1. TxtSkt-rAgavibOdha-Somanatha-Pune-0045

श्रीसोमनाथ विरचित: संगीतग्रन्थो

रागविबोध:

स्वकृतटी कया समेतः ।

तत्र

प्रथमो विवेका।

घारपुर इत्युपनामकेन गणेशशाख्त्रिसूनुना पुरुषोत्तमेन

विद्वत्साहाय्येन संशोधयित्वा

पुण्याख्यपत्तने

जगद्धितेच्छुनास्ति मुद्रणालये मुद्रापयित्वा

प्राकाशयं नीतः ।

द्वितीयेयमङ्गनावृत्ति: ।

शाक १८१७

मूल्यम्-द्वादशानकाः

रागविबोध:

सटीक:

020500-

श्रीगणेशाय नमः ।

दक्षिणे लक्ष्मणो यस्य वामे तु जनकात्मजा । पुरतो मारुतिर्यस्य तं वंदे रघुनंदनम् ।। १ ॥ आर्यामूनुसमानं प्रणम्यमानं धरासुरैः प्रवरैः ॥ झाम्पांबया तयालं मुद्गलमालंबदं कलये ॥ २ ॥ गुरुगणपतिविधिपुत्रीर्नत्वा निखिलकुलदेवताः स्तुत्वा । कुरुते विवृतिं स्वकृतेः सकलकलकुलोव्द्वस्तो( ?: सो)मः ॥ ३ ॥

अथ रागविबोधाभिधं निबंधं विधित्सुस्तत्प्रतिपाद्यरागमूलभूतश्रुतिस्व- रादीनां निदानं नादं समासोक्त्या सूचयन् शिष्टाचारोपदिष्टमनिष्टनिवार- कमिष्टदायकं स्वेष्टगुरुदेवतानमस्कारात्मकं मंगलमाचरत्यार्यानंदेत्यार्यया-

आर्यानंदनिदानं गुरुं स्वराधाररागविषयमहम् ॥

स्थानविशेषख्यातं गणपतिमतिसिद्धये वंदे ॥ १॥ गणपतिं गणानां समूहरूपेण ख्यातानां विन्नानां पति नियंतारं देवं अहं वंदे प्रणमामि ॥ गणपतिशब्दो योगरूढः ॥ किमर्थ अतिसिद्धये अं- तरापायसच्छब्दार्थस्फुरणाम्यां पूज्या या सिद्धि: ग्रंथसमाप्तिस्तस्यै ॥ साम- थ्यद्योतनाय ॥ विशेषणान्याह ॥ आर्यायाः पार्वत्याः आनंदस्तस्य निदानं आदिकारणं पुत्रत्वेन महिषासुरादिवधे विघ्नहरत्वेन वेत्यर्थः । तथा च स्मृ- तिः ॥ पार्वत्या महिषासुरप्रमथने सिद्धादिभिर्मुक्तये ध्यातः पंचशरेण वि- श्वजितये पायात् स नागानन इति ॥ अत एव गुरुं उत्कृष्टं ॥। तथा स्व: स्वर्ग आधारो येषां ते स्वराधारा देवास्तेषां यो रागः तत्कर्तृका अनुरक्तिः तस्याः विषयं गोचरं विघ्नाख्यतदरिवधात् तत्प्रेमपात्रमित्यर्थः ॥ तथा ति- छ्ठंति शब्दार्था येषु तानि स्थानानि ग्रंथाः तेषां ये विशेषाः श्रतिपुराणा- दयः तेषु ख्यातं। तथा च गणानां त्वा गणपतिं हवामहे इत्यादिश्रुतयः वेदा विदंति न यथार्थतया भवंतमित्यादिशिवोक्त्यनुवादकस्कंदपुराणादि- पुराणानि च । यद्वा गणानां प्रमथानां यः पतिः दक्षिणामूर्तिः शिवस्तमहं वंदे॥ कीढशं आर्यानंदनिदानं ।I पार्वत्याह्लादहेतुं तस्यास्तदासक्तत्वात् ।। अथवा आर्या: श्रोत्रियाः मुनयः तेषामानंदहेतुं ॥ यतः गुरुं तेषां ज्ञानोपदे- ष्टारं ॥I तथा स्वराधाररागविषयं II स्वः स्वर्गः तेन तद्गता देवा लक्ष्यंते ।। • तेषां आधारं आश्रयं राति ददाति इति स्वराधारः कल्पवृक्षत्वादमीष्टप्रदः स चासौ अगः वृक्षो दिव्यवटश्च सविषयो यस्य तं तन्मूलनिवासिनमित्यर्थः ॥ तथा स्थानविशेषे आगमवर्णिते हिमाचलतटे ख्यातं तपसा प्रसिद्धं ॥ अ- तिसिद्धये इति पूर्ववत् ॥ तथा च दक्षिणामूर्तिध्याने शारदातिलकः ॥ हि- माचलतटे रम्ये इत्यादि॥ स्मृत्यंतरं च I वटविटपिसमीपे भूमिभागे निषण्णं सकलमुनिजनानां ज्ञानदातारमारात्॥ त्रिभुवनगुरुमीशं दक्षिणामूर्तिदेवं जनन- मरणदुःखच्छेददक्षं नमामीति ॥ यद्वा गणस्य जीवसमूहस्य यः पतीति पतिः सत्त्वगुणेन रक्षकः तं विष्णुं वंदे ॥ कीढशं अर्यः स्वामी आत्मैव भक्तिः सेव्यः येषां ते आर्या: आत्मभक्ताः तेषामानंदहेतुं॥ तथा गुरुं श्रेष्ठं ।I तथा

३

स्वरां सावित्रीं दधाति पुष्णातीति स्वराधः ब्रह्मा तस्य आरं अरिसमूहः मधुकैटभाख्यौ शंखासुरश्च ।I तत्र रागो मात्सर्यं यस्य तं तद्घातकमिति यावत्। तत्र मधुकैटभयोर्ब्रह्मवघोद्यतत्वात्तच्छत्रुत्वं शंखासुरस्य तु तत्प्रिय- वेदहारित्वात्तथात्वं ज्ञेयं II स चासौ विषं उदकं समुद्ररूपं याति नारायण- रूपेण मत्स्यरूपेण च प्राप्नोतीति विषयः स च तं ॥ तथा तिष्ठत्यस्मिन्निति स्थानं वाहनं शयनं च तथाभूतौ च तौ यौ विशेषौ च विः पक्षी गरुडः शेष: अनंतश्र ताम्यां ख्यातः प्रसिद्धस्तं ।। अत्र गणपतिशब्दो विशेषण- बलाद्विष्णुवाचको ज्ञेयः ॥ अथवा आर्यान् अं दनिदानं इति पदच्छेदः ॥ अहं अं विष्णुं वंदे।। कीढगहं ॥ आर्यैः सज्जनैः कृत्वा अनिति प्राणिति जीवतीति आर्यान् सज्जनानुगृहीत इत्यर्थः ॥ अथव आर्यान् अमति प्रामो- तीति आर्यान् सज्जनसेवीत्यर्थः ॥ विष्णोर्गुरुत्वं स्फुटयति॥ कीढशं अं दनि- दानं द: वद्विश्चासौ निदानं आदिकारणं च ताढशं तत्र गणपतिमित्यनेन जगतः पालकत्वं दमित्यनेन प्रलयानलतया जगत्संहारकत्वं निदानमित्यनेन तत्सर्जक- त्वं च सूचितं।। शेषं पूर्ववत्।। यद्वा गुरुं मुद्गलाख्यजनकं उपदेष्टारं च वंदे।। कीढशं आर्येषु सज्जनेषु आनंदं नयति प्रापयति तत् आनंदनि ताढशं दानं त्यागो यस्य तं पात्रे सन्मानपुरःसरत्यागिनमित्यर्थः ॥ तथा स्वराधाररागस्य पूर्ववत् देवकर्तृकानुरागस्य विषयाः महाः यज्ञाद्यत्सवा यस्य तं ॥ देवहृदयं- गमसांगयागाद्यत्सवकारिणमित्यर्थः ॥ तथा स्थानेन. स्थित्या सद्व्यवहारेण विशेषख्यातं विशेषतः प्रसिद्धं ।I अथवा स्थानेषु सादृश्येषु ये विशेषाः उत्कर्षा: देवतासादश्यानीति यावत् तैः ख्यातं । तथा च मत्पद्यं तुंदेनोंदुरु- यानमाननरुचा चंद्र महेंद्र श्रियोपेंद्र पालनतो गिरा सुरगुरुं सर्वज्ञभावाच्छिवं॥ वेदाधारतया विधिं विधितया भासां रविं भावयन्नेवं देवमयं गुरुं कुरु चिरं चित्ते स्थिरं मुद्गलमिति॥ तथा गणानां जनसमूहानां पति पातारं बहुविधप- रिवारपालिनमित्यर्थः । अतिसिद्धय इति पूर्ववदेव। इति प्रस्तुतवाच्यपक्षे तत्प्रशंसां करोमीत्यर्थः ॥ किमर्थ अतिसिद्धये महतेऽम्युदयाय ॥ नादो- पासनया देवा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ॥ भवंत्युपासिता नूनं यस्मादेते तदात्मका

४

इति शार्ङ्गदेवोक्तेर्नादस्तुतिर्ब्रह्मादिस्तुतिरिव महाम्युदयहेतुरित्यर्थः ॥ त- देव विवृणोति। आर्याणां विदषां यः आनंदः ऐहिकमामुष्मिकं च सुखं तस्य निदानं तत्र नादस्य ऐहिकसुखहेतुत्वं ।I सुखिनि सुखनिदानं दुःखि- तानां विनोदः श्रवणहृदयहारी मन्मथस्याग्रदूतः ॥ अतिचतुरसुगम्यो वल- भः कामिनीनां जयति जगति नादो पंचमश्चोपवेदः इति शिष्टोक्तेः ॥ आमुष्मिकसुखहेतुत्वं तु गीिज्ञो यदि गीतेन नामोति परमं पदं ॥ रुद्रस्यानु- चरो भूत्वा तेनैव सह मोदते इति स्कंदपुराणादिभ्यः ॥ ननु तत् आनंदकत्वं स्वररागादिसाध्यं तत् किमागतं नादमात्रस्येत्याशंक्य नाद विशिनष्टि स्वरे- ति । स्वर आधारो येषां ते च ते रागाः श्रीरागवसंताद्यः ॥ तेषां विषय आधारस्तं ।I अथवा स्वराधारः सन् रागविषयश्च तं नादमूलकमेव स्वररागा- दिकमित्यर्थः ॥ नादस्य स्वरादीनां च तादात्म्येऽपि भूमौ भित्तिरित्यादिवत् सामान्यविशेषयोरप्याधाराधियभावः संगच्छते तेन नाद एव स्वरादिरूपनाना- त्वभाक् सन् सुखहेतुरुचित एवेति भावः ॥ तथा स्थानविशेषः हत्कंठमूर्धरूपा: तेषु ख्यातः मंद्रमध्यतारनामभिः प्रसिद्धस्तं ।I रागस्तु रक्तौ मात्सर्ये इति विश्वः ॥ गणः समूहे प्रमथ इति विश्वः ॥ शैलवृक्षौ नगावगावित्यमरः ॥ अ- र्यः स्वामिनि वैश्ये च ॥ विषं तु गरले तोये इति विश्वः ॥ विहगे गगने च वि: इति माधवीयनिघंटः ॥ दः पुमान्वन्हिदात्रोः स्यात् इति च स एवं ।। मह उद्धव उत्सव इत्यमरः ॥ स्थान स्थितौ च सादृश्ये इति विश्वः ॥ पक्षे आधार इति रातेर्दानार्थात् स्वराध इति दधातेः पोषणार्थात् विषय इति यातेः प्राप्त्यर्थाच्च आतोनुपसर्गे इति कः ॥ आर्य इति सोस्य भक्तिरित्यपरः भज्यत इति भक्तिरिति कर्मार्थस्तत्र आर्य इति स्वामिन्यर्थे अर्यः स्वामिवैश्ययोरिति निपातः ॥ आर्यानिति अनप्राणने अस्मात् क्किप् । अहन्निति सामान्यज्ञापका- न्न लोपाभावः॥ एकाजुत्तरपदे ण इति प्राप्तस्य नित्यणत्वस्य पदांतस्य इत्यनेस्य निषेधः ॥ पक्षे अमतेः मोनोधातोरिति नः ॥ पक्षे आनंदनीति क्विबंतस्य दान- विशेषपरत्वेन नपुंसकत्वाद्हस्वो नपुंसके प्रातिपदिकस्येति हरस्वः ॥ अत्र प्रस्तुतस्य गणेशस्य दक्षिणामूर्तेर्विष्णोर्गुरोर्वा उभयार्थैरार्यानंदादिविशेषणैः अ-

प्रस्तुतस्य नादादेश्र संक्षेपेण कथनात् समासोक्तिरलंकारः ॥ परोक्तिभेदकै- रििष्टैः समासोक्तिरिति काव्यप्रकाशलक्षणात् ॥ अस्याः ॥ प्रकृतार्थप्रतिपाद- केन वाक्येन क्िष्टविशेषणसामर्थ्याद् यत् अप्रस्तुतस्याभिधानं सा समासेन संक्षेपेण अर्थद्वयकथनात् समासोकिः ॥ १ ॥

हेतुर्जगद्यवहृतेविराजयंती स्वयोगतो वीणाम्।। जयति व्यापनशीला शब्दात्मब्रह्मशक्तिः सा ॥२ ॥

अथ तादशमेव नादमर्थश्लेषरूपेण प्रकारांतरेण सूचयन् शब्दार्थस्फुरणकार- णं सरस्वतीस्मरणमचरति ॥ हेतुर्जगद्यवहृतेरित्यार्यया ॥ सा प्रसिद्धा शब्दा- त्मब्रह्मशक्तिः शब्दात्मा वर्णपद्वाक्यस्वरूपा शब्देषु आत्मबुद्धिर्यस्या इति वा शब्दाभिमानिनीति यावत् ।। सा चासौ ब्रह्मणो विरिंचेः संबंधिनी शक्ति- र्देवता च । संबंधोत्र जन्यजनकरूपः ॥ सा.जयति उत्कर्षेणास्ते ॥ अनेने- यमुपास्येति सूचितं ॥ सर्वोत्कर्षमेवाह।। जगद्यवहृतेस्त्रैलोक्यव्यवहारस्य हेतुः लोकव्यवहारस्य शब्दमूलत्वादित्यर्थः ॥ यतः व्यापनशीला सर्वत्र प्रचरंती॥ तथा स्वयोगतः स्वांगसंगेन वीणां विपंचीं कच्छपीसमाख्यां विराजयंती शोभ- यंती न तु वीणया तस्याः शोभेत्यर्थः ॥ इति प्रस्तुतसरस्वतीपक्षे ॥ अथाग्र- स्तुतनादपक्षे सा प्रसिद्धा शब्दात्मका नादस्वरूपा ब्रह्मणः परमात्मनः शक्तिः सामर्थ्यविशेषः जयति ॥ अनेनापि नाद उपासनीय इति सूचितं तथा च शार्ङ्गदेवः ॥ नादब्रह्म चिदानंदमद्वितीयमुपास्महे इति ॥ उत्कर्षमेव तस्य आह ।। जगव्यवहृतेर्हेतुरिति ॥ नादस्य वर्णपदवाक्यानां व्यंजकत्वा- त् सर्वोपि लोकव्यवहारो नादमूल एवेति भाव: ॥ तथा च स एव ॥ नादे- न व्यज्यते वर्णः पदं वर्णात् पदाद्वचः ॥ वचसा व्यवहारोयं नादाघीनम- तो जगत् ॥। इति ॥ तथा व्यापनशीला सर्वलोकव्यापिका ॥ पुनः स्वयो- गतः निजाविर्भावसंबंधेन वीणां विराजयंती वीणामिति नादप्रकाशविषयाणां देहमात्राणां वाद्यमात्राणां चोपलक्षणं।I नादेन विना तेषां काष्ठलोष्टादि- वद्वैयर्थ्यमिति भाव: ॥ नादस्य परमात्मशक्तित्वे ससंमतिका कलिनाथोक्तिः

६

चैतन्यं सर्वभूतानामित्यस्य व्याख्यावसरे परवाक्पर्यायस्य ब्रह्मशक्तर्नादस्य ब्ह्मणोत्यंतप्रत्यासन्नत्वात्तदुपासनायां कृतायां ब्रह्मप्राप्तिर्मणिप्रभाप्रवृत्तस्य मणिलाभवद्भवेदिति ॥ तथा चोक्ततं।। अतो गीतप्रपंचस्य श्रुत्यादस्तत्त्वदर्श- नात् ।। अपि स्यात् सच्चिदानंदरूपिणः परमात्मनः ॥ प्राप्तिः प्रभाप्रवृत्त- स्य मणिलाभो यथा भवेत् । प्रत्यासन्नतयात्यंतमिति ॥ विश्वावसोस्तु बृह- ती तुंबरोस्तु कलावती ॥ महती नारदस्य स्यात् सरस्वत्यास्तु कच्छपीति वैजयंती ।I आत्मा देहमनोब्रह्मस्वभावधृतिबुद्धि्विति विश्वः ॥ अत्र समा- नविशेषणेन वाक्येन शब्दात्मव्रह्मशक्तिरिति अनेकार्थविशेष्यतया सरस्व- तीरूपप्रस्तुतार्थादन्यो नादरूपोSप्रस्तुतोर्थो गम्यत इत्यविशेषश्लेषनामा अ- थक्ळेषः ॥ तथा च रुद्रटः ॥ अविशेषश्लेषोऽसौ विज्ञेयो यत्र वाक्यमेकस्मा- त् ।। अर्थादन्यं गमयेदविशिष्टविशेषणोपेतमिति ॥२॥

सकलकलोपाख्यकुलः संख्यावन्नाथमेंगनाथजनेः ॥ मुद्धलसूरेस्तनुजस्तनुधीरपि सोमनामाऽहम् ॥ ३॥ रागविबोधं विद्धे विरोधरोधाय लक्ष्यलक्षणयोः ॥ प्राचां वाचां किंचित् खारं सारं समुद्ृत्य ।।४ ।।

इदानीं ग्रंथकृत् कुलपितामहपितृस्वनामख्यापनपूर्व चिकिर्षितं प्रतिजा- नीते॥ सकलकलेति रागविबोधमित्यार्यायुग्मेन ॥ रंजंति तल्ीना भवंति एभिरिति रागा: ते विबुध्यंते ज्ञायंते येन यस्मिन्वा इति विबोध: तं अ्रंथ अहं विद्धे रचयामि ॥ कीढशः अहं ॥ सकलकलेत्युपाख्या अवांतरना- मधेयं यस्य तत्कुलं यस्य सः ॥ तथा संख्यावतां पंडितानां नाथादीश्वरा- त् मेंगनाथात् जनिर्जन्म यस्य तस्य मुद्गलसूरेर्मुद्रलाख्यपंडितस्य तनुजः पुत्रः ॥ तथा सोमनामा ॥ तनुधीरपि अल्पबुद्धिरपि ॥! अल्पमतिना कथं वा नवीनग्रंथो निर्मेय इत्यत आह॥ प्राचामिति ॥ प्राचीनानां हनुमन्म- तंगनिःशंकादीनां वा वाचो ग्रंथरूपास्तासां किंचित्सारं मुख्यमुख्यांशं समु- दृत्य संगृह्य तद्वागनुसारितया मम न नवीननिर्माणे प्रयास इत्यर्थः ॥ त-

र्हिं सत्सु तन्निबंधेषु किमनेनेत्यत आह ॥ किमर्थ लक्ष्यं लोकगेयं रागादि- लक्षणं तत्प्रकाशकं शास्त्रं तयोर्यों विरोध: अन्यत्वाभासः तस्य रोधाय नि- वारणाय॥ सत्यं संति महांतः प्राचीनग्रंथाः परं तदाशया नवबोधेन ल क्ष्याणामन्यथात्वमाभाति ततस्तत्परिहारेण तयोरैक्यायेति भावः ॥ संख्या- वान् पंडितः कविः ॥ जनिरुत्पत्तिरुद्वः ॥ धीमान् सूरिरित्यमरः ॥ मेंग- नाथजनेरिति वैयधिकरण्येपि शब्दशक्तिस्वाभाव्येन गमकत्वात् बहुव्रीहिः॥ समानाधिकरणानां बहुव्रीहिरिष्यत इति तु नेष्टिः ॥ किं तु अभिधानलक्षणाः कृत्तद्धितसमासा भवंतीति न्यायागत एवार्थ: तेन वैयधिकरण्येधिगमकत्वे कंठेकाल इत्यादौ भवति॥ नतु पंचभिर्भुक्तमस्येति पंचभुक्त इति॥ तथा च वामनसूत्रं II वैयधिकरण्ये बहुव्रीहिर्जन्माद्युत्तरपद इति ॥ राग इति। विबोध इति च । अकर्तरि च कारके संज्ञायामिति करणे अधिकरणे वा घञ् I। अत्र रागविबोध इत्यस्य संज्ञात्वात् विबोधमात्स्य असंज्ञात्वेपि चा- दसंज्ञायामित्युक्तेर्न दोषः ॥ अत्र आर्याद्वयेपि व्यंजनानामसकृदावर्तनात् वृत्त्यनुप्रासः शाब्दोलंकारः ॥ एकस्याप्यसकृत्पर इति काव्यप्रकाशल- क्षणात् एकस्य अपिशब्दादनेकस्यापि व्यंजनस्य द्विर्बहुकृत्वो वा साढ श्य(? शयं)वृत्यनुप्रास इति ॥ एवमग्रेऽपि ज्ञेयं ॥ ४ ॥

पथ्याख्यार्यैवास्यां मम वाण्यां जयति विपुलाख्यास्पृक्।। यदनुग्रहादभीष्टाः सर्वेर्था अत्र सिद्धेयुः ॥५॥

एवं सनामचिकिर्षितं प्रतिज्ञाय मंगलकारि पार्वतीकीर्तनमधिकश्लेषेण सूचयन् अ्ंथनिबंधनं छंदः सभेदं प्रकाशयति पथ्याख्येत्यार्यया ॥ पथ्या- ख्या पथ्येति नाम्ना आर्यैव आर्याख्यं माताछंद एव अस्यां ग्रंथरूपायां मम वाण्यां जयत्युत्कर्षेणास्ते ॥ न तु वर्णच्छंदो नाप्यन्यन्मात्राछंद इत्य- र्थः ॥ न केवलं पथ्याख्येत्याह॥ कीढक्॥ तु पुनः विपुलाख्यां स्पृशत्या- दत्ते इति तत्स्पृक् स्पर्शनोक्त्या विपुलाल्पता सूचिता बाहुल्यं तु पथ्याया एव ।। आर्ययैव निबंधने हेतुमाह॥ यद्नुग्रहात् यत्कर्मकांगीकारात् अत्र

अंथे अभीष्टाः प्रतिपादयितुमिष्टाः सर्वे अर्था अभिधेयानि सिध्येयुः ॥ शं- ब्दप्रकाश्यानि भवेयुरिति प्रौढ्या संभावनं ।। सरिगमेत्यादिबहुतमकेवल- लध्वक्षरमयानि छंदोनिबद्धानि वक्ष्यमाणरागरूपाणि नान्यच्छंद:सु समावेशा- रहाणि इत्यर्थः ॥ इति प्रस्तुतार्थः ॥ अथाप्रस्तुतपक्षे आर्या पार्वत्येव मद्ाचि उत्कर्षेणास्ते तन्नामैव कीर्तयामीत्यर्थः ॥ यतः पथ्या हितावहा आख्या नाम यस्याः ॥ पुनः विपुलाख्यास्पृक् बहुतमनामधारिणी ॥ तस्या एव भ- जने हेतुमाह॥ यदिति। यत्कर्तृकांगीकारात् चतुर्विधाः पुरुषार्थाः अत्र ज- गति भक्ते वा सिध्येयुः निष्पद्येरन् । अत्रार्याछंदसि पूर्वार्धे चतुर्मात्राः स- पगणा: अंते गुरुरेकः ॥ विषमस्थाने जगणो न । षष्ठे जगणो लघुचतु- ष्टयं वा भवति ॥ एवमेवोत्तरार्ध परंतु षष्ठे लघुरेक एव । एवं सप्तपंचाशन्मा- त्रात्मिका आर्या। अस्यां पूर्वार्धे षष्ठे लघुचतुष्टये सति द्वितीयलघ्वादिकं पदं भवति तत्रैवार्धे सप्तमे तु लघुचतुष्टये प्रथमलघुतः पदं भवति ॥ उत्त- रार्धे तु पंचमे लघुचतुष्टये प्रथमलघुत एव पदं ।। एवं सति दलद्वयेपि आ- द्यासु द्वादशसु मात्रास्वेव पदपूर्तो पथ्या भवति ॥ विपुला तु पूर्वार्धे तु अप- रार्धे वा दलद्वये वा आद्या द्वादशमात्रोल्लंघनेन पद्विच्छेदे भवति ॥ तथा च स्वरार्ध चार्यार्ध इत्यारभ्य विपुलान्या इत्येतदंतानि दश पिंगलसूत्राणि ।। स्पृगिति स्पृशोनुदक इति क्विनि क्विन्प्रत्ययस्येति कुत्वं । सिध्येयुरिति सं- भावनेलमिति चेत्सिद्धाप्रयोग इति लिङ् ॥ अत्रेदं वाक्यं अनेकार्थविशेषणं सत् प्रकृतात् छंदोरूपादर्थात् उत्कृष्टं पार्वतीरूपमर्थांतरं बोधयतीति अधि- कश्लेषाख्योलंकारः । यत्राधिकमारब्घादसमानविशेषणं तथा वाक्यं ॥ अ- र्थातरमवगमयेदधिकश्लेषः स विज्ञेय इति रुद्रटलक्षणात् ॥ १॥

गीतं द्वेधा मार्गो देशीमार्गः स यो विरिंचादैः॥ अन्विष्टो भरतादैः शंभोरग्रे प्रयुक्तोर्च्यः ॥ ६ ॥

अत्र रागविबोधं विद्धे इति प्रतिज्ञया रागप्रतिपादने अर्थप्राप्ते सति रा- गाणां च गीतरूपत्वात् तत् द्वैविध्यं मार्गदेशीभेदाभ्यामाह ॥ गीत द्वेधेति॥

मार्ग लक्षयति मार्ग: स इति ॥ मा्ग्यते अन्विष्यते इति मार्ग: यो विरिं- चादैः ब्रह्मादिभिः अन्विष्टः गवेषितः सामवेदादुत्कृष्य प्रथमद्वितीयतृती- यचतुर्थमंद्रादिस्वार्थाख्यान् सप्त स्वरान् संगृह्य प्रवर्तित इत्यर्थः॥ तथा च नि :- शंकः ॥ सामवेदादिदं गीत संजग्राह पितामह इति ॥ भरतादैः शंभोरग्रे प्रयुक्तश्र अत एव अच्यः अभ्युदयहेतुत्वात्पूज्यः ॥ यद्यपि गीतवाद्यनृ- त्यानां त्रयाणामपि प्राच्यैमार्गदेशीत्वे उक्ते तथापि इह गीतस्यैव उपयो- गात्तस्यैवोक्तिः ॥ मार्ग इति मार्ग अन्वेषणे अस्मात्कर्मणि घञ्र ॥ ६ ॥

देशे देशे रुच्या यज्जनत्दद्रंजनं तु सा देशी॥ स तु लोकरुचिविकलितः प्रायो लक्ष्यात्र देशी तत् ।। ७॥।

देशीं लक्षयति॥ देशे देशे इति यत्तु गीतमित्यर्थात् देशे देशे रुच्या तत्र तत्र परिचयतोनुरक्त्या जनत्दद्रंजनं लोकहृदयाह्लादकं सा देशी।। तथाच कछ्िनाथः ॥ देशीति देशशब्देन तत्रत्या जना लक्ष्यंते तै्यथेच्छं क्रियमाणायां गीतादिक्रियायामाचार्यकृता संज्ञेति ॥ देशीति ॥ पृषोदरा- दित्वात्साधुता ॥ यद्गीतं सा देशीति उद्दिश्यमानप्रतिनिर्दिश्यमानयोरैक्यमा- पादयंति पर्यायेण तलिंगभांजि भवंति सर्वनामानीति निर्दिश्यमानदेशीलिं- गता तच्छब्दस्य ॥ एवं भेदद्वयं लक्षयित्वा तत्र देश्या एव बाहुल्येनात्र प्रतिपाद्यत्वं सहेतुकमाह स त्विति ॥ स मार्ग: प्रायो यतः लोकरुचिविक- लितः लोकानां रुच्या आलापादिविहीनः कृतः यत् इति तद्योगात् तत् त- तः अत्र देशी प्रायो लक्ष्या प्रायोग्रहणात् क्वचिन्मार्गोपीत्यर्थः ॥ प्रायःपदं देहलीदीपन्यायेनोभाभ्यां संबध्यते ॥ तथा च बृहद्देश्यां मतंगः ॥ अबला- बालगोपालै: क्षितिपालैर्निजेच्छया ॥ गीयते याऽनुरागेण स्वदेशे देशिरुच्यते । निबद्धश्चानिबद्धश्र मार्गोडयं द्विविधो मतः ॥ आलापादिनिबद्धो यः स च मार्ग: प्रकीर्तितः । आलापादिविहीनस्तु स च देशी प्रकीर्तित इति ॥ कल्ठिनाथोऽपि रागविवेकाध्यायव्याख्याने देशीत्वं च तत्तद्देशमनोरंजनैकफल- त्वेन कामचारप्रवर्तितत्वं ।। नियमे तु सति तेषां गीतादिनां मार्गत्वमेवेति॥७॥

१०

अत्र श्रुतिस्वराद्या वीणाभेदाः स्वसंख्यया मेलाः ॥ रागास्तद्रूपाणि च पंचविवेक्या क्रमाज्ज्ञेयम् ।। ८ ।।

अथ ग्रंथे विवक्ष्यमाणान् पदार्थान् संगृह्लाति ॥ अत्र श्रतिस्वराद्या इति ।। अत्र ग्रंथे पंचविवेक्या विविच्यंते प्राकरणिकपदार्था येष्विति विवेकाः पंच- भिर्विवेकै: अध्यायसर्गादिवत् अवच्छेदकभेदैः क्रमात् ज्ञयं ज्ञेयाश्च ज्ञेयानि चेति।। तत्र प्रथमविवेके श्रतयः स्राश्राद्या येषां ते पदार्थाः ज्ञेयाः ॥ आद्यपदेन श्रतिज्ञानोपायः ॥ स्वराणां शुद्धत्वविकृतत्वे मंद्रत्वादि वादि- विवादित्वादिग्रामलक्षणं मूर्छना: क्रमः खाडवौडविते उद्द्धतानकूटतानाः प्र- स्तारादि ॥ वर्णभेदाः चतुस्त्रिंशदलंकाराः ॥ ग्रहांशन्यासाश्चेत्येषां संग्रहः ॥ द्वितीयविवेके तु वीणाभेदा: वीणा च तस्या भेदाः शुद्धमेलेत्याद्यश्च ते । तृतीये तु स्वसंख्यया सहेत्यर्थात् मेलाः मिलंति वर्गीभवंति रागा वेष्विति तदाश्रयभूताः स्वरसंस्थानविशेषाः घा(था)टेति भाषायां ।। अत्र संख्या- ग्रहणेन प्रस्तारनष्टोद्दिष्टान्यपि उपलक्ष्यंते तेन मेलसंख्याप्रस्तारनष्टोद्दिष्टानि मेलाश्चेत्यर्थः ॥ ते ज्ञयाः ॥ चतुर्थे तु रागाः ज्ञयाः ग्रहादिखाडवत्वादितत्त- त्कालगेयत्वैर्युक्ता इतिशेषः ॥ पंचमे तु तद्रूपाणि तेषां रागाणां रूपाणि लक्ष्य- प्रसिल्लनादमयानि यानि च स्वरूपाणि ज्ञयानि ॥ मेलेति विवेकेति च अधि- करणे अकर्तरि चेति घञ् । पंचविवेकीति समाहारे द्विगौ अकारांतोत्तरपदो द्विगुः स्त्रियामिष्ट इति स्त्रीत्वात् द्विगोरिति डीप् ।। ज्ञेयमिति नपुंसकमनपुं- सकेनेत्येकशेषे पाक्षिक एकवद्दावः ॥ ८॥

पुरुषार्थसार्थसिद्धयै सिषेवयिषुरापे विरिंचिहरिगिरिशान्॥ नादमुपासीत सुधीर्यदिमे गदितास्तदात्मानः ॥९॥

ननु रागविबोधायारब्धे ग्रंथे भवतु नामैवं वस्तुसंग्रहः परंतु रागैरेव किं विबोध्यमानैरित्याशंक्याद्यपद्यद्दयेन सूचितं प्रतिपाद्यरागरूपं नादमुपास्यतया विधत्ते। पुरुषार्थेति॥ पुरुषार्थानां सार्थः समूहस्तस्य सिद्धिः प्राप्तिस्तदर्थ

११

सुघीः नादं उपासीत ।। ननु धर्मादिसिद्धये प्रसिद्धब्रह्मादिदेवानेव सवतोमि- त्यत आह ॥ सिषेवयिषुरपि विरिंचिहरिगिरिशानिति ॥ ब्रह्मादीन्सेवितुमि- च्छुरपि नादमेव सेवेतेत्यर्थः ॥ यत् य इमे विरिंचादयः तदात्मानः नादा- दभिन्ना गदिताः प्राचीनैरुक्ताः ॥ भक्तैर्युगपत् त्रयः सेवितुमशक्या इति एकस्मिन्नाद उपासिते तदात्मकत्वात् तेषां त्रयोऽप्युपासिता भवंतीति भावः ॥ सुधीरितिपदेनेदमेव सूचितं ॥ तथा च शार्ड्गदेवः ॥ नादोपासनया देवा ब्र- हविष्णुमहेश्वराः ॥ भवंत्युपासिता नूनं यस्मादेते तदात्मका इति ॥ सार्थो वणिकूसमूहे स्यात् तथा संघातमात्रके इति विश्वः ॥ ९ ॥

आत्मेरयति विवक्षश्चित्तं तद्देहवह्निमाहंति॥ स प्रेरयते दीप्त्या ब्रह्मग्रंथिस्थित मरुतम् ॥ १० ॥ ऊर्ध्व विचरन् क्र्मतो नाभिहृदयकंठमूर्धवक्त्रे सः ॥ अतिसूक्ष्मादिकसंज्ञान् नादांस्तनुतेऽत्र गानार्हाः ॥ ११ ॥

एवं नादोपास्तिविधिना रागदिज्ञास्यतां साधयित्वा नादाभिव्यक्तिक्रममाह आत्मेरयतत्यारम्य नादांस्तनुते इत्यंतेन ग्रंथेन II विवक्षुः वक्तुमिच्छुः आत्मा जीवश्चित्तं मन ईर्यति प्रेरयते।। तन्मनो देहवदविं औरदर्यवह्निं आहंति ताडय- ति प्रबोधयति ॥ स वदिः ब्रह्मग्रंथिस्थितं आधाराख्यचक्रात् ऊर्ध्व द्यगुलांतरेण देहमध्यं नाम चक्रं ततोऽप्यूर्ध्व नवांगुलांतरेण उत्सेधायामयोश्वतुरंगुले नाभि- कंदः स ब्रह्मग्रंथिरुच्यते । तत्स्थितं मरुतं दीप्त्या ऊष्मणा प्रेरयते तत ऊर्ध्व चालयति ॥ तथाचोक्तो ब्रह्मग्रंथिनिःशंकेन ।I आधारो द्यगुलादित्यारभ्य ब्रह्मग्रंथिरिति प्रोक्त इत्यंतेन ॥। स मरुत् क्रमात् ऊर्ध्व विचरन् प्रसर- न् सन् नाभिहृद्यकंठमूर्धवक्रे पंचसु नाभ्यादिस्थानेषु क्रमतः अतिसूक्ष्मादिक- संज्ञान् अतिसूक्ष्मसूक्ष्मपुष्टापुष्टकृत्रिमाख्याननादास्तनुते प्रकाशयति । क्रमत इति उभयत्र संबध्यते । नाभावतिसूक्ष्म इत्याद्ययं निःशंकमतेन क्रमः ॥ मतंगमते तु सूक्ष्मश्रवैवातिसूक्ष्माश्च व्यक्तोव्यक्तश्र कृत्रिमः ॥ सूक्ष्मनादो गुहा- वासि हृदये चातिसूक्ष्मक इत्याद्युक्त॥ नादानिति नाम्याद्याश्चयभेदात् बहुवच-

१२

नं॥ वक्र इति प्राण्यंगत्वात् द्वंद्वश्व प्राणीति एकवत् ।। अथ पंचानामपि सा मान्येन गीतोपयोगित्वे प्राप्ते हृत्कंठमूर्धस्थानेष्वेव वक्ष्यमाणश्चतिपदभूतनाडीस- त्तया तत्रत्यत्रयाणामेव गीतोपयोगितामाह अत्र गानार्हा: ॥ १० ॥ ११॥

हत्कंठमूर्धनादाः क्रमादमी मंद्रमध्यताराख्याः॥ द्विगुणा यथोत्तरं च श्रुतितां स्वरतां च वच्मि चैतेषाम् ॥१२॥

हत्कंठमूर्धनादा इति येष्विति अत्र शिष्ट स्पष्टं ॥ अथैतेषामेव त्रयाणां नामांतराणि स्वरूपभेद चाह ।। क्रमादमी मंद्रमध्यताराख्याः द्विगुणा यथो- त्तरं चेति।। अमी हत्कंठमूर्धनादा एव क्रमान्मंद्राद्याख्याः यथोत्तरं द्विगुणा- श्र । हृन्नादो मंद्रः कंठनादो मध्यः मूर्धनादस्तार इति ॥ द्वौ गुणौ उच्चार- णप्रयत्ने येषां ते द्विगुणाः यथोत्तरं उत्तरोत्तरं मंद्राख्यात् हन्नादात् उत्तरो कंठनादो द्विगुणप्रयत्नसाध्यत्वात् द्विगुणः तथा तस्मादुत्तरस्ताराख्यो मूर्धनाद: तस्मात् तथैव .द्विगुणा इत्यर्थः ॥ यथोत्तरमिति यथासादृश्य इति वीप्साया- मव्ययीभावः ॥ एवं पंचसु त्याणां गानोपयोगितां नामांतराणि स्वरूपभेदं चोक्त्वा नाद्रानां श्रुतिभावं स्वरभावं च प्रकाशयितु प्रतिजानाति श्रतितां स्वरतां चेति।। एषां स्थानत्रयभेदाभिन्ननादानां श्रुतिस्वरूपत्वं स्वररू- पत्वं च तथा वच्मि इत्यर्थः ॥ १२ ॥

हृद्यूर्ध्वनाडिकास्थद्वाविंशत्यणुतिरोजनाडीषु । तावन्तः श्रुतिसंज्ञाः स्युर्नादा: परपरोच्चोच्चाः ॥१३॥

तत्र प्रथमोदिष्टां श्रुतितां हृदय विवृणोति ॥ हृद्यूर्ध्वेति ॥ हृदि ऊर्ध्वा या नाडिका सुषुम्ना उ्ध्वे वा ये नाडिके इडापिंगले तत्स्थाः तत्संलग्ना श्र ताः द्वाविंशतिः द्वाविंशतिसंख्याकाः अणवः सूक्ष्माः तिरोजास्तिरश्रीनाश्च या: नाड्यः सच्छिद्रनलिकाः तासु तावंतो द्वाविशतिर्नादाः मरुदाघाताभि- व्यक्ता इति शेषः ॥ श्रुतिसंज्ञाः श्रुतिरिति संज्ञा नाम येषां ते स्युः ॥ की-

१३ ढशा: नादाः परपरोच्चोच्ाः ॥ परपरे उच्चोचाः येषु ते यद्ा परस्मात्परः परपरः उच्चात् उच्चः। उच्चोच्चाः ॥ परपर उच्चोच्चो येषु ते ॥ प्रथमात परो द्वितीय उच्चः ततोऽपि परस्तृतीय उच्चोच्च इत्यर्थः ॥ एवं द्वाविंशति- र्यावत् ।। परेम्यः परे उच्चेम्यः उच्चाः इति वा ॥ वायुः सोपानपरंपरा- मिव सच्छिद्रनलिकाद्वाविंशतिमारोहात् उच्चतया परस्परविलक्षणाः द्वाविं- शतिसंख्या एव श्रुतीस्तनोतीति भावः ॥ परपरोच्चोच्चा इति पक्षे वीप्सायां द्वित्वं पक्षेति पंचमीति विभागात्समासः बहुलोक्तेर्वा ।। १३ ।। एवं गले च शीर्षे ताभ्यः सप्त स्वराः श्रुतिभ्यः स्युः ॥ स्वरता तेषु निरुक्ता मनः स्वतो रंजयंतीति ॥ १४ ॥ एवं हृदय उक्तमर्थ कंठे मूर्धनि चाSSदिशति ॥ एवं गले च शीर्षे इति॥ यथा हृदि नाडीसद्वावात्ताद्ृशश्रुतिद्वाविंशतेरुदद्वः एवं अनयोरपीत्यर्थः ॥ एवंप्रथमोद्दिष्टश्रुतिभावं व्याख्याय पश्चादुद्दिष्टं स्वरभावं नादानां विवृणोति ताम्यः सप्तेति ॥ ताभ्यो द्वाविंशतिसंख्याभ्यः श्रतिभ्यः सप्त खराः स्युः ॥ यद्वा ताभ्यः इत्यस्य शास्त्रांतरप्रसिद्धाम्यः इत्यर्थात् श्रूयंत इति श्रुतय इति कर्मणि निरुक्तिः सूचिता॥ तेन श्रवणयोग्या एव श्रुतय इति ॥ यद्यपि श्रवणयोग्यता अनुरणनात्मकस्य स्वराख्यस्य दीर्घध्वनेरपि वर्तते तथापि मा- रुतनखाद्याघातानंतरप्रधमक्षणवर्तिश्रवणमात्रयोगित्वमिह गृह्यते।। इदानीं स्वरशब्दस्य व्याख्यामाह खवरता तेष्विति ॥ तेषु सप्तसु नादविशेषेषु स्वर- ता स्वरभावो निरुक्तो व्याख्यातः। कथं मनः श्रोतृचित्तं स्वतः कारणांतर- निरपेक्षं रंजयंति अनुरक्त कुर्वंतीति स्वराः इति एवं स्वतः आत्मनैव रंजय- तीति स्वर इत्यर्थः ॥ तथा च निःशंकः ॥ श्रवणात् श्रुतयो मताः श्रुत्यनं- तरभावी यः शब्दोनुरणनात्मकः ॥ स्वतो रंजयति श्रोतृचित्तं स स्वर उच्य- ते इति । श्रुतय इति कर्मणि स्त्रियां क्तिन्निति क्तिन् ॥। स्वरा इति स्वतः शब्दोपपदात् रंजेरन्येम्योपि दृश्यत इति ॥ टिलोपेतःशब्दस्य पृषोदरादि- त्वाल्लोप: ॥ १४ ।।

१४

षड्जर्षभगांधरा मध्यमपंचकधैवतनिषादाः ।। इत्याभिधास्तेमीषां सरिगमपधनीति संज्ञाऽन्या ॥१५॥

एवं सप्तानां सामान्येन स्वर इति सार्थकं नामोक्त्वा पार्थक्येन सप्तापि नामान्याह षड्जर्षभेति ॥ ते सप्त स्वराः इत्याभिधाः इति अभिधा नाम एषां ते इति। कथं षड्जेत्यादि ॥ प्रथमः षड्जः द्वितीय ऋषभ इत्यादि ॥ ष- ड्जर्षभगांधारा इति पृथक्द्वंद्वः पंचम एव पंचमकः शिष्ट स्पष्ट ।। ग्रंथांतरे व्याख्यानविशेषैरन्वर्थानि षड्जादिनामान्यभिधाय लाधवेनाग्रे व्यवहाराय सप् नामांतराण्याह अमीषामिति॥ अमीषां षड्जादीनां सरिगमपधनीति अन्या संज्ञा नाम जातावेकवचनं नामानीत्यर्थः । तत्र षड्ज एव सः ऋषभ एव रि- रित्यादि॥ सरिगमपधनि इति पृथक् पदं सर्वो द्वंद्वो विभाषैकवदित्येव ॥१५॥

तेषां श्रतयः कमतो वेदा रामा दशौ तथांबुधयः ॥ निगमा दहना: पक्षावेवं द्वाविंशतिः सर्वाः ॥१६॥

श्रुतिभ्यः सप्त स्वराः स्युरित्युक्तः श्रतिर्द्वाविंशतेरपि सामान्येन स्वरस- पकाभिव्यंजकत्वे प्राप्ते श्रतीनां स्वरव्यंजनकत्वं व्यवस्थापयति ॥ तेषां श्रतय इति॥ तेषां सरिगादीनां श्रतयः क्रमतः षड्जादिक्रमेण वेदाः रामाः दशौ इत्यादि॥ अत्र चतुःसंख्याकनिमगरूपार्थवाचिना वेदशब्देन इहानुपयोगात्तद- र्थगतं चतुरितिसंख्यामातं लक्ष्यते न त्वर्थोऽप्यमिधीयते ।I एवं रामा इत्या- दिषु ।। तेन सस्य श्रुतयः वेदा इति द्वे मस्य अंबुधय इति चतस्त्र एव ।। धस्य दहना इति तिस्रः ॥ ने: पक्षाविति द्वे इत्यर्थः। इदानीं कोहळमतंगादि- दर्शितेषु नवधाश्रुतिविकल्पेषु तथा तथा दोषदर्शनात्समीचीनं द्वाविशति- पक्षमेव निःशंकमतानुसारेण समर्थयन्ननुवदति ॥ एवं द्वाविशतिः सर्वा इति ॥ सर्वा: सर्वप्रकारा: मंद्रादिभेदभिन्ना वेणुवीणादिस्था अपि श्रतयः द्वाविशतिरेव न न्यूना: नाप्यधिका इत्यर्थः सर्व वाक्यं सावधारणमिति न्यायात् एवकारः॥ को हळमतं तु॥ द्वाविशतिं केचिद्दाहरंति श्रुतीः श्रुतिज्ञानविचारदक्षाः ॥

१५

षट् षष्ठिमित्रा: खलु केचिदासामानंत्यमेव प्रतिपाद्यंति इति ॥। मतगमत तु सा चैकापि द्विघा ज्ञेयेत्यादि सम्यक्तु श्रुतयो नवेत्यंतम् ।। १६ ।।

तुर्यायां सप्तम्यां तासु नवम्यां श्रतौ त्रयोदश्याम।। सप्तदशीविंशीद्वाविशीषु च ते स्फुटाः क्रमतः ॥१७॥

एवं नियमितश्रुतिसंख्यानामपि स्वराणां स्वस्वांतिमश्रुतिषु स्फुटतां कथ- यति ॥ तुर्यायामिति ॥ ते सरिगमपधनयः तासु द्वाविंशतौ श्रतिषु मध्ये कमतः षड्जादिक्रमेण स्फुटा: प्रकटाः भवंतीति शेषः ॥ क्क तुर्यायां श्रतौ इत्यादि तत्र चतुःश्रतिरपि सः चतुर्थ्यां श्रुतौ स्पष्टो भवति त्रिश्रतिरपि रि: सप्तम्यां स्वस्य तृतीयायामित्यर्थः ॥ द्विश्नतिर्गः नवम्यां स्वस्य द्वितीयायां ॥ चतुःश्तिर्मस्त्रयोदश्यां स्वस्य चतुर्थ्या ।। चतुःश्रतिश्र पः सप्तदश्यां स्वस्य चतुर्थ्या।। त्रिश्रतिर्धः विंश्यां स्वस्य तु तृतीयायां ॥ द्विश्रतिर्निः द्वा- विंश्यां स्वस्य तु द्वितीयायां ॥ सप्तदशीविंशीद्वाविंशीषु इति द्वंद्वः ॥ अत्र श्रुतिम्यः स्वराः स्युरित्युक्तं।। तत्र पंच पक्षाः संभवति जातिव्यत्त्योरिव स्वरश्चत्योस्तादात्म्यमिति प्रथमः ॥ दर्पणे मुखविवर्तवत् श्रुतिषु स्वरो विवर्तत इति द्वितीयः ॥ घटस्य मृत्पिंडदंडकार्यत्ववत् स्वरस्य । श्रुतिकार्यत्वमिति तृतीय: ॥ क्षीरं दधिरूपेणेव श्रुतयः स्वररूपेण परिणमंत इति चतुर्थ: ॥ दीपे सत्यंधकारस्थितघटाद्यभिव्यक्तिवत् श्रुतिषु स्वराणामभिव्यक्तिरिति पंचम: ॥ तेषु पूर्वे तयः तथा तथा दूषिता इति चरमौ द्वावदुष्टावंगीकतौ ॥ तयोरपि द्वितीयोSत्रांगीकृतः चतुर्थ्या स्फुट इति ॥ इति विस्तरभिया संक्षिप्योक्तं । विशीद्वाविंशीति विंशत्यादेस्तमडन्यतरस्यामिति तमड्भावपक्षेतिविंशतेर्वितीति डतिलोपः ॥ डटष्टित्वात् डीप् ॥ विपुलार्या छंदः ॥। १७॥ पृथुवक्ष्यमाणवीणा मेरौ स्थाप्याश्रतस्त्र इति तंत्र्यः ॥ मंद्रतमध्वनिराद्या त्रयं कमोच्चस्वनं किंचित् ॥ १८ ॥ अत्र शरीरे प्रतिस्थानं द्वाविंशतिनाडीसंनिवेशस्तन्रत्यश्रुत्युत्पत्तेश्र परोक्षला-

१६

त् ।। तत्सन्ावे संदेहः स्यात् इति तननिरासार्थ प्रत्यक्षतः संवादाय वणिायां श्रुतिस्वरज्ञानापायं ग्रंथकृत् निजधियैवाह ।। प्थुवक्ष्यमाणेत्यायीचतुष्टयेन ।। प्टथुस्तिर्यक् विस्तीर्णों यो वक्ष्यमाणाया द्वितीयविवेके कथयिष्यमाणायां रुद्र- वीणायाः मेरुमेढकः वीणोर्ध्वभागेऽवष्टंभितस्तंत्र्याधारः सारीविशेष इति याव- तस्मिन् चतस्त्रस्तंत्र्यो लोहतंतवः इति प्रकारेण स्थाप्याः ॥ तमेवाह ॥ आद्या वादकवामा सती प्रथमतंत्री मंद्रतमध्वनिः अतिशिथिलीकरणेन अतिनीचस्वना कार्येति शेषः ॥ तथा त्रयं द्वितीयतृतीयतुर्यतंत्रीत्रयं किंचिदुच्चस्वना ततोSपि तृतीया तथा तस्या अपि तुरीया तद्वदित्यर्थः ॥ १८ ॥

न्यस्या: सूक्ष्माः सार्योऽथद्वाविशतिरधश्चरमतंत्र्याः ॥ तंत्री यथेयमुच्चोच्चतररवा किमपि तासु स्यात् ॥ १९ ॥

अथ तदनंतरं चरमतंत्र्याः अधः वीणादंडपृष्ठे इत्यर्थः सूक्ष्माः द्वाविशतिः सार्य: काष्ठादिमय्य ऊर्ध्वपट्टिकाः न्यस्याः स्थाप्याः ॥ स्थापनप्रकारमाह ॥ यथा येन प्रकारेण इयं तुरीया तंत्री तासु द्वाविंशतिसारिषु किमपि मनाक् उच्चः उच्चतरश्र रवो यस्याः सा स्यात् भवेत् तथा स्थाप्या इत्यर्थः ॥ अत्र मेरुस्थतुर्यतंत्रीध्वनेः प्रथमसारी किंचिदुच्चध्वनिः द्वितीया तु सारी मेरु- स्थतुर्यतंत्रीध्वनेरेव किंचिदुच्चतरध्वनिः एवं द्वितीयसार्यपेक्षया तृतीयतुर्यसा- र्यो: उच्चोच्चतरत्वे एवमेव तृतीयसार्याद्यपेक्षया चतुर्थपंचम्यादिषु द्वयोद्वयो. रुच्चोच्चतरत्वे वेदितव्ये ।। तास्विति कटे आस्ते इतिवत् ।। औपश्ले- षिकमधिकरणम् ॥ १९॥

द्यंतर्नेष्टोन्यरवः श्रृतय इति रवा इहांत्यतंत्र्यां सः।। ऋषभस्तृतीयसार्या गः पंचम्यां नवम्यां मः ॥ २० ॥

उच्चोच्चतरत्वयोरपि प्रकारमाह ॥ द्यंतरिति ॥ द्वयंतः द्वयोर्द्वयोर्मध्ये अन्यरव: नेष्टः नादांतरं न कार्य ।। यथा तंत्रीध्वन्योः सारीध्वन्योश्च म-

१७

ध्ये पूर्वध्वनेः किंचिदुच्चं परध्वनेस्तु किंचिन्नीचं नादांतर नोत्पद्येत तथा ध्व- न्योरुच्चोच्चतरत्वं कार्यमित्यर्थः ॥ द्यंतरित्यत सामर्थ्याद्वीप्सा ॥ प्रकृतमाह श्रुतय इति ॥ इति रवाः तंत्रीमेरुसारीसंश्ोषोद्भवा ये ध्वनयः ते श्रुतयः श्रु- तिशब्दवाच्याः ॥ इति श्रुतीः प्रतिपाद्य तत्र यथाबंधं षड्जाद्यभिव्यकक्तिं क- थयति ॥ इहांत्येति ॥ इह सारिषु ध्वनिषु मध्ये अंत्यतंत्र्यां मेरुश्लिष्टतुर्यत- त्रीरवे सः षड्जः अभिव्यज्यत इति शेषः ॥ अत्र तंत्रीशब्देन तदुद्भवो रवो लक्ष्यते ॥ ऋषभः तृतीयसार्यां तृतीयसारीरवे व्यज्यते ॥ सारीणां तृतीयपं- चमनवसत्वादिकं सार्यपेक्षया न तु मेर्वपेक्षयेति ज्ञेयं ।। इहापि लक्षणा ॥I गः पंचम्यां ।। नवम्यां मः सार्यामिति शेषः सर्वत्र ॥ २० ॥

पस्तु त्रयोदशीस्थः षोडश्यष्टादशीस्थितौ च धनी॥ द्वाविंशीस्थः पड्जो द्विगुणसमः पूर्वषड्जेन ॥ २१ ॥

पस्तु पंचमस्तु तयोदशीस्थः त्रयोदश्यां तिष्ठति स्फुटत्वेनेति तत्स्थः ॥ षोडश्यष्टादशीस्थितौ च ध-नी षोडशीस्थितो धः अष्टादशीस्थितो निः तुच- शब्दौ समुच्चये । द्वाविंशीस्थः षड्जः षड्जोऽत्र मध्यस्थानस्थ इति ज्ञेयं।। कीढक् पूर्वषड्जेन मेरुतंत्रीस्थमंद्रषड्जेन द्विगुणसमः द्विगुणश्चासौ समश्र द्विगुणप्रयत्नसाध्यः सन्नपि समध्वनिरित्यर्थः ॥ यथा देवदत्तो नीचस्थलादु- च्चस्थानगतोऽपि स एवेति प्रत्यभिज्ञायते तथेत्यभिप्रायः ॥२१॥

ध्वनिशुद्धिनिश्चयार्थ विकृतन्यर्थ च सश्चतुःश्रुतिकः ॥ पुनरुक्त इति मतं मे श्रुतिस्वरावगमनाय लघु ॥ २२ ॥

ननु देहस्थश्रुतिस्वरसंवादाय वीणायां द्वाविशतिसंख्याकैः श्रुतिपदैः स्वरा- भिव्यंजनं वक्तुं युक्तं न तु षड्डिंशतिसंख्याकैरित्याशंक्याह ॥ ध्वनिशुद्धीति ॥ चतुःश्रुतिकः सः पड्जः पुनरुक्तः किमर्थ? ॥ ध्वनीनां तंत्रीमेरुसारीसंश्रे- षजन्यानां श्रुतिसंज्ञार्हाणां या शुद्धि: तन्निश्चयार्थ स्थापनं शुद्धं जातमिति प्रत्ययाय ।। यथा पूर्वोक्तस्थापनया मध्यषड्जन सह मंद्रषड्जस्य मरुस्थस्य 3

१८

संवाद: सा शुद्धेति निश्रयः पुनश्रतुःश्रुतिकषड्ज विना न संभवेदित्याशयः ॥ किंच विकृतन्यर्थ च विकृतः शुद्धादन्यो वक्ष्यमाणो यः निषादः तदर्थ च ।। पुनःषड्जस्य श्रुतिकथनं विना निषादस्य षड्जाद्यश्रुत्यवलंबनेन कैशिकीत्वं तच्छ्रृतिद्वयावलंबनेन काकलीत्वं च वक्ष्यमाणं संवादाय नोपपद्येतेति भाव: ।। उक्त्त श्रुतिस्वरप्रत्यायनं निगमयति ॥ इति मतं म इति ॥ श्रुतिस्वराणां यत् अवगमनं संवादाय प्रत्यायनं तदर्थ मे इति मतं मया इति मन्यत इत्यर्थः ॥ कथ मतं? ॥ लघु विस्तरभयात् संक्षिप्तं यथा तथा ।। अत्र विस्तरकातरेण मया वीणाद्वयप्रदर्शनपूर्व सारणाभिः स्वरेषु स्वरांतरप्रवेशो न कितः किंतु उपायमात्रं स्वधिया कथितमित्यर्थः ॥मतमिति मतिबुद्धीत्यादिना वर्तमाने क्तः तद्योगे क्तस्य च वर्तमान इति कर्तरि षष्ठी ॥ २२ ॥

इति सप्तोक्ताः शुद्धा विकृतान्सप्तैव वच्मि सह नाम्ना। साधारणोंतरश्च श्रति श्रुती चैत्य गो मस्य ॥। २३ ॥

इदानीं पूर्वोक्तश्रुतिव्यवस्थापकस्वरसप्तकमनूद्य तत् शुद्धतां विधत्ते।। इति सप्तोक्ताः शुद्धा इति॥ अत्र यत्तदोरध्याहार आर्थः इति पूर्वोक्तप्रकारे- णोक्ता ये सप्त ते शुद्धाः ज्ञेया इति शेषः ॥ एवं शुद्धाः सप् सह नामभिः प्रोक्ता: अथ विकृतानपि सप्तसंख्याकानेव सनाम लक्षयितुं प्रतिजानाति।। विकृतानिति ॥ सप्तैव नामभिरित्यर्थः ॥ तत्र तावत् गांधारनिषादयोर्द्विधा विकृतत्वं लक्षयन् द्वे द्वे नामनी आह उत्तरार्धपूर्वार्धाभ्यां ।I साधारण इति ॥ गः मस्य श्रुति श्रुती च एत्य प्राप्य साधारणः अंतरश्र क्रमेण स्यादिति च शषः ॥ गांधारो मध्यमस्य प्रथमायां श्रुतौ आदितस्तु दशम्यां तिष्ठन् साधार- णनामा भवति॥ तथा गांधार एव मध्यमस्य मस्य द्वितीयायां श्रुतौ आदितस्त्वे- कादश्यां तिष्ठन् अंतरनामा ॥ २३ ॥

निः कैशिकी च काकल्यथ सस्यैकाँ भजंश्र तां ते दवे। निगमा मृदुपरसमयाः समपतृतीयश्रुतिस्थित्या ॥ २४।।

१९

अथ निः सस्य एकांतां श्रुतिं द्वे ते श्रुती भजन् गृह्न्सन्कैशिकी काक- ली च क्रमेण स्यादिति च शेषः ॥ निषादः षड्जस्य प्रथमायां श्रुतौ तिष्ठन् कैशिकीनामा ॥ तथा निषाद एव षड्जस्य द्वितीयायां श्रुतौ तिष्ठन् । का- कलीनामा इत्यर्थ: कैशिकीति इन्नंतः काकली ड्यंतः ॥ इदानीं निगयोस्तृतीयं यस्य तु प्रथमं विकृतत्वं लक्षयन् एकैकं नामाह ॥ निगमा इति ॥ निषाद- गांधारमध्यमाः समपतृतीयश्रुतिस्थित्या समपानां षडजमध्यपंचमानां या- स्तृतीयश्रुतयस्तासु या स्थितिः स्फुटता तया मृदुपराः मृदुशब्दात्परा ये समपा: ते स्युरिति शेषः ॥ निषादस्य द्वितीयश्रुति त्यक्त्वा यदा ष- डजस्य तृतीयश्रुतौ तिउति तदा मृदुसनामा ॥ एवं गांधारः खवद्वितीयश्रुति त्यक्त्वा यदा मध्यमस्य तृतीयायां आदितस्तु द्वादश्यां तिष्ठति तदा मृदुमनामा॥ तथा मध्यम: स्वचतुर्थी त्यक्त्वा यदा पंचमस्य तृतीयायां आदितस्तु षोडश्यां तिष्ठति तदा मृदुपनामा ॥ यद्यपि स्वस्वचतुर्थश्रुतित्यागेन स्वस्वतृतीयश्रुति- स्थानां षड्जमध्यमपंचमानामेव प्राचीनैविकृतत्वमुक्तं तथापि तथा देशीं लक्ष्ये षड्जपंचमयोः स्वस्वचतुर्थश्रुतित्यागादर्शनात् स्वस्वतृतीयस्थानामपि षड्जम- ध्यमपंचमानां लक्ष्ये निषादत्वगांधारत्वमध्यमत्वैरेव व्यवहारदर्शनाच्च निगमा- नामेव विकृतत्वमिहोक्तं ।। एवमादिप्राचीनविरोधं तु अ्रंथकृदेवाग्रे ससंमति प- रिहरिष्यि ॥ २४ ॥ द्वादश विकृतान्पूर्वे वदति तत्र तु पृथक् पृथग्ध्वनितः ॥ सप्तैव स्युर्भिन्ना न पंच यदिमे समध्वनयः ॥२५॥ ननु प्राचीनैद्वदिश विकृता उक्ताः इह तु सप्तैवेति विरोध इत्याशंक्य प्राच्यमतसंख्यानुवादपूर्व सप्तैवेति मतं युक्त्या दृदयति ॥ द्वादशेत्याद्यार्याचतु- ष्टयेन ।। प्राचीनास्तु विकृतान्द्वादश वदंति । तद्यथा ॥ पड्जः स्वादिमांतिमश्रुत्योः क्रमेण निषादर्षभाभ्यां गृहीतयोः स्वोपांत्यश्रुति- स्थित्या च्युत इत्येको विकृतः ॥ तथा स एव स्वप्रथमद्वितयिश्रुत्यार्निषादेन गृहीतयोः स्वांतिमश्रुतिस्थित्या अच्युत इति द्वितीयः ॥ तथा ऋषभः षड्ज- स्यांत्यां श्रुतिं गृहीत्वा सश्रतुःश्रुतिः सन् विकृत इति तृतीयः ॥ तथा

२०

गांधारः मध्यमस्याद्यां श्रुति गृहीत्वा त्रिश्रुतिः सन् विकृत इति चतुर्थः ॥ तथा स एव मध्यमस्य प्रथमद्वितीये श्रुती गृहीत्वा चतुश्रुति; सन् विकृत इति पंचम: ॥ तथा मध्यमः स्वादिमांत्यश्रुत्योर्गाधारपंचमाभ्यां गृहीतयोः स्वोपांत्यश्रुतिस्थित्या च्युत इति विकृतः षष्ठः ॥ तथा स एव प्रथमद्विती- यश्रुत्योर्गाधारेण गृहीतयोः स्वांतिमश्रुतिस्थित्या अच्युत इति विकृतः सप्त- मः ॥ तथा पंचमः मध्यमग्रामे स्वांतिमश्रुतौ धैवतेन गृहीतायां स्वोपांत्यश्रु- तिस्थित्या त्रिश्रुतिः सन्विकृत इति अष्टमः ॥ तथा स एव मध्यमग्रामे म- ध्यमस्यांत्यां श्रुति गृहीत्वा चतुःश्रुतिः सन्नपि स्वोपांत्यश्रुतिस्थित्या विकृत इति नवमः ॥ तथा धैवतो मध्यमग्रामे पंचमस्यांत्यां श्रुति गृहीत्वा चतुःश्रुतिः सन् विकृत इति दशमः ॥ तथा निषादः षड्जस्याद्यां श्रुति गृहीत्वा तिश्रु- तिः सन् विकृत एकादशः ॥ तथा स एव षड्जस्य प्रथमद्वितीये श्रुती गृ- हीत्वा चतुःश्रुतिः सन् विकृत इति द्वादशः ॥ तथा च निःशंक: "च्यु तोऽच्युतो द्विधा षड्जो द्विश्रुतिर्विकृतो भवेदि" त्यारभ्य प्राप्नोति विकृ- तोडविकृतो भेदौ द्वाविति द्वादश स्मृता इत्यंतेन।एवं पूर्वे प्राचीना: यान्द्वादश वदंति तत्रेत्युक्तेर्यानिति लभ्यते तत्र तु तेषु द्वादशसु मध्ये सप्तैव भिन्नाः स्युः सप्ैव विकृतान्विलक्षणत्वेन संभावयामीत्यर्थः ॥ ते यथा प्राचीनमते च्युतः षड्ज एक: त्रिश्रुतिर्गांधारो द्वितीयः॥ चतुःश्रुतिर्गाधारः तृतीयः च्युतो मध्यमश्चतुर्थः त्रिश्रुतिः पंचमः पंचमः ॥ त्रिश्रुतिर्निषादः सप्तमश्रेति ॥ अस्मिन्मते तु एत एव क्रमेण मृदुससाधारणांतरमृदुममृदुपकैशिकिकाकलीनामानो भवंति । एवं सप्तानामेव भिन्नत्वे हेतुमाह पृथक् पृथक् ध्वनितः शुद्धषड्जादिम्यः भिन्न- भिन्नतया ध्वनेः प्रतीयमानत्वादित्यर्थः ॥ द्वादशसु अवशिष्टपंचके कंठोक्त्या भिन्नत्वं वारयति न पंचेति ॥ परंतु पंच भिन्नाः नेत्यर्थः ॥ ते यथा तन्मते ॥ अच्युतपड्जः चतुःश्रतिर्ऋषभः अच्युतो मध्यमः मध्यमग्रामे मध्यमांत्यश्रु- तिगृहीतचतुःश्रतिः पंचमः तत्रैव चतुःश्रुतिर्धैवतश्चेति ॥ एषामभिन्नत्वे हेतु- माह ॥ यदिम इति ॥ यत् हेतो: इमे अनंतरोक्ताः समशुद्धषड्जादिभि- स्तुल्यो ध्वनिर्येषां ते ॥ २५ ॥

२१

न पृथक् शुद्धसमाभ्यामच्युतसमकौ चतुःश्रुती च रिधौ।। शुद्धरिधाभ्यां विकृतस्त्रिश्रुतिपादपि चतुःश्रुतिपः ॥ २६॥

अभिन्नत्वमेव स्पष्टयति॥ न पृथगिति ॥ शुद्धौ यौ समौ षडजमध्यमौ ताम्यां अच्युतौ च तौ समकौ षड्जमध्यकौ च तौ न पृथक् ॥ तन्मते तु योऽयमच्युतः षड्जो विकृतः स शुद्धपड्जेन सह स्वांत्यश्रुतिस्थतया तुल्य- ध्वनिरेव श्रूयत इत्यर्थः ॥ तथा अच्युतमध्यमो विकृतः स्वांत्यश्रुतिस्थतया शुद्धमध्यमेन तुल्यध्वनिरेव श्रूयत इत्यर्थः ॥ चपरं चतुःश्रुतिरिधौ शुद्धरि- धाभ्यां न पृथक् चतुःश्रुतिऋषभास्त्रिश्रुतेऋरषभात् तथा चतुःश्रुतिर्धैवतास्त्रिश्रु- तेर्चैवताच्च स्वांत्यश्रुतिस्थत्वादेव न भिन्नध्वनिरित्यर्थः ॥ अपीत्यपरं विकृतः चतुःश्रुतिः पः पंचमः स विकृतादेव त्रिश्रुतिपात् तिश्रुतिपंचमात् न पृथक मध्यमग्रामे तु चतुःश्रुतेः शुद्धपंचमापेक्षया विकृतस्यापि पंचमस्य त्रिश्रुतर्वि- कृतादेव पंचमात् न भेद: स्वोपांत्यश्रुतिस्थत्वादुभयोरपीत्यर्थः ॥ यथा तथा- धारभूतश्रुतेरपराः पूर्वश्रुतयो न्यूनाधिकभावेन भेदे अकिंचित्करा इति भाव: ॥। २६॥

भिन्नो न चतुःश्रुतिधो निःशंकमतेऽपि कूटपुनरुक्तौ॥ तल्लक्षणतो भेदेप्यमीषु पंचसु न लक्ष्ये भित् ॥ २७ ॥

अस्मिन्नेव भावार्थे शार्ङ्गदेवस्यापि क्वचित्संमतिमाह ॥ भिन्नो नेति ॥ निः- शंकमते शार्ङ्गदेवमतेपि कूटानां कूटतानानां या पुनरुक्ति: तत्प्रतिपादको ग्रंथ: तत्र चतुःश्रुतिर्यो घः मध्यमग्रामस्थधैवतः स भिन्नो न त्रिश्रुतेः षड्जग्राम- स्थधैवतः स भिन्नो न त्रिश्रुतेः षड्जग्रामस्थधैवताद्विलक्षणो नेति तस्यापि मतमित्यर्थः ॥ तद्यथा ॥ षड्जग्रामे पंचमः स्वांतिमश्रुतौ तिष्ठति मध्यमग्रामे तु स्वोपांतिमश्रुतौ ॥। तदा मध्यमग्रामे धैवतश्रतुःश्रुतिर्भवति षड्जग्रामे तु विश्रुतिरेव एवं सति नोक्तं मध्यमग्रामे पौरवीनाम्न्यां धैवताद्यायां षष्टचां मूछेनायां शुद्धसांतरादिभेदभिन्नचतुर्विधे धनिसरिगमेति षट्स्वरा-

२२

त्मके कमे साशीतिरष्टाविंशतिशती २८८० कूटतानानि।। तथा षड्जग्रामे उत्तरायताख्यायां धैवताद्यायामेव तृतीयमूर्छनायां पूर्ववच्चतु- विधे धनिसरिगमेतिखाडवक्रमे पूर्वोक्तान्येव २८८० कूटतानानि भवंति ।। तानि ग्रमद्वयभेदकं पंचमं विना सदशाकाराणि इति पुनरुक्तानि एवं पंचसव- रादिक्रमेष्वन्यान्यपि भिन्नभिन्नसंख्यानि । ४८०।४८।१२।४।१।। मिलितानि तु ३४२१ पंचविशत्यधिकचतुस्त्रिंशच्छतसंख्यानि पुनरुक्ता- नि इति तन्मतं II अत्र यदि मध्यमग्रामे चतुःश्रुतिर्धैवतो भिन्नः षड्जग्रामे तु त्रिश्रतिर्धैवतो भिन्न इति मन्येत तदा विसदृशतया पौनरुक्त्यं न घटेतेति भाव: ॥ तथा च निःशंकभदेकं पंचमं विनेत्युपक्रम्य धैवतादेस्तु पौरव्याश्र- त्वारः षट्स्वराः क्माः तत्तानानां तु साशीतिः शताष्टाविंशतिर्मता ॥ औडवा- नां चतुर्णां प्रागुक्ता संख्या चतुःस्वरौ॥ त्रिस्वरौ द्विस्वरावेकस्वरः प्रागुक्त- संख्यकाः ॥ पंचविशतिसंयुक्ता चतुस्त्रिंशच्छती लियं ।। तानानां सदशाकारा स्यात्तानैरौत्तरायतैरिति । तस्मादाद्यश्रुतेर्न्यूनत्वे वा आधिक्ये वा स्वरांतरत्वं नेति ॥ स्थितम् । अथ बहुसंमत्या भेदं अभ्युपगच्छन् खोक्तौ लक्ष्यं प्रमा- णयन्नाह। तल्क्षणत इति ॥ अमीषु पंचसु अच्युतषड्जचतुःश्रुतिऋषभादि- षु तल्लक्षणतः प्राचीनलक्षणात् भेदेपि सतीत्यर्थात् लक्ष्य लोकप्रयुज्ये गाने भि- त् भेदो न ।। यद्यपि शास्त्रे भेद: प्रतीयते तथापि प्रयोगे नेत्यर्थः ॥ भिदिति संपदादित्वाव्वावे क्किप् ॥ २७ ।।

नैकश्रुतयोऽप्येते श्रवणार्हा: स्वचरमश्रुतावेव। न त्वाद्यामु श्रुतिषु स्पष्टमिति विचित्रवीणातः ॥ २८ ॥

तदेव स्पष्टयति ॥ नैकश्रुतयोपीति ॥ द्वितिचतुःश्वृतयोप्येते गांधारादि- प्रकारा: सवराः स्वा या चरमा अंत्या श्रुतिस्तस्यामेव श्रवणार्हाः श्रोतृभिः श्रू- यंत इत्यर्थः ॥l नतु आद्यासु श्रतिषु अंत्यायाः पूर्वासु श्रवणार्हाः द्विश्रुतिरपि गांघारः स्वद्वितीयश्रुतावेव श्रूयते न प्रथमायामपीत्यर्थः ॥ एवं ऋषभादयोपि॥ इति अंत्यश्रुतावेव स्वरावगमनं विचित्राः विविधाः या वीणाः ताभ्य इति

२३

ततः स्पष्ट वैणिका ह्यनुमानेन तंत्रीषु सारीषु वा अंत्यश्रुतावेव स्वरं स्थापयं- ति । तथैव श्रवयंति च।। न तु तत्र पूर्वश्रुतीनामपि प्रकाशने उपयोगः । गायनकंठेति तत्संवाद एवेतिभावः ॥ नैकेतिनिषेधनार्थनशब्दस्य सुप्सुपेति- समासो नाकादिवत् ॥२८॥

रिधयोः परश्रुतिगतश्चतस्त्र इह पंच षट् तथा श्रुतयः ॥ देशी रागेष्वभिवीक्ष्यंते न षट् तथा गमयोः ॥२९ ॥

अथ प्राचीनोक्तविकृतेम्योऽन्यानपि विकृतान्संभावयन् आह ॥ रिधयोः परेत्यार्यया सार्धया॥ इह एतेषु प्रसिद्धेषु देश्यां रुच्या जनहृदयरंजने गाने ये रागास्ते देशीरागाः तेषु रिघयोः ऋषभधैवतयोः चतस्त्रः पंच तथा षट् श्रु- तयः अभिवीक्ष्यंते ॥ कथमित्याह ॥ परश्रुतिगतेः पराः याः श्रुतयः क्रमेण गमयोस्तथा निसयोश्च तासां गतिः प्राप्तिस्तस्या हेतोः ऋषभो गांधारस्यादि- मां श्रति गृहीत्वा चतुःश्रुतिः तस्यैव श्रुतिद्वयं गृहीत्वा पंचश्रुतिः तस्यादिमां गृहीत्वा षट्श्रुति: एवं घैवतः निषादस्य प्रथमां द्वे च षड्जस्यादिमां च श्रुतिं गृहीत्वा चतुरादिश्रुतिकः संपद्यत इत्यर्थः ॥ तथेति चार्थे गमयोः गांधारम- ध्यमयोः ताः श्रुतयः षड्भिर्वीक्ष्यंते इत्येव ।। परश्रुतिगतेरित्येव च ॥ गांधारो मध्यमस्य श्रुतिचतुष्टयं गृहीत्वा षट्श्रुतिः तथा मध्यमोपि पंचमस्यादिमश्रुति- द्वयं गृहीत्वा षट्श्रुतिरित्यर्थः ॥ तत्र श्रीरागादिषु रिधौ चतुःश्रुतिकौ मल्ला- र्यादिषु पंचश्रुतिकौ शुद्धनाट्यादिषु षट्श्रुतिकौ सारंगादिषु गः षट्श्रुतिकः शुद्धवराट्यादिषु मः षट्श्रुतिक इति ज्ञेयम् ॥ २९॥

इति तेषु संभवंति त्रयोऽन्य एभ्यो विलक्षणा विकृताः ॥ पंचश्रुतिः शुचेर्गात्साधारणश्च षट्श्रुतिकः ॥ ३० ॥ रिर्न पृथक तादृग्धो ने: कैशिकिनश्र षट्श्रुतेर्गोमात् ॥ किंतूक्तरिधगमानां व्यवहृतये पृथगिमा: संज्ञाः ॥३१॥

इतीति॥ इति हेतोस्तेषु स्वरेषु एम्यः विकृतेम्यः विलक्षणा विसदृशा अ-

२४

न्ये त्रयो विकृता: संभवंति ॥ ननु उक्तरीत्या अष्टापि विकृता वक्तं युक्त: न तु तय एवेत्याशंक्याह ॥ पंचश्रुतिरित्युत्तरार्धपूर्वार्धाभ्यां ॥ पंचश्रुतिः रिः ऋषभशचेः शुद्धात् गात् गांधारात् । षट्श्रुतिकश्र रिः साधारणतः साधार- णाख्यविकृतगांधारात् क्रमेणेत्यर्थात् ॥। न पृथक् न भिन्नः स एव स इत्यर्थ: । चपरं तादृटक् पंचश्रुतिः षट्श्रुतिश्र घः धैवतः नेः शुचेर्निषादात् कैशिकिनः तदाख्यविकृतनिषादाश्च क्रमेणेत्येव ।। षट्श्रुतिर्गः गांधारः मात् शुचर्मध्यमात् न पृथगित्येव । शुचेरिति निमाभ्यामपि संबध्यते ॥ पंचश्रतिको रिः गांधार एव षट्श्रुतिकश्च रिः साधारण एव । तथा पंचश्रुतिर्धो निषाद एव ।। पट्श्रु- तिश्र घः कैशिक्येव ।। तथा षट्श्रुतिर्गः मध्यम एव न सवरांतरं ।। तस्मात् अष्टसु त्रय एव भिन्नत्वे नावाशष्यंते इति भावः ॥ ननु तर्हि पंचश्रुतिषट्श्रु- तिकरिधयो: तथा षट्श्रुतिगस्य किमर्थमिह सहोपन्यास इत्याशंक्य चतुरादि- श्रुतिक्रमेण तेषामपि वक्ष्यमाणनामकरणार्थमिति प्रतिज्ञया आह ॥ किंतूक्ते- ति । किंतु तथापि प्रयोजनमस्तीत्यर्थः ॥ तदेवाह ॥ उक्त्ताः चतुःश्रुत्यादिप्र- कारा ये रिधगमा: तेषां व्यवहृतये लाघवेन शास्त्रव्यवहाराय पृथक् प्रत्येकं इमाः वक्ष्यमाणाः संज्ञाः संतीति शेषः ॥ ३०॥३१॥

तीव्रश्चतुःश्रुतित्वे पंचश्रुतिकत्व एव तीव्रतरः ॥ षट्श्रुतिकत्वे तीव्रतम इति परं ता यथायोग्यम्॥ ३२॥

ता एव श्रुतिवौशिष्येनाह ॥ तीव्रश्वतुःश्रुतित्व इति ॥ एवेतिशब्दयोः सं- बंधः प्रत्येकं । चतुःश्रुतित्व एव तीव्र इति रिधादीनां संज्ञेत्यर्थात् ॥ एवं पं- चश्रुतिकत्वषट्श्रुतिकत्वयोरेव तीव्रतरस्तीव्रतम इति च संज्ञेयं II एवं सति गमयोरपि संज्ञाल्ये प्राप्ते आह ॥ परं ता इति ॥ परंतु ताः संज्ञाः यथायो- ग्यं यथारहं गस्य मस्य च षट्श्रुतिकत्वे तीव्रतम इत्येकैव संज्ञा ॥ न तु ती- व्रतीव्रतरसंज्ञे ॥ गस्य तु चतुःश्रुतिकत्वपंचश्रुतिकत्वयोः अंतरमृदुमसंज्ञयोः प्रवृत्तेः मस्य तु चतुःश्रुतिकत्वस्याव्यभिचारात् पंचश्रुतिकत्वस्य चासंभवादि- त्यर्थ: ॥ ३२ ॥

२५

तदिति च शास्त्रविरोधि न वाद्याध्याये हि शाङ्गदेवेन ।। लक्ष्यस्थित्यै प्रोक्तं शास्त्रार्थस्यान्यथात्वमपि ॥ ३३॥

नल पूर्वोक्तं निगमानां समपतृतीयश्रुतिस्थत्वं रिघगमानां चतुरादिश्रुतिमें- त्वं च पुरातनानुक्तत्वात् शास्त्रांतरविरुद्धमित्यत आह-तदिति। तत्पूर्वोक्तं निगमानां समपतृतीयश्रुतिस्थत्वं इति च रिघगमानां चतुरादिश्रुतिमत्त्वं च शास्त्रविरोधि न कृतः ॥ हि यतः शार्ङ्गदेवेन वाद्याध्याये शास्त्राणां सवोक्तप- रोक्तानां योऽर्थ: तस्य अन्यथात्वमपि लक्ष्यस्थित्यै लक्ष्यस्थापनाय प्रोक्तं । शास्त्राणां लक्ष्यानुग्रहाय प्रतृत्तत्वात् यत्र तयोरविरोधस्तत्र शास्त्रैनियमितस्या- प्यर्थस्य उपलक्षणत्वादिना प्रकारांतरेणापि गतिः कर्तव्या न तु लक्ष्यमुपेक्ष्य- मित्युक्तं तेन यथोक्तश्रुतिकानामपि स्वराणां श्रुत्यंतराक्रमणं न दोषायेति शास्त्र एवोक्तमित्यर्थः ॥ तथा च षष्ठाध्याये किन्नरीप्रकरणे निःशंकः ॥! यद्वा लक्ष्य- प्रधानानि शास्त्राण्येतानि मन्वते । तस्माल्लक्ष्यविरुद्धं यच्छास्त्रं ज्ञेयमन्यथा इत्यादि ॥ ३३ ॥

षट्श्रुतिकं में पंचश्रुतिकौ च चतुःश्रती रिधावगदत् ॥ रागविवेकाध्यायव्याख्याने कलिनाथसरिरपि ॥ ३४॥

इदानीं रिघमाना यथाय्थं चतुरादिश्रीतिमत्वे साक्षात् संमत्यंतरमाह- षट्श्रुतिकं ममिति ॥ कलिनाथः एतदाख्यः संगीतरत्नाकरव्याख्याता सोपि रागविवेकाध्यायव्याख्याने तद्वितीयाध्यायस्य विवरणे मं षट्श्रुतिकं रिधौ पंच- श्रुतिकौ चतुःश्रुती च अगदत् ॥ उपलक्षणत्वेनोक्तवान् ॥ तथा च लक्ष्ये प्रतीतानां लक्षणविरोधानां परिहारस्य प्रसंगे कलिनाथः ॥ क्रियांगरामक्रियायां

दिमश्रुतिद्वयाक्र्कमणेन प्रत्येकं पंचश्रुतिता च शास्त्रानमिहिता ॥ श्रीरागे गां- धारनिषादयोः मध्यमषड्जादिमैकैकश्रुत्याश्रयणेन त्रिश्रुतित्वे शास्त्रविहितेपि षड्जमध्यमयोरशास्त्रविहिततिश्रुतित्वकरणेन कैशिकयोरर्धवैशस्यं।। तत्रैव

२६

ऋषभधैवतयोरगाधारनिषादाददिमश्रुत्याक्रमणेन प्रत्येकं चतुःश्रुतित्वं च शास्त्रा- विहितमित्यादि लक्ष्यलक्षणयोर्बहुधा विरोधा इति ग्रंथेन विरोधानुद्धाव्य परि- हारमाह देशीत्वादेतेषामनियमो न दोषायेति देशीत्वं च तत्तदेशमनोरंजनैक- फलत्वेन कामचारप्रवर्तित्वमित्यादिना ॥ ३४॥

ग्रामश्रुतिस्वरादेरनियम उक्तो हनूमताऽडद्येन। देशीरागे येषां श्रुतिस्वरेत्यादिपद्येन। ३५ ॥

इदानीं प्रसंगेन उक्तवक्ष्यमाणनानाविघलक्ष्यलक्षणदोषपरिहाराय मतंग- निःशंकादिसंमतस्य श्रीहनूमतः संमतिमाह-ग्रामश्रतीति॥ आद्येन सर्वमूल- भतेन हनूमता देशीरागे जातित्वादेकवचनं देशीरागेषु ग्रामश्रुतिस्वरादेरनियम उक्तः ॥ ग्रामौ षड्जग्राममध्यमग्रामौ ॥ श्रुतयः षड्जादिषु नियताश्चतुरादयः स्वराः शुद्धविकृतलक्षणाः ते आदयो यस्येति तस्य अर्थजातस्येति शेषः ॥ आदिशव्देन खाडवौडवसंपूर्णत्वानि ग्रहांशादिजातयः ॥ आलापकरणादीनि ॥ अन्यान्यपि तेषां यथेष्टतेत्यर्थः ॥ केन करणेन ॥ येषां श्रुतिस्वरेत्यादि यत्पद्यं शलोकस्तेनेत्यर्थः ॥ तथा च स एव ॥ येषां श्रुतिस्वरग्रामजात्यादिनियमो न हि। नानादेशगतिष्ठाया देशीरागास्तु ते स्मृताः इति ॥ ३९ ॥

ते मंद्रमध्यतारस्थानस्थित्या त्रिया पुनस्तेषाम् ॥ वादी संवादी च विवाद्यनुवादीति भेदा: स्युः ॥ ३६ ॥

एवं यथोक्तश्रुतिकल्पनया स्वराणां शुद्धत्वविकृतत्वे अभिधाय द्विविधाना- मपि तेषां स्थापनभेदेन तैविध्यमाह-ते मंद्रेति ॥ ते द्विविधा अपि स्वराः मंद्रमध्यताराणां नादानां यानि स्थानानि हृत्कंठमूर्धरूपाणि तेषु या स्थिति- स्तया हेतुना त्रिविधाः ॥ उच्चोच्चतरोच्चतमस्थानस्थितपुरुषवत् तेषां स्थानकृत एव भेदः न तु स्वरूपकृत इत्यर्थः ॥ अथ तादग्विधानामपि स्वराणां रागप्र- योगार्थ प्रकारांतरेण चातुर्विध्यमाह-पुनस्तेषामिति। पुनः प्रकारांतरेण वा-

२७

दी संवादी विवादी अनुवादी च इति भेदाः स्युः ॥ ३६ ॥

वादी स यः प्रयोगे बहुलो राजा ययोस्तु मध्ये स्युः ॥ द्वादश वाऽष्टौ श्रुतयोऽमात्यौ संवादिनौ तौ स्तः । ३७॥

तानेव लक्षणत आर्याद्टयेनाSSह॥ तत्रापि वादिनं लक्षयति-वादी स य इति ॥ यः प्रयोगे रागादौ बहुलो ग्रहांशत्वादिना पुनः पुनरावर्तनान्मुख्यः ॥ स वदनाद्रागप्रतिपादकत्वाद्वादी ॥ कीढक् सः राजा नृपवन्मुख्य इत्य- र्थः ॥ सिंहो माणवक इतिवच्चेत्यर्थः परत्र शब्दप्रयोगात् ॥ एवमग्रेपि॥ संवादिनं लक्षयति-ययोस्त्विति ॥ ययोस्तु मध्येंऽतरे द्वादश । वाऽथवा। अष्टौ श्रुतयः स्युर्भवेयुः ॥ तौ मिथः परस्परं संवादनाद्वादिना स्वरेण ज- नितस्वरागरंजकत्वस्य निर्वाहकत्वात्संवादिनौ स्तः ॥ कीढशौ तौ ॥ अमा- त्यौ सचिववद्राजारब्धकार्यनिर्वाहकावित्यर्थः ॥ भिथ इति पुरःस्थितमपि इहापि ज्ञेयम्॥ द्वादशाष्टश्रुत्यंतरत्वेऽपि समश्रुतिकयोरेव संवादित्वं ज्ञेयम्।।तथा च मतंगः॥ संवादिनस्तु पुनः समश्रुतिकत्वे सति त्रयोदशनवांतरितत्वेनान्योन्यं बोद्धव्याः ॥ तन्मते स्वराधारश्रुतेरपि गणनेति न विरोधः ॥ तत्र संवादित्वं यथा ॥ षड्जस्य मध्यमपंचमौ ॥ ऋषभस्य धैवतः ॥ गांधारस्य निषादः ॥ मध्यमस्य षड्जः ॥ पंचमस्यापि षड्जः ॥ धैवतस्य ऋषभः ॥ निषादस्य गांधारः ॥ तेन यत्र रागे षड्जोंऽशस्तत्र मध्यमपंचमयोरप्यंशत्वेन 'क- ल्पितयो रागहानिर्न स्यादिति भावः ॥ एवं सर्वेषु ॥ ३७॥

एकश्रुत्यंतरितौं विवादिनौ वैरिणौ मिथो भवतः॥ अनुवादिनस्तु शेषा भृत्या इत्थं यथार्थास्ते॥ ३८ ॥

विवादिनं लक्षयति-एकश्रुत्यंतरिताविति॥ यौ ताविति शेष: ॥ एकया श्रुत्यांऽतरितौ व्यवहितौ यौ तौ मिथो विवदनाद्वापि संवाद्यनुवादिजनितराग- रक्तिविनाशकत्वात् विवादिनौ भवतः ॥ कीढशौ तौ वैरिणौ ॥ शत्रुवत् आर-

२८

व्धकृत्यविनाशकावित्यर्थः ॥ विवादित्वं यथा॥ ऋषभस्य गांधारः ॥ गांधारस्य ऋषभः ॥ धैवतस्य निषादः ॥ निषादस्य धैवतः ॥ तेन ऋषभस्थाने गांधारः प्रयुज्यमानो रागहानिकर इति भावः ॥ एवं परत्र ॥ अनुवादिनं लक्षयति- अनुवादिनस्त्विति ॥ शेषा येषां संवादित्वं विवादित्वं च नास्ति त इत्यर्थ: ॥ मिथः अनुवदनात् वादसंवादिसंपादितरक्तयनुकूलत्वात् अनुवादिनः स्यु- रिति शेष: ॥ कीढशास्ते ॥ भृत्याः सेवकवत् राजविचारारब्धकर्मानुगुणा इत्यर्थः ॥ अनुवादित्वं यथा ॥ षड्जस्य रिगधनयः ॥ ऋषभस्य समपनयः ॥ गांधारस्य समपधाः ॥ मध्यमस्य रिगपधनयः ॥ पंचमस्य रिगमघनयः ॥ धै- वतस्य सगमपाः ॥ निषादस्य सरिमपाः ॥ तेन षड्जस्थाने रिगधनिष्वपि प्र- युज्यमानेषु किंचित् रक्तिकरत्वमेवेति भावः ॥ एवं सार्थकतया सूचितान् वाद्यादीन् स्पष्टोक्तचा सार्थकान् निगमयति-इत्थमिति ॥ ते वादिसंवादिवि- वाद्यनुवादिन इत्थं नृपादिद्टष्टांतेन यथार्थाः सार्थका इत्यर्थः ॥ अत्र शुद्धवा- द्यादिपरिज्ञानाय वीणायां श्रुतिप्रस्तारो यथा ॥ एवं तिर्यग्रेखाद्वाविंशतिं लि- खेत्।। तासु वामतो वा दक्षिणतो वा रेखाग्राणि द्वाविशतिर्भवंति ।। तत्र षड्जादीन स्वखश्रुतिसंख्यया विलिख्य अंतरश्रुतयो वेदितव्याः ॥ एवं विक्ृ- तेष्वप्यूह्यम् ।। ३८।।

स्वरनिकरो ग्रामः स्यादाधारो मूर्छनाकरमादीनाम्। पाड्जो माध्यम इति च द्वेधा स तयोः पधानत्वात् ॥ ३९ ॥ *धत्ते रिमयोरंत्यादिमे श्रुती गो निरप्यम् घसयोः ॥ धः पांत्वाचेद्गांधारग्रामः स्वर्गलोकेऽन्यः ॥ ४० ॥

एवं स्वरान् निरूप्य नियतस्वरसंनिवेशरूपान् मूर्छनादीन निरूपयिष्यन् तदाश्रयत्वात् ग्रामयोः प्रसक्तयोः ग्रामसामान्यलक्षणं प्रथममाह-स्वरनिकर इति ॥ स्वराणां यो निकरः समूहः स ग्रामः स्यात् ॥ यथा जनसमूहो ग्रामो

• श्ोकस्यास्योभयोरप्युपलब्धपुस्तकयोन विद्यत टीका।

२९

लोके एवमत स्वरसमूह इत्यर्थः ॥ एतावत्येवोक्ते वेदवाक्येऽपि स्व्ररसमूहस्य सत्त्वात् तत्नातिव्याप्तिरिति तन्निवृत्तय आह ॥ कीदृक्सः-आधार इति ॥ मूर्छना च क्रमादयश्चेति तेषां आश्रय इत्यर्थः ॥ आदिपदेन तावर्णालंकारादयः।। एवं सामान्येनोक्त्वा तद्दैविध्यमाह -- पाड्ज इति॥स ग्रामः षाड्जः पड्ज- स्य संबंधी षड्जग्राम इत्यर्थ: ॥ चपरं माध्यमः मध्यमस्य संबंधी मध्यमग्राम इत्यर्थ: ॥ इति द्वेधा ॥ द्वेविध्ये एव हेतुमाह ॥ तयोः पड्जमध्यमयोः प्रधानत्वात् ।। तत षड्जस्य सप्तस्वरमुख्यत्वं सर्वाद्यत्वात् संवाद्या- धिक्याच्च मध्यमस्य तु तथात्वं शुद्धतानेष्वविलोपित्वात् इति तु ग्रंथांतरतो ज्ञेयं । षाड्ज इत्यादि तस्येदमिति संबंधेन ॥ ३९॥४० ॥।

स्वांत्यश्रुतावुपांत्यश्रुतौ च सति पंचमे क्रमात्स स्यात्।। किंतु विकारो देश्यां न पंचमे तदिह सः प्रथमः ॥४१॥

द्विविधं तं क्रमाल्लक्षयति-स्वांत्यश्रुताविति॥ पंचमे स्वस्य या अंत्या च्च- तुर्थी श्रुतिस्तस्यां सति चपरं उपांत्या तृतीया या श्रुतिः स्वस्येति शेषः । त- स्यां सति सः षाड्जो माध्यम इति द्विविधोऽपि ग्रामः क्रमात्स्यात् ॥ तत्र स्व- रसमूहांतरगते पंचमे स्वचतुर्थ्यां श्रुतौ आदितस्तु सप्तदश्यां तिष्ठति पड्ज- ग्राम इत्यर्थ: ॥ तथा पंचम एव स्वस्य तृतीयायां श्रुतौ आदितः षोडश्यां ति- ष्ठति मध्यमग्राम इत्यथः ॥ एवं ग्रामौ लक्षयित्वा तयोरपि षड्जग्रामप्रचारमेव देश्यां सहेतुकमाह-किंत्विति ॥ किंतु परंतु तद्धेतोः इह देश्यां प्रथमः स ग्राम: षड्जग्राम: वर्तत इति शेषः ॥ तत्कुतः ॥ देश्यां पंचमे विकारः स्वचतुर्थ- श्रुतेश्र्यवनं न ग्रंथांतरोक्तं तत्तद्ग्रामरागेषु अन्येष्वपि रागेषु पंचमस्य एकरू- पत्वादित्यर्थः ॥ तथा च हन्मता देश्यामुक्तो ग्रामयोरनियमः येषां स्वर- श्रुतीत्यादिपद्येन।। किंच रागविवेकाध्यायव्याख्याने कलिनाथोऽपि लक्ष्यलक्षण- विरोधपरिहारप्रसंगत उक्तवान् । त्रिचतुःश्रुतिकत्वेन ग्रामद्वयभेदकस्यापि पं- चमस्यागोप्यत्वेन प्रयुज्यमानस्यापि सर्वरागेष्वेकरूपतेत्यादिना । ४१ ।।

३०

स्वरसप्कस्य सक्रममारोहश्चावरोहणं यदिह।। सा मूर्छना भिदोऽस्या उत्तरमंद्रादिका: सप् ॥ ४२ ॥

एवं ग्रामं लक्षयित्वा तदाधेयेषु मूर्छनां तावत्सामान्यतो लक्षयति-स्वरसप्त- कस्येति ॥ इह ग्रामे यत्स्वरसप्तकस्य सक्रमं अनुक्मसहित आरोहः अवरो- हणं च सा मूछर्यते मोह्यते यया श्रोता इति मूर्छना ज्ञेया इति शेषः ॥ स- कममित्युक्त: कूटताने नातिव्याप्तिः सप्तकेत्युक्तेः शुद्धतानव्यावृत्तिः ॥ आरो- हश्चावरोहणमित्युक्तिम्यां आरोह्यवरोहिद्विविधवर्णालंकारनिवृत्ति: सक्रमं यत् इत्युभयत्र सकरमं च यश्र यच्चेति नपुंसकमनपुंसकेनेति नपुंसकशेष एकवत्त्वं च सा इति प्रतिनिर्दिश्यमानमूर्छनाया लिंग । मूर्छनेति मूर्छामोहसमुच्छाय- योरस्मात् ण्यंतात् ण्यासग्रंथेषु युच ।। अथ तस्या विशेषान् नामतः संख्या- पूर्व दर्शयति-भिदोस्या इति ॥ अस्या मूर्छनायाः भिदः भेदाः उत्तरमंद्रा आदिर्यासामिति ताः सप्त भवंतीति शेषः ॥ ४२ ॥

मध्यस्थसादिराद्याध:स्थन्याद्यादिक: पराः षट् च ॥ कम आरोहणमेषां खाडवमिह षट्स्वरं किमपि। ४३ ॥

सप्तापि विशेषान् लक्षयति-मध्यस्थसादिरिति॥ मध्यस्थः मध्यस्थानस्थो यः सः षड्जः स आदिर्यस्याः सा आद्या प्रथमा भवतीति शेषः ॥ चपरं अ- धस्थाः तस्मात् षड्जात् नीचस्थाः मंद्रस्था इति यावत् ॥ ये न्यादयः निषा- दादयः ते आदयो यासां ता इति अधःस्थनाद्यादिकः पराः अन्याः षट् रंज- न्यादयः तेन सरिगमपधनि, निधपमगरिसेति उत्तरमंद्रा । निसरिगमपध, ध- पमगरिसनि इति रंजनी । धनिसरिगमप, पगरिसनिधेति उत्तरायता ॥ प- धनिसरिगममगरिसनिधपेति शुद्धषड्जा ॥ मपधनिसरिग, गरिसनिधपमेति म- त्सरीकृता ॥ गमपधनिसरि, रिसनिधपमगेति अश्वकरांता ॥ रिगमपधनिस, सनिधपमगरि इति अभिरुद्ता ॥ अथ ग्रामस्य आधेयांतरं क्रमं लक्षयति- कम इति॥ एषां खवराणां आरोहण क्रमः। न त्ववरोहणमित्यर्थाज्ज्ञेयं ॥ स-

३१

रिगमपधनि इत्येवं सः ॥ अत्र स्वरसप्तकस्येति न नियमः ॥ अत एव तस्मिन् प्रकृतेपि एषामिति पुनरुक्तं । क्रमभेदाः शास्त्रांतराज्ज्ञेयाः ॥ इदानीं आधेयां- तराण शुद्धतानान् लक्षयिष्यन् तदुपयोगितया खाडवौडवे तावल्लक्षयति- खाडवमिहोति॥ इह शास्त्रे यत् षट् स्वरा यस्मिन् तत् किमपि मूर्छनादि तत्खाडवं ॥। यत्तदोरध्याहारः ॥ ४३ ॥

पंचस्वरं तथौडवमथ शुद्धा एव मूर्छना यहिं॥ खाडविताश्चौडविताः शुद्धास्ताना नवांबुधयः ॥ ४४॥

तथा पंचस्वरं तदेव औडवं II खाडवौडवेति पूर्वाचार्यकृते संज्ञे ॥ शुद्ध- तानान् लक्षयति-अथ शुद्धा इति । अथातःपरं शुद्धाः स्वरविकाररहिता एव मूर्छना याहं यदि खाडविताः षट्स्वरात्मिकाः कृताः चपरं औडविताः पंचस्वरात्मिकाः कृताः तार्हैं सार्थ शुद्धाः तानाः स्युरिति शेषः ॥ शुद्धा ए- व मूर्छना इति वढ़ता शास्त्रांतरोक्तं शुद्धसांतरसकाकलीकसांतरकाकलिकतया मूर्छनानां चातुर्विध्यं सूचितं । यद्यपि मूर्छना एव शुद्धास्तानाः स्युरित्युक्ते: तानेषु आरोहावरोहरूपत्वं प्रतीयते तथापि मतंगमतेन आरोह एव तान इति ज्ञेयं ॥ तथा च मतंगः ॥ ननु कथ मूर्छनातानयोर्भेदः ॥ उच्यते ॥ आ- रोहावरोहक्रमयुक्तः स्वरसमुदायो मूर्छनेत्युच्यते। तानस्तु आरोहणं भवतीति भेद इति। तान् संख्याति नवांबुधयः ४९ एकोनपंचाशत् तत्र कमात् षड्- जग्रामे षड्जर्ऋषभपंचमनिषादविहीनाः अष्टाविंशतिः रिगमपधनीत्यादयः खा- डवाः शुद्धतानाः॥ तथा षड्जपंचम्याभ्यां गांधारनिषादाभ्यां ऋषभपंचमाभ्यां च क्रमात् विहीना: एकविशतिः रिगमधनीत्यादय औडवाः मिलितास्तु एको- नपंचाशत् इति प्राचीनमतं II तथा च निःशंक: ॥ षड्जगाः सप्तहीनाश्वेत्क- मात्सरिपसप्तमैः ॥ सदाष्टाविंशतिस्ताना मध्यमे सरिगमोज्झिताः ॥ सपाभ्यां द्विश्रुतिभ्यां च रिपाभ्यां सप्त वर्जिताः ॥ षड्जग्रामे पृथक्ताना एकविंशतिरौ- डवा इति॥ खाडविता इति तत्करोतीति ण्यंतान्निष्ठा ॥ ४४ ॥

३२

पूर्णाश्रापूर्णाश्च व्युत्क्मणोच्चारितस्वरा विविधाः ॥ चेन्मूर्छनास्तु कूटास्ताना: संख्याऽथ पूर्णानाम्॥४५॥

खनिगमखशरा ५०४० एकैकस्वरविमुचा क्रमाच्च नखगिरय:७२०॥ खार्का १२० जिना २४रसाद द्वौ२ भू१रिति तत्तत्कमैर्युक्ताः ॥४६॥

एवं शुद्धतानान्निरूप्य तद्विलक्षणान्कूटतानानाह-पूर्णाश्चेति ॥ पूर्णाः स- प खवराः अपूर्णाश्र एकैकांत्यस्वरत्यागे सति षट्स्वराद्येकस्वरांताश्र मूर्छनास्तु मूर्छना एव व्युत्क्रमणेन एकादिस्वरव्यत्यासेन उच्चारिताः स्वराः यासां तथा- विधाश्चेत् तार्हं कूटास्तानाः स्युरिति शेषः ॥ द्वौ चौ परस्परविकल्पे ॥ किं शुद्धा एव नेत्याह ॥ विविधा: ग्रंथांतरोक्तचातुर्विध्याः ॥ यद्वा उत्तरमंद्रादि- नाम्न्यः ॥ अथ सप्तस्वरादिसप्तविधानां कूटतानानां संख्यां प्रतिज्ञापूर्व कथ- यति-संख्याऽथेति ॥ अथ संख्या कथ्यत इति शेषः ॥ पूर्णादिक्मेण तामे- वाह-पूर्णानां खनिगमखशरा इति।। पंतसहस्राणि चत्वारिंशच्च ।I एकैक- स्वरं विमुंचति त्यजंति तेषां एकैकस्वरविमुचां च क्र्मादियं संख्या भवतीति शेषः ॥ तत्र षट्स्वराणां संख्या नखगिरयः सप्तशतानि विंशतिश्र ॥ पंचस्व राणां खार्काः विंशत्यधिकं शतं ।I चतुः स्वराणां जिनाः चतुर्विशतिः ॥ त्रि- स्वराणां रसाः षट्। द्विस्त्रराणां द्वौ । एकस्वराणां भूरिति एक इति। इयं च संख्या प्रतिमूर्छन ज्ञेया ॥ पड्जग्रामे मिलिता तु सर्वा शुद्धसप्तविधसप्तभू- छनाकूटतानसंख्या ४१३९९॥ ननु इयं पूर्णादिकूटतानानां संख्या कि व्य- त्यस्तस्वरूपाणामेव तेषां नेत्याह-तत्तत्क्रमैर्युक्तेति॥ कीदृशी संख्या ते ते ये क्रमाः सप्तस्वराद्येकस्वरांताः सप्त तैर्युक्ता सहिता क्रमाणामगणने तु प्रत्येकं एकैको नेत्यर्थः ॥ परंतु क्रमाणामकूटतानत्वेपि इहोपादानं वक्ष्यमाणप्रस्तारा- दिसिद्धये ॥ विमुचामिति किबंतं ॥ ४५॥ ४६॥

एकादिकसप्तांतेषुध्वोध्वाकषु पूर्वपूर्वहते॥ परपर एकादिकसंख्या स्यात्ममतारपथ कथये॥ ४७ ॥

३३

एवं कूटतानानां बहुत्वात्प्रत्येकोच्चारणेन तत्स्वरूपप्रतिपादनं दुःसंपादमिति लाघवेन तज्ज्ञानोपायान् विवक्षुः तेषु सप्तस्वराधेकस्वरांतसंख्यानां ज्ञानोपायं वैपरीत्येनाह-एकादिकेति । एकः आदिरेषां ते च ते सप्त अंते येषां तेषु- ऊर्ध्वोर्ध्वाः उपरि उपरि स्थापिताः ये अंकाः तेषु मध्ये परे परे अग्रिमे अंके पूर्वपूर्वहते आद्येनाद्येन गुणिते सति एकादिका संख्या स्यात् ॥ तद्यथा १ २३४५६।७ एवं उर्ध्वोर्ध्वस्थितेषु एकादिषु ॥ एकेनादयेन परे ध्यंके गुणिते द्वावेव एकेन गुणिते तदेव भवतीति न्यायात् तेनाद्येन ध्यंकेन परे त्यंके गुणिते षड्भवंति ॥ एवमेव षडंकेन चतुरंके गुणिते चतुर्विशतिः स्यात्॥ तया च पंचांके गुणिते विंशत्युत्तरं शतं ॥ तेन च षडंके गुणिते सप्तशतानि विंशत्युत्तराणि स्युः ॥ तैश्रादैः परे सप्तांके गुणिते पंचसहस्राणि चत्वारिंश- दुत्तराणि संपद्यंते II एषैवैकस्वरादिसंख्या पूर्वोक्ता । अथ प्रस्तारं वक्तुं प्रति- जानीते-प्रस्तारमथ कथय इति॥ प्रस्तारो नाम प्रथमद्वितीयतृतीयादिभेदानां आ तत्तत्संख्यासमाप्तेः क्रमेण स्थापनम् ॥ ४७ ॥

न्यस्य कमं यथेष्टं पूर्वः पूर्वः परादधः स्थाप्यः ॥ पूर्वो यद्युपरि स्यात्तत्तत्पूर्वः पुर उपरिगाः ॥ ४८ ॥

न्यस्य करममिति॥ यथेष्टं एकस्वरादिसप्तस्वरांतेषु क्रमेषु मध्ये यं कंचित् कम न्यस्य॥ स। सरि। सरिगेत्याद्यारोहात्मकं प्रथमपंक्तिरूपेण लिखित्वा पूर्व: पूर्वः परात् अधः स्थाप्यः अत्र परपूर्वत्वे क्रमापेक्षया ज्ञेये ॥ इह पूर्वः पूर्वः इति वीप्सा आ प्रस्तारसमाप्तेः प्रतिस्थानं सकृत्करणबुद्धया ज्ञेया न तु एककूटतानाविषया ॥ तेन एकवारमेव द्वितीयादिषु पंक्तिषु पूर्वः स्वरः पराद- धो लेख्यः ॥ तत्र विशेषमाह-पूर्वो यदीति ॥ पूर्वो यदि उपरि स्यात् त- त्तर्हिं तत्पूर्वः स्थाप्य इति शेषः। लिखितुमारब्धः पूर्वः चेत् उर्ध्वपंक्तौ अग्रे ढ- इयते तर्हि तस्मात्पूर्वात् यः पूर्वः स पराद्धो लेख्यः पूर्वपूर्वोऽप्यग्रे चेत् तारह ततोपि पूर्व एवं पड्जपर्यतं विचार्य।। षड्जपर्यंता अपि पुरस्तात् चेत्स्युः तर्हि द्वितीयस्वरादघश्चिंतनीयं तत्रापि षड्जपर्यंता अग्रे संति चेत्ताहैं तदग्रिमखरा- ५

३४

धोलेखनमित्यर्थ: ॥ एवं विचार्य पूर्वस्मिन् लिखिते तत्परं कर्तव्यमाह-पुर उपरिगा इति। उपरिगाः लिखितस्य यः उर्ध्वः तदपेक्षया ये अग्रे स्युः ते पुरः पूर्वलिखितस्याग्रे स्थाप्या इत्यर्थ: ॥ ४८ ॥

मूलक्रमक्मेण स्थाप्याः पृष्ठेस्य ये ततः शेषः ॥ अथ नष्टस्पष्टनमिह लेख्या इत्थं क्र्मस्थांकाः ॥४९ ॥

शेषाणां तु लेखनं पूर्वमिव तस्य पश्चाद्भाग इत्याह-मूलक्र्कमेति ॥ ये ततः शेषाः स्थापितेभ्योवाशिष्टाः ते इत्यर्थात् अस्य पूर्वलिखितस्य पृष्ठे स्थाप्याः॥ कथं।। मूलक्रमक्रमेण । मूलक्रमे षड्जादिके यः क्रमः व्यवहितत्वेन अव्यवहि- तत्वेन वा परिपाटी तया ॥ एवं प्रस्तारः ॥ तत्र निदर्शनाय चतुःस्वरप्रस्तारः प्रदर्श्यते ॥ सरिगमेति पूर्व क्रमः स्थाप्यः तत्र षड्जस्याघः पूर्वस्वराभावात् स्वरो न स्थाप्यते।। ऋषभस्य तु अधः तत्पूर्वः षड्जः स्थाप्यते उपरिगतौ गांधारमध्यमौ पुरो लेख्यौ॥ अवशिष्ट ऋषभः षड्जस्य पश्राद्देयः ॥ एवं रिसगमेति क्रमेण सहितो द्वितीयो भेद: तं विना तु प्रथम एव । तत्र ऋष- भस्य पूर्व षड्जो देयश्रेत्तहि स उपरि वर्तते ॥ षड्जस्य पूर्वो नेति तौ हित्वा गांधारस्याधः रिःसुरो मः पश्चात् सगौ मूलक्रमे व्यवहितक्रमेण ॥ एवं सगरिमेति तृतीयो भेदः ॥ ततो गांधारस्याध: पूर्व ऋषभो देयत्वेन प्राप्तः ॥ परंतु पुरस्ता- त् स विद्यते इति तस्यापि पूर्वः पड्जो लिख्यते ॥ पुरोरिमौ पश्चात् गः ॥ एवं ग सरिमेति चतुर्थो भेदः ॥ ततो गांधारस्य यः पूर्वः तत्पूर्वश्चाग्रे वर्तत इति गं विहाय पूर्वासंभवात् सं च विहाय रे: अधः पूर्व सः पुरो म पश्चात् रिगौ । मूलक्रमे अव्यवहितक्रमेण एवं रिगसमेति पंचमः ॥ ततः पूर्वरीत्या गांधारस्यैव अधः रिः पुरः समौ पश्चाद्गः एवं गरिसमेति षष्ठः ॥ इति मांताः षड्भेदाः ॥ ततः पूर्वरीत्या मस्यैवाधस्तात् गः ॥ तदुपरिगतस्वराभावात्पश्चादेव सरिमाः ॥ एवं सरिमगेति सप्तमः ॥ ततो रे: अधः सः पुरो मगौ पश्चाद्रिः॥ एवं रिसमगेति अष्टमः ॥ ततो मस्यैवाधो रिः पुरो गः पश्चात्समौ ॥ एवं समरिगेति नवमः ॥ ततो मस्याध: पूर्वपूर्वपूर्वः षड्ज एव पुरो रिगौ पश्चा-

३५

न्मः ॥ एवं मसरिगेति दशमः ॥ ततः पूर्वरीत्या मसौ विहाय रेरेवाधः पूर्वः सः पुरो गः पश्राद्विमौ एवं रिमसगेति एकादशः ॥ ततः पूर्वरीत्या रिं त्य- क्त्ा मस्यैवाध: पूर्वपूर्वो रिः पुरः सगौ पश्चान्मः एवं मरिसगेति द्वादशः ॥ इति गांताः षड्भेदाः ॥ ततः पूर्वरीत्या मरिसान् हित्वा गस्याधो रिः सगमा एव पश्चात् एवं सगमरीति त्रयोदशः। इत्यादयो व्यंताः षड्भेदाः ॥ ततः परे- सांता: षड्मेदाः ॥ मिलिताश्चतुविशतिर्भेदाः ॥ मगरिसेत्यंताः ॥ ततःपरं प्र- स्तारो न संभवति ॥ सर्वेषां पूर्वे उपरि संतीति एवमेव पंचस्वरादिषु प्रस्तारः।। तत सरिगमपेति पंचस्वरप्रस्तारे पांताश्च्तुर्विशतिर्भेदाः ॥ ततो मांता अपि चतुर्विशतिः ॥ ततः गांता अपिं चतुर्विशतिः ॥ ततो व्यंताश्रतुर्विशतिः ॥ ततः सांताश्चतुर्विशतिः ॥ मिलितास्तु विंशत्युत्तरं शतं भेदाःपमगरिसेत्यं- ताः भवंति । सरिगमपधेति षट्स्वरप्रस्तारे तु धांताः विंशत्युत्तर शतं भेदाः ॥ ततः पांतास्तावंत एव ।। ततो मांतास्तावंत एव । ततो गांतास्तावंत एव। ततो व्यंतास्तावंत एव ।। ततः सांतास्तावंत एव । मिलितास्तु विंशत्युत्तराणि सप्तशतानि भेदाः धपमगरिसेत्यंताः भवंति ॥ सरिगमपधनीति सप्तस्वरप्रस्तारे तु विंशत्युत्तराणि सप्तशतानि न्यंता भेदाः ॥ ततस्तावंत एव धांताः ॥ तत- स्तावंत एव पांताः ॥ ततस्तावंत एव मांताः ॥ ततस्तावंत एव गांताः॥ तत- स्तावंत एव ्यंताः ॥ ततस्तावंत एव सांताः ॥ मिलितास्तु पंचसहस्त्राणि चत्वारिंशदुत्तराणि भेदाः ॥ निधपमगरिसेत्यंता भवंति ।I एवं रंजन्यादि- षण्मूर्छनाक्रमाणां पूर्णानामपूर्णानां च प्रस्तारो ज्ञेयः ॥ इति प्रस्तारः ।। एवं प्रस्तारमुक्त्वा प्रस्तारकरणेपि अशक्तस्य लघुनोपायेन तत्तव्ेदपरिज्ञानाय नष्टो- दिष्टे स्पष्टयिष्यन् तावत् नष्टस्पष्टनं प्रतिजानाति-अथ नष्टस्पष्टनमिति॥। एतावतिथ इति संख्याविशेषं उक्त्वा कीद्क्स्वरूप इति स्वरूपं विषयीकृत्य यो भेद: पृच्छयते सः अप्रतीयमानत्वान्नष्ट इति उच्यते ॥ तस्य स्पष्टनं स्व- रूपेण प्रकाशनं करोमीति शेषः ॥ तत्र पूर्व सप्तस्वरादिक्रमेणोक्तामेव संख्या- मेकादिक्मेण तदुपयोगित्वेनाह-इह लेख्या इति। इह नष्टस्पष्टने क्रमस्थांकाः कमस्थाः अंकाः इत्थं लेख्याः स्थाप्याः ॥ ४९॥

३६

भू १ द २ वृतव: ६ श्रुतिद्क् २४ खेना १२० नखगिरि ७२० खवेदख शराश्र ५०४० ॥ पात्यः क्मांतिमांकात् प्रश्नांक: शेषमाद्यादैः॥५०॥

स्थापनमेवाह-भूरिति ॥ भूः एकः ॥ द्वौ ॥ ऋतवः षट् ॥ श्रृतिदक् चतुविशतिः ॥ खेनाः शतं विंशत्युत्तरं ।I नखगिरि सप्तशतानि विंशत्युत्तरा- णि॥ खवेदखशराः पंचसहस्त्राणि चत्वारिंशदुत्तराणि चेति ॥ श्रुतिद्ृक् नखगिरीति च समाहारद्वंद्वौ ।। एवं यथेष्टं एकस्वरादिकमांकेषु स्थापितेषु यत्कर्तव्यं तदाह-पात्य इति ॥ क्रमस्य यः अंतिमांकः ॥ तस्मात् प्रश्नांक: प्रश्नसंख्याया योंडकः स पात्यः न्यूनः कार्यः ॥ शेषं अत्र वीप्सा ज्ञेया ॥ शेष शेषं अवशिष्टं अवशिष्टं II अद्यादैः अंत्यांकात्पूर्वैः पूर्वैरंकैः ॥ ५०॥

भाज्यमथ लब्धलब्धे या या संख्या प्रपूरकास्तस्याः॥। पाठांतरं॥ भाज्यं यथार्हगुणितैस्तदनुगुणकगुणकतुल्यसंख्याकाः ।। मूलकमद्वितीयद्वितीयतोंत्यादयो ज्ञेयाः ॥५॥

भाज्यं हरणीयं ॥ कीदशैस्तैः यथार्हगुणितैः यथार्हं यथायोग्यं केनचिदं- केन ताडितैः अंते पिंडांके यावंतो भागाः गच्छंति तावत्संख्यांकेन ताडितै- रिति यावत् ॥। तदनु ततःपरं गुणकगुणकतुल्यसंख्याकाः यैरयर्गुणिताः आ- द्याद्यांका: भाग गृहीतवंतः तत्तुल्या संख्या एषां ते ताढशाः अंत्याद्यो ज्ञेयाः अंत्यः नष्टस्यांतिमः स्वरः आदिर्येषां उपांत्योपोपांत्यादीनां ते द्विती- यांताः ॥ खरा व्युत्कमेण ज्ञेया इत्यर्थ: ॥ ते कुतो गणनीया इत्यह आह। मूलक्रमद्वितीयद्वितीयतः ॥ मूलक्रमे यो यो द्वितीयो द्वितीयस्ततस्ततः ताव- तिथसंख्याका इत्यर्थे: ॥ ५१॥

भागाभावे पूर्वो लब्धो लोप्यो मुह्ुः क्रमेंऽकश्र । शिष्टः मागथ कथयाम्युद्दिष्टमिह स्वरोंत्यस्तु ॥ १२॥

३७

भागाभावे पूर्व: यदा आद्यांकेन अंत्यांके भागो न गच्छति तदा मूलकम- द्वितीयद्वितीयतः यः यः पूर्वः स एव लेख्य इत्यर्थः। ननु पृष्ठस्य एकस्य नष्ट- भेदस्य मूलक्रमे द्वितीय: एक एव तत्कथ वीप्सा अत आह-लब्धो लोप्य इति ॥ नष्टे स्वर इति च शेषः ॥ नष्टैः लब्घः स्वरः कमे लोप्यः प्रोंछनीयः मुहुर्महुः वारंवारं॥ तेन क्रमे अन्यः अन्यः द्वितीयः संभवतीति भावः ॥ ये- न भागो न गच्छति सोप्यंको लोप्य इत्याह-अंकश्चेति ॥ अन्येप्यंकाः स्वत एव लुप्यंत इत्यभाजनार्हस्यैव लोपविधिरित्यर्थः।। न्यूनमेकं पूरयितुमाह- शिष्टः पागिति ॥ शिष्टः क्रमे लुप्तेभ्योवशिष्टः स्वरः प्राक् नष्टस्वंरपक्तौ द्वि- तीयात्पूर्व देय इत्यर्थ: ॥ निदर्शनं यथा तत्र पंचस्वरप्रस्तारे पंचत्रिंशत्तमे मे- दः कीदक्स्वरूप इति प्रश्ने स्थानपंचके एकः ॥ द्वौ। षट्। चतुर्विशतिः विंशत्युत्तरं शतं ॥ १।२। ६ ।२४ ।१२० इति क्रमस्थेषु अंकेषु लि खितेषु अंतिमात् अंकात् विंशत्युत्तरात् शतात्। १२० । प्रश्नांके पंचत्रिंश- दात्मके पतिते पंचाशीतिः ॥ ८५ ॥ शेषं भवति ततो विंशत्युत्तरशतस्याद्यां- केन चतुर्विशत्या यथायोग्यतया व्यंकेन गुणनात्। द्वासप्ततित्वमापन्नतयः तस्मिन् शेषे पंचाशीत्यात्मके भाजिते पुनः शेष त्रयोदश १३ ।। अत्र भाज- कस्य गुणकरूयंके इति मूलक्रमद्वितीयात् । ऋषभात् तृतीयसंख्याको म इ- ति मध्यम एव नष्टे स्थाप्यते ततो नष्टे लब्धे म इति मः क्रमे लोप्यते ॥ त- तः क्रमः सरिगम इति स्थितः ॥ ततः पुनः चतुर्विशतेरप्याद्यांके षडंकेन योग्यतया द्यंकेन गुणनात् द्वादशात्मकत्वमापन्नेन त्रयोदशात्मके शेषे भाजि- ते पुनरेकः शेषं भवति ॥ अत्र तु भाजकस्य गुणको द्यंक इति मूलक्रमद्वि- तीयाढषभादेव द्वितीयो ग इति गांधार एव नष्टे उपांत्यः स्थाप्यते ॥ ततः नष्टे लब्धो ग इति गांधारः कमे लोप्यते ॥ ततः क्रमः सरिपेति स्थितः ॥ ततः पुनः षडंकस्याप्याद्येन द्यंकेन एकांकस्य शेषस्य भाजनासंभावात् मूल- कमद्वितीयादषभादेव पूर्वः षड्जो नष्टे उपोपांत्यः स्थाप्यते॥ ततो नष्टे लब्ध: पड्ज इति सक्रमे लोप्यते। ततः कमो रिपेति स्थितः ॥ अंकश्च लोप्य इति वचनात् ॥ व्यंकोपि लोप्यते। ततः पुनर्व्कस्याप्याद्येन एकांकेन योग्यतया

३८

एकांकेनैव गुणितेन एकेन गुणितं तदेव भवतीति न्यायात् एकत्वमेवापन्नेन एकात्मके शेषे भाजिते शेषशून्यं भवति ॥ अत्र तु भाजकस्य गुणक एकां- क इति मूलकरमद्वितीयात् पंचमात् प्रथम: प इति पंचम एव नष्टे उपोपांत्य- स्याप्याद्यः स्थाप्यते ॥ ततो नष्टे लब्घः प इति कमे पः लोप्यते ॥ ततः कमो रीति स्थितः ॥ एवं अंत्यस्वरादयो द्वितीयख्वरांताः नष्टभेंदे चत्वारः स्वरा भवंति ततः क्रमे लुप्तावशिष्टो रिः नष्टभेदपंक्तौ शिष्टः प्रागिति वच- नात् प्रागूदीयते ॥ एवं पंचत्रिंशत्तमो नष्टे भेदः ॥ रिपसगमेति स्वरूप: स्पष्टः संपद्यते ॥ एवमन्येपि ज्ञेयाः ॥ इति नष्टं ॥ अथोद्दिष्टस्पष्टनं प्रतिजाना- ति-अथ कथयाम्युद्दिष्टमिति ॥ स्वरूपमुक्त्वा कतितिथोयमिति संख्याविष- यत्वेनैव भेद: पृच्छचते स उद्दिष्टस्वरूपत्वादुद्दिष्टसंज्ञकः ते कथयामि ॥ सं- ख्याविशेषपूरकत्वेनेति शेषः॥ तत्प्रकारमेवाह-इह स्वर इति ॥ इह उदि- ष्टस्वरूपे अंत्यस्तु स्वरः ॥ ५२ ॥

यावतिथः स्यान्मूला क्मद्वितीयात्तयाहतः प्राच्यः ॥ अंकेष्वंत्यात्पात्योऽथोद्दिष्टांत्यो द्वयोर्लोप्यः ॥५३॥

मूलकरमद्वितीयात् यावतिथः यावतां संख्यापूरणः स्यात् क्रमे यो द्वितीयः तस्मात् आरम्य प्रथमः द्वितीयादिर्भवेदित्यर्थः ॥ तया संख्ययेति शेषः। हतो गु- णितः सन् अंकेषु पूर्वोक्तेषु एकद्विषडादिकरमस्थांकेषु प्राच्यः आद्यः अंत्या- त्पात्यः न्यूनः कार्यः अथेत्यनंतरं उद्दिष्टांत्यस्वर इति शेषः द्वयोर्लोप्यः ॥ कृत- कार्यत्वात् उद्दिष्टस्वरूपे मूलकमस्वरूपे च प्रोंछनीय इत्यर्थः ॥ यावतिथ इति यावच्छब्दात् तस्य पूरण इति इटिवतो रिथुगिति इथुगागमः ॥५३॥

अंत्ये क्र्मद्वितीयात् पूर्वे लोप्योंक आदिमस्तृष्णीम् ॥ एवं भूयो भूयः शेषमिहोद्िष्टसंख्या स्यात् ॥ ५४॥

क्कचिदंकस्यापि लोपनमाह-अंत्य इति॥ अंत्ये उद्दिष्टांत्यस्वरे क्र्मद्वितीया-

३९

त् पूर्वे सति इत्यर्थात् आदिम: अंकः परापेक्षया यः कश्रन पूर्वः सः तूष्णी लोप्यः अकृतकृत्योपि प्रोंछनीय इत्यर्थ: ॥ एवं भूयो भूयः पूर्वोक्तं सर्वमपि क- र्म यावत्संभवं पुनः पुनः एवमेव कर्तव्यमित्यर्थः ॥एवं कृत्वा सिद्धमाह-शेष- मिहेति ॥ इह क्रमांकपंक्तौ शेषं सर्वविशिष्टं तदेवोद्दिष्टस्य या संख्या प्रथम- द्वितीयादि: सा स्यात् संपद्यते।। निदर्शनं यथा ॥ पंचस्वरप्रस्तारे रिपसगमेति स्वरूपो भेद: कथित इति पृष्टे सरिगमपेति मूलक्म उपरि स्थाप्यः रिपसग- मेति उद्दिष्टभेदस्तु अधः स्थाप्यः ॥ स्थानपंचक एव एकं ॥ द्वौ षट् ॥ च- तुर्विशतिः विंशत्युत्तरं शतं ॥। १।२६।२४।१२० ।। इति क्रमस्थांकाश्च त- दघ: स्थाप्याः ॥ ततोद्दिष्टांत्यस्वरो मध्यमः क्रमे द्वितीयात् ऋषभात् तृतीयो वतते इति तत्संख्यया त्यंकेन गुणितः प्राच्योंकश्चतुर्विशतिरूपः २४ द्वासप्- तिः ७२ तां आपन्नः सन् अंत्यांकात् विंशत्युत्तरात् शतात् १२० पात्यते तत्र शेषं अष्टचत्वारिंशत् ४८ अनंतरं मध्यमः उद्दिष्टस्वरूपे कमे च लोप्य- ते॥ तथा सति क्रमः सरिगपेति स्थितः ॥ उद्दिष्टस्वरूपं रिपसगेति स्थितं ॥ एवं भूय इति वचनात् पुनः एवमेव कर्तव्यं।। तत्रोद्दिष्टांत्यस्वरो गांधारः कमद्वितीयात्तस्मादेव ऋषभात् द्वितीय इति तत्संख्याया द्यंकेन गुणितः प्रा- च्योंक: षड्रूप: ६ द्वादशतामापन्नः १२ सन् अंत्यांकात् अष्टचत्वारिंशतः ४८ पात्यते तत्र तु शेषं षट्त्रिंशत् ३६ ॥ अनंतरं गः उददिष्टस्वरूपे कमे च लोप्यते । तथा सति क्रमः सरेपेति स्थितः उददिष्टस्वरूपं रिपसेति स्थितं॥ एवं भूय: करणे तु उद्दिष्टांत्यस्वरः षड्जः क्रमद्वितीयात्तस्मादेव ऋषभात् पूर्व इति प्राच्यो द्यंकस्तष्णी लोप्यते।। अनंतरं षड्जः उद्दिष्टस्वरूपे कमे च लोप्यते ॥। तथा सति क्रमः रिपेति स्थितः॥ उद्दिष्टस्वरूपमपि रिपेति स्थितं॥ एवं भूयः तत्रोदिष्टांत्यस्वरः पंचमः क्रमद्वितीयात् पंचमादेवारभ्य प्रथम एवे- ति तत्संख्यया एकांकेन गुणितः प्राच्योंक एकरूप: एकेन गुणितं तदेव भव- तीति न्यायात् एकत्वमापन्नः सन् अंत्यांकात् षट्त्रिंशतः ॥ ३६ ॥ पात्यते ॥ शेषं पंचत्रिशत्॥। २५ ॥ अनंतरं पः ॥ उद्दिष्टस्वरूपे कमे च लोप्यते।। तथा सति क्रमः रीति स्थितः ॥ उद्दिष्टस्वरूपमपि रीत्येव स्थितं ।I अतःपरं

४०

मूलद्वितीयस्य प्राच्यांकस्य च अभावात् ।। एवं भूयः करण नास्ति तस्मात् पंचत्रिंशतिः सर्वावशिष्टतया रिपसगमेति भेद: पंचत्रिंशत्तमः संपद्यते । एव- मन्यदपि उद्दिष्टभेदमात्रं ज्ञेयं I। उद्दिष्टस्य शुद्धये प्रस्तारो नष्टप्रकारो वा विलोक्यः ॥ शार्ङ्गदेवेन तु खंडमेरुप्रकारेण नष्टोद्दिष्टे स्पष्टीकृते ॥ इत्यु- हिष्टम् ॥ ५४ ॥

गानक्रिया स्वराणां या वर्णः स कथितश्चतुर्भेद: । स्थाय्यारोह्यवरोही संचारी चेत्यथ स्थायी ॥ ५५ ॥

इदानीं ग्रामस्याधेयांतरं वर्ण सप्रभेदं लक्षयति-गानक्रियेति॥ खराण: या गानक्रिया वक्ष्यमाणप्रकारेण गानकरणं उच्चारणमिति यावत्। सः वर्ण- नात् स्वरविस्तारणात् वर्णः कथितः ॥ कीढक्चतुर्मेद: चतुःप्रकारः। तानेव प्र- भेदानाह-स्थाय्यारोह्यवरोही संचारी चेतीति॥ स्पष्टं ।I तत्र स्थायनं वर्ण लक्षयति ॥ अथ स्थायीति ॥ ५५॥

स्थित्वा स्थित्वैकस्य प्रयोग आरोहणात्तथारोही॥ अवरोहाच्वरोही संचारी तद्विमिश्रणतः ।५६॥

स्थित्वा स्थित्वा विलंव्य विलंब्य एकस्यैव प्रयोगः उच्चारणं स्थायी। वर्ण इति शेषः सर्वत्र ॥ सा सा सा रि रि रि एवमादिरित्यर्थः ॥ आरोहिणं वर्ण लक्षयति-आरोहणात्तथेति॥ प्रयोगपदं सर्वत्र संबध्यते ॥ आरोहणा- त्प्रयोग: सरिगमपधनीति आरोही वर्णः ॥ अवरोहिणं लक्षयति-अवरो- हाच्विति ॥ अवरोहात् प्रयोगः निधमपगरिसेति ॥ अवरोही वर्णः ॥ संचा- रिणं लक्षयति-संचारीति ॥ तद्विमिश्रणतः तेषां त्रयाणां ससारिगा॥ सनिधा। सरिगेत्येवं यथा ये। गं विमिश्रणात् संचारी वर्णः यत्र गानक्रियायां यस्य वर्णस्य बाहुल्यं दृश्यते तत्र तेन व्यपदेशः कर्तव्य इति ज्ञातव्यम् ॥ १६ ।। सविशेषवर्णगुंफोSलंकारोSत्र कथयामि तन्द्रेदान् ।

४१

द्वातिशतं तथा द्वौ प्रकरण इह हि परिभाषेयम् ॥५७॥

वर्णग्रथनविशेषरूपं अलंकारं लक्षयन् तत्संख्याविशेषं कथ्यमानत्वेन प्रति- जानाति-सविशेषवर्णगुंफ इति ॥ विशेषेण वक्ष्यमाणनियतकलादिरूपेण सहितो यो वर्णगुंफ: पूर्वोक्तवर्णग्रथनं न अलंक्रियते गीतमनेनेत्यलंकारः ॥ तथा च भरतः ॥ शशिना रहितेव निशा विजलेव नदी लता विपु- ष्पेव ।। अविभूषितेव च स्त्री गीतिरलंकारहीना स्यादिति । अत्र ग्रंथे द्वा- त्रिंशतं तथा द्वौ तद्देदान् अलंकारभेदान् कथयामि ॥ यद्यपि निःशंकादिभि- स्त्रिषष्टिरलंकारा उक्तास्तथाSपि तन्मध्यतः चतुस्त्रिंशत्तमेव तान्॥ लाघवाय कथयामीत्यर्थः ॥ वक्ष्यमाणप्रकारेण द्वान्रिंशदपेक्षया द्वयोविलक्षणत्वात् पृथगुक्तिः ॥ अलंकारेष्वेवोपयौगिनीं परिभाषां वक्तुं प्रतिजानाति -- प्रक- रण इह हीति॥ हिरवधारणे॥ इह प्रकरणे हिरलंकारप्रकरण एव इयं वक्ष्य- माणा परिभाषा व्यापिका ससंकेता उक्तिः ॥५७॥

मंद्रः स यस्तु पूर्वः स्वर उक्तोऽसौ मृदुः प्रसन्नश्च ॥ बिंदुशिरा: स तु लिप्यां तारो द्विगुणः स दीप्रश्व ॥५८॥

तमेवाह-मंद्रः स इति॥ यस्तु पूर्वः स्वरः स मंद्रः उक्त इत्यन्वयः ॥ मध्यरूपपरापेक्षया मंद्र एव मंद्रः ताररूपपरापेक्षया तु मध्योऽपि मंद्र इत्यर्थः॥ मंद्रस्यैव व्यवहाराय पर्यायांतरे कथयति ॥ असौ मृदुः प्रसन्नश्चेति ॥ स्पष्टं ॥ मंद्रस्य लेखनसंकेतं कथयति-बिंदुशिराः स इति॥स तु मंद्रः लिप्यां लेखने बिंदुयुक्तं शिरः उपरिभागो यस्येति बिंदुशिराः ज्ञेय इति शेषः॥ बिंदुशिरा इति शाकपार्थिवादित्वादुत्तरपदलोपः ॥ तारस्यापि परिभाषणमाह-तारो द्विगुण इति॥ मंद्ररूपपूर्वापक्षया मध्यसवरो द्विगुणस्तारशब्दवाच्यः ॥ मध्यरूपपूर्वा- पेक्षयानुतार स्वर एव द्विगुणस्तारशब्दवाच्य इत्यर्थः। तारस्यापि पर्यायांतरं लेखनसंकेतं चाह-स दीप्रश्रेति ॥५८॥ ६

४२

रेखामूर्धा लेखे पुतस्त्रिरुक्तेरथ प्रसन्नादि: ॥ िय मंद्रद्वयतस्तारे तद्विपरीतः प्रसन्नांतः ॥ ५९॥ मं तरभित कीकोल

संससं ॥I इति प्रसन्नादिः ॥ १ ॥ संसंसं ॥ इति पसन्नांतः ॥।२।।

स तारः दीप्तः लेखे रेखामूर्धा च दीप्तशब्दवाच्यः ॥ लिखने रेखायुक्तो- परिभागश्चेत्यर्थः ॥ रेखामूर्धेति पूर्ववत् ॥ छुतपरिभाषणमाह-प्ुतस्त्रिरुक्ते- रिति ॥ यः स्वरः प्रुत इत्युच्यते स त्रिवारमुच्चारणीय इत्यर्थः ॥ त्रीन् वारा निति त्रिरिति द्वित्रिचतुर्म्य इति सुच् ॥ एवं परिभाषा निरूप्य स्थायिवर्णा- श्रितान् प्रसन्नादिप्रसन्नांतप्रसन्नाद्यंतप्रसन्नमध्यक्रमरेचिताख्यान् पंचालंकारान् लक्षयन् प्रसन्नादिं तावल्लक्षयति-अथ प्रसन्नादिरिति ॥ मंद्रद्वयतस्तारे परे सतीति शेषः ॥ प्रसन्नादिः स्यादिति शेषः ॥ द्विवारं मंद्रस्वरमुच्चार्य यदि स- कृत्तारस्वर उच्चार्यते तदा प्रसन्नादिरित्यर्थः ॥ यथा संसंसं इति ॥I अथ प्रस- न्नांतं लक्षयति -- तद्विपरीत इति॥ तस्मात्प्रसन्नादेः विपरितपूर्व सकृत्तारः प- श्वात् द्विर्मंद्रः तदा प्रसन्नांतः ॥ यथा संसंसं इति ॥ १९॥

अन्वर्थकः प्रसन्नादयंतस्तादक् प्रसन्नमध्योऽपि॥ मृदुमध्यगो द्वितीयस्तृतीयतुर्यो च तादक्षौ ॥ ६० ॥

संससं इति प्रसन्नाद्यंतः ३ ॥ संसंसं इति प्रसन्नमध्यः ॥४॥

अथ प्रसन्नाद्यंत लक्षयति-अन्वर्थक इति॥ प्रसन्नाद्यंतः अन्वर्थकः सार्थ- कः ॥ प्रसन्नः मंद्रः आदिः अंतश्र यस्येति तेन आदौ मंद्रः मध्ये तारः अं- ते च मंद्रो यदि तदा प्रसन्नाद्यंतः यथा ॥ संसंसं इति ॥ अथ प्रसन्नमध्यं लक्षयति -- ताटक् प्रसन्नमध्यपीति॥प्रसन्नमध्योऽपि तादक् अन्वर्थक इत्य- र्थः। प्रसन्नः मध्ये यस्येति तेन आदौ तारः मध्ये मंद्रः अंते पुनस्तारो यदि तदा प्रसन्नमध्यः ॥ यथा ससंस इति ॥ अथ क्रमरेचितं लक्षयति -- मृदुम-

४३

ध्यगो द्वितीय इति ।। एवं त्रिकल: तिस्त्रः कला भागा: यस्य स क्रमरेचितः स्यादिति शेष: ॥ एवं कथ तदाह-मृद्वोर्मंद्रयोर्मध्यं गच्छतीत्येवंभूतो द्विती- यः ऋषभः इत्याद्या कला ॥ चपरं तृतीयतुयौं गांधारमध्यमौ तादृक्षौ मृदुम- ध्यगावेव इति द्वितीया कला ॥ ६० ॥

तद्वच्च पंचमाद्यं त्रितयं क्रमरेचितस्त्रिकल एवम् । स्थायिगता इति पंचाऽऽरोहिगतास्ते पुनः सप्त ॥६१॥

संरिसं । संगमस ॥ संपधनिसं इति क्रमरेचितः ॥ १ ॥ पंचमादयं त्रितयं तद्वच्च पंचमषष्ठसप्तमाः ॥ पघनयः मृदुमध्यगा एव इति तृतीयकला ॥ यथा संरिसं, संगमसं, संपधनिसं ।। इति तान्निगमयति- स्थायिगता इति पंचेति॥ स्थायिनं वर्ण गताः आश्रिताः पंचानामपि एषां आध्यंतयोरेकस्वरत्वादित्यर्थः ॥ तथा च निःशंकः ॥ येषामाद्यंतयोरेकः स्वर- स्ते स्थायिवर्णगा इति। इदानीं आरोहिवर्णाश्रितान् विस्तीर्णनिष्कर्षप्रेंखितबिं- दुहसितसंधिप्रच्छादनाक्षिप्ताख्यान् सप्ताख्यान् सप्तालंकारान लक्षयितुं प्रति- नानाति -- आरोहिगतास्ते पुनः सप्ेति ॥ स्पष्टं ॥ ६१॥

यत्रारोहेत्कमतः सविश्रमं सप्रभिः स्वरैदीघैः ॥ विस्तीर्णोऽयं शीघ्रं द्विर्मदितैस्तैस्तु निष्कर्षः ॥ ६२ ॥

सा री गा मा पा धा नी इति विस्तीर्णः ॥ १ ॥ ससरि रिगगम मपपध धनिनि इति निष्कर्षः ॥ २ ॥

तत्र विस्तीर्ण लक्षयति -- यत्राराहोदिति॥यत्र दीर्घैर्लबीकृतैः सप्तभिः स्व- रै: सविश्रमं यथा तथा स्थित्वा स्थित्वेत्यर्थः॥। क्र्मतः आरोहेत् सोऽयं विस्तीर्ण: यत्रेति संबंधात् स इति लभ्यते यथा सा री गा मा पा धा नी इति । नि- ष्कर्ष लक्षयति-शीघ्रं द्विरिति॥ द्विः द्विवारं शीघ्रं द्रुतं गदितैस्तैस्तु सप्तभिरेव स्वरैः निष्कर्षः ॥ यथा सस रिरि गग मम पप धघ निनि इति ॥ ६२ ॥

४४

यत्रारोहेद्दौ द्वौ दोलितचरमं विहाय तु कमतः॥ पूर्व पूर्व प्रेंखित इति सबिंदुर्यदारोहे॥ ६३ ॥

सरी। रिगा। गमा। मपा। पधा। धनी। इति प्रेंखः ॥ ३॥ समसरि। गगगम। पपपध। निनिनि। इति बिंदुः ॥ ४ ।।

प्रेंखितं लक्षयति-यत्रारोहेदिति ॥ यत्र दोलितचरमं दोलितः कंपितः चरमः प्रांत्यः द्वितीय इति यावत् यस्मिन् कर्मणि तथा॥ द्वौ द्वो आरोहेत् सः प्रेखित इति ॥ किं कृत्वा कमतः पूर्व पूर्व तु विहाय त्यक्त्वा प्रथमस्वरं गी- त्वा द्वितीयमांदोलित गायेत् ।। ततः प्रथमत्यागे द्वितीयं गीत्वा तृतीयमांदोलि- तं गायेत्। ततः द्वितीयादित्यागें तृतीयादिकं गीत्वा चतुर्थादिकमांदोल्य गा- येदित्यर्थः ॥ यथा सरी। रिगा। गमा। मपा। पधा। धनी। इति ॥ बिं- दुं लक्षयति-स बिंदुर्यदारोहे इति॥ यदारोहे यस्यारोह ॥ ६३ ॥

क्रमतः पुतः सकृच प्ुतः सकृत् स्यादपुतः सकृत् प्रुतकः॥ हसितो यत्रैकोत्तरवृद्ध्या वृत्ति: स्वरारोहः ॥६४ ॥

सा। रीरी। गगगा। ममममा। पपपपपा। धघघधघधा। निनिनिनिनिनिनी ॥ ५॥ इति हसितः ।

क्रमतः छुतः सकृत् चेत्यादिः स्वरः स्यात् स्वर इति शेषः ॥ सबिंदुः तत्र प्रथमः त्रिरुच्चार्यते ॥ द्वितीय एकवारं ॥ तृतीयास्त्रिः ॥चतुर्थः सकृत् ॥ पंच- मः त्रिः ॥ षष्ठः सकृत् ॥ सप्तमः त्रिरित्यर्थः ॥ यथा सससारी। गगगामा। पपपाधा। निनिनी इति सकृदिति। एकस्य सकृच्चेति साधु ॥ पुतक इति स्वार्थे कः । हसितं लक्षयति-हसितो यत्रेति॥ यत्र एकोत्तरा वृद्धिर्यासां तादृश्यः आवृत्तयः आवर्तनानि यस्मिन् स एकोत्तरवृद्धया वृत्तिः स्वरारोहः सप्तस्वरारोहणं स हसितः ॥ स इति यत्रेति संबंधात् यस्मिन् प्रथमस्वरः स-

४५

कृत् द्वितीयो द्वि: तृतीयास्त्रिः चतुर्थश्रतुः पंचमः पंचकृत्वः इत्यादुच्चार्य ते स हसित इत्यर्थ: ॥ यथा॥सा। रिरी। गगगा। मंममंमां। पपपपपा इत्यादि ॥६४ ॥

संधिप्रच्छादनके त्रिस्वरकाद्या कला तथान्ये द्वे। स्वस्वमराच्यांत्यस्वरपूर्वे तद्वत् स आक्षिप्तः ॥ ६५ ॥

सरिगा। गमपा। पधनी ॥ इति संधिमच्छादनः ॥६ ॥

संधिप्रच्छादनं लक्षयति-संधिप्रच्छादनक इति॥ अस्मिन्नाद्या प्रथमा क- ला त्रिस्वरका तथाऽन्ये द्वे कले इति शेषः ॥ स्वस्वप्राच्यांत्यस्वरपूर्वे स्वस्वप्रा- च्या आत्मात्मपूर्वा या कला तस्याः अंत्यस्वरः पूर्वः आदिमः ययोस्ते तद्वत् त्रिस्वरके एव भवत इति शेषः ॥ यथा ॥ सरिगा। गमपा। पधनी इति ॥ आक्षिप्तं लक्षयति-स आक्षिप्त इति ॥ ६५ ।।

मध्यमहीनाद्विद्विस्वरमाद्यकलांतिमादिमं भवति।। यत्र कलात्रयमेते पुनरवरोहिश्रिताः सप्त ॥ ६६ ॥

सगा। गमा। पनी ॥ इति आक्षिप्तः॥७।।

मध्यमेन मध्यभवेन हीनौ रहितौ द्वौ द्वौ खरौ यस्मिन् तादशं कलात्रयं यत्र भवति स आक्षिप्तः कथ भवति ॥ आद्यकलायाः यः अंतिमः स आदि- मः पूर्वो यस्मिन् कर्मणि इति क्रियाविशेषणं ॥ वीप्सात्र ज्ञेया॥ यथा ॥ स- गा। गपा। पनी इति । अथ एतानेव विस्तीर्णादीन् सप्त अवरोहिवर्णाश्रित- त्वेनापि संख्याद्वैगुण्याय कथयति-एते पुनरवरोहिश्रिताः सप्तेति॥ स्पष्टं॥ यथा ॥ नी धा पा मा गा री सा इति विस्तीर्ण इत्यादि ॥ ६६ ॥

संचारिगास्त्रयोदश पूर्वः पूर्वः परस्य यदि भवति॥ आद्यंतयोः प्रसाद: स्यात्स प्ेंखः कला यस्य । ६७ ।।

४६

का कुरुते गमनागमने द्विस्वरकाद्या कलास्तयैवान्याः॥1 एकैकस्वरहान्या रंजित आदिमकलाद्यांत्या ।६८।। द्विः प्रथमतृतीयकमध्यमायमास्तद्वदुज्झितैकैकाः ॥ आक्षेपे त्रिस्वरकाद्यकलानान्याः परपरग्रहणात् ॥ ६९॥ हित्वा पूर्व पूर्व समास्तयाऽथ परिवर्त आदयकला ॥ उक्ता द्वितीयपुक्ता त्रिस्वरकामुक्तमुक्तायाः॥७० ॥ अन्यकला: पूर्वसमा भवंतिः कूजिते प्रसादस्य । सकला: कला:स्युराद्यात् तृतीयमायाद्यगनिन॥ ७१॥

सरिसा। रिगरी। गमगा। मपमा। पधपा। धनिधा। इति प्रसादः ॥ १ । सरीरिसा। रिगागरी। गमामगा। मपापमा। पधाधपा। धनीनिधा । इति प्रेंखकः ॥ २ ॥ सगरि। सगरिसा। रिमग। रिमगरी। गपमगपमगा । मधपमधपमा। पनिधपनिधपा। इति रंजितः ॥ ३ ॥ सरिगा। रिगमा गम- पा मपधा। पधनी ॥ इति आक्षेपः । सगमा। रिमपा। गपधा । मधनी । इति परिवर्तः ॥४ ॥ सरिसागसा। रिगरीमरी। गमगापगा। मपमाधमा । पधपानिपा इति निःकूजितः ॥ ५ ॥

अथ संचारिवर्णाश्रितान् प्रसादप्रेंखरंजिताक्षेपपरिवर्तनिःकुजितोद्वाहितोदा- टितहुंकारस्खलितक्रमश्येनन्हादमानाख्यान् त्रयोदशालंकारान् लक्षयितुं प्रति- जानाति-संचारिगासत्रयोदशेति। संचारिणं वर्ण गच्छंति संचारिगाः त्रयो- दशालंकारा: तत्र प्रसादं लक्षयति-पूर्वः पूर्व इति ॥ यदिपूर्वः पूर्वः परस्य आद्यंतयो: भवति ॥ अत्र पूर्वः पूर्व इत्युक्ते: परस्परस्येति ज्ञयं। आदौ पूर्व- स्वरः मध्ये तत्परः स्वरः अंते च पूर्वस्वर एव एवं द्वितीय आदावंते च तृती- यो मध्ये इत्यादि तहि प्रसादः स्यात् ॥ तहींति यदि संबंधात् ॥ यथा ॥ सरिसा। रिगरी। गमगा। मपमा पधपा धनिधा इति॥ प्रेंखं लक्षयति -- स प्ेंख: कला यस्येति॥ यस्य द्विस्वरका आद्या कला गमनागमने आरोहा- वरोहौ कुरुते अन्याः अन्यकलाः एकैकस्वरस्य या हानिस्तया॥ ६ ॥ उपल-

४७

क्षिताः इत्यर्थात् तथैव स्युरिति शेष: ॥ एक एक हित्वा द्विखरा एव तत्यः आरोहावरोहौ कुर्वते इत्यर्थः। स प्रेखः ॥ यथा ॥ सरीरिसा। रिगागरी गमामगा। मपापमा। पघाधपा। धनीनिधा इति ॥ रंजितं लक्षयति ॥ रंजि- त आदिमकलाद्यांत्येति ।। रंजिते आदिमकला द्विर्द्विरुक्ता प्रथमतृतयिमध्यमा यस्यां सा द्विः प्रथमतृतीयकमध्यमा तथा आद्यः प्रथमस्वरःअंत्यो यस्याः सा आद्यांत्या प्रथमतृतीयद्वितीयान् तथा आद्यः प्रथमस्वरः अंत्यो यस्याः सा आद्यांत्या प्रथमतृतीयद्वितीयान् द्विरुच्चार्य पुनरंते प्रथम उच्चायत इ- त्यर्थ: ॥ पराः अन्यकलाः उज्झतः त्यक्तः एकैकौ यामु तथाविधाः सत्यः तद्वत् तास्वपि प्रथमतृतीयद्वितीयान् तद्विरुच्चार्य अंते पुनः प्रथमउच्चार्यते इ- त्यर्थ: ॥ यथा ॥ सगरिसगरिसा । रिमगरिमगरी । गपमगपमगा। मधपम- धपमा। पनिघपनिधपा इति ॥ आक्षेप लक्षयति-आक्षेप इति॥ आक्षेपे आद्यकला त्रिस्वरका अन्या: कलाः पूर्व पूर्व हित्वा त्यक्त्वा परस्परग्रहणात् परस्परस्य यद्ग्रहणं अंगीकारः तस्मात्स्युरिति शेषः ॥ कीदृश्यः ताः तया आद्यकलया समाः त्रिस्वरत्वेन तुल्या इत्यर्थः।।यथासरिगा। रिगमा। गमपा। मपधा।पधनीति।।परिवर्त लक्षयति-अथ परिवर्त इति॥ अस्मिन् आद्यकलाद्विती- यमुक्त्वा द्वितीयेन त्यक्त्वा त्रिस्वरका उक्ता ॥ अन्यकला :- मुक्तमुक्ताद्या: यः पूर्व पूर्व त्यक्त: स्वरः स आद्यः प्रथमो यासां तादश्यः सत्यः पूर्वसमा भवंति आद्यक- लावत् द्वितीयपरित्यागेन त्रिस्वरा इत्यर्थः ॥ यथा॥सगमा। रिमपा। गपधा। मधनी इति ॥ निःकृजित लक्षयति -- निःकूजिते इति ॥ तस्मिन् प्रसादस्य पूर्वोक्तस्य सकलाः कलाः प्रथमद्वितीयप्रथमस्वराद्वितीयतृतीयस्वरेत्यादिरूपाः आद्यात् प्रथमात् तृतीयमेत्य उच्चार्य आद्यगानेन स्युः ॥ अत्र सकला: कलाः इत्युक्ते: आद्यात् आद्यात् तृतीयं तृतीयं आद्याद्यगानेनेति वप्सा ज्ञेया॥ यथा ॥ सरिसागसा। रिगरीमरी। गमगापगा। मपमाधमा । पधपानिपा इ- ति॥ ७१॥

उद्राहिते त्रयं भाग् मध्यगतश्रापराः कलास्त्यक्त्वा।। पूर्व पूर्व तादग्विधा: स्युरुद्वट्टिते त्वाद्यात् ॥ ७२॥

१४८

गीत्वा स्वद्वयं पंचमतश्चतुरस्ततोवरोहेच्चेत् ।। आद्या कलैवमन्ये त्यागात्पूर्वस्य पूर्वस्य ।। ७३ ।

सरिसरी। रिगमगा। गमपमा। मपधपा। पधनिधा। इति उद्राहितः ॥ ८ । सरिपमगरी। रिगधपमगा। गपनिधपमा इति उद्धटितः ।।९।।

उद्वाहितं लक्षयति-उद्धाहित इति ॥ अस्मिन् प्राक् पूर्वस्यां कलायां त्रयं त्रयः स्वराः मध्यगतः द्वितीयश्च ॥ अपराः कलाः पूर्व पूर्व त्यक्त्वा ताढग्विधा: पूर्वकलाप्रकारा: स्युः द्वितीयतृतीयादीनारम्य त्रिस्वरकाः स्व- स्वद्वितीयसहिताश्चेत्यर्थः ॥ यथा ॥ सरिगरी। रिगमगा। गमपमा। मपधपा। पधनिा इति।।उद्घट्टितं लक्षयति -- उद्घट्टितेत्वाद्यादिति।।उद्घट्टिते तु चेत् आद्यात् प्रथमादारम्य स्वरद्वयं गीत्वा ततः पंचमतः आद्यात् यः पंचमः तमारम्य चतुरःखरानवरोहेत् तर्हीत्यर्थात् आद्यकला भवतीति शेषः ॥ अन्ये कले पूर्वस्य त्यागात् एवं II तयोरपि द्वौ द्वौ खरौ गीत्वा आद्यात् आद्यात् यः पंचमः पंचमः तं तमारभ्य स्वरचतुष्टयमवरोहेदित्यर्थः ॥ यथा ॥ सरिपम- गरी। रिगधपमगा। गमनिधपमा इति॥ आद्यात् पंचमत इति च ल्यब्लोपे कर्माण पंचमी ॥ ७२॥७३॥

हुंकारे द्विख्रका कलादिमांत्यं विनाऽवरोहंती।। एकैकोत्तरवृद्धस्वरा: स्युरपरा: कलास्तद्ृत् ॥ ७४ ॥

सरिसा। सरिगरिसा। सरिगमगरिसा। सरिगमपगरिसा। सरिगमपधपमगरिसा। सरिगमपधनिधपमगरिसा इति हुंकारः ॥ १०॥

हुंकारं लक्षयति-हुंकारेति अस्मिन् आदिमा कला द्विखरका सती अंत्यं बिना अवरोहंती स्यादिति शेषः॥ प्रथमद्वितीयप्रथमस्वरूपेत्यर्थः ॥ अपराः कलाः

एकैकोत्तरवृद्धाः स्वराः यासु ताः तद्वत्स्युः द्वितीयकला त्रिस्वरा अंत्यं विना अवरोहंती च एवं तृतीयादयः चतुरादिस्वरकाः अंत्यं विना अवरोहंत्य- श्वेत्यर्थः ॥ यथा ॥ सरिसा। सरिगरिसा। सरिगमगरिसा। सरिगमपगरिसा। सरिगमपधपमगरिसा। सरिगमपधनिधपमगरिसा इति ॥ ७४ ॥ स्खलिते चतुःस्वराद्या विपरीतांतद्वया गतागतभृत् ।। प्राच्यप्राच्यत्यागाज्ज्ञेया इतराः कलास्तदृत् ॥ ७५।। सगरिमामरिगसा। रिमगपापगमरी। गपमधमपगा। मधपनीनि- पधमा इति स्खलितः ॥ ११ ॥ स्खलित लक्षयति-स्खलित इति ॥ अस्मिन् आद्या कलेति प्रकरणात् च- तुःस्वरा तथा विपरीतं अंतःमध्ये द्वयं स्वरद्वयं यस्याः सा प्रथमतृतीयद्वितीय- चतुर्थस्वरूपा तथा गतागतभृत् आरोहावरोहधारिणी ॥ इतराः कलाः प्राच्य- प्राच्य त्यागात् पूर्वपूर्वत्यागात् तद्वत् ज्ञेयः चतुःस्वरकाः विपरीतमध्यस्वरद्वया- स्तथैव पुनरवरोहवत्यश्रेत्यर्थः ॥ यथा ॥ सगरिमामरिगसा ॥ रिमगपापमगरी। गपमधाघमपगा। मधपनीनिपधमा इति ॥ ७९ ॥ द्वित्रिचतुःस्वरककलः प्रथमादिपुरःसराः कमे क्रमतः॥ तिस्रस्तिस्रः श्येन: संवादिद्वंद्वतः क्रमतः ॥७६ ॥ सरिसरिगसरिगमा। रिगरिगम/रेगमपा। गमगमपगमपधा। मपमपधमपधनी। इति क्रमः ॥१२॥ सपा। रिधा। गनी। मसा इति श्येनः ॥ १३॥ कमं लक्षयति-द्वित्रिचतुरिति। कमे क्रमतः प्रथमादिपुरःसराः द्वित्रिचतुः- स्वरकलाः त्रिस्र: तिस्रो ज्ञेया इति शेषः॥ तत्र प्रथमपुरःसरा द्विस्वरा॥ प्रथमपुरः- सरा त्रिस्वरा ॥ प्रथमपुरःसरा चतुःस्वरा इति तिस्त्रः कलाः । तथा द्वितीयपु- रःसरा द्विस्वरा ॥ द्वितीयपुरःसरा त्रिस्वरा ॥ द्वितीयपुरः सरा चतुःखरा इति चतस्र: कलाः ॥ एवं तृतीयपुरःसरा द्विस्रादयः तिस्त्रः ॥ चतुर्थपुरःसरा अपि द्विस्वरादयः तिस्त्रः ॥ यथा सरिसरिगसरिगमा ॥ रिगरिगमरिगमपा ग- मगमपगमपधा मपमपधमपधनी इति॥ श्येनं लक्षयति-श्येनसंवादीति॥

५०

श्येन: संवादिनां अंतर्गतद्वादशश्रुतिकानां स्वराणां यानि द्वंद्वानि युग्मानि तै; क्रमतः श्येनः स्यादिति शेषः ॥ यद्यपि अंतर्गतश्रुत्यष्टकत्वेन समेत्यपि युग्मं संभवति तथाSपि क्रमत इत्युक्तेः। सरिगमाद्यानि चत्वारि युग्मानि। यथा॥सपा। रिधा। गनी। मसा। इति ॥ तथा च निःशंकः ॥ श्येनः संवादियुग्मकः कमात्सरिगमालैः स्यादिति ॥ द्वंद्वत इति सार्वभौमस्तसिः ॥ ७६॥ स्याध्रादमान आद्यस्तृतीयकोऽथ द्वितीय आदयक्ष ।I मुक्त्वैकैकं पुनरिति परमत एतेऽवरोहेऽपि॥७७॥ सगरिसा। रिमगरी। गपमगा। मधपमा पनिधपा। इति हादमानः ॥ १४ ॥ ह्रादमानं लक्षयति-स्याध्रादमान इति ॥ अस्मिन् आद्यः अथेति ततः परं तृतीयः द्वितीयः आद्यश्र इत्येका कलेत्यर्थात् कलांतराणि कथयति-मुक्त्वकैकं पुनरिति ॥ एकं एकं त्यक्त्वा प्रथमतृतीयद्वितीयप्रथमस्वरूपा द्वितीयादयः कला ज्ञेया इत्यर्थ: ॥ यथा सगरिसा। रिमगरी। गपमगा। मधपमा पनि धपा इति ॥ इति पंच सप्त सप्त तयोदश च मिलिता द्वात्रिंशदलंकाराः ॥ निः- शंकमतेन संचार्यलंकारान् अवरोहेणाप्याह-परमत इति ॥ एते संचारिवर्णा- लंकारा: परमते अवरोहेपि भवंतीति शेषः ॥ तथा च शार्ङ्गदेवः-एते संचार्यलंकारा आरोहेण प्रदर्शिताः ॥ एतानेवावरोहेऽपि प्राह श्रीकरणाग्रणी- रीति॥ यथा ॥ घनिधा। पधपा। मपमा। गमगा । रिगरी। सरिसा इति प्रसाद: एवं प्रेंखादयोऽपि द्वादश॥ ७७॥ द्वौ यावपरौ तत्रारूह्याद्यादष्टमस्वरावाधिकं।।

संरिगमपधनिससं इति तारमंद्रपसन्नः ॥ १५ ॥ एवं वर्णचतुष्टयाश्रितान् द्वात्रिशदलंकारान्निरूप्य अवशिष्टसंख्यानुवादपूर्व लोकप्रसिद्धतरसप्तालंकारमध्यस्थौ तारमंद्रप्रसन्नमंद्रतारप्रसन्नाख्यालंकारौ ल- क्षयन् प्रथमं लक्षयति-द्वौ यापराविति। तत्र तयोर्मध्ये स तारमंद्रप्रस- न्नाख्यो यस्मिन् आद्यात् प्रथमस्वरमारभ्य अष्टमस्वरः अवधिः यत्र इति अ-

ष्टस्वरावधिकं आरुह्य प्रथमस्वराद्यष्टस्वरान्गीत्वा आद्यं गायेत् ।। यथा संरि- गमपधनिससं ॥ इति परंतु प्रथमकलेयं ।I अस्य द्वितीयादिकला अग्रे व- कष्यंते ॥ ७८॥ आद्यत उत्कृत्याष्टममवरोहः प्राक्तनस्य यत्र भवेत्।। स्वरसप्तकस्य गदितः स मंद्रतारपसन्नश् ॥ ७९॥ संसनिधपपगरिसंइति मंद्रतारप्सन्नः ॥ १६ ॥ द्वितीयं लक्षयति-आद्यत इति॥ यत्र आद्यतः अष्टमं उत्कृत्य आद्यं गी- त्वा मध्यस्थानं विहाय अष्टमं च गीत्वेत्यर्थः ॥ प्राक्तनस्य अष्टमात्पूर्वस्य स्व- रसप्तकस्य अवरोहः वैपरित्येन गानं भवेत् ॥ स च मंद्रतारे प्रसन्नः गदितः ॥ यथा ।। संसनिधपमगरिसं इति ॥ इयमपि अस्य प्रथमकला अपराः व- क्ष्यंते ॥ ७९ ॥ पूर्वैकैकत्यागात्तयोर्द्वितायादिका: कला ज्ञेयाः ॥ त इति चतुस्त्रिंशदिह हि परंतु तेषामनंतत्वं ।। ८० ।। द्वयोरपि द्वितीयादिकाः कलाः कथयति-पूर्वैकैकेति ॥ तयोस्तारमंद्रप्रस- न्नमंद्रतारप्रसन्नयो: द्वितीयादिका: कलाः पूर्वे योऽयं एकैकस्तस्य त्यागाज्ज्ञे- या:॥यथा ॥ रिंगमपधनिसरिरिं इत्यादयः षट् तारमंद्रप्रसन्नस्य कलाः ॥य- था च रिंरीसनिधपमगरिंइत्याद्यश्र षट् मंद्रतारप्रसन्नस्य कलाः ॥ उक्तानलं- कारान् समुदित्वेन निगमयति-त इति चतुस्त्रिंशदिति ॥ इह हि ग्रंथे अलं- कारा इति चतुःस्त्रिंशत् ॥ अलंकाराणां सामस्त्येन कथनं प्राचीनैरपि अशक्य- मित्याह-परंतु तेषामनंतत्वमिति। स्पष्टं ॥ तथाच निःशंकः । इति प्रसिद्धा- लंकारास्त्रिषष्टिरुदिता मया ॥ अनंतत्वात्तु शास्त्रे न सामस्त्येन प्रकीर्निता इति ॥८० ॥ अलमेतेऽलंकारा रंजनलब्ध्यै स्वरावबोधाय॥ वर्णोगव्यासाय च तदवश्यं पूर्वमभ्यस्याः ॥८१॥ अलंकारनिरूपणे प्रयोजनं कथयन् गानसिद्धये तदम्यासं विघत्ते-अलमे-

द२

त इति॥ एते अलंकाराः अलं समर्था: कस्मै रंजनलब्ध्यै स्वराणां रक्तिल्भा- य च पुनः स्वराणां योऽवबोध: स्वरूपज्ञानं तस्मै पुनः वर्णांगानां स्थाय्यादीनो यो व्यासः विस्तारस्तस्मै च ॥ तत्तस्मादवश्यं पूर्व अदावभ्यस्या अलंकारा अम्यसनीया इत्यर्थः ॥ तथाच निःशंकः ॥ रक्तिलाभः स्वरज्ञानं वर्णागानां विचित्रता ।। इति प्रयोजनान्याहुरलंकारनिरूपणे इति ॥ ८ १ ॥ स्वरआदिस्था गीते ग्रहः प्रयोगबहुलोंऽश आदिष्टः ॥ गीतिसमाप्तिविधायी न्यासप्रतिरागमेते स्युः ॥ ८२ ॥ एवं मूर्छनाद्यलंकारांतान् ग्रामाधेयान्निरूप्य वक्ष्यमाणरागाणामपि ग्रा- माधेयत्वात्तद्विनाभावित्वेन पारंपर्यतो ग्रमाधेयान् ग्रहादीनपि लक्षयति- स्वर आदिस्थ इति॥ गीते रंजकस्वरसंदर्भरूपे रागादौ आदिस्थः उपक्मे गृह्यमाण: षड्जाद्यन्यतमः स्वरः ग्रह आदिष्टः कथितः आदिष्टपद मध्यपाठत- मपि ग्रहन्यासाभ्यामपि संबध्यते । प्रयोगबहलः रुच्या पुनः पुनरावर्त्यमा- नस्वरः अंश आदिष्टः ॥ गीतसमाप्तिविधायी रागाद्युपसंहारकारी स्वरः न्यस्य- ते समाप्यते गीतमनेनेति न्यास आदिष्टः ॥ ननु अथ न्याससंन्यासविन्यासा- नामन्येषामपि ग्रहादिवत् सद्भावात् कथ त्रय एवेह लक्षिता इत्यत आह॥ प्र- तिरागमेते स्युरिति। गंथप्रतिपाद्येषु रागमात्रेषु त्रय एव एते अव्यभिचारेण संति॥ अपन्यासाद्यस्तु गीतखंडरूपायां विदार्यामेवेति क्वाचित्कत्वेन नेह ते लक्षिता इति भावः ॥ ८२ ।। सकलकलेत्युपनामकसोमकविहितेल्पबुद्धीनां ।। प्रथमः श्रुतिस्वरादे रागविबोधे विवेकोऽयं ॥ १ ॥ सर्वमुक्तं विवेकनाम्ना ग्रंथैकदेशावच्छेदकविशेषेण निगमयति-सकलक- लेति। अयं श्रुतिस्वरादेः श्रुतिस्वरादिपदार्थजातसंबंधि विवेकः विविच्यंते प्रा- कर्णिकपदार्थः यस्मिन्निति विवेक: रागविबोधे प्रथमः ॥ १ ॥ सकलकले- त्युपनामकमुद्गलसूरिसूतसोमनाथेन । रागविबोधविवेक: प्रथमज एवं मना- ग्विवृतः ।। १ ।। समाप्त

श्रीसोमनाथविरचितो रागविबोध:।

स्वकृतटी कया समेतः ।

तत्र

द्वितीयो विवेक:। घारपुरे इत्युपनामकेन गणेशशास्त्रिसूनुना पुरुषोत्तमेन विद्वत्साहाय्येन संशोधयित्वा पुण्याख्यपत्तने जगद्वितेच्छनास्नि मुद्रणालये मुद्रापयित्वा प्राकाश्यं नीतः ।

शाके १८१७

मूल्यमानकषट्कम् ।

प्रापणव्ययस्त्वाणकार्षम्।

॥ द्वितीयो विवेकः ॥

रागविबोधनहेतोरिह मेला ये मयाऽभिधास्यंते।। तदभिव्यक्तिनिदानं वीणादौ वर्ण्यते रौद्री॥ १ ॥ एवं श्रुतिस्वरादीन्निरूप्य रागनिरूपणस्यावसरः ॥ तत्र ते तु मेलै: प्रका- श्यंते मेलाश्र वीणयाऽभिव्यज्यंते इति रुद्रवीणानिरूपणमादौ प्रतिजानाति- रागविबोधनहेतोरिति॥ इह ग्रंथे ये मेलाः मिलंति वर्गीभवंति रागा येष्विति तदाश्रयाः स्वरसंस्थानविशेषाः थाट इति भाषायां रागविबोधनहेतोर्मया अ- भिधास्यंते तृतीयाववेके कथयिष्यंते ॥ तद्भिव्यक्तिनिदानं तन्मेलानां प्रकाश- ने आदिकारणं रौद्री रुद्रसंबंधिनी रुद्रप्रियेति यावत्। वीणा आदौ वर्ण्यते॥ रौद्रीति तस्येदमित्यणि टिड्डिणिति डीप् ॥ १ ॥ शंभुर्देडो गौरी तंतुर्यस्या रमापतिः ककुभः ॥ मा पत्रिका विरिंचिस्तुवं वागीश्वरी नाभिः ॥२॥ अहिपो दोरक इंटुर्जीवोडर्कः सारिकाश्च वीणा सा ॥ अपि हरति दृष्टमात्रा देवमयत्वान्महापापम् ॥ ३ ॥

२

ननु स्वरमंडलादावपि मेला अभिव्यज्यंते तत्किमस्या एव निरूपणेनेत्याशं- क्य अस्यास्तेषु तेष्वंगेषु तत्तदेवताषिष्ठानान्महापातकनाशकतयोत्कर्षमाह- शंभुरिति द्वाम्याम् ॥। सा वीणा देवमयत्वात् देवप्रचुरत्वात् देवस्वरूपत्वाद्वा दृष्टमात्रापि महापापं ब्रह्महत्यादिकं हरति किमुत स्षृष्टेत्यर्थात् ॥ अपि हरती- त्यपिर्भिन्नक्रमः ॥ देवमयत्वमेवाऽऽह-शंभुरिति।।यस्याः दंडः शंभुः शंभोरधि- ष्ानाच्छंभुरुच्यते ।I आधाराधेययोरभेद उपचारतः । एवं गौर्यादिषु॥ यस्याः तंतु: तंत्रिका गौरी पार्वती ककुभः प्रसेचकः ॥ वक्ष्यमाणः कहो इति भाषा- यां सः रमापतिः ॥ पत्रिका ककुमोर्ध्वभागस्थानादातिशयहेतुर्लोहपट्टिका सा मा लक्ष्मीः ॥ तुंबं अलाबुफलं विरिंचिर्बह्मा ॥ नाभिः वक्ष्यमाणलक्षणा चुंब- कीति भाषायां ॥ सा वागीश्वरी सरस्वती ॥ दोरकः नागपाशयुता तंत्र्यः बं- धनरज्जुः सा अहिपः वासुकिः ॥ जीवा वक्ष्यमाणलक्षणा जिव्हाली झारा इ- ति भाषायाम् ॥सा इंदुश्चंद्रः ॥ सारिकाः वक्ष्यमाणलक्षणाः। ताः अर्कः सूर्य: ॥ तथा च शार्ङ्देव :- "दर्शनस्पर्शने चास्या भोगस्वर्गापवर्गदे ॥ पुनीतो वि- प्रहत्यादिपातकैः पतितं जनं II दंडः शंभुरुमा तंत्री ककुभः कमलापतिः ॥ इं- दिरा पत्रिका ब्रह्मा तुंबं नाभि: सरस्वती ॥ दोरको वासुकिर्जीवो सुधांशुर्दो- रिका रविः ॥ सर्वदेवमयी तस्माद्वीणेयं सर्वमंगला" इति ॥ सर्वदेवमयीत्युक्त्या यथासंभवमन्येषामंगानां प्रत्यंगानामपि तत्तदेवतात्वमेवसूचितम्। ग्रंथांतरेतु सारिकाश्रेणे: सूर्यत्वं कीलकद्दयस्य अश्विनीसुतत्वं मेढकस्य शक्रत्वमपि सा- क्षात्कथितम्। प्रकृतिः सर्ववीणानामेषा इति शार्ङ्गदेवोक्तेः। विकृतेरन्यवीणाया अपि प्रकृतिवत् विकृतिरिति न्यायात् तथात्वमेव बोद्धव्यम् ।। २॥ ३ ।।

धर्मस्तयाऽश्वमेधे गानविधेर्व्राह्मणाविति श्रुतितः ॥ वीणापियेण राज्ञाऽर्प्यते द्रुतं वैणिकायार्थः ॥४॥ तस्माद्वायंतमिति श्रुतेस्तया गायतः स्फुटः कामः ॥ वीणावादनत्त्वति याज्ञवल्क्यस्मृतेः स्मृतो मोक्षः ॥ ५ ॥

३ न केवलं पापापहारितया अस्या: श्रैष्ठयं किंतु धर्मादिचतुष्टयसाधनतया- पीत्याह-धर्मस्तयेति सार्धद्वयेन अक्षरषटून्यूनेन ॥ तया वीणया धर्मः पुण्यं फलं भवतीति शेष: II कुतः अश्वमेधे तद्यागप्रकरणे ब्राह्मणाविति श्रुतितः ॥ "ब्राह्मणौ वीणागाथिनौ गायतः ब्राह्मणोऽन्यो गायेदिति" श्रुतेः तया वी- णया गानविधेर्गाननोदनात् तया। इति उभयत्रापि संबध्यते ॥ सांगात्कर्मणः फलावश्यंभावनियम इति वीणागानरूपांगवैकल्ये तु तद्धानिः स्यादिति भावः ॥ अर्थसाधनत्वं तु वीणाप्रियेण वीणागानरुचिना राज्ञा वैणिकाय वीणा तद्वादनं शिल्पं कौशल्यमस्येति वैणिकस्तस्मै अर्थः धनं द्रुत सपदि अ- प्यते दीयते प्रसिद्धमेतदित्यर्थः ॥ वैणिकायेति शिल्पमिति ठक् ॥ कामसाध- नत्वं तु "तस्माद्गायंत इति श्रुतेः" ॥ तया वीणया गायतः गातुः पुंसः काम: स्त्रीभोग: स्फुटः लोकप्रसिद्धः ॥ मोक्षसाधनत्वं तु वीणावादनतत्त्वेति । वीणावादनतत्त्वज्ञः श्रतिजातिविशारदः ॥ तालज्ञश्राप्रयासेन मोक्षमार्ग स गच्छति' इति याज्ञवल्क्यस्मृतेः मोक्षः स्मृत उक्कः ॥४ ॥५॥ इति पुरुषार्थचतुष्टयसाधनमपि साधिका च सर्वाभ्यः॥ द्रुतकारिणी स्वरगतेः सारीभिर्मेज़लतमरवा ॥ ६ ॥ इति पुरुषार्थानां यच्चतुष्टयं तस्य साधनमपि संपादिका च रुद्रवीणा। अपिश्चार्थे।I प्रकारांतरद्वयेनापि अस्याः श्रैष्ठ्यमाह-अधिका चेति ॥ सा सर्वाभ्यः अधिका च सा इति इहापि संबध्यते। हेतुगर्भ विशेषणद्दयमाह- द्रुतेति ॥ मंजुलेति।सारीभिः पूर्वोक्तसारिकाभिः स्वरगतेः स्वरज्ञानस्य द्रुतका- रिणी। वीणायां सारिसहितायां वालानां शीघ्रं श्रुतिस्वरज्ञानं भवति॥ सा- रीरहितायां तु चिरकालेनेति भावः ॥ मंजुलतमः अतिशयितकोमलो रवो ध्व- निर्यस्याः सा सारिभिरित्यत्रापि संबध्यते॥ यथा सारीवीणाया नादे माघुर्य न तथा अन्यवीणाया इति लोकप्रसिद्धमेवेति भावः ॥। ६ ।।

श्रुत्या स्मृत्या दृष्टां रुद्रेष्टं नारदादिभिर्जुष्टाम्।।

४

कलयंत्वलयं वीणां संतः संतोषपोषार्थम् ॥७॥

एवं श्रुतिस्मृतिबोधित्वं निगमयन् वीणावादनस्य शिष्टांगीकृतत्वादृपि अं- गीकारं विधत्ते-श्रुत्येति ॥ संतः संतोषाणां ऐहिकामुष्मिकसुखानां यः पो- षो वृद्धिस्तदर्थ वीणां तद्वादनं अलयं अनवरतं कलयंतु सेवंतां।। कीदशी। श्रुत्या स्मृत्या दृष्टां अंतर्भावितण्यर्थतया दर्शितामिति ज्ञेयं। रुद्रेष्टां शंकरप्री- तिकारिणीं। तथा नारदादिभिर्जष्टां सेवितां । आदिशब्देन सरस्वतीतुंबरु- गणादयो गृह्यंते ।। वीणावादित्वं तेषां रुद्रस्य वीणानालंबी महती नारदस्य चेत्याद्युक्ते: ॥७॥

सार्धैकादशमुष्टिर्दड: क्रियतेऽत्र तदुपरि च हित्वा॥ अंगुलपंचकमेकं रंध्रे तिर्यक् चलच्छंकोः ॥ ८ ॥

एवं वीणाप्रशंसां निरूप्य प्रकृतोपयुक्तं तस्याः समुदितलक्षणमाह सप्त- भिः। तत्र दंडं लक्षयति-अत्र वीणायां दंडः सार्धाः एकादशमुष्टयो यस्य मानत्वेन सः ताढशः क्रियते। षट्चत्वारिंशदंगुलः कार्य इत्यर्थः। क्रिय- ते इति सर्वत्र संबध्यते । अत्र तु देशी संसिद्धमित्युपक्रम्य तिर्यग्यवोदरैः षड्भिर्निस्तुषैः स्यादिहांगुलमिति शार्ङ्गदेवोक्त्या तादृशं अंगुलं ज्ञेयं ता- वच्च सुषिरं दधदंतरा ॥ षडंगुलोत्र परिधिरित्यादिकया च तस्यैवोक्त्या दंड- स्यांतः पुष्कलत्वपरिधी च ज्ञेयौ ॥ वैणवः खादिरो वापि रक्तचंदनजोपि वा ॥ कांस्यजो वा भेवहंड ऋजुः शक्ष्णो व्रणोज्झित इति संगीतराजकुंभकर्णो- क्तयापि ताढशो दंडो ज्ञेयः ॥ कीलकरंध्रे लक्षयति-तदुपरि चेति॥ तदुपरि दंडस्योर्ध्वेडग्रभागे अंगुलपंचकं हित्वा तावन्मानप्रदेशं त्यक्त्वा चलन् पुनः पुनर्भ्राम्यमाणो यः शंकुः खादिरादिरूर्ध्वतंत्रीबंधनकीलस्तत्संबंधि एकं तिर्यक् तिरश्रीनं रंध्रं क्रियते ॥ तच्च रंध्रं चोभयतोमुखमिति शार्ड्गदेवो- क्तया उभयतोमुखं ज्ञेयम् ।। ८ ।। ऊर्ध्व तंत्रीसुषिरवदपरं षष्ठेंगुले त्वचलशकोः ॥

तिर्यङ्मातं तस्मान्मेढक ऊ्ध्वोंऽगुलात्परतः ॥९॥

कीढशं तत् ऊर्ध्व तंत्रीसुषिरवत्। उपरि तंत्रीछिद्रयुक्तं।। तिर्यग्रंध्रस्या- प्युपरि एकदेशे ऊर्ध्व तंत्रीप्रवेशाय अपरं अणु रंध्रं कार्यमित्यर्थः । अपरं तु द्वितीयं रंध्रं तु अचलः स्थिरो यः शंकु: चलशंकुदार्व्याय आकर्षकलोहकील- कबंधनाधारः तत्संबंधिषष्ठेंगुले क्रियते। मध्ये पंचांगुलानि परित्यज्य षष्ठे कार्यमित्यर्थः ॥ कीढशं तत् । तिर्यङ्मात्रं तिर्यगेव न तु प्रथमरंध्रवत् ॥ ऊर्ध्व तंत्रीछिद्रयुक्तमित्यर्थः ॥ एतदृपि उभयतोमुखं ज्ञेयम् ॥ द्वे अपि रंध्रे कनि- छाग्र स्स्थौल्ये च ज्ञेये॥ कीलौ षडंगुलदैर्ध्यो पृथुलाशिरसौ तत्र चलस्तु गले बहुच्छिद्रो मुनिवचनात् ज्ञेयः ॥ एवं कीलावपि लक्षितौ॥ मेरुं लक्षय- ति-तस्मादिति ॥ तस्मात् स्थिरशंकुच्छिद्रात् अंगुलात् परतः ऊर्ध्वः मे- ढक: ॥ ऊर्ध्वतंत्िकाधारो मेर्वार्यः क्रियते॥ तच्छिद्रादंगुलमतिक्म्य अनु- मानेन दंडपृष्ठमध्ये उच्चो मेरुः स्थाप्य इत्यर्थः ॥ अत्र करोतिः कुरु करे गु- रुमेकमयोघनमितिवत् स्थापनार्थः ॥ स च वक्ष्यमाणककुमलक्षणानुसारेण दं- डात् यवन्यूनद्यंगुलोच्चः चतुरंगुलविपुलश्र ज्ञेयः ॥ ९ ॥

नाभिद्वयं सुतृत्तं सच्छिद्रं त्यंगुलोच्चततम् ॥ १० ॥

तुंबे लक्षयति-तुंबमिति ॥ तदघः मेरोः अधोभागे अंगुलतः पारमिति शेष: I तुंबं अलाबुफलं प्रथममिति शेषः क्रियते ॥ अनुमितान्मेर्वधोभागात् अंगुलमतिक्रम्य एकं तुंबं स्थापनीयमित्यर्थः ॥ तद्वंधनक्रिया त्वग्रे वक्ष्यते ।। अन्यत् द्वितीयं तुंब अष्टाविंशत्यंगुलान्तरेण क्रियते ।। अष्टाविंशत्यंगुलान्यति- क्रम्य एकोनत्रिंशत्तमेंSगुले स्थाप्यत इत्यर्थः ॥ नाभी लक्षयति-नाभिद्वयमि- ति। नाभी तुंबवृंत्तभागस्थे दंड्लिष्टे काष्ठादिनिर्मितचक्रिके तयोर्द्वयं सुवृत्तं अतिवर्तुलं सच्छिद्रं मध्ये ऊर्ध्वाधोमुखरंध्रयुक्तत्रयंगुलं उच्च उच्छितं च तत

ततं विस्तीर्ण च ताहशं क्रियते ॥ ते च अधोभागांतर्गतगर्ते मध्यकृशे ऊर्ध्व- भागांतर्गतपूर्वपश्चिममुखगर्त्ते च ज्ञेये ॥। १० ॥

वीणादंडांतर्गतदंडोधः पक्ष उत्कीलः ॥ ११ ॥

ककुभं लक्षयति-ककुभ इति। ककुभो दंडाघोभागाग्रगतं तंत्रीबंधना- धारभूतं काष्ठशकलं। एवं क्रियते। कीदक्। ह्यंगुलं उच्चः । वीणादंडादंगुल- द्वयमुच्छ्ितः । तथा चतुरंगुलं दीर्घ लंबं च तत् विपुलं विस्तृतं च तादशं म- सृणं श्लक्ष्णं शिर उपरिभागो यस्य सः। तथा वीणादंडांतर्गतः वीणादंडस्य मध्ये प्रविष्टः दंडो यस्य सः। सोऽस्य दंडः ॥ पंचांगुलश्चतुरंगुलो वा ज्ञयः। तथा अधः दंडानुसारिणोः पार्श्वभागयोः पक्षौ पक्षिपक्षाकारौ उन्नतावययौ यस्य सः। तथा उत् उद्गताः कीलाः तंत्रीणां बंधनाधारभूताः हस्वलोहशंकवो यस्मिन् सः ॥११॥

मेरोरुच्चः किंचित्स्वदक्षिणतुरीयतंत्रिकास्थाने॥ उच्चोच्चान्यत्त्रिपदः सचतुरयः पत्रमूर्धाशः ॥१२ ॥।

तथा मेरो: मेढकात् किंचित् यवमात्रं उच्चः । कस्मिन्प्रदेश उच्च इत्य- त्राऽडह-स्वदक्षिणेति। स्वस्य वादकस्य दक्षिणं दक्षिणहस्तगं यत् तुरीयतंत्रि- कायाः उर्ध्वस्थचतुर्थतत्र्याः स्थानं पदं तत्र उच्चः । तथा च उच्चात् उ- च्चानि उच्चोच्चानि अन्यानि त्रीणि पदानि यस्य सः तत्र चतुर्थतंत्रीपदापे- क्षया तृतीयतंत्रीपदं किंचिदुच्चं। ततो द्वितीयतंत्रीपदं किंचिदुच्चं ततोऽपि प्रथमतंत्रीपदं किंचिदुच्चमित्यर्थः । तथा चतुर्मि: अयःपत्रै: लोहपत्रिकाभि: सहिता: सचतुरयः पत्राः तादशाः मूर्धांशः उपरिभागो यस्य सः ॥ लोहप- त्राणि च लाक्षासं्लिष्टानि मध्ये कूर्मपृष्ठोन्नतानि ककुभोच्चत्वांतर्गतानि च ज्ञेमानि। एवं पत्रिका अपि लक्षिताः ॥ १२ ।।

७

दृढवेणुजाणुजीवोऽथ सारिका मेरुककुभवद्विपुलाः ॥ एकादशांगुला लघुसारीदशकक्षमा पट्टी॥ १३ ॥

तथा दढवेणुजाः पक्कवंशत्वगुद्भवा अणवः अल्पीयस्यः जीवाः तंत्रीपत्रि- कयोरंतर्गताः तयोः संश्ल्लेषे संदेहकारिण्यः नादातिशयहेतवः कलाख्या य- स्मिन् सः। एवं जीवा अपि लक्षिताः । सारिकाः लक्षयति-अथ सारिका इति॥ सारिका: लोहादिनलिकाः । गृधवक्षोस्थिनलिका यद्वा तच्चरणास्थि- जाः ॥ आयस्यः कांस्यमय्यो वा नलिकाः सारिकाभिधा इति निःशंकोक्तेः। उपचारात्तु तदाधारभूताः काष्ठादिनिर्मितपट्टिकाः दंडपृष्ठस्थिता लोके उच्यंते सारी इति भाषायां ।। ता मेरुककुभवद्विपुलाः क्रियंते॥ मेरुककुभाम्यां विस्तारे समा इत्यर्थ: ॥ ताश्च यथा तंत्रीं न स्पृशंति तथा दग्धवस्त्रमिश्रितेन सिक्थके- न दंडे श्लेष्या इति ज्ञेयम् । पट्टिकां लक्षयति-एकादशेति॥ पट्टी शाकादि- काष्ठनिर्मिता दंडपृष्ठस्थिता पट्टिका एकादशांगुला क्रियते। कीदशी। लघूनां पूर्वापेक्षया व्हस्ानां सारीणां यः दश परिमाणमस्येति दशकस्तस्य क्षमा यो- ग्या दशलघुसारिकाः यस्यां स्थाप्यंत इत्यर्थः । दशक इति संख्यायाः संज्ञा- संघेति कन् ॥ १३ ॥

तुंबाग्रमनुगताग्रा बंधार्थ दोरकास्त्रिदृढास्त्रिगुणाः॥ तुंबादिबंधनादि तु लोकात्स्याद्रुद्रवीणेति ॥ १४ ॥

पुनः कीढशी पट्टी॥ तुंबाग्रं अनु द्वितीयतुंबवृंतभागं लक्षीकृत्य गताग्रा दंडपृष्ठे अनुमानेन स्थापितद्वितीयप्रांता इत्यर्थः ॥ यथा तुंब नोलंघयेत् ।। तथा दीर्घसारीसन्निधौ स्थापितेति यावत् ॥ दोरकान् लक्षयति-बंधार्थमि- ति॥ दोरकाः कार्पाससूत्रेण पट्टसूत्रेण वा निर्मिता रज्जवः त्रिगुणाः त्रिवृताः क्रियंते दढाः सार्धहस्तमिताश्च ज्ञेयाः । अवशिष्टं लक्षयति-तुंवादीति । तुंबा- दिबंधनं तुंबनाभितंत्रीबंधनं आदिर्यस्य कर्मणः तत्तु लोकात् क्रियते ॥ तुंब- बंधनं यथा-द्विगुणां दढां स्नायुमयीं तंत्री लघुलोहकीलेन सह दंडाघःस्थ-

रंधे प्रवेश्य अवष्टम्य च ततस्तां दंडाधःश्लिष्टनाम्याश्छिद्रे तुंबाग्रच्छिद्रे च प्रोतां तुंवान्तर्गतवेणुशकलादौ निबध्य युक्त्या यावहृबंधं तुंबं भ्रामयेदिति बंधनदिक्। तंत्रीबंधनं च यथा ककुभकीलनिबद्धैकप्रांतायास्तंत्र्याः अपरप्रांतं दोरकाग्रे निबध्य दोरकतंत्रीसंधिं रज्ज्वंतरेणाकृष्य दोरकेण तंत्रीसहितं दंडपृष्ठ त्रिश्चतुर्वा अग्रे अग्रे संवेष्टच ततः दोरकप्रांतं तंत्र्याः अधोभागेन वेष्टनानामु- परि नीत्वा आकर्षणरज्जुकृतच्छिद्रेण प्रवेश्य दोरकं यावहृढबंधं आकृष्य वेष्टनं यथायथं आकर्षयेत् ।। उपरितनचतुर्थतंत्रीबंधने तु तस्या एकप्रांतं क- कुभकीले निबध्य द्वितीयं प्रांतं चलशंकुच्छिद्रोर्ध्वगतरंध्रेण दंडांतर्गतचलशं- कोर्मध्यरंध्रे युक्त्या प्रवेश्य ग्रथायेत्वा चलशंकुं तंत्रीदार्ढ्य यावञ्द्रामयेत्ततः स्थिरशंकुं निबद्धवक्रलोहकीलाग्रं चलशंकोर्गलच्छिद्रेषु अन्यतमरंध्रे अवष्टंभये- त् । तेन चलशंको: स्थैर्य भवति ॥ एवं लोकत एव कीललक्षणं तंत्रीसंधाना- दि च ज्ञेयं। एवं लक्षितां रुद्रवीणां निगमयति-स्याद्गुद्रवीणेति ॥ क्रियत इति सर्वत्रसंबंधा क्रिया ॥ दीपकमलंकारः ॥ १४ ॥

उक्ताडत्र शुद्धमेलाऽथ मध्यमेलेि सा द्विधा साऽपि।। पुनरेकैकं द्विविधा तत्राखिलरागमेलैका ॥ १५ ॥ अपरैकरागमेला तत्राऽडद्या भेदयोरवांतरयोः ॥ स्थानत्रयेऽपि यत्राखिलरागोर्हख्वराः सार्यः ॥ १६ ॥

एवं सामान्येन रुद्रवीणां लक्षयित्वा तद्विशेषान् वक्तुं प्रतिजानाति-उ- क्ताSत्रेति सपादया आर्यया। अत्र अस्मिन् प्रकरणे सा रुद्रवीणा शुद्धमेला मध्यमेला चेति द्विधा उक्ता ॥ अथ इति चार्थे ।। साऽपि द्विविधाऽपि पुनः एकैकं प्रत्येकं द्विविधा । तत्र तयो: अवांतरमेदयोर्मध्ये एका अखिलरागमेला एकरागो विशिष्टरागसंबंधी मेलो यस्यामित्यर्थः ॥ शुद्धमेला अखिलरागमेला इत्येक: शुद्धमेला एकरागमेला इति द्वितीयः ॥ मध्यमेला अखिलरागमेला इ- ति तृतीयः॥ मध्यमेला एकरागमेला इति चतुर्थो भेदः। तत्र यथोद्देशं लक्षणं

कर्तव्यमिति न्यायात्। यद्यपि शुद्धमेलामध्यमेले प्रथमं लक्ष्ये तथापि अवां- तरमेदौ अल्पवक्तव्यत्वात् सूचीकटाहन्यायेन प्रथमं लक्षयति-तत्रा S S द्े त तत तयो: अवांतरयो: भेदयोः उपमेदयोर्मध्ये आद्या अखिलरागमेला सा इ- त्यर्थात्। सा का यत्र यस्यां वीणायाम् स्थानत्रयेपि मंद्रमध्यतारस्थानेष्वपि अखिलरागार्हा: सर्वरागप्रकाशनयोग्याः स्वराः शुद्धा विकृताश्च षड्जादयो याम्यः तादृश्यः सार्यो भवन्तीति शेषः ॥ यत्र पूर्वमेव स्थापिताधिकसारिक- त्वात् सारिचालनं विना सर्वरागोत्पत्तिः ॥ सा अखिलरागमेलेत्यर्थः ॥ वज्- थाट इति भाषायाम् ॥ १५॥१६॥ साऽन्या यत्र यथाई रागव्यक्त्यै मुहुश्चलंतीमाः ॥ अथ शुद्धमेलवीणेह लक्ष्यमनु लक्ष्यते प्रथमा ॥ १७॥ सा अन्या द्वितीया एका रागमेला ॥ सा का यत्र इमाः सार्य: रागव्य- क्त्यै परिनियतरागप्रकाशनार्थ मुहुश्चलंति तत्तस्थानादुद्धृत्य स्थानान्तरे स्था- प्यन्त इत्यर्थः । किं स्थानत्रयेऽपि नेत्याह यथार्ह यथायोग्यं। तेन शुद्धमे- लायां तु मध्यतारस्थानयोरेव सारीचालनम् । मन्द्रस्थाने तु अधिकसारी स्था- पनया तच्चालनं नैव। मध्यमेलायां तु मध्यस्थाने घैवतनिषादयोरेव सारीचा- लनं । तारस्थाने तु सर्वत्रापि। सर्वस्मिन् मंद्रस्थाने अपंचमं च मध्यस्थाने अ- धिकसारीस्थापनया तच्चालनं नैव ।। अतःपरं शुद्धमेलां लक्षयतुं प्रतिजाना- ति-अथ शुद्धति। प्रथमा पूर्वेद्दिष्टा मुख्या वा शुद्धमेलवीणा इह लक्ष्यं अनुवीणाया लोकस्थिति अनुसृत्य लक्ष्यते ॥ यद्वा लक्ष्यप्रधानानि शास्त्राण्ये- तानि मन्वत इति शार्ङ्गदेवोक्तेः ॥ १७॥ स्थाप्या मेरोरूर्ध्व चतस्र इह तंत्रिका मिथो विषमाः ॥ दक्षिणपार्श्े दांडे तिस्रश्चतसृषु च वामाद्या ॥ १८॥ तल्लक्षणमेव सोपत्तिकमाह-स्थाप्या मेरोरित्याद्यार्याभि: षड्डिंशतिसं- 2

१०

ख्याभिः ॥ इह अस्यां शुद्धमेलायां मेरो: ऊर्ध्व चतस्रा तंत्रिकाः स्थाप्याः त्रिमिर्दोरकै: कालदयेन च पूर्वोक्तरीत्या बंधनीयाः ॥ अत्र मेरुस्थैर्य लाक्षया दंडपृष्ठांतर्गताघःस्थकीलेन वा लोकतो ज्ञेयं ।। कीढश्यस्ताः मिथः परस्परं विषमा: विसदृश्यः । तत्र प्रथमा लोहमयी तंत्री गजकेशतः किंचित् स्थूला ॥ द्वितीया ततः कृशा। तृतीया कृशतरा ॥ चतुर्थी कृशतमेत्यर्थः । चपरं दांडे दंडसंबंधिनि दक्षिणपार्श्वे तिस्त्रः तंत्रिकाः स्थाप्या इति चात्रानुषज्यते॥ दोरक- त्रितयेन अन्यदपि तंत्रित्यं दंडमध्यभागमनुसृत्य सार्यवकाशप्रदेशे पूर्ववद्वंध- नीयमित्यर्थः ॥ एता अपि तिस्त्रः उपरितनादिकरमेण पूर्ववन्मिथो विषमा ज्ञे- याः। एवं तंत्रीसप्तकस्थापनं निरूप्य मेरोरुपरिस्थासु तासु स्वरस्थापनं ता- वदाह-चतसृष्विति ।। चतसृषु मध्ये वामा आद्या तंत्रीत्यग्रतोपकृष्यते स्कंधस्थायां वीणायां वादकस्य वामहस्तगा सती प्रथमेत्यर्थः ॥ १८ ॥

अनुमंद्रपड्जमर्हेदनुमंद्रे पं द्वितीयका तंत्री।। मंद्रं सं च तृतीया चतुर्थिका मध्यमं मंद्रम् ॥ १९॥।

अनुमंद्रषड्जमर्हेदिति। अनुहीनो मंद्रोनुमंद्रान्नीच इति यावत् स चासौ षड्जः यद्वा अनुमंद्रे मंद्रस्य पश्चाद्धागे यः षड्जः यस्माद्विगुणो मंद्रषड्ज- इति यावत्। तं अर्हेत् प्राप्तुं योग्या स्यात्॥ अर्हेदिति आर्याद्वयेऽपि संबध्य- ते ॥ रंजकः सन् अणुरणनात्मको ध्वनिविशेषो यस्मात् पूर्वमन्यो न संभवति तादग्लक्षणोSनुमंद्रषड्जो यथा उदीयात् तथा प्रथमतंत्री शिथिलं बंधनीयेत्यर्थः। द्वितीयका च तंत्री अनुमंद्रे वर्तमानमिति शेषः ॥ पं पंचमं अर्हेत् ॥ अनुमंद्र- षड्जापेक्षया प्रथमविवेकोक्ताम्योऽनुमंद्रश्रुतिभ्यो द्वादशभ्यः परस्त्रयोदशो- नुमंद्रपंचमाख्यो ध्वनिभेदो यथा उदीयात् तथा द्वितीयतंत्री प्रथमायाः किंचि- दूदृदढं बंधनीयेत्यर्थः। तृतीया च तंत्री मंद्रं सं षड्जजं अनुमंद्रषड्जाद्विगुणमिति यावत् ।। अर्हेत् । मंद्रषड्जो यथा उदीयात् तथा सा द्वितीयस्या अपि किं- चिद्दृढं बंधनीयेत्यर्थः ॥ चतुर्थिका मध्यमं मंद्रमर्हेत्। मंद्रपड्जापेक्षया अ-

११

ष्टाम्यो श्रुतिभ्यः परो नवमो मंद्रमध्यमाख्यो ध्वनिभेदो यथा उदीयात् ।। तथा तृतीयस्या अपि किंचिद्दृढा सा च कीलभ्रामणेन कार्येत्यर्थः । अनुमंद्र- षड्जमिति विशेषणं विशेष्येणेति तत्पुरुषगर्भस्तत्पुरुषः ॥ यद्वा अव्ययीभावगर्भ: सप्तमीतत्पुरुषः ॥ अनुमंद्र इति पश्रादर्थेऽव्ययं विभक्तीत्यादिनाऽव्ययीभावः ॥ तृतीयासत्तम्योरिति पक्षे अमभावश्र ॥ १९ ॥

पार्श्वेतूपरिगाद्या मंद्र सं मध्यमा च मंद्रं पम् ॥ अंत्या मध्यं पड्जं श्रुत्याख्यास्तिस्र एताः स्यु: ॥२०॥ सति वा पड्जे श्रुतयो मंद्रे मध्ये क्रमात्सकृद् द्विश्व।। यद्वा पड्जे मंद्रे मध्ये तारे तथा ताः स्युः ॥ २१॥

दंडपार्श्र्वस्थतंत्रीष्वपि स्वरस्थापनमाह-पार्श्र्वेत्विति॥ पार्श्र्वे दंडपा- श्र्े तु उपरिगा उपरि स्थिता सती आद्या प्रथमा तती मंद्र सं षड्- जं अर्हेत्।। मेरुस्थतृतीयतंत्र्या समध्वनिः कार्येत्यर्थः ॥ मध्यमा च तंत्री मंद्र पं पंचमं अर्हेत् ॥ मेरुस्थद्वितीयतंत्रीध्वनिना द्विगुणसमानध्वनिः कार्ये- त्यर्थ: ॥ अंत्या मध्यं षड्जं अर्हेत्। दंडस्थप्रथमतंत्रीध्वनिना द्विगुणसमान- ध्वनि: कार्येत्यर्थः ॥ एतत्तंत्रीत्रयस्य प्रत्येकं लौकिकीसंज्ञामाह-श्रत्याख्या- इति ॥ तिस्र एताः दंडपार्श्वगाः तंत्र्यः श्रत्याख्याः स्युः ॥ श्रुतिसंज्ञया लो- के व्यवन्हियंत इत्यर्थः ॥ २० ॥ प्रकारांतराभ्यां तास्वेव स्वरस्थापनमाह- सति वेति॥ वा अथवा मंद्रे षड्जे सकृत् एकवारं मध्ये च षड्जे द्वि: द्विवारं सति श्रुतयः करमात्स्युः उपरितनश्रुतौ मंद्रपड्जः मध्यमायां अध- स्तन्यां च मध्यषड्ज इत्यर्थ: ॥ यद्वा मंद्रे मध्ये तारे च पड्जे क्रमात् उप- रितनादिकमेण सति ताः श्रुतयः स्युः ॥ तारोऽत मध्याद्टिगुणत्वात् हस्वतम तंत्र्यां बोद्धव्यः ॥ क्रमात्स्युरिति वोभयत्र संबध्यते। तथेतिचार्थे ॥ २१ ॥

अनुमंद्रषड्जतंत्र्या पट्सारी: स्थापयेदयथा स्युरिमे॥।

१२

कन शुद्धरिशुद्धगसाधारणमृदुमशुचिममृदु पसंज्ञा:॥ २२॥

पूर्व मेरुस्थ तंत्रीचतुष्टये षड्जपंचमं षड्जमध्यमेति कमेण स्वरस्थापनमु- कं इदानीं तस्मिन्नेव तंत्रीचतुष्टये अधः सारिका पड्जस्थापनहेतुकमवशिष्ट- स्वरस्थापनं वदन् प्रथमतंत्र्यां षट्सारस्थिापनेन अनुमंद्रे पट् खरानाह- अनुमंद्रेति॥ अनुमंद्रषड्जस्य या तंत्री तस्यां इमे षट्स्वरा: यथा स्यु: स्व- स्वश्रुतिस्थतया प्रकाशेरन् तथा षट्सारी: स्थापयेत् ॥ इमे के ता आह- शुद्धरीति ॥ तत्र अनुमंद्रषड्जात्परस्य अनुमितायां तृतीयश्रुतौ यथा शुद्धरि: स्यात् तथा प्रथमसारी स्थाप्येत्यर्थः ॥ तस्मात् शुद्धऋषभात् द्वितीयश्रुतौ शुद्धग: स्यात्तथा द्वितीयसारी । तस्मात् शुद्धगान्धारात् मध्यमस्य प्रथमायां श्रुतौ यथा सारण: स्यात् तथा तृतीयसारी । तस्मान्मध्यप्रथमश्रुतिस्थगांधा= रात् तु द्वितीयश्रुतौ यथा मृदुमः स्यात्तथा चतुर्थसारी । तस्मान्मध्यमोपांत्य- श्रुतिस्थगांधारात् प्रथमश्रुतौ यथा शुचिमः स्यात्तया पंचमसारी ।। तथा तस्मादेव शुद्धमध्यमात् तृतीयश्रुतौ यथा मृदुपसंज्ञः मध्यमः स्यात्तथा पष्ठ सारी च स्याप्येत्यर्थः । एताः षट् अनुमंद्रा एव ज्ञेयाः ॥ २२ ॥ PFll :cy अनुमंद्रपस्य तंत्र्यां स्युरिमे तास्वेव षट्मु सारीषु ॥ शुद्ध धशुद्ध निकैशिकिमृटुसशुचिसशुद्धऋषभाख्याः॥।२३ ।। शुद्धौ सरी इमौ न ग्राह्यौ तंत्र्या तृतीयया जननात्।। अनुमंद्रसतंत्री वा मंद्रसतंत्र्यां स्वरास्तेषु ॥ २४ ॥ त्याज्या शुद्धममृदुपाविमौ चतुर्थ्यो समुद्भवाद् भूयः॥ मंद्रमतंत्र्यां त्वित्थं सारीषु स्युः स्वरास्तासु॥२५॥ कककार शक तत्रैव सारीषट्के द्वितीयतंत्रयां क्रमेण स्वराविर्भानमाह॥ अनुमंपद्रस्येति॥ शुद्धधादयः शुद्धऋषभांताः आख्या येषां ते तथोक्ताः ॥ तत्र स्वतृतीयश्रुति- स्थशुद्धघः शुद्धधैवतः प्रधमसार्यां उदयेत्॥ द्वितीयश्रुतिस्थशुद्धनिः शुद्धनिषाद्ः॥

१३

द्वितीयसारयां कैशिकीषड्जप्रथमश्रुतिस्थो निषादः ॥ तृतीयसार्या मृदुसःष- इजोपांत्यश्जतिस्थो निषादः। चतुर्थ्या शुचिसः शुद्धषड्जः। पंचमसार्यां शद्धक- षभः स्वतृतीयश्रुतिस्थः। पष्ठसार्यां च उदयेदित्यर्थः ॥ शिष्टं स्पष्टं ॥ तत्र श- द्धघशुद्धनिकैशिकिमृदुसाः अनुमंद्रे ज्ञेयाः ॥ शुचिसशद्धऋषभौ तु मंद्रे॥श्ु- द्वघादयः संज्ञा येषामिति बहुव्रीहिवा ॥२३॥ तत्र अंतिमौ द्वौ मंद्रौ प्रयोगे न वादनीयावित्याह-शुद्धसरी इति॥ इमौ द्वितीयतंत्रीस्थौ शुद्धौ सरी न ग्राह्यौ कुतः तृतीयया तंत्र्या करणेन जननात् पुनरपीति शेषः ॥ तंत्रयां तृतीयायां मंद्रौ शुद्धपड्जऋषभौ पुनरपि उदयत इति तावेव वादनीयौ नतु पूर्वो मंद्रध्वनि- त्वादित्यर्थ: ॥ प्रथमतंत्रीवत् तृतीयतंत्र्यां तासवेव सारीषु शुद्धरिशुद्धगसाधार- णमूदुमशुद्धममृदुपाः क्रमेण ज्ञेया इत्याह-अनुमंद्रसतंत्रीवन्मंद्रसतंत्र्यां स्वरा इति ॥ स्पष्टम् II किंतु तंत्रीभवाः शुद्धऋषभादयः अनुमंद्रे । एते तु शुद्ध- ऋषभादयः मंद्र इति विशेषः ॥ एष्वपि षट्सु अंतिमौ द्वौ प्रयोगे त्याज्या- वित्याह-तेष्विति॥ तेषु शुद्धऋषभादिषु इमौ मंद्रौ शुद्धममृदुपौ त्याज्यौ। कुतः चतुर्थ्यां भूयः समुद्धवात् । मंद्रमतंत्र्यां पुनरपि शुद्धमध्यमृदठपंचमयोम- द्रयोरुत्पत्तेरित्यर्थः ॥ चतुर्थतत्र्यां तस्मिन्नेव सारीषट्कस्वराविर्भीनमाह-मंद्रम- तंत्र्यां त्विति।अस्यां तु तासु सारीषु इत्थं अनेन प्रकारेण खवराः स्युः ॥२५

॥ आद्या द्वितीययोस्तो मृदुपोज्ज्वलपौ तृतीयकां त्यक्त्वा ।। तुर्यायां शुद्धो धः शुद्धो निः स्याच्च पंचम्याम् ॥२६॥ षष्ठयां च मृट्: षड्जः कैशिक्यर्थ परांतरा सारी॥ मेरौ च प्रतिसारि स्वरस्थितिरियं प्रमाणं हि॥ २७॥

तमेव प्रकारमाह-आद्या द्वितयियोरिति। मृद्ुपोज्ज्वलपौ मृदुपंचमश्ुद्धपं- चमौ स्तः तत्र प्रथमसार्यां मृदुपः द्वितीयसार्यां शुद्धपंचम इत्यर्थ: ॥ तृतीयकां तृतीयसारीं त्यक्त्वा तुर्यायां चतुर्थ्यां शुद्धो घः शुद्धधैवतः ॥ स्यादिति सर्वत्र संबध्यते । तृतायायां तु न कोऽपीत्यर्थः ॥ पंचम्यां तु निः शुद्धनिषादश्र

१४

स्यात् ।। २६।। षष्ठचां षष्ठसार्या च मृदुः पड्जः स्यात् ॥ कैशिकिनः सा- रीमाह-कैशिकिन: प्रादुर्भावाय अंतरा निषादमृदुषड्जसार्योरमध्ये परा अन्या सारी स्यात् सातु निषादसार्याः समीपे स्थाप्येत्यर्थः ॥ एवं च सप्त सार्यो भ- वंति।। ननु प्राचीनैरेवं साक्षादनुपदिष्टत्वादेताद्ृश्येव स्वरस्थितिरिति कुतः इ- त्याशंक्याSह-मेरौ चेति॥ मेरौ मरुके प्रतिसारी सार्या सार्या च इयं तंत्रीच- तुष्टये स प स म रि ध रि मृदुपादिरूपा स्वरस्थितिः ॥ स्वरस्थापनं प्रमाणं युक्ता मान्येति यावत् ।। हिरेवार्थे।। प्रमाणमित्यजहल्लिंगं स्त्रीविशेषणम् ।। स्थि- तिरित्यंतर्भावितण्यर्थस्तिष्ठति ॥ २७॥

संवादिनां समाजो रंजनकारी भवेदिति न्यायात् ।। ध्वनितं निःशंकादिभिरिहापि संवादिसान्निध्यम् ॥२८॥ सपसममुख्याः संवादिन: स्वरा एकसंश्रयाः मायः ॥ अ्रतयो द्वादश वाऽष्टौ तेषामंतर्यतः संति ॥२९॥

तत्र हेतुमाह-संवादिनामिति ॥ संवाद: एककार्यत्वं एषामस्ति ताढ- शानां समाजः समूहः सहावस्थितिरिति यावत्। रंजनकारी रंजको भवेत् इति न्यायात् लोकप्रघातः॥शास्त्रेSपि प्राचीनानुमतिमत्राSSह-ध्वनितमिति॥निः- शंकादिभि: शार्ङ्गदेवप्रमुखरैपि इह शास्त्रे संवादिनोः स्वरयोर्यत् सान्निध्यं रा- जामात्यवत् कार्यसिद्धये सहावस्थानं ध्वनितं सूचितं । तथा च शार्ङ्गदेव :- वादी राजाऽत्र गीयते॥ संवादी त्वनुसारित्वादस्यामात्योडभिधीयत इति॥।२८ शास्त्रीयं परस्परसंवादित्वमेव अस्यां स्वरस्थापनायामिति सहेतुकमाह-सप- सममुख्या इति ॥ एकः संश्रयः आधारः मेरुः सारिका वा येषां ते सपसम- मुख्याः सपसमरिधरिमृदुपादयः प्रायः बाहुल्येन संवादिनः ॥ संवादित्वे हेतु- माह -- श्रुतय इति ॥ द्वादश अष्टौ वा श्रतयस्तेषों सपसमादीनां अंतः मध्ये संति यतः ॥ तथा च निःशंक :- श्रतयो द्वादशाष्टी वा ययोरंतरगोचराः ॥ मिथः संवादिनौ तौ स्त इति॥ यद्यपिद्वगोर्द्वयोरेव मध्ये श्रतिविचारस्तथापि

१५

तेषामिति बहुत्वं अनेकयुग्मापेक्षया ॥ प्रायःपदेन क्वचिदेव संवादित्वं नेति सूचितं ॥ तत्र तंत्रीचतुष्टयेन मेरौ उदितेषु सपसमेषु मध्ये अनुमंद्रसानुमंद्रप- योः ॥ अनुमंद्रपमंद्रसयोः मंद्रसमंद्रमयोश्च संवादित्वं प्रथमसार्या रिधरिमृदुपेषु सपसमेषु मध्ये अनुमंद्रसानुमंद्रपयो: अनुमंद्रपमंद्रसयोः मंद्रसमंद्रमयोश्र संवादित्वं ।। प्रथमसार्यां रिधरिमृदुपेषु मध्ये अनुमंद्रऋषभानुमंद्रधयोः अनुमं- द्रधभंद्रऋषमयोः मंद्रऋषभमंद्रमृदुपयोश्र संवादित्वं ।I द्वितीयसार्यां गनिगपे- षु मध्ये अनुमंद्रगानुमंद्रनिषादयोः अनुनुंद्रनिषादमंद्रगयोश्र संवादित्वं ॥ यस्य तु गेन नास्ति। तृतीयसार्यां साधारणकैशिकिसाधारणेषु मध्ये अनुमंद्रसा- धारणानुमंद्रकैशिकिनो: अनुमंद्रकैशिकिमंद्रसाधारणयोश्र संवादित्वं ।। अत्र चतुर्थ एव नास्ति। चतुर्थसार्यां । मृदुममृदुसमृतुमधैवतेषु मध्ये अनुमंद्रमृद्- मानुमंद्रमृदुसयोः अनुमंद्रमृदुसमंद्रमुद्टमयोश्च संवादित्वं । धस्यापि नास्ति॥ पं- चमसार्या मसमनिषुमध्ये अनुमंद्रममंद्रसयो: मंद्रसमंद्रन्योश्र संवादित्वं॥ षष्ठसार्या मंद्र: कैशिक्येव ॥ सप्तमसार्यां मृदुपऋषममृदुपमृदुसेषु मध्ये अनुमंद्रमृदुपमं- द्रऋषभयोः मंद्ररिमंद्रमृदुपयोः मंद्रमृदुपमंद्रमृदुसयोश्च संवादित्वम् ।। २९। किंच स्वभुवः सपमा नियतश्रुतयोSपि कल्पिता नो तु॥ वच्मि स्फुटमिह हेतुं सारीतंत्रयोर्विना श्रेषम् ॥ ३० । अपरस्तुरीयतंत्र्यां द्वितीयसार्यूर्ध्वमणुरवोडस्ति समः॥ तन्मंद्रपः स्वयंभूर्मध्ये च समध्यमौ स्वभुवौ ॥ ३१ ॥

एवं संवादित्वेन तादक्स्थापनायां प्रामाण्यमुक्त्वा तत्तन्निजश्चतिमानेन स्था- पितानामपि संपसमानां तावत् स्वयंभूत्वेनापि प्रामाण्याह-किंचेति ॥ निय- ताः शास्त्रे एतावत्तया कल्पिता श्रुतयो येषां तादृशा अपि सपमाः षड्जपं- चममध्यमाः स्वस्मादेव भवंतीति स्वभुवः खवप्रकाशाः ॥ नो तु कल्पिताः ॥ स्वयंभूत्वे स्पष्टं हेतुं वक्तुं प्रतिजानाति-वच्मि स्फुटमिह हेतुमिति॥ स्पष्टम्। हेतुमेव प्रकटयति-सारीतंत्र्योरिति ॥ तुरीयतंत्र्यां मंद्रमध्यमतंत्र्यां द्वि- तीयसार्यूर्ध्व मंद्रपंचमप्रकाशिकायाः सार्या उपरि सारीतंत्रयोः श्लेष संघट्टनं

१६

विना अपरो द्वितीयः समः तेनैव मंद्रपंचमेन तुल्यः अणुरवः सूक्ष्मो ध्वनिर- स्ति यथा द्वितीयसार्या तंत्रीसंघट्टनेन मंद्रपंचम उदेति तथा तस्या उपरि अ- संलग्नायामपि तंत्र्यां वामकरांगुलिस्पर्शमात्रेणापि अन्यो मंद्रपंचमः सूक्ष्म: श्रू- यत इत्यर्थः ॥ तत्ततो हेतो: मंद्रपः मंद्रपंचमः स्वयंभूः चपरं मध्ये मौ मध्यस्था- नस्थषड्जो मध्यस्थानस्थभध्यमश्च स्वयंभुवौ स्वप्रकाशौ ॥ ३१ ॥

अष्टम्येकादश्यो सार्योरूर्ध्व समापरध्वनितः ॥ तत्तैः समाः सपसमाः स्वयंभुवो मुक्ततंत्रीजाः ॥ ३२ ॥

हेतुमाह-अष्टम्येकादश्योरिति ॥ एतयोः सार्योरूर्ध्व समौ यौ अप- रौ ध्वनी ततः ॥ मृदुषड्जापेक्षया एकश्रुतिमानेन स्थापितायाः अष्टमसार्या उपरि तस्यामेव तंत्र्यां तत्सारीश्ेषं विनापि पूर्ववत् मध्यषड्जांतरं स्पष्टमेव श्रूयते ॥ तथा तत्षजादुपरि तृतीयश्रुतिमानेन नवमी ऋषभसारी ततोऽपि द्वि- तीयश्रुतिमानेन दशमी गांधारसारी ततोऽपि चतुर्थश्लतिमानेन एकादशी मध्य- मसारी तस्या उपरि चतुर्थतंत्र्यामेव तत्सारीश्र्ेषं विनापि पूर्ववत् मध्येमध्यमां- तरं च श्रूयते तस्माद्धेतोरिमौ च स्वयंभुवावित्यर्थः ॥ एकादशसारीस्थो मध्य- मस्त्वेकरागमेलवीणायां सुबोधाय उक्तः ॥ अखिलरागमेलवीणायां तु त्रयोद- शसारीस्थो मध्यमो भवेत् साधारणमृदुमध्यमसारीद्वयस्याप्यन्यस्य सद्रावात् ॥ एवं साधितेन मंद्रपादीनां स्वयंभुत्वेन मेरौ तंत्रीजनितानामपि सपसमानां स्व- यंभुत्वं साधयति-तत्तैरिति ॥ तदिति मंद्रपमध्यसममध्यमानां स्वयंभू त्वाद्धे- तो: तैः मंद्रपंचमादिभिः समाः सदृशनादाः मुक्ततंत्रीजाः मुक्ताः वामहस्तांगु- लिश्लेषरहिता: याः तंत्रयः प्रथमादयश्रतस्त्रः ताभ्यो जाताः सपसमाः अनुमं- द्रषड्जानुमंद्रषड्जमंद्रमध्यमाः स्वयंभुवः ॥ ज्ञेया इति शेषः ॥ नीचोच्चस्था- नकृत एवैषां भेदो न रूपभेद इत्यर्थ: ॥ ३२ ॥

ये रिधरिमृदुपमुख्यास्तन्मूलं स्थापिता यथाशास्त्रम् ।।

१७

तेऽपि स्वयंभुव इवाष्टम्यू्ध्व तिसषु तंत्रीषु॥ ३३ ॥ पूर्ववदपराच रबात् पगपैस्तत्रोचितैः समात्क्रमतः ॥ श्रुत्यकयाSधिकत्वं न्यूनत्वं वा न दोषाय ॥ ३४ ॥

एवं मेरुगतस्वयंभूस्वरपांक्तिप्रामाण्येन प्रथमद्वितीयादिसारीगतानामपि स्व- रपंक्तीनां प्रामाण्यमाह-ये रिधरिमृदुपमुख्या इति ॥ रिधरिमृदुपाः मुख्याः आद्या येषां गनिगपादीनां ते ये यथाशास्त्रं शास्त्रोक्तस्वस्वश्रतिमानेन तन्मूलं ते मेरुगतसपसमाः मूलं यस्मिन् कर्मणीति ताननुसृत्येति यावत् ।। तथा स्था- पिताः प्रथमादिसारीसप्तक इति शेषः ॥ तेऽपि स्वयंभुव इव प्रमाणभूता इति शेष: I स्वयंभुवः सपसमाः यथा सप्रामाण्यास्तथा तदनुसारेण स्थापिता ए- तेऽपीत्यर्थः ॥ तत्र प्रथमसार्यां रिधरिमृदुपाः ॥ द्विंतीयायां गनिगपाः ॥ तृती- यायां साधारणकैशिकिसाधारणाः ॥ तुरीयायां मृदुममृदुसमृदुमधैवताः पंच- म्यां मसमनिषादाः ॥ षष्ठचां कैशिकी एक एव। सप्तम्यां मृदुपऋषभमृदुपमू- दुसाः। एवं पंक्तिसप्तकप्रामाण्ये हेत्वंतरमप्याह-अष्टम्यूर्ध्वमिति। अष्ट- मी अनुमंद्रमृदुपमंद्रऋषभमंद्रमृदुपमंद्रमृदुसापेक्षया एकश्रुत्यनुमानेन अनुमंद्रप- मंद्रपमंद्रपमध्यससिद्धचर्थ स्थापनीयाष्टमसारी तस्या ऊर्ध्व उपरि पूर्ववत् च- तुर्थतंत्रयां तस्या एव सार्या उपरि तच्श्लेपं विना मध्यषड्जापरध्वनिवत् ति सृपु तंत्रीषु प्रथमाद्वितीयातृतीयासु अपरात् रवाच्च अन्यसूक्ष्मध्वननाच्च ।। कीढशात्? ॥ तत्र उचितैः अष्टमसामसार्या योग्यैः पगपैः अनुमंद्रपंचममंद्र- गांधारमंद्रपंचमैः क्रमतः समात् ॥ सादृशात् ॥ आद्यया मेरुगतस्वयंभस्वरपं- क्तया अंत्यया अष्टमसारीगतस्वयंभूस्वरपंक्तया च मध्यगतस्वरपंक्तीनां सर्वा- सामपि प्रामाण्यमिति भावः ॥ एतेषु स्थापितस्वरेषु क्वचन एकश्रुत्याधिकत्व- न्यूनत्वे अपि रंजनहानिकरे न भवत इति ससंप्रदायमाह-श्रुत्यैकयेति ।। एकया श्रुत्या अधिकत्वं न्यूनत्वं वा दोषाय न ॥ ३४ ॥

अनुमंद्रमंद्रतारेष्विति स्थितिरपि स्वरस्वरूपविदाम् ।।

१८

स्वधिया मयोति गदितं तत्मामाण्यं निजानुभवात् ॥ ३५॥ अनुमंद्रमंद्रयोरिति ते द्वादशमेरुसारिकासूक्ताः॥। तन्मानतः स्वराणां सार्योऽत्र च मध्यताराणाम् ।। ३६ ॥

केषु : अनुमंद्रमंद्रतारेषु ।। मध्यस्थानस्थसवरान्विना स्वरेषु ॥] इति स्व- रस्वरूपविदामपि स्थितिः स्वरतत्त्व जानतामपि व्यवहारः ॥ अनुमंद्रेत्यादिद्वंद्वे आनुपूर्व्येण पूर्वनिपातः ॥ इत्युक्तं स्वरप्रामाण्यं निगमयति-स्वधियेति। मया इति तेषां स्थापितस्वराणां यत्प्रामाण्यं तत् निजानुभवात् स्वानुभवतः स्व- धिया स्वबुद्धचा गदित । एवं स्थापितान् अनुमंद्रमंद्रस्वरान् संख्यापूर्व निग- मयन् मध्यतारस्वरार्थमपि सारीस्थापनमाह -- अनुमंद्रमंद्रयोरितीति ॥ अ- स्मिन्स्थानद्वये ते स्वराः मेरुसारिकासु मेरौ सारिकासु च द्वादश उक्ताः ॥ तत्र शुद्धाः सरिगमपधनयः सप्त विकृताः साधारणमृदमृदुपकैशिकिमृदुसाः पं- चेत्यर्थ: ॥ अत्र अस्यां शाद्धमेलायां मध्यताराणां च सार्यः ॥ तन्मानतः तासां स्वस्वश्रुतीनां मानात्। अनुमानात् यद्वा तेषां अनुमंद्राणां मंद्राणां वा स्वराणां मानात् ध्वनिसादृश्येनेति यावत् ॥ ३६ ॥

स्थाप्याश्रतुर्दशान्येऽतितारषड्जार्थमपि परामाह्ुः ॥ मध्यास्ताराश्च परं तेन ग्राह्यास्तुरीयतन्त्रीजाः ॥ ३७॥ अन्तरकाकल्यौ तीव्ररिधौ तीव्रतममध्यमश्रेति॥ पंच न किं द्वादशवत्सारीषूक्ता ब्रुवे तत्र ॥ ३८।।

चतुर्दश स्थाप्याः ॥ अन्ये केचित् इदानींतनाः परामपि पंचदशीमपि सा- रीं अतितार: तारमतिकरांतस्ततोधिक इति यावत्। सचासौ षड्जश्र तदर्थ आहुः वदन्ति ॥ एतेन एकरागमेलाख्यैव शुद्धमेला असङकीर्णताय उक्त्ा मवति॥ अखिलरागमेलाख्यशुद्धमेलायान्तु अन्याः दशसारिकाः मतान्तरेण एकादश वा वक्तव्याः स्युः ॥ तदेवं एकरागमेलाख्यशुद्धमेलायां मेरुसहिताः

द्वाविशतिः सार्थ: मतान्तरे तु त्रयोविंशतिः ॥ एवमखिलरागमेलाख्यशुद्धमे- लायामपि समेरवो द्वात्रिंशत् । मतान्तरे तु त्रयस्त्रिंशत् यथास्वं सारिका उह्याः आहुरिति ब्रुवआहुश्रेति साधु ॥ एवं सकलस्वरार्थ सारीस्थापनं निरूप्य तंत्रीविशेषण स्थानविशेषे स्वरवादनं नियमय इति-मध्याइति ॥ मध्या- स्ताराश्च ते शुद्धविकृतस्वराः तुर्यतन्त्रीजाः परं चतुर्थ तंत्रीसमुत्था एव ग्राह्याः प्रयोज्याः न तु प्रथमद्वितीयतृतीयतन्त्रीजनिता इत्यर्थः ॥ तासु अग्रेऽग्रे सारी- तन्त्रीसंश्लेषवैषम्येण स्वरस्वरूपस्य मन्दत्वादितिभावः ॥ अत्र प्रथमविवेके शुद्धा: सप्तविकृताश्चतुर्दश खवरा अवबोधिताः ॥ तत्र अनुमंद्रयोर्द्वदशख्वर- सिध्यर्थ सारीस्थापने कश्चिदाशंकते-अंतरकाकल्यौ इति ॥ द्वादशवत् शुद्धसरिगमपधनिसाधारणमृदुममृदुपकैशिकिमृदुसाइव अन्तरकाकल्यौ तीव्र- रिधौ तीव्रतममध्यमश्च इति क्यच् स्वराइति शेषः ॥ सारिषु किं न उक्ताः यथा द्वादशसिध्यर्थ समेरुसार्थ: अष्ट स्थापिताः तथा अन्तरादिपञ्चकसिध्यर्थ अपरा अपि पञ्च न स्थापिता इति प्रश्नार्थः ॥ तत्र तत्र अन्तरो नाम मध्यमश्रुतिद्वयग्राही गान्धारः काकलीषड्जश्रुतिद्वयग्राही निषादः ॥ तीन्नरिः गान्धारादिमश्रुतिग्राही ऋषभः । तीव्रधः निषादादिमश्रुतिग्राही धैवतः ॥ तीव्रतममः पञ्चमश्रुतिद्वयग्राही मध्यमः ॥ प्रत्युत्तरं प्रतिजानाति-बवे त- त्रेति ॥ स्पष्टम् ॥ ३८॥

साधारणादिसारिष्वपकर्षादधिकिता यदा श्रुतयः ॥ पञ्च तदान्तरमुख्या इह स्युरिति ताः पृथङ्नोक्ताः ॥ ३९ ॥

तदेवाह-साधारणादिसारिष्विति । साधारणादीनां याः सार्यः तासु यदा अपकर्षात् वामहस्ताङ्गुल्या तन्त्रयाकर्षणात् श्रुतयः अधिकिताः अधि- का: कृता: तदा अन्तरमुख्याः अन्तरकाकल्यादयः पञ्च इह साधारणादि- सारीण्वेव स्युः इति ताः पञ्च सार्यः पृथक् न उक्ताः ॥ तत्र प्रथमतंत्रयाः तृतीयतंत्रयाः तृतीयसारयां यदा एकश्रुतिः अपकर्षात् अधिका कृता तदा त- स्यामेव सार्या मध्यमश्रुतिद्दयलाभात् ॥ अनुमंद्रमंद्रौ अन्तरावुत्पद्येते ।। एवं

२०

द्वितीयतंत्रयास्तृतीयसार्या चतुर्थतंत्र्याः षष्ठसार्या च आकर्षणादेकश्तत्यधिकी- करणेन पड्जश्रुतिद्वयलाभात् अनुमन्द्रमन्द्रे काकल्यौ उत्पद्येते॥ एवमेव प्र- थमतंत्र्याः तृतीयतंत्रयाश्र प्रथमसार्या आकर्षणादेकश्षत्यधिकीकरणेन गान्धा- रादिमश्रुतिलाभात् तीव्रऋषभौ अनुमन्द्रमन्द्रावुत्पद्येते ।। तथा द्वितीयतंत्र्याः प्रथमसार्यां चतुर्थतंत्र्याश्चतुर्थसार्या च आकर्षणात् एकश्रुत्यधिकीकरणेन नि- षादादिमश्रुतिग्राहिणौ अनुमन्द्रमन्द्रौ तीव्रधैवतावुत्पद्येते ।। तद्वत्प्रथमतंत्र्याः तृतीयतंत्रयाश्र पञ्चमसार्यां आकर्षणेन श्रुतिद्वयस्य अधिकीकरणात् पञ्चम- श्रुतिद्वयग्राहिणावनुमन्द्रमन्द्रौ तीव्नतममध्यमावुत्पद्येते इत्यर्थः॥ आकर्षणेन स्व- रान्तरत्वकरणं भरतादीनामपि संमत । तथाच भरतः ॥ द्विघातानक्रिया तं- त्रयां प्रवेशान्निग्रहात्तथा ॥ तत्रप्रवेशनमधरस्वरविप्रकर्षादुत्तरस्वरमार्दवाद्वा ॥ निग्रहश्चासंस्पर्शइति ॥ अधिकिताइति तत्करोतीतिण्यन्तान्निष्ठा ॥ ३९ ॥

केचन मध्यमतंत्री निषादसार्या प्रवेशतो ब्रुवते।। कैशिकिकाकल्यावपि सायूनैका मते तेषाम्॥४० ॥ अत्रानुमन्द्रपड्जा स्थाने त्वनुमन्द्रमध्यमोऽप्यस्ति॥ मध्यममृदुपौ तत्र ग्राह्यौ नान्ये पतंत्र्यां ते ।। ४१।।

अमुमेव विप्रकर्षपक्षमंगीकृत्य मतान्तरमाह-केचनेति ॥ केचन केचित् मध्यमतन्त्री मंद्रमध्यसम्बन्धिनी चतुर्थतन्त्री तस्याः या निषादसारी पञ्चमी सारी तस्यां कैशिकिकाकल्यावपि प्रवेशतो बवते वदन्ति ।। पूर्ववत् एक- श्रुत्याकर्षणेन कैशिकी उदेति । श्रुतिद्वयाकर्षणेन च काकली उदेति॥ फ- लितमाह-सारीति॥ तेषां मते एका सारी ऊना निषादसारी समीपस्था कैशिकिसारी न लगतीत्यर्थ: ॥ तदा तु एकरागमेलाख्यशुद्धमेलायां मेरुणा सहैकविशतिः सार्यः अतितारषड्जसारीपक्षे तु तेनैव सह द्वाविशतिः सार्यो भवन्ति ॥ एवमखिलरागमेलायामपि कैशिकिसारीत्रये न्यूने मेरुणा सहैकोन- त्रिशत् । अतितारपक्षे तु तेनैव सह त्रिशत् ॥ ४० ॥ एवं ज्ञातस्वरस्थाप-

२१ नात् प्रतिप्रसंगेन प्रसिद्धमतान्तरमाह-अत्रानुमन्द्रति ॥ अत्र अस्मिन् कै- शिकिसारीन्यूनत्वपक्षे अनुमन्द्रषड्जस्य यत् स्थानं प्रसङ्गस्तत्र तु अनुमन्द्र- मध्ययोऽपि अस्ति प्रथमतंत्र्यां अनुमन्द्रमध्यमो मेरौ भवति ॥ प्रथमसार्यां तु मृदुपः द्वितीयायां शुद्धपः चतुर्थ्यां शुद्धघः पञ्चम्यां शुद्धनिः तत्रैव प्रवेशतः कैशिकिकाकल्यौ । पष्ठचां मृदुसः सर्वेप्यनुमन्द्राः ॥ एतेषु प्रयोगार्हो द्वावे- वेत्याह-मध्यमेति ॥ तत्र तेषु मध्यममृदुपौ ग्राह्यौ॥ नान्ये पञ्चमादयः ॥ तत्र हेतुमाह-ते पञ्चमादयः पतंत्रयां अनुमन्द्रपञ्चमसम्बन्धिन्यां द्वितीयतं- त्रयां पुनः सन्तीति शेष: ॥ ४१ ॥ ननु तनुवीणे तुल्ये गदिते शास्त्रेSत्र नादसंवादात्।। मन्द्रादितयमहै तनुवत्तन्ानुमन्द्र इह ॥ ४२ ॥ नादोतिसूक्ष्मनामा नाभौ वदतेति शा्ईगदेवेन।। सूचित इहानुमन्द्रो वीणार्हेयं तदुक्तोऽत्र ।। ४३ ॥ एवमस्यां वीणायां अनुमन्द्रादयश्चतुर्विधाः स्वराः कथिताः ॥ तत्र कश्चित प्ृच्छति-ननु तनुवीण इति॥ ननु प्रश्ने । अत्र शास्त्रे संगीते तनुवीणे दे- हवल्क्यौ तुल्यौ समे कथिते ॥ कुतः ? नादस्य श्रुत्यादेर्यः संवाद: एकत्वप्र- काशनं तस्मात् । तथाच श्रुतिस्वरूपनिश्चये निःशङ्क :- व्यक्तये कुर्महे ता- सां वीणा द्वन्द्े निदर्शनमिति ॥ तत्तस्मात् तनुवीणयोः साम्याद्धेतोः इह वी- णायां तनुवत् देहवद्नुमन्द्रादित्रयं अर्हं वक्तुं योग्यं न तु अनुमंन्द्रस्याभावात् वीणायामनुमन्द्रकथनमयुक्तमिति प्रश्नार्थः ॥४२ ॥ तत्रोत्तरयति-नाद इ- ति। नाभौ अतिसूक्ष्मनामा अतिसूक्ष्मेतिसंज्ञः नादः आविर्भवतीति शेषः ॥ इतिवदता शार्ई्देवेन इह देहे नामौ वा अनुमन्द्रः सूचितः ॥ तत्सूचनामात्रं कृतं I। परं न देहे नाभिस्थस्य तस्य गाने अनुपयोगात् ॥ मन्द्रादिवत् अनु- मन्द्रइत्यपि नामव्यवहाराय न कथितमित्यर्थः ॥ तथाच निःशङ्क :- नाभिह- त् कण्ठेत्यादिनादेऽतिसूक्ष्म इति ॥ तत्प्राचीनानुमतत्वाद्धेतोः वीणार्हः वीणोपयु-

२२

क्त: अयं अनुमन्द्र अत्र ग्रंथे उक्तः नाभौ तुद्वाविंशतिनाड्यासम्भवात् श्रती- नामनुदय: वीणायां तु अतिनीचानामपि श्रुतीनां सद्भावात् अनुमन्द्रो युक्तमे- वात्रोक्त इतिभावः ॥ ४३ ॥

अथ मध्यमेलवीणा लक्ष्यत इतरात्र चतसपूर्ध्वास ॥ मेढकतस्तन्त्रीषु ज्ञेया त्वाद्यानुमन्द्रपगा ॥ ४४ ॥ मन्द्रसयुताद्वितीया तृतीयिका मन्द्रपंचमं दधती॥ तुर्या समध्यषड्जा तिस्रः श्रुतयस्तु पार्श्वस्थाः ॥ ४५॥

एवं प्रथमं शुद्धमेलाख्यभेदं लक्षयित्वा द्वितीयं मध्यमेलाख्यभेदं लक्षयिंतुं प्रतिजानाति-अथेति ॥ अथ इतरा पश्चादुद्दिष्टमध्यमेलवीणा लक्ष्यते ॥ ल- क्षणमेवाह-अत्र चतसृष्वित्यादिना मात्राविंशत्या ऊनेन आर्यासप्तकेन।। अत्र एतस्यां चतस्षु मेढकतः मेरोः ऊर्ध्वासु तन्त्रीषु मध्ये इत्यर्थात् आद्या वा प्रथमा तु अनुमन्द्रो यः पः पञ्चमः तं गच्छति प्राप्नोतीति अनुमन्द्रपगा ज्ञे- या॥ ज्ञेया इति सर्वत्र अग्रेति । ४४ ॥ द्वितीया मन्द्रसयुता। मन्द्रषड्जयु- क्ता तृतीयिका तृतीया मन्द्रपञ्चमं दधती॥ तुर्या चतुर्थी समध्यषड्जा म- ध्यषड्जेन सह वर्तमाना ॥ दघतीति शत्रन्तं ।। श्रुतित्रयेस्वरानाह-तिस्रइ- ति। तिस्त्रः पार्श्वस्थाः श्रुतयस्तु ॥ ४५ ॥

मन्द्रसमन्द्रपमध्यसयुक्ता: क्रमतः स्वरस्थितिः सैव ।। सारीषड्जे तेषु मामाण्यं पूर्ववत् किन्तु ॥४६ ॥ पञ्चमतन्त्रीजसरी तदप्रयोज्यौ पुनः सतन्त्र्योर्यत् ।। तत्सङख्याश्र न सार्योतितारगा: परमते शिष्टाः ॥ ४७॥

क्रमतः ऊर्ध्वमध्याधरक्रमेण मन्द्रसमन्द्रपमध्यसयुक्ताः ज्ञेयाः अत्र वचन- विपरिणामः मन्द्रषड्जयुक्ता ऊर्ध्वश्रुतिः ॥ मन्द्रपञ्चमयुक्ता मध्यश्रुतिः म-

२३

ध्यषड्जयुक्ता अधरश्रुतिरित्यर्थः । सारीषट्ठे सैव पूर्वैव स्वरस्थिति: स्वरस्थाप- ना ।। तेषु स्थापितस्वरेषु प्रामाण्यं पूर्ववत् ॥ ज्ञेयमिति शेषः॥ तत्र मेरौ अनु- मन्द्रपमन्द्रसमन्द्रपमध्यसाः पूर्ववत् संवादिनः ॥ प्रथमसार्या अनुमन्द्रधमन्द्ररि- मन्द्रधमध्यऋषभाः संवादिनः । द्वितीयसार्यां अनुमन्द्रनिमन्द्रगमन्द्रनिमध्य- गान्धाराः संवादिनः । तृतीयसार्यां अनुमन्द्रकैशिकिमन्द्रसाधारणमन्द्रकैशिकि- मध्य साधारणाः संवादिनः । चतुर्थ्या अनुमन्द्रमृदुसमन्द्रमृदुममन्द्रमृदुसमध्य- मृदुमाः संवादिनः। पञ्चम्यां मन्द्रसमन्द्रममध्यसमध्यमध्यमाः संवादिनः। षष्ठचां मन्द्ररिमन्द्रमृदुपमध्यरिमध्यमृदुपाः संवादिनः ॥ एवं संवादित्वेन पंक्तिसप्तकेपि प्रामाण्यं ।I अनुमन्द्रपञ्चमादिप्रथमपक्तः पूर्ववत् स्वयम्भूत्वात् मन्द्रगान्धार- मन्द्रपञ्चममध्यगांधारमध्यपञ्चमरूपाष्टमपङ्गेरपि स्वयम्भुत्वादन्तर्गतस्वरपङ्- क्तीनामपि स्वयम्भूत्वेन च प्रामाण्यं ज्ञेयं ।I एवं सप्रामाण्येष्वपि स्वरेषु त्याज्या- वाह-किन्त्विति। किन्तु परन्तु पञ्चमयोः अनुमन्द्रमन्द्रपञ्चयोः ये तन्त्र्यौ तयोः जायेते तौ तज्जौ सरी मन्द्रौ मध्यौ च षड्जऋषमौ तत्ततोहेतोः अप्र- योज्यौ त्याज्यौ॥ कुतः? यत् पुनः भूयः सयोर्मन्द्रमध्यषड्जयोर्ये तन्त्यौ तयोः ता- विति वर्तते इति च शेषः ॥ त्यागे मुख्यहेतुस्तु पूर्वयोमन्द्रध्वनित्वं॥ अस्यां शुद्ध मेलापेक्षया न्यूनसारीकतां चाह-तत्संख्याश्रेति ॥ अत्ेति प्रकरणाद्गम्यते ॥ अत्र सार्य: सा संख्या यासामिति तत्संख्याः शुद्धमेलासारीसमसंख्याकाइति यावत् न सन्ति ॥ अस्मन्मते तारस्थानात्परं स्थानान्तराभावादिति भावः ॥ इ- यमपि शुद्धमेलावत् एकरागमेल अखिलरागमेलेति च द्विधा॥ तत्र एकरागमेला- ख्यमध्यमेलायां समेरवः सप्तदश सार्य: । एकरागमेलाख्यशुद्धमेलापेक्षया गान्धारादेव। इहत्यनिषादात्परस्य सारी चतुष्टयस्य कैशिक्यर्थाधिकसार्याश्चन्यू- नत्वात् ।। मतान्तरेण तु अतितारे षड्जेअष्टादशसार्यः ॥अखिलरागमेलाख्य- शुद्धमेलापेक्षया मृदुमादेव इहत्यमृदुषड्जात् परस्य सारीसप्तकस्य केशिक्या- र्याधिकसार्याश्च न्यूनत्वात् ॥ मतान्तरेण तु अतितारे पड्जे पञ्चविंशतिः ॥ एवमवशिष्टाः पञ्च अष्ट च सारी: सार्थकयितुं परमतमाह-अतितारगा इति। शिष्टा: अस्मन्मतेSवशिष्टासार्यः परमते केषांचिन्मते अतितारगाः अतिताराख्य-

२४

षड्जादिस्वरगामिन्य: भवंतीति शेष: ॥ अन्यमते पञ्चमपर्यन्तं अतितारखरा अपि सन्तीति भावः ॥ ४७ ॥

इयमपि मयुतान्यमते पश्चमतन्त्रीषु पूर्ववच्छेषम्।। त्याज्यौ मन्द्रसतन्त्र्याः शुद्धममृद्गपौ मतन्त्र्यां यत् ॥। ४८ ।।

मध्यमेलायामेव मतान्तरेण स्वरस्थापने विशेषमाह-इयमपाति ॥ इयं अन्यमते पञ्चमतन्त्रीषु मयुतापि अस्यामेव मेरुस्थयोः प्रथमतृतीयतन्त्रयोः शनुम- न्द्रपञ्चमयोः स्थाने तादृशावेव मध्यमौ स्थाप्येते इत्यर्थः ॥ पञ्चमतन्त्री्विति बहुवचनेन श्रतितन्त्रीस्थपञ्चमस्थानेपि मध्यमःस्थाप्यते॥ शेष पूर्ववत्। अवशि- ष्ट मध्यमेलालक्षणवत् ज्ञयं॥ तेन मेरौ अनुमन्द्रमध्यममन्द्रषड्जमन्द्रमध्यममध्य- पड्जाः प्रथमसार्यान्तु अनुमन्द्रमृदुपमन्द्ररिमन्द्रमृदुपमध्यऋषभाः।द्वितीयायां अ- नुमन्द्रपमन्द्रगमन्द्रपमध्यगान्धाराः ॥ तृतीयायां अनुमन्द्रधमन्द्रसाधारणमन्द्रधम- ध्यसाधारणाः । चतुर्थ्या अनुमन्द्रिमन्द्रमृदुममन्द्रनिमध्यमृदुमाः ॥ पञ्चम्यां अनुमन्द्रकैशिकिमन्द्रममन्द्रकैशिकिमध्यमध्यमाः ॥ षष्ठचां अनुमन्द्रमृद्ठसमन्द्र- मृदुपमन्द्रमृदुसमध्यमृदुपाः ॥ उर्ध्वतन्त्रीचतुष्टये ॥ श्रुतित्रयेतु उर्ध्वतत्र्यांमन्द्रसः । मध्यतत्र्यांमन्द्रमः अघरतन्त्रयां च मध्यसः स्वरपङ्क्तिप्रामाण्यमपि यथा- योग्यं संवादित्वेन स्वयम्भूत्वेन चेति ज्ञेयं सारीन्यूनत्वादि च तद्वदेव ।। अ- त्रापि त्याज्यस्वरावाह-त्याज्याविति ॥मन्द्रसतंत्रयाः शुद्धममृदुपौ त्याज्यौ। द्वितीयायाः मन्द्रषड्जस्य तन्त्रयाः संबंधःपञ्चम्यां सार्या मन्द्रमध्यमः षष्ठच मन्द्रमृदुपश्च प्रयोगार्हो नेत्यर्थः ॥ कुतः यत् यतो हेतोः मतन्त्र्यां मन्द्रमध्य- मस्य तृतीयतन्त्र्यां शुद्धममृद्ठुपौ मेरुप्रथमसार्यो: वर्तेते इति च शेषः ॥ त्यागे मन्द्रध्वनित्वमेव हेतुः ॥ ४८ ॥

पूर्वास्तिस्रस्तन्त्री विनात्र तन्त्र्यांतु मध्यषड्जस्य ।। त्रिस्थानस्मरसिध्यै स्थाप्यंते सारिका: कैश्रित् ॥ ४९ ॥

२५

अतितारपञ्चमादा वामे पार्शे श्रुतिस्तु मंद्रसयक् ॥ दक्षिणपार्शे मध्यसतारसयुक्ते श्रुती वास्याम्। ५०॥

मतान्तरेण मध्यमेलाया एव चतुस्तन्त्रकिं भेदमाह द्राम्यां-पूवा स्तिस्त्र- इति।। अत्र मध्यमेलायां पूर्वास्तिस्रस्तंत्रीः प्रथमाः द्वितीया तृतीयाः विनासां बंधनमकृत्वैव मध्यषड्जस्य तन्त्र्यांतु मध्यषड्जवत्यां चतुर्थतंत्रयामेव कैश्रित् सारिका: स्थाप्यन्ते ॥ किमर्थ ? त्रिस्थानस्वराणां मध्यतारातिताराणां सिद्धि- स्तस्यै ।। ४९ ॥। अतितारस्वराणां मर्यादामभिविधिं चाह-अतितारपञ्च- मादिति ॥ अतितारपञ्चमात् आ तं मर्यादीकृत्य अतितारपञ्चमं विना सा- र्यः स्थाप्यंत इत्यर्थः ॥ यद्वा तत्पञ्चमात् आ तं अभिव्याप्य सार्यः स्थाप्य- न्ते ।। तेन मर्यादपक्षे मेरुणासहाष्टादशसार्यो भवन्ति ॥ अभिविधिपक्षे तु मेरु- णा सहैकोनविंशतिः ॥ पञ्चमादिति ॥ आङ्मर्यादाभििध्योरिति कर्मप्रवचनी- य त्वात्पञ्चम्यपडितिपञ्चमी ॥ श्रुतिषु स्वरानाह-वामइति॥अस्यां ऊर्ध्वैक- तन्त्र्यां वीणावां वामपार्श्वे दण्डस्येत्यर्थ तत्र तु श्रुतिस्तु मन्द्रसयुक् मन्द्रष- डजवति चपरं दक्षिणपार्श्र्वे श्रुतिमध्यसतारसयुक्ते मध्यषड्जवत्यौ ॥ एवं चतुस्तन्त्रिकेयं ।I इयमेव पार्श्रवद्वये मन्द्रसमध्यसयुतश्रुतिकातन्त्रीत्यन्ये । इयमेवाखिलरागमेला पूर्ववदित्यपरे। इयमेव पट्टिकाराहित्येन सदशसर्वसा रिकेति केचन ॥ ५० ॥

तन्त्र्यां मन्वत एकेऽतितारमपि कृत्रिमोक्तितः प्राचाम्॥ किंत्वतितीव्रे नादे न स्वरता रञ्जनाभावात् ॥ ५१ ॥

ननु प्राचीनैरनूक्तमतितारं परेपि कथं मन्यन्ते इत्यत्राह-तन्त्रयां म- न्वत इति ॥ एके केचन तंत्र्यां वीणातंत्रिकायां अतितारमपि एतदाख्यं प- न्चम नादमपि मन्वते मन्यन्ते॥ तत्र प्राचीनिसूचनार्थं हेतुमाह-प्राचां कृ- त्रिमोक्तितः कृत्रिमइति उक्तिः कृत्रिमोक्तिः तस्याः हेतोः। तत्र निःशंक :- अ-

२६

तिसूक्ष्मश्र सूंक्ष्मंश्र पुष्टोऽपुष्टश्र कृत्रिमः ॥ इति पञ्चाभिधा घत्ते पञ्च- स्थानेष्वनुक्रमात् इति ।। ततश्र मुखे केवल स गानानुपयोगीवीणायां तु ताह- कश्रुतिसद्धावात् उपयुक्तइति तेनापि सूचितमितिभावः ॥ तर्हिअनुमन्द्रवत् भ- वतापि किं नाङ्गीक्रियत् इत्यत्राह-किंत्विति ॥ किंतु परंतु अतितीव्रे अ- तितीक्ष्णे नादे स्वरता स्वरत्वं न सङ्गच्छत इति शेषः ॥ तत्र हेतुमाह -- र अनाभावादिति ॥ अतितैक्ष्ण्येन रञ्जकः स न भवतीत्यर्थः ॥ तथाच निः- शङ्क :- स्वतो रञ्जयति श्रोतृचित्तं स स्वर उच्यते। एवं सति वीणाविशेषण स्थापनविशेषेण वा यदा अतितीव्रेऽपि रञ्जनकारित्वं तदास्मन्मतेप्यति- तारो विद्यत एवेति भावः ॥५१॥

अन्येऽपपि सन्ति भेदा अतिप्सिद्धा न ततो नोक्ताः ॥ सपामाण्यो भेदः परन्त्वनुक्तोऽप्युपादेयः ॥५२॥

एवं प्रसिद्धभेदानुक्त्वा अन्यानपि भेदान् मन्यमान आह-अन्येऽपीति॥ अन्येपि उक्ेम्यः परेऽपि भेदाःसन्ति तत्किमिति नोक्ता इत्यत्राह-ते भेदा अतिमसिद्धाः॥ न ततो हेतोर्नोक्ताः ॥ अतिप्रसिद्धलक्षणयैवात्रानुलक्षितत्वादि- तिभावः ॥ प्रमाणभेद्मनुक्तमपि गृह्लीयादित्याह-सपामाण्यइति॥परन्तु तथा अनुक्तोऽपि भेदसप्रामाण्यः उपादेयः ग्राह्यः तद्यथा ॥ शुद्धमेलायाश्चतुर्थत- न्व्यां मन्द्रमध्यमस्थानमन्द्रपञ्चमोऽप्यस्ति श्रतयः पूर्ववत् ॥ तत्र मेरुस्थाः अनुमन्द्रसअनुमन्द्रपमन्द्रसमन्द्रपञ्चमाः संवादिनः प्रथमसार्यान्तु अनुमन्द्रधैवत- मन्द्रकषममन्द्रधाः संवादिनः ॥ द्वितीयायां अनुमन्द्रगअनुमन्द्रनिमन्द्रगमन्द्र- निषादा: संवादिनः ॥तृतीयायां अनुमन्द्रसाधारणअनुमन्द्रकैशिकिमन्द्रसाधारण- मन्द्रकैशिकिन: संवादिनः ॥ तुर्यायां अनुमन्द्रमृदुमअनुमन्द्रमृदुसमन्द्रमृदुममन्द्र- मृदुसा संवादिन: पञ्चम्यां अनुमन्द्रमअनुमन्द्रसमन्द्रममन्द्रसाः संवादिनः॥पष्यां अनुमन्द्रमृदुपअनुमन्द्रऋषभ मन्द्रमृदुपमन्द्रऋषभः संवादिनः प्रामाण्यंतु पं- क्तीनां संवादित्वेन मेरुपङ्त्युपपङ्त्योः स्वयंभुत्वेनापि इति दिक् ॥ १२॥

२७

सकलकले त्युनामकस्तोत्रकविहिते हितेडल्पबुद्धीनाम् ।। वीणाभिदां द्वितीयो रागविबोधे विवेकोऽयम् ॥ २ ॥

सकलकलेति। वीणाभिदानां। रुद्रवीणाभेदानां संबन्धी अयं विवेक: राग- विबोधे द्वितीयः ॥ शिष्टं स्पष्टम् ॥ सकलकलेत्युपनामकमुद्गलसूरिसुतसोमनाथेन । रागविबोधविवेको द्विंतीयएवं मनाग्विवृतः ॥ २ ॥

इति रागविबोधे द्वितीयो विवेक: सटीकः समाप्तः॥

श्रीसोमनाथविरचितः संगीतग्रन्थो

रागविबोध:

स्वकृतटीकया समेतः ।

तत्र

तृतीयो विवेकः ।

घारपुरे इत्युपनामकेन गणेशशास्त्रिसूनुना पुरुषोत्तमेन जगद्धितेच्छुनाम्ि मुद्रालये मुद्रापयित्वा

प्राकाश्यं नीतः 1

शके १८१७

मूल्यम्=नव आनकाः ।

प्रापणव्ययस्तु आनकः।

रागविबोधे तृतीयविवेकः ।

दक्षिणे लक्ष्मणो यस्य वामे च जनकात्मजा ॥ पुरतो मारुतिर्यस्य वन्दे तं रघुनन्दनम् ॥ १ ॥ आर्यासनुसमानं प्रणम्यमानं धरासुरैः प्रवरैः ॥ झाम्पाम्बया तयालं मुद्गलमालम्बदं कलये ॥ २ ॥ अथ कथ्यन्ते मेलाः क्रमरूपास्ते भवन्ति खरसाङ्काः॥

"दैः शुचिसप्तकेनापि" इति वा पाठः ॥ एवं नानामेदवीणां निरूप्य तया प्रकाश्यान् मेलान वक्तुं प्रतिजानाति- अथ कथ्यन्त इति।मिलन्ति वर्गीभवन्ति रागा येष्विति तदाश्रयाः स्वरसंस्था- नविशेषा: थाट इतिभाषायां ते कथ्यन्ते कीढशाः ?- कमरूपाः क्रम आनुपूर्व्या स्वरारोहणमेव रूप येषां तेऽव्युत्क्रमस्थापितस्वरा इति यावत्। एवं तेषां सामान्यलक्षणमुक्त्वा तत्सङ्ख्यां प्रतिजानाति -- भवन्तीति।

२

ते मेला: खरसाङ़ाः षष्टचधिकानि नवशतानि भवन्ति सम्भवन्ति ॥ कैः क- त्वा? पञ्चदशभिः रि.ग.म.घ. निभेदैः तीव्ररीप्रमुखैः ऋषभगान्धारमध्यम- धैवतनिषादमेदैः। च पुनः नियताः चतुस्त्रिद्यादित्वेन निश्चिताः श्रुतयो येषां तेषां भावस्तत्ता तया। शुचिसप्तकेनापीति वा पाठः ॥ शुचि शुद्धं चतुस्त्रिव्यादित्वेन पूर्व नियतश्रुतिकम् । यत्सप्तकं शुद्धसप्तस्वरा इति यावत्। तेन च अपिः समुच्चये तन्ेदपञ्चदशकेन शुद्धसप्तस्वरतया च सा सङ्ख्या सम्पद्यते। पञ्चदशभीरिगेति ढूलोप इति दीर्घ: ॥ १ ॥

तीव्ररितीव्रतररितीव्रतमरिसाधारणान्तरा मृदुगः ॥ तीव्रतमगतीव्रतमममृदुपा धौ तीव्रतीव्रतरौ॥२ ॥ तीव्रतमधकैशिकिनौ काकल्यथ मृदुस इत्यमी क्रमतः ॥ तीवरिमुखं त्रिभिद्रेर्भेदा: साधारणममुखाः ॥३॥ गस्य मताश्चत्वारो द्वौ तीव्रतममुखौ मतौ मस्य । तीव्रधमुखा धस्य त्रयस्त्रयः कैशिकिमुखा ने: ॥४॥ प्रथमविवेकोक्तानपि पञ्चदशभेदानानुपूर्वीमात्रनिरूपणाय पुनरप्या- ह-तीव्ररिति सार्द्धया आर्यया। अमी भेदाः इति क्रमतः ज्ञेया इति शेषः॥ तीव्ररीत्यादि अन्तरा इत्यन्तमेकं पदम्।।तीव्रतमगेत्यादि मृदुपा इत्यन्तं च।। धौ तीव्रतीव्रतरौ तीव्रधः तीव्रतरधश्चेत्यर्थः ॥ अथ ततः शिष्टं स्पष्टम् ॥ इदानीमग्र उपयोगाय केषां के भेदा इत्यपि पुनरत्र स्पष्टयति-तीव्ररि- मुखमिति सार्द्धया आर्यया।।रे: ऋषभस्य तीव्ररिः मुखं आदिर्यस्य तत् तिसृणां मिदां समाहारः त्रिभित् ।। तीव्ररितीव्रतररितीव्रतमरयः ऋषभस्य भेदा इत्य- र्थः ॥ साधारणमुखाश्रत्वारो मेदा गस्य मताः साधारणान्तरमृदुगतीव्रतम- गा गान्धारस्य मेदा इत्यर्थः ॥ तीव्रतममुखौ द्वौ भेदाविति शेषः ॥ मस्य मतौ तीव्रतमममृदुमौ मध्यमस्य भेदावित्यर्थः॥ तीव्रधमुखास्त्रयः धस्य भेदा मता इति शेषः। तीव्रधतीव्रतरधतीव्रतमधा धैवतस्य भेदा इत्यर्थः ॥ कैशिकिमुखास्त्रयः नेर्मेदा मता इत्येव।।कैशिकिकाकलिमदुसाः निषादस्य मेदा इत्यर्थ: ॥२॥३॥४॥

उक्ता मृदुमो गभिदा मृदुपो मभिदी च नेर्भिंदा मृदुसः॥ पूर्वान्पश्चदशभ्यः स्वरान्त्रुवे भेदभेदकरान् ॥५॥ तीव्ररिमुखत्रयात्सः साधारणमुखचतुष्टयाद्ृपभः॥ स्याद्गस्तीव्रतममुखे युगुलात्तीव्रधमुखत्रयतः ॥६॥ पूर्व पश्चम उक्त: कैशिक्यादेस्त्रिकाच्चधः शुचिवत्॥ एवं यथा तथैते भिन्यः पूर्व सरा नियताः॥७॥

मृदुममृद्गपमृदुसानां मध्यमपञ्चमषड्ंजभेदत्वप्रतीतिं निराकरोति-उक्ेति। -मृढुपः गभिदा गान्धारस्यैव भेदः ॥ तथा मृदुपः मभिदा मध्यमस्यैव भेद: ॥ मृदुसश्र नेर्भिंदा निषादस्यैव भेदः उक्तः कथितैव। प्रथमविवेके निगमामूदु- परसमपाइ त्यार्यया।। अत्र मृदुमादिसंज्ञाकरणं तु च्युतमध्यमादिप्राचीनसंज्ञानु- सारेण ॥i इदानीं तीव्रतररितीव्रतमधयोः शुद्धगसाधारणाभ्यां तीव्रतमगस्य शुद्धमध्यमेन तीव्रतरधतीव्रतमधयोः शुद्धनिकैशिकिभ्यां च सह ऐक्याद्े- द्पञ्चदशकत्वहानौ प्राप्तायां तत्सङ्ख्यास्थापनाय भेदपञ्चदशकान् पूर्वान् नियतख्वरान् वकुं प्रतिजानाति-पूर्वान्पच्चदशभ्यः स्वरान् त्रुवे भेदकरा- निति ॥ भेदानां यो भेद: तत्करान् शिष्ट स्पष्टं तदेवाह -- तीव्ररिमुख- त्रयादिति सार्द्धया आर्यया ॥ तीव्ररिमुखात्रयात् पूर्व सः तीव्ररितीव्रतररिती- व्रतमरिम्यः पूर्व प्रत्येकं षड्ज एव भवतीत्यर्थः ॥ किंवत् ? शुचिवत्। शुचि- ना शुद्धेन तुल्यं यथा शुद्धऋषभात्पूर्व सः तथैम्योऽपीत्यर्थः ॥ शुचिवदि- त्यन्त उक्तमपि सर्ववाक्यशेषत्वात् सर्वत्र सम्बध्यते ॥ साधारणमुखचतुष्टया- त्पूर्व ऋषभः ॥ साधारणान्तरमृददुमतीत्रतमगेभ्यः पूर्व ऋषभ एव भवेत् ॥ तीव्रतमममृदुपाभ्यां पूर्व गान्धारएव भवति तीव्रधमुखत्रयतः तीव्रधती- वतरधतीव्रतमधेभ्यः मुखयुगुलात्पूर्व पञ्चम उक्तः कथितः ॥ कैशिक्यादेस्तर- कात् कैशिकिकाकलिमृदुसेम्यः पूर्व घः धैवतः॥पूर्वमिति मध्य उक्तमपि च सर्वत्र सम्बध्यते ॥ निगमयति-एवमिति ॥ एवमेते षड्जादयः यथा तथा स्वस्वश्रु- तिस्था: परश्रुतिस्था वा अन्यभेदान्तर्गता वा भिद्यः मेदेभ्यः पूर्व नियताः नि-

8

श्वितं भवंति।। ततश्र क्रेषांचिदेकश्रुतिस्थतया ध्वनिसाम्येSपि तत्तत्पूर्व सरकृतो मेलेषु भेद इति भाव।। ५।।६।।७। एकद्वितिचतुः पश्चभिदास्तिथ १९योंककरि८९च भूरसदक्र६१।। गजगिरिगुणाश्र१७८ नृपद्टक२ १६क्रमतो मेला अभिचेन्दुः ॥८॥ अथ पूर्वोक्तां मेलसङ्ख्यां साधयति-एकद्वित्रीत्यार्यया॥ एकद्वित्रि- चतुष्पञ्चभिदाः एका द्वे तिस्रः चतस्त्रः पञ्च भिदाः भेदा येषु ते मेलाः क्रमतः तिथय इत्यादिका: स्युरिति शेषः ॥ तत्रैकैकभेदा मेलाः तिथयः पञ्चदश द्वि- द्विमेदा: अङगकरि च एकोना नवतिः॥ त्रित्रिभेदा: भूरसदक् एकषष्ट्यधिकं श- तद्वयं चतुश्तुर्मेदा: गजगिरिगुणाश्र अष्टसप्तत्यधिकं शतत्रयं पञ्च पञ्च- भेदा: मेलाः नृपट्टक् षोडशाधिकं शतद्वयम् ॥ अभित् भेदरहितः ॥ शुद्धसप्तसवर इति यावत् ।। सः इन्दुः एकश्र ॥ एवं मिलिताः खरसाडाः मेला इत्यर्थ: ॥ षड्जपञ्चमयोरविकृतत्वात् षड्भेदसप्तभेदमेलासम्भवः ॥ अ- त्र तयश्र शब्दाः द्वयोर्द्वयोः समुच्चये । अङ्गकरि भूरसददक् नृपद्टक् इति च समाहारद्वन्द्वः I। ८ I।

पश्चदशैते भेदा एकाद्यङ्काभिधा ब्रुवेऽशाङ्कान् ॥

उक्तप्रत्ययार्थ सङ्ख्याज्ञानोपायादीन् वक्तुकामः पञ्चदशानां भेदानां ला- घवाय संज्ञान्तराण्याह-पञ्चदशेति । पञ्चदश एते तीव्ररिप्रमुखा भेदा ए- कादङ्गाभिधा: एकादयोंङ्गास्तेSभिधा नाम एषां तादृशाः ज्ञेया इति शेषः॥ तत्र तीव्रे: संज्ञा एकाङ़:। तीव्रतररेर्द्य्यंक इत्यादि पञ्चदशाङ्पर्यन्तं संज्ञाः ॥अथ पञ्चदशैकोननवत्यादिसङ्र्यानां साधकान् तीव्रऱ्याद्यतीव्रतरज्याद्यदिमेलानां बोधकान् तत्तत्सङ्ख्यावयवभूतान् अङ्कान् वक्तुं प्रतिजानाति-बुर्वेSशाङ्कानि- ति। स्पष्टम् ॥ सङ्ख्याहेतून यैमिलितैः पञ्चदशादय एकभेदादिर्मेलसड्ख्याः साध्यन्ते। तथा एकाद्यव्य्याद्यप्रमुखमेलादश एकस्तीव्ररिराद्यो भेदेषु प्रथमो येषां

मेलानां ते एकाया द्ौ नाम तीव्रतररिः आद्ा भेदेषु प्रथमो येषां मेलाना ते द्याद्यास्ते प्रमुखा येषां तीव्रतमन्याद्यसाधारणाद्यादिमेलानां तान् दिशन्ति बोधयन्तीति तद्दिशः ॥ यैरंशाङ्कस्तीव्रऱ्याद्यतीव्रतर्याद्यादयो मेला एतावन्त इति ज्ञायन्त इत्यर्थ: ॥ ९ ॥ ॥ एकभिदां पश्चाहा एकाङ्काः पश्चदश ततो द्विभिदाम् ॥ ॥ रवय १ २ स्त्रिधा चतुर्धा इभा८ द्विधा षद्द त्रिधा रामाः३॥१०। तानेवांशाङ्गानाह-एकभिदामिति॥एकैकभेदवतां मेलानां पञ्चदश एका- डका अंशाङ्ा: ॥ मेलानां अंशाङ्ा इति च शेषः सर्वत्र॥ कीदृशाः? पञ्चार्हाः त्रिचतुर्द्वित्रित्रिभेदवतां रिगमधनीनां अर्हाः योग्यास्तेन प्रथमरेस्त्रिष्वेकाड्गेडव- च्छेदः। ततो गस्य चतुर्ष ततो मस्य द्वयो: ततो धस्य त्रिषु ततो नेस्त्रिषु। एवमुत्तरत्रापि । ततश्र पञ्चदशभिरेकाङ्कैः पञ्चदशसङ्ख्या साध्यते ।। ततः द्विभिदां द्विद्विभेदवतां मेलानां अंशाङ्गास्त्रिधा रवयः त्रिस्थानस्था द्वादशा ।। चतुर्घा इभाः चतुःस्थानस्था अष्टौ द्विधा स्थानद्वयस्थाः षट्। त्रिघा रामा: स्थानत्रयस्थास्त्रयः ततश्र एवं द्वादशभिरंशाङ्कैरेकोननवतिसङ्ख्या साध्यते ॥ १० ॥

त्रिभिदां त्रिधागिवाणाः९३ कुद्टक्२ १ चतुर्धा नव९द्विधा गदिताः ॥ त्रेधा चतुर्भिदां हक् दिश १०श्रतुर्धा गजक्षितयः१८॥ ११॥ पञ्चभिदां दृग्गिरय७२ स्त्रिधेति यदि पूर्वसङ्ख्योना ।।

तनिभिदां त्रित्रिभेदवतां मेलानां अंशाङ्ाः त्रिधा अभनिवाणाः स्थानत्रय- स्था: त्रिपञ्चाशत् ॥ चतुर्धा कुद्दक् स्थानचतुष्टयस्था एकविंशतिः ॥ द्विघा स्थानद्वयस्था नव ॥। गदिता उक्ताः।गदिता इति सर्वत्र क्रियापदं ततश्र इति नवभिरंशाङ्वैरेकषष्ट्यधिकशतद्वयसङ्ख्या साध्यते ॥ कुद्दगिति समाहारद्व- न्द्वः ॥ चतुर्भिदां चतुश्चतुर्भेदवतां मेलानां अंशाङ्कास्त्रेधा दक्दिशः स्थानत्र- यस्य व्यधिकशतं ॥। चतुर्धा गज्षितयः स्थानचतुष्टयस्था अष्टाद्श ।।

६

ततश्रैमि: सप्तभिरंशाङ्कैरष्टसप्तत्यधिकशतत्रयसङ्ख्या साध्यते।। पञचमिदा पञ्च पञ्चमेदवतां मेलानामंशाङ्कास्त्रिधा दृग्गिरयः स्थानत्रयस्था द्विसप्ततिः॥ ततश्रैमिस्त्रिभिरंशाङ्डैः षोडशाधिकशतद्वयसङ्ख्या साध्यते ।। इति शब्द: प्र- कारे एवं प्रकारास्ते इत्यर्थ: ॥ एवं पश्चविधानां मेलानामंशकेषु उत्तरोत्तरम- घोघ: निषाद्गभेदाः निषादधैवतभेदाः निषादधैवतमध्यममेदा निषादधैवतमध्य- मगान्धारभेदाश्र हीयन्ते ॥ तेडङुतो यथा। इदानीं विश्वासाय अंशाङ्कानामु- न्पत्तिमाह-यदि पूर्वसङ्ख्येति ॥ यदि पूर्वसङ्ख्या प्रथमप्रथमसङ्ख्या

परांशाङ्गान् जनयेत् ।। तद्यथा ॥ भेदपञ्चदशमूलैः पञ्चदशभिरेकाडैः साधि- तायां पञ्चदशसङ्र्यायामूर्ध्वतः त्रिषु एकाङ्गेषु न्यूनेषु जाता द्वादश। तेषु न्यूनेषु जाता अष्टौ। तेष्वपि द्वयोरूनयोर्जाता षट् ॥ तेषु त्रिषु तेषु न्यूनेषु तेष्वपि चतुर्षु जातास्त्रयः तेष्वपि त्रिषु तेषु-न्यूनेषु जातं शून्यम्।। एव ते क्रमेण यथाह त्रिस्थानस्थाः सन्तः द्विमेद्सङ्ख्याया अंशाङ्काः सम्पद्यन्ते ॥ तस्यां च एकोननवतिसंख्यायां ऊर्ध्वतस्त्रिषु द्वादशन्यूनेषु जातास्त्रिपञ्चाशत् ॥ त- स्यामपि चतुर्षु अष्टाङ्गेषु जाता एकविंशतिः।तस्यां च द्वयो: षड्ड्योरूनयोर्जा- ता नव। तेष्वपि त्रिषु त्यङ्ेषु न्यूनेषु स्थितं शून्यम्॥ एवं तेऽपि क्रमेण यथा- र्है त्रिचतुर्द्विस्थानस्थाः सन्तः त्रिभेदसङ्ख्याया अंशाङ्काः सम्पद्यन्ते॥ तस्यां च एकषष्ट्यधिकशतद्वयसङ्ख्यायां पूर्ववत् त्रिषु त्रिपञ्चाशदङ्केषूनेषु जातं द्यधिकशतम् ॥ तस्मिंश्र चतुर्षु एकविंशत्यङ्केपूनेषु जाता अष्टादश ॥ ते- व्वपि द्वयोर्नवाङ्कयोरूनयोः स्थित शून्यम्॥ एवं तेऽपि क्रमेण यथार्ह तिचतु :- स्थाः सन्तः चतुर्भेदसङ्ख्याया अंशाङ्काः सम्पद्यन्ते ॥ तस्यां चाष्टसप्तत्यधिक- शतत्रयसङ्ख्यायां त्रिषु द्यधिकशताङ्केषूनेषु जाता द्विसप्ततिः ॥ तस्यां च चतुर्ष्वष्टदशाङ्केषु न्यूनेषु स्थितं शून्यम्॥।एवमेकमेदादिमेलांशाङ्कोत्पत्तिः। तत्र पश्चद्शमितेषु एकभेदेषु तीव्रऱ्यास्तीव्रतरऱ्याद्यस्तत्प्रमुखाद्याश्च एकैके एव मेला:॥ एकोननवतिमितेषु द्विभेदेषु तीव्रऱ्याद्या मेला द्वादश।तीव्रतरऱ्याद्या द्वादश।तीव्रत- मन्याद्याश्र द्वादशा।साधारणाद्या अष्टौ।।अन्तराद्या अष्टौ।।मृदुमाद्या अष्टौ तीव्रतम-

७

गाद्याश्राष्टौ।। तीव्रतममाद्याः षट् तीव्रघाद्यास्त्रयः तीव्रतरघाद्यास्त्रयः॥ तीव्रतम- घाद्यास्त्रयः॥कैशिक्याद्यान सम्भवन्ति॥ निषादात्परस्य भेदवतो द्वितीयस्याभावा- त्।। एकषष्ट्चधिकशतद्वयमितेषु त्रिभेदेषु तु तीव्रऱ्याद्या मेलास्त्रिपश्चाशत्॥तीव्रत- रज्याद्यास्त्रिपञ्चाशत्।। तीव्रतमऱ्याद्यास्त्रिपश्चाशत्॥ साधारणाद्या एकविंशतिः॥ अन्तराद्या एकविंशतिः ॥ मृदुमाद्या एकविंशतिः। तीव्रतमगाद्याश्चैकविंशतिः ॥ तीव्रतममाद्या नव ।। मृदुपाद्याश्च नव । तीव्रधाद्यप्रमुखानां त्वसम्भवः॥।घैवतनि- षादाम्यां परस्य भेदवतस्तृतीयस्याभावात्॥ अष्टसप्तत्यधिकशततयमितेषु चतु- भेदेषु तु तीव्रऱ्याद्या मेलाद्यधिकशतम्।। तीव्रतमऱ्याद्याश्र द्यधिकं शतम्।। साधार- · णाद्या अष्टादश ।I अन्तराद्या अष्टादश ॥ मृदुमाद्या अष्टादश॥ तीव्रतमगा- द्याश्चाष्टादश ॥ तीन्रतममाद्यादीनां त्वसम्भवः ॥ मध्यमधैवतनिषादेम्यः पर- स्य भेदवतश्रतुर्थस्याभावात् ॥ षोडशाधिकशतद्वयमितेषु तु पञ्चमेदेषु तीव्रज्या- द्या द्विसप्ततिः॥ तीव्रतरऱ्याद्या द्विसप्ततिः॥ तीव्रतमऱ्याद्याश्च द्विसप्ततिः॥ साधा- रणाद्यादीनां त्वसम्भवः ॥ गान्धारमध्यमधैवतनिषादेम्यः परस्य भेदवतः पञ्च- मस्वरस्याभावात् ॥ ११॥१२ ॥

एकमेदांशां- द्विमेदांशांकाः त्रिभेदांशांका: चतुर्भेदांशांकाः पञ्चभेदांशांकाः का:

१ १२ ५३ १०२ ७२ १ १२ ५३ १०२ ७२ १२ ५३ १०२ ७२

१ २१ १८ O

V O १ २१ १८

१ ८ २१ १८ १ ८ २१ १८ C

O

१ O O

१ ३ O O

१ ३ 0 O 0

१ ३

०

१ O

१ ० O O 0

२६१ ३७८ २१६

एकश्रत्वारोऽष्टी दश त्रयोदश च मूलपङ़ि: सा ॥ न्यस्या प्रस्तारार्थ सैवैकैकाधिकान्ते च । १३ ॥ तिथ्यक्कादाचाधोऽय उपान्त्ये सैकिताखिलाघ:स्था । अग्रे मूलाङ्कवती प्किरध: मागिबाधोऽघः ॥ १४ ॥

अथ प्रत्ययदार्ढ्याय प्रस्तारादि कथायष्यन् तन्मूलभूतां पञ्चविघां भेदकमप- इक्तिमाह-एक इति।। एकश्रत्वारः अष्टौ द्वादश त्रयोदश च मूलपङ्गि: रिगम- धनीनां प्रथमप्रथमभेदकममय्येव मूलभूता पङ़ि: तेषां तीव्रतरऱ्यादिद्वितीया दि- भेदानां तु युगपत्सहावस्थानासम्भवादित्यर्थः।।तत्रैकभेदानां एकश्रत्वारोऽष्टौ दश त्रयोदशेति पञ्चमेदानां एकश्रत्वारोऽष्टौ दश त्रयोदशेति च यथायथ मूलप ङ्क- यो बोद्धव्याः। प्रस्तारमाह एकाक्षराधिकार्द्धसहितचतसृभिरार्याभिः-सा न्यस्ये ति । सा मूलपङ्ि: प्रस्तारार्थ न्यस्या आदावूर्ध्व लेख्या ॥। च पुनः सैव लि- खितपङ्गिरेव अन्ते अन्त्याड्डे एकैकािकाऽघोधः लिखितव्या ॥ न्यस्येति सर्वत्र ॥ अभिविधिमाह-तिथ्यङ्गादाचेति । यावत्पञ्चदशाङ्गो भवेत्तावदि- ति लेख्यमित्यर्थ: ॥ अखिलाधस्था अन्त्यपञ्चदशाङ पङ्क्तिः उपान्त्ये सैकि- ता अन्त्यात्पूर्वे अङ्के सैका कृता तथाग्रे पञ्चदशाङ्कस्थाने मूलाङ्वती तत्स्थानो- चितमूलपङ्गचङ्युता सत्यधो न्यस्या ॥ अधोऽघः प्रागिव न्यस्या पूर्ववत् । लिखितपङ्किरेवान्ते सैका सती पञ्चदशाङ्कपर्यन्तं लेख्येत्यर्थः ॥ १४॥ सैकोपान्त इति प्राग्वदुपान्े द्वादशाङ्ककेध:स्था ।। अन्त्यानृतीय एकाढ्याग्रे मूलाङ्कवत्येव ॥ १५ ।। उपान्ते सैका इति इत्यादिकक्रिया प्राग्वत् पञ्चदशाङ्पंक्तिः उपान्त्ये पुनः सैका अग्रे मूलाङुवती अधः सैवान्ते सैकसैका पञ्चदशाङ्कपर्यन्तमिति पूर्ववदित्यर्थ: ॥ द्वादशाङ्गे उपान्त्ये सति अधःस्था पञ्चदशाङ्गपङ्क्तिः अ- न्त्यात्तृतीये उपान्त्यात्पूर्वाड्े एकस्था सैका तथा अग्रे द्वादशाङ्कपञ्चदशाङ़- योर्मूलाङुवत्येव तत्स्थानोचितमूलपङ् क्तचंकद्वययुक्तैर्वाडघोलेख्येत्यर्थ: ॥ १५॥ पूर्ववदखिलं भूयोऽध:स्थान्त्यतृतीयगे नवाड्के तु। सैकान्त्यतुरीयेडग्रे मूलाङ्कवती पुनः भाग्वत् ॥ १६ ॥ भूयः पुनरपि। अखिलं पूर्ववत् ॥ आपञ्चदशभ्योन्तेऽन्ते सैककरणम् ॥ अग्रे मूलाङ्ककरणं इत्यादि च वारंवारं पूर्ववत् कार्यमित्यर्थः॥ अधःस्था पञ्चदशा- ङपङ्क्तिः नवाक्केतु अन्त्यतृतीयगे अन्त्यात्तृतीयस्थाने सति अन्त्यतुरीये अ०

१०

न्त्याच्चतुर्थाड्के सैका अग्रे नवद्वादशपञ्चदशाङ्गेषु मूलाङ्वती तत्स्थानत्रयो- चितमूलपङ्क्त्यङ्तययुक्ता च सती अधो लेख्येत्यर्थः ॥ पुनः प्राग्वत् ॥आ- पञ्चदशस्यान्तेडडे सैककरणं उपान्त्ये च सैककरणाद्यन्ततृतीये च सैककर- णादिपूर्ववदेव कार्यमित्यर्थः ॥ १६॥

शेषं पूर्ववदेवं प्रस्तारो द्यादिभेदानाम् ॥ १७ ॥ अधः पङ़ि: पश्चदशाङ्कपङ्गिस्तु सप्ताङ्केऽन्त्यात्तुर्ये चतुर्थे सति अन्त्य- पञ्चमे अन्त्यात्पञ्चमाक्के सका। शेषं पूर्ववत्॥ अधस्तनद्वादशपश्चदशाङ्गेषु मूल- पङ्गिवत् चतुरष्टदशत्रयोदशाङ्ककरणं अन्तेऽन्ते सैककरणादि अन्त्यतृतीये सैककरणादि ॥ अन्तचतुर्थे च सैककरणादि च कर्म यावत्॥अन्त्यात्पञ्चमर्रय- क्को भवति तावत्कार्यमित्यर्थः ॥ प्रस्तारं निगमयति-प्रस्तार इति ॥ द्यादिभेदानां एवं प्रस्तारः ॥ एकभेद्प्रस्तारो निगमनविशेषाभावान्नोक्तः ॥ तत्र द्विभेदप्रस्तारे मूलपाङ्कि: एक: १ चत्वारः ४ ॥ अन्त्यपङ्कि: द्वा- दश १२ पश्चदश १९ । त्रिप्रस्तारे मूलपङ्गि: १।४।८।। अन्त्यपङ़ि: ९।१२।११ ।। चतुःप्रस्तारे मूलपङ्गि: १।४।८१ ॥अन्त्यपङ़ि: ७।९।१२११ ।। पञ्चप्रस्तारे मूलपङ्गि: १।४।८।१०।१३ ।। अन्त्यपङ़ि: ३/७९।१२११॥ तत्तव्वेदप्रस्तारोदाहरणानि यथा॥

ऋषभमेदा एते गान्धारभेदाः मध्यमभेदौ धैवतभेदाः निषादमेदाः

१ तीव्ररिः ४ साधारण: ८ तीव्रमः १० तव्रिधः १३ कैशि- की २ तीव्रतररि: ५ अन्तरः ९ मृदुप: ११ तीव्रतर- १४ काक- धः ली ३ तीव्रतमरि: ६ मदुमः १२ तीव्रतम- १६ मृदुसः घः ७ तीव्रतमगः

११

एकभेदप्रस्तार १॥११ ७॥१३ १ ॥। १२ ४ 11 ९ ७॥ १४ १॥ १३ ४॥ १० १ १॥ १४ ४॥११ ८।। १० २ १॥ १५ ४ ॥ १२ ८।।११ ३ ४ ॥ १३ ८।। १२ ४ २॥ ४॥ १४ ५ २ । ५ ८॥।१३

२॥ ६ 8 1 १५ ८।१४ ६ २॥ ७ ८ ८॥ १५ ७

८ २॥ ८ ५ ॥ ९ ९॥१०

२॥ ९ ५॥१० ९॥११

१० २॥१० ५॥११ ९॥१२

११ २॥११ ५॥१२ ९ ॥१३

१२ २॥१२ ५ ॥१३ ९ ॥१४ ५॥१४ १३ २॥१३ ९॥१५ १॥१५ १४ २॥ १४ १०॥१३

१५ २॥ १५ १०॥१४

३॥ ४ १०॥१५

॥१५॥ ५ ६॥ १०

३॥ ६ ६॥११ ११॥१३ ११ ॥ १ ४ द्विभेदप्रस्तार: ३ ॥ ७ ६॥१२ ६॥१३ ११ ॥ १५

३ ॥ १ ॥ ३ / ९ ६ ॥ १४ १२॥ १३ ४ १ 11 ३ ॥ १० ६॥ १५ १२॥१४ ५ १२॥ १६ ६ ३॥ ११ 611< १॥ ७ ३/ १२ ।। < ९ 1 ३॥१३ ७|१० ३॥ १४ ७। ११ इति द्वि भेदप्रस्ता- १ ॥।१० ३॥ १५ ७।१२ र:

१३

अथ त्रिमेदप्र १॥ ६१११०॥१२॥ ९॥१३

स्तार: २॥५॥१४

१७८१॥११॥१३ २॥ ९॥१५

१॥ ७॥९१॥११।१४ १11 ४ ।। ९ १॥ ७॥१०१॥११॥१२॥ ६॥८ १ ॥1 ४।।१० १ ॥ ७|११ २॥ ६l ९ १॥। ४ ।। ११ १॥ ७॥१२ २॥ ६।।१० १॥ ४। १२ १। ७१३११२१३२॥ ६।।११ १॥ ४। १ ३ १७॥१४१॥॥१४२॥ ६॥१२ १॥ ४ । १ ४ १ ॥ ७५११२॥१५२॥ ६॥१३ १ ॥ ४ ॥ १५ 12 २ ।। ६।। १४ २॥ ६॥/१५ १ ॥ ५३ १॥ ८।। ११ १ ॥ ८॥।१२ २1७ा८ १ 11 द१० १ <१३२ ४ ।। ८२ ७1९ १॥३९॥११ 8 <1१8२४1९ ९ २॥ ७॥१० १॥ ९॥१२ १ ॥ ८१५२॥४॥१२७॥११ १॥ ५॥१३ २॥ ४ ॥११२॥ १॥१॥१५ २॥ ४१२२ ॥ ७॥१२ ७॥१३ १॥१॥१६ १ ॥ ९॥ १०२॥ ४॥२२२७॥१४ १॥ ९॥११२॥ 8१४२७॥१५ १॥ ९॥१२२॥ ४ ॥१५

१ ॥ ६1९ १॥ ९॥ १३

१॥ ६॥१० १॥ ९॥१४ ८२ ॥ ८। १ १ १ ॥ ६॥११ १॥ ९॥१६२॥९॥ २। ।॥ ९२॥ <1१२ १ ॥ ६॥१२ २ 1 ५॥१०२॥ ८।१३ १॥ ६॥१३ १॥१०॥१३२॥९॥११२॥८॥१४ १॥ ६॥१४ १॥१० ॥१४२॥ १॥१२२॥ ८॥१५

१३

२।९१०३४१५३॥ २९।।११ ३॥ ८१२४।। २॥ ९॥१२ ३।।

२॥ ९ ॥१३ ३॥ ५॥ ९३ ॥। ८। १४ २॥ ९॥१४ ३ ॥ 9१०३ ८१५४९॥१० २॥ ९॥१५ ३॥ ५॥११ ४॥९॥११ ३॥ ५॥१२३॥ ९१०४ 1 ९ ॥ १२ २॥१०॥१३ ३॥ ५॥१३३॥ ९११४1 ९ ॥ १३ २॥१०॥१४ ३॥ ॥१४३॥ ९॥१२४। ९ 1१४ २॥१०॥१५ ३॥ ९॥१५३॥ ९१३४॥ ९॥१५ ३ ॥ ३ ॥ ९॥१४ २॥११॥१३ ६ ॥ ८३॥ ९॥१५४॥१०।१३ २॥११॥१* ३ ॥ e 3॥ १०॥।१४

२॥११॥१५ ३॥ ६॥१०३॥१०॥१३४॥१०॥१५ ३॥ ६॥११३॥१०॥१४ ३॥ ६॥१२३॥१०॥१५ ४ ॥ ११॥१३ २॥१२॥१३ ३॥ ६॥ १ ३ ४॥ ११ ॥ १४ २॥१२॥१४ ३॥ ६।। १ ४ ३॥११॥१३४॥११॥१६ २॥१२॥१५ ३॥ ६॥१५३॥११॥१४ ३॥ ११॥१९ ४॥ १२ ॥ १३ ४॥ १२ ॥ १४ ५३ ३॥ ८३॥१२॥१३४॥१२॥१५ ७॥ ९३॥१२॥१४ ३॥ ७॥१०३॥१२॥१५ ३॥ ४ ॥ ८ ३॥ ७॥११ २१ ( १)

३॥ ४ ॥ ९ ३ ॥ ७॥१२ ५३ ( ३ ) ३॥ ४ ॥ १० ३॥ ७॥१३ ९॥ <॥१० ३ ॥ ४ ॥ ११ ३॥ ७| १४ ३।। ४ ॥ १२ ३ ७१५४८१०९ ८।।१२ ३॥ ४ ॥१३ 8 11 ८११९॥ ८।१३ ३ ४१४ ३८१०४।८॥१२५॥८।।.१४

१४

५८१ ९११ ७९१३९१०॥१३ ६॥ ९॥१२ ७९॥।१४९॥१०॥१४ ५॥९१०६॥९॥१३ ७॥९॥१५९१०॥१९ दH९११६९1१४ < ९१२३॥ ९ ॥ १५ ७॥१०॥१३९॥११॥१३ ५॥ ९॥१३ ७॥१०॥१४९॥११॥१४ ५1 ९१४६।।१० ।। १३ ५॥ ९१५६॥१०॥१४ ६॥१०॥१५ ७॥ ११॥१३९॥१२॥१३ ५॥१०॥१३ ७॥११॥१४९।।१२।।१४ ५॥१०॥१४६।।११।।१३ ७॥११॥१५९॥१२।१५ ५॥१०॥५६११॥१४ ६॥११ ॥१५ ७॥१२॥१३ ९(२ ) ७॥१२॥१४ ५॥११॥१४६॥१२॥१३ ७॥१२॥१५२६१ इति त्रिमे- ५॥ ११॥१५६ ॥ १२ ।। १४ ६॥१२॥१५ २१( ४ ) दप्रस्तार:

५1१२॥१३ ५॥१२॥१४ २१ ( ३ ) ८॥१०।।१३ समाप्तः

५॥१२॥१५ ८॥१०।१४

२१(२) ८॥१०॥१५

७ 11 ८॥ १२ ८।११॥१३ ८।।१३ ८।११।१४ ८११७।। ८।१४ ८। ११।।१५ ६॥ ८॥१२७॥ ८।।१५ ८।१२।।१३ ६। <।१४ ८॥१२।१४ ९ ॥१० ८॥१२।१५ 9 11 ९॥।११ ६॥ ९॥१०७॥९॥१२ ९(१)

अथ चतुर्भेदप्र- स्तार: १।७/ ९१४

१1४। ८११० १।६ ८११४१६९।११

१1४। ८1११ १॥६।९१३१७।१०१४ १।४1 ८१२११५। १1४। ९।११११६।९११९ ९।१२ १।७।११।१३ १1४1 ८।१५१५।

१।४।९११० १।४। ९।११ ९/११ १।७।१२।१३

१।६११/१९ १।४/ ९१११ १।८।१०।१३

१।६।१२१४१।८।१०१५ १६।१२१११ १।४।१०११९ १।८।११।१३

१।७। १1७ ८।१२ १।४।११/१५ ८११४११८।१२।१४ १।४|१२११३१॥६। ८।१०१।७।

१।४।१२१५११६। ८।१२१।७। ९।१०१।९।१०१३

१६

१।९।१११३२।४।१२१३२६।८।११२७।९।११ ८।११२।७।९।१२ ८।१३२।७। ९।१३ २।६। ८।१४२।७।९।१४

१। ९।१२१४२।१।८।११ २।७।१०।१३ ९।१०२।७।१०।१४

१०२ (१) २/१/८११३२१६। ८।१४२१६।

२/४।८।१० ८१११२१६ ९।१३ २।७।११।१४ २।४/८११२९। २६ ९११४ ९।१०२६ २|७।११/१९ २/४/ ८१२२५। ९१११ २।७।१२/१२ २/४। ८।१२२५। ९।११

२1४/८१४२ २।४। ८।१५ २।५/

२1४। ९११० २।५।९१११ २।६।११।१३ २।८।१०११४

२1४। २/४। २६।११।१५२ २।८।११।१५

२1४। २।६।१२।१३ २।८।११।१३

२।४/ ९११४ २१६।१३११४ २।८।११।१४ २।८।१२११४

२।४।१०१३ २।५।११।१४

२/४।१०११४ २।५/१११५ २।७। २।७। ८।११२।९।१०११९ ८।१२२।९।१०११३ ८।१३ २।९।१०।१४

२।४।१११४

१७

३/७/१०।१४ ३/६1

१०२ (२ ) ३/१/८११३३/६। ३/ १/८१४३/६। ९।१२ ३|७।११।१४ ३ / ९ । ३ । ६। ९।१३३/७११/१९ ३।४। ८।१० ३/६। ९। १४ ३। ७।१२।१२ ९।१०३१६। ९११३।७।१२।१४ ३।४। ३।४। ८।१३३१५/ ३।४। ८।१४३ /५। ३।८।१०।१३ ३। ४ । ८।११३१५

३ । ४ । ९।१० ३ । ५ /

३/ ४। ९।११३।५।१०।१३ ३। ४ । ९।१२३।५।१०११४ ३। ६।१२।१३३।८।११।१५ ३ 1 ४ । ३। ४ / ९११६ ३/४। ३। ५।११।१४३। ७। ८।११३।९।१०११३ ८।१२३।९।१०।१४ ३/ ४/१०११४ ८।१२३।९।१०११९ ८/१४ ३।५।१२।१४३।७। ३। ९।११।१३

३। ४।११।१३३/५/१२/१५ ३। ९।११।१४

३। ४।११।१४ ३ । ७ ।

३ ।४।११।१५ ३१६१८११०३/७। ९। ११ ३/६।८।११३।७। ९।१२ ३/९।१२।१३

३। ४।१२१३३।६। ८।१२३। ७। ९११३ ३। ९।१२११४

३।४।१२१४३।६। ८।१३३।७। ९११४ ३/ ९/१२११६

३

१८

४।<११३४।<११३४८।१२१३

१८(१)

४९।१०१४४९।१११४४९।१२१४

१८(२)

१९१०१४१९।१११४५९१२१४ ५।९१०११९१११९५९।१२१५

६।८१०१४६।८।१११४६८।१२१४ ६।८।१०१९६।८।१११९६।८।१२।१५ ६।९।१०१३६।९।११।१३६९।१२१३ ४१८(३)

७।९।१०१३७९।११।१३७।९।१२१३ १८(४)

७।९।१०१४७९१११४७९१२१४

३७८

इति चतुर्भेदप्रस्तार:

१०

अथ पञ्चभेदप्रस्तारः

O

१।४।८।११।१३१।५९।१०१३१६९।१२१३

१४।८१२१४१।५९१११४१७८१०१४

१।७/८।११।१५ ७२ (१)

१।५८१०।१३१६८।१२१३१।७९।११।१३

१।५।८।११।१३१६९१०।१३१।७९।१२।१३ १।५८११।१४१६९१०१४१।७९१२१४

२०

२18८1१०१३ २१९८१२१३२६९।११।१३

२४८११०१५ २५८१२११२६९१।१५

२/४९।१०।१३ २५९१२१३२७८११।१३

२/४९१०१५ २१९१२१५२७८१११५ ७२ (२ )

२५/८१०११५ २६८१२१५२७९१११५

२१

३/४८।१०।१४३।१८।१२।१४३६।९।१११४

३।४।८।११।१३३१।२१०।१३३।६९।१२१३ ३४।८११।१४३५९१०१४३६९।१२१४

७२ ( ३ )

३/ ४ ९।१२१९३६।८११५७९१०१५

३।५।८।११।१४३६।९।१०।१४३७९।१२१४

२१६

इति पञ्चभेदप्रस्तार:

२२

अथ तिभेदप्रस्तारे तीव्रऱ्याद्या मेलाः तिपश्चाशत्॥ सीव्रतरऱ्याद्या मेलास्ताव न्त एव ।। तीव्रतमऱ्याद्या मेला अपि तावन्त एव।। साधारणाद्या मेला एकाविंश- तिः ॥ अन्तराद्यास्तावन्त एव II मृदुमाद्या स्तावन्त एव ॥ तीव्रतमगाद्या अपि तावन्त एव । तीव्रतममाद्या नव मृदुपा( वे)द्याश्च मेला नवेति ज्ञेयम् ॥ एवं शेषप्रस्तारा अपि बोद्धव्या इति प्रस्तारः ।

नष्टाड्के सवांशाङ्गा: पात्या एकाद्यमुखदिशो लेख्या।। पङ़ि: शेषभिदाद्या मूलाख्यात्वन्यथैकाद्या ॥ १८॥।

अथ नष्टमार्याचतुष्टयेनाSSह-नष्टाङ्क इति।नष्टाड्गे नष्टप्रश्नसङ्ख्यायां स्वां- शाङ्का यज्जातीयं नष्टं तदंशाङ्गा ऊर्ध्वतः सकृत्सकृत्पात्या न्यूनाः कार्या ऊर्ध्वत इति शेषः॥l सकृत्सकृदित्यग्रे वक्ष्यमाणमिहाप्याकर्षणीयम् ॥ कीदृशास्ते॥ एकाद्यमुख- दिशः॥एकाद्यस्तीन्ऱ्याद्यमेलो मुखमादिरयेषां तीव्रतरऱ्याद्यमेलानां तान् दिशन्ति कथयन्ति ते तादृशा यैरशांक्कैरद्विमेदादिमेलसङ्ख्यासु तीव्रऱ्याद्यप्रमुखामेला ज्ञा- यन्त इत्यर्थ: ॥ ततः परं कर्तव्यमाह-लेख्येति ॥ मूलाख्या पङ्क्तिर्मूलपङक्तिः ॥ शेषभि- दाद्या लेख्या ये पातिताः तीव्रऱ्याद्यमेलबोधका अंशाङ्स्तेभ्यः परं शेषाया भिदा पञ्चदशान्यतमो भेदः स आद्यः प्रथमो यस्या एवंविधा सती लेख्या तं शेषभेदमादौ लिखित्वाडग्रे चत्वारोऽष्टौ दश त्रयोदशेति यथासम्भवं लेख्ये- त्यर्थः । यत्र स्वांशाङ्क: प्रथमो न पतति तत् मूलपङ्क्तेलिखने विशेषमाह -- त्वन्यथेति । अन्यथा तु एकाद्या लेख्येत्येव ।। एकश्रत्वार इत्यादिका शुद्धैव

प्राच्याच्यांशाङ्कैः शेषं शेषं सकृत्सकृन्धाज्यम्। दृष्टभिदोधस्थैर प्रथमैर्लब्धयोग्या है: ॥ १९ ॥

ततः परं कर्तव्यमाह-प्राच्येति। प्राच्यप्राच्यांशाड्डै यज्जातीकं नष्टं पञ्चभेदचतुर्भेदादिस्थं ततः पूर्वे पूर्वे ये चतुर्भेदत्रिमेदादीनामंशाङ्कास्तैः शेष शेषं सकृद्धाज्यम् ॥ एकैकवारमेव हरणीयं। कीढशैस्तैः ! दृष्टभिद: तादश-

२३

मूलपङ्क्तौ दृष्टात्।। साधारणादिभेदादघोऽघस्थैः ॥ तत्र हेतुमाह-अप्रथ- मैस्त्रिस्थोध्वाङ्व्यतिरिक्तैः॥ साधारणाद्यधस्थेष्वपि विशेषमाह-लब्धयोग्याहैः॥। O वक्ष्यमाणलब्घस्य योगो योजनं तदस्यास्तीति लंब्घयोगी मूलपङ्क्तिस्थभेद: तस्यार्हैस्तज्जातीयैः साधारणादयंशाड्गैर्माजनसम्भवेति चेत् लब्धं मूलपड्क्तौ ती- ब्रतमन्यादिमिर्योज्यते त्हि तीव्रतममाद्याघोधःस्थैरित्यर्थः॥ १९॥

रक्ष्यं तथैव शेषं यथा तु तद्योगतोंतिमेन भवेत् ॥ समतोनता च पूर्वेणेकस्वरभेदता वसितौ॥ २०॥ कमतोन्त्यान्तुर्यादिषु लब्धयोज्यं चतुर्भिदादिभवैः॥ भागेंSशाङ्कैरन्ते शेषपातं तथैकोनम् ॥ २१ ॥

यत् निःशेषमंशाङ्कपतनं तत्न शेषं रक्षणीयं तदपि च सविशेषमित्याह- रक्ष्यमिति॥ शेषं तथा रक्ष्यं रक्षणीयमेव। एवशब्दो भिन्नक्रमः॥ यथातु ये- न प्रकारेण त्वन्तिमे मूलाङ्कपङ्क्तेरन्त्याङ्के तद्योगतो वक्ष्यमाणेनैकोनशेषयोंगे- नावसिताववसानेऽन्त इति यावत् । पूर्वेण समता ऊनता एकस्वरभेदता च न भवेत् ॥एकोनशेषस्यान्त्याङ्के मेलने यथान्त्यभेद: पूर्वभेदेन सहाभिन्नः त- तो न्यूनो वा पूर्वभेदो यस्य स्वरस्य तस्येव मेदो वा तस्मात्।तथा विचार्य शेष रक्षणीयम्।। अन्यथाSशास्त्रीयता स्यादिति भावः॥ मूलाङ्कपड्क्तेरन्त्याङ्कात्पूर्वे- व्वपि एवमेवसमतोनतेत्यादि विचार्य लब्धमात्रयोगो ज्ञेयः ॥ २० ॥ एवमंशा- के सकृत्सकृद्भाजने एकैकाङ्करूपस्य लब्घस्य योगे योग्यात् मूलप- डक्तिमेदानाह-कमत इति ।। चतुर्भेदादिभवैरंशाङ्के भागे यल्ब्धं न क्रमतोन्त्यात् तुर्यादिषु योज्यम् । पञ्चभेदनष्टे चतुर्भेदांशाड्गैर्माजने लब्घा- एकाडूा एकीकृत्य मूलपङ्त्तेरन्त्याच्चतुर्थे योज्याः॥ त्रिमेदांशाड्वैर्मलपड्क्तेर- न्त्यात्तृतीये ।। द्विमेदांशार्ड्किमूलपङ्क्तेरन्त्याद्वितीये योज्याः ॥ चतुर्भेदे नष्टे त्रिमेदांशाङ्कैमाजने लब्घा एकाङ्कास्तान्मूलपङ्क्तेरन्त्यात्ृतीये योज्याः । द्वि- मेदांशाङ्के० तदन्त्याद्वितीये।। त्रिभेदनष्टे द्विभेदांशाङ्के ० तदन्त्याद्वितीये यो- ज्याः ॥ द्विमेदनष्टे एकमेदांशाडे० एकाङ्करूपैर्भाजने लब्धा एकाडाः ॥ तन्मू-

२४

लपङ़त्तेरन्त्याङ्के योज्यम् । तथा चार्थे चपरम् । अद्यांतं यत्र स्वांशाङ्कपातो न सम्भवति तदप्यङ्कजातं एकोनं कृत्वा पूर्ववदन्ते योज्यम्।। तत एतादशो नष्टमेल इति कथनीयम् । अत्रोदाहरणं त्रिभेदमेलप्रस्तारे पञ्चपञ्चाशदधिक- शतस्य पूरणं भेलरूपं कीद्दगिति प्रश्ने तत्सङ्ख्यायाः ११५ प्रथमः स्वांशाङ्ग: तीव्रऱ्याद्यमेलबोधकस्त्रिपञ्चाशदङ्क उपपात्यते ॥ शेषं द्यघि- कशतं १०२ तास्मिन्नपि द्वितीयः स्वांशाङ्स्तीव्रतरत्याद्यमेलबोधक- स्त्रिपञ्चाशदाङुकरूप एव पुनः पात्यते शेषमेकोनपञ्चाशत् ॥ ततः शेष- . भिदाद्या तीव्रतमरिभेदाद्यास्त्रयश्चत्वारोऽष्टौ च ३।४।८ इतिमूलपड्क्तिलि- र्पते।। ततोSप्रथमैर्द्वीदशाङ्गव्यतिरिक्तैर्ष्टमिदो मूलपङ्क्तौ दृष्टस्य चतुर-

द्वाम्यां तीव्रतममृदुपयोः षड्ङुाभ्यां तीव्रधतीव्रतरधयोद्वम्यां त्र्यङ्काभ्यां। चै- कोनपञ्चाशद्रूपे ४९ शेषे सकृत्सकृद्भाजिते सर्वशेष सप्ताङ्क: ७ लब्धा अपि सप्त एकाङ्ा: ततः द्विभेदांशाड्गे र्भागे लब्धाः सप्त एकाङ्क मूल पङ्क्तेरन्त्यात् द्वितीये चतुरङ्के योज्यंते। शेषः सप्ताङ्कस्तु एकोनषडङ्गरूपः स- न्नन्ते मूलपङ्क्तेरष्टाङ्के योज्यते ततश्र त्रयः एकादश चतुर्दश चेति ३।११ १४ नष्टमेलरूपं कथनीयम् ॥ अत्र द्वाभ्यामेव त्र्यङ्गाभ्यां भागो युक्तः तरिभि- स्त्रचङ्कैश्रेद्ागो गृह्येत तार्ह सर्वशेष चतुरङ्कः स्यात् ।। लब्घाश्राष्टावे- काङ्का: स्युः । ततश्च पूर्ववद्योजने क्रियमाणे त्रयोद्वादश एकादशेति ३ ।१२।११ कमहानेरशास्त्रीयता प्रसज्यते ततस्तथा शेषं नव स्थाप्यम् ।। एवमन्यद्यादिभेदप्रस्तारनष्टमध्य एवमेव ज्ञेयम् ॥ २१ ॥

प्राच्यपाच्यांशाङ्गास्तावन्तो नष्टवत्त लभ्येरन्। शेषैः स्वांशाङ्कैः सह लब्धैक्ये सैकमुद्दिष्टम ॥ २३॥

अथोदिष्टं द्वाभ्यामाह-यद्ेदादीति॥ उद्दिष्टं उद्दिष्टस्वरूपं सत्सङ्ख्या

२५

विषयत्वेन पृष्टं मेलरूपं यद्भेदादि यो भेद आदिर्यस्य तादृशं वर्तत इति शेष:।। तद्वेदाद्येव सभेद आदिर्यस्य एतादृशमेव मूलमुलेख्यं उर्ध्व लेखनीयं । मूलप- डक्तिरप्युद्दिष्टप्रथमभेदादिः सती उददिष्टपङ्क्तेरूर्ध्व लेखनीयेत्यर्थः ॥ ततः

अस्योद्दिष्टपड़क्तिरूपस्य भिदा साधारणाद्यन्यतमभेदा मूलान्मूलपङ्क्ति- साधारणादिभेदेभ्यः यावद्भिरेकाड्वैर्वृद्धा अधिकाः तावन्तः प्राच्यप्राच्यां- शाङ्गा: लभ्येरन् लब्धा भवेयुः ॥ कथ? नष्टवत् नष्टेन तुल्यं ।। ततश्च प- श्चमेदादिके उद्दिष्टे मूलपङ्क्तेरन्त्यचतुर्थादिम्यो यावन्त एकाड्ा: उद्दिष्ट- स्यान्त्यचतुर्थादिष्वधिकाः तावान्त एव चतुर्मेदादीनां अंशाङ्ा अप्रथमा लब्घ- योग्यार्हाश्रि क्रमेण लक्ष्यन्ते। ततः परं कर्तव्यमाह-शेषैरिति ॥ शेषैः स्वां- शाङ्कैः सह उद्दिष्टाद्यो यो भेद: ततः पूर्वे ये भेदास्तद्वोधकैरंशाङ्कैः सार्ध लब्धै- क्ये लब्घानां प्राच्यप्राच्यांशानामेकीकरणे सति उददिष्टं भवेदिति शेषः । कीढशं सैक अन्ते पुनरेकेन सहित। अतोदाहरणं । त्रिभेदप्रस्तारे त्रय ए- कादश चतुर्दशेति ३।११।१४ मेलरूपं कथ इति सङ्ख्याप्रश्नोद्दिष्टस्य व्यङ्काद्यत्वान्मूलपङ्क्तिरपि व्यक्कादैव उद्दिष्टपङ्क्तेरूर्ध्व लिख्यते ३।४।८

सप्तभिरेकाङ्कैरधिक इति सप्तैव द्वितीयभेदांशाङ्का नष्टवत् द्वादश व्यतिरि- क्ता: दृष्टभेदात् ऊर्ध्वादष्टाङ्ादघोघःस्थाः अष्ट अष्ट अष्ट षट् षट् त्रयः त्र- यः इति लब्घाः सत्तैव ॥ तथा मूलपङ्क्तेरन्त्याष्टाङ्पेक्षयोद्दिष्टपङ्क्तेरन्त्य- श्रतुर्दशाङ्कः षड्मिरेकाङ्गैरधिक इति षडपि लब्धाः तथा उद्दिष्टाद्योभेदरूयङ्ड- स्ततः पूर्वो तीव्रऱ्याद्यतीव्रतरन्याद्यबोधकौ त्रिपञ्चाशद्ङ्गौ ताम्यां सह सर्वेषां लब्धानामैक्ये सति अन्ते पुनरेकेनसहितत्वे च सति पञ्चपञ्चाशद्धिकशत- संख्या सम्पद्यते ॥ ततश्र त्रय एकादश चतुर्दशेति मेलस्वरूपं पञ्चपञ्चाशद- धिकशतस्य पूरणं कथनीयं ।I एवं शेषमेलोदिष्टानि ज्ञेयानि॥ २२॥ २३ ॥

कमसपुनरुक्तिकूटवदुक्तान् प्रस्तारसिद्ध्यर्थम् ॥।२४॥ ४

२६

अथ षष्टयधिकनवशतीमितमेलेषु पञ्चोत्तरं शतं अशास्त्रीयत्वात् त्याजय- ति-एकश्रुतिस्थेति ॥ इह तु एषु मेलेषु तु इषुदिशः मेलान् त्यजेत् ॥ अ- शास्त्रीयत्वादिति शेषः ॥ तत्र हेतुगर्भ विशेषणमाह-कीद्ृशान्? ॥ एकश्रु- तिस्थभेदद्वयान् ॥ एकश्रुतिस्थानि अभिन्नश्रुतौ वर्तमानानि भेदद्वयानि तीन्र- तमरिसाधारणरूपाणि ३४ तीव्रतमधकैशिकिरूपाणि च १२१३ येषु तान् ।। इह येम्यो भेदेम्यः पूर्वस्थाने यथासम्भवं षड्जादयः स्वरश्रुति स्था: परश्रुतिस्था वा अन्यभेदैरंतर्गिलिता वा सम्भवन्ति तद्ेदवन्तो मेलाः शा- स्त्रीया अन्ये त्वशास्त्रीयाः ॥ ततश्र मस्य प्रथमश्रुतिस्थात् तीव्रतमरे; पूर्व ष- डजे सम्भवत्यपि तदैव मस्य प्रथमश्रुतिस्थादेव साधारणात् पूर्व यथा तथापि ऋषभस्यासम्भव इति तयोः सहावस्थाने अशास्त्रीयत्वं II एवं षड्जप्रथमश्रुति- स्थयोस्तीन्नतमधकैशिकिनोः सहावस्थानेप्यशास्त्रीयत्वं॥।तत्र द्विमेदेषु द्वौ २ त्रि भेदेषु सप्तदश १७ चतुर्भेदेषु षट्चत्वारिंशदुत्तरसप्तशतानि ७४६ पञ्चभे- देषु चत्वारिंशत् ४० इति ज्ञेयं।। अतस्तेषु त्यक्तेषु पञ्चपञ्चाशद्धिकान्यष्टौ- शतानि ८९५ शास्त्रीयाः ॥ एते यदि त्याज्यास्तार्है संख्यायां किमित्यु- क्ता इत्यत्रोत्तरगर्भ विशेषणमाह-पुनः कीढशान्। प्रस्तारसिद्ध्यर्थ उक्तान् संख्यायातमिति शेषः ॥ प्रस्तारोऽत्र नष्टोद्दिष्टयोरप्युपलक्षणं ॥ यदि तद्ग- णना न क्रियेत तहि प्रस्तारनष्टोद्दिष्टानि न सिध्येयुरिति भावः ॥ अत्र दष्टा- न्तमाह-किंवत् ॥ क्रमसपुनरुक्तिकूटवत् ॥ क्रमाश्र पुनरुक्तया सहिताः कूटा: कूटतानाश्च तैः तुल्यं ।। यथा प्राचीनैरकूटताना अपि क्रमाः पुनरुक्त- कूटतानाश्च कूटतानसंख्यायां प्रस्तारादिसिद्ध्यर्थ गण्यन्ते ॥२४ ॥

संख्यापस्तारादि प्रोक्तमिति मया पसंगतः कुतकात्॥ अनुपेक्ष्यं गुणगृह्यैः प्राचीनानुक्तमपि विबुधैः ॥२५॥ तेषु प्रसिद्धरागैर्विशेषितां विंशति ब्रुवे त्र्यधिकाम् ।। निर्भेद एक एकभिदौ द्वौ द्विभिदस्तु सप्तैव ॥ २६ ॥

संख्याप्रस्तारादि निगमयन् पण्डितान् प्रार्थयते-संख्यापस्तारादीति।।

२७

मया प्रसंगतो मेलनिरूपणप्रसंगे कुतकात् कौतुकाद्धेतोरिति प्रोक्तं ।। सं- ख्याप्रस्तारादिमेलसंख्याप्रस्तारनष्टोद्दिष्ट प्राचीनानुक्तमपि प्राच्यैरकथितमपि 2 विवुधैः अनुपेक्ष्यं न अनादरणीयं ।I तत्र हेतुमाह-कीदृशैर्गुणगृह्यैः गुणानां गृह्याः पक्षपातिनस्तैः ॥ गृहयैरिति पदास्वैरितिपक्षार्थे ग्रहे: क्यप् ॥ २५ ॥ प्र- कृतमनुसरन् कतिचनमेलान् वक्तुं प्रतिजानाति-तेष्विति ॥ तेषु शुद्धत्वै- कभेदत्वादिभि: षद्विधेषु मेलेषु व्यधिकां विंशति मेलान् ब्रुवे वक्ष्यामि॥ कीदशी प्रसिद्धरागैर्मुखारी प्रमुखैर्विशेषितां मुखारीमेल इत्यादिसंज्ञकामित्यर्थः ॥ त्रयो- विंशतिमेव विवृणोति आर्योतरार्धपूर्वाभ्यां निर्भेद इति ।। निर्भेद: शुद्धस्वरसप्तक एको मेल इति शेष: ॥ एकमिदौ एकैकमेदौ द्वौ ॥ वीप्सा सर्वत्र ज्ञेया ॥ द्विभेदः द्विद्विभेदास्तु सप्ैव ॥ २५ ॥२६ ॥ चत्वारसस्त्रिविभेदाश्चतुर्भिदोऽष्टौ च पश्चभिद एक: ॥ तत्तन्मेलेष्वधिकाधिकसंख्यास्तेऽप्यरागांस्तान् ॥ २७॥ वच्मि मुखारीरेवादिगुप्तिरथ सामपूर्वकवराली ।

भैरव्याद्यवसन्ता मालवगौडोऽथरीतिगौडश्र ।। आभीरनाटहम्मीरवराव्यः शुद्धरामक्रीः ॥२९॥ श्रीरागः कल्याणः कांबोदी मलवैरिसामन्तौ।। कर्णाटो देशाक्षी शुद्धो नाटश्र सारंगः ॥ ३० ॥ चत्वारस्त्रिविभेदाः त्रिविभेदाः ॥ चतुर्भिदः चतुश्चतुर्भेदा अष्टौ॥ पञ्चामे- दा भेदा यस्मिन् सपञ्चभिद: एकः अत्र तु वीप्सान्। एकैकभिदादीनामेषां स्वस्वमेलेषूत्तरोत्तर अधिकाधिकसंख्याकत्वं प्रतिजानाति-तत्त न्मे ले ष्वि त ॥|। ते मेला: तत्तन्मेलेषु तेषु तेषु सजातीयेषु मेलेषु अधिकाधिकसंख्या न तूत्तरोत्तरं क्कचिन्न्यूनसंख्याः क्वचिदधिकसंख्या वा इत्यर्थः॥ अथ मेलानामकरान् तयोविं- शतिसंख्यान् रागान् क्रमेण वक्तुं प्रतिजानाति-अथ रागांस्तानिति॥ वच्मि वक्ष्यामि । तानेवाह-मुखारीत्यादिकेनायात्येण आद्याक्षरद्वयोनेन ॥ मुखारीस्त्रीलिंगः॥ रेवादि गुप्ति: रेवगुप्ति: अथ सामपूर्वकवराली सामवराली ॥ तत्र

२८

मुखारी शुद्धमेलनामकरी रेवगुप्तिसामवराल्यौ तु एकभेदनामकारिण्यौ ॥ द्वि- भेदनामकरान् सप्ताऽऽह-तोडीति॥ तोडीत्यादयेकं पदं नादादिरामक्रीः मै- रववसन्ताश्चेति च शब्द: पूर्वेोक्तिः समुच्चये ॥ आद्यवसन्ताभैरवी॥ मालव- गौडः ॥ अथ रीतिगौडश्र ॥ त्रिभेदमेलनामकरान् चतुर आह।। आभीरनाटहम्मीरवराट्य इति आभीरनाट एको रागः हम्मीरो व- राटी च ताः शुद्धरामक्रीर्देशीकार इति लोके ॥ चतुर्भेदमेलनाम- करान् अष्टावाह ॥I श्रीरागः कल्याणः कांबोदी मल्लवैरिसामन्तौ मल्ला- रिः सामन्तश्र ॥ अत्र मल्लवैरीति पर्यायेण मल्लारिरुच्यते ।। यथा निःशं- केन विभाषाः॥ प्रेंखकेनवेत्यत्रप्रेंखशब्देन हिंदोल उक्तः ॥ कर्णाटकर्णा -. टगौडः ॥ देशाक्षी। शुद्धो नाट एकरागः ॥ पञ्चभेदमेलनामकरमाह-सा- रंग इति॥ २८॥२९॥३० ॥

इति रागा नामकरा मेलानां गुणदशा २३ मथ क्रमतः ॥ तांस्तु मुखारीमेलप्रभृतीन्वक्ष्यामि लक्षणतः ॥ ३१।। सन्ति मुखारीमेले शुद्धा: पड्जादय: स्वराः सप्त॥ स्यादेषास्मान्मेला तुरुष्कतोड्यादिरागाश्र ॥ ३२ ॥ मेलेऽथ रेवगुप्तेर्भवंति षट् सरिमपधनयः शुद्धाः ॥

निगमयति-इति रागा इति। गुणदशां२३ त्रयोविंशतिसंख्या- कानां मेलानां नामकरा इति रागाः ॥ अथैवं तत्तद्रागविशेषिमेलानां प्रत्येकं कमतो लक्षणानि वक्तुं प्रतिजानाति-अथ क्र्मत इति । मुखारीमेलप्रभृति- स्यूतानिति मेलान् लक्षणतः लक्षणेन वक्ष्यामि ॥ ३१ ॥ यथोद्देशं मुखारी- मेलं लक्षयति-संति मुखरीति ॥ मुखारीमेले षड्जादयः सप्तख्वराः शुद्धाः स्वस्वान्तिमश्चतिस्थाः सन्ति न तु केऽपि विकृता इत्यर्थः ॥ एतन्मेलभवान्रागा- नाह-स्यादेषेति । अस्मान्मेलादेष।तुरुष्कतोड्यादिरागाश्र स्युरिति शेषः ॥ तुरुष्कतोडी हुसेनीति भाषायां ।। इयं वक्ष्यमाणे तोडीमेलेऽपि कैश्ि-

२९

दुक्का । मुखारीति मुखं ऋच्छति प्राप्नोति इते ऋधातोः कमर्ण्यनंतात् जी- ष्॥ ३२॥ अथ एकभदेषु पञ्चमं देवगुप्तिमेलं लक्षयति -- मेलेडथेति॥ अथ रेवगुप्तेः मेले षट् सरिमपधनयः षड्जऋषभमध्यमपञ्चमधैवतनिषादाः शु- द्धा: भवन्ति ॥ गः गान्धारः अन्तरसंज्ञश्र मध्यमश्रुतिद्वयग्राही ॥ एतन्मे- लभवान्रागानाह-अस्मादिति ॥ मेलादित्येव ।। रेवगुप्त्याद्या रागाः स्यु: ॥२१॥३२॥३३।।

सामवरालीिले शुद्धा: सरिगमपधाश्च काकलिका। अस्मादियं वसन्तवराट्याद्याश्रापरे रागाः ॥ ३४ ॥ ताडमिले साधारणकैशिकिनौ च शुद्धसरिमपधाः ॥ ताडेप्रिमुखा रागा मेलात्मादुर्भवन्त्यस्मात्॥ ३५॥ नादादिमरामक्ीमेले साधारणश्च मृदुसः स्यात् ॥ शुद्धा अपि सरिमपधा अस्मादेतन्मुखा रागाः ॥३६॥

एकभेदेषु चतुर्दशसामवरालीमेलं लक्षयति-सामेति॥ सामवरालीमेले सरिगमपधाः शुद्धाः चपरं काकलिकाषड्जद्वितीयश्रुतिस्थो निषादः ॥ एतन्मे- ल० अस्मान्मेलादित्येव ।। इयं सामवराली चपरं वसन्तवराडी आद्या येषां ते अपरे अन्येपि रागाः स्युरिति शेषः ॥ ३४ ॥ अथ द्विभेदेषु द्वाचत्वारिंश- त्तमं ४२ तोडीमेलं लक्षयति -- तोडीमेल इति ॥ अस्मिन्साधारणकैशि- किनौ ४।१२ साधारणः मध्यमप्रथमश्रुतिस्थो गः कैशिकिषड्जादिम- श्रुतिस्थो निः चपरं शुद्धसरिमपधाः ॥ अस्मान्मेलात्तोडीप्रमुखा रागाः प्रा-

0 दुर्भवन्तिं ३५ द्विमेदेष्वेव चतुश्चत्वारिंशत्तमं ४४ नादरामक्रीमे- लं लक्षयति-नादादिमरामक्रीमेल इति। अस्मिन्साधारण: गान्धारो म- ध्यमैकश्रुतिस्थः चपरं मृदुसः ॥ षड्जतृतीयश्रुतिस्थो निः स्यात् ॥ सरिम- पधा अपि शुद्धाः।अपिश्चार्थे ॥ अस्मान्मेलादित्येव ।। एतन्मुखाः नादरामक्री- प्रमुखा: रागाः स्युरिति शेषः ॥ ३६॥

३०

भैरवमेले शुद्धाः सरिमपधा अन्तरश्च कैशिकिनः ॥ भैरवपौरविकाद्या रागा मेलादतस्तु स्युः ॥३७॥

द्विभेदेष्वेव पञ्चाशत्तमं ५० भैरवमेलं लक्षयति-भैरवमेल इति ॥ अ- स्मिन्शुद्धाः सरिमपधाः गान्धारो मध्यमद्वितीयश्रुतिस्थः अन्तरः निषादः षड्जैकश्रुतिस्थः कैशिक श्र ५।१३ भैरवः पौरविका च आद्ये येषां ते रागाः अतस्तु स्युः ॥३७॥ शुद्धा वसन्तमेले सरिमपधा अन्तरश्च काकलिका। अस्माद्वसन्तटक्कहेजेजाहिंदोलमुख्याश्र ॥३८॥ मेले वसन्तभैरविकायाः शुद्धः सरिमपधा मृदुमः ॥ कैशिक्यपीयमस्मान्मारव्यथ मेलतोऽन्येच॥३९॥ मालवगौडकमेले सरिमपधा एव पञ्च शुद्धा: स्युः ॥

मालवगौडो गौड्यौ पूर्वी पाहाडी च देवगान्धारः ॥ गौंडक्रिया कुजी बहुली रामक्रिया चापि।। ४१॥

द्विभेदेष्वेव एकपञ्चाशत्तमं ५१ वसन्तमेलं लक्षयति-शुद्धा वसन्त- मेला इति ॥ अस्मिन् सरिमपधाः शुद्धाः अन्तरः षड्नद्वितीयश्रुिस्थो निषा- द: काकलिका च ५।१४ अस्मान्मेलादित्येव । वसन्तटक्कहिजेजाः हिंदोलमुख्याः हिंदोलप्रभृतयश्च रागाः स्युरिति शेषः ॥ ३८ ॥ द्विभेदेष्वेव अष्टपञ्चाशत्तमं ५८ वसन्तभैरवीमेलं लक्षयति -- मेले वसन्तभैरविकाया इति॥ अस्मिन्शुद्धाः सरिमपधाः मृदुमः मध्यमतृतीयश्रुतिस्थो गः कैशि- क्यपि ६।१३ अस्मान्मेलत इयं वसन्तमैरव्री अथवा अन्ये च रागाः स्युरिति शेषः । अथ चार्थे।। ३९ ॥ द्विभेदेष्वेव षष्ठितमं मालवगौडमेल ल- क्षयति-मालवगौडकमेल इति ॥ अस्मिन्सरिमपधा एव पञ्च शुद्धाः स्युः चपरं मृदुमध्यममृदुषड्जौ ६।१५ अस्मान्मेलादिमे वक्ष्यमाणा रागा भव- न्ति॥ ४० ॥ तानेव द्वाम्यामाह-मालवेति ॥ मालवगौडः गौड्यौ गौ-

३१

डीद्वयं शुद्धगौडी चैत्ती गौडी च ॥ पूर्वी पाहाडी देवगान्धारश्र II गौंडक्रिया कुरंजी बहुली रामक्रिया चापि ॥ चापीति निपातसमुदायश्चार्थे ॥४१॥

पावक आसावरिका पञ्चमबंगालशुद्धललिताश्च।। गुर्जरिकापरजाख्यौ विशुद्धगौडादिकाश्रान्ये ॥४२॥ अथ रीतिगौडमेले पश्च भवेयुः सरिगमपाः शुद्धाः॥ तीव्रितरधकैशिकिनौ चैतत्प्रमुखा भवन्त्यस्मात् ॥ ४३ ॥ आभीरनाटमेले शुद्धसमपधाश्च तीव्रतरऋषभः ॥ साधारणमृदुसौ चेत्यतः स्युगभीरनाटाद्याः॥४४ ॥ हंग्मीरमेल उज्ज्वलसमपधतीव्रतररिमृदुममृटुसकाः॥ हम्मीरविहंगडकेदारप्रमुखा अतो मेलात् ॥ ४५ ॥

पावकः आसावरिका। पञ्चमश्च बङगालश्च शुद्धललिता च ताश्च गुर्जरिका च परजाख्यश्च तौ परज इति देशविशेषे नाम रागस्य।। विशुद्धगौड आदिर्येषां ते तदादिका अन्ये च ।। ४२ ॥ द्विमेदेष्वेव चतुरशीतितमं ८४ रीतिगौ- डमेलं लक्षयति-अथ रीतिगौडमेल इति अस्मिन्पञ्च सरिगमपाः शुद्धाः भवेयुः ॥ तीव्रतरधकैशिकिनौ च १११२ तीव्रतरघः शुद्धनिषादस्थो धः ॥ अस्मान्मेलादित्येव ॥ एनत्प्रमुखाः रीतिगौडादिरागा भवन्ति ॥ ४३ ॥ अथ त्रिभेदेषु एकषष्ठितमं ६१ आभीरनाटमेलं लक्षयति-आभीरनाटेति। अस्मिनश्ुद्धसमपधाः चपरं तीव्रतरऋषभः साधारणमृदुसौ च २।४।११ इति अतः मेलादित्येव॥ आभीरनाटाद्याः स्युः रागा इति शेषः ॥ ४४॥ 1 त्रिभेदेष्वेव सप्तसप्ततितमं ७७ हम्मीरमेल लक्षयति-हम्मीरमेल इ- ति। अस्मिन्नुज्वलाः शुद्धाः समपधाश्च तीव्रतररिमृदुममृदुसकाश्च २।६ १९ ते स्युरिति शेषः । अतो मेलात् हम्मीरश्र विहंगडश्र केदारश्र ते प्रमु- खा येषां ते भवन्तीति शेषः ॥ ४५ ।।

शुद्धवराटीमेले साधारणतीव्रतमममृदुसाः स्यु: ॥ गुच्यथसरिपधमस्मान्भवन्ति रागा वराठ्याद्याः ॥४६ ॥

३२

शुचि रामक्रामेले मृदुमकतीव्रतमममृदुसाः शुद्धम्॥ सरपधमयमत्र ललिताजैताश्रीत्रावणीदेश्यः ॥ ४७।। श्रीरागमेलकेरिस्तीव्रः साधारणोऽथ धस्तीत्रः ।। कैशिक्यपि शुचिसमपा मालादस्मान्भवन्त्येते ॥ ४८॥

त्रिभेदेष्वेव पञ्चषष्ठचुत्तरशततमं १६५ शुद्धवराटीमेलं लक्षयति- शुद्धावराटीमेले इति । अस्मिन् साधारणतीव्रतमममृदुसा: ४।८/१९ स्युः अथ सरिपधं शुचि शुद्धं स्यादिति शेषः ॥ अथ चार्थे॥ अस्मान्मेला- दित्येव वराट्याद्याः रागा भवन्ति ॥ सरिपधमिति समाहारद्वन्द्वः ॥ ४६ ॥ लिभेदेष्येव सप्तोत्तरशतद्वयपूरणं २०७ देशकारमेलं लक्षयति-शु- चिरामक्रीमेल इति॥ अस्मिन् मृदुमकतीव-तगममृदुसाः मृदुसश्च ६।८।१५ सरिमपधं शुद्ध अतास्मिन्मेल इत्येव ।। इयं शुद्धरामक्रीः ॥ ललितजैताश्री- त्रावणीदेश्यः । ललितो विभासभेदः । जैताश्रीः ॥ त्रावणी देशी च ॥ अन्येपि स्युरिति च शेषः ।४७।। अथ. चतुर्मेदेषु त्रयोदशं १३ श्रीरागमेलं लक्षयति-श्रीरागमेलके इति ॥ अस्मिन् रिः तीव्रः तीव्रऋषभः ॥ अथ साध रणः तीव्रघः तीव्रधैवतः कैशिकी १।४।१०।१३ शुचिसमपा अ- पि शुद्धसमपाश्च ।। अस्मान्मेलादेते भवन्ति ॥ ४८॥

श्रीरागमालवश्रीधन्याश्यो भैरवी तथा धवला। सैंधव्याद्याश्चान्ये देशविशषैर्विभिन्नाखयाः ॥४९ ॥ कल्याणस्य तु मेले शुचयः सपधारिरस्ति तीव्रतरः ॥ साधारणश्च मृदुपो मृदुसोस्मिन्नेष इतरे च ॥ ५०॥ कांबोदमिलेति तीव्रतररिरंतरकतीव्रतरधौ च।। काकलिका शुचिसमपा अतश्रकांबोददेवक्री ॥५१॥

तामेवाह-श्रीरागेति॥ श्रीरागश्च मालवश्रीश्च धन्याशीच ताः ॥ त- था भैरवी॥ धवला धवलघनाश्रीः सैंधवी सिंघोडा इति भाषायां । तदा-

३३

द्या अन्ये च ॥ कीढशा एते॥ अन्ये च॥ देशविशेषैस्तत्तदेशैर्हेतुमिर्विभिन्ना- खया: भिन्नभिन्ननामानः ॥ यथा धवलाया एव मेवाडा इति देशनाम ॥४९॥ चतुर्मेदेष्वेव चतुर्दशाधिकशतपूरणं ११४ कल्याणमेलं लक्षयति-कल्या- णस्य तु मेले इति॥ अस्मिस्तु सपधाः शुचयः शुद्धाः रिः तीव्रतरः साधारणः मृदुपः मृदुसश्रास्ति २।४।९/१५ अस्मिन्मेल इत्येव ।। एष कल्याणः इतरे अन्ये च रागाः स्युरिति च शेषः ॥ ५० ॥ चतुर्मेदेष्वेव चत्वारिंशदु- त्तरशतपूरणं १४० कांबोदीमेलं लक्षयति-कांबोदीमेल इति॥ अ- स्मिन् तीव्रतररी: अंतरकतीव्रतरधौ काकलिका च २।५।११।१४ शा- . चिसमपाः शुद्धसमपाः स्युरिति शेषः ॥ अतः मेलादित्येव ॥ कांबोदश्च दे- वक्रीश्र तत्समाहारः कांबोददेवक्री ॥ पुंलिंगो प्याद्यः ॥ चादन्येSपि स्युरित्येव

मृदुसः शुद्धाः समपा अस्मादेते तु मल्लारिः ॥ ५२॥ नटयुक्सपूर्वगौडो भूपालीगोंडशंकराभरणाः॥ नटनारायणनारायणगौडौ कोपि केदारः ॥५३।। सालंकनाटवेलावल्यावथ मध्यमादिरागश्च।। सावेरीसौराष्ट्री जायंतेऽन्येऽपि देशीस्थाः॥५४॥ सामंतस्यहि मेले शुचिसमपास्तीव्रतमरिरंतरकः ॥ तीव्रतमधकाकल्यावस्मादेतन्मुखा रागाः ॥ ५५॥

चतुर्भेदृष्वेव द्विषष्टयधिकशतपूरणं १६२ मलारिमेलं लक्षयति-मल्लारिमेल- उंक्ता इति। अस्मिन् तीव्रतररिमृदुमतीन्नतरघा: मृटुसः२।६।११।१५ शुद्धाः स- मपाश्रोक्ताः कथिता: अस्मान्मेलादित्येव । एते तु जायन्ते इत्यग्रिमेण संबंधः॥ तानेवाह-मल्लारिरिति ॥१२॥ मल्ारिः सः मलारिः नटयुक् नटपूर्वयोगी॥ नटमल्ारिश्वेत्यर्थः॥चार्थोऽत ज्ञेय: ॥पूर्वगौडः भूपाली च गोंडश्र शंकराभरणश्च ते नटनारायणश्र नारायणगौडश्र तौ कोपि केदारः हम्मीरमेलादन्यः केदारः॥सा-

३४

लंकनाटश्र वेलावली च ते ॥। अथ मध्यमादिरागः मध्यमादिनामा रागश्र सा- बेरी सौराष्ट्री अन्येपि देशीस्था जायन्ते ५३।५४ चतुर्मेदेष्वेव पञ्चचत्वा- रिंशदुत्तरशतद्वयपूरणं २४१ सामंतमेलं लक्षयति -- सामंतस्य हि मेल इति॥ अस्मिन् शाचिसमपाः शुद्धाः समपाः तीव्रतमारः ॥ अंतरकः ॥ तीव्रतम- धकाकल्यौ ३।५।१२।१४ अस्मान्मेलादित्येव ॥ एतन्मुखाः सामंतप्र- मुखा रागा जायंन्त इत्येव । ५५ ॥

कर्णाटगौडमेले शुचिसमपास्तीव्रतमरिमृदुमौ च।। तीव्रधकैशिकिनौ स्युर्मेलादस्मादिमे रागाः ॥५६॥ कर्णाटगौडकोड्डाणो नागध्वनिविशुद्ध बंगालौ।। वर्णादिनाट इतरे तुरुष्कतोड्यादिकाश्च स्युः ॥९७ ॥

चतुर्भेदेष्वेव एकोनषष्ट्चधिकशतद्वयपूरणं २५९ कर्णाटमेलं लक्षय- ति- कर्णाटगौडमेल इति ॥ अस्मिन् शुचिसमपाः शाद्धाः समपाः तीव्रतम- रिश्र मृदठमश्र तौ। तीव्रवकैशिकिनौ च ३।६।१०।१३-स्युरस्मान्मेला- दिमे रागा: स्युरिति अग्रिमेण संबंधः ॥५६ ॥ तानेवाह-कर्णाटोति ॥ कर्णाटगौडकः ॥ अड्डाणः । नागध्वनिश्च विशुद्धबंगालश्च तौ। वर्णादि- नाट: वर्णनाटः तुरुष्कतोड्यादिकाः इतरे च ॥ इयं तुरुष्कतोडी इराखपर्या- यतया कर्णाटगोडस्य समच्छायत्वेन परदा इति लोके ॥ तथाच कैश्रित् तत्त- द्रागसमच्छायाः परदाख्या द्वादश रागा उच्यंते॥ तोड्याः समृध्यया हुसेनी॥ भरवस्यजुलुफः ॥ रामक्रियाया मुसली ॥ आसावर्या उज्जवलः ॥ विहंगडस्य नवरोज: ॥ देशकारस्य बाखरेजः । सैंधव्या हिजेजः । कल्याणयमनस्य पं- चग्रहः ॥ देवत्रयाः पुष्कः ॥ वेलावल्याः सरपर्दः ॥ कर्णाटस्य इराखः॥ अन्योपरागाणां सुगादुगा इति ॥५७॥ देशाक्षीमेले शुचि समपास्तीव्रतमरिस्तथा मृदुमः॥ तीव्रतरधमृदुसावत एषान्ये चापि रागा: स्युः ॥५८॥ मेले तु शुद्धनाव्या: शचिसमपास्तीव्रतमरिमृदुमौ च॥

३५

तीव्रतमधमृदुसमतो रागाः स्युः शुद्धनाटाद्याः॥ ५९॥ सारंगरागमेले तीव्रतररितीव्रतमगमृद्ठपाश्च।। तीव्रतमधमृदुसौ शुचि समपत एतन्मुखा रागाः ॥६ृ० ॥

चतुर्भेदृष्वेव चतुःषष्टचधिकशतद्वयपूरणं २६४ देशाक्षीमेलं लक्षयति- देशाक्षीमेल इति।। अस्मिन् शाचिसमपाः शाद्धाः समपाः तथा तीव्रतमरिः मृदुमः तीव्रतरधमृदुसौ ३।६।११।१५ अतः अस्मान्मेलादित्येव एषा देशाक्षी अन्ये चापि रागाः स्युः ॥५८॥ चतुर्भेदेष्वेव सप्तषष्टचधिकशतद्वयपूरणं २६७ शुद्धनाटीमेलं लक्षयति-मेलेथ शुद्धनाव्या इति॥ अस्मिन् शाचिसमपाः शुद्धा: समपाः तीव्रतमरिमृदुमौ तीव्रतमधमृदुसं च ३।६१२।१६ अतः मेलादित्येव शाद्धनाट आदिर्येषां ते रागा: स्युः ॥ पुंलिंगोयप्यं तीव्रतमधमृदद- समिति समाहारद्वंद्वः ।। ५९।। अथ पञ्चभेदेषु मेलेषु चतुश्चत्वारिंशदुत्त- रशतपूरणं १४४ सारंगमेले लक्षयति-सारंगरागमेले इति ।। अ- स्मिन् तीन्नतररिश्र तीन्नतमगश्च मृदुपश्च ते । तीव्रतमधश्र मृदुसश्च तौ ॥ २।७९ १२ ११ ।। शचि शुद्ध सपं। षड्जपंचमौ॥ अतः मे- ला दित्येव। एतन्मुखाः सारंगप्रमुखाः रागाः स्युरित्येव ।। सपमिति समा- हारद्वंद्ः ॥। ६०॥

सकलकलेत्युपनामकसोमकविहिते हितेल्पबुद्धीनाम्॥। मेलानां तु तृतीयो रागविवोधे विवेकोऽयम् ॥ १ ॥

सकलकलेति॥ मेलानां तु विवेकस्तृतीयः ॥ शेष स्पष्टं ॥सकलकलेत्युप- नामकमुद्गलसरिसुतसोमनाथेन II रागाविबोधविवेकस्तृतीय एवं मनाग्विवृतः ॥ 0

श्रीसोमनाथविरचितः संगीतग्रन्थो

रागविबोध:

स्वकृतटी कया समेतः ।

तत्र

चतुर्थो विवेक: ।

घारपुरे इत्युपनामकेन गणेशशास्त्रिसूनुना पुरुषोत्तमेन

जगद्वितेच्छुनान्नि मुद्रालये मुद्रापयित्वा

प्राकाश्यं नीतः ।

शके १८१७

मूल्यम्-चतुरानका आनकार्घश्।

प्रापणव्ययस्त्वानकार्घ: ।

रागविबोधे

चतुर्थो विवेकः।

अर्यासूनुसमानं प्रणम्य मानं धरासुरैः प्रवरैः ॥ झाम्पांबयातयालं मुद्गलमालंबदं कलये।। दक्षिणे लक्ष्मणो यस्य वामे च जानकात्मजा ।। पुरतो मारुतिर्यस्य वंदे तं रघुनंदनम् ।।

स्वरवर्णभूषितो यो ध्वनिभेदो रंजकः स राग इह॥ बहुविधसंख्याः प्राचां मतैरनेकैः प्रसिद्धा ये ॥ १ ॥ देशजनुषोऽप्रसिद्धास्तेऽब्धितरंगा इव त्वसंख्याताः। शुद्धच्छायालगसंकीर्णतया त्रिविधताऽस्त्येषाम् ॥ २ ॥ एवं मेलनिरूपणप्रसंगेनोद्दिष्टात्रागान्यथोद्देशं लिलक्षयिषुस्तावद्रागसामान्य- लक्षणमाह-स्वरवर्णभूषित इति। यो रंजको रंजनकारी ध्वनिभेदो ध्वनिवि- शेष: स रागः । स्वरेऽतिव्याप्तिनिवारणाय विशेषणं स्वरवर्णभूषित इति। स्वराणां वणा ग्रहांशन्यासादियुक्ता गानक्रिया तया भूषितः । तथा च मतंगः-"यो-

२

डसौ ध्वनिविशेषस्तु स्वरवर्णविभषितः।रंजको जनचित्तानां स रागः कथितो वु- घै: " इति। स एव रागशब्दस्य रूढत्वयौगिकत्वयोगरूढत्वै:प्रयोगमप्याह- अश्वकर्णादिवद्रूढो यौगिको वाऽपि मन्थवत्। योगरूढश्च वा रागो ज्ञेयः पंकजशब्दवत्"इति। तत्र रागशब्दस्य केवलं रूढत्वं तु क्वचिदरंजकत्वेऽपि ज्ञेयम् "अयं तु रागो महं न रोचते" इति वाक्यप्रयोगे। तत्र प्रसिद्धरागेष्वने- कमतैः संख्यावैलक्षण्यमाह-इहेति। इह एषु रागेषु ये प्रसिद्धाः पूर्वकाल इ- दानीं च प्रसिद्धिमंतस्ते इत्यर्थात्प्राचां प्राचीनानामनेकैर्मत्बहुविधसंख्याः । तद्यथा। निःशंकमते तु दशविधाश्चतुःषष्ट्चधिकशतद्वयम् २६४ । रागा- स्तत्र त्रिंशत् ३०। ग्रामरागा अष्ट ८। उपरागा विंशतिः २० । रागा: ष- ण्णवतिः ९६ भाषाः। विंशतिर०विभाषाः । चतस्र आंतरभाषाः । एक- विंशती रागांगानि। विंशतिर्भाषांगानि। पंचदश क्रियांगानि। त्रिंशदुपां- गानि। तथाच निशंक :- "सर्वेषामिति रागाणां मिलितानां शतद्वयम्। चतुःष- ष्ठयधिकं बूते शार्ङ्ग: श्रीकरणाग्रणीः " इति । रागार्णवमते तु-"षडिंशत् प्रवर्तकरागाः। तत्र भैरवपंचमनट्टमल्लारिमालवगौडदेशांगाश्रेति षड्- रागा: एकैकाश्रेतास्तु वंगपालादिललितादिप्रमुखाः पंच पंचेति त्रिंशत्। तथाच-" भैरवः पंचमो नट्टो मलारो गौडमालवः । देशांगश्रेति पड़ागाः प्रोच्यंते लोकविश्रुताः ॥ वंगपालो गुणकरी मध्यमादिर्वसंतकः । धनाश्रीश्रे- ति पंचैते रागा भैरवसंश्रयाः " इत्यादि ॥ केषांचिन्मते तु षट्षष्टी रामाः । तत्र शुद्धभैरवादयः षट् पुरुषास्तेषां प्रत्येकं पंच पंच योषितः पंच पंच पु- ताश्च। तथाच-" रागाः षट् पुरुषास्तेषां पंच पंच तु योषितः । सूनवः पंच पंचैव षट्षष्टिरिति तेऽखिलाः " इत्यादि। अपरेषां तु मतेऽष्टचत्वारिंशत्प्र- सिद्धरागाः तथाच "श्रीरागाद्याः षण्नराः षट्तद्भार्या मालतीमुखाः। षट् षट् तत्पुतकाः सर्वे चत्वारिंशत् तथाऽष्ट च। श्रीरागात् षट् तु मालत्यां गौ- डी कोलाहली तथा। आंधाली देवगांधारी द्राविडी मालकौशिकी। वसंतात् षड्जयत्यां तु गोंडकी देवशाखिका ॥ वराटिका धनाश्री च रामक्री पटमंज- री। पंचमाद्देशिकायां षट् शुद्धटी पाहाडिका(?)।।त्रोटकी मोटकी सिंधुस्ततो म-

३

लारिकेति च ।। भैरवात्षट् सुपर्ण्यां स्युर्मैरवी गुर्जरी तथा। वेलावली च कर्णा- टी ललिता रक्तहंसिका ॥ मेघरागाज्जातिकायां षट् कामोदाऽथ सोरटी ॥ कं- सालिका च बंगाली भूपाली मधुकर्यपि ॥ नटनारायणात्षट् तु कमलायां वि- हंगडा ॥I गांधारी वल्लभा वंशवेणुस्तावण्यसावरी" इति ॥ एवमादिमतैः रागसंख्या अनेकाः। तत्तद्देशजातानामप्रसिद्धरागाणां त्वसंख्यता माह-देशजनुष इति॥ देशे जनुर्जन्म एषां ते अत एव प्रसिद्धाः अन्य देशेष्वविख्यातास्ते रागास्त्व्धितरंगा इव समुद्रलहरीवदसंख्याताः । तु श- न्दोभिन्नक्रमः ॥ यथाSऽह मतंगः-देशजानां रागाणामानंत्यादनिबद्धत्वाच्च संख्या नास्तीति मंतव्यम्-" इति ॥ रागार्णवेऽपि-" न रागाणां न ता- लानामंतः कुत्रापि विद्यते-" इति। इदानीमुमापत्युक्तं यथायोग्यं रागाणां त्रैविध्यमाह-शुद्धच्छायालगसंकीर्णतयेति। शुद्धतया छायालगतया संकी- र्णतया च एषां रागाणां त्रिविधताऽस्ति ॥ १॥२ ॥।

शुद्धो रंजनकारी स्वेन च्छायालगः पराश्रयतः ॥ संकीर्णस्तूभयथा मतमुदितमुमापतेरेवम् ॥ ३ ॥ यथोद्देशं लक्षयति-शुद्धो रंजनेति। अत्र सर्वत्र यत्तदोरध्याहारः ।यः । स्वेन स्वत एव रंजनकारी न तु परछायाश्रयणेन स शद्धः । यः पराश्रयतो- डन्यरागाश्रयणेन रंजनकारीत्येव स च्छायालगः । यस्तूभयथा शुद्धच्छाया- लगत्वमिश्रणेन रंजनकारी त्येव स संकीर्ण: एवमुमापतेः शंकरस्य मतमुदितमुक्तम्॥ तथा चोक्तमुमापतिना-"मयैव पंचमिर्वक्त्रैः सृष्टाः पू- वे कुतहलात्। अतः संभूय शुद्धास्ते षट् त्रिंशत्संख्ययोदिताः ॥ एतेषां छा- यया जाताश्छायालगसमाह्नयाः। असंख्यातास्तु ते तेषु शतमेकोत्तरं क्रमा- त् ।। शुद्ध तु शिवरूपेण शक्तिरूपेण शालगम्। द्वयोर्मिश्रं तु संकीर्णमतस्ते त्रिविधा मताः " इति ॥ ३ ॥

येSत्रालापालप्तिपबंधयोग्यास्त उत्तमा: कथिताः ॥ अपि तादृक्षा येऽल्पप्रचारिणो मध्यमास्ते स्यु: ॥

४

अपि बहुतरप्चारास्तदयोग्यास्तेऽधमा इति त्वन्ये।।४ ॥।

रागाणां तूत्तममध्यमाधमत्वरूपं प्रकारांन्तरेणापि त्रिविधतां मतांतरेणाSSह सार्धयाSSर्यया।तत्रोत्तमालँक्षयति-ये5त्रालापेति।अत येषु रागेषु य आलापश् आलप्तिश्र प्रबंधो वस्तुसंज्ञश्र तद्योग्यास्ते उत्तमाः कथिताः। तत्राSSलापो नाम यत्र ग्रहांशन्यासापन्यासानां मंद्रतारयोश्र स्वराल्पत्वस्य स्वरबहुत्वस्य च खाडवौडवयोरपि अभिव्यक्तिर्भवति सः। तथा च निःशंक :- "ग्रहांशतारमं- द्राणां न्यासापन्यासयोस्तथा। अल्पत्वस्य बहुत्वस्य खाडवौडवयोरपि ॥ अ- भिव्यक्तिर्यत्र दष्टा स रागालाप उच्यते" इति ॥ आलप्तिर्यत्र चत्वारि स्व- स्थानानि भवंति सा। तानि यथा यत्र गीतं स्थाप्यते स स्वरः स्थायी। ततः स्थायिन आरोहेण चतुर्थस्वरो व्द्यर्धसंज्ञः । तस्मात् व्य्यर्घात् स्वरादधस्तनेषु तृतीयस्वरादिषु तत्तद्रागोचितस्युरितकंपितादिगमकयुक्तत्वेन वादनं पुनः पुन- रुचारणं वा मुखचालसंज्ञकम्। तत् स्थायिनमारभ्य द्यर्धस्वरं मर्यादीकृत्य तदधस्तनाद्यथोचितं चालयित्वा स्थायिनि न्यासे कृते ग्रथमं स्वस्थानम् ।। पूर्वोक्तव्यर्धस्वरेण सह पूर्ववत् वादनमुच्चारणं वा तत्पूर्ववत्कृत्वा तत्रैव स्थायिनि न्यासेन स्वस्थानसमाप्तिर्वितीयं स्वस्थानम् ॥ स्थायिनः स्वरादष्टमः स्वरो द्विगुणसंज्ञश्रतुर्थस्तु द्यर्ष: तयोश्चतुर्थाष्टमयोर्मध्ये स्थिताः स्वराः पंचम- षछ्ठसप्तमा अर्धस्थितसंज्ञास्तेषु पूर्ववत् वादनं पुनःपुनरुच्चारणं वा कृत्वा स्था- यिन्येव न्यसनेन स्वस्थानसमाप्तिः तृतीयं स्वस्थानं। द्विगुणसंज्ञकेऽष्टमस्व- रे तदुत्तरतदुत्तरस्वरेषु च पूर्ववद्वादनं पुनः पुनरुच्चारणं वा कृत्वा स्थायिन्यालप्तिसमाप्तिश्रतुर्थस्वस्थानम् । तथाच स एव-"रागाल- पनमालप्ति: प्रकटीकरणं मतम् । स्वस्थानैः सा चतुर्भिः स्यात्स्वरे तस्मादघस्तने॥ चालनं मुखचाल: स्यात्स्वस्थानं प्रथमं भवेत् । द्यर्धस्वरे चालयित्वा न्यसनं तद्वितीयकम्॥ स्थायिस्वरादष्टमस्तु द्विगुणः पारकीर्तितःव्दर्धद्विगुणयोर्मध्ये स्थि- ता अर्धस्थिताः स्वराः ॥ अर्धस्थिते चालयित्वा न्यसनं तन्तृतीयकम्। द्विगु- णे चालयित्वा तु स्थायिन्यासाच्चतुर्थकम्" इति ॥ प्रबंधो नाम उद्ग्राह-

५

मेलापकध्रुवाभोगाख्यैः चतुर्भिर्धातुभिः तथा स्वराक्षरैः बिरुदैः तेऽनेन शब्देन पाटैस्तालैश्र षड्भिरंगैरुपलक्षितो ग्रथनाविशेषः । तथाच पार्श्वदेवः-"च- तुर्मिर्धातुभिः षड्भिश्रांगैर्यस्मात्प्रबध्यते। तस्मात्प्रबंधः कथितो गीतलक्षण- कोविदैः ॥ उद्ग्रहाद्यास्तु चत्वारः स्वरादीनि च षट् तथा। वसंति यत्र स ज्ञेयः प्रबंधो वस्तुसंज्ञया " इति ॥ निःशंकोऽपि-"प्रबंधावयवो धातुः स चतुर्घा निरूपितः। उद्ग्राहः प्रथमस्तत्र ततो मेलापकथ्रुवौ॥ आभोगश्चेति", इति ॥। "अंगानि षड्भवंत्यस्य स्वरस्तु बिरुदं पदम् । तेनैकः पाटतालौ च" इति ॥ ते च उत्तमरागा :- मुखारी। शुद्धनाटी। मालवगौडः। शुद्धवराटी। गुर्जरी। ललितः। शद्ध रामक्रिया। शुद्धवसंतः । भैरवी। हिंदोलः । श्रीरा- गः । कर्णाटगौडः । सायंतः। देशाक्षी। धन्याशी। बहुली। आभिरी । मल्लारी। मालवश्रीः । सालंकनाटी एवमादयः ॥ मध्यमालँक्षयति-अपि तादृक्षा इति। ये ताढक्षा अपि आलापालप्तिप्रबंधयोग्या अपि संतो- डल्पप्रचारिणो लोकेऽबहुव्यवहारास्ते मध्यमाः स्युः ते च मध्यमरागाः- केदारगौडः । कांबोदीi बंगालः । वेलावली। मध्यमादि: । नारायणी । रीतिगौडः । नादरामक्रिया। पाहाडी। भूपाली। रेवगुप्तिः। गुंडक्रिया । हिजेजः । वसंतमैरवी। सामवराली-चेत्यादयः ॥ अधमालँक्षयति-अपि बहुतरेति। ये इत्यर्थात् ये बहुतरप्रचारा अपि तद्योग्यास्तेषामालापादी- नामयोग्यास्तेऽघमाः स्युरित्येव। ते च अधमरागाः-सौराष्ट्री। मेघबहुली। छायागौडः । कुरंजी। सैंधवी। रामक्रिया। गौडी। देशी। मंगलकौशिकः । पूर्वी। सोमरागः। अंधाली। फलमंजरी। शंकराभरणः । देवगांधारः । दीपकः। नटनारायणः । भिन्नषड्जः । कुंतलवराटी। सालगभैरवी। शुद्ध- बंगालः । नागध्वनिः । घंटारव: । मार्गीहिंदोलः । छायानाटी। देवक्रिया । गौडरागः। तोडी। वराली। तुरुष्कतोडी। सावेरी। प्रमुखाः ॥ मतांतरं निगमयति-अन्ये केचनेति। मन्यंत इति शेषः ॥ ४ ॥

यद्यपि देशीरागा देशेदेशेऽन्यवेलाख्याः ॥५॥

६

पूर्णौडवखाडवता स्वंशन्यासग्रहेषु चानियताः ॥ तदपि ग्रहादि पूर्णत्वादि च बहुमतजमनुसस ॥ ६ ॥ मेले पसंगत इहोदिष्टानां लक्षणं ससंक्षेपम् ।। तेषां पूर्व वक्ष्यामि गानवेलासमायुक्तम् ।।७।

एवं रागसामान्यलक्षणं मंतांतरैस्तत्संख्याविशेषं चोक्त्वा मेलप्रसंगोदि- ष्टानां रागविशेषाणां लक्षणानि गानकालांश्राद्दिष्टक्रमेण वक्तुं प्रतिजानाति सार्धेनाऽडर्याद्वयेन-यद्यपीति। देशी रागा देशे देशेऽन्या। भिन्नभिन्ना वेला गायनकाला आख्या नामानि च येषां ते तथोक्ताः तथा पूर्णौडवखा- डवतासु सप्तस्वरात्मकत्वे पंचस्वरात्मकत्वे षट्स्वरात्मकत्वे च नियता व्य- भिचारिणः । तथांऽशन्यासग्रहेषु च । अंशः प्रयोगे बहुलः स्वरः। न्यासः गीतिसमाप्तिविधायी स्वरः । ग्रहो गीतादिस्थः स्वरः तेषु चानियता इत्येव । यद्यप्येवं यदपि बहुमतजं नानाशास्त्रकारमतप्रतिपादितं ग्रहादि ग्रहांशन्या- सान् पूर्णत्वादि च संपूर्णत्वौडवत्वखाडवत्वानि चानुसृत्य प्रमाणीकृत्य इह ग्रंथे मेलप्रसंगत उद्दिष्टानां तेषां मुखार्यादिकरागविशेषाणां लक्षणपूर्व प्रथ- मं ससंक्षेपमविस्तरं वक्ष्यामि कथयेष्यामि। उद्देशक्रमेणेति शेषः ॥ कीढ- ग्लक्षणं गानवेलासमायुक्तं तेपां गानकालांश्च वक्ष्य इत्यर्थः ॥ क्रियाविशेषणं वा एतत् । देशीरागा यद्यपि तत्तदेशेषु भिन्नभिन्नस्वरूपा भिन्नभिन्ननामानो भिन्नगानकालाश्र संति तथाऽपि बहुमतेषु प्रसिद्धानि लक्षणान्यनुसृत्य प्र- थमं तान् संक्षिप्य लक्षयिष्यामि पश्चात्तु लक्ष्यप्रसिद्धिमनुसृत्य विस्तरं पंच- मववके लक्षयिष्यामीति सार्धार्याद्वयस्यार्थः ॥५॥६॥७॥

पूर्णा नित्यं गेया सांशन्यासग्रहा मुखारीयम् ॥ पूर्णा तुरुष्कतोडी गांशादि: संगवे कंगा॥ ८॥

तत्र मेलोद्देशक्रमेण मुखारीप्रभृतीन् सारंगांतान् पंचसप्तति७५सं- ख्यान् रागान् संक्षिप्य लक्षयति तत्तद्वानकालांश्र कथयति सार्धाष्टत्रिंश-

द्रिरार्याभिः ॥ मुखारी इयं पूर्णा सप्तस्वरात्मिका सः पड्ज एवांशः बहुलप्र- योगो न्यास: समाप्तिविधायी ग्रह आदिस्थो यस्याः सा। नित्यं गेया स-

1 वदा गातव्या। इयं खमेले ॥ तुरुष्कतोडी पूर्णा गः गांधारः एव अंशाद- यः अंशन्यासग्रहा यस्याः सा ॥ कंप्रा स्वरसप्तकेऽपि कंपनशीला। संगवे पंचधाविभक्तदिनस्य द्वितीयविभागे गेयेति शेषः । इयं मुखारीमेले तो- डीमेले वा ॥ ८ ॥

असपा तु रेवगुप्ती रिन्यासांशग्रहा भवेत्सायम् ।। सततं सामवराली सांशन्यासग्रहा पूर्णा ।। ९ ।।

रेवगुप्तिस्तु असपा षड्जपंचमहीना रिः ऋषमः एव न्यासः अंशो ग्रहश्च यस्याः सा सायं भवेत् गेयेति शेषः । इयं स्वमेले ॥ सामवराली सांशन्यास- ग्रहा षड्जग्रहांशन्यासा पूर्णा सततं नित्यं गेयेति शेषः । इयमपि स्वमेले।।९॥

गांशग्रहा किल वसंतवराली सर्वदाऽरिपा सांता ।। गाद्यंशसांतपूर्णा तोडी कंप्राणु संगवरुक् ॥ १० ॥

वसंत वराडी। किल प्रसिद्धौ। गांशग्रहा गांधारग्रहांशा । अरिपा ऋ- षभपंचमहीना। सांता षड्जन्यासा। सर्वदा गेयेति शेषः । इयं सामवराडी मेले॥ तोडी गाद्यंशसांतपूर्णा गः गांधारः आदिग्रहः अंशश्च यस्याः सा चासौ स षड्जः अंतो न्यासश्र यस्याः सा चासौ पूर्णा च। अणु अल्पं यथा स्यात् तथा कंपनशीला। गांधारमध्यमयोरित्यर्थः । संभवे रुक् शोभा यस्याः सा। इयं स्वमेले ॥ १० ॥

सांशन्यासग्रहका पूर्णोल्लसति निशि नादरामक्रीः ॥ धांशग्रहसंन्यासः संपूर्णो भैरवः प्रातः ॥११॥

नादरामक्रीः पूर्णा सांशन्यासग्रहका षड़जांशन्यासग्रहा नश उल्लसति

गाने शोभते। इयं स्वमेले॥ भैरवः धांशग्रहः धैवतांशग्रहः स चासौ सन्यासः षड्जन्यासश्र। संपूर्ण: प्रातः पंचधाविभक्तस्याह आद्यभागे गेय इति शेषः। अयं स्वमेले ॥ ११ ॥

सन्यासग्रहमांशा स्वल्परिपा पौरवी लसेत्मातः । सांशन्यासग्रहको वसंत उषास विलसेत्पूर्णः ॥ १२ ॥

पौरवी स्वल्परिपा अल्पप्रयोज्य ऋषभपंचमा। सन्यासग्रहा षड्जग्र- हन्यासा सा चासौ मांशा मध्यमांशा च प्रातः पूर्वोक्तकाले लसेत् शोभेत गाने इति शेष: ॥ इयं भैरवी मेले ॥ वसंतः पूर्णः सांशन्यासग्रहकः षड्जग्र- हांशन्यासः। उषसि प्रभाते विलसेच्छोभेत्। गाने इति शेषः ॥ अयं स्वमेले ॥ १२ ॥

गेयः पूर्णष्टक्कः सांशन्यासग्रहो दिनस्यांते॥ मांशग्रहः सन्यासोऽखिलो हिजेजस्तु सायान्हे ॥ १३ ॥

टक्क: पूर्णः सांशन्यासग्रहः षड्जग्रहांशन्यासः दिनस्यांते दिनस्य पंचमे भागे गेयः । अयं वसंतमेले ॥ हिजेजस्त्वखिलः पूर्णः मांशग्रहः मध्यमग्रहां- शः स चासौ सन्यासः षड्जन्यासश्र सायाह्े गेय इति शेषः ॥ अयमपि वसंतमेले ॥ १३ ॥

हिंदोलो रिपहीनो मांशः सांतग्रहः सदोषसि वा॥ पोना वसंत भैरव्युषसि तु सांशग्रहन्यासा ॥ १४॥

हिंदोलो रिपहीनो ऋषभपंचमत्यागी। मांशः मध्यमांशः । सांतग्रहः ष- डजग्रहन्यासः । सदा नित्यं उषसि प्रातःकाले वा गेय इति शेषः ॥ अयमपि वसंतमेले॥ वसंतभैरवीतु पोना पंचमहीना सांशग्रहन्यासा षड्जग्रहांशन्यासा उषसि गेया। इयं स्वमेले ॥ १४ ॥

रिधहीना शाश्वतिकी सांता गांशग्रहा तु मारविका । मालवगौड: पूर्णः प्रदोषशोभोऽथवा रहितः ॥ गांधारधैवताभ्यां निन्यासांशग्रहोऽथवा सांतः ॥। १५।।

मारविका। मारू इति लोके। सांता षड्जन्यासा गांशग्रहा गांधारग्रहां- शा। शाश्वतिकी शश्वत्सर्वदा भवा नित्यं गेयेत्यर्थः । इयं वसंतभैरवीमेले॥ शाश्वतिकीति येषां च विरोधः शाश्वतिक इति संज्ञापकात् टिलोपाभावः । उजत्वात् डीप् ।। मालवगौड: पूर्णोऽथवा गांधारधैवताभ्यां रहितो निन्यासां- शग्रहः निशादग्रहांशन्यासः । अथवा सांतः षड्जन्यासः प्रदोषे त्रिमुहूर्ता- त्मके रजनीमुखे शोभा यस्य तत्र गेय इत्यर्थः । अयं खवमेले ॥ १५ ॥

गौड्यधगा सायान्हे न्यंशा चैतीच सांतादिः ॥ १६ ॥

गौडी चैती चाधगा गांधारधैवतरहिताऱ्यंशा ऋषभांशा सांतादि: ष- डजग्रहन्यासा अनयोरंशस्य ग्रहत्वमपि क्वचित्। सायान्हे गेयेति शेषः । अत्र केषांचित्तुल्यमेलग्रहांशन्यासत्वेऽपि स्वरूपभेदो वक्ष्यमाणवादनविशे- षादिति ग्रंथत्कृस्वयमेवाग्रे कथयिष्यति इमे मालवगौडमेले ॥ १६॥

पूर्वी पूर्णा सांता गांशाषड्जग्रहा च सायाह्े।। पाडी सायाह्वाहा गोना सांशग्रहन्यासा ॥१७॥

पूर्वी पूर्णा गांशा गांधारांशा सांता पड्जन्यासा पड्जग्रहा च सायाड्े गेयेति शेषः । इयमपि मालवगौडमेले। पाहाडी गोना गांधारहीना सांश- ग्रहन्यासा षड्जांशग्रहन्यासा सायाद्ार्हा गायन इति शेषः॥ इयमपि मालवगौडमेले एव ॥ १७॥

रिग्रहपांशः सांतः सदाऽगनिर्देवगांधारः । गौडक्रिया धरिक्ता सांशन्यासग्रहा पातः।। १८ । २

१०

देवगांधारोऽगनिर्गाधारनिषादहीनः । रिग्रहो ऋषभग्रहश्चासौ पांशः पंचमांशश्र सांतः षडजन्यासः सदा सर्वदा गेय इति शेषः। मालवगौडमेल एव। गौडक्रिया धरिक्ता धैवतरहितासांशन्यासग्रहा षड्जग्रहांशन्यासा प्रातर्गेय इति शेष: । मालवगौडमेल एव ॥ १८ ॥

गेया सदा कुरंजी धाल्पा सांशग्रहा च सन्यासा । अमनिरपराह्नगेया सांशन्यासग्रहा बहुली ॥ १९ ॥

कुरंजी सांशग्रहा षड्जग्रहांशा सन्यासा षड्जन्यासा च धाल्पा अल्प- घैवता न तु गौडक्रियावत् सर्वथा धैवतहीना सदा गेया। इयमपि मालव- गौडमेले।। बहुली अमनिर्मध्यमनिषादहीना सांशन्यासग्रहा षड्जग्रहांश- न्यासाSपराह्वे गेया पंचधाविभक्तस्य दिनस्य चतुर्थभागे गातव्या। मालवगौ- डमेल एव ।। १९ ॥

संपूर्णा रामक्रीः सांशांतादिः सदाऽपि गांशाद्या। गाद्यो धांशः सांतो निविरहितः पावकः शश्वत् ॥ २०॥

रामक्रीः संपूर्णा सांशांतादि: षड्जग्रहांशन्यासा। गांशाद्यापि। अपि शब्दो विकल्पे। गांधारग्रहांशा वेत्यर्थः । सदा सर्वदा गेयेति शेषः । मा- लवगौडमेल एव। पावको निविरहितो निषादहीनो गाद्यो गांधारग्रहो धां- शो धैवतांशः सांतः षड्जन्यासः शश्वत्सर्वदा गेय इति शेषः मालवगौड- मेल एव ॥ २०॥

आसावरी पगेया माधांशा सांतिमा सदा पूर्णा ।। पंचमऋषभविहीनः पांशन्यासग्रहो ह्युषसि ॥ २१॥

आसावरी पूर्णा माद्यांशा मध्यमग्रहांशा सः षड्जः अंतिमो न्यासो यस्याः सा सदा प्रगेया प्रगातव्या। मालवगौडमेल एव ।। पंचमः पंचमरागो

११

ऋषमविहीन: पांशन्यासग्रहः पंचमग्रहांशन्यास उषसिहि विभाते गेय इति शेष: । मालवगौडमेल एव ।। २१ ।।

बंगाल: शाश्वतिकः पूर्णः सांशग्रहश् सन्यासः ॥ उषसि तु पूर्णाडपा वा सांशांत्याद्या शुचिर्ललिता।। २२ ।।

बंगाल: पूर्णः सांशग्रहः षड्जग्रहांशः सन्यासः षड्जन्यासश् शाश्वतिकः निरंतरगेयः । मालवगौडमेल एव ॥ शचिः शुद्धा ललिता पूर्णाडपा पंचम- रहिता वा सांशांत्याद्या षड्जग्रहांशन्यासा उषसि तु प्रभात एव गेया इति शेष: । मालवगौडमेल एव ।। २२ ।।

गुर्जरिका रिन्यासग्रहांशका पवियुता प्रभातार्हा।। परजो न्यल्पो गांशग्रहधगकंप्रः सदा सांतः ।। २३।।

गुर्जरिका पवियुता पंचमरहिता रिन्यासग्रहांशका ऋषभग्रहांशन्यासा प्रभातार्हा प्रभाते गानयोग्या। मालवगौडमेल एव ॥ परजः न्यल्पः अल्प- निषादः: गांशग्रहः गांधारग्रहांशश्रासौ धगकंप्रश्च धैवतगांधारयोः कंपन- शीलश्र सांतः षड्जन्यासः सदा गेय इति शेषः । मालवगौडमेल एव ।२३।

न्यल्पः प्रदोषशाली शुचिगौडः पांशसादिसन्यासः ॥ पूर्णस्तु रीतिगौडो न्यंशांत्यादिश्व सायान्हे ॥ २४॥ शचिगौडः शद्धगौडः न्यल्पः अल्पनिषादः पांशः पंचमांशश्चासौ सादि: षड्जग्रहश्र स चासौ सन्यासः षड्जन्यासश्च प्रदोषशाली रात्रिमुखे गेय इत्यर्थः । मालवगौडमेल एव ॥ रीतिगौडस्तु पूर्ण: न्यंशांत्यादिश्च निषादग्र- हांशन्यासश्र सायान्हे गेय इति शेषः । स्वस्यैव मेले ॥ २५ ॥

आभिर्यपि प्रदोषे पूर्णा गांशग्रहा च सन्यासा।। गग्रहपांशः सन्यासो हम्मीरोऽल्पनी रात्रौ॥ २५॥

१२

आमिरी पूर्णा गांशग्रहा गांधारग्रहांशा सन्यासा षड्जन्यासा च प्र- दोषेऽपि अपिश्चार्थे। गेया इति शेषः । इयं स्वमेले ॥ हम्मीरः अल्पनिः निषादाल्पः ग्रहः गांधारग्रहश्चासौ पांशः पंचमांशश्च सन्यासः पड्जन्यास: रात्रौ गेयः । अयं स्वमेले ॥ २१ ॥

न्यंशग्रहसन्यासोडल्पधो लसेन्निशि विहंगडः ॥ केदारोऽल्परिधो निशि सन्यासो गांशगग्रहकः ॥ २६ ॥

विहंगडः अल्पः घः धैवतो यस्मिन् सः न्यंशग्रहः निषादग्रहांशश्चासौ सन्यासः षड्जन्यासश्च यः कंप्रः स्वरेषु कंपनशीलः निशि लसेत् रात्रौ शोभते। अयं हम्मीर मेले॥ केदारः अल्पौ रिधौ ऋषभधैवतौ यस्मिन् सः गांशः गांधारांशश्चासौ गग्रहकः गांधारग्रहश्र सन्यासः षड्जन्यासः निशि रात्रौ गेयः । अयमपि हम्मीरमेले ॥ २६ ॥

शुद्धवराटी पूर्णा सांशांता रिग्रहा च मध्यान्हे॥ सांशाद्यंतोऽन्होन्तः कंप्रमनिर्देशकृत्पूर्णः ॥२७।।

शद्धवराटी पूर्णा सांशान्ता षड्जांशन्यासा रिग्रहा ऋषमग्रहा च म- ध्यान्हे पंचधाविभक्तदिवसस्य तृतीयभागे गेया इति शेषः । इयं स्वमेले देशकदेशकारः शुद्धरामकीरिति यावत् । सः पूर्णः सांशाद्यंतः षडज- ग्रहांशन्यासः कंप्रौ कंपनशीलौ मनी मध्यमनिषादौ यस्मिन् सः अन्हः अं- तर्मध्ये मध्याह्न इति यावत् गेय इति। अयं समेले ॥ २७ ॥

ललित उपास संपूर्णो धांशः सांतग्रहः पहीनो वा ॥ सन्यासग्रहगांशाल्परिधा प्रातस्तु जैताश्रीः । २८।।

ललितः विभासललितः संपूर्णः पहीनो वा केषांचिन्मते पंचमोनः घांशः घैवतांशः सांतग्रहः पड्जग्रहन्यासः उषसि गेय इति शेषः । अयं देशः

१३

कारमेले ।। जैताश्रीस्तु अल्पौ रिधौ ऋषमधैवतौ यस्यां सा सन्यासग्रहा षड्जग्रहन्यासा चासौगांशा गांधारांशा च प्रातः गेया इति शेषः। इ- यमपि देशकारमेले ॥ २८॥

सन्यासरिग्रहांशा संपूर्णा त्रावणी तु सायान्हे।। रिग्रहरिन्यासांशा गाल्पा देशी सदा गेया ॥ २९ ॥

त्रावणी तु संपूर्णा सन्यासा षड्जन्यासा चासौ रिग्रहांशा च ऋषभ- ग्रहांशा च सायान्हे गेया इति शेषः । इयमपि देशकारमेले ॥ देशी गा- ल्पा गांधारदुर्बला रिग्रहा ऋषभग्रहा चासौ रिन्यासांशा ऋषभांशन्यासा च सा सदा गेया। देशकारमेल एव ।। २९॥

्यंशग्रहा प्रदोषे श्रीरागो गतघगो न वा सांतः ।। सग्रहसांशन्यासा मालाश्रीर्निग्रहांशा वा॥ पूर्णाऽथवा रिधाल्पा गेयाऽदौ मंगलाय शाश्वतिकी ॥ ३० ॥

श्रीरागः गतौ गांधारधैवतौ यस्मात्सः । वा अथवा न गतधग इत्येव। पूर्ण इत्यर्थ:। ज्यंशग्रहः ऋषभग्रहांशः सांतः षड्जन्यासः प्रदोषे गेय इति शेषः। अयं स्वमेले ॥ मालाश्रीः पूर्णाडथवा रीघाल्पा ऋषभघैवत- दुर्बला सग्रहा षड्जग्रहा चासौ सांशन्यासा षड्जांशन्यासा च सा। वा अथवा निग्रहांशा निषादग्रहांशा मंगलाय शुभार्थ आदौ गीतारम्भे गेया शाश्वतिकी सदा गातव्या । इयं श्रीरागमेले ॥ ३० ॥

धन्याशिका रिधोना सांशन्यासग्रहा प्रातः ॥ ३१ ॥

धन्याशिका धनाश्रीः रिघोना ऋषमधैवतदुर्बला सांशन्यासग्रहा षड्ज- अहाशन्यासा प्रातः गेया इति शेषः । श्रीरागमेल एव ।। ३१ ॥

१४

भैरव्यंशन्यासग्रइसा रिपमुद्रिता सदा पूर्णा ।I नित्यं पमुद्रिताSरिधसांशन्यासग्रहा धवला ॥ ३२ ॥

भैरवी पूर्णा अंशन्यासग्रहसा षड्जग्रहांशन्यासा रिपमुद्रिता ऋषभपंचमयो- र्मुद्रा मुद्रा पंचमविवेके वक्ष्यमाणो वादनविशेषः संजातो यस्यां सा सदा गेया श्रीरागमेल एव ।। धवला धवलधनाश्रीरिति प्रसिद्धा। अरिधा ऋषभधैवतो- ना चासौ सांशन्यासग्रहा षड्जग्रहांशन्यासा च सा पमुद्विता संजातपंचम- मुद्रा नित्यं गेया इति शेषः । श्रीरागमेल एव ।। ३२ ।।

सैंधव्यगनिर्नित्यं सांशन्यासग्रहा लसद्रमका ॥ सादयंतगांशपूर्ण: प्रदोषगेयश्च कल्याणः ॥ ३३ ॥

सैंधवी सिंघोडेति भाषायाम्। अगनिर्गाधारनिषादरहिता सांशन्यासग्रहा षड्जग्रहांशन्यासा लसद्रमकं वक्ष्यमाणवादनभेद: यस्यां सा नित्यं गेया इति शेषः । श्रीरागमेल एव ॥ कल्याणः साद्यंतः षड्जग्रहन्यासश्चासौ गांशः गांधारांशश्र स चासौ पूर्णश्र। प्रदोषे गेयश्च। अयं खवमेले ॥ ३३ ॥

पूर्णा सादिरनिर्वा कांबोद्यंयांतसा च सायाहे।। अपराहे देवक्रीः सांशन्यासग्रहाऽपा वा ॥ ३४॥

कांबोदी पूर्णा अनिर्वा निषादरहिता वा। सादि: षड्जग्रहा अंशांतसा षड्जांशन्यासा सा सायाहे गेया इति शेषः । इयं स्वमेले॥ देवक्रीः वा विकल्पेन अपा पंचमरहिता खाडविता पूर्णा वा इत्यर्थः। सांशन्यासग्रहा षड्जग्रहांशन्यासा अपराह्े गेया इति शेषः । इयं कांबोदीमेले ॥ ३४॥

मल्लारिर्नटयुगपि स धांशांतादिरगनिश्च संगवभाः ॥ सांतादिगांशपूर्णो मध्यान्हे पूर्वगौडः स्यात् ॥ ३५॥

१५

मल्ारि: अगनिः गांधारनिषादरहितः धांशांतादिः धवतग्रहांशन्यासा संगवभाः संगवे शोभितगानः । अयं स्वमेले॥ नटयुक् सः मल्ारिरपि नट- मह्ारिरपि मल्ारिवत् अगनिः घांशांतादिः संगवभाश्चेत्यर्थः । अयं मल्ला- रिमेले ॥ पूर्वगौडः सांतादि: षड्जग्रहन्यासश्चासौ गांशः गांधारांशश्च स चासौ पूर्णश्र मध्यान्हे गेय इति शेषः । मल्ारिमेल एव ॥ ३५ ॥

सन्यासग्रहगांशा मनिहीनोषसि स्मृतेह भूपाली ॥। न्यल्पो मध्यान्हाहो धांशन्यासग्रहो गौडः ॥ ३६ ॥

भूपाली मनिहीना मध्यमनिषादरहिता सन्यासग्रहा षड्जग्रहन्यासा चासौ गांशा गांधारांशा च इह उषसि स्मृता गेयत्वेनेति शेषः । मल्ला- रिमेल एव ।। गोंड: न्यल्पः निषाद्दुर्बलः धांशन्यासग्रहः धैवतग्रहांश- न्यास: मध्याह्लार्हः गीत इति शेषः । मलारिमेल एव ॥ ३६ ॥

पूर्णः सांशन्यासः सग्रह उषसीह शंकराभरणः । सांतादिगांशपूर्णो नटनारायण इने नमति ॥३७ ॥

शंकराभरणः पूर्णः सांशन्यासः षड्जांशन्यासः सग्रहः षड्जग्रहः इह उषसि गेय इति। मल्ारिमेल एव II नटनारायण: सांतादि: षड्जग्रहन्या- सश्चासौ गांशश्र गांधारांशश्र स चासौ पूर्णश्र। इने सूर्ये नमति स्रंसमाने अपराह्े गेय इत्यर्थः । मल्लारिमेल एव ॥| ३७ ॥

नारायणगौड उपास गांशन्यासग्रहस्तथा गतरिः ॥ न्यंशन्यासग्रहकः पूर्णो निश्येव केदारः । ३८।

नारायणगौडः गतरि: ऋषभवर्जितः तथा गांशन्यास ग्रहः गांधारग्रहांश- न्यास: उपसि गेय इति शेषः । मल्ारिमेल एव ॥। केदारः द्वितीयकेदार:

१६

पूर्ण: न्यंशन्यासग्रहकः निषादग्रहांशन्यासः निश्येव रात्रावेव गेय इति शेषः । मलारिमेल एव ।। ३८ ।।

सालंकनाटमखिलं साशन्यासग्रहं तु सायाहे।। धांशांतादि: पूर्णाडरिपापि वेलावली व्युष्टे॥। ३९॥

सालंकनाटः अखिलः पूर्णः सांशन्यासग्रहः षड्जग्रहांशन्यासश्र साया- ह्ने गेय इति शेषः । मल्ारिमेल एव II वेलावली पूर्णा । अरिपा ऋषभ- पंचमरहिता वा। धांशांतादि: धैवतग्रहांशन्यासा व्युष्टे प्रभाते गेया इति शेषः । मल्ारिमेल एव॥ व्युष्ट दिने प्रभाते च फले पर्युषितेऽपि चेति विश्वः ॥ ३९॥

अरिधो मांशन्यासग्रहः प्रगे मध्यमादिरुद्रेयः ॥ असपा धांशन्यासग्रहा प्रभाते तु सावेरी ॥ ४० ॥

मध्यमादि: अरिधः ऋषभवैवतहीनः मांशन्यासग्रहः मध्यमग्रहांशन्यासा प्रगे प्रभाते उद्रेयः । मलारिमेल एव ॥ प्रगे इत्यव्ययम् ॥ सायं साये प्रगे प्रातरित्यमरः ॥ सावेरी तु असपा षड्जपंचमहीना घांशन्यासग्रहा वैवतग्रहांशन्यासा प्रभाते गेया इति शेषः । मल्लारिमेल एव ॥ ४० ॥

सौराष्टी संपूर्णा सांशन्यासग्रहा च सायाह्वे।। सामंतः सायान्हे सांशन्यासग्रहः पूर्णः ॥। ४१ ॥ सौराष्ट्री संपूर्णा सांशन्यासग्रहा षड्जग्रहांशन्यासा च सायाह्ने गेया इति शेषः । मल्लारिमेल एव। सामंतः पूर्णाः सांशन्यासग्रहः षड्जग्रहांश- न्यास: सायाह्े गेय इति शेषः । अयं स्वमेले ॥ ४१ ॥ कर्णाटो निशि पूर्णो निन्यासांशग्रहः कचिद्रिधमुक॥ पूर्णोडड्डाण: पाद्यो घांशः सन्यास उल्लसेद्रानौ ।। ४२॥

१७

कर्णाठ पूर्णः कचित्कस्मिंश्चिन्मते रिधौ ऋषमधैवतौ मुंचतीति रिघ- मुक निन्यासांशग्रहः निषादग्रहांशन्यासः निशि रात्रौ गेय इति शेषः । अयं स्वमेले॥ अड्डाण: पूर्णः पाद्यः पंचमग्रहः धांशः धैवतांशः सन्यासः षड्जन्यास: रात्रौ गेय इति शेषः । अयं कर्णाटमेले ॥ ४२ ॥

नागध्वनिरथ पूर्णः सांशन्यासग्रहः सदा गेयः ।। शुचिबंगाल: पूर्णो मांशन्यासग्रहो व्युष्टे ।। ४३॥

नागध्वनिः इह पूर्णः सांशन्यासग्रहः षड्जग्रहांशन्यासः सदा गेयः कर्णाटमेल एव ॥। शचिबंगालः शुद्धबंगाल: पूर्णः मांशन्यासग्रहः मध्य- मांशग्रहन्यासः । व्युष्टे प्रभाते गेय इति शेषः । कर्णाटमेल एव ॥। ४३।

पूर्णोडथ वर्णनाटः सांशन्यासग्रहो निशोगेयः॥ कंप्रा तुरुष्कतोडी निशि मांशांतग्रहा पूर्णा ।। ४४।। वर्णनाटः अथ पूर्णः सांशन्यासग्रहः षड्जग्रहांशन्यासः निशि गेयः रात्रौ गातव्यः । कर्णाटमेल एव ।। तुरुष्कतोडी इराख इति भाषायाम्। पू- र्णा मांशांतग्रहा मध्यमग्रहांशन्यासा कंप्रा स्वरसप्नकेऽपि कंपनशीला निशि गेया। कर्णाटमेल एव ॥। ४४ ॥

गांथन्यासग्रहकाSSरोहे तु गतमनिरुषसि देशाक्षी।। नाटः शुचिः प्रदोषे सांशन्यासग्रहः पूर्णः ॥ ४५ ॥

देशाक्षी आरोहे तु गतमनिः मध्यमनिषादरहिता अवरोहे तु तत्सहिताS- पीत्यर्थः। तुरेवार्थे। गांशन्यासग्रहका गांधारग्रहांशन्यासा। उषसि गेया इति शेष: । इय स्वमेले। शचिः नाटः शुद्धनाटः पूर्णः सांशन्यासग्रहः षड़ज्ञग्रहांशन्यासः प्रदोषे गेय इति शेषः अयं स्वमेले ॥ ४५ ॥

संपूर्ण: सारंगः सांशन्यासग्रहोऽपराह्करुचिः ॥ ४६ ॥

१८

सारंग: संपूर्ण: सांशन्यासग्रह: पड्नग्रहांशन्यासः । अपराह्के रुचि: शो- भा यस्य स गीयते इति शेष: । अयं खमेले ॥ ४६ ॥

लक्षणसमास एवं दृष्ट्रा नानामतान्युक्त:॥ मेलग्रहादिपूर्णत्वाद्यैक्येऽप्येषु वादनभिदा भित् ।। वर्ज्यस्वरोऽवरोहे द्रुतगीतो नेह रक्तिहरः ॥ ४७ ॥

निगमयति। लक्षणसमास उद्दिष्टरागलक्षणसंक्षेपः नानामतानि दृष्टरा एवं इति उक्तः ॥ येषां तु रागाणां स एव मेल: त एव ग्रहांशन्यासाः । तदेव पूर्णत्वाद्यन्यतमं तेषां भेदे हेतुमाह-मेलग्रहेति। एषु रागेषु मेलनग्रहा- दिभि: पूर्णत्वादिना च यदैक्यं तस्मिन्नपि सतति वादनभिदा वक्ष्यमाण- प्रतिहत्यादिवादनभेदेन भित् भेदः ज्ञेय इति शेषः। यथा गौड्यपेक्षया चित्याः प्रतिहतिकृतो भेदः । एवमन्यत्ापि। त्याज्यस्वरस्यापि अवरोहे वादनं रक्तिघ्नं न भवतीत्याह-वर्ज्यस्वर इति। इह खाडवेषु औडवेषु वा रागेषु अवरोहे द्रुतगीतः त्वरया गीतो वादितो वा वर्ज्यस्वरः रक्तिप्नो न भवेदिति शेषः ॥। ४७ ॥

सकलकलेत्युपनामकसोमकविहिते हितेSल्पबुद्धीनाम् ॥। रागाणां च चतुर्थो रागविबोधे विवेकोऽयम् ॥ ४८ ॥

सकलकलेति। रागाणां विवेकः तत्प्रतिपादनसंबंधी चतुर्थश्र । शिष्ट स्पष्टम् ।। ४८॥।

सकलकलेत्युपनामकमुद्गलसूरिसुतसोमनाथेन ।। रागविबाधविवेकश्चतुर्थ एवं मनाग्विवृतः ॥ १ ॥

इति रागविबोधे चतुर्थो विवेक: समाप्तः ॥४ ॥

श्रीलोमनार्थीवरचित्ी गगविवाध।

स्वकृतटी कया, समेत।

पश्रमी वितका 1 घारपुर हत्युपनामकेन गणेर या्त्रिसनुता पुरुपोत्तमन विद्रत्साहाय्येन संशोधयित्वा पुण्याख्य पतने जगज्ितेच्द्ुनामि मुद्र गालये मुद्ापयिता प्राकाश्य नीत:।

शाके २/१७

मूल्यम्-पादो लरपकदयम: प्रापणव्यय सस्वामकदनाम ।

रागविबोधे

पंचमो विवेकः ।

आर्यासूनुसमानं प्रणम्य मानं धरासुरैः प्रवरैः ॥ झाम्पावयातयालं मुद्गलमालंबदं कलये।। दक्षिणे लक्ष्मणो यस्य वामे च जनकात्मजा ।। पुरतो मारुतिर्यस्य वंदे तं रघुनंदनम् ।।

तेष्विति मेलक्र्कमतः समासतो लक्षितेष्वहं कतिचित् ।। तानुद्दिशामि कालक्मतो व्यासेन लक्षयितुम् ॥ १ ॥ रागाणां चतुर्थरागरंगांतान् रागान् मेलक्रमेण ससंक्षेपं लक्षयित्वा तेषां मध्ये प्रभातप्रातःसंगवमध्याह्वापराह्वसायाहप्रदोषरात्रिकालेषु सर्वकाले च गा- तव्यानां केषांचन सविस्तरलक्षणार्थ प्रभातादिकालक्रमेण उद्देशं प्रतिजानाति- तेष्विति। मेलक्रमतः समासत इति लक्षितेषु तेषु तेषु कतिचित् तान् व्यासेन विस्तरेण लक्षयितुं कालक्रमत उद्दिशामि नाममात्रेण कीर्तयामि ॥ १॥ शंकरभूषणवेलावल्यौ भूपालिका शुचिर्ललिता ।।

सवसंतो हिंदोलो विभासललितश्र जैताथ्री ॥ २ ॥ धन्याशीभैरवपौरविकास्तोडी तुरुष्कतोड्यन्या।। मलारिर्नटपूर्व: स च गौंड: पूर्वगौडय ॥ ३ ॥ देशीकार: शुद्धवराटी बहुला ततश्र सारंगः ।। नटनारायणदेवक्रियौ च सौराष्ट्रिका गौडी ॥ ४ ॥ चैत्तीपूर्वीत्रावणि काम्बोदी शुद्धनाटमाभीरी।। कल्याण: श्रीरागो मालवगौडोऽथ गौडश्च ॥। ५॥ कर्णाटाड्डाणौ वर्णनाटहम्मीरकौ च केदारः ।। सविहंगड इत्युष आद्यष्टसु कालेषु गातव्या: ॥ ६ ।।

एकपंचाशत उद्देशमेवाSSह-शंकरभूषणेत्याभिरष्टभिः। शंकरभूषणः स च वेलावली च ते। शचिर्ललिता सवसंतः वसन्तसहितः वसन्तो हिन्दोलश्े- त्यर्थ:। विभासललितः विभासभेदोऽन्यो ललितः। धन्याशीभैरवपौरविका एक पदं। अन्या तुरुष्कतोडी हुसेनीति लोके। मलारी नटपूर्वः स च नटमलारिश्र पूर्व गौडश्र पूर्व्या इति लोके देशीकारः शुद्धरामक्रीः ततश्च तत्परं च नटनारायण- देवक्रियौ च सौराष्टिरिका सोरठीति लोके। चैत्ती पूर्वी तावणी इति ति- सृणां समाहारद्वंद्वेन पुंसवत्त्वाद्ध्रस्वः । कर्णाटश्र अड्ाणश्च तौ। वर्णनाट- हम्मीरकौ च। केदारः स विहंगडः केदारो विहंगडश्रेत्यर्थः । शिष्टं स्पष्टम्। इति एते उपआद्यष्टसु उप आदयश्र ते अष्ट च तेषु गातव्याः ॥ २ ॥ ३ ।।

शंकरभूषाद्या उपसि हि जैताश्रीमुखास्ततः परातः ॥ संगव इह तोड्याद्या मध्यान्हे गौंडकप्रमुखाः ॥७॥ अपराहे बहुलीतः प्रभृति च सायाह्नके तु सौराष्ट्रयाः।। शुचिनाटत: प्रदोषे निशि कर्णाटात्सदा त्वेते॥ ८ ॥ मालाश्रीर्धवलाडय मुखारी रामक्रिया सपावका ।। सैंधव्यासावरिका गांधारो मारवी परजः ॥ ९ ॥

३

निजनिजकालेऽप्येते क्मतो गेया अथ कमाद्विविधैः । आर्याछंदोबद्धैर्लक्षय एतान्परं रूपैः ॥ १० ॥ तत्र कस्मिन्काल इत्यत्राSSह द्वाम्यां मात्रासप्तकोनाभ्याम्। शंकरभूषाद्या इति। शंकरभूषा शंकराभरणः । तदाद्याः सप्तेत्यर्थात्। उपसि हि प्रभात एव गातव्या इति शेषः । ततः जैताश्रीमुखा एतत्प्रभृतयश्चत्वार इत्यर्थात्। प्रातः पंचधाविभक्तदिनस्य पूर्वभागे ॥। इह तोड्याद्याः तोडीप्रमुखाः चत्वार एव संगवे तस्यैव द्वितीयभागे ।। गोंडप्रमुखाः गोंडादयश्रत्वार एव मध्यान्हे तस्यैव तृतीयभागे ।। बहुलीतः प्रभृति तु तामारम्य चत्वारो रागा इत्यर्थात्। अपराह्ने तस्यैव चतुर्थभागे।। सौराष्ट्र्ाश्च प्रभृतीत्येव सौराष्ट्रीप्रभृति षट् रागाः सायान्हके तस्यैव पंचमभागे॥ शचिनाटतः प्रभृतीत्येव शुद्धना- टाद्या: पट् रागाः प्रदोषे त्रिमुहूर्तात्मके रजनीमुखे॥ कर्णाटात् प्रभृतीत्येव कर्णाटप्रभृति षट् रागाः निशि रात्रौ ॥ एवं एते प्रभातादिषु अष्टसु गा- तव्या इत्यर्थ: ॥ अत्र प्रतिकालमपि उद्देशे करमेणैवेत्यपि ज्ञेयम् ॥ सर्वदा गातव्यानाह-सदा त्वेत इति ॥ एते तु रागाः सदा निरंतरं गातव्या इत्ये- व । तानेव दश रागानाह-मालाश्रीरिति ॥ अथ चपरम्। सपावका राम- क्रिया। रामक्रिया पावकश्चेत्यर्थः ॥ आसावरिका आसावरी। शिष्ट स्पष्ट- म् ।। प्रभातादिकालगानेऽपि विशेषमाह-निजनिजेति । निजनिजकाले स्वस्वसमयेऽपि एते क्रमतः उद्देशक्रमेण गेयाः । यथा प्रभाते गेयेष्वपि पूर्व शंकराभरणो गेयः। ततो वेलावली। ततोऽपि भूपाली इत्यादि। एवं प्रातरादिकाले गेयेष्वप्यथ रागाणां लक्षणं रूपद्वारा प्रतिजानीते-अ- थ क्रमादिति। अथ उद्देशानन्तरं एतान् शंकराभरणादीन्क्रमात् रूपैः परं स्वरूपैरव लक्षये लक्षयिष्यामि तत्तद्रूपविशेषेपु लक्षितेषु ते ते एव रागा लक्षिता, भविष्यंति इत्यर्थः । कीढशैः आर्याछंदोबद्धैः आर्याछंदो- योग्यसरिगमादिवर्णप्रतिपादितैः ॥ विविधैः प्रतिहतिमुखवादनविशेष- वशात् नानाप्रकारैः वक्ष्यमाणदेवतारूपेष्वपि आर्याछंदसा प्रतिपादितं गौ- रादिभावेन नानात्वं च ज्ञेयम् ॥७॥८।।९।।१०।।

४

सुस्वरवर्णविशेषं रूपं रागस्य बोधकं द्वेवा।। नादात्मं देवमयं तत्कमतोऽनेकमेकं च ॥ ११ ॥

तत्र रूपस्य सामान्यलक्षणमाह-सुस्वरेति। सुशोभनो रंजक इतिः या- वत् । स्वराणां षड्जादीनां। वर्णविशेषः उक्तो वक्ष्यमाणश्च गानविशेषो यस्मिन् तादशं सत् रागस्य बोधकं ज्ञापकं रूपं। येन रंजनकेन विशि- ष्टगानस्वरसमुदायेन रागो ज्ञायते तत्तद्रृपणान्निरूपणात् रूपमित्यर्थः । वक्ष्यमाणदेवतापक्षे तु सुशोभनः स्वरः कंठश्चरः वर्णः गौरत्वादि: विशेषः अवस्थालंकारादिश्च यस्य ताद्शं सत् रागस्य देवदेहधारिणो बोधकं रूपं ज्ञेयम्। एतदेव स्फोटयितुं तस्य द्वैविध्यमाह-द्वेधेति। तद्रूपमिति शेषः । द्वेवा द्विप्रकारम्। प्रकारावाह-नादात्मेति। नादात्मकं पड्जादिसमूह- रूपध्वनिमयम्। देवमयं च देवतादेहमयं च ।। तद्विविधं रूपं क्रमतः अ- नेकं एकं च एकस्यैव रागस्य नादमयं तु रूपं अनेकं देवतामयं तु एकमे- वेत्यर्थः # ११ ॥

तत्र विविच्यत आद्यं लोकव्यवहारविश्रुतं पूर्वम्।। अपि यस्य कस्यचिद्यत्पर्यायः स्वरसमूहस्य ॥ १२ ॥

प्रथमनादमयस्य रूपस्य प्रपंचन प्रतिजानाति-तत्रेति। तत्र तयोर्म- ध्ये आद्यं नादात्मकं रूपं पूर्व विविच्यते सोपकरणसामग्रीकं प्रकाश्यते प- श्राह्ेवतामयं प्रकाशयष्यत इत्यर्थः । कीढशम् । लोकव्यवहारवश्ठतं इ- दं अस्य रागस्य रूपं साधु इदं साधुतरमिति लोकैर्व्यवह्ियमाणमित्यर्थः । तस्य लोके अनियततया आलापादिषु अन्यतमस्य वाचकतामाह-अपीति। यत् यस्य कस्यचिदपि स्वरसमूहस्य पर्यायः आलापादिशब्दैर्यद्यदुच्यते तत्तद्रूपशब्देनापीत्यर्थ: ॥१२ ॥

आलापमूर्छनाशुचितानालंकारकूटतानाद्याः॥

५

तत्संकराश्र रूपैरग्रे जेया: कचित्केऽपि॥ १३ ॥

तदेव स्पष्टयन्निगमयति-आलापति। तत् ततो हेतोः आलापाः पूर्वो- क्ताः मूर्छना उत्तरमंद्रा्याः शचितानाः शुद्धतानाः अलंकाराः प्रसन्नाद्ाः कूटताना: स्वरव्युत्क्मा आद्यपदेन आलप्ति: तत्स्थानचतुष्टयेऽन्यतमं च। संकरा: तद्वचामिश्रणानि च रूपैः अग्रे रूपविशेषनिरूपणप्रसंगे ज्ञेयाः । किं सर्वेडपि सर्वत्र नेत्याह-कचित्केऽपीति। एतेषु मध्ये यथा राग क्वचन क्चन केऽपि केऽपि तदन्यतमा इत्यर्थः ॥१३ ॥

वादनभिदाखवनंतास्वभिधास्ये विंशतिं स्फुटं देश्याम्।। स्थाने च द्वे द्वाविंशत्या नाम्नां प्रकल्पितया ॥ १४॥

सुखरवर्णविशेषमिति रूपलक्षणे विशेषपदसूचितवादनभेदेषु कतिचन स्वकल्पितसंज्ञान्वादनमेदान् उद्देष्ठं प्रतिजानाति-वादनेति। अनंतासु वा- दनभिदासु तिरियस्फुरिताद्यार्येषु गमकस्थायसंकीर्णभेदेषु मध्ये देश्यां स्फुट प्रसिद्ध विंशतिवादनभिदामित्यर्थात्। चपरं द्वे स्थाने मंद्राद्यन्यतमे अभि- धास्ये उद्देश्यामि। कया नाम्नां संज्ञानां प्रकल्पितया द्वाविंशत्या। वादनमे- दानां विंशतेर्नामानि स्थानद्वयस्य च द्वे नामनि उद्देश्यामीत्यर्थः ॥ १४॥

प्रत्यान्वपूर्वहतयः पीडादोलनविकर्षगमकानि॥ कंपो घर्षणमुद्रे स्पर्शो नैम्न्यप्लुतिद्रुतयः ॥ १५ ॥ परतोच्चताऽथ निजतेशममृदुकठिनानि विंशतिर्व्वधिका॥ वादनभेदपदानां वीणायां लक्षणं क्रमतः ॥ १६ ॥

उद्देशमेवाह द्वाम्यां पादोनाभ्याम -- प्रत्यान्वपूर्वेति। प्रत्यान्वाः पूर्वे याभ्य- स्ताश्र ता इतयश्र । प्रतिहतिः । आहतिः । अनुहतिः । अहतिरित्यर्थः । पीडादोलनविकर्षगमकानिति चतुर्णां द्वंद्ः। कंपो घर्षणं च मुद्रा च ते। स्पर्शनैम्न्यं च प्लुतिश्र द्रतिश्र ताः।।परता उच्चता। अथ चार्थे। निजते निजता च द्यम्। शमश्र

६

मृदु च कठिनं च तानि। इतीति शेषः। वादनमेदाश्च स्थाने च तेषां द्यघिक- विशतिः । तत्र प्रतिहत्यादिशमांतानिः वादनभेदनामानि। मृदुकठिने तु स्थाननामनीति ज्ञेयम् ।। अथ कंठसंवादिन्यां वीणायां तान् क्रमेण लक्ष- यितुं प्रतिजानाति-वीणायामिति॥अस्य लक्षणं क्रमतः भेदानां कथ्यत इ- ति च शेष: ॥। १५ ॥ १६ ॥।

प्रतिहतिरंतद्रुतमुच्छलनवतो हतियुगाद्गभीररव: ।। आहतिरन्यध्वनने हतिं विनान्यस्वराश्रावः ॥१७॥

तत्र प्रतिहति लक्षयति-प्रतिहतिरिति। हतियुगात्तंतीनखाद्यात्तड्यात् हेतो: गभीररवः हुंकारशब्दानुकारी गंभीरध्वनिः प्रतिहतिः । उच्यत इति शेष: सर्वत्र। कीद्शात् अंतः मध्ये द्रुतं अतिशीघं उच्छलनवत्। एकमाघातं कृत्वा अतशधिं किंचिदंगुल्युच्छालनेन किंचिदेव पूर्वस्वरप्रदर्शने तत्समकालं द्वितीयाघातात् हुंकारसमध्वनिः प्रतिहतिरित्यर्थः । अंगुलीस्थापनेन वादन- विधिं अग्रे कथयिष्यति ॥ आहति लक्षयति -- आहतिरिति। अन्यध्वनने अपरस्वरस्य रणने हति नखाघातं विना तेनैव ध्वननेन अन्यस्वराश्रावः अपर- स्वरस्य सः आश्रावः श्रावणं प्रदर्शनमिति यावत् । सा आहतिः। येन के- न प्रकारेण पूर्वस्वरस्य ध्वनने हति विना तेनैव ध्वननेन अव्यवहितस्य व्य- वहितस्य वा परस्वरस्य प्रदर्शनं तथा ताढशे एव परस्वरस्य ध्वननेन तेनैव ध्वननेन अव्यवहितस्य व्यवहितस्य वा पूर्वस्वरस्य प्रदर्शनं आहतिरित्यर्थ: ॥१७ ॥

अनुहतिरेकहतेः प्रतिहतिवत्सैव त्वहतिरघातात्स्यात् ॥ पीडा पीड्यविमुक्तिर्दोलनमाकर्षणागमने ॥ १८॥

अनुहति लक्षयति-अनुहतिरिति। एकनखाघातादेव प्रतिहतिवत् गंभीर- ध्वनिरिति शेषः। अनुहृतिः एकमेवाघातं कृत्वा अतिशीघ्रमेव किंचिदंगुलेरु-

७

च्छालनेन किंचित्पूर्वस्वरं प्रदर्श्य तदाच्छादनेन हुंकारसमध्वनिरनुहतिरित्यर्थ:॥ अहर्ति लक्षयति-सैव त्वहतिरिति। सैव अनुहतिरेव आघातात् नखाघातं विना गंभीरध्वनिरित्येव अहतिः स्यात् । सर्वथा नखाघातं विनैव आहतिः ध्वननविशेषेण । वक्ष्यमाणघर्षणध्वननविशेषेण वा पूर्ववत् हुंकारशब्दानु- कारिगंभीरध्वनिकरणं अहतिरित्यर्थ: ॥ पीडां लक्षयति-पीडेति। आपी- ज्य विमुक्तिः । पीडा अंगुल्युदरेण अग्रिमनखरं गाढं संस्पृश्य तत्समका- लमेव पूर्वस्वरप्रदर्शनं पीडेत्यर्थ:॥ दोलनं लक्षयति-दोलनमिति।आकर्षणं वि- कर्षणं च आगमनं निवर्तनं च ते दोलनम्। एकेनैवाघातेन परस्परस्य किंचि- न्न्यूनैकश्भतिपर्यंत विकर्षण कृत्वा शनैः तथैव निवर्तनेन पूर्वत्रावस्थानं दोलन- मित्यर्थ: ॥ १८॥

आकर्षणं विकर्षो दोलनमेव हि पुनः पुनर्गमकम् ॥ स्पष्टः कंपो घर्षणमेकहतिर्द्राक्स्वरांतरकृत् ॥ १९ ॥ विकर्षणं लक्षयति-आकर्षणमिति। आकर्षणं आकर्षणमात्रं विकर्षः दोलनमेव निवर्तनरहितं विकर्ष इत्यर्थः।। गमकं लक्षयति-दोलनमेव हीति। पुनः पुनः दोलनमेव हि गमकम् ॥ एकेनैवाघातेन त्रिःचतुर्वा शनैः दोलन- करणं गमकमित्यर्थः। एवहीति निपातसमुदायोऽवधारणे॥ कंप लक्षयति- स्पष्टः कंप इति। कंपनं कंप इत्यन्वर्थ: कंपः । किंतु एकेनैवाघातेन दोलन चतुर्थाशसमं द्रुतं तत्रैव द्विस्त्रिर्वा कंपनं कंप इति ज्ञेयम् । घर्षणं लक्षयति- एकहतिरिति। एकाघात एव द्राक् शीघ्रं स्वरांतरकृत्। स्वरांतरकरणे सति घर्षणम्। एकाघातानंतरं शाघिं घर्षणेन परेषां पूर्वेषां वा अव्यवहितानां वा स्वराणां प्रकाशनं घर्षणमित्यर्थः ॥ १९॥

मुद्रा परैकहननात्प्रदर्श्य पूर्वे पुनस्तदाच्छादः ॥ आहतिरेव स्पर्शो द्रुतमुंक्ता दृढहतिर्नैम्न्यम् ॥ २० ॥

मुद्रां लक्षयति-मुद्रेति। परैकहननात् परस्वरस्यैकाघातादेव पूर्वस्र-

मितिशेष:। प्रदर्श्य स्पष्ट दर्शयित्वा पुनः परस्वरे अंगुलिस्थापनेनेति शेषः तदाच्छाद: पूर्वस्वराच्छादनं मुद्रेत्यर्थः ॥ अनुहतौ तु अतिशधिं अंगुल्यु- च्छालनेन गंभीरध्वनिः । मुद्रायां तु शनैरंगुल्यूर्ध्वीकरणेन तदभाव इति मे- दः ॥ स्पर्श लक्षयति-आहतिरेवेति। द्रतं शीघ्रं मुक्तं आहतस्वरत्यागः यस्यां सा आहतिरेव स्पर्शः । यद्यपि आहतिरेवेति सामान्येनोक्तं तथापि पूर्वस्वरध्वनन एव परस्वरं किंचित् स्पृष्टा द्रुतं पूर्वस्वरप्रदर्शनं स्पर्श इति ज्ञेयम् II नैम्न्यं लक्षयति-दृढहतिरिति। दढा या हतिः आघातः सा नै- म्न्यम्। येन नखाघातेन तंत्री अध इव गच्छति तन्नैम्न्यमित्यर्थः ॥ २०॥

प्लुतिरष्टस्वरघर्षो द्रुतिस्त्वरावादनं ततः परता॥ पूर्वेऽउयस्याकर्षणमथोच्चता तत्तृतीयस्य ॥ २१॥

प्लुति लक्षयति -- प्लुतिरिति। अष्टानां स्वराणां यो घर्षो घर्षणं सा प्लुतिः। एकेनाSSघातेन घर्षणतो द्रुतमष्टस्वरोत्पादनं प्लुतिः। अन्यत्तु घर्षण- मिति भेद: ॥ द्रुतिं लक्षयति-द्रुतिस्त्वरावादनमिति। त्वरावादनं अन्य- स्वरवादनापेक्षया शीघ्रवादनं द्रुतिः ॥ परतां लक्षयति-ततः परतेति । पूर्वे स्वरे अग्रस्य अनंतरस्य द्वितीयस्य आकर्षणं परतां। षड्जादिसारिषु आ- कर्षणेन ऋषभादिस्वरप्रकाशनं परतेत्यर्थः ॥ उच्चतां लक्षयति-अथोच्चतेति। पूर्वे इत्येव। पूर्वे स्वरे तृतीयस्य पूर्वापेक्षया तृतीयस्वरस्य आकर्षणमित्येव उच्चता। षड्जादिसारिषु अधिकाकर्षणेन गांधारादिस्वरप्रकाशनमुच्चते- त्यर्थः ॥ २१ ।।

निजते तु तयो: पौव्यें क्वापि सघाते शमो विलंब: स्यात्। मृद्विह मंद्र स्थानं कठिनं तारमथ संकेताः ॥ २२ ॥

निजताद्वयं लक्षयति-निजते त्विति। तयोः पूर्वस्वरस्थानाकष्टद्विती- यस्वरस्य पूर्वस्वरस्थानाकृष्टतृतीयस्वरस्य च पौव्यें पूर्वयोर्भीवौ ते निजते तु

पड्जादिषु सारीघु आकृष्टानां ऋपमादीनां शनैस्तंतीशैथिल्येन पुनः ष- ड्जाद्यापादनं परतायाः निजता। तथैव षड्जादिसारीषु आकृष्टानां गांधा- रादीनां शनैरेव तंत्रीशैथिल्येन पुनः षड्जाद्यापादनं उच्चतायाः निजता इत्यर्थ: ॥ एते द्वे अपि एकाघातेन कर्तव्ये।। लक्ष्यवशेन क्वचिदनयोरेव मध्ये द्वितीयमप्याघातमाह-कीदृश्यौ कापि संघाते इति। मध्ये आघातांतरस- हिते एकेनाSSघातेन पूर्वे द्वितीयस्य तृतीयस्य वा कर्षणं कृत्वा पुनर्द्वितीयाघातं कृत्वा पूर्वस्वरतापादनमपि क्वचिदनयोरित्यर्थः । अतो न विंशतिसंख्याधिक्य- मिति भावः । एतद्थायथमत्रे दर्शयिष्यते ॥ शमं लक्षयति-शम इति । विलंब: शमः स्यात्। स्वरं प्रकाश्य लक्षणं तूष्णीमवस्थानं शम इत्यर्थ: ॥ एवं वादनभेदविशति लक्षयित्वा मृदुकठिनाख्यस्थानद्वयं लक्षयति- मृद्विति। इहानयोर्मध्ये मंद्रस्थानं मृदु। तारं स्थानमित्येव कठिनम्। मृदु- पदेन मंद्रस्वरा: कठिनपदेन तारस्वराश्च ज्ञेया इत्यर्थः ॥ चिह्ृान्यपि व- कुं प्रतिजानाति-अथ संकेता इति। विशतिरेव वादनमेदचिह्दानि द्वे स्था- नचिद्वे च रूपलिखितेषु सरिगमादिषु कथ्यंत इत्यर्थ: ॥ २२ ॥

प्रसान्वपूर्वकहतिषु बिंदू विदुः सरेखया द्विगुणः । सोऽघः सोडग्रे शुद्धः पीडायां दोलने तु गुरुः॥ २३ ऊर्ध्च उपरे स च तिर्यग्विकर्ष उ्ध्चे सगमक ऊर्ध्वोग्े। कंपे रेखोध्वो्ध्वे तिर्यक्सा घर्षणे शिरसि ॥ २४ ॥ मुद्रायां सैवाघ: स्पर्शेऽथो अर्धचंद्र ऊर्ध्वे स्यात्। नैम्न्ये सोऽधः सोडग्रे प्लत्यां स्वरशंखला हत्याम् ॥२५॥ परतायां तु गुरुरध:स्थायी तिर्यक्स उच्चतायां तु॥ ऊर्ध्वाधोऽथ निजतयोः परताया उच्चताया वा ॥ २६ ॥ ळंबोर्ध्वबिंदुचिद्नं लंबो बिंदुः शमे भवेत्पुरतः ॥ उपरि स तूर्ध्वों मृदुनि च कठिने तिर्यकस ऊर्ध्व स्यात् ।२७॥ तानेवाह पंचमि:॥ तत्ापि पूर्वेषु चतुर्ष्वाह-प्रत्यान्वपूर्वकहतिष्विति। संके

१० त इति सर्वत्र । प्रतिहतौ संकेतः अवः आर्यालिखितसरिगादीनामिति सर्वत्र शेष: । तेषां अधस्तात् बिंदुवलयाकारौ द्वौ। आहतौ सं० सादीना अध: विंदुः एको वलयाकारः ॥ अनुहतौ सं० सः रेखया रेखोपलक्षितो बिंदुः सादीनां अधः। अहतौ सं० स द्विगुणः बिंदुः। उपरि पुनरावृत्तः वलयाका- रः अध एव ।। चत्वारोऽपि यथा स स।। पीडायां संकेतः स बिंदुः शुद्धः अग्रे सादीनां पुरस्तात् । यथा स० ॥ दोलने तु संकेतः । ऊर्ध्वः न तु तिर्यक् गुरुः द्विवकरा रेखा उपरि सादीनां शिरसि। यथा से।। विकर्षे संकेतः सच गुरुरेव तिर्यक तिरश्रीनः ऊर्ध्व सादीनामुपर्येव। यथा से॥ गमके संकेतः स गुरु: ऊर्ध्वः अग्रे सादीनां पुरस्तात्। यथा सं। कंपे संकेत: ऊर्ध्वा रेखा सरला रेखा उर्ध्व सादीनामुपरि। यथा सं। घर्षणे संकेतः सा रेखा तिर्यक्। शिरसि सादीनामुपरि। यथा से। मुद्रायां संकेतः सैव तिर्यग्रेखैव अधः सादीनां। यथा स ॥ स्पर्शे अथो संकेतः अर्धचंद्रः अर्धवलयाकारः ऊ- ध्वं सादीनां स्यात् । यथा सँ ॥ नैम्न्ये संकेतः सः अर्धचंद्रः अघः सादीनां। यथा सु॥ छ्रुत्यां संकेतः सः अर्धचंद्रः अग्रे सादीनां यथा स०॥ द्रुत्यां संकेत स्वरशृंखला स्वरयोः स्वराणां वा अधो निगडनं यथा। सररिग ॥ परतायां तु संकेतः ॥ तिर्यग्गुरुः अधस्थायी। यथा स ॥ उच्चतायां तु संकेतः। सः तिर्यक् गुरुः ऊर्ध्वाधः उपरि अधश्र ॥I यथा से ॥ अथ निजतयोः परता निजतयाः उच्चता निजतायाश्च संकेतःपरतायाः चिह्नं अधस्था तिर्यग्गुरुरूपलंब अवर्तुलःसन् उर्ध्व: अतितिरश्चीनः बिंदुर्यस्मिन् तत् । लंबोर्ध्वबिंदुना प्रांते युक्तमित्यर्थ: ॥ उच्चताया वा उच्चतायाश्र चिह्न, ऊर्ध्वाधः स्थिततिर्यक् गुरुरूपं लंबोर्ध्वबिंदु अध एवेति ज्ञेयं ।I अन्यथा वक्ष्यमाणमृदुस्थानचिद्दस्य संदेहः स्यात्॥ यथा ॥ स। सै ॥ शमे संकेतः । लंबो विंदुः पुरतः सादीनामग्रे भवेत् ॥ ऊर्ध्व एवेति ज्ञेयम् ।। यथा ॥ स० ॥ मृदुनि च मंद्रस्थाने च संकेतः सः लंबबिंदुः ऊर्ध्व: अतिरश्रीनः सादीनां उपरि यथा ॥ सा। कठिने तारस्थाने संकेतः सः

११

लंबबिंदुरेव तिर्यक् तिरश्रीनः सन् ऊर्ध्व सादीनां उपरि स्यात्। यथा। से ॥ २३। २४॥२९ | २६।२७।।

इति संकेतेष्वेको द्वौ बहवो वा स्वरे स्युरेकस्मिन् । यत्रैकवादनं द्विस्तत्संकेतोऽपि तत्र द्विः ॥ २८ ॥

लंबेन विंदुनोना: शीर्षे मध्यस्वरा इह ज्ेयाः॥ प्ारब्धरूपपूर्ती पद्माकारश्र संकेतः ॥ २९॥

यथा ॥ स। स।स।स॥ स०। स। सै। सv। सं। सं। स।स।स। स ।सरिग।स। से।स। सै। स०। से। स०। से।स*

संकेतान्निगमयन् एकस्मिन्नेव स्वरे बहुधा वादनभेदवशात् संकेतानाम- पि बाहुल्यमाह-इति संकेतेष्विति। इति एवं द्वाविंशतौ संकेतेषु मध्ये इत्य- र्थात् एक: द्वौ बहवः ॥ एकद्वित्र्यादिसंकेताः एकस्मिन्स्वरे स्युः बहपु ब- हवो भर्वंत्येव II किंतु एकस्मिन्नपि स्युरित्यर्थ: ॥ एकत्रैव एकस्य वादनस्य पुनरावृत्तौ तत्संकेतस्यापि पुनरावृत्तिमाह-यत्रैकवादनं द्विस्तत्संकेतोऽपि तत्र द्विरिति। स्पष्टम् ॥२८। मध्यस्वराणां संकेताकरणेडपि ज्ञानोपायमाह- लंबेनेति ।। इह रूपेषु शीर्षे उपरि लंबेन बिंदुना ऊना रहिता ।। स्वरा इति शेष: ॥ मध्यस्वरा ज्ञेयाः ॥ शिरसि ऊर्ध्वविंदुना युक्ताः मंद्रखराः ॥ शिरसि तिरश्रीन लंब बिद्युक्ताश्र तारस्व्राः शिरसि तदुभयरहितास्तु पारिशे- ष्यान्मध्यस्वरा इत्यर्थः ॥ रूपसमाप्तिसूचकं संकेतान्तरमाह-मारब्धोति॥ प्रारब्धं लिखितुमारब्ं यदूपं तस्य पूर्तौ समात्तौ पद्माकारः चतुरादिदल- कमलाकारः संकेतः ॥ त्रयोविंशतिरपि संकेता: क्रमतो यथा॥

१२

स। स। स। स। स०। से। सै । सै ।सै।

ग्र आ अनु अ पी दो वि गम कं

स। स।सँ। स। स-। सरिग। स। से । स

घ मु स्प नैम्न्य प्लुति द्रुति पर उच्च प

से। स । स0।स*॥२९॥

निजनिजमेले शुद्धास्तीवर्याद्याश्च ये यथैव स्यु:॥ सरिगमपधनीतिपदैर्ज्वैयास्ते लाघवायोक्तैः॥ ३०॥

रूपगसादिषु सहां सूत्रत्वादिह विभक्तिराहित्यम् ।। वादनसिध्यै रचितं मयेति पूर्वैरनुक्तमपि।। ॥ ३१॥

रूपे सारिगेत्यादि सामान्यलक्षितेष्वपि स्वरेषु शुद्धत्वं विकृतत्वं घ स्व- स्व्रमेलवशात् ज्ञेयमिति मंदबोधनायाSSह-निजनिजमेले इति॥ स्वस्व- मेले शुद्धा: तीव्रर्याद्याः तीव्ररीप्रमुखमेदाश्र ये यथैवस्युः ते तथैवेत्यर्थात् ज्ञेया: कैर्लाघवाय उक्तैः सरिगमपधनीति पदैः तीवरीत्याद्यक्कतौ तु ग्रंथगौरवं स्यात् इत्यर्थ: ॥ ३० ॥ ननु पदैरित्युक्तं तत्र सारिगादीनां न क्वापि विभक्त्यंततया पदत्वमित्यत्राह-रूपगसादिष्विति। इह एषु रूपग- तेषु सारिगादिषु विभ्तिराहित्यं सह्यं बुधैः सोढव्यं । हेतुमप्याह॥ सूत्र- त्वादिति । स संकेतः सरिगमादिशब्दानां लोकप्रसिद्धरागरूपगायनः सूचकत्वात्सूत्रत्वं II ततश्र छंदोवत्सूत्राणि भवंतीति वचनात् सुपां सुलुगिति छांदसो विभक्तिलुगित्यर्थः ॥ एवं कल्पितसंज्ञा संकेतानां प्राचीनानुक्तत्व- दोषं फलतात्पर्येण परिहरिति-वादन सिध्यै रचितं मयेति। पूर्वैरनुक्तमपी- ति। स्पष्टम् ॥ ३० ॥ ३१ ॥

१३

मध्यमिकाओ्रोदरतः क्माज्जठरपृष्ठतथ् तर्जन्याः॥ वाद्योर्ध्वतंत्र्याSपि सह श्रृतयः पृथ्या कनिष्ठायाः॥३२॥

अथ रागरूपवादनोपयोगिनी परिभाषां वदन् दक्षिणहस्तांगुलिव्यापारं द्वाम्यामाह-मध्यमिकेति ।। उर्ध्वतंत्री मेरुस्था चतुर्थतंत्रिका मध्यमिका- ग्रस्य मध्यमांगुलिनखाग्रस्य यत् उदरमधोभागस्तेनेति ततः परं तर्जन्या नखाग्रस्येति शेषः । जठरपृष्ठतः तर्जनी नखाग्राधोभागोर्ध्वभागाभ्यां क्रमतः मध्यमाघातपूर्व वाद्या वादनीया।श्तयोऽपि श्रतितयं च कनिष्ठायाः नखस्ये- त्येव पृष्टथा प्ृष्ठिभागेन वाद्याः कथ सह तर्जनीपृष्ठाघातेन समं । पूर्वामूर्ध्व तंत्री मध्यमा नखाग्राधोभागेन वाद्येत। ततः तर्जन्यंशपृष्ठेन वादयत् तदैव श्रुतित्रयं कनिष्ठा नखपृष्ठेनएमुहुरित्यर्थः ॥ ३२ ॥

स्थायाद्विष्वितिनियतं यथेष्टमन्यत्र मध्यमोपजयोः ॥ उदराभ्यां पृष्टिभ्यां चतुर्द्तहतिस्तु कर्तर्याम्।। ३३॥

इति तद्वादनं स्थायादिषु स्थायप्रबंधादिषु प्रकाशने नियतं अवश्यं कर्त- न्यं ।I स्थायो नाम न्यासापन्याससन्यासविन्यासान्यतमस्वरविश्रांतत्वेन प्रयुक्तः कतिपयस्वरसंदर्भरूपो मुहुरावर्त्यमानो रागैकदेशः ॥ रागस्यावयव- स्थाय इति निःशंकोक्त्ेः ॥ स्थायभेद इति लोके अन्यत्र आलापादिषु प्रथमादूर्ध्वतंत्रीत्रयवादने च यथेष्टं कृताकृतं ।। अलैव कर्तर्याख्य- वादनमाह-मध्यमोपजयोरिति॥ कर्तर्यां तु चतुः चतुर्वारं द्रुतहती ॥ अति- श.घ्रमाघातः ॥ काभ्यां ॥ मध्यमा च उपजातत्समीपजाता तर्जनी च ॥तयो- नखाग्रयोरिति शेषः ॥ उदराभ्यां ष्टष्ठिम्यां च ॥ क्रमत इत्येव । पूर्व मध्यमा तर्जनी नखयोरुदराम्यां क्रमतो द्रुतं वादनं ततस्तयोरेव पृष्ठाम्यां क्रमतो द्रुतं वादनमिति चतुर्घाता कर्तरीत्यर्थः ॥ ३३ ॥

दक्षिण करप्चारो गदितो विस्तरभयादियानेव।।

१४

अथ सव्यहस्तकृत्यं कथयाम्यूर्ध्वास तंत्रीपु॥ ३४ ॥ मध्यमया चाSSरोहस्थाप्यापूर्वे च तर्जनी तृष्णीम्। उत्तिभिदां सिध्ये प्रायस्तर्जन्यावरोहस्तु ॥ ३५॥ काप्यारोहेऽपि तथा अंगुलिचालक शुद्ध नाटादौ। मंद्रानुमंद्रयोः स्यात परिभाषावादनस्येति ॥ ३६ ॥

दक्षिण करप्रचारं निगमयन् वामहस्तांगुलिकृत्यं ऊर्ध्वास्वेव तंत्रिकासु प्र- तिजानाति-दक्षिणकरप्चार इति ॥ अयं विस्तरभयात् इयानेव एतावाने- व गदितः कथितः ॥ अथ अतःपरं सव्यहस्तकृत्यं ऊर्ध्वासु तंत्रीषु कथ- यामि॥ ३४ ॥ तदेवाह-मध्यमयेति द्वाम्याम् ॥ पादोनाभ्याम् । मध्यमया च वामहस्तस्येत्यर्थात् ।। आरोहः कार्य इति शेषः ।। तर्जनी च वामहस्तस्येत्येवपूर्वे स्वरे इति शेषः । तूष्णीं स्था- प्या। द्वौ च शब्दौ एककलतां सूचयतः ॥ मध्यमया परपरस्रावलं च न समकालमेव पूर्वस्वरसारिकायां नादप्रकाशनं विनाऽपि तर्जनी स्थाप्येत्य- र्थः ॥ किमर्थ। उक्तभिदां प्रतिहतिप्रभृतिभेदानां प्रायः बाहुल्येन सिध्यै।। मध्यमया॥ उच्छालनादिना पूर्वस्वरध्वननायेत्यर्थः ॥ प्रायो ग्रहणादवरोहे क्व- चित्तर्जन्याऽपि उछालनादिना प्रतिहत्यादिसिद्धिः ॥ अवरोहस्तु तर्जन्या का- र्य इत्येव ।। क्कापि तया तर्जन्या अपि आरोहः ॥ आहतिस्पर्शादिसौक- र्यार्थमित्यर्थः ॥ चपरं शद्ध नाटादौ आदि शब्दोऽत प्रकारे नतु व्यवस्था- याम् ।। मंद्रानुमंद्रयोरंगुलिचालः तिसृणामंगुलीनां वामकरस्य तर्जनी- मध्यमानामिकानां चालनं मध्यतारयोस्तु तर्जनीमध्यमयोरेव चालनमित्यर्थः ॥ निगमयति-परिभाषा वादनस्थेति । स्पष्ट ॥ ३४॥३५॥३६॥

अथ शंकरा भरण इति समगमरि ग रिंस० समगमारे गृ० गरि ग़॥ मप० स ध नि स सु धपमगमा रिग़ गरि गृ मप० संर्घंपमगमरि-।। ३७ ।।

१५

एवं वादनभेदान् ससकेतं परिभाष्य आर्याभि: स संकेतं खरलिखनपूर्व उद्देशक्रमेण शंकराभरणादि परजांतान् रागान् यथासंभवं संपूर्णखाडबौड- वैनिजनिजरू पैरेव लक्षयति-अत्र प्रकरणेतु टीका परिभाषा लिख्यते ॥ स- समिरेकादं कैर्ज्ञेयाः पड्जादिकाः स्वराः सप्त ॥ वादनमेदाः सपदा वर्णै- रिह च स्वनामादयैः-अथ शंकराभरण इति॥ अयं तु मलारिमेले ज्ञेयः॥ प्र- भातकाले च ज्ञेयः ॥ इति अनेन प्रकारेण ॥ तं प्रकारमेवाह-१।४।३।४ २ विकर्ष: ३ आहतिः शमः ।२।१ शमो द्विगुणः १।४।३।४/२ विकर्ष: ३ आहतिः शमः ३।२ विकर्षः ३ । आहतिः। ४।५ शमः । १ कठिनस्थिता मुद्रा। ६ विकर्ष ७ आहतिः। १ कठिनस्थितानैम्न्यं। ६ कं- पः। ५४।३।४।२ विकर्षः ३ आहतिः शमः ३ ।२ विकर्षः । ३ आ- हतिः । ४ । १ रामः । १ कठि० ।६ कंपः ।६।४।३ 18।२ विकर्षः ॥३७ ॥

गृ०गरिग़मप० ध धपमगम। रै ग० गॉरे ग.मपमप गममरि ग० रिपु गॅ॥ मरि गृ०समरि गृ०रिस रि- सरि। गै रिस निस धैनिस धं० पं मं धैनिं स ॥३८॥

३ आहतिः शम :- ३।२ वि० ३ आ० ४ । ५ शमः-६ दोलनं ६। ५- ४। ३।४ । २ विकर्ष० ३ आ०शम: ३। २ वि० ३ आ० श० ४ / १- ४।५।३। ४। ४ । २ वि०। ३ आ० श० २। १ मुद्रा । ३ वि० ४। आ० ।२ वि०।३ आ० श० १।४ मुद्रा २। वि० ३। आ० श० २ घर्ष० १ घ० २ ।१ आ० २ श० १ आ० वि० ।२ घ० १ घ. ७ मृ० १ । ६ मृ० वि० ७ मृ० आ० १। ६ मृदु० कंपद्रयं शमः ९ मृ० ४। मृ० श० ६ मृ० वि० ७ मृ० आ० १ मुद्रा ॥ ३८ ॥

घं' नि स समुरिगमपध िस। रि०रि० संनिसध०

१६

पमगमरिग०रिस सरिग । मपयध । निसरिसनिसंघ- निसं । रिस निसधनिस ॥ ३९ ॥

६ मृ० वि० । ७ मृ० आ०। १ पझं। १। १ नैम्न्यं। २।३।४।९ ६ वि० । ७१ कठि० ।२ कठि० दोलनं २ कठि०। १ कठि० ।७।१ कठि० ६ कंपद्ठयं शमः ६।४।३।४।२ वि० ।३ आ० श० २- १ पझं १।२।३।४।६।६।७।१ कठि० २ कठि० कठि० ६। ७।१ कठि २ कठि०।१ कठि० ७।१ कठि० ६। ७।१ क- ठि०२ कठिन १ कठि० ७।१ कठि० ६। ७ ।१ कठि० ॥ ३९ ॥

धपम गमरिगम। रिसनिं सधनिसरिसनिसधनि- सरि सनि॥ सधनिस संत्यपराणि प्रदशितं तदपि दि- ड्मात्रम् ॥ ४० ॥

२ कटि० प्रतिहत: १ कठि० ७।१ कठि ० ६॥५४।३। ४ २। ३।४।२।१।७ मृ० १ ॥६ मृ० ७ मृ० १॥२॥१/७ मृ० १॥ ६ मृ० ।७ मृ० ॥७ मृ० ११२ प्रति। १७ मृ० १६ मृ० ७ मृ० आहति०। १ पझं I इदमंतिमं रूपं सर्वसदृतिकं वादनीयं ॥। एवमस्य अन्यान्यपि रूपाणि संति मयातुदिङ्मात्रं प्रदर्शितमित्याह-सं- त्यपराणि प्रदर्शितं तदपि दिङ्मात्रमिति ॥ अस्य रूपाणि इति च शेष:।। शिष्टं स्पष्टं। एवमग्रेऽपि ज्ञेयम् ॥ ४० ॥

वेलावली सरिग० धप०। धैधपमग० रिस*स० रि- गप० मगप० सगप० गरि० सस० रिग० प० म- गप०धीर्स०। निसनिंध निघ० धसं निंध० पग० रिस॥४॥

१७

वेलावली सरि ग धेति। इयमपि मलासरिमेले प्रभातकाले ॥१।२ ३। श०। ६।१ श० ६११ श० ६ दो० १।६।९।४।३ श० २।१ पझं ।१ श० ।२ घ०।३ ध०।५ श० १४ घ० ।३ घ०॥५ श० ।४ घ० ।३ घ०। ४ आ० श० ।३ घ० श०।१ पदं।१ पश०।२।३ श० ।६ श० ।४ घ० ।३ घ० ।९ श० ६ दो० ।१ क० श० ।७ दो। ० कं० आ० दो०।७ दो० ।६ ७ । ६ आ० श० ॥६।१ क० आ०।७ वि०। ६ प्रति० श० ।५ ३ श० । २। १ पझं ॥। ४१॥

स० रिगम० मप ध० पधे प० मग रिग० रिस ससरि मपप० धधनि निधप० ॥ मगरिस सरिग० धप० घॅधप । मगेरि गगरि० संरि" रिग गरि' रिस#॥४२॥

१ श० ।२।३।९ श० ।४ दोलन० ५६ दो० श० ।५ ई आ० दो०॥५ श० ।४ घ०।३घ०।२घ० ।३ श० ।२ द्ु- तिः ।१ द्ु०। १ पझं। १ ।१ नैम्न्यं।२।३।४।५।५श० १६ दो०॥६।७ दो०।७६५श०।४।३।श० २ ।१।प- झं॥१।२१३ श० ६।९ शा० ६ दो० ॥६।६।४।३।२ ३ दो० ३ /२ आ० वि० श० ।१ कंप: ।२ आ०। दो ।३।२ कंप: शम० ।२ घ०।२ घ० ।१ घ० पदं ॥४२॥।

सग ग० रिसरि० ध० स० सनि व प० धं प० स० स oभूपालिकास० गिरि प० ध० सं० संस से धधप० पपग० गरि। रिरिग गरि रिसस० सरि स- धं ॥ प० ॥ ४३॥ ३

१८

१।३ आ० दो० । ३ दोल० । २१२ श० । ६ मृ० श० ॥१ श०। ११०७ मृ० ॥६ मृ० ।१ मृ० श० ।६ मृ० ५ मृ० आ० श० ।१ श १ छुतिः कठि० ॥ पझं । भूपालिकासरिगपेति ॥ इयमपि मछारिमेले प्रभातकाले ॥ १ श ॥ १ श० ।२।३।६ श० ६ श० । १ कठि० श०।१ कठि० दो०। १ कठि०। ६ आ०। ६ घ० ।१घ०।५ घ० श० ।११५ दो० ।६ घ०।३ घ०।३ घ० श० । ३ घ०। २ घ०।२।२ । ३ आ० दो० ।३।२ आ० । २ घ० ।१घ०। १ घ०।१ श० ।१।२ आ० दो०।१घ० भृ० घ० । दत्यं० ६ मृ० घ०।५ मृ० घश० ॥ ४३ ॥

धं स० रिस रिग०० गपध संसरिं। रिं सरिंग० रिं-

सं रिस धधप8 पपधु पगग । रि० रिगॅगरिरि ससरि

गगरि। रिसस गपगपध ॥। सधंसरिसरिं ॥४४॥

६ मृ० प्र० घ० ।१ घ० ३म० । २ । १ आ० । २ । १ आ० । २। ३ । दोलनद्वयं श० दयं । ३ । ५ ।६ प्र० घ० ।१ क० आ०। २ क० घ०।३ क० घ० दो० श० ।२ क० ।१ क० ।२ क० भा० ।१ क० घ०। ६ घ०। हत्यं ६ घ०।५घ० श० ॥॥४ ॥ ५१ १। ६। आ० । ५ घ० ।३ घ०। हत्यं ३ घ० ।२ घ० श० । २। ३ आ० वि०। ३। २ आ० ।२ घ० १।२ आ० घ० । ३ घ० दो०।३।२आ०।२घ०।१घ०।१ पझ।३।५।३। ६/६।१ क ० ।२ क० ।२ क० ॥ ४४ ॥

संगरिस ललितासरिगम । पगरिगरिसनि० सरि-

गयुमगरिगरिस गमपगमधुनिसंरिनिधम । गरिरि-

सनि ० रिगरिगपम० गपरिस#॥ ४५॥

१ क० ।३ क०।२ क० ।१। क०। पझं। ललिता सारिगेति॥ इयं तु पूर्वोक्ते मालवगौडीये मेले प्रभातकाले॥। १।२।३।४।६०।५ घ० ३।२ आ० ।३ आ० ।२ आ० घ० ।१घ०।७ मृ० घ० श०।१।२।३।६आ०।४।३ घ०।२घ० ।३।२।१ पझमं। ३। ४।५।३।४। ६ आ०। ७।१ क० घ० ।२ क० घ०।७।६।४ ।३ घ० ॥२ घ० ।२॥१।७ मृ० श० ॥१॥ छ॥ छ ॥। २। ३।२ आ० । ३।५ आ० । ४ श० ।२।१ प- मं ॥ ४५ ॥

एष वसंतः। स० रिंग० म० धप० मप० मम० मघमध-

निं' धधनि' संस०। सपंगरग रिसनिस० निंध मध। म-

धनि॥ ध० धनिं' सस सनिधप० मप० ॥४६॥

एष वसंतः सारिगेति॥ अयं तु पूर्वोक्ते स्वस्यैव मेले प्रभातकाले ॥ १ श०२ ३ कं० दयंश०।४ श०।६श०।४।५ श०।४।३ कं- दयं०॥४।६।७ क० ।६।६।७ आ० कं० घ० घ ॥ क० घ० १ कठि० श० ।१ क०।४ क० मु०।२ क० आ०।३ क० ।२ क० घ०।९ क० घ०।६ त्ये ७ घ० ।१ क० घ० ३।७ घ० ॥६ ग०।श०।४।६४६७क० हृ०।६ श०।६।७ कं० ह० घ०।१ क० घ०।१ क० घ०।१ क० श० ।१ क० ।७ ६ १ श०।४।५ श० ॥४६ ॥

२०

मर्ग० म्रगसरिस स० निधप। मप० मर्गमं। धप० मप० मगम० मगु गरिस * हिदोलः । सगसगम० धीं मधनिरस० गसंगंनिसंग० सनिधघ०॥ ४७।।

४।३ कं० ० ॥४। श० ।४ मु० । ३ आ० ।३ घ० ।२ घ० १ घ० पझं०।१ छ० कठिनांता ॥७६।५४।५श० ।४ ३ क० ६० ॥४ श० ।६।५ श०।४।३ कं० ६० ॥ ४ श० ४ मु० ॥३ आ० ॥छ॥३ घ०।२घ०।१।घ० पझं० ॥ हिं- दोल: सगसगेति॥ अयं वसंतमेले प्रभातकाले॥ ११।३।१३।४ श० ६।४।६।७।१ क० श० ।३क० ।१क० ॥७६६ श० ॥४७ ॥

मधमधनि" धधनि स० संनिध । निध० मग० मग० 8 स स निधनिध० मग० मग० स ॥ ससगगम- 8 मधधनिनि स० स० ॥ निधनिध० मग० मग०

स० गसगनि स$॥४८॥

४|६१४६।७।। वि०।६।६।७ वि० ।१ वि० ॥ वि० ।१ कं० आश० ।१क०।७ई प्र०।७१६ श० ।४ २ प्र० श० /४।३ श० ९ पदं। १ पुकठिनांता ।७।६ प्र० ७६ प्रा० ।४।३ प्र० श० ।४।३/१ पझं० १।१।३। ४।४।६६।७।७ कंपद्वयं। १ कश०।१ कश० । १ क- ठिन / ७ ।६ प्रतिहतिः ।७।६ शमः ।४ । ३ प्रतिहतिः शमः ।४

२१

३ श । १ शमः । ३।१।३ ।७ मृदठताशमः ।१ पझं ॥४८॥

ललितोविभासभेदो। ग० पधस० ग रि निध० मग० रिस ग० पधसं० स । निधा मगरिस सैरिग०

सनिध•। धधनिसरिगग०। ममगमगरि० गै॥४९॥

ललितो विभासभेद इति। विभासस्य भेदस्तत्तल्योऽन्यो ललित इत्यर्थः॥ अयं तु देशीकारमेले प्रभाते। ३ श० ।५।६।१ क० श० ।३ क० २ क० ।७।ई श०।४।३ श० ।२।१ पझ।३ श० /५६ १ क० श० ।१ कदो० द० ॥७ घ० ।६ घ० श० ।४ घ०।३घ० श० ।२ घ० ।१ घ० पझं। १ वि० ।२ घ०।३ घ० श० ।१ वि० ७ मृ० घ० ॥ ६ म० घ० श० । ६ म०। ६ मृ०। नैम्न्यं ।७ मृ० ।१ २।३ । ३ श० ।४ वि० ४ ।३/४।३।२ वि० श० ।३ दो० I ४ ९ ॥।

ममगरि गर्प० ध० निंध० नि नि। धपम ग० रि-

स० सरिग० सनिध० धं6 मनिधम॥ गरिसनि- 8888 ध० धं धुनि सरिगग० ममगम गरि० गमध० मग ग० रिसँ#॥ ५० ॥

४ ओ-दो० /४/३२१ पझ।३।४ प० कं० द० श० ६ श० ७ वि०। ७ द्ु० ।दृ० ।४ द्ु० ।३ श० ।२ घ० ।१ श० पझं। १ वि० ।२ घ० ।२ घ० ३ घ० श० ।१ वि० ।७ मृ० घ० ६ मृ० घ०। श० ।६ मृ० प्ु० मध्यमांता ४।७।६ प्र० ।२ प्र०

१ प्र० ।७ मृ ठ प्र० । ६ मृ० प्र० श०। ६ मृ० ६ मृ० नै० ७ मृ० ।१।२३३ श० । ४ वि। ४।३।४।३।२ वि० श०।३ दो०।४ घ० ।६ घ० श० ।४ घ०।३ घ०।३ श० २ घ०।१ घ० पदं ॥५०॥

जैताश्रीः सगरिस० गप० ॥ ममगृ० रिस० पम० पग०

रिस० पमगरिस० म॥ गरि स० ग० रिस गगमप-

पिसं०। गं० रिस० नि° स० संनिधप० म० संनि

धसं ॥५१॥

जैताश्रीः सगरिसेति। इयमपि पूर्वोंक्ते देशीकारमेले प्रथमयामे । १।३ २/१ दो० श० /४ परतायानिजता। ४। ३ आदृश० । २।१ श० ५।४ श० ।५।३ श० । २ ।१ रमः ॥६ डु० ॥४ डु० ।३ डु० ॥३ डु० ॥२द्ु० ॥१श० ॥४दु० । ३ द० ॥२ द० १ श० २ श० ।१।२ ड्० । १ डु०। पझं।३ दो० ।३ दो० ।४/५ ७ आ० ।१ क० श०।३ क० श० ।२ क० १ क० श० /७ प० श० १ क० दो० ॥१ क०॥७६।५श०।४ प० श० ।१ क०७।६१क०॥५१॥

निधप० । म० निधप० म० गम० निध । प० म8 ग-

रिस धंनि० सग गम० ग ॥ रिस सगमा। प०

पप म० म० मग० रिस० स*। ग० मपनि० ग० रि-

२३

सं० नि सस निधप० म ॥ ५२॥

७१ ६। ५ श० १४ प० श० ।७।६५ श०।४ प० श० ३।४ दो० श० ७।६।५ श० ।४ नि० द्व० प० या एकयैव हत्या ॥ ३ ॥ २ ।१ पझं ॥ ६ मृ० ७ मृ० प० श० ॥१।३ मा०।३ ४ आ० वि० मी०॥ ३ ॥२॥१ पझं।१।३।४।५श० ५ वि० । ५।४ आ० प० श० ४।५ आ० प० श० ।५ दो० श० ४ घ०।३ घ० श० ।२ घ०।१ घ० श० ।१ पझं । ३ श० ।४ ५।७ पर० श० ।३ क० श० ।२ क० ।१ क० श० ।७प०।१ क० दो०।१ क०॥७॥६॥५३० ४॥५२॥

गग० रिस० पंनि० स धनाश्रीर्गमपपमगस० पं-

प मगस० सप० मुप० पु॥ मगस गसगमपनि॥

पनिसॅ० सुनिपमगस* गगमप० मपनिध ॥५३॥ 8

३ दो० १ २ श० ।२।१ श० ।५ मृ० प० श० ।१ पदं। ध- नाश्रीर्गमपपमेति। एपा पूर्वोंक्ते श्रीरागमेले प्रथमयामे ॥३।४।५५ नै०।४।३११ श०॥५९ नै० ॥४३१ श० ॥१॥५ श०।४प्र०॥५ श०।५ नै० ।४।३।१ पझ ३।१/३ ४।५।७।१ क० श० १ क० नै०।७।५।४।३।१ पदं ३ दो०१२ दो०।४।श० ४ प्र०॥५७५॥५३॥

निसंग संनिपगस सगस। गमपमपनि निर्स० पगसँ-

२४

नि गंस ।। निर्सैनिगसनि संनिपसं ।। निपनिपरस नि-

पमगमगपमग ॥५४॥

७ वि०॥१ क०।३ क० नै० ।१ क० ।७।५॥४।३/१

१ क० श० पश०।३क०।१क०।१ क० ।७।१ क० ।७ ३ के० ॥१ क०॥७ क० ॥७॥३ क० ॥१ क० ॥७१ क० ।७ ५१७५१कै० ७५।४।३।४।३।५।४।३ ५॥५४ ॥

मगपमगमगसप० पर्ग० सं। गैसंगंस गैस निपमग स- 8 8 8

प० मपम० ॥ पमपस पनिपनिसगसंग निप मग सस- 8

प० * ॥५५॥।

४।३१।४।३।४।३१।१ श० ५।३ क० श० । १ क० प्र० द्ु० ३ क० डु० ॥१ क० प्रडु० ।३ क० डु०। १ क० प्र० द्रु० द्रु०।३ कद्रु० ।१ क० प्र० डु० । अत्र पथयथा आवृत्तिबाहुल्यं आट- - त्तिबाहुल्यं।। तथा तथा रसा।। आर्या छंदोनुराधेन तु संक्षिप्तं एवमेव जातीयके अ- न्यत्र पुरतः॥ ७ प्र० ॥५ प्र० । ४ प्र० ॥३ प्र० ॥ २॥५ श० ।४ प्र० द्ु० ५ द्ु० ॥ ४ प्र० द्ु० ॥९ दु० ॥४ प्र० द्रु०॥ ४ द्रु० ४ प्र० दु०॥५७९७१क ३ क० दु० ॥१क० प्र० द्ु० ।३ क० द्रु०।१ क० प्र० हु० ।३ क० द्रु०।१ क० प्र० द्रु० ३ क० ह० १ क० प्र० द्ु० ३ क० द्ु०॥१ क० प्र० द्रु०। ३ क० ट्रु० १ क० प्र० दु० ७ प्र० ॥५ प्र० ।४ प्र० ३ प्र० १॥१।१ श० पद्म ।। ५५ ।।

२५

ग म प नि संप०। नि सं० गंम पमग० रिसंग 8 8

रिनि० सं० प० निसं प० सं निपमग म॥ पमग

रिस सपमप गमप। म ग० रिस० गरि नि० स०

प० नि नि स० ॥५६॥

३ प्र० । ४ प्र०१९ प्र०॥७ प्र०॥१ कं०॥५श० ७प्र० ।१ कं० श० ३ कं० प्र० १४ कं० प्र०। १ कं ।४कं०।३कं०प्र०श०।२ कं० द्रु. १ कं० द्रु०१३ कं० प्र०।२ कं० द्ु० ॥७ दु० श० ।१ कं० श० ५श०।७ प्र० ।१ क० ॥५ श० ।१ क० प्र० ।७॥५॥४।३ ४ प्र० ॥९।४।३ प्र० श० ।२ दु० ॥१ दु० पझं।१।५।४ ९१३।४ प्र० ॥५॥४॥३ प्र० श० ।२दु० ॥१ द्रु० श० ।३ प० |२॥७ मृ० श० ।१ श०९ मृ० श० ॥७ मृ० प्र० । ७ मृ०। ५ मृ० श० ।१ पझं ॥५६॥

भैरवएषध० निसनि रि०। स० व० नि स0 धं पि

म० मध० निस० मग० रि० स सग० ॥मपमूप-

घ० मपु मग० रिरि० स। मंधंनि॥ संनिि।सं-

संधनि से घम० प॥५७॥

भैरवएष धनिसनीति। अयंपूर्वोक्तेख्वस्यैवमेलेप्रातःकाले। ६ सृं० वि० श०।७मृ० १।७मृ०।२ दोलनद्वयंश० ।१ श०।६ मृ० वि० श० ।७मृ०

२६

घ० १ घ० श० । ६ मृ० कं० ॥५ मृ०। ४ मृ० आ० श० ।४ मृ०। ६ वि० मृ० श० ।७ मृ० ॥१ श० । ४।३ आ० प० श० ।२ दो० इ० श०। १- पदं । १। ३ प० श० ।४।५ आ०। ४ आ० । ५ घ० । ६ घ० श० ।४। ५ आ० । ४३ प० श० ।२।२ दो० श० । १ पझूं।४।६ कं० ।७।१ क० ।७।२ क० कं० ११ क० ६ कं। ७ घ०।१ कं० घ० । ६ कं० ४ घ० श० ५ घ०। ॥५७॥

मग ० मसंधं० पम० मग • मपम। धैपधैमप मेधेपम पु

मग० रि० स धध निं ॥ स० मगरि सनिध धे

निसरि गं रिमनिघ धॅनिसरि संनि सनिधष ॥५८ ॥

४ घ०। ३ घ० परता श० ।४।१ क०। ६ कं० श० ५।४ श० । ४ व०।३व०प०श० ।४/१४६वि ० ।५।६ वि० ।४। ५।४ । १ आ० वि० ।५घ० ।४ घ०।५ आ०। ४ घ० ।३ घ० श० ।२ कं० श०।१ पदं०।६ दो०। ६ दो० श०।७।१ क० श०।४ क० दु०।३क० द्ु०।२क० द्र० ।१ क० दु० ॥७ द्रु०। । ६ दो० दु०। ७ दो० श० । १ क० द० ।२ क० दु०।३क द्रु।२क द्रु०।१क द्वु ॥७।द्रु० ।३ दो० दु०॥६ दो०।७ क०।१क०।२क० ।७प्र० ।१ क० ।७ । ६ वि० ।६ वि०॥ ॥ ५८॥

पम० मग० सपध० ममग० रि० स । पौरविकाथस-

२७

रि०मग रिस० स०नि० सग मगम० निध पगम मग।

मेगरिस सारे मग रिससग मग॥५९॥

१।४।श०।४।३प०श०।४। आ० घ०।६ घ० श० ।४।४।३ प० श० ।२ दो० हश० ॥१॥पदं। पौर विकाथ सरिमगे- ति॥।।। इयंतु भैरवमेले प्रातः ॥ १ ॥२ श० ।४।३ आ० ।२ घ० । १ व० श० ।१ घ० श० ।७ घ० श० ।१ घ०।३ आ० ।।।।। छ॥। ४।३अ०।४श० ॥७/६।५घ०३घ०।४ श० रे०।४।३ प्र० । ४ दो० ॥३ दरु० ॥२ द्रु० । १ द्रुतिः पझं। १ 1२ स्य० ।४।३/२ आ० ।१११३ आ० ।४।३ अनु०॥ ५९॥।

म० मसे स निध० परममगम० गरिस सरि मगरि

सं सग मग़म मस सनि॥ घंधनिसनिध० धधस-

निधनि धमग गेंगे पमग़मग रिस#सरि॥६०॥

४ श० ।४ घ०।१ क० दो०१घ० ।७ घ० ६ घ० श०१६० ४ ४ प्र० ३ प्र० ४ दो० श० ३ हु०।१द्ु० १ दु०पझं।१।२ स्पशः ।४ ३ आ० ।१।२ व० ॥१ घ०।१।३ आ०।४।३ अनु० ।४ श० ।४ घ० ।१ क० वि०।१।७ घ०। ६ घ०।६।७आ० घ० १ क० घ०। हत्यं।७ घ०। ६ घ० श० । ६ दो० ! ६ दो०।१ क० आ०।७।६ वि०।७। ६ आ० ।४ घ० ।३ घ०।३ दो०

२८

३ दो० ।५ आ०। ४। ३ आ०।४।३।२ घ०।१ घ० पुसं० १।२ स्य० ॥ ६०॥

स० गम० गरिगरि पृप पप० गरिस स० गमप०

निधप प० मृ० गरिस० ग० रिस# ॥ तोडीतुगं० रि-

ग० रिस० सरि। पम० गं० रिस० सरिगैमपमनि ॥६१॥

१ वि० श० ।३।४ श० ।३ घ० २ घ०।३।२।५ आ० ५ दो०।१प०।४आ० श० ।३द्ु० ॥२ द्र० ॥१ द्रु० पझं। १ वि० श० ३ दर ॥६ इ ४।५ वि० श० ॥७ ६ दत्रया० ॥५ अनु० ५ वि० श० । ४ आ० श० ।३ द्रु० ॥२ द्ु० ॥१ द्रु०श० ।३ श० २ द्रु० । १ द्रु० पझं ॥ तोडीतुगरिगेति ॥ इयंतुअस्याएवमेले ॥ संगवे ॥ ३ कं० द० श० ।२।३ कं० द्० श० ।२।१ श० ।१।२ आ० ५।४ प० श० ३ कं० ६० श० ।२।३ कं० ह० श० ।२/१ श० पझे०।१।२।३ वि०।४५४७।६१।।

निधपं ० मग० रिस* गं० रि ग० रिस० । नि ध

नि० गरिस सरि गैमनि धैर्प० मग० रिस #॥

सीरि ग स निधः धं धंनिसरि ग ग रि० ग पनिधप-

मगरिग़०० स गरि० गरि॥६२॥

॥ ७॥ ईआ० वि०।१ कं० दव० श० ।४।३ कं० इ० श०

२९

२।१ पझं। ३ कं० ह० श०।२३ कं० द० श० ।२।१ न० ७मृ०प०नि०श०६मृ० ७मृ०प०नि०श० ३दु०।२दु०॥१ह०पझं।१।२आ०।। ३ वि०।४।७।६ वि० ५ कं० द्व०श० ।४।३ कं द्व० श०।२ १ पझं। १ दो० ।२ आ० घ०।३ घ०।१ वि०।७ मृ० घ० ।६ मृ० घ० श० । ६ मृ० दु० ६ मृ० नैद्रु ७ मृ० द्ृ० ॥१द्र० ।२ डु० ॥३ ह० ३ द्रु० । २ परतायाः निजतापरताच। ३ आ० वि० ।४ वि० घ०७ घ०।६५व०।४ घ० ३ घ०वि० २ ।३ वि० आ०। पी० श० ।१ पझं। २ श० ॥ ६२।।

गॅमनिधपमगरि ग० स धनि० सं० मगरिसंनि' 0 ध धनि सं० रि निध पमग० रि० स ॥ पश्चात्तुरु- ष्कतोड्येषा॥ गं० रिसरि० सनि स० निर्धनिसनि ॥३३

३।४ आ० वि० घ०।७घ०।६५४ घ०।३ घ० २ ३ आ० वि० पी०।१ पझं। ६। ७ आ० प० कं०।१ कं० श० ३ कं० दु०।२कं० द्ु०।१कं० दु० ।७ कं० द्व०।६।७ आ० प० वि०।१कं० श०।२ कं।७कं० द्व० ।६।५।४।३ कं- पद्दयं श० ।२ श० । १ पझं। पश्चात्तुरुष्कतोडेषेति॥ पश्वात्ततः परं ॥ इयंमुखारिमेले संगवे । यहातोड्याएवमे ॥ ३ कं दवयं श० २ घ० ।१ घ० २ कं० द्व० श० ॥१ घ० ७ मृ० प०।१ कं० द०श० २।७ मृ० ६ मृ०॥७ मृ०।१।७ मृ० श० ॥६३ ॥

गरि० स सरिगमंप० म० निध० प०। मे प०प० 80

मग० रि० सनि स पमगगॉरिसाने से #॥ स नि०

३०

घ० पै० म० रि० सनि० स सरिगमप० म० सं- निनिधधपपममगे॥६४॥ 03 0 00

३ प्र० द्रु० ॥२ आ० द्रु० श० ।१ पझं । १ द्रु० ।२द्ु०।३ दु० ४ दु०५ कं० द० श० ।४ श० ।७प्र० दु० ॥ ६ आ० दु०श०।५ कं० इ० श० ।४ दो०५,।५ कं० द० श० ।४।३ श०।२ कं० द० श० ।१ घ०।७ मृ० घ० ॥१ कं० द्व० पझं ।५ दो०।४।३।३।२आ० वि०।१।७मृ०।१ कं० द्व० पझं० १ द्रु० कठिनांता॥ ७ कं० द्व० श० ।६ कं० द्व० श० । ५ कं० द्व० श०।४ कं० द्व० श०।३ कं० द० श०।२ कं० द्० श० ।१ घ०।७ मृ० व० कं० द्० श० ।१ पझं। १ द्ु० ॥२द० ।३ द० ४ दु० ॥५ द्रु० कं० द्व० श० ।४ श० ॥१ कं० द्रु० ।७ आ० द्रु० ७दु० ६ आ० दु० ॥ ६ द्रु० ॥५ आ० दु० ॥५दु० ।४ आ० द्रु० ४ दु० । ३ आ० दु० ॥ ६४ ॥

गरिरिससनिधनिस गरिरि॥ सस सरिगमप० मसं- 0 निधवं पमग रि० स मलारिधसरि० पमरि०॥

स धंसधंसरि० मरिमपध०। मपध० ॥६५॥

३ द्ृ० ॥२ आ० दु० ।२ द्ु०१॥१ दु० ॥७ मृ० द्ु० ।६ भृ० द००द्रु०।१द्र० ।३ द्रु० ।२ आ० द्रु०।२द्रु०। १आ० द्रु० १द्ु० पझं०।१ घ०।२ऑ०।घ०।३ घ०।४ घ० ।१घ० कं० द्व० श०।४।१ कं०।७ आ०। ६ घ० ५ कं० द्० ॥५घ० ।४ घ० हत्यं घ०।२ व० श० ।१ पद ॥ मलारिघसरिपेति ।। अयं पूर्वोक्ते

३१

स्वस्यैवमेले॥ संगवे ६ मृ० ॥१२ श० ६ श०।५ प्र० १४२ श० १ पझ। ६ मृ० ॥१॥६ मृ० ११२ श० ।४१२॥४५६

स० धारि संधपमारसर्धंपमे ॥ पंध० मपंध० स धस- "

धं सरि मपध० म॥॥ पध० स० धरि सधपमरि०

ध० प। धप धप धप वप धप मरिमप ॥६६ ॥ 888888

१ कं० श०।६।१ कं।१ कं प्र०।६प्र०।५ प्र० ।४ प्र०।२ प्र० ।१ प्र०। ६ मृ० प्र० ।५ मृ०।४ मृ० ॥५ मृ०।६ मृ०। श० । ४ मृ० ॥५ मृ० । ६ मृ०। श० ।१ पझं। ६ मृ० । ६मृं०।१।२॥४ ।१। ६। श० ४।५६श०।१ कं० श० ।६- २ कं०॥१ कं० प्र० ॥ ६ प्र० ॥९ प्र०।४ प्र०: । २श०। ६ श० । १ प्र०६।५प्र०।६॥५ प्र० | ६॥१प्र० | ६ ।९ प्र० 1६- ६ प्र० 1४।२१४॥५॥६६॥

ध० मपध० सं० धरिसधपमरि॥ सध० स# धध० 8 8 8 8

सरि पम धस सस निनिनिनि॥ धप मप पम गंगग- 88888 गरि० मप। धरिसस निनिनिनि धपम ५ मग ॥६७॥

६श० । ४ । ५। ६ श० ।१ कं० श० । ६।२ कं० १ कं० प्र०॥ ६ प्र०॥५ प्र०॥ ४ प्र० ॥२ प्र० ॥१ प्र० । ६ मृ०

३२

श० ।१ पदं। ई मृ०। ६ मृ० श०।१ प्र०।२ म०॥५प्र० ॥४ प्र० ।६ प्र० ॥१ कं० प्र० ॥ १ कं० ।१ कं० नै० ।७ कं० प०।७ कं० प०।७ कं प०।७ कं० प०।६।५।४।५।५।४ कं० प०। ३।३ कं० प० ३।२ श० ।४ प्र०१५प्र० ॥६ प्र० ॥२ कं० घं० १ कं० ॥१ कं० नै० ।७प० कं० ॥७प० कं० ।७प० कं० ।७ प० कं० । ६।१।४।५। ४।३ प० कं० ॥६७॥

गगगरि० मपधनिधमपप ॥ मगगगर्गा 88 22 गगरि० मपरिप गं- गगगरि० सरि० ॥ स० सधपध मपधरि स निध०॥

संस मल्ारिर्नटादिरस्तु ॥ ६८ ॥

३ प० कं०।३ प० कं० ।३ प० कं० ।२श० ।४ प्र० 1५ अ०।६ प्र० घः।७घ०।६।४।५५४।३ प० कं० /३ प० कं० ।३ प० कं०।२श० ।४ प्र० ॥५॥२घ०॥५घ०।३ प० कं०।३ प० कं० ।३ प० कं०।३ प० कें० ।२ श० ।१ प्र० २श०।१ श०।१।६ वि०।५।६ वि०।४।५/६।घ० २ कं० घ०।१ कं०।७ प० कं० हृ०।६ श० ।१ कं० ।१ क० प्र० पद्मं ।I मलारिर्नटादिरक्तु। नटमछ्ठारिरित्यर्थ: ॥ अय मपिमल्लारिमेल एव I। संगवे ॥ ६८ ।।

सरि० पम० गरि० स सरि•पम०गरि०मपर्ध० रिरि स०ध.० प०. मप० घ .• पमगम पे० पे० मगम: ०गं-

३३

रि० स० रि० ध० स रि० स सरि० पम० गरि० म० मपर्ष०० सैः निधष ॥ ६९ ॥

१२ दो० श० ॥५।४ श० । ३ घ० ।२ घ० दो० श०।१ पदं ॥ १ । २ दो० श० ।५।४ श० ।३ घ०।२ घ० दो० श० ।४।५। ६ उच्चता० श० १२ कं० दो०।२ कं० दो० ।१ कं० दो० श० ।६ उच्चतानि० श० ।९ श० द्व० ४वि० श०।५ वि० श० ।९ वि० श० । ६ उच्चतानिजतासदयाता॥ श० ।५।४।३।४।५ आ० दो० श० ।५ दो० श० ।४।३।४ प० नि० सघाताश० । ३ घ०॥२ घ दो० श० ।१ श० ।२ श०। ६ मृ० श० ।१।२ श० ।१ पझं । १ ।२ दो० श० ॥५।४ श० ।३ घ० ।२ घ० दो०।श० ४ श० ।४।५।१ उच्चताशमद्यं ॥ १ क्व० परताया० निजतास द्यात ॥ श० ।७।६।५ वि॥ ६९॥

म० मधध०० रि रि स० ध० प०० मे पे घ०॥। पम- गमप० पपम • गरि० स पपप पम प॥ म० गरिम- 8 पं. मप०० मगरि० स# । रिमपधप ० मरप ० मगरि सरि० धां स०॥७० ॥

४ श० ।४ । ५ । ६ उच्चताशमद्ठयं ॥ २ कं० दो०।२ कं० दो० ११ कं० दो० श० । ६ उच्चताश० ५।श० द्व०।४ वि० । ५दो०६उ० नि० स० श०।५।४।३।४ । ५ आ० दो० श० ।५ दो० ५

३४

।५।४ श० ।३ घ० दो० घ० दो० श० ।१ पझं० ।५ दो० ५ ॥९ दो०।६प्र० ॥४ श० २।३ घ० ।२ घ०४॥९ प० नि०श० घा०। श० ।४।५श० ४ घ०।३ घ०।३घ०२दो०।१ श० ॥१ *॥२१४। ९१६११श०।४।५ प० दो० पी० श० ।४।३।घ२घ० दो०।१।२ श०।६ मृ० श०।१ श० ॥७०॥

पध० मपध० रिस रि० ध० धघस॥ गोडस्तुरि०

पमृ० पध०० धपधनि पम० ग ॥ रि० धसरि पमग- रि० ध सरिप॥ मुगरि स० सरि गरि० स% मप- ध० संसं ॥ ७१ ॥

५ सृ० ॥६ मृ० श० ॥४ मृ० ॥ मृ० ।६ म० श० २ दु०।१ दु० ॥ २ श० ।६ मृ० श०।६ मृ०। ६ मृ० नै० ।१ पझं ॥ गोंड- स्तुरी पमेति ॥ अयमपि मलारिमेले॥ मध्यान्हे ॥ २ श० । ५।४ आ० प० श० ॥५।६ दो० प० पी० श० ६।५ आ०। ६।७ स्प० ५ घ०।४ घ० क० छ० श० ।३।२ कं० द्व० श० । ६ मृ० ।१ आ०।२ घ०५० दु० ।४ आ० द्रु० कं० द्० ।३।२ कं० द० श०।६ मृ०।१।२/५ दु० ॥४ आ० द्रु० कं० दृ०।३॥ २ घ० ।१ घ० श० ।१।२ आ० ।३ वि०।२ आ० दो० श० १ पझं ॥ ४ वि० ॥५ आ० । ६श० ।११ क० ॥ ७१ ॥

नि सरिगरि० स० ४० रि० स० निधप० ॥ मपु ध- रि० स० निधप० मप्धस० निधप० मैप॥ ध००

३५

धपधनि पपृ० गरि० ध सूरि पमृ० ग रिस० सरि

गर्रि० स० धरि० सधं ॥७२॥

७ वि० ।१ क०।आ०।२ क० ।३ क० वि० ।२ क० श० १ क० श० ।६ श० । क० श० १ क० श०।७ द्ु० ।६ दु० ॥५ दु० श०।४ वि०। ६ आ० ।६ घ०।२ क० घ० श० ।१।क- ठि० शम० ॥७ द्रु० ई० द्रु० ॥५द्ु० श० ।४ वि० ।५ आ० ।६ १ क० श० ।७ द्र०॥६ द० ॥ द्रु० । श० ।४ वि० श० ।५। ६ दो०प० पी० श०।६।५आ०।६।७ स्प०।५घ०।४ घ० कं० इ० श० ।३।२ कं इ० श० । ६ मृ० ।१ आ० ।२1९ डु० ।४ आ० द्रु०। कं० ६० श० ।३।२ घ० ।१ घ० श० ।१ २ आ० ।३ वि० ।२ आ० दो० श० ।१ श० ।६ मृ० ।२श० १ अनु०। मृ० ॥७२॥

प० धप धा०स रिम पध प ध प ॥ मगरि० स० 51 मपधप धपम० मगरि० म० घ स॥ रि० रिपम ग-

रि स० रिग रि गरि०। स० घसरि० पध प धमम- 08 8 गरि० स० रि॥ ७३॥

५ मृ० श० ।६ मृ० घ०।५ मृ० घ०।६ मृ० श० ।१ पझं ॥२ ॥ ४ आ० ।५ घ० ६ घ० ।५ आ० । ६ दो० ।१ अनु० ।४ आ०।३।२ अनु० श० १।श० ।४।१। आ०घ०।६ घ०।५ आ०

३६

४ वि० । ६।५ घ० रा० ।४ घ०।३ घ०।२ घ० श० ।४ श० ।ई मृ० ॥१ आ० घ० ।२ घ० श० ।२घ० दु० ॥५घं० दु० ॥४ आ० दु० ।३। घ० वि०२ दो०।१३०।२ दु० ।३ आ० दु० ।२३ आ० हु० ॥२ आ० द्रु० श० ।१। श० । ६ मृ०।११२ श० ।९ प्रः घ०।६ घ० ।६ आ०, । ६ प्र० ।४ आ०। ४ प्र०। ३ आ० घ०।२ घ० श० ॥१ श०।२॥७१॥

गरि गरिस पूर्वगौडो॥ पधसग० मप० धनिधप० भग० मप धपम०॥ गरिसस ससु ग० मप० स०

निध। पम० गमुपधप० मग० रिसग० रिस# ॥ ७४॥ ३ आ० वि० । २।३।२ आ० । १ पझं ॥ पूर्वगौडो यससेति ।। अयंतुमल्लारिमेलेमध्यान्हे॥ १।६१ । एनै० । ३ आ० दो०इ० श० ॥ ४ घः ॥१ घ० श० । ६ घ० ।७ घ० ।हत्यं। ६ घ० ।५ घ० श० ।४ ३ दो० छ० श० ।४ घ०१५ घ० ६ घ० । हत्यं ५ घ०।४ घ० श०।३ घ०१२ घ०११ घ० ।१ पझं।१।१ नै० ।३ दो० इ० श०।४।६ दो० श० ।१ क० श० ।७।६ वि० ।६।४ दो० श० ।३।४ आ० घ०।५घ०।६ घ०॥५ श० ।४ घ०।३ घ० श० ।२ घ०।१ घ०।३ श० ।२।१ पझं ॥ ७४॥

देशीकार० ॥ सगम० धापमम० ग० रिनि० स% सगम० धपधम पुध० म० ग ॥ रि० स सगम० प० ध० म० प० पम प। धनि० सं० गंरिनिधपध-

सं० प० मपृध ॥ ७५ ॥

३७

देशीकार: सगमेति अयंतुखवस्यैवमेले मध्यान्हे ॥ १। ३।४ कं० द०श०।६।५।४४। कं० ६० श० । ३ श० ।२/७ मृ० कं० द्० श० ।१ षझं। १।३।४ कं० द० श० । ६ आ० १ । १ । ४ वि० ।५ आ० ।६ श० ।४ कं० ह० श० ।३।२ श०।१ पझं।१।३।४ कं० द० श० ॥५ श० ।६ श० ।४ कं० इ० श० ॥९ श० ।१।४ वि० ।५ आ० । ६।७ क द० श०। १कं० श० ।३ कं० प्र० ।२ कं७६५६।४ क० ह० श० ।९ श० ।४ वि० । ६ आ० । ६॥७१॥

नि० स० रि निधपधम० प० संनिध। पघम० प० गम० प सगम० निधम० गरिनि स* ॥ प० ध० म० प० पम पधनि संगरि॥ निंध० प० ध० मप० परम

पध निस निध। ७६॥

७ कं० ६० श० ।१ क० श० ।२क० प्र०।७।६॥६1६ ४ कं० इ० श० ।५श० ।१ क० प्र०॥७।६१६४ क० ह० श०। १ श०।३।४ कं० ह० श० । ७ घ०। ई । ४ कं० द० श० ।३ ।२।७ मृ० कं० द्० १ पझं ॥ ५ श० । ६ श० ।४ कं० द० श० ॥५श० ५१४ वि० ॥५ आ० ।६।७ प्र० घ०।१ क० घ० ।३ क० प्र० २ क० ।७ कं० द० ॥६ श० ।१ श० । ६ श० ।४ कं० ६० ।५ श०।५।४ वि० ।६ आ०।६।७ प्र० घ०।१ क० घ० ।७ अनु०। ६ ॥। ७६॥

३८

प० घं० मप० सनिधपध० मप० स, गर्वनिध मग०

रि० नि०० सरिगध पमग० रिस॥ शुद्धवराटीरिमरिम

पध पध मप धनि० सं० गरिनिधप॥७७॥

५ श० । ६ कं० द०४क०द्द०।५श०।१क० प्र० ॥७ अनु०।६। ५। ६ श०।४ कं० ६० ॥५श० ।१३।४ कं० इ० घ० ।७ व०।६।४।३ अनु० श० ।२ श० ।७ कं० द० श० दृ० ॥१।२ ३ वि० घ०॥६घ०।५।४।३ अनु० श० ।२।१॥ शुद्धवरा- टी रिमरिमेति इयंतु अस्यएवमेले मध्यान्हकाले ॥२॥४॥२॥४॥५॥ ॥६॥६।४।६।६४।१।६।७ क० द० श० ।१ क० श० ३ क० प्र० ॥२ क०।७६।५।७७।।

धधपमगरि० गमनि धृनि ध। मग रिनिंस गमनि।

धनिध मगरि मग रि॥ स गमनि धपमग० मग ० रिग०

ि स०। गरि स नि० पं० नि० स रिमरिमपध ॥७८॥

६।६।५ घ०।४ घ०।३ घ० अह० ॥२ आ० श० ।३। ४ घ०।७ घ०।६ आ० ।७ ।६ आ० ॥४।३ आ० अह २ घ०।७ मृ० घ०।१ पझं। ३।४ घ० ।७ घ० ।६ आ० अह० ७ । ई आ०।४ घ०।३ अह० ।२ आ०।४ आ०। ३ आ० अ- ह० ।२ आ० । १ पझ०।३ प्र० ।४ प्र० घ० ।७ घ० ।६ आ० १ घ० ॥४ घ०।३ प० श० ।२।३ आ० श०।२अ० १श०। ३।२

३९

आ० अह० । १ आ० अह० ॥ ७ आ० मृ० घ० श० ।५ मृ० घ० श०।७ मृ० प्र० श० ।१ पझं॥छ॥२॥४२४५६

धम० पधनिस निध पध म० प। धाने० स० गरि.

शिरि निं घ ध पध में गगरि० ॥ पम गरि० ग रि

रि सनि •गरि० स बहुली सरि सरि गपग० पध-

सं० ॥ ७९ ॥

६। ४ कं० इ० श० ।५१ ६।७ प्र० घ०।१ क० प्र० ॥७ ६।५६।४ कं० इ० श० ।९।६।७ कं० इ० श० ।१ क० श० । ३ क० प्र० । २ क० आ० । २ क० घ० कं० । ७ कं० ह० घ० । ६ घ० ।६ घ०।६।५घ० दु० ४ कं० द्द० घ० । ३ घ० हत्यं०।२ घ० श० ।५/ ४ आ०।३ घ० ।२ घ० श० ।३प्र०।२ आ० । २ घ० ।१ घ० । ७ घ० कं० इ० मृ० श० आ० ३ आ० । २ प०। १ आ० श० २ आ० श०। १ पदमं ।। बहुली सरि सरी- ति।। इयंतुमालवगौडमेले अपराहे ॥ १॥२॥१॥२३६।३ श० ।५।६।१ क० श० ॥७९॥

स धपगरि० स सरिसरिग० ध। पग0 पधस०

स रिगप गरि सरिनि० सस ध ॥ पगपधध्पग

४०

परि गस रिनि० सस धप गप धधगरि गसरिं।। ८० ॥

१ कं नै० ॥६।५३।२ श० ।१ पझं ।१२।१।२।३ श०।६ प्र० ५१३ श०॥५।६।१ क० श०।१ कं० नै० । २ क०।३ क० प्र० घ०।५ क० घ०।३.क०।२ क० ।१ क० २ क० ७ प० क० द०श० ।१ क० ।१क० नै०।६।५।३ ५१६१६ घ०।५ क० घ०।३ क० ।५क० ।२ क० । ३ क० १ क० ।२ क० ।७ प० क० द० श० ।१ क० ।१ कठिननैम्न्य। ६।११३।९।६।६ घर्षण। ३ कठिणघर्षण० ।२ कठिन। ३ कठिन । १ कठिन । २ कठिन ॥ ८० ॥

नि् संसंधपगपध सरि सरिं। नि० संस धप गप घ-

धसँ संधपगरीस स ॥ रि गध पगरि गुपगरि स-

रि॥ नि. स गप० पप० धध० धरि० नि० स-

संघ ।। ८१ ।।

७ परताकंपद्वय। १ कं०।१ कं० नै०।ई। ५।३।५। ६।। १ घ०।२ क० घ०।१क०।२ कं०।७प० कं० द० श० ।१ क० ।१ क० नै०।६।५३५६॥६घ०।१ क० घ० १ क० नै०।६।५३ ।२ /१ पझं।१।२।३/६ प्र० ।९ ३। २ । ३ प्र० घ०।९घ० ।३।२।१।२।७ मृ० प० कं० ह० श० ।१ पहां।३।श० ।५।६।६।६ श० । ६ घ० २ क० घ० श० ।७प० कं० ह० श० ॥१११ कं० नै० । ६॥ ८१॥

४१

पगरिसप० गपगपगपग। रिसरिसरिगप गपध सं 8880 घ० रि० सरिसंग। रिसरिसंगरि सरिसगगरिस। रिसंधप धपसधपसधपगपगधप ।। ८२ ।।

९। ३१२।१॥५श०।३ प्र० ॥१॥३ प्र० ॥५॥३ प्र० ।९।३ प्र० १२ प्र०॥१॥२॥१२३५।३५६। १० पझं। ६ श० ।२ क० श० ।१ क० द्ु० । २ क० दृ० ।१ क० दु०।३क० दु०।२क० द्वु० ।१ क० दु० ।२ क० द्ु० ।१ क० दु० ॥ क० द्ु० ।२क० दु० ॥१क० द्रु०। २ क० दु० ॥१ क० द्ु०।३ क० द्रु० ।३ क० द्ु०।३क० २ क० द्रु० १। क० दु० ॥२क० दु० ॥१क० दु० । ६ दु० ॥५द० ॥६ ६ डु० ।१ क० दु० ।६ दु० ॥५द्ु० । ३ दु० ।दु० ।३ दु० द्ु० ॥६ दु० ५ दु०॥८२॥

गरि पु गरिगरिपगरिगारें। पगरिगरिपगरिगरिसरि नि सं० सv० सं स ॥ सारंगः स० रिग० पमग० रिस स० रिग० धपमग० रिस स० रिग० ॥८३॥

२ दु० ।२ दु० । ५दु० ॥१ द्ु० ॥२द्रु०॥ ३ दु० । २ दु० ५ दु० ॥ ३ द्वु० ॥२ दु० ।३ द्ु० । ३ द्रु० ।१ दु० ।३ दु०॥२ द० ।३ दु० ॥२ द्ु० ।२ द्ु० ॥५ दु० ३ डु० ॥ ३ द्रु०२ डु० ॥ ३ द० ॥३ दु० ॥१दु०२ द्० ॥७ नि० मृ० कं० कं० द्व० प्र० ।१ श० ।१ पु० कठिनांता ॥ १ क० नै० । १ क० नै० पझ *। सारंगः सरिगेति ॥ अयंतु स्वस्यैव मेले। अपराह्ण-

४२

काले॥ १ श० १२३श०।५४३३०।२११।पझं १ श०।२।३।श०।६।९।४।३।३० ।२।१ पझं।१ श०।२।३ श० ॥८३॥

वपधग० धपमग० गपध० स०। निध स० धधपु० घ स धप मग० रिस० स० धप०॥ धपमग० गप- घ० सनिधरि०।स सरि सरिप० धप० धधपम गरि० स ॥ ८४॥

६। ९१६।३ श०।६।५।४।३ श० ।३।१।६ श०। १ क० श० ।७घ०।६ घ० ।१ क० श० ।६। ६।१ आहतिः- शमः । ६ ऊच्चतायाः संघातानिजता १ क० आ० । ६ द० ॥१द०। ४ दु० ॥ ३ दु० श० ।२।१ श० ।१॥ श० ।६ मृ० ।५मृ० श० ।६ मृ० ।९ मृ०। ४ मृ० ।३ मृ० श०।३ मृ०।६ मृ०। ६ म० श० ।१।७ मृ० आ० घ०।६ मृ० घ०।२ आ० श० । १ पझं०।१।२१२५श०।६ दो०॥६।५४३। २। वि० श० ॥१ ॥८४ ।।

स० सरिप० पम पधनि० रिस रिस० नि० घ० प०

पमप० ध० स० नि० ध० प० पमप० ध० नि० ॥ घ० प० मे प० पमगरि ग० रिमप० म० नि०० धर्प ०मगारे० सरिस० धपमग॥८५॥

४३

१ श०।१।२।५श०।५।४ वि०।५।६।७।श०। २क० द० ॥१ क० द० ॥२ क० श०।१ क० श० ।७श०।६ श० ।५श०।५।४। वि०।१श० । ६ श० ।१ क० श० ।७ श० ।६ ३०।५ श० ।१।४ विकर्षः । ९ शमः । ६ शमः ।७ शमः । ६। शमः । ५ शमः । ४ विकर्षः । १ शमः ॥५४ विकर्षः ३ घ० ।२ घ० ।३। आ० श० ।२।४ आ० ।९ श० ।४ पर- तथा नि० श० ।७ पाश० ॥६।५दो० श० ।४।३।२ दो०श०

रि० स नटनारायणं इति स० रि० ग० पमग- रि० स सरि० गध पमगरि० स सपमप मगे मपु धपम० गरि० रिगमगरिस० सरि० रिम०गमृ॥८६॥

२ दो० श० । १ पझं। नटनारायण इति सरीति। अयं तु मल्ारिमे- ले अपराह्लकाले ॥ १ श० ।२ श० । ३ दो० द्व० । श० १ द्रु० । ४ डु० ॥३ द्र० ॥२ दो० द्व० श० ।१ पदं । १ श० । २ श०। ३ दो० द्व० श० ६ द्० ५ दु० ॥४ द्र० ॥३ द० । २ दोलनद्वयं शमः ।१ पझं।१।६।४।५/४।३ दोलन शम० ।४।१ आ० ।५ आ० । घ० ६ घ० ५ आ० घ० ४ घ० श० ।३ घ० ।२ घ० श० २। ४ आ० ४। ३ आ० घ० ।३ आ० ४ आ० ॥ ८६ ॥

गरि० स० सनि० सरिरिमगरि० स० प०नि० स-

रिम गु० धपमग० रि ० स० सरि० रि ० निंध॥ पं० ध० मं ध पुं० स गमप घरिस। निधपे मग० धपमगरि ० स० पनि० स ॥८७॥

४४

३ घ०।२ घ० । २ घ० श० ।१ घ० ।१घ० ।७ मृ० घ० प० श० ॥१। २आ० ।२घ०।४ घ० ।३ आ० घ०।२घ० श० । १ श० ।५ मृ० घ० श० ।७ मृ० घ० प० श० ।१।२।४/३ आ० परताया नि० श०। ६ द्रु० ॥५ दु० ॥४ द्रु० ३ दु० । २ दो० श० ।१ श० ।१।२ आ० दो० श० ।२ श० ।२ वि० पी० ।७ मृ०। ६ मृ० ॥५ मृ० श० ।६ मृ० श०। ४ मृ० श० ।६ मृ० १ आ० मृ० श० ।१ पझं।३।४।१ श० । ६ दो० श० ।२ क० दु०॥१ क० द०॥७ल० द्रु० ॥६ दु० ॥५ दो० श० । ४ घ० । ३ घ० प० ।६ दृ० ॥५ दु० ॥४ दु० ॥३ द्० ॥२ दु० श० ।१ श०।५ मृ० घ०।७ मृ० घ० श० ।१ पझं॥८७॥

मप०० सर्स० रि रि० निधप ममे गे रि ० स सनिं० सरिमगुरि" ० स से सरि" ॥ रिंगैग पै- पघेधपमग० मप धपमगरि० स० सरि० पमगरि० ०००

रिस ॥ ८८ ।

४। ५ आ० परतायाः निः शब्द० ।१ क० श० ।१ क० ।२ क० आ० वि०।२ कं० वि० पि०। ७।६।५ वि०। ४ ४ घ० ।३ घ० वि० द्० ।३ वि० द्ु० । ५ आ० वि० द० ॥५दु० ४ दु० । ३ द्ु० ।२ दो० श० ।१ पझं० श० घ०।१ मृ० घ० प० श० ।१ ।२ आ० घ०।४ व० दु० ॥२ आ० दु० ॥२ द्ु० वि० श० १ पहं०।१ वि०।१।२ वि०।२।३ वि०।३/५ वि० ।५६ वि०।६।५।४।३ प० श० ।४ ।५ आ० ।६। ५ आ० आह० ४ आ० अ० ह० । ३ आ० २ दो० श० ॥१ श० ।१।२

४५

आ० श० ॥५।४ आ० अह० । ३ आ० घ०।२ घ० दो० श०। २ घ० १ घ० पझं अस्य रूपस्य आदावन्यः षड्जर्तरी वादनोबोद्धव्यः । 11< 11

देवकीः सपमप गम० । रि० स। सपमपगम० म- धमधनि'० सं० रि.० स० नि॥ स.धनिसध० पमप० मरि० स ससु रिगमपधनिस निस निस॥ ८९ ॥

देवक्रीः सपसपेति। अयंतु कांबोदीये एव मेले। केचिन्मल्लारिमेलेपि वादयंति ॥१।५।।क।४।६।३/४ श० ।२श०।१ पझं।१।५।४।५।३।४ श०।४।६।४।६।७ कं० द० श० ।१ क० श० ।२ क० दो० २ क० ।१ क०।१ क० ।६। ७ आ० ।१ कं० । ६ श०। ५१४१५श० ।३ श० ।४।२ श० ।१ पझं। १ द्ु० ॥१ तै० दु० ॥२दु० ॥३दु० ॥४दु० ॥द्० ॥६द०॥७ दु०।१ क० ।३। क० ।७ प्र० ॥१ क०॥०॥८९॥

निस निस रिंस निसधनिसध । पमपगमरि० स स ततस्तू सौराष्ट्री॥ म० पर्घ० धपु० निध- पमगरि। 8 स । मपध० संसस० सरिस निघ० पधपृ० ॥ ९० ॥

७ प्र० ॥१ क० ।७ प्र० ॥१ क० २ क० प्र०।१ क० ।७ ।१ क०।६।७ आ० १ क०॥६४॥३४२ प्र० श० ।१ पझं ॥ ३ इंद रूपं सर्वमपि द्रुत्या वा वादनीयं। प्लु० कटिनां ज्ञाततस्तुसौराष्ट्रमयेति इयंतु ४ स०।५ स०। ६ दो० द्व० पी० श० ६।५।

४६

५ आ० श० । ७।६।आ० ।५।४/३२ कं । श० १ पझं। ४।५। ६। दो० श० । १ क० आ० १।१। क० १ क० नै० श० १ क० ।२ क० आ०। ७ घ० कं० श० ।५।६।१ आ० श०l०।९०॥

घै धपमगरि० सरि गॅरिस गौडी तु रिमपनिस० नि० रि से० निधम० म० ॥ गरि० मंग : रि गरिस * पनि स रिं नि० रिरस० निधप० मगरि०

मग़ ० रिगरि॥ ९१ ॥

६।दो०।६।५४। कं०।३॥१कं० श०।१।२। ३।श०।२ घ० १ पझं। गौडी तु रिमपेति॥ इयं तु मालवगौडीयेमेले सा- याद्ने ॥२।४।५/७।१।क० नू० ७ श० ।२ क० ।१ क० दो० श०७।६।५दो० श०।४।३।२।श० ।४।३ आ० परताया० नि० श० ।२।३ आ०।२ आ०।१ पझं।६।७।१ क २ क०७श०।२ क० ।१ क० दो० श०।७।६।५दो० श०।४।३।२ श० ।४।३ आ० परतायाः । नि० ३।२।३ आ० ।२ आ० ॥ ९१ ॥।

स * निं सनि ससनिसंनिपमगरि० मग० रिगरि स० स 20 स निपमगरि० मगृ० रि॥ गरि० स० मैं प० नि० स रिग रिम० प निस० प० सनिषम- गरि० मगु० रिगरि०॥९२॥

४७

१ पझं। ७।मृ० ॥१ मृ० ॥१७ मृ०॥११ क० 1७१ क०।७।५।४।३।२ श० ।४।३ आ० परतायाः नि० श० २।३। आ० ।२आ०।१ श० ।१प्लु: क० ।१क० ।७ ४। ३ ।२ श० । ४ । ३ / आ० परतायाः नि० श० ।२।३ आ०। २ आ० श० ।४। मृ० ॥९ मृ० आ० श० ।७ मृ० ।२ आ० श० १ ॥ पझं । २ । ३ आहतिः । २ आहतिः । ४ शमः । ५ । ७ आह- तिः ।। १ । कठिनशमः॥५ श०।१ क० ।७५/४/३ २ श० ।४ । ३ आ० परताया नि०। श० ।२।३॥ आ०। आ० । श० ।। ९२ ॥।

स स० ग० म०० निधपधपम०० प० ग म०ठ प० म० गरि० प०० म० गरि० मगृ० रिगुरिगरि स॥ स. सु ३० सटनिपममरि० मगरिस रिनि

स० रिमगसरिंनि स० रिमग ॥९३॥

१ पझं। १ दो० श० ।३ श० ।४ प० श० द्०।७६५ ४ प० द० ॥५ श० ।३।४ प० श० द्व० ॥५ दो० द्व० श० ।४ परताया नि० सद्या० श०।३।व०।२घ० श०।५। परताया नि० परता च० श० ॥४ श० ।३।व०।२ घ० श० ।४।३ आ० पर- ताया नि०।३ आ०। २ आ०।३ ।२ आ० श० ।१ पझं ॥ १।१ नै० छु० रु० नां० श० १ क० दो०॥७।६।४।३।२ श० ।४। ३ आ० अह० २ आ० ।१।२ आ० द० ॥१ श० ।२ ४ आ० । ३ धनु० ।२ आ० ।१।२ आ० द्ु० /७ मृ० द्ु० ॥ ० श० ।२।४।३।।।।९३।।

४८

रिसारने साने धपम० पनि० स रिमपनिस०

रि० नि ध० म० गरि० गप० गरि० स ॥ चैती गौडी तुरि मपनिस 8 निसंनिरि :संस० निरिं :स- रिट निसं ॥९४ ॥

२/१।२ आ० दु० ॥७ मृ० डु० ॥१।७मृ० ॥६ मृ० अनु० ९ मृ० आ० ।४ मृ० श० ।५ मृ०।७मृ० श० ।१ पदं।२। ४१५।७ श० ।१ क० श० ।२ क० श०। ७।६ श० 1४ श० । २ अनु० ।२ आ० श० ।३।५ आ० ४ आ० श० ।३ अ- नु० ।२ आ० श० । १ पझं। चैती गौडी तु रिमपेति। इयमपि मेलकाल- योगौंडीवत् २।४। प्र० ॥६७ प्र० ॥१ क० श० ।७।२ क० ७।२ क० दो श० ।१ क० आ० दु० ॥१क० द० ॥१क द्रु० श०।७।२ क० दो०।१ क० ।२ क० दो० श०।७।१ क० ॥९४ ॥

निरिंद स स० परि :स० निधप० मग रि० स० निरि ० सुस० सग० मप० पम॥ गरि० गरि- नि0 पमगरि० रि० स पपपपमग० मपध० पयपम ॥९५॥।

७ ॥ २ क० दो० श० ॥ १ क० आ० द्रु० ।१ क० दु० श० ।५॥२। क० दो० श० ।१ क० । श० दो० श० /७ दु० ६। दु०॥५ द्ु० दो० श० ।४ दु० ।३ डु०२ द्ु। दो०

४९

द० श०।१ श०।७ मृ०॥१७ मृ०।२ दो० श० ।१ आ० दु० ॥१ दु० पझं। १।३। परताया नि० प० श० ।४ घ० ५ घ०। ई आ० ५ घ०।४घ० ।५४ आ० ।३ घ० ।२ घ० श० ।३।२।आ०। ७।आ० श० ।५ घ०।४घ० । ४ आ० ।३ घ० ।२ घ० श० ।२ दो० द्व० श० । १ पझं। १ दो० ५।५ दो० ।५।४।३ परताया नि०। प० श० ।४।५ आ० घ० ६घ० श०।१घ०।४ घ०॥५४। आ० ॥ ९१॥

गरि० रि० स पूर्वीयं तु स गमप० मग० गपु० मग० रिग० रिस गम० निप० ॥ मर्ग० ग० पम- ग० रिग० रिस० से स० निध० नि० धंसस #

गमृपधु स० गा गरि॥९६॥

३ घ० ।२ घ० श० ।२ दो० द्व० श० । १ पझं। पूर्वीयं तु सगमपेति।। इयमपि मालवगौडीये मेले सायान्हे ।। १।३/४।५ श०। ४ घ०।३ घ० दो० श० ।३ वि०।५ आ० श० ।४ घ० ।३ घ० दो० श० रि०आ० श०।२॥आ० श० ।२ आ०।१ पझं। ३। ४ आ० श० ।७ मु० ॥५ श० ।४ घ०।३ वि०। ५ आ० ।४ घ०।३ घ० दो० श० ।२। ३। आ० श० ।२ आ० ।१ श०। १ दो० द्० ।१ श० ।७ मृ० घ०६ मृ० घ० श० ।७ मृ० आ० श०।६ मृ०।१ आ० ।१ पझं।३ दु० ॥४ दु० ॥५दु० ॥६ डु० ॥१ क० श० ।३ क० दो०।३ क०।२ क० ॥९६॥

स0 ससस सने धपमग0 गम पधनिध० पप- O10

५०

पधु धनिधुधसुंनिधप० में ॥ ग० गमप० मगे० रेगपु- मगी० रि गुरि० स मप्स० गे गेरिसंस रि'

स० सेसें॥ ९७।

१ क० श०।१क० दो० ।१क०।१ क० दो०।क० ।७द्ु० ६ दु० ५ दु० ४ दु० ३ द्रु० श० ३।४।५।६।७॥ ६ दो०।श० । ६ दो०।५दो०५।६।आ०।६।७ आ०ई आ० । ६।१ क० आ० ७।आ० ६ घ० ।९ घ० श० ।४।घ० श०।३।४ आ० घ०। ९ घ० ६ घ० ९ घ० श० ।४ घ०।३ घ० दो० श० ३ दो० ।३। दो० ।९आ०।४।६।३ घ० दो० श० ।२३ आ० ।२ आ० श० ।१ पझं। ४ । ६ आ० परतया नि० १ क० श० ।३ क० दो० ३ क०।२ क०।१ क० श०।२क० द्० ।१ क० द्ु० श० ।१ क० दो०।१ क० ॥ ९७ ॥

निधपमग० गमपधनि धेप। धसं० सैस निधपमग० गैगीपुमग ० रिगरि॥ स० स० पम० सेंसग० में- पपसं० सैसे । निं धपमेगे धप० म्ग पुम० गरिगृ ॥ ९८।।

७६९४श०।३४।५६७।६ दो०।५ दो०६ दो०।१ क० श०।१ क दो० १।क०/७६ ४। ३ वि० ।५/ आ०। ४।३ आ०।२ आ०। १ पदं ।१ श० | ४ । ४ प्र० श० । १ दो०।३ श० ।४। दो० ।५ दो० ६दो०।१ क० श०। १ क० दो०। ७ परताया नि० प० ।६।

५१

६/४।३ दो० द्व० । ६।१ परताया नि० प०।३ घ०।२ घ०। ३ आ० घ० ॥ ९८ ॥

मगरिग० रि० स० सरिसरिसगगप मनिध पम- 2u-n गमगपम गमगरि गस० ॥ स० ग म प मग० गग प- मगरि गरिस त्रावण्यथ रिमपध ॥ ९९॥

४ घ०। ३ आ० घ० ।२ घ०।३ आ० श० ।२ श० ।१ पझं। १।२ आ० ।१।३ आ० ३ /६ आ० । ४ आ० ७। ६। आ०। ९ घ० । ४ घ०। ३ !४ आ० ३।५ आ०। ४ आ० । ३।४ आ०। ३ आ० २ । ३ आ० ।१। श० पझं ॥ १ वि० ।३ आ० घ० श० ४' घ० दो० १ वि० ४ आ० ३ घ० वि० श० ॥३ वि० दो० ३. वि० दो० १ ।५ आ० दो० ।४ आ० घ०।३ घ० दो०।२।३ आ०।२। पझं । त्रावण्यथ रिमपधेति। इयं तु देशी- कारकमेले सायाहे ॥ २॥४५६॥९९॥

निसनिधपधपम० गरि० रिम प० निस०रि नि-

धमगरि० स० रि० धपमगरि०स #॥ कांबोदी धं- स रिममम गरि गगरिरिरि' • सर्घ' ०० पं०० ध०

सस * म ॥ १००॥

७ प्र० घ०॥१ क० ॥७॥६॥१६५घ०।४ घ० प० श० ।३ प० श०।२।४। आ० घ० ९। घ० श० ।७घ० ।१

६२

क० श० ।२ क० ।७।६।४। घ० ।३ घ० ।२ घ० २ घ० श० ।१ पझं । २ अनु० श० ।६।५ आ० घ०।४ घ० वि० ।३ ।२ नू० १ पझं। कांबोदी धसरिमेति । इयं तु अस्या एव मेले सायाहे। ६मृ० ।१ आ० ।२ घ०।४ घ०।४।४।३ आ०घ० ।२ घ०।। ३।३।२ । आ० । २ । २ । क० द्व० श० । १ आ० । ६ मृ० कं० द्व० श० द्व० ।१ मृ० श० द्व०॥ ६। मृ० प्र० घ० श०। १। घ० ।१ पझं॥१००॥

प धस० सरिमरिस० संघपम० ध० पुम० गरिसघ० सरिमगरि० पमगरि स ॥ शुद्धो नाटो गग S० मप० । मपपमरिस० रिगम० सनि निंऽ० स०

॥ १०१ ॥

५ आ० । ६।घ० ।१ क० घ० श० ।१ क० घ० ।२ क० घ०।४ क० ।२ क० आ०।१ क० श० ।१ क०। ६ आ०। ५ ४ श० । ६ दो० श० । १ आ० घ० ।४ घं० श० ।३।२ १ घ० ॥ ६ मृ० घ० श० ।१ घ० ।२ घ० ।४ घ०।३ आ० घ० २ घ० श० ।५।४ आ०।३ घ०।२ घ० ।१ घ० पझं ॥ शुद्धो- नाटीगगमपेति ।। इयं तु अस्या एव मेले ॥ प्रदोषकाले॥३ दो० ।३ ग० श० ४।५ श० ।४ प्र० ॥५॥९॥ नै० ॥४२॥१श०।२/३ आ० घ० । ४ घ०।२ श० ।१ घ०।७ मृ० श० श० ।१ श०। गमके यथायथादोलनवाहुल्यं तथा तथा रसः ॥ १०१॥

पमरि० स० रिगमरि० सनिऽ० स० स पमपम०

रि० स० रिगमरि सनिऽ० स० ममरि० स० ॥ रिग-

५३ मरि० सनि2 स० रिंस नि० रिस नि12 स० निं पं० मं प० निं पं० निऽ० स० सु स् ॥ १०२॥

५ प्र० ॥४।२ श० ॥१ श० ।२।३ आ० घ० । ४ घ० श० १ घ० । ७ मृ० घ० ग० श० १।५/४ आ० । ५]४ श० २ श० ।१ श० /२/३ आ० घ० ।४ घ० ।२ श० ।१ घ०|७ मृ० घ० ।ग० न्०।१ न्० ।४ प्र० ॥४॥२ श० ॥१ श० ।२ ३ आ० घ०।४ घ०।२ श० ।१ घ० ॥७ मृ० घ० ग०. श० ।२ प्र० ।१ आ० ।७ मृ० श० ।२ प्र० ।१ आ० ।७ मृ० घ०।५ मृ० घ० श०।७ मृ० ग० श० ॥१ श० ।७ मृ० घ० १ मृ० घ० श० । ४ मृ० ॥५ मृ० श० ।७ मृ० । घ० ॥५ मृ० घ० श० श० ।७ मृ० ग० श० ।१ श० ।१ नै० ॥१ नै० ॥१०२॥

सस रिगमपधनिसनिसनि संनि सनिपमपम पमपम

पमपमरि ॥ गमरिसनिऽ०स सस दिगि-

त्याभीरी तु ग० मपधपु० मृग०॥ १०३ ॥

१ नै० ११ नै०।२॥३४॥५॥६७१ क० ॥७ प्र० ॥१ क०।७ प्र० ।१ क०।७प्र० ।१ क० ।७५१४ प्र० 1१॥ ४ प्र० ॥५४ प्र० ॥५४ प्र०। ५ ॥४ प्र० 1 ५ ४।२३४२१॥ १ मृ० ग० श० ।१ पझं। १ पु०।क०। ता०। १ क०।नै० ।१ क० नै० पझं। दिगिति ॥ एवं रूपैकदेशः ॥ अन्यान्य- पि रूपाणि संतीत्यर्थ: ॥ आभीरी तु गमपघेति। इयं तुअस्या एव मेले प्रदोषका-

५४

ल३श०।४।५।६।१ आ० अह० रा०। ४ आ० घ०।३घ० श० ॥१०३।।

रि० सुनिऽ० स ग० मपनि So स० ग० रि सं

निऽ० स स सनिधपमग० मपमृपधपुमुग०॥ रिस- निऽ० स० धप० मग़० रिसनिऽ० स गऽ० मृ०

पनिऽ० सं० ममगंगरि रि संनिऽ० सं० ॥१०४॥

२ श० ।१-आ० अह० ॥७ मृ० आ० ग० श० । १ पझं। ३ श०।४।५।७ग० श०।१ कु० श० ।३ क० श० ।२ क० अनु०।१ क० आ०।७ ग० श०।१ क० श० ।१ क० दो० ।१ क०।७६।१।४।३श०।४।१। आ० । ४ आ० । द घ०।५ आ अह० ४ आ० ।३ श० ।२घ० ।१ घ०।७ मृ० घ० ग० श० ।१ श० ।६।५ आ०। श० ।४ घ० ।३ घ० अह० घ० श० ।७ २घ० /१ घ०।७ मृ० घ० ग० श० ।१ पझं। ३ ग० श० ।४ आ० श० ।५।७ आ० ग० श० ।१ क० श०।४ क०।४ क० ।३ क० ।३ क० ।२ क० ।२ क० ।१ क०। ग० श०।१ क० श० ॥१०४ ॥

रिसंनिनि स० से नि० धपमग·मपनिध० पम- ग0-0 मपमपै धपप मग-०मप॥ मपधपमग०गरि स

निं2• स० स5 * क्ल्याणः सगमप० म० ग- रिस ॥ १०५ ॥।

५५

२ क० प्र० ।१ क० आ० अह० ॥७ आ०।७ ग० श० ।१ क० श० ।१ क० दो०।७ श० ॥६।५४॥३।ग० श० । ४। ५ आ० ।७ द्र० ६ आ० द्रु० श० ॥५।४ घ०।३ घ० द्वा श०।४।५ आ०।४ आ० ।५घ० । ६ घर्षणद्रुतिः । ५। आह- तिद्रुतिः ॥ प० द्रु० ।४ घर्ष० । ३ घर्ष० गम० कश० ।४।५ आ०। ४ आ० ।५घ०।६ घ० ।५ आ० अह०। ४ आ० घ० ।३घ० ग० श० ।३।२ आ० अह। १ आ० अह० ॥७ मृ० ग० श० ।१ श० १ प्लु०। क० ता० पझं। कल्याणः सगमपोति॥ अयं अस्यैव मेले प्रदोषका- ले। १। ३।४।५। श०।४ परताया निजताद्व० श०।३।२। १ पझं । १०५ ।

ग० पमगपमगरि स० मगरि सरि ग० गेग० गैग० म० म० गमगरि० ग० म. मगरिस०॥ निधंनि०

धप घृ स सरिस गृग० रिसरि० सग० म- पनि०० रिरिसनि० निच ॥ १०६॥

३ श० ९।४।३।५।४।३।२।१।श० ।४।३।२ १२।३ श० ।३ दो० ।३ श० । ४ दो० ।४ श० ।३।४। ३ । २ । परतायानि० । श० ।३ वि० श० ।४ आ० परतायानि० ॥ ४।३|२।१ ३० ।७ मृ०। ६ मृ०।७ मृ० श० ।६ मृ० ।१ मृ० | ६ मृ० आ० श० १ पझ।१।२।१।३ आ० वि० । ३ वि० श० ।२१।२श० ।१ पझं ॥ ३ श० ।४।५ वि० १७ परता शमद्वयं। २ क० वि० ।२ क० ।१ कठिन। ७ परताया नि० श० ।७।६॥१०६॥

पमग० रिस० सलु गमप० मग० मघ० प० मग-

५६

मगरि० मगप० मगरिस० पप ॥ मगमगारे० मगप० मगरि स० पंधरिसनि० ध० नि० स स2० निरि सं निध॥ १०७॥

९।४।३ श० श० ।१ पझं ।१/१ नै० ।३।४श० । 8 घ०।३ घ० श० ।४ घ०।६ घ० श० ।५ श० । ४ घ०।३ घ० ।४ आ०।३।२ प० श० ।४।३ आ० / १ श०।४ आ०।३।२।१ श०।५५ नै० ।४।३। ४।३ २ प० श० ।४।३ आ० ।१ श० ।४ आ०।३।२।१ श० । ५ मृ०। ६ मृ०।२ मृ० ।१ आ० ।७मृ० श० ।६ मृ० अनु० श० ।७ मृ० श० /१ पदं। १ प्लु० क० ता० श० ।७द्ु० ।२ क० द्रु०।१ क० प्र० दु० ॥७ प्र० द्ु० ॥६ प्र० द्ु० ॥१०७॥

प म ग0 रिस० सगमान धनि निनि धप मग0

रिस० सरिगप० पध० पधपरमेरप०० ॥ गरिस #

सरिगै0 धपम0 गरिस रिसगरि० स समरिगम- पधनिघ० ॥१०८ ॥

५ प्र० दु० ॥४ प्र० दु० ॥२ प्र० डु० श० ।२।१ श०। १ दु० ॥३ द्ु० ॥४ दु० ॥७ द्रु० ६ प्र० द्वु० ॥७ दो० दु० ॥७ द्वु० ॥ ६ प्र० द्वु० ॥५ प्र० द्वु० ॥ ४ प्र० दु० ॥३ प्र० द्रु० श० ।२ १ पझं । १।२।३ वि० ।५श० ।६।६ आ० दो० श० ।५ ६।। आा०।९ घ०। ४ घ०वि०। ९ श० द्०॥ २ दु०॥२ ह०१६०

५७ द्ु० पझं।१।२।३ वि० श० । ६।५ घ० ।४ घ० वि० श० । ६।५।घ०।४ घ० वि० श० । ६।५घ०।४ घ० वि० श० । ३ घ० ।२घ०।१२॥१।३ आ० वि० । २ श० ।१ पझं० ।१ दु० ॥१नै० दु०।२दु०।६ दृ०।४ द्ध० ॥दु0 ।६ दु० ॥७ दु० । ६ अनु० श० ॥१०८॥

धनि0० गरिसंरिसनिध प० मग० ग० रिसरि० स सरिगमप० पवै० सरि॥ सग गरिसरिस- नि धर्प• पध० रिस० रिसनि" घप०पंधी० निपध- प० म ॥ १०९ ॥ ६।७ प० श० द्व० १३ क० २ क० ।१ क०।२ क०। १७ प० श० ।१ क० दो० ॥१। क०।७६५श०।४३ दो० श० ३।श०।१।१२श०।१। पझं।१।२।३।४ ।९ श० ।५।६ आ० दो० श०।१क०।२ कं० ।१ क० ।३ क० दो०।३क०।२।क०।१क०।२ क० आ० १ क० ।७ घ०।वि०। ६।घ० ।५घ० श० ।५। ६ वि० श० ।२। क०।१ क० ।२ क० आ० १ क० घ० ७घ० वि० । ६ घ० । १ घ० श० ॥५। ६। आ० वि० श० ७।९/आ० । ५ श०। ४। १०९ ॥ ग० ग० रिसरि० स० सनि ध० पंधे. स श्रीरागस्तु रिमपनिसनि धपमगः।। रि० मू प० रि०

पमगरि० मगार० रि०स रि रि० मम० पप० नि-

नि० सं० निस रि० प॥ ११० ॥

६ मृ० अनु० । श० ।५ मृ० । ६ मृ० आ० दो० श० । १ पझं। श्रीरागस्तु रिमपनीति॥ अयं तु सवस्यैव मेले प्रदोषकाले॥२ ।४/६। ७प्र० व०।१ व० घ० ।७प्र०।६।४।प्र०।३२॥ श०।४प्र० ॥५ श० ।२ श० ।५/४।३।२ प्र० श० ।४। ३। प्र० दो० श० ।२ श० ।१ पझं ॥ २॥२ श० ।४४ श०। ९११श०।७।७।कं० द्० श० ।१ क०।श० १७।१ क० २ क० ।२ क० श० ।५ क० ॥११० ॥

मंगरि० मंगरिऽ रि० रि० सरि० निस निरिसं 8. नि धपम गरि रिसप० नि० स० रि॥ गरिसंनि ध- 8 पमगरि० रिम प० नि संनि धपमगरि० रिमप० नि घप ॥ १११ ॥

• ४|क० १.३ क० ।२ क० प्र० श० ।४ क० ।३।क० ।२ क० प्र० दो० श०।श०।१ क० श० ।१क० ।२ क० दो० ।१ क०॥२ क०। दो० ।७।१ क०।७।२ क० आ० दो०।१ क०।७ प्र० ॥६।१।४ प्रतिहतिः ।३।२ शमः ।२॥४५ रमः । ७ प्रतिहतिः शमः । १ कठिनशमः ।२ क० प्र० घर्षण। ३ क- ठिन घर्षण । २ कठिन-। १ कठिन। ७ प्रतिहतिः । ६। ६।४ प्र० । ३।२ श० ।२।४५ श०।७ प्र० घ० ।१ क० घ०।७ प्र०

५९

६।५४प्र० ॥३१२ श० ।२।४।५ श० ।७ मु० ॥६ आ० घ०॥५। घ० ॥ १११ ॥

पनि धपमगरि० म प० सं० निध पमगरि० मप० रि० पमगरि० मगरि० रि०स रि॥मरिमप० नि- पनि सं० प० रि० सरि सरिसरि सरि संनिप मरि- 8888 मरिम ॥ ११२ ॥

५।७आ०।ई।५।४ प्र०।३।२ आ० । ४ प्र० ॥५ श० १ क० श० ।७ प्र० । ६।५।४ प्र० ॥३॥२ श० ॥४ प्र० ॥५ श० ।२ श०।६।४।३।२ प्र० श० ।४।३/२ प्र० दो० श०।२श० ।१ पझं ॥२॥४।२४५३०/७९७ १ क० श०।५ श० ।२ क० श० ।१ क० प्र० ।२ कठिन। १ कठिनप्रिहतिः। २ कठिनः । १ कठिनप्रतिहतिः ।२ कठिनः । १ कठिन: । १ क० प्र० ।७ प्रतिहतिः । १ प्रतिहतिः ॥४ प्र० ॥२।४ २।४।११२।।

पनिपनिस० ससस * नि स रिनि सरिपम पध-

पप मरिस सनि स० रि सस॥ निपमपनिऽ० स रिमप० रिससनि धपमरि० रिस निप० परम पं० निं5० स*॥११३॥

९।७५७/१ क० श०।१क०।१क० प्र० ।१ क०

६०

प्र० पदं। ७ मृ० वि० । १ आ० घ० ।२घ०।७ मृ० वि० ।१ आ० घ०।२घ०।५।४ आ० ।५घ० ।६ घ० ।५ आ० / घ०।४ घ०।२घ० ।२घ०।१ घ०।७ मृ० घ० वि०। १ आ० श०।२।१ आ०।१।७ मृ० आ० वि० घ०।५ मृ० घ० 1४ मृ० आ० । ७ मृ० आ० ग० श० ।१ पझं।२।४ आ० घ० ।५ घ० श०।७घ० मृ० ।१ क० घ०।१क०।७ आ० अह० ॥६ आ० ।६ घ० ।४ घ० ।४ घ०।२ घ० श० ।२ अनु० ।१ घ० ७ मृ० वि० घ०।५ मृ० घ० श० ।५ मृ० ।४ मृ०।५ मृ० श० ७ मृ० ग० श० । १ पझं ॥ ११३॥

रिमपध धध निसनि निधध पपमप मरि रिड०

रिमपनि० सं ॥ रि परध पंपप मेगरि ८८ से स

निधप मरिट्ट पमगरिट्ट पमगरिटट ॥ ११४ ॥

२।४।१ । ६ दो० । ६ दो० ।६ दो० ७ प्र० घ०।१ क० घ० ।७ आ०।७घ०। हत्यंतरेण ६ घ०।५ घ०।५ अनु० ।४।५ आ0 ४१२ कं० द्व० श० ।५ प्र० घ०। ६ घ० ।१ आ० अह० ।४ आ० घ०।२घ० कं० द्० ।२ अनु० ग० श० ।२/४५७ दो० द्० श० ।१ क० ।२ क० दो० द्व० श० ।५ क०प्र० घ०।६ क० घ०।५ क० आ०।५क०।४ क० आ०।३ क० ।२ क० दो० द्व० श० ।४ क० i२ क० दो० द्० श० ।१ क० आ० ।१ क० । ७६१५।४।२ दो० दव० श० ।९।४।३।२ दो० द्० श० |५18 आ० घ०।३ घ० ।२ घ० दो० द्० श० ॥११४॥

मगरि2: रि2 सनिं० स०।* रिमपध० ध

६१

पधम० पधेधेधेपधम० पपमपमपम ॥ पपमगरि पमग- ०000 रि रिमपनि 50 सरि- रिस नि घपमपम रि० 8 पधप ॥ ११५ ॥

४ घ० ।३ घ० ।२ घ० दो० द्व० श० अनु० दो० द्व० श० । ।१ घ०।७ मृ० घ० ग० श० ।१श० ॥ पझ।२।४६६ । प० श० ।६।६।६।४ श० ।१ प्र० ॥६ दो० । ६ दो० । १ ॥६१४ श० ।९ प्र० ५।४।५ आ०। द्रु० ॥५ आ० । द्ु० ॥४ आ० ।दु० ।५ आ०।द० ।४ आ०। दु० ॥५ आ०।दु० ।४ घ०।३ घ०।२ घ० ॥६ घ०।४ घ० ।३ घ० २ घ० ।२४ आ० घ०।५ घ०।७ ग० श० ।१ वृ० ।२ क० प्र० दो० श० । २ क० ।१ क० आ० अह० ।७ आ० अह० ॥ ६ आ० घ० ।५घ० । ४ घ० ।५ आ०।४ आ० अह० ॥२ आ० श० ।९ मृ० घ० । ६ घ० । ६ आ० अह० ॥११५ ॥

मगाररी ° सनि 5० सस प * मालवगौडोऽथ निं सरिं रिं से रिं॥ स निससनि मपसस स नि० पमरि ग गरि गममरि० ससरि॥ ११६॥

४ आ० अह० ॥ ३ आ० ।२ ।२ अनु० ग० घ०।७ मृ० घ० ग० श० ।१।१ छ० क० नांता पझं। मालवगौडोऽथ निसरिपेति अयं तु स्वस्यैव मेले प्रदोषे ॥ ७ मृ० वि०।१ आ० ।२ श० ।५। ४। २/४।९।६।२ क० घ०।२ क० घ० ।२ क० ।१ क०। आ० ।२ क० ।१ क० आ० घ०।७ घ० चि०।१ क० नै० ।७

६२

।५/४/६।१क०।७ प० स्प० श०।५/४।२।३प०।२। ३ आ० घ०। ४ घ० ।४२श० ।२११ आ० ॥२॥॥॥११६

सनिस० गगरिगग० सरिसग रि० स० रि सुरिस- नि° स० धं० निनिंधनि सस निंस॥ रिपम- पर्गम० रि० गंगरिगं० म प० मधै 'धै'पधानि धपम परगंम० रि०॥ ११७ ॥

१ आ० घ०।७ मृ० घ० वि०। १ श० ।३ प० कं० ।२।३ ।३श०।१।२।१।३ स्य०।२ श०।१ श० ।२। १ आ० ।२।१ आ० घ० ।७ मृ० घ० वि० ।१ श० ।६ मृ० शमः ॥७ मृदुकंपित। ७ मृदु कंपितः ।६ मृदु०। ७ मृदु० आहतिः विकर्षघर्षणे। १ व०।१ पझं।७ मृ० वि०। वि०। १ आ०।२।५।४।५। ३ प० कं० द्० ॥४ श० ।२ श० ।३ कं०।३ प० कं०।२।३ अ० प० कं०।४।९।श० ।४।६ वि० कं० । ६ वि० कं० ।५ |६ प्र० घ०। ७ भ०।६।५।४।१३ प० कं० ॥४ श० । २श० ॥११७॥

गरिगमप० मंप घै' पर्वे ध'म पमध पमपगम० रिप० मपगम० रिगग॥ रिगमगरि० स० रिस रिस निं० स० प० निंनिपनि० स निसरि० प० मप 8 रिम० ॥११८॥

३ प० कं० द्व० ॥२।३ आ० प० कं० ।४।५ श० ।४।६

६३

वि० कं० । ई वि० कं० ५ ।५ वि० क०। ६ वि० कं० ।४।५/४ |द आ० ।५।४।६।३ प० कं० द० ।४ श० ।२। १ आ० श० ४।५।३ प० कं० द्० ४ श० २।३ प० कं० ।३ प० कं० । २ | ३ आ० प० घ० । ४ घं० ।४१२ ३० ११ श० ।२।१ अ० ।२।१ आ० घ० ।७ घ० वि० श० ।१ श० ।९ मृ० श०। ७ मृ० प० कं० ।७ मृ० प० कं० मृ० प० कं० ॥५ मृ० ।७ मृ० आ० पै०। कं० द० श० ।१ पदं।७ मृ० वि०।१।२ श० 1५ श०।४।५ श० २।४ श० ॥११८॥

सरिसम० रि० सरि० नि० स निसरि० पमरि- मपर्सं से निपम रिमपनिप निम ॥ पमनि पम० रिप- मपरिमस रिसम० रिस० रि० नि निस परि० सरिस ॥ ११९ ॥

१।२।१।४ आ० श० ।२ श० ११।२ श० ।७ मृ० प० कं० द्० श० ।१ पझं।७ मृ० वि०।१ आ०।२श० ।५४। २।४।५।१ क० ॥१ क० नै० ॥७।५४ श०।२।४। ५१७५७४५४७आ०।५।४ श०।२।५। ४।१।२१४१२११।४ आ० श० ।२१ श० ।२ श०।७ मृ० प० । ७ मृ० प० कं० द्व० ॥१ पझं ॥५ मृ० श० ।२ श० ।१ प्र०।२॥१ प्र० ॥ ११९॥

रिसरिसरिसरिमरिमपप। मरिमरिमपनिपनिस अथ

गौडोडयंस रि० पम० गरिगम० रि०स *॥ सप म-

६४

पगम० रिगम० रि० स रिगम गरि॥ १२०॥

२।१ प्र० ।२।१ प्र० २।१ प्र० ।२॥४।२४५ १ नै०।४।२४२४/५७५।१क० पझं। अथ गौडोऽयं सरिमपेति ।। अयं मालवगौडीय एव मेले प्रदोषे ।१। २ वि० श० ९४ वि० श० ।९।४ वि० श० ।३ घ० ।२ घ० । हत्यं०।३ घ० श० ।२श० ।१ पझ।१५४५३।४ श०।२॥ ३ प्र० ॥४ श० ॥२ श० ।१ पझं ।२।३ आ०। ४।३ आ० घ०॥२ घ० ॥१२०॥

ग० रि० स० रिगमगृरि० स० सग० स० निरि० सधनिघ० प०० स० स नि० रिग० धपमगरि॥ गरि० स गमप० ध० रि० सं० धपस संघप गमपर्ग पमगीर० ग० रि० स॥१२१॥

३ श० ।२ श० ।१ श० ।२।३ आ० ।४।३ आ० घ० ।२ घ० श० ।१ श०।२।३ स्प० श० ।१ श० ।मृ०।२ कं० द्व० श० ।१ घ०।६ मृ० घ०।७ मृ० आ० । ६ मृ० श० ।५ मृ० प० श० द्० । १ श० पझं। १ घ०।७ घ० प० श० ।२।३ दो० श०।६।५।४।३।२।३ आ०। २ श० ।१ पझं।३। ४।१ वि०। ६ वि० श० ।२ क० क० । ६ अनु० । ६ आ० ।१ क० ।१ क० । ६ अनु० ।५ आ० श० ।३/४ आ० घ० ।५घ०। ३ वि० ।५ स्प० ॥४। घ० ।३ घ० ।२ घ० श० ।३ श० ।२ श० ।१ पझं ॥ १२१ ॥

६द

सरि८ प०० पध० पधपृप०० गरिस *। सरि० म० म० म० गरि गम ग० रि० स रिनिसध। पं०० स० रिग मगरि = स० रिनिं स धंप०० स० रिग म गरि।- स० रिनि सधप०० स# ॥१२२ ॥

१।२ दो० श०१५ श० द्वू० ॥५॥६ आ०।५६ दो० श०।१ अनु०।५ श० द्व०।३ दु०।२ड० ।१ द्रु० पझं०।१।२ दो० श०।४ श० ।४ दो० श०।३ घ०।२ घ० /३।४ आ० दो०।३ श०।२ श०।१ पझं। २।७ मृ० वि० ।१ आ०। ६ मृ० । मृ० प० श० द० ॥१ श० ।२।३ आ० ।४।३ आ० घ० ।२ घ०३ आ० घ०।२घ०।३ श० २ श० ।१ श० ।२/७ सृ० वि० ।१ आ० । ६ मृ० ।१ मृ० प० श० द्व० ॥१ श० ॥२। ३ आ० ।४।३ आ० घ० ।२ घ० श० ।१ श० ।२।७ मृ० वि० । १ आ० । ६ मृ० ।५ मृ० प० श० द्० ।१ पझं ॥१२२ ॥

धपमपगीमपधनि सरि नि सेघपमप० गरिस त- तस्तु कर्णाटः॥ निति स० मगरिस० निनि० सरि० पमगरिस० निनि० सस रिगमगरिस०॥१२३॥

६।५।४।५।३ वि०।४ आ० । ६।६।७ वि० ।१ क० आ० ।२ क० ।७ वि०।१ क०।आ०।६।६।४।५ श० ।३।२ । १ पदं। ततस्तु कर्णाटः निनि सेति । अयं तु स्वस्य मेले रात्री॥ ७ मृ० दो०। ७ मृ० परताया निता० श० ।१ श० ।४

६६ ु०॥३दु०।२दु०॥१ दु० श० ।७ मृ० दो०।७ मृ० परताया नि० श० ।१।२ श० ।प० द्ृ० ॥४दु० ॥३द्ृ० ॥२ दृ० ॥१ दु० श० ।७ मृ० दो०।७ मृ० परताया नि० श० ।१ नै०।२। ३।४।३। २ । १ श० ॥ १२३ ।। निं नि• स० गरिसगरिसनि धं० पं म० पं० प8० मरिसनि ० ध० पम० पं० पंपु धंनि सरि गम- गम गमरि ग मरिमग रिसनि० धं० पम० पं०o मरिसनि ० ध० पैम० ॥ १२४ ॥ ७ मृ० दो० । ७ मृ० परताया नि० श० ।१ श० ।३।२।१। ७ मृ० श० ।६ मृ० श० ।९ मृ० ।४ मृ० श० । ५ मृ० प्लुतिर्म- ध्यपातांश० । ४ अनु० |२ घ०।१ घ० श० ।७ मृ० श०। ६ मृ० श० ।५ मृ० । ४ मृ० श० ॥ मृ० श०५ मृ० ५ मृ० नै० श० ४ अनु० )। ६ मृ० ।७ मृ० ।११२॥३॥४३।४ आ० ।३ । ४ आ० । २ । ३ आ० घ० । ४ घ० । २। ४ आ० ।३।२।१ ।७ मृ० श० ।६ मृ० श० ॥५ मृ० द्रु० ॥ ४ मृ० द्र० श० ॥५ मृ० श०द०।४ प्र० ।२॥१७ मृ० श० ।६ मृ० श० /५ मृ० डु० ॥8 मृ० डु० २० ॥१२४॥ पं०० रिसनि ० घं० पम० प०० सनिं० घं० पै। म०० पैनिधनिर्पनिधपम० पं०० सैनि.०० रिस रि० ॥ स ससरिगमपधनिसरि'रि। संनिंधपमग० रिस गेंग ० प० संनि ॥ १२१ ॥

६७

५ मृ० श० ६ । २ प्र० ॥ १॥ ७ मृ० श० ।६ मृ० श० ।५ मृ० द्०।४ मृ० द्ु० ॥६मृ० श० द०।१ प्र० ॥७ मृ० ॥७ मृ० श०।६ मृ० श० ।५ मृ० दु० ॥ ४ मृ० दु० ॥५ मृ० श० ह० ॥५ मृ०।७ मृ० ॥५ मृ०।७ मृ० आ० । ६ मृ० ।५ मृ० द्ु० 1४ मृ० दु० श० ॥९ मृ० श० द्व० ।१।७ मृ० दो० परताया नि० श० ६०।२॥१।२ भाश० ।१ पझं ।१ दु० ॥१ नै० ह० २ द०। ३ द्रु० ॥ ४ दु० ॥५ दु० ॥६ द्ु० ॥७द्० ॥१ दु० । क० द्ु० । २ क० । वि० ।२ क० दु० ॥१क० दु० ।६ दु० ॥५द० ॥४ दु०३ डु० श० ।२।१ पदं। ३ दो० ।३ दो० श० ।९श०। १ क० द्वु० ॥७द० ॥१२१॥

धपम गैंग०० मृपधनिसनिध पम गैग०० मपधनि- 20 n0 धपम मे गेमनि० गम॥ ध० गम० निधपमग० रि-

स रिगृ मप० निधपममनि० ध० पध निसं० रि॥१२६॥

६५०॥५ द०।४६०।३ दो० ।२ परताया नि० श० द्० ।४ दु० ॥५ दु० ॥६ द० ॥७द्० ॥१क० द्ु० ॥७द० ॥६ द्ु०। १ द० ।४ दु० । ३ दो० ।३ परताया० नि० श० द्रु० ॥४ दु० ॥ ६ दु० ६ दु०॥७ दु० ।६ दु०॥५॥६॥४ दु०॥३ दो०।३ दो०।४।७ श०।३।४।६श०।७ दु० ॥६ डु० ॥१ दु०। ४ द्ु० ॥३ दु० श० ।२।१ पझं ।२ वि० ।३ आ० ।४/५ श०।७।६।६।४।४।७ आ० श०।ई श० ।६ वि०।६ आ० ॥७।१ क० श० ।२ क० वि० ॥ १२६॥

रिस निध० पघ० जिस रिसनि० घ० पति० घ०

६८

पम पनि ध० पमग० रि सनिस पंनि ॥ नि सरि- ग० रिस० सर ग० ग० रि सरिम० ग० रिसस रिम० सरिनि® सनिं ॥१२७ ॥

२ क० ॥१ क० ॥७६श० ॥५ वि० । ६ आ० श० ।७घ० १ क० घ० श० ।२ क० नै० ।१ क० आ० घ०।७ घ० श० ।६ श०।५७श०।६ श०।५घ०।४ घ० श० ॥५घ० श० / ५ घ० ७ घ०। ६ श०।१।४१३ श० /२ घ०।१ घ० /७ मृ० । १ पझं ।५ मृ०।७ मृ०।५ मृ० आ० श०।७मृ० ।१। २।३ श० ।२।१ श० ।१।२ वि०।३ दो० द्व० श० ।३ श- त० ।२ घ०।१ घ० हत्यंतरेण० ।२ घ०।४ घ०, श० ।२ श० । २ ११ श० ।१।२।४ श०।१।२।७ मृ० ।१७ मृ० आ०।। १२७।।

धं० पम० धं० निरिसरिनिस० नि धंप० पं. म० गरिसरि० सपंनि पृ० निसरिगग० ॥ रिस० स- रिग० ग० रि. रिग० ग० रिस० नि संगगरि- स० नि सरिरि स० नि०० रिस ॥ १२८॥

६ मृ० श० ।५ मृ० ।४ मृ० श० ।६ मृ० प० श० ॥७ मृ० । १ श०।७ मृ०।२।१।२।७मृ०।६ मृ० 1५ मृ० श० 1५ मृ० प्लुतिर्मेध्यपांता। ४ श० ।३।२।१।२ श० ।१ पझ ।५ मृ० ७ मृ० ।१ मृ० आ० श० ।७मृ० ।१२॥३ श० २/१

६९

श० ।१।२ वि० ।३ दो० द्० श० ।३ श० ।२ परताया नि०। २ / ३ दो० दव० आ० श० ।३ श० ।२ द्ु० ।१ श०।७ मृ० दो० द० ॥१।३ दो० द० ।३।२ आ० घ० ।१ घ०। श० ।७ मृ० दो० द्व० ।१।२ प्र०।२ उच्चतायानि० सहतिका। १ आा० श०। ७ मृ० प० श० द्व० ।२ अनु० ॥ १२८ ॥

निंपम० धंनिस० निंरिसनि रिसनि सनि धंप० रि० स० ससरिगमपधनि० सं० नि० धपम० ॥

मेरम ० गरिससग मे पप धेधप म० गरिसान धं०

निं० स० सगरिसै० ग० म० ॥१२९॥

७ मृ० घ० ।५ मृ० घ०।४ मृ० श० । ६ मृ० परताया नि०। ७ मृ० २११।७ मृ०। १ श० ।७ वलिमृ०।१७ मृ० 1६ मृ० ५ मृ० श० ।२ श० ।१ पझं ॥१॥१ नै० ।२॥३/४ । ५१६।७ प० श० ।१ क० श० । ७ दो० द्व० श० ।६ घ० ।५ घॅं०।४ घ० श० ।४ दो० द्० श० ।३ घ०।२ घ० ।१ घ०। १।३ । ४ दो० द्० ॥५ आ० ।५६ आ० हो०।६।५ आ० श० । ४ परताया नि० प० श० ।३ घ०।२घ०।१ घ०।७ मृ० घ० श० ।७ मृ० घ० घ०।७ मृ० प० श०। १ पझं ।१।३।२। १. वि० श० ।३ श० । ४ परताया नि० श० द्ू० ॥ १२९ ॥

ग गरिस० पम० पग० रिस० गम प० ग० मगरि- स०. पगगारिस० सगरिस० स० प॥स० ग-

७०

रिस स०० सै निधै० धे धैसंनि धे नि धमग० गैर्गपमगेम गरिस० ॥ १३० ॥

३ आ०। २ दु० ॥२ द० ॥१ दु० श०।५।४ श० ।५/३ श० ।२ दु०।१ दु० श०।३।४।१श० ।३ श० ।४दु०। २ डु० ॥२ द० ॥१३० श० ॥५ दु० ॥४ द० ॥३ दु०॥२दु०। १ श० ।१।३।२।१ वि० श०। ३ श० /५। नै० ।४ आ० श०।३ द०।१ दु०। पझं। १ प्लु० कठनानां श० ।१ क० वि० ।७ घ० ॥ ६ घ० वि० श० । ६ दो० । ६ दो० ।१ क० आ० । ७ घ० वि० । ७ नै० ॥५॥ ६ आ० । ४ घ० ।३ घ० श०।३ दो० ॥ ३ दो० ९ आ०।४ घ० ।३ घ० वि०। ४ नै०। ३ आ०। २ घ० । १ श० ॥१३० ॥

निंध० नि०० स परतोड्डाणोऽयं प० म० गरि० स प० म० गरिट मप० म० ग००॥ गरिट० स शर प० निसरि मु प० मग० गरिट स मपनि० सं० नि० स० रि० स० नि० ध० पम० प ॥ १३१॥

७ मृ० घ०। ६ मृ० घ० श० ।७ मृ० प० श० द्ृ० । १ पझं॥ परजोड्काणोऽयं पमगेति ॥ परतः कर्णाटरागात्परं अयं उडाण०। अयं तु कर्णाटगौंडमेले रात्रौ०॥५श० ।४श० ।३ घ० ।२ घ० दो० श० । पझं।९ श० ।४ श० ।३ श० ।२ घ० दो०श०।४।५ उच्चता- या० नि० मध्येसद्यानाश० ।४।५ श० ।४ श० ।३ परताया० नि० दो० ॥३ घ० ।२ घ० दो० श० ।१ पदं ॥५ मृ० श०।७ मृ० ॥१

७१

आ० ।२।४ आ० श० ॥५ श० ।४ श० ।३ घ० ।२ घ० दो० श० ।१ पझं।४५७ श० ॥१ श० क० ।७ प० श० ।१ क० दो० श० ।२ क० ड० श० ।१ क० दोवेश०।७ दो० श० । ६श०।१।४ श०।१॥१३१॥

निधप० पप० म० ग० रिस० मपनि सं० न्रिस रि स० रि निस धपमपसनि स धप। मपनि पम- गगरिस रि सनि स मपनि० सं० नि० स० रि० पंमंगरिस० नि० ॥१३२ ॥ 20

७ आ० । ६ घ० ॥५ व० वि० श० ।४।५ श० ।४ श० ।३ क० द्० श० ।२ घ०।१ घ० पझं।४।५७श० ।१ क० श० ७प० ।१ क० दो० ।२ क० दो०।१ क० श०।७।१ क० स्प०।६।५।घ०।४ घ०।५।१ क० आ० । ७।१ क० स्प० ।६।५।५ कं० द्व० ।४ घ० ।३ घ०।३ कं० द्व० ॥२ घ०।१ घ०।२ के० द०।१घ०।७ मृ० घ०। पझं ।४५ ७ श० ।१ क० श० ।७ प० श० ।१ क० वि० श० ।२ क० श० /५ क० दु० ॥४ क० द्ु० ।३ क० द्० । क० द्रु० ।१ क० द्रु० श०। ७ परताया० नि० शि० ॥१३२॥

स० रिं० मगरिस० नि० स रि० स नि० ध० पम० प० निर्घेपे० मप० म० गरि० मप० रि' स० रिरिं॥ सैनिध० पम० पनिघप० मप० म० गरिट

७२

मप० नि० ध० पम० प० संनिट० ध० पम० ॥१३३॥ n0 : १क ० वि०श०।२ क० श० ।४क० ड्ु०।३क० द्ु०।२क० दु० १. क ० द्वु० श० ।७प०श० ।१ क० वि० श०।२ क० उच्चताया निश० |१ क० वि० श० ७ श०।६ श०।५१४ श० ।९श०।७ आ० ।६ घ० ।५ घ० वि० श० ।४।५ श० ।४ श० ।३ घ०। २ घ० वि० श० ।४ घ०।५ घ० दो० श० ।२ क०।१ श० ।२ क० दो०।२ क० ॥१ क०॥७६ श०॥५४ श०।६४६ ७ आ० । ६ घ० ।१ घ० वि० श० ।४।५ श० ।४ श० । ३ घ० ।२ घ० वि० ॥४।९ प० श० १७ श० ॥६ श० ।५।४ श० ।५ श० ।१ आ० क०।७ दो० श० ।६ कं० द्व० श० ।५।४ श० ॥। १३३ ।।

गं० रिस० रि"० संनि० स० पनिसरि'० स० % वर्णादिर्नाट एष गर्ग० म० प० म० ॥ प० पमरिस०

रिगम० रि० स० पम रि ०स गैग० म० प०

मप० गमपध निसं ॥ १३४ ॥

३ कं० द० श० ।२।१ श० ।२ कं० द० श० ।१ कं० ।७ मृ० कं० द्० श० ।१ श० ।५ मृ०।७ मृ० आ० १।२ आ० कं० श० ।१ पझं ॥ वर्णादिनाट एष गगेति॥ एषः कर्णाटगौडे मेले रात्रौ ५ व र्णानिशब्दा आदिर्यस्यासौ वर्णादि: वर्णनाट इत्यर्थ: ॥अयमेव छायानाटाख्योSपि ॥ ३॥। दो० ।३ कं० द० श० ।४ श० ।४ श० ॥९ श० ।४ प्र० ॥९ श० ॥५ नै० ॥४॥२॥१ श० ।२।३ आ० घ० ।४ घ० श० ।२ श० ।१ श० ।१ प्र० ।४२ श० ।१ पदं। ३

७३

दो०।३ कं० द्व० श० ।४ श० ।१ श० ।४ प्र० ॥१श० ॥१॥ ३।४ । ५ ।६ । ७ ।१ क० ॥ १३४ ॥

रिसरि• निरसनिसंनिसरि• संनि० धे" ध० प० मप० रिस० नि० ध० प० मं प० संनि० ध० ॥

प० मप० गमपधनिधप० पनि० ध० प० मपपमरि- स० रिगमरि० स० निं०॥१३१॥

२ क०।१ क०।२ क० ।२ क० आ० श० /७।१ क० आ० प्र० ॥२ क० घ० श० ।७।२ क० आ० श० ।१ क० ।७ श०। ६ दो कं० द्व० श०।६ श० ।९ श०।४ प्र० ॥१ श० ।२ क० प्र० द्ु० ॥१ क० दु० श० ॥७ श०। ६ श० ९ श०।१ क० प्र० द० ॥७ दु० श०॥६ श० ।९श०।४ प्र० ॥१श० ।३। ४ | ५१ ६। ७ मृ०। ६ आ० घ० ।१घ० श० ।५।७ आ० श०।६ श० ५ श० ।४ घ०५ श०। ४ प्र० ॥५ श० /५ नै० । ४।२॥१ श० ।२/३ आ० घ० ।४ घ० ।२ श० ।१ अनु० श० ।७ मृ० आ० अह ॥१३५ ॥

धं . पं० संपं० पनि० धंपमं० पंस० मे० रि"० स

हमीरस्तु गमप0 घ प० मप० प० ॥प० मगः रि०

• गमप० घ प० मप० पमगं० रिस गमप०

पी ० रि० संनिधप० ॥ १३६॥

६ मृ० आ० अह० श० ।५ मृ० आ० श० ।४ मृ० आ० ।५ १०

७४

मृ० श० ।१ मृ०।७ मृ० आ० श० ।६ मृ०। ५ मृ०।४ मृ० ·आ० श० ।५ मृ० आ० श०। ५ मृ० नै० । ४ मृ० ।२ मृ० श० ।१ मृ० पद्मम् । हमीरस्तु गमपधेति ।I अयंतु स्वस्यैव मेले रात्रौ॥ ३/४।५ श० ।६ दो० द्व०॥५ श० ।४ प्र० ॥१ श० ।४।१ आ० वि० ४ घ०।३ घ० कं द्० श० ।२ घ० ।१ घ० पझं।३।४/५ श०। ६ दो० द्व०।श० ।४ प्र०॥५ श० ।४ घ०।३ घ० कं० द्व० श० ।२ द्ु० ।१ द्रुं० पझं।३।४।६ श० ।६ वि० श० ।२ क० मु० ॥१ क० ।७ घ० ।६ घ० कं० द० ॥५श० ॥१३६॥

मप० में प० मग० रिस सरिस० स गं० रि० स- निंधं० पम० पमे० स० ससगमपघैध ॥ निनि० रि संनिधपमग० मपॅग० रिसस सरिसरिस गैग

मै सपे प।। १३७॥

४ अनु० । १ श० ।४ /५ आ० वि० श० ।४ घ० ।३ घ० कं० द० श० ।२। १ पझं। १।२ आ० ।१ आ० श० ।१।३ आ० कं० ह० श०।२श०।१७ मृ० घ०।६ मृ० घ० श० । ५ मृ० । ४ मृ० आ० श० ॥५ मृ० श० ।१ पझं। १ क० ।१ नै०

प० श०।२ क०॥१ क० ॥७।६१४३ वि० श० ।४ ।५ स्प० डु०॥३ दु० कं० श०।२ घ०।१ घ० ।१ पझं ।१ दु० ॥२हु० ।१ दु० ॥२ द्ु० ॥१ दु० ।३ दो०।३।४ दो०। ४| १ दो०।५॥।१३७।।

मपमपमरी० मे पेपम ग० रि स सरिगमप० प-

७५

धै० सारे० सं० गंट गरि सरिसं॥। नि० धर्प० मप- ध० रिसरिसंनि ध प० मपस निधप० मप० पैपिस० प० म॥१३८॥

४५|४११।४।३ वि० श० ।४ वि० ।५ आ० वि०। ६। ४ आ० वि०।३ कं० द्व० श० ।२।१ पदं । अस्य रूपस्य 8 घ० षड्जः कर्तर्या वादनीयः ॥१॥२३/४५श०॥५घ०६ घ० दो० श० । १ क० ।२क० श० ।१ क० श० ।३ क० दो०।३ क०।२क०।१ क०।२ क० आ०।१ क० ।७ आ० ।१ क० । ७ आ०। कं० द्व० श० ।६ घ० ।५व० श० ।४।५ । ई आ० वि० श०।२ क०।१ क० ।२ क० । आ०। १ क० ।१ क० घ०।७ घ० क० द्व० श० । ६ घ० ।१ घ० श० ।४।५। १ क० नै०७ आ० ।६ घ०।६श० ।४।५ श० ।६ वि०।५ वि० ।१ क० आ० श० ।५ दो० श० ।४ घ० ॥१३८॥

ग० रिस० सरि समगे० ०रिस केदारोऽयं गमप० मप० प० गमॅगरि स०॥ निं सनिरि० स 20 गमप० संस निध पं० गर्मप० गमॅगरिट स गमप० सानि ॥ १३९ ॥

३ घ० कं० द० श० ।२ व०१घ० श० ।१।२ आ० ।१ आ०। १३ आ० वि०। नि० श० ।२ आ०श०।१ पदं। केदारोS- ये गमपेति। अयं तु हंमीरस्यैव मेले रात्रौ ॥ ३॥४॥५ श० ।४॥१ दो० दव० श० ।९ श० ।३।४ स्य० दु० ।३ दु० घ० ।२ घ०

७६

वि० श०॥१ श०।मृ०।७मृ०।१७ मृ०।२ दो० परताया नि० श० ।१ पझं।३।४श० ।१ क० ।१ क० नै०।७। ६ ।५ श० । ३ । ४ आ० घ० ॥ ५घ० श० ।३।४ स्प० ।३ ।२ वि० श० ।१ पझं ॥३।४॥५ श० ॥१क ॥७॥१३९॥

धसनि धप० गमप० गॅमगरिट० स गमपेधट नि-

से निध प० मग० गगपु मग० मग रिस०।। निं सनि ग० रिट० स गम प० सनिधप० मग० रिस०

निंसग० रिस#॥ १४० ॥

६।१ क० ।७।६।५ श० ।३।४ आ० घ० । ५ घ० श० । ३। ४ स्प०।३ घ०।२ घ० वि० श० ।१ पझं।३।४/५ वि०। ६ वि०। ७।१ क० वि०। ७।६ घ० ।५ घ० वि० श० । ४ घ०।३ घ० श० ।३ दो० ।३ दो० ।५ आ० । ४ घ०। ३ घ० वि० श० ।४ स्प० ॥३ श० ।२ घ०।१ घ० वि० श० ।७ मृ०। १।७ मृ०।३ श० ।२ आ० दो० श० । १ पझं।३।४/१ श० ।१ क० ।७ आ०।६ घ०।५घ० श०।४ घ० ।३ घ० श० ।२ घ०।१ घ० श०।७मृ०।१३श० ।२ आ० वि० घ० ।१ घ० पझ्म ॥१४० ॥

अयमेवमेवंरूपैः कैथ्रिन्मल्लारिवेलउद्धार्यः ॥ तदनु विहं- गड इच्छं रिमम0 मपमपनिधपमपमुर्ग०।।१४१।।

अयमेवेति। अयं केदार एव मेवरूपैरेमिरेव रूपै: कैश्रिद्वादकैर्मलारिमे- ले उद्धार्य: । वादयितुमरह:॥ तदनु विहंगड इच्छमिति॥ अयमपि हंमीरमेले

७७

रात्रौ च ॥।२।४।४ कं० श० ।४/५।४ आ० ।५।७।६। ५१४।१। ४ आ० । ३ कं० श० ॥ १४१॥

रिस निस रिपमपम0 ग० रिस नि० प० पं-

निं सनि सरिमग० रिससनिस सरि ॥ सरिमग० रिससनिं स रिममं० गरि गरि० पमग० रिसनि० स रि्पम ॥ १४२ ॥

२।१।७ सृ० ।१ कं० द० श० पद्मं ।२ प्र० घ०।४ आ० ।५| ४ आ० श०।३ कं० द० श० ।२॥१७५ मृ० ॥१॥ ७ मृ० ॥११२॥४।३ आ० घ० श० ॥२घ०।१६०।१।७ मृ० । १ पझं।१।२।१ आ० ।२ घ० ।४ घ०।३ आ० श० २ व०।१घ०।१।७ मृ०।१ पझं।२।४ आ०। ४ कं० श० । ३ घ० २ घ०।३।२ आ० श० ।५४।३ आ० श० २ घ० ॥ १ घ०७ श० ।१ पझं।२ वि० ॥५।४।। १४२ ।।

गं० रिसनि० स पैनिसनि० रिप म ग-

रिसनि ० रिमम0 पधनिधु० मगर्म०॥ गरि गरि

पमग० सिससनि ० स रिपमग० रिसनि० स०

निंधंपंनिंनिं०स #॥ १४३ ॥

३ कं० श० ।२॥१।७ मृ० श० ।१ पदां।५ मृ०।७ म०।

१७ मृ० ॥१ श० ।२ वि० । १।४ आ० ।३ प्र० ॥२ घ० । १ व०।७ मृ० श०।१ पझं।२।४ आ०।४ कं० श० ।५/६ स्प० ॥७ । ६ आ० आह० श० ।५ कं० श० ।४घ० ।३ घ० । ४ कं० श०।३ घ०।२ घ०।३।२ आ० ।५।४ आ० । ३ अनु० श०।२ घ०।१ घ०१।७ मृ०श०। १ पझं। २ घ० ५घ०। ४ आ० अ० ॥३ श० ।२॥११७ मृ० श० ॥१ श०।७मृ० ६ मृ० आ० आ० ।५ मृ० आ०। ७ मृ० आ० ।७ मृ० श० ।१ पदं पझं ।। १४२ ॥।

शुभकृदथ मालवर्श्रीः नि धम० पम० धै निसंनि गरि-

गंरसनिधनिस॥ से मे गै सै रि गै से निधनिर्स नि धपप पनि घंग० मग० रिस सगरि ॥१४४॥

शुभकृदथ मालवश्रीरिति। अथाSडरंमे शुभकृत्। गायनादौ गीता स- ती कल्याणकारिणीत्यर्थः । इयंतु पूर्वोक्ति श्रीरागस्य मेले सर्वस्मिन्काले॥ ७ प्र० ॥६।४ श० ॥५३४ श० ।६ वि० । ७ आ० ।१ क० ।७ ।३ क०।२ क०।३ क० आ०।१क०।७६७१क०। १ क० ।४ क० ।३ क० ।१क० ।२ क० ।३ क० । १ क० । ७।६।७।१ क०।७ प्र० ॥६।६।१ अनु० ॥६/७ आ०। ६ आ० घ०।४ घ० श० ।४।३।प्र० श० दु० ॥१ दु० पदं। १। ३ आ० । २ आ० ॥ १४४ ।।

गमनिध निधममग० रिस० गरि निं० स % पपु

निसंगीर संनिधपम ग० रिस० ॥ सगम० पपमग०

७९

रिस संनिध म० मनिस० गरिस निधम गरिस B

स । १४५ ॥

३ घ०।४घ०।७घ०।६ आ० अ० । ७६ आ० घ० । १ पझं।५ द्रु०। १ नै०दु०। ७ द्रु०। १ कद्ु०२क०द्०२ क० द्रु० ।१ क० द्ु० ॥७ प्र० दु० ॥६दु० ॥द्ु० ॥४ दु० ॥४ दु० । ३ प्र० श० ।२ द्ु० ॥१ द्रु० श० ।१/३।४ श० ५ द्रु० दो०। ५द्ु० ॥ ४ दु० ।३ प्र० श० ।२१ श० पझं। १ क० । ७ अ- नु० ॥ ६ घ०।४ घ० श०।४।७ प्र० ॥१ क० श० ।३ क० प्र० द्रु०।कं०२ क० दु० ॥१ क० द्वु०।१।७ प्र० द्वु० ॥६ दु० ॥४ द्वु० ॥३ प्र० दु० ॥२ दु० ॥१दृ० ॥१॥१४६॥

गमनिध निध निध ममग० रिस पै मग० रिस० 8 8 0 8

स० गमप० मग० रिस० स० गम० ॥ सम० ग० 8 -० 8

रिस* पै निसं० निनि धप० मपमग० रिस० 8 सगुरिगम० ग०॥१४६॥

३। प्र०॥४।७। ६ आ० अ० । ७। ६ आ० घ० । ४ घ० । ४।२ प्र० श० ।२ द्ु० ।१ द्रु०। पझं।१ वि० । ४।१ वि० श०।४।३ प्र० श० ।२ दु० ॥१ दु० श० ॥१ श० ।२ प्र०। ४१५ विं० श० ।४१३ प्र० श० ।२ द० ॥१ द्ु० श० ।१ श० ।३ प्र० ।४ श० ।१।४ श० । ३ अनु० श० ।२ दु० ॥१ डू० पझं।५ वि०। ७।१क० श०।५ वि०। १क०आ०

८०

श० । ७ वि०।७ घ० । ६ घ० ।५ घ० श० ।४।५ आ० वि०। ४१ ३ प्र० श० ।२ दु० ॥१ दु० ॥१ दु० श०।१।३ आ०। २ आ०। ३ घ०।४ घ० श० ।२ अनु० श० ॥१४६ ॥

रिस पमप स निधप० पमय नि स सु निधप० पमपनिधनि स सनिधप० ॥ पमप मगम० मगरिगमनि घनिध पमग० रिस० मपमग० रिस# ॥१४७ ॥

२ दु०। पझं।५ वि०। ४५ वि० ।१ क० नै० ।७।६1 श०५ वि०। ४।५ वि०। ७।१ क०१क० नै०। ७६।श० ५ वि०।७।६।७।१क० ।१ क० नै०।७६।श०। ९ वि०।४।१ वि० । ४ ।३ अनु० ॥४ श० ।४।३ अनु० ॥२ आ०।३ घ०।४ घ०। घ०। आ० अह० ॥७। आ० ।५ घ०।४ घ०।३श० ।२।१ श० ।३ प्र० ॥५।४ आ० अ० । ३ आ० अह । २। १ पझं ॥ १४७॥

धवला सगमप ०मगम० ग० रि सनि० सगमगमपमप

ममग०॥रिसनि० स गमपनिस स० ग०० सनिसनि-

ध पमग ०o गमगगमप० मगुरिसंस *।। १४८।।

धवला सगोति। इयमपि पूर्वेक्ते श्रीरागस्यैव मेले। सर्वस्मिन्काले ॥१। ३।४।५ मु० श० ।४ घ०।३ व०।४ आ० श०।३ अनु० श० | २ आ० ।१ घ०।७ मृ० घ० श० ।१३।४।३ आ०।

८१

४। ५।४ आ० । ६ मृ० ।४ घ०।३ घ० श० ।२ दृ० ।१ दु० घ०७ मृ० घ० श० ।१ पझं। ३।४५/७ घ० ।१ क० घ० ।१ क० श० ।३ क० पी० श० ।१ क० आ० वि० । ७१ क० आ०।७ वि०।६।६।४।३ श० ।३।४ आ०।३।४।१ मु० श० ।४ । ३ अनु० ।२ घ० । १ घ० १ पझं ॥१४८॥

सगमप० पममप० पमग० रि सनि० सगमग० गमप म० निर्धपम० पमग०० ॥ रिस० समग० रिसनि

गमगम प मपमग० गमनिध पमग० रिस ॥१४९॥

१ । घ० ।४ घ० ५ घ० श० ।५।४ आ०। ४।५ आ०श० । द।४ आ० अ० ।३ आ०।श०।२ घ०।१ घ० ।७ मृ० घ० श०।१।२ आ० घ०। ४ घ० ।३ आ० श० ।२।४ आ० व०। ५ घ० ।४ आ० श० ।७/६ आ० घ० ।९ घ० ।४ घ० श० । ५।४ आ० अ०।३ आ० श० ।२व०।१ व० श० पझं।१। ४ आ० । ३ आ० अ० श० ।२।१ घ०।७ मृ० घ० श०। ३।४ आ०।३ आ०।४ घ०।५ घ० आ०। ५ आ०। ४ आ० घ०। घ० । ३ घ० पी०।३।४ आ०घ०।७ घ०।६ आ० अ० अ० । ५ आ० अ०।४ आ० घ०।३ घ० श० ।२ दु० ॥१ द्ु० ॥१४९॥

एपा तु मुखारी सस धघ सरिमम० पनिधपम धृपम- ग० रिटस गरि•।गमपधपमगरिऽ० सनिस० रि

गम पमगग० रिरि० सनिनिस# ॥ १५० ॥ ११

८२

एषा तु मुखारी ससेति ।। इयं तु आत्मन एव मेले सर्वस्मिन्काले च ॥ १ नै० ।६ मृ०। ६ नै० ।१ आ० ॥२ घ०।४ घ० ।४ श० १घ०।७घ०।६॥५४।६ आ० ।१।४।३ श० ।२ वि० आ०। १ पझं। ३वि०।२ आ० वि० ।३ घ०।४ घ०। ५६ आ० ।५ घ०।४।३।२ आ० वि० श० ॥१७ मृ० ।१ घ०।३ श० २ आ० वि० श० घ०।५ वि० ।४ घ० ।३।१ घ० ।१ मृ० घ० । ७ मृ० ॥१ पझं ॥१५० ॥

रामक्रीट गप० धरि० स० स रिंगड० गं० रिस० रिसनिधप० धप० प० मगS०गप० घस० संट सनि- धप० धप प मगऽ० रिस० रि० ग० धपमपमगS० रिस० रि० स०॥१५१॥

रामकरीर्गपेति ।। इयं तु पूर्वोंक्ते मालवगौडकमेले सर्वस्मिन्काले मतांतरे। अनिशी०॥३। वि०॥५ श०।६ वि०।२ क० श० ।१ क०।२ क०।२ क० ।३ क० ग० श० ।३क० श० ।२ क० दु० क० दु० श० ।२ क० दु० ॥१ द्ु० ॥६ द्० १ द्रु० श० । ६ आ०। ५ अनु० श० ।५ श० ।४ दु० ॥३ दु० ग० श० ।२ वि०।५ श०।६ वि०।१ क० श० ।१ क० वि०।१ क० दु० ॥७हु०। ६ द० ॥५ दु० श० । ६ आ० ।१ अनु० ॥५ श० ॥४दु० ।३ दु० ग० श०।२।१ पझं० श० ।२श०।३ दो० श० । ६ दु० ५ दु० ॥ ४ दु० ॥५दु० ॥४ द्ु० ॥३ दु० ग० श० ।२घ० ।१ घ० श० ।२ श० ॥१५१ ॥

स० रि० मेंपमग० मग० रिसगपघरस० सं निधप०

८३

मगं० प० गप० गप।।धनि धनि धनि धर्पनिप० मंगे० प० गप० गध० प० मंगेप० गप० म० स० रि० ग० धप ममपम ॥ १५२ ॥

१ श० ।२ श०। ३ वि०।५ आ०।४ घ० ।३ घ० वि० श० ।४।३ आ० श० ।२ घ०।१ घ०।पझं।३।५ आ० ।६। क० श० ।१ क० नै० ।७ दु० ॥५ श० ।४ कं० घ०।३ घ० श० ५ श० । ३१ आ० श० ।३।१ आ० ६। ७ आ०। ई आ० । ४ ।५/ ७ स्य०।६श० ।४ क० घ०।३ घ० श० ।५ शम ।३। ५ आहतिशमः । ३/६ आहतिः रमः,। ५ शम। ४ क० पित्तघर्षण० । ३ घर्षण। ५ शम० ।३।५ आहतिः शमः ३ परतायानि० पुनः परता० श०।१श० ।२ श० ।३ दो० श० ।६ द्ु० ॥१॥४ दु० ॥५॥ ४ दृ० ॥११२॥

ग० पमधंपम ग० रिसरि० स ग पधर्संटसंनिध- प० मग० मपमपधपम० घ०॥ प मेग० रिस० रिग-

रि० गपधर्ट ध पृ० पग० रिस० गपधनि धपगग० रि। १५३।

३ दो० श०।५ दु० ६ द० ॥५ दु० ॥४ द्ु० ।३ दो० श०। २ घ०।१ घ०।२ श० ।१ पझं।३/५।६।१ क० दो०। १ क० ।७ आ०। ६ घ० ।१व० दो० श० ।४ घ० ।३ घ० श०। ४। १ आ०। ४ आ० । १ दो०। अनु० ।४ आ० श० ।६

८४

आ० ।५ आ० अ०।४ आ० अ० ।३ घ० दो० श० ।२घ०।१ घ० श० ।२।३ आ० ।२ आ० श० ।३ घ०। ५ घ० ।६ घ० दो० शं०।६।५आ०।५घ०।३ घ० दो० श० ।२ घ०। १ घ० श० ।३।५ आ० घ० ।६ घ० दो० ।७ घ०। ६ आ० अ० । ५ घ०।३ घ० श०।३/२॥१५३॥

स० सरिग प० मग० मग० रिस० स्यादेवं पावको-

ग० घ० प० म० ग० मैं॥ ध० प० म० ग० रि 8 गपममम० गरि० धंस० रिग० रि० स *॥१५४॥

१ श० ।२।३ वि० । ६ आ० दो० श० ।४ घ० दो० श०। ४। ३। आ० अ० श० ।२।१।श० पझं । स्यादेवं पावक एवं स्यात्।। मालवगौडीय एव मेले सर्वस्मिन्काले चायम् ॥ ३ श० ॥६।श०। ५ श० । ४ श० ।३ श० । ४ प्र० घ० । ६ घ० श० ।५ श० । ५ श० ।४ श०।३ श० ।२ श० ।३ प्र० घ०।६ श०। १ श०। ४ श० ।४ श० ।३ श० ।२।३ प्र० घ० ॥५घ० ।४ दो० ।४ । दौ० ।४ पी। ३ अनु० ।२ आ० श० ।१ श० ।६ मृ०।१ आ० श० ॥२ घ०/३ घ० श० ।२ आ० अ० श० । १ पझं । १५४ ।

सससेधर्प० पंधससरिगग गं० रिगधधप० ग० रि० स सैंधवी त्वेवस्।। रिमप58 निघपम० गरिऽ० रि- मर्पे प धप निघपम० गरिऽ० स० ॥१५५॥

८५

१।१ दो० ।१ वि०। ६ मृ० घ०।५ मृ० घ० श० ।५ मृ० । ६ मृ० आ० घ० ।१ हत्यं ॥१ घ० ।२ घ० ।३ आ० । ३ दो०। ३ कं० द० श० ।२ आ० । ३ मु० घ०।६घ० ।६ मु० । आ० श०। ३ अ० नु०श०।२ आ० श०।१ पझं । सैंधवी त्वेवमिति। इयं तु पूर्वोक्ते श्रीरागमेले सर्वस्मिन्काले च ॥ २ । ४।५ ग० श० ।७ आ०। ६ घ० ।५ घ० । ४ घ० श० ।३ घं० २ घ० ग० श० ।२ श० । १ कं० पझं।२ ग० श० ।२।४ आ० ।६ वि०। ७ आ०।५। ६ आ०।५ आ०।७आ०।७ आ०। ६ घ०।५घ०।४ घ० श० ३।२ ग० श० ।१श० ॥१५५॥

धें पें धम० पृध सृ रि रि० मम० प० धंध स- रिंट रिड० रिरि रि स० रि स रिस धप० ॥ पधप्- नि घपमरिऽ० रिमृ पनि० धप० मरि० रि मप- नि० धपमरिऽ० रिस *॥ १५६ ॥

६ मृ० वि०।५ सृ०। ६ मृ० वि०। ४ मृ० आ० घ० ।६ मृ० घ०।१ आ० पझं।२।२ क० द्ु० श० ।४।४ श० ।५ कं० द्० श० ।६ कं० ।६ कं।१ क० कं० ।१ क० कं० ।२ क० ग०।२ क० ग० श०। क० दु० कं० ।२ क० कं० डु०॥२ क० दु० कं०।१ क०त्र०।२ क० ।१ क०आ०वि०। १ क० । ६ वि० घ०१घ० श०।१।६।५ आ० ।७ आ० ॥६ घ० ॥५ घ०। ४ घ० ।२ घ० ग० श० ।२ वि०।४ आ० ।६ वि०। ७ आ० श०।६ घ० श० ।४ घ० श० वि०।४।५ वि० ७ श० ।६। १।४ घ० ।२ घ० दो० श० ।२/१ पझं ॥ १५६ ॥

८६

आसावरी रिमगरिऽ०म ध०० पम०ग० रिस० रिम्- गरिऽ०म०॥ पधंध पम० पे पमग० रिस० धं० रि० स० निघ० पमृ० स० मपधस० संनिधप० मप घ०॥१९७॥

आसावरी रिमेति। इयं तु पूर्वोंक्ते मालवगौडमेले सर्वस्मिन्काले च।२। ४।३।२ वि० श० ।४। ६ श० पी० ।५ वि० घ० ।४ घ० श० ।३ श० ।२।१ श० ।२ आ० ३ घ० ।२ घ० दो० श० । ४ श० ।६ दो०। ६।६ आ० दो०।४श० ।५दो० ।६४।३ श० ।२ द्० ॥१ दु० श०।६ मृ०।श० ।२ या० श० ।१ श० ।१ मृ० घ०।१ मृ० घ० श० ।९ मृ०।४ मृ० आ० श० ।५ मृ० ॥६ मृ० आ० श० ।१ पझं।४ वि० । ५॥६।१ क० कं० द्व० श०। १ क०।७।६।५ क द० श० ।४ वि० । १ आ० । ६।१५७।

स.० सं० नि धप भपर्ध धप प ध० धे पम० ग० रिस० ध० रि० स० निधपपम० प धस*॥ मपधस- स० नि सरिग० रिस० ध रि० स० निधप० मप ध- रि० सं० सनिधप० ॥१५८॥

१ क० दो० श० ।१ क०।७ आ० श० ।६ घ० ।५घ० श० ४ वि० । १ वि०। ६। १ आ परताया नि० ।५।६ आ० प० श० ॥६ दो०/१ घ०।४ घ० श० ।३ श० ।२ द्ु० ॥१दु० ॥१ श० ।६ मृ० श०।२ श० ।१ श० ।७ मृ० द्रु० ॥ ६ मृ० द्र०।

८७

६ मृ० द्ु० ॥ ६ मृ० दु० ॥५ मृ० द। ६ मृ० आ० द्व० ।४ मृ० दु० श० ।५ मृ०। ६ मृ० आ०।१ पझ।४।५६१ क० ॥ १ क० श० ।७ वि० ।१ क० आ० ।२ क० ।३ श० ।१ श०। २ क० श० ॥६ श० ।२ क० श० ।१ क० श० ।७द्ु० ॥६ द० ५ दु० श० । ४ वि० ।५ आ० । ६।२ क० श० ।१ क० । श० १ क० द्वु० ॥७ द्र० ॥६।दु०॥५ दु० श० ॥१५८॥

मपधस सनिधम० मप धघ पृ म पपमग० ग० रि- स मपुधस ० संनि धप।मंपध० संनिधप० मपध०

रिस गिधपर्म० पनि धपम० मरिसरि० स॥१५९॥

४ वि० ।५ आ० । ६।१ क० ।१ क० दु० ॥७द्ध० ।६ डु० ।५ दु० श० ।४ वि० 1१ वि०। ६ वि०। ६ । १ आ० प० रता- या० नि० । ४ श० ॥५ वि० । ६।४।३ श० ।३ श० ।२/१ पझं। ४।४ आ०। ६० क० श० क० द्ु० ॥७द्ध० ॥६ द० ॥५ दु० श० ।४ क० ।९॥६ श० ।१ क० द्वु०। ७दु० ॥६ दु०। १ दु०। श० ।४ कं० ॥५।६ श०।१ क० दु० ॥१क० द्रु० । ७दु० ॥६ द० ॥; दु० ॥४ दु० श० ॥५।७ आ० । ६ आ० घ०।५ घ०।४ श० ३ अनु० ।२ आ० ।१२ श० ।१ पदं । १५९

रिगरि मर्प धधपु०० धप मे० ग० ग० रिस 9 पप- पप मप0 म० गरि० मपृ० मृ० ॥ ग० ग० रिस #

८८

में म ममपप धर्ध से से से से निधपम० प० म० ग० गरिस * ॥ १६० ॥

२।३।२ आ०।४।५दो०।६। दो० ।६ ५ आ० प० श०।५। ६ आ० प० श० द्०। ६ दो० ।५ घ० ।४ घ० श० । १ श०।२ अनु० श० ।२ दु० ।१ दु० पदं। ५'दो० 19/५ दो० ॥१।४ प्र० ॥५ श० ॥४ श० ।३ घ०।२घ० श० ।४। ५ परताया स० घा० नि० श०। ४ परताया स० घा०नि०श०।३ श०। ३ अनु० श० ।२ द० ।१ दु० पझं। ४ दो० ।४।४ दो० ।४। ६ दो० ।५। ६ दो० । ६।१ क० दो० ।१ क० । १ दो० ।१ क० दु। ७हु०।६दु० ॥दु० ॥४ दु० श० ।१ दो० पी०। ४ श० ।३ श० ।३ श० ।३ दु० ।२ दु० ॥१ दु० पदं ॥१६०॥

रिमपध० प० मप० रिप प मम म० 2° रिट रिट स० रि०० स रिमपधधपृ० संनिधप ॥। मे रि० धध- पृ० मरि० धप में रिटरि-० से निधप मम० रि रिट स० रि०० स दिगियम् ॥ १६१॥

२ डु० ॥ ४ दु० ॥५ दु० ॥ ६ दु० श० ।५ श० ।४ प्र० ॥५ श०।२।५ आ० दो० ॥५ दो० ।४॥४। दो० ।४ प० श० । २। अनु० दो० ।२ दो० ॥१ प्र० श० ।२ श० द्व० ।१ पदं। २ ।४ ।५ दो० । ६ दो० ।६ आ० प० श० । १ क० द्ु० ॥७ द०॥१ द० ।५० वि०।४ वि०।२ श०।ई दो०।ह।१

८९

दो०।४ वि० ।२ अनु० दो० ।२ प्लु० क० नांता ।१ क० द्रु० । ७ दु० ॥ ६ द्ु० ॥१दु० ॥४ दो०।४ प० श० ।२ अनु० ।२ दो०।१ प्र० श० ।२ श० द्० ।१ पदं ॥ दिगियमिति ॥ एकदे- शोऽयमन्यान्यपि रूपाणि संतीत्यर्थः ॥ १६१॥

देवारिगांधारे रिम प० ध० प० प० गरि० स० रिम० गरि० स ससरि० ॥म प० पप० ममध प- म० गरि० स * रिम प० धस०रि० स० निघ० प० म० गरि० स *॥ १६२ ॥

देवगांधार इति ॥ अयं तु पूर्वोक्ते मालवगौडीये मेले सर्वस्मिन्काले च। २।४।१ श० । ६ दो० श० ।९ श०।४ श० ।३ घ० ।२घ० श० ।१ श०।२।४ श० ।३ घ०।२ घ० श० ।१ पझं ।१। १२ आ० श० ।४।१श० ।१।५ श० ।४ दो० । ६ आ०। ५ घ०।४ घ० श० ।३ व०।२व० श० ।१ पझं ।२।४/५ श० । ६ वि० ।१ क०श०।२ क०श० ।१ क०दो०श० ।७ घ०। ६ घ० श० ।५ श०।४ श० ।३ घ० ।२ घ० श० । पझं॥१६२॥

सरि० मपपपममधधपध पम० मगरि० स रिम- प० ध० सरि मम० गरि स० ॥ सनि, धुधसं० नि० रिस निघ प० म० गरि० स० साने धघस० निं० रिमगरि से ॥ १६३ ॥ ११

९०

१।२ आ० श० ।४ घ०॥५घ०॥५५।४ वि० । ४ वि० । ६ आ० । ६। ६ आ०। ६ आ० ।५ आ० घ० ।४ घ० श० ।४ १३।२ श० ।१ पझं। २।४।५ दो० श० । ६ वि० श० ।१ क०।२ वि०।३ क० वि०।४ क० श० ।३ क० घ०।२ क० घ० श०।१ क० श०।१ क०।७ अनु०। ६ आ० ।६।१ क० आ० श० ।७प० श० ।२क० ।१क० वि० । ७ घ० । ६ घ० कं० ॥६ श०।४ श०।३२ श० ।१ श० ।१।७ मृ० अनु० ॥६ १ आ० श० ।७ मृ० प० श० ।२।४।२ अनु० ।२ आ० घ० ।१ घ० पझं ॥ १६३॥

मारविका गमप०म० ग०० म प० निधपमग० स

गमप० स० सुनि धर्पम० ग०॥ मप० म० निधपमग०

स निपध म० मपुनिध० मगपस० सप० मग० स ॥ १६४ ॥

मारविका गमपति । इयं तु पूर्वोंक्ते वसंतमैरवीिेले वा सर्वस्मिन्काले ॥ ३।४।१ दो० श० । ४ श० ।३ परताया नि० श० ॥द्० ।४ ५ दो० श० ।७ दु० ॥ ६ दु० ॥५ दु० ॥४ द्ु० ।३ कं० श०।१ पझं। ३।४।५ श० ।१ क० श० ।१ क० नै० दु० ॥७दु० । ६ द्ु० ॥५ द्ु० ॥४ दु० । ३ परताया नि० श० ।४।९ श० ।४ आ० श० ।७दु० ॥६ दु० ॥५दु० ॥द० ॥४ दु० ॥३ दु० श०१९।७मृ० ॥१ ॥६ स्य० ।४१॥४ श० 18/१ आ० ।७ घ० ।६ घ० श० ।५घ०।४।३ श० ।१श० 1 मु० श० ।५।४ घ०।३ घ० श० ।१ पझं ॥ १६४ ॥।

९१

गमपधनि घघस० सनिधप म० गऽ० मपम० पध प

मग० ग० स पं नि०० सगम ॥ पमम० पम नि-

पू मग० स गमपमृ० ध० पम० मप मपु० मग० गस*॥ १६९ ।।

३ दु०।४ दु० ॥५ दु०॥ दु०॥७६दु० ॥६ वि०।ई वि० ।१ क० कं श० ।१ क० नै० द्वु० ॥ ७द्० ।६ द्रु० ॥द० ४ दु० श० ।३ ग० श० ।४।५ आ० ४ आ० श० ।५घ०।६ घ०।१ आ० आ० । ४ आ० घ०।३ घ० श० ।३ श० ।१ पझं १५ मृ० १७ मृ० प्र० श० द्व० ॥१॥३॥४५४ आ० । ४ घ०॥३ प्प० प० श० ।५दु० ।४ आ० द्ु० ॥७द्ु० ॥५द्र० आ०।४ घ० श० ।१ पझं।३।४।५।४। आ० श० ।६ श० ९१४ श० ।४।६ स्य० ॥७ द्ु० ॥ आ० दु० श० ।४ घ०। ३ घ० ।१ घ० पझमं ॥ १६५ ॥

परजो गमध० धं० पधपु पनिधप० घृप० पग० रि- स गमपध० पध० सं० ॥ म ग० रिस० निधप०

धुम० पुग० म० गरिगम० ग० रिगरि रिम० ग०

रिस *॥ १६६ ।।

परजो गमपघेति। अयमपि पूर्वोक्ते मालवगौडीये मेले भैरवमेले वा सर्व- स्मिन्काले च॥ २।४।५।६ कं० श० । ६ कं० श० ।५।६।१ आ० ५१७ आ०। ह कं० श० । ह आ० द० ।४ द० श० ।५ आ० द०

९२

।१ डु० श० ।२।१ पझं कं० श० ।५/६ श०।१क० श० ।४ क० श० ।३ कं० कं० श० ।२क० द्ु० ।१ क० कं० द्व० हु० श०।७। ६।५ श०।६ आ० दु० । ४ दु० श० ।५ आ० दु०।३ द्रु० कं०।श०।४ श० ।३ कं० श० ।२।३।२ आ० ।२। ४। ३ कं० श० । २। १ पझं ॥ १६६ ॥

रूपाण्येवं मध्यपाधान्यादर्शितानि यान्येषाम्।। मंद्रे तारे च यथासंभवमिति वादनीयानि॥ १६७ ॥

पूर्वोक्तं रूपवादनं मंद्रतारयोरप्यतिदिशति-रूपाण्येवमिति ।। एषां शंकराभरणादिपरजातरागाणां यानि मध्यप्राधान्यान्मंद्रतारस्थानयोर्यथा- संभवमंगत्वे समस्य स्थानस्यांगित्वकल्पनात् ।। एवं रूपाण्युक्तानि ता- नि मंद्रे तारे च यथासंभवं वादनीयानि ।। तेन यथासंभवमनुमंद्रं मध्य च अंग कृत्वा मंद्रे प्राधान्येन वादनीयानि॥ तथा मध्यं अनितारं च यथासंभव अंग कृत्वा तारप्राधान्येन वादनीयानीत्यर्थः ॥१६७॥

उक्तं रूपमनेकं तत्तद्रागस्य नादमयमेवस् ।। अथ देवतामयमिह क्रमतः कथये तदैकैकाम् ॥ १६८ ॥

एकैकस्यानेकतयोक्तानि नाद्मयरूपाणि नियमयन्नैकैकदेवमयरूपं वक्तुं प्रतिजानाति-उक्त्तं रूपभिति ।। इह रागस्य तत्तन्नादमयमनेकं रू- पमेवमुक्तम् ।। अथ देवतामयं एकैकं तद्रूपं क्रमतः । तेनैवोद्देशक्रमेण कथये ॥ १६८॥

गलराजिकमलराजिर्भाले भसतीरतः सदानृत्ये।। सुंदरगौरः शोणांवरधरणः शंकराभरणः ॥ १६९ ।।

तान्येवं शंकराभरणादिपरजातानां एकपंचाशतो रागाणां रूपाण्यार्याणा-

९३

मेकपंचाशताSSह-गलराजीत्यादि। तत्र स्पष्टार्थान्यपि कतिचनपदानि पाठ- दार्ढ्याय ध्रियते ॥ शंकराभरणः ॥ गलराजिकमलाराजिः॥ कंठशोभिकमलमा- लः ॥ भाले ललाटे भसती भस्मवान् ॥ सदानृत्ये रतः सुंदरगौरः सुंदरः सन् गौरवर्णः ।। शोणांवरधरणः रक्तवस्त्रधारकः तघरण इति कृत्यल्युट् इति बहुलं ग्रहणात्कर्तरि ल्युट् ॥ १६९ ।।

वेलावलीविनीला तालीवनचारिणीतरलहारा। तरुणान्वेषणकरुणां करतलधृततद्दलाभरणा ॥ १७० ॥

वेलावली विनीला नीलवर्णा तरुणान्वेषणकरुणां भर्तर्गवषणेन करुणां य- थातथा तालीवनचारिणी तरलहारा इतस्ततो देहविक्षेपणात् चंचलहारा ॥ क- रतले वृतं तद्दलाभरणं तालीपत्रनिर्मिताभरणं शेखराख्यं यथा॥ देहविक्षेपणा- देव शिरसोगलितं कांतरचित्तं तद्दलशेखरं तत्प्रेम्णा करे घृतवतीत्यर्थः। उक्ता नायका ॥ १७० ॥

दोलालोला विपिने तरलितवलयं विभष्य भूपाली।। कांते प्रसिताऽत्यंतं कुंकुमपीता स्मराज्ीता ॥ १७१ ॥।

भूपाली कुंकुमपीता कुंकुमवद्गौरी।। विपिने विभूष्य आत्मानं मंडयित्वा कांतेऽत्यन्तं प्रसिता उत्सुका स्मरात् भीता कामातुरा । दोलालोला काल- परिकलनार्थ दोलया चंचला॥ यद्वा दोलेव लोला चंचला ।। अत्यौत्सुक्या- त् नैक्र स्थायिनी।। तरलितवलयं चंचलकंकणमिति उभयपक्षयोरपि क्रि- याविशेषणम् ।। वासकसज्जा नायिका ॥ १७१ ॥

नीराजयत्युमेशं दीपैरनिशं निशात्यये ललिता। विविधालंकृतिमिलिता कलितश्वेतांवरा गौरी॥ १७२ ॥

ललिता विविधालंकृति मिलिता नानालंकारैः संगता ॥ कलितश्वेतांबरा

९४

गौरी गौरवर्णा पार्वत्यंशभूता वा । निशात्यये उषःकाले दीपैः कर्पूरादिदी- पकैरनिशं प्रत्यहमुमेशं शंकरं नीराजयत्यार्त्तिक्येन नीराजयति ॥ १७२ ॥

केशगकिंशुक एष प्रवेशिताम्रांकुरः पिकस्थ मुखे। अरुणवसनो वसंतो गौरसुवेषो रसालगतः ॥ १७३ ॥

वसंत एषः गौरश्वासौ सुवेषः शोभनकल्पश्र ॥I अरुणवसनः ॥ केशगा- नि मौलिगतानि किंशुकानि पलाशपुष्पाणि यस्य सः ॥ पिकस्य कोकिलस्य मुखे चंच्वां प्रवेशित आरोपित आम्रस्य रसालवृक्षस्यां कुरः अभिनवाङ्कुरो येन सः। रसालगतो माकंदमूलवासी ॥ १७३ ॥

ललनांदोलितदोलालोलो हिंदोलको गौरः ॥ १७४ ॥

हिंदोलकः गौरः महाभूषः अशोकचंपककमलानां मालां उद्वहन्विभ्रन् । ललनाभि: कामिनीभि: आंदोलिता युगपत् करक्षिप्तायादोलाप्रेंखः तस्यां लो- लः सतृष्णः दक्षिणो नायकः स्वस्वव्यतिरिक्तास्तु तस्यानुरागः काभिरपि न ज्ञात इत्यज्ञातार्थप्रत्ययेनापि ज्ञेयम् ॥ तं सूचितम् ।। १७४।।

कुटिलो ललितो ललितो विभातयातो विनीततां नटयन्।। निह्नुतपररतिचिन्हो गदति वधू चाट पटुः खिन्नाम् ॥ १७५॥ ललितः सुंदरः कुटिलः गूढप्रियकृत् निन्हुतानि छादितानि पररतिचिन्हा- नि अन्यनारी संभोगलांछनानि नखक्षतादीनि येन सः। विनीततां अनौद्धत्यं टयन् बहिरनुकुर्वन् विभातयातः उपप्ति आगतः सन् पटुर्वाग्मी खिन्नां वधू चटु प्रियं वाक्यं गदति बूते।। अहमपीद्मचोदं चोद्य इति तद्राजसूत्रे भाष्य- कारं योगोज्ञापकोदत्त्यादिपु। अर्थग्रहणमिति॥।कअटोह्यप्याह।। चोदे पृछार्थत्वा- दुहि याचीत्यतार्थग्रहणात् द्विकर्मकत्वमिति । तेन ब्रृह्यर्थस्य गदितेरपि द्वि-

९५

कमर्कत्वम् ।। तथाच भद्टिप्रयोग :- स्थातुं रणे स्मेरमुखो जगाद मारीचमुच्चै- र्वचनं महार्थमिति ॥ खंडिता नायिका ॥ शठो नायकः ॥ १७५ ॥

एषा माधुरवेषा विशेषपटरकटुदेशभाषाभृत् ॥ स्वेशे मदनावेश करोत्यलेशेन जैताश्रीः ॥ १७६ ॥

जैताश्री एषा स्वेशे स्वभर्तरि अलेशेन पूर्णतया मदनावेशं कामप्रादुर्भावं करोति ॥ कीढक् माधुराः मधुरायां भवा लोकास्तेषामिव वेषो यस्याः सा ॥ विशेषपटुः सातिशयंप्रवीणा । अकटुर्मंजुला या देशभाषा मधुराप्रदेशभाषा तां विभति पुष्णाति इति तद्भृतगीर्वाणवीणां प्रवीणापि तद्देपभाषा भाषिणीत्यर्थ: ॥ १७६ ॥

द्ववार्भविभाविरहा सहालिखंती पटे पतिं रुदती॥ स्नपितकुचा सितगल्ला स्थिरधंमिल्ला धनाश्रीः स्यात् ॥१७७॥

धनाश्रीः धन्याशी स्यात् एवं भवेत् । तदेवाSऽह II दूर्वाभा हरिता समा विभा देहकांतिर्यस्याः सा ॥ विरहासहा। पतिवियोगमसहमाना ॥ अतएव पटे वस्त्रविशेषे पति लिखंती धातुरागैः आरव्वपतिरूपलेखना। रुदती स्नपित- कुचा अश्रुपूरैराष्ावितपयोधरेत्यर्थः ॥ सितगल्ला विरहपांडुगंडस्थला ॥I स्थि- रधम्मिल्ला अमोचितकेशपाशा ॥ श्रोपितपतिका नायिका ॥ १७७ ॥

डमरुत्रिशूलधारी पन्नगहारी सितोलसद्गसितः ॥ धतशशिगंगोSतिजटोऽजिनविकटो भैरवोऽसमद्कू ॥ १७८ ॥

भैरव: ॥- डमरुत्रिशूलधारी पत्नगहारी सर्पहारवान् सितः शुभवर्णः लस- त्।। अंगसंगेन विराजन् भसितं भस्म यस्मिन् सः॥ घृतशशिगंगः भालचंद्रः शिरसि गंगाघरश्र । अतिजट: बहुजट: स्फूर्जितजटो वा ।। अजिनं गजचर्म शार्दूलचर्म वा तदस्यास्तीति अजिनी स चासौ विकट: सुंदरो विशालोवा असमद-

९६

क् त्रिलोचनः ॥ विकटः सुंदरे प्रोक्तो विशालविकरालयोरिति विश्वः ॥१७८।।

तनुगौरी पौरविका यतवेणी मिलितकंचकीबंधा। दोलांदोलनलोला नीलनिचोला मधौ मुदिता॥ १७९ ॥

पौरविका तनुः कृशा चासौ गौरी च सा ।। आयतवेणी आलंबया वेण्या सह मिलितः संयुक्त: कंचुकीबंधः कूर्पासकग्रंथिर्यस्याः सा पृष्ठे बद्धकंचुकी- कतया अतिनिगूढकुचेत्यर्थः ॥ मधौ वसंते मुदिता दृष्टा सती दोलांदोलनलो- ला। नीलनिचोला असित प्रवृद्धपटा ।। १७९ ॥।

कलितविपंची विपिने लालितहरिणाSरुणांवरा हरिणी॥ धवलांगरागरचना मृदुवचना भूषिता तोडी॥ १८० ॥

तोडी विपिने वने कलितविपंची अंगीकृतवीणांगना।I अत्र लक्षणा ज्ञेया लालितिहरिणा रंजितमृगा। अरुणांवरा । हरिणीहरितवर्णा । धवला अंग रागरचना यस्याः सा ॥ भूषिता कृतमंडना ॥ मृदुवचना कांतमानेतुं दूतीं प्र- ति मंजलोकिः ॥ हरिणी हरितायां स्यादिति विश्वः॥ हरिणीतिवर्णादनुदात्ता- दिति वैकल्पिको डीप् ।। तकारस्य नकारश्र ॥ वासकसज्जा नायिका ॥१८०

आयातनीलनिचोला करमालाजप्यमानपतिनामा। विरहातुरोच्यगौरी तुरुष्कतोडी महावेणी ॥। १८१ ।। तुरुष्कतोडी उच्चा चासौ गौरवर्णा च। महावोणिः लंबवेणिका। आयत- नीलनिचोला विरहातुरा कांतवियोगपीडिता करमालया करगतमालया। जाप- मानं मुहुरावर्त्यमानं पतिनाम यया सा ॥ वेणिः प्रवेणीत्यमरः ॥ जप्यमिति पोरदुपधादिति यत् ॥ १८१॥। नीलो घनांतरालोछ्सितः पीतांवरो वरो वीर: ॥ मृदुहसितोSतिपिपासित चातकपोष्येषु मछारिः ॥ १८२ ॥

९७

मलार्येवनीलो: वनांतराले मेघानामभ्यतर उल्लसीतमुद्रासनं यस्य सः पीतांबरो वरः श्रेष्ठः सुंदर इति यावत्॥ वीरो वीररसप्रियो मृदुहसितः स्मेरमु- खः । अतिपिपासिता अतितृषिता ये चातकाः तप्तेपीमेष्वाधिष्ठातदेवतात्वेन तेम्यो जलदानेत्यर्थः ॥ मेघरागनामाऽयं लोके ॥ १८२ ॥

नटमल्लारिरनीलो नृत्यन्कुतुकेन नर्तयञ्शिखिनः ॥ कलितकदंबो ललितो मिलितालि: स्वैरभात्सहजात् ॥ १८३॥

नटमलारिरनीलशुभ्रवर्ण: कुतुकेन कुतूहलेव नृत्यज्शिखिनो मयूरा- नर्तयन् I। कलितकदंबो नीपमूले स्थितललितः सुंदरः सहजात्सौरभाद नागंतुकदेहपरिमलान्मिलिता एकीभूता अलिनो भृंगा यस्मिन् सः । सौरभा- दिनि इगंताश्र लघुपूर्वादिति भावेऽण् ॥ १८३ ॥

पलितकचाहितबर्हः सकुटजमालो धनुः शरौ कलयन् । गोंड: किरातवेषो गैरिकलेखोचितोऽलिनिभः ॥ १८४॥

गोंड: किरातवेषो मिल्वेष: पलितकचेषु वार्धकशुभ्रेपु केशेष्वाहिताभ्या- रोपितानि बर्हाणि मयूरपिच्छानि येन सः ॥ सकुटजमालः कुटजपुष्पमाला- सहितः । धनुः शरौ कलयन्। वामकरे धनु र्दक्षिणकरे शरं च धारयन् गौरकं धातुविशेषः ॥ तद्रेखाणामुचितः । गैरिकरेखाभवांगरागः ॥ अलिनिभो भृंगशामः॥ गैरिकं कनके धाताविति विश्वतः ॥ १८४ ॥

तरुणोSरुणवसनयुगो हरपूजामंबुजस्त्रजा रचयन् ।। कमलद्दगुत्तमवेषो विधुमधुरः पूर्वगौडोयम् ॥ १८५ ॥

पूर्वगौडोऽयं विधुमधुश्चंद्रमनोज्ञः । तरुणो युवा ॥ अरुणं रक्तं वस- १३

९८

नयुगं यस्य सः। अंबुजस्रजा कमलमालया हरपूजां रचयत्। कमलहकूप- अनेत्रः। उत्तमवेषः ॥ १८५ ॥

मणिमयमुकुटो हारी विचित्रवासा लसन् गतावलसः ।। अरुण: कृपाणपाणिर्देशीकारः सरोजाक्षः ॥ १८६ ॥

देशीकारोऽरुणो रक्तो मणिमयमुकुटो हारी हारवान्। विचित्रे नानाव र्णे वसने यस्य सः ॥ लसन् दीप्यमानः । गतावलसो। मंथरगमनः । कृपा- णपाणिः खड्गहस्तः सरोजाक्ष: ॥ १८६।

तरुणी वने सकरुण गवेषयंती पति भृशं गौरी। नीलांवरा वराटी सुरतरुकुसुमोलसत्सुषमा॥ १८७॥

वराटी भृशं गौरी नीलांवरा तरुणी। वने सकरुणं दीनं यथा तथा पति ग- वेषयंती सुरतरुकुसुमैर्मदरादिपुष्पैरुल्संती प्रादुर्भवंती सुपमा परमशोभा यस्याः सा। सुपमा परमा शाभेत्यमरः ॥१८७॥

इयामा चलधम्मिल्ा तन्वी तांबूलिनी सुकंचुकिका॥ बहुलीलेयं बहुली लोलचैलांचला सुगतिः ॥ १८८ ॥

बहुलीयं श्यामा शामवर्णा। तन्वंगी कृशांगी। सुगतिः शोभनगमना । चलधम्मिल्ा गतिवशाच्चंचलकेशवेशा। लोलचैलांचला गतिवशादेव भूमिवि- लसद्वसनप्रांता। तांबूलिनी करे तांबूलवती ।I सुशोभना कंचुकिकाSल्पक- चुकी यस्याः सा बहुलीलाऽनेकविलासा॥ कंचुकिकेत्यल्पे कः ॥ केण इति ह- स्वः ॥। अभिसारिका नायिका ॥। बहुलीति पदांशयमकम् ॥ १८८ ।।

पीतांवरोSसिततनुर्ल लितालंकृतिरुपेतचापेपुः ।।

९९

सारंगो गरुडांकोंबुजकंबुगदारिधारिकरः ॥ १८९॥

सारंगोSसिततनुः श्यामकायः । पीतांवरो ललितालंकृतिः शोभनालं- कारः । गरुडांक: सुपर्णसेवितः । अंबुजं पझं कंबुः शंखः । गदा कौमोदकी । अरं चक्रावयवः सोऽस्यास्तीति अरि चक्रं तद्धारिणः करा यस्य सः। उपेताः प्राप्ताश्चापेषवो येन सः ॥ तत्र अंसे चापं तूणीरे शरा इत्यर्थ: ॥ शंखः स्या- त्कंबुरस्त्रियामित्यमरः । अरं शीघ्रे च चक्रांग इति विश्वः ॥ १८९॥

इंदीवरतनुरंचलपीतदुकूलो मणिस्फुरन्मुकुटः। नटनारायण उच्चैः कुंडलललितो मुदा नृत्येत्॥ १९० ॥

नटनारायणो मुदा हर्षेणोच्चैरतितरां नृत्येत् । कीद्दगिंदीवरत- नुर्नीलोत्पलश्यामकायः। अंचंती शोभभाने पीतदुकूले यस्य सः. । मणिभि: स्फुरन्मासमानो मुकुटो यस्य सः ॥ कुंडलललितः ॥ १९० ॥

भासुरतनुरनुगतसुरतरुसुनानूनसौरभा सूमुखी।। देवकतिरतुलभृषा मणिमयसिंहासनासीना ॥। १९१ ।।

देवकृतिर्देवक्रीर्भासुरतनुर्दीप्रदेहा॥ अनुगतानि सुरतरुसूनानि देवद्रुमपुष्णा- णि यया सा ।। अनूनं सकलावयवव्यापि सौरभं सहजसौगंध्यं यस्याः सा। सुमुखी स्मितवदना। अतुलभूषणा मणिमयसिंहासनासीना ॥ सूनं प्रसवपुष्प- योरिति विश्वः ॥ १९१ ॥

चित्रांवराऽतिगौरी मेचककंचुकिकयाSतिगूढकुचा॥ शोणरदा विधुवदना मदनार्ता याति सौराष्ट्री ॥ १९२ ॥

सौराष्ट्री मदनाता कामपीडिता सती याति कांतमिति रोष: ॥ कीढगति-

१००

गौरी चित्रांबरा नानावर्णवसना। मेचककंचुकिकया नीलकंचुक्याS- तिगूढकुचा ॥ पृष्ठगतकंचुकीग्रंथिरित्यर्थः । शोणरदाऽरुणदंता। विधुवदना चंद्रवदना। कालश्यामलमेचका इत्यमरः ॥ कंचुकिकयेति स्वार्थे कन् । अ- भिसारिका नायिका॥ १९२ ॥

क्षीरादभासिवासाः सहजसुहासा पलंबबाहुलता ॥ करधृतसाहिच्छत्ा गौडी गौरी सरोजाक्षी।। १९३।।

गौडी गौरी सरोजाक्षी क्षीरोदभासिवासा दुग्धसमुद्रवत् श्रवेतवसना ।। सहजसुहासा। प्रलंबबाहुल तादरघितनुभुजा । करे धृतं साहिसर्पयुक्त छत्रं यया सा ।। १९२।।

श्रुतिकृतरसालवल्रिररुणांवरगौरतनुरभीष्टवना ।। पिककलगलरवचिचा चित्तहरा कीर्तिता चैत्ती॥ १९४ ॥

चैत्ती श्रुतिकृतरसालवल्लरि: कर्णस्थापिताम्रमंजरिः । अरुणांवरा चासौ गौरतनुश्च सा। अभीष्टवना वमनासे रुचिः । पिककलगलरवचित्ता कोकिलव- न्मंजुलकंठध्वनिख्याता चित्तहरा कांतस्वांतहारिणी ॥ १९४ ॥

यावकयुक्करचरणा वहाभरणा कृतेशहृद्धरणा॥ दूर्वाभतनुरखर्वा चार्वी बहुगर्विता पूर्वी ।। १९५ ।।

पूर्वी दूर्वाभतनुर्नीलदेहा। यावकयुगलक्तकुयुक्तं करचरणं यस्याः सा। बह्वाभरणा कृतं गुणैविहुतमीशहृद: पतिमनसः हरणं यया सा ।। अखर्वा उच्चा। चार्वी सुंदरी। बहुगर्विता अतिसौंदर्यगर्विता। चावीति वो- तो गुणवचनादिति पक्षे डीप् । १९५ ।।

१०१

कदलीमूलासीना पीनकुचाऽधीननायका तन्वी। कनकनिभा शुभहारा त्रावणिका वर्ण्यवेणीका ॥ १९६ ॥

त्रावणिका त्रावणी। कनकनिभा सुवर्णगौरी। कदलीमूलासीना रंभांतिको- पविष्टा तन्वी कृशांगी॥ पीनकुचा शुभहारा। वर्ण्यवेणिका वर्णनीयवेणिः ॥ अधीननायका स्वाधीनपतिका ॥ मूलमाद्ये शिफायां स्यात् भेविकुंजेतिकेपि- चेति विश्वः ॥ वेणीकेति न नकपीति हसवामः ॥ १९६॥

पीतांशुका सुकेशी शितिः स्मरंती पतिं भयाकुलदक्। पिकनादेनविदूना कामोदी कानने रुदती ॥ १९७॥

कामोदी शितिर्मेचका ॥ सुकेशी। पिकनादेन विदूना कोकिलालापेन प- रितप्ता । भयाकुलदृगन्यमपि विरहिणी भयहेतुमुत्प्रेक्ष्यमाणा सति चंचल- नेत्राSअत एव कानने रुदती अश्रुं मुंचती ।। पति देशांतरगतमिति शेपः । स्मरंती चिंतयंती॥ पतिमिति कर्मणः शेषत्वेऽविवंक्षितत्वात् ॥ अधीगर्वेति कर्मणी पष्ठीन् । प्रोषितभर्तृकेयम् । १९७।

खेटककृपाणपाणिः प्रतर्जयन्वैरिणो रणेऽरुणदक्॥ हरितालाभो हारी हयचारी धीरधीर्नाटः॥ १९८ ॥

नाट: खेटककपाणौ चर्मखड्गौ पाण्योर्यस्य सः । रणे युधि हयचारी अश्वगामीसन् वैरिणः रिपून् प्रतर्जयन् भीषयमाणः ॥ अरुणदृक् कोपता- म्राक्ष: ॥ हरितालाभः हरितालकांतिः । हारी मुक्ताहारवान्। धीरधी रण- स्थिर: ॥ १९८ ॥

गौरश्यामाSSमेरी विनीलचोला सविद्ठमालिगला ॥

१०२

ताटंकांचितकर्णा मृदुतनुवाणिः सुवेणीभृत् ॥ १९९।।

आमेरी गौरश्यामा ।। विनीलचौला कृष्णवसना ॥। सविद्ठुमालि: प्रवाल- मालासहितो गल: कंठो यस्याः सा। ताटंके चक्राकारकर्णभूषणे ताम्यामंचि- तौ रुचिरौ कर्णो यस्याः सा ॥ मृद्वचौ कोमले तनुवाण्यौ कायगिरौ यस्याः सा। सुवेणीभृत् शोभनवेणीधारिणी॥ वाणीरिति समासांतविधेरनित्यत्वात्कब- भावः ॥ गोस्त्रियोरिति हस्वत्वं च ।। १९९ ।।

सच्छत्रचामरोऽच्छस्तांबूली मौलिरत्नमालावान्।। कल्याणः सितवासा राजा सिंहासनासीनः ॥ २०० ॥

कल्याण: राजा नृपवेष: अछः अवदातः स्पटिकसित इति यावत् ॥ सछत्र- चामरः ॥ तांबूली ॥ मौलिमुकुटः रत्नमाला च ते स्तः अस्येति तद्वान् सितवा- साः सिंहासनासीनः ॥ २०० ॥

कनकातपत्रमूले लोलदुकूले गजाश्रयो राजन् ।। श्रीरागोऽखिलभोगो नीरजराजिं भजन् मौलौ ॥ २०१॥

श्रीराग: गजाश्रयः गजारूढः सन् लोलं चलट्टुकूलं दीर्घशाकं यस्मिन् त- स्मिन् कनकातपत्रमूले सूवर्णछतस्यांतिके राजत् ॥ अखिलभोगः अष्टभोगाढ्यः ॥ नीरजराजिं कमळमालां मौलौ भजनवहत् ॥ २०१॥

कांताचुंवितलपनश्चलमौलिः किमपि कुंडली शुकभाः ॥ वर्तनशालाशाली मालाभृन्मालवो मचः ॥ २०२ ॥

मालव: मालवगौडः शुकमाः कीरवन्नीलवर्णः । यद्वा शकेन भासते इति

१०३

शुकभा: कीरधारी । कांताचुंवितलपनः स्त्रिया चुंबितमुखः सन् नर्तनशालां संगीतं शीलयत्यधितिष्ठतीति तच्छीली नर्तनमिह संगीतोपलक्षकम् ॥ मत्तः मधुपा- नोन्मत्तः अत एव किमपि किंचित् चलमौलि: चंचलकिरीटः ॥ कुंडली कुंडल- वान् ।। मालाभृन्मालीवक्त्रास्येलपनमित्यर्थ: ॥ २०२॥

कुंकुमकुसुंभजांभः कणकीर्णसितांबरः परंसुरभिः॥ मृगमदतिलकी ललितो मालातांबूलवान् गौडः ॥ २०३॥

गौडः शद्धगौडः ॥ कुंकुमं काश्मीरं कुसंभं महारजनं च तज्जं यदंभः द्रवः तत्कणैः कीर्णानि सिक्तानि सितांवराणि यस्य सः ॥ परं सातिशयं। सुरभिः सहजसुगंधि: मृगमदतिलकी ललितः सुंदरः मालातांबूलवान् ॥ २०३ ॥

सासिगजदंतपाणिनलिंगलो मीनभूषितः कर्णे ॥ शृंगारवीरवेषी कर्णाटो योषितामिष्टः॥।२०४।।

कर्णाटः सासिगजदतौ खड्गगजदंती सहितौ पाणी दक्षिणवामौ कमेण- यस्य सः ॥ नीलगल: कंठे नीलः ॥ कर्णे मीनभूषितः ॥ अवतंसीकृतमत्स्यः ॥ शृंगारवीरवेषी ॥ एतदुभयरसप्रियः ॥ योषितां स्त्रीणां इष्टः वल्लमः ॥२०४॥

कुटजस्रजा विराजन् कुंतीकृतकेतके स्फुरन्मकरः ॥ अड्डानो घनवर्णो रमते रतिसंगरे नितराम् ॥ २०५॥

अड्डाण: रतिसंगरे संभोगसंग्रा मे नितरां रमते ॥ कीढक् घनवर्णः ॥ मेघ- श्याम: ॥ कुटजस्रजा विराजन् ॥ कुंतीकृतकेतके प्रासाख्यायुधीकते केतकी- पुप्पे स्फुरन्मकर: राजन्मीनचिन्हः ॥ अयं मेघरागस्य कर्णाटस्य च मित्र- म् ॥२०५।

१०४ हारी गौरोऽरुणद्क् हिमसितवसनोऽच्छपाटलोष्णीषः॥ छायानाटपराख्यः सुवर्णनाटो भटोरसिकः ॥ २०६ ॥

सुवर्णनाटः।। सप्रसिद्धः कीदक् ॥ गौरः हारी अरुणढक्। ताम्रनयनः हि- मसितवसनः तुषारशुभ्रवस्त्रः ॥ अच्छं तनु पाटलं श्रवेतरक्तं च उ्णीषं शिरो- वेष्टनं यस्य सः ॥ भटः शूरः रसिकः शरृंगारी। छायानाट इति परा द्वितीया आख्या नाम यस्य सः ॥२०६ ॥

रसिको युवा सहासोSरुणवसनो दंडकंदुकी कुतुकी ।। तांबूलरुची रुचिरो गौरो वीरस्तु हंमीरः ॥ २०७॥

हंमीरस्तु गौरः । वीरः रसिक: युवा तरुणः॥ सहासः अरुणवसनः ॥ कु- तुकी कौतुकवान् ।। अत एव दंड: कंदुकप्रक्षेपिका यष्टिः॥ कंदुको वर्तुलं क्ी- डोपकरणं अस्यास्तीति दंडकंदुकी ॥ तांबूलरुचिः तांबूलप्रियः ॥ रुचिरः सुं- दरः॥ २०७॥

जटिलोहियोगपट्टः सविधुशकलमौलिरुल्ठसन्दसितः ॥ गंगाधरस्तपस्वी ध्यानरतोऽतीच केदारः॥ २०८।।

केदार: जटिलः जटावान्। अहिः सर्प एव योगपट्टः सविधकाबंधो यस्य सः । सविघुशकल: चंद्रकलासहितः मौलिर्यस्य सः ॥ उल्लसद्धसितः अंगे राज्स्म ॥ गंगाधरः तपस्वी अतीवध्यानरतः ॥ आत्मानुसंधानपरः॥२०८

विधुकरगौरः सुरभि: सुमनःकृतभूषणांवरेषुधन्ुः । विरहिजनगनोमोही विहंगल: कीरवाही सः॥ २०९॥

विहंगलः स प्रसिद्धः। कढिक् विधुकरगौरः चंद्रकिरणवत् सितः ॥ सु-

१०५

रभि: सहजसुगंधिः ॥ सुमनोमि: पुष्पैः कृतानि रचितानि भूषणानि अंब- राणि इषवो धनुश्र येन सः ॥ विरहिजनमनोमोही ॥ कीरवाही करे कीरधारी ।। २०९ ।।

तन्वीरसालतलंगा कलगा ना सस्मिता प्रति स्वप्ति॥ मृगदक्करगतकमला मालाश्रीर्मालयोल्लसिता॥२१०॥

मालाश्रीः तन्वी रसालतलगा आम्रमूल गता सती कलगाना। मंजुलगा- यना ।I स्वप्ति निजकांतं प्रति सस्मिता भावाभिव्यंजकमंदहसितयुता ॥ मृगह- कू हरिणाक्षी। करगतं हस्ते धृतं कमलं यया सा ।। मालया कुसुमस्त्रजा उल्लसिता ॥ २१०।।.

धृतनीराजनपात्रा सुंदरगाताऽघिमंगला धवला ॥ पीतांगरागवसना चलरशना सुदशना गौरी ॥२११।।

धवला गौरी॥ सुंदरगात्रा ॥ सुदशना शोभनदंता ।। अधि अतिशयितं मंगलं यया सा। घृतं नीराजनपात्रं दीपाक्षतादियुक्तं अमत्रकं यया सा । पीते हरिद्रामे अंगरागवसने यस्याः सा । चला गतिवशाच्चंचला रशना मेखला यस्याः सा ॥ २११॥

श्यामा कामाकाता कांचवियोगालहा मुखारीिस्।। मणिमयसुकुचावरणा वीणापाणिः प्रवीणोच्चैः ॥ २१२ ॥

मुखारीयं श्यामा श्यामवर्णा। कामाक्रांता कांतवियोगासहा ॥ भतृरवि- रहमसहमाना ॥ मणिमये रत्नखचिते सुकुचावरणे शोमने कुचयोरेव उष्णी- षाकारे आच्छादने यस्या: सा ॥ वीणायुक्त: पाणिर्यस्याः सा वीणापाणिः ॥

१०६ उच्चैः सातिशयं प्रवीणा कुशला ।। वीणापाणिरिति शाकपार्थिवादि: कर्णाट- वेषजषेणेयम् ।। २१२।।

कांचनविभाऽतिभासुरभूषा नीलांशुकाऽधिक रम्या। रामकृतिरणवदती सुदती दयितेंतिके याते ॥ २१३ ॥

रामकृतिः रामक्रीः ॥ कांचनविभा सुवर्णकांतिः ॥ अतिभासुरभूषा अति- दीपनशीलभूषणा ।I निलांशुका । अधिकंरम्या सुंदरी । दयिते भर्तरि अं- तिकं याते समीपमुपगते सत्ि अणु सूक्ष्मं मंदमिति यावत् ॥ वदंती भाषमाणा ।। सुदती तारुण्यावेशेन शोभनरदना । सुदतीति वयास द्योत्ये वयसाति द- तादेशः ॥ २१३ ॥

गोपालवेष एपः कणयन्वेणुं सदा मुदा क्रीडन्।। चित्रांगरागभावः पावकरागोऽसितो ललितः ॥ २१४॥

पावकरागः । पावकनामारागः एषः गोपालवेषः । वेणुं वंशं क्वणयन् स- न् मुदा हर्षेण सदा सततं क्रीडन् रममाणः चित्रे नानावर्णे अंगरागे भावः प्रीतिर्यस्य सः ॥ असितः श्यामः ललितः सुंदरः ॥ २१४॥

उच्चतनुस्तनुरतनुर्जघने शोणांशुका त्रिशूलांका।। गौरी करिगतिरभिमतयुद्धा सैंधव्यतिक्रुद्धा ॥ २१५ ॥

सैंघवी गौरी॥ उच्चतनुर्दीर्घदेहा। तनुः कृशांगी। जघने अतनु ॥ वि- शाला।। शोणां शुका रत्नवसना ।I त्रिशुलांका करेत्रिशूलीचन्हा ॥I करि- गतिः । गजमंदगमना ॥ अतियुद्धा ॥ अभिमतं प्रियं युद्धं यस्याः सा ।।२१५।।

चलकद लीदल मौलिर्मलयाचलगा कलकणन्पुरलि:॥

१०७

आसावरी सकरुणा वर्हाली शालिनी नीला ॥ २१६ ॥

आसावरी ॥ नीला नीलवर्णा। सकरुणा करुणारसयुता ।। चलं वा- युवशाच्चंचलं कदलीदलं रंभापतं यत्र तादक् मौलिर्यस्याः सा॥ मलयाचल- गा मलयाद्रिगता।। कलं मंजुलं क्कणंती मुरली वंशविशेषो यस्याः सा बर्हाली- शालिनी॥ कटौ मयूरपत्रपरिवीता ॥ २१६॥

सिंहासनोपवेशी भपाभिर्भासितः सितः कुमुदी॥ धवलांबरः सुरनुतः शृंगारी देवगांधारः ॥२१७॥

देवगांधार: धवलांबरः । कुमुदी शुभ्रकमलवान् ॥ भूषाभिः भासिलः ॥ सिंहासनोपवेशी । सुरनुतंः देवैः स्तुतः ॥ श्रृंगारी शृंगाररसवान् ॥ २१७॥

इंदमुखी कनकांभा दीर्घा लंबालकाडतुला चलदकू॥ अरुणांवरा वृपवरांस्त्वरयंती मारवी समिते ॥ २१८॥

मारवी कनकामा। इंदुमुखी युद्धहर्षाच्चंद्रवदना । दीर्घा उच्चदेहा ॥ लंबालका प्रलंबवेणि: ॥ अरुणांबरा ॥ अतुला रूपेण निरूपमा ।। चलढक् ॥ समिते संग्रामे परस्परं संग्रामं कारयितुं नृपवरान् राजश्रेष्ठान् त्वरयंती त्वरया प्रेरयंति ।I समित्याजिसमिद्युघं इत्यमरः ॥ समित् शब्दात् क्रिरयार्थापिपदस्ये- ति चतुर्थी ।। २१८।।

परज इषुधनुर्धारी हारी गौरस्तनुस्तनूदीर्घ:॥ मिथआहततालवधूशालीस्तवनेन शालीनः ॥। २१९।।

परजः गौरः ॥ तनुः कृशांगाः ॥ तनुदीर्घ: देहेन उच्चः ॥ हारी हारवा- न् ।। इषुधनुर्धारी दक्षिणे करे वाणं वामकरे च चाप विभ्राणः मिथ आहत-

१०८

ताल: अन्योन्यं वादितताला: या: वध्वः योषितः ताभिः शालते इति तच्छा- ली ।। स्तवनेन बंदीजनकृतस्तुत्या शालीनोऽघृष्टः अविकत्थन इति यावत् ।। स्यादधृष्टस्तु शालीन इत्यमरः ॥ २१९॥

रागेषु देवतात्वे नाशंक्या कपि देशजा रीतिः॥ स्पृशभाषावेषविशेषास्तेषां देशाधिदेवत्यात् ॥ २२० ॥

नन्वेवं प्रतिपादितरूपाणां रागाणां देवतात्वं चेत्त्ह क्कचक्कचनद्ृश्यमानो वेषभागादिविषयस्तदेशसंप्रदायो न घटत इत्याह-रागेष्विति ।। रागेषु दे- वतात्वे सत्यपीति शेषः । क्वापिकेषुचित् जैताश्रचादिरागेषु देशजाततददेशजा- ता रीतिः संप्रदायः न आशंक्यो न प्रश्नाहः ॥ कीढिशी भाषा देशजवाणी ॥ वेषो भूषणांबरविधानादिविशेषश्र तौ स्पृशती भाषावेषविषयेत्यर्थः ॥ हेतु- माह-तेषामिति॥ तेषां केषांचिद्रागाणां देशाधिदेवत्यात्।। देशानां कति- पयजनपदविशेषाणां यत् अधिदेवत्यं अधिष्टानृदेवताभावस्तस्मात् ।I यस्य देशस्य या अधिष्ठात्री देवता तस्यास्तदेशभाषणादिदेवतात्वेSपि ध्येयमेवेत्य- र्थः ॥ स्पृशतीत्यनेन देशवेषमाषयोः स्पर्शनमात्रं न तु तात्त्विकोंगीकार इति सूचितम् II स्पृशतीति आछिनद्योरिति पक्षे नुमभावः ॥२२० ॥

इति केषांित्तेषां कतिचन रूपाणि तानि चैतानि॥ नादात्मान्यखिलानि ब्रह्मगुणवद्गणनीयानि ॥ २२१ ॥

अथ पूर्वोक्तद्विविधरूपाणि निगमयन् सकलनादमयरुपनिरूपणे असाम- थर्यतामाह-इति केषांचिदिति ॥ केषांचित्तेषां रागाणां कतिचन कतिपयानि नादमयानि रूपाणि चपरं शतानि देवतामयरूपाणि इति एवं प्रदर्शितानीति शेषः ॥ ननु एकपंचाशतोपि रागाणामेकैकदेवतामयरूपाणीव. सकलान्यपि नादमयरूपाणि वाकि प्रदर्शितानीत्यत्र हेतुभूतं वाक्यमाह-नादात्मानीति ॥

१०९ नादमयानि अखिलानि अगणनीयानि॥ देश्यां देशे देशे तेषां रुच्या उत्प- न्नत्वादुत्पद्यमानत्वादुत्पस्यमानत्वाच्च अनंतेत्यर्थः ॥ किंवत् यथा परमात्मनो गुणा: विष्णोर्नुकं वीर्याणि प्रवोचमित्यादिश्रुतेः पृथ्वीरजोवत् अगणनीयत्वा- त् अप्रदर्शनीयास्तद्वदित्यर्थ: ॥ २२१॥

बालिश बोधोपायो मया कृतो दक्षपूर्वपक्षेयम्। युक्त्वा निजया सुजनैस्तथाऽपि सिद्धांततां नेयः ॥ २२२ ॥

ग्रंथांते स्वकृतिस्थापनाय सज्जनान्प्रार्थयते-बालिशेति ।। मया कृतः अयं ग्रंथरूप: बालिशबोधाय मंदधीबोधनप्रकारः ॥ यद्यपि दक्षपूर्वपक्ष: प्रचंड- मतिपंडितखडनाह: तथापि सुजनैः निजया युक्तचा स्वबुद्धिविभवेन सिद्धांततां अखंडनीयत्वं नेयः प्रापणीयः । यद्यपीत्यर्थात् परगुणपरमाणून् पर्वतीकृत्य नित्यं निजत्ददि विकसंतः संति संत इति सतां लक्षणात् ॥ मूर्खवैधे बालिशा इत्यमरः ॥ २२२॥

स्वकृतिलताया बहुमतमूलाया वालवित्मवालायाः ॥ गुणितोषणकुसुमायाः सुकृतफलमिहार्प्युमारमणे ॥ २२३॥

अथ अंथकृत् तत्कणजनित सुकतं शिवायार्पितवानहमित्याह-स्वकृ- तिलताय इति॥। रागविबोधाख्यनिजकृतिरेव लता तस्याः सुकृतमेव फलं स- स्यं इहबुध्या संनिधापिते उमारमणे आपि अर्पित। मयेति शेषः ॥I यत्क- रोपि यदश्नासीत्यादिकभगवदुक्त: ईश्वरे तदर्पणं युक्तं ॥ कीढश्याः बहुमता- न्येव मूलं बुध्नो यस्याः तस्याः बालानांवित् ज्ञापनं व्युत्पादनमितियावत् ॥ तदेव प्रवालो वालपल्लवो यस्यास्तस्याः गुणितोषणं गुणवज्जनानामाल्हादनं त-

११०

देव कुसुमं यस्यावर्तस्तस्याः मूलं बुन्नांधिनामकः। वृक्षादीनां फलं सस्य- मितिचामरः ॥ वित् ॥। इति अंतर्भावितण्यर्थात् वेत्तेर्भीवेककिप् ॥ तोषणमिति- ण्यंतात् ल्पुद्रेतिभावे ल्युट् ।। आर्पि इति अर्पयते: कर्मणि लुड् ॥ स्वकृति- लतापाइति। बहुमतवालवित् गुणितोषणसुकृतरूपैः अध्याहार्पैः समस्तैरवयैवैः सहितस्य स्वकृतिरूपस्य उपसर्जनीभूतोपमेयस्य लतारूपस्य च अनुपसर्जनोप- मानस्य सति समासे परस्वरगुणसाम्येन अभेदकापकात् सहायविषयं समस्त- विषयं सामात्यरूपकमलंकारः ॥ पंच गुणानां साम्ये सत्युपमानोपमेययोर- भिदा इत्याद्यार्यामि: रुद्रटकृतल्लक्षणात् ।I ततत्यमुदाहरणमेतज्जजातीयं य- था ॥ विकासितताराकुमुदोगगनसरस्ममलचंद्रिका सलिले॥ विलसति शशि- कलहंसः प्रावृद्धिपदुपगमे सद्यइति ॥ २२३ ॥

सकलकलेत्युप नामकसोमकविहितेSल्पबुद्धीनाम् ॥ पंचम इति रूपाणां रागविवोधे विवेकोऽयम् ॥ २२४ ॥

सकलकलेति॥ रूपाणां विवेक: । द्विविधरूपप्रतिपादकः इति पंचमोवि- वेक: ॥ शिष्टं स्पष्टम् ॥ २२४ ।।

कुदहनतिथिगणितशके सौम्याव्दस्येपमासि शुचिपक्षे।। सोमेऽग्नितिथौ रविभेऽकरोदमुं मौद्लिः सोमः॥२२५॥

ग्रंथकरणकालमाह-कुदहनेति॥ कु: पृथ्वी । दहनाः वहयः। तिथयश्र तद्गणितशके १५३१ ॥ सौम्याव्दस्य सौम्यसंवत्सरस्य इषेमासि आश्वि- नमासि शुचिपक्षे शुक्कपक्षे सोमे सोमवारे अ्नितियो वन्हिदैवततिथौ प्रति- पदि रविभे हस्तनक्षत्रे अमुं मौद्लिः मुद्रलस्यापत्यं सोमः अकरोत्। स्यादा- श्विन इपोपीत्यमरः ॥ मौद्धलिरिति अत इन् ॥ इषमासि इति पद्दन्नोमास्त्रिति

१११

अनंगाधिकारेपि तदस्यापिमास्आदेशः ॥ शिलादोषणीकुद्दोषणी इतिमा- ष्योक्तेस्तदंतविधौ सामान्यज्ञापकत्वात् ।I तथाच प्रयोगः ॥ अशिथिलमृजु- बंधव्याप्टतेकैकदोष्णोरिति ॥ अनादेशोवा मासशब्दः । पदादीनां पृथकूश- व्दत्वात्। स्वांतं त्ढन्मानसं मन इत्यमरोक्तित्वात् ॥ २२५ ॥

सकलकलेत्युपनामकमुद्गलसूरिसुतसोमनाथेन । रागविबोधविवेक: पंचम एवं मनाग्विवृतः ॥५॥

समाप्तोऽयं रागविबोधाख्यो ग्रंथः ।

JOS FINE MECHANICAL WORK

EAKTHPLATE