1. TxtSkt-bhAvaprakASana-of-SAradAtanaya-0012 ( On Drama and Rasa Alt Scan ) GOS

भावप्रकाशनम्

B. J. Sandesara

Gaekwad's Oriental Series No. 45, Government of India Sanskrit Book Re-print Series, Published under the Authority of the Maharaja Sayajirao University of Baroda

BHĀVAPRAKĀŚANA OF ŚĀRADĀTANAYA

YADUGIRI YATIRĀJA SWAMI OF MELKOT AND K. S. RAMASWAMI SASTRI, SIROMANI

Oriental Institute Baroda 1968

FOREWORD

First Edition : 1930 Second Edition ( Reprint ) : 1968 Copies : 500

First Edition : 1930

Second Edition ( Reprint ) : 1968

Copies : 500

Published with the financial assistance of the Ministry of Education, Government of India.

Published with the financial assistance of the Ministry of Education, Government of India.

Reprinted by photo offset process at the Perfect Colour Printers, Modikhana, Baroda for Ramanlal J. Patel, Manager, The Maharaja Sayajirao University of Baroda Press (Sadhana Press), Near Palace Gate, Palace Road, Baroda and published on behalf of the Maharaja Sayajirao University of Baroda by Dr. Bhogilal J. Sandesara, Director, Oriental Institute, Baroda, August, 1968

Price Rs. 45/-

The first volume of Gaekwad's Oriental Series, viz. the Kāvyamīmāṃsā of Rājaśekhara, was published in 1916, and after that, more than 150 volumes are published in the Series, and a number of others are in the press or under preparation. Meanwhile many works published earlier have gone out of print, and it was necessary to reprint as many of them as possible. It has now become possible to reprint at least a few such texts with the help rendered by the Ministry of Education, Government of India, under their scheme to republish out of print Sanskrit works.

The Bhāvaprakāśana of Śāradātanaya is one of the works selected for reprint under the scheme. It was published in 1930 as no. 45 of the Gaekwad's Oriental Series. The subject-matter of this work may be generally stated as Dramaturgy and Rasa and the method adopted by the author seems to follow the Nāṭyaśāstra of Bharata (which along with the commentary Abhinavabhārati has been published in the G.O.S.), though he notes down the divergent views of other noted authors on the subject. The edition contains an Index of the works and authors cited in the Text and also an Index of technical terms.

I trust that the reprint of this important text will be welcomed by students of Sanskrit literature on Dramaturgy and Poetics.

I take this opportunity to thank the Ministry of Education, Government of India, for giving generous financial aid towards the publication of this Volume.

Copies can be had from :-

The Manager,

THE UNIVERSITY PUBLICATIONS SALES UNIT,

M. S. University of Baroda Press (Sadhana Press),

Near Palace Gate, Palace Road,

BARODA.

B. J. Sandesara

Oriental Institute, Baroda, August 31, 1968

Oriental Institute,

Baroda,

August 31, 1968

B. J. Sandesara

B. J. Sandesara

Director

General Editor's Preface.

B. BHATTACHARYYA

Baroda, The 4th June 1929.

The suggestion to include the Bhāvaprakāśana of Sāradātanaya in the Gaekwad's Oriental Series emanated from His Holiness Yadugiri Yatiraja Swami of Melkot as early as 1924, and he very kindly sent a copy of the complete work collated with one more MS obtained from the Government Oriental MSS Library at Madras. We desired that the work should be properly edited and seen through the press by His Holiness himself, but later on, it transpired that the Swami, being a religious preceptor, is forced by circumstances to tour round the different provinces of India almost for all the 365 days in the year, and it was ascertained that unless the necessary help was given to the Swami the book could never see the light of the day. Accordingly, Pandit Ramaswami Sastri Siromani of the Oriental Institute, Baroda was requested to complete the press copy, draw up the tables and indexes and write an exhaustive introduction. The press-copy supplied by the Swami was found to be defective in many places and a necessity for further collation was very keenly felt. There was a good MS in the Oriental Institute and a copy of another was ordered out from the Government Oriental MSS Library at Madras, and with these the original press-copy was further collated by Pandit Ramaswami Sastri who fixed the readings himself and saw the book entirely through the press. When the printed book was nearing completion the Swami sent certain variant readings1 from a MS in his possession, and these have been duly incorporated in the book as an appendix. A Preface like this is called for in order to define the labours of the respective editors whose names appear on the title page.

1 We are also obliged to the Swami for sending a short introduction in Sanskrit which, however, for various reasons could not be published. The General Editor much regrets this.

PREFACE.

The Bhāvaprakāśana of Sāradātanaya, a work on Rasa and Dramaturgy, is now presented to the public for the first time as No. 45 of the Gaekwad's Oriental Series. The publication of a work of this kind has its justification, because the information obtained from other printed sources is so limited, and therefore, the more such new works are published, the more they are welcome. During the eight centuries intervening between the time of the Nātyaśāstra and that of the Daśarūpaka there existed a large number of eminent authors like Kohala, Mātṛgupta, Harṣa, Subandhu and others who composed many works on this subject, and built up a grand literature. But unfortunately, besides a few quotations from their works, we have no detailed knowledge of either the works or their authors. The Bhāvaprakāśana is important as supplying valuable data regarding the views and opinions held by the predecessors of Sāradātanaya, including the semi-mythical authors before Bharata and the more well-known authors who flourished after him. The value of the work is further enhanced by the fact that it mentions a large number of excellent dramas and poems composed by eminent writers as examples of the different kinds of Rūpakas and Uparūpakas which must have been current in his time but are now no longer extant. In fact, it will be no exaggeration to say that the Bhāvaprakāśana represents a compendium of all activities of the writers on literary criticism from Bharata down to Kṣemendra in the 11th century; together with a succinct account of the allied subjects like music and dance, and an account of their origin and development. And as such, the publication of this work marks an advance in the scientific study of the dramaturgic literature.

The present edition of the Bhāvaprakāśana is based on the following four MSS:

(1) A. A transcript sent by H. H. Yadugiri Yatiraja of Melkot for the purpose of publication.

(2) B. A MS in the possession of the said Yatiraja. Readings of this MS were noted down in the transcript A.

(3) C. A MS No. 7978 preserved in the Library of the Oriental Institute Baroda. This is a very old MS written on palm-leaf in the Grantha script. Though very injured it contains many correct readings.

(4) D. A transcript of a MS preserved in the Madras Government Oriental MSS Library. Readings in this are very similar to those of A obtained from the Yatiraja. It is likely, therefore, that the two are derived from the same original.

Our warmest thanks are due in the first instance to the Curator of the Government Oriental MSS Library, Madras for kindly supplying a transcript of the work for the purpose of collation; and to my esteemed colleagues Messrs. K. Rangaswami Aiyangar and M. A. Joshi for sustained help in many directions, such as in collation and in the preparation of the different indexes appended to the volume.

Baroda The 29th June 1929. } K. S. RAMASWAMI SASTRI

INTRODUCTION.

1. THE AUTHOR.

The Bhāvaprakāśana1 of Sāradātanaya is known mainly through the extensive quotations from this work found in

(1) Discovery the works of later authors. When the commentaries of Rañganātha2 and Vāsudeva3 were published

for the first time in 1885 and 1900 the existence of the Bhāvaprakāśana was brought to the notice of scholars. Further particulars about this work and its author were brought to public notice in the publications of the Ratnāpana of Kumārasvāmin and the Kalānidhi of Catura Kallinātha. No MS copy of this work, however, could be discovered till 1893, when an alphabetical list of MSS preserved in Government Oriental MSS Library of Madras announced the discovery of a MS of the Bhāvaprakāśana.

Later on, some extracts of this work were published in the year 1918 from the same MS4 in one of the descriptive catalogues of the Madras Government Oriental MSS Library. The mention of the Bhāvaprakāśana and the extensive quotations from the work in the Rasārnavasudhākara of Singabhūpāla and in the Kāmadhenu of Gopendra Tippabhūpāla, two works on Alaṅkāra, well brought out the importance of this work in the field of Alaṅkāra literature, especially in its Dramaturgy branch. The Madras search party was fortunate to lay its hands on several copies of the Bhāvaprakāśana later on, and a MS of the work, also coming from the South, subsequently found its way into the Library of the Oriental Institute at Baroda.

1. Also known as Bhāvaprakāśa or Bhāvaprakāśikā.

2. On Vikramorvaśīya N. S. P.

3. On Karpuaramañjari N. S. P.

4. Vol. XXII, page 8787.

With regard to the ancestry of Sāradātanaya nothing more

(2) His Ancestry. is known that the author himself has given

According to this statement Sāradātanaya belonged to a Brahmin

family affiliated to the Kāśyapagotra. His great grandfather

Lakṣmaṇa, according to the author, was a pious and learned man.

He performed thirty Vedic sacrifices to please the god Viṣṇu, and

wrote a commentary entitled the Vedabhūṣaṇa on the Vedas. His

son Krṣṇa, the grandfather of Sāradātanaya, was also equally well-

versed in the Vedas and in the Sāstras. He worshipped Mahādeva

in Benares and obtained a son by name Bhatṭagopāla the father of

Sāradātanaya through the god's favour. Bhatṭagopāla was like-

wise well-versed in eighteen sciences (Vidyās); he propitiated

Sāradā the goddess of learning and obtained through her favour a

son whom he named after the goddess as Sāradātanaya.

Sāradātanaya mentions one Dīvākara as his teacher. According

(3) His teacher. to his own testimony Dīvākara was well-versed

most probably the proprietor of a public theatre.1 This Dīvākara

may represent the same Dīvākara, who is very often quoted by

Pūrṇasarasvatī in the Vidyullatā, a commentary on the Meghasandeśa.

From these quotations it may be inferred that Dīvākara composed

on the same lines adopted by Sāradātanaya, a work on Dramaturgy

from which the quotations referred to are cited.2 According to our

present information, he is not quoted in any other work than the

Vidyullatā of Pūrṇasarasvatī already referred to.

Sāradātanaya must have composed a second work entitled the

(4) His works. Sāradīya which, as he informs us on page 194,

related to Music. This may represent his first

book, as the word Sāradīya after his name suggests. No other work

of his, however, is known to us. Some scholars have attributed to

him a commentary on the Kāvyaprakāśa also, but this does not seem

1. नाट्यशास्त्रापित: कविताशकार हति द्विजः |

तदीय नाट्यवेदस निबन्धकृत्प्रणे तदा ॥

P. 2.

2. pp. 24, 80, 88, 72, 88, 95, 189.

Vidyullatā—No. 15 Śrīvāṇivilāsa Sanskrit Series, Śrīrangam.

to have any foundation1. From the Bhāvaprakāśana it can be defi-

nitely stated that Sāradātanaya was well-versed in the sciences relat-

ing to Theatre,including Music, Lāsya, Tāṇḍava, Rasa, the different

kinds of Nāṭya, etc. His way of handling the different subjects

is most remarkable. In dealing with a subject he is always careful

in stating the opinions of all previous authors and in doing so he

carefuly differentiates between them minutely. A closer study of

the opinions of these schools as stated by Sāradātanaya will surely

repay the investigator amply.

From the internal evidence as found in the Bhāvaprakāśana

(5) His sect. Sāradātanaya were abject sectarians, as they are

it cannot be said definitely that the ancestors of

said to have been the worshippers of both Viṣṇu

and Siva. Bhatṭagopāla, Sāradātanaya's father, was also a devout wor-

shipper of the goddess Sāradā, through whose favour he obtained a son

in Sāradātanaya. With regard to our author, however, there is

sufficient evidence to prove that he was a follower of the Pratya-

bhijñā School of Philosophy which had its origin in Kashmir and

was elaborated by the great Abhinavagupta. While describing the

origin of Music on page 181, our author deals with the 36 Tattvas in

accordance with the tenets of the Pratyabhijñā system, and defines

the functions of Paramātman, Jīva and Prakṛti in the beginning of

Creation. Following the principles of the same philosophy, he has

introduced in his work a very interesting simile for the enjoyment

of dramatic Rasas by the audience, and refers to a few early works

of Sivāgama2 in this connection. This enjoyment, he said, is simillar

to Jīva's enjoyment of worldly pleasures. In the course of his

arguments he also defines certain Tattvas of the Pratyabhijñā

philosophy such as Rāga, Vidyā and Kalā.

About the author's native place nothing more is known than

(6) His Native what has been given by him in the introductory

stanzas of his work. It is said there that Lakṣmaṇa,

his great grandfather lived in a village called

Mātharapuṭya or Mātharapuṭjā which was inhabited by one thousand

1. A Triennial Catalogue for the Sanskrit MSS in the Government Oriental

MSS Library Madras, Vol. IV. Part I A. 1928. p. vii.

2. शिवागमोक्तमेदेशस्मृत: पुरातन: । कल्पोक्तकलितचेतन्यो विधादर्शितगोचर: ।

रागेण

तनितदृश्यां बुधपादिकृतेषु तत्स्वरूपमहात्मनि शिवतल्प ।

p. 58.

Brāhmins. This village was situated on the southern side of a place or country called Merūttara-Janapada which itself was a portion of the country called Āryāvarta. It is not an easy matter to definitely identify the place mentioned in the work with any degree of certainty. In some quarters, however, it has been suggested¹ that Merūttara-Janapada in Āryāvarta country may be identified on philological grounds with modern Meerut which is only about thirty miles distant from Delhi in the Āryāvarta country. We should at present be satisfied with this identification until a more plausible explanation is forthcoming. It may be suggested here that as all the MSS of the Bhāvaprakāśana hail from the South in South Indian characters, the author may probably be a South Indian. In that case Māṭharapūjya may represent the ancient village of Māṭa-puṣi from which the surname Māṭapuṣi amongst certain South Indian Brāhmins has been derived, and Merūttara may represent the modern village Uttameru or Uttamerur about 20 miles distant from Chengleput District near Madras.

1. Journal of the Andhra Historical Research Society, Vol II. p. 182.

II. THE BHĀVAPRAKĀŚANA.

Sāradātanaya, according to his own confessions in the work¹, took great care in noting down the different theories

1. Its Scope. held by eminent authorities like Sadāśiva, Vyāsa, Nārada and others, on Rasa and Dramaturgy while stating the subject matter. The method adopted by him seems to be to follow the general plan of the Nātyaśāstra of Bharata which is available in print, and whenever other scholars of note differ from the opinion of Bharata, to note down their views on that particular point.

As the Bhāvas, when developed, give rise to the enjoyment of the Rasas, the author treats them in the beginning of the work, though Bharata treated them after the Rasas had been described. The ten principal varieties of dramas are also given considerable importance, as the enjoyment of Rasas and Bhāvas can originate only through their dramatic representations and gestures. Moreover, the author gives in this work an elaborate description of twenty minor kinds of dramas which are styled as Uparūpakas. It can be asserted with confidence that there existed a large number of works, dealing with these Uparūpakas as we can infer from the evidence of Dhanika, Bhoja and Abhinavagupta, who quote a number of verses on this subject from earlier treatises. The different definitions of Uparūpakas, as given by several authorities have been mentioned by Sāradātanaya in the 9th. chapter, and this, in a great measure, supports the view that there existed a large number of previous works on the Uparūpakas. Music being one of the chief factors in the theatre, our author deals with its nature, its divisions and traces its development in the 7th. chapter of his work.

The theory of Rasa, it may be pointed out, was highly controversial and the authors on literary criticism from Bharata downwards always ranged themselves in two parties either for or against the theory. Following in the foot-steps of Abhinavagupta our author also believes in the theory of Rasa as the soul of poetry, and states that the Alaṅkāra, Guṇa, Rīti, etc, only glorify the poetry, which is nothing but a combination of beautiful words and ideas. Though Sāradātanaya follows Abhinavagupta generally, he does not, however, agree with him in all respects, but on occasions differs from

1. pp. 2, 16; 2, 21; 318, 8.

2

him altogether. For instance, he differs from Abhinava on the point that Rasas must always be Vyañgya in the best poetry and not Vācya. Here Sāradātanaya following the Dasārūpaka opens a new path by suggesting that Rasas are the soul of poetry whether they are expressed or suggested by the poems. In the same way he does not want to give altogether a separate existence to the suggestive capacity (Vyañjanā) of the words from their Tātparya Vṛtti, and brings the Dhvani also under the Tātparya-śakti. He holds that if at all there must be some difference between these two-Dhvani and Tātparya-it is just like that of the Brāhmaṇa and the Brahmacārin; or in other words, that Dhvani occupies a less important position under the wider scope of Tātparya. There are two other important points where Sāradātanaya differs from Abhinava. There is difference of opinion as to the exact mode in which the enjoyment of Rasa is brought about, amongst the authors Lollaṭa, Saṅkuka, Bhaṭṭanāyaka and Abhinavagupta. Most of the later writers followed Abhinava on this point but Sāradātanaya, strange as it may seem, follows the original view of Bhaṭṭanāyaka as developed and modified by Dhanika in his Daśarūpakāvaloka. He approves of the theory as formulated by them that the connexion between the poetry and the Rasa, is Bhāvya-Bhāvaka-Bhāva and not Vyañgya-Vyañjaka-Bhāva. The Vṛttis such as the Abhidhā, Lakṣaṇā, and Tātparya help the audience to understand the Kāvyārtha or the Rasa, and the audience through the Bhāvanā-Vṛtti gets the Bhoga of the Rasa, which is similar to Brahmānanda. In the same way, Poetry and Rasa are also connected with each other as cause and effect. Because when poetry is presented before the audience, the necessary Vibhāva, etc. create the sense of enjoyment in the mind of the audience. The second point where

Sāradātanaya criticises the views of other writers on Dramaturgy, especially Abhinava, is about the nature of Sānta Rasa. Udbhata was the first writer to include Sānta as one of the Rasas; it was approved by Ānandavardhana, and Abhinava gave it a place of unique importance amongst the different Rasas. Rudraṭa or Rudrabhaṭṭa1 not only accepted Sānta as an important Rasa but included Preyas also as a Rasa, and boldly declared that the Vyabhicāri and the Sāttvika Bhāvas such as Niveda, Harṣa, etc. also when properly developed contribute to the pleasure in the same way as Sṛṅgāra or Karuṇa, and therefore, they should also deserve to be admitted as additional Rasas. Sāradātanaya, who follows

1. See section V Infra.

Dhanañjaya in this respect, condemns the views of all these thinkers and opines that Sānta Rasa cannot be enacted on the stage, for no Vibhāva, Anubhāva and Sāttvika can be produced by the Sama the Sthāyibhāva of the Sānta. But unlike Dhanañjaya our author thinks that it is the chief among the Rasas and it can be realized in the form of poetry except in the Dramas. Thus the scope of this work is to collect as far as possible all theories existing before and after the time of Bharata and to examine them in a final form with certain modifications. Being a firm believer in the theory of Rasa as promulgated by Bharata, Sāradātanaya has mainly developed the Sṛṅgāra-Rasa on the lines suggested by Bhoja in his Sṛṅgāraprakāśa.

The Bhāvaprakāśana of Sāradātanaya is written more or less in a loose style and in an epic form. In this the author (2) Its style. has not paid a careful attention to metre, grammatical constructions or the rhetorical flourishes. It is quite probable that he followed the same style as noticed in the Nātyaśāstra and in the Daśarūpaka. At times the author is most regrettably careless inasmuch as he, in many places, joins two dissimilar lines in an Anuṣṭubh verse where the second line is either in an Āryā, or a prose passage or the colophon of a chapter. Regarding the grammatical rules, Sāradātanaya himself was aware of his shortcomings and offered an apology to his readers in the beginning of the 9th chapter.1 Though the whole work is admittedly a collection of different views held by earlier writers on dramaturgy and Rasa, we can detect nevertheless, exact wordings of several works such as the Nātyaśāstra, Daśarūpaka, Kāvyaprakāśa and Sṛṅgāraprakāśa incorporated in his work, and at times without an acknowledgment.

Another defect in his writing consists in the repetition of the subject matter every now and then. In order to explain away this defective style the author reminds the readers of the similarity of views held by 101 disciples of Bharata which he reproduced in this work, and as such this particular defect in style becomes natural and in a way unavoidable.2

1. मरतादिप्रणीतत्वादेर दोषो न कृत्स्न शस्ते । यस्ते विमतिनिबन्धनस्खलितस्वलासतोऽपि न ॥ इत्यादि । सक्तिस्थितस्यमितामत्र को लोके न प्रभाष्यते ॥

2. Vide p. 818-ll. 6-9

page 255.

III. PLACE OF THE BHĀVAPRAKĀSANA IN THE HISTORY OF THE RASA SCHOOL.

The Rasa School is undoubtedly the most important and the earliest among the different schools1 of literary criticism. According to this school, Rasa is the soul of poetry, while the other principles of Poetics such as Guṇa, Rīti, and Alaṅkāra are mere subsidiary elements. Since this theory in a fully developed state is found in the existing Nāṭyaśāstra of Bharata, it appears probable that its origin dates much earlier than his own time. The critics who flourished after Bharata were not all advocates of this theory, which in the course of time had to undergo many changes and modifications in the hands of those who belonged to the rival schools of literary criticism.

Śāradātanaya, who is a staunch follower of the Rasa school very ably represents this theory as it was known in his day, with all its subsequent changes and modifications after Bharata. Here, an attempt is made to give a short history of the Rasa school from the earliest times to the period in which Śāradātanaya flourished, as it is likely to help the readers in appreciating the subject more fully.

During the Vedic period there was no clear conception of the theory of Rasa, but it is believed that the meaning of the word Rasa, used often in the Vedas, afforded an explanation and prepared the ground for its use by the later critics to signify the aesthetic pleasure which the audience experiences while witnessing the enactment of a drama. The term Rasa is used in the Vedas to signify such different things as water, milk, juice of Soma and essence, etc. In the Taittarīyopaniṣad,2 however, the word Rasa is used in the sense of the supreme reality of the universe, namely, the Para-brahma, which when realized, results in permanent bliss. It is very likely that the early critics made use of the word Rasa as explained

1. They are:-(1) Rasa. (2) Alañkāra. (3) Guṇa. (4) Rīti. (5) Dhvani. (6) Vakrokti. (7) Anumiti and (8) Aucitya.

2. II. 7. रसौ वै सः । रवै गोवांश्च नन्दी स्वति ।

in the Taittarīyopaniṣad to denote the aesthetic pleasure which is derived from poetical composition.

Later critics regarded Vālmīki as the first exponent of the theory of Rasa and the originator of the Śloka metre in sanskrit. The first verse मा निषाद etc.1 that came out of his mouth when he, witnessed the Krounca incident, reveals the earliest germs of the conception of Rasa. When his heart was touched with a deep sense of remorse for the female Krounca that was separated for ever from her loving mate killed before her, there came out an expression of that remorse from his heart in the form of a measured śloka. Vālmīki himself realized his feelings of grief for the Krounca bird as the exciting cause for the piece of poetry he composed as is evident from his own words2:- शोकस्तम प्रचुको मे शोकः श्लोकत्वमागतः ।

The same view has also been expressed by Kālidāsa in connection with the first verse of the first great poet Vālmīki; as we can see from a verse contained in the Raghuvaṁśa3—निषादविद्धवधकुन्तलोनोत्यः कोधशोकादन्यधियो न तस्य । मारकत यस्य चोदकः ।

From the above, it is obvious that Vālmīki himself realized that the feeling of pity was responsible for his composition of poetry. As in this case the feeling of pity was transformed into a śloka, so the soul or essence of that verse must be nothing but that remorse which when realizd evokes the similar feeling in the minds of others. This being the Sthāyibhāva of the Karuṇa Rasa produces the feeling of that Rasa. According to Vālmīki, therefore, the expression of a poet, of feelings when over-powered by an intense emotion, constitutes the best form of poetry. This poetry, when well understood, evokes the same identical emotion into the mind of a critic. On this ground, Ānandavardhana, the exponent of the Dhvani school, looks upon Vālmīki as the father of the Rasa theory.4

Very little is known with regard to the further stages of development of this theory in the period intermediate between Vālmīki and Bharata, even though in the work of the latter we notice the doctrine of Rasa emerging out in a fully developed form with its various

1. Rāmāyaṇa. I. 2. 15.

2. Rāmāyaṇa. 1. 2. 18.

3. XIV. 70.

4. काव्यस्यात्मा स एवार्थः स्थायी भावोऽदिरेच्छया । क्रोधशोकादिसंयुक्तः शोकः श्लोकत्वमागतः ॥ Dhvanyāloka 2. 4,

allied subjects. On looking into the nature of this Nāṭyaśāstra, where the dramatic Rasas are exibited in a fully developed state, it can be surmised that after Vālmīki the theory of Rasa was regularly applied only to the dramatic compositions of ancient writers, and that Bharatas who preceded the author of the Nāṭyaśāstra composed a number of rules for the guidance of the actors and the authors of dramas. Two Nataśāstras have been attributed by Pāṇini,1 to the sages Śilāli and Krśāśva, and his derivation of the Nāṭya2 clearly shows that it referred both to the theoretical and practical aspects of the science.

From these two references in Pāṇini it is not difficult to imagine that there existed before him at least some Nataśāstras which were considered by the Natas as their Āmnāya or Veda. As the criticism of poetry is not possible without creative poetry, it follows that the Nataśāstras must have been preceded by a considerable number of dramatic compositions through which the authors constantly roused up the emotions of the audience. Further light on this point is thrown by Patañjali3 who refers to the performances of the Natas and to some dramatic compositions. The evidence of Patañjali leads us to think that these dramas as enacted by the Natas were simply designated to kindle the emotions of the audience by presenting vividly before it the actions and emotions represented in old stories. The dramas of Bhāsa and Aśvaghoṣa, which are considered by some as earlier then the Nāṭyaśāstra, also show that the representation of the dramas was meant to create some sort of emotion in the minds of the spectators.

The earliest treatise giving an account of the theory of Rasa is the Nāṭyaśāstra of Bharata. Here we find the Nāṭyaśāstra of theory in a well developed state with its various allied subjects such as music, histrionics and dramaturgy. The chief object of the text, as is at present available extending to 36 or 37 chapters, is to give an explanation of the origin and nature of the Rasas or emotions that a responsive audience experiences while witnessing the able enact-

1. IV. 8. 110-111.

2. छन्दोगामिक्ष्वक्वादिभ्यश्छुचुनटादिभ्यः । Pāṇini v. ३. १३५

3. ये तावद्यते चौम्निका नामभते प्रसवधं दधुः । शास्त्रयति प्रत्ययश्व बुद्धिर्नव्यायत्त इति । Mahābhāṣya, Vol II pp. 84 and 86,

ment of a drama. Before entering into the subject in detail Bharata sounds the key-note of his work in one verse in the 6th chapter—

रथा भावा हृदयाश्रयी धर्मी नृत्तनाट्यस्य च । सिद्धिः स्वरात्प्रयोगोऽन्ते रसत्वं संप्रवर्तते ॥ १० ॥

According to Bharata, these eleven principles combined together constitute the nature of Nāṭya1 the chief among them being the first which is called the Rasa. The other ten elements from Bhāva to Raṅga are regarded as the causes for producing the chief object which is the Rasa. This fact is stated by Bharata in the same chapter while explaining the Rasa before all other elements Bhāva2, etc. The origin and nature of the Rasa is briefly stated by him in the famous Rasa-sūtra.3

According to him Rasas are only eight in number. The ten main Rūpakas, when staged by skilful actors in accompaniment with music and clever histrionic devices, bring the mind of the spectators to a state such as to make them forget the differences of time, place and persons, and this rapidly transforms itself into a feeling of supreme joy which is called the Rasa. Only ten Rūpakas are acknowledged by Bharata as the best form of poetry the chief function of which is to develop the Rasa by presenting the requisite Vibhāvas, etc. The four Alañkāras, ten Guṇas, ten faults and four Vṛttis are mentioned by him as the characteristics of the poetical style in the 16th. chapter.

Somehow or other the theory of Rasa as detailed by Bharata Bhāmaha; was not fully recognized by later critics as a standard of literary criticism with reference to compositions other than the dramas.

The chief reason for this apathy may be attributed to the fondness of the followers of the Nāṭyaśāstra towards the drama, histrionics and music. These followers include Kohala, Mātṛgupta, Harṣa and others. Their treatises are now entirely lost, and as a matter of fact they are known to us only through some quotations found in the later works on the subject.

1. नाट्यस्यास्य प्रयक्ष्यामि रसमाविदधद्ग्रहम् । Nāṭyaśāstra 6, 8.

2. तत्र रसानेव तावदादावभिनयारम्भासु च । न हि रसादते काव्यार्थः प्रवर्तते । ibid 6.

3. तत्र विभावानुभावव्यभिचारिसंयोगाद्रसनिष्पत्तिः । ibid 6.

After Bharata the earliest writer on literary criticism whose work is now extant is Bhāmaha. Though he mentions a few more authors, such as Medhāvin and others1 who held identical views, nothing, however, is known at the present time about their works. The attitude of Bhāmaha towards the theory of Rasa was not only unfavourable but distinctly hostile. He is an exponent of a rival school of literary criticism advocating the view that Alañkāras only are essential for the best form of poetry. He gave an unimportant place to the Rasas in the Kāvyas or in compositions other than the dramas, so that they are to be considered as mere Alañkāras, Rasavad, Preyas and Ūrjasvin2.

The next important critic who came after Bhāmaha is Daṇḍin. His favourite theory is that the ten Guṇas constitute the life of the Vaidarbhī style, and he does not with Bhāmaha regard the Alañkāras as the chief principle of poetics.3 Towards the Rasa theory, however, Daṇḍin showed the same attitude as that of Bhāmaha and he too classed Rasas under the Alañkāras. But he recognized the importance of the Rasas in poetry and described all the eight Rasas illustrating them in beautiful verses. Though he laid special stress on the Guṇas and considered them as the life of poetry, he recognized, nevertheless, the usefulness of the Rasas in Poetry, and admitted them to be quite appealing as the Guṇas.4 Daṇḍin's view, therefore, is not so hostile to the Rasa theory as that of Bhāmaha.

Vāmana is the next important writer on poetics after Daṇḍin Vāmana. and he held the Rīti or style as the life of poetry. According to him it is of three kinds: Vaidarbhī, Gauḍī and Pāñcālī, though Bhāmaha and Daṇḍin did not acknowledge the third. Among these three the Vaidarbhī endowed with the ten Guṇas was recognized by Daṇḍin as the best form of poetry. Daṇḍin held that Alañkāras only enchance the beauty of the poetry. Vāmana generally followed Daṇḍin and Bhāmaha with the difference that unlike his predecessors he recognized an additional style namely the Pāñcālī. He also drew a sharp line of demarcation between the two sets of elements known as the Guṇas and the Alañkāras. He is the first critic to dilate on the necessity of having a soul in all forms of poetry which is compared to the body in which that soul is contained. Regarding the theory of Rasa, however, his attitude is similar to his predecessors. But unlike Bhāmaha and Daṇḍin, he held the opinion that the Rasas formed an essential feature of the Guṇa1 known as 'Kāンティ'. Though he gave an insignificant place to the Rasas, he considered them to be the best form of poetry.2 This view of Vāmana leads us to believe that he appreciated the importance of Rasa in poetic compositions, as Rasa could be developed only through the dramas.

The theory of Rasa gained more strength in the time or Udbhata though even in his time it was not considered as the soul of poetry. This is borne out by the evidence of Udbhata, the next important author in the field of literary criticism, who was as much a representative of the Rasa school as that of the Alañkāra school of Bhāmaha. According to the list, furnished by the Sāgitaratnākara,3 and in view of the references to the opinions of Udbhata in later works4 it seems likely that he also composed an independent commentary on the Nātyaśāstra besides his now extant work Kāvyalañkārasārasaṅgraha. This short work treats of the Alañkāras in the lines indicated by Bhāmaha and assigns the same place to the Rasas as was given by Bhāmaha and Daṇḍin. But he deals with them with a greater wealth of detail and shows his clear conception of the Bhāvas required in the realization of Rasas. He adds one more Rasālañkāra, namely the 'Samāhita' to the three acknowledged by Bhāmaha, namely Preyas, Rasavad and Ūrjasvin. He is the first writer in the history of the Rasa school to introduce the Sāntarasa as capable of being developed in the dramas. The portion in the Nātyaśāstras5 dealing with the nature of Śāntarasa and commented upon by Abhinava

1. Bhāmaha's Kāvyalañkāra. I 31, II 87, II 98, III 12, III 54, IV 12.
2. III 6, III 5–7. ibid.
3. Kavyādarśa1 I 40–42 and II 1.
4. II· 292. ibid.
5. द्विसत्वं कान्तिः I III. II. 14. Kāvyalañkāra Sūtra.
6. सन्ध्यंगेषु दशरूपकं श्रेयः I. III. 80 ibid.
7. व्याप्ययातरो मारतीये लोकवृत्तानुकारिणीः I 1–19.
8. Yakroktijīvita MS. p. 126. Cha. III. Abhinavabhārati MS. p. 307, Cha. IX Vol. II and Cha XVIII p. 472.
9. Published in the Gaekwad's Oriental Series as No. XXXVI. see p. 333.

should, however, be considered (as far as we can judge from the available materials ) as a later addition made either by Abhinava or by one of his predecessors. Abhinava being the advocate of the Dhvani theory of Anandavardhana, is so enamoured Śāntarasa that it is not unlikely for him to throw in his own contention into the text of Bharata in order to show that Bharata was not against the Navarasa school. It can, however, be said with emphasis that in the time of Udbhata the Rasa school gained sufficiently in importance and was regarded as a worthy rival of the Alankāra and Rīti schools.

During the period, intermediate between Bhamaha and Udbhata Rudrata founded by Vālmīki and Bharata was considered as applicable only to the Nātya. But in poetic compositions other than the dramas the Rasas were considered as mere Alankāras or Guṇas of the words and their imports. When the three schools of Alankāra, Guna and Rīti were fully developed, a remarkable and sudden change was initiated by Rudrata or Rudrabhatta who declared that the Rasas could also be developed in the poems other than the dramas, and that the Alankāra, Guna, etc. enhance the beauty of such compositions. Rudrata clearly stated in his Kāvyalankāra that any poem which was devoid of Rasa resembled the Sāstras, and therefore, the poets should be careful to develop the Rasas.1 He was so fond of the theory of Rasa as applied to the Kāvyas that he insisted on two more Rasas, Sānta and Preyas, being added to the eight Rasas of Bharata. He even went so far as to advocate the development of the Vyabhicāri Bhāvas and Sāttvikas also into the form of particular Rasas.2 He was not, however, in favour of classing the Rasas among the Alankāras and held that the development of Rasas was the principal object of the Kāvyas.

Rudrabhatta3 held similar views and stated in his Śṛngāratilaka that he composed his work only to prove that Rasas can also be developed in poems other than the dramas, and to refute the view held by his predecessors4. He defined and illustrated the nine Rasas with their subsidiaries like Vibhāva etc. in several beautiful stanzas.

1. 12. 2. 2. 12. 4. 8. For his identity with Rudrata, see section V. Infra. 4. 1. 5. Śṛngāratilaka.

His treatment of Rasas is decidedly more elaborate than that of Udbhata and Vāmana, and thus supports the assumption that the theory of Rasa had become more popular in the course of time than the other parallel theories with regard to literary criticism started before that period.

Towards the end of the period, in which the nature of the poetic form was chiefly guided by the three principles of Dhvanikāra. Alankāra, Guna and Rīti; while the Rasas had only an inadequate recognition, there arose a most critical school of thought which may be called the Dhvani school, holding Dhvani as the chief principle of poetry. According to this school, Rasas hold the predominant position amongst the elements such as the Alankāra, Guna and Rīti, and they are again considered to be the soul of poetry. The followers of this school advocated the method of Rasadhvani according to which the Alankāras, etc. should beautify the soul Rasa and the poet should also use Alankāras, Guṇas and Rītis such as may help the development of the Rasas.

The greatest exponent of the Dhvani and the Rasa schools, is the Kashmīrian critic Ānandavardhana who flourished in this period, though the theory of Dhvani, according to his own admission, took its origin some centuries before him.

The principles of this theory were derived from the Sphoṭavāda of the grammarians who held that the Sphoṭa or the Dhvani is the permanent capacity of the words to signify their imports. Similarly, the suggestive capacity ( Vyañjanāi ) of the words which is different from the Abhidhā and Lakṣaṇā is called in this school by the name of Dhvani. They further held that the words and their senses that are capable of manifesting the different senses through their suggestive capacity are called Dhvani. So also the compositions containing the words the meanings of which are suggested are called the Dhvani. The ideal form of poetry according to this method of literary criticism, consists of the Rasas being suggested by the words, where the Alankāra and the plot help the development of Rasa in similar manner. This Rasadhvani theory of Ānandavardhana differs from the original theory of Rasa as formulated in the Nātyasastra of Bharata in two points. According to the former the Rasas are enjoyed by the audience only being suggested by the words; but according to the latter the factors Vibhāva, etc. whether expressed or suggested by the words create the pleasure in the minds of the audience (विम्बोऽनुरणनप्रक्नप्तिः 1 )

Moreover, the chief function of poetry according to Ānanda is to suggest the sense of Rasas, Alañkāras and plots or Vastu as applied to both the poems and dramas. But Bharata holds that the best form of poetry is that where the representation of Vibhāvas, etc. before the audience create the aesthetic pleasure in their minds.

In spite of this difference, Ānanda upheld the theory of Rasa by holding the Rasas to be the soul of poetry and proved by this means his Dhvani theory. Sāntarasa also received adequate treatment at the hands of the Dhvanikāra who showed that Śānta is the main Rasa to be developed in the two earliest poetical compositions, namely, the Rāmāyaṇa and the Mahābhārata.

This Dhvani theory though well established by Dhvanikāra did not meet with general approval amongst a large number of critics who succeeded Ānandavardhana but did not belong to his school. Prominent among them are Pratīhārendurāja, Bhatṭanāyaka and Dhananjaya.

Pratīhāra, who was a staunch follower of the Alañkāra school of Bhāmaha and Udbhata, opposed the Dhvani theory on the ground that Dhvani or the suggested senses of the words of the three varieties could be brought under the head of Alañkāras like Paryāyokta, Śleṣa, Rasavad, etc. and cited the same verses quoted by Ānanda while refuting his view.1

Regarding the soul of the poetry, however, Pratīhāra2 approved the contention that the Rasas represent the soul of poetry according to the old theory of Rasa as modified by Ānanda. But he disapproved of their inclusion among the Alañkāras of the Rasavat, etc. as accepted by Bhāmaha.

Bhatṭanāyaka, another opponent of the Dhvani school, was an advocate of the Rasa theory as contained in the Nāṭyaśāstra, which consists of the Rasas being acknowledged as the soul of poetry. The realization of the Rasa was explained by him in accordance with the explanation as given in the Rasasūtra of Bharata. The words Bhāva, Vibhāva,

etc. and the explanation of them by Bharata1 in the 7 th chapter were the basis of his new theory. He held that the words contained in a Kāvya were endowed with three functions: Abhidhā, Bhāvakatva and Bhojakatva, while the words of the Śāstras and the Vedas have only one function, namely the first.

Through these three functions the Kāvya brings forth the aesthetic pleasure in the minds of the audience or the reader, as the case may be, in a drama or classical poetry respectively. Dhvani is not accepted by him as the soul of poetry because according to him Rasa alone is desired by the poets to be evoked in the minds of the audience, and for that purpose they arrange Vibhāva, etc. in their poems, and therefore, Rasas alone become the soul of poetry.

Dhananjaya and Dhanika the authors of the Daśarūpaka and Avaloka are the other opponents of the Dhvani school

Dhananjaya: and the supporters of the theory of Rasa. Dhanika is not even prepared to admit the existence of

Dhavni because according to him the Tātparya Śakti which is not thing but the desire on the part of the speaker is sufficient to serve the purpose of Dhvani as intended by the Dhvani-vādins. In this respect he follows Bhatṭanāyaka and supports him by placing the Tātparya Sakti for Dhavni. Bhatṭanāyaka was severely criticised by

Dhanika by replacing Dhvani by his Tātparya. Tātparya Śakti or the desire on the part of the speaker, not only makes the hearer understand the meaning of the sentence but also actuates him to act according to the sense of the sentence. Similarly, the desire

or the Tātparya of the poet is not only to make the reader or the spectator understand the Vibhāva, etc. from the poetry, but also to act accordingly. This activity is nothing but the enjoyment of the aesthetic pleasure. Thus the poetry becomes Bhāvaka of the Rasāsvāda through the Tātparya Śakti, and, therefore, no Dhvani or Vyāñjanā vrtti as the chief function of the poetry is necessary. The connection between the Kāvya and Rasa according to Dhanika is Bhāvyabhävakabhāva and not Vyañgyavyañjakabhāva as formulated

1. एवमेतदपकार्यं पर्योयोकादिष्वदर्शनतन्निक्षिप् । Laghuvrtti. 6-8

2. रसाद्यभिधितं काव्यं नीचोऽप्युत्कृष्टतया यत् । कष्यते सहृदयैस्तस्य ध्वनस्येदं निषेचनम् ॥ इबिद 6. 7.

3. वागरसस्यपोषे काव्यार्थो भावनोभितो भवति । भावयति वाग्रसस्येन सभिलष्यम्‌ । अनुष्टुब्

by the Dhvani school.2 This kind of connection according to him is different from the Janyajanakabhāva as held by the Naiyāyikas (Asatkāryavādins) because Rasas already exist in an appreciative mind in the form of permanent moods (Sthāyī), and according to Satkar-yavāda of Sāṁkhyās, poetry creates (Bhāvayati) their manifestation

in the form of Rasas. The theory of Rasabhāvanā of this kind is supported by Bharata's explanation of the word Bhāva in a Kārikā:-

मानाभिनयसंयुक्तान् भावयितॄन् रसानिमान् ।

यस्मादेतादृशो भावो नानेहोक्तस्मिभः ॥ 6. 35.

Dhanañjaya was not in favour of giving a place to Sānta as one of the Rasas even among the Śāntva Kāvyās2 though Sānta was well established as a Rasa by the Dhvanikāra.

In the period when the Dhvanivāda was condemned by the critics and the Rasa alone was regarded as the

Abhinavagupta. soul of poetry there appeared in the field of literary criticism, Abhinavagupta, who was a staunch follower of the Dhvani school and an advocate of the Rasa theory. The foundation of this theory as laid down by Ānandavardhana, though was considerably shaken by the criti-

Alankāra Śāstra paid respects to his words as coming from one of the greatest authorities. He criticised the views of the advocat-es of the Anti-Dhvani school, and especially ridiculed Bhattanāyaka and his method of the realization of Rasa in his Locana, and the

Abhinavabhārarti. According to him the Rasadhvani is the soul of poetry, and all other poetical elements embellish poetry.

It is through the Abhinavabhārati that we get a number of refe-rences to the verses and works of the earliest authors regarding the theory of Rasa, histrionics, music and dramaturgy. The three princi-pal views of Bhuṭṭa-Tauta, Srī Śaṅkuka and Bhattanāyaka with regard to the realization of Rasa which is developed on the basis of the Rasasūtra of Bharata, are also summarised and criticised by him for the first time. A new theory which is an improvement on Bhatta-nāyakn's view, regarding the psychology of the realization of the Rasa was started by him, and this was followed by later Ālaṅkārikas

1. IV 85. Dasarūpakāvaloka.

2. 1V, 43,

27

until recently. He established that the Dhvani and the Rasa constitute the soul of poetry and showed the relation of other poetical elements to this soul, by his efficient exposition over the subject. The advocates of the Dhvani school found a serious defect in the orthodox theory of Rasa started by Bharata as there was no provision for including in it excellent verse as स्म पद्मिन्यः, etc. According to the Rasa school only those verses that develop the Kasas can be designated as the best form of poetry, and not those where certain beautiful plot or Alaṅkāra is suggested.

To rectify this defect in the theory of Rasa they introduced the theory of Dhvani in which Rasa also is held in a very high esteem. Regarding the Śāntarasa, Abhinava not only proved that it was capable of being fully developed in all forms of poetry but also gave it a prominent position amongst the other Rasas; and probably thus we get a portion in the Nātyaśāstra dealing with the Śāntarasa and commented on by Abhinava for the first time.

The Dhvani and Rasa theories although very well established by Abhinava had, nevertheless, to face subsequently the attacks of two rival schools, namely the

Kuntaka. Vakrokti and Anumāna advocated respectively by Kuntaka and Mahimabhaṭṭa. Kuntaka held that Vakrokti or the peculiar mode of expression of beautiful ideas, which is different from the ordinary course of expression constitute the essence of poetry.

This is an Alañkāra to the poetry which consists in a special combination of words and ideas and is adorned by this kind of Alaṅkāra. The Rasas and Vyaṅgyārtha also, he brought under the Alañkārya (to be adorned) and from this it is apparent that he was not quite antagonistic towards the Rasa and Dhvani schools.

He disapproved of the doctrine of the Rasavad, etc. which were included by Bhāmaha and others as Alañkāras, and defined it in his own way as the essence of poetry.

Mahima, on the other hand, believed that the Rasas were the

Mahima soul of poetry and in this respect he followed the orthodox Rasa theory. He disapproved of the indivi-duality of the Dhvani in the realization of Rasa and replaced it with a peculiar kind of inference or Kāvyānumiti. His chief object was to refute the third Vṛtti of the words, namely the Vyañjanā which was attributed to them by the Dhvanivādins.

Bhoja who came next was a contemporary of these two rival schools, and is generally identified with the king Bhoja Rasa and in his voluminous work, entitled, the Śṛṅgāraprakāśa, of Dhārā. He held a new theory regarding the

he denied the existence of many Rasas as advocated by earlier writers, but proclaimed that the Śṛṅgāra alone is the Rasa which is no other than the supreme ego or Ahaṅkāra.1 For the first time also he advocated that from Śṛṅgāra spring up all the 49 Bhāvas, Rati, etc.2 because the appreciative spectator who is endowed with Śṛṅgāra alone enjoys all these Bhāvas. Bhoja also rejected

the view that the Sthāyī transform themselves into the form of Rasa when helped by other factors, and held that if the Sthāyī Bhāvas are capable of producing Rasas there is no reason why other Bhāvas also are not capable of transmuting themselves in the same way; and therefore, it will not be correct to restrict the number of Rasas to eight or nine as has been done by previous authors. The classification of Bhāvas into three classes as Sthāyī,

Sāttvika and Vyabhicāri as found in the Nāṭyaśāstra, the origin of Rasa as explained in the Rasasūtra of Bharata Bhoja. In his opinion, all these Bhāvas are to be called only as Bhāvas and not as several classes of them,3 and the Rasa alone gives rise to these Bhāvas.4 He also refuted the other theory of Bharata that one group of four Rasas is the cause of the other four and

explained how the one Ahaṅkāra is to be considered as Rasa and how the same can give rise to those Bhāvas which are related to the Rasa.5

1. न रसाद्भूसा रसः । किन्तु रसाद् भावः । भावादो हि नाम++ रासमोद्भवकारणविशेषः । ये चेतसो रसभावा रतय इहुच्यन्ते । यद्वास्तु रसकोटौ भावो नो भवेत् इति । Śṛṅgāraprakāśa. Prakāśa. 11

2. वयंतु भव्यामधे रस्यादीनांयमेव प्रमख इति । भुआरोगो हि रस्यादयो जायन्ते नामुचारिलः । ibid.

3 नन्वहो स्थायिनोडसौ सास्विकास्वभिनेयादिमिः प्रकारण इति भवते । न तरकस्यु । मतोऽपि भावमयत्वेन सत्वैरेप निर्वयंनास्तित्वात् । ibid.

4 स चाचारः सोऽभिमानः स रसः ततः पृथक् रस्यादयो जायन्ते । ibid.

5 शृङ्गारतुल्यतया मननो मुदादेर्येऽपिस्थायित्स्थायिनोः रसस्य । तैयो रसस्तु रसनीयतया डिमादिमूतिपुनर्नितया स्वोकृतः । ibid.

Aucitya or appropriateness was put forward as the life of poetry which is made up of the other poetical elements Kṣemendra Guṇa, Alaṅkāra and Rasa, in another new school of literary criticism after the time of Bhoja. This school started with Kṣemendra who expressed his views in a work, namely, the Aucityavicāracarcā. He thinks Aucitya or propriety as the life of all the poetical compositions, because the Guṇa, Alaṅkāra or Rasa used improperly never beautify the poem, but on the contrary

lose their own beauty also. The necessity of Aucitya, however, was pointed out first by Ānandavardhana,1 and the poets were enjoined to observe Aucitya for the evolution of the Rasa. But Kṣemendra reversed that view and held that the presence of the Rasas contributes to Aucitya, and also insisted on Aucitya being strictly observed not only in the case of Rasas but also in every particular word, sentence, verb, case, gender, number, etc. contained in the poem. As life gives beauty to every part of the body and in its

absence the beauty is lost, even so the presence of Aucitya alone beautifies the other elements of poetry. Kṣemendra accepted nine Rasas including Sānta, and in this respect he was a follower of the Dhvanikāra.

To sum up, there were altogether eight different schools of literary criticism and the principles of these schools were originally formulated by different scholars independently. Later on, the Rasa theory alone gradually came into prominence, having cast into the shade the principles of other schools. The best critics in later times were great advocates of the Rasa theory and protected it by their forceful arguments and brilliant support. At this stage all original speculations with regard to the development

of the science of literary criticism came to an end and investigations with a view to find out distinct characteristics of the poetical language also ceased for ever. All later works on poetics headed by the Kāvyaprakāśa of Mammaṭa do not expound any original theory but treat the different theories already existing in a comprehensive manner, after assigning the different poetical elements to the poetical soul Rasa. The Kāvyaprakāśa is a work of outstanding merit amongst later treatises and it served as a model for them.

Unlike Mammaṭa and his followers Sāradātanaya set aside all other aspects Guṇa, Alaṅkāra, Rīti, etc. and dealt with in this

1 Dhvanyāloka p. 145.

work the theory of Rasa alone as expounded by Bharata, Kohala, and others and as modified by the Dhvanikāra, Bhaṭṭanāyaka, Dhananjaya, Abhinava and Bhoja. How far, however, Śāradātanaya followed these writers and what special principles were adopted by him from their works will be treated in detail in the sequel.

IV. SPECIAL POINTS OF INTEREST.

The subject matter of the work may be said to be the science of the stage and everything connected with it, although the author chooses to name the work as the Bhāvaprakāśana. It is a well-known fact that the theatrical science, like all other Indian sciences, claims a divine origin and that the oldest treatise on dramaturgy available at present is styled as one of the Vedas. Nātyaśāstra records current with regard to the origin of this Veda; one while two others are narrated in this work.1

All the three accounts agree on one point, namely, that Brahma taught the Nātyaveda to Bharatas who composed certain works, which were later on, known as the Nātyaśāstra. From a statement on page2 287 it can be surmised that the original Veda was a work of an encyclopædic nature and for that reason Bharatas had to compose several digests of it, in order to help the professional actors. The extant Nātyaśāstra in six thousand granthas is said to be a summary of another preceding work which consisted of 12 thousand granthas.3 This theory is corroborated by the passages found quoted in this4 work and other treatises, from the works of Ādibharata and Vṛdhabharata which are now lost; secondly, Dhanika5 and Abhinava6 style the author of this Nātyaśāstra as Saṁśāhasrikāra, and thirdly, quotations of many Āryā verses belonging to earlier works and authors are found in the sixth chapter

1. Vide pp. 55–57 and pp. 284–286.

2. नाट्यवेदाद् भरताः सामवेदाद् स्वरान्:

शहरे छद्ययोगांश्च मदनां प्रहसितान् वधु:॥

3. एवं द्वादशसाहस्त्रे: श्लोकैरैके सदर्शने:।

वृत्ति: श्लोकसहस्रेऽयं नाट्यवेदस्य संग्रहः॥

मतेनोक्तवते: प्रमेयो भरताह्य:

Bhāvaprakāśana p. 237, 9-11.

4. P. 86, 14. Rāghavabhaṭṭa's commentary on the Abhijñānaśākuntala pp. 5, 6, 8, 10, 12, 16, 18 etc.

5. Daśarūpakāvaloka IV 2.

6. Abhinava Bhāratī p. 8, 24.

of the Nātyaśāstra. Abhinavagupta1 also mentions the view of

certain previous authors who held that the present Nātyaśāstra

was written by the followers of Bharata to prove the superiority

of the Nātyaveda introduced by Brahma over those of Sadāśiva,

and Bharata. Abhinava does not, however, subscribe to this

view and calls the inventors of this story as Nāstikas. But

he does not for a moment deny the existence of the earlier

schools, previous to the composition of the present Nātyaśāstra.

It may also be noted that in the list of the different authorities

whom Sāradātanaya followed2 Sadāśiva stands first, and this

Sadāśiva, it may be pointed out, was one of the founders of the

Science of Music according to the testimony of Sāṅgītaratnākara.3 The views of Sadāśiva and Brahma4 are explained

in the Bhāvaprakāśana regarding the origin and nature of the

Rasas. On these grounds it can be said confidently that when it

was found necessary to summarise the original Nātyaśāstra because

of its encyclopaedic nature, the present Nātyaśāstra was composed

which represents a summary of a bigger work.

When the present Sāstra also was found very complicated

for the dramatists and not easily accessible, the later writers on

dramaturgy such as Kohala, Mātrgupta, Subandhu, Drouhiṇi and

Harṣa composed independent works of their own as epitomes of the

earlier Nātyaśāstra. These authors are quoted by Sāradātanaya

only when they differ materially from Bharata whose view he mainly

followed. The nature of the extracts, found quoted from the

works of these authors in later works, also confirms the belief that

these must have been written on the lines of the Sāstra while sum-

marising the same.

Sāradātanaya followed the method adopted by the successors

of Bharata such as Kohala, etc. and composed this work which is a

condensed form of the Nātyaśāstra, and incorporated the views of

all eminent authors who followed Bharata. Dhananjjaya in his

Daśarūpaka summarised only those chapters of Bharata which deal

with the actual dramaturgy and Rasa; while Sāradātanaya, Viśva-

nātha and Siṅgabhūpāla unlike Dhananjjaya had comparatively a

broader view in mind while preparing their summaries of the

Nāṭyaśāstra.

1. 8, 10. ibid. 2. P, 2, 10. 3. I, 10. 4. pp. 159, 17, 47, 10.

As has been shown by the author on page 3, the subject matter

of this work is divided into four main divisions and the whole work

of ten chapters, explains these four divisions one after another. In

these four divisions Sāradātanaya ably summarises not only the

entire subject matter of the 36 chapters contained in the Nātyaśāstra,

but also examines the theories attributed to the mythical authors like

Sadāśiva etc. who came before, and those of historical authors who

came after Bharata. These sections are: (1) Bhāva, (2) Rasa, (3) the

relation between the words and their meanings, and (4) the different

types of dramas. The arrangement of these sections is quite logical,

for Bhāvas when combined with one another rouse up the emotions

and bring to the spectator the aesthetic enjoyment and, there-

fore, it is reasonable to deal with these two sections one after

the other in the beginning. The relation of the words and the

emotions has been treated newt, because unless the spectator is fully

aware of it, no enjoyment of Rasa is possible by witnessing the

dramas, and no poet without the knowledge of it can select the

appropriate words in their dramatic compositions. The last section

deals with the different types of dramas, the representation of which

results in the aesthetic pleasure of many kinds.

As Bhāvas and Rasas are connected together as cause and

effect, they are treated consecutively within the first five and half

chapters of the Bhāvaprakāśana. Let us now consider in brief the

special points of interest in their treatment.

The full treatment of the nature and functions of the Bhāvas

in developing the Rasas, has been split up into twelve

I Bhāvas. smaller divisions.1 The treatment of the Rasas like-

wise occupies twenty sub-divisions.2 Following

Bharata, Sāradātanaya also gives importance to the Nirukti of the

words denoting particular Bhāvas and Rasas, along with their

definitons and divisions. Let us note in this section only the

peculiarities that our author introduced in the treatment of the

Bhāvas and the Rasas:-

(1) Unlike his predecessors, he names3 eight kinds of Uddīpana-

vibhāva which are attached to the eight Rasas and defines them

accordingly.

1. P. 2, 33-6, 2. P. 3, 6-8, 14.

2. 1.शृङ्गार, 2 शृङ्गारांश, 3 वीर, 4 वीरांश, 5 करुण, 6 रौद्र,

7 वीभत्स, 8 अद्भुत Vide p. 4, 12,

(2) He mentions Anubhāva as of four kinds, according as they are produced by mind, speech, body and sense.1 This new method, adopted by our author according to the suggestion of Bhoja2 in his Sarasvatīkanthābharana, was desiged to include the twenty kinds of Alañkāras of the Heroine such as Bhāva, Hāva, Līlā, Vilāsa, etc. and eight kinds of Gunas of the Hero such as Sobhā, Vilāsa, etc., into the Anubhāvas of Mana-Ārambha and Gātrā-rambha. These are considerd as Sāmicā Abhinaya3 by Bharata and as Alañkāras of the Hero and the Heroine by Dhananjaya. In this connec-tion an improvement is noticeable here inasmuch as the twelve kinds of Vācikābhinaya, treated by Bharata in the chapter4 of Sā-mānyābhinaya, are considered here as Anubhāvas due to speech, while the four Ṛtis, four Vṛttis and the four Pravṛttis of people of different countries who talk seven Bhāvas and seven Vibhāvās, are considered as Anubhāvas due to sense. Regarding the number of Ṛtis and Vṛttis our author accepts only four according to Rudraṭa, but suggests two more Ṛttis, Saurāṣṭrī and Drāviḍī instead of Māgadhi and Āvantī acepted by Bhoja.5 He adds one more Vṛtti, namely the Miśrā to the usual group of the four Vṛttis. Followers of Udbhata, added a new Arthavṛtti to the usual four and this vṛtti is mentioned and refuted6 by Dhananjaya in his Daśarūpaka. Bhoja in his Śṛngāraprakāśa7 after describing the four Vṛttis as usual added a fifth namely the Vimiśrā which represents a combination of all the other Vṛttis. This view of Bhoja and Dhananjaya is recorded by our author in the Bhāvaprakāśana.8

(3) After having explained the nature of the 33 Vyabhicāri-bhāvas, Sāradātanaya criticises very bitterly the view held by Rudraṭa or Rudra in his Kāvyālankāra and Śṛngāratilaka expres-sing the possibility of every one of the Vyabhicāribhāvas being developed in the form of Rasas. The theory of Sānta Rasa as developing from one of the Vyabhicaribhāvas also is condemned on the same basis. Following Dhananjaya, Sāradātanaya does not acknowledge the Sama and Nirveda to be the Sthāyī of Sānta Rasa; but generally approves the view that only in those cases when one Bhāva being supported by other Bhāvas evokes the Rasa, then that Bhāva should be considered as the Sthāyī of the particular Rasa so evoked. That being so, if any other Bhavās such as Nirveda, etc. are capable of producing a Rasa they should also be included in the group of the eight Sthāyīs.

The Nirukti of the Bhāvas, is an item of interest in this work which deals in the beginning of the 2nd. chapter with the derivation of all words denoting Bhāvas. No other writer on dramaturgy has given such profuse information on the derivation or Nirukti.

The author next proceeds to deal with what is known as the chief function of Bhāvas, which evokes the Rasas

II. Origin of in the mind of audience when represented through Rasa. the gestures. In this section he states different theories about the origin, definition, nature and function of the Bhāvas and dramatic Rasas but many among them are not mentioned in the Nātyaśāstra. The theories held by differ-ent schools are given below in brief:-

1. The theory embodied in the Rasasūtra which was derived from the Nāṭyaveda of some earlier Bharata, is stated by Sāradātanaya as the origin of the Rasa school of thought. He says in this con-nection: एवं हि नाट्येेऽपि नृत्यो नग्नो नग्नो मतङोन्ते रस:1 the present Nāṭyaśāstra of six thousand granthas. In support of this statement our author quotes a prose passage, explaining the procedure of Rasabhāvana after attributing it to one Bharatavṛddha.2 The striking resemblance between the passages of Bharatavṛddha and Bharata3 and the brevity of the latter support the theory stated already in the beginning that there were several older works which formed the basis of the present Nāṭyaśāstra. According to

the Rasa chapter of Bharata, the next question as to whether Rasas are produced by Bhāvas or otherwise is answered by our author following the statement of Bharata4; but here in support of that statement he refers to a verse attributed to Vāsuki. This very verse is found quoted in the present Nāṭyaśāstra5 in support of the same view along with other verses preceded with the preamble: मन्त्रि वाक् खोल:1

1. P. 5, 18. 2. P. 478. 48. N. S. P. 4. XXII. 5. Sarasvatīkanṭhabharaṇa p. 188. 6. II, 56. 7. MS p. 175. 9, p. 12, 7,

1 Bhāvaprakāśana P. 86. 2. ibid. 8. Nāṭyaśāstra. 6th chapter. 4. ibid. 5. G. O. S. VI 89.

It may, therefore, be inferred that the verses found in Bharata1 with the introductory lines as अन्योक्त्योदाहरणोऽपि शोकः । etc. must be the quotations from some earlier works. In connection with this quotation from Vāsuki and the passage2 on p. 47 it may be noted that the Rasa theory stated in the 6th. chapter of the Nātyaśāstra and quoted by our author may be the same as that held by Vāsuki.3 Then, following the 7th. chapter of Bharata the nature and functions of Bhāvas are explained. While attempting to fix the proper place from which the Rasas emanate, our author confirms the view of Bhatta Lollata, holding that they really emanate from the heroes Rama etc. and to a certain extent from the actors also, as they represent the same mental condition of Rāma and others by their clever acting. The spectators looking to the Bhāvas as represented by the actors feel Rati and Rasa in the actors and obtain enjoyment themselves.

(2) The nature of Rasa and its changes as described by some previous Ācāryas is stated next.4 The view of Bhatta Lollata regarding the Rasāśraya is refuted by the advocates of this theory as was done by Saṅkuka, and Rasa is defined as a feeling of things that brings pleasure to the mind.5 According to this definition only Srṅgāra can become Rasa and not Vīra, Karuna etc. This difficulty was removed by a very interesting illustration, namely, of the six Rasas: sweetness, bitterness, etc. Bitterness also is considered as Rasa because bitter things also can create certain Rasāsvāda. The people who use them get a sort of pleasure in different times and places as they get the sweet taste from sweet things. Similarly, people are born with many Saṁskāras of friendship, enmity, antipathies, etc. of Past, Present and Future and they have different likes 'and dislikes. Therefore the representation of Vīra, Karuna Bhayānaka, etc. also create aesthetic pleasure differently in different spectators endowed with different tastes. The same dramatic representation again may produce the feeling of Srṅgāra in some, Hāsya in others, or Adbhuta in some and Karuna in others according to their Saṁskāras. So the feeling which creates the mental plea-

1. Nātyaśāstra, 6th chapter.
2. यद्यपि हि रसानां या पुरा मालुक्योद्धिता । Bhāvaprakāśana.
3. For the school of Vāsuki Vide p. 2 ibid.
4. Bhāvaprakāśana p. 40, 16.
5. मनसो ह्लादजननं रसादौ हि सृष्टिः । ibid. 40, 2.

3 Śāradātanaya informs us that the third theory, regarding the origin of Rasas, was communicated by Śiva to Vivasvān or Sūrya and described in a work entitled the Yogamālāsaṁhitā, where Śiva also gives instructions on the nature of Tāṇḍava, Lāsya, Nrtta, Nāṭya and Nartana.1 The theory, which is stated below, is not mentioned in the Nātyaśastra of Bharata; but Bhoja2 follows this view in his Srṅgāraprakāśa. According to this theory, when the Ego or Ahaṅkāra, through its Abhimānavṛtti and sense-organs, comes in contact with the outward phenomena it obtains the form of Rasa with all its different manifestations, in accordance with the three qualities of Sattva, Rajas and Tamas with which the Ego is endowed. To prove this view, here the Sāṅkhya school of Prakṛtivikāravāda has been followed and the nature of Ahaṅkāra and Abhimāna is defined. Rasa is nothing but this Ahaṅkāra and Abhimāna of the Hero and Heroine, which get many forms in accordance with the Bhāvas, and Guṇas. When a drama is enacted on the stage, the spectators, endowed with Ahaṅkāra and Abhimāna similar to those of the Hero and Heroine, bring themselves into the same position mentally, as occupied by Bhīma and Hanumān on the stage when Draupadī and Sītā were troubled by Duśśāsana and Rāvaṇa respectively. By doing so, they feel Ahaṅkāra and Abhimāna towards one party in the stage and forgetting themselves, enjoy the same feeling as was enjoyed by Bhīma and Hanumān. As the audience feels the eight kinds of emotions Srṅgāra etc., it also should be observed that the Ego and Abhimāna change themselves into eight kinds of emotion known as the eight Rasas. So the Rasa according to this theory is nothing but a change in the form of Ahaṅkāra; in other words, the Rasa is a Manovṛtti or emotion.3

4 The view of Padmabhu on Rasa is treated next.4 This Padmabhu may be another name of Brahman. His view is stated only with reference to the ninth Rasa Sānta, as he followed generally the view previously mentioned with regard to the origin of the other

1. Bhāvaprakāśana p. 45, 15.
2. Prakāśas, 7 and 11.
3. Bhāvaprakāśana p. 46, 21.
4. p. 47, 8. ibid.

Rasas. As only Ahaṅkāra, by coming in contact with the outward phenomena through Abhimāna-vṛtti, changes in the form of Rasa, according to Padmabhū, there could be no Sānta Rasa; because Sānta is a condition of the mind which is entirely devoid of the Ego. Actors also cannot represent a state of the mind, which is devoid of the Ego, as it has no Vibhāva and Anubhāva.

5 Nārada's view on the origin of Rasa comes next.1 This theory is more or less similar to that described· in the Yogamālā- samhitā; and according to Nārada, the Rasas represent the changes of the mind or Manovikāra and the Ahaṅkāra and Guṇas help the mind to get these changes, which represent the Rasa feeling. When the mind, which is endowed with the Guṇas Sattva etc., comes in contact with the outward phenomena, it evolves certain feelings which are called Rasas. 'The Sānta Rasa also has been accepted by Nārada as enjoyable in certain state of mind, where the quality of Sattva is predominant, and therefore, does not come in contact with the outward happenings.2 Though the nature and the origin of the Sānta Rasa has been explained by Nārada, no one seems to have favoured the view that it is stage-worthy.

Having explained the different theories on the origin and the nature of dramatic Rasas, which are not recorded in the present Nāṭyasāstra, Sāradātanaya discusses the nature of cognition of the spectators on seeing the actors representing diverse characters, like Rama etc. 'The view of Saṅkuka on this point has been specially explained and refuted by our author following the theory of Bhatta- nāyaka. According to Saṅkuka, this cogniton is different from the true, false and doubtful knowledge, as well as from the knowledge of similarity (Sadrśya-Buddhi.) But it is characterised by him as the knowledge of the Citraturaga or a horse painted in a picture. The Anumāna theory of Saṅkuka regarding the aesthetic pleasure has, however, been ridiculed by later schools on the ground that Rasa cannot be inferred, as inference cannot produce any aesthetic pleasure. But these schools are mostly silent on the view of Saṅkuka with regard to.the nature of this cognition. On this point the view of Sāradātanaya is worthy of note. He thinks that this cognition must be accepted as true knowledge, as it serves the purpose desired by the spectator i. e. Arthakriyākārti. Such knowledge, our author thinks should be accepted as true, as that serves the purpose, desired by the

1. P. 47, 12 ibid. 2. P. 48. 4 ibid

knower, through the object of the knowledge. As the spectator gets the Rasāswāda while observing the actor in the form of Rāma, this knowledge also must be considered as the true knowledge.

Bhatta­nāyaka is followed by Sāradātanaya in another important point regarding the nature and the mode of enjoyment of Rasa by the audience. 'There are altogether four schools, whose principal theories are based on the Rasa-Sūtra of Bharata and promulgated by Lullata, Saṅkuka, Bhatta­nāyaka and Abhinavagupta, who advocate the theories of Utpatti, Anumiti, Bhukti and Vyakti of the Rasas respectively. Bhatta­nāyaka attributes three functions (namely Abhidhā, Bhāvakatva and Bhojakatva) to the words contained in the poetic composition and through these three functions, the Rasa is enjoyed either by their dramatic representation or by listening to it. In this respect Sāradātanaya followed Bhatta­nāyaka; but he slightly differed from him with regard to the mode of enjoyment of Rasa. Bhatta­nāyaka's Rasānubhava is compared to the Parabrahmānanda, as the spectator finds in him a consciousness of bliss, which is diffe- rent from the cognition and memory (Smṛti). But the Rasānubhava according to Sāradātanaya is similar to the Jīvātman's enjoy- bhava according to Sāradātanaya is composed of the Tattvas from Māyā to earth. According to the Kashmiran Saiva philosophy, Jīva enjoys the world, though it is full of miseries, through the three functions ('Tattvas) namely Rāga, Vidyā and Kalā. By the same process, the spectator also, by observing the Bhāvas in a dramatic representation, obtains several kinds of enjoyments which are designated as Rasas, through the three elements Rāga, Vidyā and Kalā. This view, regarding the nature of the Rasānubhava, is more appropriate than that of Bhatta­nāyaka, as the dramas are intended only to represent the daily life of human beings.

The Jīvas enjoy several Rasas in their every-day life. The same actions, enacted by clever actors by following the beautiful compositions of the poets, make the Jivas, who possess similar impressions of their own deeds, identify themselves with the Heroes. Thus they enjoy the worldly pleasure or sorrow after forgetting themselves through the same process to which they are subjected in actual life. This gets further support if we note in this connection the well-known sayings of Kālidāsa,1 Bharata2 and Dhananjaya3. As the Nāṭya is the representation

1. त्रैलोक्यमूर्तिमन लोकचरितं नाट्येषु मातर्ष इष्यते । Mālavikā. 1.

2. त्रैलोक्यस्यास्य सर्वस्य नाट्यं भावानुकीर्तनम् । Nāṭyaśāstra. 1, 107.

3. नाट्यं भिन्नरुचेरहितं । Daśarūpaka. 1, 7.

of the daily life, the enjoyment of Nāṭyarasa also must be more appropriately compared (as Śāradātanaya does for the first time) to Samsārānanda and not with the Brahmānanda. Śāradātanaya follows the principles of the Śaiva philosophy and quotes the same theory from Śivāgama in support of his contention.

Having explained the origin, nature, place, realisationf and the cause of the Nāṭyarasa, Śāradātanaya tries to show, according to a promise contained in page 3, the relation between one group of Rasas to another as that of the cause and effect. He further proves, on the same ground, that those, that produce the other Rasas, are chief among them, while the others are subsidiary. Regarding the casual relation between the two sets of Rasas, Śāradātanaya, as usual, states two schools of thought. He attributes one, among the two schools, to Vyāsa who taught it to Nārada, through whom it was transmitted to Bharata, who circulated it to the world. The general theme of these two schools is that the four Rasas, Śṛṅgāra,Rauda, Vīra and Bībhatsa produce the other four Rasas. This theory is found in the Nāṭyaśāstra, which does not mention the mythical explanations of it, as found in this workt. According to the first school, the four Rasas were created by Paramātman (Brahma) from the four Vedas; Śṛṅgāra was created from Sāma, Vīra from Ṛk, Raudra from Atharva, and Bībhatsa from Yajus. These four Rasas again produced the other four Rasas, Hāsya, Adbhuta, Karuṇa and Bhayānaka and therefore should be considered as more important than others.

According to Vyāsa, however, Śiva, after the destruction of the world, first created Viṣṇu and Brahman. The goddess Śakti stood in his left. In obedience to the instruction of Śiva, Brahman created the world and when he wanted to see the deeds of Śiva in the previous Kalpa; Nandikeśvara appeared before him and taught him the whole Nāṭyaveda. Nandi also asked Brahman to compose a drama on the lines suggested in his teachings and asked him to enact it by the help of Bharatas. Brahman thereupon composed a Rūpaka, Tripuradāha by name, and the Bharatas staged that before him. When Brahman was watching the love of Śiva, the destruction of Tripura, of Daksa's sacrifice and of the world as enacted by the Bharatas, he was deeply touched and impressed and, as a result, the four Vrttis, Kaiśikī, Sāttvatī, Ārabhaṭī and Bhārati came out

1. Vide Page 54-58 of the Bhāvaprakāśana.

spontaneously from his four mouths and these four Vrttis caused respectively four Rasas Śṛṅgāra, etc. That the other four Rasas Hāsya etc. are capable of being produced by the first four is very logically explained by Vyāsa from the performance of the same drama Tripuradāha.

A similar story regarding the staging of the Tripuradāha by Bharatas in the presence of Śiva, is found in the Nāṭyaśāstra.1 About the origin of the four Vrttis, however, we find an explanation in the Nāṭyaśāstra2 different from the one stated above. But Śāradātanaya mentions briefly both the stories while stating the origin of Vrttis in the beginning of the Bhāvaprakāśana.3

Further portion of this section is devoted mainly to instruct the poets how to develop the Rasas in combination with the Bhāvas in their works. It also summarises the important Bhāvas, which are related to Śṛṅgārarasa and are found scattered in several chapters of the Nāṭyaśāstra.

III. In the third section, Śāradātanaya discusses two points namely (1) the aims and object of the poets in composing respective poems and (2) how the poems serve the object intended by the authors and expected by those who attend the dramatic performance. The conclusion of our author, regarding the first point, is virtually the same as we find in Bharata, whose views were modified and developed to a certain extent by Ānandavardhana and Dhananjaya. According to these writers who belong to the Rasa school, the chief aim of poets is to rouse up the emotions of the audience or hearer in the form of sentiments called Rasas by the presentation of appropriate exciting factors (Vibhāvās) and external manifestations (Anubhāvas) and secondary moods (Vyabhicāribhāvās) through their compositions. This being their chief object, the Ālaṅkāras, Guṇas, and also Ritis should be used in their compositions as subsidiary elements, so that the chief purpose of the poems may be fully expressed.

Regarding the second point, namely, the mode in which these sentiments (Rasas) are evoked in the mind of the audience, Śāradātanaya states two different views, namely those of Vākyārthatā and Vyañgyatā held by Dhananjaya and Ānandavardhana respectively. Though, chronologically, Ānanda was earlier than Dhananjaya, the author gives special importance to the views of the

1. IV 10. 2. Vide chapter XX. 3. P. 12.

latter, which he mainly follows. Briefly put, Dhanañjaya's view is that Rasas are evolved in the minds of the audience through the Tātparyasakti of the words and not by the ( Vyañjanāvṛtti ) suggestive capacity of them, as held by the followers of the Dhvani School. Tātparyasakti of the words is no other than the desire on the part of the poets to produce Rasas in the minds of audience through their compositions, by presenting the appropriate Vibhāvas etc. As the audience also gets the same Rasānubhava as desired by the authors, on following their compositions, the Vākyārtha of the poems is to be considered as Rasas, through the Tātparyasakti. For the other Vṛttis, Abhidhā and Lakṣaṇā of the words only go so far as to present the Vibhāvas etc. Instead of attributing a new function of suggestiveness to the words, the Tātparyasakti, which must be observed even by the Dhvanivādins, may be extended in order to obtain the results expected through the suggestive capacity of the words.

So the connection between the Poem and Rasa, has been approved by Śāradātanaya as Bhāvyabhavākabhāva, and Pratipādyapratipādakabhāvadakabhāva and between Rasa and audience BhŌktrbhogyabhāva in accordance with the views held by Dhananjaya and Bhaṭṭanāyaka. According to the Dhvani school, however, the Poems and Rasās are connected by Vyañgyavyañjakabhāva. This view, as started by Ānandavardhana and confirmed by Abhinavagupta and Mammata, is treated next by Śāradātanaya, and the Sphoṭa theory of Grammarians, which is the basis of the Dhvani school, is stated at the end of this section.

Another very important matter dealt with in this section is the statement of three schools of thought regarding the connection between the words and their meanings, which is called Sāhitya. This connection must be known, as Śāradātanaya states, both by the poet and the audience; for unless they are conversant in this, the selection of the appropriate words and the enjoyment of Rasa would be an impossibility for both of them.

1. According to the first school, the words and their meanings are connected in twelve different ways. These twelve connecting links are divided into three groups, each consisting of four, namely :-

(1) Vṛtti, Vivakṣā, Tātparya, Pravibhāga.

(2) Vyappekṣā, Sāmārthya, Anvaya, Ekārthibhäva.

(3) DŌṣabhäna, Guṇopādāna, Alañkārayoga, Rasāviyoga.

This classification of our author is taken from the Śṛṅgāraprakāśa of Bhojadeva, who treats these groups in a very elaborate fashion with many illustrations from the poems of eminent authors in five Prakāśas from 7th. to 11th.1 These Prakāśas have been summarised by Śāradātanaya, who quotes the same examples as given by Bhoja. The accompanying tabular statement2 will show how the Dhvani has been taken as a part of Tātparya by Bhoja and following him, by Śāradātanaya. Dhvani, which is found only in poetry, has got a smaller scope than that of Tātparya which is found in all the three kinds of speech namely: Laukika, Vaidika and Poetical. Following the view of the Daśarūpaka and the Śṛṅgāraprapakāśa, Śāradātanaya denies the existence of Dhvani as held by the Dhvani school as independent of the Tātparya-sakti and characterizes the difference of these two as that of a Brahmin and a Brahmacārin.

2. Abhinavagupta's view regarding the connection of words and their meanings is stated next. According to him, words and

3. तत्राभिधाविकल्पनातत्पर्यवृत्तिविभागपैशसंप्रत्यैकरूपाभेदोद्भेदनगुणोपादानलाछारो- गरत्वविभोगदृपा: शब्दार्थपदौकृतदृशा सङ्केतस्थितिमिति क्षुब्धते ।

श्रृङ्गारप्रकाशा VII Pra. Compare with p. 145, 6-12 of the Bhāvaprakāśana.

Group I.

objects meant by the words are connected with each other in six different ways.1

3 The third school of thought, on this subject, is represented by Mammata in his Kāvyaprakāśa. According to him, the words are connected with their meanings in three different ways.2

While mentioning the view of Mammata, Śāradātanaya sum-marises in metrical form the first five Ullāsas of the Kāvyaprakāśa comprising the Sūtra and the Vṛtti using almost identical words as found in the latter work-a fact acknowledged by Śāradā-tanaya himself.3

IV. Having dealt with the connections between the Poems and the Rasas, so also between the words and their meanings, Śāradātanaya, in the fourth or the last section, treats of the different types of poems that evoke Rasāsvaḍa in the minds of the spectators. The number of such poems is thirty according to Śāradātanaya, while Bhoja acknowledges twenty-four and Viśvanatha'twenty-eight. These thirty kinds are divided into two main divisions as Nāṭya and Nrtya. The ten well-known dramas of Bharata are taken as Nāṭya; while the other small types, numbering twenty, come under the division of Nrtya. While defining Nāṭya, the author refers to two definitions as given by Dhananjaya4 and Abhinavagupta5 representations of actors are designated as Nāṭya; while Abhinava defines Nāṭya as the feeling of the spectators identifying Heroes Rama and others in the actors.

1. I. वाच्य II लक्षण III व्यङ्ग्य IV तात्पर्य V अभिप्राय VI ध्वनि. I वाच्य II लक्षण III व्यङ्ग्य IV तात्पर्य V प्रयोजन VI शक्तिः. I अभिधा II लक्षणा III व्यञ्जना IV गति V प्रतीति VI युक्ति.

2. I. वाचक, II लक्षण III व्यञ्जक IV वाचक V प्रयोज्यक VI ध्वनिक. I. वाच्य II लक्ष्य III व्यङ्गय I. अभिधा II लक्षणा III व्यञ्जना

3. तत्र काव्यप्रकाशेन मया डिङ्कितम् प्रदर्शितम्।

4. अर्थानुरूपकृतिडङ्कितपदम् Bhāvaprakāśaṇa P. 180, 2. Daśarūpaka I. 7,

5. रामादित्यादर्शप्रतिबिम्बेऽपि नाट्यमुख्यत्वेन नाटच्यं नाम नटगताभिनयप्रभवसाक्षात्कारारामानन्दनिष्पत्तिलक्षणालध्यवसाये etc. Abhinava Bhāratī P. 268.

Through this Nāṭya and Nrtya the aesthetic pleasure is enjoyed by the audience. Nrtya types of Dramas represent certain Bhāvas only and they at times are regarded as inferior to the Nāṭya. But Nrtta which is regarded as a subsidiary to Nāṭya and Nrtya and re-presents a particular movement of the body without any gesture, is of two kinds, namely: Lāsya and Tāṇḍava. As the music and musical instruments also help the dramatic representation to produce the Rasas in the minds of the audience, Śāradātanaya undertakes to give the origin of the Indian music in brief. He begins with the creation and in stating it he follows the thirty-six principles (Tattvas) of the Śaiva and Tāntrić philosophy. With regard to the revelation of the seven Svaras with their twenty two Śrutis from the Nāda, Śāradātanaya also mentions two different views. One view holds the twenty two Nāḍis to be the cause of the seven Svaras with twenty two Śrutis and this view finds mention in the Saṅgitamakaranda1 and the Saṅgitaratnākara.2 The second theory is not known so far in any other work. According to this view the seven Svaras find their origin in the seven Dhātus, Tvak, etc.3 which are connected with the twenty two Dhamaniś or arteries all starting from the Navel (Nābhi). When five winds Prāṇa etc. controlled by the mind evoke the fire into the Dhātus through the Dhamaniś, Nāda is produced by a combina-tion of the aforementioned fire and Dhātu. This Nāda is what known as the Svara. The different places of the Svaras and the number of Śrutis attached to the Svaras are due to the different situation of the Dhātus and the Dhamaniś. In this section, is treated in a condensed form the Science of Music, and Śāradātanaya follows principally4 the teaching of the three authors on music namely Bhoja, Abhinavagupta and Bharata in this respect. He treats then of the preliminary of the drama (Pūrvarañga) and its twenty two functions (Aṅgas) and the theme of the plot on the lines indicated in the 5th chapter of the Nāṭyaśāstra and the Daśarūpaka of Dhananjaya. Curiously enough Śāradātanaya takes considerable pains in explaining the meaning of the phrase, नायके सुखदुःखादि: which is found in the beginning of every drama. Some dramas place this

1. P. 22; 18-21.

2. I, 8.

3. स्वरहृदयांशमेदैरडि षड्जमध्यमादिकानि धात॑:1 P. 185, 8.

4. P. 194, 5-7. 6

sentence after the Nāndī śloka while others before it, and the Sutradhāra is required to recite the Nāndī verse. According to the testimony of Bāna all dramas of Bhāsa published in the T. S. S. and some other dramas such as the Bhagavadajjukīya, the Āścarya-cūḍāmaṇi and the Mattavilāsa belong to the second category, while the dramas of Kālidāsa and others fall into the first. If the word ''Nādyante'' means ''after the performance of Nāndī'' then this phrase would not be appropriate in the dramas of Bhāsa and others as there Nāndi is to be recited after the entrance by the Sutradhāra himself. In order to reach an understanding between the two contending views Sāradātanaya suggests two meanings, one as Tatpurusa and ghe other as Bahuvrīhi in order that both the cases may be covered. The Tatpurusa is suitable for all works coming under the first category, while Bahuvrīhi is suitable for the works of second category. According to the latter ''Nādyante' means: "when preliminary function (aṅga) preceding the Nāndī is completed" so that the Sutradhāra's recitation of Nāndī after the sentence नाम्नोऽस्मै सुमतां ददात्: in some dramas is justified.

Nāṭaka is considered most important among all varieties of dramas, as it is the fountain-head of all Rasas, being 1 Nāṭaka. endowed with all the necessary Aṅgas. According to Sāradātanaya, Nāṭaka is said to be complete when it has five Arthaprakṛtis, five Avasthās, sixty four aṅgas, four Vrttis, five Sandhis, twenty one Sandhyantarás, therty six Bhūsanas and ninty Saṅgītāngas. In this respect, he does not follow Bhoja's Śṛṅgāraprakāśa where four groups of sixty four Aṅgas are said to make up a couplete Nāṭaka. A new group of'sixty four Alañkāras of the Naṭaka is mentioned by our author and only five four of them are defined in this section. The thirty six Bhūsanas mentioned by Bharata in the 16th. chapter mostly are incorporated in this group of sixty four while the original source of others is not known. Regarding the nature and functions of Nāṭaka Sāradātanaya follows mainly Bharata and Dhanañjaya and mentions the views of Kohala and Mātrgupta whenever the two latter differ. Among others Subandhu's classification of different types of Nāṭaka is worth mentioning. According to him the Nāṭaka is of five kinds, namely: Pūrṇa, Praśānta, Bhāsvara, Lalita and Samagra. Krtyārāvaṇa- a fairly unknown drama is given as an example of Pūrṇa as the five Sandhis, Mukha etc. are fully deve- 1. P. 228, 11.

loped in that work. The Second variety of drama namely Praśānta should have five peculiar Sandhis, Nyāsa etc.1 which serve the purpose of the Sandhis, Mukha, etc. The Svapnavāsavadatta is a good example of this kind of Naṭaka in which these five Sandhis are the chief Rasa, it is believed to be Praśantarasaabhibhāyistham,2 as the Nirveda Vyabhicāri Bhāva plays a very important part in it. Here all the Sandhis as described by Sāradātanaya are found in the play of T. S. S. excepting the Pratimukha sandhi or the Nyāsa-samudbheda. This sandhi according to the original Svapnavāsavadatta as known to Sāradātanaya, consists of Vatsarāja's knowing Vāsavadattā to be living on Padmāvatī's fore-head of Padmāvatī. Though noticing the peculiar Tilaka on the fore-head of Padmāvatī, this fact comes on the way of identifying the Svapnavaniṭaka of T. S. S. with the original work known to Sāradātanaya, the quotation of one complete verses and other incidents as mentioned in this work prove that Sāradātanaya had before him the Trivandrum play as it is available to day with exception of the Nyāsasamudbheda which the play contained according to him. Looking to the nature of the references to the Svapnavāsavadatta of Bhāsa in the Bhāvaprakāśana, the Nāṭyadarpana4 and the Lōcana5 of Abhinavagupta, it is easy to surmise that the Trivandrum edition of the work does not represent either a complete or a very faithful recension of the work in question.

The third kind of drama Bhāsvara has another set of five sandhis. The Bālarāmāyaṇa is given as an example which agrees more or less with the work of the same name which has been handed down to us. But to illustrate the first sandhi Mālā, an incident from the Mudrārāksasa has been cited, but this does not seem to be very appropriate to the contest.

The fourth kind of Subandhu's dramas is illustrated by the Vikramorvaśīya, and the description given here agrees with that contained in the printed edition. Some incidents from the stories of Vatsarāja, Yayāti and Rāma also are mentioned to illustrate the Sandhis in a drama of this kind.

1. See P. 288. 2. ibid 3. चित्रप्रक्षः छाम्नो मे वीणां प्रविलोभयित । तां तु देवों न परगामि यस्या शोक्खरी म्रियाः ॥ 4. P. '84-8 पादाकान्तान्त etc. 5. P. 152 वधितवकुलकुसुम etc.

48

The fifth kind, namely the Samagra drama is represented by

the Mahānāṭaka which possesses the characteristics of all the

Vṛttis and the Lakṣaṇas. The Mahānāṭaka now extant can not

respresent the kind of drama described here as it is a collection

of best compositions found in the dramas of Bhavabhūti and

others. Nṛttavāra or Nṛttacāra also is mentioned as an example

of this kind of drama but we hardly know anything about it.

With regard to the second Rūpaka, Prakaraṇa, three different

2 Prakaraṇa Bhāvaprakāśana following the views of three different

authors on Dramaturgy. The first two of them are

the same as are to be found in the Daśarūpaka and the

Nāṭyaśāstra of Bharata. About the source of the third definition

which differs from others on one point, namely, the insertion of

Viṣkambhaka in the Prakaraṇa, nothing is known from the works on

dramaturgy now available. Five dramas are named as illustrations

of the five kinds of Prakaraṇas and among them the Padmāvatī-

pariṇaya describing the story of a Brahmin hero is entirely new.

Bhāṇa also has been defined here on the lines of Dhananjaya,

Kohala and Bhoja. Whether really the verses quoted

3. Bhāṇa. under the name of Kohala represent true quotations

from his work or only his views in a metrical form

we have at present no means to decide and the question will not be

settled until we are so fortunate as to discover the work composed

by Kohala. The ten Lāsyāṅgas are defined in this section but the

definitions are generally different from those found in the 18th

chapter of Bharata. A new Aṅga Bhāvika also has been included by

Śāradātanaya and defined along with the other ten.1 This Bhāvika

is quite different from the Bhāvikalāṅkāra of Bhāmaha, Daṇḍin

Udbhata. Śāradātanaya introduces here according to some autho-

rity the other four kinds of Nṛtta gulma, Śṛṅkhalikā etc. to be

administered in a Bhāṇa. Though all the four Nṛttas are mentioned

in the fourth chapter of Bharata and commented on by Abhinava,

the definitions of our author are remarkable for their clarity of

expression and appropriateness. The explanation of the Bhadrasana

and the Yantrā through which these Nṛttas should be learnt, is

found only in the commentary of Abhinava on Bharata.2

1. स्वल्पे विलोक्य रसिं कविते यत्प्रबुद्धया

मनोगतार्थमिवास्तदेऽभिनयकुशलस्यते। Bhava-p. 240, 18.

2. Abhinavabhāratīpp. 198-194,

49

Prahasana has been divided into three groups as Suddha,

Vikṛta and Saṅkīrṇa on the lines of the Daśarūpaka

4. Prahasana. though Bharata advocates only two. Śāradātanaya

informs us further that there should be two Sandhis

Mukha and Nirvahana, one Aṅka and six Rasas in a Prahasana.

The Sairandhrikā, Śāgarakāumudī and the Kalikeli are mentioned

as examples of the three kinds of Prahasanas but unfortunately

all these three works no longer exist.

With regard to the definition of Dima, Śāradātanaya agrees

with the views of Bharata and Dhananjaya. In this

5. Dima. section one little thing is note-worthy. One verse re-

garding the definition of Dima is attributed to Bharata-

muni by Dhanika1 in his Daśarūpakāvaloka. This verse is not

found in the Nāṭyaśāstra. But the first half of that verse is only

found in the Bhāvsprakāśana followed by a different half2 while only

to this verse the definition of Dima was originally given by Brahmā

in his Tripuradāha Dima which was enacted before god Siva. Two

works Vrtroddharaṇa and Tārakoddharaṇa which are no longer

extant are mentioned here as illustrations of Dima.

In the definition of Vyāyoga the author mainly follows Bha-

rata and not Dhananjaya, but no llustration has

6. Vyāyoga. been given of Vyāyoga.

In the description of Samavakāra also he mainly follows Bharata

and Dhananjaya excepting in two points, namely

7. Samavakāra. the nature of the Nāṭikā and Kapata. One Nāḍi,

according to Śāradātanaya, is one-fourth of a Mu-

huṛta and two Ghatikās4 while according to Bharata it is the half

of a Muḥūrta.5 Regarding the Kapata two definitions are given here

following two different authorities though none can be found either

in the Daśarūpaka or in the Nāṭyaśāstra. The definitions of

1. हृद् विप्रदाहे तु लाङ्गलं मदनोदितम्। ततस्त्रिपुरदाहस्य धिमस्खः: प्रयोजितः।

हृदि स्वप्नेभ मद्गुणेनाऽपि etc., Daśarūpaka III 63.

2. हृद् विप्रदाहादश लाङ्गणं मदनोदितम्। उदाहरगमेतस्य मुनोन्द्रेणाग्रुच्यते।

P. 248, 2.

3. वृत्तस्य धरित्र्याश्च नाटिका वलिक्कियते।

P. 249, 10.

5. मारीचं हत्वा मुनिं कालस्य यन्युधूतांश्।

XVIII 118.

Kapata and Vidrava and the causal connection existing between them are worthy of note. The Amṛtamaṭhana Samavakāra which also is mentioned in the Nāṭyaśāstra1 and which is said as composed by Brahmā is given here as an example.

The noteworthy feature in the description of the Vīthī, is the introduction of the Lāsyāṅgas, and in this connection Śāradātanaya mentions the views of Kohala and Bhoja. Kohala was of opinion that the Lāsyāṅgas were only optional, while Bhoja considered them as compulsory.

8. Vīthī.

The definition of Utsṛṣṭikāṅka by Śāradātanaya is virtually the same as given by Bharata but they disagree on

9. Utsṛṣṭikāṅka. one point. Bharata is of opinion that it is devoid of three Vṛttis: Sāttvatī, Ārabhaṭī and Kaiśikī.

But Śāradātanaya considers only Kaiśikī as unnecessary. He considers that Utsṛṣṭikāṅka should end always as a comic play though it may be full of fights and the wailings of women.2

Bharata is silent on this point. The fights which took place in earlier times among the divine heroes or with martial races should be described only in the Bhāratavarsa because it is known as the Karmabhūmi. To illustrate this kind of drama, he mentions three plays describing the deaths of Lakṣmaṇa by Śakti,1 of Jīmūtavāhana and of Chandrāpiḍa where the play ends as comic. Śāradātanaya further informs us that Utsṛṣṭikāṅka should have one Aṅka according to Bharata, two according to Kohala, and three according to Vyāsa and Ānjaneya.3 As the present Nāṭyaśāstra does not mention any number, it is probable that this opinion of Bharata has been taken from some earlier authority who was also known as Bharata.

Kohala admitted two Sandhis, Mukha and Nirvahana, while others think that the Sandhis of Ihāmṛga must be those of Utsṛṣṭikāṅka, and still others think that they refer to Dima.4 None of these views is however mentioned in any other work on dramaturgy.

The definition of Ihāmṛga as given in this work does not also differ from what has been given by Bharata and

10. Ihāmṛga. Dhananjaya, and as an illustration of this kind of drama the Kusumaśekhara is mentioned.

11. IV 2, 8.

12. कत्॑योऽस्युदयप्रस्तुतिम् । P. 251, 10.

13. अस्याऽऽलेपकं मतयो द्वाऽऽङ्कावपि चोदकम् । न्या. शा. सा. नेयघृतम् प्राहुः कथं यथा ॥ P. 251, 20

14. मुखानिरवहणने स्त्री रतिर्जोवकृतिः स्तिमित् । हृदयद्रवणदिग्यने ह्लेप्यनाघूर्णनम् स्वनिमि: ॥ Ibid.

The general difference between the Nāṭakas and the Prakaraṇas on the one hand and the other eight kinds of dramas on the other, seems to be that in the former all the five Sandhis are compulsory, while in the latter they are not so and sometimes a majority of them is omitted.

The chief object of the ten types of dramas or Nāṭya is to rouse up the Rasas into the minds of the spectators, while Uparūpakas. that of other types of dramas which are known as Uparūpakas is to represent the particular Bhāvas by means of appropriate gestures, and therefore, they are known as Nrtya. Regarding the origin of this kind of dramas, which is not mentioned in the present Nāṭyaśāstra, nothing can be said definitely at present. From what has been said before and from certain statements contained in the Nāṭyaśāstra1 it seems probable that Kohala and his followers who made the Nāṭyaveda easily accessible to the dramatists by their works, had invented the Uparūpakas whose number differs, with each authority. Harṣa's2 definition of Totaka, one of the Uparūpakas, quoted by Śāradātanaya, is another proof of the existence of Uparūpakas before the time of Harṣa. The commentary of Abhinavagupta also on the last portion of the 4th. chapter of the Nāṭyaśāstra where some references from Kohala to the Uparūpakas are made,3 support the contention that Kohala may be the inventor of these Uparūpakas. Hemacandra4 and Rama-caṇdras support the same view in their works.5 The earliest mention of Uparūpakas and their number, is found in an anonymous verse quoted by Dhanika in his Daśarūpakāvaloka; according to it their number is seven.6 Uparūpakas are next mentioned by Abhinavagupta who introduced many of them in his commentary7 of the Nāṭyaśāstra and quoted from an earlier treatise many verses with the preamble as तत्र रूपकं चिलकैः । in order to show that the Uparūpakas were the other forms of the Lāsya and Taṇḍava.

1. येऽपि प्रस्तुतरसत्रान्तं कोलाहल(म्) कवि(भि)र्(न्य)पते । कोहलादिभिरेतेन वत्सरान्तनिमित्तितैः ।

मुखादिवृत्तयस्तत्र + + + +

एतच्चार्थं प्रपेदे हि नाट्यां मुदितदर्शनम् । XXXVII 18, 24, 25.

2. P. 228, 5. 3. pp. 178, 183, 188.

3. Kāvyānuśāsanavivekā pp. 825, 829. 5. Natyadarpaṇa p. 35.

4. I. 8. 7. Abhinavabhāratī p. 188.

The earliest authority, who is mentioned there by the word 'Cirantana' is not known to us, but the same verses are found quoted by Hemacandra1 and Sāradātanaya.2 Bhoja's Śṛṅgāraprakāśa comes next chronologically which gives the definitions in verse of as many as fourteen Uparūpakas. All these verses are found in the Bhāvaprakāśana intermixed with other verses of Sāradātanaya. Before the treatment of the Uparūpakas Bhoja describes the ten main Rūpakas and quotes identical verses as given by Bharata in the 18th. chapter, with the remark that he followed Bharatācārya in that respects. Regarding the Uparūpakas, Bhoja does not mention any authority whom he followed. It may be inferred by this statement of Bhoja that Bharata described only ten Rūpakas and that the other dramas were later than Bharata. Then Bhoja describes Nāṭikā and Saṭṭaka as they are the direct outcome of the Nāṭaka and Prakaraṇa. These two Rūpakas are followed by a set of another twelve Uparūpakas Śṛṅgadita, etc.4 Regarding this fourteen kinds of dramas, though he does not mention any authority, it is very clear that he quoted all these verses from an earlier work of an unknown author who, of course, is different from Bharata, just as he did in the case of ten principal Rūpakas.

The systematic treatment of all the twenty kinds of Uparūpakas, however, is found only in the Bhāvaprakāśana. The list of seventeen Uparūpakas as supplied by the Agnipurāṇa connot be considered as very early as the Purāṇa itself contains quotations from the Dhvanyāloka and displays remarkable similarity with the Bhoja's theory of Śṛṅgārarasa. Considering all these facts we can conclude for the present that these Uparūpakas were unknown when the Nātyaśāstra was composed, but originated before the time of Dhanika, and probably Kohala was responsible for inventing these Uparūpakas. Among the lists of Uparūpakas supplied by several writers beginning from Dhanika to Viśvanātha the heaviest is perhaps that of Sāradātanaya who mentions two lists each having twenty names.5 But in the first list Saṭṭaka has an independent place

1. Kāvyānuśāsana P P. 827-828.

2. Bhāvaprakāśana. P.P. 265, 28; 266, 14.

3. इति दशरूपकमीतद्रतारताचायैंनुसारतो गदितम्‌ । Śṛṅgāraptakāśa Ms. P. 141.

4. नाट्यारंभस्थितयोद्यन प्रकृतित्तो नाटकादिषु । द्वादशोपरूपकविधौ भिन्नवर्गेषु यथोदिते वचये ॥ ibid. P. 142.

5. PP. 221, 6; 255, 10.

while Bhāṇa is omitted and in the second list which seems to be more accurate Bhāṇa is mentioned instead of Saṭṭaka as the latter is included in the Nāṭikā. Let us now consider the peculiarities of the Uparūpakas as treated by Sāradātanaya.

Totaka is the first in the list and as it is similar to the Nāṭaka it is treated here along with the description of the Nāṭaka. Three definitions of Totaka are quoted here: the first of them is attributed to Harṣa and the other two to some unknown Ācāryas. Regarding the introduction of the character of Viṭuṣaka in the Totaka there is difference of opinion amongst the three authors. Harṣa considers it unnecessary, while the others do not think so. Four dramas are mentioned as examples of four kinds of Totaka with nine, eight, seven and five Aṅkas. Among these four the Vikramorvaśī only is known to us. Bhoja does not mention Totaka in his list of 14 Uparūpakas.

11. Totaka.

12. Nāṭikā. is mentioned by Bharata as Nāṭī and by Dhananjaya as Nāṭikā. Saṭṭaka also is mentioned here as a different form of Nāṭikā,1 but once again this subject is brought for discussion at the end of the section dealing with the Uparūpakas.2 Here following Bhoja Sāradātanaya gives the Saṭṭaka an independent place thereby increasing the number of Uparūpakas.

The definitions of Goṣṭhī and Sallāpaka of Sāradātanaya are similar to those found in the Sāhityadarpaṇa of Viśvanātha. The definition of Goṣṭhī according to

13. Goṣṭhī vanātha.

14. Sallāpaka. Bhoja is also mentioned here and this consists of one verse only.3

The definition of Silpaka as given by Sāradātanaya is similar to that of Viśvanātha, but among the twenty-seven

15. Silpaka. Aṅgas of Silpaka enumerated by these two authors slight difference is noticeable. Though Viśvanātha is later than Sāradātanaya, it cannot be said definitely that the former

16. P. 244, 15.

17. P. 269, 1.

18. शोभे यत्नु विद्रतंवेश्चेष्टितं केतमधिकृतम् । कवित्‌। रसादुरमयनप्रधाने तदिच्छामि गोविन्देति ॥ Compare Śṛṅgāraptakāśa MS. P. 145. with Bhāvaprakāśana P. 256, 14.

7

followed the latter. For Viśvanātha did not incorporate in his work the two additional Uparupakas Kalpavalli and Pārijātaka mentioned by Sāradātanaya, but added quite a different Uparupaka, Vilāsikā by name, instead of Dombi which was well known even to Dhanika and Abhinava. But it cannot be denied that both of them followed a common authority which existed before them but now no longer extant.

The definition of the next Uparupaka Dombi is given here by the author for the first time. The Dombi should have

16. Dombi. an Udātta heroine, one Añka, Kaiśikī and Bhāratī Vṛttis, Vīra and Śṛṅgāra as Rasas and seven Aṅgas.

The Kāmadattā which now no longer exists is mentioned as an example of this kind of drama. This Dombi is known according to some as Bhāṇikā and the same fact has been stated here in the line

एकोपेत्य भाणिकोडात्तनायिकेति etc. Viśvanātha2 followed that view and described this kind of drama as Bhāṇikī with the same description as found here and with the same Kāmadattā as an example. The definition of Bhāṇikā as given by Sāradātanaya and Bhoja is quite different from that of Viśvanātha.

Śṛṅgadita is of two kinds as Viśvanātha states in his Sāhityadarpana.

17. Śṛṅgadita. else while the second variety is similar to that stated by Bhoja in his Śṛṅgāraprakāśa.3 Sāradātanaya has combined these two descriptions into one.4 The Rāmānanda has been mentioned as an example of this kind of drama, while Viśvanātha mentions the Kṛdā-Rasatala as an example of the first variety but does not find any illustration of his second type.

18. 257, 17.

19. Compare Sahityadarpana VI 808-812, with Bhāvaprakāśana, P. 257, 17-258, 6.

20. यस्तु श्रीहर्षकृतोऽपि श्रृङ्गारप्रेङ्खनैः किल । कलावतोत्पत्तिप्रहसनप्रसादः: ॥

पथा च विटलक्ष्या गतमध्ये सात्कमाउपाख्यायते । श्रीमद्वितामिति मनीषिभिरद्यापि उद्योत्प्रबन्धः: ॥ Ms. P. 142.

4. Compare P. 258, 8 to 17 of the Bhāvaprakāśana with VI 298-295 of the Sahityadarpana.

Bhāṇa is next described as one of the Uparupakas. Here two similar sets of verses describing the Bhāṇa are found

18. Bhāṇa. one after the other. The second description of it must be considered as belonging to a different school according to the author's view expressed at the end of the work.1

The first set of verses describing the Bhāṇa is the same as that found in the Śṛṅgāraprakāśa and the Nāṭyadarpaṇa, but the source of the second set of verses is unknown. Bhāṇa is divided into six kinds: Śuddha, Saṃkirṇa, Citra, Uddhata, Lalita and Lalitoddhata. The first three are based on the difference of language used in music, while the second three are divided on the basis of the plot or action following the music employed in them.

Yet another kind of Bhāṇa Nandimālī by name, is acknowledged by Bhoja and Sāradātanaya, and it is stated in this connection that those who consider this as a separate Uparupaka do not possess a sound knowledge of the rules laid down by Bharata.2 It is strange, however, that the present Nāṭyaśāstra is silent on this point.

The description of Nandimālī, however, resembles Bhāṇa which is one of the ten principal Rūpakas. Viśvanātha does not mention this as an Uparūpaka in his list of eighteen.

The definition of the next Uparūpaka Bhāṇikā which is altogether different from that of the Sābityadarpana is

19. Bhāṇikā stated by Sāradātanaya who mentions the views of two different schools in this connection. According to the first it is another form of Bhāṇa, though the main portion of this is occupied only with music and Nṛtta. All the verses describing Bhāṇikā also make their appearance in the Śṛṅgāraprakāśa while Nāṭyadarpaṇa quotes only the first verse from its definition. The second school, however, maintains that the Bhāṇikā is a drama having Śṛṅgāra as the chief Rasa, the three Sandhis beginning with Mukha, Pīthamarda, Viṭa and Vidūṣaka as characters, ten Lāsyāṅgas and the Pāñchāla Ṛti. The drama Vīnāvatī is given here as an example but nothing further is known about it.

20. P. 812, 9.

21. योऽप्येवं तनोति यो मां ननिदमालिङ्गयान्य: । तस्मै कैशिकवृत्तो मततन्तं हृदयङ्गमेति ॥

Vide Śṛṅgāraprakāśa MS. P. 144 and Bhāvaprakāśana PP. 259, 260.

The Uparūpaka Prasthāna is treated next and for this Sāra-dātanaya gives two definitions.1 One is found in the

20. Prasthāna Srṅgāraprakāśa of Bhoja and the Nāṭyadarpana of Rāmacandra, while the other is mentioned by Viśvanātha.2 According to the first this Uparūpaka should only

have plenty of Music and Nṛtta; but according to the second, it should have low class people as hero and heroine, with a great deal of drinking and dancing together with two Sandhis: Mukha and Nirvahana. The Srṅgāratilaka is mentioned as an example by Sāradātanaya and Viśvanātha.

The description of Kāvya in the Bhāvaprakāśana differs slightly from that of Sāhityadarpana. The definitions of

21. Kāvya two kinds of Kāvya, Śuddha and Citra, as given by Bhoja also are included here under the heading of Rāsaka.3 According to Sāradātanaya also, Kāvya is of two kinds

which are represented by the Gaudavijaya and the Sugrivakelana. It may be pointed out that there are altogether four different kinds of Kāvya as can be gathered from Bhoja and Sāradātanaya.

Prekṣanaka is described next which is defined under the name Preṅkhana by Viśvanātha. According to Bhoja it is

22. Prekṣanaka. divided into two as Nartanaka and Prekṣanaka.4 While describing this type of Uparūpaka, Sāradāta-naya quotes the same verses found in the Srṅgāraprakāśa, and treats both Nartanaka and Prekṣanaka under one head. The Prekṣanaka has also been described by Sāradātanaya following two previous authorities of different schools and the descriptions given here are in a grander scale than what is found in the work of Bhoja. The description of Preṅkhana in the Sāhityadarpana is similar to the second kind stated by Sāradātanaya. The three dramas Vālivadha,

Nṛsimhavijaya. and the Tripuramardana are here mentioned as examples, while Bhoja and Viśvanātha mention the Kāmadahanādi and Vālivadha only as illustrations.

1. pp. 262, 19; 265, 15. 2. VI 280, 281. 3. P. 265, 19-22.

2. वश्य प्रदर्शयितव्यं नृत्यादिषु बद्धि मत्कृतो कुल्ले ।

तथोक्तं ऋन्मागसूत्रकलितदृष्टिप्रदान् । रसभावावलोकतरङ्गारक्तावो प्रवर्त्यन्ते बहुविधैः ॥

पानपित्रोभयतःस्थापनं कामदहनादिवत् ॥ Srṅgāraprakāśa MS. P. 145

There is great deal of difference of opinion amongst earlier writers regarding the identity of Rāsaka and

23. Rāsaka Nāṭyarāsaka. Both of them really denote the different modes in dances and they are mentioned

24. Nāṭyarāsaka. separately by three writers on Uparūpakas namely: Bhoja, Sāradātanaya and Viśvanātha. All the verses in the Srṅgāraprakāśa regarding these two kinds of dance,

have been fully incorporated by Sāradātanaya.1 In addition to this he incorporated some more verses quoted by Abhinavagupta in his commentary on the Nāṭyaśāstra.2 This set of verses quoted by Abhinava contains not only a definition of Rāsaka but also the

definitions of nine more Uparūpakas. These definitions are some what different from those mantioned by such later writers as Bhoja and others. The view held by Bhoja and our author regarding the two Uparūpakas under discussion is briefly given below. The

Rasaka means a particular variety of dance performed by a group consisting of 16, 12 or 8 heroines in the four fotms of Piṇḍī Srṅkhalā, Bhedyaka and Latā. The Nāṭya-Rāsaka, on

the other hand, stands for a certain kind of dance where the actions of the king also are represented by women through appropriate gestures accompanied with dancing. Several varieties of this Nāṭyarāsaka are described in the Bhāvaprakāśana, and the Carcarī

adopted in the Ratnāvalī also comes under this category.3 According to certain anonymous verses quoted by Abhinavagupta,4 however,

the Rāsakā is a dance similar to that performed by Krṣṇa in the company of Gopīs as described in the Bhāgavata. But in the Sāhityadarpana the Rāsaka and the Nāṭyarāsaka are described as two short dramas having the Aṅkas, Sandhis, actors, Rasa, Vṛttis,

hero and heroines. Dance was allowed to occupy only an insignificant position. To illustrate this kind of drama Viśvanātha mentions the Narmāvatī Vilāsavatī and Menakāhitam as examples

which are now no longer extant. This view of Viśvanātha also finds a place in the Bhāvaprakāśana only with regard to the Rāsaka, and is attributed here to some other writers.5

1. P. 263, 28 to 265, 18. This portion is same in both the works while Nāṭyadarpana quotes only the first two verses.

2. P. 188. 3. P. 264, 10.

3. Abhinavabhāratī P. 188.

5 एवं लक्षणयुक्तं रासकस्थान हि श्वनम् । P. 269, 19.

Thus it appears that these two authors had a common source for their information. But Viśvanātha's definition of Nāṭyarāsaka appears to be entirely new.

The UpartUpaka Ullopyaka is dealt with next. This peculiar name is due, according to Sāradātanaya, to the song

25. Ullopyaka. of that name which is used in this kind of drama. Bhoja does not include it in his group of UpartUpakas.

Viśvanātha's definition, however, is similar to that of Sāradātanaya and thus it is likely that both of them had it from one common source. Sāradātanaya adds one more example of it, namely the Udāttakunjāram besides the Devīmaḥādevam.

With regard to the definition of the next UpartUpaka Hallīsaka, there seems to have existed some divergence of

26. Hallīsaka. opinion amongst the earlier authorities. This is evident because the definition given by Bhoja1 and

Abhinavagupta2 does not agree with that of Viśvanātha and Sāradātanaya. According to the latter, it should have seven to ten heroines, one Ańka, Kaiśiki Vṛtti, two Sandhis and certain kind of Music. According to the first, however, Hallīsaka is only a simple kind of dance. Sāradātanaya adds more detailed information about the heroines, etc. than Viśvanātha, but the example of the Keliraivata is common to both.

While describing the UpartUpaka Durmallikā Sāradātanaya mentions three different views of early writers on the

27. Durmallikā, subject. According to the first it should have a cultured heroine, four Ańkas and four Sandhis. The characters of Vītha, Vīdusaka and Pīthamarda should amuse the audience and the four acts should be finished within twenty-five Nādikas. Viśvanātha also followed generally this view.

According to the second, it should have a procuress who should describe in the stage the love stories of her masters in a

1. यत्राङ्गनां कुत्रापि हर्षचर्वण तु तत्वतः । तत्रैव नेया स्वार्थपणीराङ्गनासु तद्‌रतारः ॥

Śṛṅgāraprakāśa MS. P. 145.

2. यत्र स्त्री यत्र नारी वा क्रीडितुम् स्वयम्‌ । एकस्थां तु मत्वा स्वार्थ-गोपनीया वरा हि सः ॥

Abhinavabhāratī P. 188.

vulgar language and should beg for money each time from the audience. This is the view expressed and followed by Bhoja in his Śṛṅgāraprakāśa.1

Thirdly, our author introduces the view of certain thinkers who recognise that this kind of drama is known by the name of Mattallikā, and in this councetion he gives two descriptions of it by quoting two verses from some earlier work. The same Mattallikā described here is included as one of the twenty-four Śravyatā-vyas as enumerated by Bhoja in his Śṛṅgāraprakāśa.2 The two identical verses also are found quoted there with a slight modification under the name of Manthullī or Manthullikā. It is not clear, however, why a Śravya Kārya like this should be classified among the UpartUpakas by certain writers.

Mallikā is included amongst the UpartUpakas in this work only. In substance, it is almost the same as Durmallikā

28. Mallikā. already mentioned, in accordance with its first definition. Maṇikulyā which is described as one of the twenty-four Śravyatā-vyas by Bhoja in his Śṛṅgāraprakāśa,3 is regarded by Sāradātanaya as another variety of the UpartUpaka Mallikā on similar grounds. He quotes, however, the same verse fond in the Śṛṅgāraprakāśa with slight modification.4

Kalpavallī and Pārijātaka. rūpakas for the first time by our author, and

29. Kalpavallī two works namely, the Māṇikyavallikā and

and the Gaṅgātarāṅgikā are mentioned as examples

30. Pārijātaka. from the current literature. Kalpavallī should have either a Vāsakasajjā or an Abhisārikā as heroine, an Udātta Nāyaka, Hāsya or Śṛṅgāra as Rasa and ten Lāsyāṅgas. The Pārijātaka, on the other hand, should describe the story of a Deva

31. Nāṭyadarpaṇa also quotes the same verses mentioned in the Śṛṅgāraprakāśa.

32. श्रुत्वा मन्त्री यद् येष्टं महाराज्ञः श्च्च मन्त्रितः । गुरोःश्रवणात् कृत्स्नं वा कथयितः ॥

नाट्यपुष्टिः: श्रुत्यादिविधिमार्गलतापचारैरिमौ । शास्त्रान्तरविधौ वापि हि मन्त्र्यादि मन्तितः ॥

MS. P. 147.

3. मणिकुल्याया लङ्कस्य न कस्यचिद् यत्न पूज्यते व्रत । पवित्रकल्पाकृतेः तु मणिकुल्या मस्तकादितः ॥

MS. P. 147.

4. P. 268–4.

or a Kṣattriya heroine and it should be accompanied with several kinds of dance.

From the foregoing it will be evident that there existed quite a great deal of difference of opinion amongst the writers on dramaturgy regarding the correct definition of the different Upa-rūpakas. These writers belong to a period later than that of Bharata but earlier than Dhananjaya's. They include Kohala, Matrgupta, Harṣa and others whose contributions to the Science are no longer extant. It can also be inferred that there existed a good number of dramas belonging to the different classes of Rūpakas and Uparūpakas, even before Kohala and others as the basis of their criticism. Even, at the present time, though not quite common, we still meet with many varieties of dance and gestures indicating the deed of Kṛṣṇa and other heroes performed by dancers accompanied with musicians in public theatres, marriages and Durbars of Princes in accordance with the ancient rules of dramaturgy, but unfortunately much of this literature is now lost to us.

Much interesting information is also supplied by Sāradātanaya regarding the different countries in which probably India in his time was divided, and the different dialects the people used to speak. Towards the end of the book, he instructs the actors to have a first-hand knowledge of the different countries and the customs and the manners of the people inhabiting them in order to play their rōle correctly and to accurately represent the different modes of music and dance.

Though the description of India according to Sāradātanaya does not seem to be very accurate and comprehensive, it is, nevertheless, interesting as showing the geographical position of the smaller countries in India.

The length and breadth of India or Bhāratavarṣa according to Sāradātanaya are nine and seven thousand Yojanas respectively. This is a highly exaggerated calculation inasmuch as a Yojana is considered to be equal to eight or nine miles. The author further adds that people migrated from the north to south in course of time due to severity of cold, and the places abandoned by them were inhabited by semi-divine beings like the Yakṣas and Vidyādharas. The author informs us further that the people in Kṛtayuga occupied the whole of Bhāratavarṣa, but they abandoned the northern part of it owing to cold 2250 Yojanas every time

in the three successive Yugas, when ultimately in the Kaliyuga the country was reduced to 2250 Yojanas only. This, the author says, is known as the Dakṣiṇāpatha which is one-fourth in size of the Bhāratavarṣa. This Dakṣiṇāpatha is divided by him into sixty-four countries speaking eighteen dialects, which were all considered as Mleccha dialects. Besides these, the author mentions six or seven other languages which are only to be used in dramatic compositions. These languages are Saṁskṛta, Prākṛta, Paiśācī, Māgadhī, Śaurasenī and Āpabhraṁśa. From this it is obvious that at the time of Sāradātanaya the last mentioned six languages ceased to be spoken dialects, but were preserved only in the compositions of the poets and dramatists.

Sāradātanaya further informs us that there are seven communities of low-class people representing probably the original inhabitants of India, who should be utilized on the stage to amuse the audience in the interval between two acts. The names of the different communities mentioned by him are given below:-

"Śakāra, Ābhīra, Caṇḍāla, Pulinda, Śabara, Hālika and Bhiraya."

The sixty-four countries comprising the Dakṣiṇāpatha are given by Sāradātanaya as follows:-

1 Pāṇḍya 22 Kāruśa1 43 Sauvīra

2 Kerala 23 Gurjara 44 Daśārṇa

3 Cola 24 Saurāṣṭra 45 Magadha2

4 Sindhu 25 Mahārāṣṭra 46 Nepāla

5 Simhala 26 Himmīra 47 Jaina

6 Pāmara 27 Avantī 48 Bāhlīka

7 Kaliṅga 28 Anūpaya 49 Pallava

8 Yavana 29 Aṅga 50 Krathakaiśika

9 Mleccha 30 Vaṅga 51 Sūrasena

10 Pārasīka 31 Vaiṅgāla 52 Kāśāna

11 Saka 32 Kāśī 53 Kāruśa

12 Gauḍa 33 Kosala 54 Yavana

13 Lāṭa 34 Maithilā 55 Yadu

14 Vidarbha 35 Kirāta 56 Cakra

15 Kāmarūpa 36 Vardhrakā 57 Kurava

16 Andhra 37 Āraṭṭa 58 Pārvatīya

17 Koṅkaṇa 38 Kuru 59 Haimana

18 Karṇāṭaka 39 Pāñcāla 60 Kāśmīra

19 Suṁha 40 Kekaya 61 Maru

20 Kāmbhoja 41 Audra 62 Keṅkaṇa

21 Huṇa 42 Māgadha 63 Nagna

64 Maṅkaṇa

1. Kāruśa is mentioned twice.

2. Magadha and Māgadha also are repetitions.

8

The eighteen different dialects spoken by the people inhabiting the sixty-four countries are the following:-

1 Dramiḍa 7 Pallava 13 Vardhraka

2 Kannaḍa 8 Yavana 14 Kāmbhoja

3 Āndhra 9 Jaina 15 Śaka

4 Huṇa 10 Pārvatīya 16 Nagna

5 Himmīra 11 Pāmara 17 Vākaṭa

6 Simhala 12 Kaśa 18 Konkana

Śāradātanaya closes his work after dealing with some miscellaneous points relating to the drama, music, dance and the origin of the Nāṭyaveda mainly on the lines of Bharata, and Śaśśiva, Nārada and others who are known to us only as advocates of different theories, and whose works, if any, are entirely lost. It is also very difficult to say whether even Śāradātanaya had before him the actual works of these sages, or he only recorded the views contained in them, as handed down by tradition. Besides these mythical personalities, we have also another set of authors whose views are recorded in this work and many passages from whose works are preserved in the form of quotations. Such authors include Kohala, Mātṛgupta, Harṣa, Bharatavrddha and Subandhu. In their case also, it is not always easy to say whether the author had access to their original compositions or he followed the tradition only. But with regard to the third group of authors the case is otherwise. They are known to us historically through their works which are now extant. These authors include Bharata, Ānandavardhana, Rudraṭa, Dhananjaya, Dhanika, Abhinavagupta, Bhoja and Mammata. It is noteworthy that Śāradātanaya not only quotes the actual verses from the works of these authors, but also, not occasionally, summarises large portions of their works in metrical form mainly in their own wordings. Śāradātanaya often admits that his work is based mainly on the works of Abhinavagupta but a closer study reveals that his borrowings from Abhinava are much less than those from the Nāṭyaśāstra and other works. The tabular statement given below shows the author's indebtedness to the works of several eminent authorities on dramaturgy.

V. SĀRADĀTANAYA'S INDEBTEDNESS.

To the three groups of authors and works Śāradātanaya is indebted for drawing his materials in writing his work. Indebtedness to the first group of authors is admitted by our author himself on page 2t where he states that he has collected materials for his work from a large number of works of eminent authors such

1. आदाव सारङ्गदेवो हि नाट्यवेदार्थविद्यया । माधवकानन नाम कृतवान भुवि कीर्तितः ॥

64

1 Bhāvaprakāśana. 2 Nātyaśāstra. 3 Srńgāraprakāśa Sarasvatī Kanṭhābharaṇa. 4 Daśarūpaka with Avaloka 5 Kāvyaprakāśa 6 Abhinava Bhāratī.

P. L. P. Verse Ch. Ver. Ch. Ver. Ull. Sl. Page.

8- 5 to 11-12 241- 6 to 245-56 2 -28 2 -39

13-22 to 25- 2 73-23 to 84-97

33- 2 to 34- 8 84-99 to 84-109

36- 7 to 36-22 62-32 to 62-37

37-22 to 38-20 69- 1 to 70- 5

50-11 to 52-11 4-28 Sañkuka & Bhaṭṭanāyaka. 274 to 275,

59-12 to 64-14 64- to 69-82

68- 3 to 69- 4 63-42 to 63-45

73- 6 to 73-14 227-11 to 227-13

88- 1 to 91- 9 253-157 to 254-175

65

1 P. L. 2 P. Verse 3 Ch Ver 4 Ch. Ver 5 Ull. Sl 6 Page.

94-14 to 94-19 266-14 to 267-17

98-17 to 102- 1 256-197 to 257-217

102- 2 to 105-10 268-34 to 269-51

106- 2 to 107- 6 265- 1 to 265- 7 and 269-52 to 270-59

107- 7 to 109- 6 263-286 to 264-302

109- 7 to 112-21 248-94 to 252-142

113- 8 to 116-19 267-17 to 268-30

118-12 to 130-14 88-37 to 94-122 S. K. 5-77 to 5-88

138-15 to 139- 8

139- 9 to 140-20 260-249 to 261-264

144- 9 to 145- 2 4-34 to 4-35

66

1

P. L.

2

P. Verse

3

Ch. Ver.

4

Ch. Ver.

5

Ull. Sl.

6

Page.

145- 4

to

152-13

S. P.

Prakāśas

7 to 11

152-15

to

154-15

4-36

to

4-40

160-12

to

175-20

Ullāsas

1 to 5

194-18

to

200- 9

47- 6 to

49-30

& 45-284

to

46-294

200-15

to

220-11

208- 1

to

218-111

1-11

to

1-61

222- 5

to

222-19

218-112

to

219-121

226-10

to

228- 3

298-47

to

299-61

228- 5

to

237- 5

3-2

to

3-34

241-17

to

254- 8

199-93

to

205-157

3-35

to

3-69

256- 8

to

268- 5

S. P.

pp.142-147

183-6

to

183-16

270- 1

to

272-21

181-33

& 184-65

to

186-91

67

1

P. L.

2

P. Verse

3

Ch. Ver.

4

Ch. Ver.

5

Ull. Sl.

6

Page.

272-22

to

273-19

177-105

to

178-114

282-10

to

283- 2

S. P.

pp.147-148

288-10

to

289-10

280-96

to

280-107

289-13

to

295- 2

273-15

to

278-78

302- 4

to

304- 3

396-313

to

397-322

304- 5

to

305- 3

400-358

to

401-371

It, is, however, quite likely that all authors writing on Dramatugy with its allied subjects should follow Bharata's Nātyaśāstra and other works and as such Śāradātanaya is no exception to the rule. But, it may not be an exaggeration in any way, to say that the major portion of the Bhāvaprakāśana consists of a collection of ideas and passages from earlier treatises on the subject known to the author. Śāradātanaya, states in three places, 'that he followed Abhinavagupta's views regarding the science of music and in dealing with the relation between the words and their meanings and for describing the special Bhāvas of the Śṛṅgāra Rasa. We are at present unable to deter-mine to what extent the Abhinavabhāratī has been exploited by the author until the further portions of the work are completed and published in the Gaekwad's Oriental Series. It will not, however, be out of place to mention that Śāradātanaya was believed by some

1. PP. 82, 6; 160, 10; 194, 5

scholars to have summarised1 greater portions of the Śṛṅgāraprakāśa of Bhoja in his work. The above tabular statement will show how this view of some is not correct and how Śāradātanaya was indebted to Bhoja's work in view of the portions borrowed from other works such as the Nātyaśāstra the Daśarūpaka and the Kāvyaprakāśa.

Apart from the authors of the works mentioned above there are a few other authors to whom Śāradātanaya is indebted. The principal among these are Rudrata, Subandhu and Harṣa.

With regard to the identity of Rudrata there is a great deal of controversy; some scholars2 will identify him with Rudrabhaṭṭa of the Śṛṅgāratilaka; yet others3 will consider him as a different person and assign to Rudrabhaṭṭa a period later than Rudrata's because they think that Rudrabhaṭṭa has borrowed many definitions from Rudrata's Kāvyalāṅkāra. The present work contributes materially to this controversy by supplying several verses4 under the name of Rudratācārya and Rudratakavi. With regard to the name of this author there is no unanimous opinion. In some works he is called as Rudra and in others as Rudrata. In some places the Kāvyalāṅkāra is attributed to Rudrabhaṭṭa, and in others, again, the Śṛṅgāratilaka is attributed to Rudrata.5 Moreover there is a remarkable similarity between the verses of the Śṛṅgāratilaka and those of the four chapters dealing with Rasa in the Kāvyalāṅkāra and as a matter of fact, to a careful observer the former appears to be a word for word copy with the difference of metre only. It is, however, absurd to think that Rudrabhaṭṭa himself being a great authority on Rasa and a poet of a very high standard and also a philosopher, should stoop so low as to borrow wholesale from the work of his namesake Rudrata. If we

1. S. K. De. History of Sanskrit Poetics vol. I p. 241.

2. Pischel, Weber, Aufrecht and Bühler.

3. Pandit Durgaprasad, Dr. Jacobi, P. V. Kane and S. K. De.

4. दशभ्यो हृदयाच्चैवसम्भोगाय दर्शनात् । P. 95. 9. इति दृष्टान्तमुद्रिश्य प्राहुः स्वस्थः कथाः कविः । P. 95. 20.

5. Vide P. V. Kane. Sahityadarpana Intro pp. lvi-lvii. and S. K. De. History of S. P. I. pp. 95-96.

believe in the testimony of Sāradātanaya and Siṅgabhūpāla2 who generally followed the former, we have no other alternative than to hold that Rudrata and Rudrabhaṭṭa represent one and the same person.

Śāradātanaya referred to the views of Rudrata on two important points: first, with regard to the number of heroines which according to him was 384; and secondly, with regard to the nature of love that exists between the courtesan and her lover. The actual passages quoted by Śāradātanaya in the course of the discussion as emanating from Rudratācārya and Rudrata Kavi are found not in Rudrata's work but in Rudrabhaṭṭa's Śṛṅgāratilaka. That Rudrata was the author of these two peculiar views, is also borne out by the Rasāṛṇavasudhākara.

The Kāvyalāṅkāra of Rudrata, however, contains exactly a portion which corresponds to certain passages in the Śṛṅgāratilaka dealing with the number of heroines and the nature of courtesans.2 The editor of the Kāvyalāṅkāra however, for reasons best known to him regards this portion as an interpolation. But there is enough reason to show that the portion considered by the editor as an interpolation is entirely misconceived. The Śṛṅgāratilaka which closely follows the Kāvyalāṅkāra does not omit the interpolated portion showing that the portion which is called an interpolation formed part of the original work. Secondly Bhāvaprakāśana quotes and rewrites the portion in question definitely attributing the views to Rudrata. Thus with regard to the genuineness of the passages and views inculcated therein there cannot be any question. And because the same views are promulgated in both the Śṛṅgāratilaka and the Kāvyalaṅkāra it is all the more reasonable to regard the two promulgators of the same views to be one and the same person.

Three arguments are generally levelled against the identification of Rudrata with Rudrabhaṭṭa. Firstly, it is urged that Rudra and Rudrata must be two different persons because they held different views with regard to the number of the different Rasas. According to Rudra it is restricted to nine,3 while according to Rudrata it is ten.4 But this anomaly can be easily explained: the two

1. Rasāṛṇavasudhākara P. 80

2. Vide pp. 154-155

3. Śṛṅgāratilaka 9.

4. Kāvyalāṅkāra. XII 3.

9

authors held the view that all the Vyabhicāri Bhāvas could be developed into the form of Rasas1 and therefore their exact number had the least significance for them. The difference in number is due, most probably, to the same author's changed views during the period intermediate between the writing of the two works in question.

Secondly, it is also urged that Rudra and Rudrata must be different persons because they held different opinions with regard to the number of the Vṛttis. Rudra considers the number as four, namely Kaiśikī etc., while Rudraṭa acknowledged five Madhurā etc., and as such the two cannot be the same. This argument does not seem to deserve much respect, because the Vṛttis, Kaiśikī etc., are known as Arthavṛttis, while Madhurā etc., are called the Sabdavṛttis, there being no tangible connection between the two different kinds of Vṛttis.

Thirdly, it is contended that as there is difference in the two works in their description of the Nāyikās, the two authors cannot represent the same person. On this point the readers who are interested in this question are advised to consider all the interpolated portions marked out by the editor of the Kāvyālaṅkāra, as genuine parts of the original work. When the work is read as such there will remain no more difference between the two works attributed to Rudra and Rudraṭa.

The remarkable coincidence of thought and views inculcated in the two works namely the Kāvyālaṅkāra and the Ṣṛṅgāratilaka leads us to believe that Rudraṭa the author of the Kāvyālaṅkāra wrote another work later on with greater fulness of detail and a great variety of illustrations in the form of the Ṣṛṅgāratilaka; and that there are no weighty grounds existing at the present moment to dispute their identity.

Subandhu is another writer on Dramaturgy to whom Ṣāradātanaya is indebted. One Subandhu is known to us as the author of the Vāsavadattā who is occasionally identified with the Buddhist logician Vasubandhu. But we know nothing about this Subandhu who is a writer on dramaturgy and quoted as an authority by Ṣāra-

dātanaya. Subandhu held that the dramas are of five kinds, namely, Pūrṇa, Praśānta, Bhāsvara, Lalita and Samagra and illustrated these five kinds respectively by the dramas: Krtyārāvaṇa, Vīkramorvaśīya and Mahānāṭaka. Ṣāradātanaya does not omit to mention Subandhu's definitions of these five kinds of drama. If the illustrations given by Ṣāradātanaya represent the illustrations of the original work of Subandhu, then his time will be not earlier than the 10th. century A. D. as the Bālarāmāyaṇa of Rājaśekhara who flourished in the tenth century is referred to by him. It is also noteworthy in this connection that there is another Subandhu mentioned by Abhinavagupta in his Abhinavabhārati

as a Mahākavi and the author of the Vāsavadattā Nāṭyadhārā.

The third author on Dramaturgy to whom Ṣāradātanaya is indebted is Harṣa. Harṣa is represented here as holding a particular view regarding the origin of Toṭaka. According to Harṣa,1 Brahmā once addressed the sages after creating the Nāṭyaveda and said that Nāṭya must be enjoyed by everybody as it confers great merits and removes all kinds of miseries. Brahmā is further reported to have said that Nāṭaka is the originator of the Nāṭya which delights the audience. He added that Toṭaka is the outcome of the Nāṭaka and in it the plot must be developed in several acts, describing the meetings of divine and human beings but without introducing the Vidūṣaka character. With the available materials at hand we can identify this Harṣa who is mentioned by Abhinavagupta as the author of a Vārttikā on the Nāṭyaśāstra.2

1. मयि कविसदने भाषः प्रयाति न रसस्थितिम् । भाषा एतद्विपर्ययः प्रयाति रसकत्स्मिन् ॥ Ṣṛṅgāratilaka 14; 16.

रौद्रः शान्तः श्रृङ्गारैस्त्रिभिः मन्यत्र रसा हि षट् । निर्वेदादिषु षट्कमिति लोपी रसः ॥ Kāvyālaṅkāra 8; 4.

1. Bhāvaprakāṣana P. 288.

2. Abhinavabhārati P. 207.

VI. THE DATE OF SĀRADĀTANAYA.

From the foregoing discussions the earlier limit of the date of Sāradātanaya may be fixed in the early part of the 12th. century A. D. because of his quoting extensively from the Śṛṅgāraprakāśa of Bhoja and the Kāvyaprakāśa of Mammata. The time of these two authors may be considered to have been conclusively fixed in the first and the latter halves of the 11th. century respectively. Sāradātanaya's references to one Someśvara in his work1 likewise fixes the upper limit of his time at the end of the 12th. century.

But the identity of Someśvara is a bit puzzling. There are at least four well-known authors bearing the name of Someśvara, namely—

I. The author of the Kīrtikaumudī and the Surathotsava.

II. The author of the Kāvyādarśa.

III. The author of the Mānasollāsa.

IV. The author of the Saṅgītaratnāvalī

We have now to consider as to what Someśvara out of the four is referred to by Sāradātanaya and what his time is.

Someśvara I, the author of the Kīrtikaumudī and the Surathotsava, is the son of Kumāra and flourished in the courts of kings Bhīmadeva II, Vīradhavala and Vīsaladeva of Guzerat.2 They reigned from 1179 to 1262 A. D.

Someśvara II, is the author of the Kāvyādarśa which is a commentary on the Kāvyaprakāśa of Mammata. He was certainly different from Someśvara I because he calls himself as the son of Bhaṭṭa Devaka of Bhāradvājagotra.

Nothing definite is, however, known about his time. The only data available in this connection is that a MS of his work dated Samvat 1283=1227 A. D. is noticed in the Catalogue of Jesalmere Bhandars.3 From this it appears that he flourished some fifty years before the date in which his work was copied.

1. PP. 12, 21; 194, 6.

2. Vide Introductions of the Kirtikaumudi and Surathotsava.

3. Published as No. XXI in the Gaekwad's Oriental Series, P. 48.

Someśvara III, the author of the Mānasollāsa or the Abhilaṣitārthacintāmaṇi is the son of Vikramāditya IV, of the Chalukya dynasty of Kalyani. He composed, the Mānasollāsa in the year 1131 A. D.1

Regarding the identity of Someśvara IV, the author of the Saṅgītaratnāvalī there is hardly any evidence except the notices of a MS of this work by Dr. Bühler,2 and in the Bulletin3 No. 8 of the Central Library, Baroda.

One Someśvara is also mentioned by Śārṅgadeva (1210-1247 A. D.) in his Saṅgītaratnākara as the writer on Music along with Bhoja and others.4 Mr. M. R. Telang is inclined to identify this Someśvara as the author of the Saṅgītaratnāvalī,5 and he designates him as Somadeva-Paramardī. But the above notices of the MS of the work do not support Mr. Telang as the author of the Saṅgītaratnāvalī is described there as one Somarājadeva without the epithet Paramardī.

It is, however, evident from the statement of Śārṅgadeva that there was a Someśvara who composed a work on Saṅgīta. These notices also inform us that there is a work entitled Saṅgītaratnāvalī which was composed by one Somarājadeva who very probably is to be the same Someśvara of Śārṅgadeva. It is doubtful whether Paramardī is only an epithet of Someśvara as supposed by Mr. Telang, but on the other hand, it appears probable that Paramardī was an entirely different author from Someśvara mentioned above. We know of a king by name Paramardī or Paramal in this period who belonged to the Chandel dynasty and reigned between 1165 and 1203 A. D. From the writings6 of his minister Vatsarāja it is known that Paramardīdeva was a man of letters and a patron of poets. In all probability this Paramardī (1165 A. D.) is the author referred to in the list of Śārṅgadeva (1210 A. D.) as a writer on Music.

1. Published as No. XXVIII in the G. O. Series. See introduction. P. VI.

2. A catalogue of Sanskrit MSS in the Private Libraries of Guzarat etc. P. 4, 274.

3. Here Somarājadeva is mentioned as the author and he is identified as a Pratihāri of the Chalukya king Ajayapāla of Guzarat, (A. D. 1174-1177.)

4. खड्गो नान्यभृतां श्रेष्ठो मोजभद्राक्रमस्तथा । परमर्दी च सोमेशो जगदेककन्यकापतिः:॥ J. 18.

5. Vide The list of authors on Music in the Saṅgītamakaranda No. XVI of the G. O. Series. P. 56.

6. Rājakatha No. VIII of the same series. Intro. p. IX.

From the above it will be evident that all the four Someśvaras flourished within a period of 131 years ranging from 1131 to 1262.

Let us now attempt to find out what Someśvara out of the four was actually referred to by Śāradātanaya. On an examination of the views of Someśvara stated in the present work, it can be easily seen that they relate to the Science of Music, and the Vṛttis Bhāratī etc. On this ground alone the first two Someśvaras may be left out of question because their works1 cannot, in all probability, contain any very detailed references to Music or even the Vṛttis.

It may also be possible that Someśvara was a king because whener he is mentioned in the present work his name is always associated with that of king Bhoja. Out of the four, only the two other Someśvaras are kings and not mere poets and critics like the first two Someśvaras. The Someśvara of Śāradātanaya, therefore may refer to one of these two last mentioned kings. It is also quite possible, therefore that Someśvara the author of the Sangītaratnāvali, who is referred to by Sārṅgadeva is the person mentioned by Śāradātanaya because the scope of a musical work generally extends even to the Vṛttis, Bharati etc. besides regular Music as it can be seen from the Sangītaratnākara. But it is likely that Śāradātanaya's Someśvara cannot refer to the Someśvara of Mānasollāsa though the work includes within its scope2 the subject of Music in detail which is a necessity for the princes, because it cannot go so far as to include technical subjects like the Vṛttis, Bhārati etc.

These two Someśvaras cannot, however, be placed later than the third quarter of the 12tf. century. The upper terminus of Śāradātanaya's date, therefore, can be fixed with some hesitation as the last quarter of the 12th. century. But with regard to the lower limit it can be ascertained with a greater amount of confidence. The citations from the Bhāvaprakāśana found in the works of later writers on Rasa and Music such as Siṅgabhūpāla, Kumārasvāmin and Catura Kallinātha, will fix the lower limit of his date approximately 1500 A. D. Because the date of Siṅgabhūpala, the author of the

1. Kīrtikaumudi, Surathotsava and the Kāvyādarśa, a commentary on the Kāvyaprakāśa. This Kāvyadarśa, however, may deal with the Vṛttis, but there we cannot expect anything of Music as the text of the Kāvyaprakāśa itself does not treat the subject of Music.

2. IV Vimiśati of the Mānasollāsa;

Rasārnavaśuddhākara is 1330 A. D.1 while Kumārasvāmin and Kallinātha flourished in the beginning of the 15th. century A. D. This lower limit can be further shortened by 50 years; thus bringing the terminus at 1250 A. D. because of the citation of the present work in a treatise entitled the Rasaratnadīpikā by Allarāja.2 Allarāja calls himself a son of one Hammīra3 who was a man of letters, and had a Koṅkaṇa king as his vassal. Allarāja the author of the work also was equally learned in all Śāstras and was a patron of learning. This Hammīra, may be identified with the Chowhan king of Mewar of the same name whose history is described in a poem Hammīramahākāvya by Nayacandra-sūri because the Chowhan prince is described by Nayacandra as having attempted a conquest of the southern countries including Koṅkaṇa. The reign of Hammīra as stated by Nayacandra begins in Samvat 1339 or 1283 A. D. The date of his son Allarāja the author of the Rasaratnadīpikā, therefore, can be fixed as the first decade of the 14th. century. In the work Rasaratnadīpikā, the author while mentioning the previous writers from whom he acquired his knowledge on the subject, mentions the Bhāvaprakāśana among the earliest works.4 Bhānudatta

1. For details, see the introduction of the Rasārṇavaśuddhākara. T. S. S.

2. A MS copy No. 11880 of this work is preserved in the Library of the Oriental Institute, Baroda.

3. The drama Hammīramadamardana GOS. on the other hand, deals with another Hammīra who is a Mohammedan invader on Guzerat.

4. श्रीहर्षस्य कवित्त्वमम्भोधिमथनोद्भूतवैराग्यचन्द्रांशुशीतांशुवर्णप्रसृतनवरसैः शृङ्गाररसाद्रिराजः । प्रस्फुटितसरसिजातपत्रप्रकररुचिकैः कामिनीकुचकुम्भस्थलप्रतिबिम्बप्रकटनप्रकाशैः काव्यं ननु तारकागणकिरणजालैः शरदिन्दुर्मुहुः ॥ झलझलारवपात्रालम्बनगुरुभुजलतासंरटन्रत्नहारैरनुबन्धः पदन्यासैः प्रथयति मुदमङ्गनाजनस्य । सकलकलानिधिः शृङ्गारदीपंकरदीप्तिः नारीणां चित्तबन्धनुष्टुभुक्तिमुक्तिप्रदः ॥ ३ ॥

अस्याङ्गे लीलया विभ्रमविधामभूः परा वेदेशदत्ताम्बुरुहवल्लभमवलम्ब्य । मानाग्राहूतकरणे रसतरङ्गिणीषु क्लान्तासु हस्तमुसलैः सलिलदृशोर्मुहुः सा ॥ ४७ ॥

कासारं कोहलं चैन मत्तेभ द्रिषु तद्विदः । नासीन् धीरूर्ध्वचेष्टानां रावणक्षोभिताम्बरम् ॥ पूर्वाचार्यैर्विहिते नाट्यशास्त्रेऽप्यथापि वच नालव्यकोशनाम्नः प्रसिद्धेऽभिन मरतोदयम् । साचीकृतादर्शने च तथा च झूठारचार्जुनम् ॥ ७ ॥

इत्यनालोक्य शास्त्राणि । etc.

refers to this Rasaratnadipikā in his Rasataranginī.1 The date of Bhānudatta is approximately fixed as 1300-1350 A. D.2 and if we allow at the least 50 years for the present work to become famous so as to be quoted by the later writers as an authourity along with other comparatively ancient writers, we can safely fix the lower limit of the date of Sāradātanaya as 1250 A. D. The date of composition of the Bhāvaprakāśana, therefore, may fall in a period ranging between 1175-1250 A. D. This is also corroborated by the fact that all later writers on Alaṅkāra, who quote Sāradātanaya, such as Siṅgabhūpāla, Srividyācakravartin, Gopendratippabhūpāla, Kumārasvāmin, Kallinātha, Vāsudeva, Raṅganātha, Rāghavabhaṭṭa and others, are given a date later than this period. Viśvanātha, the author of the Sāhityadarpaṇa (1300-1384 A. D.) however, cannot be said to have known the Bhāvaprakāśana though Sāradātanaya is earlier than him, because dissimilar points in these two works on the subject of the Upatūpakas far exceed the points of similarity.3

The question may be raised that this date is not correct because the present author depends for his meterials on a work entitl- ed the Kalpalatā4 which belonged to a latter period. There are two Kalpalatās known at the present time, one composed by Arisimha and the other by Deveśvara who flourished according to the estimation of certain scholars in the second quarter of the 13th century, and the beginning of the 14th. century respectively.5

Against this it may be pointed out that the Kalpalatā referred to by the author can not represent any of the two Kalpalatās composed by Arisimha and Devesvara. Sāradātanaya's Kalpalatā deals with the Rasas and the relation of the words with their meanings and the behaviour of the Nāyikās towards their lovers when they are angry owing to the conduct of the other party. But neither Arisimha nor Devesvara treats of Rasas and Bhāvas or any other subjects referred to by Sāradātanaya. In the Kalpalatā of Arisimha,

1. Grantharajtmālā ed. P. 8.

2. S. K. De S. P. Vol. I P. 249. and P. V. Kane, Sāhitya. intro, P. cxviil.

3. For details see section IV Supra.

4. PP. 181, 4; 175, 18.

5. S. K. De S. H. Sanskrit Poetics Vol. I. PP. 212, 218.

indeed, we find a topic treating of the relatioth of words with their meanings. But while he treats of three kinds of words and their meanings, in the Kalpalatā referred to by our author, the words and their meanings are said to be of four kinds. Therefore, on the ground of Sāradātanaya's references to the Kalpalatā alone the date arrived at above cannot be vitiated. The age of Kalpalatā referred to by Sāradātanaya seems to be earlier than that of Mammata, because Sāradātanaya says that both himself and Mammata followed the teachings contained in the Kalpalatā with regard to the four kinds of meanings.1

Some scholars identify Bhatṭagopāla the commentator of the Kāvyaprakāsa of Mammata2 with Bhatṭagopāla the father of Sāradātanaya. This identification may not be quite correct but it is certainly probable because of two considerations: viz., (1) that the commentator Bhatṭagopāla does not quote any author or work later than Mammata and (2) that he is at the same time quoted by the authors like Kumārasvāmin and others in the early part of the 15th. century.'

1. इसं कल्पलतां तु वाच्यार्थचतुष्टयेऽपि । निर्वन्धि वाच्यवाच्यस्पापि चतुष्टयम् ॥ तथा काव्यप्रकाशे भात्पन्न प्रदर्शितम् । P. 175, 18.

2. Published in the Trivandrum Sanskrit Series.

CONTENTS.

General Editor's Preface ... ... ... ... ... ... 5

Preface ... ... ... ... ... ... ... 7

Introduction ... ... ... ... ... ... 9

§ I The Author ... ... ... ... ... ... 9

§ II The Bhāvaprakāśana ... ... ... ... 13

§ III The place of the Bhāvaprakāśana in the History of Rasa school ... ... ... 16

§ IV Special points of interest ... ... ... 31

§ V Sāradātanaya's indebtedness ... ... ... 63

§ VI The date of Sāradātanaya ... ... ... 72

Table of contents ... ... ... ... ... 1-21

Text ... ... ... ... ... ... ... 1-313

Appendix I ... ... ... ... ... ... 315

Indexes ... ... ... ... ... ... 327

§ I Index of works and authors ... ... ... 327

§ II Index of important words ... ... ... 331

§ III Index of verses ... ... ... ... 355

Appendix II ... ... ... ... ... ... 403

Errata ... ... ... ... ... ... ... 410

विषयानुक्रमाणिका ।

प्रथमोऽधिकारः । भावविषयः ।

मङ्गाचरणम् पृ. पक्ति. १ १ प्रथाकृतदर्शनमधिकरणम् ,, १३ शृङ्गारदर्शनम् हेतुर्नामकरणे हेतुः ,, २४ गुलात्मकथनम् ,, १५ नायकबेदस्वमात्रेयोद्भटनिरूपणम् ,, १९ प्रहेलिकामृतिपादप्रस्ताविका ,, ३२ भावसामान्य लक्षणम् ३ १३ भावविभागः ,, ७ विभावसामान्य लक्षणम् ,, ८ अनुভাবसामान्य ,, ,, ९ स्वभावाभास ,, ,, ८ व्यभिचारिभाव ,, ,, ६ सात्विकभाव ,, ,, १० चूडारादिरसाभिनयावली नामपठनम् ,, १९ तेषा कमेण लक्षणानि ,, ३३ चूडारादिसर्वान् कमेणाभिनयकथनम् ४ १४ रसनिष्पत्ति: ,, ६ १९ अनुवादविभागानुसारद्विवागी ,, १३ शास्त्रिकभावविभागः ,, १८ व्यभिचारिसात्वभावविभागः ,, १९ मानसचारिरतरङ्गायरोपाधिककलेडी शास्त्रिककथनक्रमनुसारतत्सङ्ख्य-निरूपणम् । ,, ९३

१० गामारम्भादुनुवादः (बीजपात)

दैशिकेष्टणम् पृ. पक्ति. ६ १० माधुर्यवक्ष्य ,, ,, १९ प्रागम्बरम ,, ,, २० भैरवेश्च ,, ,, ३१ औदार्येश्च ,, ,, ३२ लीलाया लक्षणम् । ९ ७ विलासस्य ,, ,, ८ विशुद्धोः ,, ,, ८ विच्छित्तस्य ,, ,, १० किलकिलितस्य ,, ,, १२ मोहावितस्य ,, ,, १३ डहडमितस्य ,, ,, १९ विव्वोकस्य ,, ,, १९ ललितस्य ,, ,, १९ विहृतस्य ,, ,, ३१

६ यौगिकाधारमभिनुवादः

छायासु लक्षणम् । १० ३ विलासस्य ,, ,, ७ माधुर्यस्य ,, ,, ४ भैरवेश्च ,, ,, ९ गाम्भीर्येश्च ,, ,, ७ सलकितस्य ,, ,, ८ औदार्येश्च ,, ,, ९ तेजः ,, ,, १० आचार्यन्तेनालोक्य विलोकपद्धतिगम् ,, १३ (मौसमते) केलिकिलितयोः शृङ्गारवल-कवमपरे । ,, १९

१३ वागारम्भानुवादः

आह्लादस्य ,, ,, ११ हावस्य ,, ,, १३ हेला्वतः ,, ,, १३ कोमाकाम्योः ,, ,, १४

९

( २ )

पृष्ठ. पङ्क्ति. पृष्ठ. पङ्क्ति.

प्रह्लादस्य ह्यषणं ११ १ व्यक्तिचारिमभावविभागः १५ ६

विलापास्य " ३ व्यक्तिचारिमभावानां विमावातुभावादिकथनं

अनुजापास्य " ३ निर्वेदस्य " " १८

सम्भापास्य " ७ ग्लानेः " " २१

आप्लावास्य " " शङ्का " " १९ ३

धनदेःशास्य " ९ असूयास्या: " " १३

मतिदेशास्य " ७ मदस्य— " " १८

निदेशास्य " " महामदस्य तरुणादिना शृङ्गा विभागः— " २०

उपदेशास्य " " तृष्णेच्छेष्टादिना त्रिप्रिकृतकषायं " २२

अर्थदेःशास्य " १० तरुणस्य स्वकपटं " " १३

ध्यापदेशास्य " १२ मध्यमस्य " " १७ ७

गुदपारिमदभावाः: तत्र रीतेःकलक्षणं " १७ शय्याकषायः " " ९

रीतेःषट्को विभावकोविभागः: " १४ नायिकाभावस्यवर्णनंतद्विप्रलब्धकषायं " १०

अन्यमतं चौरादृष्टिव्यभिचारिप्रि समावेशः " " ६८ उत्तमबीरितमदललितपदयं " २०

पञ्चोत्तरसप्तरीतिमेदस्य स्त्रानुकिक्रियमं " २२ तरुणादिमदस्य रूढिमेदकषायं " १८ ९

रीतिंषु चटुलीभावकोविभागः: १२ ३ धमस्य विभावाद्विमानाः: " ६

मुखे: भारत्यादिमेदेन विभावः " " शालासस्य " " १३

उद्भदमतेभागन्वितेभावस्य चेष्टादिनम् " ६ दैन्यस्य " " १०

गुष्कुर्यातिभिये मतेःशदप्रमादनम् " " चिन्ताताया: " " २०

तत्र प्रमुखविमिशाः " १२ नीदशाया: " १९ ३

हृदे: रसाभिनयस्य व्यभिचाराद्विज्ञानम् " " १४ मोहस्य " " ९

प्रभुशिमेदानां त्रिभावाद्विगमनस्यपकपनम् " २४ श्रमे: " " १४

भावाभिनयाद्योश्चित्रे कार्यकारणभावकथनम् १३ ३ हर्षस्य " २० ३

विभावाद्विमिशयो: कार्यकारणभावकथनं " ९ १ चापलस्य " " ११

सांस्किकभावानां सात्विककलनिरूपणम् " २२ भावोगस्य- " " १४

सांस्किकभावविभागः १७ ७ उदयगतस्य " " १९

स्तम्भस्य विभावाद्विमानाः: " ९ वातजस्य " " २०

स्तम्भस्य " " १२ वातजस्य " " २२

रोमाञ्चस्य " " १७ अभिमनस्य २१ ३

स्वरमेदस्य " " १९ इजाजस्य " " ७

आश्रु: " २३ प्रियांप्रियासस्य " " ७

वैवर्ण्यस्य " ११ शयनुनस्य " " ११

कम्पस्य " ३ भावापस्य " " १७

प्रलमस्य " ७ औत्सुक्यस्य " " १९

( १ )

पृष्ठ. पङ्क्ति. पृष्ठ. पङ्क्ति.

विशादस्य विमानाभिमानाः २१ १२ प्रह्लास्य विमासुगुणाः २७ १७

ग्लस्य " २२ ६ सत्वादास्य " " १०

अमर्षस्य " " १९ वितर्कस्य " " "

अवहित्थस्य " " १५ भावान्तरभावापि व्यभिचारिमौदेलनभाः—

मते: " " २१ अवधयस्य " " ९

निद्राया: " " २१ भावानां स्वाभाविकसुचारण व्यभास्वितलम् " १०

अपस्मारस्य २३ ३ भावानां रसोद्गारित्वम् " " १९

विनोदस्य " " ८ रसव्यभिचारिमावयोः सम्भव्यकथनं " " १९

हासे: " " १२ स्वाभिमास्वादाटविलम् " " ३

उत्पाताया: " " १३ ग्रामस्यास्त्राविलत्म् " " "

भयेः: " " १७ मरतमते स्वाभिसंस्करुपकथनम् " " २०

मरणस्य २७ ७ भावानां रसजनने कौशलम् २९ ३

द्वितीयोऽधिकारः ।

रससङ्कपाद्विभावादिनिर्णयः ।

पृष्ठ. पङ्क्ति. पृष्ठ. पङ्क्ति.

व्यक्तिचारिमभावानां निप्रहकथनम् । २८ ३ पुते: निर्वादः । २९ "

तत्र निर्वेदस्य " " ३ स्वप्नस्य " " ७

ग्लाने: " " ३ निद्राया: " " ९

असूयास्या: " " ७ प्रबोधस्य " " ११

शङ्कास्या: " " ९ औत्सुक्यस्य " " ३

भयस्य " " ११ जड्यादास्य " " ९

मत्सस्य " " १० दौर्बल्यस्य " " ११

चिन्ताताया " " ११ चौरदास्य " " १२

वितादास्य " " १२ उग्रकुलस्य " " १२

नीदशाया " " १२ आलस्यास्या " " १७

उग्रास्या: " " १३ सुहास्या: " " १७

धीया: " " १७ काह्लास्या: " " १०

मन्दासस्य " " १७ मारसस्य " " १८

अप्रत्यपाया: " " १८ सहवस्य " " २०

वैक्लास्य " २९ १

मायाया: निर्वाहः:

इन्द्नजालस्य

दिव्योमहस्त्य

कान्तिद्र्शीहस्तस्य

जनुकोत्सया:

गुणस्य

हृदुत्स्य

सखहस्तस्य

निमित्तहस्तदः

दुःखहस्तस्य

सुखहस्तस्य

हर्षहस्तस्य

स्त्रोतः

वितर्कहस्तस्य

मेढः:

आलस्यहस्तस्य

भावेगहस्तस्य

वेष्टनस्य

गतस्य

मोहहस्तस्य

वज्रहस्तस्य

चापहस्तस्य

आकाशमारुतस्य

तर्कहस्तस्य

अन्वहिहस्तस्य

मरणहस्तस्य

कवचः

स्तम्भरोमावलयो:

स्तवगेहस्तस्य

वेपथुश्चैवययो:

लक्षणा:

प्रकम्पस्य

पृष्ठ. पङ्क्ति.

सात्त्विकाभ्यामिचाराभिनयालो परस्परोपकारयोः-

परिकर्तिता

सात्त्विकाभिनयालो रससंवन्धः:

व्यभिचारिभिनयालो रससंवन्धः:

अनुभावालो रससंवन्धः।

मात्रान्तराणि स्वाभावेऽपि योगाभ्यासवशात्-

संयोगाद्गात्रारोचिता भावाः:

विप्रयोगस्थ

हास्यस्थ

करुणास्थ

रोदस्य

भीरुस्य

अभयनाकस्य

भीभत्सस्य

स्थायिभावानां रसाकारनस्थायम-

रतेरङ्गणम्

रतौ द्वे विभावः

पुनः सात्त्वा विभावा

हासस्य लक्षणम्

उत्साहहस्तस्य

विस्मयस्य

शोकहस्तस्य

मोघहस्तस्य

म्रोगहस्य

रत्सादेशविचारकाङ्गदस्यो निर्वचनानि

चतुर्विधविभक्तानां स्वायिनां रसारसता।

सम्प्रे:

कतिपय भ्रतृकुलसम्भतगद्यम्

वाच्चिकिमितानुसारेण भावेभ्यो रससंवन्धः

नटस्य कृतस्यापि वयम्यो रसोत्पत्ति-

काव्यनाट

रसस्य चतुर्दशभिमिलतस्यो पदपदार्थान्तर्ग।

तत्वम्

पृष्ठ. पङ्क्ति.

महादेवो मतान् विमशादीनां स्वरूपम्

तत्र भावस्थले मतानि

विमशावस्थले मतानि

अनुमावस्थले मतानि

व्यभिचारिभावस्थले मतानि

सात्त्विकस्थले मतानि

स्थायिभावस्थले पर्याणानच कवनम्

मुखे रसाभास:

एको रसस्य विमुखप्रेमेदत बहु-

वितस्थम्

मत्समतेऽन नटस्याविकस्य रसाभ्यता

नटे रसस्य प्रतिषेधः

मुहारातिरिकारसालमपि प्रकृतिमेदेन

रसावलम्बनम्

रसानां स्वाथप्रत्यादिमतेदकरणम्

रसानां सात्त्विकादिकेचु स्वाथप्रतीता

रामायणः संविष्टः दृष्टा विभावः

रक्षाहकारस्य रसादिस्थितिप्रकारान्तर-

कारिकादिस्कोपनिबन्धनम्

नाटकारादित्स्थानामवस्थिकरणम्

महाहारारिमितानयोः सत्त्वादिगुणमेदेन

विमलाग्रस्थलस्वकस्य गुरुरादिस्वरूपम्

अभिमानस्थलस्वकृतः शुद्धारादिस्वरूपम्

पृथक्चरितस्यु रसादिप्रकारः

हास्यादिस्वरसातपप्रकारः

वीररसातपप्रकारः

भदुतरसतपप्रकारः

रोद्वरसतपप्रकारः

करुणरसातपप्रकारः

वीभत्सरसातप्रकारः

भयानकरसातप्रकारः

अद्भुतरसातप्रकारः

योगमालारण्यादिहितानां शिवेन ताण्डवादीनां

निरूपणकथनम्

ताण्डवलक्षणं निरूपयच ।

पृष्ठ. पङ्क्ति.

हस्तलक्षणम्

हस्तस्य चेष्टा गुञ्जोलिकवचनम्

हस्तावलम्बनविधिनिर्वचनम्

नाटपलक्षणम्

तृणहलक्षणम्

नर्तनलक्षणम्

नटीतन्मात्राविधादुद्भुताचारनस्थम

हस्तविधिचित्रसहितेन रसानामवस्थो-

पकारः:

वाच्चकिमितेन रसोत्पथि नाटकः

शिवागमादर्शने रामानुजादर्शनेरुपकल्प्य

राउमुदप्रकारः रामादिव्यह्यण

शिवागमस्वव

नटे रामादिप्रेक्षणम्

तम्मो दीपदानन्दमस्योगेन रक्वस

मुजागणातप्रकारः

शिवागमादर्शणे रामानुज्यो रसस्वप्रकल्प्य

राउमुदप्रकारः

शिवागमस्ववाक्यनैव लोप्यष्टकलया

कथनम्

भुवोयोगशिखारः

रससिद्धान्तनिर्णयः

( ६ )

पृष्ठ. पङ्कि.

प्रकारान्तरण रसानामुपलब्धिक्रममू

४८ ९

भणयो रसगादिवेदसहायैरङ्कुरादिरसोल-

त्पत्ति:

॥ १४ ॥

भृङ्गारादिरसचतुष्टयाद्रादिचतुष्टयोरसपत्ति:

४५ १०

रसानां प्राधान्यप्राधान्यकलनम्

, १९

व्याससम्मतेऽन रसानां प्राधान्यप्राधान्ये

तत्त्वकथनम्

, २०

वीररसस्थायिनः उत्साहाद्य स्थायिचर्वादि:

५९ १४

करुणस्थायिनः विलासाद्य

, ११ १२

रौद्रस्थायिनः क्रोधस्थ

, १२ १

करुणस्थायिनः शोकोदयः

, १४

भीरु-रसस्थायिनः जुगुप्साद्या:

६१ १३

अद्भुतरसस्थायिनः आश्चर्य

, १८

वीभत्सरसादिचर्वादिदर्शन विनाशः

६८ ३

हास्यस्थ

, ४

वीरस्थ

, ६

शृङ्गारस्थ

, ७

रौद्रस्थ

, ८

करुणस्थ

, ९

वीभत्सस्थ

, १०

भयानकस्थ

, १३

रसानां विमाने हेतुः

, १४

भावादिचर्वादिरसोत्पत्तिपरासक्त-

स्त्वादिस्थिरकारणत्वम्

४९ २०

विराद्रुतस्रोहस्वोभासिचरणम्

५० १८

रौद्रसङ्कास्वोभासिकारणम्

५८ १

वीतरङ्गहास्यानुकूलसचिविकारणम्

, १३

भरतस्थ्य नाटकादिविषयकचिन्तनम्

रसानां भावस्थैर्ये

, १९

पश्यादिनिदर्शनेन

ध्वनितत्त्वम्

, १०

रसोत्पत्तौ

निमित्तादिस्वरूपचिन्तनम्

, १२

हास्योद्भवविभावादिस्वरूपचिन्तनम्

, १८

हासितस्य द्विविध योनिः शृङ्गार व विभागः

६० १

हास्यस्थ

, ८

विहसितस्थ

, १०

उपहसितस्थ

, १३

अतिहसितस्थ

, १४

अपहसितस्थ

, १९

भुवोयोगशिखारः

रससिद्धान्तनिर्णयः

( ० )

पृष्ठ. पङ्कि.

शृङ्गारमीमांसाय खल्वङ्गम्

६० ८

उद्रेजकस्थ्य

, १०

आत्मिकमगयान्तकस्थ्य

, १४

मानसस्थ्य

, १५

रसानां देहतात्पर्येऽपि:

६८ ९

विश्वसादिनो भृङ्गारदिरसदेवताले कारणम्

, ८

भृङ्गारादिरसदेवतानां कर्मनिदर्शः

६९ ९

संहिताश्चिक्यादिकनारदादिप्रवरेण

, ४

पारिजातकादीनां

, ९

शृङ्गारः कोऽस्ति स्वरूपम्

८१ ९

वित्री

, १७

प्रियाया

, ३३

शृङ्गारेऽपि

, १८

पुष्टेर्जनु

, २०

हृदयानुरूपम्

, ३३

प्रोक्ते:

८५ २२

कीर्तेः:

, ९

वत्सनाभावस्थ्य

, १३

निषेधनस्थ्य

, १८

लक्षणस्थ्य

, १९

जातिस्थनस्थ्य

, १०

शृङ्गारोत्तरस्थ्य

, १९

नायिकामुख्योः

, ३१

उपपतेः

८७ ९

अनङ्गमानिनो नायाः

, ७

आलिङ्गनस्थ्य

, ४

आह्लेपस्थ्य

, ९

कोचेष्ट नायिका पुंसां विमागः

, ८

( ८ )

पृष्ठ. पङ्कि. पृष्ठ. पङ्कि.

स्वामादिसुखरागस्य रूपेण विनियोगः'४ ७ मानलया: स्वरूपम्

८ कौवलय स्वरूपम् ७५ १०

भावामाधुर्यस्य " " ९ नैपुरणस्य " " " १८

त्यागस्य " " " १३ दामर्थ्यस्य " " " २०

क्षणस्थ्य " " " १३ तिलोत्तमस्य " " " २२

उदारस्य " " " १८ भाताहस्य " " ७६ '१

उत्साहस्य " " " १९ शिल्पस्य " " " ३

दृढमाध्य " " " १९ वैदग्ध्यस्य " " " ५

चतुर्योगाधिकारः

ध्वनिकारोक्तनायकनायिकादिविलक्षणनिरूपणम् ।

पृष्ठ. पङ्कि. पृष्ठ. पङ्कि.

योगादिसाधनां निर्वेचनम् ७७ ३ नवरस्य " " ८१ ६

शृङ्गारस्थ्य विविधरतकृतः हेतुः " १३ नेहारस्थ्य रागरससम्प्लुतिप्रकामम् " १०

आचार्योक्तरतिस्थलयम् ७८ ८ रागस्थ्य नायिकादिमेदेन त्रिधा विभागः " १८

प्रेमादिसिद्धुप्रे: रोतिरभिविधायकः " १८ नवीरागस्थ्य स्वरूपम् " २०

प्रेमास्थ्य निर्वेचनम्, छद्मरतण्ण " १९ कुट्टुम्बरागस्य " " " ३०

भावाभिनयस्य स्वरूपम् ७९ ९ मधुरागरतस्य

प्रेमकोतिस्थयस्य स्वरूपम् " ४ अनुरागस्थ्य स्वरूपम् ८२ १

मानशङ्कादिसम्भूतेरमिनाम स्वरूपम् " ८ प्रेमाविमानना महानिगूढप्रेमकसितत्वम् " ४

मानस्थ्य द्विविध विभागः " ९ अभिमानस्य चाउचरण रते: शृङ्गारभावता-

प्रमाणमास्य " " " १० प्रकाः " ८

ईर्ष्याभिनयस्य स्वरूपम् " " " १० मुखारोपितदशा: " ११

प्रणयमास्य " " " १४ " काल: " १३

ईर्ष्याभिनयस्य शृङ्गारप्रकर्षणीसला " १० " काल: " १४

नेहस्य स्वरूपम् ८० ३ " वेच: " १५

जतुनाथिदशविधविरहविकल्पनम् " ३ मुखारोपितप्रकारः " १९

कृतिमाकनिमितनेहुस्वरूपम् तद्वादायम् " ६ विरहविचारदशा: " १५

नेहस्थ्य प्रौढिमेदेन त्रिधा विभागः " १९ विरामविचारदशा: " १८

प्रौढिस्थ्य स्वरूपम् " २० विरामविचारदशा: " १८

मध्यस्थ्य " " " १९ विराच्छेदः: ८४ ३

मन्दस्थ्य " " " २१ विराच्छेद्या: " ८

नेहस्थ्य विरादिमेदेन पुनरङ्किमाग: " २२ मुखारोपितकाळगुणा: " १३

स्विरस्य स्वरूपम् ८१ ३ " प्रमेयानि " १३

गलरस्य " " " ८ " कियाः " १९

पृष्ठ. पङ्कि. पृष्ठ. पङ्कि.

वस्त्रने रागरीपनाः ८३ २३ प्रलापस्थ्य स्वरूपम् ९० १

ग्रीष्मे " " ८४ ३ जन्मादस्थ्य " " " ९

प्रादाहि " " " १० व्याधि: " " " १८

शारदि " " " २० जाञ्चास्य " " ९१ १

हेमन्तशिशिरयो: " " ८५ ८ मरणस्थ्य " " " ९

रसोपर्याकारणम् " १० शृङ्गारस्थोल्कर्षहेतवः " १०

वियोगादिमेदेन शृङ्गारस्थ्य त्रिधा विभागः " १४ शृङ्गारोचितपात्रालिङ्गुणाढ्य

तथा नायकस्थ्य बहुरत्स्याश्रयभः " २० तेचु नायकस्थ्य जेयोगादिमेदेन त्रिधा विभागः

वियोगस्थरूपम् " २२ तल्लक्षणम् " २०

पुनः चतुर्थी विभागः ८६ १ पुं: चतुर्थी विभागः ९२ १

तेचु गुणस्थस्य मतनिमेदम् " ३ धीरोल्लासितनायकस्थ्य लक्षणम् " ९

मानसिनोस्थ्य स्वरूपम् " ९ धीरोदात्तस्थ्य लक्षणम् " १३

क्षीणाधीरोल्लासितलक्षणरचना " ३ धीरोदात्तस्थ्य " " " १४

तथाचिन्तारय बहुरत्स्याश्रयस्थ्य स्वरूपम् " ९ धीरोदत्तस्य " " " १६

प्रवासविच्छेदु शृङ्गारविप्रलम्भनम् " १० नायकगुणाढ्य शृङ्गारपरिहारः " १६

प्रवासमेदेनु शृङ्गारविप्रलम्भनम् " २० लक्षतादिनाममालायाऽयानमाससहितिरूपम् " २२

विरयोगस्थ्य कलनतुल्यवैचित्र्यादेः ८७ ९ पुनरनङ्गकलाकुलादिमेदेन द्विधो विभागः ९३ ८

शृङ्गारलतायापनम् " ९ आहार्याचतलाविराश्चायकाः " १०

तयेच: शृङ्गारहावचिह्नितमितकथनम् " ८ उपानयकस्थ्य स्वरूपम् " १२

मरणस्थ्यापि कथिदशोपरसवम् " ५ नायिकाविचारो धमोंपकथेमितु विभागः १ " १९

संमोगनुहारस्थ्य स्वरूपम् " ९ कामसविचारो स्वरूपम् ९४ १

द्वेधोगस्य चतुर्थी विभागः " १० दूतदूतिकरूषम् " ८

तथ नितस्थ्य स्वरूपम् " ११ नवादुरङ्गदौ दूतिकरूषमङ्गणोपायाः " १४

सहचरस्य " " " १३ स्वान्याधारमेदेनु नायिकाया विमागः " २०

सुदृदस्य " " " १० स्वान्या सुप्रभादिमेदन विभागः " ११

सेनोग वेधाः " १९ शृङ्गारनिफिकरोपविभागः ९५ ३

वियोगे चेधाः " २१ शाहरविमेदिनी ३८४ मेदस्य कृतद्वा-

शयमोगे मननधास्तस्या: द्वादश द्वा ८८ १ चान्तीमगनामु

ताढ उक्चानाः स्वरूपम् " ६ अन्याः शृङ्गारसिद्धयेऽति मतेोडूषनम् " १०

उत्कलानाः " " " ८ अन्याभङ्गिकयोदेनुनिर्णयनम् " १४

अनिळास्य " " " १५ गणिकाना: शृङ्गारमावालेखः " १९

चिन्तनाया: " " " २१ उद्दत्तरभिमतेन तथ्समाहितिः " २०

स्नुषे: " " ८९ ९ स्वान्यगुणालङ्कानामविभ्रप्रसङ्गेः " १८

गुणसूते: " " " १२ रतो मुग्धशाया: स्वरूपम् " १८

उद्भटागस्य

१

रतौ मथ्याया: स्वरूपं

९६ २९

, प्रगल्भताया: ,,

९७ ३

, धीरताया: ,,

,, ८

, अधीरताया: ,,

,, <

, घोराधीरताया: ,,

,, १२

कन्योऽभिसरणादिषेष्टानामनन्यत्र वध्यमानास्त्रव्‌म्

उदात्ताया: स्वरूपं चेष्टाश्र्

,, ९८ ९०

उद्धततया: ,,

,, ९८ ८

शान्तताया: ,,

,, < ८

ललिताया: ,,

,, ९२

अध्यवसायान्वितोदात्ताया: ,,

,, ९६ ६

तथा स्वाधिष्ठताया ललक्षणं चेष्टाश्र्

,, ९७ २०

विप्रलब्धताया: ,,

९९ ८

वासकसज्जताया: ,,

,, <

स्वाधीनभर्तृकाया: ,,

,, ९९ ९५

कलहान्तरिताया:

९९ २०

प्रोषितभर्तृकाया:

९०० ३

विरहोत्कण्ठिताया: ,,

,, ४

धनिसारिताया: ,,

,, ९५

पराजितानुदासीनप्रकार:

,, ९९ ९९

वैदग्ध्यामिश्रणप्रकार:

९०९ ३

प्रेम्न्याभिसारिकाभिसरणक्रम:

,, ९९

पराह्नताया: गुरुतराक्षेपणक्रम:

,, ९६

वैदग्ध्याभिसारिकाया: ,,

,, ९९ ९८

संभोगान्ते क्षीणा सत्त्वमेदकपनम्

तथा-देवचेष्टाया: स्वरूपं

,, ९८ ९६

देवचेष्टलाया: ,,

,, ९८ ३०

गणपतिचेष्टलाया: ,,

९९० ९

यक्षचेष्टलाया: ,,

,, ४

राजपतिचेष्टलाया ,,

,, <

पतित्रिचेष्टलाया: ,,

,, ९९ ९४

व्यालदीचेष्टलाया: ,,

,, ९९ ९५

नागदीचेष्टलाया: ,,

,, ९९ २३

मत्स्यचेष्टलाया: ,,

९९९ ३

कविचेष्टलाया: ,,

,, ८

हस्तिचेष्टलाया: ,,

,, ९०

युगपचेष्टलाया: ,,

,, ९३

मत्स्यस्वचेष्टलाया: ,,

,, ९९ ९५

उत्कृष्टचेष्टलाया: ,,

,, ९९ ९०

मुद्गरस्त्रताया ,,

९९२ ९५

वरदचेष्टलाया: ,,

,, ९५

सूकरपतिचेष्टलाया: ,,

,, २३

हयचेष्टलाया: ,,

९९३ ९

रत्नविकल्पकार: !

नायकनायिकासंकेततद्वस्थास्विनिर्णयपणम् ।

इत्थंविधमानकपनम्

९०३ ९

क्षीरोत्पत्तिस्य चतुर्धा विभाग:

,, ९९०

प्रथमोत्पत्तिस्य स्वरूपं चेष्टाश्र्

,, ९९२

द्वितीयोत्पत्तिस्य

९०४ ९५

तृतीयोत्पत्तिस्य

,, ९९९

चतुर्थोत्पत्तिस्य

९०५ ९८

क्षीरउत्पत्तिस्योत्तमकलिङ्गावलोकनम्

,, ९९९

पुष्ट्याभिगम्याकुलकलुषम्

,, ९९८

वैशिकनायककलकलुषम्

९०६ २

वैशिकस्वादनिरोक्षणम्

,, ९०

त्रिविधवैशिकेधु उत्तमस्य स्वरूपं

,, ९९२

मध्यमस्य

,, ९९९

अधमस्य

९०९ ९

लीलां कोपसंयुता नायककाङ्क्ष्याहारा:

,, ९०

तेयु—नाम

,, ९३

द्वेष:

९०७ ९२

कोप:

,, ९८

नाय:

,, ९६

स्वामो

,, ९८

शठ:

,, ९०

छलद:

,, २३

नन्वन:

९०८ ९

८ ९

जीवितेश:

,, ८

मुग:

,, ६

रचिर:

,, <

क्षीणां कोपसंयुता नायककाङ्क्ष्याहारा:

,, ९०

तेयु—वाम:

,, ९३

विषय:

९०८ ९८

गोस्वभावा:

९९३ ९०

दुर्गेध:

,, ९९

उपचारलक्षणम्

वेधादितु विविधोपचारकारकपनम्

९९३ <

रागारागाम्यां धनयोगस्य त्रिविधलम्

९९४ ९४

निछड:

,, २०

कुटिलकानाया रागोल्लसिचिन्द्वानि

,, ३३

दृष्ट:

९९५ ३

विरक्ताया:

,, ४

अन्याया:

,, ८

क्षत्र मारुतिमत्कष्ठनम्

संभोगार्ते क्षीणा सत्त्वमेदकपनम्

,, ८

रत्नाद्‌भुतकार्यार्थ्य:

प्रिया आलम्बनादर्शितोयोजना

९९६ ३३

विरलकारित:

९९७ ०

गणुकामाचिन्धानि

रागिनीदेव्यस्तरार्ष्य:

९९८ ९३

वृतमाल्लयुद्रुतिसिकरकरूपनम्

९९९ ८

शोकल्व

,, ९०

वीरस्स्य

,, ९३

बीभत्समयानकुयो: ,,

,, ९८

अद्‌भुतहास्यो: ,,

,, ९९

हास्यादेवानां करणं क्षपणानि

९३४ ९९

मत्सरादिते हर्षसेदकपनम्

,, २०

तथा-भावदृष्टच्‌स्

९३५ ९

रत्नाद्‌भुतारिमाजदृष्टच्‌स्

,, ८

अथ वह्नोदिकार: !

शब्दरत्नसमुच्चयवेदसमासारनिःयः ।।

रत्नाद्‌भुतमकार:

९३९ ५

ताम्बूलचेष्ट:

९३३ ९

माधवीरसगणठ्य

,, ९८

लीन:

,, ९

निचोदः

शूनम्

व्यवेधरः

स्पिरः

धमः

रोमनः

स्थामानिलक्षणम्

तनु हैतुकनानम्

रहसालक्षणम्

रहस्य प्राधान्येन स्वरारामिसंल्लक्ष्यनालो

निरूपणम्

रहस्यत्वं केन शान्तरसेन सृक्

शान्तरसरूपं काव्याचित्रकोत्कर्षं विमर्शः

शान्तरसे विशेषलक्षणम्

शान्तरस्य सत्त्वोदपी शान्तभावावकक्षणम्

शान्तस्य सत्त्वोदपि व्यभिचारयोगिता

शान्तरस्योत्कर्षः

दृश्यादीनां रसोपकारिता

कालक्रम रसोन्मेषिता

वस्तुनो विनोदाः:

निदाघे

प्रावृषि

मारदि

हेमन्ते

शिशिरे

अभिशस्तरपेचारादिष्वध्वगनिवृत्तिविश्रान्तौ

मितादिमेदेन पुनरस्त्वमोचितस्य वातावलिच्छम्

ध्वानरोप्यपुञ्जेनास्त्रादिमावकलनम्

व्यलीकनतकार्येषु

विप्रियानतकार्येषु

मन्युस्ततकार्येषु

हास्यारोपविश्रान्तानां ह्लादकृतता

मधुरास्वादन त्रिविधतलम्

ईदृशावस कार्येषु

भणितिस्त्वम्

१३३ ४

मभ्राल्य लक्षणम्

१४३ २२

कलावत्यलङ्कारेण प्रियापरादे नायिकालक्षणम्

कलानिधिः

१४३ ४

कालक्विणीभेदानां प्रियवियोगेऽनुमितेदेशः:

रहस्य वाक्यार्थैर्वातादिक थानम्

१४३ १३

एकलः रहस्यस्याविशेषः

१४३ २२

निर्वेदादीनामस्थास्विलक्षणम्

१४४ ९

रहस्यादीनां वाक्यार्थता

१४४ १३

रसकाव्यस्योः संवन्धतया वाक्यतत्स्वरूपसंल्लक्षा-

द्वेधा निरूपणम्

१४५ ४

प्राधान्येन संवन्धस्य द्वैधाद्विप्रतिषत्स्वम्

तत् प्रयत्नवशतः पुनः हार्यादीनां निरूपणम्

१४५ ९

(१) वृत्तयो—अभिषेया वलक्षणया:

ह्लादणया:

गौण्या:

१४५ १९

(२) विचित्रया निरूपणम्

१४६ ३

काकादीनां प्रकरणे विश्रोकस्यान्तकथनम्

१४६ ११

तत् काकाविष्छेदस्तक्रूपम् उदाहरणच

१४६ १४

प्रकरणे विश्रोकलक्षणम्

१४७ ११

अभिनयेन

१४७ १८

(३) तात्पर्यनिरूपणम्

१४७ १९

तत् कलिप्येऽन्वयादिशः

१४७ २०

प्रत्ययाद्वाक्यार्थः:

१४७ २१

व्यतिरेकाद्वाक्यार्था द्विचा

१४८ २

तत् अनुनादाद्विच्छित्तिः

१४८ ७

प्रतिपेष्टव्यस्य च नि

१४८ १०

वार्थानुनादोऽहारणम्

१४८ १३

तत्सादृश्यान्तरम्

१४८ २१

वार्थप्रतीतेः स्वादिमत्

१४९ ३

वार्थप्रतीतेऽनन्तरं हारम्

१४९ ५

वार्थप्रतीतेऽनन्तरं हारम्

१४९ १२

वनितातर्रप्योः भेदवादितलम्

१४९ १०

तद्योगेऽन्वादिमतम्

१४९ २२

मतङ्गस्य च ध्वानजस्यम्

१५० ४

विप्रतिपच्चाक्ष्यार्थतया रसालङ्कारादीनां

तारतम्यनिश्चयः

१५० ११

वाक्यार्थस्य काव्यार्थतया रसालङ्कारादीनां

तारतम्यनिश्चयः

१५० १९

वाक्यार्थानां काव्यार्थानां च विव-

विचारस्त्वलिप्रकथनम्

१५६ १२

वाक्यार्थश्च करुणनिश्चयी लोपी वाक्यचमत्कृतिम्

१५० १३

(७) प्रथमार्गवल्लनया

१५१ ४

(४) हेत्वर्थहेतुत्वेन व्यपेक्षया:

निरूपणम्

१५१

६ ) साम्येन्य

१५१ ७

( ७ ) सान्यस्य

१५१ १३

( ८ ) एकार्थीभावस्य

१५१ १२

मुखकादीनां एकार्थीभावद्वा

१५२ १

व्यपेक्षादिचतुष्टयस्य: अन्यव्यपेक्ष्याद-

तद्वाक्यार्थस्य

१५३ १

निदर्शोक्तिदर्शनेनोपपेक्षणम्

१५३ ३

रसस्य वाक्यार्थत्वोपपादनम्

१५३ १३

रहस्ये मतेऽनिराकृति:

१५३ १४

सद्वादाश्रयमतं रहस्य स्वरूप-

ध्यानिरूपणकम्

१५३ १९

रसकाव्यस्योः अन्यजनकभावः

१५३ १३

लोकिकृत्याद्वारतैकाव्याद्वारस्य

नेदृशक्तनम्

१५३ १४

सामाजिकादीनां रहस्यार्थसम्

१५८ ११

वाक्यार्थपदार्थकाभिमतानां निरूपणम्

१५४ ९

वाच्यार्थवाचकाभिमतानां निरूपणम्

१५४ १२

छलाद्यलङ्कारलक्षणानि

१५४ १०

वस्त्वन्यगायकाव्यनानो

१५६ ९

गम्यादिगोत्रकव्युत्पत्तिः

१५६ १३

प्रस्तुतामप्रस्तुतान्तरितौ

१५५ १४

देशादिव्यञ्जनान्येभ्यः गुणवचनेभ्यः

१५८ २०

गुहागुह्याद्वारस्य व्यञ्जकाभिधागः

१५९ ४

गुहागुह्याद्वारस्य व्यञ्जकाभिधागः

१५९ ७

व्यञ्जनागुणैरप्यलङ्करणम्

१५६ १९

विधिश्लेषनिरूपणम्

१५८ १९

लक्षणामुखप्रक्रिया

१५९ ७

वाक्यार्थनिरूपणम्

१५९ ९

वाक्यार्थनिरूपणम्

१५९ १२

वाक्यार्थनिरूपणम्

१५९ २२

ह्लादनया:

१५९ २

ततयोः साम्यलक्षणम्

१५९ १८

तात्पर्यार्थेन स्वस्वामिभावः

१६० २०

शब्दार्थस्य चमत्कारकमोऽनुमितेः

१६० ११

आचार्योक्तिंर (मतभेद)मतेऽन

शब्दार्थस्य चमत्कारकम्

१६० १२

शब्दार्थस्य चमत्कारकलक्षणम्

१६० १४

तात्पर्यार्थेन तृतीयकलम्

१६० १९

आत्यपितु चेट्टितस्य चमत्कारकम्

१६१ २०

उपाधिद्वारा व्यञ्जकविधिः

१६१ ४

उपाधिः रसास्वादिना दिव्यितरस्मु

१६१ १०

तत् वाक्यपदीयमहाकाव्ययोः स्ववादः:

१६१ १४

जात्यधिकरणलक्षणम्

१६३ ९

मतङ्गमुखप्रक्रिया

१६३ ७

लक्षणामुखप्रक्रिया

१६३ २

भणितया:

१६३ १४

गोपीश्वरः:

१६६ १३

प्रयोगन्यास्य व्यङ्ग्यवस्तुम्

१६६ २०

गुहागुट्टेन व्यङ्ग्याभिधागः

१६७ ४

गुहागुट्टेन व्यङ्ग्याभिधागः

१६७ ७

व्यञ्जनागुणैरप्यलङ्करणम्

१६७ १२

विधिश्लेषनिरूपणम्

१६८ १९

विधिश्लेषनिरूपणम्

१९९ ७

लक्षणामुखप्रक्रिया

१९१ ७

अर्थनयककता

वतुदाहरणाणि

काव्यषेदमिरूपणाणिोद्वेशातः १

ध्यानिकादव्यनिरूपणम्

तद्विभागं

गुणीभूतव्यङ्ग्यप्रकरणं

शब्दमकाव्यम्

काव्यविभागः

पृथ पक्की.

१९० १९

श्रोतृतृदिवेचनम्

१९१ ८

विवेकाद्यलस्य

" १३

वाच्यार्थानुपनीयोगे फलवचकाव्य-

प्रकारविवेचः

" १६

शब्देषूत्पत्तेरङ्गुणादिनामकेषमा-

धानाम्र्यो व्यवस्थापनम्

" २१

पृथ पक्की.

१९८ ७

ध्यानिकोटयोगप्रदेशः

" ९

१९९ १

आरम्भनो ध्वनितदनुयागिता

समसौधिकारः १

नाटयोपहितचारुतरोलक्षणाभिधानम् ।

पृथ. पक्की.

१८० २

नाटकसामान्यलक्षणम्

रूपकान्तरिवेचनम्

" ७

दशरूपकस्य स्वाश्रयत्वता

" ९

नाटिकादीनां नाटकादिसंकरान्तमार्गः

" ९

डिमादीनां रूपकत्वता

१८९ ६

वाग्यात्रामिलयो स्वात्सकः

" ६

पदाङ्गमित्यः भावाश्रयः

"

ध्वनिस्वरूपोत्तान्तरभिः

"

गुणस्य नाटकोपयोगिता

" ११

गेयनिरूपणप्रस्तुतिः

" ११

पदत्रूत्तरस्यचप्रदेशः

" १९

छायिकचनम्

१८२ ९

सैन्यस्य गमोऽङ्गप्रदेशः

" १५

वृत्तिसमाप्तिः

" १३

जरायुजचारितरक्षणम्

" १३

प्रागदीप्तीनां विभागः स्वाने कर्म व

" १५

हृदयदशैक्यलोभः

१८८ ८

एतादृशेष स्वशब्दतचा मेदः

" १२

मादृश्योपेतरप्रस्तिः

" १३

वृत्तस्यानानि

" २०

स्वानानुसार्यार्चितिलव नैकस्थानम्

१८४ १

पृथ. पक्की.

१८५ १२

नादभुतिस्तराणां कण्ठोयोगपतिः

१८५ १२

धातुस्थानेपु धातुस्वराणामुपपतिः

स्वरूपम्

" १०

स्वराणां ध्यानुपमत्कवैदिमतक्षणम्

१८६ ५

स्वराभावत्स्वरूपम्

" ८

चतुर्विधशतिर्धनैस्स्वरूपम्

" ९

धमनीनां धातुव्यभेकतवम्

" ११

आरस्मानस्सोनिरूपणम्

१८७ ३

प्राणादिना ज्येष्ठतामिना धर्मनीभ्यः

नादोदयः

" ६

धमनीशाखास्य पुलितसंचर्या

" ११

पृथ. पक्की.

१९० १३

पुंणादिरागाकथनम्

१९० १३

पदादीनामेकतायोगस्य गीतडल्या-

वर्यकता

" २०

१९१ ३

वदस्य लक्षणविभागौ

यतः

" ४

शब्दनयः

" ९

१९६ ७

भावलक्षणस्य लक्षणम्

आत्मोदारतस्य

" ९

रत्नपाणेः

" ९

परिछेदनासः

" ८

अरिछेदनासः

" ९

शब्दनतः

" ११

मार्गासारितस्य

" ११

१९७ १३

ध्यानलयोगे

" १५

शुक्कापकृत्कष्य

" १३

उत्त्यकफकस्य

" १५

१९८ १०

विवर्तनास्य

" १०

१९९ १९

अलङ्काराणामुपयोगः

नान्या

"

१९० ४

नान्या भाव्यककता

१९० ४

नान्या चन्दसन्धेहेः

" ९

तन्त्र पदनियमः

" १२

" १८

प्रबोलनासा लक्षणम्

" १८

मानद्य विमागः लक्षणम्

" १९

रीतः

१९३ ८

आचारितस्य

" २०

१९८ ३

चतुर्यामस्य

" ३

त्रिसामः

" ७

१९४ ३

गीतिजदोषः

" ३

राहद्रुतस्य

" ८

नुतोचितदेसकलो

" ८

स्वास्थ्यामिनवगुसादुत्पादयिता यताद्यम्-

पुण्याभिले:

" २२

१९५ ५

वात्यानियमः

९

वर्गमात्कष्य लक्षणम्

" ९

नटतत्त्वानिरूपणम्

" ११

चायोः

१९५ १८

महाचायोः

" १८

पुर्वरस्य कलधृत्तिः

" २०

१९५ ८

कलारूपम्

" १८

कमोयोगादिकधनम्

२०० ६

नान्यताशास्त्राद्वार्ककथनम्

२०० ६

सूत्रभारतम्

" ११

नाटकसुत्वरूपम्

" १४

२०१ ९

इतिहासविभागः

१

आधुनिकरिलक्षणम्

" ४

प्राशतिकलक्षणम्

" १८

पताकालक्षणम्

" १८

प्रकरोत्कस्यम्

" १९

अथयोगमोक्ष:

पताकास्यलक्षणम्

पताकास्यलक्षणं विभाग:

भरतमतेऽनुपदविभाग:

वस्तुतः स्त्रिभा विभाग:

वस्तुतः फलकथनम्

बीजस्य लक्षणम् उदाहरणञ्च

कोहलमतेऽपि लक्षणम्

विन्दुविभाग:

अध्यायप्रकृतयः पञ्च

एतेषां क्रमः उदाहरणञ्च

पदावकाशः

तन्त्रारम्भः

प्रयत्नः

प्राण्याशा

नियतादिशः

फलागमः

अवस्थोदाहरणम्

पद संशयः

सन्धिलक्षणम्

सुखसंयुतोदाहरणम्

बीजस्य सोल्पसहितेतरता

मुखसंयुतलक्षणानि १२

प्रतिमुखसंनिधिः

तद्भानानि १३

आटमोदधिकारः । १

वस्तूपकलक्षणम्

त्रिचतूःएकसूत्रेषः

नाटकस्य प्राधान्ये हेतुः

नाटकप्रस्ता

नाटकप्रकरणयोरभिनियमः

प्रस्तावस्थान्यदियुक्तकटनिरूपणम्:

नाटकलक्षणा तल्लक्षणानि च

धूल्यक्षणालकृत फलभागिनः

पृ. पङ्कि.

गरुडसंनिधिः

तन्त्र पताकाया विकल्पः

तन्त्र कोहलमतम्

गरुडसंनिध्युाहरणम्

गरुडसंनिध्याज्ञानम् १२

अन्वमर्षसंनिधिः

आश्रानि १३

निर्वहणसंनिधिः

संश्यानां पङ्क्तिप्रयोजनानि

संश्यानामनुवृत्तलक्षता

तन्त्र भोजमतम्

संश्यानां प्रास्ताविकाविकारिता

संश्यान्तरालानि २१

वस्तुतः सूच्यभसते

सूच्यसूचनोपाया:

तन्त्र-विधि-प्रकृतेश्चतुष्टयस्य उदाहरणञ्च

चुलिका उदाहरणम्

आहास्यम् सोदाहरणम्

आहार्यम् सोदाहरणम्

एतन्मुखे निवेशः

वस्तुतः श्राव्याश्रव्यते

जनतालापरितोषलक्षणम्

शाकाहाराभिप्रायः

हुक्कविकारः

पृ. पङ्कि.

सूत्रधारदर्शनम्

वस्त्वादिसूचनम्

मार्गीगुणः

प्रस्तावनास्वरूपम्

आयुष्यम् वा

प्रयुक्तकादीनां स्वरूपसुदाहरणम्

बीजस्याश्रानि

उदात्तस्करेडीनां लक्षणम् उदाहरणञ्च

प्रस्तुतम्

शुभाशुभमतेन नाटकस्य पञ्च विंभागः

तन्त्र पूरणादिकम् उदाहरणञ्च

प्रशस्तम्

मास्वरूपम्

लक्षितम्

समसमम्

पदशेष्यवादयककाज्ञानि

प्रकरणम्

वीथी विभागः

प्रकरणलक्षणम्

तन्त्र भोजमतम्

विठादीनां लक्षणम्

प्रकरोद्धाहरणानि

नाटिकालक्षणम्

नाटिकाया नाटकप्रकरणसाम्यम्

सहकललक्षणम्

मागवलक्षणम्

कोहलमतेऽन तन्त्र

सङोजमदेन तद्वत्

दशालस्याऽऽख्यानलक्षणानि

मागे चतुविधनुरूपम्

गुल्मादितुल्यगानि

प्रहसनलक्षणम्

स्त्रिभा विभागः लक्षणानि च

प्रहसनोदाहरणानि

श्री रसप्रकाशनप्रकारः

शृङ्गारः

शृङ्गरसः

शृङ्गे निवेशितानि

शृङ्गारैकताली

नाटकादिवृत्तलक्षणम्

एकाङ्गादिमेदः

पश्चादिहीनान्नाटकानुयादाहरणानि

हर्षादितेन तोटकाख्यानम्

अन्यमतेऽन तोटकलक्षणानि

प्रेक्षकस्य लक्षणम्

नटस्य

प्राणिकाविधि कारयोरिणि

नाटकशोभेन सर्वविलक्षणकाणि

रससङ्कारः

प्रायश्र्चित्तकल्वरूपम्

बीथीलक्षणम् सोदाहरणम्

त्रिबिधम्

छलकम्

वादलिलः

अभिनवतम्

गण्डम्

अव्यासिद्धितम्

नालिका

अश्वललापः

व्याहारः

मुद्रशम्

नाटकेऽस्तु नायकस्य

इतिहासविभागः

आदिवृत्तिकमपदः

वस्तुनि मारडयुसुतमतम् उदाहरणञ्च

शैले रसप्रकाशः

इडमलक्षणं तन्त्र नाटकशोभादर्शविचारः

उदाहरणम्

व्यायोगलक्षणम्

समवकारलक्षणम्

कपटविकल्पवितेमेदः

धर्मेऽतिहारः

काव्यचित्रयोः स्वरूपम्

बीथीलक्षणम् सोदाहरणम्

उत्थिष्ठकाः

अस्त्याह्निनियमे मतानि सन्ध्याविधिषु कोहलमतम्

पृथ्‍व. पक्ति.

२५१ ११

भारतवर्षस्य करणसुमितया वस्तुनः तत्रैव

पृथ्‍व. पक्ति.

२५२ १

समवेतारवर्णनप्रस्तुत्ये सोदाहरणम्

पृथ्‍व. पक्ति.

२५३ ८

ईहामृगालक्षणम् सोदाहरणम्

पृथ्‍व. पक्ति.

२५३ २३

मालादिषु सभिनयत्नोकरणे नियमः

नवमोऽधिकारः

नृत्त्यमेदस्वरूपनिरूपणम्

पृथ्‍व. पक्ति.

पृ. पक्ति.

विविधावचुनृत्यसम्भेदः

२५५ १०

मल्लिकाया लक्षणम्

२६७ २५

डोम्ब्यादिश्रृङ्गारस्य भाणतुल्यता

२५६ ८

कल्‍पवल्‍या लक्षणम् सोदाहरणम्

२६८ ८

पारिजातकस्य लक्षणमुदाहरणम्

पृथ्‍व. पक्ति.

२५६ १९

सट्टकस्य लक्षणम् सोदाहरणम्

२६९ १

शिल्‍पकलक्षणम् ३

पृथ्‍व. पक्ति.

२५७ ३

धन्यामेदेन रासकलक्षणम्

पृथ्‍व. पक्ति.

२६९ १३

नाटकप्रशंसायाः भाषानियमः

पृथ्‍व. पक्ति.

२५८ ८

प्रस्तावनालक्षणस्य सोदाहरणम्

पृथ्‍व. पक्ति.

२५९ ८

काव्यस्य लक्षणम् सोदाहरणम्

पृथ्‍व. पक्ति.

२६३ १४

प्रेक्षणकस्य लक्षणम् सोदाहरणम्

पृथ्‍व. पक्ति.

२६३ ९

नाट्यरासकम्

पृथ्‍व. पक्ति.

२६४ २३

वृत्तीनां लक्षणानि

पृथ्‍व. पक्ति.

२६५ १६

हसितलक्षणम् उदाहरणम्

पृथ्‍व. पक्ति.

२६७ ८

द्रुमिलिकाया लक्षणम् उदाहरणम्

पृथ्‍व. पक्ति.

२६७ १९

तथ्य एव मतभेदेन नामान्तरम्

दशमोऽधिकारः

नाट्यप्रयोगमेवप्रकारविकल्पनिर्णयः

पृथ्‍व. पक्ति.

पृ. पक्ति.

मार्गदेशीभेदेन नृत्यनृत्यविभागः

२८४ ३

पृथ्‍व. पक्ति.

२८९ १०

स्नेहः कैशिके प्राणः

पृथ्‍व. पक्ति.

२८४ ५

मनः: कैशिके प्राणः

पृथ्‍व. पक्ति.

२९० १

सौभाग्य मदनयोर्नाट्यवेदवाचि-कथनम्

पृथ्‍व. पक्ति.

२८४ १०

शिवाज्ञानेन नटीना भाषणे

पृथ्‍व. पक्ति.

२८५ ९

नाट्यवेदस्याप्यापनम्

पृथ्‍व. पक्ति.

२८५ १४

माहेश्वरी

पृथ्‍व. पक्ति.

२८६ १३

वेश्या भार्गवमुखे स्त्रिः

पृथ्‍व. पक्ति.

२८६ १३

मदनुना मृगाणां मातृ:

पृथ्‍व. पक्ति.

२८७ २०

भरतः: शुमराद्यात्मनः मनः: कलेशापनोदनम्

पृथ्‍व. पक्ति.

२८८ ३

देवप्रियोयोगतत्वम्:

पृथ्‍व. पक्ति.

२८८ ९

पृथ्‍व. पक्ति.

२८९ ४

नटशास्त्रस्य

पृथ्‍व. पक्ति.

२९० ९

प्रतिहारि:

पृथ्‍व. पक्ति.

२९२ ३

कुमारि

पृथ्‍व. पक्ति.

२९२ ९

वृद्धा

पृथ्‍व. पक्ति.

२९३ १०

आयुशिक:

पृथ्‍व. पक्ति.

२९३ १४

कडुबुकीय:

पृथ्‍व. पक्ति.

२९३ १९

वर्षवर

पृथ्‍व. पक्ति.

२९३ २१

किरात

पृथ्‍व. पक्ति.

२९३ ९

उपस्‍थ्यपिक

पृथ्‍व. पक्ति.

२९३ ११

निमित्तुंड

अभ्यागार

पृष्ठ. पक्षि. २९३ १८

अभ्यागार "

मूलक

" १८

मूलक "

समासद:

" "

समासद: "

सदस्यसज्जीकरणम्

" "

सदस्यसज्जीकरणम् "

वैतालिकसज्जीकरणम्

" २३

वैतालिकसज्जीकरणम् "

बन्ध

" ९

बन्ध "

नान्दीमङ्गलपाठक

" ११

नान्दीमङ्गलपाठक "

सूत्र

" १३

सूत्र "

मार्गष

" १८

मार्गष "

रङ्गपण्डप

" १९

रङ्गपण्डप "

वृत्त

" "

वृत्त "

चतुरस्र

" १०

चतुरस्र "

श्याल

" १२

श्याल "

मार्गप्रक्रिया

" "

मार्गप्रक्रिया "

शुद्धनृत्यप्रयोगो

" १९

शुद्धनृत्यप्रयोगो "

हास्यताण्डवचयो:

२९५ १३

हास्यताण्डवचयो: पुष्पविभाग: "

गुणज्ञीकरणम्

२९६ १८

गुणज्ञीकरणम् "

नाटयादीनां बुद्धावश्यकता

२९८ ९

नाटयादीनां बुद्धावश्यकता "

बुद्धिविभाग:

" ९

बुद्धिविभाग: "

ताण्डवस्य नृत्या विभाग:

" १८

ताण्डवस्य नृत्या विभाग: प्रयोभाष "

बुद्धस्य हास्तताण्डवोपयोगिता

२९९ १९

बुद्धस्य हास्तताण्डवोपयोगिता "

बुद्धस्य पुन: पृथका विभाग:

" १०

बुद्धस्य पुन: पृथका विभाग: "

उत्तमोत्तमबुद्धे गायकवृन्दया

३०० "

उत्तमोत्तमबुद्धे गायकवृन्दया "

उत्तमबृन्दे

" "

उत्तमबृन्दे "

मध्यमोत्तमबृन्दे

" १०

मध्यमोत्तमबृन्दे "

कनिष्ठबृन्दे

" "

कनिष्ठबृन्दे "

बृन्दपुण्या

" १८

बृन्दपुण्या "

बृन्दस्य मार्गदेशीसंमता

३०१ ६

बृन्दस्य मार्गदेशीसंमता "

मार्गदेशयो:

" ९

मार्गदेशयो: पुनर्विस्तरेण कथनम् "

मार्गे धृवाया उपयोग:

३०२ ३

मार्गे धृवाया उपयोग: "

धृवाविभाग:

" ४

धृवाविभाग: "

प्रस्तावनिक्या: स्वरूपम्

" "

प्रस्तावनिक्या: स्वरूपम् "

आलेपलिक्या:

" १०

आलेपलिक्या: "

प्रासादिकला:

" १२

प्रासादिकला: "

आन्तरास्या:

" १८

आन्तरास्या: "

वैक्लबिक्या:

३०२ १८

वैक्लबिक्या: "

धुवासज्जीकरणम्

" १५

धुवासज्जीकरणम् "

धृवासिकल्पवेधस:

" २०

धृवासिकल्पवेधस: "

तत्र जाति:

" २३

तत्र जाति: "

स्थानम्

३०३ ९

स्थानम् "

प्रमाणम्

" ३

प्रमाणम् "

प्रकार:

" ८

प्रकार: "

नामकल्पना

" ९

नामकल्पना "

धृवायो: वाच्यानि

" ७

धृवायो: वाच्यानि "

धृवागीत

" ९

धृवागीत "

धृवाकू भासनियम:

" १९

धृवाकू भासनियम: "

गीतिसामान्ये भावव्यभिचार्या

" १८

गीतिसामान्ये भावव्यभिचार्या "

नायकादीनांपुपधे वेशोष:

३०४ ८

नायकादीनांपुपधे वेशोष: "

उत्तमनायकोपमेयानि

" १०

उत्तमनायकोपमेयानि "

मध्यमोपमेयानि

" १८

मध्यमोपमेयानि "

अधमोपमेयानि

" १९

अधमोपमेयानि "

अधमवेशयो:

" २२

अधमवेशयो: "

रसमावेशवोदाहरणम्

३०५ ६

रसमावेशवोदाहरणम् "

मात्रस्वरोपमितवाक्यता

" ८

मात्रस्वरोपमितवाक्यता "

उत्पन्नो रवे मायावृत्तता

" १०

उत्पन्नो रवे मायावृत्तता "

रसेतरालङ्कारादीनामपि कार्ये बाक्यार्थता

" १३

रसेतरालङ्कारादीनामपि कार्ये बाक्यार्थता "

एतद् गीतादीनांरहस्य

" १९

एतद् गीतादीनांरहस्य "

स्वरानां वाक्यार्थता

३०६ ४

स्वरानां वाक्यार्थता "

सात्विकभाववृस्य

" ८

सात्विकभाववृस्य "

सदारिका

" ११

सदारिका "

झङ्कारस्य

" १३

झङ्कारस्य "

अलङ्कारस्य

" १५

अलङ्कारस्य "

शब्दगुणस्य

" १९

शब्दगुणस्य "

स्वरपिण्डो व्यहृदयता

" २३

स्वरपिण्डो व्यहृदयता "

सात्विकस्य

३०७ ४

सात्विकस्य "

सदारिका

" ८

सदारिका "

रसमनि:

" १६

रसमनि: "

अङ्गहारस्वप्तनि:

३०८ ९

अङ्गहारस्वप्तनि: "

गुणभाषित:

" १३

गुणभाषित: "

मार्गेप्रविष्टोपसंहार:

" २०

मार्गेप्रविष्टोपसंहार: "

देश्या: शिखण्डील तोटकादिग्रहणादिकथा

३०९ ९

देश्या: शिखण्डील तोटकादिग्रहणादिकथा "

भारतवर्षस्य देशी

" ५

भारतवर्षस्य देशी "

हततादिविचित्रे करण जानालो दिमालिया

" ९

हततादिविचित्रे करण जानालो दिमालिया "

दक्षिणादिग्राह्यगणम्

" ९

दक्षिणादिग्राह्यगणम् "

भारतवर्षस्य दक्षिणापथे चतुर्मुखीचतुष्टयम्

" १४

भारतवर्षस्य दक्षिणापथे चतुर्मुखीचतुष्टयम्.

पद्मकोश:

" १५

पद्मकोश: "

एतद् जनपदानांलाछादेशकथाऽमिश्रव्यवहार:

३१० ८

एतद् जनपदानांलाछादेशकथाऽमिश्रव्यवहार: "

गोपीचन्दनम्

" १९

गोपीचन्दनम् "

आस्था मालङ्का म्लेच्छभाषालेभिन व्यवहार:

" १४

आस्था मालङ्का म्लेच्छभाषालेभिन व्यवहार: "

नाट्योपयोगिप्रायोगिकरणम्

" १९

नाट्योपयोगिप्रायोगिकरणम् "

नगरकादिना त्रिविधव्यवहार:

" ३१

नगरकादिना त्रिविधव्यवहार: "

नटस्यादिस्वरपिकेचकथनम्

" २०

नटस्यादिस्वरपिकेचकथनम् "

तैमात्तिकविमात्रापो: कवनम्

३११ १३

तैमात्तिकविमात्रापो: कवनम् "

लेउ मकारस्वकपम्

" १४

लेउ मकारस्वकपम् "

शारीर

" १६

शारीर "

वण्णाल

" २३

वण्णाल "

पुष्टिन्दु

३१२ ३

पुष्टिन्दु "

माबर

" ४

माबर "

हालिक

" ८

हालिक "

भैरब

" ११

भैरब "

एतद् नाट्योपयोग:

" १४

एतद् नाट्योपयोग: "

शारदातनयविरचितम् भावप्रकाशनम् ।

प्रथमोऽधिकारः ।

प्रक्षोत्तमदमन्थरभ्रमरिकाश्वद्धारगीतं1 श्रुधु! ।

2दैलाब्रुहितवाद'नवयत्करे: 'श्वाविद्धसत्यपंकजम् ।

दल्यकस्तु सुखाय वः करिष्यतु 'गुप्य'पहारैरेश्वरा-

दानन्दी:' नटशाब्दितेरिव यथाेऽङ्गैः स सामाजikः ॥

6 वन्दे द्वन्द्वनचयं गोविन्दं गोपिकापरतिम् ।

गाः पालन्तं गायनतं वेष्टुना पडुजवा'dिना ॥

अभिकारसिकापाङ्गमा'विस्मितमुह्याम्बुजम् ।

8भजे 'भुजङ्गललितं' तन महो10 वैषायघचर्मिणम् ॥

नमामि मानसोल्लासभावना'फलदधिनीम् ।

१० शारदां शारदाम्भोजाविदादामभयप्रदाम् ॥

आर्यावर्ताहये देशे स्फीतो जनपदो महान् ।

मेरूत्तर इतत क्यास्तस्य दक्षिणभागतः ॥

ग्रामो माठरपुत्रयोः3ख्यो क्रिसाइटलरसमित्तः ।

तत्र लक्षणनामास्वितग्रः काव्यपपबंधाजः ॥

१५ श्रिश्राता कतुभिरविष्णुं नोषयामास वेदचतुः ।

वेदानां भाष्यमकरोक्षा यो13 वेदभूषणम् ॥

तस्य श्रीकृष्ण'नामसोत्पुत्रः कृष्ण द्वापरः ।

वेदानधीतिप 15निखिलान् शास्त्राणयप्यखिलानि च ॥

'स पुण्यार्थीं महादेवेन वाराणस्यामनुष्ठितः ।

तस्यासींद्रृड्नगोपालतनामा' सुतः² 'शुलेक्षणः ॥

अष्टादशाशु बिधाशु बहुश्रुतः स³ कृतश्रमः ।

उपास्य शारदां देवीं पुत्रं केमे गुणोत्तरम् ॥

५ तमाहयत्पिता प्रीतः शारदातनयाख्यया ।

अधीतवेदवेदाङ्को² वर्षमानः पितुर्यशे ॥

कराश्चित्रशरदां तेषां पितृपुत्रसरस्वतीगौः ।

उपास्य 'सर्वं तस्याश्रित्यात्रामहोत्सवैः ॥

आसीनां नर्त्तनागारे तां देवीं प्रेक्ष्यकोऽसह ।

१० प्रणम्य तैरुज्ज्वातस्तस्या: पार्श्वे उपाविशत् ॥

त्रिविधात्मकभेदेन रूपकाणि पृथक्पृथक् ।

नटैः प्रयुज्यमानानि भावाभिनयकोविदैः8 ॥

हृष्टा स देव्यों वरदां नाट्यवेदमयाचत ।

नाट्यशालापतिः कश्चिद्विद्वानाकर्ण इति ब्रुवन् ॥

१५ तथैव नाट्यवेदस्य नियुक्तोऽध्यापने तदा ।

प्रीतस्तोडपि सदाशिवस्य शिवपोगौौड़योः मर्त्त वासुके-

वंङदेव्या अपि नारदस्य क² सुनेः कुरुते नाट्यवाससयोः ।

शिष्याणां भरतस्य यानि च मतान्यध्याप्य तान्यजन-

नोरस्मृत्थ नाट्यवेदमखिलं सम्यक्कृतमध्यापयत्10 ॥

२० शारदातनयो देव्यातान्यधीते च सङ्क्षितौ ।

आदाय सारमेतेभ्यो हितार्थी नाट्यवेदनाम् ॥

भावप्रकाशनं नाम प्रवन्धमकरोत्तदा ।

एतस्मिन्न्रथमं भाववस्तु भेदास्ततोऽपरम् ॥

1 A पुण्यार्थीं C स पुण्यार्थी । 2 A लो नाम्ना। 3 AB सलो। 4 BC हृदि। 5 B कर्ण-

6 A ॰ स वस्सल । 7 C ॰वेङ्गा। 8 C Omits two lines. 9BC सुरेः । 10 A

सम्यक्कृत्याध्यापयत् , B सम्यकृत्याध्यापयत् ।

तद्वान्तरमेवाद्य तत्कथायेंषु1 कौशलम् ।

तस्याङ्योज्येष्टथा2 तेषाङुपकार्योपकारिता ॥

रसोपादानता तेषां च रसैः4सविभागल³ ।

तदर्शनेन तदृृष्टिः4 हृद्यविग्रहः ॥

५ परस्परस सामर्थ्ये साहचर्योत्कर्षचित्रचित् ।

इत्थमागतथा5 'भावा द्वादशौते ततो रसः ॥

तद्रूपदा भेदभेदाश्च तेषां जन्म च नाम च ।

जनकत्वं च जन्यत्वं तदाम्नायोल्लक्षितम्6 प्रकाशः ॥

प्रधानेस्तरमावेशं तेषामनो7न्यसङ्करः ।

१० तन्मेलनं च तत्सिद्धिंश्चिदोषः सदूषरोदयः ॥

तद्रयकृद्यता वाच्यता च तन्मात्रेः8 तद्विरोधिता ।

तत्कालनियमस्तत्करणोस्तद्वैतता9निच ॥

स्थायी8सङ्कारिभेदाश्च तेषां तदूष्ट्यौपयिष ।

इति विश्वातिरविष्टा: प्रकारा रसगा8मिनः ॥

१५ ततः शान्दार्थसम्बन्धस्तत्प्रकारः10 स तादात्मका: ।

तद्रुतयोः11 रूपकाणि तद्रूपदा12 'सिद्धादात्मका: ॥

पतैरपि13 प्रबन्धैर्यं गथावत्कथयते13ध्रुना12 ।

कथ्यन्ते गेय14डन्तरा भावास्तदर्थानुप्रेक्षण् ॥

तत् तत्स्थैव विलोक्यास्ते15 सूक्ष्ममेधिकया बुधःः ।

२० उदिष्टानामिहार्दोनां16 लक्षणप्रतिपादनम्16 ॥

यथाकमं भवेत्काव्यपि यथौचित्यं च कश्चिद्रयेत् ।

भावः स्याद्र्वादनं17 शृङ्गारस्थ भावयतीति18 वा ॥

1B च काऽ । 2 AC ॰स्ततः । 3A मता । 4 A तस्य च । 5 AC भावगता ।

6 A व काऽ । 7 B स्तयी । 8 B नामि । 9 BA तदृक्ष । 10 /

B ह्यो । 11 B ॰ड्य । 12 A ॰अपवाऽ । 13 A ॰अन्क्त । 14 B ॰अन्त । 15 B

॰वाच्य । 16 B ॰कम् । 17 C ॰रून्त । 18 A ॰नेति ।

पदार्थों वा' किया सत्ता² विकारो मानसोदयवा ।

विभावाभासानुभावाम्ब स्थायिनो व्यभिचारिणः³ ।

सात्त्विकास्वेदि कत्थन्ते भावभेदाश्च⁴ पञ्चधा ।

अर्थानुभावयन्तीति विभागाः परिकीर्तिताः⁵ ।

५ विभागितार्थानुभृतिरनुभाव इति स्मृतः⁶ ।

अवस्थिताश्रयं चित्ते सम्भाव्याभासानुभावनिषिः ।

वर्धिता ये रसास्वादे ते स्मृताः; स्थायिनो बुधैः ।

अनवस्थितजनमानो उद्वेगोऽस्वादः स्वभावतः ।

स्थायिना रसनिष्पत्तौ चरन्तो व्यभिचारिणः ।

१० सत्त्वजा ये विकाराः स्थुः सत्त्वासत्त्वौयविभागतः ।

त एव सात्त्विका भावाः इति चिद्विद्रुकच्यते ।

ललिता ललिताभासाःस्थिराश्चित्राः स्वरा इति ।

रुक्षाश्च निन्दिताश्चैव विकृताख्येऽति च क्रमात् ।

⁷शृङ्गारादिरसानां ते विभावा नामभिः कृताः ।

१५ ललिता ललिताभासा भाषा; शृङ्गारहास्यपोः ।

स्थिराश्चित्रा विभावा ये⁸ ते वीराद्भुतयोः कमात् ।

स्वरा रुक्सा⁹ विभावा; स्थू रौद्रस्य करुणस्य च ।

भयानकस्य विकृता भीमत्सस्य च निन्दिता ।

एकेन वाच्य द्वाभ्यां वा त्रिभिर्यों भावान्तरैरपि ।

२० संश्रष्टाभेदसोत्कर्षे¹¹तन एकोऽपि नाः¹² स्मृतः¹³ ।

ये मनोह्वादजनना¹⁴हृदयदिन्द्रियगोच्चरा ।

ललितास्ते विभावा; स्थुः शृङ्गारोऽलङ्कारहेतवः ।

1 B या। 2 AB ओसक्तः । 3 B ओभावः । 4 B ओस्थः । 5 After this AC add विभावितोद्यम्भन इति निदर्शितश्च्यते" । 6 After this A omits six lines । 7 A omits this line. 8 B स्थुः । 9 A वीर्योः। 10 A रौद्रः । 10 AC ये मा । 12 A ओद्भः; 13 C मतः । 14 A नक्चः ।

प्रथमोऽधिकारः ।

संवर्धिता; भ्रुताः¹ हृदया; स्मृताः² ये हासकारिणः ।

ते भाषा ललिताभासा हास्यसम्प्रकाशकाः³ ।

श्रुता हृदया; स्मृता च या मवन्ति स्त्रैर्यहेतवः ।

ते स्थिरा इति किज्चेयाः वीराद्भयरसपोषकाः⁴ ।

५ ⁵सदावभृयमाना ये हृदि वैशद्यकारिणः ।

भावाश्चित्रा इति ज्ञेयास्तेऽङ्गनैर्मर्यभाषकाः ।

स्वगोष्ठरेषु विपयैः चिन्लक्षणैर्दक्षाणि नतक्षणान् ।

ते रुक्षा इति कथ्यन्ते करुणोत्पातकारकाः ।

गृहीतमात्राः⁷ मनसां⁸ कातरोल्यादानक्षमा ।

१० ये भावास्ते स्वरा⁹; क्रयाता रौद्रोत्कर्षविवर्धना ।

अक्षोभि द्वादिन्मीलनित येभ्यो न स्फूयोत्पत्ति च ।

ते भाषा निन्दिताख्याः; शृङ्गारभत्सोल्लासकारकाः¹⁰ ।

विषयाः¹¹स्वनिद्रेयः सृथ्टा विकृतिर्जनयन्नि ये ।

ते भाषा विकृताः क्रयाता भयानकविभावकाः ।

१५ अद्भैवालम्बना भाषा; कत्थ्यन्ते रसनोदयः ।

अनुदृष्टा अपि यथा रसा¹²तुमथसिद्धचये ।

मथुरा; शृङ्कुमाराश्व हपयोचनमथालिनः ।

शृङ्गारालम्बना भाषा¹³स्तन्यकुञ्जरतुङ्गनितायः ।

रथयूथभ्र विकृताकाराः; परचेष्टानुकारिणः ।

२० ¹⁴हास्यस्यालम्बना भाषा; प्रायेण कुरुकादयः ।

स्थागिनः सत्त्वसम्प्राप्ता; सूरा वीराः; सविभ्रमाः ।

वीरस्स्यालम्बना भाषा; शृङ्काराक्षतिद्योभिनः ।

1 C स्मृताः । 2 B भ्रुताः। 3 B लासकाः । 4 A वीराद्भयङ्गमलकाः । 5 A. Reads here "स्वविषयायदा भावा तदुद्गमनमात्रतः । नानारूपाय ते नायस्तद्वस्थद्रुजुरुल्लापहेतवः" 6 B C णाश्रिते। 7 AC ने । 8 A वरतः । 9 A बीर्या । 9 AB स्वा । 10 A रौद्रः । 10 AC ये मा । 11 A नक्चः । 12 A ये । 12 A निनयः 13 A स्तकपीत । 14 C द्वालः ।

विचित्राकृतिवेषा'श्च विचित्रा'वारविग्रहाः । अद्भुतालम्बना भावाः मायालीलाविलासिनः ॥

बद्धवैरा³ बहुयुद्धा भीमद्रष्ट्राः सिताञ्चकाः । रौद्रस्थालम्बना भावाः क्रूरोद्धृतव्रणादयः ॥

५ कुषा² विषाणा मक्षिका रोगिणो दुर्निद्रस्थिता । करुणालम्बना भावाः द्विद्रव्योपहताश्र ये ॥

निद्रिताकृतिवेषाश्च निन्याश्चाराक्षरोगिणः । बीभत्सालम्बना भावास्ते विशाखाद्युयोगपि च ॥

महारणप्रविष्टाश्च महासत्त्वाम्बचारिणः । १० भयानकालम्बनाः सुरुघुरराजापराधिनः ॥

ललिताश्चा¹ विमावास्ते भावेष्वालम्बनेष्वभि⁵ । पुष्टान्ति स्थापिनो भावान्यथायोगां रसात्मना ॥

अनुभावश्च तुर्थो⁶ ह्यात्मनोवाक्काययुद्भि³ । मन ⁷आरम्भानुभावा भावाच्चा⁸ दृशा योपिता²म् ॥

१५ ¹⁰वागारम्भानुभावाभ्च वादर्शालाप¹पूर्वकाः । वाग्रारम्भानुभावाभ्च शीलाच्चा¹ दृशा योपिता²म् ॥

¹²बुद्धयारम्भानुभावाभ्च रीतिद्रुढ़िमत्कृतयः । अष्टौ तु सात्त्विकाः भावास्लेशदपि स्मरादयः स्वलाः ॥

निर्वेदाद्यारम्भसिद्धाद्रेक्रावास्ते ह्यभिचारिणः । २० यौवने सस्वजाः कीणामलकुजरास्तु विनिद्रातः ॥

तथा ¹³लीलादयो भावाः यथापि स्युर्ने सात्त्विकाः । छत्रिणां¹⁴ गतिवेशेऽपि तद्विकृत्येन¹⁵ सात्त्विकाः ॥

यत्सस्वपरिणामि स्याद्वृद्धं यत्तन्मनो उच्यते । ईश्वरस्य च मुक्तानां तत्स्कूलपो 'नविष्यति ॥

प्रथมอद्भुतकारः । संसारिणां मनस्त्वेन' परिणतस्य प्रवर्त्तते ।

तत्सस्वपरिणामित्यास्तत्स्वमित्युच्यते बुधैः । यत्प्रजःपरिणामि स्याद्वृद्धं 'स प्राण उच्यते ।

ईश्वरस्य च मुक्तानां कियादेहु? स ईश्वरितः ॥

५ संसारिणां पुनरसौ प्राणाकारेण तिष्ठति । यत्तःपरिणामि स्याद्वृद्धं सा वागुदाहृता ॥

ईश्वरस्य च मुक्तानां सा चारमवति शोभना । संसारिणां परिणतेश्च बुद्दिकारेण सा पुनः ॥

¹ उक्ता कोशादिमिर्योगे¹स्तालकल्पाव्यमिचारिणी । १० या मुक्तेष्वरभावगुप्ता¹ सा²वागीत्युच्यते बुधैः ॥

रवि: सोमस्र बहिष³ तस्य तत्स यथाक्रमं । अधिष्ठातार इत्येषा न्यपस्था योगिभिः कृतः ॥

तत्त्वदृपमचिष्ठाय तिष्ठात्मा च ⁵तन्मयः । एते मनःप्राणवाचो ह्युक्तानामो³श्वरस्य च ॥

१५ कार्योः'करणात्मस्वादेश्च हेत्येध कीर्तितः । अन्र्तयामो स एव स्याः प्राणमयो उच्यते ॥

जीवः शरीराधिष्ठाता तत्रैवच्छन्न स्वकर्मभिः । कर्ता भवति सर्वस्य शरीरेण सह स्याद्वयम् ॥

करणानि च जीवं च ⁹प्रविचार्याश्र रेवताः । २० नियच्छछक्यप्र्यधिष्ठाय कर्ता प्राणमयो भवेत् ॥

अयं नान्तर्गतस्य धर्म्मकुजोऽस्य न कश्चित् । मनोमयस्तु जीवांस्तु धर्म्मकारपिता अप्यतेत् ॥

मुनिद्विस्सिताहूूलतय? तस्य? त्रिगुणसंभवा: । सर्वेषामपि जीवांस्तु सर्वज्ञ्यापारहेतवः ॥

भावप्रकाशने

एतेषां सर्वभावानां प्रभवः समुदाहृतः ।

'आदित्यः सर्वसाक्षित्वात्स्थानो यतद्वधिष्ठितम् ।

यत्संस्कारवराशौलेप्ति स तु स तेन निर्भेलम् ।

ताहरगेव मनः सत्त्वं गुणैररसृक्षुचुक्षते ॥

४ नस्तादवि'कृताद्‌धया: स्पन्दो भाव उदाहृतः ।

चित्तस्याविकृतिः सत्त्वं विकृतेः कारणे सति ॥

ततोऽल्पा विकृतिर्येषां वोजस्यादिविकारवत् ।

'अतो मनोऽविकारस्य भावत्वं प्रकटीकृतम् ॥

वाग्भरैरैक्ष्वरसैरैःससत्वाभिनयेन च ।

१० भावघनत्वं हिरनतस्स्थानथोंन भाव उदाहृतः ॥

हेताहेतुः स शृङ्गारो भावात्क्ष्विदित्यभिनयः ।

समीवरेव चको हावो नासाक्षिध्मूविलासकृत् ॥

स एव हावो हेला स्यात्स्थालीताभिनयात्मिका ।

नानाप्रकाराभिव्यक्ता शृङ्गाराकारसूचिका७ ॥

१५ रूपोपभोगतत्परैयोंलकडूषरोऽनुसंश्रयः ।

सा शोभा सैव कान्तिः स्थानमन्यथाभ्यायिता च्छविः ॥

कान्तिरेवोपभोगेन देशकालगुणादिभिः ।

उद्दीप्यमाना विस्नारैर् याता दीप्तिरिति स्मृता ॥

सर्वावस्थासु चेष्टासु साधार्यें च्वकारिता ।

२० निस्साध्वसत्वे प्रागल्भ्ये प्रयोनेतु च सर्वतः ॥

मानग्रहो हढो यस्तु तद्दैर्‌गेमिति कव्यते ।

औदार्यें प्रश्रयः प्रोक्तः सत्वा"वस्थात्तुगो बुधैः ॥

भावो हावश्र हेला च शोभा कान्तिः सदेसिका ।

प्रागल्भ्यं धैर्यमौदार्यं प्रादुयेंमिति सात्त्विका ॥

प्रथमोऽधिकारः

लीला विलासो विच्छित्तिरविभ्रमः ।

किलिकिचितमितम् ।

मोहावितं कुडमितं विच्छोको ललितं तथा ॥

विहृतं चेति विग्रेया: हाररीरा दश योषिताम् ।

मनोमुगुरवागाङ्गचेष्टैः 'प्रीतियोजितैः ॥

५ प्रियालुङ्करणं लीला स्यात्पुंसः क्रिया अपि ।

प्रिससकामकाले तु नेत्राभूवकत्क्रमेणाम् ॥

विच्छेदो यस्तु विसेयो विलासोऽङ्कियादिशु ।

स्वल्पाङ्गैश्चलनैर्यासां माल्यादिकं स्वपने ॥

यः परां जनयेत् शोभां सा विच्छित्तिरुदाहता ।

१० वागङ्गसत्वाभिनयभूषास्थानविपर्ययः ॥

स्वरया 'कलिपतोभीष्टदर्शने यः स विभ्रमः ।

कोधाभिलाषहर्षादेः सहारः किलिकिचितम् ॥

प्रिप्सुतिकथालापलीलाहेलादिदर्शने ।

तद्रावभानं मोद्रोतियंमुच्यते बुधैः ॥

१५ सौक्योपचारैः सानन्दाघरैराग्रहादिभिः ।

दुःखोपचारवत्कुजेर्दाहति तु तत् ॥

'हृष्टभावोपगमने तथाडSभीष्ट्य दर्शने ।

गर्वोद्याभिमानालं विग्रेकोनादरमिया ॥

छलकामार्ज्जवेन्यास्ते स्फूर्जितप्रसरमिया' ।

२० अतुल्यनायक¹³ मणुण्¹⁴ क्षीणां ललितभीरितम्॥

स्वभायाद् श्रीडया वाडपि प्रासकात्रमनुत्तरम् ।

विहृतं लदिति प्राहुमानेन्र्याग्यामाधयापि चा ॥

गाश्रारम्मालुभावां¹⁵स्थानिमान्पर्यन्ति स्वरयः ।

शोभा विलासो माधुर्यं गास्भीर्यें धैर्यमेव च ॥

श्लितौदार्यपतेतांस्ति सत्त्वभेदास्तु पौरुषम् । दक्षता शौर्यशुत्साहो नीचे कुल्साज्चिके श्रुतम् ॥ सर्प्षोऽधिक्रियते यत्र सा शोभेति प्रकीर्तिता । दृश्यायाम् स्मितालापो विलास इति कथ्यते ॥

४ माधुर्ये चेष्टितालापस्पर्शानां रसभुग्णीयता । शुबेऽङ्गशुभेऽने तद्वयं च व्यवसायाद्बालनम् ॥ अविच्छिन्नेक्षिताकारो भावो गाम्भीर्येऽनुच्यते । चेष्टिते यस्स श्रृङ्गारमय तल्लोलितं भवेत् ॥ प्रियालापस्मितोदांर दानमोदर्यमुच्यते ।

१० अवमानन साहत्कं यत्नतेनस्सद्वादहतं । एते साधारणाः सत्त्वगताङ्गरभावयोः । ह्यैते गाम्भीर्यमाचक्षे: चित्तारम्भावदुाहितो ॥ प्रादुर्भावेषु श्रृणुते वीरादुत्समागमे । अन्यत्र तेषां सङ्गेऽपि शात्कार्यपवशादपि ॥

१९ भावास्तु विंशतिस्रेणाः श्रृङ्गारे क्वचिदहुते । कीदितं केलिरित्येन गाम्भारम्भावदुाहितो ॥ वाल्यौबचनकुमारसाधारणाचिह्नारभाक् । विधोषः कीदितं केलि: तद्वेव द्वयिताम्रियं ॥ राष्टारसूनन भावत्वे हितयं कथ्यते बुधैः ।

२० वागारम्भ इहं तेऽपि मालापः प्रथमोऽभवेत् । प्रलापश्च विलापोऽनुलापः संलाप इत्य वचः ॥ अपलापश्च सन्देशोऽपि तिदेशाख्योऽपस्मृतः । निर्देशोऽपदेशो व्यपदेशकः । ह्यंदे वोऽनागमितादि वाक्यमालाप इष्यते ॥

'प्रलापः स्वात्स्व यास्यामि गमितः केल्यादि यबचः । विलापः स्वादात्मदुःखोद्रावनानन्तरं वचः ॥ बहुशोऽभिहितं वाक्यमनुलापोऽनेविद ।

दक्षप्रयुक्तिसमाख्यां संल्लाप इति कथ्यते ॥ ४ पूर्वोक्तस्यान्यथावादो ह्यापलाप इतीरितः । सन्देशः स्यात्स्ववातोऽभि प्रेषणं विषयान्तरे ॥ अतिदेशस्तदुक्तं यत्ननमदुक्तमितीरितं ।

एते वचं कवि वां कामे मिति निर्देश इष्यते ॥ उपदेशोऽयहाण त्वं गच्छेदत्यादिपरं वचः । १० अन्यार्थकथनं यत्सु सोऽपदेश इति स्वृतः ॥

व्याजादात्माभिलाषोऽक्तिर्यपदेश इतीरितः । वागारम्भानुभावस्ते कामादन्यादशा कीर्तिता ॥ बुद्ध्यादारम्भानुभावेषु रीतिः प्रथममुच्यते । रीतिवेचनविन्यासक्रमः "साधपि चतुर्विधा" ॥

१५ तथा वैदर्भीपाश्वालालाटगौडविभागतः । सौराष्ट्र द्वारावडी चेति रीतिषुयुदाहितं । ततहेशो यरचनारोभिस्तहेशानानममाकु । समाससौकुमार्यादितारतम्यात्कचित्कथितं ।

उपचारविधोषाढ्य प्रसादनप्रासमेव तत् । २० तथैव सौराष्ट्री भेदाद्वा डीडिभेदतओऽपि व ॥ प्रतिवचनं प्रतिपुरुषं तद्वान्तरजातितः प्रतिगीति । आनन्यान्न्यसंक्रिय प्रोत्का कविभिःश्रुतुविचित्रेया ॥

तासु पक्वोतरशातं विधाः प्रोत्का मनीषिभिः । प्रन्थविस्तरभीतेऽन मया ताम्यो विरम्यते ॥

त एवाक्षरविभ्यासास्मात् एव पदपक्वत्तय:¹ | पुंस्ति पुंसि विशेषणं धापि कापि सरस्वती ||

तस्माच्चतुर्थी²बोधदयात् रीतिमे³दृकल्पना | वृत्ति¹⁴ख्यातुर्विशा⁵ श्रृङ्गजुस्त्रामाथेयसम्भवा⁶ ||

५ भारती साक्षवती चैव⁷ कैशिक्यार²मटीति च | ओङ्कृतातः पद्यमीमयद्धृनि च प्रतिजानते ||

अर्थव्युत्पतरभावाश्रु विश्रान्तां पदव्र्मीं परे | रसकैङ्क:रसाभासां निबन्धनायं निबन्धने ||

वृत्ति¹⁴श्रयमं प्रसृतं¹⁰ भरतमोक्ता च भारतीतय¹¹परे |

१० अपरे हि¹² नाट्यदर्शनसमये कमलोडकवस्य वदने¹³श्यः ||

शृङ्गारादिचतुस्त्रयसहितता वृत्तिः समाचछ्यु: | दाक्षिणात्या तथा डिमन्या पोतस्त्या चौड्रमागधी ||

प्रहृतय¹⁴क्षरत्स्रोदि¹⁴ वागारम्मा: सुरेशकदा | तद्वृव्यापारालिमका: प्रोक्का वृत्तयक्ष चतुर्विशा:||

१५ वाचिकं सात्विकं दृश्य¹⁵मा¹⁶द्वार्यं च तथाक्षिकम् | यथाक्रमं नियतं भारतस्याच्छु वृत्तिषु ||

श्रृङ्गारे कैशिकी वीरे सात्वत्यार²मड़ी पुनः | रसे रौद्रे च वीभत्से वृत्तिः सर्वत्र भारती ||

देशाभाषाकियामेदैस्तुलक्षणा: स्यु: पृथक्प्रथक् | लोकादेवावगम्येता घर्धश्चित्यं प्रयोजयेत्||

उक्तास्तना वृत्तयः सार्धं भोजसोमे¹⁷श्राविभिः | तस्मादासां स्वरूपं हु दिव्यमार्गं सहुदाहृतम् ||

वेधया: प्रथृत्तयस्तत्तहे¹⁸दृश्येङ्गया विवक्ष्यणैः | क्रियाभेदा न ध्वन्यान्ते ज्ञातुं वर्णं च केनचित् ||

तस्मादतः प्रभृतिस्थिरा किया वा यत्र हृश्यते | तत्र तज्जः¹ सह शेष्यास्स्थैः सर्वः पृथुतयः||

भाषा स्यात्ससङ्घा दैश्या विमाषाडपि²श्व ससङ्घा i मार्गध्यवन्तिका प्राच्यका शौरसे²न्याष् [न्यैः]मारागधी³ ||

५ पैशाची दाक्षिणात्या च तत्रदेहोःपु⁴ भाष्यते¹ | शाकाराभीरचण्डालाद्र्धारद्भिडान²म्रजा: ||

हीना वनेचरांश्च व तत्सजातीयु हृश्यते | देशाभेदक्रिया³मेदान्त⁴ तत्रोपालक्षयेत्||

पते डनुभावा: कविभिरनिष्ठे योग्यकल्पिता: |

१० अभिनेया² नटेनार्ङ्गैः तत्तदर्थानुकूलनः ||

विमावः कारणं कार्यमतुभावः प्रकीर्तितः | हेतुकार्योस्समनोः सिडस्तयोः सङ्घयवहारतः ||

ज्ञायमानतथा तत्र विमावो भावः पोषकृत् | भावो हृदि सस्थनो येनलयज्ञः¹ते चानुभाव्यते ||

१९ श्रृङ्गार्यपकटाक्षादि³र्धिभावो हृदयं श्रितः | भावान्‌ व्यनक्ति यः सोयमनु भाव इहोरितः||

रामायणाश्रयदुःखादेरनुतेस्तदात्मता¹¹ | सामाजिकार्य मनसो या¹³स भाव इति स्वृतः ||

एवं विभावानुभावाभावा: प्रोक्काः स्वरूपतः |

२० अनभवास्तु हृश्यन्ते बहुबोङ्ग्ये रसोदये ||

तत्र तत्र¹⁴मिधीयन्ते तद्रसोल्कर्षहेतवः | मनस्सत्ववमदिष्ठाप तदिन्द्रियगोचरान्¹⁵ ||

बुदिमालिशय विषयानुसुखे¹⁶ स्वभावतः | स्त्रिया सर्वे¹⁷ भवेद्धृदि⁷ज्ञानानन्दविमेदतः ||

1 A भक्त । 2 A पोड़ा वा । 3 A तेमेय । 4 C दि । 5 A भोः । 6 A सदुक्ता । 7 A B वेति । 8 B द्रुत । 9 A लिङ्गं । 10 A ता । 11 A रमते । 12 C omits हि । 13 A B मन्त्रे । 14 B C हि । 15 A B शृं । 16 C वाचा । 17 C सौदी । 18 A B कृतः ।

1 B अपि । D वेप अपि । 2 C सेन्या:स । 3 A क्ली । 4 ये । 5 B येते । 6 A दूत । 7 A B योः । 8 A मो । 9 B C चर्या । 10 A श्रृङ्गार्यपकटाक्षादिस्सोदनुभाव इहोरितः । 11 B C वा । 12 B C रमालक । 13 C वाशना वा इति स्वृतः । 14 C मात्रम् । 15 A राङ् । 16 C कः । 17 A B की ।

तत्रावभावनात्मा स्यात्प्रसादु:शादिसेचकः1। परस्य शुष्कदुःखादेरनुभावेन भेतसः2॥ तद्भावभावनं3 येन भवेत्सदृशकूलत । तत्स्वरूपं तेन निर्व्यूहास्त्राप्रकाश हृदुदीरिता ॥

५ अनुभावस्त्वसमानेये सत्यप्येषां पृथक्तया5। लक्षणं सस्वजातीयैर्नेऽपि सतत्भावयः स्वता॥ स्तम्भः स्वेदोदथ रोमाशः स्वरमेदः6 वेपथुः। वैवर्ण्यमश्रु प्रलय इत्यष्टौ सात्विकाः मताः॥

स्तम्भो7 सद्गदाकोषभयविस्मयगरवर्जः8। १० तथाहर्षविषादावेज्यते नीचमध्ये9यौ॥ सचेतनौडपि निःशेषो निःप्रकम्पो9 जडाकृति । 10स्तब्धगात्रश्र हत्प्रश्व स्तं्भभावानिति कथ्यते॥

स्वेदः सम्पीडनकोषश्रम11व्यायामभीतिभिः । घर्मेहस्तेजश्चरग्लानिसुखलज्जादिभिर्म्रवेत्॥ १५ स्वेदापनयननेव व्यजनप्रग्रहणेन च । तथावाताभिलाषेण श्वासोच्छ्वासः प्रकाश्यते ॥

रोमाशः क्रोधषीहिनहर्षगीतादिभिर्म्रवेत् । तं चोल्लुकाः12सकृत्रासंस्पदैः पुलकैर्वेदते13॥ स्वरभेदो गदगद14 क्रोधहर्षभयाद्भयः । २० तस्यानुभवतः15काविभवणेन्त16 गद्गदोद्भवः॥

स्थानभ्रष्टः स्वरैरैः स्वः स्थलितैरैगद्गदैरपि । वाष्पो जृम्भासमपकोषौतैर्निमेषेक्षणैः ॥ जायते रोगशोकाभ्यां भूमालनविच्छृङ्गमगे । वर्ज्यतेत्सौ मुहुर्बाष्पमोक्षैनेत्रम्रजेनैः ॥

वैवर्ण्यमात्रापकोषेभ्यविश्लीननयकल्मषे । अकण्टकार्यौषसोन्द्यैर्विभावैः स वर्ण्यते॥ कम्पो गदभयस्पर्धाहरुष'जरादिभिः । शेपनैः स्फुरणैः कम्पैः सवर्ण्यैः कविभूषयैः ॥

५ प्रलयो मदनिद्रार्कम्पहारैरपजायते । स च दुःखामिषक्षोभ3निःश्वेतनतयोच्यते ॥ एते विच्छेद'वनः कार्यबन्धाश्च5 रसपोषकाः । निर्वेदः प्रथमः6 श्रान्तिः श्वासाद्युतया मदः7 अमः ॥

आलस्यश्वेदन्यचिन्ताश्व भीडा मोहः स्वृतिःृति । १० हर्षेऽपि पतनात्8सङ्के गजायत्यौत्सुक्यविच्छितिः9॥ गवोंडमर्याद्वहिल्यश्व मतिनि7प्रायपस्खलति । श्वसित प्रबोधोप्रसङ्ग9 च्याधिमिररणादेव च ॥

ग्रासोन्मादविकारो9श्च विस्कृत्या व्यभिचारिणः । द्वारियङ्गयादि8खेटवियोग9रहृदयादिभिः ॥ १५ ईष्य्यादिस्ववबोधाभ्यां निवेदो नाम जायते । अनन्तर्योगपोत्रं9ध्याननिम्वासाश्व हृदखीडः ॥

स्वात्मा'वमाननं दैन्यं ग्लवद्‌वते च विषण्णता । अनुभावस्तु गदिता12निवेदस्यैवमादयः ॥ कीर्त्यादितु वर्ण्यो13द्भिर्विति14वस्तितादिभिः । २० 15तस्यावबोधाज्जो गिष्वनुपदेयतां प्रजेत् ॥

ग्लानिर्निद्रे'कवमनजागरातिरताध्वभिः । उपवासमन'स्तापक्ष्वलिपासादिभिर्म्रवेत् ॥ कम्पाद्युत्साहवैवर्ण्यैवेदनव्यपदवकवमैः । क्षामव्वाक्यादिसंहारकाम्यैः18श्वासमादिभिः ॥

म्लानिजा'धानुभा'वास्ने कथिता क्षेयमादयः ।

चौर्यादि'ग्रहपापादिकमेध्मापापराधजा ॥

शङ्का सन्देहरूपा स्यात्ख्रीणीदृप्रकृतितश्रिता ।

स्वात्मो'त्या'च परो'त्येति तया पुनर्दृश्वविधा भवेत् ॥

५ स्वरमेदो'डश्रु चैवण्या'मस्यशोषो'डवकुण्ठनम् ।

पाश्वो'बालोकनं जिह्वालेहनं छोभकु'म्प'नम् ॥

आकारसङ्घटितिरिति भावः शङ्कानुभावकः ।

आत्मो'त्या'च परिज्ञे'ध्या दीनहष्टिर्वि'लोकनैः ॥

१० तारापुञ्जैर्हूष्टोऽनां विकारानिद्रितं विदुः ।

आकाराः सच्चवजा भाव इति चित्र'दृशीरिता ।

चेष्टा सुरङ्गप्रत्यङ्गनिता'स्वनिमित्ततः ॥

परस्य सौभाग्येष्वर्मेष्वलीलासमुच्‌कृतैरैः ।

असूया नाम सा द्वेषपराभावैश्वेषणादिभिः ॥

१५ दोषप्रश्नयापनमधो'च्युता खुडूटीकृ'ति ।

अप्रदा'नं हृदोरोष्य'परिवर्तितवकत्रता ॥

अवक्षेपत्यभाषः सुरसूया'शुदाहताः ।

मध्योपयोगादे'श्वर्या'व्रियया वापि जन्मत ॥

उत्तमश्रीपरिष्व'क्नान्दः सम्पद्यते हणाम् ।

२० मध्योपयोगकलेशे न काणो मध्यमस्तथा ।

अपकृष्टस्व तस्यैव करणं पङ्घ्रा भवेत् ।

ज्येष्ठा मध्याः कनिष्ठेति तस्यैव प्रकृति'क्षिधा ॥

अन्यदा'रमते वाक्यमन्यां वार्ष प्रवीति च ।

वीक्षते कें'चिदेकं च शुजाग्र्यामवलम्बत ॥

1 C श्वेत् । 2 BC शाव्येत् । 3 A श्यांक् । 4 BC श्वार्यो च परार्थे । 5 A क्रुध् ।

6 B C श्वाथो । 7 A ह्रैः । 8 A न्द्रिम् । 9 B C ऋष्यो । 10 A स्तनि B स्तनि । 11 A reads क्षीणा here । 12 A था । 13 A श्लत्सम् । 14 A डु । 15 B नैलख्या वापि ।

A मोदियास्तक्ल् । 16 A था । 17 B द्रिक् ।

पुरस्मालय'ते पादौ तिर्यक्तो'नि निदाघाति च ।

आविभू'तस्त्रिदेहानां हृदोदरत'कु'ल्हमाननम् ॥

अव्यक्तवर्णं वचनं मवदे' तरुणनाननि ।

स्वलक्‌षिलस्मि'गगनं न्याविधदपदस्खरम्⁶ ॥

५ शृधुमान'श्रुजाक्षेपः⁸ ग्लान्यालयनमी'क्षणम् ।

अविगतक्पदालापो विस्मयतिश्र पदे पदे ॥

आकारालक्ष्य¹⁰ वचनं तथा'काशावलम्बनम् ।

हीनयं मधयमं¹² प्रोक्तं नो'दात्ति'निदर्शनम् ॥

न सङ्ख्या लभते गान्तुं न शक्नोति पदापदम् ।

१० पर्दते छर्दते निष्ठी'वति¹⁴ श्वासिति हिक्कते ॥

गुरुकण्ठ⁵ध्वनिने'ष्टमति जृम्भरमाषणम् ।

एवमादिविकाराः सुरपकुष्ट¹⁶दे' छर्दुः ॥

केचित्स्वपन्नित गायनित केचित्को'दपि¹⁷ हसन्नि च ।

केचिद्रुदन्नित केचिचु परुषं झुठते झुठुः ॥

१५ उत्तमप्रकृति शेते हृत्स्थान् गायति मध्यमः ।

अधमो रोदिति हसन्न्यं प्रकृतिजा गुणाः ॥

विच्यास्समिजाल्यसम्पिसिमदे'चुत्तरमाषणम् ।

अवज्ञागामि¹⁸ तं वाच्यं शुध्दहासम'ननादरः ॥

एवमादिविकाराः सुरु'च्यादिजनिते मदे ।

२० उत्तमश्रीरतिमनो'दे¹⁹ हृपों रागक्ष चक्षुषोः ॥

सौरभ्यमकृ'लावण्यमहंमितरनादरः ।

एवमादिविकारार्ष कथिता पूर्वेषरिभिः ॥

1 B म्य । 2 B क्षो । 3 A लिस् । 4 A मते । 1 B नमदे । 5 B म्य । 6 A रः ।

7 A नं । 18 A र । 9 C ओ । 10 B श्यो । 11 A दा । 12 B ध्यपे C नमदे । 13 AB तदा । 14 A तिष्ठति च । 15 C गो । 16 A लिष । 17 A नित् । 18 A द्रि ।

19 B C मन्दे । 20 A C omits this line ।

३

व्याघूर्णनमानतारं परस्तारोपान्तविलोचनम् । वक्षुर्विकारसितापाङ्गं तारुण्ये मदिरामदे: ॥

आकुचितो भयपुटरमनचस्थिततारकम् । आकम्पमानपक्ष्मारं व्यघुरमध्यगं मदे भवेत् ॥

५ निमेषोन्मेषविकृतमननदृष्टिनतारकम् । अपोङ्गलोकेनं वक्षुरघने तु मदे भवेत् ॥

पवं मदविकाराख्या कथिता: पूर्वद्वारिभि:4 । श्रमो व्यायामनुत्साहविम्युनादिमिषेवणे: ॥

अज्ञप्तदैननिम्न्यासपादसंवाहजृम्भणे ।

१० मन्त्रयानेन सौतकारमुखनेत्रविकूणने :

आलस्येन तचिछरद्राल10जृम्भणाक्षिविमर्दने:11 । स्तम्भेन गात्रमनसो स्तब्धनीचार्द्रधु वणय्यते ॥

१५ सर्वत्र कार्यप्रवेशाचित्रतान्त्रीनिषेवणात् । ध्यानासननिरागेण वण्येङ्गसावितरेषु12 तु ॥

दैन्यंमौत्सुक्यदौर्गत्यपिचिन्ताहत्सापसनंभवम् । अनुभाव: शिरइड्रूलिरोदव्यासक्तिदृशुनने: ॥

देहोपकरनलत्यागात् गात्रगौरवतो भवेत् ।

१० ऐष्यर्येऽभ्युदयादिति7व्याधिस्थद्रव्यापहारत: ॥

चित्कोत्तमा भवेच्चिन्ता स्वतेरन्या प्रतीयते । निम्बास्वादेऽपि सोच्यालैरघोल्लेखुबविचिन्तनै: ॥

सम्भापणाल्यचित्स्वकाम्यपाङ्काशवलोकेनै: । पवं चिन्तानुबावस्तु कृत्य' न्ते काव्य'कोविदै:॥

अकार्यकरनाञ्ज्ञानयुजोऽदिव्यतनिम्रमाल् । अनिःश्वाहालमतिश्वायास्त्रांगे भृयोड्नुतापन: ॥

५ त्रीडा तदनुभावा: सुरुचीनांलेचनचिन्नतन्म् । मुग्धाव'नम्रता5ड्जयकवचनं नखकर्ते'नम् ॥

वस्त्राडुलीयकस्पर्शो दूरेवाबकुण्ठनम् । अनिःस्मो बहि: कापि सर्वेग्राभ्यनवस्थित: ॥

मोहक्रिलास्य धून्यस्तं पूर्वैरस्त्रूतमेन्दुताम् ।

१० दैवोपघातान्मास्स्रयो भयावापि प्रहाहरत: ।

आवेशात्प्रतीकारविहितेर्देवशुक्रक येत । निषेध्यता प्राप्त'नं वैकर्ण्यं देहषूणनेनम् ॥

सर्वेन्द्रियप्रमोहस्य निष्वासो नष्टसंज्ञता । मोहस्य कथिता: सद्भिरभावा: स्वरूपत:॥

१५ देशाकालोपयुक्तानां सुखदु:खाद्विणाम्र । चिरविसृतवस्तुनां स्मरणं स्मृतिरुच्यते ॥

दौस्थ्याद्विस्मृतिरक्ष्याद्रया9प्रहारात्पश्चिमावपि । चित्ततया मुखडुःखाद्यामर्षसंतापतनु10दर्शनात् ॥

भवेच्चददुर्भावस्तु दृश्यमानं हृदु: ।

२० उद्दाहनं च शिरस: सहरा'स्यावलोकनम् ॥

हर्षश्च शिरस: कर्प: कपिनो रसकोविदै: । धैर्र्याविज्ञानत: धैर्यचारित्र गुरुमत्किल: ॥

श्रुतप्रभा'वतो ब्रीडार्था'नार्थोस्मैभवेद्वृत्ति: ।

प्रियामि'याधिकारित्वं तदात्व्योचितकारिता ॥

अग्रासातीतनष्ठानामल्लाभेऽनभि'शोचनम् ।

हर्षो मन:प्रसाद: स्यात्तदीक्ष्यतार्योंपसद्मात् ॥

8 इष्टसदृशमनादे'वगुरुभक्तिं प्रसादत: ।

7अभिरुपोपभोगाच्च वन्युन्त्रसे: शुभोजनात् ॥

अविन्न्येष्टार्थसम्पत्तौ तार्यते सच्चिदा' नुणाम् ।

रोमाञ्चालिङ्गनस्वेदै: ललितै:'करुणाडने: ॥

नेत्रवक्त्रप्रसादैश्च भजितैर्मुहुरेररपि ।

१० स्यागदानप्रबन्धे; शुभरुभभावास्तु हर्षजा:10 ॥

चापलं 'प्रातिकूल्येऽपि मत्सरह्द्वेषरागजम् ।

अनुभावोऽविच्छेद्यैव ताडनं वन्थनं वध: ॥

मत्सरं12 दण्डपारुष्यमथमानादि कष्यते ।

आवेगस्तु महो'पातवातवर्षो'3मिकुजरात् ॥

१५ प्रियामियश्रुतेक्षापि व्यसनाभिहितैरपि ।

14उल्काश्रुानिप्रप्तन15चन्द्रहासयोपरागत: ॥

केतुदर्शनमभकम्पादिकम्पितपात उच्च्यते ।

स वर्णनीयो वैचित्र्येभविस्मयसम्भ्रमे: ॥

विपदा16दैन्यनस्रेन सर्वाड़ोक्तकम्पनेररपि ।

२० त्वरितं'गमनैर्वैस्त्राच्छादनैरबकुण्ठने:॥

नेत्राबर्मदनेर्वैचोर्जनितं वर्णयेद् बुध: ।

छात्रादिप्रहरणाच्छास्राश्रयसर्वाड़पीडने: ॥

आपीडवावनैचोऽडुत्सवहितकोत्कटिकासनै: ।

शिरो'डवनमने: कीर्तिगतिवेप्येन्तं वर्षेजम् ॥

अतिकान्तपदैरक्क्यनैरर्जनप्रैह: ।

वाष्प्युमंणनिव्याश्चैरतिभिनेयोऽङ्गिनसां मथ: ॥

8 पक्षाभिलोकनस्तम्भभयवेपथुविस्मयै: ।

कुजराभ्रमजो भा'ङ्पस्चारितैरपसर्पणै: ॥

9वस्त्राभरणदानाश्रुपुलकालीङ्गनादिभि: ।

अभ्युत्थानैने वण्योङ्यो प्रियाश्रवणजो बुधै: ॥

विलापाक्रन्दभूपातपरिदेविग्धावितै: ।

१० अभिय्रश्रुतिजो वण्यो विषमै: परिवर्तने: ॥

गजवाजिरथारोहास्त्रै:स्वप्रग्रहधारणै: ।

शस्त्रव्यसनजो वण्ये: सहस्त्राड्कम्नादिभि: ॥

एवमष्टविधो श्रेय आवेग: सम्भ्रमात्मक: ।

जाड्युम्भप्रतिपत्ति: स्यात्सर्वकार्येषु6 सर्वदा ॥

१५ प्रियाप्रियश्रुनेस्तस्माद्दैन्योऽभिनि'र्म्मवेत् ।

शुभद्रु:जवादिवेकित्वमिष्ठानिष्टानभिज्ञता ॥

तूष्णींम्रतिमा वा'क्ष्णोस्तनिमेषोजनेपे'8 क्षणसम् ।

अभावर्णं पारकव्यमतेने जोऽयं निरुप्यते ॥

औत्सुक्यमिष्ठविरहा'दुत्कटस्यूति'दर्शनात् ।

२० चिन्तया नित्रिया शाठ्या'डमिलाषाद्वात्रगौरवै: ॥

वर्ण्यते सम्यगौत्सुक्यं त्वरा'निम्वसितादिभि: ।

कार्यो'निस्तरणाद्देवात12 धन्यापतेरजदोषत: ॥

चौर्योदिप्रहरणादिच्छिन्नाविषादो नाम जयते !' ज्‍येष्टमध्य'कनिष्ठेषु स³त्रिआ कष्यते² बुद्धि: ॥

सहार्यान्वे वणोपायाद्विन्तादि ज्‍येष्टतो भवेत्। बैमन्स्यमतुस्साहो विचिन्ते: ध्यार्या च मध्‍यमे ॥

५ ध्‍यानमध्‍यसितमूर्छांदि: कनिष्ठां निलृम्पते । गर्वों विच्यावलैष्‍याद्विच्छोयरुपपणादिमि: ॥

तमध्‍यतरदानेन ध्‍ननालोकैरभावणै: ४ । आश्रितेषु च न्‍याय्‍या²ज्ञा नादेर्यावालोकनात् ॥

अस्‍मृयादर्म्‍येपकारुण्यापहारस्‍तुरुक्कुने: । अकارانादचिक्‍षेपान्नात्राणां चिकु²नैवेदेत् ॥

१० अतिक्रिमिये च्‍छादमुर्‍पे: स्पाविधैर्यैस्‍पवर्यैवलाधिके: । आक्‍षिसस्‍त सभामध्येस्‍थैदानं गमितस्‍त वा ॥

शिर:प्रक्‍कपनस्‍वेदच्‍यानोपायगवेष्‍णै: । उत्साहच्‍यवसायाच्‍यैर्योगौषधी स रसकोविदै: ॥

१५ अवहित्‍यं भयत्रीडा²धास्‍त्रौ कौतिल्‍यर्संभवम् । ध्‍नन्यास्मि¹तें कथाभ्रों मिथ्‍यार्धैयें तदीक्षणम् ॥

अन्‍तर्ह्‍येथा¹ बहिर्‍गैषीं भावनेत्‍यवहित्‍यजा: । तारावधि²क्‍यान्‍तपक्षा भाति:स्‍यान्‍कुलवा³ नरगा² ॥

संक्षारच्‍छेदनै: श्रीष्‍पहिताभानार्धेदच्‍ोंने: । २० वण्‍यैते चित्त³सन्‍तोवाधिकदृग्ध्‍यस्‍यवहारत: ॥

निद्रा मदध्‍वमग्‍लानिर्दौर्बल्यालस्‍याचिन्‍तमै: । अत्‍याहारादनाहारदु³लग्रोकादिमिर्‍म्‍वेत् ॥

1 C च्या। 2 C चा । 3 B पितो। 4 AB लिते:। 5 C जि। 6 BC ऋ। 7 हृं। 8 B# 9 A B भेदेसयो । 10 AB लिप् । 11 B हिता। 12 B लिषा C चा। 18 A ल्‍या ।

तां ग्रामगीरदैरैरक्ष्‍योर्‍मिंडलनविचूर्णनै: । निम्‍वासजाक्‍कजुरुम्मा³क्‍विंचिदैर्‍वेण्णियैक्‍कचि: ॥

अपस्‍मारो महास्‍तापिच्छाद्रप्रहररक्‍ससाम² । प्रहरणालुस्‍थै: ध्‍नन्यास्मधानागारसेवनै: ॥

५ कालातिक्रमणाडातुचैषम्‍याद्‌भ्‍युचित्‍यता³ । जायते स तु निष्‍वासस्‍थम्‍मस्‍कुरितकम्पितै: ॥

फेनवक्‍नत्रवप्‍तनजिह्वालेहनछावने: । स्‍वेदकु³डक्‍तिवार्तावब्‍धिराक्‍षिनिरूप्‍यते ॥

'विनो‍ष्‍ठ: ध्‍वान्‍दर्संसर्गो²मीषणस्‍वन्‍दर्दैनै: । १० नित्‍राच्‍छेदानलथा³हारपिरणामादिमिर्‍म्‍वेत् ॥

'क्षुजाक्‍षेपाइ²विस्फोटजूर्णमणाक्‍षयवमन्‍शौने: । धान्‍यात्‍यागेन वण्‍योंडयं प्रीबाज्‍यक्‍वलनादिमि: ॥

घृति मिन्‍द्रासहु³त्या स्‍याक्‍तां मन्‍दाक्‍षिनिमीलनै: । स्‍वप्‍नैल्‍क्‍षणसनिष्‍वासैरिन्‍द्रिपासन्‍देनैपि ॥

१५ स्‍पर्शान्नमिज्जलाच्‍छैष्‍ट्रैच्‍छुर्याच्‍छैष वण्‍येयेत् । पुत्रमित्रकलत्रादिद्रोहेप्याग्रता भवेत् ॥

तलाच्‍छुन्मावोजतिमुरवच्‍छननताद्बन्‍ै: । व्याचि: स्‍यादेशकालाविद्रोवच्‍छैष्‍नस्‍नम्‍बवा³ ।

व्याचिज्‍जैराल्‍मा³ खे³वा स्‍यादुष्टणाशीतविभाग¹ल: । २० शिर:कम्पाक्‍कस्‍फोटेच्‍छुष्‍त्रदोषास्‍थ्‍यकुणनै: ॥

परिदेवितरोगा²बहुसूलस्‍कलनादिमि: । ¹²वण्‍यैतेदन सदाहस्‍तु³मूशण्‍यापरिदेवितै: ॥

1 BC कम्पा । 2 B राइसा:। 3 B दनिमित्तः । 4 A म्र । 5 BC तदा । 6 C omits six lines । 7 B तन्‍म । 8 A न्‍ । 9 A राक्षै । 10 B रेद । 11 B कुष्‍ठ । 12 C केत। 13 A B लास्‍थ् ।

विक्षिसबाधुचरणा̄श्चैः शीताम्बिलाष्णता ।

शीताबुलेपनोक्तोशरत्क्षरणाततयोच्यते॥

वण्यैते व्याधिसामान्यं गात्रस्तम्भास्यकूणने ।

म्वासभृथ्याकृतिस्नेहाक्तस्ताक्षस्तनितादिविः॥

मरणेऽभिनयो नास्तीयेतसका̄श्चये न बध्यते ।

मरणं तद्वृथा व्याधेरभिघातात्स जायते ॥

आयुराम्नायकधितो ज्वरादिदिर्ग्योऽभिरुच्यते ।

अभिघातस्तु शस्त्रास्त्राघातानिपातादिरीरितः ॥

विधणेगात्रताम्वासवेदनाक्षिनिमीलनैः ।

अव्यक्तवर्णनकथनव्यताकृतिविचेष्टितैः॥

हिक्कापरिजनोπεक्षा̄विमिर्योधिजगृध्रुयते ।

अनुभावास्तु बहुषा कथ्यन्ते श्वान̄मि̀यातजे ॥

मूर्च्छो विवेच्छनाराच̄विलापभ्रमणा̄दिमिः ।

ग्रासोऽभेजिपतनाच्छोकाद̄नाविचेष्टितम्॥

रक्षःस्थूलपचाघातनिर्घाताम्यु̄घरस्वनैः ।

रोमाञ्चगदद्रवस्र्वेदकरम्पोहादि̄मि̄वैत॥

उपेष्टस्याम्नि̄ष्टविरहान्मध्यस्येष्टविधानतः ।

नीचानां धनलाभाच्चेष्टादौ वाम जायते ॥

अनिमित्तास्मिनोत्क्रोशागीतनद̄स्तवभावनैः ।

कुचेष्टकृणनिमोल्यधारावादिचिन्म्रु̄षणैः॥

अनवस्थिति̄व्याप्तो̄पवे̄शोल्तिररोदनैः ।

असात्मप्रलापस्वलितविकाराच्च स वर्ण्यते ॥

वितर्कः संशयाद्दूरे̄ष्टार्थापरनिमृध्यात् ।

विमर्शादिविस̄वादार्थेस्य स्तते̄रिल्यादि̄मि̄म्रे̄त॥

प्रंह मोक्षशिरःकरपक्व्यहारादि̄मि̄देत ।

वृष्टनर्य ततस्तैश्च सारिवक̄च्यमिचारिणम्॥

परस्परंविमवादानुभाषण्ये रसंकोविदैः ।

अन्येऽपि यदि भावाः स्यु̄क्षितदृ̄ष्टिविदोषतः ॥

अनलस्रोवāस्तु सर्वेषां वृष्टवथो च्यमिचारिषु ।

ये भावास्तेषु भावे̄षु प्रयाससंज्ञाः परस्परम्॥

विभावतोऽनुनावाश्चि̄स्कु̄द्भेदा हृदोदिता ।

स्थायिष्वपि̄पीरसनन्योन्यं प्रक्रियाज्ञायता̄ञ्चुछैः ॥

सभ्यावसथितुमिननषातुरपार्थैरसै भपोष्यतिमु ।

कविभिनि̄वचननयोगस्ते [च] विमवादादयो रियताः॥

स्थायिषु भावेषु यद्वा ये च विमवादः ।

प्रतिरतौ सति निवन्धे̅स्माविशेषः प्रतिप्यते तत॥

यथान्यथा निवन्धे सारण्येन संचार्योत्पते ।

दोषो विमाव्यते वा गुरुकŽविमवादिविश्वर्याद॥

यथास्वस्थो̄पि यमानासते रसमाहृत̄हृदीभते ।

तथैवाक्षिप्यमानास्तु रसंपुष्टिम्निति̄प्यते ॥

विभो̄वादाभिमुख्येन चरन्तो व्यभिचारिणः ।

स्थायिन्यु̄निम्नगमनाः कचोला ह्व वारिची॥

अन्नमज्जन्तो निमज्जन्तः कच्छोलाब्र पथाग्रु̄पे ।

तस्योत्कर्षे चितन्विता यान्ति तद्रूपतामपि ॥

स्थायिन्युन्मत्तनिर्धमनास्लपैव व्यभिचारिणः । पुष्णन्ति स्थायिनं स्वांशे तत्र यान्ति रसात्मकाम् ॥

यथापि स्याद्रसासत्त्यं तेषां क्यापि कदाचन । अभिश्रत्स्वादपैते' सुगुणैराथायथुपयोगिनः ॥

५ तस्माद्वस्थाव्यभिचि मतां स्थायिनो नाट्यवेदिनाम् । चित्तीनसंबध्यापारः द्वामः; स्थायी भवेच्चतः ॥

अतोऽनुभावैराह्लादि यल्ल नाट्येऽभिनयोर भवेत् । तस्माद्भृङ्गप्रयोगे रसपोषो न जायते ॥

ततोऽष्टौ³ स्थायिनो भावाः नाट्यसैवेकोपयोगिनः ।

१० यथा;⁴ स्वरूपारोपेण भावानन्येनुपस्थितान् । स्वात्मन्यैक्येन गृह्णाति स स्थायी लक्षणोद²वत् ॥

भावसाधारणत्वेsपि निवेदाद्यैर्नि डीयते ॥

स्थायित्वमात्मनो नेतुं तादृङ्न्यस्य स भवात् ।

१५ अनो नाट्यविदामष्टवात्र स्थायिनो मताः । प्रकृत्यमा³णो यो भावो रसानां प्रतिपघते ॥

स एव भावः; स्थायित्वं भरतादिभिरुच्यते । के'चिन्नेयेऽपि⁸ आख्येयेपोष ग्रायेऽपि रसात्मकता ॥

तेषां विरोधो⁹ विशेषः; स्थायिष्वेव न मान्यथा ।

२० भाव¹¹नां कार्ये¹²निपतिरनुचिन्तनिफला¹³त्मिका ॥

निष्कार्ये¹⁴कौतुके तत्र प्रकारो रोपनं चिदुः ।

तत्साध्योऽर्थो रसस्तेषां तादात्म्य¹⁵पस्तिरेख सः ॥

१ B ता: । 2 A स्थायूसा B यथा । 3 A ड्ये । 4 A स्या । 5 A भवेत् । 6 A omits this line । 17 A । 18 B लि । 19 AB यत् । 10 A निवेद्यो । 11 A भ्या । 12 A व्य । 13 A तिरसा । 14 A ध्य । 15 A तदात्म ।

विभावोऽङ्युद्भावः स्यादङ्गुद्भावो विभाव्यते । तौ पुनर्योगः स्यातां ते च तौ स्थू; परस्परम् ॥

रसमेवद्वशादेशमुपकार्योपरिकारिता ।

भरस्थिरविभागस्यमात्रुपक्चिमीहितम् ॥

५ रसोपादानता तेषां परस्तादेव वक्ष्यते ।

तद्धोनानि तदृश्टिः हृ्टिष्यमोः पृथग्निषधा: ॥

परस्परस्य सामर्थ्ये सातत्याच्चित्तचित्रचित् ।

रसादेशानुरूल्येन तच्च तत्रैव चक्रमे ॥

इति श्रीशारदातनयविरचिते भावप्रकाशने भावनिर्णयो- नाम प्रथमोऽधिकरः ।

॥ श्रीः ॥

अथ द्वितीयोद्धिकारः ।

निर्बाधः कस्यतेऽस्मादमिरभावानां ध्यानेचारिणां ।

निर्धेदः शून्यचित्स्तत्त्वं वेदैः प्रोक्तं तद्वि'निर्गमात्‌ ॥

वाचांःकारकैरपि न तथार्कैः पदैर्नित्यं यत्‌ ।

अचुर्योति ययाज्ञेया] न्या ]याप्येतसूयते]न्यथा ॥

५ साधूयेनि समारुयातः सर्वेन्द्रिय रसकोविदैः ।

असूया सा यया याति प्राणिनामसुखस्थितिः;५ ॥

यां सुरेभं कुत्सयति या सा शङ्केत्यमिधीयते ।

श्रुणा'ति हन्ति योध्वानि स श्रमः परिकीर्तितः ॥

मधा'न्दायों मतिमो'नस्तत्पानास्वादनानन्दः;९ ।

१० या चित्तयतेऽर्जुनैः९ सा चिन्तेत्यभिधीयते ॥

मनसो विविधः सादो विषाद इति कीर्तितः ।

शून्योति चित्तं लालीति भ्रिडेति परिभाष्यते ॥

'विलेप्टोलोय जातस्वक्लुजजेतौ परिभाष्यते ।

हियान्ते वाक्कणःकाया इति ह्रीःः परिभाष्यते ॥

१५ मन्दमक्षान्विचा'यंते तानि वा'र्यतेनीति वा ।

मन्दानिति१२पदक्षाणि तन्मन्दाक्षगुदाहतम् ॥

मूर्त्तं 'भवकृत्य विषयच प्रयं पातीति सा म्रपा ।

१३अपक्रूरा या जतुलु१४क्रूर्यते साश्रुपलपा ॥

द्वितीयोद्धिकारः ।

चिलक्षं चेष्टते चित्तं यचैललक्षणमुच्यते ।

'या शोकहर्योरे कलुषा सैव धृतिर्मिर्वेद्‌ ॥

स्मृतिः संस्कारसहितः सत्त्व'स्था बुद्धिरुच्यते ।

३स्वप्नं श्वयीत इति स्वप्नं४ स्वं प्राप्तनोत्पत्ति या भवेत्‌ ॥

४ इन्न्रियाणि निमीलन्ति ग्राह्येव युगपद्यतः ।

तस्माश्चित्रेति कवयः कष्यते भावकोविदैः ॥

स प्रबोधो मनो येन सर्नान्प्रोंमुखयस्ते ।

अहेतुकृष्ण दण्डयोः तद्योग्यं परिक्ष्षते ॥

'उद्वर्त्तति मनो यस्मादुन्मादवद्वि'नतिप्लवः ।

१० कालान्तरपातासहत्वमौष्ठुकर्यं परिक्ष्षणे ॥

हृदि योनिष यदिद्यार्थं महौौहदद्रुवाहताम् ।

अभीष्टाननु भूर्त्तार्याभिलाषः;७कुतुर्क भवेत्‌ ॥

कुतुर्क सौख्यसंवेदः सृहीनि परिपच्यते ।

एकाक्ये याङ्ग्नु'तेयेषु८ सैवाद्योति विभाव्यने ॥

१५ आत्मोपमोगकर्ण सृप्तानिन्द्रियवशानना९ ।

या जहालीनरान भोगान सा सृप्हेत्यभिधीयते ॥

सैव कांक्षेति चिक्षेया शोभा'०यार्थोगमाश्रया ।

मुनः शरद्यां मुनः;११ मरसीतोष मस्तरः ॥

परापकरैस्त्वो१२त्कर्षव्यापारो मस्तरो हयोः ।

२० परस्मरसय स्वोकर्षो१३चुर्यते गुणगौरवैः ॥

सम्पकया स सगर्व हति त्रिद्रिकुच्यते ।

सगर्वोऽभिमाना माया स्यान पचासतिः पुरा ॥

अथवाSन्यपदार्थीमानन्यथाSऽऽकृति'रेव वा ।

देशकालापरोक्ष्यं यत्परोक्षसदृशैव वस्तुनः ॥

मन्त्रोपषधादिभिः सोऽयमिन्द्रजाल इतीरितः ।

विदिड्ढण्णीयानभिज्ञातं दिड्ढोहः परिकीरिततं² ॥

९ दिशो यस्याऽऽनयथा जाता! कान्तिर्देशीकस्स उच्यते ।

परस्य व्यसनो'त्कम्पाननु या कम्पते³ भूद्रुचम् ।

सा चित्तवृत्तिरिव दृक्प्रतिरत्नुकम्पेति कथ्यते ।

आदर्शेऽपि तदेवाहुर्यदेवाश्रितरक्षणम् ॥

परस्य दोषाऽऽलम्प्यो यच्च्छन्तीति दृशाऽऽसता ।

१० व्यसने: कोशतां पुंसां यस्य कोशोSद्रुजायते ॥

सोSनुकोश इति श्रेयः शुद्धदृक्⁴वससमत्वता⁴ ।

गुणः परोपकारित्वं हितकारित्वमेव च ॥

सर्वेषाऽऽलोक्य'गमनं शुनमित्यभिधीयते⁵ ।

समनि⁶ खानि येन सुः शुद्धदृक्⁶लाऽऽनुगुणितु ॥

१५ तत्तद्व्यमिति स नेहः तेन यत्नाऽऽस्यते परम् ।

तन्मित्रं तत्सुहृदयं च हृदयं यत्र शोभनम् ॥

दूयन्ते खानि येनैतदृशमित्यभिधीयते ।

भुभूषनि खानि येनै⁹तत्त्सुहृदित्युच्यते बुधे:¹⁰ ॥

भावेभ्यः प्रकृतेभ्योऽन्ये यत् केऽपिन्मयेरिता: ।

२० भावादवादयवा लोके गच्छतः स्वलक्षणं भवेत् ॥

यदिदृश्याणि हृद्यान्ति हृद्यान्ति परानपि ।

तस्मादृश्ये इति श्रेयः प्रसादो मनसः स हि ॥

देशान्तरेSदृश्यतस्य तथा कालान्तरेSपि च ।

तदेशादिविशिष्टस्य पुनरालोचनं स्मृतिः¹ ।

स्मरति स्मर्यते स्मार्यतीत्यास्तु निर्वाहः ।

चित'कैर्नुमूतेऽड्यं धो³विशेषः स्मृतिरि³वैत्॥

९ 'सदसद्विश्रयकर्ती मननात्मा मतिरि³वैत् ।

अज्ञानां यदचुचाऽऽसद्वालस्पृशुदाऽऽहतम् ॥

अवेद्याकालविहितो वेग आवेग उच्यते ।

वेगो बिगा⁷ने जनयति⁸ येन मनो भवेत् ॥

आत्मनो यो गरीयस्त्वमाचो⁹ गदैः स हैरितः ।

१० मोहभिन्नतस्य घृणात्पं मनो येनैव धूⁿष्यति ॥

अयोगये वा¹⁰पदार्थे व दुःसहा च ¹¹पलं भवेत् ।

पलायते¹¹ चापदा¹²र्थे मनस्तभा¹³पलं भवेत् ॥

अपस्मारोज्झुशतेऽपि पदार्थेSभ्यन्था स्मृतिः ।

अय¹⁴था स्मृतिरेव स्यात्पदा¹⁵श्रोस्मृतेरिव वा ॥

१५ तर्क्यते तर्कते तकों विचारः स्यात्सहेतुकः ।

विक्रिया त्वचिह्नि¹⁶ ह्यादिक्षिताकाऽऽरगहनम् ॥

मरणं प्रकृतिप्राणवियोग इति कथ्यते ।

आयुर्घंदोपविष्टा ये व्याघ्रासने कुज्ञः स्मृताः ॥

चेष्टाविषात¹⁷ स्तम्भः स्यात्स्रोतोगात्रो रोमनिर्गमः ।

२० यः स्वरो भियते स्थानात्स्वरमेदः स कथ्यते ॥

वेधयुद्धदयो'त्कम्पो वैकृत्यं¹⁸ शिखावर्णता ।

¹⁹शुष्कास्दो मझलार्षः स्यात्प्रत्ययुकृत् शीतवारिणि ॥

उज्जणाम्मसि प्रयुक्तमेदश्रु तस्स्यादमकूळम्‌। वाक्कायमनसां प्रायः प्रलयो नष्टचेष्टता ॥

एवमुक्त्वासु निर्बोधाः साच्चिकरण्यमिध्यारिणाम्‌ । निरुक्ता योगतः केचिदुक्ताः केचिच्च रूढितः ॥

५ उपकार्योंपकारितत्वमेतेषां कध्यतेsञ्जुना । 'स्तम्भे वेधपुरोमात्राख्ये'गेदगद्धद्भावनम्‌ ॥

वाष्पश्रु यान्ति घोषाsन्ते सन्ममेकैकशोडपि वा । रोमाश्रः स्वरभेदो स्वेदो वेधपुरुरेव च ॥

कचित्कदाचित्संमूर्छा' विभावोस्करत्वतो भवेत्‌ । १० रोमाश्रे वेधपुल्तमौ' प्रायः प्रतिशातो' सुधुः ॥

स्वरभेदो' भवेस्समे वाष्पोदपि स्यात्कदाचन । वेधपौ' स्वेदरोमात्राख्यपाक्ष श्रुः स्वभाव"तः ॥

चैवप्येंदश्रु भवेक्कित्यं स्तम्भमकम्पी कदाचन । प्रलयस्तम्भकम्याश्वेदरोमोद्रुमादयः ॥

१५ पुष्यन्व्यानुमवोस्करं' विभावैरविच' दीपिताः । कार्येजागरणालस्यतनुतापः स्युस्सतस्ततः ॥

आविमोको रसानां स्यात्सास्विकैस्लु य"ोदितेः । लोपकां जाः"यमानागमेते मकारोल्लोकियारणाः ॥

लक्ष्यं न्त्यानु'भावास्तु वर्त्तमानं तदा रसम्‌ । २० एषमेवोहनीयाः स्युः श्रेभावा व्यभिचारिणः ॥

एषु केच्चिस्स्वसामर्थ्ये पुष्यन्व्यानन्यभिन"ता अपि । गुणीभूताः कदाचिच्च सामर्थ्ये प्राप्यनल्स्यमी ॥

एषमन्योन्यसामर्थ्ये दुर्धियान्ति रसोदये । एतेषां स्थाप्यभावेsपु कध्यतेsन्योन्यवर्ज्जनम्‌ ॥

मदः श्रोमोज्वहितं च हर्षों गर्वः स्मृतिहीनतिः । अस्म्यङ्गलानिर्दाक्षार्श्रु चितर्कोंडपच्रपापडपि च ॥

५ रोमाश्रे'वेधपुल्स्वेदाः श्रुध्दारे भोगनान्मनि । मोहाद्वेगाविषादाक्ष जडतान्याधिदीनता³ ॥

धिन्ताचितर्कनिद्राक्ष कार्श्येश्वासादयः परे । स्तम्भनकम्पाभ्रूवेभवण्येगद्गदाग्या वियोगजैः ॥

हाकूला त्रपा चपलता अमो गलानिरपच्रप्रा । १० हर्षप्रबोधावहित्यस्वेदाक्षुलका अपि" ॥

हास्येऽपि वीरगा' आय्या आयेगो हर्ष एव च । गर्वोऽनु'योपत्रा स्तर्कों धुतिरोंशः स्मृतिहीनतिः ॥

मदः स्वेदक्ष रोमाक्षो हृद्यन्ते ते चिकित्सितं । आवेगो जडतोन्मादो चितर्कों मोह एव च ॥

१५ आलस्यापस्स्ती व्याधिः कार्येश्वासविषीर्णता? । स्तम्भादयोsष्टौ' भावाः श्रुः प्रायेण कह्रुणे' रसे ॥

हर्षवोगप्रतोन्मादा मदगबौं च श्वापलम्‌ । इंद्रियासुत"या अमोsडपष्णाविच्छित्यापत्रपा अपि ॥

निश्वासानसंनतरोगाख्रसावेदा रोद्रे'१⁰ रसे हिना? । २० हर्षगव्स्सृतिमतिsरमा धुतिमदावापि ॥

तर्कों विभोषध्चिन्ता च न रोमाक्षः स्तम्भदैपथु । "स्वेदक्षेत्पाहुते'१२ भावाः कफिता नाळकोविदैः ॥

दारू निवेंदचिन्ताक्ष जाडर्यं गलानिःक्ष दीमताः ।

आवेगो मद उन्मादो विषादो क्याधिरेव च ॥

चिन्ता मोहोदपसृतिश्च प्रासङ्कालस्यमेव च ।

मध्ये मधये स्तम्भकरम्भरोमाञ्छः स्वेदचेपयु ॥

५ वैवर्ण्यस्मरण'ग्रासगद्धाद्या² भयानके ।

मोहोदपसृतिश्चिन्मादो³ विषादो भयचापले ॥

आवेगो जाड्यंदैन्ये च मतिग्लानि च अमोहपिच ।

स्तम्भाद्योदयद्भावा: शुर्वीभत्से प्रलयं विना ॥

साहस्र्यं च सामर्थ्ये भावानां सम्यगीरितम् ।

१० कव्यतेने स्थायिभावानां रसोपादान'हेतुता ॥

मनोदनुकूलेऽवधंरु सुखसंवेदनासिका ।

इच्छा रति: सा त्रिधा स्थादत्रि²प्रीतिविभागतः ॥

तत्रोः साधारणो भेदः ससङा परिकीर्तितः ।

निसर्गेसंसर्गोन्माथयोगा³ध्यात्मस्वरुपत: ॥

१५ अभिमानाच्च विषयात्सासाधा⁴ साम्पयोगिकी ।

रतिरेख भवेत्प्रीतेर⁵रेकामाभ्यासिकी भवेत् ।

प्रीति: म्रियास्तमा प्रायेण रतिरिच्छासिकैव हि ।

ज्ञानं द्विनिष्ठं तत्रोभयं मनोदधिष्ठाय वर्तते ॥

रति: सच्चस्थिता सेयं विभावागुपचयोहिता ।

१० रजसाडनुग्रहीता तु स्थायी¹⁰ सर्वत्र भासते ॥

प्रीतेबिंचोपक्षित्तस्य चिकितासो हास¹¹ उच्यते ।

शोदा¹² विकल्मषायाति परिणाने रसात्मना ॥

रजास्वितो विभावैचः पुष्टितस्नामसो भवेत् ।

उत्सादः सर्वकलयेपु सत्बरा¹ मानसौ किया ॥

सहजाहार्यमेलैन स द्विधा परिकीर्तितः ।

विस्मयश्चिन्लवैचित्र्यं स त्रिआ² त्रिगुणात्माकः ॥

५ तेजसो जनकः³ क्रोधः स त्रिआ कण्यते कुतैः ।

क्रोध: कोपक्ष रोषक्षेत्रेषु⁴ नेदृक्षिधा⁵ मतः ॥

सर्वेन्द्रियपरिक्लेशः शोक इत्यभिधीयते ।

सस्न्वादिपरिमेदेन स त्रिआ परिप्लवते ॥

६निन्दाडल्मा चित्तसङ्घोचो जुगुप्सोल्यमिधीयते ।

१० त्रिआ विस्मयते सादृशे परिणाने रसात्मना ॥

भयं चित्तस्य बलनं तब प्राहुर्नेक्षा ।

स्वरुपमेवमाचक्षे: साधिनां कयितं पुरा ॥

विग्रहा¹ ते प्रदर्श्येन्ते प्रयोगार्थ यथोचितम् ।

रम्यते रमते चैति रति रमयन्तीति वा ॥

१५ हास्यते हासयति¹ वा हासः स्वाद्यसनोति वा ।

उत्सन्नु²नामिभवरण उत्साहनिरीहः ॥

उत्साह्यते चोस्सहते उत्साहयति वा भवेत् ।

विविधिः स्वात्मसात्पो हर्य इति विस्मयते³डथ⁴वा ॥

विस्मापयते स्वंय क³श्चिकिस्मापयति वा भवेत् ।

२० शुचु²क्रोधय तेन सर्वत्र घृण्यतीरपय निवेदहः ॥

क्रोध्यते क्रोधयत्येव क्रोध हृद³स्वमिधीयते ।

शोक्लेशः शोकषणासैच शोक्यते शोकनीयति वा ॥

श्रोचयत्यपरान्तेनं शोकशान्त्यै निर्वृंहः' ।

सर्वेन्द्रियार्थगहंऽब जुगुप्सेत्यमिभीतये ।

जुगुप्स्यते जुगुप्स्येत जुगुप्सापयतीति वा ।

विभेति भयपयत्यन्यान्त्रासा²दि भयमुच्यते ॥

५ एतेषां च रसासमत्वे स्वरूपं च रसस्य च ।

रसा³श्चायाभिनयैः क्रियन्ते'डधुना ॥

विभावाद्यैर्यथास्थानप्रविष्टैः स्थायी नः स्मृताः⁴ ।

चतुर्भिर्व्यभिचारिभिः प्रपच्यते रसासमताम⁶ ॥

विभावैः स्थालुभावैश्च सात्विकैश्चैर्यिभचारिभिः ।

१० अथनोमानः स्वादुत्वं स्थायी भावो रसः स्वतः ॥

व्यञ्जनौषधिसंयोगो यथालां स्वादुतां नयेत् ।

एवं नयन रसास्वादितरे स्थायिनं त्रिताः² ॥

एवं हि नाट्यवेदेऽस्मिन् भरतेनोच्यते रसः ।

तथा भरतवृत्तेन कार्तिकं गद्यमीश्वरम् ॥

१५यथा नानाप्रकारैरव्यञ्जनौषधैः पाकविधौ चैवैः संस्कृतानि चपञ्जनानि⁷

मधुरादिरसान् मन्यते न तु परिणमन्ति तद्वोक्तृणां मनो-

निस्साहशा¹स्तमतया स्वाद्यन्ते तथा नानाप्रकारैर्व्यभिचारिभि-

वैरित्नितैः सह प्रधानैःसहविभावैस्तथान्यैः स्वाद्यन्तो ग्राह्या³मार्जि-

कान् मनसि रसास्मना परिणमन्तस्तेषां तादात्म्यमनुभूति-

२०भेदभिन्नास्वादरूपेण हि रस्यन्ते ॥

नानारुच्यौषधैः पाकैश्चैर्ज्ञानं भाव्यते यथा ।

एवं भावा भावयति रसान् भिनयैः सह ॥

इति वाध्यिकिनाऽयुक्को भावेभ्यो रससंभवा³ ।

तस्माद्रसास्तु भावेभ्यो निष्पद्यन्ते यथार्हतः' ॥

विभावैः स्थालुभावैश्च सात्विकैश्चैर्यिभचारिभिः ।

वर्धिता³ः स्थायिनो भावाः नायिका¹दिविमात्रया ॥

५ अनुगतरतया नाय्यो क्रियमाणा नटादिभिः ।

सामाजिकैस्तु रस्यन्ते यथास्वं तत्तद्रसाद्रसा³ः स्वता³ः ॥

न तत्र न च सामान्त्र्यं न विशेषो गुणो न च ।

न कर्म समवायो न न पदार्थान्तः⁴रच सः ॥

विकारो मानसो यस्तु वाध्यार्थोलम्भनात्मकः ।

१० विमावाद्याहिनोत्कपी रस इत्युच्यते बुधैः ॥

रसः मनोऽविकारोडपि पदार्थान्यतमो भवेत् ।

पदार्थः शब्द'प्रमीते रसस्यात्नु⁵भवात्मकः⁷ ॥

अतो रसः पदार्थेभ्यो मात्रया कापि त्रियते ।

द्रव्यादीनां पदार्थानां तन्निष्ठोपतया रसः⁸ ॥

१५ कापि क्वापि प्रकारोऽयं तेऽप्यमन्यतमो रसः ।

विभावादानुभावाश्र स्थायिनो रसिसिद्धये ॥

कथ्यन्ते भरतोक्केन यस्त्वेना नान्यथा¹ कवचित् ।

उक्तोऽपि विमावादिभिः पूवेन स्वरसोदयात् ॥

मतान्तरेण कथ्यन्ते हार्न कवा''प्युपयुज्यते ।

२० विमावादानुभावाश्र सात्विको व्यभिचारिणः ॥

स्थायिनोऽपि च कथ्यन्ते भावा इति मनीषिभिः ।

यत्रावपनितं² काव्या³र्धोन् सत्स्ववागङ्गसंयुतान् ॥

तस्माद्वाचा इति प्राहुरेक्यनते नाट्यवस्तुतः ।

वागङ्गसुखरागेश सत्त्वेनाभिनयेन च ॥

कवेरन्तर्गतं भावं भावयन्तः भाव उच्च्यते ।

विभावेनाहतो योगेस्तस्यैव भावनं गम्यते ॥

४ वागङ्गसत्वाभिनयैः स भाव इति कीर्तितः ।

वागङ्गसत्वाभिनयो योगेनेव विभाव्यते ॥

स भावो नाट्यतत्त्वैर्दर्शनीय इति दृश्यते ।

निमित्तं कारणं हेतुविभावः स्थायी विभावनात् ॥

इत्यं विभावपर्याया: कध्यन्ने भावकोविदैः ।

१० विज्ञानार्थो विमावः श्यादिल्ज्ञानं च विमावितम् ॥

बहचोर्ध्वो विभाव्येन वागङ्गाभिनयाश्रयात् ।

अनेन यत्स्वाद्यतेनायं विभाव इति संज्ञितः ॥

वागङ्गाभिनयैनेह यत्स्वाद्यतोंनु भाव्यते ।

सर्वैरङ्गैःसहितः सोऽनुभावस्ततः स्मृतः ॥

१५ आविर्भावे तिरोभावे चरद्विश्रान्तरान्तरा ।

यै रसौ भियतेऽनेकैः ते स्थायिनोऽनुविचारिणः ॥

आवनामपि सर्वेषां यैः स्वसत्ता विभाव्यते ।

ते भावाः सच्वजन्तानां सात्विकाः इति दर्शिताः ॥

स्थिताः काङ्क्षादिषु नटैर्भिनीता यथार्थतः ।

२० रसात्मकड्वनिष्ठाने सतत्मु ये स्थायिनोऽनु ते⁷ ॥

भावाः स्थायिनसात्केचिद्वारिका अपि केचित् ।

⁹वाचिका अपि केचिद्गुस्सात्विकाः अपि केचन ॥

प्रलयोदपि केचित्स्थावा: स्थायिनो रसोदयात्तमः ।

एतेषु भावशब्दार्थः प्रयोजनगुदाहतः ॥

प्रयोजनमथिभप्रायस्थायिन्ये फलमित्यपि ।

भाव इत्येव शान्दः स्थायीपयोग्यवाचकः ॥

५ दृश्यक्रियागुणाच्चो मनोःकृतु मनोविमिः ।

³भावशब्दः प्रयुक्तस्तु भावो*भिप्रायवाचकः ॥

एते भावा रसोत्कर्षे तथा तत्रोपयोगिनः ।

उद्दिपिता विभावैस्तैर्दशारूद्रावेश पोषिता:⁵ ॥

भावैश्वर सात्विकैयोग्यसंमेंक्येभिचारिभिः⁷ ।

१० विचित्राः स्थायिनो भावाः रसोपदानभूषयः ॥

यदा तदैशामास्वाद्यमानस्तृप्तं यदुनिमिषतः ।

मनोभिः प्रेक्षकाणां तदुक्ष्यति रसात्मकम् ॥

तत्रान्तरसय भेदा ये चषापारस्पोदिनाः पुथक् ।

ते सर्वे नाटचतत्त्वैः कध्यन्ने हि रसाहुया: ॥

१५ एवं रसानुसदयः सामान्यान् समीरिनः ।

स्वभावो वाड्नुकारो चा पस्मिन्द्रव्यतया स्थितः ॥

रसाश्रयः स एवति भावोऽरतः: प्रतिजानते ।

भाकानेन योगे महता¹नयोगे"नकावनयो ॥

कर्मेणां विध्ननाशाय मङ्गलानां च सम्पदे ।

२० उदात्तादि²गतान् भावान्परोक्ष्या³नपि तत्वत: ॥

कर्त्ति नः कलिप्तान्कालेये⁴वङ्गिनेयान्निदचक्षरगे: ।

प्रश्वक्षरत¹⁵ सद्सयेग्यो नटो यदनुकुर्वते ॥

तस्मादतेनु न क्वापि रसस्याप्रयता भवेत् ।

मनसो हादुजननः स्वादो रस इति स्थिति: ॥

शृङ्गारस्य तु युज्जेते नास्य हादात्मकत्वत: ।

अन्येषां रसता नापि सिद्धा' केनापि हेतुना ॥

५ यथा रणा तु सर्वेषां सर्वेङ्गयि मधुरादय: ।

शुक्ता रसास्तता यान्ति देशकालादिभेदतः ॥

तथा जाता जनिष्यन्तो जायमानाः परस्परम् ।

परस्परस्य सर्वत्र मित्रौदासीनशत्रुत्व: ॥

तेषु कस्यापि शृङ्गारो हास्यः कस्यचिदेव सः3 ।

१० अद्भुतस्स च कस्यापि कस्यापि करुणो भवेत् ॥

एवं सदूरतोडन्योन्यं देशकालगुणादिभिः ।

शृङ्गाराद्या: सद्सयान्ति हृदुदनानि यतः ॥

तस्मात्सामाजिकैः स्वाद्या रसवाच्याः भवन्ति ते ।

प्रकृतानां च मिषत्स्वादवस्थादिविमेद'नः ॥

१५ मनसः5 क्षणिकत्वाच्च ताने कः स्वादते यतः ।

ततोऽपि रसवाच्याः सुरित्यादिषु6 रपवस्थिताः ॥

एकै रसानां व्यङ्जकत्वं वाच्यत्वं केचितु7शिरे ।

प्रत्यक्षैस्तु वदन्त्यन्ये8 गम्यत्वादि9पि कश्चन ॥

तथा10डवान्तरभावार्थे महावाक्यार्थतां परे ।

२० एवं न्यायो न मिथ्येत कव्वापि कव्वापि प्रकाशदातः ॥

रामादिवत्कुज्यं तु नटै:श्रृङ्गारादिगो भविस्यति ।

तत्सत्त्वाच्च11निषङ्कस्तु वाक्यार्थः स10 भविस्यति ॥

1 C सिता । 2 C उत्ता । 3 B स्तः । 4 A रस्य । 5 B स्त । 6 BC यं । 7 C थे । 8 A B तद् । 9 B हैँ । 10 B C वस्य ।

'नामादितादात्म्यापत्तेनैते प्रत्याय्य एव सः ।

एवमेवोक्ता एवं स्थायिभाव:1 विवक्ष्यणैः ॥

तद्वान्तरभावाक्यार्थे महावाक्यार्थ एव च ।

मुक्तकादौ प्रबन्धे च2 स्थायिस्थारिभेदतः ॥

५ प्रमदाद्यनुभावेन भावितो वासितो रसः ।

तत्तद्रूपस्याभिनयैः सम्भोगु शृङ्ज्यते स्कुटम् ॥

संवित्कारान्वितान्वस्था गम्या स्वात्मानुरितिः ।

अहङ्काराभिमानात्मा3 ध्वाङ्गार्थेन4 प्रकाशते ॥

अहङ्काराभिमानादिस्वरूपं कश्यतेsडनुना ।

१० परस्मादात्मनो भान्ति स्था1नानन्दक्रियापभाः ॥

ज्ञानप्रभा साक्षोSचेतन्यमणेर्यावस्सर्वतः ।

धारीरङ्गयापिनी तन्न व्याप्तिः भवति स्कुटम् ॥

सैषा परात्मनः सर्ववस्तुस्था चेतना भवेत् ।

तथाडSनन्दप्रभासादपि पुरुषेषु समन्ततः ॥

१५ अभिव्यक्ता सती तेषां शृङ्खं वैपियकं भवेत् ।

कियामया भवेत्प्रज्ञा स्व देशेधु2प्रवर्तते ॥

परात्मा सर्वदेहेषु परिप्रित्तिमपश्यनैकः ।

ज्ञानप्रभा च सानन्दा तस्या: सत्वं प्रजायते ॥

क्रियाप्रभा रजसाच्छक्तिः स्वादुतमा3प्रभुः ।

२० मनोमयादिसत्तामविधानार हैरिता: ॥

श्रृङ्कारादिस्थितान्ति मिथुनानि कदाचन ।

सत्वं विशालं तस्यान्तकारे रजसः स्थितिः ॥

1 A omits twenty three Jines । 2 B भानिष्ठां । 3 C न ।

तस्यांतरुदरे तस्य तथसः स्थितिरुच्यते ।

आत्मा तस्यांतरुदरे मनसः स्थितिरुच्यते ॥

मिलितामीनि जानन्ति नैरन्तर्योल्परे' पुनः ।

सत्वं मध्येऽभितः सतस्य रजस्तम इतीरिते ॥

५ तन्मात्रैः सह भूतानि दश ज्ञानेंद्रियाणि च ।

कर्मेंद्रियैः सह वृत्तौ मनसदुःखयात्मकम् ॥

अहङ्कारेण युक्तानि तन्मात्राणि' यथाक्रमम् ।

दशेन्द्रियाणि कथ्यन्ते तेषां विकृतयस्विनि ॥

अहङ्कारस्य चैकस्य विकृतिर्मन उच्यते ।

१० प्रकृतेः विकृतिः सा च' त्रिधा भवेत् ॥

सात्विक्यो राजसी चैव तामसी चेति सात्विकी ।

निमित्तव्वतीति विषयानुदिरित्युच्यते बुधैः ॥

स्वांधोः5 सह युक्ता' सर्वेन्द्रियानुपकारिका ।

अंधा: श्रुग्योः7 दृश्यनस्या8 विज्ञानेन्द्रियपञ्चककम् ॥

१५ साहायकं' भवेत्स्वद्बिव्यालोचनादिषु ।

मनश्चोपकरोत्यस्याः सत्कूल्येन ततस्ततःः ॥

अपरोक्शावभासो यः तदालोचनमुच्यते ।

घः परोक्षावभासस्तु स सङ्कल्प इतीरितः ॥

अहङ्कारोऽभिमान नेन शुद्धेरुपकरोति यः11 ।

२० ज्ञाने'नैवेन संबंधो देशकालानिबन्धनः ॥

यो ममेति ग्रहः सोऽयमभिमान इतीरितः ।

क्रियाया हेतुरुत्त्वाद्राजसी प्राण उच्यते ॥

स्वांधैः1 रुपकरोत्येव भूतानामात्रायस्थितः2 ।

कर्मेंद्रियैः सह वृत्तैः सवैस्स्वैस्तलयो3 पृथक्च्यते ॥

मनक्ष कुर्योमित्यादि'सङ्कल्पेनोपकारकम्5 ।

तामसी दृश्यवस्थायां सततं परिणामः ॥

५ कालो भवति तस्यैव परिणामाः क्षणाद्दयः ।

तेनैव सर्व्वस्तानां परिणामः प्रवर्तते ॥

६ स कालः स्पन्दरूपेण पदार्थान्परिणामयन् ।

अनुग्रहाति वेत्तारं विलसितैः8 तथ्स्वनः ॥

अहङ्काराख्या सोऽप्यं सत्वादिगुणमेदानः ।

१० सत्वादिगुणमेदेन योगेऽ9 कारस्तु सात्विकः ॥

वैकारिकेन्द्रियादिरिणमपकृतिमभूवेत् ।

भूतादिस्थामात्रप्रकृतिमभूवेत् ॥

राजसस्तैजसः10 सोऽपि द्वयोरुप11 करोनि हि12 ।

अहङ्कारस्य वृत्तियौ सोऽभिमानः प्रकीर्तितः ॥

१५ साडिमानारिकाः दृप्तिस्थादिविन्द्रियगोचरा ।

वाध्यार्थोलम्बनवती श्रुकारादिवर्सात्मनाऽम् ॥

याति तत्न विभावादिमेवोद्दरेद् प्रयाति च ।

निसावा रुचिता' सवपुद्गुसाकालसङ्कृतिप्रभिः13 ॥

यदा स्थायिभिरि वृत्तेन्ते स्वीयाभिनयसंस्रया: ।

२० तदा मनः14 प्रेक्षकारां रजसःकवच्यपाश्रयः3॥

श्रुलानुभवेच्ची तत्रत्यो विकारो यः प्रवर्तते ।

स श्टृङ्गाररसाऽरच्यैः6 लभते रसत्वं च तैः ॥

यदा तु ललिताभासा भावैः स्वोत्कर्षहेतुभिः ।

सत्त्वादिभिश्राभिनयैः स्थायिनं वर्धयति ते ॥

तदा मनः प्रेक्षकाणां रजसः पुष्टिं तमोऽनुद्यिं ।

चैतन्याभ्रयि तत्सत्यो विकारो यः प्रवर्तते ॥

५ स हास्यरस इत्याख्यां लभते रस्यते च तैः ।

स्थिरा विभावास्तु यदा स्वयोग्यैः सात्त्विकादिभिः ।

भावैः स्थायिनि वत्स्ते स्वीयामिनयसंस्रयाः ॥

तदा मनः प्रेक्षकाणां हर्षव्यक्तिं रजोऽनुद्यिं ।

साभिमानस्थ तत्सत्यो विकारो यः प्रवर्तते ॥

१० स वीररसनामा स्पाद्रस्यते च स तैरपि ॥

यदा चित्रा विभावास्तु भावैः सत्त्वादिभिः सह ।

स्वाभ्यामिनययुक्तै च वत्स्ते स्थायिनि स्वके ॥

तदा मनः प्रेक्षकाणां रजस्त्वोज्ज्वलं भवेत् ।

बुद्धियुक्तस्थ तत्सत्यो विकारो यः प्रवर्तते ॥

१५ स शृङ्गारसाख्यां तु लभते रस्यते च तैः ।

स्वरा विभावास्तु यदा स्वानुकूलैः सहैतरैः ।

स्थायिनि स्वे प्रवर्त्तन्ते स्वीयामिनयसंस्रयाः ॥

तदा मनः प्रेक्षकाणां रजसः पुष्टिमन्वितम् ।

साहकारं च तत्सत्यो विकारो यः प्रवर्तते ॥

२० स रौद्ररसनामा स्पाद्रस्यते च स तैरपि ॥

यदा रक्षा विभावास्तु स्वेतरैः सानुगैः सह ।

स्वीये स्थायिनि वत्स्ते नाट्याभिनयसंस्रयाः ॥

तदा मनः स्तमोलुङ्घ चिन्ताबस्थं जडात्मकं ।

सदैन्यं च तत्सत्यो विकारो यः प्रवर्तते ॥

प्राप्तमोति सोऽपि करुणरसरता च तैः ।

निन्दिता ये विभावा: स्त्रः स्वैतरे: सहकारिभिः ॥

५ यदा स्थायिनि वत्स्ते हैतैरभिनयैः सह ।

तदा मनः प्रेक्षकाणां बुद्धावस्थमसत्ययुक् ।

चिदन्वयी च तत्सत्यो विकारो यः प्रवर्तते ।

से बौद्धरससाख्यां तु लभते रस्यते च तैः ॥

यदा तु विकृता भावाः स्वोचितैः सहकारिभिः ।

१० स्थायिन्याभिनयोपेता वत्स्ते नाट्यकरैण ॥

तदा मनः प्रेक्षकाणां चित्तावस्थं तमोऽनुद्यिं ।

सत्त्वान्वितं च तत्सत्यो विकारो यः प्रवर्तते ॥

भयानकरसाख्यां तु लभते रस्यते च तैः ।

हृदयेऽद्रिरसोत्पत्तिः मोदोऽत्यक्ष शाङ्किनी ॥

१५ कचित्सा योगमालायां संहितायां द्विसस्वते ।

शिवेन ताण्डयं लास्यं नाट्यं वत्सं च नर्त्तनं ।

सर्वमेतद्रशेषणा संहितायां प्रदर्शितम् ।

उद्भटैः करणैर्हारैरिन्दैस्तं यदा ॥

विस्तीर्णरम्भी गीतकाले तत्ताण्डयं चिदुः ।

२० वण्टोऽडणडमणडादिभेदैःसत्ताण्डयं त्रिधा ॥

अनुद्धतमं चोद्धतमं च तथात्युद्यतमित्यपि ।

तत्तसाण्डवमेदस्तु परतादेव वक्ष्यते ॥

1 A तमः । 2 B सत्त्वादिरजोद्यि । 3 A सम ( काम ? ) नयि । 4 A B सात्विकः । 5 B तमः ।

6 A चिद् । 7 A omits five lines । 8 B ततः । 9 कृतं नाट्ये च नर्त्तनम् ।

10 A द्रुतौ । 11 A गीः । 12 A तले ।

उल्लितैरप्यहारेषु निर्वृतिं ललितैलैवैः ।

कृतिभिः स्यात्कैशिकी गीते पत्र तल्लास्ययुक्तचते ॥

एतदेव तु चारिभिरमृकैरीगीतरीतिभिः ।

तत्सदृशौगुणौथ्या'भितैलाथैर्मौवहक्षिभिः ॥

५ तत्प्रायैगुणौस्थैर्यचतुष्पष्टघनयुगर्‌मू ।

पुष्पा‌लिलिं घोण्डालिव देशीभावैरल्यानितम् ॥

मुखसालगस्वादादिगीताभिनयमन्थरम् ।

रुच्यां प्रवर्तित देवो राज्ञां गुण्डलीर्‌ विदुः ॥

गीतादौ कैशिकीवृत्तिहृदुलं भावमन्थरम् ।

१० शुक्रुमारप्रयोगं यत्तल्लास्यं मन्मथाश्रयम् ॥

लससंलक्ष्य हेत्यस्य घातोलास्यस्य निर्वेदः ।

संलक्ष्येप्यधिकहरणामलैर्‌लास्यं प्रचक्षते ॥

तण्डूकृत"शुद्धतप्राय"प्रयोगां ताण्डवं विदुः ।

नाटकस्थितवाक्यार्थेपार्थोस्मिनयात्मकम् ॥

१५ नाटकैर्‌वाऽ‌लाङ्गं स्यादिति नाट्यविदां मतम् ।

करणैरङ्गहारैरेष नृत्तैर्‌नृतं नूत्तं"शुच्यते ॥

नृत्तिः सहितं गीतं तथा वाद्यादिभिः"युक्ततम् ।

नर्त्तनं गात्रविक्षेपमात्रं मित्यच्यते बुधैः ॥

एतन्नाट्ये च नृत्ते च लास्यताण्डवचोरपि ।

२० शु"फडल्यादिशु सर्वत्र साधारण्येन वर्तते ॥

"यतोङ्गष्ठा मनाॊदृष्टिः सभ्यानां नाट्यकर्मणि ।

अष्टावेवालुभयन्ते तावड्‌ [क्ता]स्तै रसाः पृथक् ॥

केचिच्छवातिमिकामहुर्मनोभृद्विसं विचक्ष्णाः ।

ततर्हि शान्तो रसो नाट्येऽप्यस्तीति प्रतिजानते ॥

नाटकादिनिबन्धे तु तपश्चरणवस्तुनि ।

अभिनेतुमशक्यत्वान्नाटच्यार्थेपार्थयोः ॥

५ सामाज्ञानां मनसि रसः शान्तो न जायते ।

शामस्थायी विभावार्थैयदास्थाननिवेशि"तैः ॥

"वृत्तिस्त्रेध्रसः शान्तोऽप्यस्तीत्यूक्त्वाद्याने कवचित् ।

अस्य सर्वेषिकारणां गुणवत्त्वातु रसास्मना ॥

परिणतं न भव्नोति तस्माच्छान्ततस्य नोद्भवः ।

१० तस्माल्लाऽ‌व्यरसाऽ‌ष्टाविति पद्मगुचो मतम् ॥

उत्पत्तिस्तु रसानां या पुरा वासुकिनोदिता ।

नारदस्योच्यने सैव प्रकारान्तरकल्पिता ॥

वाध्यार्थोल्लम्वनवतो मनसो रजसि स्थितात् ।

साहङ्काराविकारो यः स श्रृङ्गार इतीरितः ॥

१५ तस्मादेव रजो'हीनात्सत्त्वाद्द्राः स्ययस्भवः ।

अहङ्कारजः सत्त्वयुक्ताद्राःसङ्गतौ ॥

मनसो यो विकारस्तु स्व वीर इति कथ्यते ।

तस्मादेवाद्‌भुतो जातो रजो'हङ्कारवर्जितात्‌॥

रजस्तमोऽधिकृतिभिः युज्याद्राःसार्थसंय्रयात् ।

२० मनसो यो विकारस्तु स्व रौद्र इति कथ्यते ॥

करुणास्थैव स्यात्प्रजोःशृङ्गारवर्जितात्‌ ।

चित्तावस्थानु मनसो वाऽ‌ध्योल्लम्वनात्तमनः ॥

तमस्सत्वचयुताजातो वीभत्स इति कथ्यते ।

सच्वुजितिनिहीनातु मनसस्तमसांनिवातत् ॥

वाध्यादेव समुत्पको भीयानक इतीरितः ।

रजस्तमोविहीनातु सत्वावस्थातस्स्थिततत् ॥

५ मनागस्पृष्ट'वाध्यार्थीत शान्तो रस इतीरितः ।

देशकालवयोद्रव्यगुणप्रकुनिर्कषणाम्र ॥

भावानुकूलं यस्मात्तच्च्छ्रृङ्गार इष्यते ।

३इयं तु शृङ्ग यथ्मात्तस्मादच्छुङ्कार उच्यते ॥

अथ्यश्रृङ्गार्तः श्रृङ्गारेऽस इत्यभिधीयते ।

१० घृणान्तो हासशब्दस्तु दृश्योः प्रत्ययपरोऽपि ॥

५अत्र स्वनहसोर्वेति विकल्वेन विधानत् ।

हास्यतेनासापिति यतस्तस्माद्रास्पद्यसनिर्व्यूहः ॥

चिकृतालकचयोत्सृप्यभाषालकरकरेऽभि ।

जनानहासयतीरयेत तत्समाङ्गास्यः प्रकीर्तितः ॥

१५ रा दान इति यो घातुर्वो......दे च वर्त्तते ।

ला दान इत्ययं घातुर्ज्ञेयःखण्डनयोगरपि ॥

रल्योरविचोभेदि करणितः द्वादशादिमिः ।

विरुद्धार्थाति हन्तीति वीरशब्दस्य निर्व्यूहः ॥

विवि'र्धं व विचित्रं व लानि जानाति कुन्तति ।

२० एवं वा वीरशब्दार्थः करणितः पूर्वैरपि ॥

प्रेरयत्यन्र विकृत्यानिति वीरो निरुच्यते ।

अथ वैचित्र्य (?) इत्यस्य धातोरकुनानिर्व्यूहः ॥

1 AB नसंसक्त । 2 BC तज्ज्ञ । 3 C omits this line । 4 A शत्र ।

5 A omits six lines । 6 B सस्य । 7 B विहि । 8 A स्त्रे ।

द्वितीयोऽधिकारे

विषित्रा यस्य भवति विततव्यथितस्ततोद्रुतः ।

कुत्रो हस्नं' ददातीनि रौद्रौ'वाध्दौ निकुच्यते ॥

तत्कर्मकंनृतातेहतुर्यस्त रौद्रः प्रकीर्तितः ।

यत्कर्म रौद्रस्यान्नात् सा रौद्र इति वा भवेत् ॥

५ पृणिघातुद्रेयादानप्रहणेऽपु च³ वर्त्तते ।

ग्रह्हाति' दसे दयत इति कर्मे गृणेितमु² ॥

अस्य कर्तनया धीरोयं सा श्रृङ्गोत्यच्यते बुधैः ।

चुङ्गःकरुणादान्वस्तु विहितः शबब्दवादिमिः ॥

६अतो नैघण्डुकैस्ता चुङ्गेतिं करुणेति च ।

१० करुणः क्लेश इति क्यांतः क्लेशां न सहते यतः ॥

यस्य धीः करुणा स्यात्पत्यये करुणो भवेत ।

पराद्र्श्रितानां क्लेशानामसहिष्णुतया च्यते ॥

मनसो यादश्रो भावः स चै करुण उच्यते ।

पथेध्वान्तोस्तान्नतस्य वीभत्सा³ रूपमिष्यते ॥

१५ यत्पदार्थस्य वीमत्सा सा वीभत्स इतीरितः ।

गर्हां निन्दा च वीभत्सा कुत्सा पर्यायवाचकः ॥

गर्हणीयक्ष निन्द्याक्ष कुत्सनीयक्ष यो भवेत् ।

स भावः कथ्यते सङ्कीर्णोभत्स इति सङ्क्षया ॥

कि³'श्रीभय इति प्रयो धातुः स्पाद्रयवा''चकः ।

२० भय¹लं भयशब्द्वार्थ इति विद्वद्विरुच्यते ॥

विमेति भायपत्यन्यान्क्षणे³ति यथाक्रमम् ।

कर्मिषु⁴लति कस्माद्रिवातेनैव⁵ हेतुना ॥

1 A तौदस्य । 2 A कत । 3 A हेतौ च स । 4 B घुणाति । 5 A रिदम् ।

6A oṃti- ts this line । 7 B पुरा । 8 A स्तन । 9 A B तस् ।

10 A सङ्ग्रती । 11 B द्वाद्या । 12 A कृत्वा ।

13 A आद्यतयस्यात्मकने । 14 A कश्चित् । 15 A B क्रियातेनैव ।

भाल्यंते च यतस्तस्मात्तु चलनात्सकम्।

भयेनाकोषितो¹ जन्तोरजायते स भयानकः॥

आभ्यन्तरांशे वाधा²वशे विकारा यत्र संयुता³।

यस्य आवस्य शाम्यति स शान्त इति कथ्यते॥

५ अर्थतश्च निरुच्यते शब्दःः केचिद् धातुतः।

वचनाच्च निरुच्यते शब्दःः केचिद् योगतः॥

अप्यक्षराणां सामान्या|धिरुच्यन्ते च केचन।

एवं निकृत्तकारैस्तु स्वराश्रये निर्णयः कृतः॥

अत्राप्यते⁵ रसा⁶स्ववें श्रृङ्गाराद्या यथार्थतः।

१० निरुक्तकारैर्‍निर्णीता⁷ मया सम्यक्प्रदर्शिता॥

रामाच्यारोपणाहमा धीःः प्रेक्षका|णां नटादिशु।

जायते याड्न्र⁸ चिक्षिद्रैश्चेष्टया सा विचिन्त्यते॥

रामोऽयमयमवेति येथे⁹ प्रेक्षका|धीनेः⁹।

अनुकॢर्येज्यसि रामादौ सा सम्यगिति¹¹ कथ्यते॥

१५ अयं स नेति मिथ्यैव बोधा¹²द्वैतकलि|कात्।

अयं रामो न वे|ल्पेषा मति|ः स्वात्संशयात्मिका॥

अयं रामस्य सदृशा इति साहसदयाधीरियम्।

एवं नटे प्रेक्ष्यस्य बहुधा धीर्‍विकल्प्यते॥

सेयं¹³ न सम्यक्सूत्रो मिथ्या न संशयमनि|र्भवेत्।

२० न च साहसदयाधीरा|भ्या⁃ प्रतीतिभयो विलक्षणा॥

चित्रे तुरग¹⁴युद्धादिन्यो|नैव नटादिशु।

चिया काव्या¹⁵नुसन्धानबला|चिचक्षुराश्रादरपि॥

1 A B करतः। 2 B यतः। 1 C गतः। 3 C स्वप्। 4 A B कशेध। 5 B शोभ्यते।

A रह। 7 A नास्ति। 8 B C यत्र। 9 A भेदः। 10 A C दृ॥ 11 A मति॥।

2 A वाचा। 13 C नेयम्। 14 B C न। 15 A यो॥

निर्धूतिंतत्स्वकायोद्भिप्रकटेपेन प्रकारयते।

कृतिभिरपि सत्यत्वाभिमानकलुषीकृतैः॥

व्यपदेशैरपि¹श्रभावादिशब्दैः² संयोगाल्लपिणा।

स गम्यगमकत्वेन कश्चिद्यप्युदमीयते॥

५ वस्तुसौन्दर्यत|ः सोऽपि रसनीयत्वमेष्यति।

अन्यायनुमीयमानेन स्थायीत्वेन विभावितः॥

अत्रासङ्ग|अपि रत्या³ऽदि: स्वाङ्गते तै रसात्मना।

एवं केचिददन्त्येतां नटे रामादिदेहो|पिम्॥

तैर्वमित्येव भरता नाट्यवेदार्थवेदिनः।

१० रामादिवृद्धियो नाट्ये प्रेक्षका|णां नटादिशु॥

सेयं न संशयमतिर्न विपर्यांसधीरा|पि।

नैव³ साहसदयाधीरे|षा न विच्छितुरगासिका॥

न संशायस्य शङ्का स्यादेशाकालादिवेदनः।

न विपर्यांसधीः सा स्वाधाद्वैततरकलि|कात्॥

१५ काल्या|ऽुपनिबद्धस्य रामादेश नटस्य च।

सादृश्यधीहेतुत्वभावाद्धि सादृश्यधीर्भवेत्॥

चित्रे लिखितवस्तूनां मन्यन्ते कृतिमात्रम्।

सर्वडपि ह्यस्तत|श्वश्रतुरगात्मा न धीर्‍भवेत्॥

नटादेशेतनात्वेन चित्तस्य चेतनस्वत|ः।

२० तस्मात्कदाचन कापि न चित्रादिमति|र्भवेत्॥

पदा ह्यार्थक्रियाकर्मसमर्थो रामाधी|नेदे।

तदानीनं बाधकाभाव|तत्सय सम्यक्त्वमुच्यते॥

1 A ह्यः। 2 B C भत्नात्‌पुरत्ना। 3 A B तैव। 4 A गीय। 5 B रसभाना।

6 A नात्‌। 7 B C न्ना॥

प्रेक्षकास्त्रसासाधित्था नहेतौ सम्पकग्रयोक्तृभि:।

यत्तत्सौख्येऽपिक्रियाकर्मसंपथो रामचन्द्रेणोदिते ॥

एवं रसानुभावश्च स्वरूपाप्रयत्नोद्भवै:।

दर्शितो भरतमोक्तैस्तस्य वृत्तिनिर्हृद्यते ॥

९ न तु'डस्थतया नात्मगतत्वेन प्रतीयते।

न व्यभिचीयते कापि नो'ल्प्यते कदाचन ॥

तादात्म्य'केन प्रमदाद्यैरुन्मादैरैश्च वासित:।

स्वाद: सहृदयैर्यो मो'दात्मक्मो हृदयङ्गम: ॥

स भावाभिनयात्साधारणीकरणरूपया।

१० भावकत्वव्याप्रियया भाव्यमान: स्वभाववशात् ॥

भोगेन संचितो'नन्दमयेनैवोपचुध्यते।

मोक्षैकोद्द्यै:संवन्धप्रकारैरभिधीयते ॥

राग'विर्याकलासङ्कै: पुंसस्तत्त्वैव चिन्मयि: स्वात:।

प्रहुषितो'ङ्गै:रोत्कर्षा बाध्यादिकरणैरसतु'॥

१४ भोगं निष्पाद्य' निष्पाद्य वासनारम्भैव तिष्ठति।

हुष्टस्मोहा'दिकल्पैश्च भोग्यं प्रतीयते ॥

यत्सुखत्वाभिमानेन स राग इति कथ्यते।

विचा नामेति तस्मै च यद्रागोपादानसुच्यते ॥

तयोरभिव्यज्यते ज्ञानं पुरुपस्य विपश्चित:।

२० चैतन्यस्य मलैरैव संश्रय स्वभाववत् ॥

अभिज्ञालमहेतुर्था स कलेत्यभिधीयते।

श्रृङ्गारादिस्थिनि गुञ्जे'न्द्रवज्रि'गोचहर इच्यते ॥

एवं परम्परासैमौ'वैश्वर्यातां गते:।

पुष्यादिकरणैश्चैवोगैर्नटस्युश्रृङ्खलं रसात्मना॥

शिवागमैर्हैतैर्योंड्यमेवश्वरत: पुरातनै:।

कलो'त्कलिनचैतन्यो विभादर्शितगोचर:॥

४ रागेण रज्यताम्रायं पुष्यादिकरणैर्युत्त:।

मार्गाद्वानैरप्यन्तं तस्मृत्मूर्तिमि' स्थितम् ॥

शुक्रे तत्र स्थितो भोगान् भोगैकृत्सिक: पुमान्।

प्रेरकत्वेन पुष्यादिकरणानां पुन: पुन:॥

उपकुर्वन्निति सस्वादिगुणासले तत् तत्र तु॥

१० इति श्रीशरदातनयविचरिते भावप्रकाशने

रसस्वहुप्रकाशयुध्दित'निर्णयो

नाम द्वितीयोऽधिकारा:॥

१ B C तौ। 2 A कौ। 3 A B व्यक्ती। 4 A B न। 5 A omits this line।

6 C स्तो। 7 A द्रविः C तद्वान्। 8 A B स्ततः। 9 A विमोगे C मयोभित्सि। 10 B खा। 11 A B कौ। 12 A स्ततः। 13 B रसै C रसै रसै। 14 B C मत्स्येति। 15 B C भोगा।

16 C मति।

१ A मता। 2 A B माला। 3 A मत्तः। 4 A स्वल्पकथाप्रायाभिनिर्मित्त।

॥ अथीः ॥

अथ तृतीयोयोगाधिकारः ।

कथिता: स्थायिनस्तेऽपु विभावादिसहायतया ।

तेषां रसात्मता1 ताहृश्वरूपं तद्रसस्य च2 ॥

तद्रेदास्त्रिविधाक्तिस्तु विभावादिभाव्यभाव्यता ।

तदुल्पत्तिस्म्पकाराद्ध तज्ज्ञानं च तदाश्रयः ॥

५ तद्योग्यत्वं तत्त्वरणं3 संवन्थो भोतृभोग्ययोः ।

इदानीं कथ्यते4डस्माभिः प्रकारान्तरेण5 कलिप्तः ॥

उत्पत्तिरन्यजनकाभासैः6 स्तोत्रैः यथाक्रमम् ।

ततः स्थायिपु भावेषु तदसाधारणात्मकः7 ॥

नियमश्व विभावादेशद्वात्वप्रक्रियाडपि च ।

१० अनुভাবैस्तु वागङ्गमनाआरम्भजनन्मभिः8 ।

वागारम्भादिमे9दैन विकलपा रसगाभिनः10 ।

तत्तदालम्बनाभ्युतनानायकादिगुणाददयः11 ॥

अन्येऽपि भावाः ये केचित्तदनर्थानुप्रविष्टः12 ।

प्रवेध्यन्ति च तत्रैव विषयास्ते विवक्ष्यणे13 ॥

१५ शृङ्गार उद्भूतसाख्यो वीरौडभुक्ति14ततोलो रसः ।

अथर्ववेदतो रौद्रो बीभत्सो यजुषः क्रमात्15 ॥

1 C मा । 2 AB ग । 3 A B गतः । 4 B क्तः । 5 मात्ते । 6 A माहाभावे ।

A B गा ।

तृतीयोयोगाधिकारः ।

सामानि स्मरतस्तस्य हृदयं1व्यज्यते2रात्मना ।

याचे3यमिच्छा जगतां सिमृक्षो:4 परमात्मनः ॥

विषयाक्ता रतिः सैव सङ्कार ह्नि गीयते ।

इच्छा क्रियात्मका ज्ञिस्तस्यैव स्मरतो रसः5 ॥

५ उत्साहात्मा चिपत्सिणो वीर इत्युच्यते6कुधैः7 ।

स्मरतोऽध्वेभन्वाणां8 तत्तद्विसात्मका मति:9 ॥

या क्रियोपंहिता काऽतस्तं रोत्त्र होति कथ्यते10 ।

क्रियालुपा11 प्रधृष्तियो तसैव यत्कुधां स्मृतेः12 ॥

फलावसानिकीसैव सैव वीभत्स हति गीयते ।

१० शृङ्गारस्यात्मकरणं हास्य इत्यभिधीयते ॥

वीररस करणं यद्धीरं सोज्झुता13: परिकीर्तितः14 ।

कुरङ्कया या रौद्रस्य सैव स्थायीकरुणाह्हया15 ॥

बीभत्सस्यापि यत्करमं स च भयानक ईरितः16 ।

प्राधानयं जनकत्वेन जन्यस्येनाप्रधानता17 ॥

१५ प्रघानताप्रधानत्वे ज्ञातव्ये नाट्यहेतवे18 ।

यच्चु प्रधानं तद्चुभावादनप्यप्रसिद्ध्यति19 ॥

तस्मादधानेकयोग्योऽन्तु नाट्योऽङ्कारक्रमः20 ।

तस्मात्प्रघाना: शृङ्गारवीररौद्राः दृथकृतयः21कृ ॥

सर्वीभत्सा:स्वतान्नैतरेषां प्राधान्यकल्पना ।

२० स्वातन्त्र्यमेषां मूल्प्रसिद्धितरेषां च सम्भवम्22 ॥

व्यासप्रोक्तेन मार्गेण कृत्यामि यथार्थतः23 ।

कल्पस्याने24 कदाचित्कु द्रष्ठवा लोकान्महेश्वरः25 ॥

1 A B स्पष्यक्तीरसः । 2 A सेय । 3 C कोपस । 4 B तः । 5 B वध्यो साक्षी ।

6 B मतः । 7 हत । 8 A B कल्पान्तरे ।

स्थे महिम्नि स्थितः स्वैरं नृत्यज्ञानान्दमन्थरम्‌ ।

मनसैवासृजदृष्षींषुं ऋष्षीर्णां च महेश्‌वरः ॥

वामतो वैष्णवी शक्तिः स्थिता मायामयी विभोः³ ।

अम्बिकालुपमास्थाय स्थिता सा सर्वमङ्गला ॥

५ नियोगादेवदेवस्य प्रधाना लोकानुग्रजत्‌ ।

'मुद्रा स देवदेवस्य पुराधृततमथास्मरत्‌ ॥

दिक्पालनितमेषां मे करुणाज्ञाप्यनामियत्‌ ।

इति चिन्तापरे तस्मिन्नभ्यगाश्रान्निद्रकोऽ्वरः ॥

स नाट्यवेदमध्याय्य सम्पयोगं चतु:सुखम्‌ ।

१० उद्वाष वाक्यं प्राह्यर्णां ननदी नचिन्तितार्थचित्‌ ॥

नाट्यवेदोपविष्टानि रूपकाणि च यानि तु ।

विषाय तेऽमेकं तु रूपकं लक्षणान्वितम्‌ ॥

भरते च प्रयोक्तव्यं तद्वया सम्यग्निधानतः ।

तस्मिन्नयुकते भरतेऽप्यभिनयकोविदेः ॥

१५ प्राप्तानि च कर्माणि प्रत्यक्षाणि भवन्ति ने ।

एवं द्वयङ्गतरधाक्षरदृशो भगवन्नृपकृत्‌ः ॥

भूयोहकारं प्रियो ननकार नेः समाहितः ।

तत्क्षिपुरदाहार्द्यं रूपकं सम्पगम्यधात्‌ ॥

अध्याप्य भरतानेतस्युरुद्रचमिति वाभसीत्‌ ।

२० तस्मिन्निपुरदाहार्द्ये छन्दोऽचिन्द्रूवासंसदि ॥

प्रयुज्यमाने भरतेऽप्यभिनयकोविदेः ।

तदेतन्मेक्षमाणस्य मुह्यो प्रक्षरणः कमात्‌ ॥

कृत्स्निं सहृ चवारः श्रृङ्गाराण्या चिनिसृतता: ।

यदाडभिनीतों भरतैः सरभोगः शिवयोगस्नदा ॥

कैशिकीवृत्तिसंस्तो जड़ो श्रृङ्गारः पूवैतो मुखात्‌ ।

यदा डभिनीतें भरतैः सम्पकितपुरसदेनम्‌ ॥

५ सांभतावृत्तिसंस्तो जड़ो वीरो दक्षिणतो मुखात्‌³ ।

यदा दक्षाधरध्वंसौडभिनीतों भरतैर्द्धरम्‌ ॥

अभूददारभटीवृत्ते रौद्रः पृष्ठिमवककृतः ।

यदाडभिनीतं कल्पान्तकर्म रुद्रोर्मोर्नटैस्तदा³ ॥

'भारतीवृत्तिनो जड़ो वीभत्सख्रोत्पन्नानात्‌ ।

१० चयक्ता मुले भ्यख्रोत्पन्ना इत्यूदुः शङ्कुराद⁶यः ॥

एम्यो रसे म्यो निष्पश्चरितरेषां प्रदर्श्यते ।

जटाजिनघरो योगीऽमुग्रुण; साम्निलोचन; ॥

भस्माझाराग्रश्‌ यदा देव्या कामयते रतिम्‌ ।

तदा सलोका³न देवाग्रश हासी सदुतद्भुतन्महान्‌ ॥

१५ तर्माद्रास्यसकृत्पत्सिः श्रृङ्गारादिति कल्पते⁸ ।

पुराणि श्रेणि घदितान्योर्जरत्कावैर्नैः ॥

एकेनस्य तु रक्षार्थमचुराणां तरस्बिनाम्‌ ।

कोविदः शान्तसह्राणि संस्थापितानि तत्स्सतः ॥

त्रिगुणोत्तरदृश्वानि⁹ वला¹न्यतिष्ठलानि च ।

२० अभिनयकमस्थितापाङ्गीखपाङ्गेनावटोकपन ॥

विषया धारवर्षाणि स्मयमानः स्मरात्‌नतकः ।

धारेणकेन तान्येको भस्मसादकरोष्यदा ॥

1 B च्छृ। 2 C पाल । 3 B मोः । 4 C omits this line ।

1 A B था। 2 AB वक्ता। 3 A था। 4 BC ऋता। 5 D मयो नोदत् । 6 B सेननाद ।

7 A सती । 8 A ह्यते । 9 C ननि । 10 C पाता । 11 A धारा ।

तदा समस्तभूतानां नामरूपं यदभून्महत् ।

तस्माद्द्वतनिष्पत्तिस्तत्रैवारोहावरोहयोः कल्प्यते ॥

रुच्येण वीरभद्रेण दक्षस्य यज्ञं सिसिते मखे ।

दण्डितेत्यु च देशेऽुु नानाप्रहरणैः पृथक् ॥

५ विलोक्य तान्प्रलपतश्चकारणां क्षीणासिकान् ।

दीनान्देव्या: सवीरां च करुणो यदभून्महान् ॥

तस्माद्भृङ्गः । करुणया रौद्रान्वितो विभाव्यते ।

दृङ्गानामादिदेवेनामसीन्यासुच्यैवैरवे ॥

तच्चमत्कारनमिष्ठाय तत्र स्मालिप्य धावति ।

१० प्रमथा भूतसङ्घातैर्मन्थेक्ष्य आनत्चेतसः ॥

तथैव धारणं जगत्प्रवर्त्तनो भयविमोहिता: ।

तस्माद्रयायको जातो वीभत्सादिति गण्यते8 ॥

नारदे नैप कथितः प्रकारो10 भरताय च ।

तथैव भरतेनोक्तं यथार्थ नारदाच्छ्रुतम् ॥

१५ तदुक्तेन प्रकारेण रसानां च11 पृथक् पृथक् ।

उत्पत्त्योत्पादकत्वं च घटाभवदुपपादितम् ॥

यथा हि तन्वतो वेमतुर्वादिक्रिययान्विता: ।

पटातन्म्रा परिणामता: पटवाच्या भवन्ति ते ॥

१३यथा हृदो दृषदचक्रकुलालादिभिरन्विता: ।

घटातन्म्रा परिणता घटवाच्या भवन्ति च ॥

तथैव स्थायिनो 'भावा विभावादिभिरन्विता: ।

रसात्मना परिणता रसवाच्या भवन्ति ते ॥

१ यथैव तन्तुमेदाच पदमेद: प्रहृद्यते ।

तथैव रस[भाव]मेदाच रसमेदो विभाव्यते ॥

यथा कारणवैकल्याल्लोकांर्थ नोत्पद्यते हृदयम् ।

तथा कारणभावाद्वैचित्र्याल्ल रसोदय: ॥

५ तस्माद्भभावानु भावसात्त्विकाद्यं विभचारिभि: ।

वर्जिता: स्थायिनो 'भावा नायकादिसमाश्रया: ॥

अनुकरतया नाय्ये कियमाणा नटादिदितु ।

रसेनाप्रतिपन्नेन साम्येनिकमन्सुखं तु ते ॥

संस्कारै: प्रकटैसैश्वर्यस्थाने यत्ततो रस: ।

१० स्थायिनां रसनिष्पत्तौ तदसाधारणात्मक: ॥

विमावादिनिवेशास्य नियमोडत्र प्रदर्शयते5 ।

कार्यतुमाल्यसज्जीकृतचन्दनेन्दूदयादय: ॥

विभावासत्मभरोमाङ्क्रसैवेदप्यगुप्तगुप्तदा ।

सात्त्विकास्नुप्रतास्यजुगुप्साभिवृद्धर्जिता: ॥

१५ सम्भारिणोडपि रत्याद्ये स्थायिनि स्यान्मात्रिता ।

उद्रावयति श्रृङ्गारमन्त्रावोधि तु त्रिया ॥

स्वेदादिभि: कटाक्षैश्च मियभाावादिभिरेव च ।

विकृताकारवेशेण विकृताचारकर्मभि: ॥

विकृतैरपि वाक्यैश्च भ्रालभ्योलङ्गयानुश्रुतिभि: ।

२० विकृताभिनयैश्चैव विकृताक्षावलोकनात् ॥

कुष्टकासत्रलापेन' दोषोदाहरणादिमि: ।

हास्य: स्पात्स तु2 वीभत्सादिगुणनीच्चादिषु हृदयम् ॥

स्वपराऽऽत्मप्रवेशेन स दृष्टा परिकल्प्यते । पुनः प्रकृतिमेदेन पद्मकारः प्रदर्शयते ॥

निगद्यते वरिष्ठानां हसितं हसितमित्यपि । मध्यमानां विहसितं तथोपहसितं भवेत् ॥

५ नीचानां वापहसितं तथाऽऽतिहसितं कमात् । ईषद्विकासिगण्डं यत्सकटाक्षंनिरीक्षणम् ॥

अतिद्रवदनज्योत्स्नां हृद²नमातां स्मिते भवेत् । उत्कृष्टमाननं यत् विकसद्गण्डमण्डलम् ॥

लक्ष्यमाणद्विजं यस्यास्तदेव हसितं भवेत् ।

१० आकुञ्चिताक्षिगण्डं यन्मुखरागसमन्वितम् ॥

सस्वनं मध्युरं यस्यास्तद्³ विहसितं भवेत् । जिह्वावलोकना दृष्टिः मुखमुलकुञ्चनासिकम् ॥

निकुञ्चितं शिरो यत्र तथोपहसितं भवेत् । अस्थानहासरहितंमात्रे:रालंविलोचनम् ॥

१५ कम्पिताऽऽभिरोगात्नं तथापहसितं भवेत् । विच्छुट्टस्वनसंरम्भंचुद्रहं साऽलोचनम् ॥

करोपरडपार्श्वं यत्नजतिहसितं भवेत् । सात्त्विको हास्यसम्पत्तौ सर्चे प्रलयवर्जिता: ॥

उत्तमप्रकृतिंवीर उत्साहात्मा विभाव्यते ।

२० उत्साहः सरससम्पत्तिरौद्धत्यागादिसंभवः ॥

अविच्छेदादसंमोहादविच्छेदततोऽपि च । पुरुषार्थेविच्छेषु कायनास्त्वार्थेनि²श्रयः ॥

1 BC हर्यकर्णी । 2 BC मृदु । 3 C किता । 4 Δ रदिता । 5 C कला । 6 A B अतिहततनु ।

पराऽक्रमः प्रतापक्ष कुशंप्रोद्सैन्यता । यथा: कीर्तिषु विनयो नयक्ष प्रसुशकता ॥

मनःप्रशक्तिक्ष सम्प्रसाधनाऽभिजनमित्रता । इत्यादयो विभावा: स्ववीररसय कविकल्पिताः॥

५ स्त्रैर्यशौर्यप्रतापैक्ष धैर्येराक्षेपभाषितैः । सामादीनाऽहुपायानां पदाकालप्रयोगतः ॥

भाषितैरभ्वोगवश्रीरैररथु भावे भवन्ति ते । प्रबोधोऽर्थे:वगौ²ध्यमदर्थः स्मृतातिद्वैति:² ॥

औत्सुक्योत्कतकोऽसूयाक्ष मवान्ति व्यभिचारिणः ।

१० सात्त्विकाः स्वेदरोमाञ्च मदहर्षोदिसंभवाः ॥

गुणास्त्यागादयोऽड्गेऽपि सुरतु भावाः कचित्कचित् । विस्मयात्मा मवत्येव सममकृति¹रद्भुतः ॥

कर्मेणोदितशायाऽऽलूणामिवसितार्थोपस²कमान् । मनोरथफलप्राप्तेरुद्व्यशायावलोकने: ॥

१५ विमानोद्यानभवनसभारामावलोकने: । विरुद्रानां पदार्थोनामविरुद्धसमागमे: ॥

असम्भाव्य²स्य चादेश्य सम्भावोत्पत्तिदर्शने: । अदृष्टादृष्टसंप्राप्तेर्मातृदारादर्शनतम् ॥

इत्यादिभिरविभ्र²भाावैस्तैरद²कुनाख्यो रसो भवेत् ।

२० स्तक्भवेपथुरोमाञ्चस्वरासादाश्रुनिर्गमाः ॥

स्व²ारिणोदपि तस्य सुर्ये शृङ्गारोपयोगिनः6 । अनुशभावास्तु वक्ष्यन्ते परत्राऽग्रुतवर्णने ॥

1 B भ्रमोदा। 2 C स्मृतिहीनदरा मति:। 3 A B प्रीतिमि । 4 A omits this line । 5 A लक्राम । 6 B शहारैरपयोगिता ।

राक्षसोद्रतदैतेयकुरारादिप्रकृतिभेदवत्‌ । रौद्रस्तस्याचरन्तं वाक्यमवज्ञापरयोक्तयः ॥

वधा'न्यदारलाभादिमनिज्जा राष्ट्रभञ्जनम् । हताद्राहो गृहक्षेददारादीनां च मन्सरः ॥

९ देशजातिकुलाचारविच्छाशौर्योदिनिन्दनम् । आकोशाकलहाक्षेपवाक्यालाभङ्ग'नादयः ॥

एते विभावा भुकुटीचापोलस्कुरणं' हृदुः । दन्तोष्ठपीडनं हस्तनिपीडयो रक्तनेत्रता ॥

शस्त्रास्त्रप्रहरणच्छेदेऽस्त्रलताडनमोढने । १० पातं च कधिरादीनामन्त्रा²दिमिरलक्रिया ॥

पातोविचारतो युधे गर्जनं भरसं च हृदुः । एतेजनुभावा रोमाङ्कस्रेदकम्पादयोदपि च ॥

औग्र्यायवेगमदामर्षंमूर्छ्छौडस्वेदाद्यबहित्यकः । स्मृतितिचापलयोभाख्यं धैर्योत्साहादयो गुणाः ॥

१५ शोकार्तमा करुणो योधिष्वीचादिमकृतिस्स्वतः । अभीष्टविरहाच्छापा²क्लेशाद्वा चिनिपातनात्‌ ॥

वधादित्यस्य पुष्ट्रादिनिधनादथेहानितः । राज्यदेशापरित्रंशादनुच्ययसनोदयात्‌ ॥

दैवोपघाताद्वारियाद्वाध्यादिभ्यः प्रजायते । २० शून्तेम्यो वाडनुष्ठतेम्यो दृशेभ्यो वा दृशणां भवेत्‌ ॥

अश्रुपातो कुल्ये घोषः स्वरभेदो विरण्णता । निःश्वासः स्मृतिलोपक्ष्ष विगलपस्रस्त³गात्रता ॥

१ B प्राभा। 2A हृदुमद्‌ । 3 B C भत्से । 4 AB स्वलनामू । 5 A B मातो । 6 AB रार्तो । 7 B C ल्लमा । 8 C द्वापा । 9 A लस्त ।

मोहागमोद्भयातस्य मूलतः परिदेवलतः । विवेचनं महीपेऽपि भुजयोधे विरतंनम् ॥

भ्यासोच्छ्वासो²देहगत³पातोरस्ताडनानि च' । मोहो विषादिनिवेदौ चिन्तौश्वद्यये च दीनता ॥

९ जडता व्याधिकृतमदापस्मारालस्यघृण्यवः । स्तम्भकम्पौश्रुबेवन्येस्वर्भावादयस्तथा ॥

एतेऽनुभावा: कवितां दोष्पैः'मानास्तु दैन्यनात्‌ । क्षीणौश्वादिशु शोको²प्य मरणाद्यवसायः ॥

मध्यमाना भवेच्छोके स्मृतिरेव स्मितिरेव वा । १० उत्समानामतिप्रौढो विवेकिनैव शान्यति ॥

पराभयस्न्तनमानामात्मनो च्यसनप्रदः । वीभत्सः स्याज्जुगुप्सात्मा क्षोभोद्वेगादिभागभाकू ॥

क्षोमात्मा कधिरान्नादिर्दर्गोनस्पर्शोनादिजः । उद्वेगात्मा कुमिच्छर्दिप्रतिविष्ठादिजो भवेत्‌ ॥

१५ दृशेऽपि ग्लानिर्‌भेयं मोहः कोषो नित्रा भ्रमो मतिः । वक्ष्यन्ते शान्तनुभावाख्य नासाम्प्रछादनादयः ॥

पुरुषार्थता हेतुस्सं मुनिभ्यो ध्यानेर्मुनि चारणः । भयानको भयस्थायी स्वभावकृत्कातकात्कः³ ॥

विकूलेप रदे: सत्वै²विकृताकारदर्शने: । २० ¹⁰भून्यारण्यादिगमनेशक्रमादिप्रवेशने: ॥

गुरुराजापरादेश विभेदैरमादिभिः । अनुमानास्तु वक्त्र्य'ने वाख्यानः कायभेदतः ॥

1 A तः । 2 C लो । 3 A तत्‌ । 4 A दयः । 5 B आद्य । 6 A केशो । 7 A सादू । 8 A च्छद्‌ । 9 A ल्से । 10 C Omits this line । 11 B क्यम् ।

दक्षानुकम्पानभिलष्यदिव्योहाग्या' यथार्थतः । एवं रसाः सातुभावविभावा: सम्यगीरिता: ॥

शृङ्गारो वाचिक: कामिभृङ्गपङ्क्यात्मा च कषायन । क्रियास्मा कम्पादित्ये च शृङ्गाररस्लिर्विष: स्मृत: ॥

४ हस्त्योदपि त्रिपकार: शाखाङ्गनैपङ्याख्यभेदतः । वीरो युद्धदयादानमेदेन त्रिविधो मत: ॥

अद्भुतं त्रिपकारं सात्त्विकानाह्लादिके: पृथक् । अज्ञानेपथ्यवारमेदाद्भिष्यो रौद्र उदच्यते ॥

करुणोऽपि त्रिधा मिषो मनोबाग्लूर्मेदभिः । ९० कधिरादिक्षोभजनमा विष्टाश्रुयुग्मेजोडपर ॥

इति द्वेषा समाख्यातो वीभत्सो रसकोविदै: । मानसो वाचिकश्चेति त्रिधा मिषो भयानक: ॥

भयानक: सपीमत्सलिघा वाक्कायमानसै: । स्वाभाविको मनास: स्पादाङ्किक: कृतको मत: ॥

१५ देशकालगुणाद्रव्यादियाजात्यात्मकेपु तु । अनुवृत्तेऽपु भावेपु यथावस्थितरूपतः ॥

येन येन च भावेन यो भावो जायते रस: । तत्सद्रावारलव्यया सत्त्वादिभ्योऽप्यते ताहरसो रस: ॥

'मावगम्भी'रह:'सङ्कितं मधुरं नर्मपेशालम् । २० हृद्यं' श्रावणानन्दं शृङ्गारो वाचिको मत: ॥

वासोज्झरागमूर्छाभि:'मोलैयैश्वर्‌क प्रसाधितम् । प्रासयोजनेर्मकृत् शृङ्गार: स्पाद आभ्रिक: ॥

१ A B रस्ला । २ A रस: । ३ A रस्तम् । ४ A वादि ।

दन्तच्छेदं मखच्छेदं मणितं च ससीत्कृताम् । तुम्ब्वानं पूरणं मावो हैलादि: केलयोऽपि च ॥

ध्यानाङ्गुपचारक तथा सृष्टिकामिया । इत्यादिभावे; कथित: शृङ्गार: स्पात्तिक्यात्मभ: ॥

५ यथाल्रमस्तनं वाक्यं स धा'स्यो वाचिक: स्मृत: । विपर्ययेप निक्षेपो माल्याभरणवाससाम् ॥

या; स नैपथ्यजो हास्य इति निर्णय्यते बुधै: । विकटाभिनयतं यद्वा नाम्नावलोक्यने ॥

स्वभावाद्रौधकपटात्स हास्यस्थाङ्किको मत: । १० निरायुष्यायैकस्य हीन'स्थापि परिच्छदै: ॥

अभीतिर्मेहुमियोंकुं क्यवसायो रणे मत: । हर्ष: प्रास्ताव्यातेपु समरादपलायनम् ॥

भीतामयप्रदानं च प्रहलस्यार्तिमञ्जनम् । एवं युद्धात्मको वीर: स्तज्दौ: कविभिरीरित: ॥

१५ अर्थिनामोऽस्मितादर्थौ'दायेऽप्योद्भिकं बहु । अर्थिन: पुनरायातान् सृजनानितरानपि ॥

यन्मानयति दानेन वाच्येन मधुरेण च । एतद्दानात्मकं वीर: कवयत दानशोलिभि: ॥

व्याधिदरियतक्राक्षुत्पिपासादिपीडितान् । २० अनुगृह्णाति य: प्रीत्या' स वीर: स्पायात्मका: ॥

घ्यानं न'नयविचार: प्रसादो बदने रस: । आनन्दाश्रु सरोमाञ्चमनिमेषावलोकनम् ॥

१ BC रस्ला । २ C स्थे वाचक: । ३ C स्त्तम् । ४ A वल: । ५ B मिल । ६ B सालसक्त्र । ७ A या: पाति । ८ A यत्न ।

अनिमिषलत्बं मनसो यस्मात्स्तन्मनससोऽसूतः । वेलाकुलीनां प्रमाणसुरतायोस्थाय वलगंनमः ॥ दानप्रबन्धो नटनमान्द्येपषु परस्परम् । परस्परस्य खुजयोः परस्परतलाहति ॥

९ एवमादिविकारो यः स भवेदाडिकोडहुनः । हस्ताहकारः साधुवादः कोपोलास्फालनध्वनि ॥ उचैर्हासो हर्षघोषो गीतमृदङ्गावचः ।

एवमादिविकारो यः स भवेऽपिकोऽप्यसूतः ॥ शिरोरिभंधुमिः स्थूलैः केदारूट्टत्‌पिकुलैः । १० बाहुन्मित्रहस्तदीर्घैश्च वदनशङ्कापारिभिः ॥

उद्बुत्तरक्तनयनैर्मेहाकाञ्चैः स्तिमितैरैः । एवंप्रकारो रौद्रोऽप्यमाजिकः कध्यते बुबैः ॥ कृष्णरक्तानि वासांसि कृष्णरक्तामुलेपनम् ।

कृष्णरक्तानि माल्यानि कृष्णं रक्ताङ्ग भूषणम् ॥ १५ एवं नैपथ्यजो रौत्र रति विधद्रिरुच्यते । छिन्नैः शिरोभिः वधनैर्नं खाद मारय ताडय ॥

विवामि कचिरें तेऽपि पिनष्टीलस्यादि यत्नचः । एतस्मु वाचिको रौत्र रति नाट्यविधी रितः ॥ वाक्यार्थानुसन्धानं निश्वासोच्छ्वासदीर्घता ।

२० उपेक्षा केकास्वासोज्झितस्कारादिरु दीमतः ॥ अनुतानामिञ्जतवमनस्थितविसतता । विरक्ति सर्यविषया तिलिङ्गेष्टवनमिष कलना ॥

1 AB यत्स्थालमा रसः । 2 C कन्द । 3 AB प्रक । 4 B द्रुतिको । 5 A स्मृत । 6 A भ्रू । 7 AB मो । 8 C भी । 9 B देह । 10 B चैथे । 11 AB स ।

आकाशावीक्षणस्थेनि मानस करुणः स्वरतः । हाराकरो रोदनं कोषः प्रलापो दीर्घभाषणम् ॥ दूराहानमथाकन्दे धायिकः करुणः स्वरतः ।

क्रधिरादिरु हृच्छेधु मनः शुम्याति शोकबलम् ॥ ५ अतो हि मानसः सत्त्वैरपी भरतः क्षोभनः स्वरतः । विमेति स्मायति श्रेष्ठंचुहरुथ्चयाति शोक्रयति ॥

कान्दैरपक्रमात च विशादात च निःसृतेः । दयते च भाम्यति प्रस्यस्यास्ते तृण्णया च गृह्यते ॥ यत्ततो मानसः क्षोभजन्मा बोभत्स उदयते ।

१० डलेजयो यो बीभत्सः स स्वाङ्किक उदाहृतः ॥ वक्त्रावकुण्ठनं नासाच्छादनं नेत्रकुण्ठ नमः । अस्पष्टपादतनमपर्वतितवकता ॥

हृतपादाग्रमनं ठ्ठीकृत च हृद्यङ्गदः । एवंलाङ्गिक डलेजन्मा बीभत्स उदयते ॥ १५ दित्क्कोहः कान्तिद्रोहिक्य सह्यापान्द्रेषण शुचः ।

पार्थ्योर्वीक्षणं पाणिपादयोः रपि कम्पनम् ॥ पेताज्जुगुप्समानस्य वमनं दर्शनं तथा । एतैरङ्गयानकलञ्जैः क्रथित स्वाङ्किकास्मना ॥

उत्कटसम्मुख हत्कम्पः स्वेदो हत्कम्पलतारका । २० शुष्कोष्ठताडनस्यशोष्य गद्गदरस्य विवर्णता ॥

विषयस्यापरिच्छित्तिकृताहुरतांनमिञ्जता । एतैरङ्गयानकः स्वाभाविको मानस उदयते ॥

1 A च । 2 A मद । 3 Omits two lines । 4 B गद । 5 A वृद्धः । 6 A कुष । 7 B न । 8 वदतो । 9 C करक । 10 A क्ल । 11 A नद । B नसु । 12 A वमन । 13 A मुखः । 14 O वा ।

एवं रसविकल्पाभ्यां कविता: स्वस्वलिप्तत: ।

अधिदैवतमेतेषां भरतादिभिरुच्यते ॥

शृङ्गारो विष्णुदैवत्यो हास्य: प्रमथदैवत: ।

महेन्द्रदैवतो वीरस्थायुतो ब्रह्मदैवत: ॥

९ 'रौद्राधिदैवनो रौद्र: करुणो यमदैवन: ।

वीभत्स: कृत्यते शक्रिर्महाकालाधिदैवत: ॥

3भयानकोडपि कथित: कालदेवाधिदैवत:4 ।

आमिरूप्यमधिष्ठानं शृङ्गारस्य यतो भवेत्॥

अभिलोपोऽस्तमो विष्णुस्त्र्यादिस्याधिदैवतम्' ।

१० 'भिकटाभिनयैर् व पदाङ्गस्याधिष्ठानमुख्यते ॥

तद्वस्ति प्रमुखे यस्यास्तद्गमस्याधिदैवतम् ।

वीरस्य यदधिष्ठानं तद्रूपंमिति गण्यते ॥

धीरौ महेन्द्रो यस्यात्तु सौड्यमस्याधिदैवतम् ।

अक्रूरस्याप्यधिष्ठानं नानाशिल्पास्त्रिकेच धी: ॥

११ ब्रह्मण: सेयमस्तीति सौड्यमस्याधिदैवतम् ।

रौद्रस्य यदधिष्ठानं कर्म रोग'रुजात्मकम् ॥

उद्रस्य च तद्रूपस्तीति सौड्यमस्याधिदैवतम् ।

कुब्जासुर्याधिष्ठानं नेति वार्तेति मन्यते ॥

पापं तद्या यमयति यम: सौड्यस्याधिदैवतम् ।

२० 'भीमत्सस्याप्यधिष्ठानं महाकालोडस्यग्रात्मक: ॥

प्रलयेऽस्य तद्वस्तीति सौड्यमस्याधिदेवता ।

भयानकस्यापिष्ठानं विकृताकाररूपता ॥

द्रतीये5शनिकार:1

कालदेवस्य संहारकालस्तीति तु श्रूयते ।

इदानीं भूतलक्ष गौरक्ष पीलो रक्तरक्ष पञ्चम: ॥

कपोलश्र्चैव मीरक्ष कुष्णामोति यथाक्रमम् ।

यथाड्यदेवतं वर्ण: कथित; पूर्वै:सुरिभि: ॥

९ शृङ्गारादिरसानां तु स्वरूपं जन्मनानमी ।

तद्विकल्पाभ्र तत्रूपं तद्रूपं वर्णकल्पना ॥

भावानुरूपं कृत्यस्य तत्त्वरूपे न नो भवेत् ।

संहितोकेन मार्गेण तथा वाच:किवर्शनना ॥

व्यासोक्तेनाध्वना चैव नारदादिमिहिर्तेन च ।

१० निर्णयातनि3 यथाशास्त्रं दर्शितानि यथार्थत: ॥

रसानां ये विभावाद्यसे गुणा: स्थायि कदाचन ।

अनुभावा अपि कापि स्थायिभावेषु कदाचन ॥

नायिकानायकादीनां चपापाराधनुरूप'त:1 ।

गुणा भवन्ति कृत्नापि स्थायिनोडपि कदाचन ॥

१५ विधोषास्तेषु येऽनुक्तास्तेषां रूपं प्रदर्शयने ।

लड्विकारिकरिस्यं शोभेमिस्यभिधीयते ॥

बुदैर्विरूपावसायो ब्यवसाय इति स्मृत: ।

सहसा यत्कृतं कर्मे तत्साहसमुदीरितम् ॥

धास्तास्ताविहतस्यापि परमात्ममिति तु मन: ।

२० प्रवर्तते फलप्राप्तौ स पराक्रम ईरित: ॥

प्रतपन्नि यतो श्रेष्य: स प्रताप इहोच्यते ।

प्रौढि: प्रवृत्ति: सौस्ताद्या प्रारङ्घस्याफलोदयात् ॥

1 A अधि। 2 A गौ। 3 C तथा। 4 A वाक्यषष्ठम् । 5 BC स्तोको।

कृतिर्या रमयत्येव सिद्धिं सा कीर्तिमकच्यते ।

कुलकमागता सा चेत्कीर्तिनाम्ना प्रकाशते ॥

स्वापदानप्रसिद्धा सेयंख्या इत्थंभिधीयते ।

यतो विश्वस्य शामिते तस्मादंश इतोऽितरत् ॥

४ विनम्रे लोकमर्यादाश्रयार्थोऽनतिलहुनम् ।

दण्डनीतिरतुष्टानां नय इत्यभिधीयते ॥

अनिरुक्ता अपि स्वे स्वे कृत्ये यत्सङ्क्षिचौ प्रजा ।

प्रशस्तं तदिनि प्रोक्तमज्ञा सैव भयात्मिका ॥

वीयं विचित्रमन्यग्र प्रहृष्टिस्थितियुक्तकर्मणि ।

१० गुण्डारवदलं यस्माद्दोषणः शौण्डडस्स कध्यते ।

शौण्डान्यता प्रेरयति तच्च्छौण्डडीर्ययुक्तदेहत ।

प्रकर्षेभावना जन्तोः प्रमादोऽभीष्टदानतः ॥

भावः परोपकारार्थी लक्ष्येन्ते यज्ञ सर्वथा ।

स चानुभाव इत्युक्तो येषां सृप्यते जनः ॥

१५ सत्यं जवबलप्राणकायबुद्धिषु वर्जने ।

स महासत्यमित्युक्तो धीरपर्यायनामकः ॥

इत्याकृत्या नियमिता स्थैयं सर्वैरमेयता ।

एतौ गुणावस्थौ धीरस्य विभावा एत एव हि ॥

रौद्रस्य करुणस्यापि ये विभावादयोऽङ्गभवन् ।

२० तद्वाल्म्पनानुतानां कध्यान्ते ते गुणात्मका ॥

यस्मिन्नपे व यक्षाक्ष्यमर्थौसंस्पर्शी तत्त्वतः ।

अनृतस्तर तदध्वना तद्वेर्ष विपर्ययः ॥

अबज्ञा सा प्रकृष्टस्य यत्नधैर्यायममानता ।

अबज्ञा मानसी ज्येष्ठे न्यायारो वाक्तितरक्षति ॥

वाचिकी गुणनिन्दा स्यातां शारीरी ताडनादिका ।

प्रकृष्टोडधिकयोरेतैमाननैवावमानिता ॥

५ श्रूयैव दोषमारोप्य कोश आकोप उच्यते ।

असूयादिभिरनयोः क्षेप आक्षेप उच्यते ॥

कोधविश्र अनेकोषकोपरोषविषाग्नः ।

छादुमित्रपियाभृत्यपुज्यादिष्वेव पदाब्जा ॥

कुटिलां सुकुटि धने जिह्वाया लेढि सुकिणी ।

१० क्रुद्धस्युद्धेशात्प्रयो दन्तान्तकटकाटापन ॥

ध्वाक्षाणयुब्रीक्षने लक्षिते हरामोद्रिक्षते भ्रुजौ ।

न तिष्ठति न चैवास्ते विषमे कण्ठगर्जितम् ।

एवं हि वर्त्तने प्रायो जातकोषस्तु शान्त्रुयु ।

मीडावनेभवदनः स्वललाषः श्वसन्युधः ॥

१५ तृष्णां ध्यायति निबेष्ट चेत मित्रकुष रहः ।

रोषरज्यत्कटााक्षः सुकुरिताषरपल्लवः ॥

रुद्रत्कुटिरिलापाङ्गचिकितिः श्यामितान्त्रुधि ।

छिदारकम्पाक्षिचेष्टाभर्त्सनाकुलितर्जने ॥

कोधोऽभिनेयो भृत्येषु दृष्टेषु च हृद्दहेत् ।

२० चिन्त्रावदनः स्वेदस्रपितो गद्गदस्वनः ॥

अनुत्सरोज्चदानिक्क्षित प्रज्ञे कुद्रो विभाष्यते ।

अष्टावस्थाः कुद्रानां कध्यान्तेऽत्र मनीषिभिः ॥

प्रथमा निन्दति गुणान्निजलीया परुषं वदेत्।

तज्जाशोपायचिन्तैव'मुतीया यादृशं'दाहता।।

वतुत्र्यो' हननेच्छा स्यात्प्रहसन्यासायुद्धग्रहः।

षट्पां निहह्नति वेगन' चित्रेरपि च वारितः।।

५ सस्म्यां निहतस्यासुखपानमान्लापकर्षणम्।

यावल्फलायाऽपि क्रोषः कैश्चिद्रिच्छने' रसाधितः।।

गुरुः क्रोषस्य कौतिल'याथ्मानां'सु रजति कामतः।

क्रोधो रौद्रेऽपि माधिष्ठः कोपो धीरेऽपि हास्यते।।

श्रीपुंसयोग्र्मियो रोषः प्रणयादिहि क'ध्यते।

१० क्रोषस्थितावति सवेगत्र क्रुध्दानामाफलोदयात्।।

कोपेऽनुनाथितः सपो निवर्तेत फलोदयात्।

उदीस्खेत्त्रे'वर्धेन तत्कुध्दोपनेत्रेऽपि च।।

रोषः प्रायेण सवेगत्र शाम्यत्येऽपि बलुनाsयितः।

विलापः स्यात्कुणाश्र्यानामिलितं रोदनं भवेत्।।

१५ परिदेवितमेतस्याद्भुदिते' यत्सगद्गद्रवम्।

उचैः रोदनमाकनः शोकोत्कर्षे' स कथ्यते।।

निकृष्टे च विलापः स्वान्मध्यमे परिदेवितम्।

रोदनं शोकविच्छेद्योःप्यानन्दातिभेदतः।।

स्कुरदोष्ठा¹⁰ सनिर्वाणा सञ्चारः कम्पचेष्ट्रपुः।

२० शुध्दीकृतदिलालोका¹¹ भवेद्वेष्ट्योःस्थिरोदने¹²।।

कुहक्नपोला श्वशिरवाष्परोमाञ्चनिम्नरा।

सगद्गदस्वना येन तत्त्सादानन्दरोदनम्।।

प्र'लापो भूमिपतनं वाग्विलासाविवेचनम्।

हास्येऽपि भाषणं मन्त्रमातिर्ये कदिते भवेत्।।

प्रायेण रुदितं क्षीणां नीचादौ कापि वा भवेत्।

रसालम्बननूचानां पदावल्यानां तत्स्ततः।।

५ साधारणः सुर्यें सावले कथ्यने² यथार्थता।

आवेश्या'रोप्यनिक्षेप्यबन्धनो'प्येरमूर्छितम'।।

शुभ्रशिन्दिविभाति तकुपस्मिति कथ्यते।

घृणाकूष्णं' रत्नमर्य केवलं हैमसेव वा।।

कर्य'स्य कर्य' पार्श्वस्य तदावेध्यमुदाहृतम्।

१० इन्द्रच्छन्दादयो हारा हेमसद्ग्रादयोऽपिच।।

एते भुषणमारोप्यस्मिति चित्रद्रिरीरितम्।

मुक्तामया स्वर्णमया श्रेणीसूत्राङ्कदादृशा।।

श्रैष्ठेयकाश्र कविभिर्यचनैर्युदाहृतम्।

निक्षेप्यं नुपुरं हस्ताभरणादि निगच्य'न्ते।।

१५ गुभमानिविभाति यदर्य कान्तिवारिणि।

लावण्यमिति तत्प्राहुः पुलकं प्रतिमादिशु।।

युक्तं स्वग्रणोस्करैः पदार्थमितः स्फिततम्।

स्वास्मवत्कुरुत यत्कादिभि'रुप्यमुदाहृतम्।।

अन्यूनानतिरिकं य¹²प्रत्यक्ष²सौष्ठवचम्।

२० शुध्दिष्टसञ्चिवन्यं यत् तत्सौन्दर्य'मिति स्मृतम्।।

अयं चिरः कटी वक्षः कुक्षिःपादाविलीरितम्"।

जघनोरुबहुप्रेऽपादि प्रभाहुमिति कथ्यते।।

1 A निता। 2 A B ख्य। 3 A में। 4 A B हैं। 5 A भेड़े च भुमिका।

6 A भ्रू। 7 A ज क। 8 C स्ये। 9 C न। 10 B रोचा। 11 B कारोः C कारो।

12 C श्लिष्टते।

1 A वि। 2 B वा: कल्यति। 3 A भ्या। 3 B या। 4 B तः। 5 A B किल्यम्।

6 A श्ची। B स्त। 7 B कड। 8 B दीनि कल्य। 9 A न। 10 A B न्यायातिरिकं याफिले।

11 A तः।

उपाधिं नासिकानेत्रे'चूकपोलाधरादिकम् । सौकुमार्ये त्रिपा शिल्पे ड्येष्ठमे'धाष्मकम् ।।

प्रष्ठनपक्षवसस्पर्शोस्त्रैसहं यस्यात्तदुत्कतम् । पाणिस्पर्शोचसहनं सौकुमार्ये तु मध्यमम् ।।

५ ग्रीतातपा'यसहनं सौकुमार्याधनं' भवेत् । शुक्रस्पर्शत्वमेवाहुः श्रृङ्गुत्वमिति तद्विदः ।।

अन्ये तु सृष्टमपि पदसृष्टमिव भाष्यते । तदेव मादृशामिति कथयति नित्यधीविणः ।।

त्रिषा प्रसादो बदने डशोकश्रिये च कथ्यते ।

१० लावण्यरसनिष्यन्दि' समयमानमिवास्कृत । पुलकोद्वासिगणं यत्प्रसक्तं बदनं भवेत् ।।

सभ्रूविलासलितं सकटाक्षनिरीक्षणम् । स्मेरतां स्वच्छलिगं प्रसक्तं नयनं भवेत् ।।

कृतज्ञानोपकृत्यैव श्यो दोषानभिज्ञता ।

१५ एतत्प्रसक्तरचिनानां लक्षणं समुदाहतम् । इयामो रक्तः प्रसक्ताश्रु मुग्धरागोऽपि च त्रिषा ।।

गुष्यस्कान्ति परिस्लानमष्याणाधरपल्लवम् । मन्दानिम्बासमामोद'लत्क्षु'क्तारावलोकितम् ।।

'येन स्पृहणि इयामो'मुग्धरागोऽयमीरितः । २० प्रकुरुत्स्वेदकणिकं रोहावणाविलोचनम् ।।

रक्त्यस्कपोलयुगलं स्फुरण'क्षि'स्यसितोष्मलमत्र । श्वेतं यत्सत्र रस्ताश्रयो मुग्धरागः प्रकीर्तितः ।।

1 B भ्रोन । 2 B तस्मात् । 3 A येष्टमे । 4 B मपि निधान्त । 5 A B माति । 6 A ॠ । 7 C omits this line । A अतस्त्या । 8 B मम् । 9 A भ्रानि । 10A लोककृत् ।

आभिस्निम्तं सुरतस्कान्ति भाष्माणमिवास्कृत । प्रकटद्रागं नयनं स्निग्धतारावलोकितम् ।।

यत्न तथ्र प्रसन्नाक्यो मुग्धराग उदाहृतः । भयानके सधीभत्से करुणे इयाम इष्यते ।।

५ रक्तो रौत्रे कचिद्रोरे विचारे कैश्चिदिष्यते । भवेत्प्रसक्तः श्रृङ्गारे स्वत्तः सम्भोगनामनि ।।

अनुचिन्ते दैनवैर च प्रयोक्तव्योऽनुत्तरे । दृश्ये: स्वस्योपभोगां'गैः शक्त्या मानना मता ।।

सादुरागं सहर्षं च सरिमतं चैव सादरम् । १० उच्यते वचने पत्तक्रामाधुर्येऽप्यसुच्यते ।।

देयस्य वापरिच्छिन्नस्यैवानन'जिञता । ददतो हर्षद्रियेस्स ल्याग इति कीर्तितः ।।

क्षणिनोति दुःखं येनैव स क्षणः परिकीर्तितः । उज्जुनोति'ति यदु:खं'खचछः परिकीर्तितः ।।

१५ उत्सृते हर्षमित्येष उत्सवः परिकीर्तितः । दुःख्नोति खेदयत्यन्यान् स दुःखं परिपच्यते ।।

दुःखप्रयोगचातुर्ये कृत्यव्वाहु'दृष्टु काचिलम् । दृश्यते क्रियागुणादीनां हानोपादानकर्मसु ।।

मृक्ष्मार्थौवासिनि'तो भोग्यापरस्तु नैपुणम् । २० अर्धे प्रयोजनं यस्म'त् क्रियापारोऽध्योचिनाकृतः ।।

स समर्थोऽस्य ताच्छील्यास्मार्थ्य तस्य कथ्यते । विलोभन'मसद्रूपे सदूपोत्कर्षणं चिदुः ।।

1 B सैः लत्तोप्यो । 2 B देय । 3 A नित । 4 C नसाद । 5 C वंश । 6 B न ।

श्ल्कादौधनि'नृपव्याजादिभिर्येऽपि चिन्नविभ्र्रः ।

आतङ्कः स भवेत्सौडि प्रायः करुणतामियात् ॥

एकार्थैव पदार्थस्य नानारूपप्रकल्पनम् ।

वाच्यःकार्मेभियैयतच्चरपंमित्यभिधीयते ॥

४ यौकिके वैदिके चार्थे तथा सामयिकेऽपि च ।

सम्पकपरिचयप्रौढिवेदृग्ध्यमिति गीयते ॥

वस्तुतस्प स्वभावेन येना केनापि कुत्रचित् ।

मिध्यात्वं3योप्य्यार्थकथनं स्वात्मप्रतारणाम् ॥

एवं प्रकाराः कविमिरह्या भावाः यथारसम् ।

इति अश्रशारदातनयविरचिते भावप्रकाशने रसभेदतत्पकार-

स्वरूपनिर्णयो नाम तृतीयोऽधिकारः ।

1 रसप्रति । 2 A लखित । B तनिष । 3 A कर ।

॥ श्रीः ॥

अथ चतुर्थोऽधिकारः ।

रसालम्बनभावा'नाहुःसाधारणा गुणाः ।

मुखेप्रसक्त2 सर्वडपि'शृङ्गारस्त्रिलसन्वितः3 ॥

भोगः स एष श्टृङ्गारबिरोधी इति गीयते ।

भोगोभोगसम्भोगाद्वा पर्यायवाचकः ॥

४ सर्वभोगे चापि6 सर्वत्र जन्मना मामसी र"ति ।

वर्तते मूलतया वृत्या यूनोरेव सरागयोः ॥

तथाऽन्येऽर्थविरोधेऽप्योऽड्यमेतां कथयते पृथक् ।

भोगयद्रभ्योपभोगो यः स भोग इति गणयते ॥

उपभोगः स एव स्यात्स्थायि देशकालसंमेदितः ।

१० कामोपचारः सम्भोगः कामः कीरुपसपयः4 मूलभूय ।

श्टृङ्गारमानन्दसम्भेदः परस्परविमर्दनः ।

उपचारस्तनाहानन्दकारकं5 कथयते ॥

श्टृङ्गारभया स्युः प्रमदास्तालासामामोदकारकः ।

यतः श्टृङ्गारैवैकस्तस्य शुविस्तरम् ॥

१५ कथयते शाखाङ्गटेन वस्तुनः शानुमुद्रितः ।

स्थायी रत्स्थायियो भावः स्तविभावादिविचर्चितः ॥

1 B शृता । 2 BC वमते । 3 A द्रुत । 4 B मा । 5 B ना । 6 A गलन्न । 7 A निः । 8 A न ।

शृङ्गाररसनामा स्यात्स्तदालम्बननायिकाप्रयी' ।

नायकप्रेमदशाभेदा: सम्भोगस्य भिदा अपि ॥

रक्ष्यत्नै तत्स्वरूपप्रज्ञा तद्विच्छा अपि तत्स्वतः ।

रते: स्वरूपमचार्यैक्तमत्नाभिधीयते ॥

९ परस्परसवेधशुचावसंवेदनात्मिका ।

पाञ्चभौतिकमिथ: सैव रतिर्युग्नो: सरागयो: ॥

संश्लेषैकश्लोक'योगेन ध्यानेन च्छन्दुत्सुजो' ।

नवयौचनयो: शृङ्गारमयत्न्यो: श्रेष्ठरुपयो: ॥

नारीपुंरुपयोस्तुल्या परस्परविमाविका ।

१० स्पृहाहतया च्छिद्यहृसी रतिरित्यभिधीयते ॥

रतिरिच्छा भवेच्च्छूनोभयप्रार्थनात्मिका ।

यूनो: परस्पराछादरहोद्विलासम्भकारिता ॥

शुचावात्मिका मनोऽभृत्ती रतिरित्यभिधीयते ।

आलापलीलोपचारचेष्टाहृष्टिविलोकनै: ॥

१५ अन्योन्यभोग्यभीरेक रहः श्रीपुंसयो रति: ।

इयमक'रिता प्रेम्णा मानस'ह्लादिता पुन:' ॥

सकोरका' प्रणयत: स्नेहाकुलसुमिन्जा भवेत् ।

रागात् फलवती चेग'सुखरागेण सज्जते ॥

इ-धैवद्वाच्यो मदनो माति यत्र प्रकर्यात्: ।

२० तत्रैव तद्विच्छानं रति'धीनो: परस्परम् ।

परस्पराछ्यन निरीक्षणं नावननम् ।

पदेकापायतोऽपायि स'न्रेमति निगध्यते ॥

१ B भ्रू:। 2 C गुण । 3 B भाका । 4 A मनाक् । 5 A अम्बेत् । 6 A प्रदोष ।

7 B भ्रू:। 8 A ततो । 9 A कारतो न स्वातद् ।

इदं तदिति सङ्कल्पो ययोर्न कापि हरप्रिये ।

तद्रावबन्धनमति कथ्यते मनोभिषणा: ॥

एतस्मै रतिं पुष्टयेसैरैर्भावादिमिः पुनः ।

यदृक्छ्रयं' विगाहेत कौतिल्ये प्रीतिकारकम्॥

९ तदेव प्रेमकौतिल्यं यत्स्वात्मान्तयं मिथ: प्रियम् ।

स्वातन्त्र्ये तदनुग्रस्य मनोरथ'निरोधनम् ॥

स एव मान इत्युक्तो मानोरथनिरोधनम् ।

मा नेति द्वौप्सया रोषो मान इत्यच्यते बुधैः ॥

ईर्ष्याप्रणयररोषे'न मानः श्रीपुंसयोर्धिंचा ।

१० सपत्नीदर्शनस्पर्शाश्रवणासहता स्थिरा ॥

ईर्ष्यो क्रियां तय रोष ईर्ष्योममान उदाहृतः ।

मान्यते प्रेयसा येन यत्रियास्तेन मन्यते ॥

मनुते यो सिमीतेऽस्मिन् मानः प्रकोर्तिलन् ।

उपचारैरमिथो यूनोर्यद्धाछामनतराभिषै:' ॥

१५ मानप्रकरप्रभवरोषास्वादकषायितम् ।

प्रेम नीतं प्रकर्षे चेत् एवं प्रणयः स्वस्तः ॥

येनेष्यमातु प्रसादः स्यात्स्वाभीष्टार्थानुकूलतः ।

प्रियेण स'विधीयेत समापनप्रणयात्मके ॥

अयं प्रणयमानस्तु वर्णनीयो नृपोऽरपि ।

२० ईर्ष्योममानस्तु कविभिरपिताभिध वर्ण्यते ॥

स पुंसां यदि वश्र्यं'त वैरस्यायैव कलपते ।

स्वतोऽपि कुटिलं प्रेम किंचु मानान्वये स्वति ॥

1 AB वद D उदतिष्ठन् ।1 2 A स्वामदुरोऽत्र । 3 A भेदे । 4 B संपदि । 5 A अपो ।

6 व । 7 B मन्ये ।

मनसो यदूद्रवा'श्रेष्ठं विशयेऽपि ममत्वता ।

भयशोकावसानात्मा स एव स्नेह उच्यते ॥

श्रद्धा² द्वयः स्यान्मनसो दर्शोनाssस्पर्शोनाादपि ।

जतुबन्ध³हिसंस्पर्शादर्शीनाऽदर्शनप्रसूत् ॥

५ आद्रेता शिशिरत्वं यत्सर्वोवस्तासु मानसम् ।

श्रद्धा अंचेत्स च स्नेहः कुषिभ्रमाssकुतिभामतकः⁴ ॥

सोपाधि: कृतिमः स्नेहो नेह्रो निरूपाधिरक्तितः ।

उपाधौ विनिद्रे तु तज्जन्यो विनिवर्तते ॥

स्नेहः स्वभावजो यावद्वृत्त्यभावी भाविष्यति ।

१० शङ्का स्पात्कुले तत्क्रियान्वेषणात्मिका ॥

स्वभाविके भयं तत्क्रियायादे: प्रमादतः ।

एकाश्रयः स च कापि क्वापि स्पादुभयाश्रयः ॥

एकाश्रयस्तिर्यंगादौ मत्स्योन्दाहुभयाश्रयः ।

आभयादाश्वासनाख्य जान्ते तस्म तु ॥

१५ एकाश्रयो वासनातो द्वयाश्रयो हेतुतिभ्रंवेत् ।

स तु स्नेहक्षिशिषा प्रौढमदनद्विभागतः ॥

विवेकस्थे हेतौ कापि दुर्लेभे प्रतियोगिनि⁵ ।

धर्मिणः कुटिलेष्टकारी यः स प्रौढः स्नेह उच्यते ॥

तत्क्रियोगर्ज दु:खं तादृशां प्रतियोगिना⁶ ।

२० अनुभूयातिदुःखं श्रेष्ठनेहो मध्यं प्रकीर्तितः ॥

तद्वत्त्वव्यसनाप्तिमात्रको मन्द उच्यते ।

स्थिररक्ष गत्वरो'नेति मम्थरक्षेति स त्रिधा ॥

उत्तमे मध्यमे नीचे तत्कार्यवदाक्रुवेत्त ।

उत्तमे वृद्धिमभ्येति नोपकारानपेक्षते ॥

उपकारं न जानाति स स्नेहः स्थिर उच्यते ।

बहूपकारप्रभव उपकारानपेक्षते ॥

५ मध्यमे वाञ्छितः किञ्चिल्ल्ने हो गत्वरो भवेत् ।

दोषाश्रवणमात्रेण सौमनस्यं विहाय यः ॥

प्रातिकूल्ये प्रवर्त्तेन स स्नेहो मथ्वरो भवेत् ।

नीचादावास्थिरः प्राप्तः स्नेहो ज्यायसी तु स्थिरः ॥

एवं पुत्कलश्राद्धौ पितृश्राद्धावपि हर्यनान्रु³ ।

१० स एव चेहुणाद्रव्यदेशकालादिमिश्रहेतु⁴ ।

रज्यते दीप्यते चित्ते स राग इति कथ्यते ।

शुक्लद्र्श्लात्सकं भोग्ये सुखत्वेनाभिमन्यते ॥

येन रागः स इत्युक्तो रज्यनाद्र्विषयास्तमनः ।

नीलोकसुभमञ्जिष्ठारागोपम्येन स त्रिधा ॥

१५ क्षालितो यस्तु नापैति मधु नातीस शोमते ।

नीलरागः स पथेति कथितो रागवेदिभिः ॥

योडपैति क्षालितः श्लिमष्यङ्क्षं योडपि शोमते ।

कुसुम्मराग एैवैति विरक्तिरीरितः ॥

अतीव शोमते यस्तु नापैति क्षालितोऽपि सन्न् ।

२० स एव कविमिः सर्वमञ्जिष्ठाराग उच्यते ॥

ज्येष्ठो मञ्जिष्ठरागः स्यात्स्थायीलीलरागस्तु मध्यमः ।

कुसुम्मरागः कविमिरधमः परिकीर्तितः ॥

रागोऽनुरूपोऽलङ्कारविच्छित्तिरनुराग उदाहृतः ।

अनुरूपोदवा राग इति वा निर्णयो भवेत् ॥

स तु प्रायः स्वसंवेद्यो यूनोरन्योन्यरक्षितमा ।

अन्यश्रैष्ठ्य प्रयुज्येत गौणाङ्गसिद्ध्यपाश्रयात् ॥

४ पते प्रेमादयो भावाः शृङ्गारालम्बनाभ्रया: ।

भट्टाभिनवगुप्तार्यपादैरेच प्रकाशिता: ॥

'अध्याय' वत्सना त्वया शृङ्गारौदप प्रदर्शयते ।

रम्यदेशकालाकालेष्वमोगादिसेवने: ॥

प्रमोदाल्मा रतिः सैव यूनोरन्योन्यरक्तयोः ।

१० प्रकृत्यमाणः शृङ्गारो मधुराकृविचेष्टितैः ॥

वेलारामसरिच्छैलपुरराष्ट्रासुराश्रयः ।

कान्ताराभ्रमहेम्न्याकिदेशः कविभिरोरिता: ॥

कला सङ्कीतविच्या'दिव परस्तात्स्वापि वक्ष्यते ।

कालोऽप्युतदिवारात्रिचन्द्रार्कास्तमयादयः ॥

१५ वेधोऽलङ्कारयुक्तिः शृङ्गारयोजोत्कुलालया ।

उद्यानयात्रामोदिरावारिकेलिरतोत्सवः ॥

विप्रलम्भो विवाहक्षै चेष्टा वाध्या: प्रकृतितना: ।

आभ्यन्तरालाख्य वक्ष्यनते रक्तारक्तासङ्गुलितना: ॥

सरितः पुलिनं वेला कान्तारारामभूधरा: ।

२० लतागृहाणि चित्राणि दृश्याः किसलयाचिता: ॥

दिवा विहारदेशा: स्थैरुहेम्यप्रासाद'शुमयः ।

मण्डपो भवनं6 गगनेऽहं वासगृहाणि च ॥

1 A omits this line । 2 A वाथा । 3.C पान । 4 B म विवाह । 5 A प्रकट ।

6 A मालिका B मालिका ।

सक्रीतशाला वारान्तःपुरिका भवनानि च ।

निष्पाविहारदेशः स्थुः सरभोगग्राम'नाश्रिता: ॥

उद्यानयात्रा सलिलक्रीडा पुरुषापचारिका ।

यूनादयो दिवाचेष्टा निखातु मदिरादयः ॥

५ चेष्टा: सुनोयकादीनाममिसारा: पृथक्पृथक् ।

यदा विशेष्यते देशः कालतत्सदुणादिभिः ॥

रसोद्दीपनभायेत तत्स्थाना रसकोविदैः ।

गुणप्रद्यनिक्रियाभेदात्सविशेषस्त्रिधा भवेत् ॥

वनद्रिका कौत्किलालापो हंससारसनिस्वनः ।

१० प्रमदद्रमरितागीतं गन्धा: सर्वस्वलावहा: ॥

केकारावादयः कालगुणाः कविभिरोरिता: ।

चन्दनानि शुचन्धीनि मधुला च शिलातली ॥

चम्पकाशोकपुन्नागचूतादिकुरण्कादयः ।

प्रवालपुष्पभरिता लतिका मध्विकादयः ॥

१५ भवनादीनि रम्प्याणि ध्यानानि हृदुनि च ।

हेमरत्नमयी मूषा पुण्याणि शुरंमीणि च ॥

मृदूनि च दुकूलानि स्वादूनि सलिलानि च ।

इत्पादयो विशान्तेन हृद्याणीत मनोषिभिः ॥

उद्यानयात्रा शाकचारो2 मदिरापानकेलयः ।

२० रतोत्सचोपहाराक्ष दयापाराक्षाप्यलकृतौ ॥

चेष्टितान्येषमादीनि क्रियेत परिभाष्यते ।

गन्धा: शुरभयो वातस्खरः कुशुमावचिता3 ॥

1 A सहेतुमाम । 2 C वकाय ।

3 A मानहः । B वादिता ।

अ्रमरा: कोकिला हम्प्ये गृहरी शान्या शुरासक:। इत्यादयो विमावा: सुरुर्वसन्ते रागदीपना: ॥

उच्यानसलिलिकोड़ा च्छाया: किसलयास्तर: । एलालवङ्कपर्येरहिमाम्रकन्दनादय: ॥

4 लतागृहाणि चित्राणि पुराणैरपि श्रीधरच: । घारागृहं हिमगृहं गुणालमणिकुद्दिमे ॥

कुहेक्षित्करकेदारपदेलकुन्दविरादय: । मुक्तागुणवती नूषा वासो गैरिकलङ्िपतम् ॥

इत्यादय: स्युः संस्त्रष्ठा ग्रीष्मे रागप्रदीपना: । 10 कदम्बकोतकोलोम्बकदलीकूटजादय: ॥

शिविन: शावर्लं शावर्लगोपाक्ष गिरिनिर्झर्रा: । तटाकानि च पुणोनि वहन्त्य: सरितस्तथा ॥

वारिदा वारिषाराश्र तदितो मेघर्जितम् । माथान्मतङ्ककोड़ा नदज्जोष्ठपभध्वनि: ॥

19 'पोल्ल्युमानहरिणा: हयामलानि वनानि च । वाल्मलीतूलशयनं धूप: कालागरुस्थितता: ॥

प्रच्छेदावच्छादनपटा मेढ़ोरीगिरौ स्थिता: । पम्मरागमयी नूषा कालिच्छ विरलैव सा ॥

इत्यादय: प्रात:सि शुरुविभावा रागदीपना: । 20 चन्द्रिका छदुला वात:1 पद्मिन्य: समरालिका:4 ॥

प्रसन्नं वारि पुलिनं नलिनीतमिमानि च । वेला ससित्तदारामा भुवम्राभ्यानकर्दमा ॥

चतुर्थोंदधिकतर: । सृर्जन्त्यगमदामोदो हंसासरनिस्वन: । पुञ्जेक्षतब: क्षरन्मुक्तामणि: पाकपाण्डर: ॥

निष्पन्नानि च सस्यानि पन्थानक्ष विकर्देम: । छलिता नातिचीतोषणा शान्या केलिस्चुन्तरा ॥

5 सूखा मरकताश्लिष्ट'वैदूर्यमणिमालिनी । विमलानि दुकूलानि गन्धा मुगमदादय: ॥

विमावा: शरदि प्राय: संस्त्रष्ठा रागदीपना: । गन्धपुष्पाणि वासोभि श्रूषणं धायाननि च ॥

सकलैर्नित्युतुप्यन्ते हेयन्ते शिशिरेऽपि च1 । 10 रसोक्तव्यों विभावस्य प्रधान्यक्कारतो भवेत् ॥

एकस्य वा द्वयोर्वापि वह्लानां वा स हृदयते । सहदौक्श3 विभावाये रसोत्कर्ष; कदाचन ॥

इतरेषाक्ष भावानामेव भावी रसोदय: । वियोगायोगसंयोगै: श्रृङ्गारो भियते त्रिषा ॥

15 परस्परं विभावैर्यूनो'कृदुतरागयो: । असकृतिर्योगोऽस्मिन्देशावस्था हृदयोरपि ॥

साक्षात्प्रतिप्रकृतिस्पनक्छायामायागुणादिम्न: । नायिकाया नायकस्य दर्शेन स्प्यात्परसस्परम् ॥

दशावस्थात्वमाचायै: प्रायोभ्यस्तु दर्शितम्र5 । 20 महाकाविप्रबन्धेषु हृदयान्ते तास्त्वनेकधा6 ॥

वियोगो विप्रकर्ष: स्यायूनो: सम्भोगमग्नयो: । वियोगोऽपि त्रिषा मानप्रवासकृतमेदत: ॥

तत्र प्रणध्यमानः स्यात्कोऽपहतथोडरैयोः ।

क्रीणामीष्प्योःकृतो मानः कायोंडन्यासक्खिनि प्रिये ॥

सोऽपि त्रिषाडनुमाध्यक्षश्ववणादवगम्यते ।

गोत्रप्रसङ्ख्यानभोगाड्क्रोतस्वनादितविभावितः ॥

५ त्रिषाडुमानिकोऽध्यक्षः साक्षादिन्द्रियमेश्वरः ।

दासीसङ्ख्यादिसुखवत् शुद्धिः श्रवणगुच्यते ॥

यथोत्तरं गुरुः'वडिडुपायैस्तदुपाचरेत्।

साम्ना दानेन मेहेन नत्युपेक्षारसान्तरैः ॥

तत्र प्रियवचः साम मेहेत् स्यात्सङ्ख्युपग्रहः ।

१० दानं ब्याजेन भूतादे: पादयोः पत्तनं नतिः ॥

सामादौ तु परिक्षीणे स्यातुपेक्षाडवधीरणम् ।

रभसग्रासहुताशोऽचः कोपाद्रुो रसान्तरम् ॥

प्रवासो निःसदेहात्वं तचछापाहुःखितोऽपि वेतः ।

सम्भ्रमादपि तत्रैव बुद्धिपूर्वैषिणा मतः ॥

१५ भावो भवति श्वेत इति कालचित्रतयस्फुटैः ।

स्वरूपाधान्यथा भावकरणं शाप इैरितः ॥

सम्भ्रमः सहसोत्पत्तौ द्वितीयमानवचिह्नवत् ।

वियोगभेदो मरणमिति कोचित् तद्रवैति ॥

श्रुते त्वन्यत्र यत्रान्यः प्रालपेच्छोक एव सः ।

२० साधारणोऽयमुभयोः प्रवासः स्वापसम्भवः ।

सम्भ्रमे बुद्धिपूर्वं च कार्यैष्वासङ्कुर्निर्गमा: ।

लम्बालकादिका: क्रीणां वर्णयेन्ते कविपुङ्गवैः ॥

चतुष्पोंडपिकारः ।

साधारण्याविमावादेर्योगचियोगयोः ।

करणस्यांनुरूपे'डपि रतिस्थाय्यनुद्रुधिषा ॥

एतौ श्रृङ्गारमेदौ स तु ह्नि सत्कविनिर्णयः ।

अतः श्रृङ्गारसङ्काद्र ग्रामान्ते प्रामशब्दवत् ॥

५ मरणं यदि सापेक्षं प्रत्यूहजीवनकारूक्षया ।

तद्रवण्यंते वियोगोत्थदुःखसाधारणात्मकप् ॥

कामं न पठ मन्संयोगः सुचतथो विमज्यते ।

यूनोः परस्परस्पर्शेन्द्रियविपयवीपरीकृतः ॥

सौख्याभिमानसहितल्पकलबान्काम इष्यते ।

१० स मितः सकडरक्षेति सम्पन्नस्य समृद्धिमान् ॥

परस्परस्योपचारैर्यूनोर्धृत् साध्वसादिमिः ।

मितं प्रयुज्यते भोगे पद्मे स मितो भवेत् ॥

प्रसादे'पि ध्यलीकादिस्थते कापतुर्हतिनात् ।

सकडप्यंते यः सम्भो'गस्तस्मात्स्कर इैरितः ॥

१५ सम्पन्नकामैरायातैः प्रोत्कण्टेःपकुज्यते ।

सम्पन्नमेव यत्तस्मात्सम्पन्न इति कश्र्यते ॥

मत्स्योद्धनहयोः प्रज्ञो मनोज्ञत्वोः ।

दीपनातिद्रायैद्देशः सम्भोगः स्यात्सच्युदिमान् ॥

चेष्टाविशेषः सम्भोगेो युस्स्नानालिङ्गनाद्यः ।

२० विकारा: स्तम्भरोमाद्वलदेदाः स्थुः साध्वसादयः ।

वियोगे श्वसिराचारचिन्तानिम्वसिनितादयः ।

विकाराः सत्पंचैश्वर्यैकपादड्कप्रलयादयः ॥

तैस्तैःपकपमैर्युक्तो रक्तयोगेश्वरोऽपि चेत् ।

ददृशा मन्त्रमथावस्था भवेद्देशादेशाधिष्ठिता2 वा ॥

इच्छोत्तकण्ठाभिलाषाश्च चिन्ता स्मृतिगुणास्रुती ।

उद्गीयोध्य प्रलापः स्यादुन्मादो व्याधिरेव च ॥

५ जाड्यं मरणानित्यादि क्ष्वे कैश्चिद्रुज्यते बुधैः ।

यदक्षं यत्र संश्रेष्ठं तत्रैत्यगुणसंदया ॥

मनसः स्पन्दनैकाग्र्यमिति च्छेति परिभाष्यते ।

सर्वेन्द्रियसुखास्वादो ग्राह्यग्राहकभिन्नतये'3 ॥

तत्रैवीच्छा ससङ्कल्पा सुत्कण्ठां कपयो विदुः ।

१० अनतस्सम्भोगसङ्कल्पः तत्कथाश्रविलो'कनम् ॥

अङ्गुलानिर्मनोरक्तिंमेनोरधविचिन्तननम् ।

अधिजानुकर्त्त'लम्बिकावोलतङ्घमाननम् ॥

प्रसक्तमुखरागक्ष स्वेदो गाढ़ता च वाक् ।

हत्कण्ठानुनवा भावाः कथ्यन्ते भावकोविदैः ॥

१५ सकृल्लेपेच्छासङ्कूटतद्वयसायपुरस्सरः7 ।

यस्तास्त्व'मार्गमोपायः स्तोभभिलाषः प्रकीर्तितः ॥

छदूर्द्धनः प्रवृत्तिः निर्गच्छति सुद्धःपथि ।

करोति वाम्यां चेष्टां तद्दृष्टिप्रतिपत्तितां8 ॥

अलकूकरोति चात्मानमास्थे चैकाकिनीं क्वचित् ।

२० अभिलाषाभवो भावो कथ्यन्ने मान्मथो बुधैः ॥

कैनोपायेन तत्प्राप्तिं'शेमेव स भवेत्कधम् ।

कि स वक्ष्यति किं वक्ष्ये'दूूतादि प्रेषयामि_किम् ॥

1 C रतिमभोक्तस् । 2 C धाविता । 3 AB सगण्ठ । 4 B तिस्मः किता ।

5 A रसपान्तान्वितो । 6 C मुजा । 7 B स्तर् । 8 A यस्तास् । 9 A मर्मं वै । 10 A कवचेत् ।

किं नेच्छति चित्कोंड्येन हृदि चिन्मेति कथ्यने ।

वध्नाति मेललादौनिं परामृशाति पाणिना ॥

स्फुटत्यकुरख नामिष्ठ नीतिं विट्टस्य नश्यति ।

अन्तर्बाष्पोत्पद्रं वचुराकेकर्त्तनानिकम् ॥

५ अन्र्त्वेऽहि: पुरः पश्चादनालम्बनवीक्षणम् ।

चिन्तासमुन्नतिः खाते भावाः सूर्योदयाश्रया: ॥

सुखदुःखादिशान्तानां देशाकालानु'गुणिणाम् ।

अनुभूयानुगुत्तानां विमर्शो मनसा स्मृतिः ॥

ध्यायति श्वसिति श्रेष्ठं कायेंमनयच निन्दति ।

१० न शुच्रे नापि निद्राति न प्रीति लभते क्वचित् ॥

एते ध्यानस्मृतिभावा भाव मन्मथकल्पिताः ।

स्वपौदार्यगुणैरलीलाचेष्टाहसितविभ्रमैः'9 ॥

सौन्दर्योलापमाथुयैर्नोऽस्रुण्यस्तत्समः पुमान् ।

इति यत्रेहशो वाणी भवेत्सेव गुणास्तुतिः ॥

१५ गुणानां गणयति स्वैरें वीक्षते 'भावमन्यथरम् ।

रोमाश्चो गद्गदपदा वाक्स्वेदक्ष करोलयः ॥

विक्लब्रमरणं मूर्छा तत्समागमजन्मनः ।

एवंणस्तुनिभावा भावो मदनसूचकः ॥

उल्लेगो मनसः कम्पः क्रोधशोकमयादिजः ।

२० निश्वासोऽनिद्रताचिन्ता: स्तम्भो चैवर्ण्येमश्रु च ॥

न ध्यायासनयोज प्रीतिहृच्छेको'2 दीनतापि च ।

एवमुग्रेगजा भावाः कन्दर्पपरिकल्पि'ताः ॥

1 A B C वीक्षते । 2 A क्षेपो । 3 A B दप्तिकदंशकल्पि ।

१३

शुक्कारापेक्षया तेषां स्वरूपं कथयतेsञ्जुना । एकविधो विटतस्तस्य कामतन्त्रेऽपु कौशलम् ॥

विकृतात्त्वबच्चो वेपथुस्कृतस्यादृत्यादृपकः । पीठमध्येऽस्य पुरतः प्रयोक्ता नायिकादिशु ॥

५ स पीठदों विश्वास्य कुपिनस्लोभप्रसादकः । कथिनी लिखिनि दासी कुमारो कार्शिलिपिनी ॥

पाषण्डिनो प्रतिवेश्या रक्ता रत्नोपजीविनी । ग्राह्येधिका प्रेक्षणिका दूतोः क्रीडनस्पयोमिथः ॥

न दूतिं नार्चयन्तं च न चा'तिस्थतुरं जडम् । १० दूतं वापि हि दूती वा कदाचन च सन्दिशोच ॥

देशकालज्ञता भावाभिपुरतस्यं विदग्धता । प्रोत्साहनेपु प्रीणत्वं तथा संस्कृतमान्यता ॥

यथोक्तकथनं चेति गुणा दोष्त्यं प्रपस्प्यान्तनाम् । नवातुरागे मानादिरहे वाऽसमागमः ॥

१५ नानोपायैर्विघ्नेयः स्वाहृतोऽपि पुरुषार्थयः । उत्सवे वार्त्रिसंभार उध्याने ज्ञानिवेद्मनि ॥

घात्रीगृहे च सख्यायां तथा चैव निमन्त्रणे । व्याध्यादिव्यपदेशेन गृह्यागारनिवेशने ॥

नवातुरागे कर्तव्यो नृणां प्रथमसङ्ग्रहः । २० स्वाडन्या साधारणा चेति त्रिविधा नायिका मता ॥

मुग्धा मध्या प्रगल्भेति श्रेष्ठा स्वोया विभज्यते । मध्या स्वधीरा धीरा च धीराधीरैरति मिथ्यते ॥

मिले ज्येष्ठानि निर्हेति प्रगल्भा मध्यमापि च । तयोर्द्वास्तल्ललितान्तरेऽपेक्षिणा भिदा ॥

उढा च कन्यका चेति द्वेधा'न्या न्यायना मवेत् । साधारणख्री गणिका साम्येऽपैव न मिथ्यते ॥

५ प्रयोद्भावा स्वोया त्रिविधान्याज्ञाना मता । एका वेधया पुनः श्रास्त्रावस्त्याभेदतोऽपिता ॥

पुनस्त्रयः त्रिया सर्वो उत्तमाधममध्यमाः । इत्यं ज्ञात्वयं नासामशास्त्रातिकुरुत्सरी ॥

सङ्क्षयेऽपि रताङ्गोऽपि भोगाय दद्विदिता । १० अन्यो ध्यवसाये वेलत्येक कथ्यन्ति मनीषिणः ॥

प्रथमायामवस्थायामन्या स्पाङ्गिरहोनमनाः । ततोऽभिसारिका भूत्वा सङ्क्षते पद्यति प्रियम् ॥

सङ्क्षेताचेल्परिच्छत्ता विप्रलङ्घा मवेत्सुखः । पराधीनतया तस्याः नान्याद्वस्था विलोक्यते ॥

१५ स्वोयं शुक्कतन्मूलघ्यकेन चिरं वसेत् । साधन्या स्पाङ्गनिकाड्यो वेऽभवेत्साडन्या भविष्यति ॥

साधारणख्री गणिका स्वं परमिच्छन्ति । मित्रगुणेऽपि न विश्वा रागोत्सवा मपिन्वति ॥

मित्रगुणेऽपि न विश्वा रागोत्सवा मपिन्वति । २० इति त्रिवर्ग'सुधिदिय प्राह श्रीहर्षदत्तः कविः ॥

रागाङ्कारनिर्हेत्का यदिसुरूपणिका स्वता । योपिस्सामान्यतो ज्ञातः स्मरः किं भक्षिता श्वमिः ॥

किन्तु तासां कलाकेलिकुसुमालानां मनोरमम् ।

विस्मारिता'परखीकं सुरतं'जाग्यते णणाम् ॥

कुसुमत्पिनाकिनेत्राम्रिज्वालाभस्मीकृत: पुरा ।

उज्जीवित: पुन: कामो मत्त्ये वेध्रयाविलोकितै: ॥

९ कलाविलासवैदग्ध्यवसनिं'णिकाजन: ।

पुंसां सोभाग्यवैदग्ध्यनिकष:'कैन निर्मित: ॥

हेष्यो कुलक्रीडु न नायकसप

निदर्शाकू'कोलने पराङ्नासु ।

वेदग्याशु चैतद्वितयं प्ररुढं

१० सर्वेष्वमेतासु हो स्मरसप ॥

समनाकुलशीलेन येनोदा वहित्साक्षिकम् ।

सा स्वीया तस्य सैवान्या भवेद्नुः'पतिऋमे ॥

व्यतिक्रमे तु कन्या या: स्वाप्नन्या न⁶ कुलाकुना ।

भोगेप्सव: स्त्रिय:'स्वीयाश्रेदन्या: भोगंनेप्सव: ॥

१५ अर्थेप्सव: सुरूपाणिकास्ततथा वर्णयेत्कविः ।

न मुख्वनि प्रियं स्वीया सम्पत्स्वपि विपत्स्वपि ॥

शीलसत्यार्ज्ज'नोपेता रहःसम्भोगलालसा ।

मुग्धा नरवय:कामो रती वा च्छुदु: कूषि ॥

यतते रतिचेष्टास्वु पशुयुग्मानोहरम् ।

२० अपराधे'कदनगेप न बदत्सप्रियं' प्रिये ॥

प्रियं प्रार्थयते मध्ये रतिद्व्यायामकेलिडु ।

स्थयं पुन: प्रवर्त्तते सहते सुरतश्रमम् ॥

१ B तम् । 2 B ते । 3 न ति । 4 नैः । 5 A स्त्रूं । B भान् । 6 A नन् ।

B स्त्रादृ । 7 B रा । 8 C दे । 9 A द्रु क्रमा ।

सोपलम्मं वच्चो' वक्ति सापरावे प्रिये कुपा' ।

प्रगल्भाड्डरमते' सैरें वाच्ये चामन्तरे रते ॥

अपराधे प्रियं' रोचातं भाणने परं' शुद्धु: ।

धीरात रतिप्रियांन्ना मूर्छिं'नाडपि पुन:'पुन: ॥

९ प्रोत्त्साहयं'ति वा सैरं' यतते पुरुपायिते ।

उपचारे: सचिनपैरथवाड्कमभाविते:'७ ॥

स्वेद्र्यतेप नेष्षेत⁸ सापराधं प्रियं कुपा' ।

अधीरा दयितार्शिष्ठा रतिचेष्टा न हुच्छति ॥

मोदते मुग्धति शुद्धु: स्वेदरोमाञ्चमन्यरम् ।

१० अपराधे सति शुद्धहूं हुंमिरेव 'भाषते¹⁰ ॥

सखीसमक्षं कुरुतेऽ केशाकर्षणातिडनम् ।

धीराधीरा तदुभये ध्यानक्ति रतिचेष्टितम् ॥

उदात्तादिं'निद्रा: केचित्सर्वाङ्गामिति जाऩते" ।

तेडपि प्रायेण हरपन्ने सर्वो'सामपि कायेन: ॥

१५ कन्या'dाचेष्टितं मुग्धा'चेष्टितेषु प्रबन्ध्यते¹² ।

वेश्यादन्यद्याचेष्टाश्र रत्कार्कादिलक्षणे ॥

वक्षोगामस्तत्र नत्नैव चिक्षिद्ररव लोक्यताम् ।

अल्पान्तरतदन्यासामप्यस्त्वङ्गानि स्वाङ्गक:' ॥

अल्पवैषम्यतो'वस्त्याभिदा न मुग्धगीरिता: ।

२० उदात्ता केचावासोज्ज्वलमप्सराशु सादरा ॥

धैर्याभरण³'संस्कारपरेहस्समेचिनी ।

स्थिरस्नेहा कृतज्ञा च दृढात्प्राश्रितवत्सला ॥

१ A B म्मचो । 2 A B मिय: । 3 B रमते । 4 A B प्रिया । 5 B भान् ।

6 A प्रिये श्रसाहयंत च । 7 C र्संपातालोके: । 8 C वकतो'लो'ङ्कनं वक्ति । 9 A हुंषा ।

10 B नम् । 11 B यते । 12 B ति । 13 A . B वना ।

मानयन्ती च मानाहन्ती मित्योत्सवरनाडपि च ।

वन्युसम्बाधसुदिता कृतज्ञा प्रियवादिनी ॥

एवमादिगुर्णैयुक्तासुत्तासु परिचक्षते ।

सौन्दर्येऽप्येषयेऽप्यो भोग्यच्याभोगैरहङ्कृता ॥

५ विध्याभिजनसम्पन्ना'न्वेन्युनन्यैर्वमन्यते ।

गर्वोऽभिमाननिरता मान्येच्छद्वारपरायणा ॥

आत्मकुक्कुटिसम्भरा घोरा सौद्रता परिकीर्तिता² ।

शुभेन्द्रियैर्नित्यसंयुक्ता सहस्रैः कामविभ्रमैः" ॥

⁵अनसूयुरहंमानहीना विगतममत्सरा ।

१० उपकारपरा नित्यमपकारपरेऽपि ॥

उपाचरति वन्यून् या⁶ स्ता शान्तेति च कथ्यते ।

⁷रूपयोवनसम्पन्ना सक्षीकेलिकलितोद्यमा ॥

वासोज्झितारागमाल्यतुबेलादौलसरित्प्रिया ।

⁸सं भोगरसिका हैलाभाववद्वावसमेधिता ॥

१५ कलाशिल्पविधालाल्या⁹ ललिता परिकीर्तिता ।

स्वणिडता विमलङ्गा च तथा वासकसज्जिका ॥

स्वाधीनभर्तृका चैव कलहान्तरिता³पि च ।

विरहोत्कण्ठिता चैव तथा मोहितभर्तृका ॥

तथाडभिसारिकेत्यष्टावस्था नायिकाभ्रिता: ।

२० अतीतस्य समयस्य घस्या उदासीनङ्गनत: पतिः ॥

भोगाडलक्षितः प्रातरेति चेष्टा हि¹⁰ स्वणिडता ।

विभेति चिन्तयति च नूजों ध्यायाति नाम्यति ॥

चतुर्थोंधिकारे:

लिख्यति श्राम्यति श्वासदीर्घी श्वसिति रोदिति ।

श्वासविलपनतीतेने विचारः स्वणिडतागता: ॥

प्रायुक्ता एव भावाः स्युस्ता'पराधम्रियागमे ।

समयं चापि⁷ सक्कृतं द्रुत्वा श्रेयो च³ दूतिकाम् ॥

५ अनागतश्वश्रूयासङ्क्रान्तिप्रलङ्गा तु सा स्मृता ।

चिन्तानिद्रासखेदाश्रु हस्तापो मृच्छेनं शठुः ॥

म्लानपाणो जागरः' कार्ताव्यं विप्रलब्धालु विभ्रिया' ।

भोगोपकरणेः सद्भिः सृज्यते वासवेऽमनि ॥

आस्तरीये 'भोग'दायिनं शयनं केलिनिद्रया: ।

१० प्रतीक्षेतने या पर्यङ्के प्रियागममलङ्कृता ॥

सेयं वासकसज्जेति कथिता कविभिः पुरा³ ।

सक्षी विनोदः सम्भोगमनोरथचिन्तनं च ॥

'हस्तलेपः श्वसितं दूतीशत्यागमनचिन्तनं ।

इति वासकसज्जाया विक्रिया: कथिता बुधैः ॥

१५ यस्या रतिरसा'स्वादचुदितो दयितः सदा ।

सदैवास्ते तथा साकमेषा स्वाधीनभर्तृका ॥

उद्यानसौलिक्रीडाकुचुम्बिपच्याक्रिया ।

आपानकोलि: द्यूतकार्चा वसन्तमदनोरसा: ॥

स्वाधीनभर्तृकाया: स्युर्विलासाश्रैवमादयः ।

२० कृतापराधे प्रेयांसि प्रसादनपरं शठुः ॥

सक्षीसमक्षं प्रणतमीश्वर्योकोधादपास्तु या ।

पक्षात्तापेन तपति कुलहान्तरिता तु सा ॥

1 A B नात्र । 2 B याति । 3 B क्ष च । 4 C केलि । 5 B omits this line.

6 O ल्लका । 7 A क्रिययो ।

हृदाहः श्रम्भ्रमो मोहः संज्ञा निश्वसिन्तं ज्वरः |

मुहुःश्वासोर्विलापोऽपि' द्रेवः सवेगत्र वस्तुषु ||

कलहान्तरितायाः स्युरेवमाद्याश्र विक्रिया: |

उचिते वा स्वयं दूते सम्भये प्रोक्षितः पतिः ||

९ नैति व्यासक्तुतो यस्या: सा तु प्रोक्षितभर्तृका |

मालिन्यं जागरः कादर्ये निमित्तादिपरीक्षणम् ||

अङ्गासादक्ष चिन्ता च जात्यं धैर्यप्रतिस्सदा |

एवं प्रोक्षितनाथाया विचित्रया: कथिता बुधैः ||

उचितेऽहनि सम्प्राप्ते नैति केनापि हेतुना |

१० यस्मात् पतिः सा विदग्धेर्विंरहोत्कण्ठिता स्वतः ||

विषयस्यापरिच्छिन्नतिरूपमादर्श इव स्पष्टः |

अनुभूतस्मृतिनिर्देशो हृत्पाणो वाष्पनिगेमः ||

दूतీసकथादिविस्रम्भः स्त्रियोत्साहप्रदर्शनम् |

विरहोक्तकण्ठिता: स्युरेवं भावा विकारजा: ||

१५ रूपयौवनसम्पन्ना कुलभोगधनाधिका5 |

वासोऽलङ्कारमाल्याद्यैर्बन्धनेन्दुदयादिभिः ||

उद्दीपनैः पञ्चभेदैः पुङ्खबाणाग्निराद्धिता6 |

यादृशिमिसारयते कान्तं सा भवेद्विप्रलम्भिका ||

चिलीनां स्वेषु गात्रेषु निःशङ्कदृपदस्खररा |

२० पथि राधिर्वनितपदा डाकूमानना पदे पदे ||

प्रभूतलवपुष्मनसी स्वेदोदसनपिञ्जल्का |

श्रान्तेन्दुदर्शनान्त्रस्तं हृदिनीरावलोकनगा ||

1 B शुद्धः प्रकृतौ। C मुद्रुर्विलापो जागरणम् । 2 BC मोहः । 3 B तो विप्रलम्भी सः ।

4 C द्रै। 5 B समीक्षिता। 6 C मृगो द्रुता। 7 A B राध्दि। 8 B श्वै।

चतुर्थोंऽधिकारा: |

ज्योत्स्नीततमसिनवीनायोग्यवेधविसृपिता |

नीलोत्पलसुभगजिष्ठरागेः पद्धोत्तररीपकैः ||

अवकुञ्चिततसर्वाङ्गी शनेर्योति पराङ्मुखा |

आविस्मरसितमुखी मधुरणविलोचना ||

९ स्मानानुलिस्सर्वाङ्ग्री नानाअरणमूर्छिता |

हृपोद्देशितरोमाश्रव्याजाद्विरितमन्यथा ||

व्रता परिजने: स्फीतभीगेपकरणोऽवलैः |

नितम्बशालिनि शयनेनोभूतमनोऽभवा ||

चरणारम्भोहरजन्मणिमझीरमन्थरा |

१० एवं प्रीताडमिसरति वेधया वैशिकनायकम2 ||

विलस्तयाहुविभ्रेपसंश्र3 स्मितहुमालिका |

व्याचिच्छगतिसंश्रारशृथमानाञ्चुकाब्बला ||

प्रसकुरद्विविलासस्थीःविभ्रमोल्कुल्ललोचना |

अविरामादराभ्या5समदस्वलितजल्पता ||

१५ प्रेष्याभियाति6चेष्टाभिः प्रियमत्यन्तगर्विता |

छुषे पराङ्मुखा तस्मिन् पाथेय नि6छति निश्वला ||

अलककुलोति निःशङ्क शयैर्मील्यादुलेपने: |

'प्रबोधयति भावज्ञा' भावस्तस्य प्रतीक्षते ||

वेधयातिम्बुदुबिः स्फुरैः तत्क्षेपोऽखेदवनादिभिः |

२० प्रभोधयति तद्धोधे प्रणयात्कुन्यति क्षणम् ||

प्रेष्याक्षयुनीलनैःश्रैक्न्यजनैः पादमर्दने: |

प्रबोध्य निर्मित्सयति नागा8भपुरस्सरम् ||

1 B भविस्से। 2 A नायनम् । 3 C हस्स । 4 A B साद्धि। 5 A विरह्या। B नद्धि-

स्था। 6 विराः । 7 A मृदे पार्श्वे। 8 C omits four lines । 9 B नानाः।

चेष्टितान्येवमादीनी भवन्त्यसां पृथक्पृथक् ।

स्नेहोऽनुरक्तैः 1 कुलीनैश्च गुणिभिः काम्यते च या ॥

युवाति कारणाद्रोषमनुनिता प्रसीदति ।

कुर्वन्तोडप्यप्रियं मत्वा 2 प्रियं मेव करोति च ॥

4 ईर्ष्यावशेन्यपराधेऽपि तूष्णीं वा 3 सोत्समा भवेत् ।

स्वयं कामयते पुंसः सुरतैर्यों च काम्यते ॥

अपराधेऽपराधे स्वाह्वयन्तेऽनुनय भाषिणी ।

स्निग्धान्ती स्निग्धभावे तु परसुपकर्षयुपकतेऽपि ॥

एवमादिगुणे 4 युक्ता मृदूया सा स्मृता बुधैः ।

10 कुप्यत्सकारणेऽपि च न नियच्छति याचिता ॥

अरूपं रूपवन्तं वा गुणिनं निर्गुणं च वा ।

जीर्णं वापि युबानं वा या वा कामयते बुधः ॥

रोषेष्वाकलहाक्रान्ता साधमा कथ्यते बुधैः ।

सर्वोऽसमेव नारीणामते साधारणा गुणाः ॥

15 स्वीयासु निभृतास्ते स्युरन्यदीयासु मध्यमा: ।

साधारणासु पतिता इष्यते 5 यथारसम् ॥

इति श्रीभरतनाट्यशास्त्रे भरते भावप्रकाशने

शृङ्गारालम्बननायिकादिस्वरूप-

निर्णयो नाम चतुर्थोऽध्यायः ॥

1 C omits this line. 2 C योगनिद्रे: 13 C मा ।

॥ श्रीः ॥

अथ पञ्चमोऽध्यायः ।

उत्तमाश्र नायका: सर्वे नायिकाश्र पृथक्पृथक् ।

अकस्याः नायिकाया 1 द्वितीयां सहायाश्र तत्स्त्रुतः ॥

इदारृश्रीं कस्यते 2 डस्माभिः सर्वोऽसमेव योषितम् ।

चौवनं तस्य भेदाश्र तदवस्था च 3 विशेषतः ॥

9 नायकावान्तरभिदा: शृङ्गारैकरसाश्रया: ।

नायिकावान्तरभिदास्तत्सर्वगुणयुता: ॥

तासां विरहकृ 4 रक्तिश्र गम्यागम्येषु भावतः ।

अन्येऽपि ये प्रवक्ष्यन्ते तत्स्कार्योप 5 योगिनः ॥

तत्र तत्रैव विशेषास्तत्सदृशो 6 तु पद्धतिः ।

10 क्षोणां प्रायेण सर्वोऽसौँ च चतुर्विधश्चम् ॥

प्रतियौवनमेतासां सर्वेदृशं विशेषतः ।

आसङ्करार्ङ्ग नयनमसमग्रासु 1 णोद्भरः ॥

स्मरस्मेऽर्र च बदनं गण्डयोर 2 गर्विर्ज रजः ।

अङ्गसन्धिषु लावण्यमविच्छेद 3 शौरसम् ॥

15 उद्रेकः स्तनयोः किंचिद्विकृत्या मुखसन्निधौ ।

आमिलस्परकाठिन्यमकृ 4 तानामतिर्द्रवम् ॥

1 C च । 2 B पि । 3 A मेदपि । 4 C दर्शन ।

एवमादिगुणावस्था प्रथंमे यौवने भवेत् ।

रतिक्लेशं न सहते नटूर्सर्गाभिलाषिणी ॥

कुलाद्राजातसंस्कारे सर्वंकेलिप्रु लालसा ।

न हर्षक्ष न द्रोकक्ष श्र सपरीदर्शनाद्दु ॥

५ सक्कुणे बहुमस्यापि न विरज्यति रज्यति ।

यौवने प्रथंमे क्षोणामेवमादिविचेष्टितम् ॥

पीनौ पयोधरौ गात्रं पुष्टावयवमन्थरम् ।

आयतं जघनं मध्यं कूर्मों श्रेणी सहृशक्रता ॥

रोमराजि: स्कुटा निक्षा नाम्रिभिर्यक्तंक बलिन्द्रयम् ।

१० ऊरू करिकराकारौ रतिक्षमा पाणिपादयो: ॥

स्निग्धस्वमज्जनेशोषु नयने दन्तपङ्क्तिगुरु ।

एवमादिगुणावस्था द्वितीये यौवने भवेत् ॥

अपरार्ध न सहते नातुनोता प्रसीदति ।

ईषद्येति प्रणयकुढा प्रतिपक्षाभ्युदयपिनी ॥

१५ सामिप्राया: सख्य: स्त्रीणां नित्यास्त्यागान्न कध्य'ति वान्धवान्

गृह्णाति मानं सुरतद्मिच्छत्यनुनयानपि ॥

रतिकोलिष्वानि:श्रृता गाविता चेष्टते रह: ।

क्षितीये यौवने प्राप: क्षोणामेवमविचेष्टितम् ॥

अघरे रागमात्रं'न्यमदनेरपत्स्व च वक्शुषि' ।

२० छायावैशेष्यमज्ज्ञानां हरसपांशोल्वमेव च ॥

'क्षोथायपयता वापि कान्तिम्लानि: कपोलयो: ।

एवमादिगुणावस्था तृतीयेयौवने भवेत् ॥

१ A कोप । 2 A स्ताल्य । 3 B नृ । 4 A घ: । 5 B माध । 6 A वः ।

पद्ममौधिकारः ।

कामतन्त्रेषु' वैदग्ध्यं कान्ता'मीषदनुकूलता ।

अनादरोऽपराधेषु प्रतिक्कोशरवमत्सर: ॥

कान्तस्य वापरित्यागस्तदकार्षणकौशालम् ।

मितीये यौवने क्षोणामेवमादिविचेष्टितम् ॥

५ श्रोण्योक्ष स्तनयोल्पो: जघने डघरगणडयो: ।

निर्मांसता जर्जरता विलभितककपोलता ॥

एवमादिगुणावस्था वतुर्थे' यौवने भवेत् ।

अतिदुर्लतता ज्ञानस्मृतो रतिव्यासकेलिख ॥

प्रतिक्कोशात्कूलयग कान्तेरपि सह'सनम् ।

१० शतुर्थे' यौवने क्षोणामेवमादिविचेष्टितम्॥

आत्मभ्य गोऽडशालाभ्यां द्वात्रिंशद्रस्सरावधि ।

यौवनं पुरुवाणां तु तथा यौवनचेष्टितम् ॥

साधारणयेन सर्वेषामेकरूपमिति स्मृतम् ।

तदेव सम्प्तमकृतीगुणादिवरविधितम् ॥

१५ तत्त्वब्रह्मोषपलतने'धु विचित्रमिष हृद्यते ।

महोदयोत्' महाभाग: कृतशो रूपवान्नुचा ॥

मानी शुशील: शुभगो विदुग्धो वेधावान्भी:6 ।

अल्स्पनि'श्रो मदनवाग्मिभ्यो भवेत्क्रिया8 ॥

विज्ञानलुपसम्पन्ना रूपयौवनशालिनी ।

२० देशकालविमागज्ञा कलाभि: शिल्पविचक्षणा ॥

कार्याकार्यविचारज्ञा भावज्ञा विनयान्विता ।

प्रीडावती क्षमायुक्ता लोकयात्रानुवर्तिनी ॥

1 A B श । 2 B C मा । 3 A रविरह । 4 B श्लो । 5 A दूरे । 6 A सैमवः ।

B शानपि । 7 A जहर्ति । C अविनि । 8 A धिक्या । 9 A काह ।

१८

एवमादिगुणैर्युता पुंसां गम्यैव नामिका । शास्त्राविच्छीलसंपक्रो रूपवान्प्रियदर्शनः ॥

विकान्तो धृतिमान्धैर्ये वयोऽवेषकु'लान्वितः । सुरसिमेधुरसस्पागी सतीष्युरतिकल्पधनः ॥

५ अशांकितः प्रियाभाषी चतुरः शृङ्गारभुचिः । कामोपचारकुशालो दक्षिणो देशाकालवित् ॥

अदाननिष्कयं प्रियवाग्विलासो दक्षः प्रियवदः । अलुकृषः सुकृतमोगी³ च श्रद्धानो हृढव्रतत् ॥

गम्यास्तु वाऽप्यविलम्बी मानी येति हि वेशिकः । १० विदग्धोऽयेक्लाः सर्वोः यस्मात्स्मात्स्माच्च वैशिकः ॥

वेष्टव्योपचारतो वापि वैशिकः परिकीर्तितः । उत्तमो मध्यमक्षेत्रे कानिष्ठक्षेत्रे न सा त्रिधा ॥

अवज्ञोदपि हि कामस्य वर्धां यातोऽपि हृद्यते । असज्जोडपि स्वभावेन रक्तवबेष्ठते हृदुः ॥

१५ त्यागी स्वभावमधुरः समयुः²वसुवान्³ शुचिः । कामतन्त्रे निपुणः; कुवाक्यनयकोविदः ॥

सकरुणेन ददारे'किंचित्प्रदानागां विज्जयति । उपचारपरोंडप्येष उत्तमः कथ्यते बुधैः ॥

अपलोकमात्रे दृष्टेऽस्पा न कुष्यति न रज्यति । २० द्वदाति काले काले च वसनादीनि⁵ भावतः ॥

सर्वोऽपि मध्यमस्थतया³वोपचाररनत्पुनः । दृष्टे दोषे विरज्येत स मधेन्तः४ध्यमः स्मृतान् ॥

१ A रूपवक। 2 A सिता। 3 A संवियागी। 4 B भरे। 5 A भावे द्राति। 6 A स्त्रंये।

कामतन्त्रेऽपु निलेज्ञः कफक्खो रतिकेलिञ्जु । अविज्ञातभयामर्षः कृत्याकृत्यविनिष्ठुधीः ॥

मूर्खे; प्रसक्तभवक्ष विगतकायामपि क्रियाम् । मित्रेऽनिवार्येमाण्डपि पारक्यं प्रापिनोऽपि च ॥

५ अन्यस्नेहपराङ्मुखतां संयुचरम'णामपि । क्रियां कामयते यस्मु सौड्युमः परिकीरितनः ॥

प्रणयी दुःखितः कान्तो नाथः स्वामी प्रियः सुहृत् । नन्दनो जीवितेशावकः शुचिः कोपहसन्थाः ॥

इत्थं नायकसंज्ञा स्युः श्रियः प्रीतिप्रयोजिताः । १० प्रसादननसलीमध्ये द्वौष्ठचानवनादिकु ॥

मिश्रानुरक्त कलचितां प्रणयी स निगद्यते । वासोऽङ्करागमाल्याद्यैः हृदयैः² प्रेप्सति रहः ॥

प्रसाद्यन्रीणयति दयितः सोऽपिम्रियते । कथामि कमनीयाभिः काम्येभोंगे³क्व सर्वदा ॥

१५ उपचारैरप रमयन्यः स कान्त इतीरितः । सामादानार्थेसमोर्गैः⁴ हालयन्प्रीणयन्त सदा ॥

भजते रहसि प्रीतः स नाथ इति कथ्यते । निवार्यपाकुल्येऽपि कालेप्यः प्ररोच्यते ॥

स्वभावे स्थापयति यः स स्वामीति निगद्यते । २० सत्यवादगर्जेवनिरुपद्रवैरियं बदन ॥

भजते यः स्वयंक प्रीतः प्रियः स मवति क्रियाः । दुःखे शिवपदि³ सम्मोहैः कार्यकालत्ययेऽपि च ॥

१ A संकान्तमार। 2 A हृदयैः; B हृदयं। 3 C स्तनोभये। 4 A चनमयार्षपंक्लोगें। 5 A भति।

हितान्वेषी च हितकृप्सुर्हृद्स्तोद्भिरोच्यते । स्थाघनीयः सखीमध्ये गुणैः सौजन्यजन्मभिः ॥

स्थाघनकन्दर्पति यः प्रियां नन्दन हैरतिः । 'भजते यः प्रियमित्थैः स्थानासनभोजनैः ॥

५ अमूर्त्ताभिख्य लीलाभिरूचीनिवेदेश इतोऽरितः । सपत्नीनखदन्तादिचिह्नं परुष न हृद्यते ॥

विस्रम्भेमाणमानेऽपि सुभगे सौभाग्यभाजने । योग्येषु यत्राभिरुचिः तथानेरभिरोच्य'धनु ॥

रुच्या प्रियां रमयति रुचिरैः सौभाग्यभाजने । १० वामो विडम्बो दुरहशीले निलेज्जो निष्ठुरः शाठः ॥

द्यू'क्षो दुराचार इति व्याहारः कोपसम्भवा । वार्यते यत्र विषयेऽत्र चैव नियुज्यते ॥

तत्र तत्र विप्रे'ति स वामः5 परिकोर्तितः । नवदन्तावनरेररुणः सरसः शोभिलीकुलः ।

१५ विपरीतकथोड्म'नी विरूप इति संज्ञितः । असहिष्णुतया कुड्यो वाच्यावाच्यं न वेत्ति यः ॥

ने वाचि देशकालौ च स इतरेऽपि इतोऽस्थलः । परवैरवरमानैऽपि वार्यमाणो हठादिहैः ॥

सापराधोऽपि यो गच्छेदस निलेज्ज इतोऽरितः । २० कूटापराधोऽपि खलु म्र्सादनपराङ्मुखः ॥

रिरंसति बलार्कारैरः स निष्ठुर इतोऽरितः । पुरः प्रियं बदन सम्यगपराङ्मुख इयं बदन ॥

1 A लब्ध। 2 C omits four lines 3 A चार । 4 B दू । 5 B सौख्यम्। 6 B मता।

अर्थान्विनाश्रायन गुडं स शाठः परिपठ्यते । दृष्टोपराधे चापथे नात्तीलिते बहुच्छलो बदन ॥

सचिहुः सखिषु यः स भ्रष्ट ह्यनि कथमते । दोषेत्व'विधमानेऽपि योड्विमृश्रय समाश्रयन् ॥

५ ताडनं वन्धनं वापि दुराचार इतोऽरितः । इत्यं नायकभेदास्तु भरतेन प्रदर्शिताः ॥

नायिकानां च सर्वासां स्वभावत्राभिरोच्यते । धर्मोदयैरुदीरितः कामः कामात्सुखफलोदयः ॥

सुखस्य2 मूले प्रमदास्त्राहु सम्भोग इष्यते । १० नानाशीलालक्ष ताः सर्वोः सर्व'3 शर्व समाश्रिता ॥

उपसृत्सा यथाशीलं तुष्टा विदग्धते रतिमृ । देवदानवगन्धर्वैरक्षरक्षःपतत्रिणाम् ॥

पिशाचनागयक्षालनां नरवानरहस्तिनाम् । मृगमीनोष्ट्रमकरखरमृकवाजिनाम् ॥

१५ महिषाजगवादीनां तुल्यशीलाः क्षियः स्वलाः । प्रत्यङ्गोपाङ्गरूढेषु स्नैग्ध्यारोग्यमाद्येन्द्रम् ॥

चिरार्किमेचो5 दानेच्छा सङ्कोचामिरतेन च्छुहः । स्वेदाल्पत्वं रतेस्साम्यं भावज्ञानं कुतूहला ।

यस्थाः स्थिराणि सा योगिषुे'वशो'लेऽति कथ्यते । २० स्थिरकोचाशाठाङ्गर्मरता निष्ठुरभाषिणी ।

मधमांसप्रिय लुञ्छ्य चपला6 कलहम्रिया । ईर्ष्यावती चलसनेहा दैन्यशीलेऽति कथ्यते ॥

1 A B कले। 2 A काम। 3 A नाना। 4 B लब्धे। 5 A तनिमो। 6 C कोधना।

स्निग्धत्वक्षीरदाननया नखदन्तत्क्षतिम्रिया । आरामभोग्या मूर्छी च स्थितप्रज्ञाभिभाविणी ॥

तन्वी सुऋीतसंसुष्टा मन्दापत्या रतिप्रिया । गन्धर्वदेशीला चित्तेपा पुष्टपुष्टयाभिलाषिणी ॥

५ स्वल्पविस्वेदकणिका मधुगन्धामिषप्रिया । चिरविस्मृतहृष्टेयु कृतहत्वात्रियम्बदा ॥

अदीर्घशयनीया मेधाविनी योनिजन्म स्रजाम् । वृद्धापत्यसर्वाङ्गी रक्षति चिस्रेऽणिलोचना ॥

स्व²ररोमा दिवास्वप्ननियताज्जुगुप्साभिणी ।

१० नखदन्ततकरी कोधेऽल्पकलहप्रिया ॥

निशाविहारशीला च या सा रक्षासशीलीन । व्यायृत्तास्त्या शीघ्रगतिः क्षीरोघानफलप्रिया ॥

नेक्त्र नियता तीव्राङ्गी चपला बहुभाषिणी । पतित्रिद्रोहिणी चित्तेपा प्रतिपतिपराड्मुखी ॥

१५ न्यूनाsधिकाङ्गदन्तोष्ठाग्रे²स्तननखलाघुलिः । रोमशाsङ्घ्री महाराsबा सुरते कृत्स्नतक्रिया ॥

वालोन्मेषकरा रात्रिचारारतियुत भाषिणी । पिशाच²ङ्गोला चित्तेपा मच्यमांसवलि³म्र्रिया ॥

मानावमानरहिता रक्षत्ककुत्कःस्वना ।

२० विशालाक्षी रूठा वृष्टा ग्यालशीलेति कथ्यते ॥

निद्रालुः कोपना निर्घृणतिस्नान्नम्रिलोचना । गन्धाभिलाषिणी नीचगतासौपदंशना चला ॥

१ A रक्त । २ A व । ३ A चारा । ४ A मत्स्यीला व । ५ A द्रु । ६ E स्वाफ पीडिक्या । ७ B तलि । ८ C क्ली । ९ A अल ।

नागध्रोलेति चित्तेपा सद्यः श्वसनशालिनी । मज्जवी मुहुर्म्रिया देवगुरुभक्ता क्षमान्विता ॥

उपचार'परा नित्यमहंकारविगर्हिता । शुचीला मर्य्यशोला स्याद्रत्नमाल्यपरतिम्रिया ॥

५ 'अल्पमात्राः फलारामप्रिया पिङ्गलरोमदृक् । प्रसन्ना फलशीला च तीव्रणा च चपला तथा ॥

शीघ्रकोपसमुत्साहा च क्रपिणीलेति कथ्यते । मन्त्राद्यैर्गतिमेद्वैश्चेष्टाचतुर्य्यशाललसा ॥

दीर्घरोषप्रसादा च हसितशीलेति कथ्यते ।

१० श्रीग्रंगा चपला भीरुर्गीतवाध्यपरतिम्रिया ॥

चलविस्रीणनया कोणा विरहाश्रुहा । मृगशीलेति चित्तेपा वनद्रुम्यासन²प्रिया ॥

बहु²मूल्यवती दूरगामिनी सलिलप्रिया । दीर्घगात्र्री दुर्वाचारा मात्सर्य्य¹लाञ्छनमेधिणी ॥

१५ दीर्घोन्नततरग्रीवा लम्ब्रोष्ठी निष्ठुरस्वना¹ । कडू²स्मलवणप्रोतरा भवेदुद्वृत्त्रो² वनप्रिया ॥

सूक्ष्मश्रोणिबलोन्मत्ता गरिष्ठास्या महास्वना । तैष्या मकरसदृक्षेति सवैंमत्स्यगुणैर्युक्ता ॥

सूक्ष्मजिह्वोष्ठदंशना रक्षत्ककुठ³माषिणी ।

२० रतिम्रिया सद्यः हृशा तरशीलेति कथ्यते ॥

सपत्नीद्रोहिणी कृत्या मातृपत्या दूरी²रता । दीर्घो²स्या पिङ्गलप्रोमा सौकरं शीलमाध्रिश्रिता ॥

१ A कार । २ A B omit three lines । ३ B च्याश्रित । ४ B वशा । C स्त्र्की । ५ B प्रिया: । ६ AB omit two lines । ७ B द्रु । ८ A र्षा ।

विमृकपाश्चोंकटीसनश्रोणिशिरोदृशरा । दानशीला मदनुस्यूलकेका मद्गुरुभाविणी ॥ कोपना रतिलोला च हृदयश्रीलेति कथ्यते । स्थूलदन्ता पृथुश्रोणि! शबररोमावणेक्षणा ॥

५ अभीरूपतास्या च लोककृष्टा'रतिप्रिया । सलिलारण्यपरसिका माधुर्यैं शीलमाश्रिता ॥ कूषा तनुलतासुस्मितरसा तनुकुचुचुम्बनरा । गीतभीरूजो'लो'द्ग्रा बहुपत्या वनप्रिया ॥

उस्मलाक्षी सस्मारिष्णुरतिशीलेति कथ्यते । १० यृहुवीनोन्नतश्रोणिस्थूलजघ्रा सुछृद्रिप्रिया ॥ पितृदेवार्चनरता हृदारमा प्रजाहिताः । स्थिरा परिणतेचासहा गर्वां सत्त्वं समाश्रिता ॥

एवं प्रदर्शितं शीलं कीरणां भरतवर्मणा । विज्ञाय च यथासत्त्वमुपसंत्ततो बुधः ॥ १५ उपचारी यथास्वं कीरणा'मत्वोडपि हर्षदः । महान्पयतथायुक्तो नैव तुष्टिकरो भवेत् ॥

वासोज्ज्वारागाभरणमालाश्चय्यासनादिदु । यत्र यत्र सृशा तत्तदेकालादिमकूलतः ॥ अथादरेण सत्कार उपचार इतीरितः । २० अतो रतिविदृद्धचर्यैः क्षेयु श्रीलानुकूलनः ॥

यथानुकूलं'पुरुषैःपचारो विधीयताम् । उपचारविधिः' वेदयाघुकुलजादनपविभागतः ॥

नानाश्रिजोद्रवं कामो योनोः सर्वत्र हृदयने । ततदालम्बनगुणैरुत्समो मध्यमोड्गषम् ॥ वासोज्ज्वलरागाभरणमालाश्चय्यासनादयः । साधारणाः कुलीनानां वेइगादीनार्ह योषिताम् ॥

५ कुलाङ्गनोपचारस्तु सत्याग्रैःपुररस्सरः । अवश्यादेशकालादिमघार्नो'न्यासु हृदयने ॥

अथिनतानपराधीनतया'नै गतिकाधयः । यत्र कामसुखोल्लसितश्र रक्ति विरक्त'नाम् ॥ लक्षणैःक्षरगैनेतैरैनर्ग्योन्न्यं श्री पुमानपि । १० रक्ता चेत्प्रथमं योपिदचुरक्तो'भवेत्पुमान् ॥

एव स्वसाम्बसुखगः सम्भोगः स्यात्स उत्तमः । अथ चेदेककालीनां यूनोर्न्यन्यैररक्षितमा ॥ एवं सम्भोगलीला स्यात्स कामो मध्यमः स्मृतः । एकैवाधातु'रक्षिक्रेध्रयूनोःस च साधकः ॥

१५ रागापरागचिह्नानि योधितां लक्षणैदर्शन । क्रियो जानातुरागाया नायके लक्षणान्विते ॥ कुलीनायाः प्रथमतः कुलैरौन्मना भवेत् । स्निग्धष्ठ मधुरैर् वक्षुरश्वरः स्पन्दते स्कुरदम् ॥

स्मितोतररष्ठ वचनं स्वेदोदयक्ष कपोलयोः । २० उर्‌वोः सम्भीडनं चादौ बाहुस्वासितकवननमद् ॥

आलिङ्गनं सुष्टु सस्त्यादग्रेडनुसरपणाम् । नीथीं विलास्प नहने वेपघुस्स्तपथसस्थितिः ॥

1 A अ 2 B ल्‍लधि: 1 3 A ज्वल । 4 B रः क्रिया वेधा: कुल । 5 B या ।

1 C प्राण्यो 2 B धीव । 3 AB वर । 4 B धर्‌ ।

वचने वचनं तूष्णीं वीक्षणेऽक्षणवेक्षणम् ।

इत्यादिभावाैरौवज्रो रसकां विभाति कुलाङ्गनाम् ॥

कणककुण्डलं नामेलुर्वः किकिलित्पकारानम् ।

चिरन्दनख्र स्तनयोरपीविक्षितं शुद्धः ॥

५ अन्यापदेशकथनमन्यैः स्तम्भितभावणम् ।

विलोकनञ्च सत्रीलमक्षाप्राविलेखनम् ॥

नखनिर्मोकवेलि1 केलिः शयितेर्मत्सरं मुखा ।

पदान्तरे स्थितिःपोजाद2 'अलिद्रवेताच्छलात् ॥

भावैरित्यादिभिरवैष्यामचुरक्तां विभावयेत्' ।

१० 'हृदये हर्षविकारसक्य मादृश्यं भाषणेऽन्वयत3ः ॥

प्रसादो बदने हर्षः सम्भ्रमस्तस्य दर्शने ।

अवदर्शन4 व मूर्च्छा च तत्सत्कारेऽधु कौतुकम्॥

स्वभ्रूः प्रभ्रुमते तस्य स्वरणं श्वतनादिशु ।

प्रेरणं भोग्यवस्तूनां समागते तस्य गह्हणम् ॥

१५ सर्वत्र तस्य वाक्यस्य प्रीतिपुष्टं परिग्रहः ।

मदस्म नाथ मात्सर्येव बालोपलालनम् ॥

आहारेन्द्रियगां यथा रक्षणं भवतोरपि1 ।

ये भावाः रागचिह्नानि2 शृङ्गारसुक्ताः पृथक्पृथक् ॥

साधारणास्ते सर्वासां क्रीणामित्याह मारुतिः ।

२० एवं भावो3ऽनुप्रेक्ष्यैव रक्तास्त्रेहदश4 रज्यते ॥

नायकेष्वचुरक्चेष्टु रतिं पुष्यन्ति योषितः ।

आभ्यान्तरोपचारस्तु रक्तायाः कथ्यतेsडुना ॥

1 C निनेरेक्षेत् । 2 C reads शयितेर्मत्सरो भाव्येन तदन्वतः । 3 C नाथ । 4 C शुद्धः ।

रक्ता विविधकवस्तुनि प्रियेग सह वाच्यति ।

गुणान् सक्षीणमार्य्याति स्वधनं प्रददाति च ॥

सम्भूजयति मिन्राणि श्रेष्ठं ग्राह्यजनं तथा ।

समागमं प्रार्थयते दद्या हृद्यति शाश्वकम् ॥

९ तुज्यस्यस्य वचःसक्ख्या सलोच्य निरेक्षते ।

श्रुते च पक्षात्स्वपिति शृणत्यनभिजुगुप्सिता ॥

निरेपाश्चित्तयोर्युग्मं गादर्शालिङ्गनं प्रियम् ।

स्वप्नमारते स्वैरं स्नानादिशु1 च कर्मसु ॥

प्रथमं चेष्टते स्वैरं बाहो शाय्यन्तरे रते ।

१० न विशेषयते गात्रमाश्विठा न कदाचन ॥

तेनैव भोग्यवस्तूनि शुद्धेर्नन्यान्न्राहतान्यपि ।

रतिकेलिष्वनिबृतता स्वदते स्विच्छति क्षणम् ॥

न दृष्टिमन्थालो1 घणे न श्रुणोति बहिः काचित् ।

न चिन्तयत्यात्मनो2 मध्ये न विक्रिदन्यत्रियं विना ॥

१५ रोमाञ्चति प्रियंस्पर्शे शृणोति स्विच्छति स्वसेत् ।

एवं रक्तासुखा3 स्युः शृङ्गाराः प्रियं प्रति ॥

विरक्तानां तु लिङ्गानि कल्प्यन्ते4 यानि कानिचित् ।

निष्ठीवर्न हस्तमात्रे सधयो वक्त्रावकुण्ठनम् ॥

गृदावस्थानमन्यार्थे5पारकष्यमनादरः ।

२० अदः6शाकालगमनमाहाने कालयापनम् ॥

प्रेऽचितस्याप्यनादानं गन्धमाल्यादिविस्तृतः ।

आनेत्स्यानादरः क्षेपो मूषौ वा दानमन्यतः ॥

1 C घनालिङ्गु । 2 A वः निस्स । 3 A मत्वा । 4 A भवति । 5 A मोः ।

अकृत्रादृश्यतेनं तृतादीनामुपरतं ।

एवमादीनि स्था"नि दूर्सस्थानां तु योगिनाम् ॥

आसना दूरमध्यासते कथामन्यान् प्रवீति न च ।

पृथग् यथापयं ऋते जुगुप्सिताल्लस्यं प्रामृशति ॥

५ अनिद्राय कथां ऋते प्रियश्रुत्कथाडपि कुण्यति ।

न च चक्षुर्द्रियात्यय न चैनमनिनन्दति ॥

दृष्टे परं" शयापति युग्मि"प्राप्ति तत्क्षणं ।

प्रबोधिता यापयति कालं रत्नुं न वाञ्छति ॥

स्फुट्या सक्कोष्यत्यकं निमीलयति लोचने ।

१० न स्ताति नालुकुते न भोगे कुरते स्पृहाम् ॥

विस्मरद्यति हस्ताभ्यां नेत्रे व्याजृम्भते हृदः ।

विजृम्भते पराङ्मुख्य निष्ठीवनति हृदुत्सदा ॥

प्रेक्षति तस्य स्मित्राणि ब्रवीति कूलशासना" ।

रुष्टा परिचदत्येन स्वास्मन्यक्ज्ञाति" गृहते ॥

१५ कथामपसक्नानायेन शुरते भावविस्तृति: ।

गृहकृत्यापवेदेन कुरते च गतागतम् ॥

नीचीकार्यों सहैष्केल्यंप्रविष्टि तत्क्षरं ।

पराड्मुखी वाड्मायिता" व्याध्यादिव्यपदे शात: ॥

एवं विरक्ताचिह्नानि दृढा तां तत्क्षणात् त्यजेत् ।

२० विरक्तिचिह्नैकेन विरूयेतोऽस्मात् भुमान् ॥

रागापरागचिह्नानां सकु"रे ताहु"पाचरेत् ।

चिह्नानि गन्तुकामानां कष्यन्ते ह्य"नुपप्लिकस् ॥

1 A भासा । 2 B स्वा । 3 न । 4 C रो स्मापयति स्वयम् । 5 A माधामु ।

6 ABC स्वल्प्याल्लोक् । 7 BC द्रैव मन्त्र । 8 C निस्तल्व । 9 B लघु । 10 AB ऋक्षा ।

अनासनकुछ प्रथमं खालं वासनस्य च ।

अर्धासनेचनावस्थानं पाम्बीत्पार्श्वेजृ"चालनम् ॥

विजृम्भणाख्य बहुधो डच्छेऽरानिरीक्षणं ।

प्रसार्यैकुष्ठं पादत्र"हस्तकादिकासनं ॥

५ गात्रमक्रो"जकुलिस्फोटो परिह्ह्योतीव"कर्णनम् ।

एतस्मिन् गनुकमानां चिह्नानीत्युपलक्षयेत् ॥

नित्यंदेहावलो यत्नोष्ठहस्त्; ह्यः परस्परम् ।

काम्यं व्याधिक्ष शोकेषु पारुष्यं रुपसंक्ष्य"ः ॥

दोषापवादश्रवणान्न"तिलोको व्यतिक्रमः ।

१० अदेशकालागमनमपकारो वहि"र्दृशः ॥

हत्या दिवि"र्विरक्तानां न कदा"चन सकृति: ।

मानादिजा विरक्तियौ हत्याजुनपसंभ्रया ॥

अन्योन्यपरक्ततां भूयः पुञ्यस्येव रत्नि गुनाम् ।

उक्तानां रागचिह्नानां कष्यन्तेऽत्र विमावगा: ॥

१५ कर्ण"कञ्जूचनव्याजाहुढपस्य घुनान्तरम् ।

केशासंमनाआकुः; शिवालालनदूषणम् ॥

नासामिदपवादाम्भौ स्रायमकुटीकिया ।

स्तनसंयदनेनैव गाढालिङ्गनसूचकं ॥

अघरस्पर्शनेनैव भुम्नानाच्यभिलाषितम् ।

२० कटाक्षैर्हि"संगमेऽख सम्योगौस्तुक्यभावनम् ॥

नपुरचचननैः स्वस्य पुञ्याचितसूचकं ।

विजृम्भितेन सर्वो"ङ्के स्वसबो"ङ्कसमर्पणम् ॥

1 A पापों । 2 A मार्ते । 3 A दुस्स्तर् । 4 A दोषे डरत अश्रवणम । 5 A क्रु ।

6 B पचा । 7 C तन । 8 AB मधुरली । 9 C तत्स्वाके ।

अन्यापदेशकथनेsस्तस्य भावपरीक्षणम्‌ ।

अन्यैः सस्मितजल्पेन तद्राशामेलनाद्रः ॥

'समीरं लोकनेनैव स्वाहुःकूल्यप्रकाशनम्‌ ।

अनुप्रयमदानेन स्वस्त्वानन्दप्रकाशनम्‌ ॥

५ सखीनिर्भरत्सनेनवी घर्षस्खमनाद्रः ।

ऊरुसंपीडनादेव हृदयाह्लादनदर्शनम्‌ ॥

पदान्तरे निथेवन्यायेन मनोविनिमयार्थिता ।

साशीकुतेनेङ्क्षणेन सक्केतगमनार्थिता ॥

तद्रावालिङ्गनाच्चैव बाहुस्वस्तिककनन्धनात्‌ ।

१० विक्रस्य मृदौनहनाद्राश्छृङ्गारसूचनमू ॥

एवमाद्याशु नेत्रासु भावाभ प्राह्थ मनोषिषिः ।

हृदोर्यिकारा बहवः श्रृङ्गारस्योपयोगिनः ॥

भावाभ्रया: कदाचित्स्यु: कदाचित्त्रसरसंश्रया: ।

विकुणि'तं विहसितं कूषितं न्यषिताश्रिते ॥

१५ सिन्धुभं श्रृङ्गारं निष्पन्दं विस्तारित च विकासि च ।

सितसितं मसृणं चकं5 मधुरं चाभिलाषि च ॥

स्थितरं प्रसन्नमदनं चालितं मदनोत्तरम्‌ ।

स्मेरमाननिद्र साकूतं चिह्नगं चिह्नलं तथा ॥

निह्ह्नविगतभ्र निभृतमुक्तणिठतमुदविच्चतम्‌ ।

२० सोत्सुकं सोत्कमुक्तकमप्याह्लासि च समनन्मथम्‌ ॥

मुहि व्याक्षिप्ति विक्षेपि त्रिमद्भि द्यप्रसादसेव च ।

विकृष्टं विनतं स्त्रोतं व्यासक्ति च विसंस्थु'लम्‌ ॥

विस्फारितं विशालितं श्लिथतक्ष्य तरङ्कितम्‌ ।

कठोरं कलुषं रक्षं कातरं कवितं चलम्‌ ॥

कोमलं तरलं तानि प्रणयि प्रेमगर्भि च ।

सोत्मासं सस्पृहं हार्दि प्रेमो'ले लोलमेव च ॥

९ एवमुक्तामृशतुष्पष्टिरधिकारा दृष्टिसंप्रया: ।

उक्तितमथोल्लसत्कुु दृष्टिं च विचार्यते ॥

स्त्रगसमृद्धदृशो लोलं शिथिलं निष्फलं तथा ।

विक्षिप्तं निष्ठुरं गूढं कुटिले कुटुलं तथा ॥

एते प्रायेण कथिता रौद्राद्येप्योपयोगिनः ।

१० ससम्भ्रमं जडद्रैव सशल्यं सशल्यं तथा ॥

तां'नतमातं परिम्लानं हतसं म्लिनसेव च ।

पते प्रायेण शोके स्य विकारा दृश्टिसंप्रया: ॥

मन्थरं कनुरं धोरमधिकियकृतिमत्रिमम्‌ ।

अनुल्वणमसम्प्रान्तमव्याजमहुपस्फुति ॥

१५ सहर्षेण सरलस्य वीरस्यैते प्रकर्तिता: ।

अरोचकमदुस्तेकमाभिमानि च विक्रमेव च ॥

विकृष्टस्य विनिष्कान्ते: विनिगीर्ण'ने विकोलिह्नम्‌ ।

एते प्रायेण कथिता वीभत्से च भयानके ॥

केचित्साधारणालेतेषु भवत्युद्रुतहास्ययो: ।

२० पते शान्तं समालोक्यातोहारक्ष ततोधिकम्‌ ॥

भाजत्रयस्य सक्को'शो विकारसकरमस्य च ।

यस्य हृष्टेर्विलक्षणं लव्धिकु'णितखच्यते ॥

1 B नेन। 2 A omits three lines । 3 B द्रासः । 1 C ने गासा । 4 A कूदि । 5 A भनद। 6 A B लु ।

1 C तम्‌ । 2 C स्म्म्‌ । 3 B का । 4 A B को। 5 A कि । B सि 6 B की ।

अनिमेषकुरुतारं समं विधासितं चिदु: ।

पुरक्षिमागसक्रोचे प्रेक्षणात्कृशिवतं भवेत् ॥

पर्योषेण चलत्तारं मनदु मनदमाध्रितम् ।

सिनगधं तथास्य विषयस्तत्प्रभावमिलितो भवेत् ॥

५ स्वभावालोकितं मुगधं भावगर्भमपि छलात् ।

निष्पन्दं तथदन्यत्र दृष्ट्वैव र्पन्दते कचित् ॥

अकिञ्चित्रो येन विषयस्तदिमस्तार इति कथ्यते ।

विकासि तथाक्रिष्यविदोषमवगाहते ॥

स्वगोचरानाहचातेयति¹ यत्तस्स्तिमितकुच्यते ।

१० मसुणं तदिति ख्यातमथुरागकवायितम् ॥

उद्ब्वोंडपाइक्स्वारो यत्र तद्वृक्रकुच्यते ।

गीतलीक्रियते येन ताप्तस्नमधुरं स्वरत: ॥

अभिलाषि तदेव स्याद्वाचमानमिवेक्षते ।

ततिस्थरं यतु विषयं तदेक्यनन्हिंते सिथरम्र³ ॥

१५ तन्मयस्तं भवेत्सब्रूविलासं सस्मितश्र यत् ।

अलसं² तद्भीष्टार्थीग्रेलादेर्येष्वितर्तनम् ॥

वलितं तच्चित्तस्य भयस्त्यप्रा³वलोकनम् ।

व्याघूर्णमानमरूणं क्रुद्धरामीलदन्नरा⁶ ॥

अपरिच्छाविषयं मदानन्थर्समोरितम् ।

२० स्कुरद्धूपक्षमतारं यत्समेम्रंमिति कथ्यते ॥

मदाननिद्र शुष्कोन्मीलदमीलनारमुच्यते ।

⁸साकूतं तथ्यग्र आच: क्रोडप्यमीष्टो विमालयते ॥

विदगधं तथदालोके विध्नाश: सर्वजन्तव: ।

अनवस्थिततारं यत्तद्धृदलघदाहतमम् ॥

नासापुटेस्कुरतारं निश्वितदृढाहतमम् ।

निभृतं तथदालिश्यत्पुटमन्तरर्धोभुषम् ॥

५ रागारुणं सुरद्रह्यापाप्कण्ठतं चिदु: ।

अपाक्रूरोच्चैभावादालोकनमुदाश्रितम् ॥

सोत्पुर्फ तथदालोक्य मूर्ध्नि योजनलोकरोत¹ ।

दूरं भावति यत्प्रेम्णा तत्सौत्कमिति कथ्यते ॥

उत्कर्ष तदयुदृक्षोलं ताराभूपक्ष सर्वतः ।

१० यत्प्रोह्लसत्यभिप्राप्तदुल्लासीनि कथ्यते ॥

यद्दार्द्रने विरक्तोपि छुद्यने तत्समनमप्यषम् ।

यद्दार्शनान्महो जन्तो: सर्वस्य महिं तत्क्रवेद ॥

पक्षा²दाक्षिप्यते दूरं यदुपाइक्षय सङ्क्षर: ।

तद्ग्राश्रोपि स पार्श्वे स्याद्दिक्षेपीनित विलाव्यते ॥

१५ मूलमध्येप्रभंगेपु भझा⁴ यत्क्षयप्रभ: ।

तत्सिमिडीनि कथितं श्र त्रियेगुदृद्वितम् ॥

विकष्टं तद्रो वकापाइक्षागपर्षणम् ।

विनतं तदिति ख्यातमथुरायतमघोगतम् ॥

उत्क³सर्पक्षमनाराभु स्प्रीत मित्यनिधीयते ।

२० अन्यत्र सोत्कमन्यत्र सिथतं क्यासर्जि कथ्यते ॥

विश्लेषणं यदूतारापक्षमां मद्रिसंस्खुलम् ।

आयातं विरकुरतारं विशकारितदृढाहतम् ॥

परिक्षीटुपुयं म्लायत्तारं विश्रुलितं भवेत् ।

प्रीमात्रे मन्दविकसत्तारं ललितमीरिनम् ॥

कच्छोल इव यत्कान्तिबिच्छेदस्तताराझितम् ।

कठोरं तथगुदाहस्पमपि निर्घोष्प'बहूदम् ॥

४ वर्णाविभागो निद्रादेयस्प नककुलुपं विदु: ।

तत्त्वरर्णप्रभाहीनं यतदृशंमिति स्वक्तम् ॥

सहार्योलेवर्णपरं यत्तत्कोऽत्रहुङ्कुच्यते ।

मीलनोन्मीलना वृत्तियेऽ तच्चकितं भवेत् ॥

वीक्ष्यतं सर्वतोदिकं हुतं यत्क्ष्वलं भवेत् ।

कोमलन्तु यदव्याजस्मितंघमुन्धावलोकितम् ॥

तरलं तदिति प्राहुओल्लताराकनोनीकम् ।

यद्विदोषान्मियैव हृश्टे वस्तुनि तानिंनत्स् ॥

यन्म्रेणयति हृद्सय मनस्तत्प्रणयि स्वक्तम् ।

हृवीभूतं मनो यस्मिन् दर्शनेऽ प्रेमगर्भि तत् ॥

१४ परौत्सुक्यं विशावयेत् पथ्र सोऽप्रासमेव तत् ।

शुयोभूय: स्फुट्टा यत्र हृश्टे तत्सरपुङ्हं भवेत् ॥

लह्यादि तथूष्माणे यत् शोकादिद्ययपोद्दनम् ।

रतप्रत्यागानं यत्र प्रेङ्खोलं तत्प्रचक्षते ॥

घारावाहिकसङ्वारो घस्य तद्धोलेमुच्यते ।

२० एते विकारा: श्रृङ्गाररसैचोपयोगिन: ॥

एतेषु केचिदू'प्यान्ते प्रायेङ्गारोदितहास्ययो: ।

उद्भर्तितं नकित्स्वेपं भुवोऽहृद्ये प्रकल्पनम्३ ॥

पक्ष्मोऽधिकार: !

विद्युद्रोह्रेपुटान्तसस्थानर्मुद्रृतमुच्यते ।

उद्भूतान्त:पुटाक्षिस्थानं यतद्विरन्ति'म् ॥

निष्पन्दमानपक्ष्माप्रतारामू स्तब्ध्य'मुच्यते ।

स्तब्धविक्षिप्तपक्ष्माप्रतारमुत्फुल्लघुच्यते ॥

५ ऊर्ध्वाकृतोद्भासनारमुल्लोमिति कष्यते ।

उन्नतं विषयम्रासवद्रसहुदाहतम् ॥

निरुद्धर्षं नयनविधापन्नं क्रोधेगत: ।

निष्फुरं पुङ्डयोरन्तस्तारोलेठनं हृदुः: ॥

अन्न:पौङ्गामिनसङ्घुष्यतन्मं'शुष्कसहुदाहतम् ।

१० प्रकटभुकूटीहस्तियेञ्र नकुटिलं 'भवेत् ॥

चञ्चुलं तथदनयग्र कुष्मे'क्षं रक्षभावन: ।

अनवस्थितिरेकान्त्र यत्र तल्स्यात् ससंभ्रमम् ॥

सख्वारागुन्यं दौर्बल्यपाथातज्जडभिनीरितम् ।

विष्पालोकनकर्हि सत्त्वप्रभृति कीर्तितम् ॥

१५ यथयथे विषयं दृष्टुं यत्तत्सङ्यथघुच्यते ।

शुष्यद्धूपदपक्ष्मारं यत्तान्ते तल्समीरितम् ॥

तन्वालोकेनपक्ष्मन्() स्वप्नमीलनं नयेत् ।

निपतच्छपुङ्डं शुष्यस्प्रं तमश्रुदाहतम् ॥

यदश्रुलसितालोर्कं मतेनं तदुदाहतम् ।

२० मन्थर्ये तत्समालोक्यते भावच्छदति विकस्वरम् ॥

तदेव चन्धुरं क्यातं क्रिबिद्रुफुल्लतारकम् ।

स्कुरत्प्रभार्च गम्मीरें धीरमिन्युच्यते बुधै: ॥

अनिक्खलं यच्छखरासथगा'णेडपि तदंगविक्रियं।

स्वभावालोकितं यत्तत्कृत्विमधुच्यते ॥

अधिकारी विकार'स्य हेतौ यत्सदृशुल्लक्षणं।

गृहीतने येन सूक्ष्मार्थस्तत्सम्भानतदुच्यते ॥

५ अत्याजं तदिति प्राहुरिदंच्छलं'बिलोकनं।

प्रौढरागारुणापाङ् यत्स्यात्तदनुपस्कृति ॥

आम्प्राणनिबंधनमति यत्तेहं तदुच्यते ।

सर्गं'च तद्गुस्सकुहतारं'स्थिरकनीकं ॥

अपाङ्कुरणं यत्तदरोचककुच्यने ।

१० पथि'नंप्रुपतापाङ् तदनुसेधकुच्यते ॥

उद्वीक्ष'क्षिस्सम्वारो व्याविद्रुमिति कथ्यते ।

अपाङ्योरघस्ताराविक्षेपो विद्ध्रुकुच्यते ॥

विकृष्टं तच्चून्यसेव' यदाकादावलोकनं।

अन्तर्वोष्पसकुर्तारं विनिगीर्णुदाहतं ॥

१५ वहिस्राराविनिष्कान्तैर्वैनिष्कान्तैर्हदाहततं।

अतार्स्सनतद्रहो यस्य लोहितं तद्विलोभितं ॥

एते दृष्टिविकारस्तु सङ्गलक्षणलक्षिताः ।

महाकविप्रबन्धेषु हृदयंते त्रिलोक्यताम् ॥

भावजा रसजाश्रापि तथा सङ्खारिभावजा: ।

२० हदंतिश्राद्दत'तेनोकास्ताः कषपनेडग्र हृष्टयः ॥

स्निग्धा हृष्ठा च हस्सा' च विस्मिता क्रोधिताडपि च ।

दीना जुगुप्सिता चैव सभावा भावहृष्टयः ॥

1 C पा। 2 B मता। 3 D स। 4 A च्छम। 5 B दि। 6 C ग्र। 7 A बाङ। 8 A लो। 9 B ठा। C म्रा।

कान्ता सहास्या वीरा च साद्बुना रौद्रिका पुनः ।

करुणासहिता दृष्टिर्वीभत्सा सभयानका ॥

हृष्ठयो रसजा शोता: कधिता भताविभिः ।

दीना' च मलिना चैव श्रान्ता लज्जा'न्विता तथा ॥

५ ग्लाना च शङ्किता च व विषण्णा ध्रुकुला तथा ।

कुषिता चाभिता'सा च जिह्मा च ललिताडपि च ॥

वितर्किद्वार्श्रुकुला विश्रान्ता' चिह्लादाडपि च ।

आोफेरा विशोका च व्रस्ता च मदिरा तथा ॥

इति विंशानिरूचिष्ठा हषा: सङ्खारिभावजा: ।

१० हर्षप्रसादललिता कान्ता मन्मथशालिनी ॥

विलस'ज्जडलाक्षा च भृङ्गारे दृष्टिरुच्यते ।

आकुङ्खितपुटापाङ् विभ्रान्तस्वल्पतारका ॥

अव्यक्तसङ्खारवनी दृष्टिहां'स्ये प्रकीर्तिता ।

तसा' विकसिता हृष्ठा' गन्मीरा समतारका ॥

१५ उत्कुष्टमच्या दृष्टिस्थू' वीरा वीरससाभया ।

रोषरक्तान्तनयना स्कुरतारा विकस्वरा ॥

स्फुरत्स्थ मगद'क्षित्ता वीरा युयुत्सार्हिणी ।

कुषिताभिनपक्ष्माग्रा किधिदुयुत्सितारका ॥

सदयो विकस्वरान्तना व साद्बुना दृष्टिरुच्यते ।

२० वीरा रुक्कारुणोक्कुता निष्ठस्पुटतारका ॥

भुकुटीकुंडिला दृष्टि रौद्रा रौद्रससे स्मृता ।

पतितोच्छ्वेिपुटा साक्षा मन्युंमन्थरतारका ॥

1 A शुया। 2 B स्या। 3 A द्र। 4 B भान्ता। 5 BC वल। 6 A लक्षा। 7 B ला। 8 C वापि। 9 C स्वादि।

नासाग्रानुगता दृष्टिः करुणा करुणे रसे ।

निकुञ्चितपुटापाङ्गा पृणोपप्लुततारका ॥

संमील्यस्थिरर'पक्ष्मा च भीमत्सा दृष्टिरुच्यते ।

प्रोद्धृतनिष्ठुरपुटा स्फुरद्‌दृष्टतारका ॥

९ दृष्टिर्यनकाज्जयन्तमीतना जेया भयानके ।

विशेषणाभया व्याख्याहृष्टयोक्तं कथ्यते पुरः ॥

हर्षे निश्वलनातरत्वं प्रसादे स्निग्धतारका ।

व्यक्तप्रसक्तिः कान्ता'स्याकुलिता सा च मन्थरा ॥

सदा'नपाङ्गस्खारवती दृष्टिः समनन्मथा ।

१० अपाङ्गे तारविश्लेषः कटाक्ष इति कथ्यते ॥

अव्यक्तविकृतिदृष्टिर्‌गंभीरेणि प्रकृतिंता ।

पक्ष्मणोरनपसं'श्लेष'कुत्रितं विनते'दृक्षितम् ॥

ऊर्ध्वप्रवृत्ततारं यत्सौम्यं समविलोकने8 ।

दुरा'लोका भवेत्कूरा रक्षा लोभविजिता ॥

१५ निश्वलापान्त'निष्ठड्या कुटिला सो''भतारका ।

मन्थरा मन्तुस्ख्वारा कुत्रिच्छता द्यश्र्‌द्वीकरणा ॥

बलात्कारेण विषयान् गृह्नती'स्यादुपप्लुता ।

व्याकोशरामध्यगा'मधुरा स्थिरतरार्भिलाषिणी ॥

सानन्दाश्रुकृता दृष्टिः स्निग्धेयं रसभावजा ।

२० वला हसितगर्भा च विशाल्तारानिमेषिणी ॥

किमिविदाकुचित्ता दृष्टा दृष्टिहासे प्रकृतिंता ।

अपाङ्गे श्रौकल्यमूष्ठा हासगर्भेति कथ्यते ॥

पश्चमोऽधिकारः ।

१२६

पश्चमोऽधिकारः ।

१२७

सस्मिते तारके यस्या' स्मिता' विकसिता'न्तरा ।

सच्चपुटद्रुतिरता हास दृष्टिसाहसंववा ॥

अवज्ञागर्भिणी दृष्टिर्दृष्टिंदृष्टेनि परिभाष्यते ।

अन्नाभियक्तविकृति: विषये सत्वभूयसी ॥

४ यत्राप्यहितये दृष्टिर्विभयरपहारिणीः ।

तदेव स्थैर्येमिल्युक्तं दृश्टः श्वेतत्र कोविदैः ॥

विस्मयोत्तकुत्तारा च हृद्योभयपुटाक्षिता ।

समा विकासिता दृष्टिर्विस्मये स्मृता ॥

रक्षा' स्थिरो'कृता पुष्टा विधृद्यो'कृततारका ।

१० कुटिला क्रुष्टरीदृष्टिः क्रोधेऽभियोगधीयते ॥

उत्क्षिप्तपक्ष्मकुटिल या क्रूरतरा च जलाविला ।

मन्दसञ्चारिणी दीना सा लोके दृष्टिरिष्यते ॥

क्रुध्येऽपि विषये दृष्टेरौदासीन्यं श्रादीनता ।

सङ्कोचि'नपुटा श्यामा दृष्टिर्मी'लिनतारका ॥

१५ पक्ष्मोन्मेषात्समुब्रिग्ना5 जुगुप्सां जुगुप्सिता ।

विस्तारः स्पात्तनो हासः6 सङ्कोच इति कथ्यते ॥

छायावैगुण्यमसेव स्यात्त्रष्टे हयासक्तबुद्ध्यते ।

तारापुटद्रुवां'कम्पाद्‌दृङ्गेनिति विभाव्यते ॥

जुगुप्सिता च विज्ञेया विषयाद्‌परागिणी ।

२० विस्तारितो मयपुटा भयकम्पिततारका ॥

निष्क्रान्तमध्यगा दृष्टिस्तु भयभावे भयान्विता ।

इति स्वरूपतः प्रोक्ता रष्ट्रयो रसभावजा: ॥

तारा सम्पुटा स्विग्धा निष्कम्पा शुन्यदर्शना ।

वाख्यार्थग्राहिणी दयामा शुन्या दृष्टिः प्रकीर्तिता ॥

प्रसन्नसमानपक्ष्माग्रा नात्यन्तह्रुकुलैः पुढैः ।

मलिनान्ता च मलिना दृष्टिः पिङ्गिततारका ॥

५ मलिना कषयते दृष्टिः क्षररुधिरांश्रुदूषिता ।

'अनपस्लापितपुढा क्षामान्तारुणलोचना ॥

सदा पीनततारा च दृष्टिः श्रान्तनेत्रि कषयते1 ।

प्रस्लापनं भवेच्छोषः क्षामत्वमथविकासिता ॥

निःशेषतया ताराकाऽऽश्रुपुटानां सादु उच्यते ।

१० किंचिदुक्षिप्तनपक्ष्मा या पतितोर्ध्वपुटा त्रिया ॥

त्रपादधोगततारा च दृष्टिरेजावती भवेत् ।

स्लानशुष्कपक्ष्मा च शिथिला मनद्चारिणी ॥

क्रमप्रविष्टतारा च क्लाना दृष्टिरुदाहता ।

अस्पष्टनारासङ्खारो दृष्टेः शौथिल्यमुच्यते ॥

१५ किंचिद्बला स्थिरा किंचिदुणता तिर्येगायतना ।

गृढा चकिततारा च शङ्किता2 दृष्टिरुच्यते ॥

विषादचिस्नोऽभ्रपुढा पर्यस्तान्तार्डनिमेषिणी ।

किंचिन्निष्ठतङ्गतारा च कायो दृष्टिविघातिनी ॥

स्फुरितारुणितपक्ष्माग्रा ह्रुकुलोर्ध्वपुटान्विता ।

२० सुलोन्मीलिततारा च ह्रुकुला दृष्टिरिष्यते ॥

अनिकुचितपक्ष्माग्रा पुढेराकुञ्चितैस्तथा ।

सदा पीनततारा च कुडिचता दृष्टिरिष्यते ॥

1 C omits two lines । 2 A दृष्टिः श्रान्ता प्रकीर्तिता । 3 A ह्रुकुला।

मन्त्रायमानेतारा या पुढैः प्रसाधितैर्‌सथा ।

सन्तानोपप्लुता दृष्टिरितसा तु सग्यथा ॥

लसिता‌ऽकुञ्चितनपुढा झञेस्तिनर्यङ्कुरोक्षणी ।

गूढो‌ऽक्षान्ततारा च जिह्वा दृष्टिरुदाहता ॥

५ मधुरा कुडिचिता‌न्ता च सस्मिनाजन्तर्विकासिनी ।

समन्थभिकारा च दृष्टिः सा ललित1ता भवेत् ॥

चित्कों‌ऽकान्तपुढा तथैवो‌ऽक्षन्नतारका ।

अधोगतविकारा च दृष्टिरिष्ठा चितर्किता ॥

अर्धेऽन्याकोषतारा च ह्रादार्थह्रुकुलैः पुढैः ।

१० स्मृता‌ऽ‌र्धसुकुला दृष्टिः किंचिदुक्षिप्ततारका ॥

अनवस्थिततारा च किञ्चिदो‌न्तकुलमध्यमा ।

विप्रान्ततारका दृष्टिर्विघ्नान्नेतिः हि कषयते ॥

पुढौौ प्रस्कुरितौ यस्या निःष्कृष्णौ पतितौ पुनः ।

विप्लुनो‌ऽक्षसनतारा च दृष्टिरिष्ठा तु विप्लुता ॥

१५ आकुञ्चितनपुढापाङ्ग सन्तार्ङ्गनिमेषिणी ।

मुहुःष्यो‌ऽवसानतारा च दृष्टिराकेकरा स्वृता ॥

विकारो‌ऽनभ्रपुढा प्रोत्कुल्ला श्रानिमेषिणी ।

अनवस्थिततारा च विकोशा दृष्टिरिष्यते ॥

श्रासादुद्र्रन्तपुढा मुदुः कान्तितनारका ।

२० श्रासादुक्कुलमध्या च ह्रस्ता दृष्टिरुदाहता ॥

भयचिन्ताश्वसनग्रान्तैः स्वादैवप्येन मलिना भवेत् ।

निवेंदे च श्रमे श्रान्ता श्रवदे लज्जासु लज्जिता ॥

1 A पली । 2 B काले ।

१९

म्लाना हृद्रिरपस्मारचाधि'म्लानानि॒ु वर्त्तते ।

राक्राविषादयोगे॑ऽया शा॒डिलता च विषादिनी ॥

हृष्टिरुकुलिता स्वप्नसुतवनिद्रास्तु वर्त्तने ।

कुष्विता मूचितानिष्टा दृढप्रेक्ष्याक्षियुगपथालु च ॥

५ अभितस्रा च निवेंदे स्वभियाताभितापयोः ।

जिह्वा हृदिरसूयां जडतालस्ययोगेऽभवेत् ॥

ललिता हर्षेधनयोः स्यात्स्मृता तक्र॑ चित्॒किता ।

आ॒ादरेऽदर्शनेऽश्रुकुला गन्धस्पर्शोऽत्सुवादिषु ॥

विग्रान्ते हृद्रिद्रावेणे सम्भ्रमे विभ्रमे॑डपि च ।

१० विच्युता² चापलोन्माद॑स्त्व॑तिमरणा॑दिषु ।

आके॑करा दुरालोके विच्छिद्ये॑क्षि॒तेऽपि च ।

विचोषामर्षगवौ॑ग्र्यम॑नियु॒ स्पाक्रि॑कासिता³ ॥

प्रस्ता॒ ज्रासे भवेऽदृष्टिर्॒म॑दिरा भवेत् ।

यथा ने॒त्र॑ प्र॑स्प॑॑न्त मु॑लभ्रूह॑दि॒संयुतम् ॥

१५ त॑था॒ भा॑व॑रसोपे॑त॑ मुख॑वार॑ प्रयोजयेत् ।

स्वरुपं विनियोग॑श्र ह॑ष्टि॒ना॑ प्र॑तिपा॑दितः॥

इ॒ति॒ औ॑शा॑रदात॑न॑प॑रि॑चि॑ते 'भा॑वप्र॑का॑श॑ने

ना॑ट॑कना॑ट॑य॑का॑भे॑द॑त॑त॑वा॑स्थात॑दा॑श्रय-

र॑स॑भा॑व॑दृ॑श्रि॑का॑रा॑दि॑व॑र्ण॑नं

ना॑म॒ प॑ञ्च॑मो॑डि॑का॑रः॒ ॥

1 C मो॒ट् । 2 B स्थिता । 3 B कोष । 4 B मां । 5 B य ।

॥ श्रीः ॥

अथ पष्टोऽधिकारः ।

अनुनृतिमपकार॑क्ष रसानां ग॑तयो॑डपि च ।

आ॑भा॑स॑क॑क्ष रसा॑नाऽ॑श्र वि॑षा॑म॑ल॑यो॑न॑मे॑लन॑म् ॥

त॑थ॑क॑ल्पा॑द॑यो॑न॑ये॑डपि भावा धा॑क्य॑र्थ॑ना॑डपि च ।

अ॑श्र॑म॑भिध॑य॑ते॑स्मा॑भि॑ः क॑ल॑प॑व॑ल॑श॑कु॑स॑रा॑त॑ः॒ ॥

५ उ॑त्पन्ना र॑तिरे॑क॑त्र प्र॑थमं दृश्या॑दि॑भि॑ः ।

दी॑प्य॑मा॑ना वि॑भा॑वे॑ः खे॑स्त॑त्स॑म॑भि॑या॑दि॑क॑धि॑प॑ने॑ः ॥

क॑टा॑क्ष्य॑क्षि॑ण॑योग्या॑न॑गा॑म॑ना॑र्थ॑मु॑ब॑न॑न॑नी ।

त॑ह॑श्र॑नो॑प॑ज॑नि॑ते॑ः स्॑थि॑ह॑ये॑म॑दा॑दि॑भि॑ः ॥

वा॑ग॑र॑स्मा॑नु॑भा॑वेन दी॑प्य॑मा॑नाऽ॑नु॑र॑ध॑ते'१० त॑ह॑श्र॑ना॑दी॑प्य॑मा॑न॑क॑म्परो॑मो॑द्॑रा॑दि॑भि॑ः ॥

ह॑दि॑र॑स्मा॑नु॑भा॑वेन श्रृ॑ङ्गा॑रं वि॑भ॑ा॑व॑य॑ष्टि॑ या ।

त्रि॑या॑डु॑भा॑वा॑नु॑ब॑न्धा र॑सो॑त्क॑र्ष॑ य॑था॑र॑ति ॥

पु॑ष्य॑न्त॑प॑न॑य॑त्र वि॑ल॑क्रिये॑व वि॑लो॑क्य॑त॑म् ।

अ॑ष्ट॑था ग॑तिरे॑त॑षां र॑सा॑नां क॑थ॑य॑ते बु॑धे॑ः ॥

१५ आ॑भ॑पे॑क्षे॑ली॑न॑वि॑च्छे॑दे॑षु॑क॑ष॑म॑प्य॑तिरस॑स्थि॑रा॑ः ।

घो॑स॑न॑ह॑ष सम॑दृ॑शे॑न॑ति स॑र्व॑त्रा॑भि॑न॑या॑श्र॑या॑ः ॥

1 B गीयते । 2 B दा । 3 B ने ।

रसस्थ्य वातंमानस्य स्वस्थानप्रस्थितेनेन वा । अन्येन संस्कृति: स्वाधेदयमाशेष उच्चयते ॥

रसोऽनुरूपंयानमानमेय्रसात्त्वरतिरस्कृत: । अन्यरागाभिव्यक्तो वा तु लीन' इति संज्ञित: ॥

४ विच्छिन्नकमध्य: प्रबलैर्विरुद्धैर्हेतुभि: कचित् । पुनर्मेलात्तु हृदुत्स:² स्यात्स³ विच्छेद इतीरित: ॥

आलम्बनगुणै: श्लाघ्यैरस्तङ्कारस्योत्कर्षनोतत् । योजनुयाति चिलीनो यत् स सूक्ष्म इति कथ्यते ॥

समकालसमुत्पत्ते: परिभाव्यामथापि वा । १० रसश्रेढ्यतनिकोयं¹ तु लु वपतिकर: स्मृत: ॥

आविर्भूय निरोभूय रसमध्ये कचित्रसा:⁴ । आपादयन्ति प्रथमे स्थैर्यं चेतस् स्थिर: स्मृत:⁵ ॥

समकालसमुत्पत्तौ समकालाद्युतिम्भि:⁶ । स्थापिनो: सात्विकादीनां साम्याद्र सम ईरित: ॥

१५ विरोषिमित्रप्रधृरूनां रसानां सकुरेडपि च । महिल्ना ध्वंसते स्वेन यत् स ध्वंसन ईरित: ॥

हास्याभिभूत: शृङ्गारस्तद्भासो भविष्यति । हास्ये³ भीरसममिलितो हास्याभास उदाहृत: ॥

वीरो भयानकादृष्टो वीराभास इतीरित: । २० वीरत्सकरुणाश्लेषादमृताभास उच्चयते ॥

रौद्र: शोकनपाविष्टो रौद्राभास इतीरित: । हास्यश्रृङ्गारवाच्चत: करुणाभास उच्चयते ॥

1 A B कील । 2 A रस्स । 3 B लैन । 4 B रस् । 5 A रौली रिता: वथा । 6 B त: ।

भीभत्सोऽद्भुतशृङ्गारी भीभत्साभास उच्यते । रौद्र' वीरातिरिक्केादभास: स्वादृयाने:॰ ॥

रक्ता' परकयोषित्प्रेष्टा यतो' हासकरी दूषणम् । हंस्था श्रुता स्वचिताज्ञे शृङ्गाराभासकारि'का ॥

५ पूर्वशोणितमांसादिविघातालेपादयोदपि व । हास्यं मिन्दन्नित यत्रैते स हास्याभास ईरित: ॥

सम्भ्रमे योजनाति मध्ये करुणानस्य कस्याचित् । भयात्पलायनं गुदाीराभास उदीरित: ॥

दिव्यादिदृश्योनेदृश्वा¹दिरोप्सादनादय:⁸ । १० अकुतं हन्नित यत्तस्माद्भुताभास इष्यते ॥

अवज्ञाश्लेपवाद्यका⁹दिरौद्रकमकूलोद्यम: । विभेति शोभति यदिं स रौद्राभास उच्यते ॥

शोचतो हास्यश्रृङ्गारभूयिष्ठं चेष्टितं यदि । स एव करुणाभासस्त्रावक्षेसभभावज: ॥

१५ यतु भीमत्सलुपसप समोोगो वनिताजनै: । रुपयौवनसम्पर्कैरी³भयताभास उच्यते ॥

विभ्यति¹⁰ यत्र हृद्यते चौररौद्रादिभीतितम्¹¹ । भयानकाभास इति कविभि: प्रविचीयते ॥

भागद्रयं प्रविच्छस्य प्रधानस्यैकभागता¹² । २० रसानां हृश्यते यत्र तत्त्स्यादालक्षणम् ॥

प्रथमे हृष्यते यन्तु श्रृयते म्रच्यतेडपि वा । तत्रधानामिति प्राहुः रसम्राधान्यकवेदिन: ॥

1 BC त । 2 AB क । 3 A रस । 4 B स्तो । 5 BC द । 6 B वार । 7 C ना । 8 C दि वद । 9 A रास्य । 10 A निलो । 11 B नित: । 12 A त: ।

सम्पन्नतरितो भावैरपि भावयन्नगेर्षयदिवैकःप्रमुखस्तो यः स प्रधनो भविष्यति॥

आध्यान्तयोःस्थिरगुणितः स्थेतरैः स्वयमादिमः।मध्यगनो वा ऽभवेत्संयक् रसाभासतामियात्॥

पौर्वापर्येण भावाः स्युः समा यदि मिथोऽप्ययोः।तदेव रसविकृतद्वीररसावेलनमुख्यते॥

शृङ्गारवीरयोः सम्यरभवेदनयोःप्रमेलनम्।रौद्रवीरत्सयोःस्थैर्याद्वृतहास्यपथयः॥

भयानकस्य करुणस्य स्वादनयोःप्रमेलनम्।रसा कार्यवशात्स्वंवें मिलन्त्येव परस्परम्॥

प्रथमं यो रसः क्यातः स प्रधानो भविष्यति।द्वयोः प्रवेशो संसर्गों भावयोः यदि समो भवेत्॥

द्वित्राणामपि संसर्गेसामये सङ्कर उच्यते।तेवामेकत्र वाहुल्यं प्रधानं यत्र दृश्यते॥

आध्यान्तयोःप्रगुणितः स प्रधनो भविष्यति।इतरथ स्वन्तरैःशैवमिलेलैः सङ्करे रसैः॥

नातिसंं विजानीयात्संमिलानामपि रसयोः।एवं विशालस्य काव्यस्य काव्यवन्धो विरच्यताम्॥

विलोकिता काव्यवन्धा रसभावविवेचकैः।काव्ये प्रयत्नसाफल्यं कीर्त्तिं पुष्टिं निति धारयतीम्॥

एवंपं प्रकरणाद्देशां कालम्रतुं वयः।प्रकृति भवेलिङ्गं च ज्ञातवा विद्या द्रसस्थितिम्॥

एतत्प्रकारानालोक्य समकर्णयातुभूयः परेम्यो दर्र्शयक्षेवं श्रावयक्षुभावयन्त॥

सर्वप्रकारैः सम्पूर्णकामः सन्तुष्टमानसः।प्राप्नोति धु्र्तिं वरमे शान्तेनैव रसेन सः॥

शान्तो विषयहेयत्वादश्रवणादिगाहने।धर्मोद्यापनुरागेण पुण्यतीर्थौवगाहने॥

पुण्याश्रमनिवासैश्च योगिनिर्जित्यसद्कसैः।जङ्गान्धवधिरादीनां तारतम्यावलोकने॥

व्याचिदारिद्र्यमरऩेनार्क्यायतनाश्रुतेनै।पुण्यक्षयप्रप्तनकुर्यो निरयणादिभिः

कलेःप्रयत्नवैफल्यादुःखत्रितयघातने।इत्यादिभिरविभावैः स्वाच्छन्मात्मा कस्यचिद्रसः॥

यथाशक्ति परित्राणां दुःखिनामविरोधतः।विना रागेण सर्वत्र सुचिनामनुमोदनम्॥

शाकमूलकफलेर्न्यैः शाकीरसस्थितिसाधनम्।प्रतोपवासनियमो वत्सक्लाजिनधारणम्॥

अहिंसा सर्वभूतानामविघोषादनुग्रहः।अझंषु काम्ये काकेभ्यं सनानं त्रिषवणोचितम्॥

कड्झायातसनं ध्यानं नासाग्राहित लोचनम्।नियमनियमध्यानां निद्धृतये॥

इत्यादयो विधोशा स्युः प्रायः शान्ते यु पोविदु।मानापमानयोः शोकरहस्योः सुखदुःखयोः॥

1 A नतर 1 C रसि नायन 1 2 B था 1 3 C omits three lines 1 4 B स्व 1 5 B मौ 1 6 B C तुः 1 7 A B कयताम् 1 8 C न 1 9 C काँ 1

1 B कायो 1 2 A सिसः 1 3 BC या 1 4 C नस्त 1 5 B यकस्ते 1

समद्रुस्लितया प्रायो नायुभावा भवन्ति हि ।

आनन्दबाष्पपराझस्येदनेत्राभः सुरेकदा ॥

शान्ताद्भावो रोमाश एक एवति केचचन ।

नो'पकुर्य्वन्ति शान्तस्य भावाः सङ्कारिरणो यतः ॥

५ तस्माच्छान्तरससैैवं विकलाकृतवपुच्यते ।

निष्ठाने विषणासक्ते स्वान्ते शान्तिमुपेयुषि ॥

निर्वेदादिरनदयादनभ्रावो न ह्यते ।

अतो हर्षादनुभवाराहिल्याद्रिकलाकृतिः ॥

अस्नाति सत्त्वामात्रेण प्रापः शान्तो विभाव्यते ।

९० यतो न भावोऽभिनयो न शाक्यो नाट्यकार्मेणि ॥

धाम्नि स्थापयित्न तत्र सुगुम्भो वा हृयोदयः ।

अतोऽय्रे विकलप्राप्तथापि श्रेष्ठ उद्यते३ ॥

प्रकृष्टस्योपयोगित्वात्पुरुरार्थेस्य४ देहिनाम् ।

यथाभिषवैर्मारुत्याता रसता भावानुदीरिता॥

१५ अथैषां देशकालादिदर्शनाद्रवणादिद्रुः ।

अनुभावा स्वसवैद्यास्नस्म्पगभिजानते ॥

देशादयो विभावास्तु ह्यवादीनलपभिचारिणः ।

आलम्बनविभावेचु जनयन्न यथाबलम् ॥

जनयन्ति हि ते तत्त्वेष्टां तेधु परस्परम् ।

२० चेष्टाभिरसमीयन्ने ह्यनुभावा विशारदैः ॥

भावा विनेय येष्टाभिनने हृदयन्ते कदाचन ।

तस्मादेष्टादिनिर्णयक्षो भावुको रसिको भवेत् ॥

पट्टोऽधिकारे :

कृतिभिर्मोडकृतिम्भेति द्वेषो देशो विभाव्यते ।

कृतिमा नगरग्रामपल्लीजनपदादयः ॥

अकृतिमा सरिच्छैललवण्णाद्ययस्थला ।

'अकृतिमास्तु शिल्पज्ञः कियन्ते कृतिमा कवित् ॥

४ कृतिमा अपि तत्रसैन्ध्येच्छेन्ते डप्यकृतिमाः ।

कालो वसन्तव्वार्षादिर्देशः प्रकल्प्यते ॥

लवाऽदिमेदादेतेषु विनोदाः स्वुमोहोदयाः ।

विनोदा बहवः सन्ति श्टङ्गारे द्वास्पवीरयोः ॥

रौद्रेऽपि कममोदन्यूना भवन्ति सुखिनां हृणम् ।

१० बीभत्से नायकाभासविनोदः द्वास्यते कचित् ॥

भयानके च शान्ते च विनोदो नैव हृद्यते ।

एतौ विनोदनीयौ स्तः हृदयादिविभिरेकदा ॥

अष्टमीचनन्रशादार्चो'वसन्तमदनोत्सवा ।

वकुलाशोकविहतनि५ द्वारमलीमसूलखेलनम् ॥

१५ एते वासन्तिकाः प्रायो विनोदा रसिकोचिता ।

उद्यानयात्रा सलिलक्रीडा पु्पापचायिका ॥

नवाम्रखादिका वृत्तमाथीचानवसन्तकम् ।

एते प्रायो विनोदाः स्वुनिर्वाधे सुखभोगिनाम् ॥

क्रीडाशिलपिडलास्पक्ष खादम्यकलहो मिथः ।

२० न्वासमुदाभुजद्मनं नवोदाद्भुजोत्सवः ॥

कालागरुडमोऴ्ळासिनवपह्वभञ्जनम् ।

एते विनोदाः कविताः प्राय्रपि मोतिमेपुष्याम् ॥

1 A ना। 2 B स्थ वि। 3 B इस्मो निद्रक्रियोलतः । 4 B कस्य व । 5 B हित ।

6 A स्थाष । B स्तत्स । 7 B विपम् ।

1 Comits two lines। 2 A देशा। B C देशा। 3 A शोके च । 4 B ककाश ।

B वृत्ती । 6 वातिका । C विता । 7 A B C वेधा ।

चतुर्थींकनुकीयेडा चान्द्रकलाननोच्यमः' ।

मुणालवारिकरेलैर्हैसीलाचलोकनम् ॥

पक्षरात्रिप्रलिकीएडासरित्पुलिनकेलयः ।

एते विनोदाः कविभिः प्रायः शारदि कल्पिताः ॥

९ प्राबोधिका देवतानां दोलालीलावलोकनम् ।

मालुञ्जकफलैस्तत्पानकासवकौशलम् ॥

क्रीडाशकुन्त³सहचान्तबालातपविनोदनम् ।

एते विनोदाः कथिता हैमनते काव्यवेदिभिः ॥

आलापाभ्यसनकीडा छुकुशारिकयोस्मिथः ।

१० मालकुंकुममेवादियुजनेपुणार्जनम् ॥

पुराणशीतुपमानदिनवाजोत्सवकल्पना⁵ ।

इत्यादयो विनोदाः स्युः शिशिशोरे रागदीपनाः ॥

स्थिराघुरागपोर्योर्नोर्देवैरेबविनोदिभिः ।

परस्परोपचारैरेव सम्भोगः पुष्टिमञ्जुते ॥

१५ स सम्भोगेऽशुतोर्धा स्प्याजुग्धात्वर्ययोगतः ।

मुजः पालनकोटिल्याभ्यवहाराच्च नित्यपुष्टि ॥

नवरागाननन्तरजः पालयोग्योष्टोपचारतः ।

मानाननतरसंभोगः कौटिल्यं न'यजेत्कचित् ॥

हृद्यः प्रवासानन्तयो ह्युद्याश्र्यवहारवत् ।

२० करुणाननन्तरभवः सविषो'मानुमात्रिकृत् ॥

स मितः सद्दूरश्रेष्ठ सम्भाष्य समृद्धिमान् ।

इत्याद्याः कवयः प्रायः³ चतुर्णां च प्रयुज्यते ॥

1 A कललोल्लोहू । 2 A वादिका केवित् । 1 C वेदिका केली । 3 B नित । 4 AB कष ।

5 A श्वना । 6 C त्याभि । 7 A धीर । 8 A कायो ।

पञ्चमोऽधिकारः ।

नखाहुरागे युवनमिरुपचारः सलाञ्छनैः ।

मितं प्रयुज्यते यस्मात्तत्स मित उच्यते ॥

मानाननतरसंभोगो व्यलीकादिस्मृतेः पुनः ।

सङ्कीयते घनत्समाप्त्स सङ्कृत इतीरितः ॥

९ सम्पककामैरायातैः मोहितैरपमुच्यते ।

सम्पन्न एव यत्समाप्त्समपन्न इति कथ्यते ॥

प्रत्युत्क्षिपनहासैः प्रहृष्टया चूतकावलीः ।

दीपनानिश्रपैर्दीर्घैः सम्भोगः स्यात्समृद्धिमान् ॥

स्नेहो यत्र भयन्त्र घत्रेष्यते मदनस्ततः ।

१० वैमनस्यं व्यलीकाक्ष स्नेहतो भयतो ऽभवेत् ॥

द्रेष्यो'या मदनाचापि विविधं मन्युरुद्रवेत् ।

यन्स्लायति मनस्तापादत्पलानसस्यवत् ॥

तद्धैमनस्यं स्नेहेऽपि स्नेहालम्बनदोषतः ।

सरसत्वण²सक्भ्रंशं रात्रिजागरणालसम् ॥

१५ म्रियं प्रमाते पद्मयन्त्या वैमनस्यं प्रजायते ।

रोषः स्वेदक्ष कम्पक्ष झटले वैकवर्ण्यसेव व ॥

मा स्पाक्षीः शोभनं साधु गच्छेति वचनं भवेत् ।

अभीक्ष्णतार्थोंनुत्पत्तिकर्लिकमिति क्रियते ॥

निषार्येमाणोडपि पुनः³ पुनरायाति यो बलात् ।

२० सकृत्क्षोभनमात्रातस्य व्यलीकादुपजायते ॥

निषाय वार्मे हृदये करमथ्ये विचिन्वती ।

स्वमिहास्व यत्रे याम इति रोषाद्रवीति व ॥

1 B ह्र्सो । 2 A रसवण । 3 A गुणः ।

प्रतिनि'श्रुतार्थाननिर्वहणं यत्नकृत्प्रियं सुख्यते ।

यावज्जीवमहं दासस्तवमेव च भव प्रिया ॥

इत्युक्त्वा योजन्यथा कुर्योऽक्ष्रियं तत्र जायते ।

कदितं कोधहसितं तादृगेपणं मुहुः ॥

५ सभाव्यं सधीरःकम्पं कुरुतं साध्वितया कविति च ।

मान्यावमानिता मन्युरवबोधनिरोधकृत् ॥

सपत्नोरातिसंभोगे सौभाग्ये बहुशोो बदन् ।

हम्यते च पतियस्यास्त्रत्र मन्युः प्रजायते ॥

श्राकूते वाष्पपूर्णाक्षी रचानादि क्षिपत्यवः ।

१० वलयादि शुद्धाङ्गोः परिवर्तयति हृत्तम् ॥

अभावपमाणा श्वयने नूष्णीं भवते डवकुण्ठिता ।

एवं प्रभृङ्मन्यूनाख़् श्रीणां भवति विक्रिया ॥

सापराधे प्रिये दृष्टे सलज्जे च सशङ्किते ।

सोपालम्भैवचोऽमिसतमीप्सर्गौः क्ष्वेडनेन च ॥

१५ न निष्ठुरं बचो द्रूपालातिकुठ्येकदर्शन ।

न चातिपरिहासः स्यात्स्त्रीभिस्तेन वा कचित् ॥

वाग्विन्म्रेभ्रैव चाभिस्तमात्समनिक्षेपमनन्धरैः ।

प्रतिच्छायादुरसस्पर्श पाणिना सिनग्धवीक्षितैः ॥

निःश्वासैः सशिरःकम्पैः कदर्थस्तनयोरपि च ।

२० अपराधैर्महीलेपलागणितैः सत्क्जनेरपि ॥

अभिरेव रतियूनोः श्रेयः स्वाद्ग़यसी मिथः ।

एवं प्रणयरौद्रैश्व सृयोस्सृयैः समागमैः ॥

प्रशस्तो दोपनैरौत्सः श्रृङ्गारः पुष्टिमान्नुते ।

वैमनस्यादयो भावाः श्रृङ्गारस्योपयोगिनः ॥

प्रयुज्यते वेदनापत्र श्रृण्या लक्षणलाअघ वा ।

यथैकत्रानुभावेन्ते युगपत्तदिन्त्रयैः ॥

९ विषयः सुखरूपेण पुण्यान्ति हि तदा रतिम् ।

शिरः पाङ्घ्रोंऽतं दृष्टिः किञ्चिल्लसाचीकृता भवेत् ॥

तर्जनो कान्दवेनार्थो हृदयेन श्रवणं दूषणम् ।

हस्तो गण्डाध्रित्रो नेत्रे किञ्चिदकुश्चिताञ्चिते ॥

उरसि क्षेपकः श्रुवोः कम्पः स्पन्दो रोमाश्वविक्रिया ।

१० त्रिपताकः करो मूर्धिन चलनं किञ्चिददानने ॥

आकेकरा भवेदृष्ट्री सुपालोकनकर्षिणि ।

उत्कुष्टा नासिका किञ्चित्कुन्चितं नेत्रे किमपि कूचितने ॥

एकोऽच्वासक भवति रसगन्धसमागमे ।

इन्द्रियार्थेक मनसा नाङ्यतेत्स्वभुग्नावितः ॥

१५ मनसकिचो भवः कध्यते सर्वैररिमः ।

इच्छोन्निष्टेक मध्यमेलेयेक श्रेघा विमिध्यते ॥

इहै तु विषयो गात्राहादने पुलकोद्गमैः ।

मनोहाराभिश्रेष्टाभिखृष्ट भार्म विनिदिंरोत् ॥

अनिष्टे विषये तत्र नालाप्राक्षिन्त'कूणनम् ।

२० शिरसक्ख परावृत्तिरमदानक्च कचुषः ॥

गात्रस्तम्भो जडुप्सा च भावेगनिष्टे भवत्ति हि ।

न सौखुयं न वैकृत्यं नातिह्रों न कुत्सनम् ॥

1 A B पा। 2 A अ। 3 D अते ।

1 A B भयावासोंमिता । 2 A अस्पिता । 3 A पा । 4 A न दोषम न व पेषाम ।

माध्यस्थ्यं मनसो होतेऽ मध्यस्थे विषये भवेत् ।

कथिता ये त्वभिनया विषया अनु भवात्मका: ॥

तेष्वपि दूरसमाप्तस्थैर्यास्माद्वयवहितात्मना ।

पृथकिस्थिततास्वेकदा2 स्थुः कदाचित्स्थिर: समुचित:3 ॥

९ प्रियापराधे या3 काक्षिद्वस्था: कथिता अपि ।

विशेष: कथ्यते तासां कलपवल्येन4 तुसरत: ॥

यथोक्त रक्तयोर्मान1 नि2 बिडौ गौत्रशै3 कतने ।

विवेचनं प्रियसखी निर्हेत्सैनम्भाषणाम्4 ॥

स्वायान्ते च पराक्ष5 गाम्या स्वेदो गद्गद्6 भाषणम् ।

१० एते प्रायेण भावा: शुभे1 ङ्गाढे श्रेष्ठ2 योषिताम् ॥

अव3 आ4 सुखम्भावस्था नित्यश्वासो वाष्पमोचनम् ।

विलोकनं5 सखीगादे:6 साक्षि साध्विति भाषणम् ॥

एते भावा: स्मृतस्वप्नापराधे गों7 श्रवैकुते ।

उत्पन्नं ध्यानाहुरू8 हायनश्र विवेचनम् ॥

१५ अप1 आ2 कविगलद्राष्पमनस्तस्नमिस्मरोदनम् ।

एते विशेषत: स्वप्नापराधे स्मृतमेनोहरा:3 ॥

एवं मान4 वियोगे स्य: पुढास्विदरे5 पुन: ।

आकस्मिके तु हर्षस्पो मूच्र्छा6 संज्ञा भ्रम: स्मृति: ॥

तदन्वेषणचिन्ता च तत्वभावविलोकनम् ।

२० विरहे सम्प्रमोदे1 तु2 विवयापरिनि3 क्षय: ॥

दैविके कार्यंसन्तापदेशवार्चनजागरा: ।

दैवण्येमदृ5 षाहह्र मलापो6 श्रु7 वि8 निर्गेम: ॥

1 B भि । 2 C स्थूका: । 3 B भजा: । 4 A हमम् । 5 A श्रेढ़ । 6 A सत्क्षमा: । 7 B ने । 8 A तापो ।

आकस्मिकविभोगे1 स्थुः शुचि2 कारो3 श्चै4 वमादय: ।

विरहे दुःखिप्र5 वें तु जाङ्रनि6 षेददीनता: ॥

वैवर्ण्य1 कार्द्यं2 मालिन्यसन्तापज्वर3 मूर्छ्छना: ।

व्याध्युन्मादविवादादि4 श्रापे5 ड्यते च कीर्तिता: ॥

५ मध्यमानान्तु नारोणामिर्यारोषस्तरं वच: ।

सोप1 आलम्भ2 परुषं मानादिपु विभाव्यते ॥

अङ्गमो2 नां तु नारोणां शोकोपवन्तीडनम्3 ।

वचनं परुषं वाक्यं प्राय:4 सर्वत्र हर्षते ॥

आस्व1 वस्थासु कथिता ये भावा: पृथक्पृथक् ।

१० अयोगविरहस2 कीते कष्ट्यन्ते भावकोविदे:3 ॥

एवं विभाव्य वाघनन्तु4 प्रबन्धान्क5 वियुज्यते ।

अन्यथा यदिवैरस6 त्वं जन7 यान्ति मनो8 षिणाम् ॥

एवमुक्तस्व1 रूपां रसानामर्थीतच्वनत: ।

वाक्यार्थेता2 व्य4 क्तता च5 कष्यते ध्वनिक6 वर्मना ॥

१५ रसवत्नि हि काव्य1 तनि सालक2 काराणि ध्वनिष्यति3 ।

एकैव प्रयो4 गेण निबि5 र्त्यन्ते महा6 कवे: ॥

यथा गद्य1 दिसलिलं नाना2 रूपरसा3 त्मकम् ।

आत्म4 भावं नये5 दन्त: प्रतिष्ठं लवणाकर:6 ॥

भावो भावान्तराण्यात्मभान्तं स्थापयि तथा नयेत् ।

२० वेधकै:1 स्वेतरेषाक्ष2 भावै: स्वैरतिरस्कृतै:3 ॥

यावत्प्रबन्ध4 चारुत्व: स्थापयि रत्यादिरु5 कृत्यते ।

एकास्मि6 न्रस7 यो8 वाक्ये मुक्तके कुलकादिपु ॥

1 C काम । 2 B लति । 3 A B नः । 4 A शु । 5 B तम् ।

अयोगुपनिपातेsन्यः प्रधानमितरो गुणः । अयोगसुल्यवदुप्तत्तौ संसर्गोलकृतिस्तु सः ॥

काका विधोषणेनाथ विमावादिवलेन वा । प्राकट्यं यस्मादूयेत तस्म प्राधान्मपिश्यते ॥

९ यत्र काकूविशेषोऽपि न स्यातहृष्टमेव हि । तुल्यवद्वावयुगल'प्रतीतिपक्षे हृदयते ॥

श्लेषेऽरुपेण तम्नाक्के वाक्यविश्र्वस्य हेतुनात् । रसभेदप्रतीतिस्तु यद् स्यात्तत्रैव सः ॥

निर्वेदादेरतात्प्र्यादस्थायी स्वदते कथम्² । १० वैरसस्यैव तल्लोपः तेनाश्टौ स्थायिनो मताः ॥

प्रकाशनान्न चिदूंरां रसतां प्रतिपच्यते । प्रकृष्टमाणो यो भावः स तु स्थायीति निगद्यते ॥

काव्योपात्सैरिभावादिमानैः सहुपपृंहितः । स्थायी रसात्मकं यातस्तत्र वाक्यार्थेतरासिवात् ॥

१५ वाक्यार्थ³ प्रकरणादिख्यो बुदिस्था वा किल'या यथा । वाक्यार्थे कारकैरुक्ता स्थायी भावस्तथेतरैः ॥

शाब्दबोधैक्रिया ज्ञातौ या प्रकरणादिभिः । कारकादिविचिराश्र्चैव वाक्यार्थेतरासिवात् ॥

तथा विभावानुभावसचिव्यक्ग्याभिश्यारिभिः । २० स्थायी विशिष्टः काव्यालद्वाक्यार्थो भवति स्कुटतम् ॥

तेन रस्यादिशब्दानामप्रयोगेऽपि कुत्रचिद् । रसभावप्रतीतिस्तु तत्कथंकेपु लेभ्यति ॥

सम्बन्धो रसकाव्यादेरस्त्वाक्यार्थतया भवेत् । काव्ये सामाजिकोद्रेशम्रवृत्यभिति यत्तत॥

तत्रत्यरसमीपाश्र्य वाक्यार्थेऽमिव मन्यते । काव्यादिव्यभिचारस्य रसस्य स्थाथिनोऽपि च ॥

९ वाक्यार्थैतद्वश शब्दार्थेसम्बन्धाघदूषगम्यते । सम्बन्धो द्वादशाविषः स्वतः शाब्दार्थयोः स्फुटेः ॥

वादकाघ समस्तस्य हृदयस्यार्थविशेषस्य च । साहित्यम् । त्रिस्कन्धः स चतुर्भिस्तनुभिः स्याततुल्यतुलिनिर्मिश्¹ ॥

वृतिविवक्षया तात्पर्यप्रविभागविहोदितौ । १० तनो व्यपेक्षासामर्थ्येन्वयाद्वेचकार्थे भावना ॥

दोषहानं गुणादानं तथाडलङ्कारयोगिता । रसाभियोग इत्येते सम्बन्धाः कविते बुधैः ॥

वृतिविच्छा पदार्थेनु पददानामुच्यते बुधैः । अभिधा लक्षणा चोक्त्येतां रूपमुख्यते ॥

१५ शब्दशक्तिपरामर्शादश्र्यापारात्निका बुधैः । अभिधेचे प्रयत्नस्ति सा वृतिरभिधोच्यते ॥

अभिचेयाविनाभूतप्रतीतिलक्षणोच्यते । लैषा विदग्धवक्रोक्तिजीविगं वृतिरिष्यते ॥

कोदान्ति मध्वा इत्यादौ मा वृतिरगम्यते । २० लक्षणमगुणैयोंगाद्धृतेरिष्ठा हि गौणता ॥

सा² सिंहो देवदत्तोऽपि मिल्यादावदूषगम्यते । लक्क्ष्या यत्ला³ सदर्थयोंगै लोकै शब्दो निवेधितः ॥

स मुख्यस्तत्र तत्साम्याद्गौणोऽन्यत्र स्वलकृतिः । आसां स्वरूपं वक्ष्यामः परस्ताद् विवरणं सम् ॥

ज्ञानाधेयोः समन्युना विशेषतोभेदतस्त्रिषा²। विवक्षा सा तु सन्दर्भे कविभिस्तु नियम्यते ॥

५ कचिदर्थस्य विस्तारः कचिच्छब्दनदस्य विस्तारः । तुलाधृतमिवेकत्र साम्ये ज्ञानाधेयोः कचित् ॥

कचित्स्वल्पेप्यर्थे³ प्रचुरवचनैरेक रचना । कचिद्रस्फारेऽपि कनिपयपदैरपिर्विन्तरसम् । यथावशं य शब्‍दा कचिदपि तुलायामिव श्रुताः ।

९० त्रिभिः कलपैरेकं कवित्रयभसनदर्शनेऽनियमः ॥

अनालुब्धीयते सन्द्रः⁴ त्रिमकारैरेक हेतुभिः । एकः स्पातकः⁵ चिच्छेदादिना प्रकरणादिना ॥

कचिद्⁶ लघ्येऽप्यभिनया दिना कोऽपि यथाकसम् । भिन्नकण्ठो ध्वनिर्येः⁶ काकुरिल्यभिधीयते ॥

१५ प्रकर्षगर्भोभयुपगमोपहासाल्शेपादिका⁷। बहुधा काकवः प्रोक्तास्तदथोचुस्तत्सुरत॥

गतः स काल इत्यादौ प्रकर्षगर्भोभिधीयते । युष्मच्च्छासनलेख्योऽपि तद्योग्युपगमाश्रिका⁸ ॥

मधनानि कौरवेऽप्यादृक्पहासात्मिका⁹ भवेत् । २० लक्षणाग्राहानले त्यादौ चिवादाल्शेपकादिका ॥

चित्रकैङ्गस्य काकुः स्याद्योगननपुरस्सरचा⁹ । वाक्यान्यर्थास्त्रदेकः स्यादेको वाक्यसमासिकः10 ॥

1 A मे। 2 A धिकारता मेदत्। 3 A तैः । 4 A ताथ । 5 C दनाना प्रक । 6 BC कचि 7 A reads प्राणामर्शोभयुपगमोपहासाल्शेपादिका: 8 C न्द्धे 9 C पुरे नरप् । 10 A वक्ता ।

वाक्यसम्बेदरुपोऽन्यो वाक्यानुचारणादपि । इत्यादिमेदा बहुधा विच्छेदैरिहेरिता बुधैः ॥

सहभूत्यगणेऽप्यादौ जेयो वाक्यान्यथास्मकः । वत्से त्वं जीवितेत्यादौ जेयो वाक्यसमासिकः⁷ ॥

५ दिक्कालाद्यघटेत्यादौ वाक्यसम्बेदरुपकः । अत्र बद्धं³ एतेत्यादिवाक्यसम्बेदो रोमाश्रेन वक्तुरुगुणाविशेष-

ज्ञाने प्रकाशयति । प्रत्यग्रारिकतेत्यादौ वाक्यानुचा'रणात्मकः ॥

नत्र ह वत्सेति वाक्यानुचारणं कूत्तमप्त्रियस्यादुचितं परिदे- ९० वितमिति सूच्यति ॥

विवक्षा सा बहुविधा व्यवकृया प्रकरणादिना । तथा बहुप्रकारैरेक ध्यपद्याद्वभिनयादिना ॥

हृदाबुन्मति मालिन्या यत्रिवेद्यपर्व वचः । तदेव मानसोथानावस्मादिविचार्यकम् ॥

१५ एवं विलोक्यतां ध्यपद्यैः⁶ बुद्धैः प्रकरणादिना । एवं मेधाविमेते⁷ति वाक्यादावभिधी[नी]पते ॥

वाक्यार्थ प्रति श्रोतॄणां यत्स्याद्वचारणस्य तु । तत्तात्पर्ये त्रिषा तत्साम्याक्यार्थेत्रिविधत्वतः⁸ ॥

स वामिभेयः प्रयात्यन्यो ध्वनिरूप इति त्रिषा । २० कारकादिविशिष्टो यः सोग्मभेयः क्रिपादिकः ॥

यथाडशिपीयमानार्थोऽनुपपत्तितः । प्रतीपमानो वाक्यार्थो यः स प्रत्याय्य हैरितः ॥

1 C रितम् । 2 A तः । 3 C का । 3 All Mss read प्रदत । 4 A वस्म । 5 A B मक । 6 A महा । 7 A हि मे...। 8 A दै ।

त्रिषं शुद्धस्ववेति वाक्यादावेव ताक्क्रमनीयाते । ध्याननिरीक्षा सैवकः स्वार्थंतः शाब्दतोऽपरः ॥

यथार्थः शाब्दो वा तमर्थमुपसर्जनीकृतस्वाथौं। व्यकृकः कायविध्रोषः स ध्याननिरिति द्वारिभिः कथितः ॥

५ शाब्दे त्रिविधो ध्याननिरूपनाद्रूप एकः स्वानू । प्रतिभानद्रूप एकस्तयोर्विंचयोतेस्मा'भिः ॥

तत्र कोऽनुसंधानंस्तन्मयोदेकूटरनादृतः । अयोऽनंतरं प्रतीतानुस्यूतमेव ध्याननक्िति यत॥

सोऽनुनादृश्यनिरिति कथ्यते ध्याननिकोविदैः । १० प्रतीतार्थ त्यजन्यग्र गुहादिमनिशादनवत॥

पृथगेवोपलबथे स एव स्वात्मप्रतीष्वनि । प्रत्यायपयसंततदर्शं तत्र तत्र ध्वानिं5 ध्वनि: ॥

शान्त्यै वोडस्तु कपालेलति वाल्यादावादिमो6 ध्वनि: । कपालद्वयलक्षितां रक्ष्यतयादिपदातिमकाम्रु ॥

१५ लिपिं गंणा8 पठन्नीतिं वाक्यार्थों योगभिधीयते । तेन सुष्ट्यादिकल्पनैनं देवां दा9म गम्यते ॥

प्रतीतेन प्रतीता स्वच्छन्दोद्देवांदिसंस्तिति:10। तथा डस्य11 नित्यतैकत्वसवातन्र्यादि: प्रतीयते ॥

तत्तत्रानुस्यूतमेव ध्वननन्यात्नावसीयते । २० सोऽनुनादृध्वनिरनोम तस्योदाहतरीदृशो12॥

भम धभिअ वीसथो इत्यादिवोङुनादसाकू । भ्रमेति विधिलृपो यो वाक्यार्थोंडभि13हितः पुरा ॥

न गन्तंख्या व गोदेति निषेधोऽनन गम्यते । तेन सकृतेवमिसतदेवक्यूं प्रतोयते ॥

लावण्यसिन्धुरिस्यादि प्रतिभानदनिदर्शानम् । यतः सिन्धुलपलार्थांनुस्यूतः स्वमनसकपि ॥

५ तत्स्थमानावयवान्रूपप्रतिभायषोषकान । पृथगेवोपलभते स एव स्वात्मप्रतीष्वनि: ॥

मतिरपि1ंवेदान्तवृत्तौ2वादा3 प्रतोयते । विशेषणानां तुल्यत्वात्सामध्योयत्करस्कुरू4शाब्दजात॥

कियासुरिति वाक्यार्थों हसतात्सूयन्मेव यत । १० अनुनादं प्रजननन्धैः [नैले]पुरुषऋषपताम्रु ॥

तेजस्विनाख्य ध्वनयस्यनुनादोग्न्र4 हरयते । दत्तानन्देति5वाक्यादौ प्रतिनादृध्वनिरीयथा ॥

विशेषणानां तुल्यत्वात्सामध्योयादवपि यो गिरः5 । प्रतिशब्दं प्रजननन्धेनु स्वाविशेषणैः ॥

१५ माहात्म्यं ध्वनयत्यासुं प्रतिनादो ऽभवेसतः । शान्दध्वनिनिरिंधावतः शान्ददेवावगम्यते ॥

ध्वनिनातिपर्यायोः6 कैवल्यपदवीं कषणे कवो7। "अप्रतिष्ठमविचारन्तं सार्धं यत्परतामिदम8 ॥

वाक्यं विगार्हते तत्र न्याज्या तत्परमाजस्य सा । २० यत्र तु स्वार्थविचान्तं प्रतिष्ठां तावदागतम् ॥

तत्मरस्पति तत्समासवदत्न ध्वनिना स्थिति:19। ध्वनिताल्पर्ययोऽमदं केवचिच्छेदन्नि तन्मते ॥

समन'लक्षणत्वाच तथोनेन च पृथकिस्थिति: |

उक्तं च टीकाकारैश्वर तथोरेकेन प्रति क्चचिद्‌म्‌ ||

"एताच्चैव विश्रान्तिस्थात्पर्यस्मेति किं कृतं |

याथातथ्यप्रसारित्वादात्पर्ये[न्]तुल्यया[ला]दुतम्‌" इति ||

९ ध्वनितात्पर्येयोर्मेदो ग्राह्यो नार्थचारिवत्‌ |

तद्वान्तरर्मेदो हि प्रायेण पृथगुच्यते ||

तात्पर्येस्मेव वचसां ध्वानेनैव काव्ये

सौभाग्येस्मेव गुणसम्पदि वल्गुभस्य |

लावण्येस्मेव वपुषि स्वदते हृदयानुया:

१० शुद्धार्थ एव हृदि मानवतो जनस्य ||

अतो ध्वनौ यथालात्पर्यगम्यमानत्वात्‌ स्वनः‌ |

काव्ये रसालङ्कारादिव्यङ्ग्यार्थों भवति ध्वनिम्‌ ||

एवं त्रिलुप्तं तात्पर्यं तत्सत्ताल्पर्यवेदिभिः |

वक्तृभ्रारा वाक्यधर्मी एवेति परिकील्यते ||

१५ अर्थस्यैतावान्‌ ह्राद्‌ एनावानलमित्ययं |

प्रविभागोऽर्थे भागेनु शाब्दभागविभागत ||

महावाक्यार्थदेहेऽस्मिन्‌ य एवार्थवचो‌உर्थ: |

ते च भावान्तरवाक्यार्थै:सनाथ तन्त्र यथाॠणमम्‌ ||

महावाक्यस्यावयववृत्तावान्तरावाक्यभाक्‌ |

२० विभाग: प्रविभाग: स्यात्तदनानयन्यवानेतरे ||

वाक्ये पदार्थेयु पदे प्रकृति: प्रत्ययस्ततः |

तदर्थेनु विभागो यः प्रविभाग इतीरितः ||

1 A धानामि। 1 2 C डु 1 3 B गोल्य 1 C गोत्र 1 4 ये। 1 5 B काश्यो। 1 6 B वाश्य च।

अपि यत्र्यतिरेकेण निष्कृष्ट' प्रविभागतः‌ |

प्रत्यायने पदाथानां पदे न प्रधानं ततः ||

विवक्षा चैव तात्पर्ये प्रविभाग इति क्रमा‌உन्‌ |

एवं शाब्दे चानुरुप्यं वक्त्रुहारा निरुप्यने ||

९ सा उपेक्षा पदार्थानामाकाङ्क्षा या परस्परम्‌ |

या च क्रियाकारकादिभावेनान्वययोग्यता ||

वाक्ये पदपदार्थानां तैसामिध्ये‌உन्विता रितम्‌ |

परस्परस्य ग्रथनं पदानांन्वयः स्वनः‌ ||

स नीरक्षीरवत्कापि तिलतण्डुलवत्कचित्‌ |

१० पांशुदकवदन्यात्न हृद्यते बहुधान्नवयः‌ ||

अविभागेन³ भवनमेकार्थीभाव इष्यते² |

अनेनैव प्रकारेण व्याकल्याता मुक्तकादयः‌ ||

दाभ्यां वतुरुदौ भान्तु युगलं नित्यस्मिः पुनः‌ |

सन्निहितं चतुःस्मिः कथितज्ञ कलापकम्‌ ||

१५ एकप्रघट्टकेनैव निषद्धो वाक्यविस्तरः‌ |

स सङ्घातो भवेत्कोषो नानावाक्योपसङ्ग्रहः‌ ||

नानाप्रघट्टकैः कृत्स्न्ं काव्य इत्युच्यते बुधैः‌ |

स एवोच्यनसदृशक्रीडादिभिरनेकघा ||

प्रबन्धमध्ये नदूदेशे‌உत्प्रकरणं भवेत्‌ |

१० तत्समूर्हः प्रबन्धः स्यात्त्र³ रमावादिकृत्कवेत्‌ ||

न रावणवधाद्‌गत्न विप्रतिष्ष निषेधतः |

सिद्धो महाकाव्यार्थों यः स चतुर्वर्गसाधनः‌ ||

1 A शतो‌உत्ययवदितरको निष्कृष्टः‌ | 1 2 A स्वासमानन्यम्‌। 1 3 B C एत्कामोक्ते।

4 A क्षीरप्त इति स्रुतः‌ | 1 5 B सैन्यो। 1 6 A च।

अतः स्कन्धोऽ'व्यपेक्ष्यादि: वाक्यवाक्यार्थयोः परस्पि । स्योत्पत्त्यनतरक्रमयुतभयोरपि निর্ণीयते बुधैः ॥

एवंविभास्य वाक्यस्य शृङ्गारादिहेतुतोऽच्यते' । निगुणत्वं सदोषत्वं रसालङ्कारगुणन्या ॥

५ एतस्मिन् ग्रन्थे वाक्यस्य शृङ्गारादिहेतुतो भवस्म् । प्रयोगयोग्यतां कुर्वन् ये चत्वारो गुणादयः ॥

उक्तास्त्र-- "सगुणं सरसं काव्यं सालङ्कारं यदृच्छया । तस्मादेव सदोपेतं तद्रूपयोगतो भवेत् ॥"

१० दोषाक्रान्ते पदे वाक्ये वाक्यार्थे च यथाक्रमम् । तत्र तत्रैव मित्राणि स्युस्तेऽपि घोडशाधा पुनः ॥

भोजादिभिरलङ्काराः गुणा दोषाश्च दर्शिताः । अतो विरम्यते तेभ्यः कृत्यं कथयितुं मया ॥

रसस्य वाक्यतारूप्येऽप्येष्टरस्याध्यायार्थतः । अतोडनेन प्रकारेण वाक्यार्थत्वं सिध्यति ॥

१५ रसाभ्रये विगायन्ति केचितेषां निराक्रिया । भरतादिमतेनेव कियते सोपपत्तिका ॥

प्रोक्तः सदाशिवेनास्य स्वरुपाभ्रयनिर्णयः । "रसः स एव स्वाद्यत्वाद्रसिकस्यैव वर्तनेतत् ॥

नाऽनुकार्यस्य कृतत्वात्काव्यस्याऽतत्परत्वात् । २० दृश्यः प्रमोदवीचेःस्थ्योरागाद्येऽप्यसकृतः ॥

लौकिकस्य स्वरमणीसंयुक्तस्यैव दर्शनेतत् । रत्यादिरेव सङ्ग्राह्यः तत्तदालम्बनाश्रयः ॥

स्वविभावादिसंश्रुष्टैरपि रसोऽ'भवेत् । व्यपारेरण च काव्यस्य तदीयाभिनयेन च ॥

रसात्मकत्वनियमात्स्थायी स्वाद्यत्वमेष्यति । सामाजिकादिरेवास्य रसस्याश्रय उच्यते ॥

५ रसस्य वर्त्तमानत्वाऽनुकार्यस्य सम्भवः । अतुकार्यस्य रामादेः कालान्तरमदर्शनात् ॥

नातिकान्तानुकार्यस्य रस'भाव'नयाः कविः । करोति काव्ये'रसिकाञ्जयेऽपि मीचीच्छया ॥

व्यञ्जनाति काव्यं यत्तस्माद्रसः सामाजिकाश्रयः । १० अतः सामाजिकोदे शप्रस्तुतत्वाऽध्यायार्थतः ॥

काव्यस्याऽनत्परत्वेन तात्पर्येऽ'नद्रसे भवेत् । अतो रसस्य तात्पर्येऽ'मित्यद्वै सङ्गीरितम् ॥

अतोऽस्तु जन्यजनकसम्बन्धो रसकाव्ययोः । अतः सामाजिकस्यैव रसस्याऽश्रयता स्थिता ॥

१५ न तु स्वद्यितासक्तं परीयतो न रसोदयः । तर्हि रामादिसिकाने श्रुण्वतो जायते कथम् ॥

रामादिरर्थो न भवेलिङ्गादस्य रसस्य तु । अविधिमानत्वादेव रामादेरन् रसोदयः ॥

अङ्गाऽविगवक्षित'स्वार्थेविच्छेदो'तत्परत्वात् । २० धीरोदात्ताऽध्यवस्थानां प्रतिपादनवस्तुना ॥

रामादिशब्दो रत्यादेः विभावो भवति स्कुटम् । इममेवार्थमुदिश्य कथितं भरतादिभिः ॥

शब्दोपहितरस्स्थानं कुत्रेऽपि विषयतां गतान् । प्रत्यक्ष इव रामादीन्वारणात्वेन मन्यते ॥

रामादिगतभोगादिप्रतिपादनवर्त्मना । छुद्ररहितसंस्कारातिशायास्ते सभासदः ॥

९ शाब्दकृदुत्स्वपारं'चित्रकाव्यं चित्रोपनः । सम्बोगाच्चानुसन्धानप्रवणाहकुनित्त्वतः ॥

निर्विकल्पं निरुपमं स्वादं तस्सोद्‌यप्सुजने । एतदुक्तं भवति-स्वतोऽविद्यामैैरपि रामादिभिः कविसन्दर्भे-कौशलेऽन प्रत्यक्षवच्चछदोवारणतैः तद्वयापारातुसन्धानैकचिह्न-

१० तथा ओजोभिः स्वपरचिवेधूननेन प्रतिपाको रसो जायते । काव्यानुसन्धानवशाच्चोत्तरोत्तरसामजिकौ रसे ॥

रसिकौ तद्वदेव स्याद्वादौऽपि³ रसाश्रयः । इति प्रद्धुः⁴ प्रतिवचः पुरस्तादेव दर्शितम् ॥

अतः सामजिकस्यापि काव्यस्य च रसस्य च । १९ भाव्यभावकलोपपद्य सम्बन्धोऽस्तीति दर्शितः

प्रतिपाद्यप्रतिपादकतासम्बन्धः' प्रतीयोक्तः । तथैव जन्यजनकसम्बन्धोऽपि प्रकार्शितप्रायः ॥

नटाभिनयाद्चातुर्योत्कर्षे कविकलिप्तने । प्रयोगाहुभवो हेतुः औौठः सामजिकस्य च ॥

२० तत्सच्छछ्दार्थसम्बन्धघनिर्‌णीतार्थापूर्वकः । स्वस्वशब्दार्थैसम्बन्धचिन्तिर्निर्णीतिरुच्यते ॥

सर्वस्सैयं हि शाब्दस्स्व अर्थे⁵ ध्वनिविभागतः । भोक्ता विभागो भवति तत्सदर्थवच्शाब्दपि ॥

स वाच्यो लक्षणिको वाच्यको गमकोऽपि च । प्रत्यायकतयोक्ताव्याप्ति भोक्ता विभाग्यते ॥

९ तत्सच्छछ्दोपाधितमा भोक्ता सोग्र्यो विभज्यते । अर्थेऽप्यपक³सामध्यैस्स्थानः सोग्र्यपि वाच्युषः ॥

एतेषो विश्र्व एतेषामात्र्योऽपि हृद्यते³ । अर्थे' गृहीतसम्बन्धः शब्दो² वाचकसंशकः ॥

यत्करणार्थविश्लेषणं वस्तुमात्रं प्रतियते । १० तत्तस्सु वाच्यसंशोऽथे इति विचिकदररीतिः ॥

सा शाब्दस्सामिश्रा इति³ः वस्त्वैक्यापकक्रिया । स्वार्थे स्वद्रुस्यपयोगेन तत्सम्बन्धिनि वस्सुनी ॥

तद्रूपेण तु बोद्धव्यः शाब्दो लक्षणिको भवेत् । तादृग्भों भवेल्लक्षणााद्वृत्तिसंस्रयः ॥

१९ स्वाभिधेयाचिन्तनमतीने वस्सुनी कचितं । शाब्दच्यापारविचाराहितेहुना⁷ लक्षणोध्यते ॥

सम्बन्धिमत्यजन्याच्च्यलक्ष्यतत्क्षमीततुनुः¹ । तत्सद्रिश्टान्ततिशायार्थं व्यङ्ग्यनव्यङ्ग्यको भवेत् ॥

रसालङ्कारवचातो गुणवद्भिरंशाश्रु वा । २० वाच्यादनिश्र्रायो वाडपि लक्षणादनिश्र्रायोपि वा ॥

हृद्यते यत्न तद्रूपंसर्यं व्यकृणुबते । स्वपदार्थधर्मगुणनातरसााविसहकारिकर्मसामध्यातलु

अतिश्र्रायवदर्थकलिप्तविभ्रान्त्यपिकिरिस्तुका

विशिष्टे वाच्यलक्ष्यार्थे तद्विशेषैकदेशतः । विवक्षितार्थे कमशो गमयन्न गमको भवेत् ॥

विशिष्टवाच्यलक्ष्यार्थविशेषणसमं चित्रम् । गुणभावरसादीनां [ गमनं ] गम्यं इैरितः ॥

४ विशिष्टे वाच्यलक्ष्येऽर्थे विशेषणविशेष्ययोः । गावदर्थं विशिष्टवन्नतो यत्र दृष्टिगोचरोरिता ॥

'गम्ये गमकत्वादस्य वाच्यार्थगतिरोरिता । स्ववृत्तिस्थारं'तन स्वार्थविशेषणगुणादितः ॥

अर्थोऽन्तरमनुस्यूतं योतगम्योतको भवेत् ।

१० गुणवृत्तेरसादृश्य' प्रतीतेऽप् पृथक्पृथक् ।

तत्र विशिष्टोऽसामर्थ्येकष्योऽर्थो योत्थ इैरितः । वाच्यार्थोऽवयववृत्तिपदार्थौन् जिग्रणी कमात् ॥

विवक्षिते योनमान या वृत्तिर्यु'नते । योतये योतकत्वादस्य वाच्यार्थगतिरोरिता ॥

११ प्रतोतों'तनिधायो यत्र वाच्यलक्ष्यादिवस्तुतः । प्रत्याय्यंस्तमेवार्थे शब्दः प्रत्यायको भवेत् ॥

गुणे रसे वाऽङ्ककुरे पदवाच्यार्थसंश्रये । प्रत्ययमात्रदर्शयः प्रत्याङ्ग्यो'लक्ष्यवाच्ययोः ॥

अविच्छ्रमेण व्यपारो रसाद्यनुगायावधि । २० प्रत्यायकस्य प्रत्याङ्ग्ये प्रतीतिरिति कथ्यते ॥

देशकालक्रियाजाति''रूपवाच्यादिवस्तुतः । पदपदार्थविचाराप गुणा'१३ धर्मो'क्ष कलिप्ता: ॥

कविभिः स्वीकियन्ने ते तज्ज्ञैः कार्यादिसम्पदे । अदैश्वा'डप्यभिधीयते वाच्या'र्थोपप्लवङ्गये ॥

देखो निम्नोदात्तवादिकारो धर्मे इैरितः । तस्मिन्गृहीतुत्वकाठिन्यकाल्पर्ये'क्षो'क्य'दृश्य गुणाः ॥

५ नतदिवाविभागेन त्रिधा कालः प्रकीर्तितः । तमस्तेजक्ष तमो'गुणास्त्रान्तेवादयः ॥

यः संयोगविभागादि क्रियाधर्मः स कथ्यते ।

तत्र वैफल्यसाफल्यहुफसाधुत्वादयो गुणाः ॥

निद्वितेश प्रपदृश्तिष उतातिधर्मा'वितीरितौ ।

१० धैर्योदयो गुणास्तत्र सहजाहार्य'कुपत् ।

ते भवेयुःक्षा तत्र ग्राह्यःकार्य'कुपत् । शोमनाशोमनस्त्वेन ते भवेयुःक्षा पुनः ॥

धैर्योदयौ'त्र सहजा आहार्यौ'ङ्ज्याससम्भृतः । माधुर्येनिषूदरत्वादिगुणो वाचि प्रकाशितः ॥

११ कुरुत्वशान्तिमत्वादिगुणाः स्त्रोमोनसा गुणाः । लावण्यसौकुमार्यादि हारिर्ं कल्पितो गुणाः ॥

गुणत्रयोपाधि'भिन्ना त्रिधा प्रकृति'कुप्यते ।

'अभिन्नकत्वाच्चवारस्थैव ताचु धर्मितयौच्यते ॥

जात्याश्रया गुणा एवं तास्ट प्रकृतिभु स्वः ।

२० आकारवच्यादिरेष द्वृव्यधर्म इतीरिते'५ ॥

गुणः शोमाभि'रुपयादि' दृश्ये कविभिरुच्यते । व्यक्तताऽव्यक्ततादिसु गुणेधर्म इतीरिते ॥

वस्तुशोभाकरत्वं यत्स गुणः कल्पितो गुणेः । धर्मों गुणो यः क्रियायास्तु स एव कर्मणि ॥

धर्मः स एव क्रियिः सामान्चे परिकल्पितः । यद्वान्तरासामान्यभेदाभ्युपगतहि‌ष्णुता ॥

९ व्यक्तितः क्रियाप्यस्तिस्वं सामान्चे कल्पितो गुणः । स्वाभ्रयााभिस्वरूपत्वं धर्मः स्वात्मसमवायभाक् ॥

गुणप्रकर्षैकतानसामान्यो गुणः इऋितः । मुरक्षणस्त्वादिविशिष्टत्वं यत्स धर्मों विशेषभाक् ॥

विनियोगैकहेतुस्तेपा गुण एवति कल्प्यते ।

१० ये धर्मः ये गुणाः क्लृप्ता वाक्यलक्ष्यादिवशात्स्वयम् ।

तैरेवस्तदर्थे-निद्राल्यो ग्राल्या: काव्यादिसम्पदे । वर्णेन च पदेनापि पदाभ्रयाश्र पदैरपि ॥

वाक्येन वाक्यार्थमैनते अर्थोः बोद्धा चिन'कल्पिता: । विवक्षितार्थसम्पत्तिहेतवः सुरुच्योचिता‌म् ॥

१५ कारकेण क्रदाचित्स्यादुमिधाया: क्रदाच्चन । तद्धितेन समासेन सर्वथा‌म्ना क्रदाच्चन ॥

प्रकृत्या प्रत्ययेनापि ज्ञातकाक्षयसङ्गतः । वक्तुं विवक्षांललङ्कारसादृश्यः क्रदाच्चन ॥

वाच्यो लक्षणस्वामायाति लक्षणं वाच्यत्वमेति च ।

१० एव च विनिमयेऽपि वयत्प्रकृत् परस्परम् ॥

वाच्याद्योर्योऽर्थो यास्यति स्वोचितानतिशायासये । पतद्रपेरण बोधकृत्यं तत्तद्वृध्दिवेकृभिः ॥

1 A लाक्षा। 2 A न । 3 B रैषा । 4 BC च । 5 A B क्लिप्तादि क्रदापि च । 6 C च्छा। 7 A B नादेश हि । 8 A लताप्रथि ।

पदगोष्ठीकारः । विवक्षितमभिप्रायः फलं भावः प्रयोजनम् । तात्पर्ये‌मिति पर्यायशब्दा वाक्यार्थेङ्गोचरा: ॥

प्रयुज्यमानोडमीष्ठार्थः कारकादिसमन्वितः । नीयते पतद्रवोषाय तत्प्रयोजनश्रुप्यते ॥

९ योडर्थो बुद्धिस्थिततोडमीष्ठो वस्त्ववाच्येन गम्यते । तद्विवक्षितमित्युक्तं दर्पणादौ सुष्ठादिवत् ॥

पदद्रथस्य निमित्तेन पदार्था छुपकुर्वते । सोऽमिप्रायस्तदुत्तर्र्थः प्रयत्नह्रादेन कथ्यते ॥

प्रधानमुपकार्योऽर्थः पदार्था श्रुपकारका: ।

१० तत्परत्वं पदार्थीनां तात्पर्ये तद्वोरितम् ॥

अभीष्टार्थपरिपाको नेत्रादेरथवा कवे: । ध्रुमादिफलवध्रयने स्वाचाने तत्फलं भवेत्॥

व्यापारो यत्र नेत्रादे: श्रु‌ज्ञारादिर्व भाव्यते । अर्थसन्दर्भेचातुर्योऽस्तु भाव इति कथ्यते ॥

१५ भावः: प्राभाकरैरेच वाक्यार्थः कथ्यते त्रिया । पदार्थान्योन्यसंसर्गो वाक्यार्थ इति भण्ट्टाचारू ॥

पदार्थ एव वाक्यार्थ इति प्राभाकारा विधुः । कवेरिवेक्षया यस्य प्राधान्ं परिकल्प्यते ॥

भवेत्स एव वाक्यार्थ इति निश्चिते बु‌षैः ।

२० अर्थौः पदैररिहिताः स्वातन्त्र्येण पुथक्पुथक् ॥

अन्योन्ययोग्यसंसर्गसमा‌काङ्क्षन्ने परस्परम् । संसर्गयोग्ये कल्पिते संसृष्टतस्ते विधीयते ॥

1 A ये स्ता। 2 A B तात्प । 3 B भमौ । D इति । 4 A B भवेद । 5 B सहितैः ।

कलोपकुर्म इति च प्राधानस्योपकुर्वते । प्रधानं यत्परं तेऽपि पदार्थासत्तपररा यतः ॥

भवन्नि तस्मात्स्वात्पर्यमित्यर्थोऽन्त रशुच्यते । वाक्यश्रवार्थ वाक्यार्थर्मस्यैव वाक्यार्थकल्पनम् ॥

विधोश्पणानि सर्वत्र विधिशान्त्यपि सर्वत्र । विधोश्पणस्य प्रधानत्वं स्वाश्रयत्वं विधीयते ॥

अतो रसालङ्कारादे: प्राधान्यं यत्र दृश्यते । तत्तदङ्गयतमतत्र वाक्यार्थत्वं प्रयास्पति ॥

इति शाब्दार्थयो रूपं सिद्घं शाब्दार्थनिर्णये ।

भट्टाभिनवघुसार्थपौदैरेचं प्रदर्शितम् ॥

एवं विभाव्य कविमिसनतदर्थों निधध्यानाम् । अपेरे: कैश्चिद्वाच्यार्थे: प्रकारान्तरकल्पितम् ॥

शाब्दार्थ्यो: स्वलपनु नद्विविध्याभिधीयते । शाब्दस्निधा वाचकक्ष तथा लाक्षणिकोदपि च ॥

व्यञ्जकक्ष तदद्वेश त्रिधा वाच्यादिमेदत: । तात्पर्यार्थ: पदार्थैयों वाक्यार्थोंऽस्तीति केचन ॥

वाच्यादिर्यो वाक्यार्थ इति प्राभाकरादय: । घस्य यत्रार्थवहितसङ्केतो गृह्यते स्कुटम् ॥

स तस्य वाचक: शब्द इति शाब्दानुशासनम् । जातिक्रियागुणद्रव्यमेदात्स्केकित: पुन: ॥

चलुप्रों मियते तेषु जातिरेकिति केचन । गौरिस्येव हि शाब्दस्य प्रवृत्तिर्योतिगा स्मृता ॥

गच्छतीस्यसय शाब्दस्य प्रभूतिस्तत्र गामिनी । शुध्द इत्यस्य शाब्दस्य प्रभुसिङ्गणगामिनी ॥

दिल्था'दिसङ्काझादस्य प्रभुसिद्रेढयगामिनी । प्रभूतेश नित्युशेष व्याप्ति'योग्या स्वभावत: ॥

अर्थंक्रियाकारितया वृत्तिस्तस्यामवस्यति । आनन्या'लयमिचाराणां नयक्तीनां तत्न तु ॥

सकृतेकरानयाश्चेक: सहेतुसाध्यपाश्चित: । गौ: शुध्दश्कलतीत्यादिदानां नैव संशयेत ॥

कचित्कदापि विषयविभाग इति यत्तत: ।

उपाधावेव सकृत: स्वता: शाब्दस्य गृह्यते ॥

उपाधीशस्तुधर्मेस सिद्घ: साध्य इति त्रिधा । सिद्घौपि स्त्याल्पदार्थेस्तु प्राणदो वा विशेशकुल् ॥

उपाधि: सिद्घरूपो य: सा जानिरिति कध्यते । उत्तो वाक्यपदीयेशे जात्युपाधि: स तयथा ॥

स्वलुपतो गौर्ने गौ:4 ल्यपाशागौरपि च तल्खलत: । तत्न गोत्वाभिसंबन्धाद्वैरित्येवाभिधीयते ॥

यतः शुध्दादिना वस्तु लङ्घ्यसत्यं विध्रि'द्यते । स सिद्घो वस्तुपाश्चिद गुणोपाभिरितोऽरित: ॥

साध्य: पूर्वोंपरीभूतायवादिमक्रियास्मक: ।

गच्छतीत्यपन विदध्रि: क्रियोपाचितपोच्यते ॥

यत्संहतक्रमं वक्श्रा संज्ञा'दुपो यरलछ्या । उपाधित्चेन दित्यादि'दयें6 वूपनिशेषधात: ॥

स शब्दः सिद्धसाध्यान्योः प्रयोऽपरिरिति स्मृतः ।

मुक्लकषलति गौडिन्त्या इत्यादौ तु चतुष्टयी ॥

प्रकृतिसरिति शब्दानां महाभाष्यकृदन्यथा ।

गुणस्त्वं यद्यनुष्वादे1 पाटाच2 गुणमध्यतः ॥

४ पारिभाषिकमेतेन क्रियादमतिकलिप्तम् ।

गुणक्रियापरुच्चादेरेकल्प्येऽपि तत्स्वतःः ॥

तत्तदोश्रयभेदन भेदः प्राधान्य लक्ष्यते ।

एकं मूलं3 यथाsड्दर्शाचालम्बनविभेदनः ॥

मिले भिन्नाभिवाभानि तथैव सूत्रेणादयः ।

९० मिल्ने हिमपयःशैलाश्रये परमार्थतः ॥

अभिन्न इव मुख्यादौ यत्रादुपजायते ।

शुकः शुकौडुमित्यादेरभिन्नप्रत्ययक्रमः ॥

तद्धि मुख्यत्वसामान्यात् तत्प्रभृत्यनिमित्तकम् ।

यथा डित्थादिशान्देऽपु वाच्याद्वैशुकादिमिः ॥

९५ उदीरितेऽपु प्रत्येकं शिशुमानेपु तत्स्वतःः ।

डित्थादित्यं तत्तद्रं डित्थादावनुषङ्गते ॥

अनभि सर्वशब्दानां जातिरिवैक तत्स्वतःः ।

स्वप्रत्ययिनिमित्तं तु नैक धात्विरिति निश्चिता ॥

तद्वानपोः1 शब्दार्थ इति कैश्चन कथ्यते ।

२० प्रकृतानुपयोगित्वादग्रासमाभिनने कथ्यते ॥

अतः सर्वेषु शब्देषु मुख्ययोगो2s जानिरेव सा ।

व्यापारस्तत्र शब्दस्य मुख्यो यः सादृशिष्य3 भवेत्4 ॥

1 A ध्याये । B ध्यायेध । 2 B वादौ । 3 A B नेदमुख्ये । 4 B स्वाद ।

5 B च्छादेशा नेदत् ।

शब्दस्य मुख्ययेऽर्थे वृत्तितत्तत्स्वधक्तियवस्यति ।

लक्षणेऽस्ति व्यापारोऽन्तररुख्ययने ॥

मुख्यार्थबाधे तद्योगे बाधितोऽर्थः प्रयोजनात् ।

अन्योऽर्थः लक्ष्यते यत्स्था लक्षणाड्डरोपिता क्रिया ॥

९ कुशलः कर्मणि लयात्र इडशालावाच्ययोगतः ।

रहितो लक्ष्यतयैव शब्दः कर्मणि कौशलम् ॥

नोषाधिकरणत्वस्य गौणीनामसम्भवात् ।

मुख्यार्थेऽधेऽ तच्चोरे रूढितः1 शुप्रसिद्धितः ॥

यतो घोषस्य वस्तिलक्ष्यते सापि लक्षणा ।

९० गौणान्तडे घोष इति शब्दो मुख्यार्थभाक्पि ॥

पावनत्वं लक्ष्यतति धरिस्या[ज्ञा]तिम्रयोजनात् ।

प्रयोजनादमुख्योऽर्थो मुख्येनार्थेन लक्षणे ॥

यस्मिन्नारोपतः शब्दव्यापारः सान्तरार्थमाकूः ।

शुद्धेयं लक्षणा सैव म्रेधरत्वेनाश्रिता ॥

९५ उपादानाभिधा काचिदन्या लक्षणलक्षणा ।

आरोपिता क्रिया यत्र सापादानार्थलक्षणा ॥

कुन्तः प्रविष्टोsतिल्यस्तु स्वस्याङ्गेनोपलक्ष्यते1 ।

स्वस्य प्रवेष्टासिक्क्यर्थे यदाक्षिपति पूरूपम् ॥

कुन्तप्रवेशो मुख्यार्थः कुन्तस्य तदसम्भवात् ।

२० स्वक्रियाsडडरोपिताsनपस्मिन्युक्ते सारोपिता क्रिया ॥

सान्तरार्योऽपि शब्दस्य व्यापारोर्योन्तराश्रयः ।

गौरवबन्ध्य हेत्यत्र स्वानुबन्धनसिडये ॥

1 B या । 2 O बात ।

व्यक्तिराक्षिप्यते जात्या न शाब्देनाभिधीयते ।

'विभाव्यं नामिधा गच्छेदक्षीणशक्तिविन्द्रोपणैः ।

इतिन्यायादुपादानलक्षणा नात्र शाब्द्यताम् ।

रूढि:प्रयोजनाभावाज्जात्यध्यक्ष्योरभेदनम् ।

९ कियादीनामभावाच नैवोपादानलक्षणा ।

अकारि कार्य कुरु क्रियतामिति यद्वचः ।

भावः कारयितां कर्म कर्ता चाक्षिप्यते यतः ।

इत्यादवश्युपादानलक्षणा नैव शाब्द्यताम् ।

तत्सदर्थे:स्वर्लुपासेरन्वयभानुपपत्तितः ।

१० अर्थोपस्थितिमप्राधीनां क्रियाकृतोऽन्विकल्पना ।

यत्र स्पादर्थेसामर्थ्ये तत्रार्थोपस्थितिरुच्यते ।

श्रुतं1सामर्थ्ययोगेन श्रुतार्थोपस्थितिरुच्यते ।

देवदत्तादिपुरुषपीनत्वाद्यन्वयुपपत्तितः ।

भोजनीयो निषिद्धस्य दिवा रात्रौ प्रकल्प्यते ।

१५ अर्थोपस्थितिरेव चा' ।

गौरनूच्य इत्यत्र श्रुतार्थोपस्थितिरेव सा ।

घटादिकरणत्ववशात सिद्धये स्वतदोपरि ।

स्वार्थे समर्पयस्त्येव गम्यागम्यो यतस्ततः ।

इत्यादिलक्षणेनैव शाब्दे:पकुषयात्मिकां ।

२० आरोप्यारोपविषयो सिद्धभेदौ परस्परम् ।

सामान्याधीकरणेन निर्दिंश्येते यदि क्वचित् ।

सारोपाड्ग्या विषयिणाड्गस्यमाणेन कुतोचिन्त् ।

1 A शुधि। 2 A दीना। 3 B ति। 4 A B ल्या। 5 A वि।

वाक्योऽधिकारे:1 ।

अन्वाख्यानिगोर्ंगोल्लिखितारोपविच्छेदये स्तिति ।

एषा साध्यवसानात्मा लक्षणेति विशिष्यते ।

इसी भेदौ च सातत्यादात्मन्नतरतोऽपि च ।

गौणी भेदौ च विझेयौ लक्षणाभेदभिदिभिः' ।

९ साध्यपहेतुं भेदौ स्तः सारोपाध्यवसानिकौ ।

गौर्बोहिको गौरयं चेत्युक्तोऽहनिरीक्षयः ।

लक्ष्यमाणा अपि स्वार्थे नार्थान्तरगुणान् विदन्2 ।

पौषाद्दस्य परार्थोंऽभिधाने यान्ति निमित्तताम् ।

गवि स्वार्थे सहचरा गुणा जात्या1दृश्य3खे ये ।

१० गुणवाच्येषामपेक्षान्तेऽत्र परार्थगा: ।

न परार्थोंऽभिधीयेतैरव्यं केच'न जानते ।

लक्ष्यमाणा अपि स्वार्थे जात्याद्यमान्यादयो गवि ।

वाच्यिकाड्गयपरार्थोंऽभिधाने ह्यस्तिनिमित्तताम् ।

पौषाद्दस्य प्रयान्तीति केचिद्दूषुरविंचक्षणा:5 ।

१५ द्वयोः साधारणीमूतगुणैदाराश्रयस्वतः ।

परार्थों वाचिको लक्ष्यः स्वार्थैयेनैत्यपरे 'विदुः' ।

अपि चेतनिनसाक्षे सति कोपातिमंक्ष्योः ।

आक्षेपेणैव मत्यों'दिसिद्दीनैवात्र7 लक्षणा ।

यदां'युज्येतमित्यादौ सारुपादन्यमेदौ हि ।

२० कार्यकारणभावादि सम्बन्धान्तरतश्च्यते ।

भेदे सत्यपि लाड्न्यमप्रतीतिलिगौणमेदयोः ।

तत्रे[अभे] दावगतिः कापि प्रयोजनवती 'भवेत् ।

1 A थे। 2 B स्तः। 3 A B ल्या। 4 B ता न। 5 All Mss read these three lines. 6 C ल्या। 7 C ति। 8 C ता।

घटयोरभेदोऽरण्यवैलक्षण्येन यदक्षरेत् । अर्थक्रियाकारितादि तत्प्रयोगनदृश्यते ॥

तादृश्यादुपचाराल्ल्या लक्षणा कापि दृश्यते । 'इन्द्रार्थे स्युष्ट इन्द्रेऽपिमित्यादौ सा विलोक्यते ॥

५ 'कचित्स्वाभिधावेचन लक्षणापि भवेद्यथा । राजकीयः स पुरुषः हृदयादौ हृदयते स्कुटम् ॥

हस्त इत्यपि यदैव करादयं लक्षणपत्थ न वक्ति करं तम् । अवयवावयवीभावेनबन्धा लक्षणाडपि न तथैव सुखोष्मि: ॥

सा[अ]तदक्षानक्षदित्यपथा तास्कम्पयोक्तापि लक्षणा । १० एवं शाब्दा समुद्धिष्टा लक्षणा लक्षणवेदिभिः ॥

लक्षणपायां गौणवृत्तिन्तरर्भवति कर्हिचित् । लक्षणमणुगुणेयोंगादृशेविष्ठा तु गौणता ॥

अपिनर्माणवकेत्पादौ गुणवृत्तिं प्रचक्षते । अभिधान्दः स्वमुख्यार्थे वाधान्माणवके स्वतः ॥

१५ तद्वणे पिङ्गलत्वादौ यां वृत्तिं प्रतिपघते । तां गौणवृत्तिरित्याहुः शान्दवृत्तिविशकक्षणा: ॥

वेदः साध्यवसानात्मा सारोपात्मा च योभयन् । तयोरन्यतरैवेयं वृत्तिरणीति केचन ॥

तत्तादृगलक्षणोपेतलक्षणाविषये क्वचिचत् । २० प्रयोजने सति डपडरयं भवेदृढौ न संशयेत् ॥

यत्र रूढिः प्रसिद्धा स्यात्तत्र डपडरयं न सेत्स्यति । यत्र प्रयोजनं नास्ति तत्र डपडरयं न हृदयते ॥

1 A B omit this line | 2 A omits two lines. 3 B मृद् ।

पष्टोऽधिकारः ।

घवनिर्वापारहेतुर्यस्तद्रूपयक्ष प्रयोजनम् । प्रयोजनं विना कापि न डपडरयं व्यज्यते स्कुटम् ॥

अभिधालक्षणमूले डपडरयं सिद्धयत्ययोगनात् । अगूढं गूढमित्येये श्रेया विमिश्रथाने ॥

५ अगूढं तत्स्कुटं यस्मात्प्रतीतिरभिधेयवत् । अनुस्यूता यदव्यक्ता प्रतीतिगूढमुच्यते ॥

गूढागूढात्मकं व्यङ्ग्यंसमस्तान्नाति केचन । व्यक्ताव्यक्तप्रतीतियत्तदागूढगूढमुच्यते ॥

भाविकात्स्मनि (?) पद्ये तु तत्कथ-डपडरयं विलोक्यते । १० व्यङ्ग्येये लाक्षणिकस्य व्यापारो व्यज्जनात्मकः ॥

लक्षणा तादृशी गूढव्यङ्ग्याव्यर्थयोगनत् । पष्टादगूढव्यङ्ग्येयेति श्रेया डपडरयम्प्रतीतितः ॥

तद्वालौक्षणिकः शान्दस्तत्कथापारोऽ³ज्ञानात्मकः । यस्मात्प्रतीतिमाघातं लक्षणा संगुपास्यते ॥

१५ फले शान्दैकगम्येऽन्र व्यज्जनात्रापरा क्रिया ॥ यत्र प्रयायपितु प्रयोजनं लक्षणाशब्दः । वाक्ये प्रयुज्यते स्मासान्त्यो हेतुः प्रयोजनावासे ॥

तस्मादेव च शान्दात्तत्पारस्तथाज्ञानत्मकै⁵ । तेन व्यापारेण व्यङ्ग्यं यत्र प्रयोजनं भवति ॥

२० गङ्गायां घोष इत्यादिवाक्ये तात्तीरसकृ³त्नः । पावनत्वादिधर्मो यः प्रतीतो डपडरयमेव तत् ॥

जीवनत्वादिधर्मस्य गङ्गाशब्दस्य च क्वचित् । रूढ्याने नच सङ्केतस्मात्स्थात्राभिधा भवेत् ॥

1 AB च्छेदः । 2 A दा । B हृद् । 3 A सद्यापारोऽव्य । 4 A त । 5 C स्तोऽप्यर्थान्तरमो । 6 A स्मू ।

सुल्यार्थबाधादिहेतोरभावाचैव लक्षणा ।

अतस्तल्लक्षणाशब्दोऽद्यापाराल्लक्षणजातिस्मकात् ॥

कचनेन पावनत्वादिर्वाच्यापि प्रतीयते ।

उक्तञ्च2--

५ "नामिषा समयाभावाद्देतस्य भावाच्च लक्षणा ।

लक्ष्यं न मुख्यं नाप्यत्र बाधो3योगः फलं नो ॥

न प्रयोजनमेतस्मिन्न च वाच्यः स्वलक्षणतः ।

गणाशब्दो यथा लोकोषितो4तातन्नीललक्षणः ॥

तत्रास्ते सभावधर्मैकलक्षणे5सत्प्रयोजनम् ।

१० मुख्योऽर्थो न तत्र स्वार्थबाधो न हम्यते ॥

गणाशब्दार्थतिरस्प पावनत्वादि6भिः कचित् ।

लक्षणीया7नेनसंवन्धो8 नापि लक्ष्यं9प्रयोजनम् ॥

तस्मिन्प्रयोजने लक्ष्ये तेन लक्ष्यं प्रयोजनम् ।

इत्येवमनवस्था स्यात्सा मूलकल्पनारिणी ॥

१५ पावनत्वादि1भस्तीरं युक्तमेव हि लक्ष्यते ।

गणाशब्देनाधिकारेऽपि तस्मिः प्रयोजनम् ॥

विप्रतिष्ठालक्षणेषु स्याल्लक्ष्यज्यते नात्र किञ्चन ।

इति वादिनमुदिश्य प्रयुक्ततरहूदूषिते ॥

"प्रयोजनन सहितं लक्षणीयं न युज्यते ।

२० ज्ञानस्य विषयो2ऽन्यत्र फलमन्यदुदाहृतम् ॥"

प्रत्यक्षादेः1नीलादिविषयो हि स्वभावतः ।

प्राकट्यं वाध्य संविदितः फलतश्च2नोपयुज्यते ॥

अतो विशिष्टे3कार्ये4म्भिलक्षणा नोपयुज्यते ।

अतो5गणाशब्देन तत्तदे लक्ष्यते पुनः ॥

पावनत्वादयो धर्मविशेषास्त्र संभवा� ।

प्रतीयन्ते1ऽमिघात्यन्य2न्व्यापाराल्लक्षणजातिस्मकात् ॥

अभिधालक्षणरूपातथा तात्पर्यरूपतः ।

एभ्यो3भिन्नो भवेदत्र व्व्यापारो लक्षणजातिस्मकः ॥

५ ध्वननलचक्जननेत्पादिवाच्यवाच्यो4भवत्यसौ5 ।

एवं हि लक्षणास्वूलं व्व्यज्यते6कत्वमु7दाहृतम् ॥

अभिधामूलमप्यार्थं व्व्यञ्जकत्वं न पदाधते3 ।

व्वहु च वाच्यामूलं मृल्जकत्वं कथयते बुधैः ॥

"अनेका1र्थस्य वाच्यस्य वाचकत्वे नियन्मिलते ।

१० संयोगादि2परत्वाद्यैः3किञ्चिद्गृहीतिरज्ननम् ॥'"

'संयोगो विप्रयोगेक्ष सार्थक्यं विरोधिता ।

अर्थः प्रकरणं लिङ्गं वाच्यस्यान्यस्य ससिध्दिः ॥

सासर्थ्यमौचिती देशः कालो व्यक्तिः स्वरादयः ।

वाच्यार्थस्यानवच्छेदे विरोधासन्निहिततः ॥'

१५ हरिशब्दो1ऽपि सिंहादेशनेकार्थस्य वाचकः ।

शास्त्रकादिसंयोगादिप्रह्णुनेव2व्व्यनक्ति च ॥

रामं विहायाजुनेनैव रामाजुनेपदं यथा ।

विरोधे कार्तवीर्येस्य4मार्गवस्य व्व्यनक्ति च5 ॥

शास्त्राययोगः शास्तादौ हरिशब्देन गम्यते ।

२० रामलक्षणशब्देन साहर्थ्यामिघापयिना ॥

पुमन्तरे गौरवादि चिन्यादि व्व्यनक्ति च ।

'भवच्छन्दं भज'1स्थाने2मित्यर्थैर3अ4भ्जयते शिवः ॥

सर्वे जानान्ति देवोडयं युष्मदर्थं इतोरिते¹ । भूत्येष्टकारिता 'महूर्त्यड्गैः प्रकरणादिह² ॥

मकरध्वज इत्युक्ते तद्विञ्चाङ्ग्रधजयते स्मरः । देवः पुरजिदित्युके देवशत्रुद्रस्य सत्रिये ॥

९ पुरजित्चं शिवस्येऽपि व्यज्यते शिव एव हि । मधुमत्तः पिक इति वसन्तो व्यज्यते स्कुरदम् ॥

मात्स्ये देव इत्युक्ते राजधानी प्रतियाति । मित्रं भान्ति मित्रादि सुहृदो मित्रा भास्करे ॥

स्वाहेन्द्रशारुरित्प्राप्त स्वरेग्यार्यान्तरध्वनि । १० एवमादिम्रियोगेऽपु तत्तद्भों विलोक्यतानाम् ॥

संयोगादिमिरेतेषु वाचकत्वे निवा'रिते । अनेकार्थस्य शाब्दस्य यद्'ध्वनन्तरदर्शनम् ॥

अभिधा नात्र वर्तेत्त तस्या⁵ स्वार्थे नियामनात् । मुख्यार्थेर्बाधा⁶ यभावावलक्षणा नात्र वर्तते ॥

१९ अतोज्ञा ध्वनद्वयापारः पारिशेष्यातद्वज्ञानम्⁷ । तथैव यः सोऽर्थान्तरयुक्तथ ॥

अर्थोंऽपि व्यञ्जकस्तत्रस्सहकारितया मतः । वाच्यलक्ष्ययग्यड्भूतो येऽर्थः पूर्वंङ्गुदाहृतः ॥

तेषां तत्त्राचकादीनामर्थव्यञ्जकतयोच्यते । २० वाच्यबोध्यव्याकूणां वाक्यवाच्यान्यसस्रिधे ॥

प्रस्तावदेवशालादेवैः श्रेष्ठश्यातमतिर्माजुषाम् । योज्येऽस्यान्यार्थधीहेतुंर्यापारो व्यक्तिरेव सा ॥

पञ्चोऽधिकारः । १ बोद्धव्यः प्रतिपायः स्यात्काकुः स्वाधिकृतिध्वने । प्रस्ताबः स्वात्मकरणार्थी वाच्याद्यस्यस्तथा⁷ ॥

इक्षिताकरणेष्टादि⁸रादिदैवेन चोदितः । क्रमाद्योऽयस्य लङ्घस्य व्यङ्ग्यस्योदाहृतिः ऋता ॥

९ ³अतिपिङ्गलं जलकूर्मं धेत्स्ना समागदृष्यि सहि तुरिअभम् । समसेस्सलिलणीसासपीसहा वीसमाभि खर्णे ॥

अत्र चौर्हरतस्यैव गोप्तुं गम्यन्ते स्कुरदम् । खेदो मति न योगः स्यात्कर्तुं गोत्रा क्कचित्क्वति ॥

तथाभूतादिवाक्यादा स्वरकाकुः प्रकारयते । १० वाच्यसिद्धयड्गमलोकः स्वरः काकूश्चेति ॥

नैवं ढालुक्यं गुणीभूतव्यङ्ग्यं काकूहवेदिति । प्रश्नमार्गेणापि काकूर्व्याङ्गनेतर दर्शनात् ॥

'तइआ महं गंडत्थलिमिं दिट्ठि ण गेिसि भणणलो । एणिहु सच्चेअ अहं तेअ अ कवोला ण सा दिट्ठि० ॥

१९ अत्र प्रच्छन्नकामित्यं कान्तया व्यज्यते प्रिये । मलयानिलसम्कुष्टकुसुमामोदसेकुरम् ॥

आरामं पम्प्य शुचुभि मनोभव निकेतनम् । कामिनि प्रविशचात्रेनि व्यज्यते शरतात्पिता ॥

⁵जोअरेह अणहयण अप्पा मा घरङ्गरम्मि सअलणिमि ।

२० रसणमेत्तं जइह संज्झाए होइ ण व होइ वीसामो ॥

सकृतेकालः सङ्ग्रेयति व्यज्यतेनैत्र कयाचन । ⁶सुहुअह समागमिस्सइ तुअह पिओ अज्ज पहरमेहे ण ।

एमेअ किंतु चिट्ठइ ता सहि सज्जेउ करणिअं ॥

1 A स्लायः । 2 B मि । 3 अतिपिङ्गुल जलकूर्मे गृहीत्वा समागदृश्यि साचि स्वारतिगम् ।

प्रस्तावदेस्खलनेनैवस्सहा विराम्यामि क्षणम् ॥ 4 तदा मम गण्डस्थलनिन्मा रुष्टि न वस्स्यमस्खलम् ।

इदानिं सेअहं तु च करोलि न सा दिट्ठिः । 5 तुइत्थनाेहेणगा शृङ्गारो गहनेरे सक्के ।

हणमालो यदि चेअ्याओ भणति नवा भणाते वित्थारम् । 6 धूयते समागमिस्सति तव प्रियोडहं मरालोव । एवंणम्

फिणिओ तिट्ठि तावस्सि समय करणेणम् ॥

कस्याप्यविचारसम्भोगे निपेघोडन्र प्रतীয়ते ॥

निमील्य लोचने काचिच्चित्रे गुरजनाद्वता ।

पदयति स्वस्तिकाकारकरेणालिकृति स्तनौ ॥

निमीलनादृशितेनाऽपि यामिनीषु प्रतनीयते ।

९ चेष्टया स्वस्तिकाकृत्या गाढाश्लेष: प्रतীয়ते ॥

चित्रादिष्वेभे वक्षाविमिश्रयोगे सति कचित् ।

कलाङ्कयकुपास्य लक्ष्यस्य दृश्यक्त्वं नितम्बयोस्तथा ॥

द्वन्द्वप्रमाणवेच्च्योडपे भयन्नस्यर्थान्तरं यतः ।

अर्थेऽस्य दृश्यक्त्वे तच्च्छन्दस्य सहकारिता ॥

१० शब्देनैव न वेध्च्योडपे न प्रमाणान्तरेण च ।

एवम्प्रकारैरैवेऽपि: कुरते शब्दार्थनिर्णयम् ॥

स्वरूपं दोषगुणयो रसालङ्कारयोरपि ।

अवदयसमिधातस्यापि तत्रापि धर्मिणि ॥

प्रदर्शिते तद्धर्माणां हेयोपादेयतास्थिति: ।

११ ज्ञायते यत्ततः काव्यभेदानांगसिद्धधर्मदृशे ॥

अविचक्षणतवाच्यं यत्तत्र वाच्यं भवेद्विनौ ।

अथोंऽनरे सङ्क्रमितमत्प्रनं वा तिरसकृतम् ॥

प्रधाने लक्षणामूलगृद्यड्गये सति कचित् ।

यत्राविवक्षितं वाच्यं तत्र ध्वनिरिति ध्वननं ॥

२० तदेवालुपयुक्तस्य वेध्च्योऽर्थान्तरे यदि ।

नमितं तद्ध्वेच्योऽर्थान्तरसरूपमिताऽलयया ॥

यथा त्वां वच्मि विदुरां समुन्नायोन्न निष्ठति ।

आत्मीयां मतिमादाय स्थितिमत्र विधेहि तत् ॥

पड्योधिकार: ।

उपदेशादिहुएण गम्यते वचनादि यत् ।

तदेवालुपवद्यादे: काव्यस्य तन्नतिरस्कृतम् ॥

मपि चोपकृतं शुद्धं सौजन्यं प्रतितन्तं स्वया ।

कुर्वीन्धां परमपि श्लाघ्यमास्व हारचछततम् ॥

९ अग्रापकारिणी चेत्ती विपरीतलक्षणया कथयति ॥

अविचक्षितं व्यङ्ग्यनिष्ठं वाच्यं यत्र प्रकाशते ।

तत्रालक्ष्यक्रमभङ्गड्यो लक्ष्यङ्गड्यगक्रम: पर: ॥

रसस्तु न विभावादितैरेकावासाविति क्रम: ।

स चेद्न लक्य: सोऽलक्ष्यक्रमङ्गड्यग उदाहृत: ॥

१० रसभावतदाभासमावधान्यादिरक्रम: ।

मिश्रो रसावलङ्कारदलङ्कार्यतया स्थित: ॥

आभासे भावचान्त्यादे: क्रमो नैवात्र लक्ष्यते ।

तेषां ध्वनिरगक्रमे लक्ष्ये लक्ष्यङ्गड्यगक्रमो भवेत् ॥

भावोदयादि: प्राधान्यादलङ्कार्यतया स्थित: ।

१५ रसादियेक्र तत्रैश्वर्यङ्ग्य एव भविष्यति ॥

प्राधान्यान्न्यायतो वाच्यार्थस्याङ्गीकृतो रसादिक: ।

काव्यमेदो गुणीभूतवड्यङ्गय इत्यभिधीयते ॥

भावचान्त्यादयोध्चितस्य रसे शुध्ये प्रयान्ति च ।

अथोंऽनरे सङ्क्रमितमत्प्रनं वा तिरसकृतम् ॥

२० इति द्वयं गुणीभूतवड्यङ्गयो: श्यो वाच्यार्थकाव्यं ध्वनिनिर्मितं वेति ।

प्रधानभूतसरकोद्राल्यवृङ्गरयस्य व्यज्जकस्तु यः ।

शाब्दस्तत्र ध्वनिरिति व्यवहारः कृतो बुधैः ॥

यथ्यरभा वितराच्यस्य वृङ्गरस्य व्यञ्जकक्षरम् ।

शाब्दार्थयुगलं तत्र ध्वनिरित्यपभिधीयते ॥

४ ध्वनि: स्यादुत्कमं कार्यं स प्रवन्ध: शृङ्गारलेशः2 ।

वाच्यपादनतिशायी च वृङ्गरयोज्ञां यत्र दृश्यते ।

तत्काव्यं तु गुणीभूतवृङ्गरयं तनुमध्यमं3 अवेतत् ।

यत्र शाब्दस्य वैचित्र्यं यमार्थस्य विचित्रता ॥

यत्र वृङ्गरयं न4 प्रतीते तत्त्वाव्यमधमं5 स्मृतम् ।

१० अनुस्वानाभसंलक्ष्यकार्यङ्गरपस्थितिसु यः ॥

शाब्दार्थोऽभयराकृत्युत्थ6 विधा स कथितो बुधैः ।

यः शाब्दशक्तिमूलात्तु7रणानात्मा स च ध्वनि: ॥

तथा8र्थेशक्तिमूलानुरणानात्मापि च ध्वनि: ।

शाब्दार्थशक्तिमूलानुरणानात्मापि च ध्वनि:7 ॥

१५ अलङ्कारोऽथ वसुधेव शाब्दार्थत्रयभावसते ।

परस्परस9 प्राधान्यान्मयानतरकल्पना ॥

वृङ्गरये रसालङ्कारादौ ध्वनिकाव्यं दृश्यते ।

स चेद्धृश्यो भवेन्मध्यस्तस्मिन्न्वाच्ये तयाडधमः ॥

अगृहमपरस्याऽपि वाच्यसिद्धयङ्गमफुटम् ।

२० सन्दिग्धधुल्यप्राधान्ये काऽकाङ्क्षिसमसुनदारम् ॥

वृङ्गरयमेव गुणीभूतवृङ्गरस्याऽष्टौ विदा: स्मृता: ।

उदाहरणमेतेषां कार्येषु दृश्यते ॥

1 ABC स्वाद्रा । 2 A समुद्ध्र: । 3 B तद् । 4 A भवेत् । 5 A B निष्कर्ष: ।

6 पद् । 7 B C omit this line.

पञ्चमोऽधिकारः ।

एवं ध्वनिनिरूपाच्चैवङ्गरयमेदा: समीरिता: ।

स्वरूपमुक्तं वाच्यादेस्तत्रैवाश्र दरीकृतः ॥

एतेष्योडन्यातु नाप्यं वाक्यार्थोऽस्तीति जानते1 ।

एतेष्योडन्यस्तु कवितास्तात्पयोऽङ्गिपि केयुश्चित् ॥

४ समन्वये पदार्थानां पदार्थोऽपि च तत्कृतः ।

विधेयालङ्को वाक्यार्थस्तात्पर्यमिति मन्यते ॥

पदार्थो ये पदार्थे श्यायरचितानां परस्परम् ।

तत एव वाक्यार्थोत्थानो न्यायोऽङ्गीक्रियते ॥

सर्वैसैच च शाब्दस्य स्वार्थबुद्धिविभागतः ।

१० तात्पर्योऽर्थो भवेच्छब्दो: विवेकु: प्रीतिकारकः ॥

ओतृत्वं तदिति प्राहुः शाब्दतात्पर्यवेदिनः ।

शाब्दशक्तिमहिम्ना यत्राङ्गङ्गयार्थयोर्विवेचनम् ॥

तदेव1 शृङ्खिवे2ऽनुस्वमाहुरथ3 विवेचकाः ।

वृङ्गरयतात्पर्यतद्रेक4शाब्दशक्तिनिरूपणम् ॥

१५ कवीनां5विवक्षितार्थो: तततात्पर्येऽपुदाहृतम् ।

तात्पर्योस्व6 रूपं यत्नविच्छेदक तद्धि7ता ॥

व्यङ्गयोद्गतसामान्यै:8 परमतत्त्वावलोक्यते ।

इत्थं कल्पनतायां तु वाच्यार्थैश्चैवतुष्ट्यपम् ॥

निर्णीतं वाचकादेशे शाब्दस्यापि चतुष्ट्यम् ।

२० तथा काव्यप्रकाशेन भयाडप्यत्र प्रदर्शितम् ॥

दोषा गुणाक्षलङ्कारा: शाब्दार्थोऽङ्गयारुपत: ।

कचिद्रसाश्र तयोग्य9 योगताडग्र विचार्यते ॥

1 All mss read these two lines । 2 A हि । 3 A दे । 4 A BC प्रकलनाया ।

5 C मा ।

आश्रेप्तः समाधाने'स्ववति'निश्चयो भवेत् ।

आश्रेप्तश्च व समाधामतोऽड्गेस्याऽऽभिप्रेप्तते ॥

स्वतः शुद्धस्य वर्णस्य को दोषः' को गुणो भवेत् ।

रसादेराश्रप्त्यं तद्मूतेन कवि' कर्थं भवेत् ॥

९ विशिष्ट्वादस्य वर्णस्य कवाचित्कत्वं कर्थं भवेत् ।

अलङ्कारौपि नैव स्पादलङ्कारो'विनिर्णयात् ॥

दोषादेराश्रयो वाच्यं पदे वाच्यं व किमुच्यते ।

वाक्यं वा किम्बदुारो नैव वर्णस्य गुज्यते ॥

पदे चेतत्पदं कीदृक्त्वेन रूपं निरूप्यताम् ।

१० वर्णः पदे किं वर्णो वा पदमुच्यते ॥

अङ्गयासेरन्यतिप्यसे पदं दुष्यति लक्षणे ।

शुसिडन्नं पदमिति यद्य स्पात्पदलक्षणम् ॥

सुवचन्ने पदमस्तीति तिङन्तमपि वापरम् ।

समुचयेन न पदं शुसिडन्नात्मकं भवेत् ॥

१५ लक्षणं ह्यभिचारि स्यादतिप्यासादिदोषतः ।

पदे वाक्ये च वाक्यार्थे दोषः कीदृक्त्वरूपवान् ॥

स्थाने पदादौ सङ्गुणः कीदृक्त्वा च वत्सते ।

वाक्यस्य लक्षणे कीदृक्त्वं दोषादयो यदि ॥

समहो यः पदानेतु तद्वाक्यमिति लक्षणाम् ।

२० वाक्यं द्वाभ्यां त्रिचतुरैः पदैर् पदसङ्क्रमिश्र व ॥

अष्टाभिर् भवेत्समाह्लक्षणं ह्यभिचारि तत् ।

एक'प्रयोजना भावादनपथा वाक्यलक्षणम् ॥

दोषो गुणो वाडलङ्कारो रसौ वाड्यथ कदाचन ।

पदे वाक्ये च वाक्यार्थे नहि श्राव्दात्मको भवेत् ॥

आश्र्याश्रयिसम्बन्धे न भवेच्छब्ददूयोः कवचिदा ।

अथ तद्यतिरेकादेश्रोपादिरिह कथ्यते ॥

९ विशिष्टिकरणत्वेन सम्भन्धो'न घटिष्यते ।

अतो दोषादः श्राव्दे व्यर्थःः सुः कवितात अपि ॥

इति कतिपयशास्त्रे'पि तस्मभत्संयोगश्रितेऽने ।

वचनुसम्भन्धे'त्रातः श्राव्दे दोषादिकलपना ॥

दोषादिवैकृत्ये सत्याऽऽरूधीनत'याश्रय हि ।

१० स्वार्थे स्ववृत्ययोग'त्वं येन श्राव्दस्य हर्यते ॥

स दोषः कथ्यते वक्तुप्रयोगाधीन एव सः ।

स्वार्थे स्ववृतियोगत्वाद् श्राव्दस्य यदक्वेत्त् ॥

प्रत्यायकत्वसामर्थ्येस्वलम्भे'स गुणो भवेत् ।

वाक्यार्थानतिशायो येन हर्यते श्राव्दहेतुकः ॥

१५ स एवर्थगुणो ज्ञेयो नतत्स्ये'न्दु हर्यते ।

येडर्थो ह'वादिश्राव्दान्तेनलङ्कार इति स्मृतः ॥

प्रयुज्यते तन्निमित्तं श्राव्दार्थो'भिरूपवत् ।

कविप्रयोगश्चातुर्यात्स नीरक्षीरवद्रवासः ॥

श्राव्दार्थेरूपयुज्येत प्रयो वयकृत्यौ स सर्वदा ।

वर्णे गुणो न दोषो वा तो स्यातां पदवाक्ययोः ॥

२० रसादयोऽपि वाक्यार्थे'न्वये भवुयोगिनः ।

कविसन्दर्भमेवात्रो हर्यते यत्तत्सतत् ॥

तस्मादमी वक्नुष्ट्रमा नैते स्युः शब्दगोचरा: ।

वक्तृविवक्षाधीनं हि छच्छदे दोषाधिरोपणम् ॥

तस्मादोषादयो वक्तृपराधीनं न शब्दगाः ।

तस्मादलंकृतिगुणरसवत्काव्यनिमित्तिः ॥

९ घ्यनित्यपै कर्तेष्ट्या निर्दोषा कीर्तिंसम्पदे ।

ध्वनिनिरूप्यतेस्मैच1 शब्दैः2 व्यञ्जकत्वेन चोदितः ॥

कवेः3काव्यार्थयोः4कविः5व्यवस्य वाचकः ।

आदिमः कि कृतोयः कि कृतोयः कि नथाऽन्तिमः ॥

प्रत्यायकत्वशक्तिस्तु कस्मिंश्चिदपि हृद्यतये ।

१० कमेऽपि श्रूयमाणत्वाद्वर्णानां नश्वरत्वतः ॥

सहृदयैः6वर्णानां वाचकत्वं न युज्यते ।

सापेक्षत्वाद्वादिमस्य स्वार्थे हृत्तिनि जायते ॥

मध्यमानेनापि स्वार्थे7प्रतीतो स्यादनिश्र्वयः ।

अन्तिममेव धिकस्प सम्वन्धोऽर्थको भवेत् ॥

१५ अर्थोऽसंप्रधीनैवास्माद्देतोः8 शब्दस्प निश्चितता ।

तैवं मन्यस्व शान्दस्य स्वार्थे9संप्रधीनोदयात् ॥

अर्थे प्रतीति: शब्दानां शब्दोचारादनन्तरम् ।

जायते तस्य हेतुत्वं; शब्दार्थौ11प्तिप्रमाणकः ॥

स वर्णव्यतिरेकात्मा काव्यपि स्यात्स्वपोजपि व ध्वनिः ।

२० ध्वनिः12 सामान्यरूपसत्ता13वर्गो14सन्नक्रमात्मकः स्मृतः ।

स वर्णव्यतिरेकात्मा तमर्थं व्यज्येत्स्फुटतम् ।

स ध्वनिः शब्दविदेकैः15 परिभाष्यते ॥

1 A नै। 2 A श्रै। 3 B कवेः। 4 B काव्यार्थयोः। 5 A ने। 6 A ता।

इत्यं शब्दार्थसम्बन्धो ध्वनिनिकृद्दिनिर्लिपितः ।

तदुक्तेन प्रकारेण संक्षेपादत्र दरिश्यत: ॥

इति श्रीशारदातनयविरचिते भावप्रकाशने

शब्दार्थसम्बन्धतत्कृतदृक्मकारनिर्णीयो

नाम षष्ठोऽधिकारा: समास: ।

॥ श्रीः ॥

अथ सप्तमोऽधिकारः ।

उक्ता रसा रसव्यक्तिरनौचित्येनैवेत्युदीरिता ।

अवस्थानुबितिनोऽव्यभिमिति सामान्यलक्षणम् ॥

रामादितादात्म्यापचिनेष्टे यथा नाट्यमुच्यते ।

रूपकं तद्रचेःपं हृदयात्प्रेक्ष्यैकरिदम् ॥

रूपकत्वं तदारोपात्कमलारोपवन्तुले ।

दर्शाधेयेति भुतिना तद्रदनियमः कृतः ॥

रसायन्वमतियुक्तं रसादेराश्रयस्वतत् ।

तदेवं दर्शधा भित्तं वाक्यार्थोऽभिनयात्मकम् ॥

रसायन या यदपि सुनृतिकानतोदकादयः ।

नाटकादिष्वथैतेपामन्तर्भावात् ने पुथक् ॥

नाटके च¹ प्रकरणे नाटिकाया² पुरातनैः ।

अन्तर्भावः कृतस्तथा लौडकस्यापि दर्शितः ॥

नाटिकाया नाटकस्य³भेदः प्रकरणस्य चा ।

सहकस्तोदकस्यैव भेद इत्यमिधीयते ॥

तोटकस्योच्यते सङ्किरन्तर्भावोपि नाटके ।

नाटकादेरयं भेदो नाटिका रूपकं भवेत् ॥

1 B च । 2 B कें । 3 B स्त्रः सह । 4 A B च । 5 A नच ।

सप्तमोऽधिकारः ।

नाटिकामतिमत्स्वाच्च सङ्कोऽपि तथाभिषः ।

नाटके तोटकस्यान्तर्भावाहूपक्रमेव सः ॥

विषयमालुपसंयोगस्तोटकं नाटकानुगम् ।

नवाष्टरसपब्ना¹ विय्यमालुपसक्रमम् ॥

तोटकं नाम तन्मात्राहुःकैवो नाटकसम्मवः ।

द्वयमेदा भवेयुस्ते दोषवीरागदितादयः³ ॥

यथाप्रस्तुतमिका तत्कथाभागोऽभिनयात्मकस् ।

यथन्वावाभ्रयं तत्तत्पदार्थोऽभिनयात्मकम् ॥

नृत्यं भावाश्रयं हृत्तं रसायनुदाहत्तम ।

नृत्यपदतविभागक्ष बुधिभर्षचुचोदितः ॥

तहयं नाटकादीनां भूयसा श्रुपकारकम् ।

नृत्यपदतविभागस्तु परस्तात्कथविष्यते ॥

पूर्वेरके नाटकादुपयोगोडत्र हृदयते ।

नाटकाश्रुपयोगोडत्र गायनकानां प्रदर्श्यते⁶ ॥

दशं गीतस्न वाच्यक्ष नाटकाश्रुपकारकम् ।

गेयं प्राणा: प्रयोगस्य सर्ष वा गेयमुच्यते ॥

नेयसाधं हि गेयोक्तिसाममाक्षचतुष्टयम् ।

तस्माद्रेयेऽसङ्कुलप्तिः सङ्केपेणागात्र कध्यते ॥

इह⁸ तत्त्वानि पञ्चत्रिकाच्छिवः शक्तिः सदाशिवः ।

इश्वरः शुद्धविद्येति शुद्धान्नेतानि पञ्च च ॥

माया कालोऽथ नियेतिः कला विद्या ततः परम् ।

रागः पुङ्ख एलानि शुद्धाशुद्धानि सप्त वै ॥

1 B नाटके । 2 A B च । 3 B च्चे । 4 A गानालु । 5 A B ना । 6 A वेधः । 7 B भे । 8 A शिव ।

१८९

ततः प्रकृतिरेतस्या: प्रकृतेश्च गुणात्मक्यम् ।

गुणात्मक्येऽपि नियत्नेऽपि रूपनात्मक्रिया: सदा ॥

ईडृग्विलक्षणां शश्विक यदा संकूर्मते गुमान् ।

प्राझतेर्जसविश्वत्वमेदृशं3मध्यान्वगात ॥

9 प्रधानमनुयोग्योऽयं प्राज्ञ एकोऽन्यवस्तुनि5 ।

विशिष्टस्त्वं4संसत्स्वरूपे7 हेत्थमेवं प्रवर्ततेनम् ॥

तैजस: ससधा मित्रेण बुड्ढिगर्वेन8धायुभि: ।

वहुयन्मेऽइक्षतामित्रेण कार्यकारणमूर्त्तिय: ॥

एतेषां समवायातु विश्व आसौच नन्मय: ।

10 सोऽपि त्रैविच्यमन्विच्छन्निवरादुपरुष ईश्वर: ॥

दीजत्रयेण मिल्क: स्पात्सोमसुर्योऽमिलत्पिणा ।

स ऋड्रोपेन्द्रप्रजापत्यगुणप्रयविभेदिना ॥

विश्वाख्ये पार्थिवे चाङ्गे प्राणिनो मृत्युमूर्त्तिय: ।

बहुयपकारसम्भिन्ना नम्वरास्तु प्रजायते ॥

15 जीवस्वमेवामपर्तं प्रतिभेदमियात्त्र्म्म्म्म:1 ।

कालमेरितयोर्योङ्गुदेवस्पत्थ्यो: सङ्क्रमान्मिथ: ॥

पौर्वीं प्राकूर्त्तीं2 हार्किक शुश्रुक्षणितलपिणीस ।

वायुय्रयेन सहितं गर्मोदयच्युंपा3नयेत् ॥

अनाद4रपक्ष क्षेत्रज्ञा वहव: कर्म्ममाविता: ।

20 सन्नि कालार्धिन: रोष्टा: कक्षित्काले5न चोदित: ॥

गर्मोंशार्य स्वर्य पित्रोमेलाः6भ्यां सह संविदोते ।

तम्म नित्यो भवेदायु: प्राणापानात्मक: स्वयम् ॥

1 A B C शा1क। 2 A या2द्र्भिले। 3 A तैड्य । 4 B त्वे। 5 B दि। 6 B ह्र ।

7 A गन। 8 A पुः । 9 C मपा। 10 B चा1द । 11 A पा1ल । B मे1 ।

सप्तमोऽधिकारे:1 ।

गुणमूर्त्तात्मकै2 बीजे कारणैरसमन्विते ।

सर्वव्याप्ता पराशाक्तिरसिमन् क्षेत्रज्ञतामियात् ॥

स्वाभ्यां प्रयारणां व्यक्तिः स्पात्मभ्यो भवति पबक्रम् ।

पबक्रम: पबकानान्तु चतुष्क प्रतिपद्यते ॥

5 चतुर्कोऽपि वयं तनु5 प्रतियन्तु गुणप्रयम् ।

मूलानि श्रवरणादीनि श्राद्धद्वागादिपबक्रम् ॥

श्रवरणादौने वाक्यादि3तुध्येच्छुध्दहाततम् ।

तत्संदायप्रभातत्वनिष्क्रयातुभवार्थ4कृत् ॥

ईडृग्विलक्षणो जन्तु: जरायुग्रस्तदेहवान् ।

10 कालपाकेन पूर्णाक्रो जायतेsयमता1रडशुल: ॥

वर्णवस्थकुलायामं सर्वाश्र2 द्वारिरिणाम् ।

धारीरं तस्य मध्ये; स्वादाधार: कन्दसंक्षित: ॥

बलयप्रितयाकार: सोमसूर्यो3ग्निमणडले:1 ।

बाहु: शिखा तस्य मध्ये नीपा4न्ता5केसराकुलि: ॥

15 परा प्रकृतिरेपां स्पादमिवकेल्यपरे विदु:1 ।

महिस्लिर्थकषरन्न्यायु:6 शरीरान्त: शिवाख्या ॥

प्राणादिमेदात्पश्रात्मा धारो7रं व्याप्त्य तिष्ठति ।

येश्र प्राणिन्ति सर्वेषु स प्राणो मूर्धनि स्थित: ॥

धर:कण्ठे8वरो बुड्ढिहदयेन्त्रियचिताsयुक् ।

20 धीवनक्षत्रयुद्धानिम्बाशान्ता:1प्रवेधाकृत् ॥

धर: स्थानघुदानस्य नाशानाभिगलांशरेः ।

वाक्मू2लितप्रयत्नो3जांबलवर्णैरस्वलिमद: ॥

1 C को। 2 AB दि। 3 A दि। 4 A B यः परा । 5 D लिसा । 6 A मख्या:1 ।

7 A न। 8 A पुः । 9 C जो । B ल्यो ।

ध्यानो' बहिः' स्थितः' कृत्स्नदेहवारी महाजवः ।

गत्यवक्षेपणोल्लेखे निमेषोन्नमेषणादिकृत् ॥

प्रायः सर्वाः क्रियास्तस्मिन्नप्रतिषिद्धाः शरीरिणाम् ।

समनोऽग्रिसममीपस्य कोठे चरति सर्वदा ॥

५ अर्थ गृह्णाति पच्वति विवेचयति मुञ्चति ।

अपानोऽपानगःश्रोणिगुदस्थिमेद्रोरुगोचरः ॥

गुरूकार्तिवशाकून्त्रगर्भनिष्क्रामणंकरियः ।

दश जीवनधामानि शिरोरसनवन्धनम्॥

कण्ठोष्ठ'हृदयं नाभिः वस्तिः गुह्यो गुदौजसी ।

१० दश स्थूल'चिरा हृत्स्थास्ताः सर्वाः सर्वतो वपुः ॥

रसात्मकं बहन्त्यो' जस्तनिषिद्धं हि येष्टिततम् ।

भिध्यन्ते तास्ततः स्रोतांसि भवन्ति तु ॥

सिराजालधरा नाम तिर्यग्ब्रह्माभ्यन्तराश्रया: ।

हृदा च पिङ्गला चेतिं शुचुम्ना चेतिं नामतः ॥

१५ शुचुम्ना मध्यमा नाडी शिखा' वहेः समाश्रिता ।

शिखा प्राणेन संयुक्ता नादाङ्क्यां लभते रुक्म ॥

शुचुम्नावत्मनेवाध्वे याति व्योमासुब्जावब्धि ।

योगिनां नाद'रूपेण स्वानुभूतिविधायिनी ॥

इतरेयां कलारूपां वर्णान्तविश्रुजति कमात् ।

२० नादः श्रुं'तिसकृत्प्रसृतिः श्रुतिभ्यः स्वरससम्भवः ॥

नाडीश्र्यः अभितिसम्भूतिर्नाडीनां स्थानमुच्यते ।

स्थानानि सर्ववर्णानां स तु व्यक्तिकराणि तु ॥

1 B प्राणः । 2 A हृदि । 3 A धीः । 4 A मूल । 5 C भतयो । 6 B वा ।

7 A म । 8 B द्रव्य ।

कण्ठतालोष्ठयुर्छानो दन्ततालोभेति पृथक्पृथक् ।

एकं स्वाक्तंणतालुभ्यां कण्ठोष्ठाभ्यांमध्यापरम् ॥

दन्तोष्ठजिह्वास्थानानां सम्भवा: स्वुः पृथक्पृथक् ।

वत्सो जठरुन्निस्य'न्यों नाद्यः कण्ठमुपाश्रिता: ॥

५ तालुमूलस्य वन्हिन्यौ स्थितिरस्तलैव च स्थिता ।

ओष्ठयोःकभयोर्नाभ्यौ वन्हिन्यौ ध्रे व्यपस्थिते ॥

वत्सो मूर्ध्वनन्हिन्यो नाड्यो ब्रह्मपदा'श्रयाः ।

नाड्याश्र्ततलसिष्ठोन्त्रा दन्तानावेध्य सर्वतः ॥

कण्ठताल्वोरन्तरा शुनोऽपास्तिलाः शुसृज्जनाः ।

१० कण्ठोष्ठयोर्द्वन्हिन्यो नाड्यो तत्रैव तिष्ठतः ॥

एवं स्वाधिष्ठानोक्ष्यो मध्यनाड्यां हृदि स्थिताः ।

युगपन्मदुदाहत्या नादत्तास्वु प्रवेष्ट्यति ॥

बुद्धि'कालमिता: सुस्नुतु शृतितु शृतिगोचराः ।

यदृश्ये हृदयग्रन्थेः कालफकादशः ॥

१५ प्राणाऽऽभरणान्ति तत्क्रैता क्यजयन्ने शुनपः पृथक् ।

व्यक्तिस्थानेपु वर्णानां स्वरसङ्क्षा भवन्ति ताः ॥

कण्ठे सजति यो नादः स पञ्चु: स्वाङ्गतुःसृृतिः ।

मषभक्षि'श्रुतिस्तालुस्थूले तस्य त्रि'सनम्भवात् ॥

शान्दो गौस्तां बिन्द्रयोष्ठे गान्धारो त्रिश्रुतिर्मेवेत् ।

२० मूर्धे'मध्यस्थितो नादो मध्यमः स्याङ्गतुःसृृतिः ॥

पञ्चमिर्जीयते दन्ततालुकण्ठोष्ठमूर्ध्वभिः ।

शुनुसृजति: पञ्चमः स्यादन्तपद्मिसमाश्रयः ॥

1 A B श्वासः । 1 2 C न । 3 B वन्हप । 4 A तैल । 5 A धमो । 6 A शुधि ।

C न ।

कण्ठतालुध्युतो नादो धैवतखिलश्रुतिभ्रंवेत् । नादो निष्पण्णः कण्ठोष्ठे निपादो श्रुतिभ्रंवेत् ॥

स्वर्येमाणतया तत्तत्स्थानेपु मरुद्राहते: । स्वरसंज्ञां लभन्ते ते तत्स्थामपुरस्कृताः ॥

५ अन्ये शास्त्रेषु इत्येषा: स्वरा इत्येव जानते । घातवः सस ऋतानामन्? सश्र्वारणयः स्थिताः ॥

तैचिदनुरण ह्रस्वं तैचिदीर्घमति मन्वते । त्वगसृक्स्थासिमेदोऽस्थिसमजाश्चुक्काणि घातवः ॥

घमन्यः सृक्वतुबिंदुरादर'वल्लाभिमात्रिता: । १० शरीरमधुरोहन्ति ताः सर्वो शत्रु सर्वतः ॥

तासूध्व्वमेकै मृर्ध्नामेकाड्कषकोटमात्रिता । ओजांसि ससघातुरां वर्धयन्त्यन्तरा स्थिता ॥

उरसyo'घातुरन्योडप्येके प्राध्वहृदाश्रयः । आयुबेंदे तनस्वरूपे त्रिपकारसुदाहतम् ॥

१५ चतसः: श्रुक्कवर्णयर्तास्तु कन्दसमाश्रया: । तिस्रो घमनयो वर्धन्यो मज्जाया नानिमात्रिता: ॥

अस्थीनि वर्धयन्त्यो हृदयं भित्ते । कण्ठे चतस्रो वर्धन्यो घमन्यो मेदस्सं भिना: ॥

चतस्रो मांसवर्धन्यो घमन्यस्तालु मूलगा: । २० मृर्ध्नि निरोधन्युर्वर्ण्यो घमन्यो डिम्बोहुलाश्रिता: ॥

शुचोर्मध्ये घमन्यौ के त्वगवर्णनौ व्यवस्थिते । दशराकाऽधमध्यस्य?सहृदलशोभिते ॥

1 B रस । 2 A, अन्योऽ । D कतस्रोऽ । 3 A स्थे ।

विस्कुरत्केसराभिष्ठकपिके पक्वोजोदरे । निवातदीपवत्स्थायी सोमसूर्योजिनिमण्डले ॥

आत्मा निष्क्रान्त एवैकः साक्षी सर्वस्य कर्मणः । तस्य स्वामीति सकूल्योऽस्मिन् आख्यां लभेत सः ॥

५ विषयेऽप्य: प्रयत्नेन मन आत्माग्रधितिष्ठति । मनोऽधितिष्ठति प्राणपर्वाण्प्रसमीरर्णान् ॥

ते भावनाग्रया घमनीमुखेऽस्यत्स्थन सम्भवान् । अग्नीन्त्रयज्वल्यन्न्येव तेभ्यो नादः प्रवर्तते ॥

घमनीनामनेकत्वादूननया: सुरनेकधा । १० च्वनयः श्रुतिसंज्ञन्तु लभने तत् तत् तु च ॥

श्रुतिसड्ख्याप्य तत्रास्त्यमनीसदृलया भवेत् । उदात्तत्क्षाहुदात्तक् स्वरितप्रचयायिति ॥

आख्यां लभन्ते श्रुतयस्तत्स्थानताश्रया: कमात् । श्रुक्काल्वमिजो नादः स्वरः श्रुजू' श्रुतिः ॥

१५ मज्जाधात्वग्निजो नादो ऋषमक्षि श्रुतिस्वरः । असृिग्धात्वग्निजो नादो गान्धारो ऋश्रुतिस्वरः ॥

मेदोधात्वग्निजो नादो मध्यंमः स्यात्तुरुरश्रुतिः । 'मांसधात्वग्निजो नादः पञ्चमः स्यात्तुरुरश्रुतिः ॥

रक्तधात्वग्निजो नादः त्रिश्रुतिर्धैवतस्वरः । २० त्वगधात्वाधिजो नादो निपादो? त्रिश्रुतिस्वरः ॥

आश्रयग्रः श्रुक्कधातुमिज्राघातुस्तु नामिगः । हृदादिप्रोद्गतिस्थातु: स्यात्मेदोऽश्रातुस्तु कण्ठगः ॥

1 A ले 1 2 BC तैलकम्‍मा । 3 A स्थ । 4 A omits this line । 5 B कश्लो ।

मांसच्छादनस्तुल्यमुने रक्तपात्रस्तु मूर्ध्र्गः ।

भूमध्यगः स्याद्वर्गातुः कमनीयः स्पिताः स्वराः ॥

श्रूयत्स्यावरं9 णां मजा तदावरणमस्यि च2 ।

अस्थ्नामा3वरणं मेदो मांसं तस्याप्यत्रिमे4वेत् ॥

५ मांसावरणमप्य् स्याद्वकूचालावरणं भवेत् ।

तस्माद्व5जः स्वरस्तारो मन्दः6 स्याच्छुकुजः स्वरः ॥

एवंचैत्रनैचैत्रनुसारस्ते7 षां चिलोक्यताम् ।

श्रूतीनां च स्वराणां च स्थितिरेषां स्वभावतः ॥

स्वं9 येमाणतया तत्तस्थानेऽपि मरुदाहतेः ।

१० स्वरसंज्ञा लभन्ते तेः तत्तस्य10 जोदिनाममिः ॥

ध्वनेर्विविधविक्षावचारतो ग्राहा11मेदमकल्पना ।

विवक्षैपि12व रागाणां मूर्छ्छना तानकल्पना ॥

मध्यमस्वरतो नादो यः श्रूयते13तुमीहितः ।

स एवं14 मध्यमग्रामः षड्जग्रामो यथास्थितः ॥

१५ निष्ठतुद्रुश्रुतिको मच्छग्रामे पद्ममधेषु15तौ ।

अन्त्यादिक्रमयोगेन ध्यासपयातसक मूर्छ्छना ॥

ग्रामयोगोस्ततानक्रिये ताः सप्त नाम च ।

तानप्रये वादित्राश्मिः स्वरैर्बादिश मृर्छ्छना ॥

गातागतीर्विंहितन्वन्नि तेन तास्तीर्यगायता ।

२० श्रुतयो गानकालेपु सयोगेक2व भजन्ति ताः ॥

स्वनिग्रवसितारम्भरपर्शोर्मिश्रणलयक्रमात् ।

पडि3रपे4 षुसम्प5ला मुनपः परिकीरितता ॥

1 B भा 9 2 A तत् । 3 A नपमा । 4 A भस्मे । 5 B लः । 6 D म् । 7 C कष । 8 A च्छव ।

स्पतितष्वैनिस्वारतम्य1 विमर्शो हनिः कथ्यते ।

नादीकुलेप्यो नादस्य व्यक्तियैयवसितं भवेत् ॥

मूल्येकमावलोत्तुह्यमारम्भ इति कीर्तितः ।

स्पर्शोस्तनदू2निसपर्शो व्यक्तिस्थानेपु सस्पु3 हु ॥

५ शिखो4 श्वने प्रमेदः स्यादतु5जादिमकतनः ।

श्रूतीनां लीयमानत्वे चुपो नो6चोभ7मावतः ॥

तार्किकैः पुः पुनर्मिन्यूनाधिकारविभागः ।

मिश्रा विश्रुतिकास्तत्र न्यूनाधिक8स्वनिसं9सिता ॥

चतुःश्रुतीका अधिकाः स्वरांशा श्रुतपस्तिसमाः3 ।

१० स्वरितेनाचुदात्तेन मिश्रसंज्ञा प्रकीर्तिता ॥

उदात्ताचानुदात्ताच स्वरितान्यूनसंशिता ।

उदात्तानुदात्त (?) स्वरितप्रचयेनाधिका4ः स्वता ॥

यथाश्रुति5मवा6 च्छुदरागा इति समीरिता ।

शिक्षाधिका7ः कमपवा गोडरागाः प्र8कीर्तिताः ॥

१५ अधिकान्यूनसंश्रितिमया वेऽ9स10रसंश्रिता ।

मिश्र11 न्यूनोपगमनाक्रियरागा इति स्वता ॥

साधारणास्सुधप्यस्तिस्यस्तिमिश्रन्यू12नाधिकारस्तिकाः ।

उदात्ताचानुदात्तसक स्वरितप्रचयावपि ॥

निहुतं कम्पितैच7 व तथाडकम्पितमेव च ।

२० तानि स्वराणामपि सन्नि संज्ञान्तरारण्यपद ॥

आघातान्तानपयमेदेन न्यूनमिश्राधि8केन च ।

मन्त्रमध्यमतारेण धायासकृत्या9कमेण च ॥

1 C स्मे । 2 A गीयमतद्व7 द्रोनां । B ध्वनमान । 3 C रस्स्थताः । 4 C निषादिकल्पना म्लागा योन्तः । 5 B धमये लः । 6 A पित्त । 7 A कफतपैष । 8 B माथा त्रः ।

1 C स्मे । 2 A गीयमतद्व7 द्रोनां । B ध्वनमान । 3 C रस्स्थताः । 4 C निषादिकल्पना म्लागा योन्तः । 5 B धमये लः । 6 A पित्त । 7 A कफतपैष । 8 B माथा त्रः ।

उदात्तेनानुदात्तेन स्वरितप्रचयेन च ।

कम्पिताकम्पितैर्वा स्वरेङ्यो रागसंभवः ॥

आध्यन्तान्वयमेदस्तु मृच्छेदनेवति कीर्त्यते ।

न्यूनीभूयाधिकत्वन्तु पुरस्तादेव दर्शितम् ॥

१ मन्त्र'मध्यमतां मत्वा स्थानत्रयमितीरितम् ।

रागव्यक्तिकृतालाप इच्छयोतिं परिभाष्यते ॥

वाड्‌बोधो2व'सम्पूर्णेनेदः सकृद्योति कीर्त्यते ।

अग्रोदात्तादयः सस प्रसिद्धा इति नेरिता: ॥

ग्रहांश्चास्तारमनूद्रो च वाड्‌बोउविते3व' अपि ।

१० अल्पत्वबहुत्वक्ष न्यासोपन्यास एव च ॥

एतद्रागविभागार्थे दर्शकं जातिलक्षणम् ।

एतैः ससगानं रागाः सक्कथ्याता गीतकोविदैः ॥

रागाः सम्पूर्णनामानः स्वरसप्तकसंयुताः ।

तानान्त्येकोनपञ्चाशत्कथ्यन्ते पूर्णेणनामसु ॥

१५ द्वि'चत्वारिंशता ताने: भाषा; पड्‌जिः स्वरमेव च ।

पक्ष्षत्रिशदनिम्नतैस्तानैर्भाषा: पक्ष्षभिः स्वरैः ॥

षड्जादिविचतिसंख्या वीणादिस्वरगोचरिताः ।

तानाः5 चतुरशीतिस तेऽपि6 सुरमध्यमादयः ।

२० पर्द यतिगेति: स्थानं लयः कालस्तथा त्रिधा ॥

ससर्वविदालकूषारा गमका: सस चैव7 हि ।

स्वाविन्दान्मार्गगमका द्वाविन्दाच्छ्रुतिनिगामिनः ॥

एतेषामेकतायोगो यथा गीतेउड्गम्यते ।

तथैव ते प्रयोक्तॄव्य गायकैर्गीयतामिति ॥

तन्त्रं च तत्समं देशीत्यनलस्यात्पद' लक्षणम् ।

पदं स्वाराधिकरणमर्यादयकारि यत् ॥

९ तिलः8 श्रुयतयोनाम्ना नन्वभिषयसमां हृति ।

तासां मार्गो9क्रियोज्जै सः चित्रवार्तिकवक्षिणा: ॥

आध्यात्मयोगे नाध्य10 च न गाप्यागिपदे11व' इति स्वरा ।

वाग्‌प्राधान्यभूयिष्ठा चित्रे धौया समा यतिः ॥

कचित्कैचिदवस्थितेन कचिच्चैव प्रहावति ।

१० वाच्यगेयात्मकावृत्तौ भिक्षा श्रोतवहा यतिः ॥

अव्यक्तवर्णा नन्वार्क्या गुरुभिरलेपमिर्युता ।

लसिता गेयभूयिष्ठा गोपुच्छा दक्षिणे यतिः ॥

सिंहो वृगस्तथा भृङ्गो रथद्रुहक्रट एव च ।

एतेषां गतयः पञ्च गीतेऽपि गिनिविदीरिता: ॥

१५ स्थानमुक्तं लयस्त्रेधा हृतं मध्यं विलम्बितम् ।

कालस्त्रिधा द्वि'मात्रक्ष चतुर्मात्रोच्छ्छामात्रिकः ॥

चित्रो व वार्तिके मार्गो12 वक्ष्यते षु नियस्म्यते ।

प्रस्तुतं मध्युरं रक्तं13 गाम्मीरं विद्रुादं लघु ॥

स्फुटमुख्खासि ललितं गुरूज्जस्त्वि समं स्मृतु ।

२० प्रोदितं प्रस्तुतं च विदगधं गुष्टतम् ॥

विद्रुमितं पद्धवितं नयं कोरहितं कलंमु ।

निरपेक्षं निराकाइक्ष निरालम्बनसेव च ॥

1 B मन्द्र । 2 A ग्र । 3 B के । 4 A नि । 5 A ता । 6 C वार्त । 7 A च्छ ।

1 A तन । 2 BC मिता । 3 ABC पै । 4 A चि । D लि । 5 D गम् ।

6 A B गे कौस्तुभ क्र ।

ससर्विषादलकारा श्रेत एव गुणा: स्वताः ।

ग्राम्यां त्रिभि: चतुर्भि: स्यादलकारोदय पद्भि: ॥

समुचितैस्तु एवं सुरुचिा गीते: पृथक्पृथक्‌ ।

अलङ्कारा: प्रयुज्यन्ते छायालापेषु घातुषु ॥

९ वर्णद्रुतस्युरलङ्कारा वर्णेपु भरमोदिता: ।

वर्णाश्रयानलङ्कारान्वदन्त्यन्ये प्रयोदवा ॥

कम्पित: स्कुरितो लीन: त्रिशिखाक्रियपस्थिता ।

आन्दोलिताहतभ्रू गमका: सस'कीलिता: ॥

स्वरूपं कध्यते नैवां न्याायातत्वादनेकरा: ।

१० निस्वानितं च सुधुरितं विततं² विधृतं तथाः ।

ग्रामितं दोर्घेललितमुरस्तारं³ भिरोयुधु ।

उज्झोलिताक्षिसके च⁴ लीलोस्सारितकुकुक्षिते ॥

प्रतिक्ष्वसतुर:क्षिसं कुण्ठाक्षिसकलेख व ।

समाक्षिसे कोमलेखा मुर्छोक्षिसं चिकु"ड्क्षकम् ॥

१५ उद्वर्तितं परावृत्तमपवर्तितमेव च ।

एतानि मार्गगमका इति विद्वज्जनरीतिताः ॥

मुर्छष्णाक्रमनसतततस्वरआतिसमाभ्रया: ।

मानपक्वकसंयुक्त रीतिपक्वकसंयुतम् ॥

चतुरायामसमीभ्रं छन्दोमिश्राश्रितमिर्युतम् ।

२० ध्वनिनिशारीरससिम्रं विश्रान्तस्वरवार्तेनम्र ॥

तनच्छा'यापरिकासलितं गीतमुच्यते ।

समनानुचिछू्रं लस्बं मितं⁷ चैवापकुष्टकम् ॥

1 AR सम्प । 2 A B चं । 3 AB व 4 A B कोल्वाङ्किते पैच । 5 AB ड ।

6 B मा । 7 A मितस् । D मिते चरे ।

ससमोजिवकार: ।

मानपक्वकमेतनु कविभं गीतकोविदै: ।

समामं तद्र्वेस्थां ध्वनिनिचारिर'साम्यकृत् ॥

तेषां करयचिदुत्सृष्टिरिछुचां परिकीरितितमम् ।

स्थाने स्थाने लस्बते चेष्टं निस्लहम्ममीरितमम् ॥

९ ध्वनिनिचारिरसंलेखो यस्लङ्क्रिस्समितीर्यते ।

यस्स्रापकुष्टयते गीते ध्वनिस्तदपकुष्टकम् ॥

रीत'यो गौडआललाटवैदर्भमिश्रजा:³ ।

आगारतिश्र गतिश्र्वापि व्याश्रुतिनिव्याकुलीनता ॥

एतद्रीतप्रयोगेषु चतुरायामसंज्ञिता⁴: ।

१० अतलं तरलं चैवसुल्लेलमलगं तथा ॥

उग्राणं लिप्सितं चैव घत्तिश्र विघघितमम् ।

एतानि रागगीतेषु छन्दांसिति च मन्यते ॥

छन्दोगतिविधेयोSत्र न मात्रावर्णेकलिप्त: ।

घातुभालु राग: ताल'मानविनाकृत: ॥

१५ तत्संश्र्चछवदाश्रिति गीते तदतलं चिदु: ।

तरलीकियते यस्न तादिस्थारनमप्यत: ॥

तरलं तसवच्छोल्लेखो यस्ल जो ध्वनि: ।

रागस्थानेष्वलङ्गनो घो लयतालवधानुग: ॥

तदाश्रया गतिर्गीतलगं⁶ कध्यते बुधै: ।

२० उग्राणं तचयुग्रेण रागतालप्रकल्पनम् ॥

रागान्तरं लिप्सते यस्स्रागस्तलक्षणिंस्तं विदु: ।

रागान्तरेण व्याविद्धं⁷ गीतं घदिनमुच्यते ॥

1 A B स्वापिसारिष्पमि । 2 B D लित । 3 C मिलिताः । 4 C संलिता गीतेपदिम ।

5 C न । 6 B वतत् । C वकल । 7 C लींड़

३४

विधिहिंतं विकड्डेन तालेन स्पाक्रिघदितम् ।

भिन्नजुचं तथावन्तं कीलं चाकुलमेव च ॥

सुदिताख्र द्रुतं चैव दोषा: सत्तैव गीतजा: ।

ईहकस्वरूपं भोजायै: स्वप्नबन्धेषु नोदितम् ॥

९ भट्टाभिनवगुप्तार्यपादैरैतत्प्रकाशितम् ।

'इत:परं विधोपास्तु भोजसो'मेश्वरविभि: ॥

व्याख्यातातो भगवतीनां मतेनेऽपि विरम्यते ।

मयापि शारदीयालम्बे प्रबन्धे शुद्ध दर्शितम्॥

१० आयामभेदैरगत्प्रै: स्वरूपं कथयिष्यते ।

सक्जीतं तस्य मेदाक्र तत्रैवालोक्यतां युधी: ।

नटो गीतेन वाथेन क्रतुनाभिनयेन च ।

रञ्जे रामायणावस्थाभिरतक्रतार्योर्मिरञ्जसा ॥

रामादितादात्म्यापन्न: प्रेक्षकात्रसयिष्यति ।

समापतति: सभा सभया गायका वादका अपि ॥

११ नटीनटाक्ष मोदन्ते प्रेक्षाग्रोन्याधुरञ्जनात् ।

अतो रञ्ज इति लोय: प्राहु यत्स प्रकल्पते३ ॥

तस्मादयं पूर्वरङ्ग इति विद्वद्भिरध्यगम्यते ।

कला पातात: पादभङ्गा: परिवर्तातक्र सुरसिमि: ॥

पूर्वं कियन्ते यद्रक्षे पूर्वरक्षो भवेदत: ।

२० तस्य द्वारादिकज्ञानि प्रत्याहारसुखानि तु ॥

प्रत्याहारोडवतरणंमार्गभासां६वणे अपि ।

वकंपाणिस्थिततस्तत्र श्रमेतु परिदध्ना ॥

सङ्क्षु'D'ना ततो मार्गोSरितक्र ततो भवेत् ।

गुरुड्कापकुष्टकं तत्रोल्थापनं परिवर्तेनम् ॥

नान्दी प्ररोचना तत्र त्रिगतासारिते अपि ।

गीतं ध्रुवा त्रिसाम स्या'D'क्वारमत:परसू ॥

९ सर्वङ्गमानर्क चारिमद्वाचारिसतत:परसू ।

एतान्यज्ञानि कल्प्यन्ते पूर्वरङ्गस्य द्वारिभि: ॥

निमेषकालो मात्र स्पानमात्रे क्षे यत्क'ला भवेत् ।

द्विमात्रा स्पास्कला चित्रे' चतुर्मात्रा तु वार्तिके ॥

अष्टमात्रा तु चित्रक्रिदक्षिणे समुद्धाहता ।

१० निमेष: पञ्च विज्ञेया गीतकाले कलान्तरम् ॥

तन्त्रावापोDष्ठे निष्कामो द्विक्षेपक्ष प्रवेश्यामसू ।

चतुर्विकलप हतेयं निर्द्वान्द: परिकीर्तित: ॥

श्यामा तालो धुवक्षैष्ठे७ सक्लिपातस्तथैव हि ।

सङ्कदलक्षणा क्षेयने विज्ञेयास्तु चतुर्विधा: ॥

१५ निष्कामक्ष प्रवेक्षाक्ष विकलौ परिकीरिततौ ।

एषामन्तरपातास्तु पातसङ्ख्या: प्रकीर्तिता: ॥

गुरुप्लुतानि मिश्राणि त्रिमात्रं परिकल्पयेत् ।

पादभोगैकश्रेष्ठोSभिस्तमरूप च लक्षणा:९ ॥

परिवर्तनो भवेस्सालपरिदृष्टि: पुन: पुन: ।

२० कृतपस्य तु विन्यास: प्रत्याहार उदाहृत: ॥

कृतपो सुरजादीनांभा'णदीनां चय: स्वृत: ।

यदा''हियन्ने भाण्डाच्चा: प्रत्याहारसुतनो भवेत् ॥

1 A शाढि । 2 A omits two lines । 3 B C संप्रकाशते । 4 A कल्या: पातात: पातारा । D काल्पादापादा । 5 C थ संप्र । 6 C ला । 7 B कलो ।

1 A B संपेष्ट । 2 A ख । 3 A साम्प्रदायो । 4 C नानाकाल: क । 5 A B C क्षे। 6 B नृत्यादयो । C लास्योधो । 7 A B ता जैव । 8 B C हि । 9 B विचक्षणा: । 10 D क्ष । 11 ABC था ।

अत्रावतरणं तत्त्वाद्याकारानां निवेशदानम् ।

बहुकार्यसमारम्भ आरम्भ इति कथ्यते ॥

वाथानां क्षुरजादीनां प्रस्तुति: कार्यसूच्यते ।

आस्रावणं नाम अभ्येयास्मिन्नातोय॑र॑नम् ॥

९ तन्रयादेर्दैण्डहस्तैर्दीसीरानोय॑र॑नम् ।

विभागो वाच्यवृत्तीनां वक्त्रपाणिरिहोच्यते ॥

समोपपरिपर्वाक्ष पाणयङ्गनिधिः स्मृताः ।

तन्रयोगस्फरणार्थ यत्सा प्रोक्ता परिघट्टना ॥

अत्र पाणिविभागो यो मता: सङ्कीर्ण*तना डुषे: ।

१० सहृदनाचिविधीर्णागात इत्येव केचन्* ॥

योगोऽत्र तन्र्री*आणडानां मार्गोसारितख़ुच्यते ।

कलापातविभागोऽत्र मभेदासारितक्रिया॥

अनङ्गवर्णापकृष्टम्भेचॡल्कापकृष्टकम् ।

घुश्कापकृष्टकं ते न ते नेत्युचारणं भवेत् ॥

१९ यम्मादुरुस्थापनऽन्यातदु प्रयोर्ग नान्दीपाठकाः ।

तम्मादुरुस्थापकं श्रेयं वागङ्गव्यक्तिकारकम्* ॥

यम्मादु लोकेलोलिम्ना परिवृत्य* वन्दितेन्द्रम् ।

नमस्कुर्वनित तम्मादु परिवर्तनख़ुच्यते ॥

नन्दी वृक्षो वृक्षाकूस्य जगदादौ जगत्पते:8 ।

२० द्वास्पत: कल्पनायोगाजगाम किल रङ्गनात्रम् ॥

तस्य तन्रूपसम्बन्धाह्पजा नान्दीति कथ्यते ।

देवतादिनमस्कारमकृलारम्मपाठकै: ॥

या क्रिया नन्यते नाट्यारम्मे नान्दीति सा स्मृता ।

या पूर्वेरङ्गसम्भाव्याधिवशात्यक्रचर्तिनी ॥

सभ्याश्रनद्यतीयेप* सापि नान्दीति कीर्त्य्यने ।

पथ्यनपानि भूसोऽसि पूर्वेरङ्गस नाटके* ॥

९ तथाऽप्यवदयं कर्त्तव्या नान्दी विघ्नोपशान्तये ।

नान्दीश्लोको विषातवपक्षननामा॒ एव स: ॥

पथ्येव चन्द्रसम्भन्धा ललिते व्यपितोच्यते ।

नान्दीश्लोके तथा यत्न: कर्त्तव्य: कविमिस्सदा ॥

चन्द्रायत्ततया नाट्ये प्रभुत्वे रससम्पदाम् ।

१० एतदुरुस्थापनाचॠतुष्क* नान्दीपाठकै: ॥

विचेयमस्माल्लीयन्ते ब्राह्माद्या: सर्वदेवता: ।

सूत्रधार: पठेताम्र मध्यमं स्वरमाश्रित: ॥

नान्दीं पदैर्दशामिरष्टमिरव्यालकूटनाम् ।

तत्सङ्घ्यातेऽभ्येक्षानन्दी वाक्यै: कापि विचक्षया ॥

१९ सम्पादाऽडयथा नान्दी मभेदिति व केचन ।

प्ररोचना सा यत्रैव प्रयोक्तुमोदात्तवस्तुन: ॥

प्रशंसस्या प्रेक्षकाणाहृलतुष्टीकरणं तु यत् ।

सूत्रधारो नटेशै तथा वै पारिपार्श्वक:* ॥

कुर्य्यन्नित यत्र सल्लापं नदेताजिगर्त्तं स्वतमर् ।

२० आसारितं बहिरगीतविधिरित्युच्यते बुधै: ॥

अत्र गीतिविधि: पूर्वैरिङ्गुचो भरतादिभि: ।

व्याख्यातस्तत्र गेपुल्याशामाभिरभिधीयते ॥

मनःकादियु गीतेपु सर्वेष्वेवं विचिं स्वनः ।

अधिका वापकूष्ठा व प्रावेशिकयात्रासानिकी ।

अन्नतरा नेति पंक्तिता भ्रुवा नाटकसंप्रिता ।

त्रिस्रां स्यात्संप्रितं व त्रिलयं व त्रिपाणि यतं ।

वागङ्गरस्याभिनयैः स्त्रीनृत्यसमभिगीयते ।

यस्मादभिनयो गात्रं प्रथमं स्ववतार्यते ।

रङ्गद्वारमतो रङ्गयं वागङ्गाभिनयात्मककम ।

शुकुमारं विजानीयाच्छुक्काररससम्भवं ।

स्मराभ्रये व दम्पत्योः स्नेहं हर्षात्मकं भवेत ।

पत्रयोः सङ्क्रिहिते गात्रस्नेहतुकालादिदर्शनं ।

गीतिकार्योंऽभिसम्बन्धं नृत्यं तत्र प्रयोजयेत ।

दृश्याभ्रयं यदा व स्यादृतुकालादिदर्शनं ।

औत्सुक्यचिन्तासम्भवं शास्त्रं नृतं प्र(न)योजयेत ।

स्वणिडता विप्रलङ्घया व कलहान्तरितापि वा ।

पसिमवक्त्रं भवेश्वरी तत्र नृतं न योजयेत ।

सलीयपुत्ते सक्लापे दपिते मोपिते सति ।

सक्रियं(ने)योजयते नृतं प्रियेष्टसहिते तदपि च ।

देवस्तुत्याप्रयं गीते पदैकं हरपयते ।

माहेश्वरैरङ्गहारैरुदात्तैस्तत्प्रयोजयेत ।

गात्र शृङ्गारसम्पन्नं गानं खोःपुरुषाश्रयं ।

देव्या कुन्तेरङ्गहारैर्लिलितैस्तत्प्रयोजयेत ।

तत्क्षिसाम्ना देवस्य पुष्पाञ्जलिमुदीरयेत ।

तिरसकूतरसोत्कर्षः किशिदामोदसुवचकः ।

पुष्पाञ्जलिमवः खोः कार्य आचार्यःपुरस्तरः ।

ततः पुष्पाञ्जलिं युक्त्वा रक्खपीठे परित्य च ।

प्रणम्य देवनाम्यक्ष कर्तव्योऽभिनपस्तवः ।

पत्राऽभिनेयं गेयं स्यात्स्तवं वाथं न योजयेत ।

अज्ञहारमयोगे तु आणडवार्यं प्रयोजयेत ।

समं रक्खं बिन्दुं कृत्वा शुद्धं शस्तं प्रहसजं ।

मुक्ताकड्ङ्ग्राहि वायड्ङ्गोयं वायं तु ताण्डवे ।

आसारितादि व गीतं नृतं वाथमथापि वा ।

वर्षतेरड्भिनयं वा स्यात्स भवेदर्थमानकः ।

एकवाच्यप्रचारो यः स चारीत्यभिधीयते ।

मण्डलादिप्रचारो यः स महाचारीरिष्यते ।

इति ग्राभिन्दादज्ञाल्मा पूरवरः प्रकीर्तितः ।

एवं यः पूर्वरङ्गन्तु चिच्चना सम्प्रयोजयेत ।

नाङ्गुरं प्राप्नुयादग्रं पश्चात्स्वर्गं व गच्छति ।

इत्यं रक्खविधानस्य सम्वन्धादिप्रसिद्धये ।

गात्रं नाम व वेधनीयत्प्रयोजावाक्ये सम्भासदाम ।

नाऽचकस्य व यज्ञाम गभीरनिर्दिष्टलक्षणं ।

वाच्छाकलापः प्रथमः कलाविधिरनन्तरः ।

वाच्छागुण्या न हरयते वयवहारः कदाचन ।

वाच्छाकलापस्तु कवेरष्टार्थप्रकाशनं ।

स्वामिशेयगतत्वेन लड्ढिया परिपच्यते ।

1 A पा । 2 B पेत् । C मुक्तवच । 3 A न । 4 C र । 5 B वदतो ।

6 C पाद । 7 A महाश्चिर्यते । 8 A मा ।

स्वगतं तु स्वगोत्रादि स्वस्य कीर्तिंप्रकाशनम् ।

अभिषेयगतं तत्स्वकाव्यनाम्ना प्रकाशनम् ॥

तत्राम नाटकायनतर्गर्भितार्थोपस्थचकस् ।

यथा हि रामाभ्युदयं नाम नाटकं मित्यातः ॥

वाच्यवाचकसम्बन्धो नाट्यविदग्धैरर्विभाव्यते ।

कीर्ति: फलं तया स्वर्गस्थितिरत्र प्रयोजनम् ॥

यथाप्रधानि भङ्ग्यादि: पूर्वैरध्यस्य नाटके ।

'नान्यनन्ते' शब्दबोधाधिसुक्तानन्यज्ञानि लेशातः ॥

प्ररोचनार्थो नान्यनः प्रत्याहारादि कथ्यते ।

अथ नान्यतत्सम्बोधे कश्चिदस्त्यपरोदपि वा ॥

इत्थं रक्जं विधायादौ सूत्रधारो विनिर्गते ।

ततः शट! प्रतिश्रयान्तः सूत्रधारसमाकृति: ॥

स्वचपेक्षस्तु पीजं वा मुखस्य पात्रमथापि वा ।

अत्र वस्तुस्वरूपन्तु प्रथमं सम्मयुच्यते ॥

वस्तु तत्स्यात्प्रबन्धस्य धारीयं कविकल्पितम् ।

इतिवृत्तं तदेवाहुर्नाट्याभिनयकोविदाः ॥

चरितं नायकादीनां निवेश्यंस्तत्र संस्थितम् ।

प्रयोजनवशात्तत्र भवैतामनमपि कचित् ॥

वृत्तवत्कलिप्यमिति यदितिवृत्तं तदुच्यते ।

गोपुच्छचन्द्रदृशातच्यं काव्यादि° कविभिः सदा ॥

पञ्चानांगे प्रबन्धस्य कर्तव्यास्ते रसादयः ।

इतिवृत्ताभिधं वस्तु यत्काव्ये तत्कविभिः स्मृतम् ॥

आधिकारीकमेकान्तु प्रकाश्यमथापरम् ।

तत्राधिकरिकं मुख्यमाद्यं प्रासङ्किकं चिदु: ॥

वृत्तान्तो नायकादीनामत्र स्यादाधिकरिकः ।

उपनायककृतान्तः प्रासङ्किक उदाहृतः ॥

नायिकानायकादीनां इतिवृत्तवर्गेभाकू ।

काव्येऽ्यापी स एवैष अधिकारिक उच्यते ॥

यक्षोपनायकादीनां वृत्तान्तो नायकार्थकृत् ।

स नान्तरीयकस्सार्थः प्रासङ्किक उदाहृतः ॥

आजनमनोडभिषेकान्तं रामस्यैवाधिकारिकम् ।

प्रासङ्किकन्तु सुप्रीववधिमोषणविचेष्टितम् ॥

प्रासङ्किकामिरं वस्तु नाटके भवति त्रिषा ।

पताकाप्रकरीयुक्तपताकास्थानकक्रमात् ॥

साखुबर्हं पताकास्थ्यं प्रकरी च प्रदेशेऽभाकू ।

उपनायककृतान्तो नायकस्य फलार्थिनः ॥

साखको लभ्यते स्वार्थे सा पताकेतिन कथ्यते ।

नायकस्य कथामध्ये तत्स्थानानसस्य या कथा ॥

आफलोदयपर्यन्ता सा पताकेतिन कथ्यते ।

पताका मद्रराजस्य° धाल्यस्य चरितं यथा ॥

फलं प्रकल्प्यते यस्या: परार्थोऽयेय केबलम् ।

अनुबन्धविहीनान्तां प्रकरीभिति निर्दिशेत् ॥

येन केनाप्यनल्पेन हेतुना पूर्वेच्चित्तम् ।

पञ्चाशल हृदयेन यच्चु वस्तु प्रकरी भवेत् ॥

प्रकरी कुलपत्यङ्के जटायोः'क्षरितं यथा ।

यथा पताका कस्यापि शोभाकुरिहरुपत् ॥

स्वस्योपनायकादीनां वृत्तान्नस्तत्रदुच्यते ।

शोभायै वेदिकादीनां यथा पुत्रपाक्षनादयः ॥

तथाऽत्र वर्णनादिस्थु प्रधानेभे प्रकटेर्भवेत् ।

आगन्तुकेन² भावेन यदभिनयकत्करणाम् ॥

वस्तुनो भाव्यवस्थस्य पताकास्थानकनु तत् ।

तत्प्रताकामपकृत्योर्वाच्यवस्थस्य वस्तुनः ॥

सूचनोपायमेवाढः पताकास्थानकं बुधाः ।

१० अतीतानागते कार्ये कस्येते यत्र वस्तुना ॥

अन्यापदेशभावाजेन पताकास्थानकन्नु तत् ।

यत्रार्थे चिन्तिते'न्यस्मिस्तदन्यः प्रवर्तते ॥

आगन्तुकेन भावेन पताकास्थानकं तु तत् ।

तचुल्यसंविधानकं तथा तुल्यविधोरणम् ॥

१५ इति द्विधा यदन्योक्तिरूपं तत्प्रधर्मं भवेत् ।

यत्समासोक्तिरूपन्तु तत्स्यातुल्यविधोरणम् ॥

पताकास्थानकस्थाने वातुर्विध्यं प्रजानते ।

"सहसैवार्थसम्पत्तिः'गुणवृद्धयुपपादनः ।

पताकास्थानकमिदं प्रथमं परिकीरितम् ॥

२० वचः'सातिश्रायं श्लिष्टं काव्यवर्णन्रसमाधयम् ।

पताकास्थानकमिदं द्वितीयं परिकीरितम् ॥

अर्थोपक्षेपणं यत्र श्लोकैरश्चिनयं भवेत् ।

श्लिष्टप्रत्युत्पत्तरोपैः³ मृतीर्यामिदमिष्यते ॥

1 A श्लोको । 2 B कच्यु । 3 D त्रोपैः । 4 C समाधि ।

ऋष्योः वर्णनविन्यासः सुस्थितः कार्यपोज्जितः ।

उपन्याससहयुक्त यतत्'तदतुर्थं'सुदाहृतम् ॥ "

आदितस्त्रतरयं तुल्यसंविधानात्मकं भवेत् ॥

छतुर्थ तु भवेतुल्यविधोरणासमन्वितम् ।

उदातमोत्कलिकेल्यादि लतारत्नावलीगतम् ॥

यतुच्यते द्वितोयेज्ये तत्स्यातुल्यविधोरणम् ।

यत्सन्धिच्छिन्नता यत्काले तस्काले तत्स सिद्धये ॥

विधीयते यदन्योक्तिस्ततुल्यं संविधानकम् ।

'अपि नाम स गृह्णीत' इति कौतिल्यचिन्तया ॥

१० 'महोदो' इति सिद्धार्थकोक्तिस्तुल्यविधानकम् ।

यदाऽधिकरिकं वस्तु द्विधेव परिकीरितम् ॥

प्रत्येकं तथ्रिकं श्रेधा मिथ्यते कार्ययोगतः ।

प्रधयातोल्पायमिश्रत्वमेधाद्रिविधमुच्यते ॥

प्रध्यातमितिहासाविरुल्पायं कविकलिपतम् ।

१५ मिथ्यं च सदृशादेवं वधया वस्तु कलिपतम् ॥

तस्माद् विशिष्ट वस्तुनाऽपि मुख्योंऽर्थस्यात्मकत्वेन ।

अनन्त²वादैवैषामुखा लक्ष्यादुसारता ॥

अग्राधिकरिकस्यापि तथा प्रासङ्किकात्मनः ।

वस्तुनो भरतः प्राह फलं तत्स्य मिदा अपि ॥

२० फलं त्रिवर्गस्तच्³छेदमेकानेकगुणान्वितं च ।

त्रिभिद्रोपैः⁴ प्रयोजने तेषामन्यान्यसङ्करात् ॥

1 A यथोपन्यासयुक्त । 2 A तेति च । 3 B धरात् । 4 A तथा । 5 A त्वाद । C स्वार्थे । 6 A द्रुच । 7 D निमित्तकाः ।

एयं द्वादशाखा वस्तुफलभेदः प्रकल्पितः।

बीजमस्येनिदृष्टानांध्रिः त्रिवर्गोऽयेरितं बुधैः॥

फलं यदिदितिदृष्टस्य स त्रिवर्गे इतोरितः।

उपक्षिसन्तु यत्स्वरूपं विस्तारं यात्यनेकधा॥

९ हेतुर्यस्यात्रिवर्गस्य तद्रीजमिति कथ्यते।

विस्तारो बहुधा तस्य नायकादिविमेदतः॥

स स्वामान्यो भयायत्तसंशिद्देर्नायकस्य तु।

ततदुत्साहं रुपोज्यं विस्तार इति कथ्यते॥

बीजमुखं यथा स्कन्धाख्यापुपादिरूपपत।

१० बहुधा विसृतं गच्छेत्फलायान्ते सकलपते॥

तथा नायकमित्रादिर्लुप्तोऽनन्ते फलप्रान् भवेत्।

बीजक्ष वेणीसंहारे सत्पक्षा इति दर्शितम्तम्॥

फले प्राप्ताने विज्ञाने बीजस्यावान्तरैः फलैः।

तस्याविच्छेदको हेतुर्बिन्दुरित्याह कोहलः॥

१५ बिन्दुर्मानविपत्तिभ्यां त्रिलुपः कथ्यते बुधैः।

क्रोधेन मानजो बिन्दुः शोकेन स्वाङ्गिपत्तिजः॥

लतासङ्ग्रहणैलत्यादि बिन्दोः सामान्थलक्षणम्(?)।

कृत्त्या येनति पाश्वालो वयाह्नता गौरिति कुशा(?)॥

शोकेन द्वौपदीकेशास्मराकर्षणपातकिन्त्।

२० इति बिन्दौद्रिरूपत्वमनयत्रोभयमिद्धि(?) यथा॥

बीजं बिन्दुः पताका च प्रकरी कार्यमेव च।

अर्थप्रकृतयः पञ्च कथामेदस्य हेतवः॥

१ B C D सदामाल्यो। 2 B C तदुस्खा। 13 श्रा। 4 B ल। 5 C केशव नैति।

6 A ताह या। 17 B तथा वैद्।

प्रस्ते कथाधारीरस हेतवः परिकीरिताः।

साधनस्वादि बीजस्य प्रधानं तदुपक्षिपेत्॥

साध्यतावेद कार्यस्य सर्वोऽने तत्वयोगयेत्।

अविच्छेदाय रचेयेदृशं मध्ये तयोरपि॥

५ तत्न तत्न यथायोगं पताकामकरोर्न्यसेत्।

उक्ता अर्थप्रकृतयसतस्यपुष्टिश दशिंता॥

यथा हि विश्वामित्रस्य प्रोत्साहोपचिता स्वता²।

रामागुत्साहपोषोऽर्थो बीजमिल्यभिधीयते॥

यद्वितीयेऽपि तृतीयेऽपि जात्यायं च्छेदकारणम्।

१० अनुवायी भवेदिन्द्रुश्रुतुथोऽङ्कावधि कचित्॥

यथा हि वीरचिते चतुथेऽङ्के विलोकयते।

विष्कम्भे माल्यवद्वाक्ये ह्वा वत्सा इतुदीरिते²॥

सुग्रीवादेश उरस्साहो रामागुत्साहसासाकृत।

सा³नुबन्धः फलप्राप्तः सा पताकेतिनि कथ्यते॥

१५ यथा जटायोः स्तान्तः सीतापहरणे कृतः।

हनुमतो वा प्रकारो² यथा सागरलङ्कने॥

ताताङ्गमोक्षभोलेन कार्य विलोकयते।

तानालम्बचिमौलिक मौक्तिकमणि कृत्स्न महापो³ऽत्रिणो

दन्त्राविष्णु[द्द] विलासपत्रकरी दृष्टा श्रृङ्गां मैदिनी॥

२० सेतुबन्धिणपञ्चिमो जलनिर्झरो सीमान्तयो(?)निस्मृतः।

कल्पान्तं च¹¹ कृतं समस्तमदशश्रीकोपसर्गं जगत्॥

अत्र धर्मोर्थेनिस्पत्ति फलत्वेन प्रकाशिता॥

१ B कार्या। 2 C तोडपि चः 3 B शु। 4 C ता। 5 C येँदु।

6 A गोल। 7 B हन्तीः। 8 A होति। 9 All Mss read बिन्दु or विष्णु । 10 A शम्भुः । 11 B स्तान्त ।

अवस्था: पक्ष्ष कार्यस्य प्रारउघस्य फलार्धिभ्रि: । आरम्मयत्नप्राह्याशानियन्त्रणासिफलागमा: ॥

कार्यस्य नायकादीनां व्यापारापेक्षया पुन: । पक्षावस्था भवन्तेति भरतादिभिरुच्यते ॥

९ औत्सुक्यमात्रावनस्स्तु यदृीजस्म्य नियुज्यते । महत; फलयोगस्य स खल्वारम्म इष्यते ॥

अपभ्र्यत; फलमप्रासिं यो व्यापार; फलं प्रति । परं चौत्सुक्यगमनं स प्रयत्न: प्रकीर्तित: ॥

इष्टम्रासिद्धौ या काचिद्वृत्तस्य परिकलम्यते । १० सत्तामात्रेण तं प्रारहुर्विन्चिवलप्रासिसंभवम् ॥

नियुक्ता तु फलप्रासियेदा हो'वं प्रपभ्यति । नियतां तु फलप्राप्तिस सगुणां तां विनिदिशोेत् ॥

अभिप्रेतं समग्रं च प्रतिरूपं क्रियाफलम् । इडयने यत्रिवृत्तेति² फलयोग: स उच्यते ॥

११ सर्वस्यैव हि कार्यस्य प्रारउघस्य फलार्धिभि: । यथानुक्रमशो क्षेता: पक्षावस्था भवन्ति हि³ ॥

काकुन्तलाया: क्षत्रेण परिम्राह्याक्षसम्भवात; । आरम्मोडसंशये क्षत्रेत्यादिदुप्यन्तभाषिते ॥

प्रयत्नो माधवेनैव मालत्या: सकृमाश्रया । २० प्राणैस्तपोभिरित्यादि यस्तत्कामन्दकी'वच: ॥

प्रीते विधातरि स्यादि मास्त्राशा मालयवक्च: । सन्देहनिर्णयो जात: साम्भिलार्षं भवेतिं च ॥

वृच्यन्तभाषिते यत्र नियतासिरियं भषेत् । भिमसस्य वेणीसंहारे फलयोगोडत्र दर्शित: ॥

अवस्थापकं क्षोतर्येमकृतिभिस्ससाह' । निबन्धनीयं कविमिर्यीयैथवान्योंप्यन्वितम्तम् ॥

९ तद्न्यवचनादर्थेमकृतीनां यथाक्रममम् । ekaekasya भवेस्सन्धिरेकैक इति निर्णय: ॥

अर्थातिप्रकृतीनां तद्वचनेनापिकाल्य च । an्ययो च्छुपसंहारकमात्रस्मक्रमास्त्रय: ॥

पक्षावस्थासमेतार्थीप्रकृतीनां यथाक्रममम् । १० यथासङ्ख्येयेन जायत्ने मुलाग्राथा: पक्ष्ष संश्रय: ॥

अन्तरैकार्थसम्बन्ध: सनिष्रेकान्वये सति । an्वितानां कथांशानां परमे तु प्रयोजने ॥

संन्ध्यस्स्तनिधिरित्युक्तोवान्तरेकप्रयोजन: । ekकार्योऽन्वितेश्वत्र कथांशेउ प्रयोगत: ॥

१९ अवान्तरेककार्येस सम्भन्ध: सनिष्रिरिष्यते । mulं प्रतिमुखं गर्भं सङ्गमशोऽपसंहति: ॥

विवक्षितोऽर्थमुद्देशाकमोऽवस्थाकमो यथा । nानार्थेसहेउस्तु बीजोत्पत्तिहेतुं भवेत् ॥

अंहो अर्थ सो राअमोति रत्नावल्यां शुर्य स्वतम् । २० बीजोत्पत्तिने हेतु: स्याद्रसानां मुखसनिष्रभाष् ॥

तेषां त्रिवार्घोसम्मन्ध: प्रयो यस्त्राक् हम्पते । तैवं कामोपयोग्यस्त्र शुङ्गारो हम्यते'रस: ॥

अर्थोंपयोगी वीरः स्याद्रौद्रोग्रपि स्वात्कार्चितकचित् ।

रक्षारूपेण धर्मार्थोपयोगी करुणो भवेत् ॥

अक्रूरोष्पि मनः'श्रेष्ठं' प्रीतिमद्र्वात्कामसाध्यकृत् ।

ते भयानकतामत्यहास्या: क्रूरेयेपु योजिता: ॥

५ तत्क्षोभमनोज्ञस्तिब्रशात्यायास्लिवर्गगा: ।

अतों रसानां हेतुत्वं मुखसन्थैरैवेदपि ॥

बीजारसोद्भवत्निर्झर्या मुखसञ्चारैव मुख भवेत् ।

अज्ञानी द्वादशोत्कस्य बीजारस्मसमन्वयात् ॥

उपक्शेप: परिकर: परिन्यासो विलोभनम् ।

१० मुक्ति: प्राप्तिसमाधानं विधानं परिमावना ॥

उद्द्रेद: करणं मेद इत्यज्ञानी मुखस्य तु ।

बीजव्यास उपक्शेपस्त्राहुल्यं परिक्रिया ॥

तक्रिष्पत्ति: परिन्यासो गुणालङ्कार्यं' विलोभनम् ।

सम्प्रधारणमर्थानां मुक्तिरित्यमिधीयते ॥

१५ बीजागम: समाधातुं प्राप्ति: कोऽपि मुखलागम: ।

परिमावोऽतुलावेशो' विधानं मुखदुर्लककृत् ॥

करणं प्रकृतौर्मध्ये उद्द्रेदो गूढभेदनम् ।

मेद: प्रोद्भाह्नादक्षिणि कथितानि यथार्थतः ॥

वस्तुनेतुर्सादीनामानुगुणयेन योजयेत् ।

२० विवक्षितोऽर्थो नाझ्झानां कम इत्येव निर्णय: ॥

लक्ष्यालक्ष्य इवोद्रेदस्तस्य प्रतिमुखं भवेत् ।

हृदयाह्लादयतया बीजव्यक्तिकृत् प्रतिमुखं भवेत् ॥

1 B नाद् । 2 B प । 3 C त्वणाख्या । 4 A दो ।

प्रत्यक्कोपेनिबद्वानां तथतकार्योऽनुसारतः ।

प्रयोजनानां निष्पत्तिरद्यत्नमिह कथ्यते ॥

बहूनां तारगण्यानामनिष्पतिरहद्यता ।

यथा सागरिकायान्तु वत्सराजस्य दर्शनात् ॥

५ समागमेच्छा' बीजन्तु दृढयाद्र्दयतया स्थितम् ।

चिन्दुप्रयत्नानुगमादन्यस्य प्रयोदशा ॥

विलास:' परिसर्पेक्श विच्छेदो जातिस्मृति: ।

नर्मेच्छुति: प्रगमर्नि निरोध: पर्युपासनम् ॥

पुर्षं व्र्जोपन्यासो वर्णसंहार इत्यपि ।

१० रतिक्षोभे विलास: स्यादम्पत्योर्नैवसङ्क्रमे ॥

परिसर्पस्थु बीजस्य दृढनष्टाहुसर्पणम् ।

विच्छित्तमरतियर्नोष्टुरता'मासिसम्भवा ॥

युनोररत्नुपशयाम: शामप इत्युच्यते बुधै: ।

परिहासवचो नर्मे धुनेत्कजा' शुतिर्मेवेत्॥

१५ मुक्तकोत्सदं' प्रगमनं निरोघ: स्याद्विरोधनम् ।

अनुनयीतिः पर्युपास्तिः पुर्षं सातिशयद्रार्य वचः ॥

प्रत्यक्शानिष्ठरन् व्र्जोपन्यास: प्रसादनम् ।

वर्णसंहार इत्युक्तो नानाजातीयसङ्क्रम: ॥

एतेषाऋ कमो न स्याद्व्यूहयुक्कमस्यापि दर्शनात् ।

२० पौरपौर्ं' भवेऽर्मध्युत्पत्ते विधुतादृशे' ॥

विलासादे: प्रघानत्वं नेत्रादिविश्रातो भवेत् ।

गर्भे: स्यादृष्टनष्टस्य बीजस्यानेपणै कुशु:' ॥

1 B समेष । 2 B तती । 3 B द्र । 4 AB न । 5 B द्र । 6 A कल्प ।

7 B च्य । 8 C व्ली: ।

बीजस्यैवान्तरायादेरस्य प्रतिक्षणंवान्तरे

हर्यादद्वयतया हृदनुभवस्यान्वेषणं हि सः' ॥

व्यपा'यश्रान्तिर्जृम्भतेर्विच्छेदस्यालोभ्यक्तितः ।

पौनःपुन्यं चहुरिते गर्भेस्नेहाश्र हेरितः ॥

९ स्पादग्रोत्सर्गात् प्रासिः पताकाया विकल्पतः ।

तथाऽऽप्यस्य निवेधाः स्वात्मप्राप्त्याश्राया नियोगतः ॥

ग्राम्याग्राह्यागमस्वाथां गर्भेसन्धाविवृत्ताथवा ।

अपनाके निवेधाः स्वाधिन्द्रियौजसस्प वा कचित् ॥

समन्वयेऽर्थप्रकृतेः प्राप्याश्राया इतीरितः ।

१० अभाववस्तु पताकाया यथा मालविकाविदुः ॥

सद्भावो हृदयते तस्या मालतीमाधवाऽ'dिशु ।

तस्मात्पनाका स्पर्शेति विकल्प्यं प्राप्‍तं कोहलः ॥

गर्भेस्नेऽपि: प्रसिद्धतामोदाहरणमुख्यते ।

नतैयाऽदौ तु मालत्या(स्या) गर्भेसन्थेर्विऽलोक्यते ॥

११ शरीरं क्षाममित्यादि के सेव्यन्तं यदन्नराः ।

अज्ञाऽनि ब्राऽदृशोऽनुस्य गर्भेसन्धेर्व्यथाक्रमः ॥

अमृताहरणं मार्गो रूपोदाहरणं क्रमः ।

संग्रहाश्रानुमानक्व तोटकाऽधिवलेऽ तथा ॥

उद्घेगसम्भ्रमाक्षेप इत्यज्ञाने भवन्ति तु ।

२० अभूताहरणं छद्म तदा तत्त्वस्य कत्थनम् ॥

अमृताहरणं तस्त्याऽकर्तुं यत्कपटाडप्रयम् ।

तत्त्वार्थकोतिनं मार्गो रूपं सन्देहकृद्वचः ॥

1 B वा। 2 A मा। 3 A B वा मालविका। 4. C नेका।

वित्'श्रार्थसमवाये तु वितर्कों रूपमुख्यते ।

यस्तु सातिश्रायं वाक्यं तदुदाहरणं भवेत् ॥

क्रमः सङ्जिनितार्घोसिर्भाववज्ञानमपापरे ।

सङ्क्रमहः सामदानोचिकारम्भो' लिङ्गतोञ्जुमा ॥

९ चेष्टयाज्ञ्यातिसन्धानं वदन्त्याऽधिष्यलं बुधाः ।

संरम्भयुक्तं वचनं यत्सतोटकमुख्यते ॥

उद्घेगेऽर्जितत्वा मातुः सङ्क्ष्मान्तसो न संग्रहम् ।

गर्भेम्बोजसकुल्लेखपादाक्षेप इति कीर्तितः ॥

गर्भेसन्धेरिहाऽऽज्ञानां क्रमोऽपि न विवक्षितः ।

१० क्रोधेनावष्टम्भयत्र व्यवनाद्या विलोभनात् ॥

गर्भेर्निर्भररबीजार्थः सोज्जमश्री इति स्मृतः ।

गर्भेर्निर्भररबीजार्थः सम्भन्थो व्यपनादिः ॥

विचारणिर्णययो यस्तु सोज्जमश्री इति स्मृतः ।

यथा हि वेधीसंहारे त्रीणि भीष्ममहाऽहाणेव ॥

११ इत्यादिनैव पञ्चेऽङ्के सोज्जमश्रों विलोक्यते ।

तत्रापवादसम्बेष्टो विचारद्रवद्रवशकतयः ॥

युतिः प्रसङ्जरछलन्नं व्यवसाऽयो निरोधनम् ।

प्ररोचना विचलनमानक्व प्रयोदशा ॥

दोषप्रह्ययाडपवादः' स्वात्मसम्बेष्टो रोषभाषणम् ।

२० विद्रवो वघषन्धादिर्देशो घुणतिरस्कृतिः ॥

विरोधशामनं शक्तिसर्जनोभेजने युतिः ।

अप्रस्तुतार्थकथनं प्रसङ्ज इति कथ्यते ॥

1 A B न। 2 A B श्वा। 3 A द्रुतो। 4 A B श्यापारः ।

व्यवसायः स्वशक्त्युचितेऽर्थे चित्तमाननम्‌ ।

व्यवसायः परिद्रोहे प्रतिज्ञाहेतुतस्मभवः ॥

संरुध्यमानं'वज्र्या' या तत्रिरोधानमुरुच्यते ।

परस्परस्य सद्रप्रामः संरम्मेण विरोधनम्‌ ॥

५ आमननं यत्साध्यस्य सिद्धवस्ता प्ररोचना ।

विकत्थना विचलनमादानं कार्येऽनुरोध्रहः ॥

एतां कुसुमप्रधानत्वे प्रक्रिया पर्वतकद्रुमे ।

बीजवन्तो मुखायर्थो विप्रकीर्णो यथायथम्‌ ॥

एकोऽर्थः समुपनीयान्ते यत्र निर्वहणान्तु तत्‌ ।

१० बीजयुक्ता² मुखार्थः परमे च प्रयोजने ॥

लमन्ते यत्र सम्बन्धं तत्किवोपणमुरुच्यते ।

यदा हि रामाभ्युदये सुग्रीववध्रि विर्मीषणः॥

कपयो राक्षसा रामाभियेकारःसुयुदयं ययुः ।

उपसंहरणिसंदेश संज्ञा निर्वहणानिस्वति ॥

१५ सन्ध्यर्थिंचोषो प्रथनं निर्णयः परिभाषणम्‌ ।

प्रसादानन्दसमयाहा कृतिनि भारोपगृहना³ः ॥

पूर्वभावोपसंहारो प्रशस्तिकृत् चतुदंश ।

सन्ध्यर्थींजोपगमनं विरोधः कार्येमारणम्‌ ॥

प्रथनं तदुपकक्षेपस्तच्च³बन्दः कार्यवाचकः ।

२० निर्णयस्तत्रनुबूतार्थः पुनः पुनरितोऽरितः ॥

परिवादकृतं यत्स्यात्प्रयादाद्ध्रु परिभाषणम्‌ ।

परिभाषा मिथो जल्पः प्रसादः पद्युपासनम्‌ ॥

१ C वृद । 2:A म्लो । 3 B स्याः ।

आनन्द्रो वाच्यितावासिस्समयो दृश्यनिर्गमः ।

कृतिलैरर्थाश्रयणं नास्त्यरीकरणं तु वा ॥

मानार्यर्थस्य सम्प्रासिर्मोदेति परिभाष्यते ।

कार्यैष्टधा वृतप्रायः पूर्वभावोपगृहने ॥

५ वरप्रदानलाभादि⁴ः कार्यसंहार उच्यते ।

प्रशस्तिर्यौचिजयमझलादिम्रांशनम्‌ ॥

एतादृशोऽर्थोऽपि प्राशनाल कार्योपेतु च ।

यथासम्भवमार्थेयो विकलप्य समुच्यः ॥

तेभ्यां लक्येऽपि दृष्ट्वार्थान्यथा कल्पयेत्सुधीः ।

१० उत्तान्ज्ञानां चतुर्थपिटः पोढा चैवां प्रयोजनम्‌ ॥

एतान्युक्तानि मृडारोपकारो भोजभूता ।

इष्टस्यार्थस्य रचना कृतान्तस्यादुपकक्षयः ॥

रागप्राप्तिः प्रयोगस्य गोप्यानां चैव गोपनम्‌' ।

आाश्रयेधवभिज्ञानं प्रकाश्यानां प्रकाशनम्‌ ॥

१५ एवं प्रयोजनं पोढा सन्ध्यज्ञानामुपाहततम्‌ ।

यथाड्कहीनः पुरुषो न च कार्यक्षमो भवेत्‌ ॥

अकझहीनं तथा कार्यं न प्रयोगक्षमर्म भवेत्‌ ।

कार्यं यदनुदातार्थे सम्यग्दृश्ः समन्वितम्‌ ॥

दीसत्वातत्प्रयोगस्य शोभामेति न संचयः ।

२० उदात्तमपि यत्कार्यं स्याददुः परिब्जितम्‌ ॥

हीनत्वातत्प्रयोगस्य न सतां रक्षयेन्तः ।

तस्मात्सन्धिप्रयोगेषु यथायोगं यथारसम्‌ ॥

१ मूलार्थ व गूढम्‌ । 2 A B स्वप्नम्रयोगेन ।

काव्यालंकारि प्रमुजजीत हृदैर्हीं न दुष्यति । यावन्त्यज्ञानी पठथन्ते तावतामेव कोविदैः ॥

निबन्धः कार्ये इत्थे निर्णयो मोर्जःस्खलुजः । उपक्षेपादयोडप्यत्र प्रबन्धे ष्वाधिकारिका: ॥

९ प्रासङ्किकाक्ष? काचिद्भः प्रयोक्तव्या रक्षाजुगा: त?था सन्ध्यन्तरालानि प्रयुज्य्यतात्त्र तत्र तु ॥

सोमे चापि प्रदर्शिते भेदा दृश्यो वघस्तथा । प्रत्युत्पत्तिमतित्ववश गोप्रस्कलितमेव च ॥

मायोपमिरयं हा'स्तः कोशो श्रान्तिस्थथैव च । १० ओजस्तसंवरणं चैव तथा हेतुवघारणम् ॥

दूतो लेखस्तथा स्वपस्तथा चित्रं मदोदपि च । sन्ध्यन्तराणि सन्धीनां विरोषास्त्वेकैकशाति ॥

सन्धीनां यानि वृत्तानि प्रबन्धेष्वभनुपूर्वशः । स्वसम्प्रदुषणयुक्तानि तान्यज्ञानी प्रयोजयेत् ॥

१९ क्षेत्रा विभागः कर्त्तव्यः सर्वस्यापीह वस्तुनः । sूच्यमेव भवेद्विदग्धकृणोः(?) व्यमथापरम् ॥

नीरसोज्यचिततत्र संक्षुच्यो वस्तुविस्तरः । नीरसं लौकिकोपेतमहाश्रीयेषु यद्वेत् ॥

तत्रस्तु सूचनार्थं स्वादित्याहुः श्रैरेतादृश? । २० दृश्यस्तु मधुरोदात्तरसभावनिरन्तरः ॥

अर्थोपक्षेपकः सूच्यं पद्राभिः प्रतिपादयेत् । विष्कम्भकादिका दृश्याद्भुतारमवेदशैः ॥

१ B ता:1 2 A B ता:1 3 A ता 4 A याविन्देवे: 1 5 All Mss read एवमेव ।

सप्तमोऽधिकारः । सूच्यार्थसूचनोपायः सूरिभिः पदैः कीर्तितः । वृत्तवर्तिष्यमाणानां कथांशानां निदर्शकः ॥

संक्षेपार्थस्तु विष्कम्भो मध्यपात्रप्रयोजितः । तत्र संक्षेपशब्दो यः स प्रयोजनवाचकः ॥

९ वृत्तवर्तिष्यमाणाकू(?)यथो(?)पार्थसूचकः । विष्कम्भोजकृत्स्यात्तरेयोगं प्रवेधकः ॥

निधा अवस्थ विष्कुज्यः श्राद्धः सदैशो हेत्यपि । श्रृङ्गोनेकैरहैकै(?)पि मघ्यपात्रेण योजितः ॥

नीचमध्यमपात्रेण सृङ्गीन्स्तादृशोन च । १० कपालकुएडलाशु(?)द्रि(?)विष्कम्भः पितृकानने ॥

उन्मत्तभावे सौदार्मिनीसृङ्गीण हेत्यपि (?) । विष्कम्भे नायकादीनां प्रवेधा: कार्य एव च (म) ॥

श्रृदः सृङ्गीणों वा क्षेत्रा विष्कम्भको ज्रेयः । मध्यमपात्रः श्रृदः सृङ्गीणों नीचमध्यकृतः ॥

१९ कुतोऽपि स्वेच्छया प्रासः सम्बन्धो नोऽभयोरपि । विष्कम्भार्थः स विज्ञेयः कथांशात्यापि सूचकः॥

वृत्तवर्तिष्यमाणाकू(?)यथमध्ये निवेशितम् । विष्कम्भस्योक्तशोषार्थसूचनायोगपादितम् ॥

वृत्तवर्तिष्यमाणाकू(?)यमध्ये प्रवेधानम् । २० विष्कम्भस्यातुदात्तस्य यश्रीचे'नार्थसूचनम् ॥

ततः प्रवेशकः प्रायः प्रथमाकूःडपि विष्कम्भयापघार्यते ॥

१ A पते पदम्र । C पदतत्र । 2 B हलोः क्षेत्रार्ये । C नो हसोः वाच्यार्थे । 3 A कलितः । 4 B हि । 5 A स्वश्रयादयो । 6 A चिने । 7 B च ।

आदौ विष्कम्भकं कुर्यादिति भोजेन दर्शितम्‌ । परिजनकथाड्गुबन्धः प्रवेष्टकस्तत्र विशेषयः ॥

अकृच्छ्रेदं कृत्या मासकृतं वर्षसङ्घितं वापि । तत्स्वयं कर्तव्यं वप्यङ्कूष्य न तु कदाचित् ॥

९ नो'तम्मध्यमपुरुषैराचरितो नाप्युदात्तस्वरचनकृतः । प्राकृतभाषाचारप्रयोगमासाङ्ग कर्तव्यः ॥

चिदमनिर्देष्टपूर्वैः कतुककिसृश्वार्थकिमासाङ्ग । संस्कृतवाग्भिरपीत्थं प्रवेष्टकः संविधातव्यः ॥

चिदतापसद्धारैर्मुनिकष्युकिभिस्तथा ।

१० प्रवेष्टकमरेच्छन्ति सन्तः संस्कृतभाषिभिः ॥

कालोत्यापननगरचत्यासारमभकामविषया णाम्‌ । अर्थोभिधानमूतः प्रवेष्टकः स्यादनेकार्थः ॥

दिवसावसानकार्यं यच्छृङ्गं नोपपद्यते सर्वम्‌ । अकृच्छ्रेदं कृत्वा प्रवेष्टकस्तत्रविधातव्यम् ॥

१५ महा'श्रयमप्यर्थे प्रवेष्टके: सङ्क्षिपेत्प्रबन्धेच्छु । अङ्कान्तु स प्रयुक्तो जनयति क्षेमं प्रयोक्तृणां तस्य ॥

यथा'र्थस्य समाम्नाति: भवत्येव प्रयोजनाहुल्यात् । दृश्यान्तः स्वल्पकथः प्रवेष्टकस्तत्रविधातव्यः ॥

बहुचूर्णपदो भेदो¹ जनयति क्षेमं प्रयोक्तॄणाम्‌ ।

२० परिणमितवाग्मकतां² प्रवेष्टकस्योच्यते सद्भिः ॥

मुद्रं राज्यप्रचां मरमं नगरोरोपरोजनद्वेच । अप्रत्यक्षकृतानि प्रवेष्टकैः संविधेयानि ॥

अकान्तरे मुखे वा प्रफरणमात्रिल्य नाटकं वापि । विष्कम्भकस्तु नियतः कर्तव्यो मध्यमैरररघमैः ॥

इत्यं प्रवेष्टविशकर्मो भरतैन प्रदर्शितौ । सदृशा'भ्यां प्रयोक्तव्यः स्यात्कृ'सन्वो प्रवेष्टकः ॥

९ प्रवेष्टकस्य पाङ्गं² पतत्यातिमधुरं भवेत् । सङ्क्षेपार्थस्तु बहुलं प्रेक्षकोत्सुक्यहेतवे ॥

सङ्क्षिप्तसिसृङ्गारमत्तपङ्गटोस्कचवधो यथा । अवस्थां कालमालोच्य कार्यस्य गुरुलाघवे ॥

प्रवेष्टकादिकृत्यं यत्तदृश्रु विधीयते ।

१० कार्ये प्रवेष्टकेनात्र वप्यङ्कूष्य न कि'चन ॥

प्रवेष्टकेन न वधो नाप्यकृत्य कदाचन । विधेयः कार्यमड्के(नते)डत्र सन्धिबन्धोपसारणम् ॥

यथा विशेषणेनात्र सन्धिरुल्कामुलस्य च । द्वींरिज'हस्त्य मारीचवधिते नाटके कृतः ॥

१५ नायिका च वसागना नायको रधिरप्रियः । तयोरिहास्यतथाङ्कं दृश्यं तदुपसारणम् ॥

अन्तर्गैव निकासंस्थैः स्वचानाड्यैस्तु चुलिका¹ । अन्तर्गैवनिकासस्थैः स्वतमागधवन्दिभिः ॥

अर्थोपक्षेपणं यत्र कियते सा हि चुलिका ।

२० एकैकानि शिरांसि ति पच्यादौ² सा च हन्यते ॥

पुवोंकान्तनप्रविष्टैैरुक्तराक्षार्यस्वचनम्‌ । पुवोंकार्योत्पुस्यै³ तदृक्यास्युदीरितम् ॥

अकूचान्तपादैरेकपादस्य रूचनम् ।

यथा हि वीरश्वरिते त्रितीयेऽद्रेर्वसानके ॥

रामभार्गवयोर्मध्ये' सुमनत्रेण प्रविष्य च ।

विश्वामित्रवसिष्ठौ च तदाहानेन रूचितौ ॥

९ रामयोस्त³ कलहाविच्छेदेनैव ततो पुनः ।

तृतियाद्रौ प्रवेशेन सुमनत्रेण रूचितौ ॥

सद्भिः' सकलकृतान्तं नेपथ्यकृतं बुधैः ।

यथा 'सौदामिनी दाणि धारेध सिरिपत्थवदे² ॥

अवलोकितया पुष्टकामनद्क्युत्तरेण च ।

१० समासतः इमशानादिकृतं सचोड्डुस्ट्रणम् ॥

अत्र' मूलं विशिष्टं यथोपरि श्लिष्टपते त्रिषा⁵ वाच्यैः ।

पुरुषस्य वै तद्र्क् मूलमिति सन्तो ऽपुदिशान्ति ॥

अकूचान्तरस्त्वद्नान्ते पातोद्कूस्यविभागतः ।

पूर्वोद्कूस्यावसानोक्तवाद्¹ इच्छेदपूर्ववेधकम् ॥

१५ प्रवेशो भाविनोद्कुस्य सोड्ढावतर इध्यते ।

समाप्यमान एकस्मितराद्कूस्य रूचनम् ।

समासतः हि नाट्यैरेक्कूावतर इध्यते ।

यथा मालविकायाश्र प्रथमाद्कूावसानके ॥

चिदृश्यकप्रवेशादिनिषेधान्तं यदुच्यते ।

२० पात्रकृतं य त्रितीयेऽद्रितत्संग्रीतकमालतत् ॥

आरम्भ्य गणदासादेरविच्छेदेन कल्पितः ।

अकूचान्तरो विशिष्टमाथाननत्तरित एव सः ॥

१ C नादकौधे । 2 C रामाय त । 3 BC क्रिया । 4 B हि । 5 AC omit विषा ।

सक्मोऽधिकारः ।

समाप्यमाने पूर्वाद्रे यथा गौरीगृहेमिषे ।

माव्यगूनायकावस्थानूचर्नं तद्लोक्यबाम् ॥

एतेष्वड्कूबहिर्मोचः स्पाङ्क्षिकस्मप्रवेशयोः ।

चुलिकापाः कचिहाध्रे कचिन्मध्ये निवेशानम् ॥

९ 'एमिस्तु सूच्येत्सूचयं हृदयमद्के प्रदर्श्येत ।

मध्येऽ च वेधीसंहारे हृदयने चुलिका तथा ॥

एयमड्नादिवा¹डाइुसुखगर्भोद्कूसाम्यतत् ।

कथाऽविच्छेदहेतोसतु चुलिका भोजकल्पता ॥

गर्भाद्कूसुखाभ्यामबहिष्काभ्यां स्वभावतस्स्वकात ।

१० इतिह्हतताविच्छेदे' हेत्तुनया चुलिका कल्पिता ॥

अकूचुलं गर्भोद्कूः कारयोस्मिन् चुलिकाडपि वा कुशाले ।

मानुदितिह्हस्तानां विच्छेदो विततरो भवति ॥

अकूचादिवाद्यावेवाडाइुसुखाद्कूावतरौ स्वत्तः¹ ।

एमिस्तु सूच्येत्सूचयं हृदयमद्के प्रदर्श्येत ।

१५ एतदयं द्विषाभ्रतं² श्राव्यमाभव्यमेव च ।

सर्वस्य नियतस्यैति क्रमाद्³उपमुरुच्यते ॥

सर्वे सदस्या नियतोऽनट इत्यम्भीयते ।

सर्वैराव्यं प्रकार्शं स्याद्भार्ग्य स्वगर्तं भनम् ॥

आव्यं तु नियतस्थैत्यक्कूाधर्मेमवेध्य च ।

२० द्विधा विभज्यते तत्र जनान्तमपवारितम् ॥

त्रिपताकारेरणान्त'पवार्योन्तरा कथाम् ।

अन्योन्यां मन्त्र्णं यत्स्याद्³ज्ञानान्तिकशुचुच्यते ॥

१ AC omit this line । 2 A B द्रु । 3 A दुस्स च । 4 A आदादपात्र नैव इमुचाऽपन्तशकृतः । 5 A ता B य । 6 A बोद्धा । 7 A म्यम् । 8 A B म्था ।

रहस्यं काव्येषु नाट्यस्य पराकाष्ठापवारितम्‌ ।

वस्तुनिर्वाहकत्वाच्च नाटघर्मेषु समसृजत्‌ ॥

आकाङ्क्षाभावितं तत्रिंक प्रङ्गीनीति न्रवीति यत्‌ ।

श्रुतवेदानुक्तमन्येकस्तत्स्यादाकाशभायितम्‌ ॥

९ इत्याघोषोऽमिह वस्तुविरोष'जातें

रामायणादि च विं'भाष्य वृद्धकथास्वपि ।

आसूत्रयेदतदु नेतृरसानुगुण्यात्‌

निकां काव्यकथानुरचनारुचि:प्रकाश:' ॥

१० न केवलं रसो नैव' लक्षणं नैव च लक्षणम्‌ ।

न नायकस्वैवौचित्यं वर्णये:5 सुकृतविना कचित्‌ ॥

कथाशारीरं काव्यस्य लक्षणश्रोपपादितम्‌ ।

भरतादिभिराचार्यैरुदाचितैनेव वल्मेना ॥

प्राथम्यपाशाटकस्यास्य तत्सम्यग्मिधीयते ।

नाटकं सपकरणं1 'माज: प्रहसनं डिम: ॥

९ व्यायोगसमवकारौ बीथ्यपक्रमौ इति ।

तोडकं नाटिका गोष्ठी रास्याप: शीलपकन्तथा ॥

डोम्बी श्रीगदितं भाणी प्रस्ताव: काव्यमेष च ।

प्रेक्षकं सङ्कें नाट्यरासकं लासकं तथा ॥

उल्लाप्य'कथ2 रटहास्यसमथ कु'हेष्टिकारपि च ।

१० मल्लिका कल्पवल्ल्री च परिजातकमित्यपि ॥

रसतत्त्विका देशीयेतु विशेषा:काव्यात्मिका मताः ।

तेऽपि रूपक'संज्ञादपि प्रायो दृश्यतया कचित्‌ ॥

त्रिश्रादु'पक्रमेदक्ष प्रकरण्टेन्ट्र लक्षणै: ।

प्रकृतितत्त्वाधानेयं भूयो रसपरिग्रहात्‌ ॥

१५ सम्पूर्णैलक्षणस्त्वाच्च पूर्वे नाटकशुच्यते ।

स्तेतरेषां प्राकृतानां नाटकसोत्कर्षधर्म्मत: ॥

इति श्रीशारदातनयविरचिते भावप्रकाशने नाटयेतिवृत्त-

शारीरलक्षणा'भिधानं नाम समोजधिकार: ।

॥ श्री: ॥

अथाष्टमोजधिकार: ।

कथाशारीरं काव्यस्य लक्षणश्रोपपादितम्‌ ।

भरतादिभिराचार्यैरुदाचितैनेव वल्मेना ॥

अतिदेशकर्मात्स्वाइतस्मात्प्रकतयोल्प्यते ।

विकासविसतारक्षोभविक्षेपात्मकोदितः ॥

चेतोऽभिकांररज्याद्यृताधरसयोगत: ।

रसाश्रयत्वं सम्पूर्णलक्षणत्वेन कल्प्यते ॥

९ अर्थप्रकृत्यवस्थात्मसन्ध्यङ्गयुक्तिसिमत ।

अर्थोंपक्षेपकैयुक्तं पताकास्थानकादिभिः ।

रसालङ्कारसहितं नाटकं पूर्णलक्षणम् ॥

पक्षे पक्षे चतुष्टष्टिरुत्पत्तिकवैचित्र्याति: ।

पदत्रिशांशविनिपातत्र तदाहुनाटकं बुधाः ॥

१० अर्थप्रकृतियोगवस्था: पञ्च पञ्चेति कीर्तिता: ।

अङ्गानि द्वादशात्र संध्यसन्ध्यान्तराणि च ॥

चतुष्टष्टिरुत्था: पक्षे सैकविंशतिभि: क्रमात् ।

सन्ध्याद्यैर्नि नवतिभे: पटत्रिशादूषणानि च ॥

न तज्ज्ञानं न तच्चर्या न सा विद्या न सा कला ।

१५ न तत्कविर्न योगोऽसौ नाटके यत्र दर्यते ॥

अपि सिद्ध्येत विधुरां मुक्तिरभ्यासकौशलात् ।

न तु नाटकविद्याया: सफलोकहितकारिणी ॥

नृपतीनां यचारितं नानारसभावचेष्टितैरेषुधा ।

श्रवदुःखोत्सविकृतं विदग्धैर्नाटकं नाम ॥

२० रसावल्यादिरूपं प्रायश्रितं रसभावयुक्तं ।

श्रवं मलयवत्याश्र दुःखं गरुडचछुना1 ।

जीमूतवाहनस्यैतद्गाननदे विमायते ॥

1 A तमो। 2 B तोय । 3 C तक । 4 14 A विलगाव।

नाटके च प्रकरणे पथ्याया'दर्शा कीर्तिता: ।

अङ्कः सुसूत्रः पथ्याकू मेतन्नमारोचवस्थितम् ॥

पडकं नाटकमिंद वेणीसंहारनामकम् ।

शाकुंतलादि सास्रांष्टाद् नलविक्रमम् ॥

९ देवीपरिणयस्त्र नवांक नाटकं स्फुटम् ।

दशाक्षं नाटकमिंद वालरामायणादिकम् ॥

कुन्दमालादौ स्फुटिष्ठा सन्निपत्नकृत्संयुता ।

तथाच वेणीसंहार: पद्यैरश्रूषणोज्ज्वल: ॥

देवीपरिणय: सर्ववृत्तिनिष्पन्न उच्यते ।

१० प्रवेशकादिनिष्पसिनोर्गननदे प्रवर्तिता ॥

नयातिशयदाक्षिण्यसादृश्याभिप्रायगर्हणा: ।

उपदि'दृश्र माला च सार्थोपनिषद सम्भ्रम् ॥

पक्षात्ताप: प्रतिद्विद्व हेतुदृष्टान्तसंश्रया: ।

गुणातिपात आक्रन्दो1 विचारा: प्रासरेव च ॥

१५ विशेषणं निरुक्तिश्र कर्पटक मनोरथ: ।

याल्जा निदर्शने चाशोभिमान: सृङ्ङारुपि च ॥

पृच्छाज्जभिज्ञानमुद्रिश्टं क्षोभोदाहरणे तथा ।

नीतिरक्षकसद्भि: क्षोभक्षार्थेविचोर्णणम् ॥

प्रोत्साहनं गुणाढ्यानां गुणोक्तिश्र निवेदनम् ।

२० गुणानुवादोपनिषद्वादोऽच्यमा अपि ॥

अनुक्तसिद्धि: कार्य' च परिहारस्तथाश्रय: ।

उद्1क्तिदंशोऽनुदृष्टिश्र प्रहपंश्र क्षमेति च ॥

1 A वा। 2 B वि। 3 B कुधे। 4 B वं । 5 D यु।

चतुष्प्रष्ट(?)रलक्जारा: कधिना नाट(?)काश्रया: । यूनो: प्रियकरो*योर्धे: स नय: कथ्यते बुधै: ॥

विद्रेषकीर्तनं यस्यादर्थं सोगतिराश्रय: स्वन: । चित्तानुवृत्तिदक्षिण्यं सिद्दिरिष्ठार्थेसङ्क्रम: ॥

५ स्वाध्येष्वर्येष्वहंमान: सोगत्सम्प्राय इतरीत: । कृत्सैव³ गर्हणेत्युक्ता कोषान्नमानाच मत्सरात् ॥

लोकवेदमतयो: शान्तेष्टुदाहृतम् । गुणाभिधानं माला स्पाद्यशोनामिष्ठ*सिद्दये ॥

अर्थोऽनतरस्य कथने व्यत्यानयोर्धे: प्रतीपते । ९० वाक्यमायुर्येसंयुक्ता सार्थोपचिरिति स्वता ॥

वचनदयवहारेषु स्वलनं यस्स सम्भ्रम: । अनुतापो गतार्थस्य पक्षा्स्ताप इतरीत: ॥

प्रसिद्दिरलोंकविलयातिर्योंकैरर्थेम्प्रसादनम् । पक्षपसाघको हेतु: दृष्टान्त: सान्यकोर्तिनम् ॥

९५ अनिश्रयेन वाक्यस्य समासि: संशय: स्वन: । गुणातिपातो व्यत्यस्तगुणार्ढ्यानुदाहततम् ॥

आकलने*डिष्ठविषय: शोकालाप उदाहृत: । यथोचितमुपन्यासो विचार: परिकीर्तित: ॥

एकदेशादरोषस्य ज्ञानं प्रासिक्दाहता । २० सिद्दार्थहेतुपन्यासोविधोकिर्विद्रेषणम् ॥

निरुक्तिनिर्वचोक्ति: पूर्वो*कार्थेम्प्रसिद्दये । उत्कार्षेस्यापलपो यथा कपटं तदुदाहततम् ॥

मनोरथोन्वपदेशे: स्वाभिप्रायस्य सूचनम् । यद्भवेति कथ्यतेड्मीश्रतङ्क्रप्राधेर्नो*भयो: ॥

निदर्शनेन तत्त्वमानवस्तूपसस्य कीर्तेनम् । आशीरे*डिष्ठविषयस्वागुराचार्येधनम् ॥

५ अद्नीकारोड्सिमान: स्वादर्थे हर्षोदिभि: कुत: । रमणीयार्थेविपयो रागो य: सा स्वहा मता ॥

अन्वेषणन्तं¹ पुष्टा स्वादामिज्ञानं तु सूचनम् । उद्घिष्टमर्थेनिदेश: पारोक्ष्याचापरोक्ष्यात: ॥

स्वप्रभावोप्रकटनं शोभेति परिकीर्त्यते । ९० दृढतुल्य्यार्थेक्रताक्यसुदाहरणमुच्यते ॥

न्यायानुवर्तने नीति: लोकशास्त्र*विरोधत: । स एवाक्षरसङ्कातो वाक्यं विश्र्वासरेरश यत्न् ॥

आत्मन्यप्रीतताद्नावभावनं क्षोभ इर्तित: । विच्चि*ष्टार्थेम्प्रकृत्यैक्यमतेधेविरोधनम् ॥

९५ त्वरानिवेदनं यत्नु तत्प्रोत्साहनमुच्यते । आह्ययं स्वादुणार्थ*गुणोक्किर्षगुणकोर्तिनम् ॥

समाधातनकर्तृनं तिरोदानमसदाहरणम् । गुणातुवादो यूनो*गेदृशो मूयो गुणस्तुतिः ॥

उपपत्ति: स्ववुद्यार्थे योग्यताग्रानमुच्यते । २० अपवादो स्वपादोषस्तस्साहस्त्रेषाम भवेत् ॥

अचुरुतसिद्दिरुक्तार्थस्पान्यथासिद्दिरुच्यते । प्रयोजनाभिधानं यत्कार्येमिलत्यभिधीयते ॥

1 B यत् । 2 A द्रो । 3 B तत्स्थे । 4 C मथे । 5 C ति ।

1 A पा हि । 2 A प्रभावय । C स्वप्रकार । 3 C मन्य । 4 B कवि । 5 B C दुत्थ । 6 B C लि । 7 A कल्पा । C कशाल्याम् ।

परिहारः प्रतीतस्य कस्याप्यर्थस्य माजेनसु । भीताभयप्रदानं यः स आश्रय इतीरितः ॥

उक्तिस्तस्वाभिधानं स्वालस्ततोतुबिन्दुतुमेव च । देहशः स्वाधिदेवो इयानं विधानमिति कथ्यते ॥

9 अभ्यधेनानुष्टिपो सांनुरूष्ठिरुदाहता । सन्तोषक्ति: प्रहर्षः स्यादनर्थाच्छादनं क्षमा ॥

नैष्कर्म्यसंस्तुतं नाटकं तदुक्तं सुप्रयोजितम् । प्रेक्ष्यस्य नटस्यापि प्राश्निकस्य कवेरपि ॥

स्यादृक्तये मुक्तये च तेपां लक्षणमुच्यते । १० यशोऽधमेरतः शान्तः शुन्ताभिजनवृत्तवान ॥

पड्जुनाट्यकुशालः चतुरातोयविच्छुचिः । चतुरोद्भिनयज्ञ रसभावविवेचकः ॥

नैपथ्यदेशाभाषाज्ञः कलाशिल्पविचक्षणः । द्वादृच्छन्द्रोऽभिधानज्ञः सर्वसिद्धान्ततत्त्ववित ॥

१५ सङ्कतमत्सरदोषश्व स नाट्ये प्रेक्षकः स्मृतः । अभिगुणैरुपेतश्व प्रयोक्ता वीतराग्यः ॥

इष्टाननुर्वचछायज्ञा नानाप्रकृतिशीलवित् । शीलपवित्रायादीना नटालम्प्रतिभावकः ॥

चित्रविचित्रवर्णज्ञः नटस्कूरविभागवित् । २० इष्टगुणविशिष्टस्तु नटो नाट्ये प्रदास्यते ॥

नटप्रेक्षकयोर्मुक्तगुणैरपतैर्बिमुचिः । यज्ञविच्छिन्नकश्वे छन्दोविन्च्छन्दश्चित्रुपः ॥

1 A तुर्मिंदितरे । 2 A थे । 3 A दिकिल्जाता । 4 C समपोजनम् । 5 A तो । 6 C द । 7 C वान । 8 C शिवेतवि । 9 B च्छति । Bc छन्द ।

इष्टार्थं बिन्मकुलेन गानधर्वो राजसेवकः । समुपेत्य च सदृश्ये प्राश्निकास्ते भवन्ति हि ॥

पञ्जविदे बिदायोगे न तंकोड्भिनयाविधु । छन्दोविमृशवलेपु शास्त्रविल्यावलिसरे ॥

9 विमृनिगुणरस्मोगवीयं नापुरवेच्छिते । नपः स्वचरिते नु स्वादिष्टार्थेस्संस्तवे सदाः ॥

प्रमाणाकृतिचेष्टासु नानालङ्कारयोजने । नाट्यनेपथ्ययोगेनु चित्रकृत्सु प्रशस्यते ॥

कामोपचारे वेभ्या तु गान्धर्वः स्वरतालयः । १० सेवको विनयाचारे त एते प्राश्निका मता ॥

नानाशीलाः प्रकृतयः शील नाट्यं प्रतिष्ठितं । यथास्वं शिल्पं नैपथ्यं कर्म वा नेप्ठितं वचः ॥

तत्स्वादयेन साध्यं यत्स्वकर्मविषये स्थितं । कावुकेश विदग्धेश श्रेष्ठिमिश्र विरागिभिः ॥

१५ गुरेराज्ञावयोद्यदू रसभावविवेचकैः । बालमूर्खोबलामिश्र सेव्यं यष्टव्यमुच्यते ॥

ततदर्शेनु तेभ्यन्तु यथादेतत्प्रहर्षणम । तद्योगिनु तृप्तिः कामं विधारा रसाभ्रिते ॥

अर्थेध्वरोपरा श्रैव मोक्षेस्वथ विरागिणः । २० ध्यारा भीमत्सरौत्रे पु नियुडे स्वाहावेव च ॥

धर्माद्यानपुराणेनु द्वासुप्रयन्नित नित्यशः । सत्स्वभावेनु सर्वेनु क्षुधा त्रुष्यन्ति सर्वदा ॥

1 A B वास । 2 A धेयो । 3 A शोपदे । B D थे च । 4 C यक्मे । 5 C यूं । 6 A ध्याना । 7 A B स्वादिस्सस्तवे सदां । C द्या सतोषेश तदा । 8 A न । 9 A B कोर्तितम । 10 B स । 11 A शोषितम । 12 A B D नर्थिनः भोगिनः । 13 B ला C वदा ।

पाला मूलोस्लिसयैशच हस्येनैपध्ययोः सदा ।

यस्तुष्पो तुष्टिमायाति श्लोके श्लोकसुपैति च ॥

कुछः क्रोधे भये शोकैः स श्रेष्ठः प्रेक्षकः स्वतः ।

तदीदृशोऽकारंभप्रकारोऽत्र प्रदर्श्यते ॥

९ प्रयुज्य रक्जं निष्कामेऽसृज्रभारः सहानुगः ।

स्थाप्यः1 प्रकाशनत्र सूत्रधारगुणाकृति: ॥

दिव्यमत्यं स तद्रूपो मिश्रशमन्यतरस्तपोः ।

सृचयेप्सस्तु बीजं वा शुरुं पाठप्रथापि वा ॥

प्रीतिनों2 सदस्याना मिलितो देवेसु सूच्यते ।

१० भीजन्तु3 वेणीसंहारे सत्पक्षा इतिदर्शितम् ।

रत्नावल्यां शुरुं द्वीपादन्यासमादपि दर्शितम् ।

तवास्मि गीतरागेण पात्रं शाकुन्तले कृतम् ॥

रज्जं प्रसाध्य शुरेः स्तोकेन कार्यारेसृचकैः ।

कृतं कैंचिदुपादाय भारती वृत्तिमाश्रयेत् ॥

१५ श्लोकेषु4 भारतोभुया सत्पक्षे त्यादिनोंच्यने ।

भारती संस्कृतग्राया5 वाच्यापारो नटः5 श्रयः ॥

या वाक्प्राघाना पुरुषप्रयोग्या श्रीर्वजिता संस्कृतपाठयुक्ता ।

स्वनामधेयैर्मरतैः प्रयोज्या सा भारती नाम भवेचु वृत्ति: ॥

साढैः6 प्ररोचनायुक्तैः द्वीपोप्रहसनासुलैः ।

२० प्रेक्षकाग्रुनमुलोकारः प्रस्तावार्थप्रहासया ॥

प्ररोचना सा श्रीहर्षे निपुणेत्यादिनोच्यते ।

प्रस्तुनिस्त्वीदृशप्रस्य या सा प्रस्तावना स्वता ॥

1 C कुन्तलाटक । 12 A मिस । 13 B स्थान । 14 नटा । C रसा । 15 A कविच्छन्द ।

मद्गर्ग्या रसपाठेतिं पद्ये प्रस्तावनोच्यपते ।

सूत्रधारो नटीयुक्तो वस्तु प्रस्तावनावधि ॥

कुरते यत्र सहृत्तौस्तदासुखसुदाहृतम् ।

सूत्रधारो नटी दूते मरिषं वा विदूषकम् ॥

९ स्वकार्यप्रस्तुताक्षेपविचित्रोकृतया यत्सदाऽऽशुचम् ।

नटी विदूषको वापि पारिपाश्विक एव वा ॥

सूत्रधारेण सहिताः स्वल्पं यत्र क्रुवेते ।

चित्रैरैक्यैः स्वकार्यैरप्यड्येरनयधापि वा ।

आमुखं तत्रु1 विद्रेयं बुदैः2 प्रस्तावनाडपि वा ।

१० प्रवृत्सककथोद्घातप्रयोगातिशयैस्तथा ॥

वीथ्यडैः पोङ्गनीतैर्यां योगः प्रस्तावनोच्यते ।

प्रवेशको यो वसन्तादिसाम्येन स्थाप्यप्रवृत्तकम् ॥

सत्पक्षे त्यादिना श्लोकेनास्यमर्थो यदीरितः ।

स्वेतिवृत्तसमं वाक्यमर्थे3 वा यत्र सूत्रिणः ॥

१९ मुखीस्तवा4 प्रविष्कोत्पात्र कथोद्घातो त्रिखोच्यते ।

द्रीपादित्यादिवाक्येन यथा योगनघरायणः ॥

अर्थः करग्रहेऽत्यादि मुद्राराक्षसंकलिप्तः ।

आकरण्ये वाणक्यपात्रप्रवेश उपलक्ष्यते ॥

एषोड्यमित्यपक्षेपात्सूत्रधारप्रयोगतः ।

२० पात्रप्रवेशो5 यत्रैव प्रयोगातिशयो मतः ॥

एष राजेव1 दुष्यन्तेत्यादिना स प्रतीयते ।

प्रवृत्सककथोद्घातप्रयोगातिशयात्रिके2 ॥

1 A मोगो । 2 BC द्वि । 3 A आहिते ।

भीरचाणक्यदुर्जयन्तप्रवेशैरलक्ष्येण कमात्‌ ।

आत्रैतानि' कष्यन्ने वीर्यज्ञानेन प्रयोदरः ॥

उद्धत्यका बलगते प्रपञ्चत्रिगते छलम्‌ ।

वाक्केल्यचिवले गणडमवस्यन्दितनालिके ॥

५ असत्मलापच्याहारस्तदवाचि प्रयोदरः ।

गुदार्थे' पदपर्यायमालाः प्रश्नोत्तररस्य वा ॥

यथोक्तेनान्यसमालापैर्द्वेधीकृत्यतन्मुखच्यते ।

अन्योन्यालापरुपैका स्यात्प्रश्नोत्तरमालिका ॥

गुदार्थेपदपर्यायमूलैकालापयोदृश्योः ।

१० यथा हि पाण्डवान्दे सा प्रश्नोत्तरमालिका ॥

"का भूषा बलिनां क्षमा परिभवः कोऽयं' स्वकुल्यये कृतः

कि दुःखं परसंशयो जगति कः श्राधयो य आभ्रपते ।

को मृत्युर्‌द्रिषनेन घुचु जेहनि के पैनिजिता शस्त्रचः

कौचि'जालतमिदं विराटनगरे छायास्थितैः पाण्डवैः ॥'"

१५ अथ विक्रमोवृत्तौ द्विषे राजो विद्रुषकस्य सक्लापे ।

कामपदार्थमदनाद्‌'वदार्शी लक्ष्यते नितराम्‌ ॥

यत्प्रकृत्य समावेशात्कार्यमन्यस्य साध्यते ।

प्रस्तुतेऽन्यत्‌ वाड्‌न्यास्यात्तथावावलगितं त्रिषा ॥

प्रस्तुतार्थसमावेशादन्यकार्यस्य साधनम्‌ ।

२० 'कार्या सैकतलीनेति (?) प्रस्तुतार्थोपदेशतः ॥

सीतात्यागपरीवादन्यकार्यस्य साधनम्‌ ।

अप्रस्तुतसमावेशादन्यकार्यस्य साधनम्‌ ॥

तवास्मि गीतारागेणोत्यादौ तत्रु बिलोकयते ।

अनारमस्तुतवुघ्यनस्त्रिगुणान्याजतोऽन्यतः ॥

प्रवेश्यमाणपात्रस्य सूचनेन तद्विदेशानम्‌ ।

प्रस्तुतार्थसमावेशादेकमन्यार्थसाधनम्‌ ॥

५ अन्यदप्रस्तुतार्थस्य प्रवेशोनान्य' साधनम्‌ ।

असदृकं मिथः स्तोत्रं प्रपञ्चो ह्लासकून्‌मतः ॥

प्रपञ्चस्य स्वरूपत्तु नागानन्दे विमलावते ।

"निघं जो पिसह सुरं जणास्स विअसंगमण्ण जो कुणइ ।

मण्णे दो अविह देवा वलदेवो कामदेवो अ ॥'"

१० श्रुतिसाम्यादनेकार्थयोगे तिगतं त्विह ।

नदादिचित्रतापलः पूर्वस्मै तदिष्यते ।

एतत्स्थावनास्तेनति कष्यते नाट्यवेदिभिः ॥

त्रिगतं त्वि' न्दुलेख्यां वीर्यां राज्ञाड्‌मिभीयते ।

"किन्तु कलहंसनादो मधुरो मधुपायिनां तु हृद्‌कारः ।

१५ हृदयगतवेदना' पासत्स्यप तु सनुपुरसञ्चरणः ॥'"

प्रियैरिव प्रियैविक्रियैविलोक्य छलना छलम्‌ ।

छलं च वेणीसंहारे भीमार्जुनवच्चो यथा ।

"कर्तो घूतच्छलानां जतुमयशरणोष्मीपणः सोऽभिमानी

राजा दुर्दर्शासनाद्‌गेहू द्रुजघानस्याद्‌कुराजस्य निप्रण्‌ ।

२० कृष्णाकेशोत्तरीयोन्यनपयानपदः पाण्डवा यस्य दासःः

कासते दुर्गोणनोऽसौ कथ्यतां न कषा दृष्टुमभ्यागतो स्वः॥'"

विनिच्छिद्यास्प' वाक्केलिवृत्तिः प्रत्युक्तितोपि वा ॥

वाक्यार्थपरिसमासिरोः स्याच्छलार्थोंऽविभावयिनः ।

अनघेघाघवे स्वप्रिपरिभावंकरयोर्यथा ॥

प्रत्युक्तिरूपा वाक्येऽपि सर्वत्रैवं विलोक्यताम् ।

प्रकान्तवाक्यार्थसमाप्तिरूपा कचिद्रुचेत् ॥

९ सकुण्डलं सकवचं मिथ्यादौ सा विलोक्यते ।

छलवाक्यार्थसमासयोः सा भवेद्विनिवर्तिनी ॥

त्वं जीवितं चेत्यार्थं रामं प्रति समीरितम् ।

वासनिकावचः शान्तिसमत्युपरिनिवर्तने ॥

अन्योन्यवाक्याधिक्ययुक्तिः सर्पेऽप्याङ्गिरिभलं मवेत् ।

१० रामरावणयोः शक्तिः स्वादेशाधीवनिग्रहे ॥

गणडे प्रस्तुतसम्बन्धि मिलितार्थं सहसोदितम् ।

सहभ्रूत्यगणैरियादिकाव्ये तच्चु विलोक्यते ॥

यथा स्वविजयौक्तिश्लेषपाण्डुपुत्रजयौक्तिकृत् ।

यथोक्तस्यान्यथाल्याद्वया ग्रभावस्यनिदर्शितं हि तत् ॥

१५ गृहीतचित्रफलकैरजानमवलोक्य च ।

सुसङ्केतासागरिकासङ्केते तद्विलोक्यते ॥

सोपहासानिगूढार्थां नालिकैव प्रदर्शिका ।

विलोक्यते नालिकेयं मुद्रारक्षसुनाटके ॥

'र्हेनो वहाण मा कुण्वे' न्यारम्भः प्रभयुक्किभिः ।

२० अपरेक्षांनिग्रहुसाझानमीयन्नमुच्यते ॥

असम्बद्धकथालापोऽस्तप्रलाप इतीरितः ।

मूर्खजनसकिलाधैर्हितमपि यत्नं प्रभावयते विद्वान् ।

न च गृद्यतेस्प वचनं विड्डेऽपोडस्तप्रलापोऽस्ति ॥

यथा हि रामाभ्युदये सीतापहरणोद्यतः ॥

अक्षभोद्विकारः ।

मारिषेन सहायेन निपीड्यो रावणः कुशा ।

प्राप्तपरिभ्ररीतं यदसकृत्प्रसङ्गः स उच्च्यते ॥

शुक्ता मया हि गिरयः स्तातोर्हि वहिना विषायि नमः ।

हरिहरधरणीगर्भो मत्पुत्रास्तेन नृत्यामि ॥

९ असम्बद्धकथालापोऽस्तप्रलापोऽत्र हृदयते ।

अन्यार्थमेव क्याहारो हास्यलोभकरं वचः ॥

मालव्या गन्तुमिच्छन्त्यो गण्डदासविरूढूषको ।

यत्र सङ्कत्पतस्तस्या हास्यलोभकरं वचः ॥

यावद्रीक्षेन राजानं क्यापारस्तत्र हृदयते ।

१० दोषा गुणा ग्रोषा यत्र सुप्रतीतदचें हि तत् ॥

यथा हि नायकानन्दे गुणा दोषाय कीर्तिताः ।

करमैचिकपटायेऽति लक्षणी मुद्रिदिय केनचित् ॥

यथा शाकुन्तले दोषा गुणाय परिकीर्तिताः ।

मेदश्रेडेकृतोत्यादिगुणकीर्तिनैः ॥

१५ तेषामनयतसेनार्धं पात्रं वाडक्षिप्य सुत्रसृत् ।

प्रस्तावनान्ते निगच्छन्ति वसन्तु प्रयत्नतः ॥

प्रक्यातन्तु विषातलयं हृतमन्त्राधिकरिकम् ।

अभिगम्यगुणैरुत्क्को धीरोदात्तः प्रतापवान् ॥

कीर्तिंकार्मो महोत्साहः प्रन्यास्तलाता महीपतिः ।

२० प्रक्यातवंशो राजर्षिदिन्यो वा यत्र नायकः ॥

तत्रप्रयलनेन कतेव्यमितिहासादिवृत्ततः ।

यत्सात्रानुचिते किचिद्विश्वापकस्य रसस्य वा ॥

1 B त्वक्ष । 2 A शिविले ।

२०

विरुद्धं तत्परिल्याग्यमन्यथा वा प्रकल्प्यते' ।

उपादेयत्व हैतुकं निध्यत्यात्यन्तमग्रतः ॥

प्रकाशयेदुपादेयं तिरस्कु'योन्यथेतरत् ।

कथाशरीरं विमृजेद्विन्द्वादिप्रकाशा ॥

९. मुख्यादिपक्ष्मिः सादृश्यान्वितं तत्कथं'ख्यया ।

पताकाऽऽवृतमध्यूनमेकैचरनुसन्धि'मिः ॥

सन्ध्यन्तराणि सङ्क्षिप्तुं भवेत्पुरुषसन्ध्यया' ।

सन्ध्यङ्गैर्ह्ननमेवात्र पताकाऽङ्गैस्तु भावहेत् ॥

ततः सन्ध्यन्तराण्यत्र यथायोगं प्रपोजयेत् ।

१० असन्धिमेव प्रकृतिं सर्वत्रापि प्रयोजयेत् ॥

एवं विभक्तितिद्वैतस्यादौ विष्कम्भकं न्यसेत् ।

अङ्कं वा विन्यसेद्विन्दुन्यथावक्तकार्ययुक्तितः॥

प्रस्तावना मध্যে यत्राङ्कतकोपकमात्मकम् ।

नदेवात्रादिशब्देन विष्कम्भकऽस्थानेरितम् ॥

११ नीरसञ्च सूचयते यत्र विष्कम्भकं न्यसेत् ।

यत्रादितो रसस्तत्र भवेद्वस्तु समुन्नतिः ॥

अपेक्षितं परित्यज्य नीरसञ्च वस्तुविस्तरम् ।

यदा सन्दर्शयेच्छेषं कुर्थाद्विष्कम्भकं तदा ॥

यदा तु सरसं वस्तु मूलादेव प्रवर्तते ।

२० आदावेव तदाङ्कः स्यादाङ्गुलाक्षेपसंश्रयः ॥

पूर्ववृत्ताऽश्रयमपि किञ्चिद्वस्तुन्यचवस्तु च ।

विधेयं नाटकादिमिति मातृग्रन्थे' भाषितम् ॥

प्रागेव सीताहरणादिवृत्तं भीषणवर्णनम् ।

तत्र सूत्रपातमेतत्तु रामानन्दे प्रथम'ङ्ग्यते ॥

प्रतिपक्षनेतृचरितो विन्दु'ङ्यसिपुरस्कृतः ।

अङ्को नानापकारार्थसंविधानरसाश्रयः ॥

९. निर्दिष्टनेतृचरितो नानारूपप्रयोजकः ।

अलङ्काररसाधारो यः सोऽङ्क इति कथ्यते ॥

नायकदेव्यपरिजनपुरोहितामात्यपार्थिववाहनाम् ।

नैकरसन्नरसहितो प्रारम्भः खलु वेदितव्यः सः ॥

अङ्क इति रूढिशब्दो भावैष रसेः प्र'रोहयत्यधीन् ।

१० नानाविधानयुक्तो यथाङ्गतस्माद्वेदकः ॥

अङ्कः प्रवन्धचिह्नत्वा'त्सस्याङ्गप्रतिनोदपि चा ॥

यत्रार्थस्य समासिप्तं च बीजस्य भवति संहारः ।

किञ्चिद्वस्तुनिचिन्दुः सोऽङ्क इति सदाङ्गवचन्तकथ्यम् ॥

अङ्काङ्गप्रसङ्ग कर्तव्यो रसस्य स्थायिनोद्भिन्नः ।

११ पोषो विभावानुभावास्विकल्यविचारिभिः ॥

अनुरागविसवादाभ्यां स्थापिना दृश्यविचारिभिः ।

गरीयस्त्वकृतेः कर्तुः4 परिपोषणम् ॥

अत्र वस्तुरसादीनामेकस्याऽभिनिवेशिनः5 ।

इतरेणोपमदेस्तु न कर्तव्यः कदाचन ॥

२० न शान्तिरसतो वस्तु दूरवृत्तिच्छेदतां नयेत् ।

रसञ्च वा न तिरोधध्याद्रसवल्कूकारलक्षणैः ॥

नोपमादिरलङ्कारो न स्यादनुद्यापादिकः ॥