1. TxtSkt-sangItadarpaNa-Damodara-SMTagore-v1-Kalkaktta-1881-0052
Page 1
SANGITA-DARPANA,
THE MIRROR OE SUST
DAMODARA MISRA EDITED WITH NOTE AND PUBLISHED BY RAJAH SOURINDRO MOHUN TAGORE, Mus. Doo., F. R. 8. L., M. R. A. B., Companion of the Order of the Indian Empire; KNIGHT COMMANDER OF THE ORDER OF LROPOLD, BELGIOM; OF THE FIRST CLASS OF THE ORDER OF ALBERT, BAXONY AND OF THE MOST EXALTED ORDER OF FRANCIS JOSEPH, AUSTRLA CHEVALIER OF THE ROYAL PORTUGUESE MILITARY ORDER OF CHRINT, AND OF THE BECOND CLASS OF THE IXPERIAL ORDER OF MEDJIDIE, TURKEYS FRANC CHEVALIER OF THE ORDER OF THE KNIGHTS OF THE HOLY SAVIOUA OF MONT REAL, JERUSALEM, RHODES, AND MALTA ; KNIGHT OF THE GURKHA STAB OF SARASVATI, NEPAUL ; OF THE ORDER OF BABABAMALA, SIAM ; AND OF THE FIRST CLASS OF THE IMPERIAL ORDER OF THE "PAOU SING," OR " PRECIOUS BTAR," CHINA; ENIGHT OF HONOR OF THE ORDER OF CABALLXBOS ROSPITALALOS, BPAIN ; CAVALIERE D'ONORE OF AREOPAGO DEI DECORATI DI TUTTE LE NAZIONI, LIVORNO ; HIGH PRCTECTOR OF THE WHITE CRONS OF THE HUMANITABIAN ACADEMY, LEGHORN ; HONORARY ENIGHT OF THE ORDER OF SAVIOURS OF THR MARITIXE ALPI; KNIGHT OF HONOR OF BER HIGHNESS MARY OF LUSIGNAN, PRINCESS ROYAL OF CYPRUS, OF JERCSALEM, AND OF ARMENIA ; KNIGHT OF THE IMPERIAL HIGH PERSIAN ORDER OF LION AND SUM ; CHEVALIER OF THE ACADEMIC ORDER OF BUENOS-AYRES, BOUTH AMERICA ; FOUNDER AND PRESIDENT, BENGAL MUSIC SCHOOL, CALCU'TTA , BANGITA-NAYAŞA AND BANGITA-SILPA-VIDYA-SAGARA OF NKPAUL; HONORARY MAGISTRATE & MAGISTRATE OF POLICE IN THE TOWN OF CALCUTTA ; JUSTICE OF THE PEACE YOR THE TOWN OF CALCUTTA ; PRLLOW OF THE UNIVEKSITY OF CALCUTTA ; HONORARY MEXBER OF THE ROYAL ABIATIC SOCIETY, CKYLON ; AND OF THE STRAITS BRANCH, MALATA ; COREESPONDING XEMBER OF THE BOCIETY OF ARTS AND SCIESOKA, JAVA ; &c. &c. &c., &c.
PART I.
Calrutta: 65, PATHURIAGHAT STREET. 1881. [ All rights reserved.]
Page 3
रंगीत-दपगम्।
योदामोदरमियेव मयोतम्। राजयीथौरोन्ट्रमोइन ठाकुरेय एस्. आर. एस्. एड., एस चाए. ए. एज., नन्परानियम पाव दि यर्डर काव दि इष्छि्बान एण्पाबार ; नाइट वनाकखार पाव दि खर्डर नब चिटोपोकड, बयनियन; यर दि कार्ट ड्ाव पप दि चर्डर कब च्याबवार्ट, सानवनि ; एच् पर दि मोट एमसयटेड बर्डर कम पुाम्सिस लोसेम, चटिया ; सिभेवियर कान दिरबेब पटुगिज मिबेटारी बर्डर कब आ्राप्ड ; एस चर दि सेगेष खाब नन दि इम्पिरिबेश पार्डर वाब मेडरजिि, टर््म ; फृाड् बिजेवियर कब दि यार्डर व्म दि नाइटस चव टि इोि सेमियर कम मए्टरिबेम, जेयबानेज, रोहस एकड मारटा; नेपाजीय नाइट वाव दि घुका डार काव सरजनी; खामदेवीय नाडट पाव दि फार्डर याप वसवभाखा ; शोनदेशोय फार्ट प्वाप नप दि इम्मिरियेक कार्डर जाव दि पाओो मिं या "मेवब टार; नाइट कर पामर काव दि फार्डर काम आ्ानाकरव इस्सिटाबारस, शेन; क्यालाजिवर टिकनोर बा एरियोमेगो डिवाड डेकोरेटाड किडियटिि माजियोगि, खिभरणो; हाड मोठेम्टर पाब दि रोबाबिट प्ाय कर दि प्ियुव्वारनिटेरियान एवा्फेनि, वेवर्ज ; मनरेरि नाइट कम दि बरडार बाव सेभिवार य काब दि म्यारिटाडम व्ाजपथ ; गाइट खब बनर कव हार डाणमेडू मेरि नाब सुबिम मस्, म्रिनसेस रबाड काब सादमस, वव जेयवायेम, एख् काब प्ामोचिया; नाइट नाब दि इन्पीरिवेल डाड पा्तिबान चडार चाब बायन पया बमू ; चिमेबियर यन टि एबाडेनिक् बडीर कम बिसुनस-भाबरेख, साउ्थ खामेरिका ; नेपाजीय वोत-नाबक,
बनारेरि ब्याजिट्टेट & ग्वाजिट्ेट पम पुविय इमि टाउन नाब अबियाता ; अटिस काम दि पीव्र पर दि ठाखन काम खियाता; केजो जाब दि एवनिभार्सिटि नाम बयिकाता; बनारेरि नेशर नम दि रबाब एखाटिक योबार्बटि, भिंडस ; एव जम दि टेटस नाज्, मावय ; नरेसि नेनर गाव दि योबाबटि नाव पार्टस, यक्च वायेगगेज जाया : मणतिभिरममिमिरन्दितेन प्रचीतया मवडारिक्ाप्लाया टी.क्बा ब्डियम् प्रकाभितस्।
प्रथम: बर: ।
कबिकाता।
Page 5
1 A TE D DE
BY PERMISSION
70
Tne Qulustrious Drof. Dr A Meber,
BY
HIS OBLIGED SERVANT,
. S. M. TAGORE.
Page 7
संगोतदर्पगम्।
प्रथमोऽव्यायः।
प्रवम्य गिरसा देवी पितामहमडेख्वरौ । सङ्गीतथाससंचेप: सारतोऽयं मयोघ्यते।। १ ॥
सक्ीतदपयव्याख्यामारभे मलहारिषीम् । । अनया मलहारिखा दर्प से विशदीलते। सुखेन सन्तः पश्न्तु पदार्थान् प्रतिविष्वितान्।
दर्पयं नाम सक्ोतग्रन्वं चिकीषुं: प्ररीद्चिताथाविघ्नपरिसमातिकामो- डविगोतत्रिष्टाचारपरियासममनुबन्धान: प्रथमं सकरजावम्नविद्ातकं विनायर्क मखन्य सर्व्याराध्यतया बझमहरयोर्नमखारकपं मङूजमाचरति, प्रबम्धेति। मया पिवामइमरेखरी बहभइरी देवी, मिरसा मू्डा, प्रबन्ध सभिवाद, सक्ीतग्राश्जस्य संदेयः सम्ोतदपंबासथोडयं यन्थ:, सारतः खिरांभतः, सारोवचे खिरांधे चेव्यमदा, अतिविकुतमसारबांभ विह्ायेव्यर्य: उचते। संच्िमः सारवांखाय मबन्धः सस्पकाचेन सम्ोतरइसावुभुत्सूमा महते उपकाराय भविष्यतीव्यभिप्रायः। सन्थस्य शम्दार्थाअवलात, अब्ये- वस व्यमेन वसवः ग्न्दक्मलात, सार्थकपं यदश्ियं धस्ते मुमेन्द्रभ्ेंबर- हयनेन शारसाधंकपधरताच, युव्चतयव तयो प्रयामकपं मकणाधरवं यन्यादी। वन सरब्येक लादादी मिवामशनिदेश । १ ।
Page 8
संगोतदर्यबम। भरतादमतं सर्व्व मालोद्यातिप्रयल्नतः । श्ीमहामोदराखेन सज्जनानन्दहेतना।
गीतं वादयं नर्शतनद् वयं सङ्गीतसुच्यते। मार्ग देशीविभागेन सङ्गीतं डिविधं मतस् । ₹। दुड्ियेन यदनिष्ट प्रयुत् भरतेन च। महादेवस् पुरतसन्मागास्थ विमुक्रिदम्। ४ ।
भरतेति।-मरतादिमतं भरतादीनां सक्गीतश्ाखतप्रवर्त्तकानाम ब्ाभि- मार्य, वादिशम्दात् कश्यपमतक्क्पार्यिय प्रभ्टतयो गम्यन्ते, तभ प्राधान्येनादी भरतनिदेशः। वतिमयत्वतः क्तिभ्यितेन वनसन्धानेन, बालोद् मथित्वा निपुयं समालोथेति यावत्, स्जनानन्दहेतुना सहदयप्रमोदजनकेन श्रोमहामोदराखेजन मर्योत शेष:, मचरमूपायां भूयिष्ठ मचलितानां सक्ी- तानां सारोडार: सारनिष्वषं:, विधीयते यथाभासत क्रियते। २। चथ किं तत्सक्ोतमित्याइ, गीतमिति।-गोतं वादं नर्त्तनं नत्यच् शाँत नयं सम्ट्रोतम् उचते कथ्यते। ननु समदितानामेव सक्गीततं नतु य्तानाम इति न अम्टनोयं, सफ्ट्रोतश्रम्देन एकेकस्यापि बोधनात्। एतेषा मत्यवादगोतानामुत्तरोस्तरमुपादेयतवं तद्यथा ;- वत्वं वाद्यानुगं वादन गोतानुगममति गौतस्येव मधानत्वम्। एतदुत्मस्तिवदे्यो यथा ;- साममि: माच्यमभूदरीत सामभ्य: समपदृत। यजुर्भ्योडभिनया जाता रसाचाथव्वंय: सुता:। इवि।. तस्य दैविष्यमाइ, मार्गेति। मार्गों देशी चेति सम्गोतं डिविधमित्यथ: ।१। मार्गस्य नकर्य कचर्यात, मुद्ियेमोत।-मुहियेन बझाबा यतु सन्विर मार्मित, यथ भरवेन महर्विया महादेवस्य पुर्तः चग्ये, मयुश्लम् बभिनीवं, तद्विमाव्विरद सर्मबदःसोपभ्मकारि, मार्गाख्य मार्गनामक, सम्ट्रौतमुच्त इवि भेक: ।0। रशोकशय कथयति, तर्ततादति।-ततव्भख्या तम तम देव्े मसि- हगा, रीवा मबास्था बखिम् दशे याहमी रोवि प्र्बाचता वाहनीं रीवि-
Page 9
संगोतदपडम्।
मत्तह मखया रीत्या यत्ाख्लोकापुरख्चनस्। देये देये तु सङ्गीतं तह शीत्यभिचीयते।। ५॥ गीतवादिवर्त्यानां रकि: साधारणोगुपः । अतोरक्रिविहोन यम तत् सङ्गीतसच्यते । ६ं॥ अथ रागोत्पादनकारणानि। शरीर नादसंभूति: स्ानानि खतयसथा। ततः शुद्धा: खरा: सप् विल्वता हादयाजययमी।७।।
अ्रथ वक्ञव्यपदाथाः। कुलानि जातयोवर्णी दीपान्यार्ष स देवतम्। कन्दापि विनियोगाच खराणं ऋतिजातय:।।2 ।
मनुस्त्येत्यर्थ:, यत्सभ्गीतं लोकानुरश्चकं तत्तदेशवासिनां हदयहारि, तहे- पीत्यन्वयः। देशोशव्दस्य वयुत्पत्तिमाच, देश हति। देशे देशे बसय प्रवतनादिति शेषः, तत्मक्गीतं देशीति अभिधीयते देशीति संघ्या कथ्यते ।५। गोतेति।-रक्कि: रभनं जनमनोहरवमिति यावत, गीतबादिय- वत्यानां साधारको मीतादिमयवृत्तिको गुब्बः धर्ष्म:, अातः कारबात् यत रक्िवि्ोनं रभनमुर्यावरद्ितं, यम चित्तानुरभ्जकतवं नात्तीतयर्थ:, तत्षु सम्ौतं न उचते सभ्ीतशम्देन नाभिधीयते। येन गीतादिना चित्तानु- रभनं न भर्वात न खचु ततु गोतादिमदवाच्यमिति जनमनोरअ्ममेव सार- रुपतया सक्गीतस्य जीवनाधायको धर्मा इति भावः ।६। भारीरमिति। शरोर मादोत्पच्याश्रयं, मादसम्भ विः नादोत् पति- प्कार:, खानानि इदार्दोनि, सुतयः स्रुतिर्नाम सरारम्भकावयय: शन्द- विशेष:, अन्यत् सममं ।।र।
Page 10
संगीतदपंबम्।
ग्रामाच मच्छनासाना: शुहा: कूाच सहाया। प्रसाद: खण्डमेवच नटोहिटप्रबोधक: । १० ॥ सरसाधारयं जाजिसावारयमतःपरस्। काकल्यन्तरयो: सम्यक् प्रयोगोवय लक्षपम् । ११ ॥
जातिलच्ा ग्रहांथादिभेदान् वच्चामहे कमात्॥ १२॥ गीतं नादामकं वाद्यं नादव्यक्या प्रथस्यते। तद्डयाशुगतं वृत्य नादावीनमतलायम्। १२।
यामाचेति।-ग्रामोनाम वडु जावपरनामक सरसद्मातभेद:, मूच्छना बयरोड्वरोशव्मविशेय:, तानो नाम खरान्तरमवतको रार्गास्यति- प्रथच्चादिषेतुरं भापरनामा बंध्वाससाध्य: प्रधानभूत खरविभेष:, तानववप्- सरोमत हव्यभिनयगुम:। नाविषक्तर जातोनां वचवम्, तब पयोदभ- बिधं, यथा-यरः चंध, तार, मन्न, न्यास, चपन्यासः, संन्यासः, बिन्यासा, वदर्लं, सम्पता, सन्तरमार्ग:, बाडवं, बौड़बित चेति। बन्धत्
एवं वसुसंग्रशमभिधाय नादाभिवलेरा्रय शारीरं कर्थायतुं प्रथम नादमुपशोकयब्वाह, गीतमति।-नादएव धाता सारकपतया नोवना- धायको यस्य ततु नादात्मकं मादसकयमित्यथ:, गोतमिव्यस्य विभ्ेषयम्। बावं बीजादिजतम्, नादवस्वना नादस बभिव््जनेन प्रभस्यते उत्ववंपद- पीमारोप्वि, शोभाविद्ययं पुब्धातीत्यर्थ:। नव्च तह्यानुमतं गोतवाद्यानुगत, यडुतं सम्ट्रोतरनाकरे, नवं वाय्ामुग शोतं बादं मीतानुवरति सेवि। बव: कारबात् नर्यं मौतवासनत्वर्प, नादाधोन नाटामेर्थ, नादमवसन् वत्तव इति भाका । ११। पुनः गोकान्तरेज नाद प्रकोति नादनेत।- नादेन ध्यनिमा बयः कका- शादक: वच्चते स्फुटोअववि, बर्जात मदं प्रयोगारषनन्विवेका्यंबोधकबयं- समुदाया, पराट् बक योगवाकाकुस्तिरवाितमदसंम दाया, समभ सच्बते
Page 11
संगोतदर्यबम्। मादेन व्यव्पते वर्ष: पद्ं वर्णात् पदाडच: । वचसोव्यवहारोऽयं नादावीनमतोजगत् । १४। भाहतोऽनाहतचति डिवा नादोनिगद्यते। सो.यं प्रकाशते पिसडे तम्मात् पिण्डोऽभिषीयते । १५ ॥
इत्यनेन सम्बन्ध, वचस: वाब्यात् कायं परिदृासमान: व्यवार: चोकयाचा, तथा चोहं कावादर्श,-इह प्रिटानुप्िषानां मिषानामषि सव्बंथा। वाचामेव मसादेन चोकयाना पवर्सते॥ हदमर्न् तमः अवतयं जायेत भुवनतयम। यदि मव्दाज्ञ्यं ज्योतिरासंसारं न दीप्यते। इति। फातः पूर्व्योक्कात कारबात्, जगत् भुवननयं, मादाधोनं नादापेकषं, न केवरसं सक्कीतमेव अषितु सकज एव संसार: परं महासकमियं नादमवजम्य वासे इति भाव:। नादस्य सर्व्याश्रयम्वे बहासरूपते च प्रमावानि यथा श्रीभाग- वते,-सचिदानन्दविभवास् सकजात् परमेन्नरात्। धासीकत्तिज्ततो मादलस्प्ाट्बिन्दुसमडूबः। नादो बिन्दुख योजस स एव चिबिधोमतः। भिद्यमानात् पराद्विन्दोषभयात्मा रबोडभवत्। स रवः स्ुतिसम्पन्रः शब्दो वसाऽभवत पर:। धषिच,-समाह्ितात्नो वहन मसबः परमेकिन:। इयाकाशादभू वादो बत्तिरोधाट्विभावते। ततोडभूव निविदोदारो यो-
इवि ।१8। मादस्य कैविष्यमाह, भाइत इति।-नाद: घाइतः सनाइतय हति दिधा डिप्रकार: निगसने कब्पते। सोडयं थाइवानाइनभेटेन डिबिधोडमि नाद: पिके देरे प्रकाशते मकटोभवति। तस्म्ात पिक् पकान्नात, पिक् बभिधोयते, पिन्ड हति ना्ा कब्ते । १५। तन प्रथममनाशतनादमात्ट, सर्मेति।-वन व्ाहतानाइतयोमंध्े चना- एवं बाद मुनयः ध्यानेकाय्रोचत्ता योमिन: नतु मान्जवा: नरा हव्ष:, मुरुप- दिकमामेवा वाचार्य्य प्रदर्भितेन पचा समुपासते समाराधर्यान्त। किन्मूद- मनाइवनादं मुकिदमिवि, मुश्धिदं मोकमापन, सर्वादि, सनाइसनादख वहकपलात् कशोपावनांबाज मोघयनेदुलात बमादवनाडख मुक्िप्रदर्ल
Page 12
संगोवदपंबम्।
तवाऽनाइतनादम्मु सुनय: ससुपासते। गुरुपदिष्मार्गेय सुत्िद न त रखकस्। १५ । म नादसाइतोलोके रखकोभवभच्चक: ।
सेयं, ममु यदि बह्ाखरूपत्वादेव नादस्य मोवजनकता, तर्हि मूणं बझो- पासनक्पं विहाय माटोपासनायां किमिति मुनिभि: प्रयम्न करबोय, इति म बहाथं, निर्गुबनसोपासनायां मानुधानामसामच्यात नादएव गुरपदिष्ट- मार्गेशोपस्य हत्यरण पक्षवितेन। चनाइतनादं पुनः किम्भ तं, नतु रक्षक, बनाइतमादो न जनमनोशरीत्यर्थ: परिवतमतिम निजनैकगव्यतादना- इतनादस्य न सव्वंजनहृदयरभाकत्वं, व्नधिगततत्वो्ि बिघय: न करमपि व्म रभ्ायनोति भाव: ।१६। चनाइतनादस्य के वण मुत्तिप्रदलमुक्का वाइतनादस्य भुक्तिमत्िप्रद्तव सूचर्यात, स हति।-स घाइतः नाद: म्रुत्यादिद्ारतः श्रत्याद्युपायमागय, चादिधन्दात् सरयाममर्कछ नातानादयो गन्यन्ते। खोके इड जगति, रख्क: स्म्पजनमनोहर:, भवभक्जकः भवः पुनवत् पत्तिः संसार इति यावत, तस्य भभ्नक: जन्मजरामरमादिसंसारमा अ्रनाधक इत्य्थं:, भवतीति शेषः। कावत: सलु माद: श्रुतिमूरई नादिभिवयाये: बलोकिकमानभन्दवाचलमा- पद्ना सलएव सहदयहदयेघष कर्माप परमानन्दसन्दोइमत्पादयति ; धननरज पसासादसकपतया कैवस्यपर्ण प्रददाति चेति निर्गाच्तारयः। तस्रात वस्य मेहमपजोपधायकत्वादित्यर्थ:, तदुत्यत्ति: तस्य उम्मवप्रकार, निक्प्यते धनु- सन्चाय कबते।१७। शरीरं बलुमारभमाय: मधानतया प्रथर्म घरीरचन्राबि बा्धि, गुर्दोत।-मुदषिद्टान्तरे मायूपकायमध्ये व्ाधाराख् याधारनामकं चतु- एएं मचचसुष्यसमन्वित मसाकार व्ड, विषतीति घेव:। चत्रमिदं हुत- कमकबरजी, वहनसेराधारलादसय स्ाधार इवि नामं, यदुकं,-तटूडतु
मुवहेमवमघ्रब्ता वद तब विभावयेत्। दति। पॉस्त कुबामिनी मसभक्ि-
Page 13
संगोतदपंबम्।
तब गारोरविवेक:। गुदलिक्कान्तरे चकमाधाराखतुई लस्। साधिष्ठानं लिडमूले षट्पल चकसंचकम् ॥ १८॥ नाभौ दथदलं चक मणिपूरकसंप्रकस् । १८ ।
राधारपङ्गजे। वामसरन्मुजुतां नोतेयममृतप्रदा॥ इति च। कस्य चक्रस्य विदिकस्थिते ए आानाभ्रेयनेक त्यवायव्यरूपे दलचतुष्टये अर्वस्वितस्यालनः कमेव परमानन्दस इजानन्दवीरानन्दयोगानन्दलकबं परचतुष्टयं भर्वात। एवमाधारचक्रमुक्का तटूझंगतं खाधिष्टानचत्र कथर्यात, साधिष्ठानमिति। लिकमूले घट्पर्न, घट् पनाबि यस्य तत, घषभिर्दलैर न्वितमित्यर्थ:, चक्र- संचकं खाधिकानं साधिषानासचक्रमित्यथ:, वज्तोति भ्ेष:। प्रानिक्स्य स्थानभूतत्वादस्य साधिकानमति नाम, तर्थाचि,सशन्देन पर सिंक् साधिकानं सतोविदुरिति। धयग्रिसन्रिभमिद वर्क्र मूलताधारसंचयामि कथ्यते, यदुक्त :- सदूबडमिसमप्रस्य षडु.द्णं होरकमभम्। वादिभान- षड्यन युक्ताधिकानसंघ्कम। मूलमाधारघट कानां मूलाधारं ततो बिदु- ररिति। अस्य चक्रस्य पूर्व्वादिष घट्स दलेकु कवस्यितस्यालानः यथाश्रमं मरश्यक्ूरतागर्मनाथ् मूर्कवत्चास्कवानि घट् प्धानि भर्वनति।१८। एवं साधिष्टानचकमभिधाय तटूसमतं मखबिपूर चत्रमाच, नाभाविति ।- नाभी नाभिदेशे मबिपुरकसंघकं दभदणं दर्शाभ: पनेरनन्वितं चक्म्, पलीति भ्ेवः। व्तिमइत्मभमिदं चकमादित्यस्य ख्थानं, अस्य मवि- वदुभिन्नयद्यत्वात् माँयपूरमिति नाम, तथाचोतं :- तदूजे नाभिदेश्येतु माति- पूरं महत्प्रभम्। मेघाभं विदयुदाभस वज्तेजोमर्य ततः। मबिबद्धिम्नतत्पर्डा मखिपूरं तघोचते। दश्रभिख दजैयुंहं डादिपान्ताकरान्वितम् । हति । सस्थ पूर्व्वादिय दघस दलेघु धर्वास्तस्याम्मन: यधाक्ररम सुवमितत् व्र्यापित्ु-
• मबिपूरकमभधाय तटूहंगतमनाइतास्य वमा निकपर्यात, सृदय हति। इदये चनाइतं सनाइवबाम्क चक्म अल्नोवि भेकः। बाद्शमिदंजे: युक्म चन्दितं तढ् समाहवांख पकमिति शेव मयवालवे: योहारकृमिक:
Page 14
पदयेडनाउतं चक गिषस प्रयवासते: । पजासानं तदिककन्ति सतं हादयभिद सै: ।०। कबठे तु भारतीखान विशरि: वोडमक्रस। तम पड़ जाद्य: सप खरा: सम्यक् प्रभेस्त: ।२९ ।
शिवस पूजासानं ध्यानास्पदम् इकन्ति, योगिन हति शेव: 1 योमिनोदि घनाइतचक्रे खितम् धोभारकृमि्य परमेन्व व्याला सर्वाह्तेन मनसा घर्धर्यान्त। बाजसूर्य्यस्ाभमिदं चश्रम् धनाहतनादस्योत्मतिखानमिव्य- नाइतनान्ा कव्यत, एतग्निबत्ियंथा ;- तटूबेडनाइतं पद्ममुयदादित्य- सत्रिभम्। कादिठान्ताकररकंपनैश सर्मार्धाकितम्। तम्मष्ये वार्बालक्रतु सूर्य्यायुतसममभम्। शब्दमसम्य इम्दोडनाइतक्म हृशयते। बनाइताख्य परमम तम्मुनिभि: परिकोतितम्। व्ानन्दसदनं ततु मुदवाधिकितं परमति। ब््य चमस्य पूर्व्यवादिदादभट्सेधु धर्वा्य्तस्यातन: यथाक्रमं निययजतववि-
बादम पर्णानि । २०। बनाइतमुन्ता तदूसंद्वितं विभ्रा्धिनामकं वर्म कथर्यात, कष् हति। करठ भारत्या: सरखत्या: खानम् चाश्रय:, घोडभक्दं बोड़भपनबत्रिक- पम्माकार्ड, बिमुड्धि: विम्ुदिनामक चकमित्यय:, सस्नीति ग्रेषः। तब विर्मुद्ध- नामके चजे बड़, जादय: वड, जबंभगान्वारमध्यमपचम्थ बर्वनिवादकपा हव्यमं सम सरा: समक यथायर्थ प्रभेदव: असभेदानुसारेज, तिकन्तीविभेक। वह नादीनां सराजा वानि तानि दवान्युपासनखानानोव्यय:। चश्मे-
बासनः काममि बिमुदि विज्ारयट विमुनिताया कबवे, तथाधोसं :- बटूरीं तु विमदास दनबोडअपइजम्। खटेः बोडधकेमुत्र धूमवतोमंघत- प्रभम्। बिमुि तमुसे बस्मात् नीषस रंसणोकमात्। बियुव पद्र- माखलातरमिति। २१।
कमनाकारं बयमास नहमू, धलोवि हेया। बंस पूर्व्वादिदादतद् पेश्य-
Page 15
संमोतदपंबम्।
सलनावंा घस्टिकायां चकं हादयपनकस्। सूमध्ये निदलं चकमान्संभ मनोरमस्। ततोऽपयसि मनचकं घड़ दसं सर्वसौख दम्। २२-
स्ववत साता यथाक्रमं मदमानखेदशोकसेदजुन्धलारतिस घ्मोषिक्रबा- तोषदादित्यक्यायि दादभमसान्यनुभर्वात। ब्ात्ाचक कथरयात, समष्य- हति।-मूमध्ये चिदसं पत्रचयान्वितपम्माकार, मनोरम दर्शमोयम्, वाच्या- संभं वशम् वन्तोति घेघ:। चक्रेडिपम् गुर्व्याच्चासक्रमनादा्भ्ति संभ्ास्त जाता: यदुतं :- वाध्याचमं सटूजें तू वातनाधिषितं परम। ब्राघ्ा- संग्मयं तभ गुरोराधेति कीर्सितम् । इति। आात्मास्य दयनणडरवसकितो यथाकम सतरणल्मोणचगं पथतनयमतुभवतीति वेयम्। मनचकमाच्र, तत इति। ततोडमि आध्याचकाडूरदमिति भ्रेघ:, बन,दर्ज घट्पचकमज्ता- कारं सव्सौस्यदं सकनसुससन्तानमदं मनचन मनःसंचक चनम् अत्ि। मनसोऽनावखानादिदं मनखकमुचते। षातास्य बट्स दलेव्ववस्व्तो यथा- नमं सुप्रद्पुरसगन्धस्पर्थभुध्दकपान् विषयाननु भवतोति भयमु।२२। सोमचत्रमाइ, ततदति।-ततोऽपि मनबवादप्यूयमितर्थ:, घोड़भदसं बोड़भद्थकमणाकारं, सोमचशरं सोमनामकं चनं, प्रकीर्तिनं कचितं, मुनिभि- रितिभ्रेषः । अस्य चकस्य पूर्व्वादिबोड़ भदसेव्वर्वा्ध्रितोजीवात्ा यथाक्मं कथाक मार्जव्ध थ्यावेराग्यरप्त हास्यये मायविनय ध्यानस व्यंगम्मो य्योदमोदाथ- ने मंल्वप्रधानकूपाि घोड़भवचान्यनुभर्वाि। यर्धाद्ि सोमस्य घोड़भ- कचा विदन्ने, तथवास्य चनस्य बोड़घद्सेधु अपाक्कमाजबादिघोड.भ्र- कचा: सनीति सोमचकमित्यस्य नाम। सहसमनास्य चजानरमाइ, वर्शा्मवि।-बहरन्ध, सधाधरम समताधारभूतं, सहसपनं सतसद्य- कमचाकारं, वह्रम, सन्नीति गेषः। तत् सहयमनं पन्ं, सधावारधारामि: मिरनरे बामृतप्रवाइकरबेनेव्यर्य:, वनु देडम बभिवडयवे, धाभतः • पुव्ावि। बसरमान्तमंनेडसिस बमे समबधियोजोक सुधापूरजिमम्र:य
Page 16
बंजीवरवंजम्I
नीव: प्रायस्माकढ़ोरख्वा कोलाटिको यथा । २४ । कार्माप परमा शान्तिमुपामती मीतादिसंसिडिमबाप्रोनोति पचिताथ:। मसरवद्ानय मव्ामायरीवा ।२१। एवं चशाख्यरभिधाय बहारन् जीवस्थारोावरोइमकारं सोदाइरबमार, समुष्र्येति।-माचः माजवायः, तं समाकस: प्रामपवमेनोपप्िष्ट हत्वरथ:,जीव: शीवात्ा, रज्या रबुसाहाय्येन कोपाटिको यथा विषमनर्तकडव, ससम्या,
नाड़ी सुतुष्ा नाम, तथा करबेन, प्झरत मझरवपर्य्यन्तम चारोषति, सपरोषति मसरवाच चवतरति। वर्वाष्ि रख्जुनर्सको रव्जसाहाव्येन ऊबे सिरमे याधारे उत्याय तभ यथाकामं नत्वादिकं क्वावा पुनरषि रख्मव- सम्ावतर . तथा जीवोडषि सुसुष्ासाहाय्येम अपख्विते मसरमरपे घमुताधारे अथ्याय तभ यधाकामं मीतादिकार्य्यं हतवा पुनरपि सतुस्ामय- सम्थावतरतीति भाक:। सतुखावझरम्रशेर्विवरयं यथा :- इड़ा बामे ख्िस भाड़ी पिकुस्ता इक्षिये मता। तयोमंध्यगता जाड़ी सुखुष्ा व समाफि:। पादाष्ू कडयं याता व्िसा्म्या मिरसा पुनः। बहाखानं समापभ्ा सोम- सूर्य्याधिकमिकी। तस्या मज्गता नाड़ी वियास्का योगियक्मा, महारम् बिदुकण मडासू पनिभं परमृ ।२8। पूर्ण खोके दघन्ानाऱीमुक्रा तमसक्नान्धा यपि प्रधाना नार्णोनिदिभति, सा्षेति।-साः नाधय भूरिवरा, देवमध्ये सपभतानि नाचयः सन्तोति भूरि- बरा इतकम्। वास नाड़ोतु बतुदंभ नाय इतिभेक, मुख्या: प्रधाना: शेक्षाः। प्रधानानामेय नामानि निर्दिन्ति ससुम्तत्वादि।-समुन्ा, इट़ा, बिकृचा, इड, प्यासनी, गाधारी, इिमिश, वारबा, यशसिनी, बिन्ोदरा, बहिमी, पूषा, सरक्ती, अचसुण नेति कतुहंत मुख्या इवि पूव्े बान्ययः।
Page 17
संजीवंदर्यजम्। ११
ताच भूग्तिराखाक श्दा: मोझाचसएंभ। सुप़ुक का पिक्रया क कुळरम पयपिनी । २४ । गाबारी इकिणिडा न बारवाजम बथसिनी। विशोदरा यडिनी व ततः पूषा सरसती।
तम वासु नाड़ीवु मध्ये हत्वथा, साता: प्रथमनिर्दिका, तिक: सबुसेवापिकृचा- स्या नाध इत्वर्च:, मुख्यतमा, प्रधानतमा: मताः । याधारादानसरबमायता नाड़ी सुडुमा हतिषव्य मेवोलं, पुनरपि सदिवरमं यथा :- मेरीर्बा स्पदेसे एशिमिहिरमिरे सथदचे मिषखे। मध्े नाड़ी सुसुषा वितयमुखमयी चन्त्रसूर्य्याभिकया। इति बट्चब्रभेदा। इयस नाड़ी विष्युन्धतिसकृपिकी मोचप्रदायिनी प्रेति तिडव्वपि सेका कचिता। वामवुक्ताधक्षा धनुषंक्रा वामनासापर्य्य नमायता नाड़ी इड़ा नाम। ददियाखाधाल्ा धनुवंश्रा दचिबनासानं मता नाड़ी पिकचा नाम ; तदिवरयं यथा योगाखंये,-हण़ थ भह चन्दराभा तसया वामे वर्वखिता। पिक्ृचा सितरकाभा दयियं पार्यं- माग्रिता । इति। अन्यच यधा ; रडायां सवरेबन्र्ः पिक्जार्या दिवाकर:। घाती योमनिदानमः सबुम्ायों तु ताबुभी। इति। कुहर्नाम नाड़ी ससुखाया बामपा ये सिम्व स्ानपय्य न्तमायता तिषात। पर्यास्तनी पूषासरसत्योमंघ्य- देभे दश्ियकर्जावधि बितता तिषति। मान्वारी हड़ाया: एकदेश तिषत, यदुतां :- इड़ाएके तु गान्धारी मयरगचसन्रिभा। सवपादादिनेनानत- वापिनी परिकोचिता। इति। इितिजिश इड़ाया: मूम्षप्रदेशे वामने वादारभ वामपादाफ्क छपय्य समायता तिषति। बारबा कुडयम्रसिन्योमेध्यदेशे सम्यं- खानं वाप्य तिषति। यम्िनो पितरसाया: पूव्व प्रदेशे चद्ूर यादारम् दाज-
देहं थाप्य तिषति। प्रहिनो गानधारोसरखव्योमंध्यदेशे वामकर्मपर्य्पनत बितता ति्षात। पूवा: पिकृसाया: एकदेश दकममेनादारम्य पायपमयुंख् मायता विर्डाव। सरुखता. सुबआया दरियपामे ऊर्षजिज्ञापयंन्तमायता सिषठवि। मत्रम्मुवा पायुमूचमवसम्य कन्दमधमवासे। प्रधानानां नात़ी-
Page 18
१२ संगोतदरपयम्। एवंविधे त देवेश्िन मलसकयसंटते। प्रसाधयन्ति घीमन्तोभुति सुक्िसुपायतः।२॥ चथ नादसय चोत्ति वच्चे शासतविवेकतः ।। २८।
सर्म्मात शरोरमस्तावमपसंहरति, एवंविध इति।-एवंविधे, पूर्ववोंक्क- नाड़ीचक्रादिसम्पन्ने, मलसख्यसं ते वियम न से आदिसप ले, वास्मिन परिदृश्य- माने भौतिके देहे; धोमन्त: परिइता: भुक्िं परमानन्दोपभोगं, मुक्रिं मोक्षं च, उपायतः, वच्यमायन नादोपासनरूपेय उपायेन, प्रसाधर्यान्त सम्पादयन्ति लभन्त इति यावस्।२७। एवं पिरहनिरमय मुपसं इरन मक्तमनुसरति, कर्थेति ।-कथ वनन्तरं पिर्डनिरूपयात् परमित्यर्थ:, यहा मङ्गषार्थोडयमथशब्दो नादोत्पत्ति- मकरयारम्भ प्रयुक्त: खाभिलषितं गर्मायष्यतीत्यभिप्राय, उक्कन्त्न,- कोभारखाथशब्दख डावेती अहाय: पुरा। करठ भित्ता विनिर्यातौ तेन माङ्गलिकावुभाविति। शास्त्विवेकतः सङ्गीतशासतं सम्घक विविच्य हत्यरथः । नादस्य उतपृत्ति बच्चे कर्थायव्यामि, इति प्रतिभ्वावाकम्।२८। ननु मादस्या किन्जित्करलेन तव्रिरपणं व्यर्थ म च तत्र श्र्ोतु: प्रकत्तिः, प्रयोजनमनुदिश्य म मन्दोऽपि प्रवसत इति न्यायादित्याशक्का प्रगसं
इदं नादकपम् एव एकसाधनं मुख्य उपाय:, इदमिति विधेयप्राधान्यात् नमंसकं। तभ धर्णमोनाम खर्गादिसकलसुखानां खर्गसाधनीभूतभरोरा- दीनाक़ साधनमटषं, यदुत्ं भाषापरिच्क दे,-धर्म्माधर्मावट्य स्याद्धर्षाः खर्गादियाधनम्। गङ्गाज्ानादि यागादि व्यापार: परिकोर्तित:। इतति। बर्थोनाम रच्िकसोभाग्यसाधनं धनादिकम। काग्यत इति वुम्पच्या कामोभोग्यवस्, विषयाभिष्याषो वा, यदुक्कं, पु'सो या विषयापेक्षा स काम ईत भव्यतदति। मोचोनाम सव्वदुःखोपभ्मचक्षय: परजसाि चयः। एसेवां नादएय प्रभसः प्रापुरमाय इति मचिताथे:। तवादि, धर्म्मोपयोगि- मारायवघर बारविन्दादिस्तवादोनाम् थर्थंकामोपयोगिराजोपखानाटीना
Page 19
संगोतदर्पयम्।
नादविद्यां परां लख्या सरसत्वा: प्रसादत: । कम्बलाखतरौ नागी गन्मो: कुएडलता गतौ ॥ २० ॥
मोघोपयोगिवेदादिवाक्यानाज सव्वदामेव नादात्कत्वात् नादाणतुव्र्ग- पलप्राप्तिः सिद्धैव। ध्न्यच,-नादरूयः छातो बझा नादकपो जनाईनः। नादकूपा परा भक्तिर्म्दरूपोमहेप्वरः ॥ हत्यादिना, शब्दोमझ त्याटिश्रुति- वाकन च; बझादोनां साक्षामादखरपत्वाट्बझादयोनादोपासनेनेव सम्य- गुपासिता भकोभ्यख्तुन्धग पाषं ददतोति किम विश्रेख। २ह। एवं नादस्य चतुव्वैगपालप्रामिरपं मयोजनमभिधाय खोकचतुष्टयेनास्य लोकोत्तर माहातनमदोरयद्राह, नादविद्यारमिति।-कम्बलाव्तरौ नागौ खनामख्यातौ सरप राजो, सरखत्याः प्रसादत: वागदेव्या: छपया, पराम कानघ्यीं, नादविद्यां शन्धा, शम्भो: श्िवस्य, कुरदलतां ऊवयाभरयतां, गतौ मात्रो। वाग देवोप्रसादलव्धन नादनैव तयोप्ताटृशपरमोत् कछलषाभात् सव्वेरेव परमोत्कर्षलिणुभि: सर्व्वात्मना नादविद्यायामेव यतनोयमिति कवेरभि- प्रायः । ३०। वासां तावत ज्ञानिनां वार्सा, वज्ाना मुगादयोडि नादेन मुच्न्तीव्याड, पमुरिति।-पमुः, भिमुर्वालक:, मुगः इरियो वा, नादेन वेखुबीमादिभवं नादमाकष्यं हत्यथ:, परितुष्यत परमानन्दमनुभर्वात। चतः कारयात् पशु प्रभ्टतोनामप्यानन्दज ननादित्यर्थ:, नादस्य माहात्ंज गौरवं, व्ाख्यासुं निर्बस्, केन शुकाते, व्निव्वचनीयत्वात् न कोरडि कास्य मच्िमानं काल्यन बहुं धकोतीत्यर्थः । एवंविधाः खोका भूरिघोदशयन्ते, तभ दिक्वानं यथा,- मोतेन इरिया रफ्ट' प्राप्तुवनतयपि पचिकः। वनादायान्ति पमिन: भिभवो न बदन्ति थ॥ हदमपि प्रत्यक्चतो दृशते यत् वहितुयिका बंशोनादेन विवरभ्य:
Page 20
संजीवदर्मन्रम् ।
पश: शिशरम गोवापि नाहेज पस्तिष्यति। पतोनाक्ख मातालं व्ाज्ातुं केन समातै । २१ । चम भासनेव :- मादागेख परं पारं न जानाति परखती। पद्मामि मन्जनभयाशुम्य वकति वचसि । १२॥
सर्यान्त श्याझ्य्य ने: सेजन्नीति। मुगोबापीव्यन मृगोथ्याचइति केचित् पर्ठान्त । ९९। मादान्ध रिति। सरक्षती बाग देवता, सयं वाच्ययाधिकानी भूतापोति-
मादस्य सागरसामथम्। परं पार अपरां सोमां, न जानाति । चनोतप्रेश्यते, अद्यमोति। अद्ामि मन्जनभयात् वातमनः सतियमध्ये मचुतिभ्ा्या, वर्यास तुनमम अनावुं वर्हात। बद्यापोत्यनेन नादान्धितरये वाम् देवा- विरबाजमयासोडषि विपसतां यात हति सूचित:। चब मन्जनभयादिर्व। इवायभावात प्रतोयमानोत्प्रेक्षा। वस्तुतसु सरखती वोबादय4 मनावुष्यमेव धार्याति, कविस्तु नादस्यापरिकेद्यतां वे चिर्न्याद्ेषेयोद्दोतयितुं मन्जनमयादियाकानः समवसम्मनाय सन्तरबसाधनमचावं धारयतीत्याइ ।१२। वीयेति। जानातीति इः, इगुपधच्जेत्यादिना कमव्यय: (१), बोबाबादन- तत्वस् मः; चथवा, बोबावादनतावं आनातोति चातोडनुपसग क, इति कप्रत्य:, (२), या सच याचार्थेन बोबाययं वादयितुं जनाति तादृभोजन हत्थ:। अविजातिविद्ारदः सुतिजातोनां सम्मक् परिचाने अभचः, कुतिआतिविवरबस बयामायरीत्या। ताचभ्जः कार्यायामाने अभिच्चम,
Page 21
संभीवरर्पनम्।
तथा म विशानेनर :-
तालभ्चापप्रयायेन मोक्षमागें निय्ति । २१! चथ नादोत्पत्तिप्रकार:। भामना प्रेरितं चिसं वच्िमाकन्ति देहवस्। महापन्बिसितं प्रायं स प्रेरयति पावक: । ३४ ।। पावकग्रेरित: सोडय कमादूड पये परन्। पतिसूस्ाध्निं नामी शदि सूचा मले पुनः । २५।
ताख: कायजियामानमिव्यमर:। समयासेन सुलेग परमानन्दस्योग- मुखेनेति यावत, मोचमाग निर्कावसरयी नियक्कति प्राप्तोति। १ह।
घेषः, प्रेरितं चाचितं, चिरुम कम्तःकरमं कर्स, देशमम् उदरश्त, ्कि नाबकं, वादन्त ताप़र्याि। सः चनतःकरबप्रेरितः पावकः, बहाग्रन्चिच्धितं, सुषमया सह इडापिष चयो: सम्मन्धक्ानं मूहन्यि: वच स्तं, वचयन्यि- चकयं निक्पयिव्याम:, मार्य मायनामानं मुत्यतमं वायुं प्रेश्यति वाचबतति। बच घननतरं, माजकप्रेरिकः देवयेन वश्रिमा वाचित:,सः पराजवायुरितिशेब, इमात् ऊडपधे भरम् व्ाधातजनितवेमात् ऊर्ममार्गेय महन्, नाभो ववि- सूपार्ध्यन, इदि सूचा भ्र्नि पुनरः तथा, मणे पुष्ट धर्भि शोषें तु बपुडं ध्र्निं, वक्ष वदने निमं ध्यनिम चाविर्भावयि प्रटीकरोवि, दव्येवं उत्तमकारेज यथानमं नाभिएत्वकत्रोयवदमकपमनस्ामसंयोगेन पर्यावधस ध्मेराि- र्भावादिमबथे:, पुधे: मशितेः, पचथा अविसचाल सापुापुर रननिमभेदात मसमकार इबर्ब:, कोर्चनवे कब्बवे नाद इविशेन:। वेतना कचु चान्ा भावार्थ विवयया बदोधकमव्दनिव्यादनाय प्रथममन्तम्मरवं पेशवति, धन :- करवस मूचाधारगतं पावमं मेरबि, एवमन्तम्वरयप्रेरियय पानक:
Page 22
हटं घीवॅ लपुडस समियं बदने तथा।
नय मकसित: उटः खादपुरः मियसित: । ३०। उंचते तम धिर्याप मचार्थारोचिवर्षयो: ॥ संभूतिनं भवेदख्ादपुष्ः भिरसि खित: ।३८। माखवायु' घ्रेरयति, पावकप्रेरतय प्राजवायुः मामात् नाभिदेशमत्सपन भाभिदेशवंयोमादतिसयां अ्यनिमृत्पादर्यात, व्तिसूचोडयं ध्यनिवं सायो- मिभिरेय अनबने म सम्मसादीयक्ुतिगोधरतामुपेति, ततः स हृदयदेशं परि- सरनु हदमदेद्संभोगात सूयं म्यनिमृत्पादरयति, धयं सूभोष्यनि: सकर्जा- पिधानेन कदाचिदस्भिरय्युपसम्ते। ततः स मुखपर्य्यनतमाका न कष्ठदेशं प्राप्य मूर्डानमाइत्य तत्प्रतिघातेन मुखबिवर परावत न ककादितनदश्रेतु साभिषातेनापदान धयनीमुत्पाटयतीति निर्गीलत थें:। यदुतं भिचचायां,-सासा वुझ्ा समेत्यार्धान मनोयक्र विवचया सनः कायाभिमाइन्ति स पेर्यति मावतम्। सोदीर्गो मू्ड़ा भिष्तो वातमतापद माबतः। वर्जान् जमयते तेवा विभाग: मसधा मतः॥ हति। नसकुस
बलोडय्यल सिम: । इति । २8। २५। १६। कर्छाव्िरास्तयो: मन्दयो: पुषापुषनामकरये हेतुं एक्कति, कथ- मिति।-कछ श्वित: कछसंयोगजन्य: नम्दहत्यर्थ:, कथं केन हेतुना पुछ्टः पुष्ठनाखाडभिचिता, कथन्या शिरःस्त: शिर:संयोगजन्यः शम्दरत्यर्थ:, बपुषः स्यात् अमुष्माम्ाडभिच्ितोभवेत? इति जिघ्यासाननरं तदुत्तरं कच्यति, उच्यतहति।-उचयते ताटृश्नामकरबकारजं कथ्यते: तब पर्फामरसोर्मथे, धिर्रासि सकार्य्यरोहिवर्ययो यः मिर्रास सपरति, यख वदाशेपर्वि वाडशयो नन्दयो, सम्भ तिः बभिर्वाल्ि: र्बा्तिःप्रकान इवि • बार, यस्पात् न भवेत्, तस्रात्वारवादिविभेय भिरसि सितो ध्वनिरिति- वेक, धसुक: बुढनाखा बिडितः। एवं करे उच्ार्यरमानसय नादसय बभिवसे सम पुक्संस्ेति बाबशेव:।२७। १८।
Page 23
म-बारं मायनामानं द्वारमनवं विद्:।
बाधारात् हाब खाटूड मेतनात् हडुबाडय:। एकाडुसं टेडमथो तप्रजाब्ू नट्मभस् । ४0 ।
देक्स कन्होउएम सेधायामान्यां पतरडुय:। व सम्रन्विर्गिति मोक्षा तस नाम पुरातने: ॥४२॥
मादभव्द युत्पादयब्राह, न-कारमिति।-ज-कार मायनामानं, हकार च धनरसं, बिदु: कथयन्त पण्िता हविभ्रेब, न-कारशन्द माबबायोर्गामा- नरं दकारगन्दच धनचसा नामान्तरमित्यर्थ:, प्रायाभिसयोगातु न-दाभ्या- मित्यर्थ: जावा, तेन हेतुना नादोडभिधीयते। वर्थानि, न-दाम्ां बातः इति चयपरज्यये चादिरडी व मादहवि कर्प भर्वव। नादसय प्रायापि- संयोगणन्दर्तव प्रामेय निकमितम्। केचितु नदवीति नदधावोर्षण प्रत्ययेन नाद्भन्दं चुत्पादयन्ति, वथाचोत-नाभेकरी इदिक्ानान्भावत: प्रायत- संघकः। नदवि बसरवाने तेन नाद: प्रकीर्तिक। इवि। नादोडयं बदतेर्धातो: स व मसविधोभवेत्। इविव।१ट। वसयन्यिं निकययन्राह, ाधारादिति।-बाधारात पायपखान्तर- खादाधारचमात, तम्कपमुलमेब। सडुचाटूई सब्टविडयमित ऊहदेशे वथा, महनात् सिमखानात साहुच्ादधः बह्ुचिडयमिते बधोदेशे, देषमध्य घटीरस मध्यदेश, एकाङ्चम् एकाकृच्प्रमार्य, वमजामूनद- मर्भ मुवसव्यंदर्ड पममतिभ्ेयः। तम तन्वी सथ्या, य्प्रिश्िका, वदास्या बाडो आाखे। देवमध्ये हतयन देवमध्यममिति कचित्याठः। वूसात
समादिव्यस विशेवय। नवाकणादिव्यन नवातृयं नवाहुणरिव्यादि ७
Page 24
पव बादु :- मायापानी तथा व्यानसमानोदानसंप्का: ।
तेव सचरतम: नायो बाभिकन्दादष: खिन:। नरत्वाखे नाडियबोगांभी इस्यपड्चे। ४४ ।।
अानसु सुहे मेट्रे कठीजहोदरेडु न । ४५ ॥ पाठान्र हमते। उतसेभायाम्भ्या, उत्सेध उ्ाया, आायामोविक्तार:, हा्मा, सुरडूचा, सडृमिचसुषयममाडक: कन्दः, तस्य नाम पुरातने: महनीने: पचिक, व सम्रन्रति मोक्षा। मोक्ा हचन प्रोक्वमिति कचि- लाठा /७0।६९।१2। प्राथामानावित्यादिख्ोकेन धरीरगत दश वायुविकारा: प्रोक्षा:, तेष यथा; माबय धमाना, बयाना, समानः, उदान:, नामा, कूष्म: ऊकर: खेबदत्ता, अनभयमेति।8ए। वायूमो नामान्सक्ता पयमि: रोकेषेवां आ्ानानि कर्नमाि व मिर- पयतति, तेशामित्यादि।-तेथां बायूमां मध्ये मुस्तमः प्रधानभूतः, मागोवायु:, नाभिकन्दादधख्तितः मूजाधारे धर्वा्ितः सन, बासये मुसे, नासिकर : नीसारमडयमव्ये, नाभी माभिवेश्चे, इदयपत्जे हदर्याखातबादझदचकमनरा- कारे र इन्थ:, चरतति सक्षरति। वद्यापारमाड, भब्दे त।- इब्दोबारवं वाडू निम्पत्तिकरज, जिव्वास, उक्क स: धन्तमुंखन्ास तदादीनां कारवं साधनम्, पराथवायुर्रिति प्ेषः। खपानप्तु मुदे मायी, मेढ़ उपखे, कटी- नय् गेदरेतु वयेमु स्ल्ीति भेष:। विष्मू भमुकादिय हत्मपानस्य कम्मात देयं, यडुतं :- बधोन यस्वपामसु व्ाप्तारस ननामध:। मूचमुनवरो वायुर- पान इति कोर्लित। इति। खानोवायुः वचित्रोषमु ज्योधु नेनकर्बपाद- बूडडु कक्षे, वाये नाचिकयोष्ष, तिकति। याङुयनप्रसारवादि बानस्य मार्च पैयम। समानो बाठु: बकिना चोद्ष्वेव अतिना सह निसियं शरोरं
Page 25
संमीवद्वबम्।
पमानोव्याय निचितं घरीर बश्िना सम। श्ध। उदान: पाइबोराले इलबोरसन्िपु। खवगादिधातू नाग्रित्व पद् भागादव: खिता:। त्वगल सायनेदोस्यिम कशुकावि वातव: । ४०। इदि पायो गुद्ेपान: समानोनाभिसंखित:। उदान: करदेये व नयान: सर्मगरीरग: । ४८।
थाप्य विकनोति हेव। वशितमोतादीनां समतानयनवारा शरोरमोवर्य समानस्य कर्म प्रेयम्। उदानो वायु:, इतयो:, पादयो, चडसन्बित बाले। उश्ममनवानुतुकमनवायुरयं, यदुत :- उदानोनाम बलूवमुवेति मवनोसमः, हात। ऊर्जनयनमेवास कर्मा। मागादय: नागकूर्णशकर- वेबदतधनभ्रयडया: मतत वायव इति श्ेषा, लगादिधातूज यात्रित खिता।। तकू स्पर्ध नरनिियम, चसक् शोवित, मांर्स, मेद:, बर्धि, मन्न कख्षिमांसाना- मंतसेशधातुविधेधः, बदुत :- वांिवत् सामिना पर्द सख्य सारो कयो धनः। थः सेदवत एथगभूतः तन्मष्नेत्वभिधीयते। म्म बोर्थ, रतानि बातक धरीरधारवाट्धातुसंचकानि। तम तचि घाती नागस्य, शोमिते थानौ इूर्षस्य, मौसे डकरस्य, मेदसि देबदसस्य, चशि धमप्रयसत स्वस्ििति- शत्था; रतेषां कर्जजादि व यबाशम उदारोन्ीव्यमल्धाजननवजसाम- मोइकपानि, यदुतं :- उदारे नाम वाख्यातः कूमां उन्मीचने साक। नकर: खुन्करो पेयी देबदत्तो बिजुम्भने। न नहाति मतकाषि सव्यंद्ायो धनन्य:। इति। बदि माय इत्यादिना खोकेन प्रामामानसमनोद्दानवासूना प्रधानसानानि हृदयमायुनाभिववदपायि वानस्य व सम्यमेव शरोक- मिति सूचितम । 88 । 81.। र।80180। एवं प्रसकाद्न सग्रन्यियायुविवरयमभिवाय पुनः प्रकान नादमेवानु- सरदि, सवोवि।-इवि पूर्णोकंप्रकारा, बजुश्िति मसपन्यिकायुर्सदवाय-
Page 26
संमोवदपंडम्।
चथ प्रश्तम्।
रदि मन्द्रो गले मथ्ो महि, तार दति कमात्। 82 । डिशुब: पूर्वपूर्वख्ादयं खादुत्तरोत्तर:। एवं शारीरवीयायां दारवान्त विपय य: ॥। ५०॥
बसूना सबखानं। वसी नाद हततग्ेष, माचे मरीरे भेधा निविध: भषेत्। नेविष्यमाए् पदोति। इदि उत्पय्नमानो नाद्शति घ्ेव:, मन्ददति कथ्यते, एवं गण्ते उत्पशमामोनाद: मध्यः, मूर्चि उत्पय्मानो नादख वारइति कब्पते। रवेष परिमायमात्, वियुवद्धति। सरय माद: पूवपव्वंसात उत्तरोत्र: दिगुक: स्याह ; तर्घाि मन्नािगयोमध्य:, मध्याध दिगयजार:, इति पणिताथ:। एवं धरोरबोबायां दे हरूपवीमायये, मन्नमध्यताराबां पूर्व्योक्क- परिमाय सेयमिचर्य:। दारयां तु दायनिष्मिते प्रछ्चते वौखायवेतु, विपय्यय: पूर्ण्वोक्षमानस्य वैपरीवं सेयं: तदुशं सक्ट्रीतसमयसार,-नीवि खाना ने एत्वछप्िरांसोति समासतः। एकेकमप तेषु स्यात् दाविंदतिविधायतः। हा्विद्यतिविधोमन्ोष्यनि: सख्चायते हदि। यथोत्तरमसौ तारो बो :- मधरोत्तरम्। सश्य डिगुयोमध्य: कछखाने यथाकमम। सरव मस्क तार: स्यान्मआात् दिगुक: क्रमात्। इति। 8८ /५०। सुतिनामकाज डाविभतिसंस्यकान नादरय भेदान् कर्थायय्यन् प्रथर्म भुतिवडयमाह, सकपेति। सक्पमाचत्रबजात् बनुरबनं बिना नाद: मुति: हति उयते। मथमं द्ि गम्दोष्खमावसरूपरव त्रूयते सेव क्रुति- रिवर्य: सरारमभकावयवमव्विभ्ेयः सुतिर्रिति भाव:, तदुत्तं ;- प्रथम- अपवाच्ून्दः सूयते शृसमापक:। सा नुतिः सम्परिच्चेया खरावयव- बहया। इति। बनुरबनं विनेति सरस्य थबकूद:। दन्दोत्यनतिर्वीचि- तरसन्पायनेवि केचित, तेवां मसे भेरीदखावभिधासात् तहेभावकेदेन मथममन्दसोर्त्यास, धनन्तर्व तर्दाढ्दे अदिमबच्केदेम प्रथमशन्दान्तथापको-
Page 27
पव सुतिसरुपम्।
नुतिरित्यु चते भेदावसा हापिंद्तिर्मता: । ५१। तदभिवातये नाड़ीखिवतिदेंहे निकसने। इड़ा वामे खिता नाज़ी दबिये पिक्खा तथा। नददि नाड़ी बुपुखा व महारवावधि खिता ।५२॥
सयं। केचितु कदन्वगोजकन्धायात् नादस्योत्पत्तिरित्याङ्, रतम्मते डिती- यादिशन्दो नेको नवा दर्मदग्वक्क्यः, किन्तु दशस दिख्यु दितोयावा: अब्दाः दम उत्पवन्ते इति विशेष:। तस्या: खुतेः हार्विभततिभदा: मताः।
मास:। तर्थाषि, यथा त्रवमकाले एकनीजेव अपभासेते तथा समाने के बीचे कार्य्ये, तयोः प्रब्येकं वार्विभतिक्यना खापनौया:, ताछ बाता मन्दरतमध्याना क्ततथा, द्ितीया तस्या: सकाभ्ात् किवधिदुयमनि: कार्य्या, एवं नर्मेब सर्व्याः तथरः ख्ापनीया, यथा च मध्ये विषटम अन्यन्तर न जायते तयोबां तथा नरनायं करंचं, तासवनः सधोऽधर्सतायीननादा- भवन्ति, ताम्य हाविभातरसख्वकाम्यव्नीम्या समुत्व्ना: डाविंधतिर्नादा: दार्विदतिभेदा: मुव्य इत्युचन्ते। मृधा खच दारया बौबाया डाविर्धात- संख्यकास तयोघ दाविरभावतः सुतय: पभिवव्यन, तथा आरोरयोबाय: समुष्नासंचमास तिय्यक खितास रार्विमतिसंत्यकास नाहीड मायवषयो- मात दाविधति: सुतयो नायके ।५९ / ५२। वोग्रेव्यादिभि: सोके: ग्रुतीनां नामानि सर्राख्ततिय कचर्यात। दाजिं- भतिसस्वकास सुवितु मध्ये वड़ जवंत्रया: मुतयबतथ:, यथा :- प्रथमा बोमा, दिवोया कुमुकती, ढतीया मन्दा, चतुर्ची इन्दोबती नेवि। सममस ग्रया: मुवर्याततक: यथा ;- पशमी दयाबतो, बढी रखनो, ससमी रविका सवि। मानारस नये श्रुवो दे, यथा ;- चटमी रोगो,
Page 28
संजीवरर्मक्म्।
सव युतयः।
इयाबसी रखानी व रतिका चर्षभे खिसा। ५१। रौंट्री कोधा व गावाद बब्दिकाऽय प्रसारियी। प्रीतिय मार्ज्यनीत्वेता: गुतयोमयमानिता: ।४४। चितीरक्षा व सन्दोपम्वालापिन्यपि पब्मे। मदन्ती रोडिवी रव्येत्येता घैवतसंतया: ॥ ५५॥ उग्रा व नोभियोति से निवादे वसतः खुती । ५व । नयमी बोधा पेति। मध्यमाश्मिता: कृतयखतका, यथा ;- दशमी वजजिका, एकादशी मसारियी, दादभी प्रोतिः, पयोदशी मार्जजमो खेति। पड़माश्रिता मुत्यचतकः मथा :- नतुर्दश्ी चिति, मसदशी रक्षा, बोड़भी सन्दीपनी, समदशो साजामिनो सेति। धैक्तस त्रयाः सुतर्याखसः, यथा :- चफावशी मदन्ती, ऊम्विशी रोडियी, विंधो रम्या सेवि। निषादसंखये झुती हे,यथा :- एकविंभी उय्रा, बाबिंभी बोभियो चेति। चास मध्ये षड् अमन्दोवव्यां, ऋषभोरतिकायां, मान्धार: बोधायां, मध्यमो मार्ज्जमां, महम वाजामिन्धां, धवतो रम्यायां, निवादय धोभिख्यां तिषतत, यदुतं रमावस्यां,-सादित्र तो चतुर्था तु बर: बड़ जोऽितिकति सतन्याम् बभलडद्माव्ारो नबमोशिता निंध्मां चेवत व्ास्यातो दानिंक: तु निवादक:॥ इति। एसन यस सरस्य या बन्तिमा खुतति: स बनैब
यथ वरस्य निर्यास्मर्भ जक्षयमात्, सुतनन्तर ति।-यस्, त्र से रमन्तर भवनीति उ्चमन्तरभावो, तस भाव:, सम्व, बत रमन्तरमेवयो अवतीत्वर्थ:, यथथ चनुरबनात्क: । प्रथमतथ्गमाइवायां तवभावक्ेदेन यः प्रथमो- धमिवत्पवते सा सरतर्ररिति मामेबोस, यस्ु मधमधनिवायको ध्यनि- प्रवाहकदमन्तर' डूयस तदनुरबनं, तदेब धाता सडपं बख व तोक़ः, बनुरबनमेव तर इवि भाष:। कस चिन्क कोषाभिराम, रअनो- मनोइभिरामख सयो सरः इवि अमिशोयने कचें। बचवा
Page 29
सुतिविवरयम्।
सप्तानां शुदखरायां खुनिजाति-शुतिमेट्वंखानिकपयम्।
विनु खरे वा: क्ृतिजातव: या: इतब: ने भेदा: तिजाते: भरे
(1) बड़ से १भा। दीप्रा १मा । बीम्रा (t) दोपाबा: तीमा श्या। चावता रया। झुखइती रोरी मान्रे
" खया। बड: श्वा। मन्डा () 8वों। मध्या- 8वों। बन्दोषती (8) " उया गिवादे (२) अचमे १मा। दबावती (५) सावताया: चड़ ने श्वा । मध्या- श्वा। रख्मी शोषा 11 गाखार श्वा। जद:^ श्वा। रतिका (७) (२) गावधारे fमा। दीप्रा ^ हमा। रोड्री () " सन्दोपणो पशुमे भ्या। सायता२या। कोषा (e) " (४) मध्यमे १भा। दोप्रा १मा। वच्यिका (१०) दबावती भुचचे F " श्या । बायता २या। प्रसारियी (११) माडापिनी पकुमे खवा। बद:0 शया। प्ोततिः (१२) बदन्ती घेरते 8र्थो। भाव्ज नी (१२) बदो: " भन्डा (v) पज्चमे १मा। बदुः मा । बिति: (१8) 11 रतिका श्या। मध्या भया। रक्का (१५) प्रोति: मध्यमे शवा। क.बतान २्या।इन्ह्रीपनी (१६) चिति: " " पच्चमे ४वीं। कदचा 8 वीं। सार्बापिनी(१9) मध्याबा: (३) चेकते १ मा। करचा मा। बदनी (F८) खखनी रचमे A श्या। चावताइ र्या। रोडची (१६) मार्का मो मध्यमे " " (२०) " श्या। मध्या श्वा। रम्या रखा (७) मिणदे १ मा । दोप्रा हभा। उपा (२९) रम्या पेपते
श्या। मध्ा श्वा को भची (२२) योभिची मिणडे
५ हय- सरा: ५ सतिजातव: १२ खुतब: जावय:
Page 31
संजोवरमेजम्।
चय सरसचवम्।
जिग्बच रचकबासी सर इतभिषीबते। ४• भववा- सबं यो राजते ाद: स सद परिषीसिंत: । ४८।
पकानरे, योनादः सयम् सन्धानपेक्चया, राजते प्रकाव्ते, स बरः परिकोर्सित:, यदुत मतकून, राज दोमावस धातो: भ्रजन्दपूर्वकस न। व्य हि राजते यसपात् वस्ात् बर हति खदः। शवेनास चुत्पत्तिरममि प्ररदर्गिता। केचितु दध्यादिन्यायेज सुतिकयान्तर वरर इताऊ :: वेवामयमभिप्नायः, यथा वोरमेव कपान्तरपरियत दधी- चयुचते, तथा श्रुविरेव सनुरयमक्यकपान्तरपरियता सर हन्ुचते, यदुतं-ब्रुतय: बरक्पेय परियार्म अजन्ति दि। परिबामे बचा चीर दधिकपेय समपंदा। हति। चन्दे मदोपेचंटाइण बरा: सम्नें पूर्विका: सुविभिर्यंव्यन्तरव्याऊ, यदुसं-वड़, नाइया बरा: वत बच्बनो बुरतिभि: सरा। बन्धकारखिता यहत् मदीपेन सटादया। हति। केचिडिमयोदेप
विधेषस्भ्न मून्लातृ अबयोन्न्ियमप्थयो:। सरनूथो: सात् वादामांज नाति- यलनोरियानयो: । इति। केचिव् वरकुथोगिमंबसिंबिबर्च्च भार्व बीङुमन्ति, वेवामयमभिमायम यथा रकमेव मु्ख मुजरभेदेडु प्तिबिम्मित विवर्ाित भर्वात, तथा खदा यषि वविभेदेशु खामितार एचक् एर्यािव विवर्शानाश्यन्े, बडुलं,-जरावासु मु्खं वहतु दयशेदु विवरासितम्। मविभान्ति वराकडत यविष्वेष विवसिन: : इवि। घपरे सरचूओ: काय्यंकारयभावमाचयरे, तन्मदे, बचा बटादो मुत्षिवदखकाकादि भार्व भवति, तचा नियत- पूर्व वतितया हवीनां सरकारवलमिति, बडुसं :- सराव नतिमायय मिवि केचित वदन्ति हि। मुयूमिकदवनाय्मंर्लं सटसोव कवा भवेतु।
8
Page 32
चुताच्युतादिभिहेन विलता हादयोदिता। ५2 । एवं सरचकयमुक्रा तम्रेदाबाड, मदा इवि ।-सरा: मचमं मुर्दावद्यत- भेदेन दिविधा:। तब मुडा: सपसरा: बबू जर्वभगान्धारमध्मवचमधेबत- निवादसंचका:, मन्ारिख्ानतः मन्तमध्यवारामां इत्कळमूर्दकमखान- नयभेदात्, चिधा मन्नोमध्यत्तारखेति निविधाः । कान्पनिकोडयं मन्न्रादिभेदो म बासु वाल्िक:, तर्था्ि, यथा एकमेव जय्तम व्ाधारभेदात् बचित् आावर्भ: वचिदु मुडुद: वचित् तरक्ः, इति भिन्नकपमिव प्रतोयते, तथा बरोडमि इत्कछमूर दकपस्ाननयभेदात् वचिन्मन्:, वचिन्मथ:, कचि- तार इवति भिव्नकपरवावभासते। एवं मुडानु सपखरामुक्ा तेवां बादभ विकारन् विभव्य दर्भर्यात, पुर्वेोति।-ते मडा: समकराः, युताचुतादि- भेदेन विक्वता: सन्तः बादशोदिताः, खाधिषानव्ततिच्युतिक्पां वि्ज्वातं
विर्ज्वातं प्राप्ता: सकः हादभसंक्कामवन्तीत्यथः। यः बरोयस्यां मृुतावर्वाम्मितः, तस्माः सकाप्रात, मचुतबेत् तदा स चतः तस्रामेवावस्यितसेत् सदा सः सच्ुत हति कब्मते, विक्तणु सख्ानभूतमुविधुतिकपकारबेन पूर्व्वम्ृ ति- संस्कान्यूमताधिवाहिकारयेन वा भर्वतत। रवदेव बनन्तरोककोये:
हम्योबतोषपपतिषतुड्धयसम्पद्ः भडनः सर हत्यर्थं:, यदा डिन्ुविर्भवेत् बदासी बिशस: पूर्णनविषीनवया विज्वतसंच्को भवतीत्यर्थ:। तमेब विकार इकायेन एफु टोकरोति, साधारड इवि।-द बडु.ज हति प्ेबः, बाधारये सण्मसाधारये, पुतः सात् वयानभूवचदुर्थनविभुभ्रकप विकार बमवद्चर्ण: बड़ जसायमे कविधोषिकार:, बिवारान्तर यधा, स वडन. काकवोले निवादसेति भ्ेप: सचुवः सवः, वख्ावादयुवोडपि पूर्णमुविडव हीनवाकपं विकार समवे। हर्धा्ि बड़, जसाधारते जिवाद: बसू मस् चाडा स्रात बोनों समाजववि, चमभव बटट,बस बन्तिमां यवि इमदोबों समानयधि; हल बणू बयय वखानभूवायां सुजी को
Page 33
साधारणे युत: क सात् काकिलडचुत: खक्षः।५०। निमुतिर्भंषभः साधारणे बाज़,जों युतिं चितः। पत: युतित्वमापचलदे कोविकतोभवेत्। ६१।
इन्दोवत्यां भवभेव सधिक्वतायां सर्चा वहु.जः सक्ानाद्भुष्चतुर्च ति- शेनच भर्वात, पुनरख्य मथमार्या कती तीवरार्या निवादेन सशिक्- ताया सयां बड़जः प्रथमचतुर्थसुतिषीनो नायतं: चतरब एवंविघस्मे घड्जः सखानक्ृतिकर्म प्तिवयशीनताकपय बिकार भजते: बयमेव घहू पसाधारमं घड़जस्य विकार:। काकनोरलोि निवाद: बड़ जस्य पूव्यं- युतिडयमाश्रयति, इत्थं चतुःस्ृतिकस्य बहजस्य पूव्व सुतिबये निवादेन सघिकते सति वडुजः सख्ाने चतुर्थनृती भवस्ानात् यद्यमि ध्च्चु- तोभर्वात, तर्थापि पूव्वव्ततडयशीनतया विद्वनो अर्वततिः बयमेव्र निषादस्य काकशीत्वे वडुजस्य विकार हति सर्व्यमवदातम्। निवादो यदि बड् जस्य प्तिमायां समात्रयत्। भवभकन्तिमां श्रेक् वड जसाधा- रवं तदेत्यादिसाधारखबिबरजं, यदा निवादसंच्क् प्तिब्द्र समाश्रयत्। बडू अस्येव काकशोति तदासी कव्पते मुधेरित्यादिकाकमोविवरवम तत्तत्- प्रकरये बिसरे बाभिधाखे ।५६। ६०। एवं धडू जस्य साधारवकाकणीभेदन विकारडयं दर्शयिला मयभस्य विकार दर्शर्याति, निनततिररिति।-विमुविः, दयाववीर प्नीरतिकाकप- सविभयोपेत इत्यर्थ:, ऋवभः, साधारणे बड़, जसाधारये (१) बाज़नी बरजसम्बन्धिनों नतिं करितः सम, बडुजस्य शन्तिमां क्ति इन्दोवतों मकस इव्यथं:, घवएव सतु.अवितमापन्ः वातनः स्ुतिषयं बडूनस्य धन्तिमा सुविष्दोति सुतिघतुट्टयं माप्त हत्यचं:, एक: एकविधः विक्ववोभवत्। व्बभ- खायमेकविधो विकार: वकीयन् तिसंस्ाविरिख्धवरयेति बोध्मु।ईf।
(1) बड़ जवाधारचं पूर्णडोवे कव्दड,व्यास्लावम्।
Page 34
शबारते मथमला नानारसियतिमवेत्। सख्ानरते भवति पताचनिरिति दिया । ६२॥ एवं मममस्ट्रनबि्श विवारमुना मान्धारसय विकारडर्य दघयाति, साधारव हवि।- मथमखय साधारगे गान्धार: चिश्रविभवेत। रौमे- शोधास्वनतिषयसम्पशोरि मान्वारा मध्यमसाधारये मध्यमस्य प्रथमा नुतिं बजिकां सकाति, एवं रोजोशोधार्यािकाकपन्तुतिचयं प्राप्ता चिश्ठतिर्भबति, चत एवारमं सकीय् सिस व्याधिमवादु विद्वतोजायते। विकारान्तरं यथा,- गान्वारा बसय बनतरले चतुःसविर्भवेत्। बन्तरोहि गान्धारो मध्यमस्य बजिकों प्रसारि बीष्सोति घायं क तिडयं मशनु विश्वततिरमि चतुःक्तिभेवति, अतरबायं नियमितव्तिसख्यातिरेकात् पूर्व्ववत् विक्वतो जायते। इति विश्वुतित्व चतु:च्तिलभंदादु गान्वारस्य दिशा विक्वतत्वं सेयम्। यदाश्रयति गानधारो मध्यमस्य चतिडयम। तदासावन्तर: प्रोत्र इयादन्तरचचयं मध्यम- साधारवनकबस तत्तत्परकरखे बच्चे। ६२। गान्धारस्य विकारडयमभिधाय मध्यमस्य बडुजवत् दिधा विज्वतत्वमाह, घुतेतति।-मध्यमः चुताचुतादिभेदेन घडूजवद्भवेत, दिधा विक्वत इति पेव:। तावेब विकारी दर्शयति, साधारय इति। साधारये मध्यमसाधारमे ह्र्थ:, धन्तरले व गान्धारस्येति भ्ेषः (t) दिश्वृतिः, चतुःषुतिकोऽ गान्धार: भुतिइयेन रोनो भतवा हत्यर्थं:, विक्वतो भवेत्। बडू जो यथा घग्र साधारये मिवादस्य काकलोते व चुतलवेन सच्युतलेन व दिा विद्वतो भर्वात, तथा मध्यमः मध्यमसाधारये गान्धारस् सन्तरते व चतलेन सचुतलेन * विधा विक्वती भवतीत्यर्थ:। तथादि, मध्यमसाधारये मान्धारो मध्यमख धायां मतिं वजिकां मकाति पदमय मध्यमस्य अन्तिमां सतुर्धी नतिं मार्ज्जमीं मर्काात: एवं मध्यमस्य मथमायां ृती वजिकायां गान्धारेय महीतायां, ससानभृतायां चतुर्थश्ृती मार्ज्जन्यां व पयमेन सहो- (१) नागारो का मध्यमस बाद्यां भृति समानर्यात पम्ुमस बन्तियां कुति समाचवतत तक्ा प: : मरयम्। बानवारो बढ़ा मध्यमर प्रथमा द्वितीयास् भ्ुति पनाचबनि, तड़्ा म, बनरखस्।
Page 35
बंजीवरपंबम्।
साधारण्ेडन्तरते न विन्यतिरविसतसदा। ५२। पक्मोमयमग्रामे निय्तिर्वाबते सद। मथममल मुतिं प्राप् कैशिके ठ बठःमुति:। २४। तार्यां. मथ्यम: बख्ानस सतुषमक: सकाश्रात मचुतो भूला जवीर्यां इतिं प्रोतिं समात्रयति डुवशियेम न दौनोभवति, सतरव मथमसाधारय मध्यमख्य युगपत् खानचुतिकपा रोनवाकया व वि्ज्ञविडैया। मान्ारख बन्तरलेह्ि मानधारी मध्यमख्य प्रधमा कर्वि बजिकां विवोयां मृतिं मसारिबोष एकाति, एवं मध्यमस्य थासे पतिइये मान्वारेव सरोते मथ्यम: सखाने चतुर्थशुती अवस्ानात् सच्युतोऽषि व्ावक तिडय वीनताकपं विकार भजते, अतरब मान्धारस् चन्तरले मध्यमस् के बना पुतिसंस्या होनवाक्पा विक्कतिरिति सव्यंमवदातम्। ई९। पसमख्य हे विक्वती भेदी दर्यति, पच्चम हति। पतमः बर: मध्यम- यामे (१) विश्ुतिः समु विक्वतो जायते। वर्धार्ि, मसमख्य चतका वतया, चिति, रक्ा, सन्दोपनो, वाणामिनो चेवि: मध्यमग्रामे तु मनमः चतुर्षी यतिं आाजामिनीं परित्यव्य वृतीयभ्ुती सन्दोपनवां विकति स्नचन ति्पर- शरात् निश्धतिय भर्वाव; एवमस सकीयकुतिसंस्ता योमताकप एकविधो- विकार:। धन्यबधो बिकारो यथा :- केत्िके (२) मध्यमसाधारखेतु पद्तम: . मध्यमस्य व्व तिम् यन्यारमितिभेयः, माप्य, चतुःकवि: सन् वि्ववो भववोतिभ्रंयः। मध्यमय्रामे विक्वत: पततमवतुर्य्रतिष्ानात विद्धतिर्जात इति प्रामेबोम पुनरसो मध्यमसाधारये मध्यमस्य सनधां मतिं मार्जजनी माप्य सतुत्त व- भबति। एबस खकीये कन वित्यागेन परंकोयेकन तिग्रइयेन व यद्मप्यक् इतसंख्यया न्यूनताविरेको वा न भवति वर्यामि साधिकायपरित्यामेन पराधिकारयबादसी विक्वतो भववीति मातबम् ।8।
(१) पश्तुमो बधि सक्ञ वन्तियां पवर्थी मुति विजाव दनीयन्वी विर्रनि वदावी मध्यकपान इत चते। तहुचणं वतूम्रवरणे टृटयम्।
भैतिये दबु चे ते। .
Page 36
केशिने नायवीत क निषादियत:म्ुति: ॥म५।
2ववसोकविम एव विकारस्तमाड्, वेषत इवि।-वैथ्तो मध्यमग्रामे सतु-इति: समु विश्वत: स्यात्। तर्ध्माद, मध्मग्रामे पदमव्रतुर्षक्हततिं विह्ाय कतोयन समधितिकाति, व्ाख् बतुर्धी डकिच तदा चनन्तरं सेवतमेव प्रविभति, एवं चिधततिरमि सेकतः पय्ममस्य चतुर्थनतिं सव्ा चतुःक्ुतिर्जायते; हत्यं मरकीय शततिस्ाभेनालन: अतिसंस्यावननमेवासय विकारकारय- मिति। ई५1 निवादस विकारडयं कचयति, केशिक हति।-निवाद, कैप्रिके वह मसाधारव इतिशेब:, काकचोले = सस्ेतिभेक, चिध्नु प्ति:, यथानमं विक्ठततिवतुःव्तिय भवतोत्यर्थः । तथादि मिवादः सयं विश्वति- रपि बडू नसाधारये वह मस्य यादा कुतिं मरोला तनैब तिषठन् चिश्वृति- अंपति, सदा म बड,अस्य प्रथमन्तिय्रशमेन सख्य तिवस्याधि्यात् विज्यतोजायंते। विकाराप्तर यथा ;- निवाद सखय कावशोल घडु.जस बावं तिदयं मशोला सयं विर्न्वातरमि चतुःसुतिर्भवति, एवस परकीय- प्तिश्येन सकीयप्तिसंख्याया वर्दमादसी विक्वतोजायते। इद। विजवतयरानिक्पयसुपसंहरन्राइ, रतेरिति।-एतेः बादभसंखनें विंशते:, सपभः भुद्ेच खरा: एकोनविंभतिभंर्बन्ति ।।
ने पूर्व्णोक्षा सरा: घड जादय: बालादिभेदभिन्वा सन्तः चतुर्ष्विधा: कचितार, आदिमन्दात् संबाशनुवादिविवादिन:1 तप मुख्यतया प्रथमं वादिसकय- माह, रामेि।-रामोत्मादममन्े: रामखद्पाधायकधर्नास्य बदनं प्रांत- मादनं, अयोमात बडमसन्व्ात़ बादी। बदति रामबकूमं प्रतिमाद्यनीति वादोव्यय:। मुनसमेव वितिनाि, बज्लेवि। सक्ो बादी प्रयोगे शाविराजादिययडाये, वडकवर: बाजजो म आवारित, बबा, सब्बरधा संगादिविवासनवादिना राजा राजेव मुख्यवया उपजीय इतर्य:,
Page 37
ने खरा: यास शुति?
वेम ववस्वाभेटे व विलना:। मुनतया कािकों म का
तिर्रन। सेवं या सततिसं पा।
4 एम अ बाधारचे विहतः, जुसः, बढ़ लः नन्दायां कुछदवी, नन्दा हिर्शत: -
निवाडस भायशीले विजत:, कजुतः वढ़ ज़ः (२) मन्डा, कन्दोवती बिर्चवि:'
एह़ ज़याधारये विक्वत:, कुषम: (२) रतिबार्या इन्होवती, दबावती, रख्बनी, रविका
बध्यमवाधारचे विज्ञत:, गान्याड्: (8) रौट्री, शोषा, बच्चिका मिर्जाब: .
जख चन्तरत विवता, गाखबार: प्रबारिय्या रोट्टो, शोधा, बच्चिका, प्रवारिषी
3 मध्यनवाधारचे विज्ञत: पुतः, नध्न: मोखबा प्रवारियी, म्रोति: वि्ति: -
नान्यारक सन्तरले विजत:, सचुतः वष्यन: (0) भाक्ज न्यां प्रोति: भार्ज्ज नी विर्शाय:L
5 मा्षचसाणे विद्यतः, पक्ण: (c) इन्टीपन्वा चिति:, रक्रा, बन्दीपनी मिर्शब:ा
3 (e) ग्न्दीपन्डा मार्च्ज मी, चिति:, रक्ा, उन्दोपणी सव-्दवि :-
मध्यमपाण विकत: परेवत: (10) रखार्बा बायापिनी, मटन्सी, रोन्ियी, रम्वा
S 4 x पवन्ति:4
जैचिये बड़ अवाधारये विक्त:, निवाद: तीव्रायां उथा, जोबिची, यीमा
(१९) इछडख्धा उथा, योषियी, तीना, मसइवी
चिज्ता: सरा: चिचिता: १2 खरा:
Page 39
भव वाद्यादिमेदा:। बाधयादिभदभिच्याचतर्निवाल सरा: कविता: । राजोत्वाइ्नथत ्पेंदनं तद्योगतोबाडी । २८: पजतसद: प्रयोगे अवति राजा व सर्मेषाष्। एतयोऽटौ हादम वा अवन्ति मब्बे बबो: सरबोः ॥2 संवादिनो त कचितौ परसार तौ निषादगाबारी।
भ्वति। यः खच बज्धा प्रयुत्नो रामोत्यत्तिनियंयं करोवि स बादो सवर हत्थे:।८। संवादियश्तबमात, सतय हति।-ययोः खरयो: मध्ये सन्तरे बादभ सष्टो या ऋुतयः भ्वन्ति, तो परस्परं संबादिमी कचिती। सस्मायमयं:,- यो सरी ययो: सत्योरबश्िती तयोरवख्ामन्रत्योमंधे यदि दादम थफी या सुतय्िकन्ति तदा ती बरी अन्धोन्यसंबदमात् परस्रं संबादिनी : तर्धान्ि घहुनः इन्दोबव्यां भुती तिर्षात, मध्यमयन मार्कन्वां ती तिकतत, चन इन्दोवतोमाणंन्योमंथ्ये दयावती, रशनी, रसिका, रोशी, कोधा, यन्रिका, पसारियो, मोनिष:, हव्यकी डतयो भ्वन्त, चवएब बड्बस संबादी मध्यमः, एवं हादभच्ततिवयबधानात् पयमोर्डप बडजस्य संवादो। एवं मादभ्न्वति- व्यवधानात् ऋवभस्य संवादो धवतः ; बादभ्नुतिववधानात् मान्यारख्य संबादी मिवाद, एवमन्यनामि। बिवादियरमाच, निवादेति।-निवाद- मान्धारी रिथयो: ववभध्वतयो: बिवादिनी का भवतः; रिधी पवभलेवती वा तयो निवादमान्धारयो: बिवाददनी स्याताम्। निवादमान्वाराबन्धेया सम्यर्यां खराबां विवादिनावित्येक: पक्ः, निवादमान्धाराडवभलेवतयोर्जिया- दिनारबिति दितोक, निवादमान्वारी निवादमान्वारयोविवादिभार्तिति न
वानुवादित्मिति सणुवादियच्यं न एथमुनम्। ई६/र०।
Page 40
संमोतदर्मबम्।
तथा न रखाकर:। "सुविंधः खरोबाडी संवाड़ी व विवासपि। भननवादी न बाडी स प्योगे बजलसर: ॥०१।
मिथः संवादिनौ तौ को वि-गाववयविवादिनौ।9२। रि-धयोरेव वा स्यानां तौ तयोवीं रि-धार्वप। शेषाणामनुवादित खराणासुपजायते।। ७३।" वादी राजा खरलख संवादी खादमात्ववत्। पत विवादी ससय सादनवादी स अत्यवत्।। ७४।। [रति वाद्यादिसे दाः।
चतुष्बिंघ इति। यर्धा्ि चोके राज्यस्य व्यवस्थायनात् कश्चित् राजेत्यु- चते, ततुसा इचर्य्यादपरो मनोव्युचते, चन्चे च छपचामरादिइस्ता राजशन्दं प्रतिमाद्यन्तो राजानुचरा हत्युथन्ते, तथा सङ्ट्रीते राग-राव्यसंखापनाट्- बादो राजेक एवं रागात्मभूतं वादिनमपकुर्व्वन संवादी मथीब, उमयोरनु- यागित्वात सकपोत् कवंस्रेत्रुल्वाच चनुवादिनो राजानुचरा शरवेति रवाकरो- दृतशोकचनुषयस्या्थ: । रागमतिपादकतं वादितं, वादयनुसारितं संवादित,
मिम्बव / ७१/७२/ ७१।७। ग्रामनक्यमाह, य्रामदृति ।- मूक्छंनादे: मूच्छ नातानप्रमतोल्ाम्, यासय: यवसन्नभूत: सरस्षम् इ, याम: सात्। मूच्छं बावानजाति- नातंद्रकालक: उवियवक्ार्सहित: खरसमूरो ग्राम हत्यर्थः। यर्शाद्टि
परिपाटीविताना नमानामेकन निवाखेन कचित यामो भर्वात, वचा
यामेकपावख्लानेन बडट वादियामो भर्वात। सबववासरसमू रोगाम इववि
Page 41
भव ग्राम:। ग्राम: सरसमर सामूर्जनाऐे: सनान्रयः। भौ हौ वरातये तम सात् वढ़, अमान चादिय: ।अू। द्ितीयोमय मग्रामसवोर्ष मणसुचचते । ज । पऱ जग्राम: पबने सचतमंसतिषखिते। सोपान्य मुतिसंखे उखिन् मव्यमग्राम हचते। ७। संदेष:। यामस्य भेदडयमाच, वार्बिति।हो ग्रामी बरातने मनुषजोके की डिविधी। ग्रामख नैबियेपि मान्चारमामखा मेवर्चादियचोकायत्तवात धरातने की यामावित्वसं। तब सयोरधोमयोर्मंको बरुबग्रामा चादिम: प्रधान खातू, उत्तत मतभूज :- वषा कुठन्न: बब्नडप्येगोमूता अर्यान्त हि। तथा सरार्बा सन्दोरोय्राम इव्यभियोबते। इति। ७ । द्वितीय हति ।- दितीक मथमग्रामा, तयोः बडू,नयामम्म-
मुख्यतयादो बड़ जग्रामं जज्चपति, वहूनेति।-पसमे बरे वाचतुर्थपृति- सीिते बात पडु जयाम: खातु। बन्देर्ष बरार्बा वड़ नारीनां विन्वसले-
नदेव बड नगाम हत्यय:। यम पडमस्ाविज्यतलकचन मन्मयरामस् वष- कहे दारथे, मध्यमग्रामे नि पदम: सख्जानभूर्ता चतुर्ष कर्तति विहाय बतुसमीपर्क्ष सकीयां दतीयव्तिर्माधकाय विश्वतो भर्वान। मध्यमय्रामख् जजयमाह्र, योपाख्यति।- पस्िद पदमे सरे सक उपामो भवा उपानया उपानयचति- समीये बर्चमाना इवि यबतु, या पति: सनीया जबीया डादा, ततुबखे बम तींखते बाँ, मथ्मग्राम: इचने कबबवे। पडमो बँदि बाखानभूर्ता सतुधी बर्ति विराव सत्समोरे खिवामान्यनयुतीयां वर्ति सन्दीपनीमबाख विश्ववो मयधि वदैव मनमयाम इवर्य- 1७क। वक्ममाधान्ेव ग्रामयोगं कममुक्ता पुनरवववप्राधान्चेन ती चाच्चरवात, यदेवि।-बहा प्रकारान्तरे, बड्टये बहू,अग्रामे, सेबता नित्ृकि, मधमे मनाम-
Page 42
संभीतद पथम्।
यहा धचिमति: पज ने मचबमे तु चतःमुति: ।Sद।। रि-मयो: पतिमेगैका गावारच त् समान्रवेत्। प-मुतिं धोनिषाक्स व-मुनिं स-मतिं चितः॥७। गाबारग्राममाचट.तदा नं नारदोमुनि:। प्रक्सते सर्गलोजे ग्रामोऽसौ न मचीतले । ८० ।
यामे तु घैषतः चतुःसततिः । तर्वाष्ि, मध्यमग्रामे यदा पक्षमः सचतुर्थनतृतिं- विशय सळतोयश्वती तिकति, तदा धेवतः साधिकाराव्यवच्ितां पक्चम- परिव्यक्षां पद्मस्य अतुर्थंतर्ति मरीला सयं चतुः्ृतिभंवतीति। ७८। गान्धारग्रामं सच्चर्यात, रि-मयोरिति।-चेटु यदि, गानधार: खरः, रिनमयो: छवभमध्यमयो, एककां खतिं ऋवभस्य सन्तिमां मध्यमस्य व यादिमां सुतिमित्ययं:, समाश्रयेव, पवभमध्यमयोरेकेकस्रतियह्षेन भामन: सतिडयेम व मान्धारो यदि चतुःच्तिर्भवतीत्यर्थंः, तथा, घः धेवतः प-सतिं मयमख्य चन्तिमां सतिं निवादसु ध-सतिं ववतस्य बन्तिमां नुतिं, स-मुतिं वडु जस्य व चादिमां स्व्ति स्रितसेत्, वदा मारदोमुनिः वं ताटृभ- श्तियव मोपाररतसरसम् हमित्यर्थ:, गान्धारग्रामम् बाचछ कचितवान्। श्स्य दिव्यत्-परतिपाद्नार्थंमाच, प्रवसत इति। ससी याम: गान्धारय्राम:, बगचोके न तु महीतमे, प्रवर्सते प्रचर्रात। उ्लस नारदेन ;- धड,ज- मध्यमनामानी यरामी गार्यान्त मानवा:। न तु गान्धारामानं स चम्मोरप- योनिभि:। इति। ७६। ८०। अनु कथं समसु सरडु बडु.जमव्यममान्धारायामेव सामथपदेभ्भामिल नान्धेषामिव्यत घाड, बड़ु.जोति। बाझलात प्रथमलवात, तथा चमाव्या- विकतः समात्यसट्मानां संवादिनाम बधिचात्, वडजः प्रधानं मुखः। यमाव्याधिक म्ु सन्धेर्ष सराजामेयेक एव सरः संबादी, बप्. अस्यतु को मध्यमपयमी करी संवादिनाविवि। मध्यमख्य भामचन्दभागितामुक्यं प्राधान्यमात्र, याम इति। मन्यमस्तु अवियोपिलवात् बाड़वले बौड़वते न बाम्मनोद्तोपाभावाव, ग्रामे पुरःसरः मधानः, ववियोपिलकपप्राधान्धेन
Page 43
संजीवदर्पडम्।
ममात् प्रामलवे देव मजनि्चुमहेमरा: ।
निषादोऽसरवंशोत्वोबाझया: स-म पक्मा: । रि-धौ त चचतियो क यौ बैद्यणाती नि-गो मतौ।८४। चूद्रावन्तरकाकल्यी कमेव कथितौ नुषे: ॥८५॥। पद्माभः पिचर: सवर्गवर्णः पुन्दप्रभोऽसितः। पीतः कर्बूर इत्येषं जन्मभूमिमयो मरये। टर्व । जन्म याककुमनौद्याख्ाजीय तनामक। हीपेपु पुष्करे चेते जाता: पड़ नादय: कमात्। ८७।
यामथपदेश्मई बीव्य्थ:। यामनये घर जमव्यममान्धवारक्पे, समात् यथा- नमं वअविक्युमहन्रराः देवा: सनतोति गेव:। रततुकुषप्रसूतत्वात् एतयो: बड़ जमध्यमयो: पुणे जातलात् मान्धारोडपि दिवि देवनोके बय्को: मधाना। एवे वामन्यपरापेच्चया साटव्रवेशिख्ादेव म्रामलबयपदेश इति भाव: ।=/८र।
देवता-व्हन्दो-रसादयो व्षिंताः। तर्थाषि ;- वड मस्य देवपुणे उतर्पानः,
बनुटटप् इन्दः, बोराहुतरोमरखेघूपयोगिता। पवभख्य ऋषन से उत्पचि, चँच्ियो मावि:, हवत्मोवोवयं:, भाकदीपे अन्म, ऋषियंझा, बच्चा देवता, मायनी इन्द:, बीराडुवरोन्रेडु उपयोमिलम्। मन्ारखया देवाम्ये
Page 44
सनीवदर्मडम्।
सतयागरिति पोा: कमात् पढ़ नादिदेवता: ।८। नमास्टटुबनावली मिटटय,न सकती नमः।
प-री पोरेडमुते रौव्रू बो-मोलन भबानये। वायो न-जी व वबपे पासक्मारयोम-मौ । 2 १ ॥
भशाइ:, सरजती देवता, चिष्य इन्दः कबबरसे उपयोगिलम। मध्यमस्य देवान्यवाये उद्ूष:, वासयोजाति:, कुन्दमुसमवक्ुष्जेवर्य:, ब्रोष- रोपे अन्म, चषिर्विक्यु: म्रियोदेबता, डडती हन्डा, शाखऋभ्वारयोदप- योगिता। पडमस मितबंधे उत्पचिः, वाचयोजाति, सम्मोकर्ड:, शाषरज्तो- दोपे जन्म, सविर्नारद:, विष्युदवता, पद्शिश्यन्द: हास्यप्रष्ारयोगम- योगिलम्। सेवतस् ऋषकुसे उड्य:, काचयोजाति:, मोमोवरन:, श्रेतदीपे नन्न, ऋवजुसुद:, मधेशोदेवता, उम्िक इन्द, बोभतुसभयानकयोगय- योगिलम। नियादसा चसरबंधे उत्र्पात्ति:, वेश्ोनाति:, विचियोवर्क पुम्परदीये नन्म ऋविलुम्मुरः, सूर्य्योदेवता, जगती इन्दः, कबणे उप्र- योगिलम्। वच्चमायनकथे सन्तरकाकष्यो तु भूमजातीये। रर।रूव।
यथ मूर्खना चच्च्यात, समादिति। सम्ाना सरायां बर बादीनां ममात् परियाधा यारोड: सवरोइबस मुच्डना इवि उचते। बारोडा- बरोहपरिपाटीविश्िका: सम जरा मूर्चना इत्यर्ष: । यथाह् मवन :-
Page 45
पंमीवर एवंबम्।
एम मूर्खना। कमात् सराचा समानामारोचचावरोहषस्। मर्चनेतुच्य ते ग्राममये ताः संप्त सप्र न । ८ २ ॥ खानलयसमायोगे मर्चनारवासनावः।2२।
बारोइवावरोडेय डमेब सरसप्कम्। मूचछमाइन्दवाचं कि विश्ेयं तडिचयमे:। निष्पमो मुर्चछनाशन्दो मूर्च्छा मोहसमुपये। मू्चते येम रामोि मूर्कनेव्यभिसंचचिता । इति। रतेन घुतूमतिरमि दर्घिता। संमूर्चतो रामवां मतिपद्यमान: सरोमव् मेति बम्तोबदामोदर :; यदुत्ं,- सर: संमूर््ितो यम रामतां मतिपदते। मूर्णनामिवि वामाऊ: कबयो- ग्रामसम्भयाम्। इति। वादस्य मानस्य वा समये यम इस्स्या मचस वा कम्पनं सा मूच्छ नेति भरतः। इमुमन्मते,-घडू जादिसरत ऋवभादिसटो- व्याने यम सरी विरमति सा मूर्चनेति। ता मूर्यन इति शेबः, यामपये बचजमव्यमगान्धारचचबे, सप् सप्त च भवन्नोति भेष:। वर्थाचि, बर.ष- यामे सप मुच्छ ना:, मध्यमग्रामे सम मूक्छमा: गावारय्रामे व सम मूर्क्क ना: इति। ८९। सथ मू्क वारमप्रकारमात, खानेवि।-साननयसमायोजे मन्रमण्- तारक्पवननयसंयोगे मूकं बाया धारम्मव्य सम्मवः अर्थाचः, मन्नादि- आर्नख्िवषड़ आदिभि: प्रब्येकग्ामस मथमादिम कई का वारम्न्े सबर्य। षड़ अम्समत्य समानां मूच्छं बाबामारम्मपकारमाड, त्मेदि। बन, मथका- बड़ येग मथमार्ना्मितेन बड़ अयरेख बड़वयामय्य प्रथमा मूचईना बारभवे। बड़ जग्रामस्ट हयं प्रथमा मूर्चईना था बड़ू मातु असमचर- पर्य्यन्तमारोशकमा, क्ा निवादात् वड़ नमरव्यन्मवरोहबपा। स्मास्ु डिवोयादिखप्मान्ता: बट मूचई ना इवि ब्ेक:, बछचने: मन्कामयाबड़ था-
Page 46
80 संगोतदपंजम्। तव मध्यसपड़ जेन वढ़ जग्रामस मूर्चना। प्रथमारव्यतेऽ्यासु निवादाद्ेरघनैः ॥2४॥ मध्यमध्यममारम्य मव्यमग्राममूकना।
घड़ जेतू त्तरमन्द्राद्या रजनी चोत्तरायता।
सोवोरी मध्यमग्रामे हारियाखा लतोऽपरा। सात् कलोपनता शुड्मध्या मार्गीच पौरवी। हृव्यका सप्तमी मोक्ा मर्ण्डनेत्यभिया दमा: ॥८७।
दश: चपळष्टस्थाने खिितेरित्यर्थ:, निषादायीः मन्दनिवादधेवतादिभि मन्दर्भपर्थ्यमौरित्यर्थ:, कर्तथाः।८।। ६8। मध्यमग्रामस्य मूचनानामारम्भपकारमाह, मध्येतति।-वाद्या मध्यम- याममूर्च ना मध्यमग्रामस्य प्रथमा मूचना, मध्यमध्यममारम्य मध्यस्थानस्ितं मध्यमखरमारम्य: भवेदितिभेषः। चन्या: द्वितीयादयः घटमूर्क्छना:, बमातु तदधोडधःखखरान, तस्य मध्यस्ानस्पितस्य मध्यमस्य बधोऽधःसाः
सराः, तानारभ् कार्य्याः। ६५। बनन्तरोजे खिभि: खोक : प्रतयेकग्रामस्यितमूर्च नानामान्याचक। तानि यथा :- षडु जयामस्य पथमा मूर्चना उत्तरमन्ना, दितौया रजनी, बतीया उत्तरायता, चतुर्थी सुडघरजा, पडमी मत्रोकता, वकी चनश्रान्ता, सप्रमी अभिषदूता। मध्यमग्रामख मथमा मूच्छना सोवीरो, द्ितोया इरियामा, जतीया कलोपनता, चतुर्थी मुडमष्या, पथमी मार्मी, वढी पौरवो, सत्मी इय्यका। मान्धारय्रामस्य प्रथमा मुच्छंना नन्दा, डितोया विधाना, मतीया समुख्षी, बतुर्धी बिचिया, पतमी रोडियो, वको सख्ा, सप्मी वाचापा सेवि यामनबमता: साकचेजन एकमिंततिर्मू कई नाः। मवा-
Page 47
नन्दा विदावा ससुची विचिला रोन्ियी सबा। भासाषा पेति गावारे ग्रामे खः एप पर्ब्ना: ।।2८। ताथ खर्गे प्रयोतव्या विशेषादम नोदिता: ।22 । उथक् चतुर्षिधा: शुझ्धा: काकसीकंलितालया। सान्तराजायोपेता: षट्पशाशनु मूईना: । १००। यदा निषादसंप्त सुतिहन् समात्रयेत्। घ़ असैरव काकलीति तदाडसौ कच्बते मुछेः ॥१०१ ॥
करे चशिता, मध्यमा, चिता, रोडियो, मसक्ूजा, सौवीरी, वख्मध्या सेि वड़ जग्रामस्य मखंनाः। मथमा, मतरो, मृदुमध्या, मुह्ा, चन्ता, कशावतो, तोव्रा चेति मध्यमयामसनर मुर्खनाः। रोमी, बासी, बेशाबो, सेदरी, सुरा, नादावती, विभाशा चेति गान्धारयामसन मूचंमा: ।८६।
ताषति।-ताः मान्वारमामोता मू्च्छना: सर्मे प्रयोभथा: गान्वार- यामस्य सर्मे प्चारादित्यर्थ:, ध्म ग्रन्थ विभेषात् विस्रय न उदिवा: कयिता:, अनपेक्षतत्वात् न विश्वर लिक्षिता हचर्थ:।। अष्अमध्यमग्रामख्यानां चतुदंशानां मूचछ नानां चातुविध्यमाइ, उथ- मिवि -- प्रामव्यसचतुर्दभमूचंनाः, एथक प्रत्यक, मुहाः, काकजी- कणिता: काकचीसिता:, सान्तरा: चन्तरसहिता:, तथा तह्योपेता: ाकस्यन्तरसहिता, अतश्व घट् पसाम्त्संख्का: भरवन्ति।१०.। काकशीनसथमाइ, यदेति।-निदादसंघः सरः यदा, वढ़ जयोष मानस्ये वभाव:, सविदरन पुतिडय समात्रयेत् मकाति, तदा थवी काकणो शत बुधे: कबबते। निवादो यादि बड़ जस्य दिवोयवती विश्न वाड्जेज रविडयेम याननय डविडयेन वतुनषविर्भमति तदा काकणीवर्थ:। निवाएस व नाकवोल नानख।१०१।
Page 48
संगीतदर्पबम्।
यदाश्रयति गावारो मध्यमस सुतिडयम्। तदासावन्तरः प्रोक्तो सुनिभिक ससन्धिवत्॥ १०२। मूर्कनाया यावतियौ भवेता वड्ज-मध्यमौ। ग्रामयोसावतियत्रव मूंचना सा प्रकीर्शिता। १०२।
धन्तरलचयमाइ, यदेति।-गान्धारो यदा मध्यमसन वतिदयं खाश्रयति मकात, तदा कसी ऋतुसन्धिवत ऋतुसन्धिरिय, मुनिभि: चन्तर: प्रोक्रः। गान्धारो यद मध्यमसन स्तियेन वातनख उतिडयेन चतुःव्तिर्जायत तदा कन्तर हत्यर्थः। ऋतुसन्विवर दिति, यथा एकसन ऋतोरन्यभागेन तत्पर- वर्तिन: ऋतोरादभागेन व एक: ऋतुसन्पर्भवति, तथा चन्तरसरोर्ऽॉपि गान्धारसन ऋ्तिडयेन मध्यमसन व्याद्ेन स्तिडयेन च भवतोति। धन्तर- सरर्म् गान्धारस्टेव नान्यसर सरख । १०२। मूर्चनायामिति।-ग्रामयो: वड़्जयाममध्यमय्रामयो:, यसरां मूर्चनार्या याबतिथी यावतां पूरणोयार्बातिय:, यावत्स स्थापूरबाबित्यर्थ:, षड़् जमध्यमी सरी भवतां सा मूर्ज नाषि वार्बातथी तावतां पूरखो, सावत ख्था- पूरबीत्यर्थ:, बडमपूगसट्वातोलियट् तलतोपनेति पूरये तिथट् मत्ययः । तर्थाषि यदि बड जयामस् मूच नास वड़ जसर: मथम: सात् हरा मूर्डनापि मथमा भवेत, यदि वड़जसरो द्वितीयसदा मूर्जनामि दितोया सात, एवं ततोयादा मूचं ना:। इत्यं मध्यमग्रामख्य मूर्खनास यदि मध्यमः सरः प्रथम: स्यात् तदा मूर्यनामि प्रथमा भवेत, एवं द्िवीया- दयो मूर्जना:। परिमायवाचिनोवतन्तात् यावक्कब्दात् तावकब्दाब पूरखाषे तिट् प्रत्ययेन यावतिथतावतिचशब्दी निष्यओ्ञी। १०२। प्रथमेति।-रकेका मूचंना घट् पसामतुसंख्यकार्ना मूर्यनामां प्रश्येक- मित्यय:, प्रचमादिस रारम्भात् प्रथम-द्वितीय-हतीय-चतुथं-पक्षम-धक्र-सम्म- सरारम्माद्ेतो: सपया सम्प्रकारा भवेत्। तास मू्बनास अन्वक्रान्तान् पन्तिमसरपयंन्तम् उच्ार्थ्य, क्मातु बरभेदममानुसारेज, पूर्णवान् युनरषि
Page 49
संगोतद्पडम्।
मथमादिसरारण्मादेमेका सप्तवा भवेत्। तासूज्चार्यान्य सराव्ान् पूर्वामृज्चारयेत् ब्मात् । १०४। ते नमा: कथितालेयां संख्ा मेाइरामत: ॥ १०५!
पूर्व्वखरान् उषारयेत्: द्वितीयादिखरारम्म कमेव एके कस्य वरस न्यूनतवेडपि पुनरषि पूव्वेपूववंखरोधारगेन तत्पूरबात् सप्तसरनं न च्ाड्- नयते। १०४ । साकस्यन मुबनाभेदानाइ, तहति।-ते पूर्वयोता: कमाः बरभेद- वमानुसारेख मूर्ज नाभेदा ह्यर्थ:। तेषां मू्कनाभेदानां नेभाइरामत: (२८२) बदस्य वामा ्गातिरत: (१६२) संख्या भर्वात। तर्था्ि वड़जयामे सप्त मू्चना:, मध्यमग्रामे च सप् मूर्षना: इति चतुईध मूर्यना:, ताखतुर्ई भ पुनरम प्रत्येकं मुडलेन, काकशोस्ितलेन, सान्तरत्वेन, काकख्यन्तरो- पेतलेन व मिलिला घट् पशाशत्म स्का भर्वान्त। तासां घट् पसाध्रम्म्म- नानाम एकेकस्य मुनर्रप मथमादिखरारम्भात सप्तविधलवात् घट्पचाध- मूर्ज ना: सप्तगुखा भवनोति मूर्च नाभेदा: (५६x७=१८२) बानवव्य- धिकभतचयर्सस्यका भर्वन्ति । १०५। मृहतानान कथर्यात, यदेति।-यदातु मड्ा: मूर्यना: बाढ़वा: बढ़मि: . सरेबमारिता, बोड़वितोल्ता: पयभि: सरेबषारिताय भ्वां्ति, तदानू मृहवाना: स्ुर्भ वेयु:, बट् सरीज्ता: ममयरीद्ताथ मूर्जना: मुदवानवप-
जमा: बढ़ जग्रामस्ा: सप् मूर्ज ना:, यदा ब्मात, स-रि-प-सप्मे: वड्ूनर्वभ- मसमसप्मे: खट: होना: भवेयुव्तदा: घाड़वालाना: चकाविंर्धावः परि- कीर्चिता:। बर्चाि, वड़जयामक्ा: सम मूर्चना: यदा वड्जेम रीनाकदा सम ताना, यदा ववभेव शोनाकदा सप्त वाना:, यदा पदमेन रोनाबदा सप् वाना:, यदा सप्मसरेय निवादेन रोनाकदा सम वानान एवं मिचिता: चटाविंभविससका भर्वान्त। एवं मथमग्रामे यदा तु सह् मूयाना. सामात् ह-रि-गोभि्तिया: वच वर्वभमान्वारखरेर्डीनार अवन्ति वदा वाड़वाक्ाना:
Page 50
संगीतद पनम्।
यदा त मर्कना: शुहा: पाड़वौड़वितीलता:। तदा त गुवताना: सा: व कनाचाल पढ़ जगा:॥ १०ई। सप् मामाद्यदा हीना: खर: स-वि-प-सप्मैः। तदाऽटाविंद्यतिस्ताना: घाड़वा: परिकीशि ताः ।१००। यदा तु मध्यमग्रामे मूर्कना: स-रि-गोक्िता:। सप्त कमाद्यदा ताना: खसदा त्वेकविदति:। एवमेकोनपश्चाथन्िलिता: घाड़वा मता: ॥१०८ ॥
ए्कविप्तिः सुः। सर्याद्ि, मध्यमग्रामख्याः सप्त मू्चई ना यदा घड़ जेन रेमासदा सप्त ताना:, यदा ऋषभेय हेनाखदा सप्त तानाः, यदा गान्धारेम रोमालदा सप्त ताना:, एवं मिलिता: एकविंभति: घाड़वास्ताना: पुनरमि पूव्बोक्तेर षाषिर्भातसंख्यके: सह् मिलिताः साकस्य न एकोनपम्वाभन्मताः। १०६/१०७/१०८/ घाड़वांस्तानाडु मिर्प्य बोड़वांलानान बिभजते, स-पाभ्यामित्यादि।- घडूजयामे सप्त मूर्च्छना इन्यनषक:, स-पाभ्या वड़ जपन्माम्यां, तथा विन्व- सिम्या गान्धार निवादाभ्ा मित्यर्थ:, तथा रि-पा्भ्यां ऋषभपन्तमार्व्या वर्जिता यदा भवनीति शेषः, तदा एकविंभतिसंख्यका: पथक चोड़वाज्तान्र- भर्वान्त। तर्थाद्ि, बड़ जयाममूर्चना यदा वजूजपञ्यमामां रोनाखदा सप् बोड़वास्ताना, यदा गान्धार निवादाभ्ां हीनासदा सप् बोड़वासानार, यदा ऋवभधेयतान्ं रीमासदा सप् खोड़वासाना इति मिलिता: एक- चिम्तिरोड़बाजाना:। एवं मध्यमम्राममूर्चना यदा विश्ुतिम्यां ववभ- घेवताभ्मितर्च:, तथा विश्वतिम्यां गान्धारमिवादाभ्यामित्वर्थ:होवा भ्वग्ति, तदा थोड़पाजानाचतुर्ईए समीरिता: कविवा। तर्थाद्ि, मध्यमगाम- मूईई ना बदा ववभघेदतानं होनालदा सप घोड़वासाना:, यदा माबार- निवादाओं रीनाचदा वम बोड़बाखाना इति मिचिताचतुर्दमसंख्का- भवन्ति। पूर्व एकविंअ्तिरोड़य साना: कचिता: पुनर पतुर्दभ दर्जिता:
Page 51
संमोतदपडम्।
स-पार्म्यां विन्युतिव्याच रि-पास्यां सप वर्णिता: । वड जग्रामे पथक् ताना एकमिंग्तिरोड़वा: ॥ १०२ । विश्ुतिम्यां डिष्ुतिभ्यां मव्यमग्रामयक्ना: । यदा चीनाखदा तानाचतईथ समीरिता: ॥ ११• ॥ चौड़वा मिलिता: पककतिवि श्वद्गामडये खिताः। सव्बें चतुरमीति: उामिलिता: घाड़वौड़वा: ॥१११ ॥
कूटताना:। भसम्पूर्णांच सन्पूर्ण व्यृत्कमोज्जारितसरा: । मूरकना: बटताना: सयुरितियाक्विनिर्यय: ॥ ११२। पूर्णा5पूर्णादिसझ्माच पुनवकापसारणा:। पूर्छना: इूटताना: सयुरेषां संख्या.भिषीयते। ११३॥
इति मिखिता साकल्य न पयनिंधत् थोड़वास्ताना:। पूर्वम् एकोनपचादत बाड़बासाना निकृपिता:, धधुनाः व मशनिंधत् चोड़वास्ताना: कचिता एवं घाड़योडवमेदेन सब्च तामा: (8६+१५ =स8) चतुरपोतिसंख्यका-
मुदतानानुक्ता कूटतानान निक्पर्यात, घासम्पूर्जा इति।-धसम्पूर्जा: सम्पूर्जाय यावत्योमूर्कर नात्ता: युत्नमेय पू्व्वे।कममवेपरीव्येन उनारिता मोता: बरा: यास ताः, तथाविधा: सच्य:, कूटताना: स्युर्भवेदः। इति भ्ाथ- बिनिर्यय: सम्ोतशास मानामिद मतमिच्यरथ: ।११२। पूर्येवि।-पूर्ज या मूर्वना:, सपूवंकपाच या मूर्जना:, तथा पुनरक्षा- पसारमा: 'वासूषार्य्यान्यवरान्ताम पूर्वयानुवारयेत कमात,' हत्युत्नदिभा पुनयचारितजरसदया या मूईना, तथा पूर्जापूर्काकयनयमवदपाख या. मुर्जनान ता: सव्बाः कूटताना: सः। तेवां पूर्जापूर्यादिभेदमिश्ावामियर्थ: संस्ा पभिधीयते कव्समाबयोफेरितिेय । १११।
Page 52
रजैमसां बर्वईनायां इठताना: सह गमे: ॥ ११8 ॥ षट्पचायनूंना: सुः पूर्वा: ठास बोजिता:। वचचडयं सतस्ाषि इंयीतिषं मते तथा। नवारिंयज्ष संखाता:, चथापूर्णान् प्रचच्दहे। ११५ ।
मतिमूचं नं पूर्यकूटतानस स्थामाइ, पूर्वा इति।-एकेकस्यां मू्जनायां प्रतिमू र्शा नमित्वर्थ:, कमे: सह, प्रतिमूर्चनं प्रस्तारे श्रियमाखे सप कमा- भवन्तीति सपभि: नमेः सब्, पूर्वा: कूटताना:, (१xx१Xgx५X{XU -५०8०) चत्वारिभ ट्युतानि पक सहसानि (५०8०) स्यः। मतङ्दन्तिस्ा- द्यसु सप्त कमान् विहाय (५०8०-७५०२२) पयसिं भद्धिकानि पस-
घट्पण्ा म्रटित्यािखोकेन सव्बासां मूर्चनानां २८२२8०संख्यकान पूर्यकूटतानान कचितवाल। यथा :- पूर्व्वश्षोक प्रतिमूर्जा नं ५०8० पूर्यकूट- ताना: कचिताः। चतएव यदि एवं कस्यां मूच नायां ५०० पूर्वकूटताना: भवन्ति, तदा (५६) घट् मचाधन्मूच नास (t) (५०8० x ५६) घट् पचाता सुवितानि चत्वारिंअदधिकानि पक्ष सहसाबि, (५०8० x ५६. २८२२६०) सकदयं सशीति: सहसामि, के भते, चत्वारिंभच पूर्ण कूटतनी- मिष्पणन्ते । ११५। बपूर्धान् कूटतानानु निरपयाति, एमे सैत्यादि।-एके कान्यान्यविरद्वात यामडये पूर्यानां मूच नानों एवंकान्यसरापकर्षादित्ययं :, घट् खरादय: बट् भेदा भर्वान्त। चादिभम्दात् पसखर-चतुःखर-पिसर-डिसरेकखराः। तंधाषि, यक्यसरायकवड घटसरा:, मन्यसरडयापकवय पसखरा:, अन्यसरनयापकवडः चतुःसरा, सन्वसरचतुष्टयामकवय जिसरा:
(1) यानइक्स्ापठईन मूर्च ना: एुडलेग, वाकशीवह्ितले, वन्तरतेक
Page 53
एगैमानवानवनिरहाङ् दा: पठ् पट्सरादय:। एकसरोऽल निर्भेदोडयुळो नटादिचिडये। ११५ ।
सुः वाड़वाना मिंदत्वा सच् सपंगतानि य। भौड़वानान्तु विंशत्या सचितं मतसुच् ते। ११८।
सन्यवरमच्कामकर्बेश विव्वरा:, सन्यघट्सरापकर्वेश न रककरा हति। एकशरः धम नि्भे दोभेदराहित:, तर्थामि मषादिसिडये कयमेरी बच्ामाय- मफोहिषयरिचानार्थं, उप्र: कचितः, सन्यथा एकसराजां प्रस्ताराभावम भेदरादियात् तदुपादानमय निरर्थर्कं स्यात। ११६। नमाणेत्यादि।-ब्रमाच तेखु कूटतानेवु उपयोगिनो नितरामावझका:, बतएव कूटतानले उत्ता: कचिता, बमाया कूटतानताभ वेडपि नमसत्- नरे खाप्यः हत्युरदिधा कमेर्बिना कूटतानानां परिजानं न सम्भवतीति तेवां कूटतानले उपादानं कतम् । ११७। स्यु: घाड़यानामियादिखोमे: बट्सरादोनां बूटतानाना संख्यानामा- न्याचक। तर्थाद्ि, घट् खरार्बां (बाड़वाना) मजारे झते (१x३x१x x ५ x (= ७२० ) विधव्या वाष्ितानि सप्तभतानि भेदा भवन्ति। मथ्र- सराडां (बोड़बानां) मचार छते (१x२x ६x१x ५ =१२० ) बिभव्या सहितं इतं भेदा भवन्ति। चतुःखराबां छूटानां प्रकार अते (१x९ x १X 8 = २8 ) वतुर्षिध्तिभेदा भवन्ति। मिदरार्ज प्रकार कते (१x१x१=६ ) बट् भेदा भर्वान्तिः। दिसराजा प्रखारे (१x२-९ की भेदी भबवः। एकसरप्रखारे वकरय भेद:। तब घट् सर: बाड़य- हतुचते, पहसर बोड़व:, चतु:श सरानरः, बिकर: वामिकः, विशरोमाधिक:, एकक्षरम आार्विक इब्युचते। यदुतव नारदेम,
Page 54
संमोतदर्पनम।
चतःखराणीं कूठानां चतुषद्यतिरीरिता: । तिखरा: बट् दिसवरौ हौ एक एकस्वरोमत: । ११२ । आार्जिकोगाथिकसैव सामिकोऽय खरान्तरः। एकस्वरादितानानां चंतर्थामभिवा दूमा: ॥१२० ॥
तयोरेकेकहीनास देधा मलकमामता: ॥१२१॥
सामिकः। चतुःसरप्रयोगोषि खरान्तरक उच्चते। चौड़वः पर्यभभषैश वाड़यः बटसरो भषेत्। सम्पूर्य: सप्तभिघेव विश्योगीतयोक्ुभिः। इति
एवं घाज़वादीनां कूटतानानां कमेः सह भेदसख्यामुक्ता वाड़वक्रम- संस्थार्थमाह, उत्ता इति।-नि-गनयुक्ता निषादगान्धारयक्ता:, षाड़वा: कमा इति प्रेषः, मुहादिभेदेन चतुर्षिधा: उक्माः। तयोनिषादगान्धारयो- रितिशेष:, एफेकहीना: निवादेन गान्धारय वा होना: सन्तः, मूलक्रमा- रेधा मता:। तथादि, यामयस्ायतु्वध मूरच्छना यहा अ्न्तिमखराम- कवड बाड़वा कमा भर्वान्त तदा से क्मा निवादमान्धारयुक्त: सन्त मडलेन काकलीकचितलेन सान्तरलेन तह्योपेतलेन व चतुर्विधा भर्वाक्, यथा, निवादमान्धारयुत्त: मड्ा:, निवादमान्वारयक्ा: काकजीकाजिता:, निवादमान्धारयक्र: सान्रा:, निवादगाव्धारयश्रा: काकण्वन्तरोपेताजेति। सयोनिवादमान्वारयोरमथ्ये निवादेन गान्धारेख वा शोनाधेत् वदा दिविधा: : सथा, निवादशीनी मुडी, निवादशीनी बान्तरो, मावारशोनी मदौ, मानारडीनो काकजीसडिती पेति।१२९।
सड़नो कमी, वना मध्यमाचो दी बाड़यो कमी, बति बतवार: बाड़बाः कमा:, पव्ेर्ष डिधा बिया कु :: बजा, बढ़ खादी ही भेदी निगदरीनलड़ मही सनरे प्रतेि बिविधी, एवं मथ्माझी हे भेदी आानारहोगलाड़
Page 55
संगोतदर्यडम्।
पड़ जाद्यौ मव्यमाधो च चववार: खुनिंधा दिया। चतर्ईा.न्ये दथेत्वटाचत्वारि शदमी कमा: ॥ १२२॥ सविधति: सप्शती प्रागुत्ञा गुविता: कमैः। चतुसि गमपस्नाणि षध्या पश्मतानि य। इति घाड़वसंख्ा सास्थ पक्षसरान मये। १२२ ॥
मुडी काकलीसडिती सेति हिविधी। एवं चतु्षी प्रत्येष दैविध्यात् (8x२-८) घशी घाड़वाः कमा भवन्ति। चतुदभछ् मध्े सन्धे व घर्वग्ष्टा दम चमुर्डा, शुह्धा: साम्तराः काकलीसविता: काकस्यन्त- रोपेताचेति चतुर्विधा:। एवं दशानां प्रत्येर्यं धातुरविध्यात् (10x8-80) चत्वारिंभत्संस्थका: घाड़वाः कमा भवन्ति। प्रथमच चटविधा उन्रा:, पतो मिलित्या (80+८-B८) सषाचलवारिभदमी वाड़वा: जमा भवन्ति। वाड़वस्य कमस्य मखारे क्रियमाये प्रतिक्रमं विंभव्यन्तराि सपभतानि भेदा भवन्तीति मागेय दर्द्ितं, अतयब ते (७२०) भेदा: (8८) चकाचलारिं- भता कमे: सह्हगविता: सन्तः साकल्य म (७२०xB८-११५६०) चतुख्ि भ्त् सहसाि वस्धिकानि पयथतानि भर्वन्ति। इति नमः सचिवा: बाड़बकूटतानभेदा: ।१२२ । १२ १। एवं वाड़यनमसस्यामभिधाय बोड़बम्रमसखया निकयर्यात, गाय्ा- बित्यादि।-प्रामहये चतुदन मूर्च्छना यदा धनयसारव्यापकर्षेम बौड़वा: क्रियन्ते, तदा गान्धारायो को नमभेदो, धेबतादी की नमभेदो, मिवादाखी की नमभेदो च एवं घट बौड़वा: क्रामा: पूष्ववत निवादमान्धारयुत्तवात् प्ब्चे्ष चतुर्निधा: सन्तः ((x8-२8) चमुविधततिसंख्यका भवन्ति। सन्ये पर्षाश्रष्टा सट्टौ कमभेदा निवादमान्वार दोरेनेक होना: सन्तः विधा भर्वान्त; एवं घठौ नमभे दाः केविध्यमापत्राः (८x२-१६) घोड़पसंरका जायगते। प्रथमस वक्षां क्रमारनां चतुषिभतितमुररम्, भतो मिचिता: मखचरकमाः (28+१६- 8.) पलारिंभतु भवन्ति। घोड़वार्ना प्रकारे नियमाये • परविमूर्जनं १२० मेदा: भवननीवि मामेव कचिवस, बवम तेड (१२०) मेढड़
Page 56
संगीतदरपंथम्। गाद्यौ घाधौ निषादाद्यौ चतर्भेदा: पड़ौड़वाः। घटावन्धे द्विधेत्यवं चत्वारि धदिमे कमाः ॥१२४ ॥ सविंशती यते तैच सुगितेऽटौ भतानि तु। चत्वारि च सहसाणि संख्था: पक्टसवरेष्विति ।। १२५ । चतुःखरेषु न्याद्यौ हौ चतुही हादथाऽपरे। कमा वविधेति डावरि ज्जतुविधतिताड़िता:। शर्तानि सप्ताट्टषधा स्याच्जतःखरसम्मिति: ॥ १२६।।
(४०) चत्वारिंभता मुगितेघु (१२०x४०=४८००) चत्वारि सहसायि बशे पतानि च क्रमैः सच् चौड़वकूटतानभे दा जायन्ते। इति क्रमसहतानां पखखरायां कूटतानानां संख्या घातवा। १२४ । १२५। चतुःखरायां कमायां संख्यामाइ, चतुरित्यादि।-ग्रामडयस्थासतुईंप् मूच्छ नाभेश अन्त्यसरत्रयायकवय यदा चतुःखरा: क्रियन्ते, तदा निषादादौ दो क्रमभ दो पूर्व्व बत् निषादगान्धारयुप्तत्वात् चतुर्डा, एवस (8x२=८) कश्े क्रमभेदा जायन्ते। कन्ये च हवादशक्रमा निषादमान्धारयोरेतक- युश्नस्वात् दिधा, एवन्त्र (१२x२=२8) चतु विभतिः क्रमा भर्वन्ति। मष कही भेदा उक्ता:, वतो मिलिता: (२8+८=३२) हार्भिंपृत कमभेदाः जायन्ते। चतुःखरायां प्रस्ारे तु चतुविभतिभेदा भवन्नीति प्रागेबोक्कम, कतो हाभिंभत्वमभ देखु चतु वि पत्या गुशितेष (ह२ x२8=७६८) चद- वच्धिकानि सप्तभतानि सक्कमचतुःखरकूट तानभेदा भवन्ति। १२६।
चतुईशस कमेघु मध्ये मध्यमादी ही कमौ धर्भ दौ. निषादगानधार हीनलाद- भेदरडिती। घपरे व हादभ बमभे दा: निषादगान्वारयोरेक कयुक्रत्वास् बडूमिंअतिसंस्यका जायने। मिसरायां प्रसारे षड़भेदा भवन्नीति
Page 57
संमोतदपंजम्।
विसरेपु तु माध्ी डावभेदी डाइयाउपरे। हिषा षड़ विंदयनिरिति कमाल बड़ भिराहता:। घट्पश्ामच्त: सुः ;- विसरेषु पुनर्िधा। ११० । रि-ग-ध-न्यादयोऽटो स्यु: शुद्धा: बड़ितरे कमाः।
एकस्वराखभे दत्वान्औौलाएव चतुई थ । १२८ ॥ पूष्व मुसाम्, अतब् षड़भिगुंब्ितायां घड़बिंधतौ (१६x६-९५६) घट्- मसामदुत्तरं अत चिसर कूटताना: कमसहिता भवन्ति। १२७। दिसराय कमान परिगमरपति, हिसरेव्विय्यादि।- प्रामदयक्ेव विसनेखु चतुईशसु कमेष मश्े ऋवभावी को नममेदौ, गान्धाराधी हो कमबेदो, वैबतादो को क्मभेदो, मिषादाधी हो कमभेदो व, एबमशी घामभेदा: मिवादगान्वार गेरेकेकगरह्त्वास् डिधा, कातः घोषभभेदा जायन्ते। च्रब- प्िशः बट् वमभेदा निवादगान्धारहीनलात् मुड्ा: तेवां सान्तरत्ादि- भेरे नालीचर्य:। एवं घोड़म घट व मिशषिता डाबिग्ततिसंखका: दविसरा: बनभेदा भवन्ति। दिसरायां प्रस्तारे मतिशरम भेदवयमभम, सतब् ते डाबिंध तभेदा बाम्यां गुविता: सन्तः (२२X२-३8) चतुखला- रिंधत्त्व्यका हिसरा: कूटताना: कमेः सब भर्वान्त।१२८। एकसरा इति। एकसरास अमदतात् पूर्व्वोक्षमेदाभावात मोना एव मू शोक्ा एव चनुदश, भेदान्तराभावात तेवां संव्वाधिक न भवतोत्य थे:। बन सपसराः क्रमाः एथक न द्श्िता ते व एवं निपखोया :- ग्राम- बय चतुदध मूख ना यदा सप्सरकमाः करियन्े तदा से चतुईअभेदा: मश्ेषं मुहादिभेदात चतुर्निधा: सन्तः (१8x8=५) षट्पसाश्तरथका भर्वा्त। प्रतम ्पमं मसारे वियमाथे हि सप कमा भवन्ति। अतएय घट्पन्ाभत- सं त्था यां सपभि गुंखिता वां (५६x७=१८२) बानव यश्िकं एतचर्यं पूर्का नमा भर्वनति ।१२८। पूर्योक्रकूटतानेवु ये ये पुनवश्रत कूटतानान्तान सर्वात निर्दिधवि, . ६ड् आद रिव्यादि।-इड़ जदि: मुहमष्या दि मध्मग्रामस्य चतुर्ची मूर्खना,
Page 58
५२ संगीतदपंगम्।
षड़ जादे: शुहमध्याया भेदकं पश्षमं बिना। चठःखरे कमबन्दे Sटाचत्ारिं घदीरिता: ॥ १३०। तानाख्वखरयोख ते दादथ डिसवरे डयम्। एक एकखरस त्रिषट्टिरौत्तरमन्द्रकैः। पुनरका मतालानः ;- न्यादिमार्गीकमा: पुनः॥१२१॥
कास्याखतु:खरं यत्ामबन्दं मुद्धसान्तररूपं क्रमदयं तस्िन्, भेदकं पथ्चमं (१) विना कळाचत्वारिंगद्वेदाः पुनवक्काः। नरिखरयोरवं सुद्दसान्तरभदेन बयो क्रमयो: वादभताना: पुनरकाः। दिसरे तु निषादगान्धारहीनतया एकस्िन यामे भेटवयं पुनवतं। एकखरस्त एक एव तान: पुनवकः। एवं सव्वे मिलित्या (8८+१२+२+१ =६१) विर्षािसंख्यकाः शुद्धमध्यायाः कूटताना: उत्तरमन्दरासम्बन्धिभि: कूटतानेः साई्वं पुनवका भर्वान्त।१०। १२१। एवं मुद्मध्याया: पुनवक्ानु अमयित्या मार्गीगतान् पुनवक्ान संस्ाति, न्यादोति।-मार्गी नाम निषादादिका मध्यमय्रामस्य पञ्तमो मूर्कना। सस्या: पससरा निवादगान्धारयुक्त तात चत्वार: क्रमा भर्वान्त, प्रतिक्रमस्त (१x१X३x&x५- ११० ) विंभव्यत्तरं पातं भेदा जायम्ते। अवतएव क्राम- चतुषये (१२०x8=8८०) वशोत्यभ्यधिकपनतचतुषयं परुचरपुनवल भेदाः। सस्याखतुःसरा वषि निवादगन्धारयुत्तत्वात् चत्वार: क्रमा भवान्त, मतिकमस (१X१X३X४=२8) चतुर्विद्यतिभेदा जायने। वतः क्रमपतुष्ये (28x8-६६). वसवतिसंत्यकाखतु: खरपुनवक्रभेदाः । बस्यासिसरन्त के वलनिषाद्युत्तत्वात् नमदन्द्रमेव भवति, प्रतिक्रमस (१X२X३=६) घट् भेदा जायगे। अतः कमडय (६X, =१२ ) बादश निखरपुनवञ्रभेदा:। (१) पश्चमख मेदशल बया ;-
अपति। त्थाष्ि, उत्तरनन्द्राया पतुमशत:क्रुतिः, ग्रहमध्यावान्तु पत्यमस्िभ्ुति,रमा नवोपेद: । एवं मार्नीरजन्बो:, पौरकुत्तरावतयो:, इृष्का एडवड़ जयोद्ाषि पूर्वबठ् पद्:पुतिले म लियतिलेन य पडमोभेदकोब्वति।
Page 59
सभोतदपंडम्।
पदखरा वे भवारकत्तानार्ना चठःथती। पथीत्वम्यधिका चातुःसरे वयवतिभवेत् ।१२२ हादय बिसरइन्े चव्वारो हिसरडये। एक एकसरसानस वां पसथती चियस्। बिनवत्था सता जानेरभिखा रजनीगतै: । १२२॥ वेवतादेखु पौरव्याचरवार: घट्खवरा: कमात्। तत्तानानान्तु साधीति: शनाटाषिं्यतिर्मता: ॥ १३४ ।
चस्या दिखरं के वणनिवादयु ऋत्वात् कमायमेव भर्वत, प्रतिक्रमण (।X := २) बै भेदौ भवत। धतः कमबये (२X: =8) चतारोदिखरम्रमभ दाः। एक- सरस एकएय तान: पुनवतः। एवं सब्वें मिलिला (8c0+८६+१₹+8+ १=५६१) जिनवत्या गुतता पम्बभती मार्म्या: कूटताना: रणनोगते: क्रूट- तानेः सह पुनवका भर्वन्त। खन 'भेदकं मण्बमं बिना' हत्यमुबरने, एवं परनाषि । १६२। १२१। पौरथ्या: पुनवन्ात् कूटतामान् मन्याति, सेबतादेरिति।-बेबतादि: पौरवो मध्यमदामस्य बढो मूर्चडना। सस्या: बट् सरा निषादगन्धार- युक्त्वात् चलार: कमा भवन्ति, प्रतिज्ञमन्त्र (।xIx६x8X ५X{- .१०) विंधन्युत्तरायि सप्तभ्तानि भेदा जायने। व्ातक् नमचतुष्टयस्य (७२०x8= २८८०) अशीत्युश्तरायि यकाविंर्द्यतिभ्तानि पुनवसभेदा अवन्ति। कसा: मसूसरा निवादमान्धारयुस्वलात चलार: कमा भवन्ति, प्रविशमन (१x२x १x8x ५= १२०) विंर्धावर्साद्टत भरत भेदा जायने। स्ातयव चतु्गी कमानां (१२·x8=8८०) अभीव्यधिकम्नतचतुष्टयं भेदा मुनवक्ाः। सस्याधतुःसरौ कमी दावेब केवननिषादयु ऋ्त्वात, मतिबमस (१x२x १X। -२8) चमुर्षिप्यतिभेदा जायने। एबस (२8x२=8८) बराचलारिद्वतु चतुःसरपुनवर्रसंस्था जायते। एवं निश्रार्वधि केवमनिवादय भ्तया की कमो भवतः, पविश्ञमय (१x२X१=६) घट भेदा अवन्ति। सतम्ा ((x २-१९) वद्घ्संख्यता पियरपुनव अ्रभेदा:। दिजादावमि बैवस-
Page 60
संगोतदर्पयम्।
भोड़वानाहतपी प्रागक्ा: संखाचतःसरौ। बिसरौ डिसरावेकसवर: प्रागुल्संख्यका: ॥१३५॥ पकविंगतसंसुत्ञता चतसि पच्ती िवियड्।
रत्येकाशीतिसंसुत सचखायं चतुथ्यम्। तानानां पुनरकाना पूर्वापूर्ष: सह कमेः ॥ १३७॥ अपनीयेत चंदेषां कूटतानमितिर्भवेत्। लक्षलयं सप्तदश सचसायि शतानि च। नवलि पद्युतानीति ;- ज्ानोपायो.ल कथ्यते ॥ १३८॥ सच संव्वात्तामार्थं प्रसार:। संख्याच्ञानप्रकारस्तु साम्प्रतं कथयिघने। पटटाने कादिसप्रान्तानू ईम्मे लिखेत् करमात् ॥ १२८॥
मियादयु ऋतया को कमौ, प्रतिक्रमख (१x२ =२) हौ भेदौ जायेते। वतख (२x२=8) चतवारो दिखरपुनवत्रभेदाः। एक एव एकखरपुनवक्कभेदः । एवं पौरवाः सत मिलिता (o +80+8< + १2+8+१=२४२५) पशर्र्मपत्यत्तरायि चतुललिंपन्तानि सटभ्ाकारा: कूटताना उत्तराय्ता- सम्पनभि: कूटताने सह पुनरकाः। एवस सत्ब पुनरका: कूटताना: मिलिता: सम्तः (६२+५८२+२४२५ ४०८२) एकाशीतिसंयुकासहस- ससुश्यसंस्थका भवन्ति। पूर्यापूर्ण क्रमसह्ितपुनवल्कूटतानापनयने तु सक्षमर्य सप्दतसवसायि निंभदुत्तराि नवभतानि व निम्बशः कूट-
रकादिसतान्तान बहाभ्, कमात यधाक्रमम् ऊर्बम ऊर्ज चिखेत। सेखु ऊर्शोदंकमेय विखितेत एकादिसत्रानेय खड्ुंतु मध्ये, परे परे ऊबरें अबये पह, पूर्वेव पूर्वेय बमाखोन सधःखोन वह म, इते मुविते सति,
Page 61
परमध्याया :- पोरमा :-
पतःसर पुनर ह्स सवा I८
लिखरपुमरत्संसमा १२
... २ "
एवस्रपुनवकमवपा ... 1. पठुसर: पुनव प्रामं दमा 8८ मििता: ... ६२ मिसरपुनवत्मंखया १२ उत्तरमन्ट्रावा: कटताने: लह
मार्ग्य :- , हिययरपुनयशसंपषा ...
, पश्रसरपुनरप्रसखया ४८०
. चतुःखरपुनरुक्रम कपा ६६ , एकस्रपुनरशसखव ...
दिसरपुनवक्रमंख्या ... १२ मिनिता :... २४०५.
हिखरपुनबक्रसपमा ... मव्य मिलिता: ... ४०८। पुनवकाः । एजस्रपुनयक्रम रया एवं पुभवका: कटताना: मिलिता :... पकाधीत्वधिकं सहयपवद्ट- रजन्बा: कटनाम: मच्
वमू।
पचीपर्थ कम- कमपुर्यऋ़काकत
संस्या कटताना :
पथा :. ...
चड़वा: .. बोड़वा:
१२ ... मिसरा: ...
पिसरा: ... ...
एकसरा: ... ... FB
भिचिता: ... ५श। र्चिच्िता: ... १२३५८२ बचल्यं सप्द्यवतजाचि नवथतानि लिंबड- पुभरका: मतामीति अमपुनवश्ापनयमे निष्क डा: फूटनान-
दर्यवाल परिणािता:।
Page 63
संमोवर्पंडम्।
इते पूष्वेय पूवेव तेषु चाडक परे परे। एकसवरादितानानां संख्या संजायते लाटस्। १४० ।
दिसवरं विस्वर वापि चतुःखगमथापि या। कमं कदवदृविलिस्थादौ पूर्ज: पूष्ः परादष: ॥१४१ ॥
प्रतिमर्जनं, एकसरादितानानाम् एकखर दिखरमिखरादोना मिचर्थ: संख्या कमात् यथाकर्म संजायने भर्वात। तथादि, प्रथमम बकाइ (र), तदूखे बाब (2). तदूसे न्यह (३). तटुसं चतुग्त (8), सटूसें पक्षमात (५), सदूसे बड़न (इ), तटूबे सप्ताइ (9) स्थापधेत्। ततय एकेन दरे इसे (१ x2-२) हो, बा्या यह इते (२x६=६) घट, छड़ असतुग्स इते (६ <8=28) चतुन्विष तः, चतुब्बिधया पछाऊ् इते (२४x५=११०) विंपय्यधिकं प्ातम, विंपात्यधिकेन पातेन घड़ड इते (२० x ६= ७२०) विंशन्यधिकानि सप्तभतानि, विंअत्यधिकया सप्तअात्या समाइ इने (७२०% ७=५०४०) चत्वारिंभटसवाबि पश्महसाबि भवन्तीति ।१२८।१४०। कथ सोकचवेव् एकम्वरादिसस्याप्रप्तारं मदर्भयति, स यथा,-प्रथमं क्वित कमं स्थापयित्वा करमापेक्या पूर्व्व: पूव्वेः खरः परात खरात अध: स्थापनीयः। स पुव्येः स्वरः उपरिभागे तिर्षत चेतु, तदा तम्याषि पृव्ये सापनय, सोडषि निर्व्वात चेत्, तदा तसापुण: खर: एवं क्रमेय वड़त- पर्थ्यक्षं विचारभीयम। षड़जपय्यम्ा धषि पुरतन्तिषठन्ति चेत्, तदा द्वितीय खरे पूर्व्ववत् प्रसार: कलेकः, शवमन्येव्वप खरेख। पर्व्बोत्कनियमेन पूव्वसििन सरे मयपते उपरिवर्तिनः खव्गस्तिकन्ति चेसु, तदा ते पुस्तः खापनीया:, धर्वाग्शास खरा: मूल्षकमक्रमेव एक खापनीया हवि। तर्था्ि, चतुःखरे मसारे कर्ततये प्रथमं (स, रि, ग,म) इति न्रामं खाप- यित्वा बड़ जलाथःलातु पूव खराभावात् खरो न खाय्य:, ऋम्भसाधजात तत्पव्व: घड्जः खायः, उपरिवर्तिनी मान्धारमण्यमो पुरः खापनोयो, घर्वाभट व्थभः मसाहेया, एवं (रि,स, ग,म ) इवि दितोश बमभेद:। A
Page 64
संगोवदपंगमं।
खरः स्ाप्यः; स चेदये तत्पूर्ष्वसदधो भवेत्॥ १४२।। पुरतोऽि लिखेद्वीमान् खरानुपरिवर्त्तिन: । मूलकमः कमात् प्ष्ठ शेषा: प्रसार ईटशः॥ १४३॥
एवस चतुःखरे प्रस्तार साकल्येन (१X२X३X४=२४) चतुर्व्विभ तिर्भेदाः संजायन्ते (१)। १४१ / १ ४२। १४३। पुनरपि लघुतरेय उपायेन कूटतानानां भेदान विवस्ुर्नकोहिष्टपरि- ज्ञानाथे खगमेव कथयति, नष्टेत्यादि।-ऊईस्थितां प्रथमां पक्कि सप्त- कोष्िकां लिखित्वा तद्धोऽधः क्रमादेकैककोछेन हीनं पा्गिषट्कं लिखेत, यथा-प्रथमा पङ्गिः सप्तकोषिका, तदधः द्वितीया पक्ि: घट्कोषििका, तदध: ततोया पक्ि: पक्चकोषिका, तद्धः चतुर्थी पक्गि: चतुःकोषिका,
(१) चठ्रःखरपस्तारे चतु्िि प्तिक्रमभ दा यथा ;- मध्यमान्ता: षट मेदा: । गान्ारान्ता: घट भेदा:।
१ स, रि, ग, म। ७। स, ft, म, ग। १ रि, स, म, म। रि, स, म, ग ग। १। स, ग. रि, म। हा स, म. ४। ग, रि, म। १०। म, स. ग। ५I fरि, म, स. म। ११ । रि, म, स, रि, म. म। १२ । म, रि, स, cor छषभान्ता: घट् भेदा:। घड़ जाना: घट भेदा:।
ग, म. म, २४। म. म. रि। म, म, १K1 इ, म. म. म. म, १६। म. म, रि। २१। म. म. f9। म, म, स, ि। ग, म, म, रि। २8| म, म, रि,
एवं पबुसरमजरे पक्तुमान्तायतुर्नि प्रति :. तमो मध्यमान्तायवुथ्यि प्ति: ततो नामारान्त:पर्सा में 'घति:, तत वाषभान्तवतुरतमिं वतिः, ततः वम आान्तायदनि बव: कममे दा अ्बन्ति। एर्ज अट्स्रादियृषि प्रख्ारो विकपचीय:।
Page 65
मटोहिट्प्रबोवाथें चक्डमेवरबोच्ते । १४४ । सप्तको्षठा लिखेदाद्या पष्टिभेकेककोछतः । हीनन्तु पूर्वपूर्व खवात् पभिषट् कमवो लियेत्। साद्यपक्रयादिको के त लिखेदेकं परेषु चम्। १४५।
तदध: पश्चमी पक्ि: तिकोषिका, तदधः वफो पष्ठि: डिकोषिका, तदधः सप्तमो प'Fः एककोदिका चेति तम प्रथमपक्: प्रथमको्छे १ रकार दद्यास्, मथ्मपद रपरेस कोफघ सून्यं ददात। द्वितोयपक् रप प्रथम- कोफ १ बकाउ दद्यात्: हिनोयप रपरेख द्वितीयादित पथस कोफ तु यथाकर्मं कोषसंख्यया गशितं पुव्वपूर्वा लिखेत यथा,-पवोग:, कोष्टसंख्या २, अतएब १X२=२ .तोयपइ इतायकोणरः, पुनख पुर्वानः २, कोयसंख्था १, धतय्ब २ x १=६ द्वितीयपद्र सुतीयकोफाड़ः । पुनव पूर्ववाr: ६, कोफसंख्या 8, कत्य ६x8=२8 द्ितीय पक्क सतुर्थ कोफारः। पुनख पुर्व्वाई: २8, कोणसंख्या ५, अतश्व २8८५=१२० हडीयपक्ः पय्म- कोटाइः। पुनख पूर्वाइ:१२२, कोएसंख्या ६, धतण्य १२०x६=७२०
१मा। प र्: 0
श्या। प.ङ्: 8 c १२० ७२०
शया। पक्र: 8 8 C २४० 288-
धर्थी। पकि: १२ २१६०
५ मी। पष्ि: २८८०
दफी। पक्ी: ६०.
हमी।
Page 66
संगीतदपंजम्।
द्वितीयप ड्रावप्ये कमाद्यकोष्ठ लिखेद्वुधः। परेषु पूर्व्षपूर्व्वाक्क कोष्ठसंस्थागुर्ण न्यसेत्॥ १४६ ॥ एव मेव लिखेदङ्कमधोऽध: पक्िकोष्ठके। खएडमेदरवं प्रोक्को नष्ोहिटप्रबोधक: ॥ १४७ । वेद्यतानखरमितान् द्स्वा तेष्यव लोट्टकान्। मूलकमं लिखित्वादायुडिट तदघोलिखेत् ॥ १४८॥
द्वितीयपक्: षषकोषड:। 'वधोऽधः पक्किकोयके एवमेवमद' लिखेत' वसयायमर्थ:,- द्वितीयर्पाकस्थकोषानामधोधः स्थितेष तोयाटियकिस्थ कोफधु कधोऽधःक्रमेमा कोषसंख्यया गृशितं (दिगुगां, चिरमां, चतुए,याम एवं कमेय) द्वितीयपकिस्थकोपाठ लिखेत। तर्याि द्वितीयपक् द्वितीय- कोफाड: २, वतएव तद्ध: कोषाइ: २X२=8; द्वितीयपक्गस्तुतीय- कोफाऩ: ६, अतए्व तद्ध: कोषात्: ६x२=१२, तदधः कोशइख ६x १=१८: द्वितीयपङ्ट समुचकोषाप: २४, वतएव सद्ध: कोशड्: २8X २=8८, तदध: कोषइख २४x३=७२, तदधः कोषाङ्गख २8x४=६६; हवितीयपक्क : पक्षमकोषाउ्: १२०, धतएव तदधः कोषाप्: १२०x२=२४०, तदध: कोशइख १२०x३=२६०, तदध: कोशइख १२०x8-8८, तद्ध: कोफाइस १२०x५=६००: दितीयपद्र: हवोषाद , छतएव सदध: कोफान: ७२०x२=११४०, तद्धः कोयाङख ७२०x३= २१६०, सदध: कोषाइस उ२०x१=२८८०, तदध: कोषाइख ७२०x ५-१६० तदध: कोषाइख ७२०x६=४१२०; इति सप्तपत्खथानां सव्बैषों कोषानामा बिन्यासी घेयः। कयमेय मवोडिए वानहेतु: खब्छमेव: कचितः ।१४ । १०५ ।१४६।१४७। एवं सखनेष्मभधाय उदिषपरिध्ानाषेनाश वेद्यतानेव।-पेद्यो- वियेने यः तान: विक्वारचतुःसरमसूसरादि:, तमुखरपरिमितान् चोषकानु कर्कराज्, परेखु कोषणेमु, चिपेस स्ापयेत। ब्स्यायमभिमाय:,-यदि सतुःसरो जिद्ासित, तदा चादिमारम चतुदं कोककेतु चतुरोचोषकान
Page 67
संगोतदर्पनम्।
खरानूलक्रमस्यान्त्यात् पूरव यावतिय: खरः। उदिशमयस्ावति ये कोछे5वोलोटकं चिपेत् ॥ १४२ । लोथ्चालनमन्यात् खात् त्यका लब् कमोभवेत्। समचे दन्तिमो मयेन सोऽपि त्याज्य: प्रयननतः ॥ १५० । लोष्टकान्या इसंयोगाडडि्टस्य मितिर्भवेत्। संख्या स यश रपे छृष्ठे नट तडचते । १५२ ॥ येरह नटसंर्था सन्मोलिकाससमन्वित: । नटतानखरस्थानं तेर्च्जात्या तं खरं लिखेत् । १५२ ।
स्थापवेत्, यदि पसखरी जिश्वासितः, तदा पस् कोष्टकानु स्ापपेस, यवं घट्- खरादिरख्वम। १४८। लोटचालननाह, सहादिति।-मुरकमम्यान्यात सगत उदियस्य धन्य: खरः, यार्वतिथः पूवे गखने सत वावतसंस्ा पुत्बहत्यर्ष:, त.बतये तावतसंख्यापर मे व्यध: कोफये, शोषकं कर्बनं, क्षिपत सापयेतु। इदं शोषचालनं, धन्यात वान्यवरमारम्ेत्यर्थ:, म्यात। ववं लोषचाचने कुत, चन्य लव्धमित सरं त्यक्षा लव्संख्यकेन सरेब हम इयर्थं:, क्मो भवेत्। एवं कुते, जोष्कान्याइसंयोगात बोशनामस्थानां सव्बध्ामब्मां मेपनेन, उदिशम्य मितिः संख्या भवेत। तत मियस कूटतानजिष्वासारया षिकोफ: खछमेकः चतुःखरकूटतानजिघ्यासायां चमुःकोए:, एवं पथ- सराटी पसकोफ्टादिः खख्मेव: कर्तवयः। तब घ सरमरिमिता यव चोछा: मदातव्या: ।१8८/१५०/१५१। मष्टन्ानमत्रियां संक्षेपेश् म्रदर्भयम्राष्, यरिति :- मौजिकाइसम्मते: यावरपाइकित मोपाइसइते:, येः बह:, मयसंख्या स्यात, तैवेव भाः मटवानसराबां खानं झात्ा, तं सरं जिखेत। यावत संख्यकानि बोष- ख्ानानि सरखानान्यपि सावतुवंस्यकान्येय, सलथ प्रविर्वाष् समेककोके गोषखापनेन चावर्पाहयेकाइमिश्रपेन व मटसंख्का पूरबीय। बनन्तर
Page 68
समोतदपंबम्।
कमोSलापि च कर्सव्योलव्वत्यागेन पूषवत्। तथेवाऽल लिखें्किट्ट्मेवं नटोत्तरं वदेत् । १५२।
एकखरादितानानां संख्या संजायने रा टम्॥ १५४।
साधारणं भवेहेधा खरजातिविशेषणात् ॥ १५५ ।
शून्यस्थानादध गयने यार्वतिये वोष लोएस्तिषति क्रमश्य न्तिमखरात् सावत्संस्क खगो दातव्य इति भावः। वभाषि पळवत, लब्धत्यान लव्धस्य सरस्य लोपेन, क्रमः कर्त्तव्यः। तानसर मिताः संख्याताः, याः ऊर्जाधःपक्ूयः, तद्राः तासुपदिष स्थिता:, ये वन्याक्ाः, तेवां मिश्रमात् सम्मेसनेन, एकसरादतानानां संख्या, कमात् यथाकमं, संजायते भर्वात। तथादि, पक्टितयम्य वन्याइमिष्रयेन दिसरसंख्या १+=२ हौ पकचयस्य सन्याइमिन्रशेन चिसरसंख्या १+१+8=इ घट्, पदद्िचतुषयस वान्यात्- मिश्रब्रेन चतु सरसंस्या १+1+8+(t=२8 चतुन्विप्तिः, पङ्किपसकम सक्याइमिश्रश्षेम पशखरसं व्ा 1+1+8+15+६-१२० विपात्युकुर भरज पम्षट्वस सन्याइमिशम्रेम घट्खरसंथ्या :+1+8++ ७२० विंशत्यरु राथि सप्त गरातानि, सर्व्वासां प्ोनाम चन्याइमिष्षेन सप्त- सरबंस्या १+:+8+१c+८६०880 चत्वारिंभुररायि पहसहसामि। विल्तरस संकीतसुधावररमाकरादियन्य घु मक: । १ ५२। ११ / 1५81 पूष्वे साधारवमतम्, सधुना तक्लदयं तह्ेदाख निरूपयति, साधारव- मिति। सर-आतिविभ्ेषनात् सरविद्येषजात् जातिविशेषन्ञाम, साधारवं देधा डिविसं भवेतु। तब करसाधारज-आतिसाधारमयंमेखे, सर- साधारणं धतुडा बदुर्निरय पररिकोर्सिंतम्। 1XK।
Page 69
संमोतदपंबम्।
खवरसाधारयं तल चतडाँ परिकीनितस्। काकल्यन्तरघड़ जेच मध्यमेन विशेषणात्। १५६। साधारणं काकली कि भवेत् घड़ जनिषादयो: । भन्तरस्या:पि गमवोरेवं साधारयं मतम् । १५७ । निषादो यदि छड़ जस पुतिमाद्यां समात्र्येत्। छृषभस्वन्तिमां प्रोक पड़ जसाधारणं तदा॥ १५८॥ मध्यमस्या पि गपचोरेवं साधारयं मतम्। रागालापनसंयुत्त जातिसाधारयं विदु: ॥१५८।
खरसाधारमास्य भेदचतुश्टयमाह, काकल्य त।-कावज्यन्तरघडजेख मध्यमन विशेवक्ात् सरसाधारयं चतुर्द्ेति प्रेरः। काकणोसाधारकम् धन्तरसाधारमं घहजसाधारयं मव्यमसाधार अञ्बेति खरसाधारकं चु- विधमित्यथ:। १५६। तत्र काकज्या: साधारमषत्वमाइ, साधारयमिति।-काकनी क्ि वञु- मिषादयो सरो: साधारयं भवत। तथाि, काकलोखरः नियादस्य अतिह्म छड् जम्य घ न्ुतिदयं महीतवा निवादयड़अ -: समानावको भय- तोति का ज्या निवादमड अनोः साधारययमिति। सन्तरस्य साधारडत- माह, धन्तरस्दरेति। कन्तरस्ापि म-मयो: मान्धाग्मध्यमयोः एवं पूर्व्वोता- प्रकारं साधारयं मतम्। तथा हि, बनतरखर: मान्धारस्य श्ुतिडयं मध्यमस्य व नुतिद्:ं प्राप्तः मान्धारमध्यमदोक्तव्यावश्ी भवनोति तख उमवो: साधा- रखत्वमिति । १५७। हड़ जसाधारबमाह, निवाद इवि।-निवादो यदि वड़ पस्य चारसा प्रथमां भूमिं तीव्रामित्यच:, समात्रयेत मकोयात, शवभकु वड़ जक्क श्रन्तिमां चतुर्ध क्रुतिं इन्दोबतीमित्यचे:, समा्रवेदिविभेध वदा बड़ बसाधारवं
Page 70
संगीतदपंजम्।
गानकियोचने वर्गः स चतुर्ड्ा निकपित:।
स्वित्वा स्थित्वा प्रयोग: स्यादेकेकस्य खरस्य यः । स्थायी वर्ग, स विश्वयः परावन्वयनामकौ। एतत्सम्विश्णाद्व्: सव्वारी परिकर्तितः ।। १६१ ।
मध्यमसाधारयमाह, मध्यमस्येति।-मध्यमस्यापि ग-पयो: गान्धारपक्- मयो:, यवं पूर्व्ववत साधारयं मतम्। गान्धारो हि यदा मध्यमस्य वाद्यां नतिं वजिषानाओं मक्षाति, पक्षमख मध्यमस्य अन्तिमां खुतं माजजनीं, मकाति, तदा गान्धारपक्षमयोषभ रोगेव मध्यमस्यक क्थ्तिय्र हमान्म्यमस्य तदुभयसाधार वत्वमिचर्यः। जातिसाधारयमाइ, रागति। रागालापन- संम्षं आातिसाधारमं विदु: पदिद्रता इति प्रेषः। रागाण्व शुद्धकेभभिक- मध्यमादयो जातिसाधारयमिति केचित. समानय्राभोद्रवासु एकांपसरासु जातिमु यत समान गानं तत् जातिसाधार यामित्यन्ये। १ ५८। वर्ष नक्षमां त देदांख निवमयब्राह, गानेति।-गानक्रिया खराक्षामिति शेषः, वर्ष उचते। खराक्षां यथा वधि गानकरकमेव वर्स इचर्थः। स वभः चतुर्दा चतुर्निधः निरपितः निर्योत पचिडितेरितिशेमः। किंतत चतु- विधत ममित्याच, स्यायोति। स्थायो, घरोहो, घवरोहो, सम्ारी चेति वर्ज खतुर्धि:।१६०। तभ स्ायिवर्य जक्षयति, स्विलेति। एकस्टेव खरखघड़जादे: य: सित्वा खिलवा सायं सायं विलम्य विषम्बेत्यर्थ:, पोग उच्पारथं, स स्थायी वर्शोविचेयः। इढअख खायो वर्गो यथा,-सससस,इत: मध्यमस्य यधा .- मम म म, इत ववमन्येवा्मपि। मरे बारोद्मवरोडियो वबों, सर्धम अधयम् खनगतम् सन्धथें सामे कमिचर्थ, नाम बाख्या य रोप्तावन्धर्थ- - नामको सनामानुकपमेय तवोर्ष कयमित्यचः। सराबामारोषो यम सः बारोरो, खराबामपरोडो यम सः घवरोडी वर्ष इवि भाव:। रतत्-
Page 71
संगोतदर्पयम्।
भथवा,- यनोपविख्वयने राग: खरः खायी स कम्बने । १५२। [ पति रायादिपर्य बचषम्। दब पहादि:। गीतादौ स्थापितो यस्तु स ग्रहसवर उच्चने। न्याससरस्तु वित्नयो यसतु गीतसमापक: । वजलत्वं प्रयोगेषु स चांगस्वर उच्च ते । १५३ ।
विशिट' वर्णसन्दर्भमलस्वारं प्रचजने। एकेकस्ा मूर्ड्नायां विषट्यिदिता बुषे: ॥१५४ ॥ [रखबद्धारबचयम्।
सवारी वर्बः पर्रकीसिंत: ।१६९। पच्ान्तर स्थायिलक्षयमाह, यमेति।-यम सरे रामः उपविष्यते खयमेव स्वित्या विश्रास्थति स कायो खरः कथाते। यदुतं,-रामोपवेश्र्न यम स खथायो सर उद्यते। इति । १६२। यहन्यासांभानां खरामा नकयान्याह, गोतादारबिति।-यसु सर: गोतादो मोतस्य वारम्भ स्यापितः पटकः, स यहसर उचते। यम् सर: गीतसमापकः गौतख जान्यादेरके सिषठतीत्यर्थ:, सन्याससरो विज्ेय:। प्रयोगसष जातिरामादिययव हारेस बञ्णम्वं बाङ्ल्य, सः प्रयोगबाऊत्यकप- इचचं:, चंगूसर उच्चते, पयोगबाञज्यमेव प्रधानमंभाणक्यमितिभाव: ।१६।
वर्यसन्दभे काय्यादिवर्बसमदयम् चनद्वारं पचसते कथर्यान्त, पच्डिता: इति प्ेष: । वर्णवेधियमनद्वार इति रंद्रेप:। यर्था्ि कटकङुष्चता- दयो नर्यरीदेव शोभाविधेषमृत् पाट्यन्लोडनद्ारा इव्च्ने, तथा सामारोसुवरोहिस पारिव एंक्पस म्ोतभरोरेडु मेचिव्यिजेयमुशोवयन्त
Page 72
संगीतदर्पकम।
चचा सड्टारप्रसार:। सरि सरि ग, रिंग रिग म, गम गम प, सप सप ध, पव पध नि, धनि धनि स। इति प्रथम: । सस रिरि गग मम पम धध निनि सस। दति द्वितीय: । चच जातिवच बानि। प्रहंथतारमन्ट्राच यासामन्यासकौ तथा। भपि संन्यासविन्यासी वजतं चाल्पता ततः ॥ १६५ । एतान्यन्तरमार्गेय सब् लक्ष्मापि जातिपु। षाड़वौड़विते कापोतवेषमाऊल्योदय।। १६५ ॥
प्रसन्नाद्यादयोडसद्वारा इत्युचन्ते। एके कस्यां मूर्चनायां निर्धारणव्वाराः पुधे: पश्छितेवदिता: कयिता:।१६४।
पक्षवानि बाञ्, तानि यथा :- (१) ग्रह, (२) अभ्ः, (२) तार:, (8) मन्रः, (५) न्यास: (ई) अपन्यासः, (७) संन्यासः, (८) विन्यास:, (८) बडल, (१•) सस्पता, (११) अन्तरमार्ग:, (१२.) वाड़वं, (११) ब्ोड़वित- न्हेति। १६५/११।
• (६२) निर्षाहरब द्वारा बवारादिमाणेय बचा :- सम्य जब: (का) १२। डहाित: (सं) भन्म इय: (सं) १२। चर्षित : (बं ) भवचोकितः (बं) १४। ऋरमः ( बं ) 8। पाचिप्ः (वां) १५। अूबरे चिम: (एवां) ॥ ्ाचमः (चं) १३। मिवर्ब: (था) है। बाबंप: (बं ) 19। विपर्ष: (बं) ७ नीतः ( प्रां) १८। बिमार्घ: (व्रा) ८। जहीत: (बं) 1। बिष्पर्यः (बं) न्हाढित: (बं) १०। बिम्म नित: (सं) 1.1 कहानिस: (बा) न्हानिब: (ब) ११। बरिक्स : (सं) २१। सयसबध: (ए्ा)
Page 73
दब सरा उचने।
पक्षमोषेवतचापि निषाद पति सप् ते । १५७ ।
भुविम्यः पूर्योभाम्य: खरा: स्युभवेयु: नायन्त हचर्थ:, शुतिम्य हति पहम्था जनिकतं: मशतिरितयनेन बुसोनों सरं प्रति कारबवं प्रतोयते। व घ सरा: घडुआ, ऋवभः, मान्धारः मध्मा, मच्चमा, धेवता, निवादय
२१। मसयादि: (एां) 881 रेचि: (बं) मबन्नाधन्त: (एवां) २५। प्रकमान्त: (एवां) प्रसाद: (एवां) हह। श्ाइन: (बं) 89। मोन: (सं) प्रषाद: (सं ) V८। पन्चिपच्ादण: (पा) प्रस्ार: (स्पां) ७६| बन्चप्रचादन: (बं) 221 प्रसार: (बं) ५०। वमितत्तमट्त्तः (बं) मग: (बं) ५१। तमः (बं) मडित: (बा) समब्तितः (बं) ११। पछितः (बं) ५१। रवित: (सां) ११। गन्द्रजध्यः (सं) ५8। रवित: (बं) २४। गन्ड्रादि: (सं) KK। छहार: (बं) १५/ मन्द्ूरान: (बं) हादमान: (बं) १। र्ज्जितः (बं) भम्य व रम पविहा कनद्ुाराः। १०। बविसकर: (नं) KSI १८। बिन्ट: (वा) छपकोषः (२) ५८। उहवित: (९) 8•। बिन्ट: (बं) हैं। तारणन्ड्रमयम्यः (8) ॥। विज्लीर्य: (सा) ११। विलीर्ष : (चं) १। विषनः (६) ११। बेि: (चा) ११। पबदान: (0) (र) चिव्विता चबद्वारा: राभिष्यंगताः। (शो) ्चिष्विता चबद्धारा वार्रोदृषम नताः । (बं) चिप्निता बकडाय यरो्िपर्यनताः। (बं) ्चि्ड्िता ककहारा: कवारियर्य नयाः। भरोडिधि ये हादम वयमुादाक्दन सरोइजमाठ् करोमियि का:।-
Page 74
संगीतद पंजम्।
तेवां संभा: स रिग म प घ नीत्वपरा मता: ॥२८। मयूरचातकनभाग: कौडकोकिलदुदुरा:। गजच सप् वड्जादीन खरानुच्चारयन्थमी। १६२। षडूंजं वदति मयूरः पुनः खरवषभं चातकोवूते। गावाराखं शागो निगदति च मध्यमं कौद्ध: ।। १७० ।
इति सप। तेवां खरायां कपरा: संजा: व्यवहाराथे संक्षिप्त नामान्तरा- योत्यर्थ:, यथाक्रमं स, रि, ग, म, प, ध, नि, इति। तर्थाद्ि, स इति घड्ज- वाचक, रिइति ऋषभवाचक, गइति गान्धारवाचक:, मइति मध्यम- वाचकः, म इति पक्चमवाचक:, ध इति धेवतवाचकः, नि इति निषाद-
56 चातक: पचिविभ्ेष:, कागः, करौचो वर्कवशेषः, कोकिल,दुदुरोभक:, गजख समी सप्त यथाकमं वडूजादीन सरान उच्चारयन्ति। तथा्ि, मयूर: घड़जं बदति, चातकः ऋषभं खर ब्रूते, शगो मान्धारास्थ खर वर्दात, क्रौखो- मध्यमं निगद्ति। चक्चिता शोभना वाक सरो यस्य कासी कलकराठ इताथे:, पिक: कोकिलः, पक्षमं खर गदतति, तथा उदूतो मदो यस्यासी अभदः नववर्धासलिलसेकपुखकित हत्ययं:, दुदरो भेको धेवतं खर' रटवि वदति, तथा परदजिसमाइतं कड शताड़ितं मस्तकं यस्य सः ताटभः कुश्जरो इस्ती, नासिकया नांसारख वा, कन्तिमं खरं निवाद, गदति, मूदटि कत पाधात- काले करी निषादखरमुदोरयतीत्यर्षः। नारदमते यथा ;- घड़जं रौति मयूरो हि गावोनईन्ति चषभम्। बजा विरौति गान्धार कौषोनदति मध्यमम्। मुष्पसाधारये काले वोकिलो रौति पक्मम्। चनख धेवतं रौति निवादं रीति पुश्जरः॥ खरखां निर्याक्कयंथा सक्क्रीतसमयसार,-नासा कर- उरसायुर्जिश्ञा दन्ताक्येव च। बड भ्य: संजायसे यसमातु ससात् बड़,ज हति सतः। नाभे: समुदितोवायः करठशीवंसमाहतः। ऋषभस्येव नादं यत् तस्ा- इष्भबेरितः। नाभे: समुदितोषायु: कछठशीषंसमाइतः। गन्वव्ससहतु:
Page 75
संमोतदपंजम्। गदति पक्ममदितवाज् पिको रठति पैवतसच्ददईर:। नविसमाइतमसकममरो गदति नासिकया सरमन्तिमस् ।/-।।
प्रथम: सराप्ायः।
खात् गान्धारलेन कम्यते। वायु: समुव्यितोनाभेमंदयेड समाइवः। मध्यस्वानोद्वत्वाच मध्यमसतेन कोसिंसः। वायुः समुत्यितो नाभेरोड- कछाध्रोइद:। पथख्वानसमुह्ूतः पयमसेन सम्मतः। माभे: समुत्यितो- वायुः करठतालुगिरोषदि। तनततुखाने एृतो यसालनाडसी भेबतो मसः। नाभे: समुत्थितो वायुः कछतानुभ्निरोइतः। निषोदन्ति जराः सर्मे निषादसेन कथपने इति। सराबामतुपत्तिय था रमावष्या :- चम्बेदास् षड़ अमषभी यजुघोमध्यधेवती। सामबेदात्मुह्ूती तथा मान्धारयसमी। सथव्व मोनिषादय सरजन्म समीरितम्। इवि।
Page 76
[ ]
रामाब्याय।
बोडयं अनिविशेषस्त सरवर्षविभूषित: । रसनो अनचित्तानों स राग: कवितो दु्षे: । १ । बम रामाक्म्।
[रति रामापृम्।
भाषाच्छायाच्रिता बेज आाषाम तेन हेतुना । २ ।
चम किवाफसु। [रनि भाषाङूम
बरयोत्चानयं सत कियाकं तेन हेतुना।
बबोपाङ्म्। [रति क्रिवाक्म्।
[रखु पाङ्म्। दव बाब्छारचा। कालडारणा त कथिता तारस्ानेयु शीवता। गमकैर्षिं विध युक्ा कौथलेन विभूषिता ॥ ४ । [रति कायछारया। बरा: बडूआदिकपान नर्जाः खाम्यादिकपा:, तेविभूषितोडयड तः। नर्माचत्तारनां रभक: सकणनोकमनःस परमानन्दसन्दोहप्रद:। रख्जना- देवा रामयपदेद्यभागितं, तथा चोहम्,-यैस्तु चेतांसि रव्यनो अग- नितयवर्त्तिमाम्। वे रामा इवि कब्बन्ते मुनिभिर्भरतादिभि:। घपरख् बथा,-यस् सवयमामेय रव्यने सकसा: प्रजाः। सर्म्यागुरभ्रनाट्वेतोखेन राम दाति खुस: : इवि। रमृनभावोर्षन प्रत्यमेन निष्पभ्रोडयं रामभन्दः।१।
Page 77
जव बहटमी पमर्चा लेविया इर्जवति।
शयायनतं नामामव्ाबावनलेन रजिद्ेतम अर्वति।
अवति। रति कश्िनाबोज विचितय्।" चौड़व: पश्रचि: मोज: सरेः बड़चिच पाड़ग:। सम्पूर्थ: सप्तभिष्जेंयय एवं रागसिया मतः । । । दम रमा:।
रताइंसच कोड्ास: प्रभवो भेरवो ध्ानि: ।ज । मेघराग: योमरागकामोदो बानपडम:। खाता कन्दर्पदेशाखी एकुमान्तच पैथिक:। नटनारायवचेति रागा विंधतिरीरिता: ।८। गमनेः सरस्य कम्पभेदेः। वरब कम्पोगमक: श्रोषचिजसुखावड:। भेदा: पसदशेवास्य्र कयितास्िरिपादया। इति ममकचचर्च तह्ेदांच ततमकरबे बब्हे। 8। मेमायदेश्रीयपुस्तके तु मडरामलं नाम महच्ायाजममव्वलेन रशिहेतुसम्। सहीयेरामल नाम मायोकनियमार्त्रसहेतुलम्। हाँत पाठानतर दाते। कंिनाचसु सफ्ोतरमाकरस टीक्षाल्तामन्दवम- सस्टेव विश्ितमन्र समटुतम्। समते तु सम्पूयंबाड़योड़बमेदाव रामखा
बोड़बशन्दस्य युतपतियं था :- उड़या अय्नानि वान्ति अचाग्त यस्िन, इति उद़यं बोम तब भूतेडु पयमम्, वेन मस संख्या: मवोयमो। बोड़नो संर्कषा मचत चरवंस्या हव्ण:, बिखसे यथा। हँवि। ई। रखहंस: कोडडासा, इवि माठानरम्।।
Page 78
७२ संगोतद्पंयम्।
कव रामाचासुङ्षं दर्ययत्ति। शिवथत्तिसमायोगाद्रागाणं सन्भवो भवेत्। पश्चास्ात् पञ्च रागा: स्यः षष्ठस्तु गिरिजामुखात् ।2। सदोवक्ान्तु श्रीरागो वामदेवाद वसन्तक:। भघोरादू भैरवोऽभूत् तत्पुरुषात् पक्षमोऽभवत् ॥ १० ॥ ईधानाखान्ेघरागो नाव्यारको शिवादभृत्। गिरिजाया सुखाल्वासे नट्टनारायणोभवत् ॥११। पार्व्य त्मा वाच। के रागा: काच रागिव्य: का वेला ऋतवच के। किं रूपं कथमुद्वारो वद देव प्रसादत: ।।१२।। रेसर उवाय। श्रीरागोडय वसन्तव् भैरवः पत्चमलथा। मेघरागो एहवाट: पड़ेते पुरुषाठया:॥१२॥ [रति षट् पुरुषरागाः । चथ रागिययः । मालश्री विवणी गौरी के दारी मघ माधवी। ततः पाहाड़िका जया त्रीरागस बराडना: ॥१४ ।
श्िवोमहादेव: भ्क्कि: पाव्व तो, तथोः समायोगात्। धम शिवभरन: समयोगादिति कचित्याठः । ह। सदोवकः, बामदेव:, कघोर:, तत्य वषः, ईधानचेति भिवस्य पञ्न मूर्चि- भेदा:। लाखे नारोवत्ये, यदुशं नारदसच्िितायाम,-पुंसत्यं साखवं प्रा्: श्ोमृत्यं सास्यमुरते। इति । १०।११। बेला जानसमयः। ऋतवोरागविभेषोपयोगियोग्वर्षादिकाथाः। वप मूर्सि:। उडारो निर्ममावमकार: सरवर्षादवयवसंसानमितियाबत्। प्रसादत: रपया। दव दवि महादेवसन्योधनम् / १२।
Page 79
देथी डेपनिरी पैप बराठी तोड़िका तथा। सविता चाडय चिन्दोजी बयन्तख पराइना:॥ १५। भैरवी गुव्ज री राममरी सुपकरी तथा। वाप्ाली सैववी पैब ैरवस बराफणा: ॥१५॥ विभाषा चागय भगाली कर्बाठी बसरंचिका। मालवी पठमच्चां सचेता: पहमापना:। १७। मशारी सौरटी पैव सावेरी कौगिकी तथा। गाबारी इरदद्वारा मेघरागख योषित: । १८ । कामोदी पैब वल्ाबी धामिरी नाटिका तथा। सारह्ी मडृडनीरा नहनाराववाप्रना:।१२ । [ इनि बटलि बडानिक्या:। कच राजबेडा। मधुमाथवी व देघाखा भूपाळी भेरवी तथा। बेलावली प महारी बशारी चोमगुर्ज्जरी। १० । धनात्रोमीन्नवत्ीय मेघरागच पसमः। देगकारी भेरवच लविता व वसन्क: । एते राया: म्गीयन्ते पातरारम् निहय:। २।
बराटीवन पेराटी, तोड़िकेत्यन टोड़िका, इति पाठान्तरम्।११। मैरयी मुण्नरो वेब दे या मुखाकरी तथा, व्वीम ऋचित पाठा: । विभावेतयन विभाव: बड़इंचिकंयन मट्शसका, मानवोळन मानतत्री: माणवत्ीसेति पाठान्तरावि इसने। पच्यमाङृना: पण्पमराजम भार्या ।१६।१। बद्ारीव्यय बङ्त्राणी इवि वचिव पाठ: ।२०। मावरारम परहरं यार्बािव्णंः। २९। 5.
Page 80
संमीतदपंअम्।
सुव्जरी कोगिकसेव सावेरी पटमसरी। रेव गुबकिरी पैष भैरवी रामकिरय्यपि। सौराटी च तथा गेया प्रथमप्रहरोत्तरम् ।। २२। वैराठी तोड़िका चँष कामोदी च कुड़ायिका। गाखारी नागशब्दी च तथा देशी विशेषत:। गहराभरचो गेयो द्वितीयप्रहरात् परम् ।। २२॥ श्रीरागो माजवास्मच गौरी लिवससंच्तिका। नटटकल्यापसंच्च सारड्रनट्टकौ तथा॥ २४॥ सखे नाठाच केदारी कर्णव्याभीरिका तथा। वड़हंसी पचाढ़ी च ततीयप्रहरात् परस्। यह रावावषि कया एते रागा: सखप्रदा: ॥ २५ । यथोक्काल एवते गेया: पूष्यविधानतः । राजाचया सदा गेवा न सु कालं विचारयेत्। २६ । [रति राजवेका। मुबकरी, रार्माकरी, सौराटी, हत्यम यथाक्रमं गुडकरी, रामकरो सोरटी, इति पाठान्तरावि हशन्। मथममइरोत्तरं द्वितीयम दराबधी- व्यर्थ: ।२९। गौरोव्यन मोफ़िति अचित् पुस्तके पाठ: ।२। बह़रंघीत्यन पटरंसो इति पाठान्तरम्। वहंरानावबि उलमदा: हत्यनेज च्डेरानात्परमेतेयां रककलवाभावात् गा्न न कनयमिति सूितम् । २४। बचोककाणे,-र्यासमन् समये यखत्र रामस्य मागं पूण सोमेवसां तष्मिद्वेव समने। पूर्ण विधानतः पूम्ये यां व्ाचार्व्यायां नारदभरतादोनां विधानतः बनुभावमात्। राजाचया, नमादेश्ेन तु सदा कानाकाचविचारमन्लेव मेयार, राजेक्राया निरह आवादितिभाव:। तथाचोनं-समयोकडध्न माजे वर्म्मनाचकय भुषम। श्ोबीवन्ध नयाचाया रङ््भूमी न दोबदम्। इबि। १६।
Page 81
संगोतदर्पडम्।
श्ीरागो रागिवीह्क: थिथिरे गौयते पुषे:। वसन्त: ससहायस्तु वसन्तर्त्तों प्रगीयते। ₹०। भैरव: समहायसु चतौ ग्रीम् म्रगीयते। पक्षमस्तु तथा गेयो रागिख्या सच धारदे। २८ । मेघराजो रागियीभिर्यक्रो वर्षांस गीयते। नहृनारायणो रागो रागिख्या सब हेमके । २८ । यथेक्कया वा गातव्या: सर्वयमंपु डुचमदा: । ३०। [रवि रामार्जा वदानर्चयः। पति फोणेन्रमतम्। मैरव: कौधिकचेव चिन्दोलो दीपकलथा। त्रीरागो मेघराजस पड़ेते पुरुषाचया: । २१ ॥ मध्यमादिमेरवी व बाड्ाली च बराठिका। सेखवी प पुनरेया भैरवस पराफमा: ॥ २१॥ तोड़ी खाम्बावती गौरी सुबकी कक्मा तथा। रागिसो रागराजस कौमिकस बराफना: । २२ ।
सस्शायेरिर्याम पाठान्तरम्।२। यीमना परिमोयते हति बचँिताठ। भारदे भामान्रिमयो। ८। हेमसे हेमने कार्लिकाग्रशय योरिबर्ष: ।२६। यषेक्ह्येति। यर्दाहि म्रहारवद्पे चमताधारे समर्वाद्यवक् नोबसा मोनेचा जायने वदा यम तब मवी यः कचित् रामो जोयमानो न बेरसा-
पुरवाज्या हव्यम मुबवा: सुता: इवि माठानरम्। १।। वाह्टृाचोव्यन ब्ताथी सेया हव्यण व मेया हव्यमि पाठमेह: । ६ूए। वोड़ोन्यन टोफो खानमावतीव्न सम्माववी सम्भावती पेति मुस्तकान्तवेय हक्षते। ११।
Page 82
संमोवद्पंडम्।
बेलावली रामजिरी रेयाखा पठमचरी। सविता सचिता रता चिन्दोलस वराकना: । ३४ । केदारी कानड़ा देशी कामोदी नाटिका पुनः। दीपकस प्रिया: पक् खाता रागविध्ारदैः ॥३५। वासन्ती मालवी चैव मालत्रीय धनासिका। भायावरी च विद्ेया: त्रौरागस् बराबना: ॥३६। महारी देशकारी च भूपाली सुर्जरी तथा। ठड्डा च पश्षमौ भार्खा मेघरागस योषित: । ३७। [रवि इनूमनाते रामरागिययः।
भेरब: पश्चमो नाठो महारो गौड़मालव:। देशाखचति षड़ागा: प्रोचने लोकविष्वताः । ३८ ॥ वाड्ालीयं सुबकरी मध्यमादिर्वसन्तकः । धनात्रोषति पहदैते राजा भैरवसंत्रयाः ॥ ३८ ॥ लविता गुर्जरी देशी बराड़ी रामलत्तथा। मता रागार्णवे रागा: पचचैते पक्चमात्रया: । ४०।
रार्मारीव्यय रामकरो वठमभरोवन व पटमअरोति केचित्
कानड़ा इतयब काना कामोदीखन व कामोटी इवि बाठान्तरम् । १। मुमंदीव्यण गुन्जरी टड्ा इत्यम टड्: इर्याि पाठमेद: । १ह। मुयाककरीत्यन गुडकरी धनाऔौरितन व धानत्रीपेति पाठमेदो हामते । १ ट । बराड़ीवन बराटीति पाठान्तरम्। 80।
Page 83
महनारायब: पूरष गाबार: सावगलथा। ततः केदारकर्बोटी पच्ैते नाठसंचया:।।४१ । भेघमट्टारिका मालकोगिक: पठमच्धरी। आाधावरीति विक्वया रागा महारसंत्रया: ॥४२ । हिन्दोलजिवणाबारी गोरी व पठइंसिका। पञ्चते रागनामानो गौड़मात्रित्व संखिथिता: ।४२॥ भूपाली च कुड़ायी च कामोदी नाटिका तथा। वेलावलीति विच्या रागा देयाव्ासंत्रया: । ४४।
न तालानां न राणायामन्त: क्ुलापि विछ्वते। रदानों रागरागिखोषदाहरवसुच्यते । ५५ । चच भेरवः।
भैरव: सठ विभ्नयो घेवतादिकमईन: । विलतो घैषतो यम चौड़य: परिकीतित: ।४५।
पण्जेते नाटसंत्रया: इनम पब्लेय नाटसंग्रिता: इति केचित् पठन्त ।8।। यः खरोड एः व एव यह इति नियमात् यांिाम् रामे वस्य सरखा प धल यहसममम वस्ोपेतति ग्रेयम्। रिमहोनलमामवः ववभमयमर्वाण्णतः हत्यर्ष:। रिफ्टीनोडच मान्तम इति बचचित्याठ:। बोड़व: पर्यभि: बरे- गॉव:। सम्पूर्थोडयं राम इति सम्ोतनारायवसोमेश्वरयोमेवम्। चबम-
भेरयोडपि ऋ्वािंतर हवि। बेरब चादिराम इवयन भेरबरामयन इँव बचित्याठ:। ।ईूँ।
Page 84
सेजीवदयंनरम।
भसनि नूककर एव तदुखवारी गन्नावरो जर्यत भेरव भादिराग:। छदाइरचम्। ध मि स ग म ध। [ईवि भेरपरागः।
मथमादिय राम।क्र ग्रहोथन्यासम्यमा। समसर सु गातव्या मम्मादिकम्डना। सम्पूर्यां कविता तम्त: रिवचीना कचिनता। ४9। ध्यानमु। पत्ना सहासं परिरव्य कामं सध खिताखा कमलायताची। सर्यचषि: शुषू मलिप्रदेश या मध्यमादि: कविता सुनीन्द्रः । छदाइरचम्। म पध निसरिग म। सथवा म प नि स ग म। [ रवि मध्यभादि:। चच नेरगी। सम्पूर्णा मेरवी नेबा प्रचांथन्यासमख्यमा। पोपोरी पर्डना नेबा मव्यमग्रामचारियी। केचिदेश भेरववत् सरत्रोंया विचयणै:।४८।
Page 85
संजोवदयंडम्।
भ्यानसू। सटिकरचितपीठे रम्यणेवासनम
परछतवनवाद्ा पीतवर्चायताची एकविभिरियनता मैरवी भैरवजी । चदाइरचम्। मपध मिसरिगम। सथवा घ नि स न म ध।
रिवचीना च वित्रेया स्चछना प्रथमा मता। पूर्व वा मलसोपेता कतिनायेन भाषिता । ४2।
भयोळ्यता निविड़बड्ुजटाकलापा वात्रा विकेत्भिचिता तबचार्जवर्षा । छदाइरयम्। स ग म प मि र। सथवा म प ध नि स रि ग म।
वाड्टाजी घोड़ना ग्ेया दव्यम वाकूरचा साटोड़नेव इवि डचि्पाठा। मथमा मुंखना बड़ू जयामख्ा बावा मूजना उत्तरमन्ना। भाबिवा प्रयोवा। योमेनर-नारायड-सधानर-सिंहमूपाचाना मवे हवं सम्पूरजां। कच्छा कटिबन्द: काणो ना। बरकः मुव्यमानम्। 86।
Page 86
संगोतद्पंडम।
खच बराठी। षडूजग्रचांथकन्यासा वराटी कथिता पुषेः। प्रथमा मर्चना यस्ा: सम्पूर्ण कीरतिवहिमी ॥ ५०॥ ध्यानम्। विनोदयन्ती दयितं सुकशी सककृण चामरचालनेन। कर्षो दधाना सुरटचपुष्यम् बराङ्रनेयं कथिता वराटी। उदाइरपम्। स रिगमपध निस। [रति बराटी। कथ सैन्वी। षड्जग्रहांशकन्यासा पूर्णा सेव्विका मता। सूर्डनोत्तरमन्द्रादय कैचवित् षाड़विका मता। रिहीना त भर्वेबित्यं रखे वीरे प्रमु्यते।। ५ू१ ।
मथमा मूर्चना उत्तरमन्रा। दयितं प्रियं भैर्वमित्यरथं:। बिनोदयन्त्रो व्ानन्दयन्ती। कइयः करामरबमेदः। सरवद्यपुष्प पारिआातकुस- मम्। ५० । घाड़विका हत्यन वड़ जबया इति माठान्तरम। सम्ोतसारे इय प्रचांअन्यासपय मेति कचिता, यदुश्ं-सम्पूर्जा बेन्धवी सरेया प्हांभ्रन्यास- पचमा। मध्याकात् पर्व्बतो गेया प्रकारे कयणदमि च। इंति। ऋषभमचम- वर््जिठ बोड़वेयमिवि वेवाविस्मतम्। बनुजीव पुष्पविश्येय: वाघुजीवि भाषा।५१।
Page 87
राधरा धारितमम यौबा। मनस्टकोप रखवीरहका
उदाइरयम्। सरिगम मध नि। भथवा स ग म प व नि स। [ श पैखरी।
वड़ जग्रहांधकन्यास: पूर्वो मालवकोधिक: । मूच्डना प्रथमा इया काकलीसरमप्डिता। ५२ ॥ ध्यानसु। भारतवर्षे घुतरतर्वाट्टः वीर: सवीरेध सतप्रवोक्:।
स रिगमपध नि स।
स निमममग रि४।
हरिमट्टोयपुल्तणे तु 'सम्पूर्पः कौम्िको मतः' इति माठः। बाकजो- सरसममता दति पाठान्तरम। सवप्रमी्थ इत्यच सवम्रचार इाँवि पाठमेड:। •मेरियां दियर्य कमाचमाचा कर्रोिसमूर:, बन्माना पिखने बचाडबी।५९।
Page 88
संगोतदर्पनम्।
बध तोफ़ी। मध्यमांश्रग्रहन्यासा सौवीरी मुरचना मता। सम्पूर्णां कथिता तज्न लोड़ो त्रीकौधिके मता। ग्रहींशन्यासषड़ जाश्. केचिदेनां प्रचसते । ५३॥ ध्यानस्।
काश्मीरकर्पूरविलिप्रदेहा। विनोदयन्ती हरियं वनान्ते वीणाधरा राजति तोड़िकेयम्॥। लदाइरथम्। म प ध निस रिग म।
स रिगमपध नि स। [रति तोड़ी। सध सा्बाववी। वेषतांशग्रंचन्यासा वाड़वा त्यतापसुमा। खाम्बावती च विच्या मुर्खना पौरवी मता॥५४ ॥ सोबौरो नाम मध्यमग्रामस्य प्रथमा मूचंना। तोड़ी शोकोशिये मक्षा हचम 'तोफ़ी श्फैधिके मता' 'तोड़ी जो कैगिये मता' 'तोफ़ी कोथिकसन्दरो' इत्यादिपाठमेदा हाके। केधिदेनामित्यम 'केचिदन' यरहंभन्यासवड़ जामित्यय 'यचांभन्यासवड़जयय' हत्याम पाठान्तरमस्ति। काश्मोरेब फुड् मेन कर्प रेख व विशिमः चर्चितः देवो बस्या: सा। हरियं मुगं, विनोदयन्ती बोबावादनेन सम्मोहयन्तो।५१। व्यन्नपस्मा मडमसरवर्जिता सतएय वाड़वा बड़भि: सगोता। पौरवी नाम मधमग्रामे बढो मूर्चना। खान्नावतीत्यन खनमायतोत्यपि भर्वव। सोमेन्वरमते सामाबती सम्पूर्ज, यदुतं-'खान्यावतो तु सम्पूर्ज पड्ार निदि मौयते'। इवि। सौन्दर्ष्मेय कपेड, सावखेन न, मुझामचेड शायायाक्रपलमिवाम्तरा। प्रतिभाति यदक्ेतु तक्षाव्त्मिति कृतम्।
Page 89
संभीतदर्पंबम।
ध्यानस्। 15 HARE B साब्बावती सात् सवदा रसभ्ा COOCH BENAR सौन्दय : लाव वमविभूषिताज्गी। गानप्रिया कोकिलमादतुख्या प्रियम्वदा कौधिकरागिजीयम् । छदाइरचम्। ध निस रिगम ध। 1 इति बाम्बापती। खच गौरी। ग्रहांशन्यासघड़ जा स्याद्रिपवञ्यी सखप्रदा। मूचछ ना प्रथमा सेया गौरी स्व्वांडसन्दरी । ५५ ॥ ध्यानम्। निवेशयन्ती त्रवणेवतंसस् पामाहरं कोकिलनादरम्यस्। शामा मधुखन्दिससूजनादा गोरीयमुत्ता किल कोहलेन ।
इत्यसनकयेन कान्तिविशषेय व विभूषित स्क यस्या: सा। प्रियम्पदा मधुरभाषियो। ५8। रिमवर्च्या ऋटयभपसमरीना। मारायजमते केवनपयमरीनतादियं घाड़वा। कडिनाचादीनों मते तुइयं सम्पूर्थ। प्थमा मखोना aसखा. यामस्य उत्तरमन्नटरा। सबसे कर्डे, अबतंसं कर्यंभूवनम्। कोडनो नाम सष््ोतभ्रान्कार: सनामख्यातः पशितः, यदुओं रवाकर,-सदाभिम: दिये बसा भरवः कछपो मुनिः। मतकू: पार्विगो दुर्मा भारि: भई चकोहची। इति। किय कोइसेन हचब 'अतिक्ृत रसतेम' इसि केचित् पठन्ति तविन्यम्। नेमावदेश्ीयपुक्तमेतु ख म म अ नि
Page 90
बंमोबरपंबस्।
नहार
दका म - [ इति गौरी।
रिवरीना एुबिरी चौड़वा परिकीर्चिता। निप्रचाधा त नित्या सा कैचित् पड्जात्या मता। रखनी बर्चछ ना चाउल मालवाचयिथी तुसा।। पूर्द ॥ भ्ानस्। घोकाभिभू तनयनाववदीनहृि: नव्यानना धरषिधू सरगालयदटिः। भासुतचादकवरी म्रियदूरटत्ता संगीर्सिंता गुपनिरी कवयोत्लयाफ्ी। उदाइरचम्। मिसगम प नि।
स ग म प नि सु।
रिधरोना सवभधेयतवर्जिंता। बड़ जाश्रवेव्यम बचू जपयेति वचित् पाठा। मस्कूमते इयं सम्पूर्था, बदुओं :- 'पूर्वा मु्याकरी परेक्षा मव्भ्- मव्सनता।' इवि प्यनिमअ्र्था, मी्वासडान्तभाजरेडमि रदुसम्। जिल्ा
्ेचित वदन्ति। कयमोव्ससाड्ट्रीयन नबबामडकिरिति सेोषितु पर्ठान्त । ५द।
Page 91
ततीयचद् नोतृपचा कद्रारस्तमर्िता ।४"।
उपोषिता्टी रजिमकताड्ी चन्ड्रानना चव्पकदामडक्ञा। कठाचियी खात् परमा विचिता दानेन हका कन्मा बनोजा ।
ध निस रिभमम ध।
चव हिन्दोर:। चिम्दोसको रिवत्वत: समबो गदितो पषेः। वर्च ना शहमका खादोड़य: कानबौडस:। ५८।
दोबाड येवमुयमाढ़बान:।
चिन्दोबरान: कबितो मबीमद्रः।
उपोदिवाभ्ोव्न 'सशोभिवाष्ट्री' इदि, परमा विचिन रत्यम 'परमार्वाचत्ता' रति व पाठागरम् । ।। मतान्तर हिन्दोबराम फनमवसमवमिंक।८।
Page 92
समीतदपंतम्।
स ग म नि स। [ क गि प म न र]* [रवि हिन्दोब:। मच बेखाबडी। येवतांग्रग्रतव्याचा पूर्णा बेलावली मता। पौरवी पचचं ना सेया रखे वौरे प्रसुख्यते। ५ूट । ध्यानम्। सद् तदीकां दयिते व दश्वा वितन्बती भूषसमङ्केपु। सुज्: अररन्ती अरमिटदेवस् वेलावली नीलसरोजकान्सि:। छदाइरचम्। ध नि सरिगमप ध। [इनि वेखावणी। चच राममिरी। पड़ जप्रशांशकन्यासा पूर्वा रामकिरी मता। मूच ना प्रथमा नेया कबणे सा प्रसुष्यते। रिवत्यकाऽ्थवा पोत्रा कैचित् पक्मवर्जिता। निविधा सा ससुडिटा सम्यूथी घाड़वौड़वा । ६० ॥ पौरवो नाम मन्यमग्रामक् घढी मूयाना, तमकपं मथा,-ध नि स रिमम प। सेया हत्यम यस्या: इति पाठान्तरम्। मयुष्यते ब्न प्रगोयते इति अचचिताठ। सकतदोक्ा दयिते बदन्ती इति व पाठान्तरम्। ५६। मथमा मूचंना चन वड् नग्रामख उत्तरमन्ना। मयुष्यते क्म प्रमो- यसे हति पाठान्तरम्। रिघव्यक्षा तु केचिस केचितु परमवर्जिता। *बन्दमोभध्वसी पाठ: काचिल:।
Page 93
संभोवद्यंगरम्।
रेमप्रभा भाडरभ बथा य नीजं नियोषं बपुषा बचनी। कान् समीपे कमनीवकका मानोकता रामजिरी मनेवस्।
स रिग मम व नि स। (सम्पूर्था)
स ग म प मि स। (सोड़बा) सायवा स रिग मध नि सू। (बाड़मा) [इवि राभाविरी। सय देपासा। देशाखा ाड़वा ेया गलवेव विभूषिता। ऋषभेष वियुक्ा सा थार्फ देवेन कीजिता। मूर्कछ ना हरिणामाऽम सम्पूर्षी केचिदूचिरे । ५१॥
वाड़वा बौड़वा मोक्ा सम्पूर्थ व जिधा मता। इति पाठान्तरम्। बोमे- सरभवरारमबिदोधे सम्टोवनारायये व इय सम्पर्थ। भहरायि दोप्रिमन्ति भूषयानि यस्था: सा तघोका। नीधोवं वसनम्। रार्माकरो चभ रामकरी इति पठन्ति वेचित्। उदीचासु स रि ममघ निस सथवा स रिममम निस हतुनदाइरबमाऊ्:।०। वियुका सा हव्यन बियुशाइसी इति माठान्तरम्। आफ देवा सम्गीव- . रवाकरस रचयिता। इरिबाना नाम मध्यमग्रामख बिनोया मुखाना। बोरे रसे वाश्मिव: वशीखत:, रोमइवं: पुसकः, यया सा, बीररखानुरामिजो- त्यथ:, विरोधरायां दयितग्रीवायां, बडः विचासवाञ्क: यया सा, कान्त-
Page 94
संगोतदपंबम।
ध्यानम्। वीरे रसे व्यच्जितरोमचषीं
प्रांशु: प्रचप्डा किल चन्द्ररागा देथाखसंचा कथिता सुनीन्द्रः । उदाइरपम्। ग म प मि स ग।
ग म प ध निस रि ग। [रति देयाख्ता। जब पठमझरी। पछमांशग्रहन्यासा सम्पूर्णां पठमचचरी। नष्का मूर्चच ना इया रसिकानां सखप्रदा । ई२॥ व्यानम्। वियोगिनी कान्तविदीयगाला सजं वहन्ती वपुषा च शुष्का। पाखाखमाना प्रियया च सख्ा विषु सरान्ी पठमन्रीयम्। उदाइरयम्। प ध निस रिगमप। [रवि पठमअ्री।
कयटासश्रमजसता हत्बं:। बन्नस्य राम इब रामो मस्ा, प्रत्मिकर-
सम्पुर्दा दचय 'पर्या थ' इति माठान्तरम्। इचका नाम मथम- यामक सत्तमी मूखाना। कार्य मनोरमं विशोष मियाविरइसर्थ, मार्च देशडियंक्ा: बा। ईि।
Page 95
संजीवदपंबम।
चम दचिता। रिपवच्यां च बलिता चौड़वा समया मता। वर्चना शुद्मध्या खात् सम्पूण केचिदूचिरे। घेवतलयसंसुक्ता दितीया ललिता मता ॥ २३॥ ध्ानस्।
सुवा च गौरोड़गदलायताच:। विनिय्सन् देववधात् प्रभाते यखा: पति: का ललिता प्रदिटा। उदाइरपम्।
स ग म ध नि स।
स रिग ममध नि स। (इति प्रथमा)
व निर ग घ । (शति द्ितोया)
[ इनि बचिता।
मोत्युड विकसितं सत्ब्दद कातम इति स्यातं पुष्पम्। प्ाच् ध्यानस चतुर्थपादे 'विद्यासवेशे चचिता मदिषः'इति केचिदा, वचिन्व रामभार्थांया वचिवाया: पु' लमिषे दानीचिवात्। मुक्तकान्तरे तु चचचिवा- विशेवयलेन सब्बेषां पदानामुपादान अवं वदेय समोशोनर्मात मन्चे, यथा- मयुखवतकृदमाखकच्छा डमोरकर्ग्यंबती सर्दृरि:। बिजिनवमी बडसा प्रमाते विवासनेश्ा वचिदा बदिष्ा । इवि।ई६।
Page 96
संगोवदर्पयम्।
चच दीपकः।
मूचना शुङ्मप्या खादृगातव्या गायनेः सदा॥म४॥ ध्यानम्। बालारतायें प्रविलीनदीपे ग्टह्ेडव्यकारे सभगं प्रटत्त: । तस्या: धिरोभूष पारतादीपे- लंख्जां दधौ दोपकंरागराज:। उदाईरपम्। स रिगमप ध नि स। [ रति दीपकः। अथ बेदारी। केदारी रिघहीना खादौड़वा परिकीतिता। नित्या मूचना मार्गी काकलोसरमणिडिता। ई५॥ [रवि बेदारी।
गायनैरिय्यम जायकेरिति पाठान्तरम्। वाक्चा नवयोषनसम्पन्ना, तस्था रतार्थं सम्भोगायें। प्रविधीमो निर्व्यामितो दोपोयम सस्तिन्। भिरो- भूधयानि रवान्येष दोपा: तेः। चव्नां दधावित्यय सव्जा मशुर्न्वन् अववान् मदोमम् इति पाठान्तरम् । ६०। मार्गो नाम मध्यमय्रामस्य पशमी मूर्चना। काकणीस्तरवद्तयं सरा- ध्याये कयितम्। सितः भूखः चन्द्र: मौचि: शिरोभूवयं मोची चूड़ायां 'वा यस्या: सा। नागएव उत्तरीयम् उत्तराव्ादन यस्ा: सा। एवं योगपट्ट योगिधाय्य पट्ट-सूयं यया सा। छृतयोगयीठा इतिपाठेतु छवं मशीवं योगपीठ' योगयोग्यमासन' यया सा, योगासने ब्ासोना इचर्थ:। गकूाधरव्यामे शिवसमाधी निमर्स चित यस्या: सा, वेद्ान्रस्पर्मसून्येम
Page 97
ध्ावम्। नठां दधाना सितचन्द्रमौषि: नागोत्तरीया उतयोगपड्टा।
केदारिका दीपकरागिवीयस् । कहाइरयम्। गिसगम प नि नि। सव कानड़ा। विनिषादाडय सम्पूर्णी निवादो विलतो भवेत्। मार्गी व म्चछ ना जया कानवेयं सुबमदा । ।। धानसु।
मेवं पहन्ती निवइसपेन। मं सूयमाना सरचारषौषे: का कानडेयं जिस दिव्यमि:। चदाइरचम्। नि स रिगमपध मि। [ ईनि पानड़ा।
मनसा मशादेवं आयन्तीव्यनं:। रार्मबिबोधकारेव समेनरेज इ्य मेदारो सम्पयंमातिरामियोमयये परजिता। ई५। कानपेवन कोचित् कर्मटरति रामवाधनं मृंविदशन्द निर्रिय वविभेषडपदानि मुविक्कानि पठन्ति, यधा- चिमिडाटोडच सम्पूर्यों निवादो विक्वनो भवेस्। मार्गी प मू्जाना से या कर्बाटोइनं सबमद:।
Page 98
संमोतदपंजम्।
चव देगी। देथी पक्षमहीना साहपमलवसंसता। कलोपनतिका सेग्रा मर्च्ना विलतषसा । ६७। ध्यानसु। निद्रालसं सा नपटेन कान्सं विबोधयन्ती सुसतोत्यकव। गौरी मनोच्चा शुकषिच्वसा खाता च देशी रसपूर्षचित्ता। छदाइरयम्। रिगमध निस ि। [रति देभी। चच काओोदी। धांधन्यासग्रता पूर्ण पौरवी मचछ ना मता। मक्ठारनिकठे गया कामोदी सव्सनाता। शिवभूषणाकेदारसत्ता सव्वसखमदा ॥ ई८॥
ध्यानस्। जपायमा बिर्ग जदन्तपनमेकं वहन् दवियवस्नेन। संसयमान: सरचारबोधे: कर्बाटराम: च्तिपानमूचिं :: बस्या दोपकरांगभार्व्यात्वात् मु'एवं न सक्च्छूते, अतएव मूये कानक वि योषिङनिर थाः झतः। कामड व्यप कर्बाटो सर्व्याप पाठान्रम। भरतमवसम्मतेयं कानड़ा रागियी। नारदसंच्ितायामस्ा मानवेधा खायं- काचा, मायेखेयं राजी गोयते। ६द। कचोमनतिका (कचोपनता) नग्म मव्यमगामख मतोया मू्यना। सकपिक्कमिय विविधभासुरवर्योक शमित्यये:, वस्त्र यस्था: सा ।ई। मता हत्यन बुता, मैया हत्यन व कया इति वा पाठा। कामोदो सर्म्- समाता इत्यम कामोदो सा निमसते इति पाठान्ारम्। पोतं बसन
Page 99
संजोतदर्वडम।
पीतं बजाना वजनं चगेजी बने बदनी पिचनादडूना। विलोकयन्ती विदियोगतिमीता कामोदिका कान्तमनुख्ारन्सी।
व निसरिग मम ध।
भव नाटिया। प्रयोंथन्यासपचूजा खात् सम्पूर्ण नाठिका मता। प्रथमा मूर्चछ ना कया गमलैर्विबिधेस ता। म2॥ स्यानम्।
खर्षप्रभः घोषितशोषगातः । संग्रामभूमौ विचरन् प्रतापी नटोडयमुर: किस रागपतति:।
स् रिगममम निर। [रवि वाडिया सुडमटो ना। रनि मसुणार्थार्वडतो दीपकः।
बसाना परिदाना। पिकमादेन कोकियरमेब डू सन्नता, बिकनासा ओ्ोपनविभायलास् उद्ोयनविभा्यानाय बियोमिनीननमनःसन्तापकला- दिवि भाक।ई८। प्रथमा मर्खाना उतरमना। ममकेः वारकम्पमेदेः। केमािनये नाटिका महनाराय्बस भार्य्ा, मतानरे नेयं कर्बोटक मिया, वचमावे . पसा श्ान यचा-
Page 100
8 संगीतद पंजम्।
चब नीराम:। श्रीराग: स च विख्यात: सलवेष विभूषित:। पूर्ण: सव्वगुणोपेतो मर्च्छ ना प्रथमा मता। केचित्तु कथयन्येन मषभलयसंसुतम् । ७0। .1 ध्यानम्। घटादयाब्: खरचावमर्ति:
श्रीराग एव चितिपालपर्तति:। उदाइरचम्। स रिग मप ध नि स।
रिग मपध निस रि। [ रति नीराम:।
पिरं मटन्ती मभरङ्रमय्य विचिवरमाभरया अग्ाकी। सगोतताबेद कताबधाना नाटो डम्ाटोपरिघानशीका। यथा वा- विदेशवासय कान्तस दत्तान्तमतिविड्या। मटार्वितवेद्ार्ता एच्न्तो काकमादरात् । इति। ६ट । सोमे गरकािमाधयोजते वयं मथमी रामा, भस्तादोनां मवे तु खयं पदमो रामा। सढादमान्द: सछाद्मवर्षीया, यतेमासय पूर्णयौवन र्वाजवम्। जसन, गोभमान: पक्पमर्णपूर: किम्नचयरितकर्यामरवं
Page 101
संमोवदपंडम्।
चम पबन्ती। बसन्ती स्ालु सन्पूर्णां सलया कषिता गुषे:। बौरागमूच्छ नेवाल कया रागविद्यारदे: ॥७१ । उदाइरचम्!
इन्दीवरश्ामतन: सचिवा वसन्तिका स्वादलिमस् लघी: । उदाइरपम्। स रिग म प ध निस। [ रवि पायन्ती, चना बबन्ो।
भौड़वा मालवी सया निलया रिपवब्चिता। रजनी वर्डना चाल काकलीसरमच्डिता। २२॥ श्ोरशमक्कमा प्रथमा मूर्चना, सा व उत्तरमन्दा। ध्विर्याक्मही- बबेन मयूरमिक्क्रगुप्ोन वडा रचिता पूडा शिख्ा यया सा। भ्वनंसी- शर्त श्ोभनम् धाम पूतमुनुडं यया सा, रस्षाजमुकयस्वतकर्याभरबा हचर्य: । हन्दोबरम्सामतन: नीचकमचमेचकरच्ायः। बचोनामिव मभना मनोद्ा श्ो: शोभा यस्ा: सा, समरमधुरकान्तिरिवयय:। मुरतकान्तरे डस्ा: ध्दान पु'लेन निहेशः सतः यथा- श्िसण्दिवर्शोमयवदचढ़: कर्बावतं सीखवभ्ोभनामः। इन्दोबरफमवनु पिद्यासी वसन्तक: स्ादगिमभुचओः। रवि।0१। माडवो बोड़ना सेया इवि सचित्ाठ:, स हि सन्धिवि्बदोवादवमन्रता। रजनी नाम बडू जगामक डिवोया मुर्चना। सकानोज ओोरागरेय इंपुन्यिव • वहयद' बदनकमवं यस्ा सा। मकसेव क्ोमनइरिइर्या हव्ण, सुवि:
Page 102
संमोवदयंगम्।
ध्यानभृ।
शुकझति: कुएडलिनी प्रमत्ता। सङ्कूतथालां विशती प्रदोषे मालावरा मानविकेयसुत्ता। डदाइरपस्। निसगमध नि।
चय भाखवत्तीः। [ रूति माबषी।
मालवश्रीच रागाद्वा पूर्णा समयभूषिता। मूर्छनोत्तरमन्द्रा खायृ्वाररसमिडता। ७३॥ ध्यानम्। रक्ोत्मलं इरतले दधाना विभावयन्ती तनुदेह्वक्ञी। रसानटचस तले निषसा शोकचिता सा किल मालवत्री: । उदाइरयम्। स रिगमम ध मिस।
मरोरका न्तिर्यस्या:। कुयचिनी प्रभत्तकुष्रवती, कुणनं कर्मभूबकमेद:। प्रदोष रजनोमखे। मुस्तकान्तरेऽस्या: पुंसव न निह्भः अतः, यथा- नितन्बिमीचुम्वितवत्ञपद्मा: मुकदुतिः कुखलवान, प्रमत्तः। सह तथानां मविशम् प्रदोषे मालाधरो मालवराम एव: 1 इवि ।७R। माधश्री: मासी प्ेति बस्था: बं द्न्रम। सोमेनरमते हयम् वबभ- सेबताम्यां होना बोड़बजातोया। इसव्से ददाना हत्यन इचवसे नियुक्चम् हाँत पाठान्तरम्। तनुदेदवज्ी अथान। सोकख्रिता मन्दमघर- शसा। ७१।
Page 103
बनवा रीनचपमा वनाची: वाढ़ना मता। बछना प्रथमा सेया रसे वीरे प्रसुख्यते । ४ ।
कान्तं सिचन्ती विरदेब दूना। खा ने कपोले दवती हगलू- निष्मन्दनिर्धोतचा धनात्री:। डदाइरचम्। स ग म नि स।
चय चाबावरी। आाधावरी गरित्यत्ा धग्रचाधा थ चौढ़वा। न्यासस्तु घेवतो प्ंयः कबपारसनिमंरा। जू।
कुकभाया: समुतृपणा धान्ता सांघग्रठा मता। मश्ुमेनेष रचिता वाढ़वा च निमसते।
नाति: सम्पूर्ज कचिता, सह्ीवमादामणडधि रवदुश्रम्। बिरसेय काना- वियेगतापेन हुमा सन्तमा। कायं पियव्म विशन्ती वासेक समर्मवमारे
ममर्सा कोरडवि मतोकारा कचितः। समूर्ना नम्नमचानां मियमेन इरपेन निर्देरी चभिनित्ी कुषी फमी बखः था। र0।
बारयोमेते एब सम्पूर्णा। श्रोकयरेबतियरे मजयनिरिकये। बिचि
Page 104
संमोतदपंबम।
ध्यानस्। ओ्रोखएडशेलशियरे शिषिपिककवर्त्रा
शालष्य चन्द्नतरोवरगं वहन्ती साशावरी वलयमुळ्ज्वलनीलकान्ति:।। उदाहरकम्। ध नि स म म ध। काथवा म ध नि स रिग म। [ इति खाघावरी। [रति पक्षभार्ययाषहितः नरीरागः। कथ मेघ:। मेघ: पूर्णे घतय: खादुत्तरायतमूपन:। विश्वतो घेवतो पयः ऋंङ्राररसपूरक:॥ज॥ ध्यानम्।
. पीताखरसुषित चातकयाच मान:। पीयूषमन्दइसितो वनमव्यवर्सती वीरेषु राजति सुवा किल मेघराग: ॥
पिक्कबल्ा मयूरबईवसना। मातनूमोलियेगजमुभागजर्मनोहरा हार- पक्षी शरणता यस्या: सा, गजमुक्तारचितां हारर्यािं विदतीत्यर्ष: । चन्दंन- तहो। चन्दनटकातु वाहव्य वहिरनिःसार्य्य, उरम सपें वचयं बहनी, सर्पक््पं बलवं परिदधाना हत्म:। आाशावरी गरितयक्षा ग्रहांशो यष सपता। न्वासः सादोड़वा ग्रोक्का हत्येवं पाठोडि हस्सते । ७५। उत्तरायता मूर्चमा यस्सायी। धैषवबर्र््जतीऽयममिति क्ेषाकिन्मतम् वर्थायां रामिभयेडया नानं कतंकम। नोचोत् पचाभम इन्दोबरइार्म वपु: मरौरं यखाइसी। जf।
Page 105
फदाइरचम्। व नि स रिगमप ६। [इनि मेबरागः। दय महारी। महारी सपचीना खाटू महांगन्यासवेवता। चौड़वा पौरवीसत्ा वर्षास सुखदा सदा॥ ७9॥ ध्यामम्। गौरी लथा कोकिलकएठनादा गीतकलेनामपतिं खरन्ी। भादाय वीणां मलिना बदन्ती मशारिका बौवनटूनचित्ता । उदाइरपम्। ध निरिग म ध। [ रति बहारी। बय देमकारी। रेशकारी सु सम्पूर्षी वड्जन्यासप्रजयिका। पूर्डना प्रथमा पया बैराटीमितिता भवेत् ।92।
मध्यमय्रामस्य वहो मूचंना मौरणी, तथा युक्रा। योबनेज बयमकतेम मदनतापेन दूनं सन्तषं चित यस्या: सा।७। 'देगकारी तु सम्पूर्थ यशांधन्वासवड्त्रभाक। मूयाना मडमक लास का कथोप्रमखिहिता।' इवि मुककास्रे पाठी हसते। के बिर्ि दार कक्ता वचमोता दचतु वािप्रदारा दिक्या। सर्भाक्पूर्जा सर्व्यावयवानवक्ा। कमचे इब सायवे यचतियी यखा: सा। मोनकनी मोबरमगेधरा। वकातनुः सुबभंवषेदेप्कान्ति:। 'भर्भा स्म के विर्शदः सके शी' बाँव पाठानरम।७८।
Page 106
१०० संगोतदपंयम्।
ध्यानस्। भच्ता समं केलिकलारसच्ना सर्व्बाद्रपूर्ण कमलायताच्ती। पौनखनी दकातनुः सकेशी सम्पू ्येचन्द्राननदेयकारी। उदाइसयम्। सरिगमप ध निस। [ इवि देशकारी। - अथ सुपाची। षड़ जग्रचांथकव्यासा भूपाली कथिता बुषैः। मुच्छ ना प्रथमा यतर सम्पूर्ण शान्तिके रखे। कैचित्तु रिपशीनेयमौड़वा परिकीर्तिता। ७2॥
गौरद्युति: कुद्डध मलिप्रदेशा तक्शनी चन्द्रसुखी मनोज्ा। कानं सरन्ती विरहेन टूना भूपाजिकेयं रसशान्तिड्त्ता । छंदाइरपस्। स रिगमप ध निस।
स ग म ध नि [इति भुपाधी। सब सुच्ज री। प्रशांगन्वासचवभा सम्पूर्णा गुव्ज री मता। पौरमी पच्छ ना यखां बत्ात्या सब मिश्रिता॥ ८० । पौदवो मूचमा यश्ामित्यय 'सप्तमी मूर्ड नैतस्या' इति बचित पाठ:। सोमेन्रमत इयं मथमरीना बाड़वा। इयम क भाषि कारजन
Page 107
संगोतदर्पमम। १०१
ध्यानस्। सामा सकेमी मलयद्रुमाषां
सुतिखरायां दवती विभागं तन्तीमुखा दश्िणरुव्ज रीयस्।। उदाइरपम्। रिगमप ध निस रि। [भति यु्व्ज री। चव टक्ा। टड्ा खानु विधाषडजा सम्पूर्ण चादिमक्क ना ।८। ॥ ध्यानम्। शव्ासु सप् नलिनीदलानां वियोगिनी वीच्य विषयचित्तम्। सवणेवर्षा म्टहमागता सा कानं भजन्सी किल टड्संभ्ा। उदाइरयम्। स रिगमपध निस। [ रति ठहा।
रार्मारिकारे आाते तत्ुपाममार्याचयत्ताय प्रायेज मोयते, तथाचोक् :- 'योभाम्मोददाब ये के विद्मायन्ति व विरामतः। सरसा गकरी तस्य्र दोव इन्तीवि कच्चवे ।' मचयतुमार्या चन्दनवकयाम्। वमपं इय्या। वमी- मुखा बोबासडाया।ड०। निधावच्जा वडूअयययुआ। धादि: मचमा मू्यना उत्तरमनाख्का वष सा तचोका। वोचिति 'टडु खातु निघाषड्न: सम्पूर्णचादि- मूर्ईईना।' इवि सुिटमाऊ। डर।
Page 108
संगोतद्पंडमूं।
सय वखवायनाटः। कल्यापनाटो विश्नेय: सम्पूर्णे रितयो मतः। षड्जलयोऽषि केचित्त सम्पदिटो मनोषिभि: ।८२। . ध्यानभृ। कपारापाणिसिलकं ललाटे सुवर्यवेश्यः समरे प्रविष्ट:। प्रचएडमर्तिः किल रक्वर्ण: कल्यायनाट: कथितो सुनीन्द्र: ।। उदाइरणम्। रिग म प ध नि स रि।
स रिगमप ध नि स। [रति कस्वायनाटः।
सारइनट्टा सम्पूर्ण सलयोत्तरमन्द्रजा ।८३। भानस्। बी्षा दवाना हढ़बद्षेणी सखा समं वच् लटनमूले। जाम्म नदाभा च निषसदेशा सारपनट्टा कंविता सवेशा।।
'रथाकमाबिर्ग अदप्तममभरीरवेभ्र:' इति पाठान्तरंम। टर। 'सारभनाट' सम्पूर्ष: समयोत्तरमन्नजः' इति पाठासरम। जामू
मया। र ।
Page 109
करछतवीया सख्ा सहोपविदा व कल्पतवमले। हढ़तरनिवडकवरी सारक्री सा सुरपिषी मोक्षा। उदाइरयमृ।. स रिगमप ध निर। [ रति बारकृनट्टा। अब देवगिरी। देवगिर्यशा: खरा: प्रोत्ता: सारप्रसंहया गुषेः॥८४ ॥ ध्यानम्। कादन्विनीश्ामतनु: सुट्टत्ता तक्सनी सन्दरहारवक्टी। चित्रास्रा मसचकोरनेता मदालसा देवगिरी प्रदिटा। उदाइरयम्। स रिगमपध निस। [रवि देवमिरी। चय ठोरटी। सौरठी घाड़वा नेया पकमलयसकता। रिहोना च समाखाता केचित् बड्जबया मता । ८मू।
सारभूसटद्याइव्यम सारफ्ोसटम्ाइति पाठान्रम्। कादन्यिनो मेघमाना, वहतु सयामा तनुव्यसया: सा। चिच नानावर्जम् समरं बक्षं यखा: सा।। सोरटोनन सोरठोवि, सषूतेवयन सब्िवेति माठान्तरम्। अररससे मिचिताङ्ट्रयकिरम 'मदनमूर्चि सुचायमीरा' इवि खचित पाठ। जा।
Page 110
सेमीक्दपडम् ।
सौराड्िका बारबुणे मिलिताक््यदटि:।
उटाइरचम्।
प ध निसग म प।
सचषा
स ग म प ध नि स। [रूति चीरटी। जाय लिबचा। विवण सा वित्या ग्रहांधन्यासवेवता। चौड़वा रिपचीनेयं विवद्ि: परिकीर्शिता । दर्य । धानम्। बावरम्भातरोर्मूले निषसा कनकप्रभा। मताफ्ी हारललिता कान्तेन बिवया मता॥ छहाइरचम्। ष भि [रति लिपचा।
पाठाप्तरं यमा :- निब्जी सा घ विशेया पबंभन्वासधयता। बोड़या सा विधेया रियीना मकोलिता। व्वानम् :- रमावासु बरोमू ने दिवडा मौतवर्यभाक। तन्नझुो हारवंगुआ मियेय चिबबी मवा।
Page 111
बब पशाड़ी। नद जबया पहाड़ी खादिपठीना तबौढ़ना। रया तैजन्रदेपीयां वसा: सा परिषीर्णिता। ८0। व्यागमु।
रक्ामरा बच्च सटनमूले। श्रीचन्दनाट्री खितिकारिणी सा शौरागकान्ता कथिता पहाड़ी । छदाइरपम्।
स ग म ध नि स।
[रति पहाड़ी।
सव पडुम:। राग: पसमको चय: पचीन: पाड़वो मतः। प्रथमा मुर्ददना यत पड़ जवयविभूषितः। कोचडदन्ति सम्पूर्ष: नङ्गाररसपूरकः । ८ू८।
सचूअपया बड् समययुक। चस्ां तैखकदेशिया शया बिल्ये। नरदबं्हितागोतसिडान्तभाखारमते इयं पातिपेतिनाख्ा मसिदा सम्पर्जा म। सेवाचिमते इयं याव्यतीयजतिभि: समाटवा सवरय पाह्ता- शोविसंचया विस्ाया। नीळोपमायवी वीळावादर्न कुर्मन्ो। बजच- एकमूये वेवसब चम से शो चन्दनामो श्रोचन्दनवंभकममंवे। रम। प्रथमा मूक्ंना धन बड जगामख उत्तरमन्ना। चड्ू अमर्दावभूवित:
पनाः। मभावयरचे सदा मिय: सषास्ाम परवो मबोका। क। 58
Page 112
१०६ संगीतदपंकम्।
ध्यागम्। रक्ाम्बरो रक्विद्यालनेच: मङ्गारयुक्तसरणो मनखी। प्रभातकाले विजयी च नित्य सदा प्रिय: कोकिलमच्ज भाषी । उदाइरणम्। सरिग म ध नि। सथवा। सरिगम प ध नि। इति पञ्चमो राग: । कथ गभराभरण:। वेलावल्या: खरा: प्रोत्ता: अङ्गराभरणे वषेः ॥८॥ [ रूति इह्ुराभरयः।
काथ वड़ हंस:। बड़हंसे खरा पया: कर्णटसद्था दुषेः॥20॥ [रति वड़हंसः। कथ विभासः । ललितावद्विभासस्ु ८१ [ रति विभाषः। कथ रेवा। रेवा गुर्ज्जरीवत् सदा।2२॥ [ रति रेवा। वेशाव्या: वेख्यावस्यास्यरागिख्या बुचेः पाष्तितेयें सरा: मूर्व्य मुक्ताः पुराभरबेडमि ते सरा बैयाः। ८। कर्बाडे ये खरा: परदिितेयत्रा: वड़वंसेषि ते खरा कंबा। ६०। विभासस्य सरविन्धासः वचिवावणधेय:।१। गुजरोवत् सरनिव्वास: रेवायां बोडक।८२।
Page 113
संगोतदपबम्। १०७
चब कुड़ाई। देशास्थसटृशी क या कुड़ाई स्व्समता।। 2३। [रति कुड़ाई। बथामीरी। कल्थागरागवज्त्रया युघैराभीरिका सदा ॥2४ । [रखाभीरी। मालश्रीर्जीयतश्रीच धनात्रीमादका तथा। येषां ऋतिखरग्रामजात्वादिनियमो नषि। नाना देशगतच्छाया देशीरागास्तु ते खाताः॥६५॥ इतिनरोड च्लोधरस सुचतरदामोदरविरचिते सक्रीतदर्पथे द्वितोयो रागाध्यायः।
सव्य घां सक्टरीत ज्ानां मते कुडाईरागिय्या: सरग्राम: देभीसहभो प्रातव:। ६ए। चाभोरिकायां कल्याजव त्सर यामो वातथ: । ८8। येघां रामायां सतिखरय्रामादिनिषमो नाक्त परन्त मानादभरगत- छाया यत खच्चते ते देशीरामा आातथाः ।६५।
Printed by I. C. Boue & Co., Stanhope Pras, 249, Bow-bazar Street, Calcutta.