत इति ‘भावनाविशिष्टभावनानन्तरविधिः पर्यवस्यति । सर्वथा ‘मति-१. रेवत्यधिकरणसिद्धान्तोदत्र वोधितः श्री भास्कररायैः । तत् हि-‘एतस्यैव रेवतीशु वारवनीयमन्त्रेण साम कृत्वा ब्रह्मावर्चसकामो यजेत’ इति वाक्ये प्रकृतामिनिष्ठदु यागानुवादेनैतद्वाक्यगोपात्तगुणानां विचाने वाक्यभेदापत्तेः कत्प्रत्ययोपात्तभावनोपसजनकं मानान्तरं विधीयत इति सिद्धान्तितम् । सोऽयं सिद्धान्तः स्मारितः श्रीमास्कराचार्यैः ।

सप्तमो मन्त्रः

मान्दीक्शेत्' इत्यादि कलवमूत्रादिगतविशेषणविधीनामियमेव श्रुतिमूलम् । 'विज्ञाय तर्पयन्तः' इत्यविकारिविशेषणतया श्रुतमपि तर्पणं फलभावनाकरणत्वेन सम्बध्यते 'हिरण्यदा अमृतत्वं भजन्ते' इतिवत् । आप्राणार्थंकत्वादिविधिराक्तिप्रतिबन्धाभावाच्च 'वसन्ताय कपिञ्जलानालसते' 'प्रणीयादित्यार्थमानाय मन्त्रत्वेऽपि न विधिव्याघातः । 'अस्य जानन्तो नाम चिद्विवक्त' इत्यादिमन्त्राणामपि बहुशो विशिष्ट्वतव्यानं 'आस्य जानन्तो नाम चिद्विवक्तं' इत्यादि मन्त्राणामपि बहुशो विशिष्ट्वतव्यानं 'आस्य जानन्तो नाम चिद्विवक्त' इत्यादिमन्त्राणामपि बहुशो विशिष्ट्वतव्यानं 'आस्य जानन्तो नाम चिद्विवक्तं' इत्यादि मन्त्राणामपि बहुशो विशिष्ट्वतव्यानं 'आस्य जानन्तो नाम चिद्विवक्त' इत्यादि मन्त्राणामपि बहुशो विशिष्ट्व-

स्वीकरणात् । वस्तुतो मदन्तीयस्य 'यदाम्नेयवाक्य इव लेट् त्वकल्पनया भावार्थो-

विकरणन्यायेन चिद्व्यभिन्नात्मकमात्रविषयकवृत्तिविशेषबोधकमदघातवर्थस्यैव करणत्वम् ।

अन्तर्यागपदार्थाच्चतापि तस्यैव यजतेवंर्‌तद्विशेषवाचकत्वात् । परिक्रुतेति तु मत्स्यरक्षणया धात्वर्थेनान्वेति । भावनान्वितायोरुणैकद्रव्याणि-

न्यायेन वा पार्श्विकोडन्वयः । 'प्रतितिष्ठन्ती' तस्यैव नाकस्य पृष्ठे इत्यादेभाव्य-

सम्पंकत्वम् । चकारेण फलसमुच्चयकथनात् । 'पूत एव तेजस्वी अन्नाद इन्द्रियावी पशुमान् भवति' इत्यत्रैव सम्बन्धिसंवलिताधिकारत्वम् । अनेकषां पुरुषार्थानां व्यासङ्जयवृत्तिफलत्वर्मिति यावत् । न पूनः 'सर्वेभ्यः कामेभ्यः' इति वक्तव्यैक-पयोक्तुम् । तर्पणान्तु शफलेदक्लेशन्यायात् । 'इमां विशेच' हविर्वितन्नप्रतिपादिता-

१. 'यदाग्नेयोऽष्टकपालोडमावास्यायां पौर्णमास्याञ्च्युतो मकति' इति वाक्य-साङ्ग्रेयागविधायकम् । अत्र 'भवति' पदं लटुलकरे वर्तते । तस्य न विधायकत्वम् । एवं सति कथमिदं वाक्यमार्गनेयागविषयकमिदमुच्यत इत्याशङ्क्य लटुलकारकल्पनयास्य वाक्यस्य विष्षायकत्वमाग्नेयादिकरणे ऽप्रवस्यापितम् । अननेन न्यायेन 'मदन्ति' इत्यस्यापि वाक्यस्य विष्षायकत्वमाग्नेयादिकरणे ऽप्रवस्यापितम् । अननेन न्यायेन 'मदन्ति' इत्यस्यापि

लेट्स्थाने स्थितत्वात्स्थातस्यैवातस्य भावना अर्थः । अप्राप्तेप्रापकस्यलेपु मावनायां धात्वर्थस्य करणत्वेनान्वय इति मान्वार्थाधिकरणसिद्धो न्यायः । मावनायां वाक्योपात्तपदार्थानां विशेषणभावेन मूलसूत्र्य साक्षादन्वयः एकः; तदनन्तरं पार्श्वि-कान्वयो द्वितीय इति मीमांसकमर्यादा । यत्र धात्वर्थेन सहान्वेषां पदार्थानां विश्षानं तत्र

विशिष्टविधौर्मूलकृत्ये भवत्यर्थलक्षणहोमादिक्रियते येन च वाक्यभेद दोषा-न्मुक्तिर्भवति । आग्र्नेयवाक्ये ऽमावास्याकपालपुरोडाशामावास्यापौर्णमास्यौसीकालविशिष्टस्य

घात्वर्थस्य विष्षानम् । वाक्योपात्तगुणवता यागेन भावयेत् फलमिति बोधो निष्पद्यते । प्रकुते चिदे व्यमिन्नात्मकमात्रविषयकवृत्तिविशेषबोधकमदघातवर्थस्यैव विष्षानम् । सेयं चित्तवृत्तिविशेषो मावनात्मकान्तर्यागेऽपि सम्बन्धनाति बहिर्यागेऽपि ।

मावनान्त्मककार्येऽषि मावनान्त्मकद्रव्य-देवतादीनामावश्यकता वर्त्तत एव । साधकेन बहिर्यागेऽपि पूर्वोक्तचित्तवृत्तिमतेनानुष्ठेयः ।

अन्तर्यागे तन्मय्यभावात्सेय बहिर्यागस्याप्युपकारकत्वमेवेष्टव्यम् । अतः 'परिक्रुता' इत्यादि-पदार्था अपि विशेषणतया मावनायामन्वयन्तीति सिध्यति । तत्र मावनायास्ते कीदृशमुपकारं कुरुं इति शङ्कायां साक्षादुपकृतत्वासम्भवेऽपि घात्वर्थस्य साध्यं किमित्य-

उपकुरुय्ं रिति शङ्कायां साक्षादुपकृतत्वासम्भवेऽपि घात्वर्थस्य साध्यं किमित्य-

एवमन्विततस्य घार्वर्थस्य साध्यं किमित्युपकुरुय्ं रिस्यरुणाधिकरणसिद्धान्त्यायोऽस्मिर्बति । पक्षयोरात्रिसंवत्सराधिकरण्यन्यायेन नाकस्य पृष्ठ इत्यादिमिर्विपसम्पर्कमति पृथक्त्वकार्थः ।

२. रात्रिसत्रव्यान्येनैतदर्थः । ३. फलवत्सत्रिष्वभावफलंतदद्कूर्मिति न्यायः ।

वच्च्छेदको घर्मः। अत एव 'कुलदीक्षाविहीनानां नाधिकारो द्विजन्मनाम' इति समयाचारस्मृतिरुपपद्यते। इहं 'तप्यन्तः' इति शतप्रत्ययेन बहिर्योऽविधि वक्ष्यमाणे ( मन्त्रे १२ ) 'निवेदयन् स्वात्मीकृत्य' इति च शतृलप प्रत्ययाभ्यां देवनानिवेदनस्वात्मीकरणयोः समानकालत्वकथनाद दिव्यपानविधावेव श्रुते: स्वारस्यम्, न वीरपानविधौ। इति,

'पानन्तु त्रिविधं प्रोक्तं दिव्यवैरपशुक्रमैः। दिव्यं दैवमप्रत: पानं वीरमुद्रासनेः कृतम्' ॥

इति स्मृतिमूलं श्रुत्यनन्तरमन्वयध्यम्। पुरुषार्थानुपषेष्टु रागप्राप्तौकविषयत्वात कृत्वर्थस्वेन विहितेषु न प्रवर्तन्ते एव।

'येन केनाप्युपायेन शिवे चित्तं निवेशयेत् । तस्मात्केनाप्युपायेन मनः कृष्णे निवेशयेत्' ॥

इत्यादिप्राणवचसामोहशस्य एव स्वारस्यात्। स्पष्टनां तन्त्र वचसां क्रत्वर्थसर्ववर्णादौ शेन विधायकानां बहुलमुपलम्भात्। तेषां श्वेदशानेकश्रुतिप्रत्यक्षश्रुति-मूलकत्वेन बलादचिन्त्यतद्वाक्यश्रादिति दिक्।

एवं परह्योपास्तौ विधाय सूक्ष्मरुपोपास्तिविधिस्तया अष्टमीमृचमाह—

कामो योनिः कमला वज्रपाणिगुहा हसा मात्रिष्याभमिन्द्रः । पुनर्गु हा सकला मायया च पुरुच्येषा विश्वमातादिविद्या ॥ ८ ॥

इह पञ्चशाक्षरी मन्त्र उदिध्यते। स च श्रोदेवत्यत्वाच्चिदूपलत्वाच्च विद्यापदेनोच्यते। क्वचित्तात्‌षयपि वेदमाता गायत्री कण्ठरवेण पच्यते। अस्यासुतु प्रत्यक्षरं तद्वाचकपदमन्तरेण कतिपयानां निर्देशादतिरहस्यत्वं मन्त्रस्य, तद्वारातदधिकारी-ककर्मणाश्च तथा च ध्वनितम्। किं बहुना ? गायत्र्यादिविद्योदररिकंवैति त्रिपुरा-तापिन्यां स्पष्टं प्रदर्श्यते। भोगवित्प्रथममश्लोकडियैवमकिपबृ ह्यते—सर्वचैतन्यरुपी तामार्चा विद्या धीमहि। बुन्धो या नः प्रचोदयात' इति। अतिरहस्यवादेव नाथ-चरणैकागमनोयोड्य मन्त्रः। मात्रिष्या कामश्र चतुर्थमुखवाचकमक्षरम्, कमलायोनी

चतुर्थकादशस्वरौ। इन्द्रवज्रपाणी तृतीयमनस्तस्थाक्षरम्, गुहामायै-मूवनेश्वरी बीजम्, अत्र–तस्या एवाद्यमक्षरं हकारः' शेषपञ्चकं स्वरुपम्। एषा आदिविद्या पुरुची-पुरातनी विश्वमाता-जगज्जनित्री, विद्या‌क्षररंजगदुप्त्तेयोगिनीहृदये सम्प्रदायार्थ-प्रकरो सर्वत्रं वर्णनात्‌। मन्त्रार्थस्तु-दत्तात्रेयागस्त्यादिभिर्वहुभिस्तन्मेमेदेन बहुधोक्तः। स चाश्माभिवर्णवस्यारहस्ये यथामति सड्गृहya दर्शित इति तत एवंवगन्तथ्यः॥ ५ ॥

कामराजोपासितां विद्यामुपदिशय लोपामुद्रोपासितां विद्यामुपदेश्टु नवमो-मृचमाह—

वष्टं सममथ वहिसारथिमस्या मूलत्रिकमाविसयन्तः । कध्यं कवि कलपकं काममीशं तुष्टुवांसोऽमृतत्वं भजन्ते ॥ ९ ॥

अस्याः एव विद्याया मूलत्रिकं प्राथमिकमक्षरं त्रयम् उन्मूलयति शेषः । तत्स्थानेदपि षट्चत्वारिंशदन्त्रयमेव निवेशयन्तो जापका विद्याद्वयान्तरेण संशुद्धसत्वोपाधिकं परशिवं तुष्टुवांस स्तुवन्ति जपन्तः ।

ईशं विशिनष्टि—कामम् ‘षोडकामयत बहु स्यां प्रजायेय’ इति श्रुतिप्रतिपाद्यत्वेनेष्ट-त्यधिकारोऽस्ति निधनतम् । कलपकं जगत्कल्पनाधिष्ठानं जन्माद्यभिकरणोक्तम् । कविम् वेदप्रणोतारम् ।

कध्यं वेदवेद्यम् । शाब्दयोऽन्याधिकारणे वणकद्रव्ये नोक्तं परं ब्रह्मवेति तु विशेषणसमर्पितोऽर्थः । ‘अजरां पुराणी’ इत्यादिभिर्‌ब्रह्मह्रदैरिह पुँलिङ्गे वेद्यमाण-कोमिकलोध्यानिगतेऽर्थे श्रुति— ‘परदेवतां परमां प्राप्य ध्यां तं विन्दति भवति । तथा चोपबृंहितं कुलार्णवे—

‘पुंरूपां वा स्मरेदेवां स्वीरूपां वा विचिन्तयेत् ।’ अथवा निष्कलं ध्यायेत्सच्चिदानन्दलक्षणम्” ॥ इति ।

यद्यपि परोपास्तौ निष्कलं जपेत् पुं रूपं, बहिर्यांगे स्वीरूपमध्ये यमिति व्यवस्थासुवच्चा, तथापि बीपुंसयोः समप्राधान्यस्य वाक्यमाणतया सम्प्रदायाच्च छिद्रक एवं विकल्पः ।

प्रकृतेऽपि द्वयोरेकतरास्त्वन्योराधिक्यध्वननार्थः । अत एव ज्ञानां वे द्वादशधा विद्या उदघृश्य ‘विद्याद्वयमिदं भद्रे देवानामपि दुर्लभम्’ इत्यादिनोपालबृंहितम् । अनयोरपि मध्ये कारिदविद्याया एव प्रथममुद्रादाराधिक्यध्वननः ।

अत एव ‘श्रीविद्यैव तु मन्त्राणां तत्र कारिदर्यथा परा’ इति ब्राह्मण्डपुराण उपबृंहितम् । वस्तुतस्तु सवांसौ विद्यानाम-मेदात्तारतम्योक्तिः ।

प्रशंसामात्रर्मित समर्पितं सेतुबन्धवेदस्माभिः । अत एव श्रीमद्-चायंभगवद्पादैरपरीत्येनेयोरुद्दारः ।

श्रुत्यनुगुण्याय शिवशक्तिकामपदानां स्वान्यथैव व्याख्यानं कतिपयानां किलषत्व-त्रिरर्थंकत्वाच नादरत्वम् ।

अत्रान्तर्योगस्येव प्रकर णत्वेन तदीयद्रव्यानुवादेन गुणान्तरसमुचयस्य द्वादशियामूच्च विधास्यमानत्वेन प्रकर णानुवृत्तौ क्कथयतया तन्मध्ये-पतितस्य जपस्य प्रकारणान्तर्योग ।

‘अमृतं भजन्ते’ इत्यपायश्लोकश्रवण-वदर्थवादः ।

१. पर्णमय्यधिकरण ( ४.२.१. ) न्यायेनैवर्थः । ‘यस्य पर्णमयी जिह्वा भवति न स पापं इलोकं शृणोति’ इत्यथापलोकश्रवणसार्थवादवचं यथा साधितं तद्वदिति भावः ।

२. ‘कपिक्जलानालभेत्’ इत्यस्य मन्त्रत्ववेदपि यथा विष्ठितं स्वीकृतं तथेत्यर्थः ।

'तिस्रः पुरः' इत्यादेस्वस्त्र्यङ्गविविधेष्वरेऽपि नात्रंवादस्त्वम्, विधिशेषत्वस्यार्थंवादव्याप्तत्वे मानाभावात् । अर्थववादत्वेऽपि वा भूतार्थवादत्वेन र्वार्थे प्रामाण्यमाच । न च द्वादश्यामूर्चि स्थूलोपास्तिर्भिन्नैव बहिर्योगरूपा विधीयते इति वाच्यम्, तथापि पञ्चदश्यामूर्चि मद्वार्थंविंबररोनोपसंहारदर्शनात्प्रकरणानुवृत्तेदु`वारत्वात् । वस्तुत उपास्तितत्रयस्य सम्प्राधान्येमेव, विधितत्रयेऽपि फलश्रुतेरन्वयतन्मस्य प्रकरणकल्पनविनिगमनाविरहात् । 'आम्नेयादिप्टकष्येव मिलितानामेव च फलजननकत्वम् ।

'अन्त्ययोगबहिर्योगौ चक्रराजर्चनं विद्याजपो नाम्नाख्न कीर्तनम् । भक्त्यस्य कृत्यमेतवदन्यदश्श्रुयतं विधुः' ॥

इत्यादि वचनात् । अधिकारिविशेषेण तु केवलान्त्ययोगजपयोः फलजनकत्वन्तु वचनात् । 'असोमयाजिनोड्म्नीषोमीयपुरोडाशसाहुत्यभावेऽपि फलसिद्धिदिल्यादिकं न्यायविद्रुरुह्यम् ॥ ९ ॥

अथ स्थूलोपास्तिसंहिताविशेषगा मूलदेवताया अस्तस्गणनत्वेन चिन्तनतया बहिष्क्रे स्थापनाय स्थूलविशेषं निर्देष्टुं दशमीमूचमाह—

त्रिविष्टपं त्रिपुरं विश्वमातुन्वरेेखा: खरमध्ये तदीळे । वृहत्कतिश्रीदर्श पञ्चादिनिल्या सा पोङ्शी पुरमध्यं विभर्ति॥ १० ॥

रेखापदोत्तरं पोङ्शस्य विसर्गस्वरसय प्रष्लेशः: नवरेखासु नयोनिषटितामु 'अ:' इति स्वरस्थानियो मध्योजस्य तत् । यद्वा नवसङ्क्यया रेखा यस्य तन्नवरेखं सहारचकं तस्य अः स्वरोपलक्षितं स्थानं मध्य यस्य तत् । अः इत्याकार एव स्वरो यस्मिस्तद अःस्वरमिति वा विग्रहः: तादृङं त्रिमुखं त्रिकोणं मध्यत्रिकोणमिति यावत् । तद् विश्वमातृपुरसुन्दरी: त्रिविष्टपं निवासस्थानं पुजास्थानमिति यावत् ।

स्वर्गस्य देवतावासमत्वेन वाचकपदेनात्र स्थाननिर्देशः । 'तदोळे' इति स्तोत्रवाक्यम् । 'दयोश्र्वास्य स्वरयोर्मध्येमध्ये सम्पद्यते सङ्कारोऽळकार:' इति प्रतिष्ठाध्यायविभागतो

१. दशपुर्णमासयो: प्रतिपदं त्रयस्त्रिशयो याग: प्रधानभूता विहिता:-आग्नेय: उपांशुयाज:, अग्निषोमीयपुरोडाश इति पौर्णमास्याम्, आग्नेय: ऐन्द्र दधि ऐन्द्र पय इत्यमावा-स्याम् एतेषां पञ्चानां मिलितानां 'दशपुर्णमासयास्यां सङ्कामो यजेत' इत्यशिकरबाक्येन फलजनकत्वमुच्यते, तथोपास्तितत्रयस्य मिलितस्य फलजनकत्वमित्यर्थः ।

२. 'आग्नेयो व्र ब्रा्म्मणो देवतया स सोमेनेष्ट्वााग्निषोमीयो भवति' इति वाक्येनासौ सोमयाजिनोड्म्निषोमयागस्यैव यजमानस्याग्नि- षोमीयपुरोडाशेधिकारः: तत्र योडसोमयाजी तत्कतृं दुर्शपुर्णमासयोरग्निषोमीयपुराढाश- सोमीयपुरोडाशेधिकारः: फलसाधनत्वं स्वीकर्यते यथा, तथान्त्ययोगजपयोः फलसाधनत्वमिल्यर्थः ।

डकारस्य ळकारः सङ्जातः । इयमेवोपनिषदर्थवणैकैरपि पाठ्यते । तत्पक्षे न दुःस्पृष्टादेश इति व्यवस्था । अःस्वरस्य मध्यमत्वोक्त्यैवतरेपां पञ्चदशस्वराणां रेखात्रये बिन्दुमभितः 'संं स्याद' इति न्यायेन पञ्च पञ्चधा विभज्यावस्थानं ध्वनितम् । तत् चिकीर्षं बृहद् विमर्शति तिथिदेवतास्तिथिदेवताः नित्या: कामेश्वर्यादீचित्रान्त विभर्ति दक्षिणोदर्वोत्तररेखामु पञ्च पञ्च नित्या: पूजन्या इति भावः । तदुपवृंहितं ज्ञानांर्विभाव्य च महत्त्वसमप्रदक्षोत्तरक्रमात् । रेखासु विलिख्येत्पश्चात् पञ्च पञ्च क्रमेण च ॥

अकारारानुकारान्तांदक्षिणायां विचित्र्यन्ते । तत्क्ष पूर्वे रेखायां दीर्घसर्गादि पञ्चककम् । विलिख्योत्तररेखायां शक्ष्यादि विलिख्येत्तत् । अनुस्वारान्तं मध्ये च विसर्गौ पोड़शी यजेत् ॥ इति ।

चन्द्रादश्रय कला वृद्धिक्शालिन्यः पञ्चदश, ता एवं हि तिथयः 'दर्शाद्या: पूर्णिमान्ताश्र कला: पञ्चदशोव तु' इत्यादिना तन्त्रे निर्दिष्टाः । 'दश दृष्टा दशेता' (तै. ब्रा. ३.१०.१) इत्यादिना तैत्तिरीयैरम्नाताश्र । एतासां कारणभूता वृद्धि-क्षयशून्या सदाश्रया पोड़शी कला । सा च पञ्चदशानां नित्यानां कादाण्वारदिनिल्यो च्यते । सा पूर्व वर्णिता त्रिपुरसुन्दरी आदियrुर्रा सती पुरस्य श्रीचक्रस्य मध्ये विसर्गस्वरस्थानं बिस्सात अध्यास्ते प्रकाशविमर्शरूपोपकाररहकारदशकल्वात पोड़श-स्वरस्य तदात्मकताया युक्तत्वादिति दृश्यम् ॥ १० ॥

प्रसङ्गात्कामकलाध्यानं बहिर्यागाश्रितमुपदेष्टुमेकादशीमृच्‍चाह— मण्डला द्वा स्तना विम्बमेकं मुखव्‍वाधरौ च षण्ढ मुहा सदनानि । कामी कलां कामरूपां विदित्वा नरौ जायते कामरूपः काम्यः ॥ ११ ॥

द्वौ मण्डलौ द्वौ स्तनौ एकं बिन्दुं मुखं त्रीणि सदनानि भुग्रुहाणि मुहा हकाराद्रूपा । यचपि 'बिंबोष्ठी मण्डलं त्रिपु' इति कोशेन बिंबपदस्यापि मण्डलवाचकत्वेन चतुर्थ्यर्थमृचि वर्णितानां त्रयाणां मण्डलानामेवेष विभागस्त्रैपि वहिमूयन्मण्डलावेव स्तनौ बिंबपदस्वारस्यात, पाठक्रमात्तदघस्तनमिन्दुविम्बमेव मुखम् अधः पदस्वारस्यात, तदघस्तनमेव भूपुरं हकाराद्रूपमिति स्पष्टं प्रतीये । सन्ति

व्यत्यस्तान्यपि कामकलारूपाणि बहुविधानि तन्त्रेषु तत् तत् निर्दिष्टानि, तथापि भगवत्पादे: 'मुखं बिन्दु' कुलवा कुचयुगमघस्तस्य तदघो हकाराद्रूं घ्यायेत' इत्युप- बृंहणादर्थक्रमेण पाठक्रमवाचात । बिंबपदं बिन्दुपरं सद् बिन्द्रादिमन्वसान्त-नकाराद्युपरतचक्रगतनालात्मकं' इति सुन्दरीश्लोके मण्डल-चक्रगणपरत्वं 'चक्रगणपरं विनापि व्याख्यानदर्शनात । बिन्द्रादिमण्डलानां षण्णामेकाव-

यवल्वेन विभावनयैकमिति पदम्। द्वा मण्डलेऽति अष्टदलपोडदलचक्रद्वयपरमिति योज्यम्। इदमवयवत्रयकथनं सर्वावयवोपेतलक्षणम्। वस्तुतः शरीरेऽपि त्रय एवावयवा: शीर्षादिविग्रहैकान्तः कण्ठादिस्तनान्तः हृदयादिसीवनान्तश्च। केशापाणि पादान्तु तत्क्च्छाया इति। एवं सर्वचक्रात्मना परिणतां कामीं कामेश्वरात्मकमनस्थसम्बन्धिनों कलां निष्कलां कामरूपोऽपि कमनीयस्वरूपा विदिता जीवोऽति विकल्यान्तशाखान्तरे पाठः। नरः उपासकः कामरूपो मनस्थमुन्दररसङ्चरसकलवनिताक्षोभकरोजायते। अत्यल्पमदिमुख्यतः इत्याह—काम्य इति विशेषणश्रवणात् त्रिभुवनन्तर्वोऽतसकलजनैरभिलषणीयरूपप्रश्न भवति तदुक्तं भगवत्पादैः—

‘ध्यायेच्चो हरमहिषि ते मनस्थकलाम्। स सच्चः संक्षोभं नयति वनिता इत्यति लघु त्रिलोकीमस्याहु भ्रमयति रवीन्दुसतानुयाम् ।।’

कामरूपत्वकाम्यत्वकामः कामकलां ध्यायेदिति गुणफलसम्बन्धविषिः। अत्र फलार्थतया विधेयस्य ध्यानस्य स्वतः क्रियारूपत्वाश्रयान्तरानपेक्षत्वयाध्येनकृतवांदेः सौमिकाज्जुसंवलितवस्त्येव बहिर्यागादिसंवलितवस्त्याश्रयभावेन बहिर्यागादबहिर्यागानुष्ठानात् फलमिति तु भगव्पादाशयः।

‘बिन्दुं सकूल्य वक्त्रान्तु तद्ग्रःस्थं कुचद्रयम्। तदस्थं सपरार्थन्तु चिन्तयेतदधरोष्ठकम्’ । इति नित्याषोडशिकार्णवे कतुप्रकरणस्थविधिनास्य ध्यानस्य कृत्वर्थत्वमपिस्मयं इति चेत, किं तावता ? ‘अज्ञाचाकामनाफलकाविष्टेरिव फलार्थिना बहिः स्मयं इति चेत,

१. ‘दचनेन्द्रियकामस्य जुहुयात्’ इत्यत्र दच्नो गुणस्यैन्द्रियफलसम्बन्धो विधीयते। तत्र दच्नासिसद्ध्रव्यवेन फलसम्पादकत्वानुपपत्तेः क्रियारूपत्वाश्रयमपेक्षते। प्रकरणबलेन प्रकृतिपिनहोमहोम आश्रयत्ववेन सम्वध्यते तथा च प्रकृतहोमाश्रितेन दचनेन्द्रियरूपं फलं मावयेदिति बोध। प्रकृते तु सकल्लोककामभिलषणीयस्वरूपफलं प्रति कामकलाध्यनं विधीयते। विधेयस्य ध्यानस्य क्रियारूपत्ववेनाश्रयापेक्षा नास्तीति कामकलाध्यानेन सकल्लोककाम्यत्वं मावयेदिति बोध इति भेदः।

२. विधेयस्य ध्यानस्य मास्वाश्रयापेक्षा, प्रकरणेन बहिर्यागाद्जुसम्बन्धस्सर्वात्मकदपेक्षा वतंत इति चेदाह—इयेनकृतवांदेरिति। ‘इयेनामिच्चरन यजेत्’ इति विहितः कतुः सोमयागः। स च ज्योतिष्टोमाभिकृतिः ज्योतिष्टोमाद्जन्यार्तिदिश्यन्ते। अतस्सौमिकाज्जुसोमयागसापेक्षत्वं इयेनार्तस्य वतंतं। तददत्र बहिर्याग-कामकलाध्यनयोस् सापेक्षतवं नास्ति। सापेक्षतवं इयेनार्तस्य वतंत इति भावः।

३. राजसूये ‘दिशांवेष्ट्योमवन्ति’ इत्यादिना आम्नेयोष्ट्रकपालः, ऐन्द्र एकादश कपालः, वैश्वदेवश्रुः, मैत्रावरुणिमिक्षा, बाहूष्पत्यश्रुऋरिति पञ्चहविर्भिर्वेष्टिनिमित्ति। विहिता। राजसूयान्तर्गताया अपि ‘एतया अनावृत्तकां याजयेत्’ इति वाक्येन राजसूयाद बहिः प्रयोगोऽस्यवेष्ट्रादिविहितः। एतन्न्यायेन कामकलाध्यनप्रयोगोऽस्य बहिर्यागाद बहिःभावतीस्स्यर्थः।

द्वादशत्रयोदशो मन्त्रो

प्रयोगस्याप्यक्षतत्स्वात् । अत एव भगवत्स्मरणमुपक्रम्योक्तं भक्तिसूत्रे—‘बहिरन्तस्तदुभयमवेष्टयत्सर्वम्’ इति ॥ ११ ॥

बहिर्यागद्रव्याणि बहिर्यागं द्रव्यप्रतिपत्तिहेतुविधातुं द्वादशोऽत्र मह—परिसृतं झषमाद्यं पलक्ष भक्तानि योनीसुपरिक्षितानि । निवेद्यन्देवतायै महत्वे स्वात्मींकृत्य सुक्ती सिद्धिमेति ॥ १२ ॥

झषो मत्स्यः, पलं मांसम् । झषस्याद्यं परिसृतः प्रथमस्योक्तं द्वितीयमित्यर्थः । तेन झषस्तृतीयः । भक्तानि वटकचणकादिमुगान्नानि नानाविधान्नानि । चतुर्थं योनीपदं कुण्डगोलाद्दोपलक्षणं तत् पञ्चमम् । योनीरिति बहुवचनान्तु ब्राह्मणक्षत्रियादिकतिपयजातिमेदाभिप्रायम् । तदुपबृंहणं कलाष्टकादिपदेन तत्रैव द्रष्टव्यम् । चकारः पञ्चानां समुदयपरः । पलस्य झषोत्तरं पठितस्यापि झषात्पूर्वमध्यपदेन निवेशोऽन्वकारणात् प्रथमो विधेयो ध्यातव्यः । तेन मुख्यालामे प्रतिनिधिभिरचनेस्य न्यायेन मपद्कालामेडपि ‘नित्यक्रमप्रत्यवमर्शः’ इति कलपसूत्रेण च सिद्धत्वेऽपि पूर्वपूर्वालामे सति नोत्तरस्य मुख्यस्य लभेऽपि ग्रहणमिति योतितम् । प्रथममात्रालामेऽपि चतुर्थस्य नैवेद्यार्थमावश्यकत्वात्त्वान्न मात्रग्रहणं सम्प्रदायलस्यम् । आज्यमिति शाखान्तरीयपाठे तु घृतमेवार्थः । तत्र पक्वमित्यर्थेन काकाक्षिगोलकन्यायेनोभयोर्भेदविशेषणम् । अजसम्बन्धीति व्याख्या तु न युक्ता, तन्त्रे विकारार्थकस्य दर्शनात् सूत्रोक्तानां पश्चात्वादिना परिसङ्क्ष्यापत्तेश्र । परदेवता तर्पणमात्रपर्याप्तस्य लामेऽपि न प्रतिनिधिना यागः । बहिर्यागे स्वात्मीकरणस्य प्रतिनिधित्वेन तल्लोपेऽपि वाघकाभावादित्यादिकन्तु शास्त्रन्यासिद्धमुहानीयम् । सुपरिष्कृतानि हृष्टादृष्टशंसकारे: संस्कृतानि । ते च पाकाद्रुपा लौकिका:, शास्त्रनिबन्धनादर्शना: ‘वैदिकाश्र बहिरन्त्रेव प्रमाणा:’ ‘बहुलं वा स्वगद्योक्तम्’ इति न्यायेन कलपसूत्रमातोक्ता वा । महत्वे देवतायै महादेव्यै निवेद्यन् यजनं सुक्ती बहिर्यागकता तानि स्वात्मीकरणं स्वयंमपि भक्षयित्वा सिद्धिं यागफलमेति प्राप्नोति । परस्वरसमुच्चितप्रथमादिपञ्चकवता यागेन महादेवीदेवताकेनेष्ट-सिद्ध भावयेदिति विधिपर्यवसानादिप्रकारोऽन्तर्यागदेव द्रष्टव्यः ॥ १२ ॥

देवतायास्सगुणं ध्यानं कृत्वोभयुपदेश्टुं त्रयोदशीमत्र मह—सृण्येव सितया विश्वचरणा: पाशेन प्रतिबन्धनात्यभीकान् । इषुभिः पाश्वादिभिर्युपा च विधृत्यादिशक्तिरुणा विशजन्या ॥ १३ ॥

१. पू. मी. ६. ३१. इत्यत्र सिद्धोऽयं न्यायः ।

सृण्णोऽसि सत्योऽसि इत्यस्मृतलक्षणोऽत्र तृतीया। सत्या श्वेतया रजतमय्या सशयोरभेदात्रिशितया तौक्षणघारया वा सृण्णा अङ्कुशेनोपालक्षितात्विश्वजन्या विश्वं जन्यं यस्रास्या विश्वजननी अहणा लौहित्यवती आदिशक्तिः महात्रिपुरसुन्दरी विश्ववर्णणीः प्राणिमात्रस्य शुभाशुभकमन्द्राणी सती अभीकान् कामुकान् तृष्णया लोल्यनेह मार्गे प्रवर्तमानान् श्रष्टान् प्रतिबन्धनात् तान् बन्धवा धनुषा पश्चात्‌ मिश्रिभिः वाणैः विध्यति च। अधः पातयतीति यावत्‌। तृष्णाहीनान् वैषधिया प्रवर्तमानान् ऊर्ध्वं नयतीति तु विधिसिद्धमेवेति पुनरुक्तोक्तम्। तदुक्तम्‌—

'विधिबुधैरेव सेवेत तृष्णया चेत्स पालकी । गैरैव पतनं द्वैतमुक्तिस्तैरैव चोदिता ॥ अम्बिकास्याम्बिकेयेत्यैवमेते द्वयवस्थिताः?' इत्यादि । मुण्णेति द्विविधा मुणिर्भवति-भर्ता च हन्ता चेति यास्कः। इव शब्दरसवत्रान्नवतस्सन् सगुणरूपस्य भक्तानुग्रहार्थं कल्पितत्वेन निर्गुणरूपस्यैव पारमार्थिकत्वं व्यवर्जयितुं ॥ १३ ॥

सगुणस्य कल्पितत्ववादेव शून्यं सरुपयोः सम्प्राधानैरुपदेश्टुं चतुर्दशीमृचचाह‌भगर्शक्तिरभेगवान् काम ईश उमा दाताराविह सौभगानाम् । समप्रधानौ समसच्चौ समोतोः समशक्तिरजरा विश्रयोनिः ॥ १४ ॥

भोगौडरीयपर्यैः 'केशर्यस्य समग्रस्य धर्मस्य यशसः श्रियः । ज्ञानविज्ञानयोग्रैव धरणां भग इतीरणा' इत्यादि स्मृतित्रविशेषस्य शरीरघटको यावान् धर्मराशिः स सर्वोडत्र भगदनेह निर्दिष्टः। ताहशो धर्मसमूह एव शक्तिरित्युच्यते । उपास्यत्वेन वर्णिताया भुवनेश्याया देवताया इदं स्वरूपम् । तदुक्तं नागाननदसूत्रे 'एष एको विमर्शःश्वेतितश्व तन्यमात्मा प्रकाशात्मनो ब्रह्मणः स्वभावात्मकविमर्शं प्रक्रम्य 'एष एको विमर्शःश्व' इति । एतेषां धमविशेषाणां विवरणं तद्‌द्वार्ष्य एव दृष्टव्यम् । भगवान् ताहशधर्मे विशिष्ट एवं काम ईशः कामेश्वरः। इदमेवो भगस्यदेवताया पुमान्मकं रूपम् । इति विशिष्ट एवं काम ईशः कामेश्वरः। इदमेवो भगस्यदेवताया उपासनायां सौभगानां धर्मार्धकमरुपाणां दातारौ उभावपि एकस्या एव देवताया दृश्यापि सगुणध्याने त्रिवर्गास्सङि‌डरिर्यर्थः। समप्रधानौ समसच्चौ सच्च्वाद्दो गुणपरस्तेन द्वेधापि सगुणध्याने शिव परस्परं गुणगुणिभावप्रसङ्ख्यानाद् गुणः शक्तिः प्रधानं शक्त्याधीनकासामुक्त्वेन ध्याने करशीर्याधारत्वाद् गुणः प्रधानमिति भावः। एवम्भिततफलदान‌वयवविशेषरूपत्वाच्छक्लिगुणः शिव एव प्रधानमिति भावः । साम्येऽप्यनन्योऽगुणप्रधानभावस्य साम्येऽपि जगत्कृतृत्वां शक्तिनिष्ठ एव । तेन श्रोत्रुप ध्यानेनैव शीघ्रं फलसिद्धिरिति ध्यानं आह—समोत्योरिति । सम्यक्‌

शक्तिः करोति ब्रह्माण्डं सा वै पालयतेऽखिलम्‌ । इच्छयैव संहरत्येषा जगदेतच्चराचरम्‌ ॥

न विष्णुर्न हरों नेन्द्रो न ब्रह्मा न च पावकः । नार्को न वरुणः शक्तः स्वे स्वे कार्ये कथञ्चन ॥

तया युक्ता हि कुर्वन्ति स्वानि कार्याणि ते सुराः । कारणं सर्वकार्येषु प्रत्यक्षेणावगम्यते ॥ इति ।

अन्वयाभि—

'शिवोऽपि शक्ततां याति कुण्डलिन्या विरर्जितः । शक्तिहीनोऽपि यः कश्चिदसमर्थः स्मृतो बुधैः ॥

इत्यादि । विशेषस्सेतुबन्धे दृश्यः । तेन शिवस्य विदयमानत्वेऽपि फलदातृत्वादिकं शक्त्यधीनत्वादिलिङ्ग‌म्भतम्‌, शक्तेस्स्तु निरपेक्षत्वादविलङ्ग‌म्भतामात् शक्तिप्रसादिकामः स्त्रीरूपपै देवता ध्यातुं युक्तेति भावः ॥ १४ ॥

एवं सगुणध्यानमुख्यवा निगुं‌षणध्याने वक्तव्यांषाभावाज्जन्यफलं तज्ज्जनन प्रणालिकाष्ठो'पदेश्टुं पञ्चदशीर्मचाह—

परिस्रुता हविः पावितेन प्रसडोचे गलिते वेऽपि मनस्तः । सर्वेश्वरस्य जगतो विधाता धर्ता हर्ता विश्वरूपपवमेति ॥ १५ ॥

परिकृतैति । कर्ममार्गज्ञानमार्गभक्तिमार्गे‌ग्ंु तत्छाखाप्रवतंकैः प्रणालिका नानाविधा: परस्परावलक्षणा उक्ता: । तास्सर्वा अपि दु:खसाध्याश्श्ररकाळकलप्रदा इति तु तत्छाखाविदां स्पष्टमेव । अत्र तु द्रव्यस्वीकाऐरावर्तमानेऽपिसम्पररव प्रणालिका । तत्र प्रौढोक्तिपर्यन्तं समयाचारकृताधर्मस्तदन्नोल्लासे याथाकाम्यं चरमो‌ल्लासे ब्रह्मास्वरुपतैति । तथा च कलिसूत्रम्‌— 'आरम्भतरुण‌प्जवनप्रौढदन्तो‌ल्मननवस्थो‌ल्कासपु प्रौढान्तं समयाचारः ततः परं यथाकामीति । उ‌ल्लाससम्प्रलक्ष्णानि कुलोणविदुषु दृष्टव्यानि । यद्वापि प्रतिदिनं ब्रह्मरन्ध्राद्वारमात्रजायते एवं, तदानीन मनसो लीनस्वात, तथाऽप्यनिद्यापरिणामविशेषरूपमा निद्रया संव‌लितत्वान्न

सा पुरुषार्थः । निद्राराहित्येन ताहशी दशा तु पुरुषार्थ एव या 'ज्ञान सुमिकासु सप्तमो मन्यन्ते ज्ञानिनः' यासु निर्विकल्पकसमाधिनिष्ठेन व्यवहरन्तोडनुभवन्ति ज्ञानिनः स च दशा उन्मनोत्तरानवस्थारूपोल्लासेन योगिभिरनुभूयते । तदुक्तम्—

आनन्दं ब्रह्मणो रूपं तच्च दहरे व्यावस्थितम् ।

तस्याभिव्यक्तिकं द्रव्यं योगिभिस्तेन पीयते' । इति ।

कल्पसूत्रे तु तस्या अभिव्यक्तिकः पश्ध मकारा इत्युक्तम् । परन्तु तदेव द्रव्यमय-ज्ञाड़मपवित्रं चेत्प्रितं तदा पुरुषार्थनिष्पेधप्रवृत्या पापेन प्रतिनध्यात तां दशामुत्पादयितुं क्षमम् । मन्त्रः पावितं हवीरूपमेव तु समाधिदशामुत्पादयति । तदुक्तं समयाचारस्मृतौ—

'असंस्कृतं पशोः पानं कलहोद्देगपापकम् ।

मन्त्रपूजाविहीनं यत्पशुपानं तदेव हि ॥

पशुपानविचौ पीतौ वीरोंडपि नरकं ब्रजेत् ।

संस्कृतं बोधजनकं प्रायश्चित्तेन शुद्धिकृतम् ।

मन्त्राणां स्पुरणं तेन महापातकनाशनम् ।

आयुः श्रीः कान्तिसौभाग्यं ज्ञानं संस्कृतपानतः ॥

अष्टैश्वर्यं खेचरत्वं पतनं विधिवर्जितम् ।

सौत्रामण्यां कुळाचार मदिरां ब्राह्मणः पिबेत् ॥

अन्यत्र ब्राह्मणः पीतवा प्रायश्चित्तं समाचरेत् । इत्यादि ।

परन्तु—'परं प्राणाः प्रगल्भन्तु ब्राह्मणो नार्पयेत्सुराम् ।

ब्राह्मणो मदिरां दत्वा ब्राह्मण्यादेव हीयते' ।।

इत्यादिदुष्टनरराजादिवचनैः सिद्धत्वादिह धमंपाशनिरसनोपायः सत्सम्प्रदायादिवाहकवाक्यस्थापकाराक्ष कौलोपनिषदभाध्येडस्माभिः प्रदर्शितः । तत्स्थ तदधिकरणां ताहशरह्लासरुतःकरणावन्छिन्नस्य जीवात्म-नोऽन्तःकरणोपाधि कृतसड्घोचपनये सति ब्रह्मभावे सति किंवशिष्यते । न च

१. स्सूत्रम्:- नित्यनित्यवस्तुविवेकपूर्वक मोक्षेच्छा प्रथमा, गुरुपसदनपूर्वको-वेदान्तविचारो द्वितीया, निदिध्यासनाभ्यासेन मनसः सूक्ष्मवस्तुप्रहणयोग्यत्वं तृतीया, वेदान्त-वाक्यैरपरोक्षब्रह्माकारतासाक्षात्कारश्रुत्थि:, सविकल्पकसमाध्यासेन निरुद्धे मनसि निर्विकल्पक-समाध्यवस्था पश्चमा, तदस्यासातिरेकेण चिरकालावस्थायिनी मनोवृत्ति: षष्ठी, तस्या अपि परिपाकेण स्वप्रकाशचिदानन्ददैकसे ब्राह्मणि मग्नतया समाधिस्थपितकुम्भवदन्तर्बिहिषु पूर्णतवं सप्तमी । चतुर्थी भूमिं प्राप्नो ब्रह्मविदु, पञ्चमो प्राप्नो यिगी ब्रह्मविदारः, षष्ठी प्राप्नो ब्रह्मविद्रीयान्, सप्तमो प्राप्नो ब्रह्मविद्वदृष्ट इत्युच्यते ।

द्रव्योल्लासस्यागमाप्रायित्वेन न तावतैव कृतार्थतेति वाच्यम् । अस्य पर्यनुयोगस्य समाधावपि तुल्यत्वात् । अथ तत्प्रवर्तनियमनादिभिरुपायैः पुनः पुनः समाधिप्रवेशन चिराभ्यासपाटवेन कतिपयदिवसोत्कर्ष विनापि पवननिरोधं सार्वकालिकः समाधिरुदयते । समुद्रे नौकामारुह्य गच्छतां तत्कझोलैः सुचिरमन्दोलितवतां नौकावरोहणडोल्यान्दोलनेनानुवर्तमानोदित चेत्, तुल्ये प्रकृतेऽपि संसक्तद्रव्यपानजन्यान्नमनव्यस्माद् अस्यास्पदं विनापि द्रव्यं कतिपयदिवसैः तादृशदशाया अकृत्रिमायासिद्धे: ।

अक्षरार्थस्तु--पाठेन मन्त्रसंस्काररसकृतेन हविषा देवोपूजाशेषभूतं परिलुत्का पीयमानेन मनसा: अन्तःकरणाज्जाते सदृशोचे आत्मन्: परिच्छेदे प्रगचते नियुज्यमानादविलोन सतिउन्मज्जोत्तरनवस्थायामिति यावत् । वै निश्र्रयेन सर्व: सर्वात्मको भवति । तेन स्वात्मैकविषयकनिविकल्पकवृत्तिजनको मद एवान्तर्यागविधायकवाक्ये घात्वर्थ इत्युपसंहृतं भवति । अननेन वाक्येन तन्त्रे मतस्य बहुविधता प्रतिपाद्यते-

'षष्ठे कासुका मत्ता मत्तः क्रुध्यति कोपतः । गायन्ति गायका मत्ता मत्ता ध्यायन्ति योगिनः ॥ इति । तेन योगविशेषोऽयेतरमहालयेवनाक्षिप्तः । सर्वात्मकत्वमेव विवृणोति सर्वस्य जगतो विधाता ब्रह्मा भर्ता विष्णुः हर्ता रुद्रस् एव । पंक बहुना दासदासप्रारब्धवशाद यदा कदापि यत्र कापि भवतु न तावतस्य कोऽपि विशेषः कृतकृत्यत्वादिति भावः । उक्तञ्च कलपसूत्रे--इत्यं विदित्वा विधिवदनुष्ठितवत् कुलनिष्ठस्य सर्वतः कृतकृत्यता शरीरतयाsगे श्रपचप्रग्रहकाश्योरोन्नतरं स जीवनमुक्त इति ॥ १५ ॥

इत्युक्त्वा परामृदितं काशिकासुभाषितन्मन्राद्यध्याय्यनादिप्र फलमस्तद्विप्रहद्वै षोडशं यजुरन्त्रमृचमाह--

इयं महोपनिषत्रिपुराया यामक्षरं परमे गिमिरिडम् । एषग्यग्जुः परमेतच्च सामेवाथर्वणेयन्मन्या च विधोऽस्ति ॥ एवं वेदेत्युपनिषत् ॥ १६ ॥

इयं महोपनिषद्विदिति । उपबृंहितं चैतत्कलपसूत्रवकृता भगवता श्रीपरशुरामेण 'य इमां दशखण्डीं महोपनिषदं महात्रिपुरसिद्धान्तसर्वस्वभूतामधीयते सर्वेषु यज्ञेषु यष्टा भवति यं यं क्रतुमधीयते तेन तेनास्य क्रतुनेष्टं भवति इति श्रूयत इत्युपनिषदिति शिवम्' इति । एतेनास्यां महोपनिषदिति येऽकथिता अपेक्षिता अर्थाः कलपसूत्राद-

ग्राह्या : कल्पसूत्राधिकरणे ( शाखान्तराभिरंगे ? ) शाखाभेदेन विप्रकीर्णनमज्ञानमुपसंहारसंहारसर्थान् प्रत्येक प्रयोगशास्त्र प्रामाण्यसमर्थनादिति सिध्यति । अक्षरार्थस्तु—इयं त्रिपुराया महोपनिषद् रहस्यप्रतिपादकवाक्यसंदर्भरूपा पठनीयेतित शेष: । तत् हेतुमाह—यमित्यादिना । परमक्षरं ब्रह्म कर्तृ यामुपनिषदं गोभि: स्तुतिवाभिः इभ्द्र स्तोती । इष्टद्सुताविलासस्य रूपमू । परमे इति सौः शे आदेश: छान्दस: । यां ब्रह्मेति पदयोर्व्यत्ययेन प्रथमाद्वितीयान्तरस्स्वोकारेणोपनिषत्कतृ कंब्रह्मस्तुतिवा । परमेश्वरेणापि स्तुतस्वात्तत्स्वभावचेत्यर्थ: । हृद्येखाक्षरं यां त्रिपुरां स्तोतीतिवा । परम् एतिच्छेद: एकारुरुपमक्षरमिति वा ।

यदेकादशसाधारं बीजं कोणत्रयोदशम् । ब्रह्माण्डादि कटाहान्तं जगदच्यापि दृश्यते ॥

इति वचनात् । एकारेडपि अ + ई इति छेदो वा । 'अकारो वे सर्वा वाक्' 'यदोऽप्सु णोत्यलकफञ्छृणोति' इति श्रुते: चरम ओङ्कारो वा अक्षरे विशेष्यते— नान्वेति । स गोरिभ: आकारोकारमकरे: परमोङ्कारोऽपि यां स्तौतीत्यर्थ: । 'समस्तं वयस्तं वा शरणद गण्यात्योमिति पदम्' इति शिवरहस्ये स्मरणात् । 'स्वाध्यायोऽध्येतव्य:' इति विधिना हृदितिविधाध्ययनान्यथयेतदध्ययनेनैव सिध्यन्तीत्याह— एषेति । ऋगादिशब्दा वेदपरा नत्वेकं कमन्त्रपरा: , अथर्वाङ्गिरायपाठात् । एषा एतदर्थमिति शाबदा ऋग्यजुराथर्वणां विशेष्यत्वाभिप्रायेण साम्नो ध्वनिरुपलवैना— नक्षरत्वादिवेति पदेनाक्षरपु तत्स्थल्यफलकलकत्वाद्योतनम् । अष्टादशोविद्यामु चतुर्णामुपादानादन्यपदेनोपदेशाशास्त्रुदर्श गृह्यते । सर्वसंरुपेयमुपनिषदित्यर्थ: । प्रणवस्वरूपायैषैवेत्याह—ओमिति । 'ओमाडोश' इति पररूपम् । तेन यतिभिरण्य— घ्येतव्येति भाव: । इयमुपनिषदेताहशीयेवं यो हेतस्या महिमा तं श्रुतिरपि वक्तुमर्था । तस्या ब्राह्मकरुपत्वात्तत्र वाचाम्प्रवृत्तेरिलाशयेन श्रुया मौनम— श्रितम् । इषुपनिषद् समानेत्यर्थ: । इतोऽधिकस्य रहस्यस्य वक्तव्यांशस्याभावा— दिति भाव: ।

भास्कररायेणाग्निचिता त्रिपुरमहोपनिषदोऽर्थ: । प्रकटयितुमयोग्या अपि विदुषां तोषाय कतिपये कथिता: ॥ इति श्रीमस्कररायकृतं त्रिपुरामहोप— निषद्भाष्यं सम्पूर्णम् ॥

वनदे सिन्दूरवर्णां वामोरुस्तवललामम् । इषुचापारिधिमध्यस्थमिमराममुखं महा: ॥ १ ॥

गम्भीरलहरीराजलगण्डूषितदिगन्तर् । अह्यग्रान्मामृताम्भोधिरनर्घमणिसंयुत: ॥ २ ॥

मध्ये तस्य मनोहारि मधुपारवमेहरुम् । प्रसूनविगलनम्राधीवप्रवाहरिपूरितम् ॥ ३ ॥

किन्नरीगानमेदस्वि कीडाकन्दरदनुत्सरम् । काञ्चनद्रुमघूलाभि: कलपिताबलवद्वृद्रम् ॥ ४ ॥

मुग्धकोकिलनिवाणमुखरोक्षितडिड्मुखम् । मन्दरातरुसन्तानमधुरजीपुञ्जपिञ्जरम् ॥ ५ ॥

नासानडीव्रमस्मे रनमेरुसुमसौरमम् । आवृन्तहसिताम्मोजद्विधिमदौधिकम् ॥ ६ ॥

मन्दरकथुकिडीष्टमातुलुज्ज्वलम् । सविवस्यन्दमानोऽश्रसरिकलोलवेलिल्लतम् ॥ ७ ॥

प्रसूनपांसुरो सृप्यथतोहरमहत् । बकुलप्रसवाकीर्ण वन्दे नन्दकाननम् ॥ ८ ॥

तस्मध्ये नीपकान्तारं तरुणिस्मकारणम् । महुपालिलविमर्देऽलीकलकवाणकरमिवतम् ॥ ९ ॥

कोमलरवसनाथकोरकोद्गतक्लिमि: । सिन्दूरितभोमार्ग चिंतितं सद्वन्दिभि: ॥१०॥

मध्ये तस्य मरुमार्गलम्बिमानिक्यतोरणम् । शाणोल्लिखितवैदूर्यकल्सलमाकुलम् ॥ ११ ॥

माणिक्यस्तम्मपटलालीमयूखव्यासक्तिकटम् । पश्वादिविश्रतिसालादयं नमामि नगरोत्तमम् ॥ १२ ॥

तत्र चिन्तामणिगृहे तडित्कोटिसमुज्ज्वलम् । नीलोत्पलसम कीर्ण निःयूहतसङ्कुलम् ॥ १३ ॥

सोमकान्तमणीवृक्षसोपानौद्धसिवेदिकम् । चन्द्रशालाचलत्केतुसुमालीधनोऽन्तरम् ॥ १४ ॥

गारुत्मतणमणीवृक्षमण्डपस्यूहशोभितम् । नित्यसेवपरामर्त्यनिविडारशोमितम् ॥ १५ ॥

अविच्छितं द्वारपालैरसितोमरपाणिभि: । नमामि तकारणीरां सान्द्रसज्ज्ञीतमेदुरम् ॥ १६ ॥

तन्मध्ये तरुणाक्षीं तत्काञ्चननिर्मितम् । शङ्कादिमद्वारपालैस्ससततं परिवेष्टितम् ॥ १७ ॥

चतुरष्ट्रिंशमहाविद्याकलामरिसंवृतम् । रक्षितं योगिनीश्वरैरत्रसिहासनं मजे ॥ १८ ॥

मध्ये तस्य मरुत्सेव्यां चतुर्दारसमुज्ज्वलम् । चतुरस्त्रित्रिरेखाढ्यं चारित्रिलयाऽन्वितम् ॥ १९ ॥

कलादीनसमायुक्तं कलदक्षदनन्वितम् । चतुर्दंशारसहितं दशार्हित्याऽन्वितम् ॥ २० ॥

अष्टकोणयुतं दिव्यमणिकोणविराजितम् । योगिभि: पूजितं योगियोगिनीसंसेवितम् ॥ २१ ॥

सर्वदु:खप्रशमनं सर्वव्याधिविनाशनम् । विष्णुवरहर पुण्यं विविधापद्धिदारणम् ॥ २२ ॥

सर्वादिरद्रव्यघनं सर्वसम्पत्प्रलोमनम् । आशामिपूरकं दिव्यमचञ्चनमहानिशम् ॥ २३ ॥

अष्टादशसु मर्मादयं चतुर्विशतिसंयुतम् । श्रीमद्विन्दुसरोजहो पेटतं श्रीचक्र प्रणमाम्यहम् ॥ २४ ॥

तत्रैव बिन्दुस्थाने तरुणादित्यसन्निभम् । पाशाङ्कुशधनुर्वाणपरिघृत्कराम्बुजम् ॥ २५ ॥

पूर्णेन्दुबिम्बवदनं फुल्लपङ्कजलोचनम् । कुसुमायुधशृङ्गारकोटिलद्ध वम् ॥ २६ ॥

चारुचन्द्रकलोपेतं चन्दनागुरुप्रप्तिम् । मुन्दस्मितमुखारुकुलमणिकिङ्किणीमुखाम्बुजम् ॥ २७ ॥

पाटीरतिलकोद्भासिफालस्थलमनोहरम् । अनेककोटिकन्दर्पलावण्यमरुणाऽधरम् ॥ २८ ॥

तपनीयामुकुठरं तारुण्यश्रीनिवेष्टितम् । कामेश्वर्महं वन्दे कामितार्थप्रदं नृणाम् ॥ २९ ॥

तस्याऽऽक्रमध्यमासीनां तत्सह:कत्सत्रिमम् । माणिक्यमुकुटच्छायामण्डलाहणदिङ्मुखाम् ॥ ३० ॥

कलवेणीकनत्फुल्लकल्लारकुसुमोज्ज्वलाम् । उदुराजकृतोत्सङ्सामुल्लपलरुमालकाम् ॥ ३१ ॥

चतुर्थीचन्द्रच्छात्रफलरेखापरिरिकृताम् । कस्तूरीकितलकारूढकमनीयललितिकाम् ॥३२॥

भूर्लताश्रीपराभूषपुष्पायुधशर:सानाम् । नालीकदलदायादानयनत्रयशोभिताम् ॥३३॥

करुणारसपूर्णकटाक्षहसितोज्ज्वलाम् । मध्यमुक्तामणिंचा|रुना|सांमीकितकवेष्टिताम् ॥३४॥

कपोलयुगलनीलस्यात्कर्णनतात्कूजेशोभिताम् । माणिक्यवालेयुगलीमयूवारुणदिङ्मुखाम् ॥३५॥

परिपक्वाम्बुजप्रभापाटलाधरपल्लवाम् । मृगशुण्डीवरपुष्पप्रकरविलसिताननह्राम् ॥३६॥

द्विसन्ध्यद्विजराजामणण्डद्वितीयमणिडताम् । दरफुल्ललसद्गण्ठचवलापुरिताननाम् ॥३७॥

पचेलिमेन्तुुषमापाटच्चररमुखप्रभाम् । कण्ठराक्षितहसितकम्बुविम्बोक्कदम्बराम् ॥३८॥

कस्तूरीकदम्बमाश्यानकन्दर्परामूलकन्दराम् । वामांशशिखरोपान्तव्यालमिवघनवेष्टिकाम् ॥३९॥

मृणालकाण्डदायादमुदुवाहुहुतुष्याम् । मणिकेयूरयुगलीमयूवारुणविग्रहाम् ॥४०॥

करमूललसद्रकण्ठकवणकवणपेशलाम् । करकान्तिसमाधूतकल्पानोक्कहपल्लवाम् ॥४१॥

पदारागोर्मिकाथ्रेणिमसुरारिगुलिपालिकाम् । पुण्ड्ररीकदण्डपुष्पवास्त्रपाशा|ड्कुशलसत्कराम् ॥४२॥

तत्काञ्चनकुम्मामस्तनन्मण्टलमणिडताम् । घनस्तनतटो|ब्लूत्काऽऽमीरक्षोदपाटलाम् ॥४३॥

कूलड्यपुच्कस्फारहारविराजिताम् । चारुकौस्तुभपूरो|सिच्छत्रवक्षोजमण्डलाम् ॥४४॥

नवनोलघनद्यामरमरराजिविराजिताम् । लावण्यसागरावर्तन्मनसामिवविभुषिताम् ॥४५॥

डिस्ममुष्टितलग्राह्मध्यगत्निम्ननोहराम् । नितम्बवमण्डलगोनितवचवनमणिमेखलाम् ॥४६॥

सन्ध्यारुणक्षितिमपदेसक्चेसजघनस्थलाम् । घनीभूकरितहसिकदलीकाण्डविधिविग्राम् ॥४७॥

जानुसम्पुटकद्नजितमणिवयदर्पणाम् । जडबाहयुगलसौन्दर्यविजितानङ्काहलाम् ॥४८॥

प्रपदच्छायसन्तानजितप्राचीनकच्चपाम् । नोरजसकटीररिष्टच्छरणाम्बुजाम् ॥४९॥

पादशोभापराभूषपाकारितरुपल्लवाम् । चरणाम्बोजरिविजातमनङ्मजोरमङ्कुलाम् ॥५०॥

विवुधेभ्वरवधूषसद्विन्यस्तपदपल्लवाम् । पार्व्वस्थमारतीलेप्मीपाणिचामरवीजिताम् ॥५१॥

पुरतो नाकमारिकां पश्यन्तीं नृतिमदश्रुतम् । भूलताश्रलसम्पूतपुष्पायुधपरस्पराम् ॥५२॥

प्रत्यग्रप्रयोवनेर्मत्परिफुल्लविलोचनाम् । ताम्रोष्ठीं तरलापाङ्गीं सुनासां सुन्दरीमिताम् ॥५३॥

चतुरश्रं वेदैरां चाम्पेयोद्गसिचक्रुत्लाम् । मधुस्नपितमूर्तीक मधुरालापेशलाम् ॥५४॥

शिवां बोडशावर्षिकां शिवां ड्क्तलवसिन्तीं । चिन्मय्र्मीं हृदयम्मोजे चिन्तये|ड्जापकोत्तमम् ॥५५॥

इति त्रिपुरसुन्दर्य्यां हृदये सर्वकामदम् । सर्वदारिद्र्यच्छेदेनं सर्वसम्पत्प्रदं शुभाम् ॥५६॥

तापत्रयार्तिं शमनं तरुणीज्ञानमोहनम् । महाविषहरं पुर्णं मातृल्यकरमदश्रुतम् ॥५७॥

अपमृत्युहरं दिव्यामयुश्श्रीकरं परम् । अपवर्गकनिलयंसत्नीविपालवहृदयदम् ॥५८॥

पठति ध्यानरत्नं यः प्रात:सायमतन्द्रितः । न विषादेष न चुमान्न प्राप्तोति भुवनत्रयम् ॥५९॥

इति श्रीत्रिपुरसुन्दरीहृदयं सम्पूर्णम्

श्रीपराम्बा सुप्रसन्ना बरदास्लु