1. TxtSkt-sangIta-sArAmrtOddhAara-BSS-Mmb-1911-0067

संगीतसारामृतोद्वारः।

अयं ग्रंथ:

भालचंद्रशर्मणा

मुम्बय्यां

निणयसागरयंत्रालये कोलभाटवीथ्यां २३ नं० बा. रा. घाणेकरद्वारा मुद्राक्षरैरकथित्वा प्राकाश्य नीतः।

झके १८३३. सन १९११.

( सर्वेडधिकारा: खायत्तीकृता:)

।। श्रीः ।

संगीतसारामृतोद्धारः।

अयं ग्रंथ:

भालचंद्रशर्मणा

मुम्बय्यां

निर्णयसागरयंत्रालये कोलभाटवीथ्यां २३ नं० बा. रा. घाणेकरद्वारा मुद्राक्षरैरंकयित्वा प्राकाश्यं नीतः।

शके १८३३. सन १९११.

(सर्वेडधिकारा: सवायत्तीकृता: )

Printed by B. R. Ghanekar at the "Nirnaya-sagar " Press, 23, Kolbhat Lane, Bombay, and Published by Bhalchandra Sitaram Sukthankar Walkeshwar, Mr. Shantaram Narayan's Banglow, Post Malbar Hill,

अथ संगीतसारामृतोद्धारः प्रारभ्यते।

संगीतप्रणवं स्मृत्वा नत्वा तदुपदेशकम्॥ शास्त्रप्रवर्तकांश्चैव भरतादिमुनीन् गुरून्॥१॥ श्रीशंभो: करुणासिंधोः प्रसादात्तुलजाधिपः ॥। सुखं बोधाय सद्रागविवेक रचयत्यमुम् ॥ २ ॥ अथ स्वरश्रुतिग्रामजात्यादिभ्यः समुत्थिताः॥ रागा बहुविधाः प्रोक्ता मुनिभिर्भरतादिभिः ॥ ३॥ ते हि मेलोद्वा रागास्तेषु युक्तिपुरःसरम् ॥ निरप्यंते मतंगादिऋषिप्रोक्तप्रकारतः ॥ ४ ॥ योयं ध्वनिविशेषः स्यात् स्वरवर्णविभूषितः ॥ रंजको जनचित्तानां स रागः कथ्यते बुधैः ॥५॥ स्वरवर्णविशिष्टेन ध्वनिभेदेन वा जनः॥ रज्यते येन कथितः स रागः संमतः सताम् ॥ ६॥ अश्वकर्णादिवदूढो यौगिको वाडपि मंथवत् ।। योगरूढश्चवा रागो ज्ञेय: पंकजशब्दवत्॥ ७॥ तेष्वनेकविधेष्वेव ग्रामरागादयः पुनः॥ रागा अंतरभाषांता मार्गरागा: प्रकीर्तिताः ॥८ ।। अतो गंधर्वलोकेषु प्रयोज्यास्ते व्यवस्थिता:॥ रागांगाद्यास्तु चत्वारः प्रसिद्धा देशसंज्ञिताः ॥९॥ रागांगादिनिरुक्तिश्च मतंगेनैव दर्शिता।। ग्रामोत्थानां तु रागाणां छायामात्रं भजंति हि॥ १० ॥ गीतज्ञैः कथिता: सर्वे रागांगास्तेन हेतुना।। भाषाच्छायाश्रिता ये च जायंते सदृशाः किल॥ ११॥

( २ ) भाषागास्तेन कथ्यंते गायकैः सौतिकादिभिः ॥ करुणोत्साहशोकादिप्रबला या क्रिया ततः ॥ १२॥ जायंते च ततो नाम क्रियांगास्तेन कारणात्॥ रागच्छायानुकारित्वादुपांगमिति कथ्यते ॥ १३ ॥ तत्र प्रसिद्धिविधुरांस्त्यक्तवा रागांस्तु कांश्चन।। सर्वत्र लक्ष्यमार्गेSत्र संप्रति प्रचरंति ये ॥ १४॥ त एव संगृहीतव्या रागा इति विनिश्चयः॥ त्रिषु ग्रामेषु गांधारग्राम: स्वर्गे प्रकीर्तितः ॥ १५ ।। महीतले तु द्वौ ग्रामौ स्यात् पङ्गग्राम आदिमः ॥ द्वितीयो मध्यमग्रामो नत्वेतल्वक्ष्म लक्षितम् ॥ १६॥ लक्ष्ये तु दृश्यते क्वापीत्यस्यासत्पायता मता ॥ अतोडत्र मध्यमग्रामजन्यरागेषु पंचमः॥१७॥ स्वोपांत्यश्रुतिसंस्थः सन्नैष लक्ष्येषु दृश्यते॥ ततः स्युरखिला रागाः षङ्गग्रामसमुद्वाः ॥ १८ ॥ तदुक्तं मंत्रिरामेण स्वरमेलकलानिधौ।। देशीरागाश्च सकला: षड्डगामसमुद्धवाः॥१९॥

देशीत्वात्सर्वरागेषु भवंति न भवंति च ॥ २० ।। प्रकाशयत्येवमेव चतुर्दडिप्रकाशिका॥ ग्रामेष्वेतेषु गांधारग्रामो नास्ति महीतले ॥ २१॥ स्वर्गलोके वर्ततेऽसौ सर्वेषामेव संमतम् ॥। अस्माभिर्मध्यमग्रामोऽप्यसतपाय इतीर्यते ॥ २२ ॥ तथाहि मध्यमग्रामे त्रिश्रुतिः पंचमः खलु॥ वराळीमध्यमो जातः स पुनर्लक्ष्यमार्गतः ॥ २३॥ मध्यमादिप्रभृतिषु मध्यमग्रामजन्मसु॥ रागेषु दृश्यते नैव वराळीमध्यमस्ततः ॥ २४॥

३ ) अयुक्तो मध्यमग्रामो लक्ष्यमार्गविरोधतः॥ एक एव ततः षङ्गग्राम इत्यवधार्येते ॥ २५॥ षङ्गग्रामोद्वा रागा इत्यनेन निरूपितम्। तदुक्त हि विट्ठलीये ग्रामैकत्वसमर्थनम्॥ २६॥ स्वराणां निचयो ग्रामो मूर्छनादिसमाश्रयः॥ भरतेनोदिते शास्त्रे ग्रामौ द्वौ षड्गमध्यमौ ॥ २७ ॥ षड्डग्राम: पंचमे तु सप्तदश्यां श्रुतौ स्थिते॥ स्वरेऽस्मिन् पंचमे किंतु षोडशीं श्रुतिमाश्रिते॥२८॥ तदैव मध्यमग्रामः सोडत्र रागे न दृश्यते॥ षड्गग्रामाश्रितान् रागान् सर्वे गायंति गायकाः॥ तस्मान्मुख्यतमः षड्गगराम एव न मध्यमः ॥२९॥ गानादौ गृह्यते येन स्वरेण तुलितो ध्वनिः॥ स एङ्ग: श्रुतिशब्देन लोक उद्धुष्यते जनैः ॥ ३० ॥ स्वरो धर्तव्य इत्युक्ते निखिलोत्तरगायनैः ॥ ध्रियते यः स्वरः स स्यात् पड्ग एव न चापरः ॥ ३१॥ ताहक् षङ्गप्रधानत्वाद्रामोडयं हि प्रशस्यते॥ स्वरमेलोद्धवा रागाः कथ्यंते लक्ष्यवेदिभिः॥३२॥ कथं षड्गग्रामजन्या रागा इति भवन्मतम् ॥ इति चेदुच्यते षङ्गग्रामेणैव समार्थकः ॥३३ ॥ घटकुंभादिवन्मेलशब्दो लोके प्रदृश्यते॥ तस्मात्क्वचित्स्वरग्राम: स्वरमेल इतीर्यते ॥ ३४॥ षङ्गप्रधानको ग्राम: पड्गग्राम: प्रकीर्तितः ॥ व्युत्पन्ना ये मतंगादै रागास्ते दशलक्षणाः॥ ३५॥ भवंति तह्वक्षणानि व्याख्यातानि च तैर्यथा॥ तथैव तानि लिख्यंते यथावदनुपूर्वशः ॥ ३६॥ ग्रहांशतारमंद्राश्च न्यासापन्यासकौ तथा॥ अपि संन्यासविन्यासौ बहुत्वं चाल्पता यथा॥ ३७ ॥

(४) लक्षणानि दशैतानि रागाणां मुनयोऽब्रुवन्।। दशानामपि चैतेषां क्रमाल्वक्षणमुच्यते॥ ३८॥ येनादौ गीयते गीते स्वरेण स भवेद्रहः॥ बहुशो गीयते येन स्वरेणांशः स कथ्यते ॥ ३९॥ अंश: स्वरोऽप्यसावेव जीवस्वर इति स्मृतः॥ नीचैः स्वरेण यद्गानं स मंद्रस्वर उच्यते॥ ४०॥ उच्चैः स्वरेण यद्गानं स तारस्वर उच्यते॥ न्यासस्वरः स कथितो येन गीतं समाप्यते॥ ४१॥ अवांतरसमासतिं यो रागस्य वितनोति सः॥ अपन्यास: स स्मृतोऽन्यस्त्वात्यंतिकसमाप्तिकृत्॥४२।। इति भेदो भवेन्यासापन्यासस्वरयोईयोः ॥ संन्यासो नाम गीताद्यखंडस्यैव समाप्तिकृत् ॥४३।। गीतखंडाद्यावयवस्यांते तिष्ठति स स्वरः॥ विन्यास एतौ संन्यासविन्यासौ भरतादिभिः ॥४४॥ अंतर्भूतावपन्यासस्वर एवेति कीर्तितम् ॥ अलंघनं तदभ्यासो बहुत्वं द्विविधं सतम् ॥ ४५॥ स्वरस्यास्पर्शनं यत्तह्ंघनं परिकीर्तितम् ।। साकल्येन स्वरस्पर्शस्त्वलंघनमिति स्मृतम् ॥ ४६ ॥ यदेकस्य स्वरस्यैव नैरंतर्येण वाथवा॥ व्यवधानेन स्याद्भयोभूयोऽप्युच्चारणं हि तत् ॥ ४७ ॥ अभ्यास इति शंसंति बहुत्वं द्विविधं ततः॥ अल्पत्वं च द्विधा प्रोक्तमनभ्यासाच्च लंघनात् ॥४८॥। पूर्वोक्ताभ्यासराहित्यमनभ्यास: प्रकीर्तितः ।। पूर्वो कालंघनाभावो लंघन परिकीर्तितय ॥।४९ ॥। लक्षणानि दशाप्येवं लक्षितानीह ग्रस्फुटम्।। प्रत्येकमथ रागाणां मेलनादि निरुप्यते ॥ ५०॥

( ५ ) रागा: सम्यक् निरूप्यंते हयुदाहरणपूर्वकम्॥ मेलज्ञानं विना मेलजन्यं ज्ञातुं न शक्यते ॥ ५१ ॥ तस्मात्तन्मेलबोधार्थ तत्स्वरूपं निरुप्यते॥ षड्ड आद्यस्तदुपरि चत्वारः क्रमशः स्वराः॥ ५२॥ ऋषभाख्यातकाश्चापि गांधाराख्यातकाश्चते।। आद्यस्तत्र न गांधारश्चतुर्थ ऋषभो न हि। ५३॥ ऋषभावपि गांधारौ द्वितीयकतृतीयकौ। प्रथमादित्रयं ह्यत्र भवेद्ृषभसंज्ञकम् ॥ द्वितीयादित्रयं चात्र गांधारसंजितं भवेत् ॥ ५४ ॥ षड्गस्वरस्य पुरतश्चत्वारः स्यु: स्वरा यथा॥ पंचमस्यापि पुरतश्चत्वारः स्यु: स्वरास्तथा॥ ५५॥ धैवताद्या निषादाद्याः प्रथमाद्यास्तु घैवताः ॥ द्वितीयाद्या निषादा: स्युर्मुखार्यादिषु तु त्रिषु ॥५६॥ रागेष्वथ धनी शुद्धौ द्वितीयौ तु धनीरितौ॥ पंचश्रुतिर्धैवतश्च कैशिक्याख्यनिषादक: ॥५७ ॥ तृतीयौ षट्श्रुतिस्थो धः काकल्याख्यनिषादक: ॥ त्रिष्वेषु युगलेष्वन्यतरत्संग्राह्यमीरितम् ॥५८ ॥ स्वरेषु द्वादशस्वेषु तत्तद्रागोपयोगतः ।। तत्तत्स्वरसमूहात्मा मेल इत्येवमीरित: ॥ ५९ ॥ विशेषसंज्ञया सम्यक् संज्ञिता ये स्वराः पुरा ॥ त एतेऽप्यत्र विज्ञेयास्तद्विशेषपुरःसरम् ॥ ६० ॥ स्वराः स्युः श्रुतिनिष्पन्नाः श्रुतिन्यूनाधिकत्वतः ॥ एते बहुविधाः शुद्धा विकृता व्यावहारिकाः ॥ ६१॥ इति त्रिधा निगद्यंते, तान् ब्रूमोऽत्र विशेषतः॥ षड्डाद्याः शुद्धशब्दाद्याः स्वराः शुद्धा इतीरिताः।६२।। शुद्धषड्गस्तथाशुद्धर्षभ इत्यादिनामभि: ॥ I अत्रैते व्यवहर्तव्या विकृतास्तत्तदाख्यया ॥ ६३॥

( ६ )

ताभिस्तेSत्र निरूप्यंते क्रमशो विकृता: स्वराः॥ साधारणाख्यगांधारोंऽतरगांधार एव च ॥। ६४॥ पंचमोपांत्यश्रुतौ विकृतपंचममध्यमः॥ कैशिक्याख्यनिषादश्च काकल्याख्यनिषादकः ॥ ६५॥ पंचैते विकृताः शुद्धैः स्वरैर्द्धादश कीर्तिताः॥ विहाय स्वस्वसंज्ञा ये स्वरा अन्योन्यसंज्ञकाः ॥ ६६ ॥ तेषां नामांतराण्यत्र विहितानीह तद्यथा।। शुद्धगांधार एवायं पंचश्रुत्यृषभाह्वयः ॥ ६७ ॥ साधारणाख्यगांधारः षद्श्रुत्यृषभसंजञितः॥ तथा शुद्धनिषादोऽपि स्यात्पंचश्रुतिधैवतः ॥ ६८ ॥ स्यात्कैशिकनिषादोऽपि तथा षट्श्रुतिधैवतः॥ लक्ष्यानुसारतस्त्वेतहौकिकं सुखबोधकम् ॥ ६९ ॥ तदेतत्स्वरसंघातरूपा मेला निरूपिताः ।। अथ मेलोव्वा रागा निरूप्यंते यथाक्रमम् ॥ ७० ॥ भेदा बहुविधास्तत्र द्विसप्ततिरिति स्फुटम् । निरूपयति तज्नेदांश्रतुर्दडिप्रकाशिका ॥ ७१॥ एकोनविंशतिस्तत्र तेनैव समुदाहृताः॥ मेला: प्रस्तारतो नेया द्विसप्नतिरुपायतः ॥ ७२॥ इत्येवं विविधा मेला: प्रस्तारपरिभाषया॥ उन्नीतास्तेन तत्रेति त्यक्त्वा तानप्रसिद्धकान्॥ ७३ ॥ तत्तदेशप्रसिद्धेन रागनान्ना विशेषतः ॥ प्रसिद्धा: कतिचिन्मेला उद्दिश्यंते मया क्रमात्॥ अन्न सर्वेषु रागेषु श्रीरागश्चोत्तमोत्तम:।। ७४॥ तदुक्तं सोमेश्वरमते। शिवशक्तिसमायोगाद्रागाणां संभवो भवेत्। पंचास्यात् पंचरागा: स्यु: षष्ठस्तु गिरिजामुखात्।।७५।।

(७)

सद्योवक्रात्तु श्रीरागो वामदेवाद्वसंतक: ॥ अघोराव्वैरवो जातस्तत्पुरुषान्तु पंचम:॥ ७६॥ ईशानाख्यान्मेघरागो नाव्यारंभे शिवादभूत्।। गिरिजाया मुखालास्ये नटनारायणोऽभवत्॥७७॥ अथ मेला: ॥ तन्र श्रीरागमेलोऽथ शुद्धनाटयाश्च मेलक:॥ ततो मालवगौडस्य वेलावल्याश्च मेलक: ॥ ७८ ॥ वराळ्याख्यश्च रामक्रीरागमेलस्ततःपरम् ॥ शंकराभरणाह्वोऽपि मेल: स्यात्तदनंतरम् ॥ ७९॥ कांबोजीरागमेल: स्याद्वैरव्या मेलकसतथा। मुखारिमेलको वेगवाहिन्याश्चैव मेलक: ॥ ८० ॥ सिंधुरामक्रियामेलो हेजिज्जीमेलकस्ततः ॥ मेल: सामवराळ्याख्यरागस्यातःपरं ततः । ८१।। वसंतभैरवीमेलो भिन्नषडस्य मेलक: ॥। देशाक्षीरागमेलश्च छायानाटस्य मेलकः ॥ ८२ ॥ सारंगरागमेलश्च तोडीमेलस्ततःपरम्॥ कल्याणीरागमेलश्चेत्येकविंशतिरीरिताः ॥ ८३।। अथ मेलजन्यरागा:।। मेलोद्रवेषु रागेषु श्रीरागोऽत्र चिरंतनैः ॥ ग्रामराग इति ग्रोक्तो रागांगमिति कैश्चन ॥। ८४ ।। श्रीरागो रागराजोऽयं सर्वसंपत्पदायक: ॥ इत्युच्यते तत्र लक्ष्म तुलजेंद्रेण धीमता ॥ ८५॥ श्रीरागः परिपूर्ण: सग्रहांशन्याससंयुत:॥ गेयः सायाहसमये ह्यथ तानविवर्जितः ॥ ८६॥ शुद्धा: स्यु: समपा: पंचश्रुती ऋषभघैवतौ।। साधारणाख्यगांधारः कैशिक्याख्यनिपादक: ।८७॥ २

(८)

एतैः सप्तस्वरैर्युक्तो यो मेलस्त्र चादिम:॥ श्रीरागस्तन्मेलजातानुद्दिशामीह कांश्चन ।। ८८ ।। श्रीरागरागराजोऽथ रागः कंनडगौळक:॥। देवगांधारकाख्यश्च तथा सालगभैरवी॥ ८९ ॥ तथा स्याच्छुद्धदेशी च स्यान्माधवमनोहरी॥। मध्यमग्रामरागश्च सैंधवी काफिकाहृयः ॥ ९० ॥ हुसेनीति च संपूर्णा अत्र रागा उदाहताः॥ श्रीरंजनी मालवश्रीस्तथा देवमनोहरी॥ ९१ ॥ जयंतसेनसंज्ञश्च मणिरंगश्च पाडवाः ॥ मध्यमादिस्तथा शुद्धधन्यासीत्यौडुबौ मतौ॥ ९२॥ पाडवौडुवसंपूर्णा रागा अत्र समीरिताः॥ तुलजेंद्रेण संगीतसारामृत इति स्फुटम् ॥। ९३ ॥

टीप-हा संगीत सारामृत ग्रंथ महाराज तुलाजीराव भोंसले जे तंजावरच्या गादीवर होते, लांनी लिहिला, असें तेथें म्हटलें आहे. कदाचित त्यांच्या पदरच्या कोणी पंडितानें लिहून त्यांच्या नांवानें तो प्रसिद्ध केला असेल. हे महाराज शि- वाजी महाराजांच्याच वंशांतले एक पुरुष होते, असें दिसतें, कारण अ्ंथाच्या प्रारं- भींच्या वंशवर्णनांत मालोजी, शहाजी, जीजाबाई, संभाजी, शिवाजी, व्यंकोजी वगैरे सारी नांवें आहेत. या नांवांवरून या ग्रंथाचा काल तर स्पष्ट्च आहे. या प्रंथांतली संगीतपद्धति दक्षिणेकडचीच आहे, म्हणजे ती व्यंकटेश्वर पंडिताची आहे. या अ्रंथांत संगीतोपयोगी खर आपले हिंदुस्थानी पद्धतीचेच बारा आहेत. त्यांचीं नांवें मात्र दक्षिण पद्धतीला अनुसरून आहेत. रागविबोध, खरमेलकला- निधि, चतुर्देडिप्रकाशिका, हे ग्रंथ या ग्रंथाच्या अगोदरचे आहेत, व ते सारे या ग्रंथकाराला माहीत होते. आपल्या हिंदुस्थानी पद्ध्तीत, दुपारींबारा वाजल्यापासून रात्रीं बारावाजेपर्यतचे ते पूर्वागवादी पूर्वराग, व रात्रीं बारावाजल्यापासून पुनः दुपारपर्येतचे ते उत्तरांगवादी उत्तर राग, अशी जी सोयीची रचना पंडितांनी मानिली आहे, तशी या दक्षिण पदतीच्या कोणताच अ्रंथांत दिरात नाही, ही एक ध्यानांत ठेवण्याजोगी गोष्ट आहे. या हिंदुस्थानी रचनेचा संबंध ज्या वेळीं दुपार- पासून दुपारपर्यत एक संपूर्ण दिवस मानीत असत, त्या वेळेशी असेल. निदान आपल्या हिंदुस्थानी संगीताचा एकंदर कल तशा धोरणावर मार्मिकांस दिसून

( ९)

येतो, हैं खरें आहे. दक्षिणेकडे वादी संवादी खवरांच्या महत्वाकडे तितकें लक्ष्य दिलेले दिसण्यांत येत नाहीं. सारामृतांत रागोपयोगी जे बारा खर मानिले आहेत, ते असे आहेत. १ शुद्धपड्ज २ शुद्धकषभ ३ पंचश्रुतिऋषभ अथवा शुद्धगांधार ४ षद्श्ुतिऋषभ अथवा साधारणगांधार ५ अंतरगांधार ६ शुद्धमध्यम ७ विकृतपं- चममध्यम ८ शुद्धपंचम ९ शुद्धधैवत १० पंचश्रुतिधैवत अथवा शुद्धनिषाद ११ षदश्रुतिधैवत अथवा कैशिकनिषाद १२ काकलीनिषाद. या बारा खरांशी तुल्य हिंदुस्थानी पद्धतीचे खर कमानें असे समजावे. १ शुद्धषड्ज २ कोमलऋषभ ३ तीव्र अथवा शुद्धऋषभ ४ कोमलगांधार ५ तीव्रगांधार अथवा शुद्धगांधार ६ शुद्ध- मध्यम ७ तीव्रमध्यम ८ पंचम ९ कोमलधैवत १० तीव्र अथवा शुद्धधैवत ११ कोमलनिषाद १२ तीव्रनिषाद अथवा शुद्धनिषाद. या खुलाशानें दक्षिणे- कडच्या बहुतेक अ्रंथांच्या रागांचा खुलासा करतां येईल. सारामृतांत श्रुति, मूर्छना, ग्राम, तान जाति वगैरे भाग आहेत, परंतु ते ग्रंथकर्त्यानें संगीत रत्नाक- रांतून उतरून घेतले असल्यामुळें व रल्नाकर ग्रंथ आतां छापून प्रसिद्ध झाला अस- ल्यामुळें, ते येथें उतरून घेतले नाहींत. तया भागांचा खुलासा ग्रंथकारास मुळींच झाला नव्हता, असें स्पष्ट दिसतें. सारामृतकारानें मेलसंख्या एकंदर ७२ कबूल करून प्रचारातके प्रसिद्ध २१ मेल सांगितले आहेत व ल्यांतून निघणाऱ्या सुमारें ११० जन्य रागांचें वर्णन केलें आहे. या ग्रंथांत रत्नाकरांतलेही कांहीं कांहीं राग आले आहेत, व लयांचे मेल वगैरे स्पष्ट आहेत, परंतु रत्नाकरवर्णनांशीं एकवाक्यता करण्याचा प्रयत्न ग्रंथकारानें न केल्यामुळें ल्याचीं वर्णनें निराधार राहतात. प्रंथका- रानें प्रत्येक राग सांगून तयाचे पुढे लहान उदाहरणेंही दिलीं आहेत, तीं आम्हीं येथे घेतलीं नाहींत. प्रचारांत मध्यमग्राम मुळींच नाहीं वगैरे गोष्टी ग्रंथकारानें जोरानें सांगितल्या आहेत, तो भाग चरतुदडिप्रकाशिकेच्या आधारानें आहे. मध्य- मप्रामांतला पंचमखर तो प्रचारांतला "तीव्रमध्यम" असें या पंडिताचें व व्यंकटे- श्वराचें स्पष्ट मत होतें, हें ध्यानांत घेण्याजोगें आहे. संगीतरत्नाकराची रचना तेराव्या शतकांतली (असें आतां मानितात) असून ती खरमेलकलानिधि, रागवि- बोध, चतुर्देडिप्रकाशिका, सारामृत, या सर्वोस शें दोनरों वर्षोत दुर्बोध कां झाली, हैं ऐतिहासिक गूढ आहे. कलिनाथ पंडिताला देखील रत्नाकराच्या जाति, ग्ाम, मूर्छना, राग प्रकरणांचा स्पष्ट खुलासा झाला होता, असा पुरावा अझून प्रसिद्ध झाला नाहीं. खुदद शार्ऊदेवाच्या वेळीं कोणतें संगीत होतें, त्याला मार्ग संगीत कसें आलें, लयानें आपला ग्रंथ ग्राममूर्छनाजातीनीं कां लिहिला, त्याच्या तालनृत्यवाद्य बगैरे अध्यायांतले शेंकडों श्लोक "दत्तिलकोहलीयम्" या ग्रंथांत ल्याच शब्दांनी व लाच कमानें कसे आले, वगैरे मनोरंजक प्रश्न चौकस विद्यार्थ्यांना विचार कर- ण्याजोगे आहेत, परंतु तें असो. आपण सारामृतांतील मेल व जन्यराग आतां कमानें घेऊं.

( १०)

श्रीरागमेलसंजातो रागः कंनडगौळकः॥ निन्यासांशग्रहोपेतः सप्तस्वरसमन्वतः ॥ वक्रस्वरगतिश्लिष्टोऽसावारोहावरोहयोः॥ गेयोऽह्नः पश्चिमे याम उत्कलानामतिप्रियः ॥ उपांगमेनं शंसंति संगीतागमपारगाः। इति कंनडगीळ: ।। श्रीरागमेलजः पूर्णो देवगांधारकाभिघ:॥ गातव्यः प्रातरेवैष षङ्गन्यासग्रहांशकः।। आरोहे रिधवर्ज्यो वाऽडरोहे रिधसमन्वितः ॥ इति देवगांधार:॥ श्रीरागमेलसंजाता पूर्णा सालगभैरवी॥ षड्न्यासग्रहांशाSसौ यामे गेया तुरीयके। इति श्रीतुलजेंद्रेण कथिता सर्वसंमता॥ इति सालगभैरवी॥ श्रीरागमेलजातेयं माधवाद्यमनोहरी॥। पूर्णा गेया सायमेषा पड्न्यासग्रहांशिका॥ आरोहे वैवतलंघनं; अवरोहणे पंचमलंघनम्। इति माधवमनोहरी॥ शुद्धदेशीराग एष जात: श्रीरागमेलतः।। संपूर्णस्वरसंयुक्त: पड्गन्यासग्रहांशक:॥ अत्राप्यारोहे गांधारलंघनमिति हेतोः निसरिगरीतिगांधारांतकमे गांधार आग- छ्छति तदुपरिगमने नागच्छति। इति शुद्धदेशी॥। मध्यमग्रामरागः श्रीरागमेलसमुद्भव:॥ संपूर्ण: सग्रहन्यासांशस्त्वयं परिकीर्तित: ॥। इति मध्यमग्रामराग:।। श्रीरागमेलसंभूत: सैंधवीराग ईरित:॥

( ११ )

संग्रामकर्मणि जयप्रदः सायं ग्रगीयते॥ संपूर्णस्वरसंयुक्त: पड्ुन्यासग्रहांशक:॥ इति सैंधवी॥ काफीरागस्तु संपूर्ण: पड्डन्यासग्रहांशकः ॥ श्रीरागमेलसंजातः सायं ज्ञेय: शुभप्रदः॥ इति काफीराग: । श्रीरागमेलजः पूर्णो हुसेनीराग ईरितः ॥ षड्गग्रहांशकन्यासः सायंकाले प्रगीयते॥ इति हुसेनी॥ श्रीरंजनीसमाख्योऽयं रागः श्रीरागमेलजः।। षाडवः स तु विज्ञेयः पंचमस्वरवर्जनात्। षङ्गगहांशकन्यासः सायंगेयः प्रकीर्तितः ॥ इति श्रीरंजनीराग:। श्रीरागमेलसंजाता षड्गन्यासग्रहांशिका॥ रिवर्जिता मालवश्री: षाडवा मंगलप्रदा।। रागांगमेनां शंसंति सा गेया सर्वदा बुधैः॥ इति मालवश्री: । श्रीरागमेलसंभूता सेयं देवमनोहरी॥ गवर्जनात् पाडवा स्यात् षडुन्यासग्रहांशिका॥ अवरोहे धैवतलंघनम्। इति देवमनोहरी॥ जयंतसेनको रागो जातः श्रीरागमेलतः॥ रिवर्जित: षाडवोडयं षड्डन्यासग्रहांशकः ॥ इति जयंतसेन:।। श्रीरागमेलसंजातो मणिरंगः प्रकीर्तितः॥ सग्रहांशन्यासयुक्त: षाडवः स्याद्धवर्जनात्॥।

( १२ )

इति मणिरंग: ॥ मध्यमादिस्तु रागांगं जातः श्रीरागमेलतः॥ गधलोपादौडुबोडयं सार्यकाले तु गीयते।। रक्तिरेतस्य रागस्य मुरल्यां दृश्यतेऽिका॥ इति मध्यमादि:॥ धनाश्रीरागो रागांगं, जातः श्रीरागमेलतः। रिधलोपादौडुवोडयं प्रातर्गेयः शुभप्रदः॥ इति धनाशीराग:।। शुद्धा: स्वराः स्युः समपा: पट्श्रुत्यृषभधैवतौ। अंतराख्यातगांधारः काकल्याख्यनिषादक: ।। एतैः सप्तस्वरैर्युक्त: शुद्धनाव्याश्च मेलक:॥ अस्मिन्मेले शुद्धनाटीमुख्या रागा: प्रकीर्तिताः॥ नाटी भाषांगं संपूर्णा षङ्गन्यासग्रहांशिका।। सायंकाले तु गातव्याऽवरोहे गधवर्जिता॥ इति शुद्धनाटी ।I अथ रागोदयरविचंद्रिका नाटमेलजा। ३6

टक्कभापेति विज्ञेया संपूर्णा सग्रहांशिका॥ धगवज्यौंडुवा सेयं सायंगेया तु नाटवत्। इत्युद्यरविचंद्रिका॥ शुद्धा: स्यु: समपाः शुद्धऋपभः शुद्धघैवतः । अंतराख्यातगांधारः काकल्याख्यनिषादक: ॥ एतैः सप्तस्वरैर्युक्तो यो मेल: परिकीर्तितः ॥ सोडयंमालवगौळः स्यात्संमतो गानवेदिनाम्॥ अस्मिन्मेले तु ये रागा जायंते तानथ त्रुवे।। आद्यो मालवगौळा स्यात् ततः सालगनाटिका।! रागोयमार्द्रदेशाख्य: छायागौळाह्वयस्तथा। टक्को गुर्जरिका गुंडक्रिया च फलमंजरी॥

( १३ ) नादरामक्रिसौराष्ट्रयौ तथा मंगलकैशिकः॥ लक्षण नो तम मेचवौळिर्मागधी च तथा गौरीमनोहरी ॥। मरुवाख्यो गौळिपंतु: सावेरी पूर्विका तथा।। संपूर्णरागा एते स्यु: पाडवाः स्युरनंतरम् ।। गौळश्च ललिता वौळि: पाडि: कंनडपूर्वक: ॥ /आा बंगालोडयं मलहरि: पूर्णपंचमसंज्ञक: ॥ शुद्धसावेरिका मेघरंज्याख्या रेवगुप्तिका॥। मालवीति चतस्र: स्युरौडुवाः परिकीर्तिताः॥ ४ ओ

इति माळवगौळः॥। सारंगनाटी संपूर्णा षङ्न्यासग्रहांशिका॥ मेले मालवगौळे स्याज्जाता सायं प्रगीयते॥ इति सारंगनाटी॥ मेलान्मालवगौळीयादार्द्रदेशी समुत्थिता॥ संपूर्णा सग्रहन्यासा प्रातर्गेया प्रकीर्तिता।। इत्याद्रदेशी॥ मेलान्मालवगौळस्य छायागौळ: समुत्थित:॥ पूर्णो निषादग्रहोडयं सर्वकालेषु गीयते॥ इति छायागौळः।।

पूर्णः षड्गग्रहादिश्च गेयोऽहः पश्चिमे बुधैः॥ इति टक: ॥ मेलान्मालवगौळीयाज्जाता पूर्णा तु गुर्जरी॥ प्रातःफाले तु सा गेया रिग्रहा परिकीर्तिता।। इति गुर्जरी॥ मेलान्मालवगौळस्योज्भूता गुंडक्रिया प्रगे। गेया संपूर्णतायुक्ता सन्यासांशग्रहा मता॥

( १४ )

इति गुंडक्रिया॥ मेलान्मालवगौळीयाज्ातेयं फलमंजरी॥। सन्यासांशग्रहा पूर्णा सायंकाले प्रगीयते॥ इति फलमंजरी॥ मेलान्मालवगौळीयान्नादरामक्रियाभिधः॥ सायाहे गीयते पूर्णः षड्ुन्यासग्रहांशकः ॥ इति नादरामक्रियाराग:।। मेलो मालवगौळस्य स्यात्सौराष्ट्रयाः स एव हि। षड्गन्यासग्रहांशेयं सर्वकालेषु गीयते। इति सौराष्ट्री:। मेलो मालवगौळीयो मेचवौलेरयं पुनः॥ संपूर्ण: सग्रहादिश्च सदा गेयः शुभावहः॥ इति मेचबौलि:॥ मेलो मालवगौळीयो मागध्याः पंचमस्य च॥। भाषेयं सग्रहन्यासा पूर्णा गेया सदा त्वियम्॥ इति मागधी। मेले मालवगौळस्य जाता गौरीमनोहरी। संपूर्णा सग्रहादिश्च सायंगेया शुभप्रदा ।। इति गौरीमनोहरी॥ मेलान्मालवगौळीयाज्जातो मारुवसंज्ञक:॥ पूर्णः षड्गग्रहादिश्च सायंगेयः प्रकीर्तितः॥ इति मारुव: ॥ जाता मालवगौळीयमेलात्सावेरिकाभिधा॥ पूर्णा प्रातः प्रगातव्या षड्डन्यासग्रहांशिका ।। इति सावेरी॥ सेलान्मालवगौळीयादुत्न्नो गौळिपंतुकः॥

(१५) बोट्टभाषा सग्रहांशः पूर्णः सायं प्रगीयते॥ आरोहे गधलंघनम्। अवरोहे स्वरगतिरवक्री। इति गौळीपंतुः।। मेलान्मालवगौळीयाज्जातोडयं पूर्विरागकः॥ तृतीयप्रहरे गेयः पूर्णः पड्ग्रहांशकः ॥ इति पूर्वीराग:।। मेलान्मालवगौळीयादुत्पन्नोडयं विभांशुक:॥ महीन: षाडवः सांशग्रहः प्रातः प्रगीयते॥ इति विभासराग:॥ गौळो मालवगौळीयमेलजो धैवतोज्झितः॥l पाडवो निग्रहो रागांगोडयं शश्वलगीयते॥ इति गौळ:॥ मेलान्मालवगौळीयाद्वंगाल: कंनडादिकः ॥ जातो भाषांगो निवर्ज: प्रातर्गेयश्च गग्रहः ॥ आरोहे गांधारलंघनम्। अवरोहे क्रमवक्रतयागांधारः॥ इति कंनडबंगाल:।। मेलान्मालवगौळस्य जातोपांगं मवर्जनात्। षाडवा बहुली ज्ञेया सायंकाले तु गग्रहा।। इति बहुली॥ मेलान्मालवगौळीयात् पाडिराग: समुत्थितः॥ गलोपात् षाडवः सायंगेयः षड्डग्रहादिक: ॥ इति पाडिराग:।। मेलान्मालवगौळीयाज्ाता महहरी स्मृता।। निलोपात् पाडवा प्रातर्गातव्या धैवतग्रहा॥ इति मलहरि:॥ पहीना षाडवा टक्कभाषेयं ललिता परगे॥ गेया भालवगौळीयान्मेलाज्जाता च सग्रहा ॥

( १६ )

इति ललिता। पूर्णपंचमरागोडयं जातो मालवगौळतः ॥ निवर्जनात् षाडवोडयं षड्न्यासग्रहांशक:॥ इति पूर्णपंचम: । मेलान्मालवगौळीयाच्छुद्धसावेरिकाभिधा॥ गनिलोपादौडुवा सग्रहा गेया प्रगे बुधैः॥ इति शुद्धसावेरी॥ मेलान्मालवगौळीयान्मेघरंज: पधोज्झितः।। औडवः पर्जन्यकाले गेयः षडुग्रहादिक:॥ इति मेघरंजनी।I मेलान्मालवगौळीयादुभ्भूतो रेवगुप्तकः॥ मनिवर्ज्य औडुवः सन्यासः सायं प्रगीयते॥ इति रेवगुसक: ॥ मेलान्मालवगौळीयाट्टक्कभाषा तु मालवी॥ गधवज्यौंडुवा सायं गेया षङ्गग्रहांशिका॥ इति मालवी॥ शुद्धा: स्युः समपाः पंचश्रुती ऋषभधैवतौ। साधारणाख्यगांधारः काकल्याख्यनिषादक: ॥ एतैः सप्तस्वरैर्युक्तो वेलावल्याश्च मेलक: ॥ वेलावली तु भाषांगा पूर्णेयं हि स्वमेलजा॥। पन्यासांशग्रहा प्रातर्गेया संगीतकोविदैः॥ इति वेलावली॥। 23 शुद्धा: स्युः सरिगाः शुद्धपंचमः शुद्धघैवतः ॥ काकल्याख्यनिषादो विकृतपंचममध्यमः॥ एतैः सपस्वरैर्युक्को वराळीमेल ईरित: ॥ वराळी पूर्णतायुक्ता सग्रहांशा स्वमेलजा॥ भिन्नपंचमभाषेयं सर्वयामेषु गीयते॥।

(१७ ) इति वराळी॥। शुद्धा: सपरिधा: रयुर्विकृतपंचममध्यम: ॥ 39

गांधारोंऽतरसंज्ञश्च काकल्याख्यनिषादक: ॥ एतैः सप्तस्वरैर्युक्त: शुद्धरामत्रिमेलकः ॥ अन्र रागाः शुद्धरामक्रियाद्याः संभवंति हि॥ रामक्रिराग: संपूर्ण: क्रियांगमिति कीर्तितः॥ षड्गग्रहांशकन्यासः सायं सोऽयं प्रगीयते॥ इति शुद्धरामक्रिया॥ 51 रामक्रियामेलजोडयं संपूर्णो दीपकः स्मृतः॥ षड्न्यासग्रहांशोडयं गेयो यामे तुरीयके। इति दीपक:॥ शंकराभरणो रागः संपूर्ण: स्यात् स्वमेलजः ।। षड्डग्रहांपकन्यासः सायंकाले प्रगीयते। मेलेडस्य समपाः शुद्धा रिधौ पंचश्रुती निगौ॥ काकल्यंतरसंज्ञौ च तैः स्वरैः सहितो मतः॥ अस्मिन्मेले तु ये जाता उद्दिशामीह तान् क्रमात्॥ शंकराभरणाख्योऽथारभी शुद्धवसंतक:।। सरस्वतीमनोहरी पूर्वगौळाभिधस्तथा॥ नारायणी च नारायण्याद्यदेशाक्षिसंज्ञक:॥ सामंतनामा कुरंजी तथासौ पूर्णचंद्रिका।। सुरसिंधुश्च जुलावुर्विलहारीतिनामिका॥ गौडमलारकेदारावित्याद्याः परिकीर्तिताः॥ इति शंकराभरण: ।। 29 शंकराभरणीयो यो मेल: स्यात्तत्र चारभी।। पूर्णा सांशग्रहन्यासा सायंगेया शुभप्रदा ।। इत्यारभी॥ शंकराभरणीयाच्च मेलाच्छुद्धवसंतकः ॥

(१८ ) संपूर्ण: सग्रहः सांशो रागांगमिति कथ्यते॥ इति शुद्धवसंत:॥

पूर्णा सांशा निशागेया सरस्वतीमनोहरी॥ इति सरख्वतीमनोहरी। शंकराभरणीयेऽस्मिन्मेले स्यात्पूर्वगौळकः ।। संपूर्ण: सग्रहांशोऽपि गेयो यामे तुरीयके।। इति पूर्वगौळ:।।

नारायणी गग्रहांशा संपूर्णा गीयते प्रगे।। इति नारायणी॥ शंकराभरणीये हि मेले स्याङ्गग्रहांशिका ॥ नारायण्याद्यदेशाक्षी पूर्णा गेया स्मृता प्रगे ॥ इति नारायणीदेशाक्षी॥। शंकराभरणाख्यातरागमेलसमुद्वः॥ सामंतः सग्रहः सायं गेयः संपूर्णतां गतः॥ इति सामंतः ।I शंकराभरणीयो यो मेलस्तत्र कुरंजिका।। पूर्णोपांगं सग्रहांशा सायं गेया प्रकीर्तिता।। आरोहे गांधारघैवतलंघनम्। इति कुरंजी। शंकराभरणीयोऽयं मेलोSस्मात् पूर्णचंद्रिका।। पूर्णेयं सग्रहा सांशा सायं गेया प्रकीर्तिता।। इति पूर्णचंद्रिका ।। शंकराभरणीयोऽसौ मेलोडस्मिन् सुरसिंधुक:॥ संपूर्ण: सग्रहन्यास: सायं गेय: प्रकीर्तितः ॥

( १९ ) इति सुरसिंधु:॥प शंकराभरणीयोऽसौ जुलावोर्मेल ईरित:॥। संपूर्णोडयं सग्रहांशः सायमेष प्रगीयते॥ अस्य प्रयोगो मंद्रपंचमादारभ्य मध्यपंचमपर्यत एव। इति जुलावु: ॥ शंकराभरणीयोऽयं मेलस्तज्जा विलाहरी।। सग्रहांशा च सन्यासा पूर्णा प्रातः प्रगीयते॥ आरोहे मध्यमलंघनम्। इति बिलहरी।। गौडमल्ाररागश्च शंकराभरणे मतः॥ संपूर्ण: सग्रहन्यासो वर्षास्वेष प्रगीयते॥ इति गौडमल्लार:।। राग: केदारसंज्ञः शंकराभरणमेलजः ।। संपूर्ण: सग्रहः सांशः सायंकाले प्रगीयते॥ धवर्ज: षाडवः सोडयमवक्स्वरसंगतिः॥ इति केदार:।। कांभोजी ककुभस्य स्याद्भाषा पूर्णा च सांशिका।। मनिवर्ज्यारोहिणीयं सायं गेया विचक्षणैः ॥ मेलोऽस्या: समपा: शुद्धा अथ पंचश्रुती रिधौ।। गांधारोंतरसंज्ञश्च कैशिक्याख्यनिषादक: ॥ एतैः सप्तस्वरैर्युक्तस्तत्र जातास्त्वमी मताः॥ कांभोजीनारायणाद्यगौळकेदारगौळकाः॥ बडहंसस्तथा नागध्वनिश्छायातरंगिणी॥ मनोहरीशपूर्वा च कांभोज्येदुकुलादिका॥ कुरंजीनाटपूर्वा च कन्नड: पूर्णतायुताः॥ दशाथ नटनारायण्यांधाली सामरागक: ॥

(२०) माहन रागो मनोहसंज्ञश्च चत्वार: षाडवा इमे।।

2 आहत्य पोडशेतीमे कांभोजीरागमेलजाः॥ इति कांभोजी॥ कांभोजीमेलसंजातः नारायणाद्यगौळकः ॥ निषादग्रहविन्यास: पूर्णो यामे तुरीयके।। इति नारायणगौळ:।। केदारगौळः संपूर्ण: कांभोजीमेलसंभवः॥ निन्यासांशोपांगमिह गेयो यामे तुरीयके।। आरोहे गांधारनिषादलंघनम्। इति केदारगौळ:।। बडहंस: सग्रहांशः कांभोजीमेलसंभवः॥ संपूर्ण: सायमेवैष गेयः संगीनकोविदैः॥ इति बलहंस:।। नागध्वनिस्तु भाषांगं कांभोजीमेलज: स्मृत: ॥ संपूर्ण: सग्रहन्यासः सर्वदा गीयते बुधैः॥ इति नागध्वनि:॥ छायातरंगिणीरागः कांभोजीमेलसंभवः॥। संपूर्ण: सग्रहन्यासः सायाह्ने गेय ईरितः॥ इति छायातरंगिणी॥ कांभोजीमेलजा यदुकुलकांभोजिसंजिका।। संपूर्णा सग्रहन्यासा सायंगेया प्रकीर्तिता॥ इति यदुकुलकांभोजी ॥ पूर्णो नाटकुरंज्याख्यः कांभोजीमेलजोत्तम: ॥ सन्यासांशग्रहः सायं गेयः संगीतकोविदैः॥

( ₹१ ) इति नाटकुरंजीराग:।। कांभोजीमेलसंजातो राग: कंनडसंज्ञक:।। संपूर्ण: सग्रहन्यासः सायं सोडयं प्रगीयते॥ इति कंनडराग: ॥ नटनारायणीराग: कांभोजीमेलसंभवः।। निन्यून: षाडवः षड्ग्रहः सायं प्रगीयते॥ इति नटनारायणीराग:॥ कांभोजीमेलसंजातेयमांधाली धवर्जिता॥ षाडवा सग्रहन्यासा सायंकाले प्रगीयते। इत्यांघालीराग:।। कांभोजीमेल उत्पन्नः सामरागो निवर्जित:॥ षाडवः सग्रहन्यासः सदा गेयः शिवप्रदः। आरोहे गलंघनम् । इति सामराग:॥ राग: कांभोजिमेलोत्थो मनोहाख्यो निवर्जितः ॥ मोहना षाडवः सग्रहन्यासः सायं गेयोऽतिरकिदः॥ अस्य मव्यमोऽल्प:। इति मनोह:॥म ह देवक्रिया क्रियांगं स्यात् कांभोजीमेलसंभवा।। निलोपादौडुवा सा सग्रहांशा गीयते सदा॥ जाउन इति देवक्रिया॥ मेले मोहनकल्याणी कांभोज्या: परिकीर्तिता॥ मनिवर्ज्या ह्यौडुवा सग्रहा सायं प्रगीयते। इति मोहनकल्याणी॥ शुद्धा: समपधाः पंचश्रुतिकर्षभ एव च। साधारणाख्यगांधारः कैशिक्याख्यनिषादक: ॥

( २२ ) एतैः सप्तस्वरैर्युक्तो भैरवीमेलको भवेत्॥ अस्मिन्मेले भैरवी चाहीरी घंटारवोऽपि च। इंदुघंटारवो रीतिगौळ आनंदभैरवी॥ हिंदोलाद्यवसंतश्च तत आभेरिरागकः ॥ धन्यासी नागगांधारी संपूर्णा इति विश्रुताः। औडुवो हिंदोलरागो भैरवीमेलसंभवः ॥ उपांगभैरवीरागो धन्यास: सग्रहोत्तम: ॥ संपूर्णस्वरसंयुक्तः सायंकाले प्रगीयते॥ इति भैरवी ॥ 20 आहरी टक्कभापेयं भैरवीमेलसंभवा।। संपूर्णा सग्रहन्यासा सायं सेयं प्रगीयते॥ इति आहरी।। भैरवीमेलजो घंटारवो रागांगमीरितः ॥ धन्यासांशग्रहः पूर्णः सर्वदाप्येष गीयते॥ इति घंटारव:।। इंदुघंटारवो रागो भैरवीमेलसंभवः॥ सन्यासांशग्रहः पूर्णः सर्वयामेषु गीयते॥ आरोहे वैवतलंघनम्। अवरोहे ऋषभलंघनम्॥ इतींदुघंटारव:॥ भैरवीमेलजो रागो रीतिगौळसमाह्नयः॥ निन्यासांशग्रहः पूर्णः सायमेष प्रगीयते॥ अवरोहे ऋषभवर्जनम्। इति रीतिगौळ:॥ हिंदोलाद्यवसंतोडयं भैरवीमेलसंभव: ।। संपूर्ण: सग्रहन्यासः सर्वदाप्येष गीयते॥ इति हिंदोलवसंतः।। आनंदभैरवीरागो भैरवीमेलसंभवः।।

( २३ ) पूर्णः षड्गग्रहन्यासः सायमेष प्रगीयते॥ इत्यानंदभैरवी॥। आभेरीरागः संपूर्णो भैरवीरागमेलजः II सांशः पंचमभाषाख्यः सायंकाले प्रगीयते। इत्याभेरी॥ उपांगं नागगांधारी भैरवीरागमेलजा ।। संपूर्णा सग्रहन्यासा प्रातरेषा प्रगीयते॥ इति नागगांधारी।। संपूर्णा धन्यासिकेयं भैरवीरागमेलजा ।। सन्यासांशग्रहा प्रातर्गेया संगीतकोविदैः ॥ इति धन्यासी॥ हिंदोलो भैरवीमेलसंजातो रिपवर्जित:॥ औडुवः सर्वदा नेयः संगीतागमकोविदैः॥ इति हिंदोल:। सर्वेषु रागमेलेषु मुखारीमेल आदिम:॥ शुद्धैः सप्तस्वरैर्युक्तो मुखारीमेल ईरितः ॥। चतुश्चतुश्चतुश्चैव षङ्गमध्यमपंचमाः॥ द्वेद्वे निषादगांधारौ त्रिस्त्री रिषभधैवतौ।। शुद्धा इत्युक्तसंख्याकश्रुतिकाः सादयो मताः॥ अस्मिन्मेले मुखारी च ग्रामरागाश्च केचन।। लोके प्रसिद्धनामायं शास्त्रसिद्धाभिधस्त्वसौ।। शुद्धसाधारित इति तुलजेंद्रेण निश्चित:। इति मुखारी। शुद्धा: स्यु: षडरिमपा गांधारोंऽतरसंज्ञक:।। पंचश्रुतिर्धैवतश्च कैशिक्याख्यनिषादक: ॥ मेलोडयं वेगवाहिन्या एतैः सप्तस्वरैर्युतः॥

(२४ )

मेलेऽस्मिन् सांप्रतं वेगवाहिन्येकैव दृश्यते॥ षड्गग्रहांशकन्यासा संपूर्णा वेगवाहिनी॥ स्वमेलजा दिनस्यांते ज्ेया संगीतकोविदैः॥ इति वेगवाहिनी॥ 16 शुद्धा: सपरिधाः साधारणगांधार एव च।। काकल्याख्यनिषादो विकृतपंचममध्यमः॥ एतैः सप्स्वरैर्युक्तः सिंधुरामक्रिमेलकः॥ अस्मिन् मेले सिंधुरामक्रिया पंतुचराळिका। सिंधुरामक्रिरागोऽयं संपूर्ण: सग्रहांशकः॥ सायंकाले तु गातव्य: स्वमेलोत्थो ह्ययं बुधैः॥ इति सिंधुरामक्रीराग:॥ षड्डग्रहांशकन्यासा पूर्णा पंतुवराळिका।। सर्वदेयं प्रगातव्या सिंधुरामक्रिमेलजा॥ इति पंतुवराळी॥। गांधारोंऽतरसंज्ञोऽन्ये शुद्धाः षड्गादयः स्वराः॥ एतैः सप्स्वरैर्युक्तो हेजिजीरागमेलकः। हेजिज्जीप्रमुखा रागा अस्मिन्मेले भवंति हि।। हेजिजीराग: संपूर्णो यामेऽह्नो गीयतेंडतिमे।। षडग्रहांशकन्यास: स्वमेलोत्थो मतः सताम्॥ इति हेजिजी।। 13 काकल्याख्यनिषादोडन्ये शुद्धा: पड्गादयः खवराः ॥ युता एते यत्र सामवराळीमेलकस्तु सः॥ अस्मिन्सामवराळी च रागो गांधारपंचमः।। भिन्नपंचमरागाद्या रागा अन्ये भवंति हि। राग: सामवराळयाख्यः स्यात्संपूर्ण: स्वमेलजः।। षड्गग्रहांशकन्यासः सायमेष प्रगीयते॥

(२५ ) आरोहे गांधारलंघनम्। इति सामवराळी॥ गांधारपंचमः सामवराळीमेलसंभवः ॥ संपूर्ण: सग्रहन्यासः सायंकाले प्रगीयते॥ इति गांधारपंचम:। मेलात्सामवराळ्यास्तु जातोऽयं भिन्नपंचमः ॥ ंपूर्ण: सग्रहांशोऽपि सायमेष प्रगीयते।। इति भिन्नपंचम:॥ शुद्धा: स्युः सरिमपधा गांधारोंतरसंज्ञकः ॥ कैशिक्याख्यनिषादश्च ह्येतैः सप्स्वरैर्युतः॥ वसंतभैरवीरागमेल: स्यात् पंचमाल्पकः ॥ मध्यमग्रामजन्यत्वसंदेहं जनयत्ययम्। वसंतभैरव्येतस्मिंस्था ललितपंचमः ॥ इति वसंतभैरवी॥ वसंतभैरवीमेलजातो ललितपंचमः ॥ संपूर्ण: सग्रहन्यासः प्रातर्गेयः शुभप्रदः ॥ इति ललितपंचम:॥ शुद्धा: स्यु: सरिमपधा गः साधारणसंज्ञक: ॥ काकल्याख्यनिपादश्च ह्येतैः सप्तस्वरैर्युतः ॥ मेल: स्याद्वित्रषद्स्य भिन्नपद्गादयः पुनः॥ केचिद्रागा भवंत्यत्र भिन्नषड्श्च लक्ष्यते।। भिन्नषड़: स्वमेलोत्थः संपूर्ण: सग्रहांशकः॥ रिन्यास: प्रथमे यामे गेयोऽहो गीतवेदिभिः ॥ इति भिन्नषङ्ग:।। भूपालो भिन्नषड्गीयमेलोत्थो मनिवर्जित:॥ ओडपः सग्रहांशश्च प्रातर्गेयः शुभप्रदः॥ 9 औ

(२६) इति भूपाल: ॥ शुद्धा: स्यु: समपा यत्र ऋपभः षठूश्रुतिस्तथा॥ अंतराख्यातगांधारः पंचश्रुतिकधैवतः ॥ काकल्याख्यनिषादश्च स स्याद्देशाक्षिमेलक: ॥ देशाक्षीप्रमुखा रागा अत्र मेले भवंति हि॥ देशाक्षीरागः संपूर्ण: स्वमेलोत्थश्च सग्रहः॥ सन्यास: प्रातःकाले तु गेयः संगीतकोविदैः ॥ इति देशाक्षी।। समपा: स्युस्यः शुद्धा: पट्श्रुत्यूषभसंज्ञकः॥ अंतराख्यातगांधारः पंचश्रुतिकधैवतः॥

छायानाटस्य मेलोऽस्मिन्नेतदाद्या भवंति हि॥। . छायानाटः स्वमेलोत्थ: संपूर्ण: सग्रहांशक:य उपांगं सायमेवैष गेयः संगीतकोलिदैः॥ इति छायानाटराग:। शुद्धौ सपौ च ऋषभः पंचश्रुतिकसंज्ञक: ॥ शुद्धमध्यमगांधारस्ततः रयादुच्चमध्यम:॥ लौकिकोSसौ शास्त्रतो विकृतपंचममध्यमः॥ षद्श्रुतिर्धैवतश्च स्यात् काकल्याख्यनिषादक: ॥ एतैः ससस्वरैर्युक्त: सारंगस्य हि मेलक: ॥ सारंगप्रमुखा रागा अत्र केचिद्वंति हि।। शुद्धस्य मध्यमस्यात्र गांधारत्वेनकीर्तनात्॥। शुद्ध मध्यमगांधारसंज्ञाSस्यैव मया कृता॥ इति सारंगराग: ।। इतिश्रीभैरवीमेलजाता रामा निरुपिता: ॥ तुरुजेंद्रेण संगीतसारामृत इह स्फुटम्॥। इति शुभम्॥

जाहिरात. संगीतावर उपयोगी पुस्तकें. १ श्रीमल्क्ष्यसंगीतम् (संस्कृतमार्षेत) २ श्रीमद्रागकल्पद्रुमांकुर: ( " ) ३ रागचंद्रिका 8 अष्टोत्तरशतताललक्षणम् ( २) ५ संगीतदर्पणम् (गुर्जरभार्षेत) ६ संगीतरननाकर () ७ खरमालिका ८ हिंदुस्थानी संभीत पद्धति (मराठीत) ९ हिंदुस्थानी संगीत पद्धति (गुर्जरमारषेत) १० रागचंद्रिकासार (हिंदी भार्षेत) ११ संगीतसारामृतोद्धारः (रागविवेक) १२ रुक्षणमीतसगह (भाग १ ३े ३) १३ खरमेलकलानिधि, (मराठीभाषांतरासह) अलिकडे आपले येथें संगीताची अभिरुचि फारच वाढत्या प्र णावर ाहे, हें प्रसिद्धच आहे. अशा वेळी आपल्या प्राचीन व अ चीन संगीतावर उपयुक्त माहिती देतील, असे अ्रंथ छापून प्रसिद्ध झाल्यास त्यांपासून समाजांत संगीतज्ञानाची वृद्धि होऊन कदाचित् प्रचलित संगीताला योग्य वळणही लागण्याचा संभव आहे, असेंसम- जून हे अंथ प्रसिद्ध करण्यात आले आहेत. हे अ्रंथ पैसा मिळावि- ण्याच्या हेतूने मुळींच छापविलेले नाहीत. अशा प्रयलाला उत्तेजनह आश्रय देणें आपल्या सुशिक्षित वगौकडे आहे, हें उघड आहे. किंक हुना, त्यांचे सेवेसाठींच ते प्रसिद्ध झाले आहेत, असेंही ह्मणतां येईल पुस्तकांसंबंधी पत्रव्यवहार खालील पत्त्यावर करावा- पत्ता :- शंकर रामचंद गोंगे ४ खत्याची चाळ गायवाडी, मुंबई

संगीतसारामृतोद्वारः।

अयं ग्रंथ:

भालचंद्रशर्मणा

मुम्बय्यां

निर्णयसागरयंत्रालये कोलभाटवीथ्यां २३ नं० बा. रा. घाणेकरद्वारा मुद्राक्षरैरंकयित्वा प्राकाश्यं नीतः ।

शके १८३३. सन १९११.

(सर्वेडधिकारा: खायत्तीकृता:)

। श्रीः ।।

Tnlarag (1)63-1787)

अयं ग्रंथ:

भालचंद्रशर्मणा

मुम्बय्यां

निर्णयसागरयंत्रालये कोलभाटवीथ्यां २३ नं० बा. रा. घाणेकरद्वारा मुद्राक्षरैरंकयित्वा प्राकाश्यं नीतः ।

शके १८३३. सन १९११.

(सर्वेडधिकारा: स्वायत्तीकृता:)

Printed by B. R. Ghanekar at the "Nirnaya-sagar " Press, 23, Kolbhat Lane, Bombay, and Published by Bhalchandra Sitaram Sukthankar Walkeshwar, Mr. Shantaram Narayan's Banglow, Post Malbar Hill,

3

॥ श्रीः ।। अथ संगीतसारामृतोद्धार: प्रारभ्यते।

संगीतप्रणवं स्मृत्वा नत्वा तदुपदेशकम्॥ शास्त्रप्रवर्तकांश्चैव भरतादिमुनीन् गुरून् ॥१॥ श्रीशंभोः करुणासिंधोः प्रसादात्तुलजाधिप: ॥ सुखं बोधाय सद्रागविवेकं रचयत्यमुम् ॥ २ ॥ अथ स्वरश्रुतिग्रामजात्यादिभ्यः समुत्थिताः॥ रागा बहुविधाः प्रोक्ता मुनिभिर्भरतादिभिः ॥३॥ ते हि मेलोद्वा रागास्तेषु युक्तिपुरःसरम्॥ निरुप्यंते मतंगादिऋषिप्रोक्तप्रकारतः ॥ ४ ॥ योयं ध्वनिविशेष: स्यात् स्वरवर्णविभूषितः ॥ रंजको जनचित्तानां स रागः कथ्यते बुघैः ॥५॥ स्वरवर्णेविशिष्टेन ध्वनिभेदेन वा जनः ।। रज्यते येन कथितः स रागः संमतः सताम् ॥ ६॥ अश्वकर्णादिवद्रूढो यौगिको वाऽपि मंथवत् ॥। योगरूढश्चवा रागो ज्ञेयः पंकजशब्दवत्। ७॥ तेष्वनेकविधेष्वेव ग्रामरागादयः पुनः ॥ रागा अंतरभाषांता मार्गरागाः प्रकीर्तिताः ॥८ ।। अतो गंधर्वलोकेषु प्रयोज्यास्ते व्यवस्थिताः॥ रागांगाद्यास्तु चत्वारः प्रसिद्धा देशसंज्ञिताः ॥ ९॥* रागांगादिनिरुक्तिश्च मतंगेनैव दर्शिता॥ ग्रामोत्थानां तु रागाणां छायामात्रं भजंति हि॥१० ॥ गीतज्ञैः कथिता: सर्वे रागांगास्तेन हेतुना॥ भाषाच्छायाश्रिता ये च जायंते सदृशा: किल॥११॥

4 ( २ ) भाषागास्तेन कथ्यंते गायकैः सौतिकादिभिः ॥ करुणोत्साहशोकादिप्रबला या क्रिया ततः ॥ १२॥ जायंते च ततो नाम क्रियांगास्तेन कारणात्। रागच्छायानुकारित्वादुपांगमिति कथ्यते ॥ १३ ॥ तत्र प्रसिद्धिविधुरांस्त्यक्तवा रागांस्तु कांश्चन।। सर्वत्र लक्ष्यमार्गेडत्र संप्रति प्रचरंति ये ॥ १४॥ त एव संगृहीतव्या रागा इति विनिश्चयः॥ त्रिषु ग्रमेषु गांधारग्राम: स्वर्गे प्रकीर्तितः ॥ १५।। महीतले तु द्वौ ग्रामौ स्यात् पड्गग्राम आदिमः ॥ द्वितीयो मध्यमग्रामो नत्वेतल्वक्ष्म लक्षितम्॥ १६॥ लक्ष्ये तु दृश्यते क्वापीत्यस्यासत्म्रायता मता ॥ अतोऽत्र मध्यमग्रामजन्यरागेषु पंचमः ॥१७॥ स्वोपांत्यश्रुतिसंस्थः सन्नैष लक्ष्येषु दृश्यते॥ ततः स्युरखिला रागाः षड्गग्रामसमुद्वाः ॥१८॥ तदुकतं मंत्रिरामेण स्वरमेलकलानिधौ।। देशीरागाश्च सकलाः षङ्गग्रामसमुद्धवाः ॥१९॥ ग्रहांशतारमंद्रादिपाडवौडुवपूर्णताः। देशीत्वात्सर्वरागेषु भवंति न भवंति च ॥ २० ॥ प्रकाशयत्येवमेव चतुर्देडिप्रकाशिका।। ग्रामेष्वेतेषु गांधारग्रामो नास्ति महीतले ॥ २१॥ स्वर्गलोके वर्ततेऽसौ सर्वेषामेव संमतम्॥ अस्माभिर्मध्यमग्रामोऽप्यसलाय इतीर्यते ॥ २२॥ तथाहि मध्यमग्रामे त्रिश्रुतिः पंचमः खलु॥ वराळीमध्यमो जातः स पुनर्लक्ष्यमार्गतः ॥ २३॥ मध्यमादिप्रभृतिषु मध्यमग्रामजन्मसु ॥ ।. रागेषु दृश्यते नैव वराळीमध्यमस्ततः ॥ २४॥

5 ( ३ ) अयुक्तो मध्यमग्रामो लक्ष्यमार्गविरोधतः॥ एक एव ततः षङ्डग्राम इत्यवधार्यते ॥२५॥ षङ्गग्रामोद्भवा रागा इत्यनेन निरूपितम्। तदुक्तं हि विट्ठलीये ग्रमैकत्वसमर्थनम्॥ २६॥ स्वराणां निचयो ग्रामो मूर्छनादिसमाश्रयः॥ भरतेनोदिते शास्त्रे ग्रामौ द्वौ षड्गमध्यमौ ॥ २७॥ षड्डग्राम: पंचमे तु सप्तदश्यां श्रुतौ स्थिते॥ स्वरेऽस्मिन् पंचमे किंतु षोडशीं श्रुतिमाश्रिते॥२८॥ तदैव मध्यमग्रामः सोऽत्र रागे न दृश्यते॥ षङ्गग्रामाश्रितान् रागान् सर्वे गायंति गायकाः॥ तस्मान्मुख्यतमः पङ्डग्राम एव न मध्यमः ॥२९॥ गानादौ ग्ृह्यते येन स्वरेण तुलितो ध्वनिः॥ स षङ्ग: श्रुतिशब्देन लोक उद्धुष्यते जनैः ॥ ३० ॥ स्वरो धर्तव्य इत्युक्ते निखिलोत्तरगायनैः ॥ ध्रियते यः स्वरः स स्यात् षड्ग एव न चापरः ॥ ३१॥ तादक् षङ्गप्रधानत्वाद्गामोडयं हि प्रशस्यते॥ स्वरमेलोद्वा रागा: कथ्यंते लक्ष्यवेदिभिः ॥३२॥ कथं पङ्गग्रामजन्या रागा इति भवन्मतम्॥ इति चेदुच्यते षङ्गग्रामेणैव समार्थकः ॥३३॥ घटकुंभादिवन्मेलशब्दो लोके प्रदृश्यते॥ तस्मात्क्कचित्स्वरग्राम: स्वरमेल इतीर्यते ॥ ३४॥ षङ्गप्रधानको ग्रामः षङ्गग्रामः प्रकीर्तितः॥ व्युलन्ना ये मतंगादै रागास्ते दशलक्षणाः॥ ३५॥ भवंति तल्लक्षणानि व्याख्यातानि च तैर्यथा॥ तथैव तानि लिख्यंते यथावदनुपूर्वशः॥ ३६॥ ग्रहांशतारमंद्राश्च न्यासापन्यासकौ तथा॥ अपि संन्यासविन्यासौ बहुत्वं चाल्पता यथा ॥ ३७ ॥।

( 8 ) लक्षणानि दशैतानि रागाणां मुनयोऽब्ुवन्।। दशानामपि चैतेषां क्रमाल्वक्षणमुच्यते॥ ३८॥ येनादौ गीयते गीते स्वरेण स भवेद्रहः॥ बहुशो गीयते येन स्वरेणांशः स कथ्यते ॥ ३१॥ अंशः स्वरोऽप्यसावेव जीवस्वर इति स्मृतः॥ नीचैः स्वरेण यद्ानं स मंद्रस्वर उच्यते॥ ४०॥ उच्चैः स्वरेण यद्गानं स तारस्वर उच्यते॥ न्यासस्वरः स कथितो येन गीतं समाप्यते ॥४१॥ अवांतरसमाप्तिं यो रागस्य वितनोति सः ॥

इति भेदो भवेन््यासापन्यासस्वरयोईयोः ॥ संन्यासो नाम गीताद्यखंडस्यैव समाप्तिकृत् ॥४३ ॥ गीतखंडाद्यावयवस्यांते तिष्ठति स स्वरः॥ विन्यास एतौ संन्यासविन्यासौ भरतादिभिः ॥ ४४॥ अंतर्भूतावपन्यासस्वर एवेति कीर्तितम्॥ अलंघनं तदभ्यासो बहुत्वं द्विविधं मतम् ॥ ४५॥ स्वरस्यास्पर्शनं यत्तल्लंघनं परिकीर्तितम् ॥ साकल्येन स्वरस्पर्शस्त्वलंघनमिति स्मृतम् ॥ ४६ ॥ यदेकस्य स्वरस्यैव नैरंतर्येण वाथवा॥ व्यवधानेन स्यान्ूयोभूयोऽप्युच्चारणं हि तत् ॥।४७॥ अभ्यास इति शंसंति बहुत्वं द्विविधं ततः॥ अल्पत्वं च द्विधा प्रोक्तमनभ्यासाच्च लंघनात् ॥४८ ।। पूर्वोक्ताभ्यासराहित्यमनभ्यास: प्रकीर्तित: ॥ पूर्वो क्ालंघनाभावो लंघनं परिकीर्तितम् ।।४९।। लक्षणानि दशाप्येवं लक्षितानीह प्रस्फुटम् ।। प्रत्येकमथ रागाणां मेलनादि निरुप्यते ॥ ५० ॥

( ५ ) 7

रागाः सम्यक् निरूप्यंते ह्युदाहरणपूर्वकम्॥ मेलज्ञानं विना मेलजन्यं ज्ञातुं न शक्यते ॥ ५१॥ तस्मात्तन्मेलबोधार्थ तत्स्वरूपं निरुप्यते।। षड्ड आद्यस्तदुपरि चत्वारः क्रमशः स्वराः॥ ५२॥ ऋषभाख्यातकाश्चापि गांधाराख्यातकाश्चते।। आद्यस्तत्र न गांधारश्चतुर्थ ऋषभो न हि॥ ५३ ॥ ऋषभावपि गांधारौ द्वितीयकतृतीयकौ।। प्रथमादित्रयं ह्यत्र भवेदृपभसंज्ञकम् ॥ द्वितीयादित्रयं चात्र गांधारसंज्ञितं भवेत् ॥ ५४॥ षड्डस्वरस्य पुरतश्चत्वारः स्यु: स्वरा यथा॥ पंचमस्यापि पुरतश्चत्वारः स्यु: स्वरास्तथा॥ ५५॥ धैवताद्या निपादाद्या: प्रथमाद्यास्तु घैवताः॥ द्वितीयाद्या निषादा: स्युर्मुखार्यादिषु तु त्रिषु ॥ ५६॥ रागेष्वथ धनी शुद्धौ द्वितीयौ तु धनीरितौ॥ पंचश्रुतिर्धैवतश्च कैशिक्याख्यनिषादकः ॥५७॥ तृतीयौ षद्श्रुतिस्थो धः काकल्याख्यनिपादक: ॥ त्रिष्वेषु युगलेष्वन्यतरत्संग्राह्यमीरितम् ॥५८ ॥ स्वरेषु द्वादशस्वेषु तत्तद्रागोपयोगतः ।। तत्तत्स्वरसमूहात्मा मेल इत्येवमीरितः ॥ ५९ ॥ विशेषसंज्ञया सम्यक् संज्ञिता ये स्वराः पुरा॥ त एतेऽप्यत्र विज्ञेयास्तद्विशेषपुरःसरम् ॥ ६० ॥ स्वराः स्युः श्रुतिनिष्पन्नाः श्रुतिन्यूनाधिकत्वतः ॥ एते बहुविधाः शुद्धा विकृता व्यावहारिकाः ॥६१॥ इति त्रिधा निगद्यंते, तान् ब्रूमोऽत्र विशेषतः॥ षड्डाद्याः शुद्धशब्दाद्याः स्वराः शुद्धा इतीरिताः॥६२।। शुद्धषड्गस्तथाशुद्धर्षभ इत्यादिनामभि: ॥ अत्रैते व्यवहर्तव्या विकृतास्तत्तदाख्यया ॥ ६३ ॥

( ६ )

ताभिस्तेSत्र निरुप्यंते क्रमशो विकृताः स्वराः॥ साधारणाख्यगांधारोंऽतरगांधार एव च॥ ६४ ॥ पंचमोपांत्यश्रुतौ विकृतपंचममध्यमः ॥ कैशिक्याख्यनिषादश्च काकल्याख्यनिषादकः ॥ ६५ ॥ पंचैते विकृताः शुद्धैः स्वरैर्द्वादश कीर्तिताः॥ विहाय स्वस्वसंज्ञा ये स्वरा अन्योन्यसंज्ञकाः ॥ ६६॥ तेषां नामांतराण्यत्र विहितानीह तद्यथा॥ शुद्धगांधार एवायं पंचश्रुत्यृषभाह्वयः ॥६७ ॥ साधारणाख्यगांधारः षट्श्रुत्यृषभसंज्ञितः॥ तथा शुद्धनिषादोऽपि स्यात्पंचश्रुतिधैवतः ॥ ६८॥ स्यात्कैशिकनिषादोऽपि तथा षटूश्रुतिधैवतः॥ लक्ष्यानुसारतस्त्वेतल्ौकिकं सुखबोधकम् ॥ ६९ ॥ तदेतत्स्वरसंघातरूपा मेला निरूपिताः॥ अथ मेलोद्भवा रागा निरुप्यंते यथाक्रमम् ॥ ७० ॥ भेदा बहुविधास्तत्र द्विसप्ततिरिति स्फुटम्॥ निरूपयति तद्ेदांश्चतुर्दडिप्रकाशिका ॥ ७१॥ एकोनविंशतिस्तत्र तेनैव समुदाहताः॥ मेला: प्रस्तारतो नेया द्विसप्ततिरुपायतः ॥ ७२॥ इत्येवं विविधा मेला: प्रस्तारपरिभाषया॥ उन्नीतास्तेन तत्रेति त्यक्त्वा तानप्रसिद्धकान् ॥ ७३ ॥ तत्तद्देशप्रसिद्धेन रागनाम्ना विशेषतः ॥ प्रसिद्धा: कतिचिन्मेला उद्दिश्यंते मया क्रमात्॥ अन्र सर्वेषु रागेषु श्रीरागश्चोत्तमोत्तम: ॥। ७४॥ तदुक्तं सोमेश्वरमते॥। शिवशक्तिसमायोगाद्रागाणां संभवो भवेत्। पंचास्यात् पंचरागाः स्युः षष्ठस्तु गिरिजामुखात्।।७५।।

(७) 9

सद्योवक्रान्तु श्रीरागो वामदेवाद्वसंतकः ॥ अघोराभ्वैरवो जातस्तत्पुरुषात्तु पंचमः ॥ ७६ ॥ ईशानाख्यान्मेघरागो नाट्यारंभे शिवादभूत्।। गिरिजाया मुखालास्ये नटनारायणोडभवत्॥७७॥ अथ मेला:॥ तत्र श्रीरागमेलोऽथ शुद्धनाटयाश्च मेलकः॥ ततो मालवगौडस्य वेलावल्याश्च मेलक: ॥ ७८ ॥ 5 वराळ्याख्यश्च रामक्रीरागमेलस्ततःपरम्॥ 7 शंकराभरणाह्वोडपि मेल: स्यात्तदनंतरम्॥ ७९॥ कांबोजीरागमेल: स्यान्ैरव्या मेलकस्तथा ॥ ८ मुखारिमेलको वेर्गवाहिन्याश्चैव मेलकः ॥ ८० ॥ सिंधुरामक्रियामेलो हेजिज्जीमेलकस्ततः ॥ मेलः'सामवराळ्याख्यरागस्यातःपरं ततः ॥८१॥ 5वसंतभैरवीमेलो भिन्नषङ्गस्य मेलक: ॥ n देशाक्षीरागमेलश्च छायानाटस्य मेलक: ॥ ८२ ॥ 4 सारंगरागमेलश्च तोडीमेलस्ततःपरम् ॥

अथ मेलजन्यरागा:॥ मेलोद्रवेषु रागेषु श्रीरागोऽत्र चिरंतनैः ॥ ग्रामराग इति ग्रोक्तो रागांगमिति कैश्चन ॥। ८४ ।। श्रीरागो रागराजोऽयं सर्वसंपत्पदायकः ॥ इत्युच्यते तत्र लक्ष्म तुलजेंद्रेण धीमता ॥८५॥ श्रीरागः परिपूर्णः सग्रहांशन्याससंयुतः ॥ गेयः सायाह्वसमये ह्यथ तानविवर्रितः ॥ ८६॥ शुद्धा: स्युः समपाः पंचश्रुती ऋषभघैवतौ॥ साधारणाख्यगांधारः कैशिक्याख्यनिषादक: ।८७॥

10 (6) एतैः सप्तस्वरैर्युक्तो यो मेलस्तत्र चादिम:॥ श्रीरागस्तन्मेलजातानुद्दिशामीह कांश्चन ॥। ८८।। श्रीरागरागराजोऽथ रागः कंनडगौळकः॥ देवगांधारकाख्यश्च तथा सालगभैरवी॥ ८९॥ तथा स्याच्छुद्धदेशी च स्यान्माधवमनोहरी।। मध्यमग्रामरागश्च सैंधवी काफिकाह्वयः ॥ ९० ॥ हुसेनीति च संपूर्णा अत्र रागा उदाहृताः॥ श्रीरंजनी मालवश्रीस्तथा देवमनोहरी॥ ९१॥ जयंतसेनसंज्ञश्च मणिरंगश्च पाडवाः ॥ मध्यमादिस्तथा शुद्धधन्यासीत्यौडुवौ मतौ॥ ९२॥ षाडवौडुवसंपूर्णा रागा अत्र समीरिताः॥ तुलजेंद्रेण संगीतसारामृत इति स्फुटम् ॥ ९३ ॥

टीप-हा संगीत सारामृत प्रंथ महाराज तुलाजीराव भोंसले जे तंजावरच्या गादीवर होते, त्यांनी लिहिला, असें तेथें म्हटलें आहे. कदाचित् त्यांच्या पदरच्या कोणी पंडितानें लिहून त्यांच्या नांवानें तो प्रसिद्ध केला असेल. हे महाराज शि- वाजी महाराजांच्याच वंशांतले एक पुरुष होते, असें दिसतें, कारण अ्रंथाच्या प्रारं- भींच्या वंशवर्णनांत मालोजी, शहाजी, जीजाबाई, संभाजी, शिवाजी, व्यंकोजी वगैरे सारीं नांवें आहेत. या नांवांवरून या ग्रंथाचा काल तर स्पष्टच आहे. या ग्रंथांतली संगीतपद्धति दक्षिणेकडचीच आहे, म्हणजे ती व्यंकटेश्वर पंडिताची आहे. या ग्रंथांत संगीतोपयोगी खर आपले हिंदुस्थानी पद्धतीचेच बारा आहेत. त्यांचीं नांवें मात्र दक्षिण पद्धतीला अनुसरून आहेत. रागविबोध, खरमेलकला- निधि, चतुर्देडिप्रकाशिका, हे ग्रंथ या ग्रंथाच्या अगोदरचे आहेत, व ते सारे या अ्रंथकाराला माहीत होते. आपल्या हिंदुस्थानी पद्धतीत, दुपारींबारा वाजल्यापासून रात्रीं बारावाजेपर्यतचे ते पूर्वोगवादी पूर्वराग, व रात्रीं बारावाजल्यापासून पुनः दुपारपर्येतचे ते उत्तरांगवादी उत्तर राग, अशी जी सोयीची रचना पंडितांनीं मानिली आहे, तशी या दक्षिण पद्धतीच्या कोणत्याच प्रंथांत दिसत नाहीं, ही एक ध्यानांत ठेवण्याजोगी गोष्ट आहे. या हिंदुस्थानी रचनेचा संबंध ज्या वेळीं दुपार- पासून दुपारपर्यत एक संपूर्ण दिवस मानीत असत, त्या वेळेशीं असेल. निदान आपल्या हिंदुस्थानी संगीताचा एकंदर कल तशा धोरणावर मार्मिकांस दिसून

( ९) 11

येतो, हैं खरें आहे. दक्षिणेकडे वादी संवादी खरांच्या महत्वाकडे तितकें लक्ष्य दिलेलें दिसण्यांत येत नाहीं. सारामृतांत रागोपयोगी जे बारा खर मानिले आहेत, ते असे आहेत. १ शुद्धषड्ज २ शुद्धऋषभ ३ पंचश्रुतिऋषभ अथवा शुद्धगांधार ४ षद्श्रुतिऋषभ अथवा साधारणगांधार ५ अंतरगांधार ६ शुद्धमध्यम ७ विकृतपं- चममध्यम ८ शुद्धपंचम ९ शुद्धधैवत १० पंचश्रुतिधैवत अथवा शुद्धनिषाद ११ षदश्रुतिधैवत अथवा कैशिकनिषाद १२ काकलीनिषाद. या वारा खरांशी तुल्य हिंदुस्थानी पद्धतीचे खवर कमानें असे समजावे. १ शुद्धषड्ज २ कोमलऋषभ ३ तीव्र अथवा शुद्धऋषभ ४ कोमलगांधार ५ तीव्रगांधार अथवा शुद्धगांधार ६ शुद्ध- मध्यम ७ तीव्रमध्यम ८ पंचम ९ कोमलधैवत १० तीत्र अथवा शुद्धधैवत ११ कोमलनिषाद १२ तीव्रनिषाद अथवा शुद्धनिषाद. या खुलाशानें दक्षिणे- कडच्या बहुतेक ग्रंथांच्या रागांचा खुलासा करतां येईल, सारामृतांत श्रुति, मूछना, ग्राम, तान जाति वगैरे भाग आहेत, परंतु ते ग्रंथकत्यानें संगीत रत्नाक- रांतून उतरून घेतले असल्यामुळें व रत्नाकर प्रंथ आतां छापून प्रसिद्ध झाला अस- ल्यामुळें, ते येथें उतरून घेतले नाहींत. त्या भागांचा खुलासा ग्रंथकारास मुळींच झाला नव्हता, असें स्पष्ट दिसतें. सारामृतकारानें मेलसंख्या एकंदर ७२ कबूल करून प्रचारांतले प्रसिद्ध २१ मेल सांगितले आहेत व ल्यांतून निघणाऱ्या सुमारें ११० जन्य रागांचें वर्णन केलें आहे. या ग्रंथांत रत्नाकरांतलेही कांहीं कांहीं राग आले आहेत, व त्यांचे मेल वगैरे स्पष्ट आहेत, परंतु रत्नाकरवर्णनांशी एकवाक्यता करण्याचा प्रयत्न ग्रंथकारानें न केल्यामुळें त्याचीं वर्णनें निराधार राहतात. ग्रंथका- रानें प्रत्येक राग सांगून त्याचे पुढे लहान उदाहरणेंही दिलीं आहेत, तीं आम्हीं येथें घेतलीं नाहींत. प्रचारांत मध्यमग्राम मुळींच नाहीं बगैरे गोष्टी ग्रंथकारानें जोरानें सांगितल्या आहेत, तो भाग चर्तुर्देडिप्रकाशिकेच्या आधारानें आहे. मध्य- मभ्रामांतला पंचमखर तो प्रचारांतला "तीव्रमध्यम" असें या पंडिताचें व व्यंकटे- श्वराचें स्पष्ट मत होतें, हें ध्यानांत घेण्याजोगें आहे. संगीतरत्नाकराची रचना तेराव्या शतकांतली (असें आतां मानितात) असून ती खरमेलकलानिधि, रागवि- बोध, चतुदेडिप्रकाशिका, सारामृत, या सवोस शें दोनशें वर्षात दुर्बोध कां झाली, हें ऐतिहासिक गूढ आहे. कलिनाथ पंडिताला देखील रत्नाकराच्या जाति, ग्राम, मू्छना, राग प्रकरणांचा स्पष्ट खुलासा झाला होता, असा पुरावा अझून प्रसिद्ध झाला नाहीं. खुद शार्ङ्देवाच्या वेळीं कोणतें संगीत होतें, लयाला मार्ग संगीत कसें आलें, लयानें आपला ग्रंथ ग्राममूर्छनाजारतीनीं कां लिहिला, ल्याच्या तालनृत्यवाद्य वगैरे अध्यायांतले शेंकडों श्रोक "दत्तिलकोहलीयम्" या ग्रंथांत ल्याच शब्दांनीं व लयाच करमानें कसे आले, बगैरे मनोरंजक प्रश्न चौकस विद्यार्थ्याना विचार कर- ण्याजोगे आहेत. परंतु तें असो. आपण सारामृतांतील मेल व जन्यराग आतां क्रमानें घेऊं.

12 (१० )

श्रीरागमेलसंजातो राग: कंनडगौळक:॥ निन्यासांशग्रहोपेतः सप्तस्वरसमन्वितः ॥ वक्रस्वरगतिश्लिष्टोऽसावारोहावरोहयोः॥ गेयोऽह्नः पश्चिमे याम उत्कलानामतिप्रियः॥ उपांगमेनं शंसंति संगीतागमपारगाः ।। इति कंनडगौळ:।। श्रीरागमेलजः पूर्णो देवगांधारकाभिध:॥ गातव्यः प्रातरेवेष षड्गन्यासग्रहांशक:॥ आरोहे रिधवर्ज्यो वाऽडरोहे रिधसमन्वितः ॥ इति देवगांघार:॥ श्रीरागमेलसंजाता पूर्णा सालगभैरवी॥ पड्डन्यासग्रहांशाऽसौ यामे गेया तुरीयके। इति श्रीतुलजेंद्रेण कथिता सर्वसंमता॥ इति सालगभैरवी। श्रीरागमेलजातेयं माधवाद्यमनोहरी॥' पूर्णा गेया सायमेपा पडुन्यासग्रहांशिका॥ आरोहे धैवतलंघनं; अवरोहणे पंचमलंघनम्। इति माधवमनोहरी॥ शुद्धदेशीराग एप जातः श्रीरागमेलतः ॥ संपूर्णस्वरसंयुक्त: षङ्गन्यासग्रहांशक: ॥ अन्नाप्यारोहे गांधारलंघनमिति हेतोः निसरिगरीतिगांधारांतकमे गांधार आग- चछति तदुपरिगमने नागच्छति। इति शुद्धदेशी॥ मध्यमग्रामरागः श्रीरागमेलसमुद्धवः॥ संपूर्ण: सग्रहन्यासांशस्त्वयं परिकीर्तितः ॥ इति मध्यमग्रामराग:।। श्रीरागमेलसंभूतः सैंधवीराग ईरितः ॥

(११ ) 13

संग्रामकर्मणि जयप्रदः सायं प्रगीयते॥ संपूर्णस्वरसंयुक्त: षङ्गन्यासग्रहांशकः ॥ इति सैंधवी॥ काफीरागस्तु संपूर्ण: षङ्गन्यासग्रहांशकः॥ श्रीरागमेलसंजातः सायं ज्ञेय: शुभप्रदः॥ इति काफीराग:॥ श्रीरागमेलजः पूर्णो हुसेनीराग ईरितः ॥ षड्गग्रहांशकन्यासः सायंकाले प्रगीयते॥ इति हुसेनी। श्रीरंजनीसमाख्योडयं रागः श्रीरागमेलजः।। षाडवः स तु विज्ञेयः पंचमस्वरवर्जनात्॥ पङ्गग्रहांशकन्यासः सायंगेयः प्रकीर्तितः । इति श्रीरंजनीराग:॥ श्रीरागमेलसंजाता षड्ुन्यासग्रहांशिका॥ रिवर्जिता मालवश्री: षाडवा मंगलप्रदा ॥ रागांगमेनां शंसंति सा गेया सर्वदा बुधैः ॥ इति मालवश्री:॥ श्रीरागमेलसंभूता सेयं देवमनोहरी॥ गवर्जनात् पाडवा स्यात् षडुन्यासग्रहांशिका॥ अवरोहे धैवतलंघनम्। इति देवमनोहरी। जयंतसेनको रागो जातः श्रीरागमेलतः॥ रिवर्जितः षाडवोडयं षङ्न्यासग्रहांशकः॥ इति जयंतसेन: ॥ श्रीरागमेलसंजातो मणिरंगः प्रकीर्तितः। सग्रहांशन्यासयुक्त: षाडवः स्याद्धवर्जनात्॥

14 (१२ )

इति मणिरंग:॥ मध्यमादिस्तु रागांगं जातः श्रीरागमेलतः। गधलोपादौडुवोडयं सायंकाले तु गीयते। रकिरेतस्य रागस्य मुरल्यां दृश्यतेऽधिका॥ इति मध्यमादि:॥ धनाश्रीरागो रागांगं, जातः श्रीरागमेलतः। रिधलोपादौडुवोडयं प्रातर्गेयः शुभप्रद्ः ॥ इति धनाश्रीराग:।। शुद्धा: स्वराः स्युः समपा: षट्श्रुत्यृषभधैवतौ। अंतराख्यातगांधारः काकल्याख्यनिषादक: ॥ एतैः सप्तस्वरैर्युक्त शुद्धनाव्याश्च मेलकः ॥ अस्मिन्मेले शुद्धनाटीमुख्या रागा: प्रकीर्तिताः॥ नाटी भाषांगं संपूर्णा पङ्डन्यासग्रहांशिका। सायंकाले तु गातव्याऽवरोहे गधवर्जिता॥ इति शुद्धनाटी ।। अथ रागोदयरविचंद्रिका नाटमेलजा। टक्कभाषेति विज्ञेया संपूर्णा सग्रहांशिका॥ धगवर्ज्यौडुवा सेयं सायंगेया तु नाटवत्॥ इत्युद्यरविचंद्रिका॥ शुद्धा: स्यु: समपाः शुद्धऋषभः शुद्धघैवतः ॥ अंतराख्यातगांधारः काकल्याख्यनिषादक: ॥ एतैः सप्तस्वरैर्युक्तो यो मेल: परिकीर्तितः ॥ सोडयंमालवगौळः स्यात्संमतो गानवेदिनाम्॥ अस्मिन्मेले तु ये रागा जायंते तानथ त्रुवे।। आद्यो मालवगौळः स्यात् ततः सालगनाटिका॥ रागोयमार्द्रदेशाख्य: छायागौळाह्वयस्तथा॥ टक्को गुर्जरिका गुंडक्रिया च फलमंजरी॥

( १३ ) 15

नादरामक्रिसौराष्ट्रयौ तथा मंगलकैशिक: ॥ मेचबौळिर्मागधी च तथा गौरीमनोहरी॥ मरुवाख्यो गौळिपंतुः सावेरी पूर्विका तथा॥ संपूर्णरागा एते स्यु: पाडवाः स्युरनंतरम्।। गौळश्च ललिता बौळि: पाडि: कंनडपूर्वकः ॥ बंगालोडयं मल्हरि: पूर्णपंचमसंज्ञक: ॥ शुद्धसावेरिका मेघरंज्याख्या रेवगुप्तिका। मालवीति चतस्रः स्युरौडुवाः परिकीर्तिताः॥ इति माळवगौळ:।। सारंगनाटी संपूर्णा पङ्डन्यासग्रहांशिका॥ मेले मालवगौळे स्याज्जाता सायं प्रगीयते॥ इति सारंगनाटी।। मेलान्मालवगौळीयादार्द्रदेशी समुत्थिता॥ संपूर्णा सग्रहन्यासा प्रातर्गेया प्रकीर्तिता।। इत्यार्द्रदेशी॥ मेलान्मालवगौळस्य छायागौळः समुत्थितः॥ पूर्णो निषादग्रहोऽयं सर्वकालेपु गीयते।। इति छायागौळ:। टक्को मालवगौळीयमेलोद्ूतोऽल्पपंचम:॥। पूर्णः षड्गग्रहादिश्च गेयोऽहः पश्चिमे बुधैः॥ इति टक्क: ॥ मेलान्मालवगौळीयाज्ाता पूर्णा तु गुर्जरी॥ प्रातःकाले तु सा गेया रिग्रहा परिकीर्तिता॥ इति गुजेरी। मेलान्मालवगौळस्योभ्भूता गुंडक्रिया प्रगे।। गेया संपूर्णतायुक्ता सन्यासांशग्रहा मता ॥

16 ( १४ )

इति गुंडक्रिया॥ मेलान्मालवगौळीयाज्जातेयं फलमंजरी॥ सन्यासांशग्रहा पूर्णा सायंकाले प्रगीयते॥ इति फलमंजरी॥ मेलान्मालवगौळीयान्नादरामक्रियाभिध:॥ सायाहे गीयते पूर्णः षङ्गन्यासग्रहांशकः ॥ इति नादरामक्रियाराग:।। मेलो मालवगौळस्य स्यात्सौराष्ट्रयाः स एव हि।। षङ्गन्यासग्रहांशेयं सर्वकालेषु गीयते।। इति सौराष्ट्रीः।। मेलो मालवगौळीयो मेचवौलेरयं पुनः ॥ संपूर्ण: सग्रहादिश्च सदा गेय: शुभावहः॥ इति मेचबौलि:॥ मेलो मालवगौळीयो मागध्या: पंचमस्य च।। भाषेयं सग्रहन्यासा पूर्णा गेया सदा त्वियम्॥ इति मागधी। मेले मालवगौळस्य जाता गौरीमनोहरी॥ संपूर्णा सग्रहादिश्च सायंगेया शुभप्रदा ॥ इति गौरीमनोहरी॥ मेलान्मालवगौळीयाज्ातो मारुवसंज्ञक:॥ पूर्णः षड्गग्रहादिश्च सायंगेयः प्रकीर्तितः ॥ इति मारुव: ॥ जाता मालवगौळीयमेलात्सावेरिकाभिधा॥ पूर्णा प्रातः प्रगातव्या षङ्गन्यासग्रहांशिका॥ इति सावेरी॥ मेलान्मालवगौळीयादुत्पन्नो गौळिपंतुकः।

2

17 (१५ ) बोट्टभाषा सग्रहांशः पूर्णः सायं ग्रगीयते॥ आरोहे गधलंघनम्। अवरोहे स्वरगतिरवक्रा। इति गौळीपंतु:॥ मेलान्मालवगौळीयाज्जातोऽयं पूर्विरागकः॥ तृतीयप्रहरे गेयः पूर्णः षडग्रहांशकः ॥ इति पूर्वीराग: । मेलान्मालवगौळीयादुत्पन्नोडयं विभांशुक: ॥ महीनः पाडवः सांशग्रहः प्रातः प्रगीयते ॥ इति विभासराग:॥ गौळो मालवगौळीयमेलजो घैवतोज्झितः॥ षाडवो निग्रहो रागांगोडयं शश्वत्गीयते॥ इति गौळ: ॥ मेलान्मालवगौळीयाद्वंगाल: कंनडादिक:॥ जातो भाषांगो निवर्जः प्रातर्गेयश्च गग्रहः ॥ आरोहे गांधारलंघनम्। अवरोहे क्रमवक्रतयागांधारः॥ इति कंनडबंगाल:।। मेलान्मालवगौळस्य जातोपांगं मवर्जनात्।। षाडवा बहुली ज्ञेया सायंकाले तु गग्रहा॥ इति बहुली॥ मेलान्मालवगौळीयात् पाडिरागः समुत्थितः ॥ गलोपात् पाडवः सायंगेयः पड्डग्रहादिक: ॥ इति पाडिराग: ॥। मेलान्मालवगौळीयाज्जाता मलहरी स्मृता॥ निलोपात् पाडवा प्रातर्गातव्या धैवतग्रहा। इति मलहरि:॥ पहीना षाडवा टक्कभाषेयं ललिता प्रगे॥ गेया मालवगौळीयान्मेलाजाता च सग्रहा॥ ३

18 ( १६ )

इति ललिता।। पूर्णपंचमरागोऽयं जातो मालवगौळतः॥ निवर्जनात् षाडवोडयं षड्डन्यासग्रहांशक: ॥ इति पूर्णपंचमः ।। मेलान्मालवगौळीयाच्छुद्धसावेरिकाभिधा॥ गनिलोपादौडुवा सग्रहा गेया प्रगे बुधैः॥ इति शुद्धसावेरी।। मेलान्मालवगौळीयान्मेघरंजः पधोज्झितः॥ औडुवः पर्जन्यकाले गेयः पडग्रहादिक: ॥ इति मेघरंजनी ।। मेलान्मालवगौळीयादुद्धूतो रेवगुप्तकः॥ मनिवर्ज्य औडुबः सन्यासः सायं प्रगीयते। इति रेवगुसक: ॥ मेलान्मालवगौळीयाट्टकभाषा तु मालवी॥ गधवज्यौंडुवा सायं गेया षङ्गग्रहांशिका॥ इति मालवी। शुद्धा: स्यु: समपा: पंचश्रुती ऋषभधैवतौ।। साधारणाख्यगांधारः काकल्याख्यनिषादक: ॥ एतैः सप्तस्वरैर्युक्तो वेलावल्याश्च मेलक: ॥ वेलावली तु भाषांगा पूर्णेयं हि स्वमेलजा॥। पन्यासांशग्रहा प्रातर्गेया संगीतकोविदैः॥ इति वेलावली॥ शुद्धा: स्यु: सरिगाः शुद्धपंचमः शुद्धधैवतः॥ काकल्याख्यनिषादो विकृतपंचममध्यमः ॥ एतैः सप्तस्वरैर्युक्तो वराळीमेल ईरितः ॥ वराळी पूर्णतायुक्ता सग्रहांशा स्वमेलजा॥ भिन्नपंचमभाषेयं सर्वयामेषु गीयते॥

19 (१७ ) इति वराळी। शुद्धा: सपरिधाः स्युर्विकृतपंचममध्यमः॥ गांधारोंऽतरसंज्ञश्च काकल्याख्यनिषादकः ॥ एतैः सप्तस्वरैर्युक्तः शुद्धरामक्रिमेलकः ॥ अत्र रागा: शुद्धरामक्रियाद्याः संभवंति हि॥ रामक्रिराग: संपूर्ण: क्रियांगमिति कीर्तितः॥ षङ्गग्रहांशकन्यासः सायं सोडयं प्रगीयते॥ इति शुद्धरामक्रिया॥ रामक्रियामेलजोऽयं संपूर्णो दीपकः स्मृत: ॥ षड्न्यासग्रहांशोडयं गेयो यामे तुरीयके। इति दीपक:॥ शंकराभरणो रागः संपूर्ण: स्यात् स्वमेलजः ॥। षङ्ग्रहांशकन्यासः सायंकाले प्रगीयते ॥ मेलेऽस्य समपा: शुद्धा रिधौ पंचश्रुती निगौ। काकल्यंतरसंज्ञौ च तैः स्वरैः सहितो मतः ॥ अस्मिन्मेले तु ये जाता उद्दिशामीह तान् क्रमात्॥ शंकराभरणाख्योथारभी शुद्धवसंतकः॥ सरस्वतीमनोहरी पूर्वगौळाभिधस्तथा॥ नारायणी च नारायण्याद्यदेशाक्षिसंज्ञक: ॥ सामंतनामा कुरंजी तथासौ पूर्णचंद्रिका।। सुरसिंधुश्च जुलावुर्विलहारीतिनामिका॥ गौडमलारकेदारावित्याद्याः परिकीर्तिताः॥ इति शंकराभरण: ॥ शंकराभरणीयो यो मेल: स्यात्तत्र चारभी॥ पूर्णा सांशग्रहन्यासा सायंगेया शुभप्रदा ॥ इत्यारभी॥ शंकराभरणीयाच्च मेलाच्छुद्धवसंतक:।।

2P ( १८ ) संपूर्ण: सग्रहः सांशो रागांगमिति कथ्यते॥ इति शुद्धवसंतः॥

पूर्णा सांशा निशागेया सरस्वतीमनोहरी॥ इति सरख्वतीमनोहरी॥ शंकराभरणीयेऽस्मिन्मेले स्यात्पूर्वगौळक:॥। संपूर्ण: सग्रहांशोऽपि गेयो यामे तुरीयके।। इति पूर्वगौळ: ।

नारायणी गग्रहांशा संपूर्णा गीयते प्रगे।। इति नारायणी । शंकराभरणीये हि मेले स्याद्गग्रहांशिका ॥ नारायण्याद्यदेशाक्षी पूर्णा गेया स्मृता प्रगे। इति नारायणीदेशाक्षी॥ शंकराभरणाख्यातरागमेलसमुद्वः॥ सामंतः सग्रहः सायं गेयः संपूर्णतां गतः ॥ इति सामंतः ।I शंकराभरणीयो यो मेलस्तत्र कुरंजिका।। पूर्णोपांगं सग्रहांशा सायं गेया प्रकीर्तिता।। आरोहे गांधारधैवतलंघनम्। इति कुरंजी॥ शंकराभरणीयोडयं मेलोऽस्मात् पूर्णचंद्रिका।। पूर्णेयं सग्रहा सांशा सायं गेया प्रकीर्तिता। इति पूर्णचंद्रिका॥ शंकराभरणीयोऽसौ मेलोऽस्मिन् सुरसिंधुकः ॥ संपूर्ण: सग्रहन्यासः सायं गेयः प्रकीर्तितः ॥

( १९ ) 21

इति सुरसिंधु:। शंकराभरणीयोऽसौ जुलावोर्मेल ईरित:॥ संपूर्णोडयं सग्रहांशः सायमेष प्रगीयते॥ अस्य प्रदोगो मंद्रपंचमादारभ्य मध्यपंचमपर्येत एव। इति जुलावुः॥ शंकराभरणीयोडयं मेलस्तज्जा विलाहरी।। सग्रहांशा च सन्यासा पूर्णा प्रातः प्रगीयते॥ आरोहे मध्यमलंघनम्। इति बिलहरी॥ गौडमह्लाररागश्च शंकराभरणे मतः॥ संपूर्ण: सग्रहन्यासो वर्षास्वेष प्रगीयते॥ इति गौडमल्ारः।। राग: केदारसंज्ञः शंकराभरणमेलजः ॥ संपूर्ण: सग्रहः सांशः सायंकाले प्रगीयते॥ धवर्ज: षाडवः सोऽयमवकस्वरसंगतिः॥ इति केदार:। कांभोजी ककुभस्य स्याद्भाषा पूर्णा च सांशिका।। मनिवर्ज्यारोहिणीयं सायं गेया विचक्षणैः॥ मेलोऽस्या: समपा: शुद्धा अथ पंचश्रुती रिधौ। गांधारोंऽतरसंज्ञश्च कैशिक्याख्यनिषादकः ॥ एतैः सप्तस्वरैर्युक्तस्तत्र जातास्त्वमी मताः॥ कांभोजीनारायणाद्यगौळकेदारगौळकाः ॥ बडहंसस्तथा नागध्वनिश्छायातरंगिणी। मनोहरीशपूर्वा च कांभोज्येदुकुलादिका ॥ कुरंजीनाटपूर्वा च कन्नड: पूर्णतायुताः॥ दशाथ नटनारायण्यांधाली सामरागकः ॥

(२० ) 22 रागो मनोहसंज्ञश् चत्वारः षाडवा इमे ॥। देवक्रियामोहनाद्यकल्याणाख्याविहौडुवौ।। आहृत्य षोडशेतीमे कांभोजीरागमेलजा:॥ इति कांभोजी॥ कांभोजीमेलसंजातः नारायणाद्यगौळक:॥ निषाद्ग्रहविन्यास: पूर्णो यामे तुरीयके।। इति नारायणगौळ:। केदारगौळः संपूर्ण: कांभोजीमेलसंभवः॥ निन्यासांशोपांगमिह गेयो यामे तुरीयके। आरोहे गांधारनिषादलंघनम्। इति केदारगौळः ।। बडहंसः सग्रहांशः कांभोजीमेलसंभवः॥ संपूर्ण: सायमेवैष गेयः संगीतकोविदैः॥ इति बलहंस:॥ नागध्वनिस्तु भाषांगं कांभोजीमेलजः स्मृतः॥ संपूर्ण: सग्रहन्यासः सर्वदा गीयते बुधैः॥ इति नागध्वनि:॥ छायातरंगिणीरागः कांभोजीमेलसंभवः ॥ संपूर्ण: सग्रहन्यासः सायाह्ने गेय ईरितः॥ इति छायातरंगिणी॥ कांभोजीमेलजा यदुकुलकांभोजिसंज्ञिका। संपूर्णा सग्रहन्यासा सायंगेया प्रकीर्तिता।। इति यदुकुलकांभोजी ॥ पूर्णो नाटकुरंज्याख्यः कांभोजीमेलजोत्तमः ॥ सन्यासांशग्रहः सायं गेय संगीतकोविदैः॥

2.3 ( २१ )

इति नाटकुरंजीराग:।। कांभोजीमेलसंजातो राग: कंनडसंज्ञक:॥ संपूर्ण: सग्रहन्यासः सायं सोडयं प्रगीयते॥ इति कंनडराग: । नटनारायणीराग: कांभोजीमेलसंभवः। निन्यूनः षाडवः पड़ग्रहः सायं प्रगीयते॥ इति नटनारायणीराग: ।। कांभोजीमेलसंजातेयमांधाली धवर्जिता।। षाडवा सग्रहन्यासा सायंकाले प्रगीयते॥ इत्यांधालीराग:।। कांभोजीमेल उत्पन्नः सामरागो निवर्जित:॥ षाडवः सग्रहन्यासः सदा गेयः शिवप्रदः॥ आरोहे गलंघनम्। इति सामराग:।। राग: कांभोजिमेलोत्थो मनोहाख्यो निवर्जित:॥ पाडवः सग्रहन्यासः सायं गेयोऽतिरकिदः॥ अस्य मध्यमोडल्प: । इति मनोह:॥ देवक्रिया क्रियांगं स्यात् कांभोजीमेलसंभवा। निलोपादौडुवा सा सग्रहांशा गीयते सदा॥ इति देवक्रिया॥ मेले मोहनकल्याणी कांभोज्याः परिकीर्तिता॥ मनिवर्ज्या ह्यौडुवा सग्रहा सायं प्रगीयते॥ इति मोहनकल्याणी॥ शुद्धा: समपधाः पंचश्रुतिकर्षभ एव च । साधारणाख्यगांधारः कैशिक्याख्यनिषादकः ॥

24 ( २२ ) एतैः सप्तस्वरैर्युक्तो भैरवीमेलको भवेत्॥ अस्मिन्मेले भैरवी चाहीरी घंटारवोऽपि च। इंदुघंटारवो रीतिगौळ आनंदभैरवी॥ हिंदोलाद्यवसंतश्च तत आभेरिरागकः ॥ धन्यासी नागगांधारी संपूर्णा इति विश्रुताः॥ औडुवो हिंदोलरागो भैरवीमेलसंभवः॥ उपांगभैरवीरागो धन्यासः सग्रहोत्तमः॥ संपूर्णस्वरसंयुक्त: सायंकाले प्रगीयते। इति भैरवी॥ आहरी टक्कभाषेयं भैरवीमेलसंभवा। संपूर्णा सग्रहन्यासा सायं सेयं प्रगीयते॥ इति आहरी। भैरवीमेलजो घंटारवो रागांगमीरितः । धन्यासांशग्रहः पूर्णः सर्वदाप्येष गीयते। इति घंटारव: ।। इंदुघंटारवो रागो भैरवीमेलसंभवः ॥ सन्यासांशग्रह: पूर्णः सर्वयामेषु गीयते॥ आरोहे वैवतलंघनम् । अवरोहे ऋषभलंघनम् ॥ इतींदुघंटारव:॥ भैरवीमेलजो रागो रीतिगौळसमाह्नयः॥ निन्यासांशग्रह: पूर्णः सायमेष प्रगीयते ॥ अवरोहे ऋषभवर्जनम् । इति रीतिगौळ:॥। हिंदोलाद्यवसंतोडयं भैरवीमेलसंभवः ॥। संपूर्ण: सग्रहन्यासः सर्वदाप्येष गीयते॥ इति हिंदोलवसंतः॥ आनंदभैरवीरागो भैरवीमेलसंभव: ।।

25 ( २३ ) पूर्णः पङ्गग्रहन्यासः सायमेष प्रगीयते ॥ इत्यानंदभैरवी॥ आभेरीराग: संपूर्णो भैरवीरागमेलजः ॥ सांशः पंचमभाषाख्यः सायंकाले प्रगीयते॥ इत्याभेरी॥ उपांगं नागगांधारी भैरवीरागमेलजा।। संपूर्णा सग्रहन्यासा प्रातरेषा प्रगीयते ॥ इति नागगांधारी।। संपूर्णा धन्यासिकेयं भैरवीरागमेलजा ॥ सन्यासांशग्रहा प्रातर्गेया संगीतकोविदैः ॥ इति धन्यासी।। हिंदोलो भैरवीमेलसंजातो रिपवर्जितः ॥ औडवः सर्वदा ज्ञेयः संगीतागमकोविदैः॥ इति हिंदोल:। सर्वेषु रागमेलेषु मुखारीमेल आदिम: ॥ शुद्धैः सप्तस्वरैर्युक्तो मुखारीमेल ईरितः॥। चतुश्चतुश्चतुश्चैव षङ्गमध्यमपंचमाः॥ द्वेद्वे निषादगांधारौ त्रिस्त्री रिषभघैवतौ।। शुद्धा इत्युक्तसंख्याकश्रुतिकाः सादयो मताः॥ अस्मिन्मेले मुखारी च ग्रामरागाश्च केचन॥ लोके प्रसिद्धनामायं शास्त्रसिद्धाभिधस्त्वसौ।। शुद्धसाधारित इति तुलजेंद्रेण निश्चितः ॥ इति मुख़ारी।। शुद्धा: स्युः षड्गरिमपा गांधारोंऽतरसंज्ञकः॥ पंचश्रुतिधैवतश्च कैशिक्याख्यनिषादकः ॥ मेलोऽयं वेगवाहिन्या एतैः सप्तस्वरैर्युतः॥ ४

26 (२४ ) मेलेडस्मिन् सांग्रतं वेगवाहिन्येकैव दृश्यते।। षङ्गग्रहांशकन्यासा संपूर्णा वेगवाहिनी॥ स्वमेलजा दिनस्यांते ज्ञेया संगीतकोविदैः ॥ इति वेगवाहिनी॥ शुद्धा: सपरिधाः साधारणगांधार एव च।। काकल्याख्यनिषादो विकृतपंचममध्यमः॥ एतैः सप्तस्वरैर्युक्त: सिंधुरामक्रिमेलकः॥ अस्मिन् मेले सिंधुरामक्रिया पंतुवराळिका ॥ सिंधुरामक्रिरागोडयं संपूर्ण: सग्रहांशकः॥ सायंकाले तु गातव्यः स्वमेलोत्थो ह्ययं बुधैः ॥ इति सिंधुरामक्ीराग:॥ षड्गग्रहांशकन्यासा पूर्णा पंतुवराळिका॥ सर्वदेयं प्रगातव्या सिंधुरामक्रिमेलजा॥ इति पंतुवराळी॥ गांधारोंऽतरसंज्ञोऽन्ये शुद्धाः पड्डादयः स्वराः॥ एतैः सप्तस्वरैर्युक्तो हेजिज्ीरागमेलकः॥ हेजिज्जीप्रमुखा रागा अस्मिन्मेले भवंति हि॥ हेजिज्जीराग: संपूर्णो यामेऽह्रो गीयतेंऽतिमे।। पडग्रहांशकन्यास: स्वमेलोत्थो मतः सताम्॥ इति हेजिजी॥ काकल्याख्यनिषादोऽन्ये शुद्धा: पड्डादयः स्वराः॥ युता एते यत्र सामवराळीमेलकस्तु सः॥ अस्मिन्सामवराळी च रागो गांधारपंचम: ॥ भिन्नपंचमरागाद्या रागा अन्ये भवंति हि।। राग: सामवराळ्याख्यः स्यात्संपूर्ण: स्वमेलजः ॥। षङ्गग्रहांशकन्यासः सायमेप प्रगीयते॥

(२५ ) 27

आरोहे गांधारलंघनम्। इति सामवराळी ॥ गांधारपंचमः सामवराळीमेलसंभवः ॥ संपूर्ण: सग्रहन्यासः सायंकाले ग्रगीयते ॥ इति गांधारपंचम: ॥ मेलात्सामवराळ्यास्तु जातोडयं भिन्नपंचमः ॥ संपूर्ण: सग्रहांशोऽपि सायमेष प्रगीयते॥ इति भिन्नपंचमः॥ शुद्धाः स्युः सरिमपधा गांधारोंतरसंज्ञक: ॥ कैशिक्याख्यनिषादश्च ह्येतैः सप्तस्वरैरयुतः॥ वसंतभैरवीरागमेल: स्यात् पंचमाल्पकः ॥ मध्यमग्रामजन्यत्वसंदेहं जनयत्ययम्। वसंतभैरव्येतस्मिंस्तथा ललितपंचमः॥ इति वसंतभैरवी॥ वसंतभैरवीमेलजातो ललितपंचमः ॥ संपूर्ण: सग्रहन्यासः प्रातर्गेयः शुभप्रदः॥ इति ललितपंचम: ॥ शुद्धा: स्युः सरिमपधा गः साधारणसंज्ञकः ॥ काकल्याख्यनिषादश्च ह्येतैः सप्तस्वरैर्युतः॥ मेल: स्याद्मित्नपड्स्य भिन्नषड्गादयः पुनः॥ केचिद्रागा भवंत्यत्र भिन्नषड्श्च लक्ष्यते।। भिन्नषड़: स्वमेलोत्थः संपूर्णः सग्रहांशकः॥ रिन्यास: प्रथमे यामे गेयोऽह्रो गीतवेदिभिः ॥ इति भिन्नषङ्ग:। भूपालो भिन्नषड्गीयमेलोत्थो मनिवर्जितः॥ ओडवः सग्रहांशश्च प्रातर्गेयः शुभप्रदः॥

(२६ )

इति भूपाल: ॥ शुद्धा: स्युः समपा यत्र ऋषभः षट्श्रुतिस्तथा॥ अंतराख्यातगांधारः पंचश्रुतिकधैवतः ॥ काकल्याख्यनिषादश्च स स्याद्देशाक्षिमेलकः ॥ देशाक्षीप्रमुखा रागा अन्र मेले भवंति हि।। देशाक्षीरागः संपूर्ण: स्वमेलोत्थश्च सग्रहः॥ सन्यासः प्रातःकाले तु गेयः संगीतकोविदैः ॥ इति देशाक्षी।I समपा: स्युस्रयः शुद्धा: षट्श्रुत्यृषभसंज्ञक: ॥ अंतराख्यातगांधारः पंचश्रुतिकधैवतः॥ कैशिक्याख्यनिषादश्चेत्येतत्सप्तस्वरैर्युतः ॥ छायानाटस्य मेलोऽस्मिन्नेतदाद्या भवंति हि। छायानाटः स्वमेलोत्थः संपूर्णः सग्रहांशकः ॥ उपांगं सायमेवैष गेयः संगीतकोविदैः॥ इति छायानाटराग: ।। शुद्धो सपौ च ऋपभः पंचश्रुतिकसंज्ञकः ॥ शुद्धमध्यमगांधारस्ततः स्यादुच्चमध्यमः॥ लौकिकोऽसौ शास्त्रतो विकृतपंचममध्यमः॥ पद्श्रुतिर्धैवतश्च स्यात् काकल्याख्यनिपादक: ॥ एतैः सपस्वरैर्युक्त सारंगस्य हि मेलक:॥ सारंगप्रमुखा रागा अत्र केचिद्भवंति हि। शुद्धस्य मध्यमस्यात्र गांधारत्वेनकीर्तनात्।। शुद्धमध्यमगांधारसंज्ञाऽस्यैव मया कृता॥ इति सारंगराग: ।। इतिश्रीभैरवीमेलजाता रागा निरूपिताः ॥ जुलजेंद्रेण संगीतसारामृत इह स्फुटम्॥ इति शुभम् ॥