1. Trisikhi-Brahmana Upanishad

[ Sutra शान्ति मन्त्र ]

ॐ पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात्पूर्णमुदच्यते । पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

oṃ pūrṇamadaḥ pūrṇamidaṃ pūrṇātpūrṇamudacyate । pūrṇasya pūrṇamādāya pūrṇamevāvaśiṣyate ॥ oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ॥

· · ·

[ Sutra 0 ]

ॐ त्रिशिखी ब्राह्मण आदित्यलोकं जगाम तं गत्वोवाच । भगवन् किं देहः किं प्राणः किं कारण किमात्मा स होवाच सर्वमिदं शिव एव विजानीहि । किंतु नित्यः शुद्धो निरञ्जनो विभुरद्वयः शिव एकः स्वेन भासेदं सर्वं दृष्ट्वा तप्तायःपिण्डवदेकं भिन्नवदवभासते । तद्भासकं किमिति चेदुच्यते । सच्छब्दवाच्य- मविद्याशबलं ब्रह्म । ब्रह्मणोऽव्यक्तम् । अव्यक्तान्महत् । महतोऽहङ्कारः । अहङ्कारात्पञ्चतन्मात्राणि । पञ्चतन्मात्रेभ्यः पञ्चमहाभूतानि । पञ्चमहाभूतेभ्योऽखिलं जगत् ॥

oṃ triśikhī brāhmaṇa ādityalokaṃ jagāma taṃ gatvovāca । bhagavan kiṃ dehaḥ kiṃ prāṇaḥ kiṃ kāraṇa kimātmā sa hovāca sarvamidaṃ śiva eva vijānīhi । kiṃtu nityaḥ śuddho nirañjano vibhuradvayaḥ śiva ekaḥ svena bhāsedaṃ sarvaṃ dṛṣṭvā taptāyaḥpiṇḍavadekaṃ bhinnavadavabhāsate । tadbhāsakaṃ kimiti ceducyate । sacchabdavācya- mavidyāśabalaṃ brahma । brahmaṇo'vyaktam । avyaktānmahat । mahato'haṅkāraḥ । ahaṅkārātpañcatanmātrāṇi । pañcatanmātrebhyaḥ pañcamahābhūtāni । pañcamahābhūtebhyo'khilaṃ jagat ॥

· · ·

[ Sutra 1 ]

तदखिलं किमिति । भूतविकारविभागादिरिति । एकस्मिन्पिण्डे कथं भूतविकारविभाग इति । तत्तत्कार्यकारणभेदरूपे- णांशतत्त्ववाचकवाच्यस्थानभेदविषयदेवताकोश-भेदविभागा भवन्ति । अथाकाशोऽन्तःकरणमनोबुद्धि-चिताहङ्कारः । वायुः समानोदानव्यानापानप्राणाः । वह्निः श्रोत्रत्वक्चक्षुर्जिह्वाघ्राणानि । आपः शब्दस्पर्श-रूपरसगन्धाः । पृथिवी वाक्पाणिपादपायूपस्थाः । ज्ञानसङ्कल्पनिश्चयानुसन्धानाभिमाना आकाश-कार्यान्तःकरणविषयाः । समीकरणोन्ननयनग्रहण-श्रवणोच्छ्वासा वायुकार्यप्राणादिविषयाः । शब्दस्पर्शरूपरसगन्धा अग्निकार्यज्ञानेन्द्रिय-विषया अबाश्रिताः । वचनादानगमनविसर्गानन्दाः पृथिवीकार्यकर्मेन्द्रियविषयाः । कर्मज्ञानेन्द्रिय-विषयेषु प्राणतन्मात्रविषया अन्तर्भूताः । मनोबुद्ध्योश्चित्ताहङ्कारौ चान्तर्भूतौ । अवकाशविधूतदर्शनपिण्डीईकरणधारणाः सूक्ष्मतमा जैवतन्मात्रविषयाः । एवं द्वादशाङ्गानि आध्यात्मिकान्याधिभौतिकान्याधिदैविकानि । अत्र निशाकरचतुर्मुखदिग्वातार्कवरुणाश्व्यग्नीन्द्रोपेन्द्र- प्रजापतियमा इत्यक्षाधिदेवतारूपैर्द्वादश- नाड्यन्तःप्रवृत्ताः प्राणा एवाङ्गानि अङ्गज्ञानं तदेव ज्ञातेति । अथ व्योमानिलानलजलान्नानां पञ्चीकरणमिति । ज्ञातृत्वं समानयोगेन श्रोत्रद्वारा शब्दगुणो वागधिष्ठित आकाशे तिष्ठति आकाशस्तिष्ठति । मनोव्यानयोगेन त्वग्द्वारा स्पर्शगुणः पाण्यधिष्ठितो वायौ तिष्ठति वायुस्तिष्ठति । बुद्धिरुदानयोगेन चक्षुर्द्वारा रूपगुणः पादाधिष्ठितोऽग्नौ तिष्ठत्यग्निस्तिष्ठति । चित्तमपानयोगेन जिह्वाद्वारा रसगुण उपस्थाधिष्ठितोऽप्सु तिष्ठत्यापस्तिष्ठन्ति । अहङ्कारः प्राणयोगेन घ्राणद्वारा गन्धगुणो गुदाधिष्ठितः पृथिव्यां तिष्ठति पृथिवी तिष्ठति य एवं वेद । अत्रैते श्लोका भवन्ति । पृथग्भूते षोडश कलाः स्वार्थभागान्परान्क्रमात् । अन्तःकरणव्यानाक्षिरसपायुनभःक्रमात् ॥ १॥

tadakhilaṃ kimiti । bhūtavikāravibhāgādiriti । ekasminpiṇḍe kathaṃ bhūtavikāravibhāga iti । tattatkāryakāraṇabhedarūpe- ṇāṃśatattvavācakavācyasthānabhedaviṣayadevatākośa-bhedavibhāgā bhavanti । athākāśo'ntaḥkaraṇamanobuddhi-citāhaṅkāraḥ । vāyuḥ samānodānavyānāpānaprāṇāḥ । vahniḥ śrotratvakcakṣurjihvāghrāṇāni । āpaḥ śabdasparśa-rūparasagandhāḥ । pṛthivī vākpāṇipādapāyūpasthāḥ । jñānasaṅkalpaniścayānusandhānābhimānā ākāśa-kāryāntaḥkaraṇaviṣayāḥ । samīkaraṇonnanayanagrahaṇa-śravaṇocchvāsā vāyukāryaprāṇādiviṣayāḥ । śabdasparśarūparasagandhā agnikāryajñānendriya-viṣayā abāśritāḥ । vacanādānagamanavisargānandāḥ pṛthivīkāryakarmendriyaviṣayāḥ । karmajñānendriya-viṣayeṣu prāṇatanmātraviṣayā antarbhūtāḥ । manobuddhyościttāhaṅkārau cāntarbhūtau । avakāśavidhūtadarśanapiṇḍīīkaraṇadhāraṇāḥ sūkṣmatamā jaivatanmātraviṣayāḥ । evaṃ dvādaśāṅgāni ādhyātmikānyādhibhautikānyādhidaivikāni । atra niśākaracaturmukhadigvātārkavaruṇāśvyagnīndropendra- prajāpatiyamā ityakṣādhidevatārūpairdvādaśa- nāḍyantaḥpravṛttāḥ prāṇā evāṅgāni aṅgajñānaṃ tadeva jñāteti । atha vyomānilānalajalānnānāṃ pañcīkaraṇamiti । jñātṛtvaṃ samānayogena śrotradvārā śabdaguṇo vāgadhiṣṭhita ākāśe tiṣṭhati ākāśastiṣṭhati । manovyānayogena tvagdvārā sparśaguṇaḥ pāṇyadhiṣṭhito vāyau tiṣṭhati vāyustiṣṭhati । buddhirudānayogena cakṣurdvārā rūpaguṇaḥ pādādhiṣṭhito'gnau tiṣṭhatyagnistiṣṭhati । cittamapānayogena jihvādvārā rasaguṇa upasthādhiṣṭhito'psu tiṣṭhatyāpastiṣṭhanti । ahaṅkāraḥ prāṇayogena ghrāṇadvārā gandhaguṇo gudādhiṣṭhitaḥ pṛthivyāṃ tiṣṭhati pṛthivī tiṣṭhati ya evaṃ veda । atraite ślokā bhavanti । pṛthagbhūte ṣoḍaśa kalāḥ svārthabhāgānparānkramāt । antaḥkaraṇavyānākṣirasapāyunabhaḥkramāt ॥ 1॥

· · ·

[ Sutra 2 ]

मुख्यात्पूर्वोत्तरैर्भागैर्भूतेभूते चतुश्चतुः । पूर्वमाकाशमाश्रित्य पृथिव्यादिषु संस्थिताः ॥ २॥

mukhyātpūrvottarairbhāgairbhūtebhūte catuścatuḥ । pūrvamākāśamāśritya pṛthivyādiṣu saṃsthitāḥ ॥ 2॥

· · ·

[ Sutra 3 ]

मुख्यादूर्ध्वे परा ज्ञेया न परानुत्तरान्विदुः । एवमंशो ह्यभूत्तस्मात्तेभ्यश्चांशो ह्यभूत्तथा ॥ ३॥

mukhyādūrdhve parā jñeyā na parānuttarānviduḥ । evamaṃśo hyabhūttasmāttebhyaścāṃśo hyabhūttathā ॥ 3॥

· · ·

[ Sutra 4 ]

तस्मादन्योन्यमाश्रित्य ह्योतं प्रोतमनुक्रमात् । पञ्चभूतमयी भूमिः सा चेतनसमन्विता ॥ ४॥

tasmādanyonyamāśritya hyotaṃ protamanukramāt । pañcabhūtamayī bhūmiḥ sā cetanasamanvitā ॥ 4॥

· · ·

[ Sutra 5 ]

तत ओषधयोऽन्नं च ततः पिण्डाश्चतुर्विधाः । रसासृङ्मांसमेदोऽस्थिमज्जाशुक्राणि धातवः ॥ ५॥

tata oṣadhayo'nnaṃ ca tataḥ piṇḍāścaturvidhāḥ । rasāsṛṅmāṃsamedo'sthimajjāśukrāṇi dhātavaḥ ॥ 5॥

· · ·

[ Sutra 6 ]

केचित्तद्योगतः पिण्डा भूतेभ्यः संभवाः क्वचित् । तस्मिन्नन्नमयः पिण्डो नाभिमण्डलसंस्थिताः ॥ ६॥

kecittadyogataḥ piṇḍā bhūtebhyaḥ saṃbhavāḥ kvacit । tasminnannamayaḥ piṇḍo nābhimaṇḍalasaṃsthitāḥ ॥ 6॥

· · ·

[ Sutra 7 ]

अस्य मध्येऽस्ति हृदयं सनालं पद्मकोशवत् । सत्त्वान्तर्वर्तिनो देवाः कर्त्रहङ्कारचेतनाः ॥ ७॥

asya madhye'sti hṛdayaṃ sanālaṃ padmakośavat । sattvāntarvartino devāḥ kartrahaṅkāracetanāḥ ॥ 7॥

· · ·

[ Sutra 8 ]

अस्य बीजं तमःपिण्डं मोहरूपं जडं घनम् । वर्तते कण्ठमाश्रित्य मिश्रीभूतमिदं जगत् ॥ ८॥

asya bījaṃ tamaḥpiṇḍaṃ moharūpaṃ jaḍaṃ ghanam । vartate kaṇṭhamāśritya miśrībhūtamidaṃ jagat ॥ 8॥

· · ·

[ Sutra 9 ]

प्रत्यगानन्दरूपात्मा मूर्ध्नि स्थाने परे पदे । अनन्तशक्तिसंयुक्तो जगद्रूपेण भासते ॥ ९॥

pratyagānandarūpātmā mūrdhni sthāne pare pade । anantaśaktisaṃyukto jagadrūpeṇa bhāsate ॥ 9॥

· · ·

[ Sutra 10 ]

सर्वत्र वर्तते जाग्रत्स्वप्नं जाग्रति वर्तते । सुषुप्तं च तुरीयं च नान्यावस्थासु कुत्रचित् ॥ १०॥

sarvatra vartate jāgratsvapnaṃ jāgrati vartate । suṣuptaṃ ca turīyaṃ ca nānyāvasthāsu kutracit ॥ 10॥

· · ·

[ Sutra 11 ]

सर्वदेशेष्वनुस्यूतश्चतूरूपः शिवात्मकः । यथा महाफले सर्वे रसाः सर्वप्रवर्तकाः ॥ ११॥

sarvadeśeṣvanusyūtaścatūrūpaḥ śivātmakaḥ । yathā mahāphale sarve rasāḥ sarvapravartakāḥ ॥ 11॥

· · ·

[ Sutra 12 ]

तथैवान्नमये कोशे कोशास्तिष्ठन्ति चान्तरे । यथा कोशस्तथा जीवो यथा जीवस्तथा शिवः ॥ १२॥

tathaivānnamaye kośe kośāstiṣṭhanti cāntare । yathā kośastathā jīvo yathā jīvastathā śivaḥ ॥ 12॥

· · ·

[ Sutra 13 ]

सविकारस्तथा जीवो निर्विकारस्तथा शिवः । कोशास्तस्य विकारास्ते ह्यवस्थासु प्रवर्तकाः ॥ १३॥

savikārastathā jīvo nirvikārastathā śivaḥ । kośāstasya vikārāste hyavasthāsu pravartakāḥ ॥ 13॥

· · ·

[ Sutra 14 ]

यथा रसाशये फेनं मथनादेव जायते । मनो निर्मथनादेव विकल्पा बहवस्तथा ॥ १४॥

yathā rasāśaye phenaṃ mathanādeva jāyate । mano nirmathanādeva vikalpā bahavastathā ॥ 14॥

· · ·

[ Sutra 15 ]

कर्मणा वर्तते कर्मी तत्त्यागाच्छान्तिमाप्नुयात् । अयने दक्षिणे प्राप्ते प्रपञ्चाभिमुखं गतः ॥ १५॥

karmaṇā vartate karmī tattyāgācchāntimāpnuyāt । ayane dakṣiṇe prāpte prapañcābhimukhaṃ gataḥ ॥ 15॥

· · ·

[ Sutra 16 ]

अहङ्काराभिमानेन जीवः स्याद्धि सदाशिवः । स चाविवेकप्रकृतिसङ्गत्या तत्र मुह्यते ॥ १६॥

ahaṅkārābhimānena jīvaḥ syāddhi sadāśivaḥ । sa cāvivekaprakṛtisaṅgatyā tatra muhyate ॥ 16॥

· · ·

[ Sutra 17 ]

नानायोनिशतं गत्वा शेतेऽसौ वासनावशात् । विमोक्षात्संचरत्येव मत्स्यः कूलद्वयं यथा ॥ १७॥

nānāyoniśataṃ gatvā śete'sau vāsanāvaśāt । vimokṣātsaṃcaratyeva matsyaḥ kūladvayaṃ yathā ॥ 17॥

· · ·

[ Sutra 18 ]

ततः कालवशादेव ह्यात्मज्ञानविवेकतः । उत्तराभिमुखो भूत्वा स्थानात्स्थानान्तरं क्रमात् ॥ १८॥

tataḥ kālavaśādeva hyātmajñānavivekataḥ । uttarābhimukho bhūtvā sthānātsthānāntaraṃ kramāt ॥ 18॥

· · ·

[ Sutra 19 ]

मूर्ध्न्याधायात्मनः प्राणान्योगाभ्यासं स्थितश्चरन् । योगात्सञ्जायते ज्ञानं ज्ञानाद्योगः प्रवर्तते ॥ १९॥

mūrdhnyādhāyātmanaḥ prāṇānyogābhyāsaṃ sthitaścaran । yogātsañjāyate jñānaṃ jñānādyogaḥ pravartate ॥ 19॥

· · ·

[ Sutra 20 ]

योगज्ञानपरो नित्यं स योगी न प्रणश्यति । विकारस्थं शिवं पश्येद्विकारश्च शिवेन तु ॥ २०॥

yogajñānaparo nityaṃ sa yogī na praṇaśyati । vikārasthaṃ śivaṃ paśyedvikāraśca śivena tu ॥ 20॥

· · ·

[ Sutra 21 ]

योगप्रकाशकं योगैर्ध्यायेच्चानन्य भावनः । योगज्ञाने न विद्येते तस्य भावो न सिद्ध्यति ॥ २१॥

yogaprakāśakaṃ yogairdhyāyeccānanya bhāvanaḥ । yogajñāne na vidyete tasya bhāvo na siddhyati ॥ 21॥

· · ·

[ Sutra 22 ]

तस्मादभ्यासयोगेन मनःप्राणान्निरोधयेत् । योगी निशितधारेण क्षुरेणैव निकृन्तयेत् ॥ २२॥

tasmādabhyāsayogena manaḥprāṇānnirodhayet । yogī niśitadhāreṇa kṣureṇaiva nikṛntayet ॥ 22॥

· · ·

[ Sutra 23 ]

शिखा ज्ञानमयी वृत्तिर्यमाद्यष्टाङ्गसाधनैः । ज्ञानयोगः कर्मयोग इति योगो द्विधा मतः ॥ २३॥

śikhā jñānamayī vṛttiryamādyaṣṭāṅgasādhanaiḥ । jñānayogaḥ karmayoga iti yogo dvidhā mataḥ ॥ 23॥

· · ·

[ Sutra 24 ]

क्रियायोगमथेदानीं श्रुणु ब्राह्मणसत्तम । अव्याकुलस्य चित्तस्य बन्धनं विषये क्वचित् ॥ २४॥

kriyāyogamathedānīṃ śruṇu brāhmaṇasattama । avyākulasya cittasya bandhanaṃ viṣaye kvacit ॥ 24॥

· · ·

[ Sutra 25 ]

यत्संयोगो द्विजश्रेष्ठ स च द्वैविध्यमश्नुते । कर्म कर्तव्यमित्येव विहितेष्वेव कर्मसु ॥ २५॥

yatsaṃyogo dvijaśreṣṭha sa ca dvaividhyamaśnute । karma kartavyamityeva vihiteṣveva karmasu ॥ 25॥

· · ·

[ Sutra 26 ]

बन्धनं मनसो नित्यं कर्मयोगः स उच्यते । यत्त चित्तस्य सततमर्थे श्रेयसि बन्धनम् ॥ २६॥

bandhanaṃ manaso nityaṃ karmayogaḥ sa ucyate । yatta cittasya satatamarthe śreyasi bandhanam ॥ 26॥

· · ·

[ Sutra 27 ]

ज्ञानयोगः स विज्ञेयः सर्वसिद्धिकरः शिवः । यस्योक्तलक्षणे योगे द्विविधेऽप्यव्ययं मनः ॥ २७॥

jñānayogaḥ sa vijñeyaḥ sarvasiddhikaraḥ śivaḥ । yasyoktalakṣaṇe yoge dvividhe'pyavyayaṃ manaḥ ॥ 27॥

· · ·

[ Sutra 28 ]

स याति परमं श्रेयो मोक्षलक्षणमञ्जसा । देहेन्द्रियेषु वैराग्यं यम इत्युच्यते बुधैः ॥ २८॥

sa yāti paramaṃ śreyo mokṣalakṣaṇamañjasā । dehendriyeṣu vairāgyaṃ yama ityucyate budhaiḥ ॥ 28॥

· · ·

[ Sutra 29 ]

अनुरक्तिः परे तत्त्वे सततं नियमः स्मृतः । सर्ववस्तुन्युदासीनभावमासनमुत्तमम् ॥ २९॥

anuraktiḥ pare tattve satataṃ niyamaḥ smṛtaḥ । sarvavastunyudāsīnabhāvamāsanamuttamam ॥ 29॥

· · ·

[ Sutra 30 ]

जगत्सर्वमिदं मिथ्याप्रतीतिः प्राणसंयमः । चित्तस्यान्तर्मुखीभावः प्रत्याहारस्तु सत्तम ॥ ३०॥

jagatsarvamidaṃ mithyāpratītiḥ prāṇasaṃyamaḥ । cittasyāntarmukhībhāvaḥ pratyāhārastu sattama ॥ 30॥

· · ·

[ Sutra 31 ]

चित्तस्य निश्चलीभावो धारणा धारणं विदुः । सोऽहं चिन्मात्रमेवेति चिन्तनं ध्यानमुच्यते ॥ ३१॥

cittasya niścalībhāvo dhāraṇā dhāraṇaṃ viduḥ । so'haṃ cinmātrameveti cintanaṃ dhyānamucyate ॥ 31॥

· · ·

[ Sutra 32 ]

ध्यानस्य विस्मृतिः सम्यक्समाधिरभिधीयते । अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यं दयार्जवम् ॥ ३२॥

dhyānasya vismṛtiḥ samyaksamādhirabhidhīyate । ahiṃsā satyamasteyaṃ brahmacaryaṃ dayārjavam ॥ 32॥

· · ·

[ Sutra 33 ]

क्षमा धृतिर्मिताहारः शौचं चेति यमादश । तपःसन्तुष्टिरास्तिक्यं दानमाराधनं हरेः ॥ ३३॥

kṣamā dhṛtirmitāhāraḥ śaucaṃ ceti yamādaśa । tapaḥsantuṣṭirāstikyaṃ dānamārādhanaṃ hareḥ ॥ 33॥

· · ·

[ Sutra 34 ]

वेदान्तश्रवणं चैव ह्रीर्मतिश्च जपो व्रतम् ॥ इति । आसनानि तदङ्गानि स्वस्तिकादीनि वै द्विज ॥ ३४॥

vedāntaśravaṇaṃ caiva hrīrmatiśca japo vratam ॥ iti । āsanāni tadaṅgāni svastikādīni vai dvija ॥ 34॥

· · ·

[ Sutra 35 ]

वर्ण्यन्ते स्वस्तिकं पादतलयोरुभयोरपि । पूर्वोत्तरे जानुनी द्वे कृत्वासनमुदीरितम् ॥ ३५॥

varṇyante svastikaṃ pādatalayorubhayorapi । pūrvottare jānunī dve kṛtvāsanamudīritam ॥ 35॥

· · ·

[ Sutra 36 ]

सव्ये दक्षिणगुल्फं तु पृष्ठपार्श्वे नियोजयेत् । दक्षिणेऽपि तथा सव्यं गोमुखं गोर्मुखं यथा ॥ ३६॥

savye dakṣiṇagulphaṃ tu pṛṣṭhapārśve niyojayet । dakṣiṇe'pi tathā savyaṃ gomukhaṃ gormukhaṃ yathā ॥ 36॥

· · ·

[ Sutra 37 ]

एकं चरणमन्यस्मिन्नूरावारोप्य निश्चलः । आस्ते यदिदमेनोघ्नं वीरासनमुदीरितम् ॥ ३७॥

ekaṃ caraṇamanyasminnūrāvāropya niścalaḥ । āste yadidamenoghnaṃ vīrāsanamudīritam ॥ 37॥

· · ·

[ Sutra 38 ]

गुदं नियम्य गुल्फाभ्यां व्युत्क्रमेण समाहितः । योगासनं भवेदेतदिति योगविदो विदुः ॥ ३८॥

gudaṃ niyamya gulphābhyāṃ vyutkrameṇa samāhitaḥ । yogāsanaṃ bhavedetaditi yogavido viduḥ ॥ 38॥

· · ·

[ Sutra 39 ]

ऊर्वोरुपरिवै धत्ते यदा पादतले उभे । पद्मासनं भवेदेतत्सर्वव्याधिविषापहम् ॥ ३९॥

ūrvoruparivai dhatte yadā pādatale ubhe । padmāsanaṃ bhavedetatsarvavyādhiviṣāpaham ॥ 39॥

· · ·

[ Sutra 40 ]

पद्मासनं सुसंस्थाप्य तदङ्गुष्ठद्वयं पुनः । व्युत्क्रमेणैव हस्ताभ्यां बद्धपद्मासनं भवेत् ॥ ४०॥

padmāsanaṃ susaṃsthāpya tadaṅguṣṭhadvayaṃ punaḥ । vyutkrameṇaiva hastābhyāṃ baddhapadmāsanaṃ bhavet ॥ 40॥

· · ·

[ Sutra 41 ]

पद्मासनं सुसंस्थाप्य जानूर्वोरन्तरे करौ । निवेश्य भूमावातिष्ठेद्व्योमस्थः कुक्कुटासनः ॥ ४१॥

padmāsanaṃ susaṃsthāpya jānūrvorantare karau । niveśya bhūmāvātiṣṭhedvyomasthaḥ kukkuṭāsanaḥ ॥ 41॥

· · ·

[ Sutra 42 ]

कुक्कुटासनबन्धस्थो दोर्भ्यां संबध्य कन्धरम् । शेते कूर्मवदुत्तान एतदुत्तानकूर्मकम् ॥ ४२॥

kukkuṭāsanabandhastho dorbhyāṃ saṃbadhya kandharam । śete kūrmavaduttāna etaduttānakūrmakam ॥ 42॥

· · ·

[ Sutra 43 ]

पादाङ्गुष्ठौ तु पाणिभ्यां गृहीत्वा श्रवणावधि । धनुराकर्षकाकृष्टं धनुरासनमीरितम् ॥ ४३॥

pādāṅguṣṭhau tu pāṇibhyāṃ gṛhītvā śravaṇāvadhi । dhanurākarṣakākṛṣṭaṃ dhanurāsanamīritam ॥ 43॥

· · ·

[ Sutra 44 ]

सीवनीं गुल्फदेशाभ्यां निपीड्य व्युत्क्रमेण तु । प्रसार्य जानुनोर्हस्तावासनं सिंहरूपकम् ॥ ४४॥

sīvanīṃ gulphadeśābhyāṃ nipīḍya vyutkrameṇa tu । prasārya jānunorhastāvāsanaṃ siṃharūpakam ॥ 44॥

· · ·

[ Sutra 45 ]

गुल्फौ च वृषणस्याधः सीवन्युभयपार्श्वयोः । निवेश्य पादौ हस्ताभ्यां बध्वा भद्रासनं भवेत् ॥ ४५॥

gulphau ca vṛṣaṇasyādhaḥ sīvanyubhayapārśvayoḥ । niveśya pādau hastābhyāṃ badhvā bhadrāsanaṃ bhavet ॥ 45॥

· · ·

[ Sutra 46 ]

सीवनीपार्श्वमुभयं गुल्फाभ्यां व्युत्क्रमेण तु । निपीड्यासनमेतच्च मुक्तासनमुदीरितम् ॥ ४६॥

sīvanīpārśvamubhayaṃ gulphābhyāṃ vyutkrameṇa tu । nipīḍyāsanametacca muktāsanamudīritam ॥ 46॥

· · ·

[ Sutra 47 ]

अवष्टभ्य धरां सम्यक्तलाभ्यां हस्तयोर्द्वयोः । कूर्परौ नाभिपार्श्वे तु स्थापयित्वा मयूरवत् ॥ ४७॥

avaṣṭabhya dharāṃ samyaktalābhyāṃ hastayordvayoḥ । kūrparau nābhipārśve tu sthāpayitvā mayūravat ॥ 47॥

· · ·

[ Sutra 48 ]

समुन्नतशिरःपादं मयूरासनमिष्यते । वामोरुमूले दक्षाङ्घ्रिं जान्वोर्वेष्टितपाणिना ॥ ४८॥

samunnataśiraḥpādaṃ mayūrāsanamiṣyate । vāmorumūle dakṣāṅghriṃ jānvorveṣṭitapāṇinā ॥ 48॥

· · ·

[ Sutra 49 ]

वामेन वामाङ्गुष्ठं तु गृहीतं मत्स्यपीठकम् । योनिं वामेन सम्पीड्य मेढ्रादुपरि दक्षिणम् ॥ ४९॥

vāmena vāmāṅguṣṭhaṃ tu gṛhītaṃ matsyapīṭhakam । yoniṃ vāmena sampīḍya meḍhrādupari dakṣiṇam ॥ 49॥

· · ·

[ Sutra 50 ]

ऋजुकायः समासीनः सिद्धासनमुदीरितम् । प्रसार्य भुवि पादौ तु दोर्भ्यामङ्गुष्ठमादरात् ॥ ५०॥

ṛjukāyaḥ samāsīnaḥ siddhāsanamudīritam । prasārya bhuvi pādau tu dorbhyāmaṅguṣṭhamādarāt ॥ 50॥

· · ·

[ Sutra 51 ]

जानूपरि ललाटं तु पश्चिमं तानमुच्यते । येनकेन प्रकारेण सुखं धार्यं च जायते ॥ ५१॥

jānūpari lalāṭaṃ tu paścimaṃ tānamucyate । yenakena prakāreṇa sukhaṃ dhāryaṃ ca jāyate ॥ 51॥

· · ·

[ Sutra 52 ]

तत्सुखासनमित्युक्तमशक्तस्तत्समाचरेत् । आसनं विजितं येन जितं तेन जगत्त्रयम् ॥ ५२॥

tatsukhāsanamityuktamaśaktastatsamācaret । āsanaṃ vijitaṃ yena jitaṃ tena jagattrayam ॥ 52॥

· · ·

[ Sutra 53 ]

यमैश्च नियमैश्चैव आसनैश्च सुसंयतः । नाडीशुद्धिं च कृत्वादौ प्राणायामं समाचरेत् ॥ ५३॥

yamaiśca niyamaiścaiva āsanaiśca susaṃyataḥ । nāḍīśuddhiṃ ca kṛtvādau prāṇāyāmaṃ samācaret ॥ 53॥

· · ·

[ Sutra 54 ]

देहमानं स्वाङ्गुलिभिः षण्णवत्यङ्गुलायतम् । प्राणः शरीरादधिको द्वादशाङ्गुलमानतः ॥ ५४॥

dehamānaṃ svāṅgulibhiḥ ṣaṇṇavatyaṅgulāyatam । prāṇaḥ śarīrādadhiko dvādaśāṅgulamānataḥ ॥ 54॥

· · ·

[ Sutra 55 ]

देहस्थमनिलं देहसमुद्भूतेन वह्निना । न्यूनं समं वा योगेन कुर्वन्ब्रह्मविदिष्यते ॥ ५५॥

dehasthamanilaṃ dehasamudbhūtena vahninā । nyūnaṃ samaṃ vā yogena kurvanbrahmavidiṣyate ॥ 55॥

· · ·

[ Sutra 56 ]

देहमध्ये शिखिस्थानं तप्तजाम्बूनदप्रभम् । त्रिकोणं द्विपदामन्यच्चतुरस्रं चतुष्पदम् ॥ ५६॥

dehamadhye śikhisthānaṃ taptajāmbūnadaprabham । trikoṇaṃ dvipadāmanyaccaturasraṃ catuṣpadam ॥ 56॥

· · ·

[ Sutra 58 ]

वृत्तं विहङ्गमानां तु षडस्रं सर्पजन्मनाम् ।

vṛttaṃ vihaṅgamānāṃ tu ṣaḍasraṃ sarpajanmanām ।

· · ·

[ Sutra 59 ]

अष्टास्रं स्वेदजानां तु तस्मिन्दीपवदुज्ज्वलम् ।

aṣṭāsraṃ svedajānāṃ tu tasmindīpavadujjvalam ।

· · ·

[ Sutra 60 ]

कन्दस्थानं मनुष्याणां देहमध्यं नवाङ्गुलम् ।

kandasthānaṃ manuṣyāṇāṃ dehamadhyaṃ navāṅgulam ।

· · ·

[ Sutra 61 ]

चतुरङ्गुलमुत्सेधं चतुरङ्गुलमायतम् ॥ ५७॥

caturaṅgulamutsedhaṃ caturaṅgulamāyatam ॥ 57॥

· · ·

[ Sutra 62 ]

अण्डाकृति तिरश्चां च द्विजानां च चतुष्पदाम् । तुन्दमध्यं तदिष्टं वै तन्मध्यं नाभिरिप्यते ॥ ५८॥

aṇḍākṛti tiraścāṃ ca dvijānāṃ ca catuṣpadām । tundamadhyaṃ tadiṣṭaṃ vai tanmadhyaṃ nābhiripyate ॥ 58॥

· · ·

[ Sutra 63 ]

तत्र चक्रं द्वादशारं तेषु विष्ण्वादिमूर्तयः । अहं तत्र स्थितश्चक्रं भ्रामयामि स्वमायया ॥ ५९॥

tatra cakraṃ dvādaśāraṃ teṣu viṣṇvādimūrtayaḥ । ahaṃ tatra sthitaścakraṃ bhrāmayāmi svamāyayā ॥ 59॥

· · ·

[ Sutra 64 ]

अरेषु भ्रमते जीवः क्रमेण द्विजसत्तम । तन्तुपञ्जरमध्यस्था यथा भ्रमति लूतिका ॥ ६०॥

areṣu bhramate jīvaḥ krameṇa dvijasattama । tantupañjaramadhyasthā yathā bhramati lūtikā ॥ 60॥

· · ·

[ Sutra 65 ]

प्राणाधिरूढश्चरति जीवस्तेन विना नहि । तस्योर्ध्वे कुण्डलीस्थानं नाभेस्तिर्यगथोर्ध्वतः ॥ ६१॥

prāṇādhirūḍhaścarati jīvastena vinā nahi । tasyordhve kuṇḍalīsthānaṃ nābhestiryagathordhvataḥ ॥ 61॥

· · ·

[ Sutra 66 ]

अष्टप्रकृतिरूपा सा चाष्टधा कुण्डलीकृता । यथावद्वायुसारं च ज्वलनादि च नित्यशः ॥ ६२

aṣṭaprakṛtirūpā sā cāṣṭadhā kuṇḍalīkṛtā । yathāvadvāyusāraṃ ca jvalanādi ca nityaśaḥ ॥ 62

· · ·

[ Sutra 67 ]

परितः कन्दपार्श्वे तु निरुध्येव सदा स्थिता । मुखेनैव समावेष्ट्य ब्रह्मरन्ध्रमुखं तथा ॥ ६३॥

paritaḥ kandapārśve tu nirudhyeva sadā sthitā । mukhenaiva samāveṣṭya brahmarandhramukhaṃ tathā ॥ 63॥

· · ·

[ Sutra 68 ]

योगकालेन मरुता साग्निना बोधिता सती । स्फुरिता हृदयाकाशे नागरूपा महोज्ज्वला ॥ ६४॥

yogakālena marutā sāgninā bodhitā satī । sphuritā hṛdayākāśe nāgarūpā mahojjvalā ॥ 64॥

· · ·

[ Sutra 69 ]

अपनाद्द्वयङ्गुलादूर्ध्वमधो मेढ्रस्य तावता । देहमध्यं मनुष्याणां हृन्मध्यं तु चतुष्पदाम् ॥ ६५॥

apanāddvayaṅgulādūrdhvamadho meḍhrasya tāvatā । dehamadhyaṃ manuṣyāṇāṃ hṛnmadhyaṃ tu catuṣpadām ॥ 65॥

· · ·

[ Sutra 70 ]

इतरेषां तुन्दमध्ये प्राणापानसमायुताः । चतुष्प्रकारद्व्ययुते देहमध्ये सुषुम्नया ॥ ६६॥

itareṣāṃ tundamadhye prāṇāpānasamāyutāḥ । catuṣprakāradvyayute dehamadhye suṣumnayā ॥ 66॥

· · ·

[ Sutra 71 ]

कन्दमध्ये स्थिता नाडी सुषुम्ना सुप्रतिष्ठिता । पद्मसूत्रप्रतीकाशा ऋजुरूर्ध्वप्रवर्तिनी ॥ ६७॥

kandamadhye sthitā nāḍī suṣumnā supratiṣṭhitā । padmasūtrapratīkāśā ṛjurūrdhvapravartinī ॥ 67॥

· · ·

[ Sutra 72 ]

ब्रह्मणो विवरं यावद्विद्युदाभासनालकम् । वैष्णवी ब्रह्मनाडी च निर्वाणप्राप्तिपद्धतिः ॥ ६८॥

brahmaṇo vivaraṃ yāvadvidyudābhāsanālakam । vaiṣṇavī brahmanāḍī ca nirvāṇaprāptipaddhatiḥ ॥ 68॥

· · ·

[ Sutra 73 ]

इडा च पिङ्गला चैव तस्याः सव्येतरे स्थिते । इडा समुत्थिता कन्दाद्वामनासापुटावधि ॥ ६९॥

iḍā ca piṅgalā caiva tasyāḥ savyetare sthite । iḍā samutthitā kandādvāmanāsāpuṭāvadhi ॥ 69॥

· · ·

[ Sutra 74 ]

पिङ्गला चोत्थिता तस्माद्दक्षनासापुटावधि । गान्धारी हस्तिजिह्वा च द्वे चान्ये नाडिके स्थिते ॥ ७०॥

piṅgalā cotthitā tasmāddakṣanāsāpuṭāvadhi । gāndhārī hastijihvā ca dve cānye nāḍike sthite ॥ 70॥

· · ·

[ Sutra 75 ]

पुरतः पृष्ठतस्तस्य वामेतरदृशौ प्रति । पूषा यशस्विनी नाड्यौ तस्मादेव समुत्थिते ॥ ७१॥

purataḥ pṛṣṭhatastasya vāmetaradṛśau prati । pūṣā yaśasvinī nāḍyau tasmādeva samutthite ॥ 71॥

· · ·

[ Sutra 76 ]

सव्येतरश्रुत्यवधि पायुमूलादलम्बुअसा । अधोगता शुभा नाडी मेढ्रान्तावधिरायता ॥ ७२॥

savyetaraśrutyavadhi pāyumūlādalambuasā । adhogatā śubhā nāḍī meḍhrāntāvadhirāyatā ॥ 72॥

· · ·

[ Sutra 77 ]

पादाङ्गुष्ठावधिः कन्दादधोयाता च कौशिकी । दशप्रकारभूतास्ताः कथिताः कन्दसम्भवाः ॥ ७३॥

pādāṅguṣṭhāvadhiḥ kandādadhoyātā ca kauśikī । daśaprakārabhūtāstāḥ kathitāḥ kandasambhavāḥ ॥ 73॥

· · ·

[ Sutra 78 ]

तन्मूला बहवो नाड्यः स्थूलसूक्ष्माश्च नाडिकाः । द्वासप्ततिसहस्राणि स्थूलाः सूक्ष्माश्च नाडयः ॥ ७४॥

tanmūlā bahavo nāḍyaḥ sthūlasūkṣmāśca nāḍikāḥ । dvāsaptatisahasrāṇi sthūlāḥ sūkṣmāśca nāḍayaḥ ॥ 74॥

· · ·

[ Sutra 79 ]

संख्यातुं न शक्यन्ते स्थूलमूलाः पृथग्विधाः । यथाश्वत्थदले सूक्ष्माः स्थूलाश्च विततास्तथा ॥ ७५॥

saṃkhyātuṃ na śakyante sthūlamūlāḥ pṛthagvidhāḥ । yathāśvatthadale sūkṣmāḥ sthūlāśca vitatāstathā ॥ 75॥

· · ·

[ Sutra 80 ]

प्राणापानौ समानश्च उदानो व्यान एव च । नागः कूर्मश्च कृकरो देवदत्तो धनञ्जयः ॥ ७६॥

prāṇāpānau samānaśca udāno vyāna eva ca । nāgaḥ kūrmaśca kṛkaro devadatto dhanañjayaḥ ॥ 76॥

· · ·

[ Sutra 81 ]

चरन्ति दशनाडीषु दश प्राणादिवायवः । प्राणादिपञ्चकं तेषु प्रधानं तत्र च द्वयम् ॥ ७७॥

caranti daśanāḍīṣu daśa prāṇādivāyavaḥ । prāṇādipañcakaṃ teṣu pradhānaṃ tatra ca dvayam ॥ 77॥

· · ·

[ Sutra 82 ]

प्राण एवाथवा ज्येष्ठो जीवात्मानं बिभर्ति यः । आस्यनासिकयोर्मध्यं हृदयं नाभिमण्डलम् ॥ ७८॥

prāṇa evāthavā jyeṣṭho jīvātmānaṃ bibharti yaḥ । āsyanāsikayormadhyaṃ hṛdayaṃ nābhimaṇḍalam ॥ 78॥

· · ·

[ Sutra 83 ]

पादाङ्गुष्ठमिति प्राणस्थानानि द्विजसत्तम । अपानश्चरति ब्रह्मन्गुदमेढ्रोरुजानुषु ॥ ७९॥

pādāṅguṣṭhamiti prāṇasthānāni dvijasattama । apānaścarati brahmangudameḍhrorujānuṣu ॥ 79॥

· · ·

[ Sutra 84 ]

समानः सर्वगात्रेषु सर्वव्यापी व्यवस्थितः । उदानः सर्वसन्धिस्थः पादयोर्हस्तयोरपि ॥ ८०॥

samānaḥ sarvagātreṣu sarvavyāpī vyavasthitaḥ । udānaḥ sarvasandhisthaḥ pādayorhastayorapi ॥ 80॥

· · ·

[ Sutra 85 ]

व्यानः श्रोत्रोरुकट्यां च गुल्फस्कन्धगलेषु च । नागादिवायवः पञ्च त्वगस्थादिषु संस्थिताः ॥ ८१॥

vyānaḥ śrotrorukaṭyāṃ ca gulphaskandhagaleṣu ca । nāgādivāyavaḥ pañca tvagasthādiṣu saṃsthitāḥ ॥ 81॥

· · ·

[ Sutra 86 ]

तुन्दस्थजलमन्नं च रसादीनि समीकृतम् । तुन्दमध्यगतः प्राणस्तानि कुर्यात्पृथक्पृथक् ॥ ८२॥

tundasthajalamannaṃ ca rasādīni samīkṛtam । tundamadhyagataḥ prāṇastāni kuryātpṛthakpṛthak ॥ 82॥

· · ·

[ Sutra 87 ]

इत्यादिचेष्टनं प्राणः करोति च पृथक्स्थितम् । अपानवायुर्मूत्रादेः करोति च विसर्जनम् ॥ ८३॥

ityādiceṣṭanaṃ prāṇaḥ karoti ca pṛthaksthitam । apānavāyurmūtrādeḥ karoti ca visarjanam ॥ 83॥

· · ·

[ Sutra 88 ]

प्राणापानादिचेष्टादि क्रियते व्यानवायुना । उज्जीर्यते शरीरस्थमुदानेन नभस्वता ॥ ८४॥

prāṇāpānādiceṣṭādi kriyate vyānavāyunā । ujjīryate śarīrasthamudānena nabhasvatā ॥ 84॥

· · ·

[ Sutra 89 ]

पोषणादिशरीरस्य समानः कुरुते सदा । उद्गारादिक्रियो नागः कूर्मोऽक्षादिनिमीलनः ॥ ८५॥

poṣaṇādiśarīrasya samānaḥ kurute sadā । udgārādikriyo nāgaḥ kūrmo'kṣādinimīlanaḥ ॥ 85॥

· · ·

[ Sutra 90 ]

कृकरः क्षुतयोः कर्ता दत्तो निद्रादिकर्मकृत् । मृतगात्रस्य शोभादेर्धनञ्जय उदाहृतः ॥ ८६॥

kṛkaraḥ kṣutayoḥ kartā datto nidrādikarmakṛt । mṛtagātrasya śobhāderdhanañjaya udāhṛtaḥ ॥ 86॥

· · ·

[ Sutra 91 ]

नाडीभेदं मरुद्भेदं मरुतां स्थानमेव च । चेष्टाश्च विविधास्तेषां ज्ञात्वैव निजसत्तम ॥ ८७॥

nāḍībhedaṃ marudbhedaṃ marutāṃ sthānameva ca । ceṣṭāśca vividhāsteṣāṃ jñātvaiva nijasattama ॥ 87॥

· · ·

[ Sutra 92 ]

शुद्धौ यतेत नाडीनां पूर्वोक्तज्ञानसंयुतः । विविक्तदेशमासाद्य सर्वसंबन्धवर्जितः ॥ ८८॥

śuddhau yateta nāḍīnāṃ pūrvoktajñānasaṃyutaḥ । viviktadeśamāsādya sarvasaṃbandhavarjitaḥ ॥ 88॥

· · ·

[ Sutra 93 ]

योगाङ्गद्रव्यसम्पूर्णं तत्र दारुमये शुभे । आसने कल्पिते दर्भकुशकृष्णाजिनादिभिः ॥ ८९॥

yogāṅgadravyasampūrṇaṃ tatra dārumaye śubhe । āsane kalpite darbhakuśakṛṣṇājinādibhiḥ ॥ 89॥

· · ·

[ Sutra 94 ]

तावदासनमुत्सेधे तावद्द्वयसमायते । उपविश्यासनं सम्यक्स्वस्तिकादि यथारुचि ॥ ९०॥

tāvadāsanamutsedhe tāvaddvayasamāyate । upaviśyāsanaṃ samyaksvastikādi yathāruci ॥ 90॥

· · ·

[ Sutra 95 ]

बध्वा प्रागासनं विप्रो ऋजुकायः समाहितः । नासाग्रन्यस्तनयनो दन्तैर्दन्तानसंस्पृशन् ॥ ९१॥

badhvā prāgāsanaṃ vipro ṛjukāyaḥ samāhitaḥ । nāsāgranyastanayano dantairdantānasaṃspṛśan ॥ 91॥

· · ·

[ Sutra 96 ]

रसनां तालुनि न्यस्य स्वस्थचित्तो निरामयः । आकुञ्चितशिरः किंचिन्निबध्नन्योगमुद्रया ॥ ९२॥

rasanāṃ tāluni nyasya svasthacitto nirāmayaḥ । ākuñcitaśiraḥ kiṃcinnibadhnanyogamudrayā ॥ 92॥

· · ·

[ Sutra 97 ]

हस्तौ यथोक्तविधिना प्राणायामं समाचरेत् । रेचनं पूरणं वायोः शोधनं रेचनं तथा ॥ ९३॥

hastau yathoktavidhinā prāṇāyāmaṃ samācaret । recanaṃ pūraṇaṃ vāyoḥ śodhanaṃ recanaṃ tathā ॥ 93॥

· · ·

[ Sutra 98 ]

चतुर्भिः क्लेशनं वायोः प्राणायाम उदीर्यते । हस्तेन दक्षिणेनैव पीडयेन्नासिकापुटम् ॥ ९४॥

caturbhiḥ kleśanaṃ vāyoḥ prāṇāyāma udīryate । hastena dakṣiṇenaiva pīḍayennāsikāpuṭam ॥ 94॥

· · ·

[ Sutra 99 ]

शनैः शनैरथ बहिः प्रक्षिपेत्पिङ्गलानिलम् । इडया वायुमापूर्य ब्रह्मन्षोडशमात्रया ॥ ९५॥

śanaiḥ śanairatha bahiḥ prakṣipetpiṅgalānilam । iḍayā vāyumāpūrya brahmanṣoḍaśamātrayā ॥ 95॥

· · ·

[ Sutra 100 ]

पूरितं कुम्भयेत्पश्चाच्चतुःषष्ट्या तु मात्रया । द्वात्रिंशन्मात्रया सम्यग्रेचयेत्पिङ्गलानिलम् ॥ ९६॥

pūritaṃ kumbhayetpaścāccatuḥṣaṣṭyā tu mātrayā । dvātriṃśanmātrayā samyagrecayetpiṅgalānilam ॥ 96॥

· · ·

[ Sutra 101 ]

एवं पुनः पुनः कार्यं व्युत्क्रमानुक्रमेण तु । सम्पूर्णकुम्भवद्देहं कुम्भयेन्मातरिश्वना ॥ ९७॥

evaṃ punaḥ punaḥ kāryaṃ vyutkramānukrameṇa tu । sampūrṇakumbhavaddehaṃ kumbhayenmātariśvanā ॥ 97॥

· · ·

[ Sutra 102 ]

पूरणान्नाडयः सर्वाः पूर्यन्ते मातरिश्वना । एवं कृते सति ब्रह्मंश्चरन्ति दश वायवः ॥ ९८॥

pūraṇānnāḍayaḥ sarvāḥ pūryante mātariśvanā । evaṃ kṛte sati brahmaṃścaranti daśa vāyavaḥ ॥ 98॥

· · ·

[ Sutra 103 ]

हृदयाम्भोरुहं चापि व्याकोचं भवति स्फुटम् । तत्र पश्येत्परात्मानं वासुदेवमकल्मषम् ॥ ९९॥

hṛdayāmbhoruhaṃ cāpi vyākocaṃ bhavati sphuṭam । tatra paśyetparātmānaṃ vāsudevamakalmaṣam ॥ 99॥

· · ·

[ Sutra 104 ]

प्रातर्मध्यन्दिने सायमर्धरात्रे च कुम्भकान् । शनैरशीतिपर्यन्तं चतुर्वारं समभ्यसेत् ॥ १००॥

prātarmadhyandine sāyamardharātre ca kumbhakān । śanairaśītiparyantaṃ caturvāraṃ samabhyaset ॥ 100॥

· · ·

[ Sutra 105 ]

एकाहमात्रं कुर्वाणः सर्वपापैः प्रमुच्यते । संवत्सरत्रयादूर्ध्वं प्राणायामपरो नरः ॥ १०१॥

ekāhamātraṃ kurvāṇaḥ sarvapāpaiḥ pramucyate । saṃvatsaratrayādūrdhvaṃ prāṇāyāmaparo naraḥ ॥ 101॥

· · ·

[ Sutra 106 ]

योगसिद्धो भवेद्योगी वायुजिद्विजितेन्द्रियः । अल्पाशी स्वल्पनिद्रश्च तेजस्वी बलवान्भवेत् ॥ १०२॥

yogasiddho bhavedyogī vāyujidvijitendriyaḥ । alpāśī svalpanidraśca tejasvī balavānbhavet ॥ 102॥

· · ·

[ Sutra 107 ]

अपमृत्युमतिक्रम्य दीर्घमायुरवाप्नुयात् । प्रस्वेदजननं यस्य प्राणायामस्तु सोऽधमः ॥ १०३॥

apamṛtyumatikramya dīrghamāyuravāpnuyāt । prasvedajananaṃ yasya prāṇāyāmastu so'dhamaḥ ॥ 103॥

· · ·

[ Sutra 108 ]

कंपनं वपुषो यस्य प्राणायामेषु मध्यमः । उत्थानं वपुषो यस्य स उत्तम उदाहृतः ॥ १०४॥

kaṃpanaṃ vapuṣo yasya prāṇāyāmeṣu madhyamaḥ । utthānaṃ vapuṣo yasya sa uttama udāhṛtaḥ ॥ 104॥

· · ·

[ Sutra 109 ]

अधमे व्याधिपापानां नाशः स्यान्मध्यमे पुनः । पापरोगमहाव्याधिनाशः स्यादुत्तमे पुनः ॥ १०५॥

adhame vyādhipāpānāṃ nāśaḥ syānmadhyame punaḥ । pāparogamahāvyādhināśaḥ syāduttame punaḥ ॥ 105॥

· · ·

[ Sutra 110 ]

अल्पमूत्रोऽल्पविष्ठश्च लघुदेहो मिताशनः । पट्विन्द्रियः पटुमतिः कालत्रयविदात्मवान् ॥ १०६॥

alpamūtro'lpaviṣṭhaśca laghudeho mitāśanaḥ । paṭvindriyaḥ paṭumatiḥ kālatrayavidātmavān ॥ 106॥

· · ·

[ Sutra 111 ]

रेचकं पूरकं मुक्त्वा कुम्भीकरणमेव यः । करोति त्रिषु कालेषु नैव तस्यास्ति दुर्लभम् ॥ १०७॥

recakaṃ pūrakaṃ muktvā kumbhīkaraṇameva yaḥ । karoti triṣu kāleṣu naiva tasyāsti durlabham ॥ 107॥

· · ·

[ Sutra 112 ]

नाभिकन्दे च नासाग्रे पादाङ्गुष्ठे च यत्नवान् । धारयेन्मनसा प्राणान्सन्ध्याकालेषु वा सदा ॥ १०८॥

nābhikande ca nāsāgre pādāṅguṣṭhe ca yatnavān । dhārayenmanasā prāṇānsandhyākāleṣu vā sadā ॥ 108॥

· · ·

[ Sutra 113 ]

सर्वरोगैर्विनिर्मुक्तो जीवेद्योगी गतक्लमः । कुक्षिरोगविनाशः स्यान्नाभिकन्देषु धारणात् ॥ १०९॥

sarvarogairvinirmukto jīvedyogī gataklamaḥ । kukṣirogavināśaḥ syānnābhikandeṣu dhāraṇāt ॥ 109॥

· · ·

[ Sutra 114 ]

नासाग्रे धारणाद्दीर्घमायुः स्याद्देहलाघवम् । ब्राह्मे मुहूर्ते सम्प्राप्ते वायुमाकृष्य जिह्वया ॥ ११०॥

nāsāgre dhāraṇāddīrghamāyuḥ syāddehalāghavam । brāhme muhūrte samprāpte vāyumākṛṣya jihvayā ॥ 110॥

· · ·

[ Sutra 115 ]

पिबतस्त्रिषु मासेषु वाक्सिद्धिर्महती भवेत् । अभ्यासतश्च षण्मासान्महारोगविनाशनम् ॥ १११॥

pibatastriṣu māseṣu vāksiddhirmahatī bhavet । abhyāsataśca ṣaṇmāsānmahārogavināśanam ॥ 111॥

· · ·

[ Sutra 116 ]

यत्र यत्र धृतो वायुरङ्गे रोगादिदूषिते । धारणादेव मरुतस्तत्तदारोग्यमश्नुते ॥ ११२॥

yatra yatra dhṛto vāyuraṅge rogādidūṣite । dhāraṇādeva marutastattadārogyamaśnute ॥ 112॥

· · ·

[ Sutra 117 ]

मनसो धारणादेव पवनो धारितो भवेत् । मनसः स्थापने हेतुरुच्यते द्विजपुङ्गव ॥ ११३॥

manaso dhāraṇādeva pavano dhārito bhavet । manasaḥ sthāpane heturucyate dvijapuṅgava ॥ 113॥

· · ·

[ Sutra 118 ]

करणानि समाहृत्य विषयेभ्यः समाहितः । अपानमूर्ध्वमाकृष्येदुदरोपरि धारयेत् ॥ ११४॥

karaṇāni samāhṛtya viṣayebhyaḥ samāhitaḥ । apānamūrdhvamākṛṣyedudaropari dhārayet ॥ 114॥

· · ·

[ Sutra 119 ]

बन्धन्कराभ्यां श्रोत्रादिकरणानि यथातथम् । युञ्जानस्य यथोक्तेन वर्त्मना स्ववशं मनः ॥ ११५॥

bandhankarābhyāṃ śrotrādikaraṇāni yathātatham । yuñjānasya yathoktena vartmanā svavaśaṃ manaḥ ॥ 115॥

· · ·

[ Sutra 120 ]

मनोवशात्प्राणवायुः स्ववशे स्थाप्यते सदा । नासिकापुटयोः प्राणः पर्यायेण प्रवर्तते ॥ ११६॥

manovaśātprāṇavāyuḥ svavaśe sthāpyate sadā । nāsikāpuṭayoḥ prāṇaḥ paryāyeṇa pravartate ॥ 116॥

· · ·

[ Sutra 121 ]

तिस्रश्च नाडिकास्तासु स यावन्तं चरत्ययम् । शङ्खिनीविवरे याम्ये प्राणः प्राणभृतां सताम् ॥ ११७॥

tisraśca nāḍikāstāsu sa yāvantaṃ caratyayam । śaṅkhinīvivare yāmye prāṇaḥ prāṇabhṛtāṃ satām ॥ 117॥

· · ·

[ Sutra 122 ]

तावन्तं च पुनः कालं सौम्ये चरति सन्ततम् । इत्थं क्रमेण चरता वायुना वायुजिन्नरः ॥ ११८॥

tāvantaṃ ca punaḥ kālaṃ saumye carati santatam । itthaṃ krameṇa caratā vāyunā vāyujinnaraḥ ॥ 118॥

· · ·

[ Sutra 123 ]

अहश्च रात्रिं पक्षं च मासमृत्वयनादिकम् । अन्तर्मुखो विजानीयात्कालभेदं समाहितः ॥ ११९॥

ahaśca rātriṃ pakṣaṃ ca māsamṛtvayanādikam । antarmukho vijānīyātkālabhedaṃ samāhitaḥ ॥ 119॥

· · ·

[ Sutra 124 ]

अङ्गुष्ठादिस्वावयवस्फुरणादशनेरपि । अरिष्टैर्जीवितस्यापि जानीयात्क्षयमात्मनः ॥१२०॥

aṅguṣṭhādisvāvayavasphuraṇādaśanerapi । ariṣṭairjīvitasyāpi jānīyātkṣayamātmanaḥ ॥120॥

· · ·

[ Sutra 125 ]

ज्ञात्वा यतेत कैवल्यप्राप्तये योगवित्तमः । पादाङ्गुष्ठे कराङ्गुष्ठे स्फुरणं यस्य न श्रुतिः ॥ १२१॥

jñātvā yateta kaivalyaprāptaye yogavittamaḥ । pādāṅguṣṭhe karāṅguṣṭhe sphuraṇaṃ yasya na śrutiḥ ॥ 121॥

· · ·

[ Sutra 126 ]

तस्य संवत्सरादूर्ध्वं जीवितस्य क्षयो भवेत् । मणिबन्धे तथा गुल्फे स्फुरणं यस्य नश्यति ॥ १२२॥

tasya saṃvatsarādūrdhvaṃ jīvitasya kṣayo bhavet । maṇibandhe tathā gulphe sphuraṇaṃ yasya naśyati ॥ 122॥

· · ·

[ Sutra 127 ]

षण्मासावधिरेतस्य जीवितस्य स्थितिर्भवेत् । कूर्परे स्फुरणं यस्य तस्य त्रैमासिकी स्थितिः ॥ १२३॥

ṣaṇmāsāvadhiretasya jīvitasya sthitirbhavet । kūrpare sphuraṇaṃ yasya tasya traimāsikī sthitiḥ ॥ 123॥

· · ·

[ Sutra 128 ]

कुक्षिमेहनपार्श्वे च स्फुरणानुपलम्भने । मासावधिर्जीवितस्य तदर्धस्य तु दर्शने ॥ १२४॥

kukṣimehanapārśve ca sphuraṇānupalambhane । māsāvadhirjīvitasya tadardhasya tu darśane ॥ 124॥

· · ·

[ Sutra 129 ]

आश्रिते जठरद्वारे दिनानि दश जीवितम् । ज्योतिः खद्योतवद्यस्य तदर्धं तस्य जीवितम् ॥ १२५॥

āśrite jaṭharadvāre dināni daśa jīvitam । jyotiḥ khadyotavadyasya tadardhaṃ tasya jīvitam ॥ 125॥

· · ·

[ Sutra 130 ]

जिह्वाग्रादर्शने त्रीणि दिनानि स्थितिरात्मनः । ज्वालाया दर्शने मृत्युर्द्विदिने भवति ध्रुवम् ॥ १२६॥

jihvāgrādarśane trīṇi dināni sthitirātmanaḥ । jvālāyā darśane mṛtyurdvidine bhavati dhruvam ॥ 126॥

· · ·

[ Sutra 131 ]

एवमादीन्यरिष्टानि दृष्टायुःक्षयकारणम् । निःश्रेयसाय युञ्जीत जपध्यानपरायणः ॥ १२७॥

evamādīnyariṣṭāni dṛṣṭāyuḥkṣayakāraṇam । niḥśreyasāya yuñjīta japadhyānaparāyaṇaḥ ॥ 127॥

· · ·

[ Sutra 132 ]

मनसा परमात्मानं ध्यात्वा तद्रूपतामियात् । यद्यष्टादशभेदेषु मर्मस्थानेषु धारणम् ॥ १२८॥

manasā paramātmānaṃ dhyātvā tadrūpatāmiyāt । yadyaṣṭādaśabhedeṣu marmasthāneṣu dhāraṇam ॥ 128॥

· · ·

[ Sutra 133 ]

स्थानात्स्थानं समाकृष्य प्रत्याहारः स उच्यते । पादाङ्गुष्ठं तथा गुल्फं जङ्गामध्यं तथैव च ॥ १२९॥

sthānātsthānaṃ samākṛṣya pratyāhāraḥ sa ucyate । pādāṅguṣṭhaṃ tathā gulphaṃ jaṅgāmadhyaṃ tathaiva ca ॥ 129॥

· · ·

[ Sutra 134 ]

मध्यमूर्वोश्च मूलं पायुर्हृदयमेव च । मेहनं देहमध्यं च नाभिं च गलकूर्परम् ॥ १३०॥

madhyamūrvośca mūlaṃ pāyurhṛdayameva ca । mehanaṃ dehamadhyaṃ ca nābhiṃ ca galakūrparam ॥ 130॥

· · ·

[ Sutra 135 ]

तालुमूलं च मूलं च घ्राणस्याक्ष्णोश्च मण्डलम् । भ्रुवोर्मध्ये ललाटं च मूलमूर्ध्वं च जानुनी ॥ १३१॥

tālumūlaṃ ca mūlaṃ ca ghrāṇasyākṣṇośca maṇḍalam । bhruvormadhye lalāṭaṃ ca mūlamūrdhvaṃ ca jānunī ॥ 131॥

· · ·

[ Sutra 136 ]

मूलं च करयोर्मूलं महान्त्येतानि वै द्विज । पञ्चभूतमये देहे भूतेष्वेतेषु पञ्चसु ॥ १३२॥

mūlaṃ ca karayormūlaṃ mahāntyetāni vai dvija । pañcabhūtamaye dehe bhūteṣveteṣu pañcasu ॥ 132॥

· · ·

[ Sutra 137 ]

मनसो धारणं यत्यद्युक्तस्य च यमादिभिः । धारणा सा च संसारसागरोत्तरकारणम् ॥ १३३॥

manaso dhāraṇaṃ yatyadyuktasya ca yamādibhiḥ । dhāraṇā sā ca saṃsārasāgarottarakāraṇam ॥ 133॥

· · ·

[ Sutra 138 ]

आजानुपादपर्यन्तं पृथिवीस्थानमिष्यते । पित्तला चतुरस्रा च वसुधा वज्रलाञ्छिता ॥ १३४॥

ājānupādaparyantaṃ pṛthivīsthānamiṣyate । pittalā caturasrā ca vasudhā vajralāñchitā ॥ 134॥

· · ·

[ Sutra 139 ]

स्मर्तव्या पञ्चघटिकास्तत्रारोप्यप्रभञ्जनम् । आजानुकटिपर्यन्तमपां स्थानं प्रकीर्तितम् ॥ १३५॥

smartavyā pañcaghaṭikāstatrāropyaprabhañjanam । ājānukaṭiparyantamapāṃ sthānaṃ prakīrtitam ॥ 135॥

· · ·

[ Sutra 140 ]

अर्धचन्द्रसमाकारं श्वेतमर्जुनलाञ्छितम् । स्मर्तव्यमम्भःश्वसनमारोप्य दशनाडिकाः ॥ १३६॥

ardhacandrasamākāraṃ śvetamarjunalāñchitam । smartavyamambhaḥśvasanamāropya daśanāḍikāḥ ॥ 136॥

· · ·

[ Sutra 141 ]

आदेहमध्यकट्यन्तमग्निस्थानमुदाहृतम् । तत्र सिन्दूरवर्णोऽग्निर्ज्वलनं दशपञ्च च ॥ १३७॥

ādehamadhyakaṭyantamagnisthānamudāhṛtam । tatra sindūravarṇo'gnirjvalanaṃ daśapañca ca ॥ 137॥

· · ·

[ Sutra 142 ]

स्मर्तव्यो नाडिकाः प्राणं कृत्वा कुम्भे तथेरितम् । नाभेरुपरि नासान्तं वायुस्थानं तु तत्र वै ॥ १३८॥

smartavyo nāḍikāḥ prāṇaṃ kṛtvā kumbhe tatheritam । nābherupari nāsāntaṃ vāyusthānaṃ tu tatra vai ॥ 138॥

· · ·

[ Sutra 143 ]

वेदिकाकारवद्धूम्रो बलवान्भूतमारुतः । स्मर्तव्यः कुम्भकेनैव प्राणमारोप्य मारुतम् ॥ १३९॥

vedikākāravaddhūmro balavānbhūtamārutaḥ । smartavyaḥ kumbhakenaiva prāṇamāropya mārutam ॥ 139॥

· · ·

[ Sutra 144 ]

घटिकाविंशतिस्तस्माद्घ्राणाद्ब्रह्मबिलावधि । व्योमस्थानं नभस्तत्र भिन्नाञ्जनसमप्रभम् ॥ १४०॥

ghaṭikāviṃśatistasmādghrāṇādbrahmabilāvadhi । vyomasthānaṃ nabhastatra bhinnāñjanasamaprabham ॥ 140॥

· · ·

[ Sutra 145 ]

व्योम्नि मारुतमारोप्य कुम्भकेनैव यत्नवान् । पृथिव्यंशे तु देहस्य चतुर्बाहुं किरीटिनम् ॥ १४१॥

vyomni mārutamāropya kumbhakenaiva yatnavān । pṛthivyaṃśe tu dehasya caturbāhuṃ kirīṭinam ॥ 141॥

· · ·

[ Sutra 146 ]

अनिरुद्धं हरिं योगी यतेत भवमुक्तये । अबंशे पूरयेद्योगी नारायणमुदग्रधीः ॥ १४२॥

aniruddhaṃ hariṃ yogī yateta bhavamuktaye । abaṃśe pūrayedyogī nārāyaṇamudagradhīḥ ॥ 142॥

· · ·

[ Sutra 147 ]

प्रद्युम्नमग्नौ वाय्वंशे संकर्षणमतः परम् । व्योमांशे परमात्मानं वासुदेवं सदा स्मरेत् ॥ १४३॥

pradyumnamagnau vāyvaṃśe saṃkarṣaṇamataḥ param । vyomāṃśe paramātmānaṃ vāsudevaṃ sadā smaret ॥ 143॥

· · ·

[ Sutra 148 ]

अचिरादेव तत्प्राप्तिर्युञ्जानस्य न संशयः । बध्वा योगासनं पूर्वं हृद्देशे हृदयाञ्जलिः ॥ १४४॥

acirādeva tatprāptiryuñjānasya na saṃśayaḥ । badhvā yogāsanaṃ pūrvaṃ hṛddeśe hṛdayāñjaliḥ ॥ 144॥

· · ·

[ Sutra 149 ]

नासाग्रन्यस्तनयनो जिह्वां कृत्वा च तालुनि । दन्तैर्दन्तानसंस्पृश्य ऊर्ध्वकायः समाहितः ॥ १४५॥

nāsāgranyastanayano jihvāṃ kṛtvā ca tāluni । dantairdantānasaṃspṛśya ūrdhvakāyaḥ samāhitaḥ ॥ 145॥

· · ·

[ Sutra 150 ]

संयमेच्चेन्द्रियग्राममात्मबुद्ध्या विशुद्धया । चिन्तनं वासुदेवस्य परस्य परमात्मनः ॥ १४६॥

saṃyameccendriyagrāmamātmabuddhyā viśuddhayā । cintanaṃ vāsudevasya parasya paramātmanaḥ ॥ 146॥

· · ·

[ Sutra 151 ]

स्वरूपव्याप्तरूपस्य ध्यानं कैवल्यसिद्धिदम् । याममात्रं वासुदेवं चिन्तयेत्कुम्भकेन यः ॥ १४७॥

svarūpavyāptarūpasya dhyānaṃ kaivalyasiddhidam । yāmamātraṃ vāsudevaṃ cintayetkumbhakena yaḥ ॥ 147॥

· · ·

[ Sutra 152 ]

सप्तजन्मार्जितं पापं तस्य नश्यति योगिनः । नाभिकन्दात्समारभ्य यावद्धृदयगोचरम् ॥ १४८॥

saptajanmārjitaṃ pāpaṃ tasya naśyati yoginaḥ । nābhikandātsamārabhya yāvaddhṛdayagocaram ॥ 148॥

· · ·

[ Sutra 153 ]

जाग्रद्वृत्तिं विजानीयात्कण्ठस्थं स्वप्नवर्तनम् । सुषुप्तं तालुमध्यस्थं तुर्यं भ्रूमध्यसंस्थितम् ॥ १४९॥

jāgradvṛttiṃ vijānīyātkaṇṭhasthaṃ svapnavartanam । suṣuptaṃ tālumadhyasthaṃ turyaṃ bhrūmadhyasaṃsthitam ॥ 149॥

· · ·

[ Sutra 154 ]

तुर्यातीतं परं ब्रह्म ब्रह्मरन्ध्रे तु लक्षयेत् । जाग्रद्वृत्तिं समारभ्य यावद्ब्रह्मबिलान्तरम् ॥ १५०॥

turyātītaṃ paraṃ brahma brahmarandhre tu lakṣayet । jāgradvṛttiṃ samārabhya yāvadbrahmabilāntaram ॥ 150॥

· · ·

[ Sutra 155 ]

तत्रात्मायं तुरीयस्य तुर्यान्ते विष्णुरुच्यते । ध्यानेनैव समायुक्तो व्योम्नि चात्यन्तनिर्मले ॥ १५१॥

tatrātmāyaṃ turīyasya turyānte viṣṇurucyate । dhyānenaiva samāyukto vyomni cātyantanirmale ॥ 151॥

· · ·

[ Sutra 156 ]

सूर्यकोटिद्युतिरथं नित्योदितमधोक्षजम् । हृदयाम्बुरुहासीनं ध्यायेद्वा विश्वरूपिणम् ॥ १५२॥

sūryakoṭidyutirathaṃ nityoditamadhokṣajam । hṛdayāmburuhāsīnaṃ dhyāyedvā viśvarūpiṇam ॥ 152॥

· · ·

[ Sutra 157 ]

अनेकाकारखचितमनेकवदनान्वितम् । अनेकभुजसंयुक्तमनेकायुधमण्डितम् ॥ १५३॥

anekākārakhacitamanekavadanānvitam । anekabhujasaṃyuktamanekāyudhamaṇḍitam ॥ 153॥

· · ·

[ Sutra 158 ]

ननावर्णधरं देवं शातमुग्रमुदायुधम् । अनेकनयानाकीर्णं सूर्यकोटिसमप्रभम् ॥ १५४॥

nanāvarṇadharaṃ devaṃ śātamugramudāyudham । anekanayānākīrṇaṃ sūryakoṭisamaprabham ॥ 154॥

· · ·

[ Sutra 159 ]

ध्यायतो योगिनः सर्वमनोवृत्तिर्विनश्यति । हृत्पुण्डरीकमध्यस्थं चैतन्यज्योतिरव्ययम् ॥ १५५॥

dhyāyato yoginaḥ sarvamanovṛttirvinaśyati । hṛtpuṇḍarīkamadhyasthaṃ caitanyajyotiravyayam ॥ 155॥

· · ·

[ Sutra 160 ]

कदम्बगोलकाकारं तुर्यातीतं परात्परम् । अनन्तमानन्दमयं चिन्मयं भास्करं विभुम् ॥ १५६॥

kadambagolakākāraṃ turyātītaṃ parātparam । anantamānandamayaṃ cinmayaṃ bhāskaraṃ vibhum ॥ 156॥

· · ·

[ Sutra 161 ]

निवातदीपसदृशमकृत्रिममणिप्रभम् । ध्यायतो योगिनस्तस्य मुक्तिः करतले स्थिता ॥ १५७॥

nivātadīpasadṛśamakṛtrimamaṇiprabham । dhyāyato yoginastasya muktiḥ karatale sthitā ॥ 157॥

· · ·

[ Sutra 162 ]

विश्वरूपस्य देवस्य रूपं यत्किञ्चिदेव हि । स्थवीयः सूक्ष्ममन्यद्वा पश्यन्हृदयपङ्कजे ॥ १५८॥

viśvarūpasya devasya rūpaṃ yatkiñcideva hi । sthavīyaḥ sūkṣmamanyadvā paśyanhṛdayapaṅkaje ॥ 158॥

· · ·

[ Sutra 163 ]

ध्यायतो योगिनो यस्तु साक्षादेव प्रकाशते । अणिमादिफलं चैव सुखेनैवोपजायते ॥ १५९॥

dhyāyato yogino yastu sākṣādeva prakāśate । aṇimādiphalaṃ caiva sukhenaivopajāyate ॥ 159॥

· · ·

[ Sutra 164 ]

जीवात्मनः परस्यापि यद्येवमुभयोरपि । अहमेव परंब्रह्म ब्रह्माहमिति संस्थितिः ॥ १६०॥

jīvātmanaḥ parasyāpi yadyevamubhayorapi । ahameva paraṃbrahma brahmāhamiti saṃsthitiḥ ॥ 160॥

· · ·

[ Sutra 165 ]

समाधिः स तु विज्ञेयः सर्ववृत्तिविवर्जितः । ब्रह्म सम्पद्यते योगी न भूयः संसृतिं व्रजेत् ॥ १६१॥

samādhiḥ sa tu vijñeyaḥ sarvavṛttivivarjitaḥ । brahma sampadyate yogī na bhūyaḥ saṃsṛtiṃ vrajet ॥ 161॥

· · ·

[ Sutra 166 ]

एवं विशोध्य तत्त्वानि योगी निःस्पृहचेतसा । यथा निरिन्धनो वह्निः स्वयमेव प्रशाम्यति ॥ १६२॥

evaṃ viśodhya tattvāni yogī niḥspṛhacetasā । yathā nirindhano vahniḥ svayameva praśāmyati ॥ 162॥

· · ·

[ Sutra 167 ]

ग्राह्याभावे मनः प्राणो निश्चयज्ञानसंयुतः । शुद्धसत्त्वे परे लीनो जीवः सैन्धवपिण्डवत् ॥ १६३॥

grāhyābhāve manaḥ prāṇo niścayajñānasaṃyutaḥ । śuddhasattve pare līno jīvaḥ saindhavapiṇḍavat ॥ 163॥

· · ·

[ Sutra 168 ]

मोहजालकसंघातो विश्वं पश्यति स्वप्नवत् । सुषुप्तिवद्यश्चरति स्वभावपरिनिश्चलः ॥ १६४॥

mohajālakasaṃghāto viśvaṃ paśyati svapnavat । suṣuptivadyaścarati svabhāvapariniścalaḥ ॥ 164॥

· · ·

[ Sutra शान्ति मन्त्र ]

ॐ पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात्पूर्णमुदच्यते । पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

oṃ pūrṇamadaḥ pūrṇamidaṃ pūrṇātpūrṇamudacyate । pūrṇasya pūrṇamādāya pūrṇamevāvaśiṣyate ॥ oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ॥