1. TxtSkt-sangItapAarijAta-Ahobala-1897-Pune-0054

संगीतपारिजातः।

श्रीकष्णपंडितसुताहोबलपंडितविरचितः ।

एतत्पुस्तक रावजी श्रीधर गोंधळेकर इत्यने पुण्यार्यपचनस्ये 'जगद्धितेच्छ' नाम्ि स्वकीये मुद्रणयन्त्रालये मुद्राप्य प्राकाश्यं नीतः।

तस्येयं प्रथमाङ्गनावृत्तिः।

शालिवाहन शके १८१९.

श्रीमदहोबलपण्डितविरचितः संगीतपारिजातः ।

छन्दोमयं गरुत्मन्तमारूढं सत्यया सह। स्तूयमानं दिवौकोभि: पारिजातहरिं भजे ॥ १ ॥ संगीतपारिजातोऽयं सर्वकामप्रदो नृणाम् । अहोबलेन विदुषा क्रियते सर्वसिद्धये ॥ २ ॥ संगीतं वैदिकैर्वाक्यैरबोधितं ब्रह्मणा सदा। कृत्वैहिकं तथा मोक्ष प्राप्नुवन्ति त्वरान्विताः ॥ ३ ॥ अग्निहोत्रं यथा कार्य गानकार्य तथैव हि।

विष्णुनामानि पुण्यानि सुस्रैरन्वितानि चेत्। भवन्ति सामतुल्यानि कीर्तितानि मनीषिभिः ॥ ५॥ स्वाश्रया मोहिनी माया या तया संवृताश्र ये। ब्रह्मविष्णुमहेशाः स्युः संगीतोत्थसुखस्पृहाः ॥ ६॥ ऐहिकामुष्मिके त्यक्त्वा देवषिर्नारदः सदा। ब्रह्मानन्दोऽपि वीणायां वादने नियतोऽभवत् ॥ ७ ॥ अतीतानागतज्ञानी ब्रल्मज्ञो वीतकिल्बिषः । भरतोऽपि मुनिश्रेष्ठः संगीते निरतोऽभवत् ॥ ८॥ संगीतनिरता नित्यवाद्यानन्दस्वरूपिणी। तथा सरस्वती वीणावादने निरताऽभवत् ॥ ९ ॥

१ ब्राह्मणा: ।२ दिव्यानि। 3 ते।

अहोबलविरचित :- २ संगीतपारिजातः । दैत्यसंहारिणी दुर्गा संगीतेऽभिरता सदा। वेदे तथैव संप्रोक्तं गायेतां ब्राह्मणाविति। मतङ्गकश्यपावास्तां संगीताभिरुची मुनी ॥ १० ॥ क्वणयन्तावुभौ वीणामश्वमेधेऽतिमुस्वरम् ॥ २१ ॥

कर्ता संगीतशास्त्रस्य हनूमांश्र महाकपिः । गीतवादित्रनृत्यानां त्रयं संगीतमुच्यते। शार्दूलकोहलावेतौ संगीतग्रन्थकारिणौ ॥ ११ ॥ गानस्यात्र प्रधानत्वात्तत्संगीतमितीरितम् ।। २२ ।। मार्गदेशीयमेदेन द्वेा संगीतमुच्यते। कम्बलाश्वतरौ वायुर्हाहा हूहूश्र रावणः । वेधा मार्गाख्यसंगीतं भरतायाब्रवीत्स्वयम् । २३॥ रम्भा बाणसुता चोषा फाल्गुनः फणिनां पतिः ॥१२॥ इत्येतेऽन्येऽपि संगीतशास्त्रव्याख्यानकारिणः । ब्रह्मणोऽधीत्य भरतः संगीतं मार्गसंज्ञि तत्।

संगीतपारिजाताख्यमहं कुर्वेनुसृत्य तान् ॥ १३ ॥ अप्सरोभिश्र गन्धर्वैः शंभोरग्रे प्रयुक्तवान् ॥ २४॥

दोलायां शायितो बालो रुदन्नास्ते यदा क्वचित्। ततोऽपि ताण्डवं ज्ञात्वी लास्यं ज्ञात्वोमयोदितम् ।

तदा गीतामृतं पीत्वा हर्षोत्कर्ष प्रपद्यते ॥ १४ ॥ तत्सर्व शिष्यसंघेभ्यः प्रोक्तवान्भरतो मुनिः ॥२५॥

मृगः सोऽपि तृणाहारो विचरन्नटवीं सदा। तद्देशीयमिति प्राहुः संगीत देशभेदतः । तद्द्वयं सुस्वरैस्तानैरुपेतं सुखसाघनम् ॥२६॥ लुब्धकादपि संगीतं श्रृत्वा प्राणान्प्रयच्छति ॥ १५॥ ऋुद्धो विषं वमन्सर्पः फणामान्दोलयन्मुहुः। विनोद्देशं विना लक्ष्म परीक्षां च विना क्वचित् ।

गानं जाङ्गलिकाच्छृत्वा हर्षोत्कर्ष प्रपद्यते ॥ १६ ॥ शास्त्रं न वर्तते यस्मात्तस्मात्ताः प्रब्रवीम्यहम् ॥२७॥ पाञ्चभौतिकदेहेSस्मिनूर्ध्व नाड्यस्ततः परम्। देवस्य मानवो गानं वादयं नृत्यमतन्द्रितः । तिर्यङ्नाड्यश्र स्थानानि चक्राण्युक्तानि तत्र तु ॥२८।। कुर्याद्विष्णोः प्रसादार्थमिति शास्त्रे प्रकीर्तितम् ॥ १७।। नादोत्पत्तिः स्वरव्यक्तिस्तासु जातिव्यवस्थितिः । नाहं वसामि वैकुण्ठे योगिनां हृदये रेवौ। स्वरस्थितिर्विशुद्धानां विकृतानां च निर्णयः ॥२९॥ मन्दक्ता यत्र गायन्ति तत्र तिष्ठामि नारदे ॥ १८॥ स्वरो वादी च संवादी चानुवादी विवाद्यपि। शृण्वन्सुभद्राणि रथाङ्गपाणे- कुलानि जातयो वर्णा द्वीपानि मुनिदेवते॥ ३० ॥ र्जन्मानि कर्माणि च यानि लोके। छन्दांसि च रसा ह्येते ग्मास्तु मूर्छनाततो। गीतानि नामानि तदर्थकानि प्रस्तारिताश्र कूटा: स्यु: खण्डभेदस्ततः परम् ॥ ३१॥ गायन्विलज्जो विचरेदसङ्गः ॥। १९॥ नष्टोद्दिष्टे च तानानां चतुर्णा वर्णलक्षणम् । वीणावादनतत्त्वज्ञः श्रुतिजातिविशारदः। नानाविधा अलंकारा जातीनां लक्षणान्यपि । ३२ ॥। तालज्ञश्चाप्रयासेन मोक्षमार्ग नियच्छति ॥ २० ॥ अंशस्वरा: कपालानि कम्बलं गमकास्तथा। १ गीयतां। २ ०त्वा ज्ञात्वा लास्यं म। ३ स्तालैरु। १ न च । २ ०द । गायन्सु। ३ प्रयच्छति।

संगीतपारिजातः । अहोबलविरचित :-

स्वरस्थानानि सर्वे ते मेला: पञ्चापि गीतयः ॥ ३३ ।। नामधेयानि रागाणां लक्षणान्यपि सर्वशः। रौद्री क्रोधेति गान्धारेर्वज्रिकाऽथ प्रसारिणी।

प्रबन्धलक्षणं चात्र लक्ष्म वाग्गेयकारिणः ॥। ३४ ।। प्रीतिश्र मार्जनीत्येताः श्रुतयो मध्यमाश्रिताः ॥४६॥

गायनस्य गुणा दोषा इति काण्डेडर्थसंग्रहः ॥ ३१॥ क्षिती रक्ता च संदीपिन्यालापिन्यथ पञ्चमे। मदन्ती रोहिणी रम्येत्येतास्तिस्रस्तु धैवते ॥ ४७॥ इत्युद्देशः । ऊर्ध्वस्थितत्रिनाडीषु नाड्यस्तिर्यगहृदि स्थिताः । उग्रा च क्षोभिणीति द्वे निषादे वसतः श्रुती।

द्वाविंशतिमिताश्रेति प्राचीना मुनयोऽब्ुवन् ॥ ३६॥ इैत्येताः सप्तसु प्रोक्ताः स्वरेषु श्रुतयो बुघैः ॥४८॥

पूर्व नाभिस्ततो हृत्स्यात्पश्रात्कण्ठः प्रकीर्तितः । श्रुतीर्विनैकया श्रुत्या यदि षड्जः प्रजायते।

अथ मूर्धा तथाऽडस्यं स्यादिति स्थानानि मेनिरे॥३७॥ तदा तयाऽन्यथा सिद्धाः श्रुतयस्ता भवन्ति हि ॥४९॥ एवमेवान्यथा सिद्धि: सर्वत्र श्रुतिषु स्थिता।

आहतस्तत्र नादः स्यादिति शास्त्रे प्रकीर्तितम् ।।३८॥ स्वराश्चेद्यदि जायेरन्नेकश्रुत्या कंथ भवेत् ॥ ५० ॥

कण्ठे विशुद्धचक्रं स्यात्सहस्त्रारं तु मूर्धनि। सत्यं पड्जश्रतुर्धा स्यान्मृदुत्वादिविशेषणैः । तत्तज्जातिविशिष्टत्वान्नान्यथा सिद्धिरेञ्जसा ॥ ११ ॥ मन्द्रमध्यमताराख्या भवेयुस्तेषु तु क्रमात् ॥ ३९ ॥ श्रुतयः स्युः सवराभिन्नाः श्रावणत्वेन हेतुना । अवच्छेदकभेदेन कार्यतायाः पृथक्त्वतः ।

अहिकुण्डालवत्तत्र भेदोक्तिः शास्त्रसंमता ॥। ४० ।। तृणारणिमणिन्यायात्कारणत्वं भवेदिह ॥ १२ ॥।

सर्वाश्र श्रुतयस्तत्तद्रागेषु स्वरतां गताः । दीप्तेति चाऽडयताख्येति करुणेति मृदुस्त्विति।

रागहेतुत्व एतासां श्रुतिसंज्ञैव संमता ।। ४१ ॥। मध्येति जातयस्तत्तत्स्वरस्थश्रुतिसंख्यया ।। ५३॥

केशाग्रव्यवधानेन बह्वचोऽपि श्रुतयः श्रिताः । अथ दीप्ता च तीव्रायां कुमुद्वत्यां तथाऽडयता।

वीणायां च तथा गोत्रे संगीतज्ञानिनां मते ॥ ४२ ॥ मन्दायां च मृद्गर्ज्ञेया मध्या छन्दोवती श्रिता (१)।।५४।।

मध्ये पूर्वोत्तराबद्धवीणायां गात्र एव वां। करुणा च दयावत्यां मध्या सा रञ्जनीश्रिता ।

षड्जपञ्चमभावेन श्रुतीर्द्वाविशति जगुः ॥ ४३॥ 1. रतिकायां भवेज्जातिर्मृदुसंज्ञा ततः परम् (२) ॥९१॥

द्वाविंशतिश्रुतीनां च व्यवहारप्रसिद्धये। रौद्रायां दीप्ता विज्ञेया कोधायामायता स्मृता ।

तासां नामानि वक्ष्येऽहं नारदीयानुसारतः ॥४४॥ वज्जिकायां तु दीप्ता स्यात्(३) प्रसारिण्यां तथाऽडयता५६

तीव्रा कुमुद्वती मन्दा छन्दोवत्यस्तु पड्जगाः। प्रीत्यां श्रुत्यां मृदुः प्रोक्ता मध्या सा मार्जनीश्रिता (४)।

द्यावती तु रेर्ज्ञेया रञ्जनी र्तिकेत्यम् ॥ ४५॥ क्षित्यामुक्ता मृदुर्जातिर्मध्या रक्तासमाश्रिता ॥५७॥

१ गाने । २ च १ इत्युक्ता: ।२ द्धिरासुरा। अ० । ३ ०थक्कृतः । तृ० ४ प्रात्याख्यायां मृ० ।

संगीतपारिजातः। अहोबलविरचित :- ७ ४ संदीपिन्यां तथा श्रुत्यामायता जातिरीरिता। स्वरोऽग्रिमश्रुतिं याति तीव्रसंज्ञां प्रयात्यसौ। आलापिन्यां तथा श्रुत्यां करुणा जातिरुच्यते(५)।।१८।। स्वरोडग्रिमश्रुती याति तदा तीव्रतरो भवेत् ॥ ७० ॥। मदन्त्यां करुणा ज्ञेया रोहिण्यामायता स्थिता। रम्या मध्याश्रिता जातिरिति' सूरिविनिश्चयः (६)।।९ ।। स्वरोऽग्रिमश्रुतीर्याति तर्हि तीव्रतमः स्मृतः ।

उग्रायां च भवेद्दीप्ती मध्या तां क्षोभिणी श्रिता (७)। चतस्रः श्रुतयो यस्मिन्नधिकाः स्युर्यदा स्वरैः ॥ ७१॥ अति तीव्रतमाखयं च प्राप्नेतीति बुधा जगुः । श्रुतिजातिपरिज्ञानसाधनं कथ्यतेऽघुना ॥ ६० ॥ स्वरः पश्चान्निवृत्तश्रेत्कोमलादिभिरीरितः ॥ ७२ ॥ स्वरस्थाने क्रियाभेदैरवैचित्र्यं जायते बहु। जातिभेदसमव्याप्यं यत्तज्ज्ञेयं मनीषिभिः ॥ ६१ ॥ एकश्रुतिपरित्यागात्स्वरः कोमलसंज्ञकः । श्रुतिद्वयपरित्यागात्पूर्वशब्देन मैन्यते ॥ ७३॥ इस्षुक्षीरगतं यद्वन्माघुर्य नोच्यते बैधैः। तद्वच्छूतिगता जातीर्वाचा को वा वदिष्यति ॥ ६२॥ स्वरः पश्चान्निवृत्तः सन्कोमलादित्वमेति चेतै। तदुत्तरस्वरे गच्छंस्तीव्रतादिकमेति चेत् ॥ ७४॥ श्रोत्रप्रत्यक्षसिद्धास्ता भिन्नसृतिसमाश्रिताः । यस्माच्छुद्धस्वरादेवं प्रोप्तसंज्ञाः श्रुतीर्जगुः । तद्वच्छूतिगता जातिरन्वर्थनामका भवेत् ॥ ६३ ॥ साधारण्यं भवेत्तेषांमन्यश्रुतिगतत्वतः ॥ ७५॥ एवं सपस्वरस्थानां श्रुतीनां जातिनिर्णयः । साधारणो रिस्तीव्रः स्यादिति सूरिविनिश्रयः । श्रुत्यनन्तरमुत्पन्नाः स्न्निग्धानुरणनात्मकाः ॥ ६४ ॥ साधारणान्तरौ गौ स्तस्तीव्रतीव्रतराविति ॥ ७६॥ रञ्जयन्ति स्वतः स्वान्तं श्रोतृणामिति ते खवराः । पड्जर्षभौ च गान्धारस्तथा मध्यमपञ्चमौ ॥ ६५॥ तथा तीव्रतमो गोऽपि मृदुर्म इति कीर्तितः ।

धैवतश्च निषादोऽयमिति नामभिरीरिताः । साधारणान्तरौ मौस्तस्तीव्रतीव्रतराविति ॥७७॥ मश्र तीव्रतमोऽप्युक्तो मृद्ुः प इति पण्डितैः । शुद्धत्वविकृतत्वाभ्यां स्वरा द्वेवा प्रकीर्तिता: ॥ ६६।। साधारणो धस्तीव्रः स्यादिति प्रोक्तं मुनीश्वरैः ॥७८॥ शुद्धाः सप्त विकाराख्या द्वयधिका विंशतिर्मताः । एकोनत्रिंशदुच्यन्ते ते सर्वे मिलिता: स्वराः ॥ ६७॥ साधारण: काकलीति तथा कैशिक इत्यपि।

स-री ग-मौ प-धौ निश्च स्वरा इत्यपि संज्ञिताः । तीव्रतीत्रतरस्तीव्रतमोऽप्युक्तो मनीषिभिः ॥ ७९॥ सकल्पत्वान्मृदुरनिः स इति तीव्रतमो भवेत्। चतुःश्रुतिसमायुक्ता: स्वराः स्युः स-म-पाभिदा: ६८ ग-नी श्रुतिंद्वयोपेतौ रि-धौ त्रिश्रुतिकौ मतौ। एवं शुद्धखराणां च विकृतानां च लक्षणम् ।। ८० ।। संगीतशास्त्रवेत्तारः प्रवदन्ति मुनाश्वराः । स्वरः स्त्रोत्तरगामी चेत्तीव्रादिवचनोदितः ॥ ६९॥। प्रयोगो बहुधा यस्य वादिनं तं स्वरं जगुः ।। ८१ ॥ १ ०तिज तिवि०। २०पा क्षोभिणीं मध्यमा श्रि०। 3 १०र। तदा ती० ।२ भण्यते 3 त् स्वरः स्वोत्तरती जनैः । ४ ०गतां जाति वाचा। ग. । ४ प्राप्तसंख्याः ।

संगीतपारिजातः। अहोबलविरचित :-

राजत्वमपि तस्येति मुनयः संगिरन्ति हि। पङ्क्तिरुप्णिग्जगत्यौ च च्छन्दांस्याहुः स्वरेप्विति ९५

श्रुतयोऽष्टौ द्वादश वा ययोरन्तरगोचराः ॥ ८२॥ स-मौ हास्ये च शृंगारे स्वरौ स्यातां तथा ध-नी।

मिथः संवादितौ तौ स्तः स-पौ स्यातां प-सौ तथा। पो बीभत्से तथा दैन्ये भयानकरसे भवेत्।

न वादी न च संवादी न विवाद्यपि यः स्वरः ।८३॥ रसे शृङ्गारके रिः स्याद्गान्धारो हास्यके पुनः ॥९६।

सोऽनुवादीति विज्ञेयः सूक्ष्मदृष्टया विचक्षणैः । तीत्रो वीरेडदुते रौद्रे हास्ये तीव्रतरः स्वरः ।

रक्तिविच्छेदहेतुत्वं यस्मिन्रागे तु यस्य च ।। ८४।। तीव्रतरोऽपि शरृङ्गारे रसे मध्यम ईरितः ॥ ९७ ।।

तद्रागस्य स्वरैस्तस्य विवादित्वं भवेध्द्रुवम् । तीव्रतमश्र शरृङ्गारे मृद्दुमो हास्यके रसें।

तस्यामात्यस्तु संवादी वादिनो राजसंज्ञिनः ॥ ८५ ॥। एवं रसविभागः स्यात्स्वरेपु सप्तसु अ्ुवम् ।। ९८॥।

भृत्यतुल्योऽनुवादी स्याद्विवादी शत्रुवनद्वेत्। ...: इति स्वरमकरणम्।

देवताकुलसंभूता: पड्ज-गान्धार-मध्यमाः ॥८६॥ अथ ग्रामास्त्रयः प्रोक्ताः स्वरसंदोहरूपिणः ।

पश्चमः पितृवंशीयो रि-धौ मुनिकुलोन्भवौ। षड्जमध्यमगान्धारसंज्ञाभिस्ते समन्विताः ॥ ९९।।

निर्दैत्यकुलसंजात इत्येपां कुलनिर्णयः ॥ ८७।। मूर्छनाधारेभूतास्ते पड्जग्रामस्त्रिषूत्तमः ।

स-म-पा ब्राह्मणा ज्ञेया: क्षत्रियौ च रि-धौ मतौ। रागा ग्रामद्वयालभ्याः पड्जग्रामोव्दवा इति ॥१००॥

वैश्यजाती ग-नी ज्ञेयौ शूद्रा: स्युर्विकृता: स्वराः।८<।। यथोक्तश्रुतिका: प्रोक्ताः पड्जग्रामेऽखिलाः स्वराः।

इति स्वरगता जातीः प्रवदन्ति मनीषिण: ॥ ८९ ।। मध्यमे मेरुसंस्थेऽस्मिन्मध्यमग्रामसंभवः ॥१०१॥

कमलाभः स्वरः पड्ज ऋपभः पिञ्जरः स्वरः । यदा तदैव तास्तिस्त्रः (सः) श्रुतीर्याति स पञ्चमः।

हाटकाभस्तु गान्धार: कुन्दाभो मध्यमः स्वरः॥९०॥ निषादं त्रिश्रुतिं तत्र ब्रूयुर्लक्षणकोविदाः ॥ १०२॥

पञ्चमस्तु स्वरः श्यामो धैवतः पीतवणयुक । अन्ये तु श्रुतिभिर्युक्ताः स ग्रामस्थस्वरा इव ।

निषाद: कर्बुरश्चेति स्वराणां वर्णनिर्णयः ॥ ९१॥ श्रुतित्रयसमायुक्तो यदा गो मेरुगो भवेत् ॥ १०२ ॥ गान्धारग्राम आख्यातस्तिसृभि: श्रुतििः परे।

द्वीपेपु पुष्करे द्वीपे जाताः सप्तस्वराः क्रमात् ॥ ९२ ॥ चतुःश्रुतिर्निषादः स्यात्पड्जोऽपि तिसृभिर्युतः ॥१०४॥

अगनिव्रद्मा मृगाङ्श्र लक्ष्मीशो नारदो मुनिः । इति ग्रामलक्षणम्।

तुम्बुरुधनदश्चेति ते सप्तस्वरदर्शिनः ॥ ९३ ॥ आरोहश्चावरोहश्र स्वराणां जायते यदा।

वाहव्रह्मसरस्वत्यः शर्वश्रीशगणेश्वराः । तां मूर्छनां तदा लोक आहुर्ग्रामाश्रयां बुधाः ॥१०५॥

सहस्रांशुरिति प्रोक्ताः क्रमात्पड्ज़ादिदेवताः।।९४।। सप्तसंख्यायुतास्ताः स्युस्तासां नामानि वच्म्यहम्।

अथाऽनुष्टुपूच गायत्री त्रिष्टपूच बृहती तथा। १ रयुक्तास्ते।

१० संगीतपारिजातः । अहोबलविरचित :- ११

तत्र तूत्तरमन्द्रा स्यात्पड्जपूर्वकसंभवा ॥ १०६॥ द्वितीया रजनी प्रोक्ता निषादस्वरपूर्विका। निषादं पूर्वमादाय मूर्छना क्कापि नोदिता।

धैवतादिस्वरोद्गूता तृतीया चोत्तरायता ॥ १०७॥ शुद्धधैवतराहित्याच्छ्रुद्धषट्कवियोगतः ॥ १२० ॥ शुद्धैर्विकृतभेदाभ्यां ग-रिभ्यां योजितैः स्वरैः। चतुर्थी शुद्धपड्जा स्यात्पञ्चमादिसरोद्दवा। द्वादशभिः शतं भेदा भवन्तीति बुधा जगु: ॥ १२१ ॥ मत्सर्याद्याकृताख्या सा मध्यमादिस्वरोद्भवा ॥ १०८॥ यदा स्यातां रि-धौ तीव्रौ पूर्वकोमलसंज्ञितौ। अश्वकान्ता तु पष्ठी स्याद्गान्धारस्वरपूर्विका। गन्योस्तत्पूर्ववृत्तित्वात्तौ तदादाय नो भिदा ॥ १२२ ॥ रिभिस्त्रिभिस्तथा मैश्र विकृतै।मेलितैः सवरैः । आरोहश्रावरोहश्र तथैव विकृतेष्वपि। शुद्धैर्भेदास्त्रिषष्टिः स्युः पश्चभिश्रापि सोब्रीत्॥१२३॥ खाडवौडवरीत्याऽत्र कुर्यादारोहणादिकम् ॥ ११०॥ मध्यपड्जं समारभ्प तदूर्ध्वस्वरमात्रजेत् । पूर्वैकैकस्वरं त्यक्त्वा त्वारोहादिकमूह्यताम् ॥ १११ ॥ शेषशुद्धस्वरैर्भेदा जायन्तेऽत्र त्रिपष्टिधा ॥ १२४॥ पूर्वकोमलतीव्रैश्च कोमलादिकसंज्ञितैः । शुद्धासु यानि नामानि तान्येव विकृतेष्वपि॥११२।। रिभिस्त्रिभि: स्वरैः शुद्धैरशीतिश्चतुरुत्तराः ॥ १२५ ॥ पूर्वकोमलतीनाणामृपभाणां क्रमेण तु। योगे शुद्धस्व्ररैर्मेदा एकविशतिरीरिताः ॥ ११३॥ पञ्चोत्तरशतं भेदान्स्वरैः शुद्धैर्बुधा जगुः ॥ १२६ ॥ रिं तीनतरमादाय मूर्छना क्वापि नोदिता। शुद्धगान्धारराहित्याच्छरुद्धषट्कवियोगतः ॥ ११४ ॥ विकृतैर्धैवतैर्भेदा अशीतिश्रतुरुत्तराः ॥ १२७ ॥

अष्टाविशतिभेदा: स्युः शेपैः शुद्धस्वरैरिह ॥ ११९ ॥ चतुर्भिर्विकृतर्गैश्च निषादैस्ताढशैरपि। मेदा: शुद्धैः समायोगे स्युः शतं द्वादशोत्तरम् ॥१२८॥ गस्य पूर्वस्य संयोगे त्वतितीव्रतमस्य च। गस्य योगे रि-मौ शाद्धौ न स्तो भेदान्कर्थ जगुः॥११६ तीवादि गतत्रयेणापि भेदास्तत्रैकविंशतिः । पञ्चशुद्धस्वरैर्भेदांस्त्रिपष्टिमिति मेनिरे ॥ १२९ ॥ त्रिधा मैश्र निषादैश्च चतुर्भिर्विकृतैः स्वरेः । पूर्वकोमलतीव्राणां ैवतानां क्रमेण तु ॥ ११७॥ पञ्चशुद्धस्वरैर्मेदा अशीतिश्चतुरुत्तराः ॥ १३० ॥ योगे शुद्धस्वरैर्मेदा एकविंशांतेरीरिताः । धैवतैर्विकृतैः सवैः सर्वेश्च विकृतैर्निभिः । धं तीव्रतरमादाय मूर्छना क्कापि नोदिता ॥ ११८॥ शेपैः शुद्धैः कृता भेदा: स्युः शतं द्वादशोत्तरम् १३१ शुद्धनिपादराहित्याच्छुद्ध पट्कवियोगतः । रिभिः सर्वैस्तथा गैश्र विकृतर्मध्यमैः सवरैः। अष्टाविंशतिभेदा: स्युः कोमलादिकनिस्वरैः ॥ ११९॥ शेषशुद्धैश्र भेदाः स्युः सपट्त्रिंशच्छतत्रयम्॥१३२॥

१२ संगीतपारिजातः । अहोबलविरचित :- १३

रिभिः सर्वैस्तथा गैश्च पञ्चभिर्धैवतैस्त्रिभिः । गानां मानां तथा घानां निषादानां च मेलने ।

शेपैः शुद्धैश्र भेदा: स्युः सविंशतिचतुःशतम्॥१३३॥ शून्यं वसू रसश्चन्द्र इति भेदाः प्रकीर्तिताः ॥१४६॥

ऋषभैरविकृतैः सर्वैर्गान्धारैर्वेदसंमितैः । रीणां गानां तथा मानां धानां नीनां च मेलने।

निस्वरैर्वेदसंख्याकैः शेषैः शुद्धैः स्वरैरपि। षट्सहस्रं च विंशत्या शतं सप् च संयुता:॥। १४७॥

भेदा भवन्ति साष्टौ च चत्वारिंशच्चतुःशती ॥१३४। इति भेदान्मुनीन्द्रास्तु प्राहुः शास्त्रेण बोधितान्। त्रिमी रिमिस्त्रिभिर्मैश्र त्रिभिर्धैर्विकृतैः स्वरैः । मूर्छनानां प्रभेदानां संपूर्णानि च सर्वेशः ॥ १४८॥ -- वेदशुद्धैश्च मेदा: स्युर्नवाशीत्ययुतं शतम् ॥ १३५ ॥ वसुरब्धी रसाष्टौ च चन्द्रश्रेति मितिर्भवेत्।

रिभिस्त्रिभिस्तथा मैश्र निभिरप्यब्घिसंमितैः । भवन्ति मूर्छना एता ग्रामेऽस्मिन्पड्जसंज्ञके ॥ १४९ ॥

अन्यैः शुद्धैश्र भेदाः स्युर्द्वयं पञ्च पुनर्द्वयम् ॥१३६॥ ग्रामयोर्ग-मयोरेवं संपूर्णा मूर्छना मताः ।

त्रिभी रिभिर्वेदघैश्र निषादैर्बाणसंमितः । मध्यमे मध्यमस्यापि गान्धारे ग-स्वरस्य च ॥ १५० ॥

वेदशुद्धैश्र भेदा: स्युर्विशत्या च चतुःशती ॥ १३७ ।। विकृतत्वं न वक्तव्यं तयोर्यस्मात्प्रधानता।

बाणगैर्विकृतैः सर्वैर्मैश्र धैर्निसंमितैः । ग-म-ग्रामे ग-मौ त्यक्त्वा मूर्छना नाभिसंमता ।।१५ १।।

अब्धिशुद्धैश्र भेदा: स्युस्त्रिंशती दश पञ्च च।१३८॥ आद्याद्यमूर्छनाताने संपूर्णे कथिते बुधैः। ताना: पञ्चसहस्राणि चत्वारिंशद्युतानि च ॥ ११२ ॥

अन्यैः शुद्वैश्र भेदा: स्युः सविंशतिचतुःशती ॥१३९॥ तावत्संख्याविशिष्टानां तानानां गणना कृता।

अब्घिगैर्घिघैरब्धि-निभिः शुद्धैः स्वरैरपि । स्वरसेपुरसा नेत्रमब्घिर्वहि: शशीति च । १५३ ॥

भेदा भवन्ति साष्टौ तु चत्वारिशच्चतुःशती ॥१४० ॥ नि-ध.प-म.ग-रीणांतु लोपादथ च षाडवाः ।

त्रिभिर्मर्वेद्घैश्वापि निषादैरब्धिसंमितैः । कमादेककसंत्यागात्षड्विंशन्मूर्छना मताः ॥१५४ ॥

अब्धिशुद्धैश्र भेदा: स्युः सषट्त्रिंशच्छतत्रयम्॥१४१॥ एवं षाडवशुद्धाः स्युर्विकृता अपि चक्ष्महे।

रीणां गानां तथा मानां वहिधानां च मेलने । त्रयोदश रिभेदाः स्युर्भेदास्तत्सप्तमा मताः ॥ १५५ ॥

सहस्रं द्विशती षष्टिर्भेदा उक्ता मनीषिभिः ॥१४२ ॥ इति भेदा निहीनानामष्टसप्ततिरीरिताः ।

शून्यं वसू रसश्चन्द्र इति भेदा: प्रकीर्तिताः ॥ १४३॥ एवं भेदरा ध-हीनानामशीतिश्चतुरुत्तराः ॥ १५६॥

रीणां गानामब्धिधानां तथा नीनां च मेलने। तथा भेदा: प-हीनानां स्युः शत लोचनोत्तरम्।

नेत्रं रन्ध्रं मुनिश्चन्द्रो भेदाश्चात्रेति मेनिरे ॥ १४४॥ म-हीनानां तु भेदा: स्युरशीतिश्रतुरुत्तराः ॥ २५७॥

रिभिस्त्रिभिस्तथा मैश्र वेदघैनिखवरैरपि। तथा गान्धारहीनानामष्टसप्ततिरीरिताः ।

॥ अष्टोत्तरसहसरं च भेदा उक्ता मनीषिभि: ॥१४९॥ रि-हीनानामपि ज्ञेया अशीतिश्रतुरुत्तराः ॥ ११८॥ २

अहोबलविरचित :- १५ १४ संगीतपारिजातः । रि-ग- मानां तथा नीनां ध-हीनासु विभेदतः । चतुर्भिश्र रिमिस्तत्र गान्धारैः पञ्चभिः स्वरैः। इति योगे भिदा ज्ञेया शून्यं वेदौ च चन्द्रमाः ॥१७२॥ षण्णवतिर्नि-हीना: स्युर्भेदा उक्ता मनीषिभिः ॥१५९॥ रि-गाणां च म-धानां च मूर्छेनासु विभेदतः । रिभिस्त्रिभिस्तथा मैश्च भेदा: स्युरब्धिराशुगाः । योगे भेदाः प हीनासु स्युरशीत्या सहस्रकम् ॥१७३।। एवं रिभिस्तथा वैश्र भेदास्तावन्त एव हि॥ १६० ॥ पञ्चभिर्गैस्त्रिभिर्मैश्र भेदा नवतिरीरिताः । रि- गाणां च म नीनां च प हीनासु विभेदतः

गान्धारधैवतानां तु द्विसप्ततिभिदा मताः ॥१६१॥ मूर्छनासु भिदा योगे खं च वेदौ शशी पुनः ॥१७४॥ रि-ग-धानां तथा नीनां प-हीनासु विभेदतः । मध्यमानां तथा घानां भेदा: स्युरब्धिराशुगाः । इति भेदा नि-हीनानां सविंशतिचतुःशती ।। १६२।। योगे तत्र मिदा ज्ञेया रसो विः शरः शशी॥१७५॥

एवं भेदा ध-हीनानामशीत्या स्युश्चतुःशती। रि-म-धानां तथा नीनां प-हीनासु विभेदतः

भेदा ज्ञेया: प-हीनानां रसो बाणो मुनिः क्रमात् १६२ योगे भेदास्तथा ज्ञेयाः सागरश्र रसो वसुः ॥ १७६॥ म-हीनानामपि ज्ञेयाः षडशीत्या चतुःशती। गःम-धानां तथा नीनां प-हीनासु विभेदतः । योगे तत्र भिदा ज्ञेयाः शून्यं वेदौ शशी पुनः॥१७७॥ तथा गान्धारहीनानां लोचनेन चतुःशती ।। १६४।। ऋषभेणापि हीनानामशीत्या स्युश्रतुःशती। इति भेदाः प-हीनानां स्यू रसौ पावको रसः ॥१७८॥

रिभि-गैं-र्मैंः स्वमेदैश्च ज्ञेया भेदा विचक्षणैः ॥ १६५॥ रि-गा-नां च ध-नीनां च म-हीनासु विभेदतः ।

मूर्छनासु नि-हीनासु षष्ट्चा युक्तं शतत्रयम् । इति योगे भिदा ज्ञेया रसो वडिः शरः शशी॥१७९॥

रि-ग-घैश्र भिदा ज्ञेया साष्टाशीतिशतद्वयम् ॥१६६।। रि-म-धानां तथा नीनां ग-हीनासु विभेदतः ।

रि-म-धैश्वापि भेदा: स्युर्द्विषष्टया च युतं शतम् । इति योगे भिदा ज्ञेयाः सागरश्र रसो वसुः ॥ १८०॥

म-म-घैश्र भिदा ज्ञेया सप्तत्या च शतद्यम् ॥१६७।। ग-म धानां तथा नीनां रि-हीनासु विभेदतः ।

इति भेदा नि-हीनानामशीत्या च सहस्रक्रम् । इति योगे भिदा ज्ञेया: खंच वेदौ शशी पुनः॥१८१॥

तथा भेदा ध हीनानां खलोचनाग्यः शशी ॥१६८। रि-ग-म-ध-निषादानां योगे भेदा उदीरिताः ।

एवं भेदा: प-हीनानां सहस्रत्रयसंख्यकाः । खरसमुनिवाणैश्र प-हीनासु मुनीश्वरैः ॥ १८२॥ म-हीनानामपि ज्ञेया वेदौ वाहिः शशी क्रमात्॥१६९॥ मूर्छनानां प्रभेदानां षाडवानां च सर्वशः ।

तथा भेदा ग-हीनानामब्घिः शरोऽथ रन्ध्रकम् । खबाणशून्यचन्द्रैश्च पावकेन मितिर्भवेत् ॥ १८३॥

इति भेदा रि-हीनानां नेत्राकाशान्यः शशी ॥१७०॥ यत्स्वरेण विहीनायां मूर्छनायां पृथक्पृथक्।

रि-ग-मानां तथा धानां नि-हीनासु विभेदतः । तत्स्वरेणैव हीना: स्युः प्रस्ताराः षाडवाः क्रमात्१८४ इति योगे भिदा ज्ञेया शून्यं वसुर्नभः शशी ॥१७१॥ सप्तशत्या सविंशत्या गुणितानां मितिर्भवेत्।

१६ संगीतपारिजातः । अहोबलविरचित :- १७ शून्यत्रयं रसो नेत्रं सप्त वद्विरिति क्मात् ॥ १८५॥ औडवा अथ कथ्यन्ते शुद्धेषु विकृतिष्वपि॥ १८६ ॥ ग-ध-नीनां भिदा ज्ञेया खरसाङ्कैर्विचक्षणैः । द्वयोर्द्वयोः परित्यागात्क्मान्व्ेदा मनीषिणः । म-ध-नीनां तथा भेदाः शून्यं नेत्रं तथा मुनिः ॥१९९॥ औडवानां विशुद्धानामवदन्पञ्चसप्ततिम् ॥ २८७॥ रि-गानां च म-धानां च भेदा नवशतानि च। रि-भेदास्तत्र संगृह्य द्वाभ्यां द्वाभ्यां विवर्जनात्। रि-ग-मानां भिदा नीनां खद्वयं लोचनं शशी ॥।२००। भेदानपि विजानीयात्पञ्चाशदुत्तरं शतम् ॥ १८८॥ रि-ग-घानां च नीनां स्युः खं वसुलोचनं शशी। ग-भेदा द्विशती ज्ञेया म-मेदा रि-समा मताः । रि-म-धानां भिदा नीनां शून्यं नेत्रं तथा मुनिः २०१ ध-भेदास्तत्समा ज्ञेया नि-मेदा ग-समा मताः ॥१८९॥ ग-मानां च घ-नीनां स्युः खद्यं लोचनं शशी॥२०२।। रीणां गानां प्रभेदा: स्युरशीत्या च चतुःशती। औडवानां च सर्वेषां मूर्छनानां मितिर्भवेत्। रीणां मानां च भेदा: स्युः सप्तत्या च शतद्वयम् १९० सप्तदश सहस्राणि पञ्च पञ्चशतानि च ! २०३ ॥ रीणां घानां तथा भेदास्तावन्तोऽत्रापि संमताः । द्वाम्यां द्वाभ्यां विहीनायां मूर्छनायां पृथक्पृथक्। रीणां नीनां प्रभेदा: स्युः षष्टचा युक्तं शतत्रयम् १९१ ताभ्यामेव विहीना: स्युः प्रस्तारा औडवाः क्रमात्२०४ ग-मानां च भिदा ज्ञेयाः सपश्चाशच्तुःशती। सविंशत्या शतेनात्र गुणितानां मितिर्भवेत्। तथा भेदा ग-धानां च षष्टचा युक्तं शतत्रयम् १९२ शून्यं नेत्रं शशी शून्यं नेत्रोदधीति संख्यया ॥२०५॥ ग-नीनां च भिदा ज्ञेया अशीत्या च चतुःशती। इति मूर्छनापकरणम्। म-धानां च प्रभेदा: स्युः सप्तत्या च शतद्ूयम्॥१९३॥ प्रथमस्य द्वितीयस्यावृत्तिरेका स्वरस्य च। म-नीनां च भिदा ज्ञेया: षष्ट्चा युक्तं शतत्रयम् । तृतीयस्य द्विरावृत्ति: स्वरस्यात्र सुनिश्चितः ॥ २०६ ॥ ध-नी-नां च प्रभेदा: स्युरशीत्या च चतुःशती॥१९४।। चतुर्थस्य षडावृत्ति: पञ्चमस्तच्चतुर्गुणः । रि-ग-मानां भिदास्तत्र शून्यद्वन्द्वं च रन्ध्रकम्। तस्मात्पञ्चगुणः षष्ठः सप्तमः षड्गुणस्ततः ॥२०७॥ रि-ग-धानां प्रभेदा: स्युः शून्यं नेत्रं मुनिस्तथा।।१९५।। चलितानां स्वराणां तु यथोचितक्रमो भवेत् । रि-ग-नीनां भिदा ज्ञेया खरसावथ रन्ध्रकम् । इति पञ्चसहस्राणि चत्वारिंशद्युतानि च ॥। २०८॥। रि-म-धानां तथा भेदाः पञ्चोत्तरचतुःशती॥१९६॥ पूर्णानां षाडवानां तु सप्तशतानि विंशतिः । रि-म-नीनां प्रभेदा: स्युः खं च वेदः शरस्तथा। औडवानां तु विंशत्या शतं भेदान्बुधा जगुः ॥२०९॥ रि-ध-नीनां भिदा ज्ञेया शून्यं नेत्रं तथा मुनिः॥।१९७॥ चतुर्विशतिभेदा: स्युश्रतुर्णां तत्र निश्चिताः । ग-म-धानां तथा भेदाः शरो मुनिस्तथा रसः । षड्भेदा: स्युस्याणां तु द्वयोद्रविव निश्चितौ ॥२१०॥ ग-म-नीनां प्रभेदा: स्युः शून्यद्वन्द्वं च रन्ध्रकम् १९८ एकस्यैको भवेश्द्ेदः प्रस्तारा ईढशा मताः। नष्टोद्दिष्टप्रबोधार्थ खण्डमेरुरथोच्यते ॥ २११॥

१८ संगीतपारिजातः । अहोबलविरचित :- १९

सप्तादयेकान्त्यकोष्ठः स्याद्वामें हीनास्ततो भवेत्। आद्यपंक्तयाद्यकोष्ठेषु लिखदेकं परेषु खम् ॥ २ २॥। येषामाद्यन्तयोरेकस्वरास्ते स्थायिवर्णगाः ।

आद्यकोष्ठे द्वितीयस्य पङ्क्तावेकं लिखेदपि। प्रसन्नादि: प्रसन्नान्तः प्रसन्नाद्यन्तसंज्ञकः ॥ २२४ ॥

पङ्क्तिपूर्ध्वासु तिर्यक्ष कोष्ठस्याङ्कगुणं न्यसेत् ।।२१३।। ततः प्रसन्नमध्यः स्यात्पञ्चमः क्रमरेचितः ।

शून्येषु लोष्टकान्दत्त्वा मूलक्मं ततो लिखेत्। प्रस्तारोऽथ प्रसाद: स्यात्ससैते स्थायिवर्णगाः ॥२२५॥

उद्दिष्टं तदध: कृत्वा ततो लोष्टस्य चालनम् ॥२१४॥ प्रसन्नो मन्द्रपर्यायः प्रसन्नादिस्तदाद्यकः ।

उद्दिष्टान्तस्वरो मूलक्रमस्यान्त्यात्कियत्तमः । प्रसन्नान्तस्तदन्तः स्यान्मन्द्राद्यन्तस्तृतीयकः ।

तावत्संख्याविशिष्टे च कोष्ठे लोष्टकमाक्षिपेत् ॥२१५।। चतुर्थो मन्द्रमध्यः स्यात्कमाच्च क्रमरेचितः ॥ २२६ ॥

लोष्टचालनमन्त्यात्स्याल्लब्धं त्यक्त्वा क्रमो भवेत् । प्रस्तारोऽन्वर्थनामा स्यात्प्रसादस्तु प्रसन्नता ।

अन्त्ययोरुभयोरिको लोष्टस्य चलनं न हि ॥ २१६ ॥ ऊर्ध्वरेखाशिरास्तारो मन्द्रो बिन्दुशिरा भवेत् ॥२२७।।

मूलैकाङं गृहीत्वैव लोष्टाक्रान्ताङ्कमेलने। मद्रो नन्दो जितः सोमो ग्रीवो भालः प्रकाशकः ।

उद्दिष्टस्य मितिर्ज्ञेया तस्यामुद्दिष्टता स्मृता ॥ २१७ ॥ इत्यन्यान्यपि नामानि मुनयः संगिरन्ति हि ॥२२८॥

रूपाभावेन नष्टं स्यात्संख्या मात्रपुरःसरम् । यमारभ्याग्रिमं गत्वा पुनः पूर्वस्वरं वदेत्।

यैरङ्कैर्नष्टसंख्या स्यात्मूलैकाङ्कसमन्वितः ॥ ११८॥ भद्रसंज्ञमलंर माञ्जनेयोऽवदत्सुधीः ॥२२९॥

तेष्वेवात्र क्षिपेल्लोष्ट लोष्टस्थानमितिस्वरः । एकैकस्य स्वरस्यात्र हानादेव कमो भवेत्।

अवरोहक्रमेणैव मूलं त्यक्त्वा क्मो भवेत् ॥ २१९ ॥ सरिस। रिगरि। गम ग। म प म। प ध प। ध निध। नि स नि। सनिस ॥ अथवा लोष्टसंख्यान्त्यो लोष्टस्थानं स्वरस्य च ॥२२०॥ इति मूर्च्छना-प्रस्तार-नष्टोद्विष्ट-प्रकरणम् । इति भद्रः । प्रसन्नादिः । १।

गानक्रियोच्यते वर्णः स चतुर्धा निरूपितः । नन्दः स्याद्रूपकेणात स्वरद्वन्द्वेन पूर्ववत् ॥ २३०॥ स्थाय्यारोह्यवरोही च संचारीत्यथ लक्षणम् ॥ २२१ ॥ सस रिरि सस। रिरि गग रिरि। स्थित्वा स्थित्वा प्रयोगः स्यादेकैकस्मिन्वरे पुनः । गग मम गग। मम पप मम ।

स्थायी वर्णः स विज्ञेयः परावन्वर्थनामकौ। पप धध पप। धध निनि धघ।

एतत्संमिश्रणाद्वर्णः संचारी परिकीर्तितः ॥ २२२॥ निनि सस निनि। सस निनि सस ।

इति वर्णलक्षणम्। इति नन्दः। प्रसन्नान्तः ।२! क्रमेण स्वरसंदर्भमलंकारं प्रचक्षते। तस्य भेदास्तु भूयांसस्तत्र स्थाययिगतान्ब्रुवे ।। २२३ ।। जितः स्याल्लघुकालेन स-ग-रिसेत्ययं क्रमः । स ग रि स । रिम ग रि। ग प म ग।

अहोवलविरचित :- २१ २० संगीतपारिजातः । यत्र च नोच्यते काल: खवरैस्तत्र तु बोध्यते। मधपभ। पनिधप।ध स निध॥ इति जितः। प्रसन्नाद्यन्तः । ३। स्यातां विस्तीर्ण-निष्कर्षो बिन्दुरभ्युच्छ्यः परः।।२३५॥

गुरुकालेन सोमः स्यात्स्वरद्वन्द्वेन पूर्ववत् ॥ २३१ ॥ हसितं प्रेङ्िताक्षिप्तौ संधिप्रच्छादनस्तथा । उद्गीतोद्वाहितौ तद्वत्रिवर्णवेणिरित्यपि ॥ २३६ ॥ सस गग रिरि सस। रिरि मम गेग रिरि।. मूर्छनादेः स्वराद्यत्र क्रमेणाडडरोहणं भवेत्। गग पप मम गग। मम धध पप मम । स्थित्वा स्थित्वा स्वरैर्दीरघैः स विस्तीर्णोडभिधीयते २३७ पप निनि धध पप। धघ सस निनि धघ ।। इति सोमः । पसन्नमध्यः ।४। सा री गा मा पा धा नी सा।।

स-गौ रि-गौ समुच्चार्य म-गौ रि-सौ तथैव च। इति विस्तीर्ण: ।१।

ग्रीवं लघुद्वयेनात्र हनूमानवदत्सुघीः ॥ २३२॥ हस्वैः स्वरैः स निष्कर्षो द्विद्विरुक्त्तैर्निरन्तरैः ।

स ग रि ग म ग रिस। रिम ग म प म ग रि। सस रिरि गग मम पप धध निनि सस ॥ इति निष्कर्षः ।२। न प म प ध प म ग। म ध प ध नि ध प म । प नि ध नि स निध प।। त्रिश्चतुर्वा स्वरोच्चारो गात्रवर्णमिमं विद्ुः ।

इति ग्रीवः । कमरेचितः।५। निष्कर्षस्यैव द्वौ भेदौ केचिदेतौ बभाषिरे॥ २३८॥

स-गौ रि-गौ समुच्चार्य म-गौ रि-सौ तथैव च। सस स । रि रि रि। गग ग। म म म।

द्रुताभ्यां लघुकालेन भालं वदति मारुतिः ॥ २३३ ॥। प प प ।ध घ ध। नि नि नि। स स स।

सग रिम म ग रिस।रिम ग प प म गरि। सससस।रिरिरिरि।गग ग ग। म म म म।

ग प म ध ध प म ग । म ध प नि नि ध प म। प पपप ।ध घ ध ध। नि नि नि नि।स स स स। इति गात्रवर्णः ।२। प नि ध स स नि ध प॥ इति भालः । पस्तारः ।६। आद्यं दीर्घत्रयं प्राह द्वितीयं हस्वमेव च ।

सौरी-गो मो ग-री गश्च रि-साविति स्वरैश्च तैः । बिन्दुबिन्दुत्रयेणापि हनूमान्सार्धबिन्दुना ।। २३९॥।

हनूमानड्डतालेन प्रकाशाखयं तमब्रवीत् ॥ २३४॥ सासासारि। रीरीरीग। गागागाम। मामामाप ।

सस रिरि गग मगरि गरिस। पापापाध। घाधाघानि। नीनीनीस । इति बिन्दुः। ३। रिरि गग मम पमग मगरि। एकान्तरस्वरारोहमाहुरभ्युच्छूयं बुधाः ॥ २४० ॥ मम पप धध निधप धपम।. पप धघ निनि सनिध निधप। यत्रैकोत्तरवृद्धाभिरावृत्तिभिरुदीरिताः । आरुह्यन्ति स्वराः प्राह हसितं तं शिवप्रियः ॥२४१॥ इति प्रकाशः। प्रसाद: ।७।

२२ संगीतपारिजातः। अहोबलविरचित :- २३

स। सरि। सरिग । सरिगम। सरिगमप। सरिगमपध। सरिगमपघनि। सरिगमपंधनिस ॥ सकृदुक्तं तृतीयं तु तथा सकृच्चतुर्थकम् । उद्वाहितस्त्वलंकारो हनूमता प्रकीर्तितः ॥ २४६ ॥ अथवा- ससस स रिरिग म ।रिरिरिरि ग ग म प।

स। रिरि। गगग। मममम । पपपपप। गग ग ग म म पध। म म म म प पध नि।

धघघधघघ । निनिनिनिनिनिनि । ससससससस । प प प प ध ध नि स।।

इति हसितः ॥५। इत्युद्वाहितः । १०।

स्वरद्वयं समुच्चार्य पूर्वपूर्वयुतं परम्। तृतीयस्य त्रिरावृत्तौ त्रिवर्ण वर्णयन्त्यमुम् ।

यदाSSन्दोलितमारोहे प्रेङखितस्य क्रमं जगुः॥।२४२॥। स रि गगग। रि ग ममम । ग म पपप।

सारी। रीगा। गामा। मापा। पाधा। घानी। नीसा ।। म प धघध । प ध निनिनि । ध नि स स स ॥

इति प्रेद्वितः । ६। इति त्रिवर्ण: ।११।

एकान्तरस्वरद्वन्द्वं त्यक्तपूर्वयुतं परम्। त्रयाणांतु त्रिरावृत्तौ पृथग्वेणिरुदीरितः ॥ २४७।।

कमादारोहणं यत्र तदाSSक्षिप्तं प्रचक्षते ॥ २४३॥ ससस रिरिरि ग ग ग । रिरिरि ग ग ग म म म

ससगम। रिरिमम। गगपप। ससधध। पपनिनि। धघसस॥। ग ग ग म मम प प प । म म म प प प धघध।

इत्याक्षिप्तः ।७। प प प धघध निनि निस स स ॥

हस्वमाद्यद्वयं कृत्वा दीर्घ कृत्वा तृतीयकम्। इति पृथग्वेणिः । १२ ।

हनूमानाह सर्वज्ञः संधिप्रच्छादनं परम् ॥ २४४ ॥ इत्यारोह्यलंकाराः ।

सरिगा। रिगमा। गमपा। मपधा। पधनी। धनिसा ॥ अवरोहक्रमादेते द्वादशाप्यवरोहिणः ।

इति संधिमच्छादनः । ८। गौरवादवरोहस्य लेखनं न कृतं मया ॥ २४८॥

आद्यं द्विवारमुच्चार्य स्वरं द्वितीयमेकदा । इत्यवरोह्यलंकाराः ।

तथा दीर्घ तृतीयंच तदोद्गीतः प्रकीर्तितः ॥ २९५ ॥ मन्द्रादिर्मन्द्रमध्यश्च मन्द्रान्तः स्यादतः परम्।

स स रिगा । रिरि ग मा। ग ग म पा। प्रस्तारश्र प्रसादोऽथ व्यावृत्तश्चलितस्तथा ॥ २४९ ॥ परिवर्ताख्य आक्षेपो बिन्दुसंज्ञस्ततः परम्। ममपधा।पप ध नी।घ ध निसा॥ अथोद्वाहित ऊर्मिः स्यात्सम: प्रेङ्खस्ततः परम्॥२१० इत्युद्गीतः ।९। ततो निष्कूजितः श्येनः क्म उद्धाटितः परम्।

आद्यं स्वरं चतुर्वारं द्विवारंच द्वितीयकम् । रज्जितः संनिवृत्तश्र प्रवृत्तो वेणुसंज्ञकः ॥ २११॥ ललितस्वर-हुंकारौ हादमानावलोकितौ

२४ संगीतपारिजातः । अहोबलविरचित :- २५

संचारिणोऽप्यलंकारा: पञ्चविंशतिरीरिताः ॥ २१२॥ मग म म प प ध प म प म ग। संचारिताश्र सर्वत्र संचारिणो यतस्ततः । ममपपध ध निध प ध प म। मन्द्रो बिन्दुशिरा ज्ञेयस्तारो मस्तकशेखरः ॥ २५३॥ स-री ग-मौ म-गौ यत्र रि-सौ स-री ग-री स-री। प प ध ध नि नि म नि ध नि ध प॥

ग-मौ गुरुद्वयेनैव स मन्द्रादिस्तदा भवेत्। इति मन्द्रान्तः । ३ ।

स्थानत्रयविशिष्टोऽयमारम्भे मन्द्रपूर्वकः ॥ २५४॥ न्यक्त्ान्तरं स्वरद्वंद्वं त्यक्तादारभ्यते पुनः । थुगं ताढक्समारोहे तदा प्रस्तार उच्यते ॥२१८॥ सरिगममगरिससरिगरिस रिमम। स म । रिप। ग ध म नि। ध स ।। रिगमपपमगरिरिगमगरिगमप। इति प्रस्तारः । ४। गमपधध प म ग ग म प म ग म पध। आद्यं दय त्रिरावृत्त्या तृतीयं च द्वितीयकम् । म प ध नि नि ध प म म प ध प म प ध नि। पध निसस निध प पध निधप ध निस। उक्त्वा तत्र प्रसादं तमलंकारं जगुर्बुधाः ॥२५९॥ सरि सरि सरि गरि। रिग रिग रिग मग। इति मन्द्रादिः ।१। एवं ज्ञेयोSवरोहस्तु गीतशास्त्रविचक्षणैः ॥ २५५ ॥ गम गम गम पम। मप मप मप धप।

स-गौ रि-गौ म-गौ यत्र रि-गौ रि-गौ रि-सौ स-री। पध पध पध निध। धनि धनि धनि सनि ॥

ग-मौ ज-गणयुक्तोऽसौ मन्द्रमध्यः सुशोभितः ॥।२१६ इति प्रसादः ।५। स-गौ रि-मौ स-री गो मो यस्मिन्निति कमो भवेत्। स ग रिग म ग रिग रिंगरिस स रिग म। व्यावृत्तं तं विजानीयाद्गीतशास्त्रविशारदः ॥२६०॥ रिमगमपमगमगमगरिरिगमप। सग रिमम रिगस। रिस गप रिगमम। ग प म प ध प म प म प म ग ग म प ध। ग़पमधगमपध।मध पनि म प ध नि। मधपध निध पध पध प म म प ध नि। प नि धनि स नि धनि धनि धप प ध नि स। प नि ध स प ध नि स ॥

इति मन्द्रमध्यः ।२। इति व्यावृत्तः ।६। स-गौ रि-मौ म-री गः सः स-री गो म इति क्रमः । मन्द्रान्तश्च स विज्ञेयो न-गणेन सुशोभितः । स-द्यं रि-द्यं गौ च यस्मिन्म गौ रि-गौ रि-सौ। यदा भवेत्तदा ज्ञेयोऽलंकारश्चलितो बुघैः ॥२६१॥

मन्द्रस्थानं च यस्यान्ते मन्द्रान्तं तं प्रचक्षते ॥२५७॥ सग रिमम रिगस स रिग म।

ससरिरिगग म म रिग रिस। रिमगपपगमरिरिगमप।

रिरिगगम म प म ग म ग रि। रपमधधमपगगमप ध। मध प निनि पध म म प ध नि। ३

२६ संगीतपारिजातः । अहोबलविरचितः- २७

प नि ध स स ध नि प पध निस। स-रि-गानां तथा मस्याSSरोहणं चावरोहणम्।

इति चलितः।७। ॥ मुनरारोहणं यत्र समं वदति तं सुधीः ॥२६७ ॥

आद्यं तृतीमुच्चार्य तुर्यं द्वितीयमेव च । सरिगममगरिसस रिगम।

परिवर्त्तस्तदा ज्ञेयो यति-तालेन शोभितः ॥ २१२॥ रिगमपपमग रिरिगमप।

स ग म रि।रिम प ग।ग प ध म। ग म प ध ध प म ग ग म प ध।

मध निप ।प निस ध ।घ स रि स ॥ प ध निस स निध प प ध निस ॥

इति परिवर्तः ।८। इति समः ॥१३।

क्रमात्स्रत्रयं यत्र जगुराक्षेपकं बुधाः ॥ २६३॥ ॥ द्विद्वयन्तरे स्वरद्वन्द्वे त्यक्तादारम्भ ईदृशः ।

सरिग। रिगम । गमप । मपध । पधनि । धनिस ॥ क्रमादेकैकहानाच्च प्रेङ्ख उक्तो मनीषिभिः ॥२६८॥

इत्याक्षेपः ।९। सस मम । रिरि पप । गग घध । मम निनि पप सस ।।

आद्यो दीर्घस्त्रिरावृत्तः सवरो हस्वस्तदुत्तरः । इति प्रेङ्खः । १४ ।

पुनराद्यस्तु दीर्घोऽपि तथा दीर्घस्तृतीयक: । आद्यतुर्यो द्विरावृत्त्या पुनस्तावत्क्रमो भवेत् ।

बिन्दुसंज्ञे त्वलंकारे प्रोक्ता गीतविचक्षणैः ॥ २६४॥ क्रमादेकैकहानाच् निष्कूजितः प्रकीर्तितः ॥२१९॥

सा सा सारिसा गा। री री रीगरी मा। सम सम सरिगम । रिप रिप रिगमप। गध गध गमपध । मनि मनि मपधनि । गा गा गामगा पा। मा मा मापमा घा। पा पा पाधपा नी। घा घा घानिधा सा ।। पस पस पधनिस ॥

इति बिन्दुः । १०। इति निष्कूजितः ॥१४।

स-रि-ग रीत्यलंकार उद्गाहिते सवरा इमे ॥२६९॥ आद्यस्वरः कमात्सर्वान्सपृशन्नेकैकमात्रजत् ।

ग रिगरि।रिगमग ।ग म प म। अलंकारस्तु श्येन: स्यादनिबद्धः सुखप्रदः ॥२७० ॥ सरि सग सग सप सध सनि सम। म प ध प ।प ध निध ।ध नि स नि॥ इत्युद्वादित: । ११। रिग रिम रिप रिध रिनि रिस।

आद्यात्तुर्यस्त्रिरावृत्तः पुनराद्यश्चतुर्थकः । गम गप गध गनि गस।

इत्येते स्युरलंकारे ऊर्मिसंज्ञे सुखप्रदे ॥ २६६॥ मप मध मनि मस। पध पनि पस। स मगम सम । रि पपप रिप। ग धघघ गध। धनि घस। स निनिनि सनि । प ससस पस। निस ॥ इत्यूमि: ।१२।

संगीतपारिजातः ।

इति श्येनः । १५। अहोबलविरचित :- २९ स-रीरि-गौ ग-मौ चेति क्रमार्यालंकृतिक्मः ॥२७१H स रिरिगगम ।रिगग म म प। संनिवृत्तसवरैरेव द्विगुणः सन्प्रवृत्तकः । ग म म प प ध। म प प ध धनि। इति प्रवृत्तक: ।२०। प ध धनि नि ग॥ वेणुः स-म-ग मैर्ज्ञेयः स-रि-ग-मैस्तथैव च ॥२७५। इति क्रमः । १६। समगम सरिगम । रिपमप रिगमप। स-गौ स-गौ स-री गो म इति क्मो यदा भवेत्। गधपध गमपध। मनिधनि ममधनि। उद्घाटितस्तदा ज्ञेय आन्दोलने शोमितः ॥ २७२ ॥ पसनिस पधनिस ॥ सग सग सरिगम । रिम रिम रिगमप। इति वेणुः । २१ । गप गप गमपध। मध मध मपधनि। आद्यं तुर्य तृतीयं च द्विरावृत्त्या रि-सौ स-री। मनि मनि पधनिस ॥ ग-री स-री ग-मौ यत्र सुखदो ललितस्वरः ॥२७६।। इत्युद्धाटित: १७। सस मम गप रिस सरि गरि सरि गम। स-गौ रि-गौ स-री गो म इति कमो यदा भवेत्। रिरि पप मम गरि रिग मग रिग मप। रख्जितः स्यादलंकारः करुणातालशोमितः ॥२७३॥ गग धध पप सग गस पस गम पध। सग रिग सरिगम । रिम गम रिगमप । मम निनि धध पम मप धप मप धनि। गप मप गमपध। मध पध मपधनि। पप सस निनि धप पध निध पध निस।। पनि धनि पध निस ॥ इति ललितस्वरः।२२।

इति रज्जितः । १८। द्वाभ्यां दाम्यां स्वराभ्यां यः संवादिम्यां स हुंकृतिः, सस पप । रिरि घघ । गग निनि । मम सस। स-रि-गा रि-ग-मा यत्र गरि-सा रि-ग-मास्ततः । इति हुंकार: । २३ / संनिवृत्तः स विज्ञेयः सर्वदा सुखदायकः ॥ २७४॥ [ स-म-ग-रीत्यलंकारे ह्लादमाने स्वरा इमे ॥२७७॥ सरिगरिगमगरिसरिगम। समगरि।रिपमग।गध पम। रिगमगमपमगरिगमप। म नि ध प । प स नि ध ।। मपध पध निध प म पध नि। इति हादमान:। २४ । पध निधनिस निध पध निस। आद्यं तुर्य त्रिरावृत्त्याऽवलोकितः प्रकीर्तितः । इति संनिषटत्तः ।१९। ससस ममम । रिरिरि पपप । गगग घघघ । ममम निनिनि । पपप ससस ॥ इत्यवलोकितः । २५।

संगीतपारिजातः । अहोबलविरचित :- ३१ ३० एवं संचार्यलंकारा आरोहे चावरोहिणि ॥ २७८॥ स रि सरिग सरिगम । रिग रिगम रिंगमप। ग म गमप गमपध । मम मपध मपधनि। पुनः सप्त च गीतज्ञैरलंकाराः प्रकीर्तिताः ॥२७९॥ प ध पधनि पधनिस । इन्द्रनीलो महावज्रो निर्दोषः सीर कोकिलो। इति सीर।४। आवर्तकः सदानन्द इत्येषां लक्ष्म कथ्यते ॥ २८०॥ स-री गश्च स-री गो म इत्येतैः कलिका भवत्। स-री ग-मौ ग-री यत्र स-रो ग-री स-री ग-मौ। त्रिपुटार्येन तालेन कलितः कोकिलो भवेत् ॥२८५।। इन्द्रनील स विज्ञेयो ध्रुवतालेन शोमितः ॥ २८१॥ सरिग सरिगम । रिगम रिगमप । सरि गम गरि सरिगरि सरिगम। रिग मप मग रिगमग रिगमप। गमप गमपध । मपध मपधनि । पधनि पधनिस ॥ गम पध पम गमपम गमपध। इति कोकिलः ।५। मप घनि धप मपधप ममधनि। स-री ग-री स-री सश्र रि स्वरस्तु स-री ग-मौ। पथ निस निध पधनिध पधनिस । इतीन्द्रनीलः ।१। यत्र स्युरडडुतालेन तमावर्त बुधा जगुः ॥ २८६ ॥ सरि गरि सरि सरि सरिगम। स-री ग-री स-री यत्र स-री गमौ तथैव च । रीग मग रिग रिग रिगमप । अलंकारो महावज्रो मण्ठतालेन शोभितः ॥२८२।। गम पम गम गम गमपध। सरि गरि सरि सरिगम। रिग मग रिग रिगमप। मप धप मप मप मपधनि। गम पम गम गमधप। मप धप मप मपधीन। पध निध पध पध पधनिस ॥ पध निध पध पधनिस ।। इति महावज्रः ।२। इत्यावर्तः ।६। स-रि-ग-मैः सदानन्दो लघुतालेन शोमितः ॥।२८७।। स-री स-री ग-मावेति क्रम एव यदा भवेत्। सरिगम। रिगमप। गमपध। मपधनि । पधनिस ॥ निर्दोषः स्यादलंकारो रूपकेण सुशोभितः ॥ २८३। सरि सरि गम । रिग रिग मप। इति सदानन्दः ।७। गीतेापयोगिनः सप्त तालयुक्ताः प्रदर्शिताः । गम गम पध । मप मप धनि । अलंकाराः पुनः पञ्च रागोपयोगिनः स्मृताः ॥२८८॥ मध पध निस । इति निर्दोषः । ३ । चक्राकारो जवश्रैव शङ्क: पद्मनिभः स्मृतः । वारिदश्चेति तेषां हि लक्षणं चापि कथ्यते ॥ २८९॥ स-री ततः स-री गश्चेत्ततः सरी ग मौ तदा। स्वरैर्रिभिश्रतुर्भिश्र षड़जेनापि त्रिी रिभिः। सरिर्योऽयमलंकारो झंपतालेन शोमितः ॥२८४॥

संगीतपारिजातः । अहोबलविरचित :- ३३ ३२

चक्राकारः स विज्ञेयश्चकसादश्यरूपवान् ॥।२९० ॥ रिग रिरिरि ग म म ।

रिरिरीर स रिरिरि। ग म ग ग ग म प प ।

ग ग ग ग रि ग ग ग। म प म म म प ध ध।

म म म म ग म म म । प ध प प प ध निनि। ध नि ध ध ध नि स स॥ पपपपमपपप। ध ध व ध प ध ध ध । इति पद्माकारः ।४।

निनिनिनि ध निनिनि। आद्यं स्वरं सकृत्प्रोच्य त्रिरावृत्त्या च सप्तमम् ।

स स स स निस स स॥ वारिदः स्यादलंकारः क्रमादेकैकहानतः ॥२९४॥

इति चक्राकारः।१। स निनिनि । स धघघ। स पपप । स ममम। स गगग। सरिरिरि । स ससस ।।

अलंकारो जवो नाम प्रकाशितो हनूमता ॥ २९१॥ इति वारिदः।५।

सरिगमपध निस निध प म ग रिस। इति सर्वेऽप्यलंकारा अष्टषष्टिः प्रकीर्तिताः ॥ २९५।।

स रिगमपध निधप मगरिस। अलंकाराद्विना रागा विस्तारं नाऽडप्नुवन्ति हि।

सरिगमपधपमगरिस। एतैः कृत्वा प्रगातृणां स्वरतालप्रवीणता ॥ २९६॥

स रिगमप म ग रिस। अलंकाराश्र रागेषु त्रिविधेषु त्रिधा मताः ।

सरिगमगरिस। त एते मेलमेदेन ह्यनन्ताः शास्त्रसंमताः ॥२९७॥

सरिगरिस। शुद्धा: स्युर्जातयः सप्त ताः षड्जादिस्वराभिघाः ॥

स रि स। आद्या षड्जा तु विज्ञेया द्वितीया चार्षभी स्मृता ।२९८।

इति जवः ।२। गान्धारी तु तृतीया सा चतुर्थी मध्यमा परा।

दीर्घान्त्यस्य द्विरावृत्तिरुपान्त्यौ तद्घः खरौ। पञ्चमी पञ्चमी ज्ञेया षष्ठी तु घैवती पुनः ॥ २९९॥

यत्रेति स्वरसंबन्धः शङ्खो ज्ञेयो मनीषिभिः ॥२९२॥ सप्तमी स्यान्ु नैषादी तासां लक्ष्म च कथ्यते ।

सासा निध। नीनी धप। घाघा पम। इमावंशस्वरे स्थित्वा स्थित्वा यदि विलम्बितः ॥३००॥

प्रापा मग। मामा गरि । गागा रिस ॥। गायेतां जातयस्ताः स्युस्तत्तदंशस्वराभिधाः ।

इति शङ्ग: । ३ । रागाणां जीवभूता ये प्रोक्तास्तेंऽ शस्वरा बुधैः ॥३०१॥

स-री षड्जत्रयं रिश्र पद्माकारेऽत्र ग-दयम् ॥२९३॥ एकास्फालनसंजातश्र्यावितः स्वर उच्यते।

स रि स स स रि ग ग। च्यवनं जायते येषु तस्मात्ते च्यविता मताः ॥३०२॥

३४ संगीतपारिजातः । अहोबलविरचित :- ३५

• • • • • स्वरस्य हेतुभूताया वीणायाश्राक्षषत्वतः। शारीरोऽपि स विज्ञेयो स्थानत्यागेन संमतः । तत्र स्वरविबोधार्थ स्थानलक्षणमुच्यते ॥ ३१४॥ एकत्र कम्पितो ज्ञेयो हननाभ्यां स्वरद्वयम्॥ ३०३॥ ध्वन्यवच्छिन्नवीणायां मध्ये तारकसंस्थितः । प्रत्याहत इति ख्यातो हन्त्येकया स्वरद्वयम् । उभयो: षड्जयोर्मध्ये मध्यमं स्वरमाचरेत् ॥ ३१५ ।। एकत्र हन्यते यस्तु द्विवारं स द्विराहतः ॥ ३०४ ॥ त्रिभागात्मकवीणायां पञ्चमः स्यातदग्रिमे। स्फुरितो गमको ज्ञेयो हन्त्यत्यन्तं स्वरद्वयम् । षड्जपञ्चमयोर्मध्ये गान्धारस्य स्थितिर्भवेत् ॥ ३१६॥ यत्र च हननादूर्ध्वै तत्रैवानाहतः स्वरः ॥ ३०५ ॥ स-पयोः पूर्वभागे च स्थापनीयोऽथ रि-स्वरः । गमकः शान्तसंज्ञोऽसाविति सूरिविनिर्णयः । स-पयोर्मध्यदेशे तु धैवतं स्वरमाचरेत् ॥ ३१७ ॥ चतुर्थाशोऽपरेभ्योऽसौ द्रुतस्य तिरिपो मतः ॥ ३०६ तत्रांशद्वयसंत्यागान्निषादस्य स्थितिरभेवेत् ॥ ३१८॥ एकत्राSSस्फालनमिव सर्वे ते बोधिता यदा। इति शुद्धस्वराः । स्वरानष्टावभिव्याप्तास्तदा घर्षण उच्यते ॥ ३०७॥ भागत्रयान्विते मध्ये मेरो ऋषभसंज्ञितात् । अवघर्षणमप्येवं ज्ञेयं लक्ष्मविचक्षणैः । भागद्वयोत्तरं मेरो: कुर्यात्कोमल-रि-स्वरम् ॥ ३१९॥ विकर्षणः स विज्ञेयः स्वस्थानेऽन्यं विकर्षति॥३०८॥ मेरुधैवतयोर्मध्ये तीव्रगान्धारमाचरेत् ॥ ३२० ॥ अग्रे गत्वा निवृत्तोऽसौ पुनः स्वस्थान उच्यते। पश्चाद्गत्वा निवृत्तोऽसावग्रस्वस्थानसंज्ञकः ॥ ३०९॥ पूर्वभागोत्तरं मध्ये मं तीव्रतममाचरेत् ॥ ३२१ ॥ रेफयुक्तस्य वर्णस्य कारणं कर्तरी मता। भागत्रयान्विते मध्ये पञ्चमोत्तरषड्जयाः । मध्यमातर्जनीभ्यां या क्रमात्सा संभवा बहिः ॥३१०॥ कोमलो धैवतः स्थाप्यः पूर्वभागे मनीषिभिः ॥३२२॥ यदुद्दिश्य क्रियारम्भस्तस्यैव श्रवण स्फुटम्। तथैव ध-सयोर्मध्ये भागत्रयसमन्विते । पूर्वभाग द्वयादूर्ध्व निषादं तीव्रमाचरेत् ॥३२३॥ स्वरद्वयमभिव्याप्य सुढालुःपूर्ववद्वेत्। ऋषभः शुद्ध एवासौ पूर्वगान्धार इष्यते। हुम्फितस्यैकदैशत्वान्मुद्रा न पृथगुच्यते ॥३१२॥ गान्धारः शुद्ध एवासौ रिस्तीव्रतर इष्यते ॥ ३२४॥ एवंलक्षणसंयुक्ता गमका बहवो मताः । अतितीव्रतमो गः स्यान्मध्यमः शुद्ध एव हि। न ते मयौदिताः सर्वे ग्रन्थविस्तरभीतिना ॥ ३१३॥ धैवतः शुद्ध एवासौ निषादः पूर्वसंज्ञकः ।

इति गमकाः । निषादः शुद्ध एवासौ धस्तीव्रतर इष्यते ॥ ३२१॥ एवं स्यात्सर्वयन्त्रेषु स्वरस्थानस्य लक्षणम् ॥ ३२६॥ -१० दिता ग्रन्थविस्वरातिभियाऽघुना। इति विकृतस्वराः।

१६ संगीतपारिजातः । अहोबलविरचितः- ३७

स्वरज्ञानविहीनेम्यो मार्गोऽयं बोधितो मया। आरोहणावरोहाभ्यां स्थानत्रयसुशोभिता। स्वरसंवादिताज्ञानं स्वरस्थापनकारणम् । ३२७।। अखण्डितस्थितिः स्थानत्रये गौडी मता सताम्॥३३७॥ प्रवर्तन्ते स्वराः सरवे सदा संवादिरूपिणः । हुम्फितकम्पिताभ्यां च द्रुतद्रुततरैः स्वरैः । षड्ज-पश्चम-भावेन षड्जे ज्ञेयाः स्वरा बुैः। वेगस्वरैश्चतुर्मिश्र वर्णैः सा वेसरा मेता ! ३३८॥ ग-नि-भावेन गान्धारे म-स-भावेन मध्यमे ॥ ३२८॥ चतुर्गीतगत लक्ष्म श्रिता साधारणी मता ॥ ३३९ ॥ इति गीतयः । इति स्वरस्थानलक्षणम् । रञ्जक: स्वरसंदर्भो राग इत्यभिधीयते। अथ शुद्धैः स्वरैर्मेलाः कथ्यन्ते विक्ृतैरपि। सर्वेषामपि रागाणां समयोऽत्र निरूप्यते ॥ ३४० ॥ तेषां मितिः ख-वेदौ च वहिश्रंद्रद्वयं तथा ॥ ३२९ ॥ धनाश्रीर्मालवश्रीश्र रक्तहंसो वसन्तकः ।

मेल: स्वरसमूहः स्याद्रागव्यञ्जनशक्तिमान्। देशाख्यो देशकारी च भूपाली प्रसभस्तथा ॥ ३४१॥ ऋ्िलिष्टोच्चारणमेवात्र समुदायः प्रकीर्तितः ॥ ३३० ॥ मध्यमादि: कोलहासो बङ़ाली भैरवस्तथा। आद्याद्यमूर्छनाभिश्र मेला ज्ञेया विचक्षणैः ॥ ३३१ ॥ नारायणो विभासश्च प्रातर्गेया इमे बुवैः ॥३४२ ॥ सप्तभिश्र स्वरैः पूर्णः षड्भिस्तैः पाडवो मतः । गुर्जरी वेरगुप्तिश्र कौमारी कज्जली तथा। औडवः पञ्चभिः प्रोक्त एवं मेलस्त्रिधा मतः ॥ ३३२ ॥ शंकराभरणस्तोडी सोरठी रामकृत्तथा ।। ३४३॥। षाडवा औडवाः पड्जं विना मेला न ते मताः । नादरामक्रियारागो वेलावली कुडाविका। शुद्धत्वविकृतत्वाम्यामिति मेला मयोदिताः ॥ ३३३ ॥ गुणकरी जयश्रीश्र तथैव शिववल्लभा ॥ ३४४ ॥ तत्र ये च प्रसिद्धाः स्यू रञ्जका ये विशेषतः एते रागाः प्रगीयन्ते प्रथमप्रहरोत्तरम् ॥ ३४१ ॥ लक्षणानि ज्रुवे तेषां संमत्या च हनूमतः ॥ ३३४ ॥ हंसाख्यो दीपको रागः काम्भोदी कङुणस्तथा ।

गीतियुक्ताश्र ये रागा: शुद्धास्ते शास्त्रसंमताः । सारङ्गो देवगान्धारी रागो देवगिरिः परा ॥ ३४६॥

शुद्धा भिन्ना ततो गौडी वेसरा च ततः परम्। ऐरावतोऽर्जुनो रागो रत्नावली ततः परम्। असावरी च हिन्दोलो मनोहरस्तथैव च । ३४७॥ साधारणीति पञ्चैतास्तासां लक्षणमुच्यते ॥ ३३५॥ वैजयन्ती तथा रागाः सर्वाश्चैव वराटिकाः । शुद्धा वक्रस्वरा ज्ञेया ललितस्वरसंयुता। एते रागाः प्रगीयन्ते द्वितीयप्रहरोत्तरम् ॥ ३४८॥ घण्टरागस्तथा ढक्क: श्रीरागः कोकिल: पुनः । सौदामिनी कुरङ्ुश्र त्रिवेणी च सुरालयः ॥ ३४९॥ १ दर्रशितो । २ ·त्र स तूदार: प्र० । १ भवेत्। ४

संगीतपारिजातः । अहोबलविराित :- ३९

पूर्वी विहङ्गडो रागः सामन्तः कुमुदस्तथा। निपनिसगसमा। पमपमगरिस निधपम । गमपमपगरि=र-

वडहंस: पहाडी च चक्रधारस्तथैव च ॥ ३५० ॥ सापनिसरिसनिसस॥

कल्याणाख्यवराली च मञ्जुभाषा ततः परम्। इति संपूर्णधसाश्रीः । परातःकालीया ।२।

सिंहरवस्तथा रागस्तथैव पठमञ्जरी ॥ ३५१॥ धनाश्रीश्व ध-हीना सा रि-ध-हीनाऽपि संमता॥३६०।

सर्वे गौलास्तथा नाटा: कल्पतरुस्तथैव च। इति षाडवौडवधनाश्रीयौ ३।४।

एते रागा: प्रगीयन्ते तृतीयप्रहरोत्तरम् ॥ ३१२ ॥ षड्जादिमूर्छनोपेतः षड्जत्रयसमन्वितः ।

सैन्धवो मेघरागश्र मल्ारी पञ्चमस्तथा। ग-नि-हीनोऽपि मल्लारो वर्षासु सुखदायकः ॥ ३६१॥

नीलाम्बरी मुखारी च भैरवी ललितस्तथा ॥ ३१३॥ यतो वर्षासु गेयोऽयं मेघ इत्यापि कीर्तितः ।

मेघनादस्तथा देशी रागो मङ्लकोशकः । अकालरागगानेन जातदोषं हरत्ययम् ॥ ३६२॥

गौडरागश्च मलारो राग आनन्दभैरवी ॥ ३१४॥ ससासारिमपघससधपमरिस । ससरिमरिमपघघसासध-

शंकरानन्दमानव्यौ राजधानी च शर्वरी। पधरिससानिध ससपधधममरिसाससरिमरिमपमरिसरिसरिध-

सावेरीराग इत्येताः सर्वदा च सुखप्रदाः ॥३११॥ ससा ।।

असाधारणधर्मा ये लक्षणत्वेन कीर्तिताः । इति मेघमल्ठारः। सर्वदा।५। तैरेव रागभेदाः स्युस्तांस्तु वक्ष्येऽत्र कालतः ॥३५६॥ नीलाम्बरी तु संपूर्णा पड्जपूर्वकमूर्छना। न्यासांशौ यत्र नोच्येते तत्र पड्जं विदुबुधाः । शुद्धमेलसमुद्दूता बहुकम्पमनोहरा ॥ ३६३॥ आदावृद्गृह्यते येन स तानोद्ग्रहकारकः ॥ ३५७॥ अंशन्यासौ प-मौ यत्र ग-री स-नी तथैव च । शुद्धमेलों्दव: पूर्णो घैवतादिकमूर्छनः । षड्जात्पञ्चम उद्गानं पञ्चमात्स-स्वरो पुनः ॥ ३६४॥ आरोहे ग-नि-वर्जः स्याद्रागः सैन्धवनामकः । सरिगमपधनिसासनिधपमपमासरिगमपमागरिगमपमरिग- आम्रेडितस्वरैर्युक्त: स्फुरितेन च शोभितः ३१८॥ सुप्पप्पपसपपमप्पपम । पप्पमपप्पमनिधपमगरिगमपससरि- धसरिममपपधधा। सनिधधपमपमागगरिस । घसरिमम- गमसपधनिधपमगरिगय पमगरिसगापगागरिगमागागरिसरि- गरिगरिपमगरि। निनिधमपमगरि। पपमगरिगगगरिस ।। सासस्मतस्मनिस्नसनिधनिसरिसनिससा॥ इति सैन्धवः । सर्वकालीयः । १ इति नीलाम्बरी। सर्वदा ।६। आरोहे रि-ध-हीना स्यात्पूर्णा शुद्धस्वरैर्युता । गान्धारस्वरपूर्वा स्याद्धनाश्रीर्मध्यमान्तका ॥ ३१९ ॥ रि-हीना मालवश्रीः स्याच्छुद्धमेलस्वरोद्भ्वा।

गमपनिस । रिसनिधपम । गमपमगरिस । गममनिपनि- मध्यमादिस्वरोद्ग्राहा घांशयुक्ताऽन्त्यपा स्मृता॥२६५।।

स रिसनिसनिधपम । गमपमपमागमगरिस। गमगमप-

४० संगीिपारिजातः। अहोबलविरचित :- ४१

पापा। निधनिसममगसगसनिसनिनिधपधधपमपापामागस- धनिसनिधनिम। सनिसनिधमगसगमगमगस । निधनि- निधनिसस ॥ सधाममागसनिधनिसासा ॥ इति मालवश्रीः । प्रातःकालीया।७। इति पञ्चम: । सर्वदा । ११। ग-हीनो रक्तहंस: स्यादारोहे नि-स्वरोज्झितः । षड्जादिमूर्छने मान्ते ग-नी तीव्रौ वसन्तके ।।३७१।। अवरोहे ध-वर्जः स्यात्पड्जपूर्वकमूर्छनः ॥ ३६६॥ सरिगमपधनिससनिधपमपमगमा। गमपधनिधधपमपम- सरिमपधससनिपपरिस। सारिमपधसरिमपधपधापपपमा- मागसा। सरिगमपधसरिगदपमगरिससनिधपधपमपममगम- रिमरिसधमसा ॥ गमपमधधपगरिसनि धनिससा ॥ रि-स्वरादिस्वराराम्भ रि-कोमल-ध-कोमला। इति वसन्तः । प्रातःकालीयः । १२ । ग-तीव्रा सा नि-तीव्रा च गौरी न्यंशस्वरा मता ३६७ रि-तीव्रतरसंयुक्तो ग-तीव्रेणापि संयुतः । आरोहे ग-ध-हीना सा निकम्पनमनोहरा। ध-ग-वर्जोऽवरोहे स्याद्रान्धारस्वरमूर्छनः । आरोहे यदि गान्धारो मध्यमावधिमूर्छना । ३६८॥ तीत्रो यत्र निषादः स्याद्देशाख्यः स विराजते ॥३७२॥ रिमपनीसानिधपसगरिगरिसा। निसरिमागरिगरिसानि- गपधसससनिपमममरिसगगपप्पगपधसममपसममरिसरि- निसनिस। निधपमपसधपमपमगरिगरिसानीसानीसा। मप- ससनिपगपघस स्मा । रिनीपामममरिससनिपगपधससा ॥ धपमगरिसनीसा। रिमपमगरिमगरिनीसा। रिमागरिगरिसा- इति देशाख्यः। प्रातःकालीयः ।१३। नीसानिधपमगरिसनीसा। रिरिगामगरिसामससमा ॥ देशकार्या ग-नी तीव्रौ धांशो धादिकमूर्छना॥ ३७३॥ इति गौरी। तृतीयपहरोत्तरम् । ९। * * * * * *

गौरीमेलसमुद्भूता मल्लारी नि-खवरोज्झिता। धनिसरिगमपधनिधनीधपमपमागरीसनीधधनिसस्म। ग-

आरोहणे ग हीना स्यात्पड्जादिस्वर संभवा ॥ ३६९ ॥ मपधनिधध पमपमगरीसनीधधनिसस्मा ॥

सरिमपधसरि । सघसघपमपमागरिसरिरिससधसरिमप- इति देशकारी। प्रातःकालीया। १४।

मगरिसरिमसधसस्मास्मा। रिमपधमपधघससरिरिरिरिमग- ऋषभः कोमलो यत्र गान्धारः पूर्वसंज्ञकः ।

रिसधधसधपमपामगरिरिसधधघसस्म ॥ म्रुखार्या धैवतोद्ग्राहो नि-धौ पूर्वाख्यकोमलौ।

इति मल्लारी। सर्वदा । १०। आरोहे ग-नि-हीनायां न्यासांशौ षड्जपञ्चमौ ३७४ धसरिममपनिनिधपमगगगरिसरिसस। धसररिममपपध- पश्चमो रि-प हीनः स्यात्तीन्गः सादिमः स्मृतः ॥ ससरिगगरि रिसनिधनिनिधपमपमागरिसरिससघसस। मध्यमन्याससंयुक्तो मध्यमांशेन शोभितः-।। ३७० ।। इति सुखारी। सर्वदा। १५। सगमधनिससनिघसगमगसमगमा । धनिससगसगमसनि- स-स्वरांशग्रहन्यासा भैरवी स्याद्ध-कोमला ।

४२ संगीतपारिजातः । अहोबलविरचित :- ४३

रिणारोहे तु पन्यासा पञ्चमेनोभयोरपि। षड्जेनाथावरोहे तु सर्वदा सुखदायिनी॥ ३७१॥ इति भैरवः । प्रातःकालीयः । २०।

सरिगमपधनि। सनिधपमगरिस। सरिगमपमगरिसमग- कोमलाख्यौ रि-धौ तीव्रौ ग-नी वसन्तभैरवे। धैवतांशग्रहन्यासो मध्यमांशोऽपि संमतः ॥ ३८० ॥ रिगरिसनिध निसा। सगमगमगमपमगरिस। घापमगरिस- पनिसरिगमपामानरीसानीसरिनिसनिधा। धनिसा। म- गरिनिसगगमगमपम गरिस गगमनिनिधमगरिससगरिसनि- गरिसनिसरिनिसानिधा धनीसस्मा। धनिसरिगम्मा। धघ- निसस । इति भैरवी। सर्वदा। '६। पमपमगम्म । सरिगमगरिसनिधनीसासा ।।

म-नि वर्जा तु भूपाली रि-धौ यत्र च कोमलौ। इति वसन्तभैरवः । प्रातःकालीयः । २१।

गान्धारोद्ग्रहसंयुक्ता रि-न्यासा गांशशोभिता ॥३७६। मध्यमादौ ग-धौ न स्तो मूर्छना मध्यमादिका। तत्र त्वंशस्वराः प्रोक्ता रि-म-नयो मुंनीश्वरैः ॥३८१॥ गपधसारिगरिससाधपगपगरिगरिसघसा। गपधसरिग- मपनिसरिसरिसनिसनिपमपनिपमपमरिमरिस । निसरिम- रिगगगर रिरिरिर्गिरिगंरिसधघससा । रिसारिरिरिरमरिस । सरिसरिनिसा। निसनिपमगमरिमरि- इति भूपाली। प्रातःकालीया ।:७। सनिसस्मा। निनीपनिसमरिसनिससा ॥ षड्जादिमूर्छनोपेतः प्रसभ: पञ्चमोज्झितः ॥ ३७७ ॥ इति मध्यमादिः। प्रातःकालीया । २२ । सरिगमधनिसनिघमगरिस । गगरिसनिधनिसनिघमगरि- वड्गाली रि-ध-हीना स्यान्मतीत्रतरसंयुता। सासरिगमध निस। मगरिसनिध। निसनिधनिधमगगरिस- नि-तीव्रेणापि संयुक्ता स-स्वरोत्थितमूर्छना ॥ ३८२ ॥ निससा ॥ सगमपनिससनिपममगस। सगमपपनिपमपमगमपमगम- इति प्रसभः । प्रातःकालीयः । १८। गसनिसनिसगसनिस निपमपनिपमपम। मनिसा ॥ मोज्झितः कोल्लहासः स्याद्गान्धारादिकमूर्छनः । इति वङ़ाली। प्रातःकालीया ।२३। अवरोहे ध-वर्जः स्यात्षाडवः परिकीर्तितः ॥ ३७८॥ नारायण्यां ग-नी तीत्रौ गान्धारादिकमूर्छना। गपधनिसरिगरिससनिपगपगरिस। सरिगपधनिधनिपप- आरोहे ग-नि-वर्ज्या स्यान्न्यासांशधैवता स्मृता।।३८३।। गपपपधनि सरिसनिसनिपगपगरिगरिसनिससा ॥ पधससनिधपमममगरिस। सरिगसरिसरिसा । निघध- इति कोलहासः । पातःकालीयः । १९। -ससरिसरिमसरिगसरिसरिसस निघासनिधघससरिसरिपाम- भैरवे तु रि-पौ न स्तो धादिमे न्यासमध्यमे। गरिसरिगमरिसस्मनिधघस ॥ तत्रोक्तौ तु ग-नी तीव्रौ कोमलो धैवतः स्मृतः ॥ ३७९॥ इति नारायणी। प्रातःकालीया ।२४। धनिसगमधनिसमगमनिघनिसनिधनिनिमगम । सगमध- मस्तु तीव्रतरो यस्मिन्ग नी तीन्नौ रि-धौ मतौ। मगमगमगसनिधनिसधनिनिधमिससा ॥। कोमलौ न्यासधोपेते विभासे गादिमूर्छने।

४४ संगीतपारिजातः। अहोबलविरचित :- ४५

आरोहे म-निवर्ज्यत्वं ग-पांशस्वरसंयुते ॥ २८४।। गपधसरिगपामगारिससनिधपधससनिधनिघपगपमगारिस- इति छायातोडी। प्रातःकालीया । २९।

सरिसरिसससनिधपधससनिधनिधपगपमगारिससरिसससनि- मार्गतोड्यां प-हीनायां कोमलाख्यौ रि-धौ स्मृतौ।

धपधापमापापाध मासनिधपधाघापपमागमारिस । सरिस- स-न्यासौ मध्यमांशः स्यान्मूर्छना तत्र धादिका॥३८९॥

सनि धपधघसारिरिसापमागारिसा ।। इति विभासः । प्रातःकालीयः । २५। निधनिधम । सरिगमगरिगरिगरिसा । धनिसरिसनिसधनि-

तीत्रगान्धारसंपन्ना मध्यमोद्ग्रहधान्तिमा । सरिसनिसधनिसरिसनि धनिसमसरिगमगरिसरिसनिससा

सांशस्वरेण संयुक्ता कानडी सा विराजते ॥ ३८५ ॥ इति मार्गतोडी। प्रातःकालीया। ३०।

मपधनिसरिगमगरिसनिधनिधनिधपमपधनिसारिसनिसा- घण्टारागो ग-पूर्वः स्यादन्तः कोमलघैवतः ३९० निधा। सानिधानिधपमपधनिसरिसनितामगमपामगरिसानि- गमपधनिस। रिसनिसनिधपमगमपधपमगमपमगरिसस- सनिधामपधनिससा रिससनि। ग गगमपधपमगरिससरिसनि। गमपधनिसनि- इति कानडी। तृतीयपहरोत्तरम् । २६ । धपमपमपमगमगरिगरिसनि। पधनिसारिसनिसस्मा। रिणा युक्त: कोमलेन मेघनादस्तु षाडवः । इति घण्टारागः । तृतीयप्रहरोत्तरम् । ३१ । स-स्वरादिस्वरारब्धो म-वर्ज्योऽपि रि-गांशकः ॥३८६॥ मरिगपधनिससनिधपपगगगरिस। गगगगरिसनिसरिस- रि-कोमला ग-तीव्राद्या कोमलीकृतधैवता।

निसधनिसारीरगिरिसा। पगपगरिरिगपपगगगरिसरिसनिस- निना तीव्रेण संयुक्ता वराटी धैवतादिका।

धनिसधनिसरिसनिसधनिधपधपगगगगरिरिरिरिसनिससा ॥ स-तीव्रतरसंपन्नाऽन्दोलनेन मनोहरा ॥ ३९१॥

इति मेघनादः। प्रातःकालीयः।२७। धाघानीसारिगमापामपमारिस। धधनीसरिगमगरिगरि-

षड्ज-पूर्वा तु तोडी स्याद्यत्रोक्तौ कोमलौ रि-धौ। स। धनिस रिगरिसनिधममधपमगामापानमगरिसाधधानि-

न्यास: स्याद्धैवतस्तस्यां गान्धारांशेन शोभिता। सारिगमगरिसरिसरिस निसरिसनिसनिसनिघधपमपमगरिस।

मेनारोहे तु प-न्यासा पञ्चमेनोभयोरपि॥ ३८७॥ धाधामीसा।

सरिगमपधनिससनिधपमपमगग गरिस। रिसनिसनिध- इति वराटिका। द्वितीयप्रहरोत्तरम् । ३२।

धनिसरिगरि सरिसनिसानिधा। गगगम्मगरिगरिसरिनिस- अथ शुद्धवरा्यां तु रि-गौ कोमलपूर्वकौ।

निधसरिगमपधधपमग सगारिसानिसरिरिसनिधाधनिस। गस्तु तीव्रतरो घः स्यात्कोमलस्तीव्रनि-स्वरः ।

इति तोडी । प्रथमप्रहरोत्तरम् ।२८ । धैवताद्ग्रहयुक्तायां नि-मौ न्यासांशकौ स्मृतौ ॥३९२॥

छायातोडी तथैव स्यान्नि-पाभ्यां रहिता यदा।।३८८ धधनिसरिगमपमगरिसनीधपनीसा। रिगगरिसरिसरिग- मगरिसारि ससरिससरिसनिसरिगरिमसरिसारसानधनिसध-

४६ संगीतपारिजातः। अहोबलविरचित :- ४७

निसरिसनिसनि। निधपमधपमपम। गगगरिसनिधधनिघघ- निसस। धपमपमगमपपधम्मागरिस । निसगरिसरिसनिस। ग-

इति शुद्धवराटी। द्वितीयप्रहरोत्तंरम् । ३३ । मपधपमगगगरिसनिसनिसनिसगमपधनिसरिगरिसनिनिधप-

रि-धौ च कोमलौ प्रोक्तौ यत्र तीव्रतरश्र मः । पधधपमगमपगमगरिससरिगमपपधधपमपमगगरिसरिसनि-

उद्ग्रहकौ प-धौ स्यातां वराटी तोडिका च सा३९३ ससा। इति प्रतापवराटी। द्वितीयमहरोत्तरम् । ३७। धधनिसगमपधधपमगपमपगगगारिस। गमपधधपगमप- धनिधनिसरि सनिसनिधनिधपमगमधपधनिधनिसामागरिस- अथ शोकवराट्यां तु रिगौ कोमलपूर्वकौ।

न्निधनिसरिमंनिसनिधप मगमपमगमगरिसनिधनिससा ॥ मश्र तीव्रतरः प्रोक्तः कोमलो धैवतः स्मृतः ।

इति तोडीवराटी। द्वितीयमहरोत्तरम्। ३४ । न्यासांशौ च स-नी यत्र मूर्छना च प-पूर्विका।।३९७।।

अथ नागवराट्यां तु मस्तु तीव्रतरो भवेत्। पधनिसरिगमपधपमगरिसनीसा । सरिगमपधनिसनि-

कोमलो धैवतः प्रोक्तो ग-धावुद्ग्राहकौ स्मृतौ ॥३९४॥ धपमगगरिरगरिमरिसनिधनिधनिसरिसनिस। सरिगरिस- निसनिरिगनिरिसरिरिसनिमधनिनिसनिस । गरिसरिसनि- गमपधनिसरिसनिधपमगमपमगगरिस । धधनिसनिसरि- गरिगनिसनि धपमगमपमगमगमगरिसधनिसरिस। धधनि- स। सरिगमपमगरिसरिसरिसनिधधनिसरिसनिससा ॥

धनिसगरिसनिसनिधप मगमगरिसनिधनिससा ॥ इति शोकवराटी। द्वितीयमहरोत्तरम् । ३८।

इति नागवराटी। द्वितीयप्रहरोत्तरम् । ३५ । कल्याणोपपदा या सा वराटी गादिमूर्छना।

पुन्नागाख्यवराठ्यां तु निषादस्तीव्रसंज्ञकः । कल्याणमेलसंभूता म-पांशन्यासका स्मृता ॥ ३९८॥

मस्तु तीव्रतरः प्रोक्तो ग-धावुद्ग्रहकौ स्मृतौ ॥३९५॥ गमपधनिसरिगरिगरिसनिधपधनिसनीसा। नीधापामा-

गमपधनिघनिसरिसनिधपमगमपगरिस । धधनिसरिस- पमापपमगगमपमगगारिस। नीधधनीसा । सरिगमपमधप-

निधपमगमपम पमगरिस । धघनिसरिसगरिसरिसनिस । ममपपमगममगारिसनीधघनीसरिसनीसगरिसधनीसधनीसस-

धनिसरिसनिधपमपपमगरि। सागमपधनिधमगरिस। नि- रिसनीससा ॥

सगरिसनिस । धनिसरिसनियसा ।। इति कल्याणवराटी। तृतीयमहरोत्तरम् । ३९।

इति पुन्नागवराटी। द्वितीयप्रहरोत्तरम् । ३६। खम्बावती प-हीना स्यात्कोमलीकृतघैवता।

म-तीव्रतरसंयुक्ता प्तापोपपदान्विताः। गान्धरमूर्छनायुक्ता रिणा त्यक्तावरोहिका ॥ ३९९ ॥

वराटी च निना युक्ता तीव्रसंज्ञेन गादिका ॥ ३९६॥ गमधनिसरिसनिधगगमगसा । गमधनिघमधननिसरिसनि-

गमपधनिसरिस निसनिधपमपमगमपमपम्मागरिसानिसग- रिसरिसनिस। गमपधपमगगरिसनिसनिसगमपधनिसनि- स । रिरसनिनिस सा। १ खम्भाव।

-४८ संगीतपारिजातः । अहोबलविरचित :- ४९ इति खम्बावती। तृतीयप्रहरोत्तरम् । ४० । ध-कोमला नि-तीव्राद्या षड्जपूर्वकमूर्छना। इति रामकरी। पातःकालीया। ४३।

ध-गयोः कम्पसंयुक्ता स-पांशाSडभीरिका मता। अतितीव्रतमो गः स्यान्मस्तु तीव्रतरो मतः ।

आरोहणेऽवरोहेऽपि क्वचिन्मध्यमवर्जिता ॥ ४०० ॥ धस्तु तीव्रतरो निः स्यात्तीन्रः षड्जादिमूर्छने ।

सरिगममपधनिससा। निधापधधधपममपामपमगारोरि- स-न्यासे मध्यमांशे च रागे सारङ्गसंज्ञके ॥ ४०३॥

सनीस। (कम्पापन्यासत्वं सर्वत्रापि।) पनिसगगारिसरि- सरिगमपधनिस। सनिधपमगरिसा। सरिगमपपधपपम-

रिसनिसगमपघसप गारीसनीससससपप्पमगरीसनिससस। गमपमगमग रिस। सरिगरिसा

सरिगमपामपनिधापधधपमप मगारीसरिरिसनिसस्मसरिगम- इतिसारङ्ग: । द्वितीयप्रहरोत्तरम् । ४४ ।

पधधपमपमगारिसरिसनिससा ॥ रि-धौ तु कोमलौ यत्र ग-नी तीव्रौ च मालवे।

इत्याभीरिका। तृतीयप्हरोत्तरम् । ४१। षड्जावरोहणोद्ग्राहे स-रि-न्यासांशशोमिते ॥ ४०४॥

मस्तु तीन्रतरो यस्मिन्ग-नी तीव्रावितीरितौ। सासनिधपधनीधपमपपमगारिस । (न्यपकर्षणम् ।)

गान्धारोद्ग्रहकल्याणे नाऽSरोहे तिष्ठतो म-नी ४०१ ससपाधनीधपमपपमगमारिपामपागमाशिरीररिरिरीस । पम-

गपधसरिगरिसनिधपधनिधधपपमगगपममगगरिसरिगस- गसरिपसरिगमपधनीधपमपपमगमपमगसारिरिरिसाधनीधप-

रिगगससनि धपपधधपगपमगपमगगारिस। सससनिधपग- सपपममगमासपापागमारििसनीसानीलानीधपमपगमापमग-

पमगपमगगारिस। सससनिधपगपधसरिगपमगगारि स। मारिरिसनीससा ॥

सरिगपपगधसनरिगरिससनिधपसनिधपधमगगपममगरिससा इति मालवः । तृतीयपहरोत्तरम् । ४५।

निधपघससा ॥ रि-ध-कोमलसंयुक्ता ग-नि-वर्जा गुणक्रिया।

इति कल्याणः । तृतीयप्रहरोत्तरम् । ४२। घैवतोद्ग्राहसंयुक्ता क्वचिद्रान्धारसंयुता ॥ ४०५॥ रि-कोमला ग-तीव्रा या म-तीव्रतरसंयुता। धससाधपमपा। पममारिसा। सधधपमपपममारिस।स-

ध-कोमला नि तीव्रा च ख्याता रामकरीति सा। रिगगगमगरिस। धरिससससघससससधपममममारिस । ध-

आरोहे ग-निवर्ज्या स्यात्पांशा धैवतमूर्छना ॥। ४०२॥ रिरिरिरिसघससधपमपाधमारिस । सरिगमगरिसा। साधप-

धमरिगपमगारिससरिगपगपपधसगरिससनिधपधापमाग- मपमममाममसारिसा। ममरिसमापाममारिसरिरिरिससा ।

गपमगगारि मसनिधपगपघससरिसरिगपपमगगारिससरिगपा- इति गुणकरी। प्रथमपहरोत्तरम् । ४६।

घधपगपपगपगगारि मासरिरिसरिगसरिगपगपघसगरिसस- प्चमोद्ग्राहसंपन्ने ध-हीने ककुभे पुनः । निधपधापमगरस। सरिसरि ससा।। तीव्रगान्धारराहित्यमारोहे चावदन्बुधाः ॥४०६॥.

२ खम्भाव० । पनिसरिमागारिस । पनिसरिसरिनिसपपनिसरिमपमपनि- पमपमागरिगरिस। पनिसरिमनिसरिममपपनिनिसरिमागरि- ५

५० संगीतपारिजातः । अहोबलविरचित :- ५१

मपमागरिगरिस। निसरिसारिमारिसनिपमपनिस। निसरि- रिगमरिस (सधपमरिगमरिस। रिगरिसनिधपधपरिगपारि- मरिसमरिसनिस। पपनिपमरिमरिमपमरिमरिमरिगरिसापनि- स) ॥। सरिगरिसस। निसरिगरिसनिससा ॥ इति वेलावली। प्रातःकालीया।५०। इति ककुभः । प्रातःकालीयः । ४७। ग-नी-तीव्रौ तु केदार्या रि-धौ न स्तोऽथ गादिमा॥४१०॥

शंकराभरणे प्रोक्तौ ग-नी तीव्रौ तु सादिमे। गमपनिसगमगसनिपनिस । गपगसनिपममगसगमपमग-

ग-न्यासे मध्यमांशे च ढालूकम्पसुशोभिते ॥ ४०७॥ स। गमपनिपममसनिसनिसनिसनिमपनिपमगमपमगसनिस-

सरिगमपधनिसरिगमपमगरिससनिधपधनिससनिमपमग- सा।।

रिगमपमगरिससनिधपधनिस॥। इति केदारी। तृतीयप्रहरोत्तरम् ।५१।

इति शंकराभरणः । प्रातःकालीयः । ४८। काम्बोधी तीव्रगान्धारा गन्धारादिकमूर्छना। आारोहे म-नि-हीना स्यान्म-धांशस्वरभूषिता । वडहंसः सदा ज्ञेयः शंकराभरणस्वरैः। षड्जादि: पश्चमांशः स्यान्न्यासोऽपि पञ्चमस्वरः । यदा गान्धारहीना स्यान्मूर्छना चोत्तरायता ॥ ४११ ॥ गपधससनिघसघस। धसरिममगरिस। घसरिमगरिसस- अवरोहे ग-हीनः स्यादारोहे तु ध-वर्जितः ॥ ४०८ ॥ रिगगरिगरिस। सनिधपधापमगपधसारिसनिधपधपमगगप- सरिगमपनिससनिधपमरिगमरिस सससनिधपपनिसरिग- धसरिगरिसरिमगरिससरिसससनिधपधपमगरिगरिस। सनि- मपमसरिगमपधपमपधपमपमरिपम । रिगमरिसरिसमनिधप- भपधधस ॥ ममपममप। पपमरिगमरिससरिगमपासरिपारिपाधपममधप- मपमरिद्मरिगमरिस।रिससनिधपमयमयमप । पपमरिगमारिस इति काम्बोधी। द्वितीयमहरोत्तरम् । ५२ ।

सरिगमपधपममरिगमारिस। पमपमपमरिगमरिसरिसरिसनि- धैवतोद्ग्राहसंयुक्ता गोपीकाम्बोधिका पुनः। यत्राSSरोहे नि वर्ज्यत्वं म-पांशाभ्यां सुशोभिता।।४१२।। ससा ॥ इति वडहंसः । तृतीयप्रहरोत्तरम् । ४९। धमसरिगम । पधपमपमपमामरिगरिगरिस । सरिगमपा- सापामपा। मपयोःकम्पनन्निघधपामपासरिसरिसरिगरिगरिग- वेलावल्यां ग-नी तीव्रौ मूर्छना चाभिरुद्गता। मगरिगमपानिधपमपमा। रिगारिसगरिसरिममरिगमपधनिध- भारोहे म-नि हीनायामंशः षड्जो बुधैः स्मृतः । पममागरिगरिसा। धमरिगमगरिगरिगरिस। पमगरिगरिस- अवरोहे ग-वर्जायां क्वचिद्रान्घारमूर्छना ॥ ४०९ ॥ सरिसनिधघससा H गमपधसरिसनिधपध। मपरिगमारिसा। सरिगमपधप- इति गोपीकाम्बोधी। द्वितीयमहरोत्तरम्। ५३ । मगपरिगमारिस। सरिधपगरिगमारिमागपघससनिधपधपम- आरोहे म-नि-वर्ज्यः स्याद्दीपको मालवोत्थितः । रिगमरिस। रिगपमरिगमरिस। सरिगपधपसनिधपधधपम. गान्धारोद्ग्राहसंयुक्त: संन्यासांशविभूषितः ।। ४१३॥।

५२ संगीतपारिजातः । अहोबलविरचित :- ५३

ग पध स ग रिस स स नि ध पधा प म गा रिस स गान्धारमूर्छनोपता दाक्षिणात्या प्रकीर्तिता ॥ ४१७।। रिसरिसरिगपध निधधाप मागगारिस। गपधसरिगरिसधनिधपधपधपपधमगरिस्म । रिरिसघघस सरिससध सस रिगम प गरिस म रिग गप ध ससनि धधाप मा मि विकर्षणम् ग गा रिस रिसाीरसधघससा ॥ रिरिससनिधपपधससस रिस गग प ग पग इति दाक्षिणा गुर्जरी। प्रथमपहरोत्तरम् । ५८। पध ससरिगप म मारी गा गारिस रिस स निध औत्तरा गुर्जरी ज्ञेया शुद्ध-गा पूर्ववत्सदा ।।४१८।। पधनिधपपम गग प म ग रिरिस सा।। इत्यौत्तरा गुर्जरी। प्रथमप्रहरोत्तरम् । ५९ । इति दीपकः । द्वितीयप्रहरोत्तरम् ।५४ । गौरीमेलसमुद्भूता धैवतोद्ग्राहशोभिता। पञ्चमांशग्रहन्यासा सा (मा) लवस्वरसंभवा ।। धन्यासांशाऽपि कौमारी प्रायशः कम्पितस्वर।।।४१९।। भवरोहे गवर्ज्याऽपि सादिमा(!)पठमञ्जरी ॥४१४॥ धनिसरिगमगरिसनिध । धनिसरिस। गमपधनिधपध- सरिग मपमा पगम पमरि सासरि गमप मपप धनि भ निधपगमपमप गमगरिसन्निसधनिघनीससा ॥ नि सरिसनि ससरसा । इति कौमारी। प्रथमपहरोत्तरम् । ६० । इति पठमञ्जरी। तृतीयमहरोत्तरम् । ५५ । गौरीमेलसमुद्भता षड्जोद्ग्राहेण मण्डिता । या गौरीरागसंभूता ललिता पश्चमोज्झिता। म-नि-त्यक्ता सदा रेवा ग-पादियमलस्वरा ॥ ४२०॥ सांशोद्ग्राहा तथा मान्ता गीतान्ते सा सुशोभना॥४१९।। सरिगमधनिससनिधम गरिसरिसनिसनिसनिधनिनिसग- गपगरिसरिरिससघससा ॥ गमगरिसनिसधनिसनिसनिनिधमधनिसरिगमगरिसनिधनिधम इति रेवा। तृतीयप्हरोसरम्। ६१। मगरिसरिसनिसमधनिसमागरिसनिससा ॥ मौलस्तु ग-ध-वर्ज्यः स्याद्गौरीमेलसमुद्वः ॥ ४२१ ॥ इति ललिता। सर्वदा। ५६ । सरिमपनिसरिसससनिपपपमाररमरिपस। पमपमपम- गौरमिलसमुद्धूता बहुला मध्यमोज्झिता। रिरिरसरि सरिसनीससा । सवियोगि-निना युक्ता गान्धारोद्ग्राहपांशका ॥ ४१६ ॥ इति गौलः । तृतीयप्रहरोत्तरम् । ६२। गपधसधनिधपगपागरिगारिस। रिरिसधघसरिरिगमगरिसग अथ केदारगौल: स्यात्तीव्रगान्धारसंयुतः । पधनिधपगमगारिसरिरिसधघससा ॥ रजनीमूर्छनायुक्तो रि-प-योगेन मण्डितः ॥ ४२२ ॥ इति बहुला। प्रथमप्रहरोत्तरम् ।५७ । तथैव म-प-योगेन पञ्चमांशेन शोभितः । गुर्जरी मालवोत्पन्नाऽवरोहे म-नि-वर्जिता । आरोहे ग-ध-वर्ज्यः स्याद्रि-स्वरांशः क्वचिन्मतः॥४२३॥ ग-श्िष्टमध्यमोपेता धैवतग्लिष्टस-स्वरा। निसरिमपनिधधापमगरिरिपमगरिगरिम। निसरिमपसा-

५४ संगीतपारिजातः ।

निधपमपधा पमगरिरिरिगरिसनिसरिपमगरिगरिसनिससा॥ अहोबलविरचित :- ६५

इति केदारगौलः । तृतीयमहरोत्तरम् । ६३। इति नारायणगौलः। तृतीयप्हरोत्तरम् ।६७। अथ कर्णाटगौल: स्याद्रि-तीव्रतरसंयुतः । अथ मालवगौलेऽस्मिन्गौरी्वर समुद्वे । तीव्रगान्धारसंयुक्तो ग म-न्यासांशशोभितः ॥। ४२४ ॥ त्यक्त-धे रि-स्वरोद्ग्राहे न ह्यारोहे तु ग-स्वरः । षड्जादिमूर्छनापेतः पा(?)पन्यासावरोहकः । आरोहे यदि गान्धारः पादिर्मान्तो विधीयते ॥४३०॥ आरोहे धैवतेनापि क्वचिद्वर्ज्यः सतां मतः ॥ ४२५ ॥ रिमपनिससनिपपमगगरिमगरिस। रिमपनिपनिसरिस- सरिगमपधनिसरीसनीससा । निधपमनिनिसरीसनिनी रिमारिगगगा रिस । सनिपगपमगसरिमगरिसा ॥ ससा ॥ इति मालवगौलः । तृतीयपहरोत्तरम् । ६८। इति कर्णाटगौलः । तृतीयप्रहरोत्तरम्। ६४ । ग-नी त्याज्यावथाSSरोहे रिधौ यत्र च कोमलौ। सारङ्गगौल आख्यातः सारङ्कस्वरसंभवः । पड्जादिस्वरसंभूतिर्देश्यामंशस्तु रि-स्मृतः ॥ ४३१ ॥ स-न्यासो मध्यमांशश्र ग-ध-हीनोडथ सादिमः ४२६ सरिमपधसनिनिधमपगगरिस। रिरिसनीधसा । सरिम- सरिमपनीसारिसनीसनिपमपमरिमारिसा। निमनिसनि- पनिनिधमप मपगगरिसरिमपपमगरिरिगरिस। धघस ।। सनिपमनिप मपपनीसरिमपमरिमरिसनीससा ॥ इति देशी। सर्वदा। ६९। इति सारङ्गौलः । तृतीयप्रहरोत्तरम् । ६५ । हिन्दोलेऽथ रि-पौ त्याज्यौ कोमलो धवतो भवेत् ४३२ रीतीगौलस्तु संपूर्णो घैवतादिकमूर्छनः । मगसधनिस। सनिधमगमगससगमधमधनिस । सगम- अवरोहे प-वर्ज्यः स्यान्न्यासांशस-रि-भूषितः ॥४२७॥ निसनिधमगमग सनिससा ॥ धनिसरिगामपधनीनीधपमपगगरिसनिस । धनिसरिगम- इति हिन्दोल: । द्वितीयप्रहरोत्तरम् | ७० । पपधनिधपस गगरिसनिससा ॥ हिन्दोलो रि-पयोगेन मार्गहिन्दोलको भवेत् ॥४३३॥ इति रीतीगौलः । तृतीयपहरोचरम् । ६६ । इति मार्गहिन्दोलः । द्वितीयपहरोत्तरम् । ७१। अथ नारायणे गौले तीव्रगान्धारसंयुते । रि-धौ तु कोमलौ ज्ञेयावाभीरीमूर्छनायुते। अवरोहे ध गौ न स्तो निर्योरन्यतरादिमे ॥ ४२८॥ आरोहे च ध-रज्यत्वं रागे ढक्काभिधानके॥ ४३४॥ पुनः स्वस्थानगमक आरोहे रि-पयोर्मतः । मरिगमपनिससनिधपनिधपधपमपधपममारिस। सरिग- पूर्वोत्तराहतोपेते मध्यमन्यासमण्डिते ॥ ४२९ ॥ मपनिधधपगा रिस। ( ये कम्पनं सर्वत्र।) पगारिसनि- निसरिगरिसरिमपपधपमपमरिगरिस। निसनिपमपपरि- धपपधसरिगमपागारिसरिस ।। O गरिस । रिमपमपमरिरिगरिस। निसनिसरिमरिमपधपमप- इति ढक्कः । तृतीयपहरोत्तरम् |७२। मरिमरिगरिसनि मनिस ॥ रिस्तु तीवरतरो यस्मिन्गान्धारस्तव्निसंज्ञकः । धस्तु तीव्रतरः प्रोक्तो निषादस्तीव्रनामकः ।

७६ संगीतपारिजातः । अहोबलविरचित :- ७७७ गीते यस्मिन्मुखं वर्ण्य वदनं तत्प्रकीर्तितम्।। यस्मिन्गीते मुनिर्वण्यो ज्ञेया सा पद्धडी पुनः ॥५९०॥ रागद्वेषपरित्यागी निर्द्वेषः सार्द्रचित्तवान् ॥ ६०० ॥ त्रिस्थानगमकैर्युक्तो योडयमुत्तम ईरितः ॥ प्रातःकाले तु यो गेयो धवलः स प्रकीर्तितः । विवाहादिकमांगल्ये यो गेयो मंगलं भवेत् ॥५९१ ॥ विधानाधिकतो धातुमल्पधातुं स मध्यमः ॥ ६०१॥ पद्यं शिशुसुखार्थाय लोली ज्ञया विचक्षणैः ॥ प्रकुर्वन् रम्यकां धातुं स्वल्पधातुश्च सोडघमः ॥६०२॥ ।। इति वाग्गेयकारलक्षणम् ।। 0 प्रतिपद्यं यत्र शुद्धं वीरश्रीसुखदायिनी ॥ १९२॥ सा ढोलरीति कथिता लाटभाषाविनिर्मिता ॥ मार्ग देशी च यो वेत्ति स गांधर्वोभिधीयते । उर्वी स्वल्पाक्षरैवर्णैर्जाता सा बहुभिः स्वरैः ॥५९३॥ यो वेत्ति केवलं मार्ग स्वरादिः स निगद्यते ॥६०३॥ यज्जातं पाटवर्णैस्तु वादंतीति प्रतिष्ठिता ॥ १९४॥ यो वेत्ति केवलं देशी पदादिः स उदीरितः ॥ इति षट्त्रिंशद्विपकीर्णप्बंधलक्षणानि ॥ गांधर्व उत्तमो ज्ञेयः स स्वरादिस्तु मध्यमः ॥६०४॥ यावद्द्राविडभाषाभिनिदुः स्यात्सुखदायकः ॥ पदादिरधमः प्रोक्तो भरतादिमुनीश्वरैः ॥ सर्वैस्तालैश्र युक्तो यः सदा द्रुतगतिर्भेवेत् ॥ ५९५॥ अथ तस्य प्रगातुश्च लक्षणं कथयाम्यहम् ॥ ६०५॥ इति बिंदुः ॥ तद्वेत्ति यततिगीतं यो गायकः स प्रकीर्तितः ॥ तैलंगभाषयोत्पन्नो दर्रुर्द्वुतगतिर्भेवेत् ॥ श्रुतिजातिस्वराभिज्ञो रसज्ञो जातिगानवित् ॥६० ६ ॥ इति दरु: ॥ भाषांगादिपरिज्ञानी लयज्ञस्तालवित्तमः ॥ अष्टकं त्रिपुटेनैव पद्यैरष्टैश्र ईरितम् ॥ ५९६॥ प्रबंधगाननिष्णातो विविधालापकोविदः । ६०७।। सर्वभाषासमुत्पन्नं घंटानादेन संयुतम् ॥ त्रिस्थानगमकैर्युक्तो मधुरध्वनिमान्भवेत् ॥ तत्र चान्यद्विशेषस्तु ज्ञातव्यः संप्रदायतः ॥१९७॥ कंपादिदोषहीनश्र सावधानो जितश्रमः ॥६०८॥ इत्यष्टपदी ॥ शुद्धच्छायालगाभिज्ञः सर्वदाऽम्यांसको भवेत् ।। औत्तरादिकभाषाभिर्यत्तु ध्रुवपदं स्मृतम् ॥ एतद्रुणविशेषाच्च उत्तमं गायनं जगुः ॥ ६०९॥ इति ध्रुवपदम् । गुणैः कतिपयैहींनो निर्दोष मध्यम: स्मृतः ॥ वर्णैरेतेषु स्वल्पत्वं स्वरैरत्र समीरणा ॥ १९८॥ उक्तैर्गुणैर्विशिष्टोऽपि सदा यो गायनाघमः ॥६१०॥ इति गीतप्रकरणम् ।। खाद्गलः कफधातुः स्यान्नाराटः पित्तधातुकः ॥ वाङ्मातुरुच्यते गेयं धातुरित्यभिधीयते ॥ वावको वातधातुः स्यान्मिश्रको मिश्रणाद्भवेत् ।।६११।। वाचा गेयं च कुरुते यः स वाग्गेयकारकः ॥ ५९९॥ कथ्यते लक्षणं तेषां खाद्गलो मघुरध्वनिः ॥ कवितायां प्रसिद्धः स्याद्रागज्ञोऽपि तद्भ्वेत् । (?) ओदिल्ल एव एक: स्यात्खाद्गलः सोऽत्र मध्यमः ॥६१२॥ स्थानत्येपि नाराटः प्रगल्भः सूक्ष्मनादकः ॥

संगीतपारिजातः । अहोबलविरचित :- ७५ ७४

विरुदेन पदैः क्रौंचपदाख्यः सोऽभिधीयते ॥५६४॥ श्रीरंगः श्रीवलीत्येतौ वाच्यस्य श्रीफलप्रदौ ।।

तालेनहंसनादान्तु कलहंसोऽभिधीयते॥। तेनांतः पंचभंगी स्यात्तालै रागैश्र पंचमिः ॥५७७॥

योऽनिबद्धो निबद्धश्र द्विपथः सोऽभिधीयते ॥१६५॥ रागाभ्यामपि तालाभ्यां पंचाननोंऽत्यपाटकः ॥

आर्यावृत्तेन यज्जातमार्या साडन्वर्थनामिका ॥ तालै रागैस्त्रिभिः प्रोक्त उमातिलकसंज्ञकः ॥ १७८॥

अर्थांतरं यत्र भाति सोऽयं स्याद्ध्वनिकुट्टिनी ॥९६६॥ विजयार्येन तालेन विजयः स्याज्जीवनप्रद ॥

यत्र स्यात्सादबाहुल्यं घट्टः स एव संमतः ॥ यस्मिन्वा भूषणं वज्यं तद्गीतं वस्तुसंज्ञकम् ॥५७९॥

यज्जातं सर्ववृत्तैश्च वृत्तं तत्कथितं बुैः ॥५६७॥ त्रिपदादित्रयं गीतं तत्र देशस्य भाषया ।

यावद्भिरक्षरैजतिं क्रमात्सा मातृका भवेत् ॥ तत्तत्संख्याविशिष्टेन खंडेन सुखदायकम् ॥ ५८०॥

सर्वमंत्रमयी यस्मात्सर्वसिद्धिप्रदायिनी ॥ १६८॥ वर्णानां नियमाभावैस्तत्र दोषो न विद्यते।

तोटकस्तोटकेनैव वृत्तेन स विराजते ॥ सिंहलीलेन तालेन सिंहलीलः स उच्यते ॥५८१॥

रागाणां मिश्रणादेव संमतो रागमिश्रकः ॥५६९॥ हंसलीलोऽपि तालेन हंसाख्येन सुखप्रदः॥

तालार्णवोऽपि तालैस्तुबहुभिनिर्मितो भवेत् ॥ एकस्मिन्नेव समये चत्वारस्तालधारिण: ॥ ५८२॥

पंचतालोडपि तालैस्तु पंचभिः संमतः सताम् ॥५७०॥ चतुर्मुखः स विज्ञेयः समकालेन शोभितः ।

इत्यलिसंश्रयाः ॥ पदश्र बिरुदैस्तेनैः सुदर्शनो निगद्यते ॥५८३॥

श्रीरंगः श्रीविलासः स्यात्स च भंगीरतः परम् ॥ त्रिभी रागैस्त्रिभिस्तालैस्त्रिभंगी स्यात्पडंगक: ॥।

पंचानन उमापूर्णस्तिलकार्य उदीरितः ॥ ९७१॥ त्रिपथः स तु विज्ञेयो यस्मिन्नस्ति गतित्रयम् ॥५८४॥

विजयो वस्तुसंज्ञश्र त्रिपदी च चतुष्पदी ॥ नास्ति यस्यांतरं यस्मिन्दंडकः स निगद्यते ॥

पट्पदी सिंहलीला च हंसलीला चतुमुखः ॥ ५७२॥ शंपातालेन यो गेयो संपटः सोऽभिधीयते ॥५८५॥

सुदर्शनस्त्रिमंगी च त्रिपथो दंडकस्तथा ॥ तालेन कंदुकेनैव कंदुकः स निगद्यते।

सांपट: कंदुकश्चर्या चर्च्चर्या हर्षवर्धनः ॥ ९७३॥ पदैः पाटैस्तथाऽडर्या स्याच्चच्चर्याद्यन्तकैः पदैः ॥५८६॥

श्रविर्धनः खरांगश्च तथा हरिविलासकः ॥ पदैश्र बिरुदैर्हर्षवर्धनः स्वरपाटकैः ॥

राहडी मंगलाचारो वंदन पद्धडी तथा ॥ ५७४॥ तालमानद्वयन्यासो भवेच्छीवर्धनाभिधः ॥१८७॥

धवलो मंगलो लोली वीरश्रीर्ढोल्लरी पुनः ॥ मध्यमध्यस्वरैर्यः स्यात्स्वरांगःसोऽभिधीयते ।

वादंतीति षटत्रिंशद्विप्रकीर्णाः सुसंमताः ॥ ५७५॥ पादैश्च बिरुदैः पाटैस्तेनैरहरविलासक: ॥१८८॥

चतुर्भांश गतालैस्तु श्रीरंगोत्थपदान्वितः । तालस्थाने तु योगेन राहडी सोऽभिधीयते ॥।

पंचभिस्तालरागैश्र स्वरांत्यः श्रीविलासकः ॥५७६॥ शुभवाचकशव्दैस्तु मंगलाचार ईरितः ॥ ५८९॥

७२ संगीतपारिजातः। अहोबलविरचित :- ७३ देशकालप्रभेदेन सम्यक्त्वश्लाध्यता मता ॥ १४१ ॥ समत्वं समकालीनसमाप्तिस्तालशब्दयोः ॥ लंभः सर्वैकताल्या स्याद्द्रुता गत्यैकतालिका ॥५५२॥ सरक्तत्वं सुखेनैव गात्रयन्त्रोत्थवर्णता ॥ १४२॥ अथवा- उच्चैरुच्चारितत्वं यद्विकृ(क्ु)ष्टत्वमितीरितम् ॥ ध्रुवादिसप्तभिस्तालैः सूड इत्यभिधीयते ॥३॥ अन्यान्पञ्चगुणान्प्राहुर्गीतलक्षणकोविदाः ॥५४३॥ ।। इति सूडलक्षणम् ॥ वर्णो वर्णस्वरो गद्यं कैवाडश्रांकचारिणी ।। 0 अभिन्नरागतालस्थरसाभिन्नरसात्मता ॥। अपौनरुत्त्यमग्राम्यं लोकशास्त्रव्यवस्थया ॥ कंदुकस्तुरगलीला च गजलीला द्विपद्यपि।। विशिष्टजन्यता शिष्टप्रतिपादकता तथा ॥ ५४४॥ चक्रवालः स्वरार्थश्र गाथा कौंचपदस्तथा ॥ ५५४॥ अथ गीतदोषाः। कलहंसो द्विपथक आर्या च ध्वनिकुट्टिनी ॥ अत्रोक्तानां गुणानां ये त्वभावा दोषसंज्ञिनः ॥ घट्टो वृत्तं मातृका च तोटको रागमिश्रकः ॥५१५॥

अथ सूडलक्षणम्। तालार्णवस्तथा पंचताल इत्यलिसंप्रियाः ॥ त्रिविधा: स्युः प्रबन्धास्ते सूडस्था अलिसंश्रयाः ॥ कर्णाटभाषयोत्पन्नः प्रबंधो वर्णसंज्ञकः ॥ ५५६॥ विप्रकीर्णा इति प्राज्ञास्तेषां लक्षणमूचिरे ॥ ५४५॥ स्व एव स्वरतालाभ्यां वर्णस्वरोऽपि कथ्यते। एलाकरणढेङ्कीभिर्वर्तन्या झोम्बडेन च।। गद्यं निगद्यते छंदोहीनं पदकदंबकम् ॥५५७॥ लम्भरासैकतालीभिरष्टभिः सूड उच्यते ॥५४६॥ उद्ग्राहध्रुवकौ यस्य पाटैरेव विनिर्मितौ। यस्योद्ग्राहस्य पूर्वार्ध द्रुतत्यागसुशोभितम् ।। पदैः कृत्वांऽतराभोगौ कैवाडोऽत्यंतशोभितः ॥५१८॥ मन्दगत्योत्तरार्ध तु भवेदेला यदा तदा ॥५४७॥ सर्वार्थस्य च गीतस्य गानं चेदंगचारिणी॥ यस्योद्ग्राहस्य पूर्वार्ध गीयते द्विरनन्तरम् ॥ कंदः स्यादेकखंडेन गतिर्यस्य विलम्बिता ॥ ५५९॥ उत्तरार्ध सकृत्प्य (?) तदा स्याद्ठेडिका पुनः॥५४८॥ शम्पातालेन तुरगलीला सा सुखदायिनी॥ यस्मिन्गीते स्वरा गेया सा भवेद्वर्तनी पुनः ॥ तालेन ध्रुवनाम्ना तु गजलीला प्रतिष्ठिता ॥ ५६०॥ यस्योद्ग्राह: पञ्चमे स्याध्रहुवः षड्जेति झोबम्डः॥५४९ द्विपदी स्याद्डिखंडेन भवेद्ध्यश्रवगतित्रयम् ॥ ततः स्वेच्छानुसारेण (?) गतिर्यत्र विलम्बिता॥। पूर्वपूर्वाक्षरप्रांतो योंडत्यो वर्णचयः स चेत् ॥ १६१॥ एकखण्डो द्विखण्डो वा यस्योद्ग्राहो(?)भवेदिह॥१५० उत्तरोत्तरवाक्यादौ चक्र्वालस्तदोच्यते ॥ गीयतेSसौ सकद्विर्वा भवेद्यत्र ध्रुवः पुनः ॥ यत्र स्वराक्षरैरेव वांछितार्थोऽभिधीयते ॥५६२॥ द्विराभोगो ध्रुवे मुक्ति: प्रलम्भः स तु लम्भकः(?)॥।१५१ स स्वरार्थप्रबंधः स्यादयमन्वर्थनामकः ॥ झोम्बडो रासतालेन रासः- स एव संमतः ॥ तालेन रहिता गाथा घातुना सर्वदा युता ॥ पदैः स्वरैः पदैः पाटैः पदैस्ते द्विपदैः पुनः ॥५६३॥

७० संगीतपारिजातः । अहोबलविरचित :- ७१

लक्ष्मीर्वपुर्यशः सौख्यं दुःखं चाथ दरिद्रता ॥ देशो भूमिर्मृतिस्तेषामित्येतानि फलानि च ॥ ११८॥ आभोगे तु वकारश्र तत्र लक्ष्मीः फलं भवेत् ॥ देवतोषधि वाच्याः स्युर्दोषा एते भवन्ति न ॥५३१॥ अकचटतपयशवर्णा स्तेषां तु देवताः ॥ सोमो भौमो बुधो जीवः शकः शन्यर्कराहव: ५१९ मांगल्योषधिशब्दः स्यान्मनुष्यार्थो न दोषभाक्॥ माताभिश्चापि गीतं स्यात्तत्तत्तालानुसारतः ॥ ५३२॥। वपुष्पीडा प्रथा विद्या भाग्यं रोगो मृतिर्भयम् ॥ गीर्वाणमार्गतालाभ्यां गीतं दैवतमार्गितम् ।। आद्यस्थाने प्रयोगश्चेत्फलं तेषां क्रमाद्भवेत् ॥५२०॥ देशीतालेन गीर्वाणवाण्या तद्देवमानुषम् ॥५३३॥ अकचटतपयशाः स्थाने षष्ठे च सप्तमे ॥ मानुषं केवलं गीतं देशी तालेन भाषया ॥ भवत्येकादशस्थाने तेषु दुष्टैमृतिः फलम् ॥ १२१ ॥ भाषया वाऽपि भणितं (?) पुनस्तद्देवमानुषम् ॥१३४॥ जीवनं यदि वाच्यस्य ब्रह्मा वा किं शिवोऽथवा ॥ गीतवर्णाश्र चत्वारो लघौ तद्दिगुणा गुरौ॥ पंक्तिषूर्ध्वासु तिर्यक्षु कोष्ठाः स्युर्दशपंच च ॥ १२२ ॥ छुते द्वादश वर्णाः स्युर्द्रुते द्वावेव कीर्तितौ ॥५३१॥ तिर्यक्ोष्टे व्वकाराद्या वर्णालेख्याः क्रमेण तु।। अणुद्रुते तदर्ष स्यादेवं वर्णमितिभवेत् ॥ अधोर्ध्वपंक्तिगा वर्णा वायुबीजानि सर्वदा ॥ ५२३॥ अंगान्ते पदविश्रांतिर्यतिरित्युच्यते बुधैः ॥५३६॥ द्वितीयपड्क्तिगा वर्णा वन्हिबीजानि नित्यशः ॥ । इति यतिः ॥ तृतीयायां स्थिता वर्णा भूमिबीजानि केवलम् ॥५२४॥ प्रासस्तु पुनरुक्तिः स्यादष्टतो नार्थनैः क्वचित् ॥ चतुर्थपंक्तिगा वर्णा वारिबीजानि संततम् ॥ आदिमध्यावसानेषु यथोक्तं प्रास ईरितः ।। अन्त्यपङ्क्तिस्थिता वर्णाः खबीजानीति संमताः॥२५॥ विना प्रासेन यद्गीतं विना नारीव भूषणम् ॥ ५३७॥ ्रमो वायुर्मृतिर्वन्हौ भूमौ लक्ष्मीजले सुखम् ॥ । इत्यनुपासलक्षणम् ॥ खबीजे धनहानिश्र वाच्यस्येति फलं भवेत् ॥५२६॥ अथ गीतगुणाः। स्तुत्याद्यश्लोकगीतादौ प्रयोगगणवर्गयोः ॥ व्यक्तत्वं पूर्णता तत्र सौकुमार्यं प्रसन्नता । फलान्येतानि जायन्ते तस्मादेतद्विचारयेत् ॥५२७॥ सालंकारत्वं तत्र तद्डेधा स्वरशब्दस्फुटत्वतः ॥५३८॥ क्वचिदन्यत्र संप्रोक्तान्विशेषांस्तान्त्रवीम्यहम् । पूर्णत्वमपि पूर्णाङ्गमक (त्केत्व) त्वसमीरितम् ॥ नकारो नाशयेल्क्ष्मीं हकारस्तु हरेद्यशः ॥ ५२८॥ स्वरशब्दार्थकौमल्यं सौकुमार्य प्रकीर्तितम् ॥१३९॥ सकारः सर्वहृत्तस्माद्गीतादौ तं परित्यजेत् ॥ प्रसन्नत्वं स्फुटार्थत्वं सालंकारत्वमाद्ृतम् ॥ उद्ग्राहे भगणश्चैवमंतरे मतलास्तथा ॥५२९॥ स्वरशब्दार्थवैचित्रयं भरतादिमुनीश्वरैः ॥ १४०॥ आभोगे हटकीश्रैव नववर्णान् परित्यजेत् ॥ माधुर्य स्वरशब्दार्थलावण्यं तत्प्रकीर्तितम् ।। उद्ग्राहे तु दकारश्र मकारश्रान्तरे तथा ॥५३०॥ १ धनुश्चिह्नान्तर्गतः पाठोऽधिक इति भाति.

६८ संगीतपारिजातः । अहोबलविरचित :- ६९

मृदुर्जातिश्र शृङ्गारं आयता हास्यके रसे ॥ ३९२ ॥ गीतेऽस्मिन्पश्च नामानि प्रसिद्धान्युदितानि हि ॥ दैन्ये च करुणाजातिर्वोभत्से च भयानके । रूपं च रूपकं वस्तु प्रबन्धोऽजेयमित्यपि ॥ ५०५॥ हास्यशृङ्गारयोर्मध्ये रसेष्वेतेषु जातयः ॥ ४९३॥ पञ्चधा कथितो भागो गीतेऽस्मिन्पूर्वसूरिभिः ॥ तत्तज्जातिरसैरेव स्वरास्तत्तद्रसात्मकाः । आद्य उद्ग्राहको ज्ञेयो मेलापकस्तदुत्तरः ॥ ५०६॥ तादृश्यांशग्रहन्यासै रागैस्तत्तद्रसात्मता ॥ ४९४॥ तृतीयो ध्रुवसंज्ञः स्याद्दंतुरः स्याच्चतुर्थेक: ॥ पूर्वकोमलतीव्रैश्च तथा तीव्रतरेण च। अभोगः पञ्चमो भागः पञ्चानां लक्षणं बुवे ॥५०७॥ अतितीव्रतमैनैव सर्वे रागा उदीरिताः ॥ ४९१ ॥ आदावुग्दृह्यते गीतं तस्मादुग्राहसंज्ञकः ॥ रिं च पूर्व तथा तीव्रं तीव्रतरं च ग-स्वरम्। मेलापकः स विज्ञेयो ध्रुवकोद्ग्राहमेलनात् ॥ ५०८॥ तीव्रतमं तथा गं च मं च तीव्रं स्वरं तथा ॥ ४९६॥ ध्रुवत्वाध्र्द्रुवसंज्ञोडयं ध्रुवभोगात्तु दंतुरः ॥ मं च तीव्रतमं धं च पूर्वाख्यं तीव्रसंज्ञितम् । आभोगो गीतपूत्यर्थमिति भागा: प्रकीर्तिताः।। १०९॥ तीव्रतरं निषादं च तीव्रतमं च नि-स्वरम् ॥ ४९७॥ पदतालस्वराः पाटस्तेनो बिरुद एव च।। इत्येतांश्र दश त्यक्त्वा रांगलक्षणमीरितम्। प्रबन्धश्व षडङ्गानि कथितानि मनीषिभिः ॥५१०॥ द्वादशभिर्विकारादैः शुद्धैश्र सप्तभिः स्वरैः ॥४९८॥ पदानि वाचकाः शब्दास्तालाश्रञचुपुटाद्यः ॥ एतैः कृत्वा प्रसिद्धा ये त एवात्र प्रकीर्तिताः । स्वराः षड्जादय स्तेस्युः पाटोवाद्योव्वाक्षरम् ॥५११॥ तत्तदेशे च तैः कृत्वा रागा अपि प्रतिष्ठिताः ॥४९९॥ तेन स्यान्मंगल: शब्दो बिरुदं गुणनामयुक् ॥ इति रागप्रकरणम्। प्रबंधततयःपञ्च इति प्रोक्ताः क्रमेण च ॥ ५१२॥ अथ बद्धं निबद्धं च संगीतं द्विविधं स्मृतम् । षड्भिरैतैर्मेदिनी स्याद्विदिनी पंचभिर्मतेत् ॥ अनिबद्धं तु तत्प्रोक्तं निबद्धमधुनोच्यते ॥ ५०० ॥ चतुर्भि्दीपिनी जातिस्त्रिभिरङ्गैर्विलम्बिनी ॥ ५१३॥ निबद्धं गीतरूपं यत्तस्य लक्षणमुच्यते । द्वाभ्यां तारावली जातिरिति सूरिविनिर्णयः ॥ सुस्वरैर्गीयमानत्वाद्गीतमित्यभिधीयते ॥५०१॥ छंदस्तालादिनियमा त्रिर्युक्त: स्यादतोन्यथा ।५१४॥ रामवेदादिदं गीतं संजहार पितामहः ॥ अनिर्युक्त इति द्वेषा प्रबंध: परिकीर्तितः ॥ नारदेन तु तत्प्राप्य वीणायां वादनं कृतम् ॥ ५०२॥ तत्र गीतोपयोगित्वाद्गुणवर्णादि कथ्यते ॥ ११५॥ 0 O

गणतालस्वरैः कृत्वा मात्राभिश्च सुशोभिताम् ।। आदिमध्यावसानेषु पतगां यान्ति लाघवम् । तच्च गीतं पृथिव्यां तु नारदेन प्रतिष्ठितम् ॥ ५०३॥ भजमागौरवं यान्ति मनौ तु गुरुलाघवम् ॥ ५१६॥ तेन गीतेन हृष्यन्ते देवाश्च मुनयो नराः ॥ मेभूमिर्देवता नेश्र वासवो भेश्च चन्दमाः ॥ तस्य गीतस्य माहात्म्यं वक्तुं को वाक्षमो भवेत् ५०४ घेर्वारिजेरविस्तेश्र खंसेऽ निल श्ररेऽनल: ॥५१७॥

६६ संगीतपारिजातः । अहोबलविरचित :- ६७

इति मञ्जुंघोषा। तृतीयप्रहरोत्तरम्। ११५ । सरिगमपप्पप्पपमप्पप्पसमगरिगगागागरिगगागारिसरि- मुखारीमेलसंभूता म-हीना शिववल्लभा। गरिस। रीसरीसरीगरिसरीससनिधनिसरीसनिससासरिगम- न्यभावोद्ग्राहगान्धारा पांशुन्याससुशोभिता। पासपारिधामनीपस। सनिधपमपमगगागारिसरिस ।। अवरोहणवेलायां निषादेन सुशोभिता ॥ ४८२॥ इतिशंकरानन्दः । सर्वदा । ११९। गपधससनिधपनिधपपधधपगगरिसरिरिसरि। पपगपप आरोहणे नि-योगेन सैन्धवी मानवी मता ॥ ४८७॥ गरिरिगरि सरिरिसघससा। पापधानिधपनिधपपधधपगग- धनिसरिमपमगारिसानीघाधानी सारिमपानिधपमागरिस- रिसरिरिसघस ॥ रिसा। धनि सारिमागरिपमगरिसरीसघधनिस ॥ इति शिववल्लभा। द्वितीयप्हरोत्तरम् । ११६ । इति मानवी। सर्वेदा। १२०। शुद्धमेलसमुद्धूतः षड्जादिः स मनोहरः । कल्याणमेलसंभूता राजधानी सुखप्रदा। आरोहे ग-रि-मैस्त्यक्त आन्दोलित-प-सान्वितः॥४८ ३।। आरोहणे ध-हीना स्याद्वहुकम्पमनोहरा। धैवतं प्राप्य तस्माच्च संनिवृत्तोऽत्र कम्पितेः । आम्रेडितस्वरैर्युक्तावरोहेऽपि ग-वर्जिता ॥४८८॥ पञ्चमात्वड्जमासाद्य निवृत्तो मध्यमं प्रति । सरिगमपनीसारीसनिसनिधपममरिसनिससनिपमगमगम- तत्राप्यान्दोलितो गे च रौ चे स्वस्थानशोभितः ४८४ पमधमरिम सनीसा। सरिगमपपममरिस। पनिसपनिसरि- ससपापधनिधपमापधनिसानिधपमापधनिधपमागारीस । गमपममरिसनिपनीससा ।। सपसपाप धपपपापमपानिघधपासापासापामागारीस ॥ इति राजधानी। सर्वदा । १२१। इति मनोहरः । द्वितीयप्रहरोचरम् । ११७। गौरीमेलसमुद्भूता षड्जोद्ग्राहोऽथ शर्वरी। भैरवीस्वरसंभूता निषादोद्ग्राहसंयुता। सन्यासा पञ्चमांशां या स-नि-न्यासेन शोभिता ४८९ गान्धारे नैन्त्ययुक्ता या ज्ञेया साऽडनन्दभैरवी ४८५ सरिगमपधनिससनिधपमपधंपम । पप्पापमपप्पापमधनि गिनिसगगागरिसरिरिसनिनिसा। निनिमगगमयपसगग धपमासरिग मागरिसससससससनिसनिसनिधनिसनिघनिस- मगगागरिस निनीससा। धापममपमगगमगगागगगगागरि- निधनिधपमगमपमगमग। रिसानिघनिसरिगरिसनिधनिससा सनिनिसगगरिसनिनिससा ॥ इति शर्वरी। सर्वदा। १२२ । इत्यनन्दाभैरवी। सर्वेदा । ११८। अनेनैव प्रकारेण रागा अप्यमिता मताः । शंकराभरणो रागः शंकरानन्दको भवेत् । द्वाविशत्या शतं ते च प्रोक्ता लोकसुखाय च।४९०॥ रि-ग-पास्तत्र चांशा: स्यू रि-न्यासेन सुशोभितः । एकस्मिन्नोड्वे मेले न रागान्तरसंभवः । स्वस्वसंवादिनां योगाद्यत्र स्याद्वहुकम्पनम् ॥ ४८६॥ खरेषु पञ्चसु स्थायी यतो भवति सर्वदा ॥। ४९१ ॥ १°तः। पूर्व निषादमा । २ च संस्थितिशो°। ३ योगोयत्र। रसेवीरेSद्भुते रौद्रे दीप्ता जातिरुदीरिता।

६४ संगीतपारिजातः । अहोबलविरचित :- ६५ शंकराभरणे मेले रागः कङ्कणसंज्ञकः । प-हीनो गादिराख्यातो बहुमध्यमसङ्गतः ॥ ४७१॥ गपपनीध। निधधापमगरिस। गमपमगमपनिसनिधप- गमनिसरिसनिसनिधनिधमगमममगममगरिसरिसरिसनि- मपमगमगरिससरिगमपमगरिस । गमपनीसगारिसनिसनिस- सधनिस। मधनिरिसनिसस। मममगममगरिगममधनिस निधपगमपागम गारिस II निधनिधमगमगमपमरिस रिसनिसस। इति मारुः । तृतीयप्रहरोत्तरम् । ११ १ ।

इति कङ्कणः । द्वितीयप्रहरोत्तरम् | १०७। नाट्यमेलसमुद्बूतो रागः कुमदसंज्ञकः । आरोहणे म-वर्ज्योक्तो गान्धारोद्ग्राहशोभितः ॥४७८।। रत्नावल्यां रि-नी नस्तस्तीव्रतीव्रतरौ ग-मौ। गपधनिससनिधपमगरिसरिगपमगरि। सनीसगपधनिस- गान्धारमूर्छना यत्र तत्रोक्तौ न्यासपश्चमः ॥ ४७२॥ निधपधनिसनिधपमगरिस। गपपगपमगरिगपमगरिसनीस- इति रत्नावली। द्वितीयप्रहरोत्तरम् । रिसनिसरिगपमगरिसनीसा । ध-हीने कल्पतर्वाख्ये तीव्रतीव्रतरौ ग-री। इति कुमुदः। तृतीयप्रहरोत्तरम् । ११२ । ऋषभोद्ग्राहसंयुक्ते षड्जन्याससमन्विते ॥ ४७३ ॥ नाट्यमेलसमुदूतो रागश्चक्रधरः स्मृतः । रिगमपनिससनिपमपमगरिस रिगमरिगमपमगरिसनिसप पञ्चमेन विहीनः स्यात्षड्जोद्ग्राहेण शोमितः॥४७९ निसरिस निसारि। गमपनिपमगरिगमगरिसनिसमा। पनि- सरिगमधनिससनिधमगमगरिसरिगमगरिससरिगमधमग- सपनिसरिगमगरिसनिससा ॥ रिसरिगमग रिसरिनिधनिसनिधनिसधनिसरिगमगरिस।

इति कल्पतरुः । तृतीयप्रहरोत्तरम् । १०९/ इति चक्रधरः । तृतीयप्रहरोत्तरम् । ११३ । भैरवीमेलसंभूतो गान्धारेण विवर्जितः । श्रीरागमेलसंभूता सोरटी रि-स्वरोद्ग्रहा। आरोहे तु नि-वर्ज्यः स्यान्मादिः सिंहरवः स्मृत:४८० पञ्चमाहुम्फितोपेता रि पर्यन्तं पुनस्तथा ॥ ४७४॥ मपघसरिमरिसधसनिधपधपममरिमघससा । रिमपमरि- स हुम्फिता म-पर्यन्तमग्रस्वस्थानषड्जका। इति सोरटी। प्रथमपहरोत्तरम् । ११० । सघसघसरिस पधसरिसनिधपधपममरिमघससा। रिमपमरि सघसरिमपधसरिस निधपधपमपमरिमपमरिमघससा ॥ शुद्धस्वरसमुद्गूतो गान्धारोद्ग्राहसंयुतः । आरोहे त्यक्तधो ज्ञेयो गान्धारेच्यवितोदितः ॥४७६॥। इति सिंहरवः । तृतीयमहरोत्तरम् । ११४ । श्रीरागमेलसंभूता ग.स्वरेण विवर्जिता। अग्रस्वस्थानसंयुक्त: पुन स्वस्थानसंयुतः । आन्दोलितनिषादाद्यो मारुर्धान्दोलितो मुहुः ॥४७७॥ मञ्जुघोषा ध-पूर्वा स्यादारोहे त्यक्तनि-स्वरा ।४८१।। धसरिमपधसनिधपधमरिस। धमरिमपधपमधपमरिमप- १ स्वराच्छावि० २ धारच्यावि० मरिमार सधसनिधपधपमपमरिमपपमरिसघीसस ॥ १ नाटमे०

६२ संगीतपारिजातः । अहोबलविरचित :- ६३

सरिगमपधनिससनिधपमपामपमगरिगरीस। ससर्गिम- कोमलाख्यौ रि-धौ यत्र ग-नी च तीन्संज्ञितौ। पधपमपपमग मगरीससरिगमपप्पमगमपगरिसनीससा । मस्तीन्नतरसंज्ञः स्याज्जयश्रीनामके पुनः । इति कुरङ्गः। तृतीयप्रहरोत्तरम् । ९८। आरोहणे रि-धौ न स्तो नि-स्वरोद्ग्राहमण्डिते॥४६७॥ रि-धौ च कोमलौ ख्यातावतितीव्रतमश्च गः । निसगरिगमपनिधपमगमगरिसनिसगरिसनीसगारि। ग- मश्च तीव्रतरो यत्र निषादस्तीन्नसंज्ञकः । मपमपमगरि सनीसापनीसागमपनीसारिसनिसनिधपमगामप- O सौदामिन्यां तु गान्धार-स्वरोद्ग्राहः सतां मतः ४६३ मगरिस नीनीसगारि रिसनीसस । गमपधनिसरिसनिसनिधपमपापमगमगरिसा। सरिगम- इति जयश्रीः। प्रथमप्रहरोत्तरम् । १०३। पमपमगरिसस रिगमगरिसासरिसनिसस्मा। गमपपमपाग- गौरीमेलसमुदूतो घैवतस्वरवर्जितः । मपमागरिसानीससा। आरोहणे रि-हीनः स्यान्निषादादिः सुरालयः।।४६८॥ इति सौदामिनी। तृतीयप्रहरोत्तरम् । ९९। नीसगमपनीसनिपमगरिसनिस। नीसगमगमगरिसनिस। षट्श्रुतिर्मध्यमो यत्र धैवतः कोमलो भवेत्। नीसगमपप मगरिसरिसनिसपनीसगमपमगरिसरिसनिसनिप- निषादस्तीव्र आख्यातो वैजयन्ती रि-पूर्विका। मपनीसगमपमगरिस रिरिसनिस ।। आरोहणेऽवरोहे च कादाचित्कौ ग-धौ मतौ ॥४६४॥ इति सुरालयः । तृतीयप्हरोचरम् ।१०४। रिमपनिससनिपमपमरिगरिस। रिमपनिधपमपमरिगरि- गौरीमेलसमुद्भूत आरोहे म-नि-वर्जितः । स। निसरि मपमगरिसनिसरिसनिधपमपनिससा ॥ ग-ध-हीनावरोहः स्याद्गादिरर्जुनसंज्ञकः ॥ ४६९॥ इति वैजयन्ती। द्वितीयपहरोत्तरम् । १००। गपधससनिपमरिमगपपधधममधसरिगधमरिस। रिरि- ग-नि-भ्यां वर्जितो हंसो रि-ध-कोमलसंयुतः ॥४६१॥ रिरिगमरिमम रिसरिसरिसनिपपधनिपममपमंमरिगमरिसरि- सरिमपधधपमरिरिमपपमरिरिमरिसरिसघसस्म। सरिम- सघससरिसघसससरिस सरिगमरिसरिससघसस ॥ पमपधसस धमपमारिसरिससघसस ॥ इत्यर्जुनः । द्वितीयप्रहरोत्तरम् । १०५ । इति हंसः । द्वितीयमहरोत्तरम् । १०१। कल्याणमेलसंभूतो ध-हीनः पञ्चमं गतः । कल्याणमेलसंभूतो रागः कोकिलसंज्ञकः । ऐरावतो ग-पूर्वोक्तो न्यासषड्जविभूषितः ॥ ४७० ॥। 0 सर्वदा म-नि-हीनः स्याद्गान्धारादिकमूर्छनः ॥ ४६६॥ गमपनिसरिसनिपमगमपगमगरिगपनिसरिसनीस । गम- गपघससाधपगपगरिसरिसासरिगपधसागारिसरिघसधप- पमगरिस नीस। गमपमपममगमपमपसागरि। सरिसनिसप गपगारिसा। सरिसरिगपागारिसरिगरिघससघससरिगपग- निसरिसमगरि निसपनीसिस ।। रिसरिसघसस ॥ इत्यैरावतः । द्वितीयप्रहरोत्तरम् । १० ६ । इति कोकिलः । तृतीयमहरोत्तरम् । १०२। १ हीनोऽव'।

अहोबलविरचित :- ६१ ६० संगीतपारिजातः । तीव्रगान्धारसंयुक्त आरोहे वर्जितो ग-नी। रिस्तु तीवतरः प्रोक्तस्तीव्रगान्धारशोमिते। षड्जोद्ग्राहेण संपन्ने गौण्ड आम्रेडितस्वरैः ॥ ४५८॥ सामान्तसंज्ञके रागे न्यासोद्ग्राहांशषड्जके ॥४५३॥ सारिममपपधधसनिधधपमपमागरिसरिस। सारिमपमाग सरिगमपधनिससनिधपमपमगरिगरिस। ससरिगमपमप रिसरिरिसघसघसनिधधपमपमागरिसरिस। सारिमपमागरिस पमरिगमगरिमसरिगमपधनिसरिगमपमममगनिसस। निधप रिरिसघसघसरि। मपममगरिसरिरिससधस ॥ मममगरीसरीसनीससा ॥ इति गौण्डः । सर्वदा ।९४ । इति सामन्तः । तृतीयपहरोत्तरम्। ९०। अवरोहे ध-गौन स्तो मस्तु तीव्रतरो भवेत् । धैवतोद्ग्राहघांशान्तो गौरीमेलसमुद्भवः । देवगिरौ ग-नी तीव्रौ यत्र स्यात्पड्जमूर्छेना । ४५९।। रागो मङ्गलकोशाख्यो ध-नी यत्र समन्वितौ॥४५४॥ सरिगमपधनिससनिपमरिस। धनिसधनिसरिगमपधपमप धनिसरिगमपध पमपपमगरिसरिगमगरिसरिसनिधसनिघ मरिमरिससरिगमपधनिसरिगमपपमरिस। धनिससधनिसरिस धनिसरिसनिधधधनीससा। गमपमगरिसरिसनिधसाधनीस॥। नीसा ।। इति मङ्गलकोशकः । सर्वदा । ८१। इति देवगिरि: । द्वितीयप्रहरोत्तरम् । ९५ । नादरामक्रिया गौरीमेलोत्पन्ना म-भूषिता। तदा तु देवगान्धारी पूर्णश्रेन्ैरवो यदा। षड्जोद्ग्राहा च नि-न्यासारोहे गान्धारवर्जिता ॥ ४५५॥ गान्धारादिस्वरोद्ग्राहा स-स्वरांशेन शोभिता । सससरिगमम्मागमपधनिधधपमपमपममस। सरिमस। सा यदा रि-स्वरोद्ग्राहा तदाSडरोहे ग-वर्जिता ॥४६० गमगमपमगरिसरिनिससनिधपमपमगमपमगमगरिसरिसनि। गमपधनिधधपमागरीनिधनीससस्मानिनिघनीसा निधधप- सरिसम्मगरिसरिसनिसरिमममगरिसरिस निसरिममगमपधनि मगरीसानिध नीसा ॥ अपधपमपमगमगरिसरिसनी। सरिमागरिसरिस । इति देवगान्धारी। द्विरीयप्रहरोत्तरम् ९६ । इति नादरामत्रिया। पथमप्रहरोत्तरम् । ९२। गौरीमेलसमुत्पन्ना त्रिवणी म-स्वरोज्झिता। कुडाइ तीव्र-गोपेता चाSरोहे-म-नि-वर्जिता। अवरोहणवेलायां षड्जोहांश-रि-खवरा ॥ ४६१॥ गान्धारोद्ग्राहसंयुक्ता पञ्चमांशेन शोभिता ॥४५६॥ सरिगमपधनिससनिधपगरिगरिसनीसा। सरिगमपापग- धर्-र्योरन्यतरेणैव यत्रावरोहणं मतम्। रिगपगरिग रिसरिस। गमपगरिसासरिगमगरिसरिसनीससा गान्धारेण विहीना साडप्यवरोहे क्वचिन्मता ॥ ४५७॥ इति त्रिवणी। तृतीयप्हरोत्तरम् ।९७। गपधसरिसनिपसगरिगमारिससरिगपमगधपमगरिगमारि ७ रिस्तु तीव्रतरः प्रोक्तो मस्तु तीव्रतरो भवेत् । .सगपगपधनिपसधपमगरिगगारिसा ॥ अतितीव्रतमो गः स्यान्निस्तीव्रः स्यात्कुरङ्गके। इति कुडाइ। प्रथमपहरोत्तरम् । ९३ । पड्जोद्ग्राहेण संपन्ने न्यासांशौ षडजपश्चमौ ॥४६२॥ १ कडायी। २ कुडायी।

५८ संगीतपारिजातः । अहोबलविरचित :- ५९

धनिसरिगमपसरिपमपमपममरिपममा। सनीससा ॥ गौर्युत्पन्ना पहाडी स्याद्गान्धारस्वरवर्जिता। इति त्ैराटीनाटः। तृतीयमहरोत्तरम् ।८१। उद्ग्राहे षड्जसंपन्ना न्यासांशयो(?)रि-शोमिता ४४८ इति नव नाटा: ।। सरिमपधपपमपमरिमरिसरिरिसनीस । रिसपधपमपपम- गौरीमेलसमुत्पन्नाSरोहणे ग-नि-वर्जिता। रिसरिरि सनीससा ॥ मध्यमोद्ग्राहधांशाद्याऽसावरी न्यासपञ्चमा ॥४४४।। इति पहाडी। तृतीयमहरोत्तरम् । ८६। मपधसरिमपमगरिसघसरिगरिसधरिधपमपमगरिमपमप. विहंगडे ग-नी तीव्रावरोहे तु रि-वर्जिते। रिश्गिरिस रिरिमागरिसा II गान्धारोद्ग्राहसंपन्ने न्याशांशो रि-स्वरो मतः॥४४९॥ इत्यसावरी । द्वितीयमहरोत्तरम् । ८२ । यद्यस्मिन्पश्चमोद्ग्राह: स्यादारोहे ग-वर्जनम् । सावेरी तीव्रगान्धारा घैवतोदगाहसंभवा। मूर्छना मध्यमे चापि प-राहित्यं सदा भवेत् ॥४१०॥ मध्यमांशा नि-हीना चाSडरोहणे ग-नि-वर्जिता॥४४५॥ गमपनिसगरिसनिपमगमपमगरिसनीस । पनिसमगारि- घसरिममगरिसरिगरिसाधघसरिममापधधपमागरि। स- सनीस । गम पनीसानीपमगारिसनिसरिसनिसा। पनिसा- रिगरिरिससा धघससरिरिममपधधपमपमामरिस। सरिगरि- रिसमगारिसानिपनिसरिसनीससा । रिससाधघमसरिरिमम पधधपमपमासरिस । सरिगरिरि- इति विहङ्डः । तृतीयपहरोत्तरम् ।८७। ससाध ।। गौरीमेलसमृत्पन्ना षड्जोद्ग्राहसमन्विता। इति सावेरी। सर्वदा। ८३ । न्यासांश-ग-स्वरोपेता पूर्वी सा सुखदायिनी ॥४११॥ गान्धारोद्ग्राहसालङ्गे रि-गौ कोमळ-तीव्रकौ। सरिगमपधनिससनिधपधमपपगगरिगागमपपमगरिस । ध-न्यासो मध्यमांशश्च सर्वत्र बहुकम्पनम् ॥ ४४६॥ (तानसमाप्तौ गे विकर्षणम्) सरिसरिससधपस। स- गमपधनिधपनीधपमपमागरीसनीधधनिस्रीसनीधगमपागरि- निधपधपधम गरिगा (विकर्षणम् ।) रिससरिगमपधपग- सानिधध नीसा। मागरीसनीधधनीससा ॥ रिगा रिसगमपमगरिगा (विकर्षणम्) रिधपसा ॥ इति सालङ्रः । सर्वेदा।८४। इति पूर्वी । तृतीयप्रहरोत्तरम् । ८८ । रि-त्रयोद्ग्राहसंयुक्त: पड्जोद्ग्राहोऽथवा मतः । कोमलौ च रि-धौ यत्र ग-नी यत्र च तीव्रकौ। श्रीरागस्तीव्रगान्धार आरोहे ग-ध-वर्जितः ॥ ४४७॥ मश्च तीव्रतरः प्रोक्तः पूर्वीसारड़के पुनः । रिरिस्पिमगरिगरिससासानिसनिधपसपनिस। निसरिम- ऋषभोद्ग्राहसंपन्ने ग-पौ न्यासांशकौ मतौ ॥४५२॥ मपपनिनि सरिगरिसनिसनिसनिधपमपममामगरिरिगरिरिंग- रिगमपधनिससनिधपमपपमगमगारिगगासनीससा। (ता- रिसनिनिससा ॥ न-समाप्तौ गे विकर्षणम्।)पपमधपमपपमगरिगसारिसनिससा।। इति श्रीरागः। तृतीयमहरोत्तरम् ।.८५। इति पूर्वीसारङ्ग:। तृतीयप्रहरोत्तरम् । ८९।

५६ संगीिपारिजातः । अहोबलविरचित :- ५७ अवरोहे ध-गौ न स्तो नाटे रि-स्वरमूर्छना ॥ ४३१॥ रिगमपधनिसस निपममपममरोसारिगमरिगमपधनिसधनि धनिसरिगमपधनिससनिपसनिपममपममरिस। ससपाम-

ससनिप सनिपममपममपममपममरिस । रिसनीससा ॥ मरिधधनि सधनिसरिगमपममरिसरिसनिपमपधनिससनिपस-

इति नाटः। तृतीयमहरोत्तरम् ७३ । · सनिपनिपममपमम रिस। ससपाममरिसधनिसरिगमपमम-

वेलावलीसमुद्धूतो मांशो रिन्यासको नटः । सरिसनिपमपधनिसमममारि सधनिसधनिससा ॥

अवरोहे ग-हीनः स्याद्गान्धारादिकमूर्छनः ॥ ४३६ ॥ इति कामोदनाटः । तृतीयप्रहरोत्तरम।७७।

गमपधनिससनिधपममपममम । रिगमारिसधनिसधनि। आभीरीमेलसंभूतोऽवरोहे ध-स्वरोज्झितः ।

ससनिपस। (निषाद-तारषड्जयो टालुः ।) सनिसनिस- अथ न्यासविशेषाढ्य आभीरीनाटक: स्मृतः ।

निधपधनिससनिप। (सर्वत्र विकर्षणम् ।) धनीधपममप- स-स्वरादिग्रहन्यासो यस्मिन्नंशौ ग-नी स्वरौ॥ ४४०॥

मममरिगमारिस ॥ सरिगमपधनिसससनिपममपमगाउरिसानीउससा। पा-

इति नटनारायणः । तृतीय महरोत्तरम् । ७४ । मसपममपपध निसनिपससरिससनिपनिपमपममपपससारिस-

शंकराभरणोत्पन्ने गान्धारस्वरवरिते। रिसनीससा । इत्याभीरीनाटः। तृतीयमहरोत्तरम्।७८। षडजोद्ग्राहेण संपन्ने म-धावाम्रेडितौ स्मृतौ ॥४३७॥ कल्याणमेलसंभतोऽवरोहे ग-ध-वजिंतः ।

ससरिममपधधपमतपममरिससाधपमपधससरिरिस । रि- षड्जादिमूर्छनोपेतो रागः कल्याणनाटकः ॥ ४४१॥

ममपधनीधप ममममरिससाधपमपससरिसा ॥ सरिगमपधनिससनिपमपमममममरिमामारिसरिसनीससा।

इति साळजनाटः । तृतीयप्रहरोत्तरम् । ७५। पामसरिगामरिसरिसनीससा ।

छायानाटस्तु विज्ञेयः शंकराभरणस्वरैः । इति कल्याणनाटः । तृतीयप्रहरोत्तरम्। ७९। आरोहणे नि-वर्ज्यः स्यादवरोहे ग-वर्जितः । अथ केदारनाटेऽस्मिन्नारोहे रि-धवर्जिते।

धैवतोद्ग्राहसंयुक्तो रि-न्यासोऽनेकमध्यमः ॥ ४३८॥ मादिमे च ग-नी तीव्राववरोहे ध गोज्झिते ॥ ४४२ ॥

धससरिगमपधसनिधपममरिधपमपममममरिघापामममरि- गमपनीसनिपममरिसरिसनीससा। पनिसपनीनिपममरि-

सरिसरिसस । ·मरिसनीस सा। पनिसपनीससमरिस । गमपनिससममपम- इति छायानाटः । तृतीयप्रहरोत्तरम् । ७६। मसरिगमारिससनिस। ससगमरिमममरिसरिसनीससा । इति केदारनाटः । तृतीयप्रहरोत्तरस् । ८० । 0 धैवतोद्ग्राहसंपन्नेऽवरोहे ग-घ-वर्जिते। वराटीस्वरसंजाते वराटीनाटके पुनः ।

स-न्यासो मध्यमांशः स्यात्सर्वत्र बहकम्पनम् ॥४३९॥ अवरोहे ध-गौ वर्ज्यौ न्यासांशौ षड्जपञ्चमौ। वैवतोद्गाहसंपन्ने नि-मयोः कम्पनं भवेत् ॥ ४४३॥

७८ संगीतपारिजातः । अहोबलविरचित :- ७९

वोवको रूक्षशब्दः स्यात्कठिनोच्चतरध्वनिः ॥६१३।। नेत्रौ निमील्य यो गायेत्स तु प्रोक्तो निमीलकः॥।६२ ६।। एतत्त्र्यष्टगुणाः सर्वे तिष्ठंति मिश्रके पुनः ॥ यस्तुवर्जस्वरो गायेत्स हतस्वर उदाहृतः ॥ श्रेष्ठश्र त्रिषु मिश्रः स्याद्गुणबाहुल्ययुक्ततः ॥६१४॥ नीरसो रक्तिहीनो यः स प्रोक्तो विरसाधमः ॥६२७॥ संदष्टादिकदोषा: स्युस्त्रिंशच्च गायनेसति ॥ अव्यक्तवर्णो यो गायेदव्यक्तः स निगद्यते।। संदष्टः सीत्कृती चैव भीतशंकितकंपिताः ॥ ६१५॥ रागाणां मिश्रणादेव कथ्यते स तु मिश्रकः ॥६२८॥ कराली कपिल: काको विताल: करभाधरौ॥ स्थाय्यादिष्ववघानेन विमुक्तोऽनवधानकः ॥ झोंबडस्तुम्तकी वक्री फुलगल्स्तु फेरिणः ॥ ६१६ ॥ स्थाने स्थातुं न शक्कोति मंदो गानक्रियामु यः ॥६२९॥ निमीलको हतस्वानो विरसो व्यक्तमिश्रकः ।॥ स्थानभ्रष्टः स कथितो गानज्ञैगायनोऽघमः ॥ अनवधानक: प्रोक्तः स्थानभ्रष्टानुनासिकौ ॥ ६१७॥ गेयं नासिकया गायन्कथ्यते सानुनासिकः ॥ ६३० ॥ विमनश्चालको दोलवृकदृष्टचर्व्वगामिनौ । चित्तमन्यत् संस्थाप्य यो गायेद्विमना भवेत् ॥ यः संदिश्याक्षरं गायेदसौ संदिष्ट उच्यते ॥ ६१८॥ चालयित्वा करं गायेद्यः स चालक उच्यते ॥ ६३१॥ उद्भष्टो विरसो दोषः सीत्कारी सीत्कृतैमुंहुः ॥ मस्तकं दोलयन्गायेद्यः स दोल उदाहृतः ॥ भयान्वितस्तु यो गायेत्स्तंभितो गायनोच्यते ॥६१९। दृष्टिमेकत्र यः स्थाप्य गीतं गायति यः सदा ॥६३२।। शंकितः सुबुधैरुक्तस्त्वरया यस्तु गायति ॥ एकदृष्टिः स तु प्रोक्तो गायकः सर्वतोऽघमः ॥ कंपितः कंपिताज्ज्ञेयः स्वभावाद्गात्रशव्दयोः ॥६२०॥ मुखमुद्धृत्य यों गायेदूर्ध्वगायी स ईरितः ॥ ६३३ ॥ यो गान द्ृतास्योऽपि कराली स तु गायक: ॥ द्वौ दोषौ पुनरुच्येते इति पादपशावकौ ।। योऽगायेत्कपिलोSसौ तु स्वरान्न्यूनानकश्रुतीन् (१)६२१ तालरागौ न जानाति यो गायेत्पादपो भवेत् ॥ ६३४॥ काकस्वरेण यो गायेत्काकस्वर उदीरितः । अज्ञात्वा गीतमर्थ यो गायेदसौ तु शावकः ॥६३५॥ यस्य नास्ति लयज्ञानं वितालः स निगद्यते ॥६२२॥ दत्त्वा तु मस्तकस्कंधे यो गायेत्करभः स्मृतः ॥ इति गायनगुणदोषाः। छागत्रध्वनिमान्यः स्यादुद्वडोऽघमगायकः ॥ ६२३॥ इंतिकृष्णपण्डितसुताहोबलपण्डितविरचिते संगीत- शिरालभालवदनग्रीवामुखविकारवान्।। झोंबकः कथितः सद्भिर्गायनः सर्वतोऽघमः ॥ ६२४॥ पारिजाते रागगीतविचारो नाम काण्ड: प्रथमः ॥१॥

O तुंबकी तुंबकाकारो वक्री मुखविकारवान् । यो गायेत्फुल्लगल्लः स्याद्रातृणामधमो मतः ॥ ६२५ ॥ आस्यं प्रसार्य यो गायेत्प्रसारी स तु गायकः ॥

८० संगीतपारिजातः । अहोबलविरचित :- ८१

अथ द्वितीयः काण्डः ततोऽपि तिलमात्रेण संमतः कर्द उन्नतः ॥ (?) उन्नतावपि दीर्घो स्तश्रतुरंगुलमानतः ॥ १२॥

श्रीगणाधिपतये नमः । स्थानकान्यपि चत्वारि कर्षे तु पवमानतः ॥ क्मादुच्तराणि स्युरनुकूल्यानि वादने ॥ १३ ॥ अथ वाद्यं समानद्धं घनरूपं श्रुतीरितम् ॥ तत्कर्ददक्षिणे भागे दंडास्यो योजयेद्बुधः ॥ नत्वा सर्वततं श्रीशं क्वणद्वंशं ब्रवीम्यहो ॥ १ ॥ मेरुतोंडगुलिनाऽप्यंतो मुष्टियुग्मेन कर्ह(र्द)तः ॥ १४ ॥ यतो वदति पाटादि ततो वाद्यमुदीरितम् ॥ मेरोरधःप्रदेशे तु तुंबौ द्वौ योजयेद्बुघः ॥ बहुधा तस्य भेदस्तु विस्तरेणोच्यतेडघुना ॥ २ ॥ दंडतुंबकयोर्मध्ये तुंचकौ दंडकारिणौ ॥ १९ ॥ तदप्युदीरितं वाद्यं यस्मिन्नादस्तु जायते ।। वक्ष्यते मौर्णिकानं च मेरुतो वामपार्श्वयोः ॥ चतुर्विधं तच्च ततमानद्धं सुषिरं घनम् ॥ ३ ॥ तंग्रतः(?) स्वरसिद्ध्यर्थ चतस्रो मेरुकरदयोः ॥१६ ॥ तद्धेतुत्वाज्जन्यनादश्रतुर्घेति सतां मतम् ॥ वदंत्याद्याः सस्वरादीन् पस्वरादीन् द्वियीयकाः ॥ जन्यभिन्नस्तु यः कश्रिन्नित्यो नादः स एव हि ॥४॥ द्वे अग्रे अवशिष्टे स्तो मंद्रस्योक्ता अथो पुनः ॥१७॥ मध्याह्े वा निशीथे वाऽरण्ये संघगते जनैः ॥ दंडस्य दक्षिणे भागे तिस्रोऽन्याः स्वस्वदेशतः ॥ अनादतोऽथ यन्नृणां प्राणे मूर्झनिगते स्फुटः ॥ ५ ॥ स्वरसंवादिसिद्ध्यर्थ ताश्र स्युः श्रुतिसंज्ञया ॥ १८॥ यः शृणोति द्रुत प्राणी सदानंदमनाहतम् ॥ मेरुस्थास्वष्टमांशनेन स्थौल्यं स्यादुत्तरोत्तरम् । यतो नादांतरे सक्तं प्राणिनामिंद्रियं सदा ॥ ६ ॥ तंत्रीणां तत्र संबंधो दोरकैरपि संमतः ॥ १९॥ नित्यत्वादिकभावेन प्राणौ तौ द्विविधौ मतौ ॥ शालेस्तुषाप्रमाणेन पक्कवंशेन निर्मिता ॥ भेदस्तंत्रीगतो भूयो वीणादिकप्रभेदतः ॥७ ॥ अथवा पट्टसूत्रेण या सा जीवा सुखप्रदा ॥ २० ॥ वाद्यं ततेति वीणा स्यादष्ट धा सानिरूप्यते । कर्ह(र्द)तंत्रीमध्यदेशे तां जीवां स्थापयेद्बुधः ॥ रुद्रवीणा ब्रह्मवीणा तौंबुरं स्वरण्मडलम् ॥ ८ ॥। सा शैथिलं समुत्पाद्य करोनि मधुरध्वनिम् ॥ २१ ॥ पिनाकी किन्नरी दंडी रावणस्य करोऽपरः ॥ सारिकायाश्र संबंधो मधूच्छिष्टेन संमतः ॥ यस्मात्सर्वेषु वाद्येषु वीणाद्याश्र प्रधानतः ॥ ९ ॥ गीतकांडे स्वरस्थानं सिद्धं तदिह नोच्यते ॥ २२ ॥ 0

तत्स्वरूपं प्रवक्ष्यामि लोकशास्त्रव्यवस्थया ।। एतल्लक्षणयुक्ता या रुद्रवीणेति कथ्यते। वीणादंडप्रमाणं तु मुष्टिद्वादशभिः स्मृतम् ॥ १० ॥ रुद्रस्येयं प्रिया यस्माद्रुद्रवीणेति कीर्तिता ॥ २३ ॥ तस्मिन्मुष्टित्रयं वामे त्यक्त्वा मेरुविधीयते । सर्वतः सर्वकाले या सर्वेषां सुखदायिनी ॥ सोडपि द्वयंगुलमानेन मेरुरुन्नत उच्यते ॥ ११ ॥ तस्याः स्मरणमात्रेण सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ २४॥

८२ संगीतपारिजातः । अहोबलविरचित :- ८३

दंड: शंभुरुमा तंत्री ककुभः कमलापतिः ॥ गुरावंतरलोपः स्यात्तास्तलक्रमतो मतम् ॥ ३६ ॥ इंदिरा पत्रिका व्रह्मा तुंबो नाभिः सरस्वती ॥ २५ ।। दोरको वासुकिश्चैव जीवा तत्र तु चंद्रमा: ॥ सा तु स्वरानुसारेण गमकैरेव वाद्यते ।।

मोर्णिका: स्युर्ग्रहा यत्र मेरु: स्याद्देवतालयः ॥ तादृशेनैव वाद्येन संतुष्टः श्रीपतिभेवेत् ॥ ३७॥

सर्वदेवमयी यस्माद्वीणेयं सर्वमंगला ॥ २६ ॥ आस्फालनं विना जातो योऽनुस्वरः स कथ्यते ॥ गीतलक्षणानि यावन्ति तावंत्यास्फालनानि च ॥ ३८॥ । अथवीणावादुकलक्षणम् ॥ केवलं यत्र धातुः स्यात्तत्र भवंत्यनुस्वराः ॥ सुदृष्टिः सरलः शुद्धो दीर्घबाहुर्द्दढासनः ॥२७॥ रागे तत्र विशेषोऽस्ति क्षमा च मध्यमा भवेत् ॥३९॥ रागरागांगभाषांगक्रियांगोपांगभेदवित् ।। सर्वास्त्रपि च वीणासु प्रकारोडयं मतः सताम् ॥ श्रुतिजातिस्वरज्ञश्र महस्येक्षाविलक्षणः ।। (१ ।।२८।। तंत्रीद्वयेन नकुला त्रितंत्र्यन्वर्थनामका ॥ ४० ॥ सुमुखः सुरसी चैव सावधानो जितश्रमः ॥ चतसृभी राजधानी विपंची पंचभिः स्मृता ॥ गमकेषु प्रवीण: स्यान्मेलज्ञः सरलांगुलि: ॥२९॥ षड्भिस्तु शार्वरी वीणा सुप्तभिः परिवादिनी ॥ ४१॥ शिष्यस्तादश एव स्यात्सुमना गुरुभ्तिमान् ॥ इत्यासामपि वीणानां नास्ति भेदो विवादने ॥ दग्धास्यः कुटिलो यः स्याद्वीणा तस्य तुदुर्लेभा ॥३०॥ ब्रह्मवीणाडपि सा ज्ञेया दारुजा सुखदायिनी ॥ ४२॥ तत्रैकांशेऽप्यधोदेशे विशालत्वं सतां मतम् ॥ । अथ वादनप्रकारः ॥ दैरध्य वीणाप्रमाणेन पूर्ववत्सारिकास्थितिः ॥ ४३॥ तर्जन्यंतक्रिया या सा क्षमा सैव निधिर्भवेत् ॥ निधिस्तु वैपरीत्येन वातसंज्ञो मतः मताम् ॥ ३१ ॥ तस्यामादौ तु षड्जौ द्वे सूक्ष्मे ते लोहजो ततः ॥ अष्टमांशेन पुष्टाऽन्या तृतीया पंचमी भवेत् ॥ ४४ ॥ मध्यमास्फालनस्यापि मध्यमेत्यभिधा मता ॥ अवशिष्टे तु तंत्र्यौ द्वे लोहभिन्नेन संभवे॥ घातस्थाने निबद्धे चानिबद्धे तु यथेच्छया ॥ ३२ ॥ उत्तरोत्तरमत्रापि पुष्टित्वं ह्यष्टमानतः॥ ४५ ॥ पार्श्वस्थो वादयेत्तंत्रीरंगुल्याSपि कनिष्ठया॥ यद्यन्नोक्तं ततो ज्ञेयं वादने चांगुलीद्वयम् ॥ निधि: कनिष्ठया युक्तस्तालशव्देन भण्यते ॥ ३३ ॥ अत्र स्युर्गमकाः सर्वे मिश्रिताश्र परस्परम् ॥ ४६॥ वामस्कंधे पदद्वंद्वे वीणां संस्थाप्य वाद्येत् ।। ।। इति ब्रह्मवीणा ॥ वामस्य मध्यमारोहे तर्जनी चावरोहणे ॥ ३४ ॥ तौंबुरं तुंबरोर्वाद्यं दारुजं सुखसाधनम्॥ उभयोश्र समारंभौ वैपरीत्येन संमतम् । योऽपेक्षितः स्वरस्तस्मिन्प्रदद्यादंगुलीं बुधः ॥ ५ ॥ निबद्धमनिबद्धं च तदपि द्विविधं स्मृतम् ॥४७ ॥ यन्निबद्धं स्वरस्थाने तंत्रया तद्वेष्टितं भवेत् ॥ समवर्णे क्षमावातौ विषमे मध्यमा भवेत् ।। तस्मिस्तत्यश्रतस्त्रः स्युरंगुलिभ्यां च वादनम् ॥ ४८ ॥

८४ संगीतपारिजातः । अहोबलविरचित :- ८५

दीर्घत्वादिप्रमाणं तु पूर्ववत्संमतं सताम् ।। तदर्भो नारिकेलस्य काष्ठजः कांस्यजोऽपि वा ॥ ६० ॥ तंत्रीणां बंधनादूर्ध्व विन्यस्याश्र विमुष्टितः ॥ ४९ ॥ तद्वामांगुलिसंबद्धः पार्श्वदेशेन संमतः ॥ मध्यदेशे ततस्तस्मिन्पूर्ववत्स्वरमाचरेत् ॥ धनुषाSडपूर्य सा तस्यां यावद्वणीनुसारि च ॥ ६१ ॥ अष्टौ तस्य प्रमाणेन ते ह्याधिक्यं यदा भवेत्॥ ५०॥ ॥ इति पिनाकी ॥ तदा षड्जप्रमाणेन सोश्चो नेयो विदूरतः ॥ वीणावत्किन्नरी या सा तुंबत्रयेण संमता । ।। इति निबद्धतौंबुरम् ॥ योऽनया वाद्यते रागस्तत्स्यां ते ते खवरा मताः ॥६२॥ परे तन्त्रयः सप्त पंच चतस्रो वा भवंति हि।; वैष्टनेन विनास्थात्वं सर्वमस्मिश्र पूर्ववत् ॥५१॥ अत्र तंतीद्वयं साधुस्तन्मेरुश्रांकुशं भवेत् ॥ तस्मिस्तत्र्यंतरं ज्ञेयं सप्तांगुलिप्रमाणतः ॥ ६३॥ । इत्यनिबद्धतौंबुरम् ॥ अंतरं च तयोः कुर्यात्तिर्यगोभूमिमानतः ॥ मंडलं स्यात्स्वरैरेव यतस्तत्स्वरमंडलम् ॥ युगपद्वैपरीत्येन हननं वादने मतम् ॥ ६४॥ अंगुलिव्यवधानेन पृथकृतंत्रीप्रतिस्वरम् ॥ ५२॥ ।। इति किन्नरी ॥ मंद्रादामध्यमं षड्जं दैप्य नूनं ततो भवेत् ॥ वामे तुंबेन या युक्ता सा दंडी मेरुवर्जिता ॥ स्वरस्थानानुसारेण पंचकोणं सतां मतम् ॥ ५३॥ तंत्रीभिर्धातुभिस्तिसृमिर्याः स्युः समन्विताः (?) ॥६५॥ मंद्रस्थानस्थितास्तंत्रीरस्थूलाः स्युर्यथाक्र्कमात् ॥ कर्तयास्फालनेनैव सा निबद्धा विराजते ।। हन्यते या यदा तंत्री तया शब्दः प्रजायते ॥ १४॥ तत्ास्फालनवेलायां तुंबाघातं च वक्षसि ॥ ६६ ॥ उत्तराहननेनैव नाशमाम्नोत्ययं ध्वनिः ॥ रंजकत्वं यथा कुर्यात्स्वरपाटानुसारतः । आरोहणेऽवरोहेऽपि त्वंगुल्या मध्यमाख्यया ॥ १५॥ ।। इति दंडी ॥ वामहस्तस्थिताद्दात्राज्जायंते गमका अपि॥ अन्यानि ततवाद्यानि कल्पनीयानि यत्नतः ॥ मंडलं स्याद्यदाSSनद्धं सा वीणा मत्तकोकिला ॥५६॥ ।। इति ततवाद्यानि ॥ तस्यांतेडग्रैस्तदाधातुं भिन्न एव सुसंमतः । । अथानद्धम् । जीवास्तत्र तदा वामे गमका अश्वतो वदि: (?)॥१७॥ अष्टावानद्धभेदाः स्युर्मृदंगादिप्रभेदतः ॥ कंपनादिक्रियतंव्यामंगुल्यानामनुनया ॥ ५८॥(१) मृदंगो दुंदुभिर्भेरी रुञ्जाडमरुपट्टहाः ॥ ६९॥ 0

।। इति स्वरमंडलम् ॥ चक्रवाद्यं कुडुक्ारयं इत्येषां लक्षणं ब्रुवे ।। दीद्यंता स्यात्पिनाकिन्यामन्ययंत्रार्मानतः ।। रक्तचंदनसंजातो द्विमुखो मध्यमांतरः ॥७० ॥ वालजेनाश्वपुच्छस्य धनुषा वाद्यहेतुना । ५९॥ अयसा खादिरोत्पन्नो मृदंगो मेषचर्मयुक् ॥ अवनद्धा यदा सा स्यात्तस्यांतश्रास्तु पट्टजः ।। दीर्घो द्वादशमुष्टिः स्यात्तस्याऽडस्यं द्वादशांगुलि॥७१॥

८६ संगीतपारिजातः । अहोबलविरचित :- ८७

स्यात्तस्य मध्यदेशस्य परििर्दीर्धयामतः । आद्यन्रयं दकारे स्याद्दघद्वयेन धः स्मृतः ॥८४॥

तस्याSSस्ययोर्बहिर्देशे वलयौ स्तोऽपि लोहजौ ॥७२॥ नकारोत्वस्वरः प्रोक्तो मनुष्यादिस्वरः पुरः ॥

तयोश्र चर्मसंबंधस्तयो रंध्राणि विंशतिः ॥ वर्गभिन्नेषु वर्णेषु संमतः प्रथमस्वरः ॥ ८५॥

तेष्वेव सुखदं सूक्ष्मैर्दोरकैर्योजयेद्बुघः ॥ ७३ ॥ द्वितीयांतस्य वर्णे तु द्वितीये तु स्वरो भवेत् ॥

तेषां विकर्षणेन स्याद्वुतिरपि यथेच्छया । स्वराणां व्हस्वदीघत्वं वर्णे कालानुकूलतः ।।

मंजुध्वनिप्रसिद्धचर्थ कर्णिकां दक्षिणामुखे ॥ ७४॥ देवतामात्रिकानां यास्ता एवात्रापि संस्मृताः ॥।८ ६ ।।

प्रद्द्याल्ोहचूर्णोस्यां पडंगुलप्रमाणतः । जझटठणतथद्धननामेवा युक्तानां आदौ प्रयोगोऽस्ति क-

मध्ये पिष्टं प्रदातव्यं वामेऽप्युक्तप्रमाणतः ॥ ७५॥ डग्गडयरलहानां नास्माद्यत्प्रयोगः। किगिटि दिधिगिणामेवा-

मध्यदेशे मृदगस्य ब्रह्मा वसति सर्वदा ॥ द्यप्रयोगः । डिमिनाद्यप्रयोजौ कुतुहूनामेवाद्यप्रयोगोऽस्ति

तथा तिष्ठंति तल्ोके देवा अत्रापि संस्थिताः ॥ ७६॥ गणाद्यः । एकारयुक्तोझआद्यः यावत्स्वरावीशीष्टस्य आद्यः॥

सर्वदेवमयो यस्मान्मृदंगः सर्वमंगलः ॥ ७७॥ उदाहरणे-

॥। इति मृदंगलक्षणम् ॥ धधिगणेनयोशब्दालयांते कथितौ ध्रुवम् ॥८७॥ जग। झग। टकु। टङ। णङ्। तत। था। दरदां

उमापतिप्रणीतास्ते पाटवर्णाश्र विशतिः ॥ घलां। नग। ननगि। किट। किड। किट। किरट। गि-

हल: स्वरस्तथा षट्के ज्ञातव्या गीतकोविदैः ॥ ७८॥ डि। दिटिकु। दिगि। घिगि। रिद। कुकुं। कुंद। कुंद-

कवर्गे विषमा वर्णाश्चवर्गे तु जसौ स्मृतौ॥ रिकु। तुत्तुंकुकगु। संथोतो । थोथयय ।।

टवर्गश्र तवर्गश्र पवर्गः पंचमः स्मृत्तः ॥ ७९॥ ॥ इत्यकारादिस्वरयुक्तवणोद्यदाहरणम् ॥

वकारेण विनांडतस्था ऊष्मस्त्वंत्यः प्रकीर्तितः ॥ ॥ अथाकारादिस्वरयुक्तानां प्रत्युदाहरणम् ॥

औकारेण विना सर्वे स्वरा अत्र तु संमताः ॥ ८० ॥ सक। तक। धि ।नक। डङ्। णङ्। किरदी। थैय्य।

तथैव दन्त्यमूर्धन्यो स्वरावत्र न संमतौ । किर्रट। धलधल। ताहकिडि। गिडि। धिमि। दुगु ॥

कादिस्वरस्य युक्तानां प्रयोगश्च निरूप्यते ॥ ८१॥ ।। इति प्रत्युदाहरणम् ।

आद्य त्रयं कवर्गः स्याद्धुकारे स्याद एव तु॥ एतेषामेव शब्दानां प्रस्तारेण सिता मता ॥

जझयोर: स्वरः प्रोक्तो मकारश्र समाश्रितः ॥८२॥ इति पाठकर्णनियमः ॥

अकार: स्याद्दवर्गे तु डकारेण विना पुनः ॥ ॥ अथ वादनप्रकारः ॥

उटयोरिस्वरः प्रोक्तस्त आदिमास्त्रयः स्वराः ॥ ८३॥ हस्तकैर्वक्ष्यमाणैः स्युःपाटवर्णा मृदंगके॥

वर्जयत्वा थकारेषु स्वराः सर्वे सुसंमताः ॥ येन केनापि हस्तेन हन्यते दक्षिणामुखम ॥ ८८॥

अहोबलविरचित :- ८९ ८८ संगीतपारिजातः ।

अनामिकाकनिष्ठाभ्यां नादस्यापि भवो मतः ॥ अमी भवंति नयः सप्तानंद इति कीर्तितः ॥ ९६ ॥

तविष्ठे तलहस्तेन कर्णिकायां तु विधिर्भवेत् ॥ ८९॥ यद्यदत्र मया नोक्तं ग्रंथविस्तरभीतितः ॥

सकंकणै नयीयतांकाग्रेण थोंमतः ॥ तत्सर्व बुद्धितो ज्ञेयं सूक्ष्मदृष्ट्या विचक्षणैः ॥ ९७ ॥

कर्णिकाया बहिर्देशे नस्युश्रैव सतां मतः ॥ ९० ॥ इति मृदंगवादनप्रकारः ॥

एत एव चतुर्वर्णाद्विरावृत्त्या तु संमताः ॥ ॥ अथ वादुकलक्षणम् ॥

सोऽपि द्विगुणेनापि वर्णास्तै च सुशोभिताः ॥९१॥ बुद्धिमान् बलवान् धीरो दीर्घेचाहुटेढासनः ॥

एत एव चतुर्वर्णा मृदंगे सुखदायकाः ॥ हस्तकेषु प्रगल्भः स्यात् पाटशब्दप्रवर्तक: ॥ ९८ ॥

वाद्यं तमेव वर्गाद्यस्तेन वर्गद्वितीयकाः ॥ ९२ ॥ दशप्राणपरिज्ञानि श्रुतितालविशारदः ॥

कनिष्ठानामयोर्देशे किः एता केन संमतः ॥ वर्जितानुकुल्येन वादने स्याद्विचक्षणः ॥ ९९॥

टशब्दः शिखरेणैव धछिठ इति निर्मितः ॥ ९३ ॥ ।। इति वादुकलक्षणम् ।

तेषामेव प्रस्तार :- दुंदुभिर्धातुजन्यः स्यादेकास्यो हिस्वरेण च ।

थक्कि गधिक्किट। थोंकिट। नकिट। तूप्पक्किट । धि परितः छिः इत्युक्तेन चर्मेणाछाद्यते च सः ॥१००॥

द्धिकिट। थों थों किट। नं नाकिट। तन्नापक्किट । किट चर्मणो दोरकांतेषु योजयित्वा निबध्यते ।

किट इत्यादि ॥ थक्किट ३ किट किट इत्यादि॥ बहिः प्रत्येकं वादेवकार्यउच्चरतः श्रुतिः ॥१०१॥

कुंशब्दो मुकुरेणव रेफस्यान्मुष्टिघर्षणात्।। द्वितीया स्थूलचर्मणां कुर्यान्मंगश्रुतिं बुधः ॥

विरलेनयताकेन कर्तरी वाद्यते सदा ॥ ९४ ॥ अत्र स्थौल्यं च दीर्घत्वं ज्ञेयं सद्भियथेच्छया ॥१०२॥

यदा यदा लयतिथोंकरद्वयेन वाद्यते । वाद्यते दुंदुभि: काष्ठद्वयेनैव विचक्षणैः ॥

कर्तरी थोंनिभावात्सर्वे वर्णाः सुसंमताः ॥९५॥ प्रस्थाने सवितालस्यात्ध्रुवेद्वै मंद्रविवर्जितः ॥ १०३ ॥

सदावामेन थों शब्दो दक्षिणस्यानुकुलतः ॥ उभावेतीतु वाद्येते विवाहादिमहोत्सवे ।।

उदाहरणम्- ।। इति दुंदुभिः ।

कुंदरिकु। थरिकुकु । कुंदकुकु कुंदकिट इत्यादि । धातुजा द्विमुखा भेरी हस्तत्रयेण दीर्घेका ॥ १०४ ॥

तक्किडिगिडि। धिक्किड गिडि गिडि। थोंगिडि गिडि गिडि तन्मुखस्य प्रमाणं तु हस्तमात्रेण संमतम् ॥

नागिडि गिडि गिडि। जग जगथो दिगि दिगिदां । तग- समा सा कांस्यपात्रेण संयुता चर्मणा युता ॥ १०५ ॥ दारेकैः कंकणस्थैश्रनिबद्धा सा वितालिका ॥ तग तग जव तग । ॥ इत्यादिकल्पना।। अस्या नादः स्वकीयानां हृद्युत्सवकरः सदा ॥१०६॥

सूच्यैव कर्णिकायां तु स्थित्वा स्थित्वा च वाद्यते ॥ शृण्वतां शत्रुसंघानां हृदयस्फोटकारकः ।

९० संगीतपारिजातः । अहोबलविरचित :- ९१

। इति भेरी ॥ अयोस्तस्यतौयुक्तादोरकास्तेषु योजयेत् ॥११७ । धातुजा काष्ठजन्मा वा समा रुंजा सुखप्रदा ॥ दोरकान्तासापित्वा तान् दोरकेनैव वेष्टयेत् (?)। दीर्घा सा सप्तमुष्टिः स्यादास्यं तस्या वितस्तिकम्॥१०७॥ धूत्वा तं वामहस्तेन पीडयेन्नेव वादयेत् ॥ ११८.। सुकंकणा सुदोरा च मृदुचर्मयुता भवेत् ॥ १०८ ॥ स्वरास्तत्र तु सर्वे स्युः पाटवर्णा यथोचिताः ॥ वक्रीकृतसुवंशस्य घर्षणेनैव वाद्यते।। अयमानद्धराजः स्याद्यतोऽस्मात्स्वरसंभवः ॥ ११९॥ वामे दंडप्रहारेण वाद्यते सर्वमंगला ॥ १०९ ॥ ।। इति हुडुकः ॥ ।। इति रुंजा ॥ ।। इत्यानद्धम् ।। द्विमुष्टि डमरुर्ज्ेयो द्विमुखो मध्यसूक्ष्मकः ॥ अथ तत्राततानद्धमानद्धंसद्यतस्ततम् ॥ तदास्यं मुष्टिमानेन युतः सूक्ष्मेण चर्मणा ॥ ११० ॥ ढक्कारवावहाख्यश्च तयोर्लक्षणमुच्यते ॥ १२० ॥ तत्र संलग्नसूत्रस्य ग्रंथिभ्यां वाद्यते स चेत् ।। ढक्का तु द्विमुखा प्रोक्ता दीर्घहस्तप्रमाणतः ॥ उमापतिकरे नित्यमिदं वाद्यं सुशोभते ॥ १११ ॥ अस्या आनद्धदेशस्य प्रमाणं द्वादशांगुलम्॥ १२१ ॥ ॥ इति डमरुः ॥ मानं तद्भिन्नदेशस्य त्वष्टांगुलमितं तथा ॥ भेरिवत्पटहो ज्ञेयः सार्धहस्तेन दीर्घक: ॥ धातुभिन्नाऽत्र तंत्री स्यात्तां चर्मणि नियोजयेत्॥१२२॥ सस्थूलसूक्ष्मर्चमभ्यामानद्धो द्विविधो मतः ॥ ११२ ॥ ग्रंथिं दत्वा बहिर्देशेऽभ्यंतरात्सा बहिःस्थिता ॥ स्थुलचर्मावाद्यमेले प्रयुक्तो वाद्यकोविदैः ॥ सा धृता वामहस्तेन कत्ते ढक्का तु धारयेत् ॥ १२३ ॥ वादनं तस्य काष्ठेन हस्तेनापि सदा मतम् ॥ ११३ ॥ वामेन कर्षणां कुर्वन्दक्षिणेनैव वादयेत्। अन्यो गानोपयोगी स्याद्धस्ताभ्याभेव वाद्यते ॥ भवंत्यत्र स्वराः सर्वे पादा अपि च सर्वथा ॥ १२४॥ ।। इति पटहः (ढोलक) इति भाषया ॥ श्रेष्ठा वाद्येषु ढक्का स्याद्यतोऽस्त्यस्यां क्रियाद्वयम् ॥ चक्राकारं चक्रवाद्यं विस्तीर्ण हस्तमानतः ॥ ।। इति ढक्का ॥ स्यादष्टांगुलिगंभीरं युते स्थूलेन चर्मणा ॥ ११४ ॥ रवं वहतियद्यस्मात्ततो रवावहः स्मृतः ॥१२५ ॥ कृत्वा हृदि स्थितं वाद्यं हस्ताम्यां तत्तु वादयेत् । पूर्वोक्तपंचवद्दीर्घ: स तु फालः सदारुजः ॥ वितस्तिमितदारुभ्यामथवा तत्प्रवादयेत् ॥ ११५ ॥ अत्र देशे ततानद्धः सप्ततंत्री तथा मतः ॥ १२६॥ । इति चक्र्वाद्यम् ।। स्फालनंदांशिकेन स्यात्तत्र स्युः पट्टतंतवः ॥ २७ ॥ द्विमुखः सूक्ष्ममध्यो यो दीर्घो यः षोडांशगुलैः ॥ स एव हुट्डकस्तस्य मुखमष्टांगुलं मतम् ॥ ११६॥ सर्वासामपि तंत्रीणां मपमेव क्रमो भवेत् ॥ २८॥ रितछिद्रयुक्तौद्वौ कंकणौ चर्मसंयुतौ॥ । इति रवावहः ॥

९२ संगीतपारिजातः अहोबलविरचित :- ९३

करचक्रं केचिदाहुर्देशांगुलप्रमाणतः ।। चतुरंगुलमानेन गांभीर्य तस्य संमतम् ॥ संभूतिधैवतस्याथ मध्यमोद्धाटनादपि ॥ ४० ॥

पीडयेद्वामहस्तेन दक्षिणेनैव वादयेत् ॥२९॥ निषादस्यापि संभूतिस्तर्जन्योद्घाटनेन च ॥

।। इति करचक्र्म् ॥ यस्मिन्रंध्रे त्वधिकं तनुते दूरतोंगुलिः ॥ ४१ ॥

बहुशः संति वाद्यानि कल्पनीयानि बुद्धितः ॥ नीतायां दूरतोंडगुल्यां न्यूनताऽपि यदा भवेत् ॥

मया नोक्तानि सर्वाणि ग्रंथविस्तरभीतितः ॥ ३० ॥ तदा तत्पूर्वरंध्रेऽपि संबंध; शिथिलो भवेत् ॥ ४२ ॥

॥ इत्यानद्धततानद्धवाद्यानि ॥ । इति सुनादी ॥

अथ वक्ष्यामि सुषिरं तव्देदाः स्युरनेकधा ॥ पक्कसूक्ष्मसुवंशेन मुरली सरलेन च।।

सुनादी मुरली पावा शरृंगो नागसरस्तथा॥ ३१ ॥ तर्जनीव्यवधानेन तस्यां छिद्राणि पूर्ववत् ॥ ४३ ॥

कहली मुखवीणा च वक्री तुंदकिनी परा ॥ रंध्रे तद्वायुयोगार्थ शिरोदेशादधो भवेत् ॥

चंगुः शंखः पत्रिका च स्वरसागर इत्यपि ॥ ३२ ॥ गोधूमपरिमाणेन वादनं पूर्ववन्मतम् ॥ ४४ ॥

धत्तुरीकुसुमाकारो दीर्घो हस्तप्रमाणतः ॥ नासिकाद्वारतो वायुपूरणं च्यवनान्भ्रवेत् ॥ ४५॥

रक्तचंदनसंजातः सुनादी सुषिरांतरः ॥ ३३ ॥ । इति मुरली॥

बदरीबीजतुर्ल्यानि तच्छिद्राण्यर्धमानतः ॥ विरलांगुष्ठमानेन पावा स्यान्मुरलीसमः ॥

अंगुष्ठव्यवधानेन कुर्यादष्टौ तु तानि च।। ३४ ।। ।। इति पावा ॥

देवनालं मुखे दद्याच्चतुरंगुलमानतः । शृंगाकारेण शृंगं स्यान्माहिषस्येव धातुजम् ।

द्द्याद्यंत्रं तदग्रे च दंतजं वापि काष्ठजम् ॥ ३५ ॥ तस्यास्यमोष्ठदेशे तु स्वरान्नियुज्य नादयेत् ।। ४६ ।

कलशं देवनालस्य छत्रे तं योजयेहुधः ॥ स्वरैरुग्रतरैः कृत्वा रणसिंगाभिधा मता ॥

मुखे तमेव निक्षिप्य तस्मिन्वायुं प्रपूरयेत् ॥ ३६ ॥ कंठोद्दवा: स्वरा एव शृंगे तस्मिन्फलंति हि ॥४७॥।

अंगुलीर्वामहस्तस्य प्रदद्यास्त्रिस्वरादिषु ॥ । इति शृंगम् ॥

तथैव दक्षिणांगुल्यः स्थापनीयाश्र मादिषु ॥ ३७॥ अथ नागसरे वाद्ये लंबशरीरके स्मृतम् (?)॥

निषादतो रिपर्थंतमंगुलीनां स्थितिर्भवेत् ॥ सजीवदेवनालेन संयुत मुरलीद्दयम् ।। ४८ ।।

अनानाया दक्षिणस्योद्घाटनेनैव रिर्भवेत् ॥ ३८॥ तत्रैव तलदेशेऽघःस्तद्वयं योजयेद्बुघः ।

मध्यमोद्घाटनेनैव संभवो रिस्वरस्य च ।। मुखे निक्षिप्य तुंबाग्रं वायुभ्राक्तया च पूरयेत् ॥४९॥

तर्जन्योद्घाटनेनैव जायते मध्यमस्वरः ॥ ३९ ॥ ॥। इति नागसरः ॥

अपरस्यापि वामाया उद्घाटनेनैव यो भवेत् ॥ चतुर्हस्तप्रमाणेन कहली धातुसंभवा । धत्तूरकुमुमाकारा वाद्यते महतां गृहे ॥ ५०॥

९४ संगीतपारिजातः । अहोबलविरचित :- ९५

प्रस्थाने च प्रवेशे च नादोडस्याः शुभदायकः ॥ पाटवर्णाः स्वरे युक्ता भवंति हि यथोचिताः ॥ ६१॥ स्वराणां समुदायोऽपि विरलः कंठसंभवः ॥ ११॥ इति शंखः ॥ ।। इति कहली ॥ पत्रिका यावनाली या लंबा सार्धेद्वयांगुला ॥ या जाता देवतालेन भुजपत्रसमायुजा ॥ विस्तीर्णागुलिमानेन पत्रिका सा मनोहरा ॥ ६२ ॥ वितस्तिपरिमाणेन मुखवीणा च सा भवेत् ॥ १२ ॥ अथवा कलिवृक्षत्वग्जाता साऽप्यत्रसंमता ॥ सर्वे कंठोद्दवा अत्र फूत्कारेण भवंति हि ॥ ५३ ॥ तां मुखे दंतपक्तिम्यामंतरे स्थाप्य वादयेत् ॥६३ ॥ ।। इति मुखवीणा ॥ ईजित्वा धारेण पाटाश्र पक्षिशब्देन संमता: (?)॥ हस्तत्रयप्रमाणेन या सा वक्री सुखप्रदा ॥ इति पत्रिका॥ मध्यदेशे त्रिरावृत्त्या सर्पयोगेन शोभिता ॥१४॥ दारुमयशरीरः स्यात्स्रसागरसंज्ञकः ॥ तारकस्थाः खवरा अस्याः सर्वदा संभवंति हि॥ हस्तत्रयेण लंबः स्याद्विस्तीर्णोऽपि तदर्घेतः ॥ ६४ ॥ ।। इति वक्री । चतुरंगुलमानेन गंभीरः संमतः सताम् ॥ तथा तुंदकिनी लेबा सप्तस्वरसमायुता ॥ ५५ ॥ तत्रापि दक्षिणे भागे पावाद्वयं च योजयेत् ॥ ६५ ॥ ।। इति तुंदकिनी ॥ सार्धहस्तप्रमाणेन लंबं तद्वयंगुलांतरे ॥ चंगुस्त्रिशूलवज्ज्ञेयो लोहजो मध्यसूक्ष्मकः ॥ सजीवदेवनालेन संयुत खादिरं पुनः ॥ ६६ ॥ चतुरंगुलमानेन लंबत्वं पार्श्वदेशयोः ॥ ५६॥ तयोरथादिभूतायां तंत्रीवत्स्वरमाचरेत् ॥ मध्यस्थितेऽपि लंबत्वं पंचांगुलप्रमाणतः । चतुर्विशतिरंध्राणि शुद्धविकृतसिद्धयोः ॥६७॥ अधिकस्य बहिर्देशे परामृत्तिस्तु संमता ॥५७॥ तेषु पत्नाणि कुर्वीतोद्घाटने पीडितेषु च । न्यूनाधिक्यं स्वरे कुर्यान्मधूच्छिष्टेन बुद्धिमान् ॥ दक्षिणेनैव हस्तेन पीडनं चापि संमतम् ॥ ६८॥। तं धृत्वादंतपंक्तिभ्यां वादयेन्मध्यगं पुनः ॥५८॥ अछिद्रवयनीभ्यां च वामतो वायुपूरणम् ॥ ६९ ॥ पादवर्णात्वदत्तेव तदग्रे स्फालमो न च ( ?) ॥। इति स्वरसागरः ॥ इति चंगु: ॥ यद्भिन्नं ततवाद्येन मितमानद्धमाद्यतः ॥ । ततः सुपिरम् ॥ सुषिरादपि भिन्नं यद्वाद्यमानद्धमुच्यते ॥ ७० ॥ शंखोवाद्योपयोगी स्याद्यदर्भो द्वादशांगुलः ॥५९॥ बहुधा तस्य भेदस्तु कांस्यतालादिभेदतः ॥ द्वितीयं वदनं कुर्याद्वादरीबीजमानतः । तालश्र झल्लरी घंटा जयघंटा घटोऽपरः ॥ ७१ ॥ कलशं धातुसूक्ष्मं तु तदास्ये योजयेद्बुधः ॥ ६० ॥ जलयंत्रं क्षुद्रघंटा परं कल्पतरुस्ततः ॥ कलशं तं मुखे धृत्वा फूत्कारेणैव वादयेत्। काष्ठतालाख्य इत्येषां लक्षणं कथ्यतेऽघुना ॥ ७२ ॥

९६ संगीतपारिजातः । अहोबलविरचित :- ९७

षडंगुलप्रमाणेन कांस्यताल: सुवर्तुलः ।। अंगुलद्दयमानेन भवेद्रंभीरमध्यवान्॥ ७३ ॥ घटः स एव योग्यः स्यान्मुखं यस्य षडंगुलम् ॥ ८३॥

स्थितितस्तादृशो ज्ञेयः सछिद्रो दोरसंयुतः ॥ हस्तत्रयेण परीधिस्तलहस्तेन वाद्यते ।। मुखे तु पार्श्वदेशेऽपि वामहस्तेन वाद्यते॥ ८४॥ पलद्वादशकं मानं तुलना चात्र संमता।। ।। इति घटः ॥ हस्ताम्यां तद्डयं धृत्वा पाटवर्णाश्र वाद्येत् ॥ ७४॥ द्वाविंशत्या च पात्रैस्तु जलयंत्रं सता मतम् ॥ इति ताल: ॥ अष्टादशपलैस्तु स्याज्झलरी द्वादशांगुला ॥ पत्रैः कतिपयैहींन यंत्रं तन्मध्यगं भवेत् ॥ ८५ ॥

अंगुलद्दयमानेन मध्यगांभीर्यशोभिता ॥७५॥ पात्राणि स्थापनीयानि क्रमादुच्चतराणि च।।

वर्तुला दोरयुक्ता सा हस्तद्वयेन वाद्यते ॥ तेषु च जलयोगेन न्यूनताऽपि भवेद्धुवम् ॥ ८६ ॥

शिथिलेनैव योगेन वादनं चात संमतम्॥ ७६॥ अन्यवाद्यस्वराञशृण्वन् कुर्यान्मेलं च ब्रुद्धिमान्। वितस्तिमानकांडाभ्यां वादनीयं विचक्षणैः ॥८७॥ इति झल्लरी॥ त्रिपलादिपलै: कृत्वा घंटा स्यादन्तरेण च ।। स्फालनं संमतं तत्र वारिमिश्रितमस्तके ॥। ८८।।

अंगुलादिप्रमाणेन षड्विशतिदीर्घिका ॥७७॥। इति जलयंत्रम् ।।

तत्तन्मानेन विस्तीर्णा जित्वा तदनुसरिणी॥ फलैरामलकैस्तुल्याः क्षुद्रघंटाः सतां मताः ॥

तस्यास्तु वादने मुष्टिं कुर्यात्स्वेच्छानुसारिणीम् ॥७८॥ ताम्रा: कांस्यास्तथा रौप्याः सौवर्णा अपि संमताः।।८९।।

याः सर्वतोऽप्यतिस्थूला योग्या सा देवनालयोः ॥ अंगुष्ठस्य नखाकारं वदनं तत्र संमतम् ।

मध्यमादि परीमाणाः संति भाग्यवतां गृहे॥ ७९ ॥ अंतर्लोहकण तेन मार्गेनैव प्रवेशयेत् ॥ ९० ॥

ततोऽपिन्यूनमानायाः माला तासां तुरंगस्य कंठे स्थित्वा विराजते ।I

गजकंठेषु तेनैव पलैरप्यस्य शोभिताः ॥८०॥ अन्याश्र बदरीबीजतुल्या अपि समीरिताः ॥ ९१॥ क्रीडतां बालकानां च पादयोगेन शोभिताः ॥ इति घंटा:॥ पलैः षड्भिस्तु संजाता जयघंटा दशांगुला ॥ ततोऽपि स्वल्पमानेन प्रशस्ता नर्तने पुनः ॥ ९२॥

अस्यामप्यथ तेनैव पलैरथ विधिर्भवेत् ॥ ८१ ॥ इति क्षुद्रघंटाः ॥

विस्तीर्णस्यापि मर्यादा हस्तमानेन संमता ॥ दंडे च स्वरसंख्याका घंटाः संयुज्य वादयेत् ॥

या सर्वापेक्षया स्थूला दुर्गे सा कलसूचनी ॥ जित्वा मुष्टिविहीनास्ताः कुर्याद्यत्नेन बुद्धिमान् ॥९३।

ततोडपि न्यूनमानायाः सर्वत्रापि प्रयोजकाः ॥८२॥ इति कल्पतरु: ॥ संयोगे च मृदंगे च काष्ठतालाः सतां मताः ॥ इति जयघंटा।। प्रमाणं तत्र लंबत्वमेकाधिकदशांगुलम् ॥ ९४॥

अहोबलविरचित :- ९९ ९८ संगीतपारिजातः । नानाविधश्रूयमाणौ किंकारणलयंगतौ (?) ।। पलेन शिथिलं धृत्वा वादनं चलनादपि। ९५ ॥ दृष्टमन्यत्र कार्येषु त्रैविध्यं कारणं जनैः ।७॥ इति काष्ठतालः ॥ इति घनवाद्यानि॥ सत्यं जन्यपदार्थेषु लैविध्यं कारणं भवेत्॥ देशांतरीयवाद्येषु प्रकारोडयं भवेद्यतः । अनादिनित्यशब्दे तु कारणं त्रिविधं कुतः ॥ ८॥ संति तत्र स्वरास्तालमद्ुक्तान्येव तान्यपि ॥ ९६ ॥ तत्तदुपाधिभेदेन श्रूयते स ह्यनेकधा ॥ सुषिरे देवता वायुर्वने ताभ्योऽपि देवता॥ शब्देऽनादित्वनित्यत्वभावौ द्वौ तु कथं भवेत् ।।९।। इति चतुर्विधवाद्यानि॥ अणुत्वे श्रवणाभावो विभुत्वे गमनं कुतः ॥ वाद्ये वाद्ये पृथक् पाटास्तत्तत्स्वरूपयोगतः । श्रवणं दूरतो यस्य यतः सिद्धः स मध्यमः ॥१०॥ ते पाटा अपि कथ्यंते पूर्वाचार्यैर्यथोदिताः ॥९७ ॥ वीणाभेर्यादिसंजातो योऽसौ शब्दस्तु मध्यमः ॥ यावत्पाटाश्र तंत्रीषु भवंत्येव न संशयः ॥ अनिलानलयोगेन गात्रे मध्यमसंभवः ॥ ११ ॥ रेफयुक्तास्तथा पाटा धनुर्वाद्येन संमताः ॥९८॥ अनिलाकाशयोगेन स यंत्रेऽपि प्रजायते ।। पाटाः सर्वे मृदंगे तु विना नैत्र्ये न दुंदुभौ । निरुद्धश्रालितः शब्द: कर्णमायाति पूर्ववत् ॥१२॥ भेर्या तु केवला घोषा मुख्या इति समीरिता: ॥९९।। दर्पणादवरुद्धं तद्यथाSSस्यं चक्षरिंद्रियम् ॥ रुजायां दुर्गशव्दस्तु वारंवारं सुखाय च।। गतीरथ निरुद्धस्य दीपप्रभेव संमता ॥ १३॥ तिरयोटुगशव्दैक्य उमरावेव शोभते (?)॥ २०० ॥ शब्दांतरनिरोधे तु यः शब्दः श्रूयते जनैः ॥ पटहः सर्वपाटः स्याच्चक्र निरिपसंयुतः ॥ विभुः स एव नित्यश्च स एवानादिरित्यपि ॥ १४ ॥ झेंजगतगशव्देन हुडुकौ पसयोगतः ॥१। । इति शब्दानादित्वादिविचारः । ढक्का च सर्वदारम्यात्तथैव च सुखावहा॥ पूर्व सम्यक्प्रकारेण गात्रेणैव श्रुतस्य च ॥ १५ ॥ वाद्यं तत्करचक्राख्यं सदानैत्र्येन शोभितम् ।।२।। तस्य गीतास्ययंत्रेषु स्वरैरनुमितिर्भवेत्।। यावत्सुषिरवाद्येषु सर्वे पाटाः सतां मताः ॥ यंत्रे यद्यक्षरोत्पत्तिर्बोधः स्यादश्रुतस्य च ॥ १ ६ ॥ मुरली रिफयुक्तेन विना पाटेन संयुता ॥ ३॥ ॥। इति नादनिर्णयः ॥ शंखे सानुचरा: पाटाः प्रायशः सुखदायिनः ॥ । इति श्री संगीतपारिजाते वाद्याध्यायः ॥ घनेषु घटवाद्ये च जलयंत्रे तथैव च ।। ।।४।। अथ तालं प्रवक्ष्यामि कालरूपं जगद्वरम् ॥ काष्ठताले च ताले च सर्वे पाटाः सतां मताः ॥ जनयंत सुखं गीते वाद्ये नृत्ये विशेषतः ॥ १ ॥ अन्यानि नादयुक्तानि तालयुक्तानि केवलम् ॥ ५ ॥ उत्पत्त्यादित्रयं लोके येन तालेन जायते।। तत्र घंटा विताला स्यात्केवलं नादसंयुता । कीटकादिपशूनां च तालेनैव गतिर्भवेत् ॥ २ ॥ इति सर्वेषु वाद्येषु पाटानां च विनिर्णयः ॥ ६ ॥

१०० संगीतपारिजातः । अहोबलविरचित :- १०१

यानि कानि च कर्माणि लोके तालाश्रितानि च ।। आदित्यादिग्रहाणां च तालेनैव गतिर्भवेत् ॥ ३ ॥ तेषूच्यते क्रिया द्वेधा निःशब्दा शब्दसंयुता ॥

ब्रह्मकल्पेऽपि तालेन यतः कालवशं गतः । निःशब्दा सा चतुर्धा स्यादावापादिप्रभेदतः ॥११॥

काल: क्रियापरिच्छिन्नस्तालशब्देन भण्यते ॥ ४ ॥ आवाप: श्राथ निष्कामो विक्षेपश्र प्रवेशकः ॥

ततः प्रतिष्ठितं सर्व ताले काले यतः स्मृतः ॥ आवापो दक्षिणे पार्श्वे पताकाघस्तलेन च।। १६ ।।

कालो मार्ग: क्रियांगानि ग्रहो जातिः कलालयः । इत्यावाप: ॥

यतिः प्रस्तारकश्रेति तालप्राणा दश स्मृताः ॥५॥ उत्तानेन प्रकारेण वामे निष्कामको भवेत् ॥

आक्षणात्कालपर्यंत काललक्षणमुच्यते॥ इति निष्काम: ॥

पझ्मपत्रशतैकैकच्छेदकालः क्षणो भवेत् ॥ ६ ॥ ऊर्ध्वगतपताकेन विक्षेपोऽघस्तलेन च ॥। १७।।

लवस्तस्मादष्टगुणः काष्ठाऽप्यष्टगुणा लवात् ॥ इति विक्षेपः॥

निमेषोऽस्त्यस्याष्टगुणस्तस्मादष्टगुणा कला ॥७ ॥ उरौ देशे पताक: स्यात्कुंचनेन प्रवेशकः ॥

त्रुटि: कलाद्वयेन स्याद्ऽणुः स्यात्तद्द्वयेन तु॥ इति प्रवेशकः ॥ इति निःशब्दक्रियाः ॥

द्रुतश्राणुद्वयेन स्यात्तद्द्वयेन लघुभेवेत् ॥। ८।। स शब्दा अपि चत्वारो ध्रुवः शंपा तथैव च।। गुरुर्लघुद्धयेनैव प्लुतो लघुत्रयेण च।। तालश्र सन्निपाताख्यस्तेषां लक्ष्म च कथ्यते ॥ १८॥ दशभिश्र प्लुतैरेव पलकालोऽभिधीयते ॥ ९ ॥ ध्रुवो हस्तस्य पातः स्याच्छोटिकाः शब्दपूर्वका: ॥ पलानां षष्टयाघटिकास्तासां षष्टया दिनं स्मृतत् ॥ शंपा दक्षिणहस्ते तु पदा वामेन ताडनम् ॥ १९॥ त्रिंशन्िर्दिवसैर्मासो मासैद्वीदशभिः शरत् ॥१०॥ इति ध्रुवशंपे।। पुराणोक्तकमेणैव शरद्भिर्युगकल्पना ।। युगानां च सहस्रेण ब्रह्मणो दिनमुच्यते ॥ ११ ॥ ताडनं दक्षिणेनैव ताले वामे करे पुनः ॥ २० ॥

तेनैवात्र प्रमाणेन ज्ञेयो मासो हि वत्सरः ॥ इति ताल: ।

वत्सरैश्र शतैरेव बाह्यकल्पोऽभिधीयते ॥ १२ ॥ उभयोश्र समायोगे सन्निपातोऽभिधीयते॥

।। इति काललक्षणम् ॥ इति सन्निपातः ॥ इति क्रिया ॥

अथ मार्गाश्र चत्वारो ध्रुवश्वितश्च वार्तिक: ॥ सप्तांगानि क्रमात्ताले ज्ञातव्यानि समं बुघैः ॥२१ ॥

दक्षिणश्रेति तत्राSSदौ ध्रुवे मात्राः कला भवेत् ॥१३॥ अणुद्रुतोद्रुतश्चेति विरामद्रुतसंज्ञकः ॥ C अन्येषु द्वे चतस्रोऽष्टौ क्रमान्मात्राः कला भवेत् ॥१४॥ लघुर्लघुविरामाख्यो गुरु: प्लुत इति स्मृतः ॥ २२॥

।। इति मार्गा: ॥ नामांतराणि कथ्यंते तदंगानां च सर्वशः । अणुर्द्रुतश्रार्धचंद्रः करजश्चार्घबिंदुकः ॥ २३॥

१०२ संगीतपारिजातः । अहोबलविरचित :- १०३

अर्ध द्रुतश्राणुसंज्ञश्चांकुशाख्यो धनुस्तथा ॥ लविरामोऽपि शृंगारो गुरुः शृंगारहास्ययोः ॥ ३६ ॥ इमानि योगरूटानि नामानि कथितान्यणोः ॥२४॥ करुणायां गयौ प्रोक्तावित्यंगानि रसेषु च ।। तालानां लक्षणे मेरौ नाम्नां कार्य भविष्यति ॥ । इत्यंगानि॥ बिंदुविदुककं शून्यं दोद्रुतश्रार्धमात्रिकः ॥२५ ॥ ग्रहास्तत्र च चत्वारस्ते समादिप्रभेदतः ॥ ३७॥ सुवृत्तं च तथा काशं वलयः कूप उत्तमः ॥ समग्रहस्तथातीतो नागतश्र ग्रहस्तथा ॥ 0 आकाशे यानि नामानि द्रते तान्यप्यनुक्रमात् ॥२६।। विषमग्रह इत्येषां कथ्यंते लक्षणानि च ॥ ३८॥ विरामद्रुतसंज्ञः स्यादविरामो विरामकः ॥ गीतस्य यदि तालस्य प्रारंभस्तोककालकः ॥ इति यानि च नामानि सारधद्रुते मतान्यपि ॥ २७॥ समग्रहः स एव स्याद्गीतादौ सुखदायकः ॥ ३९ ॥ मालाक्षरविभुर्बाणो हस्वो लः सरलः शरः ॥ गीतेSतीते त्वतीतः स्यात्तालेऽतीते त्वनागतः । मात्रिको दंडनामा स्यादिति संज्ञा लघौ मता ॥२८॥ विषमेणैव कालेन विषमग्रह उच्यते ॥ ४० ॥ त्रिद्रुतः सार्धमात्रेति लविरामेऽभिघाद्वयम् ॥ अथवा- दीर्घो वक्रो विमात्रः स्यात्पूज्यो गमुगुरुस्ततः ॥२९॥ समस्तु समताल: स्यादतीतः स्याद्धि तालकः ॥ गुरोश्र यानि नामानि गुरुत्वात्तान्यपि ध्रुवम् ॥ अनागतोऽनुताल: स्याद्विषमः प्रतितालकः ॥ ४१ ॥ तरिमात्र: समजः शृंगी पुतो दीप्तः पशोः शिखा ॥३०॥ अनागतोंऽगविश्रांते खलरावः स कथ्यते ॥ (?) अंगानां लेखनस्यापि प्रकार: कथ्यतेऽघुना ॥ । इत्यल्पविशिष्टग्रहाः ॥ अणुर्द्रुतोऽर्धचंद्रे च वलये च द्रुतो मतः ॥ ३१ ॥ जातयोऽष्टौ लघौ संति त्वेकादिवर्णसंभवाः ॥४२॥ द्रुतः शिखासमायुक्तो दविरामोडभिधीयते ॥ एकाकी पक्षिणी त्र्यस्त्रश्चतस्त्रः खंडसंज्ञकः ॥ दंडाकारो लघुर्ज्ञेयो लविराम: शिखी लघुः॥ ३२ ॥ वृत्तुर्मिश्रश्र संकीर्ण इति नामभिरीरिताः ॥ ४३॥ गुरुर्वक्री त्रिरावृत्या सशिखी च प्लुतः स वै ।। यथा कयाऽपि जात्या च लघुकालः स एव हि॥ देवताऽणुर्ते चाऽडयुर्वरुण: स्याद्दृटते पुनः ॥ ३३ ॥ लघौ स्यात्केवलं घातो गुरौ घातश्र क्षेपकः ॥ ४४ ॥ विरामाख्यो द्रुते रुद्रो लगयोर्देवता हरिः ॥ घातश्र भ्रमणक्षेप इति त्रितयकं प्लुते । लविरामे प्लुताख्येऽपि देवता च प्रजापतिः ॥३४ ॥ 0 अणुद्गुतादिकालाश्र कथ्यंते पाटवर्णतः ॥ ४९ ॥ । इत्यंगानि देवतालक्षणे ॥ । इति जातयः ॥ सर्वेषु परसेषु स्तोऽणुद्रुतद्रुतसंज्ञकौ ।। चतुर्विधेषु वाद्येषु कला अष्टौ समीरिताः ॥ भयानकेऊ्भुते वीरे तथा रौद्रे रसे पुनः ॥ ३५ ॥ ध्रुवका च तथा कृष्णा सर्पिणी पझ्मिनी परा ॥ ४६॥ एतेषु दविरामः स्याल्लघुः शृंगारके रसे ॥ अथवा वामहस्तस्य घातेनापि सतां मता ॥

१०४ १०५ संगीतपारिजातः । अहोबलविरचित :-

आवप्तिमयात्कृष्णा निष्कामेणैव सर्पिणी (?) ।।४७।। लेखनादरशिष्टं यद्वामं तत्पूरयेद्बुधः॥ अपीगतपताकेन पझ्मिनी लोकविश्रुता ।। प्लुतस्याधो गुरुलेख्यो लविरामो गुरोरधः ॥ ५८॥ साऽवक्षिप्ताऽपताकाSडस्यकंपना देवसंभवा॥ ४८ ॥ लघुः स्याल्लविरामाच्च दविरामो लघोरपि॥ विसर्जनी पताकेन बहिर्देशे विसर्जिता ॥ दविरामो द्रुतो लेख्यो द्रुतादणुः सदा भवेत् ॥ ५९॥ करस्य प्रपतनात्पताका तू्ध्वगामिनी॥ ५०॥ प्रस्तारो सुवत एव स्याद्यतोडये भागशून्यता । ॥ इति कला । द्रष्टं तालगतानानां प्रसार: कथितो मया ॥ ६०॥ क्रियानंतरविश्रांतिर्लयः सन्विविधो मतः ॥ विज्ञातुं तद्गतां संख्यां संख्यासंततिरुच्यते।। तत्तद्विरामकालेन द्रुतमध्यविलंबितः ॥ ५१॥ एकाणौरकभेदः स्याद्टयोद्वविव कीर्तितौ ॥६१॥ । इति लयः ॥ त्रयाणामपि चत्वारो लघोरष्टौ भिदा मताः ॥ लयप्रवृत्तिनियमो यतिरित्युच्यते बुधैः ॥ अंत्योपांत्यां तृतीयाणां तुर्यात्पष्ठाष्टमास्तथा ॥ ६२॥ समाश्चोजोगताश्चान्या मृदंगा च प्रकीर्तिता ॥१२॥ द्वादशेति सप्तांकौ संख्या सा तु सतां मता ॥ पिपीलिका च गोपुच्छा यतयः पंचधा स्मृताः ॥ षष्ठादीनामभावे तु तत्तत्पूर्वोऽकसंग्रहः ॥ ६३ ॥ आदिमध्यावसानेषु लयैकत्वे समा त्रिधा ॥ ५३॥ । इति समा॥ १६५६।३२३३।२६३।१६।१२३६।२४०८७ ।। स्रोतोगता द्रुतारंभा तत्समाप्तौ च मध्यमा ॥ तत्तदंकाभिधा ज्ञेया अंकेरेतैश्र सप्तभिः ॥ अथवा मध्यमारंभा विलंबिताऽपि संमता ॥५४॥ इति संख्या: । । इति स्रोतोगता ।। रूपं प्रस्तारगं बोद्धुं तन्नष्टं कथ्यतेऽघुना ॥ ६४॥ द्रुताद्यंता मध्यमध्या मदंगाख्या सतां मता ॥ ईप्सितस्य च तालस्य संख्यापंक्तिं लिखेहुघः ॥ अथवाSSद्यंतयोर्मध्यगतिमध्ये विलंबिता ॥ १५ ॥ ईट्टकसंख्यात्मकं रूपं कीदशं तद्दवेद्वद ॥ ६५॥ ।। इति मृदंगा ॥ प्रश्नांकपात इत्वाडन्ये शेषे पूर्वाश्र पातयेत् ।। अस्यास्तु वैपरीत्येन पिपीलिकायतिर्मता ॥ अपतनादणुः सत्या द्रुतः पाताद्धवेद्ध्रुवम् ॥६६॥ । इति पिपीलिका ॥ दविरामो द्वयोर्योता तयाणां पातने लघुः ॥ मध्यारंभा विलंबांता गोपुच्छा तु यतिर्मता ॥ ५६॥ अ एष हेतुत्तरांके भवन्त्येते त्रयः सदा ॥६७ ॥ ॥ इति गोपुच्छा ॥ इति यतिः ॥ पूर्वोत्तराचरावहेतू गृहीत्वा पतनं यदा (?) ।। तालस्यांगैकतां कृत्वा आद्याद्यल्पं लिखेद्बुधः ॥ चतुर्णा लविरामस्तु तदा प्रोक्तो विचक्षणैः ॥ ६८॥ अंगानि दाक्षिणात्यानि यथोपरि तथा ब्रुवे ॥९७॥ लविरामस्य हेतोश्र तृतीये पतने गुरुः ॥

१०६ संगीतपारिजातः अहोबलविरचितः- १०७ गुरुहेतोस्तृतीयस्य पतनेन प्लुतो भवेत् ॥ ६९ ॥ अथ पंक्तिवेधस्तस्य सप्तांकयोगमाचरेत् ॥ ८१॥ कयहे त्वंकत्रयेणैव पूर्वेष्टांतस्यतु ध्रुवम् ॥ यतस्तुर्यांकयोगः स्यात्ततोपांत्यस्य वर्जनम् ।। इति नष्टं।। षष्ठाद्यंकोपदानं स्यात्तत्तत्पूर्वाकसंग्रहः ॥ ८२॥ नष्टोडयं पतिता अंका अंत्येनानेन पातयेत् ॥ ७० ॥ उपर्युपरिपंक्तौ तु प्रतिनिर्धेनिशोधिताः ॥ तत्मिन्नप्यवशिष्टोडक उददिष्टस्य मितिर्भवेत् । यदुक्तमर्धचांद्रे तु अत्रतत्रोच्यते मया ॥८१॥ O इत्युदिष्टं॥ इति द्रुतमेरु: ॥ खंडप्रस्तारसिद्धचर्थ कथ्यंते सप्त मेरवः ॥ ७१ ॥ विरामद्रुतमेरौ तु परा कोष्ठद्वयोनिता ।। ते च सप्ांगसंज्ञास्युस्तलक्षणमथोच्यते॥ ततस्तूर्ध्व त्रिभिर्न्यूना एकमाद्यादयके लिखेत्॥ ८४ ।। पंक्ति: कार्येष्ठतालस्य ह्यणुसंमितकोष्ठका ॥ ७२ ॥ अधः पंक्तौ द्वितीयस्तु द्वयांकानेव संमतः ॥ उपर्युपरिपंक्ति: स्याद्विना एकैककोष्ठतः ॥ तृतीयादौ तृतीयेन विना सप्तांकमाचरेत् ॥ ८५॥ आद्याद्यकोष्ठ एकांकयुक्तं स्यात्सर्वपंक्तिषृ॥ ७३ ॥ इति विरामद्रुतमेरुः ॥ एकादिकांकयुक्त: स्यात्क्रमात्सर्व द्वितीयक: ॥ लघुमेरौ त्रिभि: कोष्ठैः परा न्यूना भवेद्विदुः ॥ अंत्यादीनां च सप्तानामंकानां योगमाचरेत् ॥ ७४॥ ततस्तूर्ध्व चतुर्भिश्र न्यूना अपि सतां मताः ॥ ८६॥ अणमेरोरधः पंक्ते: कोष्ठे त्वंत्यस्य वर्जनम् ॥। आशायकोषु एकांक युक्तः स्यात्सर्वपक्तिषु॥ (?) अस्मिन्प्रत्यक्षतुर्यादेरंकस्यापि निषेधता ॥ ७५॥ अधस्तन्या द्वितीयस्तु ह्यंकवानेव संमतः ॥८७॥ प्रतिनिधिस्तु तुर्यादेरंकस्यैव सतां मतः ॥ अस्यामेव तृतीयोऽपि चतुरंकेन संयुतः ॥ यस्य पंक्तावघस्तस्यामभावः कोष्टके पुनः ॥ ७६॥ अत्र सप्तांकयोगस्तु तुर्यांकेन विना भवेत् ॥ ८८॥ चातुर्थे परिपंक्तौ तु तस्यैवाधस्तनं लिखेत्।। इति लघुमेरु: ॥ ऊर्ध्वपंक्तिस्थकोष्ठानामेकानां कृत्यमुच्यते ॥ ७७ ॥ विरामाख्यमेरौ तु पंचकोष्ठोनिताऽपरा ॥ मेरुर्यन्नामकस्तस्य त्वभावश्चाद्यकाप्टकः ॥ ततस्तू्ध्व षडूना स्यात्तिपमादकत्तरोत्तरम् ॥ ८९॥ द्वितीयादिककोष्ठैस्तु वृद्धिरेकोत्तरे भवेत् ॥ ७८॥ पंचस्वत्र तु कोष्ठेषु लेख्या संख्यांकसंततिः । एतैः कोष्ठगतैरंकैः प्रस्तारस्य मितिर्भवेत् ॥ ७९ ॥ षष्ठांकेन विना चात्र योगं सप्तांगमाचरेत् ।। ९० ।। इत्यणुमेरु: आद्यादयंके लिखेदेवं ध्रुवं सर्वत्र पंक्तिषु ॥। द्रुतमेरावध: पंक्तेः परा न्यूनैककोष्ठतः ॥ इति लविराममेरु: ॥ द्विद्विकोप्ठोनिता अन्याः पूर्वतोऽथांकयोजना ॥८०॥ गुरुमेरावध: पंकते: सप्तकोष्ठोनिताऽपरा ॥ आद्याद्यकोष्ठ एकांकयुक्तं स्यात्सर्वपक्तिषु ॥ अष्टकाष्ठोनिता अन्या एकमाद्याद्यके लिखेत ॥ ९१

अहोबलविरचित :- १०९

१०८ संगीतपारिजातः । इति प्लुतमेरुः ॥ संख्यांकसंततिर्लेख्या ध्रुवं कोष्ठेषु सप्तसु ॥ तयोश्चंचत्पुटे ताले गसौ चाचत्पुटे तथा ॥ विना चात्राष्टमांकेन योगं सप्तांकमाचरेत् ॥ ९२ ॥। षट्पितापुत्रके ताले पपौ ज्ञयौ लपौ तथा ॥ ९८ ॥ इति गुरुमेरु: ॥ संपर्क्केष्टाकाताले तु प्लुतो मश्च पुनः पुनः ॥ प्लुतमेरावध: पंक्तेरूनितैकादशाऽपरा । उद्टो मगयोनैव पंचैते शंभुसंभवाः ॥ ९९॥ कोष्ठैवा दशभिर्न्यूना ततस्तु सर्वपक्तिषु ॥९३॥ SSISS चंचत्पुटः 5॥|S चाचपुटः ॥ एकादशेषु कोष्ठेषु लेख्या संख्यांकसंततिः ॥ षट्पितापुत्रकेषु डे।डिSIड पुत्रकः । SSSSड| ततस्तु द्वादशांकेन विना सप्तांकमाचरेत् ॥ ९४ ॥ संपकेष्टः ॥ SSSS उढूटः । इति प्लुतमेरु: ॥ ध्रुवादिभिः क्रियाभिश्च ताला एते सदा युताः ॥१००॥ षष्ठचां द्रुतादिमेरूणां सर्वास्वपि च पंक्तिषु ॥ तत्तन्मार्गानुसारेण कलायुक्ता भवंति हि।। कोष्ठे गतांककार्य स्यादर्धचंद्रस्य मेरुवत् ॥ ९५ ॥ समवर्णोद्धवा जातिर्मार्गतालेषु संमता ॥। १०१ ।। अथ पाटाश्र कथ्यंते मार्गतालानुसारिणः ॥ १ २ ३२ ६३ १३९ ३०२ ६ ५० उक्तवर्णकरमेणैव नृत्यगीतानुसारिणः ॥ २ ॥ अथ उदाहरणम्- १. २४ ८ १५ ३० ५८ ११२ १२० ४२ तक किणाकु कुजग भुङ णाङ झें, सरिकु ॥ टकु किडि किडि। ढिं ढिं।। तथदिघिनन थां ॥ ८३४ १६२८ ६१११ १२०४४ १३४४६ इति ध्रुवमार्गे चंचत्पुटः ॥ इति प्रस्तारमेरवः ॥ मार्गदेशीयभेदेन तालोऽपि द्विविधो मतः ॥ तगतगनककुंदरिकु। नकथरि। थरिकुकु ॥ तकथरि।

जातिक्रियाकलामार्गैये युक्ता मार्गसंज्ञकाः ॥ ९६ ॥ थोगिण। झेंजगजग ॥ घिमिथरि ॥ ततथरि ॥ थरिथरि। धिमिथारि। नकिमि। धिमिधिमि। थरिधिमि। धिमिध-

२ ५ १२ धिगिणथों ।। २८

नास्ति तेषु विरामांगं तथा न स्तोप्यणुद्रतौ ।। इति क्रममार्गे चंचत्पुटः ॥

चंचत्पुटादयस्तेस्युस्तेषां लक्षणमुच्यते ॥ ९७॥ ताधिमि। नतधिमि। धिमिथा धिमिथा। धलांग। त- गतगतग। धलांग। किकिकिरिकि । कुंदरिकि। ततघल। १ २ ४ ११ ३० ५८ ११४ २२२ ४३४ ताहं। ताहं। धिमिता। किटघधि। किणथों। झगतग । तगथों। तगथों। तगथों। किटधिमि किरंट। तगधिः त- ८४७ १६५५ 3२3१ १३११ १२३१४ २४०६८ १०

११० संगीतपारिजातः अहोबलविरचित :- १११ त्थाः। धिमिधिमि। तत्था। तत्था। तत्था। थोंगिण। थों। थों। न कघधिगणथों।। ।। इति दक्षिणमार्गे संपक्केष्टः । इति वार्तिकमार्गे चंचत्पुटः ॥ अथ उद्टः ॥ SSSSSS I। इति द्विकल: ॥ SSSSSS किटकिणाः। किडदगथों। किडदग । किडदग। कि- SSSSSSS ॥ इति चतुष्कल: ॥ SSSSSSSSSSSSSSSSI डदग। किडदगथों। नगनग। जगनगन। नगजग। त- SSSSSSSSSSSS || 11 गथों। कुकुथरि। थरिकिट ॥ ।। इति दक्षिणमार्गेऽष्टकल उद्ूटः ॥ दाघिमि। घिमिधिमि। ततधिमि। ततथरि। थरिथों। अनेनेव प्रकारेण मार्गताला अनेकधाः ॥ ३ ॥ तांधिमि.। घिकितां । ततधिकि। घिघिताधि। तधितां। ।। इति मार्गतालः ॥ तांधिधि। तधिथों थाथै। ततथै तथधिमि। तदिदां। दा- ॥ अथ देशीतालः ।। तदिदितदां। दांघिधिगणथों। अवशिष्टलययोरप्युक्तपाटा- अंगैस्तु वादिभिः सर्वैः केवलं ध्रुवमार्गतः ।। क्षराण्येव।। देशीतालाश्च ते प्रोक्तास्ताललक्षणकोविदैः ॥४ ॥ चित्रकः१ कंदुकः२ कंदुकार्याः३ रासाभिधानकः४ ॥ इतिचंचत्पुटः॥ इति दक्षिणमार्गे चंचत्पुटः लघुशेखरसंज्ञश्र९ करुणः ६ संनिपातक: ७॥ ५॥। अथ चाचत्पुटः॥ सर्वताल: ८ पंचमश्र९ द्वितीय १० आदितालकः११ ॥ श्री श्री श्री SS ।। IISS इति द्विकलचाचपुटः॥ चतुर्थ:१२ सप्तमाख्यः स्या१३दशमाख्यः१४ परो भवेत् एवमत्रापि पाटा: कल्पनीयाः ॥ श्री SSSS II ॥ II SSSS इति चंचत्पुटचाचपुटौ ॥ श्री SSSSSSSS| निःशंकलीलाताल:१५ स्यात्तथा चंद्रकलाभिध: १६।। ॥ SSSSSSSS इत्यष्ट चाचत्पुटाः ॥ ब्रह्मताल१७ इडावांश्र१८ चतुस्तालस्तथा पर:१९।७।। ॥ अथ षट्पितापुत्रकः ॥ कुंभो२ ० लक्ष्मी:२ १ कुंडलानि २२ रर्जुनः२ ३ कुत्स २ ४ संज्ञक:॥ ॥ डेडे॥ डेडेडेडे। SS ॥ द्विकला ॥ श्री: 5े5े5े5े॥ रंगताल: २५ सन्नितालः २६ सिंहविक्रम २७संज्ञकः ॥ ८ ॥ SSSSSSSS I I। 55े5ेडे ॥ इति चतुष्कलः ॥ महासन्नि२८रिति पवित्रो खरो २९ रंगद्योतकः ३० ।। ॥श्री : 55333े55ेे॥55555555555॥॥॥ सिंहविक्रीडितस्तालो ३१ तथा कल्याणसंज्ञकः ३२॥ ९ ॥ डेडेडडडडेडे॥ इति षद्पितापुञ्रकः ॥ चंद्रतालो ३३ लाडतालो ३४ यतिताल ssडेडे ३५ प्रतिः । अथ संपक्केष्टः ॥ ३६ परः ॥ डडSSSSSSडड इति द्विकल: श्री॥ 55555SSSS सम ३७ स्ताल: संचपाख्यः ३८ सिंहनादोऽ३९ ष्टतालकः SSS55S5 ॥ इति चतुष्कलः । डेडे555553ssssssS ४० ॥ १० ॥

११२ संगीतपारिजातः । अहोबलविरचित :- ११ ३

पृथ्वी कुंडलिकाताल: ४१ तथा पातालकुंडली ४२ ॥ इंद्रलोककुंडली च ४३ ब्रह्मांडसंज्ञकोऽपर: ४४॥ ११ ॥ डोंबुलीला< नंगतालौ९ रायबंकोलसंज्ञक: १०॥

अहिभेक४५श्राहिरावि ४६ हिमाचलः ४७ परो भवेत् वि- प्रतापशेखरस्तालो ११ वसंतो १२ जयदायक: १३ ॥ २१॥ चतुर्मुखो १४ मदनाख्यो१९ रम१६ स्तारसंज्ञक:१७॥ ष्णुताल: ४८ पक्षिराजो ४९ गारुगी ५० झोंबड: ५१ वीरशीलो१८चारश्र १९ पार्वतीलोचनस्तथा २० ॥२२ ॥। परः ॥ १२ ॥ नीलसौंब: ५२ चक्राख्यो १३ तिउटंभ: ५४ ततःपरम्ः ॥ लीलातालो २१ जयानंदः २२ करणोपपदा यतिः ॥।२३। लक्ष्मीशो२४ ललितस्तालो२५ राजनारायण: परः२६॥२३॥ स्वर्णमेरु:५५ शंखताल:५६ संयोग५७श्र त्रिवर्तक:५८॥१३।। ललिताप्रियताल: स्यात् २७ श्रीनंदो २८ जनकस्ततः२९। नारायणाख्य: ५९, श्रीविष्णु६०र्गद्यतालो६१अनर्तक: ६२॥ अभंग ३० शेखरौ ३१ तालौ रागवर्धन ३२धर्नेवौ३ ३।२४॥ दर्पणो६३मन्मथ६४श्रापि रतिलील६५स्ततः परम् ॥१४॥ चतुस्तालो ३४ मुकुंद: स्यात् ३१ गजतालो ३ ६गजाननः ३७। सिंहलीलाख्यतालोऽपि ६६ वीरविक्रमसंज्ञक: ६७॥ रंग:६८श्रीरंग:६९ प्रसंग७०श्र रसोऽ७१थ भिन्नक: ७२ कलावति४१ सरस्वत्यौ ४२ कंठाभरणशंकरौ। ॥ १ ५॥ द्वंद्वो ४३ द्वंद्वश्चित्रपुटो ४४ गौरी ४५ मारस ४६ स्कंद हंस: सूनु ७३ हैयलीला ७४ शरभलीला ७५ ततःपरम् ॥ ४७ उत्सवः ४८ ॥ २६ ।। कंदर्पो७६ वर्णभिन्नार्य:७७ कोकिलाप्रियसंज्ञक: ७८॥१६। भग्नो ४९ विलोकितः ५० पझ्मो ९१ रंगप्रदीपसंज्ञक:१२॥

निःशंको ७९ जयतालश्र ८० यूपश्च ८१ रतितालक: ८२।। सुदनतिः ५३ सुदेवलो ९४ राजतालो ११ रति५६ विष्णुमतं ८३ चर्चरी च ८४ कंकालो ८५ मलसंज्ञकः स्ततिः ९७॥२७॥

८६॥१७ ॥ कुमुदो ५८ मंगतालश्र ५९ ताला: सूडादिकास्तथा ॥

नंदी ८७ तथाऽनंगतालोऽ ८< भिनंदाख्य ८९स्तथा परः ॥। रिछो दंतिमहाव्याघ्रौ तस्करादिग्रहास्तथा ॥ २८॥

विषमो ९० टेकिका९१तालो दीपको ९२ नंदन९३स्तथा विजयः कामधेनुश्र पुष्पबाणाख्य इत्यपि॥ २९॥ ॥ इत्युद्देशाः ॥

बिंदुमाला ९४ महाचित्रः ९५ परिवर्त९६विवर्त्तकौ९७॥ संख्यावाचकशब्देन तालो वाच्यो यदि क्रचित् ॥

श्रीकीति: ९८ कीर्तितालश्र९९ जयश्री १००र्मकरंदकः१ तत्संख्या सुसमायुक्ततत्संख्यांकश्च यो भवेत् ॥ ३० ॥ दलगैश्र प्लुतेनैव प्रस्तारो यत्रकुत्रचित् ॥ ॥ १९ ॥ तत्रापि यदि संख्यावांस्तत्संख्यांक: स्वयं भवेता।३१। हंसश्च१मल्लिकामोदो २ विजयानंदक ३स्ततः४॥ प्रस्तारस्य क्रमेणैव ताला अप्यमिता मताः ॥ राजविद्याघरो५ निःसारुक: ६ कुमुदसंज्ञकः ७॥ २० ॥ तेषु ये च प्रसिद्धा: स्युस्तेषां लक्षणमुच्यते ॥ ३२ ॥

११४ संगीतपारिजातः । अहोबलविरचित :- ११५

चित्रतालोंSकुशेनैव कंदुको बिंदुकेन च ।। दविरामात्कंदुकार्यां लघो रासोऽपि जायते ॥ ३३॥ इति सन्निपातः । ७ अरावाद्यंगे सर्वताल: ८०८ीS डे पंचमे णद्गतौ लघुशेखर इत्याख्यो लविरामः सतां मतः ॥ तथा ००० ॥ ३१॥। गुरुणा करुणातालः सन्निपातः प्लुते च ते । ३४ ।। चित्रादिकेषु तालेपु पाटचित्रादिसप्तसु ।। द्रुताभ्यां च द्वितीयः स्याद्दस्थवाघगतौ स्थिति: १० द्वाभ्यां च द्वितो लघुना आदि ०० तुर्येण च द्रुत- तधि -थो -तग घिग - घिग थों० ॥ ०००० स्तथा ॥ ३६॥ । इति चित्रतालः ॥ अंकुशौ दविरामौ च यत्रासौ सप्तमः स्मृतः ॥ १ तग. धिगि ० तग ० थों० धिगि ० तग ० थों० दविरामोंडकुशो लश्च यत्रासावष्टमः स्मृतः ॥ ३७॥ ।। इति कंदुकः ॥ पाभ्यां निःशंकलीलाख्यः तगणेनापि संयुतः ॥ २ तग ० घिगि धिरगीत तकु नककु थों । मश्र प्लुतास्त्रयो यश्चयस्मिन् चंद्रकला हि सा ॥३८। ।। इति कंदुकार्यः ॥ लघुद्गेतो लघुश्चैव द्रुतद्वंद्वमथो लघुः ॥ ३ ततधिघिधिगिनगनगथो॥ जगननगथो ॥ ततधिमि।। द्रुतत्रयं लघुश्रेति ब्रह्मतालेऽवभाषिरे ॥ ३९ ॥ धिमिथों॥ उदाहरणम्- ।। इति रासः ॥ ततधिमिकिट० धिमिथों तग. तग. धिमितग। नग.ध- 3 ततधिमिधिमि ॥ घाधिमिधिमिता ॥ धिमितग। घि० गण० तकथों तथरिकिधिमि० तथरिकि। थरि० तगनगजनगतगजगरंजगतगन ।I नगधिमिनग । धधि थरि० धिमिथरि। कुकु० घधि० गण० थों। १। कुंद- गणथों।। रिकि। कुकु० कुंदरिकि। दां० दाधिमि धिमि० धधि.ग- ।। इति लघुशेखरः ॥ ण.थों ॥ ३ ॥ झेझक। किण० सगनग। तग. धिमि.तग. कुकुथरि कुकुथारी 5 तगन ॥ धिगिथोंऽथरिथरिकिटथ- तग। नग. धधि. गण थों॥ ४ ॥ इति ब्रह्मतालः ॥ ततथा Sततधिगणथोंऽ॥ सुवृत्तलद्रुतदलैरिडावान्सुखदायकः ॥ ४० ॥ ।। इति करणम् ॥ ततधिमिगिनगथोंगा S तगतगतगतग । कुंदरिकुकुंदथो उदाहरणम्-

डेधिमिकिटथरि। थरिदां। दाथरि डेताहं। कुकुतदि॥। त- धिमि० किटनग। तग.धिमि० नगथों १ नग.तगधि- मि। झग० नगं० घिमि। थों २ थरि वगथरि। थरि.नग दिदांSनकधिमि। तगथों । धिमितगऽदां दां ॥ दांघधि- थरिथों॥ ३ ॥ किणततकुकु। नकंदां ।०। कुकुथा० गणथौ डे॥ थरि. धिमि थरिथा २ था० धघि.गण.थों ३ ॥

अहोबलविरचित :- ११७

११६ संगीतपारिजातः ! बिंदुर्बाणो द्रुतो बाणो द्रुतो बाणो द्रुतास्त्रयः ॥ अथ चतुस्ताल: ।। थरि ० नक ० थरिथों ॥ लघुद्रुताश्र चत्वारो लबुः स्याल्लबुतालके॥ ४७॥ लघुद्रुतविरामाभ्यां उच्चतालः प्रकीर्तितः ॥ अथोत्तम: ॥ पंच यत्र स्युरर्धचंद्रो० विरामदः लो० ॥ त्रिभिर्द्धुतैः शरैः पाणिकलपाभ्यां तथा पुनः ॥४८॥

दो० णु० दविराम०श्च सरलो ॥ बिंदु०सज्ञकः ॥४२॥ अक्षराभ्यां द्वयोर्जातः सन्निपातः स उच्यते ॥

लविरामोडपि यत्र स्यात्कुंभतालः सर उच्यते ॥ सिंहविक्रमताले तु२७ गत्रयं लयलागपौ। SSSIS|SS1४९1 उदाहरणम्- तग० धिमि० धिमि० नग० घा० त० त० तकुकु त- दत्रयं लद्दयं दश्र ०००।०। बाणोडद्भुतशरौ दरूतः ॥

कुधिमि। तधि. ध. लांग० धलांध। धलांग। तग. धधि- मात्रास्तिस्त्रो।०।।।।२८ महासत्निताले प्रोक्ता वि- चक्षणैः ॥ ५० ॥ गणथों॥ थरि० दां० थरि० दा तः तक० त- थरिकि- ट ० दांथरि। थो० रा० थोग तघिदां। दां० तधिदां दोलो० दौलो ००। दुतश्रापि लद्वयं०।।यतिरेव च।।

थौ२॥२०॥ २९ रंगद्योताभिधे ताले ३० मुलागा:SSS।Sसुखकारिण: ५१

इति कुंभतालः ॥ सिंहविक्रीडिते दंड: पगौयौर ३१ पलौ प्लुतः ॥।

लक्ष्मीताले द्रुतो बाणो धनुद्वेद्वं द्रुतस्तथा ॥ ४३ ॥ डडडड515501 बिंदुद्वंद्वं विरामश्र००8 धनुर्द्वतवि-

विरामदौ शरौ द्वौ च दविरामो द्रुतस्तथा ॥ राम ०क: ॥ १२ ॥

बविरामो लघुः कूपौ लविराम इति कमात् ॥ ४४ ॥ धनुर्द्रुतत्रयं सार्धद्रुतः -००००३२ कल्याणसंज्ञकम्॥

उदाहरणम् सुवृत्तो दविरामश्च दत्रयं सरला: द्रुता: ००००००१३

दा० दा० तकुथरि। त-त यरि. थरिकुठेतग० लत्यं वलयः सार्धद्रुतः॥०३३ श्रंद्राभिधानके॥

दीधिमि। जग० धलां ० जग० धतां तगधिभि। ध- आद्यंतयो: प्लुतो मध्ये गद्वयं Sssडे लाडतालके३ ४ ॥१४॥ घि० गणा. थों० ॥२१॥ आद्यंतयोर्गुरुमध्ये प्लुतौ स्यातां Ssेडेऽ३4 यतौ पुनः ॥ इति लक्ष्मीतालः । प्रीतौ स्यातां लघुर्विदु: ००३६ समे लौ द्ौ विरामकः ॥ दलविरामलैर्देन ललविरामलैस्तथा ।। c००३७॥५५ ॥ कुंडिनाचिर्दलं सत्या लविरामदविरामलैः ॥४१ ॥ । इति प्रीतिसमौ तालौ । तत०यैय्य। थरिकुंदशिकि। विट.कुंदथरि। नगनगघलां तगधिमि। नग. धिमितग। याथरिघधि। गणा०थै॥२२। आकाशश्च त्रयो बाणाः संचयाख्यः सतां मतः ॥

इति कुंडलनाभि: ॥ तयलो यो द्रुतो तश्र पलो पगो लघुद्वयम् ॥ १६॥

अहोबर विरचित :- संगीतपारिजातः । .११९ ११८

चत्वारो लाघवोऽशब्दाः SSIISO०SSISiSS॥॥॥ चत्वारो लघवो शब्दाः पृथ्वीकुंडलिसंज्ञके ॥४०॥५९॥

सिंहनंदाभिधानके॥। ३८।। उदाहरणम्-

तत्तथरिथरिकिटऽनगधिगिथोंगाडयोंगा। तगधिमिनग- थाधिमिथकुथरिऽनेकदिघिसगथोंSताहं। थोंथों गिण-

धिमिधिमितगडेतत्ता। कुकुथरिथरिथरिधिंडदां० कुंदकिट कुंदरिकुऽथरिक्कुऽजगधिमि। ताहंताहंततथरिडेतादं। तगधि धादुगुद्गुदुगुदुगुदांडताताहं। किटथरिनगझेंSतत्तघलध- लघलतघलाडेनककिणकिर्रट। ताहं। तत्तथाऽधिघिधिऽ मिनगतगसेSघकिड तत्तकिडतगतगि डधिकिडतत्त। किडत थोंथोंनन। तग.झग० नग० तग० ताहं। ताह ॥ न तगि। धकिडधिकिडधिकिडधकिडघधिगणथों॥ १ ॥ ककिणतगथोंऽधिमिधिमितंगथों। ताहं। थरिक्कु थरिक्कु थरिकु डताहं। किटथरिदांडताहं। घाघाघलांगघलागैडतगघलघलांग तकुथोंSकुंदकिट। किर्रट किर्रट Sकिट० कि० थरिककु कि- रेटडन कथरि किर्रट S दांकिट। दाधिमि दांिमि किटडे धलांगSताहं। ताहं। ताहं। तथरिकुरिथोंऽता धिमिऽतग धिमिऽ तगधिमि घधिगणऽथोऽ॥४१॥ किडदगथों । ताहं धिमि किटि नगथों Sझकुकुकुझकु कि- णऽ तकुनं। गिणथों थकुथरिन्यगदां धधिगण। थो ॥२॥ इति पृथ्वीकुंडली ताले।। ... मात्रा शृंगी गुरुः शरः ॥ जग जग जग जग 5 तग तगथो S नग तग ॥ गनग त्रिमात्रो रः प्लुतो दंडः शृंगिणौ मगणः प्लुतः ॥६१ ॥ जग जग जग झें S दांधिमि। किट नग तग झगथों Sदां- मस्त्रिमात्रो जयौ भोमौ पौ द्रुतौ च त्रिमात्रिकः ॥ धिमि। तगधल धलांगऽथों०धिमि। किट नग झगथोंडतग चत्वारो लघवः शब्दाः प्रांते प्रोक्ता मुनीश्वरैः॥ ६२॥ नग झगर्थोंऽदांधिमि। तग तग तग तग थरिकि ठडठिंठिं दां धिमिकिट ठिं ठिं कुकुठिंठिंडथा धिमि किणकिणऽघलां- II SSS ॥ 11 ४१ ॥ ग धलांग। तदिदांडे दांथरिऽघधिगणडथों॥३॥ सलपा मलपा मात्रा गपमाः सामजास्त्रयः ॥ ।। इति सिंहनंदनः ॥ अंगैरणवादिभि: सर्वे लघुनाऽप्यष्टतादिक: ॥३९।५७।। मात्राप्लुतौ च तौ मात्रा पतवाश्च जसौ ततः ॥६३॥ चत्वारो लघवः शब्दा इंद्रलोकाख्यकुंडली तपमालपलावक्रः प्लुतः पूज्य:ऽ शरद्वयम् ॥ SSSS 1111 55S 11 ४२ ॥। चत्वारो लघवो शब्दश्चत्वारो बिंदुदो लघुः ॥५८॥ ब्रह्मांडसंज्ञके ताले धनुः स्याद्वलयौ तथा ॥ ६४ 55550000 दविरामस्त्रयो यत्र चतस्रो मात्रिकास्ततः । तपजाः सामजौ नश्र मात्रादीर्घस्तथैव च।। षट्त्रिद्रुतास्ततः पूज्या अष्टौ द्वादश शृंगिण: ॥६५ ॥।

१२० संगीतपारिजातः । अहोबलविरचित :- १२१

टटेटेटटड डेडेड5SSSSS.॥| ४३ ॥ नीलझोंबडके ताले भगण: सर्वसंमतः॥

त०तकु० धिमि० तकुकु · धलांगे 6 धलांगे 6 था- SSSS५ १

थैय्य। ततथैय्य। ततधिमि। थरिथों। तकुघालो तगत- उत्तमा यत्र चत्वारो मात्रा: कृतास्त्रयो लघु ॥ ६९ ॥

धलां घिमिथरिकुकु। कुकुथरिकुकु । थरिननगिण। दांधि- वलपौ सरलो बिंदुर्मात्रा स्याच्चक्रसंज्ञके।

मिथौतगदांनगतगSथरिक्कुननगिण। दांदांतगधिमिऽधि- त्रिपुटे माख्यताले तु चत्वारो बिंदवो मताः ॥ ७० ॥

ट थोंदांदांकिटथोंऽथाधिमिकिटन गदिगिदांडेतककिटाकटत कु दिगदिगिदांडेझेंझेथोंगिणाठिंिं डे किटडिन गझेतगधिंडेतगतग- दविरामस्त्रयः क्वप्ता दविरामौ द्रुतौ मदौ ॥

तधिधिकथों तधिक्ताधिक्कधिक्कतगतगधिगिनगथों ।। दविरामे द्रुतश्रेति दविरामः पुनर्भवेत् ॥ ७१॥

ततहतताहतताहतताकिहेटं डे तहक्कुतहथों डे ठकुठकुठक- लगौवृत्तास्त्रिरावृत्त्या लोदौ लोपगदौ लघुः ।

कुकुडेंझेडे झंझकझेंझें डे ठकुधिमिधिमिझेंझेंथरिडतकंकुकुध- पगौ कृपौ विरामश्र दौ विरामो दसौ तथा ॥ ७२॥ 15000 100 5500 ॥ १४ I

धिगणथोंऽ॥४३॥ इति ब्रह्मांडताल: ।। द्रुतपूS यौ चतुर्वारं अहिमेकाभिधानके । इत्येताश्र स्वर्गमेराववदन्भरतादयः ॥ शंखस्य वाद्यरूपे तु सुवृत्तः सार्धमात्रकः ॥ ७३ ॥ oso SOSoS1|४४ ।। सर्वतालो विपर्यासादहिगतिः प्रकथ्यतौ ॥ ६६ ॥ त्रयो वृत्ता द्विमात्रेण सुवृत्तो लघुरित्यमी ॥ 10005000५६

विरामांतद्रुतौ यत्र चतुर्वारं हिमाचलः ॥ अथ वादविरामौ च गपगौ अग्रेणकृतांगकल्पना।।७४।।

०० . . . . .० ।। ४६ पादणुः करजात्यश्र संयोगेंडगानि वै जगुः ॥

नमजातो मणयौ मो विष्णुताले प्रकीर्ततिताः ॥ ६७।। डेडे1100 551 9७ त्रिवर्तके लघुद्वंद्वद्रुतद्वंद्वलघुद्वयम् ॥ ७५॥

द्रुतो मात्राचतुर्वारं पक्षिराजाभिधानके ॥ 11001146 दौलो नारायणे श्रीविष्णौ भगण: प्लुतः ॥ 01010101४८ गारुगिदीविरामश्च लौविरामश्र झोंबडे ॥ ६८ ॥ लघुभ्यो च प्लुतेश्रैव. गद्यतालो निगद्यते॥ ७६॥ ००००४९/।१० ११

१२२ संगीतपारिजातः । अहोबलविरचित :- १२३

दलदालविरामश्र नर्तने कथिता बुधैः ॥ यूपे योज्य: प्लुतो बिंदुर्दीर्घो माताः शिखी पुनः॥८३॥। ०१०।६२ 110001/८

द्रुतौगुरुर्दर्पणके लघुर्दौ यश्र मन्मथे ॥ ७७॥ प्रोक्तौ लमौ रतिताले विष्णुमते तु बिंदव: ॥

००5६३ 1100l55६४ इति ताले लघुगौ च लकूपः सिंहलीलके।। चत्वारः सरलो बिंदुर्गुरुरप्यत्र संमतः ॥८४ ।।

1000 ६६ ०००1|८४

लघुर्बिदुर्द्विमात्रश्र कथिता वीरविक्रमे ।। ७८॥ चर्चरी सा विरामांतद्रुतत्रयेण संमता ॥

०5६७ अनागतग्रहेणैव सर्वदा सर्वदायिनी ॥ ८५॥ चत्वारो बिंदवः पूज्याः कथितो रंगसंज्ञके॥ 110011 ०८ई ००००६८ कंकाले तु पलौ प्रोक्तौ लौदत्र्यण च चल्लके। श्रीरंगो लजयौ चैव प्रत्यंगो गतलास्तथा ॥ ISSISERSSS ७० तलपारगावभरौ वद्रतौ जयमंगले ॥ ८६ ॥ गलैः पैश्वतुरस्त्रः स्यात्रिभिन्नो लगपैस्तथा ॥ ७९॥ हंसं सूनौ मात्रिका च प्लुतौ बिंदू प्लुतोऽपिच ।८०॥ नांदिले च विभू बिंदू सगणश्च द्विमात्रकः ॥ 15500 डे७र 1100 |155| ८९ हयलीले विरामांतद्वंद्वं द्रुतौ पुनः पुनः ॥ अनंगे लयसाः प्रोक्ता अभिनंद्य लघुद्वयम् ॥ ८७।। 1ड5115| ९0 शरौ शरभलीले तु चत्वारो बिंदवो लघू ॥। ८१ ॥ कूपद्वप त्रिमात्रश्र तालज्ञैः कथितो ध्रुवम् ।

कंदर्पे तु द्रुतौ यश्च वर्णभिन्ने द्रुतौ लगौ॥ दत्रयं द्विरामश्र विषमे तु तनस्तथा ॥८८॥ ० ०।। ९२ पतुपाः कोकिलाप्रीतौ पौगौ निःशंकनाम्नि च।। ८२।। ढेंकिका रगणेनैव दो लौ गौ चैव दीपके।।

5550055७6 जलघू स्तस्तथा बिंदुजयताले प्लुतो भवेत् ।। लौ दौ पो नंदनाख्ये स्याद्गुरुणा बिंदुमालिका ।।८९।। 11555 ७९ 5o0 1155 ९४

१२४ संगीतपारिजातः । अहोबलविरचित :- १२५

कूपैश्रतुर्भिगुरुणा महाचित्रे ह्यणुद्रुतौ।। सामजश्र विरामांतौ द्रुतौ प्रजापशेखरे ॥ ९६॥

अणवादिर्लविरामांतः परिवर्तः प्रकीर्तितः ॥ ९० वसंतसंज्ञके ताले लत्रयं गत्रयं तथा ॥ IIISSS विपर्यासाद्विवर्तः स श्रीकीर्तिगौर्लघू मतौ॥ जगझंपकताले तु गुगुबिंदू विरामकः ॥ ९७ ॥ 110 0 c |l ९७ 150000 १४ लगपैर्येन कीर्तिः स्याज्जयश्रीर्गजगैस्तथा ॥ ९१॥ चतुर्मुखे जपौ प्रोक्तौ दौ पूज्यो मदने तथा॥

यमकादेर्द्गुतौ नश्र हंसताले रमौ मतौ॥ गदला रमरे ताले दविरामौ च तारके ॥ ९८॥ ।1.० १६ ००० १७ मल्लिकामो दताले तु लघुदुतचतुष्टयम् ।। ९२।। विवारसंज्ञके ताले तगणो लविरामकः ॥ ०SS १०० ००|९९१९ ललमैर्विजयानंदौ राजविद्याघुरंघरः ॥ दविरामद्वयं सार्धमात्रः स्याच्छीलसंज्ञके।। विरामांतद्गुतौ चैव तथा निःसारुकेंशनः ॥ ९३ ॥। ००१२० 555000॥ १0 विरामांतद्गुतौ बाणौ गुरुश्चारेऽभिधीयते ॥९९॥ रोलघुविरामांतौ तथा प्रोक्तौ मुनीश्वरैः ॥ ००|5 २१ इति चार: । 55|1 1 000 १0२ पार्वतीलोचनाख्ये तु मलयौ गा द्रुतावपि ॥ शरो द्रुतौ शरं पूज्यं स्तो लौ कुमुद्वसंज्ञके ॥ ९४ ॥ SSS 1555001122 S||0०१०३ लीलातालद्वुतौ लौ गौ जयानंदे लपंचमः ॥ २०० ॥ लविरामोडोंबुलीलाख्ये तालके मात्रतालुके।। करणं यतिताले तु चत्वारो बिंदवो मताः ॥ मात्रया शिखिना भंगताल उक्त्तो मनीषिभिः ॥ ९५ ॥ ००००२५ विरामांतद्रुतद्वंद्वं स्याल्लक्ष्मशि लघुः शिखी ॥ २०१॥ ।। इति भंगः ॥ 5|5. २६ रगणेन द्रुताभ्यां च रामकंकोलसंज्ञकः ॥ द्रुतो बाणो द्रुते पूज्यो इत्येतछ्वलिते मतम् ॥ 5|500१२ ००९२७

१२६ संगीतपारिजातः । अहोबलविरचित :- १२७ 1 राजी नारायणो बिंदू जगणश्च द्विमात्रकः ॥ २०२ ॥ पौ लो दौ च सरस्वत्याः कंठाभरणसंज्ञके॥ 1001555/ 26 50108२ ललितप्रियतालस्तु लघुभ्यां रगणेन च।। द्वे द्वे तु सतपाः प्रोक्ता लौ दौ चित्रपुटे लपौ ॥२०९॥ I|S/S ४३ श्रीनंदे तु द्विमात्र: स्याल्लविरामौ प्छुतोऽपि च॥ २०३॥ पंचमिर्लघुभिरगौरी सारसे दत्रयं लघु ।। SiSS ३० ss 1100४४ नगणे नयसाभ्यां च गुरुणा जनको भवेत् ॥ स्कंदे रौ दौ गुरू चैव द्युलेपावुत्सवौ तथा ॥२१०। IISSIISS ३१ IISSS० ४५ अमंगे तु लघूपश्र शेखरे सरलौ मतौ ॥ २०४॥ मस्ते द्रुतचतुष्कं च विरामांतं लघुत्रयम् । ।।5 ३२ ३२ कूपत्रयं त्रिमात्रश्र रामवर्धनसंज्ञके॥ ss ४९ ०००५०|००००११००५२ ०००ड३४ विलोकिते गददाः ज्ञेया स्थिता पग्रासलैस्तथा ॥२११॥ वर्धनः स्याद्द्रुताभ्यां च लघुना शिखिना तथा॥२०५॥ ।।5 ५३ ००|९३५ रंगप्रदीपके गश्र रगणः सामजोऽपि च। चतुस्ताले द्विमात्रं स्याद्विंदवोऽपि तयो मताः ॥ SSISS ५४ ॥.००३६ सुदर्शने च संप्रोक्ता बिंदवः षट्त्रिमात्रकाः ॥ २१२ ॥ मुकुंदे सरलैः शून्यं मात्रिका सा सजोऽपि च।२०६।। ०००००० ५५ सुदेवते विरामांतौ द्रुतौ नश्र प्रकीर्तितः ॥ चत्वारो लघवः प्रोक्ता गजताले विचक्षणैः ॥ .०॥ ५६

गजांगके द्रुतौ प्रोक्तौ द्रुतद्वंद्व च कीर्तितम् ॥२०७॥ राजताले लयौ बिंदू दीर्घो मात्रा प्लुतोऽपि च ।२१३।। 1500|590 ०।|३९ मृगांके तु विरामादिद्रुतद्वंद्वं लघुर्भेवेत् ॥ रतौ वृत्तौ लघू शून्यत्रयं प्रोक्तं च मातृका ॥ ००||000५८

गलदै राजमार्तडः सलपैस्तु कलध्वनिः ॥ २०८ ॥ त्रिवृत्ते णविरामश्चाभंगे च दविरामकाः ॥ २१४ ॥

०o०४१ ००51५९ । इत्यभंग: ॥

१३० संगीतपारिजातः । अहोबलविरचित :- १३१

कलिंगः पंचघाऽतस्य प्रेमः सत्यं प्रियस्तथा ॥ वारिमंठश्र संकीर्ण इत्येषां लक्ष्म कथ्यते॥ ३४॥ तारः प्रोक्तो दुतौ बाणौ दौ लो दौ लौ विशालके।। सो लौ विजयमंठे च प्रथमे गदया स्मृता ॥ 100|100|| १७

11511७01 102 15052 भौ शब्दं लचतुर्थ च ख्यातकल्याणमंठके ॥ ४१ ॥

लघुलयं च गश्चकरे दलौ गपौ धनञ्जये ॥ ३५ ॥ वल्लभे रगणः प्रोक्तो लौ दौ लो दौ तु वर्णके ।। 20 विरामे दो विरामश्च लदलालविरामकाः ॥ तुवर्णके पुनः संज्ञे बाणो शब्दलचतुष्टयम् ॥ ४२ ॥ मुद्रिते गो लघुर्गश्र पशब्दचतुष्टयम् ॥

द्रुतो बाणस्त्रयो वृत्ता बाणः सालगमंठके॥ ३६॥ कराले यो लघुः पूज्यो श्रीरंगे सतपा लघुः ॥ ४३ ॥

1000|ई गम्भीरे तु गपौ प्रोक्तौ मिन्ने दौ लौ लदौ लघू ।।

दौ तनौ सरले प्रोक्तौ कीले दौ ले द्ुतौ लघू।। कलिंगे तु द्रुतौ लौ च लौ दौ लौ पंचघातके ॥ ४४ ॥ प्रिये दलौ दश्र सत्ये लो दो लदौ लघु ॥ ooss|o11७ पंडौ शृंगीरवौ रो गौ लो शब्दलचतुष्टयम् ॥ ३७॥ प्रिये लदौ लघुश्रैव वारिमंठे जने स्मृतौ ॥ ४५॥

310 ९ 5ISS|| १० संकीर्णो लददा लश्ष दौ लदौ लो ददौ तथा।।

लघुत्रयं द्रुतश्चैव विरामो लविरामके।। लदौ दलौ दलौ दौ च निःशब्दं लचतुष्टयम् ॥४६॥।

।।। 8 ११ । इति मंठा: ॥

श्रीमंठे लौ सुवृत्ताश्र चत्वारो गद्दयं पुनः ॥ ३८॥ सूपके दश्र लश्षैव झंपके दविरामलाः ॥

11000055१२ त्रिपुटे दबिरामो दौ लौ दौ लश्राटतालिका ॥ ४७॥

रंगमंठे गुरू द्वौ गौ द्रुतौ च सरलस्तथा ॥ सर्वदाSतीव कालेन लघुनैकेन तालिका॥

500500१३ इति सूडादिताला:॥ षण्मंठे गद्दयं बाणौ वशौ दलचतुष्टयम् ॥ ३९॥ ।। अथ माद्यष्टी रिक्काः ॥ sslI।। १४ जयप्रिये जमात्रः स्याद्रीर्वाणे जगणः प्रगौ । अथाष्टौ मादयरिक्काः स्युस्तेषां लक्षणमुच्यते॥ ४८॥ मादिके रिमनौ मो पः सरजाः स्युस्ततः परम् ॥ 15/ १५ कमले लौ दौ लौ दौस्तश्चित्रे दौ पो दृतस्तथा ॥४०॥ 1550 १९ नादिरिक्े नमौ मो पः सरजास्तगणस्ततः ॥ ४९ ॥ IIS|ड5 १६ ०० ०० २०

१२८ संगीतपारिजातः ! अहोबलविरचित :- १२९

ताला: सूडादयो ज्ञेया ध्रुवादिवचनोदिताः ॥२१५॥ चंद्रशेखरताले तु द्रुतो दंडविरामलौ ॥ २२५ ॥ ध्रुवो मठो रूपकं च संपस्त्रिपुटसंज्ञकः ॥ अष्टताल्येकतालीति सप्तानां लक्ष्मीति कथ्यते ॥२१६॥ दुतो लघुविरामश्च लद्दयं कथितं बुधैः ॥

षोडश स्युर्ध्रवास्तत्र जयंतादिप्रभेदतः उर्मी सो लद्दयं दश्र लविरामो द्रुतोऽपि च ॥२२६॥ जयंतकमलोत्साहौ व्रजमंगलविक्रमौ ॥ २१७॥ मधुरो निर्मलो भीम: कामोदश्चंद्रशेखरः ॥२१८॥ विरामादिलघुद्वंद्वं कुंतले सरलो द्रुतः । 11010/७१ ऊर्माण: कुंतलः क्रीडातिकोले विजयोऽपरः ॥ वज्रेति च जयंते तु लविरामो लघुद्वयम् ॥२१९॥ लविरामो द्रुतश्रापिलविरामो लबू अपि ॥२२७॥

००६१ क्रीडाताले द्रुतः प्रोक्तो दविरामस्त्रिमात्रिका । गुलदाद्विरामश्र लगौ कमलसंज्ञके ॥ २२० ॥ 51b 015 ६2 द्रुतश्र दविरामोपि मात्रिका च पुनर्भवेत् ॥ २८ ॥ ००/००|७३ उत्साहे पलगाः प्रोक्ता लविरामो द्रुतस्तथा ॥१२१॥ लघू दौ दविरामश्र लद्दयं तिलकाभिधे। ००६३ SIS लविरामो द्रुतौ स्यातां सरलौ व्रजमंगलौ॥ विजये दलदालश्र दविरामो लघुद्वयम् ॥२२९॥ 110 011 ७४ 1001 ६४ विक्रमे दविरामौ च लविरामौ लघुस्तथा ॥ २२२ ॥ द्रुतौ द्रुतविरामाश्र त्रयो वज्राभिधे मताः ॥

००६५ 01००७१

दविरामत्रयं दस्तु मधुरे च द्रुतो लघुः ॥ ॥ इति पोडश ध्रुवाः १६॥ षटूत्रिंशन्मंठताला: स्युर्विजयादिप्रभेदतः ॥ २३०॥ लै। दौ लघुविरामौ च मात्रिका निर्मले तथा ॥२२३॥ विजय: प्रथमश्रकरो धनंजयविराम ै॥ ०० ७६ द्रुतौ लघू विरामश्र लघुर्लेघुविरामकः ॥ सालं गः सालकालंपौ लपौ रविविचारकौ ॥ २३१॥ भीमताले लघुद्वंद्वकामोदे लविरामकः ॥२२४॥ श्रीकंठो रंगमंडश्र षण्मंठ जयत्रिक: ॥ गीर्वाणः कमलश्चितस्तारप्रतिविशालकौ ॥ २३२॥ लघुदौ लविरामश्र सरलावपि कीर्तितौ। कल्याणो वल्लभो वर्णः पुनर्भूर्मुद्रितस्तधा ॥ 1007६९ करालमंठः श्रीरंगो गंभीरो भिन्नसंज्ञकः ॥ २३३ ॥

१३२ संगीतपारिजातः अहोबलविरचित :- १३३

मादिरिक्के ममो नौ पः सरजास्तगणस्ततः ॥ मात्रा लघुविरामश्र विरामश्र लघुः शिखी॥ oSSII २१ 10101155/ ३१ मादिरिक्के समौ नौ पः सरजाः स्युस्ततः परम् ॥५०॥ गुरौ लघुविरामश्च धनुर्लघुविरामदौ ॥५९॥ 0००डl० २२ लविरामो विरामश्र लविरामो लघुः स्मृतः ॥ सादिरिक्के रमौ नो भौ परजाः स्युर्गणस्ततः ॥ लविरामो द्विमात्र: स्याल्लविरामो प्लुतस्तथा ॥ ६० ॥ रादिरिके रमौ नो भौ यसजाः सगणस्ततः ॥ ५१॥ 10106715 ३2 शुक्रे दीर्घो धनुः पूज्यो बिंदुः पूज्यो विरामकः ॥ जादिरिक्के जमौ नो भौ पसरास्तगणोऽपि च । बाणश्र लविरामश्च द्विमात्रः सामजोऽपि च॥ ६१॥ l105511 २४ तादिरिके तमौ नो भौ यसना जगणो भवेत् ॥५२॥ बाणौ दीप्तौ धनुर्दीप्तो बिंदुर्दीप्तो विरामपौ (?) ॥ SSISSS २ शरयौ लविरामश्च सामजश्च द्विमात्रकः ॥६२॥ । इत्यष्टौ रिक्काः ॥ राहौ प्लृतौ धनुर्दीर्घे धनुर्लघुविरामपौ।। त्रयो बाणास्त्रयो बाणास्त्रयः पूज्याः पुतास्त्रयः ॥ शरयौ लविरामश्र सामजश्र द्विमात्रकः ॥ ६३ ॥ वावृत्तौ गपुषे णो गौ सरलो दंतिसंज्ञकः ॥ ५३॥ 50 डे0 डेरठडे। डे।डेड ३४ महाव्याघ्रे प्लुतौ पूज्यौ सरलौ गपमात्रिकाः ॥ णहौ प्लुतौ धनुर्दीर्घो धनुर्लघुविरामकः ॥ आदित्यग्रहाख्यानां तालानां लक्ष्म कथ्यते ॥ ५४॥ करजो लोऽर्धचंद्रश्च विरामांकुशदौ धन् ॥ ६४॥ सूर्ये णः करजे बिंदुर्धनुद्रुतविरामकः ॥ 55050 5ो0/१00 ३५ धनुर्बाणोऽर्धचंद्रश्र लविरामोऽर्धचंद्रकः ॥ ५५॥ केतौ प्लृतौ द्रुतौ दीर्घों द्रुतौ लघुविरामदौ।। द्विमात्र: करजः शृंगी मात्रा च गुरुगौ मजौ ॥ लघुर्द्वुतौ विरामश्र सुवृत्तकरजावपि ॥ ६५ ॥ इंदौ बिंदुर्धनुश्चैव विरामो द्रुतो लघुः ॥५६॥ 505/0000 ३६ द्रुतो लघुविरामश्र द्रुतः पूज्यो द्रुतः शिखी॥ विजये गुरुबाणौ च प्लुताः पंचत्रयो नुताः ॥ भौमे एवादिषट्कानि विरामव्यवधानतः ॥ ९७॥ कामधेनौ तु चत्वारः प्लुताः प्रोक्ता मनीषिभिः ॥६६॥ आरंभे दविरामः स्यात्षट्सु तस्यैव वर्जनम् ॥ डडड5 ३6 पुष्पबाणे दचत्वारो लचत्वारो गुरू प्लुतौ ।। सौम्ये मात्राधनुबिंदुर्बाणो मात्रा विरामदः ॥५८। ० ... । lsss ३७

१३४ संगीतपारिजातः ।

चत्वारो गुरवो दीप्ताश्चत्वारः सरलौ द्रुतौ ॥ ६७ ॥ SSSS555511001180 इति पुष्पबाण: । प्रस्तारानुक्रमेणैव ताला अप्यमिता मताः ॥ शास्त्रे मया प्रसिद्धाः स्युस्त एवात्र प्रदर्शिताः ॥६८॥। अथ देशतालप्रकरणम्। कथ्यन्तेंSगानि चत्वारि देशे लक्षमितानि च। अणुर्द्रुतो द्रुतश्रेति लघुर्गुरुक इत्यपि॥ ६९ ॥ लक्षाक्रान्ता द्विमात्र: स्यात्तदर्धो लघुरुच्यत ।। चतुर्थांशो द्रुतः प्रोक्तो ह्यणुः स्यादष्टमांशतः ॥ ७० ॥ भिंडिमालेषु पत्रैश्च हन्यते स्थावरं नभः ॥ सवेगं जंगमें हन्याद्रवाद्यंगेन संभृतम् ।। ७१ ॥ यदग्रे षोडशांशेन भिंडिमालादियोगतः ।। परदुर्गप्रवेशे तु देशे काले च हेतुना ॥ ७२ ॥ प्रकारोऽस्य मया नोक्तो ग्रंथविस्तरभीतितः ॥ ७३ ॥ इति श्रीकृष्णपंडितसुताहोबलपंडितविरचिते संगीत- पारिजाते वाद्यतालकांडो द्वितीयः समाप्तः ॥ २ ॥ समाप्तोऽयं संगीतपारिजातः ।