1. Trishikhi Brahmana Upanishad

ॐ पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात्पूर्णमुदच्यते । पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ ::॥ ब्राह्मणम् - १॥

ॐ pūrṇamadaḥ pūrṇamidaṃ pūrṇātpūrṇamudacyate / pūrṇasya pūrṇamādāya pūrṇamevāvaśiṣyate // ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ // ::// brāhmaṇam - 1//

त्रिशिखी ब्राह्मण आदित्यलोकं जगाम तं गत्वोवाच । भगवन् किं देहः किं प्राणः किं कारणं किमात्मा ॥१॥

triśikhī brāhmaṇa ādityalokaṃ jagāma taṃ gatvovāca / bhagavan kiṃ dehaḥ kiṃ prāṇaḥ kiṃ kāraṇaṃ kimātmā //1//

स होवाच सर्वमिदं शिव एव विजानीहि । किंतु नित्यः शुद्धो निरञ्जनो विभुरद्वयानन्द: शिव एकः स्वेन भासेदं सर्वं दृष्ट्वा तप्तायः पिण्डवदेकं भिन्नवदवभासते । तद्भासकं किमिति चेदुच्यते । सच्छब्दवाच्यमविद्याशबलं ब्रह्म ॥२॥

sa hovāca sarvamidaṃ śiva eva vijānīhi / kiṃtu nityaḥ śuddho nirañjano vibhuradvayānanda: śiva ekaḥ svena bhāsedaṃ sarvaṃ dṛṣṭvā taptāyaḥ piṇḍavadekaṃ bhinnavadavabhāsate / tadbhāsakaṃ kimiti ceducyate / sacchabdavācyamavidyāśabalaṃ brahma //2//

ब्रह्मणोऽव्यक्तम् । अव्यक्तान्महत् । महतोऽहङ्कारः । अहङ्कारात्पञ्चतन्मात्राणि । पञ्चतन्मात्रेभ्यः पञ्चमहाभूतानि । पञ्चमहाभूतेभ्योऽखिलं जगत् ॥३॥

brahmaṇo'vyaktam / avyaktānmahat / mahato'haṅkāraḥ / ahaṅkārātpañcatanmātrāṇi / pañcatanmātrebhyaḥ pañcamahābhūtāni / pañcamahābhūtebhyo'khilaṃ jagat //3//

तदखिलं किमिति । भूतविकारविभागादिरिति । एकस्मिन्पिण्डे कथं भूतविकारविभाग इति । तत्तत्कार्यकारणभेदरूपेणांशतत्त्ववाचकवाच्यस्थानभेदविषयदेवताकोशभेदविभागा भवन्ति ॥४।

tadakhilaṃ kimiti / bhūtavikāravibhāgādiriti / ekasminpiṇḍe kathaṃ bhūtavikāravibhāga iti / tattatkāryakāraṇabhedarūpeṇāṃśatattvavācakavācyasthānabhedaviṣayadevatākośabhedavibhāgā bhavanti //4/

अथाकाशोऽन्तःकरणमनोबुद्धिचिताहङ्कारः । वायुः समानोदानव्यानापानप्राणाः । वह्निः श्रोत्रत्वक्चक्शुर्जिह्वाघ्राणानि । आपः शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः । पृथिवी वाक्पाणिपादपायूपस्थाः ॥५॥

athākāśo'ntaḥkaraṇamanobuddhicitāhaṅkāraḥ / vāyuḥ samānodānavyānāpānaprāṇāḥ / vahniḥ śrotratvakcakśurjihvāghrāṇāni / āpaḥ śabdasparśarūparasagandhāḥ / pṛthivī vākpāṇipādapāyūpasthāḥ //5//

ज्ञानसंकल्पनिश्चयानुसन्धानाभिमाना आकाशकार्यान्तःकरणविषयाः । समीकरणोन्नयन-ग्रहणश्रवणोच्च्ह्वासा वायुकार्यप्राणादिविषयाः । शब्दस्पर्शरूपरसगन्धा अग्निकार्यज्ञानेन्द्रि-यविषया अबाश्रिताः । वचनादानगमनविसर्गानन्दाः पृथिवीकार्यकर्मेन्द्रियविषयाः । कर्मज्ञानेन्द्रियविषयेषु प्राणतन्मात्रविषया अन्तर्भूताः। मनोबुद्ध्योश्चित्ताहङ्कारौ चान्तर्भूतौ ॥६॥

jñānasaṃkalpaniścayānusandhānābhimānā ākāśakāryāntaḥkaraṇaviṣayāḥ / samīkaraṇonnayana-grahaṇaśravaṇocchvāsā vāyukāryaprāṇādiviṣayāḥ / śabdasparśarūparasagandhā agnikāryajñānendri-yaviṣayā abāśritāḥ / vacanādānagamanavisargānandāḥ pṛthivīkāryakarmendriyaviṣayāḥ / karmajñānendriyaviṣayeṣu prāṇatanmātraviṣayā antarbhūtāḥ/ manobuddhyościttāhaṅkārau cāntarbhūtau //6//

अवकाशविधूतदर्शनपिण्डीकरणधारणाः सूक्श्मतमा जैवतन्मात्रविषयाः ॥७॥

avakāśavidhūtadarśanapiṇḍīkaraṇadhāraṇāḥ sūkśmatamā jaivatanmātraviṣayāḥ //7//

एवं द्वादशाङ्गानि आध्यात्मिकान्याधिभौतिकान्याधिदैविकानि । अत्र निशाकरचतुर्मुखदिग्वातार्कवरुणाश्व्यग्नीन्द्रोपेन्द्रप्रजापतियमा इत्यक्शाधिदेवतारूपैर्द्वादशनाड्यन्तःप्रवृत्ताः प्राणा एवाङ्गानि अङ्गज्ञानं तदेव ज्ञातेति ॥८॥

evaṃ dvādaśāṅgāni ādhyātmikānyādhibhautikānyādhidaivikāni / atra niśākaracaturmukhadigvātārkavaruṇāśvyagnīndropendraprajāpatiyamā ityakśādhidevatārūpairdvādaśanāḍyantaḥpravṛttāḥ prāṇā evāṅgāni aṅgajñānaṃ tadeva jñāteti //8//

अथ व्योमानिलानलजलान्नानां पञ्चीकरणमिति । ज्ञातृत्वं समानयोगेन श्रोत्रद्वारा शब्दगुणो वागधिष्ठित आकाशे तिष्ठति आकाशस्तिष्ठति । मनो व्यानयोगेन त्वग्द्वारा स्पर्शगुणः पाण्यधिष्ठितो वायौ तिष्ठति वायुस्तिष्ठति । बुद्धिरुदानयोगेन चक्शुर्द्वारा रूपगुणः पादाधिष्ठितोऽग्नौ तिष्ठत्यग्नि-स्तिष्ठति । चित्तमपानयोगेन जिह्वाद्वारा रसगुण उपस्थाधिष्ठितोऽप्सु तिष्ठत्यापस्तिष्ठन्ति । अहङ्कारः प्राणयोगेन घ्राणद्वारा गन्धगुणो गुदाधिष्ठितः पृथिव्यां तिष्ठति पृथिवी तिष्ठति य एवं वेद । ॥मन्त्र:- २॥

atha vyomānilānalajalānnānāṃ pañcīkaraṇamiti / jñātṛtvaṃ samānayogena śrotradvārā śabdaguṇo vāgadhiṣṭhita ākāśe tiṣṭhati ākāśastiṣṭhati / mano vyānayogena tvagdvārā sparśaguṇaḥ pāṇyadhiṣṭhito vāyau tiṣṭhati vāyustiṣṭhati / buddhirudānayogena cakśurdvārā rūpaguṇaḥ pādādhiṣṭhito'gnau tiṣṭhatyagni-stiṣṭhati / cittamapānayogena jihvādvārā rasaguṇa upasthādhiṣṭhito'psu tiṣṭhatyāpastiṣṭhanti / ahaṅkāraḥ prāṇayogena ghrāṇadvārā gandhaguṇo gudādhiṣṭhitaḥ pṛthivyāṃ tiṣṭhati pṛthivī tiṣṭhati ya evaṃ veda / //mantra:- 2//

अत्रैते श्लोका भवन्ति । पृथग्भूते षोडश कलाः स्वार्थभागान्परान्क्रमात् । अन्तःकरणव्यानाक्शिरसपायुनभः क्रमात् ॥ १॥

atraite ślokā bhavanti / pṛthagbhūte ṣoḍaśa kalāḥ svārthabhāgānparānkramāt / antaḥkaraṇavyānākśirasapāyunabhaḥ kramāt // 1//

मुख्यात्पूर्वोत्तरैर्भागैर्भूतेभूते चतुश्चतुः । पूर्वमाकाशमाश्रित्य पृथिव्यादिषु संस्थिताः ॥ २॥

mukhyātpūrvottarairbhāgairbhūtebhūte catuścatuḥ / pūrvamākāśamāśritya pṛthivyādiṣu saṃsthitāḥ // 2//

मुख्यादूर्ध्वे परा ज्ञेया न परानुत्तरान्विदुः । एवमंशो ह्यभूत्तस्मात्तेभ्यश्चांशो ह्यभूत्तथा ॥ ३॥

mukhyādūrdhve parā jñeyā na parānuttarānviduḥ / evamaṃśo hyabhūttasmāttebhyaścāṃśo hyabhūttathā // 3//

तस्मादन्योन्यमाश्रित्य ह्योतं प्रोतमनुक्रमात् । पञ्चभूतमयी भूमिः सा चेतनसमन्विता ॥ ४॥

tasmādanyonyamāśritya hyotaṃ protamanukramāt / pañcabhūtamayī bhūmiḥ sā cetanasamanvitā // 4//

तत ओषधयोऽन्नं च ततः पिण्डाश्चतुर्विधाः । रसासृङ्मांसमेदोऽस्थिमज्जाशुक्राणि धातवः ॥ ५॥

tata oṣadhayo'nnaṃ ca tataḥ piṇḍāścaturvidhāḥ / rasāsṛṅmāṃsamedo'sthimajjāśukrāṇi dhātavaḥ // 5//

केचित्तद्योगतः पिण्डा भूतेभ्यः संभवाः क्वचित् । तस्मिन्नन्नमयः पिण्डो नाभिमण्डलसंस्थिताः ॥ ६॥

kecittadyogataḥ piṇḍā bhūtebhyaḥ saṃbhavāḥ kvacit / tasminnannamayaḥ piṇḍo nābhimaṇḍalasaṃsthitāḥ // 6//

अस्य मध्येऽस्ति हृदयं सनालं पद्मकोशवत् । सत्त्वान्तर्वर्तिनो देवाः कर्त्रहङ्कारचेतनाः ॥ ७॥

asya madhye'sti hṛdayaṃ sanālaṃ padmakośavat / sattvāntarvartino devāḥ kartrahaṅkāracetanāḥ // 7//

अस्य बीजं तमःपिण्डं मोहरूपं जडं घनम् । वर्तते कण्ठमाश्रित्य मिश्रीभूतमिदं जगत् ॥ ८॥

asya bījaṃ tamaḥpiṇḍaṃ moharūpaṃ jaḍaṃ ghanam / vartate kaṇṭhamāśritya miśrībhūtamidaṃ jagat // 8//

प्रत्यगानन्दरूपात्मा मूर्ध्नि स्थाने परे पदे । अनन्तशक्तिसंयुक्तो जगद्रूपेण भासते ॥ ९॥

pratyagānandarūpātmā mūrdhni sthāne pare pade / anantaśaktisaṃyukto jagadrūpeṇa bhāsate // 9//

सर्वत्र वर्तते जाग्रत्स्वप्नं जाग्रति वर्तते । सुषुप्तं च तुरीयं च नान्यावस्थासु कुत्रचित् ॥ २.१०॥

sarvatra vartate jāgratsvapnaṃ jāgrati vartate / suṣuptaṃ ca turīyaṃ ca nānyāvasthāsu kutracit // 2.10//

सर्वदेशेष्वनुस्यूतश्चतूरूपः शिवात्मकः । यथा महाफले सर्वे रसाः सर्वप्रवर्तकाः ॥ ११॥

sarvadeśeṣvanusyūtaścatūrūpaḥ śivātmakaḥ / yathā mahāphale sarve rasāḥ sarvapravartakāḥ // 11//

तथैवान्नमये कोशे कोशास्तिष्ठन्ति चान्तरे । यथा कोशस्तथा जीवो यथा जीवस्तथा शिवः ॥ १२॥

tathaivānnamaye kośe kośāstiṣṭhanti cāntare / yathā kośastathā jīvo yathā jīvastathā śivaḥ // 12//

सविकारस्तथा जीवो निर्विकारस्तथा शिवः । कोशास्तस्य विकारास्ते ह्यवस्थासु प्रवर्तकाः ॥ १३॥

savikārastathā jīvo nirvikārastathā śivaḥ / kośāstasya vikārāste hyavasthāsu pravartakāḥ // 13//

यथा रसाशये फेनं मथनादेव जायते । मनोनिर्मथनादेव विकल्पा बहवस्तथा ॥ १४॥

yathā rasāśaye phenaṃ mathanādeva jāyate / manonirmathanādeva vikalpā bahavastathā // 14//

कर्मणा वर्तते कर्मी तत्त्यागाच्छान्तिमाप्नुयात् । अयने दक्शिणे प्राप्ते प्रपञ्चाभिमुखं गतः ॥ १५॥

karmaṇā vartate karmī tattyāgācchāntimāpnuyāt / ayane dakśiṇe prāpte prapañcābhimukhaṃ gataḥ // 15//

अहङ्काराभिमानेन जीवः स्याद्धि सदाशिवः । स चाविवेकप्रकृतिसङ्गत्या तत्र मुह्यते ॥ १६॥

ahaṅkārābhimānena jīvaḥ syāddhi sadāśivaḥ / sa cāvivekaprakṛtisaṅgatyā tatra muhyate // 16//

नानायोनिशतं गत्वा शेतेऽसौ वासनावशात् । विमोक्षात्संचरत्येव मत्स्यः कूलद्वयं यथा ॥ १७॥

nānāyoniśataṃ gatvā śete'sau vāsanāvaśāt / vimokṣātsaṃcaratyeva matsyaḥ kūladvayaṃ yathā // 17//

ततः कालवशादेव ह्यात्मज्ञानविवेकतः । उत्तराभिमुखो भूत्वा स्थानात्स्थानान्तरं क्रमात् ॥ १८॥

tataḥ kālavaśādeva hyātmajñānavivekataḥ / uttarābhimukho bhūtvā sthānātsthānāntaraṃ kramāt // 18//

मूर्ध्न्याधायात्मनः प्राणान्योगाभ्यासं स्थितश्चरन् । योगात्सञ्जायते ज्ञानं ज्ञानाद्योगः प्रवर्तते ॥ १९॥

mūrdhnyādhāyātmanaḥ prāṇānyogābhyāsaṃ sthitaścaran / yogātsañjāyate jñānaṃ jñānādyogaḥ pravartate // 19//

योगज्ञानपरो नित्यं स योगी न प्रणश्यति । विकारस्थं शिवं पश्येद्विकारश्च शिवे न तु ॥ २.२०॥

yogajñānaparo nityaṃ sa yogī na praṇaśyati / vikārasthaṃ śivaṃ paśyedvikāraśca śive na tu // 2.20//

योगप्रकाशकं योगैर्ध्यायेच्चानन्यभावनः । योगज्ञाने न विद्येते तस्य भावो न सिद्ध्यति ॥ २१॥

yogaprakāśakaṃ yogairdhyāyeccānanyabhāvanaḥ / yogajñāne na vidyete tasya bhāvo na siddhyati // 21//

तस्मादभ्यासयोगेन मनः प्राणान्निरोधयेत् । योगी निशितधारेण क्षुरेणैव निकृन्तयेत् ॥ २२॥

tasmādabhyāsayogena manaḥ prāṇānnirodhayet / yogī niśitadhāreṇa kṣureṇaiva nikṛntayet // 22//

शिखा ज्ञानमयी वृत्तिर्यमाद्यष्टाङ्गसाधनैः । ज्ञानयोगः कर्मयोग इति योगो द्विधा मतः ॥ २३॥

śikhā jñānamayī vṛttiryamādyaṣṭāṅgasādhanaiḥ / jñānayogaḥ karmayoga iti yogo dvidhā mataḥ // 23//

क्रियायोगमथेदानीं श्रुणु ब्राह्मणसत्तम । अव्याकुलस्य चित्तस्य बन्धनं विषये क्वचित् ॥ २४॥

kriyāyogamathedānīṃ śruṇu brāhmaṇasattama / avyākulasya cittasya bandhanaṃ viṣaye kvacit // 24//

यत्संयोगो द्विजश्रेष्ठ स च द्वैविध्यमश्रुते । कर्म कर्तव्यमित्येव विहितेष्वेव कर्मसु ॥ २५॥

yatsaṃyogo dvijaśreṣṭha sa ca dvaividhyamaśrute / karma kartavyamityeva vihiteṣveva karmasu // 25//

बन्धनं मनसो नित्यं कर्मयोगः स उच्यते । यत्त चित्तस्य सततमर्थे श्रेयसि बन्धनम् ॥ २६॥

bandhanaṃ manaso nityaṃ karmayogaḥ sa ucyate / yatta cittasya satatamarthe śreyasi bandhanam // 26//

ज्ञानयोगः स विज्ञेयः सर्वसिद्धिकरः शिवः । यस्योक्तलक्षणे योगे द्विविधेऽप्यव्ययं मनः ॥ २७॥

jñānayogaḥ sa vijñeyaḥ sarvasiddhikaraḥ śivaḥ / yasyoktalakṣaṇe yoge dvividhe'pyavyayaṃ manaḥ // 27//

स याति परमं श्रेयो मोक्षलक्षणमञ्जसा । देहेन्द्रियेषु वैराग्यं यम इत्युच्यते बुधैः ॥ २८॥

sa yāti paramaṃ śreyo mokṣalakṣaṇamañjasā / dehendriyeṣu vairāgyaṃ yama ityucyate budhaiḥ // 28//

अनुरक्तिः परे तत्त्वे सततं नियमः स्मृतः । सर्ववस्तुन्युदासीनभावमासनमुत्तमम् ॥ २९॥

anuraktiḥ pare tattve satataṃ niyamaḥ smṛtaḥ / sarvavastunyudāsīnabhāvamāsanamuttamam // 29//

जगत्सर्वमिदं मिथ्याप्रतीतिः प्राणसंयमः । चित्तस्यान्तर्मुखीभावः प्रत्याहारस्तु सत्तम ॥ २.३०॥

jagatsarvamidaṃ mithyāpratītiḥ prāṇasaṃyamaḥ / cittasyāntarmukhībhāvaḥ pratyāhārastu sattama // 2.30//

चित्तस्य निश्चलीभावो धारणा धारणं विदुः । सोऽहं चिन्मात्रमेवेति चिन्तनं ध्यानमुच्यते ॥ ३१॥

cittasya niścalībhāvo dhāraṇā dhāraṇaṃ viduḥ / so'haṃ cinmātrameveti cintanaṃ dhyānamucyate // 31//

ध्यानस्य विस्मृतिः सम्यक्समाधिरभिधीयते । अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यं दयार्जवम् ॥ ३२॥

dhyānasya vismṛtiḥ samyaksamādhirabhidhīyate / ahiṃsā satyamasteyaṃ brahmacaryaṃ dayārjavam // 32//

क्षमा धृतिर्मिताहारः शौचं चेति यमादश । तपः सन्तुष्टिरास्तिक्यं दानमाराधनं हरेः ॥ ३३॥

kṣamā dhṛtirmitāhāraḥ śaucaṃ ceti yamādaśa / tapaḥ santuṣṭirāstikyaṃ dānamārādhanaṃ hareḥ // 33//

वेदान्तश्रवणं चैव ह्रीर्मतिश्च जपो व्रतम् ॥ इति । आसनानि तदङ्गानि स्वस्तिकादीनि वै द्विज ॥ ३४॥

vedāntaśravaṇaṃ caiva hrīrmatiśca japo vratam // iti / āsanāni tadaṅgāni svastikādīni vai dvija // 34//

वर्ण्यन्ते स्वस्तिकं पादतलयोरुभयोरपि । पूर्वोत्तरे जानुनी द्वे कृत्वासनमुदीरितम् ॥ ३५॥

varṇyante svastikaṃ pādatalayorubhayorapi / pūrvottare jānunī dve kṛtvāsanamudīritam // 35//

सव्ये दक्षिणगुल्फं तु पृष्ठपार्श्वे नियोजयेत् । दक्षिणेऽपि तथा सव्यं गोमुखं गोर्मुखं यथा ॥ ३६॥

savye dakṣiṇagulphaṃ tu pṛṣṭhapārśve niyojayet / dakṣiṇe'pi tathā savyaṃ gomukhaṃ gormukhaṃ yathā // 36//

एकं चरणमन्यस्मिन्नूरावारोप्य निश्चलः । आस्ते यदिदमेनोघ्नं वीरासनमुदीरितम् ॥ ३७॥

ekaṃ caraṇamanyasminnūrāvāropya niścalaḥ / āste yadidamenoghnaṃ vīrāsanamudīritam // 37//

गुदं नियम्य गुल्फाभ्यां व्युत्क्रमेण समाहितः । योगासनं भवेदेतदिति योगविदो विदुः ॥ ३८॥

gudaṃ niyamya gulphābhyāṃ vyutkrameṇa samāhitaḥ / yogāsanaṃ bhavedetaditi yogavido viduḥ // 38//

ऊर्वोरुपरिवै धत्ते यदा पादतले उभे । पद्मासनं भवेदेतत्सर्वव्याधिविषापहम् ॥ ३९॥

ūrvoruparivai dhatte yadā pādatale ubhe / padmāsanaṃ bhavedetatsarvavyādhiviṣāpaham // 39//

पद्मासनं सुसंस्थाप्य तदङ्गुष्ठद्वयं पुनः । व्युत्क्रमेणैव हस्ताभ्यां बद्धपद्मासनं भवेत् ॥ २.४०॥

padmāsanaṃ susaṃsthāpya tadaṅguṣṭhadvayaṃ punaḥ / vyutkrameṇaiva hastābhyāṃ baddhapadmāsanaṃ bhavet // 2.40//

पद्मासनं सुसंस्थाप्य जानूर्वोरन्तरे करौ । निवेश्य भूमावातिष्ठेद्व्योमस्थः कुक्कुटासनः ॥ ४१॥

padmāsanaṃ susaṃsthāpya jānūrvorantare karau / niveśya bhūmāvātiṣṭhedvyomasthaḥ kukkuṭāsanaḥ // 41//

कुक्कुटासनबन्धस्थो दोर्भ्यां संबध्य कन्धरम् । शेते कूर्मवदुत्तान एतदुत्तानकूर्मकम् ॥ ४२॥

kukkuṭāsanabandhastho dorbhyāṃ saṃbadhya kandharam / śete kūrmavaduttāna etaduttānakūrmakam // 42//

पादाङ्गुष्ठौ तु पाणिभ्यां गृहीत्वा श्रवणावधि । धनुराकर्णकाकृष्टं धनुरासनमीरितम् ॥ ४३॥

pādāṅguṣṭhau tu pāṇibhyāṃ gṛhītvā śravaṇāvadhi / dhanurākarṇakākṛṣṭaṃ dhanurāsanamīritam // 43//

सीवनीं गुल्फदेशाभ्यां निपीड्य व्युत्क्रमेण तु । प्रसार्य जानुनोर्हस्तावासनं सिंहरूपकम् ॥ ४४॥

sīvanīṃ gulphadeśābhyāṃ nipīḍya vyutkrameṇa tu / prasārya jānunorhastāvāsanaṃ siṃharūpakam // 44//

गुल्फौ च वृषणस्याधः सीवन्युभयपार्श्वयोः । निवेश्य पादौ हस्ताभ्यां बध्वा भद्रासनं भवेत् ॥ ४५॥

gulphau ca vṛṣaṇasyādhaḥ sīvanyubhayapārśvayoḥ / niveśya pādau hastābhyāṃ badhvā bhadrāsanaṃ bhavet // 45//

सीवनीपार्श्वमुभयं गुल्फाभ्यां व्युत्क्रमेण तु । निपीड्यासनमेतच्च मुक्तासनमुदीरितम् ॥ ४६॥

sīvanīpārśvamubhayaṃ gulphābhyāṃ vyutkrameṇa tu / nipīḍyāsanametacca muktāsanamudīritam // 46//

अवष्टभ्य धरां सम्यक्तलाभ्यां हस्तयोर्द्वयोः । कूर्परौ नाभिपार्श्वे तु स्थापयित्वा मयूरवत् ॥ ४७॥

avaṣṭabhya dharāṃ samyaktalābhyāṃ hastayordvayoḥ / kūrparau nābhipārśve tu sthāpayitvā mayūravat // 47//

समुन्नतशिरः पादं मयूरासनमिष्यते । वामोरुमूले दक्षाङ्घ्रिं जान्वोर्वेष्टितपाणिना ॥ ४८॥

samunnataśiraḥ pādaṃ mayūrāsanamiṣyate / vāmorumūle dakṣāṅghriṃ jānvorveṣṭitapāṇinā // 48//

वामेन वामाङ्गुष्ठं तु गृहीतं मत्स्यपीठकम् । योनिं वामेन संपीड्य मेढ्रादुपरि दक्शिणम् ॥ ४९॥

vāmena vāmāṅguṣṭhaṃ tu gṛhītaṃ matsyapīṭhakam / yoniṃ vāmena saṃpīḍya meḍhrādupari dakśiṇam // 49//

ऋजुकायः समासीनः सिद्धासनमुदीरितम् । प्रसार्य भुवि पादौ तु दोर्भ्यामङ्गुष्ठमादरात् ॥ २.५०॥

ṛjukāyaḥ samāsīnaḥ siddhāsanamudīritam / prasārya bhuvi pādau tu dorbhyāmaṅguṣṭhamādarāt // 2.50//

जानूपरि ललाटं तु पश्चिमं तानमुच्यते । येन केन प्रकारेण सुखं धार्यं च जायते ॥ ५१॥

jānūpari lalāṭaṃ tu paścimaṃ tānamucyate / yena kena prakāreṇa sukhaṃ dhāryaṃ ca jāyate // 51//

तत्सुखासनमित्युक्तमशक्तस्तत्समाचरेत् । आसनं विजितं येन जितं तेन जगत्त्रयम् ॥ ५२॥

tatsukhāsanamityuktamaśaktastatsamācaret / āsanaṃ vijitaṃ yena jitaṃ tena jagattrayam // 52//

यमैश्च नियमैश्चैव आसनैश्च सुसंयतः । नाडीशुद्धिं च कृत्वादौ प्राणायामं समाचरेत् ॥ ५३॥

yamaiśca niyamaiścaiva āsanaiśca susaṃyataḥ / nāḍīśuddhiṃ ca kṛtvādau prāṇāyāmaṃ samācaret // 53//

देहमानं स्वाङ्गुलिभिः षण्णवत्यङ्गुलायतम् । प्राणः शरीरादधिको द्वादशाङ्गुलमानतः ॥ ५४॥

dehamānaṃ svāṅgulibhiḥ ṣaṇṇavatyaṅgulāyatam / prāṇaḥ śarīrādadhiko dvādaśāṅgulamānataḥ // 54//

देहस्थमनिलं देहसमुद्भूतेन वह्निना । न्यूनं समं वा योगेन कुर्वन्ब्रह्मविदिष्यते ॥ ५५॥

dehasthamanilaṃ dehasamudbhūtena vahninā / nyūnaṃ samaṃ vā yogena kurvanbrahmavidiṣyate // 55//

देहमध्ये शिखिस्थानं तप्तजाम्बूनदप्रभम् । त्रिकोणं द्विपदामन्यच्चतुरस्रं चतुष्पदम् ॥ ५६॥

dehamadhye śikhisthānaṃ taptajāmbūnadaprabham / trikoṇaṃ dvipadāmanyaccaturasraṃ catuṣpadam // 56//

वृत्तं विहङ्गमानां तु षडस्रं सर्पजन्मनाम् । अष्टास्रं स्वेदजानां तु तस्मिन्दीपवदुज्ज्वलम् ॥ ५७॥

vṛttaṃ vihaṅgamānāṃ tu ṣaḍasraṃ sarpajanmanām / aṣṭāsraṃ svedajānāṃ tu tasmindīpavadujjvalam // 57//

कन्दस्थानं मनुष्याणां देहमध्यं नवाङ्गुलम् । चतुरङ्गुलमुत्सेधं चतुरङ्गुलमायतम् ॥ ५८॥

kandasthānaṃ manuṣyāṇāṃ dehamadhyaṃ navāṅgulam / caturaṅgulamutsedhaṃ caturaṅgulamāyatam // 58//

अण्डाकृति तिरश्चां च द्विजानां च चतुष्पदाम् । तुन्दमध्यं तदिष्टं वै तन्मध्यं नाभिरिप्यते ॥ ५९॥

aṇḍākṛti tiraścāṃ ca dvijānāṃ ca catuṣpadām / tundamadhyaṃ tadiṣṭaṃ vai tanmadhyaṃ nābhiripyate // 59//

तत्र चक्रं द्वादशारं तेषु विष्ण्वादिमूर्तयः । अहं तत्र स्थितश्चक्रं भ्रामयामि स्वमायया ॥ २.६०॥

tatra cakraṃ dvādaśāraṃ teṣu viṣṇvādimūrtayaḥ / ahaṃ tatra sthitaścakraṃ bhrāmayāmi svamāyayā // 2.60//

अरेषु भ्रमते जीवः क्रमेण द्विजसत्तम । तन्तुपञ्जरमध्यस्था यथा भ्रमति लूतिका ॥ ६१॥

areṣu bhramate jīvaḥ krameṇa dvijasattama / tantupañjaramadhyasthā yathā bhramati lūtikā // 61//

प्राणाधिरूढश्चरति जीवस्तेन विना न हि । तस्योर्ध्वे कुण्डलीस्थानं नाभेस्तिर्यगथोर्ध्वतः ॥ ६२॥

prāṇādhirūḍhaścarati jīvastena vinā na hi / tasyordhve kuṇḍalīsthānaṃ nābhestiryagathordhvataḥ // 62//

अष्टप्रकृतिरूपा सा चाष्टधा कुण्डलीकृता । यथावद्वायुसारं च ज्वलनादि च नित्यशः ॥ ६३॥

aṣṭaprakṛtirūpā sā cāṣṭadhā kuṇḍalīkṛtā / yathāvadvāyusāraṃ ca jvalanādi ca nityaśaḥ // 63//

परितः कन्दपार्श्वे तु निरुध्यैव सदा स्थिता । मुखेनैव समावेष्ट्य ब्रह्मरन्ध्रमुखं तथा ॥ ६४॥

paritaḥ kandapārśve tu nirudhyaiva sadā sthitā / mukhenaiva samāveṣṭya brahmarandhramukhaṃ tathā // 64//

योगकालेन मरुता साग्निना बोधिता सती । स्फुरिता हृदयाकाशे नागरूपा महोज्ज्वला ॥ ६५॥

yogakālena marutā sāgninā bodhitā satī / sphuritā hṛdayākāśe nāgarūpā mahojjvalā // 65//

अपनाद्द्वयङ्गुलादूर्ध्वमधो मेढ्रस्य तावता । देहमध्यं मनुष्याणां हृन्मध्यं तु चतुष्पदाम् ॥ ६६॥

apanāddvayaṅgulādūrdhvamadho meḍhrasya tāvatā / dehamadhyaṃ manuṣyāṇāṃ hṛnmadhyaṃ tu catuṣpadām // 66//

इतरेषां तुन्दमध्ये प्राणापानसमायुतम् । चतुष्प्रकारद्व्ययुते देहमध्ये सुषुम्नया ॥ ६७॥

itareṣāṃ tundamadhye prāṇāpānasamāyutam / catuṣprakāradvyayute dehamadhye suṣumnayā // 67//

कन्दमध्ये स्थिता नाडी सुषुम्ना सुप्रतिष्ठिता । पद्मसूत्रप्रतीकाशा ऋजुरूर्ध्वप्रवर्तिनी ॥ ६८॥

kandamadhye sthitā nāḍī suṣumnā supratiṣṭhitā / padmasūtrapratīkāśā ṛjurūrdhvapravartinī // 68//

ब्रह्मणो विवरं यावद्विद्युदाभासनालकम् । वैष्णवी ब्रह्मनाडी च निर्वाणप्राप्तिपद्धतिः ॥ ६९॥

brahmaṇo vivaraṃ yāvadvidyudābhāsanālakam / vaiṣṇavī brahmanāḍī ca nirvāṇaprāptipaddhatiḥ // 69//

इडा च पिङ्गला चैव तस्याः सव्येतरे स्थिते । इडा समुत्थिता कन्दाद्वामनासापुटावधि: ॥ २.७०॥

iḍā ca piṅgalā caiva tasyāḥ savyetare sthite / iḍā samutthitā kandādvāmanāsāpuṭāvadhi: // 2.70//

पिङ्गला चोत्थिता तस्माद्दक्षनासापुटावधि । गान्धारी हस्तिजिह्वा च द्वे चान्ये नाडिके स्थिते ॥ ७१॥

piṅgalā cotthitā tasmāddakṣanāsāpuṭāvadhi / gāndhārī hastijihvā ca dve cānye nāḍike sthite // 71//

पुरतः पृष्ठतस्तस्य वामेतरदृशौ प्रति । पूषायशस्विनीनाड्यौ तस्मादेव समुत्थिते ॥ ७२॥

purataḥ pṛṣṭhatastasya vāmetaradṛśau prati / pūṣāyaśasvinīnāḍyau tasmādeva samutthite // 72//

सव्येतरश्रुत्यवधि पायुमूलादलम्बुसा । अधोगता शुभा नाडी मेढ्रान्तावधिरायता ॥ ७३॥

savyetaraśrutyavadhi pāyumūlādalambusā / adhogatā śubhā nāḍī meḍhrāntāvadhirāyatā // 73//

पादाङ्गुष्ठावधिः कन्दादधोयाता च कौशिकी । दशप्रकारभूतास्ताः कथिताः कन्दसंभवाः ॥ ७४॥

pādāṅguṣṭhāvadhiḥ kandādadhoyātā ca kauśikī / daśaprakārabhūtāstāḥ kathitāḥ kandasaṃbhavāḥ // 74//

तन्मूला बहवो नाड्यः स्थूलसूक्ष्माश्च नाडिकाः । द्वासप्ततिसहस्राणि स्थूलाः सूक्श्माश्च नाडयः ॥ ७५॥

tanmūlā bahavo nāḍyaḥ sthūlasūkṣmāśca nāḍikāḥ / dvāsaptatisahasrāṇi sthūlāḥ sūkśmāśca nāḍayaḥ // 75//

संख्यातुं नैव शक्यन्ते स्थूलमूलाः पृथग्विधाः । यथाश्वत्थदले सूक्ष्मा: स्थूलाश्च विततास्तथा ॥ ७६॥

saṃkhyātuṃ naiva śakyante sthūlamūlāḥ pṛthagvidhāḥ / yathāśvatthadale sūkṣmā: sthūlāśca vitatāstathā // 76//

प्राणापानौ समानश्च उदानो व्यान एव च । नागः कूर्मश्च कृकरो देवदत्तो धनञ्जयः ॥ ७७॥

prāṇāpānau samānaśca udāno vyāna eva ca / nāgaḥ kūrmaśca kṛkaro devadatto dhanañjayaḥ // 77//

चरन्ति दशनाडीषु दश प्राणादिवायवः । प्राणादिपञ्चकं तेषु प्रधानं तत्र च द्वयम् ॥ ७८॥

caranti daśanāḍīṣu daśa prāṇādivāyavaḥ / prāṇādipañcakaṃ teṣu pradhānaṃ tatra ca dvayam // 78//

प्राण एवाथवा ज्येष्ठो जीवात्मानं बिभर्ति यः । आस्यनासिकयोर्मध्यं हृदयं नाभिमण्डलम् ॥ ७९॥

prāṇa evāthavā jyeṣṭho jīvātmānaṃ bibharti yaḥ / āsyanāsikayormadhyaṃ hṛdayaṃ nābhimaṇḍalam // 79//

पादाङ्गुष्ठमिति प्राणस्थानानि द्विजसत्तम । अपानश्चरति ब्रह्मन्गुदमेढ्रोरुजानुषु ॥ २.८०॥

pādāṅguṣṭhamiti prāṇasthānāni dvijasattama / apānaścarati brahmangudameḍhrorujānuṣu // 2.80//

समानः सर्वगात्रेषु सर्वव्यापी व्यवस्थितः । उदानः सर्वसन्धिस्थः पादयोर्हस्तयोरपि ॥ ८१॥

samānaḥ sarvagātreṣu sarvavyāpī vyavasthitaḥ / udānaḥ sarvasandhisthaḥ pādayorhastayorapi // 81//

व्यानः श्रोत्रोरुकट्यां च गुल्फस्कन्धगलेषु च । नागादिवायवः पञ्च त्वगस्थादिषु संस्थिताः ॥ ८२॥

vyānaḥ śrotrorukaṭyāṃ ca gulphaskandhagaleṣu ca / nāgādivāyavaḥ pañca tvagasthādiṣu saṃsthitāḥ // 82//

तुन्दस्थजलमन्नं च रसादीनि समीकृतम् । तुन्दमध्यगतः प्राणस्तानि कुर्यात्पृथक्पृथक् ॥ ८३॥

tundasthajalamannaṃ ca rasādīni samīkṛtam / tundamadhyagataḥ prāṇastāni kuryātpṛthakpṛthak // 83//

इत्यादिचेष्टनं प्राणः करोति च पृथक्स्थितम् । अपानवायुर्मूत्रादेः करोति च विसर्जनम् ॥ ८४॥

ityādiceṣṭanaṃ prāṇaḥ karoti ca pṛthaksthitam / apānavāyurmūtrādeḥ karoti ca visarjanam // 84//

प्राणापानादिचेष्टादि क्रियते व्यानवायुना । उज्जीर्यते शरीरस्थमुदानेन नभस्वता ॥ ८५॥

prāṇāpānādiceṣṭādi kriyate vyānavāyunā / ujjīryate śarīrasthamudānena nabhasvatā // 85//

पोषणादिशरीरस्य समानः कुरुते सदा । उद्गारादिक्रियो नागः कूर्मोऽक्षादिनिमीलनः ॥ ८६॥

poṣaṇādiśarīrasya samānaḥ kurute sadā / udgārādikriyo nāgaḥ kūrmo'kṣādinimīlanaḥ // 86//

कृकरः क्षुतयोः कर्ता दत्तो निद्रादिकर्मकृत् । मृतगात्रस्य शोभादेर्धनंजय उदाहृतः ॥ ८७॥

kṛkaraḥ kṣutayoḥ kartā datto nidrādikarmakṛt / mṛtagātrasya śobhāderdhanaṃjaya udāhṛtaḥ // 87//

नाडीभेदं मरुद्भेदं मरुतां स्थानमेव च । चेष्टाश्च विविधास्तेषां ज्ञात्वैव निजसत्तम ॥ ८८॥

nāḍībhedaṃ marudbhedaṃ marutāṃ sthānameva ca / ceṣṭāśca vividhāsteṣāṃ jñātvaiva nijasattama // 88//

शुद्धौ यतेत नाडीनां पूर्वोक्तज्ञानसंयुतः । विविक्तदेशमासाद्य सर्वसंबन्धवर्जितः ॥ ८९॥

śuddhau yateta nāḍīnāṃ pūrvoktajñānasaṃyutaḥ / viviktadeśamāsādya sarvasaṃbandhavarjitaḥ // 89//

योगाङ्गद्रव्यसंपूर्णं तत्र दारुमये शुभे । आसने कल्पिते दर्भकुशकृष्णाजिनादिभिः ॥ २.९०॥

yogāṅgadravyasaṃpūrṇaṃ tatra dārumaye śubhe / āsane kalpite darbhakuśakṛṣṇājinādibhiḥ // 2.90//

तावदासनमुत्सेधे तावद्द्वयसमायते । उपविश्यासनं सम्यक्स्वस्तिकादि यथारुचि ॥ ९१॥

tāvadāsanamutsedhe tāvaddvayasamāyate / upaviśyāsanaṃ samyaksvastikādi yathāruci // 91//

बध्वा प्रागासनं विप्रो ऋजुकायः समाहितः । नासाग्रन्यस्तनयनो दन्तैर्दन्तानसंस्पृशन् ॥ ९२॥

badhvā prāgāsanaṃ vipro ṛjukāyaḥ samāhitaḥ / nāsāgranyastanayano dantairdantānasaṃspṛśan // 92//

रसनां तालुनि न्यस्य स्वस्थचित्तो निरामयः । आकुञ्चितशिरः किंचिन्निबध्नन्योगमुद्रया ॥ ९३॥

rasanāṃ tāluni nyasya svasthacitto nirāmayaḥ / ākuñcitaśiraḥ kiṃcinnibadhnanyogamudrayā // 93//

हस्तौ यथोक्तविधिना प्राणायामं समाचरेत् । रेचनं पूरणं वायोः शोधनं रेचनं तथा ॥ ९४॥

hastau yathoktavidhinā prāṇāyāmaṃ samācaret / recanaṃ pūraṇaṃ vāyoḥ śodhanaṃ recanaṃ tathā // 94//

चतुर्भिः क्लेशनं वायोः प्राणायाम उदीर्यते । हस्तेन दक्शिणेनैव पीडयेन्नासिकापुटम् ॥ ९५॥

caturbhiḥ kleśanaṃ vāyoḥ prāṇāyāma udīryate / hastena dakśiṇenaiva pīḍayennāsikāpuṭam // 95//

शनैः शनैरथ बहिः प्रत्रिपेत्पिङ्गलानिलम् । इडया वायुमापूर्य ब्रह्मन्षोडशमात्रया ॥ ९६॥

śanaiḥ śanairatha bahiḥ pratripetpiṅgalānilam / iḍayā vāyumāpūrya brahmanṣoḍaśamātrayā // 96//

पूरितं कुम्भयेत्पश्चाच्चतुःषष्ट्या तु मात्रया । द्वात्रिंशन्मात्रया सम्यग्रेचयेत्पिङ्गलानिलम् ॥ ९७॥

pūritaṃ kumbhayetpaścāccatuḥṣaṣṭyā tu mātrayā / dvātriṃśanmātrayā samyagrecayetpiṅgalānilam // 97//

एवं पुनः पुनः कार्यं व्युत्क्रमानुक्रमेण तु । संपूर्णकुम्भवद्देहं कुम्भयेन्मातरिश्वना ॥ ९८॥

evaṃ punaḥ punaḥ kāryaṃ vyutkramānukrameṇa tu / saṃpūrṇakumbhavaddehaṃ kumbhayenmātariśvanā // 98//

पूरणान्नाडयः सर्वाः पूर्यन्ते मातरिश्वना । एवं कृते सति ब्रह्मंश्चरन्ति दश वायवः ॥ ९९॥

pūraṇānnāḍayaḥ sarvāḥ pūryante mātariśvanā / evaṃ kṛte sati brahmaṃścaranti daśa vāyavaḥ // 99//

हृदयाम्भोरुहं चापि व्याकोचं भवति स्फुटम् । तत्र पश्येत्परात्मानं वासुदेवमकल्मषम् ॥ २.१००॥

hṛdayāmbhoruhaṃ cāpi vyākocaṃ bhavati sphuṭam / tatra paśyetparātmānaṃ vāsudevamakalmaṣam // 2.100//

प्रातर्मध्यन्दिने सायमर्धरात्रे च कुम्भकान् । शनैरशीतिपर्यन्तं चतुर्वारं समभ्यसेत् ॥ १०१॥

prātarmadhyandine sāyamardharātre ca kumbhakān / śanairaśītiparyantaṃ caturvāraṃ samabhyaset // 101//

एकाहमात्रं कुर्वाणः सर्वपापैः प्रमुच्यते । संवत्सरत्रयादूर्ध्वं प्राणायामपरो नरः ॥ १०२॥

ekāhamātraṃ kurvāṇaḥ sarvapāpaiḥ pramucyate / saṃvatsaratrayādūrdhvaṃ prāṇāyāmaparo naraḥ // 102//

योगसिद्धो भवेद्योगी वायुजिद्विजितेन्द्रियः । अल्पाशी स्वल्पनिद्रश्च तेजस्वी बलवान्भवेत् ॥ १०३॥

yogasiddho bhavedyogī vāyujidvijitendriyaḥ / alpāśī svalpanidraśca tejasvī balavānbhavet // 103//

अपमृत्युमतिक्रम्य दीर्घमायुरवाप्नुयात् । प्रस्वेदजननं यस्य प्राणायामस्तु सोऽधमः ॥ १०४॥

apamṛtyumatikramya dīrghamāyuravāpnuyāt / prasvedajananaṃ yasya prāṇāyāmastu so'dhamaḥ // 104//

कम्पनं वपुषो यस्य प्राणायामेषु मध्यमः । उत्थानं वपुषो यस्य स उत्तम उदाहृतः ॥ १०५॥

kampanaṃ vapuṣo yasya prāṇāyāmeṣu madhyamaḥ / utthānaṃ vapuṣo yasya sa uttama udāhṛtaḥ // 105//

अधमे व्याधिपापानां नाशः स्यान्मध्यमे पुनः । पापरोगमहाव्याधिनाशः स्यादुत्तमे पुनः ॥ १०६॥

adhame vyādhipāpānāṃ nāśaḥ syānmadhyame punaḥ / pāparogamahāvyādhināśaḥ syāduttame punaḥ // 106//

अल्पमूत्रोऽल्पविष्ठश्च लघुदेहो मिताशनः । पट्विन्द्रियः पटुमतिः कालत्रयविदात्मवान् ॥ १०७॥

alpamūtro'lpaviṣṭhaśca laghudeho mitāśanaḥ / paṭvindriyaḥ paṭumatiḥ kālatrayavidātmavān // 107//

रेचकं पूरकं मुक्त्वा कुम्भीकरणमेव यः । करोति त्रिषु कालेषु नैव तस्यास्ति दुर्लभम् ॥ १०८॥

recakaṃ pūrakaṃ muktvā kumbhīkaraṇameva yaḥ / karoti triṣu kāleṣu naiva tasyāsti durlabham // 108//

नाभिकन्दे च नासाग्रे पादाङ्गुष्ठे च यत्नवान् । धारयेन्मनसा प्राणान्सन्ध्याकालेषु वा सदा ॥ १०९॥

nābhikande ca nāsāgre pādāṅguṣṭhe ca yatnavān / dhārayenmanasā prāṇānsandhyākāleṣu vā sadā // 109//

सर्वरोगैर्विनिर्मुक्तो जीवेद्योगी गतक्लमः । कुक्षिरोगविनाशः स्यान्नाभिकन्देषु धारणात् ॥ २.११०॥

sarvarogairvinirmukto jīvedyogī gataklamaḥ / kukṣirogavināśaḥ syānnābhikandeṣu dhāraṇāt // 2.110//

नासाग्रे धारणाद्दीर्घमायुः स्याद्देहलाघवम् । ब्राह्मे मुहूर्ते संप्राप्ते वायुमाकृष्य जिह्वया ॥ १११॥

nāsāgre dhāraṇāddīrghamāyuḥ syāddehalāghavam / brāhme muhūrte saṃprāpte vāyumākṛṣya jihvayā // 111//

पिबतस्त्रिषु मासेषु वाक्सिद्धिर्महती भवेत् । अभ्यासतश्च षण्मासान्महारोगविनाशनम् ॥ ११२॥

pibatastriṣu māseṣu vāksiddhirmahatī bhavet / abhyāsataśca ṣaṇmāsānmahārogavināśanam // 112//

यत्र यत्र धृतो वायुरङ्गे रोगादिदूषिते । धारणादेव मरुतस्तत्तदारोग्यमश्रुते ॥ ११३॥

yatra yatra dhṛto vāyuraṅge rogādidūṣite / dhāraṇādeva marutastattadārogyamaśrute // 113//

मनसो धारणादेव पवनो धारितो भवेत् । मनसः स्थापने हेतुरुच्यते द्विजपुङ्गव ॥ ११४॥

manaso dhāraṇādeva pavano dhārito bhavet / manasaḥ sthāpane heturucyate dvijapuṅgava // 114//

करणानि समाहृत्य विषयेभ्यः समाहितः । अपानमूर्ध्वमाकृष्येदुदरोपरि धारयेत् ॥ ११५॥

karaṇāni samāhṛtya viṣayebhyaḥ samāhitaḥ / apānamūrdhvamākṛṣyedudaropari dhārayet // 115//

बन्धन्कराभ्यां श्रोत्रादिकरणानि यथातथम् । युञ्जानस्य यथोक्तेन वर्त्मना स्ववशं मनः ॥ ११६॥

bandhankarābhyāṃ śrotrādikaraṇāni yathātatham / yuñjānasya yathoktena vartmanā svavaśaṃ manaḥ // 116//

मनोवशात्प्राणवायुः स्ववशे स्थाप्यते सदा । नासिकापुटयोः प्राणः पर्यायेण प्रवर्तते ॥ ११७॥

manovaśātprāṇavāyuḥ svavaśe sthāpyate sadā / nāsikāpuṭayoḥ prāṇaḥ paryāyeṇa pravartate // 117//

तिस्रश्च नाडिकास्तासु स यावन्तं चरत्ययम् । शङ्खिनीविवरे याम्ये प्राणः प्राणभृतां सताम् ॥ ११८॥

tisraśca nāḍikāstāsu sa yāvantaṃ caratyayam / śaṅkhinīvivare yāmye prāṇaḥ prāṇabhṛtāṃ satām // 118//

तावन्तं च पुनः कालं सौम्ये चरति संततम् । इत्थं क्रमेण चरता वायुना वायुजिन्नरः ॥ ११९॥

tāvantaṃ ca punaḥ kālaṃ saumye carati saṃtatam / itthaṃ krameṇa caratā vāyunā vāyujinnaraḥ // 119//

अहश्च रात्रिं पक्षं च मासमृत्वयनादिकम् । अन्तर्मुखो विजानीयात्कालभेदं समाहितः ॥ २.१२०॥

ahaśca rātriṃ pakṣaṃ ca māsamṛtvayanādikam / antarmukho vijānīyātkālabhedaṃ samāhitaḥ // 2.120//

अङ्गुष्ठादिस्वावयवस्फुरणादशनैरपि । अरिष्टैर्जीवितस्यापि जानीयात्क्शयमात्मनः ॥१२१॥

aṅguṣṭhādisvāvayavasphuraṇādaśanairapi / ariṣṭairjīvitasyāpi jānīyātkśayamātmanaḥ //121//

ज्ञात्वा यतेत कैवल्यप्राप्तये योगवित्तमः । पादाङ्गुष्ठे कराङ्गुष्ठे स्फुरणं यस्य न श्रुतिः ॥ १२२॥

jñātvā yateta kaivalyaprāptaye yogavittamaḥ / pādāṅguṣṭhe karāṅguṣṭhe sphuraṇaṃ yasya na śrutiḥ // 122//

तस्य संवत्सरादूर्ध्वं जीवितस्य क्षयो भवेत् । मणिबन्धे तथा गुल्फे स्फुरणं यस्य नश्यति ॥ १२३॥

tasya saṃvatsarādūrdhvaṃ jīvitasya kṣayo bhavet / maṇibandhe tathā gulphe sphuraṇaṃ yasya naśyati // 123//

षण्मासावधिरेतस्य जीवितस्य स्थितिर्भवेत् । कूर्परे स्फुरणं यस्य तस्य त्रैमासिकी स्थितिः ॥ १२४॥

ṣaṇmāsāvadhiretasya jīvitasya sthitirbhavet / kūrpare sphuraṇaṃ yasya tasya traimāsikī sthitiḥ // 124//

कुक्षिमेहनपार्श्वे च स्फुरणानुपलम्भने । मासावधिर्जीवितस्य तदर्धस्य तु दर्शने ॥ १२५॥

kukṣimehanapārśve ca sphuraṇānupalambhane / māsāvadhirjīvitasya tadardhasya tu darśane // 125//

आश्रिते जठरद्वारे दिनानि दश जीवितम् । ज्योतिः खद्योतवद्यस्य तदर्धं तस्य जीवितम् ॥ १२६॥

āśrite jaṭharadvāre dināni daśa jīvitam / jyotiḥ khadyotavadyasya tadardhaṃ tasya jīvitam // 126//

जिह्वाग्रादर्शने त्रीणि दिनानि स्थितिरात्मनः । ज्वालाया दर्शने मृत्युर्द्विदिने भवति ध्रुवम् ॥ १२७॥

jihvāgrādarśane trīṇi dināni sthitirātmanaḥ / jvālāyā darśane mṛtyurdvidine bhavati dhruvam // 127//

एवमादीन्यरिष्टानि दृष्टायुः क्षयकारणम् । निःश्रेयसाय युञ्जीत जपध्यानपरायणः ॥ १२८॥

evamādīnyariṣṭāni dṛṣṭāyuḥ kṣayakāraṇam / niḥśreyasāya yuñjīta japadhyānaparāyaṇaḥ // 128//

मनसा परमात्मानं ध्यात्वा तद्रूपतामियात् । यद्यष्टादशभेदेषु मर्मस्थानेषु धारणम् ॥ १२९॥

manasā paramātmānaṃ dhyātvā tadrūpatāmiyāt / yadyaṣṭādaśabhedeṣu marmasthāneṣu dhāraṇam // 129//

स्थानात्स्थानं समाकृष्य प्रत्याहारः स उच्यते । पादाङ्गुष्ठं तथा गुल्फं जङ्गामध्यं तथैव च ॥ २.१३०॥

sthānātsthānaṃ samākṛṣya pratyāhāraḥ sa ucyate / pādāṅguṣṭhaṃ tathā gulphaṃ jaṅgāmadhyaṃ tathaiva ca // 2.130//

मध्यमूर्वोश्च मूलं पायुर्हृदयमेव च । मेहनं देहमध्यं च नाभिं च गलकूर्परम् ॥ १३१॥

madhyamūrvośca mūlaṃ pāyurhṛdayameva ca / mehanaṃ dehamadhyaṃ ca nābhiṃ ca galakūrparam // 131//

तालुमूलं च मूलं च घ्राणस्याक्श्णोश्च मण्डलम् । भ्रुवोर्मध्ये ललाटं च मूलमूर्ध्वं च जानुनी ॥ १३२॥

tālumūlaṃ ca mūlaṃ ca ghrāṇasyākśṇośca maṇḍalam / bhruvormadhye lalāṭaṃ ca mūlamūrdhvaṃ ca jānunī // 132//

मूलं च करयोर्मूलं महान्त्येतानि वै द्विज । पञ्चभूतमये देहे भूतेष्वेतेषु पञ्चसु ॥ १३३॥

mūlaṃ ca karayormūlaṃ mahāntyetāni vai dvija / pañcabhūtamaye dehe bhūteṣveteṣu pañcasu // 133//

मनसो धारणं यत्यद्युक्तस्य च यमादिभिः । धारणा सा च संसारसागरोत्तरकारणम् ॥ १३४॥

manaso dhāraṇaṃ yatyadyuktasya ca yamādibhiḥ / dhāraṇā sā ca saṃsārasāgarottarakāraṇam // 134//

आजानुपादपर्यन्तं पृथिवीस्थानमिष्यते । पित्तला चतुरस्रा च वसुधा वज्रलाञ्च्हिता ॥ १३५॥

ājānupādaparyantaṃ pṛthivīsthānamiṣyate / pittalā caturasrā ca vasudhā vajralāñchitā // 135//

स्मर्तव्या पञ्चघटिकास्तत्रारोप्यप्रभञ्जनम् । आजानुकटिपर्यन्तमपां स्थानं प्रकीर्तितम् ॥ १३६॥

smartavyā pañcaghaṭikāstatrāropyaprabhañjanam / ājānukaṭiparyantamapāṃ sthānaṃ prakīrtitam // 136//

अर्धचन्द्रसमाकारं श्वेतमर्जुनलाञ्च्हितम् । स्मर्तव्यमम्भःश्वसनमारोप्य दशनाडिकाः ॥ १३७॥

ardhacandrasamākāraṃ śvetamarjunalāñchitam / smartavyamambhaḥśvasanamāropya daśanāḍikāḥ // 137//

आदेहमध्यकट्यन्तमग्निस्थानमुदाहृतम् । तत्र सिन्दूरवर्णोऽग्निर्ज्वलनं दशपञ्च च ॥ १३८॥

ādehamadhyakaṭyantamagnisthānamudāhṛtam / tatra sindūravarṇo'gnirjvalanaṃ daśapañca ca // 138//

स्मर्तव्यो नाडिकाः प्राणं कृत्वा कुम्भे तथेरितम् । नाभेरुपरि नासान्तं वायुस्थानं तु तत्र वै ॥ १३९॥

smartavyo nāḍikāḥ prāṇaṃ kṛtvā kumbhe tatheritam / nābherupari nāsāntaṃ vāyusthānaṃ tu tatra vai // 139//

वेदिकाकारवद्धूम्रो बलवान्भूतमारुतः । स्मर्तव्यः कुम्भकेनैव प्राणमारोप्य मारुतम् ॥ २.१४०॥

vedikākāravaddhūmro balavānbhūtamārutaḥ / smartavyaḥ kumbhakenaiva prāṇamāropya mārutam // 2.140//

घटिकाविंशतिस्तस्माद्{}घ्राणाद्ब्रह्मबिलावधि । व्योमस्थानं नभस्तत्र भिन्नाञ्जनसमप्रभम् ॥ १४१॥

ghaṭikāviṃśatistasmād{}ghrāṇādbrahmabilāvadhi / vyomasthānaṃ nabhastatra bhinnāñjanasamaprabham // 141//

व्योम्नि मारुतमारोप्य कुम्भकेनैव यत्नवान् । पृथिव्यंशे तु देहस्य चतुर्बाहुं किरीटिनम् ॥ १४२॥

vyomni mārutamāropya kumbhakenaiva yatnavān / pṛthivyaṃśe tu dehasya caturbāhuṃ kirīṭinam // 142//

अनिरुद्धं हरिं योगी यतेत भवमुक्तये । अबंशे पूरयेद्योगी नारायणमुदग्रधीः ॥ १४३॥

aniruddhaṃ hariṃ yogī yateta bhavamuktaye / abaṃśe pūrayedyogī nārāyaṇamudagradhīḥ // 143//

प्रद्युम्नमग्नौ वाय्वंशे संकर्षणमतः परम् । व्योमांशे परमात्मानं वासुदेवं सदा स्मरेत् ॥ १४४॥

pradyumnamagnau vāyvaṃśe saṃkarṣaṇamataḥ param / vyomāṃśe paramātmānaṃ vāsudevaṃ sadā smaret // 144//

अचिरादेव तत्प्राप्तिर्युञ्जानस्य न संशयः । बध्वा योगासनं पूर्वं हृद्देशे हृदयाञ्जलिः ॥ १४५॥

acirādeva tatprāptiryuñjānasya na saṃśayaḥ / badhvā yogāsanaṃ pūrvaṃ hṛddeśe hṛdayāñjaliḥ // 145//

नासाग्रन्यस्तनयनो जिह्वां कृत्वा च तालुनि । दन्तैर्दन्तानसंस्पृश्य ऊर्ध्वकायः समाहितः ॥ १४६॥

nāsāgranyastanayano jihvāṃ kṛtvā ca tāluni / dantairdantānasaṃspṛśya ūrdhvakāyaḥ samāhitaḥ // 146//

संयमेच्चेन्द्रियग्राममात्मबुद्ध्या विशुद्धया । चिन्तनं वासुदेवस्य परस्य परमात्मनः ॥ १४७॥

saṃyameccendriyagrāmamātmabuddhyā viśuddhayā / cintanaṃ vāsudevasya parasya paramātmanaḥ // 147//

स्वरूपव्याप्तरूपस्य ध्यानं कैवल्यसिद्धिदम् । याममात्रं वासुदेवं चिन्तयेत्कुम्भकेन यः ॥ १४८॥

svarūpavyāptarūpasya dhyānaṃ kaivalyasiddhidam / yāmamātraṃ vāsudevaṃ cintayetkumbhakena yaḥ // 148//

सप्तजन्मार्जितं पापं तस्य नश्यति योगिनः ।नाभिकन्दात्समारभ्य यावद्धृदयगोचरम् ॥ १४९॥

saptajanmārjitaṃ pāpaṃ tasya naśyati yoginaḥ /nābhikandātsamārabhya yāvaddhṛdayagocaram // 149//

जाग्रद्वृत्तिं विजानीयात्कण्ठस्थं स्वप्नवर्तनम् । सुषुप्तं तालुमध्यस्थं तुर्यं भ्रूमध्यसंस्थितम् ॥ २.१५०॥

jāgradvṛttiṃ vijānīyātkaṇṭhasthaṃ svapnavartanam / suṣuptaṃ tālumadhyasthaṃ turyaṃ bhrūmadhyasaṃsthitam // 2.150//

तुर्यातीतं परं ब्रह्म ब्रह्मरन्ध्रे तु लक्षयेत् । जाग्रद्वृत्तिं समारभ्य यावद्ब्रह्मबिलान्तरम् ॥ १५१॥

turyātītaṃ paraṃ brahma brahmarandhre tu lakṣayet / jāgradvṛttiṃ samārabhya yāvadbrahmabilāntaram // 151//

तत्रात्मायं तुरीयस्य तुर्यान्ते विष्णुरुच्यते । ध्यानेनैव समायुक्तो व्योम्नि चात्यन्तनिर्मले ॥ १५२॥

tatrātmāyaṃ turīyasya turyānte viṣṇurucyate / dhyānenaiva samāyukto vyomni cātyantanirmale // 152//

सूर्यकोटिद्युतिरथं नित्योदितमधोक्षजम् । हृदयाम्बुरुहासीनं ध्यायेद्वा विश्वरूपिणम् ॥ १५३॥

sūryakoṭidyutirathaṃ nityoditamadhokṣajam / hṛdayāmburuhāsīnaṃ dhyāyedvā viśvarūpiṇam // 153//

अनेकाकार खचितमनेकवदनान्वितम् । अनेकभुजसंयुक्तमनेकायुधमण्डितम् ॥ १५४॥

anekākāra khacitamanekavadanānvitam / anekabhujasaṃyuktamanekāyudhamaṇḍitam // 154//

ननावर्णधरं देवं शातमुग्रमुदायुधम् । अनेकनयानाकीर्णं सूर्यकोटिसमप्रभम् ॥ १५५॥

nanāvarṇadharaṃ devaṃ śātamugramudāyudham / anekanayānākīrṇaṃ sūryakoṭisamaprabham // 155//

ध्यायतो योगिनः सर्वमनोवृत्तिर्विनश्यति । हृत्पुण्डरीकमध्यस्थं चैतन्यज्योतिरव्ययम् ॥ १५६॥

dhyāyato yoginaḥ sarvamanovṛttirvinaśyati / hṛtpuṇḍarīkamadhyasthaṃ caitanyajyotiravyayam // 156//

कदम्बगोलकाकारं तुर्यातीतं परात्परम् । अनन्तमानन्दमयं चिन्मयं भास्करं विभुम् ॥ १५७॥

kadambagolakākāraṃ turyātītaṃ parātparam / anantamānandamayaṃ cinmayaṃ bhāskaraṃ vibhum // 157//

निवातदीपसदृशमकृत्रिममणिप्रभम् । ध्यायतो योगिनस्तस्य मुक्तिः करतले स्थिता ॥ १५८॥

nivātadīpasadṛśamakṛtrimamaṇiprabham / dhyāyato yoginastasya muktiḥ karatale sthitā // 158//

विश्वरूपस्य देवस्य रूपं यत्किञ्चिदेव हि । स्थवीयः सूक्ष्ममन्यद्वा पश्यन्हृदयपङ्कजे ॥ १५९॥

viśvarūpasya devasya rūpaṃ yatkiñcideva hi / sthavīyaḥ sūkṣmamanyadvā paśyanhṛdayapaṅkaje // 159//

ध्यायतो योगिनो यस्तु साक्षादेव प्रकाशते । अणिमादिफलं चैव सुखेनैवोपजायते ॥ २.१६०॥

dhyāyato yogino yastu sākṣādeva prakāśate / aṇimādiphalaṃ caiva sukhenaivopajāyate // 2.160//

जीवात्मनः परस्यापि यद्येवमुभयोरपि । अहमेव परंब्रह्म ब्रह्माहमिति संस्थितिः ॥ १६१॥

jīvātmanaḥ parasyāpi yadyevamubhayorapi / ahameva paraṃbrahma brahmāhamiti saṃsthitiḥ // 161//

समाधिः स तु विज्ञेयः सर्ववृत्तिविवर्जितः । ब्रह्म सम्पद्यते योगी न भूयः संसृतिं व्रजेत् ॥ १६२॥

samādhiḥ sa tu vijñeyaḥ sarvavṛttivivarjitaḥ / brahma sampadyate yogī na bhūyaḥ saṃsṛtiṃ vrajet // 162//

एवं विशोध्य तत्त्वानि योगी निःस्पृहचेतसा । यथा निरिन्धनो वह्निः स्वयमेव प्रशाम्यति ॥ १६३॥

evaṃ viśodhya tattvāni yogī niḥspṛhacetasā / yathā nirindhano vahniḥ svayameva praśāmyati // 163//

ग्राह्याभावे मनः प्राणो निश्चयज्ञानसंयुतः । शुद्धसत्त्वे परे लीनो जीवः सैन्धवपिण्डवत् ॥ १६४॥

grāhyābhāve manaḥ prāṇo niścayajñānasaṃyutaḥ / śuddhasattve pare līno jīvaḥ saindhavapiṇḍavat // 164//

मोहजालकसंघातं विश्वं पश्यति स्वप्नवत् । सुषुप्तिवद्यश्चरति स्वभावपरिनिश्चलः ॥ १६५॥

mohajālakasaṃghātaṃ viśvaṃ paśyati svapnavat / suṣuptivadyaścarati svabhāvapariniścalaḥ // 165//

निर्वाणपदमाश्रित्य योगी कैवल्यमश्रुत इत्युपनिषत् ॥ ॐ पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात्पूर्णमुदच्यते । पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ इति त्रिशिखिब्राह्मणोपनिषत्समाप्ता == अधिकाध्ययनाय == वर्गः:उपनिषदः वर्गः:योगोपनिषदः

nirvāṇapadamāśritya yogī kaivalyamaśruta ityupaniṣat // ॐ pūrṇamadaḥ pūrṇamidaṃ pūrṇātpūrṇamudacyate / pūrṇasya pūrṇamādāya pūrṇamevāvaśiṣyate // ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ // iti triśikhibrāhmaṇopaniṣatsamāptā == adhikādhyayanāya == vargaḥ:upaniṣadaḥ vargaḥ:yogopaniṣadaḥ