Books / TxtSkt-sangItacUDAmaNi-of-Jagadekamalla-0050

1. TxtSkt-sangItacUDAmaNi-of-Jagadekamalla-0050

Page 1

SANGĪTACŪDĀMANI . A work on Indian Music

BY KAVICAKRAVARTI JAGADEKAMALLA

EDITED BY PANDIT D K VELANKAR Vyākaranālankāra, Sanskrıt Mahāvıdyālaya, TV LUniversity of Baroda

JIN 1962

Published with the subsistence grant of the Sangeeta Natak Akadamı, NEW DELHI.

ORIENTAL INSTITUTE, BARODA 1958

Page 2

Printed at the M S University of Baroda Press ( Sadhana Press), Raopura, Baroda by Shrı Ramanlal J Patel, and published on behalf of the Maharaja Sayajirao University of Baroda by Dr Bhogilal J Sandesara, Director, Oriental Institute, Baroda.

Price Rs 6-50 nP.

195096

Copres of this work can be had from - Secretary, Sangeet Natak Akadami, 70, Regal Buildings, NEW DELHI,

Page 3

FOREWORD

It gives me great pleasure to introduce to the students of Indian Music, the Sangīta-Cūdamanı of Kavı-Cakravartī Jagadekamalla edited from a single palm-leaf manuscript in malayalam script from the collection of the Oriental Institute, Baroda The work is a valuable addition to our printed texts on ancient Indian music especially because it antedates the famous Sangīta-Ratna- kara of Sārngadeva Editing of such a rare text from a single manuscript was a difficult problem and Shrı D K Velankar Shastri has rendered great service to the cause of Indian Music by doing so with remarkable acumen Attention of scholars is especially invited to portions of the text dealing with Talas and Ragas which corroborate the above remarks The Sangeet Natak Akadamı, New Delhi, was pleased to sanction a grant of Rs 10,000/- in March, 1955 for the publication of the following six volumes on music, dance and dramatics, from MSS preserved in this Institute Accord- ingly the following works have been undertaken for publication in the Gaekwad's Oriental Series of the M S University of Baroda (1) Rgatattvavibodha of Śrīnivāsa (2) Sangītacūdāmanı of Kavı-Cakravartī Jagadekamalla (3) Rasa-Kaumudī of Śrīkantha (4) Rāgamālā of Mesakarna, Rāgamālā of Jīvarājadīksıta and Rāga- mālā of Sankarsana (5) Nrtyädhyāya of Aśokamalla (6) Vīņā-laksana of Kavıśārdūla Parameśvara Out of these Ragatattvavibodha was published as No 126 of the G O Series, and the Sangītacūdaman1 is published here as No 128 of the same series The delay in publication is mainly due to the nature of the texts and manu- scripts, often there being only one manuscript, as in the case of the present text I take this opportunity to express oufOthanks to the Sangeeta Natak Akadamı for the generous grant given in order to enable us to publish these works Oriental Institute, B J SANDESARA, Baroda, 20-6-1958 Director

Page 5

श्री।

अनुक्रमणिका।

पृष्ठम् ।

१ प्रस्तावना । .. ... ... १-७

२ मङ्गलाचरणम्। ... ... . . १

३ देशीसङ्गीतलक्षणम्। ... ... १

४ गीतमाहात्म्यम् । ... ... ...

५ स्वरत्रैविध्यम्। २ ... ... ...

६ नादस्वरूपम् । ... ... ... २

७ नादशदनिष्पत्ति । ... ... . २

८ नादप्रकारा। ३ ... ... ...

प्रबन्धप्रकरणम्। ... ४ ... ...

१० मातृकाप्रकारा.। ... ... . . ५

११ तालप्रकरणम्। ...

१२ तालशद्वनिष्पत्ति. । ... ... ६ ...

१३ तालप्राणा । ... .. 6 ..

१४ जातय। ६ ... ... ...

१५ मात्रालक्षणम् । .. ...

१६ मार्गा। ... ७ ... ...

१७ ग्रहा। ... . ... ७

9 १८ लय.। ... ... ...

१९ यति। ... ८

२० प्रस्तार' । ... ... ८ ...

२१ एकोत्तरशतताला । .. . . ८

२२ देशीताललक्षणानि। . ... . . १०

२३ प्रबन्धताला । ... २१ ...

२४ प्रबन्धताललक्षणानि। ... २५ .. ...

२५ चश्च(च)्धुटप्रकारा। ... ... ३४

२६ चाचपुटप्रकारा.। ३६ ... ... ...

Page 6

V111

२७ षट्पितापुन्नकप्रकारा। ...

२८ सम्पक्केष्ट(ष)कप्रकारा। • ३८

२९ उद्घट्टृप्नकारा। ... ४२

३० चतुरस्रजातिताला। ... . ४५

३१ त्यस्रजातिताला। ४६

३२ चतुरस्जातितालाना लक्षणानि। . ४७

३३ त्र्यस्नजातितालाना लक्षणानि। .. ५२

३४ देशीतालाना केरलभाषानुवाद। . ५८

३५ वाद्यप्रकारा। ... ... ६९

३६ स्वरसप्तकोद्धार ।

३७ रागनामानि। ... ७३

३८ रागोत्पत्ति । . ८ ३

३९ रागरागिणी प्रस्तार । ... ... ... ८४

Page 7

श्री।

प्रस्तावना।

अनादिकालादारमयास्मिन् भारते वर्षे धर्मादिचतुर्विध पुरुषार्थसिद्धयर्थमनेकानि शास्त्राणि प्रवृत्तानि। तेष्वन्यतम सङ्गीतशास्त्र धर्मार्थकाममोक्षाणा सुलभमद्वितीयमतिरमणीय च सावनमिति शास्त्रान्तरेभ्यो वरीवर्ति। सङ्गीतशास्त्रस्य धर्मसाधनत्व "ब्राह्मणौ वीणागाथिनौ गायत " (तै ब्रा ३-९-१४) इत्यादिश्रतिमय सिध्यति। अर्थसाधनत्व देवतार्चनादिषु गीतादे परिग्रहात् आसर्वज्ञसदाशिवादामूढपशु विगलितवेद्यान्तरतयाSSनन्दाविर्भावकत्वेन हृद्यत्वाच्च लोकत सिद्धम्। कामसाधनत्व 'तस्माद्गायन्त स्त्रिय कामयन्ते" इत्यादिश्रतिवाक्येषु लोकेषु च सुप्रसिद्धम्। मोक्षसावनत्व चास्य शास्त्रस्य

वीणावादनतत्वज्ञ श्रुतिजातिविशारद। तालज्ञश्चाप्रयासेन मोक्षमार्ग च गच्छृति।।

(याज्ञवल्क्यस्मृति ३-४-११५) इति याज्ञवल्क्यस्मृते प्रतीयते।

एव चानायासेनातीव हृद्यतया च चतुर्विधपुरुषार्थसाधकमेतादृश परमानन्ददायक रमणीय शास्त्रान्तर नास्तीत्यस्य शास्त्रस्याध्ययनाध्यापनादिना प्रचार सर्वत्र भारते सवृत्त ।

शास्त्रस्याऽस्याध्ययनाध्यापनसौकर्यार्थ महर्पिमिराचायैश्व भूरिशो ग्रन्था निबद्धा अद्यापि निबध्यन्ते च। प्राचीनेषु अ्रन्थेषु बहवो ग्रन्था. कालमहित्रा नामशेषा सवृत्ता। अवशिष्टा प्राचीनानामाचार्याणा विद्यारतिं प्रगाढं पाण्डित्यं शात्त्रपरिश्रमाश्च द्योतयन्त स्थाने स्थाने ग्रन्थालयेषु सरक्षितास्तिष्ठन्ति। सङ्गीतशास्त्रस्याभिवृद्धयर्थ प्राचीनैराचायैंनिबद्धाना ग्रन्थाना सशोधन प्रकाशन चातीवोपकारकमिति बहुभि पण्डितै प्राचीना बहवो अ्रन्था प्रकाशिता । तथाप्यवशिष्यन्ते बहव। तेषा प्रकाशनमावश्यकमिति कृत्वाऽत्रत्ये प्राच्यविद्यामन्दिरग्रन्थालये विद्यमान. सङ्गीतचूडामणिनामकोऽप्रकाशितो ग्रन्थ प्रकाशयितु- मुपक्रम्यते। अस्य सङ्गीतचूडामणिग्रन्थस्य पाठनिर्धारणार्थ निम्नोक एक एव ग्रन्थ उपलब्ब उपयोजितश्र ग्रन्थान्तरस्थानुपलब्धे। तथाहि। (१) ऑफ्रेचप्रणीते महति सूचिसागरे (Catalogus cata- logorum) सङ्गीतचूडामणेर्ग्रन्थनिर्देशो नोपल्यते। (२) सशोधकवरेण्याना गोडेमहोदयानामपि प्रन्थस्यास्योपलब्धिस्थान न ज्ञातमासीदिति तेषा "सङ्गीतचूडामणिस्तस्य समयश्च" इति निबन्वात् (Studies in Indian Literary History Vol I by P K Gode P 2II ) प्रतीयते। (३) अस्य ग्रन्थस्य केवल प्रथमस्तालाध्यायो द्वितीयो रागाध्याय पञ्चमो नृत्याभ्यायश्च इदानी समवायन्ते इति रामकृष्णकविभिर्भरतकोश प्रस्तावनायामुक्तम्। परन्तु तैरुपलब्धिस्थानं न निर्दिष्टमिति तेषामयमुल्लेखो ग्रन्थान्वेषणार्थ नोपयुक्स्तथापि तेषा सविधे ग्रन्थोऽयमासीदिति तै स्थानें स्थाने निर्दिष्टेभ्य सङ्गीनचूडामणि- ग्रन्थप्रमाणेमयोऽयवसीयते। (४) आन्ध्रसाहित्यपरिषत्पुस्तकालये सज्ञीतचूडामणेरेको ग्रन्थो विद्यते

Page 8

इति कृष्णमाचार्यै सस्कृतवाङ्ायेतिहासे प्रोक्तम्। (History of Classical Sanskrit Literature P 853 Para 1005) सोऽय ग्रन्थो नास्माभिर्बताविगत। (५) अनूपसस्कृतपुस्तकालये ग्रन्थोऽयं सड्गरहीतस्तत्र प्रथमाध्याय सम्पूर्ण । द्वितीयस्तु खण्डितो वर्तते। इति 'जगदेकमल्लकृत सङ्गीतचूडामणि' इति निबन्धादवगम्यते। ( Sangitacudamani of Jagadekamalla by K Madhava Krsna Sarma-The Indian Historical Quarterly, Culcutta, 1944 P 87) अयमपि ग्रन्थो दुरा सद सृत्त।

ग्रन्थवर्णनम्।

१ वटोदरम्। प्राच्यविद्यामन्दिरम्। ग्रन्थाङ्क ९८९२ । ताडपन्रान्मक। मलयलपि । गीर्वाणभाषा मलयभाषा च मन्ये। पत्राणि ६६। प्रतिपत्र पट्क्तय ८। प्रतिपड्क्तयक्षराणि ३०३२। दैर्ध्यम् ९ अङ्गुलिमितम् । परिणाह -१३ अङ्गलिमित । हस्ताक्षर रुचिरम्। पत्राणि त्रुटितानि जीर्णानि च। चतुश्शतवत्सरेम्य प्राग्लिखितो भवेदिति प्रतीयते। अस्य प्रतिकृतिर्देवनागरीलिप्या सुगृहीतनामवेयै- नैंरविवलिपिभाषादिकोविद पण्डितवरैर्व्यङ्कटरमणशास्त्रिमिरत्रैव वर्षत्रयादूर्ध्व विहिता। अ्न्थकार।

अस्य ग्रन्थस्य प्रणेता कविचक्रवर्ता कश्चित्। तयाहि अ्रन्योपकमे प्रोक्तम्।

सङ्गीतचूडामणिमात्मराज्यकल्प विवत्ते कविचक्रवर्ती।।

इति। ग्रन्थकारविषये किमपि निर्देशान्तर समग्रेऽपि ग्रन्थे न समुपलमयते।

श्लोकोऽयं जगदेकमल्लकृते (करै श. ११३८-११५०) सङ्गीतचूडामणिग्रन्थे समुपलम्यते। तथाहि

ईर्ष्यारोषकषायिताशयरमापादप्रणामप्रियो राधापीनपयोवराश्रयनभ प्रस्पा्धवक्ष स्थल।

गोपीचित्तविनोदनव्यतिकरे गोपीकृतात्मा स्वय देवानामपि देवता स भवता पुष्णातु विष्णु सुखम् ॥ १ ॥

हसीवामरनिम्नगातटगता यन्मूर्धि विद्योतते तत्फुल्लत कुन्दरुचिप्रतानजचिनी (१)रम्या हिमाशो कला। (फुल्लत्कुन्दरुचिप्रतानजयिनी रम्या हिमाशो कला।)

कर्ता विस्फुरदद्रिराजतनया नेत्रोतसवाना भश स श्रेयासि तनोतु वस्त्रिभुवनक्षेमङ्कर शद्कर ॥ २ ॥

हरस्य देहार्धधरापि वामा कामस्य कामान् परिपूरयन्ती नारीषु साम्राज्यवशादिवासौ सिहासनस्था वरदा सुगौरी ॥३ ॥ श्रुतिस्वरग्रामसमग्ररागवर्णकमस्थानघनाभिरामम्। सड्गीतचूडामणिमात्मराज्यकल्प विधत्ते कविचकरवर्ती।४॥

Page 9

DY

2मतङ्गभोजप्रमुख कृत यद्देशीकृतं लक्ष्यविकीर्णरूपम्। तदेव गम्भीरमतिस्फटार्थ करोति राजा जगदेकमल्ल ॥५॥

अय सङ्गीतचूडामणिग्रन्थोऽतिविस्तृत प्रमाणभूतश्चासीदिति स्मर्यते। तस्येदानी तालरागनृत्ता- ध्याया समुपलभ्यन्ते प्रबन्वाध्यायो वाद्याध्यायश्च लुप्त। अस्माद्वहवो लक्षणश्लोका सड्गीतसमयसारे पाश्वदेवेनोदाहता । अस्यैव जगदेकमल्लकृतस्य सङ्गीतचूडामणिग्रन्यस्य प्रकृतो ग्रन्थ खण्डितस्वरूप इति प्रतीयते। तत्र हेतव - .

१ प्रकृते ग्रन्थे प्रबन्धाध्यायोऽपूर्ण । भरतकोशे समुद्धताना बहूना वचनानामत्राऽविद्यमानत्वात्। २ रागाध्याये रागनामधेयान्यत्र केवल समुपलमयन्ते। रागलक्षणादिक नास्ति। भरतकोशे यानि रागलक्षणानि जगदेकमल्लस्य समुपलब्धानि तानि टिप्पण्या प्रदर्शितानि। ३ वाद्याभ्याये लोकत्रयमत्र दृश्यते ।

४ नृत्ताध्याय सर्वथा नास्ति।

५ तालाध्याय सविस्तरो विद्यते।

अय जगदेकमल्लो अभिलषितार्थचिन्तामणिकारस्य सोमेश्वरस्य पुत्र कल्याणनगरे (११३८-११५० क्ै श) राज्य चकार इति ज्ञायते इतिहासग्रन्थेमय ।

परमप्रामाणिकेन सडगीतरत्नाकरकारेण शाडर्गदेवेन सड्गीतग्रन्थकाराणा नामावलौ 'परभदी च सोमेशो जगदेकमहीपति " इत्यत्र जगदेकमहीपतिपदेन जगदेकमल्लस्य प्रमाणभूतग्रन्थकारत्वेन निर्देश कृत। निर्देशश्चाय सड्गीनचूडामणिग्रन्थस्य सड्गीतशास्त्र महत्व प्रख्यापयति। ग्रन्थ। अस्य ग्रन्थस्य पाठनिर्धारणार्थ उपरिनिर्दिष्ट एक एव ग्रन्थ आदर्शतया आसीत्। सोडपि बहुषु स्थानेष्वशुद्धो लुप्ताक्षरो कीटभक्षितश्र। अत एव पाठनिणयकार्य सड्गीतमकरन्द-रत्नाकर-भरत-मतङ्ग- दत्तिल-समयसार-औमापतादिग्रन्थाना कविराभकृष्णसम्पादितभरतकोशस्य च साहाय्येन यथामति सम्पादितम्। शुद्ध पाठ स्थले स्थले कुण्डलीकृत्य प्रदर्शित। विषमस्थलानि सम्यगवबोधार्थ टिग्पण्यादिभि परिष्कृतानि। ग्रन्थस्याऽस्याऽतिप्राचीनत्वात् प्राचीनसड्गीतसम्प्रदायस्य चोत्सन्नत्वात् अस्य ग्रन्थस्य सशोवने कियान् परिश्रम इत्यत्राऽस्मिन् शास्त्रे कृतभूरिपरिश्रमा विद्वास एव प्रमाणम्।

'गीत वाद च नृत्य च त्रय सड्गीतमुच्यते' इति वचनानुसारेण प्रबन्वतालरागवाद्यनृत्ताध्यायै समग्रस्य सड्गीतशास्त्रस्य प्रतिपादनात् सड्गीतचूडामणि सडगीतग्रन्थाना चूडामणिरेवासीत्। प्रकृते ग्रन्थे भूथान् विषयो विलुग्त। यावानवशिष्यते तस्य विमर्श इदानी प्रस्तूयते। सड्गीत द्विवा मार्गो देशी इति। तत्र यद्यपि ग्रन्थकारेण देशेषु देशेषु नरेश्वराणा० इति लोके (स० चूडा० १३) देशीसड्गीतलक्षणमेव प्रोक्त तयापि देशीतालाना मार्गतालाना च प्रतिपादनात्

1 Sangitacudamanı of Jagadekamalla by K Mādhava Krsna Śarmā- The Indian Historical Quarterly, Calcutta, 1944 P 87

Page 10

मार्गसङ्गीतस्यापि विचार कृत.। ग्रन्थेऽस्मिन् प्रथममुपोद्धात अनन्तर प्रबन्धप्रकरण तालप्रकरणं वाद्यप्रकरण रागप्रकरण चेति चत्वारि प्रकरणानि सन्ति ।

एतादृश प्रकरणविभागो ग्रन्थे शद्धतो यद्यपि नोपदर्शितस्तथापि तत्र तत्राऽस्माभि. प्रकरण- विभागावबोधार्थ कुण्डलीकृत्य प्रदर्शित ।

तत्रोपोद्धाते गीतमाहात्म्यं स्वरत्रैविध्यं नादस्वरूप नादप्रकाराश्र निरूपिता। नादस्थानानि श्रुतय शुद्धा विकृताश्च स्वरास्तेषा कुलानि जातयो वर्णा द्वीपानि ऋषि दैवत छन्दासि विनियोगाश्च ग्रामा मूच्छेनास्ताना इत्यादिक ुप्त प्रतीयते। तयापि भरतकोशे कश्चिनी, कला, घना, चालनिका, चित्रा, नान्दी, बाला, मधुकरी, मागधी (माववी), मात्रा, माला, मैत्रा, वर्तिका, विचित्रा, विजया, शाडर्गरवा, शिवा, सरघा, सुमुखी चेत्यादय श्रुतय, सप्तस्वराणा मन्त्रा वर्णा दैवतानि रसा स्थानानि ऋषय- शछन्दासि ध्यानानि इत्यादिक च जगदेकुमल्लोक्त प्रमाणतयोपन्यस्त दृश्यते तस्मात् जगदेरुमल्लेन प्रकरणमिद सविस्तरमुपनिबद्धमित्यनुमातु शक्यते।

प्रबन्घप्रकरणे १०१ प्रबन्धाना नामान्येव परिगणितानि। लक्षणादिं नास्ति। लक्षणादि- भागोऽस्माङ्रन्याल्लुप्त। भरतकोशे प्रबन्धाना लक्षणानि समुपलमयन्ते। तयाहि-

वृत्तम्- छन्दोऽनुसारितालेन ललित येन केनचित्। स्वरयुक्त वियुक्त वा वृत्त गायन्ति कोविदा ।। श्रीरङ्ग - प्रस्तारेण स्वरादीना यदि प्रान्ते पदादिका । रागैस्तिरिमिस्त्रिमिस्तालै श्रीरड्ग रुथितस्तदा ।। अभिनन्द - य पाटैस्तेन्नकैर्युक्त प्रयुक्तो गीतकोविदै । अभिनन्डोऽभिनन्ढेन तालेनैष विभूषित.।।

अङ्कध्वनि। आमोद । उमातिलक। एकताली। एला। कन्दुक। चतुर्मुख। चतुष्पदी । चित्रकरणम्। झेम्पट । डेङ्गी। तेन्नकरणम्। द्विपदी। धट। ध्वनिकुट्टिनी। पञ्चतालेश्वर। पञ्चानन.। पाटकरणम् । मनोरम । रागकदम्बक। लोलली। विजय। विजयश्री । विलम्भ (लम्भक.)। शरभ- लीलक। श्रीविलास। सिहपद। सिहलील । सुदर्शन. । हर्षवर्धन । इति। एतेषा लक्षणानि भरत- कोशादवगन्तव्यानि विस्तरभयादत्र नोल्लिखितानि। एतावता प्रमाणजातेन मूलग्रन्थे १०१ द्रबन्धाना लक्षणानि भवेयुरिति कल्पयितु शक्यते।

तालप्रकरणे तालशद्वनिरुक्ति, जाति-कला-मार्ग-ग्रह-लय-यति-प्रस्तारास्तालप्राणाश्च निरूपिता। सङ्गीतमकरन्द-रत्नाकर-दर्पणादिषु १० तालप्राणा प्रतिपादिता। तेष्वस्मिन् ग्रन्थे काल, क्रिया, अडगानि चेति प्राणत्रय नास्ति। अनन्तरं १०१ एकोत्तरशततालाना नामानि परिगणितानि। अनुक्रमेण च लक्षणान्यपि प्रदर्शितानि। एते ताला सड्गीतमकरन्दे लक्ष्यलक्षणसहिता समुपलयन्ते। भरत-

Page 11

नाट्यशास्त्रे ६० ताला १०१ तालेषु मुख्यतयोक्ता। आदिभरते भरतार्णवे च १०८ ताला, सड्गीत- रत्नाकरे १२० ताला प्रोक्ता। तत्र क्रमेण सप्ततालाना एकोनविंशतितालाना चाविक्य विद्यते। सड्गीतसमयसारसदृशेऽर्वाचीनें ग्रन्थे १०१ ताला एव सड्गृहीता । तदनु १०१ प्रबन्धताला सलक्षणं सङ्कीर्तिता। एते औमापतेऽपि दृश्यन्ते।

ततश्चश्चत्पुटादय पञ्च मार्गताला सप्रकारा लक्षिता।

अनन्तर चतुरस्-तर्यस्नजातिताला सलक्षणं वर्णिता। वतश्र प्रथमोक्ताना देशीतालाना केरलभाषयाऽनुवाद सगरहीत। मार्गतालाददेशीतालस्य वैषम्यं पण्डितेन चतुरकल्लिनाथेन

देशीतालस्तु लध्वादिमितया क्रियया मत । यथाशोभं कास्यतालध्वननादिकया मत ॥ ५-२३५

इति सड्गीतरत्नाकरश्लोकव्याख्यायामुपपादितमिति तदेव व्याख्यान अत्रोदाह्ियते। "देशीतालस्त्वित्यादि। अत्र 'तु' शब्दो मार्गतालात् देशीतालस्य वैषम्यद्योतनार्थ। तन्व वैषम्य 'यथाशोभ लध्वादिमितया क्रियया मत' इति यथाशोभ कास्यतालध्वननादिकया मत. इति च विशेषणद्येन द्रष्टव्यम्। अत्र यथाशोभमिति पद देहलीप्रदीपन्यायेन काकाक्षिन्यायेन वोभयतो योजनीयम्। तत्र यथाशोभ लध्वादिमितयेत्यस्यायमर्थ। अत्र शोभाशब्देन गीतावयवेषु तालावृत्तीना कालसाम्यनिबन्धना सहृदयहृदयज्गमोच्यते। तामनतिक्रम्येति यस्मिन् गीतावयवे यावदक्षरमितया मात्रया कास्यतालसाम्य भवति तत्र मार्गे पश्चलध्वक्षरोच्चारमिता मात्रा नियतत्वेन कथिता। क्वचित्त ततोऽपि न्यूनया चतुर्लध्वक्षरोच्चारमितया कालसाम्यम्। अन्यत्र तु ततोऽप्यधिकया षड्लध्वक्षरोच्चारमितया। यत्र यथा शोभा भवति तामनतिक्रम्य। लध्वादिमितयेति। आदिशब्देन गुरुपलुतद्रुता गृह्यन्ते। अत्राल्पग्रहणे द्रुतादीति वा महद्ग्रहणे प्लुतादीति वा वक्तव्ये लध्वादीति वचन देशीतालेषु ग्रहणमोक्षयोर्ल- घोरेव प्राधान्यद्योतनार्थम्। तेन केवलद्रुतात्मकेऽपि ताले द्रुतद्वय लघूकृत्य ग्रहमोक्षौ कुर्यादिति सम्प्रदायो वेदितव्य। अत्रोक्तस्व मात्राप्रमाणभेदस्य तालविशेषनिष्ठतवेनोदाहरणमुत्तरत्र तालाना पानरुक्तयपरिहारा- वसरे करिष्यते। यथाशोभ कास्यतालध्वननादिकयेति। कास्यतालध्वनने या शोभा क्वचिन्मुक्तनादत्वेन क्वचिद् गरृहीतनादत्वेन क्वचिद् विघातेषु करक्रियाविशेषेण क्वचिद् विघाते घातकल्पनया च जायते। ता शोभामनतिक्रम्य कास्यतालस्य ध्वननाद् विस्मय वैचित्र्यजनिताश्षयेवान् मतो लोकसम्मत इति मार्गतालाद् वैषम्य देशीतालस्य।"

ग्रन्थेऽस्मिन् दर्पण-मदन-निसारुक-हसलीलादितालाना लक्षणेषु नामभेदेप्यर्थभेदाभावात् अर्थपौनरुक्त्तय प्रतीयते तस्य परिहार सप्रमाण कहिनाथेन प्रतिपादित इति स एवात्र उपन्यस्यते। तथाहि।

इह पुनरुक्ततया परिगणितेषु कुड्क्कादितालेषु स्थिताना लध्वादीना देशीगतत्वेनाSनियतप्रमाण- त्वात् प्रमाणभेदेनापि स्वरूपभेदादर्थपौनरुक्तयाभावाददोष इति। ........ किश्चित् क्वचिद् गीता- दावेरुस्यैव तालस्यावृत्तिषु प्रमाणभेदो दृश्यते। क्वचिदेकस्यामप्यवृत्तौ लध्वादिष्वशेषु प्रमाणभेदो दृश्यते। एतत्सर्वं देशीत्वस्य भूषणमेव न दूषणमिति देशीतालरहस्यमाचार्याभिमतमवगन्तव्यम्।

Page 12

वाद्यप्रकरणं श्रलोकत्रयात्मकमेव विद्यते। तत्र तत-विततादिवाद्यप्रकारा उपवर्णिता । रागप्रकरणे स्वरसप्तकोद्धारो वर्णित स च मतङ्गोक्तृहददश्यामागमेषु च उपवर्णितो दृश्यते। ततो मध्यमादिरागादारमय शुद्धरागपर्यन्त २९ रागाणा नामान्युक्तानि। ग्रन्थान्तरे शुद्धरागा ३६ परिगणिता । अत्र सप्त नामानि लुप्तानीत्यनुमीयते। ततश्र रागाणामुत्पत्तिरनुक्रान्ता। सापि श्लोकचतुष्टयादू्धर्व नोपलम्यते। अनन्तर रागरागिणीप्रस्तार सविस्तर उपवर्णित। एतावदेव ग्रन्थस्य स्वरूपम्।

भरतकोशे निम्नोक्ताना ९४ रागाणा लक्षणानि समुपलभ्यन्ते। अन्धाली-लिका। अवस्थान- वराटिका। आदिकामोदा। आभीरी। आम्रपश्चम । उत्पलिनी। कच्छोली। कम्भरीति । कर्णाटगौड। कर्णाटबगाल । काम्भोजी। कालिन्दी। कुन्तलवराटी। खसिका। गान्वारगतिका। गुण्डक्रिया। गुरुञ्न । गुर्जरी। गोल्ली। गौड। गौडी। घण्टारव। छाया। छायातोडी। छायानट्टा। छायावेलावली। छोहारी। टक्कसैन्ववी। डोम्बक्रिया। तरडिगणी। तुरुष्फतोडी। तोडी। त्रिणेत्रकृति । दक्षिणगुर्जरी। दीप। देवकृति। देशदेवाल। देशवालगौड। देशाख्या। देशी। देशीहिन्दोल। द्राविडगौड। द्राविडवराटिका। वन्यासिका। ध्वनि। नागध्वनि। नाटनारायणी। नाटा। नादान्तरी। नीलोत्पलिनी। पुलिन्दी। पुन्नाद। पौराली। प्रतापवराटिका। प्रतापवेलाउलि। प्रयममज्जरी। बृहद्दाक्षिणात्या। भम्माणी। मिन्नाभीरी। भुञ्जी। भैरवी। मध्यमादि। महार। मल्लारि। महाराष्ट्रगुजेरी। मार्गहिन्दोल 1 माहुरी। मेघरज्जिका। रङ्गरीति। रामक्री। रीतिकैशिकी। लघुदाक्षिणात्या। ललिता। वराटिका। वेगरजजिका। वेलाधूलि। शङ्कराभरण। शाम्बरी। शुद्धबगाल। शुद्धभाषा। शुद्धवराटी। श्रीकण्ठी। श्रीराग.। सालवानी सिहलीला। सैन्वववराटी। सैन्ववी। सोमराग। सौराष्ट्रिका। सौराष्ट्री। स्वभावकृति.।स्वरसैन्धवी। हस्तस्वरवराटिका। हर्षपुरी। जगदेकमल्लो भाषाङ्ग-क्रियाङ्गभेदेन लच्ष्ये दष्टरागाणा १०१ एकोत्तरशत सम्यङ् निरूपयामास इति सगीतसुधाकारेण रघुनाथभूपेनोक्तम्। अन्रानुक्ताना ७ सप्तरागाणा लक्षणानि गवेषणीयानि।

रागाणा प्रातर्गेया सायगेया प्रहरगेयाश्रेति विभाग प्रदर्शित ।

प्रातर्गेया रागा - देशाक्षी भरवी शुद्धा सालगाख्या च मैरवी। देवक्री रक्तहसी च माहुरी रागरञ्नी।। एते सूर्याशतो जाता सायकाले तु निन्दिता । प्रगायति प्रभाते य स नर सुखमेवते। भरतकोश। पृ ४०५ सायंगेया रागा - शुद्धनट्टा सालगा च नाटा शुद्धवराटिका। वगाटिका द्राविडी च देशी नागवराटिका। छायावराटिका च स्यादाहर्यन्धालिका मता। मल्लारिका तदा छाया गौडी कर्णाटिकाह्नया। गौडो मालवगौडश्च रामक्री रीतिरुत्तरा। छाया रामकृती रहछाया स्वरवराटिका।।

Page 13

कर्णाटाह (य) बज्चालसहिताश्चन्द्रमोऽशुजा । सायमेते प्रगातव्यास्तस्य श्रीरतुला भवेत् ।। एतान्प्रात परित्यज्ये (जेत्) वृद्धिकामीह मानव । अनिरुक्ते तु रागाणा न वेलानिर्णय क्वचित्। भरतकोश। पृ ७२० प्रहा (ह)रगेया रागा - प्रहा(ह)रैकोदयादर्वाक् प्रहा(ह)रैकोदयोपरि। देशाक्षी भरवी शुद्धा सालगा च प्रगीयतें॥ वराटिका तथा शुद्धा द्राविडी नागसज्ञका। प्रहा(ह)रोपरि गातव्या मल्लारी शाबरी तथा॥ अन्धालिका रामकृतिश्छायानट्टा गुरुन्जिका। मध्याह्वात्परतो गेया गौडरागाणि यानि च ।। त्रियामोपरि गातव्या शुद्धसालगनाटिका। भरतकोशः । पृ ४०४ भरतकोशे जगदेकोक्त प्रसन्नादि प्रसन्नान्त इति वर्णालङ्कारद्वयमुपन्यस्तम्। आवर्त-कोकिल -चक्राकार-जव-निर्दोष-पद्माकार-महावज्र .- वारिद -सदानन्द-सीर इत्येते वर्णा- लङ्कारा प्रतापसिंहप्रोक्ताश्वोललिखिता। जगदेकमल्न एव स्वकीये ग्रन्थे बहुषु स्थलेषु प्रतापपृथिवीभुजा इति पदेन आत्मान विशिनष्टि। अत स एवाय प्रतापसिंह इति भाति। अस्य सड्गीतचूडामणे प्रमाणतयोपन्यास भरतशास्त्रग्रन्थे तालपदिकाया सड्गीतसमयसारे नैषधीयचरितकाव्यस्य विद्याघरीटीकाया च दश्यते इति डॉ० गोडे महोदयाना सडगीतचूडामणिस्तस्य समयश्चति निबन्धाज्ज्ञायते। तेन तस्मिन् काले ग्रन्थोऽय विद्वद्धिरपि अतिप्रमाणतया परिगृहीत आसीत्। एते चोपन्यासा सडगीतशास्त्रग्रन्थेषु अस्य ग्रन्थस्य महत्वद्योतनाय पर्याप्ता इत्यलमतिपल्लवितेन। अस्मिन् ग्रन्थसम्पादनकार्ये सम्प्रति रामायणविभागाध्यक्ष प्राच्यविद्यामन्दिराध्यक्षचरै श्रीमद्ि- र्गोविन्दभट्टमहोदयैरादित एव महत् साहाय्यमाचरितमिति तेषा सर्वथाSधमर्णाडस्मि। प्राच्यविद्यामन्दिरा- ध्यक्षै श्रीमद्वि डॉ भोगीलाल साडेसरामहोदयै तयैव साहाय्यपरम्परयाऽनुग्रहीतोऽहमिति तेऽतीव धन्य- वादार्हा। उपाध्यक्षे श्रीमद्धि डॉ उमाकान्त शाह महोदयैर्ग्रन्थसम्पादनार्थ पुस्तकादिप्रदानेन अनेक सूचनादिभिश्च बहुश उपकृतोऽस्मीति तेऽप्यतीव धन्यवादार्हा। विद्वद्वयैर्वेङ्कटरमणशास्त्रिभिस्तया न्याय- भूषण साहित्यशिरोमणिभि श्रीमङ्गी राघवन् नम्बियारमहोदये मलयलिपिलिखितस्याऽस्य ग्रन्थस्य पाठ- निर्णयार्थ नैकश साहाय्यमाचरितमिति तेषामुपकारा न कदापि विस्मर्तु शक्यन्ते। अन्ते च मुद्रणालय- व्यवस्थापकै. श्रीमङ्गी रमणलाल पटेल महाशयैर्ग्रन्थस्यास्यातिक्लेशावह मुद्रणकार्यमपि अतिरुचिरं सम्पादित- मिति तेऽपि भूरिशो धन्यवादमर्हन्ति।

छ्विपवाड, अकोलकर-वाडा, वटोदरम्। ता. ५-६-१९५८ दत्तान्रेय काशीनाथ वेलणकर

Page 15

श्री। सङ्गीतचूडामणिः।

हरि. (ऊ ) श्रीगणपतये नमः ।

अविन्नमस्तु।

देव स द्विरदाननोऽस्तु भवतामिष्टार्थससिद्धये नि.साधारणभक्तियुक्तमनसा विन्नौघशान्तिप्रदः । यस्याSऽभाति विलोलकर्णयुगलत्रस्ता कलक्काणिनी भृङ्गाली मदडिण्डिमध्वनिरिव व्यापारयन्ती पुर ॥ १ ॥

सङ्गीतचूडामणिमात्मराज्यकल्पं विधत्ते कविचक्रवर्ती। २।।

(अथ देशीसङ्गतिलक्षणम्।) देशेषु देशेषु नरेश्वराणा कुर्याज्जनानामपि वर्तते (वर्तन) या। गीत च वादं च तथा च नृत्तं (नृत्य) देशीति नाम्ना परिकीर्तिता सा ।। ३ ।।

(अथ गीतमाहात्म्यम्।)

गीतस्यानुगत वाद्य नृत्तं (नृत्य) वाद्यानुगामि यत्। तस्माद् गीतस्य मुख्यत्वं प्रगंसन्ति मनीषिण: ।। ४ ।। श्रीविष्णुरूपः खलु सामवेदस्तस्मात्समुत्पन्नमिद हि गीतम्। तद्देवताना पुरतः प्रगीतं भक्तया बुधा. स्वर्गदमामनन्ति ॥५॥

पुरुषस्येन्द्रियाणा च महाभूतगणस्य च। गीतेनानवगीतेन जायते प्रीतिरुत्तमा ॥ ६ ॥.

Page 16

पुरुषे प्रीणिते साक्षात् प्रीणित पुरुषोत्तम. । कर्ता पालयिता हर्ता भुवनत्रितयस्य स ।।७॥। इन्द्रियप्रीणनात् प्रीतं स्यान्महाभूतपञ्चकम्। पृथिव्या प्रीणिताया तु प्रीणिता पर्वतादय ।। ८।। अप्सु प्रीतासु सर्वासु तोषिता सागरादय. । तेजसि प्रीणिते प्रीता भवेयुर्भास्करादय ।। ९।। तोषिते मारुते सम्यक् प्राणिन प्रीतिमाप्नुयु। आकाशे प्रीणिते प्रीतं जगत्स्थावरजङ्गमम् ॥ १०॥ योगध्यानादिक यस्मात् सर्वलोकानुरञ्जनम्। तस्मादनन्तफलदं गीतं स्याद् भुक्तिमुक्तिदम् ॥ ११ ॥ ससारे सारभूतं यच्छूत्रणामृतमुत्तमम्। न वेत्ति गीत यो मूढस्तस्य जन्म निरर्थकम् ॥ १२॥

(अथ स्वरत्रैविध्यम्।) सप्तस्वरात् क्रमात् गीत स्वरास्ते त्रिविधा मता. । सचेतनोद्धवाः केचित् केचिन्निश्चेतनोद्धवा ॥१३॥ उभयप्रभवाः केचिन्मुख्यास्तेषु शरीरजा।

(अथ नादस्वरूपम् ।)

शरीर(रा)ना(न्ना)दसभूतिर्गीतं नादात् प्रवर्तते ॥ १४॥ नादो बिन्दुः स्वरा रागा. सभवन्ति शरीरत। स्वरो गीतं च वादं च तालश्रेति चतुष्टयम् ।।१५। न सिध्यति विना नादं तस्मान्नादात्मकं जगत्। अभिमास्तयोर्योगा( गाद्) भरे(वे)नादस्य सम्भवः ॥१६॥ बिन्दुरुत्पद्यते नादान्नादान्निखिलवाड्मयम्। (अथ नादशब्दनिष्पात्तिः।) नकारः प्राण इत्युक्तो दकारो वह्िरुच्यते ॥। १७ ।।

Page 17

अर्थोडयं नादशब्दस्य सक्केतात् परिकीर्तित । स च पञ्चविधो नादो मतङ्गमुनिसम्मत ॥ १८॥

(अथ नादप्रकारा।)

अतिसूक्ष्मश्र सूक्ष्मश्र पुष्टोऽपुष्टश्र कृत्रिमः । अतिसूक्ष्मो भवेन्नाभौ हृदि सूक्ष्म प्रकाशते॥ १९॥ पुष्टोपि युज्यते कण्ठे त्वपुष्टि( ष्ट)शिशरसि स्मृत । कृत्रिमो मुखदेशे तु स्थानदेनन (भेदेन) भासते ॥ २० ॥

।। श्रीः।।

Page 18

।। श्री ।। (अथ प्रबन्धप्रकरणम्।)

एक एव प्रबन्धश्चेत् प्रकीर्णो वर्ज्य( ण्र्य)ते बुधै। उद्देशस्तु प्रबन्धानामधुना क्रियते मया ॥ २ १ ॥

प्रथम(मो) मातृकारव्य. स्यात् पञ्चतालेस्व (श्र)रा (र) स्ततः। गद्य वृत्तं दण्डक स्यादार्या कन्दस्तत परम् ॥ २२ ।।

हयलीलेभलीला च विजयो हरिपूर्वक. । तत क्रौञ्चपदाभिरव्य कलहसम्ततो भवेत् ॥ २३ ॥

तत. सिंहपदञ्च(श्र)कवालश्च जयमालिका। सिंह्विक्रमनामाथ कथिता स्तवमञ्जरी ॥ २४ ॥

गाथा द्विपथकश्चैव मल्लिका द्िपदी थ( घ)ट। चर्चरी बन्ध( द्ध)नी चैव तत प्रोक्ता चतुष्पदी ॥ २५॥

वस्तुनामप्रबन्धस्य करण स्वरपूर्वकम्। ततश्र पाटकरण बन्धारयं (रव्य) करणं तत. ॥ २६ ॥

अन्यत्स्वरपदाख्य च करणं परिकीर्तितम्। तथान्यच्चित्रकरण करणं तेन्न (न) पूर्वकम् ॥२७।।

करण मिश्रपूर्व च वर्तन्यथ विवर्तनी। स्वरार्थ एला ढोकी (ढेक्की) च तथैव ध्वनिकुद्ट( हवि)नी ॥ २८॥

डों(झों)बडो लाभको (लम्भको) रासश्रैकताल्यक्कता (चा) र (रि)णी । चतुरंग (रङ्ग:) स्वराङ्गश्र त्रिभज्गिस्तु विचित्रक. ॥ २९ ॥

ततो रागकदम्बः स्यात् भवेत्तालार्णवस्तनः । रससन्दोहसंज्ञश्च मण्डनश्च चतुर्मुखः ॥३०॥

Page 19

तत. स्याद्वर्णसरकस्ततो हरविलासक *पञ्चहस्तिस्तत. प्रोक्त तत पञ्चानको (नो)भवेत् ॥। ३१।।

श्रीरङ्गो गदितस्तस्माद् उमातिलकनामक। स्यात् श्री (च्छ्री) विल( ला ) स शरमलीलोऽन्यस्सिंहलीलक. ॥। ३२ ॥ विजयश्च जयश्रीश्र तथान्यो हर्षवर्धन । श्रीवर्धन प्रतापादिवर्धनोऽथ मनोरम ॥ ३३ ॥ प्रमोदश्र ततोऽप्यन्यौ द्वौ सुदर्शनकन्दुकौ। आमोदोडकन्धुश्चैव (इध्वनिश्चैव) ततस्त्रिपथकाभिध. ॥ ३४॥ अभिनन्द शुक शारी रणरड्गोडथ नन्दन । हसलीलोऽथ वर्ण. स्यात् सिहविक्रान्तसज्ञकः ॥ ३५॥ शुकचञ्चुचै(श्रै)कपादो नत्त(र्त)नस्तदनन्तरम्। वीरश्रीर्नत्त(र्वर्त)नानन्दो ललितो हसक. (त) पदम् ॥ ३६ ॥

नन्दश्च मङ्गलाचारो धवलो मङ्गलाभिध। वदनो(न.)तसबन्धा(सपडा)ख्यश्च चर्या राहसिका (रासकिका) तथा।३७।।

नि(त्रि)पदी षट्पदी चैव मोळ(ल) (टृ)शो(ट्टो घो)लरिका तथा। मो(लो)ल्लिर्दन्तीति वस्तूनामुक्तमेकोत्तरं शतम् ॥ ३८॥

(अथ मातृकाप्रकाराः)

दिवा(व्या) च मानुषी चान्या दिव्यमानुषिका व(प)रा। दिव्या सस्तुतया वाचा दिव्यैस्तालैर्विभूषिता ॥ ३९॥ मानुषी प्राकृतोक्तयैव तालैर्देंशीगतैर्भवेत्। भाषावैचित्र्यसंयुक्ता देशी या दिव्यमानुषी॥ ४॥ मार्गदेशीगतैस्तालैर्मातृका परिगीयते। वेदान्तसिद्धान्तसमस्तमन्त्र(न्त्रा)गन्धर्ववृन्दै, सह नारदाधै.। वेदाश्च सर्वे परितोषभाजो भवन्ति गीते खल मातृकायाः ॥ ४१ ॥

  • प्चभही इति पाठ. पश्चहस्ति, इत्यपेक्षया साधु। रत्नाकरेऽपि अयमेव पाठोडस्ति

Page 20

श्री। (अथ तालप्रकरणम्।)

विष्णुं लोकगुरु प्रणम्य शिरसा सन्मार्गसन्दर्शकं कीर्तिप्रीतिकरं जनस्य लघुना कामेन कामप्रदम्।

तालाना कथयामि लक्षणमह पूर्वोक्तशास्त्रक्रमात् । ४२ ॥ (अथ तालशब्दनिष्पत्ति।) तालशब्दस्य निष्पत्ति प्रतिष्ठार्थो(र्थे)न धातुना। गीतं वादं च नृत्त (त्य) च भाति ताले प्रतिष्ठित (तम्) ॥ ४३ ॥

(अथ तालप्राणा ।*)

ताल. कालस्य यन्मान मापा-(मात्राजं) हि क्रियाकृतम्।

(अथ जातयः।)

त(च)तुरश्रस्ततस्त्र्यश्रो मिश्र खण्डाभिधस्तथा॥४४॥

चतुर्विधो भवेत्तालस्तत्स्वे(स्व)रूपं निरूप्यते। तत्र चच्चत्पुटः प्रोक्तश्रतुरश्रो(स्रो) मनीपिमि ॥४५॥

स त्रिधैककल: पूर्व(र्वो) द्विकलश्र चतुष्कलः। तथा चाचपुटस्त्यश्र(स्र)स्तस्य भेदा भवन्ति षट्॥ ४६ ।।

गुरुत्रयात् समारभ्य द्विगुणं द्विमुणं क्र्मात्। यावत् षण्णवतिस्तस्मिन्नेवं षड्मेदका, क्रमात् ॥ ४७ ॥

युग्मौजमिश्रणामिश्रस्ताल, प्रोक्तो विचक्षणै.। विश्लिष्टो(षै र)प्यव(वि)ऋ्किष्टैस्तालाङैर्य(र्यो) द्रुतादिभिः ॥४८॥

कालो मार्ग क्रियाङ्ानि ग्रहो जाति कला लयः । यति प्रस्तारकश्चेति तालप्राणा दश स्मृता ॥। स्र दर्पणम् श्रो ६३१

Page 21

9

क्रियते बहुभङ्गीभि स ताल खण्डसज्ञक. । (अथ मात्रालक्षणम्।)

लध्वक्षराणा पञ्चाना मानमुच्चारणे हि यत् ॥ ४९॥

तत्प्रमाणा परिज्ञेया मात्रा तालगता बुधै। (कला च) सर्वमाख्योय(सैव मार्गे यां) ध्रुवशब्देन चोच्यते ॥५०॥ (अथ मार्गा ।) दक्षिणो वार्ततिकश्चित्रस्ततश्चित्रतरो मत। तथा चित्रमत(तम )श् स्यादतिचित्रतमो(मः) पर. ॥५१॥

षडेवं कथिता मार्गास्तत्खरूपं निरूप्यते। अष्टमात्र (त्रा) कला ज्ञेया मार्गे दक्षिणसज्ञके ॥ ५२ ॥

वार्तिके स्या(स्याच्)चतुर्मात्रा कला चित्र द्विचि(मा)त्रिका। मात्रा चित्रतरे च स्यादर्ध्दा चित्रतमे तत ।। ५३॥

अतिचित्रतमे मार्गे कला तु द्रुतसजिता। (अथ ग्रहा'।) ग्रहस्त्रिधा समोऽतीतस्तथाऽनागत इत्यपि ॥ ५४ ॥ गीते वाद्ये च नृत्ते(त्ये) च .... (सममेव) प्रवर्तते। यस्ताल स च विज्ञेय समग्रहसमाहृय ॥५'॥ किश्चिद्गीते समारब्धे वाद्ये नृत्तेऽथवा पुन। ग्रहणं यत्र तालस्य सोऽतीतग्रह इष्यते ॥५६ ॥ योऽलंकारेण गीते स्यात् तकारेण च वादने। नृत्येऽङ्गवर्त्तनैस्सार्ध्द स तालोऽनागतग्रह ॥५७॥

(अथ लय ।) तालन्तरालवर्त्तीं य. कालोडसौ लयनाल्लय.। त्रिविधः स च विज्ञेयो द्ुतो मध्ये(ध्यो) विलम्बितः ॥ ५८ ॥।

Page 22

V

(अथ यति।) लययानयति सम्यक् कथित(ता)दत्तिवा(ला)दिभि। समा स्रोतोवहाख्या च गोपुच्छा चेति सा त्रिधा॥ ५९॥ (अथ प्रस्तार' प्रस्तारे(ता)लसम्बंन्धि ह्यक्षर(रं)स्याच्चनुर्विध (धम्)। सज्ञया तत्परिज्ञेय द्रुतं लघु गुरु प्लुतम् ॥ ६० ॥ प्रत्येकं च द्रुतादीना भवेत् पर्यायपञ्चकम्। अर्धमात्रं द्रुत व्योम व्यञ्जनं बिन्दुकं तथा ॥ ६१ ॥ मातृ(त्रि)क सरल ह्वस्वं लघु व्यापकमित्यपि। द्विमात्रिक कला वक्रं गुरु दीर्धमिति स्मृतम् ॥ ६२ ॥ सामोद्धवं प्लुतं दीप्त तथा त्यंश त्रिमात्रिकम् । द्रुते स्याददेवता शम्भुर्लघुन्यद्रिपतेः सुता ॥ ६३॥ गौरा(री)शिवौ च गुरुणी (णि) प्लुते ब्रह्मादयस्रय. । अनु द्रुतादिनिष्पन्नॉस्तालान् वक्ष्यामि साम्प्रतम् ॥ ६४॥

(अथ एकोत्तरशतताला.।) चंर्चत्पुट (चच्चत्पुटः)चाचपुटः षट्पिका(ता)पुत्रकस्तथा। संपक्ेष्टाक उत्(द्)घट्ट आदिताल्श्च दर्पण ॥ ६५ ।। चच्चरी सिहलीलश्च कन्दर्प. सिंह्विक्रम(म.)। श्रीरङ्गो रतिलीलश्र रङ्गतालो(ल.)परिक्रम· ॥६६॥ प्रत्यङ्गो गजलीलश्र त्रिभिन्नो वीरविक्रमः । हंसलीलो वर्णभिन्नो राजचूडामणिस्तत ॥ ६७ ॥ *रङ्गोद्योतो . रङ्गप्रदीपक. । हंसनाद. सिंहनादो मल्लिकामोदसंज्ञकः ॥ ६८॥

*रज्ोद्योतो राजताल सिहविक्रीडिनस्तथा। वनमाली वर्णतालस्ततो रजप्रदीपकः ॥ अय पाठो मूले नास्ति। खण्डितो विद्यते स च सङ्गीतमकरन्दात् सशोध्य स्थापित ।

Page 23

भवेच्छरभलीलश्च रङ्गाभरण एव च। भवेत्तुरंगलील स्यात्तत स्यात् सिंहनन्दनः ॥ ६९ ॥

जयश्रीर्विजयानन्द, प्रतितालो द्वितीयक.। मकरन्द कीर्तितालो विजयो जयमङ्गल. ॥ ७०॥

राजविद्याघरो मटट(ट्ो)जयताल कुडुर्कक. । ततो नि.सारक(नि.सारुक) क्रीडा त्रिभङ्कि कोकिलप्रियः ॥। ७१॥

श्रीकीर्तिर्बिन्दुमालि( ली )श्र (च)समतालश्ष नन्दन. । उदीक्षणो मड्डि(द्टि)का (मण्ठिका) च ढेङ्किका वर्णमड्डि(द्वि) (ण्ठि)का ॥। ७२॥

अभिनन्दोऽन्तर्क्रीडा(ड) मल( ल्ल) तालश्र दीपकाः( क.)। अनङ्गतालो विषमो नान्दीकुमुदकन्दुक (का) ॥७३॥

एकताल (ली) चे(च)फ(कं)कालश्रतुस्तालश्च(ली च) नों(डों) (त्सो)बिका। अभङ्गो राजवंकालस्तथैव लघुशेखरः ॥। ७४ ॥

प्रतापशेखरश्चान्यो जगत्झम्पश्चतुर्मुख। झम्पाकं (क.) प्रतिमड्श्च तथा तालस्तृतीयक ॥ ७५॥ तस्मादुपरि विज्ञेयो वसन्तो ललितो रति.। करणाख्या(ख्यो) यतिश्चैव* राजनारायणस्तत ॥ ७६ ॥ मदनश्च्वैव विज्ञेय पार्वतीलोचनस्तत. । ततो गारुकि(गि)ताल: स्यात्तत श्रीनन्दनो जयः ॥ ७७॥ लीला विलोकितश्रान्यो ललितप्रिय एव वा। जनकश्चैव विज्ञेयो लक्ष्मीशो रागवर्धनः ॥।७८॥

बद्धा(न्धा)पण इति ज्ञेयो(य) तालस्यैकशतं बुधैः। चतुरश्रादितालानामिदानी कथयाम्यहम्।। ७९॥।

प्रस्तारसहित(तं) लक्ष्यं तद्गेदाश्च पृथग्विधा. ।

*'षट्तालो वर्द्धनस्तथा। तालो वर्णयतिश्चैव' अयं पाटो मूले भ्रष्टः। स च समौतमकरन्दातू संशोध्य स्थापित । स. २

Page 24

। श्रीः।।

[ १ ] ताले चच्चत्पुटे ज्ञेय गुरुद्वन्द्वं लघुप्लुतम्। SS|2 चच्चपु( न्पु) टम् (ट.) । [ ८ ]* [ २ ] गुरु ल्(र्ल)वू गुरुश्चैन भवेच्चाचपुटामिदे (धे) ॥ ८० ॥ SIIS चाचपुटम् ( ट.) ।[ ६] [ ३ ] पलगा गलपाश्च्ैन षट्पितापुत्रकस्तथा । 2155|2 षट्पितापुत्रकम् (क:) । [ १२ ] [ ४ ] मगण स्यात् प्लुताद्यन्तं(न्तो) सपकेष्टाकसज्ञके ॥ ८१ ॥ 2 sss2 सपक्ेष्टम् (ष. ) । [१२ ] [ ५ ] उद्घट्टे मगणस्त्वेक, ssS उद्घट् । [६ ] [ ६ ] आदितालो लघु स्मृत. । । आदिताल (ल.) । [ १ ] [ ७ ] दर्पणे स्यात् द्रुतद्वन्द्वं गुरुश्चैक. प्रकीर्तितः ॥ ८२ ।। ० o5 दर्पण (ण.) । [३ ] [ ८ ]अष्टकृत्वस्तु चच्च(र्च)यां विरामान्तौ द्रुतो (तौ) लघु. । 00'0010010010011001100100 चन'रच) री।[१८] [ ९ ] सिंहलीले विधातव्यं लव्वाद्यन्त (न्तं) द्रुतन्नयम् ॥ ८३ ।। 1000। सिंहलीला (ल.) । [ ३ ] [ १० ] द्रुतद्वय यकास्श्र कन्दर्पः परिकीर्तित। ० o | SS कन्दर्प (र्प.) । [ ६ ] [ ११ ] सिंहविक्रमताले स्युर्मगणो ल. पला (लौ) गपौ ।। ८४ ॥ SSS | 2 | 5 2 सिंहविक्रम (मः) ॥ [ १६ ] तालप्रकरणे सव्यभागे प्रतिताल अन्ते लिखिता तालमात्रासख्या ज्ञेया। वामभागे च सालकमाक्को ज्ञेय।

Page 25

११

[१२ ] श्रीरङ्गसज्ञके ताले सगणो ल. (ल)प्लुतौ मतौ। 1151 2 श्रीरङ्गं (ङ:) । [6 ]

[ १३ ] रतिलीले विधातव्यं लघुद्वन्द्वं गुरुदयम् ॥ ८५॥ II SS रतिलीला (ल) । [ ६ ]

[ १४ ] चत्वारो रङ्गताले स्यु द्रु (र्द्रु)ता गुरुस्त(र)तः परम्। 00005 रङ्गताल (लः) । [४] [ १५ ] परिक्रमे द्रुतद्वन्द्व यगणस्तदनन्तरम् ॥ ८६॥ ००| S5 परिक्रमं (म)। [६] [ १६ ] प्रत्यङ्गसज्ञके ताले मगण (ण) स्याल्लघुद्वयम् । SSS ॥ प्रत्यङ्गं (द्ग')। [6]

[१७ ] लचतुष्क विरामान्तं गजलीले प्रकीर्तितम्॥८७॥ ।।।।' गजलीला (ल.) [ ४४े] [१८]लघुर्गुरु प्लुतश्चैव त्रिभिन्ने परिकीर्तिता (ताः)। 152 त्रिमिन्न (न्न) । [ ६] [१९]* ( वीरविक्रमताले तु) लौ द्रुतौ गुरुरेव च ।। ८८१ 110 0 S वीरविक्रमं (मः) ।[५] [२०] सविरा- (रामं) लघुद्वन्द्वं ताले स्याद्धंसलीलके। ।' हंसलीला (ल: ) [ २हे] [ २१ ] वर्णभिन्नाभि-(धे) ताले द्रुतद्वन्द्व लघुर्गुरु ।। ८९।। ० o|5 वर्णभिन्न (न्) [४ ]

[२२ ]राजचूडामणौ ताले द्रुतौ नश्च द्रुतौ लगौ। ००॥|| 0 0 |5 राजचूडामणिः । [ ]

[ २३ ] रड्गोद्योतन(क)ताले तु मगणौ (णो)लप्लुतावपि ॥ ९० ॥ 5SS| 2 रङ्गोद्योतकं (क) । [१० ]

  • वीरविक्रमताले तु' इति मूले नास्ति।

Page 26

१२

[२४ ] लगौ (गोलौ) द्रुत (तो) गलो (लौ)पश्च राजताले* प्रकीर्तिता (ताः)। SII o s| 2(?) (गपौ द्रुतौ गलौ पश्च राजताले प्रकीर्तित । इति सं. मकरन्दे) (s200512) राजतालं (ल) । [ १२ ]

[२५ ] द्विर्ल (र्ल) पा (पो) गा (गो) लगौ पश्च सिहविक्रीडिते लपौ ॥९१॥ 1125522 सिहविकरीडितं (त )।[१७]

[२६ ] वेदद्रुता लौ द्रुतौ-ग (च) वनमाली (लि)नि गस्तथा। 000011005 चनमालि (ली)। [७]

[२७ ] गुरुर्लघू द्रुतौ गश्च वर्णे स्याच्चतुरस्त्र(श्र)के॥९२॥ 51|00 S चतुरश्रवर्ण (र्ण)।[७] [२८] लघुर्द्ुतौ लघू गश्च त्र्यश्रवर्णे प्रकीर्तिताः । l00।। S तयश्रवर्ण (रण:) ।[ ६ ]

[२९ ] प्रतितूर्य विरामान्तं मिश्राख्ये द्वादश द्रुताः॥९३॥ प्लुतौ (तो) गुरूद्वु (र्द्र) तद्वन्द्वं गद्दयं ल (लो) गुरुस्तथा। 0000' 0000' 0000'2500 55l5 (?)[१९४] [३० ] रङ्गप्रदीपत (ता)ले स्यात् तगणा (णो) गप्लतौ यदि ॥ ९४॥ SSIS2 रङ्रप्रदीप. । [१०] [३१ ] लप्लुतौ द्रुतयुग्मं पो हंसनादे प्रकीर्तिताः । 12.2 हंसनादं (द.) [८] [३२ ] यगणो लरो (लो) गुरुश्रैव सिंहनादे निरूपिताः ॥ ९५॥ ISS I S सिंहनादं (द:) । [८] [३३ ] ताले स्यान्मल्लिकामोदे लद्दयं खचतुष्टयम्। 110000 मलिकामोदं (दः) । [ ४ ] *(१) राजतालो गपौ दौ च गलौ प्लुत । स० रत्नाकर ता. अ श्रो.२६८ । (२) राजताले क्रमात्प्रोका गपौ दौ गलपास्तथा। स० चिन्तामणि ॥ इति १२ मात्रात्मक. सर्वसंमतोऽयं राजताल. ।

Page 27

१३

[३४ ] लघुद्ठु(र्द्रवै)तचतुष्कं लौ स्याता शरभलीलके ॥ ९६ ॥ 10000।। शरभलील। [५ ]

[ ३५ ] तगणाल्लप्लुतौ कार्यो रड्गाभरणसज्ञके। 5 ।I 2 रड्राभरणं (ण)।[९] [ ३६ ] तुरङ्गलीले ताले स्या (स्याद्) द्रुतद्वन्द्वं लघुस्ततः ॥९७॥ ००। तुरङ्गलील: ।[२] [३७ ] तपो (पौ) लगौ द्रुतौ गौ ल. पलपा गश्च लद्यम्। *नि.शब्दं लचतुष्क च ताले स्यात् सिहनन्दने ॥ ९८ ॥ 5512150055121251+ सिहनन्दनं (नः) ।[३२]

[३८ ]ग (गो) लौ ला (लो)न्त्यगुरुश्चैको जयश्रीरिति गण्यते। S।IIS जयश्री (श्री.)।[७] [३९ ] भवेयुर्विजयानन्दे लद्वन् (द्वयं) गुरवस्न्नयः ॥ ९९॥ IISSS विजयानन्दं (न्दः)।[८]

[४० ] ले द्रुतौ प्रतिताले स्यात् 100 प्रतितालं (लः)।[२] [४१] द्वुतौ नश्च द्वितीयके। ००॥।। द्वितीयकं (कः) ॥[४] [ ४२ ] मकरन्दे द्रुतद्वन्द्वं लघुत्रयमथो गुरू ॥ १०० ॥ ०o॥1|55 मकरन्दं (न्द)। [८] [४३ ] गलौ पगौ लपौ श्रै (चै)व कीर्तिताले प्रकीर्तिता (ताः)। 512s 12 कीर्तितालं (ल:) । [१२ ] [४४ ] प्लुतो गश्च प्लुतो लश्ष ताले विजयसंज्ञके ॥ १०१॥ 2s 2। विजयतालं (लः) । [९] * निःशद्वं लचतुष्कं नाम चरवारो लघव अशब्दा + (लचतुष्कं यावन्न विराम ।) अथवा सज्वीतरत्नाकरे च ४ xइति 'चतुर्लघु नि शब्दम्' इत्यर्थक सङ्गेतो द्योतितस्तेन उपरिनिर्दि- होडर्थ, स्फुट. ।

Page 28

१४

[४५ ]सकारश्र सकारश्र जयमङ्गलनामि (म)नि। ।। S । । 5 जयमङल (ल ) [ ८]

[४६ ] लघुश्च गो द्रुतौ नाले राजविद्याधराभिधे ॥ १०२॥ 1500 राजविद्याधरं (र) । [ ४ ]

[४७] सकारान्मड्ड (द्ट)ताले स्यात् कलितं लचतुष्टयम्। ।। 5।।। । मडु[ ट]तालं (ल) ।[८]

[४८ ] जगणो लौ द्रुतौ पश्च जयताले प्रकीर्ततिता (ता)॥१०३।। 151 11 002 जयतालं (ल:) [१०]

[४९] दुतद्वन्द्व लघुद्वन्द्वं भवेत्ताले हुड्डत्तके।* ००।। हुडुत्ततालं (ल ) । [ ३ ] [ ५० ] लघुद्धयं विरामान्तं ताले निसारुके भवेत् ॥ १०४ ॥ ।।' नि सारुकं (क)। [ २४े] [५१ ] द्रुसद्वयं विरामान्तं क्रीडाताले प्रकीर्तितम्। ००' क्रीडातालं (ल:) । । [ १ के] [५२ ] लघुद्वन्द्व गुरुद्वन्द्वं त्रिभङ्गिमि(रि)ति कथ्यते ॥ १०५॥ I। SS त्रिभङ्गिताल (लः) । [ ६ ] [५३ ] कोकुल (कोकिल) प्रियताले स्यु. क्रमात् गुरुलघुप्लुता.। 512 कोकु (कि)लप्रियताल (लः) । [ ६ ]

[५४ ] श्रीकीर्तिसज्ञके ताले गुरुद्वन्द्व लघुद्रयम् ॥ १०६ ॥ 55॥ श्रीकीर्तितालं (ल.) । [ ६ ] [ ५५] चत्वारो बिन्दवो गुर्वोर्मध्ये स्युर्बिन्दुमालिनि। 500005 बिन्दुमालिनी (ली) । [ ६] [५६ ] समताले लघुद्वन्द्व विरामान्त(न्त) द्रुतद्वयम् ॥ १०७॥ 110 (1100') समताल (ल) । [ ३ ४ ] * असौ कुड्क्ाSमिव । कुडर्कक' इत्यपरनामा वा।

Page 29

१५

[५७ ] लो (लौ) द्रुतौ च प्लुतश्चान्ते ताले स्यान्नन्दनाभिदे (धे)। 11002 नन्दनतालं (ल) । [ ६ ] [५८]*दक्षिणे स्याल्लघुद्वन्द्व गुरुरेकस्ततः पर्म् ॥ १०८ ॥ ।। s दक्षिणतालं (क) । [ ४ ] [५९ ] मड्डि (द्वि) (ण्ठि)काया विधातव्या गुरुर्बिन्दु (न्दू) प्लुतः क्रमात्। 5002 मड्डिकातालं (ल.) । [ ६ ] [६०] ढोङ्किका जगणो न स्यात् (ढेड्विका रगणेन स्यात्)केषाचित् सैव योजना ॥१०९॥ S IS ढो(ढे)झिकाताल (ल)।[ ५] [ ६१ ] लौ बरिन्दू लश्च बिन्दु (न्दू)श्र (च) विज्ञेया वर्णमड्डि(द्वि)का। 1100100 वर्णमड्डि [द्वि] कातालं (ल:) । [५] [६२ ] लद्धन्द्व बिन्दुयुग्मं च गुरुश्चैवाभिनन्दने ॥ ११० ॥ ।1 0 0 5 अभिनन्दनतालं (ल.) । [५ ] [ ६३ ] विधातव्या S न्तरक्रीडा विरामान्त(न्तं) द्रुतत्रयम्। ०००' अन्तरक्रीड।[ १ ४] [६४ ] मल्लताले S ब्धिलघवो विरामान्तद्रुतत्रयम् ॥ १११ ॥ 111100'(000') मलतालं (ल) [ ५४ ] [६५ ]द्रुतद्वयं लघुद्वन्द्व गुरुद्वन्द्व च दीपके। oo॥|S5 दीपकताल (लः) ॥[७] [ ६६ ] लघुप्लुतौ सकारश्च स्यादनङ्गाभिधे पुनः ॥ ११२ ॥ 12 । । 5 अनङ्गतालं (ल:) । [८] [ ६७ ] वेदद्रुता विरामान्ता द्वौ वारौ (द्विवारं) विषमे मताः । 0000' (0000' 0000') विषमतालं (ल.) । [ ४ ] [६८ ] श्रन्दि( नान्दी) ताले समुद्दिष्टा लघु बि(र्बि)न्दू लघु(घू) गुरु: (रू)। ॥ ११३ ॥ * उदीक्षणतालापरपर्यायोऽयम्।

Page 30

१६

|00 | S5 श्रन्दि (नान्दी) तालं (ल·)। (10o | 1 SS नान्दीताल ।) [८] [६९ ] कुमुन्द(द) (मुकुन्द 2) सज्ञके ताले लघु बि( र्बि)न्दू लघुर्गुरु।$ । 0 । S कुमुदतालं (लः) । [५] [ ७० ] लघुद्वन्द्वं सकारेण कन्दुक: परिकीर्तितः ॥ ११४ ॥ t S कन्दुकतालं (ल.) । [ ६ ] [७१] एकेनैव द्रुतेन स्यादेकताले( ली)ति सज्ञया। ० एकताल (ल ) । (एकतालीताल ) [ ३ ] चतुर्विध(ध.) स्यात् कड्काल. खिण्ड पूर्ण. समा[मोऽ]समः ॥११५॥ [ ७२] पूर्णो द्रुतचतुष्केण गुरुणा लघुना क्रमात्।

[ ७३ ] चतुस्ताले गुरु. पूर्व ततो बिन्दुत्रयं भवेत् ॥ ११६ ॥ 51 (8)000 (5000) चतुस्तालं (लः) । [३३ ] [ ७४ ] विर(रा)मान्तौ लघु(लघू) द्विश्चेत् 9सोंबिकीति प्रकीर्तिता ।[2] ।।'।।' तसों (सो) (डों)बिकताल (लः) ।[ ४३] *अमुमेव वदन्त्यन्ये तालं बन्धा(द्वा) पणाभिधम् ।। ११७।।

[७५ ] अभङ्गताले कर्तव्या(व्यं) लघ-त्रे 1 त्रिमात्रिका (कम्)। ।।2 अभङ्गतालं (ल) । [ ६ ]

$ अयमेव कुमुन्द इति नन्दी (भरतार्णवकर्ता)। मुकुन्दसंज्ञिके ताले लघुर्बिन्दुलघुर्गुरु। सं० मकरन्दे। * खण्डसमाऽसमेति तालत्रयाणा लक्षणानि अत्र न दत्ताने यतस्त्रयो मेदा न परिगणिता । S असौ मूले (मलयालम् लिप्या) डो अथवा सो इति प्यते। सङ्गीतरत्नाकरादिषु ग्रन्थेषु 'डोम्बुली' इत्यपरनामासौ लक्षणेन परिचीयते। * अमुमेव वदन्त्यन्ये ताल वर्वापणाभिवम् इति पाठ साधु । ताले वर्धापणे ज्ञेये लघूना च चतुष्टयम्। ।।।। वर्धापणताल. । (सुधाकलशे) 1 मूलपुस्तके (मलयालम् लिप्या) 'लघण्डेत्रे' इति पाठो दृश्यते तत्र 'लघुत्रयन्ते' इति चेतू साधुपाठ ।

Page 31

१७

[७६ ] ज(र)गणाद् बिन्दुयुग्मेण(न) राजवता(वड्का)ल इष्यते। 51500 राजवंका (वक्का)लतालं (ल.) । [ ६ ] [ ७७ ] एकेन स्स(स)विरामेण लघुना लघुशेखर ॥ ११८॥ ।' लघुशेखरतालं (ल ) । [ १ ४े]

[७८ ] प्रतापशेखरे त्र्यंशा(शो) (त्र्यङ्गाद्) विरामान्तद्वुतद्वयम्। 2. ' पतापशेखरतालं (ल) । [ ४ ४]

[७९ ]जगज्झम्पे गुरुश्चैको विरामान्तद्रुतद्वयम् ॥ ११९॥ । (s) . ' जगज्झम्पताल (लः) । [ ३४]

[८० ] चतुम्मु(र्सु)खाभिदे(धे) ताले जगणानन्तर प्लुत. । 152 चतुर्मुखतालं (ल) । [७] त्रिमात्रिक, पुनः कैश्चिदयमेव प्रकीर्तित ॥ १२० ॥ 2 चतुर्मुखताल(ल.)। [३]

[८१ ]व्योमद्दयं विरामान्तं लश्च झंभा(झम्पा)भिधे भवेत् । 0०' (00') झम्पतालं (ल ) । [ २ ४]

[८२ ] सगणो भगणो *वापि प्रतिमड्डे(ण्ठे) बुधै स्मृत ॥ १२१ ॥ l1 s s।। प्रतिमद्ट(ण्ठ) ताल (ल.) । [८]

[ ८३ ] तृतीयताले बिन्दौ (न्दु.) स्याद् विरामान्त द्रुतद्वयम् । 1000' (') (0001) तृतीयतालं (ल) । [ १ ३]

[<8 ] वसन्तताले कर्तव्यौ ग(न) गणो न(म) गणस्ततः ॥१२२॥ I।I SSS वसन्ततालं (ल.) । [ ९] [८५] ताले ललितसंज्ञे स्याद् द्रुतद्वन्द्वं लघुर्गुरू (रु:)। 0055 (0015) ललिततालं (ल.)। [६ ][४ ] १

  • अन्न 'वापि' इत्यस्य 'चापि' इत्यर्थ स्वीकृत। अत सगणश्च भगणश्च इति पाठो बोध्यो ग्रन्थान्तरप्रमाणात्। 1मूलपुस्तके अस्य अस्पष्टानि अक्षराणि। म 3

Page 32

१८

[ ८६ ] रतिताले लघु कार्या(र्य) त(स्त)तश्चैको गुरु स्मृत ॥१२३॥ । S रतिताल (ल)। [ ३ ]

[८७ ] ताले करणयत्यारव्ये ज्ञेयं बिन्दुचतुष्टयम् । ००0० करणयतिताल (ल) । [ २ ]

[ ८८ ]षट्ताले(ल)सज्के ताले बिन्दुषट्क निरूप्यते ॥ १२४ ॥ ०० षट्ताल (ल ) । [ ३ ]

[ ८९ ] खण्डने (वर्द्धने) बिन्दुयुगल तत कायो (रयो) लघु. प्लुत. । ००12 बन्धनतालं (ल) (वर्धनताल:) । [५]

[ ९० ] वर्णयत्यभिधे ताले लघुद्वन्द्व प्लुतद्यम् ॥ १२५।। 122 वर्णयतितालं (ल.) । [८]

[ ९१ ] राजनारायणे बिन्दुद्विती(त)यं जगणो गुरु ।[] ०o|5/S5 (s) राजनारायणतालं (ल.) । [][८] [ ९२ ] द्रुतद्वन्द्वं गुरुश्चेको मदने परिकीर्तितः ॥ १२६ ॥ ० ०S मद्नताल (लः) । [ ३ ] [९३ ] पार्वतीलोचने वृत्तौ(त्ते) लौ द्रुतौ तनभा क्रमात्। 00//0055/1115|1 पार्वतीलोचनं (न.) । [ १६ ] अथवा मगणो लश्ष गुरुद्वन्द्वं द्रुतद्वयम् ॥ १२७॥ 5SS ISSO पार्वतीलोचन: [१२ ]

[९४ ] शरा(गा)रुकि: कथ्यते प्राज्ञै वि(र्वि)रामान्त्श्रतुर्द्दुतं (त)। ०000' शा(गा)रुकितालं (लः) । [ २ हे] [९५ ] श्रीनन्दनस्य तालस्य म(भ)गणात् प्लुत इष्यते ॥ १२८॥ 5 ।12 श्रीनन्दनतालं (ल.) ।[७]

[९६ ] जये स्याज्जाणो लश्च बिन्दुयुग्म प्लुतस्तथा । 151|002 जयतालं (ल:) ॥[ ९ ]

*जयतालो द्वि पठित (तालकमाड्े ४६ तथा ९६) परं उभयत्र मात्रामेदादू भिन्नः।

Page 33

१९

[९७ ] बिन्दुर्लधुः प्लुतश्चैव लीलाताले प्रकीर्तितः ॥ १२९॥ ०12 लीलाताल (ल ) । [ ४३]

[९८ ] विलोकिते लघुर्वत्र(क्र) शून्ययुग्म तत, प्लुत । 15002 विलोकितं (त) । [७ ]

[ ९९ ]ललितप्रिये(य)ताले स्यात् सगणोऽनन्तरौं लग (गौ) ॥ १३० ॥ I।S ।S ललितप्रियताल (ल) । [ ७]

[१००] जनकामिधताले स्यान् नयसेभ्य. परं गुरु.। ।। । I SS I I S S जनकतालं (ल ) । [ १४ ]

[१०१] बिन्दुद्वय विरामान्त लक्ष्मीशे लौ प्लुतस्तत (त)।। १३१ ।। ००'12 लक्ष्मीशेखर (लक्ष्मीश) तालं (ल) । [ ६४े] बिन्दुद्दय विरामान्त खप्लुतौ रागवर्धने। ००' ०2 रागवर्धनताल (ल) । [ ४] बद्धापणस्तु कथितो लघो(ध्वो)रूर्ध्व प्लुत लघु ॥। १३२ ।। ।।2। बद्धापणतालं (ल.) । [ ६ ] नेति केचित् पक्षं (केषाचित् पक्ष.)। लघुद्रु( र्द्व)तौलघू गश्च तर्यश्रवर्णे प्रकीर्तिता । ।00।।S त्यश्रवर्णतालं (ल.) । [ ६ ] प्रतितुर्य विरामान्ता मिश्रारव्ये द्वाद्वश द्ुताः।।१३३।। प्लुतौ गुरू द्रुतद्वन्द्व गद्य ल (लो) गुरुस्ततः । (00') 00' 00'00'00'0012255005515

मिश्रवर्णतालं (ल.)। भकारान्तो(न्ते) गुरुद्वन्द्वं निश्शब्दमनु वा भवेत् (2)।। १३४।। sIISS (+) मड्डतालं (ल)। अथवा नगणो गश्च लघुश्चैक (कः) प्रकीर्तिता (त.)। ।।। 5। मड्डुताल (ल.)।

Page 34

२०

केचित्तु वक्रयोर्मध्ये बिन्दुयुग्म प्रचक्षसे (ते) ॥ १३५ ॥ so05 नन्दनताल (ल)। विरामादि रवयुग्मान्त लद्यं चेति केचन। ।। (1i') ० ० द्वितीयमड्डिका। अन्यो लध्वादि गु(रगु)र्वा(र्व)नत्याद् मवेद् बिन्दुचतुष्टयात्। ॥१३६ ॥

द्वुतद्वय गुरू खण्डे ० oSS खण्डकक्काल (ल ) । गुरुद्वन्द्वं लघुस्समे। sS। समकक्कालकालं (ताल ) एको लघुर्गुरुद्वन्द्वं कड्काले विषमे भवेत् ॥ १३७॥ I S S विषमकक्कालतालं (ल) अथ नि.सारुक (क) कैश्चित् अयमेवाभिधीयते। निस्सारुकं (क.) । अमुमेव वदन्त्यन्ये तालं बद्धापणाभिदं (धम्) ॥ १३८॥ त्रिमात्रिकं (कः) पुन कैश्चित् अयमेव प्रकीर्तित. । चतुर्मुखताल (ल:)

।। श्रीः।।

Page 35

।। श्री।।

मातृकाताल,* कन्दुकताल', आर्याताल., कलहंसतालः, चक्रवालताल:, चतुष्पन्दि(दी)ताल, वृत्तताल, हयलीलाताल:, गौन्धिताल, विजयताल:, कालार्णवताल, वस्तुताल:, षपती(षट्पदी)ताल, गद्यताल, हरिपूर्णताल, ध्वनिविल(ला)सताल, पञ्चताल, स्वराड्कताल, अङ्कध्वनिताल, दण्डताल, शरभलीळाताल, आमन्ध(ण्ड)नताल, नन्दनताल:, द्वी(दी)पकताल, क्रौश्चपदताल, सलीलातालः, हयमालाबन्धनि (भयमालापध्वनि)ताल., हसपदताल, द्राविणादिताल, ढेड्विताल: चर्चरीताल, जयताल, श्रीलम्बताल, कैलाटताल:, सिहपदताल, द्विनेमताल, बन्धनि(वर्द्धनी) ताल, जयश्रीताल, वर्धमानताल, रथ्या(थ्य)पदताल, बि(वि)भ्र(म)ताल, दाहताल, पञ्चभागताल., ललिता(त)ताल, श्रीनन्दनताल,

श्रीखण्डनताल, करणाख्यताल., गलबन्धताल, पाक(ट)ताल, पदगानताल, मिश्रताल, चित्रताल, स्वरताल:, पाट्मताल: (2) अ( अड्)कवा(चा)रिणि(णी)ताल, त्रिपदि(दी)ताल, हंसलीलाताल:, दोलहरिताल., चरितताल, धवलताल:, श्री(त्रि)भङ्गिताल., रणरङ्गताल:, सिहविक्रान्ततालः, स्वरपूर्वताल, शुभताल., पाण्डुपातताल:, अभिनन्दनताल,

*मूले सर्वत्र 'ताल' इति शद्प्रयोग। स च तद्देशीयोच्चारणपद्धत्या कृतः । दक्षिणप्रदेशे उच्चारण देशाचारस्तथा वर्तते पर सर्वसमत 'ताल' इति पुलिज्ने वर्तमान रूढ शदूप्रयोगोSत्र रक्षित।

Page 36

२२

श्रीविलासताल., श्रीरङ्गवर्धनताल., शुकशारिकाताल, बन्धापणताल, कदम्बिनीताल, उन्मत्तरागताल, नागकदम्बताल., मनोरमताल., चतुर्मुखताल,

चतुरङ्गताल., रथ्य(थ्या)ताल, लम्बताल., अण्डताल,

रूपकताल, मड्डु(ट्ट)ताल, पडिमड्ड(ट)ताल, एकताल. स्वरप्रबन्धताल, अनेकताल, स्तवमञ्जरीताल, सिहलीलाताल, मिश्रस्वरान्ध(र्द्ध)(र्थ)ताल, शुद्धस्वरार्द्ध(र्थ)ताल, दाहन्धेयताल, मञ्जुताल, द्विगुणताल, प्रमोदताल,

स्वरसन्दोहताल, प्रतापमङ्गलताल, जयमङ्गलाचारताल,

सममात्रताल, नम्रताल, पा(प) रमताल, पत्रताल ।

॥। इत्येकोत्तरशतम् ।।

।। श्री ।।

Page 37

। श्रीः।।

मातृका कन्दुतालश्र आर्या च कलहंसकम् (क.)। चक्रवाल च(श्र)तुष्पद्या(दी)वृत्त च हयलीलकम् (कः) ।। १ ॥

गोन्धिश्च विजया(य)श्चैव कालार्णवं च (वश्च) वस्तु च। षट्पदी गद्यतालश्च हमि(रि)पूर्वकमे (ए)व च ॥। २ ॥

ध्वनिविलासे (स) पश्चतालं (ल ) स्वराक्कोडङ्वध्वनिस्तथा। दण्डश्शरभलीला-(च) आमण्डन( नो) हि नन्दने (न)॥ ३ ॥

द्विपदस्तु क्रौञ्चपद (द.) सलीलातालमेव च। हयमालाबन्धनि(भयमालापध्वनि १)स्तु हसपाद(द)स्तथैव च ।। ४ ।।

द्राविणादि त(स्त)था ढो( ढे)ङ्की किन्वे (वे)चरी( चच्चरी) ताल- मे(ए)व च। जय श्रीलम्बतालश्र कैलाभ(ट)मतु तथैव च ।।५ ।।

सिह्पाद (दो)न्द्वि( द्वि) नेमस्तु वर्द्धनीतालमे( ए)व च। जयश्री व (र्व)र्द्धमान च (नश्च) सथ्य(थ्या)पाद(द) त(स्त)थैव च।६।।

-(वि)भ्रम(मो)न्दा(दा)हतालन् (श्र) पश्चभागस्तथैव च। ललित. श्रीनन्दतालं (ल) श्रीखण्डं (ण्डः) करमा(णा)ख्यकम् (क)।७।। गलवर्द्ध (बन्धः) पाटतालं (ल) पदगानं त(नस्त)थैव च। मिश्रं(श्र)श्चित्रकतालश्च स्वर(रः) पाड(ट)मतालकम् (कः) ॥। ८ ॥

अक्कचारु(रि)णि(णी)तालं (ल )श् त्रिपदिस्तु(दी तु) तथैव च। हंसलीला दोहलरी (2) चञ्चरित(चरितो)नध(ध)वलाख्यकम् (कः) ॥।९॥

त्रिभङ्गि(ड्री)रणराग(रङ्ग)श् सिंह विक्रान्ततालकम् (क)। स्वरपूर्व शुभ: पाण्डुरभिनन्दनतालकम् (क)॥ १० ॥

Page 38

२४

श्रीविलासस्तु श्रीरङ्गवर्द्धनीतालमे(ए)व च । शुकशारिकतालं च (लश्च) वन्धापण कदम्बिनी ॥ ११ ॥

उन्मत्तरागतालन्न(श्र) नागकदम्बस्तथै(नागकदम्ब ए)व च (८)। मनोरमचतुर्मुख्य (खौ) चतुरङ्गन्त(स्त)थैव च ॥ १२ ॥

रक्ष्य(थ्य)ताल (लो) लम्बतालं (ल.) अण्डताल च (लश्च) रूपकम् (क:) । मड्डु(ट्ट)श्व पडिमड्ड(ट्)श्र एकतालं त( लस्त)थैव च । १३ ।।

स्वरप्रबन्धतालञ्च (लश्ष) अनेक(क)स्तवमञ्जरी। सिहलीला तथा मिश्रा(श्र) म्वरान्ध(र्द्ध)(्थ')स्तु तथैव च ॥१४॥

शुद्धस्वरार्द्ध (र्थ)तालम्तु दाहन्धेयस्तथैव च। मञ्जुताल (लो) द्विगुणताल (ल) प्रमोदा ता(दस्ता )लमे( ए) च ॥ १५ । स्वरसन्दोहतालन्न (श्र) प्रतापं( पो)मङ्गलस्तथा। जयमङ्गलाचा- -(रता)ल सममात्रं (त्र) त(स्त)थैव च ॥ १६ ॥

(जयमङ्गलाचारश्र सममान्रस्तथव च) नम्रस्वपरतालश्च पत्रतालन्तथा क्रमात्।

(नम्र: परमतालश् पत्रतालस्तथा क्रमात्) एकोत्तरशतं लाला: कथित(ता)स्तु पुरा बुघै ॥१७॥

।। श्रीः।।

Page 39

।। श्री ।।

[ १ ] मतृकया (मातृकाया) गददला (ला·)। 500। मातृका- -(ख्यता)ल । [ ४ ] $ [ २ ]कन्दे (न्दौ) प (प) पौ। 222 कन्दुकम् (क) । [६ [ ३ ]आर्या ( या) गलौ (गो लौ) s।। आर्य (र्या)तालं (ल) । [ ४] [ ४ ] कल- -से (हसके) लौ पौ। 1122 कलहसतालं ( ल) । [८ ] [ ५ ] चक्रवाले गददग (गा) पौ(प.) 50052 चक्रवाल (ल) । [८] [ ६ ] चतुष्पद्या लगललौ (ला)। । 5।। चतुष्पदी ।[५] [७ ] वृत्ते (दौ) प. । ००2 वृत्तम् । [ 8 ]

[ ८ ] हयलीला(या) लागला (लगला)। (Is1) हयलील(ला)ताल । [४] [ ९] गौन्धि.(गौन्ध्या) पलौ। 2। गौन्धिताल (ल) । [ ४ ] [ १० ] विजये ललपा (पाः)। 115 (112) विजय (य) । [५]

[११ ] कलार्णवे गपलपा(पा.)। 5212 का-र्णव (कलार्णव.) । [९] $ अत्र प्रकरणे सव्यभागे प्रतितालं अन्ते लिखिता तालमात्रासख्या ज्ञेया। वामभागे च ताल- क्माङ्को ज्ञेय। स. ४

Page 40

२६

[ १२ ] वस्तुताले गलो (लौ)। ड। वस्तुताल (ल.) । [ ३ ]

[१३ ] षट्पद्या गल (गलौ)लौ। s।।। षट्पदीताल (ल.) । [ ५]

[ १४ ] गद्ये ग़पो (पौ)। 52 गद्यताल (ल)। [५]

[ १५ ]पूर्वके(हरिपूर्वके) लो गलपा (पाः)। 152 (1512) हरिपूर्वकतालं (लः) ।[७]

[१६ ] ध्वनिवि-(ला)से लत्रय गप (गपौ)। ।1। 52 ध्वनिविलास (सः) ।[८]

[१७ ] पश्चताले पलगपा (पा.)। 215 2 पश्चताल (ल) । [९ ]

[१८ ]स्वराङ्के लपपा (पाः)। 122 स्वराङ्कताल (ल) । [७]

[१९ ]अङ्कव्वनौ प-लौ (पगौ लौ) (पगलला)। 2 s ।। अङ्कध्वनितालं (ल:) ।[७]

[२० ] दण्डताले पलपाः। 2।2 दण्डतालं (ल ०। [७]

[२१ ] शरभलीला (या) लत्रय गलो (लौ)। ।।। 5। शरभलीलातालं (ल.) । [ ६ ]

[२२] आमण्डने ग-रपौ (गपला पौ)। 52122 आमण्डनताल (ल) । [ १२ ]

[२३ ] नन्दने पलौ पः (पो लौ प.) । 21 2 नन्दनतालं (लः) । [4]

Page 41

२७

[२४ ] द्विपदे गलपा (पाः)। 5।2 द्विपदतालं (लः) । [ ६ ] i २५] क्रौञ्चपदे (दौ) पो लौ प( पः)। 002112 क्रौञ्चपदतालं (ल) । [९ ]

[२६ ] सलीला (या) लौ गला (गलौ)। ।। 5। सलीलातालं (ल.) [५]

[२७ ] भयमालापध्वनौ लौ ग त्रि लो (गस्त्रिल )। ।। 5 ।।। भयमालापध्वनिताल (ल:) । [७] (हयमालाबन्धनीताल.

[ २८ ]हंसपदे लपललपा । 1212 हंसपदतालं (ल.)। [ ९]

[२९ ] द्राविणादौ लत्रयम् । ।।। द्राविणादितालं (ल) । [ ३ ]

[३० ] ढेङ्कया पलौ (पो लौ)। 2।। ढेङ्कितालं (ल.) । [ ५]

[३१ ] वेच्चरीया (चर्चर्यां) गलौ (गो लौ) ग. । SI IS वेचचरीतालं (चर्चरीताल.) । [ ६ ]

[३२ ] जये ले पो (लपौ)। 12 जयतालं (ल:) । [४]

[ ३३ ] श्रीलम्बे पौ गला (लौ)। 22 s। श्रीलम्बतालं (ल:) । [९] [३४ ] कैलाटौ (टे) गौ प. । ss2 कैल(ला)टताल (लः) ।[७] [३५ ] सिहपदे लौ पल (पलौ)। 12। सिहपदतालं (ल.) । [ ६ ]

Page 42

२८

[३६ ] द्विनेमे गलगा । S IS द्विनेमतालम् ।[५]

[२७ ] ब( व )द्धन्या गलो (लौ) दौ। 5100 ब (व)्द्वनीतालं(ल) । [४]

[३८ ]जयश्रिया लगगदा दौ ल। IS0005(1) ( Iss0001) जयश्रीताल (ल)। [७३]

[ ३९ ] वर्द्धमाने गलपगाः । 5|2 S वर्द्धमानतालं(ल.) [८]

[४० ] सथ्याप( पा)दे गलप (पाः) दौ। 51200 रथ्याप(पा)दताल (ल) । [ ७]

[ ४१ ] बिओ्रो(अ्रमे) गदौ प (प.)। 502 बिभ्रमतालं (ल. ) । [ ५३े ]

[४२ ] दाहभो (दाहे) ग( गो)लौ गप (पौ)। 511S2 दाहतालं (लः) । [९]

[ ४३ ] पंच( पञ्च) भागे पल (लौ) पौ। 2122 पंच(पञ्च)भागतालं( ल) । [१०]

[४४ ] ललित (ते) लत्रयम्। ।।। ललिततालं (ल. ) । [३ ]

[४५ ] श्रीनन्दने द ( दो)दौ ग( गो)पौ। 000522 श्रीनन्दनतालं (लः) । [ ९३]

[४६ ] श्रीखण्डने दौ लौ गपलप. (पा.)। 00115212 श्रीखण्डनतालं (ल.) । [ १:

[४७ ] करणाख्ये लगप (पाः)। I52 करणाख्यतालं (ल:) [ ६ ]

Page 43

२९

[४८] गलबन्धे लौल( लो लौ) पौ। 11। 22 गलबन्धताल (ल.)। [९] [४९ ] पाटे गपग (गा )। s2 s पाटताल (ल) ।[७] [५० ] पदगाने लौ गपौ। 11 5 2 पदगान (नताल) । [] [५१ ] मिश्रके ग( गो)दौ पला(लौ)। 5002। मिश्रकताल (ल) । [७]

[ ५२ ] चित्रके प( पो)दौ ग (ग )। 20 o S चित्रकतालं (ल.) । [ ६ ] [५३ ] स्वरमे( स्वरे) लौ पगः (गौ)। 11 2 s स्वरम(१) (स्वर)तालं (ल.)।[७] [५४ ] पाटमे (पाझमे १) नलप. (पा)। 1।।12 पाटमतालं (पझ्मताल)।[७] [५५ ]अङ्कचारिण्या पलगलौ ( ला.)। 21 5| अङ्कचारिणि( णी)तालं (ल. ) । [ ७] [५६ ] त्रिपद्या दौ लौ। ०o॥ त्रिपदि(दी) तालं (ल) । [ ३ ]

[ ५७ ] हंसलीलाया पलगलपा (पा.)। 215 । 2 हसलीलाताल (ल ) । [ १० ] $ [ ५८ ] दोल्हरिया(१) ग( गो)लै पः। 5।1 2 दोल्हरि(धोल्लरी ?) तालं (ल ) । [ ७] [५९ ] चरिते लन्नयं ग( गो)लै। ।।। 5 ।। चरिततालं (ल:) ।[७] $दोहद स्यात् पदान्तेषु प्रोह्सद्धोह्रीपद। सा धोह्रीति कथिता लाटभाषाविनिर्मिता। स० दर्पणे श्लो ४६९

Page 44

३०

[६० ] धवले लौ प( पो)दौ। 112० धवलताल (ल ) । [ ६]

[ ६१ ] त्रिभग्या (भङ्गया) दौ पल (लौ)। ००21 त्रिभगि(भद्गि) (ताल.) । [५]

[६२ ] रणरंगे(रड्गे) लौ ग(ग.) पौ। 11 5 22 रणरंग (रङ्ग) तालं (ल) । [ १० ]

[६३ ] सिहविक्रान्तके पलग (गा )दौ पला(ल) प. (पा.)। 21500212 सिहविक्रान्तक (कताल) । [१४ ] [ ६४ ] स्वरपूर्वके लौ गपगप(पाः)। 11525 2 स्वरपूर्वकं (कताल)। [१२] [६५ ] शुभे लप( पौ) दौ। 1200 शुभतालं (ल·) । [ ५]

[ ६६ ] पाण्डुपादे(?) त(तु) पलगपलः (ला)। 21 5 2 । पाण्डुपातं (ततालः) । [१०]

[६७ ] अभिनन्दने लोप गः (लपगाः)। 12 s अभिनन्दनं (नताल') । [६]

[६८]श्रीविलासाकि(साङ्कि) ते दौ गलगपल(ला.) पौ। 005/52122' श्रीविलासाङ्कितं (ततालः) । [१६ ]

[६९ ] श्रीरंग(रङ्ग)वर्द्धने दौ गपगल(?)पा (गपगपाः)। 00525(18) 2 श्रीरंग(रङ्ग) वर्धनं(नतालः) । [११] [७० ] शुकसारिकाया लौ ग( गो)लौ। ।। s ।। शुकसारिका (तालः) ॥ [ ६]

[ ७१.] बन्धापणे पगपा( पाः)। 2 s 2 बन्धापणं (णताल:)।[८]

Page 45

३१

[ ७२ ] कदम्बिन्या गलप( पाः)लौ। 51 2 1। कदम्बिनी (ताल) । [८]

[७३ ] उन्मत्तरागे पलग(गाः)लौ पौ। 2 1 5 1 1 2 2 उन्मत्तरागं ( गताल:) । [ १४]

[ ७४] नागकदम्बाख्ये गो लौ पगौ। 5112 S नागकदम्बताल. ।[९]

[ ७५ ] मनोरमे लगलपग (गा.)। 151 2 5 मनोरमताल (ल)। [९]

[ ७६ ] चतुमु( र्मु) खे लपलप (पा.)। 122 चतुमु( र मु)खतालं (ल.) । [८ ]

[ ७७ ] चतुरंगे(रड्गे) लौ ल( ल) पौ ल (ल.)। 1।। 22। चतुरंग( रङताल)। [ १०]

[ ७८ ] स्थ्ये(१) गः । 5 रथ्यतालं (ल.)। [२ ]

[७९ ]लम्बे सगणः । I ।5 लम्बतालं (लः) । [४]

[ ८० ] अण्डताले यः दौ लौ। 15 500।। अण्ड(डु)ट)तालं (ल)। [८]

[८१] रूपके गौ लौ। SS ।। रूपकतालं (लः) । [ ६ ]

[८२ ] मठे (ट्टे) (ण्ठे) दौ म (म.)। o SSS मटतालं (ल.)। [७]

[८३ ] पडिमट्टे( परिमण्ठे) (प्रतिमण्ठे) दौ गौ दौ गौ। 0 055 0 0 55 पडिमट्टतालं (लः )।[१० ]

Page 46

३२

[ ८४ ] एकताले ० (द:)। ० (एकताल.) । [ रे]

[८५ ] स्वरप्रबन्धे .(गो दौ पगपलपा)। 50025212 स्वरप्रबन्धताल (लः) । [१५ ]

[८६ ] अनेकताले लगलगपा । 1515 2 अनेकतालं (ल·) । [९]

[८७] स्तवमञ्जर्या .. ( 2) ( ) स्तवमञ्जरीताल ।[2]

[८८] सिहलीलाया पलग( गा) लौ। 2 1 5 । सिहलीलातालं (ल)। [८]

(2) (१) मिश्रस्वरार्थताल. । (2)

[९० ] शुद्धस्वरात्थे( थे) गलगपा (पा.)। 5IS2 शुद्धस्वरात्थ(र्थ)म्।[८] [९१ ] दाहन्धेये ग( गो)लौ प( पो)दौ। 511 200 दाहन्धेयतालं (लः) । [८] S[ ९२ ] मञ्जु . ..... (१)।

..... . (2) मञ्जुतालं (ल:) । [१ ] [९३ ] द्विगुणे लौ पगल (लाः)। 112s। द्विगुणतालं (ल·) । [८ ] [९४ ] प्रमोदे दौ गदः (दौ)। ०0S0 प्रमोदतालं (लः) । [ ३३ ]

*यत्राभीष्टस्वरैरथै सप्तभि प्रतिपद्यते। स स्वरार्थो द्विवा ज्ञेय. शुद्धमिश्रकभेदत। भरतकोशे सोमराज. । S मञ्जुल पूर्वलो गुरु। IS इति मञ्जुलतालः । भरतकोशे लक्ष्मण. ।

Page 47

३३

[९५ ]स्वरसन्दे(न्दोहे) पौ ... ... । ( 2)हतालं (स्वरसन्दोहताल:) [2] [ ९६ ] प्रतापमङ्गले दौ ग( गो)लौ पलपा (पाः)। 00511212 प्रतापमङ्गलं( लताल.)। [१२ ] [९७ ]जयमङ्गलाचारे ...... (गौ पलौ)। sS2। जयमङ्गलाचारं (रतालः) ।[८]

[९८]सममात्रेषु तालेषु द्वि क्रमात्तु ल(लो)दौ ग(गो)लौ। 100 l सममात्रतालं( लः) । [ ६]

[९९]नर(ग्रे) ग(गो)लौ दौ। 5I10 (नम्रतालः)।[५]

[१00] (2) --- - -- पारमतालं(लः)।()

[१०१ ] पत्रताले पलग(गाः) दौ प( पो) लै। 2 1 500211 पत्र(त्रताल)। [१२ ]

Page 48

। श्री:।।

(अथ पञ्चविधतालाङ्गतालाः ।)* (तत्र प्रथमस्य चच्चत्पुटस्य तालस्य प्रकाराः।)

[१ ] चच्चत्पुंटे गगलपा (पा)। 5S12 चच्चतपुट(टताल)।[८]

[ २ ] रहीणीणे (त्रिभिन्ने)- -1 (2) --- 1[2]

[ ३ ] मल्लिकामोदे गलगगला । S |SS। मल्लिका (मोद)तालं (ल.) । [८]

[8]- -- 1 (2) 2 5 । 2 गङ्गारमणतालं (ल )। (रङ्गाभरणताल ) (2)[१०]

[५ ] त्रिभड्ग्यां ददपल(ला.)। (0021 त्रिभद्विताल. ) [५]

[ ६ ] नन्दने पलपा(पा.)। 212 नन्दनतालं (लः) । [७]

[ ७ ] मातृके नदौ (नो दौ) द (द ) पौ। 11100 (0)22 मातृकतालं (लः) । [ १०३ ]

[८] --- (हरौ पपौ) (हरिताले पौ) (?) 22 हरिताल (ल) । [ ६ ]

[ ९ ] जयमग(मङ्ग )ले लौ पल (लौ) पौ। 112122 जयमंग (मङ्ग) लतालं (ल. ) ।। १२ ]

Page 49

३५

[१० ] विषमकंका (कक्का)ले लौ लप (पौ)। ।1।2 विषमकका (कक्का )ल लताल) । [ ६ ]

[ ११ ] मुकुन्दे लपपाः । 122 मुकुन्दतालं (ल.) । [७]

[ १२ ] जये लपौ। 12 जयताल ( ल ) । [ ४ ]

[१३ ] करणे ललपा.। 12 करणतालं (लः) । [५]

(। इति चच्चत्पुटप्रकारा।।)

Page 50

। श्री।।

(अथ द्वितीयस्य चाचपुटतालस्य प्रकाराः।)

[१] च --- (चाचपुटे) गललपा (पा.)। 511 2 चाप (च)पुट( टताल.) । [७]

[ २ ]वसन्ते लगपा (लगलपा)। 151 2 वसन्तताल (ल.) । [७]

[ ३ ]अभिनन्दने लौ गौ। IISS अभिनन्दनताल (ल) [ ६ ]

[ ४ ] पार्वतीलो -- (चने) पौ (गो लौ) ग( गः)पौ। 5|S22 पार्वतीलोचन (नताल) । [१२]

[५ ] कंका(कङ्का)लिके लौ पगगलला (ला.)। 112s5 । कंका (कक्का ) लिकतालं (ल ) । [ ११ ]

[ ६ ] नालपा (2) (नान्दीताले पललपाः)। 212 नान्दीतालं (ल.)।[८]

[ ७ ]मतंगे (मतङ्गे) ल( लो) गौ। I S S मतंग (मतङ्ग) तालं (लः) । [५]

(। इति चाचपुटप्रकाराः॥।)

Page 51

।। श्री ।।

(अथ तृतीयस्य षट्पितापुत्रकतालस्य प्रकारा ।)

[ १ ] षट्पितापुत्रके गलौ गौ दो। 2 (515s 00) (षट्पिता)पुन्नकताल (ल.) । [८]

[ २ ] प्रतिनिस्साले दौ लग (2) ल( लो)गौ प(पः)। ०0I552 प्रतिनिस्साल(लताल.)। [९]

[ ३ ] * तुरंग(रङ्ग )लीलाया [ 2] ( 2 ) [ 2 ]

[ ४ ] (विजयताले ) लौ पग( गौ)। 11 2 s विजयतालं (ल ) । [ ७]

[५] तुंग(तुङ्ग)प्रदीपे पग( गौ) दौ लपा( पौ)। 2 50012 तुंग(तुङ्ग)प्रदीपं(पताल) । [ १०]

[ ६ ] विलोकिते ललगपल ( ला ) । 115 2। विलोकितताल (ल.) । [८]

[७ ] आनन्दे ग(ग)पौ। s22 आनन्दतालं (लः) । [८]

[८ ] अक्षिपुटे ग( गो)लौ लपा( पौ)। 51112 अक्षिपुटताल (ल.) । [८]

(। इति षट्पितापुत्रक प्रकाराः॥)

  • तुरङ्लीलातालस्य लक्ष्यलक्षणे मूलग्रन्थेऽलिखिते। तुरङ्गलीलताले स्याड् द्रुतद्वन्द्व लघुस्तत । (नन्दी) भरतकोशे।

Page 52

।। श्री ।।

(अथ चतुर्थस्य सम्पक्केष्टतालस्य प्रकारा ।)

[ १ ] सपक्ेष्टके प( पो)गौ लपा( पौ)। 255 1 2 सपकेष्ट (ष्टताल) । [ ११ ]

[२ ]कन्दुके गलपा(पा')। 512 कन्दुकताल (ल.) । [ ६ ]

[ ३ ]*तृतीये दौ लपा(?) 0'0'2(0'0'2) तृतीयताल (ल) । [ ५2 ]

[४] tवाञ्जुलिताले प( पो)लौ। 2।। वाञ्जुलि( 2)तालं (ल)।[५]

[ ५ ] राजझंपे( झम्पे) गलपगा (गा.)। 5 1 2 s राजझंप(झम्प)ताल (ल)। [८]

[ ६ ] ललिते लौ ग(गः)। I। S ललिततालं (ल. ) । [ ४ ]

[ ७ ] श्रीनन्दने दौ लपाः (पौ)। ००12 श्रीनन्दनताल(लः)।[५]

[<]श्रीखण्डने (लौ)दौ लपलपा(पाः)। 110 01212 श्रीखण्डनतालं (ल.)। [ ११]

[ ९ ] रंगे (रङ्गे)पौ। 22 रंग (रङ् )तालं (ल·) । [ ६ ]

*तृतीये आद्यन्तौ विरामौ दौ लपौ इति पाठ शोधनीय। वाञ्जुलिशब्दो दाक्षिणात्य प्रतिभाति।

Page 53

[ १० ] कीर्तिताले गौ लौ पौ। 5S1122 कीत्ति(र्ति) ताल( ल. ) । [१२]

[११ ] चतुर्मुखे गो लौ पल( पलपल) पा( पा.)। 511 2 1 2 2 चतुर्मुखतालं (ल.)। [१५ ]

[१२]$(१) प्रथमावतौ (त्या) दौ ग (ग )। ० oS प्रथमावति (ती) ताल ( ल· ) । [ ३ ]

[१३ ]*वेर्ण (2) (वर्णे) गो पौ। s22 वेर्ण (वर्ण)तालं (ल) । [८]

[ १४ ] भंगो ( भङ्गे ) सपौ पगपला(लाः)। 1152 2 5 2। भङ्गताल (लः) । [ १६ ]

[ १५ ] रंगो (रङ्गो)द्योतिकाया पो गौ लौ। 2ss ॥। रङ्गोद्योततालं (लः) । [ ९]

[१६ ] सिंहलीलाया पलगला । 215। सिहलीलातालं (ल:) । [७]

[१७ ] विजयानन्दे लौ पगला(ला)। 1125। विजयानन्दं (न्दताल) । []

[१८ ]श्रीकीर्तौ दौ लगला(लाः)। 0o|51 श्रीकीर्तितालं (लः) । [५]

[१९ ]षट्ताले गौ प.। s52 षट्तालं (ल.) [७]

$ स०चूडामणौ स०रत्नाकरे च दर्पणतालसरूपोडसौ। * वर्णतालस्त्रिविधो मत. । त्र्यस्त्रो मिश्रश्चतुरस्त्रश्चेति (स० रत्नाकरे)। चतुरश्रत्र्यश्रमिश्रप्रभेदात् त्रिविधो मत । (वेम स० चिन्तामणिकर्ता)। अस्मिन् स०चूडामणौ वर्णताल २७ तालक्रमाङ्क (२२ पृष्ठे) त्रेधा निरूपित । अतोऽयमपि त्रिविधो ग्राह्य। येन च तालाना १०१ सख्या पूर्णा भवेत्।

Page 54

४०

[२० ] तुंगागा(तुङ्गाङ्गा)रुके (2) पौ ग पौ। 22s22 तुगागा(तुद्गाङ्गा)रुकि(कतालः) । [१४ ]

[२१ ] सौम्ये ल पौ। 122 सौम्यतालं (ल ) [ ७]

[२२ ] राजनारायणे गल(लौ)ग( गो)दौ ला पा(लपौ)। 5/50012 राजनारायणं (णताल.) । [१० ]

[२३ ] अगा (अङ्गा )क्षे पगपा( पा ) । 2 s 2 अगा (अङ्गा)क्षतालं (लः) । [८]

[२४ ] शेखरे ग( गो)दौ प (पः)। 5002 शेखरतालं (ल.)। [ ६]

[२५ ] शरभलीलाया लो ग( गो) लौ। ।5। शरभलीला (ताल. ) ।[५]

[ २६ ] सिंहविक्रीडिते पलगा दौ लौ प( प ) । 21 5 0 0112 सिहविक्रीडित (तताल:) । [१२ ]

२७ शिलाकर्णने गौ पगप( पा.)। ss2s2 शिलाकर्णनतालं (लः) । [१२]

[२८] विद्ठमादौ ग( गो)दौ गल( लौ)। 50051 विट्रुमादि( तालः) । [ ६ ]

२९ आकन्दचूडामणौ ग प( पौ) ल (लो) पौ (लौ)। 521। आकन्दचूडामणितालं (लः)। [८]

[३०] कोकिलपासुलीले( लाया) ग( गः)पौ लग (गौ) पौ गला (लौ)। 522152251 कोकिलपासुलील (लातालः)।[२0]

[३१ ] रतिलीलाया पलगला(लाः)। 21 5। रतिलीलातालं (लः) । []

Page 55

४१

[३२ ] चतुष्पद्या गौ पौ। s522 चतुष्पदीताल (ल)। [ १०] [३३ ] जगत्झंपे ( झम्पे) ललपला (ला.)। 12। जगत्झंप (ज्झम्प) ताल (ल.)। [ ६ ] [३४ ]*ज्युत्साताले गला( लौ)। 5| ज्युत्सातालं( लः) । (2) [ ३ ] [ ३५] वविडमे प( पो)लौ ग(ग.)। 2 1 5 वेडमताल (ल ) [ ७] [३६ ] क्रीडाक्षि(क्ष ताले) दौ लग( गौ) लौ। 00/5।1 क्रीडाक्षि(क्ष)तालं (ल) । [ ६] [२७ ] विद्याघरे गौ लौ गला(लौ)। 5SI|S। विद्याधरताल (ल.) । [९] [३८ ]वर्ध(र्द्ध)ने पलगा(गा)। 2 1 5 वर्ध्दनतालं (ल.) । [ ६ ] [ ३९ ]एकताले गलगलगला(लाः) S|SIS। एकतालं (लः)। [९] [४० ] जनके लललपा(पा )। ।।। 2 जनकताल (लः) । [ ६ ] [४१ ] प्रत्यगे (प्रत्यङ्गे ) दौ लो( ल) पौ। ००122 प्रत्यंग(प्रत्यङ्ग) तालं ( ल )। [ ८]

[४२] विद्वे( द्वे)क्षणे गौ लौ पा(प)। 55112 विद्वे( द्वे)क्षणतालं (ल.)। [९]

(।। इति सम्पक्केष्टाकप्रकारा।)

*ज्युत्सा इति नाग्नि अपभ्रंशो भाति। (१) ।वेडमे इति मलयालम्भाषाप्रसिद्ध: शब्द स्यात् (2) स ६

Page 56

। श्रीः॥।

(अथ पश्चमस्य उद्घट्टतालस्य प्रकारा।)

[ १] उत्घ (द्धू)टे गौ लगा( गौ)। 5 S.1 (S) उद्धद्टतालं (ल.) । [ ७] [ २ ]मध्यमाद्यन्तद्रुत सिहनादे। ००० सिहनादं (दताल) । [ १३] [ ३ ]जगणान्तं (न्तो) जयानन्द. । (जगणो जयानन्दे)। । 5 । जयानन्त(न्द) तालं( ल ) । [ ४ ]

(राजविद्याधरे) जगणानन्तरं गुरुत्रयम्। | S | S S S राजविद्याधरताल (ल) । [ १० ]

[५ ] द्ुतमिश्र (श्रो) बिन्दुतालं (ल.)। (द्रुतद्वन्द्वं बिन्दुताले) ०० बिन्दुतालं (ल:) । [ १ ] [ ६]*आसरमालिकै(के) गल( लौ) ग( गो) लौ। sIS।। आसरमालिकताल (लः) । [७] [७ ] लक्ष्मीशे गौ प(प')। sS2 लक्ष्मीशतालं (ल) । [७] [ ८ ]भूतिलके ग( गो) लौ ल( ल')। s।।। भूतिलकतालं (लः)। [५] [ ९ ] तरलविध्वसे गल( लौ) पौ। 5122 तरलविध्वंसनतालं(ल.)। [९] [१० ] वा (वि)भूषणे गौ लपा( पौ)। 5S | 2 वा (वि)भूषणतालं (ल.) । [८] *आसरमालिक इति भाषाशब्द।

Page 57

४३

[११ ] परमताले गौ गल( लौ)। 5 S S। परमतालं (ल ) । [७]

[ १२ ] शिवताले ल( लो) गौ प(प.)। Is52 शिवतालं (ल. ) । [८]

[ १३ ] प्रियताले गलग (गा) दौ। SISo0 प्रियतालं (ल) । [ ६]

[ १४ ] आर्याताले लौ गपग(गा )। I1 S 2 s आर्यातालं (ल.) । [९]

[१५ ] कपालताले गौ लौ। ss।। कपालताल (ल ) । [ ६ ]

[१६ ] उत्पलि( ल) ताले लगलगप (पाः)। 15/52 उत्पलि(ल) तालं (ल. ) । [ ९ ]

[१७ ] पझ्मताले गलौ पग( गौ)। 51 25 पत्म(झ)ताल (ल)। [८] [ १८ ] प्रमोदताले लौ लग( गौ)। ।।। 5 प्रमोदताल (लः) ।[५] [१९ ] ब्रह्मताले दौ लौ गौ पौ दौ लौ गलप ( पा.) गौ लौ।

ब्रह्मतालं(लः) ।[२८] [२० ] गणताले ग( गो)गौ ल( लो) गौ ल। SSS ISS। गणतालं (ल:) । [ १२ ]

[२१ ] देवताले ल( लो)दौ ल( लो)दौ (ल ) । 100/00। देवताल (ल.)।[५] [ २२ ]अरुणताले दौ ल( ल.)। ० ०। अरुणतालं ( ल.)। [ २ ]

Page 58

४४

[२३ ] कमलताले लौ। ।। कमलतालं (ल ) ।[२ ]

[२४ ] भवन्ति (भवानी १) ताले लौ दौ। ।। ०० भवन्तितालं (ल:) [३]

[२५ ] रमण्पताले लौ दौ प (प. )। 11 00 2 रमणताल (लः) । [ ६ ]

[२६ ] खण्डताले ग (गो) लौ दौ प [ प ]। 511 002 खण्डताल (ल.)। [८]

[२७ ] वृत्तताले पग (गौ) लौ दौ प (पः)। 2 5 1 00 2 वृत्तताल (ल ) । [ ११ ]

[२८ ]वज्रताले लौ पग (गौ) लौ दौ ग (गः)। 11 2 5 11 00 S वज्रतालं (ल. ) । [१२]

( इति उद्धट्टप्रकारा ॥) *(इति पञ्चविधतालाङ्गताला. ।)

*चश्चत्० चाच० षट्पिता० सम्प० उद्धट्ट इति पश्चविधतालाना मेलनें सख्या भवति तत्र वर्ण- ( 9३ + + 6 + ४2 + 2८ )=९८ + ३ तालस्य चतुरस्त्रादित्रिकमेलने च १०१ ताल्सड्ख्या पूर्णतामियातू।

Page 59

।। श्री ।।

(S अथ जातिसंज्ञकतालभेदा. ।) (अथ चतुरश्रजातिप्रकारा. ।)

आदिताल(ल.$), द्वितीयताल, प्रत्यङ्गताल, तृतीयताल, चर्चरि(री)ताल, रंग(रङ्ग)ताल, बर्न्धन(वर्द्धन)ताल., सिहनन्दनताल, गारुकि(गि)ताल, राजचूडामणिताल, सिहनादताल, मड्डुताल, क्रीडाताल:, अन्तरक्रीडाताल:, जयश्रीताल, लघुशेखरताल., राजविद्याधरताल, मल्लिकामोदताल., अनग(अनङ्ग)ताल, सिहविक्रीडितताल, वर्णभिन्ना(न्न)ताल, झपा(झम्पा)ताल, तुरंग (तुरङ्ग)लीलाताल, नान्दि(नान्दी)ताल', श्रीरंग(श्रीरङ्ग)तालः, हंसलीलाताल, वर्णयतिताल, उदीक्षणताल, प्रतिपूर्वताल, चतुस्ताल, निस्सारुकतालः, प्रतिमड्डताल, गजेन्द्रलीलाताल., शरभेन्द्रलीलाताल., चतुरश्रवर्णताल, विजयाभिनन्दनताल, लब्धललिताताल, जयमग(मङ्ग)लनाल, वीरविक्रमताल, करणयतिताल .. प्रतापशेखरताल, सिहविक्रमताल, झोंबि(झोम्बि)लीताल: मदनाभिधा(ध)ताल .. एकताल।

। इत्य(इति) चतुश्र(चतुरस्त्र)खण्ड।। S चूडामणिकारस्तु- चतुरश्रादिशब्दाना योगरूढ्या प्रवर्तनात्। चतुरश्रादिजातीना न परस्परसङ्कर. ॥ इति (भरतकोशे) जाति - तालप्राण: । अनुगतबुद्धे कारण धर्मो जाति । अय भनुष्य मनुष्येष्व्यं विप्र इत्यनुगतबुद्धि। तथैव तालेऽपि चतुरश्रत्र्यश्रादिबुद्धि ॥ "चतुरश्रस्तथा त्र्यश्र इति तालो द्विधा मत। चच्चत्पुटश्चाचपुट इति नाम तयो क्रमात्॥ अन्येषा चैव सङ्कीण गान्धर्वेऽभिदधुर्बुधा ।" अन्येषा षटपितापुत्रकादीना समुद्भवा सड्कीर्णा न नाटये प्रयोज्या। गान्वर्व एव प्रयुक्ता । (अच्युतराय ) $ ताल इति हस्तलिखितग्रन्थे वर्तते तत्र तस्य पुंस्त्वान् ताल इति सर्वत्र सशोघितम्।

Page 60

।। श्री ।।

(अथ त्र्यस्त्रजातिप्रकारा ।)

उद्घ (उद्ध )दताल, दर्पणताल, कन्दर्पताल, त्रिभिन्नताल, त्र्यश्रवर्णताल, श्रीकीर्तिताल, रतिताल:, षट्ताल, राजवंका (वड्का) लताल, बिन्दुमालिताल, सिहलीलातालः, व-त(वसन्त)ताल, कन्दुकताल, समताल, नन्दनताल, जयताल, परिक्रमताल, कुट्कताल, जगत्झंपा (ज्झम्पा)ताल,, सिहनादताल, प( ब)द्वापणताल, रंगा(रङ्गा ) भरणताल., कोकिलप्रियताल, मकरन्दताल, त्रिभग (भङ्ग) ताल, पार्वतीलोचनताल, पार्वतीताल, पूर्णकंका (कक्का)लताल, खण्डताल, समताल, विषमकका(कक्का)लताल, ढोंकि(ढेङ्कि)काताल:, दीपकताल, मिश्रवर्णताल, राजताल, रंग (रङ्ग) दीपताल, रंग(रङ्ग) विद्योतनताल, मुकुन्दताल:, मल्लताल:, राजवर्द्धनताल., चारुलीलाताल, चतुर्मुखताल:, विजयनामताल, विलोकितघनताल., अभिनन्दनताल, मनोज्वनमालिकातालः, श्रीनन्दनताल., जनकताल:, कमलनाम(भ)तालः, ललितप्रियताल, कीर्तिताल., राजनारायणताल., वर्णमड्डिकतालः, प्राथमिकाताल, अनुद्वितीयताल, रतिलीलाताल.।

(।। इति त्र्यस्त्रखण्डः ।।) । इति एकोत्तरशतम् ।। ।। श्री ।।

Page 61

*(अथ चतुरस्त्रजातिप्रकाराणां लक्षणानि।)

[ १ ]आदिताले लो( ल)। । आदिताल. । [१]

[२ ] द्वितीये तु दौ ल । ००। द्वितीयताल (ल:) ।[ २]

[ ३ ] प्रत्यगे ( प्रत्यड्गे ) गिल्लौ( ली) (गिर्लि:)। (१) sss॥। प्रत्यग (प्रत्यङ्ग)तालं (ल.) । [९]

[ ४ ] तृतीये च दौ दा (दो द दं)। 00'' तृतीयताल (ल.)।[2][१]

[५] चच्चर्या स्यात् अष्टकृत्वो द(दो)दं लो (लः )। 00| 00| 00| 00/ 00/ 00/ 00| 00| चचचरीताल:।

[ ६ ] रंगे(रङ्गे)दी गो(ग)। ०००05रंग( रड्)तालं (ल. ) । [ ४]

[ ७] वर्द्धने (दौ )( दा)लपौ ल( ल.)। ००/2। वर्द्धनताल (ल) । [ ६]

[ ८] सिहनन्दे तपौ लो गो दौ तपो( पौ) लपकग(गा )श्च ला( ला) कलचतुष्कं च नि (नि) शब्दं। *इत आरम्य देशीताला निरूप्यन्ते। लघ्वादितालो लोकेऽसौ रास। सं० रत्नाकरे तालाध्याये पृ० ४३३. $अन्र लचतुष्क च नि शब्द इत्यस्य स्फुटता नास्ति लक्ष्ये। सङ्गीतरत्नाकरे लक्षण लक्ष्य च यथा- 'तपौ लगौ द्रुतौ गौ ल पलपा गो लघू तत। चत्वारो लघवो Sशब्दा'इति। SS1S 150055 15'1S'S I'8x' इति सिंहनन्दन। एव अत्रापि स्फुटता लचतुष्क नि शब्द इत्यस्य ज्ञया। केचन लक्ष्ये '+' इत्यपि लक्षयन्ति। गजलीलामण्ठादिषु तालेषु एवमेव विद्यात्।

Page 62

SS 1 215 0 0 SS1212 s111 (+)* (४x चत्वारो लघवोऽशब्दा इति) (स० रत्ना०) इति सिहनन्दन (नताल)। [३३ ] [ ९ ] शारुकि (गारुक्या) दीश्च(दीञ्च) सभवेत्। ००00 (०' ) शा( गा)रुकिताल ( ल ) । [ २ ] [ २ * ] [१० ] राजचूडामणौ दा(दौ) च लि द्दा(र्ह्रौ) ल गो( गौ)। ००।।| 00 | S राजचूडामणि(ताल) । [८ ] [ ११ ] सिहनादे लघु ग्गौ परस्ताल्लगो( गौ)। ISS I S सिहनादं (द ताल) । [ ] [१२ ] मडडुताले सदी ( सो दी)। I1 50000 मडडतालं (ल)। [ ६] तत्र भेदा(दा) स्यात् (स्यु) । (यथा) गलौ(गो लौ) ग(ग) s।।S [ ६ ] ना(नो)जलौ(जो लौ)वा ।।।।S।।।[९] (नजौ लौ अथवा)

[१३ ] क्रीडाताले ददं (दो द) ००' क्रीडातालं ( ल. ) । [ १४े ] [१४ ] अन्तस्क्रीडके दौ च दा (द)स्यात्। ०००' अन्तरक्रीड (डा) ताल (लः) । [ १ह] [१५ ] जयश्री( ताले ) रलो( रलौ) गो( गः)। SISIS जयश्रीतालं (ल ) [८] [१६ ] लघोश्शेखरे लं भवेत्। ।' लघुशेखरं (रताल: ) । [ १े ] [१७ ] राजविद्याधरे लो ग( गो) दौ। 1500 राजविद्याधरताल (ल ) [ ४ ]

*मूले '+' एतत् चिह्नं नारिति। तच्च निशब्द लचतुष्कं इत्यस्य घ्योतकम्। तल्ेखनेन मात्रागणने सुकरता भवति।

Page 63

४९

[ १८ ] मल्लिकामोदके ला( लौ) च दी(दीः)। 110000 मल्िकामोदं (दताल ) । [ ४]

[१९]-(१)स्यादनङ्गे( स्युरनङ्गे) लपसा( लपसा)। ।2 ।। S अनङ्गताल (ल ) । [८]

[२०] सिहे विक्रीडिते लि( लि. ) पगल्पा( लपा) र ( र ) पो लघुतो

(सिहविक्रीडिते लि पो गलपा रपलप्लुता ) (त)प्लुत।

11125125 15 2 2 सिहविक्रीडितं (तताल)। [२४]

[२१ ] वर्णभिन्ने भवेत् (भवेयु ) दौ(र्दौ) लगो( गौ )। ००।S वर्णभिन्नताल (ल) । [४]

[ २२ ] झंपा ( झम्पाताले ) दो द ल। 00'। झम्प( म्पा) ताल (ल ) । [ २हे]

[ २३ ] तुरंग( रङ्ग )स्य लीले( लाया) दौ लो( ल )। ००। तुरङ्गलीलातालं ( ल)। [ २ ]

[२४ ] नान्धा लो भवेत् दौ च ल( लो)गौ। । 00 | SS नान्दीतालं (ल) । [७]

[२५]श्रीरंगे( रङ्गे) सो लप्लुतो( तौ)। I| S 1 2 श्रीरङ्गताल (ल ) [ ८]

[२६ ] हसलीले( लाया) द्विर्ल विद्यात्। ।' ।' हसलीलाताल (ल·)। [ २३]

[२७ ] वर्णयत्या च लौ पौ। । 22 वर्णयतितालं (ल:) ।। [८] *[ २८] उदीक्षणे स. । ISS (115) उदीक्षणताल (ल ) । [ ४ ] *उदीक्षणें लद्य च गुरुरेक. क्रमादिमे।। S (भ० कोशे कुम्भ, सङ्गीतराजकर्ता) स ७

Page 64

५०

[२९ ] प्रतिपूर्वताले लो दा ( दौ )। । ०० प्रतिपूर्वताल (ल.)।[२]

[३०] चतुस्तालविधौ गुरुद्धि (गुरुर्दि )। 5000 चतुस्ताल (ल) । [ ३ ]

[३१ ] लो रु( ल) निस्सारी। ।।' निस्सारुकताल (ल ) ।[ २४ ]

[ ३२ ] प्रतिमड्डके ग( गो) लौ। s ।। प्रतिमड्डताल (ल ) । [ ४ ]

[३३ ] गजेन्द्रलीले(लाया) भगणेन ल( लं)स्यात्। s ।।।' गजेन्द्रलीलातालं (ल) । [ ५४ ]

[३४ ] ला( लौ )दी च (दीश्च) लौ स्यात् (स्यु ) शरभेन्द्रलीले(लायाम्)। ।10000। शरभेन्द्रलीलातालं (ल. ) । [ ६ ]

#[३५] गौ ला(ल)श् दौ गश्चतुरश्रवर्णे। SS|00 S चतुरश्रवर्ण(र्णताल)। [८]

[३६ ] ला (लौ)गि वि( र्वि)धेयो विजयाभिनन्दे। II SSS विजयाभिनन्दनं (नताल) । [८]

[३७ ]दा (दौ)लुश्च लध्वा(लघुना) (लब्ध) (८) ललिताख्या(र्य) ताले। (दा ला च) (दौ लौ च) (लब्धललिताख्यतालेयै। ००॥ लब्धललितातालं (ल) । [ ३ ]

[३८ ]जयमंग(मङ्ग)ले सल्ला (सो लौ)गो(गः)। II S I| 5 जयमंग (मङ्ग)लताल (लः) । [८]

1वर्णताल .- चतुरश्रभ्यश्रमिश्रभेद्दात् त्रिविधो मत। चतुरश्रवर्ण -वर्णतालस्तत्र गलौ दगा च चतुरश्रके s। 5 (वेम) ४४ पृष्ठे निर्दिष्ट्वर्णतालप्रकारस्पष्टताडनेन भवति।

Page 65

५१

[ ३९ ]दौ लौ गो वीरविक्रमे सन्ति। ०० ॥ S वीरविक्रमताल (ल.) । [५]

[४०] करणयतौ दी कथित. । 0000 करणयतिताल (ल. )। [ २ ]

[४१ ] प्लुतश्च दो दं प्रतापशेखरके। 2 00 ' प्रतापशेखर (रताल) । [४के]

t[ ४२ ] सिहस्य विक्रमे गिर्ल: पौ(पो) लगपाश्च (लपपाश्च)। SSS1215(8) 22 सिहविक्रमतालं (लः)। [१७]

*[ ४३ ] झोंबुलिर्द्वि्ल्ला। ।।' ।' झोंबुलितालं (ल ) । [ ४३]

[ ४४ ] मदनाभिदा(ध)ताले दौ ग( ग.)स्यात् । ०० S मदनाभिधतालं (लः) । [ ३ ]

[४५ ] एकताले-(द.)। ० एकतालं (ल ) । [ ₹ ]

।। इति चतुरश्रखण्ड ।।

सिंहविक्रमताले गन्रय लपलगाश्च प SSS | 2 15 2 (वेम ) सिह्विक्रान्तताले तु गास्त्रयो लपला गपै (पौ) अयमेव सिंहविक्रम। (वेम -स० चिन्तामणिकार) *(झेम्वुली ।।।' इति तालसमुद्रे) (स० रत्ना०।'।' टोम्बुली) सङ्गीतराजग्रन्थकरत्रा कुम्भकर्णेन डोचिलीताल बद्धापणनामान्तरम् तद्यथा-डोचिली तालो बुधेबेद्धापण स्मृत। पृथग लघुद्दयी तत्र सविरामा गता यथा।। अयमेव स च स्यात्। अ्र पक्षभेदा नामभेदा प्रदर्शिता । केचिच्च ।' डोंबुली इति वदन्ति।

Page 66

श्री।

(अथ त्र्यस्त्रजातिप्रकाराणा लक्षणानि।)

[ १ ] उत्घ(द्द)टे गी (गिः)। SSS. उद्धद्वताल (ल. ) । [ ६ ]

[ २ ] दर्पणे दौ ग च(गश्च) *(गु) स्यात् । ०० S दर्पणताल (ल ) । [ ३ ] [ ३ ] कन्दर्पे दौ ल( लो )गौ। ०o I SS कन्दर्पतालं (ल) । [ ६ ] [ ४ ] त्रिभिन्ने गलप (लगपा)। I s 2 त्रिभिन्नताल (ल ) । [ ६ ]

[ ५ ] त्यश्रवर्णे लश्च दौ लौ गुरु(रु)स्यात्। । ०० ॥। S त्यश्रवर्ण (र्णताल) । [ ६] [ ६ ] श्रीकीर्त्या गौ लौ च। ss। श्रीकीर्तिताल (ल) ।[ ६ ]

[ ७ ]सथ्या (थ्याया) लग( गौ)म्यात् (स्याताम्)। । ड सथ्याताल (ल)। [ ३ ] (रतिताल) (2)

[ ८ ] षट्ताले दू (दू:)। ०00000 षट्ताल ( ल ) । [ ३ ]

[ ९ ] राजवका( वङ्का)लताले रो दा(दौ) भूयात् (भवेयु.)। SIS00 राजवंका(वङ्का)ल (लतालः) । [ ६ ]

[१० ] बिन्दुमाली (लिताले) गदीग (गो दीर्ग') 50000 S बिन्दुमालितालं (लः) । [ ६ ]

  • गु इति गुरुसज्ञित (द्विमान्रिक) ताले छन्दसि च वेद्य.।

Page 67

५३

[११] सिहलीले( लाया) ल( लो )दि र्लरो( ल.)। 1000। सिहलीलाताल (ल) । [ ३३ ]

[ १२ ] वसन्ते लीगी (लिर्गि.)। III SSS वसन्तताल (ल. ) । [ ९]

[ १३ ] कन्दुके ली च( लीश्च)ग(ग) स्यात् !. ।।।। S कन्दुकतालं (ल) । [ ६ ]

S[ १४ ] समे लौ( ला) दद (दो द)। (2) 1100 (0') समताल (ल) । [ ३ }]

[१५ ] नन्दने लौ च दौ पो। (ला च दा प) 11 002 नन्दनताल (ल) । [ ६]

अथवा

गश्च दौ गे (दा ग.)। 500 5 (नन्दनताल)।[५]

[१६ ] जये जो ल( लो ) दौ( दा) पौ(पा) मता कोविदै। 151 10022 जयताल (ल) । [ १२ ]

[१७ ] परिक्रमे दौ( दा) च ल( लो ) गौ(गा)। ०o | S5 परिक्रमताल (ल) । [ ६ ] [१८]कुड्डुके दौ( दा) लौ(ला)। ००॥ कुडुकताल (ल) । [ ३ ]

[१९ ]जगत्झप(झम्प)ने ग( गो) दौ( ठा)दं। 5000' जगत्झप(झम्प)ताल (ल) । [ ३५] (१)

[२० ] सिहस्य नादे लप (लपौ)दौ(दा) ष्लुतं स्यात्। 12002 सिहनादं (दताल) । [८ ]

Sअत्र प्रकरणे समतालो द्विवार पठित (१४ कमाङ्क ३० कमाङ्वश्व) उभावपि तो भिन्नौ। तल्लक्ष्यलक्षणादिकमपि भिन्नम्। ३० कमाङ्कस्तु कङ्कालसाहचर्यात् समकङ्कालो ग्राह्य।

Page 68

५४

[२१ ] बद्धापणे लश्च दलौ भवेताम्। ।०। बद्धापण (णताल) । [२३े]

[ २२ ] रंगा(रड्गा ) भरणे गा ला प( प )स्यात् (स्यु ) । sS ॥ 2 रागा (रङ्गा) मरण (णताल)। [९]

[२३ ] कोकु( कि)लप्रिये गल( गो ल ) (गुर्ल)पा( पौ)। 5122 कोकु( कि)ल प्रियतालं (ल) । [९]

[२४ ] मकरन्दे दौ(दा) च ली( लि)ग( र्ग)। ०० ॥॥। S मकरन्दताल (ल) । [ ६ ]

[२५] त्रिभग(भद्गि)के लौ(ला) च गौ'गा) स्याताम्। II SS त्रिभगि(त्रिभङ्गि) ताल. ।[६]

[२६ ]पार्वतीलोचने गिर्लगा( लो गौ)ना (दौ) पुन । SSSI SS 00 पार्वतीलोचनम् (नताल. ) । [ १२ ]

[२७ ]पार्वतिर्दौ(पार्वतीताले दा) च लौ(ला ) दौ(दा) च गौ(गा) लीग (गो) लौ। 00100 SS 11115॥ पार्वतीलो चनं (पार्वतीतालः)॥[६]

[२८]पूर्णकका (कक्का)लके दीगलो (दीर्गो ल.)। 0000 S। पूर्णकका(कक्का)लं (ल) । [ ५] [२९ ] खण्डके दौ(दा) च गौ(गा)। ०o SS खण्डकक्काल (लः) ।[ ५] [ ३०] समे गौ( गा) च पश्चार्लघु (पश्चाल्लघुः)। SS। समताल (ल ) । ( समकक्कालः ) [५] [३१ ]मानमत्राऽसमे लश्च गौ (गा)। I SS विषमकड्कालं (ल) । [५] [३२ ] ढोंकिका (ढेङ्किकाया) रेपि (रोऽपि) वा सोऽपि वा। IS। (S I S रगणो भवति) (ढेङ्किकाताल:) [५]

Page 69

५५

अथवा

I।S ढेडडितालं (ढेड्डिकाताल:) । [४]

[३३ ] दीपके दा (दौ) सगौ (सो गा)। o o ॥S s दीपकताल (ल) । [७]

$[ ३४ ] मिश्रवर्णे द ( दा ) द स्त्रि (त्रि.) प( पो)गो दौ( दा) तगो( गौ)। (2) ( 2 ) 000' 000'000'000'25005515 मिश्रवर्ण(र्णताल) ।[2]

[३५ ]राजताले गपो( पौ) दौ(दा) च गल्पा (गलपा.) स्मृता । 5200 512 राजताल (ल.) [ १२ ]

[३६ ] रंग(रङ्ग)दीपे भवेत् (भवेयु) गौ( गा) लघुर्गुरु प्लुतौ (गुरुप्लुतौ)। S IS2 रंग( रङ्ग)दीपतालं (ल. )। [ १० ]

[ ३७ ] रंग(रङ्ग) विद्योतने गिश्च लो (ल.) प (पः) स्मृत । SSS|2 रङ्विद्योतनताल (ल) । [ १० ]

[३८] स्यान्मुकुन्दे ल( लो) दी गो( र्गो) 100005 मुकुन्दताल (ल. ) [५]

$ अत्र लच्यलक्षणमेदो भाति। मिश्रे पुनर्विरामान्त त्रि(त्रि)स्याद्रुतचतुष्टयम्। ततो गुरुप्ळतौ द्वौद्वौ पलगा स्युस्तत क्रमात्॥ भ को (वेम) मिश्रो(श्रे) द्रुतचतुष्का, स्युर्विरामान्तास्त्रय पृथक्। तत पगौ दौ गलौ ग। भ को. (शाङ्ग ) प्रतितुर्यविरामान्नं मिश्राख्ये द्वादशद्रता। प्लुतौ गुरु(रू)द्रतद्वन्द्व गद्वय ल(लो)गुरुस्तत (१) ।। ० ... ' 000.' .... 'SSSSOO SSIS भ को (जगदेक) अत्रैव स. चूडा. ग्रन्थे पृ १२ [२९] क्रमाङ्क तथा पृ, १९ ो १३४ द्रष्टव्य, ।

Page 70

५६

अथवा

लश्च दौ(दा) लो गुरु। 00/5 (10015) (मुकुन्दताल)।[५] [ ३९ ] मल्लताले तु लील (र्द )श्र द (दं ) । ।।।10 0' मल्लतालं (ल) । [ ५३] *[४०] राजसंब(व)धने दश्च द दप्लुतौ। 00'o2 राजवर्द्धनं(नताल)। [४१] +[४१ ] चारुलीलाघने दो लघुश्च प्लुत । 12 (012) चारुलील (ला ताल) । [४े] [४२ ] चतुर्मुखघने जपौ। 15| 2 चतुर्मुखतालं (ल. ) । [७] [४३ ] विजयनाम्नि पो गो(ग)पलौ। 2 s 2। विजयनामतालं (ल) । [९] [ ४४ ] विलोकितस्वने (घने) लगौ दयुग तदन्ते प्लुत. । 15002 विलोकितनाल (ल.) । [७] [ ४५ ] विधेयमभिनन्दने लघुर्युग (लघुयुगं) द्वु( दू')ताभ्या गुरु । 11000000 5 अभिनन्दन (नताल ) । [७ ] (1100 5) [४६ ] मनोज्ञवनमालिके (काया) भवति दी च(दीश्च) लो दौ च गो(ग) 0000 | 00 S मनोज्वनमालि (लिका) ताल (ल ) । [ ६ ] (चनमालितालापरपर्याय) [४७ ] श्रीनन्दने गुरु लो (रल.) पो (पः)। 51 2 श्रीनन्दनताल (ल) । [ ६ ] [४८] जनके ली च गौ लौ गौ (गा ला गा)। IIII S S I । SS जनकताल ( ल:) । [ १४ ] * रागवर्धनपर्यायो दृश्यते। + लीलातालपर्यायो विभाति।

Page 71

५७

$[ ४९ ] लक्ष्मीशनाम्नि दो दं लौ (ला) पो (प)। (2) 00(00')112 लक्ष्मीशनाम्नि(म)ताल (ल ) [ ६ ४ ]।

[ ५० ] ललितप्रिये च सलगा। I।S । S ललितिप्रियताल (ल ) । [ ७]

[ ५१ ] कीर्तिताले लगपो (पा ) गलपो ( पा )। 15251 2 कीर्तितालं (ल) । [ १२ ]

[५२ ] राजनारायणे दौ( दा) लगो( गौ)लो गुरु. । ० o |S15 राजनारायणतालं (ल) । [७]

[ ५३ ]वर्णमट्टि( ड्डि)काया नगणो दी च। ।110000 वर्णमड्डिकाताल (ल. ) । [ ५]

[५४ ] प्राथमिके ददप ( पा)दो द। 00200' प्राथमिकताल( ल.) । [ ५४]

[ ५५ ] अनुद्वितीये ददं (दो द) लो( ल ) । ००(०')। अनुद्वितीयतालं (ल) । [ १४े]

[५६ ] रतिलीले (लाया) गौ लौ च दौ (गा ला च दा) 5SI100 रतिलीलाताल (ल. ) । [ ७ ]

इति त्र्यस्रखण्डः ।

श्री।

*॥। इति एकोत्तरशतम् ॥

$ असौ लक्ष्मीशेखराSभिन्न। अत्र प्रकरणे ४९ तम. कमलनामताल। तस्यैव लक्ष्मीशनाम ताल इति पर्याय स्यात्। * चतुरस्रखण्डप्रकारा ४५ त्र्यसखण्डप्रकारा ५६ सकलव्य १०१ भवन्ति। स ८

Page 72

श्री। (इत आरभ्य- [ १ ] चच्चपुटमे वकिरमिरण्डु पिल्पट लकु पुलितवुमामे SS| 2 (चच्चत्पुट')

[ २ ] चच्चपुटमे नडुविरण्डि लकु वुमे वियइरुपात् वियन् कुरुवरुमे sIIS (चाचपुट)

[ ३ ] चट् पितावे तले कटे पुलितं उट्किट यकणत्तुट नोरुकोले 2 15S 1 2 (षट्पितापुत्रक)

[ ४ ] चंपकेट्टन्नले कटे, पुलित ओन् रुवतकवयित् 2 sss 2 ( सम्पक्केष्ट.)

[ ५ ] उत्कट्टितमे न ल्पुरं पुरमे sSS ( उद्घट्टः) [ ६ ] आदिताल माकु मोरि लकु वुरच्चान्वन्पतु मितनतु पेरे ।। ( 1) ( आदिताल.) [ ७ ] तर्पणञ्चुषि विषि वकिरमतिये o05 (दर्पण) *[ ८ ] चच्चरि विन्तु वुन्त य कियविरामवट्टवुं कोलु वरमु रेवन्ता कु इप्पटि वरुमुर एट्टाकुमे

(चच्चरी ) [ ९ ] चिंकलील कोलिरुपालुं त किन नडुविन् त्तरु चुषि तत मिषे 100001 (10001) (सिंहलील.)

[१० ] कन्दर्पनचुषि कतिर्पर मति कोत् वन्तपि न्मरवुं वकिरं वरुमे ooIS5 (कन्दर्प:)

  • पृ. १० तालक्माङ्क ८ द्रष्न्य।

Page 73

५९

[११ ] चिंक विक्रमम् चिले मुन्नुम् पुकियवुयिरवुं कं वकिरं पुलित मेन् नरे SSS12152 (सिहविक्रम')

[१२ ] चीरं ककण यिरण्डुटन् विलयु कोलुमावियु कूडियन रित्ते ।।5| 2 (श्रीरङ्ग)

[१३ ] रतिलील यिरुकोल इचेन्तपिन् वरमिरण्डियलुं पान्मेत्ताकुं lI sS ( रतिलील)

[१४ ] अरंगताल मारण वरु चुषि पर नापिन्ने वकिरं वरुमे 0000 S (रङ्गताल) *[ १५ ] परि किरमञ्चुषि पतवरवु तन्पिन् पकुत्तन यिरु कोल वकिरमेन्ते 000॥1 5 (8) (परिक्रम)

[१६ ] परित्यकं पिरयुडन् व्यापि उरेत्तनरोरुमूणु ओरिरण्डनवे sSSI (प्रत्यङ्ग')

[१७ ]केचलीले कुकिळे मरे व्यापि कडयतु विराममुडयते ।।।।' ( गजलील )

(१८) त्रिपिन्नमे ओरुकोलोरुपिरे उयिरोन्वर उणर्त्तुक नोरे 152 (त्रिमिन्न)

[१९ ] वीर विकिरम व्यापि इरण्डुडन् इरु तुरित ओरु वकिरमे 11 00 s (वीरविकम.)

[२० ] अन्नलीले कुमन्न व तिरिकोन् पिन्ने विराम वेरे निर्पतुमे ।।' (हंसलील: )

[२१ ] वर्णविन्न वकिरं व्यापितुणिय विरुञ्चुषि तु डेत्ते तिर्प वरुमे ooss (?) (वर्णभिन्न.)

[ २२ ] इराजचूडामणि इरु तुरित व्यापि मुन् रिरु चुषि व्यापि वकिरमे ००॥10015 (राजचूडामणि)

  • पृ. ११ ता०क्र० १५ तथा २१ विलोकनीयौ।

Page 74

६०

[२३ ] अरंकाकयेकं मति न्मुरयिते रितिरपुरं परमि लकु पुलितमेन्नानरे SSS 12 ( रड्गोद्योतक) *[२४ ] रंकोक्येक राचतालत्तियत् कुरुवुं पकरं पराविय यिरु चुषि परं कोल पुलितमेन्नरे 5200512 (राजताल)

[२५ ] चिंकविक्रीडितञ्चेषु कण यिरण्डु यिरताकियचिले कोन् तरु मुडसरुं चुषिव क पुलित मेन्न पुलं बुर 11251521 2 (सिहविक्रीडित)

[ २६ ] वर्णमालिकमते चुषि इरु कोन् इरु चुषि ओरुकुरु इचन्तुडसरुमे ०0oo||o05(वनमाली)

[ २७ ] मति कतित मरे वालियित् विराम वरु मेन्नित् वन्मतालमाकुं (१) IH ( ' ) ( वर्णताल') चतुरच्चिरवन्नम् युप कोलिणाय इरु चुषि ओरु गुरु विचेत्तुडन्परुमे S| | 0o S ( चतुरश्रवर्ण) [२८ ] त्रियच्चिरवर्ण चेपु कण चुषि इरु कोलोरु विले इचेन्तते |00।।5 (त्यश्रवर्ण) *[ २९] मिच्चिरवर्ण बिन्दुनान्कु मावश्च्चिले विराम वर मुरे मून् रुयिय कतिर्व- किरं विन्दु वोरिरण्डु मरु विपि विय तकण वकिरं कण्डं 0000' 0000'0000'22 (5)50055I5 (मिश्रवर्ण)

[२० ] अनकप्रतीपमाति तकणं ओरु कियकार्मुकमुरमेन्नरे sS IS2 (रङ्गप्रदीप)

[३१ ] अन्ननाकमातियि लादि बिन्दु यिरु चुषि पत पत्तु मोरुमै 1200 2 ( हसनाद.)

[३२ ] चिकना तश्चिले कोलिरु कुरुवु कमेतिर्परं पोलिविराकुं ISS IS (सिहनाद) * पृ १२ ता० क्र० २४, २९ द्रष्टव्यौ। + पृ ५० ता० क्र० ३५ समीक्षणीय।

Page 75

[ ३३ ] मल्लिकामोदं वर वुभारे चोल्लिय वियावि चुषि येन्नरे 110000 (मल्लिकामोद)

*[ ३४ ] चरपलीले यिरु कण तुरित वर नान्किलकु वर वेन्नरे 110000 ।। (शरभलील)

*[ ३५ ] अरंकापरणं आवितटे इडे यिरण्डकोन् आदि यिरु वकिरमे sS IS (रङ्गाभरण')

[३६ ] तुरंगलीले तुरित मिरण्डो रुकोन् ००। (तुरङ्गलील) * ३७ ] शिकनन्दनञ्चिलयिन्ने लकुवु यिरवु कन्तर विरु पुल्लि वकिरं पतकोन् पुलित पाण मु करं पत कोन् पतमेव वयिन्नतमे 5512150055121251 (+) (सिहनन्दन.)

*। ३८] जयश्चिरि चिले कणचिले कणचिलये SISIS (जयश्री.)

[ ३९ ] विचेयानन्दं रं वियन्कतिर व्यापि ड चे या मकण मिल कणर्त्तडवे II SSS ( विजयानन्द)

*[ ४०] प्रतिताल मिरु कोन् तुरित वु मनै त्ते ।100 (प्रतिताल) *[ ४१ ] तृ(द्वि)तीय कुमति कोन् तुरित नाट्ट मे तिर्वरं 0०। (2) ( द्वितीयक)$ *। ४२ ] मकरन्त ज्चुषि वरयुग्मकान् मति कुरु वेन्पर मतियु णन्तोरे ०००॥ (2) (मकरन्द.)

*[ ४३ ] कीत्तिकोत्पर किळेरोळियु करं ताकु मवकिर श्चायकमु यिरे 52512 ( कीर्तिताल) * पृ १३ ता० क्र० ३४, ३५, ३७, ३८, ४०, ४१, ४२, ४३ विलोक्या । $ द्रतौ लक्ष द्वितीयके( भरतार्णव -तालसमुद्रे) द्रुतद्वन्द्व लघुश्चैकस्ताले स्यातु द्वितीयके। (भरत -शदूकल्पद्गमकोशे पृ. ६११)

Page 76

६२

*[ ४४ ] उविचयं पुलित कुरु वुयिर्प किरं s2s (१) (विजय') [४५ ]जयमगळ मिरु चरमे चापमिरु कोन वकिरमेनयीय पिनने I।S |। S ( जयमङ्गल) *[ ४६ ] राजविद्याकरं इरु तुरितं पराचनं कणयुटन् तर वेति वरुमे 100 (2) (राजविद्याधरः) [४७ ] मड्डमिरु कोन् वकिरमतिन्पिन् ओट्टिय लकु ओरुनान केन्प । s ।। ।। (मड्डुताल) *[ ४८) चेयतालं कोन् कुरु विरु वियापि इरु चुषि पुलितमेन यियं विनरे 15/1002 (2) (जयताल) [४९] कुडक मिरु तुरितं कोलिएण्डेन्प ०० ॥ (कुडुक्क) *[५०] (नि.सारुक) (।।'S *[ ५१ ] क्रीडाताल चुषि विषि वर विराम कटयतेन्विचे वरुमेन्व i1' (00') (क्रीडाताल 2) [५२ ] त्रिपंकितालं चिले यिन्न पिन्वर मुतली रिलकु मुयंक तन्मुरये IISS (त्रिभङ्गि.) [५३ ]कोकिलप्रिय कुरु कोन् पुलितं 5।2 ( कोकिलप्रिय) [५४ ] चिरकीर्ति यिले यिरण्डिरु कन्ने sS॥। (श्रीकीर्तिताल:) [५५ ] बिन्दुमालिक बिन्दुना न्कीद वरा अन्तवुमादियमडय कुरुवे 50000 S (बिन्दुमाली) *[ ५६ ] चममिरु वियावितत्तिय यिरु चुषि विरवियकडे चुषि विरामन्तोन्रुं 000' (2) (समताल,) *पृ १३ ता० क्र० ४४, पृ १४ ता० क्र० ४६, ४८, ५०, ५१, ५६ लोकनीया। Sमूले नि सारुकतालो नोपलम्यते परमत्र ५० तथा ५१ अनयो सक्करो लक्ष्यते क्रीडातालस्य लक्षण नि सारुकतालस्य लक्ष्यमिति।

Page 77

६३

*[ ५७ ] नन्दन मिलकुनयनं बिन्दु तन्त तन्तून्नेत्तनि त्तनि पुलितमाकुमं 1100 5 (8) ( नन्दनताल:) (अथवा) मतिकुरु विरुचुषि वकिरं वरिनं इतनतु पेरेन् रिय पुवरपुल 125005

(अथवा) तेरि कत्ताळ मेन्यतु मतु 122 [५८] तीकण कटे कुरु उलकुमुन्निरु कोन् I। 5 ( दक्षिणताल.)

*[ ५९ ] मड्डिय कुरुवुं वद्टवु पुलितवुं 502 (2) (मड्डिकाताल) अन्निमड्डिकविन्नु विरामवाषि वन्कपिन्निरुकणे वरुमेन मोषिव ००'॥ (अन्यमड्डिका)

[ ६०] डोकिताळं चिले यिडे योरु कोन् कोलोचनवु पेचलदन् पेरे ड IS (ढेङ्किका)

[ ६१ ] वर्णमड्डिकमरवे वियाविपि न्निरु चुषि कणै परत्तिरु चुषिये 1100|00 (वर्णमड्डिका)

[ ६२ ] अपिनन्दनमे अंविरण्डिरु चुषि ओरु कुरुवेन्वरुणन्ति चोन्नरे 1100 S (अभिनन्दन.) [६३ ] अन्तरक्रीडविन्नु मून् रिरूवायं ००0' (अन्तरक्रीड:)

अथवा *चेन्रु विरामन्त्रिपुट युमतुवे ।IP'

  • पृ १५ ता० क्र० ५७, ५१, पृ. १६ ता० क्र० ७४ निरीक्ष्या ।

Page 78

६४

*[६४ ] मल्लताळ मरये लकुवु तो ललत्तुरित चुटपिन् विरामं ।। ।1 00' (मल्लताल) [ ६५ ]तीपकञ्चुषि विषिचेंक त्रिलकु लाप मरवु तरुमेन त्रमोषिव ०o ॥l SS (दीपकताल.) *[६६ ] अनकताल अंपु गिरिरु कोन् मनं पुकन् वकिरं वरु वरुमोरु उयिरे 12 1 2 ( अनङ्गतालः) *[ ६७ ] विटमं कारुकि यिरु मुरे वरुमे 0000' 0000' (2) (विषम')

*[ ६८ ] नान्दि कोन् कतिर्नयनन्तुरित वा यन्तकोत् पत वकिरमरवे 1100 ॥1 S5 (नान्दीताल)

[ ६९ ] मुकुन्त कोन् मति मुकनिले मुरये तरुञ्चुषि यिरण्डु परमोरु कुरुवे |00 |S (मुकुन्दः) अन्नियमुकुन्त वरणञ्चुषि कुरु 10000 S (अन्यमुकुन्द) [ ७० ] कान्तुक नान् कोन् अन्तरं कुरुवे I। I। 5 (कन्दुक.)

*[ ७१ ] जकताळ माकु मोरू तुरित । (० एकतालः )

[७२ ] पूर्णकंकाळं मारणन्तुरित कार्मुकमंपे 0000 SI (पूर्णकङ्कालः) कण्डकंकाळं कतिर् चुषि यिरु विले ०oSS (खण्डकङ्काल.) विषमकंकाळं विययि यिरु कुरु ISS (विषमकङ्कालः) चमककाळं इरु कुरु वोरु वरं SS । ( समकङ्कालः )

*पृ १५ ता० क्र० ६४, ६६, ६७, ६८. पृ. १६ ता० क्र० ७१ विलोकनीया.।

Page 79

६५

[ ७३ ] चतुस्काळञ्चिले तमिथु चुषि तरुमे 500 (?) (चतुस्ताल)

[ ७४ ] दोबिळिमुत् कणे प्पिन् विरामन्तोणुं ।।।' (डोंबिली)

[७५ ] एव कमि लकु मावियुमाकुं 12 ( १) ( अभङ्गताल )

[७६ ] रायवंकाळं इड निलत्ति लकु विराय कणञ्चुषि विषि येन् रनरे 51500 (रायवक्काल)

[७७ ] लकुचेकरं लकुविन् विराम ।' (लघुशेखर. ) तुरितचेकरं तुरितत्तिन विराम ०' (१) (अयमेव एकताल. स्यात्)

[७८ ] प्रतापचेकरं पिरं किय उयिरु विराय विन्दु वुं विरामवद्टवुभे 200' (प्रतापशेखर.)

[ ७९ ] चेकच्चंप ओरुकणै चुषि विषि चिले 1005 (जगज्झम्प)

[ ८० ] चतुर्म्मुककणे चिले चाळरं पुलित तनुवु यिर्वरिलुञ्चतुर्म्मुकमाकुं 151 252 (चतुर्मुखः) (अथवा)

तिरिमत्तिक ओरु पुलितमाकुं 2

[ ८१ ] चप इरु चुषि पिन् विरामञ्चरमे ००/' (झम्पताल.)

[ ८२ ] प्रतिमड्डकुरुविन् वरुकण पकणं ।155 ।1 (प्रतिमण्ठ') स

Page 80

६६

झपताल मोकणे विषि चुषि अबिरुण्डिरु चुषि आरण (2) मिलकुविन् मुन्बीरि लकुविन् विरामन्तोणु ।।। | 11 00 1 00 1' 1' 11

[ ८३ ] तृतीयताल चेषुन्तमिपु तुरित इरुति यित् विराम मोरु चुषि वेरुमे 000' ' 0' (2) ( तृतीयताल)

[८४ ] तन्ताळं वन् न्तटयुनन्तमि लकुवु अतिन्पडि कुरुवु माकुमेन्प III SSS ( वसन्तताल')

[८५] ललित मिरु चुषि लकुव किरमे ०० |5 (ललितताल)

[ ८६ ] रतिताल मोरि लकुवुं कुरुवु | S (रतिताल)

[८७ ] करुणयति चुषि करु तिन् आरणं (करणयति)

[८८] चत्ताळ मिरु मून् रुवट्ट माकुं (षट्ताल:)

[८९ ]वनताळ मरवे विन्दु अत्तकुरु वियायि योन् रावियु मनत्ते 0०12 ( वर्द्धनताल.)

*[ ९० ] वरुणयति कणयु माव्रियु मरवे I। SS (वर्णयति )

*(९१ ) राचनारायण मिरु तुरित कोन् परा विय पिरे कणै परन्तनि वरुमे 00/515 (2) (राजनारायण)

[९२) तनञ्चुषि विषि मति वकिरमे 00 5 (मदनताल.)

  • पृ० १८ ता० क्र० ९० ९१, द्रष्टव्यौ।

Page 81

६७

*[ ९३ ] पार्वतीलोचनं पतञ्चुषि नयन मोरु त्त विया पि विषि चुषि इरू पिरे नान् कोन् कुरुमति नयन कोले विल्पुर मतिकोन् बिन्दु वोन् रिरण्डु वकिर मिरु चुषि वरिन्नुमप्पेरे

(अथवा)

SSS|05500 (पार्वतीलोचन)

[ ९४ ] कारुकि नान् चुषि कडयतु विरामं 0000' (गारुकि)

[९५ ]विनन्तन मे चिले यिरु कणे उ यिर 511 2 (श्रीनन्दन')

[९६ ] चय मुतर्च्चें कणञ्चेषुं कणे चुषि विषि नयमिकु पुलितं एनवेन रनरे 15/1002 (जयताल')

[९७ ] ( 2 ) (012) (लीलाताल') (2)

[९८ ] विलोकितं कणै चिले विषि चुषि पुलित 15002 (विलोकित)

[९९ ]लकळित मिरु कोन् इडै कोन् वरुकण II S| S ( ललितप्रिय)

[१००] चनकताल चोयकमरे वर कुरुविणे मतिकोन् कोन् मुतकणे वरु IIII SS I I SS ( जनक )

[१०१] लकु मुन्नयन चुषि इरण्डिन् वल चुषि विरामं मर वुकोन् पुलितं 00'112 (लक्ष्मीशेखर.)

  • पृ० १८ ता० क्र० ९३ विलेक्य । * मूले पाठोऽय भ्रष्ट । पृ० १९ ता० क० ९७ द्रष्टव्यः ।

Page 82

६८

  • इराकवर्त्तन मिचेकषि तुरित विराम वद्टवुं बिन्दु वोडयिरे 0005 (2) (रागवर्धन)

बन्दियापण पुंकमीडेवर अन्त वु आदियु मलातिवन्तडयु 121 ( 2) (बद्धापण)

$ श्रीम कुरु मून् रु वन्वुणि चेत् व नकणन्तुरकुन्नल्ल यिमु कोन् कणमकि इडे कणमरणं तकणमारुतं केचर मिरण्डु ओरु चिलये यकण वारिनन्मे। ओरु वरमिरु कुरु चकण मिर विचिल नडडुरोक तकण मन्तरश्वरं विनन्तरं पकण विलिरुकणे पात्मति चेतरं तुडिवरुणन् तुकतुरित वडिविलकु मायोन् कुरुवे करि मल रोन् वायन्तवु कपुमु वरव पुलितं काकपतमायिन्त ति चे या काच मा ॥ श्री ॥

।। श्री ।। त्रिनेरि किन् तुटिया ने रचे तुरितं अनिकु मिकवो क्तिन् आयकोक्त करुप्पुकषिन् ओरुत्तन् ओक्किय पिकाट्टि रण्डे वच्च पुकषुं पुलितमा ।

।श्री.॥ श्री।।

एतत्पर्यन्त पूर्वोक्तस्य केरळभाषया अनुवाद ।

। श्रीः ।।

  • पृ० १९ ता० क्र० १०१ लोकनीय। $ पृ० १९, २० प्रोक्त पक्षान्तर चात्र लक्ष्यरहित केरलभाषायामनूदितम्।

Page 83

श्री। (अथ वाद्यप्रकार: पञ्चमहाशब्दाश्च।)

ततं च विततं चैव घनं सुषिरमेव च। गान चैव तु पञ्चैतत् पञ्चशब्दा. प्रकीर्तिता.॥१॥

तत च तन्त्रित विद्यात् विततं मुरवादनम्। घन च कास्यतालादि तु( सु)षिरं वायुपूरितम् ।। २।।

*पश्चविवो नाट - अनाहत आहतश्चेति द्विविवो नादस्तन्न -- सोऽप्याहत पश्चविधो नादस्तु परिकीर्तित । नखवायुजचर्माणि(चर्मण्य)लोहशारीरजास्तथा॥ ७॥ सं० मकरन्दे।

(१) वीणाद्या नखजा (२) वशादा वायुजा (३) मृदङ्गाद्याश्चर्मेजा (४) तालाद्या लोहजा (५) तथा शरीरजा इति नादा पञ्च वर्तन्ते।

वाद्यभेदा - पश्चधा च चतुर्धा च त्रिविध च मंत मते। कोहलस्य मते ख्यात पच्चधा वाद्यमेव च।। सुषिर घन चैव चर्मबद्ध तथैव च। तन्त्री गान पुरा ख्यात पश्चधा वादयलक्षणम् ॥

दत्तिलेन तु आनद्ध तत घन सुषिर चेति चतुर्विध वाद्य कीर्तितम्। नारदमते चार्मण तान्त्रिक घन चेति त्रिधा वादयलक्षणम्। चिक्क । (भरतकोषे) भरतेन वाद्य चतुर्विध प्रोक्तम्।

पञ्चवाद्यानि- नखजा वायुजाश्रम लोहशारीर जास्तथा। वीणादयस्तु नखजा वंशादा वायुजास्तथा॥ चर्मजाश्र मृदङ्ादा लोक(ह)जा लोहचमजा । शारीरजानि गीतानि वाद्य पश्चविव नगु।।

लोहशब्देन कास्यताम्रादिधातु। भरतकल्पलना०। (भरतकोशे) पञ्चमहावाद्यानि।

एक ईश्वरनिर्मित नैसर्गिकं अन्यच्चतुर्विध मनुष्यनिर्मित चेति पञ्च प्रकारा महावाद्यानाम्। गात्रवीणा तु सा प्रोक्ता यस्या गायन्ति सामगा। नारदीयशिक्षा। अनेन प्रमाणेन सचेतनस्य गात्रज नैसर्गिक वाद्यमेकुमू।

Page 84

७०

गानं चैव तु पश्चतत् पञ्चशब्दा इतीरिताः ।

. इव पञ्चमहाशब्द (ब्द)कळ( ला) ॥ ३ ॥

तत्तत सुषिर चावनद्ध घनमिति स्मृतम् । चतुर्धा तत्र पूर्वस्या श्रत्यादि द्वारतो भवेत्॥

दत्तिलकोहलीय-वाद्यलक्षणम्।

इद ततसुषिरादि मनुष्यनिर्मित वाद्य चतुर्विवमित्यर्थ। अपर च- आहवे चोत्सवे चेति तद्वदन्येषु कर्मसु। गीतनृत्तैर्विना यत्त भोगार्थ वाद्यते सदा॥ तदपि प्रोच्यते प्राज्ञ पृथग्वाद्य पृयगविवम्। गीतेन सदत यत्तु तद्गीतानुगमुच्यते। नृत्तेन सहित यच्च तन्नृत्तानुगमीरितम्॥ गीतपा(मा)त्रानुग वाद्य तङ्गवेदीतनृत्तगम्। एव चतुर्विव वाद्य कथित हर्षदायकम्॥ सोमेश्वर । (भरतकोशे) हसोपनिषदि च वाद्योल्लेख। तद्यथा- स एव जप कोट्या नादमनुभवति एव सर्व हंसवशान्नादो दशविवो जायते। चिणीति प्रथम । चिश्चिणीति द्वितीय। घण्टानादस्तृतीय। शङ्नादश्चतुर्थ। पश्चमस्तन्त्रीनाद। पष्ठस्तालनाद। सप्तमो वेणुनाद। अष्टमो मृदङ्गनाद। नवमो भेरीनाद। दशमो मेघनाढ ।

एतेन वर्णनेन उपनिषत्समयेऽपि एते दश महाशद्वा आसन्निति ज्ञायते चतुर्विध वाद्यमपि श्रूयते च।

Page 85

श्री.।

  • (अथ स्वरसप्तकोद्दार ।) वर्गाष्टकं तु सम्प्राप्य अकारादियशान्तगम्। वर्णमात्रासमायुक्तमुद्धरेत् स्वरसप्तकम् ॥ ४ ॥

अष्टमस्य तृतीय तु हरिबीजसमन्वितम्। आद्यञ्चरं (आद्य स्वरं) स्वरज्ञस्तु उद्धरेत्तु प्रयत्नतः ॥५ ॥

सप्तमस्य द्वितीयं तु कामबीजसमन्वितम्। द्वितीय तु स्वरं विद्धि ब्रह्मस्थानसमुद्ध्वम् ॥ ६ ॥

द्वितीयस्यापि वर्गस्य तृतीयं विष्णुसंयुतम्। उद्धरे च (च्च) स्वरं नित्य सौ (स्व )रभेदमनोहरम् ॥। ७॥

  • अय सरिगमादिस्वराणामुद्धारक्रमो मतड्गोक्तबृहद्देश्या स्वरनिर्णयप्रकरणे सगृहीत। स वित्रियते। आगमे अकचटतपयशा इत्यष्टो वर्गा स्मृता । अ इ उ ऋ (अवर्ग) २ क (कवग ) ग (गान्वार ) छू झ् (चवग )

४. ढ् णु (टवगे)

५ तू थ् द् ध न (तवगे ) व (वेवत), नि (निषाद) ६ प् फू ब् म म (पवर्ग) म (मध्यम), प ( पञ्चम. ) ७ य् लू व् (यवर्गे ) रि (ऋषभ, रिषभ, व्रृषभ ) श् ष् सू (शवगे) स (षड्ज) V ह

[ शो० ४ ] उपरिनिर्दिष्ट अकारादियशान्तग वर्गाष्टक सम्प्राप्य वर्णमात्रासमायुक्त स्वरसप्तक- मुद्धरेत्। [श्रलो० ५] तत्र स्वरज्ञस्तु अष्टमस्य शवर्गस्य तृतीयं 'स्' वर्ण हरिबीजमकारस्तेन समन्वितं आदं स्वर 'स' इति प्रथम स्वर प्रयत्नत उद्धरेत्। [शरो० ६ ] सप्तमस्य यवर्गस्य द्वितीय 'र्' वर्ण कामबीजमिकारस्तेन समन्वित ब्रह्मस्थान समुद्भव द्वितीय स्वर 'रि' इति विद्धि। [श्लो० ७] द्वितीयकस्य कवर्गस्य तृतीय 'ग् 'वर्ण विष्णुर्नाम अकारस्तेन सयुत 'ग' इति स्वरभेदमनोहर तृतीय स्वरमुद्धरेतू।

Page 86

७२

षष्ठस्यापि हि वर्ज ( र्ग)स्य अन्तिमश्चा( म चा)दिसयुतम्। अविनष्ट विजानीया म(न्म)ध्यम (मं) स्वरसप्तकम् ॥८।।

तदाति प्रथमोपेत स्वरसम्बन्धिशोभनम्। (तथा दि (हि) प्रथमोपेतं स्वर (रं) सविद्धि शोभनम् ।) (बृहद्देशी-स्वरनिर्णये श्रो० ७१)

पञ्चमस्यापि वर्गस्य चतुर्थश्चादिसयुतम्। कोदण्डदूयसम्भूतमुद्धरेत्स्वरमुत्तमम् ॥ १० ॥

अका(रा)न्तान्तसभिन्न पञ्चमान्त समुद्धरेत्। (?) (इकारान्तेन सम्भिन्न पञ्चमान्त समुद्धरेत्)

ब्रह्मस्थानसमुत् (द्) भूत सुतारध्द् (ध्व) निसयुतम् ॥११ ॥

आगस्थ (आगमस्थ.) स्वरोद्धारम (स्त्वि )ति तावत् प्रदर्शित. । (।। श्री ।।)

[ <] षषठस्य पवर्गस्य अन्तिम 'म्' वर्ण आदिना अकारेण सयुत अविनष्ट स्वरसप्तक 'म' इति चतुर्थ स्वर विजानीयात्। अविनष्ट मध्यमं इत्यत्र प्रमाणम्- सर्वस्वराणा विहितो विनाशस्त्वथ जातिषु ॥६८॥ मध्यमस्य विनाशस्तु कर्तव्यो न कदाचन। सर्वस्वराणा प्रवरो ह्यविनाशी तु मध्यम । गान्धर्वकल्पेऽभिमत. सामगैश्च महर्षिमि ॥६९ ॥ भरतनाव्यशास्त्र, अ० २८ अत्र अभिनवगुप्तपादा .- अन्ये तु जातावेकवचनमिति मध्यमे कण्ठस्थानें यत् स्वरसप्तक तदविनाशि सर्वस्य तत्सम्भवात्। तारमन्द्रस्वरास्तु सर्वे पित्तश्लेष्माद्युपहृतशिरोवक्षसामसुलभप्रयोगा इति व्याचक्षते। [ ९]तथा हि षष्ठस्य पवर्गस्य प्रथमेन अकारेणोपेत व्योमसख्या पञ्चसख्या तया समायुक्त ओष्ठस्थानसमुद्गव पवर्गीयं शोभन 'प' इति पश्चम स्वर संविद्धि। [१०] पञ्चमस्य तवर्गस्यापि चतुर्थ 'धू' वर्ण आदिना अकारेण सयुतं कोदण्ड धनुरिति। तत् कोदण्डद्वयसभूतं उत्तम 'ध' इति षष्ठ स्वरमुद्धरेत्। [११] पञ्चमस्य तवर्गस्य अन्तं 'न्' वर्ण इकारेण समिश्र ब्रह्मस्थानसमुद्भूत सुतारध्वनिना उच्चस्वरेण सयुत 'नि 'इति सप्तमं स्वरमुद्धरेत्। आगमस्थ स्वरोद्धारस्तावत् प्रदर्शित ।।

Page 87

श्री। (अथ रागनामानि।) $[ १ ] मध्यमादि(दि) [२ ] शङ्कराभरण [३ ] तो(डी)डी [४ ] भैरवं (वः)

$[१ ] मध्यमादिगग - मध्यमग्रामसभूता मध्यमाशग्रहान्विता। मध्यमादिरिति ख्याता शृङ्गारे विनियुज्यते। एतामेव प्रयुज्यादौ वैणिका वाशिकास्तथा। पश्चादभिमत गान प्रकुर्वन्ति विचक्षणा ।I (जगदेक -भरतकोशे) मध्यमाध्यानम्- मन्दारकुन्दकुमुद प्रतिरूपरूपामिन्दीवरायत विशालविलोलनेंत्राम्। चन्द्रावतसपरिचुम्बितपादपन्मा ता मध्यमस्वरमयीमनिश नमामि॥ (जगदेक -भरतकोशे) मध्यमादिस्तु रागाङ्गराग - सरीगमपधन्नी (नी)स सगसा सा तु मध्यम ॥ औमापते अ० १२ श्रो० १९४. [२] शङ्कराभरणराग - मन्द्रस्वर मुद्रयित्वा वाशिकै क्रियते यदा। छायान्तरेण रागोऽन्य शङ्कराभरणस्तथा ॥ (जगदेक -भरतकोशे) वेलावल्य।. स्वरैर्युक्त शङ्कराभरणो मत। इति शङ्कराभरण । (स० दर्पणे रागाध्याये श्लो० २८४) अय रागाङ्वराग ·- स नि(नि)न्ध (ध) प म गस री ग सै शङ्करभूषणम्।

[ ३]अञ्ञं षाडवरागस्य सपूर्णस्य समस्वर । औमापतम् अ० १२ श्लो० १९९.

षड्जतारश्च मन्द्रश्च न्यासाशग्रहमध्यम। तोडी नाम प्रसिद्धोऽयं रागो हर्षे प्रयुज्यते। (जगदेक .- भ० को०) अय रागाङ्वराग :- सानिं (नि)द (ध)प (प)मगरिसा गसा(तुण्डी) [तोडी ]निगद्यते।

[ ४ ] मिन्नषड्जसमुद्गतो मन्यासो धाशभूषित । औमापतम् अ० १२ श्ो० १९७

स्वरास्समपरित्यक्त (2) प्रार्थने भैरवस्स्मृत ॥ (जगदेक -भ० को०) धैवताशग्रहन्यासा (स. ) संपूर्णोडय समस्वरा (र)। -

आन्दोलितस्तु स्वस्थाने स्वाश्रित पश्चमेन तु ॥ गान्धार कम्पितो मन्द्रे रिषभे चापि कम्पित । निषादषड्जबहुलो भैरव. परिकीर्तित ॥ (सोमेश्वर -भ० को०) स. १०

Page 88

*[ ५ ] मार्गहिन्दोळं (ल ) । [ ६ ] देशीहिन्दोळं (ल. ) ।

[७] नागध्वनि ।

भैरव क्रियाङ्वराग - गमापधनिसापम भैरवाख्यस्तत परम्। औमापतम् अ० १२ श्रो० २२५,

*[५ ]मार्गहिन्दोलराग - मार्गहिन्दोलरागाङ्गं हिन्दोलो वेति(डि) (दि)सज्ञक । अशे न्यासे ग्रहे षड्ज तस्य तारे तु मध्यम॥ षड्जस्वरो भवेन्मन्द्रे ता(तो)डितो रिधवर्जित। सपयोः कम्पितश्रैव शृङ्गारे विनियुज्यते ॥ जगदेक -भरतकोशे स० समयसार।३। १५, १६ [ ६] देशीहिन्दोल. राग - अयमेव वसन्ताख्य सपूर्णो धम(घन) सज्ञिक (१)। देशीहिन्दोलनामोक्त प्रतापपृथिवीभुजा॥ जगदेक .- भ० को० देशीहिन्दोल अथवा वसन्त -प्रथमराग.। यन्मार्गहिन्दोलभवञ्च वेदी हिन्दोलसज्ञ परिपूर्णमङ्गम्। साश निमन्द्र निरिसैस्सुशोभि प्रकम्पित पञ्चममध्यमाम्याम्॥ विलम्बित मध्यमतो घनस्तमान्दोलयेन्मुख्यरसेऽथ वीरे। गेय वसन्ते त्विदमेव देशीहिन्दोलसज्ञ प्रवदन्ति तद् ( ज)ज्ञा॥

शृङ्गारे मुख्यवृत्तित्वाद्वसन्ते गीयते तत। अयमेव वसन्ताख्यस्तेन सर्वत्र पप्रथे।। (भरतकोशे) उभौ रागाङ्वरागौ-ससमा गगमा पापा मगा देशीति कथ्यते। सग सागरिगा चव हिन्दो(ल)स्तु भवेत्तत । औमा० अ० १२ श्लो० १९५. [७]नागध्वनिराग- वेगरञ्जी विभाषा या टक्करागसमुद्डवा। नागध्वनिस्तदडगं स्यात् षड्जाशन्याससयुता।। धपाभ्यां वर्जिता नित्य रसे वीरे नियुज्यते। जगदेक - भ० को० नागध्वनि शुद्धराग - .. नागध्वनिरथोच्यते॥ ११८॥ रिमगारि रिमागागा मगरीरिरिगारिसा। औमा० अ० ११

Page 89

७५

+[<] दिव्यावति (ती) (दिव्यमति)। [९] तरङ्गिणी। [१० ] कुरुब्जी। [११ ] फल्लाति (भल्लाती) (भल्लारिका)।

1[८]दिव्यमति मेलराग (नवनीतमेलजन्यराग.) (आरोह ) स रिगम प ध निस (अवरोह ) स ध प म रि स मञ्ज (भरतकेशे) दिव्यावतीशुद्धराग - गगाधधपपा गाप पपपा धधपम्मदाम् (मधा1) एव दिव्यावती प्रोक्ता । औमा० अ० ११ श्लो० ११९ [ ९ ] तरङ्गिणीराग-भाषाङ्गराग। कुम्भ । (भरतकोशे ) रिन्यासग्रहवाशा च भवेद्धरिपतारभाक्। समस्वरा गमन्द्रा च सपूर्णा सप्तभिस्स्वरै ॥। रसे रौद्रे नियुज्या स्यात् रिषभादिस्तरद्गिणी। जगदेक । (भ० को०) तरङ्गिणी शुद्धराग - प्रोच्यतेऽथ तरद्गिणी। साससारिगमागारी रिसरी माससा तत ॥ १२०॥ औमा० अ० ११ [ १०] कुरुख्जी (कुरञ्जीति नामान्तरम्) मेलराग। (धीरशङ्कराभरणमेलजन्य. ) (आरोह ) स ग रि ग म प ध (अवरोह ) स म ग रि स नि स मञ्ज (भरतकोशे) कुरुञ्जीशुद्धराग - सारिमा पमगारी स साससेति (रु) [ कु ] रुश्चि(ता) [ का ]। १२१॥ कुरुच्ी। औमा० अ० ११ [ ११] भल्लात राग - भल्लातोऽथ भवेद्रागो हिन्दोलकसमुद्दव । षड्जेनाशग्रहन्याससपन्नो वर्जितर्षभ । षाडवो धैवते मन्द्र कथितो रागवेदिि। हरि। (भरतकोशे) भल्लारिका राग .- हिन्दोलकस्वरे छायासहा भल्लारिका भवेत्। षड्जाशग्रहणन्यासा रिहीना षाडवा भवेत् ॥ धमन्द्रा .... ... .. (शृङ्गारे विनियोगभाक्। जगदेक । (भ० कोशे) भक्लातराग (शुद्धराग )- सानिनीवधपापारा (री) पापपानिधपार (रि) गा ।१२१॥ ने(नी)तिभल्लातत (क) प्रोक्तो ... ... .... औमा० अ० ११

Page 90

७६

#[१२ ] मेघरञ्जि (मेघरञ्जिका) [१३ ] धातुगौडं [१४ ] पश्चमं(म.)।

*[ १२] मेघरज्जिका-राग। अय राग कर्णाटबड्गालपल्विकानामम्या प्रपश्चितम(तो)न्यत्र। जगदेक । (भ० को०) मेघरञ्जीरग (शुद्धराग)- . मेघरञ्जी समीयते। सरीगमामपापापा पपापति (नि)भिरीभिता (रिति) ।। १२२।। औमा० अ० ११ [ १३ ]धातुगौड मूले वर्तते अयमेव गौडराग स्यात्। गौडराग - गौडस्स्यात् षड्जरागाडग सन्यासाशग्रहस्थित । वर्ज्यश्च पश्चमेनैष रसे वीरे नियुज्यते।। जातेश्वाडग निषादिन्या वदन्ति न तु मे मतम्। जगदेक । (भ० को० ) धातुगौडराग - .. ....... धातु[ रागो ]गौडस्ततो भवेन्। धधनीसा धधापापा पमारी रिग इत्यपि ॥ १३०॥ धातुगौडस्त्वय देवि ·.. । औमा० अ० ११

[१४] स० समयमारे आम्रपश्चम इति रागाङ्गरागेषु नाम विद्यते। आम्रपश्चम - राग· । गान्धाराशो रिपत्यक्त (क्तो) गान्धाराशग्रहान्वित । सनितारश्च पूर्णश्च मन्द्रेण परिवर्जित ।। आम्रपश्चमनामाय रागो विस्मयहास्ययो । जगदेक :- (भ० को०) पश्चमराग- शुद्धपञ्चमरागाड़गं ग्रहाशन्यासपञ्चम. । समस्वरश्च पूर्णश्च रितारो मन्द्रमध्यम । पञ्चमः कैशिकीसज्ञो गातव्योऽय महोत्सवे। सोमराज । (भ० को०) पञ्चमराग :-

.. • पश्चमं तु तत श्णु। सा सा स रिरिगागाममापपा पपधापमा ॥ १३१ ॥ ग सा पश्चमरागोयम् .. ..... । औमा० अ० ११

Page 91

७७

  • [१५ ]आहीर (र.)। [१६ ] तुरंगी (रङ्गी)। [१७] मधुकरी।

*[१५] आहीर (र) (आभीरी) राग - मालापश्चमभाषेयमाभीरी परिकीर्तिता। रिगाभ्या च विहीना च औडवा परिकीर्तिता ॥ पञ्चमाशग्रहन्यासा कलहे विनियुज्यते। जगदेक। (भरतकोशे) आहीरराग - आहीरश्चोच्यते क्रमात्। रिगारिरि रिगारीरि गारिरीगा रिरी तत ।। १३२॥ औमा० अ० ११

[१६]कोशे तुरङ्गिणी गतिर्विद्यते। अत तुरगी (रडगी) इति प्रायशोऽय तुरुष्कतोडी रागापरपर्यायो भवेत्। तुरुष्कतोडिका चोपा सत्रया गविवर्जिता। उपेत्युपराग। तोडयेव ताडिता गाल्पतौरुष्की रिनिभूयसी ॥ (2) मध्यमाशा च पूर्णा च निषादर्षभभूयसी। ताडिता स्वल्पगान्धारा तुरुष्की तोडिका मता॥ जगदेक । (भ० को०)

तुरगी राग - पाममारिगरीरी स रिगमैस्तुरगी भवेत्। औमा० अ० ११

[१७] मधुकरीराग - गतारा मन्द्रमध्या च ग्रहाशन्यासधेवता। समस्वरा च पूर्णा च मता मधुकरीति सा।। मतङ्। मध्यममन्द्रा तारा गान्धारा धाशकग्रहन्यासा। सपूर्णा समशेषा मधुररवा मधुकरी प्रोक्ता ॥ नान्य। (भरतकोशे) तत ककुभसभूता ख्याता मधुकरीति च। घैवताशग्रहन्यासा गान्धारेण विवर्जिता। समस्वरा मन्द्रमध्या विभाषा पूर्णता गता। हरि (भ० को०)

मधुकरी राग - गमगा सारिगा माव पामगारिग इत्यपि। एषा मधुकरी प्रोक्ता ॥ १३३॥ औमा० अ० ११

Page 92

७८

$[ १८ ] पौराणि(णी) (ली)। [१९ ] सावेरी।

$[ १८] पौराली राग - अनन्तर तु पौराली जाता मालवकैशिकात्। न्यासाशग्रहषड्जा च षड्जमध्यमभूयसी।। सपूर्णा वर्णिता सेय गीतशास्त्रविशारदे। हरि (भ० को०) पौराणी राग - पौराणी सम्यगुच्यते। ससरीरिरिरी गाग गगारि गगा मग। ॥ १३४ ॥ पसा सस सरी रीरि 1 औमा० अ० ११ षड्जन्यासग्रहोपेता जाता मालवकैशिकान्। षडजमध्यमभूयिष्ठा पूर्णा पौरालिका मता॥ जगदेक । (भ० को० ) [ १९] सावेरीराग - वैवताशा च तन्न्यासा स्वस्थाने स्यात्प्रकम्पिता । निषादे मभ्यमे नित्य तिरिपा कम्पसयुता॥ तारमध्यमषड्जाद्या पञ्चमेन विवर्जिता। षडजदेशी निजस्थाने सावेरी सर्वकम्पिता । सोमेश्वर । (भ० को०) अस्य शाम्बरी इति पर्यायो लक्ष्यते। तद्वर्णन च यथा।

शाम्बरी राग - ककुभोत्थभवत्यशा या सा मध्यग्रहाशका। गतारा स्वल्पषड्जा च पश्चमेन विवर्जिता॥ ममन्द्रा स (सा) परिज्ञेया कर्तव्या करुणे रसे। जगदेक. । भाषाव्याख्याया एतल्लक्षण सावेरीरागस्येयुक्तम्। ग्रन्थकर्तुरुद्देशे शाम्बर्याम् इति सूचितम्। (भरतकोशे ) शावरी राग -- मध्यग्रहाशा धन्यासा ममन्द्रा ककुभोद्गवा। रङ्स्याङ्ग च तारा च शावरी स्यात्पवर्जिता । सोमराज। भ० को० दि (रि) (नि) सनीपापमापम्मा (पामा)गगमा शाह्वरी तत । औमापतम्। अ० ११। श्लो. ११७। अयं शायरी अथवा सावेरी इति नाम्रा प्रसिद्ध।

Page 93

७९

*[२० ] दीपरागः। [२१ ] सैन्धवी। [२२] गति(तिः) (रगन्ती) (गान्धारगतिः)। *[२० ] दीपराग - षड्जग्रहो मध्यमाशो गपान्तश्च मतारवान्। रिमन्द्र परिपूर्णश्च मिन्नकैशिकमध्यम ॥ धन्यासिकेवोच्चतारो दीप इत्यभिधीयते। रसे शान्ते तु कर्तव्यो विनियोगस्तु गायकै। जगदेक । (भरतकोशे ) दीवी राग - दीवी रागस्ततो भवेत्। रिरीगमा गमा पाप गगगा सारिरिभवेत्। (दीप इत्यस्य दीवी इति अपभ्रशो भवेत्। )

[ २१] सैन्धवी राग - औमापते अ ११ शलो. १३४

मिन्नषड्जस्य भाषाया (या) सैन्धवी सैन्धवी श्रुता। घैवताशग्रहोपेता धवतन्यासभूषिता। औडवा रिपहीना च देशीरागस्तु सैन्धवी।

सैन्धवीराग - जगदेक । (भरतकोशे)

सानीधपा पधनीसा रिगमा सैन्ववी तत ॥ १३५ ॥ औमापतम्। अ० ११ [ २२]रगन्ती भाषाराग .- रगन्ती ककुभोद्भूता भाषारागो मवर्जिता।

अपन्यासस्थितिजुषा पञ्चमेनोपशोभिता। विजये विनियोक्तव्या। भट्टमाधव । (भरतकोशे) (असौ माववभट्ट - स० चन्द्रिकाकार ) मूले गति इति नाम विद्यते तेन किनामको राग इति न बुध्यते। ग्रन्थकर्तुरुदिष्ट रगन्ती वा गान्धारगाते इति वा नाम अत्र सम्भवेत्। 'पर गान्धारगतिका' इति भाषाङ्रागोऽस्ति। भरतकोशे चाय हरिकुम्भजगदेकाना प्रमाणीभूतो विद्यते। स० समयसारे १०१ रागास्तृतीयेऽधिकरणे निर्दिष्टास्तन्र गान्धारगति' इति भाषाङ्रागेषु निर्दिष्ट। तेनाऽत्र गान्धारगतिनामक एव ग्राह्य। तल्लक्षणम ग्रहाशन्यासगान्धारा मन्द्रशून्या पसोज्झिता। रिनिधेष्वपि ताराख्या गान्धारगतिकोच्यते॥ गान्धाराद्रिर्यतस्तस्मात् गातव्या करुणे रसे। जगदेक । (भरतकोशे)

Page 94

८०

#[२३ ] कामोद (द.)। [२४ ] *स्वभावक्री ।

#[ २३] आदिकामोदा-भाषाङ्गराग -- अनन्तर च बङ्गाली भिन्नषड्जसमुङ्गवा। तदङ्गमादिकामोदा ग्रहाशन्यासघेवता । समस्वरा च सम्पूर्णा कथ्यते या (या) मनीषिभि । भाषा या भिन्नषड्जस्य माझाली परिकीर्तिता॥ तदङ्गमादिकामोदा भवेदानन्दकारिणी। वैवतेन स्वरेणैधा( षा)ग्रहाशन्यासभूषिता। समस्वरसमायुक्ता सम्पूर्णा सप्तमिस्स्वरै। गुर्वाज्ञादिकृतावस्या विनियोग प्रदर्शित । जगदेक । (भरतकोशे )

सङ्गीतसमयसारेऽपि कामोद इति नाम न लम्यते। आदिकामोद इति नामैव भाषाङ्वरागेषु लिखित यतस्तदेव कामोदस्थाने ग्राह्यम्। जगदेकवचनमपि प्रमाणं लब्ध तच्चोपरि निर्दिष्टमेव।

कामोद-मेलराग (कल्याणमेलज ।) कामोदो गीयते पूर्णो निशादौ सत्रयान्वित. । ईषद्धेदो बुधै प्रोक्त कल्याणाख्यहमीरयो॥ श्रीकण्ठ-रसकौमुदीकर्ता (भरतकोशे) गान्धारतारसम्पूर्णसाल्पमन्द्रस्समस्वर । कामोदो धैवतन्यासग्रहाश किल गीयते।। मतङ्ग (भरतकोशे) कामोदराग :- ममा पगममा गागा पममा पगरी गम। साग गगगा मापा गपापा धधनी निनि॥ ११५॥ ध धाधा इत्ययं कामो(देति) नामा समीरित । औमापतम्। अ ११. *[२४] स्वभावक्री (क्रिया) ( स्वभावकृति )राग - षड्जाशस्सग्रहन्यासा मध्यमेन विवर्जिता। घैवतोत्का(का)निमन्द्रा च स्वभावकृतिरुच्यते॥ निषादादियुतस्तस्मात् करुणे विनियुज्यते। जगदेक । (भरतकोशे) स्वभावक्री राग - स्वभावक्रीरथोच्यते। रिरी गारि रिमा माम गारि रीगा रिरीस्तत ॥ १३७॥ .. . .

औमापतम्। अ ११

Page 95

+[२५] नयनक्री। [२६] पौहारी। [२७] अङ्गछाय। [२८ ] फुल्ि (उत्फुल्लिका)।

+[२५]नयनकी राग - मापपा मगरीरीरि गरिसा नयनकी( क्रि)या॥ १३८॥ औमापतम्। अ. ११. [२६ ] चौहारी इति औमापते पृ १४ श्रलो १२५ इत्यत्र स्वभावनयचोगारी ताड्कस्योफुल्लिका तन । अथ च औमापते पृ १८ शलो १६९ इत्यत्र चौहारिरेव ताङ्गेशी स्वभावक्री च वन्ध्यका ॥ १६९ ॥ एव पौहारी चौहारी चोगारी इति नामान्तराणि स्यु। अस्य लक्षण स्वरूप वा क्रमप्राप्त त्वौमापते चोल्लिखित विन्यस्यतेSत्र तच्चापभ्नष्टरूपात्मक सदपि ग्राह्य भवेत् अनन्यगतित्वात्। पौहारी (चौहारी) राग - पपा धघपपामाग गरिरीगगरी तत ॥ १३८॥ श्लो० चौहार्ति (रि) रेवमुक्तोऽय ओमा. अ० ११ [२७] अङ्गछाय इति नाम कुन्रापि नोपलभ्यते। औमापते ये शुद्धरागा ३१ गणितास्तेषु 'ताकस्योत्फुल्लिका तत '॥ १२५॥ श्लो० इति २९, ३० क्रमाड्ठो द्वौ रागाविमौ परिगणितौ। यथाक्रम चात्र तो निर्दिष्टी ताङ्गश्यायामथोच्यते। मपामगरिगारीग मापमामगरीगरी। १३९॥ श्लो० औमापते १६९ श्रोके 'ताङ्गेशी' इति नामान्तर चामिहितमस्येति तर्क्यते। [२८ ] फुलि (उत्फुल्लिका) राग - सरीगरिधमापामा रिगनो( न्यु)तफुल्लिका तत ॥ १४० ॥ श्लो० (औमापते अ० ११) अस्य रागस्याऽपर नाम उत्पलिनीराग स्यात् इति कृत्वा प्रकृतग्रन्थकर्तुरुपलभ्यमान लक्षणं निर्दिश्यते। सम्पूर्णा घवताशा च ग्रहणन्यासमध्यमा। निमन्द्रा च सतारा च नाम्ना चोत्पलिनी मता ॥ मध्यमाशो यतस्तस्मात् शृङ्गारे विनियुज्यते। जगदेक. । (भरतकोशे) उत्पली राग :- अयमपितत्पर्यायवाची भवेत्। अथोत्पलीसज्ञकस्तु राग. पूर्णोऽशघैवत । मध्यग्रहन्यासयुतस्तार. पञ्चमषड्जयो. ॥ निषाद्मन्द्रश्च तथा कथितो रागवेदिमि । भरतकोशे-हरि । (हरिपाल. स सुधाकरकर्ता) सं. ११

Page 96

८२

*[ २९ ] शुद्धराग(ग.)। (इति शुद्धरागा: ।)

*[२९ ]शुद्धराग इति अन्तिम नाम विद्यते तद्धि रागनाम नास्ति। ये चात्र शुद्धरागा वार्णेता तेषा समाप्तिसूचक तत् इति प्रकल्यते।

अत्र औमापत प्रमाणीक्रियते- प्रणिपत्य महेशानी शम्भुमासीनमन्त( न्ति)के। पप्रच्छ ब्रहि शुद्धान् वै रागान् त्वन्मुखसम्भवान् ॥ ११३ ॥

ईश्वर उवाच- शखु देवि मया पूर्व 1 ११४॥

एते षट्त्रिशदाख्याता शुद्धा रागास्तु पार्वति ॥ १२५ । औमापते ११ अभ्याय ।

  • अत्र प्रकरणे मूलग्रन्थे मा्यमादिरागतो देशीहिन्दोलपर्यन्तेष क्रमाङ्को न लिखित नागध्वनिरागे ११ इति क्रमाड्को दत्त । तदूर्ध्व शुद्धराग इत्यन्त ३३ इति क्रमाङ्को लिखित। एतेन नागध्वनिरागात् प्राक चत्वारि रागनामानि लुप्तानीति प्रतीयते। ग्रन्थान्तरे ३६ शुद्धरागा परिगणिता । अत्र च २९ रागाणा परिगणन विद्यते। लुप्ताना ७ रागाणामन्वेषण भूरिश्रमसाध्यमिति विरम्यते।

Page 97

श्री। (अथ रागोत्पत्ति·। ) S उत्पत्तिमेषा वक्ष्यामि स्वरजातिय(म)नन्तरं। ससनीरिगरीपापममा(पा)वृ(ऋ)षभाहय ।। ऋषभरागं (ग.) सधनीधममागाग मपपासरिसा तत। रक्तगान्धारं(र:) रक्तगान्धाररागोय मार्गरागस्तु कथ्यते। धधापपापगागा स गसगा मम इत्यथौ(सौ)। मार्गराग(ग) गगमारिगरीरि(री)सा रिममागग इत्यपि॥ पत्मरागं (पझ्मराग) $ पद्मरागस्त्वय देवि पुलिन्दी वर्ण्यते ततः ममापगममागागा पममापगरीगम।। पुलिन्दि गसा गग मगामा (इतश्र्ापूर्ण प्रकरणम्।) S उत्पत्तिमेषा वक्ष्यामि स्वरजातिमनन्नरम्॥ १२६॥ ससनीरिगरीपापमपाम वृषभाह्वय । ससनीवममागागमपपासरिसा तत ॥ १२७॥ रक्तगान्धाररागोय मार्गरागस्तु कथ्यते। धधापपधपागाग सगगा मम इत्यसौ। गगमारिरिरी रा (री)रि मपगा गग इत्यपि। औमापतम्। अ. ११ $ पद्मरागस्त्वय देवि पुलिन्दी मगारि सारिसा॥ १२९॥ इत्येवं कथिता आमापतम्। अ ११ पुलिन्दीराग - षडजाशघैवतन्यासा त्यक्तगान्वारपञ्चमा। सधयों रिधयोर्यत्र सवादः परिदृश्यते।। मिन्नषडजभवा सेय पुलिन्धन्तरभाषिका। जगदेक। भरतकोशे ।

Page 98

हरि (ॐ) श्रीगणपतये नम । अविन्नमस्तु।

(*अथ रागरागिणीप्रस्तार'।)

सार्नि सग मप पनि पमग मप मगम गसा, सानि सगमप मगम गसा, पमम गसा, मम गसा मम गसा गसा निनिसा,

सानि सगम पप गम पनि सासा, सासा गसा, 1

मम गसा, गसानिनि सा सासाग सासानिप 1

सा सा निप निपमग मपमग म गसा, सानिसा गमप मगम गसा, पम मगसा, मम ग सा ग सा निनिसा, सानि सगम पप गमपनि सासा,

श्री।

घनाशिकट्टल।

श्री।

सानि साग सगमप मगमप निपनि सासा, सासा ग स सानिप सा सा निपनि पमगमम प प निपमगमम पमगम गसासानि सगसग मपमग मगसा सानिसग सम

*मूले प्रकरणनाम न विद्यते। तथा च कोमलतीव्रादिस्वराणा लिपिसङ्केतोऽपि नास्ति। सङ्गीतलेखनपद्धता स्वराणा मन्द्रादिज्ञानाय रूढ प्रकारस्तत्प्रमाणम्-मन्द्रस्तारस्तुदीप्त स्यान्मन्द्रो बिन्दुशिरा भवेत्। ऊर्ध्वरेखाशिरास्तारो लिपौ त्रिर्वचनात् प्लुतः ॥८ ॥ स. रत्ना ६ प्रकरणे। परमस्मिन् ग्रन्थे आधुनिकलिपिसप्रदायो दृश्यते। मन्द्रसप्तकस्वरज्ञानाय बिन्दुरधो लिख्यते। तारसप्तकस्वरज्ञानाय ऊर्ध्वरेखा लिख्यते। यथाक्रममुदाहरणम्-नि ग। अथेदानी रागप्रकारणारम्भ.। प्रथम धनाशिरागस्तस्य प्रस्तार । अस्य रागस्य च

Page 99

मग सा गसा निनिसा सानि साग सगमप

म ग म प मगमप निपनिनि सासानिसा गसगमप 1 111

मगमप निपमग ममपप निपमग ममपम मगम ग प मगसा 1 111

सानिसाग सगम पम ग म ग सासानिसाग सम म 1 1 1 -

गसा गसा निनिसा सानिसाग सममग सा ग ग सानि सासानिप 1 11

निनिपम पपम गग मम पपनिनिसासा ग सासानि पमगम मपपनि पमगम मपमग मगपम गसा सानि साग साग मपमग मगसा सा निसागसा मम गसा गसा निनि सा।

।।श्री ।। पमगम पमगम पनिपम गमपनि सानि पम गम पनि

सागसासा निपमग मपनि सागसा भमग सासानिप मगमप 1 1 111

निपनिसागम पम मग सा सानिप मग मपनि सा( सा)गम

पनि पमग मप ममग सासानिप मगमप निसा गमपममग

सासानिप म गम प निसागसा सानिपम गमपनि सानिपम गमपनि सानिपम गमपनि पमगम पमगम गपमग

सा पमम गसागम पममग सागमप ममपम मपमम

पममग सागमप निपमग मपमम गसागम पनिपनि

सानिपम गमपम मग साग मपनिप नि साग सा सानिपम 1

  • गम प ममग सग मम पप निनि सासा गसा सानिपमगम

'वन्याश्री, धन्यासी, धन्यासिका, धनाशी इति नामानि श्रूयन्ते। रागाङ्वरागोडयम्। धन्यासिकाराग -अञ्ग धन्यासिका प्रोक्ता शुद्धकैशिकमध्यम। षड्जाशग्रहमन्यास षाड- वार्षभवजित. ।I गान्धारपश्चमस्वल्प रसे वीरे नियुज्यते। जगदेक। (भरतकोशे) व्याप्तिर्नाम प्रस्तार ।

Page 100

८६

1 पम मग सागमप निपनिसा गसाम म गसा सानि पमगम

पममग साग पम नि पनि सा गसा गम पम मग 1

    • सासानिप मगमप ममगसा गम पनि पनि साग साग मप 11 11 11 1 निप मग मप मम गसासानि पमगम पमगम सागमप 1 11 11 निपनिसा गसा गम पम मग सा। 1

सानि पम गम पम मगसा, ग मपनिप निपनिसा गसामम 11

गसासानि पमगम पममग सागमप निपनिसा निपमग 1

मपमम गसागम पनिपम गमपम मगसाग मपमम पममप

ममगसा गमपम मपमम गसा गम पममग सापमम

गसामम गसा गसा निनिसा। - सासानिपनि पमगम पनिपनि सासा गसासानि पनि पनिपप मगपम मगसासा निसागसा

गमपम गमगसा सानि साग सममग सागसा निनिसा।

। श्री।।

सानिसाग सगमप धप मग मपसानि निसा.

गरीसामम गग रिसासानि. रिसासानिप. सानिनि प मम गप ममगरि सा. सामग

गरीसानिनिसा। सानि साग सागमप धप - ममग गमपसानि निसा. गरीसाम ग गरी सा

निनिसा गरिसामग गरि सासानि निसा री 11 I I 1 गम प ध पम मग प ध प ध प मम प मप ध प ध घ प म 11 1 11

1 1 11 1 11 1I 1111 1111 1111 म पधप ममपप मम मग. गमगम पमपध पधघप

Page 101

८७

111 ममगग ममप म म ग पममग गरिसा।

सानिसारि गमपध पमम गरिसा सा नि

सारि सामग गरिसा निनिसा। गरि सामग 11 11

गरि सासानि सारिसासा निसारि ग रिसासा 11

निसा रिगम मपम मगरि सासानि। सारि 111 111 गमपध पममग रिसासानि। सागरिसा

मगगरि सासानिसा रिसरि रि सा सनिनि 11

सा सानि प पधनिसा निनिसारि सासा निनि ध ध प सानिनि ध ध प. ध प ध ध प ममप धपमम पपमम मग। गमगम पम पध पध धपमम ग। गम मप। गम मप मम गप मम गरि

सासारिग मपधप सामगरि सा। सानिसा रि सम ग गरि सानिनिसा।

श्रीः॥। श्री॥

। धन्याशि लक्ष्यम्।। श्री।।श्री। $देशाक्षिकट्टल॥

$कट्टल (लै) शद्वस्तामिलभाषास्थ। स्वरसश्चारस्य आरोहावरोहनियमस्वरूप इति कट्टलशद्वार्थ.। तालयुक्ते रागसश्चारे य 'पधसापमग' इत्यादि प्रोच्चार्यमाणो विन्यासो गीयते तालस्य समा- घातेऽनुवेल प्राप्यते चेति कट्टल शद्दव्याख्यामभिदधति तज्ज्ञा इति गवेषणायामवगतम्। अत्र तज्ज्ञा. प्रमाणमू। अस्य देशाक्षी देशाख्येति द्वे नाम्नी। अय रागाङ्वराग। देशाख्या-राग - गान्धारपश्चमाज्जाता रिषभेण विवर्जिता। ग्रहाशन्याससबद्धा गान्वारा च समस्वरा॥ निषादमन्द्रगान्वारा स्फुरितेन विराजिता। षाडवा यदि रागाङ्गमशे पूर्णे च दृश्यते॥ जगदेक । (भ० कोशे)

Page 102

८८

सानि धसारि म ग रि प म ग रिम गरि सासारि मग रि सरिग सारि सानि ध सा पप धधनिध

प म प ध मप मग रिग पध सानिधसा।

सा रिमग रिपम ग रिम गरि सासा रिरि 1I

  • म ग म रि गसा रिम गरि सारिग सारिसा नि, II

धसा सानि ध प प ध धनि धप मपध मप म ग रि प मग रि मगरि सासारिम गरि सारि ग सा रिसानिS घसा। पमगरि मग रिसा सारि मगरि सारिग सारिसा निऽ धसा प प ध धनिधपम पधमप

मग रिग पघसानिऽ घसा।

श्रीः॥ श्रीः।।

ध ध प प मगरिग पधसानिऽ धसासानि धसानिध पपधसा सारि सानि धप प ध ध नि ध प मपधम प मगरि पमगरि म गरि सा सारि मग रि सारिग सारिसानिड धसा, धध पप मगरि गप ध सानिऽ ध सा

घ सारि मग रिपम गरिपधप मगरि पमगरि

मगरिसा सारि मगरि सारिरिम गमरिग 111

सारिमग रिसारि गसारि सानिऽ धसा। I

ध सारि मग रि सासानि धपरिसा सानिधप 111

पधधनि धप मप धम पम गरि ग प धसा

रिम गरि पमगरि मगरि सारिसानि धसानिध प निधपम प मग रिग पपधध सा सरि

Page 103

रिमगम रिगसा रि निसाधनि प धम प मग 11

रिगषप धधसासा रिरि म ग म रिग सारि निसा धनिपध मपगम रिग प धसा निऽ धसा। सानिध सा निधपप धसासारि सासानिध पपधध निऽ धप मपध मप म गरि प मग रि मग रिसासा स्मिगरि सारिगसा रि सा निऽ घसा॥ श्री श्री.।। *मध्यममेल।

सा सा सा धप मप धसासारि मगरि गरि 11

सारि सा सा ममपध पममप मगरिसा 11 11 1 11 धधपम पघसासा रि सासा मम प मम

पमम गरि सासारि रिसरिम गरिगरि 11

सासा. ध धप ममप ममप मगरि सासा रिरि सारि मगरिग रि सासा. धधपमप

घसासारि सासा श्री नारायणीदेश(शा)क्षिनाट्टमेलं (लः)।। श्रीः।। श्री॥ सा ग मध पमगम गम पग रिग सारि सारि निसा। रिसानिध मध निध निसा। साग म धपम गमगम ध, सासानिध मधनिध 111 1111 111 11 1 निसा। सागमध पम गम, गमप गरि ग

*मध्यममेलराग ·- मध्यमादौ गधौ न स्तो मूर्छनामध्यमादिका। (अय प्रातर्गेय) तत्र त्वशस्वरा प्रोक्ता रिमनयो मुनीश्वरै ॥ अहोबल । स०पारिजाते। मध्यमग्रामसम्भूता मध्यमाशग्रहान्विता। मध्यमादिरिति ख्याता शृङ्गारे विनियुज्यते॥ एतामेव प्रयुज्यादौ वेणिका वाशिकास्तथा। पश्चादभिमत मान प्रकुर्वन्ति विचक्षण । मध्यमादिराग.। जगददेक । (भरतकोशे) सं. १२

Page 104

९०

सारि सारिसा निसा, रिसानिध मधनिध निसा, सानिध पधम धपपध पमगम गम धप मगम। गम पगरि गसारिसा रिसानिसा। रिसानिध मुधनिधनिसा, सा ग म ध प म ग म ग म ध सासानिध म धनि धनिसा, सागम धप मपमगम । गमधड

निसा रिसा निधमध निधनिसा। सागरिनि 11

सारिसानि धधनिनि सानिधप मगरिसा। गमध पगम प ग रि गग म गरिसा ग रिनिसा। सागमधप मप मगम। गमध - निसारि सानिधमध निधनिसा गरिनिसा

निसारिसा नि ध नि सा रिगमप गरिगम 11 ध पगमप गरिग ग म गरि सा। गरिरि गम गग रि रिसा। निसारि सासागरि रिसा

निधमध निधनिसा। निसा रि ग मपगरि सा।

गरि नि सा रिसा ध निनि सानि धप मग रिसा गमधप गम पगरिग गमगरि सा ग रि नि सा.

श्री.। iश्रीकण्ठ ।।

श्रीरुण्ठस्यापर नाम श्रीकण्ठी भवेत्। श्रीकण्ठीराग - (भाषाराग)- श्रीकण्ठी भिन्नषड्जोत्था गहीना षाडवा भवेत्। वाशन्यासग्रहोपेता तथा धैवतभूयसी। गुर्वाज्ञाकरणे तस्या विनियोग प्रकीर्तित. । जगदेक । (भरतकोशे) अस्य तक्केशी इति द्रविडभाषाया नाम वर्तते। चूडामणिसार। (भरतकोशे) श्रीकण्ठ, श्रीकण्ठी इति रागद्वय नाटये स्मृतम्।

Page 105

९१

सारि ग रिग ग रिरि सारिगप मगरिग म गरि गगरिरि। सारिगम गरि ग ग रिसा। सारिंगरि रिसानिध पधनिध पघसान्नि (नि) रिस ग ग रिसानिरि गरिरिसा निऽ ॥ सारि गऽ रिग रिग रिरि सारिगप मधप ध निसा

निध। रिरि सानि धप धनि धप धसा। निरि सगगरि

सानि रिग रिरिसानिऽ सारिग रिगगरि रिसारिग 11

प मगरि गमगरि गगरिरि, सारिगम गरि(रि)

गगरिसा. सारि गरिरिसा निधपध निध पध सा। 11 1 11

रिरिसा गगरिसा निरिगरि रिसानिऽ सानिध पध 11 I

निसानिध। निनिधध पमपम गपमग रिगम गरि ग गरि रि सारिगम गरिगग रिसा, सारि गरि रिसा निध पध निधपधसा. निरि सगगरिसा, नि रिगरि रिसानिऽ श्रीः श्री।। डनूप (पा) ल (ल.)। म० मे० गरि रिग रिसासारि रिगरिसा सारिरिसा धप गप घसा पध निध पप धधपग. धधप गरि रिग रि सा सारि रि ग रिरिग रिरि गरि सासा रिरि गरि सासारिरि साध

डभूपाल रागस्य लक्षण जगदेकमल्लकृतनो लम्यते। भम्माणी (ली) रागस्य लक्षणा जगदेक- मल्ेन कृत भरतकोशें सम्प्राप्यते। स० समयसारे (तृ अधि) 'भम्मानी' तथा औमापते अ १२। भाषाङ्गरागेषु 'भम्माली' इति नाम वर्णित लक्षण च विद्यते। अथ च कुभ्भकर्ण- मत भरतकोशे एतद्रागलक्षणे वर्णित तद्यथा-त्रवणारङ्ग सग्रहाशन्यासा ऋषभवर्जिता। भूपाल- पालकेनोक्ता भूपाली दैन्यलज्जयो ॥ याष्टिक पुनराहेमा सैन्ववीसज्ञया सुधी ॥ अनेन वचनेन जगदेकमल्लसमये सेन्धवी सज्ञा भूपाली (भूपाल) रागस्य स्यात्। अत्र ग्रन्थे पूर्व रागनामसु सैन्धवी वर्तते तत्र प्रकृतग्रन्थकृदुक्त सैन्धवीलक्षण द्रष्टव्यम्।

Page 106

९२

पग पूध सा पधनि धप. पधधप गप

धसा, गरिरिगरिसा गरिरिग रिगपग 111

रिरिगरि सापधनि धपपध धपगध

धप गरि रिगरिसा, सारिरिग रिरगरि 11 11 11

ग प ग रि रि ग रिसा, सा रि रि ग रि सासा रिरि

साध पग पधसा, प धनिधप पध धप ग ध ध प ग रि रि ग रि सा, सा रिरि ग रि रि ग रि सा सा रि रिग रि सा सा रि रि साध प (प) ग पध सा, पधनिधप पधधप ग प ध सा,

।श्रीः श्री.।

*देवगान्ध (न्धा) रं (र.) कट्टल-

ग म प नि प नि सा ग रिग सा रि निसा निसा निसा निध पनि निध धप म गमप मध पम मगरिसा- गमप निनिध धप म गम पम मध पममग रिसा. नि प नि सागरि गसा रिनिसा. गमपनि प निसा

ग रिंग सारिनिसा गमपम मधपम मगरि सा. 11

गमप निनि धध पम गम पम मध पम मगरि सा.

निपनिसा गरिगसा रिनिसा, निसा निसा नि

*देवगान्धारस्य लक्षण जगदेककृत न प्राप्त तत्कृत देवकृतिरागस्य लक्षणँ तुल्यते।रोियते देवकृति क्रियाङ्गराग-समन्द्रा मध्यमव्याप्ा षड्जन्यासाशघग्रहा। समस्वरा निमन्द्रा च वीरे देवकृतिभवेत्। जगदेकः। (भ०कोशे) देवगान्धार (श्रीमेलराग)-सम्पूर्णों देवगान्वार षड्जत्रयविभूषित । गायकैर्गीयमानोऽसौ शोभा धत्ते निरन्तरम्॥ श्रीकण्ठ ।। (भ० कोशे)

Page 107

ध प म म गरिसा नि प नि स ग रि ग सारिनिसा.

ग म प नि पनिसाग रिग सरि नि सा

।।श्रीः श्री ॥

देवग(गा)न्धारं (र)व्याप्ति(सि. ) ।.

गमपनि पनिसाग रिगसारिनिसा निसा गग

मग ममगरि सा, निसागरि सासानिध धपनिसा

गरिगरि ग सारिनिसा, निसागरि सामा निध ध पनिनिनि धप(2)धप मगमप ममधप मप. गम धप ममरिसा. निपनि सा गरि ग सा रि निसा, निसागग

मगमप निपनिसा गरिग सा रिनिसा.

निसागग मगमध पममग रिसा, गम प निनि

धध पमग मपमम धपमप गमधप ममगरि 11

सा निपनिसा गरिगरि ग सांरिनिसा, निसागरि सासानिध धपमग मध पम मगरिसा गमधप ममगरि सा, गमपनि निध घपम, गमध पम मग

रिसा, गम पनि पनि सागरि सासानि धध पम गम धपमम गरिसा गमपनि प '1 114/ निसागग ममगरि सासानिध धपमग मधपम मगरिसा गमधप मगमप निनिधध

पम. पाम पनि प्नि सागरिसा सानिधध पमगम

पनि पनि सागमम गरिसासा निधधप मगमप

Page 108

९४

निनिधध पमगम पममध पममग रिसा. निप निसा गरि गग सारि निसा

।। श्री।। +वसन्त (राग)। ग रि.ग़ सा रिग सा. ग रि गम. ग प मगरि

म ग सा रिग सा. गरि ग म ग सरि ग स नि

प् ध नि प सा सारि ग सानि पध निसा नि नि

धप म गप धनिप सा गरिग सारिगसा गरिगम गपमग रिम गसा रिग साग रिगमग सारिगसा नि प ध नि पसा सारि ग सा नि पध नि सानि नि पध प म

गपध निपसा ।।श्री ।। +पुरनीरु (2) रिममग मरिगसा रिसारि मम गप, म धध प पम, गमरि गसा, रिसारिम मग

मरिगसा, निसामगरि गा सारिs, पमपम धनिधपम, मपध नि पधसा, निसा

धनिघसा निधपम मप धनिसा धसानि धम

रअयं हिन्दोलरूपो राग। अत्र जगदेकप्रमाण रागनामप्रकरणेऽस्मिन् ग्रन्थे निरूपित ततोऽवगन्तव्यम्। रागा (नाटकपात्रेषु योज्या )- वेलाधूलिवराटितोडिपुरनीरन्धालिपौरालय। तानश्वान्तरयश्ष कामरमथ श्रीकण्ठटक्काह्या॥ अत्र पुरनीर रागोडमिहित। तथा च स कदा गेयस्तत्र प्रमाणम्- "उषसि. व्यत्यासे पुरनीर् वर्षवर्णने" । इति। चूडामणिसार। (भरतकोशे ) पृ० ५४३.

Page 109

९५

पम, मप मपधनि धपम, गप म धध पपम गमरी गसा रिसारि ममगम रिगसा निसा म ग म रिग सारिऽ प मपमप

धनिधपम मपधनि सारिमम, गमरिग सा

रिसा रिमम, गपम धधपप मगम रिग सा 11 1

रि सा रिमम गमरिग सा, निसा मगमरि 111 1

ग सारिऽ. म ग रिरिग रि सानिधपम मपधनि 1

पध सा निसाधनि. ध सा निधपम मपध निसा. धसानि धपम. मपमप धनिधप मगप, मधधप प मगमरिगसा रिसारि म म गम रि गसा निसा मगमरि गसारिs.

।।श्री।। *दोण्ड।

सा रि सा रि सारि सारि ममरि पम पम पम रिम

रिमम सारिसारिs. सारि सारि सारि ममरिप 111

मपमप मरिमरि ममसारि सारिगरि सानिधनि 11

सारिसासा. निधप. म मनिध पनिधप धप

धप मपमप मरि मरिम सारि सारिs

। श्री दोण्डु श्री ।।

*दोराड इति नाम कोशादौ गवेषितमपि तु न लब्धमतोऽपभ्रष्ट नाम भाति। कदाचित् गौराड इति डोम्बक्री इति सम्भवेन्नाम। (१) डोम्बक्रिया-भाषाङ्गराग :- भिन्नषड्जसमुद्धता भाषा सा त्रवणाभिधा। अडग डोम्बकृतिस्तस्या धैवतान्ता रिपोज्जिता ।। षड्जाशेन समायुक्ता दैन्ये तु विनियुज्यते। जगदेकः । ( भरतकोशे)

Page 110

९६

$मलहरिक।

सास्मि ग रि सा, रि सा रिसा ध सा, सा रि मम

पम ग रि सा, धपम पधपध पमगरिसा.

सारि ममपपधपमगरिसास रि म म

पम मरिसा सारिम ग रि रि मगरिसा.

रिसारिसाधसा. धपमप मरि मपधम

पधसासा रिसाधसा. सा रिमग रि स्मिग रिसा- 11

सारिमगरि रिमगरि सारिसारि साधसा.

रिसा धसा धपमप धपधप मगरिसा

सारिमम पपधप मगरिसा सारिमम पमगरि सा

सारिमग रिरिमग रिसा रिसा रिसा धसा.

धपमप मरिमप धमपध सासारिसा धसा

श्रीः॥ श्रीः।।

$मलहरी राग. (मायामालव गौलमेलजन्य) आरोह ·- सा रि म प ध सा. अवरोह -स ध प म ग रि सा. मञ्ज । (भरतकोशे) मललारी राग .- अन्धालिकाङं मल्हारी मध्यमाशम्रहानिविता। रिमन्द्रा च गशून्या च शृङ्गारे ताडितस्वरा ॥ जगदेक. । (भ०कोशे) गौरीमेलसमुद्धता मल्लारी निस्वरोज्झिता। आरोहणे गहीना षड्जादिस्वरसम्भवा। इय सर्वदा गेया। अहोबल। स० समयमारेऽपि जमदेकलक्षित मह्लारीरायलक्षणं समानमेव। तथा हि - अन्धालिकाङ्गमल्हारी मध्यमाशग्रहान्विता।। रिमन्द्रा च गशन्या च शंज्वारे ताडितस्वरा। स० समयसारे अधि. ३.॥६८॥ श्लो० सानिन्ध (ध) प ममरि (क) [ग ] रिप मरिस मल्हरी ॥।२२५॥ श्लो० औमापते अ० १३.

Page 111

९७

(2) धप मप मरि मप धम प ध सासारिसा धसा।

सा रिमगरि(रि) ग रि सासा रिसा धसा घसा सा रि

रिगरिसा सारिसाध सारि साध सा ध प मपध पध पप धप मगरिसा सारि मम पध पप धपधप म म ग रिसा। सारि पम मगरिसा रिसा रिसा धसा धप धप मप मप मरि मरि मपधप,

मप धसा सा रिसा धसा सारि ममपध पपधप 11 1111

धप मम ग रिसा। सारिमम पधपम म गरि सा।

सारिपम म ग रिसा रि सारि सा ध सा। सारि मगरि

पम धप मगरि सा सारि मगरि पमगरि सा सारि 11

मगरिसा सारि सा ध सा। धसासारि रिगरि सासारि 111

साधसा सारिसा धसा सारिसा धसा। धप मपधप धप म मगरि सा सरि म गरिसा सरि मम प मगरिरि सा सा रिम मपधप मगरिरि सा सारि मम पधप पधप धपम गरिरिसा सारिमम पधसाध पपधप मगरिरि सासारिम मपधसा

सा सारिसा घसा। धष पधपम गरिरिसा

सारिमम पध सासा रिमगरि सा ध पप धप 111

मगरिरि सा सारि ममपध सासारिम गरिपम

गरिसाध पपधप मगरिरि सा। सारिमम पघसासा 11

रिमगरि पमधप मगरिसा धपपध पमगरि

रिसासारि ममपध सासारिम गरिपम धपमग 111

सं. १३

Page 112

९८

रिसाधप पधपम गरिरिसा सारिमम पधसासा

रिमगरि पमगरि साधपप धपमग रिरिसासा

रि ममपध सासा रि मगरि साध पप ध पमगरि 111

रिसा सारि ममपध सासारिसा धसाधप पधपम गरिरिसा. सारिमम पधसा ध पप धप मगरिरि सासारिम म पधपप धपधप ममगरि रि सा। सारि मम पधपम मगरिरि सासारिप मम गरि रिसारिसा रिसाघसा॥ ( 2) सारिम(१) ग रिरि सासारि मम प म गरि रिसा

सारिमम पध पम गरिरिसा सारिमम पध पप

धप धप मग रि रि सा. सारि मम प धसा धप पध पमगरि रिसा, सारि मम पध सासारिसा, धप पध

पमगरि रिसा, सारि मम पध सा, सारि सा धसा धप

पधपम गरिरिसा सारिमम पधसासा रिमगरि सा

धप पध पमगरि रिसा सारि मम पध सासा रिमगरि

पम गरि सा, धपप धप मगरिरि सासारिम

मपधसा सारिमग रिरि प मधपम गरि सा।

थप पधपम गरिरिसा सारिमम पधसा, स रिमगरिसा, 11

धपपध पमगरि रिसासारि ममपधसा, सारिसाधसा,

धपपध पमगरि रिसासा रिममपघसा, धपप ध पमगरि रिसा, सारि मम पध पप धप धप ममगरि रिसा, सारि मम पध पम मगरिरि

Page 113

सासारिप ममगरि रिसा रिसा रिसाधसा

।।श्री श्री।।

$मुखजलि (2)

पम पधनिसा, पम पधनि सा रि सानि सा,

निधपम पमगरि, रिगमप धनिसारि गम गरि सा,

सारिसा रिग रिग मगमम गगरिप ममगग 111I

रिधपम मग गरि सा निधपम मगग रि पममप, 11

1 11 11 ध मम मगगरि पममग गरिमग मगसा,

सारि गरि गमगम मगगरि गगरिरि सारिरि

सानिप पम पनि पनिसा, सानिध पम गप मपधप

सानिधप मधपम गपमग रिमगम गरिसा निसा, सारिसारि गरिगम गममग गरिपम मगगरि

धपम मगगरि सा निधपम मगगरि पममप धपमम गगरिप मम गग रिम गम गसा, सारि गरिगम गममग गरि ग गरिरि सारि रि नि प प मप निसा पम पध नि सा पमपध निसा रिसा निसा, निधपम

पमगरि गमपध निसारिग रि सा निसा,

$मुहरीराग .- सनिगधरिगापप सुहरी पगसापमा ॥ २२७॥ श्लो० पूर्वार्धम्। अयमेव मुखारिराग स्यात्। औमापते अ० १३. मुखारि । (खरहरप्रियामेलजन्यराग.) मुखावरीराग (सङ्कीण)। सैन्धवीतोडिकायोगात् समुत्पन्ना मुखावरी। नारायण (भ कोशे)

Page 114

१००

।। श्री ।।

ना(टू) (ट) (राग) । सा नि सा रिसानिऽ सा, रिसा रिग मरिसा, रिसा रिसानिऽ सा, रिस रिग म रिगमप निपम पमरिण मपमरि गमरिसा, रिसारिग मरिपम रिगम रिसा, रिसा रिग म रिसा, रिसा म रिसा रिसारि सा निऽसा, सानि पम प पनि प म पम - रिग मप, सानि प नि प नि सासा, रिसरि गमरिसा,

रि सा म रिसा रिसा रिसा निऽसा, सानि पम 1

पप निप मप मरिग म पमरिग मरिसा। रिसारि गमरि पम रि गमरिसा, रिसा रिग मरिसा, रिसा म रिसा, रि सारि सानिऽ सा, सानिपम पपनिप मपम रिग म प सानि पनि पनि सा सा।

।।श्री ॥

नाटृव्याप्ति (प्ि.) सानि प म प प नि प मपपनि पम पम मऽ रि

नाटाराग-षडजांशकग्रहन्यासा सम्पूर्णा च समस्वरा। तथा तारा च मन्द्रा च यावद्रान्धारपच्चमौ।। भाषाया ञ्जरी तस्य अजं नाटाभिवीयते। जगदेक। (भरतकोशे) नाट्टाराग -षडजाशा च ग्रहन्यासा सम्पूर्णा च समस्वरा । तथा तारा च मन्द्रा च यावद्गान्धारपश्चमो ।। भाषायः (या:) पि (म)जरी तस्या अङ्ञं नाटामिधीयते। पार्श्वदेव । स० समयसारे ३ अधि, श्लो. ४४. जगवेकस्य पार्श्वदेवस्य चात्रकमत्यं दृश्यते।

Page 115

१०१

मगरि गमप सानिऽ सासा. रि सरि गम रिसा रिसा मरि मरि रिसा, रिसारि सानिऽ सा।

सानि पम पपनिप मप मरि गम पम रिगमरि सा, रिसारिग मरिपम रिगमरिसा, (सा)रिसरि गमरिसा, रिसा मरि मरिरिसा, रिसारिसा निसा, सानि प म प प निप म प प नि पम प म म रि, मग रिग म प, सानिs. प निसा सा,

रिसारिग म रिगमप ममरिम गरिगम पपमरि

गमरिप मरिगम रिसा, रिसारिगमरि गमप 1 111 1 म रिगम रिसा रिसारि गमरिसा, रिसा

मरि मरि रिसा रिसारिसा निऽसा सा. रि सारि गम रिसा सानि पम पम मऽरि

मग रि गम प नि प सा नि प. रिसा सानि पमपप निपमप पनिपम पम मरि. मगरिग मप मरि गम रिप मरि गमरिसा, रिसा रिग मरि सारि सम रिम रिम रिरि सा रि सारि सानिऽ सासा। । श्री.।। रिसा सानि प, निसारि सासानिप निसा रिसा सा रिसा सानि प. निसा रि मरि सा, सारि सा स(2)सानि प,

निसारि मरि मरि सा सारि सासानिप, निसा

रिम पमरि सा सारि सासानिप, पपमरि 111

Page 116

१०२

सासारिसा सानिप, निसा रि सारि सारिगम

रिसा सारि सासानिप, निसारिसा सारिसासा रिसासानि प, निसारिसा सारिसासा रिसासानि पनिसारि सासानिप रिसासानि प, पमरि सारिसानि सारिपम पगम, रिसरि सानि सासा,

रिसासानि पपमरि म पनिप निसारिसा 1

निसासा। श्री नाट्ट शुभम् ।

गौळि (गौलि)।

सारिगप पधपग पगरिसा सारिगरि गपगरि रिसानिसा, सारिगपप, धधनि धप.

धप धप गरि गप, पध सानि धप धधरी

सानिसा, सारि रिगरिसा सानिधप पधसासा

रिसा निध पपधसा निधपनि धपगप गरिसा। सारिगरिग पगरिरि सानिसा. सा निधधप गरिगप पधसानि धप धध

गौडीराग -गौडी हिन्दोलभाषा स्यात् निषादेन गरीयसी। न्यासाशग्रहषडजा च षाडवा ऋषभोज्जिता ।। तारमन्द्रा रसे वीरे गायकै परिगीयते। जगदेरु । (भरतकोशे) गौडराग -गौडस्स्यात् षड्जरागाङ्ग सन्यासाशग्रहस्थित । वर्ज्यश्च पश्चमेनैष रसे वीरे नियुज्यते।। जातेश्राङ्ग निषादिन्या वदन्ति न तु मे मतम्। जगदेक.। (भ. को. ) गोल्लीराग -गगसा ममरी पामा गोलली रागस्ततः परम्॥ औमापते अ० १२, शो० २१४. धान्तग्रहांशसयुक्ता रितारा गनिवर्जिता। सरिम्ग्रा बहुला गोल्ली धादिर्बीभत्सभाग् भवेत् ॥ जगदेक । (भ० को० )

Page 117

१०३

रिसानिसा।

।।श्री ।।

(2)

धधप गप धसानि धप धप गपध सा

सारिसानि ध प ध ध रिसानिसा साग रिसा निध पप धसासारि सानिधप, पधसानि धपगप धनिधध पग धप धप गप गरिसा सारि गरिग पगरिरि सानिसा धधपग पधसानि धपधप गपघसा

सारिसानि धपधध रिसानिसा सारिगरि

सानिधप गपधसा सारिगप पधधप

गप गरिसा, सारिगरि गपगरि रिसानिसा।

सा गरि सानि धपप धसासारि सानि धप पध सानि ध पगप धनिघध पगधप धप गप ग रि सा, सारि ग रिग प ग रि रि सा नि सा, सागरिसानि ध प् प ध ध रिसानिसा। श्रीः।

(2) सारि गप प धधनि धप, धपध पगरि गप, धप गप धप गप धप गप धनि घधपगप, गपध सा निधधप गपधसा

सारिसानि धधपग पधसा सारि ग रि सा

Page 118

१०४

निधधप गपघसा सा रिग पगरि सानि

धधप, गपधसासा रिगपध पगरिसा

निधपग पधसा सा रिग पग रि सा निधध 11 11

पगपध सासारिग रिसा निध धप गप

धसा सारि सानि ध धप, गप ध सा निधधप, गपधनि धध पग ध प धप गपगरि सासारि गरिग प(2) ग रिरि सानिसा।

श्री।

*पूवाळि (भूपाली १) ध सारि ग रि गरि ग रि गरिग मग गरि रिग रिसा गरिरि गरि सा रिसा रिसा ध प घसा, धसारि गरिग गपधनि धप धप - गपधनि ध धसा, धसारि गरि ग रि ग रि

गरि ग म गगरिरि गरिसा, गरिरि गरिसा 11 11 1 11

रिसारि साध प धसा, रिसा धप धपधनि धपधध पग(?)रिग रिगम गरि रि( ?) गरिखा, गरिरि ग रिरि सारि सा ध प धसा, घसारि गरि ग गपधनि धपधप पधनिध धसा.

।। श्रीः ।।

*भूपकल्याणी मेलराग .- (आ. ) सा रि ग प ध सा. (अव.) सा वि ध प म ग रि सा. मेललक्षणे (भरतकोशे)

Page 119

१०५

(पूवाळी) (भूपाळी) व्याप्ति( प्ि.)। सारिरिसा धपधप ध सारि मगरिरि सागरिग मगमग ग रि मगमरि रि सा मगरिरि गरि गमगम गग रि गग धधप ग मगरिरि गमरिग मगमग ग रि म गग रिरि सा गरिसारि साध पध सा मगरि रि गरिगम गमगग रिग पध

निधधप पधधप गप धनिध ध सा सा रिरि स - धप धप धसारि मगरि रि ग रिगम गम ग गरि

मम गग रिरि सा मगरि रिगरि गम गम गगरि 11 11 11

11 I 11 I 11 111 गग ध धप ग मगरि रिग रिरिग मग मगग 1 I - रिम गग रि रिसा, म ग रिरि गरि ग म (म) ग 1 I

म गग रिसा, गरि सारि साध पध धसासा 1 11

रिरि सा धप पधपध निधनिध धपनिध धपगध धप ग म ग रिरि गरि गम गम ग गैरि

मग गरि रिसा. गरि सारि साध प धसा।

श्रीः।

+मालवगौळं। मध्यममेलं।

ध प म ग रिग ग म रिसा, रिऽ सारिऽ सारिसारि गरिगरि रिसा गरि सा, रिसारिसा नि सा,

मालवगौल-शुद्धा, सरिमपा शुद्धो ध पता(2)दिसमध्यकौ। मेले मालवगौलस्य रागस्यापि तदा भवेत।। कुम्भ । (भरतकोशे )

Page 120

१०६

  • ध प म ग रि म पनि सारि साग रिसा, रिसारि सानिसा, निसारि गम रि सारि(रि) सारि सा रिसारि गरि गरि रिसा गरिसा रिसा रिसा निसा,

निसारि गम रिसासानि धपमप धधनि 1

पम गरि धपमप मगरि रि ममपध पमपम गरि, रिम मपम गरिग गमरिसा, रिसा रिसा, रिसारि ग रि गरिरि सागरिसा रिसारि सानिसा, ध पम गरि म पनिपनि

सारिगरि रि सगरि सा, रिसारि सानि सानि

सारि गमप धपम मगरि रिमम पधप 111 111

मप म ग रिरि मम पप गरि गग मरिऽ सा, 11

रिऽ सा रिसा, रिसारिग रि ग रिरि सा गरि सा, 11

11 11 11 रि सारि सानि सा, निसारि गम पध पम ग

रि ग गमरिसा सानिधप मपधध नि प मगरि रि म पनि सारि गरि रिसा, सानिधप मपध ध निप मगरि रिममप धपमप मगरिरि ममपम गरि गग मरिसा रि सारिसा, रि सारि गरि गरि रिसा गरिसारि सारि सा निसा।

श्री।

(१) रागं निध पध निसा निधप, धनि सानि सानिधप,

धनिसारि सासानिध पधनिसा रिगमग

Page 121

१८७

रिसा सानि धप धनि सारिग म मपम म

ग रिसा सानिधप, पप मम प मम पमम 1I

प मम गरि सा रिग मगरि सारि सानिधप, धनिसारि सारिगम गरिसासा निधप,. 11

धनि सारि सासारि(रि) सासारि सासानिध पधनिसा रिसासारि सासानिध पधनिसा रिसासानि धपधनि सानिधप

पमरिग मपधनि सारिगम गरिसासा नि धप, 11

रिसा सानिपप मरिसा, रिगम गरि सारि सानि सा सा, सानिधप पमरि गमप धनि सानिध मपध निसानिध पधनि सा सा

।। श्री ।।

(१)-लि (आगिलि) (राग) हरि. (2)। धध पप मगमप सानिधप निसारि नि

सा सासा(2) मगरि सासा निसारिसा रिनिसासा 111

निरि सासा निधधप पनिसारि सासानिध धपसासा निधधप निनिधप पममप धपधप पमगम पधमप मगपप

मगरि मगरिसा, गरिरिसा रिसानिसा, घधयप ममपध पधपप मगमप

सानिधप निसारिनि सा, सासारिग मप म 11 1

मगरि सा सा निसासा मप गप प म(म) गरि 111 1 11 1 -

सासानिनि सारिसारि रिसासानि रिसासानि

Page 122

१०८

धधप, पनिसा रिसा सानिधध पपनिसा

म गरि सासानिरि सा सा निधध प पनि सा 1 11

रिगमप ममगरि सासानि, निसा सानि धध प, 111

पनिसारि सासानिध ध प, पनि सारिसा(2) सारि सासानिध धपपनि सारि सासा निध धप, सा सानि धध प, निनि धपपम, मप धप धपपम गम पध मप मग पपमग रिम ग रिसा, गरिरि सारि सानिसा।

।। श्री ।। (2)

सागमप धप, धप, धप धप धप धप निनि धप पममप धप धप पमग मप,

पम गमप, पमगम पमगम पधपम गमपध पपधप मगमप निधपप

धपमग मपनिसा निधपप धपमग

मपनि सारि स।सानि धपपध पमगम

पनिसाम गरि सासा निधपप धपमग

मपनि सारि गमप ममगरि सासा निध

पपधपम, गमपनि सारिगम पधपम

मगरि सासानिध प पध पम गम पनि, 11I

सारि गमप मगरि सासानिध पपध पम,

गमपनि समगरि सासानि ध पप धपम, गम पनि सारि सासा निध पप ध पम, गमपनि

Page 123

१०९

सानिधप पध पम, गम पनि धपपध पम, गम पध पप धपम गमपध पम पम गम गरि सानि सा, सा रि (8) गम गरि सानि सासा रिगम पममग रि सानिसा. सारिगमप ध पम( प) गमगरि सानिसा, सा गम पधनि धप म पग मश रिसानिसा, सगमप धनि सानि पप मग मगरि सानिसा, सारि गमपध निसारिसा सानिधप मगमग

रिसानिसा सारिगम पनि सा म ग रिसासानि 1 1

धपमग मगरि सानिसा, सारिगम पनिसारि

गमप मम गरिसासा निधपम गमगरि सानि सा,

सारिगम पनि सारि गम पध पम पग मग रिसा, सानिधप मपगम गरिसानि सा, सारिगम

पनिसारि गमप धनि धप मप गमगरि सासानिध पम प गमगरि सानि सा,

सारिगम पनिसारि गम पध पमपग मगरिसा सानिधप मपगम गरिसानि सा, सारिगम पनिसारि

गमपम म गरि सासा निधपम गमगरि सानिसा,

सारिगमप नि साम गरि सासानि धप मप 11

गमगरि सानिसा, सारि गमप निसारि सा सानिधप मपगम गरि सानिसा, सारिगम पनिसानि धपम प गमगरि सा निसा सारिग मप धनि धपम पग म गरि सानिसासा रिगम पध पम पगमग

Page 124

११०

रिसानिसा, सारिगम पधपम प गमग रि सानिसा सारिगम पम मगरि सानिसा सासारिग मग

रिसानिसा, सामगरि सासानिनि सारिरिसा सानिरिसा सानिधध पनिसारि नि सा।

। श्री।। (2) सानिधप निसारि निधप, निसा रि सासारि

सानि सारि सानिधप, पम म गरि सानि सारि

सानिधप निसारिसा मगरिसा निसा रिसा निधप, नि सा रि सा सारिसासा रिसासानि धप निसा रि सासा रिसा निसारि सानिधप निसारिसा सानिधप सानिधप, निधपम धपमग पमगरि मगरिसा निसारि गमप

धनि सा रिंग मगरि सानि सारि सानिधप, 11 1 11

धम पगरि सारि सारिसासा, सानिधप

पधपम गमपनि पनिसाम गरि सारि 1

सानिसासा।

। श्री ॥ आगिलिरागं (गः) ॥। *मुखारि( राग) 2 सारि मगरि रि गारि सा सारि नि ध सा,

*मुखारिलक्षणं जगदेकोक्त न प्राप्यते। माहुरीलक्षण जगदेकोक्त निर्दिश्यते । माहुरीराग -भिन्नषड्जाभिवानस्य रागस्याङ्ग समन्द्रभाकू। वैवताशग्रहन्यासा गतारा माहुरी तथा। गुर्वाद्याज्ञाविधाने स्यात् विनोयोगो विलोक्यते। जगदेक: । (भरतकोशे)

Page 125

१११

सारि गम प धम मप धनि धम गरि सा, सा सारि मपनी साम पध पध पमगरि रिममप पध पम गरि रि मम पम गरि पमगरि मगरि सा रिरि मगरि रिग रिसा रिनिधसा, निनिधम पधनि पधनिसा,

सारि म ग रिरिगरि सा, सारि नि ध सा, सारिरि मगरि सासानि धधप, पधनिसा,

सारि निधम मपधनि पनिधम गरिसा गरिगम मप गरिसा, निनिगारि निघसा, (नि) (2) निधमप धनि पधनिसा । श्री.। (2)

निनिधम पधनिप धनिसारि गरिरिंग

रिनिधसा, सारिरिम गरिसासा निधधप, पधनिसा रिगरिग सा रिनिप धधनिध मग रिरि मपनिध पनिधम गरिरिम पनिधध पपमग रिरिमम पपधप मग रिरि मपनिध पनिधम गरिरिम पनिधध पपमग रिरिमम पपधप मगरिरि ममपप धपमग रि, रि मम प मगरि, पमगरि मगरिग रिसारिरि मगरिरि गरिसा सारि नि धसा निनिधम पधनि पधनि सासा रिरिमग रिसा सानि

धधप, पधनिसा रि गम मप मग रिरि

Page 126

११२

II II II 11 गमप प मगारेरि ममपप धप मग

रिरिमम पमगरि पमगरि मगरि ग रि सा, 11

रिरिमगरि सासा रिरिपप मरि मम 111I 11

गरि मग रि, सारिरि सा, निसा सानि धनिनिध

पधधप, मप, पधनि सारिगम पमगरि

रिगम गरि सारिगरि सा, निसा रिसानिध निसानिध, पधनिध पम पम पधनि पनि धमगरि रिमपनि धध पप मगरि, रिमप मप पधपम गरिरि ममप पध पमगरि, रिममप मगरि पमगरि मगरि गरिसा रिरि मग रिरि गरिसा, रिनिधसा, निनिधम पधनिनि धमपध निसानिनि सानिनिध पधनि सारि सानिनिध म पधनि

(सारि सा निनिधम पधनि) सारिगरि सानिनिध मपधनि सारि मगरि सानि निधम

पधनि सारिगम पमगरि सानि निध म,

पममग रिगनिसा रिगमग रि सानि निधम, 111 1

पधनि धनिसा निसा रिसारि गमगरि सानि 1111

निधमप धनिसारि गरि रि ग रिरि गरि सानि निधम, प धनि सा निनिध म, पधनि धधनि धधनि धम, प ध नि धधनि धम

पध निधम, निधमप मगरि, मगरि निसा

Page 127

११३

निधध निधध निध मपधनि पधनिसा

रिरि निध सासा।

।।श्री ।।

काबूरिरागं (ग.) (2) । सारि मगम पध प ध धप मग पध धसा,

सारि मगरिरि गग रिसा सा रिम गमरि

गसारि गसारि सानि धध पम गप धधसा, सा सा निध पपम, मपमप धप धनि

धनि धध पम घपम मगमप धपम धप मग रिरि सा. सारिम, पध म गरि रि गगरिसा, सारिम, म गम पधपध धप - मग, पधघसा, सा रि म ग म रि ग सा रि

ग सारि सानिधध प मग, गपध सारिम

मगमप धपमध पम गरिरिसा, सारि 11

पधम, निध निपध मग रिरिसा 11

11 11I सारि(रि) सारि गमरि गम गम गगरि पमग

रिरिगग रिसा, सारि मम प धप म गरि निसा, 111

1 1 सारिपम गरिसारि मगरिसा रिगसारि 11 11

सानिधध पमगग पधसारि ममपध 111

मगरि सानि धपमग पधघसा, सासा 11

निध पपम मपमप धपधनि धनिधध पमध पम गरिरि सा सारिप धम ग

Page 128

११४

रिरिसा सारि मगरि सानिधध पमगप घूध सानि प धध सा। ।। श्री (2) सानि श्रध पमग, प धसानि धध पमग

पध सारि सानिधध पमगप ध सारि म 1 1

गरि सासानि धधप मग पम मगरि सा रि

सासानि धध पमग, पघसा रिमगरि

सारि सासानिध धपमग, पध रिसा

सार सा सारिसा सानि धधप मग, पधरि 79 JAN 1962 सारि सासानि धध पम गप धरिसा सा नि धव पम गप ध सानि धध पमग, पधनि धधनि धधनि धध पमगप धनिध धनिध धपमग पधनि धध पम ग निध धप मग धप मग सारि म गम पध सा।