1. TxtSkt-gItagOvinda-abhinayasahitam-TMSSMLib-0020
Page 1
Tanjore Saraswati Mahal Series No .- 0
GITA GOVINDAM
WITH
ABHINAYA
MADRAS GOVERNMEN
Madras Government Oriental Series
No. LXI
Page 3
Madras Government Oriental Series
Published under the authority of the GOVERNMENT OF MADRAS
Genera Editor : T. CHANDRASEKARAN M.A., L.T. Curator, Govt Oriental Manuscripts Librarý MADRAS
No. LXI ।। गीतगोविन्दम्-अभिनयसहितम्।।
Page 4
FEINTED AT THE SRI VIDYA FOWER PRESS, KUMBAKONAM.
Page 5
Tanjore Saraswati Mahal Series: No. 6
GITA GOVINDA
WITH
ABHINAYA
Edited with Introduction in English & Tamil BY K .. VASUDEVA SASTRI B.A. Research Pandit, Saraswati Mahal TANJORE
PUBLISHED BY S. GOPALAN B.A., B. L. Honorary Secretary for the Administrative Committee T. M. S. S. M. LIBRARY TANJORE.
[Price Rs. 2 1950
Page 7
PREFACE
It is now accepted on all hands that Bharata Natyam is by far the most systematic, expressive and graceful type of dance. . The Art has of late, sprung to new life in our country, and many girls and their parents consider it necessary to learn it, if they could afford it. The publica- tion at this moment of an ancient work on the practice of Bharat Natya must therefore be welcome to the art-loving public.
The present work gives the Abhinaya for every word in the wellknown Dance Drama, Geeta Govinda of Jayadeva. The publication is based on 2 paper manus- cripts preserved in the Saraswathi Mahal, B. No. 6680 and 6681 (Desoriptive catalogue Vol. 16 p. 7340, No. 10947 and 10948). There are no other copies of the work avai- lable elsewhere. Both the manuscripts break off abruptly in the 17th Ashtapadi. But the work is a valuable repository of traditional practice of Abhinaya so far as it goes, and it has therefore been considered proper to include it among the first publications of the Library.
The work has been edited with an introduction in English and Tamil by our Research Pandit, Sri K. Vasu- deva Sastri. It is hoped that the publication will be used with beneft by students and teachers of Bharata Natya.
We are grateful to the Government of Madras for their timely. grant which has enabled us to publish this and other valuable manuscripts of this Library.
Tanjore, 15-10-50.$ Ś. GOPALAN, Saraswathi Mahal Commitțes.
Page 8
முன்னுரை. =
பரதநாட்டியம் உலகிலுள்ள நர்த்தன நாட்டிய வகை களுள் மிகச்சிறந்ததென்பதைத் தற்காலம் மேனாட்டார் உள்பட யாவரும் ஒப்புக்கொள்ளுகின்றனர். இப்போது நம் நாட்டில் பரதநாட்டியக்கலை புத்துயிர் பெற்று வளர்ந்துவருவது கண்கூடு. பல பெற்றோர்கள் தங்கள் பெண் குழந்தைகளுக்குப் பரதநாட் டியம் கற்றுக்கொடுக்க ஏற்பாடு செய்துவருகின்றனர். இந்த சமயத்தில் பரதநாட்டியத்தின் சுத்தமான சம்பிரதாயப்படி அபி நயம் செய்யும் முறையை விளக்கும் நூல் ஒன்று வெளிவருதை யாவரும் விரும்புவர் என நம்புகிறோம்.
இந்த வெளியீட்டில் ஜயதேவர் இயற்றிய 'கீதகோவிந்தம்' என்னும் நாட்டிய நாடக நூலில் உள்ள அஷ்டபதிகள், சுலோ கங்களின் ஒவ்வொரு வார்த்தைக்கும் உரிய அபிநயம் விவரமாகச் சொல்லப்பட்டிருக்கிறது. இந்த நூல் தஞ்சை சரஸ்வதி மஹாலில் காப்பாற்றப்பட்டுவரும் இரண்டு காகிதச் சுவடிகளை ஆதார மாகக்கொண்டு பதிப்பிக்கப்பட்டிருக்கிறது. அவ்விரண்டு சுவடி களும் 17வது அஷ்டபதியில் முடிவடைந்துவிடுகின்றன. எனி னும், சம்பிரதாய சுத்தமான பரதநாட்டிய அப்பியாச முறை கிடைப்பது அரிதாகையால், கிடைத்தவரையில் இந்நூல் வெளி யிடப்பட்டிருக்கிறது.
இந்நூல் சரஸ்வதி மஹால் ஆராய்ச்சி ஆசிரியர் ஸ்ரீ கே. வாஸுதேவ சாஸ்திரி அவர்களால் ஆங்கிலத்திலும், தமிழிலும் எழுதப்பட்ட முகவுரைகளுடன் பதிக்கப்பட்டுள்ளது. இது பரதநாட்டியம் கற்கும் மாணவ மாணவிகளுக்கும் கற்பிக் கும் ஆசிரியர்களுக்கும் பயன்படும் என்று நமபுகறோம்.
இந்நூல்போன்ற ல அரிய நூல்களை வெளியிடுவதற்கு வேண்டிய பண உதவி செய்துவரும் சென்னை அரசாங்கத் தாருக்கு எங்கள் நன்றி எப்போதும் உரித்தாகும்.
ஸரஸ்வதி மஹால், தஞ்சாவூர், S. கோபாலன், 15-10-1950. கவுரவ காரியதரிசி.
Page 9
"General Editors' Introduction to the Madras Government Oriental Series".
The Government of Madras took up for consideration the question of publication of the various manuscripts in different languages on subjects like Philosophy, Medicine, and Science etc, early in May 1948. Important Manus- cript Libraries in the Madras Presidency were requested to send a list of unpublished manuscripts with them for favour of being considered by the Government for publi- cation. The Honorary Secretary of the Tanjore Maharaja Serfoji's Saraswati Mabal Library, Tanjore, alone complied with this rouest. This list as well as a similar list of unnublished manuscripts in the Government Oriental Manuscripts Library, Madras were carefully examined and a tentative selection of manuscripts suitable for publicahion was made. The Government in their Memarandum No. 34913/48-10, Education dated 4-4-1919 constituted an expert committec with the Curator of the Government Oriental Manuscripts Library, Madras, as the Secretary for the final selection of manuscripts suitable for printing and for estimating the cost of publications. The following are the members of the Committee.
The name of personnel of the Committee Constituted for selecting Manuscripts for Publication.
- Sri T. M. Narayanaswami Pillai, M.A., B.L. 2. , R. P. Sethu Pillai, B.A. B.L. 3. , C. M. Ramachandra Chettiar, B.A., B.L .. 4. , „ R. Krishnamoorthy (Kalki) 5. , Dr. N. Venkataramanayyą, M. A. Ph. D. 6. „ M. Ramanuja Rao Naidu, M.A. 7. , Y. Prabhakara Sastri
Page 10
8
- Sri N. Venkata Rao 9. „ H. Sesha Ayyangar 10. Masti Venkatesa Ayyangar 11. M. Mariappa Bhat, M.A. L.T. 12 ,, Dr. C. Achyuta Menon, B. A. Ph. D. 13. „ C Kunhan Raja, M.A., D. Phil. 14. , A. Sankaran, M A, Ph.D., LT. 15. , P. Rama Sastri 16. , S. K. Ramanatha Sastri 17. Dr. M. Abdul Haq., M.A, D. Phil., (Oxen) 18. Afzul-u-Ulma Hakim Khader Ahamed 19. Sri P. D. Joshi 20. ,, S. Gopalan, B.A. B.L, 21. , T. Chandrasekharan, M.A., L.T. The members of the Committee formed 'into Sub- Committees for the varions languages, Sanskrit, Tamil, Telugu, Kanada, Malayalam, Marathi and Islamic lang- uages. They met during the month of May 1949 at Madras and at Tanjore to examine the manuscripts and make a selection. The recommendations of the Committee were accepted by the Government in G. O. No. Mis. 2745 Education dated 31-8-1949 and they decided . to call these publications as the "MADRAS GOVERNMENT ORIENTAL SERIES", and appointed the Curator, Government Oriental Manuscripts Library, Madras-5, as the General Editor of the Publications. The following manuscripts have been taken up tfor publication during the current year.
Page 11
'A' From the Government Oriental Manuscripts Library, Madras.
Tamil 1. Kappal Sastriam 2. Anubhava Vaidya Murai 3. Attaanakolahalam 4. Upadesa Kandam 5. Colan Purvapattayam 6. Konga Desa Rajakkal 7. Sivajnana Dipam 8. Sadasiva Rupan-with commentary.
Telugu 1 Sangita Rathnakaramu 2. Aushadha Yogamulu 3. Vaidya Nighantu 4. Dhanurvidya Vilasamu 5. Yoga Darsana Vishayamu 6. Khadga Lakshana Siromani
Sanskrit 1. Vishanarayaniyam 2. Bhargava Nadika 3. Hariharacaturangam 4. Brahma Sutra Vritti, Mitakshara 5. Nyayasiddhanta Tatvamritam
Malayalam 1. *Garbha Chikitsa 2a. Vastulakshanam b. Silpasastram c. Silpavishayam 3. . Mahasaram 4. Kanakkusaram 5. Kriyakramam
Page 12
10
Kannada 1. Lokopakara 2. Rattamata 3. Diksabodhe 4. Asvasastram 5a. Aushadagalu b. Vaidya Vishaya 6. Sangita Ratnakara 7. Supasastra
Islamic Languages 1. Jamil-al-Ashya 2. Tibb-E-Fairidi 3. Tahquiq-Al-Buhran 4. Safinat-al-Najat
B' From the Tanjore Maharaja, Serfoji's Saraswati Mahal Library, TANJORE.
Tamil 1. Sarabendra Vaidya Murai (Diabatese) 2. 3. Agasthyar (Eyes)
-
Konganar Sarakku Vaippu 5. Tiruchitrambalakkovaiyar
-
Kalachakram (with Padavurai)
-
Talasamudram 8. Bharatanatyam 9a. Pandikeli Vilasam Natakam b. Pururava'Chakravarthi Natakam c. Madana Sundara Vilasa Natakam d. Percy Macqueen's Collection-in the Madras University Library, of Folklore. 10. Rammayan Ammanai 11. Tamil Padalkal - including Pattinatbar Venba and Vannangal
Page 13
11
Telugu 1. Kamandakanitisaramu 2. Taladasapranadipika 3a. Raghunatha Nayaka Abhyudayamu b. Rajagopala Vilasamu 4. Ramayanamu by Katta Varadaraju
Marathi 1. Natyasastra Sangraha 2a. Book of Knowledge-Vahi b. Folk Songs c. Dora Darun Veni Paddati d. Aswasa Chatula Dumni 3a. Pratapasimhendra Vijaya Prabandha b. Sarabendra Tirthavali c. Lavani 4. .Devndra Koravanji 5 .* Bhakta Vilas 6 .. Sloka Badha Ramayana
Sanskrit 1. Aswasastra-with Tricolour illustrations 2. Rajamriganka 3. Chikitsamritasagara 4. Ayurveda Mahodadhi 5. Gitagovinda Abhinayam 6a. Cola Campu b. Sahendra, Vilasa 7. Dharmakutam-Sundara Kanda 8. ' Jataka Sara 9. Vishnutatvanirnaya Vyakhya 10. Sangita Darpana 11. Beeja Pallava It is hoped that the publication of most of the important manuscripts will be completed within the next four years.
Page 14
12
Some of the manuscripts taken up for publication are represented by single copies in the Library and conse- quently the mistakes that are found in them could not be corrected by comparing with other copies. The Editors have, however, tried their best to suggest correct readings. The wrong readings are given in round brackets and correct readings have been suggested in square brackets. When different readings are found, they have been given in the foot-note or incorporated in the text itself.
The Government of Madras have to be thanked for financing the entire scheme of Publication although there is a drive for economy in all the departments. My thanks are due to the members of the Expert Committee who spared no pains in selecting the manuscripts for publi- cation. I have also to thank the various editors, who are experts, in their own field, for readily consenting to edit the manuscripts and see them through the press. The various Presses that have co operated in printing the manuscripts in the best manner possible also deserve my thanks for the patience exhibited by them in carrying out the corrections made in the proofs.
T. Chandrasekharan, M.A. L.T., General Editor.
Page 15
Introduction.
Gitagovinda, 'the well known dance-drama ranks in poetic beauty on a level with, if not higher than, the works of .Kalidasa and others. The author Jayadeva is a saint well-known for his deep devotion to Lord Jagannatha. He appears to have lived in the 12th century. He was born in Bengal but he made Puri his home. The story of Gita Govinda, briefly told, is the love episode of a single night between Sri Krishna and Radha on the banks of the Yamuna. It has long been the practice among devotees in our tountry, to sing the Bala-Leelas of Sri Krishna, and enact them with or without dance. In the Tamil land also, we find mention, in some of the early classics like 'Silappadhikaram', of shepherd-girls dancing the "Rasa Dance", (dancing in circle) one of them personating Krishna and others the Gopies. It is called in Tamil " Aychiyar Kuravai".
Sri Jayadeva therefore only followed the traditional practice, when he sang the sringara leelas of Krishna in the 24 Ashtapadies, or songs in eight line, and about 60 slokas in different meters. He has divided the work into 12 Adhyayas.
In the first two Ashtapadies the 10 Avatars of Maha- vishnu and some incidents in the more important Avatars are described. Next comes a fine description of Vasanta Ritu (spring season). Krishna and the Gopies are then described as dancing the Rasa Dance. Sri Krishna capti. vates the Gopies with his muraligana and his superbly attractive form .. He moves freely among the Gopies indulging in all kinds of love-pranks. Radha with whom Krishna had already made a tryst, waits for his coming in the bower on the banks of the Yamuna. She waits long but Krishna does not arrive. Her companion who goes out
Page 16
14
on a reconnoitering mission comes back to tell Radha that Sri Krishna is at the height of his love sports with the Gopies in Rasa Dance. On hearing this, and getting it confirmed by actually seeing from a distance, she under- goes the deepest pangs of disappointed love and gives vent to her feelings in her out bursts to her companion, who conforts her and gives her hope. The latter starts to find Krishna and inform him of the love-pangs of Radha. Krishna meets her half-way and says that he would rather stay there and that the messenget might lead Radha to that place. On hearing this, Radha, already stricken with the severe pangs of love, feels unequal to the task of vending her way in the dark, to Krishna. In the mean- while Krishna himself arrives at the bower of Radha. Radha, after having felt the keenest disappointment, is now wroth against Krishna, and Krishna pleads with all the resourcefulness he could command: Ridha points to the unmistakable marks of his compaign of love, and Krishna blinks and has perforce to retire. When, once Krishna had departed Radha is stricken with love-pangs of redoubled severity and she accuses herself for her folly in thus rebuking Krishna away.
Her companion offers to mediate, softens her feeling and leads her to Sri Krishna who is now awaiting Radha's coming, with the pangs of love no less intense than Radha, and they are reconciled. This.is the story of the Ashta- padies and Slokas of Gitagovinda.
Each Ashtapadi is composed in a different Raga. The 'ragas and Talas are all mentioned by the author himself. But the modes in which they were sung in the days of Sri Jayadeva have all changed beyond recognition in modern practice both in the north and in the south. And at the present day, the Ashtapadies have been assigned particular ragas according to latter-day Sampradaya both in the North and in the South.
Page 17
15
It is a noteworthy feature of the Ashtapadies that they have all been composed for the express purpose of being used for Nritya (Dance with Abhinya). This is indi- cated by fhe reference, in the text of the Astapadi, to the fact that Sri Jaydeva sang these Ashtapadies to the accompaniment of Nritya by his devoted wife, Padmavati. He calls himself in introductory verse No. 2 'an expert in directing the feet of Padmavathi in her dance.' (Padma- vathi Charana Chaarana Chakravarti); and again he refers to the collabration of Padmavati in his recital in Ashta- padi. 21 (Vihita Padmavati Sukha Samaje-Bhanati. Jayadeva Kavirajaraje).
Having thus been composed for the express purpose of Nritya, the Abhinaya for all the pieces must have been determined and preserved by tradition. But the traditional practice has stffered by the general break of tradition due to the foreign invasion and foreign influence. Fortunately for us however, the Abhinaya for every word is found in two manuscripts, preserved in the Saraswati Mahal. But in both the minuscripts, the text breaks off at the 17th Ashtapadi. Incomplete as it is, it is presented to the public on account of the rarity and value of genuine tradi- tional practice of Nritya. The fact that the Abhinaya given here agrees woll with the practice of the Art in the Tanjore District which is now the home of the.purest tradition of Bharata Natya, is itself sufficient to conclude that the work is pretty old. This conclusion is strengthened by another circumstance. Both the manuscripts are in paper and pretty old. Palmleaf has solely been in use in, the Tamil and Telugu land in general and in Tanjore in particualr, till the advent of the Maharattas and . the British. The fact that both these manuscripts are in paper show that both are from North India. After the advent of the Afghans and Moghuls, the pure tradition of Bharata Nritya had been mixed up with Persian forme in North
Page 18
16
India. But this work contains the Bharatha Natya trad- tion in a very pure form. It is therefore clear that this work must have been composed before the mixing up of the Indian and Persian styles of Dance, under the Afghan and Mughal rule of the 14th to 17th century in Northern India. It is extremely probable that this work was composed by the direct disciples of Sri Jayadeva himself or those just after them.
The gestures that are found in this work are simple, highly expressive, and graceful, and they, follow the techinque laid down by Bharata in the Natya Sastra. The movements and gesturos chiefly to be found in this work are included in the 26 Asamyutahastas (Single-hand- mudras), 13 Samyutahastas (mudras by using both the hands), the 4 hasta-karanas (winding movements), and the 13 movements of the head. Their definitions .and use are to be found in the Natya Sastra chapters 8, 9 and 10. They are also explained in the Abhinaya Darpana of Nandikesvara. The latter work is now available in print with a. translation in English. The Abhinaya of Gita Govinda which is now presented in this series will, it is hoped, serve as a reference book of the practice of Abhinaya according to Bharata.
Page 19
। श्रीः ।।
முகவுரை.
'கீத கோவிந்தம்' என்ற ஸம்ஸ்க்ருத இசைக் காவியம், சொற் சுவை, பொருட்சவைகளில் காளிதாஸன் முதலிய மகா கவிகளின் நூல்களுக்கு 'ஒப்போ', 'மிக்கோ' என்று கூறும்படியான உயர்ந்த தோர் சிருங்கார காவ்யம் .. இது 'ஜயதேவர்' என்ற பக்த சிரோமணி யால் இயற்றப்பட்டது. இவரது காலம் ஏறக்குறைய கி.பி. 12வது நூற்றாண்டு என்பர். இவர் பிறந்தது வங்காளம். இருந்த இடம் 'பூரி' என்னும் ஜகந்காதம்.
க்த கோவிந்தத்தின் கதைச் சுருக்கம். கீத கோவிந்தத்தின் கதை, ஸ்ரீகிருஷ்ண பகவானுக்கும், அவ ரிடம் பிரேமை மிகுந்து, அவருடைய ஒப்பற்ற பிரேமைக்கும் பாத்திரமான ராதை' என்ற கோபஸ்தரீக்கும், யழுனா நதிக்கரை யிலுள்ள கொடிமண்டபத்தில் நடந்த 'ஊடலும்' 'கூடலும்' ஆகும்: ஸ்ரீ கிருஷ்ண விடம் பக்தி மேலீட்டால் அவருடைய லீலைகளை வர்ணித் துப் பாடுலதுர், அதை நாட்டியமாக ஆடுவதும், நம் நாட்டில் தொன்று தொட்டு நடந்துவரும் சம்பிரதாயம். நம் தமிழ் நாட்டிலும், சிலப் பதிகாரம் முதலிய பழைய நூல்களில் விவரிக்கப்பட்டிருக்கும் 'ஆய்ச் சியர் குரவை' என்ற குரவைக் கூத்தில், ஸ்ரீ கிருஷ்ணனும் கோபள் த்ரீகளும் பாத்திரங்களாக ஆடிப்பாடுகிறார்கள். அப்படியே ஸ்ரீ ஜய தேவரும், ஸ்ரீகிருஷ்ணனுடைய சிருங்கார லலைகளை இந்த நூலில் விவரித்திருக்கிறார். இதில் 24 'அஷ்டபதிகள்' என்ற எட்டடிப் பாடல்களும், சுமார் 91 சுலோகங்களும் அடங்கியிருக்கின்றன. இதை 12 அத்தியாயங்களாகப் பிரித்திருக்கிறார்.
முதல் இரண்டு அஷ்டபதிகளில் மகாவிஷ்ணுவின் 10 அவதாரங் களும், அவற்றில் நடந்த விசேஷங்களும், லர்ணிக்கப்படுகின்றன். பிறகு வஸந்த கால வர்ணனை. ஸ்ரீ கிருஷ்ணனும் கோபஸ்தரீகளும் 'ராஸம்' என்ற 'குரவைக் கூத்து' ஆடுகிறார்கள். ஸ்ரீ கிருஷ்ணன் தனது முரளீகானத்தால் கோபஸ்த்ரீகளை மகிழ்விப்பதோடு, அவர் களோடு அளவளாவி ஆடிப்பாடுகிறார். ராதை ஏற்கனவே செய்து
Page 20
2
கொண்ட ஸங்கேதப்படி யமுனா நதிக்கரையில், ஸ்ரீ கிருஷ்ணனுக்காகத் தனது தோழியுடன் காத்திருக்கிறாள். வெகுநேரமாகியும், ஸ்ரீ கிருஷ் ணன் வரவில்லை. ராதைக்கு ஸ்ரீகிருஷ்ணனை நினைத்து விரகவேதனை அதிகரிக்கிறது. ஸ்ரீ கிருஷ்ணன் கோபஸ்த்ரீகளுடன், ஆடிப்பாடி யிருப்பதை அறிகிறாள். பலவிதமாகத் தன் தோழியுடன் வார்த்தை யாடித் தன் விரகவேதனையைத் தணித்துக்கொள்ள முயலுகிறாள். பிறகு, தன் தோழியைக் கிருஷ்ணனிடம் அனுப்புகிறாள். அதற்குள் ஸ்ரீ கிருஷ்ணனும், ராதையைத் தேடி வருகிறார். தோழி கிருஷ்ண னிடம் ராதையின் விரகதாபத்தை விவரிக்கிறாள. ஸ்ரீ கிருஷ்ணனும் ராதையைக் காணாமல் தான் படும் பாட்டை, வர்ணித்துவிட்டுத் தான் அங்கேயே இருப்பதாகவும், ராதையை அழைத்து வரும்படிக்கும், சொல்லியனுப்புகிறார். தோழி அதை ராதையிடம் சொல்லுகிறாள். தனியாக இருட்டில் செல்ல பயப்படுகிறாள் ராதை. பிறகு கிருஷ் ணனே ராதையிடம் வருகிறார். அப்பொழுது இரவு அநேகமாகக் கழிந்து விட்டது. ராதை தன் விரகதாபத்தால் யமுனையில் விழுந்து தன் உயிரைவிட யோசித்துக்கொண்டிருக்கும் ஸமயம். கிருஷ்ணன் வந்ததும் ராதை ப்ரணய கோபத்தினால் பேச மறுக்கிறாள். கிருஷ் ணன் மன்றாடுகிார். ராதை, அவருடைய உடப்பிலுளள சிருங்கார லீலைச் சின்னங்களைக் காட்டிக் குற்றம் சாட்டுகிறாள். கிருஷ்ணன் பதில் சொல்லமாட்டாமல் விழிக்கிறான். புறக்கணிக்கப்பட்டுத் திரும்புகிறார் கிருஷ்ணன். ஓர் கொடிமண்டபத்தில் தங்குகிறார். கிருஷ்ணன் சென்றதும் விரகதாபத்தை அடைகிறாள் ராதை. தன்னையே நொந்து கொள்ளுகிறாள். தோழி அவளைத் தேற்றி, கிருஷ்ணனிருக்கும் இடத்திற்குச் செல்லச் சொல்லுகிறாள். இதற் குள் கிருஷ்ணன் 'ராதை வருகிறாளோ' என்று அடிக்கடி பார்த்த வண்ணமாகவே விரகதாபத்தை அடைகிறார். அப்பொழுது தோழி யுடன் ராதை கிருஷ்ணனிடம் வந்து கூடுகிறாள்.
காவியத்தின் அமைப்பு. ஒவ்வொரு அஷ்டபதியும் ஒவ்வொரு ராகத்தில் அமைக்கப்பட் டிருக்கிறது. ஆனால் அந்த ராகங்கள் அக்காலத்தில் பாடப்பட்ட பாணிகள் தற்போது முற்றிலும் மாறிவிட்டன. தற்காலத்தில் அஷ்டபதிகள் தென்னாட்டில் சில குறிப்பிட்ட ராகங்களிலும், வட நாட்டில், வெறு சில ராகங்களிலும் பாடப்பட்டு வருகின்றன. ஒவ் வொரு அஷ்டபதியும், ந்ருத்யத்திற்காகவே அமைக்கப்பட்டு, ஸ்ரீஐய தேவர் மனைவியான 'பத்மாவதி' என்ற பதிவ்ரதா சிரோயணியால்
Page 21
ந்ருத்யம் செய்யப்பட்டது என்பது அந்த அஷ்டபதிகளில் ஸ்ரீஜய தேவராலேயே சொல்லப்பட்டிருக்கிறது. ஸ்ரீஜயதேவர் தன்னைப் 'பதமாவதியை ந்ருத்யம் செய்விப்பதில் நிபுணரான ஜயதேவர்'- 'பத்மாவதீ சரண சாரண சக்ரவர்த்தீ'-என்று சொல்லிக்கொள்ளு கிறார். ஆகவே இந்த அஷ்டபதிகள் ந்ருத்யத்திற்காகவே ஏற் பட்டவை. அதற்காக ஏற்பட்ட அபிநயங்களும் சம்பிரதாயமாகக் காப்பாற்றப்பட்டு வந்தவை, தற்காலம் வெகுவாக மறைந்துவிட்ட்து. ஆனால், அதிருஷ்டவசமாக இதன் பழைய சம்பிரதாய அபிநயம் ஓர் நூலாக எழுதிவைக்கப்பட்டு, சரஸ்வதி மஹால் நூல் நிலயத்தில் காப்பாற்றப்பட்டு இருந்து வருகிறது. அதைக் கண்ணுற்றதும் எங்களுக்கிருந்த ஆனந்தத்திற்கு அளவில்லை. ஆகையால் அதைப் பரிசோதித்து வெளியிட ஏற்பாடு செய்யப்பட்டது. ஆனால் இந்த நூல் 17வது அஷ்டபதியின் முற்பகுதியோடு முடிந்துவிடுகிறது. பிற்பகுகி கிடைக்கவில்லை. கிடைத்ததைமட்டும் உடனே வெளியிடத் துணிந்தோம்: அபிநயக் குறிப்புகள். இதில் சொல்லப்பட்டிருக்கும் அபிநயக் குறிப்புகள் மிகவும் தெளிவாகவும்,. சுபாவமாகக் காட்டப்படும் சைகைகளை ஒத்ததாகவும் அழகுவாய்ந்தனவாகவும் இருப்பது முதலில் குறிப்பிடத்தக்கது. இது மிகப்பழையதான பரத முனிவர் சம்பிரதாயத்தை அனுஸரித்தது என்பதில் சந்தேகமில்லை. பரதர் சம்பிரதாயம் மிகவும் சுத்தமாக வழங்கிவரும் தஞ்சை ஜில்லா ந்ருத்யத்தில், பெரும்பாலும், இதே அபிநயங்களே இந்தப் பொருள்களுக்கு உபயோகிக்கப்பட்டு வருகின் றன என்பதே இதற்குச் சான்று. இதன் தொன்மைக்கு மற்றொரு சான்றும் உளது. சரஸ்வதி மஹாலில் உள்ள நூல்களில், தென்னாட் டுச் சுவடிகள் பனை ஓலைகளிலும், வடநாட்டுச் சுவடிகள் காகிதத்திலும் எழுதப்பட்டிருக்கின்றன. இந்த நூலின் பிரதிகள் இரண்டு இருக் கின்றன. இரண்டும் காகிதத்திலேயே ஏற்பட்டிருக்கின்றன. இதன் பிரதி பனை ஓலைச் சுவடிகளில் இல்லை. ஆகையால் இங்குள்ள பிரதி வடநாட்டுப் பிரதி என்பதில் சந்தேகமில்லை. ஆனால் இதிலுள்ள் அபிநயம், வடநாட்டுச் சம்பிரதாயத்தில் இப்போது பெரும்பாலும் மாறிப்போய்விட்டது; தற்காலத்தில் தஞ்சை முதலிய தென்னாட்டுப் பகுதிகளில் மட்டும் அனுஷ்டிக்கப்பட்டு வருகிறது. ஆகையால், இந்த நூலில் உள்ள சம்பிரதாயம், நமது தேசமுழுதும், மாறுபடாத ஒரே சம்பிரதாயமாக இருந்த 12வது நூற்றாண்டில் ஸ்ரீஜயதேவர் இருந்த வடநாட்டில உள்ளது என்பது வெளிப்படை. .
Page 22
4
இதன் ஆசிரியரைப்பற்றியோ, எழுதப்பட்ட காலத்தைப் பற்றியோ பிரதிகளில் யாதொரு விவரமும் கிடைக்கவில்லை. 'கீத கோவிந்தம்' ஏற்பட்ட உடனேயே, அல்லது சிறிது காலத்திற்குள் இந்த நூல் ஸ்ரீஜயதேவர் சிஷ்ய பரம்பரையைச் சேர்ந்த ஒருவரால் எழுதப்பட்டிருக்கலாம் என்று தோன்றுகிறது. இதிலுள்ள அபிநயக் குறிப்புகளில், ஹஸ்தங்களில், 26 அஸம் யுத ஹஸ்தங்களும் (ஒற்றைக்கைகளும்) 13 ஸம்யுத ஹஸ்தங்களும் (இரட்டைக்கைகளும்) அடிக்கடி வருகின்றன. கையைச் சுழற்றும் 4 வித ஹஸ்தகரணங்களும் காணப்படுகின்றன. பலவிதமான தலை அசைவுகளும், பலவித த்ருஷ்டி (பார்வை)களும் இருக்கின்றன. இவை களின் வடிவம் தெளிவாகத் தெரிந்தால், இதிலுள்ள அபிநயங்கள் பெரும்பாலும் எளிதில் புலனாகும். ஆகவே 'அபிகயம்' என்பதைச் சிறிது விவரிப்போம். 'அபிநயம்.'
'அபிநயம்' என்றால், 'எதிரே கொண்டுவந்து காட்டுவது' என்று பொருள். 'அபி' அரி) என்றால் "எதிரே' என்றும், 'நபம்' (:) என்றால் 'கொண்டு வருதல்' என்றும் பொருள்படும். இந்த அபிநயத்தினால் சகல பொருள்களும், மனதின் நிலைமைகளும், செய்கை களும், காட்டப்படுகின்றன. 'அபிநயம்' என்ற சொல்லில் கண், கை முதலியவைகளில் ஏற்படும் சைகைகளும், வாய்ப்பேச்சும், கண் ணீர் விடுதல் முதலிய மெய்ப்பாடுகளும், வேஷம், ஆபரணம் முதலிய வைகளும், நாட்டிய அரக்கத்தில் காட்டப்படும் இதர தோற்றங்களும், அடங்கும். இவற்றை முறையே, ஆங்கிகம், வாசிகம், ஸாத்விகம், ஆஹார்யம், என்று நாட்டிய நூல் ஆசிரியர்கள் கூறுவர். இந்த நூலில் சொல்லப்பட்டிருப்பதெல்லாம் 'ஆங்கிக அபிநயம்' ஒன்றே, அபிநயத்திற்கான அங்கங்கள் 6. அவை-தலை, கைகள், இடுப்பு, மார்பு, பக்கங்கள், கால்கள், என்பனவாம். இவை ஒவ்வொன் றிலும் அடங்கியிருக்கும் சில்லரை அங்கங்களுக்கு 'உபாங்கம்' என்று பெயர். தலையின் உபாங்கங்கள் கண், புருவம், மூக்கு, உதடு, கன்னம், முகவாய்க்கட்டை, என்பனவாம்: अङ्ग प्रत्यङ्ग संयुक्त: षडङ्गो नाट्सङ्गहः। तस्य शिरोहस्तोरःपार्श्वकटीपादतः षडङ्गानि।
நாட்டிய சாஸ்திரம் (காசிப்பதிப்பு) அத், 8 ச. 12-13.
Page 23
5
இவை ஒவ்வொன்றினுடைய அபிநயபேதங்களை எல்லாவற்றையும் விவரிப்பது என்பது இம்முகவுரையில் இயலாத காரியம். இந்த நூலில் பெரும்பாலும், தலை, கண், கை, கால், இவற்றின் அபிநயமே முக்யமாக இருப்பதால், 'அவற்றை மட்டும் இப்பொழுது பரதநாட்டிய சாஸ்திரத்திலுள்ள மேற்கோள்களுடன் விவரிப்போம். (1) தலையின் அசைவுகள் 13 வகை. 1. ஆகம்பிதம் (அாக்ர்=சிறிது அசைத்தல்) மெதுவாக மேலும் கீழுமாக அசைத்தல்: 'शनैराकंपना दृर्ध्व मधश्चाकंपितं शिरः' ॥ र. 19 ॥। மாதிரிப்பிரயோகம்-'கேள் விகேட்டல்': 'ரனது' சு. 20. 2. கம்பிதம் (கர்=அசைத்தல்) வேகமாக மேலுங்கீழுமாகப் பல தடவை அசைத்தல். द्रुतं तदेवबहुशः कंपितं कंपितं शिरः ॥ र. 19 ॥ மாதிரிப்பிரயோகம்-'அதட்டுதல்': 'எச்ச்' சு. 21
திருப்புதல்: 3. துதம் (ஏக்-ஆட்டல்) இருபக்கங்களிலும் தலையை மெதுவாய்த்
शिरसोरेज्ननं यनु शनैस्तद्धुनमिष्यते।। र. 22 ।। மாதிரிப்பிரயோகம்-'வேணடாம் எனல்': 'அளிரி ஈச'சு. 23. 4. விதுதம் (ரார=கடுமையாக தலையை வேகமாகத் திருப்புதல்: ஆட்டல்) இருபக்கங்களிலும்
दुतमारेचनादेतत विधुतन्तु भवेच्छिरः ॥ क. 22 ।। மாதிரிப்பிரயோகம்-குளிர் நடுக்கல்: ிசி்' சு. 24. 5. பரிவாஹிகம் (ளரிள=பக்கத்தில் செலுத்துதல்) மாற்றி மாற்றி இருபக்கங்களிலும் தலையைத் திருப்பிவைத்துக்கொள்ளுதல்: पर्यायतः पार्श्वगतं शिर:स्यात्परिवाहिम् ॥ र.25 ।। மாதிரிப்பிரயோகீம்-யோசித்தல்: '', ஆச்சரியமடைதல்: 'विस्मये' . 26. 6. ஆதூதம்) அாளாா =சிறிது அனீசத்தல். அல்லது अथवा உத்வாஹிதம்) கதிர=மேலே தூக்குதல். அல்லது
தலையை விறைப்பாக மேலேகொண்டுபோதல்: आधृतमुच्यतेतिर्यक् सकदुद्वाहितश्चयत् ॥ . 25 மாதிரிப்பிரயோகம்-தற்பெருமை கொள்ளுதல்: 'அாசச்ி' சு. 27.
Page 24
6
- அவதூதம் (அனா=கீழே ஆட்டுதல்) ஒரு தடவை தலையை கீழும் மேலுமாக ஆட்டுதல்: यदधः सकदाक्षिप्तमवधूतन्तु तच्छिर: ॥ . 28. மாதிரிப்பிரயோகம்-தூது சொல்லியனுப்புதல்: '்', பேச்சு: ,आंलाप' म. 28. 8. அஞ்சிதம் (அரினா =வளைத்தல்) கழுத்தை ஒருபுறமாக வளைப் பதற்கு 'அஞ்சித சிரஸ்' என்று பெயர். किचित पार्श्वानतग्रीवं शिरोविज्ञेयमश्चितम् ॥ மாதிரிப்பிரயோகம்-'துக்கத்தில்': கரினர் சு. 29. 9. நிஹஞ்சிதம் (கனா=தோள்களை இருபக்கத்திலும் தூக்கிக் கழுத்தை ஒரு பக்கமாகச் சாய்த்தல். இது ஸ்திரீகளுக்கே உரியது: उत्क्षिप्तबाहुशिरसः तथाश्चितशिरोधरः। निहृश्चितन्तु विज्ञेयं स्त्रीणामेतत् प्रयोजयेत् ।। a 30. மாதிரிப்பிரயோகம்-'கர்வத்தில்' ்', 'யுவதிகளின் சேஷ்டை soीii': विलासे, ललिते, बिब्ब के, किलिकिश्चिते, मोटायिते, कुंदमिते31. 10. பராவ்ருத்தம் (=திரும்புதல்) பின்பக்கம் முகத்தைத் திருப்புதல்: परावृत्तानुकरणं परावृतं शिर:स्मृतम्, (अ. 8. xलो. 32) மாதிரிபிரயோகம்-பின்பக்கம் பார்ப்பதில்: 'ஏரர: ரி' சு. 3 11. உத்க்ஷிப்தம் (3ா=மேலே தூக்குதல்) சிறிது அண்ணா ந்து பார்ப்பது: उति्पिक्षश्वापि विज्ञेयं उन्मुखावस्थितं शिर: .33. மர்திரிப்பிரயோகம்-உயரமானவனைப் பார்ப்பதில் (sர்ஏ .... அஙgு म. 8 श्लो. 33 ) 12. அதோகதம் (அளா=கீழே சென்ற்து) தலையைக் கீழே தொங்கப்போடுதல்: अधोमुखं स्थितश्चापि शिरः प्राहुरधोगतम्। (अ. 8 शलो. 34) மாதிரிப்பிரயோகம்-வெட்கத்தில்: (களணர்) சு. 34. 13. (எரினிார=நாலுபக்கமும் ஆடுதல்.) நிலையில்லாமல் எல்லாப் பக்கங்களிலும் தலை ஆட்டங்காணுதல்: सर्वतो लोलनाच्ापि शिरःस्यात्परिलोलितम्। 4.8 #.25 மாதிரிப்பிரயோகம்-'மூர்ச்சையில்': 'தன்' 35வது சுலோகம்.
Page 25
7
- கைகளின் முத்திரைகள் 37 வகை. A அஸம்யுத ஹஸ்தங்கள் (ஒற்றைக்கை முத்திரைகள்) 24. 1. பதாகா (பத=கொடி) விரல்களை நீட்டிச்சேர்த்துப் பெரு விரலைக் குறுக்கினால் அதற்குப் 'பதாகஹஸ்தம்' என்று பெயர் :- प्रसारिताग्राः सहिता: यस्याङ्गल्यो भवन्ति हि। कुश्चितश्च तथाङ्गुष्ठः स पताक इति स्मृतः ॥ ( 9 -. 18.) மாதிரிப்பிரயோகம்-அடிப்பதில்: (ஈதாள்) சு. 19. 2. த்ரிபதாகம் (க =முக்கொடி) பதாகஹஸ்தத்தில் மோதிர விரலை வளைத்தால் அதற்கு 'த்ரிபதாகஹஸ்தம்' என்று பெயர் :-
त्रिपताकस्स विज्ञेय: कर्म चास निबोधत॥ (. 9 -. 27). மாதிரிப்பிரயோகர்-மங்கலமான தரவ்யத்தைத்தொடுதல் :- 'माङ्ल्यद्रव्याणां स्पर्शः' (ऊ. 29) 3. கர்த்தரீமுகம் (கரிரிர: =கத்திரிக்கோலின் வாய்) த்ரிபதாக ஹள்தத்தில் ஆள்காட்டி விரல், நடுவிரலின் பின்புறத்தைப் பார்க்கும் படி தூக்கப்பட்டால் அதற்கு 'கர்த்தரீமுகம்' என்று பெபர் :- 4. அர்த்தந்திரம் (அ :- அரைச்சந்திரன்) ஒரு பக்கம் எல்லா விரல்களையும் வளைத்து மற்றொரு பக்கத்தில் கட்டை விரலை யும் வளைத்தால் அதற்கு அர்த்த சந்திரஹஸ்தம் என்று பெயர் :- यस्याङ्गुल्यस्तु विनता: सहाङ्गुष्टेन चापरम् । सोऽर्धचन्द्रोहि विज्ञेयः करः कर्मास्य वक्ष्यते।। சு-36 மாதிரிப்பிரயோகம்-பிறைச்சந்திரனைக் காட்ட :- शशिलेखा। र-37 5. ஆராளம் (3க :- வளைவுள்ள) ஆள்காட்டி விரலை வில்லைப் போல் வளைத்து, பெருயிரலைக் குறுக்கி மற்ற விரல்களைப் பிரித்து மேற்புறமாக வளைத்தால் அதற்கு அராளஹஸ்தம் என்று பெயர் :- आद्या धनुर्लता कार्या कुश्चितोऽङ्गुष्ठकस्तथा। शेषा मित्नोर्ध्ववलिता ह्यरालाङ्गुलयस्स्मृता:॥। -39 மாதிரிப்பிரயோகம்-ஸ்த்ரீகள் கூந்தலை முடித்தல். அல்லது தூக்கி ஆற்றுவதைக் காட்டவம், வியர்வையை வ்ழித்தலைக் காட்டவும் :- केशाना संग्रहोत्कर्ष a41 खेदस्य चापनयने -44
Page 26
8
- சுக துண்டம் (ஏகரட :- கிளி மூச்கு) அராள ஹஸ்தத்தில் (5-ம் நெம்பர்) மோதிர விரலை வளைத்தால் அதற்கு 'சுகதுண்டம்' என்று பெயர் :- अरालस्य यदा वक्राऽनामिकात्वड्न्गुलिभवेत्। शुकतुण्डस्तु स करः कर्मचास्य निबोधन॥ ऊ-46 மாதிரிப்பிரயோகம்-ஆவாஹநத்தைக் காட்ட :- आवाहने ऊ-47 7. முஷ்டி (gf :- முஷ்டி) விரல்களின் நுனிகள் உள்ளங்கையில் பொருந்தி, விரல்களின் மேல் பெருவிரல் வைக்கப்பட்டால் அதற்கு 'முஷ்டி' என்று பெயர் :- अङ्गुल्यो यस्य हस्तस्य तलमध्येऽग्रसंस्थिताः । तासामुपरिचाङ्गुष्ठः स सुष्टिरिति संज्ञितः ॥ a-48 மாதிரிப்பிரயோகம்-குத்துவதைக் காட்ட :- प्रहारे ऊ-49 8. சிகரம் (f :- உச்சி, முஷ்டி ஹஸ்தத்தில் (நெ 7) பெரு விரல் உயரத் தூக்கப்பட்டால் அதற்கு சிகரஹஸ்தம் என்று பெயர் :- अस्यैवतु यदामुष्टे: ऊर्ध्वोडङ्गुष्ठः प्रयुज्यते। हस्तस्स शिखरोनाम तदाज्ञेयः प्रयोक्तृभिः॥ र-50 மாதிரிப்பிரயோகம்-சக்தி - முதலிய ஆயுதங்களை எறிவதைக் காட்ட :- तोमरशक्ति प्रमोक्षणे 6-51 9. கபித்தம் (a :- ) சிகாஹஸ்தத்தில் முன் பக்கத்தில் கட்டை விரலால் அமுக்கி, ஆள்காட்டி விரலை வளைத்துக்கொண்டால், அதற்குக் கபித்தஹஸ்தம் என்று பெயர் :- अस्यैव शिखराख्यस्य मुखेऽङ्गुष्ठ निपीडिता। यदा प्रदेशिनी वक्रा स कपित्थस्तदास्मृतः ॥ a-52 1. 'கபித்தம்' என்றால் 'விளாங்கனி' என்று பொருள். இந்த வார்த்தையை கபி'ஸ்த' என்று பிரித்தால் 'குரங்கு நிற்கும் நிலை' என்று பொருள்படும் .- மாதிரிப்பிரயோகம்-அம்பு விடுவதைக் காட்ட :- னான சு-53
Page 27
2 9
- கடகாமுகம் (ககண)-குத்துக்கட்டையின் முகம்) கபித்த ஹஸ்தத்தில் (நெ. 9) மோதிர விரலும் சுண்டு விரலும் வளைந்த தாகவே மேலே தூக்கப்பட்டால் அதற்கு கடகாமுகம் என்று பெயர் :- उत्क्षिप्तवकातु यंदाSनामिका सकनीयसी। अस्यैवतु कपित्थस्य तक्ष्दाऽसौ खटकामुखः ॥ 54 மாதிரிப்பிரயோகம்-கண்ணாடி-குடை.முதலியவைகளைப் பிடிப் பதில் :-- छत्रं आदर्शधारणम् र-55 11. ஸூசீ முகக் (கிருா-ஊசி முனை) கடகாமுக ஹஸ்தத்தில் (நெ. 10) ஆள்காடடி விரலை நீட்டி விட்டால் அதற்கு ஸீசீமுக ஹஸ் தம் என்று பெயர் :- खटकाख्ये यदाहस्ते तर्जनी संप्रसारिता। हस्तस्सूचीमुखो नाम तदाज्ञेयः प्रयोक्तृभि: ॥ -58 மாதிரிப்பிரயோகம்-'இவர் யார்:' என்று கேட்க :- .... .. r. कोऽसाविति निर्देश ... சு-67 12. பத்மகோசம் னகின :- நன்றாக மலராத தாமரை) விரல் களை யெல்லாம் பிரித்து அவைகளை வளைத்து நுனிகளைச் சேர்க்காமல் மேல்நோக்கி வைத்துககொண்டால் அதற்குப் பத்ம கோசம் என்று பெயர் :-- यस्याङ्गुल्यस्तु विरला: सहाङ्गुष्ठेन कुश्चिताः। ऊर्ध्वाह्यसंगताग्राश्च सभवेत्पद्यकोशकः ॥ a-74 மாதிரிப்பிரயோகம் - வில்வப்பழம் விளாம்பழம் முதலியவை களைப் பறித்தல்-ஸ்தரீசளின் மார்பைக் காட்டுவது :- बिल्वकपित्थफलानां ग्रहणं-कुचदर्शनश्च नारीणाम् *- 75 13. ஸர்ப்ப சிரஸ் (ஈளன் :- நல்ல பாம்பின் தலை) எல்லா விரல் களையும் வளைத்து, உள்ளங்கை குழியும்படி பெருவிரலும், மற்றவிரல் களும் வரிசையாகச் சேர்க்கப்பட்டால், அதற்கு ஸர்ப்ப சிரஸ் என்று பெயர் :- अङ्गुल्यस्सहिता: सर्वाः सहाङ्ुष्ठेन यस्यतु। तथा निम्नतलश्चैव स तु सर्पशिरःकरः ॥ #-78 மாதிரிப்பிரயோகம்-பாம்பின் கதியைக் காட்ட :- .... ..; भुजग गतौ -- 79
Page 28
10
- மிருகசீர்ஷம் (ஜள்ர் -- மான் தலை) விரல்களை நெருக்கி கீழ் கோச்கி வைத்துக்கொண்டு சுண்டு விரலையும் பெருவிரலையும் மேலே தூக்கினால் அதற்கு மிருகசீர்ஷம் என்று பெயர்: - अधोमुखीनां सर्वासां अङ्गुलीनां समागमः । कनिष्ठाङ्गुष्ठकावूध्वो सभवेन्मृगशीर्षक: ॥ क-80 மாதிரிப்பிரயோகம்-'இங்கு' 'தற்காலத்தில்' என்று காட்ட :- .... .... इह सांप्रतम् क-81 15. காங்குலம் (கதரை - 'கங்கு' (சோளம் போன்றது) என் னும் தானியத்தைக் கதிரினின்றும் எடுத்தல்) கட்டை விரல் ஆள் காட்டி விரல் நடுவிரல் இம்மூன்றின் நுனிகளும் முச்கழியைப்போல் ஒன்றுக்கொன்று ஸமீபமாக வைக்கப்பட்டு மோதிர விரல் வளைக்கப் பட்டுச் சுண்டுவிரல் மேலே தூக்கப்பட்டால் அதற்குக் காங்குல ஹஸ் தம் என்று பெயர் :- त्रेताग्नि संस्थिता मध्यातर्ज्न्यङ्गुष्ठकास्तथा। काड्गुलेऽनामिका वक्रा तथा चोर्ध्वकिनीयसी॥ ऊ-82 மாதிரிப்பிரயோகம்-'மரகதம், வைடூர்யம்' முத்விய ரத்நங்களைக் காட்ட :- मरकतचैंडडर्यादीनां निदर्शने र-84 16. அலபத்மம் (அனா மலர்ந்த தாமரை) விரல்களையெல் லாம் பிரித்து வைத்துக்கொண்டு ஒரு பக்கமாகத் திருகுவதுபோல் சுழற்றினால் அதற்கு அலபத்மம் என்று பெயர் :- आवर्तिन्यः करतले यस्याङ्गुल्यो भवन्ति हि। पार्श्वगता विकीर्णाश्च सभवेदलत्द्यक: ॥ -85 மாதிரிப்பிரயோகம்-'இல்லை' என்று சொல்ல :- ... नास्ति शून्य वचनेषु #-86 17. சதுரம் (T: ஸாமர்த்தியமுள்ள) ஆள்காட்டிவிரல் நடுவிரல் மோதிரவிரல் இமமூன்றையும் நீட்டி நெருக்கிப் பெருவிரலை அம் மூன்று விரல்களுக்கும் நடுவே வைததுச் சுண்டு விரலை மேலே தூக் கினால் அதற்கு 'சதுர ஹஸ்தம்' என்று பெயர் :- तिस्त्रः प्रसारिता यत्र तथाचोर्ध्वा कनीयसी। वासां मध्यस्तथाऽङ्कृष्ठः स करश्रतुरः समृतः ॥ 87
Page 29
11
மாதிரிப்பிரயோகம்-தகுதி-ஏற்றது.என்பதைத் தெரிவிக்க :- युक्त पथ्ये F-88 வர்ணங்களைக்காட்டி: சதுர ஹஸ்தத்தை மேலே தூக்கினால் 'வெள்ளை'; சுற்றினால் (வட்டமாகக் காட்டினால்) சிவப்பும் மஞ்சளும் ஒன்றோடொன்று இருகைகளையும் தடவினால் நீலவர்ணம் என்பது நாட்ய சாஸ்த்ர ஸம்ப்ரதாயம் :- सितमूर्ध्वेन तु कुर्यात् रक्तं पीतंच मण्डलकरेण। परिमृदितेनतु नीलं वर्णांश्रतुरेण हस्तेन॥ क·94 18. ப்ரமா ஹஸ்தம் (எ: வண்டு) கட்டை விரலும் நடுவிரலும் நுனிகள் தொட்டுக்கொண்டு ஆள்காட்டி விரல் வளைந்து மற்ற விரல் கள் விரிந்து தூக்கப்பட்டால் அதற்குப்மா ஹஸ்தம் என்று பெயர்: मध्यमाङ्गुष्ट शंदंशः वक्राचैव प्रदेशिनी। ऊर्ध्वमन्ये प्रकीर्णेच अङ्ल्यौ भ्रमरे करे॥। -95 மாதிரிப்பிர்யோகம்-நீண்ட காம்புள்ள பூக்களைப் பறித்தல் :- दीर्घ वृन्तानां पुष्पाणां ग्रहण विधि: आ-96 19. ஹம்ஸாஸ்பம் அல்லது ஹம்ஸவக்த்ரம் (கன: சன சன அன்னப்ப்ஷியின் முகம்) ஆள்காட்டிவிரல் நடுவிரல் பெரு விரல் இவைகளின் நுனிகளும் முச்சுழிபோல் சேர்க்கப்பட்டு மற்ற இரண்டு விரல்களும் நீட்டப்பட்டால் அதற்கு ஹம்ஸாஸ்யம் அல்லது ஹம்ஸ வக்த்ரம் என்று பெயர் :- तर्जनी मध्यमाङ्गुष्ठाः त्रेताग्निस्था निरन्तराः। भवेयुर्हंसवत्तस्य शेषे द्वे.संप्रसारिते॥ ऊ-98 மாதிரிப்பிரயோகம்-கொஞ்சம்' என்பதைக் காட்ட :- अल्प ... சு-99
- ஹம்ஸபக்ஷம் (ச்ா: அன்னப்ப்க்ஷியின் சிறகு) ஆளகாடடி விரலும் நடுவிரலும் மோதிர விரலும் ஸமமாக நீட்டப்பட்டுச் சுண்டு விரல் மேலே !தூக்கப்பட்டுப் பெருவிரல் குறுக்கப்பட்டால் அதற்கு ஹம்ஸபக்ஷம்' என்று பெயர் :- समा: प्रसारिता स्तिस्त्रः तथा चोर्ध्वाकनीयसी। अङ्गुष्ठः कुश्चितश्रैव हंसपक्ष इति स्मृतः ॥ -100
Page 30
12
மாதிரிப்பிரயோகம்-சந்தனம் பூசுவதைக்காட்ட :- गंधसंश्रये चैव ॐ-101 21. ஸந்தம்சம் (க்: இறுகக் கடிப்பதுபோல் சேர்த்தல்) அராள ஹஸ்தத்தில் (நெ.5) பெருவில் ஆள் காட்டிவிரல் இவைகளின் நுனி கள் சேர்ந்து, உள்ளங்கை குழிந்திருந்தால் அதற்கு ஸந்தம்சம் என்று பெயர் :- तर्जन्यङ्गुप्वसंदंशो ह्यरालस्य यथाभवेत्। आभुग्नतलमध्यश्र स संदंश इति स्मृतः ॥ -104 இது மூன்று விதம் :- 1. அக்ரஸந்தம்சம் (அ நுனி.) 2. முகஜஸந்தம்சம் (ஜ முகத்தோடு முகத்தைச் சேர்ப்பது.) 3. பார்ச்வகத லந்தம்சம் (எஜ பக்கங்களைச் சேர்ப்பது.) மாதிரிப்பிரயோகம் -அக்ரஸந்தம்சம் :- பூப்பறித்தல்-தொடுத் தல் இவைகளைக்காட்ட :- पृष्पावचय ग्रथने ச-106 முகஜஸந்தம்சம் : திரி, சலாகை- இவைகளை ச கெலுத்துதல் :- वर्ति शलाकादि पूरणं चैव क-107 பார்ச்வுகத ஸந்தம்சம்-பூநூல் நூற்றலைக்காட்ட :- यज्ञोपवीत சு-108 22. முகுளம் (ஏதகா மொக்கு) எல்லா விரல்களின் நுனிகளும் அன்னப்பக்ஷியின் வாயைப்போல் வளைந்து சேர்க்கப்பட்டு, மேல் நோக்கி இருந்தால் அதற்கு 'முகுளம்' என்று பெயர் :- समानताग्रास्सहिता: यस्याककुल्यो भवन्ति हि। ऊर्ध्वा हंसमुखस्येव भवेन्मुकुलका करः॥ -111 மாதிரிப் பிரயோகம் - தாமரைமொக்கு - முதலியவைகளைக் காட்ட :- पद्मोत्पलमुकुलरूपणेचैष F- 112 23. ஊர்ண நாபம் (களி: சிலந்தி) பத்மகோச ஹஸ்தத்தில் (நெ. 12) விரல்களைச் சிறிது மடக்கினால் அதற்கு ஊர்ணநாபம் என்று பெயர் :- पद्मकोशस्य हस्तस हड्गुल्या कुश्चिता यदा। ऊर्णनाभस्स विज्ञेयः केशचौर्य ग्रहीादषु॥ -114
Page 31
13
மாதிரிப்பிரயோகம் - தலையைச் சொறிதல் - குஷ்ட வியாதி இவைகளைக் காட்ட :- शिरःकण्डूयने कुष्टव्याधि निरूपणे -115 24. தாம்ர சூடம் (a: கோழி) நடுவிரலும் பெருவிரலும் நுனிகள் சேர்ந்து ஆள்காட்டி விரல் வளைந்து மற்ற விரல்கள் உள்ளங் கையில் பதிய வைக்கப்பட்டால் அதற்குத் தாம்ரசூடம் என்று பெயர் :- मध्यमाङ्गुष्ठ संदंशो वक्राचैव प्रदेशिनी । शेषे तलस्थे कर्तव्ये.ताम्रचूडे कराड्गुली॥। #-116 மாதிரிப்பிரபோகம் - குழந்தைகள் பேசும்பொழுது காட்டப் படும் செய்கை :-
.... बालालाप சு-118 தாம்ர சூடம் மற்றொரு வகை-விரல்களைச் சேர்த்து வளைத்து அவற்றின்மேல்ருவிரலை வைத்துச் சுண்டுவிரலை நீட்டினால் அதற் கும் தாம்ர சூடம் என்று பெயர் :- अङ्गुल्यंस्सहिता वक्रा उपर्यङ्गुष्ठपीडिताः । प्रसारिता कनिष्ठाच ताम्रचूड: करस्समृतः॥ -119 மாதிரிப்பிரயோகம்-நூறு ஆயிரம் - லக்ஷம் முதலியவைகளைக் காட்ட :- शतं सहस्रं लक्षश्र करेणैकेन योजयेत् -120 இந்த இருபத்தி நான்கு அஸம்யுத ஹஸ்தங்களே (ஒற்றைக் கைகளே) நாட்ய சாஸ்திரத்தில் சொல்லப்பட்டிருக்கின்றன. அடியிற் கண்ட இரண்டு ஹஸ்தங்களும் கீத கே:விந்த அபிநயத்திலும் மற்றும் பழக்கத்திலும் இருந்து வருகின்றன. அவற்றின் லக்ஷணம் 'அபிநய தர்ப்பணம்' என்னும் நூலிலிருந்து கொடுக்கப்படுகிறது :- 25. அர்த்தபதாகம் ச்ளகா) பாதிக்கொடி) த்ரிபதாக ஹஸ்தத் தில் (நெ. 2) சுண்டு விரலும் வளைக்கப்பட்டால் அதற்கு அர்த்த பதாகம் என்று பெயர் :- त्रिपताके कनिष्ठाचेत् वक्रिताऽर्धपताकिका। மாதிரிப்பிரயோகம்-'இரண்டு' என்பதைக் காட்ட :- उभयोरिति वाचके,
Page 32
14
- மயூர ஹஸ்தம் (ஈர: மயில்) கர்த்தரீ முகஹஸ்தத்தில் (நெ. 3) மோதிர விரலும் பெருவிரலும் ஒன்றோடொன்று சேர்க்கப் பட்டால் அதற்கு பயூர ஹஸ்தம் என்று பெயர் :- अस्मिन् (कर्तरी मुखे) नामिकाड्ष्ठे श्िलिष्टेचान्याः प्रसारिताः मयूरहस्तः कथितः करटीकाविचक्षणः । மாதிரிப்பிரயோகம்-கண்ணீர்த்துளியை எடுத்தெறிவதில், தர்க் கம் செய்வதில் :- नेत्रोदक समुत्क्षपे शास्त्रवादे ஸம்யுதஹஸ்தங்கள் (இரட்டைக்கைகள்) 13 :- (1) அஞ்சலி (அசிக்: கும்பிடுதல்) இரண்டு கைகளையும் பதாகங் களாக வைத்துக்கொண்டு அவைகளைச் சேர்த்தால் அதற்கு அஞ்சலி என்று பெயர் :- पताकाभ्यान्तु हस्ताम्यां संश्लेषादञ्जलि: स्मृतः #-122 மாதிரிபிரயோகம்-தேவதைகள், குரு, ஸ்நேகிதன் இவர்களை நமஸ்கரித்தல் :- देवतानां गुरुणांच मित्राणाश्चाभिवादने र-122 (2) கபோதஹஸ்தம் (கரா: புறா இரண்டு கைளின் பக்கங் களையும் ஒன்றோடொன்று சேர்த்தால், அதற்குக் கபோதஹஸ்தம் என்று பெயர் :- उभाभ्यामपि हस्ताभ्यां अन्योन्यं पार्श्मंग्रहात्। हस्तः कपोतकोनाम कर्मचास्य नियोधत॥ *- 124 மாதிரிப்பிரயோகம்-பயத்தில் :- भये .... சு-125 (3) கர்க்கடஹஸ்தம் (கக: நண்டு) இருகைகளின் விரல்களும் கோர்க்கப்பட்டால் அதற்குக் கர்க்கடஹஸ்தம் என்று பெயர் :- अङ्गुल्यो यस्य हस्तस्य ह्यन्योन्यान्तरनिःसृताः। स कर्कट इति ज्ञेय: कर: कर्मच कथ्यते॥ ऊ-127 மாதிரிப்பிரயோகம் - தூங்கியெழுந்து சோம்பல் முறித்துக் கொட்டாவி விடுவதைக் காட்ட: सुप्तात्थित विजूंभणे ... ... சு-128 (4) ஸ்வஸ்திகம் (அநரகா ஸ்வஸ்திக முத்திரையைப்போல் ஒன்றுக்கொன்று குறுக்காக வைக்கப்பட்டது) இரண்டு கைகளையும்
Page 33
15
அராள ஹஸ்தமாக (ஒற்றைக்கை ஐந்தாவது) வைத்துக்கொண்டு, மணிக்கட்டுகளை ஒன்றின்மேல் ஒன்றாக வைத்து இடது பக்கமாக உயர்த்தி வைத்துக்கொண்டால், அதற்கு ஸ்வஸ்திகஹஸ்தம் என்று பெயர் :- मणिबंधन विन्यस्ता वरालौवर्धमानकौ। उत्तानौ वामपार्श्वस्थौ स्वस्तिक: परिकीर्तितः ॥ र-129 மாதிரிப்பிரயோகம்-ஸ்வஸ்திக முத்திரையிலிருந்து கைகளைப் பிரித்துக்கொண்டு போனால், திசைகளையும் மேகத்தையும் ஆகாயத் தையும் காடு ஸமுத்திரம் முதலானவைகளையும் காட்டலாம் :- ख्वस्तिक विच्युतिर्करणात् दिशो घनाः वनं समुद्राश्च।। -103 (5) கடகாவர்த்தமாநகம் (கரகசஅரகா கடகம்-வளை; வர்த்த மானகம்-விரிந்து போதல்) இரண்டு கைளையும் வளைகள் அணியும் இடம் ஒன்றின்மேலொன்று இருக்கும்படி வைத்தால் அதற்குக் கடகா வர்ததமாநகம் என்று பெயர் :- कटकः कटकेन्यस्तः कटकावर्धमानकः । र-131 மாதிரிப்பிரயோகம்-பெரியோர்களை நமஸ்கரிக்கும்போது பாதங் களைத தொடுவதில :- प्रणामक्करणे .... .... சு.131 (6) உத்ஸங்கம் (3 மடி) இரண்டு கைகளும் உள்ளங்கை மேற்புறமாக அராள முத்திரையைத் (1) தாக்கி ஒன்றின்மேல் ஒன்று குறுக்காக வைக்கப்பட்டு மேலே வளைக்கப்பட்டால் அதற்கு உத்ஸங்கம் என்று பெயர் -: अरालौतु विपर्यस्तौ उत्तानावूर्ध्वमानतौ। 'उत्सङ्ग' इति विज्ञेयः स्पर्शस्य ग्रहणकरः ॥ -132 மாதிரிபபிரயோகம்: ஸ்பரிச உணர்ச்சியைக் காட்டுவதற்கு, (1) இந்த ஹஸ்தத்திற்த இஜதசகை எறை பெயரைக் கொடுத்து, "இரண்டு கைகளினும் கடகாமுக முத்திரையோடு (ஒற்றைக்கை 10) மணிக்கட்டின்மேல் மணிக்கட்டு இருக்கும்படி குறுக்காகவோ அல்லது கைகள் ஒன்றையொன்று பார்க்கும்படிக்கோ வைத்துக்கொள்ளுதல்" என்று ஸங்கீத ரத்னாகரத்தில் கூறப்பட்டுள் ளது :- खटकामुखयोः पाण्योः स्वस्तिके मणिबन्धके 1 अन्योन्याभिमुखत्वेवा खटकावर्धमानक: ॥ .7 -203
Page 34
16
स्पर्शस्य ग्रहणे करः
(7) நிஷதம் (f :-- கெட்டியான) இது இருவகை :- முதல் வகையாவது-கைகள் இரண்டும் ஒன்று மற்றொன்றின் புஜததில் வைக்கப்பட்டு வலது கை, முஷ்டியாகத் தரிக்கப்பட்டால் அதற்கு 'நிஷதம்' என்று பெயர் :-
गृहीत्वा वामहस्तेन कूर्पराभ्यन्तरे भुजम्। दक्षिणश्चापि वामस्य कूर्पराभ्यान्तरेन्यसेत्॥। -134 सचापि दक्षिणोहस्तः सम्यस्रुष्टीकृतो भवेद। इत्येष निषधो हस्तः कर्मचास्य निबोधत ॥ -135
மாதிரிப்பிரயோகம்-கர்வம், சரீரத்தின் அழகான அமைப்பு இவைகளைக் காட்டுவதற்கு :-
गर्व सौध्ठव 'சு-136"
இரண்டாவது வகை-இரண்டு கைகளிலும் ஹம்ஸபக்ஷ முத் திரையைத் தாங்கி உள்ளங்கை வெளிப்புறம் நோக்குமாறு வைக்கப் பட்டால் அதற்கும் நிஷதம் என்று பெயர் :- अथवा-ज्ञेयोवै निषधोनाम हंसपक्षौ परागुतौ *- 137
மாதிரிப்பிரயோகம்-ஜன்னலைக் காட்டுவதற்கு :-
जालवातायनादीनां .... சு-137 7- (8) தோலம் (aர :- ஊஞ்சல்) தோள்களை நன்றாகத் தளர்த் திக் கைகளைப் பதாக (ஒற்றைக்கை 1) முத்திரையோடு தொங்கவிட் டால் அதற்கு 'தோலம்' என்று பெயர் :-
अंसौ प्रशिथिलौमुक्तौ पताकौ प्रविलंबितौ। यदा भवेतां करणे स 'दोल' इति संज्ञितः ॥ -138
மாதிரிப்பிரயோகம் - ஏக்கம் மூர்ச்சை, இவைகளைக் காட்டு வதறகு :- 2 विषाद मूर्छित சு-139
Page 35
3 17
-
புஷ்பபுடம் (gனgன பூக்களை வைக்கும் தொன்னை) இரண்டு கைகளிலும் ஸர்ப்பசிரஸ் (ஒற்றக்கை நெ. 13) முத்திரையுடன், ஒரு கையின் விரல்கள் மற்றொரு கைக்குள் விரல்களை ஒட்டினாற்போல் அணைத்து வைக்கப்பட்டால் அதற்குப் புஷ்பபுடம் என்று பெயர் :- यस्तु सर्पशिराः प्रोक्तस्वस्याङ्कलिनिरन्तरः । द्वितीय: पार्श्वसु ्िष्ट स तु पुष्पपुटःस्मृतः ॥ र-140. மாதிரிப்பிரயோகம் :- புஷ்பம் முதலியலைகளை எடுத்துச் செல் லுதல் :- पुष्प भक्ष्याणि अनेक नानाविधानि। युक्तेन ग्राह्याणि उपनेयानि॥ -141.
-
மகரம் (ஈட: சுறாமீன்) இரண்டு கைவிரல்களையும் சேர்த்துச் சமமாக நீட்டி, இரண்டையும் உள்ளங்கை கீழ்நோக்கும்படி ஒன்றின் மேல் ஒன்றாக வைத்துக்கொண்டு பெருவிரல்களை மேலே தூக்கினால் அதற்கு மகரஹஸ்தம் என்று பெயர் :- पताकौ. तु यदा हस्ता वूर्ध्वाङ्गुष्ठा वधोमुखौ। उपर्युपरि विन्यस्तौ तदा स मकरः करः ॥ -142. மாதிரிப்பிரயோகம் :- முதலை, மீன் முதலியவைகளைக் காட்ட :-
.... नक् मकर मत्स्यानां சு-143.
-
க்ஜ தந்தம் (: யானையின் தந்தம்) இரண்டு கைகளும் ஸர்ப்பசீர்ஷ முத்திரையைத் தாங்கி, முழங்கைகள் கீழே தொங்கும் படி மடிக்கப்பட்டால் அதற்கு கஜ தந்தம் என்று பெயர் :- कूर्प राधोऽश्चितौ हस्तौ यदास्तां सर्पशीर्षकौ। गजदन्तस्स विज्ञेयः कर्मचास्य निबोधत। a-144, மாதிரிப்பிரயோகம் :- அதிகமான பாரத்தைத் தூக்குவதைக் காட்ட ;- अति भारयोगेच F. 145.
-
அவஹித்தம் (அளின: மனோபாவங்களை மறைத்தல்) இரண்டு கைகளையும் சுகதுண்ட முத்திரையாக (ஒற்றைக்கை நெ. 6) வைத்துக் கொண்டு அவைகளை மார்புக்குச் சமமாக உயர்த்தி, வளைத்து, ஒன்றுக்கொன்று எதிர் நோக்கும்படி வைத்துக்கொண்டு மெதுவாக இரண்டும் ஒன்றோடொன்று கீழ்முகமாகவே நெருக்கப்பட்டால் அதற்கு அவஹித்தம்' என்று பெயர்.
Page 36
18
शुकतुण्डी करौ कृत्वा वक्षस्यभिस्तुखाश्चितौ। शनैरधोमुखा विद्धौ सोऽवहित्थ इति स्मृतः ॥ -146. மாதிரிப்பிரயோகம் :- அடங்காத ஆவலைக்காட்ட :- उत्कण्ठिते .... சு. 147.
- வர்த்தமானம் (க: விருத்தியடைதல்) ஒருகையை முகுள ஹஸ்த (ஒற்றைக்கை நெ, 22)மாக வைத்துக்கொண்டு கபித்த (ஒற்றைக்கை நெ. 9) முத்திரையுடன் கூடிய மற்றொரு கைவிரல்களால் அதை வளைத்துப் பிடித்தால் அதற்கு வர்த்தமானம் என்று பெயர் :- मुकुलस्तु यदा हस्तः कपित्थ परिवेष्टितः। वर्धमानस्स विज्ञेय: कर्मचास्य निबोधत॥ -148. மாதிரிப்பிரயோகம் :- மணமகளின் கையை மணமகன் பிடிப் பதைக்காட்ட :- संग्रहपरिग्रहौ क. 149.
இதில் மற்றொரு வகை-இரண்டு கைகளிலும் ஹம்ஸபக்ஷ (ஒற்றைக்கை நெ. 20) முத்திரையுடன், உள்ளங்கை மறைமுகமாக இருக்குமாறு வைக்கப்பட்டால் அதற்கும் வர்த்தமானம் என்று பெயர். विज्ञेयो वर्धमानस्तु हंसपक्षौ पराखुखा।। சு-160. மாதிரிப்பிரயோகம்-ஜன்னல் முதலியவைகளைத் திறப்பதைக் காட்ட :- जालवातायनादीनां प्रयोक्तव्यो विघाटने ॥। र-160.
சுழற்றல்) :- 3. ஹஸ்தகரணம் நான்கு (தாசா கைகளைத் திருகிச்
-
ஆவேஷ்டிதம் (அிf நாலு பக்கங்களிலும் வளைக்கப் பட்டது) ஆள்காட்டிவிரல் முன்னே செல்லும்படி விரல்களைச் சுழற்றி உட்புறம் கொண்டுவருதல் :- आवेध्यन्ते यदाऽङुल्यः तर्जन्याद्या यथा क्रमम्। अभ्यन्तरेण करणं तदावेष्टितमुच्यते॥ -200.
-
பரிவேஷ்டிதம் அல்லது உத்வேஷ்டிதம் (பரி சுற்றி வளைக்கப்பட்டது. கக உயர வளைக்கப்பட்டது) ஆள்காட்டி விரல் முன்னே செல்லும்படி கைவிரல்களை மேலே சுழற்றி வெளியே கொண்டுபோதல் :-
Page 37
19
उद्देध्यन्ते यदाऽङ्गुल्यः तर्जन्याद्यावहिर्मुखाः। क्मशः करणं विप्राः तदुद्वेष्टितमुच्यते।। #-201.
-
ஆவர்த்திதம் (களர் சுழிக்கப்பட்டது), அல்லது, வ்யா வர்த்திதம் (ளிர் நன்றாகச் சுழிக்கப்பட்டது) சுண்டுவிரல் முன்னே செல்லும்படி விரல்களைச் சுழற்றி உள்புறம் கொண்டுவருதல் :- आवर्तन्ते कनिष्ठादा हाङ्गुल्योऽभ्यन्तरेणतु। यत्तु क्रमेण करणं तद्वया वर्तितमुच्यते।। र-202. 4. பரிவர்த்திதம் (எரளி் திருப்பிச்சுழற்றப்பட்டது) சுண்டு விரல் முன்னே செல்லும்படி விரல்களை மேலே சுழற்றி வெளிப்புறம் கொன்டுபோதல் :- उद्धर्तन्ते कनिष्ठादा बाहशः क्रमशो यदा। अड्न्गुल्यः करणं विप्रा: तदुक्तं परिवर्तितम्। -205.
-
பாதங்கள் ஆறுவகை :- 1. உத்கட்டிதம் (3 தூக்கி அழுந்தவைப்பது) முன்னங். காலால் நின்று குதிகாலைப் பூமியில் அழுந்தவைப்பது :- स्थित्वा पादतलाग्रेण पार्षि्णिर्भूमौ निपात्यते। यस्थ पादस्य करणे भवेदुद्वद्टितस्तुसः॥ 10 42
-
ஸமம் (சரா ஸ்வபாவமான நிலை) ஸ்வபாவமாக ஒழுங்காக நிற்பது :- स्वभावरचिते भूमौ समस्थानेच यो भवेत। समः पादस्य विज्ञेयः स्वभावाभिनयाश्रयः ।। 410 44.
-
அக்ரதல ஸஞ்சரம் (அனா சா: முன்னங்காலால் நடப்பது) குதிகால் தூக்கப்பட்டு, பெருவிரலும் மற்றவிரல்களும் வளைக்கப் பட்டு இருக்கும் பாதத்தின் நிலைக்கு அக்ரதல ஸஞ்சரம் என்று பெயர் :-
अङ्ल्यश्चाञ्चितास्सर्वाः पादोऽग्रतल सश्चरः॥ :46.
Page 38
-
அஞ்சிதம் (அரிஎா வளைக்கப்பட்டது) குதிகால் வளைந்து பூமியில் வைக்கப்பட்டு, முன்னங்கால் தூக்கப்பட்டு விரல்களும் வளைக்கப்பட்டால் அதற்கு 'அஞ்சிதம்' என்று பெயர் :- पार्ष्णर्यस्याश्चिता भूमौ ऊर्ध्वमग्रतलं तथा।
-
குஞ்சிதம் (தாாகுறுக்கப்பட்டது) குதிகால் தூக்கப்பட்டு உள்ளங்காலின் நடுப்புறமும் குறுக்கப்பட்டால், அதற்குக் குஞ்சிதம் என்று பெயர் :- उत्क्षिप्तायस्य पा्ष्णि:स्यात् अङ््गुल्य: कुश्चितास्तथा। तथा कुश्चितमध्यश्च सपाद: कुश्श्चितः स्मृतः ॥ -50. . 6. ஸூசீபாதம் (கிபா: ஊசிமுனைபோன்று நீண்டபாதம்) இடதுகாலை இயற்கையான நிலையில் வைத்து வலது குதிகாலைத்தூக்கிப் பெருவிரலின் நுனியால் நின்றால் அதற்கு ஸ்சீபாதம் என்று பெயர். उत्क्षिप्तातु भवेप्ताष्णि: अङ्ग्गुष्ठाग्रेण संस्थिता। वामश्रैव स्वभावस्थः सूचीपाद: प्रकीर्तितः॥ क-51.
Page 39
॥ श्रीः।। नृत्यलक्षणसहितं ॥ गीतगोविन्दमहाकाव्यम॥
॥ श्रीगणेशाय नमः॥ ॥ श्रीसरस्वत्यै नमः ।। मेधैर्मेदुरमंबरं वनभुवः श्यामास्तमालदुमैः नक्तं भीरूरयं त्वमेव तदिमं राधे गृहं प्रापय। इत्थं नम्दनिदेशतश्रलितयोः प्रत्यध्वकुंजदुमं राधामाधवयोर्जयन्ति यमुनाकूले रहः केलयः ॥ १ ॥
टीका मेघैमेंदुरं-तिर्यक्प्रसारितशनैः ऊर्ध्वमिलिताघस्तलपताकाभ्याम्। अंबरं-स्वंस्ति की कृतोर्ध्वविस्तारित पताकाभ्याम्। वनभुव :- चलदूर्ध्वगत त्रिपताकाम्यां विच्युतस्वस्तिकेन, पुनस्तल- दशिंतपताकेन। इ्यामास्तमालदुमैः- ऊर्ध्वविस्तारित चलत्संदेशेन, चलदूर्ध्वगत त्रिपताकाभ्याम्। नक्तं-स्कंधानतेन शिरसा मुकुलदृष्या। भीरू :- विधुतेन शिरसा त्स्तदध्याच। अयं-पुरस्तल पुरोदेशदर्शित पताकेन। त्वं-पुरः प्रसारितोर्ध्वतलपताकेन। एव-ऊर््व तलमृगशीर्षेण।
Page 40
तत्-आवर्तनेन। इमं-ऊर्ध्वाधस्तल चतुस्तालान्तरितार्धचन्द्राभ्याम्। राधे-शिरोदेशादाकर्षितांचलखट कामुखेन परावृत्तेन शिरसा। गृहं-उर्ध्वमिलिताग्रमृगशीर्षाभ्याम्। प्रापय-वामपार्श्वात्तिर्यग्गतोर्ध्वतल पताकेन। अथवा वामदेशान्तिर्य ग्गतोर्ध्वमृगशीर्षेण।
नंद-वामो गोमुखेन दक्षिण ऊर्ध्वमुखसूचिमुखेन। निदेशत :- मुखगतेन हंसास्येन। चलितयो :- हस्तधृत कृष्णकरकनिष्ठिकया राधाविलासेन । विलासो गमनादिस्यात् चेष्ठाश्रिष्टांगया कृता। प्रति-प्रत्यग्द शितसूचीमुखेन। अध्व-वामदेशात्तिर्यग्गतोर्ध्वतलमृगशीर्षेण। अथवा अधोंगुलि पुरःप्रसारित चलत्रिपताकेन। कुंज- चलल्लताकरोर्ध्यसपानीत मिलितमुखमृग शीर्षोभ्याम्। डुमं-चलदूर्ध्वगतत्रिपताकाभ्याम्। राधा-शिरोदेशादा कर्षितांचलखटकामुखेन परावृत्तेन शिरसा। माधव-वैष्णवस्थानकेन वंशधारणमुद्रया। जयन्ति-उद्ध त्तहस्तकेन ।
पुरःप्रसारितेन। कूले-चलत्पुरःप्रसारित त्रिपताकाभ्यां अथवा उत्संगेन। रह :- ऊर्ध्वमुख सूचीयुखेन। केलय :- मिलितांगुलितलत्रिपताकाभ्यां अथवा उत्संगेन ।। १ ।।
Page 41
३
वाग्देवता चरित चित्रित चित्त सद्ा पदमावती चरण चारण चक्रवती। श्रीवासुदेव रतिकेलि कथासमेतं एतं करोति जयदेवकवि: प्रवन्धम् ॥ २ ॥ टीका वागदेवता-अधरात्पुरोग्रतहंसास्ेन शिरस्थांजलिना च। चरित-विस्तारितोर्ध्वतल पताकेन। चित्रित-लोलित संदंशेन ।
सद्ा-ऊर्ध्वमिलित मगशीर्षाभ्याम् । पझ्मावती-स्वस्तिकी कृतपद्मकोशाभ्याम्। चरण-चरणदर्शित पताकेन। चारण-हंसगत्या। चकृवर्ती-श्रामितोर्ध्वमुख सुचीमुखेन। श्रीवासुदेव-वैष्णवस्थानकेन वंशधारणमुद्रया। रतिकेलि-उत्संगेनाधरसमीपे ऊर्ध्वाधोमुखमिलितमुकुलाम्याम्। कथा-अधरात्पुरोगत हंसास्येन। समेतं-मिलित सूचीमुखाभ्याम्। एतं-अधोंगुलि पुरस्तलपताकेन। करोति-अधोमुखहंसास्याभ्याम्। जयदवकविः-ललाटस्थांजलिना। प्रबंधं-अधरात्पुरोगत हंसास्येन ।। २ ।।
Page 42
४
यदि हरिसरणे सरसं मनो यदि विलासकथासु कुतूहलम्। सुधुरकोमलकान्तपदावलिं श्रुणु तदा जयदेव सरस्वतीम्॥ ३॥ यदि-व्यावर्तनेन। हरि-वैष्णवस्थानकेन वंशधारणमुद्रया। स्मरणे-हच्चालित संदंशेन। सरसं-हत्परिवर्तित चतुरेण। मन :- हृद्गत संदशेन। यदि-व्यावर्वनेन। विलासकथासु-निहंचितेन शिरसा समपादचार्या। ऊतूहलं-हृद्धत विकसित मुकुलेन लोलितालपल्लवेन च। मधुर-कर्णगत हंसास्ेन।। कोमल-लोलितांगुष्ठ हंसास्ेन। कान्त-लोलित संदंशेन। पदावलिं-अधरात्पुरोगत हंसास्येन। श्रुणु-कर्णगतसूचीमुखेन। तदा-व्यावर्तिततिर्यगूर्ध्वदर्शित सूचीमुखेन. जयदेव-ललाटस्थांजलिना। सरस्वतीं-अधरात्पुरोगत हंसासथेन।। ३ ।। वेदानुद्धूरते जगन्निवहते भूगोलमुद्धिभ्रते दैत्यं दारयते बलिं छलयते क्षत्रक्षयं कुर्वते। पौलस्त्यं जयते हलं कलयते कारुण्यमातन्वते म्लेच्छान् मूर्छयते दशाकृतिकृते कृष्णाय तुभ्यं नमः ॥४ ॥ वेदान्-विरलांगुलि पुरस्तल निकुंचकेन।
Page 43
५
उद्धरते- श्रनै रूर्ध्वरगताल पल्ल्वेन । जगत्-ऊर्ध्वतलविस्तारित पताकाभ्याम्। निवहते-स्कंधगतालपल्लवेन ऊर्ध्वस्थितोर्ध्वतलपताकाभ्याम्। भूगालं-पुरस्तल भूदर्शितपताकेन ऊर्ध्वमुख कपोतेन च। उद्विभ्रते-ऊर्ध्वस्थितोर्ध्वतल पताकाभ्याम्। दैत्यं-मुखसमीपेमिलिततलोर्णनाभाभ्याम्। दारयते-रेचित हस्तकेने। बलिं-ऊर्ध्वमुखभ्रामित सूरचामुखेन गजदन्तवाह्वास्फालित सर्पशीपेंण।
क्षत्र-प्रत्यालीदस्थानकेन पुरःप्रसारितमुध्या कर्णाकृष्टखटकामुखेन।
कुर्वते-अधोमुंख हंसास्येन। पौलस्त्यं-हनोरधावर्तितालपल्लवेन पुरस्तल विरलांगुलि पत्ताकाभ्याम्। जयते-उद्वेष्टितालपल्लवेन। हलंकलयते-स्कंधस्थितारालेन। कारुण्यं-करुणया दृध्या हृत्स्थितहंसपक्षेन : आतन्वते-विस्तारितोर्ध्वतलपताकाभ्याम्। म्लेच्छान्-कर्णाधोदर्शित संदेशेन पुरस्तले लोलितपताकेन। मूर्छयते-अंचितेन शिरसा दोलहस्तकेन। दशाकृति-पुरस्तल विरलांगुलि पताकाभ्याम्। शनैरंगदर्शित संदंशाभ्याम् च। कृते -- अधोमुख हंसासेन। कृष्णाय-वैष्णवस्थानकेन वंशधारणमुद्रया।. तुभ्यं-नमःपुरःप्रसारितपताकेन ललाटस्थांजलिनावधूतेन शिरसा।
Page 44
६
अष्टपदी १ प्रलयपयोधिजले धृतवानसि वेदं, विहितवहित्र चरित्रमखेदम्। केशव धृतमीनशरीर जय जगदीशहरे॥१ ॥ प्रलय - पताकोपरिमर्दित पताकेन गगनदृथ्या च। पयोधिजले-अधः सस्तिर्काकृत विच्युतोर्ध्वतल पताकाभ्याम् धृतवानसि-अधोदेशादुद्धृतमुष्टिना। वेदं-पुरस्तल निकुंचकेन। विहित-शनैरधस्तलीकृतपताकेन। वहित्र-चालितांगुष्ठकर प्रसारित पुष्षपुटेन। चरित्रं-प्रसारितोर्ध्वतल पताकेन। अखेदं-हृद्रतपताकेन मुकुलया दृष्टया च। केशव-केश बन्धेन। धृत-आवर्तनेन कृतमुष्टिना। मीनशरीर-मकरहस्तकेन। जय- उद्धत्त हस्तकेन । जगदीश-ललाटस्थांजलिना। हरे-वैष्णवस्थानकेन॥ १॥ क्षितिरतिविपुलतरे तव तिष्ठति पृष्ठे। धरणिधरणकिणचक्रगरिष्ठे। केशव धृतकच्छपरूप जय० ॥२॥ क्षिति :- अधोंगुलि पुरोदेशदर्शित पताकेन। अति-आवेष्टित किंचिदूर्ध्वगतपताकाम्याम्। विपुलतरे-विच्युत विस्तारित सवस्तिकेन ।
Page 45
तव-पुरः प्रसारितोर्ध्वतलपताकेन। तिष्ठति पृष्ठे-अधस्तलीकृत शुकतुंडोपरिमुष्टिना। धरणि-अधोंगुलिपुरोदेश दर्शितपताकेन। धरण-ऊर्ध्तलोध्वस्थित पताकाभ्याम्। किण-बद्धमुष्टिना। चक्र-भ्रामितसूचीमुखेन। गरिष्ठे-आवेष्टित किंचिदूष्वैगत पताकाभ्याम्। केशव धृत-पूर्ववत्। कच्छप-शुकतुंडेन ।।·२।। वसति•दशनशिखरे धरणी तव लग्ना। शशिननिकलंककलेव निमग्रा। केशवंधुल सूकर रूप जय० ॥३॥ वसति-शनैरधस्तलीकृित पताकेन। दशनशिखरे-मुखलन्न कनिष्ठिका शिखरेण। धरणी-अंधोंगुलिपुरोदेश दर्शित पुरस्तलपताकेन। तव-पुरःप्रसारितोर्ध्वतलपताकेन। लग्ना-तिर्यडिमि लिताग्रतलसूचीमुखाभ्याम्। शशिनि -- अर्धचर्न्द्रेण। कलंक-मृगशीर्षेण। कला-सूरचामुखेन। इव-आवर्तनेन। निमग्रा-अधोमुखाधोगतमुकुलेन। केशवेत्यादि पू० । सूकररूप-ताम्रचूडाभ्याम्। अथवा। मुखलग्रकनिष्टिकाशिखरेण
Page 46
V
गदर्शितसंदंशाभ्याम्। अथवा। सूकरिमुद्रया। जय०-पूर्व० ॥ ३ ॥।
तव करकमलवरे नखमद्भुतशृंग दलित हिरण्यकशिपुतनु भृङ्गम् । केशव धृत नरहरिरूप जय० ॥४ ॥ तव-पुरः प्रसारितोर्ध्वतलपताकेन। कर-दर्शितपताकेन। कमल-कमलवर्तनया। वरे-शनैरूर्ध्वगतालपल्लवेन अथवा आवर्तित किंचिदूर्ध्वगत पताकेन। नखं-अंगुलि नखोपरि वलितांगुष्ठेन।
शरृंगं-ऊर्ध्वस्थितमृगशीर्षेण। दलित-वीरदृष्टया रेचितहस्तकेन। हिरण्यकशिपु-मुखसमीपे ऊर्ध्वाधस्तलोर्णनाभाभ्याम्। तनु-अंगदशित हंसपक्षेन। शरृंगं- भ्रमरहस्तकेन। केशवधृत-पूर्ववद्। नर-स्कन्धमूलदर्शितालपल्लवेन। हरि-खस्तिकीकृत पुरस्तलोर्णनाभाभ्याम्। रूप-पूर्ववत् ॥४ ॥ छलयसि विक्रमणे बलिमद्ुतवामन पदनखनीरजनितजनपावन। केशव धृत वामनरूप जय० ॥५॥ छलयसि-उद्रेष्टित पताकेन।
Page 47
2 ९
विक्रमणे-विष्णुक्रान्त करणेन। बलिं-ऊर्ध्वभ्रामित सूचीमुखेन। बाह्वास्फालित सर्पशीर्षेण च। अद्भुत-अद्भुत दृष्टया। वामन-तालान्तरितोर्ध्वाधस्तलार्धचन्द्राभ्याम्। पद-चरण दर्शित पताकेन। नख-नखदर्शितांगुष्ठेन L. नीर-ऊर्ध्वस्थित शिथिलांगुल्यधस्तलपताकाभ्याम्। अथवा मकर हस्तकेन। जनित-आवर्तित किंचिदूर्ध्वगत पताकेन। जन-विस्तारितोर्ध्वतलपताकाभ्याम्। पावन-ऊर्ध्वगस्थलालपल्लवेन। अथवा ललाटस्थांजलिना। केशवेत्यादि पूर्ववत् ॥५॥ क्षत्रिय रुधिरमये जगदपगतपापं स्नपयसि पयसि शमित भवतापम्। केशंव धृतभृगुपतिरूप जय ॥ ६ ॥ क्षत्रिय-प्रत्यालीढस्थानकेन वामप्रसारितमुष्ट्या कर्णाकष्टखटकामुखेन वीरदृष्टया च। कन्ठदेशाचलद्धोगत त्रिपताकेन च। मये-अधस्तलमिलित पुरोलोलित पताकाभ्याम्। जगत्-विस्तारितोर्ध्वतलपताकेन। अपगत-उद्वेष्टितपताकेन। पापं-विधुतेन शिरसा विश्िष्टंगुलि चलत्पताकाभ्याम् च। स्नपयासि पयसि-स्नानरीत्या सर्पश्चीर्षाभ्याम्।
Page 48
शमित-शनैरधस्तलकृित पताकेन। भव-शरीरदर्शितोर्ध्वगत सन्दंशाभ्याम्। तापं-विधुतेन शिरसा विश्िष्टांगुलि चलत्पताकाभ्याम्। अभितप्रय। दृष्टया च।. केशवत्यादि-पूर्ववत् ॥६ ॥ वितरसि दिक्षुरणे दिक्पति कमनीयं दशमुखमौलिबलिं रमणीयम्। केशव धृत रामशरीर जय० ॥७॥ वितरसि-अधोमुखमुकुलेन। दिक्षु-दिग्दर्शित सूचीमुखेन। रणे-प्रत्यालीढस्थानक वामप्रसारितमुष्टि दक्षिणाकृष्टखट कामुखेन। दिक्पति-दिग्दर्शित सूचीमुखेन मुष्टि शिखराभ्याम्। कमनीयं-लोलित सन्दंशेन। दशसुख हनोरधोवर्तितालपल्लवेन विश्लिष्टंगुलि पुरस्तलपताकाभ्यां च। मौलि-किंचिच्छिरोलग्न पुरस्तल त्रिपताकाभ्याम्। बलिं-प्रतिदिक अधोमुख पद्मकोशेन। रमणीयं-लोलित सन्दंशेन। केशव-पूर्व० रामशरीर-अवधूतेन शिश्सा ललाटस्थांजलिना ॥ ७। वहसिवपुषि विशदे वसनं जलदाभं हलहृति भीत मिलितयमुनाभम्। केशव धृतहलधररूप जय० ॥८ ॥
बहसि-अङ्गसमीपाधस्तलपताकाभ्याम्।
Page 49
११
वपुषि-अङ्गदर्शितहंसपक्षेण। विशदे-लोलित सन्दंशेन। वसनं-पार्श्वदेशात्पुरः समानीत खटकामुखाभ्याम्। जलदाभं-तिर्यकप्रसारित शनैरूर्ध्वानीताघस्तल पताकाम्याम् मिलित सूचीमुखाभ्याम् च। हल-ताम्रचूडेन। हति-अधस्तलीकृत ताम्रचूडेन। भीत-विधुतेन शिरसा कातरया दृष्टया च। मिलित-मिलितसूचीमुखाभ्याम्। यमुना-उर्ध्वसुखभ्रामित सूचीमुखाच्चलद्धः समानात त्रिपताकेन चलत्पु्र: प्रसारितेनं तेनैव। आभं-लोलितालपल्लवेन। केशव-पूर्ववत्। हलधररूप-स्कंधस्थितारालेन ॥। ८ । निन्दसियज्ञविधेरहह श्रुतिजातम्। सदयहृदयदर्शित पशुघातम्। केशवधृत बुद्धशरीर जयगदीशहरे॥९॥ निन्दसि-अधराद्विक्षिप्संदंशेन। यज्ञविधे :- दर्शित मृगशीर्षेण पुरःकिंचित्क्षप् सिंहमुखेन। अहह-धुतशिरसा। श्रति-निकुंचकेन। जातं-आवर्तितेन कृतमुष्टया। सदय-हत्समीये शनैः अधस्तलीकृत पताकेन करुणया दंष्या।
Page 50
१२
हृदय-हद्रत सन्दंशेन। दर्शित-अपांगावर्तित त्रिपताकेन तिर्यगवलोकनेन। पशु-मृगशीर्षेण।
केशव-पूर्ववत्। बुद्धशरीर-स्तब्धशिरसा ॥ ९॥ म्लेच्छनिवह निधने कलयसि करवाल धूमकेतुमिव कमपि करालम्। केशव धृत कल्कि शरीर जय जगदीश हरे॥१०॥ म्लेच्छ-कर्णदर्शित संदंशेन। पुरस्तललोलित पताकेन। निवह-आवर्तनेन कृतमुष्टिना। अथवा श्रमितोर्ध्वसुख सूचीमुखेन।
कलयसि-मुष्टिना। करवालं-चलदूर्ध्वाधोगत पताकेन। धूमकेतुं-चलदूर्ध्व सूचीमुखेन। इव-आवर्तनेन। कमपि-व्यावर्तित किंचिदूर्ध्वगत त्रिपताकेन करालं-भयानक दष्या। केशव-पूर्ववंद। कल्कि-मणिबन्धगत कर्तरीमुखेन। तुरङ्गमाचार्या। शरीर-अङ्गदर्शितांसपक्षेण ॥ १० । श्री जयदेवकवेरिदमुदितमुदारं शृणु सुखदं शुंभदं भवसारम्। केशव धृत दशविधरूप जय जगदीशहरे॥११ ॥
Page 51
१३
श्री :- गनै रूर्ध्वगतालपल्लवेन । जयदेवकवे :- ललाटस्यांजलिना। इदं-ऊर्ध्वतलमृगशीर्षेण। उदितं-अधरात्पुरोगत हंसास्येन।
श्रुणु-कर्णस्थ सूचीमुखेन।' सुखदं-हृद्रतपताकेन मुकुलदृष्टया। शुभदं-उद्धत्तेन। भव-शनै रूर्ध्वगताङ्गदर्शिसदंशाभ्याम्। सारं-आवर्तनेन् कृतमुष्टिना। केशव-पूर्ववत्।
जयेत्यादि-पूर्ववत् ॥ ११ ॥ पद्मापयोघरतटी परिरंभलग्न काइ्मीरमुद्रितमुरो मधुसूदनस्य। व्यक्तानुरागमिव खेलदनङ्गरवेद स्वेदांबुपूर मनपूरयतु प्रियं वः ॥ १२ ॥ पद्मा-विस्तारितोर्ध्वतलपताकाभ्याम्। शनैरूर्ध्वानाालपल्लवेन कर्षितांचलखटकामुखेन पराृत्तेन शिरसा। अथवा कमलवर्त नया ऊर्ध्वमिलितमृगशीर्षाभ्याम्। 'हृदिसस्तिकी कृतमुकुला- भ्याम्। पयोधरतटी-खस्तिकी कृतपद्म कोशाभ्याम्। परिरंभ-उत्सङ्गेन।
Page 52
१४
लग्न-मिलितसूच्यग्राभ्याम्। काश्मीर-अधोमुखनिष्पेषितहंसास्येन। सुद्रितं-हृदिदर्शितहंसास्येन। उरो-हृद्धत संदंशेन। मधुसूदनस्य-वैष्णवस्थानकेन वंशधारणेन च। व्यक्त-प्रसारितपताकाभ्याम् ! अनुरागं-स्निग्द दृष्टथा हृद्गतचतुरेण। इव-आवर्तनेन। खेलत्-उत्सङ्गेन। अनङ्ग-हृदयावेष्टित चतुरेण। खेद-विषण्णया हषटया। खेदांबु-अङ्गाचलदधः समानीत त्रिपताकेन। पूरं-अघस्तल पुरोलोलितमिलिपताकाभ्याम् / *
व :- पुरः प्रसारितोर्ध्वतलपताकेन ॥ १२ ॥
अष्टपदी २ श्रितकमलाकुचमन्डल धृतकुंडल। कलितललितवनमाल जय जयदेवहरे॥१ ॥ श्रित-मिलितसूचीमुखा भ्याम्। कमला-कमलवर्तनया कर्षितांचलखटामुखेन। कुचमंडल-खस्तिकीकृतपद्मकोशाभ्याम्।
- 'अनुपूरयतु' इति पदस्य अमिनयः मानृकासुप्रमादाल्लप्तः
Page 53
१५ घृतकुंडल-कर्णाधोदेशच्छनै रधस्तलीकृतपताकेन। ललित-ललितालपल्लवेन । वनमाल-कन्धराज्जानुपर्यन्तसमानित चलत्खटकामुखाभ्याम्। जयजयेत्यांदि-पूर्ववत्। उद्धत्तेन। देव-ललाटस्थांजलिना। हरे-वैष्णवस्थानकेन।। १.।।
दिनमणिमंडल मण्डन भव खंडन। मुनिजनमार्नसहंस जय० ॥२॥
दिनमणिमण्डल-ऊर्ध्वभ्रामित सूचीमुखेनाकेकरयाद्ृष्ट्या। मण्डन-लोलितालपल्लवेन।
मुनिजन-हृद्रतच्चलित संदंशेन। अथवा प्रतिदिग्दर्शित सूचीमुखेन प्रावर्णमुद्रया। मानस-हृद्गतहंसासेन। हंस-पुरस्थलहंसास्येन। जय-पूर्ववन् ॥ २ ।।
कालीयविषधरगंजन जनरञ्जन। यदुकुलनलिन दिनेश जय० ॥३॥ कालीयविषधर-सर्पशीर्षेण। गंजन-बहिः क्षित्पांगुलिद्वयत्रिपताकेन।
Page 54
m.
जन-विस्तारितोर्ध्वतलपताकेन। रंजन-हृद्धत संदंशेन। लोलितालपल्लवेन च.। यदुकुल-विस्तारित पताकेन। अथवा शिरस्थांजलिना। नलिन-कमलवर्तनया। दिनेश-ऊर्ध्वभ्रामित सूचीमुखेना केकरदष्टया । जय जयेत्यादि-पूर्ववत् ॥३ ॥
मधुमुरनरक विनाशन गरुडासन । सुरकुलकेलि निदान जय०।। ४ ॥' मधु-कर्णाधोदेशावेष्टित त्रिपताकेनालीढस्थानकेन वीरदष्टया च। सुर-ऊर्ध्वाधस्तलीकृतोर्णनाभाभ्याम्। नरक-पुरो भूमिद्शिंतपताकेन तालद्वयान्तरितोर्ध्वाधस्तलार्धचन्दा- भ्याम्। रौद्रदृष्टया च।
गरुडासन-गरुडस्थानकेन मणिबन्धस्य शिखरेण। अथवा कर्तरी मुखेन। सुर-ललाटस्थांजलिना। कुल-मंडलीकृतमिलिताग्रसूचीमुखाभ्याम्। केलि-हृद्रत विकासितमुकुलेन। अथवा क्षिप्ताक्षिप्करणेन। निदान-आवर्तनेन कृतमुष्टिना ॥४ ॥ अमल कमलदल लोचन भवमोचन। त्रिभुवन भवन निधान जय० ॥५॥ अमल-लोलित संदंशेन। कमल-कमलवर्तनया।
Page 55
3 १७
दल-चतुरेण। लोचन-अपांगावर्तित चतुरेण। भव-शनैरुर्ध्वगताङ्गदर्शिंत संदंशाभ्याम्। मोचन-विच्युतमुष्टिपरावर्तनेन। त्रिभुवन-अधोमध्योर्ध्वदर्शित पताकेन। अथवा भ्रमितोर्ध्वमुख सूचीमुखेन पुरस्तल दर्शित त्रिशूलेन च। भवन-ऊर्ध्वमिलिताग्र मृगशीर्षाभ्याम्। निधान-आवर्तितेन कृतमुष्टिना। जयजयेत्यादि-पूर्ववत्ं ॥५॥
जनकसुताकृत भूषण जितदूषण। समरशमित दशकंठ जयजयेत्यादि० ॥६ ॥ जनक-ऊर्ध्वस्थिताधस्तलपताक तालद्वयान्तर्दशित बाणहस्तकेन। सुता-तालान्तरितोर्ध्वाधस्तलार्धचन्द्राभ्याम्। अथवा हृद्धतसंदंशे- नाधस्तलीकृतसर्पशीर्षेण च। कृत-अधोमुखहंसांस्येन। भूषण-स्कंधदेशाच्चलदघः समानीत खटकामुखाभ्याम्। अथवा भूषण धारणमुद्रया प्रत्यंगदर्शनेन। जित-स्कन्धदेशात्तिर्यग्गताधस्तलपताकेन। अथवा उद्वेष्टित पताकेन।
समर-प्रत्यालीढस्थानकेन। वामकरंतमुष्टिदक्षिण कर्णाकृष्टखटका मुखेन।
दशकण्ठ-पुरस्तल विरलांगुलिपताकाभ्याम् हनोरधोवर्तिताल- पल्लवेन च ।। ६ ।।
Page 56
१८
अभिनव जलघर सुन्दर धतमंदर। श्रीमुखचन्द्रचकोर जय० ॥७॥ अभिनव-लोलितालपल्लरेन । जलधर-तिर्यक्प्रसारित शनैरुर्ध्वसमानात मिलिताधस्तलपता काम्या म् सुन्दर-लोलितालपल्लवेन। धृत-ऊर्ध्वतलोध्वस्थित पताकाभ्याम्। मन्दर-ऊर्ध्वस्थितालपल्लवेन मंथनरीत्या चतुरस्त्र हस्तेन च। श्री-लोलितालपल्लवेन स्वस्तिकाकृत पद्मकोशाभ्याम्। मुख-इनोरधोवर्तिताल पल्लवेन। चन्द्रचकोर-अर्धचन्द्रंप्रतिदर्शित तिरश्रीन कपित्थेन। जयजयेत्यादि-पूर्ववत ॥७॥ तव चरणे प्रणतावयमिति भावय। कुरुकुशलं प्रणतेषु जय० ॥।८ ।। तव-पुरः प्रसारितोर्ध्वतलपताकेन। चरणे-चरणदर्शित पताकेन। प्रणता :- अवधूतीशरसा ललाटस्थांजलिना। वयं-जत्रुदर्शितालपल्लवेन। इति-ऊर्ध्वतलकिंचिद धोगतं मृगशीर्षेण।
कुरु-अधोमुखहंसास्येव। कुशलं- हृद्गतपताकेंन। अथवा हृद्रताधस्तल चतुरेण। प्रणतेषु-अवधूतशिरसा ललाटस्थांजलिना। जयजये त्यादि पूर्ववत्।
Page 57
१९
श्रीजयदेवकवेरिदं कुरुतेमुदम्। मङ्गलमुज्ज्वलगीतं जयजयदेव हरे ॥ ९ ॥ श्री-शनैरुर्ध्वगतालपल्लवेन। जयदेव-अंवधूतशिरसा ललाटस्थांजलिना। रवे :- अधरात्पुरोगत हंसास्ेन। हद- किंचिदधोंगुलिपुरस्तलप ता केिन ।
सुदं-हुद्धत विकसित, मुकुलेन। मङ्गलं-उद्धत्तहस्तकेन। उज्ज्वल-लोलितसंदंशेन। गीतं-अधरात्युरोगतहंसास्ेन। जयजय-उद्धत्तहस्तकेन। देव-अत्धूतशिरसा ललाटस्थकपोतेन। हरे-त्रिभङ्गीस्थानकेन ॥ ९ ॥ वसन्ते वासन्ती कुसुमसुकुमारै रवयवैः भ्रमन्ती कान्तारेबहुविहित कृष्णानुसरणाम्। अमन्दं कन्दर्पज्वर जनित चिन्ताकुलतया चलद्वाधां राधां सरसमिदमूचे सहचरी॥ १॥ वसन्ते-कांगूलेनललिपल्लवाभ्यां च। वासन्ती-लताकरचलदूर्ध्वानीत कृतपल्लवेन च। कुसुम-कांगूलेन। तुक्कुमारै :- चलदंगुष्ठहंसास्येन। अवयवैः-अङ्गदर्शित हंसपक्षेण!
Page 58
२०
भ्रमन्तीं-भ्रामितसूचीमुखेन। अथवा भ्रमर्या द्वादश विधायां यथा रुचिर्ग्राह्या। कान्तारे-ऊर्ध्वगतत्रिपताकाभ्यां विस्तारितोर्ध्वतलपताकाभ्यां च।
विहित-शनैरधस्तलीकृतपताकेन। कृष्ण-त्रिभङ्गीस्थानकेन। अनुसरणां-चलत्पुरः प्रसारिताधोंगुलिपताकेन। अमन्दं-चलत्रिपताकेन। कन्दर्प- हृदावेष्टित चतुरेण।
जनित-शनैरवेष्टितोर्ध्वतलपताकेन। चिन्ता-कपोलगतार्धचन्द्रेण अंचितशिरंसा। आकुलतया-विषण्णया दृष्या दोलहस्तकेन च। चलद्वाधां-अङ्गव लितैः । राधां-स्वस्तिकी कृतपद्म कोशाभ्याम् । सरसं-चतुरेण। इदं-पुरोदर्शितपताकेन। ऊचे- धधरात्पुरोगतहंसास्ेन।
दरविदलितमल्लीवल्लिचंचत्पराग प्रकटितपटवासैः वासयन्काननानि। इहहि वहति चेतः केतकीगन्धबन्धुः प्रसरदसमबाण प्राणवद्गन्धवाहः ॥ २॥ दरविदलिंत-किंचिद्विकसितमुकुलेन।
Page 59
२१
चंचत्पराग-विस्तारित चलितांगुष्ठसंदंशेन। प्रकटित - विस्तारितोर्ध्वतलपताकेन। पटवासै :- चलितांगुष्ठसन्दंशेन। वासयन्-नासागतहंसास्ेन।
इहहि-ऊर्ध्वतलमृगशीर्षेण। दहति-चलदूर्ध्वगत त्रिंपताकेन विधुतशिरसा। चेतसा-हृद्रतसंदंशेन। केतकी-ऊर्ध्वमिलित त्रिपताकाभ्याम्। गन्ध-नासागतहंसासेन। बन्धु :- मिलितसूचीमुखाभ्यां। प्रसरत्-ऊर्ध्वतलविस्तारित पताकेन। असमबाण-विरलांगुलि पुरस्तलदरशिंतपताकेन। प्राणवत्-हृद्धत हंसासेन। तिर्यक्प्रसारित चलत्पुरःसमानीत त्रिपताकेन ॥ २ ॥
क्रीडत्कोकिलकाकलीकलक लैरुद्रीर्णकर्णज्वराः। नीयन्तेपथिकैः करथ अथमपि ध्यानावधानक्षणाः प्राप्तप्ाणसमा समागमरसोलासैरमी वासरा:॥ उन्मीलत्-किंचिद्विकसितमुकुलेन। मधुगन्ध-नासागतकांगूलेन। लुब्ध-संकोचितोर्णनाभेन अथवा मिलितांगुलितलत्िपता का भ्याम्। मधुप-भ्रमरहस्तकेन। व्याधूत-कंपितपताकेन। चूत-ऊर्ध्वगचलत्रिपताकाभ्याम्।
Page 60
२२
अंकुर-ऊर्ध्वतलकिंचिदधिकतर्जनीक कपित्थेन। क्रीडत्-क्षिप्ाक्षिप् करणेन। कोकिल-कपित्थेन। काकलीकलकलैः-लोलित संदंशेन कर्णगतसूचीमुखेन न। उद्गीर्णकर्णज्वरा :- कर्णसमीपे उद्वेष्टित त्रिपताकेन। नीयन्ते-आवेष्टितपताकेन। पथिकैः-शिथिलांगुलितिर्यग्गतागत पताकेनी। कथंकथमपि-शनैरावेष्टित पताकेन विषण्णयादृध्या। ध्यानावधान-हृद्रतसन्दंशेन निमीलितदृथ्ा.। क्षणा :-- विच्युतसन्दंशेन। प्राप्त-ऊर्ध्वाधस्तल मिलितचतुराभ्याम्। प्राणसमा-मिलितसूचीमुखाभ्याम् च। समागम-हृद्रतसंदंशेन मिलितसूचीमुखाभ्याम्। रस-चतुरेण। उल्लासै :- हृद्धतविकसितमुकुलेन। अमी-ऊर्ध्वाधस्तलमृगशीर्षेण। वासरा :- विस्तारितोर्ध्वतलपताकेन॥
अष्टपदी ३ ललितलवङ्गलतापरिशीलन कोमलमलयसमीरे । मधुकर निकरकरम्बित कोकिल कूजित कुंजकुटीरे॥
ललित-लोलितालपल्लवेन। लवङ्ग-किंचिदूर्ध्वानीत तर्जनीक कपित्थेन। लता-लताहस्तेन। अथवा भ्रामितोर्ध्वगतसूचीमुखेन। परिशीलन-मिलितसूचीमुखाम्याम्।
Page 61
२३
कोमल-चलितांगुष्ठहंसास्ेन।
मधुकर-भ्रपरहस्तकेन। निकर-आंवर्तनेन कृतमुष्टिना। अथवा मण्डलाकार भ्रामितसूची मुखाभ्याम्। करम्बित-मिलितसूचीमुखाभ्याम्। कोकिल-हंसास्येन। कूजित-अधरात्पुरोगतहंसास्ेन कर्णगतसूचीमुखेन च। कुंजकुटीरे- पल्लवहस्तके नोर्ध्वमिलिता ग्रमृगशीर्पाभ्याम् ॥ १॥ विहरति हरिरिह सरसवसन्ते। नृत्यति व्युवति जनेन समं सख्वि विरहिजनस्य दुरन्ते।। विहरति-सर्मपादाचार्या। हरि :- त्रिभङ्गीस्थानकेन। इह-पुरोदेशद शितपताकेन। सरस-वतुरेण-। वसन्ते-पल्लवकांगूलाभ्याम्। नृत्यति-चतुरस्स्थानकेन स्थचक्रचार्या। अथवा भ्रमर्य। युवति-सवस्तिकीकृत पद्मकोशाभ्याम्। जनेन-विस्तारितोर्ध्वतलपताकेन। *दुरन्ते-विष्ण्ण्या दृष्टयाऽधोमुखशिरसा च ॥ १॥ उन्मदमदन मनोरथपथिकवधूजन जनित विलापे। अलिकुलसंकुल कृसुमसमूह निराकुल वकुल कलापे।। उन्मद-मत्तल्याचार्या मदिरयादृष्टया।
- समं, सखि, विरहि जनस्य, इति पदानां अभिनयः मातृकायां लुप्तः
Page 62
२४
मदन-हृद्गतावेष्टित चतुरेण। अथवा वामप्रसारितमुष्टिदक्षिणकृष्ट खटकामुखाभ्याम्। मनोरथ-हृद्तसन्दंशेन। पथिक-अधोंगुलिवामपार्श्वगतागतपताकेन। वधू-हृद्धत पद्मकोशाभ्याम् जन-वविस्तारितोर्ध्वतलपताकेन। जनित-आवेष्टित किंचिदूर्ध्वगतपताकेन। विलापे-करुणयादृष्टयाङ्गवलितेन दोलहस्तकेन च।
संकुल-अधस्तलमिलित लोलितपताका भ्याम् । कुसुम-कांगूलेन। समूह-आवर्तनेन कृतमुष्टिना। अथवा मण्डलीकृत सूचीमुखाभ्यां। निराकुल-विस्तारितोर्ध्वतलपताकाभ्याम् । बकुलकल पे-ऊर्ध्वस्थित परस्परमिलितांगुलिपताकाभ्याम्॥२॥
युवजन हृदय विदारणमनसिजनररुचिकिंशुक जाले।। मृगमदसारभ-मृगशीर्षाच्चलदधांगतपताकनना सा गताघस्तल शुक तुन्डेन च। रभस-आवेष्टित पताकेन। वशंवद-मिलितसूचीमुखाभ्याम्। नव-किंचिद्धिकतर्जन्यग्रोर्ध्वमुख कपित्थेन। दंलमाल-विस्तारितोर्ध्वतलचतुरेण।
युव-निहंचित शिरसा मत्तल्याचार्या।
Page 63
4 २५
हृदय-हृद्गत सन्दंशेन। विदारण-रेचितहस्तकेन। मनसिज-हृद्गतावेष्टित चतुरेण। नख-ताम्रचूंडेन। रुचि-चलत्रिपताकेन। किंशुक-ताम्रचूडेन। जाले-अधस्तलमिलित लीलितपताकाभ्याम्॥ ३ ॥
मदनमहीपति कनकदण्डरुचि केसरकुसुमविकासे। मिलितशिलीमुख पाटलिपटलकृतस्मरतूणविलासे। मदन-हृद्रतावेष्टिचतरेण। अथवा लोलितालपल्लवेन।
अथवा अधस्तलपताकाधोदर्शित बाणहस्तकेन। कनक-वामकरस्ोपरिचालित सन्दंशेन। दंड-ऊर्ध्वमुखसूचीमुखाभ्याम्। रुचि-लोलितालपल्लवेन। केसर-चलदूर्ध्वगत्रिपताकाभ्याम्। कुसुम-कांगूलेन। विकासे-विकसितमुंकुलेन। मिलित-मिलितसूंचीमुखाभ्याम्। शिलीमुखपाटलपटल -कांगूलोपरिश्रमद्भमरेणमिलिताघस्तललो .- लितपताकाभ्याम्। कृत-अधोसुखहंसासेन।
Page 64
२६ तूण-कटि पार्श्ववद र्शितालपल्लवादा कर्षित कपित्थेन। विलासे-लोलितालपल्लवेन ॥ ४ ॥ विगलितलज्जितजंगदव लोकन तरुणकरुणकृतहासे। विरहिनिकृन्तन कुंतमुखाकृतिकेनक्वदंतुरिताशे ॥५॥ विगलित-किंचिदधोवेष्टित कर्तरीमुखेन। लज्जित-लञ्जितया दृष्या परावृत्तेन शिरसीं। जगत्-विस्तारितपताकेन। अवलोकन-अंचितकरणेन कान्तया दष्टया। तरुण-कपित्थन। करुण-कांगूलेन। कृत-अधोमुखहंसासेन। हासे-प्रसन्नमुखरागेण विक्सितमुकुलेन च। विरहि-वियुक्तसूचीमुखाभ्याम्। निकृन्तन-तिर्यग्गताधस्तलपताकेन । कुन्त-स्कन्धसमीप दर्शितकपित्थेन। मुखाकृत्ि-सूचीमुखेन। केतक-ऊर्ध्वमुख्मिलिततल त्रिपताकाभ्याम्। दंतुरित-आवर्तितलता करेण। आशे-दिग्दर्शितसूचीसुखेन ।। ५।। माधविका परिमलललितेनवमालति जासिसुगन्धौ। मुनि मनसामपि मोहनकारिण तरुणाकारण बन्धौ।। माधविका-श्रामितोर्ध्वगतसूचीमुखेन पह्लवहस्तकेन च। अथवा
Page 65
२७
परिमल-नासागतकांगूलेन। ललिते-लोलितालपल्लवेन। नव-ऊर्ध्वमुख किंचिदधिकतर्जनीकऊर्ध्वग कपित्थेन।
सुगन्धौ-नासागतहंसासेन। मुनि-हद्गतचालित सन्दंशेन।
मोहनकारिणी-समासारितमत्तल्या चार्या अधोमुखहंसासेन। तरुण-पत्तल्याचार्यां निरहंचितेन शिरसा दप्तदृष्ट्या च। अकारण-विंच्युतकपित्थेन। बन्धौ-हृद्धत: पंताकेन ॥'६॥ स्फुरदतिमुक्तलतापरिरंभणमुकुलित पुलकित चूते। वृन्दावनविपिने परिसरपरिगत यमुनाजलपूते।।७।।
स्फुरत्-कोलितालपल्लवेन। अतिमुक्तलता-लता करोर्ध्र्वसमानीत पल्लवेन। परिरंभण-उत्संगेन। मुकुलित-मुकुलेन। पुलकित-अङ्गदर्शितं चलदूर्ध्वगतहंसपक्षेण। चूते-चलदूर्ध्वणतंपताकाभ्यां पह्लवाभ्यां च।
विपिने-चलदूर्ध्वगतत्रिप्रताकाभ्याम्। चलदूर्ध्वसमानीतलता करेण च। परिसर-पार्श्वेपुरस्तलाङ्गुलि पताकेन। परिगत-परिवर्तित विस्तारितपताकेन।
Page 66
२८
यमुना-ऊर्ध्वभ्रामितसूचीमुखाच्चलदधस्समानीत त्रिपताकेन तेनैव पुरः प्रसारितेन। जल-वामाधस्तलदक्षिणोर्ध्वतलचालितावर्तित चलदंगुलिपताकाभ्यां च। पूते-शनैरुर्ध्वगतालपल्लवेन ।।७ ।। श्रीजयदेवभणितमिदमुदयति हरिचरणस्मृति सारम्। सरसवसन्तसमयवनवर्णन मनुगतमदनविकारम्॥८।। श्री-शनैरुर्ध्वगतालपल्लवेन। जयदेव-ललाटस्थकपोतेन। भणितं-अधरात्पुरोगतहंसासेन। इदं-अधोंगुलिपुरस्तलपताकेन। उदयति-विकसितमुकुलेन। हरि-त्रिभङ्गीस्थानकेन। चरण-चरणदर्शितपताकेन । स्मृति-हृद्धतचालित सन्दंशेन। सारं-आवर्तनेन कृतमुष्टिना। सरस-लोलितालपल्लवेन। अथवा चतुरेण। वसन्त-पल्लवकांगूलाभ्याम्। समय-ऊर्ध्वतलमृगशीर्षेण। वन-चलदूर्ध्वगतत्रिपताकाभ्यां विस्तारितोर्ध्वतलपताकाभ्याम्। वर्णनं-अधरात्पुरोगतहंसास्येन।
पुरःप्रसारित चलत्रिपताकेन। मदन-हृद्गतावेष्टेतचतुरेण। विकारं-कान्तया दष्टया कमलवर्तनया च ।। ८ ॥
Page 67
२९
प्रालेयष्टवनेच्छयानुसरति श्रीखंडशैलालिन:।
उन्मीलन्ति कुहु। कुहरिति कलोत्ताला:पिकानां गिर:॥ नित्य-आवेष्टितपताकेन।
वसत्-शनैरधंतलकृतपताकेन।
कवल-मुखंप्रतिगच्छत्पद्य कोशेन। केशात्-विषण्णया दृष्ट्या धुतशिरसा। अथवा दोलहस्तकेनांचित शिरसा। इव-आवर्तनेन। ईशाचलं-शिरस्थांजलिनापल्लवेन च। प्रालेय-विधुतशिरसा।
अनुसरति-तिर्यग्गतोर्ध्वतलमृगशीर्षेण। श्रीखंड-परावर्तितमुष्टिभ्याम्। शैलानिल :- ऊर्ध्वस्थितालपल्लवेन चलतिर्यग्गतत्रिपताकेन। किंचित्-किंचि त्तर्जर्नीदर्शितोर्ध्वमुखकपित्थेन।
रसालमौलि-चलदूर्ध्वगत्रिपताकाभ्यां ऊ्ध्वमिलितमुखाभ्याम्। मुकुलानि-मुकुलेन।
Page 68
३०
आलोक्य-नेत्रांचलेचलत्रिपताक्ेन तिर्यग्गतदृष्टया च।
कुहुःकुहूरिति कलोत्ताला :- कर्णगतसूचीमुखेन। पिकानांगिर :- अधरात्पुरोगतहंसास्ेन ।। । इति ललितलवङ्ग ॥। ३ ।।
अनेकनारीपरिरंभसंभ्रमस्फुरन्मनोहारिविलासलालसम्। मुरारिमारादुपदर्शयंत्यसौ सग्वीसमक्षं पुनराह राधिकाम्॥ अनेक-पार्श्वदेशातपुरः समानीतसूचीमुखाभ्यां। अथवा आवेष्टित पताकाभ्याम्। नारी-सवस्तिकी कृतपद्म कोशाभ्याम्। परिरंभ-उत्संगेन।
मनोहारि-लोलित सन्दंशेन। विलास-क्षिप्ताक्षिप्तकरणेन। अथवा निहंचितशिरसा समपादचार्या। लालसं-्हृद्गतसन्दंशेन। स्त्निग्धया दृष्टया च। मुरारिं-त्रिभङ्गीस्थानकेन। आरात्-तिर्यग्दर्शिताधोंगुलिपिता केन। उपदर्शयन्ती-तिर्यग्दर्शित-सूचीमुखेन साच्या दृर्ष्टया च। असौसखी-कल्पितसखीदर्शितपताकेन। समक्षं-पुरोवर्तिंतपताकेन। पुनराह-अधरात्पुरोगतहंसास्ेन। राधिकां-खस्तिकीकत पद्मकोशाभ्याम् ॥
Page 69
३१
विश्वेषामनुरञ्जनेन जनयन् आनन्दमिन्दीवर
स्वच्छन्दं व्रजसुन्दरीभिरभितः प्रत्यङ्गमालिद्गितः शृङ्गांरः सखििमूर्तिमान् इव मघामुग्धो हरिःक्रीडनि।। विश्वेषां-विस्तारितोर्ध्वतलपताकाभ्याय्। अनुरंजनेन-लोलितालप्ल्लवेन। जनयन्-आवेष्टितोर्ध्वतलंपताकेन। आनन्दं-हृद्धतविकसितमुकुलेन हृष्टया दृष्टया च। इन्दीवर-कमलवर्तनया। श्रेणी-तिर्यग्गताधस्तलमृगशीषेंण। श्यामल-उर्यविस्तारित चलत्सन्दंशेन। कोमलै :- चलितांगुष्ठहंसास्येन। उपनयन्-शनैरधस्तली कृतपताकेन। अंगैः-अङ्गद ्शित हं सपक्षेण। अनङ्गोत्सवं-उत्संगेन।
तजसुन्दरीभि :- शिरस्थिताल ल्लवेनाकर्षितां चलखट कामुखेन मरावृत्तेन शिरसा च। अभित :- पुरोमुखमण्डलीकृतसूची मुखाम्याम्। पत्यङ्गं-प्रत्यङ्गदर्शित हंसपक्षेण। आलिंगित :- उत्संगेन। शृङ्गार :- लोलितालपल्लवेन। लखि-अधस्तलसर्पशीर्षेण।
इव-आवर्तेनेन ।
Page 70
३२
मधौ-कांगूलपल्लवाभ्याम्। मुग्ध :- लोलित सन्दंशेन। हरि :- त्रिभङ्गीस्थानकेन।. क्रीडति-मिलितांगुलितलत्रिपताकाभ्याम्।। रासोल्लासभरेण विभ्रमभृतामाभीरवामय्ुवा मभ्यर्णेपरिरभ्यनिर्भरमुरः प्रेमांधया राधया। साधु, त्वद्वदनं सुधामयमिति व्या्हत्य मीतस्तुति व्याजादुद्गटचुंबितस्मितमनोहारी हरिःपातु वः ॥ रास-आवेष्टितमिलिताग्रपताकाभ्याम्। उल्लास-हृद्गतविकसितमुकुलेन हृष्टया दृष्टया च।
विभ्नमभृतां-क्षिप्ताक्षिप्करणेन।
शिरसा च। अभ्यर्ण-पार्श्वदेशद शिंताधोंगुलिपताकेन। परिरभ्यनिर्भेरं-उत्संगेन। उर :- हृद्रतसनदंशेन। प्रेम-हृद्रतचतुरेण। अन्धया-मुकुलया दृष्टया। राधया-शिरस्थादाकर्षितांचलखट कामुखेन परावृत्तेनशिरसा। साधुं-लोलितालपल्लवेन.। स्वत्-पुरःप्रसारितोर्ध्वतलपताकेन। बदनं-हनोरधावर्तितांलपल्लवेन। सधामयं-अर्धचन्द्रेण।
Page 71
5 ३३ इति-आवर्तितपताकेन।
व्याजात्-आवेष्टिताघस्तलपताकेन।
मनोहारी-हृद्रतसन्दशेन। हरि :- त्रिभङ्गीस्थानकेन । पातु-शनैरधस्तलीकृतपताकेन। व :- पुरःप्रसारितोर्थ्वतलपलाकेन।।
अष्टपदी ? चन्दनचर्चितनीलकलेबर पीतवसनवनमाली ।
चन्दन-आरात्रिकशिरसा परावर्तितमुष्टिभ्याम्। चर्चित-अङ्गलेपित हंसपक्षेण। आधूत शिरसा। नील-ऊर्ध्वविस्तारितचलत्सन्दंशेन। उत्क्षिप्शिरसा ।. कलेबर-अङ्गदर्शित हंसपक्षेण। पीत-कर भोपरिचलितसन्दंशेन।
अथवा स्कंधदेशातपुरःसमानीतखटकामुखाभ्याम्।
Page 72
३४ केलि-मिलितांगुलितलत्रिपताकाभ्यां। अंथवा मुखेसमीपाधोर्ष्व- मिलितमुक्कुलाभ्याम्।
मणे-चलत्कांगू लेन। कुण्डल-कर्णादधस्थितहंसास्याभ्याम्। मण्डित-परिवाहि तशिरसा लोलितालपल्लवेन च। गन्ड-उत्तानवंचितेन। युग-अर्धपताकेन। स्मित-प्रसन्नमुखरागेण हृष्टया दृष्या च। शाली-परिवाहितशिरसा लोलितालपल्लवेन च ॥ १।। हरिरिहमुग्धवधूनिकरे विलासिनि विलसति केलिपरे।। हरि :- त्निभङ्गीस्थानकेन।
मुग्धवधू-हत्समीपे सस्तिकीकृत कांगूलाभ्यां। अथवा सुकुलाभ्यां। निकरे-पार्श्वदेशाच्छनैरानीत परस्पर सन्मुखसूचीसुखाभ्याम्। विलासिनि-निहंचितेन शिरसा समपादचार्या। अथवा क्षिप्ताक्षिप् करणेन। विलसति-परिवाहितशिरसा लोलितालषल्लवेन-च। के लिपरे-मुखसमीपे ऊर्ध्वाधोमुखमुक्ुलाम्यां उत्सङ्गेन च।। पीनपयोधरभार भरेणहरिं परिरभ्यसरागम्। गोपवधूरनुगायति काचिदुदंचित पश्चमरागम्॥२॥ पीनपयोघर-खस्तिकी कृतालपल्लवाभ्याम्। भारभरेण-वक्ष:समीपे शनैरधस्तलीकृतपताकाभ्याम्।
Page 73
परिरभ्य-उत्सक्गेनमुकुल दृष्टया च। सरागं-हृद्रतसन्दंशेन स्त्रिग्धया दृष्टया च। गोपवधू :- शिरस्थालपल्लवाकर्षितांचलखटकामुखपरा उृत्तशिरोमिः। अनुगायति-अधरात्पुरोगतहंसास्येनावधूत शिरसा च। काचित्-पार्श्वगतसूचीमुखेन। उदंचित-कण्ठदेशादघर पुरःसमानीत हंसास्येन । पञ्चमरागं-कर्णगतसूनीमुखेन ॥ २ ॥ कापिविलास विलोलविलोचन खेलन जनितमनोजम्। व्यायति.मुग्धवधू रधिकं मधुसूदन वदनसरोजम् ।३।। कापि-पार्श्वंगतसूचीमुखेन। विलास-यमपादचार्या ललितया दृष्टया च। विलोल-लोलितया दृष्टया च। विलोचन-अपाङ्गावर्तित चलत्रिपताकेन। रेलन-कान्तया दृष्टया। जनित-आवेष्टित किंचिदूर्ध्वगतपताकेन। मनोजं-हृद्रतावेष्टितचतुरेण स्त्रिग्धया दृष्टया च। ध्यायति-मुकुलित दृष्टया च समशिरसा हृद्धतसन्दंशेन। मुग्धवधू :- हृद्रंत स्वस्ति की कृत कांगू लाम्याम्। अधिरक-आवेष्टित किंचिदूर्ध्वगतपताकाभ्यामू । मधुसूदन-त्रिभङ्गीस्थानकेन। वदन-हनोरधावर्तितालपल्लवेन। सरोजं-कमलबर्तनया॥ ३ ॥
Page 74
३६
कापि कपोलतले मिलितालपितुं किमपि श्रुतिमूले। चारु चुचुंब नितम्धवती दयितं पुलकैरनुकूले ।।४।। कापि-घुतशिरसा पार्श्ववगतसूचीमुखेन। कपोलतले-उत्तानवंचितेन। मिलिता-मिलितसूचीमुखाभ्याम्। आलपितुं-अधरात्पुरोगतहंसास्येन। किसपि-आवर्तित चतुरेण। अथवा विच्युतकपित्थेनं। श्रुतिमूले-कर्णाधोद शिंत हंसास्येन।
चचुम्ब-अधरसमीपे ऊर्ध्वाधोमुखमुकुलाभ्याम्। नितम्बवती-नितम्बहस्तकेन। दयितं-हद्धतपताकेन। पुलकै :- कपोलेचलत्रिपताकेन। अनुकूले-शनैरावर्तितपताकेन। अथवा मिलितसूचीसुखाम्याम्।।४। केलिकलाकुतुकेन च काचिदमुं यमुनाजलं कूले। मञ्जुलवञ्जुलकुञ्जगतं विचकर्ष करेणदुकूले ॥ ५॥ केलिकला-उत्सङ्गेनाधरसमीपे ऊर्ध्वमिलितमुकुलाभ्याम् स्निग्धया दृष्टया च। कुतुकेन-हद्धत विकसितमुकुलेन हृष्टया दृष्ट्या . च. । आवर्तित पताकेन। का चित्-पार्श्वगतसूचीमुखेन धुतशिरसा च। अमुं-अधोंगुलिपुरस्तलपताके नावधू तशिरसा च । यमुना-भ्रामितोर्ध्वमुखसूचीुखाभ्यां समानीततिर्यक्प्रसारितत्रिपता केन।.
Page 75
३७
जल-अधोर्ध्वतलचलदंगुलयावर्तित परावर्तित पताकाभ्याम्। कूले-चलत्पुरःप्रसारित त्रिपताकाभ्यां। अथवा मकरहस्तकेन। मञ्जुल-लोलितालपल्लवेन। वञ्जुल-चलदूर्ध्वगत्रिपताकाभ्याम्। कुञ्ज-चलदूर्ध्वसमानीतलताकरेण। मिलितमुख मृगशीर्षाभ्यां च । गतं-शनैरावेष्टित तिर्यग्गत्मताकेनाधूतशिरसा च। विचकर्ष-आकष्टवसन खटकामुखेन। करेण-करदर्शितपताकेन। दु कूले-स्कंन्धदेशान्मण्डलाकारपुरःसमानीत खटकामुखाभ्याम्॥५॥ करतलताल तरलवलयावलि कलित कलस्वन वंशे। रासरसें सहनृत्यपराहरिणा युवतिः प्रशशम्से॥६ ॥ करतलताल-कृततालिकापताकाभ्याम्। तरल-चलत्पताकेन। वलयावलि-प्रकोष्ठगतार्धचन्द्रेण। कलित-आवेष्टितपताकाभ्यां मिलितसूचीमुखाभ्यां च। कलखवन-कर्णगतसूचीमुखेन। अथवा कर्णगतहंसास्येन धुत शिरसा ललितया दृष्टया च। चम्शे-वंशधारणमुद्रया। रासर से-त्रिभङ्गीस्थानकेन हृदि स्वस्तिकीकृत पत्मकोशाभ्यां परस्परां न्वर्गतांगुलिपताकाभ्यां। अथवा नृत्यविशेषेण।
हत्यपरा-भ्रमर्या। अथवा गतिविशेषेण। हरिणा-त्रिभङ्गीस्थानकेन।
Page 76
३८
युवति :- स्वस्तिकीकृतप भकोशाभ्याम् । प्रशशंसे-अधरात्पुरोगतहंसास्येन। लोलितालपल्लवेन च ॥ ६ ॥ क्विष्यति कामपि चुम्बति कामपि रमयति कामपि रामाम् पश्यति सस्मित चारुपरामपरामनुगच्छति वामाम्॥७॥ ्लिष्यति-उत्सङ्गेन मुकुलया दृष्टया च। कामपि-पार्श्वगतसूचीमुखेनाधूतशिरसा र। चुम्बति-अधरसमीपेशनै रूर्ध्वाधोमिलित मुकुलाभ्यां अवधूतशिरसा च। कामपि-वामपार्श्वगतसूचीमुखेन धुतशिरसा च। रमयति-मिलिततलत्रिपताकाभ्याम्। कामपि-तिर्यग्दर्शितसूचामुस्वेन धुतशिरसा च। रामां-आकर्षितांचल खटकामुखेन परावृत्तेन शिर्सा च। पश्यति-ललितया दृष्टया। सस्मित-प्रसन्नमुखरामेन हाम्यदृष्ट्या च। चारु-लोलित सन्दंशेन परिवाहितशिरसा। परां-तिर्यग्गतसूचीमुखेन धुतशिरसा च। अपरां-तिर्यग्दर्शितसूचीमुखेन। अनुगच्छति-ऊर्ध्वतलतिर्यग्गतमृगशीर्षेण। वामां-आकर्षितांचलखटकामुखेन परावृत्तेन शिरसा कटाक्षेण च।। श्रीजयदेवकवेरिदमद्भुत केशव केलिरहस्यम्। बृन्दावनविपिने चरितं वितनोतु शुभानि यशस्यम् ॥८।।
जयदेव-ललाटस्थांजलिना धुतशिरसा च। कवे :- अधंरात्प्ररोगतहंसास्येन।
Page 77
३९
इदं-अधोंगुलिपुरस्तलपताकेन। अद्धुत-अन्भुतदृष्टया ऊर्ध्गतालपल्लवेन। केश व-त्रिभङ्गास्थानकेन : केलि-मिलिंतांगुलितलत्रिपताकाभ्यां कान्तया दृष्टया च। रहस्यं-कर्णगतहंसास्येन। वृन्दावनविपिने-चलदूर्ध्वगतत्रिपताकाभ्यां पल्लवेन विस्तारितपता काभ्यां च। चरितं-ऊर्ध्वतलविस्तारितपताकेन। वितनोतु-विस्तारितालपल्लवाभ्याम्।
विहरतिवने राधा साधारणप्रणये हरौ विगलित निजोत्कर्षादीर्षावशेन गतान्यतः। क्वचिदपि लताकुंजे गुंजन्मधुव्रतमण्डली मुखर शिखरेलीना दीनाप्युवाच रहःसखीम्॥ विहरति-समपादचार्या। वने-ऊर्ध्वतलचलत्रिपताकाभ्यां विस्तारितपताकाभ्यां च। राधा-सवस्तिकी कृतष्म को शाभ्याम्। साधारण-आवेष्टितपताकेन। प्रणये-हद्रतचतुरेण स्त्रिग्धया दृष्टया च। हरौ-त्रिभङ्गीस्थानकेन। विगलित-हृदये उद्वेष्टित कर्तरीमुखेन। निजोत्कर्षात्-जत्रुदर्शितालपल्लवेन। धुतशिरसा शनैः किंचिदूर्ध्व समानीतालपल्लवेन।
Page 78
४0
ईर्ष्या-क्रुद्धया दृष्टया हृदयादूर्ध्वगतच लत्रिपताकेनारक्तमुखरागेण च। वशेन-शनैरधस्तलीकृतपताकेन। गता-अधोंगुलिचलत्पुरः प्रसारितत्रिपताकेन। अन्यत :- आवर्तिततिर्षग्दर्शित सूचीमुखेन। क्वचित्-आवेष्टितपताकेन। अपि-आवर्तनेन।
गुंजत्-कर्णगतसूचीमुखेन। अथवा अधरात्पुरोगतहंसास्ेन। मधुव्रत-भ्रामितभ्रमरेण। मन्डली-विस्तारितपताकाभ्याम्। मुखरशिखरे-अधरात्पुरोगतहंसास्ेन। शिखरेण च। लीना-लीनकरेण शनैः कृतकपोतेन। दीना-दीनदष्ट्या पुष्पपुटेन अधोमुख शिरसा च। अपि-आवर्तनेन। उवाच-अधरात्पुरोगत हंसासेन। रह :- ऊर्ध्वमुखसूचीमुखेन। सखीं-अधस्तलसर्पशीर्षेण हृद्रतपताकेन च।।
अष्टपदी ५
सश्चरदधरसुधामधुरध्वनि मुखरितमोहनवंशम्। चलित हगंचल चंचल मौलि कपोलविलोलवतंसम्॥। सश्चरदर्धर-अधरोपरिचलित सन्दंशेन। सुधामधुरध्वनि-लोलितसन्दंशेन कर्णगतहंसासेन च।
Page 79
6 ४१
मुखरित-अधरात्पुरोगतहंसास्ेन च। मोहन-मदिरया दृष्टया मत्तल्याचार्या च। बम्शं-वम्शधारणमुद्रया। चलितहगंचल-कटाक्षेण। चंचलमौलि-धुतशिरसा। कपोल-उत्तानवंचितेन। विलोल-लोलितालपल्वेनं। अवतंसं-गण्डस्थलोर्ध्वभागगत सूचीमुखेन ।। १ ॥ रासे हरिमिह विहित विलासम्। स्मरतिमनो मम कृत परिहासम्। रासे-त्रिभङ्गीसथानकेन ।. हृदि स्वस्तिकी कृतपदकोशाभ्यां परस्परान्त र्गतांगुलिंपताकाभ्यां च। हरिं-त्रिभङ्गीस्थानकेन। इह-अधोंगुलिपुरस्तलपताकेन । विहित-शनैरधस्तलीकृतपताकेन। विलासं-क्षिप्ताक्षिप्करणेन। अथवा निहंचितशिरसा समपदाचार्या।
मनो-हृद्धतसंदंशेन। मम-जत्रुदर्शितालपल्लवेन। कृत-अधोमुखहंसासेन। परिहासं-हास्यदृष्ट्या प्रसन्नमुखरागेण च।। चन्द्रकचारु शिखण्डि शिखण्डकमण्डलवलयित केशम्। प्रचुरपुरन्वरधनुरनुरंजित मेदुरमुदितसुव्रेशम्॥२'॥ चन्द्रक-अर्धचन्द्रेण।
Page 80
४२
चारु-लालितालपल्लवेन। शिखण्डि-मयूगहस्तकेन। शिखण्डकमण्डल-पुरस्तलविरलांगुललि मण्डलीकृतपताकाभ्याम्। वलयित-केशबन्धेन। केशं-शिरोभागाच्चलत्तिर्यक प्रसारितारालेन। प्रचुर-विस्तारितोर्ध्वतलपताकाभ्याम्। पुरन्दर-प्राचीदिग्दर्शितसूचीमुखेनाधस्तलपतकस्य तालद्वयान्तरस्थित बाणहस्तकेन। धनु :- वामपुरःप्रसारितमुष्टि दक्षिणाकृष्ट खटकामुखाभ्याम्।
गोपकदम्बनितम्बवती मुखचुम्बनलम्भितलोभम्। बन्धुजीवमधुराधरपल्लवमुल्लसितस्मितशोभम् ॥ ३॥ गोप-गोमुखहस्तेन भ्रामित सूचीमुखेन च। कदम्ब-आवर्तन कृतमुष्टिना। अथवा मण्डालीकृत परस्परसंसुख सूचीसुखाभ्याम्। नितम्बवती-नितम्बहस्तकेन। मुख-इनोरधावर्तितालपल्लवेन। चुम्बन-अधरसमीपाधोर्ध्वेमुखमीलित मुकुलाभ्याम्। लम्भित-आवर्तनेन। लोभं-संकोचितोर्णमाभेन। षन्धुजीव-कांगूलेन।
Page 81
४३ मधुर-लोलितालपल्लवेन। अधर-अधरोपरिचालित सन्दंशेन। पल्लव-पल्लवेन। उल्लसित-अधरसमीपे विकसितमुकुलेन। स्मित-प्रसन्नमुखरागेण। शोभं-लोलितालपल्लवेन•॥ ३ ॥। विपुलपुलकभुज पल्लववलयित वल्लवयुवति सहस्त्रम्। करचरणोरसि मणिगणभूषणकिरण विभिन्नतमिस्रम्।४।। विपुल-विस्तारितपताकाभ्याम्। पुलक-अङ्गदशितचलद्धंसप्रक्षेण।
वलयित-उत्सङ्गेन। वल्लव-गोमुखभ्रामितसूर्चीमुखाभ्याम्। युवति-खवस्तिकाकृत पद्मकोशाभ्याम्। अथवा वल्लयुवति शिरस्थलपल्लवेना कर्ितांचलखट क्ा मुखेन परावृत्तेन शिरसा सहस्रं-बाणहस्तकेन। कर-करदर्शितपताकेनं। चरण- चरणदर्शितंपताकेन। उरसि-हृद्रतसन्दंशेन। मणि-चलत्कांगूलेन। गण-आवर्तनेन कृतमुष्टिना।
Page 82
४४
किरण-चलत्रिपताकेन। विभिन्न-विययुक्तसूचीमुखाभ्याम्। तमिस्त्रं-विस्तारितोर्ध्वमुखपताकेन। ४ ॥
जलदपटलचलदिन्दुविनिन्दक चन्दनतिलक ललाटम् पीनपयोधरपरिसरमर्दननिर्दयहृदयकवाटम्॥५॥
चलदिन्दु-चलदूर्ध्वगतार्धचन्द्रेण उत्क्षिप्ताशिरसा च।
चन्दन-परावर्तितमुष्टिभ्यां आरात्रिक शिरसा च। तिलक-ललाटगतत्रिपताकेन। ललाटं-उत्तानवश्चितेन।
परिसरमर्दन-कुचोपरिमर्दितपताकेन। निर्दय-हद्देशे परावर्तित हंसपक्षेण। अथवा सुष्टिताडित सन्दंशेन रौद्रया दृध्या च।
कवाटं-परावर्तितमिलितपताकाभ्याम्॥५॥ मणिमय मकरमनोहर कुण्डलमण्डित गण्डमुदारम्। पतिवसंनमनुगतमुनिमनुजसुरासुर वर परिवारम् ।६।। मणिमय-चलत्कांगूलेन मिलितसूचीसुखाभ्यां च। मकर-मकरह स्तकेन। मनोहर-लोलितालपल्लवेन।
मण्डित-लोलितसन्दंशेन।
Page 83
४५
गण्डं-उत्तानवंचितेन। उदार-लोलितालपल्लवेन। पीत-करभोपरि चालितसन्दंशेन। वसनं-स्कन्धदेशान्मण्डलाकार पुरःसमानीत खटकासुखाभ्याम्।
मुनि-हृद्गतचलितांगुष्ठसन्दंशेन मुकुलया दृष्चा च।
सुर-शिरस्थांजलिना। असुर-मुखसपरीपे स्वस्तिकी कृतोर्णनाभाभ्याम्। वर-आवेष्टिवोर्ध्वगतपताकेन। अथवा मुष्टिस्थशिखरेण।
विशदकंदम्बतले मिलितं कलिकलुषभयं शमयन्तम्। मामपि किमपि तरङ्गदनङ्ग दृशा मनसा रमयन्तम् ॥७॥ विशद-लोलितालपल्लवेन। कदम्ब-चलदूर्ध्वगतत्रिपताकाभ्याम् पल्लवेन च। तले-अधोंगुलिपुरस्तलपताकेन। मिलितं-मिलितसूचीमुखाभ्याम्। कलि-विस्तारितोर्ध्वतलपताकाभ्याम्। कलुषभयं-कातरया दृष्या विधुतशिरसा।
मां-हृद्रतपातकेन। अथवा जत्रुदर्शितालपल्लवेन। अपि-आवर्तनेन। किमपि-विच्युतकपित्थेन। तरङ्गत्-तिर्यक्प्रसारितचलत् पुरःसमानीताघस्तलत्रिपताकेन।
Page 84
४६
अनङ्ग-हृद्यावेष्टितचतुरेण। दशा-अपाङ्गावर्तित चलत्रिपताकेन कान्तया दृष्ष्या च। मनसा-हद्गतचतुरेण। रमयन्तं-लोलितालपल्लवेन। अथवा मिलितांगुलितलत्रिपताकाभ्याम्।।
श्रीजयदेव फणितमतिसुन्दर मोहनमधुरिपुरुपम्। हरिचरणस्मरणं प्रति सम्प्रति पुण्यवतामनुरूपम् ॥८॥ श्री-ऊर्ध्वगतालपल्लवेन। जयदेव-ललाटस्थांजलिना। भणितं-अधरात्पुरोगतहंसास्पेन। अति -- आवेष्टितकिंचिदूर्ध्वगतपताकाम्याम्। सुन्दर-लोलितसन्दंशेन। मोहन-लोलितालपल्लवेन। अथवा मदिरया दृथ्या निहंचित शिरसा। मधुरिपुरूपं- त्रिभङ्गीस्थानकेन। हरि- शिरस्थांजलिना। चरण-चरणदर्शितपताकेन। स्मरणं-हच्चालितांगुष्ठसन्दंशेन । प्रति-आवर्तनेन। सम्प्रति-ऊर्ध्वतलमृगशीर्षेण। पुण्यवतां-अधोमुख विकसितमुकुलेन तिर्यग्विस्तारितसूचीमुखेन। अनुरूपं-मिलितसूचीसुखाम्याम् ॥८॥ दुरालोकस्तोकस्तबकनवकाशोक लतिका विकास: कासारोपवन पवनोपि व्यथयति। अपिभ्राम्यद्र्भृगीरणित रमणीयानुमुक्कुल प्रंसूतिश्चूतनां सखि शिखरिणीयं सुखयते॥।
Page 85
४७
दुरालोक-आकेकरया दृष्टया। स्तोक-ऊर्ध्वमुख किंचिदधिकतर्जनीय कपित्थेन।
नव-ऊर्ध्वभुखक्पित्थेन। अशोकलतिका-लताकरोर्ध्वसमानीत कृतपल्लवेन च। विकास :- विकसितमुकुलेन। कासार-अधोंतुल्याध: पुरोवर्तितपताकाभ्याम्। उपवन-चलदूर्ध्वगतत्रिपताकाभ्यां विस्तारितोर्ध्वतलपताकाभ्यां च पवन :- तिर्यक्प्रसारितचलत्पुरस्समानीत त्रिपताकेन। अयं-अधोंगुलिदशित पुरस्तलपताकेन। व्यथयति-विषण्णया द्ष्ठयांगवलितेन च। अपि-आवर्तनेन भ्राम्यत्-ऊर्ध्वमुखभ्रामितसूचीमुखेन । भृङ्गी-अ्रमरहस्तकेन । रणित-अधरात्पुरोगत हंसासेन। अथवा कर्णगतसूचीमुखेन।
अनुमुकुल-पुकुलेन। प्रसूति :- आवतितोर्ध्वगतपताकेन।
सखि-अधस्तलसर्पशीर्षेण हृद्रतपताकेन च। शिखरिणीयं-ऊर्ध्वद शिंतशिखरेण पुरस्तलदशिंतपताकेन च। सुखयते-हृद्रतपताकेन मुकुलया दृष्टया चं।। हस्तस्रस्त विलासवम्शमनृजुभूवल्लिमद्वल्लवी
Page 86
४८
मामुद्वीक्ष्य विलज्जितस्मित सुधामुग्धाननं कानने गोविन्दं व्रंजसुन्दरी जनवृतं पश्यामि हृष्यामि च।।
हस्त-परस्परद र्शिंतपताकाभ्याम्। स्रस्त-उद्वेष्टिताधोमुखकर्तरीमुखेन। अथवा विगलितमुष्टिना। विलास-समपादाचार्या निहंचितशिरसा ललितया दृष्टया च। वम्शं-वंशधारणमुद्रया। अनृजुभ्रूवल्लिमद्वल्लवी-ललितया दृष्ट्या शिरस्थालपल्लवेनाकर्पितां चलखटकामुखेन परावृत्तेन शिरसा।
कृतमुष्टिना। उत्साह-हृद्गत विकसितमुकुलेन हृष्टदृष्ट्या.च। हगन्तवीक्षितं-कटाक्षेण। अति-आवर्तित किंचिदूर्ध्वगतपताकाभ्यामू। स्वेदार्द्रगण्डस्थलं-गण्डस्थलाच्चलद्घोगत त्रिपताकेन विक्षिप्तांगुलि मुकुलेन। मां-जत्रुदर्शितालपल्लवेन। उद्धीक्ष्य-उल्लोकितेनापांगावर्तित त्रिपताकेन। विल्जितं-लज्जितया दृक्ष्या परावृत्तेन शिरसा च। स्मित-प्रसंन्नमुखरागेण हास्यदृष्टया च। सुधा-अर्धचन्द्रेण। सुग्धांननं-लोलित सन्दंशेन हनोरधावर्तितालपद्न च। कानने-चलदूर्ध्वगतत्रिपताकाभ्यां कृतपल्लवेन च विस्तारिपताकाम्यां च। गोविन्दं-त्रिमङ्गीस्थानकेन।
Page 87
7 ४९
व्रज-गोमुखेन विस्तारितोर्ध्वतलपताकाभ्यां च। सुन्दरी-खवस्तिकी कृत पद्मकोशाभ्याम्। जन-विस्तारितोर्ध्वतलपताकाभ्याम्। वृतं-पण्डलाकारमिलिताग्रपताकाम्यां। अथना पार्श्वदेशातपुरः समानीतमिलिताग्रसूचीमुखाभ्याम्। पश्य।मि-अपाङ्गे विलेीलतचतुराभ्याम्। हृष्यामिच-हृद्रतविकलितमुकुलेन हृष्टया दृष्टया च।। गणयति गुणग्नामं भ्रामं भ्रमादपि नेहते वहति च परीतोषं दोषं विमुश्वति दूरतः। युवतिषु वलतृष्णे कुष्णे विहारिणि मां विना पुनरपि मनो•वामं कामं करोति करोमि किम्।। गणयति-क्रमेण गणितांगुलिकृतपताकेन। गुग-विस्तारितोर्ध्वतलपताकेन स्कन्धदेशात्ंकंचिदधः समानीत विरलांगुलिपताकेन प्रसारितवाममुष्ट्या कर्णाकृष्टखटकामुखेन पराधृत्तेन शिरसा मिलितसूचीमुखाभ्यां च। ग्रामं-व्यावर्तनेन कृतमुष्टिना। भ्रामं-हृद्यावेष्टितचतुरेण। भ्रमात्-मदिरया दृष्टया। अपि-आवर्तनेन। न-पुरस्तल कंपिंतपताकेन धुतशिरसा च। ईहते-हृद्रत सन्दंशेन। वहतिच-स्कन्धगतालपल्लवेन। परीतोषं-हृद्धत विकसितमुकुलेन।
Page 88
५०
विमुश्चति दूरत :- उद्वेष्टितपताकेन। युवतिषु-सवस्तिकी कृतपद कोशाभ्याम् । वलत्-आवेष्टिताधस्तलपताकेन। तृष्णे-हद्धत सन्दंशेन स्त्रिग्धया दृष्या च। कृष्णे-त्रिभङ्गी स्थानकेन। विहारिणि-समपादचार्या निहंचितेन िरसा। मां-जत्रुदर्शितालपल्लवेन । विना-उरस्तलकम्पिनपताकेन। अथवा वियुक्तसूचीसुखाभ्याम्। पुनरपि-वारं वारं आवेष्टितपताकेन। मनो-हृद्रतसन्दंशेन। घामं-ताम्रचूडेन।
करोंति-अधोमुखहंसास्येन। करोमिकिं-त्रुदर्शितालपल्लवेन ऊर्ध्वतललोलितपताकेन च।।
अष्टपदी ६ निभृत निकुञ्जगहं गतया निशि रहसि निलीयवसन्तम्। चलित विलोकित सकलदिशारतिरभसभरेण हसन्तम्॥ निभृत-ऊर्ध्वमिलिताधस्तलपताकाभ्याम्। निकुंजगृहं - ऊर्ध्वसमानीतलताकरेण कृतपल्ववनोर्ध्वमिलिताग्रमृगश्र्र र्षभि्यां च। गतया .- ऊर्ध्वतलतिर्यग्गतमृगशीर्षेण। निशि-ऊर्ध्वविस्तारितपताकेन। रहसि-ऊर्ध्बमुस्सूचीसुखेन।
Page 89
५१ निलीय-लीनकरणेन शनैःकृतकपोतेन च। वसन्तं-शनैरधस्तलपताकेन! चकित-त्रस्तया दृष्टया। विलोकित-सचमत्कारं अपाङ्गावेष्टितत्रिपताकेन। सकलदिशा-सर्वदिग्दशिंतसूचीमुखेन। रतिरभस-मिलितांगुलितलत्रिपताकाभ्याम्। अथवा उत्सङ्गन कान्तया दृष्टया च। भरेण-चतुरेण। हसन्तं-प्रसन्नमुखरागेण हास्यदृष्ट्या च।।
सखिहे केशिमथनमुदारम्। रमय मया सह मदनमनोरथ भावितया सविकारम्।।
सखिहे-अधस्तलसर्पशीर्षदर्शितपताकेन । केशिमथनं-मुखसमीपे स्वस्तिकी कृतोर्णनाभाम्यां स्कन्धदेशात्तिर्यग्गत पताकेन च। अथवा त्रिभङ्गीख्ानकेन। उदारं-लोलितालपल्लवेन। रमय-उत्सङ्गेन मुखसमीपे ऊर्ध्वाधोमुखमिलितमुक्ुलाम्याम। मया-जत्रुदंर्शितालपल्लवेन। सह-मिलितसूचीमुखाभ्याम्। मदनमनोरथ-कांगूलेनस्कन्धदेशात्किंचिदधः समानी तपताक वाम प्रसारितमुष्ट्या कर्णाकृष्टखटकामुखेन कान्तया दृष्टया च।
सविकार-अङ्गदर्शितचलदंसपक्षेण। अथवा अङ्गादघ:सपानीत चल त्रिपताकेम। यद्वा चलत्पताकार्म्यां विधुतशिरसा च।।
Page 90
५२
प्रथमसमागमलज्जितया पटुचाटुशतैरनुकूलम्। मृदुमधुरस्मितभाषितया शिथिलीकृत जघनदुकूलम् ।।२।। प्रथम-किंचिदधोङ्गललि पुरस्तलपताकेन। समागम-मिलितसूचीमुखाभ्याम्। लज्जितया-लज्जित दृथ्या। पटु-शनै रूर्ध्वगतालप्लवेन। चाटु-अधरात्पुरोगतहंसास्येन। लोलितर्सन्दंशेन परिवाहितशिरसा विकोशया दृष्ट्या च । शनैः-बाणहस्तकेन। अनुकूलं-मिलितसूचीमुखाभ्याम्। मृदु-चलदंगुष्ठहंसास्येन। शिथिलीकृत-कटिदेशपरिवर्तित कर्तरीमुखाभ्याम्। मधुर-कर्णगतहंसास्येन। स्मित-प्रसन्नमुखरागेण हास्यदृष्टया च। भाषितया-अधरात्पुरोगतहंसासेन। जघन-नितम्बहम्तेन। दुकूलं-पाश्वदेशात्पुरः समानीत परस्परसंमुखव्यावर्तित खटका- मुखाभ्याम्॥ २॥ किसलयशयननिवेशितया चिरमुरसिममैव शयानम्। कृतपरिरम्भण चुम्बनया परिरभ्य कृतांधरपानम्॥ ३॥ किसंलय-पल्लवहस्तकेन। शयन-रकंधानतेनशिरसा कपोलगताधचन्द्रेण खण्डसूचीस्थानकेन च। अथवा सुप्तस्थानकेन। निवेशितया-शनैरधस्तलीकृतपताकेन।
Page 91
५३
चिरं-आवेष्टितार्धगतपताकेन आधूतशिरसा च। उरसि-हृद्गतसन्दंशेन। मम-जब्ुदर्शितालपल्लवेन। एव-आवर्तनेन। शयानं-स्कन्धानतेनशिरसा कपोलगतार्धचन्द्रेण अथवा सुप्तस्थानकेन। कृत-अधोमुखहंसासेन। परिरम्भण-उत्सङ्गेन। चुम्बनया-अधरसमीपे ऊर्ध्वाधोमुखमुक्ुलाभ्याम्। परिरभ्य-उत्सङ्गेन कृताधरपानं-मुखसमीपे ऊर्ध्वाधोमुखमुकुलाभ्याम्॥ ३ ॥
अलसनिशीलित लोचनया पुलकावलिललितकपोलम्। श्रमजलसिक्त कलेबरया वरमदनमदा दतिलोलम्॥४॥ अलसनिमीलित-मुकुलित दृष्ट्या। लोचनया-अपाङ्गावर्तित चलत्रिपताकेन। पुलकावलि-अङ्गदर्शित चलदंसपक्षेण।
कपोलं-उत्तानवंचितेन। श्रमजल-अङ्गाच्चलदघःसमानीत त्रिपताकेन। सिक्त-क्षिप्तांगुलिमुकुलेन। कलेवरया-अङ्गदंर्शितहंसपक्षेन।
मदन-हृद्यावेष्टित चतुरेण। अथवा कांगूलस्कन्धदेशात्किचिदधः समानीत विरलांगुलिपताक प्रसारित 'वाममुष्ट्या कर्णाकृष्ट खटकामुखन कान्तया दृष्टया च।
Page 92
५४
मदात् -- मत्तल्याचार्या मदिरया दृष्टया च। अति-आवेष्टित किंचिदूर्ध्वगतपताकाभ्याम्। लोलं-लोलितालपल्लवेन विकोशया दृष्टया च।।४ ॥ कोकिलकलरव कृजितया जितमनसिजतन्त्रविचारम्। श्रथकुसुमाकुलकुन्तलया नग्वलिख्वित घनस्तनभारम्। कोकिल-पुरस्तलसन्दंशेन। अथवा तिर्यक्पुकारित चलत्पुरस्समानीत त्रिपताकेन कलरव-कर्णगतसूचीमुखेन । कूजितया-अधरात्पुरोगतहंसासेन। जित-उद्वेष्टितपताकेन। मनसिज-हृद्गतावेष्टित चतुरेण। तन्त्रविचार-विस्तारित चतुरेणोद्वेष्टिनावेष्टितेव च । क्रथ-शिगेदेशोद्वेष्टित अधोंगुलि कर्तरीमुखेन। कुसुम-शिर:पार्श्वेस्थितकांगूलेन। आकुल-परस्परान्तर्र्िलितांगुलिपताकाभ्याम् । कुन्तलया-कांगूलेन शिरोदेशाच्चलत्तिर्यक्प्रसारितारालेन। नख-नलदर्शितांगुष्ठेन। लिखित-उरसि किंचिदाकर्पितोर्णनाभेन। घनस्तन-सवंस्तिकीकृतालपल्लवाभ्यां। अथवा हृदिस्वस्ति की कृतमु कु - लाभ्याम्। भारं-वक्षःसमीपेशनैरधस्तलीकृत पताकाभ्याम्॥५॥ चरणरणित मणिनूपुरया परिपूरित सुरतवितानम्। सुखर विशृंखलमेखलया सकचग्रह चुम्बनदानम् ॥ ६ ॥ चरण-चरदर्शिणतपता कने।
Page 93
५५ रणित-कर्णगतसूची मुखेन। मणि-चलत्कांगूलेनाकेकरया दृष्टया च। नूपुरया-गुल्फोपरिभागदर्शिंतार्धचन्द्रेण। परिपूरित-अधस्तलमिलितपुरोलोलित पताकाभ्याम्। सुरतवितानं-उत्संगेनाधरसमीपे ऊर्ध्वाधोमुख मुकुलाभ्यां स्रिग्धया दृष्टया च। मुखर-वारं वारं अधरात्पुरोगत हंसासेन। विशृंखल-शनैरवर्तित किंचिदूर्ध्वगतपताकेन। अथवा भ्रमद्भ्म- राभ्यां विकोशदृष्टया च। मेखलया-कटिस्थार्धचन्द्राभ्याम्।
- अथवा केशबन्धेन । चुम्बनदानं-अधरसमीपे ऊर्ध्वाधोमिलितएुखमुकुलास्याम्॥ ६॥ रतिसुग्वसमयरसालसया दरमुकुलित नयन सरोजम्। निस्सहनिपतित तनुलतया मधुसूदनसुदित मनोजम्॥७। रति-मिलितांगुलितल त्रिपताकाभ्यां। अथवा उत्सङ्गेनाधरसमीपे ऊर्ध्वाधोमुखमुक्ुलाभ्यां ललितया दृष्टया च। सुख-हृद्धतपताकेन पुकुलया दृष्टया च। समय-अधोंगुलिपुरस्तलपताकेन। रसालसया-चतुरेण श्रान्तदृष्टया च । दर-ऊर्ध्वमुखकिचिदधिक तर्जनीककपित्थेन। मुकुलित-अर्धेमुकुलया दृष्ट्या। नयन-द्वयदर्शितत्रिपताकेन। सरोजं-कमलवर्त नया।
Page 94
५६
निस्सह-दोलहस्तकेन। निपतित-उद्वेष्टित कर्तरीमुखेनाङ्ग लितेन च। तनु-जत्रुदर्शितालपल्लेन। लतया-लताकेरणाङ्गवलितेन च। मधुसूदनं-त्रिभङ्गीस्थानकेन। उदित-हृद्रतविकसितमुकुलेन। मनोजं-हृद्यावेष्टित चतुरेण। अथवा पार्श्वरेशे किंचिदूर्ध्वदशित कांगूलेन तेनैव स्कन्धदेशार्त्किचिदधः समानीत विरलांगुलि पताकीकृतेन प्रसारित वाममुष्टया कर्णाकृष्टखटकामुखाभ्यां आर्लीढस्थानकेन कान्तया दृष्टया च।। ७ ।।
श्री जयदेव भणितमिदमतिशयमधुरिपुनिधुवनशीलम्। सुखमुत्कण्ठित गोपवधूकथितं वितनोतु सलीलम् ।।८।।
जयदेव-ललाटस्थांजलिना अवधूत शिरसा च। भणितं-अधरात्पुरोगतहंसास्येन च। इदं-अधोंगुलि पुरस्तलपताकेन। अतिशय-आवष्टित किंचिदूर्ध्वगतपताकाभ्यां च। मधुरिपु-त्रिभङ्गीस्थानकेन। निधुवनशीलं-मिलितांगुलि त्रिपताकाम्याम्।.मुकुलया दृष्टया च अथवा उत्सङ्गेन। सुख-हृद्गतपताकेन मुकुलया दृष्टया च। उत्कंठित-स्त्रिग्धया दृष्टया।
वधु-आकर्षितांचलखटकामुखेन पशावृत्तने शिारस।
Page 95
8 ५७ कथितं-अधरात्पुरोगतहंसास्ेन। वितनोतु-विस्तारितोर्ध्र्वतलपताकाम्याम् । . सलीलं-लोलितालपल्लवेन परिवाहितेन शिरसा ॥ ८॥ कंसारिरपि संसार वासनाबद्धशृङ्गलाम्। राधामाधाय हृदये तत्याज व्रजसुन्दरीः॥ कंसारि :- त्रिभङ्गीस्थानकेंन। अपि-आवर्तनेन। संसार-अधस्थितशनैरुर्ध्वानीत सम्दंशाभ्याम्। वासना-हृद्रवसन्दंशेन। बद्ध-आवर्तनेन कृतमुष्टिना। शृङ्गालां-मिलितांगुलितलताम्रचूडाभ्याम्। राधां-सवस्तिकी कृतपद्म को शाभ्याम् । आधाय-शनैरधस्तलीकतपताकेन। हृदये-हृद्गतसन्दंशेन। अथवा आधायहृदये-हृत्समीपे शनेरधस्तली कृतपताकेनं। तत्याज-बहिः क्षिप्तांगुलि त्रिपताकेन। व्रजसुन्दरी :- ऊर्ध्वतलविस्तारितपताकाभ्यां स्वस्तिकी कृतपंद्म कोशा- भ्यां च।।
इतस्ततस्तामनुसृत्यराधिकां अनङ्गबाणव्रणखिन्न मानस:। कृतानुताप: सकलिन्दनन्दिनी तटान्तकुञ्जे विषसाद माधव:।। इतस्तत :- इतस्ततो दर्शितसूचीमुखेन। तां-पार्श्वगतसूचीमुखेन। अनुसृत्य-अधोंगुलितिर्यग्गतागत मृगशीर्षेण। अथवा इतस्ततस्तिये ग्ताचार्या ऊर्ध्वतलमृगशीर्षेण च।
Page 96
राधिकां-सवस्तिकीकृत पद्मकोशाभ्यां आकर्षितांचल खटकामुखेन परावृत्तेन शिरसा। अनङ्ग-हृद्यावेष्टितचतुरेण। बाण-पुरस्तल विरलांगुलिपताक वामप्रसारितमुष्टि दक्षिणकर्णाकृष्ट खटकामुखाभ्याम्। व्रण-हृदि द्वित्रिवारं दर्शित शिखरेण। खिन्नमानस :- लोलितशिरसा हृद्रतसन्दंशेन ग्लानदध्या च। कृत-अधोमुखहेसासेन। अनुताप :- हद्युद्वेष्टितचतुरेण अभितप्रया दृष्टया च। स :- पार्श्वगतसूचीमुखेन। कलिन्दनन्दिनी-ऊर्ध्वभ्रामितसूचीमुखाद् चलदध:समानीत त्रि. पताकेन तेनैवपुरःप्रसारितेन च। तटान्तकुञ्जे-चलत्पुरप्रसारित त्रिपताकाभ्यां। चलदूर्ध्वगत त्रिपताकाभ्यां। ऊर्ध्वमिलितमुखमृगशीर्षाभ्यां च। विषसाद-विषण्णया दृष्टया च अङ्गवलितेन। माधव :- त्रिभङ्गीस्थानकेन।। हृदिबिसलताहारो नायं भुजङ्गमनायकः कुवलयदलश्रेणी कण्ठे न सा गरलद्युति:। मलयजरजो नेदं भस्म प्रियारहितेमयि प्रहर न हरभ्रान्त्याऽनङ्ग क्रुधाकिमुधावसि॥ हृदि-हद्रतपताकेन। बिसलता-कमलवर्तनया चलदघः समानीतभ्रमरेण। हार :- स्कन्देशाच्ल न्राभिपर्यान्तानीतखट का मु खाभ्याम् । न-पुरस्तलकपितपताकेन।
Page 97
५९
अर्थं-हृदितिर्यग्दर्शितपताकेन। भुजङ्गमनायक :- लोलित सर्पशीर्षेण। कुवलय-कमलवर्तनया। दल-चतुरेण। श्रेणी-विस्तारित चतुरेण । कण्ठे-कण्ठवलयित चलत्सन्दंशेन। न-पुरस्तलकम्पितपताकेन । सा-पार्श्वगतसूचीमुखेन। गरलद्युति :- सर्पशीर्षाच्चलदधः समानीत त्रिपताकेन। मलयजरज :- परावर्तितमृष्टिभ्यां अङ्गलेपितहंसपक्षेण। न-पुरस्तलकम्पितपताकेनं। इदं-अङ्गाभिमुखावर्तितपताकेन। भस्म-अधोमुखचलितसन्दंशेन। प्रिया-अधस्तलसर्पशीर्षेण। हृद्रतपताकेन च। रहिते-वियुक्तंसूचीमुखाभ्याम्। मयि-जत्रुदर्शितालपल्लवेन। प्रहर-स्कन्धदेशात्तिर्यग्गतपताकेन। न-पुरस्तलकम्पितपवाकेन। हर-शैवस्थान केन। भ्रान्त्या-विभ्रांतया दृष्टथा। अनङ्ग-हृद्यावेष्टित चतुरेण । क्रुधा-कुद्या दृष्टयाः। किमु-ऊर्ध्वतललोलितपताकेन। धावसि-द्वुतगत्यां ॥
Page 98
६०
पाणौ मा कुरु चूतसायकममुं माचाप मारोपय कीडानिर्जितविश्व मूर्छितजनाघातेन किं पौरुषम्। तस्या एव मृगीदृशो मनसिज प्रेखत्कटाक्षाशुग श्रेणीजर्जरितं मनागपि मनो नाद्यापि सन्घुक्षते।। पाणौ-करदर्शितपताकेन। मा-पुरस्तल कम्पि तपताकेन। कुरु-अधोमुखहंसासेन। चूत-पल्लवहस्तकेन। सायकं-वामप्रसारितमुष्टि दक्षिण कर्णाकृष्टखटकामुखाभ्याम्।
मा-पुरस्तलकम्पितपताकेन । चापमारोपय-वामप्रसारित मुष्टि दक्षिणाकृष्टखटकामुखाभ्यां आलीढ स्थानकेन। क्रीडा-परस्परसम्मुखतया व्यावर्तित परावर्तित हंसास्यालपल्लवाभ्याम्। निर्जित-उद्वेष्टित पताकेन। विश्व-विस्तारितोर्ध्वतलपताकाभ्याम्। मूर्छित-अंचितेन शिरसा ग्लानदृष्टया च। जन-विस्तारितोर्ध्वतलपताकेन।
किं-विच्युतसन्दंशेन। पौरुषं-स्कन्धदेशे लोलितपताकेन वीरदृष्टया च। तस्या :- पार्श्वगतोर्ध्वमुखसूचीमुखेन। एव-ऊर्ध्वतलमृगशीर्षेण। मृगीदृश :- मृगशीर्षेणापांगावर्तित चतुरेण।
Page 99
६१ मनसिज-हृदावेष्टित चतुरेण। परेंखत्-चलत्रिपताकेन। कटाक्ष-कटाक्षेण।
जर्जरितं-ऊर्ध्वमुखस्थित, विय्युक्तसूचीमुखाभ्याम्। अथवा पुनःपुन रुरोवर्तितांगुष्ठ शिखरेण। मनागपि-ऊर्ध्वमुखकिंचिदधिकतर्जनीककपित्थेन।
न-पुरस्तलकम्पितपताकेन।
सन्धुक्ष्यते-हृद्धत विकसितमुकुलेन।
अष्टपदी ७
मामियं चलिता विलोक्य वृतं वधूनिचयेन। सापराधतया मया न निवारितातिभयेन ॥ १॥ मां-जत्रुदर्शितालपल्लवेन। इयं-अधोंगुलिपुरस्तलपताकेन।
विलोक्य-अपाङ्गावर्तित त्रिपताकेन। वृतं-मण्डलाकार भ्रामित सूचीमुखाम्यां। अथवा पार्शेदेशात्पुरः समानीत परस्पर सम्मुखाधस्तलार्धचन्द्राम्याम्। वधू -शिरस्थाकर्षितांचलखटकामुखेन परावृत्तेन शिरसा। अथवा स्वस्तिकी कृतपद कोशाभ्याम्।
Page 100
६२
निचयेन-आवर्तनेन कृतमुष्टिना। सापराधतया-अवधूतेनशिरसा हृदिस्थांजलिना त्रस्तया दृष्टया च। मया-जत्रुदर्शितालपल्लवेन। अपि-आवर्तनेन। न-पुरस्तलकतम्पितपताकेन । वारिता-उद्वेष्टितपताकेन। अति-आवेष्टित किंचिदूर्ध्वगतपताकाभ्याम्। भयेन-त्रस्तया दृष्टया। विधुत शिरसा च ॥ १ ॥ हरहर हतादरतया। सागता कुपितेव। हरहर-विषण्णयादृष्ट्याङ्गवलितेनांचितेन शिरसा। हतादरतया-बहिः क्षिप्तांगुलिद्वय त्रिपताकनावंतित किंचिदूर्ध्वगत पताकेन। सा-पार्श्वगतसूचीमुखेन। गता-ऊर्ध्वतलतिर्यग्गतमृगशीर्षेण। कुपिता-कुद्धया दृष्टया उरोदेशाचलदूर्ध्वसमानीकत्रिपताकेनोद्वाहि शिरसा च। इव-आपर्तनेन।। किं करिष्यति कि वदिष्यति साचिरं विरहेण। किं धनेन जनेन किं मम जीवितेन सुखेन ।। २ ॥ किं-ऊर्ध्वतललोलितपताकेन। करिष्यति-शनैरधोमु खीकृतहंसास्थेन। किं-ऊर्त्वतललोलितपताकेन। वदिष्यति-अधरात्पुरोगतहंसास्थेन। सा-प
Page 101
६३ चिरं-आवेष्टितोर्ध्वगतपताकेन।
किं-विच्युत कपित्थेन। धनेन-अधोमुखचालितमुक्कुलेन कपोतेन च। जनेन-विस्तारितोध्वतलपताकेन। किं-विच्युत कपित्थेन।
जीवितेन-हृद्गतविकसितमुकुलेन। सुखेन-हद्रतपताकेन सुकुलया दृष्टया च ॥ २॥ चिन्तयामि तदाननं कुटिलम्रु रोषभरेण। शोणपभ्ममिवोपरि भ्रमताकुलं भ्रमरेण ॥ ३ ॥ चिन्तयामि-हृद्तसन्दंशेन मुकुलया दृष्टया च। तत्-पार्श्वगतसूचीमुखेन। आननं-हनोरधावर्तितालपल्लवेन। कुटिलभ्रु-ताम्रचूडेनोक्षिप्तयाभ्ुवा। रोषभरेण-कुद्धया दृष्टथा। उरोदेशाच्चलदूर्ध्वसमानीत त्रिपताकेनो द्वाहित शिरसा च। शोणपद्मं-अधोमुखमर्दित सन्दंशेन कमलवर्तनया च। इव-आवर्तनेन। उपरि-शनैरधस्तलीकृतपताकेन। भ्रमताकुलं भ्रमरेण-भ्रमत् भ्रमराभ्याम्॥।३॥ तामहं हृदि सङ्गतामनिशं भृशं रमयामि। किं वनेनुसरामि तामिह किं वृथा विलपामिं।।४।। तां-पार्श्वगतसूचीसुखेन।
Page 102
६ ४.
अहं-जत्रुदर्शितालपल्लवेन।
सङ्गतां-मिलितसूर्चामुखाभ्याम्। अनिशं-वारंवारमावेष्टित पताकेन। भृशरमयामि-आवेष्टित किंचिदूर्ध्वगतपताकेन मिलितांगुलितल त्रिपताकाभ्यां च। अथवा उत्सङ्गेन। किं-ऊर्ध्वतललोलितपताकेन। वने-चलदूर्ध्वगतत्रिपताकाभ्यां स्वस्तिकी कृतपल्लवाभ्यां विस्तारितोर्ध्व तलपताकाभ्यां च। अनुसरामि-अधोंगुलिचलत्पुरःप्रसारितेन पताकेन। तां-पार्श्वगतसूचीमुखेन।
किंवृथा-विच्युत कपित्थेन। विलपामि-नेत्रादघश्चलत्समानीत त्रिपताकेन । ४ ॥ तन्वि खिन्नमसूयया हृदयं तवाकलयामि। तन्नवेद्वि कुतो गतासि न तेन तेऽनुनयामि॥५॥ तन्वि-हृद्रतपद्मकोशाभ्याम्। खिन्नं-अंचितेन शिरसा हनुगतार्धचन्द्रेण विषण्णया दृष्ट्या च। असूयया-क्रुद्धया दृष्ट्याऽवर्तित करणेन च।
तंव-अधस्तलसर्पशीर्ष प्रतिदर्शितपताकेन। आकलयामि-हृद्धतावेष्टित चतुरेग। तत्-पार्श्वगतसूचीसुखेन। न-पुरस्तललोलितपताकेन।
Page 103
9
कुत :- ऊर्ध्वतललोलित चतुरेण। गतासि-शनैस्तिर्यगावेष्टित पताकेन। न-पुरस्तललोलितपताकेन। तेन-तिर्यग्दर्शितसूचीमुखेन। ते-अ्रधस्तलसर्पशीर्ष प्रतिदर्शितपताकेन । अनुनयामि-अधोदेशाल्ललाटपर्यन्तानीत त्रिपताकेन। अथवा अधरात्तुरोगतहंसास्थेन हृद्रतपताकेन च। अथवा शनैरध- स्तलीकृतपताकेन ॥ ५॥ दृशयसे पुरतो गतागतमेव मेविदधासि। किं पुरेवं ससंभ्रमं परिरंभणं न ददासि ॥६॥ दृशय से-विकोशया दृष्ठया। पुरतो-पुरोदेशदर्शितपताकेन । गतागतं-पुरःप्रसारिताधोंगुलिपताकेनाकर्षित मृगशीर्षेण च। अथवा शनैस्तिर्यक्चालित मृगशीर्षेग। एव-ऊर्ध्वतलमृगशीर्षेण।
विदधासि-अधोमुखहं सासेन। किं-ऊर्ध्वतललोलितपताकेन। पुरा-आवेष्टितोर्ध्वगतपताकेन। इव-आवर्तनेन।. ससंभ्रमं-पार्श्वलोलितदोलहस्तकेन। अथवा निहंचित शिरसा। परिरम्भणं-उत्सङ्गेन। न-पुरस्तलकंपितपताकेन। ननिषेधे।
Page 104
m.
ददासि-अधोमुखमुकुलेन, अथवा, परिरम्भणंनददासि-उत्सङ्गेनोद्वेष्टिपताकेन ॥ ६॥ क्षम्यतामपरं कदापि तवेदशं नकरोमि। देहि सुन्दरिदर्शनं मम मन्मथेन दुनोमि।७॥ क्षम्यतां-हृदिस्थांजलिनावधूतेन शिरसा। अपरं-तिर्यग्दर्शित सूचीमुखेन। कदापि-ऊर्ध्वतलमृगशीर्षेण। तव-अधस्तलसर्पशीर्ष प्रतिदर्शितपताकेन। ईदृशं-पार्श्वे अधोंगुलिपताकेन।
देहि-ऊर्ध्वतलसर्पशीर्षेण। दर्शनं-दगंचलावर्तित त्रिपताकेन। • मम-जत्रुदर्शितालपल्लवेन। मन्मथेन-हृद्यावेष्टित चतुरेण। दुनोभि-विषण्णया दध्या ॥७॥ वर्णितं जयदेवकेन हरेरिदं पणतेन। किन्दु बिल्वसुमुद्र सम्भव रोहिणीरमणेन।। ८ ।। वर्णितं-अधरात्पुरोगतहंसासेन। जयदेवकेन-शिरस्थांजलिनावधूतेन शिरसा, च। हरे :- त्रिभङ्गीस्थानकेन। इंद-अधोंगुलिपुरोदेशदर्शिंतपताकेन। 'प्रणतेन-अवधूतेन शिरसा ललाटस्थांजलिना।
सम्भव-अधोभागादूर्ध्वसमानीतालपल्लवेन। रोहिणीरमणेन-ऊर्ध्वस्थितार्धचन्द्रेण ॥८ ॥
Page 105
६७
सूचापे निहितः कटाक्षविशिखो निर्मातु मर्मव्यथाम्। श्यामात्मा कुटिल: करोति कबरी भारोपि मारोद्यमम्। मोहं तावदयं च तन्वि तनुतां बिम्बाघरो रागवान् सद्ृत्तंस्तनमण्डलं तव कथं प्राणैर्मम क्रीडति ॥ २२॥. भ्ू-भूदशितारालेन। चापे-पुरःप्रसारितमुध्या कर्णाकृष्टखटकामुखेन। निहित :- शनैरधस्तली कृतपताकेन। कटाक्ष-कटाक्षेण।. विशिख :- पुरःप्रसारिताकर्णाकृष्टखटकामुखाभ्याम्। निर्मातु-आवेष्ित किश्चिदूर्ध्वतलपताकेन। मर्मव्यथां-हददर्शित शिखरेणाधोमुखेन शिरसा अभितप्तया दृष्ा च इयामात्मा-ऊर्ध्वविस्तारित सन्दंशेनोर्ध्वाधोनीत सन्द्रंशाभ्याम्। कुटिल :- शिरस्तश्चलदघोगतारालेन। कबरीभार :- केशबन्धेन। अपि-आवर्तनेन।
हृद्यावेष्टित चतुरेण विकसितमुक्कुलेन कान्तया दृष्या च। मोहं-लोलितेन शिरसा मदिरया दृष्ट्या च। तावत्-पुरोवर्तितपताकेन। अयंच-पुरस्तल दर्शितपताकेन। तन्वि-ऊर्ध्वतललोलितसूचीमुखेन सवस्तिकी कृतपद्मकोशाभ्यां च । तनुतां-विस्तारितोर्ध्वतलपताकेन। बिम्बाधर :- अधरोपरिचालित सन्दंशेन। रागवान्-चालितांगुष्ठसन्दंशेन मीलितसूचीसुखाम्यां चं।
Page 106
६८
सदृत्त-लोलितालपल्लवेन। अथवा किश्ित्कुंचितांगुलिकिपोतेन । स्तनमण्डलं-सस्तिकी कृत कोशाभ्याम्। तव-अधस्लसर्पशीर्ष प्रातिदर्शितपताकेन। करथं-ऊर्ध् तललोलितपताकेन। प्राणै :- हृद्रतसन्दंशेन। मम-हृद्गतपताकेन। क्रीडति-क्षिप्ताक्षिपकरणेन परस्परव्यावर्तित हंसास्याभ्यां च।। तानिस्पर्शसुखानि ते च तरलल्िग्धा दृशो विभ्रमा: तद्वक्त्राम्बुजसौरभंस च सुधास्यन्दी गिरां वक्रिमा। सा बिम्बाघर माधुरीति विषयासङ्गेपि चेन्मानसम् तस्यां लग्नसमाधि हन्त विरहव्याधि: कथं वर्धते॥ तानि-तिर्यगूर्ध्वदर्शितसूचीसुखेन। स्पर्श-अङ्गलग्नपताकेन। सुखानि-हृद्गतपताकेन मुकुलया दृष्टया च। तेच-तिर्यग्दर्शितसू चीमुखेन। तरलल्निग्धादृशोविभ्रमा :- स्तिग्धया दृष्टया। तत्-पार्श्वगतसूचीमुखेन। वक्त्राम्वुज-हनोरधावर्तितालपल्लवेन कमलवर्तनया च। सौरभं-नासागतहंसासेनोद्वाहितोरसा च। सच-पार्श्वगतसूचीमुखेन।- सुधास्यन्दी-अर्धचन्द्राचलदधः समानीत त्रिपताकन। गिरांवक्रिमा-अधरात्पुरोगतहंसास्ेन लोलितसन्दंशेन च। सा-पार्श्वगतसूचीमुखेन। बिम्बाधर-कांगूलेन मिलितसूचीमुखाम्यां अधरोपरिचालित सन्दंशेन।
Page 107
६९
माधुरी-हंसास्येन। इति-आवर्तनेन। विषयासङ्गेपि-मिलितसूचीपुखेन। चेत्-आवर्तनेन। मानसं-हद्तसन्दंशेन। तस्यां-पार्श्वगतसूचीमुखेन्। लग्न-मिलिता मंसूचीसुखाभ्याम्। समाधि-हृद्गतसन्दंशेन मुकुलया दृष्टया च। हन्त-विषण्णया दृष्टया धुत शिरसा च। विरह-विसुक्तंसूचीमुखाम्याम्। व्याधि :- लोलिंत शिरसा अभितप्या दृष्टया च। कथं-लोलितपतककेन। वर्धते-अधस्थितोर्ध्वगतालपल्लनेनाधूत शिरसा च ।। २३ ॥! भ्रपल्लवं धनुरपाङ्गतरद्गितानि बाणा गुणः श्रवणपालिरितिस्मरेण। तस्यामनङ्गजयजङ्गमदेवताया मस्त्राणि निर्जितजगन्ति किमर्पितानि॥२४॥
पल्लवं-पल्लवह स्तकेन। धनु :- वामप्रसारितमुष्टिदक्षिणकृष्टखटकांमुखाभ्याम्। अपाङ्ग-अपङ्गावर्तित त्रिपताकेन
Page 108
७०
गुण :- चलदघ:समानीत सन्दशेन। श्रवणपालि :- कर्णदर्शित त्रिपताकेन। इति-आवर्तनेन। स्मरेण-हृद्यावेष्टित चतुरेण कान्तया दृष्टया च। तस्यां-पार्श्वगतसूचीमुखेन। अनङ्ग-हृद्यावेष्टितचतुरेण। जय-उद्धत्तहस्तकेन । जङ्गमदेवतायां-हंसगत्या स्वस्तिकी कृतपद्मकोशाभ्यां शिरस्थांजलिना अवधूतशिरसा च।
खटकामुखाभ्याम् । निर्जित-उद्वेष्टितपताकेन। जगन्ति-पुरस्तलपुरोदेशदर्शितपता कनोर्ध्वतलभ्रामितसूचीमुखेन च। किं-आवर्तनेन।
इति मामियं समाप्ता।
इति श्री गीतगोविन्दे तृतीय: सर्गः ॥ ३ ॥ यमुनातीरवानीरनिकुञ्जे मन्दमास्थितम्। प्राह प्रेमरसाद्धान्तं भाधवं राधिकासगी।। २५।।
प्रसारितेन। तीर-चलत्पुरःप्रसारितत्रिपताकाभ्याम्। वानीर-चलदूर्ध्वगतत्रिपताकेन। निक्कुञ्जे-ऊर्ध्वमिलित मुखमृगशीर्षाम्याम्।
Page 109
७१
आस्थितं-शनैरधस्तलीकृतपताकेन। प्राह-अधरात्पुरोगतहंसास्येन। प्रेम-हृद्रतपताकेन। रस-चतुरेण। उद्भान्तं -- विभ्रान्तया दृष्टया च। माधवं-त्रिभङ्गीस्थानकेन। राधिका-आकर्षितांचलखटकामुखेन परावृत्तेन सिरसा। सखी-अधस्तलसर्फशीर्षेण हृद्रतपताकेन च॥ २५॥
अष्टपदी ८ निन्दति चन्दनमिन्दुकिरणमनुविन्दति खेदमधीरम्। व्यालनिलयमिलनेनगरलमिव कलयति मलयसमीरम्H. निन्दति-अधरातपुरः क्षिप्तकपित्थेन। चन्दन-परावर्तितमुष्टिभ्यां अङ्गलेपितहंसपक्षेण अवधूतशिरसा च।
किरणं-तद्धोभागे चलदध:समानीतत्रिपताकेन। अनुविन्दतति-म्लानमुखरागेण दीनदृष्ट्या हृद्धतसन्दंशेन च। खेदं-अंचितेन शिरसा कपोलगतार्धचन्द्रेण। अधीरं-चलत्पताकेन। व्याल-सर्पशीर्षेण। निलय-मिलिताग्रमृगशीर्षाभ्याम्। मिलनेन-मिलित सूचीसुखाभ्याम्। गरलं-सर्पशीर्षाच्चलदधोगत त्रिपताकेन। इब-आवर्तनेन
Page 110
७२
कलयति-हृद्धतावेष्टितचतुरेण शंकितदृष्टया च। मलयसमीर-ऊर्ध्वस्थितालपल्लवेन तदुपरितिर्यक्चलत्पुरःसमानीत त्रिपताकेन ॥ १ ॥ सा विरहे तव दीना। माधव मनसिजविशिखभयादिव भावनया त्वयिलीना।। सा-पार्श्वगतसूचीमुखेन। विरहे-वियुक्तसूर्चामुखाभ्याम्। तव-पुरःप्रसारितोर्ध्वतलपताकेन। दीना-दीनदष्टया। म्लानमुखरागेण हृद्धत पृष्पपुटेन। माधव-त्रिभङ्गीस्थानकेन। मनसिज-हृद्गतावेष्टितचतुरेण।
भयात्-विधुतेनशिरसा चलत्पताकाभ्यां त्रस्तया दृष्टया च। इव-आवर्तनेन। भावनया-हृद्धतसन्दंशेन मुहुलया दृष्टया च। त्वथि-पुरःप्रसारितोर्ध्वतलपताकेन। लीना-शनैर्मिलितकपोतेन लीनकरणेन च।। अविरलनिपतित मदनशरादिव भवदवनाय विशालम्। खहृदयमर्मणि वर्म करोति स जलनलिनीदल जालम् ॥ अविरल-पुरस्तलमिलितांगुलिपताकाभ्याम्। निपतित-परिवर्तनेनाधस्तलीकृतपताकेन। मदन-हद्रतावेष्टितचतुरेण। शरात्- कांगूलेन स्कन्धदेशात् किंचिदधःसमानीत पुरस्तल चिरलां गुलि पताकेन वामप्रसारितमुष्टिदक्षिणाकृष्टखटकमुखाभ्याम्। इव-आवर्तनेन।
Page 111
10
अवनाय-पुरस्थांगुल्युपस्थांगुलि ससम्मुखपताक्ाभ्यामू। विशालं-विस्तारितपताकाभ्याम्।
मर्मणि-स्तनस्थित शिखुरेण।
करोति-अधोमुखहंसास्येन। स-मिलितसूचीमुखाभ्याम्।
नलिनी-कमलवर्तनया। दल-चतुरेण। जालं-आवर्तनेन कृतमुष्टिना ॥ २॥
कुसुम विशिख़शरतल्पमनल्पविलासकला कमनीयम्। व्रतमिव तव परिरम्भसुखाय करोतिकुसुमशयनीयम्॥ ३॥
कुसुम-कांगूलेन। विशिख-विश्िष्टांगुलिपुरस्तलपताकेन । शर-वामप्रसारितमुष्टिदक्षिणाकृष्टखटकामुखाम्यां सूचनया दष्टया च तल्पं-स्वस्ति की कृताधोविस्तारितपताकाभ्याम्। अनल्पं-आवर्तित किश्चिदूर्ध्वगतपताकाभ्याम्। विलास-समपादचार्या दोलहस्तकेन। कला-परस्पर सम्मुखावर्तितपरिवर्तित हंसास्यम्यां। अथवा निह चितेन शिरसा।
Page 112
७४ कमनीयं-प्रत्येकंपुरस्तिर्यक्प्रसारित लोलितालपल्लवाभ्याम्। व्रतं-हृद्रतसन्दंशेन। इव-आवर्तनेन। तव-पुरःप्रसारितोर्ध्वतलपताकेन। परिरंभ-उत्सङ्गेन। सुखाय-हृद्गतपताकेन मुकुलदृष्टया च। करोति-अधोमुखहंसास्याभ्याम्। कुसुम-कांगूलेन शयनीयं-कपोलगसार्धचन्द्रस्कन्धानतेनशिरसा प्रसारितस्थानकेन।।
वहति च गलित विलोचनजलधरमाननकमलमुदारम्। विधुमिव विकट विधुन्तुददन्तदलितगलितामृत घारम्॥४॥
वहति-स्कन्धगतालपल्लवेन। च-कपित्थेन । गलित-नयनादधोगतचलत्रिपताकेन। विलोचन-अपाङ्गावर्तितत्रिपताकेन। जलधरकिंचिल्लोलितनयनगतचतुराभ्यां। करुणया दृष्टया च। अथवा ऊर्ध्वस्थितविरलांगुलि अधोंगुलिपताकाभ्याम्। आननकमलं-हनोरधावर्तितालपल्लवेन कमलवर्तनया च। उदारं-लोलितालपल्लवेन।" विधुं-ऊर्ध्वतिर्यकप्रसारितार्धचर्न्देण। इव-आवर्तनेन। विकटविधुन्तुद-ऊर्णनाभोपरि ऊर्णनाभेन। दन्त-अधरसमीपे लोलितसन्दंशेन।
Page 113
७५
दलितगलितामृतधारं-अर्धचन्द्रलग्नताम्रचूडेन तेनैव चलदध: समानीत त्रिपताकेन। ४ ॥
विलिखति रहसि कुरङ्गमदेन भवन्तं असमशरभूतम्। प्रणमति मकरमधो विनिधाय करे च शरं नवचूतम् ॥५।। विलिखति-पताकोपरिचलत्खट कामुखेन। रहसि-ऊर्ध्वमुखसूचीमुखेन। कुरङ्गमदेन-मृगशीर्षादधःसमानीत चलत्रिपताकेन। भवन्तं-पुरःप्रसारितोत्तानपताकेन।
भूतं-शनैरधस्तलीकृतपताकेन। प्रणमति-ललाटस्थांजलिना। मकरं-मकरहस्तकेन। अध :- अधोंगुलिपताकेन। विनिधाय-उद्वेष्टिताधस्तलपताकेन। करे-करदर्शितपताक्केन। च-आवर्तनेन। शरं-वामप्रसारितमुष्टिद क्षिणाकृष्टखटकामुखाभ्याम्। नवचूतं-किंचिदधिकतर्जनीक ऊर्ध्वमुखकपित्थेन पल्लवेन च ॥५ ॥ ध्यानलयेन पुरः परिकल्प्य भवन्तमतीवदुरापम्। विलपति हसति विषीदति रोदिति चंचति मुश्चतितापम॥६॥ ध्यानलयेन-मुकुलया दृध्या हृद्रतसन्दंशेन। पुरः-पुरोदर्शितपताकेन।
Page 114
७६
परिकल्प्य-शनैरुर्ध्वाधोमुखसन्दंशाभ्याम्। भवन्तं-पुरःप्रसारितोर्ध्वतलपताकेन। अतीव-आवेष्टित किंचिदूर्ध्वगतपताकाभ्याम्। दुरापं-पुरस्तललोलितपतका वर्तनेन कृतमुष्टिना। विलपति-विषण्णया दृष्टया म्लानमुखरागेणाडधरात्पुरोगतहंसासेन च। हसति-प्रसन्नमुखरागेण हास्यदृष्टया च। विषीदति-अधोमुखशिरसाङ्गवलितेन। रोदिति-लोचनादधथ्रलत्रिपताकेन करुणया दृष्टया च। चंचति-हृद्धतविकसित मुकुलेन। मुश्चति-विच्युतमुष्टिना। तापं-चलदूर्ध्वगतपताकाभ्याम्॥ ६।। प्रतिपद्मिदमपि निगदति माधव तव चरणे पतिताहम्। त्वाय विमुखेमाय सपदि सुधानिधिरपि तनुते तनुदाहम् ।७।। प्रतिपदं-चतुरात्पुरोगच्छच्चतुरेण। इदं-पुंरोदेशदर्शितपताकाभ्याम्। अपि-आवर्तनेन। निगदति-अधरात्पुरोगतहंसास्ेन। माधव-त्रिभङ्गीस्थनकेन।' त्रव-पुरःप्रसारितोर्ध्वतलपताकेन। चरणे-चरणदर्शितपताकेन । पतिता-ललाटस्थांजलिनाSवधूतशिरसा च।
Page 115
७७
त्वथि-पुरःप्रसारितोर्ध्वतलपताकेन। विमुखे-परावृत्तेन शिरसा। मयि-हृद्रतपताकेन। सपदि-क्षिपतंकपित्थेन। सुधानिधि :- तिर्यगूर्ध्वस्थितार्धचन्द्रेण। अपि-आवर्तनेन। तनुते-पुरःप्रसारिततिर्यग्गतपताकेन। तनुदाहं-चलदङ्गुल्याङ्गदर्शित विश्लिष्टांगुलिपताकाभ्याम्।।७॥ श्री जयदेव भणितमिदमधिकं यदि मनसा नटनीयम्। हरि विरहाकुलवल्लवयुवतिसखीव चनं पठनीयम्।।८॥
जयदेव-ललाटस्थांजलिना। भणितं-अधरात्पुरोगतहंसासेन। इदं-पुरोदर्शितपुरस्तलपताकेन। अधिकं-आवेष्टित किंचिदूर्ध्वगतपताकाभ्याम् । यदि-आवर्तनेन।
हरि-त्रिभङ्गीस्थानकेन। विरह-वियुक्तसूर्चामुखाभ्याम्। आकुल-अङ्गवलितैः। वल्लवयुवति-गोमुखभ्रामितोर्ध्वमुखसूचीमुखेन शिरस्यालपल्लवेना कर्षितांचलखटकामुखेन परावृत्तेन शिरसा। सखि-अधस्तलसर्पशीर्षेण।
Page 116
७८
वचनं-अधरात्पुरोगतहंसासेन। पठनीयं-अधरात्पुरोगतहंसासेन ।। ८ ! क्षणमपि विरहः पुरा न सेहे नयननिमीलन सिन्नया यया ते। श्रवसिति कथमसौ रसालशाखां चिरविरहेपि विलोक्य पुष्पिताग्राम्। क्षणं-विच्युतकपित्थेन । अपि-आवर्तनेन। विरह :- वियुक्तसूचीमुखाभ्याम्। पुरा-शनैरावेष्टितोर्ध्वगतपताकेन। न-पुरस्तलकम्पितपताकेन। सेहे-अङ्गसमीपे शनैरधस्तलीकृतपताकेन नयन निमीलन-मीलन निमेषेण। खिन्नया-विषण्णयादृष्टयाङ्गवलितेन च। यया-पा्श्वगतसूचीमुखेन। ते-पुरस्तल दर्शितपताकेन। श्वसिति-उद्वाहितशिरसा। कर्थं-ऊर्ध्वतलालोलितपताकेन। असौ-अधोंगुलिपुरस्तलपताकेन। रसाल शाखां-चलदूर्ध्वगत त्रिपताकाभ्याम् कृतपल्लवेन च। चिरं-आवेष्टितोर्ध्वगतपताकेन। विरहेपि-वियुक्तसूर्चामुखाभ्याम्। विलोक्य-उल्लोकितदष्टया। पुष्तिाग्रां-ऊर्ध्वदर्शित कांगूलेन।।
Page 117
७१
आवासी विपिनायते प्रियसखी मालापि जालायते तापोपिश्वसितेन दावदहनज्वाला कलापायते। सापि त्वद्विरहेणहन्त हरिणीरूपायते हा कथ कन्दर्पोपियमायते विरचयन् शार्दूलविक्रीडितम्।। आवास :- ऊर्ध्वमिलितमृगशीर्षाभ्याम्। विपिनायते-चलदूर्ध्वगक्त्रिपताकाभ्याम् विस्तारितपताकाभ्यां च। प्रिय-हृद्रतपताकेन। सखी-पार्श्वस्थिताघस्तलसर्पशीर्षेण। मालापि-पुरस्तान्मण्डलाकार भ्रमित सूचामुखाभ्याम्। जालायते-सम्मुख़कर्फटेन। तापोपि-चलदूर्ध्वगतपताकाभ्याम् विधुतशिरसा अभितप्तया दृष्टया च। श्वसितेन-उद्धाहितोरसा। दावदहनज्वाला-चलदूर्ध्वगतपताकेन। कलापायते-आवर्तनेन कृतमुष्टिना। सापि-पार्श्वगतसूचीमुखेन। त्वत्-ऊर्ध्वतलविस्तारितपताकेन। विरहेण-वियुक्तसूचीमुखाभ्याम्। हन्त-विधुतशिरसा विषण्णया दृष्टया च। हरिणी-मृगस्तुताचार्या मृगशीर्षेण च।
हा-विधुतशिरसा विषण्णया दृष्टया च। कर्थं-ऊर्ध्वतललोलितपताकेन। कन्दर्प :- हृधावेष्टित चतुरेण। अपि-आवर्तनेन।
Page 118
८०
यमायते-पुरोलोलितसूचीमुखेन। अथवा दक्षिण दिग्दर्श्वितसूची मुखेन मुष्टिस्थशिखरेण च । विरचयन्-अधोमुखहंसासेन। शार्दूलविक्रीडितम्-सिह्विक्रीडित करणेन ।।
अष्टपदी ९'
स्तनविनिहितमपि हारमुदारम्। सामनुते कृशतनुरपि भारम् ॥१ ॥ स्तन-स्वस्तिकी कृतपद्म कोशाभ्या म् । विनिहितं-शनैरधस्तलीकृतपता केन । अपि-आवर्तनेन।
उदारं-लोलितालपल्लवेन। सा-पार्श्वगतसूचीमुखेन। मनुते-हृद्गतसन्दंशेन। कृश-ऊर्ध्वमुखशुकतुण्डेन। तनु :- अङ्गदर्शितहंसपक्षेण।
भारं-अङ्गसमीपे शनैरावेष्टिताधस्तलीकृतपताकाभ्याम्।। १।। राधिका विरहे तव केशव।। राधिंका-आकर्षितांचलखटकामुखेन परावृत्तेन शिरसा। विरहे-'वियुक्तसू चीमुखाभ्याम्।
केशव-वैष्णवस्थानकेन केशवन्धेन च।।
Page 119
11 ८१
सरसमसृणमपि मलयजपङ्गम्। पशयति विषमिव वपुषि सशङ्कम् ॥२॥
सरस-आवेष्टितचतुरेण। मसृणं-चलितांगुष्ठहंसासेन। अपि-आवर्तनेन।
पङ्कं-परावर्तितमुष्टिभ्यामङ्गलेपितहंसपक्षेण। पश्यति-अपाङ्गावर्तित त्रिपताकेन। विषमिव-विधुतशिरसा सर्पशीर्षाच्चलदघस्समानीत त्रिपताकेन वपुषि-अङ्गदर्शितहं सपक्षेण। सशङ्कं-शङ्गित दृष्ट्याङ्गशङ्गितेन । २ ।।
श्वसितपवनमनुपमपरिणाहम्। मदनदहनमिव वहति सदाहम् ॥ ३ ॥
श्वसित-उद्वाहितोरसा। पवन-तिर्यक्प्रसारितचलत्पुरःसमानीतत्रिपताकेन। अनुपम-वामतिर्यक्प्रसारित दक्षिगपुरःप्रसारितालपल्लवाभ्याम् । परिणाहं-विस्तारितंपताकाभ्याम्।
दहनं-विश्लिष्टांगुलिच लदूर्ध्वगतपताकेन। इव-आवर्तेनेन।
सदाहं-अभितप्तया दृष्टया श्वासोच्छासेन ॥ ३ ॥।
Page 120
ट२
दिशिदिशि किरति सजलकणजालम्। नयननलिनमिव विगलित नालम्॥४ ॥ दिशिदिशि-प्रतिदिग्दर्शितसूर्ची मुखेन । किरति-नयनादधस्समानीतानामिक त्रिपताकेन क्षिपतां गुलिमुकुलेन च सजल-ऊर्ध्वस्थित विश्लिष्टांगुलि अधोमुखपताकाभ्याम्। कण-क्षिप्तमुकुलेन। जालं-अधस्तलपुरोलोलितपताकाभ्याम्। नयन-अपाङ्गावर्तित त्रिपताकेन। अथवा नयनदर्शित त्रिपताकेन। नलिनं-कम लवर्तनया। इष-आवर्तनेन। विगलित-मिलितमुखावर्तितपरावर्तित किंचिद्वियुत्त हंसास्याभ्याम्। अथवा उद्वेष्टितपताकेन। अथवा उद्वेष्टितकर्तरीमुखेन।
द्द मरेण ।। ४ ।
नयन विषयमपि किसलयतल्पम्। कलयति विहित हुताशनकल्पम् ॥५॥ नयन-अपाङ्गावर्तित त्रिपताकेन। विषयं-अधोंगुलिपुरस्तलपताकेन। अपि-आवर्तनेन। किसलय-पल्लवहस्तकेन। तल्पं-कपोलगतार्धचन्द्रेण स्कन्धानतेन शिरसा च। अथवा सुप्त स्थानकेन।
चिहित-शनरधस्तलीकृतपताक्केन।
Page 121
८३
त्यजति न पाणितलेन कपोलम्। बालशशिनमिव सायमलोलम् ॥ ६॥ त्यजति-शनैःकिंचिद्विक्षिप विच्युतमुष्टिना। न-पुरस्तललोलितपताकेमं। पाणितलेनकपोलं-करदर्शितपताकेन कपोलगतार्धचन्द्रेण स्कन्धा नतेन शिरसा।
इव-आवर्तनेन। सायं-वामदेशादक्षिणमानीत परिभ्रामिमूर्चामुखेन। अलोलं-समशिरसा पुरःप्रसारिताधस्तलस्तब्धपताकाभ्याम् । ६॥ हरिरिति हरिरिति जपति सकामम्। विरह विंहितमरणेव निकामम् ॥७॥
हरि :- त्रि भङ्गीस्थानकेन। इति-आवेष्टिपताकेन। जपति-अर्धमुकुलयां दृथ्या दक्चालितांगुष्ठसन्दंशेन। सकामं-हृर्द्यावेष्टित चतुरेण।
विहित-शनैरावेष्टिताघस्तलीकृतपताकेन। मरणेव-अश्लीलत्वात्याज्यम्। निकामं-हृद्रतसन्दंशेन शनैरावर्तित किंचिदू्ष्वगतपताकाभ्याम्।।
Page 122
८४
श्री जयदेव भणितमिति गीतम्। सुखयतु केशवपदसुपनीतम् ॥८।। श्री :- शनैः किचिदूर्ध्वतलपल्लवेन। जयदेव-ललाटस्थांजलिना अवधूतशिरसा च। भणितं-अधरात्पुरोगतहंसासेन। सुखयतु-हद्रतपताकेन मुकुलया दृष्ट्या चृं। केशव-केशबन्धेन। पदं-चरणदर्शितपताकेन। उपनीतं- पुष्पपुटेन।।७। स्मरातुरांदैवतवेद्यहृद्य त्वदङ्गसङ्गामृतमात्रसध्याम्। वियुक्तबाधां कुरुषे न राधां उपेन्द्र वज्रादृपि दांरुणोऽसि।। स्मरातुरां-हृद्यावेष्टित चतुरेण घोमुखेन ा श ि रि सामि त तप्राया द्ृष्टया दैवत-ललाटस्थांजलिना। वैद्य-प्रक्रोष्ठस्थित चतुरेण।
त्वत्-पुरस्तलदर्णितपताकेन। अङ्ग-अङ्गदर्शितहंसपक्षेण। सङ्ग-मिलितसूचीमुखाभ्याम्। अमृत -अर्धचन्द्रेण। मात्रं-ऊध्वमुखसूचीमुखेन। साध्यां-आवर्तनेन कृतमुष्टिना। विमुक्त-परावर्तितपताकेन। बाधां-लोलित शिरसा ग्लानदृष्टया च।
Page 123
८५
कुरुषे-अधोमुख हंसासेन। न-पुरस्तलकंपितपताकेन । राधां-सवस्तिकी कृतपद्रकोशाभ्याम् । उपेन्द्र-वैष्णवस्थानकेन। वज्रात्-स्कंधसमीपस्थित पुरोलोलितपताकेन शिखरेण वीरदृष्ट्या च अपि-आवर्तनेन। दारुण :- भयानक दृष्टया। असि-ऊर्ध्वतल पुरस्थितपताकेन।। कन्दर्पज्वर संज्वराकुलतनोराश्चर्यमस्याश्चिरम्। चेतश्त्ननचन्द्रमन:कमलिनीचिन्तासु सन्ताम्यति। किन्तुक्कान्तिवशेनशीतलतनुं त्वामेकमेव प्रियं ध्यायन्ती रहसिस्थिता कथमपि क्षीणा क्षणं प्रणिति। कन्दर्प-हृद्यावेष्टितचतुरेण। ज्वर-विधुतशिरसाचलत्पताकाभ्यां अभितप्तया दृष्टया च। संज्वराकुल-अभितप्तया दृष्ट्याङ्गचलितेन। तनो :- अङ्गदर्शितहंसपक्षेण। आश्चर्य-अद्भुतदृष्ट्या, हनुसंलग्न सूचीमुखेन। अस्या :- अधस्तलसर्पशीर्ष प्रति सन्दशिंतपताकेन। चिरं-आवेष्टितोर्ध्वगतपताकेन। चेत :- हृद्वतसन्दंशेन। चन्दन-उद्वेष्टितमुष्टिम्यां अवधूत शिरसा च। चन्द्रमा :- अर्धचन्द्रेण। कमलिनी-कमलवर्तनया।
Page 124
चिन्तासु-कपोलगतार्धचन्द्रेण स्कन्धानतेन शिरसा शुन्यदष्ट्या च। सन्ताम्यति-ग्लानदृष्टयाङ्गवलितैः । किन्तु-विच्युतसन्दंशेन। क्रान्ति-क्वान्तया दृष्टया । वशेन-शनैरधस्तलीकृतपताकेन। शीतलतनुं-कमलवर्तनया मिलितसूचीमुखाभ्याम्। अङ्गदर्शित हंसपृक्षेण च। त्वां-पुरस्तलप्रसारितोर्ध्वतलपताकेन। एकं-ऊर्ध्वमुख सूची मुखेन। एव-ऊर्ध्वतलमृगशीर्षेण। प्रियं-हृद्रतपताकेन। ध्यायन्ती-हद्रतसन्दंशेन मुकुलया दृष्ट्या च। रहसि-ऊर्ध्वमुखतिर्यग्दर्शितसूचीमुखेन। अथवा ऊर्ध्वमुखसूचीमुखे- नोर्ध्वस्थितमिलिता ग्रमृगशीर्षाभ्यां च। स्थिता-शनेरधस्तलीकृतपताकेन। कथमपि-आवर्तितपताक्केन। क्षीणा-ऊर्ध्वमुखलोलित शुकतुण्डेण । क्षणं-विच्युतकपित्थेन। प्राणिति-उद्वाहितोरसा ॥
अहमिह निवसामि याहि राधां अनुनय मद्ूचनेन चानयेथा: । इति मधुरिपुणा सखी नियुक्ता स्वयमिदमेत्य पुनर्जगाद राधाम्।। अहं-जत्रुदर्शितालपल्लवेन।
Page 125
८७ इ ह-अधोंगुलिपुरस्तलप ता्क्केि निवसामि-शनैरधस्तलीकृतपताकेन। याहि-तिर्यक्तलावेष्टितपताकेन। राधां-सवस्तिकी कृतपद्मकोशाभ्याम्। अनुनय-हृत्स्थांजलिना।
च-आवर्तनेन। आनयेथा :- तिर्यकस्थिताकर्षित मृगशीर्षेण। इति-आवर्तनेन। मधुरिपुणा-त्रिभङ्गीस्थानकेन। सखी-अधस्तक् स्वपर्प्शीर्षेण् हृद्धतपताकेन च।
इदं-ऊर्ध्वतलमृगशीर्षेण। एत्य-आकर्षितमृगशीर्षेण। अथवा चतुरोपरिमिलितचतुरेण। पुनः-वारंवारावर्तैनेन। जगाद-अधरात्पुरोगतहंसासेन। राधां-आकर्षितांचलखटकामुखेन परावृत्तेन शिरसा।
अष्टपदी १० वहति मलयसमीरे मदनमुपनिधाय। स्फुटति कुसुमसमूहे विरहि हृदयदलनाय ॥ १ ॥ बहति-पुरःप्रसारिताघस्तल लोलितपताकाभ्याम्। मलयसमीरे-ऊर्ध्वस्थितालपल्लवाचलद्धरसमानीत त्रिपताकेन।
Page 126
८८
मदनं-हृद्गतावेष्टित चतुरेण। उपनिधाय-शनैरधस्तलककितपताकेन । स्फुटति-विक्रसितमुकुलेन। कुसुम-कांगूलेन। समूहे-पुरोविस्तारितपंताकाभ्याम्। विरहि-वियुक्तसू चीमुखाभ्याम्।
दलनाय-पताकोपरिमर्दितपताकेन। अथवा रेचितहस्तकेनरौद्रया दृष्टया च ॥। १ ॥
सखिसीदति तव विरहे वनमाली॥ सग्वि-वामाधस्तलीकृतसर्पशीर्षेण दक्षिण हृद्रतपताकेन च। सीदति-म्लानमुखरागेणाधोमुखशिरसा ग्लानदृष्टया च। तव-अधस्तलीकृतसर्पशीर्ष प्रतिदर्शितपताकेन। विर हे-वियुक्तसूचीसुखाभ्याम्। वनमाली-स्कन्धोपरिदेशाज्ञानुपर्यन्तानीत खटकामुखाभ्याम्। दहति शिशिरमयूग्वे मरणमनुकरोति। फ़तति मदनविशिखे मनसि बहुदुनोति॥२ ॥
दहति-ऊर्ध्वगतचलत्पताक्ाभ्याम्। शिशिर मयूंखे-तिर्यगूर्ध्वस्थितार्धचन्द्रादघ:समानीत चलत्रिपता-
अनुकरोति-अश्चितेन शिरसा कपोलगतार्धचन्द्रेण। पतति-उद्वेष्टित कर्तरीमुखेन। मदन-हद्नावेष्टित चतुरेण।
Page 127
12 ८९
विशिखे-कांगूलेन स्कन्धदेशात्किंचिदधःसमानीतविरलांगुलिपुरस्तल पताकेन वामप्रसारितमुष्टिदक्षिणा कर्णाकृष्टखटकामुखाभ्याम्। मनसि-हृद्गतसन्दंशेन। बहु-आवेष्टित किंचिदूर्ध्वगतपताकाभ्याम्। दुनोति-विषण्णया दृष्ट्याङ्गवलितेन च ॥ २ ॥ ध्वनति मधुपसमूहे श्रवणमपि दधाति। मनसि कलितहृदये निशिनिशिरुजमुपयाति ॥ ३॥। ध्वनति-अधरात्पुरोग तहंसास्ेन। मधुप-भ्रमरेण। समूहे-आवर्तनेन कृतमुष्टिना। अथवा अधस्तलोपरिलोलितपता काभ्याम्। श्रवणमपि दधाति-कर्णस्थत्रिपताकेन।
कलित-आवेष्टिवपताक्रेन। विरहे-वियुक्तसूचीमुखाभ्याम्। निशिनिशि-प्रसारिततिर्यग्गतोर्ध्वमुखपताकेन। रुजं-विधुतेन शिरसा चलदूर्ध्वगतविश्िष्टांगुलिपताकाम्याम्। अथवा प्रकोष्ठेस्थित चतुरेण।
वसति विपिन विताने त्यजति ललितधाम। लठति धरणिशयने बहु विलपति तव नाम ।।४।। वसति-शनैरावेष्टि ताधस्तली कृतपताकेन। विपिन-चलदूर्ध्वैगतत्रिपताकाभ्यां पल्लवेन च।
Page 128
विताने-ऊर्ध्वमिलिताग्रमृगशीर्षाभ्याम्। त्यजति-उद्वेष्टितपताकेन। ललित-लोलितालपल्लवेन।
लुठति-लोलितशिरसाङ्गवलितेन। धरणि-पुरस्तलाधोदर्शित पताकेन। शयने-प्रसारितस्थानकेन मुकुलया दृध्या च। अथवा कपोल गतार्धचन्द्रेण स्कन्धानतेन शिरसा च। बहु-आवेष्टितकिंचिदूर्ध्वगतपताकाभ्यां च। विलपति-म्लानमुखरागेण विषण्णया दष्वा अधरात्पुरोगतहंसासेन तव-अधस्तलसर्पशीर्षप्रतिदर्शितपताकेन। नाम-अधरात्पुरोगतहंसासेन॥। ४ ॥
भणति कविजयदेवे विरह विलसितेन। मनसिरभसविभवे हरिरुदयतु सुकृतेन ।।.५ ।। भणति-अधरात्पुरोगतहंसासेन। कविजंयदेवे-ललाटस्थकपोतेन। विरह-वियुक्तसूचीमुखाभ्याम्। विलसितेन-लोलितालपल्लवेन। मनसि-हृद्तसन्दंशेन।'
हरिः- त्रिभङ्गीस्थानकेन।
Page 129
९१ पूर्वं यत्र समं त्वया रतिपते रासादितास्सिद्धयः तस्मिन्नेव निकुञ्जमन्मथमहातीर्थे पुनर्माधवः। ध्यायंस्त्वामनिशं जपन्नपि तवैवालापमन्त्रावलिं भूयसत्वत्कुचकरुम्भनिर्भरपरीरं भामृतं वांञ्छति।
पूर्वं-आवेष्टितोर्ध्वगतपताकेन। यत्र-पार्श्वगतसूचीमुखेन तिर्यग्दध्या च। समं-मिलितसूचीमुखाभ्याम्। त्वया-अधस्तलीकृतसर्पशीर्ष प्रतिदर्शितपताकेन। रतिपतेः-हद्यावेष्टितचतुरेण। आसादिता :- अधस्तलीकतावेष्टितपताकेन। सिद्धय :- आंवर्तनेन कृतमुष्टिना।
एव-ऊर्ध्वतलमृगशीर्षेण।
मन्मथ-हृद्यावेष्टित चतुरेण। महा तीर्थे-पुरः अधोमुखावर्तितसूचीमुखाभ्याम्। पुन :- आवेष्टितपताकेन। माधवः-तिभङ्गीस्थानकेन।
त्वां-अधस्तलसर्पशीर्षदर्शितपताकेन । अनिशंजपन्-निमीलित दृष्याहचा लितांगुष्ठ सन्दंशेन। अपि-आवर्तनेन। तवैव-अधस्तलसर्पशीर्षदर्शितपताकेन।
Page 130
९२
आलाप-आकंपितेन शिरसा अधरात्पुरोगतहंसासेन च।
भूय :- आवेष्टितपताकेन। त्वत्-अधस्तलसर्पशीर्षदशिंतपताकेन। कुचकुम्भ-सवस्तिकी कृतपद्म कोशाभ्याम्। निर्भरपरीरंभ-गाढोत्सङ्गेन। अमृतं - अर्धचन्द्रेण। वांछति-हृद्रतहंसास्पेन पुनःपुरोनीततेनैव ॥ त्वद्वाष्पेण समं समग्रमधुना तिग्मांशुरस्तङ्गतो गोविन्दम्य मनोरथेन च समं प्राप्तं तमःसांद्रताम्। कोकानां करुणस्वरेण सदशी दीर्घा ममप्रार्थेना तन्मुग्धे विफलं विलम्बनमसौ प्राप्तोभिसारक्षणः ।।
त्वत्-अधस्तलसर्पशीर्षपताकेन।
समं-मिलितसूचीपुखाभ्याम्। समग्रं-आवर्तनेन कृतमुष्टिना। अधुना-ऊर्ध्वतलमृगशीर्षेण। तिग्मांशुरस्तङ्गत :- पार्श्वदेशाचलदपरपार्श्रेसमानीत सूचामुखेन। गोविन्दस्य-त्रिभङ्गीस्थानकेन च। हृद्गतसन्दंशेन। समं-मिलितसूचीमुखाभ्यारम्। प्राप्तं-चतुरोपरिचतुरेण।
कोकानां-हंसासेन। करुण-करुणया दृथ्या।
Page 131
९३
खनेन-अधरात्पुरोगतहंसास्येन। सदशी-मिलितसूचीमुखाभ्याम्। दीर्घा-शनैरावेष्टितोर्ध्वतलपताकेन। मम-जत्रुदर्शितालपल्लवेन। प्रार्थना-हृदिस्थांजलिना। तत्-पुरोदेशदर्शितमूचीमुखेन। मुग्धे-स्वस्ति की कृत कांगूं लाभ्या म् । विफलं-विच्युतकपित्थेन । विलंबनं-विलंबगत्या। असौ-पुरोदर्शिताधस्तलपताकेन । रम्य :- लोलित सन्दंशेव। अभिसार-अंधोंगुलिचलतपुरःप्रसारितपताकेन।
अष्टपदी ११
रतिसुखसारे गतमभिसारे मदनमनोहरवेषम् न कुरुनितम्बिनि गमनविलम्बनमनुसर तं हृदयेशम्।।१॥ रति-मिलितांगुलितलत्रिपताकाभ्याम्। अथवा ललितदृष्ट्योत्सङ्गेन च। सुख-हृद्धतपताकेन मुकुलया दष्टया। सारे-शनैरवंर्तनेन कृतमुष्टिना। गतं-आवेष्टितपताकेन। अभिसारे-ऊर्ध्वमिलिताग्रमृगशीर्षाभ्याम्। मदन-हृद्यावेष्टित चतुरेण। मनोहर-लोलितालपल्लवेन।
Page 132
९४
वेषं ऊर्ध्वाधोमुखसन्दंशाभ्याम्। न-पुरस्तल कम्पितपताकेन। कुरु-अधोमुखहंसास्येन। नितम्बिनि-नितम्बहस्तकेन। गमन-अधोंगुलिपुरःप्रसारितपताकेन। अथवा ऊर्ध्वतलतिर्यग्लोलित मृगशीर्षेण। विलम्बनं-करिहस्तचार्या। अनुसर-अवधूतशिरसा अधोंगुलि पुरःप्रसारितपताकेन। तं-पार्श्वगतसूचीमुखेन। हृदयेशं-हृद्रतसन्दंशेनावर्तनेन कृतमुष्टयुपरिशिखरेण ॥ १ ।। धीरसमीरे यमुनातीरे वसति वने वनमाली। गोपीपीनपयोधरमर्दन चक्वल कर युगशाली॥ घीरसमीरे-अधस्तल पुरःप्रसारित किंचिल्लोलितपताकाभ्याम्। यंमुना-ऊर्ध्वभ्रामितसूचीमुखचलदधःसमानीत त्रिपताकेन मकर- हस्तकेन च। तीरे-पुस्श्वलत्प्रसारित त्रिपताकाभ्याम्।
वने-पल्लवहस्तकेन प्रसारितपताकाभ्यां च। वनमाली-स्कन्धादुपरिदेशाज्जातुपर्यन्तानीत खटकामुखाभ्याम्। गोपी-शिर स्थालपल्लवेन। कर्पितांचलखटकामुखेन परावृत्तेन शिरसा कान्तया दृष्टया च। पीनपयोधर-हृदिस्थित स्वस्तिकी कृता लपल्लवाम्याम्। मर्दन-वक्षस्युपरि शनैर्मर्दितपताक्केन। चंचल-कम्पितपताकेन।
Page 133
९५
कर-करदर्शितपताकेन। युग-पुरस्तलार्धपताकेन।
नामसमेतं कृतसङ्केतं वादयते मृदु वेणुम्। बहुमनुने ननु ते तनुसङ्गतपवनचलितमपि रेणुम्॥२॥ नाम-अधरात्पुरोगतहंसास्येन। समेतं-मिलितसूचीसुखाभ्याम्। कृत-अधोमुखहंसास्येन। सङ्केतं- तिर्यग्दर्शितसूची मुखेन। वेणुं-वम्शधारैणेन। बहु-आवेष्टितकिंचिदूर्ध्वगतपताकाभ्याम्।
ननु-शनैरघस्तली कृतचतुरेण। ते-पुरःप्रसारितोर्ध्वतलपताकेन। तनु-अङ्गदर्शितहं सपक्षेन। सङ्गत-मिलितसू चीमुखाभ्याम्। पवन-तिर्यक्प्रसारित चलत्पुरस्समानीतत्रिपताकेन। चलितं-कम्पितपताकेन । अपि-आवर्तनेन। रेणुं-निष्पेषिताधोमुखसन्दंशाभ्याम् ॥ २।। पतति पतत्रे विचलति पत्रे शङ्गितभवदुपयानम्। रचयति शयनं स चकितनयनं पशयलि तव पन्थानम् ॥३।। पतति पतत्रे-तिर्यकप्रसारितेन चलत्पुरस्समानीतहंसपक्षेण।
Page 134
९६
विचलतिपत्रे-आवर्तितपरावर्तित विस्तारितचतुराभ्याम्। शङ्कित-शक्गित दृष्टया ङ्गशङ्कितेन। भवत्-पुरःप्रसारितोर्ध्वतलपताकेन। उपयानं-तिर्यगाकर्षितमृगशीर्षेण। रचयति-परस्परसम्मुखावर्तित परावर्तितहंसाभ्याम्। शयनं-कपोलगतार्धचन्द्रेण स्कन्धानतेन शिरसा। अथवा प्रसारित स्थानकेन मुकुलया दृष्टया च। सचकितनयनं-त्रस्तयादृष्ट्यापाङ्गावर्तितच तुराभ्याम्। पश्यति-कान्तया दृष्टया अध्यर्धिकाचार्या च। तव-पुरःप्रसारितोर्ध्वतलपताकेन। पन्थानं-ऊर्ध्वतलतिर्यग्गतमृगशीर्षेणा ध्यर्िकाचार्या चं।। ३ ॥
मुखरमधीरं त्यज मञ्जीरं रिपुमिव केलिसुलोलम्। चल सख्ि कुंजं सतिमिरपुंजं शीलय नीलनिचोलम्।।४।। मुखरं-अधरात्पुरोगत चलद्धंसास्येन। अधीरं-चलत्रिपताकेन। त्यज-किंचिद्विक्षिप्त विच्युतमुष्टिना। मंजीरं-गुल्फोपरिदर्शितार्धचन्द्रेण।
इव-आवर्तनेन। केलि-उत्सङ्गेन ललित दृष्टया च।-
चल-ऊर्ध्वतलतिर्यग्गतमृगशाषाभ्याम्। अथवा अधोगुलि पुरः्रसा रितपताकेन। सरि-अधस्तलीकृतसर्पशीर्षेण।
Page 135
13 ९७
कुंजं-ऊर्ध्वगतलताकरेण कृतपल्लवेनोर्ध्वमीलिताग्रमृगशीर्षाभ्याम् सतिमिर-ऊर्ध्वतिर्यग्गतपताकेन। पुंजं-मिलिताधस्तलपताकाभ्याम्। शीलय-पर्श्शदेशात्पुरस्समानीत परस्परसम्मुखावर्तितपरावर्तित खट कामुखाभ्यां च। नील निचोकं-ऊर्ध्वप्रसारितचलत्सन्दंशेन। आकर्षितांचलखटका- सुखेन परावृत्तेन शिरसा ।। ४ ।। उरसिमुरारे रुपहितहारे घन इव तरल्बलाके। तडिदिवपीते रतिविपरीते राजसि सुकृनविपाके॥५॥ उरसि-हृद्रतपताकेन। मुरारे :- त्रिभङ्गीस्थान केने। उपहितहारे-स्कंधोपरिदेशाच्छनैर्जानुपर्यन्तानीव खटकामुखाभ्याम्। घन-ऊर्ध्वस्थिताधः प्रसृतांगुलिपताकाभ्याम्। इव-आवर्तनेन। तरलबलाके-तिर्यकप्रसारित चलत्पुरःसमानीतहंसपक्षेण।
पुनःपुनः सस्तिकीकृत विच्युतचलत्रिपताकाभ्यां च। इव-आवर्तनेन। पीते-करभोपरिचार्लित सन्दंशेन। रति-मिलितांगुलितलत्रिपता काभ्याम्।
राजसि-लोलितालपल्लवेन। सुकृत-अधोमुखविकसितमुकुलेन। विपाके-शनैरधस्तलीकृतपताकेन ॥५॥
Page 136
९८
विगलितवसनं परिह्ृतरशनं घटय जघनमपिधानम्। किसलयशयने पङ्कजनयने निधिमिवहर्षनिदानम् ॥६॥ विगलित-कटिस्थपरावृत्तकर्तरीमुखाभ्याम्।
परिहृदरशनं-उद्वेष्टिपताकेन कटिस्थितार्धचन्द्राभ्यां च। घटय-मिलितसूचीमुखाभ्याम्। जघनं-नितम्बहस्तकेन। अपिधानं-शनैरावर्तिताधस्तलपताकाभ्याम्। किसलय-पल्लवहस्तकेन। शयने-कपोलगतार्धचन्द्रेण स्कन्धानतेन शिरसा। अथवा सुप्त- स्थानकेन। पङ्कज-कमलवतर्नया। नयने-अंपाङ्गावर्तितचतुरेण। निधिं-आवर्तनेन कृतमुष्टिना। इव-आवर्तनेन। हर्ष-हृदिस्थविकसितमुकुलेन। हृष्टया दृष्टया च। निदानं-आवेष्टिताधस्तलचतुरेण ॥ ६ ॥
हरिरभिमानी रजनिरिदानीमियमपियाति विरामम्। कुरु मम वचनं सत्वररचनं पूरय मधुरिपुकामम्॥।७॥ हरि :- त्रिमङ्गीस्थानकेन। अभिमानी-आधूतशिरसा शनैरुर्ध्वगतालपल्लवेन च। रजनि :-- पुरःप्रसारितांगुलितलतिर्यक्पताकेन। इदानीं-किंचिदधस्समानीनोर्ध्वतलमृगशीर्षेण। इयं-अधोंगुलिपुरस्तलद र्शितपता केन ।
Page 137
९९
अपि-आवर्तनेन। याति-तिर्यगावर्तित पताकेन। विरामं-शनैशवर्तिताधस्तलपताकेन। कुरु-अधोमुखहंसास्येन। मम-जत्रुदर्शितालपल्लवेन । वचनं-अधरात्पुरोगतहंसास्येन। सत्वर-वारं वारं त्वरयावेष्टितपताकेन। रचनं-परस्परं पुरोगच्छच्तुराभ्याम्। पूरय-शनैःपुरोलोलिताधस्तलपताकाभ्याम्। मधुरिपु-त्रिभङ्गीस्थानकेन। कामं-शनैरावेषटित हृद्धतचतुरेण स्न्रिग्धया दृष्टया च॥७॥ श्री जयदेवे कृतहरिसेवे भणति परमरमणीयम्। प्रमुदितहृदयं हरिमतिसदयं नमत सुकृतकमनीयम् ।।८।। श्री-शनैरूर्ध्वानीतालपल्लवेन। जयदेवे-लंलाटस्थांजलिनावधूतशिरसा च। कृत-अधोमुखहंसास्येन। हरि-त्रिभङ्गीस्थानकेन। सेव-हत्स्थांजलिना! भणति-अधरात्पुरोगतहंसास्पेन।
रमणीयं-लोलितालपल्लवेन। प्रसुदित-हत्स्थविकसितमुकुलेन हृष्ट्या दृष्टया च। हृदयं-हृद्रतसन्दंशेन। हरिं-त्रिभङ्गीस्थानकेन।
Page 138
१००
अति-आवेष्टित किं चिदूर्ध्वगतपताका भ्याम्। सदयं-हृद्धतपताकेन स्न्रिग्धया दृष्टया च। नमत-ललाटस्थकपोतेनावधूत शिरसा च।
कमनीयं-लोलितालपल्लवेन ॥ ८ ।। विकिरतिमुहुः श्वासानाशां पुरेमुहरीक्षते प्रविशतिमुहः कुंजं गुंजन्मुहुर्बहुताम्यति। रचयतिमुहुशशय्यां पर्याकुलं मुहुरीक्षते मदनकदनकान्त: कान्तेपियस्तव वर्तते॥ विकिरति-नासात्पुरोक्षिप् त्रिपताकेन। मुहु :- शनैरावर्तितत्रिपताकेन। श्वासान्-श्वासोच्छासेन। आशांपुरः-पुरोदर्शितसूचीमुखेन। मुहुः-शनैरावर्तितपताकेन। ईक्षते-विकोशया दृध्या। प्रविशति-अधोंगुलिपुरःप्रसारितपताकेन हंसगत्याचार्या। मृहुः-पूर्ववद्। कुंजं-चलद्वताकरोर्ध्वसमानीत मृगशीर्षाभ्याम्। गुञ्जन्-कर्णगतचलत्सन्दंशेन। अथवा अधरात्पुरोगतहंसास्ेन चिषण्णया दृष्टया च। मुहु :- पूर्ववत्।
ताम्यति- ग्लानदृष्टयाङ्गवलितेन।
Page 139
१०१ मुहु :- पूर्ववद्। शय्यां-प्रसारितपताकाम्याम् स्कन्धानतेन शिरसा कपोलगतार्धचन्द्रेण अथवा सुपस्थानकेन। पर्याक्कुलं-हृदि उद्वेष्टितपताकेन। मुहु :- पूर्ववद्। वीक्षते-तिप्लुतया दष्टया। मदन-हद्यावेष्टित चतुरेणं। कदन-रेचितह त्तकेन अथवा वामकरमुष्टिदक्षिकर्णाकृष्टखटकामुखा- भ्याम्। क्रान्त :- ग्लानदष्टया। कान्ते-अधस्तलसर्पशीर्ष प्रतिदर्शितपताकेन। प्रिय :- हृद्भतपंताकेन। तव-पुरस्तलदर्शितपताकेन। वर्तते-ऊर्ध्वतलमृगशीर्षेण॥ सभयचकितं निन्यस्यन्तीं भृशंहशमन्तरे प्रतितरुमुहुःस्थित्वा मन्दं पदानि वितन्वतीम्। कथमपिरहः प्राप्तां अद्गैरनङ्गतरङ्गिभिः सुमुखि सुभग: पश्यन्सत्वासुपैतु कृतार्थताम्। सभयचकितं-विधुतशिरसा त्रस्तयादृष्ट्या च। विन्यस्यन्तीं-परस्परपुरोगत चतुराभ्यांम्। भृशं-आवर्तनेन। दशं-अपाङ्गचलत्रिपताकेन। अन्तरे-पुरोदर्शितपताके न । प्रतितरु-पृथक् पृथक् दर्शितचलत्रिपताकाभ्याम् ।
Page 140
१०२
मुहु :- आवर्तनेन। स्थित्वा-अघस्तलीकृतपताकेन। मन्दंपदानिवितन्व्रतीं-विलम्बगत्याचार्या परस्परपुरोगत चतुरा- भ्याम्। कथमपि-शनैरावर्तितपताकेन। रह :- ऊर्ध्वमुखसूचीमुखेन। प्राप्तां-अधस्तलीकृतपताकेन। अङ्गैः-अङ्गदर्शित हंसपक्षैः। अनङ्ग-हृद्यावेष्टित चतुरेण।
सुमुखि-लोलितसन्दंशेन हनोरधोलपल्लवेन। सुभग :- ऊर्ध्वगतालपल्लवेन । पठ्यन्-अपाङ्गचिलोलित चतुराभ्याम्। सः-पार्श्वगतसूचीमुखेन। त्वां-अधस्तलसर्पशीर्षं प्रतिदर्शितपताकेन। उपैतु-आवेष्टितोर्ध्वगतपताकेन। कृतार्थतां-ऊर्ध्वतलोर्ध्वगतपताकाभ्याम्।।
।। इति रतिसुखसारे॥ अथ तांगन्तुमशक्तां चिरमनुरक्तां लतागृहे दृष्टा। तचरितं गोविन्दे मनसिजमन्दे सख्ी प्राह ।। अथ-आवर्तितपता केन। तां-पार्श्वगतसूचीमुखेन। गन्तुमशक्तां-चलत्पुरःप्रसारितपताकेन सवलद्गत्याचार्या च। चिरं-शनैरावेष्टितोर्ध्वगतपताकेन।
Page 141
१०३
लतागृहे-शनै रूर्ध्वानीतलताकरेणोर्ध्वमीलितमृगशीर्षाभ्यां च। दष्ट्रा-अपाङ्गविलुलित चतुराभ्याम्। तत्-तिर्यग्द र्शितसूचीमुखेन। चरितं-ऊर्ध्वतलविस्तारित पताकेन। गोविन्दे-त्रिभङ्गीस्थानंक्रेन। मनसिजमन्दे-हृद्यावेष्टित चतुरेण भ्रान्तदृष्टया च। सखी-अधस्तलसर्पशीर्षेण हृद्रतपताकेन च। प्राह-अधरात्पुरोग तहंसास्ेन।। अङ्गेष्वाभरणं करोति बहुशः पत्रेपि संचारिणि प्राप्तं तंवां परिशङ्कते वितनुते शय्यां चिरं ध्यायति। इत्याकल्प विकल्प तल्परचना सङ्कल्पलीलाशत व्यासक्तापि विना त्वया वरतनुनैषा निशां नेष्यति॥ अङ्गषु-अङ्गदर्शितहं सपक्षेण। आभरणं-प्रकोष्ठगतार्धचन्द्रेण प्रत्यङ्गदर्शिताभरणमुद्राभिश्व। करोति-अधोमुखहंसासेन। बहुश :- आवेष्टितोर्ध्वतलपताकाभ्याम्। पत्रे-दर्शितचतुरेण।· अपि-आवर्तनेन। संचारिणि-पुरःप्रसारित चलत्पताकाभ्याम्। प्राप्तं-तिर्यगाकर्षित मृगशीर्षेण। त्वां-पुरःप्रसारितोर्थ्वतलपताकेन। परिशङ्कते-शङ्गितया दृष्टया। वितनुने-विस्तारितोर्ध्वतलपताकेन।
Page 142
१०४
शय्यां-विस्तारितोर्ध्वतलपताकाभ्याम्। सुपस्थानकेन च। चिरं-शनैरावेष्टितोर्ध्वगतपताकेन। ध्यायति-हृद्रतसन्दंशेन निमीलित दृष्टया च। इति-आवेष्टितपताकेन। आकल्प-अङ्गदर्शितसन्दंशाभ्याम्। विकल्प-आवेष्टितोद्वेष्टित चतुरेण। तल्प-विस्तारितोर्ध्वतलपताकाभ्यां सुप्तस्थानकेन च।, रचना-मिलितमुखलोलितहं सास्याभ्याम्। संकल्प-हृद्देशात्पुरोग तोर्ध्वमुख सन्दंशेन । लीला-गजगत्या लोलितचतुरेण। शतं-ऊर्ध्वमुखस्तब्धसूचीमुखेन। व्यासक्ता-हृदयात्पुरोमीलित चतुराभ्याम्। अपि-आवर्तनेन। विना-वियुक्तसूचीमुखाभ्याम्। त्वया-पुरोदर्शितोर्ध्वतलपताकेन। वरतनु :- लोलितालपल्लवेनाङ्गदशित हंसपक्षेन। न-ऊर्ध्वांगुलिपुरस्तलकम्पितपताकेन । एषा-अधोंगुलिपुरस्तलदर्शितपताकेन। निशां-ऊर्ध्वमुखविस्तारितपताकाभ्याम् । नेष्यति-शनै रूर्ध्वग तालपल्लवेन ।।
अष्टपदी १२ पश्यति दिशिदिशि रहसि भवन्तम्। त्वदधरमधुरमधूनि पिबन्तम् ॥ १ ॥ पश्यति-अपाङ्गावर्तित त्रिपताकेन।
Page 143
14 १०५ दिशिदिशि-प्रतिदिग्दर्शित सूचीमुखेन।
भवन्तं-पुरःप्रसारितोर्ध्वतलपताकेन। त्वत्-तिर्यग्दर्शितसूची मुखेन। अधर-अधरोपरिचालितसन्दंशेन। मधुरमधूनि-मदिरया द्ष्टया मत्तल्याचार्या च। पिबन्तं-मुखस्थशिखरेण। अथवा मुखसमीपे ऊर्ध्वाधोमिलितमुक्क- लाभ्याम्॥ १ ॥ नाथ हुरे। सीदति राधा वासगृहे।। नाथ-आवर्तनेन कृतमुष्टिस्थशिखरेण च। अबवा मृगशीर्षेण। हरे-त्रिभङ्गी स्थानकेन। सीदति-ग्लानदृष्टया म्लानमुखरागेणावधूतेन शिरसाङ्गवलितेन च। राधा-आकर्षितांचलखटकामुखेन परावृत्तेन शिरसा। अथवा स्वस्तिकी कृतपदम कोशाभ्याम्। यद्वा अधस्तली कृतसर्पशीर्षेण। वास-शनैरावेष्टिताधस्तलीकृतपताकेन।
त्वदभिसरण रभसेनवलन्ती। पतति पदानि कियन्ति चलन्ती॥२ ॥ त्वत्-पुरःप्रसारितोर्ध्वतलपताकेन। अभिसरण-अवधूतशिरसा तिर्यगधोङ्गुलि पुरःप्रसारितपताकेन। अद्भुताचार्या। रभसेन-त्वरया आवर्तितपताकेन। वलन्ती-अङ्गवलितेन।
Page 144
१०६
पतति-सवलितगत्याङ्गवलितेन। पदानि कियन्ति-समपादाचार्या चतुरात्पुरोगतचतुरेण। चलन्ती-मत्तल्याचार्या । २ं।। विहित विशद बिसकिसलयवलया। जीवति परमिह तव रतिकलया॥ ३॥
विशद-विस्तारितपताकाभ्याम् । बिस-कमलवर्तनया शनैरुरध्वाधोगतसन्दंशेन। किसलय-पल्लवेन। वलया-प्रकोष्ठस्थितार्धचन्द्रेण। जीवति-हृद्रतपताकेन शर्नैःश्वसितेन च। परं-आवेष्टित किश्चिदूर्ध्वगतपताकेन। इह-पुरस्तलदर्शितपताकेन। तव-पुरःप्रसारितोर्ध्वतलपताकेन। रति-मिलितांगुलितलत्रिपताकाभ्यां। अथवा उत्सङ्गेन। कलया-ऊर्ध्वमुखकपित्थेन।
मुहुरवलोकित मण्डनलीना। मधुरिपुरहमिति भावनशीला॥४॥ मुहु :- बारं वारं आवेष्टितपताकेन। अवलोकित-अङ्गावलोकनेन। मण्डन-अङ्गभूषणानि दर्शितहंसास्ार्धचन्द्राभ्यां च। लीला-लोलितालपर्ल्लवेन निहंचित शिरसा च। मधुरिपु :- त्रिभङ्गीस्थानकेन।
Page 145
१०७
इति-आवर्तनेन। भावनशीला-हृद्गतसन्दंशेन मुकुलया दृष्टया च॥४॥ त्वरितमुपैति न कथमभिसारम्। हरिरिति वदति सखीमनुवारम्॥५॥ त्वरितमुपैति-आकर्षितमृगशीर्षेण। न-पुरस्तललोलितपताकेन। करथं-ऊर्ध्वतललोलितपताकेन। अभिसारं-पार्श्वगतसूचीमुखेन मिलितमृगशीर्षाभ्यां च । हरि :- त्रिभङ्गासस्थानकेन। इति-आवेष्टितपताकेन। वदति-अधरात्पुरोगतहंसास्येन। सखीं-अधस्तलीकृतमर्पशीर्षेण हृद्रतपताकेन च अनुवारं-वारं वारं आवर्तितपताकेन ।। ५ ॥
श्विष्यति चुम्बति जलधरकल्पम्। हरिरुपगत इति तिमिरमनल्पम् ॥ ६॥
चुम्बति-अधरसमीपे मुकुलोपरिमुकुलेन। जलदर-तिर्यकप्रमारित शनैरूर्ध्वसमानीत विश्षिष्टाधोंगुलिपताकाभ्यां कल्पं-मिलितसूचीमुखाभ्याम्। हरि :- त्रिभङ्गीस्थानकेन। उपगत :- पुरोदेशादाकर्िताघस्तलमृगशीर्षेण हृष्टादृष्ट्या च। इति-आवर्तनेनं।
Page 146
१०८
तिमिरं-ऊर्ध्वविस्तारितपताकाभ्याम्। अनल्पं-आवेष्टित किंचिदूर्ध्वगतपताकाभ्याम्॥ ६॥ भवति चिलम्बिनि विगलितलजजा। विलपति रोदिति वासकसज्ा॥७॥ भवति-पुरःप्रसारितोर्ध्वतलपताकेन। विलम्बिनि-अधस्तलपताकेन। विलम्बणत्या । विगलित-पुरःनेरुद्वेष्टित कर्तरीमुखेन। लज्जा-लज्जितया दृष्टया परावृत्तेन शिरसा। विलपति-अवधूतशिरसा विषण्णया दृष्टया अधरात्पुरोगतहंसास्येन च रोदिति-नेत्राद्धोगत चलत्रिपताकेन। वासकसज्जा-हंसास्योर्ध्वचन्द्राभ्याम् आभरण दर्शिताम्यां स्वस्तिकी- कृतपअ्यकोशाभ्याम् ॥७॥ श्री जयदेवकवेरिदमुदितम्। रसिकजनं तनुतामपि सुदितम् ॥८॥।
जयदेव-ललाटस्थकपोतेन। कवे :- अधरात्पुरोगतहंसासेन। इदं-पुरस्तलाघोंगुलिपताकेन।
रसिकजनं-विस्तारितचतुराभ्याम्। तनुतां-पुरःप्रसारित विस्तारितपताकेन। अति-आवेष्टित किंचिदूर्ध्वगतपताकाभ्याम्। मुदितं-हृंदिस्थविकसितमुक्ुलेन ।। ८ ।।
Page 147
१०९
विपुलपुलकपाली स्फीतसीत्कारमन्त- र्जनितजडिमकाकु व्याकुलंव्याहरन्ती। तव कितव विधायामन्दकन्तर्पचिन्ता समंरजलधिनिमग्रा ध्यानलग्ना मृगाक्षी ।। विपुल-अधस्तलपुरोमिलितपताकाभ्याम्। पुरुक पाली-अङ्गे चलदूर्ध्वगतहंसपक्षेण। स्फीत-विस्तारितपताकाभ्याम्। सीत्कारं-अङ्गशङ्कितेन।
जडिम-हृद्गतंमुष्टिना।
व्याहरन्ती-अधरात्पुरोगतहंसास्येन।
विधाय-अधस्तलीकृतपताकेन। स्मर-हृद्यावेष्टितचतुरेण। जलधि-विस्तारितोर्ध्वतलपताकाभ्याम्। निमग्रा-अधोगतमुष्टिंना।
लग्ना-निमीलिताग्रतल सूचीमुखाभ्याम्। मृगाक्षी-दर्शिंत मृगशीर्षेणपाङ्गवलित त्रिपताकेन॥ अत्रान्तरे च कुलटाकुलवर्त्मघात संजातपातक इव स्फुटलांछनश्री:।
Page 148
११० वृन्दावनान्तरमदीपयदंशुजालै: दिकसुन्दरीवदनचन्दनविन्दुरिन्दुः॥
च-आवर्तनेन। कुलटा-ऊर्ध्वविस्तारितपताकाभ्याम् अधोंगुलिपुरःप्रसारितपताकेन च कुलवर्त्म-आवर्तनेन कृतमुष्टिना विस्तारितपताकेन च।
सुंजातपातक :- विधुतशिरशा। इव-आवर्तनेन। स्फुट-विकसितमुकुलेन विस्तारितोर्ध्वतलपताकेन च। लांछनश्री :- अर्धचन्द्रादधोद र्शित मृगशीर्षण।" वृन्दावनान्तरं-चलदूर्ध्वगतत्रिपताकाभ्यां विस्तारितोर्ध्वतलपता काभ्यां च। अथवा अन्तर-अधोंगुलिपुरस्तलपताकेन। अदीपयदंशुजालै :- तिर्यगधोभागे दशितर्किंचिदुर्ध्वानीतार्धचन्द्रा दध:समानीत चलत्रिपताकेन च। दिक्सुन्दरी-दिग्दर्शितसूची मुखेन स्वस्ति की कृतपद् कोशाभ्यां च । वदन-हनोरधावर्तितालपल्लवेन । चन्दन-परावर्तितमुष्टिभ्याम्। बिन्दु :- ललाटगतसूचीमुखेन। इन्दु :- तिर्यग्दर्शितार्धचन्द्रेण। प्रसरति शशधरबिम्बे विहितविलम्धे च माधवे विधुरा। विरचितविविधविलापं सा परितापं चकारोचैः ॥ प्रसरति-विस्तारितोर्ध्वतलपताकाभ्याम् । राशघरबिम्बे-तिर्यगूर्ध्वदर्शितार्धचन्द्रेण।
Page 149
१११ विहित-शनैरधस्तलीकृतपताकेन। विलम्बे-विलम्बगत्याचार्या। च-आवर्तनेन। माधवे-त्रिभङ्गीसथानकेन। विधुरा-अधोमुखेन शिरसाङ्गवलितेन च। विरचित-अधोमुखहंसासेन। विविध-आवेष्टितपताकेन। विलापं-अधोवदनशिरसा विषण्णया दृष्टया नेत्रादधोगत चलत्रि पताकेन। सा-पार्श्वगतसूचीमुखेन। परितापं-विरधुतशिरसामितप्रया दृष्टया चलदंगुलिपताकाभ्यां च। चकार-अधोमुखहंसासेन। उच्चैः-आवेष्टितोर्ध्वगतपताकेन।।
अष्टपदी १३ कथितसमयेऽपि हरिरहह न ययौ वनम्। . मम विफलमिदममलरूपमपि यौवनम्॥१॥ कथित-अधरात्पुरोगतहंसास्ेन।
अपि-आवर्तनेन। हरि :- त्रिभङ्गीस्थानकेन। अहह-विषण्णया दृष्ट्या स्कंधानतेन शिरसा। न-पुरस्तलकम्पितपताकेन ।
Page 150
११२ ययौ-शनैस्तिर्यगाकर्षिताघस्तलमृगशीर्षेण। वनं-ऊर्ध्वगतपताकाभ्याम्। पल्लवेन-विस्तारितपताकाभ्याम् । मम-जत्रुदर्शितालपल्लवेन। विफलं-विच्युतकपित्थेनं। इदं-अधोंगुलिपुरस्तलपताकेन। अमल-लोलितसन्दंशेन। रूपं-शनैरङ्गदर्शितसन्दंशाभ्यां लोलितालपल्लवेन च। अपि-आवर्तनेन। यौवमं-स्वस्तिकी कृतपद्म को शाभ्याम् । १ ॥। यामि हे कमिहशरणम्। सखीजन वचन वश्चिता॥ यामि-अधोंगुलिपुरःप्रसारितपताकेन। हे-अधस्तलीकृतसर्पशीर्ष प्रतिदर्शितपताकेन। कं-पार्श्वगतसूचीमुखेन। इह-अधोंगुलिपुरस्तलपताकेन। शरणं-अवधूतशिरसा हृत्स्यांजलिना। सखी-अधस्तलसर्पशीर्षेण। जन-विस्तारितपताकाभ्याम् ।
वश्चिता-उद्वेष्टितपताकेन ।। यदनुगमनाय निशि गहनमपि शीलितम्। तेन मम हृदयमिदं असमशर कीलितम्॥ २ यत्-तिर्यग्द र्शिंतसूची सुखेन।
Page 151
15 ११३ अनुगमनाय-तिर्यग्गतोर्ध्वतलमृगशीर्षेण। निशि-ऊर्ध्वमुखविस्तारितपताकेन। गहनं-पल्लवेन विस्तारितपताका्याम्। अपि-आवर्तैनेन।
तेन-पार्श्वगतसूचीमुखेन।
इदं-अधोंगुलिपुरस्तलपताकेन। असम-हद्गतावेष्टितचतुरेण। शर-वामप्रसारितिमुष्ट्य कर्णाकृष्टखट कामुखाभ्याम्। कीलितं-हृल्लप्रांगुष्ठशिखरेण ॥ २ ।। मम मरणमेव वरभिति वितथकेतना। किमिह विषहामि विरहानलमचेतना॥ ३॥
एव-आवर्तनेन। वरं-शनैरुर्ध्वगतालपल्लवेन। इति-आवर्वनेन।
केतना-ऊर्ध्वमिलित सर्पशीर्षाभ्याम्। किं-विच्युतकपित्थेन। इह-अधोंगुलिपुरस्तल कम्पितपताकेन । विषहामि-अङ्गसमीपे शनैरधस्तली कृतपताकेन ।
Page 152
११४ विरह-नियुक्तसूचीमुखाभ्याम्।
अचेतना-अश्चितशिरसा ग्लानदष्टया च।। ३ ॥ मामहृह विधुरयति मधुरमधुयामिनी। कापि हरिमनुभवति कृतसुकृतकामिनी॥ ४ ॥ मां-जत्नुदर्शितालपल्लवेन। अहृह-विषण्णया दृष्ट्या स्कंधानतेन शिरसा। विधुरयति-अधोमुखेन शिरताङ्गवलितेन। मधुर-लोलिता लपल्लवेन। मधु-कांगूलाल्लवाभ्याम्। यामिनी-ऊर्ध्वमुख विस्तारितपताकेन पुरस्तलविरलांगुलिनिकुश्चकेन च कापि-पार्श्वगतसूचीसुखेन। हरिं-त्रिभङ्गा्थानकेन। अनुभवति-उत्सङ्गेन मुकुलया दृष्टया च। कृत-अधोमुखहंसास्येन।
कामिनी-शिरस्थादाकर्षितांचलखटकामुखेन परावृत्तेन शिरसा च।। अहह कलयामि वलयादि मणिभूषणम्। हरिविरहदहनवहनेन बहुदूषणम्॥५॥ अहृह-विषण्णया दृष्ट्या स्कन्धानतेन शिरसा च। कलयामि-हृद्गतसन्दंशेन। वलयादि-प्रकोष्ठगतार्धचन्द्रेण। मणि-चलत्कांगूलेनं। भूषणं-प्रत्यङ्गदर्शितहंसास्याभ्याम्।
Page 153
११५ हरि-त्रिभङ्गीस्थानकेन।
वहनेन-अङ्गसमीपे शनैरधस्तलीकतपताकाभ्याम्। बहु-आवेष्टित किंचिदूर्ध्वगतपताकाभ्याम्। दूषणं-विषण्णया दृष्टया विच्युतकपित्थेन ॥। ५।। कुसुमसुकुमारतनुमतनुशरलीलया। स्रगपि हृदि दहति मामतिविषमशीलया॥ ६॥ कुसुम-कांगूलेन। सुकुमार-चलितांगुष्ठहंसास्येन। तनुं-अङ्गदर्शितहंसास्येन।
शर-वामप्रसारिमुष्टिदक्षिण कर्णाकृष्टखटक्रायुग्वाभ्यां सूचनया दष्टया। लीलया-समपादाचार्या दोलहस्तकेन निहश्चितेन शिरसा च। स्त्रगपि-स्कन्धदेशाचलद्धःसमानीत खटकामुखाभ्याम्। हृदि-हृद्रतसन्दंशेन। दहति-विश्लिष्टंगुलि चलदूर्ध्वगतपताकेन। मां-जत्रुदर्शितालपल्लवेन। अति-आवेष्टित किंचिदूर्ध्वगतपताकाभ्याम्। विषमशीलया-अधोमुखेन शिरसा विषण्णया दृष्टयांगवलितेन।। अहमिहृहि निवसामि गणितवनवेतसा। स्मरति मधुसूदनो मामपि न चेतसा ॥७॥
Page 154
११४
अचेतना-अश्चितशिरसा ग्लानदष्टया च।। ३। मामहृह विधुरयति मधुरमधुयामिनी। कापि हरिमनुभवति कृतसुकृतकामिनी॥ ४ ॥
अहह-विषण्णया दृष्ट्या स्कंधानतेन शिरसा। विधुरयति-अधोमुखेन शिरसाङ्गवलितेन। मधुर-लोलितालपल्लवेन।
यामिनी-ऊर्ध्वमुखविस्तारितपताकेन पुरस्तलैविरलागुलिनि कुश्चकेन च कापि-पार्श्वगतसूरचामुखेन।
अनुभवति-उत्सङ्गेन मुकुलया दृष्टया च। कृत-अधोमुखहंसास्ेन। सुकृत-अधोमुखत्िकसित मुकुलेन। कामिनी-शिरस्थादाकर्षितांचलखट क्ामुखेन परावृत्तेन शिरसा च।। अहह कलयामि वलयादि मणिभूब्रणम्। हरिविरहदहनवहनेन बहुदूषणम्॥५॥ अहृह-विषण्णया दृष्टया स्कन्धानतेन शिरसा च।
वलयादि-प्रकोष्ठगतार्धचन्द्रेण। मणि-चलत्कांगूलेनं। भूषणं-प्रत्यङ्गदर्शितहंसास्याभ्याम्।
Page 155
११५ हरि-त्रिभङ्गीस्थानकेन। विरह-वियुक्तसूचीमुखाभ्याम्।
वहनेन-अङ्गसमीपे शनैरधस्तलीकृतपताकाभ्याम्। बहु-आवेष्टित किंचिदूर्ध्वगतपताकाभ्याम्। दूषणं-विषण्णया दृष्टया विच्युतकपित्थेन ।। ५ ।। कुसुमसुककुमारतनुमतनुशरलीलया। स्रगपि हृदि दहति मामतिविषमशीलया॥ ६॥ कुसुम-कांगूलेन। सुकुमार-चलितांगुष्ठहंसास्येन। तनुं-अङ्गदर्शितहंसास्येन। अतनु-हृद्गतावेष्टितचतुरेण।
लीलया-समपादाचार्या दोलहस्तकेन निहश्चितेन शिरसा च। स्त्रगपि-स्कन्धदेशाच्चलदघःसमानीत खटकामुखाभ्याम्। हृदि-हद्रतसन्दंशेन। दहति-विश्लिश्ंगुलि चलदूर्ध्वगतपताकेन। मां-जत्रुदर्शितालपल्लवेन। अति-आवेष्टित किंचिदूर्ध्वगतपताकाभ्याम्। विषमशीलया-अधोमुखेन शिरसा विषण्णया दृष्टयांगवलितेन।।
अहमिहहि निवसामि गणितवनवेतसा। स्मरति मधुसूदनो मामपि न चेतसा ॥७ ॥
Page 156
११६ इहृहि-अधोंगुलिपुरस्तलपताकेन । निवसामि-शनैरधस्तलीकृतपताकेन। गणित-अंगुष्ठगणितांगुल्यूर्ध्वतलपताकेन। वन-पल्लवहस्तकेन विस्तारितपताकाभ्याम् । वेतसा-चलदूर्ध्वगतत्रिपताकाभ्याम्। सरति-हृद्गतविकसित मुकुलेन। मधुसूदन :- त्रिभङ्गीस्थानकेन। मां-जत्रुदर्शितालपल्लवेन। अपि-आवर्तनेन। न-पुरस्तल कम्पितपताकेन। चेतसा-हृद्रतसन्दंशेन॥७॥ हरिचरण शरण जयदेवकविभारती। वसतु हृदि युवतीव कोमलकलावती । ८॥ हरि-वैष्णवस्थानकेन। चरण-चरणदर्शितपताकेन । शरण-हत्स्थांजलिनाSवधूतशिरसा करुणया दृष्या च। जयदेवकवि-ललाटस्थांजलिना। भारती-अधरात्पुरोगतहंसासेन। वसतु-शनैरधस्तलीकृतपताकाभ्याम्।
युवति-सवस्तिकी कृतपद्रकोशाभ्याम्। इव-आवर्तनेन। कोमल-चलितांगुष्ठहंसासेन। कलावती-ललितया दृष्या चतुरेण च ।। ८ ।।
Page 157
११७ तर्िंक कामपि कामिनीमभिसृत: किंवा कलाकेलिमि: बद्धो बन्धुभिरन्धकारिणि वनोपान्ते किमुद्भाम्यति। कान्त: क्रान्तमना मनागपि पथि प्रस्थातुमेवाक्षमः
तत्-आवेष्टित तिर्यगूर्ध्वदर्शितसूचीमुखेन। किं-विच्युतसन्दंशेन। .. कां-पार्श्वगतंसूचीमुखेन। अपि-आवर्तनेन। कामिनीं-आकर्षितांचलखटकामुखेन परावृत्तेन शिरसा। अथवा स्वस्तिकीं कृतपदकोशाभ्याम्। अभिसृत :- वामपार्श्वात्तिर्यग्गतोर्ध्वतलमृ ग शवर्षेण । किंवा-विच्युतसन्दंशेन। अथवा आवर्तनेन। कलाकेलिभि :- ऊर्ध्वगतसूचीमुखेन मिलितांगुलितलत्रिपताकाभ्याम्। बद्ध :- आवर्तनेन कृतमुष्टिना। बन्धुभि :- हृद्भतप्रताकेन। अन्धकारिणि-ऊर्ध्वतलोर्ध्वविस्तारितपताकेन। वनापान्त-चलदूर्ध्वगतत्रिपताकाभ्यां विस्तारितोर्ध्वतलपताकार्भ्या पार्श्वदेशादधोदर्शितपताकेन च । किं-ऊर्ध्वतललोलितपताकेन। उद्धाम्यति-ऊर्ध्वमुखान्ामित सूचीमुखेन। अथवा भ्रमर्याचार्या। कान्त :- हृद्गतचतुरेण। क्रान्तमना :- हृद्गतसन्दंशेन ग्लानदष्या च। मनागपि-ऊर्ध्वमुखकपित्थेनावर्तनेन च। पथि-पार्श्वगतोर्ध्वतलमृगशीर्षेण। प्रस्थातुं-अधोगुलिचलत्पुरःप्र सारितपताक्ेन ।
Page 158
११८ एव-ऊर्ध्वतलमृगशीर्षेण। अक्षम :- सखलद्वत्याचार्याङ्गवलितेन च। सङ्केतीकृत-तिर्यग्द शिंतसूचीमुखेनाधोमुखहंसास्थेन च। मंजु-लोलितालपल्लवेन। वंजुल-कम्पितोर्ध्वमुखसूचीमुखेन। लताकुञ्जे-लताकरोर्ध्वसमानीतमिलित मुर्ख मृगशीर्षाभ्यां च। अपि-आवर्तनेन। यत्-ऊर्ध्वमुख सूचीमुखेन। न-पुरस्तलकम्पितपताकेन। आगत :- आकर्षितमृगशीर्षेणा कम्पितेन शिरसा च ।। अथागतां माधवमन्तरेण सखीममियं वीक्ष्य विषादमूकाम्। विशङ्कमाना रमितं कयापि जनार्दनं दृष्टवदेतदाह॥ अथ-अधोंगुलिपताकेन। आगतां-तिर्यगाकर्पित मृगशीर्षेण। कम्पितेन शिर्सा च । माधवं-त्रिभङ्गीस्थानकेन। अन्तरेण-वियुक्तसूरचीमुखाभ्याम्। सखीं- अधस्तलसर्पशीर्षेण हृद्रतपताकेन। इयं-अधोगुलिपुरस्तलपताकेन। वीक्ष्य-अवलोकित दश्या। विषादमूकां-विषण्णयादृष्टया। विशङ्कमाना-वितर्कितदृष्टया। रमितं-मिलितांगुलितलत्रिपताकाम्याम्। कयापि-पार्श्वगतसूर्चीमुखेन। जनार्दनं-त्रिभङ्गीस्थानकेन।
Page 159
११९ दष्टवत्-अवलोकितदृष्ट्या पुरोदर्शितपताकेन। एतत्-ऊर्ध्वतलमृगशीर्षेण।
अष्टपदी १४ स्मर समरोचित् विरचितवेषा। गलित कुसुमदल विललितकेशा ॥ १ ॥ स्मर-हृद्रतावेष्टितचतुरेण समर-तिर्य क्पसारितवा ममुष्टिद क्षिण कर्णाकृष्टख टक्रामु खाभ्यामालीढ स्थानकेन सूचनया दृष्टया अधोमुखीकृतहंसास्ेन च। विरचितवेषा-स्कन्धदेशाचलदघस्समानीत खटकामुखाभ्यां प्रत्यङ्ग- भू पण दर्शित हं सास्यार्धचन्द्राभ्यामङ्गदर्शितसन्दंशास्यां च। गलित-परावर्तिताधोमुखकर्तरीमुखेन च। कुसुम-कांगूलेन। दल-चतुरेण। विलुलित केशा-शिरस्थावर्तितपरावर्तितचलद धस्समानीतारालेन।। कापिचपला मधुरिपुणा। विलसति युवति रधिकगुणा।
कापि-पार्श्रगतसूचीमुखेन। चपला-शिरस्थाकर्पितांचलख ट कामुखेन विश्लिष्ट्या चार्या कटाक्षेण च। मधुरिपुणा -- त्रिभङ्गीस्थानकेन विलसति-हंसगत्या निहंचितशिरसा च। युवति :- सवर्स्तिं की कृत पद्म कोशाभ्याम्।
Page 160
१२०
अधिक-आवेष्टित किंचिदूर्ध्वगतपताकेन। अधिकगुणा-हृद्यावेष्टितचतुरेण। अथवा मिलितांगुलितल त्रिपता- काभ्याम् लोलितालप्लवेन। अथवा अधरात्पुरोगतहंसासेन लोलित सन्दंशेन च।। हरिपरिरम्भण वलितविकारा। कुचकलशोपरि तरलितहारा ॥२॥ हरि-त्रिमङ्गीस्थानकेन। परिरम्भण-उत्सङ्गेन। वलित-आवेष्टितकिंचिदूर्धगतचलत्पताकाभ्यां ललितिया दृष्टया च विकारा-अङ्गदर्शितचलदूंसपक्षेण। अथवा विधुतंशिरसा विरलां गुलिचलत्पताकेन। कुचकलश-सस्तिकी कृत पद्म कोशाभ्याम्। उपरि-वक्षस्थलोपरिअधस्तलीकृतपताकेन। तरलित हारा-स्कन्धदेशाचलन्नरभिपर्यान्तानीत खटकामुखाभ्याम्।।
विचलदलकललिताननचन्द्रा। तदधरपानरभसकृनेतन्द्रा॥ २ ॥ विचलदलक-शिरस्थालोलित चलत्तिर्यक्प्रसारितारालेन। ललित-लोलितालपल्लवेन। आनन-हनोरधावर्तितालपल्लवेन।
तत्-पार्ध्वगतसूचीमुखेन। अधरपान-अधरोपरिचालितसन्दंशेनमुखसमीपे उर्ध्वाधोमुखसुङ्क लाभ्याम्। रभस-हृद्रंवविकसितमुक्कुलेन।
Page 161
16 १२१ कृत-अधोमुखहंसास्ेन। तन्द्रा-मदिरया दृष्टया॥ ३॥ चंचलकुण्डलललित कपोला। मृखरितरशनजघनगतिलोला ॥। ४ ॥ चंचलकुण्डल-कर्णगतचलद्धंसास्ेन। ललित-लोलितालपल्लवेन, उत्तानवंचितेन च। कपोल-उत्तानवंचितेन। मुखरित-कर्णगतसूचीमुखेनाघरात्पुरोगतहंसास्ेन च। रशन-कटिग़तार्धचन्द्राभ्याम्। अथवा कटिदेशाचलत्पुरःसमानीत खट का मुखाभ्याम्। जघन-नितम्बहस्तेन। गतिलोला-समोसरितमत्तल्याचर्या* ॥। ४ ॥ दयितविलोकित लज्जितहसिता। बहुविधकूजित रतिरसरसिता॥५॥ दयित-हृद्रतपताकेन स्निग्धया दृथ्या च । अथवा आवर्तनेन कृत- सुष्टिस्थशिखरेण स्न्निग्धदृष्टया च। चिलोकित-अपाङ्गावर्तित चलत्रिपताकेन विलोकितेन च। लज्जित-लज्जितया दृष्टया परावृत्तेनशिरसा। हसिता-प्रसन्नमुखरागेण हास्यद्ष्टया च। बहुविध-आवेष्टिति किंचिदू्ध्गतपताकास्याम्।
रतिरस-मिलितांगुलितलत्रिपताकाम्यां ऊर्ध्वतलचतुरेण च । अथवा मुखसमीपे ऊर्ध्वाधोसुखमुकुलाभ्याम्। उत्सङ्गेन कान्तदृष्टया च। रसिता-अधरात्पुरोगतहंसास्येन ॥ ५॥ * 'समोसरित' इति रूपं 'समप्रसृत' इति पदस्य प्राकृतम्-कलिनाथः ]
Page 162
१२२
विपुलपुलक पृथुवेपथुभङ्गा। श्वसितनिमीलित विकसदनङ्गा ॥ ६ ॥
विपुल-विस्तारितोर्ध्वतलपताकाभ्याम्।
पृथु-ऊर्ध्वगतोर्ध्वतलपताकाभ्याम्। वेपथु-विधुतेन शिरसा विरलांगुलिचलत्पताक्रेन। भङ्गा-विनिमयेनोर्ध्वाघस्तली कतावर्तितपरा वर्तित तिर्यक् चालितपता- काभ्याम्। श्वसित-मन्दंश्वासोच्छासेनोद्वाहितोरसा। निमीलित-शनैरधस्तलीकृतप ताकेन निमीलितदृष्टया च। विकसत्-ऊर्ध्वमुखविकसितमुक्ुलेन कान्तदृष्टया च। अनङ्गा-हद्गतावेष्टित चतुरेण ॥६ ॥ श्रमजलकणभरसुभगशरीरा। परिपतितोरसि रतिरणधीरा॥७॥
श्रम-श्रान्तया दृष्टया। जल-अङ्गसमीपे चलदधस्समानीत त्रिपताकेन।
भर-अधस्तलपुर:संलोलितपताकाभ्याम्। सुभग-लोलितालपल्लवेन! शरीरा-शरीरद शिंतहंसपक्षेण। परिपतित-व्यावर्तिताधोमुखकर्तरीमुखेन। उरसि-हृद्धतपताकेन। रतिरण-मिलितांगुलिंतलत्रिपताका भ्याम्। धीरा-गजदन्तेन ।। ७।।
Page 163
१२३ श्री जयदेव भणित हरिरमितम्। कलि कलुषं जनयतु परिशमितम् ॥८॥ श्री-ऊर्ध्वगतालपल्लवेन। जयदेव-लंलाटस्थांजलिना। भणितं-अधरात्पुरोगतहंसास्येन। हरि-त्रिभर्ङ्गास्थानकेन। रमितं-मिलितांगुलितलत्रिपताकाभ्याम्। कलि-ऊर्ध्वमुखमृगशीर्षेण। कल्षं-विधुतेनशिरसा। जनयतु-आवेष्टित किंचिदूर्ध्वगतपताकेन। परिशमितंशनैरधस्तलीकृतपताकेन ॥८॥ विरहपाण्डु मुरारि मुखाम्बुज द्युतिरयं तिरयन्नपि वेदनाम् विधुरतीव तनोति मनोभुवः सुहृदये हृदये मदनव्यथाम्।। विरह-वियुक्तसूचीमुखाभ्याम्। पाण्डु-विस्तारितचतुरेण।
मुख-हनोरधावर्तितालपल्लवेन। अम्वुज-कमलवर्तनय़ा। द्यति :- विस्तारितालपल्लवाभ्याम्। अयं-अधोंगुलिपुरंस्तलपताकेन । तिरयन्-बहिःक्षिप्तपताकेन। अपि-आवर्तनेन। वेदनां-अंचितेन शिरसा विषण्णया दष्टया। विधु :- ऊर्ध्ववर्शितार्धचन्द्रेण।
Page 164
१२४
अतीव-आवेष्टितपताकेन। तनोति-ऊर्ध्वतलविस्तारितपताकेन। मनोभुव :- हृद्रतावेष्टित चतुरेण। सुहत्-लोलित सन्दंशेन। हृद्गतपताकेन च। अये-अधस्तलीकृतसर्पशीर्ष प्रतिदर्शितपताकेन।
व्यथां-अङ्गवलितेन लोलितशिरसा ग्लानदष्टया च।।
अष्टपदी १५ समुदित मदने रमणीवदने चुम्वनवलिताधरे। मृगमदतिलकं लिखति सपुलकं मृगमिव रजनीकरे ॥।१।। समुदित-ऊर्ध्वमुखविकसितमु कुलेन। मदने-हृद्धतावेष्टित चतुरेण। रमणी-हत्समीपे सवस्तिकी कृतपझकोशाभ्याम्। वदने- हनोरधावर्तितालपल्लवेन। चुम्बन वलित-अधरसमीपे शनैरधोमुखमुकुलाभ्याम्। अधरे-अधरोपरि चालितसन्दंशेन। मृगमद-दर्शितमृगशीर्षेण नासागतहंसास्येन। तिलकं-ललाटस्थत्रिपताकेन।
सपुलकं-अङ्गदर्शितचलद्धंसपक्षेण। मृग-मृगशीर्षेण। इव-आवर्तनेन। रजनीकरें-अर्धचन्द्रेण ।। १ ।।
Page 165
१२५
रमते यमुना पुलिनवने। विजयी मुरारिरधुना । रमते-मिलितांगुलि तलत्रिपताकाभ्याम्।
अथवा मकरहस्तकेन। पुलिन-अधोमुखनिष्पेषित सन्दंशौ विस्तारितोर्ध्वतलपताकाभ्याम्। वने-पल्लवहस्तकेन विस्तारितपताकाभ्याम् च। विजयी-आवेष्टितोर्ध्वतलपताकाभ्याम्। मुरारि :- त्रिभङ्गीस्थानकेन। अधुना-ऊर्ध्वतलदर्शितमृगशीर्षेण॥। घनचयरुचिरे रचयति चिकुरे तरलित तरुणानने। कुरबकंकुसुमं चपलासुषमं रतिपति मृगकानने ॥२॥ घन-ऊर्ध्वमुखविस्तारितपताकाभ्याम्। चय-ऊर्ध्वाधस्तलमिलितपताकाभ्याम् । रुचिरे-लोलित सन्दंशेन। रचयति-शिरोदर्शितहंसास्येन। चिकुरे-शिरोभागाचचलद्धर्समा नीता रा लेन । तरलित-चलत्रिपताकेन। तरुणानने-हनोरधावर्तितालपल्लवेन। कुरबक-अधोर्ध्वदर्शितार्धचन्द्राभ्याम्।, कुसुमं-कांगुलेन। चपला-ऊर्ध्वमुख चलत्रिपताकेन। सुषमं-लोलितालपल्लवेन। रतिपति-हद्तावेष्टित चतुरेण।
Page 166
१२६
मृग-मृगशीर्षेण। कानने-चलदूर्ध्वगत त्रिपताका्यां विस्तारितपताकार्म्यां च ॥।२।। घटयति सुघने कुचयुगगगने मृगमदरुचिरूषिते। मणिगणममलं तारकपटलं नखपदशशिभूषिते ॥ ३ ॥ घटयति-मिलित सूचीमुखाभ्याम्।
कुचयुग-खस्तिकी कृतपदकोशाभ्याम्। गगने-ऊर्ध्वविस्तारितपताकेन।
रुचि-लोलित सन्दंशेन। रूषिते-अङ्गलेपितहंसपक्षेण। तारकपटलं-ऊर्ध्वदर्शितखटक्ामुखेन। नखपद-उरसि दर्शितोर्णनाभेन। शशि-तिर्यगूर्ध्वगतार्धचन्द्रेण। भूषिते-लोलितालपल्लवेन ॥। ३ । जित बिसशकले मृदुभुजयुगले करतलनलिनीदले। मरकतवलयं मधुकरनिचयं वितरति हिमशीतले ॥४ ॥ जित-बहिः क्षिप्तत्रिपताकेन। बिस-कमलवर्तनया चलदघस्समानीतसन्दंशेन । शकले-झटिति विश्लेषितसूचीमुखाभ्याम्। मृदु-चलदंगुष्ठहंसास्याभ्याम्।
युगले-पुरस्तलद र्शितत्रिपताकेन।
Page 167
१२७ करतल-परस्परादर्शितत्रिपताकेन । नलिनीदले-कमलवर्तनया चतुरेण च। मरकत-ऊर्ध्वदर्शित चलत्कांगुलेन। वलयं-प्रकोष्ठगतार्धचन्द्रेण। मधुकर-भ्रमद्गमरेण। निचयं-आवर्तनेन कृतमु्टिना। वितरति-अधोमुख विकसितमुकुलेन। हिमशीतले-विधुतशिरसा चलदूर्ध्वगतपताकाभ्याम्॥४॥ रतिगृहंजघने विपुलापघने मनसिजकनकासने। मणिमयरसनं तोरणहसनं विकिरति कृतवासने ।।५।। रति-मिलितांगुलितलत्रिपतांकाभ्याम्। गृह-ऊर्ध्वमीलित मुख मृगशीर्षाभ्याम्। जघने-नितम्बहस्तकेन । विपुलापघने-ऊंर्ध्वतलविस्तारितप ताकाभ्याम्। मनसिज-हृद्यावेष्टित चतुरेण। कनकासने-प्रकोष्ठेचालितसन्दंशेन। मणिमय-चलत्कांगुलेन। रसनं-कटिस्थितार्धचन्द्रेण। अथवा पार्श्वभागाच्चलत्पुरस्समानीत खटकामुखाभ्याम्। तोरण-वामदेशोर्ध्वगतचलद्विस्तारितचतुरेण। हसनं-प्रसन्नमुखरागेण।
कृतवासने-नासागतहंसास्थेन ।।५।।
Page 168
१२८
चरण किसलये कमलानिलये नखमणिगणपूजिते। बहिरपवरणं यावकभरणं जनयति हृदि योजिते ॥६॥। चरण-चरणदर्शितपताकेन । किसलये-पल्लवहस्तकेन। कमला-लोलितालपल्लवेन। अथवा आयतस्थानकेन। निलये-ऊर्ध्वमीलितमृगशीर्षाभ्याम्। नख-ताम्रचूडेन। मणि-चलत्कांगूलेन। गण-आवर्तनेन कृतमुष्टिना। पूजिते-अधोमुखमुकुलाभ्याम्। बहिः-विस्तारितपताकेन। अपवरणं-शनैरधस्तलीकृतपताकाभ्याम्। यावकभरणं-चरणदर्शिंतकर्तरीमुखेन। जनयति-आवेष्टितोर्ध्वगतपताकाभ्याम्। हृदि-हृत्स्थितसन्दंशेन। योजिते-मीलितसूचीमुखाभ्याम्॥ ६॥ रमयति सुभृशं कामपि सुदृशं खल हलधरसोदरे। किमफलमवसं चिरमिहविलसन्वदसख विटपोदरे।।
सुभृशं-मिलितसूचीमुखाभ्याम् । कामपि-पार्श्वगतसूचीमुखेन। सुदृर्श-नेत्रान्ते लोलितचतुरेण। खल्-अधस्तली कृतपताकेन।
Page 169
17 १२९
किं-विच्युत कपित्थेन। अफलं-उद्वेष्टितपताकेन। अवसं-शनैरधस्तलीकृतपताकेन।
इह-अधोंगुललिपुरस्तलदशिंतपताक्ेन। विरसं-उद्वेष्टिताङ्गवलितेन विषण्णया दृष्ट्या च। वद-अधरात्पुरोगतहंसास्येन। सखि-अधस्तली कृतसर्पशीर्षेण हृद्धतपताकेन। विटपोदरे-लताकरचालितोर्ध्वाग्रमिलितेन।।७।।
इहरसभणने कृतहरिगुणने मधुरिपुपदसेवके। कलियुगचरितं निरसतु दुरितं कविनृपजयदेव के ।।८।।
इह-पुरस्तलदर्शितपताकेन। रस-लोलित चतुरेण। भणने-अधरात्पुरोगतहंसास्येन। कृत-अधोमुखहंसास्येन। हरि-त्रिभङ्गीस्थानकेंन। गुणने-विस्तारितंपताकाभ्याम्। मधुरिपु-शिरस्थांजलिना। पद-चरणदर्शितपताकेन। सेवके-हत्स्थांजलिना। कलियुगचरितं-विस्वारितपता का भ्याम्।
Page 170
१३० निरसतु-उद्वेष्टितपताकेन। दुरितं-चलत्पताकेन विधुतेन शिरसा। कवि-अधरात्पुरोगतहंसास्येन।
जय देव के- उलाटस्थकपोतेनावधूनेन शिरसा ॥ ८ ।। नायातः सखि निर्दयो यदि शठस्त्वं दूति किं दूयसे स्वच्छन्दं बहुवल्लभः स रमते कि तत्र ते दूषणम्। पशयाद्य प्रियसङ्गमाय दयितस्याकृष्यमाणं गुणैः उत्कण्ठार्तिभरादिव स्फुटदिदं चेतः सयं यास्यति॥ न-पुरस्तलकम्पितपताकेन। आयात :- तिर्यगाकर्षितमृगशीर्षेणा कम्पितेनाश र सा । सखि-अधस्तलदर्शितसर्पशीर्षेण हृद्रतपताकेन च। निर्दय :- हृद्युद्वेष्टितपताकेन। यदि-ऊर्ध्वतलमृगशीर्षेण। शठ :- आवर्तनेन कृतशिखरेणोद्वेष्टितपताकेन च। त्वं दूति-अधस्तलसर्पशीर्षप्रतिदर्शितपता केन । किं-विर्च्युतकपित्थेन । दूय से-अधोमुखेन शिरसा। स्वच्छन्दं-हृद्धतपताक्ेन आवेष्टितोर्ध्वगतपताकेन च।
वल्लभ :- हृद्गतपताकेन। सः-पार्श्रगतसूचीमुखेन। रमते-मिलितांगुलितल त्रिपताकाभ्याम्। किं-लोलितोर्ध्वतलपताकेन।
Page 171
१३१
ते-अधस्तलीकृत सर्पशीर्षप्रतिदर्शितपताकेन। दूषणं-विच्युतकपित्थेन। पश्य-अपाड्गे लोलित चतुरेण। अद्य-ऊर्ध्वतलमृगशीर्षेण।
सङ्गमाय-मिलितसूचीमुखाभ्याम्।
आकृष्यमाणं गुणैः-तिर्यक्प्रसारिताकर्षितखटकामुखेन। उत्कण्ठा-कण्ठस्थितसन्दंशेन। आर्ति-कातरया दृष्टया। भरात्-पुरोधस्तलमिलितपताकाभ्याम्। इव-आवर्तनेन। स्फुटत्-विक्सित मुकुलेन। इदं-पुरोदर्शितपताकेन। चेत :- हृद्रतसन्दंशेन। स्वयं-वक्षोगतपताककेन। यास्यति-अधोङ्गुलि पुरःप्रसारितपताकेन।। रिपुरिव सखी संवासोडयं शिखीव हिमानिलो विषमिव सुधाररिमिर्यस्मिन्दुनोति मनोगते। हृदयमदये तस्मिन्नेवं पुनर्वलते बलात् कुवलय दशां वाम: कामो निकामनिरंकुश:।
इव-आवर्तनेन।
Page 172
१३२ सखीसंवास :- अघस्तलसर्पशीर्षेण हृद्रतपताकेन मण्डलक्वितोर्ष्वतल पताकाभ्याम्। अयं-अर्धोगुलिपुरस्तलदर्शितपताकेन ।
इव-आवर्तनेन। हिमानिल :- तिर्यक्प्रसारित चलतपुरःसमानीतत्रिपताकेन विधुत शिरसा च। विषं-सर्पशीर्षाच्चलदघस्समानीत त्रिपताकेन। इव-आवर्तनेन। सुधारश्मि :- दर्शितार्धचन्द्रेण। यस्मिन्-पार्श्वगतसूचीमुखेन। दुनोति-अंचितेन शिरसा विषण्णया दष्या।
हृदयं-हद्रतसन्दंशेन। अदये-हृदयादावेष्टितपताकेन।
एवं-ऊर्ध्वतलमृगशीर्षेण। पुनः- वारंवारमावेष्टितपताकेन। वलते-आवेष्टितोर्ध्वतलपताकेन। बलात्-विस्तारितप ताकाभ्याम्। कुवलयदृदशां-कपलवर्तनया नेत्रांचले लोलितत्रिपताकेन। वाम :- ताम्रचूडेन। काम :- हद्यावेष्टितचतुरेण। निकोम-आवेष्टितोर्घ्वगतपताकाम्याम्। निरंक्कश :- पुरस्तलऊर्ष्वागुलिलो लित प ताकेना कर्षित ताम्रचूडेन।
Page 173
१३३
अष्टपदी १६
अनिलतरलकुवलय नयनेन। तपति न सा किसलय शयनेन।। अनिल-तिर्यक्प्रसारिताधस्तलचलत्रिपता केन।
क्कुवलय-कमंलवर्तनया। नयनेन-तिर्यग्गतदृष्टया अपाङ्गेचलत्रिपताकेन । तपति-विधुतेन शिरसा विश्लिष्टांगुलिचलदूर्ध्वगतपताकेन। न-पुरस्तल लोलितपताकेन। सा-पार्श्वगतसूंचीमुखेन। किसलय-पल्लवहस्तकेन । शयनेन-स्कन्धानतेन शिरसा कपोलगतार्धचन्द्रेण। अथवा सुप्त- स्थानकेन।
सखि या रमिता वनमालिना।। सखि-अधस्तल सर्पशीर्षेण हृद्धतपताकेन च। या-पार्श्वगतसूचीमुखेन।
वनमालिना-त्रिभंङ्गीस्थानकेन स्कन्धदेशाचचलज्ञानुपर्यन्तानीत खट- कामुखाभ्याम्॥
विकसितसर सिजललितमुखेन। स्फुटति न सा मनसिजविशिखेन·।। २ ।। विकसित-विंकसितमुकुलेन।
Page 174
१३४
सरसिज-कमलवर्तनया। ललित-लोलितालपल्लवेन। सुखेन-हनोरधावर्तितालपल्लवेन । स्फुटति-हृदयाभिमुखांगुष्ठशिख़रेण। न-पुरस्तलकम्पितपताकेन। सा-पार्श्वगतसूचीमुखेन। मनसिज-हृद्यावेष्टितचतुरेण। विशिखेन-वामप्रसारितमुष्टिदक्षिणाकर्णाकृष्ट खटकामुखाभ्याम्॥।२॥ अमृतमधुरतर मृदुषचनेन। ज्वलति न सा मलयजपवनेन ॥। ३ -! । अमृत-तिर्यगूर्ध्वदर्शितार्धचन्द्रेण। मधुरतर-लोलितसन्दंशेन। मृदु-चालितांगुष्ठइंसास्ेन।
ज्वलति-ऊर्ध्वगत चलद्विश्िष्टांगु लिपिताकेन। न-पुरस्तललोलित पताकेन। सा-पार्श्वगतसूचीमुखेन।
पताकेन ॥ ३ ॥
स्थल जलरुह रुचिकर चरणेन। लठति न सा हिमकर किरणेन ॥ ४ ॥ स्थल-अधोगुलिपुरंस्तलदर्शितपताकेन। जलरूह-कमलवर्तनया।
Page 175
१३५
रुचि-लोलितालपल्लवेन। कर-करदर्शितपताकेन। चरणेन-चरणदर्शित पताकेन। लठति-लतां करेणाङ्गवलितेन।
सा-पार्श्वगतसूचीमुखेन। हिमकरकिरणेन-दर्शित चन्द्राचलद्घस्समानीत त्रिपताकेन।।४।। सजल जलद समुदय रुचिरेण। दलति न सा हृदि विरह भरेण ।। ५।।
समुदय-ऊर्ध्वविस्तारितपताकाभ्याम्। रुचिरेण-लोलित सन्दंशेन। दलति-झटिति वियुक्तसूचीमुखाभ्याम्। न-पुरस्तलकम्पितपताक्ेन। सा-पार्श्वगतसूचीमुखेन। हृदि-हृद्गतसन्दंशेन। विरह-विययुक्तसू वीमुखाम्याम्। भरेण-पुरोमिलिताधस्तलीकृत लोलितपताकाभ्याम् ॥५॥
कनकनिकषरुचि शुचि वसनेन। श्वसति न सा परिजन हसनेन! ६ ॥ कनकनिकष-ऊर्ध्वतलपताककर मोपरिलोलित सन्दंशेन।
शुचि-लोलित सन्दंशेन।
Page 176
१३६
वसनेन-शिरस्थलाकर्पितांचल खटकामुखेन। श्वसति-श्वासोच्छासेन। न-पुरस्तलकम्पितपताकेन । सा-पार्शगतसूचीमुखेन। परिजन-अधस्तलीकृतसर्पशीर्षेणं प्रसारितपताकाभ्याम्। हसनेन-प्रसन्नमुखरागेण ॥ ६ ॥ सकलभुवन जनवरतरुणेन। वहति न सा रुजमतिकरुणेन ॥। ७।। सकल-विस्तारितोर्वतलपताकेन।
जन-ऊर्ध्वतलविस्तारितपताकाभ्याम्। वरतरुणेन-लोलितालपल्लवेन मत्तलचार्या मदिरया दृष्टया च। वहति-स्कन्धगतालपल्लवेन। न-पुरस्तल कम्पितपताकेन। सा-पार्श्वगतसूचीमुखेन। रुजं-अंचितेन शिरसा। अति-आवेष्टितपताकेन। करुणेन-करूणया दृष्टया।। ७।। श्री जयदेव वचनरचनेन। प्रविशतु हरिरप्रि हृदयमनेन ।।८ ।।
जयदेव-ललाटस्थांजलिना वधूतेन शिरसा।
Page 177
18 १३७ रचनेन-परस्परमिलितमुख विलोकित हंसास्याभ्याम्। प्रविशतु-कर्णगतहंसास्येन हृद्रतसन्दंशेन च। हरि :- त्रिभङ्गीस्थानकेन। अपि-आवर्वनेन।
मनोभवानन्दनचन्दनानिल प्रसीद रे दक्षिण मुञ्च वामताम्। क्षणं जगत्माण निधाय माधवं पुरो मम प्राणहरो भविष्यसि॥ मनोभवानन्दन-हृद्यावेष्टित चतुरेण विक्रसितमुकुलेन च। चन्दनानिल-आवतितमुद्टिम्यां चलदूर्ध्वगंतपताकाम्यां. तिर्यक्प्रसा रितपताकेन चलत्पुरस्समानीत तेनैव।
रे-पुरःप्रसारितपताकेन। दक्षिण-तिर्यक्प्रसारित पुरस्समानीत चलत्रिपताकेन। मुश्च-शनैविच्युत मुष्टिना। वामतां-ताम्रचूडेन । क्षणं-विच्युतकपित्थेन । जगत्प्राण-पुरोविस्तारितपताकाम्याम् हृद्धतमुक्कुलेन।
माधवं-त्रिभङ्गीस्थानकेन। पुर :- पुरःप्रसारितपताकेन।
Page 178
१३८
मम-जत्रुदर्शितालपल्लवेन।
बाधां विधेहि मलयानिल पश्चबाण प्राणान् गृहाण न गृहं पुनाराश्रयिष्ये। किंते कृतान्तभगिनि क्षमया तरहैः अङ्गानि सिश्च मम शाम्यतु देहदाहः॥ बाधां-अधोसुखशिरसा विषण्णया दष्टया च। विधेहि-शनैर्धस्तलीकृतपताकेन।
पश्चबाग-विरलांगुलि पुरस्तलाताकेन। वामप्रमारितमुष्ट्या कर्णा- कृष्टखट का मुखाभ्याम्। प्राणान्- हृद्गतमुकुलेन।
न-पुरस्तलक्म्पितपताकेन। गृहं-ऊर्ध्वविलितमृगशीर्षाभ्याम्।
आश्रयिष्ये-अधस्तलीकृतपताकेन। किंते-विच्युतसन्दंशेन पुरोवृर्तितपताकेन। कृतान्तभगिनि-कुद्धया दृष्टया अधोंगुलिपुरःप्रसारितत्रिपताकेन। क्षमया-हत्समीपे शनैरधतली कृतपताकेन।
अङ्गानि-अङ्गदर्शितहंसपक्षेण।
Page 179
१३९
सिश्न-विक्षिपांगुलिमु क्कु ले न मम-हृद्रतपताकेन। शाम्यतु-शनैरधस्तलीकृतपताकेन। देह-स्कन्धमूलद शिंतालपल्लवेन। दाह :- अभितप्या दथ्या विधुतेन शिरसा चलद्विरलांगुलि पताकाभ्याम् अथ कथमपि याभिनीं विनीय स्मरशरजर्झरितापि सा प्रभाते। अनुनयवचनं वदन्तमग्रे प्रणतमपि प्रियमाह साभ्यसूयम्॥
अथ-पुरोवर्तितपताकेन। कथमपि-आवेष्टितपताकन। यामिनी-ऊर्ध्वतलविस्तारित पताकेनोध्वांगुलि पुरस्तलनिकुंचितेन। विनीय-उद्वेष्टितपताकेन। स्मर- हृद्यावेष्टिति चतुरेण। शर-शराकर्षणमुद्रया। जझरित-हृदयदेशे द्वित्रिवारं लगांगुष्ठ शिखरेणाङ्गवलितेन .. च। अपि-आवर्तनेन। सा-पार्श्वगतसूर्चीमुखेन। प्रभाते-विस्तारितपताकाभ्याम्। अनुनय-शनैरधस्तली कृतपताकेन।
वदन्तं-अधरात्पुरोगतहंसासेन। अग्रे-पुरस्तलदर्शितपताकेन।
Page 180
१४०
प्रणतं- ललाटस्यांजलिनाऽवधूतेन शिरसा। अपि-आवर्तनेन।
आह-अधरात्पुरोगतहंसासेन ! साभ्यसूयं-कुद्धया दृष्या॥
अष्टपदी १७ रजनिजनिनगुरु जागररागकषायितमलसनिमंषम् । वहति नयनमनुरागमिवस्फुट मुदितरसाभिनिवेशम्॥।१॥ रजनि-पृष्ठगतपताकेन। जनित-ऊर्ध्वगतालपल्लेन। गुरु-ऊर्ध्वगतप्रसारित पताकेन। जागर-अलस दश्या। राग-हृद्गतसन्दंशेन। कषायितं-लोहित दध्या। अलस-अलसदष्ा। निमेषं-नयनाधोगत कपित्थेन। वहति-स्कन्धगंतालपल्लवेन। नयनं-अपाङ्गावतित चलत्रिपताकेन। अनुरागं-हद्रतसन्दंशेन। इव-आवर्तनेन। स्फुश- प्रसारित तिर्यग्गतपताकेन। उदित-ऊर्ध्वमुखविकसितमुकुलेन। रसाभिनिवेशं- हद्रतावेष्टिताधोमुखचतुरेण।। १'॥
Page 181
19 १४१ याहिमाधव याहिकेशय मावद कैतववादम्। तामनुसर सरसीरुहलोचन या तव हरति विषादम्।। याहि-तिर्यगावेष्टितपताकेन। माधव-त्रिभङ्गीस्थानकेन। याहि -पूर्ववत्! केशव-केशबन्धेन। मा-जवेनोर्ध्वागुलिपुर स्तलकम्पितपताकेन। वद-अधरात्पुरोगतहंसास्ेन। कैतव वादं- तां-पार्श्वगतसूंचीमुखेन। अनुसर-विर्थकपुरोगतस्सन् पताकेन। सरसीरूह-कमलवर्तनया। लोचन-अपाङ्गेचलत्रिपताकेन। या-पार्श्वगतसूचीमुखेन। तव-पुरस्तलंदर्शितपताकेन। हरति-पुरोगतालपल्लवावर्तनपरावर्तनेन। विषादं-विषण्णया दृष्टया अधोमुखेन शिरसाङ्गवलितेन।। कज्जलमलिन विलोचन चुम्बन विरचित नीलिमरूपम्। दशनवसनमरुणं तव कृष्ण तनांति तनोरनुरूपम् ।।२। कज्जल-नयनगतसन्दंशेन। मलिन-मिलितसूचीमुखाभ्याम्। विलोचन-अपाङ्गावर्तित चल त्रिपता केन । चुम्बन-अधरसमीपे ऊर्ध्वाधोमुखमुक्कुलाम्याम्।
Page 182
१४२
विरचित-अधोमुख हंमासेन। नीलिम-ऊर्ध्वतलविस्तारितपताकाभ्याम्।
दशन-अधरोपरि चालितसन्दंशेन। वसनं-अधरसमीपे अधस्तलीकृतचतुरेण। अरुणं-निष्पेषिताग्रसन्दंशाभ्याम्। तव-पुरस्तलदशितपताकेन। कृष्ण-त्रिभङ्गीस्थानकेन। तनोति-लोलितालपल्लवेन विस्तारितपताकेन च। तनो :- अङ्गद्शितपताकेन। अनुरूपं-मिलितसूचीमुखाम्याम्॥२ ॥ वपुरतुहरति तव स्मरसङ्गर खरनखरक्षतरेखम्। मरकन शकलकलित कलधौतलिपेरिव रतिजयलेखम् ॥३।
वपु :- अङ्गद शिंतपताक्केन। अनुहरति -- भिलितत्रिपताकाम्याम्। तव-पुरस्तलदा र्शित पताकेन।
संङ्गर-वाम ... .. ... .... ...
Sr Vidya Press. Kumbakonam
Page 183
। श्रीः । श्लोकानां, अष्टपदी प्बन्धानाञ्च अकरादिक्रमेण अनुक्रमणिका
पुट पुट अ उन्मीलन्मधु (श्रो) 21 अङ्गेष्वाभरणं (क्रो) 103 उरसिमुरारेः 97
अत्रान्तरे (श्री) 109 क
अथतां (क्रो) 102 कजल 141
अथकथमपि (क्रो) 139 कथितसमये 111
अथागतां (श्रे) 118 कनक 135
अनिलतरल कन्दर्पज्वर (श्रो) 133 85
अनेकनारी (श्रो) करतल 37 30 अभिनव कापिकपोल 36 18 कापिचपला 119 अमलकमल 16 कापिविलास 35 अमृतमधुर 134 कालिय विष 15 अलसनिमीलित 53 किंकरिष्यति 62 अिरल 72 अहमिह (क्रो) किसलय 52 86 कुसुमविशिख 73 अहमिह 115 कुसुमसुककुमार 115 अहह 114 केलिकला 36 आ आवासो (श्रो) कोकिलकल 54 79 कंस रिरपि (श्रो) इ 57
इतस्ततः (क्रो) 57 क्षणमपि (क्लो) '78
इहरस 129 क्षति यरुधिर 9
उ क्षम्यतामपरं 66
उन्मदमदन 23 क्षितिरति 6
Page 184
C7
पुट पुट ग वामहं हृदि 63 गणयति (क्रो) 49 त्यजति च 83
गोपकदम्च 42 त्वदभिसरण 105
घ त्वद्वाष्पेण (श्रो) 92
घटयति 126 त्वरितमुपैति 107
घनचय 125 दहति शिशिर 88
चश्चलकुण्डल 121 दर विदलित 20
चन्दनचर्चित 33 दयित विलोकित 121
चन्द्रकचारु 41 दिनमणि 15
चरणकिसलये 128 दिशिदिशि 82
चरणरणित 54 दुरालोक (श्रो) 46
चिन्तयामि 63 दृश्यसे पुरतो 65
ध
छलयसि धीरसमीरे 94 8 ध्यानलयेन 75 ज ध्वनतिमधुप 89 जनकसुता 17 न जलदपटल 44 नयन विषयं 82 जितबिस 126 नामसमेतं 95
त नाथहरे 105
तवकर 8 नायातः सखि (क्ो) 130 तव चरणे 18 नित्योत्सङ्ग (क्रो) 29 तानिष्पर्श (क्रो) 68 निन्दतिचन्दनं 71 तर्ति्ककार्मपि (क्रो) 117 निन्दसियज्ञ 11 तन्विखिमं 64 निभृत निककुञ्ज 50
Page 185
3
पुढ पुट
प मामहह 114 पततिपतत्रे 95 सुखरमधीरं 96
पश्यति दिशि 104 मुहुरवलोकित 106 पद्मापयो (क्रो) 13 मृगमद 24 पाणौ मा कुरु (श्लो) 60 मेघैमेदुरं (श्रो) 1
पीनपयोधर 34 म्लेच्छ निवह 12
पूर्व यत्र (श्रो) 91 य प्रतिपदं 76 यदनुगमनाय 112
प्रथम समागम 52 यदि हरि (श्लो) 4
प्रलयपयोधि 6 यमुनातीर (श्रो) 70
प्रसरति (श्रो) 110 यामि हे 112 याहि माधव 141
बाधां विधेहि (श्रो) र 138 रजनिज नित 140. भ रतिगृह 127 भणति कवि 90 रतिसुख 93 भवति विलंविनि 108 55 सूचापे निहितः 67 रमते यमुना 125 भ्रपल्लवं (क्रो) 69 रमयति 128 म राधिका 80 मणिमय 44 रासे हरि 41 मदनमही 25 रासोल्लास (्रो) 32 मधुपुर 16 131 मनोभव (श्रो) रिपुरिव (श्रो) 137 ल मम मरणं 113 ललितलबङ्ग माधविका 26 व मामियं 61 वर्णितं जयदेवकन 66
Page 186
4
पुट पुट वपुरतु 142 श्रितकमला 14 वसतिदशन 7 श्रीजयदेव 12 वसन्ते (क्रो) 19 19 वसति विपिन 89 28 वहति च 74 " 38 वहति मलय 87 46 वहसि वपुषि 10 56 वाग्देवता (क्रो) 3 77 विगलित 98 84 विगलित 26 " 99 विकसित 133 108 विकिरति (क्रो) 100 123 विचलदलक 120 श्रीजयदेव 137 वितरसि 10 श्िष्यति कापमि 38 विपुलपुलक 122 श्िष्यति चुंबति 107 43 श्वसितपवन 18 "' (क्रो) 109 स विरहपाण्डु (श्रो) 123 सकलभुवन 136 विलिखति 75 सखि सीदति 88 विशदकदम्ब 45 सखिहे केशि 51 विश्वेषामनु (क्रो) 31 सखि यारमिता 133 विहरति 23 सजलजलद 135
19 (क्रो) 39 स्चरद्धर 40 दिहित विशद 106 सभय (श्रो.) 101 वेदमनुद्रते (क्रो) 4 समुदित 124
श सरसमसृण 81
श्रमजल 122 सा विरहे 72
Page 187
5
पुढ पुट स्तन विनिहित 80 हरिचरण 116
स्थलजल 134 हरिपरिरंमण 120 रंफुरदति 27 हरिरभिमानी 98
स्मरसमर 119 हरिरिह 34 स्मरातुरां (क्रो) 84 हरिरिति 83
ह हस्तस्रस्त (श्रो) 47
हरहर 62 हृदि बिस (श्रो) 58