1. TxtSkt-naukAcaritram-of-VenkataSuri-1947-0034
Page 1
VENKATASURI'S
NAUKA CHARITRAM
IN SANSKRIT
SAURASHTRA SABHA MUSEUM & SAHITYA
MADURA
1947
Page 2
Vida Panoe 12 & 13
Page 3
॥। श्री ।।
श्रीमत्कविवेङ्कट सूरिविरचितम् नौकाचरित्रम
नाम काव्यम्
अडैयार सङ्गीतशिरामणिकलाशालाशास्त्रोपन्य राजगोपालारयेण सशोध्य सपादितम्
मद्रसर्व क लाशालासङ्गोत विभागाध्यक्षाणां साम्बमृर्त्यार्या चार्यवर्याणं उपोद्धातेन समुद्भासितम्
मधुरानगरीस्थ "सौराष्ट्रसभया" सर्वजिन्नामसवत्सरे मेषे मासि प्रकाशितम् ।।
Page 5
ஸ்ரீமதகவி வேஙகடஸூரி ஸவாமிகள Srımad Venkatasurı Svamı
Page 6
ஸ்ரீமத் கவி வேங்கடஸூரி அவாகளால இயறறப்பட்ட "நெளகா சரித்திரம்" 1
என்னும் காவயம்
co
அடையாறு ஸஙகீகசிரோமணி கலாசாலை சாஸகரோபநயாஸகரான ஸ்ரீமான் P K இராஜகோபால ஐயர் அவரகளால நனகு பரிசோதிககபபெறறது
செனனைப பலகலைககழககதின ஸஙகீகபபகுதியின தலைவரான பேர-சிரியா பரம்மஸ்ரீ P ஹாமபமூரததி ஐயா அவாகளுடைய முனனுரையுடன
மதுரை ளராஷடர ஸபையாரால வெளியிடபபடட து
ஸௌராஷடர விஜயாபதம 635. 1947 திப்புரிமை ] [ விலை அ 12
Page 7
TELUGU OPERA "NAU AC A IT A Text in Telugu, songs in notation, in Tamil, and Tamil translation
Edited & Published
BY
PROF P SAMBAMOORTHY, BA, BL, Head of the Dept of Indian Musrc Umcer sity of Madras
The Saurashtra Sabha.
Huleby acknowledges its indebtedness to SRIMA P N K SUBBARAMA IYER, who has been gracious enoug to bear the expenses ot bringing out this publication
Page 8
FOREWORD
The Saurashtra Sabha, Madura, deserves to b congratulated on having launched upon a programm of publications of select manuseripts on music in thei lbrary Ever since I perused their valuable collectior I have been impressing upon them the necessity o publishing them The Walajapet collection include manuseripts on avariety of topics Those pertaining t music are especially valuable and interesting The include not only unpublished musical compositions 1 notation but also unpublished works on Musicology.
It is a happy augury that the first work to b published is the "Nauka Charitram" mn Sanskrı verse by Kavı Venkata Suri The original 'Nauk Charitram " is a beautiful opera in Telugu and is on of the grand creations of Tyagaraja Deriving inspira tion from this work, Kavı Venkata Suri has given u an admirable poem His charming and racy style, hi poetic gifts and imagery and his capacity for vivid an colourful portrayal of incidents are all patent in thi work. Venkata Suri was a desciple of Walajape Venkataramana Bhagavatr and his name is alread famihor to research scholars as the person wh preserved for us the horoscope of the great compose
Page 9
The present work will be of interest to musicians and Sanskrit scholars alike
I hope the Saurashtra Sabha will follow up this publication, with publications of further manuscripts on music with them
6th May 194> P SAMBAMOORTHY, Head of the Department of Indian Music Umversty of Madras.
Printed at the SREEV ATHSA PRF-, Royapettah, Madras 14 Published by The Saurishtra Sabha, Madurs,
Page 10
॥ प्रस्तावना ॥
त्रिपुरहरनुनं तं भिन्नदन्तं धरन्तं वरवितरणदक्षं दक्षपुत्रीसुपुत्रम्। दहरगगनभाजं विन्राज सराजं भवजलनिधिनावं भक्तिसिद्ध ै भजेऽहम्।।
तु जयतु धीमान् वेङ्कटाख्यश्च सुरि: भुवि विहरतु काव्यं तस्य नौकाचरित्रम्। विभुनरहरिदेवप्रीतिपात्रं मनोजं समधुरकाव्यं रस्यतां भावविद्धिः ॥
इह खलु धर्मर्थकाममोक्षार्थिषु मोक्षथिनामेव परमपुरुषार्थित्व प्रतिपादित काले कालेडवनोर्णे पग्माचार्येकङ्करमगवत्पूज्यपादादिभि। साधनान्यप्युपदिष्टानि तम्य श्रद्दानाना सुलमसाध्यानि। नेषु साधने- प्वतिसुलममचिरा देव फलमावयितृत्वादत्युत्कृष्टा मता परमात्मभक्ति। स च परमात्मा निजमक्तमनाडमीष्ट पृरयितुकामस्तस्येप्टरूप दधानस्तद्धदि विहरति। रूपारूपयागिह्ृद्दहर।काशविराजमानतेज पुञ्जन्वरूपी मनोहर-
Page 11
स्तथा वहिग्माणम्सदा माद जनयति। तयाप्यहढविया केषामपि ब्रह्म- जिज्ञासूना माठानुभवत्रमविकारी मदीडप्यकम्माजायेन।।
बहुविचित्र कष्णचर्त्र दृश्यन्तामम्य मन्दर्मम्यासगव्यानि हम्तामलकहृतयज्मान्युदाहग्णानि। नगवान् श्रीवासुदेव पुनगवृत्ति-
दमदमो निवाग्णलक्ष्या यमुनाम्नम्सु तामिस्मह मलील नोकाविहार- कोतुकव्याजेनाव्याजकरुणा र्द्वहृ््वय -
"सर्वधर्मान् परित्यज्य सामेकं शरणं व्रज ॥" इति गीतापपादितस्वोपदेशरहस्य सन्र्मनिरूपणेन प्रत्यक्षनमाणीचकार ।।
म चेश्वरमक्ताना रुचिरा, विषयो गान्वर्वर्ममावाठिकुसुमपफुलक-
"नौकाचरित्राखये" गेयनाटरप्रेक्षणके सन्टब्य इति रमिकलाक- प्रसिद्धम्। तच्च नाटक मद्रपुरेमविककाशालामज्वानविभागाध्यक्षपीठाभर-
भ्यो वर्पेभ्य पुरा सशोध्य सत्वरनिवद्धकतन सद्राविडतात्पर्य सगन- लक्षणवितरग्ण सम्यक्परिष्कृत्य सपादित तैग्व प्रकाशित विद्ृढ़णसुविदित- मस्त॥
सैषा कृष्णगोपिकानौकाविहारवस्तुका गोपालशृङ्गारलोलार हस्यरस-
Page 12
शब्दचित्रार्थवाच्यचित्रािसर्वाल क्कारभृषिते चित्रिता मीत् केनाप महात्म
स्थरामचन्द्रपुराग्व्यग्रामे सौराष्ट्रदेशस्थविप्रकुले पवित्रीकृतमतङ्गर्षिगात्रस्य यजुाम्वाध्यायिन! महाविदुषशश्रीना गयणशर्मणस्तस्य सहधर्मिण्याइश्री- मत्या रङ्गनायक्याश्च ता फलरूपोवनीर्णो महात्मा। समस्तविद्या- सपूर्णोडय श्रीमद्धपतीर्थार्यमाचार्यवर्य महान्त यतीन्द्रमाश्रित्य
ह्रादप्रह्मादयोगीश्वर वरप्रट लक्ष्मीनृ सिह्चरणकमलध्यानशील -
"एकैव शक्ति: परमेश्वरस्य भिन्ना चतुर्धा विनियोगकाले। भोगे भवानी पुरुषे च विष्णु: कोपे च काली समरे च दुर्गा।"
इत्यागमिकोपदेशात् प्रपश्चाकारव्युत्पत्तिपरिच्छेद्र विनाशनलक्ष्या या करुणामिन्धार्दिक्षिणकालिकाया प्रपन्नपराधीनता प्रकटीकुरुने स्म निग्रहानुग्रहादिक खलु सर्व पारमात्मिकसूक्ष्मशक्तेः कारणकार्यकलना स्वाभाविक दृष्टान्तमनुभवसिद्ध जपयाजिनाम् ॥
तथैव चाह गुहानुभृतिपरमानन्दरसास्ादो महानरुणगिरिन।2 परमहस -
Page 13
"தரணியி லரணிய முரணிர- ணியனுடல தனைநக நுதிகொடு சாடோஙகு நெடுஙகிரி யோடேநது பயஙகரி." (தேவேந்திர சஙக வகுப்பு)
उक्तश्च कालिकाक्र्मस्तोत्रे-
"पुनस्तथा कूर्चयुगं जपन्ति भवन्ति सिद्धा नरसिंह रूपाः ॥"
ब्रम्मध्यानयोगवाग्णाममाधिपरस्य तन्य हृदये लक्ष्म्या सह सानन्दं विहरन् मगवान्तृसिह प्रशन्तवाग्विमवमतिविपुलमति निजपद- कमलयुगपूजानिर्भरासक्तिश्व दत्तवान् सुडा पग्या तस्मा अनुग्रहार्हवरि- छाय। किन्न सिध्येद्वरगुरा हरो प्रमन्ने चरकविश्चाय गान्वर्वोद्धारणा- वताराणा त्यागराजयनीन्द्राणा शिष्यधुरीणस्य श्रोमद्वेङ्कटरमणभागवतस्या- न्तेवासी सन् गान्ववश्चाधीतवान्। भावरागतालसुमहत्तराणि नास्य कीतनानि रञ्जयन्ति रसिकान्॥
अम्य महापुरुषस्य चरितसम्बन्धीनि विषयान्तराणि "सौराष्ट्र- विप्रबन्धु"गिति बिरुदमाजा कु. वे. पझ्मनाभार्ये द्राविडमाषाया विरचिते सौराष्ट्रसभाप्रकाशिते "श्रीमत्कविवेङ्कटसूरिस्वामिचरित्र" इत्याख्ये पुस्तके द्रष्टव्यानि जिज्ञासुभि। बिरुदेन सौराष्ट्रविप्रबन्धुरपि वस्तुत- स्सर्वविप्रबन्धुर्ज्ञाता वक्ता कविहृदयो दानशीलो दयात्मा सत्यवाग्वार्मिकश्ष
Page 14
महान् परोपकारी दृश्यनेडसौं। "भगवद्गीतासार " इत्यारूये द्राविड पुस्तकान्तरे गद्यात्मिके सक्षेपेण विषयसारमात्रसङ्गहविवरणेनासौ खप्रति भया ब्रह्मजिज्ञासूनुपनर्यात कृष्णोपदिष्टब्रह्मज्ञान प्रति। "सत्सङ्त निस्सअत्वं " इत्यादिगीतवन्तो महान्तो मगवत्यूज्यपादाइशङ्कराचार्य वर्यास्सतसआ्दारन्य सोपानक्रमेण जोवन्मुत्तयन्तमुपदिष्टवन्तस्ससृतिमोक्ष सुलभमार्गम्। एतावन्तो महनीयगुणवन्तो विप्रबन्धुपझ्मनामार्यसदश लोके विहरन्ति सर्वदा सत्सक्गार्हप्रत्यक्षोदाहरणभृता ।।
पोतनभागवतादि काव्य कीर्तन चरित्रगान्वव लक्षण अन्थमन्त्र तन्त्रज्योतिषशा स्त्रेत्यादिबहितानि विविधानि अ्न्थरलान्यनर्धानि श्रीमद्वेक्कटरमणभागत वशोद्धववशस्थानि कतिपयेभ्यो वर्षेभ्य पुरा स्वाकृतानि मधुरानगरीस्थट सौराष्ट्रसभाख्यया साहित्यपरिषदा। लोकोपकारार्थ वशीकृते ग्रन्थस तस्मिन्नान्ध्रलिपिलिखित दष्टमिंद "नौकाचरित्रं" नाम का श्रीमत्क वेङ्कटसूरिविरचितम्।
एतङ्रन्थप्रकाशनविषवे बहुशश्रोपकृतवतस्सौराष्ट्रसभानिर्वाहकर श्रीमत पी. एस. ए कृष्णार्यस्य साहित्योद्धारणोषणविष्रयदत्ता परोपकारचिन्तामणेस्साहाय्य न विस्मार्यम्॥
श्रम सश्रत सपतितमित महद्यददयानन्न कालसं माता याम
Page 15
मनुभूयना रमिकलोमम्गत्मैरविदद्षि। हमक्षीग्न्यायेन मया समर्पितमिद ग्रन्थगन्न मत्नरमपटायाङ्ग,कृय मा कृ तथा हि-
"पुराणमित्येव न साधु सर्व न चापि काव्यं नवमित्यवद्यर सन्तः परीक्ष्यान्यतरद्भजन्ते मूढः परप्रत्ययनेयवुद्धिः।।"
इति वितकमुक्तवान् मालविकास्निमित्रे महाक कवित्वामृतनदीनदीना महात्मा श्रीमत्कालिदाम करुणार्द्रा कालिकाकटाक्षवोक्षणपात्रभूतो निर्भरभाक्तमता वरिष्ठ। का चन्द्रारके निखिलरमिकजनजातानन्दवर्वन सहृदयविद्वन्मण्डले इञ्जरञ्जमित्यखिलभुवनमर्तार लक्ष्मीनृसिह प्रार्थयेऽहम् ।।
इति शम् ॥
मद्रपुरी। सवजिच्चित्रापूर्णिमा।। पै. कृ. राजगो
Page 16
PU LISHER'S OTE.
It was a full moon Lord Sri Krishna was mn a boat on Yamuna Gopis were with him Conscious of the Lord's special favours, they were mn an egoistic mood. The Lord, in His supreme mercy. wanted to correct them. "Nowka Charitra" describes how He did it.
"Nowka Chitra" was orginally composed by Srı Thyaga Brahmam in Telugu Later, it was rendered in the Sourashtra language by Budda Alagar Arya of Salem. Maha. kavı Venkatasurı has rendered it in Sanskrit in an exquisite way
It is said that Sri Venkatasuri's production elicited the admiration of Sri Thyaga Brahmam bimself. No wonder, then, that it is regarded by Sanskrit Scholars as an inspiring intellectual treat of a very high order
On behalf of my Committee, I tender my most great- ful thanks to Sri P. Sambamurthi, Head of the Department of Indian Music, University of Madras, for his very impressive foreword, to Sri P. K. Rajagopal Ayyar of Sangeetha Siro- manı Kalasala of Adyar, for all the trouble that he took to go through the original and in getting it printed as much as for his beautiful preface and to Srı P N K. Subburama Ayyar, of Madura for the fmnancial help rendered by him in bringing out this publication.
MADURA, P S. A. Krishmer, Convener & Correspondent, 16-5-47. The Musuem & Sahitya Committee, SOURASHTRA SABEA
Page 17
। श्रीगाम प्रसन्न । अथ श्रीमत्कविवेङ्कटसूरिणः कृती नोकाचरित्रे प्रथमस्सर्ग
श्रियं न श्रीगोरीवदनवनजार्को वितरतु श्रिताना सन्ताना द्विरजवद्रनाडप्येकरदन ।
प्रभातपोन्मीलन्नलिनमदहुक्कारिचरण ॥ १ ॥ तथा मे मावुर्य किर वचमि वागीशदयिते द्यापूर्णापाञ्के श्रिननननि देवा दिवि यथा। भवेयुर्माधुर्य निमिषमनुभूयेदमतुल कणादेवास्या जन्यमृतमिन निर्धारितविय ॥ २ ।। यतो जन्मस्थेमप्रलयवनिद दश्यमखिविलम् यमाहुर्नीररूप निगमनिपुणा निगुणनपि। भजन्ते सम्मोद मर्नाम यमल वीक्ष्य यमिन स मे कल्याणाय प्रभवतु भवाम्भावितरणि ॥ ३ ॥।
Page 18
२ नाकाचारत्र
त्यत्तवा सन्देहकोटि भयलवममजन् लीलया सानुरागं वाचातीत विजेतु हरिमहमिह मद्दाग्विसगैर्यतिष्ये। यद्गोपीभिर्जनन्याप्यतिरभसमसौ यन्त्रितम्सप्रमोद सामर्ष विश्वमूर्ति श्रितकृतकरुणो व्यामतो दामतश्च॥ ५
याचे स्तुवन् कविवरान् रचयेऽहमद्य नौकाविहारचरित नृहरे पवित्रम्। न्यूनातिरिक्तमिह यद्यपि तत्समस्त क्षन्तव्यमेव ननु तै करुणाद्रभावै ।। ५॥ भूभारोच्तारणाय प्रथितयदुकुले देवकीगभसिन्धौ जातो यातो यशोदाप्रियतनुभवता ह्रादयन् गोपकन्या। ब्र्ेशानामरेन्द्रप्रभृतिसुरवरैस्सादरप्रेक्षणीया नौकाक्रीडा वितेने हरिरहह सह स्त्रीभिर। भिस्सहेलम्। ६ श्रुत्वा तस्य मुहुमुहुमुररिपोश्चारित्रमत्यद्धत 61 स्मृत्वा तच्च पुनः पुन श्रुतिसुख तस्यैत्र चिद्रूपिण. । तत्राभीरवधूजनैश्चिरधृतं स्वात्मीयगेहादिक ब्रह्मज्ञैर्निरहममैरिव परं सर्व ह्यहो विस्मृतम् ॥ ७॥ नून स्वतन्त्र इति नाम हरे प्रसिद्धं यत्तत्खभक्तपरतन्त्र इतीह जातम्।
Page 19
प्रथमस्सग. ३
प्रागेव यद्व जवधूहृदयं विदित्वा नौकाविहारकुतुकी स बभूव कृष्ण ॥| ८॥ मुररिपुरथ वेणुं स्वस्य विन्यस्य चौछ्ठे निजमुखमसु्तासौ पूरयन् सप्रमोदम्। नरमृगादीन् मोहयन् सुस्र हा सरिगमपधनीति स्वैरमुद्रायति सम ॥ ९ ॥ अधरनिहितवेणोस्तस्य हस्तामशाखा-
मधुररवसुधाभिनिर्वृत तत्र सरवे हरिविरहविहस्तस्त्रीसहस्ं विहाय ॥ १० ॥ हृष्यत्सु तत्र सकलेषु चराचरेषु खेद ययुर्युवतयस्तिति यत्तदेतत्। तस्याघरं मधुरिपोर्मधुरं विलज्जा कान्येयमद्य मुरली पिबतीति नूनम् ॥ ११ ॥ तद्वेणुगानामृतपानमच्ता विं वीथीस्तमन्वेष्टुमुपागमंस्ताः विष्वग्गवाक्षान् विकिरन्त्य एव । १२ ॥ वीर्थी ययौ सोडवि मुदा तदानी नि काम स्पृहयन्निवाशु।
Page 20
नाका चारन्न
मुक्ताफलान्यस्जलिना गृहीत्वा
चलद्धिरलकैरय क्षणवियागमयोगभृत् मुख दहशुगग्रना मुगहरस्य गापाड्गना ।
तुषारकरमण्डल तृषितमच्चकोगङ्ना ।। १४ ।।
दष्टा नव नवमिवागतमच्युत त हृष्टा पर सपदि तत्र समेत्य सर्वा । एह्रेहि मे भज भुजान्तर्गमत्यनेन
हसन्नी सत्येका चलिनपृथुवक्षाजयुगल सुम विन्यस्यन्ता शिरमि सशिर कम्पमपरा। समीकुवन्त्यन्या निजकरनम्वैस्मवैरमलकान् वहन्तीं सवेष्ट्य प्रययुगभित कृष्णमबला ॥ १६ ॥ काचिच्चुम्बति काचिदाह्रयति त काचिन्मुहु प्रेक्षते काचित्तर्जयति भ्रुवा समदन काचित्ममालिङ्गति। काचिद्द्शयनि स्तनो म्वहृतय व्याग््याति काचि ददशा वीरटीं काचिदुपाहगत्यथ हम्माग्यि ह्यहो योषिताम् ॥ १७ ।।
Page 21
प्रथमस्सर्ग. 5
व्रैष्यति मत्प्रियो मयि रतो मामीक्षने मत्प्रभुः मानाथो मदनम्ख्य मम गुरुरमत्पूर्वपुण्योदय। णा मम भूषणं मम धन नाथोऽनुरूपो ममे- स्यानन्दातिशयेन तत्र नृनरि गोप्योऽन्वगच्छम्तदा ॥१८॥।
प्रनृत्यन् प्रहसन् प्रगायन् आनन्दसिन्धौ सुभृशं निमज्जन्। योत्तयैव हरि तदासौ स्तोर्णा समाजो यमुनामगच्छत् ॥ १९ ।।
घिन्ते शिरोभिस्तटतरुनिवहाः पश्यता गच्छनेति प्रत्युद्गम्य प्रणाता इच मृदुमरुता ताम्स्नयस्तामपश्यन् ।२०॥ हसआ्रन्या त्रजति वग्टा सैकतमहो मुहुः पझ्मावल्या स्मरति मधुपालिस्स्वसुककृतम्। च्छाया साम्ये मजति हरिनीलस्य महसा तरञ्गालिर्यस्याम्सपृशति मणिसोनानमसकृत् ॥ २१ ॥
प्राप्य तामद्भता रम्या कालिन्दी काममोहिता।
Page 22
नौकाचरित्रे ur
कामिन्य कामुक दष्षा कृष्णमन्योन्यमब्रुवन् । २२॥।
दृप्यन् लतागुणसुयोजितपुप्पबाणैः । प्रादुर्वभूव पिकनिस्वनवीरवादै. मारो मृदुश्वसनसारथिरद्य कष्टम् ॥ २३ ॥। मिहिरदुहितुरासा पश्यतीना (2) विनोदं पयसि रचितनौका दक्पथे काप्यथाभूत्। शमयितुमरिवर्ग सश्रिनाना हरौ द्राक व्रजति निमिषशून्या शेषशय्येव सिन्धौ ॥ २४ ॥
राकाचन्द्रसमश्रोका नौका ता प्रेक्ष्य तज्जले। हर्षचिन्तासमायुक्ता कान्ता ऊचुरिद् मिथ ॥२५॥ विहर्तुमधिरुह्य सुखेन नीरे नीले यमखवसुरिय तरणिस्तु हृद्या। : कथं मुररिपुर्नयतु (१) सहाद्य वालो नृपालतनयो मणिभूषणोडयम् ॥ २६ ॥
Page 23
प्रथमस्सर्ग
नीरे शौरिमयुक्तमद्य नयंतुं (2) हा कि सुखं त बिना कि वा वक्ष्यति नो रुषास्य जननी को वात्र निर्वाहक। दुर्वादो भुवि दुर्जयोऽजनि गदि क्रीडान्यथास्यान्न कि हा कष्ट हि वशेन तिष्ठति हरिनेय कथ वा द्रुतम् ॥२७
इत्यालोच्य नम. प्रेक्ष्य रविरस्त भजेदिति। गमने त्वरमाणास्ता नोकामभिययुस्स्न्यः ॥ २८॥
विनात्मान यियासूनां अनाहूतस्तदा हरि। तासा व्यवसितं बुद्धा प्रोवाच तदिद वच. ॥ २९ ॥
गोप्य. क पुरुष विना क्वचिदपि स्त्रीणा श्रुत साहस न स्थेय तरुणीजनस्य विह्ृतो केनापि यूना हरे। हा कि जून बलाद्रसो न हि सुखं समेडपि तस्य क्वचित् नैवं न परयोषितस्तव वचो युक्त विनोदेन वा ॥ ३०॥ युक्तं वोडभिहित मया युवतयः क्षेमाय नैवान्यथा
Page 24
८ नौकाचरित्रे
हा गोप्यो बत मद्विना तृणमपि क्षोण्यां चलेद्रा क्व वा सत्यं यद्यपि चिन्तनीयमबला ह्याजानतो मीरव ॥ ३१ ॥। नेताहमस्मि निखिलेन गवामिहैक स प्राणिनामिव हरिन विदुर्भवत्य। न त्व किशोर इति विश्वसनोयभाव प्रख्यातमेतदय कि न विदुम्स्नयोडम ॥ ३२ ॥ इति प्रयुक्तिभिस्तासा प्रत्याख्यानोऽपि सादग्म् । प्रत्ययार्थमिद भृयो जगाद वचन हरि ॥ ३३ ॥
सत्य मद्ठचन न पय्यमिह व क्रीडा जले स्वथा नावा वापि सवेद्विना यदि मया सिन्धूदसश्चारिणा। नित्यं स्यादयशो भुवीद्दशमहो कृत्य वधूभि कथ मा कार्य ननु बानना बलमिद हा कस्य न ज्ञायते ॥३४।
श्रुत्वा वचस्सपदि तस्य हंग्स्तदेतत् मत्वापि तथ्यमिति सर्वमहो विमुग्धा। ध्यात्वा क्षण चरितमस्य पुरानुभूतं स्मृत्वा पुनर्वचनमीद्ृशमब्रुवस्ता॥ ३५॥
Page 25
नयमस्लग
मजजन्तीना रहमि वयमि म्वैरमर्कस्य पुड्या रन्ध्रान्वेषिन्न किमपहृतान्यशुकानि त्वया न । हा विन्यस्यन् तिलकमलिके त्व पुरा सादर मे दुर्ज्ञेयात्मन्नवरमश कि न तद्विम्मृत वा ॥ ३६ ॥
कियदिह नवनीत भुक्तमित्येव पृष्ट- स्त्वियदिति मम बाह्ोरन्तर नाम्पृश किम्। स्मर नवनवनीत भुक्तशेष निवाय क्व मयि अरविडाल प्रेषितो निद्रितायाम् ॥३७॥
आस्ये विलिप्य गतवान्न किमङ्ग मे त्वं भुञ्जान एव नवनोतमहो तदास्ताम्। नूलार्तवेऽग्रजमनाति सहैव सुपत्वा हा मे रह किमकरोस्म्मर वञ्चक त्वम् ॥ ३८ ॥
चोरश्चिगदिह गृहोत इति म्ववेश्म- न्याधाय सम्यगरर स्थिरमेव बद्ढा । गत्वा रयेण जननीसविधेऽपि सन्त त्वा वीक्ष्य कि किमयि न स्मृतगङ्गनाभि ॥ ३९ ॥
त्वद्वेणुगानकलया न वशीकृन कि यज्ञे पर स्नर स यज्विवधजनोडपि।
Page 26
नौकाचरित्रे
पौरै: पुरन्दरबलि विरचय्य तुभ्य वर्षे महत्यपि चिर वद, न स्थितं वा ॥ ४० ॥।
सत्यं मयोक्तमिति यद्ददसीह नस्त्व जानीमहे तदखिल नयतु (2) किल त्वाम् । हा तेषु तेष्ववसरेष्वयि यददुक्त तत्तन्न तथ्यमिति वा कुटिल न तद्वा ।। ४१।। इति तासा हरि्वक्यै- रर्दितस्स पुनः पुनः। पुष्पवृष्टि समस्पर्श- रिदं वचनमब्रवीत् ॥ ४२॥ अप्रस्तुतै किमु वचोभिरिहोपयुक्तं मामेव संश्रितवता किमु दुस्तरं स्यात्। लम्ब्य तरन्ति लोका: - ससारसागरमपीदृशसिन्धुरास्ताम् ॥४३॥ भम्रोऽम्बुधावपि मया न किमुद्धूतोऽद्रि: म्राहो गजेन्द्रमुपरुध्य न कि निकृच: । सोमश्र किं न निहतो निगमापहारी केद रोऽपि किमितो न विवासितोऽभूत् ॥ ४४ ॥
Page 27
प्रथमस्सग
पुत्रं निमोलितमहो पुनरेव भेजे सान्दीपनिस्तदपि कि न ममैव यत्नात्। मद्ाहुशौर्यमविकुण्ठितमप्रतर्क्य सत्यं त्रवीमि तदल हृदि संशयैवः ॥ ४५ ॥
इति तद्वचनं श्रुत्वा क्षणमालोच्य तास्स्न्यः । सत्यमेवेति निश्चित्य तुष्टुवुर्मनसा हरिम् ॥ ४६ ॥
इति श्रीमत्कविवेक्कटसूरिण नौकाचरित्रे
प्रथमस्सर्ग ॥
Page 28
।। श्री । अथ श्रीमत्कविवेङ्गटसूरिण: कृतौ नीकाचरित्रे द्वितोयम्सर्ग
सहसा म वघजन । सन्ननाह तदा नौका- मारोढुं सह शौरिणा ॥ १॥ अथ दिवमुपसर्पत्स्वप्रभा भाखनेव ह्यहमहमिकया ता नावमारोहतीस्ता। सग्भनमनुयान शोरिणा प्रेक्षितु तत् नममि च समवेत स्वर्वधूभि क्षणेन ॥ २ ॥ नीषीं सम्बध्य गाढ द्रुतगतिशिथिल द्राक्ममीकृत्य गात्रे विन्यास भूषणाना स्मितरुचिलहरीप्रस्फुरच्तारहारा। स्कन्धान्तात्केशपाशच्छुरिनसुमनस सम्यगाकृप्य बद्धा चेलान्तास्तास्तदार्नी झटिति युवतय कर्णधारीबभूवु ॥३॥ जल्पन्त्यो नृहरे कथा प्रतिमुहुस्सम्प्रार्थयन्त्यो नदी
Page 29
द्वितीयस्सर्ग १३
पश्यन्त्योऽम्वुनि तत्र तत्र शतश पभ्मोत्पलाना वनीः गायन्त्या मधुर रयेण तरणि सञ्वोदयन्ति स्म ताः ॥ ४ ॥ चलापाङ्गे किश्चित् प्रसरति-विलीना झषगणा
उपक्रान्ते गीते सपदि मधुपा दूरमगमन् पुरा वक्त्रे स्त्रोणा सरयमपतन् ये च विवृते ॥ ५॥
जालालातनिपातशक्कितरटद्धावज्जलेभच्छपाः ।
व्यापारा समचोदयन् पयसि ता नौकामभीकस्त्िय: ॥६॥
स्वेद क्विन्नमृगीमद क्रथकच प्रभ्नणिपुष्पोत्कर- व्यालोलालकतारहारमसकृद्विसस्तरुद्वाशुकम्। हृप्यत्कक्कणनिक्कण स्तनतदप्रभ्रष्टचेलाख्चल नौकाया परिवर्तनेन तदभूत्सव वघुमण्डलम् ॥७ ॥
तत्रामोद हिमोदमिश्रितघुमताटीरपक्कोत्तमै अन्यान्य परिदिग्बवाहुलतिकाः सद्रलभूषोज्ज्वलाः । बरिभ्राणाम्सुममालिकास्स तिलका धूपैर्वरधूपिता सामोद कृतवीटिका युवतयस्वर्ग वृथा मेनिरे ॥ ८ ॥
Page 30
१४ नौकाचरित्रे
तथारमत सर्वात्मा तत्र स्त्रीषु हरिर्यथा। मय्येव रमते औौरि- रिति मन्येत तज्जनः ॥ ९ ॥।
गृह्ाति कचिदश्चले क्वचिदलंकर्षत्यसौ कुन्तले फाले न्यस्यति चित्रकं किरति च प्रालेयतोयं स्तने। वक्त्रे चुम्बति कुत्रचित् स्पृशति च क्वाप्यङुलीभिः कटिं तत्रैव नृहरिर्वधूसमुदये पूर्णत्वमाशंसति ॥ १० ॥ क्वचिदीक्षतेऽघरसुधामाकाडक्षते च कचित् वक्षोजेषु नखक्षति वितनुने ज्ञात्वाशयं भाषते। न्त भजते कचित्क्षणमसौ सीताळ्क एव क्कचित् सर्वासामपि योषिता स रमते सान्निध्य एव प्रभुः ॥११ ॥
क्रीडन्नाभीरकन्याभि- र्भानुकन्याम्भसि प्रभुः । बिनोदमकरोदेव वाक्केलिधृतकौतुकः ॥ १२ ॥
वेण्यां कर्षति कोडयमत्र शठ मे हा चुम्बसि त्वं शैवाल ननु कर्षित न किमयि रु तमम्भोरुहम्।
Page 31
द्वितीयस्सर्ग
हा मां वश्चयसि प्रमत्त न तथा हत्वा स्तनौ ते शपे प्रज्ञाने क तवोरुमूलमविशद्धा हन्त कि कुर्महे॥ १३॥ हा रे क्रूर कुचं मम स्पृशसि कि बालेन कि कुडमलं चक्षुस्ते क तवाशुक क्र तुगत वेणीसमाबन्धने। स्रस्तं किश्चिदतो नु तद्भ्रममगाद्वाचाटयुक्त न ते सत्यं ताडयने न मामिति गिरा कृम्णस्य सा विस्मिता ॥१४।। पश्यावोऽब्जवनं तथैव सखि हा कि वा पतन्नेत्रयो मुग्धे सारसकेसर किमधरे दष्ट सखोन्दिन्दिरै.। बेल कर्षति कोडस्ति भीरु पवनः किं वाप सी- त्याक्किष्टस्समिया कयापि सुदृढ कृष्णोडत्र योषाकृतिः ।।१५।। इति तत्र हरिं स्त्रीषु रममाण यथामतम् । अतोषयन् बिरिब्च्याद्याः सौवर्णसुमवृष्टिभिः ॥१६ ॥
वद्धा खवलमलं स्मितपूर्णगण्डा. 1 कचेषु कुसुमानि गृहोतदण्डाः ।
प एव नृहरि तदपत्यलीला गा एव तरणिं समचोदयंस्ताः ॥१७॥
Page 32
नौकाचरित्रे
एवमाव्तयन्तीना नावमाभीरयोषिताम्। आनन्दातिशयेनैव- माविरामन् मिथोगिर ॥ १८ ॥
अहो नस्सौमाग्य वसति सविधेऽत्रैव नृहरि परीरम्भारम्भे भजति भुजयोरन्तरमपि । यथा काम काम दिशति मधुरा नोडघरसुधा गिरा दूरे ोजयति रतिताहग्बिघसुखम् ॥ १९
अहो नस्तारुण्य स्मरपितुरधीन विजयते तथेद लावण्य वसनमणिभूषोज्ज्वलमपि । यदेतन्नैपुण्यं रतिषु बत न श्क्ाध्यमभवन् मुरारे कारुण्यात्तदिह सफल जातमखिलम् ॥ २
एवमाभीरमीरूणा- माकण्य मधुरा गिर। स्वराडपि सुग्वी वै तै- रन्रवीत्तदिद हरि। ॥२१ ॥
अहो मन्दं मन्द मलयमरुदावाति शिशिर
Page 33
द्वतायस्सग
हेदानी धन्यस्स्फुटमनुभवत्येष तदिदं वधुना सौन्दर्य शनमखमुखानामसुलभम्॥ २२॥
व प्रशस्य बहुधा नृहरिस्स्वभाग्य भाग्यं श्रियोऽपि स वधुहृदय विदित्सु । ण्डान् विनिक्षिपत मो करभोपमोर्व: पश्चादित परमिति प्रहसञ्जगाद ॥ २३॥
आकर्ण्य वचन तस्य स्मितपूर्वमुदीरितम् । मत्वा तत्कुटिल योषा गेषादिदमथाबुवन् ॥ २४॥।
कि जल्पसि साधु साधु विदित चेतस्त्वदीय हरे बाल सान्त्वयसि क्षनि विरचयन् गात्रेषु डोलादिभि। का वा त्वामयि विश्वसेदलमल वाचानया ता दृढं बध्दूा निक्षिप दूरतो न चलति ह्यम्मासु युक्तिस्तव ॥। २५
ष्टा तवाधरसुधारुचिरं मुखाब्ज श्रुत्वा च ते श्रतिमधूनि वचासि मोहात्। मयात्वनेन क उपाधिरिति स्थितास्स्म प्रागेव नैवमिति नो विदित मतं ते ॥ २६ ॥
Page 34
१८ नोकाचरित्रे
एव वचोभिवहुधा क्रूरैस्तास्तमवाकिरन्। तोक्ष्णघारैरिवाम्भोभि- म्सुमेरु मेघपड़क्तय ॥ २७॥
त्रिदशविभुसभाया पुण्ययोषित्पपश्च- स्त्रिपुरहरसमाया प्रेतभूतप्रपश्च । जलजभवसमाया मौनिभिक्षुप्रपश्च- स्त्विति नृहरिसमायामूचुरामीरकन्या । २८।।
तत्रानुलेपनमणीमयभूषणस्र- क्ताम्वूलदिव्यवसनैस्समलड कृतास्ताः। कान्तास्स्वरौप्यतरणौ हरिणा विरेजु काम स्वकोयसरणौ शशिनेव तारा ॥२९॥
आश्विष्यन्त्यः प्रतितटि मिथो भावयन्त्योऽब्जनाम निध्यायन्त्यस्सरसमनघ चेष्टयन्त्योऽङ्गकानि। उद्गायन्त्यो मुहुरपि कल द्योतयन्त्योऽनुराग ता' क्रोडन्त्यस्सुसुखमसुख विस्मरन्ति स्म मुग्धा ॥ ३॥
सौन्दर्यातिशयनाथ
Page 35
द्वितायस्सग १९
स्वसमानमनालाक्य सगवमिदमब्रुवन् ॥ ३१॥ विविहरहरयो वा शक्रमुख्यास्मुरा वा कचकुचवदनाना वीक्ष्य नो रूपलक्ष्मीम् । विगलितधृतिसारा कि मजेयुन माह विधुतमहितभावा कि सवेयुर्न नम्राः ॥ ३२ ॥
ब्रह्मापि स्वसुता समीक्ष्य सहसा मोहाटवीं प्राविश- द्न्दा वोक्ष्य पुरा पुराणपुरुषोडप्यक्गीचकार भ्रमम्। सर्वज्ञोऽपि स दारुकावनवधूमाहान्धकारेडपत- त्पाश औौरिरिहापि नस्समगमद्भाग्य वघुनामहो ॥ ३३ ॥
आनन्दातिशयेनैव- मनन्दनिधिसन्निधौ। नार्यो मदवशादूचु- विवशास्तदिद पुन ।। ३४ ।।
जानीने रतिमञ्जसानुभवितु मिथ्यागिर प्रब्रुव- ज्जानीते स्फुटमेव मोहयितुमप्यालोकिने स्त्रीजने। जजानीते किल पृष्ठतोऽन्वटितुमप्यालाक्य नस्सौभग- ज्जानीते कथमेष चालयितमत्रैता स नौका छिा॥ ३७ ॥
Page 36
नाकाचारन
तत्रैव रममाणाना
तासामानन्दमद्भतम्। 2 नाल स्मर्तुमपि ब्रह्मा वक्तुमन्ये कियद्विया ॥ ३६
इति श्रीमत्कविवेक्कटसूरिण कृतो
चरित्रे
द्वितोयस्सगः ॥
Page 37
11 21 11
अथ श्रीमत्कविवेङ्गटसूरिण: कृता चरित्रे सृतीयस्सर्म ॥
श्रुत्वाथ वचन तासां सौन्दर्यमदगर्वितम्। चिन्तयांमास निमिषं स्वान्त एव तदा हरिः ॥ १ ॥
उन्मस्तक मदमसौ तरुणीजनाना- न्देवो न तारयितुमत्र विचित्रशक्तिः ।
वर्षान्धकारसमुदञ्चितरन्ध्रतोयैः ॥ २ ॥
मेने यथा हृदि वधुनिवहोरुगर्व- निर्वापणाय निगमान्तविचारवेद्यः । तेने तथैव सहसा सुरमं निकाय- म्यलोतितो भगतमा इति मंसिेज।। 3
Page 38
२२ नौकाचरित्रे
शान्तक्षेपणिनाण्डव सरभसव्यालीनगानारव शक्कातक्किमनोऽङ्गनासमुदय सच्छिद नोकातलम्। जज्ञे दुस्सहदुर्निवातरणिम्वच्छन्दचार तदा दुर्वाताम्बुदधोषभीषणमहद्वर्ष नमोमण्डलान् ॥ ४ ॥
तदा नौकातलच्छिद्रा- दागच्छति जलेडङ्गना. । विमला विह्वला भृत्वा मिथो वचनमब्रुवन् ॥५॥
गर्जन्त्यभ्रगणा पतन्ति च शिला रुन्धन्ति धारा दिशो वानाश्रैव तदुद्धवास्तत इत कर्षन्ति नोकामिमाः । भृत्वा रन्ध्रमिहापि हन्त तरणेरन्त प्रविष्टं पयः कि कुर्म किमनाय्यमौ नृपमुत का वा भवेन्नो गतिः ॥६।
प्रागेवेदमनर्थहेतुकमिति व्यक्तं मयोक्त स्त्रिय- इश्रोत्रे कि न्यपतत्तदीषदपि वस्सत्य बलीयान् विधि बह्ीना स्थितिमेकतो मृगहशामाहुर्युगान्ते बुधा गर्वे चैवमभूदित. परमिय भानोस्सुता नो गति ॥।७। एतन्महार्हगुणदूषणदोषतो वा
Page 39
तृतीयस्सर्ग. २३
अम्माकमेव गृहनिर्गमलमतो वा सम्भावित तदिदमम्य शम न विझ्म ॥ ८ ॥
कृत्यं रहस्यमिह न प्रथित यदि स्या- त्द्वल्लमैरषि वियोजयितु न कि स्यात् । आनीत एष न िमृश्य वधुभिरत्र हा नोऽद चञ्चलमवैर्यमुपैति चेत ।। ९ ।।
इति चिन्ता समासाद्य त्रातारमनवेक्ष्य च । कालिन्दी प्रार्थयामासु- रव क्षेमाय तास्स्निय ॥ २० ।।
कालिन्दि नेडञ्ललिग्यं रचितोऽङ्गनाभि- स्सम्पूज्य पुप्पनिकरैर्बहुधातिभक्त्या। कामेन वामगनिना खलु वश्चितास्स्म- स्त्रायस्व नस्तव गृहाण विभूषणानि ॥ ११ ॥
अस्माभिरेकमिह चिन्तितमन्यदेव देवेन किं किमिह निश्चितमस्ति वा न. । फाले यथव लिखित विधिना तथास्तु
Page 40
२४ नौकाचरित्रे
स्त्रीभि कृतं किमपि तत्प्रलयाय नूनं झासीद्विनोद इह नोऽयमनर्थहेतु । बुद्धया हतास्स्म कथनेन किमद्य देवि त्रायस्व बालकमिमं स हि जीवितं न ।। १२
एवं तां प्रार्थयन्तीस्ता हर्यर्थे हरिणीदृश। दृष्टा विधिमुखा देवा एवमन्योन्यमब्रुवन् ॥ १४ ॥
अपारससारसमुद्रतश्श्रिता- न्भतारयत्येष निमेषत प्रभुः । स्न्रियो नरदीं तस्य कृतेडल्पजीवनेऽ- व्यहो मुहुस्ता प्रणमन्ति सादरम् । १५ ॥
अथ तत्प्रार्थनाया च व्यर्थायां न्रजयोषित । शौरे: पूर्वस्थिति स्मृत्वा विलप्तुमुपचक्रमु ॥१६॥
क्ीडन्तं पुरि शैशवेन तरुणीतुअ्स्तने निर्मल- अदन्त प्रतिगेहमन्ययुवतीस्सायन्दिव सद्धियम्।
Page 41
तृतीयस्सर्ग २५
सुख्यन्त सुदतीजनैम्मह तरुच्छायासु धीरर्नुत म्ाल त ममनीनयन्निह सरिन्मध्य स्त्रियो हा कथम् ॥१७॥।
दुर्बुद्धधैब हि सङ्गताडयमतुलोऽनर्घोऽत्र नो योषिता- मानीतोऽयमिहाप्मु कि युवतिभिुस्तोयेतिभीरुर्हरि । कालिन्दीं सहसा प्रताय निबिडे वर्षान्धकारेप्यमु मीदन्त पृथुक पुनर्गमयितु मात्रन्तिक हा कथम् ॥१८।।
अथैव विलपन्तीना- न्तासामाीरयाषिताम् । सुभोतवदिमा वाच- म्प्रोवाच मधुसूदन ॥ १९॥
अह बदरनिमित्तं ग्रृद्य (2) मुक्ताफलानि प्रविशति मयि वीर्थी नर्मगोष्ठया स्त्रियां व । पयमि मिहिरसूनो वश्चितोऽहं विनीतो हितमिति युवतीना विश्वसेत्को नु वाच ॥ २० ॥
वैद्यस्येव वचश्शोरे रधैर्यकरमङ्गना । श्रत्वा तत्सुभृश भोता कान्तास्तदिदमबुवन् ॥ २१॥
Page 42
२६ नौकाचरित्रे
म्थितमयि पुरि दागन् वञ्चयित्वात्र शोरि- न्दुतमनुनय शक्यैगनयन्नीभिरामि। इह मधु मधुकीटान् वञ्चयित्वा विसृष्ट
हा त्वन्निमित्तमयि नम्तनुपोषण च हा त्वत्कृने गुरुजनम्य विमाननं च। स्नानाठिकर्मसु सठा स्मरण च ते न किन्न्वेनटर्थमहहा नृहरे सुजातम् ॥२३ ॥
आतृप्रि नेऽद्विकमलद्वूयमेवनेच्छा देहान् त्वदर्थमुपकल्पयितुं स्थितास्था । सौख्य् त्विन परमिति त्वय नो दुगशा किन्न्वेनदर्थमहहा नृहर सुजातम् ॥ २४ ॥
नस्त्वा श्रुनिस्मृतिपुराणनुत प्रपत्ति- स्त्वन्नाम तारकमिति त्वदुपामन च। त्वद्वाल्यकृत्यमहन च कयचिदेव किन्न्वेतदर्थमहहा नृहरे सुजातम् ॥ २५॥
प्राग्जन्मकोटिषु भृत सुमहत्तपश्च प्राप्त पुराजनुषि राघवतो वरश्च ।
Page 43
तृतीयम्मर्ग
एतन्निमित्तमयि कि नायि तद्वय न त्यक्त वय पयसि हा नृहर सुजानम ॥ २६ ॥
भृश विलपतीरेव- म।भीग्युबतीरमौ। समीक्ष्य जावनापाय- मिळमाह तथा हरि ॥ २७ ॥
कालो न शोचितुमयं भजनाशु धैर्थ- क्वामस्य हन्तुगपि कर्मफल ह्यलङ्डयम । उन्मुच्य कब्चुकचयान्दुनमेव नोका- रन्ध्रे विनिक्षिपत माधु यथाम्बु नायात् ॥ २८॥
श्रुत्वा तढा यदुवरम्य वचोडमृनानि मत्वा हितानि सहमा व्रजमारसाक्ष्य । बद्धाश्चलानि सुहढ नवकञ्चुकानि मुकतवा मुग्े निठधिरे विवरम्य तस्या।। २९।
इति श्रीमत्कविवेङ्कटसूरिणि कृतौ
नौकाचरित्रे
तृनीयस्सर्ग ॥
Page 44
२६
अथ श्रीमत्कविवेङ्गटसूरिण: कृतौ
नौकाचरित्रे
चतुर्थम्सर्ग॥
तद्रल् चित्रितनवी नख लोनजात क्षिप्त मुखेडतिविपुलस्य बिलस्य तस्य । नात बहिस्मपठि तुङ्गतरङ्गसडघै- स्तास्तन्समीक्ष्य सहसैव तथैवमूचु ॥१॥
हा तानि कब्चुकशतानि हतानि नीरे वाताहति न सहते तनुता तनोर्न। जानूपरि स्पृशति रन्ध्रसमुद्गताम्भ का नो गतिर्वद् हर पृथु ने यशस्स्यात्॥ २ ।।
अस्मानुपायकथनेन विय्योगभीरू- स्त्रायस्व दर्शय बल तव यत्पुरोक्तम् । सयोगतोऽजनि वधूभिरय प्रयास- स्साह्य हरे तव कदा पि न विस्मरेम । ३ ॥।
Page 45
चतुथस्सग Y
ज्ञे किमेतदसुहृज्जनहष्टिदोषा- ज्जन्मैव न किमथ वास्य कृने स्वदोषात्। त्रायसे श्रितनृपाल मयात्किमस्मा- न्नायाति हा तन कृपा नृहरे किमर्थम् ॥४॥
ति तासा महाबाहु- निशम्य परिदेवनम् । दमाह तदा शोरि कटौषघसम वच. ॥ ५॥
ायं भवत्यवसर परिदेवनस्य साय भवेज्झटिति पश्यत कार्यशेषम्। वीयं नवाशुकचय सहमा विमुच्य देयं मुखाय विवरस्य वधूभिरस्य ॥ ६॥
प्रुत्वा हरेरिदमघीरहशोऽन्तरऊ गत्वा नवं परिभव व्यथया हिया च। भूत्वा पर विमनसस्म्वनितम्बिनीत्व- मुत्तवा धिगस्त्विति पुनर्गिरमेवमूचु ॥ ७॥
कार्य कथं तदिदमा किमुवाच शोरि- रस्मास मानधनता न हि कि खियश्चेत ।
Page 46
३० नौकाचरित्रे
हा किं रहस्यमिह जीवितमस्ति चेन्न कान्ताः पुरे निजबन परिपालयाम. ॥८॥
हा कृष्ण किं वदसि वञ्चनया तवाल कस्याश्चिदप्यनघमापुरतो वदैवन्। माभूदिहापदि तदेतदसाधुमौर्य गोप्या विमृश्य कृरुताश्चियमात्महत्या ॥ ९॥
हा कृष्ण शक्नुयुरिमा किमिहापि नग्नै- स्स्थातु नवैरवयवभुवि तद्यशो वा। हा हन्त मदूचनमद्य निशम्य मुग्धा मा प्रापयिप्यथ तट किमितो न जाने ॥ १० ॥
कि पाप्मना फलमिद नृहर वधूना कि नो ललाटलिपिरेवमिति स्थिता वा। वादाय कि प्रणय एष निसर्गतश्रे- द्वामा: कदापि भुवि विश्वसिंतुं न योग्या ॥। ११ ।।
एवं निशम्य वचन हरेरक्किष्टकर्मण । चिन्तयामासुरबला मिथ कर्तव्यता प्रति ॥ १२ ॥
Page 47
चतुथम्सग TY
समस्तजगदाघार- म्सरववेद र्थनिश्चय । केन वा त्रायते देवः पथा सर्व समीक्ष्यताम् ॥ १३ ।।
वश्चित्य सत्यमिति तम्य वचस्स्त्रयस्ता कृष्णस्य तत्र नकैस्म्वदुकूलजातम् । न्मुच्य सत्रपमधो विवरान्तरेडस्मि- न्निक्षिप्य तस्थुरथ तत्सरिदाजहार ॥ १३ ॥
श्ययुरित्यथ भृश प्रतिपद्य लज्जा सङ्कुच्य गात्रमखिल विनताननाब्जा । राच्छादनाय कुचयो करयोर्युग स्व नाभूदिति स्वहृदि दैवमदूषयस्ता ।। ११॥।
सा गलद्वसनशैवलबन्धखिद्य- द्वक्षोजकुडमलतनूलतिकाननाब्जै। ैकोसरोडम्बुभरित स्फुटमन्तिकस्थ- तत्कृष्णजीवनदता प्रकटोचकार ॥ १६ ।।
वीतेषु तेषु वसनेषु विवर्धितेषु
Page 48
३२ नोका चरित्रे
निक्षिप्य वक्षसि हरि प्रममोक्ष्य तस्य रूपं सगद्गदमिद पुनरत्रुवस्ताः ॥१८ ॥
एव ललाटलिखित यदि नो विवात्रा तस्यान्यथाद्य न भवेदिति ते वचोभि । नग्रास्त्म काममिदमेव हरेडवशिष्ट हा कष्टमशुकचय क न दृश्यते हि॥ १८।
एव विलप्य करुण हृदि पूर्वपुण्यान् मत्वाथ नश्चरमितीदृशसर्वमाग्यम्। सत्कृष्णपाद सरसोरुहमाप्तुकाम। बामा अपि स्फुटतर मिथ एवमूचु.॥ १९॥
पश्यामो न कमप्युपायमिह यस्त्रातु स्त्रियो नो भवे- दाकण्ठ समभूज्जल न सहने भारन्त्वितो नर्धुवम् । नामैवास्य इरेरजन्यवदत ध्यायन्त्य एवासकृ- द्वतया तच्चरणो स हि श्रितविभुर्द द्यात्सुखं नो हरि॥२
नीत कञ्न्वुकमशुक च विगतो मान क नो जीवितं नोका मज्जति मज्जनीह हरिरप्यद्याम्बु संवरधितम् । भो ब्रह्मेश मुकुन्द माधव हरे नस्सद्वति प्रापये-
Page 49
पतुयन्ना
सर्वाधारस्सकलगुणधिनिर्गुणो निर्विकार- म्मर्वात्मासौ सकलविमवोऽप्यादिमध्यान्तशून्य। साक्षीरूपस्सकलनिगमोत्तमको मोहनाङ्ग- स्साक्षादासीत्मथ महिला प्रर्थयामासुरेवम् ॥ २२ ॥
इदं सर्वं सत्य न भवति जगद्भोगविषयः पदं ते दिव्य न प्रदिश परम श्रीश नृहरे।
शुकव्यासाक्रपृभृतिविनुत वेदविदितम् ॥ २३ ।।
आकर्ण्य नीरजहशा भृशमथना ता- मालोक्य ताहशदशामतिदुस्सहा च। क्रव्यादनीरदमरुत्कृतदीनरक्ष कृष्णस्तदा हितमिद कृपया चचक्षे ॥ २४ ॥
मामेव चेतसि निधाय पिवाय नेत्रे पाणिद्वयेन सहसैव निरुद्धबाा । भक्त्या क्षण भजत चेद्गवदिष्टदैव दद्यात्सुख युवतय कुरुतैवमाशु ॥ २५ ॥
वैद्यस्येव गदार्दिता धनवतो निस्खा यथा सेवका- गर्भिण्यश्च यथा प्रसूतिममये स्वे सूतिकायास्तभा।
Page 50
३४ नौकाचरित्रे
भक्तया तत्र बचो निशम्य तृहरेगच्छाद्य हस्तैम्सिय- रस्वान्यक्षोणि भजन्त्य एव हृदि त प्रापुम्स्थिति पौर्विका न ध्वान्तं न हि गर्जित न च मरुदवर्ष न चाम्भोधरा नौकाया न हि कुत्रचिल्लवजल नालोकि रन्ध्र क्व बा। दृष्टा सापि निजस्थले तरलतामुत्सृज्य तत्र स्त्रिय- श्ेलान्यन्तिक एव कञ्चुकयुतान्यालोक्य हर्ष गताः ॥ स्क्षित्रु स्मितमञ्जु खेलटलक फालम्फुरच्चित्रक
दृष्टा मन्मथमन्मथस्य नृहंग्गस्य तदिन्दूज्वलं मुग्धास्तन्र पुगनुभूतनसुग् विम्मृत्य हृषा जगु ॥। २८ दृष्टा त निजरूपनजितमनाजन्मानमव्जाननं मानाथ सृदभाषिण मुग्हर स्न्निग्धावलोक हरिम। क्रीडन्तं सतत निकुञ्जमदने हृत्कञ्जमध्ये सता त्रातार वरकुञ्जरस्य नितगमालिङ्गय हृष्टास्स्त्रिय ॥ २९ गन्धान् हिमोदर्कलितान् घनसारमिश्रान् भूवल्लमाय ददुरम्बुजचारुनेत्र्य । कस्तूरिकानिलकमप्यलिकेऽस्य चक्रु- श्शीताशुवतिलकस्य तदा तरुण्य, ॥। ३०।।
Page 51
चनुथस्सग ३५
पुष्पादिमिर्म उनम्पन्प ज्ञयम्ता । सर्व निवेद्य निजमोगसुख तवेनि नीगजन च निगमावसथम्य चक्रु । ३१ ।
तस्योपदां समुपकल्प्य नदा तरुणय- स्तारुण्यमेव तस्णम्य मुदा म्वकायम । चक्रु प्रणाममपि मानम एव मुग्ा भक्त्यान्विता मुग्हरम्य सह्स्रक्कृन्व ॥ ३२।।
एव हरि हरिणलोलवित्चनास्ता- मसड7 तत्र सुमृग विविधोपचारै। आनन्दम पुग्तुल हृि योगभाज- स्लन्दर्शना इगवतोडनुमवन्ति य वै॥ ३३ ॥
ताराणामिव चन्द्रमा िविषदा मध्ये यथैषा विभु- र्मुक्ता नामिव पझ्मगगनग्लो यदद्वशाना द्विप। शौरिस्तद्वदमात्तदा मृगहशा मध्ये सुग प्रेक्ष्य त सम्पूज्या पि सुमैम्ननो निग्गमस्तद्वीक्ष्य हृष्टास्स्निय ॥३४॥
तत्तोऽवरुह्य तरणेम्तरुणीगणाम्ते
Page 52
३६ नोकाचरित्रे
सानन्दमध्वनि निजोत्मवसम्भ्रमेण सार्थीकृनेन्द्रमुखवत्यनिमेषभावा ॥ ३५॥
गन्धेन मूर्छति दिशो दश दिव्यधूपे पुष्पाणि वर्षति नभस्स्थितदेवसडघे। कान्त्या प्रसर्पति दिश करदीपिकोघे गच्छन् परा पथि मुद स बधूजनोडगात् ॥ ३६॥
र्गच्छन् परा पथि मुद स वधूजनोडगात् । ३७॥
गण्डस्थलीस्फुरितकर्णवि भूषणैश्च वक्षस्स्थलीचलितभासुर तारहारै ।
र्गच्छत् परा पथि मुद स वघूजनोडगोत् ।।३८ ।।
गायन् हरि दिवि किरन् पटवासपांसून् प्रोक्षन्मिथस्स्तनतटीषु हिमोदबिन्दून्। विष्वगिदिशो घवलयन् स्मितचन्द्रिकाभि- र्गच्छन् परां पथि मुद स वधजनोडगात् ॥ ३९॥
Page 53
चतुर्थस्सर्ग
सवीजयन् करचलव्यजनानिलैस्म्वै- रालिङ्गयनू मुहुरुगेजयुगभुजैश्र । बत्रोद्वहन् सरसमच्युतमक्षियुग्मे गच्छन् परा पाथ मुद स वधुजनाडगात् ॥ ४॥
भम्मिल्लविच्छुरितदिव्यसुमोदिताभि- रुत्कीर्यमाणपटवाससमेधिताभि । स्वैर घमध्घमदनर्धसुवासनाभि- र्गच्छन् परा पथि मुद म वधुजनोडगात् ॥। ४१ ।।
एव त्रजन् ब्रजवधुनिवइस्तदानी हर्षेण त सह नयन् मधुकैटभारिम। मध्येपुर कमपि नैजविहारगेह · प्रापय्य तत्र तढिद शुममाचचकषे ॥ ४२ ॥
मज्क महानुभाव देवदेव मंङगल मन्नल श्रितास्मदातिमञ्जनाज मक्लम् ।
मङ्कल मकन्द कप्ण न मनास्त मफलम् ॥ ३२॥
Page 54
१८ नाकचारत्र
एतद्वे सूरिणा विरचितं पापौघविध्वंसनं पुण्यं पुण्य i हितं सुमहितं नौकाचरित्रं हरे:। नित्मं यश यात् पठेश स भवेद्भत्तया व बलात् तेनैवाु सुयोजितोऽत्र परतश्श्रेयोऽमृताभ्यां सुषीः॥7४
इति श्रोमत्कविवे सूरिण: कृतो
नोकाचरित्रे
र्थस्सर्गः ।।
। समाप्तश्रवायं ग्रन्थः ।।
Copres can be had of - The Saurashtra Sabha, Madura & The Indian Music Publishing House, #, Bunder Street, Mad
Page 55
IAUKA CHARITRAM