1. Twenty Principal Kavyakaras of Hindus Sourindro Mohun Tagore

ILLiad TN: 3893744

Date: 4/13/2012 Call #: WID HD KH 1787 Borrower: HLS

Lending String: HUL Deliver By: Mail

Barcode: HN6DCG Shipping Address: Harvard College Library Patron: Graduate: Kendra Leigh Interlibrary Loan Widener Library Room G-30 Journal Title: The twenty principal kávyakáras of Main College Yard the Hindus, or, Extracts from the works of twenty of Cambridge, MA 02138-1994 the most renowned literati of India.An offering to the sixth International congress of Orientalists, to be held at Leyden in September 1883.By Rajah Fax: 617-495-2129

Comm. Sourindro Mo Ariel: 140.247.124.160 Odyssey: 206.107.43.109

Volume: Issue: Month/Year: 1883Pages: 1-58(?)

Article Author:

Article Title: NA

Table of Contents: Table of Contents

Title/Verso Pages: Title/Verso Page(s)

Bibliography: Bibliography

Accompanying Images/Plates: Accompanying Images/Plates Harvard Depository

Imprint: Via Scan and Deliver Service

ILL Number: 3893380

ILLiad TN: 3893744

THE TWENTY PiRiNCIPAL KAVYA KARAS OF THE HINDUS, PRESENTING THEiR RESPECTIVE WORKS TO THE SIXTH INTERNATIONAL CONGRESS OF ORIENTALISTS AT. LEYDEN.

Chiranjíva. Jayadeva. Dandí. Bhatta. Śudraka. Kavirája. Śríharsha. Mágha. Bháravi. Kálidása. Válmíki, Lith: and Print: by. KristohuryDas.

Bhau anáráyana. Sriharsha deva. Vishnusarb a. Visakha. Bhartrihari. Banabhata. Subandhu Bhavabhuti. Mayárbhatta. DESIGNED & LITHOGRAPHED FOR RAJAH DR S.M.TAGORE.

THE TWENTY PRINCIPAL

KAVYAKARAS OF THE HINDUS,

OR

EXTRACTS FROM THE WORKS OF TWENTY OF THE MOST RENOWNED LITERATI OF INDIA.

AN OFFERING TO THE

Sieth Jnternational Congress of Orientalists, So be held at Leyden in September 1883.

BY RAJAH COMM. SOURINDRO MOHUN TAGORE, Mus. Doc., F. R. S. L., M. R. A. S., Companion of the Order of the Indian Empire; KNIGHT COMMANDER OF THE ORDER OF LEOPOLD, BELGIUM ; OF THE FIRST CLASS OF THE ORDER OF ALBERT, SAXONY ; OF THE MOST EXALTED ORDER OF FRANCIS JOSEPH, AUSTRIA ; OF THE ROYAL ORDER OF THE CROWN OF ITALY ; OF THE MOST DISTINGUISHED ORDER OF DANNEBROG, DENMARK ; OF THE ROYAL ORDER OF KAPIOLANI, HAWAIIAN ISLANDS ; OF THE ROYAL ORDER OF MELUSINE OF PRINCESS MARY OF LUSIGNAN; CHEVALIER OF THE FIRST CLASS OF THE IMPERIAL ORDER OF THE "PAOU SING" OR PRECIOUS STAR, CHINA ; OF THE SECOND CLASS OF THE IMPERIAL ORDER OF MEDJIDIE, TURKEY; OF THE ORDER OF THE OAK CROWN OF THE NETHERLANDS ; OF THE ROYAL PORTUGUESE MILITARY ORDER OF CHRIST ; KNIGHT OF THE SECOND CLASS OF THE HIGH IMPERIAL ORDER OF THE LION AND SUN, PERSIA ; KNIGHT OF THE ORDER OF BASABA-MALA, SIAM ; KNIGHT OF THE GURKHA STAR OF SARASVATI, NEPAUL; KNIGHT GRAND CROSS, SENATOR OF THE SUPREME COUNCIL, AND CONSUL GENERAL AT CALCUTTA, OF THE VENERABLE EQUESTRIAN ORDER OF REDEEMER OF JERUSALEM ; COMMANDEUR DE ORDRE RELIGIEUX ET MILITAIRE DE SAINT-SAUVEUR DE MONT-REAL, DE SAINT-JEAN DE JERUSALEM, DU TEMPLE, DU SAINT-SEPULCRE, DE RHODES ET MALTE REFORME ; FRANC CHEVALIER OF THE ORDER OF THE KNIGHTS OF THE HOLY SAVIOUR OF MONT-REAL, JERUSALEM, RHODES AND MALTA ; CHEVALIER SAUVETEUR OF THE FIRST CLASS OF L'AREOPAGE DES CHEVALIER SAUVETEURS DE FRANCE ; KNIGHT OF HONOR OF THE ORDER OF CABALLEROS HOSPITALAROS, SPAIN; FREE COMMANDER OF THE ORDER OF THE WHITE CROSS OF THE HUMANITARIAN ACADEMY, ITALY CAVALIERE OF HONOR OF THE ACADEMIC ORDER OF BUENOS AYRES, ARGENTINE REPUBLIC ; CHEVALIER OF THE CONGRESS FLUMINENSE OF RIO JANEIRO, BRAZIL CHEVALIER GRAND CROIX ET DIGNITAIRE DELEGUE A CALCUTTA, L'UNION VALDOTAINE, GENEVA ; MAGNUS EQUITIS ORDO ACCADEMICUS HUMANITARIUS UNIONIS VALLIS AUGUSTANÆ INSTITUTO BENEFICENTIÆ APUD REMPUBLICUM GENEVENSEM, GENEVA ; GRAND COMMANDEUR DELEGUE GENERAL A CALCUTTA INSTITUTE DES COMMANDEURS DU MIDI, TOULOUSE ; FOUNDER AND PRESIDENT, BENGAL MUSIC SCHOOL, AND BENGAL ACADEMY OF MUSIC ; FELLOW OF THE UNIVERSITY OF CALCUTTA ; SANGITA-NÁYAKA AND SANGITA-SILPA-VIDYÁSÁGARA ; NAWAB SHAHZADA OF THE PERSIAN EMPIRE; &c., &c., &c., &c.

Calrutta: PRINTED BY I. C. BOSE & Co., STANHOPE PRESS, 249, BOW-BAZAR STREET, AND PUBLISHED BY THE AUTHOR.

1883. [ All rights reserved. ]

भारतोयविंशतिमुखाकाव्यकारोपहार:।

अथाव्

लोडेननगर तस्या: षठ्ठवाषिकाधिवेशने सवजमानं प्रदत्तो वाल्मीक्ादीनां विंशतिभारतीयकाव्यशास्त्रकाराणां

ग्रन्थसार: ।

राजश्रौशौरोन्द्रमोहन ठाकुरेण मिउजिक-डाकार; एफ. आर. एस्. एल्. ; एम्. आर. ए. एस .; कम्पानियन अरव दि अरडार अव दि दू सिडयान एम्पायार; माउरडार एड प्रेसिडेगट वेङ्गाल मिउजिक रकल, एएड वेङ्गाल एकाडेमि अव मिउजिक; सङ्गीतनायक एगड सङ्रीतशिल्पविद्यासागर; नवाव साहजादा अ दि मार्सियान एम्मायार प्रभ्टतिभिरपाधिभि- रन्वितेन, द्रयुरोपीयासियाटिकविविधानां अर्डाराणां कमाराद्ारेग च प्रणीत: प्रकाशितच्च।

कलिकाताराजधान्याम्। श्र्दृखरचन्द्र वस एएड कोम्पानिना मुद्रितः ।

शकाब्दा: १८०५।

PREFACE.

THE favorable reception which was accorded to my allegorical work entitled "THE FIVE PRINCIPAL MUSICIANS OF THE HINDUS," written expressly as an offering to the Fifth International Congress of Orientalists, held at Berlin in September 1881, has emboldened me to undertake again a work of a similar nature which is intended as a present to the Sixth International Congress of Orientalists to be held at Leyden in September 1883, to which I have had the honor of being invited to take a part. In this publication, I have made brief mention of twenty of the most renowned literati of India, and noticed the works which have made them famous. It is my intention to present these works, along with this treatise, to the Congress on the present occasion. The Literature of India stands divided into the following seven classes :- (1) Maha-kavya .- This kind of work is composed in verse of varied metre, and consists of not less than eight cantos. It treats of the gods, khatriyas of high extraction, and kings born of one particular race. It is pervaded generally by sentiments of love, heroism and quiescence. (2) Kosha-kavya .- Embodies S'lokas on different subjects. (3) Khanda-kavya .- Partakes much of the character of the Maha-kavya. Sometimes it is not divided into cantos, and when it is so divided, the cantos seldom exceed eight in number. (4) Gadya-kavya .- Is Kavya written in prose. (5) 0 Champu-kavya .- Is Kavya written partly in verse and partly in prose. (6) Upákhyána-kávya .- Consists of tales based on accounts of men, beasts or birds, natural or supernatural events, and is intended to convey moral instructions to juvenile readers. (7) Dris'ya-kavya .- The "visible" Kavya. It means such " Kavyas" as are not only read, but are performed on the stage by Actors. Dramas and other cognate works come under this classification.

The twenty works intended as a present to the Congress are classed as follows :- (a) Maha-kavya .- RÁMÁYANA, RAGHUVANSA, KIRÁTÁRJJUNÍYA, S'ÍS'UPÁLA- BADHA, NAISHADA-CHARITA, RAGHAVA-PANDAVÍYA, BHATTÍ and GITA-GOVINDA. . (b) Kosha-kavya .- VAIRÁGYA-S'ATAKA. (c) Khanda-kavya .- SÚRYYA-S'ATAKA. (d) Gadya-kavya .- DAS'AKUMARA-CHARITA, KADAMVARf and VASAVADATTA. (e) Champu-kavya .- VIDVANMODA-TARANGÍNÍ. (f) Upakhyana-kavya .- HITOPADES'A. (g) Drisya-kovya .- MRICHCHHAKATIKA, UTTARA-CHARITA, MUDRARA KSHASA, RATNAVALÍ and VENÍ-SANHARA.

CALOUTTA, PATHURIAGHATA RAJBATI, S. M. TAGORE. The Ist Fune 1883.

INTRODUCTORY.

THE scene was solemn and interesting. On her gorgeous Lion-Throne sat the Guardian Divinity of India. In her hand a letter, and though a soft smile was on her lips, her brow was thoughtful. The letter was an affection- ate invitation to her, which had been sent from the land of the setting sun, to take a part in the deliberations of the Sixth International Congress of Orien- talists, to be held at Leyden in September next. She was thinking how to respond suitably to the courteous invitation and whom to send as her worthy representatives. Soon the cloud on her brow vanished away, and the smile deepened on her ruby lips and lighted up her heavenly face. " My sons who have distinguished themselves in the literature of my beloved country will no doubt be able to represent me worthily at the great Congress." Saying this to herself, she called to mind those great and noble souls, those mighty workers in the field of Indian literature and strongly willed that they should appear before her.

Thus summoned, the mighty ones appeared before her with the speed of thought. They came from the celestial regions,-their present abode-with the spirit-light around them and the fragrance of heaven emanating from their celestial bodies. With heads bent low and with folded hands they waited for the commands of her whom they adored with all the fervency of their noble hearts. There they stood !- Valmfki, Kalidasa, Bharavi, Magha, Sriharsha, Kavirája, S'údraka, Bhatta, Dandi, Jayadeva, Chiranjíva, Mayúrabhatta, Bhavabhuti, Subandhu, Banabhatta and his son, Bhartrihari, Vis'akadeva, Vishnus'arma, Sriharshadeva and Bhattanarayana,-an imposing band-decked with ornaments not wrought by mortal hands and crowned with wreaths of a maranth. The heart of the Divine Mother swelled with pride at the sight of her beloved children. She graciously beckoned them to approach nearer and thus addressed them :-

"Blessed be the womb which gave you birth, beloved children-who "are the light of my eyes. Through you I have attained the highest pinnacle "of glory in the three regions, and my name has been made famous through- " out the world. The master-minds of the West are again going to assem- "ble in conclave in the time-honored city of Leyden, and this invitation "has been sent to me to be present at the gathering. It is not possible "that I can for a moment leave the watch and ward of this my beautiful "country in other hands. It was for this that on the last occasion I had to " send your brothers,-the adepts in Music,-to represent me at the Congress. " It is now your turn. Speed then to the land where the sun sets and present "yourselves in my name before the great assembly at Leyden. There are "those who will welcome you with joy and will readily recognize those trans- "cendent talents which have rendered your names immortal." She blessed them, with the light of joy sparkling in her magnificent lotus- eyes and with arms outstretched,-the jowelled bangles and bells tinkling melodiously as she moved them. It was a proud moment for those mighty spirits. Reverentially they bowed their acquiescence and, with throbbing hearts, conscious of the importance of the mission entrusted to them, took an affec- tionate leave and retired from the resplendent presence. Not a moment did they lose in speeding to their destination,which they reached instantaneously. The scene was changed! They had left behind them the pearl-fringed shores of Hindustan, the feathery palms, the luxuriant foliage, the air redo- lent with odours, the sky without a cloud, the palaces and temples of their native land. Their foot now pressed an alien soil. It was a lofty hall where the Congress had assembled. There were present representatives of almost every nation on the face of the earth, and before them stood the band of Indian literati, erect yet humble, each with a copy of his work for presentation to the savants, who had met there on the common ground of Literature and Science. ONE by one they advanced, each in his turn, and in clear and melodious tones addressed the assembly, which was hushed to hear them speak. Each read out a portion of the work he had bronght with him, which he then offered as a friendly tribute, and slowly retired.

1. VALMIKI .- The Maha-kavya, the " Ramayana," which describes the life and the warlike and other deeds of the celebrated Rama Chandra. 2. KALIDASA .- The Maha-kavya, the " Raghuvansa," based on the lives and characters of the solar kings from Dilipa to Agnivarna. 3. BHARAVÍ .- The Maha-kavya, " Kiratarjjuníya," which described ARJJUNA'S fight with Mahadeva, who had assumed the shape and disguise of a fowler ( Kirata). 4. MAGHA. The Maha-kavya, "S'is'upala-badha," describing how S'is'upala was defeated and destroyed by Krishna. 5. S'RÍHARSHA .- The Maha-kavya, "Naishadha-charita," describing the life and adventures of the virtuous monarch, Nala. 6. KAVIRAJA .- The Maha-kavya, " Raghava Pandavíya," each verse of which relates to Ráma Chandra and the Pándavas at the same time. : 7. S'UDRAKA .- The Drisya-kavya, (drama), " Mrichchhakatika," in which the loves of Charudatta and Vasanta-sena are described, and which is full of a variety of sentiments (rasas). 8. BHATTA .- The Maha-kavya, "Bhatti," based on the Ramayana. It is : intended for the use of literary students. 9. DANDI .- The Gadya-kavya, " Das'akumara-charita." A prose work which narrates the adventures of ten princes. 10. JAYADEVA .- The Maha-kavya, "Gita-govinda." It treats of the spirit. ual loves of Krishna and Radha. The songs in this work have been set to a large variety of Rágas and Raginis (melody-types) and Talas (measures). 11. CHIRANJÍVA .- The Champu-kavya, "Vidvanmoda-tarangini," embodying the doctrines of all the religious sects and the doctrines of the different schools of philosophy in India. 12. MAYURABHATTA .- The Khanda-kavya, " Suryya-s'ataka." It contains a description of the Sun, of the effulgence, the chariot, the horses, the charioteer of that luminary,- the generator of the world. It also contains a magnificent hymn to the Solar God.

13. BHAVABHUTI .- The Dris'ya-kavya, (drama) " Uttara-charita," based on the pathetic incidents of Sita's exile. 14. SUBANDHU .- The Gadya-kavya, "Vasavadatta," describes how Prince Kandarpaketu, the son of Chintamani, King of Pushpa- pura, won the love and the hand of Vásavadattá, the object of his devoted love. 15. BANABHATTA and his Son .- The Gadya-kavya, "Kadamvari," describes how Tarapira, the son of King Chandrapira, obtained for his bride, the lovely Kadamvari, who was the daughter of a Gandharva (celestial musician.) 16. BHARTRIHARI .- The Kosha-kavya, "Vairagya-S'ataka."The sentiment of repose and quiescence is to be found throughout this work. It teaches mankind of the transitoriness of mun- dane things and the necessity of Vairagya. 17. BIS'AKHADEVA .- The Drisya-kavya (drama), "Mudra-rakshasa," describes how the Nanda dynasty was annihilated, how Chandra Gupta ascended the throne of Magadha, and the intri- cate diplomacy of Chanakya. 18. VISHNUS'ARMMA .- The Upakhyana-kavya, "Hitopades'a."-A book of anecdotes, and tales for inculcating moral maxims into : juvenile hearts. 19. S'RÍHARSHADEVA .- The Drisya-kavya, "Ratnavalí," describing the love and marriage of the child-princess, Ratnavali with King Vatsa. 20. BHATTANARAYANA .- The Drisya-kavya, "Vení-sanhara," an episode of the sanguinary war between the Kurus and the Pandavas. The reception accorded to the mighty spirits from India filled their hearts, with satisfaction. They saw their offerings joyfully received by the Assembly and heard murmured praises of their literary labors. Calmly, and smilingly, they surveyed the throng, and then all at once burst forth from them the following farewell chorus :

Blessed are our eyes, for we have seen the good and the wise, the learned and the mighty, who compose this vast assembly. Our hearts have communed

with their hearts, and we have come to know how pleasant-spoken, how res- pectable, how noble are those who have given us such cordial welcome. Mighty are they, yet humble, set up in high places, yet devoid of pride, mag- nanimous and discriminating and full of erudition as was the sage Vrihaspati. Accept our heart-felt thanks, O! ye savants of the West, for the honor done to us. 2.

We had grown sick of the world, and our hearts revolted at the sight of men whose deeds daily made us ashamed. We said to ourselves,-they have wholly gone astray, the good and the true have become rare upon earth ; but we have seen you,-and our hearts are jubilant,-the despair within us for the lack of goodness on earth has been turned into rejoicing. For this gladness of heart, after nights of sorrow, we thank you again and again.

O Holland! land of industry and wealth! How neat and trim, how clean and well-ordered are your gardens and roads, your schools and hospitals, your canals and fortifications! Foreign countries pour their riches into your lap. Your goodly vessels plough distant seas, and your loyal sons are proud of your wealth and magnificence. Less glorious is Alakapuri, the renowned City of Kuvera,-the god of riches, than the cities which you possess.

Proud may you well be, O Holland! that in one of your ancient cities the wise and the learned of different realms, whom the gods have inspired with wisdom and learning, have met to do you honor and to advance the cause of Arts and Sciences. The Congress of these great men is like unto the assem- bly of the gods under the presidency of Indra.

May He at whose bidding Brahma, the Creator, created the world, at whose behest Vishnu, the Preserver, keeps, like an indulgent father, his children from harm, at whose command Mahadeva, the Destroyer, sends forth destruction ;- may that First Great Being bless the Assembly and protect them from all evil! Our mission is ended. Farewell ! Farewell !.

कावोपहार:।

इल राडान्तर्गते रम्ये लोडेनारये पुरोक्षमे। कवीनां समवेतानां विनोदाय यभस्विनाम्॥ जनन्या भारतावन्या वङ्मानपुरःसरम्। दीयतेऽयं काव्यपुष्महारोपहार उज्वलः॥

विदुषां महतों गोष्ठों सन्मानयितुमाह्वयत्। हलरडो भारतधरां लोडेने नगरोत्तमे।।

ब्रहता भारतोवों तान् ससार तनयान् कवोन्। येषां काव्यप्रसूनोत्यैरगन्धरामोदिता धरा॥

वाल्मोकि: कालिदासच्च भारविर्माध एव च। श्रीहर्ष: कविराजश्च भूद्रको भट्टदगिडनौ॥

जयदेवचिरञ्जीवो मयूरभट्ट एव च। भवभूतिः सुवन्वुस्च वारभट्टस्च तत्सुतः ॥

भर्त्तुहरिर्विशाखन्न विष्णशर्भमा तथापर:। राजश्रोहर्षदेवच्च भट्टनारायणो ्विजः ॥

काव्योपहारः।

एते सुता दिव्यदेहाः प्रभामरडलमगिडताः। दिव्यगन्धानुलिप्नाङ्गा दिव्याभरराभूषिताः ॥

मातु: सरयमालण परित्यज्य सुरालयम्। ऊताञ्जलिपुटा भृत्वा ागता घरणौतलम् ।।

सरणोपस्थितान् सर्व्वान् विनयावनतान् सुतान्। अ्ङ्के निधाय प्रोवाच भारतोर्ववी लिदं वच: ॥ वत्सा युष्मान् प्रसूयाहं भुवने गौरवान्विता। अतः सव्वैंः सवसपुतनरधुनापि समाटता ॥ लोडेने कविदन्दानां भविता महती सभा। तबाहतापि वाई् व्ात् सादरं गन्तुमच्मा॥ अतएव सुतास्तव यूयं गच्छत सत्वरम्। प्रदर्श्य निजशत्तिं मे मुखमुज््वलयाधुना॥ दूति मातवच: भुत्वा वाल्मोक्वादिनरोत्तमाः। प्रणास्य जननीं देवों पतिता दराडवट्भुवि॥ अथादायोपहारार्थ स्वस्ग्रन्थान् रसाय्रयान्। जग्मु स्तब प्रहष्टास्ते निर्जित्य मानसों गतिम् ।

वञ्जनपद संस्थानेकशास्त्रार्थविद्धि: गुरुसमवुधसङ्कः शोभमानां सभां ताम्। प्रथितसुकवय स्े भारतीया: प्रविश्य सविनयमिटम्चुः सच्चावाक्य प्रहष्टाः ॥

काव्योपहार:। ३

वाल्मोकिरुवाच।

मसिद् रामचारित्यमवलम्बा मया कतम्। रामायणं महाकाव्यं* रसैरष्टाभिराचितम्॥ सभे सभाजनायाद्य तवोपहियते हि तत्। कियदंशं मदा तस्य पठतो मे निशामय॥

रामायगम्। तदप्रियममिवधो वचनं मरणोपमम। खुता न विव्यथे राम: कैकेचीञ्जदमव्रवीत्। एवमस्तु गमिष्यामि वनं वस्तुमहं वित: । जटाचीरधरो राज्: प्रतिज्ञामतुपालयन्।

• सर्गवन्धो महाकाव्य तन् को नायक: सुरः। सद्वंशंः चनयो वाषि धौरोदात्तमुगान्वितः। एकवंभूभवा भूया: कुलजा वहवोऽयि वा। पूट ङ्गारवीरशान्तानामेकोडङ्गी रस इष्यते।। वङ्रानि सब्ब डपि रसाः सब्ब नांटकसन्घयः। इतिहासोट्रव वत्त कान्यदा सज्जनाश्रयंम ।। चत्वारस्तस वर्गा: स्यस्तव्वकन्त फलं भवेत।. थ्यादौ नमस्कियाशव्वां वस्तुनिददश एव वा। क्वचित्निन्दा खलादीनां सताख गुयाकीर्तनम्। एकत्तमयेः पद्य रवसा नेडन्यतके:॥ नातिखल्या नातिदीर्घः सर्गा वाषाधिका इद। नानावत्तमय: क्वापि सर्ग: कखन दृश्यते। सर्गान्ते भाविसर्गस्य कथाया: सूचनं भवेत। सन्धनांसुथ्येन्दुर जनीम्रददोषध्वा न्तवासरा: । मातरम ध्याह्मगया ए्लत्तुंवनसागराः। सम्भोगविमलम्भो च मुनिखर्गपुराध्वराः॥

वर्सनीया यथायोम साङ्गोपाङ्गा गमी हइ। कवेव त्तस्य वा नाम्ना नायकस्येतरस्य वा। नामास्य सर्गोपादेयकथया सर्गनाम तु॥

काव्योपहार:।

दूदन्तु जातुमिच्छामि किमथें मां महौपतिः। नाभिनन्दति दुर्धर्षो.यथापूव्वमरिन्दम: ।। मत्युनें च त्ववा कार्य्यो देवि वूमि तवाग्रतः । यासामि भव सुप्रीता वनं चीरजठाघर:॥ हितेन गुरुण पिता ऊतजेन नृपेष च।- नियुज्यमानो विश्रब्ध; किं न कुय्यामहं प्रियम्॥ व्यलीकं मानसन्त्व कें हृदचं दहतीव मे। खय यन्नाह मां राजा भरतस्याभिषेचनम ॥ अहं हि सीतां राज्यञ्व प्राणानिषन् धनानि च। हृथे भाते खचं दद्यां भरताय प्रणोदित: ॥ किं पुनमनुजेन्द्रेण सयं पिता प्रणेदितः । तव च प्रियकामाथें प्रतिन्नामतुपालयन्। तदाखासय ड्रीमन्त किमिदं यन्महीपति:। वसुधासकनयनो मन्दमशूगि मुश्चति॥ गच्छन्तु चेवानयित दूता: शोघजवैहयेः। भरत' मातुलकुलादर्द्यव ृपशासनात्। टएडकारखमेषोऽहमितो गच्छामि सत्वरः। अविचार्य्य पितुर्वाक्य समा वस्तु चतुदश॥ सा हषा तस्य तद्दाक् ऋत्वा रामस् कैकयी। प्रस्थानं त्रद्दधाना हि त्वरयामास राघवम्॥ सामान्योपहतिं गोष्ि मया दत्तां प्रयत्नतः । गृहीत्वा शमसाफल्यं कत्तुमर्हसि मेडघुना॥

काव्योपद्यार:।

कालिदास उवाच। मया ऊतं महाकाव्यं रघुवंशं प्रयत्नतः। दिलौपा्द्यग्निवर्णान्तनृपतीनां महात्मनाम्। चरितं वर्णितं तत्र तदद्योपहराम्य हम् । सभे तस्थ कियानंशः श्रूयतां गदतो मम ॥

रघवंशम्। अथार्द्वराच सििमितप्रदोपे शय्याग्टहे सप्जने प्रबद्धः ।

कुशः प्रवासस्यकलन्वेशा- मदृष््पव्वों वनितामपश्त्।

स्यित्वा पुरस्तात् पुरुहृतभास:। जेतः परेषां जयशब्दपूव्व तस्याञ्जलिं बन्ध मतो बबन्। अथानपोढ़ाग लमयगारं

छायामिवादर्शतलं प्रविटास्। सविसयो दाशरथेस्तन्जः प्रोवाच पूर्व्वाद्द विस्दट्तल्: । लब्धान्तरा सावरसेऽपि गेहे

योगप्रभावो न च दशते ते। विभषि चाकारमनिव तानां मृखलिनी हैममिवोपरागम्।

कावयोपहार:।

का व्वं शुभे कस्य परिग्रहो वा किं वा मदभ्यागमकारणं ते। आचन मला वशिनां रघणां मनः परस्तीविमुखप्रदत्ति।

तमववोत्मा गुरुणानवद्या वा नीतपौरा खपदोन्मुखेन।

तस्या: परः सम्पति वौतनाथां जानीहि राजनविदेवतां माम।। वस्ौकसारामभिभूय साहं सौराज्यबद्दोत्सवया विभूत्या। समग्रशकौ त्वयि सूय्यबंशे सति प्रपन्ना करुणामवस्थाम।। विशोण तल्पाट्टशतो निवेश: पर्य्यस्शाल: प्रभुणा विना मे।

विड़म्वयत्य स्निमग्नसय्ें दिनान्तमुग्रा निलभिन्नमेघम्।

निशास भाखत्कजनुपुराणं वः सञ्जरोऽभदभिसारिकागाम्।

नदन्मुखोल्काविचितामिषाभि: स वाह्यते राजपथः शिवाभि:। आसालितं वत् मदाकराग्- मृं दङ्गधीरव्वनिमन्वगच्छत्। वन्य रिदानौं महिषे स्दम्भ: मृङ्गाहतं क्रोशति दौर्षिकाणाम्।।

काव्योपहार:। ७

रक्षेशयां वष्टिनिवासभद्गात् मदङ्गशब्दापगमादलासा:। प्राप्ता दवोल्काहतशेषवर्ा: कीड़ामयूरा वनवहिपत्वम्। सोपानमार्गेषु च येषु रामा निचिप्नवत्यय्रणान् सरागान्।

व्याघः पदं तेषु निधीयते मे।

मया दत्त तवानह उपहारमिम सभे। खवोकुरु मम सन्तोषोत्पादनाय बुधाश्रये।

भारविरुवाघ। किराताज्जुनसम्वादं समाशित्यातियत्नतः। एतत् किराताज्जुनोयं महाकाव्यं मया ऊतम्। उपहारमिमं ग्रन्थं सभे तुभ्यं ददाग्यहम्। सोकान् कतिपयान् तस्य पाव्मानान्निशामय॥।

किराताजुनीयम्। स किं सखा साध न शाप्ति योऽधिप® हितान्त य: संघटुते स किन्मभु:। सदानुकूलेषु ह्ि कुव्वने रति वपेष्वमात्येषु च सव्वरुम्पदः॥

क्क भूपतीनाच्चरितं क जन्तवः । तवानुभावोऽयमवेदि यन्मया निगूढ़तत्त्व नयवत्म विद्विषास् ॥

वाव्योपहार:।

विशङ्गमानो भवतः पराभवं

वृपासनस्योऽपि वनाधिवासिन: ।

दुरोदरच्छझ्जितां समीहते

नयेन जेतुज्जगतों सयोधन: ।।

तथापि जिह्मः स भवज्निगीषया

तनोति शुम्त गुणासम्पदा यश: ।

रुसुन्नयन् भूतिमना य्येसङ्गमाद्-

वरं विरोधोऽपि समं महात्मभि: ।

कतारिषड्वगजयेन मानवी-

विभज्य नक्तन्दिवमस्ततन्द्रिण वितन्यते तेन नयेन पौरुषम्।

ससवीनिव प्रीतियुजोऽनुजीविन ससानमानान् सुहदच बन् भि:। स सन्ततं दशयते गतसायः कताधिपत्यामिव साधु बन्ध ताम्।। असकमाराववतो वथायथ® विभज्य भका समपक्षपातया। गुणनुरागादिव सख्यमौयिवान् न वाधतेऽस्य निगण; परस्परम्।।

निरत्यवं साम न दानवजितं न भूरिदानं विरहय्य सत्क्ियाम्। प्रवत्ते तस्य विशेषशालिनी गुणतुरोधेन विना न सक्क्रिया ।

काव्योपहार:।

वसूनि वाष्यन् वशी न मन्युना खधम्मे दृत्यव निटत्तकारय: । गुरूपटिष्टेन रिपौ सुते!पि वा निहन्ति दरडेन स धर्ममविस्वम । विधाय रक्षान् परितः परंतरा- नशद्ङिताकारमपति श्ित: ।

कतन्नतामस्य वदन्ति सम्पदः॥ अनारतन्तन पदेषु लम्भिता विभ ज्य सम्यग्विनियोगसत्कियाः । फलन्य पाया: परिट हितायती- रूपेत्य सङ्गघंभिवारथसम्पदः । अनेकराजन्यरथाख सङ्कलं तदीयमास्याननिकेतनाजिरम् । नयत्य युग्म च्कद्गन्विराद्र तां भशं वृपौपावनदन्तिनां मद्ः ॥ तकिञ्तितकरमेतं मे उपहारं तवाग्रतः । स्थापितं परिडताराध्य गृहाण त्वं सभेऽघुना ॥

काव्योपहार:।

माघ उवाच। शिशुपालं यथा कष्णोऽवधीत्तङ्त्तसंश्रितम् । शिशुपालवधाख्य हि महाकाव्य मया ऊतम्॥ सभे सम्भावनायैतमुपहारं ददामि ते। पूटर तस्य कतिश्लोकान् संचेपे मयोदितान्॥ भिशुपालवधम्। दूति व्रुवन्तं तमुवाच स व्ती न वाच्यमित्य परुषोत्तम त्वया। त्वमेव साक्षात्करणीय दत्यतः किमस्ति काय्यें गुरु योगिनामपि। उदीर्ण रागप्रतिरोधकं जने-

उपेयुषी मोक्षपथं मनखिन-

उदासितारं निग्टहीतमानसै- ग्ट हीतमध्यात्मद्टशा कथञन। वंहिर्विकार प्रक्रते: ट्टथगरिपुः पुरातनं त्वां पुरुषं पुराविद:॥ निवेश्यामासिथ हेलयोड़गतं

जगत्तयै क स्यपतिस्वमुच्चके- रहीखरसम्भशिर:स भूतलम्॥ अनन्यगुव्वांस्तव केन केवलः पराएसूत्ते मेहिमावगम्यते। मतुष्यजन्मापि सरासरान् गुरे- भवान भवच्छदकरः करोत्यकः ।

काव्योपह्ारः।

मसङ्विल त्वं त्रिदिवादवातरः।

उदूढ़लोकत्रितयेन साम्पत® गुरुवरित्री क्रियतेतरां त्वया॥ निजौजसोज्जासयित जगद्ट्रुद्दा- मुपाजिहीथा न महीतलं यदि। समाहित रप्यनिरुपितखतः पदं दशः साः कथमीश मादशाम॥ उपक्ष तं पातुमदो मदोद्वतै- रवसेव विश्म्भर विश्वमीशिषे। ऋते रवेः चालयितु क्षमेत क: क्षपांतमस्कांएडमलीमसं नभः ॥ करोति कंसादिमहीभतां वधात् जनो मृगाणामिव यत्तव स्वम। हरे हिरखाक्षपुर:सरासुर- द्विपद्विषः प्रतुात सा तिरस्किया॥

प्रटत्त एव ख्यमुजिभतश्रमः क्रमेण पेष्टं भुवनद्विषामसि।

तथापि वाचालतवा युनक्ति मां भिथस्वदाभाषएलोलप मनः ॥

तदिन्द्रसन्दिथ्मुपेन्द्र यद्दच: क्षरं मया विश्वजनीनमच्यते।

समस्कार्य्येषु गतेन धुर्य्यता- महिद्विषसद् भवता निशस्यताम्।

१२ वाव्योयहार:।

अभूदभूमि: प्रतिपक्षजन्मनां भिवां तनूजसपनद्युतिर्दिते:। य भिन्द्रशब्दार्थनिसूदनं हर- र्हिरखपूर्व्वङ्गशिपु' प्रचक्षते । गृह्हासि चेदिमं तुच्छसपहारं सभे मम। आत्मानं सफलं मन्ये तद्द्य त्वदनुग्रहात्।।

श्ोहत्र उवाच। पुरय्लोकनलस्यवाशित्य वात्ती ऊतं मया। महाकाव्यं नैषधीयचरितं दोयतेऽघुना ॥ सभासदां प्रमोदाय कियदंशं पठाम्य हम्। सभ तस्यानुमन्यस्व प्रार्थनेयं तवान्तिके। नैषधचरितम्। आकुश्वितास्यामय पक्ततिम्यां नभोविभागात्तरसाव तीय्य। निवेशदेशाततघूतपक्ष: पपात भूमावुपभैमि हंसः॥ प्राकस्िक: पत्तपुठाहताया: चितेसदा वः खन उच्चचार। द्रागन्य विन्यसतदशः स तस्ा: सममान्तमन्त:करयं चकार।। नेचाषि वैदर्भसुतासखीनां

प्रापुसतमेकं निरुपाकरूप ब्रह्म व चेतांसि चतव्रतानाम्।।

कावोपहार:। १३

हंस तनौ सन्तिहितं चरन्त मुनेमेनोवत्तिरिव ख्विकायाम! ग्रहीतुकामा दरिणा शयेन यत्नादसौ निवलतां जगाहे॥

तामिद्रितरणनुमाय माया- मयं न भैम्या वियदुत्पपात।

मोघं वितेने सतलाघवेन।

व्यर्योकतं पत्ररथेन तेन तथावसाय व्यवसायमस्या: । परस्परामपितहसतालं तत्कालमालीभिरह्स्तालम।।

उच्चाटनीय: करतालिकानां दानादिदानीं भवतीभिरेष: । यान्वति मां द्रुच्नति मच्चमेव सानेत्युपालम्भि तयालिवर्गः ॥

छताल्पकोपा हसिते सखौनां छायेव भाखन्तमभि प्रयातुः । श्यामाथ हंसस्य करानवाप्- मन्दाक्लच्या लगति स पक्चात्।

शस्ता न हंसाभिमखी पनस्े यानरति ताभि्ळलहस्यमाना। साह सा नैवाशकुनी भवेन्मे भाविप्रियावेदक एष हंस: ।

१४ कावयोपहार:।

हंसोऽप्यसौ हंसगते: सदत्या: पुरः पुरचारु चलन् वभासे। वैलच्य हेतोग तिमेत दोया- मग्र ऽनुत्योपंहसन्निवोच्ः । पटे पटे भाविनि भाविनी तं यथाकरप्राप्यमवैति नूनम। तथा सखेल चलता लतास प्रतायय तेनािकषे कशाङ्गौ। रुषा निषिद्वालिजनां यदनां छायाद्वितीयां कलयान्जकार।

स कौरवन्मानुषवागवादीत्॥ सन्तुष्टा यदि वातुष्टा सुत्वा काव्यमिदं सभे। गृहौत्वा निजमौदार्य्यमसामान्य प्रदर्शय। - कबिराज उवांच। राघवपाराडवौयाख्य महाकाव्यं ऊत मया। रामस्य पारडवानाञ्न चरितं प्रति गाथया॥ ग्रन्थेऽ्स्तिन् वर्सित यत्नात्तदद्याहं ददामि ते। ऊपापरवशा भृत्वा सोकान् तस् सभे पटस॥ राघवपाराडवीयम्। असन्तते: सन्ति कुतः सखानी- त्यस्य विचिन्त प्रतिपन्तमत्युः । समं ख्रादनियतः सतार्थे राजा सरप्राथनतत्परोऽभृत् ॥

काय्योपदारा। १५

एतख्िन् सति समये विपक्षमीता: च्षोराव्य सटभुवमेत्य शक्रमुख्या: । गीववांण: कतनतिह्कवस्व्रिधाम्न लोकानामुदितमुपलवं शशंसुः ॥

सन्दिस्य वरिदशगएं यथानुरूपं तेजोऽशभुवि जननाय तन तत्र। देव्यारिस ट्नु तमोनुदोऽन्वराये खेरंशेरतरित चतुमिरैच्छत्।

ततो मुनिव्याहृतमन्त्रयुत्या तदीयपत्नीपरिचर्य्यया च।

भत्योपसत्त्या च टपस्य जन्न पिएडोपलब्धिविबु धप्रसादात्॥

सवनान्तराखधिगतो महौपतिः । चतुरोऽपि पञ्चमुखभासररान्रय- स्नयानवाप हरिदसतजस: ॥

कतार्थता कोहगह्हो नृपस्य यदेनमालग्वितपुतमूतिः । देव: स्वयं धर्म्ममय सिषेवे सहानुजन्मा गुरुभक्रिनम: ।

ज्यावान् विरेजे क्रमशोऽभिराम: कौमारमासाद्य वयः कुमार:॥

काव्योपहार:।

युधिट्टिरं भीमधनञ्याभ्यां समं दधानं नकुलेन लक्ष्मीम । समादवाप् सहदेवनिष्ट ज्यष्ट सुतं वौच्य तुतोष तात: ॥ सन्तानलाभादवृणः पितृखं

साद्व खदाररतुभूतकामः स शकतोषकरतर्वभूव। विद्या गुरुणं निलयादवाप्य काले कुमारा वृतरांङ्ट्रमेत्य। ववन्दिरे भूमिपतिं जनानां विलोचनालीरनिमेषयन्त: ॥ गुण रुपेता गुरुभीपाहद्ये: कषत्तानुरुपैव चनेविनीताः । कपाश्रयास्ते कुशला: कलासु प्रमाणकोटिप्रवण विजङ्र:॥ ते स्त्निग्धगम्भीरगिर: कुमारा- स्त्रेलोक्यतापप्रशमाय दक्षा:। नवास्ववाहा दूव धात्तराङ्टरा- नुद्वेजयन्ति स चिरं विपच्तान्। ग्ाह्हं वा यदि वाग्राह्यं इदं काव्य सभे सम। ग्राह्मेव त्वया त्वंह्ि विद्दद्गि: परिपुष्कला।

काव्योपहार:। १७

भूट्रक उवाच। वसन्तसनया साई् चारुदत्तस्य धौमतः ।

प्रणयादिकमाश्रित्य दृत्तं नानारसाश्रयम्॥ स्च्छकटिकसंज हि दृश्यकाव्यं* कतं मया। तहदामि सभे तुभ्यं तस्थ कि्निन्तिशामय।

मच्छ्रकटिकम्।

चारुदत्त: । ऊद्धमवलोक्य सनिर्वेदं निःखस्य। यासां वलि: सपदि मद्ग्टहदेहलीनां हंसेश्व सारसगरौच्य विलुप्रपूव्वः। ताखेव सम्पति विरुढ़टणाङ़ रास वौजाञ्ज्लि: पतति कौटमुखावलीढ़:।॥ इति मन्द मन्दं परिक्रम्योपविछ्ठः।

विदूषकः । एसो अज्ो चारुदत्तो ता जाव सम्पद उवसपपामि। उपसत्य। सोत्यि भवटे वढढदु भबं।

चारुदंत्त:। अये सव्वेकालिकमित्र मैत्रयः प्राप्तः । सखे स्ागत- मासताम्। विदूषकः। जं भवं आगावेदि। उपविश्य। भो वश्रस्त एसो दे वश्रसणचसवुडढेग जादी- कुसुमवासिदो पावारत अणुप्पेसिदो सिद्धीकिद्देवकज्जसस अजजचारुदत्तसा .. " ...... तुए उवणोदव्वो त्ति। सम्पयति।

• दृश्यश्रव्यत्वभेदेन पुनः कावं द्िधा मतम। दृश्य तनाभिनेयं तत् रूपारोपान रूपकम् ॥ भवेदभिनयोऽवस्थानकार: स चतुविद्यः। काङ्रिको वाचिकचैवमाह्यार्य्य: सात्विकस्तथा। नाटकमथ मकरयं भागव्यायोगसमवकारडिमाः । ई हामगाङ्वौथ्यः प्रह्सनमिति रूपकायि दभ।

१८ काव्योपहार:।

चारदत्तः । ्हीला सचिन्त: स्थितः । विदूषकः । भो दूदं किं चिन्तीत्रदि।

चारुदत्त: । वयस सुखं हि दुःखान्यनुभूय शोभते वनान्वकारेष्विव दीपदर्शनम्। सुखात्तु यो याति नरो दरिद्रतां धृतः शरीरेण मृतः स जीवति॥ विदूषकः । भो वञ्रस मरणदो दारिद्दादो वा कदरं दे रोतरदि। चारुदत्त: । ववस् दारिद्रान्रणद्दा मरणं मम रोचते न दारिद्राम्। अल्पक्ञेशमरणं दारिद्रामनन्त कं दुःखम्॥ विदूषकं: । भो वत्रसत अलं सन्तप्पिदे परादअरसंकामिदविहवस सुरअपपीटसेसस वित्र पड़िवञ्चन्दसत परिकखत्रो वि दे अहित्दर रमयौओ।

चारुदत्त:। वयसा न ममार्थान् प्रति देन्यम्। पश् रतत्तु मां दद्दति यद् ग्टह्हमस्सदीयं न्ोणर्थनित्यतिथय: परिवर्जचन्ति।

संशुष्क सान्ट्रमदलखमिव भुमन्तः कालात्यये मधुकरा: करिगः कपोलम्॥

विदूषकः । भो वत्रस एटे कखु दासीए पुत्ता अत्यकल्ववत्ता वरड़ाभीदा विश्र गोवाल- दारआ अरसे जहिं जहिं' ग खज्नन्ति तहिं तहिं गच्छन्ति।

चारुदत्त: । वयस्य सत्यं न मे विभवनाशकतारिति चिन्ता भाग्यकमेष हि धनानि भवन्ति वान्ति। :

एतत्तु मां दहति नष्घनात्रयस्य यत् सौहदादपि जना: शिथिलीभर्वन्ति।

काव्योपहारः। १६

अपि च- दारिद्राद्दियमेति क्रीपरिगतः प्रभुश्ते तेजसो निस्तेज: परिभयते परिभवान्निर्वेदमापद्यते। निर्षिमः शुचमेति शोकपिहितो बुद्वा परित्यज्यते निर्वृद्धि: चयमेत्य हो निधनता सव्वांपदामास्पदम्।।

मटत्पिराडं श्रद्धया देयं सद्विसत्यज्यं कदापि न। तन्म च्छकटिकं दातुमुपहारं कमोडसि ते।।

भट्ट उवाच। रामायणं समाश्रित्य वालव्यत्पत्तिकारराम्। भट्टि नाम महाकाव्य ऊतं संचेपतो मया॥ तव सन्तोषणाथ तटुपहारं ददामि ते। झोकान् कतिपयान् तस्य पठतो मे सभे पूटर॥।

भट्टिकाव्यम्। वनस्पतीनां सरसां नदीनां तेजखिविनां कान्तिमतां दिशाश्। निर्याय तस्या: स पुरः समन्तात् त्रियं दधानां शरदं ददरश।। तरड्गसङ्गाच्चपलैः पलाश- ज्वालाश्रियं सातिशवान्दधन्ति। सधमदौप्ताग्निरचौनि रेजु-

विम्वागतसीखवन: समृद्धि निजां विलोक्यापह्ृतां पयोभिः । कूलानि सामषतयेव तेतुः सरोजलन्ौं स्लपद्महासैः॥

२० काव्योपहारः।

निभातुषारनयनाम्व कल्प :

उपारुरोदेव नदत्पतङ्ग: कुमुदतों तीर्तरुदिनादौ।। वनानि तोयानि च नेत्रकल्प : पुष्पेः सरोजेय् निलीनमङ्ग: । परस्परां विस्मयवन्ति लक्ष्मी मालोकयाञ्जक रिवादरेग ॥

प्रभातवाताहतिकम्पिताक्ृति:

निरास भृद्र कुपितेव पद्चिनी न मानिनीशं सहतेऽन्यसङ्गमम् ॥

दत्तावधानं मघुलेहहिगौतौ प्रशान्तचेष्ट हरिग जिवांसुः। आकरायनुत् सकहंसनादान्

लच्य समाधिं न दधे मृगावित्॥ गिरेनितमव मरता विभिन्न

तोयावशेषेण हिमासमनम्।

सरिनखाभ्यञ्चयमादधानं शैलाधिपस्थयानुचकार लक्ष्मीम्।

गजेन् हरिः साम्भसि शैलकुश्ज

क्रमं बबन्ध क्रमितु सकोप:

वाव्योपहारः। २१

अदक्तताम्भांसि नवोत्पलानि रुतानि चायोषत षट्पदानाम्। आघायिवान् गन्ववहः सुगन्व- स्ेनारविन्दव्यतिषङ्गवांच्। लतानुपात कुसमान्यग्टस्नात्

कुद् हलाज्चायुशिलोपवेश काकुत्स्य द्रेषत् सयमान आस्त ॥ तिग्मांशुरश्मिच्क रितान्यदूरात् प्राश्चि प्रभाते सलिलान्यपश्यत्। गभस्तिधाराभिरिव द्रुतानि तेजांसि भानोभुवि सम्भुतानि।

वज्दूरात् समागत्य उपहारं ददामि यत्। दूदं कार्व्यं सभे तु्यं अातो न त्यत्त मर्हसि॥

दगडी उवाघ।

दशानां राजपुवाणामाशित्य चरितं मया। दशकुमारचरितं गद्यकाव्यं*ऊतं सभे॥ सभाजनाय सभ्यानासुपहारं ददामि तत्। तस्थ किञ्न्ित् प्रयत्नन पठतो मे निशामय॥ दशकुमारचरितम् । अस्ति समस्तनगरौनिकषायमाणा शश्चद्गएपसविस्ारितिम यिगणादिव स्तुजातआ्याख्ा तरत्नाकरमाहातमा मगधदेशशेखरीभूता पुथ्यपुरी नाम नगरी। तत्र वीरभटपटलोत्तरङ्ग-

• वत्तवन्धोजिभतं गद्य #

२२ काव्योपहार:।

पुरन्दरपरांङ्गनवनविहरणपरायणतरुगगिकागणजेगीयमा नवातिमानव शरदिन्द कुन्दधन- सारनीहारहारम खालम रालसुरगजनीरक्षीर गिरीशाट्ठ हासकैलासकाशनीका शम्त्यां रचित- दिगन्तरालपूर्च्यां कौर्त्याभितः सरभित: खवर्लोकशिखरोरुरचिररत्वरत्नाकरवेलामेखलावल -

सुरभसुरनिकरो विरचितारातिसन्तापेन प्रतापेन सतततुलितविचन्मध्यहंसो राजहंसो घनदर्पकन्दर्पसौन्दर्यसोदर्य्य हद्यनिरवद्यरूपो भूपो वभूव। तस्य वसमती नाम समतिर्लीला- वतीकुलशेखरमणी रमगी वभूव। निटिलाच्ेष भखीकतचेतने मकरकेतने तदा भये- नानवद्या वनितेति मत्वा तस्या रोरम्ावलीकेशजालं प्रेमाकरो रजनीकरो विजितारविन्दं वदनं जयध्वजायमानो मीनो जायायुतोऽच्ियुगलं सकलसैनिकाङ्गवीरो मलयसमीरो

निशासः पथिकहद्लनः करवालप्रवालस्चाधरविम्व जयशङ्गो वन्ध रालावखधरा कन्वरा पूर्णकुम्भौ चक्रवाकानुकारौ पयोधरौ ज्यायमाने मार्ई वासमाने विसलते वाह र दूषदुत्फुलली- लावतंसक ह्वारो गढ़गावर्त्तसनाभिर्नाभिः दूरीकतयोगिमनोरथो जैतरथोऽतिघनन्घनं जयसमभ भूते सौन्दय्यभूते विभ्ितयतिजनारम् रम्े चोरयुगे आतपत्रसहखपत्र पाद्द्वयमस्त्रभूतानि प्रसतानि तानीतराषि अरद्गानि समभूवन्नव विजितामरपुर पुष्पपुर निवसती सा वसुमती वसुमतीव मगधराजेन यथासुखमन्वभावि। तक्य राज्ज: परमवविधेयाः (धम्मपालपझ्जोङ्गव-

मात्यास्त्रयोऽभूवन। तेषां सितवर्म्मरः (समतिसत्यवम्मागौ) धर्म्मपालस (सुमन्त्रसमित्र- कामपाला:) पझोङ्गवस्य (उछ्तरत्नोङ्गवाविति) तनयाः समभूवन्। तेषु धर्ममशीलः सत्यवम्मा संरारासारतां बुद्धा तीर्थचात्राभिलाषी देशान्तरमगमत्। विटनटवारनारी- परायणे दुविनीत: कामपालः जनकाग्रजन्मनोः शासनमतिकम्य भुवं वभाम। रन्नोङ्गवोऽपि वाषिज्यनिपुरातया पारावारतररामकरोत्। दूतरे मन्त्रिस्नवः पुरन्दरपुरातिथिषु पित्टषु यथापूब्वमन्वतिटटन्। ततः कदाचिन्नानाविधमहदायुधनेप सरचितागखजन्याजन्यमौलिपालि- पालिनिहितनिशित शायको मगधनाचको मालवेखवर प्रत्यग्रसंग्रामघसरं समुत्कटमानसार

काव्योपद्दार:। २३'

मानसारम्ति सहेलन्यककृतजलधिनिर्धोषाहङ्गारेण भेरीभङ्गारेप पटिकाकर्ण नाक्रान्तभय- चरिडमानं दिगदन्तावलवलयं विघुर्रायन निजभरनमन्मेदिनीभ रेणयस्तभुजगराजमस्तक- वलेन चतुरङ्गवलेन संयुतः संग्रामाभिलाषेर रोषेष महताविषो निर्ययौ।

दरापि भवविद्देषी पूजार्थ केवलं तव। उपहारं ददाम्येतत् गृहाणा ऊपया सभे।

जयदेव उवाच। इदं गीतिमहाकाव्यं गोतगोविन्द संन्कम्। मया यत्नात् ऊतं राधाऊष्णप्रेमर साथ्रयम । ग्रन्थेडस्तिन् रागतालानां विचितत्वं प्रदर्शितम्। दृदाम्येतत् सभे तुभ्यं गोतान्यस् निशामय ।। गीतगो विन्दम्। वसन्तरामख्यकतालाभ्यां गोयते।

ललितलवङ्गलतापरिशोलनकोमलमलयसमीरे। मधुकरनिकरकरम्वितकोकिलकूजित कुन्जकुटीरे॥ विहरतति हरिरिह्ह सरसवसन्ते। उृत्यति युवतिजनेन समं सखि विर्राहिजनस् दुरन्तं॥। उन्मदमदनमनोर यपथिकवधू जनजनित विलापे। अलिकुल स ङ्कल कुस म समूहनिरा कुल व कुल कलापे।। मगमदसौरभरभसवशंवदनवदलमालतमाले

मिलित शिलीमुखपाटलिपटलऊतअरतूण विलासे। विगलितलज्जितजगदवलो कनतरुणकरपक तहा ये । विरहिनिअन्तन कुन्त मुखा ऊतिकेतकिदन्तुरिताशे । ..

वाव्योपहार:।

माधविकापरिमलललितनवमालतिजातिसगनौ। मुनिमनसामपि मोहनकारिषि तरुणकारपवन्धौ।। स्फ्र टदतिमु कतल तापरिरम्भरमुकुलितपुलकितचूते। वन्दावनविपिने परिसरपरिगतयमुनाजलपूते।। श्रीजय देवभषितमिदमुदयतु हरिचरपस्तिसारम । सरसवसन्तसमयवनवर्णनमनुगतमदनविकारम्॥ कर्टरागैकतालोता लाभ्यां गोयते। निन्दति चन्दनमिन्दुकिरणमनुविन्दति खेदमधीरम्। व्यालनिलयमिलनेन गरलमिव कलयति मलयसमीरम्।। सा विरहेण तव दीना माधव। मनसिजविशिखभयादिव भावनया त्ववि लौना।। अविरलनिपतितमदनशरादिव भवदवनाय विशालम्। खहृदयमम्मि वर्म्म करोति सजलनलिनीदलजालम्। कुसुमविशिख शरत ल्पमनल्पविलासकलाकमनीयम्। व्रतमिव तव परिरम्भसुखाय करोति कुसमशयनीयम् ॥ वहति च गलितविलोचनंजलघरमाननकमलमुदारम्। विधुमिव विकटविधुन्तुददन्तदलनगलितामृतवारम्॥। विलिखति रहसि कुरद्रम देन भवन्तमसमशरभूतम्। प्रयमति मकरमधो विनिधाय करे च शरं नवचूतम् । प्रतिपदमिदमपि निगदति माधव तव चरणे पतिताहम्। त्वयि विमुखे मवि सपदि सुधानिधिरपि तनुते तनुदाहम।। ध्यानलयेन पुरः परिकल्पा भवन्तमतीव दुरापम्। विलपति हसति विषीदति रोदिति चञ्ति सुञ्जात तापम्॥ श्रीजय देवभगतमिदमधिकं यदि मनसा नटनीयम्। हरिविरहाकुलवल्वयुवतिसखीवचनं पठनीयम्।

काव्योमहार:। २५

दशाखरागैकतालीता लाभ्यां गौयते।

सनविनिहितमपि हारमुदारम्। सा मतुते कशतनुरिव भारम् ॥ राधिका तव विरहे केशव! सरसमरगामपि मलयजपङ्गम्। पसति विषमिव वपुषि सशङ्गम । खसितपवनमतुपमपरिणाहम। मदनद्हनमिव वहति सदाहम॥ दिशि दिशि किरति सजलकराजालम्। नवननलिनमिव विगलित नालम्। नयनविषयमपि किसलयतल्पम । कलवति विहित उताशविकल्पम्। त्यजति न पाण्तलेन कपोलम्। वालशशिनमिव सायमलोलम् । हरिरिति हरिरिति जपतति सकासम । विरहविहितमरणेव निकामम्। श्रीजय देवभगितमिति गीतम । सुखयतु केशवपदसुपनीतम।। रसभावविहोनाय गीतिकाव्याय मे सभे। अवस्थानाय त्वत्मा्ें सथानं दातु त्वमर्हसि॥

चिरञ्जीव उवाच।

सव्वेषां वैष्णवादोनां दर्शनानां विशेषतः । मतमाश्रित्य यत्न न विद्दन्मोदतरङ्गियो॥ चम्पूकाव्य* ऊतं तुम्य उपहारं ददाभ्यहम्। सभे तस्थ कियानंशः श्रयतां पव्यते मया॥

अथ समाहता: पुरुहतपुरोहिता दव विद्वांस: क्रमशः प्रविशन्तिख।

तच प्रथमतः प्रविशन्तं वेव्ावमालोक कोऽप्येकः सकलजनाभिक्री विदित- परतत्त्वो निजगाद प्रभुम।

• गद्यपद्यमयं काव्य चम्पूरित्यभिधीयते।

२६ काव्योपहार:।

आनाशमूद्द तिलकी वडशङ्गचक्र- पद्माद्वितोज्ज्वलवपुव तपीतवासा:। करठ ललामतुलसौसजमादधानः श्त्रीमानयं इरिकथां कथयन्त्नुपैति।

मविश्य च वषणाव :- ईूषन्मुद्रितलोचनो दढ़तरप्रारब्वयोगासनो य द् ब्ह्मादिसरेन्द्रवंन्दितपद: शम्म: सयं ध्यायति। वैकुएठ कनिकेतनं जगदपि व्याप्य स्थितं लौलया तद्व्रम्मास्वपुः सदैवमुदितं त्वच्चित्तमालम्वताम्। इत्पचे। कथायान्तं शैवमालोक्याह स :- श्रीमानसावेति जटालमौलि- र्व्याघत्वगालस्वितमध्यभागः।

रुद्राकमालाकलितोइ्देहः ॥

प्रविश्य च शैव :- यं गायन्ति सदा समसनिगमा व्यायन्ति वं योगिनो यस्यान्नामविगत्य देवतगणा: कुर्व्वन्ति सथादिकम्। सोऽयं त्वामवतात् निराकृतिरपि चातु जगत् साऊृति- ध्यायन् सं खयमेव सव्वजगतीशिक्षाकर: शङ्गर: । इत्चे। संथायान्तं शाक्तमालोक्याइ स :- जवापुष्प मद्धिं सजमुरसि मल्लीसमनरुा ललाटेडप्यारक तिलकमनुलिप्न मलयजम्। दधान: सानन्द निजहृदि परव्रह्ममचिषौं समायातः साक्षादघर दूव राकापतिरयम्।।

काव्योपहार:। २७

मविश्य च पात :- यामासाद्य विधीयते हरिहरव्रह्मादिभिदैवतैः खीयं खीयमतीव दुष्करतरं कम नणाल्लीलया। सा दुर्गा भवरीतिभीतिशमनी लोकतयात्तारिणी भूयाद्वः प्रतिपक्पच्तदलनी वा्यफलोल्वासिनी । इत्चे। छथायान्तं हरि हराद्वतवादिनमालोक्ाइ स :- अयमतस्तुल सौदंलमालया

हरिहरौ शरणीकरवाणिता- वितिविभावनभाषणतत्पर:। व्यागत्य स :- ब्रह्माविषमना: सद्व कमलासक्तोऽविषादो विभु: कावासोऽय विभृतिमान् गिखिवराधारोऽभयावन्लमः। सपाधीशवरो विपुद्रवचरो लोकत्रयानन्दको भूयादो हृदयं गतः प्रतिलवं कष्णोडयवा शङ्गर:॥ इताचे। यतस्वं विद्ुषां वर्गैमगिडता तत्सभे मम। उपहारमिमं त्यत्तुं क्ित्रिन् कालेऽपि नार्हसि॥

मयूरभट्ट छवाच। सूर्य्यशतकसंज्त हि खराडकाव्य®* मया ऊतम्। जगतप्रंसवितुस्तत् सूय्यंस्य रश्मिमराडलम्।। रथाञ्ौ सारधि्ैव व्णितास्तु ऊतः स्तव:। तुभ्य' ददामि तत् तस्य कियदंशं सभे पट णुं ॥ *खाडकाव्यं भवेत कावयस्यकदेभानुसारि च।

काव्योपहारः।

सृय्य भतकम्। जम्भारातीभकुम्भोङ्गवमिव दवतः सान्ट्रसिन्टूररेणु

आवान्या तुत्यकालं कमलवनरुचे वारुण वो विभूत्य भूयासर्भांसयन्तो भूवनमभिनवा भानवो भानवीया:॥ मतिप्रहाय दात मुकुलपुटकुटीकोट रकोड़लीनां लन्तमीमाकर्ष्ट कामा इव कमलवनोद्घाठनं कुब्बते ये। कालाकारान्वकाराननपतितजगत्साध्वसध्व सकल्पा: कल्यागं व: किवासु: किसलयनिचयसे करा भास्करस्य॥ गर्भेष्वम्भोर्हाणं शिखरिषु च शिलाग्रेषु तल्यं पतन्तः प्रारम्भे वासरस्य व्युपरतिसमये चैकरूपास्येव। निष्पर्यायं प्रटत्तास्त्रिभुवनभवनप्राङ्गणे पान्तु युषान् ; उम्नानं सन्तताव्यत्रमजमिव भृगं विभतो बधपादाः॥ प्रभुस्त्युत्तरीयत्विषि तमसि समुद्दीच्य वीतार्तीन् प्राग् : जन्तंसन्तू न वथा यानततु वितनुते तिग्मरोचिम रीचीन्। ते सान्द्रीमूय सद्यः क्रमविशददशाशादशालीविशालं शशत् सम्पादयन्तोऽम्बरममलमलं मङ्गलं वो दिशन्तु॥ न्यककुर्ख्न्नोषधीशे मुषितरुचिशुचेवौषधीः प्रोषिताभा भाखद्ग्रावोद्गतेन प्रथममिव कृताभ्य द्गति: पावकेन। पक्षच्छ दवणासटक खृ त दूव हसदो दर्शचन् प्रातरद्र- रातामस्तीवरानोरनभिमतनुदेख दृगभस्ताज्रमो वः ॥ शोणघ्राखङ्टिपाणीन वषिभिरप वनैधघराव्यकतघोषान् दीर्घाघ्रातानशौषेः पुनरपि घटयत्य क उल्लाषयन् वः। धर्मांशोखस् वोऽन्तर्द्विं गुराघनद्णनिव्ननिरविभ्टत्त- दत्तार्घा: सिद्धसङ्कविदधतु प्टरायः शोघ्र मङ्गोविघातम्॥

काव्योपहार:। २६

विभाण वामनत्वं प्रथममथ तथेवांशवः प्रांशवो वः क्रान्ताकाशान्तरालासदनु दशदिशः पूरयन्तस्तोऽपि। ध्वान्तादाच्छिद्यदेवद्विष दव वलितो विश्वमाश्वयुवानः कच्क्रानुच्त्रायहेलावहसितहरयो हारिदशा हरन्तु॥ उज्गाढ़ नारुगिम्ना विद्धति बडलं येऽरूणस्यारूणत्वं मूर्दोद्वूतौखलीनक्तरुधिररुचो ये रथाखाननेषु। शलानां शेखरत्वं श्रितशिखरिशिखास्तन्वते ये दिशन्तु प्रेङ्न्त: खे खरांशो: खचितटिनमुखासे मयूखा: सुखं वः॥ दत्तानन्दा: प्रजानां समुचितसमयाऊट्टसष्टः पयोभि: पूव्वाह्ह विप्रकीणं दिशि दिशि विरमत्यक्रि संहारभाजः ।

गावो वः पावनानां परमपरिमितां प्रीतिमुत्पाद्यन्तु।। बन्धध्व सेकहेतु शिर्रास नतिवशाबद्सन्व्याञ्जलीनां लोकानां ये प्रबोधं विद्धति विपुलाम्भोजपएडाशयेव।

कल्पन्तां निविंकल्प दिनकरकिरण: केतवः कल्षस। धारारायोऽधनावापदि सपदि करालख्भताः प्रपाते तत्वालो के कदीपास्त्रिदिवपति पुरप्रस्थितौ वीथ्य एब।

स्वायन्तां तीव्रभानोटिवसमुखसखारश्मयः कल्मषाङ्व: ॥ प्राचि प्रागाचरन्तोऽनतिचिरमचले चारुचूड़ामषित्व मुञ्चन्तो रोचनास्व प्रचुरमिव दिशामच्चकेच्चर्चना च। चाठूत्केच्चकनामां चतुरमविचलैलोचनैरच्यमाना-

यत् दय महाचुद्र न त्यजन्ति महाशयाः। अतः चुद्रतमं काव्यमुमहार गहाण मे।

काव्योपह्वार:।

भवभूतिरवाच।

उत्तरं रामचरितं सौतानिवासनाश्त्रयम्। करुणाख्यर सप्रायं दृश्यकाव्य मया ऊतम्॥ त्वन्मोदोत्पादनार्थ तत्प्रीतिपूर्व्व ददामि ते। कियदंशं सभ तस्य समाकरय साम्प्तम्॥।

उत्तरचरितम् ।

राम: । हा कटम्। व्ययें यत कपीन्द्रसस्यमपि मे वीय्े हरीयां रथा प्रज्ना जाम्ववतोऽपि यत्र न गतिः पुतस् वायोरपि। मार्ग यत न विश्वकम्मतनयः कर्तु नलोऽपि क्षमः सौमिनरेरपि पत्रिणामविये तत्र प्रिये क्वासि मे।

सीता। वज् मनाविद्ह्नि पूव्वविरहं। राम:। सखि वार्सान्त दुःखायेवेदानीं रामस्य दर्शनं सुहदां कियच्विरं तां रोदयिष्यामि

तदनुजानीहि मां गमनाव। सीता। (सोहगमोह' तमसामवलम्वा) भअ्रवदि तमसे कहं गच्छदि एव्व अज्जउत्तो। तमसा। वस्स समाश्वसिह्ि समाश्सिहि। नन्वावामपि आयुषातो: कुशलवयोव्ष- ग्रन्थिमङ्गलं सम्पादयितु भागीरथीपदान्तिकमेव गच्छाव: । सीता। भन्रवदि पसीद खणमेत्तं वि दाव दुल्वहं जएं पेकखामि। रामः। अस्ति चेदानीमश्वमेवाय सहवर्ममचारिणी मे

सीता। (सोत्कन्पं ) अज्जउत्त का सा।

राम:। हिरएमयी सीताप्रतिकति: ।

सीता। (सोचांस साखम) अज्जउत्तो दाषिं सि तुम। अमहे उकखाखिदं मे दाषिं परिच्चाअलज्जासल अ्जउत्तेष।

काययोपहार:।

रामः। तत्नापि तावद्वाष्पदिग्ध चन्षुविनोदवामि। सीता। धसा सा जा अज्जउत्तेष वड मणाअदि जा अ अज्जउत्तं विणोदत्रन्ती आसाणिवन्वरं जादा जोअलोअख। तमसा। (सस्पितरु हाखं परिध्वव्य) अयि वत्से एवमाता सयते। सीता। (सलज्जमधोमुखी खगतम) परिहसिदह्ि भत्रवदीए। वासन्ती। महानयं व्यतिकरोस्ाक प्रसादः। गमनं प्रति पुनर्वथा कारय्येपरिहाषिन भवति तथास्ताम । सीता। पड़िउला दाषिं मे वासन्ती संवुत्ता। तमसा। एहि वत्स गच्छाव: । सीता। (सकछ्म्) एवबं करेह। तमसा। कर्थ वा गस्यते यस्ाखव प्रत्युप्नस्येव दयिते तष्णादीघस्य चन्ुषः । मममच्छ दपररयत्र राकर्षो न समाप्यते।। सीता। गमो रामो अपुव्वपुसजगिददंसयाएं अज्जउत्त चरणकमलायं। मूर्च्छति। भवभतेरिमां भूतिं विहीनधनसम्पदः । उपहारोऊ्वतां यत्नात् गृहाण समितेऽधुना ।

सवन्ध रुवाच। कन्दपकेतुर्ुगवान् चिन्तामणिनृपात्मजः। येन वासवदत्तां हि प्राप तद्ृत्तसंयितम् ।। कवतं वासवदत्ताख्य गद्यकाव्य मया सभे। ददामि ते कन्निदंशं पटणु तस्य समाहिता॥ वासवढत्ता। विबुद्धस्तु विषसरसीव दुर्जनवचसीव निमग्नमालानं धारयितु न शशाक। तथाह्ि क्षणमाकाशतलमालिङ्गन् प्रसारितवाङ्युगल: एच्यहि प्रियतमे क गच्सीति दिच लिखिता-

३२ काय्योपहार:।

मिवोत्कीणंमिव चन्ुषि निखातामिव हृदये प्रियतमामाजहाव। ततसत्रैव शय्यातले निमीलितनयनो निषिद्वाशेषपरिजनो दत्तकपाटः परिहृतताम् लाहारादिसकलोपभोग- सहिनमनयत्। तथेव निशामपि खप्नसमागमेच्छाभिरनैषीत्। अथ तस्य प्रियसखो मकरन्दो नाम कथमपि लब्धप्रवेश: कन्दपसायकप्रहारपरवशं कन्दपकेतुमवाच। सखे किमिदमसाम्पत- मसाधुजनोचितमध्वानमाम्रितोऽसि तवैतच्चरितमालोक्य वितकदोलास निवसन्ति सन्तः खला: पुनस्तदनिष्ट्मनुचितमेवावधारयन्तयनिष्टोङ्गावनरसोत्तरं हि खलहृदयं को नामास तत्त्त्वनिरु पणे समर्थः। तथाहि भीमोऽपि न वकद्वेष्याश्रयाशोपि मातरिशा अतिकटुरपि महारसः सर्षपस्ह दव करयुगललालितोऽपि शिरसा द्टतोऽपि न कटुत्वं जहाति तालफलरस दवा- पातमधुरः परिणामविरसस्तितय्त पादपराग दवावधूतो मूद्दानं कषाययति विषतरुप्रसव दूव वथा यथानुभूयते तथा तथा मोहमेव द्रढ़यति न वारि विरहोऽस जायते नीचदेशस्य व निदावदिवस दूव वजमत्रो वहति तापं समनसां अन्वकार दूव दोषानुबन्धचतुरो विशकम्मां- वलोपनोद्तच विरुपान्ोऽपि चक्रधरः शकाश न देशजप्रशंसी च सरसेतरव विभिन्नसापि सतः स्नहं द्शवतोऽपि तकाठ दूंवं हृदवं विलोड़यति

यक्षव लिरिवात्मघोषमुखरो मए्ड लन्नमणकथकस्' मत्तमात ङ्र दूव स्वशालोल

मुखोडधरीकतदानव वषभ दव सुरभियानविकल: कामीव गोत्रस्वलनविधुरो

वामाध्वातुरक्क्ष अजीविकार दव कलेवरे वचसि मन्दिमानमावहतति वञ्चक दूव कठपाले

रक्नो विभावरीरक्तच्व परंत दूव बन्ध तापदर्शन: परशुरिव भद्रत्रियमपि खएडयति कुद्दाल दव

दलितगोः क्षमाभाजः प्रागिनो निकन्तति रतकील दव जघन्यकन्म लग्नो के पयति साधून दुष्शुपस्ुतिरिव काननरचिरनुगतमपि यवसन्ततं नातुमोदते। अवीजादेव जायन्ते अका- एडादेव प्ररोहन्ति खलव्यसनाङ्गरा दुरुच्छदा भवन्ति असतां हि हृदि प्रविषो दोषलवः करालायते। सतां तु हृदि न विशत्यव यदि कदाचिद्धिशति पारद दव कषमात्रमपि नावतिष्टते। साधवो मृगा दव विनोदविन्दोः त्रवणवशगा: सुख़ जना; शरत्समया

दव भवाहृशा मिनस हृदवं हरन्ति न च सचेतना विसदशमपदिशन्त्यचेत-

काव्योपहार:। ३२

नानामपि मेती समुचितपन्ते नित्िप्ता। तथाहि माधुय्येशत्यशुचित्वसन्तापशान्तिभिः पयः पय द्र्वेति मित्रतामुपगतसा दुग्धसा तत्ङ्गमादृद्वितसा क्वाथेन ममैव पुरो युक्त: च्षय दति विचिन्तेव वारिणापि तीयते। तददमसाम्प्रतमाचरित। सखे ग्टहाण साधुजनोचितमध्वानं साववो हि दिङमोहात् परमृत्पथप्रटत्ता भवन्तीत्यादि वदति तख्िन् कथमपि खरशरनिकरप्रहारपरवशः परिमिताक्षरमवाच कन्दपकेतुः।

वासवस्य सभातुल्या यतर्व समिते ततः । इमां वासवदत्तां मे गृहाणोपहतौऊताम्।।

वाणभट्टृस्तत्सुतय उवाच।

तारापौड़सुतच्चन्द्रापोड़ो गन्धव्व दारिकाम्। कादम्वरों यथा प्राप तह्टत्तान्तसमाश्रयम्॥ आवाम्यां हि कतं गद्यकाव्यं तुष्यं वुधाखये। प्रयच्छाव: कन्निदंशं सभे तस्य निशामय॥ कादम्वरी। अतिनिशीथप्रभावात् दूरादेव विभाव्यमानसरमुन्मुक्तारत्तनादम् हा हतोऽसिि हा दग्घोडसि हा वच्ितोऽसि्पि हा किमिद्मापतितं किं इत्त उत्सन्नोऽिविमि दुरातमन् मदन पिशाच पाप निर्ष्टण किमिदमळत्यमनुष्ठितम् आः पापे दुष्कृतकारिषि महाखते दुविनीते किमनेन तेऽयकतम् आः पाप दुश्वरित चन्द्र चएडाल कतार्थोऽसि। इदानीमपगतदातिरयदत्िणा- निलहतक पूर्णसे मनोरथा: कतं कर्त्तथ' वहेदानौं यथेष्म्। हा भगवान् खतकेतो पुत्र- वव्सल न वेत्सि सुषितमातमानम् हा ध्म्म निष्परिग्रहोऽसि हा तपो निराश्रयमसि हा सरखति विधवासि हा सत्य अनाथमसि हा सरलोक म्ून्योऽसि सखे प्रतिपालय मामहमपि भवन्तमतु- वास्यामि न शक्रोमि भवता विना कषणमप्यवस्थातुमेकाकी कथमपरिचित दवाहष्टपूव्व दूवाद्य मामेकपदे उत्मज्य प्रयासि कुतस्तवेयमतिनिष्ठ रता कथय त्वटते कव गच्छामि कं याचे कं

३४ काव्योपहार:।

शरणमुपमि अन्वोऽसति संवत्तः मून्या मे दिशो जाता: निरर्थकजीवितमप्रयोजनं तपः निः- सखाच्च लोका: केन सह परिभमामि कमालपामि उत्तिष्ठ देह्ि मे विलपतः प्रतिवचनं क तन्ममोपरि सुहत्पेम क सा खि्रितपूर्व्वाभिभाषिता च द्त्येतानि चान्यानि च विलपन्तं कपिन्ललमश्रौषम्।

अप्युन्मत्तिके कुतोऽस्य मे वञ्वसारकठिनस्य हृदयस्य सफ टनम् आलोक्य व यन्त्र सहसवा स्फ टितम्। अपि च या जीवति तस्या: सव्वेमिदं माता पिता वन्ध रात्मा सख्य: परिजन इति मवा पुनम्नियमाराया जीवितभूतं कथमपि समासादितमिदं प्रियतमशरौरं यज्जीवद- जोवदा सम्भोगेनानुमररोन वा द्विवापि सव्वदुःखानामेवोपशान्तये तत् किमिति देवेना- गच्छता मदर्थं प्राणांयोत्सजता सदूरमारोपितम् गुरुताञ्च नीतमातमानमय्चुपतनमाचकेष लघुऊत्य पातयामि कथन्न सवगगमनोन्मुखस्य देवसा रुदितेनामड्गलं करोमि क्थ वा पाद- धूलिरिव पादावनुगन्तुमुद्यता हर्षस्थाने रोदिमि किं मे दुःखम् अधना त मे सव्वदुःखान्येव दूरीभूतानि किमद्यापि रुद्यते यदयं कुलक्रमो न गगितो गुरवो नापेच्िता: धर्ममो नातुरुद्दो जनापवादान्न भौतं लज्जा परित्यका मदनोपचारः सखीजन: खेदितो दुःखिता मे प्रियसखी महाशेता तसनाः कते प्रतिज्ञातमप्यन्यया जातम् ममेत्येतदपि चेतसि न कतं तस्रिन् मदर्थ- मेवोञ्मितप्राये प्राणेशरे प्राणन् प्रतिपालयन्ती त्वयेव किमुकाहं अस्मिस्तु समये मरणमेव सरेयो न जीवितं मे सव्वेप्रकारलज्जाकरन्तु जीवितं न पुनर्मेररम्। तद्यदि ममोपरि स्नह: करोषि वा मत्प्रियहितं तन्मदीयमप्यात्मनि स्नेनमारोप्य तथा कर्त्तव्य यथा न तातो नाम्वा वा मच्छोकादात्मानं परित्यजतः ।

कादम्बरों विना यन्त भवेत् प्रक्वतिसाधनम्। चतः कादम्वरों गोष्टि उपहारं गहाण नौ।

काव्योपहार:।

भर्त्तुं हरिरुवाच।

विषयाणामनित्यत्वं जात्वा शान्तिरसाश्रयम्। लोकानामुपदेशाय वैराग्यशतकं लघु॥ मया ऊतं कोषकाव्य* सभे तु्य ददामि तत्। वन्मि तस्य कतिक्चोकान् तान् पटरन्तु सभासद्:॥ वैराग्यशतकम्।

बोद्वारो मत्सरग्रस्ताः प्रभव: सयदूषिताः । अबोधोपहताल्ान्ये जीगमङ्गे सभाषितम्।। न संसारोत्पन्नं चरितमतुपश्यामि कुशलं विपाक: पुरयानां जनयति भयं मे विमृशतः । महद्गिः पुरयौषच्चिरमपि ग्हीताच् विषया महान्तो जायन्ते व्यसनमिव दातु विषयिनाम्॥ म्रान्त देशमनेकदुर्गविषमं प्राप्त न किश्वित् फलं त्यक्वा जातिकुलाभिमानमुचिरं सेवाकता निष्फला। भुतं मानविवर्जितं परग्टहेष्वाशङ्गया काकवत् तषा जन्भसि पापकम्मपिशुने नाद्यापि सन्तुष्यसि। अमीषां प्राणनां तुलितविसिनीपत्रपयसां कते किन्नासभिविगलितविवेकव्यवसितम्। पदाव्यानामंग्र द्रविषमदनिःसंज्नसनसां

भोगा न भुक्ता वयमेव भुक्ताः तपो न तप्त वयमेव तप्ताः ।

• कोधः सोकसमू हस्तु सादन्योन्यानपक्षक। व्रज्याक्रमेय रचितः स एवातिमनोरमः।।

३६ काव्योपहार:।

कालो न यातो वयमेव याता: तष्णा न जीणां वयमेव जीणंः।। वलिभिमुखमाकान्तं पलितरद्वितं शिर:। गात्राणि शिथिलायन्ते तष का तरुणायते॥ निटत्ता भोगेच्छा पुरुषवडमानोऽपि गलित: समाना: खर्यांता: सपदि सुहदो जीवितसमाः। शनर्यद्युस्थानं घनतिमिररुद्वे च नयने अहो दुष्टः कायसरदि मरणोपायचकित: । आशा नाम नदी मनोरथजला तष्णतरड्गाकुला रागग्राहवती वितकेविहगा धर्म्मद्रुमध्व सिनी।

तस्ा: पारगता विशुद्धमनसो नन्दन्ति योगीशुरा: । अवश्ं यातारच्विरतरमुषित्वापि विषया वियोगे को भेदस्यजति न जनो यत् खयमसून्। वजन्तंः खातन्तपास्तुलपरितापाय मनसः स्वयन्तकाख्व ते शमसुखमनन्तं विद्धति। ब्रह्मज्ञानविवेकनिमलधिय: कुव्वन्तहो दुष्कर यन्मुक्चत्युपभोगभान्न्ापि धनान्येकान्ततो निस्पृह्दाः । सम्पाप्तानि पुरा न सम्पति न च प्राप्तो दृढ़प्रत्ययो वाञ्छमात्रपरिग्रहारपि परित्यकुन्त शका वयम् ॥ धन्यानां गिरिकन्दरेषु वसतां ज्योति: परं ध्यायताम् आनन्दाय्रुकणान् पिवन्ति शकुना निःशङ्गमङ्गेशयाः। अस्ाकन्तु मनोरथोपरचितप्रासादवापीतट- क्रीड़ाकाननकेलिकौतुकजुषामाय: परं चीयते।।

काव्योपद्दार:। ३७

सनौ मांसग्रन्थी कनककलसावित्यपमितौ मुखं प्भ्ागारं तदपि च शशाङ्केन तुलितम्। खवन्मूतक्ञिनत्तं करिवरकरस्पद्टिं जघनं मुजर्निन्य रूपं कविवरविशेषगुरुकतम्। नौरसं यदि मे काव्यं मत्वा गृन्नासि नो सभे। ततो दुःखारणवे मग्नो भविष्यामि न संशयः ॥

विशाखदेव उवाच।

नन्दवंशसमुच्छेदच्यन्द्रगुप्ना भिषेचनम्। चाख क् नौतिकौटिल्यं एतदृत्तान्त संश्चितम्॥ मया ऊतं दृश्यकाव्य मुद्राराचससंनकम्। सभे ददामि तत्तभ्य तदंशः कथाते मया ॥

मुद्राराचसम्।' चाणक: । टघल दूह खलु विरक्तानां प्र्तीनां द्विविधं प्रतिविधानम्। तद्यथा अतुग्रहो निग्रहचेति। अनुग्रहस्तावदाततिप्ताधिकारयोभेंट्रभट पुरुषदत्तयोः पुनरधिकारारो- पणामेव। अधिकारच् पुनस्तादृशेषु व्यसनदीषादनभियुत्तेषु पुनरारोप्यमायः सकलस्व राज्यस्य मूलं हस्यखमवसाद्यति। हिङ्ठरातवलगुप्तयोरत्यन्तलव्धप्रकृतिकयोः सकलराज्यसम्प्रदाने- नाम्यपरितव्यतोरनुग्रहः कथं कत्ते शक्यते राजसेनभागुरायणयोस्तु खधनप्राणनाश-

तयोमानमप्यपमानं मन्यमानयोः अत्यन्तमानिनोः कोहशेऽनुग्रहः प्रीतिं जनयिष्यतीति परिहत: पूव्वः पक्षः। उत्तरोऽपि खलु वयमचिरादधिगतनन्देश्वयाः सहोत्ायिनं प्रधानपुरुषवर्गसुग्रर दरडेन पीड़यन्तो नन्दकुलानुरक्ानां प्रक्ृतीनामविश्वास्या मा भवाम दत्यतः परिहृत एव। तदेवमनुग्टहीताखद्म्ृत्यपनो राज्षसोपदेशश्रवराप्रवणे महीयसा

३८ काव्योपहार:।

म्हेच्छूराजवलेन परिटतः पितवधामषितः पव्ेतकपुत्ो मलयकेतुरस्ानभियोत्तुमद्यत इति सोऽयं व्यायामकालो नोत्सवकाल इति! अतो दुर्गसंस्कारे आरब्वव्ये किं कौमुदौ-

महोत्सवेनेति प्रतिषिङ्क: ।

राजा। आय्ये वजप्रष्व्यमत्र। चाक्ः । वषल विश्रब्ध टच्छ ममापि वह्चास्ेयमत्र।

राजा। एषं पच्छामि।

चाणक्ः । अहमप्यष कथयामि। राजा। योऽयमस्माकमस्य सव्यस्ेवानर्थहेतुर्मलयकेतः स कसदार्य्येणपक्राम-

नुपेच्ितः। चाणकः। दषल मलयकेतोरपक्रमणानुपेक्षणे इयी गतिः स्ात् अनुग्टद्यत निग्टद्येत वा। अनुग्रहे पूव्वप्रतिय्ुतं राज्याई्व प्रतिपाद्येत। निग्रहे तावदसा परव्व तकोऽस्ाभिव्यापादित इति उतघृताया: सयं हसो दत्तः स्पात्। प्रतिश्तार्वराज्यप्रतिपादनऽपि पर्व्वतकविनाशः केवलं कतघुृतामाचफल: स्पात् दति मलयकेतुरपकामन्र पेचित: । राजा। आर्य्य अत तावदेवम्। राजसः पुनरिहवान्तनगर वर्तमान आर्येणोपेक्ित द्रत्यतं किमुत्तरमार्ययसा। चायका:। टषल राजसोऽपि खलु निजस्ामिनि स्विरानुरागितवात् सचिरमेवान् सहवासाज्च शीलज्ञानां नन्दानुरक्तानां प्रक्ृतीनामत्यन्तं विश्वासा: प्रज्ञापुरुषकाराभ्यामुपेत: सहायसम्पदा युक्त: कोषवलानिहैवान्तनगरे वर्त्तमानो महान्त' खल्वन्तःकोपमुत्यादयेत्। दूरीकृतस्तु वाद्यकोपमुत्मादयन्नपि न दुःखसाध्यो भविष्यतीत्यतोऽपक्रामन्त्र पच्ितः। वङ्यत्नैरयं ग्रन्थो यतस्ते दोयते मया। उपहारसतो ग्राह्यः सामान्योऽपि सभे त्या ॥

कावोपह्दार:। ३६

विष्णशर्म्मोवाच ।

वालानां नीतिशिक्षार्थ उपदेशसमाकुलम्। हितोपदेशोपाख्यानं* यत्नात् सङ्गलितं मया॥ तव सम्माननार्थ हि तदुपन्रियते सभे। पूटण तस्य कञ्निदंशं पठामि तव सन्निधौ॥

हितोपदेशम्। अस्ति गोदावरीतीरे विशाल: शाल्मलीतरुः तत्र नानादिग देशादागत्य रात्रौ पक्षिणो निवसन्ति। अथ कदाचित् अवसन्नायां रात्रावस्ताचलचूड़ावलम्बिनि भगवति कुमुदिनी- नायके चन्द्रमसि लघुपतनकनामा वायसः प्रबुद्धः कतान्तमिव द्वितीयमटन्तं पाशहसं व्याध- मपसत्। तमवलोक्याचिन्तयत् ्रहो अद्य प्रातरेवानिष्टदशनं जातं न जाने किमनभिमतं

दर्शयिष्यति। इत्युक्का तदनुसरणक्रमेण व्याकुलसलित: यत :-

शोकस्थानं सहसाषि भयस्यानं शतानि च।

दिवसे दिवसे मूढ़माविशन्ति न परिडतम्।

अन्यच्च विषयिणामिदमवश्य कत्तव्यम्।

उत्यायोत्याय बोद्दव्यं महङ्गयमुपस्थितम्।

मरणव्याधिशोकानां किमद्य निपतिष्यति।

अथ तेन व्याधेन तएडुलकणन् विकीय्य जालं विस्तीर्णम्। तत् स च प्रच्छन्ती भूतवां स्वितः। तस्तिन्नेव काले चित्रग्रीवनामा कपोतराजः सपरिवारो वियति विसपेसांसएडल- कणानवलोकयामास। ततः कपोतराजसराडुलकरालुव्धान कपोतान प्रत्याह कुतोSन निर्जने

• आख्यायिका कथावत स्यात कवे बैंपादिकीर्तनम्। कास्यामन्यकवीनान्न वत्तं गद्य क्वचित कचित्॥ कथांशनां व्यवच्छेद त्यान्ास इति बध्यत। क्ार्य्या वक्कापवक्कायां कन्दसा येन केरनाचत्।

कावयोपहार:।

वने तएड़लकणनां सम्भवः । तननरुप्यतां तावत् भद्रमिदं न पश्ामि प्रायेणानेन तएडल- कणलोभेनासभिरपि तथा भवितव्यम्।

कङ्गरसप त लोभेन सम्नः पङ्के सुदुसरं। दृद्दव्याघ्रेण संप्राप्तः पथिक:स मृतो यथा। कपोता ऊच्चु: कथमेतत् सोऽन्रवीत् अहमेकदा दत्िणारख चरन्नपशम् एको टद्टो व्याघः स्नातः कुशहसः सरसीर व्रते भो भो पान्था: इदं सुवरोंकङ्गएं ग्द्यताम् ततो लोभा- कष्टेन केनचित्मान्य नालोचितं भाम्यनतत् सम्भवति किन्वम्िन आरत्मसन्देहे प्रवत्तिन

विधया। यतः अनिद्ादिष्लाभेऽपि न गतिर्जायते शुभा। यत्रास्ते विषसंसर्गोडमृतं तदपि मृत्यवे। किन्तु सव्वेधार्थार्जने प्रटत्तौ सन्देह एव। तथा चोकम्। न संशयमनारुच्य नरो भद्राषि पशति। संशयं पुनरारुद्य यदि जीवति पकति॥ तननिरुपयामि तावत्। प्रकाशं वृते कुत्र तव कङ्गगम् व्याघ्र हसं प्रसार्य दर्शयति। पान्योऽवदत् कथं मारातके त्वयि विखवासः । व्याघ उवाच। मणु रे पान्य प्रागेव, यौवनदशायामतिदुर्द् त्त आसम् अनेकगोमानुषायां वधान्मे पुवा मृता: दाराच वंशहीनवाहं ततः केनचिद्वाम्मिकेणाहमादिष्टः दानवर््नादिक- झरतु भवान् तदुपदेशादिदानीमहं सनानशीलो दाता रह्ो गलितनखदन्तो (दयावांश) न कथं विश्वासभूमिः। यतः दूज्याध्यवनदानानि तपः सत्य ष्टतिः न्मा। अलोभ दूति मार्गोऽयं धर्मच्ाटविघ: सतः। तच पूव्वच्यतुर्वर्गो दम्भार्थमपि सेव्यते। उत्तरस्तु चतुर्वर्गों महात्मन्य व तिष्ठति।

काव्योपहार:।

स मम चैतावान् लोभविरह: येन खहसस्यमपि सुवर्राकङ्गरं यस कस्चिदपि दातुमिच्छामि। तथापि व्याघ्रो मानुषं खादतीति लोकापवांदा दुर्निवारः।

सभे त्वं हि नोतिविद्विर्व्याप्ता नौतिपरायणा। अतो नौतिमय ग्रन्थमुपहारं गृहाण मे।।

श्रीहषदेव उवाच। दूदं रत्नावलौनाम दृश्यकाव्यं मया ऊतम् । वाला रत्नावली येन वत्सराजेन सङ्गता ॥ सा वार्त्ता वर्णितातैव सभे तुभ्यं ददामि तत्। कश्निदं शोडधुना तस्थ कथातेऽवहिता भव ॥ रत्नावली। राजा। वयस्य कः सन्टेहः अचिन्तो हि मणिमन्त्रौषधीनां प्रभाव: । पश्य हद्दा श्रीपुरुषोत्तमस्य समरे करठे मणिं शत्रुभि: नष्टं मन्त्रवलवेसन्ति वसुधासूले भुजङ्गाहताः। पूव्वं लक्ष्ाणवीरवानरभठा ये मेघनादाहता: पीत्वा तेऽपि महौषधर्गुरनिधगन्व पुनर्जीविता:। तदादेशय मार्ग येन वयमद्य तदवलोकलेन चन्षुषः फलमनुभवामः । विटूषकः । (साटोपम्) एडु एदु भवं । राजा। गच्छाग्रतः । उभौ। ( सगब्बं परिक्रामतः) विटूषकः । (व्यराकरयेसभयं निवत्य राजानं हस्ते हीत्वा ससम्भ मम् )। भो वअ्रम्त रह्ि

पलाशहा। राजा। किमर्थेम्। विटूषकः। भो एदख्मि' वउलपादवे कोवि भूदो पड़िवसदि। राजा। धिडमूख विश्रब्ध गव्यतां कुत र दूदृशानामत्र प्रभाव: ।

45

कावयोपह्ार:।

विदूषकः । फुड़कवरं एव्व मन्तेदि जद मम वत्रणं र पत्तिआत्सि ता अग्गदो भवित्र सत्नं एव्व आश्रसहि। राजा। (तथा कत्वा सुत्वा घ । ) स्पषाक्रमिदं तावन्मधुरं स्त्रीखभावतः। अल्पाङ्गत्वादनिहादि मन्येवदति सारिका। (ऊरद्ध निरूप्य निपुसमवलोक्)। कथं सारिका। विदूषकः । (विचार्य्य) कवं सच्च एवव सारित्र। राजा। (सस्प्रितम्) वयस्य एवम्। विदूषकः । भो वत्र्रस्म तुमं भत्रालुआ जेए सारित्रां भूदेत्ति मन्तेसि। राजा। िडमूख यदालना कतं तन्मयि सम्भावयसि। विदूषकः। भो जदू एव्वं मा कख मं सिवारहि। (सरोघंम् दरडकायमदयम्य) आ्रा: दासीए धीए तुम जाखासि सन्ज एव्व वसन्तत भाअदि त्ति ता चिट्ठ दाव सुडत्तं जाव दमिण पिसरजराहहिअअकुडिलेय दरडअट्ठेण परिपक्क विन्र कदूत्यफलं दमादो वउल- पादवादो शहषित्र भूमिए पाड़ड्ख। ( इति हन्तुमुद्तः ।)

राजा। (निवारयन) मूखे किमश्येषा रमणीयं व्याहरति तत् किमेनां वासयसि पटुवस्तावत्। (उभावाकर्सयतः ।) विदूषकः। एवं भगादि दूमस् वह्मरास भोतणं दिज्जेत्ति। राजा। सव्वमप्मौदरिकस्याभ्यवहार एव पय्यवस्यति तत् सत्यं वद किमालपति सारिका।

विदूषकः । (व्याकखं) भो वत्रस सुदं तुए जं एकाए मन्तिदं एसा भणदि सहि कीस तुए अहं एत्य आलिहिदा सहि किं अआरणे कुप्पसि जादिसो तुए कामदेवो आलि- हिदो तादिसी मए रदू आलि्िदेत्ति भो वश्स्स किं सेद। राजा। वयस् एवं तर्केयामि कयापि हृदयवल्लमोऽनुरागादभिलिखय कामव्यपटेशेन सखीपरतोऽपङगतः तत्सखयापि प्रत्यभिन्ञाय वैदग्वादसावपि तत्नालिख्य रतिव्यपदेशेन दशिनेति।

काव्योपहारः। ४३

विदूशकः। (कोटिकां दत्त्वा) भो वत्रस् जज्जदि कु एदं। राजा। भो वयस्य तूष्णोंभव पुनरपि व्याहहरति तच्ळ सुवसावत।

सव्वषामव मत्तगानां सभे रत्नावलौ प्रिया। दूति मत्वा मया दत्तां गृहाणोपह्तिन्तिमाम्।।

भट्टनारायण उवाच। कुरूणां पारडवः साई लोमहर्षणविग्र हम्। समाश्रित्य दृश्यकाव्य वेणौसंहारसंन्तकम्॥ कतं मया सभे तुम्यं उपहारं ददाभ्यहम्। आय्ये तस्य कियानंशः क्रियतां श्ुतिगोचर:॥ वेगीसं हारम्। भीमः। आः पाप दुरातन् टथामङ्गलपाठक शैलूषापसद। लाक्षाग्टहानलविषान्नसभाप्रवेशैः प्राणेषु वित्तनिचयेषु च नः प्रहृत्य । :

सस्था भवन्ति मवि जीवति वात्तराङ्टाः।। सहदेव: । (सानुनयम्) आय्य मर्षच मषय अनुमतमेव नो भरतपतस्यास वचनम्। पश्य (निर्व्वाणावरदहना दति पठित्वा अन्यथाभिनवति।) भीमः। (सोपालम्मम) न खलु अमङ्गलानि चिन्तयितुम्हन्ति भवन्तः कौरवाणं सन्ध वासते सातरो युग्माकम् । सहदेव:। (सरोधम् ) आार्य्य! उृतराङ्टरस्य तनवान् कृतवरान पटे पदे। राजा न चेन्निषेद्दा सात् कः क्षमेत तवानुज: । भीमः। (सरोपम) एवमिदं अतएवाद्यप्रभति भिन्नो: हं भवङ्गा: । पश

88 काव्योपहार:।

प्रदद्ध' यद्वरं मम खलु शिशोरेव कुरुभि: न ततार्थो हेतुर्न भवति किरोटी न च युवाम्। जरासन्स्रोर:स्थलमिव विरुढ़ पुनरपि क्रधा सन्धि भौमो विवटयति यूयं घटयत।। सहदेवः । (सानुनयम) आार्थ्य एवमतिसंभ्तक्रोधेषु युष्ासु कदाचित् खिद्यते गुरुः। मीम:। (सहासम ) किं नाम मवि खिद्यते गुरुंः (सामघम्) गुरुः खेदमपि जानाति। पशा तथाभूतां दृद्दा पसदसि पञ्चालतनयां वने व्याधैः साद्वे सचिरमुषितं वल्कलघरैः। विराटसगावासे स्थितमनुचितारम्निव्तं गुरुः खेद' खिन्ने यि भजति नाद्यापि कुरुषु॥ तत् सहदेव निवत्तेस एवञ्च अतिचिरप्रटद्दामर्षोद्दीपितसा भीमस्य वचनात् विज्वा पय राजानम्। सहदेव:। किमिति। भीम:। एवं विज्ञापय। युषाच्छासनलङ्गनाम्भसि मया मग्नेन नाम स्थितं प्राप्ता नाम विगर्हण स्थितिमतां मध्येऽनुजानामपि। क्रोधोज्लासित शोगिता रुपगदसयोच्छिन्दत: कौरवान् अद्य कें दिवसं ममापि न एरुर्नाहं विधेयस्तव।। इति साटोपम परिक्रामति। सहदेव:। (तमग्वानगच्छन व्यात्मगतम् ) अये कथमायाः पाश्चाल्याच्ततु:शालं प्रविष्टः। भवतु तावत् अहमतैव तिष्ठामि। इति स्थितः । भीम। (परानिवत्य अवलोक च) सहदेव गच्छ त्वं गुरूुमतुवत्तख अहमप्यायुधागारं प्रविशा आयुधसहायो भवामि। सहदेवः। आव नेदमायुधागारं पाश्चल्यायतःशालमिटम्।

काव्योपहार:। ४५

भीम:। (सर्वितर्कम्) किन्नाम नेदमायुधागारं पाड्ाल्याय्ततः शालमिद। (विचिन्त्य सहर्षम्) आमन्त्रयितव्या मवा पाज्चाली। (समययम सहदेव' हस्ते एहौला) वत्स आगम्यताम्। महदेवः। यदादिशत्यायन्ः। भीमः। वत्म यदाया: कुरुभिः सव्वानमिच्छन्तस्मान् पौड़यति तङ्गवानपि पशतु। (परिक्रम्य उभौ ग् हप्रवेभं नाटयतः।) विटुरस्यानकारेण मया दत्तमिमं सभे। उपहारं गहीत्वा मे सफलं कुरु जौवनम्।

....

काव्योप हार:।

एपसंहार:। ततस्ते कवय: सव्व युगपत् हष्टमानसाः । अरिभिरे सभां स्तोतु हलराडञ्त पुरोत्तमम् ॥१॥ धन्यां त्वं समिते यतः सुरगुरुग्रस्वः सुधाभाषिभि- र्मान्यैः श्रेष्ठकुलोहतैः सविनयरग सररधीमताम्। धैर्य्योदार्य्य गुखाथयैरनलसैनिर्मतसरैः साध भिः कार्य्याकारय्यविच क्षणौर्बुधवरैः सामाजिके मरिडिता॥२॥ मर्तरानां मरधर्मिमिणां खल कदाचारं सदा पश्ताम चित्तं नोतिसुदुःसहं ननु सभे निव्वदमाप स्वतः। दद्दा त्वद्विधिदर्शिनां सुजनतां सव्व वयं साम्तं आनन्दाब्धिपरिप्लुता निरुपमं प्राप्ताः सुखं शाखतम्।।३।। आरामान् विशिखान्चिकित्सितगृहान् विद्यालयान् दोर्षिकाः रम्ये रतु चयैर्द्तां धनवरतां हरममतावलौमापएम्। दष्टा तेडतिनर हलराड विभवं मन्य।महे सव्वर्था किं वूमोधिकमेकपिङ्गनगरे जाता दृणा नोऽघना।। ४ ।। नानादेशसमागतैः सुक्कतिभिविद्योतिता गौरवैः खाराज: समितिं सुरः परिटतां सङ्गोचयन्ती मुदा। येनेयं महतो सभा स्ह्दयं नौता हलराड त्वया तस्मात्ते गुणवर्णनं सुकवय: कर्त्तु कथं सक्षमाः ॥ ५ू ॥ यस्यान्नावशग: कुलालसदशो ब्रह्मा ससर्जाखिलं विष्ण: पाति निरन्तरं ख्वजनकः पुवानिवेष्टप्रद्:। रुद्र: संहरति प्रतिक्षणमिव क्रुद्ोऽन्तको मूर्ततिमान् गोष्ठोखथान् विदुषः स आ्र्ादिपुरुषः पायांदिति ब्रमहे।६। सभाप्तोजयं ग्रन्थः ।

Printed by I. G. Bose & Co., Stanhope Press, 249, Bowo-Bazar Street, Calcutta.