1. TxtSkt-gItagOvinda-jayadeva-Orissa20-1985-Pt2-0092a

प्रथम: सर्ग:

॥ सामोददामोदरः ॥

मघमेदुरमम्बर' वनभुवः श्यामास्तमालद्रु मै- न क्त भीरुरय त्वम व तदिम राध गृह प्रापय।

इत्थ' नन्दनिदेशतश्चलितयोः प्रत्यध्वकुञ्जद्र म राधामाधवयोज यन्ति यम नाकूले रहःकेलयः ॥ १॥

॥ सर्वाङ्गसुन्दरी ॥

श्रीक ष्णाय नमः

सवा इसुन्दरी राधा कष्णः सरवा ङ्सुन्दरः। तयोरानन्दजननी टीका सर्वाङ्गसुन्दरी।। नत्वा श्रीहरिचरण कुरुते सवा ङसुन्दरीटीकाम । श्रीनारायणदास: कविरोजोऽय गीतगोबिन्दे ।।२।। आस्त यदि हृदि वाच्छा बोद्ध तत्वेन गीतगोविन्दम्। श्रीनारायणदासस्याभिप्राय जना: शणुत ।।३।।

गीतगोविन्द ( २ )

स्वेष्टदेवतास कीत नेन स्वविव्नहेतूनुन्मूलनाय मङ्गलमाचरता निखिलप्रबन्धप्रमेय तत् श्रीकृष्णकेलिकथाजातस्य सूचक केलिशब्दस्व (१)च महाकाव्यलक्षणानि निपुण तया आशिपा सकीत यता कावराजजयदेवेन अभ्रान्त प्रथम पाठ्यम्।

महाकाव्योपक्रसे आशीर्नमस्क्रियावस्ट निद्देशो वा क्रियत इति कविस प्रदायः। त्रिविधमङ्गलनिरूपण ततः प्ररीश्तितग्रन्थस्य निर्विव्नेन परिसमा तये प्रचयपरिपन्थि- कलुपनिय त्त ये च अिकृष्णाख्य वस्तुनिद शलक्षणम्।

सर्गबन्धो महाकव्यमुच्यते तस्या लक्षणम् । आशीर्नमस्कियावस्तु निद्द शो वापि तन्मुखम्॥

इति काव्यादर्शी। अतएव जयदेवोऽपि तथेव निबन्ध विधित्सुराह मेधेमेदुरमम्बर मिति।

पक्षत्रयमत्र सम्भाव्यते। तत्र जयन्तीति पदोपन्यासात् आशीज्ञेया लोट ये विधानात् "जयन्तीत्यनेन च नमस्कार आक्षिध्यन्ते" इति काव्यप्रकाशोक्ते (२) नमस्क्रिया।

अत्र ग्रन्थे विष्णुरेव नायक उपलक्ष्यते। तन्य प्रागुपन्यासाद् वस्तुनिद्देशोडपीति पक्षत्रय प्रतिपादितम्। अधुना श्लोकयोजना। रावामावययोर्यमुनाकूले रहः केलयो- निर्जनस्थानक्रीड़ा: प्रत्य:्वकुञ्जद्र म जयन्ति जययुक्ता भवन्तीत्यर्थः। निर्भरकेलिप्रति- पादनार्थमत्र रहः शब्दोपादानम्। प्रत्यध्वकुञ्तद्र ममिति अवकुस्तद्र, स लक्ष्यीकृत्येत्यर्थः कुञ्ज नोपलक्षितो द्रु मः कुजद्र मः। अध्यनः कुज्ज मोडव्वकुजद्रम इति षष्ठीसमासः। केचित्तु "लक्षणेनो भप्रेत आभिमुख्ये" इति अव्ययीनावसमासेन प्रत्यध्वकुञ्जद्र म साधयां चक्रः। कि भूतयोरित्याह।

इत्थ नन्दनिदेशतश्चलितयोरिति इत्थमनेन प्रकारेग नन्दगोनशासनाद, गृह प्रस्थापतयोित्यथः (३)। कः पुनरसौ नन्दानदेश इत्याह, नक्त भीतरय त्वमेव तदिम राधे गृह पापयेति। एवं कार: कोपाविष्कार: (४ । हे मुगधे यतः काय्या- काव्यम वेचाव्य नक्त भीहरय त्वयेतावद्दरमानीतस्तस्मान्मेवेम कृष्ण गृह प्रापयेति कोपा विष्कारार्थः। कोपावष्कारश्च राध : इत्याक्षेप सम्बोधनपदेनेव लभ्यते।न पुनवत्स : पुत्रि : मातरि! इत्यादिनेत। राधाशब्द: पुनरुक्तोऽध्यदुष्टः यदुक्त-

१ केलिशब्देन च महाकाव्यलक्षनेषु न पुयम ३ प्रस्थितयो: २ अ्त् जयति पदेन नमसि्क्रिया ४ कोपाबिष्कार

( ३ ) प्रथम: सगः विषादे बिस्मये हर्षे कोपे दैन्येऽवधारणे। प्रसादनेऽनुकस्पायां पुनरुक्त (१) न दुष्यति ।। इति॥

केपि त्वय्येवाय जातविश्वासः त्वया नीयमानो गमिष्यतीति अवधारणार्थमेवकार वर्ण्णयांचक: । ननु कथ दिवारात्रिशङ्कत्याह । मेघैमें दुरमित्यादि, अम्वरमाकाश मेघमेटुर स्निग धमाच्छा- दितमिति यावन् । वतभुवः श्यामास्तमाला्र मररिति, अरण्यप्रदेशाः तापिञ्छवृक्षः श्यामला इत्यर्थः। जलदाच्छन्नतया रवेरदरशन तमालश्यामकाननत्बेनान्धकार- बाहुल्यमतो रात्रिशङ्का जागर केत्यभिप्रायः। ननु केलयः जयन्तीति। केलीनां जयक्रियाकर्तत्व न घटते। अचेतनस्य चिकीषाया अभावान्। उत्कर्षप्रतिपत्तिरेव जयतेरथः । तथाह नियतोत्कषप्रातेपत्तौ सकम कोडयम् तथा जयते शत्रु राजेति अनियतोत्कषप्रतिपत्तौ तावपि सकम कः, यदि तब शत्रु जयाते। सर्वोत्कर्षप्रतिपत्तौ अकम कः। यथा जयति रघुब शतिलक शत। यरच सर्वोत्कष्ठः कसत न नमतीत जयत्यर्थन नमस्कार आक्षिःयते । ततो मुख्यार्थ वाधेनाथान्तरस क्रमितवाच्य व्यडन्ग्यस्वरूपतवा राधामाधवयो: रह: केलयो नमस्काराहा इत्यथ:। तेन र: केलि प्रति प्रणतोऽस्मीत्यथ: सम्पाद्यते। राधामाधवयोरिति राधा च माधवश्चेति द्वन्यः। क्वचिदनभ्यहि तस्यापि पूर्व निपातः स्वात्प्रायिक चतत्तव मित्युक्तेः । यद वा शृङ्गाररसप्रधान हि काव्य शृद्गाररसे च स्त्रिया एव प्राधान्यमिति राधायाः प्राङ निपातः। नक्त भीरुरय त्वमेव तदिममित्यत्रान्तादेशाभावादेनादेशो न। अस्त्यय दण्ड इममानयेत्यत्र यत्र तत्कि्चिद्विधाय कार्य्यात्कार्य्यान्तर निरदिश्यते सोडन्वादेश इति। जयादिति काशिकाकारः। राधाविशाखा (२) माचर् राधागोपाङ्गनामपि । "दामोदरो ह् षीकेशः केशवो माधवः स्वभूः" इत्यमरः। "निकुञ्चकुस्जौ वा क्लीबे लतादि पिहितोदरे" इत्यमरः। "रहस्तच्वे रतेगुह्य" इति मेदिनी। "नक्त' च रजनाविति" इत्यमरः ॥ शाद ल विक्रीडित छन्दः ॥ १॥

।। श्र तिरत्र्जनी।।

श्रीकृष्णशरणम्। श्रीराधाकान्तशरणम्। श्रीराधाकुष्णौ जयतः। मेघ रिति। मङ्गलादोनि मङ्गलामध्यानि मङ्गलान्तानि च शास्त्राणि प्रथन्त इतिन्यायेन काव्यादि पद्यादौ माङलिके शब्दे प्रयोक्तव्ये सति श्रीपदगृरुत्रयात्मकभूमिदेवताको मगण आदौ

१ पौनरुकतम्, २ राधाब शाख

गीतगोविन्दे ( 8 )

प्रयोज्य इति। उक्त च मगणस्य श्रीपदत्वम्। उवी मास्त्रिगुरुः श्रिय वितनुते न स्वस्ति लोकजीवितमिति। यद्यप्यादौ मगणः साघुस्तथाप्यादी म-व्ण्ण प्रयोगे दोषोड्त। तदुक्त भयशोक-मरण-कशदाहान् कुरुते क्रमादिह् पवर्ग इति शुभवर्ण्णप्रयोग नियमोऽपि कनिकण्ठपाशो कथित इति। वर्ण" गण च काव्यस्य मुखे कु्यात्सुशोभनम्। कत्त, नायकयोस्तेन कल्याणमुपजायते ॥

अन्यथा कष्टसम्पत्तिरनयोरेव सम्भवेदिति। समाधान तु जयदेवकवेम हानु- भावत्वाददोष:। तटुक्त कविकण्ठपाश एव।

जगदुदयस्थितिविलयसहिता: खलु लोकविख्याताः। सामानुग्रहकुशला देवा ऋषयो नरा ये वै॥ तेषामीश्वरसद, शां काव्यग्रथन सलक्षण यस्मात् । न प्रत्यवायदोषस्तेषां तेजोविशेषेण ।। इत्यलं गुण दोषगवेषणया। प्रकृतमनुसरामः। हे राधे ! यस्मात् कारणात् अम्वरमाकाश मेघेमेदुर निविड़मिति याबत् वर्तत इति शेषः। अत्र यत्तदोर्नित्यसम्बन्धादितिन्यायेन तदिममित्यत्र (१) तच्छव्दस्य प्रक्रान्तादयर्थभावेन यच्छव्दसापेक्षत्वात्।तत्सामर्थ्यादागतस्य यस्मादित्यस् साधारण- त्वनागतस्य च वर्त्तत इत्यस्य च यथा वनभुव इत्यादावन्वयोऽ्यवगन्तव्यः । यस्मात् तमालद्र म स्तापिक्छ्तरभिः वनसुवो मागस्थली विपिनभूमयश्च श्यामा: नीलवर्ण्णाः, अविस्पष्टमार्गा इति यावन् । वर्त्तन्त इति शेपः । अत्र तमाल(२) द्रुमरितिपद तन्त्र- णोपात्तम् । सकृदुचचरितमनेकोपकारक तन्त्रामति तन्त्रावेदः कथयन्ति। तेनायमर्थः संपन्नः । तमालद्रवस्तापपिच्छतरवः । "पलाशाद्द्रमागमा" इत्यमरः। तेषामिव मा येपां ते ताहशाः 'मा निषेधे प्रभालक्ष्म्योर्वाणीनद्योः सरस्वतीति" नानार्थंदीपिकायाम्। इति व्युत्पच्या इद पद मेघेरित्यनेनापि योज्यम् । तथा च नीलमेघस्यावश्य वृष्टि- सूचकत्व न कृष्णस्य गृहप्रापणोपदेशः समञ्जसो भवतति। तथा ताहशमेघस्य गाढान्ध- कारसम्पाद्कत्व न कृष्णस्य वर््यमानतारविदूरोापे नियान्त्रतो भवति। तथा नक्तं रात्रिश्च। तथाय कृष्णो भीरुम यशीलश्च। एकाकी सन् गृह प्रतिगन्तुमसमर्थश्चेत्यर्थः अथवायं नक्त रात्रौ भीरुरिति वा तत्पूर्वोक्तादत्वरमेदुरत्वादिकारणात्। त्वमेव

१ तदिमनित्यत्न २ तमालद्र रिति

( ५) प्रथम: सर्गः

इम भयशील बालकृष्णमित्यत्र। एकशव्दानुकथनमात्रेणेदम् एनादेशो न भवति । एष छन्दोडधीते एनमध्यापयेदित्यादाविव। एनक्रियाप्रयोगाभावात्। अतएब एतमात- झ्वित विद्यादित्यत्रापि एकशव्देनानुकथनाभावादेकक्रियाप्रयोगाभावाच्च नैतदेनादेश इति केचित्। "अथेनमद्रस्तनयाशुशोचेत्यादाव कक्रियाभाव डयेनादेशस्य दष्टत्वान्"। प्रह्लावन ज्योतिरनेनेत्यादावेनादेशस्थलेऽपि एनादेशाभावादेनादेशनियम कवयः प्रायशो नाङ्गीकुर्व न्तीत्यर्थ इत्यलमतिचच्च या। गृह स्वकीययासमन्दिर प्रापय नय, "गतिबु द्वीत्यादिना द्विकर्म कत्वम् (१।४।५२) त्वमेवेत्यत्र तस्या एव तस्मिन्नेवानु- रागातिशयद्योतनार्थमेवकारः। अतएव तयोरुत्तरत्रप्राधान्येन व्ण्य विहारस्वारस्य च इत्थमनेन पूर्वोक्तप्रकारेण "इदमस्थमुरित (५।३। २४) थमुप्रत्ययः । नन्दनिदेशतः नन्दगोपस्य शासनात् अथवा इतूथ चासौ नन्दनिदेशश्च, तस्मादिति वा पश्चम्यास्त- सिलिति (५ ।३।७) तसिल प्रत्ययः । सुप सुपेति समासः । एवं भूतनन्दनिदेशादित्यर्थः । चालतयोः काललिन्दीतटान्निजावास' प्रयातयोरित्यथ: राधानाम - का िद्वल्लवाङ्गन। माधवः श्रीकृष्णः तयो रहः केलयः एकान्तक्रीड़ा:, वासकसज्जाद्यष्ट- विधनायिकोचितश्रृङ्गारचेष्ठा इति यावत्। इममर्थमुत्तरत्र कविरेव स्फुटीकरिष्यति। यमुनाकूले कालिन्दीतटप्रदेशे कुञ्जाश्च द्रमाश्च। अध्वनि गृहागमनमार्गे कुञ्जद्र माः अध्वकुञ्जद्र माः तान् प्रति प्रत्यव्वकु्जद्र मम् । 'अव्ययं विभक्तीत्यादिना (२१।६) यथार्थे वीन्सायामव्ययीभावः। अध्वनि प्रतिकुञ्ज प्रतिद्र मामत्यथः । अथवा अधुना सहेत्यर्थे प्रत्यध्व प्रतिकुञ्ज प्रतिद्र मममित्यथः । अध्वन्य ्येकान्ते क्रीड़ाः सम्भवन्तीति कविप्रसद्विः। अत एकान्ते नैभयेन क्रीड़ामन्ये ज्ञास्यन्तीति धिया अतिपरिचयादिह् रतिर्भवतीति न्यायं मनसि निधाय विहाराणामभ्यास विहारसूचनाथ तन्प्रयोग इत्यवान्तव्यम्।

कुञ्जो नाम लतागृह जयन्ति सर्वोत्कर्षेण वर्त्तन्ते अथवा राधामाधवयोर्यमुनाकूले प्रत्यध्वकुञ्जद्र म या रहः केलयः ता जयन्तीति वा योजना, अस्मिन् पक्षे जयन्तीति पद सरसं भवति अत्र यत्तच्छव्दयोः प्रयोगाभावेऽपि तदर्थोउङ्गीकर्त्तु शक्यते, तदुक्त काव्यप्रकाशे सप्तमोल्लासे यतच्छव्दयो: प्रयोगाभावेऽपि तयोरर्थोडङ्गीकर्त्त शक्यत इत्युक्त्वा इदमुदाहतम्-

गीतगोविन्दे

ये नाम केचिदिह नः प्रथयन्त्यवज्ञां जानन्ति ते किमपि तान् प्रति नैष यत्नः।

उत्पस्यतेऽस्ति मम कोऽपि समानधमा कालो ह्यय निरवधि बिपुला च पृथ्वी॥

इत्यत्र तृतीय चरणे य उत्प्यते तस्मै अयं यत इति यत्र नः शब्ाङ्गीकारेग तैरेव व्याख्यातम्। तद्वन्प्रकृतेऽपीते न कोडपि विरोधः। अत्र जयतेः सर्वोत्कर्ष' परत्व च। इतिवचनादवगन्ततर्यम्।

निपाताश्चोपसर्गाश्च धातवश्चेत्यमी त्रयः। अनेकार्थाः स्मृताः सर्व पाठस्तेषां निदर्शक: ॥

ननु चात्र विघ्ननिरासकत्वेन नमरकारस्यव कर्तव्यत्व युक्त, न तु सर्वोत्कपेंण वर्त्तमानस्यास्थति चेन्न, जयतेः सर्वोत्कर्ष परत्वात्तत्य जयत्यर्थे नमस्कार आक्षियते इति। तथा च ताः रहकेली: प्रणमामीत्यर्थोऽपि लभ्यते। तथा चा विघ्ननिरासोपि सम्भवतीति भावः । अत्र च आत्मारामस्यापे भगवतः श्रीकृष्णस्य मायावशात्परानु- जिघृक्षया वा रहः केलयः सम्भवन्त्येव। तदुक्त श्रीमहाभारते-

भगवानपि ता रात्री शरदोत्फुल्लमललिकाः। वीक्ष्य रन्तु मनश्चक्र योगमायामुपाश्रित:॥

इति विक्कबित तासां श्रुत्वा योगेश्वरेश्वरः । प्रहस्य सदय गोपीरात्मारामोऽप्यरीरमत् ।।इति॥

न चात्र धर्मशीलनार्थ मवतीर्ण्णस्य भगवतः श्रीकृष्णस्य परदाराभिमर्षणमयुक्त मिति शक्यम्। महात्मनस्तद्दोपाभावात्। उवत च तत्रव

धर्म व्यतिक्मो द,ष्ट ईश्वराणां च साहसम् । तेजीयसां न दोषाय बह्न : सर्व भुजो यथा ।।इति॥

न चात्र श्रोके श्रौढ़नायकस्व वाल्यगुणप्रतिपादनाद्वाक्यदोष: शड़क्यः। बालस्य सतः पूतनाशकटासुरप्रमुखभङ्गादौ प्रौढ़चेट्ाया दष्ठत्वान् पितृवाक्यानुवादरूपत्वाच लोकेडपि प्रीत्या प्रौढ़मपि पुत्र पिता बालत्वेन व्यवहरन् दष्टवालस्यव सतः प्रौढ़चेष्ठा-

(७) प्रथम: सर्गः

वर्ण्णन तस्य लोकोत्कृष्ठतासूचनार्थ मवगन्तव्यम्। न चात्र मेघरित्यनेन वर्षत्तु- प्रतीतेरुत्तरत्र वसन्ते वासन्तीत्पत्र च क्रीड़ोपयोगि वसन्तत्तु प्रतीतेर्विरोधः। भगवतः क्रीड़ाना बह्नत्तुव्यापित्वस्य पुराणान्तरे प्रसिद्धस्य विवक्षितत्वात्। अन्यथा शरत्कालप्रसिद्धाना रासक्रीडाना रासे हरिमित्यत्र रासे सहनृत्यपरेत्यत्र च वर्णनाविरोधापात्तिः। केतकीगन्धबन्धुः केतकदन्तुरिताश इत्यत्र वर्षर्त्तुप्रसिद्ध-

वर्षाकालस्या युद्दीपकत्वेन। क्रियादोपयोगित्वाच, अनुगिरम तुभिर्वितायमान- मित्यादौ सर्वेश्वरसेवाथ" सर्वदा सर्व त्तु समागमप्रतिपादकपुराणकाव्यविरोधा- पत्तेरित्यलमति विस्तरेण।

अत्र च परस्परावलोकनपरिचुस्बनाद्यनेकमेदः सम्भोगशङ्वारः अभिलाप- विरहेष्यप्रिवासशापजत्वेन पश्चविधो विप्रलम्भशृङ्गारश्च यथासम्भवं प्रतिपाद्यः न चात्र राधामाघवयोः प्राथमिक स्भोग: परन्तु विरहेर्ष्यामानान्तरसम्भोगः । निभृतनिकुञ्ल त्यादौ तस्वव सुज्ञानादिति एवं रूपस्य शृङ्गारस्य विष्णुरूप सामवेदादुत्पत्तिः । तदुक्त -- सामऋग यजुस्थर्वेभ्य श्वत्वारः प्रथमे क्रमात्। जाता हास्यादयस्तेभ्यः शान्तस्तूपनिषद्गणात्।। शृङ्गारस्याधिदेवता विष्णुः, तटुक्त- शौरि: शक्रो महाकालो ख्द्रोगणपतिवि धिः। कालो यम: पर ज्योतिरित्येषामघिदेव ता।। एतन्नायकलक्षणं तु- स्थित्वानुरागः सुभगः कलाभिज्ञो विलासवान्। चतुर कामतन्त्रषु शृङ्गाररसनायकः । इत्यय चतुष्प्रकारः। तदुक्तम्- अनुकूलो दक्षिणश्च धष्टश्च शठ इत्यपि। एतन्मव्ये कृष्णः शठ नायको दक्षिणश्च। उक्तमनेन कविना सप्तमसगे- नायातः सखि निदयो यदि शठस्त्व दूति ! किं दूयसे । स्वच्छन्द बहुबल्लभः स रमते कि तत्र ते दूषणमिति ॥। बहुवल्लभो नाम दक्षिणनायकः। लल्लक्षण तु- एकसां सक्तचित्तोऽपि कान्तास्वन्यासु यः समम् । वत्त ते गूढरागः सन् प्रोक्तोऽसौ दक्षिणो बुधः ॥इति॥

गीतगोविन्दे ( ८)

गूढविप्रियकृच्छठः नाययिकामात्रविप्रियकारीत्यथः। रसानुरागवृत्तिरत्र कौशकी। तदुक्त-

शृङ्गारे कौशिकी वृत्तिर्नियता समुपाश्रता इति । तस्या लक्षण तु-

या श्रक्षणनेपथ्यविशेषयुक्ता सुसयुता या बहुनृत्यगीतः ।

कामोपभोगप्रसवोपरागां तां कौशिकीं वृत्तिमुदाहरन्तीति॥

अस्या अङ्गानि तु-

नर्म स्कूर्जों नर्म च नर्म स्फुटश्च नर्म गर्भ श्व । कौशिक्या: सप्रोक्तान्यङ्गान्येतानि चत्वारि॥ प्रियोपच्छन्दनकृते कृत वाग वशचेष्टितः। विद्धे कीडितं नर्म हासेच्छाभयमानभाक ।।

नर्म स्फूर्ज: स विज्ञ थः सम्भोगोभयमाश्रितः । नर्म स्फोटो भव द भाव: सूचितोऽन्यरसोदयः॥ प्रच्छन्न नेतृव्यापारो नम शतसिद्धय इति।

पाकोडत्र द्राक्षापाकः। तल्लक्षण तु- द्राक्षापाकः स विज्ञयो विहरन्तः स्फुरद्रस इति। अलङ्गारद्रयं तु यथासस्भवमूह्यम् । अत्र श्रोके राधामाधवरहःकेलिविषयरतिप्रतीतेभ विध्वनिः। रतिर्देवादिविषया भाव इत्य- भिधीयत इति लक्षणात्। अलङ्कारस्तु प्रथमाद्धडम्बरमेदुरत्वादि वाक्यार्थाना गृह- प्रापणहेतुत्वप्रतीतेर्वाक्याथ हेतुक काव्यलिङ्गमलङ्कारः। हेतोर्वाक्यपदार्थ त्वे काव्यलिङ्ग द्विधा मतमिति लक्षणात्।

इमं गृहं प्रापयत्यनेन राधामाधवयो रहःकेलयो जयन्तीत्यनेन च एकस्मिन्नेव कृष्णे प्रतीयमानयोर्बालत्वप्रौढत्वयोराभासमानस्य विरोधस्य भगवतो हुरेरचिन्त्य महिमत्वेन समाधानाद्विरोधाभास।

(६) प्रथम: सर्गः

वागदेवता चरितचिति तचित्तसझा पझ्मावतीचरणचारणचक्रवर्त्ती।

श्रीवासुदेबरतिकेलिकथासम त- मत करोति१ जयदेवकविः प्रबन्धम ॥२।

एक वर्ण्णास्या वृत्तिलक्षणो वृत्तनुप्रासाख्यः शब्दालङ्कारः । तटुक्त काव्य- प्रकाशे-

वर्ण् साम्यमनुप्रासश्छेको बृत्तिगतो द्विघा। सोऽनेकस्य सकृद पूर्व: एकस्याप्यसकृत्परः ॥ इति ॥

एतेषा तिलतण्डलवन् संश्लेषात् संसृष्टिरलङ्कारः। तिलतण्डुलस स्कृतन्यायात् यत्र परस्पर सश्निष्येयुरलद्वारा सा ससृष्टिनिर्गद्यते । शार्द लविक्रीड़ित छृत्तम्। सूर्य्याश्व म सजस्तता: सगुरवः शाद् ल विक्रीडितमिति लक्षणात् ।।१।।

। सर्चाङ्गसुन्दरी ॥

जयदेव नामा कावेरेत प्रबन्ध गीतगोविन्दाख्य करोति। कीदश श्रीवासुदेवरति केलिकथासमेत श्रीयुक्तवासुदेवस्य रतौ काल: पारहासादः। तदा/श्रता या कथा तया समेतामत्यर्थः । जयदेवः कीहक, बाग्देवताचरेताचात्रेताचत्तसझ्मा, वाग्देवता सरस्बती तस्याश्चरित कावेत्वादिक तेन चित्रित चित्ररूपेण लिखित चित्तमेव सद्म यस्थोते विग्रहः । आश्रयस्य गीतगोविन्दस्य योग्यता प्रतिपादनार्थ चित्तस्व सद्मतयारूपता साध्व व सद्म चित्यूते, तेन साध्वितसझनः साघुताप्रतिपादनार्थ चित्रितशव्दोपादान "गृह गेहोदवसित' वेश्म सद्म निकेतनमित्यमरः।" पुनः कीदक, पझ्मावतीचरणचारण- चक्रवत्ती, पद्मावती लक्ष्मीः , तस्वाश्चरणयोश्चारणचक्रवत्ती नटश्रेष्ठो वा ।

१ ग-छ तनोति

गीतगोविन्दे ( १० )

"चारणः कथितो भृत्ये नर्त्तके स्त तिपालके" इति कोषः ।'चक्रवर्त्ती सार्वभौमः नृपोऽन्यो मण्डलेश्वरः" इत्यमरः । अत्र वाग्दवतेत्यनेन कवेः पाण्ड़ित्यम्। पद्मावतीचरणचारणेत्यतनेन लक्ष्म्या भक्त्यातिशयेन कवे: दारिद्यापगमः। अवश्य कविना दारिद्योपशमाय यतनीय, यतो दरिद्रकवित्वस्य जनाश्रद्धयत्वात्। यदुक्त विष्णुपुराणे-

सदो वै गुण्यमायान्ति शीलादा: सकला गुणाः।

पराङ मुखी जगद्धात्री यस्य त्व विष्णुवल्लभे ।। इति॥

पद्मावती पद्म कमलमस्त्यस्याः उषितश्चेति डीप, सज्ञायामित्यनुद्ृत्तौ शरादीनां चेति दीर्घ:, अत्र जयदेवकवेः पझ्मावती भार्या तदुपादानात् कव रन्याङ्गना- वमुख्य शरृङ्गारित्वं च इत्याह धृतिदासादेः समीक्षिताभिधानम्। अन्यथा अनेकेष्वेव सत्सु प्राधान्यसम्भवात् कब: पद्मावत्याः उपपतित्वापत्तिः। नच पद्मावतीशव्दस्य लक्ष्मीवाचिताया कव रन्याङ्गनाव मुख्य शृङ्गारित्व चप्रतिपादित न भवांत इति वाच्य स्वयमेवास्थार्थस्य जयात पद्मावतीरमणेत्यनेन पुरस्तात्कविना प्रतिपादित- त्वात्। तदेवं मुख्यवृत्या पझ्मावतीशव्दो लक्ष्मीमाचष्ट, च्छलात्तु कवे: प्रियास्मरण- मित्येतत्त द्व्यवस्थित यथा भारवेः सर्गसमाप्तौ लक्ष्मीशब्दः। वसन्ततिलक वृत्तम् ॥।२।

। श्रृ तिरञ्ञनी ॥।

अथ जयदेवकविः स्वकविताया बीजशुद्धि सूचयन् चिकीर्षित निर्दिशति, वागदेवतेति। वाचाभिमानिनी देवता वागदेवता। वाग रूपा देवता वाग देवता सरस्वती तस्याश्चरितं विहरण तेन चित्रित संजातचित्र "तारकादित्वादितच प्रत्ययः" अथवा चित्रितं चित्रबत्कृत, चित्रशव्दात्तत्करोति "णिचि कमणि क्तः", पक्षद्वयेऽपि चरितालकृतमित्यर्थः । तादृश चित्तसद् चेतोमन्दिर यस्थ तादशः निरन्तरसरस्वतीनर्त्तनरङ्गमानस इत्यर्थः ।

यथा लोके कयाचित्कामिन्या विविध: शिलश्चत्रित गृह सर्वानन्दकर भवति तद,वत्पठितेऽपीति द्योतयितु चित्रितमित्युक्तमिति ज्ञेयम्। अनेन वक्ष्यमाणप्रबन्धानु-

( ११ ) प्रथमः सर्ग:

ग्राहकः समग्रः सरस्वती प्रसाद: सूचितः । इयमेव कविताया बीजशुद्धिर्नाम।

किं च पद्मावती नाम जयदेवस्य निजनायिका। तदुक्तमनेनेव कविना दशम- सगे-"जयतु पद्मावतीरमणजयदेवकवि भारती उषितमिति गीतमिति।" तस्वाश्चरणौ पादौ तयोपचारणा नृत्यविरोपा: तेवा चक्र समूहृस्तस्य वर्त्ता प्रवर्त्तकः । अथवा चारणेषु चक्रवत्ती सार्वभौम: तत्रातिप्रवीण इत्यर्थः । अथवा चारणचक्रमव चारणचक्रम्। "उपमितमित्यादिना समासः"। चक्राकारनृत्यबिशेष इत्यर्थः । तत्र वत्ती चारणस्य कुण्डलिनृत्यभेदत्वात्तस् चक्राकारत्वमवगन्तव्यम्। चारणलक्षण तु रामदेवीये-

उद्यत्सु चाद्यचक्र षु हा हा हूं कारभूषितम् । सरसान्दोलनास्तानप्र सादगुणगुम्फनात्।।

सौराष्ट्रा देशजा यत्र चारणा गणकाकुभिः। तत्तद्रसोचित रागगायन्त्यो बहुभद्रिभिः॥

करताल रनुगतै: पादन्यासः समुद्धतम्। भ्रमण रपि यन्नृत्य' शन्यनृत्य वितन्यते॥

नार्य्य श्चेन्मण्डलाव च्र्या प्रबिशन्त्यवगुण्ठिताः । भवेच्चारणनृत्य तु तत्सौराष्ट्र पतेः प्रियम् ॥इति॥।

अत्र ताम्बूलमध्यभिसमर्य सुवाद्य नृत्यगीत ः सुतृप्तमभिपूजयता पुरावदिति। क्रमदीपिकायां भगवतः पुरुषोत्तमस्य नित्यपूजाप्रतिपादकचतुथपटले प्रतिपादित पूजा- विधानम्। संस्त्वया धर्मश्च कर्त्तव्यः सोऽनया सहेति वचनार्थं चावकलय्य भगवद्भक्ताप्रणिजयदेवः स्वकान्तां पद्मावतीमेव स्वष्टदेव तायाः कृष्णस्यात्र प्रतिदिनं पूजान्ते नर्त्तयतीत्यनुसन्धेयम्। एतादृशो जयदेवकविः वर्णयिता।

श्रिया युक्तो वासुदेवः श्रीवासुदेवः। राक्षसवधार्थ वसुदेवसूतुत्वेन आविभू तः। वसुदेव स्थापत्यं पुमान्। यत्र व प्रत्ययः, ऋष्यान्धकवृष्णिकुरुमयश्चेति प्रतिषेधावत्ता। वसन्त्यस्मिन् भूतानीति वासुः अथवा अन्तर्यर्यामित्वेन सर्वत्र वसनीति वासुः। तदुक्त श्रीवि ष्णुपुराणे-

गीतगोविन्दे ( १२ )

सर्व त्रासौ समस्त च वसत्यत्रति व यतः। ततः स वासुदेव ति विद्वद भिः परिपठ्यते ।।इति।।

वसतेरुणादयो बहुलमिति तन् प्रत्ययः । स चासौ देवश्चेते विग्रहः। श्रीग्रहण तेन सह लक्ष्भ्या अनपायिनीत्वादवगन्तव्यम् । एतादृशस्थ वासुदेवस्य या रतिकेलयः शृङ्गारचेष्टास्तासां कथाप्रबन्धानुरूपत्वेन लोकप्रख्यापन तया समेत बासुदेवश्ृद्गार- चेष्टावर्णनात्मकमित्यर्थः । अथवा श्रीश्च बासुदेबश्च तयो रतिकेलिकथासमेतमेतम्। एतच्च "पद्मापयोधरेत्यत्र श्ितकमलाकुचमण्ड़लेत्यादौ" तन्स्पष्टम्। यद्वा श्रोशब्देन तत्कल्पा राधा कल्यते। तस्था वासुदेवस्व च रातेकेलिकथासमेतमिति वा । अनेन प्रबन्धस्य साफल्य सूचितम्। तदुक्त हरिभक्तिसुधोदये-

सा पङ क्त्यपि कर्वेर्वाणी हरिनामाङ्किता यदि। सा त्राणी सफला ज्या चिफलान्यसमाश्रया।

एतंवक्ष्यमाणप्रबन्ध चतुद्धातुसमेत पडङ्गभासुर' वृत्तमान ताण्डवनामधेय वाक सन्धिमित्यर्थः । तदुक्तं गीतचूड़ामणौ-

चतु भेधा तुभि: षड भिश्चाङ्गैय स्मात्म्रयुज्यते ।

तस्मात् प्रबन्ध: कथित प्रतापपृथ्वीभूभुजा ॥ उद्ग्राह्याद्यास्तु चत्वार: स्वरादीनि च षट तथा।। वसन्ति यत्र तजज्ञयः प्रबन्धो वस्तुसज्ञया॥

उद्ग्राह: प्रथमो भागस्तथा मेलापकध्रचौ। आभोगश्च प्रबन्धस्य चत्वारो धातवो मताः ।

पदतेनौ च विरुदपाटौ तालस्वरौ तथा।

अङ्गान्येतानि षट प्राहुःप्रबन्धस्य यथाक्रमम् ।।इति॥।

एतत्स्वरूप सङ्गोतरत्नाकरे द्रष्टव्यम् । विस्तरभयान्नात्र लिख्यते।

( १३ ) प्रथम: सर्ग:

वृत्तलक्षण-

छन्दःशास्त्र न केनापि तालेनेष्ट न गीयते। स्वर युक्त वियुक्त वा वत्तं गायन्ति तद्विदः॥। नियमोऽनत्यादिवण्णानां छन्दो जातिप्रसिद्धतः । गणानां मात्राणां तत्र प्रबन्धक रुदीरितम्।। त्रिप्रकारमिद वत्त सममर्दसम तथा। विषम चेति विज्ञेय छन्दःशास्त्रबिशारदः ॥ समवृत्तं सम: पाद विषम विषम पदः ॥इति॥।

अतएवात्र गीतगोविन्दे क्वचिचच 'वहति मलयसमीर' इत्यत्र पश्चमसगे विषम- पदप्रयोगोपपत्तिरवगन्तऱ्या। तालार्ण्णवलक्षण प्रबन्धलक्षण तु-

रागेनैकेन केनापि गद्यपद्य र्य हच्छया। ताल श्च बहुभियुक्तस्तालार्ण्णव इतीरितः ॥इति॥।

चम्पूरूपमित्यर्थः । तदुक्त-

गद्य पद्य च मिश्र च त्रिविध' काव्यमुच्यते। पद्य तु छन्दसा बद्ध गद्य काव्यकदम्बकम् ॥ गद्यपद्यात्मक मिश्रं चम्पूरित्यभिधीयते ।इति॥।

पदमालेत्यपरे । चम्पू एतादृश प्रबन्ध करोतति। करिष्यति निर्मास्यतीत्यर्थः। वर्त्तमानसामीप्ये वर्त्तमानवद्वेत्ति भविष्यति लट। अथबा एतस्यापि शब्दस्य प्रबन्धा न्तर्गतत्वेनारब्धपरिसमाप्तिप्रतिपादकरूपलट प्रयोगोपपाच्तर्वा । अत्र करीतीति प्रथमपुरुषः रामः करोतीतिवत् क्वनातिशय द्योतयति । पद्य गीतात्मक प्रबन्ध रचयितु जयदेव एव समर्थो नान्य इति भावः ।

यत्करोषि यडश्नासि यद्जुहोषि ददासि यत् ।

यत्तपस्यसि कौन्तेय तत्कुरुष्च मदर्प णम् ।

गीतगोविन्दे (१४) यदि हरिस्मरणे सरस मनो यदि विलासकलासु कुतूहलम्। मधुरकोमलकान्तपदाबली श णु तदा जयद ब सरस्वतीम॥ ३॥

इति भगवद्वचनानुरोधेन क्रियाफलस्य कत्तृ गामितामीश्वराधीनतां च सूचयितु परस्म पदप्रयोग इतिभावः । अत्र च्छेकानुप्रासोऽलङ्कारः । वसन्ततिलक वृत्तम्। "उक्ता वसन्ततिलका तभजाजगौ ग" इति लक्षणात् ॥ २ ॥

। सर्वा डसुन्दरी॥

सिद्ध डपि प्रतिपादितार्थे हदयाह्वादकत्वाभावात्कदाचिज्जना: श्रद्धयुरित्याह यदीत्यादि। हे वैष्णवजन ! हे विलासिजन : यदि हरिस्मरणे सरस मनस्तिष्ठति, यदि विलासकलासु कुतूहलमस्ति, तदा जयदेवसरस्वतीं शरृणु इति वाक्यार्थः। केवल हरिस्मृतौ वष्णवजनस्य व श्रद्धा, केवल-विलासकलासु विलासिजनस्यव श्रद्धा इत्यु- भयोरुपादानम् । कीदशी सरस्वती, मधुरकोमलकान्तपदावलिं, मधुरा रसबती, कोमला सुकुमारा, कान्ता लौकिकार्थापदावलि: यस्या इति विग्रहः, उक्त च काव्या- दश- "मधुर' रसबद् वाचि वस्तुनापि रसः स्थितः। अनिष्ट राक्षरप्राय सुकुमारमिहोष्यते । कान्त सर्व जगत्कान्तं लौकिकार्थानतिकमादिति विलासकलेति, विलासश्च कला चेति द्वन्द्वः कलाश्चतुःपष्टिरूपा:, क्रीडोपभोगशालित्व विलास:, यदुक्त नाटय- लोचने-

स्थानासनगमनाना वक्त्रभ्र नेत्रकर्म णां चैव। उत्पद्यते विशेषो यः श्लिष्टः स तु विलास: स्थात् ।।इति स्त्रीबिलासः।।

( १५ ) प्रथम: सर्ग

स्थितपूर्व: प्रियालाप: सुखदुखे व तुल्यता। धीरा दृष्टि गतिश्चित्रा चिलास: परिकीर्ततितः ।।

इति पुबिलास: द्रु तविल्वित नाम वृत्तम्। द्र तावेलन्वितमाह नभौभरौ।।३।।

।। श्रु तिरञ्जनी ॥

जयदेवकविः स्ववाग व जवस्य लोकोपादेयतासामग्रीमाह यदीति। अत्र श्रोके शृणु मनः शब्दयोः सामर्थ्याज्जन तवेति पदद्वयमपाहृत्तव्यम । हे जन ! तव मनः हरि- स्मरणे उपासकस्याविद्या तत्कार्याणि पापानि वा हरतीति हरिः, तस्य स्मरणे चिन्तनरूपे तृतीयभक्तौ उक्त च।

श्रबण कीर्त्तन बिष्णोः स्मरण पादसेबनम्। अच्च न बन्दन दास्य सख्यमात्मनिबेदनम्॥ इति॥

यदि सरस सराग साभिलाषमिति यावन, "शङ्गारादौ विषे वीय गुणे रागे द्रवे रसः" इत्यमरः । भबेदितिशेषः । अस्ति भवयोः साधारण त्वात् । तथा विलासेषु विभ्रमेषु शृङ्गारचेष्ठास्विति यावत्। कलासु कामकलासु च। तव मनो यदि कुत हल कौतुकि स्यात्। कुतूहलशब्दादर्श आदित्वादच् प्रत्ययः । आमुस्मिक हिक सैख्यापेक्ष' यदि स्वादिति पादद्वयसमुदायार्थः। अत्र ननु लोकोपादेयत्व सूचितम्। तदा तहिं हे जन मधुराणि माधुर्यगुणयुक्तानि, कोमलानि प्रसादगुणसम्पन्नानि, कान्तानि ओजोगुणघटितानि, यानि पदानि, तेषामावाल: समूहो यत्र, तादशी मधुरेत्यादि पद्यावलिविशेषणं वा अन्रेव वोद्धव्यम्। दशगुणा इति केचित्, श्रषाद्यश्चतुर्वि शति गुणा इत्यन्य। माघुर्यादयस्त्रय एव गुणा इति काव्यप्रकाशकार:, तटुक्तं "माधुर्य्योजः प्रसादाख्यास्त्रयस्त पुनद शेति" इदमोजादिगुणत्रयेण यत्र जयदेवेन गुणसम्पत्तिरुक्ते/ि, गुणत्रयलक्षणं तु भारतीये -

आनन्दकत्व' माधुय्य गलितत्वस्य कारणम् सम्भोग-शान्त-करुण-विप्रलम्भेषु सोन्छ यम् ।।

गीतगोविन्दे ( १६ )

बाच: पल्लव यत्युमापतिधरः सन्दभ शुद्धि' गिरा' जानीते जयद व एव शरण: श्लाध्यो दुरूहद्र तेः१। शृङ्गारोत्तरसत्प्रम यचरन राचार्य्य गोबर्द्ध न- स्पद्धी कोऽपि न विश्रु तःश्रु तिधरोधोयी कविक्ष्मापतिः॥४।। गलितत्व नाम चित्तस्व द्रवीभावः, ओजश्चित्तस्वय दीपत्या सविस्तारस्य च कारणम्। बीरवीभत्सतरौद्र षु क्रमेणातिशयान्वितम्। वस्त्र जलमिव स्वच्छ तृणराशिमिघानलः ॥ यश्चित्त व्यश्नुते तूण स प्रसादोऽखिलाश्रयः ॥इति॥ तथाच एताद्ृशगुणस पन्नां जयदेवसरस्वतीं जयदेवकृतां प्रबन्धरूपां बाणी श्रृणु आकर्ण्णय। श्रवः श्रचेति श्रृणोतेः श्चुप्रत्ययः शृभावश्च । प्रत्ययादस योगपूर्वादिति हेर्लुक् । अस्यवार्थान्तरम्। हे मनः हरे: स्मरणेऽसरसमितिच्छेद: असरस विरस ? यदि भबेः, तदा तहि असारस्य निवृत्तये, भक्तविशेषणविशिष्टां जयदेवसरस्वतीं शरृणु। तच्छ, वणे तद्सारस्यनिवृत्तिद्वारा हरिस्मरणप्रावण्यं भवविष्यतीतिभावः। यदेवा कामुकस्य कुतूहलं मनः, केन निमित्तेन, कदा/चद् विलास कलासु असरसस्याः यद्वा, यदि मनः विलासकलासु वाह्यावभ्रम-कलास्वेव कुतूहल कोतुकि स्यात् तन्निवृत्तये भक्तविशेपणविशिष्टां जयदेवसरस्बतीं शृणु । तदाऽसारस्य निवृत्तिद्वारा विलासकलाप्रावण्य तन्निवृत्तिर्वा तव भविष्यतीति भावः। यदवा यदि बाह्यविषयलीलालालस' स्यात् हरिविलासकलासु असरस तदापि तन्निवृत्तये जयदेव- सरस्वतींशृणु। तत्र हरिविलासप्रवण स्यादितिभावः । शेष समानम्। अत्र मनोमात्र- सम्भोधनम् । आस्वाददशायां कवेरपि सह दयत्वमेवेति काव्यप्रकाशकारवचनात्। कवे: सतोऽपि जयदेवस्य मनसोऽपि सम्वोधनत्वमविरुद्धमिति भावः । अथवा तद्व्यतिरिक्तजनमनो वा सम्बोधनम्॥३।। । सबा इसुन्दरी ॥ सम्प्रति कबीनां प्रशंसाव्याजेन निन्दां कुर्वन्नात्मनः प्रौढिमाह वाच इति। १ ख दुरूहाद ते

(१७ ) प्रथमःसगः उमापतिधर नामा सान्धिविग्रहिको वाचः पल्लवयति विस्तारयतीत्यर्थः । एतेनास्य व्याख्याशक्ति दर्शिता, निन्दा तु पल्लवग्राहित्वात्। यदुक्त-

पल्लवग्राहिपाण्डित्य क्रयक्रीत च मैथुनम्। भोजन च परायत्त तिस्र पुसां चिडम्घनाः॥ इति॥

शरण: श्लाध्यो दुरूहद्र ते इति, दुरूहे प्रमेये समस्यादौ दुते शीघत्वे च श्लाध्यो द्र त- कविरित्यर्थः। द्र तदुःखोह्य पक्वे वा, निन्दा दुरूह द्रत एव श्लाध्यो नान्यत्रेत्येव धारणात् तु वेद्या। श्रृङ्गारोत्तरसत्प्रमेयरचन राचार्थ्यगोव्द्व नस्पर्द्वी कोडपि न विश्र त 11 शक्त इत्यर्थः । अत्रापि अवधारणेन अभिभवितुमिति रसान्तरानभिप्राया निन्दा जया श्र तिधरो धोयी कविक्ष्मापति.रति धोयी नामा कविराजः श्रतिघरः श्रवणमात्रादेव गृहीत- ग्रन्थ इत्यर्थः। निन्दा तु श्र तिधरतया हेयोपादेयव द्विरहितत्वात्पशुत्वापत्तः। यदुक्त-

उदीरितोऽर्थः पशुनापि ग्रृह्यते हयाश्च नागाश्च बहन्ति चोदिताः। अनुक्तमप्यूहृति पण्डितो जनः परेङ्गितज्ञानफला हि वद्धयः ॥ इति।

अतएव ते गिरां सन्दर्भशुद्धि ग्रन्थविशेष न जानते। कस्तहिं जानातीत्याह जयदेब एवेति शाद लविक्रीड़ित वृत्तम्।।।

श्र तिरञ्ञनी।।

ननु जयदेवसरस्वत्येव हरिस्मरणप्रवण विलासकुतूहलिभिश्च किमिति श्रोतव्या। उमापतिधरप्रभृतीनां तत् समान कवीश्वराणां विद्यमानत्वात्। तद्वाण्यपि श्रयतामित्या- शङ् य तेषां दोषाविस्करणपूर्व क स्वस्थ सारस्य प्रकटयति। वाच इतति।उमापतिघरना- मान्वर्थस'ज्ञः कविः। ताट्टशोऽपि स कवि: वाचः पह्लवयति करोतीति। केवल मृदुप- दवतीं कवितां करोति। न तु रसगुणालङ्कारसम्पन्नामित्यर्थः। पल्लवशव्दान्नतुवन्ता- त्तत्करोतिणिचि "विन्मतोर्लुगिति" सतुपो लुक। तथा शरणो नाम कश्चन कवि: सोडपि गिरां वाचां सन्दर्भशुद्धि पदघटनापाटवं जानीते जानाति। केवलपद्घटनाघटितां कवितां रचयति न त्वलङ्कारालङ्क तामित्यर्थः। तथा च श्रतिधरो नामान्बर्थसज्ञः कश्चन कवि: कोडपि भक्तकविद्वयादत्यन्ताप्रसिद्ध इत्यर्थः। अतएव कोऽपीत्युक्त', तथा धोयी नाम कश्चन कविः स तुन विश्रुतः न प्रसिद्धः स्वजन रेव कविरिति व्यवहियते। न तु दिगन्तविश्र त इत्यर्थ। अतः दुरूहाहते कुतक विना "अन्यारादित्यादिना

गीतगोविन्दे ( १८ )

पश्चमी"। शरृङ्गारोत्तराणि शरृङ्गाररसप्रधानानि यानि सत्य्रमेयरचनानि श्रुति कदुत्वादि दोषरहितानि निर्माणानि त है तुभिराचार्य्यगोवर्द्वनस्पर्द्वि।

आचिनोति च शास्त्रार्थमाचारे स्थापयत्यपि। स्वयमाचरते यस्तु तमाचार्य्य प्रचक्षते ॥ इत्युक्तलक्षणलक्षितो लोकगुरुर्जयदेव एव नान्य इत्यर्थः । अतएवात्र जयदेवेडयोगा- न्ययोगव्यवच्छेदेन सकलापि कविता सामग्री वर्त्तत इति सूचयितुमेवकार प्रयोग इति भावः। तथा च जयदेवस्यव सरस्वती श्रोतव्या न तूमापतिधरप्रभृतीनामितिभावः । अन्वयान्तर' वा, उमापतिधरः वाचः पल्लवयति, शरणः दुरूहाद्र ते शृङ्गारोत्तरसत्प्रमेय रचन: श्लाव्यः अर्थनिर्माणे चतुरः नत्वलङ्कारादिनिर्माणे। "गोवर्द्धनस्पद्वी विरोधी श्र तिधरः तत्रापि धोयीकविः न विश्रतः" सन्दर्भस्व रसगुणालक्कारवाक्यधम सघस्त शुद्धिं सम्यक्ाव्यघटनासामग्री जयदेव एव जानीते नान्य इत्यभिप्रायः।

अतश्च तस्यव वाणी श्रोतव्या नान्येषामितिभावः । अन्र जयदेवकवेरुमापतिघरप्रभृतिभिः कविभिरौपम्याक्षेपपूर्व क व्यातरेकप्रतिपादनाद्व्यतिरेकाल कारः।

शाद्ध वार्थ उथवाक्षिप्ते औपम्ये वस्तुनोद्वयोः यद्भेदकथन सोऽय व्यतिरेक उदाह तः ॥। इति ॥

अत्र कविप्रसङ्गादिद बोद्धव्यम्।

शुचिद क्षः शान्तः सुजनविनुतः सुनृतरतः कलावेदी विद्वान् किल मृदुपदः काव्यचतुरः। कृतज्ञो दैवज्ञ: सदयह दयः सत्कुलभवः शुभारागछन्दो गुणगणविवेकी स हि किः ॥

कायिकादिस्वरूप ु-

काथिको वाचिकश्चार्थः शिल्पिको मार्द कानुगः । बिबेकी भूषणार्थी च कघयः सप्तकीर्ततिताः ॥१॥ आघापोद्धारकृद्यावन्मनसो रुचिरात्मनः । कायिको वाचिक: शद्धवागाडम्बरकारक: ॥२॥

( १६ ) प्रथम:सर्ग:

।। प्रथम: प्रबन्धः ।।

मालवरागेण' गीयते

प्रलयपयोधिजले धृतवानसि वेदम् विहितबहित्र-चरित्रमखेदम्। केशव धृतमीनशरीर जय जगदीश हरे ॥ध्र बम॥ १

अर्थोडभिधेयश्चित्रार्थी शिल्पिको द्वयचित्रक त्। शब्दाथं मार्दवापेक्षी कवि: स्यान्मार्द बानुगः।३॥।, शास्त्रालङ्कारस स्कारी घिव की कविपुङ्गषः। अलङ्कार कनिष्ठो यो भूषणार्थी बुधैर्मतः॥४॥

उदात्तादि स्वरूप' तु अस्मत्कृतप्रसन्नराघवव्याख्याने निपुणमुपपादित द्रष्टव्यम् ।। ४। । सर्वाङ्गसुन्दरी । संप्रति भगवतो दशावतारान वर्णयितुमाह। मालवरागेण गीयते। तस्त ध्यानम्-

नितम्बिनीचुम्बितवपक्त्रद्शुकद्य तिः कुण्डलवान् प्रमत्तः। सङ्गीतशालां प्रविशन् प्रदोषे मालाधरो मालवरागराजः ।। हे केशव ! हे जगदीश ! हे हरे! जयजयेत्याशीः। "केशव केशिकः नः केशीत्युक्तेः' प्रशस्तकेशोऽपि केशवः स्ादिति हरिशब्दोपादानम्। "यमानिलेन्द्रचन्द्राक कादिसिंहा- शुविष्णुष्विति" वचनात् यमादिरपि हरिः स्वादिति केशवशब्दोपादान, किमभीष्ट- प्राप्तिबिषये आशीरित्याह प्रलयेत्यादि। प्रलयपयोधिजले त्वमखेद यथा स्थात्तथा वेद धृतवानसि वेदधतौ त्रलोक्यरक्षा स्वादिति उपयुक्ताशीः। विहितो वहित्रचरित्र- मित्यपि क्रियाविशेषणम्। विहित' वहित्रचरित्र नौकायाः चरित्र यत्रति विग्रह्दः। "वहित्र मानभेदे स्थान्नौकायां पुनपु'सकम्"। वरुणाश्रमवत् पयोधिशव्दोपादानम्।१।।

१ क. ग. मालवगौडरागेण घ. रूपकतालेन

गीतगोविन्दे ( २० )

।। श्र तिरञ्ञनी॥

रसेषु शृङ्गाररसप्रधान हररघिष्ठानममु वदन्ति। उद्दीपन तस्थ च गीतमाहुस्तस्मात् प्रशस्त प्रवदन्ति गीतम्। श्रीघिष्णुरूप: खलु सामवेदस्तस्मात्समुत्पन्नमिद हि गीतq्। तह घतानां पुरतः प्रगीत भक्ता बुधा: पर्वदमामनन्ति॥

ताम्ब लमध्यसमर्थ्य सुवाद्यनृत्यगीतः सुतृप्तमभिपूजयतात्पुरावदिति। सङ्गीतमन्त्र- शास्त्रोक्तवचन ्गी तस्य सवश्वरप्रीतिहेतुत्वात् स्वर्गादिफलदायकत्वप्रतिपादनात्पझ्या- वतीचरणचारणानुकूल श्रोतृचित्तानुरजकगीतमुदाहरति। प्रलयेत्यादि। अन्नद बोद्धव्य गीतलक्षण तु-

रक्षकस्वरसन्दर्भो गीतमित्यभिधीयते। श्रु त्यनन्तरभावी यः स्निग्धोऽनुरसनात्मक:॥ स्वतो रञ्जयति श्रोतुचित्त स स्वर उच्यते।

सङ्गीतरत्नाकरे-

नृत्त वाद्यानुग प्रोक्त वाद्यगीतानुवर्त्ति च। अतो गीत प्रधानत्वादत्रादावभिधीयते॥ गीतेन प्रीयते देव: स्वज्ञः परमेश्वरः। गोपीपतिरनन्तोऽपि घंशीघ्वनिरति गतः॥ अत्रत्यानि गीताति प्रबन्धमध्ये गाथारूपाणीति केचित्। तदुक्त सङ्गीतरत्नाकरे (३४-२३) प्रबन्धपरिगणनस्थले एलाकरण ढेङ्किभिरित्यारथ्य-

चक्रवाल: क्रौश्चरद: स्वरार्थोऽध्वनन कुट्टनी। आर्य्या गाथाद्विपथक: कलह सश्च तोटकम्॥ इति॥

अष्टपद्या रूपाणीत्यपरे, तदुक्त विप्रकीर्णप्रबन्धपरिगणनस्थले-

पश्चाननोमातिलकौ त्रिपदी च चतुष्पदी। षट पदी वस्तु संज्ञश्च तथाचाष्टपदी स्मृता॥ गतिस्वरगीतस् नृत्यस्य च प्रतिष्ठाङ्गभूतस्ताल:, तदुक्तम्-

( २१ ) प्रथमःसर्गः

तालस्तलप्रतिष्ठायामति धातोघ नि स्मृतः।' गीत वाद्य तथा नृत यतस्ताले प्रतिष्ठितन॥ तकारस्तु, शिवः प्रोक्तो लकार: शक्तिरुच्यते। शिवशक्ति समायोगात्ताल इत्यभिधीयते॥

अन्यत्राध्युक्तम्-

संयोगे च वियोगे च तालयोरुभयोर्य दा। वत्तते व्याप्तिमान् काल: स ताल: परिकीत्तितः। अनुद्रु तो द्रू. तश्चव लघुगु रुरतः परम् लुतश्चेति क्रमेणैव तालाङ्गानि तुपञ्चधा॥ अनुद्र ताभ्यां विन्दु स्वाद्विन्दू द्वौ च लघुर्भवेत्। लघुद्ूय गुरुश्च कस्त्रिलघुः "्लुत उच्यते॥ पश्चलव्वक्षरोच्चार मितामात्रह कथ्यते। मात्रार्द्ध या कुर्थ्यादिह ल:वादिप्लुत कल्पनम्॥ द्र. ताशय तु कथित चतुरङ् लविस्तरम्। लघुरष्टाङ्गल प्रोक्त गुरो: स्वात्षोडशाङ्ग लम्।। प्लुते त्यूष्टाङ्ग ल प्रोक्त तालघाते मनोषिभिः॥।

एतादशस् तालस्य दशप्राणा :-

कालो माग: क्रियाङ्गानि ग्रहो जाति: कलालयः। यति: प्रस्तारकश्चेति तालप्राणाः दश स्तृताः॥

एतेषां स्वरूप तु सङ्गीतरत्नाकरे द्व्यम्। अ्रन्थविस्तरभयान्नात्र लिख्यते। अन्न गीतगोविन्दे गीतानि शूलादिताल रेव प्रायशो गीयन्ते। अत्र शूलादिस्त्रिप्रकार: शुद्ध- शूलादि: शालिकशू लादिदे शशूलादिश्चेत। तदुक्त रामदेवीये-

१ ख. तस्माद गीत' च न त्यंच

गीतगोविन्दे ( २२ )

एलाकरणते सीड वर्त्तिनाजोम्बलस्तथा। रजोरभा चैकतालेत्यष्टौ सूडक्रमाश्रिताः॥

अय तु शुद्ध शूलादिमु निना परिकीत्तितः ।

एलादेकरण वर्ततिनि का च ते डनकी चित्राकजोम्बलरसोत्सबमण्डना: स्यु: । लालक्ष्मलिम्य पुत्रका च एकताली शूलक्रमे रविमिता: शमिता: प्रबन्धाः॥

रविमिता: द्वादशस ख्याकाः।

अयशालिक शूलादि: कीर्चितो भरतर्षिणा। ध्रुवा अथो रूपकश्च त्रिपुटो कम्प एव च।। अट्टताल्येकताली च शालुरित्य भेधीयते। अय च देश शालादिर्मुनिना परिकीर्त्ततः ॥ इति ॥

अत्र यद्यपि वाग्ेयाकारचातुर्य्याद्गीते तालनियततिर्नास्ति, तथापि येन तालेन गीय- माने श्रोतृचित्तानुरञ्जन भवति तेनव तालेन गेयम।

तथा चात्र गीतगोविन्दे गीतानि ध्रवादिभि: सप्तभिदशशूलादिताल रेव प्रायशो गायका: गायन्ति। तन्मध्येऽटृतालीतालतोडयम्। गीतमुदाहरति प्रलयेति अट्टताली लक्षण तु- "लघुद्र 'तौ लघुश्च कः सा भवेदट्टतालिका"।

अत्राबतारा: सन्त्येऽन्ये सरसिजनयनस्थ सवतो भद्राः । कृष्णादन्यः को वा प्रभवति गोपगोपिकामुक्त्य।

इति वचनार्थ मनासे निधाय दशावतारमध्ये स्वकृतिनायकत्वेन कृष्णमेवातिशयेन वर्ण यितुनाम आदौ आद्यावतारान् प्रस्तौति। प्रलयेत्यादि। मालवरागेण गीयते इत्युक्तम् तस्यायमभिप्रायः। मालवरागस्य रागराजत्वात् तद्विरहाणां सायकाल- त्वात्तदुपोद्घातपातस्यापि साय कर्त्तव्यत्वान्मालवरागस्य साय काले प्रशस्तत्वात्।

( २३ ) प्रथम:सगः

मालवरागेण गीयत इत्युक्तमित्यवगन्तव्यम्। तदुक्तम्-

नितम्बिनीचुम्बितव क्त्रपदः समुज्वलत्कुण्डलबान् प्रमत्तः। सङ्गीतशालां प्रषिशन् प्रदोषे मालाधरो मालवरागराजः ।। इति॥

अय राग: पुराग। तस् भार्थ्यास्त गुणक्रियागुजरीगोली चेति। तटुक्त राग- विवेके-

भ रवश्चापि भूपाल: श्रीराम पदपक्जरः। वसन्तो मालवश्चै व वङ्गालो नाटकस्तथा॥ एतेऽप्टरागा: कथिता: पुरागा इति सूरिभिः। वेलाबली मलहरी गौली भूपालयोषित:।। देवक्रिया मेघरज्जी कुरज्जी भैरवस्त्रियः। श्रीरागपत्न्य पञ्चाली भल्लारी साहलीति च।। देशी च ललिता तोडी पदपश्जरयोषितः। रामक्रिया वराली च कौशीवासन्तयोषितः ।। गुणक्रिया गुजरी तु गौली च मालवस्त्रियः ॥ इति ॥

कालनियमस्त-

प्रातगु ण्डकिरी सदा मलहरी देशाक्षिका गुजरी मध्याह्न डपि च रामकृदवयमथो कर्णाटगौलान्ययः । साय मालविका कृतेति सुधियो गायन्ति सायन्तने सारङ् पुनरेव गौलमपर प्रत्यूषतो भै रवी॥ इति ॥

तथा नीतिरत्नमालायामपि-

देशाक्षी भेरवी शुद्धा शारङ्गी या च भैरवी। देवक्री रक्तहं सी च माहुलीरागरज्जिता॥। एते सूर्य्यां शतो जाता साय काले तु निन्दिताः। प्रभाते गीयते येन स नर: सुखमेधते॥

गीतगोविन्दे ( ६४ )

शुद्धा नटा च सारङ्गा शुद्धनट्टावरालिका वरालिका द्राविला च देशीनां व वरालिका॥ छाया गौली तथा वान्या साहुल्य दो लके तथा। मलाहरीकातच्छा च गौरी कर्ण्णाटकाह वया।। गौलो मालवगोलश्च रामक्री च तथव च। छायारामकृतेरसी छाया सर्व वराटिका।। कर्ण्णाटाहयवङ्गाला इत्येते चन्द्रमेऽ शुजाः। एते रागा विशेषेण प्रातः काले तु निन्दिताः । सायमेषां प्रगानेन ह् युन्नतां श्रियमाप् यात्। तान् विपर्य्यासतः कृत्वा गीता यदि नराधमः। पातकव्याधिभेदादि दारिद्य दि लभेन्नरः। उक्तेतराणां रागाणां न वेलानिण्ण य: क्वचित्।। अवेलारागमाकर्ण्य तद्जदोषप्रशान्तये। ईशान च हरिं स्तु त्वा मध्यमा दिमनन्तरम्। गायेद्वा शृणुयाद्वाडपि सर्व पाप: प्रमुच्यते ॥। इति।

अत्र चतुर्वि शतिगाथानां मध्ये एक कगाथात्रयत्रयस्थ क्रमेण क पुरुषराग: तत्पत्नी- द्वयस्थायं मनसि निधाय चतुर्वि शतिगाथाः कृतवानिति केचिद्वदन्ति। अष्टभिः पुरुषरागैरष्टभिः स्त्रीराग रष्टभिन पुंसकरोगेर्गाथा गातव्या इति विवक्षितत्वाचतु- विं शति गाथा: प्रोक्तवानित्यन्ये। मया तु बहुपुस्तकपाठानुसारेण तत्र रागसङ्गतिः कथ्यत इत्यलमिति प्रपञचेन। प्रकृतमनुसरामः। प्रलयेति। तत्र केशवेत्यादि हरे इत्यन्त घ्र वपदमित्यन्वर्थसज्ञा अष्टपद्मनुसूतत्वेन सर्वफलभागपूर्व कत्यान्। तदुक्तं सङ्गीत- चूडामणौ

प्रबन्धेषु धु वत्बेन ध्र व इत्यभिधीयते। स्वयं गीतप्रबन्धे स्याद्यदनेनै व पूरणम्॥ इति॥

(२५ ) प्रथमःसग: -

एवं धयपदेष्ववगन्तव्यम्। एतदान्ध्रभाषया पल्लवीति बदन्ति। धृत मीनशरीर - मत्स्गात्र येन स तथा। तस्य सम्बुद्धिः। एतादश हे केशव अत्र केशवोऽन्यतर- स्यामिति प्रशंसाथ मत्वर्थीय-व प्रत्ययान्तेन केशवशदेन कृष्णसम्बोधनम्। तस्य गुडाकेशेत्याख्या पुरुषोत्तमत्वलक्षणसूचनार्थम्। तेन च मत्स्यादिशरीराणामौपाधिकत्व व्यज्यते। अथवा कश्च ईशश्च केशौ तौ वाति गच्छतीति केशवः । नियामकत्बेन तत् प्राप्तवानित्यर्थः। तस्य सम्बुद्धि:। अनेन देवोत्तमत्व' सूच्यते । अतएव जगदीशत्व तस्येति भावः ।

प्रकर्षेण लयो यस्मिन्निति प्रलयः। पयांसि धीयन्तेऽस्मिन्निति पयोधिः समुद्रः । कर्म ण्यधिकरणे चेति कप्रत्ययः। प्रलयश्चासी पयोधिश्च, तस्य जले एकार्णवीभूतलमूद्र- तोय इत्यर्थः । अथवा, प्रलयः सहारः तत्र प्रयोधिजलधिः तस्य जले तद्र पजले वा, अधिकरणे शङ्धासुरेण सह मग्नमितिशेषः। किंच ऊह्यन्ते प्राप्यन्ते परतीरमेभिरिति बहित्राणि ससारजनतारकाणि "बहतेः करणादित्रगिति" क प्रत्ययः । तादृशानि च च तानि चरित्राणि कर्माणि विहितानि विधानकर्मी कृतानि विहितचरित्राणि येन तादश सुगतप्रापककम विधायकमित्यर्थः। उक्तच "गुरुदेवद्विजातीन निशश्रेय- सकर परः" इति अथवा विहित बहित्र बहित्रस्य तारकभूतनौकादेश्चरित्रमिव चरित्र येन तादश विहितमित्यत्र "दधातेर्हिरिति निष्ठायां हिरादेशः"। "विहितमहितचरित्र मिति" क्तचित्पाठः नाम नौकादिनेतादव्याकारो दण्डविशेषः। तस्च चरित्रमिव चरित्र यस्येति विभ्रहः। "नौकादण्डः क्षेपणी स्वादरित्रके निपातनमित्यमरः" । कण्ण श्रोत्र मरित्रं चेत्यभिधानान्तरम्। अन्यच्च

अस्थ वाहन संयुक्तां कर्णग्राहवतीं शुभाम्। सुप्रतारां हढां तीर्थ शीघ्र नावमुपाहरेत्॥

इत्ययोध्याकाण्डे द्वादश सगस्थितश्लोकव्याख्या' तदा हरीव्याकृतम्। ऊह्यते प्राप्यते परतीरमनेनेति वाहनम्। अरित्रादि। कर्णादीनि अरित्राणि गृह णातीति कर्णग्राह इति व्याख्यातम्। तथाच, यथा अरित्रस्थ समुद्रतारकत्व तथा वेदस्य संसारतारक- त्वम्।

१। अयोध्याकाण्ड १२६ सग ६ष्ठश्लोक।

गीतगोविन्दे (२६ )

अतएव विहित विशोषेण हितमित्यथः। अत्र यद्युक्त' तद्ग्राह्यम्। विशेष सुगमम : कि न विद्यते खेदो यस्माम् अखेद सर्व क्लेशापहमित्यर्थः। तस्थ श्लोकापहृत्व च निशश्रयससाधनत्वात्। निःश्यसस्थ क्लेशननिवृत्ति विनाडभूतत्वादवगन्तव्यम्। एतादृश वेद निरपेक्षवृत्तकरण ज्ञानकाण्ड़कम काण्डात्मक निगमकदम्बकम्। वेदमिति

"जातावेकवचनम्"। ज्ञानकाण्डेडत्युपासनाश्नवणादि विधीनां सम्भवात्तत्रापि विहित- चरित्रत्वमविरुद्धम्। धृत्वानुद्ध तवानसि। वेदान् कुक्षौ निक्षिप्य सिन्धौ निमग्न शंखा- सुर हत्वा पुनर्वदान् ब्राह्मणे प्रादाः खल्वित्यर्थः।

यदा उक्तविशेषणबिशिष्ट' वेद जले धृतवानित्यन्वयः। तथा च श्रतिः "यो ब्राह्मण विद्धाति पूव" यो व वेदांश्च प्रहिणोति तस्म इति उक्तच-

ॐकारादिसमस्तरान्त्रपदवीगम्यः पुरा दानष सिन्धौ मग्ननिमग्नद त्यसहित' बेदापह' शङ्गकम्। जित्वा तजठरे निमग्ननिगमान् यो दत्तवान् ब्राह्मणे पायाद्वः कमलामुखाब्जमधुपो मत्स्यावतारो हरिः॥ इति॥

ततश्च हे जगदीश ! जगन्नाथ! जगन्नियामकेति यावत्। हरे! स्मर्त्तणामुपासकाना च पापान्यविद्या तत्कार्थ्याणि हरतीति हरिः तस्य सम्वुद्धिः। हे हरे ! अनेन प्रलयकाले हरेवेदोद्वरण' सूच्यते।

सकललोकानन्दनिवेर्ह णपटीयसस्तस्य तदुद्धरणस्य सूकरत्वादित्यभिप्रायः।

जयदुष्टनिग्रह् शिष्टपालन च कुर्व न् सर्वोत्कषोंण वत्त स्वेत्यथः। अखेद' धृतवान- सीति क्रियाविशेषण वा। अत्र च्छेकानुप्रासवृत्त्यनुप्रासयोः संसृष्ठिः ॥ १॥

(२७) प्रथम: सगः

क्षितिरतिविपुलतरे तव तिष्ठति पृष्ठे धरणिधरणकिणचक्रगरिष्ठे। केशव धृतकच्छपरूप जय जगदीश हरे॥२॥ । सर्वाङ्गसुन्दरी॥ कूम रूप' स्त वन्नाह। अत्र पूर्व वन्मुखबन्धयोजना। तव पृष्ठे क्षितिस्तिष्ठति इत्येव- रूपापरा। कीदशे, अतिविपुलतरे अतिमहतीत्यर्थः। पुनः कीदशे धरणिधरणकिणचक्र- गरिष्ठे धरण्या: धारणेन यत्किणचक्र शुष्कत्रणसमूहः तेन गुरुतम इत्यर्थः । किणः शुष्कत्रणेऽपि चेति त्रिकाण्ड़शेषः। ननु क्षितिघरणिशव्दयोरेकत्वात् पनरुकत्यदूषणमत्र वर्त्तते। यदुक्त व्यक्तिविवेके-

सर्व नामपरामश योग्यार्थः स च थः पुनः। स शब्देनाभिधादोष: स वोच्यो वचनाभिधः ॥ इति॥ क्षितिशब्देनात्र हस्तपादाद्यवयवशालिनी भूरिति साधारणी प्रतीयते। धरणिशब्देन तु पृथिवी मृत्तिकामयीति नास्ति पौनरुक्त्यम्। धृत कच्छपरूपेति सम्बोधनम्। धृत कच्छपरूप येन इति विग्रहः॥२॥

श्रु तिरञ्ञनी॥

क्रमप्राप्तमवतारान्तर प्रस्तौति। क्षितिरति। धृत्तकच्छपरूप' कमठशरीर येन तस् सम्बुद्धिः। एताहशकेशव, अतिविपुलतरेऽत्यन्तविशाले, अतिक्रान्त विपुलतर येन, तस्मिन् विपुलादपि विपुलतर इत्यर्थः । अत्याद्य क्रान्तादय्थ द्वितीयेति समासः। कि च धरणि धरणेन भूधरणेन जातो यः किण: ग्रन्थ्याकार: शुष्कव्रणः तृतीया तत्कृतेत्यादिना समासः। चक्रमिव चक्राकारकिण इत्यर्थः। उपमितमित्यादिना समासः। तेन गरिष्ठे डत्यन्त गुरौ वर्त्त लघरणीमण्डल सन्ततधरणसज्जात किणाक्रान्त इत्यर्थः। अथवा धराणधरः पर्वतः कृत्यल्युटो बहुलमित्यलुक्। तेन समुद्रमन्थन काले जाते किणा- स्तेषां चक्र समूहः शेष सम भ्राम्यन्नन्दराचलाघात-सजात-किणाक्रान्त इत्यर्थः । एतादशे तव पृष्ठे गात्रस्य परचाद्भागे क्षितिमू मिस्तिष्ठति अक्लेश निवसतीत्यर्थः । अत्र तिष्ठतीति वर्त्तमानप्रयोगेणाङ्गीकृतार्थ-परित्यागरूपदृढप्रतिज्ञत्व गम्यते। उक्त' च-

गीतगोविन्दे (२८ )

वसनि दशन शिखरे धरणी तव लग्ना शशिनि कलङ्ककलेव निमग्ना। केशव धृ तशूकररूपजय जगदीश हरे ॥ ३॥

पृष्ठ भ्राम्यदमन्दमन्दरगिरिग्रीवाग्रकण्डूयन- निंद्रालो: कमठाकृतेर्भगवतः श्वासनिलाःपान्तु वः। यत्स स्कारकलानुवर्त्तिनवशोद्व गोद्वलेनाम्भसा यातायातनियन्त्रिणे जलनिधिर्नाद्यापि विश्राम्यति॥

गरिष्ठमित्यत्रातिशयेन तमविष्वनाविष्ठनप्रत्ययेऽि प्रिय स्थिरेत्यादिना- रोष रादेशः। अत्र किण गरिष्ठत्वरूपवस्तुना भगवतः पुरुषोत्तमस्य घरणिधरणकिणाङ्कित- सर्वपुरुषातिशयरूपवस्तु व्यज्यत इति वस्तुना वस्तुध्वनिः। तेन च सव पुरुषसेव्यत्वरूप® वस्तु व्यजत् इत्यनुरणनध्वानिः। अथवा, भूधारणाङ्गितत्ववस्तुना एतस्य एतादृशसर्वपुरुषव्यतिरेको व्यज्यत इति वस्तुना वस्त्वलङ्कारध्वनिः। तेन च सव- सेव्यत्व वस्तु व्यजत इत्यलङ्कारेण वस्तुध्वनिः ॥ २ ॥

॥सर्वाङसुन्दरी।

वराहरूप स्तुवन्नाह। अत्र पूव वन्मुखबन्धयोजना। तव दशनशिशरे धरणी वसति- त्येव-रूपापरा। कुत्र केनेत्याह। शशिनि कलङ्ककलेव निमग्ना इति। दशनेन साम्या- नुपपत्त : पूर्णचन्द्रेण न उपमान, किं तहिं, अर्द्ध चन्द्रः तत्र या कलङ्गकला सा अस्तगत- रूप वेति निमग्ना सदशोपन्यासः । वाक्यार्थोपमेयम-

वाक्याथ नैध वाक्यार्थ: कोऽपि यद्यु पमीयते। एकानेकवशद्वत्वे सा वाक्यार्थोपमा द्विधा।।

धृतशू कररूपोत सम्बोधनम्। धृत शूकररूप येनेति विग्रहः । "शिरोडम्र' शिखर" शृङ्गमित्यमरः ॥ ३॥

(२ह) प्रथमःसर्ग:

तव करकमलवरे नखमद भुतशृङ्ग दलितहिरण्यकशिपुतनुभृङ्गम्। केशव धृ तनरहरिरूप जय जगदीश हरे ॥ ४ ॥

श्रु तिरज्जनी।

अवतारान्तर वर्णयति। वसतीति उक्त च-

पातु त्रीणि जगन्ति सन्ततमकूपाराचिचिरादुद्वह लीलाक्रोडकलेवर: स भगवान् यस्येकद ष्द्राङ कुरे। कूर्म : कद ति चालति भूरसति नः सन्ति दिग्दन्तिनो मेरु: कोषति मेदिनी जलजति व्योमाति रोलम्बति॥

हे देव ! दशन शिखरे दंष्राग्र लग्ना सकता मध्ये निमग्नेत्यर्थः एवं रूपधारिणी नीलरूपा मेदिनी, तस्या: नीलरूपत्व च विचित्ररूपत्वादवगन्तव्यम्। शशिनि चन्द्रमसि निमग्ना कलक कलेव कलङ्करेखेव सती तिष्ठति। यथा चन्द्रमसि कलङ्करेखावभासते तथा तव दष्राग्रे धरणी राजतीत्यर्थः। कलवेत्येक पदम्। "इवेन सह नित्यसमासो विभक्त्यलोपश्च वक्तव्यः।" अत्रोपमानोपमेय साधारणधर्मादिनां चतुर्णामुपादाना- त्समासगा पूर्णोपमा। तदुक्तम्- स्वतः सिट्रन वाक्येन सम्मतेन च धम्मतः। सामान्येन च वर्णस्य वाच्य चेदेकदोपमा॥ इति। तेन शशिनि दशनयोरौपम्य गम्यत इत्यलङ्कारेणालङ्गारध्वनि। एकदेशविवर्त्ति- न्युपमा वा। तेन च सर्वेश्वरस्य दष्ट्राग्रणव धरणिधारणसामर्थ्यमलोकरूप वस्तु व्यज्यत इत्यल कारेणानुरणितवस्तुध्वनिः ॥ ३ ॥

॥सर्वाङ्गसुन्दरो नरसिंहरूप स्तुवन्नाह। अत्र पूर्व वन्मुखबन्धयोजना। तवकर कमलवरे नखमद त- शृङ्गमस्तीत्येव रूपापर। करः कमलेषु वर इति सपतमीयोगविभागात् समासः। नख-

गीतगोविन्दे (३० )

मद् तश्रृङ्ग नखमित्यसमस्तरूपकम्, अद्ग त च तन् शृङ्ग चेति कम धारयः। कथमद्ग त- श्ृङ्गनखमित्याह। दलितो हिरण्यकशिपोस्तुनुभृङ्गो येनेति विग्रह। अन्यद्धि कमलाश्र भृङ्गण दल्यत इद दन्तुरकरकमलाग्र भृङ्ग व्यदालीदित्यद्भुतश्वृङ्गत्व नखस्येत्यभिप्रायः। नतु कमलस्योपरि भृङ्गपतनस्य दष्त्वादिय न घटते वर्णना। हिरण्यकशिपु' नख विदार्य भगवानुत्तोलितिवानित्यस्ति पौराणिकी कथा। तेन षा वर्ण नायोग्या जया। धृत नरहरिरूपेति सम्बोधनम्। धृत नरहरिरूप येनेति विग्रहः। "शङ्गमग्र प्रभुतबे च विषाणोत्कर्ष योरपि"।।४।।

।. श्रुतिरञ्जनी।

अवतारान्तर वर्ण यति। तव करेति। उक्तच-

यस्तम्भादुदयादहोबलमिति प्रस्तूयमानोडमर-

र्भक्तोक्ते: परिपालनाय भगवांलीलानसिंहाकृतिः।

सद्योदारितद त्यराजविगलद्रक्तोरसि प्रोल्लस-

त्पात्यश प्रसवोपमाननखरो देवः स वो रक्षतु॥

धृत नरहरिरूप नृसिंहशरीर येन तादश हे केशव ! कर एव कमलवर नीररुहश्रेष्ठ तस्मिन्नधिकरणे अद्भ तमयमाश्चर्य्यकरं शृङ्गमग्रभागो यस्य तत्तादशम् अथवा, शृङ्ग- वच्छ ङ' बनमहिषविषाणकल्पमित्य्थ, अतएवाश्चय्यकरत्वम् अथवा, व्यस्तरूपकम्। किश्च दलितो विदारितः हिरण्यकशिपोः प्रहलादजनकस्य तनुरेव भृङ्गश्चश्चरीको येन तत्तादशं भृङ्गसमानहिरण्यकशिपुशरोरविदारकमित्यर्थः । नख' नखानि। "जातावेक- वचनम्"। वसतीति पूर्व गीतस्थ क्रियापदेनान्त्रय। अत्र करस्य कमलत्वरूपणान्नखानां दलत्वरूपण® हिरण्यकशिपुतनोद लान्तरवर्त्तिभृङ्गत्वरूपण चेत्येकदेशविवर्तति रूपकम्। तेन च भगवतो नृसिंहस्यालोकिकपराक्रमशालित्वरूपवस्तु व्यज्यते इत्यलङ्कारेण वस्तु- ध्वनिः।। ४ ।।

( ३१ ) प्रथम: सर्गः

छलयसि१ विक्रमणे बलिमद भुतवामन पदनखनीरजनितजनपावन। केशव धृ तवामनरूप जय जगदीश हरे॥ ५

।।सर्वाङ्गसुनदरी। वामनरूप स्तुवन्नाह। अन्रापि पूर्व वन्मुखबन्धयोजना। विक्रमणे त्रिबिक्रमावस्थायां वर्लि द त्येश छलयसीत्येव रूपापरा। छरछदगतो। वृषादित्वात्कलच। यद्धा छल -अत्। अद्भुतवामनरूपेति सम्बोधनम। अद्गतश्चासौवामनश्चेति विग्रहः। कथमुद्ग- तत्व वामनस्येत्याह पदनखनीरजनिदजनपावनेति पदस्य नखानां जलेन जनित, जनानां पावन पवित्रता येनेति विग्रहः। वामनस्य पदनखेन ब्रह्माण्डभेद इत्यद्भुतत्वम्। विष्णुः किलेकपादेन पृथिवीं व्याप्यापरेण बलि पाताल नीत्वापरेण चाभ्युद्यतेन ब्रह्याण्ड भित्वा गङ्गामवतारयतीत्यस्ति पौराणिकी कथा ॥ ५ ॥

।।श्रु तिरञ्ञनी।।

अवतारान्तर वर्णयति छलयसीति। उर्व्वाधश्चक्रदण्ड: शतधृतिमवनाम्भोरुहो नालदण्ड: क्षोणी नौ कूपदण्ड, क्षरदमरसरितपट्टिकाकेतुदण्ड। ज्योतिश्च क्राक्षदण्ड स्त्रभुवनविजयस्तम्बदण्डोड घ्रदण्ड: श्रेयस्त चिक्रमस्ते वितरतु िवुधद्दोषणां कालदण्डः ।।

अद्भुतयन्तीऽत्यद्ग ताः, स्वप्रतापेन सर्वाश्चय्यकारिण इत्यर्थ: अद्भुतशब्दात्तत्करोति "ण्यन्तात्पराद्य/चणेलोपः।" तादृशानव्यसुरान् वामनयति नीचभाव गमयतीत्यद्गत- बामनः । मत्तराक्षसशिक्षक इत्यर्थः। अद्भुतवामनेतति पद्द्वय बा, अद्भुतकारित्व' च तस्त सव श्वरस्य वामनीभावानन्तरमेव त्रिलोकीव्या तपादत्वा दवगन्तव्यम्। किंच, पदनखानां यन्नीरमुदक ब्रह्मकृतक्षालनेन नखेभ्यो गलित गङ्गाकार यज्जलं तेन जनित- मुत्पादित जनानां लोकानां पावन शुद्धीकरण येन तादशस्य पादोदकेन

१। ख. चलयसि

गोतगोविन्दे ( ३२ )

क्षत्रियरुधिरमय जगदपगतपाप

स्नपयसि पयसि शमितभवतापम् । केशव धृतभृगुपतिरूप जय जगदीश हरे॥६॥।

सकलजनपातकनिवत्त केत्यर्थः। उक्त' च भागीरथीस्तवे-

"आदावादि पितामहस्य नियम ब्यापार पात्रीजल' पश्चात्पन्नगशायिनो भगवतः पादोदक' पावनम् ।"

अत्र निषद्धस्यापि नखोदकस्य सकलजनपावनत्व प्रतिपादन भगवतः श्रीकृष्णस्यालौकिकमतिमहसूचनार्थमवगन्तव्यम्। किंच, धृत- वामनरूप येन स तथा। एतादशत्वे केशव विक्रमणे विरोषण पादक्षेपे त्रिलोकीव्याप्त पादन्यासे सतीत्यर्थः । बलि बलि नामधेय राक्षस' चलयसि स्वस्थानाद्भ्रशर्यास, राज्यभ्रष्ट कृत्वा पातयसीत्यर्थः। अनेन भगवतः स्वनक्तसन्ततावत्यन्तानुग्रहः सूचितः । उपाय पराक्रमाभ्यां दानव दमनत्वमेतपैत्र नान्यस्येत्यस्य सर्वोत्कृउत्वमितिभावः। एतादश सामर्थ्य सर्वदा हरे वर्त्तत इतिस्चयितु चलयपीते वर्त्तमानप्रयोग इत्यव- गन्तव्यम्। अनेन महापराधकाय्यपि दाता संरक्षणीय इति द्योत्यते। चलयसीत्यत्र चल कम्पने चलिरिति घटादिषु कम्पनार्थस्य चललितः पाठान्नोपधावृद्धि: ॥ ५।

॥ सर्बाङ्गसुन्दरी ॥

परशुरामरूप स्तुवन्नाह । अत्रापि पूर्व वन्मुखबन्धयोजना। क्षत्रियरुधिरमये पयसि रामहदाख्ये ती्थे अपगतपाप यथा स्यादेव जगन स्नपयसि इत्येवंरूपापरा। शमित- भवतापमित्यपि स्मपनक्रियाविशेषणम्। शमितो सवस्य संसारस्य आधिद विकाधि-

भौतिकाध्यात्मिकस्तापो येनेति विग्रहः। इह स्नानमात्रेण एव अपगत पापत्व पश्चात्पुनर्जन्मखण्डनात् शमितभवतापमिति तात्पयर्यार्थः। परशुराम किल पितृ- वघोद्यतक्रोध :- क्षत्रियान् निहृत्य तदीयरुधिर : कुरुक्षेत्र पश्चह्वदान कृत्वा पितृतर्प णमका-

( ३३ ) प्रथमःसर्ग:

षी दिति पौराणिकी कथा। धृतभृगुपतिरूपेति सम्बोधन म्। धृत भृगुपतिरूप येनेति विग्रहः। भृगोरपत्यानि भृगवः, अत्रिभृगु-कुम्भ-वशिष्ठ-गौतमाङिरेभ्यश्च इत्यतः लुक भृगूनां पतिः भृगुपतिः परशुरामः इत्यर्थः। ६ै॥

॥ श्रुतिरञ्जनी ।।

अवतारान्तर' प्रस्तौति। क्षत्रियेति। उक्त' च-

यस्य श्री जमदग्निजस्य परशुस्त्रिः सप्तकृत्वो नृपान् हत्वा संप्रति कारत्त वीर्य्यनृपतेर्दोम ण्डलीखण्डनः। निक्षत्तां सकलामदाव्दसुमतीं य: कश्यप ब्रह्मणे पायाव्द: कमलामुखाब्जमधुपो रामावतारो हरिः ॥ इति॥

भृगुपतिजमदग्निस्तस्य यस्य स तथोक्तः। तस्य सम्वुद्धिः। घृतपरशुरामावतारेत्यर्थः । भृगुपतिरूपत्व च तस्य। "आत्मा व पुत्रवामासीति" श्रुतेः। एतादृश हे केशव! क्षत्रियाणां जमदग्निद्रोहिजातीयबाहुजानां यद्र घिर रक्त तन्मये तत्स्वरूपे "स्वरूपाथ मयडिति केचिद्वचनात्" स्वरूपार्थे मयट पयसि तोये पापमेषामस्तीति पापा: पाप- कर्माणो जमदग्निवधकारिण: क्षत्रिया इत्यर्थः "पापशद्वादश' आद्यच प्रत्ययः" अपगतानि पापानि यस्मिन् कर्म णि तद्यथाभवति तथा, किंच, शमितः शान्ति गमित

इति यावन्।

भवतापः क्षत्नियबाधाजनितजनससारतापो यस्मिन् कर्मणणि तद्यथा तथा। अथवा, भवत्यस्मात्पपरशुराम इति भवः परशुरामपित्रादिः शमितर्स्तात्पत्रादितापो यस्मिन कम णिति वा। विरोधिक्षत्रियनाशे पितृलोकवासितत्पित्रादितापापगतेरितिभावः।

गीतगोविन्दे ( ३४ )

वितरसि दिक्षु रणे दिक पतिकमनोय दशमुखमौलिबलिं रमणीयम।

केशव धृतरामशरीर जय जगदीश हरे।७।।

अथवा भवः सदाशिवः "व्योमकेशो भवो भीम" इत्यमरः। तस्य तापः मत्प्रियशिष्य परशुराम पितर मुनि जमदर्ग्नि निष्कारणमेव हतवानिति यः सन्तापः शमितस्तादशो- भवतापो यस्मिन् कर्मणीति वा। जगद्भूलोक स्नपयसि अभिषेचयसि। अन्रापगतताप शमितभवतापमिति पदद्वय जगद्विशेषणपरत्वेन कश्चिद् व्याकृत तदसरसं, स्नपनात् पूव" विशेषणद्वयस्यार्थाघटनात् अन्र रुधिरमये स्नपयसीति वस्तुना अस्य सर्वोत्कृष्ट प्रतापशालित्व रूपं वस्तु व्यज्यत इति वस्तुना वस्तुध्वनिः। अपराधकारिणः शिक्षण- विधाविदानीमपि हरे: सामर्थ्यमस्तीति, सूचयितु वर्त्तमानप्रयोगः ॥ ६॥

॥ सर्वाङ्गसुन्दरी ॥

श्रीरामस्वरूप स्तुवन्नाह। अत्रापि पूर्व वन्मुखनन्घयोजना। रणे दिक्षु दशमुख- मौलिबलिं ददासीत्यर्थः । इत्येव रूपापरा। दशमुखमौलिरेव बलिरिति विग्रहः। ननु न दिशश्चेतनावत्यः, तत्कथ तासु बलिं ददातीत्याह। दिक पतिकमनियमिति दिक्षु बलिप्रदानात् दिक पतितुष्टिः स्यादित्यभिप्रायः। ननु कथ' दिक पतिभिः शक्राद्यरेष बलिराकांक्षते इत्याह-रमणीयमिति भूवनपरिभावि त्वाद्रावणस्याकांक्षणीयः शिरो बलिप्राप्तपूर्व त्वान्मनोरमतां विभर्त्ती त्यभिप्रायः।

"मौलि: शिरसि चूडायां किरीटे सकटे कचे। बलिदत्यप्रभेदच करचामरदण्डयोः ॥

( ३५ ) प्रथम:सर्ग:

उपह्दारे पुमान् स्त्री तु जरया श्लथचर्म णि। गृहदारुप्रभेदे व जठरावयवेऽपि च।."

इति मेदिनी। धृतरामशरीरेति सम्बोधनम्। ध तरामशरीर येन इति विग्रह्ः॥७॥ ॥। श्रुतिरञ्ञनी ।। अवतारान्तरं वणयति। वितरसीति। उक्त च-

एतौ तौ दशकण्ठकण्ठकदलीकान्तारकान्तिच्छदौ व देहीकुचकुम्भकुङ कुमरजःपङ्कारुणालड कृतौ।

दद्यास्तामुरुविकमी रघुपतेः श्रथांसि भूयांसि षः॥

रमन्ते योगिनोऽन्ते सत्यानन्द चिदात्मनि। इति रामपदेनासौ परं ब्रह्मामिधीयते॥

इति लक्षण लक्षितस्य रामस्याभिमानास्पद नीलोत्पलसमानवण यच्छरीर धत तादृश रामशरीर येन धत रामावतारेत्यर्थः। एतादृश हे केशव! दिक पति कमनीयम् अभिलक्षणीयम्। अतएव रमणीय सतेषां मनोहरम् अवा:तसकलकामा निमिषाभिलाष गोचरत्वादेवाखिलामास्यत्व' तस्य युक्तिमित्यर्थः। एतादृश दशमुखस्य रावणस्य मौलिबलि: शिरपरम्परारूपोपहार:। "बलिपूजोपहारयो"रित्यमरः। रणे सग्रामे दिक्षु अष्टदिशासु वितरसि ददासि त्रिलोक्कीकण्टकदशकण्ठनिधनेन तद्वाधितान् दिक्पतीन् सन्तोषयसीत्यर्थः ।

उक्त वाञ्छितार्थवितरणसामर्थ्य सर्वदास्तीति सूचयितु वत्तमानप्रयोग इति भावः विशेषणतौल्येनाप्रस्तुतार्थप्रतीतेः समासोक्तिरलद्गारः।।७॥

गीतगोविन्दे ( ३६ )

बहसि वपुषि विषदे वसन जलदाभ' हलहतिभीतिमिलितयमुनाभम्। केशव धृ तहलधररूप जय जगदीश हरे॥ ८॥

। सर्वाङ्गसुन्दरी ॥

बलभद्र' स्तुवन्नाह। अत्रापि पूर्व वन्मुखबन्धयोजना । विशदे शुक्ले वपुषि वसन' जलदाभं बहसीत्येव रूपापरा उतप्रक्षते। हलह्तिभीतिमिलित यमुनाभमिति, हलहते- भी त्या मिलितेव यमुनाया आमा यत्रति विग्रहः। हलिना किल वृन्दावनगतेन कादम्बरी पीत्वा मत्तेन यमुनास्नानार्थमाहूता सा च सत्तेयमित्यवज्ञया तत्समीप नागता। ततोडसौ क्रोधात्तां हलेनाचकर्ष त्यस्ति पौराणिको कथा। ध तहलघररूपेति सम्बोधनम्। धत हलघररूप येनेति विग्रहः॥ ८ ।।

। श्रूतिरञ्ञनी ॥

अवतारान्तर वर्णयति। बहसीति। उक्त च- यः कृष्णाग्रभवो हरि: सिततनुनी लाम्बरो रेवती- भर्त्तामुष्टिगजप्रलम्बदमनः कालिन्दिकाभेदनः। तालाङ्को मुषली बलि (ल) यदुवरः सङ्कर्ष णः कामपः पायादः कमलामुखाव्जमधुनो रामावतारो हरिः॥

घरतीति घरः, पचाद्यच्। हलस्य लाङ्लस्य घरो बलभद्रः धत हलघररूप येन तादृश हे केशव ! अत्र हलघरपदेन बलभद्रकथन हलहतिभीत्येतन् स्फुटार्थमित्यव- गन्तव्यम्। जलदाभं नीलमेघश्याम, किश्व, ह्लेन हतिराकर्षण तस्माद् या भीतिस्तया मिलिता स्वयमेवागत्य कटिप्रदेशे या यमुना तदाभ तत्कल्पं, हलहतिभीत्या कटिदेश- मावृत्य यमुनेव कृतावभासमित्यर्थः । एतादृश वसन नीलाम्बर विशदे निमले शरत्पा-

( ३७ ) प्रथम:सर्ग:

निन्दसि यज्ञविधेरहह श्रु तिजात सद्यह दयदर्शितपशुघातम्। केशव धृ तबुद्धशरीर जय जगदीश हरे/।। ६।।

विकचन्द्रवदधबल इत्यर्थ: चपुषि शरीरे बहसि धरसि, अत्र वर्च मानसम्भवात् प्रयोगो- पपत्तिः अत्र गम्योत्प्रक्षोपमाभेदयोः सृष्ठिः ॥८॥

।। सर्वाङ्गसुन्दरी ।।

बु द्वरूप' स्तुबन्नाह। अत्र पूर्व वन्मुखबन्धयोजना। यज्ञबिधे: श्र तिजात वेदसमूह निन्दसीत्येव रूपापरा। ध तब द्वशरीरेति सम्बोधनम्। धत बद्धशरीर येनेति विग्रह्यः। अहहेत्यद्भुतम् । स्वयं वेदान् प्रकाश्य स्वयमेव निन्दसीत्यद भुतम । कीदश श्रतिजात दर्शितपशुघातम । दर्शितः पशुघातः पशुमारणं येन। कथ निन्दसीत्याह। सदय ह.दयेति। सदय ह्दय यस्येति विग्रहः। अहिंसा परमो धम इति बौद्धागमात्। "अहहेत्यद्भुते खेदे"। वेदे श्रवसि च श्रु तिः।६।।

।। श्रुतिरञ्षनी ।।

अवतारान्तर प्रस्तौति। निन्दसीति। उक्त च-

निन्दन् पाशविधानदेषमखिल खछन्दलोकत्रयी सश्चारी त्रिपुरे पुरारिरमणीचित्तभ्रमोत्पादक: ।। सर्वज्ञो भगधान् मुनिर्द शवलः शास्ता घनः श्रीघनः । पायाद्ू: कमलामुखाब्जमधुपो बौद्धावतारो हरिः॥

घृतब् द्वशरीर बौद्धमत प्रवर्त्तक मुनिवेशवारिगात्र यस्य तादश, किबच, सदय कृपापरतन्त्र सव प्राणीहिंसा पराङ्मुखमित्यर्थः। एतादृश हृदय चेतो यस्य, तादृश

गीतगोविन्दे ( ३८ )

म्लेच्छनिबहनिधने कलयसि करवाल धूमकेतुमिव किमपि करालम । केशव धृ तकल्किशरीर जय जगदीश हरे॥ १०॥

हे केशन: ! दर्शितः अग्निष्टोमीय पशुमालभेतेत्येवमादिवाक्य रुपदिष्टः पशुघात गवादिपशुमारणं येन तादशम्।

किश्च, यज्ञविधे: यागजन्यापूर्व स्य यागरूपेषु साधनस्य वा बोधकमितिशेषः। अथवा विधेरिति सम्बन्धे षष्ठी, तत्सम्बन्धीत्यर्थः । एतादृश श्रतिजात वायव्य श्वेतमालमेते- त्यादि बाक्यकदम्बकम् अहह घिक धिगिति निन्दसि "अहिंसा परमो धम स्त्वधम: प्राणिनां वध'" इत्यादि वाक्यकल्पनयाहिंसापूर्व ककत्वनुष्ठानप्रतिपादकवाक्यजातमप्रमाणमिति कांश्चिन्मन्द-

बद्धीन् बोधयसीत्यर्थः।

अथवा अहहेति खेदविस्मयद्योतक । कविवाक्य बा किम्बा "अहहेत्यद्वतेखेदे" इत्यमरः । खेदस्तु यागाद्यनुष्ठापकवेदप्रणेतुर्भ द्विदशस्य तद्विरुद्धाचारवोधनमयुक्तमिति

आश्चर्य' तु, अपांशुलशिरोमणित्रिपुरकामिनीपातिव्रत्यपराकरशेवे कथमियमुपाय

चातुरीति। परवश्वना चातुर्यमिदानीमध्यस्तीति द्योतायेतु वत्तमानप्रयोग: इतिभावः अत्र हिंसापूर्व कयागाद्यनुष्टानप्रतिपाद्कवेदप्रणेतृत्वेन सवपुराणप्रसिद्धस्य तस्यव

भगवतः सर्वश्वरस् ताद्ृशश्र तिनिन्दापूर्व कतद्विरोधाचारोपदेष्ट त्वप्रतिपादनरूपव-

स्तुनास्यालौकिकमहिमसम्पन्न-वरूप' वस्तु व्यज्यत इति वस्तुना वस्तुध्वनिः ॥ ६॥ ॥ सर्वाङ्गसुन्दरी ॥ कल्किरूप' स्तुवन्नाह। अत्रापि पूत्र वन्मुखतन्धयोजना। म्लेच्छनिबहनिधन इति। म्लेच्छसमूहस्य मारणनिमित्तं करिवाल खड्ग कलयसीत्येव रूपापरा। धृत कल्कि-

(३६ ) प्रथम:सगः

कल्किशरीरेति सम्बोधनम्। धृत कल्किशरीर दाम्भिकतनुर्यनेति विग्रहः। कीदश' धूमकेतुमिव करालमुत्पातसूचकग्रहमिव भीषण केचित्। अत्र खड गस् नीलव्णतया धूमसाम्यात् तन्मुष्रः सुवर्णमयत्वात् अग्निसाम्याद्व मकेतुशव्देन धूमकेतुमाहुः। म्लेच्छनिवहनिधन इति निमित्तात्कम योगे सःतमी। "समूह निबहव्यूह सन्दोह विसरव्रजाः" इत्यमरः। अस्योत्पाते धूमकेतुः। करबालः कृपाणबत्-

"करालो भीषणो तुङ्ग निधन मृतिनःस्वयोः। कल्कोऽस्त्रीय तत लादिशेषे दम्भे घिभीतके"॥। इति मेदिनी ।। १० ।।

।। श्रु तिरञ्जनी ।।

अवतारान्तर प्रस्तौति। म्लेच्छेति । धृत' कल्किशरीर' येन तादृश । हे केशब। म्लेच्छानां मूर्खाणां देवब्राह्मणवाधकानामित्यथ:ः, तेषां निवहः समूहस्तस्य निधने मरणविषये करालमतिक्र रमतिभयङ्करमिति यावत्। करवाल खड्ग' धूमकेतुर्नाम रात्रौ गगने परिदृश्यमान औत्पातिकस्तालाकार: कश्चन केतुविशेष: तमिव, अथवा धूमः केतुश्चिह्न' यस्थ सोडय धूमकेतुः प्रलयकालबह्निज्वालानातमिव केनाव्यत्याश्च्चयर्य यथा स्थात्तथा कलयसि, "वर्त्तमानसामीव्ये वर्त्तमानवदेति भविष्यति लट" धम सं स्थापनार्थाय दुष्टशिक्षणमधुनापि करोतीति सूचयितु वत्तमानप्रयोग इति भाव: । किमपीत्येतद्व्यय करवालविशेषण वा। तदा किमपि एतादृशमपि वक्त मश- क्यमित्यथः।

म्लेच्छ ध मे" मन्दीकृते दुष्कृते च प्रधद्धिंते सति तादङ म्लेच्छनिधनपूर्व'क धर्म स्थापनाय दुष्टशिक्षणमधुनापि करोतीति सूचयितु बत्तमानप्रयोग इति भावः ॥ किमपीत्येतदव्यय करवालविशेषण' वा। तदा किमपि एताद्ृशमपि वक्त म शक्य-

गीतगोविन्दे (४')

श्री जयदेवकवेरिदमुदितम दार शृणु शुभद्' सुखद* भवसारम्। केशव धृतदशविधरूप जय जगदीश हरे॥११॥

मित्यर्थः । म्लेच्छ घमे मन्दीकृते दुष्क्ृते च प्रयर्द्धिते सति ताहङ म्लेच्छनिधन- पूर्व के धर्म स्थापनाय कल्क्यवतारो भविष्यतीति समुदायार्थः। धूमकेतुमिवेत्येक' पदम्। पूण्णे पमा। युगान्तरापेक्षया या ध तेभू तार्थ प्रयोगोपपतिः ॥ १० ॥

।। सर्वाङ्ग सुन्दरी॥

दशावतारवण्ण ना संकलयन्नाह।

"सारो बले स्थिरांशे च न्याय्ये कीव वरे त्रिषु"। "उदारो दातृ महतोरित्यमरः।"

ध त दशविधरूप इति सम्बोधनम् । धत दशविधरूप' येनेति विग्रहः ।"सम्प्रति गीताथ मेकेन श्रोकेन निवश्नाति ॥११।।

।। श्र तिरञ्ञनी।।

भक्त गीत भगवते समर्पयति। श्रीजयेति। ध तानि दशविधरूपाणि येन तादृश, धृतदशावतारेत्यर्थः । एतादृश हे केशव : उदार' ध्वनिगुणालङ्गारादिसम्पश्या गम्भीरमित्यथः। अतएव सुखद' सरसचित्ताकष क' शुभद उचिततालरागादिसम्पत्या श्र तिकट वादिदोपराहित्येन च श्रोतृणां नेतुश्च कल्याणप्रदम्। अथवा त्वद्ङ्गिततया मङ्गलदायकम् 1 अतएव भवस्य ससाररूपदुःखस्य सारोऽपसारण यस्मात्, तादश, संसारदुःखापहमित्यथः। अथवा, भवत्यस्माद्गक्तिदानादिकमिति भवो नाम भक्त्यादिसाधनं तन्मध्ये सार' सारभूत क्षिप्रमेव भगवद्गकत्यादिसम्पादनमित्यथः । अथवा जन्मसाफल्यकर वा एतादश श्रीजयदेवकवेः ३द पूर्वोक्त दशावतार- वर्ण्णना उदित वचन गीतमिति यात्र I, शृणुआकगयेत्यर्थः॥ ११।।

( ४१ ) प्रथम: सर्ग:

वेदानुद्धरते जगन्ति' बहते भूगोलमुद विभ्रते दैत्य" दारयते बलि छलयते क्षत्रक्षय" कुर्व त। पौलस्त्य जयत हल कलयत कारुण्यमातन्वत म्लेच्छान्मूर्च्छयत दशाकृतिकृत कृष्णाय तुभ्य नमः ॥५।

सर्वाइसुन्दरी॥

सम्प्रति गीताथमेकेन श्रोकेन निवजाति। दशाकृतिकृते कृष्णाय तुभ्य नमोडस्त्विति वाक्याथः। दशाकृति कृतवानित्यरथ किवप । दशाकतिकृत्य प्रकटयन्नाह। वेदानुद्धरत इति मीनरूपायेत्यथः। जगन्ति बहते कूम रूपायेत्यथः। भूगोलमुद्विभ्रत इति वराहरूपायेत्यर्थ: । दत्य दारयत इति नरसिंहरूपायेत्यथः। बलिं छलयत इति वामनरूपायेत्यथ: । क्षत्रक्षय कुर्व त इति परशुदामरूपायेत्यथ । पौलस्त्य जयत इति रामरपायेत्यर्थ:। हल कलयत इति हलघररूपेण हलमुषलौ ध नायेत्यथः। कारुण्यमातन्वत इति वौद्धरूपायेत्यर्थ:। स्लेच्छान् मूच्छयत इति कल्किरूपायेत्यथ:। गोला गोदावरी सख्यो: कुनटी दुग यो: स्त्रियाम्। पात्राज्जने मण्डले च कीब वा कुञ्रे द्योः ॥ इति मेदिनीकरः ॥५।

11 श्र तिरख्जनी एवमनतारान प्रस्तु च्यानन्तरकृत्य वेदानुद्धरत इति। हे देव! शङ्गासुरापहृत निगमान् उद्धरते उद्धत्तें,, तमसुर'

१। घ, च, जगत्। ३। ख. चलयते। २। घ, च, द त्यान,। ४। ख. क्षवित्षय ।

गीतगोविन्दे ( ४२ )

तज्जठरे निमग्न-निगमान पूर्व ब्रह्मणेप्रदात इत्यर्थः। जगन्ति लोकान् बहते सर्वलोकभत्त इत्यर्थः । भूगोल सःतद्वीपसागर- परव तादि सहित भूमण्डलमुद्विभ्रते। प्रलयकाले दष्ट्राग्रेण महार्णवमग्नमेदिनी समुद्धरणायेत्यर्थः। दृत्य हिरण्यकशिपु दारयते भेत्तू, हिरण्यकशिपुविदारण कुर्वाणायेत्यर्थः । बर्लिं च बलिचक्रवर्ततिन चलयते भ्रसयते, बलेनिजभक्तसन्ततित्वेन स्थानभ्रशमात्र कृत्वा पाताल प्रतिष्ठापयित्र इत्यर्थः। क्षत्रियाणां जमदग्निधातुकजातीयबाहुजानां क्षय नाश कुव ते कुर्वाणाय सकलक्षन्रियान्तकायेत्यर्थः।

पुलस्तस्थापत्य पुमान पौलस्त्यो रावणः त जयते, विजयमानाय, हल लाङल कलयते, आयुधत्वेन हल विभ्राणायेत्यर्थः। अतन्वत इति पदद्वयी कारुण्य करुणा चातुबर्णादित्वात् स्वार्थ ष्यन। अथवा करुणा अस्यास्तीति करुणः। अर्शआदि त्वाद्च्। तस्य भावः कम वा कारुण्य 'गुणवचनेत्यादिनाष्यव"। आतन्वते तन्वानाय भूतमात्रहिंसा न क्त्त व्येति सर्व प्राणिषु दयां कुर्वत इत्यर्थः ।

आतन्वत इति पदद्वयम्। म्लेच्छान् सवधम विप्लावकक्र रकर्म णः। पापिष्ठान् मूच्छ- यते नाशयते एवं दशाकृतिकृते दशावतारकत्त, दशाकारधरायेत्यर्थः। दशाकृतिकृत इत्यत्र दशत्वयुक्ता आकृतय इति विग्रहः। अथवा-

तद्धितार्थ त्यादिना उत्तरपदसमासः। अथवा दिक सख्ये संज्ञायामिति संज्ञा- त्वात्समासः । कृत इत्यत्र करोतेः क्त्तरि क्त्रप । हस्वस् त्यादिना तुगागमः । एवं विधाय "कृषिर्भू वाचकः शत्दोणश्च निदृ त्तिवाचकः । तयार क्य पर ब्रह्म कृष्ण इत्यभि- धीयते" इत्युक्त लक्षण लाक्षताय कृष्णाय तुभ्य' नमः। दशावतारिरूप त्वां नमस्करो- मीत्यर्थः। सर्वत्र नमःस्वस्तीत्यादिना चतुथी। अत्र भावः प्रतिपादः। यदुक्त, रतिद वादि विषयाभाव इत्यभिधीयते इति ॥ ५॥

( ४३) प्रथम: सगः

। द्वितीयः प्रबन्धः

गुजरीरागेण९ गीयते

श्रितकमलाकुचमण्डल धृतकुण्डल। कलितललितवनमाल जय जय देब हरे ॥१॥ ध वमI।

॥ सर्वाङ्गसुन्दरी ॥। ग्रन्थारम्भे विष्नविघातार्थ पुनरपि मङ्गलप्रीत्या हरि स्तवन्नाह । सङ्गलगुज्री रागेण गीयते॥ ध्यानम-

श्यामासुकेशी मलयद्र माणां मृदूलसत्पललव तल्पयाता । श्र तेः स्वराणां दधीती विभाग तन्त्रीमुखाद्दक्षिणगुजरीयम्।। हे हरे! हे देव ! जयजयेति सर्वत्र वाक्यार्थः। सम्मतौ द्विरुक्तिः। धुतकुण्ड़लत्वे कलितललित बनमालत्वे च कारणमाह। श्रितकमलाकुचमण्डल इति सकामो हि सर्वशः स्ादित्यभिप्रायः । धृते कुण्डले येन, कलिता धृता वनमाला येन। श्रित कमला- कुचमण्डल येनेति विग्रहः। स्यान्मण्डल द्वादशे राजके च देशे च कम्पे च कदम्बके च। कुछप्रभेदेऽप्युपलूय्य केऽपि भुजङ्गभेदे शुनि मण्डल: स्थात्"॥ इति विश्वः। 'ललित हारभेदे स्यादीप्सिते च मनोहरे' ॥ १॥ ॥ श्रुतिरञ्जनी ।। एवं दशावतारानुपवर्ण्य तन्मध्ये स्वकृतिनायक श्रीकृष्ण विशेषेण वर्णयति। श्रितेति।

१ क. ख. मङ्गलगुज्जरीरागेय। घ. गुज्ज़रीरागनिःसारतालाभ्यां।

गीतगोविन्दे ( ४४ )

दिनमणिमण्डलमण्डन भवखण्डन। मुनिजनमानसह स जय जय देव हरे ॥ २॥

अटताली। गुजरीरागेग गीयते। इत्युक्त तस्यायमभिप्रायः। मालवरागानन्तर तत्कलत्नभूताया: गुजजर्य्याः सन्निधान युक्तमिति। यदुक्त-

श्यामा सुकेशी मलयद्र माणां मृदूललसत्पल्लवकल्पमात्रा श्र ते: स्वराणां दघती विभाग तन्त्रीमुखी दक्षिणगुजरीयम्॥ इति।

तत्र जयेत्यादि धरवपदम्। कमला लक्ष्मी. "कमला श्रीहरिप्रियेत्यमरः"। तस्या: कुचौ तयोम ण्डल प्रदेशः अग्रमाग इत्यर्थः। श्रित सेवित गृहीत- मित्यर्थः। आहिताग्यादिष्धिति निष्ठायाः पूर्वनिपातः। लक्ष्मीकुच- प्रसारितकराग्रभाग इत्यर्थः कि च धृते कुण्डले कर्ण्णाभरणे येन तस्य सम्बुद्धिः। हे तादश केशव ! जय भक्ताभीष्रदायकः सन् सर्वोत्कर्षण वर्त्तस्वेत्यर्थः सक्त्यतिशय- द्योतनार्थ द्विरुन्ति: सम्भ्रमेण वा अत्र सकेकवर्णावृत्तिलक्षणरछेकानुप्रासो नाम शब्दालङ्कारः ॥१॥

॥ सर्वाङ्गसुन्दरी॥

दिनमणिमण्डलमण्डनत्वेन हरे: परमपुरुषत्वम्। यदुक्त-"व्येयः सदा सवितृमण्डल मध्यवत्ती(ि" परमपुरुषश्च सुजन रेव चिन्तयितु शक्य इत्याह। मुनिजनमानसह स इति रूपकमिदम, यथा मानसे सरोवरे सदा हंसस्तिष्ठति, तथाय मुनिजनह दये तिष्ठतीत्येदर्थप्रतिपादनार्थ शिष्टार्थस्य मानसशव्दस्योपादनम्। कथमय मुनिजन श्चिन्त्य इत्याह। भवखण्ड़नेति। भव पुनर्जन्म खण्ड़यतीत्यर्थे नन्दादित्याल्युः मुक्तिपरद इति कृत्वा मुनिजन रसौ सर्वदा चिन्त्यत इत्यर्थ: ॥२॥

( ४५ ) प्रथम: सर्गः

कालियविषधरगस्ञन जनरञ्जन।

यदुकु लनलिनदिनेश जय जय देव हरे॥ ३ ॥

। श्रुतिरञ्षनी॥

दिनमणीति। दिनमणिः सूर्य्यः। "प्रद्योतनो दिनमणिरित्यमरः" तस्य मण्डल विम्ब "विम्बोडस्त्री मण्ड़ल' त्वित्यमरः", तत्कल्प मण्ड़नमाभरण यस्य स ताद्शः। दिवाकरवद्दी्यमानभूषण इत्यर्थः। अथवा दिनमणिमण्डलस्य स्वावासभूत सूर्य्य- मण्डलस्य मण्डनमलङ्कार:। स्वावासभूतसूरय्यमण्ड़लप्रकाशक इत्यर्थः । तदावासत्व' च। "ध्येयः सदा सवितृमण्ड़लमध्यवरत्ती नारायण: सरसिजासन सन्निविष्ट" इति वचना- दवगन्तव्यम्। तस्य सम्त द्विः। अतएव भवस्य संसारस्य खण्ड़न, ज्ञानप्रदानेन भक्त- जनेस सारनिवर्त्तक, इत्यर्थः। अथवा भवस्य बाणासुरविजयसमये तन्मन्दिराबस्थित महादेवस्त खण्डन जम्भशास्त्रप्रयोगेण तदङगविनिर्वापकेत्यर्थः । अथवा-

भवो भक्तजनस्य पुनर्जन्म तस्य खण्डन स्वभक्तानां पुनर्जन्मनिवारकेत्यर्थः। अतएव मुनिजनस्य मानसमन्त:करणं मानससरश्च तत्र हंसः मरालः स इव विहारमाण इत्यर्थः • अथवा मुनीनां जनानां चेति वा विग्रहः। अथवा भवो भक्तः। मानसमिति श्लिष्ठ- रूपकम्। अथवा मुनिजनमानसेषु हदयेषु दिप्यमानेत्यर्थः । अत्र च्छेकानुप्रासरूपकोपमा- भेदानां संसृष्ठिः॥२॥

॥सर्वाङ्गसुन्दरी।।

कालियनामा विषधरः सपस्तस्य गञ्जनेन जनरञ्जनता यमुनाजलस्य स्वेच्छयाऽवगा- हनात्। यदुकुलनलिनदिनेश इति ययातिशापेनास्त गतस्य यदुवशस्य प्रकाशनात यटुकुलमेव नलिन तस्य प्रकाशत्वात्। कृष्णो दिनेश एव इति रूपकमिदम्। यदुक्तं- "उपमव तिरोभूतभेदा रूपकमुच्यते"॥ ३ ॥

गीतगोविन्दे (४६)

मधु मुरनरकविनशन गरुड़ासन। सुरकु लकेलिनिदान जय जय दब हरे॥ ४॥

कालियेति। कालियाख्यस्त विषधरस्य सपस्थ गञ्जन भक्षन हिंसकेति यावत्। गजि हिंसायामित्यस्मान्नन्द्यादिना ल्यु प्रत्ययः । अतएव जनानां रख्जन आल हादकर अतएत यदुकुलमेव नलिन कमल तस्य दिनेश सूर्य्य, यदुकुलकमलोल्लासहेतुभूतेत्यर्थः। दुश्टनिग्रह शिष्टपरिपालनमख्य व शकेतुत्वादितिभावः ॥ ३ ॥

सर्घाङ्गसुन्दरी॥

गरुड़मारुह्य द् त्यान् विनाश्य देवताक्रीड़ां विष्णु प्रावर्त्तयदिति वस्त्वर्थः। मधुमुर- नरकान् विनाशयतीति। गरुड़ आसन यस्येति विग्रहः। सुरकुले केलीनां निदानमादि- कारणमिति विग्रहृः ॥ ४॥

।। श्र तिरञ्जनी ।।

मध्विति। मधुमुरनरका असुरविशेषास्तेषां विनाशन, अथवा नरकशव्दस्तन्त्रवृत्या नरकासुरनिरयावाचष्टे सकृदाचरितमनेकोपकारक तन्त्रमिति तद्विदः। तथा चाय- मर्थः। मधुमुरनरकाणां नरकस्य देवर्पिवाधया भविष्यतो निरयस्य नाशन निवत्तकः। कृष्णकृतनिधनेन व वेषां नरकपात निवर्तनात्तस्य तन्निवर्तकत्वमवगन्तव्यम्।

किं च गरुड: सुपर्ण: स एवासन' वाहन यस्य तस्य सम्बद्धिः । एतच्च मध्वादिनाशन सामर्थ्यसूचनाथमवगन्तव्यम्। अतएब सुराणां देवानां कुल समूहस्तस्य केलयः शरृङ्गार- चेष्टास्तासा निदानमादिकारण "निदान त्वादिकारणमित्यमरः"। पूर्व" सुरकामिनीषु सुरविरोधिभिर्वन्दीकृतासु सुराणां शरृङ्गारचेष्टाभावात्पश्चाद्गग- वता गरुडबाहनेन कृष्णेन तेषु सुरविरोधिषु निःेष निर्वापितेषु सुराणां निर्विघ्नचेष्ठानां सम्भवात्तस्य तन्निदानत्वमितिभावः। निधानेति केषुचित् पाठः। तदा निधीयन्तेऽत्र ति

( ४७ ) प्रथम: सर्गः

अमलकमलद्ललोचन भवमोचन। त्रिभुवनभवननिदान१ जय जय दव हरे॥ ५ ॥

निधान सुराः स्वपद्मनित्यमिति मत्वा नित्यपदसेद्व यर्थ सव परित्यज्य हरावेव क्रीडन्तीति तस्य निधान त्वमिति नवः। अनेन देबेन्द्रादिसकलदेवतासाम्राज्य परिपालकत्वमुक्तमिति ज्ञयम्। अत्र देशान्तरे शसयोरभेदादनुप्रासोपपत्तिरवगन्तव्या।४।

। स्र्वाङ्गसुन्दरी॥

विष्णुः पुण्डरीकाक्षः इत्यमलकमलदललोचन इत्युक्तम्। स च नित्यत्वाद्भवमोचनो भवति। भव मुश्चतीति कृत्वा, त्रिभुवनाश्रयोडण्यसौ भवतीति त्रिभुवनभवननिधानेत्यु- क्तम । त्रिभुवन भवन गृह' येषां तत्र जनप्रभृतयस्तेषां निधान यः ॥ ५॥

। श्र तिरञ्जनी।

अमलेति। अमल निर्मल सकोचादि दोषरहित यत्कमल पुण्ड़रीक तस्य दल पण छदः पुमानित्यमरः। तद्वल्लोचने यस्येति मध्यपदलोपी समासः। कमलपत्रविशाल- पुण्डरीकाक्षेत्यर्थः। किंच, भवस्थ संसारस्य मोचन निवर्त्तक, भक्तानां सकलस सार- दुःखनिवत्त केत्यर्थः । अथवा भवशब्दस्तन्त्रणोपात्तः । हलन्त्यमितिवत्। तथा च स्वभक्त महादेवस्य भवः कन्था परिधानादि संसारस्तस्व मोचन निवत्तक, अनेन भगवतः श्री- कृष्णस्य सकलाराध्यत्वमुक्त, महादेवस्य विष्णुभक्तत्व च "प्रह लादश्चाम्बरोषश्च वसुर्वायुसुतः शिवः।"

िश्वक्सेनोद्धवाक्र रा: शुकाद्या: सनकादयः।

महाविष्णुप्रसादोऽय सर्व गृहन्तु पैष्णवाः ॥ इति चचना-

१। निधान इति पाठान्तरम् ।

गीतगोविन्दे ( ४८ )

जनकसुताकृतभूषण जितदूषण। समरशमितदशकण्ठ जय जय देव हरे ॥ ६॥

दनगन्तव्यम्। अथवा भवत्यस्मादिति व्युत्पत्या भवौ जनकजनन्यौ "पुनान् स्त्रिये- त्येकविशेष:।" तयो सोचनजनकजनन्योः क सकृतनिरोधनिवर्त्तकेत्यर्थः। अथवा सवस्य जनकरूपवसुदेवस्य वा निर्बन्धनिवारकेत्यर्थः। अत्र सर्वत्र पौरुषाधिक्यं गन्यते। किं च, त्रयाणां भुवनानां समाहारस्त्रिमुवन "पात्रादित्वान्नडीप।" त्रिभुवनस्थ भवन- मुत्पत्तिस्तस्वनिदान भवनशब्दस्थितिलययोर्युपलक्षणम् तथाच, त्रयाणां मूलकारण- मित्यर्थः। अथवा त्रियुवनमेव भवन गृहद "सवनागारमन्दिरमित्यमरः।" तस्य निदान त्रिभुवनाख्यगृहनिर्मतित्यर्थः। निधानेति केषुचित् पाठः। तदा त्रिमुवनस्य भवनमुत्य- त्तिर्य स्मादिति त्रिभुवनभवनः ॥ निधानवन्निधानः यथा निक्षेपः । सर्वाशास्त्रो भवति तथाचायमपीत्यर्थः । त्रिुवनश्चासौ निधानश्चेति तस्य सम्बुद्धिः॥ ५।।

।। सर्वाङ्गसुन्दरी।

सीतायाः कृतभूषण इति षष्ठी समास:। कथ सीतायाः कृतभूषणो राम इत्याह। जितदूषण समरे शमितद्शकण्ठ इते जितमभिभूत दूषण सीताद्विपो येन इति विग्रहः। रावण® समरे हृत्वा सत्यसती बेति किम्बदन्ती दूषण सीताया बह्निविशोधनया व्यप- सार्थ्य जितदूषणो राम: इत्यमिप्रायः॥ ६॥

॥ श्र तिरञ्ञनी।

जनकेति। जनकसुताय कृत भूषण येन। असदशप्रमातिशयात् स्वस्य बालक र्त- त्वमवगन्तव्यम्। अथवा, जनकसुताया आकृतमाकार: भावे क्त। तदेव भूषण यस्य तादश, वामाङ्कस्थितजनकसुताकार कभूषणेत्यर्थः । अथवा, जनकसुताय कृत ब्रह्मणा- चरित तादश च भूषण च तद्र पत्रह्यणा जनकसुताभूषणत्वेन कल्पितेत्यर्थः उक्त' च

( ४६ ) प्रथम: सग:

अभिनवजलधरसुन्दर धृतमन्दर।

श्रीमुखचन्द्रचकोर जय जय देव हरे ॥ ७ ॥

ब ध :- "पतिर्हिं भूषण स्त्रीणां भूषणादपि भूषणम" इति अथवा जनकसुताया कृत चरित भूषणं यस्मिन ताहश जनकसुतालह ताखिलाङ्ग त्यर्थः। अथवा जनकसुतव कृत भूषण यस्य तादृश, जनकसुतव भूषणेत्यर्थः तस्य सम्ब द्धः। जितः दूषणाख्यो राक्षसो येन ताहश, अथवा जित पराजित दूषण लोकसम्भावित' पित्राज्ञालघनादि येन स

तथा। अथवा, जित दूषण जनापवादादिक येन स तथा। सर्वदा निष्कलङ्कत्यर्थः। समरे युद्धे शमितः मारितः दशकण्ठो रावणो येन तादृश, अथवा दशकण्ठशव्दस्तनत्रे- णोपात्तः। तथा च समरे शमिताश्छिन्ना दशकण्ठस्य दशकण्ठा दशकन्धरा येन ताहश, अस्मिन्पक्षे पौरुषाधिक्य गम्यते ॥ ६ ॥

।। सर्वाङ्गसुन्दरी॥

अभिनवेति। कृष्णो हि नूतनमेघछविरित्यभिनवजलघरसुन्दर इत्युक्तम्। स च धृत- मन्दरो भवति। रुक्मिण्याः परिग्रहात्। चकोरः पक्षिविशेषस्तस्य चन्द्रकेरणे प्रीतिः ।

यदुक्त "ज्योस्नापान चकोराणामिति" कविकल्पलतायाम्।।

तव चरणे प्रणता वयमिति भावय। कुरु कुशल प्रणतेषु जय जय देव हरे॥

तव इत्यादि। तब चरणे वय प्रणता इति भावय जानीहि इत्यर्थः। ज्ञात्वा कि

कर्तव्यमित्याह-अस्मासु प्रणतेषु कुशल विधेहीत्यर्थः। तव चरणे इत्यत्र मूलपाठो

नास्ति। अभिनव जलधरमित्यनन्तर तवचरणे इति पाठो युक्त॥॥

गीतगोविन्दे (५० )

श्रीजयद वकवेरिद कुरते मदम् ।9 मङ्गलम् ज्वलगीत जय जय देव हरे ॥ ८ ॥

। श्रु तिरञ्जनी।।

अभिनवेति। घरतीति धरः। जलस्य घरः पचाद्यच। अभिनवो नूतनः स चासौ जलधरश्च स इव सुन्दरः। नूतनजलघर इव मोहन इत्यर्थः। अनेन ग्रीष्मकल्पस्मर- कृतगोपकामिनीमनस्तापनिर्वापणसामथ्य सूच्यत। सुन्दरशव्दस्य कर्ण्णाटभाषायां

आ्राम्यत्वदोष: प्रयोगबाहुल्यात्परिहर्त्तव्यः। धृतो मन्दराख्यो गिरियोन स तथा गोवर्द्धनधारकेत्यथः अनेन देवता सावभौमत्व गम्यते। मुख चन्द्र इत मुखचन्द्रः तत्र चकोर इव चकोरः। यथा चकोर: सादरेण चन्द्रमस तत्किरणान् वा पिर्वात, तथा- यमपि श्रीमुख मुखसौन्दर्य वा पिवन् वर्त्तमान इत्यर्थः। अनेन वक्ष्यमाण गोपकामिनी- केल्यनुगुण श्रृङ्गारित्व सूचितम् ॥७॥

। सर्वाङ्ञसुन्दरी॥

इद जयदेवकवेम झल गीत मङ्गलरूप मुद कुरुते कीटशम् उज्बलगीत गानदोष-

रहित, यदुक्त- शङ्कित' भीतमुद्धृष्टमव्यक्तमनुनासिकम्। काकस्वर शिर:कम्प' तथा स्थानविघजितम्॥ चिस्वर चिरस चैध विशिष्ट विषमागतम्। व्याकुलं तालहीन च गीतदोषाश्चतु्ददश॥ इति॥

श्रितकमलेत्यभिप्रायस् श्रीमुखेन प्रकटयति॥। ।

(५१ ) प्रथम: सर्ग:

पदमापयोधरतटीपरिरम्भलग्न-

काश्मीरम् द्रितमुरो मधुसूदनस्य। व्यक्तानुरागमिव खेलदनद्गखवेद-

स्वेदाम्बु पूरमनुपूरयतु प्रिय' वः ॥ ६ ॥।

। श्र तिरज्नी।।

श्रीजयदेवेति। मङ्गलं मङ्गलहेतुकल्याणस्वरूप' वा उज्वल ध्वनिगुणालङ्कारभास्वरम् जयदेवकवेरिद' गीत शृण्वतां श्रोतृणां च मुद' सन्तोष कुरुते करोति यदा यदा श्रयते, गीयते च तदा मङ्गलं करोतीति द्योतयितु वर्त्तमानप्रयोग इत्यव न्तव्यम्। सारस्य त्वाशी: प्रयोगेनेत्यवगन्तव्यम्॥८॥

। सर्वाङ्गसुन्दरी ॥

मधुसूदनस्य हरेरुरो वक्षो वो युष्माक प्रियमनुपूरयत्विति योजना। पद्मापयोधर- तटी परिरम्भलग्नकाश्मीरमुद्रितम्। पझ्मा लक्ष्मी: तस्याः पयोधरौ स्तनौ तयोस्तटी प्रान्तदेशस्तस्य परिरम्भेण लग्न यत्काश्मीर कुङ्ग म तेन मुद्रित मुद्रां प्रापितमित्यर्थः । लग्न' च तत्काश्मीर इति समासे केचिन्न कर्म धारय-बहुब्रीहयोः प्रतिपत्तिकर इति दूषण- माचक्षः। तदसमीक्षिताभिधान मुद्रितशब्दस्त सम्बन्धाभावात्। तटस्थत्वात्

बहुब्रीहि प्रतिपत्त्यनुदयात्।

पुनः कीहक, खेलदनङ्गखेदस्वेदाम्ब पुरम, खेलदनङ्गखेदेन सेदाम्बुनः पूरो यत्रति व्यधिकरणे बहुब्रीहिः। "पूरो जलप्रबाहे त्थान्"। स्वेदाम्ब घर्मजलम् उत्प्रक्षते। व्यक्तानुरागमिवेति। लक्ष्मी प्रत्युद्गतानुरागप्राचुर्थ्यादिव बहिभू त इवेत्यर्थः।

गीतगोविन्दे · ( ५२)

अन्यथ व स्थिता वृत्तिश्चेतनस्य तरस्य वा। अन्यथोत्प्रक्षते यत्र तामुत्प्रक्षां बिदुब घाः।

इति काव्यादशे।

न विना विप्रलम्बन सम्भोग: स्फुटमहति। कषायितेहि वस्त्रादौ भूयान्रागोडनुरज्यते ॥ ६॥

। श्रु तिरञनी ॥

एवं सर्वेश्वर प्रस्तुत्य तस्य भगवतः श्रीकृष्णस्य राधाप्रमुखवल्लवाङ्गनाविषय- शृङ्गार वर्णयितु काम आदौ प्रधाननायिकारूपलक्ष्मीविषयश्ङ्गारवर्णनापूर्व कमाशी र्वादिन श्रोतृजनानभिनन्दयति। पद्मति॥ पद्मायाः लक्ष्मीदेव्याः पयोधरतटीकुचतट तत्परिसर प्रदेश: स्तनमण्डलमिति यावत् तस्य परिरम्भ आलिङ्गन तेन लग्नमासक्त यत् काश्मीरं कुचकुङ्क मं' तेन मुद्रित' चिह्नितम् अलङ्ग तमिति यावत्। अतएव व्यक्तः बहिर- वभासमानोऽनुराग: हदयान्तः स्थितः लक्ष्मीविषयानुद्टत्तो रागो यस्य तादृशमिव- स्थितमिति शेष: अथवा अनुरागो नाम रतेभोगाख्यः पष्ठावस्थाविशेष: तटुक्त र.त.

कल्पलतायाम्-

अङ्कर पल्लवकलिका प्रसून फलभोगभागिय क्रमशः । प्रेमामान: प्रगयः स्नेहो रागोऽनुरागचेति।

अय शब्द: प्राकरणिकत्वाद्रतिपरः। अत्र काश्मीरानुरागयोः सवर्ण त्वं न तथो- त्प्रक्षितमवगन्तव्यम। तदुक्त भावप्रवाशे-

सुखदुःखात्मक भोग्य सुखत्वेनाभिमन्यते। येन राग: स इत्युक्तो रख्जनाद्धियात्मनः ।।

(५३) प्रथम: सर्गः

नीली कुलुम्भमअ्िष्ठारागौपम्येन स त्रिधा। 1 क्षालितो यश्चनाप ति यश्वनातीव शोभते।। नीलराग: स पवरेति काथतो रङ्गवेदिभिः। योऽपैति क्षालितः क्षित्रमध्यगे यो न शोभते।। क सुम्भराग इत्येष भणितो रागवेदिभिः। अतीव शोभते यस्तु नापैति क्षालितोऽप सन्।। एषघ कविभि: सव र्माश्िष्ठो राग उच्यते। ज्येष्ठा माजिष्राग स्यान्नीलीरागस्तु मव्यमः । कुसुम्भराग: कविभिरधमोथेति कीर्ततितः रागोऽनुय त्तोऽविच्छिन्नमनुराग उदाह तः।। अनुरूपोऽथवा राग इति वा निर्वहो भवत्। स तु प्राय स्वस वं द्यो यूनोरन्योऽन्यरक्तिमा॥ इति ॥ व्यक्तानुरागमिवेत्येक पदम्। अतएव खेलन् युवयुवतीचित्तचाश्चल्य निष्पादनार्थ सर्वत्र क्रीडमानो योऽनङ्गस्तेन। खेद: रतिजननद्वारा तन्निष्पादिताया स तेन हेतुना स्वेदाम्ब- पूर श्रमजलप्रबाहो यत्र तत्तादशम्। अनेनाभ्यन्तरः शृङ्गारः सूचितः। अत्र सर्वत्रतृतीया तत्कृतेत्यादिना समासः । अथवा खेलदित्यत्रान्तर्भावित ण्यर्थ:।

तदा खेलन् विहरयन्नित्यर्थः। उक्त' च माधे-

इदमिदमिति भूरुहां प्रसून मुहु- रभिलोभयत्रा पुरः पुरोऽन्या। अनुरभसमनायि नायकेन त्वरयति रन्तुमहो जन मनोभूः ॥। इति ॥

अन्तर्भावित प्यर्थप्रकारस्तु उवाच इति सूत्रव्याख्यानावसरेऽन्तर्भावितो ब द्व या प्रकाशितो ण्यर्थ इत्यादिना अ्रन्थसन्दर्भेंण न्यासकरेण प्रतिपादितो द्रष्टव्यः। यद्बा

गीतगोविन्दे (५४)

वसन्ते वासन्ती क सुमस कु मार रवयव- ध्रर्मन्तिी कान्तार बहुबिहितकृ ष्णान सरणाम्। अमन्द कन्दर्प ज्वरजनितचिन्ताकु लतया

बलदवाधां राधां सरसमिदमूचे सहचरी ॥ ७॥

खेलदित्युरो विशेषणम। तदा खेलत् विहरत अतएवानङ्गखेदस्वेदाम्ब पूरमित्यन्वयः।

यद्वा, खेलन् सर्वाङ्गषु विहरन सर्वाङ्गीणतया भासमान इत्यर्थः।एतादृशानङ्गखेदे- नेति वान्ये जना, एतादृश मघुसूदनस्य भगवतः श्रीकृष्णस्य, अत्र मधुसूदनपदेन कृष्णा- भिधानम् उद्दीपकपौरुषाधिक्यद्योतनार्थ दुष्टनिग्रहपूर्व कशिष्टपरिपालकत्वसूचनार्थ® वा उरो वक्षस्थलम्। वो युष्माकम्। सव एते वास्मादानन्वादेशे वक्तव्या इत्यनादेशे- डपि वसादेशः। प्रियमपेक्षित वस्तुजातम्। अथवा पुत्रपौत्रधनधान्यबाहनादिजनित

सन्तोषम्। अनुपूरयतु, पुनः पुनः परिवर्द्धयतु स'सारिणः दुःखापसारणद्वारा सुखमेव

प्रयच्छ त्वत्यर्थः । अत्र भावः प्रतिपाद्यः 'उत्प्रक्षालक्कर :-

यत्रान्यधम सम्बन्धादन्यत्वेनोपतर्कितम्।

प्रकृत हि भव त् प्राज्ञास्तामुत्प्रेक्षां प्रचक्षते ॥ इ्ञत लक्षणात् ॥ ६ ॥

। सर्वाङ्स न्दरी ।।

विरहिणीराधां विवण यिषुराह। वसन्ते राधामिदं वक्ष्यमाण सरस यथा स्यादेवमूचे सहचरीति वाक्यार्थः। वासन्तीकुसुमसुकुमार रवयत रूपलक्षितां "इनथंभूतलक्षणे" इति तृतीया।: कीदशी, कान्तारे भ्रमन्ती "कान्तार वर्त्मदुर्गमित्यमरः"। ननु

(५५) प्रथम: सर्गः

कथ कान्तारे भ्रमन्तीमित्यर्थः। बहुविहितकृष्णानुसरणाम् अति बहुविहित कृष्णा- नुसरण' ययेतिविग्रहः। कथमसौ श्रीकृष्णमनुसन्दधातीत्याह। अमन्द' कन्दप'- ज्वरजनितचिन्ताकुलतया बलद्धाधामिति बलन्ती वर्द्धमाना वाधा पीडा यस्या: इति चिग्रहः॥

अत्रापि कन्दर्प ज्वरजनिता असौ चिन्ता चेति समासेन कर्मधारय बहुब्रीहिः। प्रतिपत्तिकर इति दूपण न कत्तव्यम्। आकुलता पदस्त केनचि् सम्वन्धाभावात् तट- स्थत्वात् न बहुव्रीहि प्रतिपत्यानुदयान् । "पीडावाधाव्यथा दुःख" "वासन्ती माधवीलता" इत्यमर। शिखरिणीनामवृत्तम्॥७॥

। श्रूतिरञ्नी ॥

एवं प्रधाननायिकामुपबण्ण्य कृत्यङ्गभूत राधामाधवविहार प्रतिज्ञात सख्युक्ति- व्याजेन प्रस्तौति। वसन्त इति। वसन्तसमये, वलन्ती व्द्धमाना वाघा विरह्वेवना यस्यास्तादशीम्। वसन्तस्वोद्दीपकत्वाद्वाधाया वृद्धिरितिभायः। वलते वृध्यर्थत्व च।

निपाताश्चोपसर्गाश्च धातवश्चेत्यमी त्रयः। अनेकार्थाः स्मृता: सवे पाठस्तषां निदर्शकः॥

इति अवगन्तव्यम्। अथवा बलन्ती चलन्ती बाधा यस्ास्ति वाधायाश्चाश्वल्य नाम सर्वाङ्गीणत्वम्, अतएव बहु अनेकप्रकार विहितमाचरित कृष्णस्य स्ववल्लभ- रूपस्य माधवस्यानुसरणमन्वेषण' यया तादश विरह्वेदना निवृत्तर्वल्लभलाभ साध्यतया तदर्थ तन्मार्गणमिति भाव

किं च, कन्दर्प ज्वरः विरह्वेदनाजनितो मन्मथज्वरस्तेन जनिता उत्पादिता या चिन्ता मनःपीडा तयाकुलता व्याकुलीभावः कार्य्याकार्य्यवचारणापावमित्यथः। तया हेतुना कान्तारे कण्टकपाषाणादिस कीर्णदुर्ग मपथे "कान्तार वत्मदुर्ग- मित्यमरः"। वासन्तीकुसुमानि माधवीलताप्रसूनानि "वासन्ती माधवीलतेत्यमरः"

गीतगोविन्दे ( 专 )

॥ तृतीयः प्रबन्धः ॥ वसन्तरागेण गोयते ललितलवङ्गलतापरिशोलनकोमलमलयसमीरे। मधुकरनिकरकरम्बितको किलकूजितकुञ्जकुटीरे॥ विहरति हरिरिह सरसवसन्ते, नृत्यति युवतिजनेन सम सखि विरहिजनस्य दुरन्ते।। ॥। ध्र वम्॥ १ ॥

तद्वत् सुकुमार रत्यन्तकोमल भ्रा् मणासमर्थ रिति यावन्। एतादृशेरव्यवयवेश्वरणा- दिभि: करणैरमन्द शीघ यथा भ्रमन्तीम्। अनेन कृष्णान्वेषणेडत्यादर: सूचितः । यथा लोके कश्चिदतिकोमलाङ्गोडपि रागादिना संजातचित्तभ्रमः सन्नङ्गापाटवं मार्गाद्यसौठ वमण्यविचार्य्य वृथेव सब त्र वन भ्रमतीति तथा विरहरागात् सर्वत्राटन्तीमित्यर्थः । एतादृशी राधां सहचरीति सहचरी सखीचरेषु इति टः । टित्वाङ डीप।

सरस' मनोहर यथा तथा इद' वक्ष्यमाणम उचे उवाच, वचिरिति ्र वो वतिरादेशः, न तु वचे रूपम्। परस्मैपदप्रसङ्गात्। विरह्दातुराणां पुनस्तन्निवत्त कबचनोपन्यास एव न्याव इति मनीषया सरसमित्युक्तमि तिज्ञयम। यद्ययाद्यक्षोके त्वमेव गृह प्रापयेत्यनेन राधाया एव कृष्णेन सह प्रयाण मध्ये माग विहारश् प्रतीयते न त्वन्यावस्थानम्। तथापि तत्तस्याः प्राधान्य सूचयितु न त्वन्यनिववृत्त्यर्थम। तथा च राधायाः सहचरोलाभः। कृष्णस्य वक्ष्यमाणयुवतिजनविहारलाभश्च न विरुद्ध इत्यवगन्तव्यम्। वलदित्यत्रानु- दान्ते तामात्मने पदस्यान्नित्यत्वाच्छन्नादेशः। तदनित्यत्व च। सिङयेडित्करणादव- गन्तव्यम्। अथवा बलवतीति बलः । पचाद्यच, स इवाचरतीत्याचार क्यवन्ताच्छत्रा- देशः उक्त च, वामनेन, वलतेरात्मनेपदमनित्य ज्ञापकादिति॥७॥

॥ सर्वाङ्गसुन्दरी ॥

ललितेति। वसन्तरागेण गीयते। रागध्यानम्-

(५७) प्रथम: सर्गः

शिखण्डिपर्होच्चयवन्धचूड: पुष्णन् पिक चूतलताङ्क रेण। भ्रमन्मुदा घाममनङ्मूर्त्तिम तो मतङ्गस्य वसन्तरागः ।।

किमाह सहचरीत्याह। हरि: इह सरसवसन्ते श्रीवृन्दावनविपिने विहरति युवति- जनेन सम, नृत्यति चेति वाक्यार्थः। विनापि चकारेण, चार्थोपगम्यते। यथा गामश्व पुरुष पशुमहरहनी यमानो व वस्वतस्त प्ति नोपयातीति स्मरस्य तद्वदुक्तम्। अविद- ग्वश्चात्रयुवतिजनः प्रतिपत्तव्यः, विदग्धस्य संहावद्गावादिमन्तरेण 'नर्त्तनस्यानौ- चित्यात्, अतएव तेन सम' हरे: क्रोडोत्कोतत' न राधायाः न द्वषजनक सपत्न्याः सदोपसुरतोत्कत्त नस्य नार्य्या हर्षोत्पादकत्वात्, सरसोड्यय वसन्तो विरहिणा

दुःखदः। यदाह विरहिजनस्य दुरन्त इति। संभोगिनां सुखदो यद्वक्षति तरुणाकारणबन्धा- विति, त्व चेत, राधे ! विरहिणी तस्मात् संभोगार्थ श्रीकृष्णस काश ब्रजेदिति । गमनायप्रोत्साहनम्। कीहशे वसन्ते, वृन्दावनविपिनेवेत्याह। ललितलवङ्गत्यादि । अत्रापि ललिता चासौ लवङ़लता चेति समासे न कर्म धारयो बहुब्रीहिः। प्रतिपत्तिकर इति दूषणं न वाच्यम्। परिशीलनशब्दस् केनचित्सम्बन्धाभावात्तटस्थत्वाद्वहुत्रीहि प्रतिपत्यनुदयात्। ललितलवङ्गलता परिशीलने कोमलो मलयसमीरो यत्रति विग्रहः। अथान्य: कश्चित्पुनः कठिनोडपि ललितनारीसम्पर्कान्मृदुतां प्राप्नोतीत्यभिप्रायः। अन्न कोमलपदोपन्यासान्मान्द्य पुष्पसम्वन्धात्सौरभ्य स्निग्धलतायोगाच्छत्य वायो- ज्ञेयम्। मधुकरनिकरेण करम्विता मिश्रिता ये कोकिलास्तः कूजितः । कुञ्जकुटीरो येनेति विग्रहः, "करम्वितस्त खचित ऋषित त्ववगुण्ठितम्। ह,स्वा कुटी कुटीर: स्यात् स्तोमौघनिकरव्रजाः ॥१।

।। श्रुतिरञ्षनी ।।

सहचरी ऊचे इत्युक्तम। तत्प्रकारमेव स्फुटयति ललितेत्यादि। अटताली। वसन्त- रागेण गीयते इत्युक्तम । अत्र हिन्दोल वसन्तो ग्राह्यः, न तु शुद्धवसन्तो हिन्दोल- वसन्तस्येव। क्रोतोपयोगित्बेन परिगणनात्। तदुक्तमृतुक्रीडाविवेके-

गोतगोविन्दे (५८)

वसन्ते चूण्ण विक्षेपो व्यात्याक्षी मन्मथार्च्च नम्। हिन्दोलरागगान च पुष्पोपाचय एघ च।। दोलाकेलिर्षिवाहश्च माधवीसहकारयोः । अशोकघकुलादोनां तरूणां दोहदक्रिया ॥ इति वसन्तराग स्वरूप तु- शिखण्डिबर्हे ण निवद्धचूड: पुष्णन् पिकचूतलताङ्क रेण । सम' मुदा वासमनङ्गमूर्त्तिम तो मतङ्गस्य वसन्तरागः ॥ तत्र विहरतीत्यादिना दुरन्त इत्युक्तम् ।ध्र वपदमिदम। तत्रादौ ध्रवपद' व्याक्रियते। अत्र कृष्ण मृगयमाणाये राधाय सखी कृष्णचेष्टित कथयति। हे सखि : राधे: "सखिशद्व सख्याशिश्वीतिभाषायामिति" (६१। ६२) निपा- तनात्साधुः। विरहिजनस्य प्रियेण प्रियया वा वियुक्तस्य जनस्येत्यर्थः । इद स्त्रोपुरुष- साधारणम्। दुरन्ते निरवधिके यापयितुमशक्य इत्यर्थः। वसन्तस्य तटस्योद्दीपकत्त्वा- द्विरहिजन प्रति तस्य दुरन्तत्वमिति भावः । इहास्मिन सरसः सकलकुसुममकरन्द- सहितः अथवा शृङ्गारादिसमेतो वा, "शरृङ्गारादौ विषे बीय्यें गुणे रागे द्रवेरसे" इत्यमरः। स चासौ वसन्तश्च तस्मिन्, अथवा, सरसः युवयुवतिघटनाचतुरः तादृश- श्चासौ वसन्तश्च तस्मिन्निति वा घटनाचानुय्य" च। तस्योद्दीपकत्वादवगन्तव्यम् । हरि: पत्यादीन् परित्याज्यागतगोपिकाजनविहारी श्रीकृष्ण: युवतिजनेन तरुणीजनेन सम सह विहरति चूर्ण्णविक्षेपादिना क्रीडतीत्यर्थः। चूर्ण्णविक्षेपादयस्तु समनन्तर- मेवोक्ताः । न केवल क्रीडामात्र अपितु तेन सम नृत्यति । क्रीडाजनितसन्तोषेण पताकप्रमु- खश्चतुर्वि शदस युक्तहस्तः अङ्ग ल्यादिभिः संयुक्तहस्तः चतुरस्त्रो वृत्तस्वस्तिकादिभिः सयुक्तहस्तर्वा युवतिजनेन सह नृत्यमभिनयतीत्यर्थः । इदमत्र वोद्धव्यम्, नर्त्तन त्रिविधम् । तदुक्त भाबप्रकाशे -- तदपि त्रिविध नाट य नृत्यनृत्तप्रभेदतः । सुखदुःखात्मक यत्र लोकवृत्तं निरुप्यते ।।

(इ६) प्रथम: सगः

आङ्गिकाद रभिनय र्वाक्यार्याभिनयात्मकम्। रसभाव समायुक्त नाटय च परिचक्षते ॥ भावादिभावसुभग पदार्थाभिनयात्मकम्। गात्रविक्षेपण यत्र तन्तृत्यमिति गीयते ।। तन्नृत्त स्थादगीतवाद्यमिलत्ताललयाश्रयम्। उदिताभिनय यत्र गात्रविक्षेपण यदि॥ इद' देशीति कथित तत्तद शजनेच्छया ।

वीणादि वृत्वा यत्कुय्युर्नृत्ततद्दशिक भवेत्। एतत्तय द्विधा भिन्न लास्यताण्डवसजया॥ सुकुमार तयोर्लास्यमुद्धत ताण्डव विदुः। चतुरविध लोकलास्य कुण्डली दण्डरासकम्॥ प्रेरणा प्ररणचैघ तच्द्रृशानुसारतः । नृत्याङ्गभूतामिनय हस्तास्तु :- पताकस्त्रिपताकश्चार्द्ध चन्द्रः कर्त्तरीमुखः । अराल मुष्टिशिखरा कपित्थ: कटकामुखः । शुकतुण्डरच लाङ् लः पद्मकोषोऽरपल्लवः। सूचीमुखः सर्प शिराश्चतुरो मृगशीर्षकः ॥ हसास्यो ह सपक्षश्च भ्रमरो मुकुरस्तथा। ऊर्ण्णनाभश्च सन्दश स्ताम्रचूडोऽपर.क्ररः॥ अञ्जलिश्च कपोताख्य: स्वस्तिक: कटकस्तथा। दोलापुष्पपटोत्सङ्ग: कटको व्द्ध मानकः ॥ जगदन्तश्चाघहित्थो निषधो मकरध्वजः । बन्धनश्चेति हस्ताः स्युः संयुक्तास्त त्रयोदशः ॥

गीतगोविन्दे (६०)

एतेऽभिनयहस्ता: स्यु: सप्तत्रिशन्मुनेम ताः। अस युक्ताभिनय हस्तलक्षणानि तु :- अङ्ग ष्ठः कुश्चिताकारस्त्ज नी मूलमाश्रितः । सपताक इति ख्यात: पताकाकारधारणात्। पताकानामिका नम्ना त्रिपताकः स उच्यते। त्रिपताक: :-

पताकाङ्ग लय: किश्चिन्रम्ना दूरण विच्युता। अङ्ग ष्ठा यदि विद्वद्धिर्द्ध चन्द्रोऽर्ट चन्द्रवतू ॥। अद्ध चन्द्रः :-

तर्ज नी त्रिपताकस्य मध्यमा पृष्ठदर्शिनी। यदा भवेत्तदा तज जैः ज्ञातव्य: कत्त रीमुखः ॥ अङ्ग ष्ठः कुश्चितो नम्नश्चन्द्ररेखेव तर्ज नी। पराभिन्नार्थ बलिता यत्र सोधयमरालकः॥ अङ्ग ए' पिण्डरोन्मध्य' शेखरस्थ करस्य चेत्। मुष्टिहस्तस्त, संपोक्तो नाट यविद्याविशारदः ॥ प्रदेशे न कपित्थः स्यात्तलस्था प्रासमुन्नतः । अङ्ग ष्ठो यदि विद्वदि भर्ज्ञातव्य: शेखरः क्ररः ॥ भवेत्युत्कटकाख्यस्य मध्या नाम कनिष्टिकाः । तलमध्ये स्थिता स्वाग्र:कपित्थोऽयमुदाहृतः॥। यदा प्रदेशिनी मुद्रा मुखेडङ्ग छ्ठेन पीडिता । तले मध्ये तु नमिता शेषो वक्त्रेऽध्वगे तथा॥ कटकामुख हस्तोऽयमुच्यते नृत्यकोविदः । भ्र लतेव यदा वक्रा तर्ज न्यङ्ग ए्ठसङ्गता ॥। नमिताSनामिको शेष कुश्वितोदच्िते यदा।

( ६१ ) प्रथम: सग:ः

शुकतुण्डक त प्राहुराचार्य्या भरतादयः ॥ अङ्ग ष्ठतर्ज नीमन्या चिरलाग्रत्रिकोणवत् । हंसस्य स्वनतानामि तदा लाङ्गल इष्यते।। आसन्नाप्रास्तदाङ्ल्यः विशिष्टा परितोऽध्वगाः। पद्मकोषस्तदा झेय किश्चिद्विकसिताब्जवत्।। तलेडङ्ग ल्यः पृष्ठ गास्तु कथिता विरलाः क्रमात्। कनिष्ठा पूर्विका यत्र स भवेदरपल्लनः।। सकटामुखहस्तस्य तजनी स्याद् यदायता। सूचीमुखकर प्राहुर्न त्यविद्याविशारदा: ॥। यदि निघ्न पताकस्य तल सर्वशिरा भवेत्। कनीयस्योन्नता यत्र परिश्लिष्टा प्रसारिता॥ स्थातां सर्व कराङ्ग, ए कनिष्ठे ऊध्ध गे यदा। तदा मृगशिरा: प्रोक्त पण्डितर्नृत्य कोविदः । संगताग्रम खा यत्र तज न्यङ्ग ष्ठमध्यमा:। उन्नते घिरले शेषे हंसास्य तदुदीरितम्॥ कनीयसी पताकस्य पश्चादपसरेद्यदि। अन्याङ्ग ल्यत्रय' मूले मनाच्चावनत तदा।। हंसपक्षकर प्राहुराचार्य्या भारतवेदिनः । मध्याङ्ग ष्ठौ सङ्गताग्रौ कुच्चिता तर्जनी मनाक,। परिकरस्थले स्यातां विरले ताम्नचूडके ।। सङ्गताभ्यां पताकाभ्यामञ्जलि: परिकीर्तिता ।। शेष संयुक्तलक्षणानि सङ्गीतरत्नाकरे दृष्टव्यानि । ग्रन्थगौरवभयान्न लिख्यन्ते। शिष्टानृत्योपयोगिप्रक्रिया तरङ्गलक्ष्मीविलास द्रष्टव्या । प्रक तमनुसरामः । कीदशे वसन्ते विहरतीत्याकाङक्षायामाह। ललितेति। ललिता रमणीया लवङ्गलता देव कुसुमवल्ली वलङ्गदेवकुसुममित्यभिधानम्। तया परिशीलन सम्पर्क: तेन कोमलः कुमार: अथवा तया परिशीलन सम्पर्को यस्य तादशः । अनेन सौरभ्य सूचितम्। कोमलः मन्द-

गीतगोविन्दे ( ६२)

उन्मदमदनमनोरथपथिकवधूजनजनितविलापे।

अलिक लस कु ल कु सु म समूहनिराकु ल बकु लकलापे ।। २।।

सश्चारः अनेन मान्द्य सूचितम्। निश्वालम्भृतत्वादेव तत्य शैत्य मन्दसिद्धिः । एवं विधो मलयसमीरश्चन्दनानिल: यस्मिन। तादशे, किंच मधुकराणां मघुब्रतानां निकर: समूह तेन करम्बिताः मिलिता: ये कोकिलास्तषां कूजितमव्यक्तशद्वो येषु तानि मधुप- भङ्कार: कोकिलरव मुखरितानीन्यर्थः । एवं विधानि कुञ्जकुटीराणि लतागृहरूप स्वप्नमन्दिराणि यस्मिन्, ताहशे, एत्रविधे वसन्ते हरिविंहरतीत्यन्वयः ॥१॥

।। सर्वाङ्गसुन्दरी ॥

उन्मदेति। उद्गतौ मदमदनौ हर्ष कामौ यस्य, मनोरथोऽन्यनदार्थः'। उन्मदमदन- मनोरथश्चासौ पथिकवधूजनश्चेति कर्म धारय, तेन जनितो विलापो यत्रति विग्रहः,

पथिकवधूजनलक्षण यथा-

निर्मण्डना मलिनम शुकमाबहन्ती हिण्डीरपेण्डपरिपाण्डुरगण्डभित्ति:।

या सवदा प्रियवियोगजदुःखतप्ता तां प्रोषितप्रियतमां निगदन्ति सन्तः ॥

इति नागरसव रूवे। अलिकुलेत्यादि । अलिकुलेन सं कुडोव्यापतो यः कुसुमसमूह तेन निराकुलो वकुलकलापो यत्रति विग्रहः। यद्यपि वसन्ते वकुलपुष्पासम्भवस्तथापि कवीनां वसन्तवर्ण्णने सम्प्रदायसिद्धत्वमित्त्युक्तम्-

१। उन्मदेत्यस्य श्रुतिरअनीटीक़ा नास्ति।।

( ६३ ) प्रथम: सर्गः

मृगमदसौरभरभसवशम्बद नवदलमालतमाले। युवजनहृदयविदारण मनसिजनखरुचिकि शुकजाले ।। ३॥

सकुल वाच्यघद्ध्यातेर्घिस्पष्टार्थ घचस्यपि। निण्ण येन निषेधे च व्याप्ते त्वप्रगणाकुलौ।।

"कलापो भूषणे बहे तूणीरे सहतेऽपि च" इत्यमरः ॥२॥

मृगमदेति। मृगमद: कस्त री तत्सौरभरभस् गन्धप्रवाहस्य वशम्बद आयत्त इव नवद- लमालस्तमालो यत्रति विग्रहः। "रभसो वेग हषयोः" युवजनह दयविदारण' यन्मन- सिजनखं तादृश किंशुकजोल यत्रति विग्रहः। "पलाशे किशुकः पर्ण्णो घातपोथः" इत्यमर: [ "जाल' गवाक्षे आनाये क्षिरके जन्मवृन्दयोरिति" मेदिनी ॥३३॥

श्र तिरञ्जनी॥

मृगमदेति। मृगमदस्य सौरभ परिमल तस्य रभसेन बेगेन हरषेण वा "रभसोद्वे- गहर्षयोरित्यमरः"। वशम्बदानि स्वायत्तानि तत्कल्पानि तद्वत् ·· सुगन्धीनीत्यर्थः। अथवा मृगमदश्च सौरभ च मृगमदसौरभे तयोः रभसमाधिक्य तस्य वशम्बदानि तद्व- न्नीलवर्णानि सुगन्धीनि चेत्यर्थः अत्र सौरभस्य मृगमदीयत्व निषादस्थपतिन्यायेनाब- गन्तव्यम्। तन्त्रो वा मृगमदशद्वः एताद्ृशाभिन वानि नूतनानि कीटादिभिरनुपहृतानि प्रत्यगोत्पन्नानीति यावत्। अहश्यानि यानि दलाननि तेषां माला नृपरम्परा येषु तादशः माला: तापिञ्छतरवो यस्मिन्, ताहशे वशम्बदेत्यत्र-प्रियवशेवदः खशिति (३-२-३८) खश प्रत्ययः। खित्यनव्ययस्यति (६-३-६६) मुमागमः । किं च युवननानां तरुण- पुरुषाणां यानि हदयानि तेषां विदारणा भेदका ये मनसिजनखाः- कामकरजास्तेषां रचि: कान्तिरिव कान्तियषां तथा विधानि किशुकजालानि पलाशकुसुमसन्दोहा यस्मिन् तादशे, अत्र विदारणजनितरुधिररुषितत्वान्नखानामरुणत्वमवगन्तव्यम् । अथवा कन्दर्पस्त श्रीपतिपुत्रत्बेव सौभाग्यसम्पन्नत्वसूचकनखर क्तत्वसम्भवार्तिकि- शुकानां तत्कल्पत्वम्। उक्त च सामुद्रिके --

गीतगोविन्दे ( ६४ )

मदनमहोपति कनकदण्ड़रुचिकेशरक सुमविकासे। मिलित शिली मुख पाटल पटलकतस्मरतूर्णां बलासे ॥। ४ ॥

पाणि पादतले रक्ते नेत्रान्ता च नखानि च। तालु जं घाधरौष्ठ च सप्तरक्त परस्यते ॥। इति।। एतादशे वसन्ते हरिविरतीत्यन्वयः ॥ ३ ॥

॥ सर्बाङ्गसुन्दरी ॥

मदन एव महिपतिरिति विगृह्य मयूरव्य सकादित्वादुत्तरपदार्थ प्रधानः समासः कार्य्यः। यदि पुनरत्र मदनो महीपतिरिव इत्युपमित व्याघादिभिरित्यनेन समास: क्रियते तदा पूर्व पदार्थप्राधान्यात्, मदने कनकदण्डाभावात्, वर्ग नेयमघटमाना स्यात्। मदनमह्दीपते: कनकदण्ड़रुचिः केशरस्थ नागकेशरस्य कुसुमविकाशो यत्रति विग्रह्यः।

"छत्र' कनकदण्डः स्याद्राज्ञः काश्वन निर्मितम्। चाम्पेयः केसरो नागकेसरकाञ्चनाह्ययः" । इत्यमरः। मिलितेत्यादिः। मिलिता: शिलीमुखाः यत्र पाटलीपटलमदयपदार्थः मिलिता: शिलीमुखा: पाटलिपटलेन कृतः स्मरतूणविलासो यत्रति विग्रहः। पाटलिकुसुमस्य तूणाकारत्वात्। शिलीमुखशव्दस्य शिष्टार्थत्वात्साम्यम्। "समूहे पटल क्लीवमलिबाणौ शिलीमुखौं।" "तूणोपासङ्ग तूणीर निषङ्गा इषुधिर्द्वयोः" इत्यमरः ॥४ ।।श्रु तिरक्षनी।।

मदनेति। मदनमह्ृीपतेः कन्दर्प भूपालस्य कनकदण्ड कनकमयो दण्डो यस्य तत्कनक दण्ड श्वेतत्र तस्य रुचिकान्तिरिव कान्तियों षां तानि केसरकुसुमानि देववल्लभाख्य द्रु मकुसुमानि "केसरे देववल्लभ" इत्यमरः। तेषां विकाशो यस्मिन् तादशे, कि च,

(६५) प्रथम: सर्गः (3)

विगलितलज्जितजगद्वलोकननरुणकरुणकृतहासे ।

मिलिता: घटिताः शिलीमुखाः द्विरेफा: येषु तानि पाटलानि पाटलिकुसुमानि तेषांपटलः समूहस्तेन कृतः निर्मितः स्मरतूणविलासः मदनतूणीरविभ्रमो यस्मिन् तादशे "तूणो- पासङ्गतूणीरनिषङ्गा इषुधिद्वयोरित्यमरः" अत्र शिलीमुखशव्देन बाणा अपि ग्राह्याः तदा पाटलानां तूणत्वरूपणं समञ्जस भवति। एतादृशे वसन्ते हरिविहरतीत्यन्त्रय।४॥

। सर्वाङ्गसुन्दरी। विगलिता लज्ा यस्य तत् विगलितलज्ज जगत् ततस्तत्करोतीत्यथ णिच., तत्कमणि क्तः । विगलित' लज्जित जगत् वसन्तेन निर्लजज विहित कृतमित्यर्थः। विगलितलज्जित- जगदवलोकनेन तरुण नूतने: करुण वृक्षविशेष: कतः पुष्पव्याजेन हासो यत्रति विग्रहः यूनामेव कामभावाभिज्ञतया हासस्योपयुक्तेः श्लिदर्थस्य तरुणशब्दस्योपादानम्।

"तरुण स्यान्नवे यूनि कुब्जपुष्णोरुष क्षयोः । करुणो व क्षभेदे स्याद खे च करुणोऽस्त्रियाम्॥"

विरहीत्वादि। विरहिनिकृन्तनाय कुन्तमुखाकृतिर्या केतकी तया दन्तुरिता आशा दिक यत्रेति विग्रहः "ङ यापो संज्ञा छन्दसो बहुलमिति" केतकीशब्दस्य ह्रस्वः। "पुष्पे जाती प्रभृतयः" इत्यमरः। निकृन्तनमिति "क ति च्छेदने" लुटिर्नुम् दर्शनात्। नून जयदेवोऽपि लुटि भ्रान्तनह्यतनुमस्ति शेमुचादीनामिति श एवतद्विधानात्। किन्तु स्थितेग तिश्चिन्तनीये गतिश्चिन्तयति पृषोदरादित्वात नुमत्र कल्पनीयः ॥५।।

। श्रु तिरज्जनी ।। विगलितेति। विगलितमपगत लज्जित लज्जा येषां ते तादशाः लज्जितेति भावे क्तः । अतएव जगदवनिजातम् अवलोकयन्तीति जगदबलोकनाः, अस्मिन् समये निर्लजान-

१। ख. घ. केतक।

गीतगोविन्दे (६६)

स्मानवलोक्य जना: कि बदिष्यन्तीति जगदवलोकनाश्च एतादृशा ये तरुणा युवजनास्तेषु विषये करुण: करुणकुसुम: कृतः हासो येन तादशे, विकसितकरुणकुसुमव्याजेन कामो- द्रे केण निर्ल ज्जजनान हसतीत्यर्थः।

अथवा लज्जा येषां सजाता ते लज्जिताः तारकादित्वादितच प्रत्ययः। विगलिता अपगता लज्जिता यस्मिन ताहशे वसन्तोद्यपर्थ्यन्तमुद्दीपकाभावेन मन्दीकृते कन्दप-

दपें जगति लज्ा तिष्ठति। वसन्ताविर्भावे तु उद्दीपकमहिम्ना संजातदप तन् प्रभृति जगन्निर्लज भवतीत्यर्थः। तस्यावलोकनेन निरीक्षणेन हेतुना जनितस्तरुण करूणकृता- हास: कोमलकरुणकुसुमनिर्मिताहासो यस्मिन् ताहशे, जगदवलोकनतरुणेत्यर्थ तृतीया तत्क तेत्यादिना समासः। एतादृशे वसन्ते हरिविंहरतीत्यन्वयः।

किश्ब विरहिजनानां निकन्तनं नितरां पीड़न तस्मिन विषये कुन्तमुखानां प्रसारिता- प्राणामाक तिरिवाक तिये षां ताद्ृशानि यानि केतकानि केतकीकुसुमानि तर्दन्तुरिता दन्तवत्यः क ता आशा दिशो यस्मिन् तादृशे दन्तानां शत्यात्तीक्ष णाग्रत्वाच्च केत- काना तथा रूपणम्। दन्तुरिता व्याप्ता इत वा क न्तनमित्यत्र नुमागमश्चिन्त्यः आसे त्यादाविव घात्वन्तरमादाय वा प्रयोग: समर्थनीयः । अक्ष्णोरुत्पाटल पथ्य नासिका- याश्च क न्तनमिति वा भटटस्यापि प्रयोगदर्शनात् दन्तुरितेत्यत्र "दन्त उन्नत उरचिति (५-९-१०६) मत्वर्थे दन्तशब्दादुरच।" तस्मात्करोति ण्यन्तात कम णि क्त। देशान्तरे शसयोरभेदत्वादन्त्यानुप्रासोपपत्तिः। अत्र केतकशव्देन केतकीविशेषो ग्राह्यः। न केतकमात्र वसन्तकाले तस्य समृद्ध यभावादिति, अथवा सरवश्वरसेवार्थ' सर्वर्त- समागमसम्भबात् सामान्य ग्राह्यम् ॥ ५॥

(६७ ) प्रथम: सगः

माधविकापरिमलललिते नवमालिकयातिसुगन्धौ।१ मुनिमनसामपि मोहनकारिण तर णाकारणबन्धौ ॥। ६ ॥

। सर्वाङ्गसुन्दरी ॥

माधविका परिमलललिते नवमालिकया अति सुगन्धौ "विमर्द्दोत्थे परिमलो गन्धे" जनमनोहरे" इत्यमरः। पुनः कीदशे, नवमालिकया अतिसुगन्धौ "सप्तला नवमालि- केत्यमरः"। पुनः कीद शे, मुनिमनसामपि मोहनकारिणि का कथा रागिणामित्यपि शव्दाथ:। पुनः कीटशे, तरुणीकारणबन्धौ। अत्र सामान्योक्तेऽपि तरुणः सम्भोग्येव प्रतिपत्तव्यः, व्याजेन विरहिजनस्य दुरन्त ३त्युक्तेः। तरुणाश्च तरुण्यश्च तरुणी "पुमान् स्त्रियेत्यकशेषः" विभावनालङ्कारः । यदुक्त-

प्रसिद्वहेतुव्याव त्या यत्किश्चित्कारणान्तरम्। यत्र स्वाभाविकत्व वा विभाव्य सा विभावना ॥। इति ॥ ६॥

। श्र तिरञ्जनी॥

माधविकेति। माधविकायाः पुष्पितवासन्तीलतायाः परिमलो गन्धस्तन मिलिते व्याप्ते, किश्व, मुनिमनसामपि मुनीनां विषयविमुखानां मनसमन्तकरणा नामपि किमुत रागिणामित्यर्थः मोहनकारिणि विकारसम्वादनशीले "सुष्यजाता- वितिणिनिः (३ ।२। ७८)" । तरुण्यश्च तरुणाश्च "पुमान्स्त्रिये" (१।२। ६७ ) त्येकशेषः । तेषामकारणमन्योऽन्यसंघटनार्थमाह वान तत्र बन्धौ विमुखतरुणतरुणी- सम्बन्धघटनापटोयसीत्यर्थः। अथवा तरुणतरुणीनामकारणबन्धो अन्योऽन्य- सम्बन्धघटननिरुपाधिकमित्रभूते इत्यथ:। एवं भूते वसन्ते हरिविंहरतीत्यन्वयः ॥६।

१। घ. छ. नवमालतिजातिसुगन्धौ ।

गीतगोविन्दे (६८)

स्फुरदतिम क्तलतापरिरम्भणपुलकिंतम् कुलितचूते। वृन्दावनविपिने परिसरपरिगतयम नाजलपूते ॥। ७॥।

। सर्वाङ्गसुन्दरी॥

स्फुरन्त्या अतिमुक्तलताया: परिरम्भणेन पुलकिता इव मुकुलिताश्चूता येनेति विग्रह्ः। यथान्यकश्चिदुत्तमाङनाश्लिष्पुलकिताङ्गा भवति इत्यभिप्रायः अचेतनव स्त्री पुसौ संयोगमन्तरेण किं पुनः स्थातुमशक्तो सचेतनावित्यर्थप्रतिपादनाथ अस्य पदस्योपन्यासः। वस्तु किश्चिदभिप्रत्य तत्तुत्यस्यान्यवस्तुनः। भक्तिः सं क्षिप्तरूपत्वात्सा समासोक्तिरिष्यते॥ इति

काव्यादशः । "अतिमुक्तः पुण्ड़कः स्याद्वासन्ती माधवीलता" इत्यमरः ॥ ७ ॥

।। श्र तिरञ्जनी ।।

स्फुरदिति। स्फुरदिति स्फुरन्ती भासमाना या अतिमुक्तलता माधवीलता, "अति-

मुक्तः पुण्ड्कःस्याद्वासन्ती माधवीलतेत्यमर"। तया परिरम्भणमालिङ्गन तेन मुकुलितः सजातमुकुल: अतएव पुलकितः सज्जातपुलक इत स्थित इत्यर्थः । एतादृशश्चूतो यस्मिन् तादृशे अत्र लताचूतयोः परिरम्भणादिप्रतिपादनाभयोर्नायिकानायकसाम्य ध्वन्यते । परिसरे पर्य्यन्तभूमौ पर्य्यन्तभूः परिसरसुरतश्रमापनोदनपटुतरपयःकणालङ्क,त इत्यर्थः। एतादृशे वृन्दावने वृन्दावनाख्यप्रदेशे वसन्तसमये हरिविहरतीत्यन्वयः॥ ७॥

( ६६ ) प्रथम: सर्गः

श्रीजयदेवभणितमिदम दयति हरिचरणस्मृतिसारम्। सरसवसन्तसमयवनवण नमन् गतमदन विकारम् ॥८ ॥

। सर्धाङ्गसुन्दरी ॥।

इद जयदेवभणित सरसवसन्तसमये वनवर्ण नमुदयतीति योजना। कीदश हरि-

चरणस्तुतिसार, हरिचरणस्तुतिसारो यत्रति विग्रहः पुनः कीदश, अनुगतमदन-

विकार, अनुगतः सन्निधानवर्त्ती मदनविकार: यत्रति विग्रहः। सम्प्रति बिरहिणां दुःखदायिन पवन वर्णयिषुराह। इत्यस्याभिप्रायः श्लोकाभ्यांस्पष्टयति ॥८।।

। श्र तिरञ्ञनी।।

श्रीजयदेवति। हरिचरणस्तुतेः श्रीकृष्णपादस्मरणस्य सारो बल यस्थ तत्तादश सततहरिचरणस्मरणमूलकारणमित्यर्थः। अनेन तद्गीतस्यामुष्मिकफलसाघनत्वमुक्तम्।

न केवलमामुष्मिक कसाधनत्वमपि त्वहिकसुखसम्पादकत्वमस्तीत्याह-सरसेति रसाः शृङ्गाराद्यस्तः स वर्त्तत इति सरसः। अथवा पुष्परससहितः अथवा युवतिनन-

घटनाचतुरः! एताद्ृशो यो वसन्तसमयस्तस्मिन् वनस्य वर्णन, अथवा सरसमिति

वर्ण नविशेषणम्। अत्र एवानुगता अनुसृता मदनविकारा स्त्रीपुरुषकामचेष्टा यस्य

तत्ताद शम्। अनेन हिकसुखसाधनत्वमुक्तम् एताद,श श्रीजयदेवेन भणित गदित गीत उदयति। सकलजनाह लादकत्वेन चन्द्र इव उदितमासीदित्यर्थः। यदा यदा गीयते श्रयते च तदा तदा पारलौकिक पारसौख्य सम्भवतीति सूचयितु वर्त्तमानप्रयोग इत्य- वगन्तव्यम्। सारस्य त्वाशी: प्रयोग इति ध्येयम् ॥ ८ ॥

गीतगोविन्दे (७० )

दरबिदलितमल्लीर्वाल्लचञ्चत्पराग- प्रकटितपटवास वा सयन् काननानि। इह हिं दहति चेतः केतकीगन्धबन्धु

प्रसरद्समवाणप्राणवद्गन्धबाहः ॥द॥

। सर्वाङ्गसुन्दरो ॥ इह वसन्ते गन्धबाहो वायुश्चेति हरतीति योजना। विरहिणामित्यर्थादवगन्तव्यम्। ननु वायुना सह विरहिणां वर नास्ति तत्कथ चेतो हरतीत्याह। प्रसरदसमवाणः प्राणवदिति कामः प्राणसमः सखेति यावन्। जागरूकप्रभुशक्तिताप्रतिपादनार्थ प्रसर- शब्दोपादनम्। कामो ह्यत्र महीपतित्वेन निर्दिष्वस्तस्य विरहिणो वधाः समुल्लघित- शासनत्वात्। यदुक्त-"आज्ञाभङ्गकरान, राजा न क्षमेत् स्वसुतानपीति कामन्दके।"

प्तत्सखश्चाय वायुरतस्तदाज्या विरहिणो दहतीत्यभिप्रायः कि कुव न् दरविदलित- . मल्लीवल्ि चश्चत् परागप्रकटितपटवास: काननानि वासयन वास उपसेवायां चुरादिः। इषत्विकसित मल्लिकाव्रततीभ्यश्चश्चन्तश्च ते परागाश्चेति कम धारयः। दरविदलितमल्ो- वल्लिचश्चत्परागः प्रकटिता: पटवासः सुगन्धिचूर्णानि तः अरण्यानि सुगन्धयन् इत्यर्थः । पुनः कीद क, केतकीगन्धबन्धुः अत्र वायोः शत्य न वर्णित तद्योगे चेतो दाहाभावात्। "दरोडस्त्रियां भये शुभ्र इषदरथ दरोऽव्ययम्।" "परागः कौसुमे रेणौ स्नानीयादौ रजस्यपि। सुगन्धिचूर्णापिष्टातः पटवासकः" इत्यपि॥ ८॥ ॥। श्रुतिरञ्जनी।।

पुनः प्रकारान्तरेण राधामाह। दरविदलितेति। हे राधे! दर इषद्विदलिताश्चलिता या मल्लीवलयः मल्लिका लताः अथवा मल्यश्र मल्लीवल्लयः अन्रव गोवलीवद्द न्यायेन

१। पटवास रञ्चयन् इति पाठान्तरम् ।

(७१) प्रथमः सर्ग:

उन्मोलन्मघुगन्धलुब्धमधुपव्याधू तचूताङ्क र- क्रीड़त्कोकिलकाकलीकलकल र दगीर्ण कर्ण ज्वराः। नीयन्ते पथिक: कथ' कथमपि ध्यानावधानक्षण- प्राप्तप्राणसमासमागमरसोल्लास रमी वासरा: ।।६।।

मल्लिकानां पृथगुपादानम्। तासां मल्लिकावल्लीनां चश्चन्त आभासमाना ये परागा: सुमनो रजांसि "परागःसुमनो रजः" इत्यमरः तान्येव प्रकटिता स्फुटीकृता पटवासा नानाविधकुसुमादि सुगन्धिद्रव्यपरिमलमिलितगन्धचूर्णानि "पटवासो गन्ध चूर्णकुसुमा- द्यरधिवासिमि त्य भिधया नम् " ाि कृष्णवहा य्यविपिनानि वासयन धिवासयन् परिमलयुक्तानि कुर्व न्निति यावत्। अश्वयन्निति केषुचित् पाठः। तदायय- मेवार्थः। केतकीगन्धस्व बन्धुः सहचरः तद्गन्धाधिवासित इत्यर्थः। एताद शो यः गन्ध बहतीति गन्धबहः मलयमारुतः कर्म ण्यणीत्यण प्रत्ययः। स कर्त्ता प्रसरन् वियोगीजननिवर्त्तनाय वहिः सश्वरन यः असमबाणस्व प्राणस्तद्वत्। स इव तेन तुल्य क्रिया चेद्वतिरिति बति प्रत्ययः । प्राण इति जातावेकवचनम्। अथवा प्रधान- त्वात स एव ग्राह्यः। अथवा प्रसरतः वसन्तसमये वियोगिजनविजयाय विष्वक व्याप्नुवतः असमबाणस्य वा योजना। इह वसन्तसमये चेतः वियोगिनां चित्तादि दहति भस्मीकरोति हि प्रसिद्धौ। पीड़यति खल्वित्यर्थः पश्येति वाक्यशेषः। च्छेकानुप्रास-काव्यलिङ्ग-स्वभावोक्त्युपमाविशेषाणां संसृष्ठिः॥८।।

। सर्वाङ्गसुन्दरी ॥

अमी वसन्तसम्बन्धि ये वासरा पधिक: कथ कथमपि महता कष्टेन नीयन्ते इति वाक्यार्थः। कीद शाः वासराः, उन्मीलदित्यादिना उद्गीण कर्ण ज्वरा: उन्मीलन्तश्च ते मघुगन्धाश्चेति कर्म घारयः। उन्मीलन्मधुगन्धेषु लुब्धा: ये मधुपाः, तर्व्याधूता इति रुप्तमी समासः। तद्व्याधूताश्च ते चूताङ्क राश्चेति कम धारायः। तद्व्याधूतचूताङ्क-

गीतगोविन्दे (७२)

रेषु क्रीड़न्त इति सप्तमी समास: तद्व्याधूतचूताङ्करक्रीड़न्तश्च ते कोकिलाश्चेति कर्म धारयः। तद्व्याधूत चूताङ्करक्रीइत्कोकिलकाकल्याः कलकला इति षष्ठीसमासः। तस्तथा प्रोद्गीण: कर्णज्वरो येष्विति बहुब्रिहिः। तदेव विकसन्मधुगन्धेषु लुब्धाः ये भ्रमरास्त राकम्पितचूताङ्क रेषु क्रीडतां पिकानां यः सूक्ष्मध्वनिः तदाबद्धकोलाहल- रुत्पन्नश्रवणव्याधय इत्यर्थः। कोऽसौ महाकष्टपूर्व प्रकार इत्याह। ध्यानेत्यादि। ध्याने यदविधानमेकाप्रचित्तता तेन क्षण प्राप्तायाः प्राणसमायाः समागमरसोल्लास: प्रहष- विशेष रित्यर्थः । "काकली तु कले सूक्ष्मे" "कोलाहलः कलकल" इत्यमर; ॥ ६ ॥

थ।। श्रू तिरञ्जनी

सखि राधाय प्रकारान्तरेणापि वसन्तस्वरूप' कथयति। उन्मीलन् भासमानो यो मधुव सन्तः तत्र ये गन्धाः नानाबिधकुसुमपरिमलाः तत्र लुच्धा आसक्ता ये मधुपाः मधुकरा: अथवा मधु पुष्परसः तच् गन्धश्च मधुगन्धौ उन्मीलन्तौ वसन्त समये प्रोज- म्भमाणौ यौ मधुगन्धौ तयोर्लुव्धा अथवा मयुशब्दस्तन्त्रणोपातः। तदा मधौ वसन्ते यौ मधुगन्धौ इत्यन्वयः, शेष समानम्। तादृश म धुपर व्याधूताः मन्दान्दोलिताः ये चूताङ्कराः सहकारपल्लवास्तत्र क्रीडन्तश्चर्वणार्थ विह्रमाणार्थं ये कोकिला: परिपुष्ठास्तेषां तद्वा, चूताङ्क रे क्रीड़न्तः भक्षणानुकूल-चूताङ्क रार्थ विहरमाणा इत्यर्थः। काकली- कलकल म धुरस्फुटध्व निरूपकोलाहल: "काकली तु कले सूक्ष्मे ध्वनौ तु मधुरास्फुट" "इत्यमर: "कीलाहलः कलकल" इति च।

तहतुभिरुद्गीण अन्तरावस्थान परित्यज्य स्फुटभावेन बहिगतः कर्णज्वरः वियोगिश्रोतृननश्रोत्रतापो येषु तादृशाः। अत्रोद्गीरण शव्दस्य गौणवृत्त्याश्रयणान्न आ्राम्यत्वम् तदुक्त-

उद्गारोद्गीण वान्तादिगौणव त्तिव्यपाश्रयात्। अतिसुन्दरमन्यत्र ग्राम्यकक्षां विगाहते॥ इत ॥

(७३ ) प्रथम: सर्गः

एतादृशा: अमी परिदृश्यमाना: वासरा। वसन्तदिवसाः ध्यान नाम कर्णज्वराविर्भा- वानन्तर तन्निवर्त्तकत्वेन गृहस्थितस्वकामिनीचिन्तनम्। तत्रावधान नाम चित्तै-

काग्य तस्य क्षणस्तत्समय इत्यर्थः तस्मिन् प्राप्ताः अपरोक्षत्वेनान्तःकरणे आविभूता या प्राणसमा निजकान्तास्तासां समागमरस आलिङ्गनसौख्यम्, अथवा प्राप्तो यः प्राणसम आसमागम इति वा योजना तस्योल्लास उदयो येषां ते तादृशा: तः पथिकः पान्थः "पथः ष्कन्निति" (५-१-७५) ठन् प्रत्ययः। "इसुसुक्तान्तात्कः" (७-३-५१) इति ठस्य कादेशः। कथं कथमपीति कृच्छ्रेण नीयन्ते गम्यन्ते, अपनीता क्रियन्त इति यावत्। नयतेः कमणि लट। सर्व था वियोगिनामय समयो मरणप्राय इति भावः। पश्येति वाक्यशेष:। उद्गीण कर्णज्वरा इत्यनेनेद' द्योत्यते-यथा लोके ध्याने दिव्यौषधि- भावनायां यदवधान चित्तकाग्रय तत्क्षणे प्राप्तौ य. प्राणसमः पश्चप्राणकल्पः अतएवा- समः प्राणव्यतिरेकेण तत्तुल्यवस्त्वन्तराभावादित्यर्थः।

एतादृशो य आगमरसः विल्वादिदशद्र ममूलकषायरसः "पलाशीद्रर्द्र, मागमाः" इत्यमरः । तस्य उल्लासः सन्तोष: स्युः सेवन येषां ते तादृशाः तः वसन्तकालपव'- वासरेषु कोकिलादिकोलाहलश्रव णेज्वरिणां ज्वराधिक्य भवतीत्यत्रोद्गीर्ण कर्ण ज्वर- त्वोपपत्तिः । तदुक्त- वायु: प्रकोपमुपयाति घनागमेऽसौ श्लेष्म: प्रकोपम् पयाति तथा वसन्ते ॥। श्लेष्मज्वरोडपीत्यर्थः ।

तरुण्या: स्पश सलाप चन्दन मालिकास्तथा। उद्दीपकानि चान्यानि वजयेत् ज्वेरितो नरः।। इति वर्जयेदित्युक्त्या तत्सेवने ज्वराधिक्य भवतीत्यवगन्तव्यम्। एतादृशज्व रिभि- रबसन्तवासरा: वसन्तकालदिवसाः कथ कथमण्यति प्रयासेन नीयन्ते, मरणकल्पेन

गीतगोविन्दे (७४ )

अनेकनारीपरिरम्भसम्भ्रम-

स्फुरन्मनोहारि विलासलालसम्।

मु रारिमारादुपदर्श यन्त्यसौ सखी समक्ष पुनराह राधिकाम्॥ १०॥

या्यन्ते। तद्वदिति विशेषणसामर्थ्यादप्रस्तुतार्थप्रतीतेः समासोक्तिः। प्रकृताप्रकृत- श्लेषो वा न च तस्थ वाभावः। एकावलीकारमते तस्याभाबेपि विद्या यथादिमतेषु तस्य भावात्। उक्त' च-प्रकृताप्रकृतोभयगतमुक्त वेत् शव्दमात्रसाधर्म्यात्। श्लेषोडय श्लिष्टत्व सव त्राद्द्वयेनान्य इति। विल्वाद्यागमरससेवनस्य ज्वरनिवर्त्तकत्वम्।

विल्वकाश्मीरतर्कारी पाटलीतिन्दुक म हत्

हूस्वं व हत्वशुमति द्वय गोक्ष रक तथा। उभय' दशभूलाख्य दोष वर निवारणन्।

इति घचनादवगन्तव्यम्। ६।।

।सर्वाङ्गसुन्दरी॥

असौ सखी समक्ष' यथा स्वादेव राधिकां पुनराह। आहेत्यव्यय भूतकाले चादिपाठात्साधु:, कीदशी, आरान्मुरारिमुपदश यन्ती, "आरादरसमीपयोरित्यमरः"।

अनेकनारीत्यादिक मुरारेविशेषणम्। अनेकनारीणां परिरम्भे यः सभ्रमस्त वरा तेन ्फुरन्त्युद्गच्छन्ति मनोहारिणि विलासे लालसा ओत्सुक्य व्यधिकरणे बहुब्रीहिः।- 'लालसे प्रार्थनौत्सुक्य" इत्यमरः ॥१०॥

( ७५) प्रथम: सर्गः

। चतुर्थः प्रबन्धः ॥ राम किरीरागेण गीयते

चन्दनचचचितनीलकलेवर पीतवसनवनमाली। केलिचलन्मणिकुण्डलमण्डितगण्डयुगस्मितशाली। हरिरिह म् ग्धवधूनिकरे, विलासिनि विलसति केलिपरे ॥घ्र वम् ॥१।

।। श्रुतिरञ्षनी।।

एवं वसन्तसमयमुपवर्ण्ण्य तत्र समये नारीभिः सह विहरमाण श्रीकृष्ण प्रत्यक्षेण प्रदर्शयन्ती सखी राधां प्राह। अनेकेति । अनेकासां नारीणां यः परिरम्भ आलिङ्गन तत्र सम्भवस्त्वरा तेन स्कुरन् भासमानो मनाहारी चिंत्ताकर्ष णशीलश्च यो विलास: विभ्रमः तत्र लालसः लम्पटः तत्परवश इति यावत्। "लोलुगो लोलुभो लोलो लालसो- लम्पटोऽपि चेति" प्रतापमार्त्तण्डः, तादशम्, अनेकेत्यत्र सर्वनान्नो वृत्तिमात्र पुवद्भाव इति पुवद्भावः । स्त्रिया: पुवत् (६।३ । ३४) इत्यादिना वा मनोहारी- त्यत्र "सुप्य जाताविति णिनिः (३।२।७) एवं भूत मुरारिं श्रीकृष्ण आरात् समीपे दूरे वा "आराद रसमीपयोरित्यमरः"। समक्ष यथा तथा "प्रतिपर-समनु- भ्योडक्ष्ण" इति समासान्तष्ट च्, उपदर्शयन्ती, प्रदर्शयन्ती सखी उपदर्शयन्तीति वा योजना। राधिकां पुनराह न्रते। "व्रवः पश्चाना मित्यादिना (३।४।८४) लटि प्रथमपुरुषस्य णलादेशः, त्र व आहादेशश्च, नात्र भूतार्थत्वमाहसा उक्तेर्व क्ष्यमाणत्वात्। यत्र भूतार्थे किमिच्छसीति स्फुटमाह, वासव इत्यादौ स प्रयोगो भ्रान्तिमूल इत्यवगन्तव्यम्। ब्र वणलादिविधानान्, तदुक्त वामनेन, आहोभूते, अल तु भ्रमादिति, भूताथ मुखप्रयोगस्त तस्मात्तरपदत्वेन व प्रयोगश्च आहस्मास्मितमदुमय्यदक्षरां गिरमिति॥१०। ।सर्वाङ्गसुन्दरी। श्रोकोक्तमथ® गोतेन वर्ण्ण यन्नाह। रामकिरीरागेण गीयते। अस्य ध्यानं यथा-

गीतगोविन्दे (७६)

स्वर्ण्ण प्रभाभासुरभूषणा च नील निचोल वपुषा वहन्ती। कानते पदोपान्तमधिश्रितेऽपि मानोन्नता रामकिरी प्रदिष्ठा॥

कृष्ण प्रति राधागमनप्रोत्साहन प्रागुक्त', तत्र कदाचित् कृष्णः स्वयमुपगतां मां

नानुमंस्यत इति राघाप्रतिवचनमाशङ्कयाह। हे विलासिनि : राधे ! इह वसन्ते

मुग्धवधूनिकरे सुन्दरस्त्रीनिचये हरिविलसतीति वाक्यार्थः, "मुग्धः सुन्दरमुढ़यो- रित्यमरः।" पक्षे मूढ़ इति व्याख्येयम्। तद्यमत्रार्थः। तवाभावात् केलिपरे क्रीड़ामात्र- शालिन्यपि हावभावानभिज्ञ वधूसमूहे हरिः क्रीडति । यदि तु त्वमेष्यसि तदा ताः

सर्वास्त यक्त्वा त्वय व सार्द्ध क्रोडिष्यति। यतोडसौ विलासी त्व च विलासिनी, युक्तः उभयोर्विलासिनो: समागम इति राधिकागमनप्रोत्साहन स्त्रीविलास पु-

विलासौ प्रागुक्तौ, हरिविलासितां प्रतिपादयन्नाह। चन्दचर्च्चितेत्यादि। चन्दनचर्चचित नीलकलेवर' यस्ति विग्रहः। पीत वसन यस्येति विग्रहः । वनमाला अस्ास्तीति ब्रीह्यादित्वादिनि च त्रयाणां कर्मधारयः । केलिचलन्नित्यादि: । केलिभिश्चलाभ्यां माणकुण्डलाभ्यां मण्डित गण्डयुग यस्यति वि्रहः। स्मितमीबद्धसित शालितु गन्तु- शीलमस्य सस्मितशाली। शलह्मलपतृगतौ, द्वयोः कर्मधारयः ॥।१।।

।। श्रु तिरञ्जनी ॥।

आहेत्युक्त, तत्प्रकारमेव विशदयति। चन्देनेति। एकतालीतालेन गेय, तल्लक्षण तु

"एकेन व दृतेन स्थादेकतालीति कथ्यते" "इति रामक्रियारागेण गीयते इत्युक्तम् । तस्यायमभिप्रायः वसन्तरागस् पुरुषरागत्वात्, रामक्रियायास्तत्कलत्रत्वात्पतिसन्नि- धान एव कलत्रस्यावस्थान न्याय्यमिति रामक्रियारागेण गीयत इत्युक्तम्, तदुक्तम्-

प्रथम: सग:

प्रीनपयोधरभारभरेण हरि परिरभ्य सरागम्।

गोपवधूरनुगायति काचिदुदश्चितपश्चमरागम् ॥२॥

"रामक्रिया वरालीच गौली वासन्तयोषित" इति। तत्र हरिरित्यारभ्य केलिपर इत्यन्त ध्र वपदमिदम्। तदादौ व्याक्रियते हे राधे ! विलासिनि : केलिपरे ! एतद् द्वय' राधा सम्बोधन वा, कीदशो हरिविहरतीत्याकाङ क्षायामाह। चन्दनेत। चन्दनेन पटीरेण चर्च्चित रूषित लि्तमिति यावत्। एतादश नील श्यामवर्ण्ण च यत् कलेवर शरीर तत्र पीत सुवण्ण वण्ण" वसनमम्बर यस्य स चासौ वनमाली च। अथवा, नीलकलेवर- श्रासौ वनमाली चेति वा, अनेन वर्ण्णत्रयसम्पच्यातिसोन्दय्य सूचितम्। वनमाली- त्यत्र ब्रीह्यादित्वादिनिः। आन्ध्रदेशे वरशव्दस्य ग्रम्यत्वदोषः प्रयोगवाहुल्यात्परि- हर्त्तव्यः। किश्च, केलिषु विहारेषु चलति चलमाने ये मणिकुण्डले ताभ्यां मण्डितमल ङ्क त' यद्गण्डयुग कपोलयुम्म तत्र यत् स्मित मन्दहासस्तन शाली रमणीय:, एताददशो हरिर्विलसतीत्यन्वयः । १।

।। सर्वाङ्गस् न्दरी ।। इतो गोपीना सौन्दय्य मविदग्धत्व च प्रतिपादयन्नाह। काचित् गोपवधू पीनपयो- धरभारभरेण परिरभ्य हरिमुदश्चितपश्चमराग यथा स्वादेवमनुमायति कृष्णगान- पश्चाद् गायति इत्यर्थः । कीदश हरि सराग गानपरमित्यर्थः "पश्वमो रागभेदे स्वात्पश्बानामपि पूरणे" । अत्र पीनपयोधरपदोपन्यासात् गोप्या: सौन्दय्य प्राक-

गीतगोविन्दे (७6)

कापि विलासविलोलविलोचनखेलनजनितमनोजम्।

ध्यायति मुग्धवधूरधिक मधु सूदनवद्नसरोजम् ॥३॥

स्वयम् अलिङ्गिनादव दग्व्यम्। "वट्रोरुिपुल' पीनपी्नी तु स्थूलपीवरे" इत्यमरः" ॥ २ ॥

॥ श्र तिरक्षनी ।।

पीनेति। काचिद्गोपवधू: काचिद्वल्लबाङ्गना पीनौ यौ पयोधरौ कुचो तयोर्भारभरेण अत्यन्तभरेणेति वा, अथवा, पयोधरभारस्य भरस्तन "अध्यथातिशयो भरः" इत्यमरः । आलिङ्गनसारस्यायेतदुपात्तमवगन्तव्यम् । सराग साभिलाष यथा तथा हरि श्रीकृष्ण परिरभ्य आलिङ्गय अथवा सरागमिति हरिविशेषणम्। अन्यत्पूर्व वत् । उदश्चितः प्रपश्वितः पश्चमरागः उद्दीपकपिकालापकल्पज्ञानविशेषो यस्मिन कर्मणि तद् यथा तथा, अथवा पश्चमः पश्चमाख्य: स्वरविशेषः। "षडज' मयूरो वदति पिक: कूजति पश्चमम् ॥ उक्त च-

ेरे कोकिल मा भज मौन' किश्चिदुदश्चय पञ्चमरागम्। नोचेत्तासिह को जानीते काक कदम्बक नीते चूते।। इति गायति वदति तस्मिन् मुग्धवधूनिकरे हरिः विलसतीत्यन्वयः । एवमन्यत्रापि यच्छव्दाध्याहारेण ध्रवपदान्वयः कल्पनीयः । अध्याहारप्रकारस्त आदिमश्रोक- व्याख्यान एव स्फुटीकृता । अश्चित इत्यत्र अब्चे: पूजायामितीडागमः । पीनेत्यत्र उदितश्चेति निष्ठा ॥२ ॥।

। सर्वाङ्सुन्दरी॥

कापि मुग्धवधू मधुसूदनवदनसरोजमधिक' यथा स्वात्तथा ध्यायति । कीदश, विलासविलोलविलोचन खेलनजनितमनोजम्। विलासेन विलोलयोविलोचनयोः

(७ह) प्रथमः सग:

कापि कपोलतले मिलिता लपितु१ किमपि श्रु तिमूले। कापि चुचुम्ब नितम्बवती दयित पुलकरनुकूले॥। ४॥

खेलनेन कटाक्षेग जनित उत्पादितः मनुजो येनेति विग्रह्ः । अत्र मुग्धशद्वोपादानात् गोप्या: सौन्दय्य अव दग्व्य' तु तत्कालदश नयोग्ये मधुसूदनवदने ध्यानात् ॥ ३॥

।। श्रूतिरञ्जनी।।

कापीति। यस्मिन् मुग्धवधूनिकरे कापि काचिन्मुग्धवधू: अतिसुन्दरगोपकामिनी विलासेन विभ्रमेण विलोले चश्चले ये विलोचने तयोः खेलन विहरणं तेन जनि तः उत्पादितः मनोजः कामो येन तत्तादृशम्। अत्यन्तमन्मथोद्दीपकमित्यर्थः । मघुसूदनस्य श्रीकृष्णस्य वदनसरोज' मुखकमलम्। अधिकमत्यन्त ध्यायति। मधुसूदनवदनसौन्दर्थ्य बहिरिव लोकान्तरमपि तथा भाजयतीत्यर्थः । तस्मिन् वधूनिकरे हरिविहरती- त्यन्वयः । एतेन भगवति श्रीकृष्णेडस्याः अत्यन्तानुरक्तिः सूचिता ॥ ३ ॥

। सर्वाङ्गसुन्दरी ।। कापि नितम्बवती प्रशस्तनितम्बा श्र तिमूले किमपि लपितु मिलिता सती कपोले चारु यथा स्यादेव दयित कृष्णं चुचुम्बेति वाक्यार्थः। कीदशे कपोलतले पुलकेरनुकूले, सात्विकभावाद्रोमाश्चित इत्यर्थः । अन्र नितम्बबतीपदोपन्यासात् गोप्याः सौन्दर्य्य प्राक् स्वचुम्बनादवैदृग्ध्यम्। "पश्चान्नितम्बः स्त्रीकट याः क्लीवे तु जघन पुरः" इत्यमरः ॥४ ॥

।। श्र तिरञ्जनी॥ कापि कपोलेति। यस्मिन् वधूनिकरे कापि काचिन्नितम्बवती गोपाङ़गना श्रतिमूले कृष्णस्य कण्णमूले किमप्यनिर्वाच्यमालपितु व्यक्त वक्तु पुलके रोमोद्गमः अनुकूले

१। ख. आालपितुम् ।

गीतगोविन्दे (८०)

केलिकलाकु तुकेन च काचिद्मु' यम् नाजलकूल। मश्जु लवञ् लकु ञ्जगत विचकर्ष करेण दुकूले ॥। ५ ॥।

चुम्वनयोग्ये अन्तरनुरक्ति सूचकत्वात् पुलकानां चुम्बनानुकूल्यमिति भावः । अत्र पुलकानां चुम्बनात्पूव मेव कपोले आविर्भावप्रतिपादनात्तस्वामत्यासक्ति: सूचिता, कपोलतले कृष्णस्य गण्डप्रदेशे मिलिता घटमाना आसक्ता सतीत्यर्थः। चारु सुखोदयं यथा तथा दयित कृष्ण चुचुम्ब चुम्बन कृतवती। रहस्यकथनव्याजेन कृष्णस्य कपोलचुम्बनं चकारेत्यर्थः । कपोलस्य चुम्बनस्थानत्वमुक्त रतिरहस्ये-

नथनयुगकपोल दन्तवासो मुखान्तः

स्तनयुगलललाट चुम्बनस्थानमाहुः ।

तदनु जघन नाभीमूलकमाशु चुम्बेत्

व्यतिकरमुखमुच्च देशसाम्येन लाटे: ॥ इति ॥

त स्मिन वधूनिकरे हरिविह्रतीत्यन्वयः ॥४।। ।। सर्वाङ्गसुन्दरी॥

काचिद्गोपवधू: केलिकलाकुतुकेनामु' श्रीकृष्ण दुकूले वस्त्र विचकरषेति। सप्तम्यन्ता दुकूलस्य, केचिद्मु' दुकूले वस्त्रयुग्म' च विचकर्षति द्विकमतामाहुः। तन्रात्मन् एकं वस्त्रं पर कृष्णस्य इत्युभयोव स्त्रस्य ज्ञेयम् । कीदृश यमुनाकूले मञ्जुलवब्जुले कुञ्जगत "मञ्जु कान्तं मनोजंच मनोज मञ्जुमब्जुल" "शीत' वानीरवञजुलाः"। इत्यमरः छत्रिणो यान्तीति न्यायात् । गन्ध गर्द्दभन्यायेन चगोष्या: मुग्धवध्वन्तर्गताः। प्राक् स्वयं वस्त्राकर्ष णादव दग्ध्यम्।।। ५।।

( ८१) प्रथम: सगः

करतलतालतरलवलयावलिकलितकलस्वनव' शे। रासरसे सहन त्यपर। हरिणा युवतिः प्रशश से ॥।६।।

। श्र तिरञ्जनी।

केलीति किश्च, यस्मिन् वघूनिकरे, काचिद्गोपिका केलिषु कामक्रीडासु या: कलाः

तदर्थम्। यत्कुतुक तेन, अथवा केलिषु विषये याः कला: तेषु विषयेषु कुतुकेन कुतूहलेन हेतुना अमु योषित्परिषद् परिदृश्यमान श्रीकृष्णं यमुनावनकूले कालिन्दी- तटे विपिनसमोपे, अथवा, यमुनाया वन जलं "जीवन भुवन वनमित्यमरः" ।

तस्य कूले तीरसमीपभूमी अधिकरणसप्तमी। मब्जुलो मनोहरी यो वब्जुलः कुञ्ः वानीरलतागृह तस्मिन, "निकुस कुऔौ वा क्लीवे लतादिपिहितोदर" इत्यमरः ।

गत गमन' यस्मिन कर्मणि तद्यथा तथा करेण हस्त न दुकूले क्षौमवसन विचकष

आकृष्ठवती, योषिन्मण्डलगत श्रीकृष्ण वञ्जुललतामन्दिरे क्रीडार्थमागच्छेदित्याचक- षत्यर्थ। कुञ्जगतमित्येतत्कृष्णविशेषणम्। तदा आकर्ष णं यमुनाकूल प्रत्यवगन्त- व्यम् । पूर्व व्याख्याने कुञ्ज प्रतीति विवेकः। तस्मिन् वधूनिकरे हरिविलसती

त्यन्वयः ॥ ५।।

॥ सर्वाङ्गसुन्दरी॥

रासरसे गोपक्रीडारसे सह नृत्यपरा युगपत् नृत्यन्ती कापि युवतिः हरिणा कृष्णेन प्रशश से प्रश सितेति वाक्यार्थः। तेन तरलया वलयावल्या कक्कणश्रेण्या कलितः सम्भक्त:

कलस्वनव शः यत्रेतति विग्रहः ॥।

गीतगोविन्दे ( ८२ )

शीतकालक्रियामाने ताल: खड गादि म् धिषु।

द्र, मभेदे करास्फाले ताल तु हरितालके ।। इति विश्वः ।

अन्रापि छत्रिणो गच्छन्तीति न्यायात। गोप्यो मुग्धवध्वन्तग ताः तात्तालयोग्यस्थ हावादेरकरणात् रतिविधाबकौशल्यादव दग्व्यम् ॥ ६ै॥

फ्राक हल। श्र तिरज्जनी।

करतलेति। करतल्यो: हस्ताप्रप्रदेशयोयौं तालों मयूराण्डसदशकांसत्रपात्रविशेषौ ताभ्यां तरला चञ्चला तालघातव्यापारेण इतस्ततश्चलन्तीत्यर्थः । एवं विधा या बलया- वलि: कढ्ढणमालिका तया कलितः मिश्रितः अतएव कलः अव्यक्तमधुरस्वनो निनादो यस्मिन, तादृशो व शो वेणुनाल यस्मिन् तादशे, ताललक्षण तु वाद्यविवेके-

मयुराण्डाद्ध सदश' कांस्यतालद्वय शुभम्। घात्य: शिव इति ख्यातो घातकः शक्तिरुच्यते॥

अथवा करतालाभ्यां जायमानो यस्तालश्च चश्पुटादिस्तन्निर्माणाय या तरला वलया- वलिरित्यादि पूर्व वत करतल एब तालौ कांस्वपात्रविशेषी ताभ्यां तरलेत्यादि तुल्य स त्वत्र तालोर्पादनाय बलमानबलयावलिभिरेवानुगृहीतव शनिःस्वन सम्पन्न इत्यर्थः । एतादृशे रासे नृत्यविशेष तल्लक्षण' तुउक्त लक्ष्मीबिलासे, यत्र सम्भूय बलिताः परस्परमनोहरम्। दण्ड़रदण्डश्च नृत्यन्ति नृत्य तद्दण्डरासकमिति। रास एव दण्डरा सकमित्यर्थः। सहनृत्यपरा हरिणा सह नृत्यासक्ता, यस्मिन् वधूनिकरे युवतिः काचिद्- वल्लवतरुणी हरिणा कृष्णेन प्रशशसे तुष्टाव, वेणुनादानुगुणकरतालसत्वया सम्यगा- चरित इति कृष्णेन स्तुतेत्यर्थः । संस्तुतावित्यस्मात्कमणि लिट्। तस्मिन् वधूनिकरे हरिर्विलसतीत्यन्वयः । ६॥

(८३) प्रथम: सर्गः

श्लिष्यति कामपि चुम्बति कामपि कामपि रमयतिरामाम। पश्यति सस्मितचारुतरामपरामनुगच्छति वामाम ।।७।।

।। सर्वाङ्गसुन्दरी ॥

यतः एता गो यो न विदग्धाः अतः कामपि श्लिष्यति, कामपि चुम्बति, कामपि रमयति, नत्वेकस्यां सर्वशृङ्गाररम्भः । रामामिति सर्वत्र योज्यम्। सुन्दरीरमणीरामे- त्यमरः। पश्यतीत्यादिः। परामन्यां बालां प्रतिकूलवर्त्तिनी स कृष्णः स्मितचारुः यथा स्थात्तथा पश्यति। त्रलोक्यनाथेनापि मया सेव्यमानेय प्रतिकूलतां न जहातीति। हरे: स्मितोद्गमः। वामामित्युभयत्र योज्यम्। "प्रतीपदर्शिनी वामेत्यमरः।" संवृणोति खलु दोषसाज्ञतेत्यपरां वामामनुगच्छति। अज्ञता त्वस्या अस्थाने वाम्यकरणात् यदुक्त --

या कुप्यति विनादोष स्तुष्यत्यनुनय चिना। अहेतुकप्रवृत्तिश्च चलच्वित्त ति साधना ॥। इति ॥ ७॥

श्रु तिरञ्जनी

इत्थमनेन नारीश्ृङ्गारचेष्टितो हरिरेकदव बहुभिर्विहरणेस्ताः सुखयति। श्लिष्यतीति हरिय स्मिन् वधूनिकरे कामपि कान्चिद्वल्लवाङ्गनां श्लिष्यति आलिङ्गति विदलादि- स्पृष्टकालिङ्गनादि कस्यांचित् करोतीत्यर्थः उक्त च इति रहस्य-

यद्योषितः सप्मुखमागताया अन्योपदेशादुव्रजतो नरस्य। गात्र ण गात्र घटतेऽत्र तद्यद् ह्यालिङ्गन स्पृष्टकमेतदाहुः॥

आलिङ्गन बाह्यमिह प्रयोज्य तत्रापि चालिङ्गनपूर्व मन्यत्।

गीतगोविन्दे (८४)

वृन्दावनविपिने ललित' वितनोतु शुभानि यशस्यम् ॥८॥

तदालिङ्गिन वर्द्ध कपीडितलताबेष्टितेत्यादिप्रकारेण सतबिधमिति कामपि काडिचिद्गोपकामिनीं चुम्बति। चुम्वनस्थानानि प्रागेव कथितानि। कामपि रामां रमयति क्रीडयति। स कृष्णः स्मितेन मन्दहासेन चारुत-

रामपरामत्यन्तमनोहरामथवा स्मितेन मन्ददासेन सहस्मिताः सस्मिता अतएव चारुतरा सस्मिता च सा चारुतरा चेति तादशीमपरां गोपिकां पश्यति वीक्षते। "पाघूध्ष्मेत्यादिना पंश्यादेशः ।" सस्मितचारुपरामिति केषुचित् पाठः। तदा स्मितेन चारु यथा तथा परमन्यां गोपिकां पश्यतीत्यन्वयः । अस्मिन् पक्षे स इति पृथक पद कृष्णविशेषणम्। अथवा चावित्यत्र भावप्रधानो निह्दशा। तदा स्मित च तच्चारुत्व

च स्मितचारुत्वे, ताभ्यां सहित यथातथा परामित्यन्वयः। अथवा स्मितेन सहिता अतएव चारुः सस्मिता चासौ चारुश्च, सा परा चेति च विग्रहः। तामित्यर्थः वामा सुन्दरी "वामः सुन्दरवक्रयोरित्यमरः।" अपरामन्यां गोपकामिनी अनुगच्छत्यनुब्रजति

अनुसृत्य सकेतस्थल प्रति यातीत्यर्थः । अनेन भगवतः श्रीकृष्णस्यातिसम्भोगचातुरी

सूचितेति मन्तव्यम्॥। ७।।

॥ सर्वाङसुन्दरो ।।

इद श्रीजयदेवभणितमद्गत केशवकेलिरहस्य शृण्वतां शुभानि वितनोत्विति वाक्यार्थः ।

एकेन वानेकस्यां प्रीणनात् केशवकेलिरहस्यत्याद्र तत्वम्। "रहः स्यात् स्त्रीनदीभेदे गोपनीयेऽभिधेयवन्"। कीदश वृन्दावन बिजने बलितमुत्पन्नम्। पुनः कीटश, निज -- यशस्य यशशे हित युगवादित्वात् यत् प्रत्ययः ॥ ८ ॥।

( ८k) प्रथम: सगः

विश्व षामनुर्षनेन जनयन्नानन्दमिन्दीवर- श्रे णीश्यामलकोमल रुपनयन्नङ्ग रनङ्गोत्सवम्। स्वच्छन्द वरसुन्दरोभिरभितः प्रत्यङ्गमालिद्गितः भृङ्गारः सखि मू्त्तिमानिव मधो मुग्धो हरिः क्रीड़ति॥११॥

। श्रृ तिरक्षनी।।

श्रीजयदेवेति। अद्ग तानां लोकाश्चर्य्याणां केशवस्य श्रीकृष्णस्य केलीनां विहाराणां रहस्य यत्र तत्तादशम्। किब्च वृन्दावनाख्यविपिने वने चरितानि कृष्णचरितानि यस्मिन् तादृश, अतएव यशस्थ कीर्तौ साधु तत् "साधुरति" (४-४) य प्रत्ययः। श्रीतृ गातृ यशस्करीत्यर्थः । एतादृश इद जयदेवभणित श्रोतृ णां गात णां शुभान कल्याणानि बितनोतु। अत्र बिधानन्यायेन उद्दश्यगुणविधानन्यायेन क्रियायोगोऽवगन्तव्यः ।।८।।

। सर्वाङ्गसुन्दरी ।। गीतापेक्षितश्लोकाभ्यां सूचयति। हे सखि! मधौ वसन्ते हरिः क्रीडतीति वाक्यार्थः । किं कुर्व न्, विश्वेषामनुरञ्जनेन जनयन्नानन्दम्। पुनः किं कुर्बन्, इन्दीवरश्रेणी श्यामलकोमल रङ्ग रनङ्गोत्सव उपनयन् इन्दीवराणां श्रणय इव श्यामलानि कोमलानि चेतति विग्रहः। इन्दीवर नीलसरोज स्थात्। स्वच्छन्द' यथा स्वादेव प्रत्यङ्गमभितो ब्रजसुन्दरीभिरालिङ्गितः । "गोष्ठाध्वनि वहा व्रजा" इत्यमरः। यत्र शरृङ्गारी मूर्ति मानिवेति कविरुत प्रक्षांचक्रे। पु'सःस्त्रियां स्त्रियाः पुसि सयोग प्रति या स्पृद्दा। स शृद्गार इति ख्यातः रतिक्रीडादिकारणम्।।

इत्युक्त शृङ्गारतिलके। शृङ्गाररसोडपि श्यामवर्णो भवति। यदाह भरताचार्य्य :-

"श्यामो भवति शृङ्गारः सितो हासः प्रकीर्त्तितः। आद्योत्सङ्गति पूर्वोक्तम् ॥ ११ ॥

गीतगोविन्दे (८६) CHSR

॥ श्रुतिरञ्जनी।।

प्रकारान्तरेणापि राधाय श्रीकृष्णचरित कथयति। विश्वेषामिति। हे सखि ! विश्वेषां सर्वप्राणिनाम् अनुरञ्जनेन स्वविषयानुरागेण सह आनन्द निरबधिकप्रमोद जनयनुत्पाद्यन्, अथवा विश्वेषां स्वनिष्ठालौकिक शृङ्गारचे्टादशनेन यदनुरञ्जनम् अनुरागस्तेन हेतुना तत्परत्वेन तदानीमेव तेषामानन्द जनयन्, किश्व, या इन्दो- वरश्रेणी नीलोत्पलसमूहस्तद्वत्श्यामलानि नीलवर्णानि उपमानानीत्यादिना समासः। कोमलान्यतिमृदुलानि आलिङ्गनसौख्यसम्पादकानित्यर्थः । ताद्ृशानि यान्यङ्गानि च त: बाहुप्रभृतिभिरव्रयव रनङ्गस्य कामदेवस्थ उत्सवः अङ्गह्दीनस्य मम कामिनी विषये एत रेवाङ्ग रङ्गसम्पत्तिर्जातेति यः सन्तोष: तमुपनयन् सम्पादयन् तत्सूचनार्थमेव प्रकृतेऽ

· ङपदेन मन्मथकथनमित्यर्थः ।

अनेन साक्षान्मन्मथ इत्राभातीत्युक्त भवति, अथवा अङ्गानामिन्दीवरश्रणीकल्पता प्रतिपादनादिन्दीवरस् व मन्मथसायकत्वान्ममेदानीं कामिनीजये बहुसायकसम्पत्ति- र्जाता इत्यनङ्गस्य यः सन्तोषस्तमवयव रुपानयन्मित्यर्थः । अतएव मुग्धः अतिसुन्दरः व्रजसुन्दरीभिर्व ल्वनललनाभिः अभितः स्वतः प्रत्यङ्ग प्रत्यवयव' स्वच्छन्द यथेष्ट असकोचमिति यावत्। तद यथा स्थात्तथा आलिङ्गित आश्लिष्टः एतादृशो हरिः श्रीकृष्णः मूर्त्तिमान विग्रहवान्। "मूर्त्तिकाठिन्यकारययोरित्यमरः ॥" शृङ्गारः श्रृङ्गाररस इव मधौ वसन्तसमये क्रीडति कामिनी कदम्वेन सह विहरतीत्यर्थः। पश्येति वाक्यशेप: अत्रद बोद्धव्यम्। आलम्वनोद्दीपनभेदेन द्विप्रकारकविभावकटाक्षादि- रूपानुभाव निर्वदादिव्यभिचारिभावस्तम्भादि सात्त्विकभावव्यङ्गय' रतिस्थायिक ब्रह्मसुखमेव शृङ्गारादिरसशब्दार्थ इत्यभिनवगुतपादा उदाहरन्लि, तत्र प्रमाणम्। रसो व सः रस ह्यवाय लव्धानन्दीभवतीत्यलौकिक चमत्काराभिधानन्दकारी शरृङ्गारा- दिको रस इति काव्यप्रकाशकार: तदुक्त काव्यत्रकाशे-"अलौकिक चमत्कारी श्रृद्गारा-

(८७ ) प्रथम: सर्गः

अद्योत्सङ्गवसद्भुजङ गकवलक्ल शादिव शाचल® प्राल यप्लवनेच्छयान् सरति श्रीखण्ड़श लानिलः। किश्च स्निग्धरसालमौलि मुकुलान्यालोक्य हर्षोदया- दुन्मीलन्ति कुहुःक हुरितिकलोतताला:पिकानां गिरः ॥ १२,।।

दिकों रसः" इति चमत्कारानन्दयोरभेदस्तु यथा शरृङ्गारादि रसस्य ब्रह्मानन्दरूपता ह

तथा भगवतः श्रीकृष्णस्य साक्षाद्ब्रह्मस्वरूपत्वात् आनन्दरूपरसस्थापि, तथात्वेन

उभयोरष्येतच्छ द्वार इवेत्यनन्वयालङ्कार: तदुक्तम्-"'एकस्थोपमानोपमेयत्वेऽनन्वयो

मतः" इति लक्षणात् द्वितीयपक्षे तु उभयोभेदादुपमाभेदः। अत्र रसस्य सिद्धत्बेनो- पादानान्न स्वशब्दवाच्यत्वदोषः । साध्यत्वेनोपादान् एव दोष इति ॥ ११ ॥

। सर्वाङ्गस न्दरी ।।

वसन्ते दक्षिणा वाता वान्त्येव ततोत्सङ्गवसद्भुजङ्गकवलक्लेशादिव प्रालेय पवने- च्छयाश्रीखण्डश लानिल: ईशाचलमनुसरतीति कवेरुत्प्रक्षांचक्र। मलयपव तवातश्चन्द-

नतरुक्रोटरवासिसर्पाणां मुखश्वासेमिश्रः सन् विषज्वालया सन्तप्तो हिमाषगाहनाय

उपयातीत्यर्थः । ईशाचल इत्यचलानामीश इति। राजदन्तादि, । ईशस्याचल इति वा बिग्रहः। किंचेति न केवलमिदमेवेत्यर्थः। स्निग्धरसालमौलिमुकुलान्यालोक्य हर्षोदया-

त्कुहुः कुहुरिति गिरः पिकानाम् उन्मीलन्तीति द्वितीयो वाक्यार्थ.।

गिर: कम्भूता: कलोत्ताना: मधुराः स्फुटत्वेनोद्गट्यः। कलाघती कला प्रोक्तो ध्वनौ तु मधुरास्फुटे। उत्ताल स्यादगम्भीरे किरीटोद्वटयोरपि॥ अत्र स्थितशब्दमध्याह,त्य चूतमुकुलान्यालोक्य स्थितानां पिकानामित्यर्थः प्रतिपत्तव्यः

गीतगोविन्दे (८८)

अन्यथा भिन्नकत्त त्वात् क्त्वा प्रत्ययो दुरापः स्थात्। हरिरविदग्धाभिः सह क्रोड-

तीति प्रागुक्त तत्कदाचिन्मिथ्या राधा मं स्थत इति दूतिप्रत्यक्षं दर्शयत्याह।॥ १२ ॥

इति कवि राजश्रीनारायणदासकृतायां सर्वाङ्गसुन्दय्यां श्रीगीतगोनिन्दटीकायां सामोददामोदरे नाम प्रथमः सर्गः।।

।। श्र तिरञ्जनी ।।

वसन्तसमयमेव वण यति। अद्योति। अद्य अस्मिन् वतन्त समये श्रीखण्डश लानिल: चन्दनगिरिसमोरणः उत्सङ्ग पटीरतरूपरिदेशे वसन्तः निषण्णा: ये भुजङ्गा: सुरतखिन्न- पवनाशना: तः कवलः ग्रसन तेन यः क्लेशः सर्वाङ्गीणव्यथा तस्मादिव प्रालेयं हिम तत्र प्लवनेच्छया ईशस्य परमेश्वरस्य श्वशुरत्वेन सम्बन्धीयोचल: हिमवान तम् अथवा ईशः सर्वेोषामचलानां स्वामी यः शेलः हिमजान् तमनुसरति अनुगच्छति तदभिमुखेन यातीत्यर्थः। शीतजलावगाहने विषनिवृत्तिलोंकायुर्व दयो : परसिद्धिव । किञच, अस्मिन समय एव पिकानां कोकिलानां गिरः कूजितानि, स्निग्धानि कीटाद्यनुपहतानि रसाल- मौलिमुकुलानि चूताप्रभागस्थितकोरकान्। किडिचिन स्निग्धेति केषुचित् पाठः। तदा किञ्चिरीपरिस्नग्धानि विकसितमौलिमुकुलान्यालोक्य दष्टवा हर्षोदयात् अस्माक्क सहजसिद्धो यो ग्रासः सहकारकोरकादिः स इदानीमाविभूत इति यः सतोषस्तस्य उदयादुत्पत्त : कुहु: इत्यनुकरणशब्द: लोकेडपोह इष्टवस्तुजनितसन्तोषातिशयवशाजनानां कून्करणानि भवन्तीत्यनेन प्रकारेण कला अव्यक्तमघुराः उत्तालाङ्गाभिराश्च सत्य: उन्मीलन्ति विरहिजनकर्णशूलायमानत्वेन प्रियलिङ्गितजनश्र तिस्फुटसुधाधारायमाण- त्वेन च विलसन्तोत्यर्थः । आकण येति वाक्यशेषः । उम्प्रेक्षालङ्कारः । ॥ १२ ॥

इति श्रीमदखिलावद्यापारावारदक्षिणामूर्त्तिमहादेवप्रसादलब्धवैद्य पूर्वोत्तरमीमांसा शव्दतक साहित्य सार्वभौमचरकूरिकण्डुभट्टोपाध्यायानुजेन सर्वाम्बिकागर्भसूक्ति मुक्तामणिना सवविद्याकविमतेन लक्ष्मणसूरिणा विरचिते गोतगोविन्दव्याख्याने प्रथमः सगः ॥

द्वितोयः सग:

॥ अकलेशकेशवः।

विहरति वने राधा साधारणप्रणये हरौ विगलितनिजोत्कर्षादीर्ष्यावशेन गतान्यतः। क्वचिदपि लताकुञ्जै गुज्जन्मधुव तमण्ड़ली- मुखरशिखरे लीना दीनाष्युवाच रहः सखीम् ॥१॥

॥ सर्वाङ्गसुन्दरी॥

उत्तरगीतमवतारयति। दीना विरहखिन्नापि राधा सखीमुवाचेति योजना। सखी- वचनात् कृष्णे जातानुरागा इत्यपि शव्दाद्वेद्यम्। कीदशा ईर्ष्यावशेन अन्यतो गता कथमीष्ये त्याह। साधारणप्रणये हरौ विहरति विगलितनिजोत्कर्ादिति। "साधारण तु सामान्य प्रश्रयप्रणयौ समौ।" पुनः कीदशी क्वचिदपि लताकुल् लीना। लताशब्दो- Sत्र वासन्तीपरो वोद्व्यः। लतागृहस्यव कुञ्त्वाह्वताशब्दोपादानव्यापतः । "वासन्ती माधवीलतेत्यमरः।" पुनः कीदशी, लताकुस गुब्जन्मधुन्रतमण्ड़लीमुखर- शिखरे गुब्जन्मधुब्रतमण्डल्या मुखर शिखरमग्रभागो यस्येति बहुब्रीहिः। "मधुब्रतो . मधुकर इत्यमरः।" हरिणो नाम वृत्तम्॥ ?॥

श्र तिरञ्जनी।।

एवं सखीवाक्यसुखेन वसन्तसमय तत्र भगवतः श्रीकृष्णस्य विहारांश्र उपवर्ण्यान- न्तर राधायाश्चरित वर्णयति। विहरतीति राधाकर्त्ती साधारणप्रणये स्वस्यामन्यासु च समानप्र मणि हरौ श्रीकृष्णे वने वृन्दावने विहरति युवतिभि: सहक्रीड़ति आक्रीडति, अथवा असाधारणप्रणये स्वापेक्षयाऽन्यास्वतिशयितप्रमवत हुरौ वने विहरति सति चिगलितस्त्रस्तो निजोत्कप: अन्यकान्तापेक्षया स्वस्थाः पूर्व तनात्यन्तापेक्षया सम्मानः

गीतगोविन्दे (६० )

॥ पश्चम प्रबन्धः ॥

गुज रीरागेण गीयते

स० चरद्धरसुधामधुरध्वनिम खरितमोहनव शम्। चलितदगञ्चल-चश्चलमौलि-कपोलविलोलवत सम्। रासे हरिमिह विहितविलासम, स्मरति मनो ममकृतपरिहासम् ॥ ध्रवम ॥१॥

तस्मादिदानी गलितस्वकीयपूर्व सम्मानाद्वेतोरित्यर्थः। अतो हेतो या ईर्ष्या अन्यसम्मा- नजनितासूयातद्वशेन तेन निमित्तेनेत्यर्थः। अथवा विगलितो यो निजोत्कर्ष स्तेनातति सततमागच्छति इत्यात्। अतः सातत्यगमन इत्यस्मादाङ़ पूर्वात्क्विप।सा च ईर्ष्या तद्वशेनान्यतः विहरति। कृष्णसमीपादन्यत्रगता राधा, किंच गुब्जन्ती झङ्क ति कुर्व ती या मघुव्रतमण्डली रोलम्बकदम्बक तेन मुखराणि शिखराणि अग्रभागा यस्मिन तादृशे एतेन कुञ्जस्यात्यन्तोद्दीपकत्व व्यज्यते क्वचिद्पि कुत्रचिल्लताकुब्जे लतानिमिंतकुटीरे लीना पूर्व यस्तु सम्मान® कृतवान् तस्य पुरतः सावमानमवस्थानमनुचितमिति निलो- यावस्थितेत्यर्थः न केवल लीना अपि तु दीना अनन्यगतिव्यतिरेकेण तदवसालापक- निभावादिति भावः। एवं रूप विशेषणत्रयवविशिष्टा सती सखीं रहः एकान्ते, अपिवा, रहः एकान्तमुवाच। अत्र त्र वो वचिरादेशः। व्र विशासीत्यादिना द्विकम कत्बम्। तथा प्रयोगोऽपि "नृपमुचेवचन वृकोदरः" इति। हरिणीवृत्तम् "रसनुगह्यनम्रो सो गौ यथा हरिणी तथा" ३ति लक्षणान् ॥ १।। ॥ सर्धाङ्गसुन्दरी ॥

गुजरीरागेण गीयते पडितालताले। किमुवाचेत्याकाङ क्षाया माह सश्चरदिति। मम मनोहरि स्मरतीति वाक्यार्थः ।

( ६१) द्वितीयः सर्गः

अभिलाषोऽथ चिन्ता च स्मृतिश्च गुणकीर्त्तनन्। उद्वेगोऽथ प्रलापः स्यादुन्मादोव्याधिरेव च।। जडता मरण' चेति दशम' जायते घुषम् ॥ इति॥

विरहे दशमावस्था अत्र उक्ता। तदत्र गुणोत्कीर्त्तन वाच्यम् तल्लक्षण यथा-

सौन्दर्य्यहसितालाप र्नास्त्यन्यस्तत्समो युवा। इति वाणी भवेदयत्र तदत्र गुणकीर्त्तनम्। इति॥

रुद्रटः। अधरसुघेति। अधरस्य सुधा, अधर एव सुघेति वा विग्रहः। अधरसुधया मधुरो ध्वनिरधरसुधामधुरध्वनिः सश्चवरन गच्छंश्च माधवाधरसुधामधुरध्वनिश्चेति कर्म धारयः। तेन मुखरितो मोहनवशो येनेति विग्रहः। चलितेत्यादिः। "दशो दृष्ट- रश्वलं चक्षुः प्रान्तदेशः कटाक्ष इति यावत्। चलितेन हगश्वलेन योऽसो चब्चला मौलि- स्तेन कपोले विलोलोऽवतसो यस्चति विग्रहः। चलित दगञचल यस् च्चलो मौलियस्थ कपोले विलोलौ अवतसौ यस्येति विग्रहः। "पुस् त्तसावत सौ च कर्ण पूरे हशे खरे।" "वष्टिभागोरिरल्लोपमवाच्योरुप्रसग यौरित्यवत सशव्दस्याकारलोपः ॥ १॥

।। श्र तिरञ्जनी॥

गुजरीरागेण गीयते। उवाचेत्युक्तम्। तत्प्रकारमेव विशद्यति। सब्चरदित्यादिना गुज्रीरागेण गोयत इत्युक्तम्। तस्यायमभिप्रायः । पूर्वसगे रागद्वयस्थकां पत्नीमुक्त्वा- स्मिन् सगे मालवरागस्य द्वितीयां पत्नी सूचयितुमुपक्षिप्तामेव प्रथमां पत्नीं स्मार- यितुमिति। रूपकतालेन गेयम्। तल्लक्षण तु "द्र तद्वन्द' विरामान्त रूपकः परिकी- त्तिंत" इति तत्र रासे हरिमित्यारभ्थ कृतपरिहासमित्यन्त ध्र बपदमिदम्। साधारण- त्वात्तदादौ व्याक्रियते। रास इति, हे सखि! रासक्रीड़ायां बिहिता मद्व्यतिरिक्त- गोपकामिनीष्वाचरिता: विलासा: विभ्रमा: येन ताहश, किब्च, रास एव कृतः मद् व्यतिरिक्तगोपकामिनीषु कृतः परिहासे नर्म वचन येन तादश हरि श्रीकृष्णमिह कु्ज-

गीतगोविन्दे (ह 2 )

चन्द्रकचारुमयूरशिखण्डकमण्डलवलयितकेशम्। प्रचुरपुरन्दरधनुरन रज्जितमेदुरमुदिरसुवेशम ॥ २॥

कुटारे मम मनः स्मरति प्रत्यक्षतः सम्भोगाभावेऽपि चिन्तनेनात्र तत्सौख्यमनुभवती- त्यर्थः। अनेन राधायाः कृष्णे परमाशक्ति: सूचिता, व्यभिचारिभावश्च सूचितः। हरि- मितिस्मरतीत्यत्र "अधिगर्थ त्यादिना २-३-५२ न पष्ठी शेषत्वस्याविवक्षणात्।

रासक्रीडाप्रकारस्तु कृष्णकर्णामृते उक्त :-

अङ्गनामङ्गनामन्तरा माधवो माघव' माघव' चान्तरेणाङगना। इत्थमाकल्पिते मण्डले मध्यग: सजगौ बेणुना देवकीनन्दनः।।

कीदश कृष्ण स्मरतीत्याकौङक्षायां विशिनष्टि। स्चरदिति, सब्चरन् व्वन्युत्पा- दनार्थ व्यापारवान् योऽधर स्तत्र या सुधा अमृत तया मधुरः श्र तिसुखावह्ो यो ध्वनि- स्तेनमुखरितः नादितः अतएव मोहनः स्वनादेन सर्वचित्ताकर्ष कः वंशो वेणुनाल यस्थ तादृशम्। किंच चलितौ कामिनीचित्ताकर्ष णाथः व्यापारवन्तौ कृतौ, अथवा, स्वर- तालानुकर्षणार्थ चलितौ वा दगञ्चलौ अपाङ्गप्रदेशौ येन ताद शम्, अतएव कपोलयाः गण्ड़प्रदेशयोः विलोलो चलमानौ अवतसौ कर्णाभरणे यस्त सः तथा विशेषणत्रयविशिष्ट हरि स्मरतीत्वन्वयः। अनेन कृष्णस्य कामिनीपारवश्यसम्पादनसाम्थ्य व्यज्यते वतंसेत्यत्र "वष्टिभागोरिरल्लोपमवाच्यारुपसग योः" इत्यादनाकारलोपः। भाषान्तरे शषयोरभेदादन्त्यानुप्रासोपपिः॥। १॥

। सर्वा: सुन्दरी ॥

हस्वचन्द्रश्चन्द्रकः चन्द्रकेण क्षीणाद्धचन्द्राकारेण कालिमाभागेन चारुर्यो मयुरशि- खण्ड़को मयूरपिच्छः तस्य मण्डलेन बलायेता वेष्ठिता केशा यस्येति विग्रहः। "वेष्टित स्याद्बलयितमित्यमरः ।" उपमानोपमेयभाव' विशेषणप्रतिपाद्यन्नाह। प्रचुरेत्यादि।

(६३) द्वितीयः सर्गः

गोपकद्म्बनितम्बवतीमुखचुम्बनलम्भिनलोभम्। बन्धुजोवमध् राधरपल्लवम् ल्लसितस्मितशोभम् ॥३।

प्रचुर च तत पुरन्दर धेनुश्चेति कम धारयः। तेनानुरन्जितश्चित्रितो मेदुरः स्निग्धो मुदिरो मेघस्ताहक शोभनो वेशो यस्ये ते विग्रहः। "मुदिरः कामुके मेघे" इत्युत्पल- मालिनी॥ २॥ । श्रुतिरञ्ञनी।

चन्द्रकेति। चन्द्रक में चकेश्र रुणि रमणीयानि यानि मयूरशिखण्डानि व्हिंवर्ाणि तेषां मण्डल संघातः तेन वलयितः संजातबलयः वेष्ठित इत्यर्थः। तथाविधाः केशा यस्य तादृश मयूरपिच्छाल कृतमौलिकमित्यर्थः । अतएव प्रचुरमायत' यत् पुरन्दरधनुरिन्द्र- चापः तेन अनुरब्जितः अलङ्क तः मेदुरः स्निग्धश्र मुदिरोमेघः "घनजोमूतमुदिरजलमुग्ध- मयोनय" इत्यमरः। तस्य सुवेशः शोभनो वेशः इव वेशो यस्थ, तथाविधम्, इन्द्रचाप सवर्ण मयूरबर्हालङ्क तत्वेन तस्येन्द्रचापालङ्क तमेघसाम्यमित्यर्थः। एतादृश हरिमित्य- न्वयः । अत्र वृत्त्यनुप्रासोपमाविशेषयोः संसृष्टिः। देशान्तरशसयोरव लक्षणदन्त्या- नुप्रासोपपत्ति:।।२।।

।। सर्वाङ्गसुन्दरी॥

गोष्यो मुखे चुम्वयित्वा कृष्ण लोभ प्रापितवत्यः इत्यत्र वस्त्वर्थ। गोपकदम्बनि- तम्बवती मुखे चुम्बनेन लम्बितो लोमो यस्येति विग्रहः। अन्नाव दग्व्य गोपीनां प्राक सूय चुम्बनाद्वेद्यम्। अन्रापि ितिभव्युत्पन्ने धान्यपलालन्यायेन प्रयोज्या विवक्षायां लोभे कर्मणि वाच्ये क्त प्रत्ययः। पश्चाद्योज्यस्य "गतिब द्वि"रित्यादिना- कम त्वात् प्रयमहितीये तयोरविभक्त्युत्पन्ने, पुनः कीद, श, बन्धुजीव मधुराधरपल्लव "स्वादुप्रियौ तु मधुरौ बन्धुकौ बन्धुजीवकः।" पुनः कीद शम, उल्लसितस्मितशोभम्।

गीतगोविन्दे ( ६४ )

विपुलपुलकभुजपल्लवबलयितवल्लवयुवतिसहस्त्रम्। करचरणोरसि मणिगणभूषणकिरणविभिन्नतमिस्रम् ॥४॥

ईषद्विकसित ग ण्ड: किश्चिद्विकसितेक्षणः ।

ईषल्लक्षद्विज. सोडयमुत्तमानां स्मित यथा॥ इति र्द्रटः ॥ ३॥

।। श्र तिरञ्जनी॥

गोपेति। गोपानां गोपकानां कदम्यक समूहस्तस्य नितम्तरवत्यस्तरुण्यः गोपकामिन्य

इत्यर्थ । कदम्बग्रहण तु सकलगोपिकास ग्रहसूचनार्थम्, अथवा, कदम्ब आसामस्तीति

कदम्बाः, आर्शादच् ताद,शाश्च नितम्बवत्यश्च राशीकृत नितम्बवत्य इत्यर्थः, अथवा

गोपकदम्बके गोप कुले याः नितम्बवत्यः तासाम, अथवा कदम्वेकदम्ववने नितम्बवतीनां मुखचुम्बने वदनास्वादने स्तम्भित आसक्तः लोभो यस्य स तथाबिध सकलगोपकामिनी

मुखचुम्बनलालसमित्यर्थः। अनेन श्रीकृष्णस्य दक्षिणनायकत्व व्यज्यते किन्च बन्धुजीवम् "बन्धुको बन्धुजीवन" इत्यमरः। तद्वन्मधुरो मनोहरो योऽधरपल्लवः दन्तवासः

किशलयः तत्र कलितः प्रस्तुतः दरस्मितशोभः मन्दहासकान्तिर्यस्य ताद श मन्दहास- भासुराधरबन्धूकमित्यर्थः । एताद श हरिमित्यन्वयः ॥ ३ ॥

। सर्वाङ्गसुन्दरी॥

विपुलपुलकौ च तौ भुजपल्लवौ चेति कर्म धारयः। विपुलपुलकभुजपल्लवाभ्यां बलयित वेष्टित वल्लव युवतिसहस्त्र येनेति विग्रहः। सर्वासामेकदवालिङ्गनात्, तासु कृष्णस्य प्रमातिरेकः। करचरणेत्यादिः। करौ चरणौ च उरश्च इति विग्रहे द्वन्द्वश्चेत्यादिना एकवद्धावः। करचरणोरसि स्थितानि मणिगणोपलक्षितानि यानि भूषणानि तेषां किरण विभिन्न तमिस्र येनेति विग्रहः। "तमिस्त्र' तिमिर' तमः" इत्यमरः ॥४ ॥

(६५) द्वितीयः सगः

जलदपटलचलदिन्दुविनिन्दकचन्दन तिलकललाटम। पीनपयोंधरपरिसर मर्दननिर्द यह दयकवाटम? ॥ ५ ॥

। श्रु तिरञ्ञनी।।

विपुलेति, विपुला विस्तृता निरन्तरा अविरलाः सान्द्रा इति यावत्, तादृशाः पुलका रोमोद्गमा येषु तथाघिधानाम्। अनेन तृतीयः सात्विकभावः सूचितः। भुजानां पल्लव रग्रभाग रत्रावस्थानसाम्यात्पल्लवशवदेनाप्रभागव्यवहारः। करतलपल्लवयोः साम्या- द्वा, अत्र करतलस्य पल्लवत्वरूपणाद्भुजानां शाखात्वरूपणमबगन्तव्यम्। अतएव क- देशविवर्त्तिरूपकम्। बलयत क्रोड़ित वेष्टितालिङ्गितमिति यावत्। तादृशवल्लवयुवतति- सहस्र गोपकामिनी षोड़शसहस्राणि येन, तादृशम्, अत्र स्वेश्वरस्य भोगचातुर्य्यं सूचितम, किबच कराश्च चरणाश्च उरश्च करचरणोर: प्राण्यङ्गत्वादेकवद्भावः, अथवा करौ चरणौ उरश्चेति, क्रमदीपिकादिग्रन्थेषु भगवतो बहुभुजवत्ताया अपि प्रतिपादनात्तथा व्याकृतमित्यवगन्तव्यम। तस्मिन यानि मणिगणभूषणानि नवरत्ननिरमितालक्करणानि तेषां किरण मयूख: विभिन्नमपाकृत तमिस्र रति सारस्य पतिपादकान्धकारः स्वोपास- कनिर्मोहान्धकारो वा येन त तथाबिघ हरिमित्यन्वयः ॥ ४ ॥

। सर्वाङ्गसुन्दरी॥

जलदपटले चलन् चासौ इन्दुश्चेतिकम धारयः। जलदपटलचलदिन्दुविनिन्दक चन्दनविन्दुर्य त्र इदश ललाट यस्येति वा विग्रहः। पीनपयोधरयोः परिसरमर्द्दनाय निहयह दयकवाट यस्येति विग्रहः। द्रतत्वात प्रसारितत्वाच्च ह्दयस्य कवाटत्व यस्येति विग्रहत्वे निरूपितम्। "प्यर्यन्तभूः परिसरः," "कवाटमरर' तुल्ये"'

इत्यमरः ॥ ५॥

१। छ. पीनघनस्तनमएडल । २। ग, घ. कपाटम् ।

गीतगोविन्दे (ह६)

मणिमयमकरमनोहरकुण्ड़लमण्ड़तगण्ड़मुदारम्। पीतवसनमनुगतमुनिमनुजसुरासु रवरपरिवारम् ॥ ६॥

। श्रु तिरजजनी॥ जलदेति। रासे, किश्च, जलदपटलेन वारिवाहनिवहेन उपाधिना चलन् चञ्चल इवावभासमानो य इन्दुः पूर्णचन्द्रः तस्य विनिन्दकस्तिरस्कर्त्ता यश्चन्दनविन्दुः पटीर- तिलक तल्ललाटे यस्य तादृश चलदग्रहण चन्द्रत्यातिप्रकाशदोतनार्थम्। निश्चल-नीर- न्धरजलदे तत्प्रकाशस्याभावात्। सुरतसमये चलत्कुण्डलालङ्ग तललाटभासुरचन्द्रचन्दन- तिलकमित्यर्थः । अथ तद् विनिन्दकश्चन्दनविन्दुर्य स्मिन् तथाबिध ललाट यस्य तादश नीलजलदाभूललाटसमीपभासमा नचन्द न तिलकमिति वार्थः। अथवा चलन्निन्दुर्य स्य तच्चलदिन्दु, जलदपटल च तच्लदिन्दुं च निन्दति वा चन्द्रविम्बसहित मेघनिन्दक इत्यर्थः। पीनौ पयोधरौ तयोः परिसरः "पय्यन्तभूःपरिसर" इत्यमरः। तस्य मर्दन पीड़न वामनीकरणमित्यर्थः । तत्र निर्हय पराङ मुख ह्दयकवाट कवाटवद्विस्तीण हृ,दय यस्थ तादशम् । गाढ़ालिङ्गनतत्परमित्यर्थः । परिसरग्रहण पयोधरयोरत्यन्त- काठिन्यसूचनार्थम्। अन्यथा तयोरेव मद्दने तत्काठिन्य हीयते। तथा च सति रस- भङ्गप्रसङ्ग इतिनावः । अत्र कुचपरिसरमरदन एव भगवतो निरदयत्वप्रतिपादनादन्यत्र- सद्यह दयत्वमवगन्तव्यम्। गोपिकाना बहुत्वेऽपि पयोधरेत्यत्र द्विवचनेन व विग्रह। कार्यः। तटुक्त वामनेन-स्तनादीनां द्वित्वविशिष्ठा जातिः प्रायेणेति। पीनेत्यत्र प्यायः पीति पीभावः, स्विदितो निष्ठायामितत निष्ठा, तस्य नत्वम् ॥ ५ ।।

। सर्वाङ्गसुन्दरी ॥

मणिमयो मणिविकारो यो मयूरस्तेन मनोहराभ्यां कुण्ड़लाभ्यां मण्डितौ गण्डौ यस्येति विग्रहः। पुनः कीदश, अनुगतमुनिमनुजसुरासुरवरपरिवार अनुगताः मुनि-

(६७) द्वितीयः सगः

विशदकद्म्बतले मिलित' कलिकलुषभय शमयन्तम्। मामपि किमपि तरङ्गदनङ्गद्दशा मनसा रमयन्तम।। ७।

मनुजसुरासुराणां वराः परिवारा: परिजना: यस्येति विग्रहः। "परिवारः परिजने खड गकोषे परिचछदे"'। यद्यप्येतद्वस्तुतोपकारकरवर्णन तथा विरहिण्याः गुणोत्की- र्त्तनत्वात् अदुष्टम् ॥ ६ृ॥ ॥ श्रुतिरञ्जनी ।।

मणिमयेति। मणिमये रत्नविकारे मकराकृती मनोहरे चित्तानन्दकरे च ये कुणड़ले अथवा मकरेण मकराकारेण मनोहरे ये कुण्ड़ले ताभ्यां मण्डिताबलङ्ग तौ गण्ड़ौ कपोलौ यस्थ तथाविध' किश्च उदार' गम्भीर इष्ठार्थदानसामथ्यमितियावन्। किश्व पीतवसन सुवर्ण वर्णाम्बर, किश्व अनुसृता अनुसृत्य गता ये मुनिमनुजसुरासुरवरास्त एव परि- वारा: परिचारका यस्य ताद शम् अथवा तः परिवार: परिवेष्ठन यस्थ तादशम्। इद तु भूतगत्या भाविवृश्या वा हरिविशेषणम्। न तु रासक्रीडासमयो तदानी मुनिमनु- जादिसन्निधाने रसाभासोपपत्ते। अथवा भगवतः श्रीकृष्णस्य विश्वरूपत्वात्ताहश रूपान्तरमङ्गीकृत्य वा विरोध: समाधेयः । अनेनामुष्मिक सौख्यसम्पादनात्मकत्वमपि तस्य वेति सूच्यते। मनुहरेत्यत्र "हरतेरनुद्यमनेऽचित्यच् (३-२) प्रत्ययः॥६॥

सर्ाड्गसुन्दरी

विशदश्चासौ कदम्बश्चेति विग्रह्ः। स्फीतत्वात् विशत्व विशदत्व तस्त तले "धवलो विशद शुक्ल: "स्वरूपानूर्द्धवयोस्तलः' पुनः कोहश', कललिकलुष भय शमयन्त एन- दपि गुणोत्कीत नत्वात् अदुष्ट पुनः कीदश मामपि मनसा रमयन्त, विदूरवर्ततिनीमपि इत्यपि शब्दार्थः, एतेन सूत्रान्तरे प्रेमातिरेकः। इति ध्वनितम्। किंभूतेन मनसा इत्याह। तरङदनङ्गद्वशेति। तरङ्ग इवाचरति तरङगति स्व प्रातिपदिकेभ्य सच्त्रिवा तरङ्ग तमनङ्ग करोतीत्यथेणिच् पचाद्यन्तौ तरङ्गदनङ्गदक येनेति विग्रह्यः॥ ७॥

गीतगोविन्दे (६ट)

।। श्र तिरञ्जनी॥

विशदेति। किश्व अत्र कदम्बशव्देन के लकदस्वो ग्राह्यः न कदम्बमात्रम्। वसन्तकाले तस्य पुष्पोद्गमाभावत्। अथवा सर्वत्तुसमागमस्य सम्भवात्सामन्य वा ग्राह्यम्। विशद पुष्पोद्गमेन मनोहर' यत्कदम्यतल कदम्बवन देशः तस्मन् मिलित गोपी- काभि: परिवेष्टित कलिना कलियुगेन यत्कलुष कलौ यत् कलुष वा तस्माद्यद्भय भीतार्थानां भयहेतुरित्यपादानस ज्ञायां पश्चमी। तत्शमयन्त स्वचरितश्रवणेन निवत्त य-

न्त सकलकलिमलापहमित्यर्थः। उक्त च श्रीभागवते-

एत निशम्य भृगुनन्दनसाधुवाद वैयासकिः स भगवानथ विष्णुरातम्। प्रत्यर्च्य चिष्णुचरित कलिकल्मषघ्न व्याहत्तु मारभत भागवतप्रधानः।

किश्व तरङ्गति तरङ् इवाचरन्ती तद्वत्सा मन्यमाना या अनङ्गटक् मन्मथोद्दीपकदृष्टिः तया, अथवा, तरङ्न्ती अनङ्गटक यस्मिन् मनसि तत ताहश, तेन मनसाद क सहाय-

चित्ताख्येन हेतुना हक सहायत्वं बहिरस्वतन्द्र मन इति न्यायादवगन्तव्य, किमपि किश्वित् । मामपि दवीयसीमपि रमयन्त' सन्तोषयन्त निकटस्थगोपिकां रमयत्येव सद शा

मनसा च, वामामपीत्यपि शब्दार्थः। अथवा परिसरे वर्तमाना मामपि सन्तप्यमाना- नङ्गोह्दीपकद शा मनसा च रमयन्तमित्यर्थः। दूरस्थवस्तुदर्शन श्रीकृष्णस्य च विरुद्ध

विश्वतश्चक्षुरिति श्रतेः, अथवा भगवतः श्रीकृष्णस्याचिन्त्य महि्मत्वेन रासक्रीडासमय

एव प्रधाननायिकां सन्निहितां मां लक्ष्मीमपि उक्तविध दक सहायेन मनसा द्वाभ्यां वा रमयन्तमित्यर्थ। एताद श हरिमित्यन्वयः तरङ्गदित्यत्र सर्वभ्यः प्रादिपदिकेभ्यः क्विवाचर इति वचनात् किविप्। शमयन्तमित्यत्र "जानीदषुद पक्नसुक योस्या- मन्थाश्चेत्यमन्तत्वेनमित्सज्ञायां शमोदर्शने इतिनियमात्। अत्र "मित्वमितांहस्व" इति हस्वः॥ ७॥

द्वितीयः सगः ( 33)

श्रीजयदेवभणितमतिसुन्दरमोहनमध् रिपुरुपम्।

हरिचरणस्मरण प्रति सम्प्रति पृण्यवतामनुरूपम ॥८ ॥

॥ सर्वाङ्गसुन्दरी ॥

सम्प्रतीद जयदेवभणित पुण्यवतां हरिचरणस्मरण प्रत्यतुरूप, कीदशम्, अतिशय सुन्दर मोहन मधुरिपुरूप येनेति विग्रहः॥ ८॥

॥ श्रतिरञ्जनी॥

तदिद' गीत फ़लेन योजयति। श्रीजयदेवेति। श्रीजयदेवेन कविना भणित' कथित अद्ध त' सर्वाश्चर्य्य करम अतएव मोहन सर्वचित्ताकर्षक मधुरिपोः श्रीकृष्णस्य रूप शृङ्गारादिरूप' यस्मिन्, तत्तादशम्, अतएव सम्प्रतीदानी हरिचरणस्मरण' प्रति श्रीकृष्णस्य पदारविन्दस्मृर्ति प्रति अनुरूपम् अनुकूलसाधनमिद् गीत पुण्यवतां पूर्व पुण्यपरिपाक- शालिनां गातृणां च श्रोतृणां च श्रियः साधन भवत्विति शेषः। अथवा विशेषण विशिष्टमिद' गीत पुण्यवर्ता हरिचरणस्मरण प्रति अनुरूप' अगुणसाधन' भघत्विति शेषः । अस्ति भवत्योः साधारणत्वात् अथवा मधुरिपुरूपमित्यत्र रूयते ज्ञाय्यते परोक्षत्वेन वस्त्विति रूपमपरोक्षज्ञान यस्मात्तथाविधम् इद गीत, अथवा हरिचरण स्मरण प्रति अनुरूपम्, अथा रूप हरिचरणस्मरणं प्रति चानुरूपमितियोजना। अत्रदमवश्य श्रोतव्य गातव्य चेति भावः। अस्मिन् गोते द्वितीयावस्था प्रतिपादिता ॥ ८ ।।

गीतगोविन्दे (१०० )

गणयति गुणग्राम भ्राम भ्रमादपि नेहते बहति च परितोष' दोष विमुश्चति दूरतः। युवतिषु बलत्तृष्णे१ कृष्णे विहारिणि मां विना पुनरपि मनो वाम काम करोति करोमि किम् ॥ २ ॥

।।सर्वाङ्गसुन्दरी।।

हे दूति ! मम मना वाम प्रतिकूलमनायत्तचित्तमिति यावत्। यतो युवतिषु बलतृष्णे मां विना विहारिण्यपि कृष्णे पुनरपि काम: वाम करोति, तदत्र किविधेय तदुपदेशेति वाक्यार्थः । कि प्रकारक कृष्णे मनः काम करोतीत्याह। गणयतीत्यादि। भ्रम' भ्रमा- दपि नेहत इति। भ्रान्त्यापि क्रोध न चेष्ट इत्यर्थः। पुनरुत्कण्ठिता भूत्वा राधा सखीं प्राह हे सखि ! केशिमथनमुदारमित्यादि ॥ २ ॥

। श्र तिरञ्जनी।।

अथ स्वपरित्यागिनि कृष्णे विरहमाणा स्वकीय मन उपालभते। गणयतीति।

हे सखि ! मनःमदीय' चेतः कत्त'श्रीकृष्णे युवतिषु मद्ण्यतिरिक्तगोपकामिनीषु अत्र कामिनी कामत्याज्यता सूचनार्थ युवतिग्रहणं कथश्चित्यागे सम्भवत्यपि कस्या- श्विवत्यागो भवेन्न सर्वासां त्याग स्वस्थापि त्यागप्रसङ्गात्। तदा राधाया अवकाश एव नास्तीति सूचयितु बहुवचनमितिभावः। बलत्त ष्णे प्रवर्द्धमानानुरागे सति इदमेकमागः सूचकत्वम्। अतएव मां विना मां परित्यज्य तास्वेव युवतिषु विहारिणि क्रीडाशीले सति इदमन्यदपराधसूचकम्। अथवा बलत्तृष्णे मयि चश्चलप्रमूणि अतएव मां बिना

१। चलत्तृष्णे इ तिपाठान्तरम् ।

(१०१ ) द्वितीयः सर्गः

युवतिषु विहारिणि मयि एवमपराधद्वयशालिन्यपि कृष्णे गुणग्राम गुणसमूह मेव गणयति संख्याति नत्वगुणलेशमित्यर्थः। अत्र मनसः अत्यनसूयत्वसूचनार्थ ग्रामशब्दनिवेशत्यवगन्तव्यम्। अन्नापराधकारित्वेन गुणगणनाह वस्तुनि वस्तुना वस्तुध्वनिः। न केवल कृष्णे पक्षपातित्व अपि तुत परित्यज्यान्यत्र मनसोगमनमपि

नास्तीत्याह भ्राममिति। मनः कत्त भ्राम भ्रमणं परित्यागमिति यावत्। भ्रमशव्दात्

स्वार्थडण प्रत्ययः। भ्रमात् प्रमादादपि किमुत यत्नादितिभावः नेहते नाकाङक्षते तादृगवस्थायामपि कृष्ण® परित्यज्य मम मनोन्यत्र भ्रम नेच्छतीत्यर्थः । अथवा भ्रम-

मनवस्थानम् अततिसततमाण्नोतीतिभ्रमात् अतसातत्यगमन इत्यस्माद्वातोः कवप सर्वदा चश्चलस्वभावमित्यर्थः। मनो विशेषणमेतत्। तादृगपि मनो भ्राम नेहत इत्यर्थः, स्वयं सर्वदा चश्चलस्वभाव, विषयोऽपि महापराधशाली अतएब त्याग-

समयश्च प्राप्तः। न त्यजतीत्यहो मनसो दाढ्य भगवति पुरुषोत्तमे श्रीकृष्ण इति भाव:

भ्राममित्यत्र नोदात्तोपदेशस्थ त्यादिना वृद्धि प्रतिषेधात् कृदन्तप्रयोगमसाघु मत्वा भ्राममिति। केचित् पठन्ति तदायमर्थः न केवल कृष्णगुणगणनामात्र करोति किन्तु तस्मिन भाम क्रोध भ्रमादपि त्यजति भ्राम क्रोध इत्यस्मात् क्विप घन वा अत्रापि ध्वनि पूर्ववदूहनीयः। न केवल कृष्णेडवस्थानमात्रमपि तु तस्मिन् सन्तोषमपि भजती- त्याह वदतीति, अपराधशालिन्यपि कृष्णे परितोष सर्वदा सन्तोषमेव बहति, न कदापि व सुख्यमित्यर्थः । न केवल गुणगणनाकारित्वादिरूप' गुणसन्पन्नत्वम् अपितु इदानी दोषारोपाहे दोषारोपमपि न करोतित्याह दोषमिति दोष दोषारोपण दूरतः एव विसुश्चति त्यजति महानुभावे दोषारोपणस्य महापातकीत्व स्मरणादिति भावः एतन्म- नसि निधायोक्त दूरत इति, उक्त च कालिदासेन कुमारसम्भवे "निवार्य्यतामालि किम व्यय वदुरित्यादिना। अत्रापि ध्वन्यूह प्रकार: पूर्तवत् पूर्वपरिचयवासना महिम्न गुणगणनादिक करोति नाम इदानीमेवमनुचितकार्य्य करोतीति तन्निवर्त्तने ममोपायस्तु

गोतगोविन्दे (१०२ )

।। पष्ठः प्रबन्ध: ॥ गुण्डकिरीरागेण' गीयते निभृतनिकुञ्जगृह' गतया निशि रहसि निलीय वसन्तम्। चकितविलोकितसकलदिशा रतिरभसवशेन® हसन्तम् ।। सखि हे केशिकथनमुदार, रमय मया सह मदनमनोरथभावितया सविकारम् ॥ध्र वम्॥ १॥

न स्फुरतीत्याह। पुनरपीति हे सखि! वाम वक्र अनुचितकार्थ्यकरमिति यावत्, एतादश मन्मनः पुनरपि आरनालीप्रक्षेपेऽपि दुग्घद/धिभाण्ड यन्त्रमाग दर्श नन्यायेन कृष्णेन परित्यक्तमपि पुनभू योऽपि अत्र कृष्णस्य सुतरां कामना विषयतानह तार्थ मपिशव्द इत्यवगन्तव्यम्। अस्मिन्नेव कृष्णे काममनुराग करोति कि करोमि "अतश्च वक्रगतिशालिनो मम मनसः समाधानार्थ त्वया महानुपायः कल्पनीय इतिभावः। गणयतीत्यत्र नोपधावृद्धिः । अवन्तत्वे साल्लोपस्य स्थानिवत्वात्। परितोषमित्यत्र उपस- र्गस्थ घञ्र, मनुष्ये बहुलमिति। परि उपसग दीघ मां विनेत्यत्र पृथग विनेत्यादिना विकल्पेन द्वितीया।

विहारिणीत्यत्र "सुध्यजाता विति" (३-२-१८) णिनिः। अथवा विहारोडस्यास्तीति विहारी, तस्मिन विहारिणी न चात्र एकाक्षराकृतो जाते सप्तम्यां च नमस्कृताविति निषेधः तस्य पायिकत्वात्, तथा काव्यप्रकाशकारप्रयोगश्च "इदमुत्तममतिशयिनीति ।" बलदित्यत्र नात्मनेपदम्। अनुदात्ते तामात्मनेपदस्यानित्वत्वान। तदनित्यत्व' च क्षडोडिनकरणात् ज्ञापयतीत्येतदुक्त वामनेन बलतेरात्मनेपदमनित्य ज्ञापकादिति विशेषोक्तिरलङ्गारः। हरिणीवृत्तम् ॥२ ॥ ॥ सर्वाङ्गसुन्दरी ॥। गुण्डकिरीरागेण गीयते। अस्य ध्यानस्वरूपम्-

१। घ. मालवगौडरागेण। २। रा. रतिरभसरसेन । छ. मालवरागेण। घ-छ. रतिरभसभरेण।

(१०३ ) द्वितीय: सर्गः

रणोत्सुका कान्तपथ प्रतीक्ष्य मालापयन्ती मृदुपुष्पतल्पे। इतस्ततः प्ररितदृष्टिरार्त्ता श्यामातनु्गुण्डकिरी प्रदिष्टा॥

हे सखि ! केशिमथन केशव मया सह रमयेति वाक्यार्थः। मया कीदृश्या मदन- मनोरथभावितया, मदनमनोरथेन भावितेति विग्रहः। लब्ध प्राप्त "चिन्नभावितमा- सादित च भूत च" इत्यमरः। "वाञ्छा लिप्सा मनोरथः" इत्यमरः। मदन मनोरथभाव: सजातोऽस्या इति तारकादिर्वा । कृष्ण कोदश सविकार "विकारो- मानसोभावः" इत्यमरः। अत्रगीते केशिमथनशब्दमुपादाय पुनरपि मधुसूदनस्योपादान बलवत्ताप्रतिपादनार्थ' बलवत्सु स्त्रिया रतिरित्युक्त:"। निशङ्ककेलिता प्रतिपादनार्थ वा "निःशङ्गकेलिन पराङ्गनासु" "इत्युक्तः निभृतेत्यादि । निभृत' च तत्कुञ्जगृह चेति कम धारय: निर्जनताप्रतिपादनार्थमत्र निभृतशब्दोपादनम्। निकु्स्य रम्यता प्रति पादनार्थी गृहशव्दोपादानम्। कीदश केशिमथन निशि रहसि निलीय वसन्तम् कश्चिन्मां द्रक्ष्यतीति शङ्काज्ञया रात्रौ निर्जने संकुचितमात्मान कृत्वा तिष्ठन्त निलीयेति लङ श्लेष्मणेक्वानर्थया चकितेत्यादि। चकितविलोकितसकलदिशा, चकित यथा स्वादेव विलोकिता: सकलदिशः ययेति विग्रहः। यदच्छाभ्रमणादागमिष्यतां जनानां सन्दशन सम्भवतीत्युपयुक्त चलित सकलदिशः प्रतीक्षण, कृष्ण किम्भूत रतिरभस- वशेन हसन्त, रतेः सम्भोगरूपो यो रभसोवेगस्तद्वशेन तदायत्ततया हसन्तम्। "मनो डनुकूलेष्वर्थषु सुख' सम्वेदन रतिः " इति भरताचार्य्यः ॥ १ ॥

। श्रु तिरञनी ।।

गुण्डकिरीरागेण गोयते। एवं रासक्रीडासक्त श्रीकृष्ण® स्मृत्वा तज्जनितविरह्वेदनां पोदुमशक्ता तमानयेत्याह। निभृतेति। गुण्ड़क्रियारागेण गीयते इत्युक्तम्। तस्याय- मभिप्रायः। प्रथमसगे मालवरागस्य कां पत्नीमुक्त्वा अस्मिन् सगे प्रथमकलत्र स्मरणानन्तर द्वितीया वल्लभां सूचयितु' गुण्डक्रियेत्युक्तम् तत्स्वरूप तु-

गीतगोविन्दे (१०४ )

रणोत्सुका कान्तपथ प्रतीक्ष्यगावासयन्ती मृदुपुष्पतल्पे। इतस्ततः प्रेरितदृष्टिरार्ता श्यामातनुर्गु ण्डकिरी प्रदिष्टा॥

एकताली तालेन गेयम्। "एकेन व द्र तेन स्यांदेकतालीति कथ्यते "इति तल्लक्षण पूर्व 'सग कथितम्। तत्र सखि हे इत्यारभ्य सवकारमित्यन्त ध्र वपदम्। तत्साधारण- त्वादादौ व्याक्रियते। सखीति हे सख! गत्नमनोरथः कामभोगवाव्छा तया भावितया अधिवासितया, अथवा गृहीताग्न्यादिष्विति निष्ठाया: पूव निपाते भावित मनोरथयेति जातम्। तदा अनुसहितकामभोगबिछापयेत्यर्थ। एतादृश्या मया सह उदार वाञ्छितार्थ वितरणघुरन्धर केशिमथन केशिनाम दानव हन्तार श्रीकृष्ण सकलपोडापनोदनसामथ्यसूचनार्थमनेन कृष्णाभिधानमित्यवगन्तव्यम्। सविकार विकारेण सहित यथातथा रमय विहारय। मया सह क्रीडापरायण कुवित्यथः। शिष्टेषु पदेषु तृतीयान्त मयेत्यनेन योज्यम।

द्वितीयान्त केशिमथनमित्यनेन योजनीयम। कीदृश्या मया कीद श केशिमथन- मित्याकाङ क्षायामाह। निभृतेति। निभृत निश्चितमेकान्तयोग्यमित्यर्थः। यन्निकुञ्ज- गृह' लतागृह तद्गतया प्राप्तवत्या अनेन सम्भोगयोग्यमिद स्थानमिति सूचितम्। किश्च चकित, वाताहतिजनित शुष्कपर्णारवश्रवणेन तद्ध यानवशात् कृष्ण एवागत इति यद्भय तेन, अथवा कृष्ण विना एकाकितयावस्थितां मां को वा हरिष्यति वेति यद्भय' तेन, अथवा उक्तलक्षणंचकित यथा तथा वा विलोकिताः वीक्षिता: सकलदिशो यया ताद शया सह कीद, श कृष्ण निशि निश्ायां रहस्येकान्ते निलीय यद्भयवशात् स्त्रीकदम्बे विरहमाणस्य गोपन कृत्वा वसन्त तिष्ठन्त किश्च रतिः गोपिकाभिः कृता या कामक्रीड़ा तत्र यो रभसः गोपिकासम्बन्धिनिधुवननिर्माणवेगः हर्षो वा "रभसो वेगहषयोरित्यमर" हास कुव न्तम । काममष्टगुण भवेदिति यद् वाक्य तस्यार्थ इदानीमपरोक्षात् ज्ञात इति गोपकामिनीह सन्तमित्यर्थः एताद शं मया रमयेत्यन्वयः ॥ १॥

(१०५) द्वितीयः सर्गः

प्रथमसमागमलज्जितया पटुचाटुशत रनुकूलम्। मृदुमधुरस्मितभाषितया शिथिलीकृतजघनदुकूलम्॥।२।।

॥ सर्वाङ्गस् न्दरी ॥।

प्रथमसमागमे हि कामिन्यो लज्जिता: भवन्ति। यथा-

शि्लिष्टः कण्डे किमिति न मया मूढया प्राणनाथ- श्चुम्बत्यस्मिन् घदनविनतिः किं कृता कि न दष्टः । नोक्तः कस्मादिति नवबधूचेष्टित चिन्तयन्ती पश्चात्तापं बहति तरुणी प्रेन्णि जाते रसज्ञा।।

इति विश्वप्रकाशः । पुनः कीटश, पटुचाटुशत रनुकूल चादुश्चातुरीति ख्यातः । उक्त' च-

प्रथममिहतदेततपूगपुष्पादिदान- मृ दुमधुरव चो मियो जयेत्सन्निधाने। करतलमथ गात्रे भ्रामयेच्छशवदस्या :- सुरतमहरपूर्व" मन्दमालिड्गन' च ।। इति॥

शरृङ्गारतिलके मृदुसधुरेत्यादि, मृदुनि मधुराणि स्मितभाषितानि यस्या इति विग्रहः। कृष्ण चाटुना जाते श्रृङ्गारभावे राधाया: स्मितोद्गमः। यदुक्त हासो भवति शृङ्गारा- दिति। राधाभाषणेन प्रात्तप्रणयस्य हरेविशेषणमाह। शिथिलीकृतजघनदुकूलमिति। शिथिलीकृत जघनदुकूल येनेति विग्रह॥ २ ॥

। श्र तिरञ्जनी।।

प्रथमेति। प्रथमसमागमेन नूतनसम्भोगेन लज्जितया लज्जाकर्मी कृतया अथवा

गीतगोविन्दे ( १०६ )

किशलयशयननिवेशितया चिरमुरसि ममव शयानम् । कृतपरिरम्भणचुम्बनया परिरभ्य कृ ताधरपानम् ॥ ३॥

संजातालजया वा प्रथमसमागमलजा च। हदयसङ्गमदाढ़र्याभावकृतेत्यवगन्तव्या। एतादृश्या मया पटूनि परह दयावर्जनतमर्थानि यानि चाटूनि प्रियवचनानि तेषां शतः अनुकूल' सङ्गत' ममानुगतमिति यावत, अत्र चादुशतानां क ष्णकर्त्त कत्वमेव न राधा- कर्त्त कत्वम । प्रथमसमागमलज्जितयेत्येतद् विरोधात् मनोर्जनचतुर रालाप: प्रथमसम्भोगकालीनां मदीयां लज्जातिरस्करिणीमपाक त्य मया सङ्गतमित्यर्थः ।न केवल तनुसङ्गतिमात्रम् अपितु तत्क त कार्थ्यान्तरमपि सूचयति। मृद्विति। मृदु कोमल पद्घटितम् अतएव मधुर' श्र तिसुखकर सस्मितमन्दहाससमेत यथा तथा भाषितु वक्तु शीलमस्येति भाषितस्य भावः भाषिता तया चातुरी घुरिणत्वेनेत्यर्थः ।

इद राधाविशेषण वा अस्मिन् पक्षे भाषितमिति। भावे निष्ठा बहुब्रीहिसमासः। णिनिपक्षे त्वतलोर्गुणवचनस्येति पुवद्भावः । कृष्णपक्षे अनेन हेतुना शिथिलीक त सम्भोगार्थमपाक त जघनदुकूल लज्जास रक्षकत्वेनश्रीणीभागे दढघटित दुकूल मृदु- मधुरालाप म च्वित्तद्रवीकरणपूर्व कमपाकृत्य मां भुक्तवन्तमित्यर्थः। एतादशं केशि- : मथन रमयेत्यन्वयः । अनेन धृष्टनायकत्व सूचितम्॥ २ ॥

।। सर्वाङ्गसुन्दरी ॥

किशलयेति। अश्लेष प्रथम कुर्य्याद्द्वितीय' चुम्बन तथा। तृतीय नखदान च दष्ट्राघात' चतुर्थकम्॥ पञ्चम क्षोभण प्रोक्त षष्ठ प्रहरण तथा। सप्तम कण्ठशब्द' च बन्धन चाष्टम रतम् ॥ इति॥

(१०७ ) द्वितीयः सगः

नागरसर्व स्वे प्रोक्तम्। तदत्र किशलयशयने निवेशितयेत्यनेन दुग्धजलाभिधान- मालिङ्गनं प्रकटितम। यदुक्तम् --

अङ्ग तथा प्रणथिनो मृगशावकाक्षी गात्र क्रमेग विशतीव नितान्तरागात्। गाढोपगूहनवशेन निरन्तर थत् स श्लेषमाहुरिह दुग्धजलामिधानम् ॥। इति॥ निवेशितयेति गायितयेति भावः। जघनवस्त्रशिथिलीकरणस्य किशलयशयननिवेशितस्य च कष्णकर्त्त कत्वाद्राधायाः सौभाग्यातिरेकः। पुनः कीटशं, चिरमुरसि ममव शया- नमित्येतेन तिलतण्डूलाख्यमालिङ्गनमुक्तम्। यदुक्त-

तल्पे रति तदूपगूहनकेलिमुच्च :- र्या निस्तरङ्गमिथुन घटयाच् रागात्। रागातिरिक्त परिवर्द्धितगौरवेग तत्कीत्तित मुनिजन स्तिलतण्डुलाढ यम् ॥ इति ॥१ क तपरिरम्प्णेत्यादि, क ते परिरम्मणे चूम्बने ययेति विग्रहः। आलिङ्गनमत्र जघनो- पगूहाख्याम्। यदुक्तम्-

आकस्य यत्र जवनं जघनस्थलेन संलंघये त्रियमोयतमानताङ्गीम्। व्यक्तिर्भ वन्नखपदास्ख लितोत्तरीया प्राज्ञस्तदेवकथित जवनोपगूढम॥ इति॥

चूम्बनमित्युक्त नागरसर्वस्वे।

१ अङ्गडथ तल्पेष्थ सुखोपघिष्टां गाढ पतः श्लिष्यति सापिकान्ताम्। अन्योऽन्यगात्र विशतीबरागाद्वन्द्व तदा दुग्धजलाभिधानम्॥ इति पाठान्तरम्।

गीतगोविन्दे (१०८ )

अलसनिमोलितलोचनया पुलकावलिललितकपोलम्। श्रमजलसकल कलेवरया वरमदनमदादतिलोलम् । ४॥

नेत्रे कपोलफलके वदने ललाटे नाभिस्तल डघरपुटे रुनयोश्च गुहूये। कक्षोरु चक्षसि ह दि प्रचदन्ति चुम्ब दन्तक्षत च चदनान्तरनेत्रबर्ज म्।। इति ॥

पुनः कीदश परिरभ्य क ताधरपानम् अन्योऽन्य रागातिशयाम् पृथङ- निद्दिष्टेम् ॥। ३ ।।

।। श्रु तिरञ्जनी ।।

किशलयेति। हे सखीं ! किशलयशयन कृष्णरतिपल्लवतल्प तत्र निवेशितया कृष्णन व सादर स्थापितया अनेन राधायां कृष्णस्यात्यन्तानुरागः सूचितः। कृते कृष्णेन वा- चरिते परिरम्भणे चुम्बने आलिङ्गनाधरस्वादने यस्यास्तथाविघया कर्त्त्या परिरभ्यालिङ्गय, कृत चरितमधरपान यत्थ तादृशम्। अत्र कृतपररिरम्भेणेति, परिरभ्य कृतेतद्वाभ्यामुभयोर- नुरागसाम्य सूचितम। किंच मम वोरसिपयोधरोपरिन्यासमित्यर्थः । चिर बहुकाल शयन निद्राणम् अनेन मय्येवातिप्रीतिः पूर्व परिचयवासनापि वत्त ते इति सूचयित्वा तादृश केशिमथन मया रमयेत्यन्वयः । ॥३॥

। सवोंङ्गसुन्दरी ।।

अलसेन निमीलिते लोचने ययेति विग्रहः। एतेनाङ्गिकः कामविकार: सूचितः। पुलकावलिललितकपोलम् अनेकसातत्विककामविकार:। श्रमजलेत्यादि। श्रमजले

१ । ग, ज़लसिक्त।

(१०६) द्वितीयः सगः

घर्माम्वुनि क्लिन्न सकलकलेवर यस्था इति विग्रहः। गत्यादित्वात्परनिपातः । एवेनापि साश्विकः । निवृत्तेत्वङ्गसच््वाभ्यां द्वत्रिष्वाङ्गिकसातत्विके" इत्यमरः॥ शृङ्गारतिलके- डण्युक्तम् --

स्मरणे सङ्गमे चव प्रियस्वालोचने तथा। हेतुत्रय समासाद् सात्विकः सम्प्रवर्त्तते॥

वैघर्ण्यमश्र प्रलय इत्यष्टौ सात्विका: स्मृताः॥

पुनः कीदश वरमदनमदादतिलोल, वरश्चासौ मदनमदश्चेति कर्मधारयः। "मदो- रेतसि कस्तूर्य्या गवे हर्षभदानयोः" इति विश्वः। तस्माद्वेतोरतिशयेन लोलम्। कामकृताद्गुरुहर्षादिति सतृष्णमित्यर्थः ॥ ४॥।

।। श्रु तिरञ्जनी।।

अलसेति। हे सखि! अलसेन सुखपारवश्येन भावप्रधानो निद्देशः। निमीलिते मुकुलिते लोचने ययो: तया अथवा अलसेन रतिखेदेन सुखपारवश्येन मन्दीकृतस्वव्यापारे अतएव निमोलिते लोचने यस्यास्तया सकलकलेवरया सर्वाङ्गीणस्वेदोदकया आविभू त कामवलया चेत्यर्थ। चथवा कलया कान्त्या सहित सकलमिति वा। अनेन सम्पूर्ण- सातत्विकभावः सूचितः। कलेवरशव्दस्य आ्राम्यत्वदोषो देशभेदात् परिहर्त्तव्यः । श्रमजल- शकलेति क्वचित्पाठः। तदा श्रमजलशकलानि कणाः कणाविन्दव इति यावत् तानि यस्मिन् तादृश कलेवर यस्याः तया सकलेति मध्यपदलोपो वा, एवं बिधया मया सह पुलकावल्या रोमाद्गमपरम्परया ललितौ रमणीयौ कपोलौ गण्डभागौ यस्य तम्। अनेनापि सम्पूर्ण सात्त्विकभावः सूचितः। अतएव वरः सर्वाङ्गीणसात्त्विकभावोदय पर्यन्त प्रवलो यो मदनमदः कन्दप क तद्प: अत्यन्त सुरतोद्योगः इति यावत् तस्मा- द्वेतोः अतिलोलम् अत्यन्तचश्चलं सर्वाङ्गीणसाश्विकभावोदय कर्य्यन्तसुरतव्यापार- शालिनमित्यर्थः । एतादृश केशिमथन मया सह रमयेत्यन्वयः साश्विकभावस्तु -

( ११० ) द्वितीयः सर्गः

कोकिलकलरवकूजितया जितमनसिजतन्त्रविचारम्। श्लथकुसुमाकुलकुन्तलया नखलिखितघनस्तनभारम् ॥ ५ ॥।

"स्तम्भ: प्रलयरोमाश्चौ स्वेदौ बै वर्ण्यव पथू।. अश्र वस्वर्य्यमित्यष्टौ सात्विकाः परिकीर्तिताः ॥ इति ॥४ ॥

। सर्वाजसुन्दरी॥।

कोकिलस्येव कलरवः कूजित यस्या सा तया, कोकिल: पिकः कलरवः पारावतः तयोरिव कूजित यस्या: सा इति विग्रहः। एतेन कण्ठशब्द: प्रतिपादितः-

दात्यूहलावकमयूर कपोत हंस पारावतादि रुतबद्ध वनित रतेषु तस्मिन्कृतेऽपि पुनरूक्तमनोजभावः सयोजयेदबहलचुम्बनम थुनानि ॥ इति ॥ पुनः कीहश, जितमनसिजतन्त्रविचार जितोडभिभूतो मनसिजतन्त्रस्य इति भावः श्लथकुसुमेत्यादि। श्लथानि बन्धाद्गलितानि कुसुमानि येषां कुन्तलानापदार्थश्लथ- कुसुमा आकुला: केशा: यस्या इति विग्रहः। आकुलकुन्तलानामन्यपदार्थता। उक्त' च- "ग्रहणमथ विदध्यात्कण्ठकेशस्तनादेरिति" रसिकसर्व स्वे। पुनः कीहश नखलिखित घनस्तनभार गुरुत्वात् स्तनस्य भारत्वे निरूपणे

पादज घोरुदेशेषु सतने कक्षे गले श्रुतौ। नखमत्र प्रदातव्य भगे नाभौ च म्द नम्।

इति स्मरदीपिकायाम्॥ ५॥

।। श्रू तिरञ्जनी ।।

कोकिलेति। हे सखि! कोकिलाना पिकानां कलरवः अव्यक्तमघुरध्वनिः तत्कल्प

(१११ ) द्वितीयः सगः

चरणरणितमणिनूपुरया परिपूरितसुरतवितानम्। मुखरविशृङ्गलमेखलया सकचग्रहचुम्वनदानम् ॥ ६ ॥

कूजित अव्यक्तकण्ठरुत यश्यास्तया कलरवकूजितयेत्यत्र मध्यपद्लोपी समासः । अन्यस्थ तद्बिधायकस्याभावात्। तद्धि तमिति भावे-ष्ा अनेन विशेषणेन राधायाः कामशास्त्र- प्रसिद्धरतिकूजितप्रामाण्य मूचितम्। उक्त च रतिरहस्ये-

हुकृत स्तनित फुत्कृते कृत फुत्कृत श्वसित रोदनादिकम्। मुच्च पीडय गहाण जीवय त्राहि हा धिगिति शीत्कृत विदुः॥ तच्च भावुककपोलकोकिलह सकेलिसदश रतिक्रमः । मिश्रित® प्रहरणे प्रयुज्यतेऽण्यन्यथाविरुतमिष्यते बु धः।

उ्द्ध वमुच्चलित कण्ठ नासिकाहू क तमव्ज घोषवत् तच् विस्फुट नवफुत्क त' कदर यातवज्जले, तदतिध्वनिकर करात ह त्प्रयुज्ममपहस्तक विदुरिति। किश्व श्लथानि सम्भोगमद्द ने श्रस्तानि यानि कुसुमानि तरकुला: व्याप्ता: कुन्तलाश्चिकुराः यस्या तया श्लथशव्दस्य कुन्तलविशेषणत्व वा। एतादृश्या मया सह नखेक रज लिखितोऽङ्कितः घनस्तनभार: पृथुकुचमण्डल येन तादश नखक्षतालक तमदीयकुचमित्यर्थः।

अनेन पूर्वोपभोगस्वारस्य च जानातीत्युक्त भवति। किश्च, जितः स्वायत्तीक तः मनसिजतन्त्र कामशास्त्र विचार: पझ्मिन्यादिस्त्रीजातिचतुष्टयपरिज्ञान भद्रकान्तादि पु जातिपरिशीलन मण्डूकबन्धा/िसकलवन्धद्रावकस्तम्भनादि साधनसकलौषध- षोड़शकलादिसकल प्रतिभा यस्य ताद्ृशम्। अनेन रसिकाग्रणीरेत्युक्तम्। एतादृश केशिमथन मया सह रमयत्यन्वयः ॥ ५॥

।। सर्वाङ्गसुन्दरी॥ बाह्यरतमुक्त्वा सम्प्रत्यभ्यन्तरसुरतमाह । चरणयोः रणितौ मणिनूपुरौ मणियुक्त

गीतगोविन्दे (११२ )

मज्जीरौ यच्या इति विग्रहः। एतेनाष्टम' वन्धाख्य प्रतिपादितम्। द्वौ पादौस्कन्धस लग्नौ क्षिप्त्वा लिङ् भगे लघुः। कामयेत् कामुकः कान्तां बन्धः काकपदो मतः॥ इति स्मरदीपिकायाम्। कीटश हरि, परिपूरितसुरतवितान, परिपूरितकाकपदाख्य बन्धस्य सुरतस्य वितान येनेति विग्रहः। इत्थ' क षशृङ्गारमुक्त्वा सम्प्रति विपरीत- रतमाह मुखरेत्यादि। पूर्व मुखरा पश्चाद्विश्ृङ्धला कटिभागस्थान्दोलनात् द्विन्नगुणा मेखला रसना यस्या इति विग्रहः। एतेन राधायाः हंसलीलाख्यो विपरीतबन्धः। यदुक्त-

नारी पाद्द्वय दत्वा कान्तस्वोरुयुगोपरि।- कटिमान्दोलये त्याशु बन्धोऽय हसलीलकः ॥ इति॥

कीटशं हरि, सकच ग्रहचुम्बनदान यस्येयि विग्रहः। विपरीते तथाबिध चुम्बनस्य सुखदत्वात् ॥ ६ ॥

।। श्र तिरञ्ञनी।।

चरणेति। हे सखि ! चरणयोः रणिते रतिरभसेन सिध्वने मणिनूपुरे रत्नम्जोरे यस्यास्तया रत्यर्थव्यापारचरणनूपुरयेत्यर्थ। किश्व मुखरा रतिरणसमये रणन्ती, मुखानिरत्यादत्त स्वायत्तीकरोतीति मुखरा, निरन्तर सर्वजनप्रेक्षणीयेत्यर्थः । अद्य व्याख्याने अतएव विशृङ्गला रव प्रतिबन्धनीविवन्धादिय स्वास्तया ताद शी द्वितीय- व्याख्याने अतएव विशृङ्गला दर्शनप्रतिबन्धकरहिता मेखला यस्यास्ताद शया मुखरित- शृङ्गलेत पाठे, मुखरिता रतिसमयेनादिता शृङ्गलवत् शृङ्गलया श्रोतृणां श्रवणनयनयो निनदरूपाभ्यां विपक्षान्तरसव्चारप्रतिबन्धकेत्यर्थः। शृङ्गलशबदोऽव्यस्ति। स्तम्वेरमा मुखरशृङ्गलकर्षिणस्ते"-इति कालिदासप्रयोगात् एवं बिधया परिपूरितः सङ्गीक तः सुरतवितानः सम्भोगविस्तारः सम्भोगयागो वा यस्य ताद्ृशम् यागपक्षे चरणरणि- तादीनां यागाङ्गमन्त्रोच्यारणध्वन्यादि साम्यमबगन्तव्यम्। अनेन सम्भोगयज्ञ सम्यग,-

( ११३ ) द्वितीयः सर्गः

रति सुखसमयरसालसया दरमुक लितनयनसरोजम्। निःसहनिपतिततनुलतया मधुसूदनमुदितमनोजम ।।७॥।

ज्ञानात्युक्त भवति। अतएव सकचग्रह् कचग्रहः पुरोभागे कुन्तलग्रहण यथातथा तत्सहित यथातथा चुम्बनदान मत्सम्प्रदान मदीयकपोलादिक कर्मक चुम्बनदानं यस्य ताद शं, मम सम्भोगकरणकौशलमालोक्य तस्य पारितोषिकत्वेन तदानीमेव परव ग्रहः मदीयकपोलादि चुम्बन कृतवन्तमित्यर्थ, अनेन भगवतः श्रीक ष्णस्य तस्यां महती दया वत्तते इति सूचितम्। एवं बिध केशिमथन मया सहरमयेत्यन्वयः॥। ६॥

। सर्वाङ्गसुन्दरी ।

रतेः शृङ्गाररूपायाः यत्सुखं तस्य यः समयः कालस्तत्र यो रसोऽनुरागस्त नालसया मन्यतेऽत्यर्थः। एतेन च्युतिः सा/न्निध्यसूचनम्। यदुक्त रसिकसर्वस्वे-

मुहुः स्वजघनाश्लेष: सीत्कारो वीतलजता। हुकार: श्वसित नार्य्याश्च्युति. सान्निव्यसूचकम्॥

पुनः कीद श दरमुकुलितनयनसरोजम् अर्द्ध निमीलितनेत्रपद्ममित्यर्थः । एतेन च्युति- काल: सूचितः। "मूच्छा निमीलन' चाक्ष्णोश्च्युतिकालस्य लक्षगमिति", निःसहेत्यादि। निःसहोऽसहनमबलत्वमिति यावत्। "निनिश्चयनिषेधयोरित्यमरः। निःसहे निप- तिता तनुलता यस्या इति विग्रहः। तनुलतायाः कान्तवक्षसि निपातने च्युतिसमयान- न्तरमबस्थाविशेषमाहुः

अङ्गस्वदः श्लथत्व' च केशवस्त्राद्यस वृतिः । जाते रतिसुखे नार्य्या घिरामे सा च दश्यते ॥ इति ।।

कीद श मधुसूदन, उदितसरोज विर्गालतवसनायास्तनुलतायाः दर्शनादित्यभि- प्रायः। अत्रार्थ सरस्वतीकण्ठाभरणम्-

गीतगोविन्दे ( ११४ )

उत्तिष्ठन्त्या रतान्ते भरमुरगपतौ पाणिन केन कृत्ा धृत्वा नान्येन वासो चिगलितकघरीभारम स बहन्त्याः। भूयस्तत्कालकान्ति द्विगुणितसुरत प्रीतिना शौरिणा वः शय्यामालिङ्गय नीत घपुरलसलसद्बाहुलक्ष्म्या: पुनातु ॥ ७॥ श्रु तिरञ्जनी

रतिः सुरत तत्र यत्र सुखं अथवा रािस्थायिकतरुण तस्य समयः आविर्भावकालः तत्र यो रसः बिभावादिव्यङ्ग यालौ,किकसुखास्वादलक्षण: उक्त च-"अलौकिकसुखास्वादो रस इत्यभिधीयते" इति एवं विधेन रसेन अलसया परवशया तत्कालविगलितबेद्यान्तरया इत्यर्थः । हेतुगभ विशेषण चतत् अत्रव बोद्धव्यम्। "रत्यादिस्थायिको विभावादि व्यङ्ग यालौकिकसुखजनका निराश्रयपदार्थविशेषो रस इति केचित्। तदुक्तम्-

रामादेह,दिकारणोपजनित: काय्य: प्रतीति गतः संपुष्टः सहकारिभिर्ज नयति स्थायी सुख वासुखम्। भाव नाथ च वर्ण नानुकरण: काव्येऽपि नाट्यडपि च व्यक्तोऽय तु निराश्रयः सुखकरः सभ्य :रसश्चक्ष्यते ॥। इति ॥

रत्याधारान्त:करणाभिव्य क्तविभावाद्यान्तरकरणवृत्तितिरस्कृतावरणक® ब्रह्मस्वरूपमेव रस इत्यभिनवगुव्तपादा उदाहरन्ति। अतएव श्र तिप्रमाणयन्ति "रसोव सः रसज्ञ हावाय लब्ानन्दी भवन्तीति"। रसपारवश्यादेः निसत्त्य (जीवन) प्रयत्नधारण- योग्या अतएव निपतितशय्यायाकवस्थिता परिव्त नादिपरिज्ञानशून्यतयेत्यर्थः। एतादशी तनुलता गात्रलतिका यस्यास्तया एवं विघया मया सह दरमुकुलिते सुखपारव- श्येन ईषन्निमोलिते नयनसरोजे सरोजकल्पनयने यस्थतम् । अतएवोदितः दृष्टिसम्भो- गादिनोत्पन्नः मनोज: कामो यस्य तादश परिपूर्णसम्भोगवाञ्छमित्यर्थः । एतादृश मधुमूदन मधुनामद त्यघातुक केशिमथन मया सह रमयेत्यन्वयः। अन्नोभयोः समरतिः सूचिता ॥ ७ ॥

(११५) द्वितीयः सर्ग:

श्रीजयदेवभणित मिदमतिशयमघुरिपुधु वनशीलम्। सुखम् त्कण्ठितगोपवधू' कथित वितनोतु सलीलम् ।।द ॥

। सर्वाङ्गसुन्दरी॥

अतिशयमधुरिपुनिधुवनशील कर्त्तुसुख वितनोत्विति वाक्यार्थः। उत्कण्ठा गोप- बधूकथित यन्मधुरिपुरत तत् श्री जयदेवभणितमित्यर्थः। "शील स्वभावे सद्वृत्त रत' निधुवन च तत्" इत्यमरः।" पुनः कीदृश सलील "हेलालीलेत्यमीहावाः क्रिया- शृङ्गारभावजाः" इत्यमर।। उत्कण्ठिता लक्षण यथा-

उद्दाममन्मथमहाज्वरव पमानां रोमाञ्चकण्ठकितमङ्गतल बहन्तीम्। सस्व दव पथुघनो त्कलिका कुलाङ्गी- मुत्कण्ठितां बदति तां भरतः कवीन्द्रः ।।८।। । श्र तिरञ्जनी॥ श्रीजयदेवेति। अतिशयमाधिक्यमस्यास्तीति अतिशय, अश आद्य चत्प्रत्ययः, साति- शयमित्यर्थः। अनेन सर्वातिशायित व्यज्यते। एतादृश' यन्मधुरिपुनियुवन श्रीकृष्ण- सुरत तस्य शील स्वभाववर्णन यस्य एतादशम्। उत्कण्ठिता सुरतसजातोत्कण्ठा विरहोत्कण्ठिता नायिका या राधिका तया च, कथित सख्ये निबेदित च, यदतिशय- मधुरिपुनिधुवनशील तद्वा कत्त 'अत्र प्रतिपाद्यन प्रतिपादकलक्षणा तथा च शौलप्रति- पाद्कप्रबन्धकर्त्त त्यर्थः । सुख श्रोतृ णां गातू णां च निरन्तरसौख्य वितनोतु विस्तार- यतु। इदानीमिय' राधिकाष्टविधशृङ्गारनायिकासु विरहोत्कण्ठिताख्या, तल्लक्षण तु- "चिरयत्यधिक' कान्ते विरहोत्कण्ठिता मता" इति तस्याः नायिकाया आनुकूल्य- सम्पादने सहायत्वेन सख्येव ग्राह्या तदुक्त शृद्गारतिलके-

१। ख-च. राधिकया ।

गोतगोविन्दे ( ११६ )

हस्तश्रस्तविलासव शमनृजुन्र वल्लिमदवल्लवी- वृन्दोत्साहद्दगन्तवोक्षितम तिस्व दाद्र गण्ड़स्थलम। माम् दवीक्ष्य विलक्षित' स्मितस् धामुग्धानन कानने गोविन्द' ब्रजस् न्दरीगणवृत' पश्यामि हृष्यामिच॥ ३ ॥

दूती दासी सखि चैव धात्र थी प्रतिवेशिनी। लिद्िनी शिल्पिनी चेति सहाया परिकीर्ततिताः ॥ इति॥

एतन्मनसि निधायवात्र गीते श्रीजयदेवेन सखीशव्देन व सम्बोधनव्यवहारः। न दूत्यादि शब्द रिति ॥ ८ ॥ । सर्वाङ्गसुन्दरी॥

हस्तेति। हे सखि! गोविन्द ब्रनसुन्दरोगणवृत पश्यामि हृष्यामि चेति योजना। ननु मूढासि त्वं, यतस्त्वां विहायान्याङ्गनया सह बिह्रन्तुमपि हरि पश्यामि ह.ष्यामीत्येतदुद शमपाकर्त माह, मामुद्वीक्ष्य विलक्षितस्मितसुधामुग्धानन, हस्तश्रस्त- विलासवं शमिति, विलक्षितेन लजया या स्मितसुधा ईषद्वासामृत तया मुग्ध सुन्दर- मानन यस्येति विग्रहः। अत्यन्तस्पृहणीयस्त वस्तुनो दश नगुपयुक्तमेवेत्यभिप्रायः। हृस्तश्रस्तविलासवं शमिति भयाद्वगन्तव्यम्। ब्रजसुन्दरीगणवृतोऽह राधया दृष्ट इति सापराधमात्मान मन्यमानस्य हुरेलजाभय च उपयुक्त भयेन हस्तात् वस्तुश्रसन भवत्येव। यथोक्त कुमारसन्भवे-

"नालक्षयत्साध्य ससन्नहस्तः शस्त्रशरचापमपि स्वहस्तान।" ते लोक्यनाथो ब्रज- सुन्दरी मथ्ये मां दृष्ट वा विभेतीति राघाया: हर्षोद्गमः। पुनः कोदश, अतिस्बेदा- रद्र गण्डस्थल, अन्र दर्शन हर्षश्र द्वयमत्युपयुज्यते। तत्र ददश अतिसौन्दर्य्यात्। हष-

१ । विलज्जितमिति पाठान्तरम् ।

( ११७ ) द्वितीय: सग

स्त्वनन्तरानुरागादिति व्यञ्जकेसा त्विकभावविशेषणत्वात, पुनः कीदश, अनृजुभ्र वल्लि मद्वल्लवीवृन्दोत्साह द्ृगन्तवीक्षितम्। अनृजुभ्र चललि मद्वल्लवीना यद्वृन्द तस् उत्सारी उ्द्ध वगमनशीलो द,गन्तः कटाक्षः तेन वीक्षित द,षम् अनृजुत्व भ्रू बल्या विस्मयाद्- वेदम् कथमस्य राधामालोक्य हस्तविलासव शश्रसन भवतीति विस्मयहेतुः। "गोप- गोपालगोस ख्यागोघुगाभीरवल्लवा" इत्यमरः॥ ३॥

।। श्रु तिरञ्जनी।।

केशिमथन' रमयेत्युक्तेर्निभी क: स्त्रीगणास क्श्च केशिमथनः कथमाने इत्याशङ्कय। राध वतस्योत्तरमाह। हस्तेति। हे सखि कानने वृन्दावने बिहारदेश दवादागतां मामावलोक्येत्यर्थः। अनन्तरमेव हस्ताभ्यां मद्भयाद्गलितः बिलासवंशः वल्लवीगण- बिलासमूलकारणवेणुनाल यस्य ताद शम्। अनेन राधासकाशात् कृष्णस्यभीति: सूचिता, किश्व, मामुद्वीक्ष्येति स्वेदेनाधिकश्रमजलेनाद्र परिप्लुते गण्ड़स्थले कपोल- भगौ यस्य ताद शम्। अनेनापि राधासकाशात्कृष्णस्य भीतिः सूचिता। लोकेऽपि हि यथा भयादतिस्वेदोद्गमदर्श नात्। किश्च, सामुद्वीक्ष्य व विलक्षित प्राप्तब लक्षण्य स्मितसुधामुग्ध चानन' यस्थ, अनेन कृष्णस्य भय सूचितम्, अतएवान्जुः कृष्णसम्बन्धि- दर्श नजनितभयावलोकने वक्राकारा या भ्रवल्लिः सा आसामस्तीति भ्रवल्लीमत्यः ताद शीनां वल्लवीनां वृन्द समूहस्तत्य या उत्साहृद शः मन्मथोद्दीपकद,ष्यः तासा मन्तःनाश कल्पः स'कोचो यस्माच्ताद ग वीक्षित वीक्षण यस् ताद शं, मद्भयेन निवारितगोपिकाविलासद ष्टिः वीक्षणशालिनमित्यर्थः । अथवा अनृजुपद' द, गन्त- विशेषणम। अत्यन्त चश्चलः पूर्वोक्तप्रकारेण् वक्राकार द गन्त रपाङगवीक्षितमवलोक- नकर्मी कृत शेष समम् अनेन कृष्णं प्रति तासां तत्कालिन ईषत्प्र मभङ्ग: सूचितः आद्य- व्याख्याने न कर्मधारयान्मत्वर्थाय दोषः तस्यानित्यत्वात्। तदनित्यत्वम्। एकदेशा न काधिकरण इति ज्ञापकात् सवधनी सव केशीत्यादि भाष्यकारवचनाच। महाकवि

गीतगोविन्दे ( ११८ )

दूरालोकस्तोकस्तवकनवकाशोककलिका१ विकास: कासारों पवनपवनोऽपि व्यथयति। अपि भूाम्यद्भृङ्गीरणितरमणीया न मु कुल- प्रसूतिश्चूतानां सखि शिखरिणीय सखयति॥४॥

प्रयोगश्च "आ क लासाद्विशकिशलयच्छेदपाथेयवन्तः" इति। कोकप्रीतिचकोरपारण- पटुज्योतिष्मती लोचने, इति, च, एताद, शं ब्रजसुन्दरीपरिवृत गोविन्दपश्यामि, समनन्तरपूर्व काले द ष्वत्यस्मि।

अथच हष्यामि सन्तुष्ठवत्यस्मीति, अत्र व्त्तमानसामी ्ये व्त्त मानवदेति भूताथ उभयत्रापि लट्। अन्यथा लीये कुञ्जलीयावस्थिताया: राधाया: दवीयस° कृष्णप्रतीति पश्यामीत्युक्तिविरोधात्। कृष्णसमीपवर्त्तिनि कुब्जे निलीयावस्थानाङ्गीकारे वर्त्तमानप्रयोग एवाङ्गीकार्य्यः। अत्र क ष्णस्य राधाकर्मनिरीक्षणजनित यद्भय तस्य दर्शनाद्राधाया हर्षोडवगन्तव्यः । तथा च मत्सकाशात्तस्य श्रीक ष्णस्य भीते वर्त्तमानत्वात्तदर्शनेन वल्लवीजनस्यापि तत्कालिके प्रेमभङ्गस्य सम्भवाच, मया सह

रन्तु' सत्वर सत्त्वनिःशङ्कमाने तव्य इति। काव्यलिङ्गमलङ्कारः॥ ३ ॥

। सर्वाङ्रसुन्दरी ॥

स्तोकस्तवकोऽल्पगुच्छ ईद्शो नवकाशोककलिकाशोक तस्य विलासः इति। "समे शाखालते स्कन्धशाखाशाले शिका जटा" इत्यमरः । दुरालोकस्तोक इति दुःखनालो-

क्यते, अशोकोडपि विरहेऽसुखदायी स्थादित्यभिप्रायः "कासारोपवनेपवनोडपि व्यथ-

१। ख. छ. लतिका ।

(११६) द्वितीयः सर्ग:

यतीति॥" "आराम र्यादुप वनम्।" "कासारः सरसी सर" इत्यमरः। पुनातीतिपवनः पावकी परोपकारकः इति यावत्। विरहे पवनोऽण्युवेजक इत्यभिप्राय। अपीत्यादि । हे सखि ! चूतानां मुकुल प्रसूतिरपि न सुखयति, कीदशी, शिखरणी अग्रभागयुक्ता, साम्रत्वेना प्रतिदर्शनीयत्व मध्यातिरेकत्व' चोक्तम्। अतएव भ्रामद्भृङ्गीरणितरम- णीयेति रमणीयमपि विरहे अन्य अनर्थहेतुरित्यभिप्रायः। वृत्त चास्थ शिखरिणी। "रस रुद्र शिछिन्ना यमनसभलागः शिखरणी"॥४॥

इति कविराजश्री नारायणदासकृतायां सर्वासुन्दर्य्या अक्लेशकेशवो नोम द्वितीयः सगः।

॥ श्रुतिरञ्जनी ।।

इतोऽबश्य कृष्ण आनेतव्य इत्याह। दुरालोकेति। हे सखि! स्तोकानि स्वल्पानि स्तवकानि गुच्छा यासु तादशा नवका: कोमलाश्च या अशोकलतिकास्तासां विकास: पुष्पोद्गम: दुरालोकः विरहिजनस्य द्रष्टुमशक्यः। अस्योद्दीपकत्वादिति भावः। दुरा- लोक इत्यत्र "ईषदुः सुष्वी" (३-३-१२६) त्यादिना खल प्रत्ययः। दुरालोके इति समस्त वा पदम्। तस्य विकाश इत्यनेनान्वयः । अस्मिन् पक्षे एताद्ृशो विकास: व्यथयति पीडयति मामिति शेष: । किश्व कासारः सरः "कासारः सरसी सरः" इत्यमरः । तस्योपवन समीपवत्ति यद्वन' तत्सम्बन्धी यः पवनः शीतसुगन्धिमन्दमारुतः सोडपि व्यथयति तटस्थोद्दीपकत्वेन मलयमारुतस्यापि विरहिणा दुःसहत्वादिति भावः। उक्त च-"मलयानिलचन्द्राद्यास्तटस्थोद्दीपकाः क्रमादिति।" किश्व, शिखराण्यग्राणि यस्या : तादृशी तीक्ष्णाग्रप्रदेशा इत्यर्थः। भ्राम्यन्तीनां गन्धलोभेन परिभ्रमन्तीनां भृङ्गाणां भ्रमरीणां यानि रणितानि भक्कारास्त: रमणीया मनोहरा: अत्र भृङ्गीति स्त्री- व्यक्तिग्रहण' तद्रणितस्यादिति श्रु तिसुखकरत्व द्योतनार्थम्।

गीतगोविन्दे (१२०)

लोकेऽपि रसिका: स्त्रोगानश्रवणार्थमेव पुनः पुनः प्रवर्त्तमाना: दृश्यन्ते। एतादृशीय

परिदृश्यमाना चूतानां सहकारतरूणां मुकुलः प्रसूति मन्मथसायकरूपकुड़ मलोद्गमः सोडपि न सुखयति सुख न करोति। तथा च वर्णितोद्दीपनप्रभावेन कृष्ण विना मया

क्षणमात्रमपि स्थातु न शक्यते। अतस्तदानयनार्थ त्वायातिक्षिप्रमेव गन्तव्यमिति भावः। भ्राम्यदित्यत्र "शमामष्टमानां दोर्घः श्यनी ति (३७-३-७४) शमादित्वात्

भ्रमतेर्दी घः। शिखरिणीत्यत्र कविवाग व भव द्योतनार्थ निक्षिप्त वृन्दोऽपि शिखर- णीयमुक्तार्थप्रतिपादिका सती सुखयतीत्यर्थः । शिखरिणीलक्षणम्-"रस रुद्रश्छिन्ना यमनसभलागः शिखरिणोति"। अपि भ्राम्यदित्यत्रापि शब्द: पादादौ न प्रयोक्तव्यः न पादादौ खल्यादयः प्रयोक्तव्या इति निषेधात। प्रयोगबाहुल्यात् स दोषः परिहर्त्तव्यः, यद्वा, समुच्चयार्थत्वात्तु न दोषाबद्द ॥ ४ ॥

इति श्री गीतगोविन्दव्याख्याने द्वितीयः सगः।

( १२१ ) तृतीयः सर्म:

तृतीयः सर्ग:

। मुग्धमधुसूदन: ॥

क' सारिरपि सं सारवासनाबद्धशृङ्गलाम्। राधामाधाय हदये तत्याज ब्रजसुन्दरीः॥ १ ॥

सर्वाङ्गसुन्दरी।।

अस्मिन् समये श्रीकृष्ण: कि चकारेत्याशयेनाह। हरिरिहेत्यादिना प्राप्तव दग््य गोपीना प्रतिपादितम्। अविदग्धानां चाध्ययुक्त एव परित्याग इत्याह। कृष्णाभिप्रायः प्रकटयन् उत्तरगीतार्थ श्लोकाम्यां गृह णाति।

कंसारि: राधां हदये हरिः आधाय ्रत्सुन्दरी: तत्याजेति योजना। कदाचिद्राधा अधयन्यगोपीसदशी स्यादिति अपाकर्तसाह। संसारवासनाबद्धशृङ्गलामिति पूर्वानुभूतस्मृत्युपस्थापितविषये स्ृहा। वासना संसारे वासनेव बन्धो बन्धन तदर्थ शृङ्धलां निगडरूपामित्यर्थः । एतेन राधायाः सौन्दय्यव दृग्व्य चोक्तम्। "शृङ्गला पुस्कटवस्तुबन्धेऽपि बन्धाने निगडे त्रिष्विति मेदिनीकर।।" अपर' कि चकार

तदर्थमाह॥१॥

। श्रु तिरञ्ञनी ।।

अथ कृष्णस्य पूर वर्णितराधाविरह्वेदनाप्रतिज्ञापनाय तस्य कान्तावस्थान सम्पा- दयितु काम: प्रथम' गोपिकाकदम्वत्याग घटयति। कंसारिरिति। कसारि: श्री- कृष्णोडपि यथा राधाकृष्णविरहखिन्ना तथा कृष्णोपि राधाविरहृखिन्नोऽन्यत् सव तत्याज, तथा राधायां प्रेमातिशयत्रशात्तद्विरहखिन्नः कंसारिरपीत्यपि शब्दार्थः । अथवा क सघातकत्वेन कृष्णावतारः परमात्माSपीत्यपि शब्दार्थः। संसारवासनाभि-

गीतगोविन्दे ( १२२ )

इतस्ततस्तामनुसृत्य राधिकामनङ्गवाणवू णखिन्नमानसः । कृतानुताप: स कलिन्दनन्दिनोतटान्तकुञ्जै विषसाद'माधवः ॥ २ ॥

रस सारिणो भगवतः श्रीकृष्णस्य कल्पिता अध्यारोपिता वल्लवाङ्गनामि: सहस्र श्रति- सौख्यप्रतिपादिका या वासना नाभिवद्धा निर्मिता या शृङ्गलेव शङला तत्कल्पा विषयप्रमुखस्थापि कृष्णस्य निरन्तर वषयिक सुखसम्बन्धे दृढश ङ्वलायमानामित्यर्थः, अथवा संसारवासनाय बद्ध शङलायमानां कृष्णस्य संसारवासनां राघाप्रमुख- वल्लवाङ्कनामूलकत्वादितिभावः । एवं बिधा राधां हदये आधाय स्मृतेत्यर्थः। ब्रज- सुन्दरी वलवाङ्गना तत्याज त्यक्तवान्। फलोन्मुखराधाभोगादष्टप्ररितः सन् गोपिका कदम्बमत्याक्षीत्। न तु स्वतो राधाभोगलोलुपः सन्नित्यर्थः । का्व्यालङ्ग- मालङ्कारः ॥ १।।

॥ सर्वाङ्गसुन्दरी ॥।

कलिन्दनन्दिनी यमुना तस्यास्तटान्तकुब्जे माधवः विषसादेति योजना। कीहक कि कृत्ये त्याहइतस्ततस्तां राधिकामनुसृत्य राधिकाकृतानुताप इति। "पश्चात्तापोडनुतापः स्वादित्यमरः" कथमेवेत्याह। अनङ्गबाणन्रणखिन्नमानस इति। " व्रणोऽस्त्रिया- मर्म मरुरित्यमरः "॥ ३॥

।। श्र तिरञ्जनी ।।

कामिनीकदम्बत्यागानन्तरकृत्यमाह। इत इतिकृतः प्राप्त, अनुतापः निष्कारणमेव मत्प्राणसखी राधामेतावन्त काल किमिति त्यक्तवानस्मीति यः पश्चात्तापः स यस्थ

१। निषसाद इति पाठान्तरम्।

( १२३ ) तृतीय: सगः

तादश: स माधवः श्रीकृष्ण: अनङ्गत्य ये बाणा: अरनिन्दादयः सायका:, उक्त च-

अरविन्दमशोकच्व चूतञ्च नवममालिका। नोलोत्पल' च पश्चते पञ्चबाणस्य सायकाः ॥इति॥

तर्त्रणाः क्षतानि "तृतीया तत्कृतेत्यादि" (२-१-३०) समासः। तः खिन्न दुखित' मानस मनो यस्य स तादशः सन्, उक्त च-

अप्रत्यक्षं लक्ष्य चेतश्चापोऽपि पुष्पनिष्पन्नः । मौर्वी मकरन्दवशा शिव शिव कुसुमशर समरसन्नाह॥

इति विरहा तुरस्य मन्मथशरपीडाया: युक्तत्वादितिभावः अतएव तद्वेदना निवृत्तये इतस्ततस्ता राधिकां "प्रत्ययस्तात्का" (७-३-४४) दित्यादिनाऽत्र इत्वम्। अनुसृत्या- न्वितत्या माग ण कृत्वेत्यर्थः। कलिन्दनन्दन्या। यमुनायाः तटान्तकुब्जे तीरसमीप- लतागृहे विषसाद दुःखितवान्। यमुनातटे सवत्र राधिकां परिमृश्य कुत्रापि तामदष्ट वा श्रान्तः सन् कुत्रचिद् वानीरकुञजे व्याकुलितमना अवतस्थे इत्यर्थः। नन्दनीत्यत्र कृत्य ल्युट यो बहुलमिति बहुलग्रहणसामर्थ्यान्नन्य्यादि ल्यु प्रत्ययमपोद्य ल्युटिटित्वा नडीण प्रयोगश्च। अम्बरमनम्वरणमासीत्कलिन्दनन्दन्या इति। अत्रापि केचिच्छाव्दिक मन्याः कलिन्दनन्दनेति पाठ कल्पयन्ति। तदति साहसम्। उक्तबिधयागतेः सम्भवात्। अनङ्ग- वाणत्रणखित्नमानसामिति केषुचित्पाठः। तदा राधि काविशेषणम्। काव्यलिङ्गम् ॥२।।

गीतगोविन्दे ( १२४ )

। सप्तम: प्रबन्ध: ।। गुज रीराण गीयते मामिय' चलिता विलोक्य वृत' बधूनिचयेन। सापराधतया मयापि न वारितातिभयेन१। हरि हरि हतादरतया गता सा कुपितेव ॥ ध्रु वम् ॥१ ॥

सर्वाङ् सुन्दरी गुजरी रागेण गीयते। हरि हरि इति खेदे पुत्रकलत्रादिवियोगदुःखा त्तर्ज्ञानिभि: "संसारतारको हरिः मुहुः स्मय्यते" तद्दर्शना ज्ञानिनामपि जागन्यष व्यवहार:, तदश नादयमपि भगवानान्मानुषत्वमापन्नः कदाचिदात्मानमजानन् तथाSकरोदित्यभिप्रायः। सा राधा हतादरतया गता कुपितेव। गीतेनानेन हुरेविला- पावस्था वाच्या। तल्लक्षणं- सम्भ्रमाति मनो यत्र रतौत्सुक्यादितस्ततः। घाच: प्रियाश्रया एव स घिलापः स्मृतो यथा। इति॥ इय राधा वधूनिचये वृत मां विलोक्य चालता, मयाध्यसावति भये नव न वारि- तेति त्रि स्वगति एष विलापः। यदेव कथमेनानुनयसीत्याह॥ १॥ ।श्रुतिरञ्ञनी। तटान्तकुब्जे विषसाद माधव इत्युक्त तत्प्रकारमेवाभिनीय दशयति मामियमित्या- दिना। गुजरीरागेण गीयते इत्युक्तम्। तस्यायमभिप्रायः गुण्ड़क्रियोपस्थानानन्तर तत्सपत्न्या एवोपस्थान युक्तमिति अथना, कवेः प्रियत्वाद्वा पुनरवस्थानमिति। रूपकतालेन गेयम् । तल्लक्षण तु-

"द्र तद्वन्द्व' विरामान्ते रूपकः परिकीत्तित"

१। ग. निवारिताति भयेन !

(१२५ ) तृतीय: सगः

इति। तन्न तन्र हरि हरीत्यारभ्य कुपितेवेत्यन्त घ्र वपदम्। इय बधूनिचयेन वृतमावृत मां विलोक्य चलिता चलमानास्मत्समीप परित्यज्यान्यत्र निगता इति मयापि राधा- यामतिप्र मशालिनापीत्यपरोऽर्थः ।

अथवा समो पतिना वधूनिचयेन न वारितव दक्षिणेन मया तु नितरामित्यप्नि शब्दार्थः। अपराधेन सह वर्त्तत इति सापराधस्तस्य भावस्तद्गा तया, प्राणसमा राधां परित्यज्यान्यासम्भोगरूपो योऽपराधः तत्सहचरभावेनेत्यर्थः। अतएवातिभयेन अपराधनिष्पन्न यद्गयं तेन हेतुना न निवारिता, किमिति गच्छसीति न निरुद्धा अपराधिन व साक्षादपराद्धचित्तसन्तोषकरणस्य प्रायशो लोकविरुद्धत्वादितिभावः। अतएव हतः प्रतिहृतः अपगत इति यावत्। तादृश आदर आश्वासो यस्या: सा तादृशी तस्याभावस्तत्ता तया "त्वतलोर्गुणवचनस्ेति" पुवद्भावः। मत्कृतादररहहि- तये त्यर्थः ।

अतएव कुपितेव कोपनशीलसम्पन्नेव वस्तुगत्या मयि कोपस्याभावादितिभावः। अतएवोत्प्रक्षणम्। गता अनुचितकारिण मामनादत्य एतादृशस्य मम पुरतोऽवस्थानम् अनुचितमित्यन्यत्र निगतेत्यर्थः। निग मजनितखेदमभिनयन्तीत्यर्थः। हरिहरीति द्विरुक्तोऽय शब्द: प्रकृतिखेद्द्योतकः, अय प्रयोगो लोकानुसारीति केचित्। स्नान- काले हरो हरिरितियन्। इङ्गालशव्दवद शभाषानुसारी प्रयोग इत्यपरे। अव्ययगत- पठित इत्येन्ये, व्याकरणान्तरसिद्धि इति केषांचित् संप्रदाय:, वय तु "ओर्गुण" (६-४-१४६) इतिज्ञापकातूस ज्ञापूरव क विघेरनित्यत्वाद्ध स्वस्य गुण इति नात्र गुणः किन्तु "एडहस्वादिति" (६-१-६६) सुलोप इति वमः । सर्वत्र पक्षे प्रक ते खेदद्योत- कोडय न विष्णुवाचक:॥ १ ॥

गीतगोविन्दे (१२६)

कि' करिष्यति कि वदिष्यति सा चिर विरहेण। कि' धनेन कि जनेन कि मम जीवितेन गृहेण१॥ २ ॥

।।सर्वाङ्गसुनदरी।

सर्व मेतत्प्रिया विरहितस्याकिश्चित्कर मित्यभिप्रायः॥ २॥

। श्र तिरञ्जनी।।

प्रकारान्तरेणापि खिद्यति कि करिष१तीत्यादि। सा राधा चिर विरहेण मद्वियोगेन हेतुना किं किं कार्य्य करिष्यति विरह्बेदनामसहमाना विषादिना प्राणत्यागादि कार्य्य' करिष्यति किमित्यर्थः । किं कि वचन वदिष्यति प्राणसम' मां परित्यज्य विदीर्णह दया कथं वत्तते इति मां शा्यते किमित्यर्थः । अत्र मम धनेन कि कार्य्य

राधां विना मम केयूरादि भूषणरूपेण कस्तूरिकादिपरिमलद्रव्यरूपेण क्षौमादिदिव्य- वस्त्ररूपेण ताम्बूलादि भोगसाधनरूषेण धनेन किमपित्यर्थः। मम सुखेन किम्।

राधां परित्यज्य बिपश्चिस्वरश्रवणादि साधनजनितसुखेन मम कि प्रयोजनमित्यर्थः । अथवा, सुखेनालौकिक सुखसाधनेन गृहेणेति वा योजना, अनुकूलकामिनी समागम- हीनस्य मण्डनादिभोगस्य व्यर्थत्वात् इति भाव: । उक्त च, कि मण्डन: कि रमणी- यवस्त्र: किं माल्यताम्बूलसुगन्टलेप:। "विना प्रिया मात्ममनोऽनुकूलां पु' भोगसाराहि मृगायताक्षी" इति। अत्र भावसन्धिरतुसन्घेयः ॥ २ ॥

१। ग. कि मम सुखेन गृहेय।

(१२७) तृतीयः सर्गः

चिन्तयामि तदानन कुटिलन्र कोपभरेण। शोणपदममि ोपरि भूमताकुल भूमरेण । ३ ।।

।। सर्वाङ्गसुन्दरी ।

कोपभरेण कुटिलभ्र तदानन चिन्तयामि। राधाया अभावे नान्यत्किचित् सुखा- बहमित्यभिप्रायः। वाक्यार्थोपमामाह। उपरि भ्रमता भ्रमरेण आकुल शोणपद्ममिवेति। "शोणः कोकनदछविरित्यमरः।" हस्वो नपुसके प्रातिपदिकस्येति भ्रशब्दस्य

हस्वः ॥ ३ ॥

। श्रु तिरञ्जनी ।।

चिन्तयामीति। कोपभरेण कोपाधिक्य न "अन्यथातिशयो भरः" इत्यमरः। अथवा कोपधारणेन वा कुटिले वक्र भ्रवौ यस्मिन् तादश मदुपेक्षा जनितकोपकुटिलीकृत्य

भ्र समेत तस्या राधाया आनन मुखम् उपरि उर्द्ध वभागे भ्रमता स्चरता भ्रमरेणा- कुल व्याप्त शोणपद्ममरुगपद्ममिय चिन्तयामि ध्यायामि। अथवा शोणपझ्ममिव स्थित

तदाननमिति वा अन्न कुटिलभ्रवो भ्रमरसाम्यम्। कोपभरेणेत्येतन्मुखस्य रक्तिमसम्पा-

दनार्थ गृहीतम्। लोके कुपित मुख रक्त्तवण दृश्यते। अत्र शोणपद्ममिवेत्युपमा। उपरि भ्रमणं भ्रमरयोः साधारणम्। शोणपद्ममिवेत्येक पदम्। अत्र भावोदयः

प्रत्येतव्यः॥ ३।।

गीतगोविन्दे (१२८ )

तामह हदि सङ्गतामनिश' भृश' रमयामि। कि' वनेऽनुसरामि तामिह कि वृथा बिलपामि।४।

। सर्वाङसुन्दरी ॥

तां हदि सङ्गतामहमनिश रमयामीति प्रागेव विचिन्त्य पुनर्ज्ञान लवध्वा प्राह। कि वनेऽनुसरामि तां किंवा वृथा जिलपामीति। "कर/वनिहितरत्न' मृग्यते नीरमध्ये" इत्यभिप्रायः।४ ।।

। श्रुतिरञ्जनी॥

विरहातुरः सन् आ्रान्तवदाह। तामिति। हृदि हदये सङ्गतां स्थिताम्, अथवा सङ्गतां पूव मया सन्त्यक्तां तामिदानी मया वित्यक्तां राधिकाम अनिशं सदाभृश- मत्यर्थ हदि हदये रमयामि। अनुभवामि। ततः इह वने लताकुब्जे तां राधां किं किमर्थम् अनुसरामि अन्वेषयामि तस्वा. मार्गणं किमिति करोमित्यर्थः। श्रीवास्थ ग्र वेयकान्वेषणवत् सङ्गतमाग णस्य लोकविरुद्धत्वादिति भावः । इह वने वृथा निष्प्रयो- जन कि किमर्थ बिलपामि। तस्य बाह्यनिमित्त परिवेदन किमिति करोमीत्यर्थः। लोके हि औन्तराशक्तिपूर्विकाया एव बाह्याशक्ते: श्लाघनीयत्वात्तादशीमान्तरा- शक्तिमनाद त्य बाह्यरत्यर्थ मया कृत भावः अन्तरासक्तेः श्लाघनीयत्व मालती- माधवे-

व्यतिषजति पदार्थानान्तरः कोऽपि भाषो न खलु बहिरुपाधीन् प्रीतयः सश्रयन्ते। विकसति हि पतङ्गस्योदये पुण्डरीक द्रवति हि हिमरश्मावुद्गते चन्द्रकान्तः ॥

अत्राण्युक्त- अहमिह व घसन्नपि ताघक- स्त्वमपि तत्र वसन्नपि मामकः ।

(१२६ ) तृतीयः सर्गः

तन्वि ! खिन्नमसूयया हृदय' तवाकलयामि। तन्न व र्दाम कु तो गतासि न तेन ते नुनयामि।।५ ।।

न तनु सङ्गम एव सुसङ्गमो हृदयसङ्गम एव स्सङ्गमः ॥ इति ॥ अत्र द्वितीयावस्थावगन्तव्या। रमयामीत्यत्र चौरादिकोणिजवगन्तव्यः ॥ ४ ॥

। सर्वाङ्गसुन्दरी ॥

असूयया हे तन्वि ! तव ह् दय सूयाय खिन्नमाकलयामि वेद्यि। यद्यब कथ मे नानुनयसीत्याह। तन्न बेद्मि इत्यादि। त्व कुतो गतासि तन्न वेद्यि तेन कारणेन ते तव नानुनयामीत्यर्थः। कुत इति तव द्वितीयान्तात् तसिः । कि देश प्रसीसीत्यर्थः ॥। ५॥

। श्रुतिरज्जनी ।।

विरहातुरः सन्नेव प्रकारान्तरेणापि प्रलपति। तन्विति। हे तन्वि! हे राधे: मोहनशादसन्निहिताया अपि सन्निहहितसम्बोधनम्। कुतः कस्मात्कारणाद्गतासि। तत्कारणमह न वेदयि न जाने। अतस्तव केवलमसूयया ईर्ष्यया खिन्न दुःखित 'न तु मत्कृतापराधेन खिन्नमिति आकलयामि निश्चिनोमि। तेनासूयया कलुषितकारणेन त्वां नानुयामि प्रिय न करोमीत्यर्थः । "असूयाविष्टचेतनाः प्रियवचनासाध्यत्वादिति भावः।" ते इत्यत्राद्यख्याने कर्म व्यपीति वचनात् भजे शम्भोश्चरणयोरितिवत् कमणि षष्ठी। द्वितीय व्याख्याने तु कियामात्रयोगे चतुर्थी व्याख्यान्तर वा हे तन्वि तवह दय- मसूयया ईर्ष्यया कामिनीकदम्बभोगलोलुपमत्तिरस्कारजनितेष्या खिन्नमाकलयामि, जाने, तहिं तां परिम ्य तस्या असूयाजनित खेदस्योपकरण किमिति न किम्भूत इत्याकाड्ायामाह। असीति, हे तन्वि असीत्वमर्थड्यय असत्व ।तः कुत्रगता

गीतगोविन्दे ( १३० )

दृश्यसे पुरतो गतागतमेव मे विद्धासि। कि' पुरेव संसभ् म' परिरम्भण न ददासि ॥ ६॥

मां परित्यज्य कस्मिन स्थले स्थिता तत्स्थलमह' न वेदयि, न जाने, तेन स्थलापरि-

ज्ञानरूपकारणेन त्वां नानुनयामि। अनुसृत्य नानुगतोडस्मि। अज्ञातस्थलस्थितानु-

सरणस्याशक्यत्वादिति भावः ॥५॥

। सर्वाङ्गसुन्दरी ॥

हे प्रिये : मम पुरतस्त्व गतागत विद्धासीति दृश्यसे तर्त्कि पुनरेव ससम्भ्रममा- लिङ्गन न ददासि, पुरो गतायाः प्रियायाः नष्ठुय्य मेतादृश न युक्तमित्यभिप्रायः ॥६॥

। श्र तिरञ्ञनी।।

अथ निरन्तभावनाजनित राधा सा आकार: प्रलपति। दृश्यसे इति। हे तन्वि ! पुरतः समाप्रभागे दृश्यसे। साक्षाद् वीक्ष्यसे। पुनः किमर्थ' गतव। मदग्रभागावस्थान' विहायान्यत्र निगतासि। अथवा गत पुनरागमनमेव कि किमर्थ विदधासि करोषि।

पुरेव प्रागिव विप्रयोगावस्थातः पूर्व मिवेत्यर्थः। ससम्भ्रम' ससन्तोष' यथातथा परि- रम्भण कि किमर्थ न ददासि प्रयच्छसि। अग्रतो दृश्यसे। प्रयोजनवशादन्यन्नापि

गच्छसि। अनन्तरमागच्छसि। अथवा पुरतो दृश्यसे। प्रयोजनवशादन्यत्रापि गच्छसि, अथ गाढालिङ्गनादिक प्रयच्छसि, इदानी तु तद्विपरीत किमिति विद्धा- सीत्यर्थः॥ ६॥

१ । ग. सभ्रम ।

( १३१ ) तृतीयः सगः

क्षम्यतामपर' कदापि तव दश न करोमि।

देहि मुन्दरि ! रमण' मम मन्मथेन दुनोमि।७॥

। सर्वाङ्गस् न्दरी ।।

हे सुन्दरि! क्षम्यतामयमपराधः। इत्येको वाक्यार्थः। तवेद्टशमपर न करोमीति द्वितियः। "विभाषाया कदा कहेा" इति भविष्यदथ" लट प्रत्ययः। देहि सुन्दरि! दर्श नं मयीत्यत्र कारणमाह। मन्मथेन दुनोमीति "भवन्ति वरवर्णिन्यो दुःखिनां वेदनाच्छिदः"। इत्यभिप्रायः ॥७॥

॥ श्र तिरञ्जनी ॥

मदनव्यथातुरः सन् ता प्रार्थयते। क्षम्यतामिति। हे राधे ! क्षम्यतां मत्कृतापराधः

सह्यतामित्यर्थः। अमर्य्यादस्य पुरुषस्यापराधः किमिति क्षन्तव्य इत्याकाङ क्षायामाह। ईदशमिति, हे तन्वि! ईदश भवदुपेक्षारूप अपर कृतापराधादन्यमपराध तव

कदापि न करोमि। अनेन कृष्णस्योन्मय्यादत्व निरस्तमित्यमवगन्तव्यम्। अपराध- सहनफल किमित्याकांक्षायामाह। देहीति। हे सुन्दरि ! अनवद्यसर्वाङ्ग प्रार्थ्यमान- दर्श नानुकूल' हेतुगभ मिद' सम्बोधनम्। मम दर्शन त्वदीयदिव्यरूप-साक्षादीक्षण 2312

देहि प्रयच्छ, तद्दश नेन कि साध्यमित्यत आह। मन्मथेनेति। मन्मथेनान्वर्थसज्ञेन कामदेवेन मयि दुनोमि परिताप प्राप्नोमि। इति स्व्रस्मिन्नेव साक्षात्परितापमनुभवामि न तु परितापेन तापमतुभवामीत्यर्थः । अनेन महती व्यथा सूचिता। तथा च मदन- स्तुतसर्वाङ्गीगमहीयरारीरताप निरवद्य भवदीयन्रदश नेन निवारयेत्यर्थः ॥७॥

गीतगोविन्दे (१३२)

वर्णित जयदेवकेन हरेरिद' प्रवणेन१।

किन्दुविल्व® समुद्रसम्भवरोहिणीरमणेन॥ ८॥

। सर्वाङ्गसुन्दरी ॥

हरे: प्रवणेन आयत्तेन जयदेवकेनेद गीतरूप' वर्णितम्। "प्रवणः क्रमनिम्नो-

व्यामायत्ते च चतुष्पथः इत्यमरः। किन्दुविल्वेत्यादि। किन्दुविल्वाख्यं शासन तच्च

महत्वात् समुद्रत्बेन रूपितम्। किन्दुविल्वसपुद्रसम्भवश्चासो रोहिणीरमणश्चेति कम-

धारयः। अन्यकुलोङ्ग तत्या ्यन्यकुलोन्नततिक रकत्वदश नात् सम्भवशव्दोपादानम् । तत्कुलोत्पत्तिकताख्यापनार्थ द.ष्टान्तोऽत्र युधिष्ठरः, तदेव किन्दुवि्वशासनाज्जात- स्तस्य बोन्नतिकारको यथा सागराज्जातश्चन्द्रः सागरवृद्धिकारक इत्यर्थः संपद्यते ॥ ८॥

।। श्र तिरञ्जनी।।

वरणितमिति। हरे: श्रीकृष्णस्य प्रवणेन तत्परेण तद्भक्तेनेत्यर्थः । तिन्दुविल्वो नाम

जयदेवस्थ जन्मवंश इति केचित। जन्मग्राम इत्यपरे। समुद्र ईव तव्दत् विपुल इत्यर्थः। तस्मात् सम्भवन्तीति सम्भवाः व शाख्यसमुद्रसमुत्न्ना इन्यर्थः। तेषां रोहिणरमणश्चन्द्र:

तेषां चन्द्रवदालहादकारीत्यर्थः । अनेन व शोन्नतिमूलकारण भवतीत्युक्तम्। तेन अथवा सम्भवत्यस्मादिति सम्भवो जन्मकारण तिन्दुविल्वसमुद्र एव जन्मकारण तस्य

रोहिणीरमण: यथा चन्द्रः स्वननकसमुद्रोल्लासकरस्तद्वद्यमपि वशोल्लासकर इत्यर्थः

१ ।ग. प्रणवन ख. तिन्द विल्व। २ ।तिन्द विल्व केन्दुवित्व इति पाठौ। ग. छ, केन्दुविल्व।

( १३३ ) तृतीय: सर्गः

हृदिबिसलता हारो नाय भुनङ्गमनायकः कुवलयद्लश्रे णी कण्ठे न सा गरलद्यु तिः। मलयजरजो नेद भस्म प्रियारहिते मयि प्रहर न हरभ्रान्त्यानङ्ग कू धा किमु धावसि ॥ ३॥

एतादशेन जयदेवकेन स्वार्थे कः, निरहकारित्वद्योतनार्थमल्पाथेवा क प्रत्ययः। वर्णित हरिविरहाकारेण प्रथितमिद गीत श्रोतणां गात णांच एहिकामुष्मिकसुख करोतीत्याशयः। अथवा उक्तविशेषणविशिष्टन जयदेवेनेद गीत वर्णित हरिप्रीत्यर्थ रचितमित्यर्थः ॥ ८।। ॥ सर्वाङ्गसुन्दरी ।।

हे अनङ्ग : हरभ्रान्त्या प्रियारहिते मयि न प्रहरेति वाक्यार्थः। पुरा महादेवेन कामो दग्ध इति व रवोधार्थमनङ्गेति सम्बोधनम। हरभ्रान्ति प्रतिपाद्यन्राह ह.दि विसलतेत्यादि। द ध्यात् धीवल्याच्च मृणाललतायां वासुकिभ्रमः। कुवलयदलश्रेणीकण्ठेन सा गरलद तिरिति कृष्णवर्ण त्वात् कण्ठदेशावस्थितत्वाच नीलपझ विषभ्रमः । मलय- जरजो नेद' भस्मेति घावल्यात्, रजोरूपत्वाच्चन्दने भस्मः भ्रमः। बिरहसन्तप्ते ह.दये दत्तमात्र चन्दन शुष्यतीति रजशव्दोपादान तत्त्वाख्यानोपमेयम्। यदुक्तम्-"न पद्ममुखमेवेद न भृङ्गौ चक्षुषी इमे" इति विस्पष्ट सादृश्यात्त्त्वेनोपमा यथेति मृधा किमु धावसि निवर्त्तस्वेत्यभिप्रायः। "व्यर्थके तु वृथा मृघेत्यमरः"॥ ३॥

। श्रू तिरञ्जनी ।।

अथ विरहतापो निवर्त्ततामिति विपर्य्ययवुद्ध या धृतमुद्दीपक कामिनीकदम्बभोगार्थ धृतशिव विसहारादिक वा हरपरिकर इत्यवतध्य भ्रान्त्या प्रहर्त्तमुद्युक्त कामदेव तत्परिकरापदेशेन हरिनिवत्तयति। ह.दिति। हे अनङ्ग 1 कामदेव! अत्रानङ्गपदेन

गीतगोविन्दे (१३४ )

प्राणौ मा कुरु चूतसायकममु मा चापमारोपय क्रीड़ानिर्जितविश्वमूर्च्छितजनाघातेन कि पौरुषम्। तस्या एव मृगीदृशो मनसिजप्रेङ खत्कटाक्षाशुग- श्रेणोजर्ज रित मनागपि मनो नाद्यापि संघुक्षत ॥४॥

सम्बोधन हरविषय प्रहरणस्यावश्यम्भावितासूचनार्थम्। तेन वास्याङ्गहन्यापादनात् अतएव प्रहरणनिवृत्तप्रार्थनार्थमनङ्गतोपपद्यते।

यस्माद्व दि वक्षस्थले अय परिदृश्यमानः पदार्थः भुजङ्गमनायकः हरहारविशेषरूपो न भवति। किन्तु भवत्परिकर: विसलताहार: विरहृतापनिवृत्त्यर्थ ध तमृणालखण्ड- मालिका यस्मात् कण्ठे या परिदृश्यते सा गरलद्य तिः कालकूटकालिमा न भवति। किन्तु भवत्परिकरकुवलयदलश्रेणी विरहृतापनिवृत्त्यर्थ ध ता नीलोत्पलषत्रमालिका, यतश्चद सर्वाङ्गीण-तया परिदृश्यमान वस्तु भस्मभसित न भवति।

किन्तु भवत्परिकरो मलयजरजः तापापनोदाय कृतश्चन्दनाङ्गरागः, तस्मात्कारणात् हरभ्रान्त्या हर इति विपरीतवुद्ध या हेतुना प्रियारहिते बल्लभवियोग दुःखिते असहाय इत्यर्थः। एव विधे मयि विषये न प्रहर प्रहार न कुरु। असहायस्य दुःखितस्य च प्रहारे शूर मस्यस्यातिलाघवाधायकत्वादितिभावः। अतश्च क्रधा हरभ्रान्त्या संजातकोपो- पलक्षितः सन किमु किमर्थ धावसि, मां ग्रहीतु शोघ मायासीत्यथः। सत्ते धावादेश । अथ विषलताहारादीनां मन्मथपरिकरत्व विरहि विजयसाधनत्वाद्वगन्तव्यम्। भुजङ्गत्वादि निषेधेन विषलताहारत्वादारोपणादपन्हुत्यलङ्गारः । "निषिध्य विषय"। साम्यदन्यारोपो ह्यपह्न तिरिति लक्षणात्।" काव्यलिङ्ग भ्रान्तिमांश्च ॥ ३॥ ।। सर्वाङ्गसुन्दरी॥ न केवलमङ्गदाहनात् शिवो मम व रीमावानष्युज कितशासनत्वात् ततस्त्वथ्यपि

(१३५ ) तृतीयः सगः

प्रहरिष्यामीति कामस्य प्रतिवचनमाशङ्क याह। पाणाविति तत्र कन्दप" प्राह। हे मनसिज पाणौ चूतसायकममु मा कुरवी त्येको वाक्यार्थः। यदि पाणौ कृतवानसि तदा पाणावेवास्तां, मा चापमारोपयेति द्वितीयः। चापनिहितत्वाद्बाणः प्राणान हरतीत्यभिप्रायः। कथमेद विधेयमित्याह। हे क्रीडानिर्जितविश्व! मूर्च्छित जना- घातेन कि पौरुषमिति । क्रीडया निर्जित विश्व येन इति कामोऽन्यपदार्थ, कथ भवान् मूच्छित इत्याह। तस्या एवेत्यादि। तस्याः सर्वोत्कृष्टत्वेन प्रसिद्धायाः मृग्या: दशाविव दशौ यस्या: कुरङ्गनयनाया: प्रेङ खन्त्या उद्गच्छन्त्या: कटाक्षवाणश्रण्या: जर्जरित मम मनो मनागल्पमपि न संघुक्षते दीप्ता जीवतीत्यर्थः। सन्घुक्षत इति। घुक्ष सन्दीपने ॥४ ॥ ।। श्रु तिरञ्ञनी।। इतोऽपि मद्विषये भवाद्ृशस्य ग्रहणधारण प्रहारश्च न युक्त इत्याह। पाणविति। क्रीड़या लीलया अनायासेनेत्यर्थः। निर्जित विश्व येन तादश, उक्त च जगज्ेतृत्वं रति रहस्ये-

परिजल्पते भृङ्गश्रेणी पिका: पटुवन्दिनो हिमकरसितछत्र मत्तद्विपो मलयानिलः। कृशतनुधनुर्व ल्ली लीलाकटाक्षशराबलि- मनसिज महाघीरस्थोञ्चः जयन्त्रिजगद्गतः॥ इति इद तु हेतुगर्भविशेषणम्। एतादृश हे मनसिज ! कामदेव! अन्नानेन पदेन मन्मथ- सम्बोधन® जनककत्स्य मनसप्रहरणमनुक्तमितिद्योतनार्थम्। मद्विषये चूतसायक सहकारकोरकरूप शर पाणों मा कुरु सायक हस्तेन तूणानगृह्दाणेत्यर्थः। प्रयोगस्तु चूतसायकत्व च तसच-

अरविन्दमशोकश्च चूत च नवमालिका। नीलोत्पलं च पश्चते पञ्चवाणस्य सायकाः॥

इति वचनादवगन्तव्यम्। चाप शरासनमारोपय नाधिज्य कुर्वित्यर्थः। यदि

गीतगोविन्दे ( १३६ )

भ्र चापे निहितः कटाक्षविशिखो निर्मातु मर्मव्यथां श्यामात्मा कुटिल: करोतु कवरीभारोऽपि मारोद्यमम्। मोह' तावदय' च तन्वि तनुतां विम्बाधरों रागवान सदवृत्त: स्तनमण्ड़लस्तव कथ प्राण र्सम क्रीडति॥ ५॥

कुत्सितदप त्वेन चापारोपण शरप्रयोग च करोषि, तथापि तस्य कृत्य' नास्तीत्याह मूच्छितेति। मूर्छितजनस्य निश्चष्टितजनस् घातेन प्रहरणे न कि कियत् पौरुष पुरुषकार स्थादित्यर्थः क्रीडानिर्जितविश्वभवाद्ृशस्य महावीरस्य मूर्च्छितजनाघातो न केवल पौरुषान्यधायकः अपि त्वयशस्करोऽपीतिभावः । प्रकृतलक्षणस्य मूर्च्छितत्व कथमित्याशङ्कर उपपाद्यति तस्या इति मृग्या गृगाङ्गनाया द.शाविव विशालौ द.शौ यस्यास्तद्विधाया: तस्या एव राधायाः प्र ङखन्तश्चलन्तो ये कटाक्षा अपाङ्गा एबाशुगा: वाणास्तषां श्रेणी परम्परा तया जर्जरित बहुधा च्छिन्न परिभावितराधाकटाक्षशर परम्पराविच्छिन्नमित्यर्थः। एताद्,श' ये मनः अद्यापि इदानीमषि जर्जरितसमयमारभ्य वहुकालव्यापिनि वर्तमानकालेऽपीत्यर्थः । यनागपीषद्पि सव" तु दूर इति भावः न सघुक्षते सन्धान प्रापस्थति। तत्कटाक्षच्छिन्ना मनो त्रय वा इदानीमपि परस्पर न मिलन्तीत्यर्थः । अतः पिष्टपेषणवद्वृथ व मन्मनः पीडनम । अतिपातककर त्त्रोत- भाव: । सघूक्षत इति केधु चत् पाठः । तदा सघुक्षण सन्धान न प्राप्नोति। स्वास्थ्य न लभते इत्यर्थः। पूर्व पाठे संपूर्तादुहे लट्। द्वितीये धूक्षतेल टि ॥ ४ ॥

॥ सर्वाङ्गसुन्दरी॥

राधां प्रत्याह। भ्र चापे निहितः कटाक्षविशिखा निर्मातुर्म मव्यथामिति नात्रानौचि- त्यम्। चापारोपितवाणस्य दुःखजनकस्वभावत्वात्। "पृषत्कवाणविशिखा अजिह्मग

( १३s ) तृतीय: सगः

खगाशुगा" इत्यमरः श्यामात्मा कुटिलः करोतु कवरी भारोडपि मारोद्यममिति। नात्राध्यनौचित्य सलिनस्य कुटिलत्य च क्ररस्वभावत्वात्। कामः मारणतयोर्मारः कुटिल कुश्चवक्रयोः। कवरी केशवेशे स्थात् श्यामो मलिन कृष्णयोः इति कोशः ॥

मोह तावतय च तन्तिरि! तनुवा विस्वाधर इति तात्राध्यनौचित्यन्। यतोडय राग- वान् मात्सर्य्ययुक्त। तेन श्लेपोक्त्या लोहित्ययुक्तः। त न कुउ फले विम्वे प्रतिविम्बे दरपणे। 'रागोडनुरक्तौ मात्सय्य क्लेशादौलोहितेडपिचेत्"। इति विश्वः। सद््वत्तस्तन- मण्डलस्तय कथ प्राण मम क्रोडतीति। सद्वृत्तस्य परप्राणहरणमनौचित्यमित्यभिप्रायः श्लेषोक्त्या वर्त्तुलः। "वृत्त पदे चरित्र च वत्तुले चाभिधेयवत्," इति विश्वः ॥ ५॥

।। श्र तिरञ्जनी।।

अथ विरहातुरः सन्नेव परिभावितः रावाक्ततौन्दर्व्यसजातव्यथातुरस्तदीयमङ्गला- वण्यजात निन्दति। भ्र चापे इति।

भ्र रूपे चापे कामु के निहितः न्यस्तः तव कटाक्ष एव विशिखो बाणः मर्मव्य्थां मम जीवनहेतुभूतस्थानपीड़ा निर्मातु कुरुतात् नात्र खेद:। प्रयुक्तस्य विषमसमभेदकत्वस्य स्वाभाविकत्वादिति भावः। अत्र कटाक्षस्य मम भेदकबाणत्वरूपणान्निन्य्यत्यम्। कि च श्यामात्मा नीलवण : मलिनचित्तश्च कुटिल: भङ्ग रः वक्रस्वभावश्च उत्कलदेशकेशपाशस्य वक्राकारत्वात्तथोक्तमित्य नगन्तव्यम्। तादशः कवरीभार: धमिल्लभारोडपि मारोद्यम

मम मारणोदयोग ्यन्ताद्वञ्, अथवा मारस्य कामदेवस्य उद्यम मम वर्यथाकरेण उद्योग कवरीभारस्य उद्दीपकत्वेन मन्मथोद्यमकारित्वत्य सम्भवात्, अन्यत्र, मारो घातुकः तत्त उद्यम करोतु, तनुतान्। लोकेडपि यस्तु मलिनचित्तः कुटिलस्वभावश्च स तु परस् मारणे मारके वा उद्योग करोति कवरीभारस्यापि ताहृगगुणसम्पन्नत्वेन स्वोचितकार्य्यका रेत्वन्नात्रापि मम खेद इति भावः । हे तन्वि ! अय च परिदृश्यमानः रागवान् अरुणरूपवान् अनुरागवांश्च यस्तव विम्बाधरः विम्त्रकल्पदशनच्छदः, विम्वाघर

गीतगोविन्दे (१३८ )

इत्यत्र मध्यपदलोपी समासः। अन्यमतबिधायकस्याभावात्। उक्त बामनेन-विम्बा- धरादो वृत्तौ मध्यपदलोपी स्वादिति। तमह तावत् अज्ञान विचेकराहित्यमित्यर्थः। तावदिति वाक्यालङ्कारे तनुतां धत्ताम। लोकेडपि हि यस्तु ब द्धिनाशकः राग सहितश्र स तु पर मोह्यन्ति अयमपि ताहक गुणत्वेन स्वानुुगकार्य्यकरणेनास्नाक मनः क्लिश्यतीति भावः। अत्र विम्ताया मोहकारित्वात्तल्पत्वेनाधारस्थापि मोहकारित्वम वगन्तव्यम्। विम्बाया मोहकारित्व वाहर नोक्तम्-

सद्ो बुद्धिहरा िम्बा सदो बुद्धिकरा वच:। सदः प्राणहरा वृद्धा सदो बलकर पयः॥ इति॥

विम्बशब्दस्य फलपरत्बेडस्त्रीलिङ्गता। "विम्बोडस्त्री मण्डले देहे छायायां विम्बिका फले" इत्यभिधानात् हे तन्वि। सद्वृत्तः सन दर्श नस्पशनयोग्यः स चासौ वृत्तो वत्त'- लश्च अन्यत्र समीचीनवर्त्तिनः एताद्ृशोऽपि सन तवस्तनमण्डलः कुचभार: मम प्राणः कथ क्रीडति। मदनभीत्या मम देहे निलीयावस्थितान् प्राणान गृहीत्वा तव वक्षस्थले कथ विहरतीत्यर्थः।

सद्वृत्तस्य परप्राणापहरणस्थायशस्करत्वादितिभावः। किन्तु दुष्टानां कटाक्षादीनां प्राणहानिपरय्यन्तो व्यापारो जात इति महदेतदाश्चय्यमिति भावः। आदपादे ममभेद निर्माणे चापनिहतत्वलक्षणपदार्थस्व हेतुत्वप्रतिपादनात् पदार्थहेतुक काव्यलिङ्गमल- क्वारः। "हेतुर्वाक्यपदार्थत्वे काव्यलिङ्गमुदाह तमिति लक्षणात्।" एवमश्लिष्टपाद्द्वये काव्यलिङ्गसमम्। आद्यपादे भ्र चाप कटाक्ष विशिख इत्यत्र रूपक च। "आरोपविषय स्यादिति रोहितरूपणः। उपरञ्जकमारोप्यमाणं तद्र पकमतमितिलक्षणात्। द्वितीय तृतीययोश्च श्यामात्मा कुटिलरागवानित्यत्र च श्लेषः, विम्बाधर इत्यत्रोपमाभेदः। चतुर्थचरणे सद्व इत्यत्रापि श्लेषः। सतोडसत्पुरुषकृत्यरूपविरुद्धकार्य्योत्पत्त विषमा- लङ्कार:।

(१३६ ) तृतीयः सगः

तानि स्पर्श सुखानि ते च तरला: स्निग्धा दृशोवि भू मा- स्तदवक्त्राम्ब जसौरभ स च सुधास्यन्दी गिरां वक्रिमा। सा विम्बाधरमाधुरीति विषयासङ्ग डपि चेन्मानस' तस्यां लग्नसमाधि हन्त विरहव्याधि: कथ' वत्तंत ॥ ६॥

विरुद्धकार्य्यस्योत्पत्तिय तानर्थश्च वा भवेत्। घिरूपघटना चासौ विषमालङ्क तिस्त्रिधा ॥ इति

लक्षणात्। एतेषां यथायोग ससृष्टिसक्करौ द्रष्ट्रव्यौ। सङ्करलक्षण तु-

क्षीरनीय नयाद यत्र सम्बन्ध स्थात्परस्परम्। अलकृतीनामेताषां सद्कर स उदाहृतः।।

इति लक्षणात्॥ ५।।

। सर्वाङ्गसुन्दरी।।

श्रीकृषणान्य मनोगनमाह । तस्वां यदि मनो लग्नसमाधि: कथ त है विरहव्याधियि : वत्तते। हन्तेति स्वगतसम्बोधने युक्तयोरेव तिरहः र्ादत्र तु मनः सयोगो वत्ततेडि- प्रायः स्वादेतन मनः सयोगेडपि चक्षुरादीनां पश्च न्द्रियाणां सयोगाभावाद्विरह उपयुक्त इत्याह। "रूप' गन्धो रस स्पर्श गन्धाश्च विषया अमी"। इत्युक्तप्रकारेण विषयासङ्ग पञ्चन्द्रियसुखेऽनुभूयमानेपीत्यर्थः। कोडसौ प्रज्वर इत्याह। तानीत्यादिः। तानि स्पश- सुखानि पूर्व मनुभूतानीत्यर्थः । एतेन त्वगिन्द्रियनिव ततिः। ते च तरलाः स्निग्धाः दृशो: विभ्रमा. ये पूर्व मनुभूता इत्यर्थः। एतेनच क्षुरिन्द्रियनिवृत्तिः। तद्वक्त्राम्बज- सौग्भ यच्च पूर्व मनुभूतमित्यर्थः । एतेन घाणेन्द्रियनिवृत्तिः। स च सुधास्यन्दी गिरां वक्रिमा यः पूर्व मनुभूत इत्यर्थः । एतेन श्रवणेन्द्रियनिवृत्तिः सा विम्बाधरमाधुरी या

गीतगोविन्दे ( १४० )

पूर्व मनुभूतेत्यर्थः । एतेन रसनेन्द्रियनिवृत्तिः। ध्यानतः प्रत्यक्षीकृत्य कान्तया विरहिणो रमन्त इत्यभिप्रायः। विरहृव्याधि रिति विरहो व्याधिरेव, विरहेण व्याधिरिति वा विग्रहः॥ ईग ।। श्र तिरञ्जनी ।

अथ विरहातुरः सन् प्रकारान्तरेणापि प्रलपति। तानीति। सहजसम्भोगकाले यानि स्पश सुखानि आलिङ्गनसौख्याबहानि तत्रे दानीमपि तान्येव भावनयाऽनुभूयन्त इति शेष:। तरलस्निग्धाश्चञ्वलनिम लाश्च ये दशोरविभ्रमाः प्रत्यक्षसम्भोगकाळीनापाङ्ग बिलासा: इदानीमपि ते चेत एव चकारोऽबधारणार्थः। भावनयानुभूयन्ते यद्वक्त्राम्भुज- सौरभ सम्भोगकालिनमुखकमलसौरभ तदेतदिदानी भावनयानुभूयते। सुधास्न्दी अमृतस्रवणशीलो या गिरां वक्रिमा सारस्यापादकवाक्यादेव चस एवात्रापि चकारो- डबधारणार्थः, इदानीमप्यनुभूयते। या विम्बाधरमाधुरी प्रत्यक्षास्वादकालीनविम्ब- कल्पाधरमाधुर्य्य अधुना भावनया स्वाद्यते एवं विरहकालेपि भावनया वाहेन्द्रियाणां साफ़ल्य सम्पादयति। तदनुग्राहकमानसस्य विशेषतः साफल्य सम्पादयति। मानस चेति । मनस्तु तस्यां लग्न आसक्त समाधि: समाधान यस्य तत्तादश विषयान्तर परित्यज्य यदेकायत्त वरहताप निवत के सवे न्द्रियसम्बन्धे सत्यपि अथवा विषयेन राधाविषयेन असङ्ग पूर्वोक्तसम्बन्धे सत्यपि बिरह्व्याधि: विरहभ्यो व्याधिः विरहजनित- व्याधिर्वा कथ वत्तते, हन्तविरहत्याधिनिवर्त्तकः विषयासङ्गरूपौषधिसेवायामपि तद्व्याधिनिवर्तन महाकष्मित्यर्थः।

श्लोकस्य व्याख्यान्तरम्। स्पशसुखानि तान्येव तदानी तनान्येव प्रत्यक्षकालीना- न्येव नेदानी तनानीत्यर्थः। एवमन्यत्रापि योजनीयम्, इति पूर्वोक्तप्रकारेण विषय: स्पर्शादिभि: राधाया वा। असङ्ग सङ्गाभावे विरहृव्याधि: कथ वत्तते। हन्त लोके हि विषयभोगाधिक्यवशाद्व्याधिरभवते। इदानी तादशविषयमोगाभावेडपे विरहव्याधि वत्तत इति महदेतत्कष्टमित्याश्चर्य्य चेत्यर्थः। ननु मनःसङ्गाभावकृतोऽय व्याधिरित्या-

( १४१ ) तृतीयः सर्गः

भ्रू पल्लव' धनुरपाङ्गतरङ्गितानि बाणा गुणः श्रवणपालिरिति स्मरेण।

तस्यामनङ्गजयजङ्गमदेवताया- मस्त्राणि निर्जितजगन्ति किमर्पितानि॥७॥

शङ्करमानस चेतः मनस्तु तस्यां लग्नसमाधितदेकायत्तमेवमपि विरह्व्याधिव र्त्तत इति

महदेतत्कष्टमित्यर्थः । सुधास्न्दीत्यत्र "सुष्यजाताविति णिनिः" (३-२-७८)। वक्रि- मेत्यत्र "पृथ्वादितीमन्" (५-१-१२२)। विम्बाधरेत्यत्र मध्यपदलोपप्रकारो व्याख्यात

एव माधुरीत्यत्र ब्राह्मणादित्वाद्घव षत्वाङ क्यप। विरहनिव त्तिसामप्री सत्यामपि तदनिवृत्त विशेषोक्तिरलङ्गारः॥ ६॥

॥ सर्वाङ्गसुन्दरी॥

भ्र पल्लवमित्यादि इत्यनेन प्रकारेण तस्यां राधायां स्मरणास्त्राणि किमर्पितानि

इति मन्ये, कथमस्त्राणि तत्रापि तानि इत्याह। भ्रपल्लव धनुरित्यादि। अपाङ्गतरङ्गिता नीति कटाक्ष इत्यर्थः। बाणा: श्रवगपालिरेति श्र त्ययोभागः पालितः । गुणा: "वेधित श्र त्यधोभागे पा लरस्त्य तङ्कप कतिषु" इति विश्तः। कथ' तस्यामेवास्त्राणि अर्पितानी- त्याह। अनङ्गस्य जयजङ्गम देवतायामिति शिलामयी देवता यत्र तिष्ठति तत्र स्थाने च जयति। नान्यतत्स्वमिति जङ्गमेत्युक्तम् ॥७॥

इति श्रीकविराजश्रीनारायणदासकृतायां श्रीगीतगोविन्दटीकार्या सर्वाङ्गसुन्दर्थ्या मुग्धमधुसूदनो नाम तृतीयसग विवरणम्।।

गीतगोविन्दे ( १४२ )

॥ श्रुतिरञ्षनी॥

प्रकासन्तरेणापि प्रलपति । भ्र पह्लव भ्र् किशलय भ्रा रेखेत्यर्थः । "पल्लवोऽस्त्री किश- लयमित्यमरः"। उत्पत्तिकाले पल्लवस्ापि वक्राकारत्वात्तथारूपणम् । भ्रपल्लवमेव धनुः तद्वद्वकत्वात्तथारूपणम्। किश्व अपाङ्गतरज्वतानि अपाङ्गयोने त्रप्रान्तयोः "अपाङ़गौ नेत्रयोरन्तावित्यमरः।" तयो तरङ्गितानि तरक्जपदाचरितानि परम्परा इत्यर्थः। अन्येव बाणाः शरा अपाङ्गयोरपि स्मृतिदश नाभ्यां मर्मोत्तजकत्वात्। परम्परारूपक- त्वात् तथारूपणम्। तथा श्रवणपालि: श्रवणमण्डल गुणः मौ्वी श्रयणपाले: कर्णसमीप- वत्तित्वाद् तथारूपणम्। इत्येव रूपाणि निर्जितानि जगन्ति य स्तादृशानि एवं रूपा- ण्यशस्त्राणि बाणाः स्मरेण कामदेवेन अङ्गहीनस्वापि कामदेवस्य जये सकललोकपरा- त्पादने मङ्गलदेवतायामधिदेवताया मदनकर्त्त कसकललोकजयस्थ मूलकारणभूताया- मित्यर्थः। जङ्गमदेवतामिति केषुचित् पाठः। जङ्गमदेवतायां स्थावरेतरदेवतायामित्यर्थः। एवं रूपायां राधायामपितानि किम? स्थापितानि किमित्यर्थः। नोचेदेतानि ब्रह्म चारिणोऽपि मम मनः कथमाकर्ष न्तीति भावः ॥७॥ इति श्री गीतगोविन्दव्याख्याने तृतीयः सगः॥

( १४३ ) चतुर्थः सर्गः

चतुर्थः सर्गः निज्न ॥ सुस्निग्घमाघवः ॥

यमुनातीरवानीरनिकुश्त मन्दमास्थितम्। प्राह प्रे मभरोदभ् न्ति' माधव राधिकासखी ॥ १ ॥

॥ सर्वाङ्गसुन्दरी ॥ राधिकासखी माधव प्राहेति वाक्यार्थः। यमुनातीरवानीरनिकुस मन्द यथा स्यादेवमास्थित "शीतवानीरवञ्जुला इत्यमरः"। पुनः कीटश प्रमभरोद्भ्रान्त स्नेहातिशयेनावस्थितमित्यर्थः ॥ १॥ ।।श्रु तिरञ्जनी।

अथ राधाविरह्वेदनापारकरणाय तत्सखी कृष्णमानेतु मृगयमाणा भाग्यवशेन एकान्तावस्थित तमालोक्य स्योचितमाचरति। यमुनेति। राधिकायाः सखी यमुनातीरे- कालिन्दीतटे बानीरनिकु्ज वेत्र मन्दिरे आस्थित ब्रान्त्यावस्थित प्रेम्णा राधाविषय- प्रणयेन राधाव्यतिरिक्तकामिनीकदम्बसम्भोगरूपापराधजनितसाध्वसेन च तद्भ्रान्त- माकुलम्। अथवा प्रमवशादपराधजनित यदधिक भय तेनोद्भ्रान्त त्रस्त लोके बहिः प्रमास्पदवस्तु विषयापराधस्यातिभीतिकरत्वादिति भावः। प्रेमभरोद्भ्रान्तमिति केषुचित् पाठः तदा प्रेमभरः प्रमाधिकां तद्वशाद्भ्रान्त राधाविषयप्र मातिशयेन तस्या: परिमागण कृतवन्तमित्यर्थः । एतादश श्रीकृष्णं माधव मन्द शनः यथा तथा प्राहु त्र ते। अत्र वक्ष्यमाणवचनस्य रहस्वरूपत्वेन इतरश्रवणायोग्यत्वान्मन्दमित्युक्त- मित्मवगन्तव्यम्। आहे इत्यत्र णलन्तत्वेन भूतत्व भ्रान्त; तदुक्त वामनेन-"आहे भूते णलन्तभ्रमादिति॥ १॥

गीतगोविन्दे ( १४४ )

॥ अष्टमः प्रबन्ध ।।

कर्णाटरागेण: गीयते

निन्दति चन्दनमन्दुकिरणमनुविन्दति खेदमधीरम्। व्यालनिलयमिलनेन गरलमिव कलयति मलयसमोरम्। सा विरहे तव दोना, माधव मनसिजविशिखभयादिव भावनया त्वयि लीना।।

॥ ध्र वम्॥१॥

॥सर्वाङ्गसुन्दरी। कर्णाटरागेण गीयते। अस्य स्वरूपम्-

कृपाण पाणिग जदन्तपत्रमेक बहन् दक्षिणकर्ण पूरम्। संस्तूयमान: सुरचारणोघ: कर्णाटराग: शिखिकण्ठनील:।।

अस्थां गाथायां विरह्ोत्कण्ठिता वर्ण नीया। तथा चोक्ता नायिकालक्षणे-

प्रणय: परिणामेन गोतकाव्येषु दर्शिता। एकैव नायिका चापि हरमू्ततिरिघाष्टधा।। चासकसजा समु कण्ठा स्वाधीनभर्त का तथा। कलहान्तरिता चापि घिप्रलव्धामिसारिका ॥ खण्डिता प्रोषिता चैध नायिका शुद्धसम्मताः॥।

अत्रसमुत्कण्ठालक्षण तत्र वोक्तम्-

१ ख.। कर्णा टगौल रागेग।

(१४५ ) चतुर्थः सग:

ग्राम व र्त्तिन्येकावस्तुनान्यदद्श ने। तत्रस्थ काड क्षिते कान्त चिरहो काण्ठता मता॥ उद्दामनन्मथ महाज्वरव पमानां रोमाच्वक ्व कितमङ्गकमाबहन्तीम्। गाढानुरागवचनां पुरतः सखीनामुत्कण्ठितां वदति तां भरतः कवीन्द्र:।।

पुनश्च- आगन्तु कृतचित्तोऽसौ दवान्नायाति यत्प्रियः । तदनागमदुःखार्त्ता विरह्दोत्कण्ठिता तुसा।

किं रुद्ध: प्रिययान्ययाचिदथवा संख्या ममोद्वेजितः किं घा कारणंगौरघ किमपि यन्नाद्यागतो वल्लभः। इत्यालोच्य मृगददशा करतले विन्यस्य वक्त्रान्ब ज दीघ" निःश्घसित चिर' च रुदित ्षिप्ताश्र पुष्पस्नजः ॥

तथाहि विरहो लोहसज इति आशाबन्धेन वलभजनस्व एकग्रोमप्रवासो मा दुर्मरण विशिष्यते।। मरणादपि गुर्तरमपि एकग्राम प्रवास काय्थ व्यग्र' प्रियमुन्मादवस्तुदश ने।

उत्कण्ठिता मातरि सम्बोधनान्। लजाप्रमाणा सलक्षणा सप्तमामदनावस्था सखी- जन हरयति।

हे माधव ! सा राधा तब विरहे लोनेति वाक्यार्थः। उनप्रेक्षते मनसिजविशिखभया- दिव भावनया त्वयि लीनेति। हे हुरे! त्वचरणगतो जनः कामेन हन्तु न शक्यते, यतस्त्व शार्ङ्गधन्त्रा कामस्तु पुष्पधन्वेत्येव ध्यानेन त्यय्युपश्लिष्टेत्यभिप्रायः। अत्रगीते प्राथमिकपदत्रयेण राधिकोद्वेगावस्था प्रतिपाद्या। तल्लक्षणम-

यस्मिन् रम्यमरम्य स्यान्न च हर्षाय किंचन। प्रद्व षप्राणितव्येऽपि स उद्व गोऽभिधीयते।।

गीतगोविन्दे (१४६)

निन्दतीत्यादि। सा राधिका चन्दनमिन्दुकिरण चनिन्दतीति प्राक वाक्यार्थः। स्वभावात् शीताविमौ यन्मां दहेते ममव दुद वमित्यनुपश्चादधीर मन्दमन्द तत्तन्मनु- विन्दतीति द्वितीयः। व्यालनिलयेत्यादि। व्यालनिलयश्चस्दनतरुरुच्यते। चन्दनतरुषु भुजङ्गा इत्युच्यते। चन्दनतरुसम्पर्कात् मलयपर्व तवायुः कामवर्द्धकत्वात् विषमिवेत्युन्- प्रक्षते ॥ १ ॥

। श्र तिरञ्जनी॥

• उक्तप्रकारमेव व्यक्तीकरोति । निन्दतीत्यादिना कर्णाटगौलरागेण गीयते इत्युक्त तस्यायमभिप्रायः। मित्रेष्षपि पुरुषारागा: सन्तीति सूचयितु तथोक्तमिति तद्व यान तु-

कृपाणपाणिग जदन्तपत्रमेक' बहन् दक्षिणकर्णपूरे। संस्तूयमान सुरचारणोघ : कर्गाटराग: शिखिनीलकण्ठः ।।

एकतालेन गेयम्। तल्लक्षणं तु प्रागेव लिखितम्। तत्र सा विरहेत्यादि लोनेत्यन्त ध्र वपदम् । प्रथम व्याक्रियते हे माधव ! श्रीकृष्ण ! अत्र माधवपदेन कृष्णसम्बोधन तस्य नायिकान्तरसम्भावनया विरहाभावनया विरह्भवरूपमर्म्मोदघाटनमित्यव- गन्तव्यम्। तव विरहे विप्रयोगे या सती अनन्यपतिका सा राधिका मनसिजस्य कामदेवस्य विशिखेभ्यः शरेभ्यो भयादिव शरप्रहरणसाध्वसादिवेत्यथः। शरेभ्य इत्यत्र भीतार्थानां भयहेतुरित्यपादानसंज्ञायां पश्चमीभावनया ह्दयावस्थितभगवदनु- सन्धानेन त्वयि लीना, मदनशरपतनभयादिव तल्लक्ष्यभूत मनसा सह तव हदये निलीय वसतीत्यर्थः ।

अथवा त्वयि लीना भावनया भवतंक्य गतेत्यर्थः। अनेनान्यानुरक्ति सूचिता। निरन्तर तदेकायत्तचित्ता सती स्थितेति तात्पर्यार्थः। अत्र निलीयावस्थाने भयादि- वेति हेतूतप्रक्षणादुतुप्रक्षा, तया च भयातुर साम्य ध्वन्यत इत्यल का रेणालङ्कारध्वनिः ।

(१४७ ) चतुर्थः सर्गः

लीना सती कि करोतीत्याकाङ क्षायामाह। शिष्टः पदः तत्कृत्यमाह। निन्दतीत्यादि। हे माधव ! सा राधिका तब विरहे सति चन्दन अङ्गलेपनार्थमानीत मलयजरजा तनुलिप्त वा निन्ृति धिगिति दूषयतीत्यर्थः। तत्योद्दीनकत्वा देतिभावः। अनु पश्चादि- न्दुकिरण सर्वलोकश्लाघनीय चन्द्रकेरण च निन्दति। किरणमिति जातावेकवचनम्। अनु अनन्तरम अधीर धिय बद्धि राति गृहातीति धीर बुद्ध यनुकूल रा आदाने इत्यस्माद्वातोऽनुपसगें क इत्यर्थः । तादश न भवतीत्यधीरम् प्रतिकूलतयावेदनीय- मित्यर्थः । तादृश' खेद दुःख' विन्दति लभते।

अथवा अधीर चश्चल सर्वत्र प्रसरणमित्यर्थः । एतादृशमिन्दुकिरणममु' नु चन्द्र- किरणमभिलक्षीकृत्य बिन्दत प्राग्नोतीति वा योजना। अनुर्लक्षणे कर्म प्रवचनीयस ज्ञा अथवा धोरमिति क्रियाविशेषणम्। तदाभावप्रधानो निर्देशः। अथवा न विद्यते धीरो

नास्मिन विषये यस्मात् सकाशात् इति व्युत्पत्त्या खेदविशेषणम् अथवा अधी: विरहे

वेदनावशाद्वुद्धिहीना सती अ विष्णुरूप' त्वामनुखेद विन्दतीत्यनुभव भवन्निमित्त-

खेदमनुभवतीत्यर्थः। व द्धिहीनत्व सर्व श्लाध्यचन्दनेन्दुनिन्दकत्वादवगन्तव्यम्।

अथवा अधीरमिति मन्दपवनविशेषण वा तदा अधीर चश्चलमित्यर्थः। विरहिणां प्रतिकूलमिति वा एतादश मलयसमीर दक्षिणपवन व्यालानामुरगाणां निलया आदा- सभूता ये मलयद्र मास्ते मिलनेन सम्पकेंण हेतुना गरलमिव विषिव "क्षवेड़स्तु गरल विषमित्यमरः" कलयति मनुते यथा सप सम्बन्धाद्विषमिव प्रतिकूलतया पश्यति तथा मलयानिलमपीत्यर्थः। चन्दनतरुषु व्यालास्तिष्ठन्तीति लोकप्रसिद्धिः। मिलनेत्यत्र इषुपध लक्षणक प्रत्ययान्तान्मिलशव्दात्करोति णिचि ल्युट् प्रत्ययः। अथवा घन। ठक प्रत्ययान्मिलशव्दात्पूर्व प्रक्रिया ॥ १।।

गीतगोविन्दे ( १४८ )

अविरत१ निपनित मदनशरादिव भवद्वनाय विशालम । स्वह दयमर्मणि वम करोति सजलनलिनीदलजालम्॥२॥।

॥ सर्वाङ्गसुन्दरी॥

सा राधिका स्वह् दयमम्मणि सजलनलिनीदलजाल वमसन्नाह करोतीति वाक्यार्थः। असमस्तरूपकमिव।

नलिनी स्थात्पङ्कजिनी पझ्मिनी च सरोजिनी। कट्ट' वर्मसन्नाह' विशाल पृथुल महत् ॥

इत्यमरः। उत्प्रक्षते अविर्तनिपतितमदनशरादिव भनदवनायेति। तस्या: हदये भवान् तिष्ठति हृ.दय' च, कामो विध्यति म्म स्थलत्वात्। ह्,दयव्यवधानच् भवतोऽपि वधः स्ादिति भवद्रक्षणार्थ सा सन्नह्यत इत्यर्थः । एतेन भवद्रक्षार्थमात्मनिरूपे निरपेक्षा वृत्तिस्तस्या इति सूचितम्। गात्रे निपतित इति धनुषश्चूतो जेया। नतु गीते स्फुटितः। गीते स्फुटितस्य वाणस्य सन्नाहेन परित्रातुमाशङ्कयत्वात्। किम्बा निपतिते इति भावे क्तः । अविरत निपतित निपातन यस्थ इति विग्रहः ॥ ६॥

॥ श्रु तिरञ्ञनी॥

अविरवेति। हे माधवः : सा राधिका अविरतमनवरत निपततितः समागतो यो मदनशरः कामबाणः तस्मात्सकाशात् शरादितिजातावेकवचनम्। निपतितमिति भावे निष्ठा । भवतः निरन्तर निजह दयस्थितस्य तव अवनाय स रक्षणाय व विशाल विपुल

नलिनीदलानां नलिनीपलाशाना जाल समूह तत्र जलसाहित्य जलानां निविड-

१। छ. अविरल।

(१४६ ) चतुर्थः सगः

कुसुम विशिखशरतल्पम नल्प बिलासकला कमनोयम। व्रतमिव तव परिरम्भसूखाय करोति कुसुमशयनीयम् ॥३ ॥

सम्बन्घद्यातनार्थमवगन्तव्यम्। स्वस्थ हृदय सव नाम्नो वृत्तिमात्रणस्वभाव इति

पुंद्भावः। तदेव मम जीवनस्थान' ह्दयस्य ममणि वा चर्म' कवच' करोति, हदयास क्भ वदवनाय जलजाल कबचोकरोतीत्यर्थः। अत्र अवदनाय वर्म करोति इत्युतप्रक्षया राधाया: प्राणेभ्योऽपि कृष्णे प्रमातिशयरूपवस्तुप्रतीतेरल कारेण वस्तुध्वनिः ॥२॥

॥ सर्वाङ्गसुन्दरी॥

सा राधा कुसुमशयनीय® पुष्पशय्यां करोतीति वाक्यार्थः। कीदश अनल्पविलास- कलाकमनीय, अनल्पबिलासकलासम्भोगशृङ्गारः इत्यर्थादधिगन्तव्यम। विरहे तव

शरशय्या यत इत्युत्प्रक्षते, कुसुमविशिखशरततल्पन्रतमिवेति। ननु कामशरशय्याख्य

व्रतमतिदुष्कर जीवनसन्देहोत्पादकत्वात्ततिकमर्थ तत्र श्रद्धते इत्याह। तव परिरम्भ-

सुखायेति। दुष्प्राप हि तस्चालिङ्गनसुखं विना तपसा न लभ्यते इत्यभिप्रायः ॥ ३ ॥

। श्र तिरञ्जनी॥

कुसुमेति। हे माधव ! सा राधिका अनल्पा बहुला ये विलासा: विभ्रमास्तदथा याः कला: शिल्पिकर्माणि तः कमनीय रमणीय बिलासानुकूलचित्रकम समेतमित्यर्थ:। एतादश कुसुमशयन पूर्व भवद्विरचितप्रसूनशय्यां कुसुमविशिखस्य मन्मथस्य शरतल्प कुमुमरूपवाणनिमितशय्यारूप व्रतमिव तव परिरम्भसुखायालिङ्गनसौख्याय करोति। यथा लोके कश्चित् क्षिप्रमेवेश्वरप्रसादाद्यारामत्वात्सुखसिद्ध यर्थ, असिपत्र शयनादिकठोरव्रताचरणमीश्वरमुद्दिश्य करोति तथेयमपि सहजकुसुमशयन भवत परि-

गीतगोविन्दे (१५०)

विधुमिवविकट बिधुन्तुददन्तद्लनगलितामृतधारम् ।।४।।

रम्भमहाफलाय मदनशरतल्परूप व्रतमित करोतीत्यर्थः अत्र व्रतमिवेत्युत्प्रक्षया लौकि- कव्रताचरणकर्त्त साम्यप्रतीतेरलङ्कारेणालक्का रध्वानिः ॥ ३ ।।

। सर्वाङ्गस् न्दरी ।।

इतः पद्चतुष्टयेन राधिकोन्मादावस्था प्रतिपाद्या। तल्लक्षणम् श्वासप्ररोदनोत्कम्पवसुधोल्लेखन रपि। व्यापारो जायते यत्र स उन्मादो निरुण्यते॥

आनन कमल सा बहतीति वाक्यार्थः। न केवल कुसुमशयनीय करोत्येवंरूपश्च शब्दार्थः। आननकमलमति आनन कमलमिवेति विग्रहः। कीदशं दलितविलोचन- जलभर दलितो युक्तो विलोचनजलधरो यत्रेति विग्रहः। अत्रोपमामाह-विवुमिव- विकट विधुन्तुददन्तदशनगलितामृतघारमिति विकटस्य विधुन्त दस्य राहोर्दन्तदलनेन चर्व णेन गलितामृतधारो यत्येति विग्रहः "विकटः सुन्दरः प्रोक्तो विशालविकरालयोः" इति विश्वः॥ ४॥ । श्रु तिरञ्जनी ।। बहतीति हे माधव ! सा राधिका विगलित शस्त यद्विलोचनजल भवद्विरहो त्पन्नाश्र जलं तस्या अधर गलिताश्र कमित्यथः। तथाप्युदार तादृगवस्थायामापे दर्शनयोग्यमित्यर्थः। एताद्शमानन कमलमिव आननकमल' कर्म विधु चन्द्र तुदति व्यथयतीति बिधुन्तुदो राहुः विघुरूपोस्तुद इति खसि इत्यनव्ययस्येति मुम। विकटो सयक्करः स चासौ विधुन्तुदश्चेति। तस्य दन्तदल-

१। कर. विदलित। बहति च चलित इति पाठान्तरम् ।

(१५१ ) चतुर्थः सर्गः

विलिखति रहसि कुरङ्गमदेन भवन्तमसमशरभूतम्। प्रणमति मकरमाधो विनिधाय करे च शरं नवचूतम ।।५।।

नग छिताः सस्ता: अमृतधारा: सुधाधारा: यस्माच्तादृश बिघु चन्द्रमसमिव बहति धत्त। अन्र उपमानोपमेयसाधारणधमवादीना चतुर्णामुपादानात् पूर्णोपमालङ्कारः। तेन च भवद्वियोगेन सा निरन्तर दुःखाक्रान्ता इवास्तु इति वस्तु व्यज्यते इत्यलङ्कारेग ध्वनिः। तेन च त्वया शीघूमनुग्राह्येत्यनुरणितवस्तुध्वनिः ।।४ ॥

।। सर्वाङ्गसुन्दरी ॥

सा राधा भवन्त रहस्येकान्ते कुरङ्गमदेन कस्तूर्य्या विलखतीति वाक्यार्थः। कीदशम् असमशरभूत कामतुल्य कामसदृशब्यवहारसुन्दरे प्रोक्तारमाह। मकरमधो विनिधा- येति "मकरो यादसां भेदे निधिराशिप्रभेदयोः" इति मेदिनी। करे च शर नत्चूतमिति। विनिधायेत्यवगम्यते । नूतनाम्रकुसुम करे शरमप यित्वेत्यर्थः। लिखित्वा किं करोती- त्याह। प्रणमतीति। भगवतोऽन्यः कामदेवो नास्तीति कृत्वा "ननु बन्धूकपुष्पसदृशः खलु कामदेव इत्यस्त्यागमः। तत्कथ कुरङ्गमदेन विषद्टशेन कामदेवलिखनमुच्यते।" विरहावस्थायां मनस्थितचित्तता असूचनार्थ गरिकादिना कामदेबलिखन नोक्तम् ॥ ५ ॥

॥ श्र तिरञ्जनी ।।

विलिखतीति। हे माधव ! सा राधिका रहसि एकान्ते अन्यथा परिहासः स्यादिति भावः । अनेन तदेकायत्तचित्तता सूचिता। कुरङ्गमदेन कस्तूरिकया कृष्णकस्तूरिकयोः सावर्ण्यात् कुरङ्गमदेनेत्युक्तमवगन्तव्यम्। असमशररूप' शतकोटिकन्द्प'समानतेजस' भूतमिति केषुचिन् पाठः तदाप्ययमेवार्थः। वियोगदशायामुभयोरपि चित्तमोहकरत्वात्

गोतगोविन्दे (१५२ )

प्रतिपदमिदमपि निगदति माधव तव चरणे पतिताहम। त्वथिविमुखे मयि सपदि सुधानिधिरपि तनुते तनुदाहम।। ॥ ६ ।

तथारूपणमित्यवगन्तव्यम्। एतादश भवन्त त्वां अधो भूभागे विलिखति मकर च लिखति केतकेन निर्मातीत्यर्थः। अधो इत्युदयव्ययपक्षे भवन्त लिखति, फलकादाविति शेषः। अथो अनत्तर मकर लिखतीत्यन्वयः। करेग नवचूत नूतनसहकारकोरकरूप शर वाणी च निधाय निक्षिय प्रगमति शरेण मां प्रहरति प्रणाम करोतीत्यर्थः। लोकेऽपि हि व्याधक प्रति नमस्कार सन्तुष्टत्वादितिभावः॥५ । सर्वाङ्गसुन्दरी । हे माधवः ! सा राधा तव चरणे पतिताहमिति प्रतिपद' निगतीति वाक्यार्थः। न केवल लिरखांत प्रणमति च। इत्येव रूपोऽपि शब्दार्थ: । कथ मम चरणे निपतितासी- त्यादि त्वयि विमुखे इत्यादि ॥ ६ ॥ ।। श्रु तिरञ्षनी ॥ प्रतिपद्मिति। हे माधव ! सा राधिका न केवल प्रणमति इद वक्ष्यमाणमपि प्रतिपद प्रतिक्षणं निगदति वक्ति। उक्तप्रकारमेव अभिनय दर्शयति माधवेते । हे माधव ! राधाकत्त क सम्बोधनमिदम्। अह तव चरणे पतिता दण्डवन्निपतितास्मि प्रसीदेति शेष: अन्यथा त्वयि विमुखे पराङ मुखे सति सपदीदानीमेव न तु कालान्तरे इति भावः अनेन कृष्णस्यालौकिक निग्रहानुग्रहसामर्थ्यं द्योतयति।

सुधानिधि: अमृतकर: चन्द्रोडपि किमुतान्य इत्घर्थः । मयि विषये तनुदाह शरीर ताप तनुते विस्तारयति। एवं प्रकारेण सा निगदतीत्यन्वयः। अत्र श्रीकृष्णस्य व मुख्ये सति तापापनोदनसामर्थ्यश्ापि एक कवस्तुनः तापकारित्वप्रतिपादनरूपवस्तुना तत्साम्मुख्ये सति सर्वस्थापि हिताचरणरूपवस्तुप्रतीते वस्तुना वस्तुध्वनिः । तेन श्रीकृष्णस्यालौकिकमहिमा सम्पन्नत्वरूप वस्तु व्यज्यते इत्यनुरणितवस्तुध्वनि ॥ ६ ॥

(१५३ ) चतुर्थः सगः

ध्यानलयेन पुरः परिकल्प्य भवन्तमतीव दुरापम्। विलपति हसति विषीदति रोदिति चश्चति मुश्चति तापम्॥७।।

। सर्वाङ्गसुन्दरी ॥।

ध्यानलयेन भवन्त पुरः परिकहण्य विलपत्येव मा विद्धि योजना। 'स्याचित्तभाव- नाध्यान मानस काग्रतालयः ।" कथ ध्यानलयेन पुरः परिकल्पयति न पुनः साक्षा- त्कुरुत इति दुरापमिति विलपतीति। हे कृष्ण! जन्मान्तरे याभिस्त्वमाराधितस्ता एव ते सुभगा: युक्ताः । न मया जन्मान्तरे त्वमाराधितस्तत्कथमत्रागतोऽसि परिदेवन करोती- त्यर्थः। "विलापः परिदेवनमित्यमरेः॥" हृसतीति कि परिदेवनेन कष्टादय प्राप्तो निर्भ तव्यमान पुनर्यास्थति शृङ्गारप्रकाशक हास करोति। यदुक्त-"हासो भवति शृङ्गारादिति विषीदतीति प्रत्यक्षगतो भवानालिङ्गनादिक न करोतीति कृत्वा रोदतीति।

अनन्तरोक्तकरणात् सा प्रेमावलोकनमपि न कुरुते किन्तु क्रन्दतीत्यर्थः । रोदन हि नायकवशीकरणे परमो मन्त्रः। "रोदितमुदितमस्त्र' योषितां विग्रहृष्विति" माघे।

वश्चतीति स्थानान्तर गच्छति। निरनुक्रोशस्थ नायकस्य पाश्व स्थिता कि प्रयो- जनमितिकृत्वा मुश्वति तापमिति चिरकालदर्श नातू सम्भाषणादिक न कुरुते क्षणात् क्षीण तपः सव" करिष्यतीति कृत्वा किलकिश्चितनामाय भावः। यदुक्त नाट या लोचने-

लीला विलासो वि्छित्तिषिंभ्रमकिलकिश्चितम्। मोट्टायित कुट्टमित वि्धोको लालत तथा। विहतिं चेति विज्ञया दशस्त्रीणां स्वभावजाः । इति शुष्करुदितभयह्वासश्रममूर्च्छादुःखरोगाणां सकरकरण किर्लाकिश्चित ज्ञेयम्॥ ७॥

गीतगोविन्दे (१५४ )

।। श्र तिरञ्ञनी ।।

ध्यानेति। हे माधव! सा राधा अतीव दुराप योगिभिरण्यगाग सवन्त तां ध्यान नाम चित्तस्य विषयान्तरसञ्चारपरिहारेण एकस्मिन्नेव वस्तुनि स्थिरीकरण तेन हेतुना लय: ध्येयवस्तुसमागमः तेन हेतुना पुरः अप्रभागे परिकल्य असन्निहितमपि त्वां ध्यानेन सन्निहित कृत्वेत्यर्थः। अथवा हे माधव ! ध्यानेन भवचिन्तनेन लयः भवद्-

व्यतिरिक्तविषयान्तरस्य क्षयः तेन हेतुना भवन पुरः परिकल्व्य पुरः परिकल्पन च

भवद्विरह्वेदनाविभ्रान्तिवशात् विशुद्धा: चेष्ठा: करोतीति शेषः। अतएवाह विलप- तीत्यादि। हे माधव! सा राधिका विलपति भवद्विरह्वेदनावशात्। श्रीतृ णां कर्ण- शूलाय मानानि वाक्यानि वदतीत्यर्थः। विषीदति भवद्विरह्वेदनावशादेव भूमौ परिषीदति चिन्तयतीत्यथः। पा घध्मा इत्यादिना सदेः सीदादेशः । रोदिति विरह-

शोकात् सखीनां पुरः अश्र जल निषिन्चतीत्यर्थः। रुदादिभ्यः सर्वधातुक इड़ागमः भ्रमति वेदना वशादेव इतस्ततः पय्यदतीत्यर्थः ताप क्षणमात्र देहदाह च सु्चति सुखावस्तितेवाभातीत्यर्थः । अत्र विलपतीत्यादितुल्यघम: प्रणयि वस्तुवियोगजात निति- समेतजनौपम्यस्य गम्यत्वाद्दीपकालङ्वार :-

प्रस्तुताप्रस्तुतानां च सामर्थ्यस्त ल्यधमतः। औपम्य गम्यते यत्र दीपक तन्निगद्यते।।

इति लक्षणात्॥ ७ ॥

( १५५ ) चतुर्थः सगः

श्रोजयदेवभणितमिदमधिक' यदि मनसा नटनीयम्। हरिविरहाकुलवल्लवयुवतिसखीवचन पठनीयम् ॥ ८॥ आवासो विपिनायते प्रियसखि मालापि जालायते तापोSपि श्वसितेन दावदहनज्वाला करालायते।

।। सर्वाङ्गसुन्दरी

यद्यधिकम् अधिकमिति क्रियाविशेषणम्। मनसा नटनीय तदेव जयदेवेन भणितम्। हरिविरहाकुलवल्लवयुवतिसखीवचन पठनीयमित्यर्थः। शेषमर्थ श्लोकेन सूचयति ॥ ८ ।।

। श्रू तिरञ्जनी ।।

श्री जयदेवेति। हे जना: हरे: श्रीकृष्णत्य विरहेणाकुला धिकचिन्तिता या वल्लवयुवति सा राधिका तस्या: सखो तद्वचनरूप' श्रीजयदेवेन भणितमिद' समनन्तरमेव वर्णितगीतम् अधिक यथा तथा मनसा यदि नटनीयम् अभ्यासाह" यदिस्वात्तहिं पठनीयम। सर्वदा गेयमित्यर्थः॥८ ।।

।। सर्वाङ्गसुन्दरी॥

हे श्रीकृष्ण! सा राधिका त्यद्विरहेण हरिणीरूपायते इति योजना। हन्तेति विषादे

"हन्तहष" डन्तकम्पायां वाक्यारम्भविषादयोरित्यमरः।" हरिणी रूपायत इति मृगी-

१। तापो निःश्वसितेन इति पाठन्तरम ।

गीतगोविन्दे (१५६ )

सापि त्वद्विरहेण हन्त हरिणीरूपायत हा कथ

कन्दर्पो 5पि यमायत विरचयन शार्दूल-विक्रीड़ितम॥। २।।

रूप इवाचरतीति श्लेषोक्त्या पाण्डुवर्णापीत्यर्थः। कथ' हरिणीरूपायत इत्याह।

आवासो वसतिस्थानमरण्यायते सुरतचेष्ठाराहित्येन दुःखजनकत्वात्। प्रियसखी

मालापि जालायत इति दुःखेनात्मान राधिकां व्यापादयिष्यतीति मत्वा सखीभिर-

वृत्त त्यभिप्रायः स्वच्छन्दगमनप्रतिरोधात्। आनायः पुसि जाल स्थात्।" "मालातु श्रणिराबलिः। तापोडपि श्वसितेन तथा सन्तपति यथा वातेन वनाग्नेरुल्का निर्गच्छन्ती- त्यर्थः। "दवौ दावौ वनारण्य वह जन्महरौभवावित्यमरः।" श्वसितेन यस्ताप इति वा, हा कथ' कन्दर्पोडपि यमायते। विरचयन शार्द् लविक्रीडितमिति हेति विषादे। "हावि-

षादशुचात्तिषु" ३त्यमरः। कथमिति महदेतदनुचित प्राणास्तु चेष्टादिनेत्यभिप्रायः।

पदेनानेन हरिणा इव राधाया: प्रिये दृढानुरागो दर्शितः । कृष्णे च पशुत्व सस्नेहायां

राधायां विस्नेहव्यवसायकत्वात्। वृत्तं चास्थ शाद लविक्रीड़ितम्। "सूर्य्याश्व मसज

स्तता: सगुरवः शाह लविकीडितम् ॥२ ॥

। श्रु तिरञ्जनी॥

सखी प्रकारान्तरेणापि राधा विरह्वेदनां कृष्णाय कथयति। हे श्रीकृष्ण ! त्वद्-

(१५७) चतुर्थ: सर्ग:

विरहेण भवद्वियोगेन हेतुना तस्याः आवास: क्रीडागृह विपिनायते अरण्यानीवा- चरति। "कर्त्त :क्यङ स लोपश्च" (३-१-११) इति क्यङ। अकृत् साब धातुकयो (७४-२५) रिति दीर्घ:। एवं सर्वत्र प्रक्रिया। त्वद्विरहेण इत्यस्य सर्वत्रान्वयः अवगन्तव्यः।

किं च प्रियसखीनां माला समूहोडपि अत्यन्तरङ्गताप्रकाशनार्थ प्रियग्रहणम् अथवा सरव दा-आनुकूल्याचरणसूचनाद्वारा विरहस्य अतिदुःसहसूचनार्थ जालायते सव दिशो बन्धवागुरेवाचरन्ति।

तथा ताप: शरीरदाहोऽपि श्वसितेनोपोद्वोलकनिःश्वासवातेन दावदहनस्य बन- हुताशनस्य तत्र दावशब्दो वनबह्निशब्दवाचकः वनवाचकश्च। यदा वनवह्निवाचकः तदा करीकलभव शकरीरादिव द्रष्टव्यम्। पवन पक्षे तु सुगमम्। "वने च वनवह्ौ च दवदावौ प्रकीत्तिताविति।"

• ज्वालाया: करालः भयक्कर: दावदहनश्रासौ ज्वालाकरालश्चेति स इवाचरतीति। तदनन्तरमाचार प्रत्ययः । अथ सा राधिकापि वनरूपवासाद्यनुगुणसूचनार्थोऽपि शब्द: हरिणीरूपायते मृगीस्वरूपमिवाचरति। हन्त खेदे हा कष्टमित्यर्थः। सकल श्वर्य्य- सम्पन्नायामपि राधायां कथमेव विधा दुरवस्था खेदश्च इति दन्यभावः । एवं सामृगी सम्पाद्य च तदनिष्ठकरमृगयुमपि घटयति। कन्दर्प: कामोडपि उक्तसमुच्चयार्थोऽपि

शब्द:।

यद्वा नानाविधशृङ्गारचेष्टोपदेष्कृत्वहेतु गुरुकल्पस्य कामस्य शमनकर्माचरणमयुक्त मितिद्योतनार्थमपिशव्दः।

गीतगोविन्दे (१५८ )

। नवमः प्रबन्धः ॥ देशाख्यरागेण गीयते

स्तनविनिहितमपि हारमुदारम सा मनुते कृशतनुरि भारम् । राधिका तव विरहे केशव ॥ ध्र वम् ॥ १ ॥

शाई लो नाम व्याघ:। "शार्द लद्विपिनौ व्याघू" इत्यमरः तस्य विक्रीड़ित शाह लविहारकल्पशरप्रयोगमित्यर्थः । विरचयन् कुर्व न् यमायते यमकल्प व्याध इवा- चरति। हा कष्ट मातृकल्पायां तस्यां राधायां कृष्णसुतप्रद्य स्नरूपकामस्य एतादृशकर्मा- नुचरणस्य अनुचितत्व सूचयिता। हा कथमित्युक्तमवगन्तव्यम्। अत्र क्यडि अर्थादौ- पम्ये प्रतीतेरुपमाभेद: तदुक्तम्- इव्यदिलोपे द्विबिधनाम क्वचिच्च क्यडि। तथाणि समासे सप्तधैषा प्रकीर्त्तिता ॥ इति ॥

एषु उपमेयार्थः। तथा च यथा लोके दयावता दूरवस्थामृगीमुच्यते तथेय दुरवस्था शीघ मुक्तव्या इति व्यज्यत इत्यलकारेण वस्तुध्वनिः। शार्द लविक्रीडितमित्यत्र अस्थापि वृत्तस्य शाद लविकीड़ितत्वात कघेश्चात यर्यमनुसन्धेयम्। "सूर्य्याश्व मसज- स्तता:सगुरवः शार्द लविक्रीड़ितम्" इति लक्षणात्॥ २॥

॥ सर्वाङ्गसुन्दरी ॥

हे हरे! हे केशव ! तव विरहे सा राधिका स्तनविनिहृतमपि हार भार मनुतेति योजना। विरहे निष्फलत्वादनङ्गरसस्याभार हारस् भारत्वम्॥। १ ॥ ।।श्रु तिरञ्षनी॥।

तस्य दुरावस्थामेव वर्णयति। स्तनेत्यादिना देशाख्यरागेण गीयत इत्युक्त तस्या- यमभिप्रायः। मित्रष्पपि मित्राण्यपि रागोड्यस्त तिसूचयितु तथोक्तमित्येवमवगन्त- व्यम् । रूपतालेन गेयम्। तलक्षण तु द्र त द्व यर्द्व'विरामान्त' रूपक परिकीत्तितमिति।

(१५६) चतुर्थः सर्ग:

सरसमसृणमपि मलयजपङ्कम। पश्यति विषमिव वपुषि सशङ्कम् ।। २॥।

तत्र राधिकेत्यारभ्य केशवेत्यन्त ध्रवपदम। हे केशव ! कृशा विरह्वेदनया दुर्वला तनुर्य स्थाः सा। कृशा राधिका कृशतनुरिति विशेषण वा त्वद्विरहे विश्लेषे सति स्तनविनिहित' कुचयोरल कृतम उदारमत्युन्नतमपि ह्वार मुक्ताहार भारमिव मनुते बध्यते भवच्चित्तानुरञ्जन कप्रयोजनस् हारधारणस्य भवत् विश्लेषणन रर्थक्य मन्यत इति भावः। उदारमपित्यत्रापि शब्दः । इतिरेषां तु भूषणानां धारणेडशक्ति: क मुतिकन्याय- सिद्धृति सूचनार्थः ॥ १ ॥ ॥ सर्वाङ्गसुन्दरी ॥

मसृणस्निग्धचन्दनपङ्क वपुषि सशङ्क यथा स्वादेव विषमिव पश्यतीत्यर्थः। "चिक्कणं मसृण स्निग्धमित्यमरः"॥ २॥

।। श्रुतिरञ्षनी ।।

सरसेति। हे केशव ! तव विरहे सा राधा सरसः द्रवसहितः। "शृङ्गारादौ विषे वीये गुणे रागे द्रवे रसे" इत्यमरः । स चासौ मसृणः स्निग्धश्च अनेनातिग्राह्यत्व- मुक्तम्। एतादृशमपि मलयजपङ्कः चन्दनरजः वपुषि शरीरे विषमिव कालकूटमिव सशङ्क कदावा मारयिष्यतीति शङ्कासहित यथा तथा पश्यति आलोचयति। तात्कालिक तापनिवर्त्त कमपि चन्दन विषमिव नेच्छतीत्यर्थः ॥ २ ॥

गीतगोविन्दे (१६०)

श्वसितपवनमनुपमपरिणाहम। मदनदहनमिव बहति सदाहम ॥३॥

दिशिदिशि किरति सजलकणजालम्। नयननलिनमिव विगलितनालम।। ४॥

। सर्वाङ्गसुन्दरी ।।

दाहसहित निःश्वासवात कामग्निमिव दहतीत्युनप्रेक्षा। सन्तप्तान्तःकरणानां निःश्वासोऽपि सन्तव्त एवेत्यभिप्रायः। अनुपमपरिणाहमिति। अनुपमः परिणाहो यस्य इति विशालमित्यर्थः। "परिणाहो विशालतेत्यमरः ।"॥ ३ ॥

॥ श्र तिरञ्जनी ।। श्वसितेति। हे केशव तव विरहे सा राधिका श्वसितपवन निःश्वासवातम् अनु- पमम्। आत्ममविस्तार सर्वाङ्गीणमित्यर्थः। मदनदहनमिव हुताशनमिव सदाह'- सताप यथा तथा बहति धत्ते। तव विरहे निरन्तररसजातनिश्वासपरम्परा तु तिष्ठतीत्यर्थः॥ ३ ॥ । सर्वाङ्गसुन्दरी ॥ नयननलिन दिशिदिशि किरति विक्षिपतीत्यर्थः । किमिह जालकणिकायुक्तमित्याह। विगलितनालमिवेति। विच्छिन्ननाल हि पद्म सस्त्व भवतीत्यभिप्रायः। नयननलिन- मित्यत्र कालभेदादुभयपदार्थ प्राधान्य द्रष्टव्यम्। नयननलिनमिवेति गृह्यापारादि- समासातपूर्व पदार्थप्राधान्यम् नलिनमेव नयनमिति विगृह्य मयूरव्य सकादिसमासात् उत्तरपद्प्राधान्यम्। अत्र पूर्व पदार्थप्राधान्ये सजलकणजाल, विशेषमुत्तरपदार्थप्राधान्ये विगलितनालमितीत्थ सर्वमनवद्य यच् किरतीत्यस्यानन्तरमिव शव्दे प्रष्ठव्य इति धृतिदासः । प्राह तत् सम्यक। किरतीवेत्यत्र व शव्दमन्तरेणा यतीतः ॥। १ ।।

(१६१ ) चतुर्थः सर्गः

नयन-विषयमपि किशलयतल्पम। गणयति१ विहित-हुताशविकल्पम् ।।५।।

।।श्र तिरञ्षनी॥।

दिशि दिशीति। हे केशव! सा राधिका विगलित' अपगत' नालं वृन्ताबन्धन यस्य तत्तादशम्। इद तु दग्धीकरणसामञ्जस्यायोक्तमित्यवगन्तव्यम्। नयनपक्षे नालपदेन नयनसौष्ठवापादकशोभाविशेषो ग्राह्यः । एतादृशं नयननलिन नेत्रपद्माख्य कम जलकणा अश्र विन्दवः तेषां जाल समूहः तत्सहित यथा तथा। दिशिदिशि प्रति- दिशं किरणवद्क्षिपतीव । नखाग्र रश्र विन्दुप्रक्षेपपूर्व क त्वदागमनमाग दिशावलोकन कुर्व तीव स्थितेत्यर्थः। सजलकणजालमित्येतन्नयनविशेषणं वा विगलितनालमीत्येतत् पत्रावशेषद्योतनार्थ तथा च कमलश्य दग्धीकरणनयनोपमानत्वं समञ्जसं भवति। भवदागमनपर्य्यन्त गलिताश्र धार वास्तु इति तात्पर्य्यार्थः ॥४॥

चक्षुलोचनमपि पल्लतशय्यां तस्यां वहिभ्रम करोतीत्यर्थः। "तन्प' शव्याद्ृदारेषु"

।श्रु तिरञ्जनी।

नयनेति। हे केशव ! सा राधिका तव वियोगे नयनविषयमपि नेत्रगोचर पुरतः परिदृश्यमानमित्यर्थः किशलयतल्प' पल्लवशयन विहितः। प्रज्वलितः यो हुताशनः बह्ि: तत्कल्प गणयति कल्पयतीति केषुचित् पाठः। पल्लवानामरुणत्वादुद्दीपकत्वम्। तापकारित्वाच्च हुताशनसाम्यमवगन्तव्यम। तव त्रियोगे सुखनिद्राया अभावात् शयन- मपि नाङ्गीकरोतीति तात्पर्य्यम्। अनेन चतुर्थ्यवस्था सूचिता ॥। ५॥

१। छ. कलयति।

गीतगोविन्दे ( १६२ )

त्यजति न पाणितलेन कपोलम् । बालशशिनमिव सायमलोलम्॥ ६ ॥

हरिरिति हरिरिति जपति सकामम्। विरहविहितमरणेव निकामम् ॥७॥

।। सर्वाङ्सुन्दरी ॥

सा पाणितलेन कपोल न त्यजतीति योजना। उपमामाह। वालशशिनमिय सायमलोलमिति साय काल एव चश्चलत्वे तु हस्तावृतत्वात् कपोलस्यार्द्ध भागदर्शनात् बालचक्र उपमानत्वेनोपात्तः। अताम्रत्वात् पाणितलस्य सन्ध्यायामाविरहपाण्ड त्वात्। कपोलस्य चन्द्रेण साम्यम् ॥ ६ ॥

। श्र तिरञ्जनी॥

त्यजतीति। हे केशव ! सा राधिका स्वयं शुक्लपक्षादिमसाय काले आलोलम् अचश्चलम् स्थिरमिति यावत् बालशशिनमिव असम्पूर्ण चन्द्रमिव यथा शुक्लपक्षादि- मसाय कालो बालचन्द्राविनाभूतः तथा राधापि भवद्वियोगमारभ्य करतलाविनाभूत- कपोला जातेत्युपमा। अत्र वदनस्य परिपूर्ण चन्द्रकल्पत्वात्तद कदेशकपोलस्यापि चन्द्र कदेशसाम्य युक्तमिति बालशशिनमिवेत्युक्तमवगन्तव्यम्। यद्वा कपोलनिधान व्यग्रहस्ताप्रभागस्य वालशशिकल्पत्वात् तदाक्रान्तकपोलभागस्य वक्राकारत्वात् तस्थ बालशशिसाम्यमवगन्तव्यम्। अथवा साय समये प्राप्ते पाणितलेन कपोल विरह- पाण्डुर' मदग्निनारक्त च गण्डभाग बालचन्द्रमुद्यचन्द्रमसमिव न त्यजतीत्यन्वयः।६ै।

।। सर्वाङ्गसुन्दरी ॥

सकाम काममभिलाष यथा स्वादेव हरिरिति हरिरिति योजना। नरो विरह-

( १६३ ) चतुर्थः सगः

श्रीजयदेवभणितमिति गोतम्। सुखयतु केशवपद्मुपनीतम ॥८॥

विहितमरणे विनिकाममित्युतप्रक्षा। मुमुषुहिं यथेष्ट हरिरिति स्नरतीत्य- भिप्रायः॥७॥

। श्रृ तिरञ्जनी ।।

हरिरिति। हे केशव ! विरहेण दुरन्त भवद्वियोगेन बिहितमासन्न मरण यस्या- स्ताद्शीव निकामम् अत्यर्थ सकाम भवत्सायुज्याभिलाषसहित यथा तथा। हरि: हरिरित्यनेन प्रकारेण जपति। "महत्यादिसम्प्राते स्मर्त्तव्यो भगवान् हरिरिति" पुराणवचनार्थ मनसि निधाय सर्वदुःखपरिहारित्वेनान्वर्थस जञक भवन्तमेव निरन्तर स्मरतीत्यर्थः । अत्र च सकाम निकाममिति च शब्दतः यो विरोधः। अर्थतः परिहारस्तु दर्शित एव॥ ७ ।

। सर्वाङ्गसुन्दरी॥

इति जयदेवभणित गीत सुखयत्विति योजना कोदशं, केशवपद्मुपनीतम्। हरि- चरणमुपढ़ौकितमित्यर्थः।। ८।।

। श्रुतिरञ्षनी।।

श्रीजयदेवेति। इति पूर्वोक्त कारणेन जयदेवेन भणित गदित केशवस्य पद्चरण- युगलम् उपनीत भक्त्या प्रणीत तस्म समर्पितमित्यर्थः । अथ ध्रुवपदे यत्केशबेति पद तदुपनीत प्रापित तदन्त तमित्यर्थः । एतादृश गीत सुखयतु श्रोतृणां गातृणां चानन्द करोतु इत्यर्थः ॥ ८ ॥

गीतगोविन्दे ( १६४ )

सा रोमाश्चति सीत्करोति१ विलपत्युत कम्पते ताम्यति ध्यायत्युदत्रमति प्रमोलति पतत्युदयाति मूर्च्छत्यपि। एतावत्यतनुज्वरे वरतनुर्जी वेन्न कि' ते रसात स्वव द्यप्रतिम! प्रसीदसि यदि त्यक्तो)न्यथा हस्तक:] ।। ३ ॥

सर्वाङगसुन्दरी॥

हे स्ववं द्यप्रतिम ! अश्विनीकुमा र वच्चि कित्सक द त्व्रीि ्तनु - ज्वरे तव स्थात् कि सा न जीवेदपितु जीवेदेतद्युक्तम्। रसः औषधान्तरसाधितः पारदो ज्ञयः। वस्तुतस्तु रूपेणाश्विनीकुमार सम यदि त्व प्रसीदसि तद तावत्यतनुज्वरे तव रसात शृङ्गारात् सा न जीवेदपितु जीवेदपीतिवाक्यार्थः। किदशी वरतनुः गोपी- सहस्र षु तत्समानात् काष्यस्थितातितस्या रसदानेन रक्षणमुपयुक्तमित्यभिप्रायः। ज्वर- लक्षणमाह रोमाश्वतीत्यादि। शीत्करोति सीदिति अनुकरणात्मकाव्ययशब्दोडय बिलपति परिवेदन' करोति उत्कम्पते। ताम्यतीति ग्लानि गच्छति ध्यायतीति किमपि चिन्तयतीत्यर्थः। प्रमीलति अक्षिणी संगच्छतीत्थर्थः। पतति भूमौ लुठति उद्याति उत्थातुमिच्छतीत्यर्थः । मूच्छति मूर्च्छा' प्रा नोतीत्यर्थः। सन्निपातकज्वरे सर्वा एताः- क्रिया: सम्भवत्येव न कामज्वरेति चिकित्सा सात्विकभागा: केचिज्ज्वरप्रकोपजां क्रियाः ननु सान्निपातिकळ्वरमात्रके रसादान नोचितम्। प्राकृतव द्यहस्तकस्य सम्भवात्।

१। श्रीत्करोति, सीत्करोति ३ति उभयविध: कोषे दृश्यते।

२। "एतावत्यतनुज्वरे वरतनूः प्रोद्योति समूच्छति। स्ववं द्यप्रतिम प्रसोदसि रसा किं सा न जीवेचदा॥ इति पाठान्तरम् ॥ एतादृश्यतनु इति पाठान्तरम्।

( १६५ ) चतुर्थः सर्गः

स्मरातुरां द वतव दयह द्य१

त्वद्ङ्गसङ्गामृतमात्रसाध्याम्। विमुक्तवाधां कुरुषे न राधा- मुपेन्द्रबज्रादपि दारुणोऽसि ॥ ४ ॥

यदुक्त - लं घन घालुकास्वेदो नस्य निष्ठीचन तथा। अवलोहोज्न चैघ प्राक प्रयोज्य त्रिदोषजे॥

इति। अत आह त्यक्तोऽन्यथाहस्तक इति। इति अन्यथा अन्यप्रकारेण हस्तको हस्त- क्रिया हस्तन पानादौषधान्तरदान वद्येन त्यक्तोदानदानेऽव्यौषधस्य विशेषप्राप्ते- रित्यभिप्रायः । कामज्वरपक्षे हस्तको हुस्तक्रिय व तस्या जागर्तति वक्तुमसमर्थो ह्यर्थः। अन्यथेात यदि त्व न प्रसीदसि सीडापे तया त्यक्तमात्रशब्दोडवर्धं रणे" स्त्यक्षते। मरिष्यत इति यावत्। आविभू तबहूपचारात् भविष्यतीत्यत्र प्रत्ययो ज्ञेब:॥ ३ ॥

गीतस्य तात्पर्थ्यारथमाह। यतस्त्वदङ्गसङ्गामृतपात्र साध्यां विमुक्तवाधां न कुरुषे इति वाक्यार्थः। दवतव दयह देत्याप सम्बोधनमश्बिनीकुमारसमेत्यर्थः। वृत्ततोपेन्द्रवजा ख्यम्। "उपेन्द्रवजा प्रथमे लघौ सा।" ॥ ४ ॥

१। ख, द वतव न्दवन्यम्। २। ध. निव त्तवाधाम् । ३। श्लोकस्यास्य श्रु तिरजनी व्याख्या नार्ति।

गीतगोविन्दे (१६६ )

॥ श्र तिरञ्जनी ।।

एवं विरह्बेदनायां विज्ञापितायामचलित ह्,दय श्रीकृष्णमुपालभते। स्मरातुरामिति। द वतवृन्देन देवतासमूहेन वृन्धः नमस्कार्य्यः परमकारुणिकत्वेन सवदेवता सेव्य इत्यर्थः। अनेनागतिकानां त्वमेव गतिरिति सूचितम्। क्वचिन्द वतव द्यह द्य इति पाठः। तदा द वतमिष्ट देवता सा चासौ व द्यश्र स्वनामद्वारा ससारप्रमुखनिखिला- मयनिवर्त्त कागद कार इत्यर्थः । उक्त' च-

अच्युतानन्तगोविन्द नामोच्चारणभेषजात्। नश्यन्तु सकला रोगा: सत्य' सत्य वदाम्यहम् ॥ इति ॥ अतएव वद्यः द वतत्वाद्व द्यत्वाच् तस्व ह. दत्वमित्यवगन्तव्यम्। अथवा दवतव द्य- इति एकपद वा तदा दैवतव दयौ अश्विनौ ततोऽपि हृयः तौ तु व्याधिमात्रमेव निवर्त्तयतः । भवांस्तु संसाररूपमहाव्याधिं च निवत्तयतीत्यतस्तस्य ताभ्यामपि ह द्यत्वमित्यर्थः ।

अथवा द वतव द्यादिवत् हृय एताहश हे उपेन्द्र ! हे श्रीकृष्ण! द वतव द्येतिपदच्छेद- पक्षे हृद इति तदङ्गविशेषण तदायमेवार्थः। हय रोगिण: सेवाकाले परिणामकाले च हित लोके हि सर्वमौषधिजात परिणामकाले हित इद तु सर्वदा इत्यस्य हद्यत्व- मवगन्तव्यम्।

5 एतादशं यत् त्वदङ्गसङ्गामृत भवदङ्गाश्लेषसुधा तन्मात्रसाध्यां अनन्यनिवर्त्य व्याधिकाम्। न तु शरीरायासस पाद्यमूल्काद्यौषधिजालचिकित्सितरोगामित्यर्थः। तत्र मात्रशब्द: गुटिकापरत्वेनापि योजनीयः। वद्यके मात्रशब्दः औषधिपरिमाणे प्रयोगात्। एतेन प्रकृतागद कारत्वस्य प्रयासः सूचितः। एतादृशी राधां विमुक्तबाधां त्यक्तपीडां यदि न कुरुषे क्रियाफलस्य कर्त्त गामित्वादात्मनेपदम्। तहिं वजादप्यधिको बजाधिकः स चासौ दारुणश्रासीत्। वजादप्यधिक कठिनह दयो जातोसि इत्यर्थः। तथा च निखिलनिगम पुराणप्रसिद्धभवदीयपरमकारुणिकत्व व्याहत स्थात्। ततश्र

( १६७ ) चतुर्थः सगः

कन्दप ज्वरस' ज्वरातुरतनो 'राश्चय्य मखाश्चिर' चेतश्चन्दनचन्द्रमः कमलिनी चिन्तासु सन्ताम्यति। किन्तु क्लान्तिवशेन१ शीतलतर' त्वामेकमेव प्रिय ध्यायन्ती रहसि स्थिता कथमपि क्षोणाक्षण प्राणिति॥ ५ ॥

तद्रक्षणाय स शीघूमेव त्वयानुग्राह्या। अन्यथा त्वपकीर्ततिः स्वादित्यर्थः। वजादपि दारुणोऽसीति केषुचित् पाठः न तु सरसः चातुर्थ्यार्थ कविविवक्षितंस्त्रीलिद्गान्त छन्दोविरोधात्। तल्लक्षणम-"उपेन्द्रबजा जतजास्ततोगौरिति।" अस्मिन् वृत्त पादान्ते गुरुद्वय प्रत्येकदारुणोऽसीत्यत्र यद्यपि अन्तो गुरुन भवति "नापदान्तल' घुगु रुत्व' चेति" छन्दो सूत्रात् विकल्पित गुरुद्वयमनुसन्धेयम्।४॥

। सर्वाङ्गस् न्दरी ।।

कन्दर्प ज्वरस ज्बराकुलतनोरस्या: राधायाश्चेतः चन्दनादीनां चिन्तासु स्मरणेषु ताम्यति ग्लापयतीत्याश्चर्य्यम्। उपभोगस्तु हरपराहत एवेत्याक्षेपलब्धोऽत्यर्थः।

"स तापा सज्वरः समौ" इत्यमरः।यद्ेव' कष्टजीवतीत्याह। किन्तु क्षान्तिरसनेत्यादि

अन्यश्वो वा हरिरेष्यतीत्यादि क्षान्तिः । तत्र यो रसोऽनुरागस्तन त्वामेकमेव प्रिय रहसि ध्यायन्ती कथमपि प्राणिति जीवतीत्यर्थः । एकमेवेति एतेनान्यगतिः। त्वामेवेति सूचितम् कीदश त्वां शीतलतर चन्दनादयस्तु शीतलतरः स्वव द्यम्तापहारक इति ब दूया

तव ध्यानम् ॥ ५॥

१। ख. ज्वराकुलननो। २। कन्त्वत क्लान्तिवशेन इतिं पाठान्तरम् ।

गीतगोविन्दे (१६८)

। श्र तिरख्ञनी।

तस्या एव चेष्टान्तर दर्शयति। कन्दपेति। हे केशव! कन्दरपोंण कामेन कृतो ज्वर: कन्दर्प ज्वरः तेन सज्वर: सम्मक तापः। उभयत्र तृतीया तत्कृतेत्यादिना समास:, तेन संज्वरेण आकुला तनुर्यस्वास्तथाबिधायाश्चेति चित्त कर्त्तश्चिर चिरकाल चन्द्रमः कमलिनीनां पटीरसुधाकरपझ्मिनीनां चिन्तासु सुविचारगोष्ठीषु सतीषु सन्ताम्यति ग्लानिनिवत्त कौषधिजाते सम्मवत्यपि ग्लानि जहाति परन्तु अधिकां ग्लानि प्राप्नोतीत्यर्थः ।तेषामुद्दीपकत्वादिति भावः।

तहिं दशमादस्था अस्या: किमित्याशङ्क याह किन्तु इति। किन्तु क्लान्तिविशेन ग्लानि- हेतुना क्षीणप्राणमात्राविशिष्ठा सा राधा शीतलतरम्। अत्यन्तशीतलम् एवमेवाद्वितीय न तु पूर्वोक्त चन्दनादिवत् त्रित्वमित्यर्थः । त्वां भवन्त रहसि एकान्ते बिक्षेपराहित्य- सूचनार्थम् एतद्विशेषणस्थ तावत् मात्राक्षणं मानाक्षणमल्पकालमेव नतु चन्दनादि चिन्तायामिव चिरकालम्। अत्यन्तस योगे द्वितीया। ध्यायन्ती सती कथमपि अति प्रयासेन प्राणिति जीवति एतादाश्चय्य मद्ग तम्। चिरकालमतिशीतलचन्दनादि त्रितय- चिन्ताया अपि ग्लानि न जहाति किल सा क्षणमात्र शीतलमेकाकिनीं त्वां व्यात्वा ग्लानिं जहाति प्राणिति च इत्येतत् महादश्चय मित्यर्थः।

किश्च लोकेहि पोन सदौषधं तापनिवत्त नद्वारा प्राणिनो जीवयति। अत्र तु औषधि- ध्यानात्तापोऽपगच्छति प्राणिति च। सर्वदा त्वदेकायत्तं तस्या जीवनमिति तात्पर्य्यम्। प्राणितीत्यत्र रुदादिभ्यः सर्वधातुक इडागमः। अत्र सामग्र यां सत्यामपि काय्य- मुत्पत्त विशोषोक्तिः। कारणानि विना काव्यस्थोत्प्तश्र विभावना, । तदुक्तम्- कारणानि विना कार्य्यस्योत्पत्तौ स्याद्धि भावना। तत्सामग्यामनुत्पत्तौ विशेषोक्तिनिगद्यते॥ इति ॥ ५ ॥

(१६६ ) चतुर्थः सर्ग

क्षणमपि विरहः पुरा न सेहे नयननिमीलनखिन्नया यया ते। श्वसिति कथमसौ रसालशाखां चिरविरहेण विलोक्य पुष्पिताग्राम् ।।६।।

सर्वाङ्गसुन्दरी।

हे माधव ! नयननिमीलनखिन्नया यया राधया पुरा ते तन क्षणमपि विरहो न सेहे कथमसौ चिरविरहे पुष्पिताम्रां रसालशाखां विलोक्य श्वसिति जीवत्याश्च्य्यम्।त्वां कथ विधाता निमिषो निर्मितः येन कान्ति दर्शन क्षण क्षण निहन्यत इति नयन- निमीलनखिन्नये त्यर्थः । "आम्रश्चूतो रसालोऽसा वित्यमरः।" वृत्त' चास्य पुष्पितामा।" लक्षणं तु-"अयुजि नयुगरेफतो यकारो युजि च नजौ जरगाश्च पुष्पिताग्रा ॥ ६॥

इति श्रीकविराजनारायणदासविरचितायां श्रीगीतगोविन्दटीकायां सर्वाङ्ग- सुन्दर्य्यां विरह्ोत्कण्ठितावण ने सुस्निग्वमाधवो नाम चतुर्थः सर्गः।

श्रुं तिरञ्जनी॥। पुनरपि तस्या एव वृत्तान्त साश्चय्य माह। क्षणसपीति। हे केशव! नयनयोः निमीलित निमेषः भावे निष्ठा तेन खिन्नया भवदरश नप्रतिबन्धकनिमेषदुःखितयेत्यर्थः। एवं विधया यया राधया ते तव विरही वियोगः । विरहलक्षण तु-

कालक्षेपस्तु संप्राप्ते कार्य्यद्वारा विलम्बितः । एकग्रामस्थयोयू नोविरहः सोऽभिधीयते॥।

गीतगोविन्दे ( १७० )

पुरा प्रथमकाले क्षणं क्षणमात्रमपि "अत्यन्तस'योगे द्वितीया" न सेहे न षोढ़। सहे: कम णि लिट।

अतएव तन्मध्येन देशे लिटित्येतदभ्यासलोपौ सा राधका इदानीं तव चिरविरहेडपि चिरकाल विप्रयोगे सत्याप पुष्पिताग्रां संजातपुष्पाप्रभागां रसालशाखामुद्दीपिकां सह कारशाखां विलोक्य वीक्ष्यापि कथ श्वसिति प्राणिति, जीवनहेतुभूतभवत्सन्निधाना- भावेऽपि विरोधिनि च विद्यमाने प्राणधारणस्याश्चर्य्यकरत्व सूरचाययतु कथ शब्दप्रयोग इति भाव:।

अतश्च शीघू त्वया अनुग्राह्या इति भावा। विभावनालङ्कारः। श्वसितीत्यत्र पूर्व वदिड़ागमः । छन्दोऽपि पुष्पिताग्रावृतम्॥ ६्॥

इति श्रीगीतगोविन्दव्याख्याने चतुर्थसग विवरणम्।

(१७१ ) पञ्चमः सग!

पञ्चमः सग:

। साकाङ क्षपुण्डरीक: ।।

अहमिह निवसामि याहि राधा- मनुनय मदवचनेन चानयेथाः। इति मधुरिपुणा सखी नियुक्ता स्वयमिदमेति पुनर्ज गाद राधाम्॥ १ ॥

। सर्वाङ्गसुन्दरी ॥

अस्थां गाथायां अभिसारिका वर्ण नीया। अस्या: लक्षणम्-

लजां हित्वा समाकृष्टा यौवनेन ब्रजेत या। अभिसारगत कान्त कीचिता साभिसारिका॥ इति भरत ॥

पुनरस्या: स्वरूपमुक्तम्- या दूतिका वचनतः स्वत एव वापि गाढस्मरज्वरभरार्त्तिपिपासितेव। निर्याति चल्लभजनाधरपानलोभात् सा कथ्यते कविवर रभिसारिकेति।।

कविवर: सा नायिका अभिसारेकेति कथ्यते। दूतिवचनतःस्वत एव वल्लभजनाधर- पानलोभान्निर्याति। उतप्रक्षते स्मरज्वरपिपासितेव। उत्तरगीतत्य तात्पर्य्यार्थं श्लोकेन

१। दूतिः ह्रस्वान्त यथा रघौ "दूतिसन्दशि ताभ्यः (१८। ५)

गीतगोविन्दे (१७२ )

॥। दशमः प्रबन्धः॥

देशीवराडीरागेण' गोयते

बहति मलयसमोरे मदनमुपनिधाय।

स्फुट ति कुसुमनिकरे विरहिह दयदलनाय। तव विरहें वनमाली सखि सीर्दत॥ ध्रुवम्॥ १ ॥

दर्श यति। उपय्यु क्तवचसा राधिका सख्यनुनीतेन मधुरिपुणा नियुक्ता सखीस्वयमेत्य राधां पुनर्जगादेति वाक्यार्थः किमुकत्वा हरिणा नियुक्ता सखीत्याह॥ १॥

। श्रु तिरञ्जनी ॥

अथ सखी विज्ञापनकौशलेन द्रवीभूतचेता साधवः सप्रसाद तामाह। अहमिति । हे सखि! अह इह वानीरकुञजे नितसासि तिष्ठामि । त्वं तु राध। प्रतियाहि गच्छताम् अनुनय मद्वचन प्रीततिपूर्व भवद्वचनेन प्रार्थयस्वेत्यर्थः । अन्यथा मद्वचनेन अनन्तर मद्वचने तामानयेथा: आनय। अथवा अनुनयपूर्व कमद्वचनपरिपाट येवानुनयेथा इत्यन्वयः। इति पूर्वोक्तप्रकारेण मधुरिपुणा श्रीकृष्णेन सखी नियुक्ता सती प्रेरिता सती पुनर्भू यः एत्य राधासमीपमागत्य राधा स्वयमिद वक्ष्यमाण जगाद उक्तवती i १ ॥

॥ सर्वाङ्गसुन्दरी॥

देशी चराडिरागेण गीयते। अस्या: स्वरूप यथा-

आरब्धमौनमुद्रा निद्राललस घूर्णितनयनाव्जा।

१। ङ. वराडिरागेण। रा. पञ्चमवराडिरागेय।

( १७३ ) पञचमः सर्गः

सुरतार्थिनी निजदयिते देशीवराडी भबेद्गौरी॥ पुनरस्याश्च रूपमुक्तम :-

विनोदयन्ती प्रियमेव' गौरी चामर चालनेन। कर्ण दधाना सुरपुष्पगुच्छ वराङनेय कथिता घराडी।

गीतेनानेन हुरेरुद्वेगावस्था प्रतिपाद्या- यस्मिन म्यमरम्य वानच हर्षाय जायते प्रद्वेष प्राणितव्यडपि य उद्वेग: स्मृतो यथा ॥ इति ।।

हे सखि : तव विरहे बनमाली सीदति। इति सर्वत्र वाक्यार्थः। कदा सीदती- त्याह। मलयसमीरे मलयात् समागतः समीरः अत्र मध्यपदलोपि समासः तस्मिन् बहति सती कुसुमानां निकर: तस्मिन कुसुमनिकरे विरहिणां हदयस्य दलनाय स्फुटति विकासमाने सति किं कृत्बा मदनमुपनिधाय सन्निहित कृत्येत्यर्थः ॥ १ ॥

।। श्रु तिरञ्जनी ।।

इद जगादेत्युक्तम्। तत्प्रकार गीतेन स्फुटयति। बहतीत्यादि। तत्र सखीत्यारभ्य वनमालीत्यन्त घ्र वपदम्। स्फुटार्थ तत्। कस्मिन सति सीदतीत्याका क्षायामाह। बहतीति। हे राधे : मलयसमीरे चन्दनपवने मदन कन्दर्पमुपनिधाय सहाय कृत्वा इत्यर्थः। बहति प्रबहृति वातीत्यर्थः। किश्व विरहिणां हुदयदलनाय कुसुमनिकरे केतकीकुसुमसमूहे स्फुटति विकसति। तव विरहे वनमाली सीदतीत्यन्वयः। यथा लोके राजान समीप निधाय तत च तत् प्रहरणे च विज्म्भमाणे रिपुरिव सीदति। तथा मद्नमहाराज समीपे निधाय तत्तटे मलयपवने तत्प्रहरणे कुसुमविकसने सति तत् प्रत्यथी विप्रयोगी जनः श्रीकृष्णोऽपि सीदति इत्यौंपम्यस्य गम्यमानत्वात् दीपकालङ्कारः

१। 'दयित' च' इति सङ्गीतनारायणे।

गीतगोविन्दे (१७४ )

दहति शिशिरमयूखे मरणमनुकरोति। पतति मदनविशिखे विलपति विकलतरोSति॥२ ॥

यद्वा वनमाली मदनमुपनिधाय वियोगजनितपीडासाक्षित्वेन समीपे विन्यस्थ

सीदतीत्यर्थः॥ १।।

। सर्वाङ्गसुन्दरी॥

दहतीत्यादि। शिशिरा: मयूखाः यस्य तस्मिन शिशिरमयूखे चन्द्रे दहति सति मरणमनुकरोति निश्चेष्टो भवति मृत इति यावन। मदनत्व विशिवः तस्मिन् मदन-

विशिखे कामबाणे पतति सति अतिविकलतरः विलनति। विलापः परिदेवनमित्यमरः। ॥ २ ॥

। श्र तिरञ्जनी॥

दहतीति। हे सखि ! राधे ! तब विरहे वनमाली शिशिरमयूखे चन्द्रे दहति ताप जनयति मरणमनुकरोति मृतकल्पो भवतीत्यर्थः पततीति क्वचित्पाठः । स तु सुगमः किश्च तव विरहे मदनविशिखे पञ्चशरजाते जातावेकवचन पतति प्रविष्टे सति अथवा

एकत्वविवक्षित एकस्न पतति सति किमुत अनेकेषु इत्यर्थः । विलपति हा हतोडस्मीति पतति। न केवल स्यय प्रलपति अपितु विकलीकरोति तत्रत्यान् इतिशेषः। स्त्रविलापेन तत्रत्यान् विकलचित्तान करोतीत्यर्थः। अनेन तस्यावश्यमनुग्राह्मता सूचिता। अत्र

अभूतद्भावेत्यादिना च्व प्रत्ययः । तस्त च वीतिकार: च। विति दीर्घ पदद्वयमेतत् चातिरुहात तब तातिडिति भाष्यकारेण समासनियमनात्। एवं प्रभावतीत्या-

दाव्यूह्दम। तत्तत्व च यन् कि वदादिप्रयोगे ज्ञातव्यम्।२।।

(१७५) पञचमः सर्गः

ध्वनति मधुपसमूहे श्रवणमपि दधाति।

मनसि बलि्तावरहे निशि निशि रुजमुपयाति ॥ ३॥

। सर्वाङसुन्दरी ॥।

मधु पुष्परस पिवन्तीति मधुपाः । भ्रमरास्तषा समूहः, तस्मिन् भ्रमरनिचये शब्दायमाने सति कर्ण मपि दधातीति, कराभ्याम् आच्छादयतीत्यर्थः । बलितः अतिशयेन प्रादुभू तः बिरहो यतस्तस्मिन् बलितविरहे संभक्तविच्छेदे निशायाः मनसि निशि निशि रुजमुपयाति। निशि सुरतकालत्वादप्राय्तसुरतस्य कामपीडा भबती

त्यभिप्रायः ॥ ३।।

। श्रू तिरञ्जनी ॥

ध्वनतीति। हे सखि ! राधे ! वनमाली मधुपसमूहे ध्वनति क कृति कुवति सति श्रवण

कर्ण मपि दधाति आच्छादयति। विरहिणां अ्रमरविरुतस्य कण शूलायमानत्वादिति

भाव: । तथा निशि निशि प्रतिनिश मनसि बलितविरहे प्रवद्धितविश्लेषे सति चरित इति केषुचित्पाठः। तदाव्ययमेवार्थः रुज दुःखम् उपयाति प्राप्नोति रात्रे विरहिणामति-

दुःखकारित्वादितिभावः ॥ ३ ॥

गीतगोविन्दे (१७६ )

वसति विपिनविताने त्यजति ललितधाम । लुठति धरणिशयने बहु बिलपति तव नाम।। ४ ॥

। सर्वाङ्गसुन्दरी॥

वसति विपिनबिताने त्यज्यति ललितधामेति। रुचिर गृह त्यक्त्वा

वनमाश्रयतीत्यर्थः। विरहाकुलत्वादेकत्र स्थित्यभावाद्वितानशब्दोपादानम्। लुठति धरणितरेव शयन तत्र धरणी शयने इति भूमिशय्यां करोतीत्यर्थ। बहुविलपति तव नामेति। तव नामधेयादन्यतरत्व सुखान्न निःसरतीत्यर्थः ॥ ४॥

।। श्र तिरञ्नी।।

वसतीति। हे सखि! वनमाली विपिनविताने वनविस्तारे विस्त्रीर्ण वने इत्यर्थः । वितानग्रहण विरहिणः श्रीकृष्णस्व विरह्वेदनापकरणहेतुभूत यथेष्ठसचारार्थमुक्तमित्य- वगन्तव्यम्। वसति तिष्ठति। न केवल वनवासमात्रम् अपितु ललितधाममनोहरमन्दिर त्यजति त्वां विना ताहशे मन्दिरे किमिति स्थातव्यमिति मुश्चतीत्यर्थः।

अनेन नात्याशक्ति: सूचिता। न केवल विरहे मन्दिरत्यागः अपितु धरणिशयने

भूप्रदेशे लगति विरह्वेदनावशात् गात्रपरिवर्त्तन करोति इत्यर्थः। न केवल भूलुण्ठन- मात्रमपितु तव नामधेय भवन्नामधेय बहु बहुवार बिलपति। हे राधे ! मां त्यकत्वा

गता शीघ मागत्य मामालिङ्य इत्यादिप्रकारेण तव नामग्रहणपूर्वक जल्पतीत्यर्थः। अत्र यथा लोके पुत्रादिवियोगदुःखितः स्व्धामत्यागपूर्व कमतिदुःखकरमहारण्यादौ अटति लुठनादिक च करोति तव्दन् कृष्णोऽपि इत्युपमाध्वनिरूह्यः ॥ ४ ॥

(१७७ ) पञ्चमः सर्गः

भणति कवि जयदेवे विरहविलसितेन । मनसि रभसविभवे हरिरुदयतु सुकृतेन ॥। ५ ।।

सर्वाङ्गसुन्दरी ॥

विरह्विलसितेन कविश्चासौ जयदेवश्चेति कर्मधारयः। कवि जयदेवे भणति सति सुकृतेन मनसि हरिरुदयत्व्रिति योजना। हरितिति विरह्विलापेन हेतुना यदुत्पन्न सुकृत पुण्य तेन गायतां शृण्वतां च ह.दि हरिरुदितो भवत्वित्यर्थः ॥ ५॥

।। श्र तिरञ्जनी।।

भणतीति। विरहृस्य हुरेवियोगरूपश्ृङ्गारस्य विलसित विलास: भावे क्त तेन "इत्थ' भावे तृतीया" विरहृविलसितरूपमित्यर्थः गीतमिति वा शेषः। अथवा सहाथे तृतीया वा कवि जयदेवे भणति वदति सति रभसः गीतश्रवणजनितसन्तोषस्तस्य विभव आधिक्र्य यस्मिन् परिपूर्ण तु हष" इत्यर्थः एतादशे मनसि श्रोतृ णां मनसि अधिकरणे सुकृतेन गीतश्रवणजन्यपुण्येन हरि: गदितः गीतवर्णितः श्रीकृष्ण: उदयतु आविर्भवतु प्रत्यक्षीभवतु इति यावत् तथा च हरिसाक्षात्कारकामिभिरिद' गीतमवश्य श्रोतव्य पठनीय चेति भाव: । तात्पय्य" चाय पश्वपदीप्रबन्धः संकीण प्रबन्धपरिगणनस्थले तस्यापि

संग्रहात् ॥ ५ ॥

गीतगोविन्दे (१७८ )

पूर्व 'यत्र सम' त्वया रतिपतेरासादिता सिद्धय- स्तस्मिन्नेव निकुञ्जमन्मथमहातीरथे पुनर्माधवः। ध्याय स्त्वामनिश' जपन्नपि तव वालापमन्त्रावली भूयस्त्वत्क चक म्भनिभ रपरीरम्भामृत वाञ्छति ॥ २ ।।

शेषार्थ' श्लोकेन सूचर्यात। पूर्व मिति। राधे पूव" यत्र निकुन्जे रतिपतेः कामस्य

सिद्धयः आश्लेषादिकास्त्वया सार्द्धमासादितास्तस्मिन्नव निकुञ्जमन्मथमहातीर्थषु माधबो भूयः प्रचुरस्त्वत्कुचकुम्भनिर्भ रपरिरम्भामृत' वाञ्छलीति वाक्यार्थ: स्थिर भूयश्च भूरि चेत्यमरः। तस्मिन्नेवेत्येवकारोऽवधारणेडपि सिद्धस्थानमिदमेवेति कृत्वा तत्रेव तच्चरतमुद्यतमित्यर्थः। नन्वेतदिति दुर्ललभ कर्म कथमल्पश्रमेण स महातीर्थगमनमात्रेण विनेष्टदेवताराधनेन सम्पद्यत इत्याह। ध्याय स्त्वामनिशमिति त्वमेवेष्टदेवतेत्यभिप्रायः।

इष्ट्देवता च विनामन्त्रेणाप्रत्यक्षा न सवति यदुक्त "मन्त्राधोनाश्च देवता" इत्यादि । जपन्निति। जपन्नपि तव वालापमन्त्रावलीमिति ॥ २ ॥

।। श्र तिरञ्षनी॥।

गीतशेषांश श्लोकेन पूरयति। पूर्व मिति। यत्र यस्मिन् वानीरकुब्जे येन माधबेन त्वया सम भवत्या सह, अथवा येन माधवेन सम त्वया वा रतिपतेः कामदेवस्य सकाशात् सिद्धयः कामक्रीडा: आराधिता: प्राप्ताः । अथवा कामदेवस्य सिद्धयः युब- युवतीघटनासामर्थ्यरूपकार्य्यसिद्धयः आराधिता: सम्पादिताः आपादिता इति पाठे तव्दत्। इदानीं स एव माधवः तस्मिन्नेव एकाधिकवार कार्य्यसिद्धह ष्त्वात् तस्मि-

(१७६ ) पञ्चमः सगः

न्नेवेत्युक्तमित्यवगन्तव्यम्। निकुञ्जमन्मथमहातीथ लतामन्दिररूपे कामदेवस्यात्यन्त- विहारयोग्ये पुण्यक्षेत्र । यद्वा मन्मथस्य महः स्त्रीपुसानुकूलमेतदित्युद्भवो यत्र तब तत्क्षेत्र' च तस्मिन् रहः क्रीडानुकूलसमस्त्यमस्त्यत्येतदर्थद्योतनार्थमाकार महातीर्थत्व- खण्ड वा मन्मथेति योगिक वा सर्वमखण्ड वा पुनः भूयोऽपि त्वामनिश सर्वदान- त्येकदा, इद तु तदेकायत्तता सूचनार्थमित्यवगन्तव्यम्। ध्यायन् चिन्तयन् न केवल ध्यानमात्रमपितु तव वालापः रहस्यवार्त्ताः एव मन्त्रा: गुप्तभाषणानि तेषामार्वर्लि

परस्पर जपन तया रहसि मां प्रत्येव मुक्तमित्यनेनाकारेण मधुर भवद्वचनमीषदुचार- यान्नित्य भूय: पुनरपि तव कुचकुम्भयोनिभर परिरम्भ: गाढालिङ्गनम् ।

"उपसर्ग स्व घञ्रमनुषेध बहुलमिति' दीर्घः स एवामृत मोक्षं त वाळ्छति काङ क्षति लोके यथाशक्तिपुरुषः क्याचत्तीर्थविशेषे एकवार कार्य्य सिद्धि प्राप्य स तस्मिन्नेव तीथे पुनरिष्ठान्तरसिद्धये इष्टदेवता ध्यायन तस्या एव नामावर्लि जपश्चामृतमेव वाब्छति। तथा कृष्णोड्युक्तविशेषणविशिष्टः सन्नालिङ्गनामृत वाळ्छति। धमतौल्या- दौपम्य प्रतीते दीपकानुप्राणितरूपकालद्कारः।

प्रस्तुतानां च सामथ्ये तुल्यधम मतम्। औपम्य गम्यते यत्र दीपक तन्निगद्यत इति लक्षणात्। तेन च यथा उक्त धर्माचरणेन सन्तुष्टा देवता क्षिप्रमेव ध्यातुरमृत प्रयच्छति। तथा क्षिप्रमेव त्वया्यालिङ्गनामृत दातत्यमिति वस्तु व्यज्यते इत्यलङ्कारेण बस्तुध्वनिः ॥ २।।

गीतगोविन्दे ( १८० )

॥ एकादशः प्रबन्धः । गुर्ज रीरागेण१ गीयते। रतिसुखसारे गतमभिसारे मदनमनोहरवेशम्। न कुरु नितम्बिनि गमनविलम्बनमनुसर त' हृदयेशम्॥ धीरसमीरे यमुनातीर वसति वने वनमाली। पीनपयोधरपरिसरमद न चश्चलकरयुगशाली१ ॥ ध वम् ॥ १॥

।सर्वाङ्गसुन्दरी

गुर्ज्ज रीरागेण गीयते। अभिसारिकेय नायिका तथा चोक्तम्-

या च निर्ल जिता घाच मदेन मदनेन था। अभियाति प्रिय साभिसारिकेति प्रकीर्त्तिता॥

रतीति । यमुनातीरे वनमाली वसतीति योजना। कीहशे, धीरसमीरे धीरो मन्दः समीरो यत्रति विग्रहः। "सुगन्ध शीतल मन्द' वर्णयन्ति समीरणमिति" कविसम्प्र- दायः। तत्र धीरशब्दोपादानात् मान्य यमुनातीरोपादानाचकत्य पवनशब्दोपादा- नाद् वा क्षेपात्सौगन्ध्य च वायोशयम् वसन्ते सर्ववनानामुत्पन्नकुसुमत्वाम् इत्यभिप्रायः। रतिसुखेत्यादि। हे नितम्बिनि ! गमनविलम्बन न कुरु, तं ह्दयेश प्राणनाथमनुसरेति योजना कदाचित्सुरताभिलाषुको न स्वादित्याह। अभिसारे न गतमिति अकामुकस्व किसभिसारगमनेनेत्यभिप्रायः। "आकल्पवेशो नेपथ्यमित्य- मरः"॥ १॥

१। ङ. केदाररागेणा। २। घ छ. गोपीपीनपयोधरमर्द न।

( १८१ ) पञ्चमः सगः

॥श्रु तिरञ्जनी।।

गुजरीरागेण गीयते। पुनरपि कृष्णस्य राधाविषयवाव्छामेव वर्णयति। रतीति। गुजरीरागेण गीयत इत्युक्तम्। तस्यायमभिप्रायः। जयदेवकवेगु जरदेशत्वात् ? देशस्थानां तस्या: प्रियत्व पुनरपि गुर्जरीराग उतक्षिप्त इत्यवगन्तव्यम्। एकतालीरागेण गेयम्। तत्र धीरसमीरेत्यादि वनमालीत्यन्त ध्रवपद तु अत्र केषुचित् पुस्तकेषु वनमालीत्य- स्वोपरि - गोपीपीनपयोधरमर्दद नचश्वलकरयुगशालीति ध्र, वपदान्त्गतं लिखन्ति। केचित् प्रक्षिप्तमिति वदन्ति। तदयुक्तम्। तत्र कविप्रसिद्धनियमाभावात् समातपुनरा तततारूप काव्यदोषस्वाषि सम्भवाच्च। तथापि तेन सहव ध्रवपद वाञ्छयते। अस्या- मष्टपद्यां यथायोग यत्तच्छब्दाव्दा ध्र वपद याजनीय योजनाप्रकारस्तु व्याख्याना- दवगन्तव्यम्।

गोपीनां गोपकामिनीनां पीनौ पीवरौ पयोधरौ तयो: मर्दन कराप्रः सस्पश तत्र चश्चल चपल यत्करयुग तेन शाली रमणीय अनेन त्वया शीघ मेव तदनुसरण कर्त्तव्यम। अन्यथा अन्यासक्तो भविष्यतीति भय सूच्यते। अथवा वहुवल्लभोऽपि ताः परित्यज्य त्वामेकामेव प्रणीयावस्थित इति तव सौभाग्य किमु वर्ण्यत इति व्यज्यते। एतादृशो यो वनमाली श्रीकृष्ण: धीर उद्दीपकत्वेन गभीर: अथवा धिय वद्धि राति गृह्नाति इति धीरो मनोहर: रा आदान इत्यस्माद्धातोरातोऽनुपसग केतितिकः । एता- दशो समीरो मलयानिलो तत्र ताहशे यमुनातीरे कालिन्दीतटे भुवि वसति तिष्ठतीति तमनुसरेत्यन्वयः। कीदृशे यमुनातीरे कीदश तमित्याकाङक्षायां द्वय विशिनष्टि, रतीति। हे नितम्बिनि ! पृथुजघने : राधे ! निषिध्यमान विलम्बप्रसत्ति:, अनेन पदेन सम्बोधनमित्यवगन्तव्यम्। रतिसुखस्य सुरतजन्यसौख्यस्य सारो बल यस्मात्तादशे सततसुरतसुखसम्पादनसमर्थ इत्यर्थः। अथवा रतिसुखसारे सुरतसुखसारनिमत्ते अभिसारे अभिसरणक्रियायां गतमित्यर्थः। भवत्कम काभिसरणशालिनमित्यर्थः।

गीतगोविन्दे (१८२ )

नामसमेत' कृतसङ्क'त' वादयते मृ दुबेणुम्। बहुमनुत' ननु त' तनुसङ्गतपवनचलितमपि रेणुम् ॥ २॥

अतएव जनमनोहरवेशमितिसमन्वयः। किश्च अभिसरन्ति रतार्थमभिसारिका अत्र- त्यभिसारः। अभिसारिका विहारयोग्य इत्यर्थः । एतादशे तीरे गत' स्थितमित्यर्थः । किश्च मद नस्य कामदेवस्य मनोहर: अनुकूलो वेशो यस्य तादशो मन्मथोद्दीपकवेशधा-

रिणमित्यर्थः ।

अत्र भाषान्तरे षशयोभ दाभावादन्त्यानुप्रासोपपत्तिरव गन्तव्या। अथवा मदनस्य

मनो तद्धरतीति मनोहरः एतांदृशो वेशो यस्य तादृश मन्मथस्यापि स्पृहणीयवेशमित्यर्थः ।

उक्त च साक्षान्मथन्मन्मथ इति श्रीभागवतादो। अथवा मनोहरतीति मनोहरः।

तादशश्रासो वेशश्च मदनस्य मनोहर वेशो यस्त तादृश प्राप्तमदनवेशमित्यर्थः। एतादश त हृदयेशमनुसर शीघ, कृष्णमुद्दिश्य गच्छेत्यर्थः । गमनविलम्बन यमुनातीरप्रयाणे कालक्षेप न कुरु। आलस्यात् अमृत विषमिति मनसि निधाय

नायकगुणांश्चाकलत्य गमनविलम्बन मा कृथा इत्यन्वयः । सुखसार इत्यत्र सु स्थिर इति घञ् प्रत्ययः । अत्र अभिसार इत्यत्र क्त्तरि च कारकेत्यादिना घञ

प्रत्ययः ॥ १ ॥

॥ सर्वाङ्गसुन्दरी॥

कदाचिदन्याङ्गना कामुकोऽभिसारगत इत्याह। नामेति। नामसमेत यथा स्वादेव

१। घ, वहुमनुतेजतनु ते।

( १८३ ) पश्चमः सगः

कृतसक्कतें स कृष्णो मृदु यथा स्वादेव वेणु वादयत इति वाक्यार्थः कृतः सङ्केतो यस्येति विग्रहः। इहाह तिष्ठामि राधे त्वामत्रागच्छेति नामसमेत कृतसङ्कतमित्य-

स्थार्थः। कदाचिदसुशिक्षितत्वादन्यथावादमानो वेणुरन्यथा बदतीत्येतदाह। े तनुसङ्गतपवनचलितमपि रेणु बहुमनुत इत्यर्थः । धन्योडसौ रेणुय 'स्तत्याः शरीरसपश'- सुखमन्वभूदिति बहुमाननार्थः त्वदन्यनपेक्षस्य हरे: किं तत्र तनुसङ्गत वायुचलित धूल्या- बहुमाननेनेत्यभिप्रायः। तनुसङ्गतप वनचलितमिति पूव" तनुसङ्गतः पश्चात् पवनेन चलित इति वा विग्रहः ॥ २ ।।

। श्रुतिरञ्षनी।।

नामेति। हे राधे! यः वनमाली नाम्ना भवदभिधानेन समेतमङ्कित यथा तथा कृतः सङ्कतस्त्वदागमनसमयो वा यस्मिन कम णि तद्यथा तथा वेणु वंशनाल मृदु- श्र तिसुख यथा स्वात्तथा वादयते वाचयति। अथवा कृतसक्कतः स्वरावस्थानसमयो

यत्रेति व्युत्पत्त्या इद' वेणुविशेषण वा। किश्च ननु हे राधे ! यश्च वनमाली ते तव तन्वा शरीरेण सङ्गतः यः पवनः तेन चलितमानीत रेणुमपि भूपरागमपि किमुत भवती- मित्यर्थः । वहुमतुते ननु गौरवेण पश्यति खलु इत्यर्थः। तनुसङ्गतः पवनश्चलितश्चेत्यु-

भय रेणुविशेषण अस्मिन् पक्षे रेणुशव्देनाङ्गारा: चन्दनपरागो विवक्षितः। परम्परया भवत्तनुसम्बन्धेडप्यादर: किल साक्षात्तव तनुसम्बन्धे किमु वक्तव्यमितिभावः। स वनमा लो

यमुनातीरे वसतीत्यन्वयः ॥२ ॥

गीतगोविन्दे (१८४)

पतति पतत्र विचलति पत्र शङ्गितभवदुपयानम् । रचयति शयन सर्चाकतनयन पश्यति तव पन्थानम ॥३॥

॥ सर्वाङ्गसुन्दरी ॥

परमण्यमनुरागातिरेकमाह। पतत्र पक्षिणि पतति सति वृक्षात् भूमावित्यधिगन्तव्यम्।

पत्रपलाशे विचलति प्राक भूमौ पतति इत्यर्थादवगन्तव्यम्। शङ्कितभवदुपयान यथा स्वादेव शयन शय्यां रचयति निर्मिमीते। शङ्कित भवदुपयान भवदागमन यत्रति

विग्रहः। तथा सचकितनयन' यथा स्वादेव तव पन्थान पश्यति। सचकिततयन यत्रेति

विग्रहः॥ ३ ॥

।।श्रु तिरञ्जनी।

पततीति हे सखि : राधे ! स वनमाली पतत्र वृक्षेषु सच्वरत् पक्षिपक्षेकदेशे गरुति

इत्यर्थः। पतति अधोगलति सतीत्यर्थः । अथवा पतत्र पक्षिणि अत्र अवयवेनावयविलक्षणा

पतति सशव्दमुत्पतति। किश्व पत्र शुष्कपत्र विचलति वायुना चलति सतीत्यर्थः शङ्कित सघत्या उपयानम् आगमन यस्मिन् कर्मणि तत्तथा भवति तथा शयन रचयति।

क्रीड़ोचितकुसुमशय्यां रचयतीत्यर्थः निर्माति। अथच चकितमपराधजनित यद्भय

तेन सहिते स चकिते तादशे नयने यस्सिन् कमणि तद्यथा सवति तथा तव भवत्याः

पन्थानम् आगमनमाग पश्यति। कदा वा सम्यगागमिष्यतीति भवदागमनमार्ग वीक्षत इत्यर्थः। स वनमाली यमुनातीरे वसतीत्यन्वयः। भवदुपयानमित्यत्र सर्व नाम्नो

पुंवद्भावः। विचलितपत्र इति क्वचित्पाठः । तदा चलनकर्मी कृत पत्र इत्यर्थः। पतत्र- विशेषण चतत् ॥ ३ ॥

(१८५ ) पञ्चमः सगः

मुखरमधीर' त्यज मख्जीर रिपुमिव केलिषु लोलम् । चल सखि कुञ्ज' सतिमिरपुञ्ज' शोलय नीलनिचोलम

।।सर्वाङ्गसुन्दरी।

हे सखि! मब्जीर त्यज कुब्ज चलेति वाक्यार्थः। 'मञ्जीरोऽस्त्रिया- मित्यमर: । कथ नूपुर त्याज्येत्याह। मुखरमिति सशव्दमित्यर्थः । नीच रपि शब्दस्या- दित्याह। अधीर धर्य्यरहितमित्यर्थः। छलतस्त्वपण्ड़ितम्। पुनः कीदश, केलिषु लोल क्रीड़ासु चश्चल रतौ व्यस्ततादायकमिति यावत्। मुखरत्वात्। लोलत्वाच्चेष्ठार्थ- प्रतिघातकतान् नूपुरस्वोक्तारिपुरपिष्ठार्थ प्रतिघातको भवतोति रिपुमिवेत्युक्तम्। कीदश कुस', यहच्छाभ्रमणार्थमागमिष्यतां जनानां दष्ट युपघातार्थमेतदुक्तम्। स्वान्निकायः पुस्जराशित्यर्थः९। पथि तावदन्यजननिर्लक्षताहेतुमुपदेश प्राह्। शीलय नीलनिचोल- मिति नीलवसन परिधेहीत्यर्थः। "निचोलः प्रच्छदपट इत्यमरः।" अभिसारिकेयम्-

दुर्वारदारुणमनोभवबह्नितप्ता पर्य्याकुलाकुलितमाननमुद बहन्ती। निःशङ्डिनी ब्रजति सा प्रियसङ्गमान सा नायिका खलु भवेदभिसारिके ते ॥ ४ ॥

।। श्र तिरञ्जनी ॥।

इदानीमभिसारिकागमनानुकूलसामग्रीमाह। मुखरमिति। हे सखि ! राधे! यमुनातीरे यो वनमाली तिष्ठति तदभिसरणानुकूल्याय मुखर नादशीलम् अधीर

१। अथ सधर्मि खा स्यान्निकायः पुजराशी तू तत्करः कूटमस्त्रियामिति कोशः अत्र न संगच्छते।

गीतगोविन्दे (१८६ )

उरसि मुरारेरुपहितहार घन इव तरलवलाके। तड़िदिव पोत रतिविपरोत राजसि सुकृतविपाके ।। ५।।

गमनकाले चश्बल के लधुरतिक्रीडासु लोल पलायनपरम् एतादश मखजीर नूपुर त्यज। चलेति। तिमिरपुबजोऽन्धकारपटलः तेन सह वर्त्त त इति सतिमिरपुञ्जम अनेन

जारविहारयोग्यता सूचिता। एतादृश कुब्ज कृष्णस्य वासभूतलतागृह प्रतिचल

गच्छेत्यर्थः अन्यथा तमयो व्यर्थः स्यादितिभावः ॥४॥

॥ सर्वाङ्गसुन्दरी ॥

हे गौराङ्ि! रतिविपरीते रतिविपरीतावुपहितहारे मुरारेरुरसि राजिष्यसीत्यर्थः।

वत्त मानसामीप्ये वर्त्तमानवत्, भविष्यति अर्थे लट। सुकृतविपाके इति सप्तमी। पुण्यपरिपाकके सतीत्यर्थः येनाशेषपुण्य कृत तेन हरेवक्षसि राजिष्यतीति यावन्।

कस्मिन्नेवोरसीत्याह। घन इच तरलवलाक इति तरला चश्चला वलाकाप कितिर्य त्रति विग्रहः। केवल मुरारेरुरसि राजसीत्याह। तडिदिवेत्याह। अत्र कृष्णरसो येन राधा-

यास्तडिताहारस्य वलाकया साम्यम्। अनेकेव शबदत्वात्९। वाक्यार्थोपमेयम।

यदुक्तम -

वाक्याथ नैध चाक्यार्थः कोऽपि यद्य पमीयते। एकानेकेव शब्दत्वे सा वाक्यार्थोपमास्मृता॥

इति ॥ ५॥

१। अत्र कृष्णस्य नीलत्वादुरसो मेघेन ।

( १८७ ) पञचमः सर्गः

विगलितवसन' परिहृ तरसनं घटय जघनमपिधानम । किशलयशयने पङ्गजनयने निधिमिव हर्ष निधानम१॥ ६॥

॥ श्रुतिरक्षनी

उरसीति। हे पीते'सुवर्ण वणें! उपहिता धता न्यस्ता इति यावत्। एतादशा हारा यस्मिन् तादशे उपहितेति क्तचित्पाठः तदोपहिता आनीता हारा यस्मिन् तादशे प्रा.तहारे इत्यर्थः। अतएव तरलाश्चच्चला वलाका यत्र ताहशे, अथवा तरलो हार-

मध्यगः। तत्कल्पा वलाका यस्मिन तादशे घन इव नीलमेघ इव स्थिते यस्य मुरारेरुरसि वक्षस्थले सुकृतस्य त्वया पूर्वार्जितपुण्यस् विपाके परिपाके फलोन्मुखे सतीत्यर्थ अथवा सुकृतलक्षणस्त परिपाकफल यस्मिन् तादृशे रतिविपरीते उपरि सुरत इत्यर्थः। तडिदिव

विद्य हवतेव राजसि राजिष्यसि। वत्तमानसामीप्ये वत्तमानवद्वा इति लट, । यथा

वलोकामालापरिवृत्त नीरमेधे विद्यु ल्लता भासते तथा हारपरीते मुरारेरुरसि विपरीते भवत्यपि प्रकाशिष्यत इत्यर्थः। स वममाली यमुनातीरे वसतीत्यन्वयः। तथा च शीघमेव तत्समीप प्रतिगच्छेति तात्पर्थ्यम्।। ५।।

। सर्वाङ्गसुन्दरी॥

किशलयशयेन पल्लवशय्यायां पङ्कजनयने श्रीकृष्णे जघन घटयेति वाक्यार्थः । कीहश विगलितवसन, पुनः कीदश परिह तरसन' दूरीकृतकाश्चिक- मित्यर्थः। अतएवापिधान' तिरोधानरहितम्। "अपिधानतिरोधानपिधानाच्छदानिच"

इत्यमरः। पुनः कीदश निधिमिव हष निधान प्रमोदस्थानमित्यर्थः। अपनीत तिरो-

१। घ. च, निदानम्, ।

गीतगोविन्दे ( १८८ )

! हरिरतिमानी१ रजनिरिदानीमियमपि याति विरामम्। 3 कुरु मम वचन सत्वररचन पूरय मधुरिपुकामम् ॥७॥

धानस्य निधेरपि दर्शनाद्वर्षो जायते इत्यभिप्रायः ॥ ६॥

।। श्र तिरञ्जनी ।।

गमनान्तर कि कर्त्त व्यमित्याकांक्षायामाह। विगलितेति। हे पङ्कजनयने! कमल- लोचने ! राधे ! विगलित श्रस्त वसन वहिःप्रायरणं वस्त्र यस्मिन् तादृशम्। किश्व परिह,ता त्वयोद्ध ता रसना किक्किणी काश्ची यस्मिन् ताहशम्। रसनोद्धरण गीतरद ? गोपनार्थमित्यवगन्तव्यम्। अपगत पिधान अन्तप्रावरणवस्त्र यस्मिन ताहश देशा- नतरे हि कान्ताजघनप्रदेशे एक स्वल्पवस्त्र' बद्धूवा तदुपरि समीचीन दुकूलादिक वध्नन्तीति प्रसिद्धम्। हर्ष स सन्तोषस्य निधानम आस्पदम् एतादश जघन श्रेणी- विभाग® विगलितवसन परिहतरसनमिति द्वय बिषयविशेषण वा तदाकृष्णेनेति शेषः। क्रियाविशेषण वा किशलयशयने मुरारिविरचितपल्लवतल्पे निधूवननिधानमिव घटय कृष्णेन योजय इत्यर्थः । यः वनमाली वने वसति तेन जघन वटय इत्यन्वयः। यथा धनातुरः सन्तोषनिधान निधि प्राप्य परिपूर्ण कामो भवति तथा विरहातुरः कृष्णोडपि भवदीयश्रोणीभागमवलोक्य निर्व्यथो भवतु इति तात्पर्य्यम्। देशान्तरे शसयोभ दा- भावादन्त्यानुप्रासोपपत्तिः ॥। ६॥

॥ सर्वाङ्गसुन्दरी ॥

हरिरतिमानीति । "मानश्वचित्तसमुन्नतीरित्यमरः" अतिबिलम्बात् त्वामनादृत्य

१। ख़. ग. हरिरभिमानी।

१८६ ) पञ्चमः सगः

श्रीजयदेवे कृतहरिसेवे भणतत परमरमणीयम्। प्रमुदितहृ दय' हरिमतिसदय नमत सुकृतकमनीयम्॥८॥

कदाचिदन्यामभिसरिष्यतीत्यर्थः। रजनीरिदानीमियमपि याति विरामम, इति अति- विलम्बादात्रिरव्यवसान न यास्थतीत्यभिप्रायः। तस्मान्मम वचन कृविति वाक्यार्थः। कीदश सत्वररचन सत्वरा रचना परिपाटी यत्रेति दिग्रहः कि तत्तव वचनमित्याह। पूरय मधुरिपुकाममिति। कोऽसौ मधुरिपुः काम इत्याह ॥ ७ ॥

।।श्रु तिरञ्जनी।

तहि वनमाल्येवात्रागच्छतु इत्याकांहायामाह। हरिरिति। हे राध ! यः बनमाली यमुनातीरे वसति स हरिः सर्वतापहरः। श्रीकृष्ण: अभिमानी अहमेव सर्वदुःखहरः मदु:खशमनार्थम् अन्यत्र गच्छामि किमित्यह कारसम्पन्न इत्यर्थः, अतएव स तु न यास्यतीत्यर्थः। तहिं सर्वेषु पश्यत्सु मया कथ' गन्तव्यमित्याकांक्षायामाह । इयमिति इय रात्रिरपि विराम निवृत्तं याति गमिष्यति। भविष्यति लट, 1 शीघ मेव रजनि- रपि निवर्त्तिष्यत इत्यर्थः । तथा च त्वया बिलम्ब न कार्थ्यम् इति तात्पय्य म्। हरोडाभ- सरणविषयवेशः, त्वरया सहित सत्वरा अभिसरणविषये त्वया प्रतिपादिकेत्यर्थः। तादृशी रचना निर्माण यस्मिन् तादशं मम वचन कुरु। अनन्तर' च मधुरिपोः श्री- कृष्णस्य काममभिालाप' पूरय परिपूर्ण कुरु। अन्यथा तव हानिरेव स्थादितिभाबः। अत्र मधुरिपुशन्देन श्रीकृष्णस्य ग्रहण तत्कामपूरणे विरहसमये राधातापकारि वसन्ता- दिरिपुक्षय स एव विधास्यतीति द्योतनार्थमित्यवगन्तव्यम् ॥।७॥

। सर्वाङ्गस् न्दरी ।।

श्रीजयदेवे कृतहरिसेवे परमरमणीय भणति सति, हे जना: प्रमुदितहदय यथा

गीतगोविन्दे (१६०)

• विकिरति म् हुः श्वासानाशां' पुरो मु हुरीक्षते प्रविशति म्हुः कुञ्ज गुञ्जन्म ह ब हु ताम्यति। UP रचयति मुह् : शय्यां पर्य्याकुल मुहु रीक्षते 21

मदनकदनक्लान्तः कान्ते प्रियस्तव बत्तते॥ ३॥

स्थादेव हरि नमतेति योजना। परमरमणीयमित्युत्कट्रस गीतमिति यावत्। कीदश सुकृतकमनीय "स्याद्धममस्त्रियां पुण्यश्रयसी सुकृत वृष इत्यमरः" ॥ ८ ॥।

। श्र तिरञ्जनी॥

श्रीजथदेवेति। कृता हरिसेवा येन ताहशे श्रीजयदेवे परमरमणीयमत्यन्तमनोहर गीत भगति गदति सति प्रमुदितह्दय सन्तुष्टचित्तं दयया सहितः सदयः लोकीत्कृष्ठ- दयासम्पन्नः इत्यर्थः । अथवा दयाया सहिताः सदयाः तानतिक्रान्तोऽतिसदयः। अत्या- दय क्रान्ताद्यर्थ द्वितीयया इति समासः। दयावतां मध्ये परसोत्कृउदयासम्पन्नमित्यर्थः। एतेन तस्य सरयथा सेव्यत्वमुक्तमित्यवगन्तव्यम्। त्यागशीलो दयापर इति। एतादृश किश्च, सुकृत पुण्यमेपामस्तीति सुकृता, अश आद्यच प्रत्ययः। तेषां कमनीयम् अभिलषणीय सुकृतपरिपाक कलभ्यसित्यर्थः । एतादृश हरि श्रीकृष्णं हे नराः नमत नमस्कुरुत येन भबतामिष्टसिद्धिर्भवेदिति भावः ॥ ८ ॥

।i सर्वाङ्गसुन्दरी ॥।

श्रीराधायाः शीघ गमनार्थमाह विकिरतीत्या दिश्लोकचतुष्टम्। हे

!

१। ग. श्वासानासा। श्वासान्नासा इति पाठान्तरम् ।

( १६१ ) प्चमः सर्ग।

कान्ते ! राधे ! तव प्रियः कृष्णो मदनकदनक्लान्तो वर्त्तत इति योजना । मदनः कदन पापमिवेति विग्रहः। "कदन पापकृष्णयोरित विश्वः।" क्लान्ततामाह। विकिरती

त्याह। विकिरति मुहुः श्वासान्निति नागतव सा प्रियेति कृत्वा मुहुः पुनः पुनः "शश्वदभीक्ष्णमसकृत्समाः" इत्यमरः। आशाः पुरो मुहुरीक्षते इति अधुना आगमिष्य- *तीति कृत्वा। "आशाञ्च परितश्चताः" "स्थात्पुरः पुरतोऽग्रतः" इत्यमरः प्रविशति

मुहु! कुञ्ज इति कदाचिदन्येव पथा समागत्य वा तिष्ठतीति कृत्बा गुञ्जन्मुहुव हुताम्यतीति वाष्पावृत्तकण्ठत्वादव्यक्तशब्द कुव न् ग्लापयतीत्यर्थः ।

कुब्ज प्रविश्य त्वामपश्यन् हा कथ गुरुजनादिभयान्नागतेति कृत्वा रचयत मुहुः शय्यामिति मयि हगनुरागवशात्केन प्रकारेण गुरुजनान प्रतार्थ्य साम्प्रतमेष्यतीति कृत्वा

पर्थ्याकुल' मुहुर्निरीक्षते। इति चतुर्हिश्मवलोक्यत इत्यर्थः। मच्चित्तजिज्ञासार्थ

क्वचिदिहागत्य नित्य' वा तिष्ठतीति कृत्वा। हरिणी नाम वृत्तम॥ ३ ॥

॥। श्रू तिरज्जनी ।।

पुनरपि कृष्णस्य विरहप्रकारमेवाह। वविकिर्तीति। हे कान्ते वल्लभे राधे तव प्रियः श्रीकृष्णः प्रियग्रहण शीघूगमनसूचनाथम्। श्वासान् विरहवेदनाजनितनिःश्वासान् मुहुरत्यन्त विकिरति दिक्षु विक्षिपात पुरोडप्रभागे आशा त्वदागमनपद्वी दिश मुहु- रीक्षते। कदा राधा आगमिष्यतीति त्वदागमनमेव पश्यतीत्यर्थः । अथच मुहुः पुनरपि कुज आवासलतागृह' प्रविशति । कुञ्ज निर्विशतीत्यर्थः । मुहुर्गुवजन् प्रलपन्नित्यर्थः । बहु अधिक यथा तथा ताम्यति ग्लानि प्राप्नोति। "तमेशमामष्टाना (७-३-७४) मित्यादिना ण्यनि दीर्घः। किं मुहुः शय्यां तल्प रचयति आगते सज्जीकरोतीत्यर्थः। मुहुः पर्य्याकुल यथा तथा ईक्षते, तदश्रदृष्टिप्रसार पश्यतीत्यर्थः तदा मद्नस्य कदन

गीतगोविन्दे ( १६२ )

त्वदवाष्पेण' सम समग्रमधुना तिग्मांशुरस्त गतो गोविन्दस्य मनोरथेन च समं प्राप्त' तमःसान्द्रताम्। कोकानां करुणस्वनेन सदशी दीर्घा मदभ्यर्थना तन्मु ग्धे! विफल' विलम्बनमसौ रम्योSभिसारक्षणः।।४।।

तस्म सुरताक्षेपः सन्नित्यर्थः । चतुर्थो तदथ' (७२-१३) त्यादिना समासः। 'अथवा मदनस्य कामदेवस्य कदन बाणप्रयोगरूप युद्वं तेन क्लान्तः खिन्नः सन्नित्यर्थः वत्त ते तथा च बिरह्वेदनया प्रियः विकृतविविधचेष्ः आलोच्यापि त्वया अवश्य गन्तव्यमिति तात्पर्थ्यम॥ ३ ॥

। सर्वाङ्गसुन्दरी॥

त्वदिति त्वद्वाष्पेग सम समप्रमधुना तिम्माशुरस्त गत इति। सहोक्तिरलङ्कारः। न केवल' सूर्य्योडस्त गतः त्वद्वाष्पमपूययाद्योतक त्वत्प्रातिकुल्य चास्त गत तव मानभङ्गो जायत इत्यर्थः । गोविन्दस्व मनोरथेन व सम प्राप्त तपः सान्द्रतामिति न केवलमन्धकारो न विड य प्राप्तः गोविन्दृस्व मनोरथोऽपि त्वनसमागमप्रत्याशयेत्यर्थः। कोकानां करुणस्वनेन सददशी दीर्घा मदभ्यर्थनेति यथा चक्रवाकाना दीर्घः करुणस्वनो जातः तथा मम प्रार्थना दीर्घ त्यर्थः तन्मुग्धे विफल बिलम्बनमसौ रम्योडभिसार- क्षण: इति "यदद्यतस्ततोहेतावित्यमरः"। प्रियतमः उत्कण्ठतो रम्यश्चाभिसारक्षणः चिरमभ्यर्थनापरा प्रियसखी तथा गमनविलम्बनमिति राधायाः मूढत्वे हेतुः ॥ ४॥

१1 ख, घ, छ. त्वद् वाम्येन। गं त्वद वामेन। त्वद वाक्येन इति पाठान्तरम् ।

( १६३ ) पच्चमः सगः

आश्लेषादनुचुभ्बनादनुनखोल्लेखादनुस्वान्तज- प्रोदबोधादनुस त्रमादन रतारम्भादन प्रोतयोः। अन्याथ गतयोर्भ् मान्मिलितयो: सम्भाषण र्जानतो- द म्पत्योरिह को न को न तमसि ब्रीड़ाविमिश्रो रसः ।५।

। श्र तिरञ्जनी॥ इतो विलम्न न काय्य मित्यत आह। त्वद्वाम्येनेति। हे मुग्घे ! कार्य्याकार्थ्य- विचारशून्ये ! यस्मात्कारणात् तव वाम्येन वक्रभावेन सम' सहेत्यर्थः "प्रत्ययोत्तर पद्योश्चेति (७-२-६८) युष्मदस्मदादेशश्र। "गुगवचतेत्यादिना ब्यङ" (५-१-१२४) प्रत्ययः । तीक्ष्णांशुः सूर्य्यः अधुना इदानी समग्र सम्पूण यथा भवति तथा अस्तम् अदर्श नभाव गतः। तवाभिसारणानङ्गीकार वक्रभावो गतः तदनुकूलः सूर्य्यास्तसम- योडपि जातः, इत्यर्थः । किश्च यस्मात् गोविन्दस्य श्रीकृष्णमनोरथेन भवत्या सम सम्भोगवाञ्छया सम तमोऽन्धकार: सान्द्रतां निविडभाव प्राप्तम। कृष्णस्य भव- त्सम्भोगवाळ्छा उद्बेजका जाता तत्समूहकारीभूतोडन्धकारोऽपि उद्बेलो जात इत्यर्थः। अनेन प्रियानुसरणमवश्यकर्तव्यमिति सूचितम्। किच्च यस्मात् कारणात् समाभ्यर्थना कृष्णसमीप® प्रति सर्वथा गन्तव्यमित्यादिर्भवद्धिषयप्रियोक्तिपरम्परा। कोकानां "कोकश्चकवाक इत्यमरः"। करुणस्वनेन श्रोतणां करुणरसोत्पादकेन स्वनेन रुतेन सदृशी समा सती दीर्घा बहुकालव्यापिनी वर्त्तत इतिशेषः । अत्र रसपरक- त्वात् करुणशब्द: पुलिङ्गः यथा सर्वरात्रिवियोगिकोकरुताकर्णनेन जनानां मनसि दया जायते, तथा भवद्विषयमत्प्रार्थनावाक्यपरम्पराकर्णनादपि श्रोतृणां करुणा जायते। तब तु केवल न जातेति मत्प्रार्थना निष्फला स्वादितिभावः। किश्ब यस्मादसौ परिदृश्यमान: अभिसारक्षणः कृष्णं प्रत्यभिसरणसमयः रम्यः सर्वजनसम्मत इत्यर्थः । तस्मात्कारणाद्विलम्बन® न युक्तमितिभावः॥ ४॥ ॥ सर्वाङ्गसुन्दरी॥ सम्प्रति अभिसारिकागमनोचितम् अन्धकार वर्गयन्नाह। आश्लेषादिति। इह

गीतगोविन्दे (१६४)

तमसि दम्पत्योव्रीड़ाविमिश्रस्तु या, सम्बलितो रसः शृङ्गाररूपः केनाभूत् को नामो- डभूदिति तु सर्वत एवाभूदित्यर्थः। एतेनाभिसरन्तु राधिकायाः प्रोत्साह्नमुक्तम् । कीदृश्योः दम्पत्योः । अन्यार्थ गतयोः परस्त्री परपुरुषार्थ गतयोरित्यथः। उक्त शृङ्गारतिलके-

परस्त्री गमनोपाय: कघिभिनो पदिश्यते। सुन्दर किन्तु दिव्याङ्गनैतत्तेनोपदिश्यते॥।

पुनः कीदशो: भ्रमेण भ्रान्त्या मिलितयोः, पुनः कीद्ृशोः आश्लेषादिना प्रीतयोः स्वान्तजप्रोद्बोधादिति कामप्रकाशनादित्यर्थः। सुप्तः खलु कामः अश्लेषादिना प्रबोधितक्षणमपि विलम्व न ददतीति रतारम्भे सम्भ्रमः। रतारम्भादन्विति रतारम्भस्य पश्चात्प्रवृत्त रते इत्यर्थः। "अनु हीने सहाथ" च पश्चात्सादृश्ययोरपीति विश्वः।" कथ क्रीडाविमिश्रतारसस्य त्याह। सम्भाषण जानतोरिति ननु चाज्ञान यात्तत्प्रीति- रुपयुक्ता ज्ञानादनन्तर तु अपुरुषस्य स्त्रीजारपतौ स्त्रियाश्च पुरुषादयङ्गनारतौ द्वष्यात्सजागरुकत्वात्। उच्यते समदोषत्वाद्वषाभावः। केचिदन्यार्थमन्दकार्थ्या- थति व्याचक्षुः। तदसन्यक रसस्य त्रीडाविमिश्रतानुपपत्तः॥ ५॥

।। श्र तिरञ्जनी॥

पुनरपि तमेव वर्ण यति। अश्लेषादिति। हे राघे : इह तमसि प्रतीयमाने अन्धकारे अन्यार्थ प्रत्येककार्थ्यान्तरार्थ वा गतयोः भ्रमात् अन्धकारजनित निजप्रयोजनादि सङ्कतमार्गापरिज्ञानरूपभ्रान्तेः।

मिलितयोः परस्परसश्लिष्ठगात्रयोः अतएव आश्लेषात् सम्बन्धनिमित्तालिङ्गनात् अनन्तर चुम्बनादालिङ्गनान्तरभावाधरास्वादनात्। अनन्तर' नखोल्ल खात् अधरस्वा- दनान्तरभाविप्रेक्षत्करणात्। अनु पश्चात् स्वान्तजस्य कामस्य कान्तरतारम्भात।

(१६3) पञचमः सर्गः

सभयचकित' विन्यस्यन्ती दृश' तिमिरे पथि प्रतितरु मुहुः स्थित्वा मन्द पदानि वितन्वतीम्। कथमपि रहः प्राप्तामङ्गरनङ्गतरङ्गिभिः सुमुखि सुभग: पश्यन स त्वामुपतु कृतार्थ ताम् ॥६ ॥

उद्बोधानन्तरभाविसुरतकरणात्। अनु अनन्तर प्रीतयो: कथसयत्नसिद्धः सम्भोगो जात इति परितुष्ट-चित्तयोरित्यर्थः । अनु अनन्तर सम्नाषण: सुरतानुकूलमवुरालाप: जानतोः परस्पररवमवब द्य जायमानपरिचययोः अनेनान्धकारस्य गाढ़त्व सूचितम्। उक्त च-

विश्व चाक्ष षमस्तु वस्तु हि तमः कैवल्य मौपाधिक प्राच्यादिव्यवहारहेतुिरहाहिङ मात्रमेव स्थितम। लिह्यन्तोभयहेतघ: पटुभिरपेक्षोभर भाति च ध्वान्तानापघनेन वस्तु वसुना ज्ञातः स्वरेणा मूक: ॥ इति ॥

एतादशोर्दम्पत्योर्जायापत्यो। जायायाजम्भावोदम्भावो वेति दम्भावः। क्रीड़ाविमिश्रः इति क्वचित् पाठः। तदा लज्जासम्बलितः, अस्मिन पक्षे मुख्यदम्पत्वोरनुचितकार्थ्या- चरणाल्लजाया युक्तत्वादितिावः कोतु कोनुकः का रसः शृक्गारादिन भवतीति शेषः । सर्वोडपि भवत्येवेत्यर्थः। अत सम्भवतो रसत्य लोकोत्तरतासूचनार्थ का क इत्युक्तमिति ज्ञयम् । तथा च एतादशरसानुभवार्थमपि अस्मित्नेव समये त्वयावश्य यातव्यमिति तात्पर्य्यम्। पदार्थहेतुक काव्यलिङ्गमलक्कारः ॥ ५॥

। सर्वाङ्गसुन्दरी ।

हे सुमुखि! सखि! सुभगः कृष्णस्त्वां पश्यन् कृतार्थतासुप त्वितियोजना। कीहशी

गीतगोविन्दे (१६६)

सभय चकित यत्स्यादेव' यथा स्वादेव पथि तिमिरे दश नेत्र विनस्थन्तीं केनचित् कुत्रचित् निष्ठताद्रक्षेऽहमिति नेत्रस्य सभयचकितत्वम्। पुनः कीद शी प्रतितरु मुहुः स्थित्वा मन्द पदानि वितन्वतीं प्रतितरु इति तरौ तरावित्य ः। तमसि वृक्षेपु पुरुष- भ्रमात् मन्दता पदस्य ज्ञया। पुनः कीद, शी, कथमापे रहपाप्ताम्। अङ्गरिति इत्थ- भूतलक्षणे तृतीया। अनङ्गतरङ्गिभिः अङ्गरुपलक्षिता इत्यर्थः ॥ ६॥

इति श्रोनारायणदासकृतायां श्रीगीतगोविन्दनीकायां सर्वाङ्गसुन्दर्य्याम् अभिसारिका बण ने साकाङ क्षपुण्डरीकाक्षो नाम पश्चम: सगः ॥ ॥ श्रु तिरञ्जनी॥। पुनरण्यन्धकारमेववर्णयनभिसरणस्य फलमाह। सभयचकितमिति। हे सुमुखि ! राधे ! प्रार्थनादिमानापगमनात् सुमुखित्वोपपत्तिः। तस्वास्तिमिरेऽन्धकारे अभिसरण- मागे सभय भयेन माग गतः निम्नोन्नतादिप्रदेशजनितभीत्या यच्चकित व क्लव्य तत् सहित यथा तथा। अथवा चकितशब्दोऽपि भयपरः । तथा च भयचकितमित्यन्त भयमिति यावत् तत् सहित यथा तथा। अथवा भय का वा द्रक्ष्यति इते साध्वस सख्येकसहाया कथ गच्छामीति चकितमाश्च्य्य म् आभ्यां सहित यथा तथा दश विन्यस्वन्ती सावधानेन माग® पश्यन्तीत्यर्थः । प्रतितरु प्रतिवृक्ष' मुहुरत्यर्थ स्थित्वा मन्द शनः पदानि पादन्यासान बितन्बतीं। वस्तारेण विक्षिपन्ती यथा अत्यन्धकार- माग चिह्नभूतानि कुड़ याक रित्यर्थः। एताद शरङ्गश्वरणादाभः करण: कथमण्यन्त- प्रयासेन रहः एकान्त प्राप्तां त्वां भवन्तीं सुभगः भाग्यसम्पन्नः स कृष्णः पश्यन वीक्ष्यमाणः सन् कतार्थतामुपतु प्राप्नोतु। यथा लोके स्वोहेशेनातिप्रयासेनागत जनोत्तममवलोक्यात्मनः क तार्थतां मन्यते तथोक्तबिधमवलोक्य क तार्थो भवतु इत्यर्थः । अतश्च प्रियचितोल्लासार्थ त्वयाुन व अवश्यगन्तव्यमिति तात्पर्थ्यम् ॥। ६॥।

इति श्रीगीतगोविन्दव्याख्यायां श्र तिरज्जिनीसमाख्यायां पश्चमः सगः।

(१६७ ) षछ्ठः सर्गः

षष्ठः सग:

॥ सोत्कण्ठवकुण्ठः९॥

अथ तां गन्तुमशक्तां चिरमन रक्तां लतागहे दृष्ट वा। तच्चरित गोविन्दे मनसिजमन्दे सखी प्राह ॥१॥

।। सर्वाङ्गसुन्दरी ॥

अस्थां गाथायां वासकसज्जा वर्ण नीया। तस्या लक्षणम्-

सा कान्ताभरणोपेता वासवेश्मनि संस्थिता। सम्भोगा ललिता या च वासकसजा तु सम्मता।

पुनश्च- वासवेश्मनि सुकल्पिते तल्पे या समागमबिधि विदधाना। तिष्ठति प्रियसमागमसजा तां मुनि्व दति वासकसजाम्॥

अपिच- नाना विभूषण विभू षितचारुगात्रा तल्पांशुको मतमतीव करोति यत्नात्। या नायिका गमनमार्गवतीच नेता

सा कथ्यते कविघर रिह वासकसज ॥?

१। रा. धन्यव कुठः

घ, छ, कुएठव कुएठः।

गीतगोविन्दे ( १६८ )

यण्डमहजतस्व चच्छेलछि मुहु कोष्द्र हस्मिसकान्तम्। दिसइमिय परिर्हण सर्वस्व सुरबिम्ब च॥ त नमत यस्य चक्षसि लक्ष्मीमुख कौस्तुभे संक्रान्तम्। दृश्थते मृगपरिह'ण शशिबिम्ब सूर्ध्यबिम्बमिच।।

अत्र कौस्तुभे प्रतिफलितलक्ष्मीमधुसूदनयोः स मुखोपशमनालिङ्गनादि-सम्भोगलालनात् वासवेश्मनि सज्जीभूते सति समुदायार्थः। शशिविम्वसूर्य्यविम्बोपमानेनापि चन्द्रमूय्य- समागत परमानन्दासम्मोहलक्षण नाम मोक्षभावः सन्दर्शितः। चन्द्रसूर्य्यसमागमः कोडर्थः शिवशक्तिसमागमः ।

राधां लतागृहे दष्ट वा तबरित गोविन्दे सखी प्राहेति योजना कीदशी, चिरमतुरक्तां यद्येव' कथ तहिं नागच्छतीत्याह। गन्तुमशक्तामिति कीशे गोविन्दे मनसिजमन्दे

कामेन निरुत्साहिकृते इत्यर्थः। आय्या नाम छन्दः ॥ १ ॥

। श्र तिरञ्षनी॥

एवं राधां कृष्णाभिसरणे उन्मुखीकृत्य सखी कृष्णमाह अथेति। अथास्मिन् सगे वासकसज्जा वर्ण्यते। तल्लक्षण तु पश्चात् कथ्यते। अथ राधायाः कृष्णाभिसरणोन्मुखी- करणानन्तर' सखी गन्तु कृष्णसमीप प्रतियातुम् अशक्तां विरहक ताङ्गकाश्येंनासमर्था चिर चिरकालम् अनुरक्तां अनुरागसमेतां राधा लतागृहे कुञजकुटीरे दष्टवा तस्या राधायाश्चरित विरह्वेदनाप्रकार मनसिजेन कामदेवेन कुण्ठमाणे कामशरपीड़िते इत्यर्थः । एवं विधे गोविन्दे श्रीक ष्णे: प्राह व्र ते। न्र वः पचानामादित आह त्रव इति तावत्। व्र व आहादेशश्च। अत्र वर्तमानार्थ एव ग्राह्यः न भूतार्थप्रयोगः। तत् प्रतीते भ्रान्तित्वात्। तदुक्त वामनेम -"अही भूते शलन्तमत्त मादिति ॥ १॥

(१६६) षछ्ठः सगः

। द्वादशः प्रबन्धः ।

गुण्ड किरीरागेण१ गीयते

पश्यात दिशि दिशि रहसि भवन्तम्। तदधर मधुरमधुनि पिवन्तम्। नाथ हरे! सीदति राधा वासग हे॥ ध्रवम ॥१॥

। सर्वाङ्गसुन्दरी॥

गुण्ड़किरी मल्लाररागेण गीयते। श्लोकोक्तमर्थ गीतेन प्रतिपादयन्याह। पश्यतीति। हे हरे ! हे नाथ! सा राधा वासगृहे सीदतीति योजना। स्वपतावण्यतिनिरपेक्ष्या त्ववण्यवानुरक्तेति द्योतनार्थ' नाथशव्दोपादान तच्चरितमित्याह। पश्यतीत्यादि। सर्वत्र त्वां पश्यतीत्यर्थः । यो यस्य भावेन लिपतः सुखेनेतरेतावास तदाहितस स्कारा- त्सव" पश्यति तन्मयमित्यर्थः । भवन्त कीहश, तद्धरमधुरमधूनि पिवन्तम्। तस्या अधरस्तदघर, तस्य मधुर मघूनीति षष्ठीसमासः। यदि मय्येव चासौ अनुरक्ता, तत्कथ मत्सकाश नायातीति कष्णप्रतिवचनमाशङ्कयाह॥ १॥

।। श्र तिरञ्जनी।।

क ष्णे प्राहेत्युक्त तत्प्रकारमेव विषदयति। पश्यतीत्यादि। गुण्ड़किरीरागेण गेयमि- त्युक्त तस्यायमभिप्रायः । गुण्ड़क्रियया गुरजरी सपत्नीत्वात्तदवस्थानानन्तर तस्या- वस्थान युक्तमिति पट तालेन गोयम्। अत्र नाथ ! हरे! इत्यादि वासगृहे इत्यन्त

१। ग. मल्लार रागेणा। छ. नटरागेए। गोएडकरी, गुएकरी इति वा पाठ: । २। त्वदधर ईति पाठान्तरम् ।

गीतगोविन्दे (२०० )

त्वदभिसरणरभसेन वसन्ती। पतति पदानि कियन्ति चलन्ती ॥२ ॥।

ध्र वपदम्। तस्यार्थः। हे नाथ ! दीनरक्षक ! हरे ! सर्वदुःखहारिन् ! कष्ण! अथवा नाथ हरि: पशुः तस्य सम्बोधनम् । तस्य पशुकल्पसम्वोधन च सातिशय' क्लिश्यन्तीं राधां श्र त्वापि तत्समीपानभिसरणादवगन्तव्यम्। प्रक्रिया तु हरतेर्व त्तिनाथयोः (३-२-२५) पशाविति नाथोपपदाद्वरतेरीन प्रत्ययः । पशोः पराधीनसञ्चरणात् उपा- धिकत्वयुक्तमित्यवगन्तव्यम। तथा च हे पशुकल्प क ष्ण ! वासगृहे क्रीडामन्दिरे राधा सीदति क्लिश्यति। पाघाध्मा (३-१-१२७) इत्यादिनासीदादेशः। अवसादनप्रकार- मेव विषदयति पश्यतीति। हे कष्ण ! तस्या राधायाः अधरमेवमधुरः मधुर-पदार्थः तस्य मधूनि मधुरसान् रहसि एकान्ते पिवन्त पातार पातेः पिवादेशः। एतादश भवन्त त्वां दिशि दिशि प्रतिदिश® पश्यति। निरन्तरत्वद्भावनया असन्निहितमपि सन्निहितमिव पश्यतीत्यर्थः। अतएवसीदतीत्यन्वयः ॥ १॥ ।सर्वाङसुन्दरी॥ त्वदिति। त्वदभिसारहपोण चलन्तो पदानि चलन्ति पतति आगन्तुमसमर्थ- त्यर्थः। २।। ।। श्रु तिरञ्जनी।। त्वदिति। हे क ष्ण! त्वदभिसरणरभसेन तत्समीपगमनवेगेन हुरषेण वा रभसो वेगहरष योरित्यमरः। सह वसन्ती वर्त्तमाना। अथवा वसन्ती लतामन्दिरे व्त्तमाना त्वदभिसरण रभसेन कियन्ति कतिपदानि चलन्ती सती त्वत्समीपमभिसरणोत्कण्ठया कतिचित् पदानि गच्छन्ती अतश्च त्वद्वियोगदुःखेन क शाङ्गी सती मव्ये गन्तुमसमर्था स्खलद्गतिर्भवतीत्यर्थः। प्रसीदेति । २॥

१ । ग. वदन्ती। लुलन्तीति पाठान्तरम् घ. बलन्ती।

( २०१ ) षष्ठः सगः

बिहित विशद्विषकिशलयबलया। जीवति परमिह तव रतिकलया ॥३ ॥

मुहुरवलोकितमण्ड़नलोला१। मधुरिपुरहमिति भावनशीला ॥४ ॥।

।। सर्वाङ्गसुन्दरी॥

सा पर केवल तव रतिकलया जीवतीति वाक्यार्थः । कीदशी, विरह- विषद्विषकिशलयबलया। विहित विपदानां सितानां विषकिशलयानां मृणाल- पह्लवानां बलया: कङ्कणपनि ययेति विग्रहः। वाह्यसन्ताप विषकिशलवलय रपनुदन्ती- त्यन्तःसन्ताप स्मर्य्यमाणया तव रतिकलयेत्यभिप्रायः ॥ ३॥

।। श्र तिरञ्ञनी॥।

विहितेति। तहिं पतनेन कथ हानि: इत्याशङ्कयाह। हे कष्ण ! सा राधा इह अस्मिन पतनसशये विहितानि विषद्विषकिशलयानाम् अच्छमृणालपल्वानां बलयानि यस्या: तादशी सती तब रतिकलया रतिकेलिलेशेन सुरताभिलाषेणेति यावत् पर जीवति। पतने सत्यपि समनन्तर' सम्भविष्यद्रतिलेशेन सा पर जीवति न तु प्रकारान्त- रेण इत्यर्थः । एवं विधासीदतीत्यन्वयः ॥ ३॥

।सर्वाङ्गसुन्दरी॥

लीला प्रियानुक तिय येति विग्रहः।

१। मएडललीला इति पाठान्तरम् ।

गीतगोविन्दे (२०२ )

त्वरितमुपति न कथमभिसारम्। हरिरिति वदति सखीमनुवारम्॥ ५ ॥

प्रियानुक तिली लेति नाट यालोचने। मधुरिपुरहमिति भावनशीलेति ध्यानेन त्वन्मय- त्वादित्यभिप्रायः॥] ४॥

।श्रुतिरञ्षनी।।

मुहुरिति। हे कष्ण ! सा राधा! मुहुः अवलोकितानि क ष्णमनोरञ्नार्थम् छतानि अलक्करणानीति व द्या वीक्षितानि यानि मण्डनानि हारकेयूरादीनि तेषु लीला क्रीडा यस्या: सा तादृशी अथवा अवलोकितानि क ष्णसमागमाभावादेतानि व्यर्थानि जातानि यस्यास्ताद शी। पुनः किम्भूता मधुरिपु, श्रीक ष्णः अहमहमेव अत्राहं त्वं ...... अहं मधुरिपुरेब। अत्र मधुरिपुत्व विधेयम्। अनेन प्रकारेण भावनशीला पूर्व मावयोरभेद एव इदानीं किमिति नयतीत्येव'बिधभावनस्वभावेत्यथः। अतएव भवता विना जीवन वृथेति सीदतीत्यन्वयः ॥ ४ ।।

।। सर्वाङ्गसुन्दरी॥

द्रुतं कथमभिसार हरिर्नायातीति अनुलक्षणं सखीं बदतीति वाक्याथः। ध्यानभङ्गात कृष्णात पृथगात्मान के त्वेत्यभिप्रायः ॥ ५॥

।श्रु तिरञ्जनी।

त्वरितमिति। हे श्रीकष्ण : राधा हरि: क ष्णः अभिसार' प्रत्यागमन अथवा मयाधिष्ठित सक्कतस्थान वा त्वरित शीघू कथ नोपति न प्राप्नाति इति सखी माम् अनुवार पुमः पुनः वदति अहमशक्त्या न गच्छामि स एव समथ:। कथ नायातीति मामनुवार भणतीत्यर्थः। पुरातनीमावयोः प्रीति इदानीन्तनी मदीयावस्थां

( २०३ ) षछ्ठः सगः

श्लिष्यति चुम्बति जलधरकल्पम् । हरिरुपगत इति तिमिरमनल्पम् ॥६॥

भवति विलम्बिनि विगलितलज्जा। विलपति रोदिति वासकसज्जा ।।७।।

न जानन्नपि किमिति नायातीति अत्यन्ताश्चर्य्यं सूचयितु किमिति शब्दप्रयोग इति भावः। सवथावयोर्वावगन्तव्यमिति तात्परय्यम्। अतएव दूषणाभिप्रायेण नाथ हर इति सम्बोधनोपपत्तिः। अतएव सीदती-

त्यन्वयः ॥ ५॥

। सर्वाङ्गसुन्दरी॥

कष्ण आगत इतिक त्वा मेघसद शं प्रचुरमन्धकार श्लिष्यति चुम्बति चेति वाक्यार्थः। एकतानेन चिन्त्यमान वस्तु परितः स्फुरतीत्यभिप्रायः ॥ ६ै॥

। श्रुतिरञ्जनी ।।

शिलिष्यतीति। हे नाथ ! हे कष्ण ! जलघरकल्प नीलमेघसमानच्छायम् अनल्प बहुल प्रभुमित्यर्थः । एताद श' तिमिरम् अन्धतमसम्, सादश्यात् हरिः श्रीक ष्ण उपगतः मत्समीपं प्रत्यागत इति ब द्ध या श्लिष्यति परन्तु चुम्बति तथा च तिरन्तर त्वदाकारभावनशीलां तां त्वम् उपेक्षितु नार्हसीति तात्पर्य्यम्।। ६ ॥

।। सर्वाङ्गसुन्दरी ॥,

भवति त्वयि विलम्बिनी सति सा विगलितलज्ा सती विलपतीति चेति

गीतगोविन्दे (२०४ )

श्रीजयदेवकवेरिदिमुदितम्। रसिकजन तनुतामतिमुदितम् ॥८॥।

वाक्यार्थः कीद शी वासकसजा। वासगृहे सुसभृतेत्यर्थः ॥७॥ ।श्रु तिरञ्जनी॥

हे नाथ! हे श्रीक ष्ण! वासको नाम प्रियसङ्गमहेतुर्वा भावः तदुकत-

वारथ्च ऋतुकालश्च प्रवासादागतक्रिया। प्रसाधन चतुष्या नायिकायास्तथोसवः। नवीढाभ्युपपत्तिश्र पडेते वासका: स्मृताः॥ इति तान्

सज्जीकरोतीति वासकसज्जिका नाम काचिन्नायिका तस्या लक्षणं तु-

प्रत्यागमनव लायां भूषयन्ती मुहुमु हुः। केलिग हमथात्मान सा स्यात् वासक सज्जका ।। इति ॥ एवं

विधा सा राधा विलम्बिनि त्वयि सङ्कतमन्दिरागारे कालक्षेप कुर्वती सति विगलित लज्जा सती विलपति परिवेदन करोति। चिलाप: परिदेवनामत्यमर। न केवल बिलपति पर तु रोदिति अश्र मोचन करोति। विलापो नाम वियुक्तप्रियवस्तुगुणानुवण नात्मक- वाक्योच्चारणम्। तद्नन्तरक त्य रोदनम्। रोदितीत्यत्र रुदादिभ्यः सार्वधातुकमिडा- गमः॥ ७॥

।सर्वाङ्गसुन्दरी।।

श्रीजयदेवकवेरिदमुदित, कर्त्त रसिकजनमतिमुदित कुरुतामित्यर्थः ॥। ८ ।।

।।श्र तिरञ्जनी।।

श्रीजयदेवेति। उदेतमुक्त श्रीजयदेवकवेरिद' गीत रसिकजन सङ्गीतसाहित्यसार-

( २०५) षछ्ठः सर्ग:

विपुलपुलकपालि: स्फीतसोत्कारमन्त- र्जनितजड़िमकाकुव्याकुल व्याहरन्ती। तव कितत विधायामन्दकन्दर्प चिन्तां रसजलधिनिमग्ना ध्यानलग्ना मृगाक्षी ।। २ ।।

स्यवेदिनम् अतिमुदितम् । अत्यन्तसन्तुष्ट ततुतां कुरुताम। आमेऽत (३-४- ६०) इत्यामदेशः ॥ ८ ॥

॥i सर्वाङ्गसुन्दरी।। हे कितव ! अमन्दकन्दर्प चिन्तां विधाय मृगाक्षी राधा तव रसजलधि निमग्ना विभूवेति वाक्यार्थः। रसजलधिरिति रसः शृङ्गारः स एव जलधिरिति समुद्रः विशालत्वात् तस्मिन् निमग्ना इति विग्रहः। ननु यदि समुद्रपतिता सा तत्कथ तत्रा- बिलम्ब तेन जीवतीत्याह। व्यानलग्नेति। तव तत्राप्यनुसन्धान कर्त्तव्यम्। यथा कश्चित् समुद्रपतितः कुशकाशावलम्ब कुरुते तथा साध्युपायान्तराभावेन तव ध्यान- लग्नेत्यभिप्रायः । कीदशी विपुलपुलकपालिरिति, विपुलपुलकपालिः रोमाश्च पड क्तिर्य स्योति विग्रहः। "पालिरध्यङ्कपङ् क्ति"' इत्यमरः सात्विकभावः तथा रोमाध्चः शत्यजोऽम्बधौ। पुनः कीदशी; स्फीत शीत्कार यथा स्वादेव व्याहरन्ती रसेन समुद्रभूतः शीत्कारः शत्यजोडम्बधौ। अन्तर्ज नितनडिकाक्विति क्रियाविशेषणम्। अन्तरन्तरे जनितः योऽसौ जड़िमा जडत्व तेन जाता या काकु: स्त्रीयां व्याकुलव्वनिरित्यर्थः । "काकुस्त्रियां विकारो यः शोकभीत्यादिभिध्व ने" रित्यमरः। "रसोडवस्था विशेषः स्वाज्जडिमा जाड यमम्बु धौं" उक्त च शृङ्गारतिलके- अकाण्डे यत्र हुकारो दृष्टिस्तब्धागतिः स्मृतिः। श्वासा: समधिक कार्श्य' जडतेय स्मृता यथा॥ इति ॥

गीतगोविन्दे (3%)

कितचेति शठाख्यो नायकविशेष: । यदुक्त-

प्रिय घक्ति पुरोऽन्यत्र विप्रिय कुरुते भृशम्। मुक्तापराधचेष्टाश्च कुटिलोडसौ शठो यथा ॥ इति॥

मालिनीनाम वृत्तम॥ २ ।

। श्रु तिरञ्जनी ।।

इतोऽपि सा त्वया अनुग्राह्या इत्याह। विपुलेति। हे कितव ! घृत्त! उन्मत्तकितवो धूर्त्त इत्यमरा । कितवत्व च अन्यापरिचितः सन् चिरपरिचित प्रियापरिभवकारित्वेना- वगन्तव्यम्। एतादृश हे कृष्ण ! विपुला पुलकपाली रोमाद्गमपरम्परा यस्या: सा तादृशी सती अथवा विपुला पुलकपाली यस्मिन कर्मणि तद्वत् इति वाक्य च। स्कीतः प्रभूतः सीत्कारो यस्मिन् यथा तथा शीत्कार इत्यनुकरणशन्दः । अन्तःकरण' देहान्तः प्रवेशो वा, अत्र जनितो यो जडिमा तद्वियोगजनितजाड य तेन या काकु हदि स्थितार्थप्रकाशकस्वरविशेष। कायत्यथान्तरमिति काकुः। यद्वा इषदथ चेति कु शतदस्य का देशः । कु: भूमिः। तत्रत्यस्थितवस्तुप्रतीते ईषद्भूमिस्वरविशेषः। काकु- रिति। "काकु:स्त्रियां विकारो यः शोकभीत्यादिभिव्वनेरित्यमरः।" तया काक्वा व्याकुल यथा भवति तथा व्याहरन्ती भवन्त' ब्र वाणा, किश्च रसः शृङ्गारः सम्भोगा- भिलाष्ये वा स तस्य जलधि: तमुद्रः जलानि धीयन्ते अ्र इति जलधिः। "कर्म ण्यधिकरणे चेति (३-३-६३) कि प्रत्ययः। तत्र निमग्ना- न्तरारवशा इत्यर्थः। शृङ्गारस्त सम्भोगविप्रलम्भभेदेन बहुबिधत्वाज्जलधिकल्पत्वमित्य- वगन्तव्यम्। अतएव ध्यानलग्ना ध्यान भवद्विषयचिन्ता तत्र लग्ना असक्ता निरन्तर भवद्ध्यानपरायणा इत्यर्थः । एवं बिधा सा मृगस्याक्षिणी यस्या सा तादशी, अथवा मन्दा अनल्पा कन्दप चिन्तां तां कामकृतमनः पीड़ा विधत्ते विधास्यति। वर्त्तमान- सामी ये वर्त्तमानवद्वेति लट, । यदि मद्वाक्याद् इदानीमेव तत्समीप प्रति त्व' न

(२०) षष्ठः सगः

अङ्गव्वाभरण करोति बहुशः पत्रऽपि सश्चारिणि प्राप्त' तवां परिशङ्गते वितनुते शय्यां चिर ध्यायति। इत्याकल्पविकल्पतल्परचना-सकल्पलीलाशत- व्यासक्तापि विना त्वया वरतनुन षा निशां नेष्यति॥३॥

यासि तरहिं त्वद्वियोगवेदनया तस्यां चरमावस्थायां गतायां समनन्तरमेव तवामन्द कन्दर्प कृतव्यथा भतिष्यनीति भावः अयवा रसजलविनिमग्ना शृङ्गाररससमुद्रनिरह माणा अतएव ध्यानलग्ना कोटिकन्दर्प लावण्यभवन्मूत्तिव्याना सती कन्दप जनिता या चिन्ता कन्दप चिन्ता तो कृष्ण एव साक्षात् कन्दर्प: तदतिरिक्तः कश्चन मन्मनः पीडा- जनकः कन्दर्पो नास्त्येव रूपा भावनामित्यर्थः विधत्त कुरुते। तथा च तथाविधायास्तस्याः मनसि पीडा परिहाराय त्वया शीघूमेव गन्तव्यमिति तात्पर्य्यम्। अत्र व्यातृसामान्य च ध्वन्यते। तत्र रोमाश्चादेस्तु सम्भवत्वात् ॥२ ॥

। सर्वाङ्गसुन्दरी॥

अङ्गष्याभरण करोतीति समेत्य कृष्णो मादशी दष्टवा मन्दमना भविष्यतीति कृत्वा एतेनाकल्पः "आकल्पवेशौ नेपथ्यमित्यमर,"। पत्रडपि स्वारिणि प्राप्त त्वां परिशककत इति एतेन विकल्पः। शयिष्यति वितनुते शय्यामिति, आगत्येह कृष्णः शयित इति कृत्वा एतेन तल्परचना सङ्कपलीलाशतव्यासक्तापि वरतनूरेषा त्वया विना निशां न नेष्यति मरिष्यतीत्यभिप्रायः। कुतो बिरहखिन्नायाः सुरतावाप्ति विना वेशादिव व्यवशय्यमाना दुःखहानिः। उक्त च- कीचके दहति त्वदलाभेन मन्मथो मामवारितः। प्राप्तकान्तस्थ दायत कुतः शान्तिरवा/िता । इति ॥ इति श्रीकविराज श्रीनारायणदासकृतायां श्रीगीतगोविन्दटीकायां सर्वाङ्गसुन्दर्य्या वासकसज्जावर्णने सोत्कण्ठव कुण्ठो नाम षठ्ठः सगः।

गोतगोविन्दे (२०८ )

।।श्रु तिरञ्जनी॥

पु.रपि एतस्या एवावस्थान्तर विज्ञापयति अङ्गष्पिति। हे नाथ! वरतनुलिद्गि- ताङ्गी एषा राधा बहुशोडनेकवारम् अङ्गषु करचरणाद्यवयवेषु आभरण केयूरादि आभ- रणानि जातावेकजचनमेव करोति न्यास्थति। स्वस्थ वासकसज्कात्वात् भवदागमन- सम्भावनया अङ्गानि पुनः अलङ्क तानि आचरतीत्यर्थः। अतएव पत्रे पणेडपि किमुत अन्यस्मिन्नित्यर्थः सचारिणि चलति सति त्वां प्राप्तमागत परिशङ्कते। तव ध्यानवशात् चलित तृणादिकमध्यायान्त भवन्तमेव तनुते इत्यर्थः। अनेनात्यासक्तिः सूचिता। अतएव शय्यामागतः तव स्थानयोग्य तल्प वितनुते कुसुमादिभिः सजीकरोतीत्यर्थः। अथ चिर बहुकाल ध्यायति शरणागत त्वां चिन्तयतीत्यर्थ । अथवा चिर ध्यायति। अनागत भवन्त ज्ञात्वा किमिति नागतमिते विचारयतीत्यर्थः । इत्यनेन' प्रकारेण यः आकल्प विकल्पः अङ्गष्वाभरणारोपविकलपः तल्परचना संकल्पः शव्यासजीकरणोद्- योगस्ताभ्यां, यच्चान्यलीलाशत® विलासपरम्परा तेन च त्रिभिर्व्यासक्ता परायत्तचित्तापि किमुत साधनेनेति भाव:। त्वया बिना भवन्त विना पृथग विने (२-३-३२) त्यादिना तृतीया। निशां रात्रि न नेष्यति नेतु न समर्था इत्यर्थः। यथा कश्चनवियोगी वियोग- कालीनां व्यर्था व्यासङ्गादिनापनयति इय तु व्यासङ्गचित्तापि वियोगकालीनाें व्यथामपनेतु समर्या इति तद्व्यतिरेके प्रतीते व्यतिरेकाल कार :-

शब्दे घार्थ वाक्षिप्ते औपम्ये वस्तुनोद्वयोः। यद्भेदकथन योऽय व्यतिरेक उदाह तः।।

इति लक्षणात्। अनेनानयोरत्युत्कृष्ट' प्रमरूप' वस्तु व्यज्यते इत्यलङ्कारेण वस्तुध्वनिः। निशेत्यत्र टाप' टे बहुलानामिति टाप ॥ ३ ॥

इति श्रीगीतगोविन्दव्याख्यायां श्र तिरञ्जनीसमाख्यायां षष्ठ सर्गः ।।

(२०६) सप्तमः सगः

सप्तमः सगः

॥ नागरनारायण: ।।

अत्रान्तरे च कुलटाकुलवर्त्म-पात- संजातपातक इव स्फुटला्छनश्रीः!

दि क सुन्दरीवदनचन्दनविन्दुरिन्दुः ॥ १ ॥

।सर्वाङ्गसुन्दरी॥

अत्मिनसगेडपि विप्रलब्धा वर्णणीया। तथाहि तल्लक्षणमुक्त नायिकालक्षणे-

अहरहरनुरगाददूतिकां प्रेष्यपूर्व सरभसमभिधाय कवापि सङ्कतक वा'। न मिलति खलु यस्या वल्लभो दैवयोगात् प्रवदति भरतस्तां नायिकां िप्रलब्घाम्॥

इति भरताचाय्य:। तां विप्रलब्धां वदति उत्तरगीतार्थं श्लोकद्वयेनावतारयति। अन्रान्तरे वृन्दावनान्तरम शुदिप रिन्दूरदीपयदिति योजना। कीहक दिक सुन्दरीवदन- चन्दनाविन्दुरिन्दुः "विन्दुः स्वादध्यनुस्वारे विज्ञातरि च विप्र षि" इति विश्वः। पुनः कीहक स्फुटलाब्छनश्रीः, एवेन चन्द्रस्य परिपूर्ण ता प्रतिपादिता। अत्र कुलटाकुलवत्म पात संजातपातक इत्युत्प्रक्षा कुलटा नाम सतीनां कुलवत्म पातेन वत्म-

१। घ. वर्त्म पात। २ । सरल समभिसृत्य ऋवापि सक्केतके च।

गीतगोविन्दे (२१० )

विरोधेन जात पातक यस्येति विग्रहः। यः पातकी भवति स खलु लाञ्छनेत्यभिप्रायः। वसन्ततिलक वृत्तम्।। १ ।।

। श्र तिरज्जनी ।।

अथ कृष्णे आगमनबिलम्बन कृतघति प्रभूत राधाया: विरह् गोतेन वणयितु मदनोद्दीपक चन्द्रोदय वर्णयति। अन्नान्तरे इति। अ.स्मिन् सग विप्रलब्धा नायिका। तस्या: लक्षण तु-

क्वचित्स केतमावेदयितेनाथ चीक्षिता। स्मशर्ता चिप्रलव्धेति सूरिभि: परिकीततिता ॥ इति॥

अत्रान्तरे अस्मिन् सग राघाया अङ्गालङ्करणन्याससज्जीकरणकाल इत्यर्थः । कुलटानां पुश्चलीनां "पुश्चलीघर्ष'णी बन्धक्यसती कुलटाः समाः" इत्यमरः। कुलस्य वृन्दस्य वत्म मार्ग: तत्र पातः पतन' तदनुकरण तद्व्यभिचारदूषितत्वमित्यर्थः। तेन संजात- मुत्पन्न पातक यस्थ स तादृश इव उक्त च चन्द्रोपालम्भे-

गुरुकलत्रमवाच्यमहोरतौ गुरुकलत्रमसोनिरपत्रपः। मुनिवधूपपतेदिशि ज म्बते रमत एव हिता हशिताहश ॥ इति॥ अथवा धातूनामनेकार्थत्वादिति न्यायेन कुलटा कुलबत्मनः पातो निरोधस्तेन संजात- पातक इव चन्द्रोदये जारिणीनां सङ्कतमन्दिरगमनविरोधात् चन्द्रसमस्तवत्म घातुक- त्वमित्यर्थोऽवगन्तव्यः । कुलटाकुलवत्मघात इति केषुचित् पाठः। तदास्फुटम्।

१। तस्य शृगालादिलान्छन राज्ञा क्रियते।

(२११ ) सप्पम: सगः

प्रसरति शशधरविम्ब विहितविलम्बे च माधवे विधुरा। विरचितविविधविलाप सा परिताप' चकारोचचौः ॥२ ॥

तादश इव स्फुट लाञ्छनश्रीः कलङ्गशोभा यस्न पातककलङ्कयोरनिम लत्वात्तथोक्त मित्यवगन्तव्यम्। श्रीरित्यत्र समान्तः क प्रत्ययेन अदित्वात् तस्य, किश्च दिक सुन्दय्याः दिगङ्गनाया: वदनस्व वदन कदेशललादस चन्दनविन्दु: तिलक' लटिलतटललाविकाय- मान इत्यर्थः । इन्दुश्चन्द्रः अशुव्ृन्द मंयूखजाल: आशुदीपरिति केषुचित् पाठ:। तदास्फुटम्। वृन्दावनमध्यदेशमदीपयन्। वृन्दावनवर्तति राधा वासभूतमन्दिरसमीपे चन्द्रकिरणप्रसारो जात इत्यर्थ: ॥ १ ॥

॥ सर्वाङ्गस् न्दरी ।।

उच्च विरचितविविधविलाप' यथा स्वादेव परिताप चकारेति योजना। कोदशीवेत्याह। प्रसरति शशवरबिम्य विहितबिलम्व माधवे विधुरेति। "विधुर तु प्रविश्लेषे दुःखिते चाभिवेयवत्"। आर्य्याछन्दः। विप्रलब्धा वर्णनीया। तस्याः

स्वरूपमाह-

सकेतक प्रियतम सवयमेव दत्वा नैघागतः समुचिते समये च यस्याः। दूतीवचोऽमृतरसस्नपिताङ्गयष्टिः सा वर्णिता कविवर रिह विप्रलब्धा।।

श्लोकोक्तमर्थ गीतेनाह ॥ २ ॥

। श्र तिरञ्जनी ॥।

अनन्तर कृत्यमाह, प्रसरतीति। विधुरा सा राधा शशघरविम्ब चन्द्रमण्डले

1

गीतगोविन्दे ( २१२ )

॥ त्रयोदशः प्रवन्धः ॥ मालवगौडारागेग१ गीयते कथित समये5 पि हरिरहह न ययौ वनम् मम विफलमिद्ममलरूपनवयौवनम्। यामि हे कमिह शरण सखीजनवचनवश्चिता ॥ ध्रवम् १ ॥

प्रसरति स्वावासभूतमन्दिरसमीपे किरणद्वारा प्रवर्ततिनि सति विलसतीति यावत्। किश्व माधवे श्रीकृष्णे विहितविलम्ब अस्यासक्तिरूपमराध सूचयितु माधव इत्युक्तमिति जञयम्। यद्वा माघव इति श्लिष्टम्। माधवे वसन्ते प्रसरतीति योज्यम्। उच्च विरचिता कृता: विबिधा: नानाप्रकारा: बिलापदुःोद्गारिवचनानि यस्मिन कर्मणि तथा परिताप चित्तक्षोभ चकार निर्मितवान्। नानाविधैविलाप स्तत्रत्यान् प्राणिनः प्राप्त- खेदानकार्ष दित्यर्थः॥ २॥। ।। सर्वाङ्गसुन्दरी॥ मालवगौड़ारागेण गीयते। कथितसमयेडपि यस्माद्वन वृन्दाचन हरिन ययौ। अतः मम यौवन विफलमिति वाक्यार्थः। प्रिये सौमाग्यानुकूल हि यौवनमित्यभिप्नायः। "अहृहेत्यद्व ते खेद", तारुण्य यौवन समे" इत्यमरः। सकेत- काले कथितः समयः शपथेडपि चेति" विश्वः । ययावित्यागत इत्यर्थः । विनाध्युपसग- योगात् या धातुरागतिमाचष्टे धातुरेव वाचकत्वान्न चोपसग वाचक इति वाच्या, तस्य धातुमन्तरेण विचिकितार्था प्रत्यायंकत्व नचोद् धातुरव्यवाचक इति वाच्यम्। तस्योपसर्गमन्तरेणापि विवक्षितार्थादन्यत्र गगपठितेय वाचक अदष्ठा तस्माद्वाच- कतायां दष्टसामर्थ्यात् धातुरेव विवक्षितार्थवाचको नोपसर्गो विपर्य्यायावत्युपसर्ग स्व

१। घ. छ. मालवरागेख। ङ च. गौडमालवरागेय। २। ललित इति पाठन्तरम् ।

( २१३ ) सप्तमः सर्गः

पय्य वसित द्योतकत्वम्। दृश्यते च। तद्द्योतकमन्तरेऽपि तद्योत्यार्थाभिधायको धातुः। यथा रघौ "नात्यायतकृष्ठशाङ्ग"। अन्राकृष्ठार्थ कृष्टेत्युक्तम् ॥। १॥

॥ श्रुतिरञ्जनी॥

मालवगौड़रागेण गीयते। विलापप्रकारमवस्फुत््यति। कथितेत्यादि। मालवगौली- रागेण गीयत इत्युक्तम्। तस्यायमभिप्रायः। गौलीरागस्य गुण्डक्रिया सपत्नीत्वात् तद्नन्तर' तत्स्थापन युक्यमित्यपि तालेन गेयम्। तत्र यामीत्यादि वश्चितेत्यन्त- ध्र वपदमिदम्। तत्र हे इति अदृष्टसम्भावितद वमात्रादिसम्बोधनम्। हे देव! सखी- जनस्य वचन रिदानीमेव भवत्समीप कृष्णं प्रत्यानेष्यामि। त्वया क्षणमात्रं प्राणान् धत्वा स्थातव्यमित्यादिप्रकार: प्रलापः वश्चिता प्रतारिता कृष्णस्यानयनाभाबात् प्रतारणमवगन्तव्यम्। एव बिधोऽह क शरण रक्षण क विलासगृह चेति गम्यते। यामि प्राप्नोमि गृहपक्षे यामि प्रविशामि इत्यर्थः। लोकानुसारादेविमुक्तसाक्षमित्यव- गन्तव्यम्। "शरण गृहरक्षित्रोरित्यमर।"। विलापे मूलमाह। कथितेति। हरिं: कृष्णः कथितसमये सङ्केतकालेऽपि वन वृन्दावन प्रतिन ययौ नागतः, अहह खेदे कष्टमित्यर्थः। "अहृहेत्यद्न ते खेदे" इत्यमरः । समयभङ्गात्कष्टमित्यवगन्तत्र्यम्। अतएव तद्योतकाहहशब्द: प्रयुक्त इत्यथ: । कृष्णस्थानागमने कथ कष्टमित्याशङ्कयाह ममेति। न केवल समयभङ्ग एव कष्टत्वहेतुः अपि तु मम इद परिदृश्यमानममल लोको- तरसौन्दर्थ्यसम्पन्नरूप स्वरूप' यौवनमपीत्यपि शब्दार्थः । यौवन च विफल निष्फल जातमिति शेषः। सम्भवतो वस्तुनो न भोक्त्यन्तभावेन ष्फल्यम्। अतएव महत्कष्टमिति-

भाव. । उक्त' च-

वर्षाकाले प्रयाणं यौबनकाले च दारिद्र यम्। वाल्ये स्नेहवियोगस्त्रीणि च दुःखानि भवन्ति लोके ।।१।।

गीतगोविन्दे ( ११४ )

यदनुगमनाय निशि गहनमपि शीलितम्। तेन मम हृ दयमिदमसमशरकीलितम् ॥ २ ॥

।। सर्वाङ्गसुन्दरी॥

यदनुगमनाय सङ्गमाय निशि गहन वनमपि शीलित वाञ्छित तेन कृष्णेन हेतुना ममेद' ह्दयमसमशरकीलत कामबाणप्रतिपूर्व मित्याह। सेवावरीहरिः। 'उक्त' च अय च पूर्व प्रतिमाविशेषो यः सेव्यमानो रिपुतामुप तीति ।"२॥

।। श्रु तिरञ्नी।।

यदेति। किश्च यक्य श्रीकृष्णस्यानुगमनायानुनसरणायान्वेषणायेति यावत्। निशि रात्रौ गहनमरण्यमपि शीलित मालोचितमित्यथः। एतेन तदनुसरणायानुचितमिति कार्य्यं कृतमिति सूचितम्। स्त्रीणां रात्रावरण्यादिभ्रमणस्य लोकविरुद्धत्वादितिभावः। तेन कृष्णेन इद परिदृश्यमान मम ह्दयम् असमशरेण कामेन शीलित बिद्धम् अथवा शर इति तन्त्रेणोपपत्तिः। सक्वदुच्चरितमनेकोपकारकमपि तद्विदः। तेनायमर्थः। सम्पन्न: असमशरस्य कामस्य शरः बाण: कीलित खण्डित वल्लभकृतापेक्षायां सङ्गत- समये असमशरपीडनाद् वल्लभेन व तत्कृत्यमित्यवगन्तव्यम्। तथा च अनुसर्त्तप्रहरण- मत्यन्तानुचितम्। अतएव क शरण यामीत्यन्वयः। अन्रानुगमशव्देऽश्लीलदोपो देशभेदात् परिहर्त्तव्यः । अनित्यत्वेन वा अनुसरणायेति वा पाठः ॥२॥

( २१५ ) सप्तमः सर्गः

अहह कलयामि वलयादिमणिभूषणम। उगार हरिविरहदहनवहनेन बहुदूषणम । २ ॥ पत

मम मरणमेव वरमिति वितथकेतना। किमिह विषहामि विरहानलमचेतना ॥ ४ ॥

॥ सर्वाङ्गसुन्दरी ॥

वलयादि कलयामि धारणमिति वाक्यार्थ.। अहहेति खेदे। कीदृश मणिभूषण यस्येति विग्रहः। वलयादिधारणेन कथ श्रम इत्याह। हरिबिरहे एव दहनो बह्निस्तस्य बहनेन धारणेन बहूनि दूषणानि यस्चेति विग्रहः। स्त्रीणां प्रियालोकफलो हि वेषः इति। कुमारे अभिप्रायः ॥ ३॥ । श्र तिरञ्जनी॥ अहहेति। हे दव ! हरिणा कृष्णेन विरहो वियोगस्तज्जनितयो: दहनः बह्निः तस्य बहनेन धारेणेन हेतुना बलयादिसणिभूषणं कङ्कणमुखान्यलङ्करणानि भूषणमिति जाता- वेकवचनम। वहुदूषण जनापवादरूपो दोषो यस्मिन् तादश' कलयामि मन्ये अहह कष्टम्। वियुक्ताया भूषणधारणस्थायुक्तत्वात् भूषणानां दूषणमवगन्तव्यम्। पूर्व" यानि भूषणानि सस्पृह' मया घृतानि तान्यपि इदानीं मया दूषणानि कलितानि इति कष्टत्व- मवगन्तव्यम्। अथवा दहनबह्नेन बहूनि दूषणानि मालिन्यादीनि यस्मिन् तादृशम्। विरहाग्निनिषेधादिति विकृत्य तद्र पमित्यर्थः। तादृश वलयादिभूषण कलयामि धारयामि इव, अहह कष्टम्। असन्निहितवल्लभायास्तरुण्या अङ्गालक्कारस्थ निरर्थक- त्वात्कष्टमित्यवगन्तव्यम्॥ ३॥

।। सर्वाङ्गसुन्दरी ॥। वितथ केतन गृह यस्या इति विग्रहः। वविरहिणानलवत चेतना संज्ञा यस्या: सा तथा॥ ४ ॥

गीतगोविन्दे ( २१६ )

मामहह विधुरयति मघुरमधु यामिनी। कापि हरिमन भ्वत कृतसुकृतकामिनी ॥ ५ ॥

।। श्रृ तिरञ्ञनी ॥

ममेति। अतिवितथ' कृष्णागमनाभावात् अत्यर्थ व्यर्थ केतनम् आवास मन्दिर यस्या: सा तादशी अतएव अचेतना विवेकहीना अह विरहानल कृष्णवियोगबह्निम् इह लतामन्दिरे स्थिता सति इति शेषः। किमिति विषहामि विशेषण सहामि, कृष्णा- गमनसम्भावनाभावाविरहानलसदन वृथेवेति भावः। अतश् विरहानलसहनात् मम मरणमेव वर दुःखानुषक्तवहुकालजीवनात् एकदव मृत्युरेव श्रयस्कर इत्यर्थः। अतएवा- दशदुःखनिवारणाय कं शरण यामीत्यन्वयः ॥४॥ । सर्वाङ्गसुन्दरी ॥ कापि कामिनी हरिमनुभवति, मां तु मधुरमधुयामिनी विघुरयतीति वाक्यार्थः। या निशा दूरस्थमपि प्रिय सङ्गमयति, सव मामतिविघटयतीत्यभिप्रायः । कथ' हरि- मनुभवतीत्याह। कृतसुकृतेति। साधारणत्वात् सर्व वाक्यानामर्थाक्षेपादवाहमकृतेति खेदः। "मधुश्च त्रे द त्यमेदे मधुरौ स्वादुशोभनावित्यमरः"॥ ५ ॥।

। श्र तिरञ्ञनी।। मामिति। स दव मधुरा मनोहरा या मघुयामिनी वसन्तरात्रिः अथवा मधु पुष्परसः तद्रात्रि गृहणाति इति मधुर मकरन्दहेतुरित्यर्थः, स चासौ मधुः वसन्तः तद्रात्रिरिति वा माम्, इहास्मिन् समये विधुरयति दुःखितां करोति दुःखवचनात् बिधुरशब्दात् तत् करोति णिचि टि लोपः । किं च कृत' पूर्वजन्मन्यनुष्ठित यत्सुकत पुण्य तेन कृतो यः काम: कृष्णविषयाभिलाषः सोऽस्यास्तीति तादृशी पूर्व पुण्यपरिपाकवशात् कृष्णविषया- भिलाषवतीत्यर्थः । अथवा आहिताग्न्यादिष्वपि निष्ठायाः पर निपाते सति सुकृतेन पुराकृतपुण्येन कृतो निध्यादितो यः कामः कृष्णविषयाभिलाषः सोडस्यास्तीति कामिनी न चात्र कर्म धारयात् मत्वर्थीय इति निषेध: । तस्यानित्यत्व' च। एकदेशिना एकाधि- करणेनेति सूत्रकारवचनात्। सवधनी सव केशीत्यादि भाष्यकारवचनात् च अव.

(२१७ ) सप्तमः सगः

कुसुमसुक मारतनुमतनुशरलोलया। स्रगपि हृदि हन्ति मामतिविषमशीलया ॥ ६॥

गन्तव्यम्। प्रयोगश्च। "आक लासाद् विसकिशलयचछेदपाथेयवन्त" इति। एवं विधा- न्यपि लोकोत्तरसौभाग्यसम्पन्ना इहास्मिन्नेव समये हरि श्रीकृष्णाख्य ममप्राणेशम- नुभवति। अथवा कापि काचित् कृतसुकता चअसौ कामिनी च कापि पुण्याङ्गना इत्यन्वयः ॥ ५॥

। सर्वाङ्गसुन्दरी ॥।

अत्र पादयोव परीत्यमपि दृश्यते। हदि स्थिता सत्क पुष्पमाला्यतनुशरलीलया कामबाणविलासेन मां हन्तीति वाक्यार्थः । कीदशी कुसुमसुकुमारतनु कुसुमवत् सुकुमारतनुर्य स्या इति विग्रहः। अतनुशरलीलया, कीदृश्या, अतिविषमशीलया, अन्योहि बाणः क्षत कृत्वा व्यथयति। कामवागस्तु अवद्धत्वगण्यन्तर्भिनच्तीतिविषम- शीलत्वम ९॥ ६ ॥

। श्र तिरञ्जनी।।

कुसुमेति। हे देव! हदि न्यस्तेति शेषः। अपवाह्यधिकरणे स्रगपि कुसुममालिकापि किमुतान्य इत्यर्थः । अतिविषमम् अतिवक्र' शील' स्व्भावो यस्वास्तादशी तया अतनोरनङ्गत्य शर लीलया बाणविलासहेतुना कृष्ण वदति। कुसुमसुकुमारातिमृदुला तनुर्यस्यास्तादशी मां हन्ति हिनस्ति हन्तीति अतीवान्यायः। स्रगादीनामुद्दीपकत्वेन विरहिजनतापकारित्वसम्भवात् हन्तीत्युक्तिरवत्रोद्धयेति भावः अतएव कं शरण यामीत्यन्वयः ॥ ६ ॥

१। ख, श्रू तिरव्जनीटीका नास्ति।

गीतगोविन्दे (२१८ )

अहमिह निवसामि न विगणितवन वेतसा। स्मरति मधुसूदनो मार्माप न चेतसा ॥।७।।

हरिचरणशरणजयदेवकविभारतो। वसतु हृदि युवतिरिव कोमलकलावती ॥ ८॥

। सर्वाङ्गसुन्दरी॥

व्याघादभीतिमध्यविगणय्य तव सङ्गमसमाकाङक्षया अह तिष्ठामि, चेतसापि मधुसूदनोडपि मां न स्मरतीत्यर्थः । न विगणितवनवेतसेति। न विगणिता बहुबेतसा ययेति विग्रहः। निरनुबन्धकोडय न शव्दस्तेन न लोपो नव इति लोपो न भवति॥७॥

। सर्वाङ्गस न्दरी ।।

हरीति। हरिचरणशरणस् जयदेवकवेर्भारती ह,दि युवतिरिव वसन्तीति वाक्यार्थ। उभय विशिनष्टि कोमलकलावतीति तत्र भारती। पक्षे कोमलत्वमनिष्ठुराक्षरत्व कलावतीत्व' कवित्वशीलत्वम्। युदतीपक्षे कोमला मृद्ङ्गकला चतुःषष्टिरूपाः ॥ ८ ॥

।। श्रु तिरञ्जनी ॥।

हरिचरणेति। कोमला मृदुला कला तालत्य सप्तमप्राणाः। तदुक्तम्-

कालो माग: क्रियाङ्वानि ग्रहोजातिकलालयः। यतिः प्रसारकश्चेति तालप्राणा: दशस्मृताः ॥ इति

सा अस्यास्तीति तादृशी। अन्यत्र कलाः कामकलाः यस्या: सन्तीति तादशी।

१। ग, न गसितवन। घ, न विगाणितबहु।

(२१६) सप्तम: सग।

तत्कि कामपि कामिनीमभिसृतः कि वा कलाकेलिभि- बंद्धो बन्धुभिरन्धकारिणि वनाभ्यर्ण किमुदभ्राम्यति। क्लान्तः क्लान्तमना मनागपि पथि प्रस्थातुमेवाक्षमः सङ्क तीकृतमन्जुवञ्जुललताक 5जेS पि यन्नागतः ॥ ३॥

कामकलास्तु-

अङ्ग,छे पदगुल्फजानुजघने नाभौ च वक्षस्थले कक्षे गण्डकपोलदन्तवसने तालौ सतने मूर्द्ध नि। शुक्लाशुक्लविभागतो मृगदशमङ प्वनङ्गस्थिति रूध्व धोगमनेन कामपथग: पक्षद्वये लक्षयेत्।।

मूर्द्धोरस्थ लवामदक्षिणकरे वक्षोरूहें शद्ये नाभो गुहललाटजाटरकटी पृष्ठेषु तिष्ठत्यस्थौ। कक्षश्रोणिभूतेषु च प्रतिपदामारभ्य कृष्णां ततः श्वेताय प्रभृति क्रमेण सुदशां मूर्द्धानमारोहति॥

अङ्ग ष्वेषु मृगीहशां मनसिजप्रस्तावना पण्डिता: मात्रा: षोडशचिन्तयन्ति विपुल ज्योतिस्फुलिङ्गाकृतिरिति॥

एवं विधौ हरिचरणावेव शरणम्। आश्रमभूत गृह रक्षक च यस्थ तादृशस्य शरणगृह- रक्षित्रोरित्यमरः"। जयदेवकवेः भारती गीतरूपा तालसम्पन्नायुबतिरिव तरूणीवद ह.दि रसिकानां ह,दये वसतु सदाबिलसनात्। श्लेषोद्दीशितोपमा ।। ८ ।।

। सर्वाङसुन्दरी ॥।

प्रियस्यागमनहेतु श्लोकेन कल्पयति। तत्किमिति। सङ्केतीकृत-म्जु-वबजुललता-

गीतगोविन्दे ( २२० )

कुब्जे यत् यस्मात् कारणात् कान्तो नागतलत्तस्मात्कामपि कामिनीमभिसृतोऽभिसरति इति शङ्क। "मनोज मञ्जुलमिति" अमरः। मयि हढानुरागोऽसौ कथमन्यामभि सरिष्यतीति विचिन्त्य वितर्कान्तरमाह। क्लान्तमना मनागपि पथि प्रस्थातुमेबाक्षम इति। अथेति बितर्कानन्तर क्लान्तमना: विक्लबचेताः सन्मना मनागल्पमपि प्रस्थातु- मागन्तुमक्षमोऽसमर्थः वक्ष्यमाण गीत तावन् श्कोकेन वंसूचयति ॥ ३॥

।। श्र तिरञ्जनी।

कान्तत्वागमने दोषमाह। तत्किमिति। हे देव: यद्मात् कान्तः श्रीकृष्ण: सङ्कती कृतः समयविषयीकृतो यो मब्जुळवन्जुललताकुञ-मनोहर-बानीरवल्लीगृह' तस्मिअ्रपि अन्यत्र किमुतेति भावः। अथवा अपिशव्दादवश्यमानन्तव्यमिति सूचितम्। यतो नायातः तरमात् कारणात् अनागमने कि्चिनिमित तर्कयामीति शेष:। तदेव निमित्त विशेषेण दशयति। कामपीत्यादि। कान्त इत्य्य सर्वत्राष्यन्वयः। कान्तः श्रीक ष्णः कामपि लोकोत्तरां कामिनी अनुसृतः अनुसृतवान् किमित्यर्थः। अन्यथा मां विहायान्यत्रावस्थानयोगादिति भावः । किम्बा बन्धुभि: नम्मसख: कलाः चतुष- ष्टिकामकला: तासु केलयो विहरणानि तर्वद्धः। बन्धुभिः सह कलाकेलिभि: विनोदी सन्नागत इत्यर्थः। अन्यथा कथ मत्परित्यक्तभावः । चतुःषष्टिकलास्तु- अथेतिहासागमौ च वाक्यालङ्कारनाटक्रम्। गायकत्व कवित्व च कामशास्त्र दुरोदरम्।।

देशभाषालिपिज्ञान लिपिकम चराचरम्। सर्वाणि चोपदानानि स्वरशास्त्र तु शाकुनम्॥ सामुद्रिक रत्नकशास्त्र रथाश्वगतिकौशलम्। मदशास्त्रनूदकम्म भूरूहाणां व दोहदम्।। गन्धवादो धातुवाद खन्यावादो रसस्य व। कालवादोऽन्निस स्तम्भ: खड गस्तम्भो जलस्य च।।

( २२१ ) सप्तमः सर्ग:

वचस्तम्भो वयस्त्भो दश्याकर्ष णर्मोचनम्। विद्वेपणोच्वाटन' व मारण कालबन्धनम्।। पयसि प्लबचातुर्य्य' पादुकासिद्धिरेष च। वाक सिद्धि पुटिकासिद्धिश्चैन्द्रजालकमेष च ।। अटीन नरदष्ठ स्तु वञ्चन स्वरवण्यमम्। मणिमन्त्रौपधीनां व सिद्धयश्चौरकर्म थ्र ।

अरश्य करणं दूरकरणं मृगयारति: ।। वाणिज्य पशुपाल्य' व कृषिरासघ फम्म' न।

चतुःषष्टिःकलाश्च ताः कलाविद्ि: प्रकीत्तिताः॥ इति।

अन्धकारिणि गाढान्धकारवति वनाभ्यणें वृन्दावनससीपे भ्राय्यति। किमुत अन्ध- कारवशात् स्वसङ्कतमन्दिरमज्ञात्वा वनमिद' भ्राम्यति किमित्यर्थः ।

अन्यथा सत्यन्रतस्याङ्गीक तपरित्यागस्य अयुक्तत्वादितिभावः। अथवा क्लान्तमना मद्वियोगवशात् खिन्नचित्तः सन् पथि सक्कतमन्दिरागमनमाग प्रस्थातुमागन्तुमेवा- क्षमः । असमर्थः किमित्यर्थः। अन्यथा शीघमागामिनो विलम्बायोगादितिभावः । भ्रमतीत्यत्र "शमामष्टाना" (७-३-७४) मित्यादिना श्यनि या दीर्घ:। सन्देहोडल- ङ्कारः ॥ ३ ॥।

गीतगोविन्दे (२२२ )

अथागतां माधवमन्तरेण- सखोमिय वीक्ष्य विषादमूकाम्। विशङ्गमाना रमित कयापि जनार्द नं दृष्टवदेतदाह॥४ ॥

॥ सर्वाङ्गसुन्दरी ॥

अथेत्युक्तवितर्कानन्तर माधवमन्तरेण विनागतां सखीं वीक्ष्यं आहेति वाक्यार्थः। कीदशीं सखी विषादमूकां, अक तकाय्यात्वाद् विषाद:, कोहशी राधा जनार्द'न कयापि रमितमिति दष्टवद्विशङ्कमाना दष्ठवदिति दृष्ठमिवेत्यर्थः। रमित मत्र विवरीतमभिप्रत रमणे स्त्रियाः प्रयोजकत्वात्। उपेन्द्रबजावृत्तम् ॥४ ॥

॥ श्रुतिरञ्ञनी ।।

एवं सखी प्रक्षणानन्तर राधायाः परितापगमकमुपर्ण्य प्रषितसखीवृत्तान्तमाह। अथेति अथ वल्लमानागमने निमित्ताभ्युहान्यनन्तरम् इय राधामाघव श्रीकृष्णमन्त रेण विना "अन्तरान्तरेण युक्तेति (२-३-४) दिनीया। आगतामायाताम् अतएव विषादेन सखीमनोरथसाफल्यासम्पादनजनितखेदेन मूकां प्रतिवचनासमर्था वीक्ष्य अवलोक्य जनानई यति पीड़यति इति जनारदनः श्रीक ष्गस्तम। अद' पीडायामित्यस्मा- द्वातो ल्युट प्रत्ययः ।

अत्र राधाविषयपीडाकरत्वसूचनाय जनाद्दनशद्वप्रयोगः । कयापि नायिकया रमित कीड़ित रमेर्ण्यन्तात् कर्मणि निष्ठा यद्वा कया सह रमित रन्तारमिति कतरि निष्ठा वा। रमितुमिति तुमुलन्तः क्वचित् पाठः । तदा कया सह रमितु क्रीडितु ग्तमतिशेषः। विशङ्कमाना सती दष्ठत्रत् दष्टे अर्थे सव प्रत्यक्षेग पश्यन्तीवेत्यर्थ। अथवा द ष्टवत् उपपन्नमिव एतद् वक्ष्यमाणमाह त्रते ॥ ४ ॥

( २२३ ) ) सप्तमः सर्गः

। चतुई शः प्रबन्ध ।। वसन्तरागेण गीयते

स्मरसमरोचित विरचितवेशा। गलितकुसुमदर' विलुलितकेशा। कापि मधुरिपुणा विलसति युवतिरधिकगुणा॥ ध्रृ वम्॥ १ ॥

।। सर्धाङ्गसुन्दरी ॥।

वसन्तरागेण गीयते। किमाहेत्याह कामपीति। कापि युवतिः मधुरिपुणा सम' विल- सति इति योजना। कीद शेन मधुरिपुणा मत्सकाशादधिकगुणा इत्यवगन्तव्यम्। कीद शी भूत्वा विलसतीत्याह। स्मरसमरेत्यादिः। हमरसमरः कामसग्रामः तदर्थ- मुचिते वेशो ययेति केचिद् विजगृहु, तदसम्यक, निष्ठेत्यनेन विरचितशव्दस्य पूर्व- निपातः स्यात्। तस्मात् स्मरसमरोवित यथा स्वादेव विरचितो केशो ययेति विग्रहः कार्य्यः। पुनः कीद शी। गलितकुसुमदरविलुलितकेशा, गलितेन श्रस्तन कुसुमेन दर- विलुलिता केशा यस्त इति विग्रहः विपरीते रते हि नार्य्या गात्र लोलना भमत्येव। पुष्पश्र सन श्रस्ते च कुसुमे केशवन्धस्त न पुण्यापगमादुपयुक्तमेव विलुलितत्वम् ॥ १॥।

।। श्रू तिरञ्जनी ।।

आहेत्युक्त तत्प्रकारमेव वर्णयति स्मरेत्यादि। अष्टतालिरागेण गेयम्। अत्र कापी- त्याद्यधिकगुणेत्यादि श्र वपदम् । स्मरसमरो रतिः तस्या उचितमनुगुण' यथा तथा विरचितः घटितः वेशो यया सा ताद शी ध तसुरतानुगुणपरिकरेत्यर्थः। देशान्तरे- शषयोरभेदादन्त्यानुप्रासोपपत्तिः। वेशवाची वेशशव्दोडव्यस्त्री के्षाचित् सम्प्रदायः ।

१। कुसुम भर इति पाठान्तरम् ।

गीतगोविन्दे ( २२४ )

हरिपरिरम्भणवलितविकारा। कुचकलशोपरि तरलितहारा॥ २ ॥ विचलदलकललिताननचन्द्रा। तद्धरपानरभसकृततन्द्रा ॥ ३ ॥।

गलितानि सम्भोगसमयसमाकर्षणेन बन्धविशेषोपयुक्तगात्रपरिवत्त नादिना च स्रस्तानि कुसुमानि येभ्य ततो द शा समुत्कतया वस्त्राकर्षणेन अतएव दरमीषद्विलुलिता इतस्ततश्चलन्तः तथाविधाश्च ते केशाश्च। गलितकुसुमदरविलुलिताः केशाः यस्या: ताद शी अतएवाधिका लोकोत्कष्टा गुणाः सौन्दय्यमधुरालापादयो यस्ाः सा तथोक्ता एताद शी कापि लोकोत्तरसौभा्यसम्पन्ना तद्भोगो लोकोत्तरतां सूचयितु कापीत्युक्तम्। अनिरद्धारणे वा किमु शब्द: युवतिस्तरुणी मधुरिपुणा सह क ष्णेन सह विलसति इदानीं बिहरतीत्यर्थः॥ १॥

। सर्वाङ्गसुन्दरी॥

हरिपरिरम्भणेन चलितो विकारो रोमाश्चादि: यस्या इति विग्रहः। विकारो मानसो भाव इत्यमरः। पुनः कीदशी कुचकलशोपरि तरलितहारा पुरुषायिततायाः स्त्रियाः कट यान्दोलनात उपयुक्तमेवदोलायमानहारत्वम् ।२॥

श्र तिरञ्ञनी॥

हरीति। हरिणा सत्रखेरहारिणा कृष्णेन परिरम्मगम् आलिङ्गन तेन वलिता उत्पन्ना विकारा: मदनविकृतयो यस्या: सा तादृशी अतएब कुचकलशोपरि पयोधरकुम्भोपरि तरलितामन्मथहारा यस्याः सा तथोक्ता एवं विधा कापीत्यादि॥ २ ॥

। सर्वाङ्गसुन्दरी॥

विचलद्भिरलक र्ललितो मनोहर आननचन्द्रो यस्या इति विग्रहः। "अलकाश्चूर्ण-

( २२५ ) सप्तमः सग।

चश्चलकुण ड़लद लितकपोला। मुखरितरसनजघनगतिलोला ।।४॥

कुन्तला इत्यमरः"। पुनः कीदशी तद्धरपानरभसकृततन्द्रा तस्य कृष्णस्य अधरस्तद्- घरस्तस्य पान रभसेम कुततन्द्रा रतिसुखजनितनिद्रा ययेति विग्रहः ॥ ३ ॥

॥श्रु ततिरञ्जनी।

विचलदिति। किश्व विचलन्तः सुरतवशेन लोलमाना अरकाः चूर्ण कुन्तलाः। "अलका श्चूर्ण कुन्तला इत्यमरः"। तरल लितो मनोहर आनन्दचन्द्रो यथ्या सा ललितानन- चन्द्रेति क्वचित्पाठः। तदाकलित: व्यापतः। किश्व तस्य श्रीकष्णत्य अधरपानरभसेन दशनवसनास्वादनवेगेन हर्षेण वा कृता व्याप्ता तन्द्रापारवश्य' यस्या: सा तादशी कापीत्यन्वयः ॥ ३॥

। सर्वाङ्गसुन्दरी॥।

चश्चलकुण्डलाभ्यां दलितौ घ,धौ कपालौ यत्या इति विग्रहः। पुनः कीदशी, मुखरित- रसन-जघनगति-लोला, मुखरिता रसना यत्रति विग्रहः। मुखरितरसनस्य जघनस्य गत्यागतागतेन उत्पतनिपातेन लोला चश्चलेत्यर्थः । विपरीत रते हि नार्य्याः कट या- न्दोलनादुपयुक्तमेव। मुखारेतरसनत्व बन्धश्वान्र हंसलीलनामा, लक्षणं तु निभृत- निकुञ्ज चोक्तम् ॥। ४ ।।

। श्रु तिरञ्ञनी ॥

चञचलेति। चश्चलाभ्यामुपरि स्फुरता वेगेन लोलाभ्यां कुण्डमण्ड़लाभ्यां ललितौ

गीतगोविन्दे ( २२६ )

दयितविलोकितलज्जितहसिता। बहुविधकूजितरतिरसरसिता॥ ५ ॥

रमणीयौ कपालौ गण्डभागौ सस्या: सा तथोक्ता। कि च मुखरित उपरि सुरतानुकूल चालनेन नादितो रसना कलापो यस्य तादशस् जघनस्व कटिपुरोभागस्य। "पश्चात्र- तम्बः स्त्रीकट या: क्लीवे तु जघन पुरः" इत्यमर। गतिः उपरि सुरतानुकूलव्यापार- विशेषः। अत्र लोला तृष्णालमेता, लोलश् सतृष्णयो/रित्यमरः। उपरि सुरतानुगुण व्यापाराभिलाषवतीत्यर्थः । अथवा मुखरिता नादिता रसना किक्किणी समेत मेखला यख्या: सा ताद शी च सा जघनगतिश्च तत्र लोलेत्यर्थः ॥ ४ ।।

। सर्वाङ्गसुन्दरी॥

विलोकितेति नपुं सके भावे कतः । दयितस्य विलोकतेन पूव" लज्जता पश्चाद्वसिता चेति विग्रह। पूर्व कालित्या दिना समासः। अङ्गनायमानस्य हुरेरुपररि पुरुषायितया युवतेरुपयुक्तावेव लजाहासौ। पुनः कीद शी बहुविधकूजितरतिरसरसिता, बहुबिध कूजित दात्यूहपारावतादिसम्भव बहुबिधकूजितमेव रतिरसे रसित शव्दित यस्या इति विग्रहः॥ ५॥

। श्रुतिरञ्जनी॥

दयितेति। दययितविलोकित सुरतसमये प्रियकत्त कावलोकन भावे निष्ठा तेन लज्जिता अतएवाचरित पुरुषायित वल्लभेन ज्ञातमिति संजातलजा। अथवा लज्जिता सलज्जीकृता लज्जते: कम्मणि निष्ठा, अतएव हसिता प्रियेण परिहसिता अतएव कृत- काय्य किमिति लज्जितेति कान्तेन हासकमणि क ते इत्यर्थः। अथवा दयितविलोकित प्रियविषयावलोकित तेन लज्जिता, अथवा दयितेन विलोकिता वोक्षिता अतएव लज्जिता

( २२७ ) सप्तमः सगः

विपुलपुलकपृथुवेपथुभद्गा। श्वसितनिमीलितविकसदनङ्गा ॥६॥

हसिता च उपरि सुरते स्वयमेव प्रवृत्तायामवलोकनमात्रेण कथ लज्जितेति तेन हसि- तेत्यर्थः। किश्च जहुविधानि नानाप्रकाराणि यानि कूजितानि कामशास्त्रप्रसिद्धकपो- तरुतादीनि यस्या सा तथोक्ता ताद शी च सा रतिश्च तत्र रसो अभिलाषः, "शृङ्गा- रादौ विषे वीय्ये गुणे रागे द्रवे रसे" इत्यमरः तेन रसिता सजातरसा रसेन रसिता इत्यत्र अय ग्रामः एतो ब्राह्मणगामः क त इति बहूपपत्तिः। अथवा रतिरसः रतिस्था- यिक: शृङ्गाररसः तत्र रसिना सजातरसा इत्यर्थः रतिकूजितानि तु रतिरहस्ये-

हू कृति-स्तनित कूक इत्कृत फुत्कृतस्वनितरोदनादिकम् । मुच पीडय गृहाण जीवय त्राहि हा घिगिति शीत्कृत विदुः॥

तच्च लावुककपोतकोकिलाह सकेलिविरुत रुपक्रमः। मिश्रित च ग्रहण प्रयुज्यते तच्चतद्विरुतमुच्यते बुधः ॥ इति॥

औव्व मुच्चलितकण्ठनासिका हूकृत स्तनितमेवघोषवत्। तञ्च विस्फुटनवचस्युत्कृत' फुत्कृतरद्घाति दित" ॥ इति ॥ ५॥

सर्वाङ्गसुन्दरी॥

विपुलः पुलको यस्याः पृथवेपथ भङ्गो यस्या इति विगृह्य द्वयोः कर्मधारयः।

१। ख. वरदधाति ...... दितमित्यल पाठः कीटदष्टः ।

गीतगोविन्दे (२२८)

श्रमजलकणभरसुभगशरोरा। परिपतितोरसि रतिस्णधीरा ॥ ७॥

वेगवत्वात् वेपथोभ इवत्वेन निरूपणम्। "भङ्गस्तरङ्ग उर्मिरवा" इत्यमरः। "वेपथ : कम्प इत्यमर:" पुनः कोदशी श्वसित निमोलित विकसदनङ्गश्वसितेन उपय्युपरि निश्वासनिग मेन निमोलितेन मुद्रितनेत्रया विकसन्नाविर्भ वन्नानङ्गो यस्वा इति विग्रहः ॥ ६।

। श्र तिरञ्जनी॥

विपुलानां विस्तृतानां पुलकानां रोमाध्चानां पृथुवेपथोः प्रवलकम्पस्य भङ्ग: प्रकार: परम्परा यस्या सा तादशी अनेन सात्विकादय भावा: सूचिताः। तदुक्तम्- स्तम्भः प्रलयो रोमाश्वस्बेदो व वर्ण्यवेपथू। अश्रु पस्वय्यमित्यष्टौ सात्विकाः परिकीततिताः ॥ इति ॥

सङ्के इति कतचित्पाठः। तदा तः सङ्ग: सम्वन्धो यस्ा: सा तादशी संजात- पुलका इत्यर्थः। किश्च श्वसिवेन सुरतवेगजनितनिःश्वासेन मिमीलित्तिमितस्त- च्छान्तौ विकसन् पुनराविभ वदनङ्ग: कामः यस्याः सा तादृशी, निःश्वाससमये उप- रतसुरतव्यापारस्तदपाये पुनरनुसृतव्यापार इत्यर्थः। अनङ्गस्वाविर्भावतिरोभावयोः सुरतव्यापारभाव कसमधिगम्यत्वादेव मुक्तमित्यवगन्तव्यम्। श्वसितेन मीलिता मुकुलिताक्षी पुनस्तदपाये विकसिदनङ्गादिना मन्मथेत्यर्थः ॥ ६ै॥

। सर्वाइ सुन्दरी॥

श्रमजल वर्माम्भा, श्रमजलकणभरेण सुभग शरीर यश्ा इति विग्रहः। परिपतितोरसीति अत्यन्तसुरतासहसामथ्यात् कृष्णवक्षति निपतितेत्यर्थः। रतिरण- धीरेति सुरतसग्रामपण्डितेत्यर्थः। केचिहत्र रणवीरेति पठित्वा रतिस प्रामशूरेति व्याचख्युः। तदसम्यक परिपतितोरसीतानेन विरोधा। ७॥

( १२६) सप्तम: सर्गः

श्रीजयदेवभणितर्हाररमितम्। जनयतु कलिकलुष' परिशमितम् ॥८॥

।। श्र तिरज्जनी॥

श्रमेति। श्रमजलकणानामुपरिसुरतखेद जनितिस्वेदोदकविन्दुना भरो भरणमतिशयो वा "अध्यथातिशयो सरो" इत्यमरः। तेन सुभग मनोहर शरीर यस्था: सा तथोक्ता श्रमजलकणाना शरीरशोभाहेतुत्व' च मुक्ताफलाकारादवगन्तव्यम्। अनेन चतुर्थ सात्त्विकभावः सूचित. । किश्व रतिरणे सुरतसग्रामे धीरा अनपेतघथ्य' अत्यन्त- शूरेत्यर्थः। अथवा रणघिय राति गृह्दणातीति ताद शी सुरत्समये पतिचित्तानुमापना- दित्यर्थः । उरस वह्लभवक्षस्थले परिपतिता पतन' गतवति सुरतव्यापारविशेषजनित- पारवश्येन तत्र न्यस्ताङदष्टिरित्यर्थः॥ ७॥

॥। सर्वान सुन्दरी ॥

श्रीजयदेवेन भणित हरिरमित कर्त्त, कलिकलुष परिशमित जनयतु। कलिकालपाप विनाशयतु सुखयत्विति यावत् हरिरमितमिति विग्रहः । कर्मणि षष्ठीय न कत्तृ षष्ठी। विशङ्कमाना रमित कयापि जनाद नमित्युक्तेः हरे: प्रयोजकतानुपपत्तः। गीत' श्लोकानामवतारयति । ८।

॥। श्रु तिरक्षनी।।

श्रीजयदेवेति । श्रीजयदेवेन भणित गदित हुरेः। श्रीकृन्णस्य रमित क्रोडित यत्र तादश गीत कत्त कलौ यत्कलुप ज़नानां पाप तत्परिशमित निवृत्ति जनयतु करोतु। हरिक्रीडावणनात्मकमिद' गीत गातृणां श्रोतृणां च सकलकलुषमपनयतु इत्यर्थः ॥ ८ ॥

गीतगोविन्दे ( २३० )

विरहपाण्डुमुरारिमुखाम्ब ज- द्यु तिरय तिरयन्नपि चेतनाम्। विधुरतीव तनोति मनोभुवः सुहृदये हृदये मदनव्यथाम्॥ ५ ॥

। सर्वाङ्गसुन्दरी ॥

चेतनां तिरयन धय्यहेतुविचेकवुद्धिमपि तिरयन आच्छादयन सन्तव्तानां देवानां तिरयन्नपि विधुरय मम मदनव्यर्था तनोतीत्याशयः। कामो मम वरी उल्घित- शासनत्वात्। तस्ताय चन्द्रः सौहार्द्दादुपकत्त'कामो मय्याग विधत्ते। यदुक्तम् "आत्मवर्ग हितमिच्छति सर्व इति।" कि प्रकारेण कामव्यर्था तनोतीत्याह। विरह पाण्डुमुरारिमुखाम्वुजद्य तिरिति। मुरारे सहजकृष्णत्वात्, पाण्डत्वनिर्वाहार्थ® विर- हेत्युक्य मुरारिमुखस्मारकतया पीडयतीत्यर्थः । अप्राण्य हि द्रव्य सतत स्मर्य्यमाण मनोव्यथां जनयतीत्यभिप्रायः । तिरयन्नतिखण्ड़यन्नित्यर्थः। तिरः शब्दात् करोत्यथ णिच । "तिरोऽन्तर्द्वौतिर्य्यगर्थ'त्यमरः।" अस्योपमा-

उदितोडय च शुभ्रांशु: विस्तीय्य किरणामृतम्। संयोगदुःखस जात दहत्येत वियोगिनम्॥

द्र तबिलम्बित नाम वृत्तम ॥ ५।।

।।श्र तिरञ्जनी॥

एवं श्रीकृष्णेऽन्यासक्ति प्रकल्व्य तत्समये भासमान चन्ट्रमवलोक्य सुहदि निवे- दित दुःख निवृत्तप्रायमितिन्याय मनसि निधाय चन्द्रकृतां पीडां सख्य निवेदयात। विरहेति। अये ! तखि ! अय परिदृश्यमानो बिधुश्चन्द्रः विरहेण मद्वियोगेन पाण्ड

( २३१ ) सप्तमः सर्गः

। पञ्धद्शः प्रबन्धः ॥

गुजरीरागेण गीयते।

समुदितमदने रमणीवदने चुम्बनवलिताधरे। मृगमदतिलक' लिखति सपुलक मृ गमिव रजनीकरे। रमते यम नापुलिनवने विजयी मु रारिरधुना॥ ध्रु वम् १॥

शुभ्र यन्मुरारिमुखान्बज्ञ श्रीकृष्णवदनारविन्द तस्य दतिः कान्तिरिव कान्तिर्यस्य तादशः सन् वेदनां श्रीकृष्णवियोगदुःख तिरयन् तिरस्कुर्वन्नपि विरहपाण्ड रश्रोकृष्ण- मुखसादृश्यत्बेन तन्मुखावलोकनजनितसुखसम्पादनद्वारा तद्विरहपरिताप निरा-

कुर्व न्रपीत्यर्थः । अयमेव विधुः मनोभुवः कामदेवस्य सुहदन्मित्र सन् हदये मम

मनसि मदनव्यथां वियोगकाले मदननिष्पादनीयां पीडामतीवात्यन्त तनोति। यस्तु श्रीकृष्णमुखसद्दशत्बेन सुखजनकः स एव विधुस्तदानीमेव दुष्टमदनमित्रत्वेन यथा राजा तथा भट इति न्यायेन तत्कार्य्यां पीडां स्वयमेव करोतीत्यर्थः। पश्येति वाक्यशेषः। तिरयन्नित्यत्र तिरस्कारवाचकः तिरः शब्दात् तत्करोतीति णिचि तावि- ष्ठावदितीष्ठवद्भावाटटिलोपे लट तस्य शत्रादेशः । विरोधालद्कारः व्याघातो वा ॥ ५॥

। सर्वाङ्गसुन्दरी ॥

कापि मधुरिपुणा विलसतीति प्रागुक्त, सम्प्रति तद्गतचित्तो मधुरिपुस्तदङ्गानि मण्ड़यन क्रीडतीति प्रतिपादयन्नाह। गुजरीरागण गीयते रूपकताले। समुदितेति। यमुना पुलिनवने मुरारिरधुना रमत इति वाक्यार्थः। "तोयोत्थित' तत्पुलिनमित्यमरः।" निर्ज्ज नता प्रतिपादनार्थमत्र वनशब्दोपादानम् निःशङ्ककेलिन पराङ्गनासु इत्युक्त

गीतगोविन्दे ( २३२ )

मुरारिविशेषणसाह। विजयीति त्रिभुवनजयिनः कुतः परजनशङ्कत्यभिप्रायः। रमणे प्रकारमाह। समुदितेत्यादि। रमणी वदने सपुलकं यथा स्वादेव मृगमदतिलक लिख- तीति योजना। कस्मिन् किमिवेत्याह। मृगमिव रजनीकर इत्यत्र वदनस्वय चन्द्रेण मृगमदतिलकस्य मृगेण साम्यम्। उमयस्मिन् किसूते, समुदितमदने, वदनपक्षे समुदितो मदनो यत्र इति विग्रहः। चन्द्रपक्षे समुदितो मदनो यस्मात् इति वा, पुनः कीदशे, चुम्बनबलिताधरे, मदनपक्षे तिलक लिखित्वा साध्बिद वदनसित्युक्त्वा चुम्बनाय वलितो चिन्यस्तोऽघरो यत्र ति विग्रहः। चन्द्रपक्षे चुम्बनेन बलितो युक्तोडघरो यस्मादिति विग्रहः। चन्द्रोदये कामोद्दीपनादित्यभिप्रायः ॥ १॥।

श्रु तिरञ्षनी।।

गुजरीरागेण गीयते। एवं चन्द्रकृतपीडावृत्तान्त सख्य निवेद पुनरपि कृष्णस्यान्या- सक्ततारूप दष्टवदेतदाह इत्येतस्य वावशेष सख्या, पुरतः प्रलपति। समुदितेत्यादि। रमते इत्यादि अधुनान्त घ्रुवपदम्। तदादौ ब्याक्रीयते। विजयोऽस्यास्तीति विजयी अनङ्गसङ्गरजयशालीत्यर्थः ।नच एकाक्षरान् कृतो जातेः स तम्यां च न तौ इनि- ठनौ' (पाई-२-११५) सूत्रोपरि भाष्यमतम, स्मृतौ विजयशब्दात्कृदन्तादिनिनिषेध:, तस्य प्रायिकत्वात। तथा काव्यप्रकाशकारप्रयोगश्च। "इदमुत्तममतिशयिनि व्यङ् ग्ये वाच्याद्श्वनिब धः कथित" इति स चासो मुरारिः श्रीकृष्ण: अधुना इदानी अधु- नेति निपातनात् साधु: यमुनाया: पुलिनेषु सकतेषु यद्वन वानीरकदन्यकम्। तत्र रमते क्रीडति। केन प्रकारेण रमते, इत्याकाड़क्षायामाह। समुदितेति। समुदितः उत्पन्न आविर्भूत इति यावन्। एतादृशो मदनो यस्मादिति ताहशे मन्मथोद्दीपके इत्यर्थः। अतएव चुम्बनेन संजातः कलितोडधरो यस्येति तादशे। मन्मथोद्रकात प्रियेण चुम्बने कृते पश्चात् वलिताधर इत्यर्थः। अथवा चुम्बनार्थव्यापारेण चलिताघर जत वा, एवं बिध रमणीवदने प्रयसीमुखे प्रविलसतः प्रकषोण शोभमाना: अलकाः

( २३३ ) सप्तमः सर्गः

घनचयरुचिरे रचयति चिकुरे तरलिततरुणानने। कुरुवककुसुमं चपलासुषम रनिपतिमृगकानने ।। २ ।।

चूर्ण कुन्तला: यत्रति तादृश तिलक कस्तूरिकापूण रजनीकरे चन्द्र मृगमिव विलिखति। सोडनेन प्रकारेण रमते इत्यन्वयः ॥ १ ॥

। सर्वाङ्गसुन्दरी ॥

चिकुरे केशे कुरुवककुसुम' रक्ताम्लानपुष्प रचयतीति योजना। "रक्ताम्लान- कुरुवकः । चिकुरःकुन्तलः कचः।" कीद श' चपलासुषम', विद्युन्मनोहर, "तडित्- सौदामिनीविद्यु चश्चलाचपला अपि।" कीद शे चिकुरे, घनचयरुचिरे, जलदपटल- वत् सुन्दरे, पुनः कीद शे तरलिततरुणानने तर लतानि चञ्चलीकृताति तरुणानामाननानि येनेति विग्रहः। पुनः कीद शे, रतिपतिमृगकानने, अत्र रतिपतिरेव मृगः चिकुरकाननेऽ- वस्थितत्वात् चिकुर एव कानन प्राचुर्य्याद्र पितः॥ २॥

। श्र तिरञ्जनी ।

घनेति। हे सखि ! घनचयरुचिरे नीरदवद्भासमाने तरलितानि चश्चलानि वीक्ष- णोन्मुखानीति यावत्। तरलानां चश्चलचित्तपुरुषाणाम् आननानि यस्मिन् ताद शे सर्व पुरुषप्रेक्षताशीले इत्यर्थः। तरलिततरुणेति क्वचित्पाठः। तदा तरुणानां यूनाम्। रतिपतिः कामः स एव मृगस्तस्य कानने रतिपति विहारयोग्य इत्यर्थः । एतादशे चिकुरे कस्याश्च कुन्तलकलापे, चिकुराया मन्मथोद्दीपकत्वादेवमुक्तमित्यवगन्तव्यम्। "विद्यु- चश्चला चपलापि च इत्यमरः। तस्या सदशीमेव सुषमा परमा शोभा यस्य तादृश "सुषमा परमाशोभेत्यमरः"। विद्य दिवभासमानमित्यर्थः। कुरुवकेति। कुरुवककुसुम कुसुमविशेषान्। कुसुमित जातावेकवचन रचयति घटयति अनेन प्रकारेणान्बयः ॥२ ॥

गीतगोविन्दे ( २३४ )

रतिगृहजघन विपुलापघने मनसिजकनकासन। मणिसररसन' तोरणहसन विकिरति कृतवासने॥ ३॥

॥ सर्वाङसुन्दरी ॥। रतिगृहजघने मणिसररसन विकिरतीति योजना । रतिगृह च तन् जघन' चेति कम धारयः। रतिगृहत्वेन रतिगृह रूपितम्। सदा तदाश्रयत्वात् गृह गमनाद तमति- सुन्दरमिति। मणिसरसनं विशेषणमाह। तोरणइसनमिति वहिर्द्वारसदशंमित्यर्थः। "तोरणोऽस्त्री बहिर्द्वारमित्यमरः"। कीद शे जघने, विपुलापघने महतीत्यर्थः। विपुल- मपघनमङ्ग यस्येति विग्रहः। पुनः कीद शे, मनसिजकनकासने कामस्य स्वणपीठ इत्यर्थः । पीतवर्णत्वात् सन्तोषजनकत्वाच्च जघन कनकासनत्वेन रूपितम्। पुनः कीद शे, कृतवासने कृतावासनो यत्रेति विग्रहः, पिनद्गकाश्चीकतया जातसौन्दर्य्यातिरेकात् कृता रसनमिति विग्रहः। केचिन्मणिसरसनमित्यपि पठन्ति। मणिसरेण रत्नमालया- न्वित रसन मेखला अथच मणिमुक्तादि: तत्य सरः लतिका तेन लक्षित, रसन मेखलां वा,। "स्त्रीकट यामेखलाकाश्बी क्लीबेसारसन' तथा।"॥ ३॥

।। श्रु तिरञ्जनी ।।

रतीति। हे सखी ! कृष्ण: विपुल विस्तृत तादशापघनमङ्ग ताद शे विपुलाङ्गरूप इत्यर्थः । अपघनोऽङ्गमिति निपातनात साधुः। मनसिजस्य कनकासने सुवण निर्मित- सिंहासने कनकासनवदत्युन्नते कान्त्या मनोहरे चेत्यर्थः। किश्व कृता कस्तूरिकादि द्रव्य निर्मिता वासना अधिवास स कृतो यस्मिन ताद शे घनसारकस्तूरिकादिद्व्य र- धिवासित इत्यर्थः । एतादशे रतेः कामपत्न्या गृहमावासमन्दिर यत्र तादशं सत् तज्जघन च यस्मिन। पतिसमेत रत्यावासभूत मदनमन्दिरे जपन्नित्यर्थः। अथवा

१ । मखिमयरसनमिति पाठान्तरम् ।

(२३५) सप्तमः सर्गः

चर्णकशलये कमलानिलये नखमणिगणपूजिते। बहिरपवरण यावकभरण जनयति हृदि योजिते॥ ४ ॥

रतिरिच्छा तस्या गृह स्थान कामुकस्पृहास्पदम् इत्यर्थः। तादृशे जघने कट याः पुरो- भागे "पश्चान्नितम्व' स्त्रीकट या कलीवे तु जघन पुर" इत्यमर:। तोरणस् हसन परिहासो यस्य तादश सुवर्णस्तत्य घटिततोरणमतीत्य प्रकासितमित्यर्थः एतादृश मणिसरो नाम मणिमालिका सा रसना च मणिसररसन सर्वद्वन्द्वो विभाषय कव- द्धवतीत्येकवद्भावः। तद्विकिरति विक्षिपतति वध्नातीत्यर्थ॥ ३॥

।।सर्वाङ्गसुन्दरी।।

चरणकिशलये यावकभरणमलक्तकपूरण जनयतीति योजना, आताम्रत्वात् चरण किश्लयत्वेन निरूपितम्। "पल्लवोऽस्त्री किशलयमित्यमरः"। यावो लक्तो द्र ममय इत्यमरः।" कीदशे कमलानिलये लक्ष्मीगृहे श्रीयुक्त इति यावत्। पुनः कीदशे, नखमणि- गणपूजिते, नखान्येव मणयः तद्गणेन पूजिते इत्यर्थः। ननु चरणकिशलयमेब लोहित तत्कथ' यावकभरण ददातीत्याह। बहिरपवरणमिति वहिर्वारक इत्यर्थः । मणिजुष्ट' हि गृह बिशेषादाद्रीयते, चरणकिशलय च लक्ष्म्याः गृहत्वेन निर्दिष्, जुष्ठ मणितृन्देन, यतः प्राचीररूपेणालक्तकेन वा वृतमित्यभिप्रायः। कीटशे हदि योजिते शृङ्गारकाले- बक्षसि अर्पित इत्यर्थ: अथवा हदि योजिते, ह,त्सदृश इत्यर्थः। हृदयमपि हरे: कमलागृह, मणिजुष्ट घृतकौस्तुभत्वात् ॥ ४ ॥

। श्र तिरञ्जनी॥

चरणेति हे सखि! कमलानिलये कृष्णप्रियात्वेन कमनीयरूपलक्ष्मीसेव्य इत्यर्थः। किश्च मणिगणकल्पा ये नखासतः पूजिते विराजमानखराजिमनोहर इत्यर्थः। नखमणि

गीतगोविन्दे ( २३६ )

घटयति सुघने कुचयुगगगने मृगमदरुचिरूषिते। मणिसरममल तारकपटल' पदनखशशिभूषितेः ॥ ५ ॥

गणे इति क्वचित्पाठः । तदा रूपकम्। अतएव हदि योजिते कृष्णेन ध्याते इत्यर्थः । एतादृशे कस्याश्चित् चरणकिशलये पदपल्लवे बहिः हृदयाद्बहिःप्रदेशे अपवरण हदि स्थितानुरागाच्छादन यावकाभरणम् अलक्तकधारणम अलक्तकरूपाभरणं जनयति। यद्वा हदि योजिते चरणे हद्गतानुरागो बहिन प्रकातशिते। तथा यावकेन पद निद्धाति। सजातीयेनाभिभवस्य लोकसिद्धत्वादित्यर्थः । अनेन प्रकारेण रमत इत्यर्थः ॥ ४ ॥

। सर्वाङ्गसुन्दरी ॥

कुचयुगगगने मणिसर तारकपटल घटयतीति योजना। असमस्तरूपकमिद, कुच- युगमेव गगन वृहश्वात्। मणिसरः मुक्ताहार: सितधवलत्वात् तारकपटलत्वेन रूपितः । उभयस्मिन किंभूते। सुघने कुचपक्षे सुसान्द्र इत्यर्थः। गगनपक्षे शोभनमेघ- युक्ते इत्यर्थ:। घने मेघे मूर्त्तिगुणे त्रिपु मूत्ते निरन्तरे" इत्यमरः। पुनः कीदशे, मृग- मदरुचिरूषिते, इत्यर्थः। गगनपक्षे कस्तूरीद्रवेणेव म्रक्षित इत्युत्प्रक्षा। पुनः कीदृशे पदनखशशिभूषिते, कुचपक्षे पदनखमेव शशी तेन भूषिते, नखपद वक्रत्वात् शशित्वेन रूपित व्यवसति त्राणस्थान लक्ष्म्य घिवत्स्वपीत्यमरः ॥ ५॥

॥ श्र तिरञ्जनी ॥।

घटयतीति। स कृष्ण: सुघनेऽत्यन्तपृथुले, गगन पक्षेशोमना घना यत्रति तादशि मृगमदस्य कस्तूरिकाया: रुचिनी लकान्तिस्तया रूषिते व्याप्ते लिग्तकस्तूरीक इत्यर्थः।

१। ख. नखपदशशिभूषिते ।

(२३७ ) सप्तम: सग

जितविसशकले मृ दुभुजयुगले करतलनलिनीदले। मरकतवलय' मधुकरनिचय वितरति हिमशीतले ॥ ६ ॥

अन्यत्र मृगमदसामान्यरुचिः मध्यपद्लोपी समासः। तया रूषित नीलनभ इति प्रतीत्या एवमुक्तमित्यवगन्तव्यम्। नखपद्शशिभूषिते नखन्रणशशिलेखालाञ्छने कुचयुगगगने स्तनयुगलबिहायसि अत्र कुचयुगगगनयोम हत्वसाम्यात् कुचयुगस्य गगनत्वरूपणमवगन्तत्र्यम्। उक्त च परमाणुः परमः महान् परममहानपि तन्वि परमाणुः। यदि मध्य यदि च कुचौ तरलद्दशस्तत्त्वदर्शिनां पुसामिति। तारकपटल- वत्तारकपटल नक्षत्रपटलकल्पमित्यर्थः। अमल त्रासादि रोषरहित मणिसर मुक्ता हार घटयत्यल करोति। तारकपटलमिति वस्तुरूपकमिति वा। नपुं सकलिङ्गस्तारश व्दोऽण्यस्ति। अथवा तारकाणां सम्बन्धि तारक तस्दमित्यण्यप्रत्ययः। तच् तत्पटल चेति। गगनवत् परममहति तद्वत् कस्तुरिकाया: नीलवण वालचन्द्रिकातुल्ये नख- रेखालङ्क ते कुचमण्डले तारावलीकल्प हारावली मन्द करोतीत्यर्थः। अनेन प्रकारेण रमत इत्यन्वयः। श्लेषोद्दीपितरूपकालङ्कारः ॥५॥

॥ सर्वाङ्गसुन्दरी ॥

मृटुभुजयुगले मरकतवलय मधुकरनिचय वितरतीति योजना। इदमण्यसमस्तरूपकम्। "रत्नभेदे मरकतः कटकम्बलयोऽस्त्रियाम्। विश्राणन वितरण स्पर्शन प्रतिपादन- मित्यमरः।" पुनः कीदृशे हिमशीतले सम्भोगेन कामतापरिवृतादित्यभिप्रायः ॥६॥

॥ श्रू तिरञ्जनी।।

जितेति। हे सखि ! जिते विसशकले मृणालखण्डे येन तादशे ततोऽत्यन्तकोमल।

गीतगोविन्दे (२३८)

रमयति सुभृश" कामपि सुदश खलु हलधरसोदरे। किमफलमवस' चिरमिह विरस' वद सखि! विटपोदरे ॥७॥

इत्यर्थः । करतल एव नलिनीदले कमलपत्रे यस्थ तादृशे, दलस्थानाङ्ग लीयककरतल- रूपकमलसमेत इत्यर्थः । हिमशीतले नीहारवत् देहतापहारिणी, उपभोगोचित सौख्यसमेत इत्यर्थ:, एतादृश म.दुभुजयुगले कस्याश्चित्कोमलबाहुयुगले मघुकरनिचय वस्तुरूपकमेतत् भ्रमररूपमित्यर्थः मरकतवलय गारुत्मतरत्नकङ्कणानि वलयमिति जाताबेकवचनम्! वितरति निक्षिपति कमलकल्पकरतलान्तकृते विससमानबाहुपु गत-

मधुकरपटलतुल अमरकतवलयानि परिष्करोति, इत्यनेन प्रकारेण जपते

इत्यन्वयः ॥ ६ ॥

॥ सर्वाङ्गसुन्दरी ॥

खलु हलघरसोदरे कृष्णे कामपि सुदृदश रमणी सुभृशमतिशय यथा स्वादेव रमयति सतीह विटपोदरे वनमध्ये विरसम् अफल यथा स्वादेवं चिरमवस किमेतत् सखि ! बदेति वाक्यार्थः हलधरो बलभदेः तस्य सोदरो भ्रातेति वाक्यार्थः। छलतस्तु हलधरः कर्ष कः स प्रायेण मूर्खो भर्वत तस्याय भ्राता किमित्यस्य बुद्धिर्भविष्यति इत्येतत्प्रति- पादितम्। मामभिसारस्थल प्रष्यान्यया सह रमत इति हरे: खलत्वम् ॥७॥

। श्रुतिरञ्ञनी।।

ध्यायतीति। हे सखि ! हलघरसोदरे बलभद्रानुजे श्रीकृष्णे सदृश स्वानुरूपां कामपि लोकोत्तरां सदश कान्तां ध्यायति सति इह खलु अस्मिन् खलु इति वाक्यालङ्गारे।

विटपोदरे लतामन्दिरे अफल निरर्थक किमिति स्थातव्यमित्यर्थः। अतएवावश

१। ख. ध्यायति सदृश' ।

(२३६ ) सप्तमः सगः

इह रसभणने कृतहरिगुणने मधुरिपुपद्सेवके। कलियुगचरित न वसतु दुरित कविनृपजयदेवके ॥ ८॥

परायत्त वा किमिति स्थातव्यम्। विरस रसाभावेन किमिति स्थातव्यम्। वद कथय। स्वकान्तेऽद्याननुरक्ते सति तदागमनपरय्यन्त निष्फलावस्थानम्। अवस्थाने वा पश्चादागतस्य कान्तानुभूतस्य पतेरुपपभोगिन्या: अत्र तुच्छत्वात्। ततोऽपि नाव- स्थाततव्यमितिभावः॥७॥

॥ सर्वाङ्गसुन्दरी ।।

इह मधुरिपुपदसेवके कविनृपजयदेवके, कलियुगचरित न वसत्विति योजना। कीटशे रसभणने कृतहरिगुणने, रसभणितविषये कृत हरिचिन्तन येन इति बिग्रहुः ॥ ८ ॥

। श्रु तिरञ्जनी।।

इहेति। रसस्य विप्रयोगश्ृङ्गारस्य भणन' कथन यस्मिन् तादशे विप्रयोगे शृङ्गाररस- प्रतिपादक इत्यर्थः । नन्द्याल्यु प्रत्ययान्तो भणनशब्द: । इहगीतेऽधिकरणे कृत' निर्मित हरे: श्रीकृष्णस्य गुणन कीर्त्तन येन ताद शे गीते हरिविहारस्वागत इत्यर्थः। अतएव मधुरिपो: श्रीकृष्णस्य पदसेवके दिव्यश्रीपादपद्माराधिके कवीनां नृपो राजा स चासौ जयदेवश्च तरिमन कलियुगेन चरितम आचरित कलिस्त्रभावायेत्यर्थः । दूरित पाप न वसतु न तिश्ठतु हरिस्मत रि प्राप्तावस्थानादितिभावः उक्तम्- स्थिते मनसि गोविन्दे दूरतो याति पातकम्। उदयाचलमारूढ़े दिननाथे तमो यथा।

इति ॥ ८ ॥

गीतगोविन्दे (२४० )

नायातः सखि! निद यो यदि शठस्त्व दूति कि दूयसे स्वच्छन्द' बहुवल्लभः स रमते कि तत्र त दूषणम्। पश्याद्य प्रियसङ्गमाय दयितस्ाकृष्यमाण गुण- रुत्कण्ठात्तिभरादिव स्फुटदिद' चेतः स्वय यास्ति ॥६॥।

। सर्वाङ्गसुन्दरी ॥

हे सखि ! हे दूति ! यदि स निरदयः शठो नायातः तत्र किं दूयसे मा व्यथस्वेत्यर्थः । अस्योपमा- बालको नानृतो भोगी शुचिर्दक्षो यतेन्द्रियः। विदग्धा सात्विकस्त्यागी अगरः सद्भिरुच्यते।।

ननु यमानेतुमह गता तमानेतु' न शक्तास्मीति दूयते मम हृदयमित्याह। स्वच्छन्द बहुबल्लभः स रमते, कि तत्र ते दूषणम् इति सोपालम्भनमिदम्, उपालम्भस्त्वत्कृतकार्य्याय सखीति सम्बोध्य पुन्दू तीति सम्बोधनाद्धिगन्तव्यम्। साधु साधु खल्वसि दूति ! यतः इद क कर्म त्वयाकृतमित्युपलम्भार्थः । इत्थ दूतिमुपालम्भाभ्युरुषिता भङ्गया निज- मरण प्रतिपादयन्त्याह। पश्येत्यादि दयितस्य गुण रातव्यमाणमिद' चेतः प्रियसङ्गमाय स्ययं यास्यति किम्। तदानयनार्थ भवत्यनुनीयत इति भावः। उत्कण्ठार्त्तिभरादिव स्फुटदिति अन्यदप वस्त्वाधेयभरात् स्फुटत्यभिप्राय राधां प्रष्यन्यया सह रमत इति हरे: शठत्द तस्वास्ताद शी दुरवस्थां ज्ञात्वापि नागच्छतीति हरेनिदयत्वम्॥ ६ै॥

। श्रृ तिरञ्षनी। अथानिष्टवल्लमानयनजनित परिताप परिहारचेतसा किश्चिद्रहस्य कथयति। नायात इति। हे सखि! मत्प्रियाचरणशी .... दयः परितापपरिहर्त्ता अतएब शठोऽच्युतः विप्रियकारी नायातस्ताद शः श्रीकृष्णो यदि नायातः तावता त्व किमिति दूयसे परिताप प्राप्नोसीत्यर्थः। शठस्य निर्द यस्थ परितापपरिहाराय अनागमनस्य युक्त

( २४१ ) सप्तम: सर्ग:

। षोडशः प्रबन्धः ॥

वराडीरागेण९ गीयते

अनिलतरलक वलयनयन न । पततिन सा किशलयशयनेन। सखि या रमिता वनमालिना ॥ ध्रु वम् ॥ १ ॥

त्वादिति भावः। किश्च हे दूति : परानयनशीले! परार्थमनुचित्तत्वादिति भावः। अतएब ताद शस्यानयनमपि न त्वदाशीव हमितिभावः। इतोडपि त्वया प्रियो नानीत इति खेदयितव्यमित्याह। पश्येति। हे सखि इद चेतः मदीयमन्तःकरण' दयितस्य श्रीकृष्णस्य सङ्गमाय सम्भोगाय उत्कण्ठा वाञ्छा तया आत्ति: पीडा तस्या: भरादिव भरात् स्वयमेव स्फुट यथा तथा यास्यति, श्रीकृष्ण समीप' प्रतिगमिष्यति। मार- पीडतस्य परागमन-पर्य्यन्तम् अवस्थानयोगादिति तद्भारनिवर्तकपुरुषशमनस्योचित- त्वादिति भावः । पश्य अत्र वाक्यार्थः कम अतश्च मम सख्याः राधायाः प्रिय- समागमो न जात इति खेद' परित्यज्य सुखेनात्मशरीरसमागमान्मनस: समागम- स्यातिशयितत्वादितिभावः तदुक्तम्-

अहमिहृघ वसन्नपि तावक- स्त्वमपि तत्र वसन्नपि मामकः । न तनुसङ्गम एव सुसङ्गमो हूदयसङ्गम एव हि सङ्गमः ।। इति ।। अत्र द्वितीयावस्था॥ ६ ॥ । सर्वाङ्गसुन्दरी॥

कथ त्वच्चेतः कृष्णसकाश गन्तुमिच्छतीति सखीप्रतिवचनमाशङ्कयाह। इदानी

१। घ. देशवराडीरागेए। छ. देशाख्यसगेण। २ । तपतीतीति पाठान्तरम् ।

गीतगोविन्दे (२४२ )

विकसित-सरसिज-ललितमुखेन। स्फुटति न सा मनसिजविशिखेन ॥ २॥

राधा स्वकीय विरहदुःख सखीमुद्दिश्य व्याजेन प्रलपति। विप्रलम्भशृङ्गारे प्रलापवतीय नायिका। वराड़िरागेण गीयते।

अत्र गीते सर्व स्मिन् पदे पूर्वाद्ध" वनमालिनो विशेषणम् अपराद्ध स्त्रियाः विशेषणम्। अनिलेत्यादि: या वनमालिना रमिता सा किशलशयनेन न पततीति वाक्यार्थः किशलयशयनेनेति विवक्षावशात् सप्तम्यथ तृतीता सथा स्थल्या पच्यते। कीद शी अनिलतरलकुवलयनयनेन अनिलेन' वायुना यत्तरल कुवलय नीलोत्पल ताद क, नयनं यस्येति विग्रहः। सर्वसां गोपीनां सन्तोषार्थं दष्टश्चाञ्चल्यम्॥ १॥

।। श्र तिरञ्जनी।।

अथ राधा कृष्णानुभूतानां कामिनीनां सौभाग्य सख्या: पुरतो वणयति। अनिले- त्यादि। रूपकतालेन गेयम्। तत्र या रमिता वनमालिनेत्येतद्ध वपदमिदम्। हे सखि! अनिलेन पवनेन तरलानि चञ्चलानि कुवलयानि इन्दीवराणि तत्कल्पे नयने यस्य। कुवलयनयनेन इत्यत्र मध्यपदलोपी समासः । न समासान्तरम्। उक्त' च बामनेन। बिम्बा धरादौ मध्यपदलोपीन्यामिति नयनचापल्यस्योद्दीपकत्वात् तरलकुवलयसाम्यमवगन्त- व्यम् पल्लवतल्पेनापीति यथाह विरहातुरा उद्दीपकेन पल्लवतल्पदश नेन भूमौ पतामि तथा न सा पततीत्यर्थः ॥ १ ॥

। सर्वाङ्गसुन्दरी ॥

या वनमालिना रमिता सा मनसिजविशिशेन न स्फुटतीति न बिद्धा भवती-

( २४३ ) सप्तमः सर्ग:

अमृ तमधुरम दुतरवचनेन। ज्वलति न सा मलयजरचने न१ ।। ३ ।।

त्यर्थः॥२॥

।। श्र तिरञ्जनी॥।

विकसितेति। विकसितमुत्फुलल यत्सरसिज तद्वल्ललित सुन्दर मुख यस्य तेन न- मालिना या रमिता सा मनसिजविशिशेन कुसुमरूपमन्मथबाणेन न स्फुटति न

भिनत्ति। अथवा मनसिजविशिखेनारविन्देन स्फुटत सति तत्तुल्यसम्बद्धिंतस्य सजाती- यतरेण वाधायोगादित्यर्थः॥२।।

। सर्वाङ्गसुन्दरी ॥।

या वनमालिना रमिता सा अमृतमधुरम दुतरवचनेन मलयजरचनेन न ज्वलतीति वाक्यार्थः ॥ ३॥

।श्रु तिरञ्षनी॥

अमतेति। अम तमिव मधुराण्यास्वाद्यानि म दुतराणि अत्यन्तकोमलानि वचनानि चाटूक्तयो यस्य तादशेन वनमालिना या रमिता सा मलयजरचनेन चन्दनानुनेन न ज्वलति विरहकालेऽपि ताप न प्राप्नोति। अमतकल्पवचनोपलालितस्यान्येन तापायोगादिति भावः ॥ ३ ।।

श मलयज़पवनेन इति पाठान्तरम् ।

गीतगोविन्दे ( २४४ )

स्थलजलरुहरुचिकरचर गेन। लठति१ न सा हिमकरकिरणेन ।। ४ ।।

॥ सर्वाङ्गसुन्दरी ॥

या वनमालिना रमिता सा हिमकरकिरणेन न लुठतीति वाक्यार्थः। कीदशेन स्थलजलरुह रुचिकरचरणेन स्थलकमलवत्पाणिपादेनेत्यर्थः ।। ४ ।।

।श्र तिरञ्जनी।

स्थलेति। स्थलजलरुहृस्य स्थलकमलस्य रुचिरिव रुचिर्यस्य तत्तादश करौ चरणौ च

करचरणम्। प्राण्यङ्गत्वादेकवद्भावः । स्थलजलरुहवत् करचरण यस्य ताहशेन वन-

मालिना श्रीकृष्णेन । अन्नस्थलजलग्रहण' जलरुहस्वात्यन्तकोमलता वर्णोत्कर्षार्थ

स्थलन लिनस्य तादशत्वादत्र जलरुहशब्दो रूढ़िभेदो न यौगिकः। तदपि रक्तवर्ण मेव आ्रह्यम्। तस्यव भगवतः सौभाग्यसूचकत्वात् उक्त च-

पाणिपादतले रक्ते नेत्रान्तौ च नखानि च। तालुजिह् वाधरोष्ठ च सप्तरक्त प्रशस्यते॥

या रमिता सा हिमकरकिरणेन चन्द्रकिरण: जातावेकवचनम्। न लुठति विरह्वेदनया भूमौ गात्रपरिवर्ततन न करोतीत्यर्थः। चन्द्रविरोधिजलजसमानकरोपलालितस्य चन्द्र किरणबाधाया असम्भवत्वादितिभावः ॥४ ॥

१। लुलतीतीतिपाठान्तरम् ।

(२४५) स्तमः सगः 7.

सजल-जलद-समुदय-रुचिरेण। दलति न सा हृदि विरहभरेण१ ।। ५ ॥।

।। सर्वाङ्गसुन्दरी॥

या वनमालिना रमिता सा चिरविरह्भरेण ह.दि न दलति विदीर्णाशा भवतीति वाक्यार्थः। कीदशसजलजलदसमुदयरुचिरेण। "समुदायः समुदयः" इत्यमरः ॥ ५॥

। श्रुतिरञ्षनी।।

सजलेति। सजलानां जलसहिताना जलदानां मेघानां समुदायः समूहः त्दत् रुचिरेण जलदेत्यत्र योगाक्षदरः। अन्यथा पौनरुक्त्यापत्तः। अथवा सजलत्वादेव जलदत्वमवगन्तव्यम एवेन वनमालिना या रमिता सा हदि ह,दये विरह्भरेण विरह-

भावेन न दलति न प्राप्नोति। जलदसमानवर्द्धितस्व वियोगकालेऽपि जलददर्श न- सम्बद्धितविरहभारस्य समङ्गमसदितिभावः। जलदृस्य विरहिजनतापकारित्व कवि- प्रसिद्धमेव। उक्त च मालतीमाधवेडपि-

दै वादहमत्रतया चपलायतनो त्रयोवियुक्ताश्च। अधिरलविलोलजलदकाल: समुपातश्चायमिति॥

दहतीति क्वचित् पाठः। तदा जलदसमानाश्लेषसम्भावितायाः विरहाग्निना च भस्मीभावायोगादिति भावः॥। ५।।

१। विरहेण इति पाठान्तरम् ।

गीतगोविन्दे ( २४६)

श्वसिति न सा परिजनहसनेन१॥ ६ ॥

सकलभुवनजनवरतरुणेन। बहति न सा रजमतिकर णेन ।। ७ ॥

।। सर्वाङ्गसुन्दरी ।।

या वनमालिना रमिता परिजनहसनेन न श्वसिति निःश्वास न त्यजतीत्यर्थः । कीदशा कनकनिचयस्येव रुचिर्यस्थ तदेवभूत शुचिः निर्मल वसन यस्येति

विग्रहः॥ ६ ॥

। श्र तिरञ्जनी ।।

कनकेति। कनकनिचयस्य सुवणसदशस्य रुचिः कान्तिरिव कानितर्यस् तादश शुचि पवित्र वसन अम्बर यस्थ ताद्शेन वनमालिना या रमिता सा परिजनहस- नेन परिचारिका परिहसनेन न श्वसिति निःश्वास न प्रानोति। पीताम्बरपरिभुक्ते- नावकाशित्वादिति भावः । श्वसितीत्यत्र रुधादिभ्यः सर्वधातुकेतीडागमः ॥ ६॥

।। सर्वाङ्गसुन्दरी।

या वनमालिना रमिता सा अतिकरुणेन अतिशयेन करुणनाम्ना रसेन रुज पीडां न.वहतीत्यर्थः।। ७।।

-१। कनकनिकषरुचि इंति पठान्तरम् । २:। परिजनइ्सितेन इति पाठान्तरम् ।

(२४७ ) सप्तमः सर्ग:

श्रीजयदेवभणितवचनेन। प्रविशतु हरिरपि हृ दयमनेन ।। द ।।

।श्र तिरञ्षनी॥

सकलेति। सकलानि समस्तानि यानि भुवनानि तेषु ये जनवराः नरश्रेष्ठाः तेषु तरुणेन युना श्रीपुरुषोत्तमेनेत्यर्थः। अतिकरुणेनात्यन्तकरुणावता वनमालिना या रमिता अतिकरुणेनेति भिन्न वा पदम् अत्यन्तदययेत्यर्थः । सा रुज वियोगदुःख न वहति। अनेन करुणावता गृहीताया वियोगजनितदुःखस्यासम्भवादितिभावः॥७॥

। सर्वाङ्गसृ न्दरी ।।

अपिशब्दो भिन्नक्मोऽनेनेत्यस्थानन्तर द्रष्टव्यस्तदयमत्रार्थः। सतां ह दि हरिरस्त्येव असतां हदि अनेनापि प्रविशत्वित्यादि ॥ ८ ॥

। श्र तिरञ्जनी ॥

श्रीजयदेवेति। अनेन श्रीजयदेवेन भणितवचनेन जयदेवगदितगीतेन हरिरपि ह्दय प्रविशतु। गीतेन सन्तुष्टो हरिः श्रोतृ णां गात णां च मनसि आविर्भवतु इत्यर्थः।

अपिशब्देनोक्तकिशलयशयनयातनादिदुःखभावः समुचीयते। हरिरित्यनेन राधायाः

तापहारित्वसूचनाय तद्ध दयप्रवेशोऽपि सूचितः ॥ ८ ।।

गीतगोविन्दे (२४८ )

मनोभवानन्दनचन्दनानिल प्रसीदरे दक्षिण मुख्च वामताम्। क्षण' जगतप्राण विधाय माधव पुरो मम प्राणहरो भविष्यसि॥७

।। सर्वाङ्गसुन्दरी ॥

अत्रावसरे मलयानिलेन पीडिता सती तां प्राह। मनोभवेति मनोभवानन्दनत्वेन चन्दनानिलस्य परोपकाररसिकता प्रतिपादिता। परोपकारश्ाक्र रे एव भवतीति प्रसीदे- त्युक्तम। हे दक्षिण ! मुश्च वामतामिति दक्षिणपथप्रवृत्तस्य वामपथप्रवृत्ताभाव प्रति- भावनात् । क्षण जगत् प्राण विधाय माधव' पुरो मम प्राणहरो भविष्यसीति अन्योऽपि यः क्वचिदासन्नमरणः सोडपि माधव द्रष्दुमिच्छतीत्यभिप्रायः। जगत्प्राणस्य प्राण- हरताऽनुपयुक्तेति माधवदर्शनाकाङ क्षाव्याजेन प्राणहरणप्रतिबन्धः । वंशस्थ नाम वृत्तम्।। ७।। । श्र तिरञ्जनी ।।

राधा तत्समये आगतमुद्दीपक दक्षिणपवन निन्दति। मनोभबेति। हे मनोभवा- नन्दन : मन्मथोद्दीपक हदयाल्हादनशीलेति ध्वन्यते। चन्दनानिल मलयमारुत प्रसीद तापहारित्व विहाय प्रसन्नो भव। उक्तगुणसम्पन्नस्य प्रमादमुक्तत्वादितिभावः। पाघ, ाध्मा इत्यादिना सीदादेशः । रे दक्षिण ! दक्षिणदेशेभव ! सरसवासेतरेति ध्वन्यते। वामतां वक्रत्व सत्येतरत्व ध्वन्यते मुश्च त्यज। दक्षिणस्य सतो वामतायाविरोधा- दितिभावः। अतएव रे! इति नीच सम्बोधनम्। हे जगत्प्राण! सर्वप्राणिनां प्राण- भूत माधव श्रीकृष्ण क्षणं क्षणमात्रं मम पुरोडप्रभागे विधाय मम प्राणहरः मम प्राणा पहर्त्ता। "हरतेरनुद्यमने" (३-२-६) इत्यच, प्रत्ययः भविष्यसि। प्राणस्य सतः

(२६६) सप्तम: सगः

रिपुरिव सखीस वासोऽय शिखीव हिमानिलो विषमिव सुधारश्मिर्यस्मिन्दुनोति मनोगते।

हृदयमदये तस्मिन्नेव' पुनब लते वला- त्कुवलयददशां वाम: कामो निकामनिरङ्क शः ॥८॥

क्षणमात्रणव प्राणापहारकत्वरूपापकीत्तिभ विष्यतीति भावः । धव पर्ति श्रीकृष्ण पुरो विधाय निक्षिप्य मा शब्द: प्रतिषेधवाची प्राणहरो भविष्यसि किमिति शेषः ।

तस्य भविष्यसीत्यस्मात्पूव मन्वयः । किमिति भविष्यसीत्यर्थः तथा चापकीत्ति-

परिहाराय वा मह,य परित्यज्य श्रीकृष्णागमनपर्य्यन्त प्रसादोन्मुखत्वमेवेदानीमेव तव

युक्तमिति तात्पर्य्यम्॥ ७ ॥

। सर्वाङ्गसुन्दरी ॥

सम्प्रति निराशे दयिते सानुराग चित्त विचिन्वतीत्याह। राधा समनोगतमाह। रिपुरिवेति। यस्मिन हरौ मनोगते सखीस वासः सखीभिरेकत्रवासो रिपुरिव दुनोति, स्वच्छन्दगमनप्रतिरोधकत्वादित्यभिप्रायः। शिखीब हिमानिल इति तापकत्वात् "शिखिनौ बह्निवहिंणौ" इत्यमरः। विषमिव सुधारश्मिर्यस्मिन्नितिदाहकत्वादित्यभि- प्रायः। तस्मिन अदये निदये प्रणयिनी कान्ते ह दयमेव पूर्वोक्तप्रकारेण वलादू बलते स कथम उक्त: स्थात्। कथमित्यर्थान्तरन्यासमाह। कुवलयदशां वाम: कामो निकाम- निरङ्गशः इति कामो निकाममित्यर्थामुदामस्या निरङ्ध,श इति। अस्योपमा उक्त च रसिकसव स्वे-

गीतगोविन्दे (२५०)

गुरुचिप्रस्त्रिय दासीं विघबां वा सुरक्षिताम्। प्री निषिद् घर्त्तते प्रायः कामो वाम: स्वभाघतः॥

स्वच्छन्द गो निरङ श इति। हरिणी नाम वृत्तम् ॥ ८ ॥।

। श्र तिरख्जनी॥

श्रीकृष्णवियोगदुःख पुनराप सख्य निवेदयति रिपुरिवेति। हे सखि! यस्मिन कृष्णे मनोगते वियोगकाले मनसि स्थिते सति अय परिदृश्यमानः सखीस वासः

सहचरीमण्डल तत्सहवासो वा रिपुरिव शत्र रिव ह्दयमदीय चेतः कर्त्त कर्म दुनोति कम्पयति। दुनोतीति पाठे पीडयति। कृष्णवियोगदशाया सखीसमाजो रिपुसमाजवत् त्याज्य: प्रतिभातीत्यर्थः । तथा हिमानिलः शीतलबातः शिखीव हुताशनवत् मद्ध दय धूनोति। कृष्णवियोगकाले श्रीचलानिल: शिखीकल्पप्रतिभातीत्यर्थः। तथा सुधारश्मि- रमृतकिरण: विष' गरलमिव घुनोति।

मुकुन्दविश्लेषसमये अमृतमपि विषकल्प भवतीत्यर्थः। यस्मिन्मनोगते सखी सवासादीनां रिपुप्रमुखकल्पता तस्मिन् कृष्णे एवं पूर्वोक्तप्रकारेण अदये मयि निष्करुणे सति तस्मिन् समये वलाहकभृङ्गमलयमारुतादिभट्टसम्पत्तिः वामः वक्रस्वभावः निकाम- मत्यर्थ निरङ्क शः निरग लगतिः काम मन्मथः कुवलयदशामिन्दीवराक्षीणां पुनभूयो- डपि वलिते प्रवद्ध ते कुवलयदशामुपरितीतिशेषः। वलते धारारूपेण निगच्छति वल्लभ- परिग्रहाभाबे पुरन्ध्रीणां कामोद्रकः प्रतिक्षण' प्रवद्धत इति। अत्र कामवाधाविरहिणीना सव सां साधारणेति द्योतयितु कुवलयद्दशमितिवहुशचनम् । अथवा यस्मिन् श्रीकृष्णे मां परित्यज्य अन्यत्र गते गतवति सखीस वासादयः रिपु प्रमुख इव मम मनो घुनो- तीत्यन्वयः। तस्मिन् कृष्णे अदये पुनरागतिरहिते सते एवं परितापप्राप्तिमदिव

(२५१ ) सप्तमः सर्गः

वाधां विधेहि मलयानिल पञ्चबाण प्राणान् ग्रहाण न गृह पुनराश्रयिष्ये। कि' ते कृतान्तभगिनि क्षमया तरङ्गौ- रङ्गानि सिश्च मम शाम्यतु देहदाहः॥ ६॥

मच्चित्त वलते। कामादयो बाधकाः कि करिष्यन्तीति वलते कम्पत इत्यर्थः। उक्त- मर्थान्तरन्यासेन द्रढ़यति। कुवलयेति। तथाहि कुवलयदशामुपरीति शेषः। कामः वामः निकाम निरङ्कशमित्यन्वयः । अत्र सतत हेतुना हेतुत्वप्रतिपादन रूपवस्तुनः श्रीकृष्ण- वियोगस्यातिदुःसहतारूप वस्तु व्यज्यत इति वस्तुध्वनिः ॥ ८ ॥

। सर्वाङ्गसुन्दरी ॥

सम्प्रति विरहानलदग्धा जीवोत्सग कृतमती राधा हि बाधामित्यादि। हे मलया- निल ! बाधां विधेहि कुर्वी त्यर्थः पश्चवाण: प्राणान् गृहाण, इति पञ्चवाणा: यस्येति षिग्रहः। सम्मोहन: क्षोभणश्च दहनः शोषणस्तथर । उच्चाटनश्च कामस्य वाणा: पञ्च प्रकीततिता ।। कथमित्थ प्रार्थयसेत्याह।न गृह पुनराश्रयिष्ये इति कि कृतान्तभगिनित्वेन यमुनाया: निर्द्यत्व प्रतिपादितम्। ननु क्षमां त्यक्त्वा सम्प्रति कि कर्त्तव्य तदादिशतीत्याह। तरङ्ग रङ्गानि सिश्च मम शाम्यतु देहदाह: इत्ययमत्राशयः। स्मृतान्यपि शीतवस्तूनि ददह्यन्ते, तेषां तूपभोगो मृत्यवे इत्यबधार्य्य विरहसन्तापात्राधाया मर्त्त कामया शीतवारिणा सेकः प्रार्थितः। सन्निषाते तु दाहर्त्त यः सिध्ब च्छीतवारिणा। आतुरः स कथ जीवेद्भिषग्रः स कथ भवेत् ॥ इति॥ ६॥। इति श्रीकविराज श्रीनारायणदासकृतायां सर्वाङ्गसुन्दर्य्या विप्रलब्धावणने नाग- रनारायणो नाम सप्तमसग विवरणम्।

गीतगोविन्दे ( २५२ )

। श्र तिरञ्जनी ॥

राधा कृष्णविरहमसहमाना सख्या: पुरः प्रलपति। बाधामिति। हे मलयानिल !

मदष्टमातङ्गपटीरपवमानप्राणहानिपर्य्यन्त पीडां बिधेहि निर्दयं कुरु तादशबाधा- बिधाने शीघूमेव प्राणनिगमने वहुकाल वियोगजव्याधिवेदनानुभवस्याभावादिति भावः। हे पञ्चबाण ! प्राणान गृहाण अपहर क्षिप्रमेवप्राणहरणे श्रीकृष्णविश्लेषदुःखा-

नुभवस्याभावादिति तात्पर्य्यम्। अत्र प्राणानां पश्चत्वात्तदपहरणेत्युक्तमवगन्तब्यम्।

ननु कथमरण्ये तपसि पत्युपसदनाभावमात्रेण प्राणापहरणंप्रार्थनात्सहज सहज पति-

गृह निजाश्रयावासमन्दिर नाश्रयिष्ये न गमिष्यामि। एतादृशसौख्यस्य तत्राभावात्। "स्त्रिये जारणे तुष्यन्तीति न्यायादित भावः ।"

अथ विरह्वेदनावशान्तन्निवृत्य मलयानिलमदनयोरकिश्वत्करत्व विचार्य्य ताप- निवृत्तये समीपवर्त्तिनीं यमुनामवलोक्य सोपालम्भ प्राथयते। किमिति हे कृतान्तभगिनि यमसोदरि! यमुने ! अत्र परदुःखापहत्त त्वरूपमम सूचनार्थमेतत्सम्बोधनमवगन्तव्यम्। कृतान्तस्यापि तादशत्वेन तद्भगिन्यपि ताहक त्वात्। ते तब क्षमया परदाहावलो- केऽपि क्षमया अविदीर्णता लक्षणशान्त्या किं कि प्रयोजनमलमित्यर्थः । क्षमया किमित्यत्र कारणानां योगे तृतीया वक्तव्येति तृतीया। तहिं कि कर्त्तव्य तदाह। तरङ्गरिति। हे कृतान्तभगिनि : तरङ्गस्तवोर्मिभिरङ्गानि मम करचरणादीनि सिभ्व अभिषेचय। तद्बा किमर्थ तत्राह ममेति। मम देहदाहः श्रीकृष्ण विरहानलजनितशरीर तापः शाम्यतु शान्ति गच्छतु। तदेव तरङ्गाणां प्रयोजन भविष्यति। अन्यथा निर- र्थक स्वादिति तात्पर्य्यम्। अत्र सर्वा क्षतबाधाविधानप्राणापहरणरूपवेदनयोरङ्गीका- रयति। मदनरूप वस्तुनः श्रीकृष्णविरह्वेदनयोस्ताभ्यां गतदुःसहरूपां वस्तु व्यज्यत इति वस्तुना बस्तुध्वनिः ॥ ६।। इति श्री गीतगोविन्दव्याख्यायां सप्तमः सगः

अष्टमः सगः ( 887)

अष्टमः सर्गः । विलक्ष्य लक्ष्मीपतिः॥ कथ' कथमपि यामिनी विनीय स्मरशरजर्जरितापि सा प्रभाते। अनुनयविनय'१ वदन्तमग्र प्रणतमपि प्रियमाह साभ्यसूयम् ॥ १॥

॥।सर्वाङ्ग सुन्दरी।।

अस्मिन्नष्टमे सगें खण्ड़िता वर्ण नीया।

निद्रा कषायमुकुलीकृतताम्रनेत्रो

यस्था: कुतोऽपि पतिरेति गृह प्रभाते सा खण्डिता नगदिता कबिमि: पुराणः ॥ उत्तरगीतमवतारयति। अथेति। अथ कथमपि रात्रिनीत्वा कामार्त्तापि सा प्रभाते प्रणतमपि प्रिय साभ्यसूय यथा स्यादेवमाहेति वाक्यार्थः। पुष्पिताग्रावृत्तम्॥ १॥ । श्र तिरञ्जनी॥ अथ तस्या: एव राधाया अवस्थान्तररूपखण्ड़ितानायिकात्वं वर्णयति । अथेति । खण्डिता नायिका लक्षण तु- ज्ञातेऽव्यासङ्गविकृतौ कान्ते रोषकषायिता। निःश्वासखेदकम्पाद्यः खाडितेत्पभिधीयते॥

अथवा नयत्यन्यत्र निशां प्रातरागते प्राणवल्लभे। अन्यसम्भोग चिह्नस्त कुपिता खण्डिता मता ॥। इति। अथ सख्य विरह्निवेदनानन्तर स्मरशर: कामबाणः जर्जरितापि बिद्धापि कथमपि

१।छ. अमुनय वचनम् ।

गीतगोविन्दे ( २५४ )

॥ सप्तदशः प्रबन्धः ॥

भैरवीरागेण९ गीयते

वहति नयनमनुरागमिव स्फुटमुदितरसाभिनिवेशम्। हरि हारि याहि माधव याहि केशब मा वद कैतववादम्। तामनुसर सरसीरुहलोचन या तव हरति विषादम्।। । ध्र बम् । १ ॥

अतिप्रयासेन व यामिनी निशां विनीय कृष्ण बिना नीत्वा प्रभाते प्रातकाले अनुनय उपशान्त्वनाय विनयो नम्रीभावो यस्मिन् कर्मणि तद् यथा तथा। एतद् कृष्णविशेषणं वा वदन्त गदन्त न केवल प्रियालापमात्र अपि त्वग्र पादकमलपुरोभागे प्रणत नमस्कृर्व न्तमपि किमु तथाबिधमितिभावः । प्रिय वल्लभ श्रीकृष्णम अथवा प्रिय प्रिय वदन्त श्रीकृष्णसिति वान्वयः। आभ्यसूया ईर्ष्या तया सहित यथा तथा आह वक्ति। अन्यसम्भोगरूपमाग: कृतवन्त श्रीकृष्णसोपालम्भ वद्तीत्यर्थः ॥ १॥ ॥ सर्वाङ्गसुन्दरी ।। सा किमुवाचेत्याशयेनाह। भ रवीरागेण गीयते। अस्य स्वरूपम्- सरोघरस्थे स्फटिकस्य मण्डपे सरोरुहैः शङ्कर मच्चयन्ती। ताल प्रयोगे प्रतिवद्धगीता गौरी शुचीर्नागर भ रवीयम्। अथवा सरोवरस्था स्फटिकरय मन्दिरे सरोरुहैः शङ्करमच्च यन्ती। ताल प्रयोग प्रतिरङ् गीतै- गौरी तनु भै रिविका सतीयम्॥ रजनीति। हरिहरीति खेद्डन्वयः । या तव विषाद हरति तामनुसर कतववाद' मा मा वदेति योजना। माधव! केशव ! सरसीरुहलोचन ! इत्युपालम्बनपर सम्बोधन-

१। ग. क, भैरवी रागेय। २। छ. निबेशम् ।

(२५५) सप्तमः सर्गः

पद्श्रय स्फुट माधवः त्व' स्कुट केशवः त्व स्फुट' सरसीरुहलोचनस्त्व, यतो मां परिह त्य यां काचित् स्त्रिय प्राप्यव रमयसीत्युपालम्भार्थः। छलादाक्षेपोऽय्यत्र बोध्यः तथाहि-

मधुद त्यस्य पुत्रो वै दैत्योऽपि माधवः स्मृत। कमलाक्षो निशान्धोऽपि रात्रौ कमलमुद्रणात्।। चैतन्यरहित' म्त्त्य मपि केशक मभ्यधुः। जले मृतस्य सा दृश्या वध्बा कुम्भ गले क्र धेति॥

नाहमन्याङ्गनासङ्गत इति कृष्णप्रतिवचनमाशङ्कयाह- रजनीत्यादि। रजनिजागर एव रागो रज्जनद्रव्य तेन कषायित लोहितीकृत, तदा हे श्रीकृष्ण ! तव नयनमनुराग स्फुट बहतीवेत्युप्रक्षा। तां प्रत्यनुरागप्राचुर्य्यात्तव ह.दि स्थितिमविन्दन चक्षुषा निर्गत इत्युत्प्रक्षार्थः "निर्य्यासे च कषायोऽस्त्री सुरभौ लोहितेऽन्यबदिति विश्वः" । अन्रापि खण्डित इव प्रतिभाति। यदि त्व' नान्यङ्गना- सङ्गतः कथमेतदित्यभिप्रायः ॥१॥

।। श्रू तिरञ्जनी

अन्या: सम्भोगचिह्नदर्श नपूर्व कमुक्तप्रकारमेव विषद्यति। रजनीत्यादि। भरव- रागेण गीयत इत्युक्त तस्वायमभिप्रायः । अय रागः पुरागः। एतत्पत्न्यस्तु देबक्रिया मेघरञ्जोकुरस्जी भेरवस्त्रिया:रूपक तालेन गेयम्। तत् लक्षण तु “भूत द्वन्द्वं विरा- मान्त रूपकः परिक्रीत्तित इति"। तत्र याहीत्यादि विषादन्त ध्रवपदम्। हे माधव यत्र कारणा दुदितेउत्पन्ने रसेडनुभूते शृङ्गारे अभिनिवेश आग्रह्यो यस्य तादशं तव नयन रजन्यां रात्रो जनितो यो गुरुजागर: प्रवलनिद्राभ1वः तेन यो रागः रक्तिमा तेन कषायित' सजातरक्तरूप सत् स्फुटमसन्दिग्धम् अनुरागमन्यस्यामासक्ति बहतीव रागस्य रक्तव्ण ता प्रागव प्रातिपादिता, स्फुटमिति क्रिया विशेषणं वा नयन "कत्त'

गीतगोविन्दे (R 效 )

कज्जलम लिन विलोचनचुम्वनविरचितनी लिमरूपम्। दशनवसनमरुण' तव कृष्ण तनोति तनोरनुरूपम् ॥।२।।

कषायितमिति क्यवन्ताभाबे निष्ठा" जागरेण यत्कषायित रक्तवर्णवदाचरण तत्कर्मा- तुरागमिव वहतीत्यन्वयः । तस्मात् कारणात् हे माधव ! लक्ष्मीपते ! इद तु दयिता दायकत्व सूचनात्तम् अतएव तामनुसरेत्यादि सम्भवति। हे केशव! याहि अन्यत्रैव गच्छेत्यर्थः। अत्यन्तासूयाद्योतनार्थ® द्विरुक्तिः। न केवलामत्रानवस्थानमात्रम्। अपितु केतबवाद धूर्तप्रलापम् उन्मत्तः कितवो धूत्तः"' इत्यमरः। मा वद मा वृहि। अपि तु सरसीरुहलोचन ! पुण्ड़रीकाक्ष ! अन्यानुसरणमार्गदश नेन तवापि वफ़ल्यमस्तीति सोल्लुण्ठनार्थमेतत्सम्बोधनमवगन्तव्यम्। या नायिका तव विषाद मन्मथकृतमनःपीड़ां हरत्यपाकरोति। तत्रैव गच्छेत्यर्थः ॥ १॥ । सर्वाङ्गसुन्दरी

त्वचिन्ताजागराथ नेत्रे रागो नान्यङ्गनारिति जागरादिति कृष्ण प्रतिवचने दूषणा- न्तरमाह कज्वलेति। हे कृष्ण! तव दशनवसनम् अधरः स्वभावादरुण सम्प्रति तनोर- नुरूप सादृश्य तनोतीति वाक्यार्थः। कीदश, कज्वलमलिनबिलोचनचुम्बनेन विरचित नीलिमरूप यस्येति विग्रहः। यदि त्व नान्यङ्गना सङ्गतः कथमेतित्यभिप्रायः ॥ २ ॥ ।। श्रृ तिरञ्जनी ।।

कज्जलेति। हे कृष्ण! यस्मात् कारणात् कज्जलेनाञ्जनेन मलिने ये विलोचने तयोश्च चुम्बने विरचित सम्पादित सक्रान्तमिति यावत् ताहश नीलिमरूप नीलवण यस्य तत्तादशम्। नयनस्य चुम्बनस्थानत्वे प्रागेव कथितम्। किश्व अरुणम् अञ्जनाक्तनयन- चुम्बनात् पूर्व" शोणवर्ण दशनवसन दन्तच्छदः अधरः इत्यर्थः। तवतनो शरीरस्या- नुरूप' सदश समानरूप तनोति भवति सत्ताया: व्याख्यात' तस्माद् याहि इत्यन्वयः साधारणेनेह एव ॥ २ ॥

(२५७) अष्टमः सर्गः

वपुरनुहरति तव स्मरसङ्गरखरनखरक्षतरेखम्। मरकतशकलकलितकलधौतलिपेरिव रतिजयलेखम ।।३।

। सर्वाङ्गसुन्दरी ॥

त्वञ्चिन्तावलात्कृष्णो ममाधरो न नारीनेत्राक्ञन रिति कृष्णप्रतिवचने दूषणान्तरमाह- वपुरिति। तव वपुः कत्तरिति रतिजयलेखमनुहरतीतियोजना। स्मरसङ्गरे वपुरिद जयतीति रतिजयलेखः, कीदश बपुः स्मरसङ्गरे खरनखरक्षता रेखा यत्रेति विग्रहः। कस्येव इत्यादि। मरकतशकलकलितकलधौतलिपेरिव मरकतखण्डापिंत काश्वना- क्षरपङ् क्तेरिव इत्यर्थः। कलधौत रौष्यहेम्नोरित्यमर:"। वपुषः क ष्णवर्णत्वात् नखक्षतस्व रक्तवर्ण त्वात् मरकतार्पितसुवर्ण लिपेः साम्यम्।। ३।।

। श्र तिरञ्ञनी।।

वपुरिति। हे कष्ण! यतः कारणात स्मरस्य कामदेवस्य सङ्गरे युद्धे खरास्तीक्ष्णा: ये नखराः नखास्त: क्षतरेखा नखरेखा यस्मिन तादश' वपुः शरीर मरकतमणेः शकले खण्डे कलिता लिखिता या कलधौतलिपि: तद्। अत्र कलधौतशब्देन सुवणमेव ग्राह्य न रजतम्। "कलधौतरू्यहेम्नोरित्यमरः"। रतिजयलेखम् अन्यत् सुरतविजय पत्रम् अनुहरति अनुकरोति ततो याहीत्यन्वयः ॥ ३ ॥

गीतगोविन्दे (२५८)

चरणकमलगलदलक्तकसिक्तमिद' तव हृ दयमुदारम। दर्श यतीव र्बाहम दनदु म नवकिशलयपरिवारम॥४॥

॥ सर्वाङ्गसुन्दरी॥

त्वां मृगतयो वने ममेद वपुः कण्टकक्षत न नारीनखक्षतमिति कष्णवचने दूषणा- न्तरमाह। चरणेति। क्रौथ्चबन्धे हि सुरते नारीपद्द्वय कान्तस्य ह् दये न्यस्यति

यदुक्तम्-

योषित्पादौ हृदि न्यस्य कराभ्यां धारयेत्कचान्। यथेष्ट' ताडयेदयोनिं क्रौश्चबन्धः प्रकीत्तितः ।।

इति स्मरदीपिकायां चरणकमलगलदलक्तकसिक्त तबेद' हदय वहिम दनद्रुमनव किशलयपरिवार दर्शयति इवेत्युत्प्रक्षा। मदन एव द्र,मो मयूरव्य सकादित्वात्समासः। कीटशम् उदार श्रष्ठ कौटिल्यरहितमिति यावत्। अथ आभ्यन्तर काम बहिः प्रकट- यांचक । यदि त्व' नान्यङ्गनासङ्गतः कथमेतदित्यभिप्रायः ॥४॥

। श्रुतिरञ्ञनी।।

चरणेति। हे क ष्ण : यस्मात् कारणात् चरणकमलाभ्याम् अन्यस्या: पादसरोरु-

हाभ्यां गलत् स्त्रवदलक्तक लाक्षारस' तेन सिक्तमाद्र मुदार विशालम् अथवा अन्या-

लिङ्गनदानशौष्ढमित्यर्थः । एतादृश तव इद' परिद,श्यमान हृदय भरःस्थल कर्त्त मदनद्र मस्य ह,दयान्तव र्द्वमानकामतरोः नवानि नूतनानि यानि किशलयानि पल्लवा तेषां परिवार हदयादुवहि प्रवेशे दश यति प्रकाशयतीव। अतो याहीत्यन्वयः। कस्मि- श्वित्सुरतविशेषे चरणयो ह् दयसम्बन्धस्यापि सम्भवात्तत्र लाक्षारससेचनमविरुद्धमित्य- वगन्तव्यम्। अथवा समनन्तरमविरत प्रणयकलहवशादाचरितचरणाघातादलक्तक-

(२५६) अष्टमः सगः

दशनपद' भवद्धरगत' मम जनर्यात चेतसि खेदम। कथयति कथमधुनापि मया सह तव वपुरेतदभेदम् ।। ५ ।।

सेचनमवगन्तव्यम्। यद्धा प्रमातिशयात्तचरणयोहदयनिवेशेन वा लाक्षासम्बन्धमि- त्यवगन्तव्यम्। उत्प्रेक्षा ।। ४ ।।

। सर्वाङ्गसुन्दरी॥

त्वा मृगयतो मम हदय गिरौ मनः शिलामृष्ट न चरणालक्तक रितिक ष्णप्रतिवचन दूषणान्तरमाह। दशनेति। हे क ष्ण। तव वपुः कथमधुनापि मया सह एतद् भेदम क्य कथयति। न रपेक्षाभिन्नताजात वेत्यभिप्रायः। कथमभेदागम इत्याह। दशनेत्यादि।

भवद्धरगत दशनपद' याते मम चेतसि खेद जनयतीतिभङ्ग युक्तिः वस्तुतस्तु प्रागुक्त नयनादिरागादिकं कपटेनाच्छादित इद तुदशनपदम्। उदितचन्द्र इव केन निबार- णीयमित्यभिप्रायः ॥ ५॥

।। श्र तिरञ्जनी ।। दशनेति। हे कष्ण : भवदधरगत' तव दन्तच्छविगत दशनपदम् अन्यकामिनीकृत- दन्तक्षत मम चेतसि खेद ताप पर जनयति रचयरि। आवयोरभेदात्कथ मे ताप करोतीत्याशङ्क याह। कथयतीति। हे कष्ण ! एतदन्याः सम्भोगचिह्नतत्वेन प्रतीय- मान तव वपुः अधुनेदानी मया सह अभेदमपि कथ कथयति। पूर्व तुल्यरतिचिह्ना- झ्वितयोरभेदो घटते। इदानी विलक्षणाकारयोरावयोरभेदो दुर्घट एव। तथा च मम चेतसि खेदो युक्त इति तात्पर्य्यम्। अतश्च याहीत्यन्वयः ॥ ५॥

गीतगोविन्दे ( २६० )

बहिरिव मलिनतर' तव कृष्ण मनोऽपि भविष्यति नूनम्। कथमथ वश्चयसे जनमनुगतमसमशरज्वरदूनम् ॥ ६ ॥

।। सर्वाङ्गसुन्दरी।।

कथ प्रश्ने सभ्रमे च "प्रकारार्थे च संशये" इति विश्वः । अव्ययानामा नेकाथ त्वाद्यमशब्दोडन्यथावाची तदेयमत्रार्थः। कथमन्यथा कामज्वरपीडितमनुगत जन वश्चयसे। शुद्धात्मनो नष व्यवहार इत्यभिप्रायः अनुमानोऽयमलद्कारः। अनुमान तदुक्तम्-"यत्साध्यसाधकयोव'चन" इति काव्यप्रकाशे। अत्र ह्यनुगतजनवश्चकत्वेन साध्यते मलिनतरत्वम्॥ ६॥

।। श्र तिरख्षनी ॥

बहिरिति। हे कृष्ण ! अतः कारणात् तव मनः चित्तमपि तहिरिव तब वाह्याकार

इव मलिनतरमतिमलिन नीलवण चेति यावत्। केषांचिन्मतेऽन्तः करणस्य तजसत्वा देवतालोचनसम्भावना युज्यते । भविष्यति नूनम् असशयमित्यर्थः। परह दयस्या प्रत्यक्षत्वात्कथमेव कथमिति, अथवा अन्यथा अव्ययानामनेकार्थत्वादेव व्याकृत असमशरज्वरेण मन्मथज्वरेण दून परितप्त न केवल परितापमात्रम अपितु अनुगन्तु तव मनोऽनुगमनमित्यर्थः । एतादृश जनप्रतारणादेव भवन्मनसः मालिन्यमवगम्यत इति तात्पर्य्य म अतो याहीत्वन्वयः ॥ ६॥

( २६१ ) अष्टमः सगः

भ्रमति भवानवलाकवलाय वनेषु किमत्र विचित्रम्। प्रथयति पूतनिकैव वधूवधनिर्दयवालचरित्रम् ॥। ७॥

। सर्वाङ्गसुन्दरी ॥

भवान वनेषु भ्रमति अवलाकबलाय युवतिजनग्रासाय स्त्री वधायेति यांवत्। अत्र

किं विचित्रम्, न किमपीत्यर्थः । अन्रोपपत्तिमाह वघूवधः तत्रेति निरदयवालचरित्र पूतनिकेव प्रथयतीत्यर्थः। पुरा किल भवता शिशुना विषदिग्धस्तनदात्री पूतना नामासुरी हतेति पौराणिकी कथा ।।७ ॥

॥ श्रुतिरञ्ञनी॥।

भ्रमतीति । हे कृष्ण ! यतः कारणात् भवान् अवलानां मादशां दुर्वलकान्तानां कवलाय ग्रसाय नाशायेति यावत् । अन्नावलापदेन स्त्रीग्रहणसमनन्तरकाथ्य ये-

त्यर्थः। एतच भवार्थे स्फुटी भवति। वनेषु भ्रमति अटति। अत्र भवद् योगात् प्रथमपुरुषः।

कि विचित्र', किमाश्चय्य ? कथ न चित्रमित शङ्कायामाह प्रथयतीति, हे कृष्ण ! तव

वधूवधे कामिनीमारणे निद्दयवालचरित्रमपि न चेष्टितम् । पूतनिका नाम काचिद्रा-

क्षसी प्रथयत प्रख्यापयति। प्रथयते घटादित्वादुपधाह,स्वः। वाल्यकाल एव महावल-

शालीमानुषाशनीकामिनीवधपाण्डित्य प्रसिद्ध किल यून: सतः तवेदानीमवला-

मारणप्रावीण्य किमु वक्तव्यमितिभावः । अतो याहीत्यन्वयः ॥ ७॥

गीतगोविन्दे ( २६२ )

श्रीजयदेवभणितरतिवश्चितखण्डितयुवतिविलापम्।

शृणुत सुधामधुर विबुधालयतोऽपि सुख' दुरवापम् ॥८॥

। सर्वाङ्गसुन्दरी।

हे विवुधा ! धीरा :! श्रीजयदेवभणितरतिवश्चित खण्डितयुवतिविलाप शरृणुतेति

वाक्यार्थः। रतिवश्चिता चासौ खण्डितयुवतिश्चति कर्मधारयः। कीदश सुधा मधुरम

अतएव विवुधालयतोऽपि स्वर्गेडपि दुरवाप सप्तम्यथ" तसिः। खण्डितयुवतिलक्षण, ननु रतिवश्चितव च खण्डिता इत्युच्यते । तत्कथमत्र रतिवश्चितेति खण्डितयुवते

विशेषण प्रतीयते, उच्यते वश्चितमिति नपुंसके भावे क्तः श्री जयदेव भणित' रतिव-

न्वित शृङ्गारवन्चित यस्या इति बिग्रहः ॥। ८।।

।। श्र तिरञ्जनी॥

श्रीजयदेवेति । हे विवुधा: ! सुधामधुरममृतमधुर श्रीजयदेवेन भणितः गदितः यो रतिवञिचितायाः सुरतप्रतारितायाः खण्डितयुवत्या खण्ड़िता नायिकाया: विलाप:

विलापवर्ण्ण नात्मकप्रबन्धः तं शरृणुत आकणयत न केवल श्रवणमात्रम् अपि तु सुदुराप' पापकृतामत्यन्तदुष्पापम् । आप्नोते "रीषदुः स्वत्यादिना" (३।३।१२६)

खलच प्रत्ययः । सुख सुखहेतुभूत मम प्रवन्ध वदतोऽपि पठतश्रत् वदतेर्लोटस्थे स्तत्यादिनापदेशः । परमानन्द प्रष्तुभिरेत त्प्रवन्धश्रवणपठनमवश्य कर्त्तव्यमिति

भावः ।।८ ।।

( २६३ ) अष्टमः सर्गः

तवेद' पश्यन्त्या: प्रसरदनुराग' बहिरिव

प्रियापादालक्तच्छ रितमरुणछायहृदयम्।

ममाद्य प्रख्यातप्रणयभरभङ्गन कितव तवदालोक: शोकादपि किमपि लज्जां जनर्यात ॥२ ॥

। सर्वाङ्गसुन्दरी ॥

गीताथ" संक्षिण्याह। तवेदमिति। हे कितव ! त्वदालोकोऽय ममाशोकादपि त्वद्बियोगदुःखादपि किमपि लज्जां जनयतीति वाक्यार्थः।

किमपीत्येतावतीसेति वक्त न शक्यत इत्यर्थः। कुतो लज्जां जनयतीत्याह। प्रख्याते- त्यादि: "प्रणयः प्रसरे प्रम्णि याच आ्षा विश्रम्भयोरपीति विश्वः। मम कीदृश्याः तवेद मरुणच्छायह दयं पश्यन्त्या: अरुणच्छाय च तत् हृदय चेति कर्मधारयः । "छाया सूर्य्यप्रियाकान्तिः प्रतिविम्वमनातन" इत्यमरः। अरुणत्वे हृदयस्य हेतुमाह। प्रिया- पादालक्तच्छुरितमित्युत्प्रक्षते। प्रसरुदनुराग वहिरिवेति तां प्रत्यानुरागः प्राचुर्य्याच- वास्तः स्थितिमविन्दन् हदय भित्त्वा निगत इवेत्यथः ॥२॥

इति श्रीकविराजश्रीनारायणदासकृतायां श्रीगीतगोविन्दुटीकायां सर्वाङ्गसुन्दर्य्या खण्डितावण्ण ने विलक्षलक्ष्मीपतिर्नामाष्टमसर्गविवरणम्।।

।। श्र तिरञ्जनी ॥

इतोडपि त्वया न स्थेयमित्याह। तवेति। हे कितव। हे धूर्त । प्रियायाः यद्व्यति-

गीतगोविन्दे ( २६४ )

रिक्तताया: वल्लभायाः पादलिक्तन पादनिहितलाक्षारसेन च्छुरित रुषित व्याप्तमिति यावत्तत्रापि लाक्षारससम्बन्धः पूर्ववद्वगन्तव्यः । अतएव बहिः हदयवाह्यदेशे प्रसरन्निर्ग च्छन्ननुराग: अन्यकान्ताप्ते विशेषो यस् ताद्शमिद परिदृश्यमान तवारुण छायह दय शोणवण्णम् उरः स्थल कर्म। पश्यन्त्याः वीक्ष्यमाणायाः मम प्रख्यातः प्रसिद्धः प्रणयभरः आवयोः पुरातनस्नेहाधिकां तस्य भङ्गनापायेन हेतुना त्वदालोक: त्वदालोकन शोकादृपि वियोग दुःादपि किमपि अनिर्वा्च्यभूतां मम खण्डिताया: लज्जां जनयत्युत्पादयति । लोके हि पूव येना साधारणसम्मानः कृतः पश्चात्तत्कृत्य वमानस्ातिलज्ा करत्वादिति भावः अतश्च शोकाधिकलजाकरमन्या: सम्भोगचिह्नितभवदवलोकन यथा न स्थात्तथा कर्त्तव्यमिति तात्पर्य्यम् ॥२।।

इति श्रीगीतगोदिन्दव्याख्यायामष्टमः सर्गः॥

नवमः सर्गः

॥ मुग्धमुकुन्दः॥१

तामथ' मन्मथखिन्ना' रतिरसभिन्ना' विषादसम्पन्नाम । अनुचिन्तित हरिचरिता' कलहान्तरितामुवाच रहसि सखी

।। सर्वाङ्गसुन्दरी ॥

अस्मिन् सगें कलहान्तरिता वर्ण्णनीया। तस्वास्त स्वरूपमुक्त नायिका लक्षणे :- ईर्ष्या कलह निष्क्रान्तो यस्या: नागछति प्रियः । तस्यागमनदुःखार्त्ता कलहान्तरिता मता॥ अपिच- पादयो: पतिते कान्ते या च मान' न मुश्चति। तस्मिन् गतेडतुतापार्त्ता कलहान्तरिता मता ॥

अथ विशेषमाह। रसपञचकमध्ये क्रमेण व्याख्या, हरिचरित्मनुचिन्त्य रतिरसादू- विरम्य श्रितविषादा राधां सख्युवाचेति विग्रहः । कीहशां कलहान्तरितां कलहेन

मानेनान्तरितां दूरीकृतामित्यथ: । तल्क्षण यथा-

प्राणेश्वर प्रणयकोपभरेण भीत या चाटुकार मवधीय्य विशेष वाग भिः। सन्तप्यते मदन वह्निशिखासहस्र- र्वाष्पाकुला च कलहान्तरिता हि सा स्यात्। ।। इति॥ ॥ १ ॥

१. छ मन्दमुकुन्दः । २. ङ च अथ तां।

गीतगोविन्दे (२६६ )

। अष्टादशः प्रबन्धः ।।

गुजरीरागेण गीयते। हरिरभिसरति बहति मधुपवने। किमपरमधिकसुख साख भवने। माधवे मा कुरु मानिनि मानमये॥ ध्रु वम् ॥ १॥

।। श्रु तिरञ्जनी।।

अथ तस्या एव राधाया अवस्थान्तररूपकलहान्तरितनायिकात्व व्ण्णयति।

वलहान्तरितालक्षणं तु- कोपात्क्रान्त पराभूय पर्चाद्भागेन पीडिता। श्वासाश्र दुन्य चिन्ताद: कलहान्तरिता मता ।। अथ श्रीकृष्णभत्स'नानन्तर' सखी मन्मथेन मनसो मथन करेण कामेन खिन्नाम् अतएव रतिरसन सुरताभिलाषेण भिन्नां विदारिताम् अतएव विषादेन सम्भोगा- भावनिवन्धनखेदेन सम्पन्नां समेतामतएत अनुचिन्तित पुनरालोचित हरे: श्रीकृष्णस्थ चरित निष्कारणस्वपरित्यागादिरूप यया तादशम् अतएव कलहेन श्रीकृष्णविषय प्रणयकोपे नान्तरितां श्रीक ष्णसकाशाद्व्यवहितां राधां रहः एकान्ते उवाच हितमाचचक्षे ॥ १ ॥

।। सर्वाङ्गसुन्दरी। किसुवाच राधां सखीत्याह। गुजरी रागेण गीयते। हरिरिति । अये मानिनि ! माधवे मान मा कुरु इति योजना। "अये कोपे विषादे च सम्भ्रमे स्मरणेऽपि चेति विश्व"। माधवो मधुव शोद्भवः भक्तिश्लेषात् श्रियः पतिः । कथ' माधवे मानो न विधेय इति आह। हे साख ! मघुमवने वहति सति हररिरभिसरति, अतः कारणात् भवने अपरमधिकमुख किमास्त। हरिरभिसरतीत्याह ॥१॥

(२६७ ) नवम: सगा

तालफलादृपि गुरुमतिसरसम्। किमु बिफलीकुरुषे कुचकलशम ॥ २ ॥

।।श्रु तिरञ्ञनी।।

उक्तप्रकारमेव स्फुटयति। हरिरित्यादि। रूपकतालेन गेयम्। तत्र माधवेत्यादि अये इत्यन्त ध्र बपदमिदम् । अये मानिनि ! मानवति ! माधवे लक्ष्मीपतौ हेतुगर्भ- विशेषण त्वयाभिमाने क्रियमाणे त्वां परित्यज्य लक्ष्मीरूपऋ्क्मिणीमेव रन्तु गमि- व्यतीति भीत्युत्पादनार्थ इत्युक्तमित्यवगन्तव्यम् । मानमह तस्य समीप न गच्छामीत्यभिमान मा कुरु। कुतो न कर्त्तव्यमित्या काङक्षाया माह। हरिरिति । यतः कारणात् मधुपवने वसन्तपवमाने वहति सति हरिः सर्वतापहारी श्रीक षणः अभिसरति अनुसरति त्वामिति शेषः । हरे: अनुसरणेन किं फल ? तत्राह किमिति, हे सखि! राधे ! अधिक हुर्य्यभिसरणसुखातिरिक्तमपरमन्यर्त्कि भवने गृहे भुवन इति क्वचित्पाठः । तदालोक इत्यर्थः सुख न किमपीत्यर्थः । अथवा अपरम् अधिक च कि सुख भविष्यतीत्यर्थ; । अतश्च मान परित्य्य योगीव परसौख्याय हरिमेवा- नुसर इति तात्पर्य्यम्॥ १॥

। सर्वाङ्गसुन्दरी॥

तालफलादिति। कुचकलश किमु विफ़ली कुरुषे इति योजना । तालफलादपि गुरु गुरुत्बात् पतनमचिराद् भावीति सूचितम्। पुनः कोदशम्, अतिसरसम् अतिशयेन रसेन श्रृङ्गारादिना सहितम् अतिसरसम्। 'श्रृङ्गारादौ विषे बीय्यें गुणे रागे द्रवेरस इत्यमरः ॥२॥

।। श्रृ तिरञ्जनी ।।

इतोडपि माधवे मानमयुक्तमित्याह। हे सखि! तालफलादपि गुरु पृथुल कठिनम् अतएवातिसरसमत्यन्त मनोहरम्। अथवा रसन शृङ्गारेण सह वत्तते इति सरसः,

गीतगोविन्दे (२६८ )

कति न कथिर्तामदमनुपद्मचिरम।

मा परिहर हरिर्मातिशयरुचिरम॥३॥

तमतिक्रान्तः अतिसरसः अत्यादय क्रान्तादर्थे द्वितीययेति द्वितीयासमासः। स्वभावेन सरस दृष्टिमनसोरावर्ज कमित्यर्थः । एतादृश कुचकलश कुचकुम्भ' विफलीकुरुषे किसु? कोपेन हरिपरिरम्भणमनङ्गीकुर्वाणा त्व युगल निष्पयोजन कुरुषे।

अत्र विफलोकरणे अत्यन्तविरोधद्योतनाय कुचकलशयोः फलाकारवर्ण्णना

गौरवमित्यवगन्तव्यम् । अतश्च माधवे मान मा कुरुरित्यर्थः । विफलीकुरुषे इति पद्द्वय® गतिरुहात्तत्पदातितेति भाषाकारवचनात् ॥२॥

। सर्वाङ्गसुन्दरी ॥

हे सखि ! अनुपद प्रतिपद कतिवारात् अचिर निकटे इद तव प्रिय न कथितम्। सव मद्बचः कथितमात्रेण त्वया क्रियते । अधुना कथ' विलम्बसे, अतः कारणा- न्मगवचसा हरि किंभूतम् अतिशयेन रुचिर' मनोहरम् अतिशयरुचरिम । हरिशब्द- स्थार्थमाह । दर्शनमात्रेण मनो हरतीति हरिस्तम् तादृशस्य परिहरणमनुचित-

मेव ॥ ३ ॥।

॥ श्रु तिरञ्ञनी ।।

कतीति । हे सखि : अतिशयेनाधिक्यन रुचिर रमणीय लोकोत्कृष्ठसौन्दय्य- सम्पन्नमित्यर्थः । एतादृश' हरि मा परिहर मा त्यज । इद' पूर्वोक्तमर्थ जातमनुपद प्रतिक्षण समनन्तरमेव अचिरमविलम्व' यथा तथा कति कतिवार न कथित नोक्तम्। अतो माधवे मान मा कुरु इत्यर्थः ॥ ३ ॥

(२६६) नवमः सर्गः

किरमिति विषीदसि रोदिषि विकला।

बिहसति युर्वासभा तव सकला ।।४ ॥।

॥ सर्वाङ्गसुन्दरी ॥

विकला सति किमिति विषीदसि किम्वा रोदिषि इति बाक्यार्थः । कथमेव विधेय- मित्याह। विहसति युवतिसभा तव सकलेति। युवतिसभेत्येतत्सभाराजेत्यादिना क्लीवत्व नास्त येव अमनुष्यपूर्व त्वात् अराजपूर्व त्वाच्च सभाया इत्याह धृतिदासः तव समीक्षिताभिधानम्। सत्यश्वेवमाशालावेति क्लीवत्वमनिर्वारय्य स्वात्। अन्न केचिदाहुः युवतिकृता सभा युवतिसभेति मध्यपदलोपी कर्मधारयः इत्यनुवृत्तान्तः । वयमत्राचक्ष्महे। हे युवतीति राधासम्बोधनम्। हे युवति ! राधे! तब तुल्य सकला सभा विहसतीति वाक्यार्थः कथ सकलसभा बिहसति तदुपदिशेत्याह ॥४॥

।। श्रु तिरञ्जनी ।।

किमितीति । हे सखि ! राधे किमिति किमर्थ विषीदसि दुखमनुभवसीत्यर्थः । विकला विकलचित्ता सती किमिति रोदिषि विषादरोदने त्याज्य इति भावः । किमत्र- मित्याशङ्कयाह विहसतीति। यतः सकला समग्रा सकलकलाभिः सम्पन्ना वा तव सम्वन्धिनी युवतिसभा अथवा तवेत्यत्र कर्म ण्यपीति केचिदितिवचनात् । भजे शम्भो- श्वरणयोरिति कमणि पष्ठी i अस्मिन पक्षे युवतिसभायास्तदीयत्व प्रकरणसिद्धम् । अतः प्रणयकोपात्कृष्ण पराभूय विषीदन्तीं त्वामवलोक्य सकलसखीजनो हसिष्यति, अतो माधवे मान मा कुरु इत्यर्थः। अथवा बर्त्तमानार्थो वा घटते ॥ ४॥

गीतगोविन्दे (२७० )

सजल नलिनदलशीलित शयने।

हरिमवलोकय सफलय नयने ॥ ५ ॥

जनयसि मनसि किमिति गुरुखेदम्। शृणु मम वचनमनोहितभेदम् ॥ ६॥

। सर्वाङ्गस न्दरी ।।

तजलन लिनीदलशोलितशयने इति राधा सम्वोधन, शाम्वपद्मपत्रेः शय्यां विरच्य किं तिष्ठसि नहीत्थमुपतापः शाम्यतीत्यर्थः । कथमुपतापः शाम्यतीत्याह । हरिमव- लोकय सफलय नयने, इति अन्तः शरृङ्गारसमाप्तौ तावन्नयनसुखमनुभवेत्यर्थः ॥५॥

। श्र तिरञ्जनी।।

मृदुलेति । हे सखि ! मृदुलानि कोमलानि नलिनद लानि कमलपलाशानि त:

शीलित परिशीलित परीतमिति यावत्। शीतलेति क्वचित्पाठः । तदा तापापनोदनाय पदुतरमित्यर्थः । एतादृश यत् शयन तस्मिन् हरिं श्रीकृष्णमवलोकय पश्य अवलो- कनेन किं फलमित्याह। सफलयेति। नयने भवन्नत्रे सफ़लाय साफल्ययुक्ते कुरु। यदि कोप परिहाय कोटिकन्दर्परूप श्रीकृष्णस्य दिव्यमङ्गलविग्रह तद्भ्यर्ण्ण गत्वा कुसुमशयनेन पश्यसि त्हिं नयनयो: जन्मैव वृथा स्वादित्यर्थः । अतश्च मान मा कुर्वित्यर्थः । ५।।

। सर्वाङ्गसुन्दरी ॥

प्राप्तप्रणया दूती पुनराह । मनसि किमिति गुरुखेद जनयसि, नैव विधेहि। मम

क१· ख. मृदुल । २। छ, शीतल।

(२७१ ) नवमः सगः

हरिर पयातु वद्तु बहुमधुरम्। किमिति करोषि हृदयमतिविधुरम्१ ॥ ७॥

श्रीजयदेव भणितमिति ललितम् । सुखयतु र्रासक जन' हरिचरितम ॥द ॥

वचनमनीहितभेद' शृण्विति योजना। अनीहितभेदमिति अनभिमतभेदमच्छिदुर- मित्यर्थः ॥६॥

।। श्रुतिरञ्जनी ।।

जनयसीति। किश्च हे सखि ! आवयोम नसि अन्तरङ्ग गुरुखेद प्रवलविक्षेप किमिति किमर्थ जनयसि उत्पादयसि। कि तर्हि कर्त्तव्यम् ? तत्राह। शृण्बिति । अनीहितोऽन्यस्त अस्पष्टस्तिरष्कृत इति यावत् तादृशो भेदो युवयोवियोगावस्थारूपो यस्मिन तादृशम् । उभयोर क्यप्रतिपादकमित्यर्थः । तादृश मम वचन शृणु ।। ६ू ।।

। सर्वाङ्गसुन्दरी ॥

कि ते वचन' श्रोतव्य तदुपदिशेत्याह हरिः तव समीप गच्छतु इति वाक्यार्थः । वहतु बहुमधुरमिति बहु चाटु करोत्वित्यर्थः । किमिति करोषि ह,दयमात विघुरमिति कृष्णचाटुना मोदमान चित्त न खेदयेत्यथः।।

न केवल मधुनेदमुच्यते। प्रागष्येतदुपदिष्टमितीत्थ स्वदोष परिजिहीषुराह। श्रीजयदेवेन भणित हरिचरित कत्तृ रसिकजन सुखयत्विति वाक्यार्थः ॥७८॥ । श्र तिरञ्जनी॥

हरिरिति। श्रोतव्य' वचन किमित्याकाङक्षायामाह। हे सखि ! हरिः श्रीकृष्णः

१। हृदयमति मधुरमिति पाठान्तरम्।

गीतगोविन्दे (२७२ )

स्निग्धे यत्पर षासि यत्प्रणमति स्तव्धासि यद्रागिणि द्वेषस्थासि१ यदुन्मुखे विमुखतां यातासि तस्मिनप्रिये। तद् युक्त विपरीतकारिणि तब श्रीखण्ड़चर्च्चाविषं शीता शुस्तपनो हिम हुतबहः क्रीड़ामुदो यातनाः ॥ २॥

उपयातु तव कुञ्जमध्य प्रविशत्वित्यर्थः । नकेबल मुपगमनमपि तु हरिरेव बहुमधुर तवात्यन्तह दयङ्गम यथा तथा वदतु। तव ह,दयमतीवविधुरम् अत्यन्तविकल किमिति कि निमित्त करोषि । निरर्थक ह्दयकौटल्य परित्यज्य हरेभवदावा- सगमनमङ्गी कुरु। माधवे मान मा कुर्वित्यर्थः ॥ श्रीजयदेवेति स्पष्टार्थमेतत् ॥ ७८ ॥

। सर्वोङ्गसुन्दरी ॥

स्निग्धे! यत्परुषासि इति यस्मादनिष्ठ रे निष्ठ रासि इत्यर्थः, यत् प्रणमति स्तब्धासि इति यस्मात् प्रणये दण्ड़वत् स्तब्धा असि इत्यर्थः । यद्रगिणि द्वषस्था असीति यस्मात् अनुरक्त विरक्तासीत्यर्थः। यदुन्मुखे विमुखतां यात्यसीति यस्मादुन्मुखे प्रणयपरा- ङमुखी भूतासीत्यर्थः । तद्विपरीतकारिणि राधे यदेति वक्ष्यते तत्त युक्तमिति वाक्यार्थः । त किमित्याह। श्रीखण्डेन चच्चे त्याह। चन्दनलेपो विषमिव उद्वेग- जनक इत्यर्थः शीताशुस्तपन इति चन्द्रः सूर्य्यवत्तापकर इत्यर्थः । हिम हुतवह इति तुहिन वह्निवत्तापक इत्यर्थः । क्रीडामुदो यातना इति क्रीड़ा जनितहर्षाः। तीव्रवेदना इत्यर्थः। "यातना तीव्रवेदना इत्यमरः"॥ २॥

इति श्रीकविराज श्रीनारायगदासकृतायां श्रीगीतगोदिन्दटीकारया सर्वाङ्गसुन्दर्य्या- कलहान्तरिता वण्ण ने मुग्ध मकुन्दो नाम नवमसग: विधरणम् ॥

१। गा. द् बैषस्थापि।

(२७३ ) नवमः सगः

।! श्रु तिरञ्जनी॥

यदागत हरि न मानयसि तहिं सकललोकसौख्यसम्पादकाना श्रीखण्डादीना त्वद्विषयेऽसाघु कारित्वे न जनशोच्यमित्याह। स्निग्धे इति । हे विपरीतकारिणि : प्रतिकूलाचरणशीले। यत् यस्मान् कारणात् स्निग्धे त्वयि निष्कपटचित्त तस्मिन् प्रिये श्रीकृष्णे परुषासि क्ररह,दयासि यद् यस्मात्तस्निन्नव प्रिये त्वां प्रणमति नम- स्कुवति सति स्तव्धा निश्चलासि यत् यस्मात्तस्निन्नव प्रिये अनुरागिणि त्वय्यनु- रागवति सति द्वूषस्थासि तस्मिन् कोपाविष्ठासि। यद् यस्मात्तस्मिन् प्रिये उन्मुखे त्वयि उन्मुखवति तस्मिन् विमुखतां व मुख्यता व मुख्यमेव याता प्रातासि, तत्तस्मा- त्कारणादस्य सर्वेषु वाक्यष्वन्वयः । तव श्रीखण्ड़चर्चा मलयजलेप। विष कालकूट वदनर्थ कारीत्युक्तम। तथा शीताशुः अमृतकिरणः तव तपनः शरीरतापकारी सूर्य्यों जातः। तथा हिम नीहारस्तद्वद हस्तत्कल्पो जातः इति इदमपि युक्तम् । तथा क्रीडा मुदः विनोद: सन्तोष: तव यातना तीव्रवेदनाकल्पाः इत्यपि च युक्त तथा च क्ष्मापि सौख्यसमयाधःकृतः प्रभूणामिति न्यायेन महाप्रभु स्निग्धत्वादिगुणसम्पन्न भगवन्त® श्रीकृष्ण निष्कारुण परिभूय तस्मिन्नेव पारुष्या चरणादिमहापराध कारिण्यास्तव सकलाह लादकारिणा श्रीखण्डादिनापि सौख्याभावो युक्त इति भावः । अस्मिन्नपि कलहान्तरित व नायिकामानस्य कलहजातत्वात् ॥ २॥

इति श्रीगीतगोविन्दव्याख्यायां नवम सर्गः।

दशमः सर्गः

॥ चतुरचतुर्भु जः ।

अत्रान्तरे मसृणरोषवशामसीम'- निःश्वासनिःसहमुखी सुमु खोम् पेत्य। सब्रीड़मीक्षितसखीवदनां दिनान्ते सानन्दगद गदपद' हरिरित्य वाच ।। १ ।।

॥। सर्वाङ्गसुन्दरी ॥

अस्मिन् दशमे सगे मानिनी वर्ण्णनीया। मानस्य कलहजनकत्वात् कलहान्त- रितत्वान्तरतायां मानिनी समाविशति । सम्भोगशङ्गारमल्लयुद्धनिविडगाढरागोरु- स्फुट निवद्धरणरागरख्जितह दयत्वात् चण्ड़चुम्बनापातविलिप्ताघररागात्तीक्ष्ण नखराल कृतकलेवराल्ललाटिकाचुम्बन सक्रान्त नायिकोचितार्द्ध नारीश्वरकामदेवेतिलकत्वादनु- मेय मानस्य व्यक्त: ।

इह हि जयदेवो राधायाः चतुर्विध मान ह दि निधाय तदपनोदाय श्रीकृष्णस्य चाटुवचनद्वारेण वर्ण्णयितुमाह। अत्रति। अत्रावसरे सुमुखीं राधां दिनान्ते प्रदोष- समये उपेत्य सानन्दगद्गदपद यथा स्वादेव हरिरुवाचेति वाक्यार्थः । कीदृशी मसृणरोषवशां "चिक्कण मसृण स्निग्धमित्यमरः" पुनः कीदृशीम् । असीम- निःश्वासानां निःसहमसहिष्णुमुख यस्या इति विग्रहः पाण्डुवण्ण मुखीमित्यर्थः । पुनः कीदशी, सन्नीडमीक्षितसखीवदनां किमवुना विधेयमिति कृत्वा सव्रोड यथा स्वादेव सखीमुख ददशेत्यर्थः। वसन्ततिलक वृत्तम्॥ १॥

१। रोषवशादसीम, रोषवशामापार इति पाठान्तरद् वयम् ।

(२s५ ) गीतगोविन्दे

॥ ऊनविंशः प्रबन्धः ॥

देशीरागेण® गीयते

वदसि यदि किश्चिदपि दन्तरुचिकौमुदी हरति दरतिमिरमतिघोरम्। स्फुरद्धरसीधवे तव बद्नचन्द्रमा रोचयतु लोचनचकोरम् । प्रिये चारुशीले मुश्च मयि मानमनिदानम्।

।। श्र तिरक्षनी।।

अथ गोविन्दः समागत्य मानिनीं प्रियां प्रियालाप। प्रार्थयते। अत्रान्तर इत्यादि । अन्नान्तरे अस्मिन्न वावसरे हरि: श्रीकृष्णः मसृणः श्लक्ष्णः निविड इति यावत् । तादश- श्रासौ रोषश्रति तस्य वशात्तन्निमित्तात् असीमः निमय्याद: उद्वेलोऽतिप्रवल इति यावत् । ताहृशो यः निःश्वासः तेन निःसह' अप्रसन्नमित्यर्थः । तादृश मुख' यस्था: तादशी स्वाङ्गादित्यादिना डीप । ब्रीड़या वल्लभावमानजनितलज्जया सहित यथा तथा सव्रीड़ानि वीक्षितान्यबलोकितानि सखीनां सख्या वा वदनानि यया तादशी सुमुखीं शोभनाननां दिनान्ते साय काले उपेत्य प्राप्य समीप गत्वेत्यर्थः । आनन्दः प्रियादर्श नजनितसन्तोषस्तन गद्गदानि पदानि प्रतिक्षण जल्पितानि तः सहित यथा भवति तथा इति वक्ष्यमाणमुवाच उक्तवान्। वियुक्तसम्भाषणसमये गद्गद्स्वरूपसम्भवात् तथोक्तमित्यवगन्तव्यम् ।।१।। । सर्वाङ्गसुन्दरी॥

देशी रागेण गीयते। अस्थ लक्षणं - कुन्देन्दुकान्ता तनुदेह वल्ली शुक्लाम्बरा पत्रवतातिवेशा। भर्त्तु: स्मरन्ती शयन विदग्या सखिद्यमाना निशि देशिकेयम् ॥

१। घ. छ. देशीवसडीरागेण।

(२७६) दुशमः सगः

सपदि मदनानलो दहति मम मानस' देहि मु खकमलमधुपानम् ॥। धरृ वम् ।। १ ॥।

अपि च- आरब्घमौनमुद्रा निद्रया घू्ण्णिताननाब्जा। स्भरतादिष्वपि दथिते मुनिभिः ख्यातापि देशीयम्।।

पूव मस्य स्वरूपमुक्तम्। कक्कोलपल्लव पाणौ विभ्राणा: स्वण्ण कट्णाः । चुम्बन्ति दयित रागाद्दशी हेमगिरिप्रभा॥ किमुवाच हरिरित्याह। वदसीति। हे चारुशीले ! हे प्रिये ! मयि मान मुश्ेति योजना। किदशमनिदानमकारणमित्यर्थः। चारुशीलायास्तव अकारणमानोऽनुचित इत्यभिप्रायः । उक्त च-

या कुप्यति विनादोष स्तुष्यत्यनुनय बिना। अहेतुकप्रवृत्तिश्च चलच्चितंति साधमे॥

कथ मानापहा वदसीत्याह, सपदि तत्क्षणात् तव मानाबधेरिति यावत्। मद्नानलः कामाग्निर्म'म मानस दहतति, ततो मुखकमलमधुपान देहीत्यत्राह। भवत्योः वरवण्णिन्योः दुःखिनां वेदनाच्छिद इत्यभिप्रायः । वदसीत्यादि, हे प्रिये ! यदि किश्चिदृपि वदसि, तदा तव दन्तरुचिकौमुदी ममातिघोर दरतिमिर भयान्धकार हरत्विति वाक्यार्थः। दन्तरुचिरेव कौमुदी दरमेवान्धकारम्। तव वदनचन्द्रमा नाम लोचनचकोर स्फुरदधरसीधबे राचयत्वित्यपरो वाक्यार्थः । प्रिये ! यदि मन्यसे तदा मम नयनचकोर: त्वन्मुखचन्द्रस्याधरामृतपान करोत्वितीव वस्त बर्थः । स्फुरद्धर- सीधबे इति तादथ्यें चतुर्थी, रुच्यर्थानां प्रीयमाण इति सूत्र नात्र प्रवर्त्तते रुचेरण्य- स्वतन्त्रत्वात् ॥ १ ॥

गीतगोविन्दे (२७७ )

॥ श्र तिरञ्ञनी ।।

उत्तप्रकारमेव विषद्यति। वदसीत्यादिना देशीरागेण गीयत इत्युक्तम् । तस्थाय- मभिपायः । पुरुषरागानन्तर' पत्नीं सूचयितु तथोक्तमिति तत्पतिस्त पदपञ्जररागः । तदुक्तम्-"देशी च ललिता तोण्डीपदपञ्जरयोषित" इति त्रिपुटतालेन गेयम्। तल्लक्षणंतु-"द्र,तद्वन्द्व लघुश्चव त्रिपुटः परीर्को त्ततः ।" इति झम्पा बा। अत्र प्रियेत्यादि मधुपानमित्यन्त ध्रुवपद व्याक्रियते। हे प्रिये ! चारुशीले ! बिमलस्वभावे! राधे ! हेतुगभ विशेषणद्वयमिदम्। तन्त्रन्यायेन मयि इत्यनेनापि योज्यम् । एतादृशे मयि अनिदानमनिमित्तं मान मुश्च त्यज । प्रियायाः चारुशीलायाः तव प्रिये चारु- शीले च मयि आवयोराननुरूष्यादनिमित्ताभिर्मानस्वायुक्तत्वादिति भावः । अथवा अचारुशीले इति वा पदच्छेदः । तदा आकारो विष्णुपरः तस्मिन् विष्णो अवक्र शील यस्था: सा तादृशी, अतएव प्रिये ! एवं विधायास्तवानिमित्तमानस्वायुक्त त्वादिति भाव:।

यदवा अचारुशीले : दुःस्बभावे ! दुःस्वभावश्चास्या अनिमित्तमानधारणादव- गन्तव्यः। न केवल मानत्यागः अपितु मधुपानमपि देहीत्याह। देहीति । हे प्रिये ! मुखमेब कमल यस्या: तस्या मधुपुष्परसः माधुय्य साम्यादमृत च "मधुमदयपुष्परस इत्यमरः ।" तस्य पान देहि प्रपच्छ । किमर्थमित्याकाङक्षायामाह सपदीति । यस्मान्मदनानलः अनङ्गदहन: मम मानस दहति ब्यथयति। तस्यास्तापनिवृत्त्यर्थ- मवश्यममृतपानेन भवितव्यमित्यर्थः। वदसीति। हे प्रिये! यदि किश्चिदपि स्वल्प मीप्सितमपि किमु अनल्पन्म वचनादिकमिति भावः। वदसि यदि चेत् तर्हिं दन्तरुचि- कौमुदी दशनकान्ति: चन्द्रिका अतिघोरम अतिभयक्कर दरतिमिर भयान्धकार दरोडस्त्रियांभयेष्वभ्र इत्यमरः । हरति हरिष्यति लोकेऽपि प्रियालापस्य भीतिनिवर्त्त- कत्वादिति भावः ।

किश्च हे चारुशीले ! तव वदनचन्द्रमा लोचनचकोर' मम नयनजीव जीवम् अत्र

दशमः सर्गः (१७८)

सत्यमेवासि यदि सुदति मयि कोपिनी देहि खरनयनशरघातम् । १ घटय भुजबन्धन जनय रदखण्ड़न येन वा भवति सुखजातम् ॥ २ ॥

एकत्वमविवक्षितम् । स्फुरन् भासमानः योऽधरः सीधुवन सीधुः सुधासीधुम दः। "मैरयमासवः सीधुरित्यमरः।" त पातु सीधबे पातु सीवु पातुमित्यर्थः । क्रिया- र्थोपपदस्य त्यादिना" (२।३।४) कमणिचतुर्थी। रोचयतु रुचिमन्त करोतु। अत्र तत्करोति तदाचष्ट इति रुचिमच्छवाण्णिति शाविष्टप्रतिपादिकेष्विति इष्टवद्-

भावे चिण्मतो लुगिति मतु लुक ।" सम्भाषणपूर्वक तव मुखकमलदर्शनेन मां सम्भावयेति तात्पर्य्य म् ॥ १ ॥

। सर्वाङ्गसुन्दरी ॥

हे सुदति ! राघे ! मयि सत्यमेव यदि कोपिन्यसि, तदा खरनयनशरघातादिक देहीति वाक्यार्थः । अन्यो यः क्र द्वो भवति सोऽ्याघातादिक करोतीत्यभिप्रायः । सुदतीति शोभना दन्ता यस्या इति विग्रहः। "वयसि दन्तस्य दत" अनेन दत इत्या- देशः । खरनयनशरघातमिति नयनमेव शरः प्राक विग्रहः। तत खरश्चासौ नयन- शरश्रति कम धारयः। ततः खरनयनशरघातमिति षष्ठी समासः ॥२॥

। श्रुतिरञ्ञनी।।

यदि कोपेन ममाशानुरूपम् उपकार कत्तु नेच्छसि ह्यतपकारमेतादश कुवित्याह।

१। ग्र-छ. खरनखरशारधातम् ।

(२७६ ) गीतगोविन्दे

त्वमसि मम भूषण' त्वमसि ममजीवन त्वमसि मम भवजलधिरत्नम। भवतु भवतीह मयि सततमनुरोधिनो तत्र मम हृदयमतियत्नम ॥३॥

सत्यमिति । हे प्रिये, सुदति ! शोभना दन्ता यस्या सा तादशी तस्याः सम्ब द्वि: । "वयसि दतीति" दन्तशव्दस्व दत्रादेशः । दत्रादेशे उषितश्चति नीप । प्रिय वदे मयि कोपे एवासम्भावितोडयुक्तश्र, तथापि विध्युपदेशरूपशिक्षणे न मामनुग्रहीतु यदि सत्यमेव मयि कोपिनी कोपशीलासि। यद्वा कोपिन्यसीति यदि सत्य यदिवान्वयः तहिं कोपविषये मयि खरास्तीक्ष्णाः ये नयनरूपाः शरा:तर्घात प्रहार देहि प्रयचछ । यथा लोके कोपितः कोपविषय शर विध्ध्ा सन्तुष्टी भवति तथा त्वमपि नयनशरर्मा विध्ध्वा सन्तुष्ठा भवेति तात्पर्य्यम् । न केवल प्रहारमात्रमपितु वन्धन कुर्वित्याह। घटयेति। हे सुदति ! भुजाभ्यां बन्धन भुजयोर्वन्धन घटय योजय। "घटादयोमित्" इति मित्सज्ञायामुपधा हस्वः । न केवल प्रहारवन्धने अपि तु दशनक्षतमपि कुरबित्याह। जनयेति। हे सुदति ! रदाभ्यां दन्ताभ्यां खण्ड़न मदीयाधरभेदाधान जनय सम्पादय। यथा लोके महाकोप: पुमान् कोपविषयस्याङ्गच्छेदन कृत्वा यथा निष्पापो भवति तथा त्वद्दन्ताग्रर्मंदीयमङ्ग च्छित्वा निरस्तकोपा भवेति तात्पर्थ्य म्। ननु लोकविरुद्धमात्मनि शरीघातादिक कथ प्राथ्यत इत्याशङ्कयाह। येनेति। येन शरीराघातादिना सुखजात सुखजन्म भवति। अथवा सुखजात सुखसन्दोहो भवति तादृशशरघातादिप्रार्थन न विरुद्धमिति भावः । अथवा शरघातादिना मव्ये येन कार्य्योण तव सुखजात भवति तज्जनयेत्यनुषङ्ग: ॥ २ ॥

। सर्वाङ्गसुन्दरी ॥

त्वमसीति मम भवजलधिरत्नमिति, भवः संसार: स एव जलधिः समुद्रः तत्र मे त्व

(२८० ) दशमः सर्गः

नीलनलिनाभमपि तन्वि तव लोचन' धारयति कोकनदरूपम्। कुस मशरबाणभावेन यदि रअ्यसि कृष्णमिद्मेतदनुरूपम् ।।४ ॥

रत्नमसि सहस्रषु श्रष्ठत्यर्थः। "जातौ जाती यदुत्कृष्ट' तद्धि रत्न प्रचक्षते' इति पदसागरः। यतस्त्व रत्नरूपा ततो भवत्विति तत्रार्थे, मम हृदयमतियत्नम्, अत्र वृद्धो यत्नो यस्थेति विग्रहः ॥ ३।

।। श्रु तिरञ्जनी।।

इतोडि नयनप्रमुखप्रहारादिप्रार्थनां युक्तमित्याह, त्वमसीति । हे प्रिये ! यतः मम भूषणम् अलक्कारस्त्वदासीन केवलमलङ्गारमात्रमपि तुजीवनमेव त्वमेवासि । न केवल जीवनमात्रमपितु मम भवः संसार: उत्पत्तिर्वा, स एव जलधिस्तत्र रत्नम। रत्नमिव त्वमेत्र संसारसाफल्यसम्पादिका जन्म साफल्यसम्पादिका चेत्यर्थः। अत्र राधायां अनुरोधत्वे इह तु त्रय क्रमेणाधिक्यद्योतनार्थ' मुश्च इत्यवगन्तव्यम्। अतश्चव बिधया राधया हदयाद्जीवननयनप्रार्थनमुक्तमेवेतिभावः। अतः कारणात् इह मयि अस्मिन मयि सततमनवरतमनुरोधिनी अनुसरणशीला भवतु, भवद्योगात् प्रथम- पुरुषः । अनुवर्त्तन किमर्थमुक्तमित्याकाङ यायामाह ! तत्रेति। हे भवति ! तत्र त्वत्कृता- नुरोधे मम ह्,दयमतियत्नम् अतिशयेन साभिलाष बर्त्तत इत्यर्थः । अतश्च मच्चित्त- सन्तोषाय मदनुसरणं त्वया कार्य्यमिति तात्पय्य म् ॥ ३ ॥

॥ सर्वाङ्गसुन्दरी॥

हे तन्वि ! तव लोचन नीलनलिनाभमपि सम्प्रति कोलनदरूप' रक्तोत्पलसादृश्य' धार- यति तदेतेन त्वयि लोहितलोहितीकरणविद्यास्तीत्यवधारित मन्यते। यदि कृष्ण

( २८१ ) दशमः सर्ग:

कृष्णभास' त्व' कुसुमशरवाणभावेन रक्षयसि कामवाणेन लोहितीकुरुषेत्यथेः ।

प्रायेण मन्मथवाणा: रक्तपुष्पविनिर्मिता इत्यागमः। नीलिम्नो लोहितकरणान्न महती

प्रतिष्ठत्यभिप्राय । छलतस्त कृष्णनामान मां यदि कुसुमशरवाणभावेन कटाक्षेण

रक्षयसि अनुरागिण करोषीत्यर्थ: प्रतिपादितः। "भाव स्वभावनिर्मोक्ष निश्चयाध्याय

सृष्टिष्वित्यमरः"॥४ ॥

। श्र तिरञ्जनी ।।

स्फुट कोपमङ्गीकुर्वत्यास्तस्यानुरूप काय्य® वर्ण्णयति नीलेति । हे तन्वि ! प्रिये! तवलोचन नयन नीलनलिनाभ नीलोत्पलसमानवर्ण्णमपि कोकनदस्य रङ्गोत्पलस्थ रङ्गोत्पलं कोकनदमित्यमरः । तस्य रूप तत्समवर्ण्णमित्यर्थः घारयति धत्ते।

अरचिन्दमशोकश्व चूतश्च नवमललिला।

तथा कोकनद चैव पञ्चबाणस्य सायकाः ॥

इति वचनान्मन्मथसायककोकनदभाव कोपेन तत्समानवण्ण चघत्ते इत्यर्थः । इद कोकनदरूपत्वेन परिदृश्यमान नीलचक्षुः कुसुमशरस्य कामदेवस्य वाणभावेन वाण-

रूपकोकनदाकारत्वेन कृष्ण कृष्णाभिधान नीलवर्ण्ण च मां यदि रक्षयति अनुरक्त करोति रक्तवण्ण च करोति तदा तत्कोकनदरूपत्वम् अनुरुपमुचित भवति। लोके रक्त जबाकुसुमादिक स्वसन्निधानादन्य' रक्षयति। कामसायकः काममनुरञ्जयति । कामसायकः काममनुरञ्जयति । धृतकोकनदभावमिद' चक्षुः यदि स्वोचितकाय्य न करोति तदा स्वरूपमेव गच्छेत्। अतएव कोप परित्यज्य मामनुरञ्जयेति

भावः॥४॥

गीतगोविन्दे (२८२ )

स्फुरतु कुचकुम्भयोरुपरि र्माणमस्जरी रञ्जयतु तव हृदयदेशम् । रसत् रसनापि तव घनजघनमण्डले घोषयत् मन्मथनिदेशम्॥ ५ ॥

॥ सर्वाङ्गसुन्दरी ॥।

कुचकुम्भोयोरुपरि मणिमञ्जरी स्फुरतु इति योजना। मणिमञ्जरीति मणयो मज्जरी वेति विग्रहः। प्रवालविरचितहार इत्यर्थः। किमेव सिद्धतीत्याह। रञ्जयतु तव ह्दयदेशमिति शोभत्वित्यर्थः। न केवलमेव रसना काथ्वी घनजघनमण्डले रसतु शद्वायतां, किं शद्व कुरुतामित्याह। घोषयतु मन्मथनिदेशमिति । निद्द्शः शासन शिष्टिः । " उच्च घृष्ट तु घोषणा,' इत्यमरः ॥५॥

।श्र तिरञ्जनी ॥

कोपपरित्यागे कि काय्य" तदाह। स्फुरत्विति। हे प्रिये! मणीनां मञ्जरी खचित पद्मराग सन्दोहानिष्कख्यालङ्कारविशेषः । तब कुचकुम्भयोरुपरि स्फुरतु प्रकाशताम्। कोप परित्यज्य निष्कधारण कुर्विति तात्पर्य्य म्।

तद्धारण' किमर्थमित्याकाङक्षायामाह। रक्षयतीति सा मणिमञ्जरी तव ह्दयदेश वक्षस्थल स्तनदेश रक्षयति रक्षति अनुरक्तवर्ण्ण करिष्यतीत्यर्थः। वत्तमानसामी ये वर्त्तमानवद् वेति भविष्यति लट । मणिमञ्जरीधारणे तव ह्,दय' विषतपोपकटुष्ट सत् मय्येव लग्न भविष्यतीति तात्पर्य्य म्। रब्जयत्विति। लोडन्तपाठे स्फुटीऽचः । किश्व, रसना काश्ची कलापोऽपि तव जघनमण्डले कटिपुरोभागे "पश्चान्नितम्बः स्त्रीकट्याः क्लीवे तु जघन पुरः" इत्यमरः। रसतु धवनतु रसशब्द इत्यस्माल्लोट । कोप परि- त्यज्य रसनां धत्वा च परिसर तव पारेणतां ध्वनयेदिति तात्पर्य्य म्।

(२८३) दशमः सर्ग:

स्थलकमलगञ्जन' मम हृदयर्जन जनिनरतिरङ्गपरभागम् ।

भण मसृणवाणि करवाणि चरणदवय

सरसरसदलक्तकरागम् ॥ ६।।

रसना रसनेन किं प्रयोजनमित्याकाक्षायामाह। घोषयत्वि ते। स्वनन्ती सा रसना मन्मथस्य रतिनाथस्य निदेशमाज्ञां घोषयतु उद्घोषयतु। इति एतादृशकर्म्णाचरणे तव दण्डो भविष्यतीत्येव' रूप मन्मथशासन श्रावयत्वित्यर्थः ॥ ५॥

।। सर्वाङ्गसुन्दरी ॥

हे मसृणवाणि : पुरुषेतरवचने ! तव चरणद्वय सरसरसदलक्तकराग करोमीति भण ्र हि शाधीति यावत्। सरसो लसदलक्तकरागो यत्रेति विग्रहः । कीदशं स्थलकमल- गञ्जनम् आरक्तकत्व्रादित्यभिप्रायः । पुनः कीदश' मम ह्दयरव्जन वक्षबन्धविषये एतद्धिगन्तव्यम् । पुनः कीदश जनितरतिषङ्गपरभाग जनितो रतिरङ्गस्य परभागः श्रष्ठता येनेति विग्रहः । कदापि हरिणा करापिंतत्वात्कदापि वक्षस्वापितत्वादिति- भाबः ॥ ६॥

॥। श्रतिरञ्जनी ।।

एवमुक्त डप्यसम्भाषमाणा त्वाम् असकृत् सेवारूपगुडजिह वकया भाषणाय प्राथ- यते। स्थलेति । हे मसृणवाणि । मधुरालापे ! भण कोप' परित्यज्य मया साक सम्भाषयेत्यर्थः । सम्भाषणे को लाभः इत्याकाङ यायामाह। स्थलेति। स्थलकमलस्य गञ्जन तिरस्कारक ततोऽण्यधिक कोमलमित्यर्थः । अतीवमृदुता सूचनाय स्थल- ग्रहणम् । अत एन मम हदयस्य रन्जन लाक्षारसद्वारा वक्षस्थलस्य रक्तपादकम्।

गीतगोविन्दे (२८४)

स्मरगरलखण्डन' मम शिरसि मण्डन

देहि पदपल्लवम् दारम्। ज्वर्लात मयि दारुणो मदनकदनारुणो हरत तदुपाहितविकारम् ॥७॥

कस्मिश्चिद्बन्धविशेषे प्रसाधनसमये वा स्त्रीपादद्वयस्य वक्षस्थलघटनायाः सम्भावित- त्वादुक्तमित्यवगन्तव्यम्। अतएव जनित उत्पादित रतिरङ्ध काम संग्रामभूमौ अथवा रतो नृत्यस्थले वा परभागकर्ण्णोत्कर्षो येन तत्तादृश रतिकालीनमहोत्कर्षाथायक- मित्यर्थः । एवं चरणद्वय तव पद्युगल सरस साद्र लसद्भासमान यदलक्तकस्य तस्य रागो रक्तिमा यस्मिन् तादश करवाणि कुवे। करोतेलोट। आभृतिमस्यापि चेत्यादि टिलोपात् णिरिति णिनिः । यावकेन तावकपादालङ्कारमेव फलमिति तात्पर्प्यमू।। ६।।

।। सर्वाङ्गसुन्दरी ॥

मम शिरसि पदपल्लव देहि अपयेति वाक्यार्थः । कीटश मण्डनमलङ्काररूप, पुनः कीदश स्मरगलखण्ड़न स्मर एव गरल विषम् उपतापकत्वात्तद्विनाशकमित्यर्थः। कथमेव प्रार्थयसेत्याह। ज्वलतीत्याद । मदनकदन कामसन्तापः तदेवारुणः सूय्य मयि ज्वलति । पदपल्लव शिरसि पतित सत् तदुपाहितविकार नाशयत्वित्यिर्थः । "कदन कई न पापे परितापे च दृश्यते" इति पदसागरः ॥७ ॥

। श्र तिरञ्जनी ॥। तस्या औन्मुख्याय तदनुकूल स्वस्थ कर्त्तव्यानन्तर प्रार्थयते। स्मरेति हे प्रिये !

१। ख. घ, मदनकदनानल ।

(२८५) दशमः सर्गः

इति चटुल चाटु-पटु-चारु-मु र-ब रिणो राधिकामधिवचनजातम् ।

स्मरगरलस्य मन्मथरूपविषस्त खण्डन भेदक स्मरकृतपीडानिव्त्त कमित्यर्थः । अतएव मम शिरसि मण्डनम लङ्गार शिरोभूषणकल्पमित्यर्थः । एतच प्रणयकलहानन्तर प्रणामाचरणेन शिरश्चरणयोः सश्लेषसम्भवान्न विरुद्धम । अतएव उदारम् इष्ठार्थदम् । तद्वन्मनोहरमित्यर्थः । एतादृश पादपल्लव' चरणकिशलय देहि प्रयच्छ। अत्रौ- चित्याच्छिरस्येव तस्य दानत्वम्, धेहीति क्वचित्पाठः ।

तदा मण्डन ममालक रणं शिरसि धेहि निधेहीत्यर्थः । यथा लोके महासपदष्टस्य विषसर्वाङ्गीणे सति क्षुरेण ब्रह्मरन्ध्रप्रदेश शनरुत्खाट य शिरसि बिषनिवर्त्त नसमथ महौषधि निक्षिपन्ति तद्धत्सर्वाङ्गीणस्मरगरलनिवत्तनसमर्थ पदपल्लव मम मूर्दििन देहीत्यर्थः।

नन्विदानी निवत्याभावात्पद्पल्लवौषध किमर्थं देयमित्याकाङक्षायामाह। ज्वलतीति। हे प्रिये दारुणो भयद्करः प्रयासासाध्य इत्यर्थः । मदनकदनानलः काम- सङ्गर दहन: सम्भोगविलावह्निरित्यर्थः । मयि ज्वलति सव विदितत्वे प्रकाशते, अन्न चिकित्सकस्य सम्भवादौषधममिदानीमेवावश्य देयमित्यर्थः। तहिं तेन किं न स्थादित्याह। हरत्विति। तव पादएव पल्लवः तेन मदनानलेन उपाहित समनन्तरमेव न्यस्त । यो विकार: शरीरकम्पादि त हरतु निवत्तयतु यथा लोके विषानर्हरणाय प्रयुक्तमौषधं विषनिवर्त्तनद्वारा तत्कृतशरीरकम्पादिक निवर्तयति तथा भवदीय पादपल्लवमपि मदीय सम्भोगाभिलाषरूपमहाव्याधिनिराशद्वारा तत्कृतशरोरतापादिक निवत्तयत्वित्यर्थः ॥।७॥

। सर्वाङ्गसुन्दरी ॥

इत्युक्तप्रकार सुरवरिणो राधिकामधिलक्षीकृत्य वचनजात जयतीति योजना।

गीतगोविन्दे (२८६)

जयति पदमावतीरमणजयदेवकवि- भारतीभणितमिति गीतम् १ । ८ ॥

कीदश, चटुल चाट पटु चश्चल चश्चलमनेकप्रकारमिति यावत्। चाटु पदुरिति प्रसिद्धः । चटुल चाटुनो पटिवति विग्रहः। गर्वितशोभनमित्यर्थः । चार शोभन- मतिशातमिति अतिसुखप्रदमित्यर्थः । 'सुन्दर' रुचिर' चारु शर्मशातसुखानि च" इत्यमरः । पुनः कीदश' पद्मावतीरमणाजयदेवकविभारतीभणित, पद्मावतीरमणशासौ जयदेवकविश्चति विग्रहः । एतेनान्यङ्गनाव मुख्य जयदेवकविनात्मनः प्रतिपादितम्। शेषार्थ श्लोकेन सूचयति ॥८ ॥

।। श्र तिरञ्जनी ।।

इतीति। इति पूर्वोक्तप्रकारेण मुरवरिणः श्रीकृष्णस्य चटुलमस्थिर यच्चादुप्रिय प्रियस्वास्थिरत्व चेतसः बहुवल्लमत्वादवगन्तव्यम् । तत्र प्रिये पटु समर्थ तेन वा पदु

कपटपटुघटितमित्यर्थः । चारु मनोहर व राधिकामधिकृत्य प्रवत्त मान यद्वचन जात तद्रपं, किश्च पझ्माजती नाम जयदेवस्य निजनायिका तस्या रमणो रन्ता यो जयदेव नामा कवि तस्य भारती वाणी तया भणित गोतम इति इद प्रकार जयतु

सर्वोत्कषेंण व्त्तन्ताम्। सर्व जनमनोहारी भवत्वित्यर्थः ॥ ८ ।

१ । जयति जयदेव कवि भारती भूषित, मानिनी ज़नजनित शातमिति पाठान्तरम् ।

(१८७) दशमः सर्ग:

परिहर कृतातङ्क शङ्कां त्वया सतत घन- स्तनजघनयाक्रान्ते स्वान्ते परानवकाशिनि।

विशति वितनोरन्यो धन्यो न को5पि ममान्तर' स्तनभरपरीरम्भारम्भे१ विधेहि विधेयताम् ॥ २॥

।। सर्वाङ्गसुन्दरी ॥

हे कृतातङ्क : शङ्कां परिहरेतियोजना अन्यस्त्रीसम्भोगवितर्क शङ्का कृतातक्क इति। कृत: आतङ्कः शङ्का ययेति विग्रहः । "आतङ्को रोसन्तापशङ्कास्विति विश्वः" । कथ शङ्कात्याज्या इत्याह। त्वयेत्यादि । त्वयाक्ान्ते यन्त्रिते स्वान्ते मनसि मम अन्तर- मन्तःकरण धन्यः कोडपि पदार्थो न विशतीत्यर्थः । मनोद्वारेणेवान्तःकरणं प्रविश्यते मनश्चत्वया यन्त्रित केन पथा प्रवेष्ठव्यमित्यभिप्रायः मनस्तापवदुभयविषय युगपन्न गृह्नाति, तच्च त् त्वय्यासक्त कथमन्यामभिनषिष्यतीति । अतएव परा नवकाशिनी- त्युक्तम । वितानोरन्य इति कामस्त वनङ्गत्वात् प्रवेष्ट शक्त इत्यर्थः । ननु त्यक्तैव शङ्का, सम्प्रति किं काय्य" तदुपदिशेत्याह, स्तनभरेत्यादि। विधेयतामिति कर्त्तव्यता- मित्यर्थः । हरिणीनाम वृत्तम् ॥ २ ॥

।। श्र तिरञ्षनी॥।

एवं प्रियालापः प्रियां राधामुपलाल्य रवस्थान्यासक्ति परिहरन् तस्ाः सन्तोषाय स्वाचितकृत्य प्रार्थयते । परिहरेति। हे राधे' कुतस्त वया निष्पादित आतङ्कः पीडा यस्गिन् तादृशे, माय शङ्का मन्यासङ्गसन्देह परिहर परित्यज । अथवा कृतातक्कम इति राधाविशेषणम्, तदा मयि निष्पादित आतङ्को यस्यां तस्याः सम्बोधन, हे कृतातक्क

१। प्रशायिनि परिरम्भारभ्मे स्तनभर परीरम्भारम्मे। इति पाठान्तर द.वयम्, ।

गीत गोविन्दे (२८८)

मुग्धे ! विधेहि मयि निर्द यदन्तद'श' दोव ल्लिबन्धनिविड़स्तनपीड़ितानि। चण्डि ! त्वमेव वत मुञ्च न पश्चबाण- चण्डालकाण्डद्लनादसवः प्रयान्तुः॥३॥

अस्मिन् पक्षे शङ्कां परिहरेत्यत्र मयि इति शेषः । कुत इत्याकाङ क्षाहामाह। हे राधे। स्तनजघन "प्राण्यङ्गत्वादेकवद्भावः" । घन' पृथुल स्तनजघन यस्यास्तया अत्र जघनग्रहण आक्रमणेऽन्यानवकाश सूचनार्थम् सौन्दर्य्यातिशयद्योतनाथ" वा। तादृश्या त्वया आक्रान्ते आवृत्ते इत्यर्थः । तादशे स्वान्ते समान्तःकरणे परेषा भवव्द्यतिरिक्तछनानामनवकाशिनि अवस्थानावकाशहीनु अन्यानव काशित्व च स्वान्तस्वसूक्ष्मत्वात् । घनस्तनजघनाक्रान्तत्वाद्वगन्तव्यम्। वितनोरनङ्गादन्य: धन्यस्त वमिव पुण्यात्मा कोऽपि स्त्रीजनः समान्तर न विशति। बाधकत्वेनाधन्यो मन्मथ एव केवल प्रविष्ठः । वेदनानिवर्त्तकत्वेन धन्यः पुण्यात्मा भवादृशस्तु जनो सगान्तर न प्रविष्ठ इत्यर्थः। तथाच, त्वया मय्यन्यासक्तिशङ्कब न काय्येति तात्पर्य्यम् अत्र वितनुशब्देन मन्मथवोधन तस्या स्वान्ते प्रवेश सौकर्य्यार्थम्। अङ्गहीनत्वेन प्रवेशस्तस्य निर्लजजता सूचनार्थम् । वितनोरधन्यत्व व पितृचित्तक्षोभ- कारित्वा दवगन्तव्यम्। एवमन्यासक्तिशङ्कां निरस् स्वेप्सित कृत्यमाह। स्तनेति । हे राधे स्तनभरस्य कुचभारस्य स्तनमण्डलस्वत्यर्थः । परीरम्भ आलिङ्गनम् "उपसर्गस्य यज्ञमनुष्ये" (६। ३ । १२ ) बहुलमिति दीर्घः। तस्वारम्भे निर्माणे प्रणयिनि परीरम्भेति क्वचित्पाठः। तदा हे प्रणयितित्यत्र मम बिधेयतामनुकूलभाव बिधेहि प्रकाशय । त्व हष्ा गाढालिङ्गनरूपकाय्य मां मियोज्य कृताथयेत्यर्थः। काव्यलिङ्गमनङ्कारः ॥ २ ॥

।। सर्वाङ्गसुन्दरी ॥। सुन्दरि! चण्डि ! कोपने ! वत मुश्च खेद त्यजेत्यर्थः । "खेदानुकम्पा सन्तोष-

१। घ, प्रयान्ति।

(२८६) दशमः सगः

विस्मया मन्त्रणेवतेत्यमरः": ननु अत्यजमेव खेद सम्प्रति कि काय्य" तदुपदिशे-

त्याह। बिधेहि मयीत्यादि। किमेतावता प्रप्सित सिध्यतीत्याह। न पञ्चवाणेत्यादि,

काम एव चण्डालो दृष्टचेतनत्वात् तस्य स्थाने मरणात् गतिरिति स्ादित्यभिप्रायः।

वसन्ततिलक वृत्तम्। २ !

।। श्रु तिरक्षनी ।I

प्रकारान्तरेण तामेव प्रार्थयते। मुग्ध इति । हे मुग्घे ! युक्तायुक्तविचारशून्ये

तच्छून्यत्व वाधाप्रतिकाराज्ञस्तन कौशलाभावादवगन्तव्यम्। बाधाप्रकार स्वयमेवो-

पदिशति । मयिअपराध कारिणि स्वस्मिन दन्तद'शो दन्तक्षत दोव लिभ्यां बन्धो

निरोध: निविडाभ्यां स्तनाभ्यां पीडन मर्दन च निर्दयानि दयापराङ मुखानि च

दन्तद शदोव ल्लिवक्षनिविड़स्तन पीडनानिअथवा निर्हय यथा भवति तथा दन्त-

द'शादीनिति दन्तद' शादिक्रियाविशेषण' वा। एतानि बधेहि कुरु । हे चण्डि! कोप- शीले ! त्वमेब मुदमोनन्दमच्च प्रानुहि । यथा लोके कस्मिश्चिदशविशेषे कश्चित कोपशीलो जनः अपराधकारिण स्वजन दन्त रुपदश्य रज् वादिभिव ध्वा कठिन:

पाषाणादिभिरुपपीड य स्वयमेव प्रशान्त कोप: सन् सन्तुष्ठो भवति तथा त्वमपीति भावः। तर्हि प्राणहानिर्यन्त्र मया कर्त्तव्येत्याशङ्कायामाह। नेत्यादि । हे चण्ड़ि!

पश्चववाणो मन्मथः स एव चण्डाल: दिवाकीत्ति: तस्य चण्डालत्व पुरुषगौरवमना- लोच्य वाधकत्वान्निद यत्वात्वितृ वाधकत्वाच्चावगन्तव्यम्।तिस्य काण्डानि बाणास्त

रदलनाद्विदारणाद्वतोः असवः मम प्राणाः न प्रयान्तु न गच्छन्तु । अत्रासव इति

गीतगोविन्दे (२६०)

शशिमुखि ! तव भाति भङ्ग रत्र- र्यु वजनमोहकरालकालसर्प:।

प्राफ

त्वद्धरसीघुसुधां निध हि शीघ्रम्2 ॥ ४ ।

बहुवचनप्रयोगाद्जात्यस ख्यानुगुण्याय पश्चवाण इत्युक्तमित्यबगन्तव्यम् । हनु जीवयितु च। समर्थे जने विद्यमाने तदितरशास्त्रनिषिध्य चण्डालकृतवाधाया अयुक्त-

त्वादि भावः 1 एवं च सति शास्त्रमुल्ल ध्यानेन वाघयत्यास्तव मुग्धत्व सुव्यक्तमेवेति भाव:॥३॥।

।। सर्वाङ्गसुन्दरी॥

शशिमुखीति। हे चन्द्रवदने तव भङ्ग रभ्र भातीति योजना । कीदशी, युबजन- मोहनकरालकालसपी, तहिं महाननर्थः । तया दष्टानां यूनामौषधभावान्मरणा पत्तेरित्याह। तदुदितेत्यादि । तदुदितसुमहाविपत्तिर्मोहः तच्छास्त य त्वदधरसीघु- सुधेति, सीधुशद्व न व गतार्थत्वात्सुधाशद्वन सघातनिशो वाक्यार्थः । यथा वजाशनि- समस्वनमिति विष्णुपुराणे। पुष्पिताप्रावृत्तम् ॥४॥

१। तदुदितभयमड्छनाय यूनामिति पाठान्तरम् । २। ख-छ. पुस्तकेषु श्लोकोऽय न दृश्यते।

( २६१ ) दशमः सर्गः

व्यथयति वृथा मौन' तन्वि ! प्रपश्चय पञ्चम

तरुणि ! मधुरालाप स्ताप विनोदय दृष्टिभिः । सुमुखि ! विमु खीभाव' तावदविम उच न मुञ्च मां

स्वयमतिशयस्निग्ध मुग्ध ! प्रियोहम् पस्थितः१॥ ५ ॥

। सर्वाङ्गस् न्दरी ।।

व्यथयति वृथा मौन तन्वीति मामनालप्य त्वमपि कृशासीत्यभिप्रायः । प्रपश्वय पञ्चम तरुणिमधुरालाप रिति । "पश्चमो रागभेदे स्थात्पञ्वानामपि पूरणे" इति विश्वः । ताप विनोदय दृष्टिभिरिति। तरुणि : अन्रापि सम्बोध्यते । युवत्या एव कटाक्षदाने न चातुर्य्यादित्यभिप्रायः । सुमुखि ! विमुखीभाव तद्विमुश्ेति, सुमुख्या च मुख्यस्यानुचितत्वात्यन्ताप्रतिभावनादित्यभिप्रायः । न मु्च मामिति परीरम्भा- दिना मामनुगृह णीष्वेति भावः । किं कारणमित्याह स्वयमित्यादिः ॥ ५॥

।। श्रृ तिरञ्जनी ॥।

पुनरपि तामेव प्रार्थयते। व्यथयतीति। हे तन्वि ! राधे ! तव मौन वृथा निरर्थक मां व्यथयति पीडयति । अथवा तृथा मौन निरर्थक मौन मां व्यथयतीति वा योजना। सद्यह दययोनिर्निमित्तप्रियालापपरित्यागस्य अतिव्यथादायकत्वादिति तात्पर्य्थम्। किश्ब, हे सुमुखि! तहिं किं कर्त्तव्य तत्राह। प्रपश्चयेति । तरुणीमधुरो- लापः श्रतिमखव्याहार: पञ्चममुद्दीपतीति भाबः । सुमुखि विमुखीभाव व मुख्य तावत् साकल्येन यावत्तावत्साकल्येत्यमरः। मुञ्च त्यज। अन्यथा सौख्यस्य विरोधा-

१। तावद विमुञ्च न वञ्च न इति पाठान्तरम् ।

२। ख. प्रियोSयमुपस्थितः ।

गीतगोविन्दे (२हर)

बन्धूकद्य तिबान्धबोऽयमधरः स्निग्धो मधूकच्छवि- गण्डश्चण्डि चकास्ति नीलनलिनश्रोमोचन लोचनम्। नासान्वेति तिल प्रसूनपदवी कुन्दाभदन्ति ! प्रिये ! प्रायस्त्वन्मुखसेवया विजयते विश्व स पुष्पायुधः ॥ ६॥

दितिभावः। प्रसङ्गन स्वस्यापि त्यागमाशङ्कयाह।मामिति, मां न मुच न त्यज प्रियपरित्यागस्य लोकविरुद्वत्वादितिभाक:। हे मुग्बे । हिताहितविचारशून्ये ! तच्छू- न्यत्व वक्ष्यमाणमौग्थ्यादि गुणपरिगणनादवगन्तव्यम्। तदेव दशयति । यमित्यादि अय जनः अतिशयस्निग्धः अत्यन्तस्च्छह,दयः न वब्चनापर इत्यर्थ, न केवल स्निग्धहदय अपितु प्रियः पू्व" तव मनोहर इत्यर्थः । एताद्ृशोऽय जनः स्वयं स्वतएव नान्योपाधिनेत्यर्थः उपस्थितः निकट प्राप्तः । तथागत छनस्य गौरव न्यपराध चाक- लय्य भवद्गुण सन्तति च पर्य्यालोच्य त्वयाध्यय जनो वहुमाननीय इति तात्पयर्यम्।

। सर्वाङ्गसुन्दरी॥

हे प्रिये ! चण्डि ! कोपने ! त्वन्मुखसेवया स पुष्पायुधो कामो विश्व विजयते। इति एतदह' उत्तप्र क्षे। "मन्ये शक्क ध्रुव प्रायो नूनमित्येवमादिभिः । उत्प्रेक्षा व्यज्यते शब्द रिवशव्दोऽपि तादशः ॥"

इति काव्यादर्शः। पुष्पाणि त्वमुन्खे सन्तीति पुष्पायुधस्य त्वन्मुखसेवोत्प्रक्षितः। नीलनलिनश्रीमोचन लोचनमति कार्ष्ण्यात्साम्यम्। नासान्वेति तिलप्रसूनपदवीम् इति आकृत्या तत्साम्यम्। कुन्दाभदन्तीति तत्सम्वोधनम्। कुन्दाभौ दन्तौ यस्या इति विग्रहः। शौक्ल्यात् साम्यम्। चकास्तीति चकासृ दीप्तौ ।। ६ै॥ । श्रुतिरञ्जनी ।। ननु पञचबाणस्व ममापि वाधकत्वात्तव वाधकत्वमपि तस्यव युक्तमित्याशङ्कय

( २६३) दशमः सर्गः

तस्य पराधीनविश्वविजयकारित्वमाह। बन्धूकेति। हे प्रिये ! राधे: स्निग्धो निर्मलः

अधरो दन्तवास: बन्धूकनाम रक्तपुष्पम । पल्वलावस्थायिवन्धूजीवकाख्यो गुल्म- विशेष: । तस्त पुष्प वन्धूकम्। बन्धूको बन्धुजीवकः" इत्यसर: 1 तस्य दयतिः कान्ति- रस्या: बान्धवो बन्धुः । प्रज्ञादित्वात् स्वार्थेडचि प्रत्ययः तत्किल्प इत्यर्थः । हे चण्डि! कोपशीले! गण्डे तव कपोलभागे मधूकळविः गुडपुष्पसमानकान्तिः चकास्ति प्रकाशते। मधूकवत् कोमलप्रदेशो भातीत्यर्थः । हे प्रिये! तब लोचन नीलनलिनश्रियो नीलोत्पल कान्तेर्मोचनः तापसारणहेतुः। ततोऽव्यतिमनोहरमित्यर्थः । यत् सा तव नासा तिल- प्रसूनस्य पदवीमन्वेत्यनुसरति तिलकुसुमसमानमनुदत्तत इत्यर्थः । अनेन पद्मिनी जाति सूचिता। तदुक्त® रति रहस्ये स्त्रीजाति निर्ण्णयस्थले ।

तिलकुसुमानां नासिका विभ्रति येति। कुन्दाभदन्ता यस्याः सा कुन्दाभदन्ती "नासिकोडधरौष्ठत्यादिना (४।१।५५) डीष, तस्य सम्बद्धौ हे कुन्दाभदन्ति ! स प्रसिद्धः पुष्पायुधः वन्धूकादिकुसुमसमान भवद्धरादिरूप कुसुमशरः त्वन्मुख- सेवया पूर्वोक्तवन्धूककुसुमादिसमाना धरादिशराधार भवन्मुखसेवनेन वरित्वेन यत् विश्व लोकत्रय विजयते जयति। अथवा विश्बक नामान मां तन्नामक च तस्य विश्व विष्णुर्वषट कार इति वचनादवगन्तव्यम् अतः स्वतन्त्रया भवत्या दन्तदशा दिभिरय जनो वाध्यताम। न तु पराधीनविजयेन मदनचण्ड़ालेन वाध्यतामिति

भावः। उपमा समानोकितिश्च ॥ ६।।

गीतगोविन्दे (२६४ )

द. शौ तव मदालसे 1 वदनमिन्दुरत्युज्ज्वल गतिर्जनमनोरमा विधृतरम्भमूरुद वयम्2। रतिस्तव कलावती रुचिरचित्रलेखे भ्र् वा- वहो वितुधयौवत वहसि तन्वि ! पृथ्वीगता ॥ ७॥

।। सर्वाङ्गसुन्दरी ।। इदानीं मानीनिप्रबोधनाय चादुवचन पूर्व कमात्मनोऽशक्यत्वमाणादयितुमाह। दशाविति। हे तन्वि ! पृथ्वीगता सती विवुधयौवत देवयुवतिवृन्द वहसीत्यहो आश्चर्य्यम्। वहने प्रकारमाह, दशावित्यादि। दशौ मदालसे इति विग्रहः । गन्धर्व- कन्या च मदालसा, वदनमिन्दुमत्युज्ज्वलमतिक्रम्य रदनमित्यर्थः। देवस्त्री च मनोरमा । विधुतरम्भमूरुद्वयमिति दधति रम्भा कदलीकाण्ड़श्री येनेति विग्रहः । स्ववंश्या रम्भा, रतिस्तव कलावती रुचिरचित्रलेखे भ्र वाविति रुचिरचित्रलेखा लेखा इति विग्रहः । अप्सरोवरा च चित्रलेखा । वृत्त चास्य पृथ्वीगता। " जसौ जसयला वसुग्रह्यतिश्च पृथ्वी गुरुः"॥॥ इति श्रीकविराजश्रीनारायणदासकृतायां श्रीगीतगोविन्दटीकायां सर्वाङ्गसुन्दर्य्या मानिनीवर्ण्णने चतुरचतुर्भु जो नाम दशमसग विवरणम्।। । श्र तिरञ्ञनी॥

ननु मय्येव किमर्थमासक्तिः, मद्व्यतिरिक्तानामतिरूपवतीनाम सरप्रभृतीनाम् अन्यासां दीप्तमानत्वादित्याशङ्क याह। द्दशाविति। हे तन्वि ! तव दशौ मदेन यौवन दर्पे णालसे मन्दगती मदालसा नाम काचिदप्सरसेव वदन मदालसे तवाननम्। इन्दु-

१ । वदनमिन्दुसन्दीपन, वदनमिन्दुसन्दीपकमिति पाठान्तरंद् वयम्। ख बदनमिन्दुमत्यु न्नतम् । २। विजितरम्भमूरुद वयमिति पाठान्तरम ।

(२६५) दशमः सर्गः

रितिमतिरिन्दु मतिश्चन्द्र इति ब द्धिरित्यर्थः । तयोरुन्नत सर्वोत्कृष्टतया भासमानम् अथवा इन्दुमतिक्रम्य उन्नतमुत्कृष्ठम्। इन्दोरण्यति मनोहरमित्यथः इन्दुमत्युज्ज्वल- मिती क्वचित्पाठः । तदण्ययमर्थः समानः।

इन्दुमती नाम काचिदप्सरा तद्वदुञ्ज्वल' तद्वदनकल्प च। गतिस्तव गमनक्रिया जननां प्राणिनां मनोरमा चित्त्सन्तोषकारिणी, मनोरमा नाम काचिदमरकामिनी तद्वन्मनोरमेति च तद्गतिकल्पेत्यर्थः । ऊरुद्वय तवोरुयुगल विध ततर कृतारम्भा कदलीतरुयेंन तादश, रम्भा नाम स्ववंश्या तव रतिः सुरत कलावती कामशास्त्र- प्रसिद्धकलासम्पन्ना कलाभिव्यक्तिमतीत्यर्थः ।

कलावती नाम काचिदमराङना च तव भ्र वौ रुचिर रमणीय तब्च चित्र लेखकम तस्य लेखे इब रेखे ययोस्त तादशे चित्रलेखा नाम काचित्तिदशतरुणी, अतश्च हे तिन्व ! पृथ्वीगता भूलोकवासिन्यपि त्व पृथ्वीगतमिति क्वचित्पाठः। तथा यौबतविशे- षणम्।

युवतीनां समूहो यौवत विवुधकामिनीकदम्वकमित्यर्थः । तद्वहसि धारयसि अहो आश्चर्य्यम्। स्वर्लोकवासिनीनां मदालसाप्रभृतीनां भूलोकवासिन्यां त्वयि दगादिगतमदालसत्वादि धर्मसम्बन्धव्याजेनावस्थानम् अत्यन्तमाश्चय्य कर- मित्यर्थः । तथाच अप्सरः प्रभृतयः सकलकामिनीविहायत्वय्येवानुरक्तिर्युक्तति तात्पय्य म्। यौवतमित्यत्र "भेक्षादित्वादचि" प्रत्ययः न चात्र भस्यादेतद्विति पुवद- भाष: । युवतिशद्वसामर्थ्यात् श्लेषानुप्राणित उत्तप्रक्षालङ्कारः कवि कौशलेन निहित छन्दोडपि पृथ्वी। "जसौ जसयलावसुग्रह्यतिश्च पृथ्वी गुरु" इति लक्षणात् ॥७॥

इति श्रीगीतगोबिन्दव्याख्वायां दशमः सर्गः॥

एकादशः स्गः

। सानन्दगोविन्दः ॥

स चिरमनुनयेन प्रीणयित्वा मृगाक्षी गतर्वात कृतवेशे केशवे कुस्त्रशय्याम्। रतिरुचिरविभूषां द ष्टिमोषे प्रदोषे स्फुरति निरवसादां कापि राधां जगाद ।१ ॥

।। सर्वाङ्गसुन्दरी ॥

अस्मिन् सगे गोदिन्दवचनेन श्रीराधामानभङ्ग जातेऽपि सखीगणेषु लजन्ती माघवसमीप न गच्छन्ती राधिकां प्रति सखी जगाद। एतदेवाह । श्लोकेन गीत सजनयति। सुचिरमिति। दृष्टिमोषे प्रदोषे स्फुरति सति कापि सखी राधां जगादेत्येव योजना। प्रदोषे कथ भूते, दृष्टिमोषे दृष्टि दर्शन मोषयते खण्डयते, खण्डयतीति कर्म- ण्यण । मुषखण्ड़ने इति वचनात्। सुचिरमनुनयेनेत्यादि, कीदशी राधां रचितरुचिर- भूषां, पुनः कदशी निरवसादाम्, अनुनयेन मानभङ्गादित्यमिप्रायः।मालिनीनाम वृत्तम् ॥ १ ॥।

॥।श्रु तिरञ्जनी।।

कृष्ण सान्त्वनानन्तर कृत्यमाह सुचिरमिति। सुचिर बहुकालम् अनुनयेन बहुप्रकार- प्रियोक्तया मृगस्याक्षिणीव विशाले अक्षिणी यस्या: सातथोक्ता बहुब्ीहौ सक्थ्य- क्ष्णोरत्यौशसि (५।४।११३) समासान्ते णित्वान्मयट।एवं विधा राधां प्रीण- यित्वा सन्तोष्य स्वाभिसरणोन्मुखीकृत्य इति यातत्। कृतवेशे ध तकामुकालक्कार- सम्पदकेशवे कृष्णे कुञ्जे स'केतीकृतलतातागृहे शय्यां पल्लवतल्प' प्रति गतवति प्रयाते सति दष्टीनां मोष: अपसरण निरोधो यत्र तादृशे हम्यापारप्रतिवन्धकगाढ़ान्धकारे इत्यर्थः ।

१। घ, छ, सानन्ददामोदरः ।

(२६७ ) एकादशः सर्गः

।। विंशः प्रबन्धः॥ वसन्तरागेण गीयते विरचितचाटुवचनरचन चरणे रचितप्रणिपातम्। सम्प्रति मञ्जु लवञ्ज लसीमनि केलिशयनमनुजातम्। मुग्धे मधुमथनमनुगतमनुसर१ राधिके ॥ ध्रु वम् ॥ १ ॥

एतादृशे प्रदोषे रजनीमुखे "प्रदोषो रजनीमुखमित्यमरः" । स्फुरति आविभू ते सति रचिता धता रुचिरा रमणीया भूषा उद्दीपकालक्वारा: केयूरादयः यया तादृशी निर्गतः अवसाद: कृष्णस्य कार्य्य संसिद्धि: यस्याः सकाशात् तादशी तत्समये मानवशात् वा निष्फलीकृत कृष्णप्रार्थनामनोरथामित्यर्थः ।

राधा ससिद्धेतो घजिप्रत्ययः। निरवसादामिति केषुचित् पाठः । स तु अनुप्रास- ननुगुणः । तथापि व्याक्रियते निग तोऽबसाद: खेदशेषो यस्याः सकाशात् निरादयो गताद्यथ पश्वम्येतत्समासः। कृष्णसान्त्वनेनापगतखेदामिव्यर्थः । एवं विधां कापि काचित् सखी जगाद उचे ॥ १ ॥

॥ सर्वाङ्गसुन्दरी॥

हे मुग्धे ! हे राधिके ! अनुगत मुमथनम् अनुसरेति योजना । हरेरनुगतत्व प्रकटयन्नाह। विरचिता नानाभङ्ग या प्रतिपादिता चाटुवचनस्य रचना येनेति विग्रहः। पुनः कीदशम्, मञ्जुलवजुलसीमनि केलिशयनमनयात, मञ्जुलवञ्जुलसीमनीति मनोज्ञवेतसपर्य्यन्ते, निकुब्जे इति यावत् ।। १।

।। श्रू तिरञ्जनी ।

जगादेत्युक्त तत्प्रकारमेव विशद्यति विरचितेत्यादिना। वसन्तरागेग गीयते

१। ख, अनुचर।

गीतगोविन्दे (२६८) ( ग)

घनजघनस्तनभारभरे दरमन्थरचरणविहारम् । मुखरितमणिमञ्जीरमुप हि विधेहि मरालविकारम्१ ॥२॥

इत्युक्त तस्यायमभिप्रायः केल्युपयोगित्वात् कवेः प्रियत्वाद्वा पुनरुपादानमिति ।

एकतालीतालेन रूपकतालेन वा गेयम् इति तत्र मुग्े इत्यादिराधिकेत्यन्त ध्रु वपदम्।

तस्यार्थः, हे मुग्घे! हिताहितानभिज् ! तदनभिज्ञत्व च प्रियम्बवद्तात्यङ्गीकरणा- दवगन्तव्यम् एवं विधे हे राधिके ! अनुगतमनुकूल वशम्बदमित्यर्थः । मयुमथन श्री कृष्णम्, अत्र मघुमथनशव्देन कृष्णाभिधान पौरुषाधिक्यप्रकाशनद्वारा सौन्दय्येण वसन्तमथनसूचनद्वारा च तस्यार्थवश्यानुसरणीयतासूचनार्थमित्यवगन्तव्यम् । अनुगतमित्येतदवश्यभजनीयता सूचनार्थमेतद्बोद्धव्यम् । अनुचर भजस्व। अनु- सरेति क्वचित्पाठः। तदानुसरानुयाहि अनुभजेति पाठः स्फुटः । कीदृश कृष्णमित्या- शङ्कायामाह। विरचितेत्यादि। विरचिता विशेषेण निर्मिता चादुवचनरचना प्रियो क्तिप्रपश्चा येन तादृश चरणे पादयुगले रचितः प्रणिपातः दण्डप्रणामे येन, अनेना- त्यन्तमान्यता सूचिता। लोकेऽपि ह् येतादस्य वातिमान्यता दर्शनात् सम्प्रतीदानी- मब्जुला रमणीया पादाङ्गलसीमा वानीरदेशः तस्यां वर्त्तमान यत्केलिशयन विहारशय्या तदनुयातम् अनुगत भवन्तमित्यर्थः । एताद्ृश मघुमथनम् अनुसरे- त्वन्बयः ॥ १।

॥ सर्वाङ्गसुन्दरी॥।

हे राधे ! घनजघनसतनभारभरे ! दूरमन्थरचरण विहार यथा स्वादेवमुप-

हीति योजना। घनजघनस् स्तनभारस् चातिभरो यस्यास्तस्या इति विग्रहः । तथा,

१। मरालविहार मरालनिकारमिति वा पाठान्तरम् ।

(२६६) एकादशः सर्गः

क ग्रोगाणर:

दरमन्थरयोः चरणयोविहारो यत्रोंत विग्रहः। मुवरितमणिमञ्जीरमित्यपि क्रिया- विशेषणम्। मुखरितौ मणिमसजीरौ यत्रेति विग्रहः बिवेहि मरालविकार, मराल्लो हंसः पादकटकस्तस्य विकोरो ध्वनिस्त विधेहि कुर्वित्यर्थः । धातूनामनेकार्थत्वात् विपूव करोति पदार्थः। मरालशब्दो हसपर्य्यायः । मरालिचरणेन नूपुरकारित्वा- दित्यभिप्रायः। तदुक्त' श्रीनिवासेन-

इह हि सरसि साय' चारुपत्र विधुन्घन् दरतरलिततिर्थ्यक चश्च कण्डुयिताङ्ग:।

अनुसरति सराग: प्र थसीमुत्प्रयाती मनुपद्समुदश्वरकण्ठनादो मरालः ॥२॥। मरालो हंसपक्षिणीति विश्वः ॥ २ ॥

। श्र तिरञ्ञनी।।

घनेति, हे मुग्े ! जघने स्तनौ च जघनस्तन प्राण्यङ्गत्वादेकवद्भावः । घन पृथुल यद् जघनस्तन तत् एव भारो गुरुद्रव्य तत्य भरे भरणे सति, अथवा, भारः भर: जघनादीनां भारातिशयः "अधयथातिशयो भरः" इत्यमरः । अत्यन्तभार इत्यर्थ । तस्मित् सतीति वा राधाया: सम्बोधन वा घनग्रहण च विहारस्य मान्द्यताघटना- र्थमित्यवगन्तव्यम। अतएव, दरमीषन्मन्थरः मन्दीभूतः चरणविहारः पादन्यासो यस्मिन् कर्मणि तद्यथा भवति तथा अतएव मुखरित नादित मणिमीर रत्न- खचितनूपुर यस्मिन् कर्मणि तद् यथा भवति तथा मघुमथनमुपेहि प्राप्नुहि। अथच, मरालस्य राजह सत्य विहार इव विहारे गतविशेषस्त बिधेहि, आचरणविहारमिति विशेष्य' द्वितीयान्त शिलिष्ट तद्विशेषण निकारमिति पाठे निकार तिरस्कार विधेहि कुरु गमनेन मराल निराकुर्वित्यर्थः॥२॥

गोतगोविन्दे (३००)

शृणु रमणीयतर तरुणीजनमोहनमधुरिपुरावम१। कुसुमशरासनशासनवन्दिनि पिकनिकरे भज भावम ॥३॥

।। सर्वाङ्गसुन्दरो ॥

तरुणीजनमोहनमधुरिपुराव शृण्वितीतियोजना । किं भूत रमणीयतर, पिक- निकरे भजभाव कुर्वित्यर्थः । विरहे यद्यसौ यन्मनः व परीत्य तदपयात्विति याबत्। कीदशे कुसुमशरासनशासनवन्दिनि कामाज्ञास्तावकेत्यर्थः । भो युवत्यः कान्त- सन्नाह्मन्तरेण मद्बाणादन्योडविषाद: तन्मान विजहतेति कामाज्ञा॥ ३॥

।। श्रू तिरञ्जनी।I

अनेन हेतुनाऽवश्यमङ्गीकरणीय मद्वचनमित्याह। शृण्विति। कामिनीजनस्य मोहन: परवश्यः जनको यो मधुपविरावः भ्रमरभङ्कारःत शृणु आकर्ण्णय अन्यथा तव श्रवणसद्भाव एव वृथा स्थादितिभावः । किश्व हे मुग्े ! कुसुमशरासनस्य मद्नमहाराजस्य शासनमाज्ां तस्य वन्दिनि व तालिके मदनमहाराजस्याज्ञा नोह- घनीयेति युवतिरतिविकार प्रत्युद्घोषक इत्यर्थः । एवं बिधे पिकनिकरे कोकिलनि- कुरुम्बे अधिकरणे भावमन्तःकरणं भज। कूजति पिकनिकरेऽन्तःकरण निधेहीत्यर्थः अथवा पिकनिकरे कुसुमशरासनवन्दिनि सति भाव भज। सम्भोगशृङ्गारस्थायी- भावरतिभाव कुवित्यर्थ। अन्यथा महानपराधः कुसुमशरपीडा स्वादिति भावः । एतत्सूचनार्थमेव कुसुमशरासनेत्युक्तमिति ज्ञयम्। अतश्च विरहिजनकर्ण्णशूलायमानमधुपकोकिलालापे श्रयमाने सति वल्लभ मधु-

मथनमवश्यमनुसरेति भावः॥ ३ ॥

१। ख. घ, मधुपविराबम्। मरालविकारमिति पाठान्तरम् ।

(३०१ ) एकादशः सगः

अनिलतरलकिशलयनिकरेण करेण लतानिकुरम्बम्। प्रेरणमिव करभोरु करोति गति प्रतिमुञ्च विलम्बम् ।

। ४ ॥

।। सर्वाङ्गसुन्दरी॥

हे करभोरु! लतानिकुरम्बमनिलतरलकिशलयनिकरेण करेण तव प्ररणमिव करोति, तस्मादुगति प्रतिविलम्ब मुब्चेति योजना। अनिलतरलकिशलयनिकरेण करेण

इत्यसमस्तरूपक लतानिकुरम्वमिति व्रततिचय इत्यर्थः । "स्त्रियां तु सहतिवृन्द

निकुरम्व कदम्बकमित्यमरः"' । उरुत्तरपदादोपम्ये इति उङ् प्रत्ययः । पूर्वानुव्ृत्ता

पूर्व तयारामरहितेन च उरो: करभोपमानता, "मणिवन्धादाकनिष्ट करस्य करभो

बहिरित्यमरः"॥४॥

। श्र तिरञ्जनी ।।

अनिलेति । करभी नाम मणिबन्धकनिष्ठयोर्मव्यवर्चिदेशविशेषः । "मणिबन्धा-

दाकनिष्ठ करस्य करभो वहिरित्यमरः" । स इव उरुयस्या सा तथोक्ता तस्या: सम्वुद्धौ

हे करभोरु : उरुत्तरपदादौपम्य इति उङ् अम्बार्थो नद्योर्हस्व इति ह,स्वा। एतादृशे हे मुग्धे ! राधे ! लतानिकुरम्ब वल्लिकदम्वक कत्त अनिलेन पवमानेन तरलानि

चश्वलानि किशलयानि तेषा निकर: समूहः तद्र पेण करेण व्यस्तरूपकमेतत्, गति कृष्णवासगमन प्रतिप्ररणम् औन्मुख्य करोति वा । अतश्च विलम्ब कृष्णाभिसरणे आलस्य मु्च त्यज । अचेतनादिभिरपि भवत्कर्त ककृष्णानुसरणमनुमोदित किल। अचेतनावत्यानुमोदितव्यमिति किमु वक्तव्यम् । तथा च बिलम्ब विहाय कृष्णाभि- सरण कर्त्तव्यमिति तात्पय्य म्। उत्तप्रेक्षानुप्राणितासमासोक्तिरलं कृतिः रूपकं च ॥ ४ ॥

गीतगोविन्दे (३०२ )

स्फुरितमनङ्गतरङ्गवशादिव सूचितहरिपरिरम्भम । पृच्छ मनोहरहारविमलजलधारमम् कुचकुम्भम् ॥५॥

।। सर्वाङ्गसुन्दरी ॥

यदि मद्वाक्य न करिष्यसि तदात्मीय कुचकुम्भं पृच्छेत्युपदिशन्त्याह। स्फुरि- तेति । हे सखि ! कुवकुम्भममु पृच्छेति योजना। कीदृशमनङ्गतरङ्गवशात् स्फुरित कामवशान् कम्पितमित्यर्थः । पुनः कीदश, मनोहरहारविमलजलधार मनोहरहार एव विमलजलधारा यत्रति बिग्रहः। यो हि पूण्ण कुम्भश्चलति तन्मुखात् जलधारा पतति । कुचश्चाय कुम्भत्वे निरूपित® कम्पितश्चानङ्गकल्लोलत्वेन तस्माजलधारात्वेन हारो रूपितः । उत्तप्रक्ष्यते सूचित हरिपरिरम्भमिवेति स्तनकम्पन नार्य्याः प्रियसङ्गम सूचयतीत्यस्ति स्मृतिरेषा ॥ ५॥

। श्र तिरञ्जनी॥ स्फुरितमिति । हे मुग्धे ! अनङ्गस्य कामदेवस्य तरङ्गा इव तरङ्गा निरन्तरमन्मथो- दीपनोद्र कपरम्परा इत्यर्थः । नद्वशादिव तन्निसित्तादिव स्फुरित कम्पितम, अतएव सूचित: ज्ञापितः हरिपरीरम्भ: कृष्णालिङ्गन येन तादृशम् । जत्र बामभागस्फुरण्मङ्गी- कार्य्य म्। तस्येव स्त्रीणां शुभसूचकत्वात्। "कुचस्थन्दात्प्रियाश्लेषादूरुस्पन्दात् पर्ति लभेतू" इति।

मनोहारश्चित्ताकष को यो हारः मुक्ताहार: स एव विमला धारा यस्मिन् तादश जलाधारकल्पहाराल्ङ्ड तमित्यर्थः । एताद्ृश कुचकुम्भ स्तनकलश पृच्छ आपृच्छ। समनन्तरमेव । मम प्रियालिङ्गनं भविष्यति किमिति, स्फुरितकुचकलश ग्रति प्रश्न कुर्वित्यर्थः। कुचकुम्भमित्यत्रोपमानरूपकम्। तथा आरोष्यमाणप्राधान्ये तस्यैव प्रश्नकर्मत्व स्या। तत्त विरुद्ध स्फुरितविरोधादिति तदुक्तम् उपमायां हि पूर्व स्थ पदार्थस्य प्रधानतारूपके तूत्तरपदार्थस्य प्राधान्यमष्यते ॥ ५॥

(३३ ) एकादशः सर्गः

अधिगतमखिलसखोभिरिद' तव वपुरपि रतिरणसज्जम् । चण्डि रसितरसनारवडिण्डिममभिसर सरसमलज्जम॥

॥ ६ ।।

। सर्वाङ्गसुन्दरी॥।

सम्प्रति माधवानुसरणे काञच्यादिभूषाग्रह्ण प्रत्यक्षमध्यनुमानमाह। अधिगतेति।

हे चण्डि ! हे कोपने : तवेद' वपुरपि रतिरणसजम् इत्यखिलसखीभिरधिगत' कथ-

मन्यथा काव्च्यादिग्रहणमिति भावः। वपुरपीत्यत्रापि शब्दात् न केवल मनो रतिरणसज्जमिति। वपुरपि तस्मादलज्ज लर्ज्जा त्यक्त्वा सरस यथा स्यात्तथाभिसरेति

वाक्यार्थः। रसितरसनारवडिण्डिममित्यपि क्रियाविशेषणम्। रसिता या रसना तया

रव एव ड़िण्डिमो वाद्यविशेषो यत्रति विग्रहः। "वाद्य प्रभेदा ड़मरु मड डिण्ड़िमफर्फरा

इत्यमरः ।॥६॥

।। श्र तिरख्षनी।।

अधिगतमिति। हे मुग्धे ! अखिलसखीभिः समस्ताभिरालीभि: न त्वकयेव केवल

मित्यथः। तव वपुः शरीरमपि रतिरणे मुखनखप्रहारादिरूपसुरतकदने सज्ज सन्नद्ध- मिति इहमधिगत विज्ञातमतश्च त्वया हदयगोपन न काय्य मिति तात्पय्य म्। हे चण्डि ! कोपनशीले! हदि स्थितार्थप्रकाशनेSसम्भावितद्योतनार्थमेतत्सम्बोधनमित्यव

गन्तव्यम्। रसिता शब्दायमाना या रसना काञ्ची रसशब्द इत्यस्मात्कर्तरि क्तः कर्मणि वा, तस्या: रवः स्वरः रवनः स एव डिण्ड़िमो वाद्यविशेष: यस्मिन् कर्मणि तद्

यथा तथा "वाद्य भेदाड़मरु मड्डु डिण्ड़िमफर्भरा इत्यमरः ।" सरस साभिलाष यथा

स्यात्तथा अलज्ज निलज यथा स्यात्तथाभिसर कृष्णसमीप प्रतियाहि॥६॥

गीतगोविन्दे (३०४ )

स्मरशरसुभगनखेन सखीमबलम्व्य करेण सलीलम। चल बलयक्वणित रववोधय हरिमपि निजगतिशीलम१॥

। ७॥

।। सर्वाङ्गसुन्दरी॥। हे सखि! हे राघिके! करेण सखीमवलम्ब्य सलील चलेति योजना। कीदशेन करेण स्मरशरसुभगनखेन अन्धकारे गच्छन्त्या भीति स्यादिति कामशास्त्रग्रहणम् । वलय- क्वणित रववोधय हरिमरपि निजगतिशीलमिति न केवल चलेत्यपि शब्दाथंः। स्बभाव- चपलो हरिस्तव विलम्वात्काचिदन्यामभिसरिष्यतीति दूरतो हरौ निजगतिवोधन- मुचितत्॥।७।। । श्रुतिरञ्नी॥।

ननु युद्धसाधन सहायश्व विना एकाकिन्या मया कथ गन्तव्यमित्याकाङक्षाया- माह । स्मरेति। हे मुग्धे! स्मरस्य कामदेवस्य शरा बाणास्तद्वत्सुभगा: सख्यया- कारेण च रमणीया नखा सस्मिन् तादशेन करेण, सलील साभिलाष यथा स्यात्तथा सखीमालीमबलम्ब्य सख्या; प्रकोष्ठ गृहीत्वेत्यर्थः। एतच्च विलापद्योतनार्थ मित्यवग- न्तव्यम्। चल कृष्णावास प्रतिगच्छत्येन केवल चौरवद्जमनमात्र, किन्तु प्रतिभट्टरूप हरिं रणाय सन्नाह्येत्यथः। कलयेति। हे राधे ! वल्यक्वणितः कक्कणरवः निजगति- शीलमात्मगमनपरिपाटी हरिमपि अधिवोधय ज्ञापय "गतिवुद्धी (१।४।५) त्यादिना" द्विकर्मकत्वम् । यथा लोके कश्चिदेकाकी युद्धाय गञ्छन् धतासीत्याद्यनेक- प्रहरण: कस्यचित् भट्टस्य प्रकोष्ट गृहीत्वा रणस्थलमभिगम्य स्वानुदृत्तिडिण्डिमघोषै: स्वागमन ज्ञापयन् प्रतिभट युद्धाय सन्नाह् वयति तद्वत्त्वमपीति भावः । दीपकालङ्कार: समासोक्ति: वा॥ ७॥

१। निगदितशीलम इति पाठान्तरम् ।

(३०५) एकादशः सग।

श्रीजयदेव-भणितमधरीकृतहारमुदासितवामम्। हरिविनिहितमनसामधितिष्ठतु कण्ठतटीमभिरामम्१॥

।। सर्वाङ्गसुन्दरी ॥

श्रीजयदेवभणित कत्त' हरिविनिहितमनसां जनानां कण्ठतटीमभिराम यथा स्वात्तथाधितिष्ठत्विति योजना। अधिशीङ स्थासां कर्म इति करम त्वम। ननु कथमभि- राम यदा कदापि हारापणेन कदापि कामिन्याप णेन विच्छेदादित्याह। अधरी कृतहारमित्यर्थः । "अधस्तादपि चाधरः" इत्यमरः । पुनः कीटशम्। उदासितवाम हरीकृतकामिनीक इतोऽव्यधिकरसत्वादित्यभिप्रायः ॥८॥।

। श्र तिरञ्जनी।

श्रीजयदेवेति। उदासित: स्थिरीकृतः वामः वक्रभावः यत् तादश हारस्य कण्ठ-

सीमायां वक्राकारत्वेन लम्बमानत्वात सूक्तिमालिकायास्तद्व लक्षण्यसूचनार्थमिद दिशेषणमबगन्तव्यम । अतएवाधरीकृतः सूक्तिमालिकया तिरस्कृतः हारः वक्राकारः

मुक्ताहारो येन तादश श्रीजयदेवभणितसूकतिमालिकारूप गीत अथवा जयदेवभणित

मुक्तरूप' गीत वा हरौ श्रीकृष्णे विनिहितानि विशेषणे न्यस्तानि मनांसि यैस्तषा

हरिप्रवर्णाचत्तानामित्यर्थः । कण्ठतटी कण्ठसीमान अविराम न विद्यते विरामो

यस्मिन् कमणि तद् यथातथा निरन्तरमित्यर्थः । अभिराम इति क्वचित्पाठः, तदा

गीतविशेषण क्रियाविशेषण वा अधितिष्ठत्वधिवसतु निरन्तर हारवत् कण्ठदेशे तिष्ठत्वित्यर्थः । अधिशीङ स्थासा कम (१।४। ४६) त्यादिना कर्म सज्ञा ॥८॥

१। ख-छ. कएठतटीमविरामम्।

गीतगोविन्दे (३०६ )

सा मां द्रक्ष्यति वक्ष्यति स्मरकथां प्रत्यङ्गमालिङ्गनैः प्रीति' यास्यति रस्यते सखि समागत्येति चिन्ताकुलः । स त्वां पश्यति वेपते पुलकयत्यानन्दति स्विद्यति प्रत्युदगच्छति मूर्च्छ ति स्थिरतमः कुञ्जे निकुञ्जे प्रियः॥

॥ २ ॥

। सर्वाङ्गस् न्दरी ॥।

सम्प्रति राधायां हरेरुत्कण्ठां सखी कथयत्याह। सखीनायकस्यानुराग रञ्जयति। सा मामिति। समागत्य द्रक्ष्यति इत्यादिक विचिन्त्य स्थिरतमः कुबजे निकुब्जे प्रियो हरिः स त्वां पश्यति इत्यादि योजना। स त्वां पश्यति इति वेपते । पुलकयत्या- नन्दति स्विद्यति प्रत्युद्गच्छति, मूच्छति, स्थिरतमः तत् सान्बिकभावादित्यधिगन्त- व्यम्। प्रत्युद्गच्छतीति सषा प्रिया समागता इति कृत्वा ससम्भ्रममभ्युत्थान करोति। मूच्छ तीति अनन्तरध्यान ध्यानभङ्गात् त्वामदृष्ट,वा॥२।।

।। श्र तिरञ्जनी ।।

त्वया शीघरमभिसरण न क्रियते चेतु् प्रियचित्तव्यामोहो भविष्यतीत्याह। सामिति। हे सखि ! राधे स प्रियः श्रीकृष्णः सा मया कृतापराधा राधा समागत्य मत्समीप प्राथ्य अस्य सर्बत्रान्वयः । मां द्रक्ष्यति रोष परित्यज्य वीक्षते । न केवल दर्श नमात्र' तदनन्तरकृत्य च सम्भाषणमपि सम्भविष्यतीत्याह। स्मरेति । स्मरकथां मन्मथोद्दीपकरतस्य वार्त्ता वक्ष्यति वदिष्यति न केवलमुदीपककथामात्रकरणम् अपि त्वनन्तरकृत्यमालिङ्गनमपि सम्भविष्यतीत्याह। प्रत्यङ्गमालिङ्गनः प्रीति यास्यति । न केवलमालिङ्गनमात्रमपितु सम्भोग करिष्यतीत्याह। रख्यत रति रख्यते सुरत- सम्वन्धविशेष: क्रीडिष्यत इति चिन्ताकुलः पूर्वोक्तविचार परम्पराव्याकुलितचित्त:

(३०७) एकादशः सर्गः

सन् त्वां पश्यति। चिन्तावशात् पुरः प्रादुभूतां भवती वीक्षिष्यते। भविष्यति लट।

अथबा चिन्तावशात् सन्निधानेन लट । प्रयोगोपपत्तिन केवल दर्शनमात्रम् अपि

तु वेपते भबद्दश नात्कम्पिष्यते, अन्यसम्भोगरूपापकारिणः प्रियावलोकने कम्पस्य

युक्तत्वादितिभावः । न केवल कम्पनमात्रम् अपितु पुलकयति भवद्दर्श नजनितसार्व-

कोदयवशात् गात्र पुलकवत् करोतीत्यर्थः । विरहपूर्व क्रिया दर्श नस्य रोमोद्गमत्वा- दिति भावः । पुलकयतीत्यत्र तत्करोति णिचिति णिच । न केवल पुलकजननमात्र

किन्तु उत्पुलकीभावानन्तरमनन्दोडस्तीत्याह। आनन्देति। आ नन्दति मत्कृता

पराधपरम्परामविगणय्येव चिरपरिचित मां विचार्य्य आगतेत्यन्तरमेव न केवल

मानन्दमात्र' तदनुगुणस्वेदाख्यसातत्विकभावोड्यस्तीति आह। स्विद्यतीति । स्विद्यति

भवद्दर्श नजनित-सात्त्विकभावानुकूलकृत्यमस्तीत्याह। प्रत्यद्गेति प्रत्युद्गच्छति चिन्तावशात् पुरः प्रादुभूता त्वमागतेति प्रत्युत्थान करोतीत्यर्थः अन्यथा सात्विको-

दयस्य नेरर्थक्य स्यादिति भावः । प्रत्युद्गमनान्तर' कृत्यमाह मूच्छ तीति। तमः पुञ्जे उक्तवण्ण नानुकूलमोहपटले सति निकुब्जे लतामन्दिरे मूच्छति मूच्छा प्राप्नोति, त्वदागमनहेतुनेति शेषः ।

अथवा तमसोऽन्धकारस्य पुञ्ज समूहो यस्मिन्निति व्युत्प्या इद कुञ्जवविशेषण वा।

अतश्च त्वया शीघूमेवाभिसर्त्तव्यमिति तात्पय्य म् यत्राष्टमे नवमेऽनङ्गावस्थे अनुसम्प- न्धेषु सात्त्विकेषु मध्यरोमाश्वाद्वयः कति च न बोद्धव्या :- वेपते पुलक्यतीत्यादिक्रिया-

पदेषु पश्यतीत्यत्रेब प्रक्रियानुसन्घेया, अत्र सध्चारिभावानां मध्ये केषांशच्छलवतानु-

सन्धेया ॥८ ।।

गीतगोविन्दे (३०८)

अक्ष णोनिक्षिपद्स्न' अ्रवणयोस्तापिछगुच्छाबलि मूध्नि श्यामसरोजदाम कुचयो: कस्तूरिकापत्रकम्। धूर्त्तानामभिसारसत्वरहृदां' विष्वड निक ञ्जे सखि 155 .59

ध्वान्त नीलनिचोलचारुसुदृशां प्रत्यङ्गमालिङ्गति॥

I ३ ।

। सर्वाङसुन्दरी ॥

सम्प्रत्यन्धकारनेविड़ यमभिसारोचित प्रतिपादयन्त्याह। इदानीं शीघूगमना- यानुकूलार्थ श्लोकेदशयति। हे सखि : राधिके ! विष्वक सर्वतो व्यापि ध्वान्त सुदृशां प्रत्यङ्गमालिङ्गतीति योजना। "समन्तस्तु परितः सव तो विष्वगित्यपीत्यमरः।" कीदश नीलनिचोलचारु नीलवसनरुचिर' ननु सुद्दशी भूषण कि नास्त येव येना- न्धकारमलङ्क त्यमित्याह। अभिसारसत्वरह दामिति । अभिसारे सत्वरमलङ्कार ग्रहणेडव्यविलम्बक हन्मानस यासामीति विग्रहः, पुनः कीदशानां धूर्त्तानां "पापी धूर्त्तस्तु वश्चक इत्यमरः"। यथान्तःपुरस्त्री प्रसाद्यति सौविदललादौ । धूर्त्ता वस्त्र

।। श्रुतिरञ्षनी ।।

ननु सर्वधु पश्यत्सु अकृतभूपणया च जारिण्या मया प्रियावास प्रति कथमभि- सर्त्तव्यमित्याशङ्कयाह। अक्षणोरिति। हे सखि ! राधे विषु अश्वतीति विष्वक सर्वतो व्यापी, ध्वान्त गाढान्धकारः। निकु्जे सङ्कतस्थाने लतागृहेषु निकु्ज इति जाता- वेकवचनम्। अभिमारो नाम सङ्कतस्थलगमन तत्र सत्वरह दां त्वरमाणमानसानां कितवाख्याना घूर्त्तानां पत्यादिवश्चनशीलानामिति यावत् । एतादृशां सुदृशां कामि- नीनाम् अक्ष्णो: नयनयो: अञ्जन कज्जल निक्षिपत् निवधन् तद्भ्रान्ति कुर्वन्नित्यथेः ।

१। सम्भ्रमजुषामिति पाठान्तरम् ।

(३०६) एकादशः सर्ग:

माबद्धरेखमभितो रुचिमअ्जरोभि: । एतत्तमालदलनीलतम' तमिस्र गह तत्प्र महेमनिकषोपलतां तनोति ॥ ४ ॥

श्रवणयोः कण्ण योः तापिञ्छगुच्छावलीं तमालस्तवकपुस निक्षिपत् मू्ध्नि मस्तके श्यामसरोजदाम नीलोत्पलमालिकां निक्षिपत् कुचयोः कस्तूरिकापत्रक मृगनासि- पत्रावलीनिक्षिपत् नीलः नीलवण्णः निचोलः अन्यदर्शनप्रतिबन्धकप्रच्छदपटः तद्वच्चारु रमणीय सत् तमः एव प्रत्यङ्ग' प्रत्यवयव आलिङृगति आवृणोति । तथा चान्धकारस्य वालङ्कारस्थानीयत्वात् सर्व दृष्टिविधायकावरणपटरूपत्वाच्चावश्यमिदा- नीमेवावगन्तव्यमिति तात्पर्य्य म् ॥ ३।।

।। सर्वाङ्गसुन्दरी

एतत्तमिस्रमभिसारिकाणां रुचिमक्जरीभिराबद्धरेख ततप्र महेमनिकषोपलता तनोतीति योजना। यथा सुवर्ण्णस्य निकषपाषाणे शुद्धिजिज्ञासा। तथा तत्प्रम्णापि यनान्धकारे निःसाध्वसतया शुद्धिरजिंज्ञासेति भावः । एतेनाष्यन्धकारनेविडय प्रतिपादितम्। "काश्मीर' कुङ् कुमे प्रोक्त टङ्क पुरष्करमूलयोः ।" ॥ ४ ॥

। श्र तिरञ्जनी॥

पुनरपि अभिसरणानुकूल तमेव वण्णर्यात। काश्मीरेति। हे सखि ! राधे! काश्मीरेण कुङ्क मेन काश्मीरवद्गौराणि पीतवर्ण्णानि वपूषि शरीराणि यासां तादशीनां "पीतो गौरो हरिद्राभः" इत्यमरः। अभिसारिकाणां स्वैरिणीना रुचि- मञ्जरीभि: क्ान्तिपुच्छ: अभितः सर्वतः आवद्वा रेखा यस्मिन तादश, तमालदलानीव तापिन्छपर्ण्णानीव नीलतममन्यन्तनीलम् एतत् प्रतीयमान तमिस्र कत्त, तस्मिन् श्रीकृष्णे प्रमैव हेमसुवण्ण" तस्य निकषोपलतां परीक्षाप्रस्तरभाव तनोतीव काश्मीर- रुषित गौरवपुः स्वरिणी कषायकान्तिरेखालक्क तमिस्र हेमरेखां निकषोपले इव कृष्ण-

गीतगोविन्दे (३१० )

हारावली-तरलकाश्चन-काश्चिदाम- मज्जीरकङ्कणमणिद्यु तिर्दीपितख। द्वारे निकुञ्जनिलयख हरि निरीक्ष य ब्रीडावतीमथ सखीमियमित्युवाच१ ।। ५ ।।

प्रेमातिशयमभिसारिकाणामभिव्यञ्जयतीत्यर्थः । अतश्च त्वयापीदानीमेवावश्य गन्तव्यमिति तात्प य्यम्। अत्र काव्यलिङ्गोत्प्रेक्षालङ कारः ॥ ४ ॥

। सर्वाङ्गसुन्दरी ।

सम्प्रति स'केतस्थान गत्वा लज्जा वशात् प्रियपाश्व मभजमानां राधा सखी प्राह। हारावलीति। निकुञ्जनिलयस्थ द्वारे हरि निरीक्ष्य त्रीडावतीं राधामिय दूती वक्षमाण- मुवाचेति योजना। कीदशस्त हारावली तरलकाश्चनकाश्चीदाममजजीरकढ्कणमणि- द्युतिर्दी पितस्य "तरलो हारमध्यगः" इत्यमरः। हारावली तरलश्च काश्वनकाथ्वी- दाम्न मज्जीरश्च कक्कणमणिश्च इति द्वन्दः ।। ५।।

।श्र तिरञ्जनी।।

वर्णितान्धकारानन्तरकृत्यमाह। हारेति । अथानन्तर काश्वनस्य सुवर्ण्णस्थ काश्बिदाम रसनाकलाप: स च मस्जीरश्च कक्कण च तानि तेषु मणयः तरलाः हारमव्य- मणयः हारावल्यश्च मणयश्चेति द्वन्द्वः तेषां द्यतिभिर्दीप्तिभिः दीपितस्य प्रकाशितस्य निकुञ्जनिलयस्य लतामन्दिरस् द्वारे स्थितमिति शेषः। हरिं श्रीकृष्ण निरीक्ष्य ब्रीडावती सखीं राधां स्वीया सखी इति वक्ष्यमाणमुवाच उचे । अत्र हारादयः कृष्णसम्बन्धिनः एव प्राह्याः। न राधासम्बन्धिनः एवाभिसारिकाणां कक्कणमञ्जीरादेरसमीचीनत्वात्। यद्वा, उपपतिसमीपागमने उद्दीपकनूपुरादिधारण स्थाविरोधाद्राघा-सम्बन्धिन एव ग्राह्याः ॥५॥

१। सखी स्वयमित्य वाच इति पाठान्तरम् ।

( ३११ ) एकादशः सर्गः

।। एकविशः प्रबन्धः ॥ वराडीरागेण® गीयते

प्रविश राधे माधवसमीपमिह, विलस रतिरभसहसितवदने ॥ ध्रवम् ॥। १।।

।। सर्वाङगसुन्दरी॥।

किमुवाच दूतीत्याह । वक्ष्यमाण चेत्याह। मन्जुतरेति। हे राधे ! माधव समीप प्रविश, इह मञ्जुतरकुञ्जतलसदने विलस चेति सर्वत्र वाक्यार्थः । मञ्जुतरकुञ्जतलमेब केलिसदनमिति विग्रह। रतिरभसहसितवदने ! इति सम्बोधनम् । रतिरभसेन हसित वदन यस्या इति विग्रहः ॥ १ ॥

।। श्रु तिरञ्ञनी।।

उक्तप्रकारमेय विषद्यति। मञ्जुतरेत्यादि। वरालीरागेण गीयते इत्युक्तम्। तस्यायमभिप्रायः। पूर्व गोते वसन्तस्य उद्दीपकत्वात्। बरालिकायास्तत्पत्नीत्वात्तद- नन्तरम् अस्या अवस्थान युक्तमिति तदुक्तमिति "रामक्रिया वराली च कौशी वासन्त- योषित" इति, भम्पातालेन गेयम्। तल्लक्षण तु-

द्र तद्व यक्ष विरामान्त लश्च भम्पा प्रकीरत्तित इति। रतिरभसेन सुरतार्थचापलेन सम्भ्रमेणेत्यर्थः। यद्यपि हसित तद्वदने यस्या दरहसितवदना यस्या: सम्बद्धिः। हे राधे' मञ्जुतरमत्यन्तमनोहर कुश्जतटे केलिसदन तस्मिन्। कुञ्जरूपविहारमन्दिरे माधवस्य लक्ष्मीपतिरूपश्रीकृष्णस् समीपमभ्यण्ण" लोके हि प्रायेण प्रमवाजिकः सम्पन्नवल्लभानुसरणप्रवेशो भवति। तद्वत् प्रकृतेऽपि द्योतयितु साधकसमीपमित्युक्त- मिति ज्ञयम्। यद्वा प्रवेशे बिलम्बे क्रियमाणे सतुल्यलक्ष्मीसकाश प्रति गमिष्यतीति

१ । ग, देशवराडीरागेण।

गीतगोविन्दे (३१२)

नवभवद्शोकदलशयनसारे। प्रविश राधे माधवसमीपमिह, विलस कुचकलशतरलहारे ॥ २॥ कुसुमचयरचितशुचिवासगेहे। प्रविश राधे माधवसमीपमिह, विलस क सुमसुकु मारदेहे ॥ ६ ॥

भयसूचनाथ माधवेत्युक्तमिति ज्ञयम् । प्रविश इह रहःस्थले विलस विहर विलास कुवित्यर्थः ॥ १॥

। सर्वाङ्गसुन्दरी ॥

अत्रापि पूर्वबन्मुखवन्धयोजना, मब्जुतरकुञ्जतलकेलिसदने, कीदशे, नवभवद- शोकदलशयनसारे, नवभवदशोकदलमेव शयनसारः श्रष्ठशय्या यत्रेति विग्रहः । कुचकलशतरलहारे इति सम्बोधनम्॥२ ॥

। श्रू तिरञ्जनी।।

नव भवेति। कुचकलशयोः पयोधरकुम्भयोः तरला रतिरभसादिना चश्वला हारा यस्था: सम्बद्धि: इदा तु भाविसुरतम्, अथवा तरलो नायकः रमणी प्रधाना हारा यस्यास्तस्या सम्बद्धिः, शाकपार्थिवादित्वान्मध्यपदलोपि समासः । "तरलो हार मध्यगः" इत्यमरः। एतादृशे हे राघे ! माधवसमीप प्रविश। किश्च नवंनूतन यथा भवन्ति तथा भवन्ति उत्पद्यमानानि यान्यशोकदलानि पल्लवा इत्यर्थः। अशोकेति दलविशेषण यौगिक वा पद' तैः कृतः शयनसारस्तल्पोत्तमो यत्र तादशे इह लतामन्दिरे विलस इत्यन्वय: ॥२॥

। सर्बाङ्गसुन्दरी ॥ अत्रापि पू्व वन्मुखबन्धयोजना । पुनः कीहशे, कुसुमचय रचित शुचिवासगेहे।

( ३१३ ) एकादशः सर्गः

चलमलयबनपवनसुरभिशीते। प्रविश राधे माधवसमीपमिह, विलस रस्रासितलललितगीते ॥ ४ ॥

कुसुमचयेन रचित शुचिवासमेह यत्रति विग्रहः। निकुआभ्यन्तरे पुष्पगृहरचना विशेष इति पुनरुक्तशङ्काम्। कुसुमसुकुमारदेहे इति सम्बोधनम् ॥ ३॥

॥ श्रुतिरञ्जनी ॥।

कुसुमेति। हे कुसुमसुकुमारदेहे कुसुमवत्कोमलशरीरे राधे ! माधबसमीप प्रविश। न केवल प्रबेशमात्रम् अपितु कुसुमचयेन सुमनः स्तोमेन रचित निर्मितम् अतएव शुचि: पवित्र मनोहरमिति यावत् । वासगेह गर्भागार यस्य तस्मिन इह लतागृहे विलसेत्यन्वयः ॥ ३॥

। सर्वाङ्सुन्दरी ॥

अत्रापि पूर्व वन्मुखबन्धयोजना। चलमलयवनपत्रनसुरभिशीते, चलस्य मलयवनस्य पवनेन सुरभि च तत् शीत चेति विग्रहः। रसरसितललितगीते इति सम्बोधनम्॥४॥

॥। श्रुतिरञ्षनी ।।

चलेति। रसेन शृङ्गारादिना वलिता सजाता रसभरितेत्यर्थः । बलितेत्यत्र तारका- दित्वाद्च यस्येति चेतीकारलोपः । अतएव ललिता रमणीया गीतिर्गान यस्याः सा तादृशी न वरसम्पन्ना गानचतुयेत्यर्थः । तस्याः सम्बद्धिरिति केषुचित्पाठः । तदा रतिस्बभावो यस्या: सा तस्याः सम्बद्धिः। अनेन राधाया गानचातुरी सूचिता। एतादशे हे राधे ! चलश्चञ्चलस्वभावो यः मलयवनपवनः चन्दनवनानिलस्तन सुरभिः शीतः शीतलः तादृशे इह लतामन्दिरविशेषणं वा । तदा गोत भ्रमरीमङ्गी कर्त्तव्यम्।४।।

गोतगोविन्दे (३१४)

विततबहुवल्लिनवपल्लवघने। ERFPRIS प्रविश राधे माधवसमीपमिह, विलस चिरमलसपोनजघने ॥। ५ II

मधुमुदितमधुपकूलकलितरावे। प्रविश राधे ! माधवसमीपमिह, विलस मदनशरसरसभावे ॥ ६ ॥

।। सर्वाङ्गसुन्दरी ॥

अत्रापि पूर्व वन्मुखबन्धयोजना। पुनः कीदशे, वितत बहुवल्लिनवपल्लवघने, विततानां बहुवल्लीनां नवपल्लवेन घने सान्द्र "घन निरन्तर सान्द्रमित्यमरः" । चिरमिति बिलस क्रियाविशेषणम्। अलसपीनजघने इति सम्बोधनम् । अलस पीन जघन यस्या इति विग्रहः ।। ५।।

। श्रुतिरञ्जनी ।।

विततेति। कुचौ कुम्भाविव कुचकुम्भौ जघने च कुचकुम्भजघन प्राण्यङ्गत्वादेक- वद्भावः । अथवा पीन पीवर वत्तु लं वा कुचजघन यस्या: तस्याः सम्बद्धिः। अत्र जघनयोर्मन्दगतिहेतुरलसत्वमित्यवगन्तव्यम् । अलसाः मन्दगतिः सा च पीनजघनेति योजना। पीनजघनत्वादेवास्या: मन्दगतिरवगन्तव्या। जघनेति न जाड ये याहीति प्रतिषेधः । एतादृशे हे राधे ! वितता विस्त ता या बहुवल्लयः अनेकलता तासां पह्लव: नूतनकिशलयैः तत्र विततवहुग्रहण छाया बाहुल्याच्चौरानुकूल्यार्थ नवग्रहण पल्लवानामत्यन्तमृदुलता द्योतनार्थ मित्यवगन्तव्यम। घने निविडे इह कुञ्जे इत्यादि पूर्व वत्।। ५ ।। । सर्वाङ्गसुन्दरी॥

अत्रापि पूर्व वम्मुखबन्धयोजना। पुनः कीदशे, मधुमुदितमधुपकुलेन कलितः कृतो

( ३१५ ) एकादशः सगः

मधुरतरपिकनिकरनिनादमुखरे।ो प्रविश राधे माधवसमीपमिह विलस दशनरुचिरुचिरशिखरे ॥ ७ ॥

रावो यत्रेति विग्रहः। मदनशरसरसभावे इति सम्बोधनम्। मदनशरेण सरसो भावो यस्या इति विग्रहः ॥ ६ ॥

। श्र तिरञ्जनी ॥

मधुमुदितेति। मदनशरा: कामबाणा: तः रभसः सुरतकरणवेगः "तृतीया तत्कृते (२।१।३०) त्यादिना समासः "। रभसेन भावः । प्रियसङ्गमाभिप्रायो यस्या तस्या सम्ब द्धौ। रभसभावे तत्रापि समास: पूर्व वत् । अथवा मदनशर: रभसभावः शीघूप्रियसङ्गमाभिप्रायी यस्या। तस्याः सम्बद्धिः। अथवा मदनशर: रभसश्च्चला- भाव: अन्तः करण यस्यास्तादृशी कामशरकृत चित्तचाश्चल्येत्यर्थः । तस्याः सम्बद्धि: चित्तचाश्वल्यज्ञान तु चेष्टावशादवगन्तव्यम्। अतएव सम्बध्युपपत्तिः, मदनरसविवश भावेति क्वचित्पाठः । तदा मदनेन कामदेवेन रसः सम्भोगवान्छा "शृङ्गारादौ विषे वीय्यें गुणे रागे द्रवे रसः" इत्यमरः। समासः पूर्ववत् । तेन विवशभावः परायन् पारवश्य वा यस्नास्तस्याः सम्बद्धि: एवं विधे राधे मधुना मकरन्देन मुदिताः सन्तुष्टाः ये मधुपा: मधुब्रताः तेषां कुलेन संघातेन कलितः कृतः रावो भङ्कारो यक्तादशे। मधुकर भक्कारकुल इत्यर्थः । उद्दीपनार्थमिद गृहीतमिति मन्तव्यम् इह इत्यादि पूर्व वत् ॥ ६ ।। ।। सर्वाङ्गसुन्दरी ।।

अत्रापि पूर्ववन्मुखवन्धयोजना। पुनः कीदशे, मधुरतरपिकनिकरनिनादमुखरे, मधुरौ स्वादुशोभनावित्यमरः। दशनरुचिरुचिरशिवरे इति सम्बोधनम् । दशनरुच्या रुचिर' शिखर माणिक्यविशेषो यस्या इति विग्रहः। "पक्व दाडिमवीजाभ' माणिक्य शिखर विदुः"॥७॥

गीतगोविन्दे ( ३१६ )

शाकी

कुरु मुरारे मङ्गलशतानि भणति जयदेवकविराजराजे ॥ द ॥

।। श्रू तिरञ्जनी ।।

मध्विति। दशनानां रुच्या कान्त्या रुचिराणि मनोहराणि शिखराणि यस्वास्तस्याः सम्ब द्विः, अत्र पदसन्निधानान्निषदस्थपतिन्यायेन शिखराणां दन्त्यत्वमवगन्तव्यम् । रुचिरविजितशिखरेति क्वचित्पाठः । रुच्या विजितानि शिखराणि शृङ्गाणि यस्था इति विग्रहः । "कूटोऽस्त्री शिखर' शृङ्गमित्यमरः"। अत्र तीक्ष्णाग्रहणेन शृङ्गसाम्य- मवगन्तव्यम्। एतादृशे हे राधे ! मधुना मकरन्देन "मधुमद्य पुष्परसेत्यमरः"। अथवा मधुना वसन्तेन तरला: कूजनचपलाः ये पिकाः कोकिलास्तेषां निकरस्य निकुरम्वस्य निनदेन निनादेन मुखरे मधुना तरलः चश्बलः द्र तानुद्र तक इति यावत् ताद्दशपिकनि- नद प्रति वा योजना। मधुतरपिकनिनद इति क्वचित्पाठः। तदा मधुरतरः अत्यन्त सुखावह इत्यर्थः । एतादृशे इह निकुञजे शेष पूर्व वत्।।७।।

॥ सर्वाङ्गसुन्दरी ॥

हे मुरारे ! भणति जयदेवकविराजराजे मङ्गलशतानि कुविति योजना । कीदशे, चिहित: पझमावती सुखसमाजे, विहित.पझ्मावत्या निजप्रयस्या: सुखसमाजः सुखचयो येनेति विग्रह्ः। एतेन शृङ्गारित्वमात्मनः प्रतिपादितम् । उक्त च- शृद्गारी चेत्कविकाब्ये जात रसमय जगत् स एव चेदश्यङ्गारी नीरस सब मेव तत्।।

गीतार्थ श्लोकेन सक्षिण्याह॥८॥ ॥। श्रुतिरञ्ञनी।।

विहितेति । हे मुरारे : श्रीकृष्ण ! विहितः नृत्यानुकूलताघटनाकृतः पद्मावत्याः

(३१७ ) एकादशः सर्ग:

त्वां चित्त न चिर' बहन्नयमति श्रान्तो भृश' तापितः कन्दर्पेण च पातुमिच्छति सुधासंवाधविम्बाधरम्। अस्याङ्ग· तदल कुरु क्षणमिह भ्रूक्षेपलक्ष्मी इव- कीते दासजनेSपि सेवितपदाम्भोजे कुतः संभ्रमः॥

॥ ६ ॥

निजदयितायाः सुख समाजः नानाबिधसुखसन्दोहो येन जयदेवकविराजे जयदेवाख्ये कविश्रश्ठ भणति भगवद्रत्यर्थ गीत गदति सति मङ्गलशतानिकल्याणपरम्परां विघेहि कुरु । मद्विरचितगीते प्रीतः सन् श्रोतृणां मम च श्रयपरम्पराम् अनुकूलयेत्यर्थः। समाजेत्यत्र मुदो रजःपशुष्यति पशुसघटनावोपनीयमितित्वादत्र घव प्रत्ययः । कविराजेत्यत्र :राजाह (५।४। ६१) इत्यादिना टच् प्रत्ययः समासान्तः ॥८॥।

। सर्घाङ्गसुन्दरी॥

त्वां चित्तेन हरिश्चिर वहन्नयमिति श्रान्त इति पीनस्तन श्रोणिभारगुरुत्वादित्यर्था- दधिगन्तव्यम् । गुरुद्रव्य हि चिर वहतो जनस्य श्रमो भवत्येवेत्यभिप्रायः। भृशं तापितः कन्दरपेण च पातुमिच्छति सुधा सम्वोधविम्बाघरमिति। श्रान्तस्य सन्तप्तस्य च पिपासा भवत्येवेत्यभिप्रायः । "स'कट नातु सम्बाध" इत्यमरः । अस्याङ्ग' तदल कुविति तस्मादस्य कोड भजस्वेत्यर्थः।

ननु मत्कृतेडय श्रान्तः सन्तप्तश्च, ततोऽह स्फुट यगतस्मादस्याङ्ग प्रबेष्ट विभेमी- त्याह। इहेत्यादि। इह कृष्णे सेवितपदाम्भोजे दास इव भ्रक्षेप लक्ष्मीलवक्रीते कुतः सम्भ्रमो भविता, क्रयक्रोते भृत्ये भय न भवतीत्यभिप्रायः । भ्रक्षेपलक्ष्मी लवक्रीत इति भ्रृ वो क्षेपः चलन स एव लक्ष्मी: ऋद्धिस्तस्या लवेन लेशेन क्रीत इति विग्रह्दः । उत्तरगीतस्य सङ्गमाह ॥ई।।

गीतगोविन्दे (३१८ )

॥ श्र तिरञ्जनी।।

अन्यासङ्गिनस्तस्य समीप कथ प्रविशामि इत्याकांक्षायामाह । त्वामिति। हे राधे ! यस्मात्कारणादय श्रीकृष्ण: चिर' बहुकालम अतिभारद्योतनार्थमेवमुक्तमित्यव- गन्तव्यम् । त्वां पृथम्तनभारां भवती चित्तेन वहन् धरन् अतिश्रान्तो अत्यन्तखिन्नो जात इति शेषः । न केवलश्रान्तिमात्रम् अपितु कन्दर्पण वामेन कुम्भितदर्पेण कामेन इत्यर्थः । कन्दप'त्व' च तस्य वाध्यवाधकविवेकराहित्याद्वगन्तव्यम । भृश तापवान कृतः सन् अतएव सुधयामृतेन सम्बाधः स बाधो यत्र तादशः त्सुधारसभरित इत्यर्थः। विम्बकल्पाधरः बिम्बाधरः शाकतार्थिवत्वान्मध्यमपद्लोपि समासः । उक्त च वामनेन- विम्बाधरादौ वृत्तौ मध्यपदलोपिन्यामिति । सुधासम्बाधश्चासौ विम्बाधरश्च त चामृतविम्ब्ाधरमित्यर्थः। पातुमिच्छति वाञ्छते । "इषुगमियमांच्छः (७।३।७७) इति च्छादेशः। यथा लोके कश्चिन्महाभारवस्तु मस्तकादिना वहन् श्रान्तः कन्दर्पोण कुत्सित दर्पेण मदनेत्यर्थः । तापितश्च सन् अत्यातुरः सुधाकल्प जल पातुमिच्छति तव्दृदयमपीति भावः। इतश्चन्यासक्तिशङ्का न काय्येति तात्प्य्य म्। तत्तस्पात्कारणा- दिह लता मन्दिरे अस्य श्रीकृष्णस्याङ्कसमीपमल कुरु तत्र गत्वा मण्डयेत्यर्थः। अथवा अल विहारपर्य्याप्ति कुरु अङ्गमिति क्वचित्पाठः । तदा अङ्ग' शरीरमलङ्करु आश्ले- षादिना सम्भावयेत्यर्थः । अन्यथा तथावयव एव निरर्थकः स्यादिति भावः । इतो- डण्यय सम्भावनीत इत्याह। भ्र क्षेपेति। हे राधे ! तव क्षणं क्षणमात्रम् अत्यन्तसयोगे द्वितीया । भ्रक्षेपः कटाक्षवीक्षण तस्य लक्ष्म्या लवः सम्पदेकदेशा तेन क्रीते कटाक्ष- पतनगात्रेणेव वशीकृत इत्यर्थः । अनेनात्यन्तसौरभ्यं सूचितम्। अतएव दास इब भृत्य इव उपसेवित पदाम्भोजे आराधितभवच्चरणारविन्द। 'उपमानादित्यदिना' समासः । अनेन तस्याति विनय सम्पत्तिः सूचिता, तादशे श्रीकृष्णे तव कुतः सम्भ्रम, । कस्मा- त्कोपारम्भ:। यथाधीने क्रीते सेवितपदम्भोजे वशम्बदे च गर्भदासे कोपो न युक्तस्त- द्बदस्मिन कोपो न युक्त इत्यर्थ। अथवा दासजनोपसेवित पदाम्भोजे भृत्यवर्गाराधित चरणारविन्दे महाप्रभावित्यर्थः । एताद्ृशेऽपि भ्रक्षेप लक्ष्मी लवक्रीते सति तस्मिन्

(३१६) एकादशः सर्गः

सा ससाध्वससानन्द गोविन्दे लोललोचना। सिञ्जान म्जु मऔजोर प्रविवेश निवेशनम् ॥ ७॥

सम्भ्रम: कुतः विशम्वदे महाप्रभौ कोपस्यायुक्तत्वादितिभावः । तथा च शीघूमेव तत्समीप प्रतिगन्तव्यमिति तात्पय्य म्। काव्यलिङ्गोपमयो संसृष्ठिः॥६॥

॥ सर्वाङ्गसुन्दरी॥

उत्तरगीतस्य सङ्गमाह । सा सिब्जानमञ्जुमञ्जीर यथा स्यादेव निवेशन लतागृह बिवेशेति वाक्यार्थः। ससाध्वससानन्दमित्यपि क्रियायिशेषणम्। सन्तापि- तोडयमिति साध्वस चिरादययसमागमोऽमवदित्यनन्दः। गोविन्दे लोललोचनेति हरौ सत्ष्णलो चनेत्यर्थः । लोकश्चलसतृष्णयोरित्यमरः। पथ्याववत्र नाम वृत्तम् ॥ ।

। श्र तिरञ्ञनी ।।

एवं राधा सखीप्रतिबोधिता सती तदुचितारथ माचरति। सेति। गाः दृशो विन्दति प्राप्नोतीति गोविन्दस्तस्मिन श्रीकृष्णे समनन्तरवक्षमाणार्थानुग्रहाथ म् अनेन कृष्णा- भिधानमित्यवगन्तव्यम्। अतएव लोके सतृष्णे लोचने यस्याः सा तादृशी श्रीकृष्णद- र्शन लालसेत्यर्थः । "लोलश्चलसतृष्णयोरित्यमरः" । एव विधा राया आनन्देन कृष्णदिव्यमङ्गल सम्बन्धसमनन्तरसम्भविष्यद्दर्शन जनितसन्तोषेणेह घत्तितमिति। संसाध्यधूचनात्तमानन्द च । चूत अवद्धि पूर्व पक्षद ...... एतावत् पय्यन्त श्रीकृष्ण विषयपरिभवर्जानत मित्यनु सम्देयम्। आनन्दमिश्राद्भुतसाध्वसमित्यर्थः । तेन सहित यथा तथा। सिब्जान शव्दायमान मञ्जु लोकोत्तर च मब्जीर नूपुर च यस्मिन् कर्मणि तथा। निवेशनं कृष्णवासभूतलताकुज प्रविवेश प्रविष्टवती । अत्र प्रवेश समय- एव मञ्जीरग्रहण ग्राह्यम् । तथा च मा्गेडभिसरण कालानुगुण मब्जीरत्याग प्रति- पादक, त्यज मब्जीरमित्यादि न विरोध इत्यवगन्तव्यम् ।। ७॥

गीतगोविन्दे (३२० )

॥ द्वाविंशः प्रबन्ध: ॥

वराडीरागेण गीयते

राधावदनविलोकनविकसितविविधविकारविभङ्गम्। जर्लानधिमिव विधुमण्डलदर्श नतरिततुङ्गतरङ्गम् ॥ हरिमेकरस' चिरमभिलषितबिलास, सा ददश गुरुहर्षवशम्बदवदनमनङ्गनिकाशम्' 1 ॥ ध्र वम् ॥। १ ॥

।। सर्वाङ्गसुन्दरी ।।

वराडी रागेण गीयते । अस्य लक्षण प्रागुक्तम्। राधा वदनेति। सा हरि ददशेत्येव योजना। कीदशमेकरसम, एको रसो यस्येति विग्रहः । राधायाः यो रसः स एब कृष्णसेत्यथ: । पुनः कीदशम, अनङ्ग निकाश कामसदश राघेत्यादि । राधावदन- विलोकनेन विकसितो विवधविकारो विभङ्गये रोमाध्वादि भङ्गी यत्रेति विग्रह्ः । अत्रोपमानमाह। जलनिधिमिव चन्द्रमण्डलदश न तरलित तरङ्गमिति अत्र कृष्ण समु- द्रयोः राधा वदनचन्द्रयोरविकारो वस्तुना साम्यम् ॥ १॥

। श्र तिरञ्जनी।।

प्रवेशानन्तर कृत्यमाह। राघेत्यादिना। वराडीरागेण गीयते। अटतालेन गेयम्। अस्य लक्षणं प्रागेव कथितम् चारतालेनेत्यन्ये। तल्लक्षण तु-

"चाराभिसज्ञक ताल' तु गुरुरेकः प्रकीत्तितः" । आदितालेनेत्यन्ये। आदितालेन लघुमतेति। अन्र हरिमित्यारभ्यानङ्ग विकाशमित्यन्त ध्र वपदमिदम। तदादौ व्याक्रि- यते। रस्यते आस्वाद्यते इति रसः, सुखम् एकोडद्वितीयः स चासौ रसश्च, अद्वितीय

१। ख, विकाशम ।

( ३२१ ) एकादशः सग:

सुखस्वरूपमित्यर्थः। अथवा एको मुख्यः सुख स्वरूपमिति वा तस्य सुखत्व नाम निरुपाधिकत्वम् । एके मुख्यान्यकेवला इत्यमरः । हरे रसरूपत्वे "रसो वः सः" "रस एवाय लव्ानन्दा भवतीति श्रतिप्रमाणम्। रसगुणमित्यत्र रसगुणकमिति वा एक शब्द: पूर्ववत् सर्वपथिकाः कवय इति न्यायमनुसृत्य स्वरूपगुणपक्ष व्याख्यानम् । अथवा एको रसः शृङ्गारे यत्र तादृश शरृद्गार कपरायणमित्यथ: शृङ्गार करूप वा । उक्तमनेक विना "शृद्गारः सखिमूर्ततिमानिव सधो मुग्धो हरिः क्रीडति।" "शृङ्गारादौ विषे वीय्ये गुणे रागे द्रवे रसः" इत्यमरा ॥

अथवा एको मुख्यो रसो राधायामनुरागो यस्य तादशम्। अतएव चिर चिरकाल- मारम्य अभिलषितो बिलासो राधाविषयो केलियेन तादृशम्। अतएवानङ्गस्य काम-

देवस्य विकाश उद्रक आविर्भावो यत्र तादृशम्। अतएब गुरुः प्रवलो यो हर्षः समन- न्तरमेव राधासम्भोग: सम्भविष्यतीति सन्तोषः । तक्ष्य वशम्बद स्वायत्त' तदाक्रान्त

मित्यर्थः । तादृश वदन मुखं यस्य तादश स्नेराननमित्यर्थः । हर्षस्य गुरुत्व' च

विरहानन्तर सम्भोगस्यातिप्रियत्वादवगन्तत्यम् । तदुक्त रतिरहस्ये "अख्याता

विरहान्यसङ्गमविधौ क्रद्धः । प्रसन्ना ऋतुस्नातेति।" वशम्वदेत्यत्र "प्रियवशे वदः खचिति खच । खित्यनव्ययस्येति (६। ३। )" मुम् । एतादृश हरिसा राधा ।

ददर्श। पुनः किंविधमित्याकाठक्षायाह। राघेति । राधायाः वदनविलोकन मुखावलोकन तेन विकसिता उल्लसिता विविधा नानाप्रकारा ये विकारा: शृङ्गारचेष्टाः तेषां विचङ्गो विरचन यस्थ ताद्ृशम् । राधाविषयरससूचकानुभावाक्रान्तमित्यर्थः । राघेति भिन्न वा पद तदा तस्य घ्रवपदस्थस्य इत्यनेनान्वयः । अत्र तुल्यधर्मव्ण्णना

मुखचन्द्रस्य चावगन्तव्या। तरलितेत्यत्र तरलशब्दात् तन् करोति णिचिति कर्मणि

कः"॥ १ ॥

गीतगोविन्दे ( ३२२ )

हारममलतरतारमुरसि द्धत परिलम्बि 'विदूरम्। स्फुट तरफेनकदम्बकरम्बिर्तामव यमुनाजलपूरम्।।

॥ २ ॥

॥ सर्वाङ्गसुन्दरी।

हार मुक्तावलिमुरस्थले दघत हार कि विशिष्टम् अमलतरतार निमलमुक्ताग्रथि तम् । "मुक्तशुद्धौ च तारः स्यादित्यमरः ।" पुनः कीदश, परिलम्बिविदूर विदूर लम्बनशीलमित्यर्थः। अत्रोपमानमाह । स्फुटतरफेनकदम्बकरम्बितमिव यमुनाजलपूर इति। अत्र कृष्णो रसो यमुनाजलपूरेण, मुक्ताहारस्य फेनकदम्बेन च साम्यम्। "करम्बित' तु खचित रुषित त्ववगुण्ठितमिति विश्वः" ॥ २॥

।। श्र तिरज्ञनी॥।

पुनः किंविध' हरिम् इत्याकांक्षायामाह । हारमिति। अमलतरमत्यन्तनिर्मलम् अतएव तार मस्वादिदोषरहित "तारो मुक्तादिस शुद्धावित्यभिधानम्"। अथवा जमलस्तारो नायकमणि: यत्तचादशम्। अथवा अमलतरास्तारा नक्षत्रकल्पा मुक्ता यत्र तादश हार मुक्ताहार नक्षत्रकण्ठमालिकामित्यर्थः । परिलम्ब्य कण्ठे आसज्य उरसि वक्षस्थले दधत दधान "नाभ्यस्ताच्छतु (७।१।७८)" रिति नुम्भावः । विदूर विगतदूरदेश समीपवर्त्तिनमित्यर्थः। परिलक्ष्य विदूरमिति क्वचित्पाठः । तदा विदूर हराभावः।"अव्यय' विभक्तिसमीपममृद्धीत्यादिना (२।१। ६)" अव्ययी- भाव: समीपमित्यर्थः। प्राप्ताराधामितिशेष: । परिलक्ष्य विलोक्य उरसि हार दधत मित्यन्वयः । किश्च स्फुटतरमत्यन्तविशद्' यन् फेनकदम्ब हिण्डीरमण्ड़ल इत्यर्थः। तेन करम्बित व्याप्त यमुनाजलपूर कालिन्दीपय:प्रवाहमिव स्थित हरिददश इत्यन्वयः ॥२॥

१। ख, परिलम्ब्य। परिलचयेति पाठान्तरम्,

(३२३ ) एकादशः सर्गः

श्यामलमृदुलकलेवरमण्डलमधिगतगौरदुकूलम्। नीलनलिनमिव पीतपरागपटलभरवलयितमूलम्।

॥ ३ ॥

तरलद्दगश्चलवलनमनोहरवदनजनितरतिरागम्। स्फुट कमलोदरखे लितखञ्जनयुगमिव शरदि तड़ागम्।

।1 ४ ॥1

। सर्वाङ्गसुन्दरी ॥

नीलनलिनमिव पीतपरागपटलमरेण वलयित वेष्वित मूल यस्थति विग्रहः। अत्र नीलोत्पलेन कृष्णस्य परागे पीतवस्त्रत्य साम्यम् ॥ ३॥

।। श्र तिरञ्जनी॥

श्यामलेति । श्यामल नीलवर्ण्ण "कालश्यामलमेचका इत्यमरः" । मृदुल' यत् कलेवर शरीर तत्य मण्ड़ल सन्देशा। तमधिगत प्राप्त गौर पीतवण्ण "गौर: पीते सितेऽरुण इत्यमरः"। एतादश दुकूल कौशेय यस्य तादशम्। अतएव पीतपरागपटल- भरेण वलयित वेष्ठित संघटित वलयमित्यर्थः। तारकादित्या वच । अथवा वलयित बलयवत्कृतम्, अत्र वलशव्दात् तत्करोति णिचि कमणि क्त । एतादश मूल मूलप्रदेशो यस्य च ताहशम् । नीलनलिनमिव नीलोत्पलमिच स्थित हरिं ददश इत्यन्वय:। कलेवरशव्दस्य आ्राम्यत्वदोषो देशभेदात् परिहर्त्तव्यः । कलेवरमण्डनमिति कवचि- त्पाठ:। प्रकृतानुपयोगित्वादस्वरसः ॥३॥

। सर्वाङ्सुन्दरी॥

तरलस्य चश्चलस्य दगश्बलस्य वलनेन भ्रमणेन मनोहर यद्वदन तेन जनितो

गोतगोविन्दे (३२४ )

वदनकमलपरिशोलनमिलित मिहिरसमकुण्डलशोभम्। स्मितरुचिकुसुमसमुज्ज्वलिता घरपल्लवकृतरतिलोभम्।

रतिरागो येनेति विग्रहः। अत्रोपमानमाह । स्फुटकमलेत्यादि । स्फुट' विकसित यत्कमल पद्म तस्योदरे खेलित क्रीडापर खज्जयुग पक्षीविशेषयुग यत्रति विग्रहः । "पझ्माकरस्तड़ागोऽस्त्री कासारः सरसो सरः" इत्यमरः। अत्र कृष्णस्य तडागेन वदनस्य कमलेन नयनस्य खञ्जनेन च साम्यम्॥४ ॥

।। श्र तिरञ्जनी।। तरलेति। तरलो चश्चलो यो दगश्वलोऽपाङ्गप्रदेशः तयोश्च वलन विलास विलोकन तेन मनोहरेण द्रष्ट जनचिक्ताकष केण वदनजनित उत्पादितः रतौ सुरते रागः राधाया अनुरागो येन तादृश स्वमुखलावण्यप्रदश नेन राधायाः सुरतानुराग जनयन्तमित्यर्थः । अतएव स्फुटकमलोदरे विकचकमलाभ्यन्तरे खेलित विहरमाण "गत्यर्थाकमकेत्या(३।४।७) दिना कर्त्तरि क च । खज्जनयुग मकरन्दपायी खञ्जरीटाक्षपक्षिविशेषयुगल यत्र तादृश "खक्जरीटस्तु खव्पन" इत्यमरः । खञ्षरी- टस्य नयनोपमानत्व तु"नलिनी नयन खञ्जरीट" इत्यादि महाकविप्रयोगे स्फुटम्। तादृश शरदि तडागमिव शरत्कालपुष्करिणीमिव स्थित ददशेत्यन्वयः। अन्न श्रीकृष्णस्य कटी वसन समेतकमलकल्पनवदनाधारत्वेन मनोहरत्वसाम्येन नैमल्येन वा शरत्तडागसाम्यमवगन्तव्यम् ॥४।।

। सर्धाङ्गसुन्दरी ॥।

वद्नमेव कमल तस्य परिशीलनाय संपर्काय मिलितयोमिहिरसमयोः सूय्य सदशयो: कुण्डलयोः शोभा यस्येति विग्रहः । स्मितरुचीत्यादि । स्मितरुचिरेब कुसुम तेन योऽसौ समुज्ज्वलितोऽधरपल्लवस्तेन कृतः रतिलोभो येनेति विग्रहः ॥ ५॥

(३२k) एकादशः सगः

शशिकिरणच्छ रितोदरजलधरसुन्दरकुसुमसु केशम्। तिमिरोदित विधुमण्डलनिम लमलयजतिलकनिवेशम ॥ ॥ ६ ॥

। श्र तिरञ्जनी।

वद्नेति। वदनकमलस्य सुखसरोरुहृस्य परिशीलन परिचयः अलंक्करणमिति यावत् एतदर्थ मिलिते घटमाने ये मिहिरसमकुण्ड़ले सूय्य समाकण्ण भूषणे ताभ्यां शोभा कान्तिर्यक्य ताद शम् । अथवा सुखकमलेन परिशीलन सख्य मिलितः सब तो यो मिहिरः सूय्य: "महिरारुण पूषण" इत्यमरः । तत्समकुण्ड़लशोभि अत्यद्ध तोपमा । किश्व स्मितेन मन्दहासेन या रुचि: कान्तिः तया रुचिर मनोहर यथा तथा समुज्ज्वलित भासित यद्धरपल्लव दन्तवासकिशलय तेन कृतः निष्पादितः रतौ सुरते रतये बा लोभः। राघायाः स्पृहा विशेषो यत्र तादश विलासहासभासुरा धरणे राधाया रतिलोम जनयन्तमित्यर्थः ॥ ५॥

। सर्वाङ्गसुन्दरी॥ शशिकिरण:च्छुरितम् भक्षितम उदर यस्य जलघरोऽन्यपदार्थः । शशिकिरणो छ्छुरितादरश्चासौ जलधरश्चेति कमधारयः । तद्वत् सुन्दरा: कुसुमसुकुमारा: केशा यस्येति विग्रहः। अत्र पुष्पस्य शशिकिरणेन केशस्य जलधरेण च साम्यम्। तिमिरे- त्यादि। तिमिरे यदुदित विधुमण्डल तद्वन्निम लश्चन्दनतिलकनिवेशो यम्येति विग्रहः। अत्र कृष्णललाटस्य तिमिरेण चन्दनतिलकस्य विधुमण्डलेन साम्यम् ॥६॥

।। श्र तिरञ्जनी।।

शशीति । शशिकिरणश्चन्द्रमयूखः च्छुरित व्याप्तम्। उदरमान्तर प्रदेशो यस्य स चासौ जलधरो नीलमेघश्च तद्वत सुन्दरा: रमणीया: कुसुमसुकेशाः प्रसूनाधिवासित

गीतगोविन्दे (३२६)

विपुलपुलकभरदन्तुरित' रतिकेलिकलाभिरधीरम्। मणिगर्णाकरणसमूहसमुज्वल भूषणस् भगशरीरम्.।। 11 ७11

यस्य ताद शम। हिमकरकरनिकरसहोदर कुसुमाधिवासितनीलनीरद निभशिरोरह निकुरम्बनिरमिंतकामुकवेशोचितकेशपाशवारिणमित्यर्थः। किञच तिमिरे सति उदितो यो विवुश्चन्द्रस्तस्य मण्डल विम्ब तद्वन्निमल यन्मलयद्तिलक चन्दनकृतवत्तुल पुण्ड़ तस्य सन्निवेशो रचनाविशेषो यस्मिन् ताद श तिमिरोपलक्षित केशसमीप विराजमानचन्द्रकल्पचन्दनतिलकशालीनमित्यर्थः ॥ ६॥

॥ सर्वाङ्गसुन्दरी ॥

विपुलाना पुलकानां भरेणातिशयेन दन्तुरित विषमीकृत क्वचिदानत क्वचिदुन्नत- मिति यावत्, पुनः कीद, श रतिकेलिकलाभिरधीर, मणिगणेत्यादि । मणिगणाना किरणसमूहेन समुज्जवल यद्भूषण तेन सुभग सुश्रीक शरीर यस्येति विग्रहः॥७॥

।। श्र तिरञ्जनी ॥

विपुलेति। विपुलास्तदङ्गजा: पुलका रोमोद्गमा: तेषां भरो भार: तेन दन्तुरित निन्मोन्नत राधाविलोकनजनितसात्विकोदयमहिन्मा सर्वाङ्गीणरासोद्गममित्यर्थः । दन्तुरितेत्यत्र "दन्त उन्नत उरच" (५।२। १०६) इति मत्वर्थे उरचित्कमणिक्त । किञ्च, रतिकेलयः सुरतकीडाः तासु कलाः कामशास्त्रप्रसिद्ध-षोडशकलाः ताभिः तदर्थ वा कलापरीक्षार्थ सर्वदा प्रवर्त्तितशीलमित्यर्थः। कलास्वरूप तु रतिरहस्ये-

अङ्ग छ् पदमूल जानु जघने नाभी च वक्षःस्थले कुक्षौ कर्ण्ण कपोलदन्तवसने नेत्रालके मूद्द नि। शुक्लाशुक्लविभागतोमृगद्दशामङ्ग ष्वनङ्गस्थिति- रुधर्वाधोगमनेन घामपदतः पक्षद्वये लक्षयेत्।

(३२७ ) एकादशः सर्गः

श्रीजयदेवभणितविभवद्विगुणोकृतभूषणभारम्। प्रणमत हृदि विनिधाय हरि सचिर सु कृतोदयसारम् ॥

ऊर्ध्बोर: स्थलबामदक्षिणकरे वक्षोरहोर्द्ये नाभौ गुहललाटजाटरकटीपृष्ठ त्ु तिष्ठत्यसौ। कक्षश्रोणिभुजेषु च प्रतिपदा मारभ्य कृष्णाधमः श्वेतायाप्रभृति क्रमेण मदनो मूर्ानमारोहति॥

आङ्ग ष्वेषु मृगीदृशां मनसिजप्रस्तावनापण्डिता- माज्ञा षोडश चिन्तयन्ति विपुल ज्योतिस्फुलिङ्गा कृतिरिति।

किश्च, मणिगणस्य रत्नपुञ्जस्व किरणसमूहदेन मयूखसमूहेन समुज्ज्वलैर्भासमान: भूषणरङ्गादिभि: सुभग विराजमान शरीर यस् ताद्शम् अनेनालम्बनालक्करण रूपोद्दीपकस्य सम्पत्तिरुक्ता । तदुक्त नूपुराङदहारादितद्लङ्करण मतमिति । एतादृश हरि ददर्श इत्यन्वयः॥७॥

॥i सर्वाङ्गसुन्दरी ॥।

हे जना ! हदि विनिधाय सुचिर यथास्यादेव हरि प्रणमतेति योजना । कीदश', सुकृतोदयसार, पुण्योत्पत्तिनिमित्त सारभूतममित्यर्थः । कीदश, श्रीजयदेवभणित- विभव-द्विगुणीकृतभूषणभार श्रीजयदेवभणितमेव विभवो वित्त तेन द्विगुणीकृतो भूषणभारो यत्रेति विग्रहः । स्वयमल कृतःजयदेवे वचनवित्तेनाप्यलङ्क त इत्यर्थः ॥७॥

।। श्र तिरञ्षनी।।

श्रीजयदेवेति । हे जनाः श्री जयदेवेन भणित यद्गीतम्, अथबा श्रीजयदेवस्य

गीतगोविन्दे ((३२८ )

अतिक्रम्यापाङ्क' श्रवणपथपय्य न्तगमन- प्रयासेनेवाक्ष्णोस्तरलतरतार पतितयो:ग इदानी राधायाः प्रियतमसमालोकसमये पपात स्वेदाम्बुप्रसर इव हर्षाश्र निकरः ॥८ ॥

भणित गीत तस्य विभवेन उत्कषोंण द्विशुगीकृतः द्विधासम्पन्नः भूपणभारोडलद्कार भारो यस्य तादश सहजाङ्गदादिभूषणः कीर्ततिप्रकाशगीभू षणश्च ताभ्यां भारत्वमव- गन्तव्यम् । किश्च सुकृतोदयस्थ पुण्यजन्मनः सारो वल यस्मात् सकलसुकृतफलभूत मित्यर्थः । अथवा सुकृताय धर्माय उदयसार: जन्मस्थय्य" यस्य तादश सकल धम स्थापकमित्यर्थः। तदुक्त-"धम सस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे" इति । तादश हरि सुचिर' बहुकाल विनिधाय विन्यस्य प्रजपत अनेन गीतेन हरिं स्तुवतेत्यर्थः । प्रणमतेति क्तचित्पाठः । तदा हरिं हदि निधाय नमस्कुरु इत्यर्थः॥७॥

। सर्वाङ्गस न्दरी ॥

सा ददर्श इत्युक्त तदर्श नान्तर सङ्गमार्थ श्लोकाभ्यां दर्शयति। अतिक्रम्येति । इदानीं प्रियतमसमालोकसमये अक्ष्णोहर्षाश्र निकरः पपातेति योजना । कीदृशो- रक्ष्णोस्तरलतरतार यथा स्वादेव' पतितयोः । तरलतरा तरा कनीनिका यत्रति विग्रहः । अन्योऽपि यः कश्चित् पतत सोऽपि केनापि किमह दष्ट इति लज्या तरल- तरतारे कृत्वा द शोऽवलोकत इत्यभिप्रायः। उत्प्रक्षते, अपाङ्गनेत्रान्त मतिक्रम्य श्रवणपथपर्य्य न्तगमनप्रयासेनेव स्वेदाम्य प्रसर इवेति आयासात् धर्मजलं पतत्येव्ये- त्यभिप्रायः। बिस्तारे करीवृन्दे च प्रसर: परिकीतिंतः"॥८ ॥

। श्र तिरज्जनी।

प्रियालोकन फलमाह। अतिक्रम्येति। अपाङ्ग नयनाच्चलम् अतिक्रम्यातोत्य

(३२६) एकादशः सगः

भजन्त्यास्तल्पान्तः कृतकपटकण्डूतिपिहित- स्मित' याते गेहादबहिरवहितालीपरिजने। प्रियास्य पश्यन्त्याः स्मररसमाकूतसुभग सलजा लज्जैव व्यगमदति दूर मृगदशः ॥६॥

श्रवणपथत्य कण्ण सरणेः 'ऋ पुरे' (।४।) त्यादिना समासान्तः । प्य्यनत गमनप्रयासन समीपगमनक्रियायासनेव तरलतरभावमतिचाश्चल्य पतितयोः पतितशब्दात् "द्वितीयाश्नितातीतपतितेत्यादिना (२।१।३४) निपातनात्साधुः । अक्णोः नयनयो: हर्षाश्र निकर: हरिदर्श नजनितानन्दवारिपूरः । इदानी श्रवण गमनप्रयाससमयव्यतिरिक्तकाले इत्याकाङ क्षायामाह। रावाया इति। राधायाः प्रियतम समालोकसमये बल्लभावलोकनसमये स्वेदाम्च प्रसर: घमजलपूर इव पपात पतितवान् । यथा लोके घम कालेऽध्वगमनश्रान्त्या वेपमानस्य तत्समयमुल्लव्य समयान्तरे छायाद्र मावस्थानकाले स्वेदोद्गमः तद्द्त्रापीत्यर्थः । उत्प्रक्षो पमादीपकालङ्घाराः ॥।८।।

कृतकपटकण्डूतिपिहितस्मित यथा स्वादेवमवहितालीपरिजने गेहादु वहिगते सति मृगदशो राधायास्तल्पान्त भजन्त्या लजा सलज्जेव दूर व्यगमदित्युत्प्रेक्षा। अवहितत्वमालीनां तत्कालयोग्यक्रमानुश्वनात मृगहशः स्मरशर सुभगयथा स्वादेव प्रियास्यं पश्यन्त्या: र्मरशरेण समाकृतमुल्लासस्तेन सुभगमिति विग्रहः॥६॥

इति श्रीकविरजश्रीनारायगढाल ककताया श्रीगीतगोविन्दटीका्यां सर्वाङ्गसुन्दर्य्या सानन्दगोविन्दो नामैकादशसग विवरणम्।

।। श्रुतिरञ्षनी ।।

अथ कुट्टिन्याः सख्या निर्गमन सूचयन् सरतानुकूलसामग्रीमाह। भजन्त्या इति। अवहिता उभयो घटना सावधानमनस्का या आली सखी सेव परिजने परिचारके

गीतगोविन्दे (३३० )

कृताया कपटकण्डूतिः निःसरणार्थनिर्मितमिथ्याकण्डूयन तया पिहितमाच्छादित प्रियसमागमलज्जित सखीदर्श नजनितमन्दहासो यस्मिन कर्मणि तद्यथा भवति तथा। गेहात् क्रीड़ोचितलतामन्दिरात् वहिर्य्याते परिसरवर्त्तिसखीभिः सह अपगते सति तल्पान्त सम्भोगशय्यासमीप सजन्त्या सेवमानायाः किश्च स्मरेण कामदेवेन रसः, "तृतीया तत्कृत" (२.१।३०) इत्यादिना समासः। तन्र समाकूतमभिप्राय- विशेष: । तेन सुभग रमणीय सम्भोगाकाङक्षाया सूचकमित्यर्थः "स्मरशरेति क्वचित्पाठः" । तदा स्मरस्य शरः अरविन्द तेन सम सदश आकृष्टन सम्भोगाभि- प्रायेण सुभग सम तत् आकूतसुभग च।

अथवा, स्मरशरा: कामबाणा: तेराकूत दूरिताभिप्राये तेन सुभगम् । मदनशर- पतनसमुदितसुरतोद्योगशालीत्यर्थः । एतादृश प्रियास्य श्रीकृष्णवदन पश्यन्त्या: वीक्ष्यमाणायाः मृगदशोः राधिकाया: अत्र मृगहग शव्देन राधायाः हरिवदनदशने दृष्टिव पुल्य सूचयतीत्यवगन्तव्यम्। लज्जापि ब्रीडापि सुलज्जेव सम्भोगोन्मुखमिथुन समीपे अवस्थानमनुचितमिति त्रपासहितेव व्यगमत् निरगात्। पुष्पादित्यादिना दितत्वा चोरङ । उत्प्रेक्षालङ्कारः ॥ १।।

द्वादशः सर्गः

। सुग्रीतपीताम्बर.।

गतवति सखोवृन्देऽमन्दत्रपाभरदुभ र- स्मरशरवशाकूतस्यूत स्मितस्नपिताघरम्। सरसमनस दृष्ट वा राधां मुहुर्नवपल्लव- प्रसरशयने निक्षिप्ताक्षोमुवाच हरिः प्रियम् ॥ १ ॥

। सर्वाङ्गसुन्दरी॥

अस्मिन् द्वादशसग स्वाधीनभत्त का वर्ण्ण नीया । उक्त' च लक्षण नायिका- लक्षणे -

क्षण कराह तेनव क्षण चरणपातिना । कन्दुकेनेत्र कास्त नाकीडत्स्वाधीनभत्तृ का। कान्तो रतिगुणाकृष्टो न जहाति यदन्तिकम् । विचित्रषिभ्रमाशक्ता सा स्वात्स्वाधीन भर्त्तु का।

अपिच - रेचशत काटि विलग्न लसिता स पाता पत्तिस्स। हि यामाण उपन्य उन्मोन्माचन्ति विकताहेइ।

प्राकृतत्वात्पूर्व निपातो मानशव्दस्य

गीतावतार श्लोकमाह। गतवतीति सखीवृन्दे गतवति सति हरिः प्रियामुवाचेति योजना । कि कृत्वोवाचेत्याह । सरसमनस दष्वेति कथ' तस्या सरस मनो ज्ञातव्यमित्याह। मन्दत्रपेति,। मन्दे यस्त्रपाभरस्तेन निर्भरो योऽसौ स्मरस्तस्य यः शरस्तद्वशो यः आकूतोडभिप्रायः तेन स्त प्रथित यत् स्मित तेन स्नपितः पवित्री कृतः अधरो यस्या इति विग्रहः। मुहुन वपल्ब प्रसरशयने निक्षिप्ताक्षीमिति मुहुर्वार-

गीतगोविन्दे (३३२ )

म्यार नवपल्लय रचिते प्रसरशयने विस्तीण्ण शय्यायामर्पिताक्षीमित्यर्थः । यद्वा नव पल्लवाश्च प्रसवाः पुष्पाणि च तेषां शयन शय्या तस्मिन :-

शङ्कासूयाभय ग्लानिर्व्याधिश्चिन्ता स्मृतिद्धतिः। औत्सुक्य विस्मयो हर्षों ब्रीडोन्मादौ मदस्तथा। विवादो जडतानिद्रावहित्था चापल धृतिः। इति भाषा: प्रयोक्तव्याःशृद्गारे दयभिचारिण: ॥

इति ॥१।।

॥ श्रु तिरञ्जनी।।

अत्र सगे स्वाधीनपतिका बण्यते । अस्था: लक्षण' तु-"प्रियोपलालिता नित्य स्वाधीनपतिका मता" इति। सखी निग मनानन्तर' रहः कृत्य सूचयति। गतवतीति। हरि: श्रीकृष्णः सखीवृन्दे आलीकदम्बे गतवति सति क्रीडा मन्दिरान्निर्य्याते सति मन्दा स्वल्पा या त्रपा बोडा तस्याः भरो भरणम् अथवा मन्दो यो त्रपात्तरः लजाभार: त्रपायाः मन्दत्व' चोकान्ता वस्थाना दवगन्तव्यम् अथवा अमन्देति च्छेदः । अमन्दः बहुल लज्जातिशयः "अध्यथाति शयोभर" इत्यमरः। त्रपाभरस्यामन्दत्व च ह्दय सङ्गमाभावकृतमित्यवगन्तव्यम् । तेन निभरः प्रवुद्वो यो स्मरः तस्य प्रवृद्धत्व च लज्जा प्रायादवगन्तव्यम्। तत्परवशेन तस्य परवशत्वस्योपनायकत्वेन तत्परतन्त्रेण इत्यर्थः । आकूतेन संभोगाभिप्रायेग स्कीत प्रभूत स्मित मन्दहासस्तन स्नपितोऽभिषिक्तो तद्व्याप्त इति यावन। ताहशोऽघरो यस्या: सा तथोक्ता ताम् आकूत सूतेति क्व चत्पाठः आकूतेन सूतमनुिद्धमत्यथः एकान्तावस्थित प्रियावलोकन जनित- मन्मथो द्रेक स्तम्भेनमन्दहास व्यापत धाराभित्यथः।

द्वितीयव्याख्याने अमन्दत्रपाभरेण निर्भरःनिर्गतातिशयत्व च, स्मरस्य लज्या

( ३३३ ) द्वादशः सर्गः

॥ त्रयोविंशः प्रबन्धः ॥

रामकिरीरागेण® गीयते

किशलयशयनतले कुरु कामिनि चरणनलिनविनिवेशम् । तव पदपल्लवव रिपराभवमिदमनुभवतु सुवेशम्। क्षणमधुना नारायणमनुगतमनुभज राधिके।।

॥ ध्र वम।

विजितबादत्वगन्तव्यम। सखीवृन्दनिग मनानन्तरम् उदयन्मदनजनितसुरतोद्योगस्य च मन्दहास परिष्कृताधरामित्यर्थः । किश्व, तुष्ट सम्भोगशृङ्गारेण सन्तुष्ट, कि च, मुहुः पुनः पुनःवपल्लन प्रसवशयने नूतन प्रवालकुसुमनिमितशय्यायां निक्षिप्ते निहिते अक्षिणी यया ताद शी लज्या प्रियमुखावलोकन' परित्यज्य रतिक्रियोचित शय्यायामेव न्यस्ताबलोकितामित्यर्थः । एताद शी प्रियां राधाम् अलस मन्द यथा भवति तथा दष्ट वा विलोक्य सरस यथा भवति तथा उवाच उचे। द,ष्ट वा द ष्ट वा इति क्वचित्पाठः । तदा दर्श दर्श प्रीत्यतिशयद्योतनार्थ द्विरुक्तिः । अक्षीत्यत्र "व हुब्रीहौ सक्थ्यक्ष्णो (५।४। ११३)" रित्यादिना समान्तेषित्वाङीप ॥ १।

। सर्वाङ्गसुन्दरी ॥

अधुना नारायणमनुगत क्षणमनुभजेति योजना। नारायण: परमपुरुषस्तु भाग्य- वशात् त्वय्यनुरक्तस्तस्मादेन भजस्वेत्यर्थः । किशलयेत्यादि। हे कामिनि । किशलय- शयनतले चरण कमल विनिवेश कुविति योजना। किमेतावता सिध्यतीत्याह । परा- भवमिवनुभवत्विति । इदमिति किशलयशयन कथमस्य पराभवः साध्य इत्याह ।

१। छ. विभास रागेय । ख, नादरा मक्रिया रागेण।

गोतगोविन्दे (३३४ )

तव पदपल्लव रिति शात्रवतुल्यस ज्ञत्वात् विज्ञेयम्। "पह्ललोऽस्त्री किशलयमित्यमरः ।" कथ' चरणकमल किशलयशयन पराभवितु शक्तमित्याह। सुबेशमति हंसकाद्यल- ङ् तमित्यर्थः ॥ १।।

।। श्रुतिरञ्षनी।।

उवाचेत्युक्त तत्प्रकारमेव विशद्यति। किशलयेत्यादि। नादरामक्रियारागेण गोयत इत्युक्तम् । तस्यायमभिप्रायः । पू्व त्र वरालिकाया उपस्थापितत्वात्तदनन्तर तत्स- पत्न्या उपस्थान युक्तमिति तदुक्तम् । "रामक्रियावराली च कौशी वासन्तयोषित" इति । एकतालेन गेयम्। क्षणमित्यादि राघेत्यन्त ध्रवपदम्। हे राधिके ! अनुगत' त्वां पूर्व मनुसृत, तव प्रिय पति यावत् । नारायण मां अधुना इदानीम् अधुनेति निपातनात् साधुः । क्षण स्वल्पकालम् अथवा क्षणशब्दादश आदिभ्योऽच- क्षणम् उत्सवं भोगोत्सव च नारायणमित्यन्वयः । "निर्व्यापारस्थितौ कालविशे षोत्सवयोः क्षण" इत्यमरः क्षणमुद्यम्य वा अनुभज सेवस्व । कृष्णसम्मत्यनन्तर- भावित्वाद्राधासङ्गतेरनुभजेत्युक्तमित्यवगन्तव्यम् । अत्र नारायणशव्देन कृष्णा- भिधान तस्य जलशायित्वेन परमपुरुपता तदुक्तम-

आपो नारा इति प्रोक्ता आपा वै नरसूनवः। अयन तस्य ता: पूव तेन नारायण स्मृतः ॥

इति। केन प्रकारेण इत्याकाङक्षायां कृष्णः स्वयमेवसेवा प्रकारमुपदिशति । किशलयेति। हे कामिनि : सुरतेच्छाशालिि राधिके ! प्रकृतोपयोगार्थमनेन सम्बोधन मित्यवगन्तव्यम् । किशलयशयन पल्लवतल्पशयित तले तलप्रदेशे चरणनलिनयोः पादपद्मयुगलयो: चकोरवृत्तिसूचनार्थ नलिनग्रहण विनिवेशनिक्षेप विन्यासमिति यावत् कुरु देहि।

तेन कि स्थात्तदाह तवेति । सुवेशसक्कतस्थानमाह । द,श्यमान किशलयशयन कत्त्, तव पदपल्लये चरणकिशलये एव वे रिणी ताभ्यां पराभवम् अधीरभाव तिरस्कार

(३३५ ) द्वादशः सर्गः

करकमलेन करोमि चरणमहमार्गमतासि विदूरम् । क्षणमुपकुरु शयनोपरि मामिव नूपुरमनुगतशूरम्. ।। २।

मित्यर्थः । अनुभवतु प्राप्नोतु। निषिध्योपस्थापनार्थ पदपदपल्लवयोरौपम्यमित्यव- गन्तव्यम्। अतएत वरित्व सुघटम् आवयोः सङ्गमात्पूर्वम् उद्दीपकत्षेन वाधक यत पल्लवतल्प तदिदानी भवच्चरणपल्लवाहृतिमनुभवतु । "अत्युत्कटः पापपुण्य रिहैव फलमश्नुते" इति न्यायेनापराधान् इदानीमेव पराभवस्य युक्तत्वादितिभावः । भवच्चरण सद श पल्लव विरचितमिति शयनस्व यो गर्वस्तु निर्वाधमिंदानीमेवातु भवतु इत्यर्थः। शयने सम्भोगार्थमिदानीमेवावगच्छेति तात्पर्य्य म् ॥ १॥ il सर्वाङ्गसुन्दरी ॥ अहमात्मनः करकमलेन तत चरणपूजां करोमि। यतो वेदूर मागमितासि त्वमिति वाक्यार्थः। यो हि दूरादागच्छति तत्पाद पाद्यादिना पूज्यत इत्यर्थः । क्षणमित्यादि । क्षणं शयनोपरि क्षणं मामिव नूपुरमुपकुरु, पादे गृहाणेत्यर्थः । उभय' विशिनष्टि। अनुगत शूरमिति, अनुगमनसमर्थ पादे लग्नमिव यावत् । पादलग्नस्थ उपकार; कत्त युज्यत एवेत्यभिप्रायः ॥ २॥

। श्रू तिरञ्जनी ॥ करकमलेनेति। हे राधिके ! यस्माश्व' विदूरमत्यन्त दूरमागमितासि "गर्मेण्य- न्तात्कर्मणि क्त; ।" अह' तव चरणम्। अत्र एकत्वमविवक्षितम् । उभयोः परिश्रान्ते- रविशेषो ईषद्धसनस्य क्रमिकद्वारा एकत्वोपपत्तिः। अथवा करकमलेन पाणिपङ्कजेन, अत्र पङ्कजग्रहण कृष्णकरस्य राधाचरणसवहने माह वगुणसम्पच्या करणत्वाहित सूचनार्थ' करोमि सम्वाहनविशिष्ट कुव। मन्दाव्वश्रम निवृत्त्यर्थ तव पादसम्बाह्न करोमीत्यर्थः । अन्र कृष्णस्य करव शिष्ट यमङ्गीकर्त्तव्यम्। लोकानुसारात्कामुकमनुसृत्य भगवत्येवमुक्तमिति न विरोधः । अतिशूरस्य भगवन्न पुरस्थापि श्रमेण भवितव्य- मित्याह । क्षणमिति । अनुगतिरनुयान तत्र शूर समर्थम् अन्नानुगतिकाय्य" च

गीतगोविन्दे ((३३६)

वदनसुधानि धिगलतममृतमित्र रचय वचनमन् कूलम्। विरहमिवापनयामि पयोघररोधकमुरसि दुकूलम्॥३॥

भूतकालीनमगन्तव्यम ।न त्वधुना । अनन्तरवक्ष्यमाणविरोधापत्तः नूपुर' मखीर शयनोपरि पल्लवतल्पोपरिभागे मामिव क्षणमुपकुरु यदा भवदनुगति शूर तव मुख कमलविलोकनप्रदानादिना सम्भावयसि। तव शयनोपरि निक्षि्य चरणकटकमपि सम्भावयेत्यर्थः । सुरतकाले नूपुरावस्थाने जारसुरत सवे ज्ञास्यन्ति । .. द्वारयेति तात्पर्य्यम्। न च त्यज मञ्जीरमित्यत्र नूपुरत्यागस्योपविष्ठत्वात्त्ोरप्रसकतेरभावात्तत्र तदुद्वारक न प्रहारादिना न सम्भावयससि। तव शयनोपरि निक्षिप्य चरणकटकमपि सम्भावयेत्यत्थः उद्दीपकत्वेन समीपागमनवेलायां तत्तद्वारणस्यापि सम्भवात् । तथोक्तमिति विरोध: ॥ २ ।।

। सर्वाङ्गसुन्दरी॥।

हे राधे ! अमृतमिव वचन रचय सरस वदेत्यभिप्रायः । कीद श वदनसुधा- निधिगलित, किमेतावता प्र्सित सिध्यतीत्याह, विरहमित्यादि । दूकूलमपनयामि तव वस्त्र स्फोटयामीत्यर्थः। विरहमिव, पयोधररोधकमिति विरहेण पयोधरो द्रष्ट न प्राध्यते, तथानेनापीत्यर्थः।।३।।

।श्र तिरञ्जनी॥

वदनेति ।. हे राधिके ! वदनसुधानिधेमु खामृतमयूखाजज्वलित निसृतममृतमिवा नुकूल सुरतोपयोगिवचन मन्मथोद्दीपक सुधाकल्पवचनान्युच्चारय इत्यर्थः । सम्भा- षणे त्वया कि कार्य्य मित्याशङ्कायामाह । विरहमिति । अनन्तरमहमुरसि वक्षसि पयोधररोधक कुचकुम्भावरक दूकूल' क्षौम वस्त्र' विरहमिवावयोवियोगमिवा- पनयामि। सम्भाषणाभावे हदयसङ्गमपू्व ककुचकलशास्फालनस्याघटनादिति भावः। एताबन्तमनेहसम्भवात्कुच कुम्भदर्शनाभावजनितवियोग भवत्कुच कुम्भयुगल दर्शनेन। दूरी करोमीत्यर्थ; । सम्भाषणपूव कुचमण्डलदशनजनितविरहापनयनेन मां। सम्भापयेति तात्पय्य म्। अतश्च नारायण मामनुभजेत्यन्वयः ॥३॥

(३३७ ) द्वाशम: सर्ग:

प्रियपरिरम्भणरभसवलितमित्र पुर्लाकतमनिदुरवापम्। मदुरसि कुचकलश विनिवेशय शोषय मनसिजतापम् ।।

अधरसुधारसमुपनय भाविनि जीवय मृ तमिव दासम् । त्वयि विनिहितमनस विरहानलद्ग्धवपुषमविलासम्,।।

। सर्वाङ्गसुन्दरी ॥

मदुरसि कुचकलश विनिवेशयेति योजना । कीदशमतिदुरवाप', पुनः कीदश पुलकितम्। अत्र उत्पक्ष्यते, प्रियपरिरम्पणरभसवलितमिवेति । प्रियस्य ममैवालिङ्ग- नोत्साहेन संभक्तमिवेत्यर्थः । कथ' मदुरसि कुचकलशो विनिबेशयनीय इत्याह। शोषय मनसिजतापमिति कामजनितसन्ताप खण्डयेत्यर्थः ।४ ।।

। श्र तिरञ्जनी॥

कुचदर्शनानन्तर कृत्य दर्शयति प्रियेति। प्रियपरिरम्भणाय वल्लभाश्लोषाय यो रभसो वेगस्तन मिलित मिश्रितमिव स्थितम । अतएव पुलकितम् अतिदूरवाप कुच- कलश मदरसि मम वक्षःस्थले "प्रत्ययोभरपद्योश्च (७।२।६८)" इत्यस्मदो मदादेश: विनिवेशय विधेहि। कुचोपममालिङ्गनेन मां सम्भावयेत्यर्थः। कुचनिवेशन- करणान् मनसिजनाप मम शरीरे कामदेवकृतवार्धा नाशय निवारयेत्यर्थः। परितापवर्त्तिनप्रयोजनसम्भवादालिङ्गनमवश्य काथ्यमिति तात्पय्यम् । अत्र कुचयोस्तापनिवर्त्तकत्वसूचनाय कलशत्वारोप: । लोके हि शीतलजलकणस्यव ताप निव्त्त कत्वादितिभावः। अतश्च नारायणमनुभजेत्यन्वयः॥४॥

।सर्वान्सुन्दरी॥ जीवय मृतमिव दासमिति मामित्यर्थादवगन्तव्यम् । अमृत' दत्वा मृतमिव मां

गीतगोविन्दे (३३८)

शशिमुखि मुखरय मणिरसनागुणमनुगुणकण्ठनिनादम्। श्रुतियुगले पिकरुतविकले मम शमय चिरादवसादम्॥ ॥ ६ ।

जीवयेत्यर्थः। त्वयि विनिहितमनसमिति सुधारसप्रदाने प्रोत्साहनम् । ननु न ते पीडाष्युपलभ्यते तत्कथमात्मान मृतमिव कथयसत्याह। विरहानलद्ग्धवपुष मविलासमिति। अस्योपमा।

शम्भु: स्वयम्भुरमरा हरिणेक्षणानां येन क्रियते सतत कुचकुम्भ दासः। वाचामगोचर चरित्रषिचित्रिताय तस्मै नमो भगवते कुसुमायुधाय ॥ इति

।। श्र तिरञ्जनी॥

आलिङ्गिनानन्तरकृत्य सूचयति। अधरेति। हे भाविनि ! राधिके! अधरसुधा- रसम् अधरामृतरसम उपनय प्रापयेति शेषः । अथवा उपनय नामसमीप नय मह्य देहीत्यर्थ । दानफल सूचयति त्वयेत्यादि हे भाविनि : विनिहितमनस' लग्नचित्त विरहानलेन भवद्वियोगद्हनेन दग्घवपुर्ष प्लुष्टदेहम अतएवाविलास गतविभ्रमम् अतएव दास भवत्पराधीनजीवनम्। विशेषणचतुप्रयेन कृष्णस्य दानपात्रता सूचिता। एतादश मां मृतमिव गतप्राणमिव जीवय प्राणवन्त कुरु। अथवा मृतमिव स्थित मां जीवयेति वा योजना। यथा आराधिता देवता भक्तविशेषणविशिष्रजनम् अमृत दानेन जीवयति तथा मामपीत्यर्थः उपमानोक्ति: ॥ ५॥।

॥ सर्वाङ्गसुन्दरी॥

हे शशिमुखि ! मणिरसनागुणं मणियुक्तकाञ्चीगुण मुखरय मुखरी कुरु विपरीत-

(३३६ ) द्वादशः सर्गः

मामतिविफलरुषा विकलीकृतमवलोकितुमधुनेदम्। मिलति लज्जितमिव्र नयन तब विरमविसृजरतिखेदम्१ ॥

रतमारभस्व इति यावन्। कीदशम अनुगुणकण्ठनिनादम् अनुगुण: सदशः कण्ठनिनादो यस्थेति दिग्रहः। कथमित्थ वदसीत्याह। श्र तियुगले पिकरुतविकले मम शमय चिरादवसादमिति संप्रत्यावलितो रसनाध्वनिः। विरहावस्थायां कोकिल शव्देन विधूरित कर्ण्णयुगलं सुखयेति वाक्यार्थः ॥ ६॥

।।श्र तिरञ्जनी।।

अधरदानानन्तरकृत्यमाह। शशीति । हे शशिमुखि : चन्द्रवदने ! तमनुगुणो अनुकण्ठनिनादो भवत्कण्ठसम्भवरतिकूजितजनितध्वनिय स्मिन् कम्मणि तत मुखरय उपरि सुरतेन ध्वनयेत्यर्थः किमर्थमित्यतमाह। श्रतीति । पिकरुतेन कोकिलालापेन विकले विरहे त्वद्वियोगकाले सजातव्यथ इत्यर्थ.। एतादृशे मम श्र तियुगले चिरात् बहुकालमारभ्य स्थितमिति शेषः । अथवा चिरम् अति सतत गच्छतीति चिराद् बहुकालव्यापकमित्यर्थः । "अत सातत्यगमने इत्यस्माद्वातोः कविप" स चासावसा- दश्चति चिरादवसाद कोकिलालापश्रवणजनित विषाद शमय निवारय। उपरि सुरत कुरवित इति तात्पय्यम्। रतिकालीनरुतानि तु रतिरहस्य-

"हू कृतस्तनितमूक वत्कृतमित्यादि' पूर्व मुक्तम्। मुखरयेत्यत्र मुखरशब्दात् तत्करोति णिचि लोट। शमयेत्यत्र शमु अदर्शने इति अदश ने शमेमित्वात् नोपधा वृद्धिः॥ ६ । । सर्वाङ्गसुन्दरी । इद नयनयुगमधुना मामवलोकयितु लज्जितमिव मिलति मुद्रित भवतीत्यर्थः । मां

१। लज्जितमिब नयन तव विरमति सृजति वृथा रति खेदमिति पाठान्तरम्।

गीतगोविन्दे ( ३४० ) 26

श्रीजयदेवभणित मिदमनुपद निरगदितमघुरिपुमोदम्। जनयतु रसिकजनेषु मनोहररतिरसभावविनोदम

कीटश, मामतिविफलरुषा विकलीकृत, अकारणेण कोपेन विधुरीकृतमित्यर्थः। अन्योऽपि यः कुपितः कश्चित्तिरस्करोति स तिरस्कृतस्य मुसादवलोकनेन लज्जितो भवतीत्यभिप्रायः । विरमेति अति विफलरोपादित्यर्थादधिगन्तव्य वसृजखेदमिति, स्वस्था भव इत्यर्था: ॥ ७।

।। श्रु तिरञ्जनी ।। एवमुक्त ऽपि लज्जावशादनवेक्ष्यमाणां तामाह मामिति। हे राधे ! विकलीकृत त्वत्कृत पराभवेन विकलचित्त माम् अथवा कि निमित्त भवत्यागेन कलुषचित्त वा अव- लोकित वीक्ष्यमाण कत्तरि निष्ठा। अतएवापि विफलरुषात्यन्तनिष्फलकोपेन कोप- निमित्तस्वय स्फुटस्याभावात्। कोपस्यातिनेष्पल्यमिति वक्तुरभिप्रायः। अधुनेदानी मिलितेन पक्ष्मविधानेन लज्जितमिव संजातलजमिव स्थितमिद परिदश्यमान कर्म विरम विशेषेण रमय साम अन्तघटित णिच् व्याङ् परिभ्यो रम (१।३। ८३) इति परस्मैनदम् । मद्विषयनिसित्तकोरजनितमीलनाक्ष लब्याया: सकाशात् व्यावर्त्तयेत्यथः । सविलासदछ्ठ या मा सखेति तात्पर्य्यम अति विफल- रोषेत्यस्थ विकली कृतमित्यनोनान्वय: न केवलमवलोकनमात्रमपितु रतये खेद सुरत्यर्थ विषादमित्यथः। "चतुरथी त्यादिना समासः"। विसृज त्यज समन- न्तरमेवसम्भविष्यत् सुरतमाकलथ्य तदर्थं खेद सुन इत्यथः। अथवा, विसृजे- त्यन्तःगर्मित जिच् तदा रतिखेद मदीयसुरताथ विषाद विसर्जय त्याजय सुरत- प्रवृश्या मदीयखेदमपाकत्य निष्कारणं विकलीकत मां सम्भावयेति तात्ययम्। अवलोकितमित्यस्य मिलितलज्जत्यनेनान्वयः । अतश्च नारायण माम् अनुभजे- त्यन्वयः ॥ ७॥ II सर्वाङसुन्दरी ॥ श्रीजयदेवभणित रसिकजनेषु मनोरमरतिरसभावविनोद' जनयत्विति योजना

(३४१ ) द्वादशः सर्गः

प्रत्यू ह: पुलकाङ्क रेण निविडाश्ल पे निमेपेण च क्रीडाकूत विलोकनेऽधरसुधापाने कथानम भिः। आनन्दानुगमेन मन्मथकलायुद्ध Sपि यस्मिन्नभू- दुदवृत्तः स तयोव भूव ललितारम्भ: प्रिय भावुकः ॥ ॥ २ ॥

मनोरमश्चासौ रतिरसभावश्चति विग्रहः । कीदशमनुपदनिगदितो मधुरिपुमोदम् अनुपद निगदितो मधुरिपुमोदो यत्रति विग्रहः। इदानीं सुरतः श्लोकेः प्रविभज्य वण्णयन्राहृ ॥ ८ ॥

।। श्रु तिरञ्जनी ।। श्रीजयदेवेति । अनुपदमनुतर निगदितो भणितः मधुरिपोः श्रीकृष्ण्य मोद: सुरतघटनाजनितसन्तोष: येन तत् । श्रीजयदेवेन भणितमिद' गीत रसिकननेषु श्ृङ्गारास्त्रादिविद्ग्धजनेषु मनोरमा चित्ताकर्ष का या रतिः स्थायीभावः तस्या रसस्तदा धृतिकश्ङ्गाररससश्चयस्तत्र विनोद जनयतु सम्पादयतु। रसिकजना- ह लादकारीत्यर्थः ॥ ८॥

। सर्वाङ्गसुन्दरी ।। यस्मिन् ललितारम्भे प्रत्यूहोडपि प्रिय भावुको वभूव, ललितारम्भः तयोरभूत् वभूव इत्यर्थः। अन्यत्र ग्रन्थारम्भे मध्ये वा प्रत्यूह्दो दोषजनको दृष्ट इह त्वादौ मध्ये वा प्रत्यूहः क्रीडारम्भस्य ललितत्व, कुत्र कुत्र केन केन प्रत्यूह इत्याह। पुलकाङ्क रेणे- त्यादि, अधर सुधापाने कथानम भिः कथाक्रीडाभिरित्यर्थः। आनन्दातिशयेन मन्मथ कलायुद्ध इति शृद्गार ३त्यर्थः । विध्नोऽनतराय प्रत्यूहः। "कीडा खेला च नम्म च" इत्यमरः ॥॥। २॥

गीतगोविन्दे (३४२ )

दोर्भ्यां संयमितः पयोधस्भरेणापीडितः पाणिज- राविद्धो दशनैः क्षताधरपुटः श्रोणोतटेनाहतः। हस्त नारनमतः कचेऽधरसुधास्पन्देन समोहितः कान्तः कामपि तृप्तिमाप तदहो कामस्य वामागतिः ॥३॥

। श्र तिरक्षनी।।

अथ प्रियाया: सुरतोन्मुखी करण प्रार्थनाया: फलमाह । प्रत्यूहेति । प्रियभावुक: प्रियोभवकन् "कत्त रि भुवः खिष्णुः च" (३।२।५s)" अरुर्द्विषदवन्ते (६। ३ । ३७)" त्यादिना मुमागमः। ललितिस्य सुरतक्रीड़ाविशेषत्य आरम्भ: तयो: राधामाधवयो- रुद्भूतः प्रादुभू तः वभूव जातः सुरतोपक्रमो जात इत्यर्थः । यस्मिन् सुरतप्रारम्भ विषये निविडाश्लेषे दढ़ालिङ्गने पुलकाङ्क रेण रोमोद्गमेन प्रत्यूहोऽन्तरायः । "विघ्नोऽन्तराय प्रत्यूह् इत्यमरः" अभून् पुलकरूपो विध्नो जात इत्यर्थ। क्रोड़ाकूत घिलोकने विभ्रमसूचकालोकने निमेषेण पक्ष्मपातेन प्रत्यूहोडभून निमिषरूपविष्नो जात इत्यर्थः अधर सुधापानेअधरामृतसेवने कथानम भिरि्ष्ठमधुरालाप: प्रत्यू होडभूत् मन्मथकलायुद्धे आनन्दाधिगमेन प्रत्यूहोडभूत् आनन्दरूपोऽन्तरायो- डभून। सुरतकौशलद्योतनार्थ इषदर्थप्रयोजनम् ॥२॥

॥ सर्वाङ्गसुन्दरी ॥

न केवल प्रत्यूहो रतौ ब्रीडाविघातको वन्धनादिकमपि क्रोड़ाविघातक न सवतीति प्रतिपादयितुमाह। दो्भ्यामिति। कामस्य वामा गतिरह्ो आश्चर्य्यम् । कथ वामा- गति कामस्यत्याह। दो्भ्यां संयमित इत्यादि "भुजवाहु प्रवेष्टो दोवद्यकीलत संयतावित्यमरः", श्रोणीतटेनाहृत इति विपरीतरतौ कट याघात इत्यर्थः। हस्तनान- मितः कच इति बिध तेत्यर्था दधिगन्तव्यम । एवं दयितया तिरस्कृतोऽपि कान्तः

(३४३ ) द्वादशः सर्गः

माराङ्क १ रतिकेलिसङ्क लरणारम्भे तथा साहस- प्राय कान्तजयाय किश्चिदुपरि प्रारम्भि यत्सभ्रमात्। निस्पन्दा जघनस्थली शिथिलिता दोव ल्लिरुत्कम्पित वक्षो मीलितमक्षिपौरुषरसः स्त्रीणां कुतः सिध्यति ॥४॥

कामपि अनिर्वचनीयतृत्ति प्राप्त इति कामस्य वामत्व कुट्टमितनामाय भावः। तल्लक्षण-

केशस्तनादि ग्रहण रति हर्ष सम्भ्रमोत्पन्नः ।

कुट्टमित विझेय सुखसमयो दृष्ट योपचार:।। इति॥ ३ ॥

।। श्रु तिरञ्जनी।।

दोभ्यामिति। गः श्रोणीत्यत्र इतः प्राश्ादित्वात् ड्ीप। अत्र श्रोणिपदस् जघन परत्वेन बन्धविशेषणत्वात् श्रोण्याहतेरुपपत्तिरबगन्तव्या। तथा करे लालाटाम्र चिकुरहस्त न करकमलेनानमितः आनतः अधरपानार्थ कचेष्वाकृष्ट इत्यर्थः। अथवा अधरसुधापानेन सम्मोहितः परवशः कृतः इत्थ कामपि तृप्तिम् अपूर्वा प्रीतिम् आप प्राप्तवान्। अथवा आप इति वा च्छेदः । तदा आप्राप्तवान् तत्तस्सात्कारणात् कामस्य मन्मथस्य गति: प्रकार: वामा वक्रभूता अहो आश्चय्य यस्मादाप्तसक ...... नित्यतृप्त भगवन्तमपि श्रीकृष्णं कामः कामोपभोगरतपरतन्त्रमकार्षीत्। अन्न तुरीयगतेराश्च्र्य्यावहत्व वामत्व चेतिभावः ॥ ३॥

। सर्वाङस् न्दरी ।॥।

रतिकेलि स'कुलरणारम्भे तया राधया कान्तजयाय साहसप्राय कोन्तस्योपरि

१। ग. आारब्धे। घ, वामाक्क।

गोतगोविन्दे (३४४ )

किश्चित्प्रारम्भि किश्चित्सामथ्यम् उपपादित विपरीतमारव्यमिति यावन्, अनिण्णयो युद्धे इति रतिकेलिसङ्क लारभे साहस रतिकेलिरेव सक्क रणः परस्पराहतमग्राम- स्तस्यारम्भ इति विग्रहः यत्सम्भ्रमादिति यदायासीत्यर्थः । एतच्च निस्पन्दा लघनस्थली त्यादोकारणमुपन्यस्तम। पौरुषरसः स्त्रीणां कुतः कथश्चित् सिध्यतीति यस्मात्किश्चि- त्पौरुषकर्मारम्भेडपि राधाया निस्पन्दा जघनस्थलीजात तत्तस्नादनुमित स्त्रीणां पौरुषरसः सिध्यतीत्येव इत्यभिप्रायः। रतिकेलिसङ्क लरणारम्भे कीटशे माराङ्के रतिकेलिपक्षे मारः सकुली रणपक्षे मारो मारणम् ॥४॥ । श्र तिरञ्जनी॥। एवमुपरि सुरतेन कान्तमुपवर्ण्यानन्तर तृग्तिमाह। माराङ्क इति । मारस्य "मदनो मन्मथो मार इत्यमरः" अङ्क चिह्न तत्प्राप्तिगमक इत्यर्थः । मारो मरण तस्याङ्क इति च ध्वन्यते। "उत्सङ्ग चिह्नयोरक्क इत्यमरः।" अथवा प्रारब्वे रतिकेलीति क्वचि- त्पाठ:। तदा रणारम्भे प्रारब्घे सतीति अन्वयः। रतिकेलि सङ्क लरणारम्भे सुरतक्रीडा तुमुलसुरतोपक्रमे तया राधया साहसप्राय साहसवहुल साहसेन मरणमिति यावत्। तद् यस्मिन्निति च ध्वन्यते। "प्रायो भूम्न्यन्तग मने इत्यमरः ।" रणारम्भस्य मरण- फलकत्वात्साहसमूलत्वमवगन्त्यम् । एतादश यत्किव्वित्काय्य कान्तजयाय वल्म जयाय सम्भ्रमादाटोपात् उपरि कान्तोपरि प्रारम्भि उपक्ान्तमित्यर्थः । कर्मणि शुभ' "दर्शखारसेणल्युशेरिति ल्युट च"। अत्र कान्तशरदेन वल्लभग्रहण तस्यानन्यपत्यर्थत्व सूचनार्थमित्यवगन्तव्यम् । अतएव भट्टविजयार्थ' प्रतियोद्धः प्रवृत्तिरपि युक्तेतिभावः। कान्तजयाय यत्किध्चिकार्य्य प्रारभ्यते वा योजना, तत्र त्कारय्यें जघनस्थली राघाया नितम्बप्रदेशः निस्पन्दा कान्तजयाय प्रवृत्तानि चेष्ठा जातेति वाक्यार्थः । तात्पर्य्य तु स्तम्भरूपसात्त्विकभाववती । तथा दोव ललिर्वाहुलतिका शिथिलिता शिथिलीकृता जयार्थ प्रवृत्ता शिथिलप्रयत्ना जाता इति तात्पर्य्यम्।तुसातत्विकोदयेन गलित यन्त्र णेति। अत्र बन्धनानुगुणाया दोव ल्लित्वारोपणं युक्तमित्यबगन्तव्यम्। वक्ष उर- स्थलम् उत्कम्पित जयाय प्रवृत्त वहिर्गतकम्प जातमित्यर्थः । तात्पर्य्य तु निधूवन- जातनिःश्वासेन कम्पितमिति। अक्षि नयनम् एकत्वविवक्षितम् ।तादृश रण द्रष्टुम् शक्तुवत् द्धकष्ट जातमित्यर्थः।

(३४५ ) द्वादशः सर्गः

तस्या: पाटलपाणिजाङ्गितमुरो निद्राकषाये दशौ निद्धौ तोऽधरशोणिमा१ विलुलिताः स्स्तस्रजो मूद्ध जाः। काश्चीदाम दरश्लथाञ्चलमिति प्रातर्निखात टैशो- रेभिः कामशर स्तद्दभुतमभूत्पत्यु मेनः कीलितम् ॥। ५।।

तात्पय्य तु दुःखपारवश्येन मीलित जातमिति अतश्च पौरुषेण पुरुष कर्मणा पुरुषभावेन वा रसः गुणोत्कर्ष: स्त्रीणां कुतः सिध्यति। न कुतोऽपीत्यर्थः । श्लेषो- त्थापितकाव्यलिङ्गमलङ्कारः। रतिकेलिरणारम्भ इत्यत्र रूपकम् । सिद्धस्य जयस्य पराजयरूपत्वेनोह नाद्गम्योत्प्रेक्षा। विशेषेण सामान्य समर्थनरूपो अर्थान्तरन्यासश्च। त्रयाणां समुच्चय प्रतिपादनात् समुच्चयालङ्कारश्च । एतेषां ससृष्टि। सङ्करो यथायोग द्रष्टव्यौ। रतिकेलीत्यत्र रतिशद्वन एवं बिध सुरत कथित मुनिना क्रमशः कथयामि। विशेषसविशेषमथेति किश्चिदुपरि प्रीतिरित्यनेन च धनकादिविशेषवल्लभायिताख्याः सुरतविशेष: सूचितः । तल्लक्षण तु स्वेच्छया रमणी कापि वल्लभे योषिदाचरेद्धि वल्लभमिति प्रसङ्ग वन्धविशेष लक्षणान्यपि कथ्यन्ते :- न्यस्त हस्तयुगला निजे पदे योषितेति कटिरुरु वहभा । अग्र तो ........ रधोमुखी धेनुक वृक्षवदुन्नत प्रिये॥ व्यानत रतमिद यदि त्रिय: स्यादधोमुख चतुष्पदा कृतः। तत्कटि समधि रुह्य वल्लभ स्याद् वृषादि पशु सम्मित स्वरः॥ चक्रवद् भ्रमता कृतांघ्रिणा भ्रामरम्भजघने समुद्दते। भूगत स्तन भुजास्यमस्तकामुन्नतस्यजमधोमुखीं नियाम् ॥ क्रमति स्वकरस्पृष्ट मेषनो वल्लवे करभैरव मुच्यते॥

ग्रन्थान्तरे-प्रसारिते पाणिपादे शय्या स्पृशि मुखोरसि उन्नतायां स्त्रिय: कटयां मार्जारकरण विदुः॥ इति बोदूब्यम्॥४॥ ।। सर्वाङ्गसुन्दरो॥ पाटलपाणिजाङ्गितमुर इति नखक्षतलोहित वक्ष इत्यर्थः सुरतविमद्द पत्रावली-

१. ख. निद् धू ताघरशोगिमा । २। ख निशातेरदृ शो।

गीतगोविन्दे (३४६ )

विनष्ट डधिगन्तव्य, पाटलपाणिलाङ्कित पश्चात्पाटलमिति विग्रहः । राजदन्तादित्वा त्परनिपातः। निद्राकषाये दशाविति निद्रालोहिते चक्षुपीत्यर्थः । कजल लुप्तमित्य- धिगन्तव्यम । निद्धोतोऽधरशोणितमिति अलक्तरागचुत्वनेनप्रक्षालित इत्यथः। विलुलिता: श्रस्तस्त्रजो मूदुर्धजञात सुरत विमद्े बिगलितमान्यत्वात् वन्धनेविड यो- पगमादितस्ततो गता: केशा इत्यर्थः काश्वीदामदरश्लथाश्चलमिति रसनाकलापः शिथिलैकदेश इत्यर्थः। दरमीपन श्लथमश्चलमग्रभागो यस्तति विग्रहः। प्रातर्निखा- तर्दशोरेभि: कामशर स्तदद्ग,तमभून् पत्युरम नः कीलितमिति प्रभाते कामशरोभू त्वा चक्षुरद्वारा पत्युर्म नः प्रतिष्ठाव्यमित्यर्थ। तदद्ग तमिति तब तदाश्चय्य मित्यर्थः । सुरत विमद राघायाः वेशभङ्गतापि कामशरायत्तमित्यद्ध तत्वम् ॥ ५।।

श्रुतिर्षनी ।।

एवं सुरतमुपवण्ण्य तस्यान्त वर्ण यति। तस्या इति । तस्याः राधायाः पाटलाः श्बेतारुणा: ये पाणिजा: करजा: "शवेतरक्तस्त पाटलः' इत्यमरः । तरह्वित कृष्णनख ब्रणालङ्ग तममित्यर्थः । अन्न नखानां पाटलवण्णन कृष्णस्य महाभाग्यसूचनार्थ- मित्यवगन्तव्यम्।

पाणिपादतले रक्ते नेत्रान्तौ च नखानि च। नाभिजिह वाधरौष्ठ च सप्तरक्त प्रशस्थते ॥

तस्या इत्यस्य दशादिषु सर्वत्रान्वयः । तस्या दशी निद्राकषाये रक्तवणे जाते सुरतव्यापारे निद्राया अभावात्। पुनर्निद्रार्थ रक्तवण्णे जाते इत्यर्थः। अथषा। निद्र त्यत्र दर्शव्यतिरेकलक्षणयात्र तदा वो गृहीतेति । तदा च निद्रया निद्राभावेन कषाये समन्तात् कषायेत्यर्थः। अथवा निद्रया करणेन कषाये सुरतानन्तर शय्यायां निद्रायामनुभूतायामनन्तरमरुणे जाते इत्यर्थः। ताहशे अथवा अनिद्रेति बहुब्रीहिः । अधरस्य शोणिमा रागः निद्धूता निराधूता अधरपानेनापगतेत्यर्थः । अधर पानस्या त्यन्तासक्ति सूचनार्थ न ग्रहणम्। क्रिया सामथ्य वेत्यरुणिमशन्देन

( ३४s ) द्वादशः सगः

अथ कान्त' रतिश्रान्त' पुनर्मण्डनवाञ्छया। निजगाद निरावाधा राधा स्वाधीनभत्त का ॥६॥

ताम्बूल. न तु सहज इत्यर्थ.। तस् स्त्रीलिङ्गपयोग: मृग्यः विलुलिता: सुरतव्यापारेण निद्रया वा। इतस्ततः सत्रस्ता विक्षिप्ता इत्पर्थः । अतएव सस्ता: गलिता: स्जः कुसुम मालिका येभ्यस्त तादशा जाता इति शेष: । काश्चीदाम रसनाकलाप' दरमीषत्शलथ श्रम्तम् अश्वलम् अन्तिमभावो यस्य तत्तादृश सुरतव्यापारशिथिलकीलकमित्यर्थः । इत्येव प्रकार रैभिः पूर्वोक्त: निशात स्तीक्ष्ण: प्रातरुषसि दृशो गोचर रितिशेषः । कामशरः कामवाणेः निखाते इति क्वचिताठः तदादृशो: कृष्णदेशोः निखात निखनितः तद ष्टि विषयीकृत:, पुनः सुरतोत्कण्ठित जातमित्यर्थः । इद' त्वाश्चय्य- मिति भाव: । तदुक्तम्- उत्तिष्ठन्त्या रतान्ते भरसुरपतौ पाणिन केन कृत्वा- धृत्वा चान्येन वास: शिथिलतकवरी भारस से वहन्त्याः । भूयस्तत्कालकान्तद्विगुणितसुरत प्रार्थनाशारिणाद्धः शय्यामालिङ्गय नीत तवघपुरलसब्धाहुलक्ष्म्या पुनातु ।।

अन्यत्रा:युक्तम्- सा रामविद्या निरवद्य गोष्ठी तृप्तस्य या पिस्मयमातनोतु। सारुपरेखा रतिदृष्टिभाजां भूयोदश संज्नय यजस्रम् ॥

अत्र पत्युर्मनः कीलितमिति मनः कीलनरूपवस्त ना राधायाः सुरतान्तकालस्य लोकोत्तरत्वरूप वस्तु व्यज्यत इति वस्तुध्वनिः ॥ ५॥। अथेति। स्वाधीनभत्तृ का राधा कान्त निजगादेति सम्बन्धः । स्वाधीन भत्तका लक्षण यथा-

१। ख ग. श्रोको नास्ति । घ. अथ सहसा सुप्रीता सुरतान्ते सा नितान्तखिन्नाङ्गी। राधा ज़गाद सादरमिदमानन्देन गोविन्दम् ।। ङ. अथ सा निर्ग तवाध। राघा स्वाधीन भत्त का। च. इति सहसा-शेष 'घ' पुस्तकवत्। निजगाद रतिक्लान्त कान्त मएडन वाळ्छया।। छ. अथ कान्त रतिक्लान्तमिति पाठः ।

गीतगोविन्दे (३४८ )

र।। चतुर्विशः प्रबन्धः।। कलक TSTE रामकिरी' रागेण गीयते े कुरु यदुनन्दन चन्दनशिशिरतरेण करेण पयोधरे। मृगमदपत्रकमत्र मनोभवमङ्गलकलशसहोदुरे। निजगाद सा यदुनन्दने क्रोडति हृदयानन्दने।।

॥ ध वम् ॥ १ ॥

आश्लेषचुम्वनशत कु सुमादिदाने: प्र मोत्तरप्रणयकोमलमुग्घवाग भिः। यां सर्व दव सुखयन्नियतः प्रियोऽस्ति स्वाधीनभत्त कपदे प्रकटोकृता सा ।।

इदानीं स्वामिन प्रति परितुष्ठा सती श्रीराधा याचित कुव तीति ॥ ६॥

॥ सर्वाङ्गसुन्दरी ॥

यदुनन्दने श्रीकृष्णे क्रीडति सतति राधिका निजगादेत्यर्थः धातु सम्बन्धे प्रत्यया इ्ति वचनात् क्रीडतीत्यस्य भूतकालता प्रयेतव्या। शृङ्गारकाले वक्ष्यमाण वचसो विरसता प्रतिपाद्कत्वात्। कुर्वित्यादि। हे यदुनन्दन ! मम पयोधरे मृगमद्पत्रक कस्त रीपत्रावलीं करेण कुर्विति वाक्यार्थः । कीहशे, मनोभवमङ्गकलशसह्ोदुरे, मनोभवमभिषेकाय यो मङ्गलकलशस्तस्य सहोदरे तत्सदृश इत्यर्थः । करेण कीदशा चन्दनशिशिरतरेण विरहसन्तापाभावादित्यभिपराय. ॥१॥

।। श्रृ तिरञ्ञनी॥

राधा पुनः सुरतार्थ भणति। मङ्गलकौशिकरागेण गेयमित्युक्तम् तस्यायमभिप्रायः।

१। ख. मङल क़ौशिक ।

द्वादशः सर्गः

अलिकुलगञ्जनमञ्जनक" रतिनायकसायकमोचने । त्वद्धरचुम्बनलम्बितकज्जलमुज्ज्वलय प्रियलोचने ॥ २॥

रामक्रियानन्तर तस्य पत्नी एव उपस्थापन युक्तमिति। यह्ा देहालक्करणरूपमङ्गल- समयत्वाच्च । तदनुगुणाय तस्या एव उपस्थान युक्तमिति रूपकतालेन गेयम्। अमरतालेनेति केचित्। लक्षणं तु-

'लघुर्चारुध्र वाताले जगतोमरस झञकः" इति। अत्र निजगादेत्यादि ह.दयानन्द- मित्यन्त ध्रवपदम्। हृदयस्य मनसः आनन्दने सन्तोषकारिणि यदुनन्दने यादव कुमरे श्रीकृष्णे क्रीडति विहरमाणे यदुनन्दने विषये निजगादेति वा योजना। उक्त प्रकारकमेव विषद्यति। कुर्वित्यादि हे यदुनन्दन ! श्रीकृष्ण ! अत्र यदुनन्दनेति सम्वोधन सम्वन्धे जात्यनुगुणद्योतनार्थमित्यवगन्तव्यम्। लॉकेऽपि हि समानजात्योः सम्भोगस्यातिमनोहरत्वादिभावः।

चन्दनमिव शिशिरतरेण तव करेण पाणितलेन मनोभवस्य कामस्य मङ्गलाथ कलशः पू्ण्णकुम्भ: तस्त सहोदरे समाने, अत्र अस्मिन् पयोधरे कुचे मृगमदपत्रक कस्त रीमकरिकापत्र कुरु रचय यथा-विवाहादिषु कस्मिश्चिद्दशविशेषे हरिद्रादि- चित्रकद्रव्येति यौवनमेव पूण्णकुम्भमलङ्कर्वन्ति । तथा प्रकृतेऽपीति सूचयितु पयोधर मित्येव वचनमितिभावः । अन्रावयवेषु कुचकुम्भयोरेव प्रथमतः पुरुषस्पृहाकारित्वा- दादो तदलक्करणोपदेश इत्यवगन्तव्यम् ॥ १॥

। सर्वाङ्गसुन्दरी।

हे प्रिय ! मम लोचने त्ववधरचुम्वनलम्बितकज्लमुज्जवलयेति योजना। कीहशम, अलिकुलगञ्जनमञ्जनकम्, आलकुलगञ्जन मञ्जनयतीति थन प्रत्ययः । लोचने कीहशे,

१. सुअनकमिति पाठान्तरम्।

गीतगोविन्दे (३५० )

नयन कुरङ्गतरङ्गविकाश निरासक्ृतिश्रुतिमण्डले। मनसिजपाशविलासधर शुभवेश निवेशय कुण्डले॥ । ३ ॥

रतिनाय कल्तायकविमोचने, कामबागमोचने जनमोह ककटाक्ष कायिनीत्यर्थ।।२।।

।। श्रुतिरञ्षनी ।। अलीति। हे प्रिय ! मनोहर अलिकुलस्य भ्रमरनिकरस्य गञ्जन' तिरस्कारक ततोडपि अति नीलमित्यर्थः । त्वद्धरचुम्बनेन लम्बित नीत प्रापित कजल कालिमा अशन क देशो वा यस्मात्तादश मदीयचुम्बेनेन.घरे लग्न कदेशे मित्यर्थः । एतादश- मञ्जनक रतिनायकस्य रतिपतेः सायकानांदृष्टिरूप विशिखानां मोचन प्रयोगो यस्मात्ताहरो लोचने नयनयोरुज्वलय प्रकाशय निधेहीत्यर्थः । नेत्रे पुनरञ्जन कुविति तात्पर्य्यम॥२॥।

। सर्वाइसुन्दरी ॥

हे शुभवेश! मम श्र तिमण्डले कुण्डले निवेशयेति योजना । कीदृशे, नयनकुरङ्ग विकाश नेरासकृती, नयनमेव कुरङ्गो मृगनाभिस्तरङ्गसतडङ्ग इति ख्यातः, तस्य विकाश निरास करोतीति वित्ा प्रत्ययः। पुनः कीहशे, मनसिजपाशविलासधरे "पाशो बन्धनरज्जुः स्ात्"॥ ३॥

। श्र तिरञ्जनी॥

नयनेति । हे कृष्ण : मनसिजत्य यः पाशः युवतिनिकरः मनोवन्धनरज्जुयन्त्र- विशेष: तस्य विलासः विभ्रमः तत्व घरे पाशकल्प इत्यर्थः। सुभगे मनोहरे नयने कुरङ्गा विव नयनकुरङगौ तद्वदति व चलगति इत्यर्थ: । अथवा शज्हेन नयनलक्षणापि तयोस्तरङ्गवत्तरङ्गः पर पर तस् विकाशस्य विभवस्य निरासक निरोधक यन् श्रतिमण्डल कर्ण्णप्रदेशः, तस्मिन नेत्रयोरवटपयर्यन्त

(३५१ ) द्वादशः सर्गः

भ्रमरचय' रचयन्तमुपरि रुचिर' सुचिर मम सम्मखे। जितकमले विमले परिकम य नम जनकमलक मुखे॥

॥४ ॥

गमननिरोथककण्ण युगल इत्यर्थ,। अनेन नयनयोराकर्ण्णान्तविशालतापि सूचिता। कुण्डले कर्ण्णाभरणे विनिवेशय निधेहि एवं निजगाद इत्यन्वयः ॥ ३ ॥

। सर्वाङ्गमुन्दरी॥

नर्मजनकमलक' चूण्ण कुन्तल मम मुखे परिकर्मय प्रसाधयेति वाक्यार्थः । "परिकर्माङ्गस'स्कार इत्यमरः"। कीदशे जितकमले पद्मनिभे इत्यथः । कोदश कमलस्य उपरि सम्मुखे भ्रमरचय मुखस्य कमलत्वेन अलकस्य भ्रमरत्वेन वण्णनमुक्तम्। क नाम रूपकमेतत् नमजनकमिति परिकम क्रियाविशेषण वा। कश्चित्त नमजनेति

हरिविशेषणम्। किमित्यलकविशेषण व्याच्यु: ॥४॥

॥ श्रुतिरञ्ञनी ॥

भ्रमरेति । हे प्रिय : मम सम्मुशे समीपे उपरि मुखोपरिभागे ललाटोपरिभागे सुचिरमत्यन्तचिरकाल भ्रमरचय रोलम्बकदम्ब' रचयन्त कुर्वाणमिव स्थितम्। अतएव न्म'जनक क्रीड़ासम्पादकमचूण्ण कुन्तल विमले निमले अतएव जितकमले पराकृत- पङ्कजे, ततोडपीति मनोहर इत्यर्थः । एतादशे मम मुखे परिकम य अलङ्करु परिकर्माङ्ग- संस्कार इत्यर्थः तस्मात्करोते णिच । करोरुह्दाग्र रतिसमयविकीण्णालक परिष्कार कुर्वित्यर्थः। यथा कमलोपरिभाग भ्रमरा अलंक्कर्वन्ति, तथा मुखोपरिभागे ललाटो- परिदेश चिकुरा अलक्कर्वन्त्विति समुदायार्थः। ललाटोपय्य लक्करणमुत्कलदेशे- प्रसिद्धम् ॥ ४ ॥

गीतगोविन्दे (३१२ )

मृगमदरसदलित ललित कुरु तिलकमलिकरजनोकर। विहितकलङकल कमलानन विश्रमितश्रमशीकर॥

मम' रुचिर चिकुर कुरु मानद मनसिजध्वजचामर। रति गलिते मिलिते कुमुमानि शिखण्ड विखण्डकड़ामर॥ ॥ ६॥

। सर्वाङ्गसुन्दरी। हे कमलानन ! मम अलिक रजनीकरे ललाटचन्द्र मृगमदरसदलित तिलक कुर्विति वाक्यार्थः। अलिकमेव रजनीकर इति विग्रहः । "ललाटमलिक गोधरित्यमरः।" कीटश विहितकलङ्क कल, अत्र ललाटचन्द्रत्वेन मृगमदतिलक कलक्कत्वेन निरूपितम् । अलिकरनिकरे, कीहशे, विश्रमित श्रमशोकरे, इति विग्रहः, विश्रमिता: शान्ताः श्रम- शीकरा: घर्म जलकणा यत्रेति विग्रहः ।। ५।।

।। श्र तिरञ्ञनी।। मृगमदेति। हे कमलानन ! हे श्रीकृष्ण। विश्रमिता: स्थिता: श्रमशीकरा: स्वेदा- म्वुकणा: यत्र तादृशे, समनन्तरनिवृत्तसुरतसम्भवा अवगन्तव्या । एतादृशे रजनीकरे चन्द्रमसि "अलिकं तु भ्र वोर्म ध्यमित्यमरः।" ललाटस्यार्द्धचन्द्र साम्यादेवमुक्तमिति । मृगमद: कस्त रिका तेन वलित घटितम् अतएव ललित मनोहर विजिता कलङ्ककला कलङ्क शोभा येन तादशम्। कस्त री कलङ्गकलयोःसावर्ण्यादेव मुक्तमिति विहितकलङ्कति क्वचित्पाठः। तथा विहिता विधानकर्मी कृता अनुश्र तेत्यर्थः । तिलक कुरु रचय, यथा चन्द्रमसि कलङ्ग शोभा भासते तथा मम ललाटे भवद्विरचितकस्त रीतिलक भासतामिति समुदायार्थः ॥ ५॥

। सर्वाङ्गसुन्दरी ॥ मान ददातीत्यतोऽनुपसगकः। हे मानद ! मम रतिगलिते रुचिरे चिरे चिकुरे केशे

१. घन इति पाठान्तरम् ।

(३५३ ) द्वादशः सर्गः

सरसघने जघने मम शम्बरदारणवारणकन्दर।

मणिरसनावसनाभरणानि शुभाशय वासय सुन्दर॥

=

कुसुमा ने कुर्विति वाक्यार्थः। कीटशे, मनसिजव्वजचामरे, पुनः कोहशे, शिखण्ड़ विखण्डकडामरे शिखण्ड विखण्डको डामरो विप्लवो यस्थति विग्रहः। "पिच्छ' बह शिखण्डोडपि डिम्बे ड़ामर विण्लवौ इत्यमरः।" डमर एव डामर इति स्वाभाविके ण

प्रत्ययः ॥ ६ ॥

।। श्रु तिरञ्जनी।।

घनेति। मान द्यति खण्डयतीति मानदः खण्डितानायिकामानभअ्जकेत्यर्थः । अथवा मान® पूजां ददातीति मानदः वासकसज्जानायिका सम्मानकारिन्नित्यर्थः । हे श्रीकृष्ण ! घनरुचिरे नीलमेघस काशे मनसिजस्य मन्मथस्य ध्वजः अङ्गस्थानीया या अङ्गयष्टिः तन् चामर इव चामरे यथा मन्मथध्वजे युवतिनिकर विजयालभूते चामर भासते तथा मन्मथविजयसाधनभूतगात्रध्बजे तद् विजयगमकत्वेन नीलचामरमिव शोभ- मानमित्यर्थः । किश्च रतिगलिते सुरताटोपे ललिते ललितः मनोहरो धाम तेजः शोभेत्यर्थः रा दाने इत्यस्माद्वातोरनुपसग क इति क प्रत्ययः एतादृशे चिकुरे केशपाशे कुपुमानि नानाविधकुसुमानि कुरु निधेहि। अतः कुसुमानि निक्षिप्य केशपाश रचयेत्यर्थः ।६॥

सर्वाङ्गसुन्दरी ॥

हे शुभाशय ! मम जघने मणिरसनाभरणानि वासयेति योजना, कीदशे रसघने, मम शम्बरदारणवारणकन्दरे सरस' च तन् जघन चेति विग्रह: पुनः कीदशे, शम्बरेत्यादि शम्बरदारणः कामः स एव वारणो हस्ती तस्य कन्दरे दरीरूपे॥॥॥

गीतगोविन्दे (३५४ )

श्रीजयदेववचसि जयदे सदय हृदय कुरु मण्डने। हरिचरणस्मरणामृतकृतकलिकलुषज्वरखण्ड़ने ॥ द॥

। श्रू तिरञ्जनी।।

सरसेति। हे शुभाशय! मङ्गलह दय : हे सरसरसिकाग्रसर! अथवा रसेन सम्भो- गाभिलाषेण सह वर्त्तत इति सरसः। घने पृथुले शम्बरो नाम कश्चिद्दानवस्तस्य दारण: मर्द्दकः "शम्बरारिमनसिज इत्यमरः।" स एव वारणः तस्य कन्दरे आवासभूतगुहारूपे अथवा शम्बरदारणवारणस् कन्दरा मन्दिर' यत्रति तादशमदनमन्दिराहङ्कत इत्यर्थः । अतएव सुन्दरे कामुकचित्ताकष के मम जघने नितम्बभाग कदेशे माणरसना- वसनाभरणानि रत्नखचित काश्ची दुकूलालक्करणानि। तत्राभरणशव्देन किक्किण्यादयो प्राह्याः, वासय निधेहि अनेन प्रकारेण निजगाद इत्यन्वयः ।।७॥

। सर्वाङ्गसुन्दरी॥

श्रीजयदेववर्चास हदय कुवीति योजना । कीदशे जयदेवकवेजय ददातीति कृत्वा, पुनः कीदशे, मण्ड़नु अलङ्काररूपे, पुनः कीदृशे, हरिचरण स्मरणामृत-कृत- कलिकलुषज्वरखण्ड़ने, हरिचरणस्मरणमेवामृत तेन कृत कलिक्लुषज्वरखण्डन येनेति विग्रहः॥ ८।

श्रु तिरश्जनी।।

श्री जयदेवेति। हे देव ! मण्ड़ने श्रवणाननकुहरे हरिचरणस्मरणानन्दकरहरिचरण- स्मरणामृतेन करणेन कलिकलुषज्वरसज्वरस्य पापाख्यज्वरसन्तापस्य खण्डने भेदके हरिचरणस्मरणप्रदातृत्वेन सव पातकनिवर्त्तक इत्यर्थः । अतएघ रुचिरे कमनीये एतादशे श्रीजयदेववचने, जयदेवस्य गीतरूपवाक्ये हदय तवान्तःकरण सदय दयासहित कुरु, त्वत्समर्पित तत्सादरमाकण येत्यर्थः॥८॥।ागा हाल

(३५५) द्वादशः सर्गः

रचय कुचयो: पत्र चित्र कुरुष्व कपोलयो- घटय जघने काश्चीमश्च स्रजा कवरीभरम्। हगड कलय वलयश्रेणों पाणौ पदे कुरु नूपुरा- विति निगदितः प्रोतः पोताम्बरोऽपि तथाकरोऽत् ॥

। सर्वाङ्गसुन्दरी ॥

गीतार्थश्लोकसग्रहमाह । इति एवं प्रकारेण राधायाः निगदितः प्रीतो हरि: तथा- डकरोदिति योजना। इतीति कि हे कृष्ण ! कुचयो: पत्र पत्रावली रचय, कपोलयोश्चित्र तिलक कुरुष्व। जघने काथ्चीं मेखलां घटय योजयेत्यर्थः । हे कृष्ण ! सत्रजा मालया कवरीभर केशपाश अश्वशोभित कुरु। पाशौ हस्ते वलयश्रेणी "श्रेणीरूपयो- र्वलय' कङ्कण' कलय कलित' कुरु। पदे चरणे नूपुरौ कुरु खचित कुरु, एतेन राधा स्वाधीनमर्त्त् का जाता इत्यभिप्ररितम्। हरिणीनाम वृत्तम् ।।७।

।। श्र तिरञ्जनी ।।

गोतोपदिष्ठमुपदेश्वव्य चार्थमवगमकरणाय श्लोकेन संगृह्योपदिशति रचयति । हे कृष्ण ! कुचयो: पत्र मकरिकापत्र रचय, कपोलयोश्चित्र कस्त रिकयालेख्यकम कुरुष्ब, जघने नितम्बे काध्वी रशनां घटय धेहि। कवरीभरे कचभारे स्रज पुष्पमालिकां अञ्च पूजय स्नजा कतरोभारमलङ्क वित्यर्थ। पाणौ पाण्योः एकत्वमविवक्षित वलयश्रेणी कक णजाल कलय आमुश्च आरोपयेति यावत् । पदे चरणयुगले नूपुरों पादकटके कुरु निक्षिपेत्यर्थः। इति पूर्वोक्तप्रकारेण निगदित उक्तः अतएव प्रीतः अनुरूप- काय्ये मां नियुक्तवतीति सन्तुष्टचित्तः पीताम्वरः श्रीकृष्णोऽपि तथा उपदिष्ठप्रका- रेणाकरोन्। कुचादिषु पत्ररचनादिकार्य्य जातमकार्षी दित्यर्थः । साक्षात् भगवान् कृष्ण एव कार्य्या कार्य्य मविचाय्य व प्रियोपदिष्ठमकार्षीत्।

(३५६ ) द्वादशः सगः

यदगान्धव कलासु कौशलमनुध्यान च यदव ष्णव यच्छू झारविवेकतत्त्वमपि यत्काव्येषु लीलायितम् । तत्सव4 जयद वपण्डितकवेः कृष्ण कतानात्मनः सानन्दा परिशोधयन्तु सुधियः श्रीगीतगोविन्दतः ।।

अन्ये कामान्धाः प्रियोपदिष्टकाय्यमकाय्य वा कुर्वन्तीति किमु वक्तव्यमिति सूचयितु' पीताम्बरोऽपीत्यपि शब्दप्रयोग इति भावः । अथवा यथा कृष्णोपदिष्ट राधा अकरोत् तथा राधोपदिष्ट कृष्णोऽपीत्यपि शब्दार्थः । अन्र रतिगोपनार्थमुद्धतानां चरणकटकादीनां पुनरलकरणो पदेशोयुक्त एवेति तात्पर्य्यम्। अत्र क्रियाणां यौगपद्यप्रतिपादनात्समुच्चयालकांरः । "गुणक्रियायौगपद्यसमुच्चय उवाह्यते" इति लक्षणात् ॥७॥

। सर्वाङ्गसुन्दरी ॥

पण्डितश्चासौ कविश्चेति कर्मधारयः । जयदेव नामा पण्ड़ितः कविरिति शाक- पार्थिवादिः । जयदेवपण्ड़ितकवेः श्रीगीतगोविन्दतः सानन्दाः सुधियः तत्सव परिशोधयन्त्विति योजना। तत किमित्याह। यद् गान्धव कलासु कौतुकमित्यादिः। लीलायितमिति लीलाचरणमित्यर्थः। कृष्णेकतानात्मानमिति कृष्ण एव एकतान आत्मा यस्यति विग्रहः। एकतानोऽनन्यवृत्तिरित्यमरः ॥८॥ । श्रु तिरञ्जनी।।

एवं काव्य परिसमाव्य तत्र वण्ण नावस्तु सूचनद्वारा काव्यस्य लोकोपादेयता सूचयन् गर्व परिहाराय पण्डितान् प्रार्थयते। हे सुधियः ! पण्डिताः ! गन्घर्व कलादि सम्प्रदायायातो गान्धवः प्रयुज्यमानगीतविशेष: तदुक्त सङ्गीत रत्नाकरे-

रोचकस्वरसन्दर्भ गीतमित्यभिधीयते। गन्धर्व गानमित्यस्य भेदद्वयमुदाहृतम॥।

(३३७ ) द्वादशः सर्गः

अनादि सम्प्रदाय यन्गन्धव सप्रयुज्यते। गान्धव मिति तत्लोक्तमिति तस्मिन् कलासु च॥।

अथवा गन्घर्वाणां सम्बन्धिन्यो गान्धर्वा; ताश्र ताः कला: विद्याश्च तासु यन्कौशलं गाननेपुण्यमित्यर्थः। गान्धवणात्र स्त्रियां पुवदित्यादिना पुवद्भावः। किश्च यद्व ष्णव विष्णुसम्वुद्धिः यदनुध्यात तदनन्तरभावि ध्यान, किश्व शृङ्गारस्य सम्भोगविप्रलम्भभेदेन संक्षितत सम्पन्नरूपभेदेन वषयिकानुकूलादिनायकभेदेन बहु प्रकारस्य रतिस्थायिभावकरसस्य विवेक:, साकल्येन निर्ण्णयस्तस्य तत्त याथाथ्य मिति यत्सम्भोगादिस्वरूप तु- "अनुकूलो निगद्यत यत्रान्योन्य' चिलासिनोः । दश नस्पर्श नादीनि सम्भोगोऽयमुकाहृतः॥ द्विविधः सतुसंक्षिप्तः सम्पन्नश्चेति कथ्यते। संयोगविरहमानान्तरजा: सयोगाक्षिप्ताः॥ एतदन्यः सम्पन्नः व षिकाख्यशृङ्गारस्य रूप' तुभरतेन कथितम्- विशेषात् यत् कलासर्वा यस्मात्तस्मात्स वै शिकः । विशेषचारुता वापि वैषिकः परिकीतितः ।। इति तल्लक्षणं तु- यस्तु सर् कलोपेत सघ शिल्प विचक्षणः । स्त्रीर्द त्तग्राहकर चैव रूपवान प्रियदरशनः ॥ विवेकी मधुरस्त्यागी वयोवेशविभूतिमान्। कामोपचार कुशलो वाग्मी दक्ष प्रिय वदः। एघमादि गुणोपेतः स व षिक इतिस्मृत ॥

अनुकूलादिस्वरूप तु प्रागेव कथित काव्येषु उत्तमाधमभेदेन त्रिविधेषु लीलायित लीलावदाचरण® रसिकत्वमिति यावत्। सव त्रास्तीति शेषः । तस्मात्गान्धर्व कला कौशलादिक सर्वत्र त्वय ककमित्यथः । अनेन काव्यस्यावश्यदृश्यता सूच्यते । श्रीकृष्णस्य रूपमात्मा स एको मुख्यः "एकोमुख्यानेकेवला इत्यमरः ।" तादृशो वासः

गीतगोविन्दे (३५८ )

साध्वी माध्वीकचिन्ता न भवति भवतः शर्करे कर्करासि द्राक्षे द्रक्ष्यन्ति के त्वाममृत मृतमसि क्षोर नीर रसस्ते। माकन्द क्रन्द कान्ताधर धरणितल' गच्छ यच्छन्ति यावद भाव शङ्गारसारस्वतमिह जयद वस्य विष्वग वचांसि॥

गर्भदासरूप आत्मा यस्य ताहशस् चरणाविन्दध्यानक निसतस्यत्यर्थः। अनेन काव्यकर्तम ... मुच्यते एतादृशस्य जयदेवपण्ड़ितत्य कवेः गीतगोविन्दः गीतो- गोविन्दो यत्र स ताहशः ततस्तर्मादुगीतगोविन्दादित्यथेः । सानन्दा: एककस्मिन् काव्ये ज्ञयमर्थजातम् सर्वमत्रव लव्घ कान्तमिति जयः सन्तोषस्तत् .. शरतां परिशोघयन गायतां गन्धव कला कौशला द्यर्थिनस्तत् प्रतिपादकवहुग्रन्थान्तरावलो- कन परित्यज्य तन् सर्वमत्रेव विचिन्त्य अभ्यस्यन्ति इत्यर्थः । ये सङ्गीतविष्णुभक्ति- रहस्य रसविवेकव्यापारिणस्त रेवाय प्रबन्धो द्रष्व्य नापि केवल पण्डितः नापे केवल कविभिरिति तात्पय्यम्। अथवा ये सङ्गीत-विष्णु-साधन-श्रृङ्गाररसकाव्यर- सवुभुत्सवस्त तन्सिध्यथमय प्रबन्धो द्रष्टव्य इति तात्पर्य्यम् अनेन काव्यस्य लाका- पादेयता सूचिता ॥ ८ ॥ ।। सर्वाङ्गसुन्दरी ।।

सारस्वत मन्त्रविशेषः, शरृङ्गारस्य सारस्वतमिति षष्ठी समासः । शृङ्गारसारस्वत 'प्रस्तुत' य्य इत्यर्थ तत्कृतघचने मयट क शृद्गारसारस्वतश्चाती जयदेवश्चेति कर्मधारयः । हे माध्वीक! यावन् ताहक जयदेवस्थ ववासि भाव यच्छति, तावच्चिन्ता साध्वी न भवत्येवमादियोजना। शकरे कर्करासीति काठनासीत्यर्थः । "शर्क'रा खण्डविकृतादुपलाशक राशयोरिति मेदिनीकरः।" माकन्द क्रन्देति चूतफल ! रुदिहीत्यर्थः॥ ६॥

इति श्रीकविराज श्रीनारायणदासकृतायां श्रीगीतगोविन्दटीकायां सर्वाङ्ग- सुन्दर्य्या' स्वाधीनभर्त्त कावण्णने सुप्रीतपीताम्बरो नाम द्वादशसग विवरणम्।

(३६) द्वादशः सर्गः

अतिविषमसुप्रीते गीतगोविन्दगीते हरिचरणविशेषे वेदाङ्गशेषे। 11 भवति गतिविचित्रा हस्तक कर्त्त कामा हरिहरिहरिशेषा त्राणभूमामवाप्ता।।

॥ श्र तिरञ्जनी ॥। हाक एवं जयदेव: काव्यसमाज्य स्ववाक सन्दर्भस्य सर्वोत्कृष्टमाधुष्य सूनेद्धारालोको- पादेय सिव्यर्थ लोके मधुरत्वेन प्रसिद्ध वत्तुजात निन्दृति। साध्वीति। भावशव्देन शृद्गारस्य प्रकृ तभूनोरतिभावः। व्यभिचारिभाव निर्वेदाद्या ये स्तम्भादय सात्त्रिका- भावाः। कटाक्षविक्षेपादयोऽनुभावाश्च रसाभिव्यस्जकाः सर्वेडपि विवक्षिताः। उक्त च. सूत्रकृता विभावानुभावव्यभिचारिस प्रयोगाद्रसनिष्पत्तिरिति ते च शृङ्गाराश्च् भावः शृङ्गारस्तत्र सारतः । सरस्वस्त्रत्या सम्बन्धात्तस्येदमित्यपि यस्येति चेतिकार लोप: तादृशो यो विलासस्तल्पयस्तत्प्रचुरः तत् स्वरूपो वा। यो जयदेवस्तस्य श्वङ्गाररसोप- योगीभाववण्णना शृङ्गाररसप्रधानकविता निर्माणनिपुणस्य जयदेवस्येत्यर्थः वचांसि शृङ्गारवण्णना रूपवाग विलासा: यावत् देवस्य सर्वत्रान्वयेवगन्तव्यम्। विश्वग विश्व गच्छन्ति प्राप्नुवनति तावह्व यावत् सामर्थ्या ... शस्यां नयः सर्वत्र समाद:। हे कान्ताधर वनिताधर धरणीतल रसातल गच्छ प्रयच्छ । इत: पूव माधुय्योण विश्वातिशायिनस्तवेदानीं भवति गायिनो जयदेवकवेरति मधुरा वाग - व भवस्य पुरतोऽनुष्ठानस्या नुचितत्वादितिभाषः। तथा हेमाकन्द रसालजल कन्दरस त्वमपि तावदेव क्रन्द इति माधुय्योण मत्सम वस्तु नास्ति। इदानी जयदेवकविवचोरूप मधुर ... मिति श्रयते। आवयोरन्त विचारयन्त्वति लोके आक्रोश कुवित्यर्थः । तथाविधस्य लोके आक्रोशस्य युक्तत्वादिति भावः । हे क्षार तावदेव ते रसः नीर तद्वदेव अतिविरल जयदेवकविता माधुय्य रसनात् पू्व मधुरत्वेन परिगणितमिदानी तत्कलना त्व निरताडध्यति विरल यासीत्यर्थ: उत्कृष्ठवस्तुसन्निधाने नीरसभाव- स्योचितत्वादिति भावः तथाहि हे अमृतसुधे तावदेव त्व मृत गतप्राण निःसारमिति यावत असि इतिपू्व" देवा ये केवल त्वाद्रियन्ते तदानी तु सवेश्वरसेवार्थ तेपां

गीतगोविन्दे (३६० )

श्री भोजद वप्रभवस रामाद वी' सु तश्रीजयद वकस। पराशरादिप्रियवर्गकण्ठे श्रीगीतगोविन्दकवित्वमस्तु२॥।१० ।।

भवतोऽ्यतिमचुरजयदेववाचामृतलाभात् त्वां कटाक्षेणापि न पश्यन्ति भवतोऽपि जन्म धिगितिभावः । हे द्राक्षे मृद्वीके त्वां भवतीं के द्रक्ष्यन्ति विलाकयिष्यन्ते न कोऽपीत्यथः। इतः पूत्र भवद्व्यतिरेकेण .. हरन्तः स्फुरदे (?) सवस्तुनोडभायाद्रसिकात् समा- द्रियन्ते इदानी भवत्य अपि अतिमधुरवहिरन्तःस्फुरद्रसवतो जयदेवकवितारूपवस्तुनो मनागपि न पश्यन्ति तवापि जन्म वृथेति भावः । हे शर्करे सिते त्वमपि कर्करा कर्कशा कठिनेऽपि पाठेऽपि तद्वत् असि भवसि। माधुय्योण लोके त्वत्सति वस्तुनोऽभावात् मृद्वीमपि तामाद्धे। अधुना तु माधुय्य मार्द वाभ्यां भवद्तिशायिन्या: जयदेव- कबितायाः सम्भवात् कर्कशायास्तव जननमजननमनर्थकमित्यभिसन्धिः।

हे माध्वीक मदः भवतस्तत चिन्ता विचारः साध्वी समाशना भर्वत अचिन्तय धम शास्त्रविरुद्धत्वादिति भावः । पूर्व नियमत्व न पेयमिति शास्त्रनिषिद्धापादानम धम साधनमपि त्वां माधुव्य परवशा आम्यजना: केचनाद्रियन्ते । अधुना तु परम- पुरुषार्थसाधनीभूतमतिमधुररसकलपदार्थक सकलह दयानन्दक जयदेववाचामृत माकलय्य कोडपि कटाक्षेण त्वां न वोक्ष्यत इति तवापि जन्म वृथवेति भाव: । तथा च मधुरप्रिय: साच्विकेश्र व हिकामुष्मिकसुखक र जयदेवसरस्वत्ये वास्वादनीया न वस्त्वन्तरमिति भाव: ॥६।। इति गीतगोविन्दव्याख्यायां श्र तिरज्जनीसमाख्यायां द्वादशः सर्गः। । समाप्तोडय ग्रन्थः ॥

१. च. रधादेवी। २. क. व्याख्या नास्ति। ख. ग. श्रोकोऽपि नास्ति।

(३६१ )

-प्रबन्धानुक्रमणिका-

प्रबन्धा: सगसंख्या प्रान्धस ख्या पत्राणि

अनिलतरलकुवलय ७ १६ २४१ कथितसमयेऽपि हरि ७ १३ २१२ किशलयशयनतले १२ २३ ३३३ कुरु यदुनन्दन १२ २४ ३४८ चन्दनचच्चित १ ४ ७५ निन्दति चन्दनमिन्दु ४ ८ १४४ निभृतनिकुञ्जगृह २ ६ १०२ पश्यति दिशि दिशि ६ १२ १६ह प्रलय पयोधिजले १ १ १६ बहति मलयसमीरे ५ १० १७२ मञ्जुतर कुञ्जतल ११ २१ ३११ मामिय चलिता विलोक्य ३ ७ १२४ रजनिजनितगुरु ८ १७ २५४ रतिसुखसारे ५ ११ १८० राधावदनविलोकन ११ २२ ३२० ललितलबङ्गलता १ ३ ५६ वदसि यदि किश्वदृपि १० १६ २७५ विरचितचाटुवचन ११ २० २६७ श्रितकमलाकुच २ ४३ सच्चरद्धरसुधा २ ५ समुदितमदने रमणी ७ १५ २३१ स्तनविनिहितमपि १५८ W ४

स्मररमरोचित ७ १४ २२३ हरिरभिसरति बहति ह १८ २६६

-0-

(३६२ )

-रागानुकमणिका-

रागनामानि सग सख्या प्रबन्धस ख्या

कर्ण्णाट ४

गुज्ज री १, २, ३, ५, २,५, ७, ११,

७, ६, १५, १८,

गुण्डकिरी २, ६, ६,१२,

देशाख्य ४ ह

देशी १० १६

देशीवराडी ५ १०

भैरवी ८ १७

मालव १, ७, १, १३,

रामकिरी १, १२, ४, २३, २४,

वराड़ी ७,११, १६, २१, २२,

वसन्त १, ७, ११, ३, १४, २०,

( ३६३ )

-शलोकानुकूमणिका-

श्ोका: पत्राणि श्लोका: पत्राणि

अक्ष्णोनिक्षिपदञ्जन ३०८ तत्कि कामपि कामिनी २१६

अङ्गष्वाभरण २०७ तवेद पश्यन्त्या: २६३

अतिक्रम्यापाङ्ग ३२८ तस्या: पाटलपाणिजा ३४५

अन्नान्तरे सा कुलटा २०६ तानिस्पशसुखानि १३६

अत्रान्तरे मसृण २७४ तामथ मन्मथखिन्नां २६५

अथ कथमपि २५३ त्वद्वाष्पेण सम १ह२

अथ कान्त रति ३१७ त्वां चित्तन चिर ३११

अथ तां गन्तुमशक्तां १६७ दरविदलितमल्ली ७०

अथागतां माधव २२२ दू रालो कस्तोकस्तवक ११८

अद्योत्सङ्गवसद् ८७ दशौ तव मदालसे २६४

अनेकनारीपरि ७४ दो्भ्या' सयमित ३४२

अहमिह निवसामि १७१ नायात; सखि निद यो २४०

आवासो विपिनायते १५५ पद्मापयोधरतटी ५१

आश्लेषादनु १६३ परिहर कृतातङ्क २८७

इतस्ततस्तामनु १२२ पाणो मा कुरु १३४

उन्मीलन्मघुगन्ध ७१ पूर्व" यत्र सम २७८

कन्दप ज्वरसज्वर १६७ प्रत्यूह पुलकाङ्क रेण ३४१

क सारिरपि संसार १२१ प्रसरति शशघर २११

काश्मीरगौरवपुषा ३०६ चन्धूक द्युति २ह२

क्षणमपि विरहः १६६ भजन्त्यास्तल्पान्त ३२६

गणयति गुणग्राम १०० भ्र चापे निहितः १३६

गतवति सखी वृन्दे ३३१ भ्र पह्लव धनु १४१

(३६४)

मनोभवानन्दन २४८ विश्वेषामनुरञ्जनेन ८५ माराङ्क रतिकेलि ३४३ विहरति वने राधा ८६ मुग्घे विधेहि २८८ वेदानुद्धरते जगन्ति ४१ मेध म दुरमम्बर १ व्यथयति वृथा २६१

यदि हरिस्मरणे १४ शशिमुखि तव २६०

यद्गान्धव कलासु ३५६ श्रीभोजदेव ३६०

यमुनातीरवानीर १४३ सभयचकित १६५

रचय कुचयो: पत्र ३५५ साध्वीमाध्वीकचिन्ता ३५८

रिपुरिव सखी २४६ सा मां द्रक्ष्यात ३०६ वसन्ते वासन्ती ५४ सा रोमाश्वति शीत्करोति १६४ वाग्देवताचरित सा ससाध्वस ३१६

वाचः पल्लवय १६ सुचरमिनुनयेन २६६ू

वाधां विर्घेह २५१ स्निग्वे यत्परुषासि २७२

विकिरति मुहु १६ स्मरातुरां दवत १६५ हस्तस्रस्तविलास ११६ विपुलपुलकपालि: हारावली तरल ३१०

विरहपाण्डुमुरारि २३० ह.दि विसलताहारो १३३

( ३६५ )

छन्दसामन् कूमणिका

छन्दसां नामानि सग संख्या प्रबन्धस ख्या

अनुष्ट प् ३ १

४ १

११ ७

१२ ६

आर्य्या १

७

१

१२ १० उपेन्द्रवजा ४ ४

७ ४

३ द्र तविलम्बित १

७

पुष्पिताभ्रा ४ ५ १

८ १

१0 ४

पृथ्वी १० ७.

मालिनी १

६ 2

११

व शरथ १

३ २

७ 9

वसन्ततिलक २, ६

NY ३ ७

१, ६ 9

(३६६ )

१० १, ३

४, ५ शाह 'लविकीडित १,४, ५, ६, ११, १२ ३

४, ५, ६ ४ ४, ३, ५ ५ २,४, ५ I३

३, ६ 9

२

१० ६

११ २,३, ६

१२ २, ३, ४, ५ शिखरिणी १ 9

२ ४

८ २

११ ८, ह

w स्त्नग्धरा १२ हरिणी २ १, २ ३ ३

३, ६

८ 9

१० २, ५

१२ १,७, ८

-0-

SELECY BIBLIOGRAPHY

1. कपिल सहिता-(ओडिआ) स. रत्नाकर गर्गबटु, कटक, १६२८

2. हर्ष चरित-बाणभट्ट, स. पि. भि. काणे, 3. भक्तमाला-चन्द्रदत्त, भेङ्कटेश्वर प्रेस, वम्बे । 4. गीतगोविन्द-निण्णयसागर प्रेस, बम्बे १६४६ 5. पवनदूत-मनमोहन चक्रवर्त्ती, एसिआटिक सोसाइटि, वेङ्गल १६०५ 6. सदुक्तिकर्ण्णामृत-स. डः सुरेश चन्द्र वानार्जी, कलिकता, १६६५ 7. अमरकोप-अमरसिंह, सं, हरगोविन्द शास्त्री वाराणसी १६७० 8. काव्य प्रकाश-मम्मट, स. गङ्गानाथ ओफा, वाराणसी, १६६७

अनु. पण्ड़ित नारायण महापात्र, भुवनेश्वर, १६६४

9. काव्यादर्श-दण्डी, भाण्डारकर ओरियेण्टाल रिसर्च इनिष्टिच्युट, पुना, १६३८

10. त्रिकाण्ड़शेष-पुरुषोत्तम देव, क्षेमराज कृष्णदास, वम्बे, १६१६

11. कालिदास ग्रन्थावली-सीतारामचतुरवेदी, काशी, १६६२

12. नाट्यशास्त्र-स. पण्डित वानाम्बर आचाय्य,

ओड़िशा साहित्य एकाडेमी, भुवनेश्वर, १६६४

13. काव्यमीमांसा-राजशेखर, प्रथमभाग, वरोदा, १६२४

14. सङ्गीत नारायण-गजपति जगन्नाथ नारायण देव,

ओड़िशा साहित्य एकाडेमी, १६६६

15. आास नाटकचक्र-बलदेव उपाध्याय, बाराणसी,

ओरियेण्टाल वुक एजेन्सि, पुना।

16. ध्वन्यालोक-स. पण्ड़ित कुलमणि मिश्र, ओडिशा साहित्य एकाडेमी, भुवनेश्वर, १६६४

17. क्षेमेन्द्र लघुकाव्य संग्रह-उस मानिआँ विश्वविद्यालय, हाइदरावाद्।

(३६८ )8 2ETE

18. मनोरमा-(सस्कृत पत्रिका) vol. VI, १६६५-६६ 19. खुरुधा इतिहास (ओड़िआ)-केदारनाथ महापात्र, भुवनेश्वर, १६७१

19. भङ्कार-विषुव संख्या, १६६६

20. चतुरङ्ग-(ओडिआ मासिक), कटक, 22, श्रीमक्तमालटीका- प्रियादास, तेजकुमार प्रेस, लक््नौ, १६६६. 23. भक्त विजय (मराठी)-महीपति, निर्ण्णय सागर प्रेस, वम्बे, १६६८ Ed. J. E. Abbot, Poona, 1833.

21. श्रीभक्तमाला-वसुमती साहित्यमन्दिर, कलिकता, १६२२ 25, जयदेवचरित-वनमालीदास, वङ्गीय साहत्य परिषद, कलिकता, १६०५ 26. शेख शुभोदय-स. सुकुमार सेन, एसिआटिक सोसाइटि, वेङल, १६६३ 27. (क) सुभाषित रत्नकोष-डि. डि. कोशाम्बि। (ख) उत्तर रामचरित-भवभूति-स, शेषराजशर्मा, चौखम्वो, १६६६ (ग) कादम्बरी-स. कृष्णमोहन शास्त्री, चौखम्बा, १६६१ 28. दा्य ताभक्तिरसामृत (ओडिआ)-रामदास, राधारमण पुस्तकालय, कटक, १६३१

22. प्राचीन उत्कल-जगवन्धुसिंह, ओड़िशा साहित्य एकाड़मी, सुवनेश्वर, १६६४

23. प्राचीनदीर ए तिहासिक विभव-डाकर राधाचरण पण्डा, ओडिशा साहित्य एकाडेमी भुवनेश्वर, १६६६ 1 सरस्वती कण्राभरण-भोजराज, निर्ण्णय सागर प्रेस, वम्बे। 32. आर्य्यासप्तशती-गोवर्द्धनाचार्य्य, निर्ण्णय सागर प्रेस, वम्बे। 33. ओड़िआ साहित्यर इतिहास-डक्टर मायाघर मानसिंह, कटक, १६६७ 34. गीतगोविन्द-कालीचरण पट्टनायक, कटक, १६७०

(३६६ )

35. ओड़िआ साहित्यरे गोतगोविन्द-डक्टर नगेन्द्र प्रधान कटक।

36. श्रीकृष्णलीलातरङ्गिगी-स. नरसिंह शास्त्री, १६६६

37. हिन्दी साहित्यका आलोचनात्मक इतिहास-डक्टर रामकुमार वर्मा

38. गीतगोविन्द-वालवोधिनी टीका, कलिकता, १८७३ 39. गीतगोविन्द-भेङ्कटेश्वर प्रेस, वम्बे, १८८६

39. गीतगोविन्द-स, सि. आर श्रीनिवास आयाङ्गार, साड़ास, १६४८ 41. गीतगोविन्द-अनु. प्रसन्न कुमार भट्टाचाय्य, कलिकता, १६०१

40. गीतगोविन्द-अनु. विजय चन्द्र मजुमूदार, कलिकता, १६०५ 43, गोतगोविन्द-अनु. भावाचाय्य अष्टपुत्र, पुना, १८६० चेतोहर देव, पुना, १८८८ 44. गीतगोविन्द-अनु. ब्रह्मानन्दतुका, पुना, १६५० 45. गोतगोविन्द-अनु. धरणीघर, कटक, १८४०

जगबन्धु महापात्र, पुरी, १६३६ 46. गीतगोविन्द-प्रकाशक, हरिदास हीराचान्द बृत्तदीपप्रेस, १८६५ 47, कवि जयदेव ओ श्रीगीतगोविन्द सं हरेकृष्ण मुखोपाध्याय

कलिकता, १६५६ 48. साहित्य दर्पण-विश्वनाथ कविराज, सं. पि. भि. काणे, दिल्ली, १६६५ 49. काव्यादश -दण्डी, स. भि. एन्. आयार, माड्रास. १६६४ 50. सामन्त चन्द्रशेखर (ओडिआ जीवनी)-चन्द्रशेखर सिश्र, कटक, १६७२ 51. चउतिशा मधुचक्र-तृतीयभाग, कटक

52. ढेङ्कानाल भूगोल (ओडिआ)-रामचन्द्र भक्तिविनोद। 53. वीरभूम विवरण (वंगला)-हरेकृष्ण मुखोपध्याय, कलिकता, १६१६ 54. बाङगला साहित्येर इतिहास-डक्टर सुकुमार सेन, कलिकता १६६७

( ३७० )

55. हिन्दी साहित्यका इतिहास-पण्डित रामचन्द्र शुक्ल

56. जैन शिलालेख सभ्रह-पण्ड़ित विजय मूर्ति।

57. गाथा सप्तशती-हाल, स, जुगल कर, पुना।

58. Sankara & Vaisnavism-Sri R. C. Shastri. 59. History of Sanskrit poetry-P. V. Kane, Bombay

59. Studies in Orissan Archaeology -P. Acharya, Cuttack, 1959

60. Antiquities of Orissa-Vol. II, R. L. Mitra, 1880

62 History of Bengal-Published by the Dacca University, 1943 63. Tabaqat-i-Nasiri-Translated by Raverty.

64. A History of Sanskrit Literature-Dr. D. Varadachari,

65. Studies in Indian Literary History- Vol. I, Dr. P. K. Gode

Bombay, 1953 66 Orissa and her Remains-M M. Ganguli, 1912

67, Bengal's Contribution to Sanskrit Literature-

Dr S K. De, Calcutta, 1960

68. Indian Historical Quaterly-Vol. XX.

69. Sources of Vijay Nagar History-S. K. Ayyangar. 70. An Indian Ephemeris, Vol. II,V-S. K. Pillai, Madras, 1922

70. Kavi Jayadeva & Gitagovinda-Dr. S K Mukherji,

Sahitya Akademi, New Delhi, 1973

72. P. K, Gode Commemoration Volume-

M. M Patkar, Poona, 1960

73. Souvenir on Sri Jayadeva-Dr. N. K. Sahu,

Bhubaneswar, 1968

(३७१ )

74. Jayaveva's Gıtagovinda-Ed. B. S. Miller, New Delhi, 1978.

75. New Indian Antiquary - Vol. IV, VI-1877

76. A History of Bengali. Literature-Sukumar Sen. Sahitya Akademi, New Delhi, 1960

77. History of Classical Sanskrit Literature-M. Krisna-

macharya, Madras, 1974

78. Early History of Vaisnava faith and movement in Bengal .- Dr. S. K. De, Calcutta, 1942 79. Contribution of Kerala to Sanskrit Literature- K. Kunjuni Raja. 80. Gujurat and its literature-Dr. K. M. Munsi, Bombay. 1954 81. History of Ashamis literature-Dr. B. K. Barua, New Delhi, 1965

79. Vaisnavism, Shaivism & minor religious Systems-

R. G. Bhandarkar, Barlin, 1913

83. Memo. Archaeological Suivey of India-No 26-

H. Krisna Shastri.

84, Gitagovinda or Song of Jayadeva-

Sir William Jones, Calcutta, 1894 85. Journal of the University of Bombay, Vol-III

86. Orissa Historical Research Journal Vol. I, II, III, V. IX, 87. Gitagovinda or Song of Jayadeva-Sir William Jones Asiatic Researches Vol. III, 1799. 88. (a) Journal'of Bihar & Orissa Research society vol-V, XV-1929 (b) Journal of the Kalinga Historical Research Society, 1956

( 302 )

89. J. A. S. Bengal, vol. II, L X III, 1904, Vol. VIII-1912

90. Epigraphica India-vol. III, VI, XV, XIX, XXIII, XXVI, XXIX. 91. Inscriptions of Orissa-vol. I-Pt. II, vol. III-Pt-II,

S. N. Rajguru, BBSR, 1958 66

92 Inscriptions of Bengal-vol. III-N. G. Mazumdar,

Bengal, 1929.

93. Jayadeva and some of his Contempora ries-

Dr. P. K. Dasgupta, Calcutta, 1982.,

94. Dictionary of Oriental Literature-South and South East Asia-vol. IT, Delhi, 1974

95. South Indian Inscriptions-vol. VI.

961 Proceedings of the Indian History Congress 6th Session, Aligarh, 1943 97. Mitra Notices-vol. VII, Part I, 1883

98, A Descriptive Catalogue of Sanskrit

Mss. Descriptive Jammu,

99. -do- , Central province- Dr. F. Kılhorni.

100. , India Office Library-J. Eggling 101. -do- , Mithila, vol. II, Dr. K. P. Jayswal,

102 -do - , Orissa; vol-II, K. N. Mahapatra, Bhubaneswar, 1959

103. -do- , Madras, vol. XX

104, -do- , B. O. R. I, Poona 105. Catalogue of Catalogorum-T, Aufrecht, Part I & II

शुद्धिपत्रम

पृष्ठा अशुद्धम शुद्धम्

१८६ पोते-विपरोते पीते-विपरीते १६३ प्रोतय: प्रीतयोः

२१७ लोलया लीलया २५३ कथ अथ २६३ चछरित च्छुरित २६५ रहसि रह:

२८६ भणितमि तिगीतम् भणितमतिशातम्

२६४ विधुत बिधुत

२६६ दृष्टिमोषे दृष्टिमोषे

३१४ मधुपकूल मधुपकुल

३१७ लक्ष्मी इव लक्ष्मीलव दासजनेऽपि सेवित दास इवोपस वित

३२७ सुकृतादयसारम् स कृतोद्यसारम् ३३० त्रपाभरदूर्भर त्रपाभरनिरभर

३३१ प्रसरशयने प्रसवशयने

३३६ मिलति मिलित

३४१ दुद्वृत दुद्भूतः ३४३ प्राय® प्राय

३५५ वलयश्रेणां वलयश्रेणी पाताम्बरो पीताम्वरो ३५८ भाव शङ्गार भाव शृङ्गार ३६० श्री-भोजदेव श्रीभोजदेव

-0-