Books / TxtSkt-vasucaritram-of-Kalahasti-Kavi-1965-0086

1. TxtSkt-vasucaritram-of-Kalahasti-Kavi-1965-0086

Page 2

VASU CARITRAM

By

KĀLAHASTI KAVI

EDITOR:

Dr. B. RĀMA RĀJU OSMANIA UNIVERSITY

HYDERABAD (A.P.) :1965.

Page 3

April 1965

First Edition

Copies can be had of: VU .: G/ C: Unit;o Osmania University, Hyderabad.

Price Rs. 4/-

Page 4

CONTENTS

  1. Introduction in English I - XII

  2. Introduction in Telugu XIII - XXXII

  3. Text

Āśwasa I 1-20

II 21-54 III 55-97

IV 98-129

V 130-153

VI 154-179

  1. Errata 180

  2. Verse Index 181-196

Page 6

INTRODUCTION

Many of the Telugu works of the age of classics, are either translations or adaptations of Sanskrit classics. At the end of Puranic era in Telugu literature may be seen the emergence of Prabandhas which are marked by a spirit of independence. This Prabandha type of Poetry reached its high watermark in the poem ' Vasucaritramu' composed by Rāmarājabhūşaņa alias Prabandhānkam Mūrti Raju. He was the most honoured court poet of Aliya Rāmarāya (1541-1565 A.D.) and his brother and successor Tirumala- dēvarāya (1565-1571 A.D.) who ruled Vijayanagara empire. Ramarajabhusana was unrivalled in the literary craftsmanship and in the knowledge of the art of music as well. As such we find in his 'Vasucaritramu' a harmonious blending of these two fine arts. Ramarajabhusana moulded and directed both animate and inanimate characters in a suggestive manner and shaped his poem as one of the best Dhvanikavyas, It is not an exaggeration to say that none else had such a mastery of the art of music and the double-entendre as Ramarājabhūșaņa had. His influence on the later Telugu literature can be estimated by the countless imitations of his great cla sic. 'Vasucaritramu' has not only attracted the Telugu writers but also the poets in other languages. It has been translated into Indian languages like Sanskrit, Tamil, Kannada and also a foreign language like English to some extent .* This is really a matter for pride and privilege to the Andhras and their language,

Some historians and literary critics opine that Rāmaraja- bhugana might have been born about 1510 A D. and lived upto 1580 A. D. They also think that this poem ' Vasu- caritramu' though composed during the age of Aliya

  • For details see the introduction by Sri N. Venkata Rao to the 4th edition of Vasucaritramu, Vavilla, Madras 1954.

Page 7

ii

Rāmarāya (1541-1565 A.D.) was dedicated to Tirumala- dēvarāya (1565-1571 A.D.) who succeeded the former after the battle of Talikote in 1565 A.D. 'Vasucaritramu' gained immense popularity immediately. Adaptations and transla- tions came into existence. Kalahastikavi was the first writer to translate it into Sanskrit. Srīdhara Pērusūri of 18th Century adapted the same story and composed a Sanskrit drama, 'Vasumangalanāțakam' (Des. Cata. Oriental Mss. Library, Madras. Vol. XXI, page 8497, No. 12659) to be enacted on the occasion of the wedding of Minaksī and Sundareśwara the presiding deities at Madura. There is anoher drama by name Vasucaritra (Tri. Cata. Oriental Mss. Library Madras, Vol. X-B, page 8292, R. No. 6738) composed by Babanrpala whose exact date is not known. There is another Ms. of this drama by Babanrpala in the Andhra Sahitya Parişat Mss. Library (No. 4461) at Kākināda. The beginnings of these two manuscripts as described in the catalogues are not identical. There are many more impor- tant points of further research regarding this drama and its author. The influence of 'Vasucaritramu' on Telugu literature can be readily understood when it is noted that it exerted so much influence on even Sanskrit writers.

There are two manuscripts of this Vasucaritra Campu in the T. M. S. S. M. Library, Tanjore (Des. Cata. Vol. VII, Pages 3150-3153, No. 4146 & 4147). The first one is a paper Ms. in Devanāgari Script and the second one is a palmleaf Ms. in Telugu Characters. The former seems to be a copy of the latter Ms. A small error has crept into the description in the catalogue. The author of the Original Telugu Vasucaritramu is mentioned as Srīnatha instead of Ramarajabhusana. Those who do not know anything about Telugu Vasucaritramu especially the non-Andhras may wrongly think that the author of this Telugu classic is Srinatha which is not a fact. When Dr. K. Suprasan- nācarya was doing research under my supervision on the subject "Ramarājabhūșana and his works" he procured a copy

Page 8

iii

of this Ms. for a comparative study from Tanjore. My efforts from that time onwards to edit and publish this work have become fruitful to-day in this manner. The credit of introducing this work and its author for the first time goes to late M. R. Kavi, a great research scholar who published a notice under the title ' Puspanjali' in the Andhra Patrika Ugadi Sancika in 1917 A.D.

The author of this work Kalahastikavi was a devotee of the Goddess Śrī Kāmākșī of Kāncī. He mentioned this in the beginning and end of every canto and in the colophons as well. He paid his homage in the prologue to Varadaraja guru I-18, and to Appaya Dīksita I-19, his teacher and initiator into spiritual learning. We do not know the details about Varadarāja guru; but Appaya Dīkișita who lived during 1554-1626 A. D. is well known as a great exponent of Saivism. He was a great rhetorician and a prolific writer. He was honoured by Vīra Venkațapatirāya II who ruled Vijayanagara empire during 1586-1614 A.D. If we presume that the disciple Kalahastikavi was twenty years junior in age to his teacher Appaya Dīksita we can conclude that Kalahastikavi might have been born round about 1574 A.D. If we presume further that he translated this work between his 40th and 45th years we may conclude that it originated sometime between 1614-1619 A.D. Kalahastikavi gave no particulars of his ancestry and family in this work. However we can gather some more details about him from the works of his contemporaries and successors.

There is a Telugu poem called " Gadhēyopākhyānamu " by Rēvūri Anantanārya (Tri. Cata. of Telugu Mss. in the Oriental Mss. Library Madras Part III, Page 61, No. 18).

Page 9

iv

This is dedicated to Krsnaraja, the ruler of Selam. The geneology of the author as described in this work is as follows.

Rēvūri Kālahastikavi (Kauņdinya gotra)

Lińga kavi

Kālahasti Anantaya Ekāmra Guruva Sivānada kavi. (author) kavi. kavi. kavi. Anantava's son was also named Kalahastikavi whose son Anantaya II composed Srimuşnamāhātmyam and Sivarahasya- khandam. I presume that the first member of this Revūri family and the grand-father of Anantaya i.e., Kalahastikavi and the author of this Vasucaritra Campu are the same. If it is so, the surname of our Kālahastikavi is Rēvūri and he belonged to Kaundinyagotra and Āpastamba sūtra. Another Telugu work called "Mitravindaparinayamu" (Des. Cata. of Telugu Mss. in the Oriental Mss. Library Madras Vol. II, page 833, No. 645) composed by Kundurti Venkațācala kavi also throws some light on the Revuri family. We learn from Kundurti Venkațācalakavi's prologue that his great grand-father Ahobalamantri was honoured by the Gajapatis and his grand-father Govindaya having composed "Bhāratī- pariņayam" dedicated it to Vīra Venkațapatirāya who shower- ed many honours on the author. We also learn that his father Ramaya was an intimate friend of Cokkanāthanāyaka of Madura and the author Venkatacalakavi himself received gold, jewels and a palanquin from Vijayarańga Cokka- nathanayaka of Madura. Besides this we learn further that the author was a disciple of Revuri Kalahastikavi whose scholarship and literary merits he praised in unequivocal terms.

There are thus three persons with the same name Kalahastikavi in the Revūri family. One is the progenitor and the second one is his grandson and the third one is the

Page 10

nephew of the second Kalahastikavi. We do not exactly know which of these was the teacher of Kundurti Venkatacala kavi. The statement that Ananataya's grand-father Govindaya dedicated his ' Bhāratīpariņayam ' to Vīra Venkațapatirāya, leads us to presume that Govindaya and Kalahastikavi the translator of 'Vasucaritramu' were contemporaries, since Kalahastikavi too lived in the reign of Vīra Venkatapatirāya along with his teacher Appaya Dīksita. But there is a small hitch in this presumption. We do not exactly know whether it was Venkatapatirāya II (1586-1614) or Venkatapati- raya III (1630-1642) who honoured Govindaya. Moreover Venkațācalakavi mentioned that his father was a close friend of Cokkanathanayaka and that he himself received many bounties from Vijayaranga Cokkanāthanāyaka. It is again a problem whether these two Cokkanathanayakas are identical or different, for one Cokkanathanāyaka ruled over Madura from 1659 to 1682 and his grandson Vijayaranga Cokkanātha- nayaka ruled over the same country from 1706 to 1732 A.D. If Kundurti Venkațācalakavi was honoured by Vijayaranga Cokkanāthanayaka of Madura (1706-1732 A.D.) his teacher Kalahastikavi can not be identical with his namesake, the present author who was the disciple of Appaya Dīksita (1554-1626 A.D.) who was honoured by Vira Venkatapatirāya II (1586-1614 A.D.).

There is another Sanskrit author with the name Kalahasti kavi. He is Kālahasti Dīkşita, author of "Srikālahastīs'avilāsa1" a Śaiva work. He is mentioned by Satsthala Brahmananda in his "Lingadhāranacandrikā" and by Buddhiraju Pērayāmātya in his "Sāttvikabrahmavidyāvilāsanirasanamu" (Des. Cata. of Telugu Mss. in the Oriental Mss. Library Madras Vol. IX, Page 2543, No. 2262). It is possible that the present author Kalahastikavi being a disciple of Appaya Dīkșita might have performed yajña and thereby become

  1. Edited and Published by Sri M. Viresalinge Sastri, Warangal, 1931.

Page 11

V

Dīksita. He too might have become a Saiva exponent like his teacher Appaya Dīksita and thus composed this Saiva work "Śrikālahastīśavilāsa". I presume so because our author was a student of staunch Saivite Appaya Dīksita as well as a devotee of Śrikalahastīśwara as mentioned in the prologue of Vasucaritram (I-21) My presumption is further based on the internal evidence provided by the present work. Kälahastikavi being a staunch Saivite has made small changes here and there in his translation of Vasucaritra according to his religious temperament and sentiment as against the spirit of the original, lest the supremacy of Siva and his consort Sarvāņī may be lessened. He not only introduced the words " Siva Siva" as a mark of lamentation in the verse IV-III, though its original verse IV-94 in Telugu Vasucaritramu deos not contain it, but also deleted the words " Hari Hari" as an exclamatory mark found in the verse V-4 in the Telugu Vasucaritramu from its translation in verse V-5. In the original, verse V-87 describes the heroin Girika, how she excells even the Goddesses Sarvaņī, Sacī and Vānī. While translating this verse Kalahastikavi dropped the word Sarvani and changed it to गीश्रीशचीड्या (V-107). The verse V-115 in the original, describes Girika as rie4. But Kalahastikavi changed it to acy in his translation (V-135) to avoid comparison of the heroin to arrat the supreme Goddess according to his cult. Kalahastikavi was a devotee of Kāmāksī and Kālahasti Dīksita was a devotee of Caudeśwarī. Both were staunch Saivites and devotees of Śrikalahastīśwara. As such my presumption. But at the same time I cannot exactly say whether Kalahastikavi and Kālahasti Dīkșita are identical or not. This is the only historical information regarding the author that is available to us till now.

Though Kalahastikavi did translate Telugu Vasucari- tramu into Sanskrit he has not mentioned anything either about the original work or about its author. It is strange be has not even acknowledged that it is a translation.

Page 12

vii

When he translated the particular verse (I-17) describing the greatness of Telugu literature as given to Ramarāja- bhusana he could have at least mentioned that this work is a translation. Though he left off the verses describing the geneology of Tirumaladevaraya he has faithfully translated all the verses in praise of the Gods and Goddesses and the ancient Sanskrit and Telugu authors in the prologue. The rest of the text is common and true to its original. This Sankrit Vasucaritra is divided into six cantos like its original in Telugu.

Kalahastikavi did his best to bring out the original beauties like suggestion, double-entendre and Sabdālankāras in his translation. He succeeded in his efforts to a great extent. Wherever he could not incorporate the Yamakas and other Sabdālankāras in verses as Rāmarājabhūșaņa did in the original, he attempted to introduce them at least in prose. He left off some of the beauties which can only be brought out through the use of Telugu words. He could not also succeed in bringing out the Sabhangaslesas. It is almost impossible for anybody to bring out all the nuances of a language in, a translation. Inspite of such shortcomings Kalahastikavi succeeded to a great extent in translating the Telugu classic and for that he must be commended.

Though Kalahastikavi translated the original faithfully to a great extent, he also showed independence in some parts of his work. He has left off certain portions completely and introduced some new ideas in some others. The last words and phrases in the prose portions of I - 13, 82, 93 ; II - 12, 28, 74 111, 189; III - 4, 105, 107, 127, 147, 254 ; IV - 18, 20, 32, 55, 94 etc. are not found in the original. With a view to employ Śabdalankāras Kalahastikavi introduced some new words at the end of these prose portions. In the same way he introduced certain words and ideas in the following verses not found in the original. शैलीमुखश्रीवहा वीक्षा (II- 41); अर्थदायि

Page 13

viji

(II-135); कुचशौललीला बालानुकूल (II-144); कमलाभिपूर्णः (II- 147); मन्द्रासीत् (III-180); The complete verse (III-202); दुर्मेधसा वेवसा (IV-34); निस्त्रपं (IV-62); वाक्, ब्रह्म (V-29); वाणीशैलमुता (V-83); अनेककतालनादं (V-89); दयया (V-113); the complete verse (V-149); श्रीदाडिमीफलकुचाः (VI-34); faaure (VI - 62) : and much of the portion in the verse VI - 111 etc. are new.

Besides leaving the verses describing the geneology of Tirumaladēvaraya from the first canto, Kālahastikavi left off the 27th and 28th stanzas from the Vrsabhagatiragada of III - 149, the complete verse IV - 99, the four long lines from the verse IV - 124, the last line of the verse V - 68, the information and intricacies regarding the art of music in verse V - 69 and the whole verse V - 90 from the original. The verses 91, 93, 187 and 203 in the III canto are not true translations. Kalahastikavi, in the verses mentioned above and the like took some license in his translation. He could not also bring out all the beauties in the following verses. I - 16; III - 86, 157, 187 ; IV -124, 62, 99 ; V - 41; VI-61, 72 etc. Mereover verses I - 59, 74; II - 151, 187, 188, 197; III - 3, 36, 37, 63, 175, 223; IV - 89, 102, 127, 148, 153; V - 9, 19, 43, 80, 84, 120, 121 ; VI - 134 etc. are weak in sense and expression as compared with the originals.

It is either on account of prosodical restrictions or the impact of Telugu tradition and language peculiarities that Kālahastikavi used incorrect Kārakas in certain places, with which the Sanskrit grammar does not generally agree. Like- wise he has employed some ungrammatical forms also. In verses I - 70; III - 205; IV - 79, 96, 155; V - 125; VI - 11, 72 the Karakas are not in accordance with the Sanskrit tradition. In verse II - 50 instead of नाभीगुहायां the author used the masculine form anihje on account of the prosodical restrictions. In verse III - 144 सूचि is used as इकारान्त instead of Ra. In verse IV - 80 the masculine form

Page 14

ix

e-aff is used instead of its feminine form. I have retained them without making any alteration while editing.

By this it does not at all mean that Kalahastikavi has failed to bring out all the literary beauties of the Telugu Vasucaritramu in his translation. The facts that he was a disciple of Appaya Diksita and that he launched upon trans- lating the master piece of a great scholarpoet like Rāmaraja- bhusana are enough to prove his scholarship and equipment to translate such a work. The difficult verses III - 75, 173, 184; IV -49, 116; V - 92; VI - 105, 112 etc. are some of the examples which definitely indicate his mastery in trans- lation. Moreover verses III - 217, IV - 88, and V-147 etc. hold testimony to his excelling even the original in beauty of thought and expression.

As Kālahastikavi happened to be an Āndhra he introduced in this work, the peculiar prosodical features of Telugu poetry like Yati and Prasa, which are not necassary for Sanskrit. He has also called the different cantos as Aśwasas instead of Ullasas which is common to Sanskrit Campukāvyas. Yati in Telugu prosody'unlike in Sanskrit requires the repetition of either the same or its related initial sound, in a fixed place of each line. Kalahastikavi observed this type of Yati in the following verses. I - 109; II - 6, 15, 22,163, 209 ; III - 26, 48, 63, 74, 83, 89, 102, 137, 139, 208, 218, 223, 224, 234, 237 ; IV - 34, 51, 58, 62, 70, 78, 83, 87, 93, 96, 99, 102, 105, 107, 109, 123, 154, 156; V - 11, 15, 21, 24, 50, 51, 64, 83, 105, 133, 136, 146 ; VI - 39, 40, 44, 45, 46, 63, 67, 113, 129, 138, 149, 160 etc. The second letter (consonant) of a Padyapada is called Prasa in Telugu prosody. The same letter should recur as the second letter in all the four lines of a Telugu stanza. If a poet maintains two letters common to all Padas it is called Dviprasa and if there are three it is called Triprasa and so on. The following are the verses where Kalahastikavi observed Prāsas peculiar to V-II

Page 15

x

Telugu prosody. I - 81, 85, 114, 117; II - 32, 36, 144, 167; 187, 193, 195, 197, 204; III - 2, 5, 13, 19, 20, 35, 44, 69, 74, 75, 103, 113, 116, 117,119, 120, 148, 161, 168, 170, 208, 223! IV - 2, 45, 46, 57, 59, 97, 136; V - 22, 117, 118, 120; VI - 96, 108, 117, 136, 139 etc.

Kalahastikavi by observing the same Sabdalankaras, alliterations, Yati Prasas and other verbal eligances of the original in certain more places, demonstrated his ability to perform such a difficult feat required in the necessarily hard task of translation. While the original verse II - 25 contains words beginning with a its translation verse II - 30 also contains words beginning with a. The original verse II - 144 and its translation II - 193 contain '' Prasa. The original verse II - 151 and its translation II - 204 contain '' Prasa. The original verse III - 152 and its translation III - 210 contains '«' Prasa preceded by agert. The original verses III - 166 and 171 and their translations III - 229 and 236 respectively, contain words beginning with 4'. The original verse III - 185 and its translation III - 258 contain '', Prasa. The original verse IV - 38 and its translation IV - 46 contain Dviprāsa. The original verse V - 4 and its translation V - 5 contain the word 'af' in the beginning of four lines of the stanza. The original verse V - 115 and its translation V - 135 contain. the word 'Tacy' in the beginning of the four lines 'of the stanza. While the original verse VI - 10 contains 'z' Prasa its translation VI - 34 also contains '' Prasa.

Where he did not observe the rules of the original he either set for himself other rules or observed other Śabdālankāras. While in the original verse III-46, there are Muktapadagrastas and Antyaprasas, in the Sanskrit transla- tion III-59 he tried to capture melody through the abundant repetition of words with the letter''. While the original verse III -69 has Vrtyanuprāsas in the translation verses III-89, 90 he observed the Yati and Prasa of the Telugu

Page 16

xii.

the beginning of each stanza I have given the number of the corresponding stanza in original as it appears in the 4th edition published by Vavillas, Madras 1954. In the prose passage IV -32 the phrase in the brackets ( निगतायां च तस्याम्) at the end, has been added by me. Otherwise there is the possibility of the following stanza i. e. IV - 33 to be mis- construed as pertaining to Manjuvāņī instead of Girikādēvi, I have also appended the verse index at the end of the Text. Kalahastikavi who has attempted to bring out the beauty of the greatest among the Mahaprabandhas of Telugu, and thereby proclaimed to the world the scholarship and the genius of the Telugu people, is adorable to the Andhrass, I consider myself extremely fortunate for getting this oppor- tunity of editing and publishing this work.

I am greatful to my former student Dr. K. Supra Sannācārya, my teacher Srīmadācārya Raghunātha Cakravarti and my friend V. Sundara Sarma for assisting me in editing this work. Sri V. Sundara Sarma has not only prepared the press copy but also shared the burden of correcting the proofs. Though I have been longing for editing and publishing this work from a long time, it would not have been possible for me to do it so soon without the generous help of Dr. D. Sadā- śiva Reddi, Vice Chancellor Osmania University, who re- commended and got for me a grant of Rs. 2350/- from the University Grants Commission for its publication. I express my gratitude to our Vice Chancellor and the authorities guiding the U. G.C. I also wish to express my thanks to the Managers, Rathnam Press, Madras for printing this work so neatly.

15-4-1965 1-8-117/2 Chikkadpalli, Hyderabad-20 (A,P.) B. RAMA RAJU

Page 17

co8

38லயe பகிலயா Ks. சஜணர்் ககை ப்்வங் கலலல் லக்சலா நாத கை்்

o நக சலஜனலிலகல் கல கல்லை வ5ல ல சஜ 800 கலகலல. இிில ஜX8 சலல் லக னசசமை .. 1541- 1565) ณสู - สส สลง , (.2. 1565-157i) ஜஜுகலல் கைஸிா சத்சஸ க லூல். எஸதரகலகலைல oரரவலதல் கக

லாலயe ஸகக் சசஜஜலல் கிலுகிக

ுயிலக் காநது ஸசைஸ் இயஸ 888 3 ல சுக்க ீ ல். கலப் சன் கள சல் ா880 வஜல்கககலலை மசல லுவல் கக மழன்கை லவ 0் மாுகா கக்கணக்கணல். கஸ்கூலல லK 9 ்சவுபல்க மசசசம்கக. ந0சிலலை, கதகலை, கிலலை் க

88538 .* ga

  • Dsose s Borwrymo bar.

Page 18

พ่ง

சகசஜனலல் .8. 1510 oசs ஐலக பீ.2. 1580 கல சிமகாண், கலகககிலை மன சமசன்பைசுவஸ்கி (& .. 1541 - 1565) 8கலஸ்,

3G- லுசல ல்சல் பிலஸ்வை கிகசை ( .. 1565 - 1571)

கைக், ஜுயய குஅ்ுலயல் எஸதரலககல் கி

லக் பக. அலலுகிலையஸ் அஸகலைல் லை

ตี อัง สง อ สง สงสซ ลง ส สง หกฮ์ สง อ สอ รัส สส รส ออน สง สุงษ

สลัง สง อกฮล เงธีส วง สัง 3omt 5s 80023* (Des. cata, XXI 8497, Kos 12659). ส สง สน เฮ สง สง สงธ อธิ ทร์ 50சலக்கலஸ் 0லலை லைககலக் ககி னஸ் (ரவ் ரகாக Ke. (Tri. Cata. X - B. வல 8292 kos 6738). ுலுக 0 ச்தலகைக் நனால் க வுவக சலகை ககசிலயைாகக் எசயி ய (5oஜS 4461). லலக8

Page 19

XV

303t- கசoதக 8owsd (Des. Cata. Vol. VII. 3150 - 3153 305 4146 - 4147) ; ல838 குர்சில் ககலா லக; 0கக8 யல்

கல88 . aseeKe

சன்சஜனகலகங்கல லகா லக 8. படிகிகன, eலக கல ிலலைஜில் ககையை கியல

சுலக கலகஸை க. ஸ்ீ 3. கோக

501J்் கலகியல் கனயலக் கிற்லை. மலம

லல ஜயக் ஈஸதவி்லகக கஸ ாகலை

1917 ா8 100 வணஜலை சீகி கல ககை கி்லுய்.

கக்தகம சநனநல க் ல்ல். 58 னலகல், மசிலயைகஸ், மa08 ஜகலலை ககல். 8 (I -18) 2கஜ நகதபஸ், ககரககத ஸாகுநகஉக மனுகைக்க 80 (1-19) 5. 1-20888 480

Page 20

xvi

மகி திறலை நுதலல்் கறழலயா ிஸ்ா.

கிக்ஜலக் லகந்க கலக்ஸ்் ண் 038 வலம நஜில். ஜுஸகைக்கவன ுவல ீ .. 1554- 1626. கக்ஜலய் கராாணகல் 0 80க5 கபவியகுைபைகி ( .. 1586-1614) கக்க. கீக்கன லகர கககை சுதல நல ணல 20 ல கவசகல் கை .. 1574 o லல5 ஜலறல ல 40-45 லத் கல ல்லக்ஸ் 80033000 .. 1614 - 1619 453 oa கைகமைநத் ககவறுஸ். சுதன நல கல ு

ஜக8 Koகலல சூா தன் ந880 K8y3 கலய சக ணஸ்கல ணஸ் ( ரகாில் கலல இலoக (1910 -1913) கலகக ாவக 61 Bos 18 god rdpSs สังสัง ( ส พอ สู สอง สธผ สง สล . லுகல்; டக ச மஜல்

  1. தாகலரகா்குக க்லக்வகிலனரு

Page 21

xvHi

KopKopess da

ர. நபலசலல 8

856 விிகலல்கலைகன05

கலகலலை கலகம் ுசலச 308 க்கம்.

  • DoXsD

(TPaS8) ஜ கைசி் லல்லல ஸ் குதன நசல ா

சிுச கைகாகர் சுகஸ், நிகவால ககலகல சுதன் நல் கிலலல 505- 880மந நுதல நசலணஸ் சசஸகலை. அலகுகல ஸ

ஸலண், மல oவனல் தி ககலலகக் ல்க XK ஜணிலலை. ogலd 1927 883005

ச பலல். கக்ககிணமனை. ல். ஈ0யது Tக. ஏல். 378. V-III

Page 22

xviii

30க5 ாவல க 833 Kops 645 oக ரககே்

ஸலக், லஜக் மாளிவபஸ். மகளி் கச் நறக கட நக்ஸ், ரிகஸ ுசக்கை் 80 மசவிசகை சவ ககரக் இகத், ச

ககய வுகத்ல் விகல (லகாக. 908 சக ந்சுக நசலவனககல எுயளலக

லச்வககிகைத சககம்

நச்கசக்சகககக

2eR 38 s15 8888 0808.

கைஸ் கிர்சுதன நால. மகர ஸலைஸ் ஸ ச 0.

Page 23

xix

சல. கமய & வஜிதக நலிக் கை திலயா ககசவயில. லகல் சக் நக க கிியயுஸவல் ுசக்களைலை நகலி சுதில நர் கிசவியகசசபை சுபஸ லாகக்ல்

கஸ்ள் (& .. 1586-1614), கக60 (13.8. 1630-1642) க7 0ல. os

ஜகலயலக் ்ககநழல் கரளல.

ஸ்சக லலடை. ஸலல் கர்டாகைக் டூ. . 1659 ஃod . 8. 1682 ல 0;ஜ8 லுலல் ீ.ஓ. 1706 ஸoக் .. 1732 க ல. சக்வுக சச்லைை. க & கிகல 28 த0 ஜெKகடலலலகிக் ( .. 1706-1732) x8 க154 லச க1 5 நலஸகுல கலல்8 கியயசச (. 8. 1586-1614) sosooa aa கீக்க & .. 1554-1626) சககலை சன

சம்லல் டர். பகாக் மகச்ாாகை 5841-800 51800 Tw, s8ox6. 1931.

Page 24

XX

லல மமநலை சன நகீதிலல். சதக நகிஞ்லக்

3G-

(Des. Cata.Telugu Mss. Vol. IX e. 2543 Boas 2262 2(550 1947) நலலக்னல். மஸக்க் தச் ை க5 லகரத நலஸ் தையை விர்ுத்கீக் க கலு ! அறுகைக் கவகைகு கிகிலை கன

(1-21) க நதஸ். சுன ஜ்ஸ் ல கல்த் லஸ். ாதசழல சணக் சல். கநகிக்லலை குக்வாிவே தல. கஸ் SXe ' கலல. மூகச் ஜ கைன் ுககத் சுதன றல் சுத கற்கீக் கலை அரிங லக ! Wo&S

ாலரிர் லக்கட லன்சஸரக கிலபிிலலலை சகறல சா லலகலக கலலைகக சிலல ககசத கி்ாஸ க IV -94 588505 கீகை குல லைனகில் IV -111 தலக 'கலே' லை கoசவராவலல கிவ Bss, wwved V -4 58S

லலுகஜ V-5 மல க. V - 87 ககவல5 த8 ் வி ளி" கoா கூர யதல V -107

V - 115 க8S55 B "ersEy "a a8o5ar

Page 25

xxi

குல ஸகதக V - 135, "வ"ை ுது சகனகயல் எவளணல். கல ுதன நலஸ் சு ந்கிக்ககா ஸகலகிா கவகயஸ். 6 சலுஸர் ஸப்ஸ்.

குதில ந8ல வுல கிக்கக லலகல் , க Koஷத சுல, K த்ல க

ஜ மழாலகாசை தல் சலசககலக் கல கூலல துலல அகம்கலை (I -17) சக லதசகை கலல, ்ர்ஸ கதல வுஸகக்க். ூல ஜனலிலல் கதமக ச ஸகிண கிர்ல மல் கூ் கசில கிர்க கீசனசகலஸ் த கஜஷயல ஸுுலை லலக ஙகா். க oக

TSKen Xed. சதல நசல க3 0க்ல சசஜல் சலல் கSாதஸ்கவஸ், 37வ, சுலலைவஸ் ககத்ஸகல் ககபால். கா3ுத00

ுக்பக ுஸ்சகக ஒக ்ககவஸ் கல்

32

ச சலகக கசட ச் கவு சிவலாக சன! ல் குகக ந8ல 5 குகைலக

Page 26

xxii

சுதன் நகல வுகாகல கல ்ல ன்க் கிக்கல மாடக்டக் ஸக் நகலை. துதா மல்லக்; ள மற கிதக. (ண ஏரகவலை 18, 88, 93; as 12, 28, 74, 111, 189, த்ஜகல , 105, 107, 127, 147, 254; கல்ு ஏுலை 18, 20, 32, 55, 94 Kasse DசKல ese வலல. சதன்த்ல ணசதுக தosoe3 ாக ம தய கிரலை. க் ச கலல

நல். இலவவல்க II -41; மலை II -135; லா வப்ுல II -144; ித: II-147; உ3 III-180; III-202ஜசைல்; 3 கல IV-34; 230 IV-62; 5ை, ன V - 29; லக்ல்ன V -83; ம V-89; க V-113; V -149 சில், இனக்ஸ p0a: VI-34; 88~6S VI -62; VI-111 saSs

கிகக8ிக0 ககசகக8 III -149 J34X85X60D 27, 28 S8mswev, IV - 99 கக; IV -124 ககக ல க கலs ; V-68 கலல ல கலலஸ், V-69016 ஏட்கனகையஸ்; V-90 ககஸல் சுதற்ல லல கழகை. தகணனய்கக 91, 93, 187, 203 ல2

Page 27

„xxili

ses I-11 wad 1-16"aS 39" ல ; பக111-66 அனக் III-86

க III-123 அலலகலை III-157ல சலல சத் கத்" ல் க்், ட் III -148 வலனகலை III - 187"ல கன்யலகுகஸ் 8ீ" அல் ககல; ுவ் IV -19 அலனக் IV -24 ஸ "லகுககைக்கு" லல; IV-52 அலகைகல IV -62 அி "ுவிவிவலகை" கக; ுகய IV - 84 லலக IV-99 "(கா" வல ய்்; வலல் V - 33 அலலகலை V -41 அ "கரா ள" பல ; e VI-31 அக VI-61 " குல்கச"ல ஸக்; VI-37 வலலக்் VI-72 "ஜ"வல ஸய் கக ஒக்ைக1 லனவK மகககையல் aa. gOoctTT% I -59, 74; II-151, 187, 188, 197; III - 3, 36, 37, 63, 175, 23; IV - 89, 102, 127, 148, 153 ;V - 9, 19, 43, 80, 84, 120, 121; VI -134 ஜலல

abex %DD. I-70; III-205; IV-79, 96, 155;

Page 28

XxIv

V - 125; Vi - 11, 72 sassweods sor 3. II-50 ககரகலக 'ர்க்' அகல ் ககககி ுல பK ி'ம்லக' ல. III -144 ககலல கச கக லல் '' ஜுச தகலை கில்லலை. ல் IV-8 ககா ்லல கிர் "புகல்" லைல.

துதன நலலைலகா் சதிகல் ககரச்ை சல். அலகைககப ல்வப்ச லகு 5083 (கு0ல கஙக01 Ko2865 X085 3 ல றல கருசக்கக .I11-75, 178, 184; IV - 49, 116; V -92; VI - 105, 112 ToBeh ஜூதலல சஜர் ல்கசதைல் வீஸத் லஸ்ல. -0 III - 217, IV-88, V-147

லல். ூமகசுரலலல்கர கி லவவக கலவல் கக oல். I - 109; II - 6, 15, 22, 163, 209; III - 26, 48, 63, 74, 83, 89, 102, 137, 189, 208, 218, 228, 224, 234, 237; IV - 34, 51, 58, 62, 78, 83, 87, 93, 96, 99, 102, 105, 107, 109, 128, 154, 156; V - 11, 15, 21, 24, 50, 51, 64, 88, 105, 133, 186, 146;

Page 29

xxv

VI-39, 40, 44, 45, 46, 63,67, 113, 129, 138, 149, 160 SxKAK gfSeods abeves, I - 81, 85, 114, 117; II-32, 36, 144, 167, 187, 193, 195, 107, 204; III-2, 5, 13, 19, 20, 35, 44, 69, 74, 75, 108, 113, 116, 117, 119, 120, 148, 161, 168, 170, 208, 223; IV-2, 45, 46, 57, 59, 97, 136; V-22, 117, 118, 120 ; VI-96, 108, 117, 186, 139 ல ககக கரஸலைபல் ச்ால்

ருபகலவ், மகலவஸ், ஸகினககவஸ், த கககக்வஸ் சுலஸக் கம் சுதன நல ஸலக்ல் கச கா ரல். Sovesw II-25 a8S5 கீருசகககலலை க கூர் லகலாKக II-30 கரசகககைத் கலர்ல் ஸப் II -144

II - 193 '"' soas odrh, e II - 151 ககல '8' லயல க லலகலக Kk II - 204, '8' (லலாக லலலலை III - 152 க8S

K& III - 210 d ' oல. e III - 166, 171 8e 88ம லக லல ல் III - 229, 236 s8 ககலயவனி் தல. ுவல் [II - 185 கS '' ாலலி் பாதகல குர கலலKக III - 258 '' ல், ண்லை IV-38 லகதயல லல கு லKக IV -46 85(35 v-IV

Page 30

xxvi

สังงย์ สังส , ผ . สม ขอ สงง V-4 สผ รมอส สะ ยุง สะ ผสม ย [ந '8' க் கர் ஸல்லகீஸ் V - 5 ஜ

es V - 115 கககல சலலல் 'ம' ்ல(ஷக் குர ல்கைஸ் V - 135 கல

VI -10 ககல '' க க லகீ் VI-84ககவa '&' (ால B00 3d 8sd

கலஸ்கத மலர் ஸகிக கலகி்லி்த ு கச்க மலைவ சத 808 சலயஸ் சலக கஸகால், லுலை III -46 58S มมงส สอง รูัสส ( ก สุ สา ยง สอยๆ ( สะสม งง อง สง อ นี สาล ศัง สง สะ สลง III- 59 สส รสอส รี ซะ ซอล สผ สอง ย สุ ธิ สง งกจ

III - 69 ககலலக வகலல ல க்க் III-89, 90 ககலல கலக ஸக்னுலல லல். க் III - 132 ககைகத சைலைவல் வலகல III - 169o devk abeves, III - 170e as(asas சயி்லல். ுவலல் III-149 ஆககலைஸ் கத สาค สุ นอ ชกณ รัส ง สะ ส สม ชีส III - 188 สงoลี 205

V - 51 ககிலல லுல சகலையஸ் 'ச்'ல ஜ வ லலக கல லகீஸ் V :- 60 கக05 கை 'ல' சககவவி த.

Page 31

xxvii

கe V - 70 ககலல கலே ' வ லக குர் லலகல் V - 82 கரலக வen '1o'ா oooாய, V -75 8 கலக க்லகலல் குர லகிலல் V -89 ககில் ககலை வர்த் 'ப'் யா. e VI - 50 ககலய கS லக VI -96 S8Sw '&' ( odrh. Sesw VI -83 ககிலல ல சகண் ேண '55' ை ல் லுகிலல் VI -139 லகலை க ப 'தி் லிமால். ககா கதனத 8ல 38லo8d aeosbavev, F8 Pod8Sa

கதகல். உபசி

ந தககலல். சகன நூரலசுகயலயி் லலகககு

III - 57 ஜூலைக "கதரக மி" ம 18 மட3் ல கிலல. கிச ல்வல ககலை III -45அ

Page 32

xxviii

ரX' ல முகைக் "காடது"ல லக

III - 218 ஜதலல கலகலல "ரனர்க்க் ககிகவ)சககல" லை க்வழ் கeலக கலல8ல III - 158 ககலல வதகல ஜைலலல

நூல்லர சல். "eKoவ) Kாஸ்" 23க சகச் சோ் சககவவல்.

IV -95 தKe "சகநரக கை கூக்க லு" ல்கவதி க IV -80 கக

கூல "கக்கு" ல க்கக். 'ககக' 3க அனசா 'கக்க' ாகில! 30(5800 எ்லலை (1954) s, 1914 83 லலக Kக '' ஸல் ல். 3 1859 3 லலக

கeலஸக8(இலல IV - 84 ககலயக மல லக

கி.கல லகல் IV -99 ்ல " ரக, நல கக" லர் கக் எை

Page 33

*xix

க0 ணசிச்" லகஜீ சஜதலலர் சல கணை

  1. ுல ககக8ிலை I11-78 68855 (லனகஸ் III - 102) சலலை வச்னகால் கவக குலல 3808.

பல்கிகை V - 48 ககலக "கோதS" "2க:" அல ய்பல்வதி Kகலை V -40

G

க1 மஸ். இலக் ல்லக் V -75 X8S3 53802 க V - 64 ககலல "ஜலம"ல கூர8 'க(ஜசி்ஜ' லகக் வுனலேல் ஸ் காஸ். அல்ககல VI-47 ஜதஸகம "டகிலை" dx obeg tek V - 20 ககர்க0 "ல2

வசலோ சஸலல்.

505t-J8கல8(இல VI - 49 துதலலஙக "லல எண்கமுளமலனரீ், கல் கிசுண" ம 2g Bev VI - 21 8S.o8"esssowd ersro 12 கு0க் லலநகககககக" 'es 3கி

Page 34

XXx

ஸதலல் [லூக்க குககா ககாக்.

அல்லகிலல் VI-62 துலலாா தத"ல் கbஸg ew VI - 32 58S085 "bS5S

கஜையவா தக் குதன நல 0 ககஸ் க்ககள (ைகல வடசா 'S'ஐ'' கா கூககீ!

அல்லக் VI - 67 தூதலை யக Xe " 5" அலுகஸ்வதி ல VI -36 3558ல

BexK VI - 57 ககிலக "லக லைஸ் லை" ல்யை 'லல லூல்ஸை லை' ல் ஸசஸப் ாகத லத் கgooaலல. 1051-Jலல VI - 105 ஜூ லலலக லகவவசலயா 8. 5031-ில VI -113ு " நத ஜும்" வல் ணயல க் exK VI-63 ககிலல் லல Ke 'கஸ' வகக "ல" 18 வுச ்லார ்ஸஸலஸ்.

Page 35

xxxi

58 நழில வுக நகயல். கிவனலைவல் ககத்கயைய ல. க்க்கரவஸ், வில் சரஸ்

ுதா கிகல சூதல III-192 க08லலல 808 வடவ ஸ கவமி் லக்லல். கலலகஸ்லயைமி் கிலை

கமகக்கவைககம கைகலைக லலக

ல். IV - 32 Xகவய வக (சுண கீனக) வல க்சகய ய்வ ்விதலல். தவீ லலி திகனயலலை 883 கீல 02ி8 ஸ்ஜலஜ் ல க்ககக. Koசகயல் கஸ்வசிலா ககர் மஸ க விதசுல். மழகயல &Keas K கல் கிலலைகககக ்கஙகி் தேகை 503-கலலா சகன லலலம கனஸக்கக 15505 ல0ரs கலலயல் கஸ்றயக சுதனஜ மoழக08

கல கன1கலையைக லை மதுகககை ஈவS மகதத் தக. க. ஸககா ுகல, தகணு இீஸன

30-

Page 36

xxxii

30

க நகக்ககதால் களா ணர்கதக் ி லக்ஸ் கசகி கல வலா . 2350 - ஜதுலல க க் சா (கழ்க் கரைக்சுக். ஸன பககல், U. G.C. லுகல லகதபாா

320 கவ5 (ஸல்) லகல் தக்னகஸ்.

148-117/2 கரச, க7க :20, மகக்ஸ். a. ச%்சஜ 15.4-1965

Page 37

शुभमस्तु कालहस्तिकविविरचितं वसुचरित्रम्

प्रथमाश्वासः पीठिका

कल्याणमावहतु नः करिराजवक्त्रो ब्रह्माण्डपादकटको बलिसदपाद:। पाथोधिवृन्दवमथुः परमेशभाग्यं ताशासमं हि सुमनस्तवकीकृतेन्दुः॥ १ (I-7) श्रीदन्तघट्टितशिवाश्रयशैललोल गौरीस्वयंग्रहसुख कलयन् सरारेः । गङ्गाझरग्रसनतो जननीमुदं प्रा- क्कुर्वन् करोतु कुतुकानि कुमारवर्यः ॥ २

(दास्यामि चैकपद)माश्रयतामितीव। मुद्रां वहन् घनधिया वटमूलवासी मोदं तनोतु मम मुग्धशशाङ्कचूडः ।। पाणिस्फुरत्पद्मनिधिश्रितः स्या- त्प्मासनः पद्मविलोचनश्।

  1. मष्ठदिगिश्चवत्व 2. घमनियो

Page 38

वसुचरित्रे चम्पूकाव्ये

इतीव पह दधती हितं मे कामाक्षिदेवी कलयेन्मदम्बा । ४ (1-5) सर्वज्ञेश्वर साधु साधु शिरसा मन्दाकिनीन्तां वह- नर्धाङ्गीकृतिमातनोमयि बतेत्यार्याममर्षाकुलाम्।

सर्वेशोऽनुसरन् स पातु मकुटीसम्यक्क्रिया कैतवात्॥५ (I-1) मञ्जीररत्न निजमञ्जुतनुं विवाहे कन्यां वराङ्विरजसा कलितां विचिन्त्य। अश्माङ्गियोजन मिषादवनीसुताया- स्तद्रोपनो रघुपतिस्तनुतां जयं नः ॥ ६

नानादिव्य फलालिसौष्ठवकिरन्न व्योष्ठरतान्विता।

७ (I-2) अहीनगुणनद्वेशशरास गिरिमन्थनाद्। जनकाग्रस्थिता दद्याञ्यं रामा हरिप्रिया ॥ ८ (I-8) सङ्गीतसाहित्य समाख्यवाणी- वक्षोजयुग्मे वरतालवृत्ते। प्रस्तारपालीमलघुं नखाङ्का- न्विस्ताशयन्विश्वकलेश्वरोऽव्यात् ॥ ९ (I-4) स्वच्छाक्षदाममिषसंश्रयवर्णवृन्दे वीणारवद्रवमये विमलात्मविम्बात्।

  1. रामहरिप्रिया

Page 39

श्रैथमाऽश्वांस:

आवेदयन्त्यमृततां निजवाचकत्वे वागीश्वरी दिशतु वाञ्छितमस्मदीयम्॥ १० (I-6) घनाघनश्रीघनकैश्यमब्ज- वतसिकं कुण्डलिवर्ण्यकर्णम्। द्वैपाम्वरं चित्रसमञ्चितागि- शिखं प्रकाशागमहेतु धाम । ११ (I-6) रतीष्टभूति कमलाभिराज- ;

त्पाणिं च या पाश्वयुगेन धत्ते। साऽन्योन्यवेषास्तभिदाऽतिहार्दा- दूरीकृतेशध तनूरुमाऽच्याद् ॥ १२ (I-8) अथ निरतिशयशैशव एव यो महनीयो रुचिमिः फलमोहरुचिमिश्र तरुणतरणिकबलनसमुद्धतिं दर्शयामास, यो वा शये हृत्कुशेशये च रम्यराममुद्दिकामुवाह, यो वा जवेन गुणगणार्जवेन च पल्वलमिव पयोधिं ततार, यो वा रणेन नियमधारणेन च महाक्षशिक्षाविचक्षणतया रराज, यो वाानवद्विरददलन विहरणेन निजकेसरिकिशोखृत्ति प्रकटयामास तादशमहितमहिम वन्तमन्तरङ्गे सन्ततं चिन्तयामि धीमन्तं मृदुस्वान्तं यशोवन्तं हनूमन्तम्। १३ (I-9) यः कन्यां कवितां क्षितावजनयद्यो वा ततानागमा- न्यो वाडहं त्वमितीरणान्यरचयद्योऽदात्पदालिं मृदुम् । यस्सानन्दमजीघटद्घनतुलाकोटिं गुणान्योऽदिश- दयेनापेनकरप्रिरर्थगुरुतां योडपूयद्विश्रुताम्॥ १४ (I-9) वाल्मीकिपाराशरिकालिदास-

Page 40

वसुचरित्रे चम्पूकाव्ये

वल्गन्मयूरं वरभारवि च महाकवीन्द्रान् मनसा भजे तान्।। १५ (I-11) सन्त्यक्वृत्तनियमां सकलास्तभावा- मन्यार्थवञ्चनपरामतिमूर्खनन्द्याम्। उत्सेकिनीं कुक्वितामुपरिप्ठवार्था धीरोत्तमा न गणयन्ति धृतानुभावा:। १६ (I-10) वाकशासन प्रथि तकुण्डलिवल्लमश्री- नाथेषु नद्धजननस्थितिपालनेषु। सोमे च शोभयति भास्करनाम्नि चान्ध्र- काव्यप्रपञ्चमहिमा स हि माननीयः । १७ सविधसम्मुखसावयवस्फुर- द्विविधमन्त्रकलाविधिदैवतम्।

'वरदराजगुरुं' वरदं भजे।। १८ श्रीदक्षिणा मूर्न्य परावतारं श्रीकण्ठभाष्याम्बुधिपूर्ण चन्द्रस्। अत्यादरा 'दप्पयदीक्षितेन्द्रं' विद्यागुरुं मन्त्रगुरुं भजामि ।। १९ व्याधापचारमखिलं विविधोपचारं लूतागुणालिमतिलोलवितानपालिम्। मत्वा तयोरपि ददौ महितात्मतां य- इश्रीकालहस्तिनिलयं शिवमाश्रये तम् ।। २० कामाक्षि देवि करुणामयि कामकोटि काञ्चीपुरीश्वरि कदम्बवनीनिवासे।

Page 41

प्रथमाऽश्वास:

कान्तैकचृतपतिना कलितावधाना कर्णामृतं कलय काव्यमिदं मदीयम्।। २१ इति पीठिका

वसुप्रभुर्वासवदौत्यरीत्या कोलाहलाद्रीशकुमारिकायाः। गीतोज्ज्वलाया गिरिकाभिधाया: कल्याणशालीति कथाऽस्तु पुण्या।। २२ कथामिमां कोमलगद्यपदै- र्यथामनीष रचयामि रम्याम्। बुधावलीकर्णपुदेषु सेयं सुधा भवेदद्रिसुतामहिम्रा॥ २३ (I-94) अस्ति प्रशस्ता हरिराजधान्याः पुण्यैरधिष्ठानपुरी समृद्धा । ब्रह्माण्डधीकृत्पद खेयमध्य- हीराग्रगङ्गावृतहेमसाला। २४

(I-94) अपि च सा सुमनोवरागमानामतिशयालवालं, भव्यकलापालिनां भरण्यास्पद, लालनीयधान्यमुक्तासराणां ललिताधारभूमिः, कल्याण परम्पराणां कनदन्तरीपं, महारुचिरमणीनां महिताकरसीमा, श्रति- मञ्जुवचनद्विजानां शोभनशाखावलम्बनं, सरसीन्द्राणां सन्नुतारा- मसरणिः, श्रीरङ्गमन्दिरकोडवासिन्याः श्रीविशाला लास्यशला। २५

श्रीशोभिय द्वरणशीर्षतलान्तराले।

Page 42

6 वसुचरित्रे चम्पूकाव्ये

गन्तुं सदा गगनसीमनि निर्निरोधं चक्रे रथं तु चतुरो रविरेकचक्रम् । २६ (I-96) उत्तीश्यत्खेय जलैरुदग्रे पाताललोके पटुपादचारः । अशक्य एवेत्यतनोदहीन् किं वेधोनुबोधादुरगान् सुमेधाः ॥ २७ (I-97) चतुरास्याः पूरुषेन्द्रास्सर्वज्ञाइशतमन्यवः। शुचयो धर्मिणः पुण्यजना यत्र प्रचेतसः ॥ २८ (I-97) ये सदागतयोऽक्षीणनवार्थेशाः कलान्विताः। जगद्वितास्ते भूदेवा देवतातिशया न किम्। २९ (I-98) यत्र च वैरेपि दीप्यमाने तेजोमहिमानो राजानो विगलितेष्वपि शरेषु विवर्णताविहीना घनाः, यदा कदाचिदप्यमिधनदाशमकृत- करप्रसारशङ्कास्सार्वभौमाङ्काः, रणां(गणे प)श्रापुरोऽध्वप्रचाराः कुमाराः, घनारिकौतुकार्थमनाकलितकरप्रदानरचना इनाः, सड्गाम- रड्गे सर्वदाखज्वधारिणो नृकेसरिणः, नितान्तमवर्जितसद्गतयो (गोत्रप)तयः, निरन्तरं छिद्रवियोगिनो महाभोगिनः, विभान्ति पुष्पवद्वंश्यतया कुवलयाधाराः कमलानुगुणविहाराः, निरतिशय- सौजन्याः, नीतिपरमूर्घन्याः, निरुपमयशःकन्याः, निस्तुलदया- धन्याः नित्यशुभराजन्याः । ३० (I-99) श्रीदं यत्र विशो विहस्य सुहृदो मैक्ष्यापनोदाक्षमं मित्रं कर्तुमभीक्ष्णमक्षयवसृत्कर्ष च मित्रश्रियाम्। सम्मार्ष्डु च घनोपरोधमधिकं शक्ता निषद्यामणी- कुम्भिन्युन्नतहेमराशिसुषमाकोटिध्वजालीपटैः॥ ३१

  1. वेदानुबोधा 2. त्पुरोध्वग

Page 43

प्रथमाऽश्वास: 7

(I-100) तद्विष्णुपादभवतादृशधान्यराशि- चन्द्रामृतोदित नवाङ्कुर चर्वणेच्छुम्। गङ्गा तदीयसहजा कमलास्यनिर्य- द्रङ्गारवैर्विधुमृग भृशमाशु रुन्घे।। ३२

(I-101) मत्तारिभीकरमदावलकर्णताल वातूलधूतपरिभूतवलाहकौघः । तत्नाससाद शरण तरसा तदीय- पादान् सदा नु घनपादमदाभिधानः। ३३ (I-102) प्राप्ताब्धीन् परभूभृदाप्तिषु हरीन्नार्कान् समान्मन्वते तल्लज्जाहयरूपशोभितरणिं छायागतं रेणुमिः । पादोत्थैः स्थगयन्ति सूर्यगहरिं (तं पादधारं निरा-) (दृत्याश्वाः प्रहसन्ति सप्ि)तुरगं सम्पूर्णधाराभरैः॥३४ (I-103) रथा लिचक्राहतराजवीथी- भर्माचनीभासुररेणुपातैः।

(हैमानि जातानि सरोरुहाणि ) ।। ३५ (I-104) यन्नाट्यशालामुरजादिनाद- सन्नाट्यकन्यामणिसन्ततेः प्राक्। गोत्राणि दकशोत्सुजां हि दृष्टि- पा(ताणि भूत्वा नगरे नटन्ति)। ३६ (I-105) चन्द्राश्मसौधतलचारुन टद्वघूटी- र्वीक्ष्याऽनिमेषवनिता वृतदिव्यचित्राः। लास्यान्तगानलसमानसजीवचित्र- (सम्बाधतो ह्यपसरन्ति वहिर्नगर्याम्) । ३७

Page 44

8 वसुचरित्रे चम्पूकाव्ये

(I-106) तद्वज्रगोपुरशिखातपनीयकुम्भा-

यत्नात् स्पृशेयुरिति यन्त्रिततद्द(यार्थ) (निक्षिप्मूर्तय इव प्रतिभान्ति सिंहाः) ॥ ३८

(I-107) अथ घनानामचलाधिवासनकल्पनया द्विजराजमण्डलस्य कृशतावित- रणेन कुवलयस्यानुदिनमुल्लोक(करणेन, बन्धुजीवस्याडमो)दादानेन बुधगोत्रस्य महौन्नत्यभङ्गसम्पादनेन सरस्यतिशयानां सरसीन्द्राणां कालुष्यकलनया दानिहस्तेषु वसुलक्ष्म्ययो(जनेन कनिष्ठानां पङ्क)- प्रापणेन च जनितमहितापवाद क्रमेण धाता तदीयनगरयुक्तीजन- कु टिलकचल लितमुख घननयनसु (रक्तोष्ठसुवृत्तकुचकल) शनिम्ननामि- महोरुकाण्डमृदुचरणरचनार्जवेन ममार्ज। ३९ (I.108) आक्रीडगन्ध मुदितैर मरैर्यतोद्या- मा(रोपितास्सुरनदीजलवेणिकामिः ।)

तत्कल्पपादपयशः किमगात्तदादि ।। ४०

(I-109) पुन्नागसुरभिले पुन्नागकु(सुमं किमित्यपवारयसि ? ननु) भूरिज़- घनान्तरीपाग्रजं तन्न किमपवारणीयम् ! इन्दीवराक्षि (कि)मिन्दी- वररेखां छादयसि ननु सु(रदीर्घिकापार्श्वस्था कि नाऽच्छाद- नीया !) (पङ्कजमुखि) करे(ण) पङ्कजमुकुलयुगलं किमिति गोपयसि? ननु मानसभूनिधानं तन्न किं गोपनीयम्! पुष्पकोमलाक्कि कु(सुमवल्लरीं किमिति न प्रकटयसि ? ननु सा कनकशिखरि- सविधभासुरा किं प्रकटनीयेति नामिरोमराजिकुचबाहुमूल निरीक्षणपररसमर्मन(म)वचनरचनाविलासभासुरा विभान्ति तत् पुष्पविक्रयभावुका: पुष्पलाविकाः ।

Page 45

प्रथमाSश्वास: 9

(I110) स्त्रोतस्विनी लसति शुक्तिम(ती पुराग्रे) (केदारसस्यपरिपोषणसार)कुल्या। सत्रान्नभाग समवेतबुधालिसान्द्रा हेमाब्जनिन्हुतसुरालयसिन्धुकीर्तिः ॥ ४२ (I-112) तत्सैकते सिततमीषु पिधानकेल्या (लीनासु राजतनयासु कदल्यधस्तात् ।) प्राक्प्राप्य गन्धमकिरत्पवनार्भकाली तन्मार्गणालिदृदशि तद्धनसारघूली: ॥ ४३ (I-113) तद्वारिकेलिविलस त्तरुणी कुचाग्र-

केदारजाङ्गलभवैः कलमादिधान्यै- रसा पूरपूरि घनसङ्कमदातिगन्यैः ॥ ४४

(I-114) प्रवालनीडद्विजपालिचञचू- (विदीर्णंपुण्डेक्षुरसप्रपूराः)। (त)च्छालिपालीततिगीतिसङ्गते- रानन्दवाष्पा इव भान्त्यमन्दा:॥ ४५ (I-115) राजधान्याः पतिस्तस्या राजदोजा वसुप्रभुः । ४६ (I-116) ताराध्वजालकयशस्ततिवज्रसौधो भर्माद्रिभूरिकणभासुरशौर्यवद्िः। नक्षत्ररल्नवल(धूतरजोजवनीकः) (दानाख्यनीरनिधि)शीकरिताभ्रगङ्ग: ॥ ४७

  1. समवेद ततिगिरिते 2ं 3, योभवेत् 4, शीकरता

Page 46

10 वसुचरित्रे चम्पूकाव्ये

(I-116) शुम्भद्वह्माण्ड फलवद्गणकल्पलता गणः। व्यभादतिशुभाकारो विभावसुनि(भो वसुः ॥) ४८ (I-117) (तप्त्वा तपश्चिरमिलानिलभक्षणS)द्रि- वासप्रभा वसु(मती)वरतद्रणौघैः। प्राप ध्रुवं प्रकटगन्धवतीप्रतीति कल्याणरत्नविलसत्कटकाभिरुप्या।। ४९ (I-118) *उद्वृत्तोल्वणराजसारमथने स्वाधीनतद्रक्षणे सामान्येक्षितृतापने सकलदक्साफल्यदाने च सः। दक्षस्सिन्धुविशोषपोषकरणे तेजोगनिदानोदकैः -धाम्नोरेस्स मिदुन्मुखस्य हरणे पादस्पृशो भासने ॥ ५० कि च, ५१ (I-118) अत्यन्तमण्डलधृतौ हरिमित्रभावे सन्मार्गगत्यधिगमे च (स) एव शक्त: । इत्येव तस्य हितधीः किमु लोकबन्धो- वेधा व्यधत्त विशदं वसुराजनाम।। ५२ (I-119) कोलाहलाख्यकुलशैलसुते कदाचि- त्तच्छुक्तिमत्युपरि तादृशि लम्बमाने। क्षिप्ते नखेन सुलभ क्षितिपेन तेन तत्सर्यमाप नगभित्तरसाऽदरेण।। ५३ (I-120) ऋद्वकोलाहलापातरुद्धशुक्तिमतीजले। 3मज्जदुर्व्या महाकोलसज्जदंष्ट्राऽस तनखः ॥ ५४

  1. उद्वृत्तोल्वणराजसारमधनसर्वधिनतद्रक्षणे। 2. धामाते 3. मज्जदुर्वामहाकोलसज्जदष्ट्रासतन्नखः ॥

Page 47

प्रथंमाऽश्वासः 11

(I-121) पाकाहितेष्टवसुपार्थिव पन्नखाग्रा

वज्रं नमभरवरालिकिरीटहीर- सारच्छलेन किमवाप सदाभितं सत्।। ५५ (I-122) अर्धासनं वसुवरेऽयति चारणानां नानाद्रिखण्डननुतेरन गभिन्नतस्सन् । चिक्षेप पीठगतचित्रमणि नखेन संसूचयन्निव तदद्धतशैलकृत्यम्॥ ५६

(I-123) प्रायोवरार्थमिव पादसमीप एव तस्मिस्थिते सति तथा निभृतातिनम्रम्। निक्षिप्तमञ्जुलपदो नितरां तदग्रे क्रीडाचलं स कतवान्कपया तमद्रिम् ॥ ५७

(I-124) भूभामिनी तदुपगूहनभूरिमाग्या सन्तानसङ्ललिता समुदूढगोता। विख्यातमङ्गलवितानतता सदैक- सन्तानदेवनगरीं सद्दशीं न मेने॥। ५८

(I-125) कनत्पत्नलतां लक्ष्मी: कलिकाकमलामपि। सामोदपरमां चक्रे सैरन्धीव तदा भुवम्। ५९ (I-126) कान्तालोक वल द्वलक्षविलसत्कन्दर्पदोर्विक्रमो वाताधूतरसालसालफलभुग्वाचालकीरावलि:। भृङ्गीपक्षविनीलसिन्धुन लिनीभूहृष्टचक्राङ्गनो राजत्कुञ्जरतीश युद्धकलनातान्ताङ्गरामाप्रियः ॥ ६०

  1. वल. न् क्षवल 2. यन्द्र .. वना

Page 48

12 वसुचरित्रे चम्पूकाव्ये

(I-126) कृतकान्यगन्धनुतकान्तमेदिनी- चकुलादिसालमुकुलातिमञ्जुलः। कलकण्ठवालकुल कण्ठकाकली- प्रथिमाविरास मधुमासवासरः ॥ ६१

(I-127) (आकर्षन्)तुहिनावगुण्ठनपट तत्पत्रभङ्ग नय- न्सोत्कम्पं मुकुलस्तनान्किसलयोदश्चत्करैर्गूहताम्। मन्दं जाडयमपास मञ्जुललतामुग्धाजनानां स्पृश

(I-128) सूनासवैस्सुमशराप्मरुत्कुमारं प्रस्नाप्य पुष्पपटपल्लवलोलडोलाम्। प्रापय्य माधवरमा प्रमदाय घात्री- जातोत्तमा जगुरलं कलकण्ठनादैः ।। ६३ (I-129) वन्यश्रीः प्रकटीचकार सुमनोरागाद्वसन्तं पुरा कङ्केल्या मधुरं मरन्दमकिरत्कान्तालिपंक्तयामसौ। माधव्याः किसलाम्बरे महति सा गात्री ममार्जैव तं दग्रागाय परागमाशु कलकण्ठयग्रे विचिक्षेप सा ॥ ६४ (I-129) एवं लताभिरपि जातहितान्विताभि: कामोत्सवे निरुपमं कलिते तदानीम्। कन्दर्पदैवतमहोत्सव कल्पनेच्छा 2तादङ न किं नु तरुणीतरुणावलीनाम्। ६५ (I-130) त्यक्त्वाऽथ पश्चम(म)रिं तरुणीजनेषु हिन्दोलगायिषु हितात्मरवावमत्या।

  1. "प्रचयाये"ति पाठान्तरम् 2. तादृग्वि किं नु

Page 49

प्रथमाश्वास: 13

वन्यां पिकेषु किसलवरतिषु स्वरं तं सम्पूर्णतोऽनुजगृहे रिसमं वसन्तः ॥। ६६ (I-131) दुःखैरसह्यकरघातभवैर्हिमाद्रि- दुर्ग गते हिमकुले द्रतमब्जिनीशः। आक्रम्य तादृगहितं प्रबलो निहन्तुं दाक्षिण्यमाशु किमपास्य ययावुदीचीम्।। ६७ (I-132) आरुह्य मन्दमरुदात्मरथं मनोभू- देवेडभियाति दिवि भाविफलाभिलाषात्। सालाग्रसौधमधिरुद्य लतातरुण्यः किं फुल्ल पल्ल वकरैर किरन्सुमानि॥ ६८ (I-133) आमर्दयन्भ्रमरकान्म हिला वलीनां इयामालिपत्रचयहार्यथ पम्मिनीनाम्। कर्षन्स2कङ्कणकरान्वनगन्धवाहो मादयन्सगन्धविटपो मधुनाऽरराम।I ६९ (I-134) कुञ्जौक:कनकान्यशोककुहनादीपार्चिषोपाददा- वेलावारवधूपरागपटि कास्सालान्विलंध्याकृषत्। सङ्गीत्या मधुपावलेमंधु ददौ सौन स गन्धानिलो

(I-134) इति मलयपवनधौर्त्यमीरयन्त इव केलीवनपाला विकचकुंसुमानि विशिथिलरजांसि विगलन्मधूनि विलुठत्फलानि च महोपहारतया वसुधाधिनाथसविधे निधाय गिरा सुघाविधया कथयामासुः। ७१

  1. माविफलाषात् 2. सककणगणान्

Page 50

14 वसुचरित्ने चम्पूकाव्ये

(I-135) स्वामिन्सदारामवरं सचैत्रं कथं स्तुम: कामनिशातबाणाः । तन्मल्जुवल्लीतरवः प्रवाल- शाखाप्रसाराश्शतकोटिसाराः॥ ७२

अपि च क्रमेण, ७३ (I-186) प्रवाला मुकुला गुच्छाः प्रसूनानि तदङ्ुसः। भव्यनव्यशलाटूनि भान्ति पक्कफलानि च।। ७४

किं च, ७५

(I-137) केली(वने रसति) केकिकुलं 'शुकौघः (स्वर्द्र) विहाय 2दिवमुत्सुमसौरभाय। अभ्रागतानलिगणानवलोक्य मोदा- ७६ (I-138) मकरन्दमहाकुल्याः परागपदसेत(वः। सहकारा हि तत्नस्थास्सहकारा दिने दिने ॥) ७७ (I-189) सेवन्तिकाम्बुचिरसिक्तसिताभ्ररम्भा- कर्पूरवेदिघन के लिसरस्समेत्य । सूक्ष्मं द्रवत्युदकसूत्रसृतेर्वनस्थ- ७८

(I-140) तत्कुञ्जवल्लित रुपल्लवसूनशय्या- लक्ष्मीनुतौ कमलजोऽपि न लब्धवर्णः । (केलीवनेन) बत चैत्ररथं समं कि- मेकैकसाल इह चैत्ररथाधिलीलः। ७९

  1. शुकौघात् 2. दिवयत्सुम

Page 51

प्रथमाश्वासः 15

(I141) लीलाकुञ्जगृहेषु शोभिषु पराशशाला न कल्प्यास्सुमै- र्मा नानापटवासक्लृप्तिरयने सूनालिरे'णूक्षणे। पूर्णा विभ्रमदीर्घिका स्सुमकु जो) द्वीर्णासवैः कि जलै- र्वाताधूतसिताभ्ररेणुरुपरि 2स्फीता वितानैरलम्॥ ८० (I141) हृद्यानवद्यसौभाग्यमुद्यान मभिवीक्षितुम्। वनपालकचैत्रस्त्वां वनपाल इवेच्छति ॥ ८१ (I-142) आलापसुधयाऽरामपालावलियुवा तदा। ८२ (I.143) अथ स वनीपकानवनीपकान्विधाय बुघादतो निजाराममधुसहज- सौभाग्यभाग्यदर्शनमनोरथो महारथो रथानयनाय घनसारथिं 5 गुणनीरधिं श्रीदयावासश्रोदयामास। ८३

तदनु, ८४

(I.144) हीराधारमहादारु राराजन्मणिचक्रकम्। ८५ (I.144) मुक्तापार्श्व रत्नशोभारक्तासनपटावृतम्। विद्रमस्तम्भसम्भारं विदूरभवघण्टिकम्॥ ८६

(I-144) पुष्यरागाभिवलमिं पृथ्वीधरजयध्वजम्। माणिक्यशीर्षकलश महिमाढयं महोन्नतम्। ८७

(I-144) (नव)सत्नहयं सूतो नवरत्नमयं रथम्। आनयामास पुरतो विनयावास ईशितु: ॥ ८८

  1. रेणु ... णे 2. स्थिता 3. स्तां 4. ममिवीक्षिते। 5. गुणनिधिं नीरधिं

Page 52

16 वसुचरित्रे चम्पूकाव्ये

(I-145) 1अतिचक्रोऽतीतहरिदश्वः खयातो (रु) सारथिः। स सारसहितस्याऽसीत्सर्वनेत्राब्जविसयः॥ ८९

(I.146) न ववसुपतिनामख्यातिभीतालकारा- टश्कलितविमानाकारधीकृद्र2थेन्द्रे। वसुविभुपद(भूमौ वन्दि)घोषैस्सहास- न्विजयजलजनादा वेत्रिहुङ्कारवादाः॥ ९०

तदानीमेव ९१

(I-147) सन्दर्शनार्थ समयः किलेति सन्तोषतो राजसु सङ्कलेषु । काषातिकीर्णा: (कलिका इवासन्) भूषालिमुक्ता भुवि भूरि सक्ता: ॥ ९२

(I-148) अथ वासववैभवो मणिचापशरकलापराजितं मदान्धराजहंसोद्वेजक-

मनीदामगुम्भितं मौक्तिकवितानदन्तुरान्तरालजम्भित मसारसार- किरणधो(रणी)संस्मारितनीलमेधं निर्मलविभौध तथाविध मणिरथ- मधिवसन्नुज्ज्व लित हेतिधरविभ्रममुल्लसितधा र्मिकसंभ्रममुन्निद्रपुण्यजन वाग्विशेषमु(ज्जम्मित)वाहि नीश्वररसोन्मेषमुध्दूत के तनानिलकोला- हलमुन्नतराजराजभजन कौतूहलमुग्र सेना कलकलमप्य वधा नयन्ज - गाम नटदलिस्तोमं नवपिकश्रामं नय(नाभिराम) नन्दनारामम्। ९३ तदानीम् ९४

  1. अभिचक्रो 2. द्रथेन्द्र: 3. वरो

Page 53

प्रथमाऽश्वास: 17

(I-149) महीजाता महीजानेस्साष्टाङ्ग सन्नता इव। ९५ (I-149) तदा विभुगणम(कुट)कषणजनितसुवर्णपरागास्सुवर्णपरागैः, कनक- कदलिकामारुताः कनककदलिकामारुतैः, वन्दिजनकलकण्ठगानानि वर्ण्यतरकलकण्ठगानैः, ततवाद(कसमीरहत) किन्नरीरुतानि किन्नरी- रुतैरभेदमासेदुः। ९६ (I-150) अथ वेत्रिनुतो भूमृदवरुह् स्थान्नृपान्। अभिग्रेष्य बहिस्सैन्यमाक्रीडं ससखोऽविशत्।। ९७

तदात्वे, ९८

(I-151) ददर्श (रम्भा न)मिताः फलाढ्या- इशुका ऽसुमच्छोभनतोरणानि। चूतप्रवाला रुणकेतनानि वसुः (फला) लिश्च वनाग्रदेशे॥ ९९

(हा)रा द्विजाशश्रुतिहि(तालपनै)रसमोदम्। शाखाकरैस्समकिरन्क्षितिशकरमौलौ मन्दारकेसरशुभाक्षतमण्डलानि।। १०० (I-153) कल्याणरामकथनाङ्कशुकोक्तिरम्या वल्लीसतीवितति(राप्सदा) गतेन। नीराजनां किसलनीरजरागपाल्ै- र्मुक्तोपमानमुकुलैर्मुहुराचचार।। १०१

  1. वरागदश

3

Page 54

.18 वसुचरित्रे चम्पूकाव्ये

(I-154) नानाफलानि कतिचिन्नवपल्लवश्री- पट्टाम्वराणि घन(पुष्पप)रागवन्ति। आवालकानि शशिकान्तमयान्यकुर्वन् राजे मधूपदितराजतपात्रशङ्काम्॥। १०२ (I-155) राज्ञालिपालिकल कण्ठरवाविलोल- पत्नांशुकोपरि(विकीणसुगं)धरेणुः। व्यालोलजालकवती वनकुञ्जगेहा- दवल्लीसतीततिरलक्षि सवायुवेगा॥ १०३

(I-156) तत्नाऽतिरागसुमनास्तवनीय वल्ली- तन्वी समीपजुषि 1तापमवाप भूपे। तस्मा(न्मनो)जभुजतादशचापमौर्वी तारस्वराऽसहतरा सपरागपाण्डुः ।। १०४

(I-157) ताइक्फलस्तनतट सवयोविलास विस्रस्तसूनवसनं विभुसन्निधाने। बन्धश्लथेन (कृतदोह)दधूपधूम कैश्येन दाडिमलता2रमणी व्यधात्किम्॥ १०५

(I-158) तदनु तरुणीमणिरचितदोहदविशेषललित।चारवासनाकौशलेन कतिपयल(ताः विभु)कल्पकाय तत्तदामोदगौरवादपारमात्मोप- चारमानुवार माचेरुः । १०६

तथा हि, १०७

  1. "तर्षमवाप" इति पाठान्तरम्। 2. कमनिप्यधात्किम्। 3. माचचार।

Page 55

प्रथमाऽश्वास: 19

(I-158) मन्दं पल्लवपाणियोगमकरोन्माकन्दवल्ली तदा भूयिष्ठं तिलकाभिरामलतिका भृङ्गेक्षणैरैक्षत। सारस्यादधिकं जगौ पिकरवैस्सभ्यकप्रियालुर्लता कान्ताऽभाषत कर्णिकारलतिका कामं शुक्ीभाषणैः ॥ किश्च, १०९ (I-158) मुग्धास्यहेमलतिका सुखरागदाऽभू- त्पुन्नागवल्यहसदाछु पुरोलतान्तैः । सा सिन्धुकालिरकिरच्छवसनं सगन्ध- मामोदिनी कुरवकावलिरलिलिङ्ग ।। ११०

तदानीम्, १११ (I-159) वीक्षाहासमृदूक्िगानविहिताश्वासाभिमर्शानना सच्या लिङ्गनमाननेन कतिचित्सम्भाव्य सालांस्तियः । हन्तावां कियदत चक्ुरिति तौ कङ्ेलिकाकेसरौ भूपाय स्तबकानतैरनमतां भूयो मरन्दाश्रुलौ ॥ ११२ (I-160) वाप्यम्बुपूर्णवनजारिशिलालवालं चिक्रोडदष्टफलचित्ररसप्रसारम्। राजा ददर्श स तदारचिताम्बुयन्त्र- स्तम्भोपमं स्तवनवामननारिकेलम् ॥ ११३ (I-161) अगाधमाध्वीतटिनीविगाहि'चलपत्रयगात्। जगाम शुक्तिमत्यूर्ध्वनगाधिपधियं नृपः ।। ११४ तदैव ११५

1 चलप्रन्यगाति।

Page 56

20 वसुचरित्रे चम्पूकाव्ये

(I-162) तादङन गाग्रतल किन्नर पक्षियुग्मं सारसरेण सकलोक्तिविदे नृपाय। आसन्नमङ्गलमनन्यनरेन्द्रलभ्य- मावेद् तद्विसुपदाहतमद्रिमाप ॥ ११६ (I-163) आलोकनीयपतगाद्भतदर्शनेन भूलोकनेतुरथ भूरिमुदो जजम्भे।

कोलाहलाचलकुलाधिपलोकनेच्छा ।। ११७ कामाक्षि देवि करुणामयि कामकोटि काश्चीपुरीश्वरि कदम्बवनीनिवासे। कान्तैकचृतपतिना कलितावधाना कर्णामृतं कलय काव्यमिदं मदीयम् ॥ ११८ इति श्रीकामाक्षीदासकालहस्तिकविकृतौ वसुचरित्रे चम्पूकाव्ये प्रथम आश्वास:

-:*:-

Page 57

कालहस्तिकविविरचितं

वसुचरित्रम्

द्वितीयाश्वासः

कामाक्षि देवि करुणामयि कामकोटि काञ्चीपुरीश्वरि कदम्बवनीनिवासे। कान्तैकचूतपतिना कलितावधाना कर्णामृत कलय काव्यमिदं मदीयम् ॥ १

(II-8) तदनु विभुमवादीत्त वयस्योग्रयायी तपननिवहतेजा तत्र दृष्टाद्तोऽहम्। कनदसिततरदून्पश्य काला्रमध्ये करपथविधया मे कल्पवृक्षाः किलेति॥ २

(II-4) श्रत्वाऽवदत्तमिति सूक्ष्मद्दशा स दृष्ट्वा लीलाचलस्स खलु लेखवराश्मकूटम्। तत्ते दरुमा गिरिभवास्तव गीर्श्रमेऽपि (सत्यं) तथैव तरवो नतु ते यदस्मात्।। ३ (II-5) तत्प्रस्थामणिशोभिनो यदपि तद्वंशा मणीकारणं तद्वृक्षेषु सुरागता खलु तदङ्करास्सुरागा यतः । सञ्जीवन्यभिधा लताह्यतनुसञ्जीवप्रदास्तद्गणा- स्तस्मिन्यत्प्रसवेषु सिद्धरसता तम्माद्रसास्तादाः।४

Page 58

22 वसुचरित्रे चम्पूकाव्ये

(II-5) तत्नत्यमणिसन्तानतरुवल्लीसरोवराः। शरासेऽपि निवासेऽपि शाङ्करे सन्ति किं गिरौ। ५

(II-6) क्रीडाचलस्य किल केवलसन्निकृष्टो लक्ष्याद्रिसम्पदिति लब्धकरावलम्बम् । मन्दारसूनमधुमत्तनिलिम्पकान्ता- ६

सङ्गीतानि परत्र वर्हिणरुतान्येकत्र कीरारवाः। अन्यत्रामरभामिनीततरवा एकत्रशारीखना- स्सान्द्रा: कुत्रचिदत्र चारणगिरो येनालिनादा: क्वचित्॥ (II-7) किं दरीकिन्नरीगीत्या सुन्दरीणामसौ यतः। कोलाहलैश्र पूर्णोडस्मात्कोलाहल इतीरितः॥ ८

(II-8) सुवर्ण दुर्वर्णमणिस्वरूपा गण्डोपला भान्त्यभितो गिरीन्द्रम्।

मेर्वादिशैला मिलिता इवैते।। ९ (II-9) त्वत्पादघातार्तंतरस्तदासौ कपोतनादारतरुतक्रमस्य। आश्चर्यमद्याप्यतिशीर्णधातो- र्विलास्यतो रक्तझरी(रि)वास्य।। १० (II-10) क्षिपतोऽस्मि तातः क्षितिनाथ धैर्या- त्पराकृतो मामथ पालयेति। महातृणग्राहिमणीगुहास्य- वातारवैर्वाञ्छति वत्सलोऽसौ।। ११

Page 59

द्वितीयाSश्वास: 23

(II-11) अथ तुहिनगिरिवरसन्तानं सन्तानकुसुमवासनासमागतभृङ्गसङ्गीत- भङ्गीतरङ्कतानानूनराजमानगाननिपुण गीर्वाणगाणिक्यपाणीमाणिक्य वीणाललितराण।मृतद्रवीभूतनिस्स्ुतकुरुविन्द कन्दलसलिलमृ दुलगैरि- कतलसमुदित कारणगुणविड म्बिविद्ुमाडम्बरमहारुण लतावितानक- लित डोलिका के लिका चतुर सुरसुन्दरीप्रसृतगगनविसृम रचरणकञ्जमञ्ज तरमञ्जीरखचितसमुचितगारुडमणिरमणीय कान्तिकुह नादूर्वाक्कुरजि - घृक्षाससम्भ्रमसुदतीपदप्रसारनिवर्तन विपुलत रलांछनीभूतमृगखुराहत- सुधा करबिम्बनिष्यन्दमानसुधा बिन्दुसन्दोहपतनपुनरक्करितभवदरुण- चरण निहतिविकलित गरुन्निकरधी करवारिवाहनिवहं, वारिवाह निवहा- न्वनमदवारणसमूहा इति सौदामिनीरुपरि परिकीर्णगैरिकपरागा इति गर्जितानि घनबृंहितानीति घिया संहितनियोजितनिशितशर- (परं)परापातेन गलितचलितविशदतदुदरकरकनिकरान् तारतर- मौक्तिकमरा इति समादाय, मोदा वहैस्तैरवबाललीलाकुतुकमरशब- रबालाजनानामश्रान्तमृगयापरिश्रान्तिहरण पटुतरपटीरतरुराजिं, पटी- रतरुपटलविट पनिकट कूट को टिक षणजनित सुरमिल रजोवारै: परिफुल्ल- हल्लकपरागभागैः परिक्षुण्णकाश्मीरकेसरासारैः परिमृदितशैलेयसारै: समभागतया कृतमे लनैरश्चितगन्धफलिकासुमनियो जनैरनुरागभरक- लितबहुलतररतिप रिश्रमहरण निपुणैर्गन्ध वह निर्मितैगन्धमरपटवासैरा- नन्दपरवशकिंपुरुषसीमन्तिनीनां निवासभृतसेवन्तिकासुमनिकुञ्जं, (से) वन्तिकासुमनिकुञ्जसरद नघहिमसलिलैरापूरितशशिमणिशिला- द्रोणिनि:स्तुतैर्द्रावित शिलातलघ(नी) भूत कस्तू रिकाना भिरक्तस्सक्कुम- दपङ्किलैरक्रान्तघनसार कद लिका परागवेदिकैर ति चिक्कणै ररुणकदम्ब-

रितवनदेव तानिकरर चितनियत नीराजनाभाजनशेमुषी करसूर्यकान्त- फलकं, सूर्यकान्तफलकासमुदित निबिडहुतवह शिखापटलमिलदन- तिचिरप्रसूतचमरीस्तन्य क्वथनदर्शनेन सविधमुनिजनतपोवनसवन-

Page 60

24 वसुचरित्रे चम्पूकाव्ये

भवनप्रवर्ग्यारम्भ इति मुदा समागतवृन्दारकबृन्दशोभमानं, नवरता- मोदसिद्धमहिलाकुल2मप्यनवरतामोद सिद्धमहि लाकुलं, निशाकरका- न्तराजीवरागच्छायमप्यनिशाकरकान्तराजीवरागच्छायं, मेरुभूरिपर- भासमानमपिनमेरुभूरिप्रभासमानमेनं पुनःपुनरालोकयेतिभलोकनाथ सखा चोदयामास श्रीदयावासः । १२ (II-12) सर्वैसहेश सरसीसविधाभिराम-

चन्द्रोपलेषु पतितैस्सहसोत्पतद्भि- स्सान्द्रो हिमाद्रिरिति सर्वत ईर्यतेऽसौ।। १३ (II-13) इती(रित)स्तेन हितेन धीमा- नारुह लीलाचलमाप्युक्त:। एलानिकु्जोलसदिन्दुकान्त- वेद्यां स्थितो गानविलोलकर्णः। १४ (II-14) सुखश्रचे सांद्रसुधासरूपे सुमालिलीला सुदतीरुताये। सुजातनादे सुलभातिमोदे सुरेन्द्रबन्धुस्सुहृदं बभाषे।। १५ (II-15) नादो महानजनि नर्मसख श्रुतः किं भृङ्गीरवो नु पिकमीरुशुकीरवो नु। वीणाखवो तु मधुरो विबुधाङ्गनाना- मानन्दवृन्दविवशस्तमहं न जाने ।। १६

1: क्वदन 2 मद्य

Page 61

द्वितीयाऽश्वास: 25

(II-16) गानं क्षितौ गायनगायनीनां नाश्रौषि किं वा नगरे नगारे: । नाश्रावि वा गीतिनयो नु सर्व- मानन्द्वृन्दावहमास नैवम्॥ १७ (II-17) 'इत्यूचुषीशितरि तं हित इत्यवादी- त्कस्याश्चिदत्र कलवेणुरवोयमीड्य। अश्रावि किं (नु न) सपश्चमषद्ठरीतेः कूजत्यलं कुतुकिकोकिलकेकिलोकः॥ १८

तदनु १९ (II-18) चन्द्रकान्तदरीगुम्भन्मन्द्रकान्तप्रतीरणे। गीतनादे कृतामोदे जातरागो जगाद सः ॥ २० (II-9) एतद्दरीषु चिरमीदगगावलीषु का वा कुतो ललितगीतिपरा इहेति। सभ्यग्विचार्य सखिवर्य समागतश्चे- द्यास्याव एव सहसाऽयतन तदीयम् ॥ २१ (II-20) इति नृपतिनियोगादिष्टबन्धुर्निकुञ्ज- न्कनकमणिगृहाठ्यान्कन्दरान् रत्नसानून्। गुरुकुतुकमपश्यद्गोस्तनीकायमाना- न्यपि विलतलमल्लीवेलितांश्चूतपोतान्।। २२ तदनु 2सवयाः वनसीमनि २३ (II-21) चन्द्रांशुसङ्गतिगलज्झरचन्द्रकान्त- सानुस्थले स्फटिकसंयुतपार्श्वदेशे।

  1. इत्यूचिषि. 2. सवया क्कचसीमनि 4

Page 62

26 वषुचरित्रे चम्पूकाव्ये

सेवन्तिकातुहिनसिन्धुतटे सिताभ्र- रम्भापरागिणि रसालनमेरुसान्द्रे ।। २४ (II-21) (मध्येद्राक्षाकायमानं) माधवीमण्टपे(Sश्चिते।) (तत्रापश्यद्रम्यदेश शुकशारीश्वाकुलम् ।।) २५ तदानीमेव तत्पाश्वें, २६ (II-22) राशेन मेरुरजसां 2रुचिरे रसाल गैलावलम्बिनि हिमाम्बुजहल्लकानाम्। काश्मीरसेतुजुषि हंसकठोरना(दा) त्कीरैः परागतिरसचि हि किन्नरादेः॥ २७ (II-23) तदनु वसुवीरसखो विद्रुमवितानविरचितगोपानसीविभानुबिम्ब रख्ित वज्रवेदिकाविशेषभषित, नीलमणिजालजालकालोककमनीयकाळागरु धूपकान्तिकन्दल, मुक्ताफलनवरङ्गललित किरण कलित रङ़वल्लीमोह- नाङ्गणं, गरुडमणिमयद्वार देशदारुरमणीयघृणीपूरतोरणराजिराजि- ताशाभरं, काश्चनपाश्चालिकाकरतलकञ्जरागभाजनराजिनीराजनो- पचार राजमानं, वैडूर्यवलभिशोभायवनिकाभासमानमनुपमानमद्राक्षी- दतिमन्दरं गति(सुन्द)रं कनदिन्दिरं मणिमन्दिरम्। २८ (II-24) मणिगेहं रूप्यमित्ति महादर्शवहिभवैः । प्रतिबिम्बैः पुरैवा(सी)त्प्रमदास्थितिसूच कम् । २९ (II-25) ताशानाथमुखीं तमोघनकचां तालस्तनीं पद्मभां ताम्रोष्ठीं तरलेक्षणां ततगुरुश्रोणीं तटिद्द्ासुराम्। तन्वीं मध्यतनुं तरङ्गव लिकान्तर्व्यापरेखालिकां तत्नैकां तरुणीं ददश स तदा ताद्कूतरुच्छादितः॥

  1. रम्भापरागज 2. रसिके 3. तरगुरुसश्रोणिं ... दासुरं

Page 63

द्वितीया ऽश्वास: 27

तदनु ३१ (II-26) एलादिवल्लीवृत चन्द्रशाला- शैलारिसारोपलवेदिवालाम्। नीलाभ्रविद्युलललितां स्ववीणा- लीलाकलालोलसखीं स मेने।। ३२ (II-27) आर्याडसौ कवरार्पितात्मसुषमा गौरीसमाख्योदया वीक्षारोपितलोलताम्बुजकरा श्रीपूरणायागता। हासस्थापितपाण्डुता क्षितिमिता गानाय हँसक्रमा मध्यभ्राजददृदश्यता घ्रुवतनुस्सम्मोहविद्याऽतनोः॥ ३३

(II-27) तद्भागुणकल रूपज्ञापनादानयाम्यहम्। तं महेशं नगोद्वारं प्रजेश लोक्मोहनम् । ३४ इति कृतम तिरन्तिकमितो हितः क्षितिपतिमवादीत्। ३५ (II-28) सुत्नामतुल्य तवसूक्तिभरैविचार्य चित्रा झरीतटदरीपुटकुञ्जवाटीः। तत्नापि कुत्रचन ताद्दशदिव्यगन्ध- मित्राभिजातलवलीमिलिते प्रदेशे। ३६ (II-29) कासारतीरकदलीवरपूगपाली नारङ्सङ्गनवगन्ध दरीधरान्तः। लीलागृहं कनकलीढमथैक्षि गान- लोलालिरोधिमणिलोकमयूखसान्द्रम् ।। ३७ (II-80) तदनु तादृशकेलीमणिमन्दिरे प्रसेवकवृतिसमुचितमहित कोलम्बकानां कन(त्कम)नीयकनक कान्तिदान कुश लकलशस्तनीं मेलन रा जमा न -

  1. दरिधभधरान्तः

Page 64

28 वसुचरित्रे चम्पूकाव्ये

चित्रितदारुफलकानां रागसम्पन्नियोजननिपुण रम्याङ्गलीदलां प्राणानु-

समस्वराणां ग्रमप्रदानचतुरालापभङ्गीं प्रचुरतानामृतमूर्च्छनाभिर- चेतनानि सचेतनानि सचेतनान्यचेतनानि च समाकलयन्तीं मुदा तदास्फालिततन्त्रीभरां विद्रावितरेदमुद्रामद्राक्षमेकां वीणाघरां शोणाघराम्। ३८

(II-31) 1नरेन्द्र विद्याधरकिन्नरेन्द्र- फणीन्द्रवीणासरणीन्द्रकन्याः । धरेन्द्र तुल्या न तया धरण्यां ३९

(II-32) जम्बूनदीकर्दमजातमूषां सौदामिनीं सारसभूम्सुमेषोः। तेजोग्नितप्तां दढबीजकोशे संघट्टयन्साधु ससर्ज किं ताम् ।। ४0

(II-33) अंधिद्वन्द्वमतिप्रवाल मचला भो गा नितम्बस्थली वक्षोजौ वरभद्रकुम्भसद्ृशौ वक्त्र तदब्जोपमम्। गण्डौ पाण्डरचन्द्र (खण्ड)गणितौ शैलीमुखश्रीवहा वीक्षा कञ्जदशोतिनीलविषभृद्वेणी वपुः काश्चनम्।

(II-33) विधि: क्रमेण विद्रुमपल्लवौ विपुलाचलौ कनककलशकरिकुम्मौ कमलशशिबिम्बौ चन्द्रखण्डकपूरौ चञ्चरीकसायकौ नीलाहिनीरदौ गाङ्गेयगन्धफलिके च परस्परमनुयोजयंस्तदीयपादादि केशान्प्रचया- वासो रचयामास। 8२

  1. पाठान्तरम् :- नरेशनागेशसुरेशविद्याधरेशवीणाघरणीशकन्या

Page 65

द्वितीयाऽश्वास: 29

(II-34) वक्त्राम्बुजाहृतवसुस्वमये कृशेन्दुं मन्दस्मितेन तव मांसलमावहेति। सम्प्रार्थ्य सन्ततनता वनिता (इवे)न्दोः पादारविन्दनखराः प्रविभान्ति तस्याः॥ ४३

(II-35) कान्तापदे चिरतराश्रयकञ्जरेखा सृत्वाधिकत्रि मधुजम्भणपल्लवानाम्। तादङ्मृदुत्वसुषमे तरसा व्यहार्ष्टा तस्मात्क्रमेण मृदुतारुणताकृशास्ते।। ४४

(II-36) कलमदौहृदकाश्चनकाहली: प्रवरुतैः प्रथयन्मकरश्रियम् । अभिसमेत्य निषङ्गमयन् शरै- र्जयति जाङ्गविभौघ इभीगतेः ॥ ४५

(II-87) रम्भादन्तिकरेषु सत्सु रमणीशम्योरुसाम्याप्ये दुश्वर्मक्षरणाय तोयकणिकापूर्णोदरेषु क्रमात्। त्वग्दोषः कदलीं जहौ वरमरुद्त्या चलामुद्ूतां शुण्डां चेन्न जहौ ततो तु करिणां वैरें कदल्या भुवि॥ (II 38) सर्वोवीं समवन्सदोरुजघनद्वीपानि रुच्या लग- न्सम्भिन्दन्नरिज़म्भणानि सकलक्ष्माभृज्जयं संवहन्। सद्वृत्त: परिपूर्णराजकमलश्यामानितम्बो दधौ

(II-89) वक्त्रेन्दुकान्तिकरकान्त योघनान्ते संशोषिवाल्यसरिति व्यरुचन्वरांग्याः। वक्षोजवतुलशिलावलिशोषरेखा- मध्याभ्रभावकटिसैकवतना मिगर्ताः।। ४८

Page 66

30 वसुचरित्रे चम्पूकाग्ये

(II-40) तदयौवनातनुविलासवने नितम्ब- वैद्यञचले विव्ृतनाभ्युरुवापिकारात्। रोपालिनीलमणि, रू)ढनवाम्बुयन्त्रा- तसाधूत्प्लुतौ नु सरसस्तनसूनगुच्छो॥ ४९

(II-41) रोमालिधूमजुषि नाभिगुहे विलग्न- योगिन्यनङ्गममितोष्य तदात्मताढ्ये। सेष्य कुचोष्ठदगगादतनुत्वमिक्षु- धर्मस्थिति विजितशम्वरतां च तम्याः । ५०

(II-42) तुल्ये तत्कुचयोः क्षणांशुलिकुचे दुर्गाधिवासेऽपि किं बाह्यालिप्रुचि: प्रसेवकयुगी मेरुत्तमाङ्गापि किम् । प्रातर्भाम्बुजकुट्मले परिदिले चक्र्रादिरक्त्यापि कि बर्हिस्तापविशोभिभर्मकलशौ श्रीभाग्रवृत्त्यापि किम् ।। (II-42) गिरिलिकुच शिखरिवर2प्रसेवक कुल विबुधगिरिपरसी रुहमुकुलरथचरण- खगकनकघटकरिकुम्भापेक्षया कान्ताशिरोम णिकुचयोर्महिमागरिमा। तथा हि ५३ (II-42) घनमारन्वितौ श्रक्ष्णौ रिलिष्टावन्तरसृवितौ। राजन्तौ तौ सदा युक्तौ मितेतररसाविभौ।। ५४

(II-43) तन्वङ्गया हृदयालवालनिवसत्तारुण्यतप्रस्तन प्राञ्चत्काञ्चनकुम्भयोः प्रकटिते कामेन कान्त्युत्करे। तद्रोमालिशलाकिना निकषजाः कीर्णास्सुवर्णाणवो बाहामूलविभा: कथ नु परथा दोर्भर्मवल्लीरुचिः । ५५

  1. साधूत्पतौ 2. सोयकुल

Page 67

द्वितीयाऽश्वास: 31

(II-44) सन्मौक्तिकोऽपि समविभ्रम रेखिकोऽपि तारस्वरो मधुरतन्मृदुनादहैन्यात्। कुब्जोऽन्तरात्तविवस: कुलसव्यशङ्दः कामं प्रदक्षिणपरः किसु कण्ठलक्ष्म्याः।। ५६

(II-45) प्रायो विद्रमबिम्वपाटलमणीबन्धूकगुच्छावली तत्कान्ताधरसाम्यलिप्सुरिवि (तत्रेत्य क्रमादा)हता। पाणीवन्धविपाततक्षणपरिस्फोटानगात्सा सृशं काठिन्यादरुचित्वतो विरसताकाराच्च नैर्गन्ध्यतः ॥

(II-45) विद्रमो विद्रमस्याडभूद्विन्वो विम्वस्य रत(का)। रत्नस्य बन्धुजीवस्य बन्धुजीवः प्रियाघरः ॥ ५८

(II 46) रामा सुधावचस इक्षुरसोऽसमत्वा-

बद्धातिमध्यमगुणो बहुजन्मनापि खण्डाप्तिराप न दरं तदखण्डभावम्*। ५९

(II.47) सारङ्ग्सकलप्रसून कुतुक्ी सर्वात्मनोपेक्षते मामित्येव विचिन्त्य गन्घफलिका मान्या नपःस्फूर्तितः । नासा कारभुपेत्य सर्वसुभनस्सौरभ्ययोगाद्वधू- चञ्चद्वीक्षणचञ्चरीकपटलीं सम्प्राप किं पार्श्वयोः॥६०

  • तन्मञ्जुवाङधुरिमासदगिक्षुसार-

बद्धातिमध्यमगुणो बहुजन्मनाऽपि सिद्धार्थतोऽपि चिरमाप सखण्डभावम्॥ एवंप्रकार: श्लोकोप्यत्रैव दृश्यते कुण्डलीकृतः

Page 68

32 वसुचरित्रे चम्पूकाव्ये

(II-48) -असनिशातत्वमवेगलील- सुत्सृज्य मारोडम्बुजमुत्पलञ्च। तदीक्षणे भूधनुषा युयोज तदग्वकख्यातिरभृत्तयोः किम्।। ६१ (II-49) लोकलयीयुवतिलोकजयेन कीर्ति- रस्या भवेदिति शुभालिकवाचकस्य। आद्यन्तयोलिखितमात्मभुवा मनोजं श्रीवर्ण रूपमिव तच्छूतियुग्ममासते। ६२

(II-50) अप्यन्वितोऽभ्रशितिकन्धरसत्समारयै- स्तद्वेणिनिर्जिन तरस्तदकसरूपः। अब्दो नगानगमदस्ति जडात्मनां किं स्थानं सशब्दगुणपक्षभिदां नटानाम्। ६३ (II-51) अङ्डी ब्रह्मनिदानवस्तु वरशाल्याश्चर्यजङ्दे कटिं स्तोतुं नाहति भूरिबेद्यनुपमां नाभीं सरस्यावलिः । सर्वज्ञप्रतिमा च मध्यसरणि भास्वत्कवीन्द्रा: सतनौ चक्त्र पूर्णकलानिधि: फणिवरो वेणीं तदेणीदशः ।६४ (II-51) लब्धवर्ण समाकर्णय भवत ईदशो विना माहशां कर्थ तादशाङ्- वर्णने निपुणता ज्ञातता वा। ६५ (II-52) साराकृत्युपमोक्तिलक्षिततरा श्यामा मनोजाम्बकं शोभाऽमूल्यमणी सुमाश्चितलता सूनोल्लसत्कन्दुकः। वल्गद्वीचिसुधासरो वरविभाद्वीपो मनोहारिणी रम्भा सा किसलावलीविलसिता राजन्तवैवोचिता।।

  1. अशन्नितातत्वमवैगलील

Page 69

द्वितीयाऽश्वासः 33

(II-53) कथं तदाली: कथये समराभ वामेक्षणाया वरटागतायाः।

श्रिता बुधाहीशसुता नु ताः किम् ॥ ६७

(II-54) तासां निजालापविधां तयालं

आस्फालितायामतुलं विपञ्च्या- मालापमश्रौषममन्दमोदम्।। ६८

(II.55) स्वेच्छाविहारवनिताजनतासमक्ष सद्योगतिर्न सरसाऽन्यजनस्य हीति। वीक्ष्यातिपुष्पितलताविवरात्तरुण्या रूपं विवक्षुरनुरूप तवागतोऽस्मि॥। ६९ इति हितो जगाद मोदमेदुरम्। ७०

(II-56) रम्या तदुक्तिर्वलाश्वतोऽपि राज्ञः कन्यादरीजिगमिषां कलयाश्चकार।

साकं ततान निबिडं सहसानुरागम्।। ७१

तदनु ७२ (II-57) पूर्वश्रुतेन पुरतश्शुभसूचकेन विस्त्रम्भिकिन्नर विहङ्गयुगीरुतेन। आनन्दिना क्षितिभृताऽधिकमादतस्ता- मादर्शयत्सरणिमाप्तकुलावतंसः।। ७३

Page 70

34 वसुचरित्रे चम्पूकाव्ये

(II-58) अमीषु शिलातलेषु विपुलेषु सक्कुमद्पङ्कसङ्कुलेषु गमनमनुपपन्न,व्षु- लातिमझुले सुमपुक्रञ्जितनिकुञयुगलान्त रालपद्याऽनया गन्तव्यं, तद्वनं सततमधुवर्षघोरासारसान्द्रतरं तेन दलकुलावरणसाधनवहन- कौशलेन यातव्यं, इह सर्वतो गभीरझरभूमावपारतुषारपूरवारः तेन विततेन नवेन सुमष्टवेन जवेन तरणीयः, तत्र शतकोटिसदश- शित कोटिविलसदष्टाअवज्रोपलपटलसानुवलयं तदामूलं लताजाल- मवलम्बनीयं, राजशिरोमणे विलोक्यतामिंद माणिक्यकन्दरमिय परागारोह भूमिरेतद्धन सारकद लिका तनुकायमानमेषस्सुधाराविशेष एषा ज्योतिर्लतासन्ततिरिदं सिद्धौषधीमहास्थानमदो दिव्यसिद्धा- ब्जनरसघुटिकाघटित मन्दिरमयं सकलजनवशीकरणनिपुण मणिराशि- रसावनल्प लतिकामण्टपस्त देव रमणीम णिरमणीयलीलासद नमिति राज्ञे सखा चिरं प्रज्ञापरावासो विज्ञापयामास।

तदनु, ७५

(II-60) सतीमचल सञ्जातां सहर्षं राजमौलिवत्। सखीरितसरण्या तां सतीं द्रष्टुं ययौ विभुः ॥ ७६ (II-59) पङ्कजलोचने प्रथितोन्मेषशालिन्या एतत्पझ्मिन्या इनकरकौतुका- वाप्तिरिदानीमेव भवेत्, मझ्जुवाणि महिततरवयो विभवाया महिलाल- ताया घनासन्नपुन्नागविहारो 'घटेतातिजवेन, ललनाशिरोमणे ललि- तामोदमेदुराया एतल्सत्पल्लवपश्चशाखाया राजसारकयोगो लभेदति- रयेण, भुवनसुन्दरि भुवनाभिनन्धाया एतन्नुतरुचिसरस्युचमाया मानसप्रियलीला महावेगेन लगेदिति परस्परं भाषमाणवनपालिका- पुष्पलाविकावचन।मृतानि समाकल्य्य वरोपक्षतिपरम्परा किमश्रा- वीति नर्मसखेन बोधितो महानन्दपूरितो निकामं स राजा रराज।

  1. भटेदतिजवेन

Page 71

द्वितीयाSस्वास: 35

तदनु ७८

(II-61) गाङ्गेयपूर्णकुम्मैश्र गारुडोपलतोरणैः। कल्याणगौरवं राजे कन्यागृहमसूचयत् ॥ ७९

(II-62) कन्यामणिं कनकरत्वकनन्निशान्त- प्रान्तावनौ स निवसन्प्रसुराददर्श। प्राचीनव ल्लिपिहि त प्ररुतालिपालि- पक्षानिलातिचलपल्लवजालमार्गै:। ८०

अथ क्रमक्रमेण, ८१

(II-63) तस्य नेते पूर्णकामे ततोऽप्येवं हृदद्भतम्। अङ्गं रसोत्तरङ्कं द्रागभूदमितमीप्सितम् ।्। ८२ (II-64) आदौ समीक्षितुमिमामनिमेषताशः पश्चात्तदानननिशापतिदर्शनेन। एषोऽनिमेषपतिभावमियेष भूपा: काम्योत्तरोत्तरपदाधिक कांक्षिणो हि॥। ८३

(II-65) तन्व्याः पद प्रथमतस्तद नूरुसीमां काञ्चीमथेत्य कमनीयमहीशवीक्षा।

च्क्रातिशासनचणोच्चपदं हि काम्यम् ।। ८४

(II-66) नाभीसुरङ्गकवलित्य ना महेम - निश्रेणिरोमलतिकागुणतस्तदीक्षा।

साध्यं न सङ्गरसमोदविनिद्रवृत्तेः ॥ ८५

Page 72

.36 वसुचरित्रेचम्पूकाव्यै

(II-67) दृष्टिर्विभोस्सुरभिले तिलकान्चिते सा रामानने स्मितसुमाश्चति लम्बमाना । गण्डस्थला द्विधुशिलामसृणाद्वलन्ती व्यालम्बते सम कचभारलतावितानम्॥ ८६ (I1-68) तस्यः पल्लविंतुं पदाच्छुभमहारम्भाप्तये सक्थितो हस्तिस्कन्धसमाश्रयाय जघनान्मध्यान्नभोलब्धये। शैलाधीशजयाय तुङ्गकुचतशशद्घोपसत्यै गला- दोष्ठादिष्टफलार्जनाय ललितश्रीपूर्तये कर्णतः॥ ८७ (II-68) मान्याननात्पूर्णराजमण्डलेश्वरताप्तये। प्रभुवीक्षा क्षमा कैश्यात्प्राप्तचै च घनसम्पदाम्।। ८८ (II-69) अद्वैतरागजलधाववाङ्मनसगोचरे। मज्जन्स तडपनुति मनसा विस्मितोऽकरोत् ॥ ८९ (II-70) ख्याता वाडलकनामतो भ्रमरका स्फीता घनश्रीकरा- त्कञ्जातारिमुखादराद्विधुरभू्त्कि जातसन्मित्रकः । छायात्वान्मधुराधरस्य युवतेशयान्तु बिम्बं प्रथां तुङ्गोगोरोजसनाभितानुसरणार्त्कि गोत्रवर्गाधरा।।।९० (II-70) स्रजस्समाना हि गुणैर्भुजाभ्यां चक्रं स्वरक्ष्यं नु नितम्बलक्ष्म्याः । सरोवराण्यड्ध्रिसमोदरणि नखाभिजाता प्रसवालिरस्याः। ९१ (II-71) भ्रचापदक्छरभृता वनितामुखेन कामं जितात्स्मितकपोलललाटभासा ।

Page 73

द्वितीया ऽश्वास: :37

चन्द्रात्सुधाच्छविकलासु (हतासु) भीत्या पश्चाद्गतं घनतमःपटलं नु कैश्यम्॥ ९२ (II-72) तस्या: कुचाचलतटाग्रतलाश्रयस्य

आरावमूकितपिकस्य हताब्जपूग- कान्तेर्गलस्य न किमर्हति कन्धराङ्ग: । ९३ (II-73) कन्दर्पमत्तकरिणि स्तनशैलवप्र- क्रीडाश्रमेण कृतनाभिसरोऽबगाहे। उद्वेलवीचिवलयो (Sभवद)न्तराले तद्गन्धसङ्ग्यलिततिनंतु रोमराजिः ॥ ९४ (II-74) नारीकुचाचलभ वैर्नतना भिपूर्णै स्तच्छोणिचक्रनिहतेस्तरसोरुभिनैः। अश्रान्तगर्भकलमौ नवभाSमृतौधै- जंङ्गे हि दण्डहलचिह्वपदाग्रजातौ॥ ९५ (II-75) रामामणीतनुलतारमणीयशोभा- भूमावलोकनुति विस्मयभूरिहर्षः। आलोलमौलिकमनन्यमनार्स पाणि- सामर्थ्यमेव मनुते स्म सरोजयोनेः ॥ ९६ (II-76) तदा सखोपांशु तमावभाषे तथ्यं वचो मे तरुणी हि दृष्टा। तज्जन्म पृष्टाऽशु तपस्विवेष- स्त ईश्याणीति ततस्स हृष्टः ।। ९७

:1, तद्गन्घसन्यतिपति

Page 74

38 वसुचरित्रे चम्पूकाव्ये

(II-77) कुम्भस्तनीलग्नवीक्षां कुम्भदीपविभानिभाम्। पयोजदक्प्रसङ्गेन युयोज सुहृदा विभु: ॥ ९८

(II-78) कथ महिस्रा सह योगिवेष: कथ विविक्ताङ्गनया सहोक्ति:। कथ लगेत्कार्यमितीरितस्स- न्कर्ता सखा तत्कलनापरोऽभूद।। ९९ तदानीमेव तस्मिन् शैले। १००

नश्चत्पल्ल वशाटिशच्छ क लिकामुक्ताक्षसत्रोज्वलः।

न्कश्चिव्याजजटी फलाम्बुकरकी कल्पद्रभूम्राऽस सः ॥ (II-80) मायाजटी जपमरव्यायामचलिताङ्गलिः। आयादरं हेमधाम गेयादरमिभागतेः॥ १०२ कुहनायोगिसमागमनमविज्ञायैव कुतुकेन स्वेच्छाविहारसल्लपनासु सखीषु काचिदूचे। १०३ (II-81) अस्मत्सखवीमणिसमञ्चितगीतिरीते- रायास्यतीह सह साधु मुदा यतीति। इत्यालिवागव(हित) हितमाकलय्य तत्कुञ्जगः कपटतापस एवमूचे।। १९४ (II-82) साधृत्पलाक्षि तव सारगिरास्मि हृष्टो यत्यागतिः कथमबोधि य ईद्शोऽस्याः। वीणारवामृतविकासिमनास्स दृष्ट्वा कान्ताशिषं न कलयन्न हि यास्यतीति ॥ १०५

Page 75

द्वितीयाऽश्वास: 39

तदा तत्नत्यास्सर्वाश्च शुश्भुवुस्तद्वचन, कुहनातपस्वीच कुञ्जान्निर- गात्। १०६ (II-83) तपस्विवर्यागमनं तदात्वे विज्ञाय तद्विसयसम्भ्रमाभि:। मुक्तासनाभिमुनिरैक्षि तामि रननन्द राजा हृदि नर्ममित्रम्।। १०७ वदानीमेव, १०८

(II-84) आयाति योगिनि हठादवरूढपीठ-

दृष्टया नना(ह) नृपतिस्सदृढानुकम्पं देशाधिपा जगति दीनदयादशो हि॥ १०९ (II-85) अत्युन्नतस्तनभरा (चाड)वनादेकपार्श्वतः । आनमत्सादरं साकमालीभिर्मुनयेऽथ सा॥ ११० (II-86) अथ तदानीमप्रतिमनवतपोधनं रमणीरचितविविधविनयपूजाविज़म्भ- माणं तरुणीमणिसमर्पिंततपनीयपीठमधिवसन्तं नववसन्तमनन्य- कन्यासामान्यलावण्यभासुरे ललितविभ वसुवल्लभकलितकरग्रहा भवेति घरसुतायै विरचिताशिषं तापसानुज्ञासमलङ्कतमणिखचित समुचिता- सना(सीना)सु कञ्जलोचनासु समञ्जसवचनवैखरीरख्जिता ख्जन- मदभञ्जनलोचना घनाञ्जननीलवेणी मञ्जवाणी साञ्जलिरिति स्ज- गाद मनुपञ्जरं मुनिकुञ्जरम्। १११ (II-87 ) कुतो महात्मन्क्कगताविहागा स्सख्या भवत्पादनखेन्दुसक्तया। अभूत्प्रकाशोऽथ हतं तमोऽस्या भव्या: कलाभाग्यमनन्यलभ्यम्।। ११२

Page 76

40 वसुचरित्रे चम्पूकाव्ये

(II-88) उत्कृष्ट ते पदनतं शिर उत्तमाङ्ग राजद्भवन्नुतिपरा रसना रसज्ञा। युष्मत्समर्चनविभावनयोग्यकालो दिष्टोत्तमो भवति शिष्टजनस्य लोके।। ११३ (II-89) शोणाधरामणीवीणाराणाधिकमुदा हृदा। वरसंयोजनायातो वर्नादप्रियोऽसि किम्॥ ११४ (II-90) सर्वज्ञ तापसमणे सदनन्तरत्न- शोभाव्य तावकशुभाङ्कसुवर्णभूम्ना। मोदादलकुरु चतुर्मुखतुल्यभाव मान्यप्रभावघन मा(मक)कर्णसीमाम् ।। ११५ (II-91) उक्तस्तया सुनिरुवाच जगत्प्रसिद्ध- पुण्यार्य गौतमकुला म्वुधिपूर्ण चन्द्रः। गौरीमनोहरमना नवगौतमाख्यो हर्षाम्बुधि: परमहासरसोऽहमेवम् । ११६ (1I-92) लोलमीनयुगलीललोचने राधनीयवसुनाथसेविनः । अस्य तद्वनरसास्यमन्त्रतो मौनिता मम हि मानिता चिरात्।। ११७ अपि च, ११८ (II-93) अचलाहितपादोऽदादाबाल्य सेवनादिनः । आत्मानुसृतिभूमानमखिलेऽपि पदे मम ।। ११९ (II-94) तेनोद्यानगतेन मेरुललितच्छायोज्ज्वलस्वामिना नित्यालोकितनीलकण्ठसुमनोभूमाभि रामालयः ।

Page 77

द्विसीयाSश्वास: 41

राजत्पुष्करतीर्थसम्भ्रमपरो रम्भादिलास्यादरो माद्यत्किन्नरमञ्जुगानकुतुकरशीताद्रिसी मामगाम्।।

तदनु, १२१ (II-94) श्रीपुण्ड रीक केदार सेतुदर्शनविस्मित:। विशिष्य चम्पकारण्यं विलोक्यैवमिहागतः॥ १२२ इदानीं, १२३ (II-95) दरीझरीसारस सौरमस्फुर- द्विरीशसक्ते नवपध्मिनीप्रिये। तथा विधोपायनयोजने मनो- सथादिहागां नवपध्मिनीघने।। १२४

किं च, १२५ (II-96) कन्यामिमां गुणमणीधन्यां र्मणि पश्यतः । अनुकम्पाडत वात्सल्यमद्धतं च ममेधते ॥ १२६

(II-97) सौभाग्यलक्षणवती समररज्यलक्ष्मीः कान्तामणीय मचलाधिपकन्यकेति । संलक्ष्यते मनसि सिन्धुकुमारिकेति गोत्रोन्नति सखि वदेति स तामवादीद्॥ १२७

(II-98) यादच्छिकार्थकुहनायतिसाघुसूक्त्या

अब्जानना मुनिमहत्त्वमवर्णयंस्ता विश्वासभासुरविकस्वरमानसाव्जाः ॥ १२८

(II-99) मौनीशमाह महिलास्वथ मञ्जुवाणी भक्त्यार्य लोकभरणाभरणेन भूम्ना। 6

Page 78

42 वसुचरित्रे चम्पूकाव्ये

सर्वज्ञतामधिजु(ष)रसकलोन्नतस्य किं चित्रमित्य खिललोककथोपलब्धौ ।। १२९ (II-100) सौभाग्यलक्षणवती स्मरराज्यलक्ष्मीः कन्यामणीयमचलाधिपकन्यकेति। संलक्ष्यते मनसि सिन्धुकुमारिकेति ह्युक्त्वाऽपि वत्सलतयैष किलानुयोगः ॥ १३० (II-101) ततस्त्वदीयद्यया तरुणीजन्म वर्णये। तच्छ्यतां तापसेति तत्सखी तु जगाद सा। १३१

(II-102) अस्ति क्षोणितले वसुक्षितिपतिः श्रौढप्रतापानल- ज्वालालीमरुभूतसिन्धुविचलन्मैना कपक्षच्छिदा। नानादि क्तट भेदिदुन्दुभिमहानादेन 'संमूर्च्छता सानन्देन नगारिणा नुतयशास्सर्वज्ञचूडामणे॥ १३२ (II-103) आसीदघिष्ठानपुरी चिरश्री- रानन्दिनी द्यौरिव तस्य जिष्णोः। आक्रीडसूनासवपूरगुम्भ- दत्यन्तमाधुर्यगपुण्ड़वाटी।। १३३ (II-104) उपकण्ठं पुरमणेरुरुमौक्ति कहारवत्। उद्दामरुचिरा भाति हुदा शुक्तिमतीनदी॥ १३४ (II-105) यज्जीवनं कविविनोदि यदन्तरङ्ग- मच्छं गभीरमतिपावनमर्थदायि। धात्रीत्रिकालफलदा गतयो यदीया मुक्तालिविभ्रमभरा हि यदब्जलीलाः।। १३५

  1. संमूर्षता

Page 79

द्वितीयाSश्वास: 43

ततस्तदर्ण ववरवर्णिनीमहिमा लब्धवर्णेन क(थ) वा वर्णनीयः। १३६ (II-106) ल्लिष्टा नर्मदयाऽनुकूलविहृतिश्रीजीवनस्त्िग्धया

तादक्सम्भ्रमरम्यरावघनया (त)द्वेत्वत्या नुता

(II-106) वंशरूपगुणोत्कर्षा वाहिनीवृन्दवन्दिता। वनजातासनसभां वनिताऽकृतिराप सा ॥ १३८ (II-107) सरीयुता सरोजातमुखी हंसगता विधौ। प्रव्तितनिजाचारा न्यवर्तत ततो नदी। १३९

तदानीमेव धातृसेवावसरमवधाय तद्विवन्दिषया, १४०

(II-108) राशजत्सुमनोमनोहरशिखो रत्ना(लि)चित्राम्बर-

विध्वास्यो महितोपकण्ठविवलन्नक्षत्रमालाञ्चितो भास्वत्सङ्कुमदा रट्रेगण्डफलको भर्मोल्सन्मेखलः॥। १४१ (II-108) कोलाहलधराधीशः कुतुकी हश्चिन्दनी। माणिक्यपादवलयो मानिन्यभिमुखोऽभवत्।। १४२

तदनु, १४३ (II-109) शैलाधिराजतनयस्य शिवानुजस्य शूलायुध प्रियतमस्य शुभोन्नतसय। कोलाहलावनिभृत: कुचशैललीला बालाऽनुकूलविनयाऽजनि पारश्वलोला ।। १४४

  1. द्रदण्डफलको

Page 80

44 वसुचरित्रेचम्पूका्यै

(II-110) कूर्माङध्रिनिजकूलरूढकदलीच्छायो(रु) का सैकत- श्रोण्यम्बुभ्रमनाभिरुर्मिवलिका शैवालरोमवललिः चक्रोरोजयुगी सरोरुहमुखी चारुत्पलाक्षी नदी तन्वी भृङ्गकचा बभूव ललितैस्तद्वैर्यव (्माप)हा।१४५ (II-111) तद्धैर्य सर्वमाहृत्य तटिनीमणिरागता। सोऽपि सिन्धुगभीरोन्तस्तद्विलासं वहन्ययौ।। १४६ (II-112) श्रीशोभितश्शिखरिराजसुतस्तदादि

उद्यद्रसो भ्रमभृदुत्कलिकातिलोल: कामोज्ज्वलस्समभवत्कमलाभिपूर्णः ।। १४७ अपि च, १४८ (II-113) आसीन्नितान्तमहहाऽतनुतापकीला- तप्तो हिमाद्रितनयो झरवाष्पपूर्णः । तद्ध्याननिश्चलतरो गहनाभिगम- १४९ तदैव तद्वशेन तदीयास्तरलाश्रया बभवुः । १५० (II-113) रम्भाद्या घनकूटगा रहितसारस्या नमन्मस्तकाः श्विष्यन्त्यः कलकण्ठ् इध्दकुतुकाश्शीर्णा विशीर्णारवाः। प्मिन्योऽहरफुल्लपत्रनिचया दैन्यातिखिन्नानना भोगिन्योऽस्य बभूवुरञ्चितमहाभोगा व्यथोऽछासिकाः।। कि च, १५२

  1. पझ्मि ........ लसत्वलिचया

Page 81

द्वितीयाऽश्वास: 45

(II-114) भूभृत्सुतस्य सुवनाभिनुतास्मृतेर्द्रा-

स्सान्द्रार्सहैव महिमा स हि माननीयः ॥ १५३ (II-115) तटभिज्झरिजातानां शताराणां 1किमद्भतम्। (सम)रसारसवाणानां धरसारविदारणे।। १५४

(II-116) नान्यैश्शशाम नयशालिघनालिनीत-

पाटीरनीरघनसारतुषारसार- १५५

एवमेव, १५६

(II 117) मादद्वनीशुकपिकालि® शिखावलाली- मञ्जुखानासहमना मदनास्त्रदून:।

तसौख्यं कथ तु भवितेति स निश्चितात्मा ॥ १५७

(II-118) धराधरसु(तो) दीप्षिकराभरणभासुरः । धरावरमणीमालां चिरादरमगान्नदीम्॥ १५८

तदानीं क्रमेण, १५९

(II-119) पद्माभिराममणिपात्रलसत्पराग- श्रीगन्धकेसरशुभाक्षतवीचि(पाणिः)।

  1. किमद्यतम् 2. मदावलाली

Page 82

46 वसुचरित्रे अम्पूकाव्ये

(आ)तीरपूरकन दुत्कलिकाभियाना तस्मै ततान तटिनीतरुणी सपर्याम्। १६० (II-120) तटरत्नासनासीनस्ततो गिरिरगान्मुदम् । श्रितत द्वाहिनीभूतिः श्रीपद्मनिधि(लाभ) तः ।। १६१ (II-121) तदानीं पुण्यतरङ्गिणीमणिः शिखरिणमभाणीत् । १६२

(II-122) नद्यालीजनकस्य ते नगमणे नव्यार्ध्यतोयं किय- न्नीहाराचलजन्मनस्सुरभिलं नीहारपादं कियत्। मन्दारस्तवकोज्ज्वलस्य महतो माल्यार्पण वा किय- द्रलाधारगुरुश्रियः स्वकलि(तो र)त्नोपहारः कियान्॥ गोत्रतिलक गोत्रातले १६४ (II-122) पूर्यते न हि केनाSपि पूजाऽद्रिमहतां तथा। पुष्पपत्रोद कैर्मक्तिपूर्व दन्तैः प्रसीद मे।। १६५ (II-123) रत्नकूटसुरर जकन्यका- कल्पभूरुहसुधाकरहदैः । भासुरस्य भवतो जगत्त्नये काम्यवस्तु कमनीयमस्ति किम्॥ १६६ (II-124) एतादृशगुणोपेतशीता चलसुताऽगतिः। स्फीतामितानुरागश्रीजातातिशयतो मयि॥ १६७ (II-125) इत्यादतस्स तरुणीमणिमेवसूचे स्मेरननो रदनहीररुचिप्रचार:। विज्ञातविश्वभुवनाशयसन्निवेशे सम्य ग्यथार्थमवदस्सरसाग्रगण्ये।। १६८

Page 83

द्वितीया ऽश्वास: 47

(II-126) सामोदमब्जजसभागमने युतालीं त्वां वीक्ष्य चिन्तनपरोडस्मि ततानुरा(गात)। (अच्छाच्छतासरस)तातिगभीरभावां सर्वकषत्वपरिपूर्णतरत्वसम्याम्। १६९ (II127) तत्पदभूसदसि त्वाद्दशसिन्धुकान्ताः किननो गता(गत)पराः किमदृष्टपूर्वाः । तद्वीक्षणाच्वदवलोकनजो न मोद: प्राग्जन्महार्दमयि किं बहुना मयीदम्। १७०

(II-128) मत्तोऽनवेक्ष्य कुतुकं मधुरं न चेष- दाभाष्य केवलमरालगता त्वमासीः । आराद्वसेयमथ वागमृत पिबेयं गत्या कयाऽहमिति नित्यमनोर्थोडस्मि ॥ १७१ (II-129) अमलमधुर चेतोहारिगुम्भद्रसाढ्यान् स्तुतमतिरतिदूरं स्तौति गत्वा बुधालि:। इति विदितविशेषो हेलयैवागतोऽहं विदलितगतिखेदो विश्वतापापहन्त्रि ।। १७२ (II-180) मज्जीवन तव नियोज्य महान्तरङ्ग- मश्चत्प्रियाचरणमाकलये किमुक्त्या। चक्रस्तनि भ्रमरवेणि चकोरनेत्रे नालीकसन्मुखि न दीनममुं विधेहि॥ १७३ (II-131) तदा वदन्तमूचे सा तं घनखनिताऽविला। मुकुलीकृतहस्ताब्जा मुद्गीतिविनयान्विता॥ १७४ (II-132) यानं नीचातिनीचानुसरणमखिलं जाड्यक्लप्तो निसगों गाम्भीर्यव्याप्तिहीना सततमुपचितिः पङ्कभागाशयो मे।

Page 84

48 वसुचरित्रे चम्पूकाव्ये

अत्यन्तं दुर्दिनोत्थो निरवधिरुदयो जीवनं बुद्बुदाश्च- त्कौटिल्याधारसीमा गतिरधिकतरोत्सेकसङ्गोऽतिभङ्ग:॥

(II-182) अचलितोन्नतधैर्य महामतेऽ नघगते सदभङ्गगनिसर्ग ते। अहह सङ्गतिरहति मादशै- रनिय तस्थितिगन्धगुणैः कथम्॥ १७६ किं च, १७७

(II-133) काडचला जडवाहिन्यः क्व वाऽथ जगतीदशाम्। क्व सख्यमुन्नतारोहः क महात्मन् रसश्च नः ॥ १७८

(II-134) आकर्ण्य तद्वचनमद्रिरुवाच सिन्धुं मग्नोऽस्मि ते तटिनि मञ्जुलकान्तिपूरे। किं मां भ्रमैस्तुदसि किन्नु दृढोपगूढं हर्षप्रुवं नयसि हार्ददयाधियेति। १७९

(तदाकर्ण्य सापि सदा) शया विवर्णाजजनि। १८०

(II-135) तं प्राह साऽथ ननु तामरसास्त्रखिन्नः कि नात्मन: स्मरसि गौरवतुङ्गभावौ। (मा)दग्जलस्थितिमहापुवखेलनं ते किं लाघवाय न कुलाद्रिकुले स्मरेति।। १८१

(II.136) क्रीडामतिर्यदि दढा कृतपुण्यदेश- वासे तपःस्थितिकृशे वनराशिभाजि। हा हन्त मादृशि हठाक्र्कमणं किमर्हं रम्भादयो जगति रम्यतरा न किं ते।। १८२

Page 85

द्वितीया Sश्वास: 49

इति वदन्तीं स्रवन्तीं रसाधरपती रागान्घलोचनस्सन्नीरयामास- गीरयावासः । १८३

(I[-187) जाता वाडतनुभूतयः किसु जटास्यूताभ्रसिन्धोर्विभो- र्याता किं यमुनापतेयुदुपतेः स्फीतात्मवंशप्रथा। हीना किं वसुपूर्ति रच्युतपदीदीनात्मनशशन्तनो- र्न्यूना किं कमलोदयाप्तिरुदधेर्नानास्त्रवन्तीपतेः॥

(II-137) तेषां यल्लाघवं तन्मे ते वृथानियमैरलम्। विलम्बसे कियद्वेति विवशो जगृहे स ताम् ॥ १८५

स्ससम्भ्रमायास्तटिन्याः, १८६

(II-138) वेणी चचाल विसवद्जकङणानां श्रेणी ननर्त विवभुश्शफरीकटाक्षाः। नाणीयसी परिरराण च हंसकाली १८७

कूलङ्कषानुपमगर्व कृताधिवासा:। कान्तानुकूल्यकलिता: 2प्रतिकूलताऽथ किं वेति कोपभरितः कितवो बभूव। १८८ (II-140) तदनु शिखरी कोपरक्ताननो निजरूपाटोपदर्शनजनितसाध्वसां तामालोकयन्नुन्मस्तकानुरागभरितो निरतिशयर तिरमणनिशितशर-

1 रच्युतनर्द 2 प्रतिकूलतात 7

Page 86

50 वसुचरित्रे चम्पूकाव्ये

निकरकलहंसजालं विचालयन्, पार्विकशर्वरीशसमागमकलित- विरहपाण्डिमधीकृता शशघरशिलाविभासिसान्द्रचन्द्रिकया तुङ्गतर- तरङ्गडोलिका सङ्के लिकाभ ङ्गरथा ङ्गविहङ्रपृथुकसन्तोषं संशोषयन्, बहुलतरानुरागविव लदलसतार चितगद्गद निनदसदृशी भिस्सरयचङ्क- मणचलितवल भिदुपल फलक मिलद घिकत मधुमधुमार्मटी भिर्निकटतट- विटपिपटलरटद मितकुतुकभरकीर किन्नरयुगानत्रायने विश्रामयन्, निजाहार्यभावगौरवे कलोलिनीरयनिवारणे कामोपभोगसमुचित- विजनताकारणे कन्दर्पबलसम्बाधबाधावधीरणे जनित(तापः) रचय सुरतमिति तटिनीपदानत इव 'तदघोविलम्बमानो दृढतरं परिरम्भयन्, विशीर्णत(र)हल्लकामोदं वेणीं विलोलयन्, विकलित मकरिकोत्सेकं विशदगण्डपालिकां विमर्शयन्, विचलितमधुरामृत विलसदुल्लोलाघरं विदशयन्, विगलितमुक्ताफलं विततपयोधरं विमर्दयन्, विघटितविशदांशुकान्त विपुलपुलिनजघने विहितोत्पल- पत्राणि विस्तारयन्, साहित्यकुतुकी सौहित्यरहितो महास्त्िग्धो रहो मुग्धामधिकतरकालमतिशयाभीलं 2धीरयावासो वारयामास।

(II-141) वज्जिप्रताप वसुभूप दयास्वरूप रक्षार्तरक्षणविचक्षण मामितीव। 3तारस्वरोजजनि निरुद्धधुनीरुतेः प्राक् तद्घोरनीरखगवारततारवोऽभूव ॥ १९०

(II-142) अत्यन्तघोरवरटादिवयोरवात्प्रा- कछैलोद्ध तप्रबलशैवलिनी जलेषु।

1 तथा धो 2 धीरयामासो 3 तारस्वरोजनिधुनिसुतः

Page 87

द्वितीयाऽश्वासः 51

आक्रान्तसदसु नृणामतिपीडिताना- माक्रन्दवृन्दमहहाऽजनि दिक्षु तादकू॥ १९१ (II-148) .... .... .... l .. ।l १९२ .... ... .... (II-144) नानानीवृत्पुरग्राम स्थाना द्रागेत्य तत्क्षणे। भूनायकं वसुं प्राहुर्दीना गिश्भयाज्जना: ॥ १९३ (II-145) इष्ट निर्वहते मलीमसगति नोपैति भीत्या शुचि- दाक्षिण्यं भजते सदागतिरलं गुम्भद्रजा नाटति। तेजो योजयितव 2चण्ड किरणैश्शक्तिं न मित्रोऽयते लोके जीवनदो न गर्जति घनो धान्यातिमान्यागतिः॥

(II-145) बुधादत त्वत्करुणासुधासुखितभूतले। द्धावद्य नदीकान्ता व्यथामाशु विचारय।। १९५ (HI-149) हा हन्त कश्िदवनीभृदतीषुवेग- मत्युद्धतध्वनिकरो नु समागतस्सन् । व्यालम्बते सम विततार्भटि शुक्तिमत्यां विन्ध्याद्रिवज्जगति विस्तृततुङ्गभृङ्ग: ॥ १९६

(II-147) स्थिरा जनदराधार घरागतिभरासहा। 5धराधरदरायातत्वरा भ्रमपरा (हि) सा।। १९७ (II-148) वाच्यानु किं वसुविभो बहुभीतिरद्रि- 6वर्योपरोधबहुवर्धित सिन्धुपूरैः।

1 स्थानादागत्य 4 धारागति 2 चन्दनकरवा 5 धरायिदरायातत्परा 3 जननराधार 6 वरोभषनवर्धितसिन्धुपूरै:

Page 88

25 वसुचरित्रे चम्पूकाव्ये

आपूरितावनितले स्फुरदभ्ररूप- माकाशपातवद्दृश्यत हन्त भीत्या॥ १९८

किश्च, १९९

(II-149) भूचक्रं निखिलं जड भृशमभृद्ग्रामावली भङ्गभा- गत्यन्ताऽवनशुन्यमालयकुलं काण्डैकशेषा द्रमाः । सत्वानामपि चारिता विहृतयस्सर्व च वस्तूज्झरं जीवा: कण्ठगजीवना हि कलमाल्यप्राप्ततादक्फला ॥

तथाडपि गोत्रासुत्नामन् २०१

(II-149) निष्कुटारामगोष्ठादिनि:स्पृहा वयमागताः । २०२

(II-150) विज्ञापितस्तैरिति विश्वरक्षा- राजन्महोत्साहरसारुणाक्षः। स लोकपीडाहृतिसाधकभ्रू- भङ्गेन्द्रकेतुर्गिसभञ्जनोत्कः ॥। २०३

(II-151) कराभयभराधायी धरापतिररातिहा। पुरा करिवर तातुं मुरारिवदरादगात्।। २०४

(II-152) दन्ताशन्यतिदारिताद्रिशिखरा दन्तावलास्सैन्धवाः

चक्राघातविघूर्णिताचल चयाश्रामीक (रोध)द्रथा- रसत्वोद्घाटितपर्वताश्च सुभटास्साकं ययु:क्ष्माभृता ।

1 करामयमेराढायी

Page 89

द्वितीयाऽश्वासः 53

(II.152) वृंहितैर्हेंपितैस्तेषां बृहन्नेमिरवैरपि। कोलाहलैविचाराठ्यं कुलाचलकुलं तदा। २०६

(II-153) श्रितादतस्सिद्धसुरादिवन्दित- स्ततो मुद्ा तद्वनरोधिकम्पदः । नखेन चिक्षेप नगं स रामव दुरासदं दुन्दुभिकायषुन्नतम्। २०७

(II-154) परं वसुपतौ तादक्पाददीर्णाचले सति। अरश्युशोष क्षणादुर्व्यां परिकीर्णा सरिज्झरी।। २०८

(II-155) विदलितघनपक्षो वेदनामूर्छितस्स- न्विशकलितलता द्रर्वेगशीर्णोपलस्सन्। अहह भुवि पतन्नप्य द्रिरारात्स्र वन्त्या वसुपतिघनपीतो वर्तते साधिलोलः ।। २०९

(II-156) लीला कन्दुकवत्क्षिप्शैलापात(र)वैर्युताः। घोषा मेगेः किसु स्वर्गयोषासुरजनिखनाः॥ २१०

(II-157) हृदन्तरुल्ला(स)निदानभूभृ-

अनन्तराश्चरय कथामपृच्छ- दनन्तरायामथ तां सखीं सः॥ २११

1 घोषामेरोपिस्वर्चयोषामुखनिस्वनाः

Page 90

54

कामाक्षि देवि करुणामयि कामकोटि काश्चीपुरीश्वरि कदम्बवनीनिवासे। कान्तैकचूतपतिना कलितावधाना कर्णामृत कलय काव्यमिर्द मदीयम् ॥ २१२

इति श्रीकामाक्षीदासकालइस्तिकविकृतौ वसुचरित्रे 1चम्पूकाव्ये द्वितीय आश्वास:

1 चम्ब्रुकाव्ये।

Page 91

कालहस्तिक विविरचितं

वसुचरित्रम्

तृतीयाश्वासः

कामाक्षि देवि करुणामयि कामकोटि काश्चीपुरीश्वरि कदम्बवनीनिवासे। कान्तैकचूतपतिना कलितावधाना कर्णामृत कलय काव्यमिद मदीयम्॥ १

(III-2) मञ्जुवाणी पुनर्मौनिकुञ्जरं दम्भपञ्जरम्। मञ्जुवाणीविलासेन 'सञ्जगाद तदा मुदा।। २

(III-3) मन्दारसूनमधुवर्षमहानिधान- वृन्दारकप्रवलदुन्दुभिघोषगर्जाः। भूलोकनायकवसोरथ भूरिजेतु- रालोकनाय मघवागमन शशसुः ॥ ३

(II-4) तदनु गोत्रवर्गसन्ततस्थितिकारी गुरुतरनयहारी विदितशतकोटि- हस्तो विभवप्रशस्तो नित्यकल्याणमयधाममान्यो निरन्तरधन्यो मथितरिपुबलसारो महनीयवीरो महिताम्लानमौलिसुमदामवान् महाभोगवान् सुधर्मावातिगरिमा सुकृतिमहिमा सकलभारवहनचतुर- कनीयान् सहजगरीयान् विहितविद्याधरानन्दो विख्या तकीर्तिबृन्दो

1 कंजगाद

Page 92

56 वसुचरित्रे चम्पूकाव्ये

दनुजमदमोचनो दशशतलोचनो दहनशमननिऋतिवरुणपवनधनद- गिरि(श)समन्वितो वसुवसुन्धराधुरन्धराय विशेषपारितोषिक- वितरणाय निकामभूमा नितान्तधामा मनोज्ञसामा महेन्द्रनामा सरोज- दामा समाजगाम ।

(III-5) वृन्दारकवरो भूपं वन्दारुमथ मानयन्। ५

(III-6) भूमण्डलाखण्डल सुरिभृपा दष्टा विशिष्टाश् न किं सदिष्टाः । ई द्रजगद्रक्षणमीदृश'श्री रेव बलं चैतदयो न चैषाम्।। ६ (III-7) पदनखमथिताद्रे पार्थिवेष्वैक्षि किञ्चि त्परम इव पृथुक्ष्मापालकस्तद्वलं ते। किसु पदनखतुल्यं किं बहूक्त्या मदीय: 3पविरपि न पदाध:पाति किं लक्षणेन ।। ७

(III-8) त्वन्नखे तरलगोत्रखण्डने (विश्र)माय शतकोटिसाधनम्। सौमनस्यमधुना सुपर्वणां भासते सति हिते भावादशे॥। ८

(III-9) सुमनोमनोस्थविधायिशोभनं सुमनोरथ सुहृदसुं दिशामि ते। महितं गृहाण सहित मणीगणै- रिति त प्रदर्श्य हितमाह वासवः ।। ९

1 श्रीदेवं बलं चैतदयोनशेषाम् 2 मदीय 3 धविरपिनपक्षाघ:पा ... कि लक्षणेन

Page 93

तृतीयाऽश्वास: 57

(III-10) सुधाब्धिकन्यादितिसनुवैरि- विवाहयानाऽहनि विश्वकर्मा। अमुं चकाराद्द्तमत्र शार्ङ्गी लक्ष्म्या सहादित्य इवोल्लास॥। १०

तदनु ११ (III-11) उद्धाह्य साधु कमलामुरुकौतुकेन विश्वम्भररसदसि विश्वसुरावृतस्सन्। दृष्ट्ारकंकोटिभविमानदशो ममाशां सर्वज्ञमू(र्ति)रदिशत्सगजाश्वमेनम् ॥ १२

(III-12) व्योमयानमिदं दिव्यधामयायि मणीमयम्। भूम राजन्प्रतिदिनं हेमराजिं प्रवर्षति ॥ १३ (III-13) भासुराकृते चित्रभानुभासमानमिदमखर्वलोकालोकसौख्यदायकं, घात्रीपते दिव्यधामोन्नतमिदमनन्तवाहिनीविभवभासकं, प्रथितप्रताप घनप्रकाशमिदमभ (ङ्ग)मणिचापशरपरम्पराधायकं, सुपर्वबन्धो शर- ज्जयोर्वराकृतीदं शार्वरगर्वनिर्वापकमिदमशेषदोषान्तकमिदं नितान्त- कान्तकल्याणसदनमिंद कामरूपकमनीयमिदममृतान्नसारप्रदं मिहिर- सुरधरमुदिरशशघरविराज(मानं तद)खिलगुणवर्णने वागीश्वरोऽपि नहीश्वरः । १४ किश्च, १५ (III-14) पूरितामोददिव्योरुपुष्पकायुतमालिना। अनेनासदशं पुण्यजनेनायुतपुष्पकम्॥ १६

  1. नवज्योति 8

Page 94

.58 वसुचरित्रे चम्पूकाव्ये

(III-15) घार्मिकाग्रणीरिदमनन्तमणिधामतया हेमन्तसमये हितविततिमात- नोति, वागीशसदशधी रिदमरुणप्रवालमज्जुलता नितान्ततया वसन्त- समये सन्तोषसन्तति तन्तनीति; घनशौर्यसेनानीरिदममलमुक्ता- दीप्िधाराघिवासतया घर्मसमये नर्म पूरयति; 'प्रमदानवम नोभूरिंद प्रबलवज्रोपलप्रासादभासतया प्रावृषि प्रमदपूरं प्रकाशयति। १७

अपि च १८ (III-15) पार्वकालिकचन्द्रास्य सार्वकालिकसौख्यदे। .

आर्यत्निकमणीकान्तास्तौर्यत्रिकपरा इद॥ १९ (III-16) विमानमारोदुममुं विधिर्वा रमापतिर्वालमुमापतिर्वा। ममाह(ता त)त्कृपया महाह तमादरात्तत्सद्दशोऽदिशं ते ।। २० (III-17) अर्कोपमैनमधिरुह्य गतागतानि सन्मार्गतस्सदसि मे(Sन्र मु)दाचरेति। उक्त: प्रदत्तमुचितं महित विमानं जग्राह तं जनपतिर्जगदेकमोदम् ।। २१

(III-18) इति वासवे वसुमतीवल्लमाय विश्राणितनिरुपमान(वि)माने चिर- तरं सुखीभवेति विरचिताशिषि सुधर्मामुपेयुषि सति तदनु वसुपति- रमितकुतुकभरतापसवरकलितलसदुपरिचर (व)सुनामधेयाक्कितो भा- गघेयाश्चितो जयकीर्तिलाभसौभाग्यवराराजन्यमान्यो निरतिशया- नन्दपूरितो निजन(गर)मागतो निखिलजनजेगीयमानविमानमहिमा

  1. प्रदानवमनोचूरिदंभविलवज्रोपलप्रासादभागतया प्रावृषि प्रमद ... र प्रकाशयति।

Page 95

तृतीयाSश्वास: 59

डनुदिन जायमानजातरूपमणिकलापैरवनि देव देवतावर्यसपर्या (मार)- चयन्निष्टापूर्तानि निर्वर्तयन् कदाचिदारूढराजमानतद्विमानो गगन- चरकलितबहुमानो नन्दितात्मीयकीर्तिपरदिव्यगानो नाकलोकादि लोकं नानानगवनानीक नवद्यद्वीपसारं नदन्नदीनदप्रचारं चालोकयन् भूलोकसुन्दरो विदितशुक्तिमतीनदीविहारदीघिका- विश्रमो लीलाचलीकृतकोलाहलाचलो महाशरासो महाधिवासो दयाविलासो धिया (ल)लास। तापससुधाकर तदनन्तरकथां सावधानमवधारय। २२

(III-19) अखिलसुवनरोध कावनीभृ- द्धनमदहारिसमागमेन शान्ते। सरभसन(ग)सम्भ्रमे स्रवन्त्या- स्समजनि तादृशगर्भसम्प्रकाशः।। *२३

(III-19) प्रवृत्तेऽद्रिभये राज्ञा निवृत्ते सति दौहृदम्। *२४

तदानीं, २५ (III-20) मध्योऽदर्शि न रेजुरूर्मिवलयो मान्याब्जमुख्या विभा मत्स्याक्ष्यास्समगम्यमुन्नततलं मौढध नितान्तं गतौ। वृत्ता चारुरुचि: परा सलिलभृद्वेण्याशशुचिर्गण्डभू-

किश्र, २७

  1. नानानगपरिनानीकं 2. स्तचन्त्या: *. * उभयोः श्लोकयोः प्रतिपादयं समानम्1

Page 96

60 वसुचरित्रे चम्पूकाव्यै

(III-20) अलिनीला हंसगतेर्जकोशकुचाग्रभूः । आवर्तनाभेरैवालश्यामरोमलता बभौ।। २८ तदनु क्रमेण, २९ (III-21, 22) अत्यन्तोढरसा पदुद्विजप(रीता) पन्नसत्वा नदी कल्हारोत्करदीप के कमलिनीमाध्वीकतै(लाज्चि)ते। रम्ये कुञ्जनिकेतने सुमरजोरक्षाकरे वैत(से) सुश्लोकं सुषुवे सुत वरसुतारत्नं च लगे शुभे॥३० (III-23) चश् (च्छिशू)दये पूर्णा चन्द्रताराप्रसन्नता । ३१ तदानीं, ३२ (III-24) कोलाहलाद्रि: कुतुकी प्रियाया- मपत्यभाग्येन मदन्ववायः । पूतोऽधुना पुण्यतमोडस्मि चेति वस्वङ्त्रिवज्राधिलवं न मेने॥ ३३ (III-25) वसुपदमथ वाश्यद्विरि जगति ररक्ष जवेन मामिति। वनजदगतनोत्सुतस्य सा वसुपदनाम वरद्विजारवा ।। ३४ (III-26) गिरिजा(या) इवैश्वर्यं गिरिजाया भवेदिति। गिरिकालविदस्तस्या गिरिकानाम चक्रिरे।। ३५ (III-27) कूलङ्कषाऽथ जलकात्कुमुदच्छदौघै- राच्छाद्य चोत्पलदलाब्ज मधूपयोज्य।

  1. मधुं नियोज्य

Page 97

तृतीया Sश्वास: 61

गाढं पुपोष (ग)मिताम्बुजलोलडोलौ कन्यासुतौ मधुकरीरवकान्तगानैः ॥ ३६

(III-28) मरलवृन्दान्यथ मन्दयानं मनोज्ञकीरा मधुसक्तिधा(शा)म्। मधुवरता मञ्जुल गानमस्या मयूरिका लास्यमशिक्षयंस्ताम्।। ३७

सदा धात्र्योऽपि सैरन्ध्रयस्सख्योऽपि वनदेवताः ॥ ३८

रत्नापूरितत नदीपुलिनतो रत्नं परं ताद्म्। सा सम्प्राप्य सखीर्विजित्य सहसा रेमे तदालीजनै- र्मातृश्रीभरतो वय हि विजिता इत्यालिवाक्यादता॥ (III-30) पाश्चालि(कौ)कसि सुरागपरागक्लस्ते गुर्वग्रतः किसलभाजनगुम्भितानि। तत्केसरासवसुमानि तदाशयाऽडसन् सख्यावलेस्सपदि खाद्यघृताशनानि॥ ४० (III-31) कन्यागलेऽब्जजिति कम्बुमणीन्किमर्थ धन्या युयोज दयितेति विहाय हारे। तातार्पिते तमपि कर्कशमेव मत्वा मातार्पयत्तदनु हृल्लकमञ्जुभूषाम्॥ ४१ (III-32) पद्मोत्करैरथ निजैः परितोष्य सर्वै- र्वाणीवहार्य क(वि)भिर्वरह्द्यविद्याः।

  1. गानमस्यै

Page 98

62 वसुचरित्रे चम्पूकाव्यै

कन्यामणे: करतलामलकोपमेयाः कललोलिनी करुणया कलयाश्चकार। ४२

(III-83) मान्यातितुङ्गमणिकूटसमर्पणेन सन्तुष्टकिन्नरमणेन सदाश्रितेन। गीतप्रबन्धनिपुणां गिरिकां गिरीन्द्रो वीणादिवादनविशेषपटुं वितेने।। ४३

(III-43) वीणाविनोदसमये विदितामितानु- राणामृतं मुखरमासुकुरं सुतायाः । माणिक्यगेहमतनोन्मणिदीपमिन्द्र- गाणिकयचित्रमच(लो) गणनाधिकश्रीः।। ४४

संयमीश्वर श्रयतामिदं सावधानम्, ४५

(III-35) सा शैलजेय मिह सा वनदेवतालि- रेषाडलिपा(लि)रिनपादहताचलोडयम्। एतन्मणीगृहमिमानि सरांसि चैते कु(ञ्जा)श्र कुञ्जरगतेः कुतुकैकवासाः॥ ४६

(III-36) वसुविभुविजये वलारिनन्दे वरगिरिकाजनने च व्ण्यमाने। सुहुरतिविनयेन मुख्यसख्या सुनिरधिकं स ममज्ज मोदसिन्धौ।। ४७

(III-87) वसुपतिरिति शृण्वन्वल्लरीगूढदेह- रसुहृदतिनिपुणत्वं सूक्तिचातुर्यमाल्या:।

  1. वरगिरिराजनके

Page 99

तृतीयाऽश्वास:

गुणमणिगणकन्यागोत्रभूति च मत्वा करगतमिति मेने कन्यकारलमार्यस् ॥ ४८

(III-88) ताद्ङ्मुनिस्तदतु तत्न मुहूरतमात्म- ध्यानाधिरूढ इव साधु वसन्समोदम्। आहा लिमान्तरद्शाऽहमपश्यमेना- मङ्गीकरोति वसुभूपतिरञ्जसेति।। ४९

(I1I-39) लोकसृद्गसुना कान्तालोकरत्नमिदं सखि। न रजयति चेत्तस्य चिरञजयति किं क्रमः ॥ ५० (III-40) कन्यामणीषु गिरिका कमनीयरूपा भूपावलीषु वसुभूपतिरेव रम्यः। योगो विधास्यति जवादुभयो: प्रसून- सौसभ्ययोरिव सखीजनसौमनस्यम् ॥ ५१ (III-41) इतीरयन्तं सुनिवतसं (मन्दयाना सन्दिहाना पपच्छ) ५२ (III-42) (कदाऽयास्यत्येन वसुनृपमणिर्द्रष्टुमचलं कदाऽगच्छेदेनां) कनककलिका कन्दलदरीमू। कदा द्रक्ष्यत्येनां तदनु स कदा वा परिणये- त्कदा स्यादालीनां करतलगता कांक्षितरमा। ५३ (III-43) वाचंयमेन्द्र वसुभूपतिरद्रिराज- कन्यां वरिष्यति कदेति ममातुयोगः । भव्याशयो हि भवदीयशुभप्र(स)ङ्ा- त्कन्यामणे: करगतैव करग्रहश्रीः ।। ५४

  1. करककलिका

Page 100

64 वसुचरित्रे चम्पूकाव्ये

इति मधुरविनयवाणीं मञ्ुवाणीं ५५

(III-44) 'वसुपतिरिदमारलिं ते वरिष्यत्यवश्यं तव यदि विचिकित्सा तर्हि मन्त्रप्रभावात्। 2इहगमितमिदानीं द्रक्ष्यसीत्येतदृकत्वा कपटजपविधानं कल्पयामास मौनि:॥ ५६

(III-45) विभुस्थ विशद तां वीक्षितुं सङ्गतोऽसौ समय इति लतौघात्साधु निर्गत्य मेघात्। विधुरित धुरि तस्थौ विस्फुरद्रात्रगन्ध- भ्रमद लिरुत वन्दिभ्राजदुद्घोषपोषः।। ५७

तदनु, ५८

(III-46) कन्दर्पेन्दुनलोपमं करजिताम्भोजं प्रवालाधरं कञ्जास्यं ललितस्मितं मणिरद लीलाकटाक्षोज्ज्वलम्। कल्याणाम्वरभासुरं कनकसच्छायाङ्गकान्ति मही- कान्त वीक्ष्य ससम्भ्रमं सविनयं कान्ता जवादुत्थिताः॥ (III-46) किरीटहारकटककेयूरमणिकुण्डली। राजा युवा स राराजद्राजास्याभिमुखं गतः ।। ६०

ततः परम् ६१ (III-47) स काम्यकल्याणसमृद्धि(रस्तु) सुमास्त्ररूपेति सुहत्कृताशीः। दरस्मितो यौवतदत्तपीठे हैमेडम्बुजे (हं)स इवोल्लास ।। ६२

  1. वसुपति .... रमालिं 2. इह गमितमिदानीमीक्षयेत्येतदुक्त्वा

Page 101

तृतीया ऽश्वास: 65:

(III-48) पद्मिन्याः प्रथमं तदा वसुपति प्राप्तप्रभावैभर्व पश्यन्त्यास्सरसान्तरङ्गमभवत्प्रत्यग्ररगोज्ज्वलम् । प्रायेणोत्कलिका विकासमतुलं प्राप स्फुरद्वासनं पर्याप्ता हि शनैशशनैसथ चिरं प्राश्चत्कटाक्षालयः ॥६३ (III-49,50) तादकपक्ष्मचलाः पुरा (न)नु ततस्ताटङ्कशोभाश्रिता- शश्चद्राजनि लम्बिनोऽथ चतुरं चन्द्रे चकोरा इव।

चित्राश्शाततराश्शरा इव वराश्चेतोभवस्याऽबयु:॥६४ (III-51) मीनेक्षणादृगभियात्य (नि)मेषवृत्त्या तत्कान्तिवारिणि तदीक्षणजालकेन। मन्दाक्षवा(रि)निधिमन्नतराप्ययोजि धीरेण मोहनगुणातनुधीवरेण। ६५ (III-52) कामोपाध्यायकलित नेत्राञ्चलनियोजनम्। कौतुकान्वितयोर्जातं भाविभावुकसूचकम् ॥ ६६

(III-53) अथ तदानीमेव निजसनयनमधुरधनुषा निरुपमरुचिविशेषं, विल- सितगुणेन विभ्रमातिशयं, राजीवबाणेन रसोदग्रतां, कक्केलिसूनेन कमनीयरागं, माकन्दकुसुमेन महनीय करग्रहाशां, उल्लसितजाति- 2सुमनसोष्माभिवृद्धिं, नीलोत्पलेन निरतिशयक्षणदाभिवृद्धिं, किस- लयघारया केवलमपलाशाकुलतामपि समाकलयन्नसमशरवीराअ्णी रखिलसाधनैर्विर चितविवरं विचित्रकौशलेन युगपदविशददयमुभय- हृदयम्। ६७

तदानीं, ६८

  1. काग्रहाथां 9

Page 102

66' वसुचरित्रे चम्पूकाब्ये

(III-54) एणीदगाशयं ज्ञात्वा क्षोणीशहृदयं च सा। पाणीहिताञ्जलिर्मञ्जुवाणी सरसमाह तम्।। ६९ (III-55) त्वद्राकागतिरा(तनो)त्कुवलयाधीशाद् नः पर्वता- मालोकस्तव लोकबान्ध वजवादद्याहरन्नस्तमः । पादाप्तिर्वसुभूभृदद्य भवतो नस्सौमनस्यं ददौ राजत्सन्निधिरीप्सितार्थमदिशत्ते राजराजाद्य नः ॥७० किश्च ७१ (iII-55) सदयस्सुरभिचारित्र सफला भवतो बभौ। असमत्कान्तारागलक्ष्मीरालिभाग्यमतो महत् ॥ ७२.

सज्जना(वन)गुणमणिराजमान ७३ (III-56) अन्या न ते हि वयमार्य महावनेन धन्या नितान्तमनिशं धरणीधरस्य। कन्यामिमां भवदनेककथारसेन जन्यादरामकलयाम जगन्मनोज्ञाम्॥ ७४ (III-57) 2या लालयत्यतिघनैरमणिभिनदी त्वां शुलायुधस्य हिमशैल इवाचलो यः। लीलाचलस्तव तथाविधशुक्तिमत्याः कोलाहलाचलमणेश्र कुमारिकेयम् ॥ ७५ (III-58) नाधत्ते हर्चन्दनान्यसुमनस्स्वेषारुणाङ्घ्रि: पद प्राश्चद्धाहुरसौ लतां स्पृशति न श्रीपारिजातापराम्। शेते सौरभगात्र्यसौ न शयने मन्दारसूनान्यतः कान्तेयं मधुराधरा न मनुते कल्पद्रमान्यात्फलम् । ७६

1, पर्वमा. 2.

Page 103

तृतीयाऽश्वास: 67

(III-58) कुलगिरिसुतकुमारिकाया एतस्याः कुलक्रमागता शीतलाशयता, स्रवन्तीसम्भवाया एतस्या जननैकरूढस्सरसगम्भीरभावः, सारससो- दर्या एतस्यास्सहनसिद्धं शरीरसौरभ्यम्। ७७

किञ्च, ७८

(III-59) पदारम्मे हंसप्रकृतिश्धरस्पन्दकलने स्फुरेद्रागस्तोम: श्रुतिविवरणे श्रीविलसनम्। कटाक्षे षट्पद्यः करविवलने पल्लवरमा कथ (वर्ण्या) धन्या तदिह गिरिकन्या भरतगैः ॥७९ (III-60) श्रीनिधे सिन्धुजाऽद्यासौ श्रीनुता भवदाहटता । महामुनेरस्य कृपाऽमन्दरागविशेषतः ।। ८० (III-61) इत्युक्तो वसुभूपतिर्हितमतिर्ह मञ्जुवाणीदृशो विज्ञाता(तनु)मन्त्रतन्त्रविभवो वण्यः कथ वा महान्। अस्मादेव भवत्सरवीवर्मणेरलोकभाग्यानि मे प्रायोसौ न मुनीन्द्र एव 2परमाप्नश्वेति तामाऽह सः॥ (III-62) तदनु महानुभावमहनीयमन्त्रमहिमातिशयेन भवादृशभामिनीभव्य तरभाषिता कर्णनभाग्यजातानि जातानीति वसुपतिना बहूकृतो नीरज दलाक्षि निरतिशयभुवननिर्माणचातुरीधुरीणो नीरजातासन एताद्शा- योग्यवस्तुयोजनादवदातामितयशःपरम्परामनाकलयन् परीवादपारा- वारे किमु निमज्जति, वसुराजदर्शनमेव तन्निदर्शनमतो न विचिकित्सेति सखीं समाश्वासयन गिरिकावसुराजयोरमूल्यकल्याण कौतुकसाक ल्याय कलितानुग्रहो विरचिततदीयविविघविनय संविघानैरामोद(मे) दुरो मायातपस्वी 3तदामन्त्रितो मणिमन्दिरान्निर्गतो निकटतटसुर-

  1. क ... तनेंः 2, "सुतरामत्याप्त इत्याह सः" इतिपाठान्तरम्। 3. तभिमन्त्रितो

Page 104

6:8 वसुचरित्रे चम्पूकाव्यै

विटपिपटलगुञ्जदलिपुल्तमख्जुकुल्जे विसृष्टमुनिवराकारो महाधीरो यथा- पूर्ववेषो महाभिलाषो राजान्वेषीव शनैश्शनैः पुनरपि तत्तरुणीभवन- मागतो भूलोकवास(वं) तमुल्लोकयन् प्रकटिताश्चर्यवर्यो वसुराजस- विधे स ललास सविलासम्। ८२ (III-63-64) कान्तास्तं 'नृपमन्त्रिणं सुखतनूकान्त्यादिभिः प्राङ्मुनिं निश्चित्याथ महात्रपाभयमुदो नैपुण्यसंविस्मिताः । गोत्राधीशसुतावलोकनमुदे गोत्रापतिप्रेषितं मन्दं पूर्वमुपागत मणिगृह मायामुनि मेनिरे॥ ८३ तदानीं, ८४ (III-65) कान्तागतेर्नृपमणेर्गिरिकाननं न- स्सारश्रियं वहति सम्प्रति पश्यतेति। सख्या गिरा सरसया समरागलज्जा कन्या तमैक्षत नता कमनीयहारे॥ ८५

(III-66) नगजाकु(च)हारनायकश्री- नलिनाक्ष्या: किमलक्षि नव्यभाव्या। इति नर्मसखीरणेन वाला 2सहसैवास ससाध्वसानुरागा ।। ८६ (III-67) तदनु सौदामिनीलतातन्वी तरलतरकटाक्षवीक्षारुचा तादशकल- कण्ठ्यनी कं तर्जयन्ती प्रमदभरशिखावलताण्डवं प्रकटयन्ती चारुतर- हं सकोत्करं चालयन्ती पयोधरौन्नत्यमङ्गुरमध्यगगनाश्चलं प्रकटयन्ती निकाममणिप्रतिहारां जगाम घनप्रतिसीराम् ८७

  1. नृपमन्त्रिवाङ्मुखतनूकान्त्यादिभि: प्राङ्मुनि 2. सहहसससाध्वसानुरागा.

Page 105

तृँतीयाऽब्बास: 69

(III-68) कान्तामणि यवनिकाप्रान्तालसगतां तदा। आलो कयन्महारागाद्ग(धरारा)तिराह ताः॥ ८८

(III-69) धम्मिल्लोज्ज्वलनीलिमव तनुते धाराधरालिप्रभां नेत्नश्रीर्नितरां करोति नियतां नीलोत्पलालीविभाम् । कन्याया स्मितकान्तिरेव कुरुते काम सुधाब्धिद्युर्ति गात्रश्रीर्गणनाधिकां कलयते गाङ्गेयवल्लीरुचिम् ॥ ८९ (III-69) प्राणसख्यस्तथाप्येषा प्रणयप्रतिघान्विता। प्रतिसीरं स्वकान्त्यन्यां प्रतिपेदे कुतोऽधुना ॥ ९० (III-70) इतिवादिना युवतिवारिजेषुणा धनिकाधृतां यवनिकापटीं श्रिता। 1हरिणीदगैक्षि धरणीवलारिणा .. परिणीतिचेलसरणीमि(तेव) सा ।। ९१

तदनु, ९२ (III-71) काकुघोषकठिना लिभीतये पक्षगौरवपरा प्रसूसखी। कन्ययाथ कलहंसिका स्मृता मन्दमैक्षि वनजातमध्यतः। ९३ (III-72) आगत्य सैवमवदद्विरि(का)कुमारि कल्याणसङ्गटककल्पकसूनदाम। दत्त समन्त्रमृषिभिस्तव दातुमेव माताऽय्य काङ्क्षति मया सह शीघ्रमेहि॥ ९४ (III-72) तदनु सदनमिदानीमायामीति सादरं जन(नी)सखीं समालिक्रय,९५

1, इरिणीदतेक्षि

Page 106

70 वसुचरित्रे चम्पूकाव्ये

(III-73) कुचमारवलन्मध्या कचभारगलत्सुमा । नृपुररावमधुरा सा पुराडलिमणेश्यात् ।। ९६ तदैव, ९७ (III-74) आलम्ब्य तत्करमयेऽनुमति विहाय गन्तुं किमर्हमिति तद्गमनं निवार्य। अस्यां दयां कुरु नृपेत्यभिधाय सख्यो याता नृपाभ्यनुमता मुदिताद्रिजाताः ॥ ९८ (III-75) पद्माननाऽनुगतपार्थिववर्यवीक्षां

तत्केशपाशघनताण्डविवर्हिबर्ह वाताभिघातवलितं न तदा रुरोध।। ९९ (III-76) वनघन तरुवल्लीवर्ण्यसूनानि हित्वा विलसितगिरिजातावेणिगन्धाय भृङ्ग: । अनु(ययु)रधिरावा भाविविश्लेषखेदा- (द)नुगतविभ्ुवीक्षाहारिवारा इवारात् ॥ १०० (III-77) आलिहस्तावलम्बाटत्कन्यादर्शिवसुप्रभोः । अत्यन्तालोकभूमानमश्रुधारा रुरोध सा।। १०१ (III-78) 'सख्याह्वानमिषा(च्च)नूपुररवैस्सान्द्रे मरालीकुले सारास्वादलताफलानुसरणव्याजेन कीरावलेः। सारङ्गातिभयच्छलेन च चिरं साचीकृतास्याम्बुजा सा कान्ताऽथ विलम्ब्य वर्त्मनि विभु संवीक्ष्य दाक्ष्या- [दयात् ॥ १०२

  1. सख्याह्ानमन

Page 107

मृतीया ऽश्वासः 71

(III-79) धरणीपतिस्स तरुणीमतिसर-

तरलो रसालसरलोरुतद्वने हरिणी दृगात्तसरणीमथाडगमत्।। १०३ (III-80) पादन्यासः किमिह नु ततः पल्वश्रीसमृद्धि- र्वीक्षालीला किमिह नु ततो भृङ्गपालीविभाली। मन्द्रालापः किमिह नु ततो माक्षिकस्फारधारा तस्याः किं वा स्मितमिह ततर्सुनशोभाऽभिभाति।। (III-80) इति सखायमीरयन्नशोकतिल ककर्णिकारनमेरुलता विताननितान्त- सङ्कान्तवनी(सर) णिषु तन्वीमन्वेषयन् तामनालोकयन् चिन्ता- सन्तापसन्तानितो बभूव मथितप्रतीपो महितप्रतापो महनीयचापो महिमाधिरोपो मधुहारिरूपो मणिवंशदीपो महि चेदिभूपः । १०५ (III-81) कलिका प्रवालकदलीन्दुवेदिका- सुमगुच्छव ल्लिन लिना लिशोभने। स्रसारकारिणि वने चरद्विभो- रलाकृतिस्फुरणमास सर्वतः। १०६ (III-82) दृष्टा लतातन्वीति दूरतो याति, ललना न चेदमिनवतरलतावाहिं नाट्यति; वीक्षिता पद्मिनीति विस्मितो वलति, तरुणी न चेत्ताम- रसमनुपश्यति; विलोकिता किसलविलसितपञ्चशाखेति 1वेगे- नाटति, शातोदरी न चेदयति शाखोपशाखानुषक्ति; संलक्षिता नवीनरम्भेति सकुतुकं धावति, कान्ता न चेत्कदलीसमीपे भ्रमति ; एवमवनीपतिरतनुनिशितशरपरम्पराशरव्यभूताशयो मोह-

1, वेगन नटति

Page 108

72 वस्ुचरित्रे चम्पूकाब्ये

भरितोऽपि निजविभ्रममरं नैपुण्येन निजसुहदोऽपि धीदयावास- रछादयामास। १०७ (III-83) तुलनातिशायिललना(स्पृहो व)नी- स्सरसीरवेक्ष्य सरसी ततस्ततः । भ्रमरारवाधिसृमरा(श)यो मणी- सदनाश्रितस्स मदनार्दितः पुनः । १०८ (III-84) तदनु मेदिनीपतिरपास्तवैर्यो निजसुहृदमाजगाद। १०९ (III-84) (अस्मध्वृद)न्जमिव मन्दिररत्मद्य (त)दूपचित्रित(त)रं गतिशून्यमेतत्। तन्मञ्जुगानरसगुम्भि तदङ्गगगा- मोद किमैक्षि ननु मुग्धदशाऽनुपेतम्॥ ११० (III-85) हंसौधशशुचिवर्तनात्कियदहो वा तीर्थसंवास्यभृत कीदृक्ष सुरसालतो वरफलं 2कीराल्ययाद्वष्टियत्। कीटक्पूर्ण महासवन्तु सुमनोरागादगुष्षट्पदाः याता उष्णपदक्षयान्तु शिखिन: कीटक्तपोवर्जनम् ॥ (III-85) कन्यानुसरणकौतुकं कान्ताघरास्वादभावुकं कमनीयमुखकमल- सौरभाघ्राणसौभाग्यं का मिनीकरकक्कणनि(न)दगर्जनश्रवणभाग्य- मत्रत्यहंसशुकमधुपमयूरवाराः कमादन्वभूवन्निति सुमचापप्रतापघ- (न)तापमहाटोपनिश्चासमाप स भूपः । ११२ (III-86) वीणादिवादनतलं विविधालिहास्या- देणाक्ष्यधिश्रिततिरस्करिणीतलं च।

  1. मुग्घदृशोरुपेतमू। 3. याता विष्णुपदाश्रयान्नुशिखिनो याडक्तपर्जनम् 2. कीरावल्याद्वारियत्।

Page 109

तृतीया Sश्वास: 73

प्राणालिवारिततलं च स वीक्ष्य पश्च- ११३ (III-87) तदनु मदनदूनं त जगादैवमाप्तो नरवर किमपारो नर्मचोरो विचारः। युवतिरतिपति त्वां युक्तमालोकयन्त्या धरवरदुहितु: प्राग्धैर्यहार्येव कामः ॥ ११४ (III-88) तस्याः पिता तव पदानत एव माता त्वच्छौर्यवीर्यरसपोषितजीवना हि। सख्यो भवन्तुतिपरा ननु सा च लीला- सम्मोहिता परिणये तव संशयः क: ॥ ११५ (III-89) कन्याविवाहनिर्णीत्यै धन्याऽयाहीति तद्विरा । अन्याद्दशव्याजधैर्यं वन्यायुवि तदाऽप सः ॥ ११६ (III-90) शैलादवेगमवरुह्य ततोऽधिरुह्य नीलाचलाकृतिगज स निषादिनीतम्। लीलाश्रमाम्वुहृस्तच्छृतिवातपोतो बालाकुचोरुसमकुम्भकरौ ममर्श॥ ११७ (III-91) अतनुनवपताकालोक्कमागातपुरीं स्वां करिवरगतिरम्यं कान्तकाश्मीरपत्रम् । तटिदधिकविभासिद्योतितद्वा हिनीभू- विभवमथ स पश्यन् विस्मितोऽन्तर्वहिश्॥ ११८

  1. बाणाकृतिर्दवालरातमश्चलोभूत्. 2 वीक्षन् 10

Page 110

74 वसुचरित्रे चम्पूकाव्ये

(III-92) करीन्द्रादवरुह्याऽथ गिरीन्द्रारिस्स चोदयन्। नरेन्द्रा लिमगाद्वेश्म सुरेन्द्रालयशोभनम्।। ११९ (III-93) तारानाथमुखी विवर्ति तमणीनीराजनाभाजनाS कारातिभ्रमदाशयोऽथ तरुणीवारातिपारादरत्। नीरामर्शनभोजनाद्यभिनयन् दारादिकानास्थया रारजत्सुमनोनवीनशयनं मारातुरः प्राप सः ॥१२० (III-94) नकीभूता वपुषि नगजा यद्यजय्यो मनोभू: कन्या सिन्धोरुरसि न हि चेन्नाक्षिसंज्ञा विधौ स्यात्। सद्वीर्णो चेदभिमुखमिताऽधःक्रियार्हा न हंसाः पद्मिन्या चेन्न करघटना रात्रिबाधा न वार्या। १२१ (III-94) इति स्रन्स साम्यङ्गस्सात्विकोदयजुम्भितः । स्मरास्त्रमग्न2स्सन्तापी बभूव बहुधा ततः।। १२२ (III-95) नव्याशया ध्यातनदीसुताङ्गो मुक्तां नखाग्रैर्मुखरागतोऽब्जम्। शुभावहं शुक्तिम (तीज)मीष- ज्जग्राह नाऽन्यज्जगतीष्टमेषः ॥ १२३ (III-96) सुदृक्तनूकान्तिसुधावगाहा-

मिलन्मनस्तत्कुचमेरुवास- मपैक्षताञ्चत्सुरतानुभूतिम् ॥ १२४ (III-97) तदनु मदनो जगदेकवीरस्य जगद।श्रर्यवर्यकाण्ड प्रकाण्डलाघव- प्रकटनेन श्रमं न किं सम्पादयामास, सुमसाघनो घनसुमनो-

वीरामर्शनभोजनादि नटयन् 2 स्सन्तापो

Page 111

तृतीयाऽश्वासः 75

धर्मभरणेन सर्वसहापतेस्सात्विकगुणसारसामग्रीं न कि संवर्धया- मास, नालीकसायको नवमोहनाङ्स्य नवरसभाववैभवप्रदर्शनेन नव्यसाहित्यचिन्तां न कि कल्पयामास, तस्य मेदिनीसार्वभौमस्य सहृदयस्सन्नसमेषुरमेयशक्तया महासक्तया किं कि न कल्यामास, सोऽपि भूपतिरितरप्रसङ्गसम्भावनाविरहेण तदेकपरवशोऽभवदिति किमत्र चित्रम्। १२५

ततो बभौ धवलिमा तदङ्गे मूर्तकीर्तिवत्।। १२६ (III-99) पदनखरनिक्षिप्तपरमोछूायपर्वतस्य पराक्रमशालिनः पझ्मनयनापयो- घरशिख रिगरिमा सम्प्रति कियानजनि भारः, गगनघण्टापथक्रमण- शीलस्य घनतरबलस्य गजराजगमनाविलम्नगगनमधुना कियदास गगनं, कलोलिनीरयनिवारकस्य क(न)दनुभावस्य कामिनीनय- नांशुकल्ोलिनी कियन्तं भ्रममद्य कलयामास, प्रतिदिनव्ययित- सुवर्णराशेर्दातृशिरोमणेरिदानीं प्रमदाविभासुवर्ण कियन्तमाशाभरं पूरयामास, हा हा बतेति विस्मेरहृदयो वियोगिजयो विशेषदयो महानुशयो रतिराजो वसुराजस्य महान्तरङ्गो मधुपनिषङ्गो महो- भरधन्यां महीधरकन्यां तदधीनचित्तां तदायत्तवृत्तामाततान धूतमानः १२७ (III-100) अङ्गल्यग्रतलेन 1पूर्वमवनावालेखयन्निश्चलं पाण्यब्जे वरवर्णपूर्णफलकासङ्गं ततः प्रापयन्। तस्यास्साधु तदर्थचिन्तनपराण्येव श्रतान्ये(ध)यन् शास्त्राभ्यासमुपर्युवर्यकलयत्सान्द्रानुरगो गुरुः॥१२८

1 पूर्ववावेनावालेखयन् निश्चलं 2 पाण्यज्ि

Page 112

76 वसुचरित्रे चम्पूकाव्ये

(III-101) चेतोजातनिशातचूतविशिखाघाताभितापार्चिषा ताम्यत्सिन्धुजया समोदरधिया तत्सिन्धुपद्यावली। प्रक्षिप्ता कुचपद्मकोश(सविधे) प्रागेव सातीतपत् ज्ञातिश्चेदिति नीतिशास्त्रवचन सत्यं हि भृमण्डले।। (III-102) वल्गद्वतीन्मधुरवाग्विभवान्क्रमेण मात्राशयान्पितृभृतांश्र महाद्विजेन्द्रान्। आशैशवं परिचितानपि तानपश्य- दन्यानिवाचलसुता वसुबदधभावा॥ १३० (III-103) कुचजितमहाशैला कोलाहलाद्रिकुमारिका मलयमरुताडलोला तूलावलीव बभूव सा। (न कि)मु लघु(तां) 'यायादार्यासतो वसुयाचना- न्महितगुरुताधन्या कन्याऽचलाधिपतेरपि।। १३१ अस्यैव श्लोकार्थस्य वृत्तान्तरेण कथनम्- (III-103) कोलाहलाहार्यकुमारिकाऽसी-

प्रायो वसुप्रार्थनया लघुत्वं न्यायोदितं किं न सगौरवाणाम्। १३२

(III-104) शुक्त्याभगोलकतलसुृतबाष्पधारा बालापयोधरतटे गलिता बभासे। विज्ञाततद्दहितृ भावविवक्षयेव कोलाहलाख्यकुल शैलगता नदीव। १३३

यायादायासतो

Page 113

तृतीयाऽश्वास: 77

(I.II-105) आश्लिष्य गाढमभिलाषविदात्मजातां तत्तापवद्निशिखया तटिनी शुशोष। नो चेत्सुतावपुषि नूतविसाम्बुजानि कर्पूरसारसिकताश्च कथं स्फुरेयुः ॥ १३४

पुष्पास्त्रोज्ज्वल'योगिना वसुमये पूर्ण निशान्ते कृते। नारी विस्मृतविग्रहा न मनुते भूषा गलन्तीरहो किञ्चिन्न प्रतिभाषते प्रियसखीः किञ्चिन्न वा वीक्षते॥। (III-107) पाथोधिपातिगिरिपक्षभिदा(वि)सुग्ध शस्तं शतारमवमत्य सहस्रधारम्। समारं वधूकुचगिरी निरमज्जयत्तौ वाष्पोदधौ महति बन्धुरपत्रभङ्गम् ।। १३६ (III-108) कान्ताक्षिरञ्जनयुगं कमनीयलीलं वीक्ष्याधिकं हृदयसीम्नि विलम्बमानम्। सभ्यग्विचिन्त्य 2वसुसङ्गतिमन्तरङ्गे विव्याध शम्बरहरो वि(शि)खैश्मोघैः । १३७ (III-109) तदा शरत्कोटितते दिने दिने (ज)गाल वेणी तटिनीमणीभुवः। कथ नु वक्ष्यामि तदीयतानवं यदूर्मिकाः कङ्कणतां यतो ययुः ॥ १३८ (III-110) चित्तानङ्गनियोजिता पमरुतश्चिन्ताश्वसन्मारूता- स्तद्दीतस्तनमेरुवेलितफणी तादङ्मृणालोत्करः।

1 योगिता 2 वसुससन्तिन्तदं सर्वव्याध.

Page 114

78 वसुचरित्रे चम्पूकाव्ये

तापाय्े: स्तनमेरुतो द्रुतजलं तस्याः परागान्विताः स्वेदास्तन्नवफेनतां मणिगणाश्शीर्णाम्बुरूपा ययुः ॥ (III-110) मुक्ताताशपसारेण मोहान्धतमसेन च। तद्दृगब्जेऽर्धमुकुले तमीदिवससंशयात्।। १४०

(III-111) तदनु शम्बरविरोधी (वरगु)णजालसंवननसामग्रया महाशापा- शसंयमं समारचयन्, वितततापाभिकीलान्विस्तारयन्, जीवन- क्षोभमनल्पमाकल्पयन्, वनचरालिघोष पोषयन्, कातरनेत्र- शम्बरप्रसारमापूरयन्, शरभगण्डकविशेष संशोषयन्, चित्र. कायलीलामालोलयन्, भद्रगतिचारं निवारयन्, आततस्तब्ध- रोमवारमासारयन्, घनसितापाङ्गचालमाकलयन्, काण्डवर्षेण गिरिभुवश्शुमंयौवनदेशे सश्चरन्मृगयाविहारमाचचार। १४१ (III-112) वल्गन्मृणालफणिनां शुकवाजिधाटे- र्गन्धानिलस्य गर्भूघुटिकालिपालेः। आलीततेः पिककुलस्य च हा तदानीं बाला नितान्तवशतां बहुधाऽय चिन्ताम् ॥ १४२ (III-113) हा किश्चिदप्यजनि नात्मनि तातधैर्यं तादङूनिदाघघनतापकृशाडगभीरा। जाताऽस्मि हन्त जननीव जडोद्भ्वाऽहं तातानुरूपतनया धरणौ हि धन्याः ।। १४३ (III-114) सद्वृत्तगौरसहजातमणीकदम्बं प्राप्तव्रतं भयदपल्लवसूचिवासात्। तद्धारनाम सदगात्तदुरस्तथापि प्रासं मया न (ब)त भाग्यवशा हि लक्ष्मी:।। १४४

Page 115

तृतीयाSश्वास 79

(III-115) जातेप्सितासु जननीजन कादतासु धन्यासु देवनरभोगधराङ्गनासु। नैकाडभवं तटविदारिपयोलहर्या १४५ (III-116) मन्दं तन्त्र्यमिवादमोदसमये मायाजटी तद्वनी- मायातस्स किमर्थमङ्गज(सम) सस्मार कसमाद्वसुम्। मिथ्यामन्त्रवलेन मोहनगुणो मेऽदर्शयत्तं कुतो (मायामौनिवरप्रदर्शितवसुभ्रान्ति कुतो) वाडगमम् ॥ (III-116) कदा घटेत जननीकौटिल्यवैकल्यं, कदा वा द्रवेद तिकठिनजनक हृदयं सदयं, कथ वा तरेयमहमपारं विरहपारावारं, कथ वा कुत्र वा मम समुल्लासस्समुल्लसेत, क्ीडागहनगमने वा पीडाशमो लगेदिति डोलामहालोलाडशया बलाऽडस सा लीलावनालोका- कुला शोकाविला। १४७ (III-117) आलीजनैरविज्ञाता केलीवनमथैत्य सा। नालीकवाणकङ्वाणपालीधाटया सविह्वला॥ १४८ अनन्तरं, १४९ (III-118) लेप्तुं कैरवरेणुभिस्तनुलतां 'रीणाश्चु पद्मासवै- र्मार्ष्टुं मञ्जुरसालपल्लवरुचिं द्रष्टुं मरुद्वालके। मन्दं निश्वसितुं मधुव्रतरुत श्रोतुं च सैच्छत्प्रिया व्यायोक्त्ीव मनोजभूतविलुठद्धतानि तत्ततस्थले।। (III-119) कान्ता सैवं लतागेहे क्रान्ता वपुरनास्थया। मारकं सहकारस कोरकं घ्रातुमुद्यता । १५१

लोढाभ्ु.

Page 116

80 वसुचरित्ने चम्पूकाव्वे

(III-120) तदा मणीसअ्नि तामदृष्टा तदालिपाली परितापतप्ता। अन्विष्य सोद्वेगमनङ्गदूना- मालोक्य कुञ्जान्तरगामवादीत्॥ १५२ (III-121) हा हन्त मामकवियोगकथाऽसहा त्व- मेकाकिनी कथमिहालि वतागताऽसि। अत्रातरः कथममन्दमरन्दसिन्धू: पद्यापरागसहमास कथ पदाब्जम्। १५३ (III-122) अतागता ननु हिताऽहितकार्य मौग्ध्या- त्पद्माक्षि हन्त किमु पान्थगति सहन्ते। मत्तान्यपुष्टमधुपोत्करवल्लवश्री- पर्याप्तगन्धभरपांसुल पङ्कजाल्यः॥ १५४ किश्च, १५५ (III-123) कीरावले: फलविभङ्गकृतोऽघिनासं कूलङ्कषो वसति कोपरसो हि साङ्ग: । कालातिभेदिघनकालतनो: पिकाले- रनेत्राञ्चलादूद्रवति नीरजपाटलाचि: ॥ १५६ (III-123) मुग्धे गले बिसविषो सुखरगता स- दम्भस्थितेर्वसति दर्पभृतो मशल्याः ।

रक्तादरालिसदसां मलिन: किलात्मा । १५७ (III-123) बिम्बोष्ठि पह्लवकरा बिसवाहा (सु)माकृतिः। अत्रागतासि यत्तस्मादद्रिजे कठिनाशया॥ १५८

  1. मुग्ध्यात् 2. पङ्कजास्य 3. शोष्यासवर्द्धि

Page 117

तृतीयाऽश्वास: 81

(III-124) मारो मानिनि विप्रयोगि(म)थनक्रोडतिघोरो महा- साराप्तो गुरुशात्रवस्य कनकस्तेयास्सगन्धानिलाः । तद्भृत्या मधुपाश्च तारपरभृन्नादस्स तन्मित्रता- मागात्पञ्चमरूढि(रद्य) सुदशामत्रागतिः किं क्षमा। (III.125) इत्यालिमण्डलमुदीर्य सनिन्दमस्या- शशुभ्राब्जपात्रमभिवेष्य सुमान्नपूर्णम्।

मत्यन्ततृप्तिमशरीरिबलस्य चक्रे।। १६० (III-126) मञ्जुवाणी तदाऽगत्य मञ्जुवाणीमुवाच ताम्। १६१ (III-127) भृङ्गीशुकैर्भीततरा किमर्थ न वीक्ष(से) (ह)न्त न भाषसे वा। कटाक्षधाराकलवाक्सुधाभि- जिंताः कुजव्रातमितास्तवैते॥ १६२ (III-128) नीरजनयने निखिलागमान्तवासनया निर्मुक्तकाश्चनमि्द माधुकर- कुलं, वारिदचिकुरे वर्णिभावेन दढावाप्तसंयमा वनमालिनाम- वादिनी शुकसन्ततिरियं, जलजा रिवदने जनकपोषकजनानुरागरहि- तमाधवार्पितमहि तसूक्तिनयो वनप्रियचयोडयं, पल्लवकोमले पझमास- नाभ्यासपारवश्येन परब्रह्माधीनगतिरेषा हंससंहतिः, सुरभिलाज्ञि सुमफलपत्रजलमात्रिण सूचितशरीरयात्राणि सम्प्राप्तसन्मार्गाणि क्रमेण कथितान्येतानि तव कृते किश्चिदपि तापं न हि करिष्यन्ति मा विचारो महाभागे। १६३

अपि च, १६४ 11

Page 118

82 वसुचरित्रे चम्पूकाब्ये (III-129) चन्द्रार्कवैरमयि सारसकैरवाणां हंसावलेरहह मन्दगतेन भार:। बाधाऽ(निलस्य) फणिभिर्बहुभीमदृष्टे- रङ्गारकात्स्मरभयं न भयं त(वास्ति)॥ १६५ (III-130) वक्त्रं तदुनमय वारिरुहायताक्षि वन्दारुवृन्दघनवाञ्छितदानदक्षम्। अर्च्य मनोजचरणाम्बुजमद्य वेगा- दागम्यतामिति करं जगृहुस्तदाल्यः॥ १६६ तदनन्तरं, १६७ (III-181) सन्तापलोलालिशयावलम्बा हन्तापतन्त्येव तदसभागे। चिन्तापयोधौ चिरमुद्भमन्ती सन्ताडयामास सखीदशा (सा) ।। १६८ (III-182) निश्वासानिलधारया मधुकरान्निर्भतसयन्ती च तान् तन्वङ्गीग्लपयन्त्यसौ घनतनूतापोष्मणा पल्लवान्। कर्षन्ती मुखचन्द्रपाण्डररुचा कञ्जातगर्वोन्नति स्वेदव्यक्तनिसर्गसाङ्कवमदामोदाच्छुकान्धूर्वती।। (III-132) परिहासकथाहीना दरहासविवर्जिता। विरहातिसहाया सा स्मरहारिवनीमगात् ॥ १७० तदनु, १७१ (III-133) कनत्सुमकथाव्याजात्कालक्षेप: कथश्चन । कर्तव्य इति कञ्जाक्ष्यः कथयन्ति स्म का (मि)नीम्।। (III-134) कमलदललोचने कदाचिदप्यनधिगतकनकगन्धानामखिलेष्टसम्प्रार्ति, कायवि(हीनाना) करणपटिमानं, बहुकालमूकानां बन्धु-

Page 119

तृतीया ऽश्वास: 83

(रवाक्मौ)ढिं, अतिचश्चलात्मनामलघुतरवृत्ति, असहगण्डा- नामत्यन्तहितदर्शनप्रीतिं, अगमकोटीनामधिकपल्लवा भिवृ(द्विं,) जडजा(ता)नां शाश्रतबोधसामग्रिं, कोपनालीनां कोपभावोपशममपि समाकलयता माधवनित्यसन्निधानेन भासुरभवदीयतातचरणगिरि- वरस(न्रिहित) सद्गुणारामसरणीसुषमाविशेषमशेषमालोकय भूलोक- जननयनमोहनं हृदवगाहनम्। १७३

(III-135) पश्य प्रवालनवपट्टपटध्वजाम्र- हृद्भूरथेडलिगुण हृद्यपराग चक्रे। बाले महावलधुते बहुधोर्वसारि- वल्लीवधूमरुवकन्दुकवर्ण्यकीरान्। १७४

(III-136) कामस्य माधवकरीकृत काश्च्नेषु

दूरीकृतांस्तरल दुष्टमलीमसाली- न्प्रायो विलोकय सखि प्रभुधर्म एष: ।। १७५ (III-137) चेतोजधर्मपतिचैत्र हृतावलाति- -मात्राधि कृत्प थिक्कमानधनाङ्कनाय। दीपार्चिरुद्द्रवजतुप्रतिमातिपान- वान्तासवालिमयि लोकय वञ्जुलाग्रे।। १७६ (III-138) वल्लीपरागपटवारितपाद्मिनेय- पीतो लसन्निजपिशङ्गगुणो मिलिन्दः। भृङ्गीमुदे स्पृशति भीत इव स्मरेषू- न्वैदग्धयमेतदुचितं विटपालिभाजाम्॥

1 मात्राकृधित्वधिकमानघनांकनाय

Page 120

84 वसुचरित्रे चम्पूकाव्ये

(III-139) मदगजमन्थरे किमदर्शि मारुतबालको मरुदयनरोघिपलाशपटल तुमुलवनराशिखिन्नवसुधोदितवरपझ्मिनीमिन करमुद्रया समुल्लासयन्, धृततदीयपदमरागपालिरामोदमेदुरो महीयसा प्रवालतेजसा पला- शिवीथीश्रीजयावासो योजयामास। १७८ (III-140) पश्चास्त्रोऽजनि लीलयैव परयाऽयुक्तक्षमाभोगहा तत्नेत्युभ्दतपत्रमात्तकनकर्नानं ततो माधवः । सारङ्गाक्षि! सदागति स सुमनःपुभागमारो(पय)- दूल्गत्को किलकाहली प्रथयते वन्याप्रतोलीं (नयन्)।। (III-141) माद्यत्पिककवीन्द्राणां महामौनभृतां वने। माधवेन वचस्सर्वं मन्द्राऽसीत्पञ्चमश्रुतिः ॥ १८० (III-142) कर्पूर(सार)कदलीत्वगसंख्यनौमि- र्माध्वीपयोनिधिपरागमहान्तरीपम्। प्राप्तालितः पवनपोतवणिग्गृहीत्वा कर्पूरचेलमदिशत्कलिकालिमुक्ताः॥ १८१ (III-143) अब्जाक्षि दाडिमफलार्चिरवाङ्मुखस्त्व- दालापभङ्गयधिगमाय धृतव्रतोऽयम्। कीरो न ता(म)गमदेव किमीद्शी धी- विम्बाशिनो भृशमधश्शिरसोऽपि सिध्धेत्।। १८२ (III-144) पश्येमामयि केतकीं शिवपरित्यागापवादाकुला-

अष्टात्माह्यसिपत्रवासनियमामङ्गीचकारात्मना (स)र्वोज्जीवनहेतुना सुरमिणा सारेण दाक्षिण्यतः॥

1 प्राप्तालिनां

Page 121

तृतीया डश्वास: 85

(III-145) बाणास्सुमेषोर्बहवोऽपि तुल्या न कैतकेनाभिनवा यतोऽस। सुखानिलेनापि सुमायुधारे- मंहानभून्मस्तकजाड्यभारः ॥ १८४

इलेषोच्छासविहासमर्शनगुणैस्सवनानि दास्यन्ति ते। साशोकस्तिलकः प्रियालकपरिव्याधौ (च) हेमागम- श्वाम्पेयरसखि कोविदारकशचीपुननागचूताः क्रमात्॥ (III-147) तरुणीशिरोमणि तावककरग्रहणजनितानन्द एष माकन्दः, भद्रे- भगमने भवदालोककुतुकससरसतिलकः, तामरसवदने तावकाड श्लेषामोदभावुकः कुरवकः, पयोदवेणि भवदीयपद नियोजनपुण्य- पाक: किलाशोक:, वामलोचने त्वदीयवदनशीधुमब्जुलो 'वकुलः, हाटकपाटले तावकहसितजनितसुमेरुर्नमेरु: राजीवचरणे रम- णीयभवदीयरागभाग्यशयालः प्रियाल:, ललितवचने भवल्लपनक- मलयोगजवर्णस्सुवर्ण:, कृशावलभे भवत्कृताश्वाससरस इन्द्रसुरसः, कन्याशिखामणि कमनीयभवदीयवचनवर्णभारः कर्णिकारः, तेन विरहबाधामवधूय भवदन्तरदशविधतरुवरसुमनिवहमा(ह)रेति तदाऽहुरगकुमारीमतियशस्या घनवयस्याः । १८६

(III-148) (इत्थ वयस्या)ततिरिन्दुवक्त्ा- माभाष्य वेणीरसिताहिरूपा:।

संवेष्टय पृष्पापचयोत्सुकाडसीत्। १८७

1 वब्जुलः

Page 122

86 वसुचरित्रे चम्पूकाव्ये

(III-149) बाले बालरसालोऽयं पाले: परभृतां प्रियः । पारिजातोऽस्य किसलं वारिजातोत्प्रभाव(हम्)॥ १८८ (III-149) मेघालके चालितैतच्छाखवासुममपास्य किम्। रोहसेडग्रं कुरवको दोहदे किं न सूनद्ः ।। १८९ (III-149) किं चालयसि रम्भां त्वं सुश्चाभिनवकोरकाम्। तिलकं पश्यतामेव कलकण्ठि सुमालिद: ॥ १९० (III 149) पदं ददास्यशोके चेन्मुदं दास्यत्ययं सुमैः । उद्यानलवलीमध्ये हृद्या मरुवकावलि:।। १९१ (III-149) चालितानि सुमान्यग्राल्लालिता रचय स्रजः । प्रियालुं कुरु गीत्यैनं शयालुं कुसुमैरधः ॥ १९२ (III-149) परागैः पूरयिष्यामरसुरागैस्सेष्यंवाग्दशः। कनकं कुरु सूनश्रीजनकं मुखरागतः ।। १९३ (III-149) कामास्त्रकलिकाकाण्ड वामाक्षि न विलङ््य। 2नमे रुराठयसुमनास्सुमेरुरिव ते स्मितैः ॥ १९४ (III-149) कुन्दानि परितोष्याणि मन्दानिलचलान्यये। चकुला हि मुदेलीनां सकला वदनासवैः॥ १९५ (III-149) मा मा वासन्तिकाकुञ्जे वामालिनि विशाऽबले। श्वासानिलेन निर्गुण्डीं हासायितसुमां कुरु॥ १९६ (III-149) नानासुमैः केशपाशा मीनाक्षि समलङ्गताः। गिरा कुरुपरिव्याधान्विराजितसुमान्मुदे।। १९७

पश्यतादेव 2 नमेरुरार्य

Page 123

तृतीयाऽश्वास: 87

(III-149) अमराणां सुधेवाऽसीद्द्रमराणां सुमासवः। दशदोहदरीत्या ते विशदोहमतेऽधुना। १९८ (III-149) कौवेरश्रीर्भवेदस्य हीवेरस्य क्रयो यदि। मलयागलतादेशनिलयादुरगीह्यसि ॥ १९९ (III-149) जातिसूनविमर्देन ख्यातिरालि घटेत किम्। मनसाऽपि न संस्पृश्यं घनसारशिखातलम् ।। २००

(III-149) लताः किसलहस्ताग्रैः कृतामितलया इव। सुमानि मन्मथयशःक्रमानि सखि वीक्षय। २०१ (III-149) शुका विम्वाधरे मत्ता निकाममिह म(ञ्जुलाः)। माध्यानि सखि गुप्तानि श्लाध्यानि न सुमानि किम्॥ (I1I-149) एलाकुञ्जेषु किं यासि लीलासखि घनोदमा। नखेन किं कुश्वकात्सुखेन न सुमाहृतिः । २०३

(III-149) नारिकेळमहापालि: शारिकेरणशोमिते। न ददाति फलं किन्ते वद दारुणकर्म वा॥ २०४

(III-149) कैतकादिसुमालीनां घातुकालिकुलस्य च। एषा भीता ततः कामो योषा(सेव्यो भवेन्न किम्)। (III-150) एवं पुष्पापचयरचनामीशयन्त्यो विधाय श्रीपांसुनि स्फुटदलपुटीशीधुसाराञ्चितानि। नाघ्ातानि भ्रमरनिवहैर्नव्यगन्धानि कान्ता-

  1. ददासि 2. ससूनान्याराधनायै सुरमिलधनुषस्संविभक्तान्यकुर्ष न.

Page 124

88 वसुचरित्रे चम्पूकाव्ये

(III-151) सूनालिस्सकला हृताऽथ सुरभिर्मानादटेद्वा किय- ल्लूनाडलं किसलावली नु कियदुड्डीना पिकालिर्भवेद्। भानाश्वत्फलपाल्यहारि च शुकीसेना कियत्सारवा नानामध्विह गालितं ह्यलिततिर्मानात्कियद्वेष्टयेत्।। (III-151) एत न जानीम इमां वयस्यामाल्यो नयादानयताङ्गजाय। सुमप्रवालाम्रफलासवौधं समर्पयेमेति समीर्य जग्मु: ।। तदानीं, २०९ (III-152) मन्दारमधुमत्तालिवृन्दाश्वविशोभिना। मन्दानिलेन ता रेजुस्सन्दारितसृतिश्रमाः ॥ २१० (III-158) नव्यो मिरङ्गनटनोलवणको करामं कञ्जास्त्रहोमतलकुञ्जगतालिधूमम्। विच्तेश के लिसरसी विजयाभिरामं सर्वास्ततो ददुरब्जसरोललामम् ।। २११ (III-154) तदनु सविध चरवन देवताभिरात्मीय चित्रपत्रलतातिलकना लकालोक- वाञ्छया कलितकषणस्य कासारकमनीयमुकुरस्य वलयपतित- कांस्यरेणुपरम्पराशक्काकरैस्तटकट कज निततरुपटलगलित स लिलनिकट- परिवृतपरागनिकरैरानन्दतुन्दिलाः, नन्दनसदशलीलावनविह्ारदूर- परिश्रान्तकान्ता भोगाय विनतशाखाविलोलकिसलयव्यजनवीजनेन मलयपवनवलनगलित सुमसमुदयेन च रुचिरमब्जाकरवारिपूरमति- तुषारमपारसौरभोदारमपि रचयन्तीनां शिशिरकिरणशिलाफलक पालिका कलित सौपानोपान्तकल्पितालवालमूल स लिल से क संवर्धित से- वन्तिकावासन्तिकाम ललिकादिलतामतल्लिकानां वेल्लनविलोकनेन पल्लवितसमुल्लासाः, पैतामहाश्रमे किरणमालिसाहाय्यरञ्जितकिञ्ज- लककीलिकीलामध्यदेशे चिरकालनियतवा सनियम गौरवेण समपास्त-

Page 125

तृतीयाऽश्वास: 89

निजमा लिन्यानामभिनवसुवर्णतेजोविराजमानानामिव कमलरजोऽनु-

तरुणतरणिकिश्णच्छदच्छटाच्छादितस्य तपनीयवर्णकर्णिकाधि- वासस्य ताम्रकेसरव्रातजातरूपस्तम्भसम्भारसम्भृतस्य तटिद्राग- परागपरभागपरम्परितपट्टाम्बरवितानसन्दीप्रस्य लक्ष्मीसमारूढ ललितिशोणारविन्दस्य स्यन्दनस्य स्फटिकमयान्तरालदारुसङ्कटित- कनकशकटयुगशङ्का करणामूरीकृतै कमृ दुमृणा लकाण्डमण्डित तुण्डानां रथचरणमिथुनानामवलोकनेन कुतुकसम्भरिताः, त्रिलोकतरुग- लोकमोह प्रपश्चनिर्माणचुब्चुपश्चश रविरिश्चेरायतराजतखली नसूत्रस-

बिसखण्डतन्तुसंवेष्टितांसान् राजहंसान् प्रशंसयन्त्यो, निरततरलतर- तरक्कमालिकास्फालन नटरकमलकरपुटसरयसमुत्तनपतनबन्धुरगन्घा- न्धपुष्पन्धयस्तनन्धयदम्भजम्भ रिपुशिलाघटित घुटि का विनोदमोदमेदुर- कमलाकरकनदिन्दिराया महावर्तताटङ्कचक्रसीमनि तिर्यक्प्रसारित- कटाक्षचाकचक्यशङ्काकराणि चटुलशफरोद्वर्तनानि कीर्तयन्त्यः,

परागहरिचन्दन कीलि(त1)ग्शैवलरसालपलाशं क्रीड(दलि)धूपधूमं यथातथा जलाधिदेवतया समावाहितवरलक्ष्म्या व्रताराघनसाधन- सुधाघौत नूतनपूर्ण कलशधी कृदमन्दमरन्दपूरितोद रदरविकस्वरपुण्डरी- कमण्डलालोकन।दखण्डसुखषण्डाः, चश्चरीककुटुम्बिनीझक्कारमङ्गल-

च सह बहुदूरमुल्लङ्गितकक्ष्यान्तरं कासारकलितनिजाभ्यागमन- शङ्काकरेण निजवदन चन्द्रचन्द्रिका द्रवीभूततीर चन्द्रकान्तजातनूतन-

  1. "पटपटात्कार" इति पाठो मूलानुकूल: 12

Page 126

90 वसुचरित्रे चम्पूकाव्ये

स्रोतोभरेण समुद्धतमहा्ुताः, निबिडपाण्डुपक्षविशेषभूषिततया प्रदर्शितधार्तराष्ट्रमुखश्यामिकं, बहुलहरिविलासभासुरतया मीनकूर्माद्य- वतारधारकं, 1ऊर्मिलाभाशोमितया लक्ष्मणोपभोगभवनं, मानसजय महनीयतयान्तरुन्मी लितना लिको परिविकस्वर कमलकर्णणिका निर्निरोध- बोधमाधुरीधुरीणं, भूलोकमोहन सरोवरमालोकयन्त्यो महो- दश्चितरोमाश्चकञ्चुकितदेहा सुदाऽजनिषत तदम्बुखेलनेहा वरा- रोहाः। २१२ (III-155) लक्ष्म्या नित्यनिकेतमब्जलति काजालोलसन्मङ्गलं प्रायो लोकजयेन सूनधनुषा प्रक्षिप्तकेतूत्करम्। माद्यव्यालगराग्निमोचकमिदं मन्दानिलस्याऽरवि- भ्राजद्राजकरग्रहोत्पललताभाग्यैकभोगस्थलम् ।। २१३ (III-155) स्नात्वा जलेऽत्र महिते 2समुपार्चितश्रे- दिष्ट दिशेन्मदन इत्यभिधाय सर्वाः । वासो निधाय परिधाय चरान्तरीय- मादाय शृङ्गचयमम्बुसमीपमीयुः ॥ २१४ (III-156) तद(नु) सलिले तरुणीजनस्तत्तदंसमवलम्ब्य पाणिना तस्थौ मण्डलाकारेण। २१५ (III-156) कुम्भस्तनीषु कुचदन्नजलस्थितासु विस्तारितत्परिधिरैक्षि वृताक्षिलक्ष्मीः । कन्दर्पदेवकृतकाश्चनकुम्भगुम्भ- न्नानामृणाल(कमल)प्रवमण्डलीव।। २१६

  1. ऊर्मिलाप्रशोभितया 2. सप ... रचत.

Page 127

तृतीयाSश्वास: 91

(III-157) पङ्क्तयायितेन्दुवदनाञ्जलिपाथसां द्रा- गुत्क्षेपणं हि तदुरोजनितम्बखातात्। आर्तैस्स रोजनिव हैस्सममब्ज (बन्धु)- (मा)ऋन्दनार्थमभियातृसरोवदैक्षि। २१७ (III-158) कञ्जासवे दलपुटेन कयाऽपि कीणें कस्याश्िदैक्षि कवरीक्रमनीयशोभा। साचीकृते सति मुखे सहसा तदाप्यै २१८ (III-159) कासान्चिदम्बुजद्दशां करपालिराले:

देह्यद्य पूर्वहृतदीधितिमित्यमर्षा- दब्जावली विधुमिवाश्रय(सार)भूम्ना। २१९ (III-160) कस्याञ्चित्तपनीयशृङ्गकहरात्कामं किरन्त्यां पयो सुग्धा काचन चन्द्रविम्बवदना मोदेन मुग्धेतराम्। वक्त्ांशुसुतवारि सद्वरमणीशृङ्ग समेत्याक्षयैः काण्डैस्तामज(य)तसराज(म)णयइसर्वें जयं यान्ति हि। (III-161) मुकु(लयति) मुखं स्वं सुग्धहासेन्दुभासा परमललितपद्माग (विता) पझिनीति। करतलमनयत्तत्कर्णिकां कापि सिंहा- सनमिव कमलायास्साधु हत्वा दलौघम्।। २२१ (III-162) सुग्धे प्रिये (सुवनमो)हिनि भामिनीति प्राहूय काचिदुदके प्रमदा निमज्ज्य। हृत्वा मृणालपटलीमुदगाञ्लेश- कान्ताजयार्जिंतयशःकमलामिवारात्। २२२

Page 128

92 वसुचरित्रे चम्पूकाव्ये

(III-163) काचित्पद्मकरा रराज कमलेवाऽम्भोधि(म)5्योद्गता का चित्कान्तविसाक्ष(सू)तवलया कान्तेव रेजे विधेः। काचित्कुन्तलकैरवच्छदकला कात्यायनीवाजवमौ काचिद्दूतवरासितोत्पलरजाः कामाङ्गनेवाऽरुचत्।। (III-163) पद्माकराम्बुनिधिषद्ममनोज्ञपात्र- माध्वीसुधारसवलन्मधुपायिराहुम्। काचिन्निरस्य कमनी कपटस्वरूप- नारायणीव दद्दशे नयनाभिरामा।। २२४ (III-164) हारिद्रचन्दनरसाञ्ज(न)सङ्गिकेली- कासारशम्बरमलक्ष्यत कामिनीनाम्। शोणापगामिलितजन्हुकलिन्दकन्या- स्रोतोवदत सुद्दशामभिमज्नार्थम्॥ २२५

ततः परं, २२६ (III-165) कूलं ययुप्सकुतु(कं) कृतवारिलीला

वाराशिनिर्यदभिवार्षुकवारिदाभ- वान्ताम्बुकुन्तलभरा वनजायताक्ष्यः।। २२७

तदनु, २२८

(III-166) कान्तास्ताश्र नियोज्य (कल्पक)भवं काम्यं दुकूलं नदी कन्यायाः कबरीं विधाय विजलां कल्हारदामाञ्चिताम्। कर्पूरोज्ज्वलगन्धहार कनका कल्पैरलङ्कत्य त- त्काङ्कोक्त्या स्वयमप्यलङ्कतियुताः कामार्चनेहा: स्थिताः

  1. कान्तास्तावनियोज्य

Page 129

तृतीयाऽश्वास: 93

(III-167) नारङ्गागममन्त्रघोषमति कृत्सारङ्गनादाञ्चिते नीपावेष्टितकाश्चनागकलिका दीपावलीरा जिते। श्रीराजत्तिल कद्रुमा लिसुमनोवारासवार्ध्यान्वििते राराजत्सहा कारपल्ल वमणीनीराजनालङ्ग ते। २३०

(III-167) अश्चद्द्राक्षावृते रम्भाचश्चन्मन्दानिलाख्चिते। तापापनोदिकर्पूरधृपामिललिते (त)ले।। २३१ (III-168) लामज्जका कलितलालित कायमाने सेवन्तिका (तुहि)नसिद्धूपरागवेद्याम्। मश्चे महासुमध(ने) मृगनाभिप((झैः) २३२ (III-169) तदीयवामाङ्कतले रतीं तां तदग्रभागे मधुता(रकेशौ)।

गन्धानिलश्चाकलन् गरिम्णा॥ २३३ (III-170) ध्यान मानसवासिनस्त्रिजगतीधासनत्वावाहनं श्रीनारायणराजमानजनुपश्शीतार्ध्यपादे विभो। क्षीराम्भोधिसुताङ्कशायिमहस: क्षीराभिषेकक्रिया गन्ध(क्षमा)धरगन्धवाहसुहृदो गन्धर्सुमेषोस्सुमम् ॥ (III-170) धूपस्सारपशक्रमोष्मसुरभेर्दीपस्तमोभीहतो माध्वीमञ्जुफलानि कीरमधुपव्राताश्रितस्येति ताः। भत्तया सम्परिकल्प्य भावजनुषेऽहङ्कारहन्ले रति- प्राणेशाय नमो नमो नम इति प्रायः प्रणेमुस्तदा ॥ (III-171) काम कास्त्र कमलाकामुकात्मज मन्मथ। कन्दर्प कमनीयेति कलकण्ठयो व्यजिज्ञपन्। २३६

Page 130

94 वसुचरिते चम्पूकाव्यै

(III-172) पाटीरागरुपारिजा तलति का पर्याप्नकेलीव नं चित्रं तावकनर्ममन्दिरमिदं चैत्रो भवत्किङ्करः। अश्चद्ाव दयासमुद्र विनयादत्त्यवस्त्वर्पणं शीतांशोरमृतार्पणोपममिति श्रीभावुकाङ्गीकुरु॥ २३७ (III-178) धानुष्कवर्यमवनीधरधरममीशं ब्रह्मास्त्रिणं तृणशरासनसूनवाणैः । अर्धाङ्गशेषमकरोरहहातिरोषा त्सङ्कल्पसिद्धविशिखो न सुमेरुजित्किम् ॥ २३८ किमु न किसलशाखाप्रसारशशतको टिसारः । २३९

(III-174) अद्रिश्शरासनमन(न्त) इषुः फणीन्द्रो ज्येशस्तथाऽप्यहरदेकसुभे पुरं वा। कि पूर्णपौरुषमिति त्रिजगत्वयेक्षु- कोदण्ड साधु न जितं किसु कोमलास्त्रैः ॥ २४० (III-175) विधेस्त्वदस्त्रं विशतस्त्वदोजो- गुम्भात्तरौप्याद्रिगुहस्य शम्भोः । शौरेश्र ते शौर्यविदः क्रमेण रजस्तमस्सत्वभरोऽनपायः ।। २४१ (III-176) मोहसम्भृतबालायां साहसं न तवोचितम्। (नै)पाद्रिचापो दयया योषा रक्ष्याऽलसानिलात्।। (III-177) लोकलयीजिदभवाद्य(वपु)ध्वजस्ते युग्मैककृच्छर निदर्शनमर्धजानिः । नाली(क)पालिरधु (नाडपि विधिस्त्वदा)ज्ञा- वाहश्चिरं वनजबाण स पमिनीशः ।। २४३

Page 131

तृतीयाऽश्वासः 95

(III-177) रतिरमण युवतीजनविजये 'महान्तव को (वि)हारः। २४४ (III-177) पङ्केरुहास्त्र परिलालय पङ्कजाक्षी- मामोदया(लि)चिकुरामलिशिन्जिनीक। कीरश्र साधु परिपोषय कीखवाणी- मानन्दयेन्दुवदनाममृतांशुबन्धो।। २४५ (III-178) मास्त्वङ्गनावधमहाघपरम्परेति सम्प्रार्थिते (स)ति सरोजशरे सखीभिः। गन्धानिलेन वलितं गलितं प्रसूनै: कीरालिमिश्र (ल)लितं रणितं तदानीम्।। २४६ (III-179) अग्रे स्थितं समरमिवारमवेक्ष्य भीतां विक्षोभविस्मृततनुं विवशां विलोलाम्। वातार्भकाहतलतामिव तां वयस्या बालां विलोक्य बहुवाष्पदशो बभूबुः ॥ २४७ तदनु मदनवेदनानिदानकलाविशारदा जगदुः । २४८ (III-180) मोहध्वान्तसनिद्रद्दङ्नलिनयोर्मुग्धे हिमाम्भः कथ स्वेदोडदय खिन्न चक्रकुचयोश्शीतांशुनामाप्यलम्। आशावृन्तचलासु सू (न)सविधे कि ता(ल)वृन्तानिलै- स्तप्ेऽस्यास्तनुहेम्नि पल्लवपुटीतेजोर्पणं किं क्षमम् ॥ (III-180) स्मराग्नितप्तहत्पात्रस्नेहपूरे समुल्बणे। पद्मायताक्ष्यः किं कार्यं पटीरससेचनम्। २५० (III-181) किं वा भणामः किं कुर्मः किं शान्तिकरमौषधम्। का प्रष्टव्याऽत्र किं मान्यमिति ता व्याकुला: स्थिताः॥

1 महावतव कोहार:

Page 132

96 वसुचरित्रे चम्पूकाव्ये

तदनु विज्ञाय भुवि विशेषज्ञाः, २५२

(III-182) अड्ध्रयोः पह्लवपालिमूरुयुगले रम्भात्वचो राजिताः पाण्योः पद्मचय विसानि सुजयोर्गुच्छानुरोजोपरि। तस्या गण्डतले तमीशशकलानिन्दीवरे नेत्रयो- र्ह्ीवेरं कवरीभरे समगुण (स)ख्यो मुदाऽयोजयन्।। अथ सरसिजदशा वसुयोगमाकलय्य समुल्लासय समुज्जीवयेति सखीजना मुहुःप्रार्थयन्मदकर(हास मृदुल)विलासं, मधुकरभास मतरतिरासं मधु(सहवा)सं मधुरशरासम्। २५४

वर्णश्रतेः पुन(रवाप्तधियं वयस्याः)। (एनां विक्ाशिदशमिन्दु)सुधाविनिद्र- नी(ला) ब्जिनीमिव निरीक्ष्य मुदा तदोचुः ॥ २५५ (III-184) 2सु(च्या)लि भीतिरिह मन्मथदेव ईद्- माराधनातिमुदितः परमाविरसीत्।

भद्रावहोऽभिलषितं हि भवेत्तवेति।। २५६

तदनु, २५७ (III-185) "लीलावनाल्लेखकुलेशनील- सालावृत सद्य जगन्मनोज्ञम्। नीलालका निन्युरनङ्गलोलां बालां शनैर्वालशशाङफालाम्॥ २५८

1 रम्मार्तत्वदो राजिताः 2. मुस्त्वालि 3. गादनाति 4. लीलावनाल्लेखकुलेशसालजालावृतं

Page 133

तृतीया ऽश्वाधः 99

कामाक्षि देवि करुणामयि कामकोटि काञ्चीपुरीश्वरि कदम्बवनीनिवासे। कान्तैकचूतपतिना कलितावधाना कर्णामृत कलय काव्यमिद मदीयम् ।। २५९

इति श्रीकामाक्षीदास कालहस्तिकविकृतौ वसुचरित्रे चम्पूकाव्ये तृतीय आश्वास:

13

Page 134

कालहस्तिक विविरचितं वसुचरित्रम्

चतुरथोश्वास: (कामाक्षि देवि करुणामयि) कामकोटि काञ्चीपुरीश्वरि कदम्बवनीनिवासे। कान्तैकचूतपतिना कलितावधाना कर्णामृतं कलय काव्यमिदं मदीयम्॥ १

(IV-2) बाला सखीकरालम्बा शैलाधिपसुता शनैः। लीलामणिगृहं भेजे लोलाऽथ मदनेषुमिः॥ २

(IV-3) तदनु सम्प्रेषितकपटतापसेन वसुविभुना कुतुकसहितेन गूढतया स्थितं सुमकुञ्जपुञ्जं, समयानुगुणनिहिततदीय चरणाङ्कसरणि, सोपचारतरुणीसमर्पिततन्निषण्णसौवर्णपीठं, तदनुबिम्बभाग्यललित- तरमित्तिमपि सा समीक्ष्य तपनीयमन्दिरे तदानीन्तनवरालोक- मिदानीन्तनमिव विभावयन्ती विरहातुरा विभवादरा ललम्बे किस- लयकदम्बे सुमाकल्पे महातल्पे। ३

तदनु, (IV-4) त्वद्भातृजां परिणयेत्वरया वसुस्तां तन्द्मतः कुलिशभीर्न हि तावकानाम्। इत्यद्रिराज तनयाय हितोपदेशे लोभादिवाप जलधिं किमु लोकबन्धु: ॥ ५

  1. तनयस्य

Page 135

(IV-5) सूर्यस्य कालवशशोषितचण्डिमादे- रस्तालयाप्िषु कशवृतदुर्गक्लप्ताः। आप्ताः किमातपभरा गिरिकूटरक्ता- स्तन्मूलगान्धतमसं किमनातपालि: ॥ (IV-6) परानुषङ्गात्तवराङ्गराग- मिनं शनैरक्षिगतं समीक्ष्य। सा पझ्मिनी सङ्कचति सम वक्त च्छाया निवृत्ता न च भा बभासे॥ ७

(IV-7) सन्ध्या सा पिहिताव्जसदमदिनान्वेष्यब्जिनीरागमा

पान्थाली(भय)कृत्प्रदोषकरिभृशृङ्गारधातुप्रभा द्वैजोक्तीहि त वल्लभागमनिशाकाशमीरपत्नाकृतिः।। ८

किश्च, ९

(IV-7) दिवसपरसमयमिषह रिणहृततपनरघुकुलतिलकरुचिररुचिभरयुवतिमणि- मवितुमतिकलुषति मिर चयदशवदन जनितभयमधिकम भिविर लयितुमन-

त्रीव सन्ध्या सदोजो रराज। १०

(IV-8) 3अब्जास्यनिर्यदलिधूमयुता समूर्छा *नाथानवेक्षणरुजा नलिनीति कोकः। अर्काय वक्तुमगमन्तु वंधू च हित्वा कार्ये निजं न कलयन्ति हि मित्रभावा:॥ ११

  1. रूयस्वात्र। 2. ... ... नुत। 8. अब्जास्य सौयदलिधूमयुता। 4. सौधौनवेक्षण।

Page 136

100 पसुचरित्रे चम्पूकाण्ये (IV-9) वक्तरेण वक्त्रमनुयोज्य वलत्पततै- राश्लिष्य गाढमधिचञचुगलद्विसेन।

चक्रो ययौ चलदिनस्तदधीनवृत्तिः । १२

प्रातीतिके वरमणौ पतितेऽपरब्धौ। ताराः किमूर्ष्वतततोयकणास्तमांसि 3सन्ध्यानलस्य सलिलाणुजुषो नु धूमाः । १३ (IV-11) राजीवोदरमृर्तिराजितरवौ र्नाकरं संविश- त्यूष्मान्ते मुकुलीकृताब्जनयने सन्ध्यातटित्पूर्विकाः । जातास्सन्तमसाम्बुदा जगति तां निन्नोन्नतोर्वीं समां सश्चकुर्नतु सर्वतोमुखमह्दासारप्रसारैरलम् । १४ (IV-12) अथ वासववाहनाहक्कारमाहरन्, अभिमार्गमनुधावन्, अन्तक- पाणिदण्डताण्डवमाखण्डयन्, असुरघोराकारगर्वमान्दोलयन्, अम्भोधिनाथगेहमामूलमाविलयन्, अनिलमतिशयरजो वमनाट्य चिरमालोलयन्, अलकेशनिधिमुद्रामात्मवशामारचयन्, अने- कपासुरवैरिवासस्फूर्तिमामर्दयन्, अवनीतलं कबलयन्, अम्बर- तलमाक्रामन्, 5अब्जजाण्डकटाहमप्यतिलङ्घयन्, समुज्झुम्भते स्म चालितादित्यसंध्याभिचारहोमचित्रधामवृत्रभूमा । १५

  1. प्रातीतिकां। 2. वरान्धौ। 3. सन्ध्यानलसतिलाणुजुषो। 4. वमनाध्या। 5. अजजाण्डं।

Page 137

101

(IV-13) शक्रस्याहल्याहृतः स्वाश्मभूषा चूडावह वल्लवी'जारपुंसः। ग्रीवाभृषा दारुकाजारशम्भो- धर्वान्तिं चिह्नं तारकाकामुकेन्दोः ॥ १६ किं च, १७

मिंद विसृमरतिमिरकुलमिति कुलटावलि: स्तुवन्ती सती निजतनुं भूषयामास दूतिका प्रेषयामास विरहतापं शोषयामास सखीभिश्च भाषयामास। १८ (IV-14) तमसा विधुते सूर्ये तत्सन्ततिरिवावसु:। संरुद्वा रक्षिता: स्वाङ्का: साग्रकज्लदीपिकाः॥ (IV-15) अथ सन्ध्यानटन्महेश्वरादृहाससंस्फुटित सरोजजाण्डरेखाविनिःसुता- वरणसलिलकणिका इव, सन्तमसलहरीनिममसकलवस्तुजनित सान्द्रबुद्बुदपरम्परा इव, मन्देहदनुजमथितृमार्तण्डसाहाय्यागत- विप्रवेदमन्त्रवर्णा इव, गगनचरसमर्पित(हरिपद)2गिरिशकेशपाश- गगनसूनकलिका इव, चरमगिरिपोतवणिगव(तारित)तरणिबहिः- प्रसारितसलिलमअमुक्ता इव समयवर्तकतमःपटलपटविसारितसार- मुक्ताकोरका इव तारका व्यनुम्भन्त। R.

(IV.16) सम्योदुयारुणमरीचिरजोगुणेन स्त्रष्टुं जगत्तिमिरकल्पसमृद्रमग्नम्। आयास्यतो द्विजपतेः कमलासनस्य प्राक्पाण्डिमाऽस सितपङ्कजपीठक्लसे:॥ २१

1 चोरपुंसः 2 गिरिशगगन केशपाशसून कलिका हव

Page 138

102 बसुचरित्रे चम्पूकाव्ये

(IV-17) निखिलदिगवलाभिर्ध्वान्तनैपथ्यवर्यें गगनमहितरङ्गद्वालिते मन्दमन्दम्। रजनिनटयुवत्या राजरेखार्धबिम्बा: प्रवसुरमलमुक्तापट्टफालास्यरीत्या॥ २२

(IV-18) तातामृताम्बुनिधितापकरौर्वकीला- नादाय राजदुदयारुगभच्छलेन। क्षिप्त्वाऽरिहृत्सु सितदीधितिकीर्तिभाज- स्तारापतेस्तदनलात्तनुनीलिमा किमू।। २३

(1V-19) प्राग््याधमौलिमणिना प्रवलाभ्रवन्यां प्रागंशुचेलशकलप्रकटीकृतायाम्। आखेट के विरचिते चिरमन्धकारा मादद्गजा इव गुहाबिलसीम्नि पेतुः॥ २४

(IV.20) उदयाह्युलूखलमुपेयुषो विधो- स्सहजाङ्क शौरिसहितस्य सीरिण:।

कुलिनां जगाल घनकौमुदीपयः॥ २५

ततो जाता घूर्णितपयोधामसरम्भा महारम्भाः । २६ (IV-21) ज्योत्साभ्रसिन्धुलहरीविहरत्सुधांशु- माहेन्द्रदन्तिमथितो ज्झित कैरवाणि । ताराकुलानि किमु तद्वमथुप्रसारा 3नीहारनीरकणिकानिकरा: किमासन॥ २७

1 प्रवबुरमल 2 महाबिलसीमि 3 नीहारनीरकणिका निशराकरा: किमासनु

Page 139

चतुर्थाडश्वासः 108

(IV 22) नाह मित्राधिकाशक्रमणमिति निशां नाडकरोदुज्जवलाह नौवें शीतं वितेने नरक इति महावाडवाक्षेपकोपात्। वृक्षच्छायां न जहे गतिवियुगलसेत्यश्मजाति न चक्रे रम्यां ज्योत्स्नारसाढ्यां प्रतिकरणधिया राजकान्ताकृतेहि॥ (IV-22) इति जगति निखिलजनजेगीयमानो निराकृतनीरजाभिमानो निर्धोतहरशिरःस्थानो विधूतकुमुदकुलमोहो विभासितसुघाजलनिधि- देहो विरेजे चन्द्रिकासमूहः। २९ (IV-23) तदनु स पुनरविकलपृथुलर जनीरमणवलयितसुमविशिखधनुरुदितकर- कुमुद समुदयशरनिक रनटित विशदपरागसारैरापूरिताकार :; नितान्त- विकचतरमलिलिका म तललिका कुसुम(श)बलित मृदुलदलपुटान्तरालतल- विग लितविमलतममधुरसनियोजितशशिरकिरणसारान् प्रफुल्लहल्- (क)कुसुमरजोभरशर्करविशेषसम्मिश्रितानानासमागल च 1जिघ- तसतामुन्नतगलानां (चल) चच्रुमुन्दरीबृन्दानामानन्दबाष्प बिन्दु- सन्दोहेन तुन्दिलायमानः; निरतिशयकुमुदपतिकिरणभरचिरजनित- हृदयवलदसहतरविरह्भववेदनया निज रमणमपरिमितगहनभुवि भृशमन्विष्याऽन्विष्य तत्र तत्रानवेक्ष्य घनतरपरितापमेत्य सरोव- रान्तरालेषु स्वकीयां च्छायां समीक्ष्य दृष्टो मया 2चिरमिष्टोऽघुनेति मुदा संस्प्रष्टुमभ्याशमेत्य सलिलगत निजप्रति बिम्बेऽन्यतो गते सति समीपगतोऽपि नेता कृतो मामुपेक्षत इति चिन्तासन्तापजातनिश्वास- परम्परातान्तानां कोककुलकान्तानां बहुविधाविलविलापश्रवण- जनितकरुणाभरद्रवीभूतानामिव चन्द्रकान्तानां गलितविशदसलिल- घाराभरेण साराकार :; विशदतरकौमुदीविभाविभासमानमरकत-

1 जघनतामुन्नत मिर्षोऽधुनेति 3 सोरोंकारो

Page 140

104 वसुचरित्रे चम्पूकाव्ये

मणिरचितचष केषु रिक्तेषु सर्वेष्वपि मधुपूर्तिशक्कया चश्चलनखाश्च- लेन बहिर्विसारयन्तीनां, आसवपूर्णभाजनेषु बिम्बित चन्द्रबिम्बमसृ- तोद्रमाय मुद्रिताञ्ज्रलिपुटैर्निपीन्य मधुरममृतमुदित मिति वासिततदा- सव निपीय कलङ्शङ्कया वासनार्थनिहिततदिन्दीवरदलानि परिहर- न्तीनां, प्रतिफलिततारकानिकायं पक्कगोस्तनीफलमनीषया मुघा सरसनाअनादमाखादयन्तीनां, निजवदनन लिनपात्रेषु निहितमैरेयस्य प्रियतमजनासवार्पणसमये परिमलार्थनिहितसहकारपल्लवधिया स्व- मधुराधरेधु सवेदन पतिकृतक्षतेषु कलकणितकक्कणाक्कित करविधून- नपुरस्सरं पारवश्येन कनीनिका: पक्षाञ्चलेन संयोज्य कमनीयसी- त्कारकलकण्ठभेदानाकलय्य पानशालापुरोभागभासमाननलदकाय- मानावकाशदेशलक्ष्यचन्द्रिका कणान् सुममनीषया संगृह्य पति(षु) पातयितुमुदतानां, कादम्बरीमदोन्मादजातमोद। तिशयेन करकमल- तालघट्टनां सङ्खटय्य गानानुगुणनानाविघनटनमारचय्य निजनत- नावलोकनहृष्टकैरवेष्टस म्प्रेषितपारितोषिकपाण्डुपटविशेषधिया विपु- लाजिरराजमानमुक्तामयवेदिकाश्रिसक्तातिमोहनमयूखरेखाः कराङु- लिमिर्विस्तार्य समाच्छादयितुं महेच्छानां, अतिप्रबन्धगन्धोत्तमा गन्धानु(बन्ध)बन्धुरमन्थराणां उदस्तनासामणिविभासारैरुल्लसितग- लसितलोध्ररेणुवारैरुन्नमिता वटठ विलम्बिहारैरूरी कृताSनिपारीणः ; कचनसीमनि तुङ्गतरचन्द्रशालाविशालाङ्कणेषु चन्द्रिकाश्चितेषु सुकुमारपदविन्यासानां सूक्ष्मपाण्डरपटविशेषा: प्रसारिता इति पादपल्लवायासानविचारर्यैव चश्चच्चन्दनतिलकद्रवीभावं चारुहारो त्कम्पचपलकुण्डलहीरकोरकप्रचारं च यथा तथा समागतानामा गामि पौरुष के लीलीलाप रिचयप्रकार मिवारचयन्तीनां नूतनयुवतीन

1 रिक्तासर्वेष्यपि 2 कृताऽजिपारिण:

Page 141

चतुर्था ऽश्वास: 105

लिकुचफलसमकुचचूचुकसविधप्रदेशज नितयौवन(व)योविशेषदृश्य- (मान)पाण्डिमकणातिशयेन समृद्धोदयः; मनोज्ञेषु केषुचित्प्रदे- शेषु सरसालङ्गनीयदृ तिका व चनश्ररण विन्या सानने कयोजनाविधया समागत्य विहारहर्म्यान्समेत्य शातकुम्भस्तम्भपार्श्वे निगू(ढ)स्थितानां कुचोत्तरीयेषु वल्लमाकृष्टेषु किश्चिन्निपत्य सात्विक विक रो दितशारीर कम्पेन स्वत एव विगलिनासु नीवीषु विमलवसनाश्च्लरेखाभरेषु सत्वरं रमणचरणङ्गुलीदंशिकागृहीतेषु साध्वसाति कम्पानामन्यतो गन्तुमदक्षतया पतिहृदयपञ्जरेषु विलीनानां नाथपरिहासचाटु- वचनाकर्ण नोदयतानां सुग्धाक्कनानां वातायनसविधशीतांशुबिम्बमा- लोकयितृधूर्तसखीस स्मितवदनमिति शङ्कया समाच्छादितधवलवस नरेखाविशेषकान्तिपूरस्य कृतचोरभावः; कतिपयतलेषु सदःकृता- घरक्षतादिलान्छनैस्सहेत्य कुहनाविनयपूर्वकं निजाधरमज्लुलीभिराच्छाद्य सल्लपतः पल्लवतल्लजान् सूनदामभिराबध्य बन्घनशिक्षणाय वाताय- नागतशीतांशुकिरणजातायतदण्डान्प्रति प्रसारितकराणां मुग्धा- बलानां नखरनिकरसुषमाविशेषेण जातसम्पोष :; वेदनानुमेयमदन- करालकरवालघाराधिभरेण धवलवसनदामानुलेपभूषाततिमुपेत्य

खिलमेकाकारतया किश्चित्कारमविज्ञाय तद्विशेष तदनु वासना- विशेषेण निश्चितसक्केततलमवगत्य 2निजसमयनिकुल्लनिलयानाविश्य पश्यन्तीमनःशोधनाय नाररमणीषु परतो निगूढेषु तदा कमपि नावलोक्यारण्यरोदन मन्वर्थमासीदिति निःशब्द रुदन्तीनां निश्चे- ष्टानां तासां मनःखेदापनोदाय तत्समक्षमेत्य तदश्रुपूरमपमृज्य

1 नाथपरिहासशाठ 3 मन्वर्थिमानिति निःशन्दं रुदन्तितां 4 मनःखेदसनोदाय 14

Page 142

106 घसुचरित्रे चम्पूकाव्ये

गाढालिद्ग नादिबहुविध बहुमानेषु जारवल्लमैः कृतेषु नयनान्युन्मीलय पश्यन्तीनां विस्मयसू चनलोचनप्रभाजालेन वेलातिशायिलीलाश्चित :; भूयोऽपि मदनरतिकलास्थानविशेषमधिगम्य कान्तनिरतिशयसुरत- रचनापारवश्येन व्यत्यस्तचेलावरणेन साकं सौधाजिरेषु समेत्य चन्द्रिकास्वादमोदशालिनीनां कामिनीनां 2कपोलभातधवलांशुं प्रदर्श्य भवदीयवदनचाकचक्याहरणाय चन्द्रमाः समागतोऽत्र उवसति वसतिरनुचिता न इति पुनारताय वनिताततीः प्रलोभ्य 4चिरमा- कर्षतां विटशिखामणीनां शिखा बन्धविशेषगलितविकचसुमगुच्छै- रच्छतया शोभमानाकृतिः; अभिव्यक्तशुद्धवर्णब्रह्मनया सर्वानु्वी- तलस्थान्सर्वज्ञानाकल्यन्; तारवादर्घौरेयतया सकलानप्यचलान् रजताचलानिवारचयन् ; 5पझ्माहितपादप्रभूतनूतन स्रोतो विशेषतया निखिलभुवनमालिन्यानि वारयन्; सरोजभवाण्डमण्टपान् शङ्ग- लिसानिवाकलयन् ; मन्मथयशोभरमरीचिवीचीसध्रीचीनो विजुम्भते स्म चन्द्रिकामण्डलो जगन्मण्डले। ३०

(IV-24) रजनीकरोऽपि रतिनायकोऽपि हा मलयानिलोऽपि महितास्त्रयोग्नयः। सहिता इहाद्रिदुहिता कथ जये- दहितानिमानिति 6हितालिचिन्तिता॥। ३१ (IV-25) भथ कलानिधिकलाकृतकपोलतलास्फालनारपुरा, कामशरकलित- कटाक्षाहते: पूर्वमेव, मधुपकुलरचितमस्तकाक्रमणारपुरा, प्रवाल- कृतपाणिकर्षणात्पूर्वमेव, गायकपिकारचितगलग्रहातपुरा, कीरकृत-

1 वीक्षन्तीनां 2 कपोलधौतघवल्यं 3 वसती वसतिरनुचितासन 4 चिरमार्षितां 10 पद्याहित 6 हिताविचिन्तिताः

Page 143

चतुथाडव्ास: 107

केवलोक्तिकलदात्पूर्वमेव, मलयानिलाकलित मञ्जुला सुमारुताभि- मर्शनात्पुरा, 1राजहंसर चितचरणानुघावनात्मागेव विज्ञाप्य गिरिजा- शय विज्ञाय च वसुराजमानसमतिशयशुभोदन्तमाहरानीति सखी- ततेरमिघाय घनसारगौरं शैलजाहारं समादाय मोदावहं तदीय- नगरं जगाम दुष्करघटकवाणी हग्जितैणी मधुपवेणी मन्जुवाणी; (निर्गतायां च तस्याम्)। ३२ (IV-26) करीडागृहेन्दुमणिक्लप्तविचित्रमित्ती- र्जालांशुजाल(क)मयी: कलयन्तमन्तः । तापावहं रिपुतमं भुवि पद्मिनीना- मूचेऽथ सा परुषमुग्रशिखामणि तम्।। ३३ (IV-27) राजास्याजनतोद पातकविधो राजा कथ वा भवान् राजत्वेन किमास चक्रकुतुकं किं राजते सत्कुलम्। हानं वाहिभयस्य राजजनुषो हा रश्मिमात्राफलं दोषार्थ तव राजता विरचिता दुर्मेधमा वेधसा॥ ३४ (IV-28) कामं तमोधनकलङ्कमय सदिन्दो 2कान्तावधाशुगरलं कलयेद्भ्वन्तम् । षोढांशतोडथ दशथा च किमब्यपूर्व- पक्षांशुभिस्तव पुरा बहुलार्तिखेदाः॥ ३५ (IV-29) कण्ठ तन्मलिनीचकार गरलं कं नारुरोहैश्वरं तप्तानम्बुभरांस्तथा स जलधेर्नाक्काथयद्वाडबः । विष्णो: कुक्षिमगाद्विधो न निरगाद्दित्वा हृदभिर्दवो ग्रावौधं पविशतनोद्धतमद नाद्रावयच्व यथा॥ ३६

] राजहंसरजित 2 कान्तावधासु गरलं 3 पक्षांसुमि

Page 144

108 वसुचरित्रे चम्पूकाव्ये

(IV-29) कराग्रगण्य रजनीश कृपीटयोने त्वत्कारणारणिमहात्रितपस्विनेत्रम् ।

किश्चिन्न विस्फुटितमित्यपि किं विचित्रम् ॥। ३७ (TV-30) विषराशिजनिर्विषेण साकं विषभृन्मार्गगतिविषादमौलौ। वसतिस्तव वक्रता हि वाल्येड प्ययि दोषाकर जीववैरमहम्॥ ३८

(IV-31) लक्ष्मीपतिप्रहितलावकचक्रमिन्दो त्वामात्मनामकभिदा त्वरितं विचार्य। त्वद्वैरिराहुतनुमेव बिभेद 'नासून् त्वद्दोष एव तदसाध्यतमं किमस्ति ॥ ३९ (IV-32) त्वं कालनेमिगुणशील तमीच(रत्वा)- (दर्भस्थलोकगण)तापयितेतिभावात्। 2निष्कासितो न निहतो हरिणा रमानु- रक्तेन हा जगति रागवतां क धर्मः ॥ ४0

(IV-33) भावे क्षणं धृतवतो भरणीपते त्वां पद्मापतेरपि वधूवधपापपाक: । त्वत्खण्डधार्यहह ताद्शशङ्करोऽपि लोकालिनिर्मथनलुब्धमना न किं वा।। ४१ (IV-34) श्रीगेहलीलाहर सिन्धुजन्म-

1 सारान्ं 2 निष्कासितो न विहितो हरिणा रमानुरक्त सहा जगति रागवतां क धर्मः ॥

Page 145

चतुर्थाऽव्वास: 109

क्थ न लज्जा मम हा कलाद- रसहोदराश्रीहृतिसादरो हि।। ४२

(IV-35) अम्भोरुहाहित निजालयभञ्जनाय स्रष्टा किमर्थमसृजत्सहसा भवन्तम्। जैवातृकं च कृतवा ञ्जडजातजन्मा पापी चिरायुरिति वाकपरमा हि लोके।। ४३

(IV-86) 2पूज्येशविष्णुविधिपूषसु दैवतेपु पूर्वेषु सत्स्वपि पुरोग्िकलाप्रदानम्। ताम्यद्वियोगितरुणीजनदेहदाह- साहाय्यकार्यघटनाय सरोरुहारे॥ ४४

(IV-87) कमलारिं विनिन्धैवं कमलास्त्रमदूषयत्। कमलाक्षी वियुक्ताक्षिकमलानीकरं सरस्। ४५

(IV-38) स्मरानलसमाङ्गे मा शरानलशिखां किर। अरातिरबलानां किं सरातिकरुणामयि। ४६

(IV-39) शम्बराहित शतच्छदशस्त्रि- न्भो निशाटरिपुपुत्र किमर्हम् । शम्बराङ्कजलजारिनिशाट- ख्यातिना शशभृता तव सख्यम् । ४७

(IV-40) हा जीवमात्रचरितार्थक हर्षहेतु मत्सूक्तयस्त्वयि मरुततुलिता मनोज।

1 जडजातजि .......... 2 पूज्येक 3 कमलाक्षि द्वियुक्तक्षि कमलानिकरं स्मरन।

Page 146

110 मसुचरिते चम्पूकाब्ये निद्रां गतस्य महतीं हरनेत्रकीलै- बोधो भवेन्तु तव भूरितुतैर्नतैर्वा।। ४८

कान्तास्तुदस्यलमिदं सर को नु धर्मः को वा गुणः किमु बल तव काऽधिरूढि:।। ४९ (IV 42) अहेतुरत्याग्रह इष्टवाक्येऽ प्यमर्षभावो मधुना न ते किम्। अतोऽनिलारोहणमण्डजेष्ट ५० (IV-43) नक्रग्रस्तगजं ररक्ष न स किं नारायणस्सत्वर प्रह्लाद तमपालयन्न किमु तत्प्रत्यर्थिवक्षो हरन्। ऊर्ध्व वर्षशता वसुं द्विजशिशु नोज्जीवयामास किं लोकाबुदद्दगर्दितान्सर यथापूर्व न वाडकल्पयत्।५१ (IV-43) अघटितघटनाविहारहारी सर हरिशत्मजमप्यनिष्टचर्यम्। पशुपतिनिटलाक्षपावक्रान्त :- पतितुमुपैक्षत पातकिन्भवन्तम् ।। ५२ (IV-44) मदनमेवं विनिन्ध तद्रथं मलयगिरितरुभुजगविषदिग्ध मन्दमारुतं जगाद सखेदम्। ५३ (IV-45) स्फुटत्यलं कुवलयं लुटत्यपि विधेः पदम्। यात्येव, भुवनं भङ्ग 2वात्येवमहह त्वयि ॥ ५४

1 दध्नुं 2 घात्वेव

Page 147

चतुर्थाडश्वास: 111

बालपवन लोलनीपवन मयि ततो मा वीजय मा वीजय। ५५ (IV-46) अग्निर्भवांश्र मिलितावखिलं दहेता- मित्यब्जभूशयनदेव युवां वियोज्य। दिक्कोणमेकक्मथाप्यगमो दुरात्म- न्दग्धुं जगद्यमपद दहनान्तरङ्कत्। ५६

(IV-47) बालासुहारिन्जग्धुं त्वां कालाहिविततेर्विधि:। लीलानिधिश्चिरायुः किं वेलाधिकरुषाडकरोत्।। ५७

(IV-48) बाल्ये जातपलाशिवृत्तिरयि हा वाढं व्यहार्षी: परा- मक्षीणां सुमनोरमामतनुतिस्फूर्तौ तवेतः परम्। लोको धूलिमयः प्रभञ्जन भवेल्लोकैकरक्षापरो हन्तुं त्वां न विचक्षणो सुरहरोऽनन्तावताराहते॥५८ (IV-49) कीलालयोनिकीलालिहालाहल सखो जवाद्। लीलावशा2न्तुदसि किं बालानिल तवोचितम्॥ ५९ (IV-50) स्फुरत्तमस्स्फूर्तिकुजो बली त्वं शनैश्वरः पांसुल भीकरश्चेत्। समीनकेतुस्सहसा हरिष्य- स्यपि त्रिलोकीमवलासुवातैः॥ ६०

(IV-51) एवं विनिन्द्यानिलमिन्दुशोभा- प्रवाहमध्ये पतनोदता सा।

2 1 सको न्नुदशखि 3 पदनोद्यता

Page 148

112 वसुचरित्र चम्पूकाव्ये

शोकाकुलाऽभूच्छुकवाहविद्ा॥ ६१

(IV-52) तदतु वदनराकातारकानाय काग्रे निहितमहितचेला 2निस्त्रपं सा रुरोद। किसलमृदुलराजत्किन्(री)पाणिवीणा- ६२

(IV-53) आश्िष्य तामाननमुन्नमय्य बाष्पं विमृज्यालिगणो बभाषे। वसुप्रभुस्त्वां वरयेतसुखश्री- रसदो भवेत्साहस मद्य मेति॥ ६३

(IV-54) इत्यालिमाश्वास्य हितेङ्गितज्ञा सा मञ्जुवाणी न समागतेति। सञ्चिन्त्य तत्कालविलम्बखिन्नां ज्योत्स्नातिनुन्नां जगदुहितं ताः ॥ ६४

(IV-55) आश्चर्यदृश्यमनिदानतयाऽथ ताभि- रर्कोपमानमरुणोपलभासमानम्। लाक्षासमानमुदभूल्लसमानसन््या- लक्ष्मीसखं ललितदिव्यमहस्तदग्रे॥ ६५

(IV-56) तदनु तामरसलोचनातापयितृतार काधिनाथनिष्कासनागतलोकबान्ध- वोदयो, 4निजकन्यकारात्रिकाकरणाय मातृपाणिरक्तनीरजनीराज-

1 शोकाकाला 2 3 मङ्सेति 4 रजनिजकन्यका

Page 149

चतुर्थाऽश्वास: 113

कुमारिकाभाव जिज्ञासासमेत को लाहलाचलरत्नकूटदीपिरेषा, दीप्ति- मात्रं न, दिव्यधामजालमिदमिति विकल्पेन परस्परं सकलसखीजनेषु

तमीयपाणी समागता मधुपवेणी मञ्जुवाणी। ६६ (IV-57) वसुराजाङ्गलीभूषां वयस्याग्रे निधाय सा। उदन्तं निजमाद्यन्तमूचेऽथ प्रार्थिताऽलिमि: ॥ ६७

(IV-58) विज्ञाप्य बालाऽतनुवेदनाश्च विज्ञाय वेगाद्वसुवीरभावम्।

माकाशदेशोत्पतनातिदाक्ष्यम् । ६८

(IV-59) तदानीमम्ब रोत्पतनवेगकौशलेन धरणीतलं तरुनिकरेण समुत्पतित- भिव सन्ददशे; तदुपरि पवनार्भटीभिस्तत्र तत्र ताडिताम्बरारव इव शुश्रुवे; तदनु सकलभूमिरपि व्यवधानरहिततया तदा कृताभ्याग- मेव व्यलोकि; तदनन्तरं तारकानायकोऽपि संवधिततनुरि रराज राजवदना :; किश्च ६९

(IV-59) गोत्रा हि दृष्टा घुटिका इवाब्ज- मुख्यस्तटाका मुकुरा इवाडयु:। हारा इवापन्नवनेस्तटिन्य- ससस्याङ्करालीव समैक्षि वन्या॥ ७०

(IV-60) दृष्ट्रा पुरीदुर्गमुखानि भूमौ पुञ्जीकृतानीव 2पुरी विसन्चिता।

1 वसुनृपार्जित 2 पूर ... सश्चिता 15

Page 150

114 वसुचरित्रे चम्पूकाव्ये

विशिष्य विज्ञाय विवेकभूस्ना ततोऽगमं तन्नगराग्रदेशम्।। ७१ (IV-61) अथाम्बरतलावरोहसमये नगरलक्ष्मीमकुटन वगन्धफलिकामालिका इव भर्महर्म्यध्वजाः, गृहदेवतामौलिकलित कमलकलिका इव कनक- कलशाः, वीरलक्ष्मीनिवासविकचवनजदलपरम्परा इव विपुलव- प्रशिखा:, वसुमतीसखीमेखला इव वलमानतोरणालिः, अनन्त- तनुघरलक्ष्मीरिव खुरलिकानटनवाटिकागजाश्वशालिकागन्घविपणि- कामुखार्पितरत्नपाञ्चालिकापालिका च मन्दमन्दं सन्ददृशिरे मन्दगमनाः । ७२ (IV-62) काश्मीरसारघनसारपटीरनीर- कस्तूरिकानिकरगन्धभरे समीरे। तत्नाभिवाति सति मन्दतरं तदानीं गाढं निरस्त गगनकमणश्रमाSसम्।। ७३

(IV-63) छायाऽपरेयमिति शङ्किषु यामिकेषु पारावतेषु वलमिं परितो भ्रमत्सु । केक्यावलीषु सरुतासु च कीर्णपक्षं तस्यां शिरोगृहतले तदनु स्थितास्मि॥। ७४

तदानीं, ७५

(IV-64) विध्वातपाङ्गभसिता वृतियन्त्रपीठा

चन्द्रामृतस्तुति समन्वित केतुजिद्दा शान्तारवा घनसमाधिरिवाऽबभौ सा ।। ७६

1 गगनाक्रमण 2 केकावलीषु

Page 151

चतुर्थाऽश्वासः 115

(IV-65) कमनीयतन्नगरे कामुकजनकण्ठतलकलितवेल्लद्गुजेन रतिश्रमापनो दाय राजिताङ्गणराजमानेन, कुपितविटजनकोपशान्तये कुहना- विनयनटन कौशलयुतेन, परयुवतिसङ्केतसदनयायिपल्लवजन मर्मविघट- नाय सम्प्राप्तपुरुषभूमिकया सह तदीयमार्गमध्यस्थेन, रहस्यसङ्ग- ताप्तयुतराजकुमारसमेतसदनेन, (मदन)मन्त्ररहस्यानि सदनवलभि- निभृतपारावतानामुपदिशता नानाविधेन वेश्याजनेन ममाज्जनि गणिकाजनवाटिका नयनानन्दपरिपाटिका; तत्रैव कुत्रचित्प्देशे।

(IV-66) पाण्डिम्रा नु वियोगजेन मिलिता पद्माहितस्यातपा- श्रन्द्राश्माम्बुझरी किमाप विलय चञ्चन्मनोजानलात्। वीक्षाभा यमुनोर्मिभिर्विघटिता कि रत्नदीपावली कासाञ्चिदलितं, नु) यामिकमयं कञ्जास्नराजाजया॥ (IV-66) ततो हि काश्िज्जारिण्य- स्तरसा समयं ययुः ।

नीररत्ांशुयामिकैः ॥ ७९

(IV-67) सौधास्समस्ता हरिसौधतुल्या स्सर्वें ध्वजास्सत्पथलद्गिशृङ्गाः । सौवर्णरूपा सकला गृहाली सर्वत्र तस्यां कमला समृद्धा ॥ ८०

ततो वसुराजसदन विशेषजिज्ञासा ममाडस। ८१ (IV-68) यक्षाधीशसुतास्सपुष्कररुता यामिन्यधीशानना-

1 कुपितविट जेन कोषश्ान्तये 2 पुरुषवेषभूमिकया 3 कजास्रराजया

Page 152

116 बसुचरित्रे चम्पूकाव्ये

पाण्यश्चन्मणिदीपिका: प्रविलसद्वानाश्च गन्धर्वजा

(IV-69) नस्पतिवरलोके नागकान्ताप्रचार: कथमिति लसदूहा कारणं तत्र मत्वा। विवुधरमणदत्तव्योमयानप्रभावं तदनु वसुमहीराड्द्वारदेश तमागाम्॥ ८३ (IV-70) दानागतरसाढ्यालीगानामृतभरादिव। नि द्राक्षयानेकपान्द्वार्यद्राक्षमथ चान्तरे।। ८४ (IV-71) हीरक्षीरसुधाचितं हरिमणीनीलं हिमांशूपल- श्रेणीवारि2 विशोभितं मरकतश्रीगोमयारूषितम्। राजद्विद्रमरञ्जितं सितमणीभूरङ्गवल्लीयुतं वैड्र्यप्रतिसीरिका विलसितं माणिक्यदीपाञ्चितम्॥८५ (IV-71) पुष्यरागावलीहेमपुष्करोल्ोचपूरितम्। आस्थानमण्टपं चित्रमालोक्यान्तरगां ततः । ८६ (IV-72) तप्तस्वर्णगृहाणि दन्तनिलयांस्तार्क्ष्योपलार्चागृहा- न्प्राञ्चद्गोजनशालिका: प्रविलसत्वानीय सौधान्घनान्।

राराजद्भवनेश्वराणि च र्यादुल्लङ्ख्य याता सुदस्। ८७ (IV-78) तदनु तत्र कुत्रचिदमलसलिलशङ्कया सङ्कचद्वसनाञ्चला केवलं शनैश्शनैश्चरणविन्यासमकाष; क्वचनसीमनि विघटितोरुकवाटिका गृहवाटिकेति मुदा विनम्रमौलि: प्रवेष्ठुमस्मार्ष; एकत्र वितर्दिकाम- नीषया वृथा तुङ्कतरपदाग्रा समारुरुक्षुरभूव; अपरत्र चित्रमित्ति-

1 निद्राक्षपानेकपान् 2 विशोभिनं

Page 153

चतुथाऽश्वासः 117

रियमिति विषणया तूष्णीमेव तदिद्दक्षुरभवं; एवमगारराजकीलित- नानाविधरत्राजिविविधरुचिविशेष वैभवातिशय प्रलोमिता कर्थकथच्वि- द्वसुराजकेलीसदनमित एवेति कृतनिश्चया; तदनु मायाबल'ति- रोहिताडसं सहासम्। ८८

(IV-74) माणिक्यसौधभुवि मन्मथदेवतास्ता लक्ष्यैकगुम्भितकुचा ललनाः प्रसुप्ताः। अद्राक्षमम्बुजलता इव निद्रिताब्जा: कान्तैककोकसहिता: कमलालयस्थाः। ८९

(IV-75) अथ मधुरवाणी काचिदुरोज निहित वल्लवीगुणे मलयपव नवलन(स)- मुदारवे सति 2 किश्चिदवनताSलोला केवलं बहिरेव शनैश्शनै- रास्फालयति; सुकुमारगात्री काचन सुरभिनासानिलेन सुमताल- वृन्तसुमासवे निस्सरति सति नेत्रे निमील्याविवेका बहिरेव केवलं वीजयति; चन्द्रवदना काचन चन्द्रकान्तवेदिकया निजमुखे शीतले सति विक्लया पाणितलवीटीदलं बहिःप्रसारयति; कञ्ष- नयना काचन कर्पूरकलाचिकागन्धकांक्षया मधुकरकुलेषु मधुर- विरुतेषु विहला सती बहिरेवाडल्जलिं विस्तारयति; एवं निद्रापार- वश्येऽपि निजोपचारान्नियतवासनाबलेन कलयन्तीः कान्तामणी- र्विलोक्य विस्मिताशयाऽसं सविलासं; तदनु ९०

(IV-76-77) आरामस्थलदर्शनागतदिनं प्राशभ्य राज्ञ: कुतो निद्राहारकथाऽपि नेति रमणीयोग्याद्रहस्योक्तितः । खेदामोदभयादिविस्मययुता खेलागतोदच्चिता तत्केलीसदनान्तराल मविशं ताम्रोपलालङ्कतम्।।

1 त्सरोहितासं 2 किञ्विदवनितो 3 रमणीयोग्यारहस्योक्तितः 4 मनिशं

Page 154

118 वधुचरित्रे चम्पूकाव्ये

तद्नन्तरम् ; ९२ (IV-78) 'ताम्राश्माङ्गिसमश्चितं परिलसत्तार्क्ष्याशम' कीरान्वितं तप्स्वर्णपटावृतं तरणिसच्छायाम्बरालङ्कतम्। प्राश्चत्सूनवितानगन्धभरितं प्राचीन हाराश्चितं पर्यङ्कं 5समपश्यमद्भतकरं पाकारिरत्नोन्नतम् ॥ ९३

(IV-79) तदनु तर्सिमिस्तथाविधशिखाबन्धगलित कल्हारकलिकासखीभूतजाग- रारुणकटाक्ष, 6कर्पूरदी घघुटिकाकलित कर्ण'भूषाविशेषकान्तिसहाय- भूतगण्डश्पाण्डिमान, शय्याविवर्तनविलूनहार सूत्रमित्रभूततामरस- बिसतन्तुकृतोचींत, किश्चिदा(लि)पचन्दनान्तरङ्रभूत केवलसूक्ष्म- वाससं, परागनयशय्यानिषण्णैकपार्श्, वनरुहरवर्तुलोपधाननिहित- वदनपझं, पल्लवोपबईयोजित पादपल्लवं, भाव चित्रभासुरचित्रफल कम- वलोकयन्त, नूतनजयन्तं तमद्राक्ष वदनजितसोमं वरगुणग्रामं वचनामिराम वसुसार्वभौमम्। ९४

(IV-80) रम्याद्रि जामननरागझरीनिमसं दारान्तरेप्सितरसायनरूषितं वा। चेतोडस्य बोध्दुमिति चन्दनतैलदीप- च्छायामगामथ शतच्छद्पत्रनेत्रयः ।। ९५ (IV-81) उष्णं निश्वसतीक्षणे 1मुक्ुलयत्युच्चैरधुनोति र्वकं स्वीयां तां स्मरति स्वयं हसति संस्विद्यत्यभि1प्रेक्षते।

1 ताम्रसमांघि 2 नीरान्वितं 3 तरण 4 हाराचितं 5 नमपश्य 6 कपूर 7 भूपा 8 पाण्डिमाल 9 दाहान्तरेप्सितरसायनरूषित वा। 10 11 प्रेक्षिते

Page 155

चतुर्थाडश्वास: 119;

उत्तिष्ठत्यधिपो लुठत्यपि 'चलत्युद्रौ(ति) निष्कम्पते कान्ते हा सुमुखीति सूनशयने कामार्दितो लम्बते।। (1V-82) बालामवेक्ष्य तां चिल्रे लोल।कुलमना विभु:। वेलातिलद्विमोहेन 2लीलाविरहितोऽवदद॥ ९७ (IV-83) कोप: किमर्थमलिवेणि कुतो नु मौंनें कस्मान्मनस्तव शिलाकठिनं वराङ्गि। कञ्जाक्षि हन्त कलयाशु दृढोपगूहं कान्ते कदाऽपि न मया कलितोऽपराधः ।। ९८

(IV-84) सारङ्गाक्रमणच्छलेन सविधे सत्यां च हंसागतौ सख्याह्वानमिषेण 3सत्फलहृतिव्याजेन कीरावलेः। साचीकृत्य मुख तदैक्षि तरलस्सरक्षितोस्मीत्यहं सन्तुष्टोऽभवमङ्गजार्पणमिद सर्वात्मनाऽशङ्गितम् ॥९९ (IV-85) गुरोगुणोऽस्तु कुचयोर्गोत्रजे हृदि मा तव। अलके मातृकौटिल्यमह वृत्तौ न सिन्धुजे।। १००

अथ वा, १०१ (IV-86) वाला नीलशिला दशौ स्मरशरौ 5वज्रं ददोघोऽघरो रत्नं हेमघटान्कुचावसिरमां रोमावली शैलजे। कटयौ चक्रयुगं 'घनद्विपकरा(नू)रू पदे कच्छपौ कामाञ्चन्मणिपुत्नि ते 7यदजयन्काठिन्यमह ततः ॥

1 चलत्युद्रौ निष्कम्पते 2 लालाविरहितोऽवदत् 3 सत्फलदूद्दतिव्याजे 4 तदक्षिततरस्सर क्षितोस्मीत्यहं 5 वज्रांतदौघो 6 वजकरान् ... रु 7 यदजयन् नालिन्य

Page 156

120' वसुचरित्रे चम्पूकाव्ये

(IV-87) इति कथयति तस्मिननिन्दुवक्त्रास्तदानी- ममृतजलधिमग्रेवा हमानन्दपूर्णा। नयनविषयनानापुण्य पालीफलेव प्रथित सकललोकैकाधिपत्येव चाऽसम्॥ १०३

(IV-88) पुनरतिपरुषोक्ते स्तस्यपुष्पास्त्रमूर्ते: प्रकटितगिरिजाधे: प्रापयिष्यामि मोदम् । परममिति नृपाञ्चन्मञ्चपाञ्चालिकालौ मणिगणमयपुत्री मञ्जुलाऽसं तथैका।। १०४ (IV-89) कामं तत्र विहस्य भूपमवद कान्तान्वरिष्यन्ति किं कामिन्यः स्वयमेव तेन कलिता काऽनौचितिर्योषिताम्। कञ्जाक्षीं स्मरवाणसात्कलयतां कारुण्य हीनात्मनां कामार्ता समुपेक्षतां वसुमहीकान्ताऽनयः केवलम्। (IV.90) मायाजालमयाश्चलाचलहृदो मन्दाक्षशून्या दया- हीना गर्वयुता: स्वकार्यनिरता वामाइशठा वश्चकाः । नानोपायपरा नर ननु धरानाथा यदि श्रीमहा- योगान्धा बहुलोक्तिभि: किमिह हा विश्वासयोग्या न हि॥ (IV-91) इतीरण भूपतिरित्थचित्रं निशम्य शय्यानिकटे मदीयम्। प्रियानुतापानलपीडितोऽभू- १०७

तदनु, १०८

  1. सकललोकादाधित्येंवचांसम्।

Page 157

चतुर्थाऽश्वास: 121

(IV-92) किं चारणेन्दुवदना किसु लेखकन्या कि किन्नरी किमहिजा गिरिजा सखी वा। कामातुरस्य मम काचन मञ्जुवाणी वामालकाधिमधिवक्तुमिहागता किम्॥ १०९ (IV-98) एवं स मत्वाऽवददिष्टभामा- मनोऽनुरक्तं हि मयीति सुक्तयाम्। पूर्ण सुखं पुण्यफलश्च कामो वामो जितो मे वनितार्तिखेदः॥ ११० (IV-94) मच्चेतसि स्थितिवशात्किमु मानसे स्वे मद्धारणान्तु मदभेदधियानु कान्ता। तान्ता नितान्तमहमेव तदाधिहेतुः प्रायोऽभवं शिवशिवेति पपात तल्पे।। १११ (IV-95) मुद्यतोऽथ विभो: कण्ठे सुक्ताहारे मयाऽर्पिते। स फुल्लनयनाब्जस्सन्समीक्ष्य तमशङ्कयत्। ११२ (IV-96) हारोऽयमद्धततरः कथमागतो वा 2कस्याः कुचाचलगतो नु कयार्पितो वा। अस्मिन्वपुः स्पृशति सत्यहहाधुना मे तादङन तद्विरहतापजनि: क एषः ।। ११३ (IV-97) प्रागेकदा क्वचन दृष्ट इव प्र(भाति) हारोऽयमश्विततरो हसितेन्दुतारः । भूमीभृदात्मभुव एव हि चित्रकन्या- हाराविशेषगुणहारितयाऽिहारी॥ ११४

  1. सखीनां 2 कसः 3. सत्यमहाधुना 16

Page 158

122 वसुचरित्रे चम्पूकाव्ये

(IV-98) इति विभ्ु(रतिमो)दादीरय(न्) हार(व)ये सतततदनुरागात्साश्धाराश्रमोद:। मकुटनिटलगण्डश्रोतदक्कण्ठवाहा- हृदयभुवि बभाराजहा वियुक्तोडनुवारम्॥ ११५ (IV-100) ताराहारतुषारगौर गिरिजाहाराधिराजाऽधुना क्षेम कि युवतेस्तदालिवितते श्रीमङ्गलं किन्तु वा। भद्रं किं तदगारमञ्जुवयसां हृद्रञ्जयोक्त्याऽशु मे कान्ताख्यातिसरं हृदीहक्लयंस्त्वां तापहं प्राथये।। (IV-101) भाग्याक्षरावलिरुतामृतभव्यधारा किं त्वं मदीयसुकृतागमकोरकाली। हाराधिराज तदुरोजधराविहार त्वां वर्णयान्यतनुतापहरं कथ वा॥ ११७ (IV-102) सुन्दर्युरोजतटवाससुख च हित्वा हारागतो मदवनाय गुणो नु वर्ण्यः।

गाढत्वर निजसुख गणयन्ति किं वा ॥ ११८ (IV-108) पुर मणीसद्चनि पुष्कराक्ष्या- स्त्रपाभरात्वत्प्रतिविम्बितं माम् । वीक्ष्य स्थिताया विदितो हि भावो हार त्वया हर्षय तद्रिरा माम् ॥ ११९ (IV-104) भाविकान्ताकुचाश्लेषभावुके करलालनैः । श्रीमन्तं कलयानि त्वां शीर्ण न रचयान्यये।। १२०

1 श्रीचन्द्रकलयानि

Page 159

चतुर्था ऽश्वासः 123

(IV-105) शुक्त्युद्धहाधिगत सूचिशिखोत्थ मुक्ता- हारागमो हरिणदृक्कुचवासभाग्यम्। मान्यानुभाव दययैव ममापि मुक्ता- हारस्य तद्टय हारकुलावतंस ।। १२१ (IV-106) आवाल्यमद्रितनयामणियोजितस्त्व गण्योऽसि सम्प्रति गुणोन्नत तव्चधार्तः। त्वां मामकश्रमजलार्द्रतदङ्गगन्ध- सारैः कदा विरचयानि ससत्प्रकाशम् । १२२ (IV-107) उक्त्वैवं मणिहारमेवमधिभूरूचे मणीपुत्रिकां सम्पूर्णाप्रतिमोपकारसुक्ने सर्वोत्तमे सददये। पाञ्चालीकहनां निरस्य कथय प्रत्यक्षभूताऽधुना कान्तावल्लभजीवितं प्रियसखीकण्ठोक्त्यधीन न किम्।। (IV-108) तद्वाक्या(नि) निशम्य ताद्दशशिलाऽहल्येव कान्ताकृति- स्तं नत्वेत्यवद त्वदीयवचन सत्य तदाधिं तव। चक्तुं भूवर मञ्जुवाण्यहमिहायातास्म्यनङ्गातुरा भूपा विस्मृतिशालिनोऽपि भुवने (नालोकसे ता)दशीम्।। (IV-109) कान्ताकठोरवचनं कथये महीन्द्र तच्छ्यतां 'त्वदचलेन्द्रजयस्तुतौ सा। निश्वस्य सोष्णमचलाः कठिना जिताद्रि: 2कस्मादद्र वेत्सुकर मित्यभवत्सवाष्पा। १२५ (IV-110) 3विश्वार्वकान्तिभरतां व्रतपुण्यभोग- हेतुत्वमेतदितराधिनिदानताश्च।

1 त्व वचनेन्द्र 3 2 कस्माद्रवत्सु निश्वार्ष

Page 160

124 वसुचरित्रे चम्पूकाव्ये

वेधो विचिन्त्य विशदं वसुनाम तस्य चक्रे 2किमित्यजनि चन्द्रमुखी समोहा ॥ १२६ (IV-111) तदनु वियुक्तनालीकायामक्षिसंज्ञावशायामिन्दिरायामये तेन तृणी- कृतायां, कूर्मासनाभ्यासनियमाश्रितायां (भजन्त्यां धरित्रयां लघू- कृतायां), भव्याधरस्पन्दविधिवशवदायां भाषायामपि द्विवार- मसम्भाषितायां, करस्पर्शनाधीनयशःकान्तायामपि दिक्कोणनिहि- तायां, जगति 3बहुवल्लभवतीनामेतादृशी (गतिः) मादृशापूर्णनिय- मानां का वा प्रत्याशेति चिन्तयन्ती बभूव नम्रवदना नलिन- वदना। १२७ (IV-112) मयैवमुक्तस्स महान्जगाद सत्सू क्िहष्टस्तरुणस्मितस्सन् । रम्योत्तर रागभरं रसार्द्र कृपादराढधं किलिकिन्चिताश्च्॥। १२८ (IV-113) कान्तावयस्ये कठिना हि शैला- स्ततोऽपि तद्धर्वहराः कठोराः। ततोऽपि तद्धैर्यहरा दशैव कामं जगत्यां कठिना न किं वा। १२९ (IV-114) काञ्जानने वसुवरः कलयन्महाशां तूर्ण गुणेन तुदतीति वचः किमर्थम् । शोभाभिराम(म)णिशुक्तिमतीजलक्ष्म्या 6मोहाश्रये विरचिते सति मोहदेऽस्मिन् ॥ १३०

  1. वेधाद्विचिन्त्य 2. किमित्यपिनि चन्द्रमुखी सदूहा 3. वहुवल्लभावती तादृशी 4. 5. नत्सुक्तिदृष्ट. कावप्रत्युशेति 6. मोहाश्रयो

Page 161

चतुर्थाऽश्वासः 125

(IV-115) श्री वाङ्महीमुख्यसितांशुवक्त्रा- स्वाशा कथ स्यादतथाविधासु। अपेक्षिणो नित्यगुणार्यलक्ष्मी- मवक्रवृत्तां सदखण्डरूपाम्। १३१ (IV-116) इति निशम्य तमेवमवादिषं चतुरता चतुरास्य न किं गिराम्।

मवसि किं ननु नाडवसि किं वद॥। १३२

(IV-117) इति स निगदितो मागेवमूचेऽनुराग- 2प्रसरणमयमोहो गौरदेहोऽप्यलक्षि। सरसिजनयने ते संशयोक्तथाऽनया स्या- त्परमघमममेषोः पादपदे शपामि। १३३

(IV-118) गोत्जा गुर्वधीनेति संशये (तन्मनोगतिम्) वेदनाब्धिविमन्नस्य ममाजनि महान्पुव: ।। १३४

(IV-119) ह्यस्सायमेव हितमिन्द्रभुजिष्ययोक्तं मत्वा मदाधिमखिलं मघवा मदर्थम्। प्रष्टुं नगेन्द्रतनयां परमर्षिसङ्वै र्युक्तो मुदा शिखरिराजमुपेष्यतीति॥ १३५

(IV-120) सारार्थतत्सूक्तिसुधाधाराभिरसुमानहम्। शुरातनुमहाघोरनाराचपरिपीडितः ।। १३६

अपेक्षितो 2. स्सरणमम 3. शिखिनिराज

Page 162

126 वसुचरित्रे चम्पूकाव्ये

(IV-121) एनां शुभां गिरमुदीर्य हितासुमाशु मारास्त्रदातमभिपोषय मञ्जुवाणि। इत्युक्तिपूर्वकमिदं दिशताडङ्गलीयं 2सम्प्रेषिता क्षितिभृता सहसाऽगताऽस्मि ॥ १३७ (IV-122) 3इत्याद्युदीर्य हितयार्पितमङ्गलीय- मादाय वालहरिदश्वसमेन तेन। वामालकाभ्रसृति दग्वनजस्तनाश्च- त्कोकानशोभयदलं कुलशैलकन्दा । १३८

तद्नु, १३९ (IV-128) तन्नाथनामाक्षरदर्शनेन तन्वी सलज्जाऽस *तदीक्षयेव। तदङ्गलीयोजनया तदीय- पाणिग्रहेपेव परं ग्रहृष्टा।। १४० (IV-124) इमं श्चत्वाऽथ वृत्तान्तमिन्द्रागतिमपि प्रगे। १४१ तदानीं, १४२ (IV-125) अम्भोजपाणिहृदयाम्बुजखेदनोद- कायगतार्य वसुराजकरोर्मिकां ताम्। वीक्ष्यातिभीतिविकलस्य विधोरधावि तागवलेन किमु तादृश चन्द्रिकाभिः ॥ १४३

  1. मारास्त्रदानमभि 2. सम्प्रेक्षता 3. इत्युद्दीर्य हितया प्रयुताङ्गुलीय 4. न दीक्षयेव 5. चन्द्रिकेण

Page 163

चतुर्थाऽश्वास: 127

(IV-126) इन्द्रोऽपि मामकरवेरि(त)कालभेद- इशसः कदाचिद्ृषिणाडनुपमो खो नः । कालत्रयादिमसुनित्रयसूच केड्य- भूमेति ताम्रशिरसो व्यरसन्त्रिमङ्गया। १४४ (IV-127) काचित्तदा कञ्जमुखी तामुवाच तलोदरीम्। विभातविकचाम्भोजमरन्दमधुरोक्तिमि: ॥ १४५ (IV-128) कुवलय कुल बन्धौ कौमुदीगन्धसारे सरति सति निशास्त्री'सङ्गमच्छिन (हारे)। मणिगण इव वेलादूतिकापुञ्जितोसा- वुषसि लसति शुक्रः पुष्करोदद्धासितल्पात्॥ १४६ (IV-129) 2सख्यं हि दूरतरमेव सदोत्पलिन्या स्नेहो 3निशावनितया श्रितपूर्वपक्षः । तारारुचिश्च न सयेति तदिन्द्विपाये ज्योत्स्राऽग्निमाविशति दीपशितांशुद्म्भात् ॥ १४७ (IV-180) प्रातर्हली द्युपदजाङ्गललूननुन्न- ज्योत्साम्बु गुम्भरुहसस्यविभाफलालिः।

5 निस्सारमिन्दुमवलोकय नीरजाक्षि। १४८ (IV-131) लक्ष्म्यां सरोजगृहभाजि लसद्द्विजोक्ति- पुण्याहवाचनपुरस्सरमम्बु हैमम् । क्लपागमेषु किसलाग्रकरैः किरत्सु चक्रद्वयं द्विजतयाऽग्रतले चकास्ति।। १४९

1 सङ्कमचिन्न. 2 सव्यहि निशाननेतश्रित् 4 गुंभदुह 5 निस्मारमिन्दु

Page 164

128 वसुचरित्रे चम्पूकाव्ये

(IV-132) कन्दर्पलुब्धवरकल्पितदीपकाश्च-

कोकस्य 'तत्परवशस्य किमारवैस्तै- नींडान्जहौ खगकुलं नितरां सरावम्।। १५०

(IV-138) पञचेषुणान्त्यपटुबाणजिताSखिलेन वल्गन्मरुत्कृत महासुम वर्षकेण। सम्मुद्रिताग्र शरवत्सखि सामिनिर्य- दल्यन्विताग्रमसितोत्पलमद्य भाति ॥ १५१ (IV-184) प्रायस्तमीनिभृतसत्वपतङ्गपत्नी- कोशाण्डषण्ड कुहरात प्रसवापिकाले। मन्दं विनिस्सरति हा मधुपार्भकाली पान्थाधि कृत्प्चुरहेतुगुणाडतिनीला। १५२ (IV-135) 5प्रातर्मुनिः प्रकटबोधगुणः स्मरन्सन् दिवस्त्रीसुतं सकलदेवमयं दिनेशम्। चक्रप्रियं चटुलसान्ध्यमहश्चयाऔ्रौ नक्षत्रलाजचरुभिरननु 6सञ्जुहोति॥ १५३ (IV-136) "कालाच्युतो पिहितकञ्जगृहां प्रियां स्वां लक्ष्मीं समीक्ष्य कुसुदालयविभ्रमेर्ष्याम्। वामं निमील्य नयन वरमक्षि सव्य- मुन्नीलयत्यचलदिन्दुरुदेति भानुः॥ १५४

  1. तप्तरवशस्य 2. वर्षकाद 3. शरपत्सखि 4. त्प्रसवापिकाले 5. प्रातर्हनिः 6. सज्युहोति। 7. कालाच्युते 8. मुन्नीलत्स चलदिन्दु

Page 165

चतुर्था ऽश्वास: 129

(IV-187) सम्प्रार्थ्यं तातमचलं 'सखि तद्विभोरत्वां संयोक्तुमद्य निजसद्विनिर्गतस्य। अर्कस्सुहत्सुरप तेररुणातपत्रं 2रश्मिप्रभा हि तदधो घनरत्नगुच्छाः॥ १५५ (IV-188) इत्याप्तसख्या हितपूर्वमुक्ता प्रसन्नवक्त्राम्बुरुहा प्रहृष्टा।

र्गोत्रात्मजाता गुरुपार्श्वगाडभूव। १५६ (कामाक्षि देवि करुणामयि कामकोटि काश्चीपुरीश्वरि कदम्बवनीनिवासे। कान्तैकचूतपतिना कलितावधाना कर्णामृतं कलय काव्यमिद मदीयम्॥) १५७ इति श्रीकामाक्षीदासकालइस्तिक विकृतौ वसुचरित्रे चम्पूकाव्ये चतुर्थ आश्वासः

1 सहि 2 रश्मिप्रजाहितवितदघौ 17

Page 166

कालहस्तिकविविरचितं

वसुचरित्रम्

पञ्चमाश्वासः

(कामाक्षि देवि करुणामयि कामकोटि काश्चीपुरीश्वरि कदम्बवनीनिवासे। कान्तैकचूतपतिना कलितावधाना कर्णामृत कलय काव्यमिद मदीयम् ।) १ (V -2) कोलाहला द्रिथ तां कुमारीमुपलालयन्। कुतूहलाब्धिमग्नस्सन् कु(लशै)ल'सुतोऽवसत्।। २ (V-3) सौरभ्यमास सुरपादपसूनदाम्नां पूर्व ततो विवुधदुन्दुभिपूर्णघोषः। वीणारवोऽथ मधुरो विबुधावलीनां दिग्भासकं तदनु दिव्यमहो महीयः ॥ ३ (V-3) वियत्यथ विमानानि दिक्पाला देवयोषितः । विविधा 2मुनिवर्याश्च विशिष्य परिवीक्षिताः॥ ४

(V - 4) हरिमुखहरिदधिपतयो हरिगजनानाविमानहरिहरिणाक्ष्यः। हरिवदनाथ्च तदानीं हरिपदमतिचक्रुरम्बरं चित्रम् ॥ ५ तदनु, ६

1, सुतोवसन् 2. मूनिवीराश्च

Page 167

181

(V - 5) प्रबला गिरीशमौलिं प्रापेत्ययशः प्रमार्ष्ुकामेव। ७ तदनन्तरं, (V-6) शकरारवोर्डधपुलायित प्रकटनोत्साहीव सौरो गजो हस्ताधूतपतद्वलाहकघटाघातक्रियावानिव। देव्योऽङ्गष्ठशिरोऽनुषङ्गनटनोलासा इवारेचका- भ्यासज्ञापनका इवाऽवरुरुहुस्सप्र्षयश्चाम्बरात्।। ९ (V-6) लेखाधिपमुखापाङ्ग (वीक्षा)गुणयुतेव सा। सथाल्यवरुरोहैतान्यथाऽपश्यन्जना दिवि। १० (V -7) सथगजहयदेवान् रत्नबिम्बापदेशा- तसममवहत शैलस्साध्वसं नाप तस्मात।

प्रभवति 2किसु भीतिः प्राप्तवज्रान्महेन्द्रात् ॥ ११ (V-8) देवागमाविलमृगोद्धतधातुरेणु रभ्रंलिहरिशखररत्न विभान्विताऽसीत्। सङ्कन्दनस्य शुभकार्यसमागतस्य चापोपदाभृदवनीभृदिवामियायी॥ १२ (V-9) पर्जन्यागमनाच्छशाम सरसात्कान्तारघोरानल- रसनुनं शतकोटिदीपितकरालो काद्हालीतमः। सामीप्ये(ऽथ) जगन्नियामकविभोस्सत्वादिवैरं गत *सर्वत्वर्चितसन्निधेः खगकुले सङ्केतमुद्रा गता॥ १३

1 स्तममवहत 2 किमूभीति प्राप्तवज्रान्यहेन्द्रात् 3 परमा 4 सर्वत्राक्षितसन्निधे: जगकुले सङ्केतमुद्रा नता

Page 168

182 वस्नुचरित्रे चम्पूकाव्ये (V-9) चराचरजगद्वन्द्यचरणाव्जघना ग मा त् द्। फल पुष्पभरा ह्यद्रौ भव्या वल्लीमहीरुहाः ॥ १४ (V-10) आकल्पयन्नतझराम्बु भिरर्ध्य पाद्े कल्पद्रुमून निवहैः 2कलयन्नथार्चाम्। कुर्वन्स्वकूटमणिभिः कुतुकोपहारं कोलाहलाद्रिरनमत्कुलिशायुधाय।। १५ (V-11) अथाऽग्निमुख्यानमरा-

*गीर्वाणीश्व गिरीन्द्रोऽसौ सम्भाव्य समतोपयत्।। १६ (V-12) कुलदैव(त)मस्मदीय मेषा कुलभृषा कुलभाग्य मेवमादि । कुलशैलसुतो वदन्कुमारीं नमयामास नतादरामरेभ्यः । १७ (V-13) गुर्वाज्ञयाऽनतां पश्यद्धोत्राहितदिवौंकसाम्। 5दग्बहुत्वानिमेषत्वे दृढ प्राप्ते कृतार्थताम् । १८ (V-14) अथ तदानीम चलाधिराजकुमारिकारूपदर्शनज नितलज्जया रम्भाया- मानतशिखायां, हरिण्यभिधायामतिचलेक्षणायां, शशिरेखायां कृशीभूतशरीरायां, तारायां तथा पाण्डरायां, मदालसायां मन्दी- भूनोचित कार्यविवेकायां, मञ्जघोषायां मदोद्धतिरहितमाषायां, वरू निधीसंज्ञायां विस्मृतवपुःक्रियायां, चित्ररेखायां चेष्टारहितायां,

  1. कलयन्नथाईम् 3. सत्वधापगाम् 5. दिम्बडुस् 4. निर्वाणिश्र

Page 169

पव्चमाडरवास: 188

सानुमत्यां शिलाकृत्यां, तपनीयाभिधायां तापद्रवीभूतायां च सत्यां- (V-15) महीघरसुतामालिङ्गय मस्तकं समाघ्राय महेशमौलिमणिमण्डनायित- महानदी शुचिवृत्तिशीतला समोदा जगाद। १९

मान्या सुजाता माता ते महिता सिन्धुमण्डले। महीधरोऽपि जनको महनीयतरोऽद्रिषु ॥ २०

(V-16) नारथ पदाम्भोजनताचलेशं सम्प्राप्तकल्याणसमाख्यमार्ये। उद्वाह्य सन्मार्गमुमाधिकैकी- भावतिमोदं भज हर्यधीना ॥ २१ (V-17) इति गङ्गागिर भूमृदतिमोदयुतो मुहुः। नतिमार्चयन्देवपतिमाह कृताञ्जलि:। २२ (V-18) वाहो घनस्तव वदान्यमणिर्विभूषा कल्पा वनानि पशुसदनि कामधेनुः।

वस्त्वर्पणं विनतवत्सल वाञ्छयैव।। २३ (V-19) मत्वा मां मुनिमेव योगमनसा मान्यापगागाहिनं सागश्चद्धसुराजपादसहनात्सन्तापवर्हिर्वृतम्। पक्षापायवशेन निश्चलतरं पर्यस्तवन्धाशया- त्पाकारे गिरिकाननादरपरं पांतुं त्वमत्रागतः ।। विगतीनां विबुध एव गतिरिति वचो मयि विशिष्य दृष्टम्; २५ (V-20) वसुराण्ण (ख) वज्रलूनपक्षे मयि खब्जे महिताभ्रसिन्धुपाताव।

  1. हर्यधीना

Page 170

184 वसुचरित्रे चम्पूकाव्ये

सुकृती सुतरां सुराग्रणीस्ते कृपया शैलकुलोन्नतोऽस्मि चादय ॥ २६ (V-21) इतीरितस्सन्गिरिमित्यवादी- दिन्द्रो 2गिरे वक्तुमिद न तेर्डर्हम्। मखांशभाङमान्यमहीध्रसू(नो- २७

श्रयतामिदं मेनाशुक्तिमुक्तामणे, २८ (V-22) वस्वद्विवज्राधिहरां तनूजा- मुमारमावागुपमामिमां त्वम् ।

दत्वा 3मुखास्वादयिताऽस्मदुक्त्या॥ २९ (V-23) अगतनयमानित(वर न)गतनय त्वत्कुमारिकायोग्यम्। वरमालपामि शोभाकरमात्मीयं सुमित्रमुर्वीशम्। ३० भागीरथीवचन भवेदपार्थ किम्, ३१ (V-24) सम्यकपादनताचलेशमतुलंसन्मार्ग स ञ्चारिणं सत्कल्याणसमाख्यमश्चितदयासारं वसुक्ष्मापतिम्। जामातृत्वयुत विधाय जगतीप्रख्यातकीर्ति सदा नव्यामोदभरो भवाचलमणे नानाविधैश्वर्यभाक्॥ (V-25) धन्यो महान्धर्ममयस्त्वमेव सर्वाभिनन्द्यो वसुसार्वभौमः ।

1 चापरा 2 निले सुखीस्यादयिता

Page 171

पञ्चमाऽश्रवासः 185

जामातृभावेन जवेन सोऽपि भविष्यति त्वत्पदभक्तिनम्र: ॥ ३३ (V-26) इतीरितस्सन्गिरिरित्यभाणी- दिन्द्राधि सिन्धोरियमात्मजा नौः। वसुक्षमाभृद्वरयोगतोऽस्या- स्तोषं चिरं पोषय शोषयाधिम्॥ ३४ (V-27) प्रत्यक्षे देवमात्रेऽपि प्राहु: श्रीवृद्धिसुत्तमाः । प्रसन्ने त्वयि देवौघैः प्रायः किन्नेष्टसिदधयः॥ ३५ (V-28) प्रश्नप्रयोजकघनो वसुपार्थिवेन्द्र: प्रष्टा चिरं सुरपतिस्तनया प्रदानम्। सर्वामराधिकहितं यदि सभ्यगसा- त्कन्यावतः किमपरं कमनीयभाग्यम्॥ ३६ (V-29) अयं जनः प्रार्थयितुं किमन्यो मदीयभाग्यं मघर्वस्त्वदीयम्। शुभानुमत्या सह शुक्तिमत्या समर्पयाप्ताय सुतां 'सहासैः ॥ ३७ (V-30) तत्पार्श्वगाSथ तनया निजतातवाक्यं श्रुत्वा नखेन लिलिखे करशोभिपद्मम्। वज्रोपमं रतिवरास्त्रमितः परं मे नानाविधं सवनखसाध्यमितीव मान्ती ।। ३८ (V-31) तत्पूर्वमेव तमुदन्तमथालिवर्गैं- इश्रुत्वा समीपभुवि शुक्तिमतीस्त्रवन्ती।

  1. महासेः

Page 172

188 बसुचरित्रे चम्पूकाव्ये

पुण्यापगा घनपुरन्ध्रियुता प्रणन्तु- ३९ (V - 32) अथ तदानीममृतमूर्तिवैभवा हरजटासम्भवा, सुमनोमनोविकास- कारिका सोमकुमारिका, भूतलोद्धारिका भूदारकन्यका, तमोवारयित्री तामरसबन्धुपुत्नी, कालवैषम्यहारिणी कालरुद्राद्िसारिणी, महित- शैतल्यभूर्मलयशैलभू :, अभवहेतुभुता पिनाकात्मजाता, शिवाडपि- विनया शीताद्रितनया च परा पुण्यनदीपरम्परा निलिम्पा- धिप(निदेशाप)देशेन शुक्तिमतीसुताविवाहमहोतसवाय समागता ४0

(V - 33) सिन्धुष्वेवं समेतासु शृङ्गढया गिशयो व्यगुः । ४१

आदिभिक्षुरपि दुर्गाध्यक्षोऽमवदेतदीयपादतीथ शिरोऽपवाहेन, मित- तेजा मिहिरोऽपि समुल्बणवसुस्थिति प्रापदेतदीयदिकप्रापणेन, कुलाचलकुलानि च कोमलगोरत्नसन्तति प्रापुरेतदीय शेषस्वी कारेण, सकलसुमनसोऽप्यमुष्यैकयागांशसमर्पणेन सन्ततसमस्तयागभाग- भोजिनो बभूवुरयमपर्णैकगुरुरिति सकलदेवतागीयमानो हिमादरि- (V - 35) राजगाम भव्यगुण विस्मित लसदमरालीमा नसमरालीभूतपौत्री विवाह- सम्भ्रमविलोकनाय मेनाकुटुम्बकरावलम्बो मणिनितम्बः । ४२

राशिप्रौढतरङ्गपाटिततटीरम्यद्रमश्रीरिव। वार्धिव्यालभयार्थगारुडमणीवर्मेव भर्मान्यभाः मैनाको जलराशिशैवलमिलद्रात्रस्तदवाययौ॥। ४३

  1. वृषोपसर्पणाहि अञ्चन्नितम्बा 2. शिरोपवासेन 3. डुवश्रीदिव

Page 173

पञ्चमा उश्वास: 187

ततक्षण एव, ४४ (V - 37) देवसम्भरणौ शोभादीप्तावब्जधरोद्गतौ। महानन्तगुणौ मेरुमन्दरौ सममागतौ।। ४५ (V - 38) आगत्य रोहणगिररिरमरुदद्रिपार्श्व- वर्ती रराज वसुराजविवाहकर्ता। शक्रेण शैलदुहितु: कृतशुल्कहेम- रत्नप्रकर्षघनराशिरिवाखिलेडयः । ४६ (V - 39) अथागतास्सर्वकुला चलेन्द्रा-

शेष: स्थितो न श्रितवान्सभां तां विस्त्रम्भचारो न हि शेषवृत्तिः ॥ ४७

(V - 40) वर्धयन्करुणावृष्टया वाहिनीवरवर्णिनीः। महोन्नतांश्चिरं कुर्वन्महीधरवरांस्तवैः ॥ ४८ (V - 40), तत्नाद्रिजातवासारथ वृत्रारिरथ सादरम्। चिरमेकमना रम्यं पुरमेक्मचिन्तयत्।। ४९

(V-41) प्राकाराः कटकाः प्रपातगझरी खेयं गुहास्सद्गहा- स्सोपानानि शिलाभिधाशशशिशिलाइशृङ्गाणि सौधा गिरेः। भद्रश्रीशशिभृत्तटा विपणयो भव्यालता योषितो वृक्षौघास्तरुणा बभूवुरुचिता वृत्रारिवाञ्छाभरात्। ५० (V-42) शीर्यद्धातुरजांसि दन्तसुषमां 2श्रीचामरालङ्कतिं सान्द्रोज्जुम्भिमद कदल्यतिशय सत्वोह्लसतपुष्करम्।

  1. मव्या 2. श्रीचारुतालङ्कृति .18

Page 174

188 घसुचरित्रे चम्पूकान्ये

प्रायोमन्ुलकर्बुराकृतिमपि प्राप्याडथ गण्डोपला स्फीता भासुरभद्रभावमहिता जाता गिरौ तादशाः।५१

(V-43) राजाश्रयानिलश्याधिकयानतार्थं जातेस्तपः किमचलेऽरचयन्कुरङ्गाः । ते शृङ्गभाररहिता मुखकान्तताप्त्या सर्वेऽभवन्सपदि शक्रधिया तुरङ्ाः।। ५२

(V - 44) हर्यधीनगतयोऽशनिस्वना रत्नचापशरराजिता घनाः। राजहंसकविनोदका रथा- ५३

(V - 45) वन्येभवृत्या वसतेर्गुहासु सिंहा नृसिंहा वरपौरुषेण। पूर्णा जयन्ति स्म पुरा नृसिंहँ शत्रो: परास्यं सटिलं स्वभक्ते।। ५४

(V - 46) वग्रा 2विप्रवरास्पदानि गणिका: कल्याणकूटा महा- भृदारा हरिखङ्गिकञ्चुकिवरा भूभृद्वरे यूथपाः। इयामाली सरसीश्वराश् विटपा सद्वंशिनीनिस्वना योग्या स्वथयुता वसुर्हरिकपा(दृष्टे) रहो तत्क्षणे ।। (V- 47) घनघोषैव्रैंशरावैः कलकण्ठीस्वनामृतैः । झर्झरस्वनितैश्राशास्सम्पूर्णाः किन्नरीरवैः ॥ ५६

  1. वक्षेमवृत्त्या 2. विप्रवदास्पदानि 3. भूमृद्वरा। 4. रहे

Page 175

पञ्ञमाऽवास: 189

(V - 48) कालागरुक्षोदपटीरचन्द्र- कस्तू रिकासूनकलापकान्ता। कीरावलीतोरणचामराश्च- न्मणीविताना रुरुचे मही सा।। ५७ (V - 49) पझ्मिनीपात्रपालिकानीतगन्धरजोभरेण, वरवरवर्णिनीवर्गविरचित- वासिताङ्गरागविशेषेण, रम्भोरुकाण्डोत्करपुरोन्यस्तफलपरम्परया, पूगीकन्धरापुद्वितकरमुकताम्बूलदलजालेन, मित्रकान्तामिलक्षिता- रात्रिकामि: श्रुतिहितद्वि जभामिनीशोमनस्वरेण, सृगेक्षणादत्तमृगमद- जालेन च तत्र सर्वत्र शुशुभे शुभार्थवैभवम्। ५८

(V- 50) सर्वं तयोर्वनीदेव्यस्सश्चिन्त्य सरिदन्विताः। सवाञ्छाऽद्रुफलाश्रकुस्सज्जं समयवैभवम्॥। ५९

(V - 51) वधूवरक्षेमकरं वरलग्नमथाउदतः। वाचस्पतिविशेषज्ञो वासवं तं जगाद सः॥ ६०

(V - 52) सूर्यादिमिस्त्वयि शुभार्थधुरन्धरे स- त्यार्यापगाद्रिषु विवाहमहत्सु सत्सु । आचार्य कार्यमखिलस्तुतमस्मदीय- वाचार्यमेव हि वधूवरयोस्सुरेन्द्र।। ६१

(V - 53) अलिकुम्भझषेभारिचापगोमकराडभिजिद्। ६२ (V - 53) अतुलाऽजाङ्गनाकीर्ति शवक्रगतिशालिनी। अतोऽधुनास्या नितरामर्हा मिथुनकल्पना।। ६३

  1. .... र ... दिमि्त्वयि 2. वचस्तना 3. रम ... गतिशालिनी

Page 176

40 वसुचरित्रे चम्पूकाव्ये

(V : 54) आचार्योदितलग्नमद्रिपतये संवेध सम्यग्वृषा सख्ये वक्तमियाय चश्चलतरैस्सत्कार्यसिद्धि ध्वजैः। कल्याणाचरणीयकर्म सुमन:कान्तामणीगीतिभि- र्वरण्यैस्तूर्यंमहारवैसथ वराह्वानं च संसूचयन् ।। ६४ (V - 55) शक्रस्य साधितनिजाभिमतस्य सिद्धै शश्रुत्वाडगति स शुध्धुभे पुर एव मोदात्। सञ्चूर्णिताद्रिशतकोटियुते हितेऽस्मि- न्नाखण्डले सति वसो: किमसाध्यमस्ति॥ ६५ (V - 56) कुस्पृष्टिवर्जिते रत्नकूटचारिणि तत्पदे। राजाऽतनोदात्ममौलिरत्कूटाग्रसङ्गतिम्।। ६६ (V - 57) भक्तयाऽनतं भाग्यवन्तं भव्योद्वाहो भवेति तम्। 2वदन्स वासवो वीक्ष्य वरामोदादवोचत ।। ६७

(V - 58) ह्यस्सायमस्मन्नगरे सभायां रत्नासनस्थो रसिकं भवन्तम्। लास्यावलोके ललितामरीणा- मस्मार्षमालापककिन्नरीणाम्। ६८

तदनु, ६९

(V - 59) विज्ञाय 3मदनावेशविवश मधुविह्वलम्। विधुनाऽतिविलोलं त्वां विषण्णहृदयोऽभवम् ॥ ७०

तदनन्तरं, ७१

  1. ताजात्मनोदात्ममौलि 2. वदन् सन् 3. मदनावेशा एवशा 4. हृदयेभवम्

Page 177

पञ्चमाडश्वास: 141

(V - 60) सहस्राम्ब कबन्धोस्तत्पश्चाम्बकभवा व्यथा । नोचितेति भवत्तापनोदने तत्परोऽभवम् ॥ ७२ (V-61,62) प्रातः प्रालेयशैलोदधिविधुमचलं प्रार्थयन्कन्यकार्थ कन्यादित्सोस्तदद्रेः पुरमथ कलयन्मित्रकल्याणहेतोः।

कतुं त्वामागतोऽहं कलितपरिणयं गानवाद्यादियोषैः ॥ (V - 63) इतीन्द्रवाचा हितया तदानीं विनम्रशीर्षस्य विभोरभीष्टम्। मत्वा जना मन्त्रिमुखाः पुरस्य हर्षादलङ्कारमकारयन्द्राक़।। ७४

(V -64) अथ तदानीमनेकचन्द्रसूर्याकल्पशतेन समम तिशयध्वजमयमेरून- रचयन्, अधिकायमान रम्भालिमिस्समं हरिचन्दननगानखातयन्, अभिनन्द्वज्र को टिप्रभा मिस्सा कमाखण्डलम णिमण्डलविता नान्ययो- जयन्, अमितहेमाकृतिप्रतत्या सममभिरामचित्ररेखाजालमकल्पयन्, अ(न)न्तकुमुदसन्तत्या सममगणित पुण्डरीकव्रजानघटयन्, वासव- पुरःस्थिताने कवस्तुदर्शनज नितवासवपुरः स्थितामरजनाश्रर्यपूर्वमधि- कारिजनाः । ७५

(V -65) कान्तापणोरवींघनकायमान- 2 (प्रपकव)रम्भाफल वाञ्छयाग्रे। प्राश्चच्छुकश्रेणिरिव प्रबद्धा तदैक्षि तारक्ष्योपलतोरणाली।। ७६

  1. रम्मालिमिरमाहरिचन्दन 2 .... र्यरम्मा

Page 178

142 वसुचरित्रे चम्पूकाव्ये

वीक्षापरामरवधूविततेर्विवाहे। वीटीप्रदित्सुवसुवीरपुरेन्दिरोर्ध्व- दोर्धीकराहिलति काफ लिपूग सालान् ।। ७७ (v - 67) हिमाम्बुसिक्ता वृतहेमचेला सुगन्धसान्द्रा सुमनोमनोज्ञा। बभौ तदा धूपितबर्ह (कै)श्या पूर्देवता दर्पणपूरितश्रीः ॥ ७८

तदनु, ७९ (V-68) कल्याण वाचिकित काश्चनपत्रिकालिं संवाह्य तस्य शिरसा सकलावनीशाः। नो हेमपट्टध्ृतिरद्य किलेति हृष्टा नानोपहारसहिता नगरीं समेताः ॥ ८०

(V - 69) चञ्चद्वीणावंशवाद्यचतुरङ्गादिनिस्वनैः । नादात्मकब्रह्ममयं नगरं तत्तदाऽभवत्।। ८१ (V - 70) शतमन्युगिश मौनिशतपत्रद्ृशोऽनयन्। शतभूषागन्धवीटीशतपर्वफ लाक्षतान्।। ८२

(V -71) मर्यादोचित सौम्यमाननिलया मन्द्रोसत्तारका ररजच्छुभरागपल्लवपदोन्मुद्रा स्वदष्टीरिव। सद्ीतीर्गिरिजाविवाहसमये साध्व्यो जगुश्शोभानाः वाणीशैलसुतापयोनिधिसुतावर्ण्यानुभावा मुदा॥

  1. सम्यङनीन्न 2. वाचकित 3. किरेति

Page 179

पञ्चमाडश्वास: 148

(V -72) सुपर्वगाणिक्यशुभार्थदिव्य- पलाशिरम्यामृतपालिकाभिः। सहाऽगमत्तत्सदनं शची सा सुराधिपाश्चर्यसुखादिहेतुः। ८४

तदनन्तरम् ८५

(v -73) त्रिलोकनेतुस्त्रिदिवाम्बुजाक्ष्यो मत्वाऽशयं तस्य महीमघोन:। अभ्यञ्जनालेपनमज्जनाञ्च- त्कल्पद्रुसननाकलने सयताः ॥ ८६

(V -74) तारे कुरुष्व तरसा घनराजसेवां भूभृद्वराङ्गमभिभूषय मेनके त्वम् । सर्वज्ञमौलिमभिमर्शय चन्द्ररेखे रत्नावलीह वसुसंवहनं विधेहि॥ ८७

(V - 74) तैलेन सिश्च तनुमस्य तिलोत्तमे त्वं दक्षेति दिव्यदयितास्सरस वदन्त्यः । सन्तोषपोषसहिता वसुसार्वभौम- फालस्थलेन युयुजुः फलदाक्षतान्प्राक्।। ८८

(V -75) आलोलकुण्डलमपाङ्गविजम्भशोभ- माकम्पिमध्यलतमावलमानतारम्। (आ)मोदमेदुरमतिक्कणपाणिभूष मास्वेदितालकमनेककतालनादम्।। ८९

  1. वसुसँवहसन

Page 180

144 वसुचरित्रे चम्पूकाव्ये (V -75) अर्धायतत्रिव लि रेखमपारलील- मासन्नभृङ्गमतिचञ्चलतारहारम्। आनर्तितस्तनममर्त्यवधूषु काचि- दभ्यञ्जनं समतनोदवनीमधोन:॥ ९०

(V -76) अथ भ्रमरकाव्याकुलतां कलयेति वदन्तीमधुनैव अ्रमरकव्याकुलता गतेति निगदन्ती, पृथुलकुचोज्जम्भ(ण) नरचयेति भणन्तीं पृथुल- कुचप्रकाश(स)मय एवेति गृणन्ती, स्नेहेन वरतिलकं द्रवीभुत- मेवेति वाचयन्तीं स्नेहेन वरतिलकं द्रवीभूतमेव जानीहीति रसन्ती, कट(कार) वं निकाम न कलयेति (कथ)यन्तीं कल्याणगौरवेण कटकारवो महान्किलेति सदुतरं दिशन्ती वैदग्ध्येन शुकतुण्ड- शोभ(न)नखाञ्चलैर लकानालिखन्ती पाणियुगलेन पश्चाचचिकुरसंयम साधयन्ती मज्जनस(म)योडयं महीपाल मा विलम्बतामिति जगाद समोदम्। ९१ (V -77) मेघवेण्या सिंहगत्या मृष्टपादौ वसुप्रभोः अटन्तौ वीक्ष्य कन्यैका हस्तदाऽभूज्जलौकसि॥ ९२ तदानीं प्रजोत्स(वो) जजूम्मे। ९३ (v-78) सौमुख्यतस्स्वस्सुद्दशां स्वकुम्भा

त्रपानतास्यासु च तासु नैवं रसज्ञरत्नप्नकृतिस्तथा हि। ९४ (V -79) का चिद्दमौ विभुकचान्करजैविमृज्य गन्धोत्थितामलकतैलनियोजनेन।

  1. रयेति 2 गन्घोद्लामलक

Page 181

145

चाम्पेयगन्धविवशालिचयानवन्ती वर्ण्येन सूनमधुनेव वसन्तलक्ष्मीः॥ ९५ (V - 80) हस्तर्नियोज्य घनगैरिकहारिकुम्भा- नानम्य कङ्कणगणोल्वणपुष्कराणि। तं राजकुञ्जर(म)थाऽदतकुम्भिनीकं पझ्मिन्यनीकमुद(कौ)कसि पर्यविञ्चत् ॥ १६ (V - 81) ताम्राम्वरामृष्टतनुः कयाचि- त्कलानिधि: कल्पितगौरवासाः।

त्सचन्द्रिकश्चन्द्र इवास्तसन्ध्यः । ९७

तदनु, ९८ (V - 82) 'तत्नोन्न(ता)वर्ततलप्रवाल-

न्यवर्तयन्तस्य निलिम्पकान्ता- र्सन्मङ्गलाशत्रिकसम्प्रदायम् ॥ ९९

तदनन्तरं, १०० (V - 83) शुभाङ्गितां शोभनवैजयन्तीं कल्याणवेदि कमनीयगन्धाम् । 2(ययो) चतुःस्तम्भभृदम्वुजाक्ष- वक्षस्समानां वसुराजरत्नम् । १०१ (V - 84) काचित्कं विजलं शरद्विधुमुखी तेनेऽद्रिजाकामिन: काचिन्मानसमञ्जुला मृदु बवौ तं राजहंसं सुखम्।

  1. तत्रेन्न 2. चतुस्तम्भभृत मृगाक्षी 19

Page 182

-146 वसुचरित्रे चम्पूकाव्ये

कञ्जाताशुग(मो)हनाय कुसुमं काचिल्लताङ्गी ददौ चक्रे गन्धभरं परा सुरभिचारित्रा जगज्जीवनम्। (V - 84) लावण्यसिन्धुं तं काचि्ललितं घनकङ्कणैः । विमलस्वातिविख्याता वितेने मणिभूषितम् ॥ १०३

तदनन्तरम्, १०४ (V- 85) कर्पूरसारतिलकं कलयन्कुबेरा- त्सम्प्राप्तरत्नमकुर्ट स वहन् रराज। रात्रीश्वरं कृशमधोरचयन्ननन्त- रत्नं दधन्मकुटराजमिवाभ्रकेशः ।। १०५ (v-86) स्वस्त्रीनद्धं तत्किरीटं स्वस्स्रङ्मौक्तिकभाषिकम्। सुरागशङ्गगङ्गात्निस्त्रोत स्तुति रिव ब म ।। १०६

(V - 87) मुक्तामणी मुग्धघनातिदीर्घों शक्रार्पितौ तच्छरूवसोरभूताम्। गीश्रीशचीड्या गिरिजेति वक्तुं श्रती समेताविव जीवशुक्रौ॥ १०७

(V - 88) वेतान्तरीपघनकूपसुधापमेघ- वर्षामृताब्धिभवमौक्तिकतारहारः। दीर्घायुरीप्सितकृदेष इतीर्यस्तं प्रादात्प्रमोदभरितः प्रभवे प्रचेताः ॥ १०८

(V- 89) तद्दन्तहारलतिका तदुरस्यदर्शि भूभृत्सुताभजनभूरिसुखौषधेन। दिव्येन हत्तलबहिर्गलिता दृढान्त :- कामप्रयुक्तकलिकास्त्परम्परेव। १०९

Page 183

पश्चमाऽश्वासः 147

(V - 91) गाढं भुजेऽस्य गरुडार्पितगारुडाइम- केयूरमैक्षि गिरिजावरणोर्ष्ययोर्व्याः।

स्संलक्षितः क्षितिसमाश्वसनक्रियेव। ११० (V -92) वृत्नारिप्रियपाणियुग्म विलस द्वैड्र्यभूषावली पर्जन्याधिपयोजिताऽपरिमिता शोभाविशेषान्विता। ..

क्षेत्रश्रीकर 'सत्रबन्धकमला तत्क्षोणिपागामिस- त्क्षेत्रश्रीकरसूत्रबन्धकमलां संसूचयन्ती बभौ॥ १११ (V - 93) अब्जरागविरुदाद्विभूषणं तत्पदे धनदजारपिंत तदा।

११२ (V - 94) ददौ जयन्तो दययाऽथ तस्मै रत्नाश्चलं रक्तिमशोभिचित्रम्। सुवर्णरेखं सुरभूजजातं सूक्ष्माम्बरं सूचितसर्वभाग्यम्॥ ११३ (V - 95) व्रीलाविवर्तितमुखी विबुधाङ्गनैका मुग्धा दधौ मणिमयं सुकुरं तदग्रे।

पश्याद्य पार्थिव(व)रेत्यभिलापिनीव। ११४ (V - 96) वसुक्षितीशाय तदा लारि- र्मन्दा किनीरत्नमयाब्जदाम।

  1. सुचित्रबन्धकमया

Page 184

148 वसुचरित्रे चम्पूकाव्ये

दातुं करब्जेन दधन्मनोजं जगाद भूपं जलजास्त्ररूपम् ॥ ११५ (V - 97) स्वर्णाचलाग्रसुरसिन्धुतटाभिजात- मन्दाररत्नमयसूनपरागपङ्के जातैर्मनोज्ञजल जैर्जनिता सगेषा लक्ष्मीयशोविभवलाभविशेषहेतुः । ११६ (V -98) कदाचिदपि न म्लान सदा सुरभिलं महत्। अदो रविनिभ माल्यं प्रदोषशमनं सखे॥ ११७ (v - 99) शरजातान्यमून्यन्यश(र)जाताधिकान्यलम्। शरजाता पहान्युग्राशरजातामरद्विषाम् ।। ११८ (V-100) शिलीमुखक्षेप्य पराजहंस- मनन्तरत्नद्युति हार्य नर्धम्। अदस्तपःश्रीलसदब्जजालं घनोदयाश्चद्वनचित्रपात्रम्। ११९ (V-101) पद्मानि मोहशन्यानि सद्यानि जयसम्पदाम् । छद्यानि नो द्विषामन्यपद्मानि न समान्यतः । १२० (V-102) प्राचीनपद्मोदरनाभिषझयं विश्वं सृजत्येव विधेवशेन। पभ्मा इमे प्रार्थितवस्तुजालं जगत्त्रयेडयं जनयन्त्यनिघ्नाः॥ १२१ (V-103) वसुप्रभो वास(व)मालिकाककूं सद्वासनं सारसमाल्यमेवद्।

  1. हार्यनर्थ्यम् 2. पग्यामि न द्विषा

Page 185

पजामाSर्वास: 149

तदङ्कमु्व्यामपि तावकं स- देति क नाख्या हितवासनानाम्।। १२२ (V-104) दूरेऽस्य दुष्करसुपर्णरुचो सुजङ्गा नार्हा नरा नलिननाथरुचोऽवलोके। ऐन्द्रं न धार्यमिदमिष्टिसुजां नगारे तादृग्दिशामि तव दाम निजादभेदात्।। १२३ (V-105) अदो गृहाणेत्यभिधाय तस्मै ददौ नगारिस्स दधौ च दाम।

स्साक्षात्सहस्राक्ष इवैक्षि तेन।। १२४ (V-106) तदेन्द्रदुन्दुभिध्वानस्तादृगद्रिपुरे वरे। तत्कुमारीपरिणय त्वश्यामास तद्विमो: १२५ (V-107) सख्यस्तदा सत्वरमूचुराले- रभ्यञ्जनं स्नानमलक्किया च। सम्पूर्यतां सन्निहितं च लग्न- मश्राचि तूर्यध्वनिरञजसेति।। १२६ (V-108) साध्व्योऽथ तां हरिकटाक्षसमागताद्रि वेश्मारुणाशममय वेदिगवज्रपीठम्। नीत्वारुणाक्षततति निटले निधाय चक्रुस्सकुङ्कमपटीरर जोडङ्गलेपम्।। १२७

(V-109) गुम्भत्तैलविभां पुरा वलयभूगोमेधिकच्छायया व्यावल्गत्कुचहारतो वसुलसत्कुम्भाम्बुधारां ततः । निःश्वासैर्व्यजनानिलानथ निजैः कल्हारशोमां क्रमा- त्तन्वन्त्य ञलिमिस्ततान तरुणी काचितदभ्यञ्जनम्॥

Page 186

150 वसुचरित्रे चम्पूकाल्ये

तदा प्रसाधिकाश्ङ्गार एव पर्वतकुमारिकामङ्गलक्षानविभवसामग्री- मति जनानां जनयामास। १२९ (V-110) सा चन्द्रकान्तजलसद्यनि हेमपीठे चश्चत्सखवीनिहितचन्दन के शपाशा । कञ्जालयेव दद्दशे कलशाम्बुराशे- राविर्भवन्त्यधिकवीचिविशीर्णफेना। १३० (V-111) प्रस्विन्नगण्डयुगले प्रमदोत्करेण भृङ्गारभाजि सुमनोवरदन्त्युदग्रे। सौवर्णकुम्भस लिलसुति सदसाक्षा- लक्ष्मीरिवैक्षि ललिताब्जकरा कुलाद्रेः॥ १३१ (V-112) गात्राम्वुशोषोचितगौरचेलं

तदैव तद्रागरसार्द्रमासी- त्कान्तास्पृशः कस्य तु शुद्धभावः।। १३२ (V-113) काञचीविभूषणितकाञ्चनरूषिताग्रं रम्याङ्िभूषणितरत्नमयैकपार्श्वम्। हारायिताश्रिमणि हारिदुकूलमस्या- स्सक्ष्मं महासुरभिलं सुद्दशो बबंन्धु: । १३३ (V-114) तटिनीतरुणीषु कञ्जरूपैः कलिताशत्रिककर्मसु प्रदीपैः। विशदांशुमुखी विवाहवेदीं विभुवक्षोविपुलां तदाऽससाद।। १३४ (V-115) आकल्परम्यामिन्द्राणी सा कल्पसुममालिकाम्। आकल्पभूतिदां तस्यै श्रीकल्परुचये ददौ।। १३५

Page 187

पश्माSश्वास: 181

(V-116) काचित्केशघनं बबन्ध विजलं कन्यामणेशदरा त्काचित्कैश्यतमोभरे शशिरवी कल्याणरूपौ न्यधाद। का चिच्चम्पकमालिका मरच यत्कान्ताकचाल्युत्करे काचित्कुन्तलसत्पथे व्यकलयनिर्दोषमुक्ताल्युडन्।। (V-116) का चित्क चेन्द्रनीलेषु कलयामास कोमलान् । कनद्ूवोङ्कशन्तस्याः कलितान्गारुडोपलै॥ १३७

(V-117) शृङ्गारपूरघनवेणितटं तरुण्या- इश्रीभाषिक मणिललामजलोद्धमौक: । कुल्यां च कोमलकुरङ्गमदात्तरेखां झपुण्ड्भूरिरुचयेऽरचयन्तदाल्य:। १३८ (V-118) श्यामोज्जुम्भिततारकारुचिमहासवत्या वसुस्वामिनं पश्यन्त्याः परितः प्रकामशरसद्वर्ष समेत्याधिकम्। नित्यामोदतया जयेति गिरिजानेत्राव्जयुग्मे न्यधा- द्वश्यश्रीघनमूलकर्ममतिंद वामालका कज्जलम् ।। (V-119) अतनुमहितधन्वाभोगसीमाशुगानां पटुतरगतितान्तापाङ्गपाताध्वगानाम्। श्रुतिसदमृतकूपोपान्तराजन्निपान द्वयमिव दद्दशेडस्या हीरताटङ्कयुग्मम् ॥ १४०

(V-120) कर्णप्रह्यमृत वतसकलिकावार्यन्त्रनदधप्रभा- पालीदण्डगवृत्तभूषणलसत्पात्रे गृहीत्वा प्लुतिम्। तन्वन्त्यो वरहीरकान्तिमिषतस्ताटङ्ककुल्यामुखा- त्तादक्पत्रलताश्रियं व्यरचयन्तस्या वयस्याजना ॥।

1 सर्वत्रेक्षयताऽत्र कामशरसद्वर्षखमेत्याधिकम्

Page 188

152 वसुचरित्रे चम्पूकाव्ये

(V-121) काश्मीरजन्म कर्पूरकस्तूर्यादिकदम्बकैः । १४२ (V-122) अथ तरुणीमणेरधरमाधुर्यमैक्षागतामृतघुटिका म नीषा करना सा मणं नासाभुवि निधाय, समयानुगुणमहोच्चलक्कतनवग्रहशक्काकरनवरत्- मालिकां पयोघरतटे नियोज्य, भुजालतायां किसलयकलिकामधु- पकीरधीकर केयूरकङ्कणादिभूषा लिमाकलय्य, कामकुचदुर्गकल्पि- ताधरव प्रवलयशेमुषी 1कृदोढचाणभूषा विशेषमारचय्य, पश्चादष्टान् योगकलनाफलमहिन्नेव वज्ररशनां जघनसीमनि निबध्य, रतीरमण

D< यामास श्रीजयावासः । १४३

प्रसाधनानन्तर; १४४

(V-123) पद्मा नितान्तमवनाविनपादरागाः पद्मद्वयीयमिनमस्तकरागदेति। कन्याद्वियाचककृताऽथ कयाचिदुक्त सा केवलं समतनोत्सहसाडक्षिरागम्।। १४५

(V-124) मुक्तारत्नततेः प्रसूपितृसुवो मोदात्तदङ्गश्रिया कल्याणारहविशेष कान्तिमतुला मापूरयन्केवलम् । सख्य स्तास्सहजानुराग कलनासम्मान्य सौभाग्यव- त्कान्तालोकमणि तयाऽथ सदलङ्गतुं विसुग्धाः किमु ॥ (V-125) प्राश्चद्भ्षारत्नसरीप्रतिबिम्बश्रिया वधू: । 6 दिदीपे साङ्गकल्याणदेवतावेष्टितेव मा ॥ १४७

  1. कृदोड्डाण

Page 189

पञ्चमाडश्वास: 158

(V-126) सुवासिनीसुरवधूशोभिगेयसुधाभरैः। वाणी धवलवर्णालं प्रादुरासीत्तदा मुदा।। १४८ अद्रीश्वरावलिरभूदचला नितान्त- मामोदपूरिततराऽभवदापगालि:। अस्वम्रमीरुततिराम भृशाऽनिमेषा हर्षामृते हरिमुखा विबुधा ममज्जुः ॥ १४९ कामाक्षि देवि करुणामयि कामकोटि काश्चीपुरीश्वरि कदम्बवनीनिवासे। कान्तैकचूतपतिना कलितावधाना कर्णामृत कलय काव्यमिदं मदीयम् ॥ १५० इति श्रीकामाक्षीदासकालइस्तिकविकृतौ वसुचरित्रे चम्पूकाव्ये पश्चम आश्वास:

20

Page 190

कालहस्तिकविविरचितं

वसुचरित्रम्

षष्ठाश्वासः

कामाक्षि देवि करुणामयि कामकोटि काञ्चीपुरीश्वरि कदम्बवनीनियासे। कान्तै कचूतपतिना कलितावधाना कर्णामृत कलय काव्यमिद मदीयम्॥ १ (VI-2) अन्याद्दशानथाकल्पानन्या दिक्पालयोषितः । कान्यायाः प्रेषयामासुर्धन्यायाः करुणाभरात्॥ २

(VI-3) शच्यादिशकरादिसुरीसुरेधु सम्भूष्य तौ लग्नसमीक्षणेषु । तद्योग्यरत्ाय स लोकबन्धू- रत्नाकरं रागभरादिवाप।। ३

परदेवीपरिपूरिताभ्रसौधे। किमु सान्ध्यविभान्धकारताराः 2घुसृणालेपनधूपरङ्गवल्यः॥ ४

(VI - 5) त्यस्तिरिंशत्कोटिदेवमहिषीणां महेक्षणे। अनन्तसौधगानां किं गवाक्षा गाढतारकाः॥ ५

  1. भूप्रेषयामासु: 2. घुसृणेलेपन

Page 191

168

(VI-6) आरुह्य सौधमधिकोष्ततवैजयन्त वर्ण्यां तदुत्सवर्मां वसुराजपुर्याः। सोत्कण्ठमीक्षित्सुराधि पशोभनाङगया रम्यास्यवद्विघुरलक्ष्युदयाचलाग्रे।। ६

(VI-7) चन्द्रो रुचा चन्दनसेकमुरव्यां दिशानटे दिव्यसुधानुलेपम्। विधाय खे पाण्डुवितानलक्ष्मी- मलश्चकारालमजाण्डगोलम् ।। ८

(VI- 8) अतिनिकटगमासील्ृग्नमित्याशु जीवे वदति विनयगुम्भद्वासवोक्तया सतीनाम् महति च शुभगाने मागधालिस्तवेडसौ सितगजमधिरूढश्शीत शैलं यथेशः।। ९

(VI-9) सितेभस्कन्धभाक्शोभा श्वेतद्वीपगशौरिवत्। अनन्तमाणिक्य महाभोगच्छत्वसहस्त्रतः। १०

वादित्रघोषा वसुधामिदाहैं।। असूययेवा मरवाद्यघोषै ११

  1. रम्यास्य त वदिधुलक्ष्युद याचलाग्रे। 2. तमामिका

Page 192

168 वसुचरित्रे चम्पूकाव्ये

सत्केतुदण्डाहतिसान्द्रभीति- सर्वसहायातसदावली(व)। पाटीरतैलोज्ज्वलपाणिदीप- परम्पराऽलक्षि परार्थ्यरूपा॥ १२

साम्राणिकाधूपसमग्रधूम- च्छत्रान्तरच्छायतमांसि हन्तुम्। नानार्केचन्द्राग्न्युदयाभशैल्प- तज्ज्योतिषेवास तमी दिनश्रीः ॥ १३

विद्यार्थि विद्युत्स्थितिमार्गणेतम्। वियोगपाण्डभ्रमिवैक्षि तासां पद्माक्ष्युपर्युद्धतपाण्डुचेलम्। १४

तत्सविधदेशे, १५ शकाजया परिणयोचितसारनाना- वस्तुप्रकर्षभरिता वसुधावतीर्णाः । मन्दारवल्लय इव काशन मङ्गलार्थ- श्रीगन्धपुष्पफल चेलकरा विरेजुः॥ १६

धीरं तद्वसुमानसं गिरिसुताधीनं सदा तन्वतः कामस्य स्तुतिपूर्वकं करसुमस्त्रकान्तचापेक्षवः । वीथीनीतजयेन्दिरा इव चिरं विख्यातमाल्योल्लस- तपुण्डा: काश्न पूर्णचन्द्रवदना मोदात्पुरस्ताद्ययु:॥ कञ्जास्त्रकोटिकनदेतदधीशरूपं (द)ष्टं तु वो भुवनदिव्यकुमारवृन्दे।

Page 193

पडाडस्वास: 157

एवं सुराहितरुणीरिव वेदयन्त्य: काश्ित्पुरोऽस्य ननृतुः कलिताभिनीत्यः ॥ १८ कल्याणारहमुहूतवीक्षणपरैः कालज्ञस प्र्षिभि- देवापातित दिव्यसूनजरजो दुर्लक्ष् य खादग्रतः।

१९ रथेषु है मेषु रसास्थिरेषु मुहुर्नटन्त्यो मुरजादिनादैंः। तद्यन्त्रपुत्रीततयो विमान- नटन्नभोनार्य इव व्यशजन्।। २० वर्णनीयं ध्रुवं चक्रे वारस्त्रीगतिवैभवम्। वसुधापदविन्यासवैधुर्ष वासवस्त्रियाम्॥ २१ 2पल्यङ्ङि काप्रभृतिपत्रतलावरूढ- पादाब्जचारिनरपालकिरीटपाले: । श्रीपद्मरागरुचिर ग्रिशिखामुखानां प्रायस्तदा मलिनपद्धतिमाचचार।I २२ सर्वार्मार्गमर्यादाशासिदण्डघरावलेः। सम्भ्रमोऽदान्नूनमतिश्यामिकां समवर्तिनः ॥ २३ कृपाणिकाचाकचक्यं क्रूरवीरततेर्ध्रवम्। निशाचरकरालासिनैल्यं दिक्कोणगं व्यधाद्।। २४ सर्वतो मुखसमृद्धवा हिनी- राजिसेवितर सेशसम्भ्रमः ।

1 कलितामिनित्यः 2 पर्यकिका

Page 194

158 वसुचरित्र चम्पूकाब्ये

स्वामिनो जलधिसन्ततेधुवं व्याप्तिसंयतजडस्थिति व्यधाद।। २५

कर्पूर चन्दनाश्चत्कस्तूरीसारतो वसन्तमहम्। कलयन्नृपालिरतनोद्रन्धवहस्या तिलोलतां प्रायः॥ २६ मध्ये मध्ये स्तुतिकतां मन्त्रयादिकलितं धनम्। महितं धनदस्यातिमन्दाक्षत्व घ्रव ददौ।। २७

परं प्रकटयामासु: पाण्डिमातिशयं घुवम्। २८

२९

सिद्धानां प्रागनुभवासिद्माश्चर्यकारणम्। असाध्यं साध्यसङ्वानां गन्धर्वाणामगन्धकृत।। ३० विचारणीयान्यतरं चारणानां सदा परम्। अनक्षिलक्षित पूर्व यक्षाणामविदक्षिणम्॥ ३१

अनन्यसामान्यतरमनेक्विभव बभौ। तदा कोलाहलपुरं तदाऽप वसुभूपतिः ॥ ३२

तदानी, ३३

(VI-10) ब्रीडामनोहरद्दा विविधावनीश- चूडातिरञ्जितपदं सुखमीक्षि(तुं) तम्।

  • All the above verses form 10 to 32 are trans- lations of a big prose piece (VI-9) in the original.

Page 195

159

क्रीडार्थसौधतलमारुरुहुः कशाहथः॥ ३४

(VI-11) तदनु सरणिसन्दर्शकमूर्तरागधीकरपदच्छायायां पुरोदेशगुम्भितायां, त्वरागतिनिमित्तचरणतलन म्र वीक्षा प्रहित दृतिका शङ्का कर कर्णावतंस - कमलकलिकारयां पादगलितायां, निश्वासपवनघनतरोच्छूनकलित- निवेष्टनतरलमोगिमतिकर नागबन्धोढ्याणभूषणे चलितसंक्रेषणे, परि- खिन्नकृशतर विलग्नदेशकरुण(या) कुचयुगल निहि ततुहिनजलशेमुषी- करघर्मवारिषु विलग्नविसारिषु, जघनवारणस्कन्धाघिरूढमदन- बिरुदा घोरणोदिक्षितनीलचा मर विशेषघिषणा करगलितबन्घ धम्मिल्लसारे कृतपदानुसारे च सति वसुवसुमतीवरावलोकनाय काचिदागता जनित जनानन्दजाता ललितवनिता। ३५

(VI-12) काचिज्जवादुरसि कल्पितरत्नवीणा

पार्श्वाटहंसपरिचालकृदाजगाम वाणीव वर्ण्यचतुरास्यमुखेक्षणाय। ३६

(VI-13) हस्तात्तहल्लकपुटी हरिणीदगेका तत्नैक्षि वेगगतितच्छदतन्तुशेषा। अस्याहमेव सदृशीत्यमिपात्य मान- तप्तं परश्वथमतप्तगुणच्छदेव।। ३७

(VI-14) मध्यं निबध्य मणिमालिकया कराम्या धृत्वा कुचौ जितघटौ द्रुतमागतैका। मान्यात्मभूषणगमध्य विदारणोद्य- द्वक्षोजकोपभरवारण कौतुकीव ॥ ३८

1 श्रीडाडिमी 2 कोमकेव

Page 196

180 अधुचरित्रे चम्पकाय्ये

(VI-15) श्रीवज्रकुट्टिमतले थ्रितहेमरत्र- भूषातनेरिमगतेर्भृ शवेगगत्या। मुक्तासरो हृदयमोदविशेषकलप्त- मुक्ताभिषेक इव सुग्धपदे जगाल।। ३९ (VI-16) मार्गे कैश्यमवार्यद्वनधियं माल्याहिना बर्हिणं शैलाशङ्गिमृंग गरुत्मद् पलस्त्रग्दुर्वयाडस्या: कुचौ। शारीं कल्पलताधियं शयतलं सद्रत्पालीफलै- हैसं पद्मधियानुग पदयुगी हीात्मभूषाबिसैः ॥ ४० एवमवनीपावलोकनगमनान्तरायभूत निजपो षिता नुया यिपक्षिमृगवर्ग- निरोध कस्वावयवमात्रसहायभूतेति सखीजननन्दिता काचनसमागता महिता वनिता। ४१ (VI-17) अवाकिरन्भूपमनङ्गरूप- माचारलाजैसथ पौरकन्याः। सुधालवैस्सिन्धुसुताविवाह- समुत्सुकं शौरिमिवाब्धिवीच्यः ॥ ४२

तदनु, ४३ (VI-18) गङ्गादिसाध्वीगणशैलराज-

स्वर्चेत्रिसाहो स्वनिताऽवरूढ- वलारिनागो वसुसार्वभौम:।। ४४

1 स्वनितेवरूढ

Page 197

प्ष्ठाऽश्वासः 161

(VI-19) रत्नक्षोण्यथ पाद्यदा स्वरमणीगीतिद्रवद्वारिणा किञ्जल्के रसुमका यमानमनिला कीणैविशीर्णाक्षतम्। चित्रारा त्रिकपुतिका: करमणिश्रीमिः कृतारात्रिका- इम्भाली मधुनर्कदा फलरसैरसीन्हिर द्वारगा॥ ४५ (VI-19) विवाहवेला विहितोपचारे- ब्वे(वं कृ)ते्वद्रिगृहश्रिया प्राक। प्रधानिनिर्दिष्टपथस्स भेजे कल्याणवेदी कमनीयलक्ष्मीम् ॥ ४६ (VI-20) दन्तोन्नतस्तम्भसुचामरालि- कक्ष्या कदल्या येकलापकुम्भा।

रज भद्रेभरमेव साडग्रे।। ४७

तदनु ४८ (VI-21) माणिक्यपीठ मनुजाधिनाथो महीधरेन्द्रानुमतोऽध्युवास। श्रीविष्णुपाणिग्राहचित्रशोभि- विवाहगेहे वसुवेदिकायाम्॥ ४९

अथ यथाशास्त्रं, ५०

(VI-22) सुत्रामधेनुदविमिश्रसुरद्सून- माध्वीमनोज्मधुपकमदातस तस्मै ! मुक्तार्य पालनिहितं खुशवैरिणेडब्धि- रिन्दूर्पितामृत मिवात्मसुताप्रदाता॥। ५१

तदनु शनैश्शनैः ५२ 21

Page 198

162 वसुचरित्रे चम्पूकाव्ये

(VI-23) पादाङ्कधन्यशशिपांसुजरङ्गवल्ली- सन्न्य स्तपझमकरा गिरिजा ससाध्वी। वीक्षांशुपूतमणिधूवरनीलभावा तद्राजभाग्यकमलेव तदाऽससाद।। ५३ (VI-24) 'गुर्वाञिया तमथ गोत्जया युयोज साध्वीजनोऽरुण तिरस्करिणीसकाशात।

राज्यन्तिकादिव रथाङ्गखवर्ग रथाङ्गया ।। ५४

(VI-25) रामाकराव्जमथ राजकरानुषङ्गा- त्कन्यार्यहस्तघटनेन करोडपि राज:। कामं लसेदिति गुरु्वर्कौतुकार्क्क ५५

(VI-26) मौनिव्रजेन सुमुहूरत इतीरितोऽद्रि- इशकाप्रकृत्य मतिशौर्यमतान्तमाल्यम्। मत्वाऽच्युत तमदिशन्महितां तनूजां लक्ष्मीगुरुललितभाग्यनिधिं सधारम् । ५६ (VI-27) त्री डानम्रशिरोविभूषण विधुत्रभ्नानुबिम्बान्वित- श्रीनक्षत्रसराठ्यत द्गलतले माङ्गल्यसूत्रं न्यधात्। सत्कल्याणगुणाकरोऽथ स मुदा चन्द्रार्कताशग्रभू- दीव्यन्निस्तुलनित्यतद्गणवरे देवप्रशंसावहे॥ ५७

(VI-28) सा साध्वयुन्नमिता बुदा समकिरत्तन्मूर्त्नि 2शेषाक्षता- न्तन्मौलिस्थितरत्रविम्बिततदाकारं निरीक्ष्यालिषु।

  1. गुर्वाज्ञयघेतमथ 2. सासाक्षतान्

Page 199

वटाडश्रास: 168

जल्पन्तीष्वियमैक्षि किं पतिशिरस्साध्वारुरोह क्षणा ब्राह किन्तु 'धरेश्वराग्रवसतिर्नद्यात्मजाया इति ॥५८

(VI-29) कीणे शुक्तिमतीभुवा करपुटीशुक्तयाऽथ मुक्तागणे पत्यग्रे गुणवारिधिस्स सृदुषाण्यग्रेऽकिस्तन्मणीन्। कान्ताकैश्य करब्जकायसुषमा संसक्त'ता दग्गुणे नानावर्णमणिप्रकरषमतिदे तद्वैभवज्ञापके।। ५९

(VI-30) श्रीमहोनिधिरशेषपम्मिनी

आबभौ द्युतिवृताम्बरासने

(VI-31) चिक्षेप साञ्जलि विभांचितताम्रलाजा नागा मिसर्वमखभुक्ति निमन्त्र णार्थान् । शोणाक्षतानिव शुचावनयो: प्रसन्न- इसोऽपि प्रदक्षिणशिखाभिरदाच्छुमार्थम्। ६१

(VI-32) तातोत्सङ्गनिवासवासनतया तद्राजहस्तान्वय- श्रीसौख्यामृतपाश्वश्यविधया किं वा शिलायोजनम्। सेहेऽसाविति सिद्धूसाध्यविनुतौ सोऽइ्मा ङ्वियोगं व्यधा न्मञ्जीरस्वनितेषु सत्सु सुतनोर्माङ्गल्यशंसिण्घिव।।

(VI-33) श्रीवृध्दर्थमरुन्ध तीक्षणविधौ श्रीमत्कटाक्षेक्षणे दम्पत्योर्मिलिते मिथोऽथ दयिता दष्टीर्हवियाऽचिक्षिपत्।

  1. घरेश्वरागनिवसन्रद्यात्मजाया इति। 2. कान्ताकेल्य 3. वाडग्मणे 4. विभाचिर

Page 200

164 वसुचरित्रे चम्पूकाव्ये

साध्वीपादतले तदीयविलसत्माध्वीतवरत्याप्तये

(VI-34) चक्रातेऽथ शुचे: अ्रक्षिणविर्मि चश्त्सुरेन्द्रस्समं रेजाते समवेक्ष्य तौ घुवरष रिङ्दन्पुराध्द्वरैः। भेजाते वहुलाशिना सजेवेपिद्र व द्रक्षता- नैक्षेतामवली किलो लमकुटैर चारनीराजनाभ।। ६४

बान्धवानुत्सवा यातवर्ि सुखजैस्स॥ ६५ (VI-35) वृत्नहा वाचयामास निवुधै: पारितोपिकम्। विविधामूल्यरत्नानि विचित्रा ्यम्बराणि च।। ६६ (VI-36) पाण्यङ्व्यन्वितगण्ड शैलपट लपज्ञा वहेमायुत

सौदा मिन्य नपायमेघमतिकृत्सद्रलराजद्रथा।

(VI-36) देहभृत्स्वर्णदुवणधीदानि विविधान्यपि। शयनासनपाल्राणि शैलेन्द्रो विभवे ददौ।। ६८

(VI-37) कस्तूरिकामृगाडमोदकारणौ तुगणा इसे माननीया मा(म)काङ्महानिललिता नतु ः ६९ (VI-87) कर्पूरसारकदलीकाण्डगन्धद्रमा इसे। मज्जीवनाधिकतरा महालुखकरा: किल॥ 196

(VI-37) किन्नरद्वन्दव विलसत्कीर वल्ल ममण्डलनू। मत्क्रोडहिण्डितमिदं महनीयतरं खल॥ ७१

  1. हेलायामलगल्लतालिभीषणालीलादकन्याशतम्।

Page 201

166

(VI-37) माणिकयपुक्ताग जीय अन्मह करलालिता। वण्यामूल्याम्तार्र व्यवासाजूषा सुमाल्यसौ। ७२ (VI-87) साक्षान्मदग्रसन्तावमारसतति संचदन्। सवेरहामिनन्धाय सवितौनय धीगते॥ ७३ (VI-87) सर्याणि तानि जायले म गिरीन्द्रो ददो मुदा।। ७४ (VI-88) दिग््यापिदीसिशुिक्स्तविस्ञा भिरत्न सद्ध निषाज्य सकले नसवे सवातम्। साम्योज्जवलं वसुपदार्पनार्णे नदी सा पद्मभिरालवसुपादयुतं ततान। ७५

(VI-89) राजावलीमकुट राजित रलकान्ति- नीरजितं कटकनित्यधुरन्धरं तम्। पद्मोनत निजपदाह्रयोग्यमात्स- सेनाधिपं वतुपडँ स मुदा चकार।। ७६

(VI-40) वधूवरौ वासवयोजितान्त- सन्मङ्लो साधु समीक्ष्य चन्द्रः। तयो: पुरा तापकरांशुमच्व- भीत्येव मेजे परसूधरोवीम्। ७७

ज्योत्स्नावितानभसुमेषु गलद्वणेषु। उत्सार्यं ताति दिनशदुदितारुणांशु- दिव्याम्बराणि दिवि दिक्षु बबन्ध किं वा ॥ ७८

  1. भूधरोविनम् 2. बलद्गुणेषु

Page 202

186 वसुचरिभे चम्पूकाषी (VI-42) विश्चयति विवाहं शेषहोमान्तमिन्द्रे प्रथितचतुरहस्सु प्राज्यहव्यादिभिस्तैः। बहुविधममितृत्ता बहिरास्यास्सुधान्ना वरकृपमदिशंस्तान्वाञ्छितार्थास्तयोस्ते। ७९

(VI-43) सन्तानस्फुरण शचीपतिरदादिष्टार्थसिद्धि शुचि-

अब्धीशो सुवनातिवश्यमधिकामोदं मरुदयक्षरा- टुल्याणातिशयं मनोजविजयं तस्मै कपर्दी क्रमाद॥ (VI-43) आयुरारोग्यसौभाग्यमखिला सुनयो दद्ग:। अमूल्यकल्याणराजदलङ्काराय भृयुजे॥ ८१ किश्च, ८२ (VI-44) रिपुखण्डनसाधनप्रकाण्ड (समिदु)इण्ड जयप्रचण्डमिन्द्र: । करमण्डनदिव्यवेणुदण्ड ८३ (VI-48) योऽनन्तमितसारमूलबलसङ्कान्ताहिलोकस्थलो यो वंशरशतको टिपर्वपटुतानुनान्तिकोदनगः ।

(VI-45) तदग्र(ख)णडा: कोदण्डदण्डा: प्राञ्चो हरीशयोः। अमुं तस्याSखण्ड काण्डमवैहि बुधबान्धव ।। ८५ (VI-46) परपादपवेदण्डं हरकोदण्डहासकम्। दण्डमेन कुरु भुजामण्डनं ते समिज्जयः ॥ ८६

Page 203

पष्ठाऽरवास: 167

(VI-47) घ(नस्स)न् लोकनिर्धात घटयेदेष दारुणम्। आशुगस्सन्नारचयेदनल्पागमपाटनम्।। ८७ (VI-47) परं घोरतमस्सन्प्राक्परान्ध्यं प्रापयिष्यति। कीलावान्सन्समिददीसली लामाकलयेदलम्।। ८८ (VI-47) विकिरेदेव विलसद्विशेषस्सन्विषोत्करम्। अच्युतस्सन्बलिस्फूर्तिमाह रेदतिदुस्सहाम् ॥ ८९ (VI-47) करिष्यत्युग्रवृत्तिस्सन्कनद्वैरिंगजाहतिम् । प्रभानिधिस्सन्प्रकटप्रतापं दर्शयिष्यति।। (VI-47) सर्वंगीर्वाणविभवधूर्वहं दिव्यसाधनम्। एतद्धर्ता लोकभर्ता योधाधीशो भवेद्युधि॥ ९१ अपि च, ९२ (VI-48) सच्छिद्र परिपूर्णसाररहित प्रागेकवंशं दध- न्गोचक्रं स्ववशीचकार पृथुको गोपान्ववायोदितः । अच्छिद्रं ह्यतिमात्रसारममुकत वंशोत्तमं संवह- न्गोचकं सकलं न पालयति कि गुम्भत्प्रतापोज्जवलः ॥ (VI-49) लगन् चण्डतमः पर्वलवसन्धौ कदाचन। पातितौ राजमार्ताण्डौ परं चण्डतमो तु सः॥ ९४ (VI-49) असौ महोद्ण्डतमो ह्यखण्डगतिमान्ग्रसन्। पिनष्टि राजमार्ताण्डान् पर्वसन्धिदढोऽनिशम्॥ ९५ (VI-50) शेषायता सुवनपोषविशेष कीर्ति- योषावहा जगति मृर्तिमती जयश्रीः।

  1. कोलापान् सन्

Page 204

168 वसुचरित्रे चम्पूकाव्ये

एषा गदैतदु(प)माश्चदयोगदा का भृषा भुजस्य मृशमस्तसमसतदोपा ! ९६

भवत्या सदा भावयैन कुर्यान कुसलान्यसी॥। ९७

(VI-52) इतीश्यन्दिव्यवशञमिष्ठाय अनुभूहजे। इन्द्रो दत्वा निजाव समियाय डगा मदा॥ ९८

तदनु, ९९

(VI-53) गिरिणा गिरिजामाला गिरितामान्ा च क्लममत्कार:। प्रहितास्सरिद्िरोजा सुदिता क्वें वद्ा भेजिरे विदिताः॥ (VI-54) अधीशभूमीशनिवेशनव्य- प्रवेशदीक्षोचितमङगलानि कृत्वा कुमार्या: कुलसूभृदूचे गाढं समाश्िष्य सगद्धद ताबू॥। १०१ (VI-55) शुभवासनां घनरमानुजन्मना

तनये विमृश्य तब आातृतातयों- स्सुतरां सदा लल सुनासिजीमणि:॥ १०२ (VI-56) एषाडहार्यसुता कदाडपि न शुरुव्याहारदत्तोत्तरा नम्रैवाप्यवरोधरो पिततुलाडतौ दि्धरत्ानुजा। मर्यादात्यवत्यसौ न हि धनश्रीवृद्धिभाक्सिन्धुभू- रेकाका रवहाब्जजातिरिनलद्रामापर गस्थितौ।। १०३ (VI-56) इदमद्भुतमित्यनेकवारं जनवाक्यं घटयेदयथा जगत्याम्।

Page 205

षष्ठा डश्वास: 169

भतदीयगुणैः प्रथा यथा न- स्तनये साधु तथा चराऽतुवेलम्। १०४ (VI-57) ज्यार्या ज्यार्या पतिकृतकनद्धर्मकार्यातुकूल सम्यक्तातास्मृतिरिह सती सत्यधीशैकभावा । कन्या कन्या विलसदिनसत्कारभाग्याधिराशि र्वामा वामा ह्यमिहितविधाऽवक्रकार्यानुकूला॥ १०५ (VI-58) एतन्नदीतटमहीस्थितिरेतदश्म-

चिन्तावहं चिरतपःकृतिसाधनं ते मा मास्त्वितःपरमभीष्टरमामहत्याः। १०६ (VI-59) इति तातेरितां कन्यामतिताराश्रुलाननाम्। जननी तां समाश्लिष्य घननीतीरुवाच सा। १०७

(VI-60) स्यूतामोदरसानुजातविसरान्योता मिराजन्मणी- नेतानश्वितराजहंसपृथुकव्रातानपि प्रेषये। ख्यातालीश्र चिर अपातसुवनस्फीताऽगमिष्याम्यहं ते तापो हृदि मास्तु मास्तु गिरिजे प्रीता भवाह्निशम्॥ किञ्च, १०९ (VI-61) मत्तालिस्वनमञ्जुमामकतटीकुञ्जान्मधौ वीक्षितुं माधुर्यार्यमदीयवारिणि महत्याप्ठावनार्थ शुचौ। मान्यानुत्तरणीन्मदूर्मिविसरान्मातुं नभस्यूर्जके माद्यद्धंसमदम्बुनि प्रिययुता स्नातुं त्वमायास्यसि॥ (VI-61) ततश्रेतस्तापकरी तनुतानवकारिणी। तारल्यदायिनी चिन्ता तनये तव नोचिता॥ १११

Page 206

170 वसुचरित्रे चम्पूकाव्ये

(VI-62) मातेत्याश्वास्य तां दध्यौ मास्तु कन्या द्विषामपि। विरोधस्फूर्तिभाजो मे विधिस्तां सृष्टवानिति॥। ११२ (VI 63) स्वर्मानिनीषु सुरवस्वरनर्तनासु सौदामिनी्विव घनखवनगुम्भितासु। राजाऽप गिर्यनुमतो रमणीसमेतो रम्यं पुरं स्वमथ रत्नरथाधिरूढः ॥ ११३ तदानीं, ११४ (VI-64) धन्यां समागतधराधरराजकन्यां सर्वास्समीक्षितुमितार्सहसा मृगाक्ष्यः ।

भोगाधिवासभुवनेश्वरचन्द्रशालाः॥। ११५

(VI-65) तदा मदीयतरुणीजनसृष्टिरेतस्या न सदशीति ज्ञापनाय विधिना सकलललना युगपदानीता इव, निजमाग्यलक्ष्म्यामागतायां नितान्ता नन्देन नीरजास्त्रेण निखिलात्मसेनाराजिप्रदर्शनाय नियोजितसकल- मूलबलपरम्परा इव, भवदीयभामिनी समाहता मामकलक्ष्मीरिति वसुवल्लभाय समाक्रन्दितुमेकदैव मिलिताशेषयोषा इव, जलसुता- सदशकन्यका जगति न सन्ति किमिति महेर्ष्यासहितभूजनित- सङ्यारहितरमणीराजय इव, गणनातिलद्धिवयोरूपगौरवललितिगिरि- जया सममप्राप्ततुलास्सम्प्रापोपरिभागा इव, वसुराजनगरतिलक- वारिजनयनास्सौधादिषु संलक्षिता गुणसुकर्र्जननिकरैः। तदानीं ; ११६ (VI 66) पद्माक्ष्यो वीक्ष्य तौ पद्मापद्ाक्षाविव दम्पती। पद्माधिकगुणौ चेतःपद्मामोदा: परस्परम्। ११७

Page 207

षषाडश्वास: 171

(VI-67) आकृष्टो विवुधैश्वाप्तजलधि स्सन्मन्दरगो ददा- वेकां प्राक्पुरुषोत्तमाय वनितामेतत्कियद्वेत्यसौ। शैल स्सिन्धुमितस्स्व तोऽधिकज वेना मन्दरागोददौ स्त्रीरतं पुरुषोत्तमाय सदिति स्त्रीराजयस्तुष्टुवुः॥ (VI-68) कान्त्याडभिरूप्य जितकञ्जशरेन्द्रसूनो रहाङ्गनाऽस्य न चरेप्यचरेऽपि वेति। उत्कोऽसृजद्विधि रिमामुभयोरुतैषा झर्या गिरेरपि भवेन्न्विति काश्िदूचुः॥ ११९ (VI-69) कात्यायनीं तरुणधूर्तवतंस केन नक्षत्रजातिमभिनन्द्यकलेन राज्ञा। छायां सुदुस्सहविभेन विधेरकीर्ति- र्याडभूद्रतिं च मधुपायिगुणेन योक्तुः ॥ १२० (VI-69) सदग्वयोवंशरूपसद्वणाढ्याविमौ विधिः। संयोज्य तां ममार्जेति सादरं काश्चिदस्तुवन्॥। १२१ (VI-70) शृण्वन्तानि वचांसि शोभनयुतं मुक्तावृतं सद्विजं

FU श्वेतद्वीपमिवामिशोभि सदनं स्वं संविवेशोर्जितं हर्षेणावनिभृन्नदीप्रियसुताहम्ताम्बुजालम्बनः ॥ १२२ (VI-71) एवं शुभलग्ने कृशावलसया तया साकममन्दविभवसन्दीपितनिज- मन्दिरप्रवेशमङ्गलमङ्गीकृत्य, गुरुवुध्रकविसमाजस्यातिभास्वद्ुचि- कलापसौभाग्यमापादयन्, राजमण्डलस्याऽक्षीणलक्ष्मीविलास संयो- जयन्, मित्रवर्गस्याऽसंख्यतरतु(र)ङशताङ्गसंङ्क सङ्गटयन्, महा- नटानां महितचित्राम्बरसम्पदा समधिकसन्तोष सम्पोषयन्, विद्याध- राणां विपुलविपुलाधिपत्यं विरचयन्, पुनरन्यमार्गणानां प्रत्येकम-

Page 208

172 वसुचरित्रे चम्पूकाव्ये

गणित फल जालमाकलयन्, विश्वविश्वम्भराजनविस्मयनीय वितरण- चातुरीधुरीणो विबुधजनबान्धवो वसुसार्वभौमो विविधकल्याण- विभासुरे समयविशेषे ; १२३

(VI-72) अत्नासवृत्त्यर्पितनूत्नराग- कान्तोरुमाणिक्यकदम्बकेन । समुज्ज्वलन्नव्य समागमाञ्च १२४

(VI-72) रतीशवाहाभर तिग्ररूढि- प्रदर्शकश्रीरमणीसमूहैः । पुम्भावसम्भावनपूर्णवाभा- लोकार्यरत्नैरपि लोकनीयैः॥ १२५

(VI-72) कन्याततेः कामकलारहस्य- प्रदर्शनार्थ प्रकटीकृताभिः।

हर्म्य स भेजे घनहर्षपूर्णः । १२६

(VI-73) तदनु तत्र बन्दीकृतवैरिराजमन्दिरेन्दिराः निबिडतर निश्वासान्नितरां विसारयन्त्य इव काश्चन यन्त्रपाञ्च्ालिकाः कालगरुधूपसन्तति कल्पयामासुः, पुस्तीकृतस्नेहमूरिमोहनशक्तय: पूर्णानुरागकलिकाः प्रकटयन्त्य इव काश्चन यन्त्रसालभञ्जिकाः कमनीयरत्दीपिका धारयामासुः, अङ्गीकृताङ्गवसन्ताधिदेवता निजचोरलक्ष्मीं दर्शय- न्त्य इव काश्चन यन्त्रपुत्रिका विकचसुमतालवृन्तानि वीजयामासुः, प्रकटीकृतानन्तरतिमूर्तयः प्रसवशरशास्त्रसश्चिकाः प्रदशयन्त्य इव काश्चन मणिमयबालिकाः कनकरुचिरधवलनागवल्लीदलानि विभवे योजयामासुः । १२७

Page 209

षछा Sश्वास: 173

(VI-74) तप्तश्वर्गविशेपरू पितमहाता म्राम्बराग्रयप्रभा सान्द्रोलाचसुमानि चम्पकधिया सन्त्यज्य सर्वात्मना।

प्राश्चध्यन्त्रशुकाशवैहैसदिव प्राप्तम्स शय्यातलम्।। तदनु, १२९ (VI-75) शैलाधीशभवा घनाल्यतिमहायत्नैकसम्प्रस्थिता

आयाता पिहिताब्जवक्त्रविलसद्वेणी सती सा विभो इश्रीकल्याणगुणाम्वुधेधनमुदे श्रीनव्यरागान्विता॥ (VI-75) अधिकरसव्याकृद्धनालिसम्प्राथनया कथङ्कयश्चिच्छनैश्शनैः, १३१ (VI-76) साऽगत्य सालिश्निसग्पुरोव्जकान्त- भिच्या स्थिता व्यवहिता भृशनिर्मलश्रीः । साऽदर्शयत्सपदि तामधिपाय को वा १३२ (VI-77) सद्रतप्रतिविम्वितः स्वसचयोरूपा भजन्तीस्सखी रमत्वा किश्िदपत्रपालिनिकरे मन्दं बहिः केनचित्। व्याजेनामिविनिर्गतेऽपि गिरिजा व्यानत्रवक्ता स्थिता सव्रीडालिजनान्तरङ्गविलसत्सख्याधिका भ्यासतः॥ (VI-78) तदनु तामरसशरताद्दशाकलनया वामदेवेन सह दृश्यवामार्धत- नूरिव, मोहकाग्रेसरमुख्ययलेन पुरो लक्षिता पुनर स्तम्भदेशमा- यान्ती यन्त्रपाश्चालिकेव, रसालसालपरिग्रहाईा राजदुपन्नावाप्तिमत्य- जन्ती रमणीयलतिकेव, आधोरणपार्थनागौरवादालानमपहाय

  1. काभ्यानितः

Page 210

174

शनैश्शनैरायान्ती मनोजसामजमणीव वराङ्गी सा वरकराकृष्टा वनजरिपुशिलास्तम्भादर्ध निस्सरन्ती बहिर्निर्गत्य लज्जया चलन्ती पुनः स्तम्भमे कहस्तेनावलम्बयन्ती तदवलम्बमपि विहाय मन्दमन्द- माससाद महनीयां विभुशय्याम्। १३४ (VI-79) सा कर्णोत्पलसङ्गतालिमृदुसराव'श्रियेवादता स्तम्भ तं शनकैर्विहाय सदनाधारं सभूभृज्जयम्। बाहुस्तम्भमिता वभावथ सदाधारं तदङ्गेर्ष्यया जातस्तम्भगुणानि किं जनपतेर्ङ्गानि सर्वाण्यपि।

(VI-80) कमनीयरत्नकट कारवस्तदा 2कमनेन मा भव कदाऽपि कोपना। समुदुल्ल सेति सहजानुरक्तितः कृतलालनक्म इवास तत्करे॥ १३६ (VI-81) आशासरोधदक्षाम्वरवृति निपुणालोककृत्यान्तराये सर्वत्रावारके सत्यनुपमललिते सत्वरं काइ्कति स। इयामामन्दाक्षसुद्राघनतरतिमिरे शम्बरारातिपान्थः खिन्नस्सन् राजराजत्करललितमहालम्बसश्चाररीतिम्।। (VI-82) पद्यिन्यास्तुहिनावगुण्ठनभृतः पद्माननादीप्षितो वर्ण्यामेद्यतरच्छदावरणयोर्वक्षोज सत्कोशयोः। अत्यन्ताप्रतिभासनादधिपद्टम्भृङ्गौ भ्रमन्तौ स्थितौ विष्वक्तत्सुमनोविकासविलस द्वेलाति सौख्यार्थिनौ।।

  1. श्रियोराहता 2. कमु केन 3. तत्कोशयोः

Page 211

षष्ठाडश्वास: 175

(VI-83) नीरजाक्षीरूपलक्ष्म्या निर्वद्यदगशुभिः । नीराजयस्तदा राजा निजगादानुरागतः ।। १३९

(V1-84) पाणो ते वरशङ्धपद्यमकरौ नीवीं कुतो न त्यजे- नेत्रेऽन लपश तच्छदे न नयसे नेत्राञचलं (ते) कुतः। वक्त्र चन्द्रमनोहरं न दिशसि व्याहारलेशं कुतो दिव्याहारघनोऽधरोद कंवलास्वादो नदेय: कुतः॥

(VI-84) कुचयोश्चक्जयिनोः कुतस्ते व्यापिकञ्चुक्ः । निस्तौल्यगुणसद्रतनिधेस्त्रासः कुतो नु ते।। १४१

(VI-85) पादौ मत्कटकाधिपत्ययशसे कि लालयानि प्रिये मन्द श्रोणितलं स्पृशानि किसु मन्नेल्ाह्वयस्कूर्तये। अन्वर्थत्वकृते लगानि तु कुचौ मन्नायकत्वस्य ते कर्णाभ्याशमटानि मत्कुवलयाधीशत्वयुक्त्यै किसु।

(VI-85) बहानि किं मामकीनवसुरजार्हतापये। सन्ध्यासमाधरं प्राप्य सम्पूर्णरुचिवैभवम्।। १४३

(VI-86) इत्यालपन्परिममश हितोऽथशैल- कन्यात्नपाझरनिगूढतराङ्गदेशम्। नाभीकुचादिघन निम्नमहोन्नतोर्वी - स्तत्संविगाहमनसेत्र तदा विबोद्ुम्।। १४४

(VI-87) 'तादृग्गोप्तृशय(प्रवाल)तरलाधारे तदभ्यन्तरा- नङ्ोन्तंमितकम्पचश्चलपटाहू ताधिराढाणिना।

  1. तादग्गोप्तृशय तरले तज्ञाभ्यन्तरा

Page 212

176 वसुचरित्रे चम्पूकाव्ये

दुर्गे भीरुकुचाह्वये दृढसमाक्रान्ते भयज्ञापका जाताः किं जनस्थलीवश्णभूजाग्रत्स्वनद्ण्टिकाः ॥ (VI-83) सा सुग्धात्मशयैकवञ्चिततरा सभ्यकि्प्रियक्षोणिर- डायत्तस्तनदुर्गवत्यपि गलन्नीव्यप्यलं तत्स्थले। कस्मादात्मशयद्वयं व्यकलयत्कामं वृथा तत्क्रिया प्राप्ते राजकरापणाहसमये किं प्रातिकूल्यं क्षमम्। (VI-89) राजन्यपास्तसमये रामानीवीहरे गता लज्जा । दृढयोगद्ष्टनीव्यो गतनीवीपार्श्रगा न हि क्षोण्याम्।। (VI.90) शये विभोर्भीरूशरीरभाजि रसाककृतिस्वेदरसातिसिक्ता। जगाल कस्तूर्युरसो जवेन १४८

(VI-91) वक्षोजाम्बुजकोशयोर्विधुशिशुव्रातानविस्तारय-

कैश्याम्भोदचये प्रकम्पनमहायासं (न) सम्पादयं- स्तस्या ना रचयन्वरो घनतिरोधान स्मिताब्जातपे।।

(VI-91) उल्लासयन्भूभृदुदारभङ्गया

बालामणेवन्धु(र)नव्यभोग- लीलामतानीद तिलीढचित्रम्।। १५०

  1. द्दिजामाहवम्।

Page 213

पष्टा ड्ब्ास: 177

(VI-92) सा सिन्धुसन्तानतयाऽथ वल्ली- तन्वी महोदारतरार्थिने तान्। उरोजगुच्छोष्ठफलाभिवासो १५१ (VI-93) मोहं परं श्रमजलं मुहुरक्षितन्द्रीं तृष्णामतृपिमपि दिव्यरसाधरेण। संवर्धयन्त्यधिपतेस्सतत कथ सा भूता नु सिन्ध्वमृततो सुवनामिरामा।। १५२ (VI-94) साहित्यातिरहस्यमाशु रमणात्संसाध्य सदो ददौ पत्युः प्रत्युपदेशमप्रतिमया प्रौढ्या ध्वनिव्यञ्जनाम्। राझश्श्रोत्रगतां च लोचनरसोन्मेष सुखस्थं च सा कान्तामोदकबह्वलङ्कतिमहामौरर्यमातन्वती॥ १५३

द्रह्मानन्दरसापरागनुभवं प्राज्यं ह्यवेद्यान्तरम्। निर्लेपाभिकलापकं ऋममहामुक्तातुबन्धक्रियं दम्पत्योग्पुनर्भवोदितरुजावेशं सदुज्जृम्भितम् ।। १५४ (VI-96) इलापरिवृढौ कामकलापरवशौ हि तौ। रमणीयरतानन्दकमनीयत्वमापतु:।। १५५ (VI-97) प्रत्यग्रपल्लवपदोपवनप्रदेश कुञ्जव्रजे शुककुलान्यथ नाटयन्तौ। पद्मालयोदरपरिस्फुरदम्बुजात- वीथीषु हंसवलनानि विमर्शयन्तौं।। १५६ (VI-97) गाङ्गेयधामघनभृङ्गतटेषु नील- कण्ठामिकान्तगमनानि विलोकयन्तो। 28

Page 214

178 वसुचरित्रे चम्पूकाव्ये

नीहारधामकरनिर्मलसिन्धुवेदि- द्वीपेऽरुणाप् खगसद्विहृति स्तुवन्तौ।। १५७ (VI-97) रतिस्मरौ वाग्दरहिणौ शचीन्द्रौ रमाहरीव स्तुतरम्यरूपौ। तौ दम्पती तेनतु(र)ग्रयशीलौ समस्तवेलोचितसारलीलौ।। १५८

(VI-98) पश्वश इति मत्वा किं पति शैलजायां गुरुतरवरकीर तिर्गोत्सन्नन्दनाडसीत्। भृशमगतनयाऽ्भूद्धरि(तो) तज्जयश्री- स्सततमचलभूतिस्साऽस साम्राज्यलक्ष्मीः ॥ १५९ (VI 99) राज्स्तस्य जगाल तस्क्रकथाराजद्यशोज्योत्स्नया बाधाऽवग्रहजा घनस्य बहुधा दानाम्बुवर्षैर्गता। पङ्का दस्युभवा शशाम जगतीबन्धो: प्रतापातपात् शान्तस्साधु नदीभृतो भुवि सदा चर्यामृतेनामयः ॥ (VI-99) श्रीलीलासदनस् शैलजयिनशृङ्गारतेजोदया- द्रम्यस्यार्यनयस्य तस्य महिते राज्ये [लसन्मं]गले।

प्रायो भूरिसमृद्धवैभवतति प्रापुः प्रजा*ससुस्थिराम्।। कामाक्षि देवि करुणामयि कामकोटि काञ्चीपुरीश्वरि कदम्बवनीनिवासे।

  1. जगसद्विहृति वसुन्तौ 2. रमाहरीति 8. भूद्भूरिवजोजवश्री 4. हसु ..

Page 215

पहाइ्प्रास: 179

कान्तैकचूतपतिना कलितावधाना कर्णामृत कलय काव्यमिर्द मदीयम्॥ १६२

कामाक्षि देवि करुणां मयि पूरयित्वा कान्तैकचृतपतिना कवितानुमोदा। कान्त सुवर्णघनवृत्तमलङ्गतीडयं कर्णोचित कलय काव्यमिदं मदीयम्॥ १६३

इति श्रीकामाक्षीदासकालहस्तिकविकृतौ वसुचरित्रे चम्पूकाव्ये

षष्ठ आश्वासः

Page 216

ERRATA

शोधनपत्रम्

Page Line Read For

  1. F.N. कदन must be in page No. 28.

    1. भासमानमपि नमेरु भासमानमपिनमेरु
    1. तस्या: तस्यः
    1. तन्वङ्गी ग्लपय तन्वङ्गोग्लपय
    1. तदिन्द्वपाये तदिन्द्विपाये
    1. घिनीसंज्ञायां निधीसंज्ञायां
    1. योडनन्तामित योडनन्तमित

Page 217

पद्यानुकमणिका

पुटसख्या पुटसख्या

अक्षोभ्यशम्बर 49 अत्रागता ननु 80 अखिलभुवनरोध 59 अत्रासवृत्त्यर्पित 172

अगतनयमानित 134 अथ वेत्रिनुतो 17

अगाधमाध्वी 19 अथागतास्सर्वकुला 137 अभिर्भवांश् 111 अथाडमिमुख्यानम 132

अग्रे स्थितं स्मर 95 अदो गृहाणेत्य 149

अघटितघटना 110 अद्रिश्शरासन 94 अङ्गुल्यग्रतलेन 75 अद्रीश्वरावलि 153

अडघ्रिद्वन्द्वमति 28 अद्वैत रागजलघा 36

अड्घ्री ब्रक्षनिदान 32 अधीशभूमीश 168

अङ्घो: पल्लव 96 अनन्यसामान्य 158

अचलाहितपादो 40 अन्याद्ृशानथा 154

अच लितोन्नतघैर्य 48 अन्या न ते हि 66

अश्नदूद्राक्षावृते 93 अप्यन्वितोऽम् 32

77 अब्जरागबिरुदा 147

अतनुनवपताका 73 अब्जाक्षि दाडिम 84

अतनुमहितधन्वा 151 अब्जास्यनिर्यदलि 99

अतिचक्रोऽतीत 16 अमराणां सुधेवा 87

अतिनिकट गमा सी 155 अमलमधुरचेतो 47

अतुलाडजाङ्गना 139 अम्भोजपाणिह्ृद 126

अत्यन्तघोरवर 50 अम्भोरुहाहित 109

अत्यन्तमण्डल 10 अय जनः प्रार्थयिंतु 135

अत्यन्तोढरसा 60 अर्कोपमानमधि 58

Page 218

182 नसुचरित्र चम्पुकास्ये

अर्धायत त्रिवलि .144 आयाति योगिनि 39

अर्धासन वसुवरे 11 आयुरारोग्यसौभा 166

अलिकुम्भझषेभा 139 आरामस्थलदर्शना 177

अलिनीला हंस 60 आरुह्य मन्दमरु 13

अवाकिरन्भूप 160 आरुह्य सौधमधि 155

असन्निशातत्व 32 आर्याडसौ कब 27

असौ महोहण्ड 167 आलम्ब्य तत्कर 70

अस्ति क्षोणितले 42 आलापसुधया 15

अस्ति प्रशस्ता हरि 5 आलिहस्तावलम्बा 70

अस्मत्सखीमणि 38 आलीजनैर वि 79

अस्मध्घृदब्ज 72 आलोकनीयपत 20

अहीनगुणनध्देश 2 आलोकाडिघ्रनिधान 85

अहेतुरत्याग्रह 110 आलोलकुण्डलमपा 143

आकर्ण्य तद्वचन 48 आशापतीनामप्ये 158

आकर्षन् तुहिनाव 12 आशासंरोघदक्षा 174

आकल्पयन्नतझ्रा 132 आश्चर्यदृश्यमनि 112

आकल्परम्यामिन्द्रा 150 आश्चिष्य गाढ 77

आकृष्टो विबुधै 171 आश्िष्य तामानन 112

आक्रीडगन्घ 8 आसीदविष्ठान 42

आगत्य रोहणगिरि 137 आसीन्नितान्त 44 आगत्य सैवम 69 इति कथयति तस्मि 120

आचार्योदित लग्न 140 इति गङ्गागिरा 133

आदौ समीक्षितु 35 इति तातेरितां 169

आधन्तनीरसशरा 110 इति निशम्य तमेव 125

आबाल्यम द्रितनया 123 इति नृपतिनियोगा 25

आमर्दयन्प्रमर 13 इति वादिना युव 69

Page 219

पद्यानुक्रमणिका 188

इति विभुरतिमोदा 122 उत्तीरयत्खेय 6 इति स निगदितो मा 125 उद्याह्युलूखल 102 इति स्मरन्स सा 74 उद्दाह्य साधु कम 57 इतीन्द्रवाचा हितया 141 उद्दत्तोल्बणराज 10 इतीरणं भूपति 120 उपकण्ठं पुरमणे इतीरयन्दिव्य 168 उल्लासयन्भूभृदु 176 इतीरितस्तेन 24 उष्ण निश्रसतीक्षणे 118

इतीरितस्सन्गिरिमित्य 134 ऋधदकोलाहला 10

इतीरितस्सन्गिरिरित्य 135 एकत्रान्यभृता 22

इत्थं वयस्यातति 85 एणीदगाशयं 66

इत्याहतहस तरु 46 एत न जानीम 88

इत्याद्युदीर्य हित 126 एतहदरीषु चिर 25

इत्याप्तसख्या हित 129 एतन्नदीतटमही 169

इत्यालपन्परि 175 एतादृशगुणो 46

इत्यालिमण्डल 81 एनां शुभां गिरमु 126

इत्यालिमाश्वास्य 112 एलाकुञ्जेषु किं 87

इत्युक्तो वसुभू 67 एलादिवलीवृत 27

इत्यूचुषीशितरि 25 एवं पुष्पापचय 87

इदमद्भुतमित्य 168 एवं लताभिरपि 12

इन्द्रोऽपि मामकरवे 127 एवं विनिन्धानिल 111

इम श्रुखवडथ वृत्ता 126 एवं स मत्वाऽवद 121

इलापरिवृढौ 177 एषाऽहार्यसुता 168

इष्ट निर्वहते 51 ऐश्वर्यमष्टविध 1

उक्तस्तया मुनि 40 कज्जानने वसुवरः 124

उत्तवैंव मणिहार 123 कञ्जासवे दल 91

उत्कृष्ट ते पदनतं 40 कञ्जास्त्रकोटिकन 156

Page 220

184 मसचरित्रे चम्पूकाव्यं

कण्ठं तन्मलिनी 107 कर्पूरसारतिलकं 146 कथ तदाली: 33 कलमदौहृदका 29 कथं महिम्ना सह 38 कलिकाप्रवाल 71 कथ्मिमां कोमल 5 कल्याणमावहतु 1 कदाचिदपि न 148 कल्याणरामकथ 17 कदाडयास्यत्ये 63 कल्याणवाचिकित 142 कनत्पत्नलतां 11 कल्याणारहमुहूत 157 कनत्सुमकथा 82 कस्तूरिका मृगामोद 164 कन्दर्पमत्तकरिणि 37 कस्याश्चित्तपनीय 91 कन्दर्पलुब्धवर 128 काकुघोषकठिना 69 कन्दर्पेन्दुनलो 64 काचित्कं विजलं 145 कन्यागलेडब्ज 61 काचित्कचेन्द्रनीलेषु 151 कन्याततेः काम 172 काचित्केशघनं बबन्ध 151 कन्यामणि कनक 35 काचिज्जवादुरसि कन्यामणीषु 159 63 काचित्तदा कञ्जमुखी 127 कन्यामिमां गुण 41 काचित्पद्मकरा रराज 92 कन्याविवाहनि 73 काचिद्धभौ विभु 144 कमनीयरत्नकट 174 कमलारिं विनि काश्चीविभूषिणित 150 109 कात्यायनीं तरुण 171 कराभयभरा 52 कान्ताकठोरवचनं 123 करिष्यत्युग्र 167 कान्ताक्षिखञ्जान 77 करीन्द्रादवरु 74 कान्तागतेर्नृप 68 कर्णप्रह्यमृत वत 151 कान्तापणोर्वीघन कर्पूर चन्दनाथ्च 141 158 कान्तापदे चिरत 29 कर्पूरसारकदली 84 कान्तामणि यव 69 कर्पूरसारकदली 164 कान्तालोकवलदू 11

Page 221

पद्यानुक्रमणिका 185

कान्तावयस्ये कठिना 124 कीर्णे शुक्तिमतीभुवा 163

कान्ता सैंव लता 79 कीला ययोनिकीला 111

कान्तास्तं नृप 68 कुचजितमहाशैला 76

कान्तास्ताश्च नियो 92 कुचभारवल 70

कान्त्याऽभिरूप्य 171 कुचयोश्षक्रजयि 175

कामं तत्र विहस्य 120 कुख्क:कनका 13

कामं तमोघनकल 107 कुतो महात्मन् 39

काम कन्जास्त्र क 93 कुन्दानि पारितो 86

कमस्य माधव 83 कुम्भस्तनीलस 38

कामाक्षि देवि 4,20, 21, 54,55, कुम्भस्तनीषु 90

97, 98, 129, 130, कुलदैवतमस्मदीय 132

153, 154, 178, 179. कुवलयकुलबन्धौ 127

कामास्त्रकलिका 86 कुस्पृष्टिवर्जिते 140

कामोपाध्याय 65 कूर्मा डिघ्रर्निंजकूल 44

कालागरुक्षोदपटी 139 कूलं ययुस्सकुतुक 92

कालाच्युतो पिहित 128 कूलङ्कषाडथ 60

काश्मीरजन्मकर्पूर 152 कृतकान्यगन्ध 12

काश्मीरसारघन 114 कृपाणिकाचाक 157

कासाश्चिदम्बुज 91 केलीवने रसति 14

कासारतीरकदली 27 कैतकादिसुमाली 87

कि चारणेन्दुवदना 121 कोप: किमर्थमलि 119

किं चालयसि रम्भां 86 कोलाहलधरा 43

कि दरीकिश्नरी 22 कोलाहलाख्यकुल 10

किं वा भणामः 95 कोलाहलाद्रि: 60

किन्नर दन्द्व विलस 164 कोलाहलाद्रिरथ 130

किरीटहारकट 64 कोलाहलाहार्य 76

कीरावले: फल 80 कौबेरश्रीभवे 87

24

Page 222

186 वसुचरित्रे चम्पूकाव्ये

क्रीडागृहेन्दुमणि 107 चश्चच्छिशूदये 60

क्रीडाचलस्य 22 चञ्चद्वीणावंश 142 6 कीडामतिर्यदि 48 चतुरास्या: पूरुषे 6

कूराम्रगण्य रजनी 108 चन्द्रकान्तदरी 25

क्काडचला जड 48 चन्द्रांशुसङ्गति 25

क्षिप्तोऽस्मि तातः 22 चन्द्रार्कवैरम यि 82

ख्याता वाडलक 36 चन्द्राशम सौधतल 7 गङ्गादिसाध्वीगण 160 चन्द्रो रुचा चन्दन 155

गाङ्गियधामघन 177 चराचरजगद्वन्द्य 132 गाङ्गेयपूर्ण कुम्भै 35 चालितानि सुमा 86 गाढं भुजेऽस्य 147 चिक्षेप साञ्जलि 163

गात्नाम्वुशोषोचित 150 चित्तानङ्गनियो 77 गानं क्षितौ गाय 25 चेतोजघर्मपति 83 गिरिजाया इवै 60 चेतोजातनिशात 76 गिरिणा गिरिजा 168 चैत्राश्ितोपवन 17 गुम्भत्तैलविभां 149 छायाSपरेयमिति 114

गुम्भद्ग्रहांशुगुणि 5 जम्बूनदी कर्दम 28 गुरोगुणोऽस्तु 119 जाता वाडतनु 49

गुर्वाज्ञया तमथ 162 जातिसूनविमर्देन 87 गुर्वाज्ञयाऽनतां 132 जातेप्सितासु 79 गोत्रजा गुर्वधीने 125 ज्यार्या ज्यार्या पति 169 गोत्रा हि दष्टा 113 102 घनघोषैवेश 138 ढमामिकातम्मट 155 घनसारान्वितौ 30 तं प्राह साडथ 48 घनस्सन् लोकनि 167. तटभिज्झरि 45 घनाघनश्री 3 तटरलनासना 46 चक्रातेऽथ शुचे: 164 तटिनीतरुणीषु 150

Page 223

पद्यानुक्रमणिका 187

ततश्र्ेतस्ताप 196 तद्वाक्यमध्यगत 96 ततस्त्वदीयदय 42 तद्वाक्यानि निशम्य 123 ततो हि काश्चिज्जा 115 तद्वारिकेलिविल 9 6 तत्कुञ्जवललि 14 तद्विष्णुपाद 7 तत्पद्मभूसदसि 47 तद्धैय सर्वमा 44 तत्पार्श्वगाऽथ 135 तन्नाथनामाक्षर 126 तत्पूर्वमेव तमुदन्त 135 तन्वक्गया हृदया 30 तत्प्रस्थामणि 21 तन्व्याः पदं प्रथम 35 तत्रत्यमणि 22 तपस्विवर्यागम नं 39

तत्राडतिरागसुम 18 तप्तस्वर्ण गृहाणि 116 तद्रादिजातवासा 137 तप्तस्वर्णविशेष 173 तत्रोन्नतावत 145 तप्त्वा तपश्चिर 10 तत्सैकते सित 9 तमसा विधुते सूर्ये 101 तदग्रखण्डाः कोद 166 तस्य नेत्रे पूर्ण 35 तदनु मदनदूनं 73 तस्या: कुचाचल 37

तदनु बदनराका 112 तस्या: पल्लविंतुं 36 तदनु विभुमवा 21 तस्याः पिता तव 73 तदा मणीसद्नि 80 तातामृताम्बुनिधि 102

तदा वसन्तमूचे 47 तातोत्सज्ञनिवास 163 तदा शरत्कोटि 77 ताहक्तदुत्सव 165

तदा सखोपांशु 37 ताहकपक्ष्मचलाः 65

तदीयवामाङ्कतले 93 ताहक्फलस्तन 18

तदेन्द्रदुन्दुभि 149 तादृ्गोप्तृशय 175

तद्दत्तहारलतिका 146 ताद्डूनगाम्र 20

त्भागुणकला 27 ताद्डमुनिस्त 63

तद्यौवनातनु 30 ताम्राम्बरामृष्टतनु 145

तद्वज्रगोपुर 8 ताम्राश्माडघ्रसम 118

Page 224

188 वसुचरित्रे चम्पूकाव्ये

ताराध्वजालक 9 दुःखैरसह्यकर 13 तारानाथमुखीं 26 दूरेडस्य दुष्कर 149 तारानाथमुखी 74 दृष्टिर्विभोस्सुर 36 ताराहारतुषारगौर 122 दृष्टा पुरीदुर्गमुखा 113 तारे कुरुष्व तरसा 143 देवसम्भरणौ शोभा 137 तावतर्पयतामिन्द्र 164 देवागमाविलमृगो 131 तासां निजालाप 33 देहभृत्स्वर्ण दुर्वर्ण 164 तुलनातिशायि 72 घन्यां समागत 170 तुल्ये तत्कुचयो: 30 घन्यो महान्धर्म 134 तेनोद्यानगतेन 40 धम्मिल्लोज्जल 69 तेषां यल्लाधव 49 घरणीपतिस्स 71 तैलेन सिश्च तनु 148 घराघरसुतो 45

त्यक्त्वाडथ पञ्चम 12 घानुष्कवर्यमव 94

154 धीरं तद्वसुमानसं 156 त्रिलो कने तुस्त्िदिवा 143 धूपस्सारपराक्र 93 त्वं कालनेमिगुण 109 ध्यानं मानसवासि 93 स्वत्पादघातार्त 22 नक्रग्रस्तगज ररक्ष 110 त्वद्भातृजां परि 98 नगजाकुचहार 68 त्वद्रा कागतिरातनो 66 नद्यालीजनकस्य 46 त्वन्नखे तरलगो 56 नरपतिवरलोके 116 ददर्श रम्भा नमि 17 नरेन्द्रविद्याघर 28 ददौ जयन्तो दयया 147 नवरतहयं 15 दन्ताशन्यतिदारि 52 नववसुपतिनाम 16 दन्तोन्नतस्तम्भ 161 नव्याशया ध्यात 74 दरीझरीसारस 11 नव्योमिरङ्चनट 88

दानागतरसाढ्या 116 नाथं पदाम्भोजनता 133 दिग्व्यापिदीप्ति 165 नादो महानजनि 24

Page 225

पद्यानुक्रमणिका 189

नाधत्ते हरिचन्द 66 पद्मा मिरमर्माण 45 नानानीवृरपुर 51 पझ्मिन्याः प्रथमं 65 नानाफलानि कति 18 पद्मिन्यास्तुहिना 174 नानासुमै: केश 86 पझ्मोत्करैरथ 61 नान्यैश्शशाम 45 घरं घोरतमस्सन् 167 नाभीसुरङ्गक 35 परं वसुपतौ 53 नारङ्गागममन्त्र 98 परपादपवेदण्डं 166 नारिकेलमहापलि: 87 परवश इति मत्वा 178 नारीकुचाचल 37 परागैः पूरयिष्यामः 86 नार्ह मित्रा धिकारा 103 परानुषक्ञात्त 99 निखिलदिगबला 102 परिहासकथा 82 निश्वासानिलधार 82 पर्जन्यागमनाच्छ 131 निष्कुटारामगो 52 157 नीरजाक्षीरूप 175 पश्य प्रवालनव 83 नैकीभूता वपुषि 74 पश्येमामयि केत 84 पङ्केरुहास्त्र परि 95 पाकाहितेष्टवसु 11 पङक्तयायितेन्दु 91 पाञ्चालिकौकसि 61

84 पाटीरागरुपारि 94

पश्चेषुणान्त्यपट्ठु 128 पाणिस्फुरत्पद्म 1 पदं ददास्यशोके 86 पाणौ ते वरशङ्ग 175 पदनखमथिताद्रे 56 पाण्डिम्ना नु वियो 115 पदारम्भे हंस 67 164

पद्माक्राम्बुनिधि 92 पाथोधिपाति 77

पद्माक्ष्यो वीक्ष्य 170 पादन्यासः किमिह 71

पझ्माननाडनुगत 70 पादाङ्कघन्यशशि 162

पद्मा नितान्तमवना 152 पादौ मत्कटकाधि 175

पद्मानि मोहशून्यानि 148 पार्वकालिकचन्द्रा 58

Page 226

190 वसुचरित्रे चम्पूकाव्यं

पुनरतिपरुषोक्ते 120 प्रायस्तमीनिभृत 128 पुरा मणीसद्मनि 122 प्रायोवरार्थमिव 11 पुष्यरागाभि 15 प्रायो विद्रमबिम्ब 31 पुष्यरागावली 116 बाणास्सुमेषो 85 पूज्येशविष्णुविधि 109 बालामवेक्ष्य तां 119 पूरितामोददिव्यो 57 बाला सखीकरा 98 पूर्यते न हि केनापि 46 बालासुहारिन्जग्घुं 111 पूर्वश्रुतेन पुरत 33 बाले बालरसा 86 प्रचण्ड नटनाट्या 158 बाल्ये जातपलाशि 111 प्रत्यक्षे देवमाल्रेऽपि 135 बिम्बोष्ठि पल्लव 80 प्रत्यग्रपल्लवपदो 177 बुधाहत त्वत्क 51 प्रबला गिरीशमौलिं 131 बृंहि तैहैं षितैस्तेषां 53 प्रवालनीडट्विज 9 बृन्दारकवरो भूपं 56 प्रवाला मुकुला 14 भक्तयानत भाग्य 140 प्रवृत्तेऽद्रिमये 59 भाग्याक्षरावलि 122 प्रश्नप्रयोजकघनो 135 भाविकान्ताकुचा 122 प्रस्विन्नगण्ड युगले 150 भावे क्षणं धृत 108 प्राकारा: कटकाः 137 भूचक्रं निखिलं 52 प्रागेकदा क्चन 121 भूभामिनी तदुप 11 प्राग्याधमौलि 102 भूभृत्सुतस्य 45 प्राचीनपझ्मोदर 148 भूमण्डलाखण्डल 56

प्राश्चद्षारल्न 152 भूरिस्वर्णलता 38

प्राणसख्यस्तथा 69 भृङ्गीशुकभीततरा 81 प्रातः प्रालेयशलो 141 36 प्रातर्मुनि: प्रकट थचापद्टक्छर 128 मकरन्दमहा 14 प्रातहली दयुपद 127 मच्चेतसि स्थिति 121 प्राप्ताब्धीन् पर 7 मज्जीवनं तव 47

Page 227

पद्यानुक्रमणिका 191

मन्जीररत्ननिज 2 मान्याननात्पूर्ण 36

मञ्जवाणी तदागत्य 81 मान्या सुजाता माता 133 मञ्जवाणी पुन 55 मा मा वासन्तिका 86 मणिगेहं रूप्य 26 मायाजटी जपसर 38 मत्तारिमीकर 7 मायाजालमया 120 मत्ता लिस्वनमञ्जु 169 मारो मानिनि विश्र 81 मत्तोऽनवेक्ष्य 47 मार्गे कैश्यमवार 160 मत्वा मां मुनि 133 मास्त्वङ्गनावध 95 मध्यं निबध्य मणि 159 मीनेक्षणादगमि 65 मध्येद्राक्षाकाय 26 मुकुल्यति मुख 91 मध्ये मध्ये स्तुति 158 मुक्तारत्ततेः प्रसू 152 मध्योऽदर्शि न 59 मुक्तातारापसा 78 मन्द तन्तर्यभि 79 मुक्तापार्श्व रत्न 15 मन्द पल्लवपाणि 19 मुक्तामणी मुग्ध 146

मन्दारमधुमत्ता 88 सुग्धास्यहेम 19

मन्दारसूनमधु 55 मुग्धे गले बिस 80

मयवमुक्तस्स महा 124 मुग्घे प्रिये भुव 91

मरालबृन्दा 61 सुच्यालि भीति 96 मर्यादोचितसौम्य 142 मुह्यतोऽथ विभो: 121 महोजाता महीजाने 17 मेघवेण्या सिंह 144 माणिक्यपीठं मनु 161 मेघालके चालि 86

माणिक्यमुक्ताराजी 165 मोहं परं श्रमजलं 177 माणिक्यसौधभुवि 117 मोहध्वान्तसनिद्र 95

मातेत्याश्वास्य तां 170 मोहसम्भृतबाला 94

माद्यत्पिककवी 84 मौनिव्रजेन सुसु 162

मादद्वनीशुक 45 मौनीशमाह महिला 41

मान्यातितुङ्ग 62 यः कन्यां कवितां 3

Page 228

192 वसुचरित्रे चम्पूकाव्ये

यक्षाधीशसुतास्स 115 राजाश्रयानिलरया 158 यज्जीवनं कवि +2 राजास्याजनतोद 107

यन्नाट्यशाला 7 राजीवोदरमूर्ति 100 याडच्छिकार्थ 41 राज्ञस्तस्य जगाल 178 यानं नीचातिनीचा 47 राज्ञालिपालिकल 18 या लालयत्यति 66 रामाकरब्जमथ 162 ये सदागतयो 6 रामामणीतनुलता 37 योनन्तमितसार 166 रामासुधावचस 31 रजनीकरोडपि रति 106 रारजसुमनो 43 रतिस्मरौ वाग्दु 178 राशेरनमे रुरज 26 रतीशवाहाभर 172 रिपुखण्डनसाधन 166 रतीष्टभूति कम रोमालिधूमजुषि 30

रत्नकूटसुर 46 लक्ष्मीपतिप्रहित 108 रत्नक्षोण्यथ 161 लक्ष्म्यां सरोजगृह 127 रत्नान्वेषण 61 लक्ष्म्या नित्यनिकेत 90 रथगजहयदेवान् 131 लगनू चण्डतम: 167 रथा लिचक्राहत 7 लताः किसलहस्ता 87 रथेषु हैमेषु रसा 157 लामज्जकाकलित 93 रम्भादन्तिकरेषु 29 लावण्य सिन्धुं त 146 रम्भादया घनकूट 44 लीलाकन्दुकव 53 रम्या तदुक्ति 33 लीलाकुञ्जगृहेषु 15 रम्यात्मसाम्राज्य 156 लीलावनोलेख 99 रम्या द्रिजामनन 118 लेखाधिपमुखा 131 रम्योदयारुण 101 लेप्तु कैरवरेणु 79 राजधान्याः पति 9 लोकत्रयीजिदभ 94 राजन्यपास्तस 176 लोकत्रयीयुवति 32 राजाबलीमकुट 165 लोकसृड़सुना 63

Page 229

पद्यानुक्रमणिका 193

लोलमीनयुग 40 वसुराड्िरिका 154 वशरूपगुणो 43 वसुराण्ण खवज्र 133 वक्त तदुन्नमय 82 वसुविभुविजये 62

वक्ताम्बुजाहृत 29 वस्वडिघ्रवज्राधि 134 वक्तेण वक्तमनु 100 वहानि कि मामकीन 175 वक्तेन्दुकान्ति 29 वाक्शासनप्रथित 4 वक्षोजाम्बुजकोश 176 वाचयमेन्द्र वसु 63 वज्रस्तम्भकवार्धि 136 वाच्या नु किं वसु 51 वज्जिप्रताप वसु 50 वाप्यम्बुपूर्ण 19 वधूवरक्षेमकरं 139 वाला नीलशिला 119 वधूवरौ वासव 165 वाल्मीकिपाराशर 3 वनघनतरुवल्ली 70 वाहो घनस्तव वदा 133 वन्यश्री: प्रकटी 12 विकिरेदेव विलस 167 वन्येभवृत्त्या वस 138 विचारणीयान्य 158 वप्रा विप्रवरास्पदा 138 विज्ञापितस्तैरिति 52 वर्णनीयं ध्रुवं 157 विज्ञाप्य बालाऽतनु 113

137 विज्ञाय मदनावेश 140 वल्गद्गतीन्मधुर 76 विदलितघनपक्षो 53 वल्गन्मृणालफ 78 विद्रुमो विद्ुमस्या 31 वल्लीपरागपट 83 विधीशविष्णुसेना 168 वसुक्षितीशाय तदा 147 विधेस्त्वदस्त्रं 94 वसुपतिरिति 62 विध्वातपाङ्गभसि 114 वसुपतिरिदमालिं 64 विभुरथ विशदं 64

वसुपदमथ वार 60 विमानमारोदुममुं 58 वसुप्रभुर्वासव 5 वियत्यथ विमाना 130 वसुप्रभो वासव 148 विरचयति विवाह 166

वसुराजाड्गुली 113 विवाह वेलाविहि 161 25

Page 230

194 वसुचरित्रे चम्पूकाव्ये

विश्वार्धकान्तिभर 128 शुभवासनां घन 168 विषराशिजनिर्विषेण 108 शुभाङ्टितां शोभन 145 वीक्षाहासमृदूक्ति 19 शुभ्रब्रह्माण्ड 10 वीणा दिवादन 72 शङ्कारपूरघन 151 वीणाविनोदस 62 शण्वन्तानि वचांसि 171 वृत्रहा वाचयामास 164 शेषायता भुवन 167 वृत्रारिप्रियपाणि 147 शैलादवेगमव 73 वेणी चचाल 49 शैलाघिराजतनय 43 व्याधापचारमखिल 4 शैलाधीशभवा 173 व्योमयानमिदं 57 शोणाघरामणी 40 त्रीडानम्रशिरो 162 श्यामोज्जम्भित 151 त्रीडामनोहरददशा 158 श्रितादृतस्सिद्ध 53 व्रीलाविवर्तितमुखी 147 श्रीगेहलीलाहर 108 शक्रस्य साधित 140 श्रीदं यत्र विशो 6 शक्रस्याह ल्या 101 श्रीदक्षिणामूर्त्यप 4 शकाज्ञया परि 156 श्रीदन्तघट्टित 1 शकोर्वोडर्धपुला 131 श्रीनिधे सिन्धु 67 शच्यादिशकरा दि 154 श्रीपुण्डरीककेदार 41 शतमन्युगिरा मौनि 142 श्रीमहोनिधिरशेष 163 शम्बराहित शत 109 श्रीळीलासदनस्य 178 शये विभोर्भीरु 176 श्रीवज्रकुट्टिमतले 160 शरजातातान्यमू 148 श्रीवाडहीमुख्य 125 शिलीमुखक्षेप्य 148 श्रीवृध्दयर्थम रुन्धती 163 शीर्यद्धातुरजांसि 137 श्रीशोमितश्शिखरि 44 शुका बिम्बाधरे 87 श्रत्वाऽवदत्त 21 शुक्त्याभगोलक 76 छ्रिष्टा नमदया 43 शुक्त्युद्गहाधिगत 128 श्वेतान्तरीपघन 146

Page 231

पद्यानुकमणिका 195

स काम्यकल्याण 64 सवज्ञेश्वर साधु 2 सखीयुता सरो 43 सर्वतो मुखसमृद्ध 157 सख्यं हि दूरतर 127 सर्वाणि तानि जामाले 165 सख्यस्तदा सत्व 149 सर्वारमागमर्यादा 157 सख्याह्वान मिषा 70 सर्वाश्चर्यकला 2

सङ्गीतसाहित्य 2 सर्वोवीं समवन् 29

सच्छिंद्र परिपूर्ण 167 सविघसम्मुख 4

सतीमचलसञ्जा 34 सहस्राम्बकबन्घो 141

सत्केतुदण्डाहति 156 सा कर्णोत्पलसङ्ग 174

सदग्वयोवंश 171 साक्षान्मदग्रसन्तान 165 सद्यससुरभि 66 साऽगत्य सालि 173 सद्त्नप्रतिबिम्बितः 173 सा चन्द्रकान्तजल 150 सद्वृत्तगौरसह 78 साधूत्पलाक्षि तव 38

सन्तान+फुरणं 166 साध्योऽथ तां 149

सन्तापलोलालि 82 सा मुग्धात्मशयै 176

सन्त्यक्तवृत्तनिय 4 सामोदमब्जज 47

सन्दर्शनार्थ 16 साम्राणिकाधूप 156

सन्ध्या सा पिहिता 99 सायंनटन्मृड 100

सन्मौक्तिकोऽपि 31 सारक्कस्सकल 31

सम्प्रार्थ्य तातमचलं 129 सारक्राक्मण 119

सम्भोगान्तनितान्त 177 साराकृत्युपमो 32

सम्यक्पादनता 134 सारार्थतत्सूक्ति 125

सम्यडिन चरन्नु 142 सा शैलजेयमिह 62

सरित्कन्यामणे 61 सा साध्व्युन्नमिता 162

सर्वे तयोरवनीदेव्य 139 सा सिन्धुसन्तान 177

सर्वेसहेश सर 24 साहित्यातिरहस्य 177

सर्वगीर्वाणविभव 167 सितेभस्कन्धभा 155

सर्वज्ञ तापसमणे 40 सिद्धानां प्रागनु 158

Page 232

196 वसुचरित्रे चम्पूकाव्ये

सिन्धुष्वेवं समे 136 स्मरानलसमाङ्गे 109 सुखश्रवे सान्द्र 24 स्यूतामोदरसा 169 सुत्रामतुल्य तव 27 स्नजस्समाना हि 36 सुत्रामघेनुदघि 161 स्रोतस्विनी लसति 9

74 स्वच्छाक्षदाम 2

सुघाब्धिकन्या 57 स्वर्णाचलाग्रसुर 148 सुन्दयुरोजतट 122 स्वर्मानिनीषु सुख 170 सुपर्वगाणिक्य 143 स्वस्त्रीनद्ध तत् 146 सुमनोमनोरथ 56 स्वामिन्सदाराम

सुमनोमार्गण स्वेच्छाविहार 14

75 33 सुवर्णदुर्वर्ण 22 हंसौ घशशुचिव 72

सुवासिनीसुरवधू 153 हरिमुखहरिदधि 130 सूनालिस्सकला 88 हर्यघीनगतयो 138 सूनासवैस्सुम 12 हस्तात्तहलकपुटी 159

सूर्यस्य कालवश 99 हस्तैर्नियोज्य घन 145

सूर्यादिभिस्वयि 139 हा किश्चिदप्यज 78

सेवन्तिकाम्बु 14 हा जीवमात्रचरिता 109

सौघास्समस्ता 115 हारिद्रचन्दनर 92

सौमाग्यलक्षण 41 हारोऽयम द्भुततर: 121

सौभाग्यलक्षण हा हन्त कश्चिदव 42 51

सौमुख्यतस्त्व हा हन्त मामक 144 80

सौरभ्यमास सुर हिमाम्बुसिक्ता वृत 130 142

स्थिराजनदरा हीरक्षीरसुघाचितं 51 116 हीराघारमहा स्नात्वा जलेत्र 15 90 हृदन्तरुल्लासनि 53 स्फुटत्यलं कुवल 110 हृद्यानवद्य स्फुरच्तमस्स्फूर्ति 15 111 ह्यस्सायमस्मन्नगरे स्मरामितपहत्पा 110 95 ह्यस्सायमेव हित 125