1. TxtSkt-rAgamAlA-PandarikaVitthala-BSS-Mmb-1914-0039

रागमाला।

प्रकाशक,

भालचंद्र सीताराम सुकथनकर, एम्. ए.

सन १९१४.

(सर्व हक्क खाधीन आहेत.)

रागमाला।

पुण्डरीकविट्ठलविरचिता।

नारायण गोविन्द रातांजनकर इत्यभिधेन

तथा

गणपतराव गोपाळराव बर्वे इत्याव्हयेन यथामति परिशोधिता।

सा च

मुम्बय्याम् भालचंद्रशर्मणा निर्णयसागरमुद्रणयच्रालये रामचंद्र यशवंत शेडगेद्वारा मुद्रयित्वा प्राकाश्यं नीता।

शक १८३५ सन १९१४.

मूल्यं ४ आणकाः ।

Printed by R. Y. Shedge, at the Nirnaya-Sagar Press, 23, Kolbhat Lane, Bombay.

Published by Bhalchandra Sitaram Sukhthanker Walkeshwar,-Bombay.

श्रीपुंडरीकविट्ठलविरचित रागमाला.

कल्याणं बहुलं देशी वसंतं ललितं मुदे। नटनारायणं वंदे श्रीसारंगविभासकम् । विठ्ठलेन समुद्धृत्य सारं ग्रंथार्थनिर्णयात्। श्रीमत्कपिलमुन्यर्थ क्रियते रागमालिका॥ 2 रागहेतुकनादस्य भेदानादौ वदाम्यहम्। मनो युंक्ते विवक््वात्मा हन्ति वहिं मनोऽनिलः । प्रेरयत्यनिलं प्राणानिलश्रोर्ध्वक्रमाचरम्। नाभिहृद्वलशीर्षास्येष्वाविर्भावयति ध्वनिम् ।। नादोऽतिसूक्ष्मसूक्ष्मश्च पुष्टोऽपुष्टश्र कृत्रिमः । पंचाख्या इति धत्तेऽसौ चतुर्धा व्यवहारतः। व्यवहारे त्वसौ त्रेधा हृदि मंद्रोऽभिधीयते। कंठे मध्यो मूर्ध्ि तारो द्विगुणश्चोत्तरोत्तर: ।। यंत्रे तु मंद्रस्थानं स्याद्-गायके तदशक्यतः । मंद्रादित्रितयं स्थानं व्यवहारेऽभिधीयते।। हेतवो नादभेदस्य तिर्यक् सच्छिद्रनाडिका:। द्वाविंशति: प्रतिस्थानं सोपानाकारवत्क्मात् ।। वायुपूरणतस्तारस्तत्तारस्तूत्तरोत्तरम् । प्रभवंत्युच्चोचतरा: श्रुतयः श्राव्यमात्रतः ॥ रागादिव्यवहाराय तासु सप्त खवरा: स्थिताः । षड्जश्र ऋषभश्चैव गांधारो मध्यमसतथा ॥ पंचमो ैवतश्चाथ निषाद्श्चेत्यनुक्रमात्। तेषां संज्ञाः सरिगमपधनीत्यपरा मता:॥

२

वेदाचलांकश्रुतिपु त्रयोदश्यां श्रुतौ ततः। सप्तदश्यां च विंश्यां च द्वाविंश्यां च श्रुतौ क्रमात्। षड्जादीनां स्थिति: प्रोक्ता प्रथमा भरतादिभिः । असपाः पूर्वपूर्वास्ते संचरंत्युत्तरोत्तरम् ।। त्निस्तिर्गतीस्ते प्रत्येकं याति गश्च चतुर्गतीः। यद्यद्रागोपयोग: स्यात्तत्तदिच्छागतिर्भवेत्। तृतीये गन्योर्गती द्वितीये चांतरकाकलिनौ स्मृतौ। पंचम्यष्टादशी षष्ठी तथा चैकोनविंशतिः ॥ चतस्र: श्रुतयश्चैता रागायैरप्रयोजकाः । शेषा अष्टादशैव स्युः श्रुतयः स्वरबोधकाः॥ न्यूनाधिकैकगतिका मंद्रतारस्रा यदि। न रागहानिका: सर्वे स्पष्टता मध्यसप्तके। चतुर्विधा: स्वरा वादी संवादी च विवाद्यवि। अनुवादी तु वादी तु प्रयोगे बहुलः स्वरः॥ अंश: स्थायीतिपर्यायो रागोत्पादनहेतुकः। श्रुतयो द्वादशाष्टरौ वा ययोरंतरगोचराः ॥ मिथःसंवादिनौ तौ स्तो गत्यादेश्च विभागतः । एकश्रुत्यंतरौ यौ कौ तौ मिथश्र विवादिनौ। शेषाणामनुवादित्वं ज्ञेयमन्वर्थतः क्रमात्। क्कचिदंश: कचित्र्यासः कचित्यागस्वरस्तथा॥ तत्तद्रक्त्यानुसारेण रागेषु ग्रहतां गतः । गीतादिनियतमात्र: स्वरो ग्रह इतीरितः ॥ प्रयोगे बहुलोंडश: स्यान्न्यासो गीतिसमाप्तिकृत्। विदारी वानपन्यासो विदारी छेदकनमुहुः ॥ सर्वत्र रागतस्त्वेते स्वरभेदा भवंति हि। षड्जः सर्वत्र रागेच ग्रहो हि निधपादयः ॥

३

वर्णमात्रा: प्रयोज्या ये रक्त्याधिक्यान्न ते खराः। अशेषा मूर्छना: प्रोक्ता: षड्जस्थाने मुनीश्वरैः ॥2 षड्जस्थाने स्थितैन्यादै रजन्याद्या इति स्मृताः । 2 हतिः श्रुतिस्ततो लग्नजातोऽनुरणनध्वनिः ॥ भाविदीप्तः श्रोतृचित्तं स्वतो रंजयति स्वरः। स्वराणां निचयो आ्मो मूर्छनादिसमाश्रितः ॥ भरतेनोदितौ शास्त्रे ग्रामौ द्वौ षड्जमध्यमौ। षड्जग्राम: पंचमे तु सप्तदश्यां श्रुतौ स्थिते।। स्वरेस्मिन् पंचमे किं तु षोडशी श्रुतिमाश्रिते। तदैव मध्यमग्रामः सोडन्र रागे न दृश्यते। षड्जग्रामान् स्थितान्रागान् सर्वे गायंति गायकाः । तस्मान्मुख्यतमः षड्जग्राम एव न मध्यम: ॥ कमात्सप्तस्वरारोहावरोहा मूर्छना मता। ताः सप्त मध्यषड्जेन मूर्छनारभ्यतेडग्रिमा।। अधस्तनैर्निषादादयैः पड्जस्थानस्थितैः क्रमात्। षडन्या मूर्छना: सादीस्तदूर्ध्व सारयेत्क्रमात्। यस्यां यावतिथः पड्जस्तावतिथ्येव मूर्छना। आद्या चोत्तरमंद्रा च रजनी चोत्तरायता ।। शुद्धपड्जा मत्सरीकृताश्धकांताभिरुद्धता। नामान्येतानि मुनिभिर्मूर्छनानां यथाक्रमम्।। गीतोपयोगतस्तास्तु षाडवौडुवीतिकृताः । षट्सवरै: षाडवाः प्रोक्तासत्वौडुवाः पश्चभिः स्वरैः॥ शुद्धताना इति ख्याता: पूर्णास्तानक्रियात्मकाः । प्रवेशनिग्रहाभ्यां च द्विधा तानक्रिया भवेत्॥ प्रवेश: परसादृश्यमीषत्स्पर्शस्तु निग्रहः। व्युत्क्मात्कूटताना: स्यु: पूर्णापूर्णाः पुरोदिताः । इति नादस्थानश्रुतिस्वरमूर्छनातानाः ।

४

कंचित्कमं विलिख्यादौ पूर्वपूर्व: परादधः । स्वरः स्थाप्यः स चेदग्रे तत्तत्पूर्वस्वरो भवेत् । प्रस्तारो वामतः कार्यः पुरस्तूपरिवर्तिनः । मूलकमक्रमात्पृष्टे शिष्टान् प्रस्तार ईदशः।

अंत्यादघोधो विलिखेत्कृतं त्यक्त्वा क्रमो भवेत् ।। यदैकस्वरतश्चांत्योपांत्यधारा ततोऽन्यथा। मालाप्रस्तारक इति विठ्ठलेन प्रकीर्तित: । इति प्रस्तार: । अंकानेकांकमारभ्य सप्तांस्तान्विलिखेत्कमात्। ऊर्ध्वमूर्ध्व विहन्यात्तु पूर्वेणांकं परंपरम्। एकस्वरादितानानां संख्येवं ज्यायते स्फुटम् । इति संख्या। मूर्छनांत्यस्वरस्थांकाः प्रश्नांकैः पातयेत्तु तान् ।। शेषान्प्राक्प्राकस्वरस्थांकैर्यथाहननसम्भवैः । क्रमेण पातयेद्येनाहतिस्तावतिथः स्वरः ॥ हतेरभावतः किं तु कोपि पूर्वस्थितः स्वरः । स्याद्वितीयाद्गणनं नष्टसिद्धिर्भैवेत्तदा ।। इति नष्टम् । नष्टबोधगता येंकास्तानन्त्याङ्केषु पातयेत्। शिष्ट उद्दिष्टसिद्धि: स्यादित्यभाषत विठ्ठलः॥ इत्युद्दिष्टम् । गानक्ियोच्यते वर्णः स चतुर्धा निरूपितः । स्थाय्यारोह्यवरोही च संचारीत्यथ लक्षणम् ।। स्थित्वा स्थित्वा प्रयोग: स्यादेकस्यैव स्वरस्य यः । रागादिव्यवहारेषु स्थायी वर्ण: स उच्यते॥ आरोहन्ति खरा यत्र चारोही स प्रकीर्तितः । यत्र चैवावरोहन्ति सोवरोहीति गण्यते ।।

एतेषां मिश्रणाद्वर्ण: संचारी परिकीर्तितः । इति वर्णाः । विशिष्टवर्णसंदर्भमलंकारं प्रचक्षते। तस्य भेदा बहुतरास्तत्र स्थायीगतान्ब्रुवे। एषामाद्यंतयोरेका: स्वरास्ते स्थायिनि स्थिताः ॥ मंद्रादिश्चाथ मंद्रांतो मंद्राद्यंताद्वयस्ततः । मंद्रमध्याभिधः पश्चात्पंचमः क्रमरेचितः ॥ स्थायिवर्णगता: पंचालंकारा: परिकीर्तिताः । विस्तीर्ण: सन्निकर्षश्च प्रेंखः प्रच्छादनस्ततः ।। आक्षिप्तबिंदुहसिता: सप्र चारोहिणि स्थिताः । प्रसाद: प्राख्ुखोत्क्षेपौ परिवर्तोद्वाहितौ ततः । निःकूजितो रेचितश्च सखलितः कमरंजितौ। हादमानश्च हुंकार: श्येन: संचारिवर्णगाः ॥ त्रयोदश क्रमादेषामथ लक्षणसुच्यते। मंद्रप्रकरणेऽत्र स्यात् मूर्छना प्रथम: सरः ॥ स एव द्विगुणस्तार: पंचमो मध्य उच्यते। लिपौ मंद्रो बिंदुशिरास्तारो रेखाशिरा भवेत् ॥ मंद्रमध्यात्परे तारे मंद्रादि: कथितो यथा संपसे। तद्वैलोम्ये तु मंद्रान्तः । सपसं । मंद्रयोर्मध्यगे पुनः ।। तारे च मंद्रादंत: स्यात्। संससं। तारयोर्मेध्यगे पुनः। मंद्रे च मध्यमध्याख्यमलंकारविदो विदुः ॥ संसंस॥ आद्यन्ते मूर्छनादिश्चेत् खरो मध्ये द्वितीयकः । सैका कलाऽथ चेन्मध्ये तृतीये च चतुर्थके॥ सा द्वितीयापंचमाद्यास्त्रयोंतश्चेत्कलापरा। एवं कलात्रयेणोक्तोऽलंकार: क्मरेचित: । संरिसं । संमगसं । संपधनिसं ॥ इति स्थायिगतालंकाराः ।

मूर्छनादे: स्वराद्यत्र क्रमेणारोहणं भवेत्। स्थित्वा स्थित्वा स्वरैर्दीघै: स विस्तीर्णोडभिधीयते॥ सारीगामापाधानी ॥ हस्वैः स्वरैः सन्निकर्षो द्विर्द्विरुक्तैर्निरंतरै ः । सस रिरि गग मम पप धध निनि स्वरद्वयं समुच्चार्य पूर्वपूर्वयुतं परम् । यदांदोलितमारोहे श्रेंखाख्य: कथितो यथा। सरी रिगा गमा मपा पधा धनी निसा त्रिस्वराद्या कलांते च पूर्वपूर्वां यदादिमा ।। कला च त्रिस्वरे यत्र तदा प्रच्छादनाभिधः । सरिगा गमपा पधनि ॥ एकांतरं स्वरयुगं ताक्पूर्वयुतं परम्। कमादारोहति यदा तदाSडक्षिप्तः प्रचक्ष्यते। सग गप पनि ॥ पूर्वस्वरं त्रिरुचार्य सकृत्तत्परकं स्वरम्॥ एवं कमं कमात् कुर्वन्नारोहे बिंदुसंज्ञकः । सससरि रिरिरिग गगगम मममप पपपध धधधनि निनिनिस यत्रैकोत्तरवृद्धाभिरावृत्तिभिरुदीरिताः ॥ आरुह्यंते स्वराः प्राह हसितं तं मुनीश्वराः । सा रिरी गगगा ममममा पपपपपा धघघधधधा निनिनिनिनिनिनी आरोहणे क्रमादेते सप्त चाप्यवरोहिणि॥ इति आरोह्यवरोह्यलंकाराः॥ पूर्वपूर्वः परस्योर्ध्वाधस्ताच्च क्रियते स्वरः। भ यदा तदा च प्रसारद तमाह श्रीरतो मुनिः॥

७

सरिस रिगरि गमग मपम पधप धनिध निसनि कला गता गतवती द्विस्वरैकैकहानतः । यत्रान्यास्तादशः स स्यात्प्राखुखः परिकीर्तितः ॥ सरिरिस रिगगरि गममग मपपम पधधप धनिनिध निससनि त्रिस्वराश्च्ेत्कला पूर्वपूर्वत्यागोर्ध्वसंक्रमैः । यदातदोत्क्षेपकाख्यः प्रसिद्धो गानवेदिनाम् ॥

सरिग रिगम गमप मपध पधनि धनिस स्वरं द्वितीयमुज्झित्वा त्रिस्वरादया कला यदि। त्यक्तादारभ्य तादश्योऽन्यास्तदा परिवर्तक: ॥

सगम रिमप गपध मधनि कलायां त्रिस्वरान्गीत्वावरुह्यैकं परा: कलाः । यत्रैकैकोज्झिता गीता तददुद्वाहितस्तु सः ॥

सरिगरि रिगमग गमपम मपधप पधनिध धनिसनि प्रसादस्य कलां गीत्वा तत्कलायास्तृतीयकं। गत्वाद्यगानाङ्गवति निःकूजितकनामकः ॥।

सरिसगस रिंगरिमरि गमगपग मपमधम पधपनिप आदयस्वरं द्वितीयं च तृतीयं च द्वितीयकं। पुनः क्रमात्स्वरांखींश्च गीत्वा चैककला यदि॥ एवं कलाषट्कं च गत्वाडसौ रेचित: स्मृतः । सरिगरिसरिगा रिगमगरिगम गमपमगमप मपधपमपध पधनिधपधनि धनिसनिधनिसा कलां प्रयुज्य मंद्रादेर्द्विरुक्तोर्ध्वस्वरान्विताम् ।।

V

अवरुह्यत चेदेष स्खलिताख्यस्तदा भवेत्। सरीगममरीगसा रिगमपपगमरी गमपधधमपग मपधनिनिपधम पधनिसासाधनिप. यत्रासौ क्रम इत्युक्त: कलाद्वित्रिचतुःस्वराः ॥

सरिसरिगसरिगम रिगरिगमरिगमप गमगमपगमपध मपमपधमपधनि पधपधनिपवनिसा द्विरुक्ता यदि मन्द्रान्ता मन्द्रादेः स्यु: कलास्तथा॥ रंजिताख्यो भवेदेष प्रसिद्धो गानवेदिनाम्। सगरिसगरिसा रिमगरिमगरी गपमगपमगा मधपपधपमा पनिधपनिधपा. ह्रादमाने तु मन्द्रान्ता मन्द्रादेस्तु कला मताः ॥ सगरिस रिमगरि गपमग मधपम पनिधप. आदिमेन कला यत्र द्विस्वरादया गतागतैः । स्वरैरेकोत्तरैर्वृद्वैः स हुंकारो निगद्यते।। सरिरिसा सरिगगरिसा सरिगममगरिसा सरिगमपपमगरिसा सरिगमपधधपमगरिसा सरिगमपधनिनिधपमगरिसा. क्मात्सरिगमादयैः स्याच्छ्येन: संवादियुग्मकैः । सप रिध गनि मसा. एते संचार्यलंकारा आरोहेण प्रदर्शिता:॥ एतानेवावरोहेण ब्राह श्रीभरतो मुनिः। इति संचार्यलंकाराः॥ इति प्रसिद्धालंकारा: पंचविंशत्युदीरिता: ॥ अनंतत्वात्तु ते शास्त्रे न सामस्येन कीर्तिता: । रक्तिलाभख्वरज्ञानं वर्णगानां विचित्रता ।।

९

इति प्रयोजनान्याहुरलंकारनिरूपणे। इत्यलंकारा: । गमकः स्वरकंपः स्यात् श्रोतृहृदयरंजकः ।। तस्य भेदास्तु तिरिपः स्फुरितः कंपितस्तथा। लीनआंदोलितवलित्रिभिन्नकुरुलाहृतः॥ उल्लासित: प्ावितश्च मुद्रितो हुंफितस्ततः । नामितो मिश्रित: पंचदश इत्यथ लक्षणम् ।। लध्विष्टडमरुध्वानकंपानुकृतिसुंदरः। द्रुततुर्य्योशवेगेन तिरिपः परिकीर्तितः । स्फुरितो द्रुततृतीयांशात् द्रुतार्धात्कंपितं विदुः । द्रुतवेगेन लीन: स्यात् आंदोलो लघुवेगतः ।। वलिर्वेगाधिकत्वेन त्रिभिन्नस्तु स उच्यते। त्रिस्थानेषु सवैचित्र्यमविश्रांतघनस्वरः ॥ कुरुलोव लिरेव स्यात्कण्ठे कोमलग्रंथिलः । स्वरमत्रिममाहृत्य निवृत्तस्त्वाहतो भवेत्। उह्लासित: क्रमाद्वच्छन् प्लावितः प्लुतमानतः । हृदयंगमहुंकारो गंभीरो हुंफितो भवेत्।। मुद्रितो मुखमुद्रेण नामितो नामनाङ्गवेत्। कतिचिन्मिश्रणान्मिश्रो बहुधाप्यूद्यतां बुधैः ॥ इति गमकाः ।

रागस्यावयवः स्थाय्यो वागो गमक उच्यते। मयोक्तो गमकः पूर्व त्वधुना स्थाय्य उच्यते॥ भजन: स्यायनगतिः शब्दढालौ च वाहिनी। छायावेतिक्रमात्तेषां लक्षणं प्रतिपाद्यते। रागस्यातिशयाधानाद्भजनः परिकीर्तित:। मुक्तशब्दपरिग्राह्यः शब्दो माधुर्यपुष्टतः ।। २ रा. मा.

१०

चतुर्भेदो भवेच्छब्दः खाङ्गलो नारहाटकः । बोंबको मिश्रकश्चेति कफजः खाङ्गलो मतः॥

पित्तजो नारहाट: स्याद्रुक्षगंभीरयुग्ध्वनिः ॥ वातजो बोंबकः स्यात्तु स्थूले निःसारतायुतः । एतत्संमिश्रणादुक्तो मिश्रकः सन्निपातकः ॥ निःसाररुक्षताहीन उत्तम: परिकीर्तितः । खाङ्गलो बोंबयुक्तश्चेन्मध्यम: कथितो बुधैः॥ बोंबनारहाटयुक्त: शब्दानामधमः स्मृतः । विलुंठनात्मको मुक्ताफलवड्ढाल उच्यते॥ आरोहादित्रये निष्ठं कंपनं वाहिनी भवेत्। छायाकाकु: षट्प्रकारा: खवररागान्यरागजा: । स्याद्देशक्षेत्रयंत्राणां तल्लक्षणमथोच्यते। श्रुतिन्यूनाधिकत्वेन या खराश्रयसंश्रयात् ।। स्वरांतरस्य रागे स्यात्सवरकाकुरसौ मतः । या रागस्य निजच्छाया रागकाकुं तु तां विदुः ॥ सा त्वन्यरागकाकुर्या रागे रागांतराश्रयात्। सा देशकाकुर्या रागे भवेद्देशस्वरभावतः । शरीरं क्षेत्रमित्युक्तं प्रतिक्षेत्रनिसर्गतः । रागे नानाविधा काकु: क्षेत्रकाकुरिति स्मृता । वीणावंशादिकोत्थासौ यंत्रकाकु: सतां मता। इति स्थाय्य: । वर्णालंकारसंपन्ना गमकस्थाय्यचित्रिता । आलप्तिरुच्यते तज्ज्ञैबहुवैचित्यसंयुता। ग्रहांशतारमन्द्राणं न्यासापन्यासयोस्था॥ अल्पत्वस्य बहुत्वस्य षाडवौडुवयोरपि। अभिव्यक्तिर्यत्र दष्टा स रागालाप उच्यते॥

११

आलश्यालापयोस्सम्यक् प्रकटीकरणं च यत्। रागालापनमित्युक्तं लक्ष्यलक्षणकोविदैः ॥ आलप्तिर्द्विविधा प्रोक्ता रागवस्तुविशेषणात्। स्वस्थानकैश्चतुर्भिर्या क्रियते रूपक विना ॥ रागालप्तिर्यत्र राग: सवरैः संवेश्यते च सः । स्थायी ततश्चतुर्थस्तु व्यर्ध इत्यभिधीयते॥ स्थायिस्वरादष्टमस्तु द्विगुण: परिकीर्तितः । व्यर्धेद्विगुणयोर्मध्ये स्थिता अर्धस्वराभिधा:॥ स्थायिनोव्य्यर्धतोडर्वाक्च स्वरसंचालनं तथा। स्थायिनोऽघस्तनं चापि वादनात्प्रथमं भवेत् । व्यर्धस्वरे चालयित्वा न्यसनं तु द्वितीयकम्। अर्धस्वरे चालयित्वा तदेव तु तृतीयकम्। द्रिगुणं चालयित्वा तु स्थायिन्यासाचतुर्थकम्। एभिश्चतुर्भि: स्वस्थानै रागालप्तिर्मता सताम् ।। आलाप एव ठायः स्यात् पृथग्भूतविदारिक: । रूपकस्थेन रागेण तालेन च विधीयते।। रूपकालप्तिरेषा तु द्विविधा परिकीर्तिता। प्रतिग्रहणिकाद्या च भंजनी संज्ञिकापरा॥ विधाय स्थायमालपी रूपकावयवो यदि। प्रतिगृह्येत सा प्रोक्ता प्रतिग्रहणिका बुधैः॥ भजनी द्विविधा ज्ञेया स्थाय्यरूपकभंजनात् । यदा तत्पदमानेन स्थाय्यो रूपकसंस्थितः । नानाप्रकार: क्रियते सा जेया स्थाय्यभंजनी। तै: पदैस्तेन मानेन समग्र रूपक यदि॥ अन्यथावान्यथा गायेदसौ रूपकभंजनी। इममेवोच्यते लोके नेमशब्देन गायकैः। इत्यालप्तिमेदाः ।

१२

स्तोकैः स्तोकैस्तनुस्थायैः प्रसन्नैबहुभंगिभि:। जीवस्वरव्याप्तिमुख्यै रागस्य स्थापना भवेत् ।। इति स्थापना । योऽसौ ध्वनिविशेषस्तु स्वरवर्णविभूषितः । रंजको जनचित्तानां स राग: कथितो बुघैः ॥ स्वराणां क्रमभेदाच् नानागमकभेदतः। षाडवौडवभेदाच संपूर्णा इति भेदतः ।l अ्हांशन्यासभेदाच नानादेशजनोद्भवाः। अनंता रागभेदा: स्यू रूढिदेशस्वराभिधा: ॥ शुद्धसालगसंकीर्णा इति रागास्त्रिधा पुनः। नान्योपजीविनः शुद्धा: केवला रंजनात्मकाः ॥ छायांतरेण रक्ता ये रागा: सालगसंज्ञकाः । मूलछायांतराद्रक्ता रागा: संकीर्णका इति ॥ अनन्तत्वात्तु रागाणां प्रत्येकं वक्तुमक्षमः । केषांचिन्मतमाश्रित्य कति रागान्वदाम्यहम् ॥ शुद्धभैरवहिंदोलौ देशिकारस्ततः परम्। श्रीरागः शुद्धनाटश्च नट्टनारायणश्च षट्।। रागा एवं मयाख्यातास्तव्वेतु: कथ्यतेऽघुना। सदो जातोद्गवः शुद्धभैरवो वामदेवतः ।l हिंदोलो देशिकाराख्यस्त्वनघात्तत्पुरुषतः । श्रीराग: शुद्धनाटाख्योपीशानवदनोद्व: ।। नटनारायणो रागो गिरिजामुखजस्ततः । एतेषां वनिता: पुत्राः पंच पंच क्रमात् त्रुवे।। धन्नासी मैरवी चैव सैंधवी मारवी तथा। आसावरीति पंचैताः शुद्धभैरवसुभ्रुवः ॥ भैरव: शुद्धललितः पंचमः परजस्तथा। बंगालश्वेति पंचैते शुद्धभैरवसूनवः ।

१३

भूपाली च वराटी च तोडी प्रथममंजरी। 13 तुरुष्कतोडिका चेति हिंदोलस्य हि नारिका: । वसंतः शुद्धबंगाल: श्याम: सामन्तकस्तथा। 2 कामोदश्चेति पंचैते हिंदोलस्य सुता अमी ॥ रामक्री बहुली देशी जयता श्रीश्च गुर्जरी। देशिकारस्य पंचैता विर्याताश्च वरांगना: ॥ ललितश्च विभासश्च सारंगसत्रिवणस्तथा। कल्याण इति पंचैते देशिकारस्य सूनवः । गौडी पाडी गुणकरी नादरामक्रिया तथा। गुंडक्रीति च पंचैताः श्रीरागेहिसमाश्रिताः ॥ रास्से३ालत ढक्कश्व देवगांधारो मालव: शुद्धगौडकः । कर्नाटबंगाल इति श्रीरागस्य तनूद्धवाः ।। मालवा श्रीश्च देशाक्षी देवक्री मधुमाधवी। आहेरी चेति विख्याता: शुद्धनाटवरस्तिय: ॥ जिजावंतश्च सालंगो नाट: कर्नाटकस्ततः । छायानाटो हमीरादिर्नाटो नाटस्य सूनवः ।। बेलावली च कांबोजी सावेरी सुहवी तथा। सौराष्ट्री चेति पंचैता नटनारायणस्त्रिय: ॥ मल्हारगोंडकेदारा: शंकराभरणस्ततः । विहागडश्चेति सुता नटनारायणस्य च।। अथैषां लक्षणं वक्ष्ये मूर्त्याभरणपूर्वकम्। चंद्रनेत्रादिकां संज्ञां ज्ञायतां लोकतः सुधीः॥ सद्योजातोद्गवोडयं अयमगतिगनिः सत्रिको रिः कपर्दी

1 रक्त: इ्यामस्त्रिशूली सिततरवसनो भस्मदेहस्तिरिनेत्रः । कंठे शंग दधान: श्रवणयुगलतो मुद्रिके चंद्रजूटो हैमन्तेपि प्रभाते विलसति वृषपो भैरव: शुद्धपूर्वः ॥ इति शुद्धभैरव: ।

१४

सर्वांगे भूषणाढ्या धनिरिगविधुगा सत्रिकास्तारिधाभ्याम् दूर्वाश्यामा विचित्रांबररचिततनुर्दाडिमीपुष्पहस्ता। नेत्रान्तर्बाष्पयुक्ता धवलसहचरी पूर्वजेराकनान्न: पश्यन्ती गीतवर्त्मोषसि बहुधनदा धन्यधन्नासिका सा। इति धन्नासी। धन्नासीमेलजाता स्वरसकलयुता चादिमध्यान्तपड्जा म. १२ तन्वंगी चंद्रवक्रा कनकसमतनुः श्वेतवसं दधाना। भाले सिन्दूरबिन्दुर्विकसितवदना सर्वशंगारकाढ्या नृत्यन्ती गीयमाना द्रविडजनरता भैरवी सा प्रभाते ॥ इति भैरवी। भैरव्या मेलजाता स्वरसकलरता सत्रिका चंद्रवक्रा

म. 2२ तन्वंगी पद्मनेत्रा विपुलसुजवना मत्तमातंगयानी। मंदंमंद वदंती बहुविधगमकैः सैंधवी रक्तवस्त्रा युद्धे योधेश्वराणां विमलतरयशः प्रार्थयंती सदा सा ।। इति सैंधवी। ंद्रास्या दीर्घकेशी त्वनलगतिनिगा सत्रिकास्तारिधाभ्याम् मे. १५ हेमाभा दीर्घरूपा बहुविधकुसुमैर्भूषिता स्त्निग्धनेत्रा। मेवाडस्याग्रजाता मृगशिशुनयनी रक्तवसरं दधाना चेषद्धास्या स्तुवंती युधि नृपतिगणान् मारवी सा सदैव।। इति मारवी। /3 गांधारोत्राग्निगः स्यात्प्रथमगतिगनिर्मादिमध्यांतपूर्णा

.१४ तन्वंगी श्यामवर्णा करधृतमुकुला सर्वशृंगारयुक्ता। रंभाया: काननेपु प्रियविमलयशोडध्याती सुकेशी रे-से.१५ गंधर्वैः स्तूयमाना प्रियरसकरुणा शश् दासावरी सा।। इति आसावरी। भस्मांग: कण्ठशृंगी श्रवणयुगलतः शंखमुद्रे दधानः पादत्राणे प्रवाले फणिपतिसुजदावद्धमौलि: प्रमत्तः ।

१५

उज्झालस्यानुयायी पटुतरवचनः किन्नरीवाद्यमान: मे. १४/3 पूर्णो धादयंतमध्यस्त्वनलविधुगनिभैरवः पूर्वयामे ।। (च. १, मं.१ इति भैरव: । सांशादंत: प्रवीण: शुचितरललितो मारवीमेलजातो भाले धत्ते स बिंदुं कनकसमनिभं शुभ्रवस्त्र दधानः । गोरांगश्चंपमैत्री कुसुमभरशिरा: पंकजाक्षो विलासी मे. १५ 15

कामी तांबूलहस्तः प्रतिदिनमुषसि प्रार्थकः खंडितानाम् ।। इति शुद्धललितः । श्यामं तांबूलहस्तं करधृतकुमुदं मारवीमेलजातं पत्रिं त्रारिं सुरेशं पिकमृदुवचनं वेणुकं पीतवस्त्रम्। चारि 15 लिप्तांगं यक्षपंकै: शिरसि सुमुकुटं बालचंद्रार्कभालम् मे. १५ गायंतीहत्र नाके सकलसुरवराः पंचम सुप्रभाते॥ इति पंचम: । सन्नि: संपूर्णकोसौ द्विविधुगतिगनिस्तालहस्तः सुभार्यः पृष्ठे पैनाकपाणिबेहुविधरचितैभूषणैः शोभमानः। मे.१४. 8

गौरो दीर्घस्वरूपी मृदुवचनपर: सर्वलोकोपकारी (व. मं x) नित्यं याच्य: सदाहर्निशि च स परजो भाति चाग्े नृपाणाम् ॥ इति परज: । अंत्यो गश्च स्वरौ स्तस्त्रिनयनगतिगौ सत्रिकाढ्यश्र पूर्णो नि वामे पाणौ सुमालां शशघरमणिभां शुभ्रवस्रं दधानः । 9

बंगाल: पानपात्रं विशद्कनकजं सव्यहस्ताग्रभागे मे. १५

विद्वान्संगीतवेदं पठति च नितरां गद्गदैः कंपभेदैः ॥ इति बंगालः । इति भैरवपरिवारः । अस्मिन्रागे भवेतां प्रथमगतिगनी सत्रिको त्रारिपोडसौ गौरांग: पीतवासा घनकुसुमवने कीडको दोलयाने। मे हिंदोल: स्त्रीसहायः कटकमुकुटमुक्तामहाकुंडलाढ्यः . २०

प्रातःकाले वसंते विचरति चतुरो वामदेवाभिजातः ।। इति हिंदोल: ।

१६

7 जातो मल्हारमेले निगरति रहिता मादिमध्यांतरूपा अंस२ नासाये स्वर्णपुष्पं कमलनयनयोः कज्जलं कंठमालाम्। मौक्तेयं भालमध्ये वरतलतिलकं कंकणे हस्तमूले रक्तं वसं दधाना त्वनवरतमदा याति भूपालिका सा।। इति भूपाली।

15 स्वागारे स्वेच्छया या मृदुतरवचनैः क्रीडितावालिपुंजै- श्रित्रं वस्रं दधाना कुसुमसुकवरी चामरैर्वीज्यमाना। नानाशृंगारयुक्त मदनसहचरी कोमलांगी सुगौरी सायंपूर्णा त्रिषड्जा हयनलगतिगती राजते सा बराली।। इति वराली। सव्ये हस्ते सुदंडी त्वपरकरतले तालयुग्मं दधाना लिपांगा चंदनादैः सुशबरवसना सर्वभूषाभियुक्त। प्रौढा तांबूलवका विकसितनयना मोहिनी मुक्तचूर्णा पूर्णामाद्यंतमध्या प्रथमगतिगनिस्तोडिका प्रातरेव।। इति तोडिका।

२९ जाता गौडस्य मेले धरिपरिरहिता वादिमध्यांतपाया गौरांगी पीतवस्त्रा मृगमदतिलकं भालमध्ये दधाना। मे. हस्ते वीणैकवाद्या सरसमधुरवाक्मुक्तकशी कुरंजी T प्रीतालंकारयुक्ता प्रथमपदधुरा मंजरी सा सदैव ॥। इति प्रथममंजरी। छायानाटस्य मेले प्रकटितसुतनुर्मादिमध्यांतपूर्णा गौरांगी मूर्नि वेणीं कनकमणिमयं कर्णपुष्पं दधाना। मे. ३४ प्रौढेषद्रक्तनेत्रा यवनसुवनितावस्त्रवेशाधिकाढ्या द्राक्षां पीत्वा प्रभाते विलसति चतुरा यावनी तोडिका सा।

जातो हिंदोलमेले स्वरसकलयुतः सत्रिकश्च प्रभाते इति तोडी।

त्वारामे क्रीडमानो नवदलकुसुमामोदलुब्धालिवृंदः।

१७ 17 तांबूलास्योतिगौरो रतिपतिसदशो रक्तवसश्च सार्ध योषिद्धि: सर्ववाद्यारवरभसमहद्धास्ययुक्तो वसंतः ।।

जातः कर्णाटमेले स्वरसकलरतः सत्रिकः पूर्णकायः इति वसंतः ।

शुभ्रांगः पीतवासा मणिगणरचिते कुंडले कर्णयो: सः। प.30 आस्ते मौलौ किरीटं करतलकमलः कुंकुमालिप्रदेहः प्रातर्याच्यः प्रमत्तो युवजनसहित: शुद्धबंगालकोडसौ। इति शुद्धबंगालः । काकल्या चांतरेण प्रकटवरतनु: सत्रिकः पूर्णरूप: श्यामांगः पीतवासा मधुरतररवः कंपभेदैविचित्रैः। सोमवराट कंठे रत्नैकमालो विरचिततिलक: कुंकुमैर्भालमध्ये राग: श्यामाभिधानस्त्वनवरतनदः कामिनीनां विनोदे। इति श्यामः । कर्णाटाख्यस्य मेले प्रकटवरतनु: पूर्णरूपस्त्रिषड्जः पद्मांघि: पद्मनेत्र: श्रवणयुगलतः कुंडले द्वे दधानः। च.म. उप बिभ्रन्मौलौ किरीटं बहुकुसुममयं कंठमाली सुवसं म.म 30 प्रातःकाले चकास्ति प्रबलगमकवान् प्रौढसामंतरागः ।। इति सामंतरागः । कामोद: कामरूपी घृतमुकुटकर: श्वेतवस्त्रं दधानः कस्तूरीबिंदुभाल: कुसुमसुमुकुट: कंठमालादिकाढ्यः। वक्ता स व्यंग्यवाक्यं युवजनसहितो वेत्रहस्तः प्रतापी चं. में. ४४ संपूर्ण: सत्रिकोऽसौ विधुगतिगनिकश्चापराहे चकास्ति। इति कामोदः । इति हिंदोलपरिवार: जातो घोराख्यवक्त्रात् त्रिगतिगनिगमा: सव्रिपूर्णोत्र रागे 3 रक्तांग: पद्मनेत्र: सितगजगमनो बाखरोजस्य मित्रम्। मे. ५१ कंठे मुक्तैकमालो घृतमुकुटशिराश्चित्रवासा: सखङ्गो मध्याह्ने योधसंघे सुललितशिशिरे देशिकारश्कास्ति ॥ इति देशिकार:।

१८

पूर्णेन्द्वास्या सुमुक्तामणितरलगला नीलवसत्ं द्धाना य.१५ कूर्पासं रक्तवर्ण करचरणयुगे कंकणे नूपुरौ च। रामक्री चंचलाक्षी विमलतरगिरं चारटन्ती विद्ग्धा शंगाराठ्या त्रिषड्जा त्वनलगतिगनी राजते सवैदैव॥ इति रामक्री। रामक्रीमेलदष्ट निगपरिरहिता वापि मादंतमध्या

मे-१५ तन्वंगी श्यामवर्णा विलुठितकवरी सव्यहस्ते सुदंडी। तांबूलास्या प्रगल्भामरहटवनिता वस्त्भूषाधिकाढ्या नासायां पीनमुक्ता बहुमतिबहुली शोभते पूर्वयामे। इति बहुली। धंम्मिद्रे मद्रिमालां श्रवणयुगलतः कुंडले कंठमालां कूर्पासं शुभ्रवस्तरं चरणकरयुगे नूपुरौ कंकणे च। आहंगस्य प्रपौत्री मृदुसुकरतले पल्लवं संदधाना गांधारांत्येंदुगौस्तस्त्रिसमयरिरपा सर्वेदा याति देशी॥ इति देशी। नासाग्रे श्रीलवङ्गं जलजकुटिलकेशी कुण्डले श्रोत्रयोद्वे में.५१ चोलिं कौसुंभवस्त्र शिशुविधुतिलकं चांजनं नेत्रयोश्च। हस्तद्वन्द्वे सुकाचप्रवलयनिचयं मूर्धि वेणीं दधाना देशीमेले रुचिज्ञा च सकलजयतश्रीखित्रिसा चापराहे।। ॥ इति जयतश्रीः॥ संधत्ते हस्तमूले करिरदवलयान्यंध्रिमंजीरयुग्मं मे. १५ नासाय्रे हेमपुष्पं कनकसमनिभं केचुकी रक्तवस्त्रम्। बिम्बोष्ठी रक्तवर्णा दिवसुररचिता मुक्तकच्छप्यसा वा रामक्रीमेलसौख्यात्रिसमयरिरसौ गुर्जरीयं प्रभाते।। । इति गुर्जरी ।। देशी मेले प्रजातः स्वरसकलयुतो धत्रिकश्चंचलाक्षो हस्ते पद्मं दधानः शुचिवसनरतः श्िष्ठशंगारसवः।

१९

मुग्धस्त्रीश्यामलाक्षो हसति सकपर्ट पूर्णताम्बूलवक्र्ः कामी कामावतार: कुटिलसुललितो भाति घृष्टः प्रभाते ॥ इति ललितः । गौरांग: पंकजाक्ष: सुशबरवसनो भालकाश्मीरबिन्दु- मत्रीस्नग्भूष्यकण्ठश्चतुरवरगिरं कीरमध्यापयन्यः । मेले तातस्य जातस्त्वधिकप्रथमभः सत्निकोऽप: शठोऽसौ स्वेच्छागामी प्रभाते वदति च दयितां श्रीबिभासाख्यराग: । इति बिभास: । श्यामांगः पीतवासा: प्रबलतरगदाशंखचक्ाब्जहस्तो बाणैः शार्ङ्गेण पूर्णस्फुरदिपुधिकटिस्ताक्ष्यगो भूषणाढ्य:। मे.८४ गांधारो वेदगः स्युर्गुणगतिमनिधा: पक्षगो यख्तिषङ्ग: रि संपूर्णश्चापराहे प्रचरति चतुरो धीरसारंगरागः ।। इति सारंग:। देशीसम्मेलजातस्त्रिविधसमपसः पूर्णरूपोतिगौर: कण्ठे मौक्तेयमालो घृतमुकुटशिराश्चित्रवासाश्च रम्य:। मे.पत्र पुष्पश्रीकन्दुहस्तो युवजनसहितो मन्मथानन्दकर्ता शृंगारी पण्यवीच्यां स तरुणरवणः शोभते सायमेषः ।। इति रवण:। 4x सन्नि: पूर्णो द्विनेत्राग्नियमरिगमनी राजवृंदैः समेतो गौरस्तांबूलवक्रः सिततरवसनः कण्ठरनैकमाल: मे५७ कंजाक्षः छत्रमूर्द्धोभयचरणयुतो रत्नसिंहासनस्थ: कल्याणोयम्मनाद्यः परिजनसहितो राजतेऽसौ दिनान्ते।। इति कल्याणः । इति दशिकारपरिवार: ।

Al शंगारी सुंदर: स्तूत्युषपवदनजः कण्ठनक्षत्रमाल: श्रीरागः श्वेतवासाः प्रथमगतिगता वैवतोरिर्गनी स्यु:।

२०

मे:2र आरोहे धैवतोगस्त्ववगमधगजः सत्निपूर्णोत्र गौरो श्रीष्मे सायं सुनृत्ये विलसति सरसं हस्तलग्नालिपद्म: । इति श्रीरागः । रामकरीमेलजाता धगपरिरहिता सत्रिका पोडशाढ्या

मे चित्रं वसत्रं दधाना करघृतकमला कर्णनेत्रा सुकेशी। चैत्री मुद्रा निपूर्वी वरयवनपुरी कर्पटीभिक्षसार्धे संक्रीडंती दिनान्ते चतुररतिकला गौरदेहा तु गौडी॥

गौडीमेले सुलन्ना प्रथमगुणरतिस्त्यक्तगा पंकजाक्षी इति गौडी।

म. भर्तुः संतापहंत्री स्मितविधुवदना गीतनृत्याभिसक्ता। गौरांगी शुक्लवस्त्रा तरुणतरमदोन्मत्तमातंगयानी शंगाराढ्या हि पाडी युवजनहृदयानंदिनी वासरांते ।। इति पाडी। गुर्जर्यामेलजाता स्फुरिततरसपा पादिमध्यांतपूर्णा वक्षोहारायताक्षी सितकरवसना रक्तकूर्पासिका या। नानाशंगारभूष्या मृदुमधुवचना श्यामलांगी सुतन्वी भर्तु: संकेतकं सद्विमलगुणकरी कामिनी याति सायम्।। इति गुणकरी। संपूर्णा सत्रिका या गुणविधुगनिगा किन्नरीवाद्यहस्ता मे.९ श्यामांगी दीर्घनेत्रा गुरुजलजगणै: कंठमालादिभूष्या। मध्ये सद्रक्तवस्त्रा वरगजगमनी स्वर्णकूर्पासयुक्ता वत्तुं सायं प्रयाति प्रियचरितगुणं नादरामक्रिया सा। इति नादरामक्ि: । गुर्जर्यामेल्युक्ता रिघपरिरहिता सत्निका नीलवस्त्ना मे. १५ गौरी मुक्तालका या नवनगरचिता कामसंकेतसंस्था। नीपच्छायोपविष्ठा विमलकरतले पद्मपत्रं दधाना गुण्डक्री भामिनी सा प्रियतमपदवीं प्रेक्षयंती प्रभाते ॥ इति गुण्डकी।

२१ 21 नृत्यासक्त: सहिष्णुर्नयनगतिगनि: सादिमध्यांतपूर्णों वक्षोहारं सुरननं सुकटकमुकुटं चित्रवसं दधानः । मे-य गौर: कामी सुटक्को मदनमदभरश्चंदनालिपदेहः पुष्पाणां कन्दुहस्तो विचरति चतुरः कामदूतः सदाऽसौ।। इति टक्क:। गांधारो देवपूर्वस्त्वनलगतिगनिः सत्रिक: पूर्णरूपो नैरन्तर्य चकासिति प्रथमगतिरिधो रत्नसिंहासनस्थ:। मे. 2९ इन्द्रायैः स्तूयमानो रसपतिरसिकश्चंदनालिप्रदेहः शुभ्रं वसं दधानः करधृतकुमुदः सर्वभूषाभियुक्त: । इति देवगांधारः। गोडीमेले सुजातो रिपपरिरहितो वा निमध्यांतपूर्णों वीर: एंगारनिष्ठो वरशुकरुचिभा मूसलीकस्य मित्रम्। पद्मास्यः पद्मनेत्र: सिततरवसनः कण्ठमालादिभूषः मे-79

सायंकाले सभायां प्रकटति चतुरो मालवो रागराज: ॥। इति मालवः । गुंडकीमेलजातो रसपतिसहितो न्यादिमध्यांतकोऽप: कौसुभी केसराणां विमलजलकणैश्चित्रितं श्वेतवासा: 1े 9 काश्मीरस्योर्ध्वपुंडू: सुरभितसुतनु: कण्ठकंजाक्षमालः ताम्बूलास्यो दिनान्ते हरिभजनपर: शोभते शुद्धगौडः ॥ इति शुद्धगौडः । बंगालान्तश्चकर्णाट इति रिरहितो गादिमध्यान्तको यो गौडीसम्मेलभूत: कमलकरतले पुष्पयष्टिं दधानः। मे- १५ गौराङ्ग: शुक्कवासा: कटकमुकुटके पुष्पकेयूरकाढ्यः कौसुम्भोष्णीषधारी परिजनसहितो याति पूर्वाह्ककाले। इति कर्णाटबङ्गालः ॥ इति श्रीरागपरिवारः।

२२

ईशानास्याभिजातस्विगतिगनिरिध: सत्रिपूर्णः सधीरो रक्ताङ्ग: कज्जनेत्रः सिततरवसनः कण्ठमालादिकाढ्यः । मे.३६ 5 पाणौ खङ्ग: प्रतापी स्मितवचनपर: स्त्रिग्धगम्भीरनादः संध्यायां राजमार्गे शरदि हयगती राजते शुद्धनाटः ।। इति शुद्धनाटः । जाता श्रीरागमेले नवगिरिरचिता सादिमध्यान्तिकाया

मे.रर श्रीखण्डापङ्कचोली कुसुमसुवसनं संदधाना मृगाक्षी। श्रौढेषद्यंग्यवाक्यैः प्रियमुपहसती मालवश्री सुतन्वी चक्रीच्छेपावकर्षैश्चपलकरतलाद्धाम्यती सा सदैव ।।। इति मालश्री। गांधाराद्यन्तमध्या गुणगतिरिनिगा धैवतद्विर्गतिर्याँ ताम्बूलास्यांजनाक्षी कनकमणिमयैर्भूपणैर्भूषिताङ्गी। नारायण्यंगलग्ना कुसुमसुकवरी कंचुकी चित्रवखा देशाक्षी राजकन्या प्रतिदिनमुषसि प्रेक्षते मल्युद्धम् । इति देशाक्षी। गौरी श्रीकोमलांगी कजमुकुलकुचा चित्रकूर्पासवस्त्रा

मे. ६५ सर्वोंगे भूषाणाढ्या मृदुतरवचना शाकपूर्वा प्रगल्भा । बेलावल्येकमेलाधिक विधुगतिमा सत्निका वा पहीना देवकी देवकन्या बहुचतुरतरा राजतेSह्रोऽन्तयामे ।। इति देवक्री॥ मुग्धा गौरी विचित्राम्बररचिततनुः सर्वशृंगारयुक्ता मादयंतीशारिधा वा द्विगतिगतरिधा वह्िगत्यंतगा च। भूरेखाचापर्धर्त्री मृगशिशुनयना तीव्रनेत्रांतबाणा भर्तुर्गेहे सखीभि: सहवरमघुमाधव्युषः संप्रयाति ॥ इति मधुमाधवी। चन्द्रद्विख्त्रिर्गता: स्युर्गरिनय इह तु स्त्रिग्धनेत्रा प्रगल्भा श्यामाभीरी त्रिषङ्गा मृदुवचनपरा मूर्ति वेणीं दधाना।

२३ 23

मृद्वंगी नीलवस्त्रा मृदुगलविलसद्विद्रुमालिश्च कणे ताटंकाढ्या हि सायं रसपतिनिनदै रासदंडं रमन्ती ।। म.29

इत्याभीरी। श्रीरागस्यैव मेलाद्रिधविधुगतिक: सादिमध्यांतकोडसौ श्यामांगः पीतवासा विरचिततिलकः कुंकुमैर्भालमध्ये। म.र कण्ठे रत्नैकमालो ललितसुमुरलीवाद्यमानस्त्रिभंगी शुङ्गारी भाति सायं कुसुमशरहितः श्रीजिजावंतरागः ।। इति जिजावंतः । गौरस्तारुण्यपूर्ण: करधृतकुलिशः संभृतानंगरूप: कण्ठे मौक्तेयमाल: परिजनसहित: सर्वकिर्मीरवस्त्रः । शुङ्गाराठ्य: सुकामी मृदुवचनपर: पड्जमध्यादिकान्तः प्रीतः केदारमेले दिनपतिविरतौ भाति सालंगनाटः ।। इति सालंगनाटः । शृङ्गारी पीतवस्त्र: कटकमुकुटसिंहासनच्छत्रयुक्तो गौरांग: श्रीहुसेनी सुहृदभिमदक: पूर्ववागेश्वरीष्टः । में-3 त्रिस्न्निर्व्यैकस्थिता: स्युः स्वररिधगनयः केकिकण्ठाभकोऽसौ न्यादंतांशोडरिधो वा विलसति दिवसांतेऽपि कर्णाटरागः ।। इति कर्णाटरागः ।

कण्ठे हार: सरत्रः सितवसनरुचि: पाटलोष्णीषधारी। गौरांगो रक्तनेत्र: सहचरबहुभिर्वीरिशंगारवान्यः में

छायानाटो दिनान्ते म्रहसति पथिकान् पुष्पसत्कंदुहस्तः ॥ इति छायानाटः । संपूर्णो द्विर्गती रिस्त्वनलगतिनिग: सग्रहन्यासकांशः शङ्गारी यौवनाठ्य: स्मितपरवदनः कंदुसदण्डह्स्तः।

२४

गौरस्ताम्बूलवक्त्रः कुसुमशरसुहृद् रक्तवस्त्ः प्रतापी चेतः सीमंतिनीनामनुसरति हमीरादिनाटो हि सायम्॥ इति हमीरनाटः ॥ इति शुद्धनाटपरिवार: । मुग्धस्त्रीसंगतो द्विर्गतिरिगधनयः पूर्णसादयंतमव्यो रुद्राणीवक्त्रजातः शिखिनकुलनटी नर्तको भूषणाढ्य: । श्यामांगः पीतवस्त्र: करधृतचपलाकांतिखङ्गो दयावान् प्रावृद्काले नृणां शं प्रकटयति सदा नट्टनारायणोऽयम् ॥ इति नट्टनारायण: । धित्तां धित्ता धितांतामिति मृदुसुरुजं वाद्यमाना सुतन्वी

ने:र शंगाराढ्या सुगौरी कमलवसनकिर्मीरकूर्पासयुक्ता। प्रौढा बेलावली योषसि निजमधुमाधव्यशेषखवरास्था धाद्यतांशारिधा वा सरपरदसुता सत्कुरायीसहाया। इति बेलावली। काम्बोजी मोहिनी या द्विगतिगनिरिधा सत्रिकाढ्या निमा वा गौरी ताम्बूलवख्ा कुसुमजवसनं कंचुकीं चादधाना। कस्तूरीबिन्दुभाला कनकमणिमयैर्भूषणैर्भूषितांगी कर्णाद्यांघिः सखीभ्यामुषसि विलसती किन्नरीवाद्यहस्ता ।। इति काम्बोजी। घाद्यंतांशा सपा या नयनगुणगतिश्चात्र धांत्यौ रिगौ स्तः कस्तूरीबिन्दुभाला मृगशिशुनयना चंद्रवक्त्रा सुतन्वी। सावेरी हारकण्ठा सुशबरवसना पीतकूर्पासयुक्ता व्यष्टाढ्या श्यामवर्णा वरगजगमना सस्मिता सायमेति॥ इति सावेरी। तन्वी श्यामा मृगाक्षी वरकमलमुखी पीतवसं दधाना प्रौढा सन्मूर्धि वेणीं द्विजवरगमना कंचुकी कर्बुरां च।

२५

वक्त्रेषद्ास्ययुक्ता दशरसरचिता चामरैर्वीज्यमाना सावेरीमेलयुक्ता ह्युपसि तु सुह्वी सत्रिका पूर्णरूपा।। इति सुहवी। सावेरीमेलरक्ता स्वरसकलयुता सत्रिका स्वैरिणी या चित्रं वस्तं दधाना कठिनकुचतटे कंचुकी मेचकीं च। गौरांगी पंकजाक्षी हिमकरवदना दाडिमीबीजदन्ता मे.२९

सायं शंगारपूर्णा मदनसहचरी याति सौराष्टिरिका सा।। इति सौराष्ट्री। सावेरीमेलजातः सपपरिरहितो धग्रहन्यासकांशः श्यामः पीताम्बरो यो मदनपरिजित: कण्ठमालादिकाढ्यः । विद्युन्मेघातिग जैरु दितशिख रिणान्नर्तयन्कीर्णपक्षान् मे. 25 धारामीजन्ममित्रोप्युपसि मलहरो भाति मल्हाररागः । इति मल्हार: । संस्थो मल्हारमेले स्वरसकलयुतो धैवतांशग्रहान्त्यः श्यामांगः शंखमुक्तावलिरचितगलो भस्मभालः किरातः। रंभापत्रं च मौलौ धरति कटितटे बर्हिणां बहजालम् मे. 2 भक्त: शम्भो: प्रभाते सुकरशरधनू राजते गौंडरागः इति गौंडरागः । सव्ये दण्डं त्रिशूलं लपरकरतले शुभ्रवसत्रं दधानो भस्मांगो रक्तनेत्रो विमलसुजटिलो द्वीपिचर्मोपविष्टः । मे. 3९ नासाग्रे त्यक्त ष्टिर्गिरिशजपमना वेष्टित: शिष्यवर्गेः केदारो वारिपोस्ति त्रिविधनिसुह्वीमेलजातो निशीथे।। इति केदारः । गौरो रक्तांबरोऽसौ गुरुजलजवरश्रेणिकण्ठः सुरूपी शृंगारी यक्षपंकैर्विरचितसुतनुर्भालभस्मैकमुद्र: । ४ रा. मा.

२६

मे. 2९ नृत्यारम्भप्रियो मुद्रितसुगमकवान् शंकराभूषणाख्यः प्रातः सादयंतमध्यः प्रचरति मघुमाधव्यशेषस्वरस्थः।। इति शंकराभरणः । गौर: सुश्वेतवस्त्रः सुरभितसुतनुर्हस्तताम्बूलधारी मे.2९ कामी पुष्पेशधन्वा विरहिजनमनोवेधकः सत्रिकाढ्यः । चंपाजातीसुयूथीविरचितमुकुट: कण्ठमध्ये सुमाल: त्स सायं केदारमेलेज उपविलसते यो बिहादिर्गड: स्यान् ॥ ॥। इति बिहागडः ॥ इति नटनारायणपरिवार:ः ॥ अनंतरागा: संत्यन्ये नानादेशजनाश्रिताः । एतेषामुपरागा: स्युरूह्यंतां ते च तद्विदैः ॥ इति रागलक्ष्माणि।

मु. स्री पु.रा. 9+8+4=99 ॥ इति रागमाला समाप्ा ॥ शुभं भवतु ॥ ६X११=६६ रागा: मे ला :- K जन्य यु सा: १९

६६-१९=४७ जन्यरागाः

रागमाला।

पुण्डरीकविठ्ठलविरचिता।

प्रकाशक,

भालचंद्र सीताराम सुकथनकर, एम्. ए.

सन १९१४.

(सर्व हक स्वाधीन आहेत.)

1

रागमाला।

पुण्डरीकविट्ठलविरचिता।

नारायण गोविन्द रातांजनकर इत्यभिधेन

तथा

गणपतराव गोपाळराव बर्वे इत्याव्हयेन यथामति परिशोधिता।

सा च

मुम्बय्याम् भालचंद्रशर्मणा निर्णयसागरमुद्रणयब्रालये रामचंद्र यशवंत शेडगेद्वारा मुद्रयित्वा प्राकाश्यं नीता।

शक १८३५ सन १९१४.

मूल्यं ४ आणकाः।

2

Printed by R. Y. Shedge, at the Nirnaya-Sagar Press, 23, Kolbhat Lanc, Bombay.

Published by Bhalchandra Sitaram Sukhthanker Walkeshwar,-Bombay.

3

श्रीपुंडरीकविट्ठलविरचित

रागमाला.

कल्याणं बहुलं देशी वसंतं ललितं मुदे। नटनारायणं वंदे श्रीसारंगविभासकम् ।। विठ्ठलेन समुद्त्य सारं ग्रंथार्थनिर्णयात्। श्रीमत्कपिलमुन्यर्थ क्रियते रागमालिका। रागहेतुकनादस्य भेदानादौ वदाम्यहम्। मनो युंक्ते विवक्ष्वात्मा हन्ति वहिं मनोऽनिलः ॥ प्रेरयत्यनिलं प्राणानिलश्चोर्ध्वक्रमाचरम्।

नादोऽतिसूक्ष्मसूक्ष्मश्च पुष्टोऽपुष्टश्र कृत्रिमः । पंचाख्या इति धत्तेडसौ चतुर्धा व्यवहारतः ।। व्यवहारे त्वसौ त्रेधा हृदि मंद्रोडभिधीयते। कंठे मध्यो मूर्धि तारो द्विगुणश्चोत्तरोत्तर: । यंत्रे तु मंद्रस्थानं स्याद्-गायके तद्शक्यतः । मंद्रादित्रितयं स्थानं व्यवहारेऽभिधीयते॥ हेतवो नादभेदस्य तिर्यक् सच्छिद्रनाडिकाः । द्वाविंशतिः प्रतिस्थानं सोपानाकारवत्क्मान् । वायुपूरणतस्तारस्तत्तारस्तूत्तरोत्तरम् । प्रभवंत्युच्चोच्चतरा: श्रुतयः श्राव्यमात्रतः ॥ रागादिव्यवहाराय तासु सप्त खराः स्थिताः । पड्जश्र ऋपभश्चैव गांधारो मध्यमस्तथा॥ पंचमो धैवतश्चाथ निषाद्श्चेत्यनुक्रमात्। तेपां संज्ञाः सरिगमपधनीत्यपरा मता: ॥

4" २

वेदाचलांकश्रुतिपु त्रयोदश्यां श्रुतौ ततः । सप्रदश्यां च विश्यां च द्वाविंश्यां च श्रुतौ क्रमात्। पड्जादीनां स्थिति: प्रोक्ता प्रथमा भरतादिभि: । असपाः पूर्वपूर्वास्ते संचरंत्युत्तरोत्तरम् ।। त्रिस्त्रिर्गतीसे प्रत्येकं याति गश्च चतुर्गतीः । यद्यद्रागोपयोग: स्यात्तत्तदिच्छागतिर्भवेत् ।। गन्योर्गती द्वितीये चांतरकाकलिनौ स्मृतौ। पंचम्यप्टादशी पष्ठी तथा चैकोनविंशतिः ॥ चतस्रः श्रुतयश्चैता रागादैरप्रयोजकाः । शेषा अष्टादशैव स्युः श्रुतयः स्वरबोधकाः॥ न्यूनाधिकैकगतिका मंद्रतारस्वरा यदि। न रागहानिका: सर्वे स्पष्टता मध्यसपके ॥ चतुर्विधा: स्वरा वादी संवादी च विवाद्यपि। अनुवादी तु बादी तु प्रयोगे बहुलः स्वरः॥ अंशः स्थायीतिपर्यायो रागोत्पादनहेतुक:। श्रुतयो द्वादशाष्टरौ वा ययोरंतरगोचराः ॥ मिथःसंवादिनौ तौ स्तो गत्यादेश् विभागतः। एकश्रुत्यंतरौ यौ कौ तौ मिथश्च विवादिनौ। शेषाणामनुवादित्वं ज्ञेयमन्वर्थतः क्रमात्। कचिदंश: कचिन्न्यास: कचित्त्यागस्वरस्तथा ॥ तत्तद्रक्त्यानुसारेण रागेपु ग्रहतां गतः । गीतादिनियतमात्र: स्वरो ग्रह इतीरित: ॥ प्रयोगे बहुलोंडश: स्यान्न्यासो गीतिसमाप्तिकृत् । विदारी वानपन्यासो विदारी छेदकन्मुहुः ॥ सर्वत्र रागतरत्वेते स्वरभेदा भवंति हि। पड्जः सर्वत्र रागेच ग्रहो हि निधपादयः ॥

5

वर्णमात्रा: प्रयोज्या ये रक्त्याधिक्यान्न ते खवराः। अशेषा मूर्छना: प्रोक्ता: पड्जस्थाने मुनीश्वरैः ॥ पडजस्थाने स्थितर्न्यादै रजन्याद्या इति स्मृताः । हृतिः श्रुतिस्ततो लग्नजातोऽनुरणनध्वनिः ॥ भाविदीप्तः श्रोतृचित्तं स्वतो रंजयति स्वरः । स्वराणां निचयो ग्रामो मूर्छनादिसमाश्रितः ।। भरतेनोदितौ शास्त्रे ग्रामौ द्वौ पड्जमध्यमौ। षड्जग्राम: पंचमे तु सप्तदश्यां श्रुतौ स्थिते ।। स्वरेडस्मिन पंचमे किं तु षोडशीं श्रुतिमाश्रिते। तदैव मध्यमग्रामः सोऽत्र रागे न दृश्यते।। पड्जग्रामाद स्थितान्रागान् सर्वे गायंति गायकाः । तस्मान्मुख्यतमः पड्जग्राम एव न मध्यमः ॥ कमात्सप्रस्वरारोहावरोहा मूर्छना मता। ताः सप्त मध्यषड्जेन मूर्छनारभ्यतेऽग्रिमा ॥ अधस्तनैर्निपादादैः पड्जस्थानस्थितैः कमात्। षडन्या मूर्छना: सादोस्तदूर्ध्व सारयेत्क्रमात् । यस्यां यावतिथः पड्जस्तावतिथ्येव मूर्छना। आद्या चोत्तरमंद्रा च रजनी चोत्तरायता ।। शुद्धषड्जा मत्सरीकृताश्वकांताभिरुद्रता। नामान्येतानि मुनिभिर्मूर्छनानां यथाक्रमम्।। गीतोपयोगतस्तास्तु पाडवौडुवीतिकृताः । षट्स्वरै: षाडवाः प्रोक्तारत्वौडुवाः पश्चभिः स्वरैः॥ शुद्धताना इति ख्याता: पूर्णास्तानक्रियात्मकाः । प्रवेशनिग्रहाभ्यां च द्विधा तानक्रिया भवेत् । प्रवेश: परसादृश्यमीषत्स्पर्शस्तु निग्रहः। व्युत्क्मात्कूटताना: स्युः पूर्णापूर्णा: पुरोदिताः ।। इति नादस्थानश्रुतिस्वरमूर्छनातानाः ।

6

४

कंचित्कमं विलिख्यादौ पूर्वपूर्वः परादधः । स्वरः स्थाप्यः स चेदग्रे तत्तत्पूर्वस्वरो भवेत् ॥ प्रस्तारो वामतः कार्यः पुरस्तूपरिवर्तिनः । मूलकमक्रमात्पृष्ठे शिष्टान् प्रस्तार ईटशः ॥

अंत्यादधोधो विलिखेत्कृतं त्यक्त्वा क्रमो भवेत् ॥ यदैकस्वरतश्चांत्योपांत्यधारा ततोऽन्यथा। मालाप्रस्तारक इति विठ्ठलेन प्रकीर्तित: । इति प्रस्तार: । अंकानेकांकमारभ्य सप्तांस्तान्विलिखेत्क्मात्। ऊर्ध्वमू्ध्व विहन्यात्तु पूर्वेणांक परंपरम्॥ एकस्वरादितानानां संख्येवं ज्यायते स्फुटम् । इति संख्या। मूर्छनांत्यस्वरस्थांका: प्रश्नांकैः पातयेत्तु तान्।।

क्रमेण पातयेद्येनाहतिस्तावतिथः स्वरः॥ हतेरभावतः किं तु कोपि पूर्वस्थितः स्वरः।

इति नट्टम् नष्टबोधगता येंकास्तानन्त्याङ्केषु पातयेत्। शिष्ट उद्दिष्टसिद्धि: स्यादित्यभाषत विठ्ठलः ॥ इत्युद्दिष्टम्। गानक्रियोच्यते वर्णः स चतुर्धा निरूपितः । स्थाय्यारोह्यवरोही च संचारीत्यथ लक्षणम् ॥ स्थित्वा स्थित्वा प्रयोग: स्यादेकस्यैव स्वरस्य यः । रागादिव्यवहारेषु स्थायी वर्णः स उच्यते ॥ आरोहन्ति स्वरा यत्र चारोही स प्रकीर्तितः । यत्र चैवावरोहन्ति सोवरोहीति गण्यते। =

7

एतेषां मिश्रणाद्वर्णः संचारी परिकीर्तितः । इति वर्णाः । विशिष्टवर्णसंदर्भमलंकारं प्रचक्षते ॥। तस्य भेदा बहुतरास्तत्र स्थायीगतान्त्रुवे। एषामाद्यंतयोरेका: स्वरास्ते स्थायिनि स्थिताः ॥ मंद्रादिश्राथ मंद्रांतो मंद्राद्यंताद्वयस्ततः । मंद्रमध्याभिघ: पश्चात्पंचमः क्मरेचितः । स्थायिवर्णगता: पंचालंकारा: परिकीर्तिताः । विस्तीर्ण: सन्निकर्पश्च प्रेंखः प्रच्छादनस्ततः ॥ आक्षिप्तबिंदुहसिताः सप्र चारोहिणि स्थिताः । प्रसाद: प्राखुखोत्क्षेपौ परिवर्तोद्वाहितौ ततः ॥ निःकूजितो रेचितश्च स्खलितः क्रमरंजितौ। ह्रादमानश्च हुंकार: श्येनः संचारिवर्णगाः ॥ त्रयोदश क्रमादेषामथ लक्षणमुच्यते। मंद्रप्रकरणेडत्र स्यात् मूर्छना प्रथम: स्वरः ॥ स एव द्विगुणस्तारः पंचमो मध्य उच्यते। लिपौ मंद्रो बिंदुशिरास्तारो रेखाशिरा भवेन्। मंद्रमध्यात्परे तारे मंद्रादि: कथितो यथा संपरस। तद्वैलोम्ये तु मंद्रान्तः । सपसं । मंद्रयोर्मध्यगे पुनः ।। तारे च मंद्रादंत: स्थात्। संससं। तारयोर्मध्यगे पुनः । मंद्रे च मध्यमध्याख्यमलंकारविदो विदुः ॥ सेसंसे ॥ आदयन्ते मूर्छनादिश्चेत् सवरो मध्ये द्वितीयक: । सैका कलाऽथ चेन्मध्ये तृतीये च चतुर्थके॥

एवं कलात्रयेणोक्तोऽलंकार: क्रमरेचित: । संरिसं। संमगसं । संपधनिसं ।। इति स्थायिगतालंकारा:।।

६

मूर्छनादे: स्वराद्यत्र क्रमेणारोहणं भवेत्। स्थित्वा स्थित्वा स्वरैदीरघेः स विस्तीर्णोडभिधीयते ॥ सारीगामापाधानी ।। हस्वैः स्वरैः सन्निकर्षों द्विर्द्विरुक्तरनिरं तरैः । सस रिरि गग मम पप धध निनि स्वरदवयं समुच्चार्य पूर्वपूर्वयुतं परम । यदांदोलितमारोहे प्रेंखाख्यः कथितो यथा। सरी रिगा गमा मपा पधा धनी निसा त्रिस्वराया कलांते च पूर्वपूर्वा यदादिमा ।। कला च त्रिस्वरे यत्र तदा प्रच्छादनाभिधः । सरिगा गमपा पधनि ॥ एकांतरं स्वरयुगं ताहक्पूर्वयुतं परम् । कमादरोहति यदा तदाऽडक्षिप्तः प्रचक्ष्यते। सग गप पनि ॥ पूर्वस्वरं त्रिरुच्चार्य सकृत्तत्परकं स्वरम् ॥ एवं कमं कमात् कुर्वन्नारोहे विंदुसंज्ञकः । सससरि रिरिरिंग गगगम मममप पपपध धघधनि निनिनिस यत्रैकोत्तरवृद्धाभिरावृत्तिभिरुदीरिताः । आरुह्यंते स्वरा: प्राह हसितं तं मुनीश्वराः। सा रिरी गगगा ममममा पपपपपा धधघधधधा निनिनिनिनिनिनी आरोहणे क्रमादेते सप् चाप्यवरोहिणि॥ इति आरोह्यवरोह्यलंकाराः॥ पूर्वपूर्व: परस्योर्ध्वाधस्ताच क्रियते स्वरः। यदा तदा च प्रसादं तमाह श्रीरतो मुनिः ॥

७ 6

सरिस रिगरि गमग मपम पधप धनिध निसनि

कला गता गतवती द्विस्वरैकैकहानतः । यत्रान्यास्ताहशः स स्यात्प्राखुखः परिकीर्तित: ॥

सरिरिस रिगगरि गममग मपपम पधधप धनिनिध निससनि त्रिस्वराश्चेत्कला पूर्वपूर्वत्यागोर्ध्वसंक्रमैः। यदातदोत्क्षेपकाख्य: ग्रसिद्धो गानवेदिनाम् ।

सरिग रिगम गमप मपध पधनि धनिस स्वरं द्वितीयमुज्झित्वा त्रिस्वराद्ा कला यदि। त्यक्तादारभ्य तादश्योऽन्यास्तदा परिवर्तक: ।

सगम रिमप गपध मधनि कलायां त्रिस्वरान्गीत्वावरुह्यैकं परा: कलाः । यत्रैकैकोज्झिता गीता तद्वदुद्वाहितस्तु सः ॥

सरिगरि रिगमग गमपम मपधप पधनिध धनिसनि प्रसादस्य कलां गीत्वा तत्कलायास्तृतीयकं। गत्वाद्यगानाङ्भवति निःकूजितकनामकः ॥

सरिसगस रिगरिमरि गमगपग मपमधम पधपनिप आद्यस्वरं द्वितीयं च तृतीयं च द्वितीयकं। पुनः क्रमात्स्वरांस्त्रींश्च गीत्वा चैककला यदि ॥

एवं कलाषटकं च गत्वाऽसौ रेचितः स्मृतः । सरिगरिसरिगा रिगमगरिगम गमपमगमप मपधपमपध पधनिधपधनि धनिसनिधनिसा

कलां प्रयुज्य मंद्रादोर्द्विरुक्तोर्ध्वस्वरान्विताम् ।

10

अवरुह्येत चेदेप सखलिताख्यस्तदा भवेत्। सरीगममरीगसा रिगमपपगमरी गमपधधमपग मपधनिनिपधम पधनिसासाधनिप. यत्रासौ क्रम इत्युक्त: कलाद्वित्रिचतुःस्वराः ॥ आद्यस्वराद्यास्तिस्त्र: स्युर्द्वितीयाद्यादयस्तथा। सरिसरिगसरिगम रिगरिगमरिगमप गमगमपगमपध मपमपधमपधनि पधपधनिपधनिसा द्विरुक्ता यदि मन्द्रान्ता मन्द्रादेः स्युः कलास्तथा ॥ रंजिताख्यो भवेदेष प्रसिद्धो गानवेदिनाम्। सगरिसगरिसा रिमगरिमगरी गपमगपमगा मधपपधपमा पनिधपनिधपा. हादमाने तु मन्द्रान्ता मन्द्रादेस्तु कला मताः ॥ सगरिस रिमगरि गपमग मधपम पनिधप. आदिमेन कला यत्र द्विस्वराद्या गतागतैः । स्वरैरेकोत्तैर्वृद्वैः स हुंकारो निगद्यते । सरिरिसा सरिगगरिसा सरिगममगरिसा सरिगमपपमगरिसा सरिगमपधधपमगरिसा सरिगमपधनिनिधपमगरिसा. क्रमात्सरिगमादैः स्याच्छयेन: संवादियुग्मकैः । सप रिध गनि मसा. एते संचार्यलंकारा आरोहेण प्रदर्शिताः ॥ एतानेवावरोहेण प्राह् श्रीभरतो मुनिः । इति संचार्यलंकाराः।। इति प्रसिद्धालंकारा: पंचविंशत्युदीरिताः ॥ अनंतत्वान्तु ते शास्त्रे न सामस्येन कीर्तिता: । रक्तिलाभस्वरज्ञानं वर्णगानां विचित्रता ॥

11

९

इति प्रयोजनान्याहुरलंकारनिरूपणे। इत्यलंकारा: ।

गमकः स्वरकंप: स्यात् श्रोतृहृद्यरंजकः । तस्य भेदास्तु तिरिपः स्फुरितः कंपितस्तथा। लीनआंदोलितवलित्रिभिन्नकुरुलाहतः ॥ उह्लासितः प्ावितश्च मुद्रितो हुंफितस्ततः । नामितो मिश्रितः पंचदश इत्थ लक्षणम् ॥

द्रुततुर्थ्योशवेगेन तिरिपः परिकीर्तितः ।। स्फुरितो द्रुततृतीयांशात् द्ुतार्धात्कंपितं विदुः । द्रुतवेगेन लीन: स्यात् आंदोलो लघुवेगतः ॥ वलिर्वेगाधिकत्वेन त्रिभिन्नस्तु स उच्यते। त्रिस्थानेषु सवैचित्र्यमविश्रांतघनस्वरः ॥ कुरुलोव लिरेव स्यात्कण्ठे कोमलग्रंथिलः । स्वरमग्रिममाहृत्य निवृत्तस्त्वाहतो भवेत्॥ उह्लासित: क्रमाद्च्छन् प्लावितः प्लुतमानतः । हृदयंगमहुंकारो गंभीरो हुंफितो भवेत् ॥ मुद्रितो मुखमुद्रेण नामितो नामनाङ्गवेत्। कतिचिन्मिश्रणान्मिश्रो बहुधाप्यूद्यतां बुधैः॥ इति गमकाः ।

रागस्यावयवः स्थाय्यो वागो गमक उच्यते। मयोक्तो गमकः पूर्व त्वधुना स्थाय्य उच्यते॥ भजन: स्यायनगतिः शब्दढालौ च वाहिनी। छायावेतिक्रमात्तेषां लक्षणं प्रतिपाद्यते।। रागस्यातिशयाधानाद्गजनः परिकीर्तितः। मुक्तशब्दपरिग्राह्यः शब्दो माधुर्यपुष्टतः ॥ २ रा. मा.

१०

चतुर्भेदो भवेच्छव्दः खाइलो नारहाटकः । बोंबको मिश्रकश्चेति कफजः खाङ्गलो मतः ॥

पित्तजो नारहाटः स्याद्रुक्षगंभीरयुग्ध्वनिः ॥ वातजो वोंबकः स्यात्तु स्थूले निःसारतायुतः। एतत्संमिश्रणादुक्तो मिश्रकः सन्निपातकः । निःसाररुक्षताहीन उत्तम: परिकीर्तितः । खाङ्गलो बोंबयुक्तश्चेन्मध्यम: कथितो बुवैः॥ बोंवनारहाटयुक्त: शब्दानामधमः स्मृतः । विलुंठ नात्मको मुक्ताफलवद्ढाल उच्यते ॥ आरोहादित्रये निष्ठं कंपनं वाहिनी भवेत्। छायाकाकु: षट्प्रकारा: खवररागान्यरागजा: ॥ स्याद्देशक्षेत्रयंत्राणां तल्लक्षणमथोच्यते। श्रुतिन्यूनाधिकत्वेन या स्वराश्रयसंश्रयात् ॥। स्वरांतरस्य रागे स्यात्स्वरकाकुरसी मतः । या रागस्य निजच्छाया रागकाकुं तु तां विदु: ॥ सा त्वन्यरागकाकुर्या रागे रागांतराश्रयात्। सा देशकाकुर्या रागे भवेद्देशस्वरभावतः । शरीरं क्षेत्रमित्युक्तं प्रतिक्षेत्रनिसर्गतः । रागे नानाविधा काकु: क्षेत्रकाकुरिति स्मृता ॥ वीणावंशादिकोत्थासौ यंत्रकाकु: सतां मता। इति स्थाय्यः । वर्णालंकारसंपन्ना गमकस्थाय्यचित्रिता।। आलप्तिरुच्यते तज्ज्ञैरबहुवैचित्र्यसंयुता। ग्रहांशतारमन्द्राणां न्यासापन्यासयोस्तथा॥ अल्पत्वस्य बहुत्वस्य षाडवौडुवयोरपि। अभिव्यक्तिर्यत्र दृष्टा स रागालाप उच्यते।

११ 13

आल्ह्र्यालापयोस्सम्यक प्रकटीकरणं च यत्। रागालापनमित्युक्तं लक्ष्यलक्षणकोविदैः ॥ आलप्तिर्द्विविधा प्रोक्ता रागवस्तुविशेषणात्। स्वस्थानकैश्चतुर्भिरया क्रियते रूपकं विना। रागालप्तिर्यत्र राग: स्वरैः संवेश्यते च सः। स्थायी ततश्चतुर्थस्तु व्वर्ध इत्यभिधीयते॥ स्थायिस्वरादष्टमस्तु द्विगुण: परिकीर्तितः । व्यर्धद्विगुणयोर्मध्ये स्थिता अर्धस्वराभिधाः॥ स्थायिनोद्यर्धतोरऽर्वाक्च स्वरसंचालनं तथा। स्थायिनोऽघस्तनं चापि वादनात्प्रथमं भवेत् ।। व्यर्धस्वरे चालयित्वा न्यसनं तु द्वितीयकम्। अर्धस्वरे चालयित्वा तदेव तु तृतीयकम् । द्विगुणं चालयित्वा तु स्थायिन्यासाच्चतुर्थकम्। एभिश्चतुर्भि: स्वस्थानै रागालप्तिर्मता सताम् । आलाप एव ठाय: स्यात् पृथग्भूतविदारिक: । रूपकस्थेन रागेण तालेन च विधीयते । रूपकालप्तिरेषा तु द्विविधा परिकीर्तिता। प्रतिग्रहणिकाद्या च भंजनी संज्ञिकापरा ॥ विधाय स्थायमालप्ती रूपकावयवो यदि। प्रतिगृद्येत सा प्रोक्ता प्रतिग्रहणिका बुधैः ॥ भजनी द्विविधा ज्ञेया स्थाय्यरूपकभंजनात् । यदा तत्पदमानेन स्थाय्यो रूपकसंस्थितः ॥ नानाप्रकार: क्रियते सा ज्ञेया स्थाय्यभंजनी। तैः पदैस्तेन मानेन समग्रं रूपकं यदि॥ अन्यश्नावान्यथा गायेदसौ रूपकभंजनी। इममेवोच्यते लोके नेमशब्देन गायकैः॥ इत्यालप्तिभेदाः ।

14 १२

स्तोकैः स्तोकैस्तनुस्थायैः प्रसन्नैर्बहुभंगिभिः। जीवस्वरव्याप्तिमुख्यै रागस्य स्थापना भवेत् ॥ इति स्थापना । योऽसौ ध्वनिविशेषस्तु स्वरवर्णविभूषितः । रंजको जनचित्तानां स राग: कथितो बुघैः॥ स्वराणां क्रमभेदाच् नानागमकभेदतः । षाडवौडवमेदाच् संपूर्णा इति भेदतः ।। म्रहांशन्यासभेदाच् नानादेशजनोद्भवाः । अनंता रागभेदा: स्यू रूढिदेशस्वराभिधाः ॥ शुद्धसालगसंकीर्णा इति रागास्त्रिधा पुनः। नान्योपजीविनः शुद्धा: केवला रंजनात्मकाः ॥ छायांतरेण रक्ता ये रागाः साउगसंज्ञकाः । मूलछायांतराद्रक्ता रागा: संकीर्णका इति॥ अनन्तत्वात्तु रागाणां प्रत्येकं वक्तुमक्षमः । केषांचिन्मतमाश्रित्य कति रागान्वदाम्यहम् । शुद्धभैरवहिंदोलौ देशिकारस्ततः परम्। श्रीरागः शुद्धनाटश्च नट्टनारायणश्च षट्। रागा एवं मयाख्यातास्तद्वेतु: कथ्यतेऽधुना। सदो जातोङ्गवः शुद्धभैरवो वामदेवतः ।। हिंदोलो देशिकाराख्यस्त्वनघात्तत्पुरुपतः । श्रीराग: शुद्धनाटाख्योपीशानवद्नोद्गवः ॥ नटनारायणो रागो गिरिजामुखजस्ततः । एतेषां वनिता: पुत्राः पंच पंच क्रमात् त्रुवे।। धन्नासी भैरवी चैव सैंधवी मारवी तथा। आसावरीति पंचैताः शुद्धभैरवसुध्रुवः ॥ भैरव: शुद्धललितः पंचमः परजस्तथा। बंगालश्चेति पंचैते शुद्धभैरवसूनवः ।

१३

भूपाली च वराटी च तोडी प्रथममंजरी। तुरुष्कतोडिका चेति हिंदोलस्य हि नारिका: ॥ वसंतः शुद्धबंगाल: श्यामः सामन्तकस्तथा। कामोदश्चेति पंचैते हिंदोलस्य सुता अमी। रामक्री बहुली देशी जयतः श्रीश्च गुर्जरी। देशिकारस्य पंचैता विख्याताश्च वरांगना: ।। ललितश्च बिभासश्च सारंगस्त्रिवणस्तथा। कल्याण इति पंचैते देशिकारस्य सूनवः ॥ गौडी पाडी गुणकरी नादरामक्रिया तथा। गुंडक्रीति च पंचैता: श्रीरागेहिसमाश्रिताः ॥ ढक्कश्र देवगांधारो मालवः शुद्धगौडकः । कर्नाटबंगाल इति श्रीरागस्य तनूद्धवाः । मालवः श्रीश्च देशाक्षी देवक्री मघुमाधवी। आहेरी चेति विख्याता: शुद्धनाटवरस्त्रिय: ॥ जिजावंतश्च सालंगो नाट: कर्नाटकस्ततः । छायानाटो हमीरादिर्नाटो नाटस्य सूनव: ।। बेलावली च कांबोजी सावेरी सुहवी तथा। सौराष्ट्री चेति पंचैता नटनारायणस्त्रिय: ॥ मल्हारगोंडकेदारा: शंकराभरणस्ततः । बिहागडश्चेति सुता नटनारायणस्य च। अथैपां लक्षणं वक्ष्ये मूर्त्याभरणपूर्वकम्। चंद्रनेत्रादिकां संज्ञां ज्ञायतां लोकतः सुधीः॥ सद्योजातोद्गवोडयं प्रथमगतिगनिः सत्रिको रिः कप्दी रक्त: श्यामस्त्रिशूली सिततरवसनो भस्मदेहस्त्रिनेत्रः । कंठे शंग दधानः श्रवणयुगलतो मुद्रिके चंद्रजूटो हैमन्तेपि प्रभाते विलसति वृपपो भैरव: शुद्धपूर्वः ॥ इति शुद्धभैरवः ।

16 १४

सर्वांगे भूषणाढ्या धनिरिगविधुगा सत्रिकास्तारिधाभ्याम् दूर्वाश्यामा विचित्रांबररचिततनुर्दाडिमीपुष्पहस्ता। नेत्रान्तर्वाष्पयुक्ता धवलसहचरी पूर्वजेराकनाम्रः पश्यन्ती गीतवर्त्मोषसि बहुधनदा धन्यघन्नासिका सा । इति धन्नासी। धन्नासीमेलजाता स्वरसकलयुता चादिमध्यान्तपड्जा तन्वंगी चंद्रवक्ा कनकसमतनुः श्वेतवस्रं दधाना । भाले सिन्दूरबिन्दुर्विकसितवदना सर्वशृंगारकाढ्या नृत्यन्ती गीयमाना द्रविडजनरता भैरवी सा प्रभाते ॥ इति भैरवी। भैरव्या मेलजाता स्वरसकलरता सत्रिका चंद्रवकरा तन्वंगी पद्मनेत्रा विपुलसुजघना मत्तमातंगयानी। मंदमंद वदती बहुविधगमकैः सैंधवी रक्तवस्त्रा युद्धे योधेश्वराणां विमलतरयशः प्रार्थयंती सदा सा ।। इति सैंधवी। चंद्रास्या दीर्घकेशी त्वनलगतिनिगा सत्रिकासतारिधाभ्याम् हेमाभा दीर्घरूपा बहुविधकुसुमैर्भूपिता स्त्निग्धनेत्रा। मेवाडस्याग्रजाता मृगशिशुनयनी रक्त्तवस्रं दधाना चेपद्धास्या स्तुवंती युधि नृपतिगणान् मारवी सा सदैव ।। इति मारवी। गांधारोत्राग्निगः स्यात्प्रथमगतिगनिर्मादिमध्यांतपूर्णा तन्वंगी श्यामवर्णा करवृतमुकुला सर्वशृंगारयुक्ता। 6 रंभाया: काननेपु प्रियविमलयशोऽध्यापयंती सुकेशी गंधवैंः स्तूयमाना प्रियरसकरुणा शश्चदासावरी सा।। इति आसावरी। भस्मांगः कण्ठशंगी श्रवणयुगलतः शंखमुद्रे दधानः पादत्राणे प्रवाले फणिपतिसुजटाबद्धमौलिः प्रमत्तः ।

17 १५

उज्झालस्यानुयायी पदुतरवचनः किन्नरीवाद्यमान: पूर्णो धाद्यंतमध्यस्त्वनलविधुगनिभैरवः पूर्वयामे ॥ इति भैरव: । सांशादंत: प्रवीण: शुचितरललितो मारवीमेलजातो भाले धत्ते स बिंदुं कनकसमनिभं शुभ्रवस्त्रं दधानः । गारांगश्चंपमैत्री कुसुमभरशिरा: पंकजाक्षो विलासी कामी तांबूलहस्तः प्रतिदिनमुषसि प्रार्थकः खंडितानाम् ॥ इति शुद्धललित: । श्यामं तांबूलहस्तं करधृतकुमुदं मारवीमेलजातं पत्रिं त्रारिं सुरेशं पिकमृदुवचनं वेणुकं पीतवस्त्रम्। लिप्तांगं यक्षपंकै: शिरसि सुमुकुटं बालचंद्रार्केभालम् गायंतीहत्र नाके सकलसुरवराः पंचमं सुप्रभाते॥। इति पंचम: । सत्रि: संपूर्णकोसौ द्विविधगतिगनिस्तालहस्तः सुभार्य: पृष्ठे पैनाकपाणिर्बेहुविधरचितैर्भूषणैः शोभमानः । गौरो दीर्घस्वरूपी मृदुवचनपर: सर्वलोकोपकारी नित्यं याच्य: सदाहर्निशि च स परजो भाति चाग्रे नृपाणाम् ।। इति परजः । अंत्यो गश्च स्वरौ स्तस्त्रिनयनगतिगौ सत्रिकाढ्यश्च पूर्णो वामे पाणौ सुमालां शशधरमणिभां शुभ्रवसरं दधानः । बंगाल: पानपात्रं विशदकनकजं सव्यहस्ताग्रभागे विद्वान्संगीतवेदं पठति च नितरां गद्गदैः कंपभेदैः ॥ इति बंगालः । इति भैरवपरिवारः । अस्मिन्रागे भवेतां प्रथमगतिगनी सत्रिका त्रारिपोडसौ गौरांग: पीतवासा घनकुसुमवने क्रीडको दोलयाने। हिंदोल: स्त्रीसहायः कटकमुकुटमुक्तामहाकुंडलाढ्यः प्रातःकाले वसंते विचरति चतुरो वामदेवाभिजातः ।। इति हिंदोल: ।

18 १६

जातो मल्हारमेले निगरति रहिता मादिमध्यांतरूपा नासाग्रे स्वर्णपुष्पं कमलनयनयो: कजलं कंठमालाम्। मौक्तेयं भालमध्ये वरतलतिलकं कंकणे हस्तमूले रक्त वसतरं दधाना त्वनवरतमदा याति भूपालिका सा ।। इति भूपाली। स्वागारे स्वेच्छया या मृदुतरवचनै. क्रीडितावालिपुंजे श्चित्रं वसत्रं दधाना कुसुमसुकबरी चामरैर्वीज्यमाना। नानाशंगारयुक्त मदनसहचरी कोमलांगी सुगौरी सायंपूर्णा त्रिषड्जा ह्यनलगतिगती राजते सा वराली ॥ इति वराली। सव्ये हस्ते सुदंडी त्वपरकरतले तालयुग्मं दधाना लिपांगा चंदनायैः सुशबरवसना सर्वभूषाभियुक्ता। प्रौढा तांबूलवकरा विकसितनयना मोहिनी मुक्तचूर्णा पूर्णामाद्यंतमध्या प्रथमगतिगनिस्तोडिका प्रातरेव । इति तोडिका। जाता गौडस्य मेले धरिपरिरहिता वादिमध्यांतपाया गौरांगी पीतवस्त्रा मृगमदतिलकं भालमध्ये दधाना। हस्ते वीणैकवाद्या सरसमधुरवाक्मुक्तकेशी कुरंजी प्रीतालंकारयुक्ता प्रथमपदधुरा मंजरी सा सदैव ॥। इति प्रथममंजरी। छायानाटस्य मेले प्रकटितसुतनुर्मादिमध्यांतपूर्णा गौरांगी मूर्त्नि वेणीं कनकमणिमयं कर्णपुष्पं दधाना। प्रौढेषद्रक्तनेत्रा यवनसुवनितावस्त्रवेशाधिकाढ्या द्राक्षां पीत्वा प्रभाते विलसति चतुरा यावनी तोडिका सा।। इति तोडी। जातो हिंदोलमेले स्वरसकलयुतः सत्रिकश्च प्रभाते त्वारामे क्रीडमानो नवदलकुसुमामोदलुब्धालिवृंदः ।

19 १७

तांबूलास्योतिगौरो रतिपतिसदृशो रक्तवस्त्रश्च साध योषिद्धि: सर्ववाद्यारवरभसमहद्धास्ययुक्तो वसंतः ॥ इति वसंतः। जातः कर्णाटमेले स्वरसकलरतः सत्रिकः पूर्णकायः शुभ्रांगः पीतवासा मणिगणरचिते कुंडले कर्णयोः स्तः । आस्ते मौलौ किरीटं करतलकमलः कुंकुमालिप्रदेहः प्रातर्याच्यः प्रमत्तो युवजनसहितः शुद्धबंगालकोऽसौ।। इति शुद्धबंगालः । काकल्या चांतरेण प्रकटवरतनुः सत्रिक: पूर्णरूप: श्यामांगः पीतवासा मधुरतररवः कंपभेदैविचित्रैः। कंठे रत्नैकमालो विरचिततिलकः कुंकुमैर्भालमध्ये राग: श्यामाभिधानस्त्वनवरतनद: कामिनीनां विनोदे।। इति श्याम: । कर्णाटाख्यस्य मेले प्रकटवरतनु: पूर्णरूपस्त्रिपड्जः पद्मांघि: पद्मनेत्र: श्रवणयुगलतः कुंडले द्वे दधानः। बिभ्रन्मौलौ किरीट बहुकुसुममयं कंठमाली सुवस्तरं प्रातःकाले चकास्ति प्रबलगमकवान् श्रौढसामंतरागः ।। इति सामंतरागः । कामोदः कामरूपी घृतमुकुटकर: श्वेतवस्तरं दधानः कस्तूरीविंदुभाल: कुसुमसुमुकुट: कंठमालादिकाढ्यः। वक्ता स झंग्यवाक्यं युवजनसहितो वेत्रहस्तः प्रतापी संपूर्ण: सत्रिकोसौ विधुगतिगनिकश्चापराह्े चकास्ति ।। इति कामोदः। इंत हिंदोलपरिवार: जातो घोराख्यवक्त्रात् त्रिगतिगनिगमा: सत्रिपूर्णोत्र रागे रक्तांगः पद्मनेत्रः सितगजगमनो बाखरोजस्य मित्रम्। कंठे मुक्तैकमालो वृतमुकुटशिराश्चित्रवासा: सखद्गो मध्याह्ने योधसंघे सुललितशिशिरे देशिकारश्चकास्ति॥ इति देशिकारः।

20 १८

पूर्णेन्द्वास्या सुमुक्तामणितरलगला नीलवस्त्रं दधाना कूर्पासं रक्तवर्ण करचरणयुगे कंकणे नपुरौ च। रामक्री चंचलाक्षी विमलतरगिरं चारटन्ती विदुग्धा के शंगाराढ्या त्रिषड्जा त्वनलगतिगनी राजते सवैदैव ॥ इति रामक्री। रामक्रीमेलहष्टा निगपरिरहिता वापि माद्यंतमध्या तन्वंगी श्यामवर्णा विलुठितकबरी सव्यहस्ते सुदंडी। तांवूलास्या प्रगल्भामरहटवनिता वस्त्रभूषाधिकाढ्या नासायां पीनमुक्ता बहुमतिबहुली शोभते पूर्वयामे ।। इति बहुली। 7 धंम्मिद्रे मद्रिमालां श्रवणयुगलतः कुंडले कंठमालां कूर्पासं शुभ्रवस्त्रं चरणकरयुगे नूपुरौ कंकणे च। आहंगस्य प्रपौत्री मृदुसुकरतले पह्लवं संदधाना गांधारांत्येंदुगौस्तस्तिरिसमयरिरपा सर्वदा याति देशी।। इति देशी। नासाग्रे श्रीलवङ्गं जलजकुटिलकेशी कुण्डले श्रोत्रयोर्द्वे चोलिं कौसुंभवसं शिशुविधुतिलकं चांजनं नेत्रयोश्च। हस्तद्वन्द्वे सुकाचप्रवलयनिचयं मू्ध्नि वेणीं दधाना देशीमेले रुचिज्ञा च सकलजयतश्रीस्त्रिसा चापराहे।। ॥ इति जयतश्रीः ॥ संधत्ते हस्तमूले करिरदवलयान्यंत्रिमंजीरयुग्मं नासाग्रे हेमपुष्पं कनकसमनिभं कंचुकीं रक्तवस्त्रम्। बिम्बोष्ठी रक्तवर्णा दिवसुररचिता मुक्तकच्छप्यसा वा रामक्रीमे लसौख्यात्रिसमयरिरसौ गुर्जरीयं प्रभाते॥। ॥। इति गुर्जरी॥ देशी मेले प्रजातः स्वरसकलयुतो धत्रिकश्चंचलाक्षो हस्ते पझमं दधानः शुचिवसनरतः श्रिष्टशंगारसर्वः ।

21

१९

मुग्धस्त्रीश्यामलाक्षो हसति सकपट पूर्णताम्बूलवक्रः कामी कामावतार: कुटिलसुललितो भाति धृष्टः प्रभाते॥ इति ललित: । गौरांग: पंकजाक्ष: सुशबरवसनो भालकाश्मीरबिन्दु- मत्रीस्रग्भूष्यकण्ठश्चतुरवरगिरं कीरमध्यापयन्यः । मेले तातस्य जातस्त्वधिकप्रथमभः सत्रिकोऽप: शठोऽसौ स्वेच्छागामी प्रभाते वदति च दयितां श्रीबिभासाख्यराग: ॥ इति बिभास: । श्यामांगः पीतवासा: प्रवलतरगदाशंखचक्ाब्जहस्तो बाणैः शार्ङ्गेण पूर्णस्फुरदिपुधिकटिस्ताक्ष्यगो भूषणाढ्यः । गांधारो वेदगः स्युर्गुणगतिमनिधा: पक्षगो यस्त्रिषङ्ग: संपूर्णश्चापराहे प्रचरति चतुरो धीरसारंगराग: ॥। इति सारंगः । देशीसम्मेलजातस्त्रिविधसमपसः पूर्णरूपोतिगौरः कण्ठे मौक्तेयमालो धृतमुकुटशिराश्चित्रवासाश्च रम्यः । पुष्पश्रीकन्दुहस्तो युवजनसहितो मन्मथानन्दकर्ता शंगारी पण्यवीच्यां स तरुणरवणः शोभते सायमेषः । इति रवण: । सत्रि: पूर्णो द्विनेत्राग्नियमरिगमनी राजवृंदैः समेतो गौरस्तांबूलवक्रः सिततरवसनः कण्ठरल्नैकमाल:। कंजाक्षः छत्रमूर्द्धोभयचरणयुतो रत्नसिंहासनस्थ्: कल्याणोयम्मनाद्यः परिजनसहितो राजतेऽसौ दिनान्ते।। इति कल्याणः । इति देशिकारपरिवारः । शृंगारी सुंदर: स्तूत्युपपवद्नजः कण्ठनक्षत्रमाल: श्रीरागः श्वेतवासाः प्रथमगतिगता धैवतोरिर्गनी स्युः ।

22 २०

आरोहे धैवतोगस्त्ववगमधगजः सत्निपूर्णोत्र गौरो ग्रीष्मे सायं सुनृत्ये विलसति सरसं हस्तलग्नालिपझ्मः । इति श्रीरागः । रामक्रीमेलजाता धगपरिरहिता सत्रिका षोडशाढ्या चित्रं वसरं दधाना करधृतकमला कर्णनेत्रा सुकेशी। चैत्री मुद्रा निपूर्वी वरयवनपुरी कर्पटीभिक्षसार्धे संक्रीडती दिनान्ते चतुररतिकला गौरदेहा तु गौडी। इति गौडी। गाडीमेले सुलग्ना प्रथमगुणरतिस्त्यक्तगा पंकजाक्षी भर्तुः संतापहंत्री स्मितविधुवदना गीतनृत्याभिसक्ता। गौरांगी शुक्कवस्त्रा तरुणतरमदोन्मत्तमातंगयानी शंगाराढ्या हि पाडी युवजनहृदयानंदिनी वासरांते।। इति पाडी। गुर्जर्यामेलजाता स्फुरिततरसपा पादिमध्यांतपूर्णा वक्षोहारायताक्षी सितकरवसना रक्तकूपासिका या। नानाशंगारभूष्या मृदुमधुवचना श्यामलांगी सुतन्वी भर्तु: संकेतकं सद्विमलगुणकरी कामिनी याति सायम्।। इति गुणकरी। संपूर्णा सत्रिका या गुणविधुगनिगा किन्नरीवाद्यहस्ता श्यामांगी दीर्घनेत्रा गुरुजलजगणै: कंठमालादिभूष्या। मध्ये सद्रक्तवस्त्रा वरगजगमनी स्वर्णकूर्पासयुक्ता वक्तुं सायं प्रयाति प्रियचरितगुणं नादरामक्रिया सा । इति नादरामकि:। गुर्जर्यामेलयुक्त रिधपरिरहिता सत्रिका नीलवस्त्रा गौरी मुक्तालका या नवनगरचिता कामसंकेतसंस्था। नीपच्छायोपविष्टा विमलकरतले पद्मपत्रं दधाना गुण्डक्री भामिनी सा प्रियतमपदवीं प्रेक्षयंती प्रभाते ॥ इति गुण्डक्री।

23

२१

नृत्यासक्त: सहिष्णुर्नयनगतिगनि: सादिमध्यांतपूर्णो वक्षोहारं सुरन्नं सुकटकमुकुटं चित्रवस्ं दधानः । गौरः कामी सुटको मदनमदभरश्चंदनालिप्रदेहः पुष्पाणां कन्दुहस्तो विचरति चतुरः कामदूतः सदाऽसौ॥ इति टक:। गांधारो देवपूर्वस्त्वनलगतिगनिः सत्रिक: पूर्णरूपो नैरन्तर्य चकास्ति प्रथमगतिरिधो रत्नसिंहासनस्थः । इन्द्राधैः स्तूयमानो रसपतिरसिकश्चंदनालिप्रदेहः शुभ्रं वस्त्रं दधानः करवृतकुमुदः सर्वभूपाभियुक्त:। इति देवगांधार: । गोडीमेले सुजातो रिपपरिरहितो वा निमध्यांतपूर्णो वीर: शंगारनिष्ठो वरशुकरुचिभा मूसलीकस्य मित्रम् । पद्मास्यः पद्मनेत्रः सिततरवसनः कण्ठमालादिभूपः सायंकाले सभायां प्रकटति चतुरो मालवो रागराज: ।। इति मालव: । गुंडकीमेलजातो रसपतिसहितो न्यादिमध्यांतकोऽप: कौसुंभी केसराणां विमलजलकणैश्चित्रितं श्वेतवासाः । काश्मीरस्योर्ध्वपुंडू: सुरभितसुतनु: कण्ठकंजाक्षमाल: ताम्बूलास्यो दिनान्ते हरिभजनपरः शोभते शुद्धगौडः ॥ इति शुद्धगौडः । बंगालान्तश्रकर्णाट इति रिरहितो गादिमध्यान्तको यो गौडीसम्मेलभूत: कमलकरतले पुष्पयष्टिं दधानः । गौराङ: शुक्कवासाः कटकमुकुटके पुष्पकेसूरकाढ्यः कौसुम्भोष्णीषधारी परिजनसहितो याति पूर्वाह्नकाले ॥ इति कर्णाटबङ्गालः ॥ इति श्रीरागपरिवारः।

24 २२ ईशानास्याभिजातस्तिरिगतिगनिरिधः सत्रिपूर्णः सधीरो 2रक्ताङ्ग: कक्षनेत्रः सिततरवसनः कण्ठमालादिकाढ्यः । पाणौ खङ्ग: प्रतापी स्मितवचनपर: स्त्रिग्धगम्भीरनादः संध्यायां राजमार्गे शरदि हयगती राजते शुद्धनाटः ।। इति शुद्धनाटः। जाता श्रीरागमेले नवगिरिरचिता सादिमध्यान्तिकाया श्रीखण्डापङ्कचोली कुसुमसुवसनं संदधाना मृगाक्षी। प्रौढेषव्यंग्यवाक्यैः प्रियमुपह्सती मालवश्री सुतन्वी चक्रीच्छेपावकर्षेश्चपलकरतलाद्धाम्यती सा सदैव ।।। इति मालश्री। गांधाराद्यन्तमध्या गुणगतिरिनिगा धैवतद्विर्गतिर्या/ ताम्बूलास्यांजनाक्षी कनकमणिमयैर्भूपणैर्भूषिताङ्गी। नारायण्यंगलग्रा कुसुमसुकबरी कंचुकी चित्रवस्त्रा देशाक्षी राजकन्या प्रतिदिनमुषसि प्रेक्षते महयुद्धम् ॥ इति देशाक्षी। गौरी श्रीकोमलांगी कजमुकुलकुचा चित्रकूर्पासवस्त्रा सर्वोंगे भूपाणाढ्या मृदुतरवचना शाकपूर्वा प्रगल्भा । बेलावल्येकमेलाधिक विधुगतिमा सत्रिका वा पहीना देवकी देवकन्या बहुचतुरतरा राजतेडह्रोऽन्तयामे । इति देवक्री॥ मुग्धा गौरी विचित्राम्बररचिततनुः सर्वशृंगारयुक्ता माद्यंतीशारिधा वा द्विगतिगतरिधा वह्निगत्यंतगा च। भूरेखाचापधर्त्री मृगशिशुनयना तीव्रनेत्रांतबाणा भर्तुर्गेहे सखीभि: सह्वरमधुमाधव्युपः संप्रयाति ॥ इति मधुमाधवी। चन्द्रद्विस्त्रिर्गता: स्युर्गरिनय इह तु स्त्निग्धनेत्रा प्रगल्भा श्यामाभीरी त्रिषङ्गा मृदुवचनपरा मूर्नि वेणीं दधाना।

29/

२३

मृदूंगी नीलवस्त्रा मृदुगलविलसद्विद्ुमालिश्च करणे ताटंकाढ्या हि सायं रसपतिनिनदै रासदंड रमन्ती ।। इत्याभीरी। श्रीरागस्यैव मेलाद्रिधविधुगतिक: सादिमध्यांतकोSसौ श्यामांगः पीतवासा विरचिततिलक: कुंकुमैर्भालमध्ये। कण्ठे रल्नैकमालो ललितसुमुरलीवाद्यमानस्त्रिभंगी शङ्गारी भाति सायं कुसुमशरहितः श्रीजिजावंतरागः ।। इति जिजावंतः । गौरस्तारुण्यपूर्ण: करधृतकुलिशः संभृतानंगरूप: कण्ठे मौक्तेयमाल: परिजनसहितः सर्वकिर्मीरवस्त्रः । शङ्गाराठ्य: सुकामी मृदुवचनपरः पड्जमध्यादिकान्तः "प्रीतः केदारमेले दित्पतिविरतौ भाति सालंगनाटः । इति सालंगनाट:। शङ्गारी पीतवस्त्र: कटकमुकुटसिंहासनचछत्रयुक्तो गौरांगः श्रीहुसेनी सुहृदभिमदकः पूर्ववागेश्वरीष्टः । त्रिम्निव्वैकस्थिता: स्युः स्वररिधगनयः के किकण्ठाभकोऽसौ न्यांदतांशोडरिधो वा विलसति दिवसांतेऽपि कर्णाटरागः ।। इति कर्णाटरागः । कर्णाटस्यप्रमेलप्रकटितसुतनुस्त्वादिमध्यांतपड्जः कण्ठे हार: सरत्नः सितवसनरुचि: पाटलोष्णीषधारी। गौरांगो रक्तनेत्रः सहचरबहुभिर्वीरिशंगारवान्यः छायानाटो दिनान्ते प्रहसति पथिकान् पुष्पसत्कंदुह्स्तः ॥ इति छायानाटः। संपूर्णो द्विर्गती रिस्त्वनलगतिनिग: सग्रहन्यासकांशः शङ्गारी यौवनाव्यः स्मितपरवदनः कंदुसद्दण्डहस्तः।

26 २४

गौरस्ताम्बूलवकत्र: कुसुमशरसुहृद् रक्तवस्त्रंः प्रतापी चेतः सीमंतिनीनामनुसरति हमीरादिनाटो हि सायम्। इति हमीरनाटः ॥ इति शुद्धनाटपरिवार: । मुग्धस्त्रीसंगतो द्विर्गतिरिगधनयः पूर्णसादयंतमव्यो रुद्राणीवक्त्रजातः शिखिनकुलनटी नर्तको भूषणाढ्य: । श्यामांगः पीतवस्त्रः करधृतचपलाकांतिखङ्गो दयावान् प्रावृद्काले नृणां शं प्रकटयति सदा नट्टनारायणोऽयम् । इति नट्टनारायण: । धित्तां धित्तां धितांतामिति मृदुमुरुजं वाद्यमाना सुतन्वी एंगाराढ्या सुगौरी कमलवसनकिर्मीरकूर्पासयुक्ता। प्रौढा बेलावली योषसि निजमघुमाधव्यशेषस्वरास्था धाद्यतांशारिधा वा सरपरदसुता सत्कुरायीसहाया ॥ इति बेलावली। काम्बोजी मोहिनी या द्विगतिगनिरिधा सत्रिकाढ्यो निमा वा गौरी ताम्बूलवस्न्ना कुसुमजवसनं कंचुकी चाद्धाना। कस्तूरीबिन्दुभाला कनकमणिमयैर्भूषणैर्भूषितांगी कर्णाद्यांघ्ि: सखीभ्यामुषसि विलसती किन्नरीवाद्यहस्ता ।। इति काम्बोजी। धाद्यंतांशा सपा या नयनगुणगतिश्चात्र धांत्यौ रिगौ स्तः कस्तूरीबिन्दुभाला मृगशिशुनयना चंद्रवक्त्रा सुतन्वी। सावेरी हारकण्ठा सुशबरवसना पीतकूर्पासयुक्ता व्यष्टाढ्या श्यामवर्णा वरगजगमना सस्मिता सायमेति ॥ इति सावेरी। तन्वी श्यामा मृगाक्षी वरकमलमुखी पीतवस्त्रं दधाना प्रौढा सन्मूर्ति वेणीं द्विजवरगमना कंचुकी कर्बुरां च।

२५ वक्त्रेषद्धास्ययुक्ता दशरसरचिता चामरैर्वीज्यमाना सावेरीमेलयुक्ता हयुषसि तु सुहवी सत्रिका पूर्णरूपा। इति सुह्वी। सावेरीमेलरक्ता स्वरसकलयुता सत्रिका सवैरिणी या चित्रं वस्त्रं दधाना कठिनकुचतटे कंचुकीं मेचकीं च। गौरांगी पंकजाक्षी हिमकरवदना दाडिमीवीजदन्ता सायं शंगारपूर्णा मदनसहचरी याति सौराष्ट्रिका सा ।। इति सौराष्टी। सावेरीमेलजातः सपपरिरहितो धग्रहन्यासकांशः/ श्याम: पीताम्बरो यो मदनपरिजितः कण्ठमालादिकाठ्यः । विद्युन्मेघातिगर्जैरुदित शिख रिणान्नर्तयन्कीर्णपक्षान् धारामीजन्ममित्रोप्युपसि मलहरो भाति मल्हारराग: ।। इति मल्हारः । संस्थो मल्हारमेले स्वरसकलयुतो धैवतांशग्रहान्त्यः इयामांगः शंखमुक्तावलिरचितगलो भस्मभालः किरातः। रंभापत्रं च मौलौ धरति कटितटे बर्हिणां बर्हजालम् भक्तः शम्भो: प्रभाते सुकरशरधनू राजते गौंडराग: इति गौंडराग: । सव्ये दण्डं त्रिशूलं त्वपरकरतले शुभ्रवस्त्रं दधानो भस्मांगो रक्तनेत्रो विमलसुजटिलो द्वीपिचर्मोपविष्टः । नासाग्रे त्यक्त ष्टिर्गिरिशजपमना वेष्टितः शिष्यवर्गैः केदारो वारिपोस्ति त्रिविधनिसुहवीमेलजातो निशीथे॥ इति केदार: । गौरो रक्तांबरोऽसौ गुरुजलजवरश्रेणिकण्ठः सुरूपी शंगारी यक्षपंकैविरचितसुतनुर्भालभस्मैकमुद्रः । ४ रा. मा.

२६

नृत्यारम्भप्रियो मुद्रितसुगमकवान् शंकराभूषणाख्य: प्रातः सादयंतमध्यः प्रचरति मधुमाधव्यशेपस्वरस्थः । इति शंकराभरण: । गौर: सुश्वेतवस्त्रः सुरभितसुतनुर्हस्तताम्बूलधारी कामी पुष्पेशधन्वा विरहिजनमनोवेधकः सत्निकाठ्यः । चंपाजातीसुयूथीविरचितमुकुट: कण्ठमध्ये सुमाल: सायं केदारमेलेज उपविलसते यो विहादिर्गड: स्यात् ।। ।। इति बिहागडः ॥ इति नटनारायणपरिवारः ॥ अनंतरागा: संत्यन्ये नानादेशजनाश्रिताः । एतेषामुपरागा: स्युरूह्यंतां ते च तद्विदैः ॥ इति रागलक्ष्माणि।

॥ इति रागमाला समाप्ता ॥ शुभं भवतु ॥