1. TxtSktGuj-sangItAditya-AdityramaSastri-1889-0079
Page 1
UNI
DET
DELHI UNIVERSITY LIBRARY
Page 2
ARTS LIBRARY (DELHI UNIVERSITY LIBRARY SYSTEM)
Cl. No. N8 1$2 69/
Ac. No. 83372
This book should be returned on or before the date last stamped below. An overdue charge of 10 paise will be collected for each day the book is kept overtime.
Page 4
SANGEETÁDITYA
PART I.
BY
SHÁSTRI ÁDITYARÁMJI
PROFESSOR OF MUSIC, JAMNAGAR.
EDITED WITH NOTES
BV
TTTS SONS
KESHAVLAL AND LAXMIDÁSS.
PRINTED AT THE NIRNAYA-SAGARA PRESS,
Page 5
All rights reserved.
Page 7
अर्पणपत्रिका.
स्वर्गवासी श्रीमन् महाराजा
दाजीराजजी साहब बहादूरको उनकी यशस्वी कारकीर्दि और उनकी आर्यसंगीत- प्रवीणता व उनका हमारे पर अनवधि प्यार और स्वात्मीयता तत्
स्मरणार्थ
अखंड प्रौढप्रतापी नेक नामदार महाराजाश्री
बालसिंहजीकी अनुमतिपूर्वक यह ग्रंथ भक्तिभावसे अर्पण किया है.
पकटकर्त्ता
Page 9
DEDICATED
WITH THE MOST REVERENTIAL FEELINGS
TO THE MEMORY OF
tis Siighness The Thakore Saheb
SHRI DÁJIRÁJA BAHÁDUR
FOR HIS UNSULLIED FAME AS A RULER, FOR HIS
PROFICIENOY IN AND ENCOURAGEMENT TO TUE ARYAN MUSIC AND FOR HIS INVARIABLE
KINDNESS AND FAVOUR TOWARDS THE
AUTHOR AND IIIS SONS, WITH
TIE PERMISSION OF
SHRI BÁLASINHJI BAHÁDOOR
OF WADHWÁN
BY
THE EDITORS.
Page 10
मालीकीके सब हक्क प्रकाशकनें अपने स्वाधीन रखे हैं.
Page 11
॥। श्री ।। संगीतादित्य
पूवभाग-
जामनगरके प्रख्यात संगीतशास्त्री
प्रोफेसर आदितरामजी विरचित.
(सटीक) पकटकर्त्ता
केशवलाल तथा लक्ष्मीदास आदितराम.
मुंबई: 'निर्णयसागर' छापखानेमें छपा है.
संवत १९४५.
Page 12
पना सत्कार करवो, अहंकार छोडी इंद्रिओने दमवी िगेरे सद्गुणो ज्यां प्रवर्तेछे त्यांज कुलपरंपरा केहेवायछे, तेज खान- दानियत गणायछे, तेज प्रौढता मनायछे, तेज सर्वमान्य छे. वसनजी व्यासने त्रण पुत्र हता; तेमां वैकुंठरामजीतुं चांचल्य कांई ओरज हतुं. तेमनी मातापिता तरफनी भक्ति कांई विलक्षणज हती. ते- मनी शक्ति विचारशील हती. हरवखत मातापितानी सेवापरायण तेओ रहेता तेथी तेमना आशीर्वादथी देवी सरस्वतीए पोतानो प्रसाद तेमना उपर अतिशय वरसाव्यो. तेओ संस्कृत भाषामां काव्यादिक साहित्यमां निपुण हता; तथा नवी कृति रची शकता; अने ते काव्यने, रम्य, मधुर, अवाजथी जूदा जूदा ढाळमां गाई शकता तेथी तैमनी पौराणिकवृत्तिमां वधारे मानसन्मान साथे तेमनो सत्कार थवा लाग्यो. गुण अने मुशी- ल स्वभाव, सोनुं ने सुगंध मळवाथी बाई भाई नानां मोटां तमाममां ते- मनो अनिवार्य प्रवेश हतो. आ मुशील पुत्रे तेमनां मुरब्बी श्रीना हाथनी- चे उछरी विद्या संपादन करी, तेमना आशीर्वादथी व्यवहारमां उद्योग करी, वधारे सफल थवा जीर्णगढ़ (जुनागढ)ने नवावासनो गढ रच्यो. त्यां रही तेमणे राजकीयमंडलमां तेमज बीजा आप्त आर्यगृहस्थोमां सारी आबरु मेळवी; तथा पोतानी विद्याथी बीजाओने आनंद उपजाव्यो. तेमनी स्त्री पवित्र, शांत, सुशील, उत्तमबाई पोते ईश्वरविवाह अने तेवां बीजां मांगलिक गीत, घोल, विगेरे इश्वरभजन गावामां रागी हता, भी तेमने बे पुत्र थया; ने तेमनी शु टब 1थी ते बलेमां अभि- हज थई हती. तेमना ज्येष्ठ पुत्रतुं नाम हरिरामजी तथा मती हतं तेमनीबेनी उमरमां फक्त त्रणेक व-
ीना
Page 13
समजवामां छे के जेम मातानो भाव पुत्रमां बधारे है, 1. पुत्रीमां जेम पितानो भाव वधारे होय तेम ते ववारे भाग्यशाळा थायछे. तेप्रमाणे) मातृभावनो आक्षेप करी स्वतः पराक्रमी थशे, भाग्यशाळी थशे, एक्को थशे, ईश्वर चिरंजीवी राखे, विगेरे आनंदजनक शुभ वच- नो कह्यां हतां. जोशीजीए कुंडली बेसाडी ग्रहोनां शुभस्थान जोई हर्ष- ध्वनि गजाव्यो हतो. पुत्रनां लक्षण पारणेथी वरताय ए शब्दो सार्थिक रीते आडोशपाडोशमांथी काने पडवा लाग्यो हतो. जातिकर्मसंस्कार थ- याबाद तेने पाळी पोशी मोटुं करवामां सर्वे सगांस्नेहीसंबंधीओनुं ध्यान खेंचातुं रेहेतुं हतुं. बचपणथीज शरीरे तन्दुरस्त होवाथी आ बाळकने बदनमां ताकात घणी बंधी हती ने ते साथ बुद्धितुं कौशल्य पण धणुं वध्युं हतुं. आ बालकने संस्कृतभाषानी ते वखतनी चालती ढबप्रमाणे शीखववामां आव्युं ने तेमां तेनी धारणाशक्ति प्रौढ़ होवाथी जे एक वखत अवाज काने पड्चो ते फरीथी केहेवानी जरुर पडती नहीं. आ वखते हरिरामजी दशेक वर्षना थया हता. तेओ पोते सारी रीते गाई शकता हता; ने तेमणेज पोते पोताना नाना भाईने बचपणथीज भणाववा गणाववामां तेमज श्रोको गातां सारो श्रम लई शीखव्युं हतुं. उमरमां घणो फेर नहीं होवानेलीवे हसवुं, बोलवुं, खाइं, पीवुं, रमत गमतमां बालस्नेहथी एकतामां तेओ गुंथाई वधारे दृढ बंधाया हुता, जेम जेम उमर मोटी थती गई तेम तेम आ नाना बालरूपमां वारसानी बक्षिस संगीतविद्या अहि रही वयनी साथेज अभिवrती चाली, अस्वभाविक रीते जागृत रही अफुलित बनीकार्का धारे शिक्षणनी पण जरुर रकधr -- आप्रमाणे जर्मण
Page 14
रावनार आ बालक पोताना उमंगथीज विनाप्रयासें मंद मंद आवता प- वनतरंगसाथे गानना तानतरंग सरखावी रह्या हता. कोमल, मधुर, तथा संगीतना नियमानुसार लयथी भरपूर, राग सांभळतांज तेमना कान चमक्या, जिज्ञासाथी आंख चोमेर फरवा लागी. थोडी वारे तपास करी स्नेहबंधथी ते बालकने जोई इच्छा परिपूर्ण करी ईश्वरपासे धन्यवाद कर्यो ने पछी पोताना कामसर लागी गया. संगीत विषय केवो मोहक तथा रोचक छे ते तो सर्वना जाण्यामां छे. तमे जोशो के बाळक रोतुं होय वा कांई कजीओ करतुं होयछे तोपण गान (हालरडां) सांभळी छाउं रही जायछे तेमज मगसर्पादि पशुप- क्षिओने पण ते अतिप्रिय छे. केटलीक वखत संगीत सांभळवाथी केट- लाक दरदी दरदथी मुक्त थायछे ते अनुभवमां आवेछे, तेमज मोटा शायरो ने तबीबो लखेछे. संगीतविद्याविषे जे कहीए ते थोडुं छे. जुदा जुदा ग्रंथकारो तेनुं माहात्म्य जदी जदी रीते वर्णवेछे. सुखिनि सुखनिधानं दुःखितानां विनोद: सदयहृदयहारी मन्मथस्याग्रदूतः। अतिचतुरसुगम्यो वल्लभः कामिनीनां जयति जगति नाद: पंचमश्चोपवेद:।। नाहं वसामि वैकुंठे योगिनां हृदये न च। मद्रक्ता यत्र गायंति तत्र तिष्ठामि नारद।। मृगः सोपि तृणाहारो विचरन्नटवीं सदा। लुब्धकादपि संगीतं श्रृत्वा प्राणान् पयच्छति॥ दोलायां शायितो बालो रुदन्नास्ते यदा कचित्। तदा गीतामृतं पीत्वा हर्षोत्कर्ष भपद्यते।। ज्यारे आप्रमाणे छे तयारे माणसने हृदयभेदक होय तेमां शी नवाई: तेमां पण वळी आवा प्रवीण बाळकना मधुर अवाजथी आवतो गंभीर शक्तिवाळो सुकठथी गवातो राग केवो चित्ताकर्षक होय तेमां पूछबुंज
Page 15
झुं? आ बालकने जोई मळी जेम मोहित थया होय तेम रस्ते चालतां पण तेज अवाज सांभळता होय, तेनेज जाणे जोता होय, तेनेज मळता होय, तेवीज भ्रमणामां साहेब मोसुफ दरबारमां श्रीसरकार रुबरु आवी पोहोंच्या. तेवखते त्यां पण गानताननी धूम मची रही हती. आवो आ- नंदनो वखत जोई आजे जे कुतूहल जोयुं हतुं ते तेओ मनमां धारी शक्या नहीं; ने उलटथी ते खानगी मिजलसमां सरकार हजुर हकीकत रोशन करी. ते प्रसंग सांभळी नवावसाहेब श्रीमन् बाहादुर खानजीए ते प्रवीण बाळरूपने जोवा जिज्ञासा बतावी. तेमने संगीतनो उमदो शोख हतो; तेथी ते विषयमां प्रवीणता मेळववा तथा विद्यानो बोहोळो फे- लावो करवामां तथा जोवामां तन, मन, धन, सर्वस्वनो तेओ उपयोग करता. ईश्वरना अनेक चमत्कार छे, दरेक पदार्थमां कंई कंई अद्भुत शक्तिओ रहीळे ने तेमांथी माणसोने अजायब फायदा मळता आव्याछे, तो आ बालरूपमां पण सर्वशक्तिमान् जगदीश्वरे संसारमाटे कांई अलभ्य लाभ गोठव्यो हशे, ए विगेरे विचारो थतां अभिरुचि वधी गई. तेमां चळी जे गान, तान, चाली रहुं हतुं तेमां आवता मान (सम) थी जाणे अनुमति मळती होय तेम ए बालकने जोवा प्रेमबुद्धिए जोस मो- कल्यो; अने तेज वखते पोताना भरोसाना माणसमांथी अमुकोने तेमने बोलावी लाववा तेमणे इच्छा बतावी. रात्रीना नवनो सुमार थयो हशे ते वखत आ निरपराधी गरीब ब्राह्मयकुटुंबना घरनी खडकीपर अदितरामजी, किमाड खोलो, जलदी खोलो, नवाबसाहेब आपको याद करतेहैं. आ अवाज बोलातो संभळायो. आ वखते कुटुंबनां पात्रो व्यालु कर्याबाद दिव- सना प्रसंगोविषे शांतीथी मर्यादासहित एकठां मळी वातचीत करी रह्यां हतां. कमाडना खडखडाटथी तथा बोलाववाना आदेशथी सर्वना कान चमक्या तथा बहार सिपाई भाई छे ते जाणी देहेशते दिलमां दखल कर्यों, सबब सर्व कोईना जाण्यामां छे के ते अरसामां
Page 16
७
कोइ कोईनुं धणी धोरी नहोतुं. जेना हाथमां तेना मोंमां मारे तेनी तरवार विगेरे कहेवतो मुजब बनावो जोवामां आवता. बादशाही वखतमां पण केटलाक ज़नुनी लोकोए हिंदुओने सताववामां कंइ कचास राखी नहोती. ते वखते सुंदर बालकोने पकडी वटलावी गुलाम तरीके पाळवामां आवता. अबलाओने निःसीम हरकतो थती; कोइ कोईने तो। जनानामां पण बेसाडवामां आवती; तेमज नानां मोटां तमामने धर्मथी भ्रष्ट करवामां आग्रह रहेतो तेथी आ अरसामां पण लोको तेवा भयंकर बनावो सांभळी कंपथी घ्ुजता. आ सर्व बीकनुं कारण नवाबसाहेब श्रीमंत बहादूरखानजीनी यशस्त्री कारकीर्दीथी नाबुद थयुं हतुं. सर्व स्थळे सुखशांतिनी साथ आबादानीए वास कर्यो हतो, जुलमात त्रास निर्दयताने देशवटो आपी हदपार करवामां आव्यां हतां. सिंह बकरी एक आरे निर्भयपणे पाणी पी आनंदमां मग्न रहेतां. धनना बळथी निर्बळोने दाबनार, अमल (राज्यमद) नी अंधयारीमां अंध, जोबन मदथी निडर तथा निशामां मशगुल रहेनार उन्मत्तलोको सख्त अंकुश नीचे रह्या हता तेथी कोई तरेहनो नीतिन्यायनो पराभव जोवामां आवतो नहोतो तथापि रात्रीने वखते अणधार्यो आप्रमाणे बालकोने बोलाववतो अवाज काने पडतांज आडोशीपाडोशी सर्वे चमक्यां, स्तब्ध बनी गयां, शुं करवुं तेनुं भान जतुं रह्युं? तमे कोण छो. छुं काम छे? बिगेरे पूछपाछ करवा घरनी डेली खोली बहार जतां बीक लागी. आ वखते सर्वने जे लागणीओ थई ते कांई जुदीज जातनी हती. शुं आ बालक कांई तकसीरवंत हशे, कहीं फसायो हशे, कांई आवी पडनार हशे? भावि !!! जेम थाय तेम जोवुं. बालकतुं वर्तन निर- पराधी छे. एप्रमाणे बीजा अनेक तर्क वितर्क उठता चाल्या ने ते स्वाभाविक हता; सबब हर कोई माणस पोताना सगासंबंधीमाटे वा वहाला मित्रमंडलमाटे आवे वखते अशुभ परिणाम धारी डरेछे तेमज मांदगीनुं परिणाम मोत चिंतवेछे एवा बनावो जोवामां आवेछे.
Page 17
८
आप्रमाणे क्षणभर विचारमां गुम थई जतां वरमां जाणे सौ कोई सुइ गयुं होय एम शून्यकार जणायुं; पण आसपासना धलबल्थी जागृत रही शुं छे? शुं जोईए ? विगेरे जाण्याशिवाय तथा तेनो कांई जवाब आप्या शिवाय चाले तेम नथी एम विचार दोडेछे दरमियान पडोश- मांथी एक वृद्ध माणसे आवी दरबारी माणसोने पेहेचाणी खरी हकीकत जाणी परिचयवाळा जाणीता अवाजथी बोली निर्भय थवानो ईशारो करी बालकोने दरबारमां मोकलवा सूचव्युं. बन्े भाईओ तैयार थई दरबारमां गया. त्यां नवाबसाहेब श्रीए तेमने घणाज प्यारथी वोलावी पासे बेसाड्या. बीजी केटलीएक ख़ुशीनी बातो करी पोते पण कंई गान कर्यु तथा आ बंने नवीन पात्रोने उमंगथी गमतमां भाग लेवा सुचव्युं. ते वखते आदितरामजीए यथामति जे कांई आनंद सभामां छवराव्यो तेथी श्री सरकारे तेवाज प्रेमना उभराथी गोदमां लई आ्लिं- गन दीघुं तथा पोतानी उदारता दरशावी सत्कार कर्यो अने पोतानी हजर दररोज आववा फरमाव्युं, तथा नोकरोने साचवीने तेडी लाववा तथा पहोंचाडवा रोजनी परवानगी आपी. आ वखते तेमणे (आदित- रामजीए) जे कौशल्य (हाजरजवाबी) ठोळनी साथे वापर्यु तेथी स- वैने घणो रस उपज्यो अने तेपरथी खास खानगी सफाईबंध रस्तेथी आववा जवा चलुनी परवानगी मळी. आप्रमाणे मिलापथी जेम जेम प- रिचय वधतो गयो तेम तेम स्नेह गाढ़ थतो चाल्यो. परस्पर मोहोबत व- धती गई. सरकारश्रीए घणी मेहेरबानीनीसाथ तेमनो सारो सत्कार जारी राखी तेमना निभावमाटे तथा तेमना द्वारा विद्यानी अभिवृ्वि थवाने माटे तन मन तथा धननो उदार आश्रय आप्यो ते तेमनी कारकीर्दिनं भूषण छे. आप्रमाणे नवाब साहेबश्रीतुं मळवुं थयुं. तेमणे पोते जाते श्रम लई आदितरामजीने योग्य बोध आपवा शरु कर्यु. संगीतकळामां तथा रसज्ञतामां तेमज दुनियामां केम वर्तवुं तेनो उत्तम बोध श्रीसरकार पोते आपता. मर्यादा केम नभाववी ते सुचवता.
Page 18
सदाचारनुं फळ चखाडता. आवी नानी वयमाथी तेमनी (आदितरामजी- नी) प्रवीणता पूरी थती चाली. आ वखतथी तेओ पोताना आश्रयदाता श्रीसरकारना यथार्थ गुण वर्णननां पद ठुमरि ख्याल विगेरे हिंदीभाषामां रचवा लाग्या ने तेथी चोमेर बनेनी कीर्ति संयुक्त फेलावा लागी, आ वखते आदितरामजीनो हिंदीभाषामां परिचय वधतो जतो हतो. आ अरसामां आर्यवर पंडित श्री घनश्यामभटजीनुं मळबुं थयुं, बाद स्नेहबंधथी बन्ने परस्पर गुंथाइ अन्योन्य विद्यानो लाभ लेता चाल्या. पोताना पूज्य मित्रपासेथी तेमणे संस्कृतमां पंच काव्यनो सारो अभ्यास कर्यो ने संतोषकारक व्युत्पत्ति मेळवी. तेमज श्रीमद्भागवतमां आसक्त रही धर्मविषयमां पण घणी माहेती हांसल करी अने विशेषमां भापारमा शृंगारादिक रस काव्यनाटकादि अ्रंथोमां प्रवेश करी तेमां विलास मानी सुख पामता तथा साथे गान तान करी मोज माणता दिवसो निर्गमन करता हता. आ प्रमाणे सहवासथी आर्यवर घनश्यामजीने पण संगीतमां सारो पेश थयो हतो. आ प्रमाणे तेओ बंने मित्रभावथी वर्ती विद्याविनो- दानंदमां दिवसो गाळता. आ अरसामां एक बखते प्रसंगे नवाबसाहेबश्रीनी हज़ुर आदितराम- जीए पोतानी संगीतशक्ति सिद्ध करी बतावी हती. प्रियपाठकवृंद! आप जोशो के कल्याण रागनी सरीगममां ध म् ध म ग रिगा गा रि सा इत्यादि. जे ते वखते एक प्रवीण गायके गाई बतावी तेमां भूल छे ते एवी रीतथी सुधारवी जोईए के त्रीजो अक्षर जे ध छे ते यातो घ स्वर स्थानपर होवो जोईए वा जे स्वर स्थानपर बोलायछे ते स्वर गांधार छे माटे ते जग्याए ग बोलवो जोईए. आ बाबतनो कांइ खुलासो करी श- काय तेम रहुं नहीं तयारे ते गायके बोल सरीगम छे तेम जणाव्युं पण आ परिपाटी तदन भूल भरेली छे. सरीगम ए ध्वन्यात्मक गान छे ने ते शुद्ध स्वर ध्वनिरूप रहेवुं जोईए विगेरे समजुतीनीसाथ कही बतावी आदितरामजीए सर्वने आनंद अने संतोष उपजाव्यो. आवी नानी वयमां
Page 19
तेमणे संगीतनी काव्य सरीगम रचवा मांडी हती, तथा जुनी गवाती सरीगममां उत्तरोत्तर थती आवती तथा ववती जती भूलो सुधारी नि- खालस रागनुं रूप गाई बताववामां तथा शिष्योने अने मित्रोने तेप्रमाणे शिखववामां पोतानो घणो वखत निर्गमन करवा मांड्यो. आ वखते तेओ मृदंगपर सारी रीते बजावी शकता हता पण हजु रहस्य हाथ लाग्युं नहोतुं, दरमीयान कोई सिद्ध पुरुषनुं गीरनारपर्वतनी तलेटीमां फरतां फरतां दर्शन थयुं. तेमने घणा स्नेहथी घेर तेडी लावी तेमणे प्रेम- पूर्वक सत्कार कर्यो. तेमणे आ बाळकने सुपात्र जोई आशीशनी साथ वा- द्यविशेनी सिद्धि समजावी ने तेथी आदितरामजी कृतकृत्य थया. फरी- थी बीजे दिवसे ते स्थळ पर ते सिद्धनां दर्शन पण थयां नहीं तेथी आप पाठकगण ख्याल करशो के ईश्वरी लीला अगाघ छे. ईश्वरी कुदरती नियमो रंकथी ते रायसुधी सर्वेनेमाटे सदा सर्वदा एकसरखाज रहेळे. संपत्ति विपत्ति अस्तोदय सुख-दुःखनी अवस्था सौ कोईने भोगववीज पडेछे तेमांथी कोई मुक्त नथी. ज्यारे सघळी त- रहना वैभवविलास हाजर होयछे त्यारे पण विपत्ति अदृश्य रही जाणे सामे ताकती उभी होय ने तुरत अनुकरण करवा भागती होय, तेम छायानी माफक साथेज चालेळे, ने पछी प्रसंग मळेथी तुरत स्वार थई पोताना भोगने दाबी देछे. आवा बनावो चिरकाळथी बनता जोवामां आवेछे, ज्यारे श्रीमंत नवाबसाहेन बाहादूरखांनजीनी मेहे- खानीना राहे लक्ष्मीदेवीए पोतानो उदार कर आदितरामजीना पर पसार्यो हतो तथा ज्यारे सरस्वतीजीये पोतानो प्रसाद आपी रंजन- शक्ति बक्षीश करी हती, ज्यारे नवयौवने विद्यानी अभिवृद्धीनि साथ गंभीर भव्य मौढ़ कांति प्रकाशी हती त्यारे बीजी बाजुए विपत्ति पोताना साज सजवा लागी रही हती. सर्व कोईना जाण्यामां छे के दरेक महान- पुरुषोए साहस करी पोताना तन, मन ने धनने जोखममां नांखी विद्या- ना शोधमाटे वा देशहितार्थे केटलुं बेठ्युं छे तथा तेओ पोतानी
Page 20
११
पाछळ केवुं अमृतफळ राखी गयाछे; तथापि तेओ पोते पोतानी जींदगीमां तो जनापवादनाज पात्र थया छे, उपहासज तेमणे मेळव्यो छे; तेमनी फतेह जमानाना लोकोये कबूल करी नथी, तेमनो तिरस्कारज थयोछे. आ प्रमाणे थतां पण आवी विटंबनामां उछरी जनसमुदायनुं हित करवामां तेओए पोतानो उदार आशय छोड्यो नथी. आवा दाखला युरोपमां तेमज हिंदुस्थान तरफना महानपुरुषोना वृत्तांत परथी मळी आवेछे. तेओ सहानुयायी जनथी डरी जई पोताना काममां कोई पछात रह्या नथी. तेम आ वखते आदितरामजीने पण अनेक तरेहनी आधिए घेरी लीवेला हता. तेमना पिताजी गुजरी गया हता. सगां संबंधी आरार-विचारने बहाने तथा चालता जमानाने लईने संगीत विद्याने पण तुच्छ गणी तेमां हुशीयार थवुं ते अयोग्य धारी रोकटोक करवा लाग्या बीजा कोई ईर्षाथी कोई रागद्वेषथी कोई असहनताथी दोराई सर्वेए पोताना मुखद्वारने यथेच्छ खल्लां राख्यां, राजकीयवर्गमां पण केटलाएक बिना अपराध शत्रु थवा लाग्या. आ जग्याये कह्याशिबाय चालतुं नथी के मनुष्यना स्वभावनी विचित्रता कई कई तरेहनी होयछे. कहयुं छे के- एके सत्पुरुषा: परार्थघटका स्वार्थान्परित्यज्य ये सामान्यास्तु परार्थमुद्यमभृतः स्वार्थाविरोधेन ये। तेडमी मानुषराक्षसा: परितं स्वार्थाय निन्नंति ये ये निन्नंति निरर्थक परहितं ते के न जानीमहे॥ भर्तृहरी- आवा प्रसंग राज्यमां गुंथायेला अनुभवी सज्जनोना सहज ख्याल- मांज होयछे. आ प्रमाणे विटंबनाने पण सुखरूप मानी आदितरामजी पोते तनमनथी विद्यानी संपत्ति संपादन करता तथा शरीरसंपत्तिनो संग्रह करता वडीलश्रीना आशिर्वादात्मक शीतळ छायानी नीचे आनंदमां मस्त रहेता हता. विपत्तिन आटलुं कर्या छतांपण तत्ति थई नहि आदितरामजीने वधारे आधिनुं कारण ए हतुं के पोताना प्रिय आश्रय- रूप सरकारश्रीनी तबीयत नादुरस्ती थवा लागी,
Page 21
१२
नीतिनिपुण शाणा गुणग्राही महान उदार आशयवाळा प्रतापी वहा- दूरखांनजीनी खतमां धर्मने बहाने कोईने रोकटोक थती नहीं. तेमनुं हृदय निखालस हतुं, प्रपंरहित हतुं, रससहित हतुं, मदथी दूर हृतुं, प्रेमपात्रथी सुलभ ने सरस हतुं. तेमणे निःशंक रही निष्कंटक राज्य चलावी वैभव भोगव्यो. उदारता तेमनुं भूषण हतुं. कीर्तिमाटे तेमने अ- तृप्ति हती. तेमनुं आचरण हिंदु मुसलमान सर्व कोईने प्रिय हतुं. आ प्रमाणे सुज् सरदारनी संभाळ नीचे आबाद रही अमीरउमरावो तेमज राजकीय वर्ग अने रैयत सर्वे आनंदथी वर्ती तेमना हकमां दुवा मागता तथा तेमने पोतानुं सर्वस्व्र सुखनुं साधन गणता. परंतु ईश्वरनी दुर्धट घटना आगळ कशी हकीमात, कांई हिकमत, कांई बंदगी, कांई यत्न प्रयत्न, कोई द्वारापण फतेहमंद थयुं नहीं. दवाये दरद हठाव्युं नहीं, दुवाने दाद मळ्यो नहीं, मेहेनत निष्फळ थई ने आखरे सर्वेना हाथ हेठा पड्या, नवाबसाहेत श्रीमन्त हामदखांनजी तख्तपर विराज्या, [संवत् १<९६] आस्ते आस्ते धामधूम चालवा लागी. कहेवत छे के दुःखनुं औषध द- हाडा तेप्रमाणे जेम जेम काळ जतो गयो तेम तेम उदासीए सर्वस्थाननो त्याग कर्यो. सरकार बहादुरे आ विद्वज्जन (आदितरामजी)ने जरापण वीसार्या नहीं बलके पेहेलांना करतां वधारे प्रेम दर्शावी पूज्य मान आपी दिलासो दई तेमनुं घणुं सन्मान नभाव्युं. आदितरामजीनुं तथा श्री- मंन्त नवावसाहेव हामदखांनजीनुं मन रफते रफते मळवा लाग्युं ने आखरे घणो स्नेह वधीजतां एकता देखाई, ईन्तफाक एवो बन्यो के एकरोज नवाबसाहेबे वाद्य शीखवानेमाटे पूरी आतुरता बतावी. प्रसंग चालतां शरत थई पडी के, मात्र १९ पंदर दिवसमांज सारो साथ आप करी शकशो ने मृदंगपर बजावतां समपर त्रगडो पण आप लावी शकशो. आवो जवाब आदितरामजी तरफथी सांभळतां सभा हेरत थई गई ने तेपर नवाबसाहेब पण घणाज खुशी थया ने पछी तेमणे
Page 22
१३
अभ्यास शरु कर्यो. आखरे पंदरमे दिवसे खुशख्यालनी रमतगम- तमां नवाबसाहेबश्रीए बाज बजाव्यो ने तेमां पोते समपर बराबर स- चोट लयथी आवी पहोंच्या ते जोई खुशानी सीमा रही नहीं. सर्वना मनमां हर्षतरंगना ओटपर ओट फेलाता चाल्या तेमज नवाबसाहेब. श्रीए पोतानी उदारता दर्शावी उस्तादजीने खुशी कर्या. आथी आ दितरामर्जानी शिक्षापद्धति सर्वमान्य थई. तेमनुं ज्ञान अगाध शक्ति- वाळुं गणायुं. तेमनी हिकमत स्तुतिपात्र थई पडी. आ प्रमाणे सर्वने संतोष उपजावी खुशी करी पोतानी तथा कदरदान सरदारनी कीर्ति फेलावतां संसारी प्रसंगोमां सहेलाईथी फतेह पामतां पोताना शुभ चिंतक नन्नामियां साहेबनी सलाहने अनुसरतां तेओ बने परस्पर विद्याविनोद करतां तथा सारा प्रयास करतां खुशीबाख़शीमां वखत गाळवा लाग्या. ज्यां शक्ति छे त्यां उपेक्षानो सहज वास होय छे, कवी लोको रमत गमतमां घणुं सारूं वर्णन करी अतर्क्य रीतना उहापोह लावी पदार्थनो साक्षात भास उपजावे छेने ते शक्तिज कविओने शोभा रूप छे. तथापि ते अमूल्य कविता एक कागजना टुकडापर लखी तेओ एक खुणे नांखीदेछे ने पोते केटली चीजोनो संग्रह कर्योछे ने ते केवी छे तेनेमाटे बहुध्यानथी विचार निमग्न रहेता नथी, केमके तेवी रचना ते- मने स्वाभाविक होयछे. आवा बनावो घणी जगोए देखाय छे. आ प्रमाणे आदितरामजी पोते जे कांई संगीतविषयमां शोध करता हता तथा जे जे काव्य रचता हता ते परचुरण कागजपर राखता ने तेनो उपयोग मित्रमंडळे तथा शिष्यवर्गे लीधो एटले बस एम समजता. तेमज कोई गायके कोई रागनी सरीगम गाइ बतावी तेमां जे जे भुलो थई होय ते जो तेमनी इच्छा होय तो ते सुधारी तेज बखते शीखवी आपता तेथी तेनी नकलो पण कागदपर चडती नही. तेमज वाद्यविषयमां कोई पराल वा टुकडा जे कोई नवा बनाववामां आवता तेनी व्यवस्था पण तुरत तेवीज थती. तेमज कोई शरूसे अमुक विषयपर पादपूर्ति
Page 23
१४
वा कांई सभामां बोलवालायक साहित्यमाटे इच्छा बतावी होय तो ते- प्रमाणे तेमने करी बतावी तेमने संतोष उपजाबवो एज बस थतुं, परंतु तेनी प्रत राखी संग्रह करवा दरकार नहोती. जेम जेग रसना भोक्ता वधता गया, जेम जैम सरीगम पराल बगेरेनेमाटे मागणी वधती चाली, जेम जेम संगीतविषय वधारे सहेलाईथी जाणवा जि- ज्ञासा बताबवामां आवी, तेम तेम मित्रोना कहेवाथी तेवां साहित्योनों संग्रह पोताना हाथथी छुटक छुटक कागजोपर लखी आदितरामजी- ए जमाव करवा मांड्यो. तेमज अमुक कविता बहु सारी छे मने प्रिय छे, आ सरीगमनुं वजन बहु गाढ छे, लयथी भरपूर छे, विगेरे शब्दो कही मित्रो लखी राखता तथा एक यादिमां संभारीने दाखल करवा तस्दि लेता. ग्रंथ लखवो के ग्रंथना आकारमां लावी मूकवो के ते छपाववो ए विचार तो हजु स्फुरायमान हतो नहिं तेथी केटलोक भाग विस्मरणमां पण गयो हशे. तथापि रफते रफते तेमनी कृतिनो संग्रह एक पुस्तकमां दाखल करवामां आव्यो. आ प्रमाणे चालवाथी गीत तथा वादनी एकज नोट थती हती पण पछीथी तेने ते बे भागमां जुदी पाडवामां आवी छे. आ प्रमाणे आनंदमां वखत जतो हतो दर्मीआन संवत् १८९७ गां आ ग्रंथकर्ता (आदितरामजीने) एक उत्तम लाभ थयो ते एके जाम- नगरना गौब्राह्मणप्रतिपाळक गोस्वामी श्री त्रजनाथजी महाराजनुं दर्शन थयुं ने ते वर्म अर्थ काम ने मोक्ष ए चारे पदार्थ आपनार कल्पतरू नीवडयूं. श्रीमन्महाराजानी भव्य कांतिसाथ अहर्निशना जप-तपने- लीधे पवित्र परमाणूओ दर्शन करनारने पूज्य स्नेहथी वश करी लेतां हतां. ब्राह्मय षटू कर्ममां तथा श्रीकृष्णचंद्रजीने तन मन धन समर्पी तेमनी सेवामां तेओ आसक्त रहेता हता. संगीतद्वारा ईश्वरभजन कखुं ते पण तेमनुं मुख्य आन्हिक हतुं ने तेज कारणथी आ ग्रंथ कर्तातरफ तेमनी पूरी कृपादृष्टि थई हती. तेओ विद्यामां रागी तथा गुणग्राही हता. परोपकार तेमनुं स्वाभाविक चलण हतुं. काव्या-
Page 24
१५
दिक रसना पूरा भोक्ता हता. चातुर्यादि गुणथी अलंकृत हता. दया- भावथी हरदम सार्द्र रहेता हता. लोभथी विरागी हता. परगुणपरत्वे वननो ल्याग ए तेमनी प्रीतिनुं स्थान हतुं. श्रीमन्महाराजानी अद्भुत पवित्र शक्तिना दाखला आ ग्रंथकर्ताए घणी वखत जोया हता प- रंतु आ जगोए बहु विस्तार थाय माटे ते सूचवेल नथी तोपण ते शक्ति असाधारण हती ते कबूल कर्यासिवाय चाले तेम नथी. श्री- मन्त महाराजाए घणी प्रीतिथी आ ग्रंथकर्ताने सारो आश्रय आपी पोतानी पासे संवत् १८९७ नी सालथी राखवा ने दिवसोदिवस व धारे ईज्जत आबरुनी साथे तेमनुं लालन-पालन करवा शरू कर्यु. श्री- मन्महाराजाना आशिर्वादथी तथा शुभचिंतवनथी जामनगरना श्रीमन्त सरकार जामश्री विभाजीनुं मलवुं थयुं. तेओ आ वखते युवराज पदपर विराजता हता. आ वखते आदितरामजीनी विद्यामां प्रवीणता जोई सगांसंबंधी सर्वेने पूरो संतोष उपज्यो. साहस करी गमे ते विद्यामां पूर्ण थवुं एज यशनुं साधन छे अने तेनो दाखलो आ प्रत्यक्ष छे एम कही आर्य आप्तजनो बीजां पात्रोने सद्बोध आपी मनमां गर्व मानता अने आ- दितरामजीना योग्य श्रमने वखाणता. आदितरामनो हजु संबंध पण थयो नथी ए विचार तेमना वडीलोने अहर्निश दुःखद हतो. तेमनी शुभ वासनाथी तथा गुरु (ब्रजपति) कृपाथी संवत् १९०२-३ मां पोरबंदरना रहीश गोविंदराम भटजीने घेर आदितरामजीनो विवाह थयो. हालना जमानामां बहु नानी उमरमां बच्चांओ व्यावहारिक संब- धर्मां गुंथाई जायछे तेथी शरीरना बांधा नरम नबळा तथा अपक्ब रही जायछे तेमज केळवणीनो पण परिपाक थतो नथी, आ बाबतनो रस्तो पण ईश्वरेज सरखो करी राख्यो हतो तेथी आदितरामजीनी बुद्धिकौ- शल्य विगेरे शक्तिनो परिपाक खुब तैयार हतो. ज्यारे जामनगरना श्रीमन् सरकार जामश्री विभाजी तख्तनशीन
Page 25
१६
थया अने स्वतंत्रताथी पोतानी वहाली प्रजानुं लालनपालन करवा लाग्या त्यारे तेमणे पोताना शुभचिंतक (बालसेही) आदितरामजीने प्रीतिपूर्वक जुनागढथी बोलावी सन्मान करी मोतीओनी वक्षीस करी पोताना शेहेर जामनगरमां वसाव्या. [संवत् १९०<,] ने त्यारथीज ते- मनी साथे विद्याविनोदमां तेओ मग्न रहेवा लाग्या. आदितरामजीए श्रीमन् सरकारना उदार आश्रय नीचे रही तेमना गुणवर्णननी अनेक चीजो संगीतना क्रमना जुदा जुदा रागमाँ तथा जुदा जुदा तालमां गाई शकाय तेवी गोठवी बनावीछे. तेमज कवित सवैया विगेरे पिंगल- कमना छंदो (जेनेमाटे चालता जमानामां लोको रागमां बेसाडतां मुश्के- ली धारेछे ते) पण संगीतना क्ममां गोठवी सामेल राखेलछे के जेनुं (श्री- मन् सरकारनी यशस्वी कारकीर्दीनं) इलायदुं पुस्तक बांधवामां आवेल छे ते काव्य शृंगार तथा वीररसथी भरपूर छे. तेमांथी राजनीतिशिक्षानो लाभ थायछे. दान, दया, धर्म, ए आदिक प्रौढ गुणसंपन्न महाधीर वीर महाराजा जामश्री विभाजीनी कारकीर्दीनो पण भाग तेमां लखाये- लोछे ने ते पद्यात्मक छे. आ पुस्तकमां मुख्य खबी एज छे के राज्यरंगनो तमाम भाग सत्य छे तथा तेमना लखायेला गुणवर्णननो कोई भाग अति- शयोक्तिमां जाय तेम नथी. आ पुस्तक स्वकीयादी उक्तिथी सुललित छे तेथी वांचनारने रमुजी ज्ञान उपजेछे. उमेद छे के प्रसंगे आ पुस्तक पण सुज्जनोनी सेवामां हाजर थशे, सर्व कोईना जाण्यामां छे के श्रीमन् जामश्री विभाजीनी कारकीर्दी जेम देवी महालक्ष्मीना अमूल्य मोती प्रसादथी भरपूर छे तेमज देवी सरस्वतीना ९ नवरत्न प्रसादना संग्रहथी बधारे यशस्वी थई पडी छे. आदितरामजीए पोतानी नानी उम्मरथी गाननी साथ काव्य मे- ळवी नवीन कृति करवा शरु कर्यु छे ते उपर कही गया. ते कृतिनां जुदां जुदां टिप्पण राखवामां आवेलछे तेमां एकमां जुनागढना नवाब सा- हेब श्रीमम् बहादूरखानजी तथा हामदखानजी ने महोबतखांनजीना
Page 26
१७
- ुणवर्णन तथा प्रासंगिक बनावोनो समावेश थायछे, नंबर २ मां जामश्री विभाजीना मिलापथी हकीकत शरु करी महाराजा तखूतनशीन थया तथा तेमणे सत्कर्मों करी प्रजाने आनंदनो लहाव आप्यो विगेरे वर्णवी नीतीनी साथ राज्यरंग बतावेल छे ने तेमां संसारसुखना स्त्रीपुरुषना विनोद, शृंगार ने नीतियुक्त वर्णवेलछे. नंबर ३ त्रणमां स्त्रीपुरुषनी जाती तथा तेमना स्वभाववर्णन, तेमनी स्वभाविक उक्ति विगेरे रसादिक साहित्य विषय सुचवेलळे. आ प्रमाणे व्यवहारादि कृति घणी छे तो- पण तेथी आ ग्रंथकर्त्तानुं मन संतुष्ट थयुं जणातुं नथी. ज्यारथी तेमना जोवामां आवेलछे के प्राचीन संगीत नष्ट थतुं जायछे, रागोना नियमोनो लोप थवा लाग्यो छे, रागनां (मिश्र)वर्णसंकर रूप वधी गयां छे, तालनी शंकलना तुटती जायछे, लयना रूप भ्रष्ट देखायछे, गंभीर चीजोनां वजननी समज नजरथी वेगळी थती जायछे, संगीत जेवी उत्तम विद्यानी तथा तेमां प्रवीण पुरुषोनी सेहेज नीच तुलना करवामां आवीछे, गानमां गवातां चालता जमानानां पद ठुमरी विगेरे भगवत् भजन बोधक घणां थोडां छे ने तेवां गान सांभळवाथी तथा शीखवाथी मन ऊपर अनीतिनी असर विषयद्वारा पोतानुं धार्यु काम करेछे ने तेथी घणां माठां परिणाम उपजे छे, भाग्येज गायको सदाचारी, निर्व्यसनी सुशील मालम पडेछे. केफ ए संगीत कळामां प्रवीणता मेळववानुं एक साधन गणवामां आवेछे, लोको मुदंगना बोल धाकिट तरकिट विगेरेने धाकड तरकट समजी पोलंपोला जेम आवे तेम हिसाब पण मेळव्यासिवाय आंधळाना घा वखते पांसरा आवे तेप्रमाणे फक्त मानपर धा मेळववो एज एक चालतुं धोरण ग- णेछे विगेरे आ विद्याने लगता अनेक दोष जोया व्यारथी विद्यानो प्रचार उत्तम रीते वधारवो अने तेमांथी सुनीतीनो बोध मळे तेवां पद गोठववां तेम लय, रागनी बंधश, तालनी मात्रा विगेरे नियमानुसार मळ्या करे तेवी रीते योजना करवी जोईये ए बिगेरे उद्देशोए आ ग्रंथकर्त्तानुं ३
Page 27
१८
मन आगळ चलाव्युं ने तेथी सभामां वा एकांतमां स्त्री या पुरुषने गावार्मा अनुकूळ नीतियुक्त ईश्वर भजनमां अवश्य सेवनीय धणी सेहेलाईथी क्रमा- नुसार शीखी शकाय तथा गमे ते वाद्यपर बजावी शकाय तेवी सरीगम चतरंग पद विगेरे गाननी चिजो रचवी शरु करी, ने तेमां पोताना ध- मगुरु आश्रयदाता विद्याविनोदमां मैत्रीसुख आपनार श्रीमन् न्जनाथजी महाराजनुं नामाभिधान त्रज्पति व्रजनाथ सामिप्राय विशेष्य राखी श्रीकृष्ण परमात्माना गुणवर्णन करी भक्तिभावथी संयुक्त राखेलळे. आवी चीजो (जे आ पुस्तकमां छपाई आप पाठकवर्गनी सेवामां रजु थायछे) जेम जेम तैयार थती गई तेम तेम एक जुदा पुस्तकमां जमा करवामां आवी. ते आ संग्रहमांथी तेमनी आज्ञानुसारज क्रम गोठवी प्र- जानी सेवामां मुकवामां आवीछे. आ वांची तथा शीखीने मनन करी लोको तेनो उपयोग करी सुबोध ले तेज तेमनो उमदो उद्देश हतो. तेमणे आ संग्रहमांथी घणा शिष्योने सारो प्रसाद आप्योछे ने तेमणे पोते शाळाना रूपमां पोतीका तन, मन, धनना खर्चथी नियमानुसार शीख- ववानुं काम जारी राख्युं हतुं, तेमज हाल पण आ ग्रंथना नियमानुसार हजु तेवीज रीते शीखवायछे. आ ग्रंथकर्त्ताने जामश्री विभाजीए उ- दार आश्रय आपी सारी निमणुक करी वखतोवखत घणी बक्षीशो करी इज्जत आबरु वधारी पोतानाज गणी घणा संतोषथी निभाव्याछे. आवा विद्वज्जनोने सारो आश्रय आपवामां श्रीमन् सरकार बहादुरे घणी प्रीति दर्शावीछे ने हजु दर्शावेछे ए तेमनी मोटाई छे. तेमनी उदारताए तेमने दान वीरमां श्रेष्ठपद आप्युंछे. आवा गंभीर गुणवाळा श्रीमन सरकारश्रीनी हजुरमां आबाद रही सुख संपत्ति मेळवी आदितरामजी पो- तानुं तथा आश्रयदातानुं परम अभीष्ट चिंतवता, श्रीव्रजपति सांनिध्य व्रजपतिनुंज गान करता, व्रजपतिनोज मृदंगादिवाद्यमां साथ करता, स- र्वनी साथे विद्याविनोद लेता, तथा बीजाओने पोताथी आनंद उपजावता सरस्वती प्रसाद फेलावता के ते संपादन करता, तथा मित्रोना गुण
Page 28
१९
प्रसिद्ध करता, संगीत विषयमां नवा नवा शोध करता, आनंदमां दिवस गाळवा लाग्या. तेमणे श्रीमन् व्रजनाथजी महाराजनी साथे शुभतीर्थ यात्रामां रही कलकत्तेथी द्वारिका सूधी तथा दिल्लीथी पुना, सतारा सूधी मुलक जोई वणो व्यवहारिक तेमज संगीत आदि विद्याविष्रयमां अनुभव मेळव्यो हतो. तेमणे जोधपुर, जयपुर, बिकानेर, बुंदी, कोटा, उदेपुर, ग्वालीयर काशी, उज्येन, मथुरा, जगनाथ, कलकत्ता, विगेरे मुख्य शेहेरोमां पण सारो वास करी विद्या दान आपी सर्व मंडळने सरखी तृप्ति करवामां कांई कचाश राखी न होती. आ जगोए कहीएके पाखंडी, ढोंगी, वा दंभी, संगीतमां पोताने प्रवीण माननार जनो वखते शेहेरोमां संताई रहेता, वा बीजे कोई गाम जता रहेता, तो ते कांई अतिशयोक्ति नथी, तेमणे नानां मोटां घणां रजवाडामां महाराजाओनी मुलाकातथी धणो संतोष मेळव्यो. कोई कोई राजाओ ते विद्यापर अति प्रीति होवाने लीधे शिष्य बनी गुरुभावथी तेमनो सन्मानपूर्वक सत्कार करता, कोई कोई तेमना सात्विक गुण तथा पवित्र ब्राह्मय आचरण जोई पूज्य मान आपता; बीजाओ पोताना शुभचिंतक गणी मित्रतुल्य मान आपी शुभ सलाह पूछता. कोई दूरथी दर्शननी इच्छा पत्रद्वारा तथा खास मनुष्यो मोकली बतावता. ज्यां ज्यां तेओ गयाछे, त्यां तां तेमणे सर्वना प्रीति- पूर्वक आदरभाव तथा मानसन्मानथी संतुष्ट रही, रंकथी ते रायसूधी सर्वेने सम बुद्धिथी विद्या पारितोशक आपेलुं छे. काठिआवाडमां तो तमाम महाराजाओ तथा राजकुंवरोमां तेमने गाढ स्नेह थयो. ते- मणे तेओने संगीत विषयमां सारो बोध तथा परिचय करावी आनंद उपजाव्यो; तथा देशमां विद्यानो बोहोळो फेलावो कर्यो, तेथी काठि आवाडे गौरव मानवा जेवुं छे. तेमने जे जे राजाओनी मुलाकात थई तथा परस्पर जे जे विनोद थया ते विगरे सूचवुं ते विस्तार थई जवाथी आहीं दाखल करेल नथी.
Page 29
२०
आ प्रमाणे दिवसो जता हृता दरमियान संवत् १९२४ नी सालमां श्रीमन् न्रजनाथजी महाराजाए लीला वीस्तारी. जेमना सहवासमां विद्या विनोदथी सुखसंतोषमां दिवसो गळाता हता, तेमनाज वियोगथी आदितरामजीने असह्य दुःख आवी पडयुं. तेमनी मनोवृत्तिमां जो के रजोगुण घणोज कम हतो तोपण हरदम सात्विकभाव प्रसर्यो, व्यवहारिक बाबतोपरथी तेमनुं लक्ष उठी गयुं. रागरंगमां रागी छतां विराग थवा लाग्यो. संसारिक मोहथी विरक्त दशा थई. तेमणे आशा तृष्णा मारी मूकी व्रजपतिमां लीन थवा चाहुं. आहिकमां सार्द्रता वधी गई, विद्यादान आपी जीवितदान तो घणाओने आप्युं हतुं, तोपण धर्मद्वाराए पोताना जीवीतनुं पण दान करवा मांडयुं. रटन फक्त व्रजपतिनुंज रह्युं, रामायणज पोताना रामनुं अयन राख्युं, देवी सरस्वतीज मात्र विलास रूप रही, मात्र भक्ति ज सेवनीय हती, आप्रमाणे मित्रवियोगथी तेमनुं मन घणुं पाछुं हृठयुं; तोपण तेमणे पोतानो लोकोपयोगी प्रयास जारी राख्यो ने पोताना पूज्य मित्रनी यादगारिमाटे आ ग्रंथ छपावी सज्जनोनी सेवामां मूकवा अभिलाष सज्ज राख्यो; परंतु केटलाएक संगीतना अंगभूत विषयोनी शोधमां ने ते शोधनां बी पुत्रोमां दाखल करवामां तथा शिष्योने विद्याप्रदान करवामां समय व्यतित कर्यों तेथी जो के घणो वखत गयो तोपण बेशक फायदो थयो छे के संगीतादित्यना बे भाग थई शक्या छे जे क्रमानुसार छपाई आप समक्ष हाजर थायछे ने थशे. आ प्रमाणे जोके तेमनी घणी होंश हती तोपण पोतानी हैयातीमां संगीतादित्य पूरुं पुस्तक बहार पडेलुं तेओ जोई शक्या नहीं. माणस कांई धारेछे ने ईश्वर कांई उतारे छे. Man proposes and God disposes. तेमनी (आदितरामजीनी) शक्ति जोई आश्चर्य थया सिवाय रहे तेम नथी केमके आवा गंभीर विषयमां जे जे तेमणे शोध कर्या छे तथा जे जे नियमो घड्या छे ते जोके तेमने कोईए तेवुं शीखव्युं नहोतुं तोपण ग-
Page 30
२१
णितशास्त्रनी परम कोटी (Permiutation and Combination) थी सिद्ध थायछे तथा संगीत विषयनुं रहस्य खुल्लं करी आपेछे; तेमज रा- गना रूपनां प्राचीन लेखोने चालु जमानामां गवाता रूपनी साथे सर- खावी भिन्नरूप मुकरर करी नवा नियमो योजवा ए शक्ति पण कांई सेहेज स्तुतिपात्र नथी. जे संगीत जाणी साफल्य करवानुं छे ते तेमणे टुंकामां दर्शावेल छे अने ते बी रोपाई फळयुक्त वृक्ष आप वाचकगणने नजरे आवतां जशे. गावुं वा वाजां वगाडवां ए कांई पुरुषार्थ नथी पण ते विषयमां उंडा उतरी गंभीर बाबतो जाणवी तेज सज्जनोने श्रम लेई जाणवा योग्य छे. आदितरामजीना प्रसादथी खास हिन्दमां पण वाद्य तेमज गान विषयमां धणो सारो सुधारो वधारो थयोछे तेमज आ प्रांतमां संगीतनो तथा काव्यनो शोख घणे दरज्े वध्यो छे तेनुं मानपण तेमनेज छे. हाल जे कांई संगीतविषयमां वरतारो चालेछे ते तेमनाज शोधनुं फळ छे, सबब तेमनो वरतारो सर्वमान्य थई पड्यो छे ने सिद्ध गणायो छे. आ ग्रंथकर्तानां बनावेल चतरंगादि पद खास हिंदमां तेमज आ भागमां पण शिष्यद्वारा गवाई गाजी रह्ां छे. कोई तेने बीन (वीणा)मां कोई सितारमां, कोई हारमोनीयममां, पीयानामां, कोई जलतरंगमां कोई नस्तरंगमां गाई बजावी आनंदमां मग्न थई रहाछे. अ्रंथकर्ताए जोके आवां अनेक वाद्योपर बजाववा वधारे देव पाडी नहोती तोपण तेमनी ज्ञानशक्तिथी गमे तेवुं कठिण वाद्य पण तेमने हाथ सुलभ हतुं तथा शिष्योने शीखववामां तेओ घणी सहेलाईथी तेमने संतोष उपजाबता. तेओ पोते मधुर, गंभीर, बुलंद अवाजथी मेघसमान गाजी शकता. तेमणे मृदंग वाद्य तो पोतानुंज करी राख्युं हतुं. आ वाद्यपरनी बंधश (जे हाल हिंदमां घणे भागे सांभळीए छीए) तेनुं सघळुं मान तेमनेज घटेछे. मात्राओना हिसाबथी लयना भिन्न भिन्न रपमां एक पराल ज़ूदा जूदा ताळोमां लावी आपवी ने तेनो हिसाब गोठववो ए् पण तेमनोज
Page 31
२२
मुख्य शोध छे. तेमनी बनावटनी गतो पराल विगेरे मरहूर थएल छे. पोरबंदरना गोस्वामी श्रीमन् द्वारकानाथजी महाराजाए मृदगविषयमां तेमनाथी सारो अभ्यास करी ज्यां ज्यां तेओ पधार्याछे त्यां त्यां तेमणे शिष्योने सारो प्रसाद आप्यो छे. हालमां ज्यां सुधी संगीतशाळा नथी तथा शीखबवाने माटे धोरणतरीके पुस्तक बहार आवेल नथी त्यां सुवी शिष्य फक्त पोतानाज शिक्षकने जाणेछे परंतु आ ग्रंथकर्ताए धणा राजा बाबुने, गृहस्थोने अपुल्य संगीतविद्या प्रसाद आपेल छे ने तेद्वारा बीजा शतशः शिष्यो बनी तैयार थया छे ए तमाम विद्या प्रचारनुं गुरुमान ग्रंथकर्तानेज घटेळे. रजपुताना तरफना महान उदार आशयवाळा महाराजाओ तरफथी प्रंथकर्ताने इज्जत आबरुथी बोलाववामां आवेल तथा छत्रचामरादिक राज्यचिन्हनी बक्षीश मळेल परंतु तेओए संतुष्टमनथी तेनो स्वीकार करी ते महाराजासमीप वर्तवा अनिच्छा बतावी ने श्रीव्रजपतिथी विखुटा पडी द्रव्यने माटे लोभ करवो अने महाराजा जामसाहेब श्रीनी इनाय- तनो अनादर करवो ए तेमनी मरजीथी विरुध हतुं. विद्यादान आपबुं ने ते गमे ते जगोए रंकने ने रायने सरखुं आपवुं ए तेमने भावरतुं हतुं तेथी तेमणे संतुष्ट मनथी जामनगरमां वास करीने प्रसंगे प्रसंगे देशाटन करी विद्यादान आप्युं. महाराजा जाम श्री विभाजीना शुभचिंतक तरीके तेमणे आशरे त्रीश पांत्रीश वर्ष नोकरी करी पोतानी उमर लेखे करी छे ने तेनीज बरकत तेमणे भोगवी छे ने हजु भोगवायछे, पोताना पूज्यगुरु आश्रयदाता तथा मित्रभावथी जेनीसाथे विद्यावि- नोद करवामां आवतो ते व्रजनाथजी महाराजना वियोगथी आदितरा- मजीनुं शरीर उतरवा मांडयुं हतुं जेथी छेवटे संवत् १९३६ नी सालमां तेमणे बे पुत्र केशवलाल तथा लक्ष्मीदास तथा त्रण पुत्री छोडी पोतानी विद्याशक्ति तेमज कला पुत्रोमां जाणे वेहेंची होय तेम अखंड संप शिक्षा आपी आ संसारनो त्यांग कर्यो. तेमने संस्कृत, हिंदी तथा गुजराती
Page 32
२३.
भापामां घणुं सारूं ज्ञान हतुं तेमज फार्सी तथा उरदुमां पेश हतो. ते- ओ शरीरे मध्यम कदना हता. बदन कौवतदार तथा पुष्ट हतुं, कसरती होवाथी तन्दुरस्त ने भव्य रेहेतुं. ललाट विशाळ हतुं, तेपर गंभीर तर्क- शक्तिए पोतानी खुबी प्रकाशी हती. चेहेरो गोळ गौरवर्णे हतो तेमां तन्दुरस्तीनी लालाई झांई मारतुं हतुं. साधारण मोटी काळी आंख ने तेमां लाल रेखाओ तेमनो घणी भाषामां प्रवेश छे एम सुचवती हती, पातळा उपराउपर बेसता होठ लालाशनी साथे सफेत शुद्ध दांतने वधारे शोभावता हता तथा आहारव्यवहारमां तेओ जितेंद्रिय छे एम सुचना आपता हता, मुंछ सेहेज घाटी तथा लांबी हती. नाक सुंदर अणीदार हतुं. तेमनो चेहेरो हमेशां हास्ययुक्त प्रफुलित रेहेतो. वक्षस्थळ विशाळ हतुं. दया, परोपकार, नीति, धर्म, सत्य, गणित, संगीत, प्रौढबुद्धि, वाक्चातुरी तेमज पचित्र सनेहबंधनी शक्तिओना भाव खुल्ा माथामां स्पष्ट देखाता हता. मित्रवर्गमां तथा सहोदर वर्गमां जे तेमणे प्रीतिना दाखला बेसाड्या छे ते श्लाघनीय छे. समदष्टी ए गुणे तेमने उत्तम गुरुपद आपेल छे, वक्तृत्वशक्तिए तेमने सभामां एकानुं पद आ- पेल छे सबब उ्यां ज्यां तेमनुं मळबुं थयुं छे त्यां त्यां आदितरामजीना मुखमांथी अमृत (हितैषी ने मधुर वाणी) झरेछे ए वचनो संभळायछे, द्वेष ईर्ष्या असहनताए तेमनो त्याग कर्यो हतो. देवी सरस्वतीए तेमज लक्ष्मीजीए तेमनी बांह ग्रहण करी हती, तेमणे स्व्रोपार्जित पैसो सन्मार्गे वापरी वैभव भोगव्यो छे. तेमणे वैष्णवी संप्रदायद्वारा भगवत् भजनमा आसक्त रही नादब्रह्मनी सेवा करीछे. तेमणे केटलाएक श्रीकृष्णचं- द्रजी (त्रजनाथ, व्रजपति) नी स्तुतिना खास पद रचेल छे ते हिंडोला, जन्माष्टमी, सांझी, अन्नकूट फाग विगेरे उत्सवोमां गवायछे तथा गावा योग्य छे; तेमज सांप्रदाइक धोळ विगेरे बीजां गान पण रचेल छे ते पण भक्त लोकोने अवश्य वांचवा लायक छे. ते वांचवाथी हृदय सार्द्र थई जायछे. आवो सम्प्रादायिक कतिसमूह (कीर्तन) आ पुस्तकमां
Page 33
२४
सामेल करेल नथी परंतु ते कोई बीजे प्रसंगे पवित्र बंधुओनी समक्ष हाजर थशे. तेओए शिव विष्णुविषे अमेद समजी ईश्वर साधन करेल छे. तेमनी खानगी वर्तणुक सात्विक हती. कुटुंबवर्गमां सगासंबंधीमां के सहोदरमां, मित्रोमां तेमज सर्व मंडळ्मां तेमनो स्नेह निष्कलह निष्कलंक थई प्रिय थई पड्यो छे. तेमनो स्वभाव रमुजी ने रोचक हतो. तेमनुं वर्तन आप्त वृद्धवर्गमां प्रिय हतुं, समान वयना मित्रो विगेरेने आल्हादक हतुं तेमज नाना वर्गमां खुशीनी शिक्षणरूप वारताओथी वंदनीय थई पडयुं हतुं. शिष्योने तेमज श्रोताजनोने विद्यानंद आपतां सेहेज वातोमां पण फक्त संगीतमांज नहीं पण बाजा विषयोपर तेमज अनेक व्यवहारिक उपयोगी बाबतोपर व्याख्यान तथा शिक्षा आपी सर्वने तेओ उपकृत करता. तेमणे विद्यादानथी घणाओने जीवीतदान आपेलं छे. तेमणे बचपणथी साधारण स्थिति भोगवी हती तेथी तेमने रजोगुणे कांई बाध कर्यो नहोतो. धननो, विद्यानो, के यौवननो मद तेमनी नजीक पण आव्यो नहोतो. राज्यलक्ष्मीए सन्मार्गे आवी सन्मार्गे जई तेमनी कीर्ति फेलावी उदारपद मेळवी आप्युं. ग्रंथकर्त्तानी पोशाकनी ढब प्रौढ़ हती. सादी झीणी लालकोरनुं धोतीयुं ब्राह्मणोए जे प्रमाणे संध्यादिक पवित्र कर्मोमां पहेखुं जोईए तेप्रमाणे तेओ पेहेरता हता. बगलमां चणवाळी बंडी वा पासा बंडी पेहेरी ते- पर लांबी बांहवाळुं अंगरखुं पेहेरता हता. कमान छातीसाथ बेसती आवी वधारे शोभती हती. पखावज बजावती वख़त अंगरखानी लांबी बांनी करकोचली जेम चडाववामां आवे छे तेम थोडी ववारे चडावी तथा थोडुं खुलुं कांडुं करी विशाळ वक्षःस्थळ पहोळुं करी बेसी मल संग्रामनी तैयारी करता देखाता तथापि ते बजावतां कांई श्रम वा चहेरामां कांई विकार थता नहीं; पण तेथी उलटुं वधारे आनंदयुक्त ने रमणीय देखाव थतो. आ जगोए कहेवुं जोईए के तेमनी वधारे खु- बी ए हती के तेमना बाजनी साथ जोके तेमणे केवळ श्री व्रजपतिनोज
Page 34
२५ साथ कर्यो छे तोपण प्रसंगे हर कोई गायक गातो होय ने ते आ्यारे वाद्यमाँ जूदी जूदी जातनी लयना बाजथी लथडी जाय त्यारे तेमने साथमां तेओउ- त्तम रीते नभावी लेता. ते एवी रीते के गायकने पोतानी भूलथी सभा- क्षोभ थाय नहीं. तेम श्रोताजनोपण घणी सूक्ष्म समजण होय तोज आ बा- रीक काम जाणी शके. ज्यारे रेलगाडी खूब जोसभर चाली रहे छे ने तेमां सामेथी कांई अडचण आवी तो ते वखते केवी संभाळथी तेना ते जोसमां चालवा देवी ए काम जेवुं मुष्केल छे तेथी पण आ प्रसंग वधारे कठण छे. आ बाबत एवी छे के हर कोई गायक तेमज बजावनारा पण सहेज स- मजी शकता नथी. हिसाबबंध धुमाधार परालोनी गाडी चलवी तेमां बी- जाने आंचकानी पण खबर नहीं पडे एवी रीते चालवुं ते केवुं मुष्केल थई पडे ने तेमां वळी सामेना गायकनी भूलचूक सुधारी तेमने पाछा ठेकाणे लावी बंने एक मानपर साथे आवी पहोंचे ए बुद्धिकौशल्य केटलं छे, ते वाचकगण आप विचारशो. माथापर गोळ ब्राह्मणी ढबनी रेशमी पाघ जामनगरनी उमदा सोनेरी छेडाथी सुशोभित राजती. खभापर जामदानीनो दुपट्टो सादो स्वच्छ सफेद रंगनो झुकी रहेतो. सोनानां आभूषण पर प्रीतीज नहोती पण फक्त राज्यसन्मानने लेईने प्रसंगोत्सवपर वखते गळामां अंगरखा- नीचे बंडीपर रही पीळी झांई मारतो सोनानो दोरो वा मोतीनी माळा हा- थर्मां वींटी तेमज ऋतुअनुसार शालदुशाला एज फक्त वधारानो पोशाक ब- नतो. कपडां पहेरवानी सुघराई संतोषकारक हती. आ सादा पोशाक साथे ललाटमां केसरी अर्गजा तथा वैष्णवी सांप्रदायिक कुंकुमतिलकथी भव्य गौर चेहरो वधारे शोभतो हतो, सुघराई साथे अत्तरसुगंध फेलाई रहेती ने ते फक्त रसज्ञतानी खातरज,अत्तरनी जुदी जुदी तरेह तथा तेमां बनतो आ- मेज तथा तेनी क्रिया विगेरे कौशल्य तेमणे पोताना मित्र बावाभाई ऊर्फ विजयशंकरजी जामनगरना नागर वैद्य पासेथी मेळव्युं हतुं. बावाभाईए ते- मनी पासेथी संगीत तथा काव्यसाहित्य रसादिकमां सारो अनुभव मेळव्यो हतो. आप्रमाणे विद्याविनोदमां तेमनी मैत्री गाढ थई हती. आदितराम- जीए श्रीमन ब्रजपतिनी वियोग थयाथी सर्वदा सफेद रंगनो जामनगरी फेंटो धारण कर्यों हतो. आ पोशाकथी शांति कांई विलक्षण रूप दाखवती हती. ईश्वरीक्रम सर्वना जोवामां आवेछे के सुख-दुःख क्रमानुसार आवेज जायछे तेमन आदितरामजीने आधिव्याधि, उपाधिग्रस्त करी देती तो-
Page 35
२६
पण तेओ धीरजथी ते सहन करी देवार्चनमां तत्पर रही विपत्तिकाळ बी- जाओ करतां सहेलाईथी ओळंगी शकता. तेमनामां पवित्र शक्तिनां परमा- णुओ घणां जम्मे हतां, ने तेथी तेमनामां महर्षीओना जेवी एक शक्ति हती. आपणे पुराणोउपरथी जोईए छीए के प्राचीन वखतमां ऋषिओ श्राप आपी पोतानुं जपतप गुमावता, तेम आ गृहस्थे पोतानी सिद्धि तेवे रस्ते गुमावेल नथी. कोईना आचरणपर हृदयपूर्वक नाखुश थया नथी के जेथी तमोगुण- द्वारा सिद्धिनो नाश थाय. तेओने वचनसिद्ध गणवामां कांई अतिशयोक्ति नथी. तेमनापर श्री व्रजपतिनी अनुकम्पा ने तेमनुं पोतानुं सदाचारी वर्तन ए आ सिद्धिनुं मुख्य कारण हतुं. परमकृपाळु परमेश्वर पोताना भक्तने कांई दुःख थायछे तो तेना हितनेमाटे पोते अवतार धरेछे, श्रम लेछे, कष्ट वेठेछे विगेरे वातो आपणे पुराणोथी जाणिये छिये ने मानिये छीए. आप्रमाणे आदितरामजीए गुणगान करी भजनद्वारा ईश्वरने प्रसन्न राखेल छे सनब भक्तवत्सल दयाळुए तेमने ऐहिक उपाधीओमांथी वखतोवखत मुक्त करेल छे. कोई वखत अवधूत वेषे, कोई वखत अचानक दृश्य तथा अदृश्य थता संन्यासी वेषे, कोई वखत नास्तिक ब्राह्मण वेषे, एप्रमाणे जूदे जूदे वखते दर्शन आपी कृतार्थ करेल छे. आवा बनावो जाणी ईश्वरनी महान शक्ति- विषे सानंदाश्चर्यथी संतोष थायछे ने मनमां भक्ति दृढ़ थई जायछे. तेओ भूत, प्रेत, पिशाचादिकना वहेमथी वेगळा हता. राज्यनी सांसर्गिक मली- नताए तेमनो स्पर्श पण कर्यो न होतो. तेओ निस्पृह रहेता. तेओ मधुर हित वचन कही खुशामतने भुलवी देता. हांजीआपणुं नीच करी बतावता. घणा शोधको तेमज बीजा महानपुरुषो घणाखरा पोताना सहानुयायी ज- नथी हसायाछे परंतु आ ग्रंथकर्त्ता घणा भाग्यशाली छे केमके राजकीय मं- डळमां, तेमज रैयतमां, सगासंबंधीमां, तेमज मित्रमंडळमां तथा विद्वज्जन- समूहमां तेओ अतिप्रिय थई रह्याछे ने सर्वनी प्रीतीनुं सुख तेमणे भोगव्युं छे. आदितरामजीए जे कांई नवी कृति करी छे ते तमाम हिंदी आर्य भाषानी काव्यरूप छे. तेमनो खास उद्देश एज हतो के हाल संस्कृत भाषा थोड़ी वपराय छे ने संगीतविषयमां आर्यलोकनो प्रवेश घणो कम छे माटे हिंदुस्तानना गमे ते भागमां समजी शकाय तेवी भाषा हिंदीमां पोतानुं नाम सामेल राखी संगीत समझाववुं ने ते सबबथी तेमणे आ संगीतादित पण लखेल छे. तेमनी गान शीखववानी ढब रसालंकार
Page 36
२७
साहित्यनो बोध तथा स्वरज्ञाननी पृथक्करणनी समजण आपी हमेशां संगीतमां व्युत्पन्न करवानेमाटे चालू रहेती ने ते स्तुतिपात्र थई छे; तेथी ए ढबने अनुसरी तेमनी इच्छामुजब आ संगीतादित्य पूर्वभागमां टीकानो वधारो करवामां आबेल छे. ओदितरामजीए घणा आधारोथी खातरी करी आ ग्रंथ लखेलो छे सबब तेमणे सूचव्युं छे के,- आदिहि संगीत रत्नाकर यों दर्पन हे,। दामोदरगीतसार महोदधि आनले।। नारायनसाहित्य सुनादको पुरान लेके। पारिजात कौमुदी सुचंद्रिका बखानले।। मंजरी ओ मारदकी संहिता अर्णवभाष्य। शिवब्रह्माविष्णु आदि देव मत मानले ।। रमाउमा गणेशादि नारद भरत रवी। करों ग्रंथ हनुमतमतको ममानले।। आ ग्रंथमां तेमणे पोतानुं नामाभिधान आदितराम, रवीराम, आदित ए प्रमाणे संयुक्त राखेलछे. अमोने अहीं कहेतां घणी दिलगिरी उपजेळे के गौन्राह्ण प्रतिपाल महाराजाधिराज श्रीमन् सज्जनसिंहजी (उदेपुरना राणाजी) जी. सी. एस. आई. ए आ ग्रंथकर्त्ताने मळबा तथा आ पुस्तक वांची समजी जिज्ञासा तृप्त करवा इच्छा बतावेल परंतु ते अर- सामां आदितरामजीनी प्रकृति नादुरस्त हती. ने पछी ईश्वरगतीथी आख़रे भविष्य थयुं, ने त्यारबाद श्रीमन् महाराणाजीनो पण कैला- सवास थयो तेथी अमो आ पुस्तक तेमनी हजूर रजु करी भाग्यशाली थई शक्या नहीं. "ईश्वरेच्छा बलीयसी." काठियावाड (सौराष्ट्र) ना पूर्व प्रदेशमां झाला रजपुतो राज्य करे छे तेमनुं पराक्रम सुप्रसिद्ध छे. वढवाण जे एक आ विभागमां जुनामां जुनुं शहेर गणायछे त्यांपण तेमनुं राज्य छे. सहेज नजीकनोज इतिहास जोईशुं तोपण श्रीमन् पृथुराजजी, चंद्रसिंहजी ऊर्फ चांदा-
Page 37
२८
भाई जालमसिंहजी बगेरे शूरवीर, सावधान, न्यायी, शाणा सरदारो राज्यासनपर आवी प्रजाने आवाद करी सुखसंतोष भोगवी नाम अ- मर राखी गयाछे ते स्पष्ट देखाशे. जेम धांगधाना महाराजा श्रीमन् रण- मलसिंहजी तथा भावनगरना श्रीमन् विजयसिंहजीनुं संतोषकारक मळवुं थयुं हतुं, तथा परसपर परिचयथी स्नेह बंधाई भक्ति उपजी हती, जेम पालीताणा, मांगरोळ विगेरेना दरबार साहेबोनुं मळबुं थयुं हतुं, तेम आदितरामजीने बढवाणना ठकोरसाहेब श्रीमन् रायसिंहजी महाराजनो पण खुशकारक मिलाप थयो हतो. तेमना पाटवीकुमार श्रीमन् चंद्रसिंहजी, शाणा, नीतिनिपुण, विवेकी, धीर-वीर ने विद्यावि- लासी हता. तेमणे पोतानीज हूबथी सहेज अंग्रेजी, फारसी तेमज गुजराती तथा थोडो संस्कृतनो अभ्यास कर्यों हतो. तेओ रागरंगना शोखीन हता तथा तेमणे आ ग्रंथमांहेनी केटलीक चीजो पसंद करी, शीखी, आनंद लीधो हतो तेथी तेओ आ ग्रंथकर्ताने सारूं मान आपता हता. तेओ संप्रदायिक पद्धतीप्रमाणे श्रीमन् व्रजनाथजी महाराजना शिष्य थया हता ते सबबथी पण आदितरामजीनी साथे तेओ बधारे महोबत नभावता हता. आ सुघर सरदार घणी नानी उमरमां गुजरी गया तेथी प्रजा विगेरे तमामनी लांबी लांबी आशा, तथा सारा सारा मनोरथो निष्फळ थया. तेमने माटे हजुसुधी आ प्रजा घणी दिलगिरी भोगवे छे. श्रीमन् चंद्रसिंहजीना पुत्र दाजीराजजी साहेब बहादुर "ज्यारथी समजवा लाग्या त्यारथी गान तानना वधारे शोखीन हुता. तेओ श्रीमन् रायसिंहजी पछी गादीपर बिराज्या, तेमणे राजकुमार कालेजमा संतोषकारक अभ्यास कर्यो. शास्त्रमां तथा कळामां तथा अभ्यासना बीजा विषयोमां तेमणे सारो अनुभव मेळव्यो. आ वखते आर्य संगीत विद्या शीखववाने प्रोफेसर आदितरामजीनुं नाम आपी, तेमणे बीजाओनी अनुमतीनी साथ हिलचाल करी हती परंतु ते वखत ते काम पार पडचुं नहीं; बाद ज्यारे पोते स्वराज्य सत्ता संभाळी
Page 38
२९
(संवत् १९३६) प्रजानुं सुखशान्तीथी लालन पालन करवा लाग्या त्यारे पण पोतानो विद्याविलास जरा पण विसारे पाड्यो नहीं. गंभीर ज्ञान साथ दरेक आर्यविषयमां तेमनी बुद्धि खीलती रहेती. आर्य संगीतने तेओ उत्कृष्ट सभजता हता सबब युरोपना सघळा प्रदेशोमां जई तेमज हिंदुस्थानना चारे खुंट फरी वळी विद्याज्ञाननो घणी तीक्ष्ण बुद्धिथी रस चाख्यो हतो. संगीतमां आर्योनो परिचय जे हाल थोडो वधतो जतो देखायछे ते वधारवा तेमनी इच्छा हती, तेमणे आ ग्रंथनुं अव- लोकन सारी रीते शरु कर्यु हंतुं (संवत् १९३७). आदितरामजीनी शिक्षापद्धति माफकज तेमने रस अलंकारादिक साहित्य साथ राग बंधश तथा स्वरज्ञान विदित करवामां आवतुं. संगीतादित्य सटीक तैयार करी प्रसिद्ध करवा तेमनी फरमाश थएल तथा तेमनो आ अभि- लाष सज्ज हतो. अहीं स्मरण आपतां अमोने घणो खेद थायछे के महा- राज श्रीमन् दाजीराज साहेब के जेओ आ ग्रंथनो सुधारो वधारो जोवा घणी उत्कंठा राखता हता तथा तेने लोकहितार्थ प्रसिद्ध जोवा आतुर हता, तेओ नानी वयमां स्वर्गवासी थया संवत् १९४१ तेथी अमो आ तेमनी इच्छानुसार प्रयत्नने तेमनी हजुर रज करवाने भाग्यशाली थया नहीं. महाराजा दाजीराज साहेब पछी तेमना नानाभाई अखंड प्रौढप्रतापि श्रीमन् बालसिंहजी साहेब तख्तपर बिराज्याछे. पोताना पूज्य प्रतापी वडीलभाई तरफनी अपूर्व भक्तीथी तेमणे आ ग्रंथ उदार आशयथी बहार पाडवा आज्ञा करी छे तेथी अमो घणा उपकृत थया- छीए. आ ग्रंथमां आर्यवर शीध्र कवी पंडित श्रीगोवर्धनलालजी (गद्दुला- लजी) धनश्यामजी तरफथी तेमज शास्त्रीजी जीवनराम वि० महिधरजी तरफथी घणी सारी शिक्षा मळीछे तेथी तेमना आभारी छिये. आ सदीमां शेहनशाही संभाळमां आबाद रही आर्यबंधुओ वि- द्याकलाकौशल्यमां प्रवीण थता जायछे तथापि आर्य संगीत विषयपर घणुं थोडुं ध्यान अपायुं छे, हजु घणुं काम बाकीछे, माटे विद्वज्जनोने
Page 39
३०
विनंती के आप सर्व बनतो प्रयास करी आर्यविदयाने उत्तम स्थितिए पहोंचाडशो तेमज महाराजाओ समीप विज्ञप्ति के विनाश्रये न शोभं ते पंडिता: इत्यादि राजाश्रय शिवाय विद्वज्ननी विद्या कंई शोभती नथी, माटे आप उदार आश्रय आपी तेमनुं पालन करी आ विषय शाळाओमां शीखावी देशने उपकृत करशो त्यारेज आ ग्रंथकर्ता आ- दितरामजीनो तेमज सर्वनो श्रम पण सफळ ने सार्थिक थशे. आ अमारो पहेलो प्रयास छे माटे विद्वज्न तथा पाठक वर्ग गुणदो षने माटे क्षमा करशो. लक्ष्मीदास आदितराम, सविनय प्रणाम करे छे. वढवाण शहेर.
Page 40
सूचीपत्र.
विषय. पृष्ठ.
मंगलाचरण १ .. (संगीतादित्य परिभाषा ) १
कालविचार १
खरविचार 0 .. 9 .rst
ग्रामविचार e
मूर्छनाविचार ... १० 0664
श्रुतिविचार .... तानविचार १२ ... गानेवालेके गुण और दोष १३
अलंकार भेद .... १४ ....
रागके नाम .... २० aGAP
रागिनीके नाम २१
नादब्रहम खरूप २२
ताल व काल" २३
राग २४
रागप्रशंसा २१
(रागप्रकरण) २७ ....
राग मैरव २७ 180g opa9 ....
रागिनि भैरवी २९ 888 सुर्जरी ३२
रामकली ३३ ....
टोडी .... ३४ .... जोनपुरी टोडी .... ३७
Page 41
विषय. पृष्ठ.
रागिनि लचारी टोडी .. BR ३७ aped
वेराडी ३८ APRA
राग मालकोश .... रागिनि वागीश्वरी ४३
ककुभ ४५
सोहनी ४ ६
खंभावति ४७ .. . .
गुनकली ५0
राग हिंडोल .... ...
रागिनि वसंत .... १२ ...:
9 पचम .... ललित १६
बिलावली ५७ ....
शुक्क बिलावली ५९
देवगिरि ' ५९
नट ६०
देशाक्षी ६० 9489
राग दीपक ६१ ... रागिनि धनासरी ६२
नाट .... ६३
छायानाद ६४ ....
हमीर" ६५ apas ....
केदार" ६५
जेतश्री
पलाशी ६६ 1.91
Page 42
विषय, पृष. रागिनि कामोदी ६६ .. 81 .... राग श्री ६७ रागिनि गोडी ६८ ... ललित गोडी .... ६९ spa
मालवी .... ६९ 018d
त्रिवनी ७१ ... पूवी ७२ ... रेनकी पूर्वी ७२ ... पूर्वी कल्याण .... ७३ vody
"1 टंकिका ७४
राग मेघ .... ... ७४ रागिनि महारी ... ७६ .... गोडमद्ार ७८ ... 6 मियानी " ८०
सोरठ ८१ देश .... ८४
सारंग 88 4 6 ...:
गोड सारंग त्रंदावनी " ८८ 4860
सामत ९०
नूर ९० देवगिरि" ९१ मेघ "9 ९२
लंकदहन ९३
बडहंस
Page 43
विषय. पृष्ठ.
रागिनि मतुमाध ... .... ९४
राग पट .... ... 1 ९४ .. . 1
बिभास .... .... देव गांधार .... .... ... 9
रागिनि बंगाली ९७ देशकार .... ९७ agad ....
करनाटक ९८
आसावरी ९८ 9 .. 4
न्रह्मावर्त ....
मालसरी
पटमंजरी c1.4 e ... १०२ पटदीपकी 93 ... ०२ जेजेवति .... ९०३ सिंघ .... .... .... १०३ बरवा .... १०४ a. 11 झिंझोटी .... १०९ पीलु .... .... १०७ वानी .... ... ... १०८
जंगला ... १०९ तिलंग ... ११० हिजाज .... .... ११०
मधुर ... १११ 5896 .... सुरपरदे ११३ $.६4 ....
माढ ११३ देसी जिल्ा ११४
Page 44
५
विषय. पृष्ठ. रागिनि काफी .... .... ११५ ....
राग मारवा .... ... 8 ... 8 ११६ कल्याण 1. . . .... ११७
एमनकल्याण ... ११९ भोपालीकल्याण ٠٠٢٥
भूप .... ... १२३ हमीरकल्याण १२६
कान्हरा ... .... १२७ दरबारी कान्हरा .... १२८ अडाणा १२९ ... .... नायकी १३१ 6968
काफी .... १३२ कोशी 9996 . .. 4
रायसा .... १३२ सहाना ... ११४
घारा १३४ 0409 सुघराई ... १३४
सुहा "१ १३१ ... 4
सिंदुरा १३५
बहार हिंडोल १३६ ....
कान्हरा .... .... .... १३६ नायकी कान्हरा .... १३७ 33 ...
अडाणा कान्हरा १३८ ....
केदार .... .... .... १३८ चांदनीकेदार 0 .. 5 .... १४१
Page 45
विपय. पृष्ट.
राग जलधरकेदार 1 .. ... १४१ बिहाग .... १४२ शंकरा (भरन) १४७ appq ..
आनन्द १५०
कलिंगरा १५१ :* 4* 1 .. 1 BSDA .... परजकलिंग .... ११५ जोगीकललिंग १९६
परज .१५६
"१ मारू ... .१५७ होरीके पद १५९ .... ....
राग सोरठ ११९ ... रागिनि झिंझोटी ... १६० देसी जिल्ला .... १६० OPFA
काफी जिला poaR
दरबारी कान्हरा ... १६१ नायकी कान्हरा .... १६२ ... 6
राग माला .... १६१ आसावरी, सारंग, गौडसारंग, धनासरी मालसरी, नट, पूर्वी, मारवा, गोडी, रेनकीपूर्वी १६४ यमनकल्याण, सोरठ, वागीश्वरी, नायकी, मालव, बिहाग १६५ केदार, मालकोप, हिंडोल, परज, सोहनी, १६६ कलिंगरा, झिंझोटी, देशीजिल्ला १६७ जो जो राग व ताल बताय गयेहें तदनुसार गानेके लिये 0 ... साहित्य (शांत) १६८ .. . ....
Page 46
विषय. पृष्ठ. (साहित्य) .... .... १७२ (लयके मिन्न भिन्न रूप) राग कल्याण त्रेताल. ... .... १७६ त्रेताल ... 8 ... १७९
सुर फाग .... १८१ ....
चोताल .... .... १८३ आड चोताल .... १८१
काव्यसाहित्य
नायका निरूपन papa .... १०२ सकीया ३६-११२
मुग्धा .... १४९-११० ..** ज्ञातयौवना ९१ .... नवोढा ४४
विश्रब्ध नवोढा ४९ 2000
मध्या .... १२ .... प्रौढा ... ५६
मध्या धीरा .... १९-६४-६७-९१
मध्या अधीरा ...
मौढ़ा धीरा ३६-१२८-१११ .... परकीया
गुप्ा ... 1 ... .... ... 6
वर्तमान ११२ 1 ... ... 4 ....
भविष्यत् ३१-४१-१०९-११९
Page 47
विषय. पुष्ट.
लच्छिता .... .... १०१
अनुसयाना प्रेमगर्विता १०७-११६
मानिनी १0४-१२० o ... प्रोशित पतिका १४-५७-९१-९२-१२१ .... .p ..
खंडिता ८१-११३ ... 6
कलहं तरिता .... ४४-१२३~
उत्कंठिता १२४ .... PAnA
बासक सज्जा .... .... ३६ 590h
स्वाधीन पतिका *... १२६
अभिसारिका .... .... ८३
आगत पतिका ३७-१४९
नायकवर्णन <४-१४२ ....
अनुकूल <२-९१-१४९ 7018
दक्ष .... .... १४७-१५१
शठ .... ८७
आलंबन विभाव. .... .... १३७
प्रत्यक्षदरसन ४६-८४-१३७ ....
स्वम दरसन १४३ .... .... ....
उद्दीपन विभाव हेतु .... १९७-१६१ .... सखी वाकक्य शिक्षादि ४९-१३-६५ इत्यादि
दूति उक्ति ७७-७८ ... . ....
उत्तमा ७९-९२ ....
मध्यमा ७८-१०४-११८
संघट्टन ७७-११७ ....
Page 48
e
विषय. पृष्ठ. बिरह निवेदन .... संयोग सिंगार .... वियोग सिंगार १४४-१५९ ...: पूर्वानुराग ३९-८१
लघुमान ११८ .... .... '
गुरुमान ७९-१२०-१४९ .1 . .
अभिलाष ३६-१२-१६० ....
प्रलाप .... १५१ .... ... 4
उद्देग ... .... १४४-१११ विपरीत रतिउपदेस .... १५९ सुरतांत वर्णन ९१ ... .... बिब्बोक हाव .... ... ६० संचारी भाव 08.8 1 ... 81 .. निर्वेद ४ <- १२९-१४१
असूया ११० .... ....
धृति .... DPPP मोह .... .... १३७ ... 1198 आवेग ... .... ११७ मति .... ११४ शांतरस .... ११४ .... ... 4 .... . . . ....
भक्तिरस <९-१०८ .... ... 6 ....
साहित्य नीति न्याय धर्म .... १७२
अलंकार. पूर्णोपमालंकार लुत्तोपमालंकार ३०-३६-४४-७७-८३-८१-इ रूपकालंकार ४६-११-१२-१४-६१-७६-८०-८१-इत्यादि.
Page 49
विषय. पृष्ठ. उल्लेखालंकार ... 8 ६२ संदेहालंकार .... .... ३९ शुद्धापन्हुति अलंकार ११३ उत्प्रेक्षा लंकार रूपकातिशयोक्ति अलंकार ९४ दीपकालंकार .... १०० वितरेकालंकार .... ३० विभावनालंकार ७३ समाधि अलंकार १४९ .... 9228 adda काव्यर्थापत्ति अलंकार १२९ 2840
उदात्त अलंकार १४२ .864 विधि अलंकार ७५ संसृष्टि अलंकार .... ... 6 १०२ संकर अलंकार १३८
Page 50
शुद्धिपत्र.
पृष्ठ. लाईन. अशुद्ध. शुद्ध
मूल. टीका.
b OC Cc रो लो JO e झ
ऊश्र ऊश्व ऊश्च ऊक्ष
२१ ज्ञा ज्ञा:
२४ भू भ
१२ तार्थे र्तोथ
११ २१ त्री त्रि
१२ १९ वा बा
१२ नीचे रकरवी नीचे रकखी
१३ लछन लच्छन
१६ स निस स नि स
१< २ ररेरेस रैरेरे स
२० षडेते षडेते 6
२१ गुजरी गुर्जरी OC
२७ प पप cC २७ ४ ध, ध
२७ सा रिसा सा रि सी
२७ मूर्छना मूर्छेन: AN
२७ प्रातगीयते प्रातरीर्यते OC
२७ १२ अळर अच्छर
२८ रुप रूप
Page 51
पृष्ठ. लाईन. अशुद्ध. शुद्ध.
मूल. टीका. २८ ३ क, हत कहत
२८ गु, नी गुनी
२९ १ तारे, तारे
२९ २ प्रसा, द प्रसाद
३० ३ सुछम् सुच्छम
३० किद् किट
३० १ न्यास न्यासा
३० ३ न्यास न्यासा
३० पहर प्रहर
३१ १ जोन जो न
२ हो, हो
३३ ५ मा मा
३३ ७ प्रथमादिक प्रथमा
३५ "तिय अरु" *३६/२
३७ १२ सुन सुन
३८ ७ तापें तापें
३८ ७ जातें जातें 1 ३९ तोय तो य oC
३९ खद खट
४० १ पंग पग
४१ ग 1 ग
४१ ९ अलंकार अलं, कार
४३ ७ दि
४३ ११ सा,
Page 52
पृष्ट. लाईन. अशुद्ध शुद्ध.
मूल. टीका.
४४ देख देखत 6
४४ १० दे
४४ रतिन रति न
४५ २ रेरे रेरे 1 1 वे ७ वे,
9 ४ ५ ह्यां, रहां
४५ ७ आव आव
४५ चुरावति चुरावति
१० कहुं। कहुं
४ ६ २ नी, नी
४ ६ सा सा
४६ नीसा नी सा
४ ६ सा सा
४७ ८ गा। गा
४७ e ध, प धप
४७ धा, धा
४७ १० सा सा
४७ १३ आरोही आरोही
४७ १३ संपूरन, सों संपूरनसों 1
४७ १४ अदितराम अदितरा, म
४८ २ ्धि
४८ ५ त व्विडान त ध्विडान
४6 धा,
Page 53
पृष्ठ. लाईन. अशुद्ध. शुद्ध.
मूल. टीका. ४< आरोही आरोही or - १२ १४ पग, 1 पग
५६ सुं सुं मंधान संधान ६ १ ११ वांति बांति ६२ ६ माधुरी माधुरी दियो दियो ६४ ६ optional optionally नायक नायक
६६ कहीयत कहीयत ७३ ४ विन बिन
७४ टंकन टंक न
८० २ हे हैं, ८३ १६ उर झावत उरझावत
८४ १६ रविकेसें रवि कैसें
९२ १३ फ़लनकी फलनकी
- १४ पूम मप
९६ १३ स ब सब, ९६ १४ धन धन, ९८ ३ कर नाटक करनाटक
९८ १० आसाव री आसावरी ९८ १२ अंटर अंदर १०१ ७ सुद्ध १०२ वसन बसन
Page 54
पृष्ठ. लाईन. अशुद्ध. शुद्ध.
मूल. टीका.
१०३ २ किशोर किशोर
११० तननन नतनोम् तनन नन तनोम्
११४ पंकज पंकज - ११७ ४ बु,ध बुध, 1
११८ करढये कर ढये, 1
१२० १ वारी वारी
१२२ ४ सीख सीख
१३६ २ मस्त मस्त
१३७ १४ हा हा
१३७ १४ हा हा
१४३ भई भई
१४४ १४ निनी प निनी प 1
१५० ११ लेयां लैयां
११३ १२ अदितरामकर अदितराम कर
Page 56
सूचना.
मंद्र स्वर Bass notes बतानेके लिये खरकी नीचे ऐसी निशानी रकूखी हे जैसे कि पू प वू नी सा; और तार खर Treble notes के वास्ते वोई निशानी ऊपर बताई हे जैसे कि गा रि सा. मध्य स्वरके वास्ते इलायदी निशानी की कुछू जरुरी नहीं हे. स्वर मुख्य सात हैं और वीणा सितारादि वाद्यमें जो चल व अचल ठाठसे पेहेचाने जाते हें सो विकारी व अविकारी तीव्र व कोमल मिलके बारह स्वर होतें हें देखियें पृष्ठ. ८. पृष्ठ ८ में बताया हे, तदनुसार १२ स्वर-अचल ठाउसे सब रागांतर्गत स्वर दिखाये हें. यह तरकीबसे वीणा, सितार, सरंगी, बंसी, जलतरंग, पिआनाफोर्ट, हारमोनीअम बिगेरह वाद्योमें मिलाप सोचके जो राग व रागिनि बजानां हो सो बिठाय लेनां चाहीये देखिये पृष्ठ २१-२९ इत्यादिसे. पिआनाफोर्ट व हारमोनीअमपें ये बाहर स्वरके वास्ते समझ नीचे मुजब. जैसें वीणा सितारादि वाद्यमें पडदे होते हें इसीमाफिक यहां परभी पडदे हैं और वो सफेद व काले रंगसे शुद्ध और कोमल व तीव्र स्वर बतातेहें. दो काले पडदेकी पूर्व (बजाने वालेकी बांही बाजु) का तुरतका सफेद पडदा खरज-सा-d0 बताता हे और फिर आगें पृष्ठ ८ देखके सोचाजाय. जो राग बजानां हो सो सूचीमें देखके उनके तीव्र कोमल स्वर सोचके यहांपर बिठाया जाय. । यह निशानी पुनरोच्चारके वास्ते बताईहे और पादके बीच बी- चमें भी इसी वास्ते रखीहे. कहीं। यह निशानी भी वोई काम सारतीहे. अच्छरकी ऊपर ऐसी निशानी गानका मान (सम) बतानेके लिये दिखलाई गईहे. तालकी नई आवृत्ति बतानेके वास्ते, ऐसी निशानी
Page 57
रकखीहे. जहां नई आवृत्ति शरु होती हे वहां पर, निशानी भोजुदहे. देखियें गा, धा, पृष्ठ २१ बिगेरहसे. पृष्ठ १७६ १७७ में एक सरीगम बताईहे वहां पर तालके ठपके (खाली भरी) भी बतायेहें; और वहां तालकी नई आवृत्तिके लिये। ऐसी निशानी दिखाईहे. दरेक बिद्या गुरु गम्यहे तथापि संगीत में पाठकोंकी सुगमताकेवास्ते यथामति खुलासा सोचके यहां दाखिल कियाहे और ज्यादे भी क्रमशः बताय जायगें. पहिलें तो ६ राग व तीस रागिनीके स्वरूप दिखाये हें बाद प्रातः कालसे शरू करके जो जो राग गाये जाते हें वो सब कालक्रमानसार बतायेहें. यहां पर गानकी काव्य ध्रुवपद, सरीगम, पद, ख्याल, चतरंग, तिलाना, ठुमरी, टप्पा बिगेरेह चोताल सुरफाग, झंपा, दिपचंदी, वसुताल, ऋषीताल, तीव्रा, धमाल, झुमरा, एक्का, सवारी, पंचमुख, लक्ष्मीताल, ब्रह्म, जोग विश्वमनु, आडचोताल, नागताल, दादरा, रुद्र- ताल, छक्कादि, तालके भेदसे सुशोभितहे सो सोच सोचके सब निगाहमें लेने लायकहे. जो जो खुलासाकी दर्कार हो सो नीचे सही करनारसे दर्याफत किया जाय और उत्तर हांसल तुरत होगा.
चढबान शहर. लक्ष्मीदास आदितराम
Page 58
संगीतादित्य.
मंगलाचरणम् ॥ प्रणम्य श्रीव्रजपति भूरिभावुकभावकम्। निजाचार्यान् गुरुन् सांथ संगीतमक्रियां ब्रुवे।। भावार्थ-परमकपालु परमेश्वरकों पणामकरिके संगीत- प्रकरण कहताङ्ड
कालविचार. संगीतशास्त्रमखिलं कालावयवयंत्रितम्। अतोडत्र प्रथमं कालमानमेव विचार्यते॥ तत्र तावत् सूक्ष्मकालो दर्श्यते। योडनेकरूपीऽसंयुत: स स- द्विशेषाणां चरमः। स एव परमाणुसंज्ञया ख्यातः । परमाणुदय- मणुसंज्ञः स्यात। तेषां त्रयं त्रसरेणुः। त्रसरेणुन्रयं यो झुङ्क्ते स कालखुटिसंज्ितः । त्रुटिकालमारभ्य पूर्वांचार्येस्तालव्यवहार: स्थापितः । तत्र कालो हचलोऽविकारी चामूर्तः । ता- लस्तु विकारी सगुणो रूपवांथ। तालस्य तिस्रो गतयो मंदा, मध्या, शीघ्रा चेति। तदवांतरगतयो मंदाया मंदा, मध्याया मध्या, शीघायाः शीघा। ताश्च गतयः सीयखीयसवरूपोप- संमिलितास्तिष्ठन्ति। तत्र दष्टांतः । यथा सरिगमादिस्रसप्षक- त्रितयं संयोज्य तस्योचचारणे प्थमोच्चारितसास्वरेण अनंतराठ्ट- न्युच्चारितसाखरः संमिलितो जायेत। पंचमस्वरादित्रितयं च पूर्वोक्तरीत्या परस्परमेकीभवति। तथैव तालगतयोSपि परस्परं संमिलिता भवन्ति। शीघ्रगत्या साकं मंदगतिरप्युक्तरीत्या
Page 59
संगीतादित्य.
संमिलिता भवेत्तर्हेव तालखरूपं सत्यं समीचीन जायेत। 'ठाह' इति पसिद्धो य: पथमलयो वर्तते स सापेक्षया द्विगुणे लीनो भवति। तथैव मध्योपि द्विगुणमध्ये लीनो भवति। यो यारिंमिल्लीनो भवेत्तदुभयं लय इति व्यवहरन्ति। तासां तालगतीनां ज्ञा- नस्य परमफलं त्विदमेव येन कालमात्राणां विशेषैरनेकधा ताल- स्वरूपमखंड दश्येत। स तालस्तु महान् काल इति कथ्यते॥ अत्र केचनाचार्याश्चतुस्तालस् द्वादशमात्राः ता एव परिमाण- मस्तीत्याहुः। तदाशयस्तु ये जडमतयस्तेषां सुखेन ज्ञानमेवं कृते स्वातदिति। वस्तुतया यद्येवं स्यात्तर्हि तालस्य कालस् चा- गावा अनंता गतय इति शासत्रं व्यर्थ स्यात्। इत्थं सत्सदसानां पुरो द्शिता सरणिस्तैरंगीक्रियतां। अत्रान्यापि फलसिद्धि- रियं। तत्ततालखरूपं अनेकतालेषु प्वेश्य कालस्य भगवदूपस् सर्वव्यापकत्वं सर्वांतर्यामित्वं च दर्शनीयमिति। यथा शुद्धा: सरिगमादिखरा: सर्वेषु रागेपु प्विश्य सवस्प सर्वव्यापकत्वं स- र्वीतर्यामित्वं च दर्शयंति तथा वाद्यतालगतयोपि, इति सर्व- मनवद्यमनुभूयतां।। मात्सर्यमुत्सार्य विचार्य सर्वथा
विमर्शशीलैरनुभूतिवर्त्मनि धृतो हि दोषो गुणतामुपैष्यति।। भावार्थ :- संगीतशास्त्रका विषय कालका आधेय हे इसी लिये पहिले कालका अनुमान करना चाहिये. अनेक अतिसूक्ष्मरूपमय जो काल हे ओर जो अनंत ओर अविकारी हे सो रूपको परमाणु कहतेहैं. सो दो परमाणुका एक अणु होता हे ओर तीन अणुका १ गीत, वाद्, नृत्य,
Page 60
सँगीतादित्य.
एक त्रसरेणु गिना जाताहे. एसें तीन त्रसरेणुसें एक त्रुटिका मान होताहे. पहिले आचार्योंने ये त्रुटिसें लेके गानके साथ ता- लका व्यवहार स्थापित किया हे. त्रुटिकों मात्रा एसाभि नाम दिया जाताहे. कालका रूप अचल अविकारी ओर निराकार हे ओर उस्सें तालकी उत्पत्ति होतीहे। एसें तालका रूप विकारी ओर सगुण हुवा ओर फिरभि देखा जाताहे. ये तालकी तीन गति हे मंद मध्य ओर शीघ्र. जेसे सरि- गमके अनुदात्त, स्वरित ओर उदात्त सप्तक आपसआपसमें मि- लके लीन होतेहें तेसें तालकी ये तीनों गति संमिलित हे. इस रीतसें गति जब जाने तबही तालका सच्चा स्वरूप जाना जायगा. तालमें ठाह संज्ञक लय दुगुनमें लीन होतीहे. इस रीतसें गति दूसरी गतिमें लीन होवे उसका नाम लय हे. तालमें अनेक रीतसें काल-मात्राका रूप बतानेमें आवे तब ही उसकी (ताल- कालकी फलितार्थ सिद्धि कही हे. कितनेएक ग्रंथकारोंने चोतालकी बारह मात्रा ही निश्चय करी हे परंतु यह कहना सो केवल बालककों बोध करनेके लीये हे. सबब के ताल ओर काल अनंत अगाध ओर सूक्ष्म हे एसा शास्त्रमें अनेक जगह कहा हे ओर माना हे सो सब व्यर्थ होजाय. इसलिये आधुनिक ग्रंथकारोंका कहना एकदेशी ओर साधारण समझके पाचीन सुजजनोंका कहना अंगीकार करना यह उचित हे. जैसे सरीगमके शुद्ध सप्तक अनेक प्रकारके तीव्र ओर कोमल भेदसें सब रागमें सर्वांतर्यामित्व अपना बतातेहें तेसेंही ताल सबनमें अन्योन्य न्यूनाधिक भेद करिके कालका सर्वांतर्यामिल दिखातेहैं. ये रीतसें वाद्यमेंभी कालका सर्वांतर्यामित समझना.
Page 61
संगीतादित्य.
विचारशील ओर सार ग्रहणकरनेवाले जो विद्वज्न हे सो मात्सर्य छोडके नीचे लिखे हुवे अनुभव विषयमें तत्वविचार- पूर्वक कुछ दोष बतावेंगे तो वहभी गुणहि समझा जायगा. स्वरविचार. शब्दमात्रका आदिकारन ओंकार हे, यह बात मांडूक्यादि उपनिषदोंमें कहीहे. इस्से दो जातके शब्द उत्पन्न हुवे ध्वन्या- त्मक ओर वर्णात्मक. काणाद शास्त्रवाले लिखेहे कि "शब्दो द्विधा ध्वन्यात्मको वर्णात्मकश्च" अर्थात् ध्वन्यात्मक ओर वर्णात्मक एसे दो तरहके शब्द होतेहे. जिसका कुछ अर्थ नहीं होसकता एसे बीन मृदंग सितार आदि जितने वाद् हे तिनके अवाजसे पेहेचानेजावे एसे जो शब्द हे उसको ध्वन्यात्मक कहतेहे ओर जिसका अर्थ होसकताहे एसे संस्कृत भाकृत आदि भाषारूप जो शब्द उसको वर्णात्मक कहतेहे. सो दो जातके शब्दमें प्रत्येकभाषामें विद्ज्जनोंने कमती बढती स्वरगणना करी हे. जेसे संस्कृतमें अकारसें लगाके औ पर्यन्त ९ सर कहतेहे ओर गुजरातीमें ११ गिनायेहे तेसें ध्व- न्यात्मकमें ये सवर नहींहे परंतु केवल जूदेई हे. ओर जहां देखो वहां सब देसमें ये खर एक मिलतेहे. ओर ये स्र नित्य सात (७) ही रेहतेहे. ये सातों सुरकी उत्पत्ति ओंकारसें हे. ये ओं- १ देखिये के युरोपमें सात सुरसें गायन करते हे ओर दो, रे, मी, फा, विगेरेहू स्वर हे. do, re, me, fa, पिआना फोर्ट विगेरेहू इंग्लिश बाजे बजानेके वख्त,सरके संक्षिप्त नामसें बताया जाताहे. c, d, e, f,g, a, d, जसें अपने प्राचीन पुस्तकमें खवरके नाम खरज, रिषभ, गंधार आदि हे तेसें दो, रे, मी, फा विगेरेह हे. ओर जेसे सरिगमपधनी संक्षिप्त नाम हे तेसें, c, d, e f ह आगें कोष्टक देखियें.
Page 62
संगीतादिल. ५ कार अनादिसिद्ध हे. पहिले तो यह ओंकार ब्रह्मदेवके सुखसें जगतमें प्रसिद्ध हुवाहे. यह बात शिक्षाग्रंथमें लिखी हे. ऊकारथाथ शब्दश्व द्वावेतौ ब्रह्मण: पुरा। कंठं भिच्वा विनिर्यातौ तम्मात् मांगलिकावुभौ।। तात्पर्य के ओंकार ओर अथ ये दो शब्द ब्रह्माजीके मुखसें निकलेहें जिस्सें दोऊ मंगलिक हे. अब स्वर तीन जातके होतेहें. यह बात पाणिनीयाष्टाध्यायके पहिले अध्यायके दूसरे पादमें लिखीहे. ऊकारोडझसदीर्षिपुतः। उश्र ऊश्च ऊश्च वा वां काल इव कालो यस्य सोडच् क्रमात हसवदीर्घपुतसंज्ञः स्यात। कुकुटके बोलनेमें उकार तीन तरहके होतेहें ओर इसीमें एक मात्रा दो मात्रा ओर तीन मात्रा गिनिजातिहे. इस रीतसें एक मा- तराके सरकों हस ओर दो मात्राके स्वरकों दीर्घ और तीन मात्रा- वालेकों छुत कहते हैं. सूत्रमें ये तीन संज्ञा वर्णात्मककी कहीहे परंतु इसमें जो मा- ्राओंके नियम कहेहें वे नियम जब ध्वन्यात्मकोंमें मिलावें तब उन्होंकेभी यही तीन भेद होतेहैं. ये ओंकार आदि लेके जोजो स्वर होतेहें उसकों संगीतरन्नाकर सुजब कहतेहैं. श्रुतिभ्यः स्युः खराः षड्जर्षभर्गाधारमध्यमा:। पंचमो धैवतथाथ निषाद इति सप्त ते।। तेषां संज्ञा स रिगमपध नीत्यपरा मता: श्रुतिसें सप्स्वर हुवेहे उसके पाकृत ओर संक्षिप्त नाम नीचे मुजब जानेंगे
प्राकृत खरज रिषभ् गंधार मध्यम पंचम घैवत निषाद
संक्षिप्त स-सा रि-रे ग-गा म प घ-घा नी
Page 63
संगीतादित्य. ये नाम संगीतके ग्रंथोंमे आज दिनतक मचलितहे. जब किसिकों बोधकरना होय तब प्रुत उच्चारसें बताना. ये स्वर तीन जातके होतेहे, उदात्त, अनुदाच ओर खरित. कहाहे के "उच्चैरुपलभ्यमान उदात्तः, नीचैरनुदान्तः, समवृत्या खरितः" जिस खरका जो स्थान हे उसीमें वो लीन होके जब उंचो बोले तब उसको उदात्त कहतेहे. ओर उसीमें जब नीचो बोले तब अनुदात्त कहतेहे. ओर जो समवत्तिसे बोले उसको स्वरित कहेतेहैं. ये दरेक जातमें सातों सुर गाये जाते हैं ओर जब तीनों जातमें सात सुर लेवें तो एक्कीस सुर एकंदर होतेहे, ओर ये मनुष्यग्रा- णीके कंठसें गानेके वास्ते बहुत हे. कहनेकी मतलब कि इस्से ज्यादे अवाज काम नहीं करसकता परंतु वाद्यसें बहोतसे सु- रकी रचना हो सकतीहे.2 सा-रि-ग-म-प-ध-नी ये सात सुरका समूह बतानेकेवास्ते सैक्षक एसा नाम रक्खाहे. उपर कही के २१ सुर गाये जातेहे. मायने के तीन सप्तकतक अपने अपने मापसें मर्द या ओरतका अवाज पोहोंचताँ हैं सप्त खरोंमेंसें जो खर जिस स्थानोंमें बोलाजाताहे वो खर तीनों सप्कमें उसीकुं भजेहे. उसकी समझ नीचे सुजब.
१ कितनेक आचार्योने मंद मध्य और तार एसे तीन जातके नाम कहेहें परंतु वस्तुतः सब वोई हे. २ वीणा, सितार, सरंगीमें पांच सप्तक बजाये जातेहे. पिआना फो्ट ओर हारमोनीअम जो वाद् विलायतसें अपनें मुलूकमें आयेहे उसमें सात सप्तककी रचना कीगईहे. ३ octave.
Page 64
संगीतादिस. 6
स्वरके नाम. नाम. संक्षिप्तनाम. खेरज मूलस्थान. अंतस्थान. सा दंत केंठ रिषभ रि मूर्ध वाल गंधार ग कंठ म ओष्ठ-नासिका कँठ मध्यम कंढ पंचम प ओष्ठ कंढ घैवत ध देत कंठ निषाद नी दंत-नासिका तालु ये स्थान जो लिखेहे सो तो मनुष्योंकों समुझानेकेलिये लिखेहे परंतु सवरपदार्थ तो आपही स्वतंत्र हे. सरका अच्छरनसें कुछ काम नेहिंहे. १ षरज=पडज. "नासांकंठमुरस्तालु जिह्वांदंतश्च संस्पृशन्। षड्भ्योयं जायते यस्मात्तस्माद् षड्ज इति स्मृत:"॥ नाक, कँठ, उरस्थल, तालु जीभ, ओर दांत ये छे स्थानसें उत्पन्न होताहे वास्ते षड्ज कहेलाताहे. २ कहाहे के, ऊर्ध्वस्थितत्रिनाडीषु नाड्यस्तिर्यग् हृदि स्थिताः । द्वाविशतिमिताश्रेति प्राचीना मुनयोज्जुवन् । पूर्व नाभिस्ततो ह- त्स्यात् पश्चात् कंठः प्रकीर्तितः । अथ मूर्द्ा तथास्यं स्यादिति स्था- नानि मेनिरे ॥। हृद्यनाहतचक्रेऽस्मिन्ननिलानलयोगतः । आहृत- रतत्र नाद: स्यादिति शासे प्रकीर्तितम् ।। तीन उर्ध्व नाडीमें लगी हुई बाईस नाडी तिरछी हृदयमें रहीहे. नाभी हृदय कंठ सूर्ध ओर मुख एसें खरके स्थान मानेहे. हृदयके अनाहत चक्रमें वायु ओर अनि मिले तब नाद होताहे. इसीमाफिक अनुभवसें सिद्ध होताहै कि नाभीसें कठतक दम भरनेसें गानके स्वर बोले जातेहे.
Page 65
संगीतादित्य- ससकमें सात खर हे वो तो आगे कह गयेहें परंतु इसमें- से सा ओर प येतो अविकारी हे ओर सदा अपुने स्थानमें स्वतंत्रतासें कायम रहेहें ओर अविचल हे. ओर बाकीके जो पांच सुर हे वे चल ओर विकारी हे कारन के उनके रूपमें भेद (वि- कार) होताहे. विकार दो तरहके होतेहे तीव्र ओर कोमल. तीव्र सो कडके ओर कोमल सूक्ष्मरीतसें बोलनेमें आताहे. हरेक रागमें गानेके पद, चतरंग, ख्याल इत्यादि होतेहे प- रंतु ये सब रागोमें जो रूपभेद मालुम होताहे सो केवल वि- कारी स्वरसेंहि बनताहे. इसीलीये ये पाँच सुरके तीव्र-को- मलरूप होनेसें १० स्वर ओर दो सा ओर प अविकारी मिलके बारह स्वर होतेहे. १ खरज, २ कोमलरिषम, ३ शुद्धरिषभ, ४ कोमलगाधार, ५ शुद्धगांधार, ६ शुद्धमध्यम, ७ तीव्रमध्यम, ८ पंचम ९ कोमलधैवत, १० शुद्धघैवत, ११ कोमलनिषाद, १२ शुद्धनिषाद, पसें उपर लिखेहुए बारह खरोमेंसें नं. १ का खरज ओर नं० ८ का पंचम ये दो अविकारी हे ओर बाकीके पांच सुरके तीव्र ओर कोमल भेद होतेहे परंतु सूक्ष्म भागभी होसकते. जेसे तीव्रके तीव्रतर ओर कोमलके अतिकोमल परंतु एसि बारि- कीमे बांचने वालेकुं बहुत श्रम मालूम होवे इस लिये ऊपर लिखे बारहू पमान कियेहें. प्रथम सासें लगाकें ऊपरके स्वरकी तरफ चढना उसकों आ- रोह कहतेहैं ओर ऊपरसे नीचे उतरनां उसकों अवरोह कहतेहें. १ जो स्वर पूर्वस्वरकी तरफ बोलनेमें आताहे वो कोमल हे (flat) और जो उत्तर स्वरकी बाजू में चढकें बोलनेमें आवे उसको तीव्र (sharp) गिनाहे.
Page 66
संगीतादिस.
इस सिवाय स्वरकों मींड गमक लाग डाट और तान एसे भेद अनेक तरहके होतेहें. स्वरकों मरोडी देकें बुलानां उसकों मींड कहतेहें जेसे गंधारकूं मींड देकें पंचम तक बोललेनां. किसि स्वरकों छोडिके ओर सुरकों लगजानां उसकी लाग एसें कहतेहें. स्वरकों दबाय देनां उसकों डाट और स्वरमें गि- रहि पडे उसकों तान कहतेहें. आलापमें और गानेमें जो सुर पहिले बोलनेमें आताहे उसकों ग्रह कहाहे ओर छेल्ले जो गाया जाता उसकों न्यास कहाहे रागका प्रधान सुरकों विस्तारकें बहुत लंबानां और फिर उसकों वहि रागके और और शुद्ध खरसें मिलाकें रागका निखालस रूप बतादेनां उसका नाम आलाप हे
ग्रामविचार. सामवेदात स्वरा जाता: स्वरेभ्यो ग्रामसंभवः। ग्रामेभ्यो जातयो जाता जातिभ्यो रागसंभव:। अर्थ-सामवेदसें स्वर उत्पन्न हुए और खरोंसें ग्राम भये और ग्रामसें जाती और जातीसें राग उत्पत्ति कही हे. सप् स्वरास्त्रयो ग्रामा मूर्छनाश्रैकविंशतिः । द्वाविंशतिश्र अ्तय एतेभ्यो रागसंभवः ॥। सात सुर तीन ग्राम एकीस सूर्छना ओर वाईस श्रुति जब मिले तब रागका संभव होताहे. षड्जादय: खराः सप ग्रामी दौ षड्जमध्यमौ। केचिद्रंधारमप्याङ्डुः स तु नेहास्ति भूतले॥ षड्ज आदि सात सुर और दो ग्राम षड्ज और मध्यम ये तो अनुभवित हे और कितनेक कहतेहे कि गंधारभी एक ग्राम २
Page 67
संगीतादित्य. हे परंतु यह इस भूमीपर दिखता नहींहे. ग्रामशब्दका अर्थ विश्राम करनेकी जगह. विश्राम तीन प्रकारके होतेहे आदि मध्य और अवसान संगीतरत्नाकरमें कहाहे. "यथा कुटुंबिनः सर्वेप्येकीभूता वसंति हि। तथा स्वराणां संदोहो ग्राम इत्यभिधीयते। षड्जग्रामो भवेदादौ मध्यमग्राम एवच। गंधारग्राम इत्येतत् ग्रामत्रयमुदाहृतम् " जेसें कितनेक कुटुंबी इकट्ठे होके रहतेहें तेसेंही सुरनके समू- हकों ग्राम कहतेहें आदि ग्राम षरज और दूसरा मध्यम ग्राम औ- र तीसरा ग्राम गंधारहे इस रीतसें ग्राम कहेहें इन तीन ग्रामोंके नाम सब संगीत ग्रंथमें एसें लिखेहें "नन्द्यावतार्थे जीमूतः सुभद्रो ग्रामकास्त्रयः। पड्जमध्यमगांधारास्रयाणां जन्महेतवः" पहिला ग्राम नंद्यावर्त दूसरा जीमूत और तीसरा सुभद्र एसे तीन कहेहैं. ग्रामकी समझ. सा रिगम प ध नी सा सा रिगमप ध पड्ज ग्राम गांधार ग्राम. सा रिग म प मध्यम ग्राम.
मूर्छनाविचार. कमात्खराणां सप्तानामारोहश्यावरोहणं। मूर्छनेत्युच्यते ग्रामस्था एताः सप् सप च।। ग्रामत्रयेपि प्रत्येकं सप्त सप्त च मूर्छना:। कमसें तीनों ग्राममें सप्तसवरका आरोह अवरोह करनेसें एकीस मूर्छना होतीहे.
Page 68
संगीतादित्य. ११
मूर्छनाके नाम. बरज ग्राम. मध्यम ग्राम. गांधार ग्राम. उत्तरमंद्रा सौविरी नंदा रजनी हारिणाश्वा विशाला उत्तरायनी कपोलनता सोमपी शुद्धपड्जा शुद्धमध्या विचित्रा मत्सरीक्रांता मार्गी रोहिणी अश्वकांता पौरवी अभिरूता सुखा मंदाकिनी अलापी
श्रुति विचार. श्रुत्यनंतरभावी यः शब्दोनुरणनात्मकः । सवनो रंजयति श्रोतुश्चित्तं स स्वर उच्यते॥ जो श्रुतिसें होताहे और जो ओताजनके चित्तकों मोहमें डुबा देताहे एसा अनुरणिक जो शब्द उसको श्रुतियुक्त सर कहतेहे. प्रथमं श्रवणाच्छव्दः श्रूयते हखमात्रक: । सा श्रुतिः संपरिज्ञेया खरावयवलक्षणा। परज आदि खरोंमें जो लघु शब्द बोलनेंमें आताहे और जो मनरंजन करताहे उसकों श्रुति कहिहे. बाईस श्रुतिके विभाग नीचे लिखेहे. स्वर षरज रिषभ गांधार मध्यम पंचम धैवत निषाद श्रुतिसंख्या ४ २ 2 x0 ४ यह बात संगीतके ग्रंथमें हे।। चतुश्तुश्चतुश्चैव पड्जपंचममध्यमाः। द्वेद्वे निपादगांधारौ त्रीस्ती ऋषभैवतौ॥।
Page 69
१२ संगीतादित्य.
तान विचार. तान बहुत तरहकी होतीहे ये अलंकारसें दिखाइगईहें ये अलंकारके मुख्यरूप सरीगमसें बनतेहें सो सरीगमके भेद आगें लिखेहे. आरोह अवरोहका क्रमबतानेकी सीडी सी सा नी नी ध घ प प म म ग् ग रि रि सा सा ये सब गुरुकालसें लेवें तो विस्तीर्ण भेद कहाजावे. तानके प्रकार सात हे. संपूरन सो सात सुरकी होती हे. षाडव द सुरकी, ओडव ५ सुरकी, सुरतर ४ सुरकी, स्ामिक ३ सुरकी, गाथिक दोकी, और आर्चिक एक सुरकी, तान कही हे आदिका जो "सा" सुर हे सो किसि रागमेसें वाद १ दूसरे सप्तकमें (तारस्र) गानां." ये निशांनी जब ऊ- पर रक्खी होवे तब उदान्त (तार) सप्कके सुर समझनें और जब नीचे रक्खी होवे तब (अनुदात्त) मंद्रसप्तकके सुर सम- झनें अनुदान्त=मंद्र=Bass notes उदात्त=तार=Treble notes.
Page 70
संगीतादिस. १.३
नहीं होसकता ओर वाकिके सुर सव बाद होतेहैं जेसें मालको- शमेंसें पंचम बाद होताहे और सारंगमेंसें गांधार वाद होताहे.
गानेवालेके गुण और दोषविचार. सुसरं सुरसं चैव सुरागमधुराक्षरं।I सालंकारं प्रमाणं च ष्टिधं गीतलक्षणं।। स्वरेण पदसंयुक्तं छंदसा च सुसंयुतं । सुपात्रं च सुतालं च सुगीतं तेन गण्यते।। अच्छा सुर, सुरस, अच्छा राग, मघुराक्षर, और अलंकारसें युक्त और सपमाण एसे छ गीतके लछनहे. तेसें खवर, पद, छंद, मात्रा, ओर ताल इस्सें जो गीत संयुक्तहे उसकों सुगीत कहतेहैं. कंपितं भीतमुद्घुष्टमव्यक्तमनुनासिकं।। काकसवरं शिरःस्थं च तथा स्थानविवर्जितं।। विस्वरं विरसं चैव विश्िष्टं विषमाहते। व्याकुलं तालहीनं च गातुर्दोषाश्चतुर्दश। कांपनां, डरनां, कठोर उच्चार करनां, अस्पष्ट वोलनां, ना- सिकासें उच्चार करना, काकसुर और कपाली सुर करना, स्थानबिनां उठनां, बेसुर होनां, निरस होनां, मिश्रसुर करनां, कालहीन हानां, व्याकुल होना, और तालहीन होनां, एसे १४ दोष हे. १ ये रीतसें जब रागमें एक सुर कम होवे तब षाडव मे- दका राग कहाजाताहे वेसें जब दो सुर कम होवे तब ओडव गिना हे और जिसमें सातों सुर मिलाये जातेहें उसकों संपूरन भेद कहाहे. ये रीतसें रागके तीन प्रकार संपूरन, षाडव, और ओडव होते हें.
Page 71
१४ संगीतादित्य.
अलंकारभेंद.
अ व रो ह नि ष्क सिसे ससी निनि निनि घध
पप पप आ रो ह नि ष्क र ष:२ मम मम
गग गग रिरि रिरि
सस सासा
3 अ व रो ह में खि नीसा सानी खिव धानी नीधा प्रे पधा धाप मप पम रो ह मे खिव तः3 तः गाम मगा रेगा गारे सारे रेसा
१ अलंकारके येरुप सब तेतालमें गाये जावे ओर इसी तरह दाखिल किये हे. २ लघुमात्रासें गायाजावे. ३ गुरुमात्रासें गायाजावे.
Page 72
संगीतादित्य
अ व रो ह संधीम च्छा द् न धनिसा मनिधा पघनी निधपा मपधा धपमा गमपा पमगा आ रो ह मं धी म च्छा द न रिगमा मगरे 1 सरिगा गरिसा
2 अ व रो ह अ भ्यु चुछू य घर सघ पनि निप मध धम
गप पग रिम आ दो ह अ भ्यु च मरि
साग गस हस्वमाद्यद्वयं कृत्वा दीर्घ कृत्वा तृतीयकम्॥ हनुमानाह सर्वेज्ञ: सन्धिप्रचछादनं परम् ॥ कमात् स्वरं त्यं यत्र जगुराक्षेपकं बुधा:" सरिग, रिगम, गमप, मपध, पधनि, धनिर्स यह रीतसें आक्षेप कहाहे यह लयका रुप खूब अच्छी तरहसें निगाहमें लेनां चाहिये. ऐसे लयके बहुतसे भेद होतेहैं. ये दोनों रूपकों कोई सिंहावलोक- न भी कहतेहैं. २ सस, गग, रिरि मम, गग पप एसें द्विगुणित होवे तब आ- क्षिप्त कहा जावे.
Page 73
१६ संगीतादित्य.
अ व रो ह भ द्: सरिस सनिस निसीनि निधनि आ रो ह भ द्रः धनिध धपघ
पधप पमप
मपम मगम गमग रिगरि रिसरि सरिस सनिस
अ व रो ह गा त्र व ससस ससस निनिनि निनिनि घघंघ घघघ र्ण: आ रो ह गा त्र व णे: पपप पपप
ममम ममम गगग गगग रिरिरि रिरिरि ससस ससस १ वेसेंही चार चार ह्रस्व लेने तोभी यह नामसें पहचाना जाता हे. समसस, रिरिरिरि, गगगग, ये सब एकरूप हे, देखो, वि- स्तीर्ण, निष्कर्ष, और गात्रवर्ण ये सब लयके भिन्नरूपसें समझनेमें जलदि आजायगें.
Page 74
संगीतादित्य
4 अ व रो ह स दा नं द पनिस सनिधप मपधनि निधपम गमपध धपमग रिगमप आ रो ह स दा न न्द पमगरि सरिगम मगरिस
SARA सगमरि अ व रो ह प रि व तैः निरिगस सधपनि धसरिनि निपमध पनिसध आरो ह प रिव त: धमगप मधनिप पगरिम गपधम मरिसग रिमपग गसनिरि सगमरि रिनिघस
१ ये रूपकों सुरतर कहसकते क्योंकि चार सुरकी तान होतिहे. २ ये रूप सुरफाग तालमें गाया जावे. ३
Page 75
संगीतादिस
अ व रो ह बिं दु त्रि व नि सासासारि रे रे रे स
नीनीनीस सासासानि घाघाधानि नीनीनीघ आ रो ह बिं दु त्रि व नि प प प ध धाधाघाप
म म म प गागागाम म म म ग रेरे रेग गागागारि सासासाि रे रे रे स
अ व रो ही पं चा व ली धनिधनिसा सनिसनिधा पधपधनी निधनिधप मपमपधा आ रो ही पं चा व ली धपधपम गमगमप पमपमगा रिगरिगम मगमगर सरिसरिगा गरिगरिसा
Page 76
संगीतादित्य.
अ व रो ही पं चा न न मपधनिसा सनिधपम गमपधनी निधपमगा रिगमपधा धपमगरे आ रो ही पं चा न न सरिगमप पमगरिसा
पधपधनिस सनिसनिधप अ व रो ही नि र्दो ष मपमपधनि निधनिधपम गमगमपध धपधपमग रिगरिगमप पमपमगरि सरिसरिगम आ रो ही निर दोप मगमगरिस
अ०प डा न न गमपधनिस सनिधपमग रिगमपधनि निधपमगरि आ० प डा न न२ सरिगमपध धपमगरिस आरोह अवरोह साथ लगाके यह भेद बनताहे*
१ यह ओडव तानका रूपहे. २ यह षाडव तान कहीजावे.
Page 77
२० संगीतादित्य.
जव अलंकौर. *सरिस, सरिगरिस, सरिगमगरिस, सरिगमपमगरिस, सरि- गमपध पमगरिस, सरिगमपधनि धपमगरिस, सरिगमपधनि स- निधपमगरिस-
रागके नाम. "मैरवो मालकोशश् हिंदोलो दीपकस्तथा। श्रीरागो मेघरागश्र षडैते पुरुपा: स्वृता:"। भैरव, मालकोश, हिंडोल, दीपक, श्री, और मेघ एसें छे राग मुख्य गिनेहें. अपने लोग ऋतु हि छे गिनतेहें कहाहे कि "मृगादिराशिद्यभानुभोगात्सवर्त्तव: स्युः शिशिरो वसंतः। ग्रीष्मश्र वर्षा च शरत्तयैव हेमंतनामा कथितोत्र षष्ठः ।" मृगशरसें लेके जो दो दो राशी सूर्य भोगताहे उसको ऋतु कहते हैं. शिशिर, वसंत, ग्रीष्म, वर्षा, शरद, और हेमंत ये छे ऋतु गिनिहें. इस्सें छेऋतुमें छे राग गानेका कोष्टक नीचे सुजब. ऋतु शरद शिशिर वसंत ग्रीष्म हेमंत वर्षा राग भैरव मालकोश हिंडोल दीपक श्री ६ मेघ मतांतर ऐसाहे राग भैरव मालकोश हिंडोल दीपक श्री मेघ ऋतु ग्रीष्म शरद वसंत हमंत शिशिर वर्षा
३ यह अलंकार तानमें बहुत जगह उपयोगी है इस लिये अ- चछी तरहसें याद करनां चाहिये.
Page 78
संगीतादित्य. २१
ये दरेक रागोंकी पांच पांच स्त्री मानीहैं. एसें वे २० और राग मिलके ३६ रूप हुवे
रागनीके नाम. "भैरवी गुजरी राम, कलिका टोडिका तथा। वेराटी स्वरसंयुक्ता, भैरवस्य वरांगना:।। वागीशवरी ककुभाच, पर्यंका सोहनी तथा। खंभावती गुनकली, मालकोशस्य वल्लभाः॥ वसंती पंचमी चैव, ललिता च बिलावली। देशाक्षी सहिता एता, हिंदोलस्य वरांगना:॥। धन्याश्री नाटिका चैव, जेतश्री च पलाशिका। कामोदी सहिता एता, दीपकस्य वरांगना: ।। मालवी त्रिवणी गौरी, पूर्वी च टंकिका तथा। श्रीरागस्यांगनाश्चाथ, सायंकाले प्रगीयते।। महारी सोरठी चैव, सारंगा बडहंसिका। मधुमाध्याच संयुक्ता, मेघरागस्य वह्लभा:।।
रागके नाम रा ग नी के ना म.
भैरव भैरवी गुजरी रामकली टोडी वेराडी मालकोष वावेश्वरी ककुभा सोहनी खंभायची गनकली हिन्डोल वसंत पंचम ललित बिलावली देशाक्षी दीपक धनाश्री नाट जेतश्री पलाशी कामोदी श्री गोडी मालवी त्रीवणी पूर्वी टंकीका मेघ मल्लारी सोग्ठी सारंग बडहंस मधुमाध
Page 79
संगीतादित्य.
नादब्रह्म स्वरूप. कवित. पर पद पणव पुराण पुरुषोत्तमको परम पमान पूर पढत सुकंदहे। ताहितें सुरेस सबदेस सब देसनमें, भाषा भेद भारी भ्रुव भनत कविंद हे। आदित कहत अति आदित उदोत होत, आदि तत्व जगत प्कासत सुछंदहे। सुच्छम सुछंद मन मंदिर अनंदमय, नादनंद नदहे अमंद जग बंदहे।। कर पद सुख बिनां बोले चले गहे एसे, अविनासी एक ये अनूप जग खंसहे। रेवीराम अंतर ओ बाहिर रहत सदा सकल कलाको कंद कारन अजंहहे। सेसहि सुरेस ओ महेस जाहि जपतहे जगको जनेता नेता चेता आदि ब्रह्महे। आनंदको कंद नाम अनाहत अनहद चितमें चतुर चाहि चारु नाद ब्रह्महे।। नादही अनादिसिद्ध सिद्ध सब सेवतहे नादहीते वेद भेद विभउर लावेहे। नादहीतें कर्म धर्म ध्यान होत नादहीतें नादहीतें गुरु ज्ञान लच्छ अच्छ पावे हे। नादहीतें ब्रह्मा तप तापें हें सहस्र युग नादहीतें जन्म थिति लय दरसावेहे। १ अदितराम,
Page 80
संगीतादित्य २३ आदित उदित नाद ब्रह्मको ये रूप ताकों शिव ब्रह्माविष्णु आदि नारदादि गावेहे॥। सपसर शुद्धताके भेदही अनेक होत तोऊ राग रचना सो रची नहीं जातहे। ज्योंहि एक ब्रह्मतें हि जाहिर जगत नांही मकृति पुरुष मिल जग दरसातहे। त्योंहि शुद्ध पंचम ओ खरज के बीच नीच ऊंच होय विकृति सो प्रकृति दिखातहे। तातें नादब्रह्म आदि ब्रह्मतें घटत नाहि आदित उदित तेई येई दरसातहे।।
ताल व कालका स्वरूप. आदि परमाणु तेंही तुटी लघु घटि गिने याम दिन पच्छ मास ऋतु बरसातहे। संवत्सर एकतें अनेक साल देवनके ब्रह्माके परार्ध दोय जातें दरसातहे। कहत अदितराम चौद लोकजाके मांहि यंत्रित रचेसे लसे नांही परसातहे। अनत अगाध पार पावे नहिं जाको कोऊ कालकी क्रियाको मान ताल दरसावेंहे॥ प्रथम अणु हे ताके दोय परमाणु होय सोय तीन त्रसरेणु अकथ अरूपहे। ताके तीन ब्रुटी होत जोत जगमांहि जाकी जातें ब्योंहार काल तालको संजूपहे। आदित उदित काल निर्गुन निरंजन हे सोई सुख सिद्ध ताल सगुन सरूप हे।
Page 81
२४ संगीतादित्य.
दानव ओ देवनर नाग और किन्नरको करता सुभर्ता हर्ता भूपनको भूपहे।।
सवैया. अंतरजामि रहे घटमें तस तालकि रीत सबें जगजानों आदितराम कहे करुणा करि कीन्हयही विध बात बखानों, देखत दूजि लखी गतपें इक ब्रह्मजनु सबमें सरसानों कालडरु ताल समान लसे सुनि साधक सिध्ध इही पहिचानों. दोहा- मात्रा जो त्रुटितें कही, ताके रूप अनंत; निर्गुनका- लसो सगुन करि, आदितराम भनंत.
रग स्वरूप. कोन उतपति राग आदि कोन कहो याहि कोन नाम कोन ठाम कोन बेद गायोहे। को उदात कोडनुदात कोन स्रित कोन लघु कोन गुरु कोन स्रुत कहा विध सचायोहे। कोन गन कोन गुन कोन देव कोन सेव कोन फल वर बर्न कवित रचायोहे। रवीराम रुचिकरि रचना रचाई जग हरिनाम युक्त कहे जा विध जचायोहे॥ उतपति महादेव गायोहे सुसामबेद नाम भैरवादि पट ठाम सिद्धि संगहे। ऊपर उदात तेसें नी चेंडनुदात खवरित सम मत दोय तीन पुततें अभग हे।
Page 82
संगीतादित्य २५
कहत अदितराम आनंद अलख रूप जाहि बाद भूमीपर परत सुजंगहे। कविताके अंग यों अनंगको उमंग रंग रसको तरंग रंग अंग राग रंगहे।। शिवशक्ते: समायोगाद्रागाणां संभवोऽभवत्। पंचास्यात्पंच रागा: स्यु: षष्ठस्तु गिरिजामुखात्। शिव और शक्ति उनके समायोगसें रागका संभव हुवा. पांच मुखसें पाँच राग हुवे और छट्ठा गिरिजाके सुखसें कहाहे. योऽयं ध्वनिविशेषस्तु स्वरवर्णविभूषित:। रंजको जनचित्तानां स राग: कथितो बुघैः॥ सरवर्णसें विभूषित और जनके चित्तकों रंजन करनेवाला एसा जो ध्वनिविशेष उसको बुधजन राग एसें कहतेहें.
रागप्रशंसा. वसति रसवति हृदि सता नानाकारान् वहनलंकारान्। श्रुतिमात्रवेद्यविभवो बहुतररागोदयोऽच्युतो जयति॥ जिसने नानाप्रकारके आभूषन धरेहे एसे और फिर जिसका वैभव श्रुतिसें सुना जाताहे एसे और जिसमें बहुतेरे जोगी जनकी प्रीतिका उदय होताहे एसे, सत्पुरुषनके रसिक हृदयमें बसनेवाले, और अच्युत भगवान सो उत्कर्षतासें सदाही रहो. दुसरा अर्थ-नाना प्रकारके अलंकार, जैसे कि मीड, गमक, तान, उसकों धरनेवाला और जिसका वैभव स्वर ससककी बाईस श्रुतिसें जाननेमें आताहे एसा और सत्पुरुषनके रसिक हृदयमें बसनेवाला, अच्युत एसा रागका उदयरूप नादब्रह्मकी जय हो. ४
Page 83
२६ संगीतादित्य. समयेन रागतच्चं, लसं भूय: सिसाधयिपतां तत। सचक्राणां सुखतः, सिध्यै सम्रुदेति रागसवितासौ।। सायंकालके समयमें लुप् हुवा एसा जो प्रीतिका तल (सूर्य) उसकों फिर साधनेकी इच्छा करनेवाले जो चकवाचकवी उ- नकी सिद्धिके लिये ये ीतिरूप जो सविता सो उदय होताहे. दुसरा अर्थ-बहुत समय बीतनेके सबब राग तत्त्वके सरी गमादि भेदका लोप हुवा इसवास्ते इनकी फिर साधनेकी इच्छा- वाले जो सत्पुरुपों हे उनकी सुखसिद्धि होवे तेसें रागरूपी सूर्य उदय होताहे.
Page 84
संगीतादित्य. २७
राग भैरवे ताल ध्रुवपद. सा गा मप धो प मगरि गम गरि रेसा रेसा घा,सारिगम गरि गम सरि रिसा॥ गामप घा॥* पप धा नी सोसी नीसा धध सोसी ई सी धाप, गमप प धध नी सारिसी ध सा धध प।। गामप था।।
१ इस रागमें रिषभ और धैवत कोमल हे. बाकीके सुर शुध्ध हें. गांधारसें ग्रह और धैवतपें न्यास हे. धैवतपें मूर्छना. कहाहेकि. "गांधारांशग्रहन्यासो गांधारादिक मूर्छना। हनूमतमतप्रोक्तो भैरव: प्रातगीयते ॥" "कोमलाख्यौ रिधौ तीव्रौ गनी वसन्तभैरवे। धैवतांशग्रहन्यासो मध्यमांशोऽपिसंमतः ॥।" ये दोनों मतसें रिषभ धैवत कोमल, तैसें गांधारसें अ्ह और धैवतपें न्यास मुकरर होताहे. मध्यम अंशस्वर (जो स्वर रा- गमें हर वख्त लगाया जाता) भी गिनाहे. ये राग शांतरससें स- वैदा प्रातःकालमें पांचसें सात बजेतक गायाजावे और श्रीष्म ऋ- तुमें गानेसें ज्यादे खूबी मालूम होगी. संपूरन जातिका राग हे. * जब अछरपेंएसी निशानि रक्खी होवे तब वहां गीतका मान (सम) समझनां और जहां अच्छरकी नीचे एसी निशानी रक्खी होवे वहां तालकी नई आवृत्तिकी शरूआत समझनां. संगी- तकी काव्यमें दो, चार, के, आठ एसें पाद होनां चाहिये. पहिले पादका नाम अस्ताई, दूसरेका नाम अंतरा तैसें तीसरे चोथेकों अभोग संचाई बोलतेहें. वेसें हि पांचवा छट्ठा पादकूं भी अभोग संचाई कहते हैं. इसमेंसे अस्ताई अंतरा तो अवश्य काव्यमें होनां चाहिये.
Page 85
संगीतादित्य. आरोहि अवरोहि संपूरन सुरनसोंहि रूप भेद प्रगट होत नाद निदान ॥। कहत अदितराम गुनी जनकी संगतसों अलख जोई लखत सोई सा निधान ॥ गामप था।
राग भैरव घ्रुवपद. आदि ब्रह्मतें आँकार जात पंचतत होत नभ गुनको प्रमान शब्द आँकार ॥ आदि ब्रह्मतें॥ जातें वेद होत भेद लीने सप सुरनके आरोहि अवरोहि करि गृहत सार॥ आदि ब्रह्मतें॥ प्रथम राग भैरव शंकरको रूप धरे गावत श्रुतिगनसोंहि ज़गदाधार ॥ अदितराम आनंद अपर अविनासीको नाम रूप गहत न पायो पार॥ आदि ब्रह्मतें।। राग भैरव त्रेताल चतरंग .* धपधम धा मग मप धा पमगरि रे गम गरि रे सासा सासा गम पप ध सी, सी ध सी।। धपध मग सप धा।। १ यहां सा निधान ये ध्वन्यात्मक और वर्णात्मक दो तरहसें लेनां. निषाद और वैवत ये निधान के वास्ते बिचारनां. * जेसें प्यादल, घोडे, रथ, और हाथीसें भरपूर चतरंगसेना कही जाती हे तेसें गीतके चार अंगसें पूरन एसे पदकों चतरंग कहाहै एसे पदमें सरिगमके, तिल्लानेके और मृदंगके ध्वन्यात्मक बोल और वर्णात्मक शब्द ये चार अवश्य होना चाहिये.
Page 86
संगीतादिस. २९
दिदिर्दि र्तोम् तोम् तनन तोम् तोम् तनन तारे दानि तनन तारे,॥। अदितरामकों पसाद श्री ब्रजपति दीनों तकिटधा* तकिटधा तकिटधा॥ धप धमग म प धा ।।
राग भैरव त्रेताल चतरंगका जोटा. तानिनि त्रोम् त्रोम तनन दीम् दीमू तना तना तना तदरदानि देरेनां तर्देरे दानि अततनना। तानि नित्रोम् तनन दीं॥ विंकट घिकट धुमिकट घित्ताकिट। धधध धध सोसी रे सी सी धा। चतरंगसों ब्रजपृति रिझावहो अदितराम गुनि धुनि गनना।। तानि नित्रोम् त्रोम् तनन दीं॥
रागिनी भैरवी चतरंग त्रेताल (ख्याल). सा रिगा मपधा प मपगा रिसा। रिगा सपधा। प मपग। धधधध पप गमप नी धप मप गा रिसा॥ रिगा मपधा। * यहां पखावजके बोल दुगनकी लयमें गायेजावे. १ ठाहकी लयमें लेनां. २ इस रागिनीमें सब कोमल सुर हैं जेसकि रिषभ गांधार धै- वत और निषाद. मध्यम शुध्धहे. इसकी उत्पत्ति गांधार ग्रामसें होती हे; और फिरबी संपूरन हे कहतेहेंकि गांधार आ्रम दे- वलोकमें फक्त गाया जाता हे, भूलोकमें नहीं तो ये भी दुरस्त मालुम होता क्यों कि फक्त भैरवी एकही गांधार ग्रमका नमुना दाखल अब रही हे. ये रागिनिमें रिषभसें भ्रह हे और न्यास घै- वतपें हे मध्यमपें ही होताहे कहाहेकि मूर्छना धैवत, मध्यम, और गांधारपें होतीहे.
Page 87
संगीतादित्य.
धम धनी सा सो गे री सी नी घ प म गा री सा।। रिगा मपधा।। अदितराम आरोही भेदसों चतरंग सुछम् रिध्ध लाय।। तनन तननना दानी दीम् दोस्।। *घिघिनत किट घन तकिट धा. घिघिनत किट घन तकिट धा- घिघिनत किट घन तकिट धा ॥ सा रिगा मप घा।।
रागिनी भैरवी चोताल कवित. आवतही जात काहू देखत कुतूहलेंन देखवेकों देखत तो नेन हीकी कोनमें।। आ ।। जाकी मुसकनि सुधा राजत अधरहीमें कलकंठ बोलनि न जात पर श्रोनमें।। आ ।।
"वैवतांशग्रहन्यासवैवतादिकमूर्छना। संपूर्णा मैरवी ज्ञेया प्रातः काले प्रगीयते"॥ और भरतमतमें ऐसा लिखाहे "मध्यमांशगृहन्यासमध्यमा- दिकमूर्छना। संपूर्णा भैरवी ज्ञेया"।। ये दोनों सतानुसार इस जमानेमें भी गाया जाताहे. यह सू- योदय पीछे पहिले पहरमें शांतरससें गाई जातीहे और प्रायशः श्रीषममें गाई जावे. वैवत अंशस्वरसें शुध्ध भैरवी कही जाती और मध्यम अंशस्वरसें सिंधभैरवी होतीहे. * मोराकी लय ठाह हे और दुगनमें ही हो सकता. १ लुप्तोपमालंकार. वाचक और धर्म लुप्हे.
Page 88
संगीतादित्य. भनत अदित यों पगीहे पति रतिहीमें रतिहीमें जाने जोन दूजी तिय भोंनमें।। देखियत दोनों सील सुरभी सरूप सोनों, गंधमें न सोंनो न सुगंध सुन्यो सोनमें॥ आ॥ दोहा. निजपतिहीकी रति अतिहि स्तुति अरु सेवा जाहि। सदा रहत मन बचन तन कहत सुकीया ताहि॥। सील सरलता अरु छमा लज्जा ललित सुभाव। पतिकी अति सेवा करत सीया सोइ कहाय॥
रागिनी भैरवी त्रेताल. कृष्णजन्मकी बधाइ. मंगल गावत चली सकल ब्रजनोरि।। नारी मंगल गावत चली सकल ब्रजना ।। पूत सुपूत भयो नंदजूके, आनंद भयो री अपारि। मंगल गावत चली सकल बजना ।। नौतन साज सिंगार सुभग तन कर लीये कंचन थारि।। श्रीफल अच्छत दूब अरु कुमकुम भरि भरि अति सुकुमारि। मंगल गावत चली सकल ब्रजना ।। कूख सराहत महारानीकी नाचत दे करतारि।
उपमानरूउपमेय जहँ वाचक धर्म सुचारि, पूरन उपमा हीन जहँ लुप्ोपमा विचार. व्यतिरेकालंकार. वितरेकजु उपमानतें, उपमे अधिके देखि। मुखह्दे अंबुज सो सखी मीठी बात विसेषि।
Page 89
संगीतादित्य.
अदितराम आसीस देतहे जुग जुग जियोरे मुरारी। मं गल गावत चली सकल ब्रजना ।।
रागिनी भैरवी ख्याल. आज आवो री मिल मंगल गावो॥ सब सखियन मिल गावो बजावो॥ आज आवो री मिलमं ।। नंद जसोमति जो सुत जायो सो श्री महारानी कूख आयो।। आदित पभु ब्रजनाथ कहायो कहायो कहायो॥ आज आवो- री मिल मं ।।
रागिनी ुर्जरी चोताल. मपधा पवो प सुर सुध गाय गाय गुनी सुच्छम सुरनको भरिलेहो॥। मप धा पधो ।।
१ संपूरनहे रिषभ और वैवत कोमल. निषाद कम मालूमरह ताहे, अवरोहमें गांधार टोडी की मिसाल कोमल और शुध्धरिष- भ कबी लीयेजातेहें और बहुत करके तो मध्यमसें रिषभका ला- गहे. आरोहमें गांधार शुद्धहे. मध्यमसें शरुकरके धैवतपें ठहरनां. भैरबका अनुरूप रूपहे. अवरोहमें मनि बादहे. संगीत पारीजातमें पसाही कहाहे।। गुर्जरी मालवोत्पन्नावरोहे मनिवर्जिता ॥ गश्िष्टमध्यमोपेता धैवतल्िष्टसखवरा ।। गांधारमूर्छनोपेवा दाक्षिणात्या प्रकीर्तिता ।। औत्तरा गुर्जरी ज्ञेया शुद्धगा पूर्ववत् सदा॥
Page 90
संगीतादित्य
नाद भेद खोजत अदितराम पायो ब्रज़पतितें पसाद गायक हो करि ले हो। मप धा पधा ॥
जोटो. गुजरी गमार मान कह्यो मेरो दधि दान दीजे हमार॥ गु- जरी गमा।। अदितराम गोरस ले जात नित नित जाने न देहों सोंहि तुहार ॥ गुजरी गमा ॥।
रागिनि रामकर्लि सुरफाग ताल.
रेसा।। ग ॥ सागम पपप धघध पपप घसा धप राम धवध पपप ग मगरि
श्री ब्रजपति प्रतापतें रामकली यह आदितराम सुनाई सर- सांइ।। ग़म धघध पपप गयग रिरेसा सागे॥ पथमप्रहरोत्तरम्। वैवतांशग्रहन्यासा संपूर्णां गुर्जरी मता। वराटी टोडी संजाता देशी मिश्रितजन्मभू:॥ बरषाऋतुमें और सिंगाररससें गाई जावे. वख्त इसका पहिले प्रहरसें पीछे गिना हे. १ धैवतांशग्रहन्यासा रामक्ली संपूर्णा मता। प्रथमादिक मूर्छना ज्ञेया से करुणा प्रयुज्यते ।। पारिजातमें रिकोमला गतीव्रा या मतीव्रतरसंयुता। धकोमला नितीव्रा च ख्याता रामकरीति सा। आरोहे मनि वर्जा स्यात् पांञाधैवतमूर्छना।। ५
Page 91
३४ संगीतादित्य.
जोटा सवैया. स्वाधिन हे घरकी घरुनि बरनी रविराम सुरूप सराहे॥ सो ॥ तोऊ कुजात कुनारीको संग करे सोई नीचमें नीच खराहे॥ ख्ा॥। ज्यों सरपूर भरे जलकों तजि काक पिये पय कुँभ भराहे॥ गारिहि खात झपाट ही जात पुनी फिर आत न लाज जराहे॥सा।।
रागिनि टोडी त्रैताल सरिगम. सासा गग धुधू नी सा था पू। गगगग पम धध, पप गग रिसा॥ सासा गग धरधू नीसा घा॥ एसा लिखाहे परंतु जमानेके लिये ये परिपादि बदल गई और आरोह अवरोह दोनोंमेंसें निषादकों ले लिया और मध्यमकों कायम किया; और म तीव्रके बदल शुद्ध लियाहे और सब बरा- बर. वसंतऋतुमें करुणारससें दिनके सात आठ बजेतक गाईजावे. १ "गांधारग्रहसंयुक्ता कचिन्मध्यम ईरितः । संपूर्णा टोडिका ज्ञेया"॥ गांधार ग्रहसें युक्त टोडी संपूरन हे. कहीं मध्यम अह कहा हे. गांधारसें ग्रह और धैवतपें न्यास हे. रिषभ गांधार धैवत और निषाद कोमल ओर मध्यम तीव्र हे. शरद ओर हेमंतमें सिंगाररससें दिनके पहिले प्रहरके पीछे गानां, पारीजातवाला लि- खता हे कि. षड्जपूर्वा तु तोडी स्यात् यत्रोक्तौ कोमलौ रिधौ। न्यास: स्याद्वैवतस्तस्यां गांधारांशेन शोभिता।। खरजसें लेके रिध कोमल लगाके धैवतपें न्यास रखके गां- घार लगानां इसमें दो निषाद कबी कबी लिये जावें वास्ते आ रोहमें शुद्ध और अवरोहमें कोमल एसें लेनां. गांधार और म-
Page 92
संगीतादित्य ३५
सप् सुरनके भेद सुरछनालंकार लेत ब्रजपति रीझ रीझ तान तरन अदितरामें क्रपा करिके कहि देत॥ सासा गग धुधू नी सा ध्रा ।
जोटा तिल्वाना. नादर दर दर दानि दीमू तना॥ नादर दर दर दानि दीम तनना॥ तन्ना तनना तनना तरे दानीं तना तरे, दानीं तना तरे दानीं तना॥ नादर दर दर दानी दीम् त।। दर दर् दीम दर दर दीम् तननन नननन तनन तारे दानीम् तना अदितराम ब्रजपति रिझवत गत लेत सुढंग सुर सुच्छम सायक।। नादर दर दर दानि दीम् त ।।
जोटा. जब जब हों जाऊं।। तब तब डोल्यो फिरे नंदलाल॥ जब जब हों जाऊं।। लागन कलँक चाहत मोए तोय कहतहों माइरी अदितराम जहां जहां देखत दुरिजन तहां तहां बोल्यो करेगी ब्रजबाल॥ जब जब हों जाऊं।। ध्यम अंश स्वर हे. जो स्वर बहुत वख्त रागमें लगाया जाता उ- सको अंशस्वर कहा हे. १ भविष्यत् गुप्ता. "सुरति छिपावे जो तिया गुप्ता ताहि ब- खानि ॥ बरनत कवि मतिराम हे चतुराईकी खानि ॥ गुप्ता तीन तरहसों कही जाती हे. भूत वर्तमान और भविष्यत. "तिय अरु पिय जो मिलनकी करे विविध चित चाह। ता- हीको अभिलाष कहि बरनत हे कविनाह",
Page 93
संगीतादित्य.
जोटा कहान कुंबर आवे को गलियां। कहानकुंबर आ*॥ अदितराम आछे चंदन छिरकावहों और सुमनकी कलियां॥ कहान कुंवर आ।।
रागिनि टोडी चोताल कवित. निज घर वाहिर जो पायकी धरनि मनु धरें फनी सीसपें ज्यों परत ससंके है॥। नि। क्रपनके धनसोई दुर्लभ वचन जाको तेसी मयंक सुखी सुलप सुलंकहे ॥ नि॥ निज पति प्ेम पागी लाजकी जंजीर लागी सील रूप जेसो तेसी ब्रोहनकी बंकहे।। आदित कहत जाहि आंन पुर्ष ऐसो लगे भादो सुद चोथ चंद जा लखि कलंक हे।। नि। * वियोग सिंगारमें अभिलाष, प्रौढा धीराही हो सके, बासक सज्जा. "साजहि सेज सिंगार तिय पिथ मिलापके काज॥। वासक सज्जा नाईका ताहि कहत कविराज"॥ जगत विनोद. "ऐहै प्रीतम आजयों निहचे जाने बाम, साजै सेज सिंगारवो बासिक सज्जानाम" रसराज. १. खकिया नायका लच्छन, २ उपमालंकार पूर्ण ओर लुप्त दोनों हें.
Page 94
संगीतादित्य. ३७
रागिनि टोडी त्रेताल ख्याल. फरकत बांही कुच भुज मोरी ए सुन सजनी2॥ फरकत वां॥ अदितराम पिय ब्रजपतिको यह आगम सूचक मिलहों सांझ या- रजनी॥ फरकत बाँ।।
रागिनि जोनपुरी टोडी झंपाताल, गोविंद कहो मन मेरे छिनमें कटे पाप तेरे घनेरे॥ गोविं॥ नाम नारायन लेत अजामिल भयो भवसिंधुतें ताछिन नेरे अदितराम बिन नांही झितेरे॥। गोविं।
लाचारि टोडी चोताल. ब्रजघर घर दहिकी मटकी फोरे ढोरे दुहूनि दूध माइ तेरो कहान ॥ ब्रजघ । सुन जसुमति तेरो पूत निडर धूत, सोये लरकनकों, चेंटी दे जगावे छुप, बूझतहि होत अयान । ब्रजघ ।। वछरा बछोर देत, वीनांहि बखतकुं मांखन खवाय देत, लेत चोरितें निदान, ।। १ नायका आगतपतिका. "आगत पतिका नायका द्वे विधरूप दिखाय। निरखि पीथ हरखे हिये सुगन गात सरसाय"॥ रससिंधु. २ आशावरी ओर टोडी का संयुक्त रूप हे संपूरन जाति हे. ३ टोडी आशावरी ओर देव गंधार के सुरसें यह भेद ब- नता हे. रिषभ पर मूर्छना.
Page 95
३८ संगीतादित्य. अदितराम अबहीतें एसे ही अनोखे खेल, आगें आगें कहा रहेहे, तेरे आगे दीन व्हेके बेठ्यो अजबकर बान।। ब्रजघ॥
राग लाचारी टोडी चोताल.
आवत रिंगत रिंगत रिमझिम झिम बाजेरी, नूपुर।। आवत रिं।। छिनहिमें सुग्धभाव छिनहि मुसकि उठत, भोरेतन लागी धू,सर धूर॥ आवत रीं ॥ देहरि उलंघे नां एसो मेरो बारो कांन्ह तापें तू तनेनि परे जातें तुंहि सांचीक्रूर,। अदितराम मभू, व्रजेशको बाल केल, निरखत मिटे मेरे, मन सूल ।। आवत रिं।।
रागिनि वेराडी ताल दीपचंदी सी सी धध पध म पप गरेसा धघ धप धनी धप ग मप।। सी सी० ॥ ममम प धथ सी सी रैसी रेसा धप पधनी धप ग मप। सी सा।। अदितराम यह रागिनि सप सुरन सों जाई नादब्रह्म रस सगुन सो ब्रजपतिहि रिझाई॥ सी सी ।
१ निषाद कोमल, बिभास रागकी साथ बहुत मिलती हे और संपूरन हे.
Page 96
संगीतादिय राग मालकोश वसुताल कवित. मैनमथ मोहनकी मोहनी परीहे मोपें, मोह्यो मन सेरो आली बंसी बढ अटकमें॥ मन मथ मो॥ कहा कहुं तोय़ मोथ सुधि नांहि गेह देह, जाही छिन दरसेमें ताछिनकी खटकमें॥ मनमथ मो॥। आदित उदित किधों गयो चित्त, मेरो वेहे, चेरो चाहि चुभ्यो चारु चरनकी चटकमें।। पगनकी पटकमें पीतपट झटकमें. मुकुटकी सटकमें कि लोचन लटकमें॥ मनमथ मो॥
राग मालकोश ऋषिताल कवित. नाम तो तिहारो हरि पावन पतित जोपें, भोसों पतित कोऊ नांहिन अवधारिये। नाम तो तिहा॥ कहत अदितराम तारन तिहारो नाम, जो तो निज दास हों तो तराता वेहे तारिये। नाम तो तिहा।। यातो जग फंद बंध कंधतें उतारि डारि, तीन लोकतें हि मुहि बाहिर उतारिये।। १ जो प्रथम हि देखे सुने, बाढे प्रेम सभाग ॥ बिन मिलाप जो विकलता, सो पूरव अनुराग॥ तैसेंही जगत विनोदमें लिखा हे. होत मिलनतें प्रथमही व्याकुलता उर आंनि।। सो पुरव अनुराग हे, बरनत कवि रस खांनि।। संदेहालंकार; वृत्त्यनुग्रास,
Page 97
संगीतादित्य
पापिनकी पंगतमें पातकी भबल पूरो ताहि पांनि पकर मांन पति पत पारिये।। नाम तो तिहा। राग मालकोश सरिगम ताल तीव्रा. सा मम गग सध नीधाग सधा सासा सासा सानिध निधम धमग सा ॥ सा ॥ १ "जायते मालकोशोयं मध्यमस्वरग्रहस्तथा। रिपवर्जितसंप्राज्ञ ओडवः परिकीर्तितः । तृतीयप्रहरे रात्रौ गेयो मालवकोशिक: ।।" पारिजातमें ऐसा लिखाहे. धैवतोद् ग्राह धां शान्तो गौरीमेलसमुद्गव: ।l रागो मंगलकोशाख्यो धनी यत्र समन्वितौ ।। गौडी रागिनिके मिलापके स्वरसें इसकी उत्पत्ति कहीहे ओर गोडीरूप ऐसा लिखाहे. "रि स्वरादि खरा रंभा रिकोमलधकोमला। गतीव्रा सानितीव्रा च गौरी न्यंशस्रा मता॥ आरोहे गधहीना सा निकम्पनमनोहरा। आरोहे यदि गांधारो मध्यमावधि मूर्छना ॥" इसी कारनसें गांधारसें लगाके मध्यमकी मींड खूब सुरत मालूम होती हे, ये राग ओडव रूप हे. रिषभ ओर पंचम बाद गिनेहें और बाकीके सब कोमल, शुद्ध मध्यम प्रधान सुरहे. कबी कबी शुद्ध निषादका मिलाप लगाते हें. कोई लोग रि प मिलाके संपूरन गाते हें तो रि कोमल होना चाहीये. धनी दोनों बराबर ओर गांधारकी मध्यमावधी मूर्छना सरीगमके चोतालमें देखीयें ये राग रातके एक दो बजनेके वख्त वीररससें शरद ऋतुमें गाया जावे. कोई, शिशिर मानते हैं.
Page 98
संगीतादिस. ४१
गगग मम वध सा सा सी सी सी सी सीसी निध गम नीधा अरी हों अवला बारि भोरि न जेंहों आदित पीयपें निरदईकी सहिन परहे तन बिथा यह जीयपें सा ग, सासी निध नीधम धम धम गम गम गा सा।। सा।।
राग मालकोश चोताल. बिनां मध्यमक्ती सरिगम. सा निध निध धू पति धनि सा सासानिष नीसा गगसा सा निध नीसा गा गा सा। सा निधू निछू॥ कहत अदितराम ब्रझा सुखतें उपज्यो अलंकार सासी सोनिध सी,सा सानिध निधनिसीसीनिध निधनीसोसोनिष सोनिधग सानिषग निधग निधगा॥ सा निषू निघ॥
राग मालकोश़ चोताल. रिषभसहित और मध्यम बाद. या मग अनीत करत कहान सांकरी खोरि दधि दान लेन।। या मग अ।। कहत अदितराम कबहू ना निकसों यांहि सो सो बात करे लोग दुरिजन नाँहक कलंक देन ॥ या मग अ।।
५ भविष्यत् गुप्ता.
Page 99
४२ संगीतादित्य.
राग मालकोश़ ख्याल. झूलेसे कहांते आये तेरे धाम कोन कांम। भूलेसे॥ तोय मिलन मोसों गीत नाहि हे जू हमारी व्हे हैं आदित इयाम ॥ भूलेसे ।।
राग मालकोष त्रेताल. छेवत मेरो गात हों जो रिसाई हों जो रिसांई॥ छुवत मेरो गा॥ अदितराम लखि बंक बिलोकानि रुस उठ गये कन्हांई। छुवत मेरो गा।। अब उन बिन न सुहात सखीरी मन धीरज न धरांई।। कोऊ कहो ब्रजनाथसों जाय व्हे पाछें पछताई। छुवत मेरो गा।।
१ मध्या अधीगा. "करे अनादर कंतको प्रगट जनावे कोप, मध्य अधीरा नाइका ताहि कहत करि चोप" जगत विनोद. "मध्या कही अधीर तिय, बोले वचन कठोर; पियहि जनावे कोप यों, बर्नत कवि सिरमोर" रसराज. २ प्रौढा कलहंतरिता नायका. "प्रथम केलि तिय कलहकी कथा न कछु कहिजाई, अतन ताप तन ही सहे मन ही मन अकुलाय" जगत विनोद. "कह्यो न मांने कंतको फिर पीछे पछताई; कलहंतरिता नायका ताहि कहत कविराय" रसराज.
Page 100
संगीतादित्य ४२
त्रेताल चतरंग. 2 ओद तनन तनन तन दिरेना दिरेना दीम् दीम तदीम् दीम् तननदीम्, तनन तििल्लाना तिल्लिल्लाना तनतर तदिर दानि॥ ओद तनन तनन तन दि॥ ब्रजपति जू चतरंग गाथ ओडवसों निध निधा मग मग सा ममगा सा मम गा अदितराम मृदंग बजावते तरकिटधा तर- किटधा तरकिटधा ॥ ओद तननन तनन तन दि॥
रागिनी वाघेश्वरी चतरंग. त्रेताल.
गा मधा साधा निधप मप, गामू रे सा सानिया धनिसारेरे गा- मूरे सासा॥ गा मधा सा। धानिसी धानिसी मगरेसा रैनिसी, सानिधप मगरेसा॥ गा - मधा सा। तीवर कोमल कर सुर, लेत ब्रजपति तान।। गा मधा सा।
१ मृदंग के शब्दों दुगुनकी लयमें गानां. २ "गांधारांशगृहन्यासा पूर्णा वागीश्वरी मता" संपूरन जाती हे. कोमल गांधार प्रधान हे. धैवतपें कोमल निषादकी मींड स- हित मूर्छना. अवरोहमें शुद्ध रिषभ मध्यमसे लागसें लेनां. निषाद दो शुद्ध और कोमल हें. बहुत जगह कोमल हे. आरोहमें दोनों संग लिये जाते हें. षड्जपें मूर्छना. गतके दसेक बजेके बरत सिंगार रसमें गाई जावे.
Page 101
४४ संगीतादित्य
आदितराम चतरंग आरोहि, अवरोहिकी बान।। तगूधा किटतक तनन तननकी क़ानि सुर संधान॥ गा मधा सा।।
््याल. सुंदरी तेरे करे कमलन बीच विद्या संजीवनी जांनों॥I सुंदरी ते। देव छलन गयो मदन भयो दहन यह जू कहांनों।। सुंदरी ते।। सोई काम बाम तेरे भुज परसत जीयो पुलित मांनों।I अदितरामतियबल देख पारससे मनी सुख लेत तांनों।।सुंदरी ते।
चोताल, सवैया. देखि इकंतमें, कंतकों लाजकें, भाज चली मतुं विज्जु छटारी।दे"॥ जा दूरि देखत, ही अली लागत, पीयके हीयमें मेनकटारी॥ दे॥ हों समुझावत, पाय परी मनुहार करी पें टरे, नहीं टारी।। लाज भरी भय, भीत खरी कहे, आदित क्योंहुन ज़ात अटारी।दे।।
१ उत्प्रेक्षालंकार लुप्तोपमालंकार. २ सखीकी सखीसें उक्त्ती. नवोढा. उत्प्रेक्षा. मतिरामजीने रसराजमें कहाहे "मुग्धा भय जहँ लाज जुत, रतिन चहे पति संग, ताहि नवोढा कहतहे जे प्रबीन रस रंग" "उत्प्रेक्षा संभावना वस्तुहेतु फल लेखि" भाषा भूषन.
Page 102
संगीतादित्य. ४५
रागिनी ककूर्म. ताल झंपा. सा सा रे रेरेरे पप्प मगरे गसा गगरेसा रेरे मम्म पप सी र्सी सानिधप निधप मगरे ॥ सा॥ बिन ब्रजपति घरी जुगसी वितत जात आदितराम बामं पीयरी परत गात॥ सा ॥
सवैया. जो छिन छांह छुवे, नही देती सो ह्यां, पति पासलों आवति है।।जो।। दगसों, दग जोरत जो न कहुं सो हितें, चितें चित्त चुरावति हे।। जो ।। रवि बोलत बोल न कोल मुखी सो कहुं, हसके बतदा बति है॥ उर लावतमे सतसवति सो बतसवति प्यो मन सावति है॥ जो।।
१ यह संपूरनहे तथापि चैवत कम लगाया जाताहे. निषाद कोमल हे और सब शुद्ध हें रिषभ प्रधान सुर हे. आरोहमें गां- धार वैवत नही हैं. वैसाही पारिजातमें लिखाहे. "पंचमोद् ग्राहसंपन्ने धहीने ककुभे पुनः, तीव्रगांधारराहित्यमारोहे चावदन् बुधाः" शरदू ऋतुमें दिनके पहिले प्रहरमें सिंगार रससे गाईजावे. २ विश्रब्ध नवोढा, लुप्तोपमालंकार. मतिरामजीका रसराजमेंसों उदाहरन. "होय नवोढाकी कछू प्रीतमसों परतीत, सो विश्रब्ध नवोढ कहि वर्नत कवि रस रीत"
Page 103
४६ संगीतादित्य. राणिनी सोहिनी* त्रेताल. गा मध निसा र सा निसी निध नी, सी निध मग। गा म ध निसा॥ ब्रजपतिजूकी, सोहनी भूरत देखि अदितराम मोहे, झुनी नर खग॥ निसा निध नीसा निध मग ॥ गा मध निसा॥
सोहिनी त्रेताल. राधे तू अधिक धन धनरी॥ राधे तू।। शिव सनकादिक जाहि रटतहे सोई वारत तन मनरी॥ अधिक धन धनरी राधे तू।। भव सागर तारन समरथ तोऊ दूबत सिंधु मदनरी॥ अदित उदित अवलंबन पायो तेरे कुचकुंभन री। अधिक धन धनरी ॥ राधे तू।।
सोहिनी ध्रुवपद. कवित. गान तान मान जुत नाचे नट बेस धरे कामिनी बसीकरन देख्यो महा फंदमें।। * "गांधारांशग्रहन्यास रिप वर्जितओडवा। निशायां तृतीये यामे सोहनी गीयते बुधैः" ये रागनी षाडवके भेदमें अबी गाई जाती हे. पंचमबाद और रिषभ कोमल कभी मिलाया जाताहे, अवरोहमें रिषभ कोमल, मध्यम तीव्र लगानां बाकीके सुर शुद्ध है. गांधार प्रधान हे सिंगार रससें रातके तीसरे प्रहरमें गाई जावे ओडव लेवें तो रिप वर्ज्य हे और गांधार तो दोनों रूपमें अंश स्वरहे, १ अभेदरूपकालंकार (परंपरित). २ उपमालंकार. प्रत्यक्ष दरसन और तत जन्य बिरह, नाय: काकी सखीसें उक्ति,
Page 104
संगीतादित्य. ४७
करत विलास रास हास सुख संपति सों जमुनाके तीर धीर न धरे अनंदमें।। कहत अदितराम मूझतनां कछ काम धाम धनि घरा घन मांने दुख दँदमे।। श्री मदनमोहनकी माधुरी सुमूरतपें मोहो मन मेरो ज्यों मि- लिंद मकरंदमें।।
रागिनी खंभावति त्रेताल सरिगम .* नीसा धानि पध मपनिधपगा, मगरेसा गामपध नीसी रेनिर्सा धनि पघनीसा सीनिधयमगा घा गा मगरिस ।। गमप नी।। धानीसा धानीसी मगरिसा रेनीसी, सांनिधपमगरिसा गमप सागमपधा सागमपधनी सागमपधनीसा सानिधपमगरिसा गग रिरि सासा निनि धध पप मम गग रेरे सा।। नी॥ आगेही अवरोही संपूरनसों भर लेत लाग डाट सुर तीवर कोमलसों अदितराम मन मोद बजावत बँसी बटतट निकट न चत नागर नटवर जहां कडान्धा धा धाधा॥ गमप नी। "घैवतांश गृहन्यासा खंभावती इति स्मृता" "रात्रौ द्वितीय- * यामभाक" पारिजाता बाला तृतीय प्हरोत्तर कहताहे एसें मतां- तर हे परंतु ये कालमें तो दोंनो मत (ऊपर कहेहें सो) अवध 'रूप हे क्यों कि तीसरे प्रहरसे लगाके रातके बारा वजनेकी तया- रीतक यह रागिनी गाई जाती हे, सबऋतुमें और विशेषे शरदमें सिंगार युक्त गाईजावे संपूरन जाती हे. आरोहमें शुद्ध निषाद लिया जाताहे और अवरोहमें दोनों धैवत व गांधार प्रधान सुरहें और सप् खर शुद्ध रूप हे. गांधारसें महहे. निषाद या पंचमपें न्यासहे. कहीं कहीं गांधारभी न्यासहे.
Page 105
४८ संगीतादित्य.
जोटा. वाजे मृदंग तकिटे तध्घिडान किट विधि गिनधा॥ बाजे मृदंग त ।। छा तरिकिट तरिकिट तकतरिकिट त, ध्धिडान किटधा तध्घि- डान किटधा तध्घिडान किटघा॥ बाजे मृदंग ते ॥ घाँ, कि च्तित किट तकू किटता किट किटता किटता कडान किटधा किटता कडानू किटधा किटता कडांन किटधा॥ बाजे मृदंग त ।। अदितराम आरोही भेदसों अजब रंग चतरंग गाए।। तैध्य- डिन्न किट घिन किटा नतघिनकिटधा, तघ्घडिन्न किटघिन किटा नतघिनकिटधा त,घ्घडिन्न किट घिनकिटा नतघिनकिट- धा।। बाजे मृदंग त ।
रागिनि खंभावति घुवपद कवित .* आसाकी इमारतपें, एक टेक राखि बेठ्यो, कियो नां कमाईको सुकाम कछु आजलों ॥I आ ।। १. ठाहकीलयमें लेनां २ ये मृदंगकी परालकों एक वख्त ठाहमें लेके दूमरे बख्त दुग- नमें लेनां. ३ ये पराल आडकी लयसें गाई जावे. ४ ये दुगनमें गानां. * निर्वेद-शांतरसका स्थाई भाव (आदि कारन). वृत्त्यनुप्रास "विफल श्रमादिकतेंजु कुछ उर उपजत पछिताव, सदगति हित निरवेद सो सम रसको थिरभाव:"
Page 106
संगीतादिस. ४९ कहत अदितराम अजेनां ब्रजेश चर्न तारन तरन जग साजत सुझाझलों।I आ ।। दिन दिन दोरि दोरि दुनिके दुवारे जाय दीन दीन होय दुःख दाग कहे दाजलों।। पाखंड प्रपंच परिपूरन प्रकास करि धूति धूति धनिनके धरे धन अकाजलों॥ आ ।।
रागिनी खंभावती. त्रेताल चतरंग. सासा गर्गम गर्गम गर्ग गगर्ग मप मगरेसा ।I सासा गर्गम । नीधपमगरिसा गर्गम ।। * चतरंग गाय सुनावहु ब्रजपति रीझें तोपें खरिसों॥ सासा गर्गम। तेन्ना तना तनननना तनननना तोम्ना करिसों; घातरिकिढ धोंकट धुमिकटतकूतग्धिलानूधा तरकिटघनकिटधा आदितराम गवि भरिसों ॥ सासा गर्गम ।।
जोटा. ठुमरी. पियसों प्यारी प्योरी प्यारी न्यारी नाहें रिझियें। पिय सों प्यारी। ब्रजपति रूप निधान जान सनमान परिपूरन किजियें। पियसों प्यारी॥
- यहां मध्यम न्यास हे. १ मृदंगके शब्दों दुगनमें गाये जाय. २ सखीवाक्य. शिक्षाभेद. ७
Page 107
५० संगीतादित्य गोननके दिन ऐसें बनत सबहनपें मोपें न खिजियें॥ आदितराम अधर दसन दस जोई बने सहलिजियें। पियसों प्यारी।।
जोटा. मदपी मदपी मदंपी ब्रजपति नेननसों॥ मदपी॥ चंचल सरस सजल विमल मानों मृगज बाल लोचन सेननमों सेननसों सेंननसों। मदपी॥ नेक नेन भरि निरखि नांहि डरि नांहि कहो कहा बेननसों अदितराम कहा हठ जूठो होनों सोई करो रेननसों चेंननसों मेंननसों॥I मदपी ॥
रागिनी गुनकलि त्रेताल. रेरेरे सा धा सा सा रे सा गग मम गा रेसा॥ रेरेरे सा धा॥ अदितराम चुनि गुनिकलियन देत ब्रजपति हित सरसाई॥ रेरेरे सा धा।। १ उत्प्रेक्षा. शिक्षा. २ पारिजातमें, "रिधकोमलसंयुक्ता गनीवर्ज्जा गुणक्रिया, घैवतोद्ग्राहसंयुक्ता कचिद्गांधारसंयुता;" इसमें ओडव भेदहे ओर फिर गांधार लेके षाडव गिनाहे प- रंतु यहांतो ओोडव रूप मंजूरहे ओर गांधार लगाके पंचमकों छोड दियाहे. रिषभ धैवत कोमल गांधार मध्यम शुद्ध. शरद ऋतुमें दिनके पहिले परहरमें गाई जाय. कोई तिसरा प्रहर मानतेहैं, परंतु पहिला प्रहर दुरसहे.
Page 108
संगीतादित्य. ५१
रागिनी गुनकलि सुरफाग ताल सवैया. आइ जसोमतिके मतिके रतिके रसके चसके हरि हेरे॥ शंभु उरोज बिराज रहे लट छूटि रहि उरगी अधिकेरे॥ आदितराम मनोज महीपति झीत सहे तरती हिय हेरे॥ मेंनके चेन लखे हिय नेनन भाजके लाज छई चहुं फेरे॥
राग हिंडोल* धीमा तेताल, हिंडोरें झूलत ब्रजपति गावत से, रिगम साग सा ध साग, मध नी- धग मध सा नीधमम, नीधग हिंडोरें झ्।।
१ ज्ञातयौवना. रूपक. "उपमान रु उपमेयमें भेद परे न लखाय, तासों रूपक कहतहे, सबे सुकवि समुदाय" भाषाभूषन. * यहराग ओडव जाति हे ओर रिषभ व पंचम बाद हे. मध्यम तीव्र लेनां ओर सबशुद्धहें. निषाद ओर गांधार प्राधान सुर हे. निषादसें ग्रह ओर गांधारपें न्यास हे. आरोहमें निषाद कम बोलाजाता. पारिजातमें लिखाहे॥ हिन्दोले तु रिपौ लयाज्यौ कोमलो- धैवतो भवेत्। द्वितीयप्रहरोत्तरम् "हिन्दोलो रिपयोगेन मार्ग- हिन्दोलको भवेत्". जो संपूरन करिके गावे तो मार्गहिन्दोल कहना चाहिये. कोई लोक संपूरन गातेहें. वसंत ऋतुमें दूसरे प्र- हरसें तीसरे प्रहरतक गाया जाता हे. २ यहां सरिगम ये शब्द वर्णात्मक हे ध्वन्यात्मक नहिं गिननां.
Page 109
५२ संगीतादित्य.
गग मव सी सी नीध, मग सीनिधमग नीधगा नीघग्गा रगा आदित उदित सुनहो भामिनी चलि निरख भूल जे, हों स- रिगम ॥ हिंडोरें झू॥
राग हिंडोल ध्रुवपद कवित. राजे लाजको जो हूतो नीके तरुनीके तन ताकों झीतवेकों सजि सेन सब आन्योहे,। राज लाजको जो हूतो नी।। झीतके जुगति सब जगत प्रधान आंन जोवन महीप मांज सदन बखान्योहे,।। राज लाजको जो हूतो नी।। डेरा कुच उच्च देकें झीसो मन लाज भाजि वांनि बसि भोंह धतु नन सरसान्योहे। अंगना सुअंग संग सुभट अनंग रंग लाज संग संगर अभंग हट ठान्योहे,॥ राज लाजको जो हूतो नी॥।
रागिनी वसंती* ताल धमाल. मध सासी रे निध नीध मग पग, रिसा सासासा, ममम पपप मग मधा नीधाग। मध सीस सोसी ई। १ मध्या नाइका, अभेद रूपकालंकार. * संपूरन हे. मध्यम शुद्ध व तीव्र दोनों लगाये जाते हैं. बहारका वजनसें मिलाप बनायाजाता. हिंडोल भी बहुत नजदीक रहना- है; भिन्नता केवल रिषभ पंचमसें मालूम रहती. रिषभ कोमलहे और सब शाद्ध सर लगाना. 'पडजादि मूर्छने मान्ते गनी तीवरौ वसन्तके'
Page 110
संगीतादित्य. ५३
सासी सोसी नी सी नीध लेहो गाय बर बसंत पंचमी सुभ मनाय श्रीव्जपतिजु पीय पान पाय कहे अदितराम लेहोरि- ज्ञाय मृग॥ मध सासारि।। 1
रागिनी वसंती ध्रुवपद कवित. मंदे मंद मारुतसों सीतल सुगंध सन्यो, आवे सरि सरिज लसत हसंतहे॥ मैं।। आदित उदित प्यारी, न्यारी क्यों रहत राधे, हठनां र- हेगो काम कमर कसंतहे॥ मैं ।। चंपा चमेली चारु, चटकीली कलियनसों, जाही जुही जा हिर ज्यों, तमाले लसंतहे॥ बनी ब्रजबाल त्योंहि, बांके वनमाली बने, बाग बन बेलि- नमें बन्योजू बसंतहे॥ में।।
जोटा. आयोहे सुसरस बसंत बन बेलि फूले बारिज सुगंध मंद मंद लहकातहे॥ आ।। ऐसा जो पारिजातमें कहाहे वैसाहि गनि शुद्ध हे और मध्यम न्यासहीहे. और ऐसारूप सांप्रत कालमें चालूहे हेमंत और वसंत ऋतुमें दिनके पहिले प्रहर गानां. १ सखीवाक्य, शिक्षादिभेद. वृत्त्यनुप्रास. २ बिरहिनीकी उक्ति, वृत्त्यनुप्रास,
Page 111
५४ संगीतादित्य.
अगर अवीर चोवा चंदन गुलाब गवाल फेंकत फिरत देखि कछुनां सुहातहे॥ आ।। भनत अदितराम प्रानपिय प्यारे बिन बिरह बरीसी देह दाह दहकातहे।। सांस ससकातहे त्यों हूँक हहरात तेमें गात थहरात हे सों प्रा- न न समावहे।। आ ।।
जोटा. बालम विदेस गये जादिनतें बाल ख्याल भूलि ही फिरे कछ सुधि नांही गेहकी॥ बा॥ कछु कल नांही परे ढरे नेनसोंहि आंसु पांसुरी पिरात बात कहे नहीं नेहकी॥ बा॥ * आदितसु अंतरही प्यारिको उसास लेत भयो तन छीन मीन जल बिन थेहकी।। तरफत पिय प्यारे बिन पानी बेलि जेसे पल पल पीरी परे पात दूति देहकी ॥ बा ॥
रागिनी वसंती ताल दीपचंदी. तू कहरे भमरा पि यसों जाय, या ऋतु बसंत मोये नां सुहा- य ॥ तू के। बन तरुवर देखत सताय, त्यों मेन सेन भारत सुंझाय।। यों ब्रिरह ज्वाल तन सृहि न जाय, मुख सूकत अखियन आंसु लाय ॥ तू क ।। * मुग्धा प्रोषितपतिका. उपमालंकार. १ अमरसें बिरह निवेदन उक्ति. रूपक और उत्प्रेक्षालंकार.
Page 112
संगीतादित्य.
तुम चले जहांतें चित न चेन, जिय च्ाक चढ़ीसी परी एन।। मांनों बावरिसि करी मेंन, सुख छ्विन भर न्हिं या दिन न- रेंन ।। तू क।। प्रात झर्ीसी प्ररत सू क, या व्रिरह अग्रनकी लागि ळू, क।। में करोंनसें जाय करुं ये कूक, छिन छि्रिन निकमत मेरे ह्वियमें हू,क । तू क ।। सांचे निरदई जाने कहान, तुम निपट, कपटकी हो जू खांन।। रवि विनति करत ब्रजपति निदान, बेग दरस देहों नां तो देहों पांन ।। तू के।।
रागिनी पंचमे ताल सुरफाग. सी निधामधा नीधाग सधा सोसी सीसी प प गा सस्सा सी। अदितराम अवशेहि भेदकरि पंचम करि सा॥ सा निधा मधा नीधाग सी॥
१ हिंडोलरागका वज़नसें बहुत मिलकें यह रूप गाया जाय घाडव भेदहे. रिषभ वर्ज्यहे. पंचम लेती वख्त मालसरीका भास होताहे. कहाहे कि- पंचमो रिपहीनः स्यात् तीव्रगः सादिमः स्मृतः । मध्यमन्याससंयुक्तो मध्यमांशेनशोभित: ।। इस फोकमें रिव प वर्ज्य करिके ओडव भेद कहाहे परंतु पं- चम नहीं लगानेसें हींडोल और वसंतसें कुछ फर्क नहीं रहता. सबका वजन एक होजाताहे, सबब पंचम दाखिल मंजूरहे. म- व्यम प्रधान सुरहे. प्रातःकालमें गाई जाय.
Page 113
५६ संगीतादित्य-
रागिनी पंचम ताल सुरफाग सवैया. सुंदर मंदिर अंदर दंपति सेज रति विपरीत रचीहे॥ सुं॥ * दोऊ सुपेमके फंद परे ढरे जात मनोजकी मोज मची हे॥ सुं॥ झूंमत भालतें टूट पर्यो माने बेंदा कुचोचचपें लंक लचीहे॥। मांनों मयंकतें अंक गिर्यो कढि मेरुपें यों रवि सोभा खची हे।।सुं॥
रागिनी ललित त्रेताल. सारिगग मम्म गगरिसा सारिगग सम्म गगा मधा मधा, मम गग्गा मध मध सा निधमगारिसा ॥I सारिगग म ॥ अदितराम ब्रज, पति ललितानसों, केलि करत कोक कल मग रिसा ॥ सारिगग म ॥ * प्रौढा नाइका. उत्प्रेक्षालंकार. निजपतिसों रति केलिकी सकल कलान प्रबीन। तासों मौढा कहतहे जे कवित्त रसलीन।। १ या गौरी रागसंभूता ललिता पंचमोझझिता। सांशोद्ग्राहा तथा मान्ता गीतान्ते सा सुशोभिता॥ यहां पंचम वर्ज्य गिनके षाडव भेद कहाहे. बड्डु ग्रहहे, शुद्ध मध्यम न्यासहे और प्लुतहे. कोई लोग तीव्र मध्यम मानतेहैं. प्राचीन कालमें आरोहमें निषाद दाख़िल था अब वो आरोहमें दाखिल नहीं हे परंतु अवरोहमें हे. रिषभ व वैवत कोमल हें स- वब गोडीसें इसकी उत्पत्ति कहीहे. श्रीरागके भेदमें गोडीका रूप देखियें, कोई रिषभ पंचम बाद करिके ओडव मानतेहें, परंतु रि- षभकी जरुरिअत मालूम होतीहे. करुणारसमें दिनके पहिले प्र- हर गाई जाय, वसंत ऋतुमें सर्वदा गाई जाय. थाई जाको शोक हे वहे करून रस पात. जगत विनोद.
Page 114
संगीतादित्य. ५७
रागिनी ललित. ध्रुवपद, कवित. एरी बीर मेरो मन बिकल बिथामें सन्यो, पीतम बिदेस बेस बिथाहीमें मरिए॥ * सीरीसी बयार ये तो लागत दवासी लूक, हूक हिय हाली कहो कहां जाय परिए॥ रविराम एक छिन जुगसो बितत जात, केसेंके अवघलों अधीर धीर धरिए।। सूकतहे सास जड़ां आस कहां जीवनकी, सुखको न लेश पेसें केसें दिन भरिए॥
रागिनी बिलावली. ध्रुवपद. कवित. कोन तुम क्रष्ण हों में इहां तुम कहा काज, मन जानी अहुत ये हवेली हमेरी हे॥ को॥ नव नवनीतके सुकलसपें कर केसो, चेंटी चढी चाहसों उतारों सोंह तेरी है॥ की।। इयाने बाल सोये क्यों जगावे काहे निरदई, बछरा चरावें बार भई अधिकेरी हे॥। रविराम रुचिकरि रूचसों जवाब देत, राधिका रमण राचे रच्छा करो मेरी हे॥ को।।
- प्रोषितपतिका नायका. "पिथ जाको परदेसमें, प्रोषितपतिका सोइ। उदित उदीपनतें जु तन, संतापित अति होइ ॥ " V
Page 115
५८ संगी तादित्य.
रागिनी बिलावली .* त्रेताल. ख्याल.
नीधा प मगगा रिसा सरिगगा, रि पप मगा म धाधा सा धा- प मगा रिसा। निधाप मगगा ॥ अनत अगाध नादके भेदको कहि सके ब्रजपति बिन याही अदितराम सरिगग ॥ नीघाप मगगा ॥
रागिनी बिलावली. त्रैताल. ख्याल. जीवन मेरो कहान। सजनी तू जाने जाने जाने।। जीवन मेरो कहा॥ आदितराम एक पल अंतर होत दरस बिन नांहीं रहत हे पान जीवन मेरो कहा॥
- "बिलावल्यां गनी तीव्रौ, मूर्छना चाभिरुद्धता। आरोहे मनि हीनायां, अंशः षड्जो बुधैः स्मृतः। अवरोहे ग वज्जायां कचिद्गांधारमूर्छना।।" संगीत पारिजात. यह रूप संपूरन हे. आरोहमें मध्यम व निषाद कम मिलाया जाता. निषाद दो हें और सब वाकीके शुद्ध स्वर हैं. आरोहमें दो निषाद साथ भी अच्छे देख पडते, अवरोहमें केवल कोमल नि- षाद लेनां. पहिले तो गांधार अवरोहमें वर्ज्य था परंतु अब वो मि- लाया जाता और वो प्रधान सुर गिना हे. "गांधारस्वरसंयुक्ता पूर्णा प्रथमयामका" पारिजातमतानुसार कभी म नि आरोहमें बाद ही हो सकते हैं यह रागिनि सिंगार व शांतरससें दिनके दूसरे प्रहरमें और वि- शेष करिके वसंत ऋतुमं गाई जाय,
Page 116
संगीतादित्य. ५९
रागिनी बिलावली. त्रेताल. ख्याल. पन घटतें पर्यो मोरे साथ। सांबरो कन्हाई कन्हाई॥ पन ध- टतें पर्यो मोरे सा। बावरी बनाई मोये बेंन बजाय बरजनाथ। पन घटतें पर्यो मोरे सा।। रागिनी शुक्ल बिलावल .* झंपाताल. सा सा रेरि गाम रेसा सासा रेरि गाम रेरे गग म प गाम् रेरि पिरि मम पप सा सा सा निधप मगरिसा ॥ सा सा रेरि गामू रिसा सा॥ अदितराम नाद भेदकों जानके सु, कवि कविता करिके सुर भरिरे॥। मासा रेरि गामू रेसा सो॥ रागिनी देवगिरि बिलावल .* त्रेताल. ख्याल. सासा मेग मप पमगारेसा रेसा घासा वधूपू धनी सा रे सासा धरेसा धूधू॥ सासा मे ।। अदितराम गिरिज़ातें पायो सुर संधान। गरिसा धूध सासा मे।। रागिनी देवगिरि बिलावल. त्रेताल ख्याल. परीत न कीजियें हो बलमा मितसों निस दिन घटत जात नित।। भीतन की॥ * * कोमल गांधार व निषाद लेनां. आरोहमें निषाद वर्ज्य हे. और सब शुद्ध स्वर हें. मेघरागसें संयुक्त रूप हे. * यहां दो मध्यम हें शुद्ध व तीव्र, और सब शुद्ध सवर हें. मल्लारके वजनसें धैवत मिलानां. कल्याण व गौड की छांई नज़र भाती हे. * मध्या धीरा.
Page 117
६० संगीतादित्य.
सुखकी हमसों जियाकी ओरनसों हा रे भला कवन गामकी रीत ॥ मीतन की ।। रागिनी नटबिलावल* त्रेताल. सासी था पप धा सी धा पप म गारिसा सुर सुध,॥सासी धा पप धा।। अदितराम नटासी छाई छबि, सोई लखे जाकी निरमल बुध।। सुर सुध, ॥ सासा धा पप धा।। रागिनी देशाक्षी* झंपाताल. मधा धाधाप मप गा गा गोमू रेसा रेसा सानि सारे मम पप नी प प नीसी रे सी निपम।। मृधा घाधाप मप गा गा गाम्।। * केवल नामसें हि मिश्र रूप स्पष्ट होजाता. निषाद वर्ज्य हे. ऐसे भेद औरभी हो सकते-जेसे कि एमन बिलावल. परंतु एसे मिश्र रूप बहुत बनसकते और एसे रागके भेदोंमें भिन्न भिन्न स्वरूपकी प्रतीति तुरत होती हे इसवास्ते ये सहज गिनके बहुत बिस्तार नहीं किया है. * गांधार व निषाद कोमल हे. आरोहमें गांधार बाद हे. पा- रिजातमें कहाहे कि, 'रितीव्रतरसंयुक्तो, गतीव्रेणापि संयुतः। धगवर्ज्योऽवरोहेस्या, द्रांधारसवरमूर्छनः । तीव्रो यत्र निषाद: स्या, द्देशाख्यः स विराजते." "गांधारांशग्रहन्यासः, कैश्रिदृषभ इति स्मृतः" ऐसा भी लेख हे. यहां लिखा हे वैसा रितीव्रतर मतलब कि कोमल गांधार स.
Page 118
संगीतादित्य. ६१
नबही बिसवास मोये होय अदितराम ज़बही देशाख सब गुनी- जनकी सरिगम। सधा धाधाप मप गागा गामू ।।
रागिनी देशाक्षी. झंपाताल. बसन तन पेहे रे पीत केसर रंग मानों घन दामिनि संजोग कि- यो आज॥ बसन तन पेहेरे पी॥ अदितराम निरखि प्यारे घनश्यामकों तन मन धन बारों ब्रज- जन समाज ।I बसन तन पेहेरे पी॥*
राग दीपक .* धृवपद. रेरेरे सानिरे सा र्सा गग मध सासा धपध धमग धमग पमगरे सा॥ रेरेरे सानिरे॥ तिय तन भाजनमें सुन्ेह नेह भरि वांति सुरन करि, ब्रजपति हित अदितगम तहां दीपक भगट कीनो ॥ रेरेरे सानिरे।। मझनां, गांधारपें मूर्छना ही होती हे. किसि वख्त तीव्र निषाद -शुद्ध निषाद मिलायाजाता और अवरोहमें धगवर्ज्य ही हो सकते हें. वीर रससें वसंत ऋतुमें दिनके तीसरे प्रहर यह रूप गानां उचित हे. गांधार न्यास हे. * उत्प्रेक्षालंकार. * यह राग संपूरन हे. मध्यम तीव्र हे. रिषभ कोमल हे कोमल गांधार कभी मिलाया जाता, बाकी बहुत करिके तो शुद्ध गांधार व धैवत निषाद लगानां उचित हे. यह रागके वास्ते पुराने अंथमें कम दाखला मिलसकता, एक जगह ऐसा लेख हे. "गांधारांशग्रहन्यासः सपवर्जितषाडवः"
Page 119
६२ संगीतादित्य.
रागिनी धनासरी, ध्रुवपद. कवित. राम राम रटरे तू रसना रसाल राजा, पर हित काज राज ततु- जग जायेहे॥ रा ॥* दसरथजूके नंद भक्तके अनंद कंद, ज़ग बंद सीता मन चंद दर- सायेहे॥ रा ॥ सुनिजन मनि मध माधुरी सुमूरतले, महा मन मोद भरे पद पर सायेहे॥ आदित उदित एसे अबध उद्धार कियो, दियो पद आपुनो अनंत लीला लायेहे॥ रा॥ रागिनी धनासरी .* त्रेताल. चतरंग. नीसा, गारे नीसा गा मप मगरिसा नीसा, गारे नीसा गमप प- यहां प वर्ज्य गिनके षाडव रूप मंजूर रकखा हे परंतु जो यह कहनां अंगीकार करेंतो फिर मारवामें और दीपकमें बहुत तफावत मालूम नहीं रहता बास्ते संपूरन मानना अच्छा हे. * उल्लेखालंकार. "सो उल्लेखजु एककों, बहु समझे बहु रीत। अर्थिन सुरतरु तिय मदन, अरिकों काल प्रतीत ।।" * गांधार और निषाद कोमल हे. मध्यम शुद्ध हे, तथापि कोई कोई लोग तीव्र मानते हैं परंतु तीव्र लेनेसें मुलतानी कही जाती हे. पंचम न्यास हे और प्रधान सुर हे आरोहमें रिषभ वैवत नहीं लेनां वैसाही पारिजातमें कहा हे. "आरोहे रिधहीना स्यात, पूर्णा शुद्धस्वरैर्युता। गांधारखरपूर्वा स्यात् धनाश्रीमेध्यमान्तिका ॥" 'पूर्णा धनाश्री प्रोक्ता पंचमस्वरम्रहे स्थिता।'
Page 120
संगीतादित्य. ६३
मगा मप नीधाप़ गप मगरिसा। गामप मगरिसा। नीसा, गारे जीसा गामप।I पमगा मपनी सी सी नीसा गो रि सी प पमगा मप नीधाप गप मगरिसा। गमप मगरिसा नीसा, गारे ज़ीसा गामप।। अदितराम नारयन समरत, तनन तनन कही भांची गहियत,।। श्री ब्रजपतिजूको नाम सुतारक, ओर धाकिट छांड़ो यों कहि- यत। निसगमप ॥
रागिनी नाट .* त्रेताल. सारे म मप धाप मगारि गागा गामरे सारे म मप धाप मगारि गा गा गामू।। नटवर भेष धरे श्री ब्रजपति अदितराम लखि तन मन वारे। मप धाप मगारि गा गा गाम्।। धैवत कोमल हे. धनासरी संपूर्ण कहीहे परंतु षाडव व ओ- डव कोई मांने तो धैवत और वैवत रिषभ क्रमानुसार वर्ज्य होनां जरूर हे. शिशिर व हेमंत ऋतुमें सिंगार या वीररससें दिनके तीसरे प्रहर गाई जाय. * यह रूप षाडव हे और निषाद वर्ज्य हे परंतु संपूरन भेद भी सांप्रत कालमें चालू हे. पारिजातमें कहा हे वैसा गांधार व धैवत अवरोहमें नहीं हे तथापि ये आरोह अवरोहमें सामिल करिके गा- निकी रशम जारी हे. निषादके वास्ते जरूरी ख़ास मालूम नही होती वास्ते नही लेनां वो दुरस्त हे. क्यों क्ियगनौरभी महार सरीखे जो जो राग कालानुयायी हैं सो सबमें निद बाद किया हे. शुद्ध सर मिलाप लेनां. हेमंत ऋतुमें वीररससे दिनके तोसरे प्रहर गानां-
Page 121
६४ संगीतादित्य. रागिनी नाट. धीमा त्रेताल. सवैया. आये भले भले खेलन फाग, सुरंग अनंगको यदि अखारो। आये भले भ।। * आदितराम अघात नहीं छवि, देखत नांहिन चित्तको चारो।। आये भले भ।। लाल गुलाल लग्यो अति सुंदर भाल विसालपें ख्याल हमारो।। लागिरही तिनकी जुललांइ, परी इत आखिनमें अनुहारो।। आये भले भ ।। रागिनी छायानाट* झुमरा ताल. धप गामू रेसा छासा घापू सासासारे रे गमप ग़ाम् रिसा। धप गाम् रेसा घा सा धा।। नर नट नाट देखत श्री ब्रजपति, अदितराम अचरज मन।। धप गाम् रेसा घा सा धा।। रागिनी छायानाट. धीमा त्रेताल. जेसें तेसें छललाई। छललाई छललाई॥ जेसें तेसें छलला॥* वे (हे) तो न मानत मेरी मनाई॥ जेसें तेसें छल ला। * मध्या धीरा नायका (स्वकीया) वचननकी रचनानिसों, पियहि जनावत कोप। मध्या धीरा कहत हे, ताहि सुकवि रस चोप।। रसराज. * धवत प्रह क व्यास हे. निषाद ज्य हे. गांधारपें मूर्छना. घैवत प्रधान सुर हेह कोमल कभी। वकल्पसें (optional) लगाया जाता, * नायकंप्रति दृतीवाक्य:
Page 122
संगीतादित्य. ६५
कछुक कुतूहलकों रचि ठाठ इत ढिग आई।। र ब्रजपति लेहो गरवा लगाई॥ जेसें तेसें छल ला।
रागिनि हमीर नाट .* धीमा त्रेताल. इन शयामसों तू क्यों क्यों इतरातहे री, कहा भयो तोय मेरी आली शयानी पिय प्यारि॥' इन श्यामसों तू क्यों॥ बदन मयंक तेगो हरिजूचकोरजाके, तासों तू क्यों रहत न्यारि न्यारि,॥ इन श्यामसों तू क्यो।।
रागिनी केदारनाट, त्रेताल, गग पपर्धा नीधप मप धप गाम् रिसा रिसा ध पू सासार ग मप गामू रिसा। गग पपधो।। श्री ब्रजपति चरणारविंद भज, अदितराम सुर भर ग पपधो।।
रागिनी पग सारेसा सा गण सा सा । * हमीरकल्याण व का मिलापसे मिश्र दो मध्यम हें संपूरन भेद कीके स्वर शुद्ध १ नायकाप्रति सखीवानन्य. शिक्षा. रूपकाल २ केदार व नाटका मिश्ररूप हे. दो मध्यम पाद की साथ शुध्ध ठाठ हे. ३ कोमलाख्यौ रिधौ यत्र गनी च तीव्रसंजञितौ।
Page 123
६६ संगीतादित्य.
कहत अदितराम जयतश्री रमण दीप जातें उदोत सकल मो व्यापक हे निदान जान ।I पग सारेसा सा ॥
रागिनी पलाशी. * त्रेताल. सा निनि सा मग पप गरेसा पू नी सा सा गमप धम़गरेसा। सा॥ निनि सासाम । रंग रगमगे, ब्रजपति देखि, अदितराम उपमा कहा कहीयत कु- सुम पलाश भाजे लाजभरि सा। निनि सासा म ॥
रागिनी कामोदी, त्रेताल ख्याल. प मपधपमे सारिसा सासारेरे पम कररीतू॥ साप मपधपमे।। 'धार ओर बाद निषाद ओडव सुर दे कामोद आदित । साप मप धपम ॥ अरसंज्ञ: स्यात् जयश्रीनामके पुनः ।
आरोहमे बादहें. मध्यम ली- ई जाय. शुद्ध वैवतही
नल हु कोई लोग नि- संपूरनहे. दिनके : जाय. यहां प सुरमिलाप मक -नाटर मल निषाद पे प्रधान सूरह जाप स्पर लागसें
जातिहे. शुद्ध स्वर ठाठहे- महकों बहुत मिलती र गंध
र गाई जाय हेमंतऋतुमें बिरहिनिकों सुखदाई
Page 124
संगीतादित्य. ६७
रागिनी कामोदी. धुवपद. अधिक छि छायेहो मेरे श्याम मन अभिराम। अधिक छ बिछा*।। अदितराम कहा मोदभरेहो ब्रजपति जू तुम कहियें हमसों कहा भले कीये काम॥ अधिक छबिछा॥
रागश्री ध्रुवपद. आवेरी श्याम घन देखरी वाल ग्वालनके संग । आवेरी इैयां।। मोर मुकुट सीस लसे कानन कुंडल, बेनही बजावत करत रंग॥ आवेरी क्या ॥ कहत अदितराम गायनकों घेरि घेरि हेरि हेरि हित बढत तेसो कढत ढंग।
काम्बोदी तीव्रगांधारा गांधारादिकमूर्छना। आरोहे म नि हीना स्यान्मधांशस्वरभूषिता। यदा गांधारहीना स्यात् मूर्छना चोत्तरायता ।। इस्सेही गांधार ओर निषाद बादहे ऐसी तसली होती है और मध्यम व धैवतपें ठहरनेसें अच्छाहे. * धीरा नायका. १ रित्रयोद्ग्राहसंयुक्त: षड्जोद्ग्राहोथवामतः । श्रीरागस्तीत्रगांधारः आरोहे ग ध वर्जित:॥ रिषभ धैवत कोमलहे. मध्यम तीव्रहे. सांप्रतकालमें आरोहमें विकल्पसें गांधार और धैवत वर्ज्यहें. रिषभ प्रधान सूरहे. पंचम कम लगाया जाता. संपूरन भेदहे. दिनके चोथे प्रहर गाया जाग, २ नायका प्रति दूतिवाक्य.
Page 125
६८ संगीतादित्य.
सुनरी शयानी प्यारी निरखि रुचसों सिंगार, सेन दे इकंत पाय भर होअंग॥ आवेरी इया।।
रागश्री चतरंग त्रेताल. दीं दीं तनन तों तों तनन अतत्तनन अतत्तनन तना तना अननत दानी तदानी दानी॥ दीं दीं तनन तों तों तनन अ। नादर दानि तोंदर दानि तननननननन तनन तनन अततन अततन तन्ना तदीम् दीम तना तदीम् दीम् तना तदीम् दीम् तना॥ दीं दीं तनन तों तों तनन अ॥ लागडाट तान तालको प्रमान सुरनसो तकिटे तकिट गिद घन किटधा तकिट तकिट गिद घन किटधा तकिट तकिट गिद घन किटघा। कहत अदितराम सुनो ब्रजपति जू चतरंग गुन गान पधास् गरेसा गरेसा गरेसा सा। दीम् दीमू तनन तों तों तननअ।
रागिनी गोडी ध्रुवपद कवित. जाके नाभि कमलतें ब्रह्मा शिव सुरनर जल थल जातें एसें कालकी कलैयाहे॥ जा ।। १ मृदंगके शब्दोंको आडकीलयमें लेनां. २ यहां रिषभ वैवत कोमलहें. मध्यम तीव्र, पंचमपें ठेहेरनां और धैवतसें रिषभका लाग बहुतहे और खूबसुरती देताहे. दि- नके चोथे महर सिंगार रससें गाई जाय. पारिजातमे कहाहे- रिस्वरादिस्वरारंभा रि कोमल ध कोमला। ग तीव्रा सा नि तीव्रा च गौरी न्यंशस्रामता।।
Page 126
संगीतादित्य. ६९
सत जुग वामनव्हे बलिकों छल्योहे जेसें त्रेता दशरथसुत राम रघुरैयाहे॥ जा ।। जाके दांहि लछमन और बांही बाजू लसे सीता धनुष कबान खेंचि लंकाके छलैयाहे॥ आदित उदित रनधीर हित दासनके दोरि दुःखद्वन्द दूर दारिद दरैयाहे॥ जा।। रागिनी ललित गौरि* त्रेताल. रेरे सासा, नी साधू नीनी सासारे सानी गग मम ग़रिसा नी सा नी, रेसा॥ रेरे सासा नी साघू नीनी सासारे। अदितराम सरीगम ब्रजपति सुनि, गौरिसी मन, मानी।। रेरे सासा, नी साधू नीनी सासारे। रागिनी मालवी' त्रेताल. सासासी पप पग मध मग पगरिसा गगग मृधा सी सी सी धप था। सोसीसी पे॥ आरोहे ग ध हीना सा नि कंपनमनोहरा। आरोहे यदि गांधारो मध्यमावधि मूर्छना॥ तृतीय परहरोत्तर सायंकालकी वखुत गाई जाय. निषाद ग्रह और रिषभ न्यासहे. रिषभ धैवतका परस्पर लाग हे. * ललित और गौडीका मिलापहे. शुद्ध मध्यम लेनां पंचम वर्ज्यहै. १ गांधारांशग्रहन्यासा तृतीयप्रहरात्परम्, मालवी रागनी प्रोक्ता मध्यमादिकर्मूर्छना. ऐसा एक लेखहे और पारिजातमें नीचे मुजबहे.
Page 127
७० संगीतादित्य.
सी सी प*॥ अदितराम मालव भूलो तुम, ब्रजपतिजूको ध्यान हिय मध॥
रागिनी मालवी त्रैताल. सी रे सी पपपग मेध घमगरे सा,गग ग मधा सी सी ली- जैंजू, । सा रे सी पपपग म ।। अदितराम अवरोहि भेदकरि, व्रजपतिजूको दीजेंजू।। सी रे सी पपपग में ।।
रागिनी मालवी त्रेताल. कंठ सरी दुलरी तिलरी चोंकी चमकत तन गोरे॥ कंठ सरी दुलरी। अँग सुगंध मानों मलयाचल बहत अनिल सुछोरे॥ कंठ सरी दुलरी॥
रिधौ तु कोमलौ यत्र गनी तीव्रौ च मालवे॥ षड्जावरोहणोद् प्राहे सरिन्यासांशशोभिते. नि अवकर्षणम् तृतीयप्रहरोत्तरम्. रिषभ और धैवत कोमलहे. आरोहमें रिषभ व पंचम विकल्पसें बादहे. मध्यम तीव्रहे. निषाद बहुतकरके नहीं लीया जाता. पं- चम अवरोहमें लेनां. अवरोहमें ैवत कम बोलनां. शिशिर ऋतुमें चोथे प्रहर सिंगाररससें गाई जाय. * मालव. मा=निषेध+लव=क्षण और रागनामका इशारा. मध ये ध्वन्यात्मक व वर्णात्मक शब्द हे और गानेमें उनकों म- ध्यम व चैवतके सुरपें लेनां. १ उत्प्रेक्षालंकार.
Page 128
संगीतादिस. ७१
रागिनी त्रिवनी* सुरफागताल. रे रे सानी रे सासा सासासा रेग पगरेसा पपप ग पप वसा ई नीप नीप गरेसा॥ े ।। व्षभ हंस गरुड वाहन कीये जिन अदितराम मन तीरथ परस ॥ रै ।।
रागिनी त्रिविनी ताल सुरफाग. कॉलिंदि सरसति अरुण बरन देवी उजरे तरंगसों गंगा त्रिवेनि ॥ का।। अदितराम सुर मुनिजन जपत जाहि कपाकरि दरस दीयो वेही माधो बेनी॥ का॥
- "गौरीमेलसमुत्पन्ना त्रिवणी म स्वरोिझिता। भवरोहणवेलायाम् षड्जोदग्राहांशरिस्वरा" "श्री गौरी मालवा युक्त रिषभग्रह उच्यते। त्रिवण्युपत्तिराख्याता संध्याकाले प्रगीयते." मध्यम बादहे. षाडव जातीहे. निषाद अवरोहमें लेनां आरो- हमें नही और वैवत आगेहमें लेनां अवरोहमें नहीं दिनके चोथे प्रहर सिंगार रससें गाई जाय हनुमन् मतमें संपूरनभी कहाहे और जो यह कबूल हो तो धैवत प्रहांशन्यास होनां चाहिये. १ परस प=पंचम+र=रिषभ+स=षड्जके स्थानमें रखनां. और वर्णात्मक शब्दही हे.
Page 129
७२ संगीतादित्य
रागिनी पूर्वी* त्रेताल चतरंग. धध मम गग रिरि सा नि सा गामप में प घमगरि गग मधम गग रे सासा सा गरेसा निसा गग स। धध मम गग रिरिसा निसा गमप म । गृग मधा म सी सी सी रे सी निसी गग में धमग मगरी गेरिसा ईे निध नीधम धसग मगरि गरिसा निसा॥ गमप मे ।। अदितराम आनंद भरे मध मृदंग बजावत बंदावन विपि- नमें बिहरत ब्रजपतिजु जुवतिन संग,l। ततथै ततथै नाचत नटवर नागर गावत उपगा किटे घिन किटधा किट घिन किटधा किट घिन किटधा॥ सगमप मे ॥
- संपूरन भेदहे. गांधार मुख्य स्वरहे. मध्यम तीव्र व रिषभ कोम- ल हे. मध्यम न्यासहे. पंचम फक्त आरोहमें लेनां अवरोहमें नहीं. धैवत कोमल हे परंतु कितनेक लोग शुद्ध मानतेहें. हनुमन्मतमें संपूर्ण कहिके गांधार ग्रहन्यास बनाया हे. गांधार व निषाद शुद्धहे. "गांधारांशग्रहन्यासासंपूर्णा हनुमन्मता." पारिजातमें नीचें मुजब कहाहे गौरीमेलसमुत्पन्ना षड्जोद्ग्राहसमन्विता। न्यासांशगस्वरोपेता पूर्वी सा सुखदायिनी॥ कोमलौ च रिधौ यत्र गनी यत्र च तीव्रकौ। मश्च तीव्रतरः प्रोक्त: पूर्वी सारंगके पुनः। रिषभोव्ग्राहसंपन्ने गपौ न्यासांशकौ मतौ॥ तृतीयप्रहरोत्तरम्। सिंगार रससें दिनके चोथे प्रहर गानां. पारिजात मतानुसार यह रूप सांप्रत कालमेंभी प्रचलित हे. १ मृदंगके बोल दुगुनकी लयमें गानां.
Page 130
संगीतादित्य ७३
रागिनी पूर्वी ध्रुवपद कवित. सुजस बखोनों आज केतो महाराज तेरो मेरो मन फूल गयो देखि सुघराईमें ।। सुजस वर्खों। दाननमें माननमें आदित सुजाननमें, रागनमें रंगनमें ने- नकी घुराईमें।। सुजस बर्खा।। तेसें राज रीतनमें सुनीतमें सु भीतिमें, वेसें रिपु झीतमे सु- तेग तरलाईमें।। रीझ रस झेलिनमें तो सम न देख्यो कहुं, हेलनमें मेलनमें अ्रजपति सिवाईमें । सुजस बरखों।। रागिनी रेनकी पूर्वी * त्रेताल ख्याल, द्रिग भरि देखो प्यारी नेन तेरे अति चंचल चपलसों ।। द्रिग भरि दे॥। बिन कजरारे कजरारे अति अनिआरे प्यारे रसके भरे आदित देखन हारे सुफलसों। द्रिग भरि दै॥ रागिनी पूर्वी कल्याण त्रेताल पॅम पमग परे गामप म घमगरि सा सा सा निसा गम ध- मगरि सा सा धनीरे नीधू सानी सारे पग ॥ प॥ * यहां पंचम बादहे पूर्वीकी माफिक रिषभ धैवत कोमलहे. रातके सातसें नव बजेतक गाई जाय. १ विभावनालंकार "होत छभांति विभावना, बिन ही कारन काज; विन जावक दीने चरन, अरुनाई हे आज, २ यहां रिषभ वैवत शुद्धहें. कल्याण और पूर्वीका मिलापहे इस्सें रिषभ कोमलभी दाख़िल हे. १०
Page 131
७४ संगीतादित्य.
बादि विवादि सुच्छम सुरसों भर लेहो गुनिजन अदितराम या रेनकी* पुरिया॥ सानी सारे पग प।
रागिनी टंकिका' सुरफागताल. गदाघर पद्मधर शंख चक्र धररे धन धन धन बैकुंद बासी सदा यह ॥ ग ॥ अदितराम भक्त भीरहि देखत टंकन चूकत सातें समर रे यह॥ ग ॥
जोटा. बाघांबर अंबर रे डंबर रे हर हर हर हर कैलासबासी। बार्घा।। तिघिनक तिघिनक पिनाक दांडि त्रीशूल डिम्नां डिम् डिमू बाजे॥ वार्घा ॥
राग मेघ सुरफागताल. सासारे पमप गगगो रेसा रेसासा रेरे मम्म पप सौ सी धाप पगां जोलें।। मासारे पमप गगरगा।। * रातके वख्त गाई जाती क्योंकि ईसमें कल्याणका आमेजहे. १ रिषभ प्रधान सुरहे. मध्यम तीव्र. संपूरन भेदहे. रिषभ धैवत कोमल पंचममें ठहरनां होताहे "ऋषभांशग्रहन्यासासंपूर्णा हनुन्ममता" २ पारिजातमें ओडव गिनके गांधार और निषाद बाद की- ये हैं हनुमन्मतमें संपूरन गिनके गांधार ग्रहन्यास बनाया. पारि जातसें मल्ारमें निषाद वर्जयहे ईसी माफिक यहां निषाद वर्जित कियाहे और हनुमन्मतमें संपूरन कहाहे और मेघ रागकी उत्प-
Page 132
संगीतादित्य. ७५
अदितराम उमड मेघ गरजि आये कूजत केकी कलसों सु- हाये सुदामिनि दमक देखी दादुर बोलें। सरस सासारे प- मप गगगा ।।
राग मेघ ध्ुवपद कवित. उमड घुमड आये मेध घटा जोरि जोरि, बडी बडी बुंद परे चपला चमकातहे॥। उमड घुमड आये मे*॥ पवन प्रचंड खंड खंडन महीके मांहि, सूझत न बात त्योंहि गात थहरातहे। उमड घुमड आये मैं।। कहत अदितराम खायो अन्नकूट जातें, इन्द्र कियो कोप कहं लवनां बसातहे।। जो तों ब्रज बिथानतें विधसें बचाय लेहो, तो तो तुम सांचे ब्रजनाथजू कहातहे॥। उमड घुमड आये मे।।
तिमें सारंग व गौड महारकी छांई लुप्हे ऐसा एक लेखहे इसी सबब यहां गांधार रखके खाडव रूप मुकरर कियाहे और इसी सरिगममें सारंगके सुरभी मोजूदहे. यह वर्षाऋतुमें दिनके तिसरे प्रहर गाया जाय. सिंगार रस प्रधानहे. गांधार कोमल लेके म- व्यमतक मींडकी राहसें अवाजको लबांनां. मध्यम प्रधान सुरहे. गांधार फक्त अवरोहमें लेनां निषाद लगाके संपूग्न भेद अंगीकार करें तो शुद्ध निषाद मिलानां चाहिये. * विधिअलंकार, अलंकार विधि जो कह्यो, अर्थ साधिये फेरि। कोकिलहे कोकिल जबें, रितुमें करिहे टेरि॥
Page 133
७६ संगीतादित्य.
रागिनी महारी* पंचमुख ताल चतरंग. सा पमप पप्प था प मप।। ध सा धपमग मप धप गां रिसा।। गावत दपति सुर हिलके ॥ सा पमप पप्प घा पमप घ।। नाद हिंडोरे झूले ब्रजपति ड्ांडि चार चतरंग बनाय ताल खंभ गाढे गाढे पटुली खरज मरुवे सुरछना मोर जहां कोकिल कीर किलके । सा पमप पप्प ा पमप धा॥ उमड घुमड घन घन मृदंग बजावत घा ध्याघाघाधा घिन्नां तर किटधा किटधा तध्धा ध्या धा वाघा, घा व्यााघाधा धिन्नां तर किटधा किटधा तब्या घ्या घा धाघा, धा ध्याया धाधा घिन्नां तर किटधा किया तध्या ्या धा बाघा॥ अदितराम उदित पावसमें प्यारी पिकबेंनी अरु प्यारो * पंचम ग्रह और घैवत न्यास व प्रधान सुरहे. निषाद वर्ज्य हे. गांधार फक्त अवरोहमें मिलानां. "गौरीमेलसमुद्जूता महारी नि स्वरोइझिता। आगेहणे ग हीनास्थात् षड्जादिस्वरसंभवा"॥ कहाहे वैसे गौरीका मेल लेवें तो रिषम व धैवत कोमल होनां चाहिये परंतु एक लेखसें मालूम होताहे कि मल्लार मेघसें संयुक्त हे और ऐसी तसली ही होतीहे वास्ते रिषभ वैवत शुद्ध मंजूरहे. बाकीके सुर सब शुद्ध लेनां. मध्यमपें ठहरनेसे ख़ूबी मालूम हो- तीहे, हिंदुस्तानमें सांप्रत कालमें कोई लोग निषाद लगाके संपूरन- ही मानतेहें तेसेंही कोई तीव्र मध्यमभी मिलातेहैं. वीर व सिंगार रसमें बरषा ऋतुमें सर्वदा और प्रायशः मध्यान्होत्तर गाई जाय. १ रूपकालंकार, सृदंगके बोल दुगुनकी लयमें लेनां.
Page 134
संगीतादित्य. ७७
आरोही भेदसों षाडव क़रत मल्लार तनन तों तों तान लेत दोऊ मिलके।। सा पमप पप्प धा पमप घ॥
रागिनी महार ध्रुवपद कवित. घटा हे जु कारी तामें सोभा बनी भारि अति, चढके अ- टारी प्यारी नेनसों निहारेहें॥ घ* ॥ सजके सिंगार मनि मोतिनके धरे हार, एसी छवि देखि काम घामकों बिसारेहैं॥ घ॥ सुनहो जू प्यारे श्याम नेकहू निहारो बांम, कुलहूकी कान्हि तजि नेह पति पारेहें॥ कहत अदितराम विशुतसी लसे बांम, चंचल चपल चारु नेन रतनारेहैं॥ घ॥
जोटा. याहि जग मांहि करो एकतें अनेक दाम, आखर रहेको नांहि जातें हरि जापनों ।I या ॥ दया करि दान दियो सोई सब साथ लियो, देखतकी बाजी जेसें रेनही को सांपनों ॥ या॥ रत्नाकर नामतोलों लेत बिंदु विंदु पानि, जाहितें हि पायो पद पतालको नापनों ।। रवीराम राजत सुगाजत गगन पर, देखो जल दाता देन लेत जस आपनों ॥ या ॥
- नायकप्रति दूतिउक्ति. संघट्टन, उपमालँकार,
Page 135
७८ संगीतादित्य. रागिनी महार त्रेताल चतरंग जोटा. नादर दर दीं दीं तों तों तनन तन देरे नादर दर दीं तन्ना तदरे दानी। नादर दर दीं दीं तों तों तनन तन दे।। दरादीं दरादीं तननन नननन दरा दरा तन ितिलि तिल्लाना ।। गुनीजन सब मिल गाओ बजाओ दुगन धाधा व्धा किट किटधा किट किटधा किट किटधा किट किट घिन्ना किट किटधा घित्ता किट किट तघिन्न किट किट तध्घिडान घिड़िनकतर घिन किटधा। नादर दर दीं दीं तों तों तनन- नन दें।। रागिनी महार त्रेताल दुमरी. बेग चलो जू बरखत घनश्याम बाम डरपन लागी चमकत चपलासी ब्रजवाला ॥ वे* ॥ छतियां घर घर धरकन लागी थर थर थर कंपत उन देह आदितराम याही छिनु प्यारी हों जानों तुव देगी अंग रसाला ॥ वे ।
रागिनी गौडमहार त्रेताल धीमा. आवत जात हों हारी प्यारी।। ज्यों ज्यों ये मेह बरसत भींजत मोरि सारी प्यारी॥ आवत जात हों है। * उपमालंकार, नायकप्रति दूतिउक्ती, १ गांधार प्रधान सुरहे. मध्यमपें मूर्छना. गोड सारंगकी माफिक मध्यम तीव्र कहीं लगताहे. निषाद बादहे. गांधाग्पें न्या- सहे. और वो प्रधान सुरहे. संपूग्न ही हो सकताहे. २ मध्यमा दूती.
Page 136
संगीतादित्य. ७९
मत कर मान मानिनी एसो मोहनसों जू रुसनो केसों जिन लखि कमलादिक तिय मोहे आदितराम सो भसुसों तू केसें रहत न्यारी बारी। आवत जात हों हा।
रागिनी गौड महार चतरंग त्रेताल. सा गरिग मप मग रिग सारे निसा निसा, गरिग मप रेरे पपप मपध सा ध पमगरेग मप मगरे पपप सा गापम।। रिग सारे निसा निसा ग*॥ तनन तनन तदर तदर तों तों चतरंग सरस सुनावत हरिकों गरहि लगावे अधर पिवावे तिय मिल करत रास रस बजवत धाकिटता अदितरामसों ॥ रिग सारे निसानिसा ग ॥
रागिनी गौड महार त्रेताल ठुमरी. तरसें तरसें तरसें तिहारे आनन हो॥ तरसें तरसें तरसें तिहा।। करुणा करहो चलहो जू प्यारी जहां बेठेहें कुंज विहारी ध्यान घरतहे तिहारो ब्रजपति अदितराम दीजें दरस दानन।। तरसें तरसें तरसें तिहा।।
रागिनी गौड महार त्रेताल चतरंग आईहों आईहों आईहों तिहारे कारन हो॥ आईहों आईहों आईहों तिहा। * संपूरन कहाहे. १ दुगनमें वजन रखनां. २ उत्तमा दूती. गुरुमान.
Page 137
८० संगीतादित्य.
नादर दर दीं दीं दीं तनों।। तनों तनों । सुनवनकों चत- रंग रससों रिझाय ब्रजपति पहोंचो मदन सिंधुके पारन।। आईहों आईहों आईहों तिहा*॥ सा पमप घसा धपमग मप घप मग गांरे सा सा। तैकिट किटतक किटता किट किटता किटता कडान किटताधा किट- तक धिधिगनधा धा धाधा आदितराम कहेतें ए जग तारन।। आईहों आईहों आईहों तिहा।।
रागिनी मियानी महारे ध्रुवपद. सा धा परप घा धा धरा नी सा घा नी सा सा रेसा सासा रेडेरे गगां रेसा पगा, पगां रेसा रेसा, वा सारे॥ सा धा
अदितराम उमड आये घनश्याम, मन अभिराम, तडित पट फहरात, दूत दादुर देखि फूले कूही बरमा॥ सा धा परप धा।
- रूपकालंकार, १ मृदंगके बोल दुगनमें दाखिलहे. २ महार व कान्हराका संयुक्त रूपहे. निषाद दो कोमल व शुद्ध हें. गांधार कोमल और बाकीके शुद्ध स्वर लेनां. ३ रूपकालंकार.
ऐसे मह्वारके ओरभी भेद बहुत हें. जैसें कि नट, सारंग, सुर मझार बिगेरे हें. ये रूप नामसेंहि मिलापके रागोंकी सूचना करदेते हें.
Page 138
संगीतादित्य. ८१ रागिनी सोरठ. धवपद. सोचन, करहो सहेली तुम, पियपें गवनकी, जेसें यहां वेसें वहां सुख चेन।। सोचन, करहो सहेली तुम करहो सहेली तुम, पि* ।। अदितराम सघन घटा तरु तमाल लता बेलि लमक लूम झूम रही झमक सजत मेंन। सोचन, करहो सहेली तुम करहो सहेली तुम, पि।।
रागिनी सोरठ. लक्ष्मीताल. ब्रजपति तू समर ले रे जो जग मांहि बसे नां बसे नेरे॥। ब्रजपति तू समर ले रे।। तेंतिस कोटि देव सबें जाके ही चेरे आदित मिटहु फेरे॥ ब्रजपति तू समर ले रे॥।
रागिनी सोरठ त्रेताल. पमगरि गस्सा रिरि मप सी सीनिधप ममरे सपधा पम * अनुस्याना नायका भाविस्थान संदेह. होनहार संकेतको, जो अभाव उर आनि। यह अनुस्याना नाइका, होत हिये दुख खानि॥ रसराज, १ संपूरन रूपहे. निषाद दो हें और सब शुद्ध स्वर हैं. भरो- हमें गांधार कम मालूम रहता, रिषभ प्रधान सुरहे. षड्ज रिषभ व मध्यमपें न्यास होनां चाहिये. पारिजातमें कहाहे कि, ११
Page 139
८२ संगीतादित्य.
हे रे सासा रेरे मम पप नी नी सी सी सा नी नी सा रेर सो सी नी रै सानिधप पमगरि॥ पमगरि गस्सा रि रि मप सा। ममम पपप नीनी सासी र्सी नी नी सी रे रै सा सा नि रै सा निधप पमगरि॥ पमगरि गस्सा रि रि मप सी।। मनी नी निध पप धा मपनीसी रेरेसा सानिधप सगरे मगरे रेरे मम पप सा पृध पम गरिसा॥। श्री ब्रजपतिकी कपावलोकतें यह सरीगम अदितराम करि॥ पमगरि गस्सा रि रि मप सा।। रागिनी सोरठ. त्रेताल. दुमरी. गिरिवरधारी कुंजविहारी जोवत मग तिहारी।। गिरि- वर धा*॥ श्रीरागमेलसंभूता, सोरठी रि स्वरोङ्रहा। पंचमादगुम्फितोपेता, रि पर्यन्त पुनस्तथा ॥ स हुम्फिता म पर्यन्त, मग्रस्वस्थानषड्जका। तथैव पंचमोपेता, रि स्वरच्यवितोदिता॥ कहाहे वैसा रूप सांप्रत कालमेंभी चालूहे. रिषभ मध्यम व रिषभ पंचमका लाग रक्खनां अच्छाहे. रिषभपें मूर्छना. दरि- आवके तरंगकी मिसाल रिषभ हिलता व फेलता रहता हे. सिंगार- रससें मध्य रातिके वखुत और बहुत करिके मध्यान्हसें मध्यरात- तक सर्वदा और विशेषतः वर्षाकालमें गाई जाती और सुखद हे. * अनुकूल नायक वर्णन. नायका प्रति दूतीवाक्य, वृत्त्यनुप्रास. जो पर वनितातें विमुख सोनुकूल सुख दानि। जगत विनोद.
Page 140
संगीतादित्य. ८३
ले कर बीन गावत ऊँचे सुर राधे प्यारी हमारी॥ कुंज- बिहारी जोवत मग तिहारी॥ गिरिवर धा॥ अदितराम संकेत सघन बन तू चल पान पियारी। तुव हित श्री ब्रजपति अपुने कर सुमनसों सेज संवारी ॥ कुंजबिहारी जोवत मग तिहारी गिरिवर धा।।
रागिनी सोरठ त्रेताल. ठुमरी. रीझ रहीरी राधे रुच रुच करत सिंगार॥ रीझ रही*॥ नगन जटित नूपुर पद पंकज लेंगो लाल जरदार ॥ राधे रूच रुच करत सिंगार रीझ रही॥ कटिकेहरी किंकनी कुनीत कर चूरी गजरा सार॥ कठसरी दुलरी तिलरी पद झूमक श्रवन सुहार॥ राधे रूच रुच करत सिंगार रीझ रही॥ पूरन चंदसो अमल उज्जल मुख बेंदी बनी बिच भार॥ खंजन नेंन अंजन दे ले सखी चलि पिय पद निरधार। राधे रुच रूच करत सिंगार रीझ रही॥ कुंज निकुंजमें केलि करत उर झावत मोतिन हार॥ अदितराम ललितादिक निरखत तनमन डारत वार ॥ राधे रुच रूच करत सिंगार रीझ रही।
सदा अपुनी नारिपें, जाकी अतिही प्रीति। परनारीतें विमुखजो, सो अनुकूल सुरीति।। रसराज. * स्वकीयाभिसारवर्णन. पूर्णोपमा व लुप्तोपमालंकार.
Page 141
८४ संगीतादित्य.
राग सोरठ त्रेताल. पपधा पमगरि गसा गर्ग में ॥ रेरे मम पप सा सीरे सी निधृप म ॥ पपधा पमगरि गसा गर्ग म* ॥ समम प रे मप घाप पव पम गरि नीनीनी सासीसी नी सी श्री ब्रजपति कहि आदितराम करि॥ पपधा पमगरि गसा गर्ग मे ।।
रागिनी देश (सोरठ). झूमरा ताल. श्री व्रजपति जोबन मदमाते गुन गन हे जू गभीर॥ श्री ब्रजपति जोवन ।। बसीकरन मन हरन लाल लखि केसें रहत सुधीर॥ श्री ब्रजपति जोबन ।। रतिनायक दायक सुख संपति रूप उजागर बीर। अदितराम आनंद भरि निरखत नेंन बहत हे नीर॥ श्री- ब्रजपति जोन ।। दोहा नेननकों बांनी नहीं, बेंननकों नहीं नेन। रविकेसें सोभा कहूं, ब्रजपतिजूकी एन ।।
- मध्यमपें न्यास यहां बतायाहे. १ पंचमपें न्यास हे. कोई सोरठमें कोमल व देशमें शुद्ध नि- पाद फर्क बतानेके लिये कहते हैं. २ नागकवर्णन. प्रत्यक्ष दर्शन.
Page 142
संगीतादित्य. ८५
रागिनी देश. त्रेताल. हो हो हो हो श्याम भोर भले आये। हो हो हो हो श्याम भोर भले आ। * जावक भाल पीठ कंकन लगे नेन रंग बरसाये अदितराम मन भाये चित चाये। हो हो हो हो श्याम भोर भले आ।।
रागिनी सारंग, धुवपद. पट तन झीनों, ओढे झलकत अंग, मांनों कंचन गिरि बसन सों ढांपि मदमाती ठाडी॥। पट तन झीनों ।I मृदु मुसकनि मुख, उठत जात मयंकसी, बचन बोलत मानों कोकिल कल टेढी टेढी टेढी चितों न भरत चाढी। पट तन झी। उझक झरोखे झांखत ब्रजचंदजूकों अदितराम दुहुं ओर,नेह बेलि बाढी, ॥ अधर दसन डसत उमगि उठत बिबस धाई चरन धरत वह डग मग ढग टेढी टेढी टेढ़ी अंक भरन गाढी।। पट तन झी।।
- खंडिता नायका. पियतन औरें नारिके, रतिके चिन्ह निहारि। दुखित होयसो खंडिता, बरनत सुकवि विचारि॥ रसराज, १ उत्प्रेक्षा, उपमा, रूपकालंकार, पूर्वानुराग.
Page 143
८६ संगीतादित्य
रागिनी सारंग. * ध्रुवपद. जोटा. रे मप नीसा नीप नीपम, मम पप्प नीपनी, निनिनि सोसीसी रे सीनिपम पपरेसी सीनिपम सारंग सरस कर लई। रेमपनीसी॥ द्जपतिजू बंदावन बिलसत खसखाने, खासे रचे जल थल अदितराम मृदंग बज़ाय सुजस बरलई।। रेमपनि सी।।
- ओडव जाति हे. गंधार वैवत वर्ज्य हें. निषाद ग्रह व न्यास हे. कहा हे कि; निषादांशग्रहन्यासा, ग ध वर्जित ओडवा। मध्यान्हे गानकर्तव्या, सारंगा मेघवल्लभा। एक जगह नीचेमुजब लिखाहे. अतितीव्रतमो गः स्यात् मस्तु तीव्रतरो मतः । धस्तु तीव्रतरो निःस्यात् तीव्रः षड्जादि मूर्छने ।। सन्यासे मध्यमांशे च रागे सारंगसंज्ञके।। सारंगगौल आख्यातः सारंगसरसंभवः । सन्यासो मध्यमांशश्च ग धहीनोथ सादिमः ॥ यहांही सारंगकों ग ध वर्जित कहिके मध्यम अंशस्र बनाया और दो निषाद मानेहें. षड्ज ग्रह कहाहे. संपूरन रूप भी आज- कल गानेमें चालूहे. कोई तीव्रमध्यम ही मिलाते हैं. निषाद या मध्यमपें न्यास और म प्रधान सुरहे. आरोहमें शुद्ध व अवरो- हमें कोमल निषाद लेनां रिषभसें भी ग्रह होता हे. ग्रीष्म ऋतुमें दिनके तीसरे प्रहर गानां उचित है.
Page 144
संगीतादित्य. ८७
रागिनी सारंग. ध्रुवपद- यामग नित नित आवत दिन दिन दूनि होत जात ग़िनके तमांम लेहों जम्मां जितनी होय सो सब देहो दान सबन हित करि विचारि॥ यामग नि। आदित उदित एसे, नेरे मेरे हरि,हेरें करत कहा झीत लेत ति- यनकों तब, बदत तियन गन भारी। यामग नि।
रागिनी सारंग. एक्का ताल. तेरी सों मेरो चितही लाग रहोरी आली तेरे दरसन बिन मोयकों कल ना परतहे॥ तेरी सों मेरो चितही लागरहो॥ * ज़बही तू गान करत मेरी जो छतियां घर धर धर कंपत तन सदन दहतहे तरसत तुव आदित मानों चंदज्यों चकोर हे।। तेरी सों मेरो चितही लागि रह्यो।। रागिनी सारंग. त्रेताल- चतरंग. दीं दीं तननन ॥ तो तनों तनों॥ मेरे सानिप सीनिपम्म रिमपम रिमिपम रिसासा॥ दीं दीं तननन तों॥ * शठनायककी उक्ति. उत्प्रेक्षा. १ यहां पारिजातमें कहाहे वैसा मध्यम न्यास हे अंशस्वरही हे. मृदंगके बोल ठाहकी लयमें उलट (पुनरावृत्ति) की साथ लेनां. गानके पादमें बीच जहां।। ऐसी निशानी रक्खी हे वहां इतना भागकी उलट समझनां. उलट एक दो दफे बसहे परंतु ज्यादे कमी लेनां वो गायककी इच्छानुसार हे.
Page 145
संगीतादित्य.
अदितराम ब्रजपति हित यह चतरंगकों बनाय गावे गुनिजन सबमिल तकिट घिन तकिट धा या ही अंग रंग ढं,गसों ॥ दी दीं तननन तों।।
रागिनी गौड सारंग. * त्रेताल ख्याल. चतरंग. गरिसासा मग गार मग मम पप सृगा गार् मग परिसा।। गरि सासा मे।। गमप सी सी सी धसी वधप गमपसी रसी घप पमग गार् मग परिसा॥ गरि सासा म ॥ धो किडान तकिट तघिन किट धा किडान तकिट तघिन किदधा तघिन किटधा तघिन किटधा॥ श्री गिरिवर धरन तारन तरन आदित गाय गुन लेत चरन सुसरन ॥ गरिसासा मे ॥
रागिनी बरंदावनी सारंग. ध्रुवपद. कवित. आज अधिकाई छवि देखत बनत श्याम, श्यामरंग अंग ठाडे बसन धरतहे॥ आ॥ * षाडव भेद हे. निषाद बादहे, शुद्ध म व तीव्र म ऐसे दो म कहेहैं. शुद्ध मध्यमपें ठहरनां और मूर्छना लगानां वो दुरस्त हे; और दूसरे सब शुद्ध स्वर हैं. गांधारसें मध्यम पहुंच कर पंचमतक मींडकी राहसें जानां वो खूबी देता हे. निषाद मिलाके संपूरनभी मांनते हें. १ मृदंगके शब्दों ठाहमें तीसरे तालपें एक धाका अवकाश देके शरू करनां, २ देवादि विषयमें जो रति कही हे इस्से भक्तिभाव प्रति-
Page 146
संगीतादित्य. ८९
मूधन कसूंबी कटि काछनी पिरोजी राजे, भ्राजे खूंप सीस पंच वानन लरतहे॥ आ।। फेंटा फबि फूल माल उरसुबिसाल तापें, हीरनके हार भार भूषन भरतहे।। आदित उदित द्वारकेशजू छबीले छेल, बांनक विचित्रसों हमारो मन हरतहे॥। आ।।
रागिनी ब्रंदावनी सारंग. * (मधुमाध) त्रेताल. नी नी सारेसा नी सारेमप नीनी पम रिमरिमप नीनी सारे सानीपम रेसा नी पांचों मिलाय॥ नी ॥ गंधार धैवत बिना, लेहो लाग ओडव, अदितराम उर्न चास कोटि तानसों, श्रीव्रजपति, लेहो रीझाय ॥ नी । * पादन होताहे और कोई भक्तिरसभी कहतेहें. इसीसे वात्स- ल्थभावकीभी उत्पति कहीहे. देखियें भक्तिरस व उद्दीपन, भावो देवगता रतिर्निगदित: स्थायी तदालंबनं देवस्तस्य जनाश्र तत्स्थलसमीक्षा तस्य लीलां श्रुतिः । तन्दूषायुधमुख्यदर्शनमिति प्रोक्त तदुद्दीपनं मानाद्या व्यभिचारिणश्च गमकं रोमाश्रु भक्तौ रसे॥ शीघ्रकवी पंडितश्रीगोवर्धनलालाजी. * निषाद कोमल और सब सारंगके सुरहें, निषाद पर न्यास हे. ओडव जाती हे. निषाद व मध्यम प्रधान सुर हैं. * स्वर व तान प्रस्तारके नष्ट उद्दिट्टके हिसाबमें इस गिन- तीकी ख़ातर जमा कीहे. १२
Page 147
९० संगीतादित्य.
रागिनी सामत सारंग* आड चोताल कवित. सेत उपरेना धोती पद पद्म चंद्रिकापें, अतिही कुनीत आछे नूपुर बिराजेहे॥। सेत उप ॥ कटिही कंदोरा तेसो मोतिन दुलरी कंठ, उरसुबिसाल बन- माल रुचि राजेहे॥। सेत उप ।। हेरत क्यों नाहीं आली हरिजूको रूप रास, मोतिन करन फूल चिबुक सुछाजेहे॥। वेसर तिलक भाल सीस सिर पेच पाघ आदित उदित ए मेन कोटि लाजेहे॥ सेत उप ।।
रागिनी नूर सारंग * ध्रुवपद कवित. सूथन कसूंबी तेसो फेंटा हे कसूंब रंग, अंग अंग अतिही अनूप छबि छाईहे।। सू । नेन मद माते सरसाते रंग रसबस, कुंडल करन कटि का- छनि सुहाईहे।। सू ।। सोहत टिपारो सीस ईसनके ईस एसे, अलबेले दोऊ द- याल अधिकाईहे।।
- यहां सारंग, महार व सोरठ ये तीनके स्वरका मिलाप हे और सारंगका मध्यम प्रधानसुर हे. गांधार वर्ज्य गिनके शैवत मिलाके षाडव भेद कहाहे. * यहां कोमल गांधार मींडकी राहसें लगाया जाता. षाड- व भेद हे निषाद दो है. घैवत बाद हे. सारंगके सुरंकी साथ धानी बरवाका आमेज मिलाया जाता,
Page 148
संगीतादिस ९१
आदित आनंद कंद नंदजूके नंद यह, काटे जग फंद ब्रज चंद सुखदाईहे।। सू॥
रागिनी नूर सारंग त्रेताल ठुमरी. नां खेलों तुम संग रहो रसिया॥ नांखेलों तुमसं। * ए नजनाथ फा, गुन रस माते, जाओ जहां जाके, फंद फ- था, । नांखेलों तुमसं ।
रागिनी नूर सारंग, त्रेताल. दुमरी. सांची कहो मोसें महाराजा॥ सांची कहो मोसें महाराजा ॥ सांची कहो मोसें म।। * अदितराम अवध करि मोसें कोन कोनके किये काजा॥ सांची कहो मोसें म ।।
रागिनी देवगिरी सारंग. * त्रेताल. ख्याल. अवध करिकरि कहान चलेजू फागुनमें कही आवन॥ अ- वध क। * नेन नीर भर लेहों आदितजू पियके मग वरमावन॥अवध के।।
- मध्या अधीरा * धीरा उक्ति. * सारंग, देवगांधार व बिलावलका मिश्र रूप हे. संपूरनभेद हे. दो निषाद और शुद्ध मध्यमकी साथ शुद्ध ठाठ हे. * प्रोषितपतिका नायका. हेतु उत्पेक्षालंकार.
Page 149
९२ संगीतादित्य
जोटा. इतें चित चैन नहीं मेरी माई॥ इतें चित चें। अदितराम श्याम बसत विदेस ताकों कोऊनां सकत समुझाई। इतें चित चें* देखेजू देखे ये बरजमें जेसे सुने एसे कहान।। मुखकी हमसों जियाकी ओरनसों निपट कपटकी खान।। इतें चित चें।।
रागिनी मेघ सारंग, त्रेताल. दोरि दोरि दोरि दोरि पियपें चल प्यारी हो हो॥ दोरि दोरि दोरि दोरि पियपें चल प्यारी हो॥। कुंज महलमें बैठे करत गान तुव नाम अनोख़ी रीत। दोरि दोरि दोरि दोरि पियपें चल प्यारी हो। * तू कर सिंगार सारनकि सार मोतिनकि मार फूलनकि हार तेरी छवि न्यारी॥ दोरि दोरि दोरि दोरि पियपें चल प्या- री हो।। कबकी हों मनुहार करतहों चतुर सुघर सुंदर प्यारी।। ब्रजपतिजूके पाय परसहो पहर लेहो कारी सारी॥ दोरि दो- रि दोरि दोरि पियपें चल प्यारी हो।। * प्रोषितपतिका नायकाकी नायककी दूतीसें उक्ति. * उत्तमा दूतीबचन. नायक बिरहनिबेदन "मोहे मन जो बोलिकें मधुर वचन अभिराम। ताहि कहत कवि लोग हे उत्तम दूती नांम ।।"
Page 150
संगीतादित्य- ९३ रागिनी मेघसारंग* त्रेताल. जोटा. निनिप निनिप निनिप निनिप सानिपम रिरिरि मपनी सा नी प। रिरिस रिरिस टिरिस रिरिसस निपम रिरिरि मपनीसी नी।। नी सससनिपमरे, सससा रिरिरिरि गगगगाम् रेमा सरवा।। निनिप निनिप निनिप निनिप सानिपम रिरिरि मपनी सी।। आदित उदित आमा इक अंतर ब्रजपति परवा, ॥ निनिप निनिप निनिप निनिप सानिषम रिरिरि मपनी सी॥
रागिनी लंकदहन * ध्रुवपद. नी .... निनि सासी प ग रेसा सारेसा सारे मम पप नी साईैसी नी प म॥ नी .... निनि सी सी प। कहत अदितराम, सारंग केदार मिल, लंक दहन नाम जग- माहि॥ नी .... निनि सा सी प।।
रागिनी बडहंस त्रेताल.
नीप नीप नीपम मपनीसी हेसी। नीप नीप नीपम पम- नीसी रै।
- मेघ व सारंगका मिलाप हे. कोमल गांधार लेनां गांधार कम लगाया जाता. षाडव रूप हे. धैवत वर्ज्ये हे और दो नि- षाद कोमल व शुद्ध मोजूद हें. श्ीष्ममें मध्यान्होत्तर गाई जाय.
Page 151
९४ संगीतादित्य.
या नगरीके दस दरवाजे अदितराम तहां बडहंस राजे सोई अलख लख आप। नीप नीप नीपम मपनीरसा रे।। *
रागिनी मधुमाध*
राग षट * ध्रुवपद. सासा गमपप गमधा पधनीसी सोसा-धधा पप्प गम नीधप मग पमगरिसा ॥ सासा गमपप गमधा॥
- नगरी=मनुष्य देह. दरवाजा=चक्षु आदि इन्द्रि. रूपकाति- सयोक्ति "अतिसयोक्ति रूपक जहां केवल ही उपमान" "मध्यमादौ गधौ नस्तो मूर्छना मध्यमादिका। तत्र वंशस्वराः प्रोक्ताः रिमनयो मुनीश्वरैः"॥ "मध्यमांशग्रहन्यास: षाडवः परिकीर्तितः । ऋषभग्रहसंयुक्ता धग वर्ज्जातु ओडवा"।॥ ऊपर बतायेहें वैसे तीन लेखहें परंतु ओडवके वास्ते तसक़ी होतीहे और गांधार धैवत वरज्यहे. मघुमाघकारूप और ब्रंदाबनी सारंगकां रूप एक हे. खास हिंदमें तयोंहि मद्रासकी ओरभी यही वज़न व रूप मान्य हे. ग्रीष्ममें वीर व सिंगारसें दुपहरकों गाई जाय. * ग्षिभ वैवत कोमल, चैवत न्यास, रिषिभ फक्त अवरोहमें लेनां. "घैवतांश ग्रहन्यासो घैवतादिकमूर्छनः। पातःकाले च संपूर्णो गीयते पट संज्ञक: ॥
Page 152
संगीतादित्य. ९५ टोडी गुजरी, भैरव देसी, रामकली मंधारी सुरसों।। गमपप गमधा।। अदितराम यहहतुमन् मतसों घट, बिधसों षटही चतुरसों,।। श्री व्रजपतिजूके, पतापसों सूर, सागर गायो गुनी गुनसों।। गमपप गमधो।।
राग षट त्रेताल. पधसी धपध पप गमम पप्धो।। पधसी धपध पप गमम पपधो।। धनीसी रैसा धध सासी रसा ध गम पपपप धसासा था।। पधसा धपध पप गमम पपधा।। गुरु गनपति विष्णु महेश फुनि, विम् विदेही, अरु नमनीय,।। अदितराम घट दरसन यह श्री, ब्रजपति पद भजनीय।। पथसा धपध पप गमम पपधा।।
राग बिभास. ध्रुवपद कवित. आप ही चरन घरा धरत हे आगें होय, निज प्यारीहीकी श्रम शंका चित्त धरके।। आ*।। प्रेम पूर सालस लसत हरि नेन एन, शयामाजूसों अंग जोरि आवे भ्रुज भरके॥ आ।।
सूर्योदय पहिलें गाया जाता. संयुक्त रूप हे इसी सबब शुद्ध स्वरभी मिलाये जाते हें. * सुरतांत वर्णन, उपमालंकार, अनुकूलनायक.
Page 153
संगीतादित्य.
सेस ओ सुरेस जाको ध्यान ही धरत सोई, आदित उदित पद पद्म पायो वरके।। आनद अपार अनुभव निजदास हित, चितबत दंपति सनेह द्रिग भरके ॥ आ॥ राग बिभास * ध्रुवपढ. जोटा. धो पगा धपगरे रिसा सारिगा पपधा पछा गग पप्प धध पधसा साध घपगरे॥ गग पपधा । कहत अदितराम पंचानन गायो वेद ओडव अखंड खंड भरत ताहि मध ॥ गग पपधा ॥ राग विभास. त्रेताल. सी सी धा पप गऱेसा सारिग घृध पप गग रिरि साका।। सासा धा।। भात उठि ब्रजपति गुनगांऊ रिद्ध सिद्ध सब इनतें पाऊ।/अ- दितराम मेरे जीवन धन वल्लभ पिय पद हिय लांऊासी सा धो राग देवगांधार * ध्रुवपद. मप धध पधो म घधघधा पप्प नीघाप धम्म पधा पमगा पम- गरिसा सामप धध सासा धप। मप धध पधो।। * यहां मध्यम व निषाद वर्ज्य हे. पारिजातमें फक्त आरोहमें म नि कों बाद गिनेहें, यह ओडव रूप हे. स्वर मिलापमें शुद्ध ठाठहे शांतरस प्रधान हे. सूर्योदयकी अवल इसका गानेका बख्त कहाहे. * यह रामकी खासियत योगसाधनामें कहीहे. दिनके पहिले प्रहर गानां रिषिभ गांधार व निषाद फक्त अवरोहमें लेनां. वैवत-
Page 154
संगीतादित्य. ९७
अदितराम संपूरन, नीम रिषभ घैवतसों, रीझ रीझ ब्रजपति बीरि देत करसों कपाल जन । मप धध पधा ।।
रागिनी बंगाली. * ध्रुवपद. पगा सासासा गम पप मगम पगा सासासा गा पप मग गग पप नी पमग रगसा ॥ पगा सासासा ।। पप नीनी सी सासा गगसी सा नी पप अदितराम बंगाली सासा॥ पगा सासासा ॥
राग देशकार' त्रेताल. रे रे सासारे सासा गग पम धध पध गगप पप धघ पथ सी सी सी धप करले ।। रे रे सासारे।। न्यास व शुद्ध मध्यम प्रधान सुर हे, निषाद कोमल व बाकीका ठाठ शुद्ध लेनां. आसावरी व टोडीका संयुक्त रूप हे ऐसा एक जगह लेखमी हे. कहीं तीव्र मध्यम मंजूर हे और संपूरन गिनके धैवतकों ग्रह व न्यास बनायाहे. * "बंगाली ओडवा ज्ञेया अहांशन्यास षड्जमा । रि ध हीना च विज्ञेया मूर्छना प्रथमा मता। पूर्णा वा म त्रयोपेता कलिनाथेन भाषिता॥।" "बंगाली रि ध हीनास्यात् म तीव्रतरसंयुता। नि तीव्रेणापि संयुक्ता सखरोत्थितमूर्छना॥" यह रूप रि ध वर्ज्य करिके ओडव कहाहे, शुद्ध व तीव्र एसे दो मध्यम हैं. प्रातःकालमें गानां उचितहे. १ वर्षाकालमें सिंगार रससें पहिले प्रहर गाया जाय षाडव १३
Page 155
९८ संगीतादित्य.
अदितराम आछे षाडव सुर सुध मनि गुपत गाय ब्रजपति रिझाय भरले ॥ रे रे सासा रे॥
राग करनाटक* धमाल ताल. श्रीहरि पद हियमें लाओ। गुनिजन गुन गाओ। रेरे मम पप सी सी नीधप मम गग रिसा रेरेरे पमगरिसा। गुनिजन गुन गाओ।। श्रीहरि ॥ पनीनी सासी सी रेरे गमप मगेरिसी निसा गगरिसा अदित- राम मन हरखके करनाटकी करके सुनाओ॥ गुनि जन गुन गाओ॥ श्रीहरि ॥
रागिनी आसावनी ध्रुवपद. कवित. नांहिनहे सासुरमें देवनको धाम कहुं, नांहि गिरि कंदर जा अंदर सुहायगो ॥ नां ॥ नांहिन कदंब अंब जंबु जूथ जोरे जहां, तहां दई कोन विध मोसों निबहायगो॥ नां । अदितराम आजलों निभायो जो नेम प्रेम, रूप हे नि वर्ज्य हे मध्यमभी कम मिलाया जाता वास्ते ओडव भेदही हो सकता. * वीररससें प्रातःकालमें गाया जाय. धैवत गहन्यास हे. बिलावलका आमेज हे. धैवतपें मूर्छना. कहा हे कि. "घैवतांश अहन्यासा, धैवतादिक मूर्छना। प्रथमप्रहरे गानं, बिलावली स्वरैर्युता ।।" १ अनुसयाना नाइका. यमक.
Page 156
संगीतादित्य.
सोई अब यहांही रह्यो व्हांहीनां बसायगो।। पारवतिके ही पति पत राखि मेरी रहे, आयो पति लेवेको पें मेरो पत जायगो॥ ना ।। रागिनी आसावरी* तीवरा ताल. चतरंग, नी धाप ममगरे मममपे पपधसी सानिधप नीथप मप गागा ग- रेसा रेरेसा ॥ नी धाप ममगरे ममम पे॥ ममम पप धध साक्षा रिरि सा सोनिधप नीधप मगगेगास्सी रिरिसा सानिधप नीधप मपग गारिसा रिरिसा।। नीघाप भमगरि ममम पं। आरोहि अवरोहि करके बनाय हितसों गाय चतरंग लाय तनन तन्ना। अदितराम ब्रज़पति पिय पाय अतिहि रिझाय करो मन भाय किटधा किटधा किटधा सा रेरेसा। नीधाप मम गरि ममम प।।
- "गौरी मेल समुत्पन्ना रोहणे ग नि वर्जिजिता। मध्यमोद्वाह धांशाद्यासावरी न्यास पंचमा॥" कहाहे वैसा पंचमपें न्यास होताहे. गांधार और निषाद आरोहमें बादहे. मध्यम ग्रह व शुद्धहे. गांधार व निषाद को- मल. धैवत कोमलहे कितनेक लोग शुद्ध लगातेहें. रिषभ शुद्ध हे. निषाद दो हें. निषादसें ग्रहभी कहाहे. कोई सामेरीके नामसे पहचानते हें. निषादांश ग्रहन्यास: कचिद्गाधार ईरितः शिशिर ऋतुमे शांतरससें दिनके दससें बारा बजेतक गाई जाय.
Page 157
१०० संगीतादित्य.
रागिनी आसावरी. त्रेताल ख्याल. आवन कीनोरी माई बहोत दिनां मन भावन॥ आवन की ॥ सिरे साज सब सजहो सुंदरी मोहन मन ही बढावन। आवन की।। लीजें अंक शंक नही कीजे प्रेमकी गांठ गठावन॥ आदित प्रभूपें बेग चलो तुम ब्रजपतिकों ही रिझावन। आवन की।।
राग ब्रह्मावर्त. *जोग ताल- ब्रक्मा विष्णु नर हरि नारायन, आनंदकंद अविखंडित जगज- ल पारायन ॥। ब्र ॥। अदितराम कहे त्रय गुन ईसुर कारायन, मेरे मन मने ब्रजपति- जू ब्रज तारायन ॥। ब्र । राग ब्रह्मावर्त. ब्रह्मताल. दिन दिन ही बढत नरेस, परताप पगद दिनेस। दिन दिन ही बढत नरेसे।। * संपूरन भेद हे. शुद्ध स्वरोंका मिलापहे. योगाभ्यासमें व शांतरसमें खासियत कहीहे. गांधार आरोहमें कम लगाया जाता. कोमल रिषभभी सामिल करतेहैं. दो निषाद लेनां. नी शुद्ध व नि कोमल इस रीतसें नीचेंकी सरीगम बिचारेंगे. प नी रेसा ससरिमगरि ससरिमपमप, पधनि धपमगरिरिगसरे ससममगरिसानी; रिरिरि मप मप पपधनिधा पमगारे सरे, सारे पमगरि सस ममगा रिस मगरेसनी; प. १ दीपक अलंकार.
Page 158
संगीतादिस. १०१
सब भूप मांन ही संक, सुख करत राज निसंक। दिन दिन ही बढत नरेसे॥
रागिनी मालश्री विश्वमनुताल. तोय बोलेहें बंसीबट तट निकट नचत हरि व्हे गुनसागर नागर ॥ तो। अदितराम कहे तुव मग जोवत बेग चलोरी राधे रूप उजागर ।। तो।।
रागिनी मालश्री* त्रेताल सा गग पप गा पगा सा गासा पू, सासासा सा गग पपग प गग सासा ॥ सा गग पप । श्री ब्रजपति पद परसें आदित जू,जातें धन मालसरी धन।। सा गग पप ।।
"दीपक वर्न्य अवर्न्यको, एके धर्म समान." फिर एसाभी कहाहे. "उपमानरू उपमेयसों, इक पद लगत सुहाय." * रि हीना मालव श्रीः स्थात, शुद्ध मेल स्वरोद्गवा। मध्यमादि स्वरोद्गाहा, धांशयुक्तान्त्यपा स्मृता । खाडव जाती हे और रिषभ वर्ज्य हे, धैवत लगाके पंचमपें न्या- सहे. स्वर सब सुद्वहें. निषाद कम लिया जाता. गांधार प्रधान सुर हे. अबतो फक्त तीन सुर (सागप) से गाई जातीहे ओर घै- वत निषाद लुप्त रहतेहें दिनके तीसरे महर शिशिर ऋतुमें गाई जाय पहिले प्रहरमें ही गाते हैं.
Page 159
१०२ संगीतादित्य.
रागिनी पटमंजरी* सुरफागताल. कवित. मखमल कोमल बिलोनां मृदु पायनमें, चलत गडत रंग रोरी सरस्यो करे, ॥ मखमल कोमल मे ।। कदलीसि जंघ त्योंही कटि केहरिसी छिन, बेंनी सटकारि नाग- नीसि दरस्यो करे,। मखमल कोमल मे ।। भूपन वसन धरे राजत मयंकमुखी, अधर सुधाके काज सुर- तरस्यो करे,॥ आदित सुउन्नत उरोज रस मोज कुंभ, जाके अंग अंगन अनंग बरस्यो करे,॥ मखमल कोमल म।।
रागिनी पट दीपकी आड चोताल. रेसा रेसा निधा सू पू नी नी सासा म गमप घा प मगरेसा *पंचमांश ग्रहन्यासा, जायते पटमंजरी। पंचमस्वर मुख्याच, तृतीय प्रह्रात्परम् । यहां पंचम ग्रह व न्यासहे और बोई प्रधान सुरहे दिनके तीसरे प्रहरके पीछे गानां. संपूरन जाती हे निषाद अंश स्वर हे आधि- रातकों गाई जाय ऐसाभी लेख दुरस्त हे. धनाश्री, पलाशी, व शंकराकी छांई नज़र आतीहे. १ नायका निरूपन (वर्णन) यहां संसृष्टि अलंकार कहा जाय. क्योंकि एक दूसरेकी अपेक्षा नहीं रखता, उपमा पूर्ण व लुप्त, रूपकातिशयोक्ती अत्युक्ति उत्प्रेक्षा. २ धनासरीकों बहुत अनुसरती हे. संपूरन जाती हे. निषाद प्रधान सुरहे. गांधार व निषाद कोमल और शुद्ध व तीव्र मध्यम हें. तैसेंही शुद्ध निषादभी लगातेहें और कोमल वैवतभी कोई लोग मिलातेहें.
Page 160
संगीतादित्य. १०३
नीसा नीसा एम पग मगरेसा॥ रेसा नीधा मू पू॥ जुगल किशोर ही झूले पट दीपक़ी गावत फूले आदित कडे कवि मन भूले भूले निरख़त तनके मिट गये सूल सूल। रेसा नीधा भूपू ॥
रागिनी जेजेवंती* त्रेताल. रे रिरिरि मगसा, निसारेसा घा रेसानिधाय मगरे मप सासी नी धपध मप नीधप मप गगरिसा॥ रे॥ मपनी रेसा निसी, निसारैसा घा रेसानिधप, मगरि भप सा सा नी धपध मप नीधप मप गगरिसा ॥ रे।। बलिबलि बाला जाकी जय जय तीनों लोक चंदतें उजारी ब्रजपति प्यारी जाके अदितराम बारी॥ सासारे॥
राग सिंध नागताल. पपधा मग मप नी धा प नीनीसा पनी पधमप मुगारि रेसा * दो गांधार और दो निषादसें युक्त संपूरन भेद हे मध्यम श- दहे. रिषभपें मूर्छना सोरठका आमेज मालूम होता हे. रातके दूसरे प्रहरमे गातेहें. दिनके मध्यान्होत्तरभी गातेहें. १ गांधार निषाद कोमल. शुद्ध मध्यम और कहीं आरोहमें शुद्ध निवादभी मिलाया जाता. नीचें मुजब दो लेखहे इस्सें घैवत प्रधान सुर व संपूर्ण भेद मुकरर हे "वैवतांश ग्रहन्यासा, संपूर्णा सैन्धवी मता। तृतीययामाद्दिवसे, भैरवस्यैव वल्लभा ।I"
Page 161
१०४ संगीतादित्य
सारेमप धसी र सा नी धप।। धा मग मप नी । नित उठि नित उठि जपुं री तेरो नाम प्यारी आदित उदित राधे राधे॥ धा मग मपनी ॥
राग बरवा. धुवपद. कवित. मोहन मदन पिय बोले चलि चातुर तू, आतुरव्हे बेठे जहां सुघर निकेतहे॥ मोहन मदन पिय बो॥। याही ऋतु रूसवेकी नाँहि पान प्यारी देखि, सीत भीतहीतें भई केतिक अचेतहे॥ मोहन मदन पिय बो। आदित उदित पिय पोषन अधर बिन, पाछे पछतायगी सो सांची कहि देतहे॥* थोरीसी बहुत करि मानले बिनति मेरी, पुंसकी पवन अंग सूस करि लेतहे। मोहन मदन पिय बो।
"शुद्ध मेलोद्धवः पूर्णो, धैवतादिक मूर्छनः । आरोहे ग नि वर्ज्जः स्था, द्रागः सैन्धव नामकः। आम्रेडित स्वैर्युक्त:, स्फुरितेन च शोभितः ।।" यहां कहाहे वैसा आरोहमें गांधार व निषाद बाद होते हैं. दे- खिये। सारे म पधसा। आम्रेडित (reiterated) स्वर हें और उनको हिलाते जाना. जैसें कि पप सी ओ श्रीषममें वीररससें दिनके तीसरे व चोथे प्रहर गानां, * मानिनि प्रति मध्यादूति वचन.
Page 162
संगीतादित्य. १०५
राग बरवा* ध्रुवपद. बेन ही बजावे ब्रजनाथ गावे नीकी तान, सुखद सेज बेढे ओढे पीरे पटहे, ॥ बेन ही बजावे बजना।। मृम पधनी सी धाप निनिसा रिसासी नीनी, सप् सुरसोहि तेरो राधे नाम रटहे,॥ बेन ही बजावे बरजना।। जाते बेग चलो प्यारी रुचसों करों सिंगार, प्रेम पंथकों निहारि मिलो झटझटहे,।। जेसें चून हर्दी मिल राजे रवीराम तेसें,, बिलसों सदाहि दोऊ भये लटपटहे, ।। बेन ही बजावे ब्रजना।।
रागिनी झिंझोटी त्रेताल. ख्याल. अति अनिआरे सुढारे प्यारे ब्रजपति लोचन तारे॥ अति अनिआ।। मतवारे भारे रतनारे मेन सायक सजवारे॥ अति अनिआ।। मोतिन माल रही ्रोहनपर अलके सुभग संवारे।। अदितराम याहीतें ललचे तन मन पान हमारे॥ अति अनि आ।
- संपूरन भेद हे. दो निषाद हे. और ज्यादे धैवत प्रधान सुर हे. आरोहमें गांधार बादहे. शुद्ध स्वर मिलाप हे. कोमल गांधार ही मिलाते हें. मध्यान्होत्तर चार पांचबजनेके वख़्त सर्वदा गानां. १४
Page 163
१०६ संगीतादित्य.
रागिनी झिंझोटी* त्रेताल. सा धधू सारिगा॥ मप मग रिग ससरिगा॥ सरि सनि धूनि पूघरसारिगा॥ सा धधू सो ।2 बिन पीय मोकों, कलनाँ परही, बिरह दवा दई जारे।। सा धूधू सा ।। गुन पूरी तूरी रिझवारन, कछक उपाय बतारे।। अदितराम चेरी हों तेरी, ब्रजपति आंन मिलारे॥ सा धधू सा॥
रागिनी झिंझोटी. त्रेताल. दुमरी. छेल छलीसी।। छेलरे छलीसी दैया॥ दीसत दैयां मोकों॥ छेल छली।।२ ब्रजपति जू कहुं मिल गये तोकों अधराऽघर ले पीसी॥ छेल छली।। अधर कपोलन दसन चिन्ह लखि जानो रंग रलीसी।। अदितराम नख च्छत उरोजपें लहकी कटि लचकीसी॥ छेल छली।।
- शुद्धस्वर मिलाप हे. संपूरन हे. षड्ड व गांधारपें मूर्छना. मध्यान्होत्तर सर्वदा गानां कोमल निषाद हि मिलातेहैं. १ पादके बीच बीचमें॥ ऐसी निशानी रक्खी हे वहां वो वो भागका पुनरोचार करनां. बिरहिनीकी उक्ति सखीसें. २ सखीवाक्य, लच्छिता. "होत लखाई सखिनसों, जाके पियको प्रेम। ताहि लच्छिता कहतहे, कवि कोविद करि नेम।"
Page 164
संगीतादित्य. १०७
रागिनी झिंझोटी. त्रेताल. टप्पा. नजरियां डारगयो। बांकोई छेला हो सांवरो॥ नजरियां डार गयो।। अदितराम अति लगन लगीहे मेंन बांनसों मार गयो॥ न- जरियां डार गयो।।
रागिनी झिंझोटी. त्रेताल.
दई॥ * गगरियां डार दई॥ मेरे सिरपें रंग भरी॥ गगरियां डार
अदितराम प्रभू बडे सुनीलज गुरुजन शंक कछू ना करी।। मेरे सिरपें रंग भरी गगरियां डार दई।
राग पीलु त्रेताल. विछुरत मोए कल नांहि परे॥ माधो मिलायदे॥ सखी माधो मिलायदे।। ज्यों जुग चोसर त्योंहि समझलेरे याहि बिपत बिललायदे। अदितराम पिय प्यारेको ॥ माधो मिलायदे॥ * सखोसें नायकाकी उक्ति. प्रेम गर्विता. "निज नायकके प्रेमको, गर्व जनावे वांम। प्रेमगर्विता कहतहे तासों कवि मतिराम ॥ १ गांधार व निषाद कोमल और शुद्ध मध्यमकी साथ शुद्ध ठाठ हे. संपूरन हे. गांधार प्रधान सुरहे. शुद्ध निषादही मिलाते हैं. निषाद न्यास ही होता हे. कोमल रिषभ व वैवत मिलानेसें ज्यादे खूबी मालूम होती हे. दिनमें मध्यान्होत्तर सर्वदा गानां,
Page 165
१०८ संगीतादित्य.
राग पीलु. त्रेताल. नादर दर दर दानि दानि दीम तन्ना गावे।। अदितराम बंसी बट निकट ही रे ब्रजपति बेन बजावे सुन राधे। नादर दर दर दानि दानि दीम तन्ना॥
रागिनी धानी * त्रेताल ठुमरी. श्री ब्रजनाथ तिहारे चरननकी बलिहारि। श्रीव्रजनाथ ति- हारे चरननकी बलिहा।। काम क्रोध लो, भ मद मत्सर, मोह बिथा सब दारि। श्री ब्र- जनाथ तिहारे चरननकी बलिहा॥ नाहिन ओर ठोर तिरवेको, मोय भरोसो भारि।' अदितराम नामतें उतरे, भवजल सिंधु अपरि॥ श्री ब्रज- माथ तिहारे चरननकी बलि हा॥
- कोमल गांधार प्रधान हे. रिषभ मध्यम धैवत व निषाद शुद्ध हे. कहीं कहीं कोमल निषाद ही लियाजाता. संपूरन हे दिनमें मध्यान्होत्तर सर्वेदा गानां. १भक्तिरस, रूपक, काव्यप्रकाशानुसार भाव कहाजाय, शांतरसकाथाई निरवेद हे और (रति-सिंगारस्थाई) स्नेह स्थाई- भाव होता हे तव भक्तिरस कहाजाय. देखियें श्रीमद् भागव- तकी टीकामें श्रीधरजीने कहा हे. 'शांत: सप्रेमभक्तिकः' रती तीन तरहकी कही हे और इस्सें सिंगार और भक्ति रस व वात्सल्य भाव कहेहें.
Page 166
संगीतादित्य. १०९
रागिनी धानी दादराताल. अकेली ना जैहों । दरस परस नां पैहों॥। अकेली नां जै।* अदितराम ज्ञेनन मेरे ससि, भादो चोथको आयोरे, ब्रजनाथ कलंकनां सैहों॥ अकेली ना जै।
जोटा, निठुरवा छतियां मोरी रे परसगवा बीरी यही मगवारे। यही मगवा।। कारे तन कारे ही मनही दहि चोर ठगवारे॥ किंहिको पू- तवा किंहिको मीतवा आदितको लगवारे॥ निदुरवा छतियां मोरीरे परसगवा बीरि यही मगवा॥
राग जंगला दीपचंदि ताल. गोरी तेरो अंचर ओट सझार॥ नेना हमारे दुखी॥ तेरो अंचर ओट सहा ।I चंचल चपल लोचन अनिआरे,याहीसों मत सार। गोरी तुम याही सों मत सार॥ नेनां हमारे दुखी। तेरो अंचर ओद सम्हा ॥ * भचिष्यत् गुप्ता. १ संपूरन जाति. निषाद कम मालूम रहताहे. झींझोटी और सोरठका मिलापसें बनताहे. गांधारपें मूर्छना. रिषभपें न्यास हे. शुद्ध ठाठ (मिलाप) लेनां. निषाद कोमल भी दाखिल हे. कोई कोमल गांधार भी मिलातेहैं. दिनमें मध्यान्होत्तर सर्वदा गानां. २ नायक उक्ति. लुप्तोपमा. उत्प्रेक्षा.
Page 167
११० संगीतादित्य.
अधर बिंब पर, राजत बेसर, दसन झलकही हार। गोरी तेरे दसन झलकही हार।। आदितके प्रभ्यु, निरखि सोचतहे, अंगुरि धरतहे भार। गोरी तेरी अंगुरी धरतहे भार॥ नेना हमारे दुखी तेरो अंचर ओट सह्ा॥
राग तिलंग* त्रेताल. चतरंग. धा निसा गामप मगा निनिसा। रिगमप मगरे अगरे सा- सारे॥ धा निसा गामप मगा निनिसा। दिर दिर दिर तननन नतनोम् तान तन गावत गुनकी ल- तिकारे ब्रजनाथ अदितराम कदत लेहो गत मृदंग तरकिटधा धाथा हे। धरानीसा गामप मगा निनिसा।
राग हिजाज. त्रेताल ख्याल. कूबरीने श्यामकों हे री सखी राखे बस करिहो।भला सखी राखे बसकरिहो॥ देखियें श्यामकों हे री सखी राखे बसकरीहो॥ * शुद्ध ठाठसें संपूरन हे. कोमल गांधार व निषाद ही मिलाते हें. खँभाचका वजन देखनां. दिनमें मध्यान्होत्तर सर्वदा गानां. १ दो गांधार व दो निषाद हें यहां पड्ज ग्रहांशन्यास हे. रिषभपें मूर्छना. सोरठका आमेज रहताहे. मध्यान्होत्तर सर्वदा गानां. संपूरन हे. २ असया उत्प्रेक्षा. "सहि न सके सुख औरको यही असूया जानि"
Page 168
संगीतादित्य. १११ ये ब्रजपति बिन बीरी केसें करि जीजिये रे अंग लगी जानों आग विरह बरीहो॥ देखियें श्यामकों हे री सखी राखे बस करिहो।।
राग मधुर * दादरा ताल. गर्ग गमपमगरि सासा नीनी पूप नीनी सासा रेरे गाओ,।। गर्ग गमपमगरि सासा नीनी पप नीनी सासा रेरे गा।। अ्रजपति कुंज महल मग जोवत उनही जाय रिझाओ॥ रि- पम गरिसा मगरिसा नीनी पप नीनी सासा रेरे गा।। संपूरन सुर, भरले प्यारी, आरोहि भेद बताओ,l। अदितराम श्रमजल तेरो मुख, पियके करसों पुंछाओ,l रिपम गारिसा मगरिसा निनि पप नीनी हर रप नानी सासा रेरे गाँ।।
जोटा. नासा बेसर सोहें ध्रोंहें बनीहे कबान। नासा वेसर सोहें भ्रोंहें बनी हे कबा॥9 चंचल चपल लोचन अनिआरे रसके बीच भिजोहे॥ नासा बेसर सोहें भ्रोहें बनीहे कबा॥ बेंदी लाल भाल बिच सोहे जेहरको तिरछोहे।। * रिषभपें मूर्छना. वैवत कम मिलाया जाता. संपूरन हे. शुद्ध स्वर मिलाप लेनां. मध्यान्होत्तर सर्वदा गानां. १ रूपक, उत्प्रेक्षा.
Page 169
११२ संगीतादित्य. गेंडी गाल गुदनां मानों कंचन नीलम जो परसोहे॥ नासा बेसर सोहें भ्रोंहें बनीहे कबा।। करन झूम झूमका झलके लखि ब्रजपति मन मोहे॥। रविराम राहत बने जवही प्यारिको मुख दरसोहे॥ नासा बेसर सोहें भ्रोंहें बनीहे कबा।।
जोटा. ब्रजपति पन घट ठाडो सबनसों करत अनीत* ॥ ब्रजप- ति पन घट ठाडो सबनसों करत अनी।। या बरजके सब लोग लुगाई जिनहु करो यासों पीत॥ अ्र- जपति पन घट ठाडो सबनसों करत अनी।। मेरे जल भरि निकसत आवे पाछे छोरि छल मीत॥ आदित केसर रंग बढत उन भांई मोसों झीत ।। ब्रजपति पन- घट ठाडो सवनसों करत अनी।। जोटा. हों ब्रजनाथ निहारों।। दई कर सोई॥ हों ब्रजनाथ निहा॥ जाके दरस परस सुख उपजत तन मन धन सब बारों।। अदितराम सुफलहो तबही नेनां मिलें जब चारों ॥ दई कर सोई॥ हों ब्रजनाथ निहा।।
- वर्तमान गुप्ता. १ स्वकीया, अभिलाष. ताहि कहत अभिलाष हे मिलवेके अति भाव । प्रेम बचनतें जानिये ताहि कहत कविराव।
Page 170
संगीतादित्य. ११३
रग सुरपरदे*त्रेताल चतरंग सस गर्गम गर्गसा धनिसा गा सा गमपम गर्गसा। गर्गम ॥ नीधपमगरिसा ॥ गर्गम ।। गमप नीसा रेसा रेसा रेसानिधपममरिसा ॥ सासा गर्गम ॥ पनीसा गासा मगासा मगासी पमरग मेगरे गेरिस रे सीनिधप सीनि- धपमगरिसा॥ सस गर्गम ॥ आरोही अवरेहि सुरन करके बनाय ब्जपति रिझाय अदित- राम यों चतरंग कहिके सुनाय दीनि॥ घा तरकिटधा घिचा तरकिट घिलान्वा तनों तनननन नननना नाना ॥ सस गर्गम ॥
राग माढ दिपचंदी ताल. चतरंग घधधप वामप वध पमगरिसा रिगगरि गारिसा सासारेमपध- सी सानिधप धाम नीके बजपति कीरत गाई। घधधप वामप धधपमगरिसा रिगगरि गा।। अदितराम सुर सुध सुरछना तनन तों तनन लाई तकिटानवा तरकिटघिन किटधा मधुरे मृदंग बजाई॥ धधधप धामप धधप मगरिसा रिगगरि गा।।
- आरोहमें रिषभ बाद हे. गांधार ग्रह हे. संपूरन भेद हे. शुद्ध ठाठसें सर्वदा गाया जाय. मध्यान्हीत्तर सायंकाल पर्यन्त गानां. १ शुद्ध स्वर मिलाप संपूरन हे. कोमल निषादही मिलाया जाता. घैवत प्रधान सुर हे षड्ज ग्रह व न्यास हे. कहीं पंचमपेंहि न्यास होताहे. निषाद व गांधारपें मूर्छना. पहाडी के मिसाल धैवत लेनां. मध्यान्होत्तर सर्वदा गानां.
Page 171
११४ संगीतादित्य.
राग देसी जिह्वा* त्रेताल. भज मन, वल्लभ विह्ल नाम।। भज मन, वल्लभ विट्ठल नाम।। सरुनि तनय तन, धाम घरा धन, आवत कोऊ न, काम॥ भ- ज मन, वल्लभ विद्वल नाम।। कलिके जीव उध्धारन कारन, मगटे लछमन, धाम, ।। अदितराम ब्रज, निधि पद पंकज ब्रजजन मन बिसराम। भज मन, वल्लभ विट्ठल नाम
जोटा कृष्ण कमल दल नेन ।। एरी सखी॥ कृष्ण कमल दल ने ॥। मदन मोहन पिय मोहनिसी डारी(हो) मंद हसनकी सेन॥ एरी सखी कृष्ण कमल दल ने।। * षड्ज ग्रह व न्यास हे. संपूरन शुद्ध सप्तक लेनां. सध्यम प्रधान-सुर हे. शरद ऋतुमें सिंगार रससें ज्यादे खूबी मालूम हो. तीहे. मध्यान्होत्तर सर्वदा गानां. १ शांत रस. धृति, मति. सुरस शांत निरवेद हे, जाको थाई भाव । सतसंगत गुरु तपोबन, मृतक मसान विभाव ॥ प्रथम रोमांचादिक तहां, भाषत कवि अनुभाव। धृति मति हरषादिक कहे, सुभ संचारी भाव ॥ साहस ज्ञान सुसंगतें धरे धीरता चित्त। ताहीसों धृति कहतहे, सुकवि सबें नित नित्त।। नीत निगम आगमनतें, उपजे भलो बिचार। ताहीसों मति कहत हे, सब अंथनको सार।।
Page 172
संगीतादित्य. ११५
चटपटिसी लागत चित दैया विकल भईसी एन।। अदितराम परभु नाथ दरस बिन छिन नांहि मोये चेन।। एरी सखी कृष्ण कमल दल ने।।
राग देसी जिल्ला दिपचंदी ताल. जिय नां रहियतु हे इन घटमें।। जियनां रहियतुहे इन घ।। बिन देखे ब्रज, पति मोहनकों, सिथिल भईहों झटमें। जिय नां रहियतुहे इन घ।। छल बल गयो कल, नहीं हे बदनमें, उज्जल धरत हों पटमें।। अदितराम राहत नहीं मोकों, ससकतहों परिघटमें। जियना रृहियतु हे इन घ।।
रागिनी काफी* चतरंग त्रेताल. िनि सस रिरि गग मम पे।। मपधनिसा धानिधपधा प मपधनी धपप्पगारि रेनी धानी पधमप गम पम सस ग़रि म- गरिस। निनि सस रिरि गग मम पे।। रिरिसा रिरिसा रिरिसीनिधपमगा सा, निधपमगा पगा पगा निनिधा निनिधापम पगा पगा रिगमप मगरिसा रिगमप, म- गरिस रिरिसा निधप सगारिसा। निनि सस रिरि गग मम पं। चतरंग संपूरनसों भरले करले, बीनसों गंधार नीम बनाय- * संपूरन रूप हे. गांधार व निषाद कोमल हे, बाकीके स्वर सब शुद्ध हें निषाद अ्रह व पंचम न्यास हे और गांधार अंश स्वर हे. मध्यान्होत्तर सर्वदा और बिसेस करिके बसंत ऋतुमें गानां उ- चित हे.
Page 173
११६ संगीतादित्य.
ओर घच्घ्घरिकिट किट्धा, तिन्न किटधा मृदंग भेद लाय। आदित उदित ब्रजपतिकों रिझाय करो मन भाय निस दि- न तनन तनन तों तों तना तना करो रस बस हरि मनमथ, मोज- भरि रेरे प्यारी तू न्यारिक्यों रहो री॥ निनि सस रिरि गग मम प।
रागिनी काफी. ध्रुवपद. कवित. गुनकी अगाधा राधा मोहनकों व्याही तहां, बधाइके बाजे बजे टुमकी टकोरेहै॥ गु ॥ जेसे घन दामिनि त्यों दोऊ दुलहनि दूले, भूषन वसन सजे टु- मकि ठकोरेहे॥ गु ॥ सोहत सरस सीस सेहरा सुनेरी तामें, मोति मनि मानिकके झू- मक झकोरेहे।। रविराम रास रस रंगमें रची जो सखी, तन मन वार लेत उमगी अकोरेहे॥ गु ॥
राग मारवा* धुवपद. पंचम रहित. धम गगरिसासा गहवो यह रीतकी सरीगम ससस नीरे ग़ग्गम * षाडव भेद हे. पंचम या निषाद विकल्पसे (optionally) बाद होतेहें. रिषभ कोमल और मध्यम तीव्र मिलानां और गां- धार ैवत शुद्ध हे. जो निषाद लेनां तो शुद्धही लेनां. विकल्प भे- दके दोनों रूप (पंचम वर्ज्यकी रीतसे और निषाद वर्ज्यकी री- तसे) यहां समझनेके लिये सामिल किये हें सो पढके तसल्ली होगी. सतार्यकालकी वखुत गानां,
Page 174
संगीतादित्य. ११७ धामग रिरिरिरि ग़गग रेरे सासा तब जानों वाको चा, हक।। धम गगरिसासा गे ॥ गग मधम सासी सी सासी नी रैनीधा श्री ब्रजपति रिक्षाये गाये आदित एसे भेद लेत सुढंग बुध पाहक।। धम गगरिसासा ग॥
राग मारवा. त्रेताल निषादरहित पपपधा धमगरिगा पप धधा रिरिरिरि प यग सासा सासा न सासा गगग पयप घाघा घमगरिता। पपपधा घमगरिगा पप ।। पपध सीसी सीमी रिगरिसा सीध ररे साधप, आरोही भेद पा- हवसों निषाद बाद तीवर कोमलसों लेत उपज, श्री ब्रजपतिकी मायासों अदितराम करिसा ॥ पपपधा धमगरिगा पप ॥
राग कल्याण. ध्रुवपढ़. पूरन चंद उदयो विमल सरद निसाको सुमन फूलत देखत रस बस भये श्रीहरिजु मोरली वजावत ॥ पूरन चं* ॥ * रासकीडा संवाद आवेग. देखियें जगत विनोदमें कहा हे कि- अति इरतें अति नेहतें, जु उठि चालियतु वेग। ताहीसों सब कहतहे, संचारी आवेग।। यहां अतरामें 'भये' प्लुत लेनां और इसी सबब दो आवृ- ततिके चिन्ह नजीक नजीक रक्खे हैं और ये प्लुच उच्चार ठाह दुगुन दोनों लयमें गानां, इसी तरह 'ढये' व 'नई' जो तीजे व चोथे पादमे हें उनके वास्ते समझनां,
Page 175
११८ संगीतादित्य.
अवन सुनत उठधाई आतुर ब्रजभामिनि धरे सुचीर भूपन उ- लट पुलट भात भली कहानकों निरखत आनंद भये आव- i
त ॥ पूरन चं ॥ निजपतिकी सेवा करहो जाओ घर अपुने सुनतही बिहाल तिहीं काल ब्रजबाल भई देखत नंदलाल करुणा करढये नचावत।। i
अदितराम कहे प्रभु धध सासोरिगरिसा भरत लेत सुर सुच्छम करत केलि कोक कला कहानसों हरखत उपज नई सुनावत पूरन चं ।। राग कल्याण. त्रेताल. ख्याल. पायन पलोटत प्यारी रेन रही घरि चार।। पायन पलो।। * श्री ब्रजपतिजू जोवत मग तेरी नेक न मनमें विचार। पायन पलो।। जोलों नेह निवाह न तूटत तोलों हे बिच सार। जहां गांठ तहां रस नहीं रवि जू ईषसों सीख निहार॥ पायन पलो *॥। जोटा. कबकी निहारों री आली सतरात मान मनावत। कबकी निहा। * मानिनि प्रति दूतिवाक्य, मध्यमा दूति. कछुक मधुर कछु कछु परुष, कहे बचन जो आय। ताहोकों कवि कहतहे, मध्यम दूती गाय।। १ लघुमान. नायका प्रति दूतिवचन.
Page 176
संगीतादित्य. ११९
यह सुटेक तिहारी निवही जोलों ब्रजनाथ न आवत॥ कबकी निहा।I
राग एमनकल्याण. * त्रेताल. गोरिगा सासारे धनीस गारेसा नीधा पप घसा नीसा धनी सारे गारे सासा ॥ गा॥ पमगारे सारे गारे सासा॥ गा ॥ पम पम गा पमगरे गामपधा नीधापम गारिसा गरिसा गरिसा सा॥ गो॥ पमगरि गमपध नीघपमगरि गमपधसा नीधपमगरिसा गरि- सासा ॥गा॥ पप धध नीनी सासारे सासा गीरेसी रिसीनि सानिध निधप धपम पमग मगरि गरिसा सारे गरिसासा॥ गा ॥ ए मनसों समझले आली, आदित उदे भयो तू नां टरत टारी।।
- "गांधारांशग्रहन्यासः पूर्णः कल्याण ईरितः" "मस्तु तीव्रतरो यस्मिन् गनी तीवावितीरितौ। "गांधारोद्ग्ाह कल्याणे नारोहे तिष्टतो मनी ॥" यहां कहा हे वैसा मध्यम तीव्र हे और गांधार प्रधान सुर व अरह और न्यास हे संपूरन रूप हे. आरोहमें मध्यम व निषाद बाद हो सकतेहें परंतु लगानेसें कुछरागकी शिकल बदलती नहीं हे. शुद्ध कल्याणमें तीव्र मध्यमही लगाया जाता और एमन कल्याणमें मध्यम शुद्ध व तीव्र दोनों मिलाये जाते हैं. रिषभ गांधारादिक सब शुद्ध मिलाप हे. गांधार ग्रह पंचमसें होकर वहीं न्यास होता हे. सर्वदा रातके पहिले प्रहर गानां उचित हे.
Page 177
१२० संगीतादित्य
बारी तेरी ब्रोंह देखि बरजपति जू त्रिभंगी भये गावत मीठे बोल सासा ॥ गा ॥
राग एमन कल्याण. ताल आडचोताल. परम पूरुष धन धन रे सो ॥ प* ॥ अदितराम मछ सानिध मोपे, सगरि निस ॥ प ॥
जोटा. गरि साध सरिगमप तू।। गरि साध सरिगमप तूँ।। रविराम धीरज धरो हियमें कसरत करतनां झपतू॥ गरि साघू सरीगमप तू ।।
राग भोपाली कल्याण. घृवपढ़ कवित. भरत उसास द्रिग मुंदे देखि श्यामाजूकों, धीमे मनुहार कर कहि में मिलानकों ॥ भरत उसा॥। एसी नहीं कीजे वारी मोहन बिहारीजूसों, तू ही परवीनि सबें चातुरी निदानकों॥ भरत उसे ॥ * ध्वन्यात्मक व वर्णात्मक काव्य हे. ऐसी काव्य संगीतमें उ- त्तम कहीहे क्योंकि देखियें परम मायने बडा और ध्वन्यात्मक री- तसे पंचम रिषम व मध्यम-परंतु यहां परम शब्द खाली धरा नहीं हे. बल्कें पग्मका प हर्फको पंचम स्वरपें बोलनां त्योही र को रिषभपें. इसी तरह आगें देखियें. १ यहां ही ध्वन्यात्मक व वर्णात्मक रूप समझनां. २ गुरू मानवती नायका: नायकप्रति दूति वचन.
Page 178
संगीतादित्य. १२१
कागद कलम द्वात आगें घर दीने तऊ, नेक नां निहार रवि एसी कही श्यांमकों।। मेरो ही मनायो मन माने नहीं मोहनीको, माधोजु मनाय लीजें मानिनिके मांनकों॥ भरत उसा ॥
राग भोपाली कल्याण. एक्काताल. जवलों दरस देंगे प्यारे तवलों पीरे पातनसी होत जात हां हां रे तन तपत रहत॥। * जबलों द ॥ भरत उसास सास आसनां करत मानों मीन बिन जल तलफत अदितराम पीय पीय कहत॥ जबलों दे॥
राग भोपाली कल्याण. रुद्रताल.
तू चलरी तू चलरी मदन मोहन पिय संग। तू चलरी तू च- लरी मदन मोहन पिय सें। राधे समझ सयानी तू खुज भर पिथको अंग।। तू चलरी तू चलरी मदन मोहन पिय सें।। अदितराम लखि मोहे जा तन कोटी अनंग। तू चलरी तू चलरी-मदन मोहन पिय सें।।
- मुग्धा प्रोषित पतिका नायका. नायक प्रति दूति वचन. उत्प्रेक्षालंकार. १६
Page 179
१२२ संगीतादित्य.
राग भोपाली कल्याण .* त्रेताल. गरिसारिसा घा सारे पगा धपगरे बधनी रे सासानी रे घूधू नीरे।। गरिसारिसा घा सारे प अदितराम कडे पीतकी रीत, जाय ईषसों सीख। गरिसरिस छा सारे प राग भोपाली कल्याण त्रेताल. सा रिगारि सारिसा घा सा पघसा सा गागा पप गरिसा॥ रिगारि सरिस धा।। * यह ओडव भेद हे और मध्यम व निषाद वर्ज्य हे. कोई घा- डव मंजूर करके निषाद मिलालेतेहें. तैसें कोई संपूरन मांनते हें परंतु ओडव रूप दुरस्त हे. धैवत ग्रह व प्रधान सुर हे. बरषा ऋ- तुमें सिंगार रससें रातके पहिले प्रहर गाया जाय. 'पूर्वरात्रे पूर्वयामे धैवद् ग्रह भूपालिका' "म नि वर्ज्जातु भूपाली रिधौ यत्र च कोमलौ। गांधारोद्वाहसंयुक्ता रि न्यासा गांशशोभिता।।" यहां गांधार अंश स्वर सहित रिषभपर न्यास कहाहे वैसाही रूप चालूहे. सांप्रत कालमें रि ध कोमलका ठाठ जारी नही हे परंतु सब शुद्ध मिलापहे. गांधार ग्रह लेके आगें जानां, पारिजातमें कहाहे वैसाही रिषभपर न्यास गांधारकी साथ होताहे और यही वजन खास भूपकाही हे गांधार रिषभ व पंचमका परस्पर संबंध बहुत सुंदर हे. यहां बताई हुई दोनों सरीगम सीख- नसे रागका आबेहूब निखालस चितार नजर आताहे. संपूरन भेद भी सांप्रत कालमें प्रचलितहे सो निगाहमें लेनां.
Page 180
संगीतादिस· १२३
गगग पपप धध सासी सोसीसी धपका सासासी धपध सारिंग रि सारिसीधासा पधा प गरिसा ॥ रिगरि सारिसा घा॥ अदितराम आछे ओडव सुरले भरले करले ब्रजपति रीझ रीझ- ताऱी कर देत॥ रिगारि सारिसा घा॥
राग भोपाली कल्याण. त्रेताल. ठुमरी. मन मोहन मिलाओ प्यारी॥ मन मोहन ॥ * एरी कोऊ कहानकों बुलाओ॥ मन मोहन ।। अदितराम अब मान न करहों बेग कहो कोऊ जाओरे।। ए ब्रजनाथ हों दासी तुम्हारी चितमें कुछ नां लाओ रे। मन मोहन ।I
जोटा लोचन लालची हमारे॥ लोचन ला।। अदितराम अघात नहीं हे निरखत नंद दुलारे।। लोचन ला।।
राग भूप* धीमा त्रेताल. डारी गरे बैयां सांमरे कदमकी छैयां।। डारी गरे बै।। अदितराम कोऊधा बजमें तुम नांहि रहो मेरी मैया॥ डारी गरे बैं।।
- प्रौढा कलहंतरिता नायका. * भूप और भूप कल्याण (भोपाली कल्याण)की आव जाव एक सरीखिहे, कल्याणका तीव्र मध्यम दोनोमें वर्ज्य, फक्त भू- पमें शुद्ध मध्यम लगाती वखु्त झींझोटी जंगलाका वजन देखनां.
Page 181
१२४ संगीतादित्य.
गोकुलतें चलि जात ब्रंदाबन बीच मिले बल भैया।। बांहि पकर अचराजु खिसायो हों जु कहत नहिं नैया॥ डारी गरे वै।।
राग ्ूप. त्रेताल. ठुमरी. मोर मुगुटकी लटक परवारी॥ मोर मुग ॥ L शंख चक्र गदा पद्म विराजे मधुरी मुरत मतवारी॥ मोर मुग ! उर गुंजा मन माल लसे ओर करन कुंडल छबि न्यारी। आदित मभू रनछोडकों निरखत कोटि काम बलहारी।।मोर मुग।।
राग भूप, त्रेताल. श्री गोकुल चंद तोये बुलावे॥ श्री गोकुल चं।। * सजनी या मेरी कही माने तू सीतभीतक्यों भावे॥ श्री गोकुल च।। प्रेम पुलकि तन अंक भरो किन ऋतु हिमंत सुख आबे।। अदितराम प्रभु नाम रटत तुव आधे राधे गावे।। श्री गोकुल चं।।
राग जूप. त्रेताल. मान तजि चली प्यारी पियपें।। मान तजि चे॥ * ॥। सखी मुखतें बात सुनि हुलसी पियके श्रेमकी जियपें।।मान तजि च।। ससि मुखि सखि संग आवत लखि ब्रजपतिअति सुख पाये।। अदितराम प्रयु निज मंदिरमें मानत परम बधाये।। मान तजि च।।
- नायका प्रति उत्तमा दुतिवचन. * अभिसार, लुप्तोपमा, शेष,
Page 182
संगीतादित्य. १२५
राग भूप. त्रताल. निज सुख सदनमें पोढे दोऊ॥ निज सुख से ॥ तूल रचित तन सुखद बिछोनां तरुन तरुनि तन जोऊ॥ निज सुख स ॥ रति नायक ब्रजपति सुख दायक काम सहायक होऊ।। अंदितराम ललितादिक निरखत कोटि काम बल जोऊ।। निज सुख से ॥ राग भूप. त्रेताल. बांसुरियातें फूंक गईरी॥ फूंकत कामकी आंच जगावत॥ वां- सुरियातें फूं ॥ * ॥ जो तन छेद परे छे सात उर छेदे दया नहीं आवत। बाँसुरि- यांतें फूँ।। आपतो लेन लगी अधरारस सो रस सबही बतावत॥ ज्यों बड बंसते आप छुटी बडे बंसतें ओर छुडावत॥ बाँसुरि- यांतें फूँ ।। जो जिहि जेसो चाहत हे री सो तेमो फल पावत ॥ अदितराम ब्रजपति विध जानत भावतें भक्ति मनावत॥ वाँ- सुरियांतें॥ फूँ ।
राग भूप. त्रेताल. छेलरे तु छोडदे मोरि बांहि॥ छेलरे तु छो।। दुरिजन दूरि देखतहें ठाडे हे जू चवाइकी चाँहि॥ छेलरे तु छो। * काव्यर्थापत्ति अलंकार, श्लेष.
Page 183
१२६ संगीतादित्य.
ब्रजपति बिध जानत सबहनकी जातें कहत नाँहि नांहि॥ आदित उदे होत दधि मिस हों मिलों छिन तरु र छांहि॥ छेलरे तू छो।। राग हमीर कल्याण आड चोताल, सोलहकला संपूरन गुननिधि गिरिवर धरन ॥ सोलह कला॥ पाणनाथ पाणाधिक मिय होजु अशरन शरन॥ सोलह कला॥ जगकारन तारन समरथ री भव कल्याण करन ॥ अदितराम रसना पुनीत करि सेवहो यदुपति चरन। सोलह कला।
राग हमीर कल्याण .* त्रेताल. गग पप (सा) धा प सम पधा पप गारिसा, सारेसा सासारि- गमष गम धाप गांरिसा।। गग पप (सी)घा।* * यहां नाट कल्याण और केदारका आमेज मालूम रहताहे. मध्यम दो शुद्ध व तीव्रहें. निषाद बादहे. षाडव भेदहे. कोई शुद्ध निषाद मिलाके संपूरन गातेहें ऐसा रूप अंगीकार करनेसे केदारकी शिकल नजरपें ज्यादे होतीहे वास्ते षाडव रूपही दुर- स्तहे; और बाकीके सुर सब शुद्ध हें. रातके पहिले प्रहर गाया जाय, गांधार ग्रह व धैवत न्यास हे. * यहां मान सापें त्योंहि धा पें बनताहे वास्ते विकल्प रूप- की माफिक दोनों दाखिलहे. (स) It is optional but none of them is obsolete form. यहां तीव्र मध्यम बतानेके लिये ष ऐसा लिखाहे.
Page 184
संगीतादित्य. १२७
पपपगा मधाम सी सी ई सीसा, धघध सीसी, सी रेसा धधप पपप गा मधम साधाप गम घा प गांरिसा।। गग पप (सी) था।। अवरोहीसों लेहो तान पाडव निषाद नाहिन जू होत मध्यम दोऊ अदितरामपें, तब ब्रजनायक, भरिहे सम ।। गग पप (सो) था।।
राग कान्हरा. * ध्ुवपद. चतरंग. परज रिषभ गंधार मध्यम पंचम घैवत निषाद सुरनसों ब्रजपति रिझाय गाय गुरुनके पसादसौहि॥ परज रिषभ गंधार ष।। कहत अदितराम संपूरन सुरन भेद आरोहि अवरोहि करि सासा रेरे गगां रेसा सामा रेरे गग मप गांरेसा नीधा नीघाप ससनिधाप रेरेसा निधाप सामानिधाप नीनीधाप पगां गरेसा सुर सुढंग ।। चतरंग तनन तनन ता तरंग *घिघिनत किटा घिनतकिट तघ्घडिन्न किटधा घिघिनत किटा घिनतकिट तघ्घ-
- गांधार व निषाद कोमल और ज्यादे शुद्ध निषादही मि- लानां. शुद्ध मध्यम, संपूरन भेदहे, मींडकी राहसें कोमल वैवत शुद्ध ैवत तक पहुंचके कोमल निषादकी मींडकी साथ सामिल होताहे. गांधार न्यासहे. सिंगार रस प्रधानहे. रातके दूसरे प्र- हरमें गानां, * पराल दुगनकी लयमें लेनां.
Page 185
१२८ संगीतादित्य.
डिन्न किटधा विघिनत किटा घिनतकिट तघ्घडिन् किटधा रिझायेहें आज योंहि॥ परज रिषभ गंधार ष॥।
राग दरबारी कान्हरा* ध्रुवपद. कपा निधान पगद वल्लभ कुल मनि कीनों जगत उध्घार पवल पलाप ॥ कपा निधा ।। अदितराम मभू ब्रजपतिजूकों शर ण गहो जातें जिय, पावन होतहे ततछिन दरसत सिटत त्रिविध तन ताप ॥ ऋपा निधे॥।
राग दरबारी कान्हरा ध्रुवपद. सुभ सुनन गंभीर महाराजा वल्लभ कुल दिनमनि सागर a आगर, नागर ब्रजके भूप, ताहीकी कीरतको कवि कहाई।। सुभ शुनन गंभी।। भूबल मताप आप दूरस करत मिटत ताप पूरन परम पुरुष आदित हित उदित, सुखदाई॥ सुभ गुनन गंभी।I
राग दरबारी कान्हरा. त्रेताल. ख्याल. चंदन वी सानोरे सुगंध सने लाओ यहां ब्रजपति प्यारेके पद पायोरे ॥* चंदन वा ॥ * यहां गांधार निषाद कोमल और धैवत प्रधान सुर व न्या- स हे और सब शुद्ध स्वर हैं. * व्यंग प्रौढा धीरानायका. दरस दोरि पिय पग परस आदर कियो अछेह। तेह गेह पति जानिगो निरषि चोगुनो नेह॥ जगत विनोद
Page 186
संगीतादित्य. १२९
छके छबीले लालनको फुलवा बंधावी याहि पिय आदितके आयोरे ॥! चंदन वा॥
राग अडाना (कान्हरा). ध्रुवपद. कवित. गुरुहीतें ज्ञान होत गुरुहीतें ध्यान होत, गुरुहीतें अगम अपार गति पाईयें॥ गुरु॥ गुरुहीतें राजपाट गुरुहीतें जोगठाठ, गुरुहीतें अमल अमोल जग गाईयें॥ गुरु ॥ गुरुहीतें बेद भेद अंगड्डु अभेद होत, गुरुहीतें सवें तन तापको गभ थें। गुरुक प्रताप ताप मिटत अदितराम, एक सीसहूपें ब्रजनाथ हाथ च्हाईयें॥ गुरु॥
जोटा. करि करि दुकत सुक्रतके न पास गयो, भयो नां भलाईको ये काम मन आसतें॥ करि*।। मेरे धन मेरे माल मेरे ये दुपटा लाल, साल ओ दुसाल मनि मालकी खवासतें॥ करि॥ तरुनि तनय ओर तन तजवीजनमें, बीजनमें गयो नांहि नि- कस अवासतें।। कहत अदितराम भजेनां ब्रजेशजूकों, दया करि देहिनकों दि- यो नां निकासतें॥ करि ॥
- निर्वेद. १७
Page 187
१३० संगीतादित्य.
राग अडाना. सुरफाग ताल. भ्ुज भरि लेहो हरिकों आज श्रीराधे आई तोरे हि काज। भ्रुज भरि लेहो हरिकों आ।। अदितराम बड भाग तिहारो जाको रटत सुरराज॥ य्ुज भ- रि लेहो हरिकों आ।।
जोटा. उदि चल सूधे नेन चिता मेरी प्यारि हों जो आइ तोय लेन ॥ * उठि चल सूधे नेन चिता॥। कुंज मेहेल मग जोवत ठाडे आधे राधे गावत बेन।। उठि चल सूधे नेन चिता।।
राग अडाना.' त्रेताल. नीप नी, प नीप पगा मम पप सी सुनिये।। नीप नी, प नीप पगां मम पप सी। अदितराम तीवर कोमल करि, द्वादश अंग जिताये गुनिये।। नीप पर्गां मम पप सौ।।
- मानिनि प्रति दूतिवाक्य. बिरहनिवेदन. १ अडानाख्यः पूर्णरागो मध्यमग्रहसंयुतः । रात्रौ प्रथमके यामे गीथते विबुधैर्जनैः ॥ संपूरन हे मध्यमसें अ्रह हे. मेघ व कान्हराका संयुक्त रूप हे. गांधार व निषाद कोमलकी साथ शुद्ध निषाद भी सामिल रहताहे,
Page 188
संगीतादित्य. १३१
राग नायकी (कान्हरा). ध्रुवपद. आमेज कीनो षाडव सुरसों अलाप करत सारंगनयनी नाय- कसों नेन मिलावत ॥ * आमेज की ॥ अदितराम उरबसी वारों उरबसीके अंगपर नाथके उर बसि करो गान मानों अमृत पिवावत॥ आमेज की ॥
राग नायकी त्रेताल. चतरंग. ओदनत तननन तादींदीं तना दिरना दीं दीं दीं, तना तना तना॥ ओदनत तननन ता ॥ निनिनि ससस नीसा नीसारे सानी पनी मपनी सी रेसी रैेसा प सा नीपम निनिसारिय॥ ओदनत तननन ता॥ चतरंगसों गत लेत ब्रजपति, तान मान बंधान,। अदितराम मृदंग बजावत धध्ध ध्धरिकिटधा घिता तरकिट घिला, न् घिता धा तरिगिनधा तरिगिनधा किडानधा किडानधा किडानघा घाघाधा, । ओदनत तननन ता ।।
- लुपोपमा. उत्प्रेक्षा. यमक. श्ेष. सारंग=सा+रंग=रंगयुक्त= रसीले. सारंग-रागविशेष जो ओडवभेद व श्रीष्मऋतुमें गाया जाता हे. सारंग=मृग. उरवसी=अप्सरानामविशेष. १ सारंग व कान्हराके मिलापसें बनताहे, वैवत वर्ज्य करिके षाडवभेद हे. धैवत लगाके संपूरन कोई गातेहें तो भी ध स्पष्ट लगाया नहीं जाता; दबता रहताहे.
Page 189
१३२ संगीतादित्य.
राग काफी कान्हरा. *त्रेताल. पर्गां रिसा ररे रेपमप छाये।। पगां रिसारे॥ सुरन सब बेंन बजावत ब्रजपतिजु मन भाये सुहा, ये। पगां रिसारे ।। सुनत ब्रजवधू तुरतही धाय, सरद चंद चांदनी सुछाये,॥ कहान कुंवरसों खेले अदितराम प्रशु पाये सुहाये सुहा, ये। पगां रिसारे ।
राग काफी कान्हरा. त्रेताल. सासारे रेरेगांरे सारेरे पगां रिसा निमा ॥ सासारे रेरेगांरे सारेरे प॥ धाप मम पप धाप मधप गम।। सासारे रेरेगारे सारेरे पे।। ए ब्रजनाथ रावरकी राधा सो, आदित छली रावरे छलमों हम नां छले मथुरां रससानी॥ सासारे रेरेगां रे सारेरे पे।
राग कोशो कान्हरा त्रेताल. र्याल. ममम गारि गाम रिसा सा गग मधा सोसी के निध नीधम ध- धमग सा धनीसा मम्य करके रिझाय॥ ममम गारि गामू ॥ * काफी व कान्हराका मिश्र रूप हे. कोमल गांधार प्रधान सुर हे. १ यहां नायकीका वजन थोड़ासा देखनां. २ मालकोष व वाघेसरीके मिलापसें संपूरन गाया जाता. मध्यम प्रधान सुर हे.
Page 190
संगीतादित्य. १३३
अदितराम सुरकोसतें लीने संपूरन सुर अच्छर तान तर ब्रज- पतिजू सुनि रीझे अपुनि सरसाय ॥ ममम गारि गाम्।।
राग रायसा कान्हरा .* आड चोताल. यह नाचत तरुनी तन या तट ढाडो कहान।। यह नाचत तरुनी।। ममम रेमप धाप मगरिसा, गावत गोकुल भान।। यह नाचत तरुनी।। ब्रजललितानके जूथमें केलि करत नंदलाल।।9 हिलमिल सुरनसों पूरे ब्रजपति संग ब्रजबाल॥ यह नाचत तरुनी।। पूरन चंद सरदको थगित भयो मध आय।। तालसों मृदंग बज़ावत लयसों लयही मिलाय॥ यह नाचत तरुनी ।। सो धुनि सुनि सब देवही दरसनकों उठि घाय।। अदितराम लखि ऱसकों वरपत सुमन सुभाय। यह नाचत तरुनी।।
- नूर सारंग व कान्हराका मिलाप हे. धानी जंगलाका आ- मेज लगाया जाता. कोमल व शुद्ध एसे दो गांधार हैं. १ रायसा कान्हरा खास सरद पुनमकी रातकों गाया जाता और यह पदभी रासक्ीडावर्णनकाही हे.
Page 191
१३४ संगीतादित्य.
राग सहाना (शयाना) कान्हरा .* त्रेताल. धधधाप मम पप धा सा धाप मम पगा गाम् रिसा रेसासा, कोमल करलई, । धधधप मम पप धो।। अतिहि सयाने, ब्रजपतिजूकों, अदितराम सुर संपूरन दई। गाम् रिसा॥ धधधप मम पप धा॥
राग घारा कान्हरा त्रेताल. धध सासा गाम् रिसा रेसा निधा सम धा घनीसारे, सासा सा ॥। घव सासा गामू॥ सासारे मगा, रेप मप मगा, साम गग रेरेसा, रेसा॥ धध सासा गाम्।। अदितराम ब्रज,पति गुन गहरे, कोन मिया संग, राचे।। धध सासा गाम्।।
राग सुघराई कान्हरा आड चोताल. सम पध सा धाप धपमगग पम गगग मप्प गा गामू रिसा * महार, सारंग व कान्हराका मिलापसें संपूरन गाया जाय. १ वाघेसरी, झींझोटी व कान्हराका संयुक्तरूपहे. २ प्रौढा उत्कंठिता. 'लहि संकेत सोचे जुतिय रमन आगमन हेत। ताहीको उत्कंठिता, बरनत सुकवि सचेत॥' जगतविनोद. ३ सुरमक्ार व कान्हराका संयुक्त रूप हे और इसी सबब दोनों गांधार व निषाद (कोमल व शुद्ध) लगाये जाते हैं. सुर मल्लार सूरदासजीकी कृतिसे सुप्रसिद्धहे और यहां सोरठका मि- लाप ही होताहे.
Page 192
संगीतादित्य. १३५
ेसा निसारे मम एप धाप नीनी सासोई पूराई। सम पधसी धाप धपमगग प।। अदितराम प्रयु बस कीने ब्रजपति में कहा कहों तेरी सुघराई। सूम पध सा धाप धपमगग पे।।
राग सुहा कान्हरा. *ध्रुवपद. धा पप मगरे गाम् पप गासूरिसा, सारिसा ध नी नी सा, रे सा धनी सासा करके सुनायदीनी, ॥ धा पप भगरे गाम् ॥ कहत अदितराम, ब्रजपति पियने, अपुनि द्रिग भर चीनी।। था पप मगरे गोम्।।
राग सिंदुरा कान्हरा' धमाल ताल. मपनी सी गामूरिसा सी निधप मृप गगारिसा मासासा रिम पथा करहो। मप नीसी गामू।। अदितराम पभु, ब्रजपतिके पद, पाथ सरन अनुसरहो॥ मप नी सी गाभू।
- मियांनी मह्लार व सारंगसें बनताहे. १ मध्यमांशग्रहन्यासा संपूर्णा सिंदुरा तथा। वसंतर्तौ सदा गानं तृतीयप्रहरात्परम् ॥ मध्यम ग्रह व प्रधान सुरहे, काफी, कान्हरा व वाघेसरीके मिलापसें वसंतऋतुमें दिनके तीसरे प्रहरसें रातके तीसरे प्रहरतक होरीके पदमें गाया जाय,
Page 193
१३६ संगीतादित्य
राग हिंडोल बहार. त्रेताल. रहो रहो रे मद मस्त लाल नां कर जानतहो होरी खेल॥ तुम रहो रहो रे मद मे। * हों तिहारि पर वारी कन्हाई आदितराम देखत गुरुजन मत करो रेल झेल॥। तुम रहो रहो रे मद मे ।
राग हिंडोल बहार त्रेताल. जोटा. मम धपधा गग गोमूरि सासा निनि सासा गग मम पप सा धप प गाम ॥ मम धपधा गग गाम्॥ धा निसा नीनी सासा निनिसा आदितराम सरीगम संपूरन सुबनाय गाय ॥ मम धपधा गग गाम् ॥
रग कान्हरा बहार. धीमा त्रेताल. बरस्याना बनरा आयेहू देखे सरसान्या बनरा। बरसान्या बनरा॥ जरी किनारीके बाघा लोलन कुंडलकी खूब सिर सेहरा राजे या नंदको लाला एरी में या मगमें निरखि भुली परी बसन
- परकीया स्वाधीनपतिका. "में तरुनी तुम तरुन तन जुगुल चवांई गांड। मुरली ले न बजाईयो कबहु हमारो नांड ।।" १ संपूरन जाति हे तथापि रिषभ कम लगाया जाय. २ संपूरन भेदहे. मल्लार संयुक्तरूपमें ज्यादे नाटका आमेज हे.
Page 194
संगीतादिख. १३७
भूषन तन नाहें जानों कहां हे* अदितराम मोहनीसि परी मेरी प्यारी रे अधर सुधा सुधापम पिय कान्हरा ॥ बरसान्या बनरा।
राग नायकी कान्हरा बहार. त्रेताल. चतरंग. पप सस नीप मगगग पम्म धानीसस्स निसेस निनिया म धा- नी सस्स निसस निनिधा तों तों दिरेना दीं तना गायतू तों तों दिरेनादानि फेर्ना फेर्ना मन सुरनसों फेर्ना फे र्ना अलाप भजले भर्तार तू मेरे जानि जानि जानि। पप सस नीप मगगग पें॥ ब्ंदावन बीथिनमें ब्रजपति विहरत बेन बजावे आदितजू धुनि सुनि चतरंग तार मिलावह्डु घित्ता घित्ता दिग दिग् धरिकिट घित्ता घि्ता दिग दिगू ताधा किटधित्ता तरकिटता किटधा किटधा किटधा।। पप सस नीप मगगग पे॥
राग नायकी बहार. त्रेताल. नईजु बहार आई।। नईज बहार आई॥। बन बन बेलरीयां झु- कि झुमि, अमराई।। नईज बहार आई नईजु बहा।। * यहां सुधापम कहाहे. सो ध्वन्यात्मक व वर्णात्मक रूपहे सुधा+पम=सुधा+उपमा. सुधापम=सा धा प म; एसे स्वर स्था- नपें सुधापम बोलनां. प्रत्यक्ष दरसन व मोह. "आपुहि अपुने देहको ज्ञान जबें नहि होथ। बिरह दुःख चिंता जनित मोह कहावत सोय।।" १ मानिनि प्रति दूति वाक्य. वृतनुप्रास.
Page 195
१३८ संगीतादित्य.
सुमनके पुंज भ्रमरके गुंज जसुनांके कूल कहान मन फूल रे रे मानिनि मान जान हिय अदितराम प्रमुसों कहा लराई॥ न- ईजु बहार आई नईजु बहा।।
राग अडाना बहार. त्रेताल. चतरंग. कूले जमुनाके तहां निकसे चंद किरन खीले वन बन बेलि चमेली जोरे झूले।। कूले जमुनांके।। भमर गुंजारि गुंज धारि लखि ले मोरली बजाई मोर सुगट क- टि काछनि काछे पेहेरे पीत दुकूले।। कूले जमुनांके।। अदितराम अलबेली बनबन ब्जवासी मिल आई रास रच्यो रतिनायक सो मिल करत के लि अनुकूले।। * घाधाकिटतक विधिगनधा घित्ता तरकिटधा किटतक धिधि- गन तनन तों तनन तानलई निनिप निनिप म गामपधा नी सासी लेत उपज अनमूले॥ कूले जमुनांके।।
राग केदार. एक्का ताल. तुम तखत बखत नीके सुभ बेठे महाराजा, एक अनूप रूप ज़ग जाने दिनकर उदोत जेसें ।। तुम तखत बखत नीके सुभ बै।' तम तो गयो जानों भयो पभात कवि कुल कमल ज्यों रवि ले * मृदंगके बोल दुगनकी लयमें लेनां. १ यहां अलंकार उत्प्रेक्षा व उपमाको संकर हे. अंगांगी- भाव हे.
Page 196
संगीतादित्य. १३९
लसत वेहेतो अपुने सुखसों, देत असीस कहत अदितराम ची- रं जीयो बरस करोर धृव जेसें तेसें।। तुम तखत बखत नीके सुभ बे।।
राग केदार .* धीमा त्रेताल.चतरंग.
सा ममम गा मृप (म) धनी धप म गा मृध सी निनिष म गा धपगा धपगा भरि भरि॥ सा ममम गा मृप (म) धनी।। द्रेद्रेद्रे तों तों तों, तना तना तना, ब्रजपतिजू गावत चतरंग
- "मध्यमांश ग्रहन्यासो धैवतोद्वर्जितः कचित्। अर्धरात्रोत्तरं गाने केदारो गीयते बुधैः ॥" "केदारो रि ध हीनः स्यात् ओडवः परिकीर्तितः । केचित् षाडवमिच्छंति केदारं ऋषभं विना॥" "गनी तीव्रौ तु केदार्या रिधौ न सोडथ गादिमा" ऐसे तीन लेखहें इस्सें मालूम होताहे कि केदार ओडव, षा- डव व संपूरन जातिका हे. सांप्रत कालमें भी ये तीनों रूप प्रच- लित हे. जिस बख्त षाडव गानेका दिल चाहे उस वख्त रिषभ छोडदेनां और जो ओडव लेनां हो तो रिषभ व धैवत लगानां नहीं. शुद्ध व तीव्र एसे दो मध्यमकी साथ कोमल व शुद्ध निषाद मिलाके शुद्ध स्वर मिलाप लेनां, मतलब कि रिषभ गांधार व चैवत शुद्ध लेनां. यहां घाडव रूप बतायाहे मध्यम अंश स्वर हे. शांत रससें रातके दूसरे तीसरे प्रहर गानां उचितहे. ईश्वराराधनमें केदार प्रधान राग कहाहे.
Page 197
१४० संगीतादित्य.
तेरो नाम लेत दरि दरि॥ सा ममम गा मृप (म) धनी*॥ क़िटतक धिघिगनधा किटतक िधिगनधा किटतक घिधि- गनधा किटतक धिधिगनधा ताल अर्ध ठाह डाहू दुगन मृदग बजावत् अदितराम तहां तर तर॥ साममम गा सप (म) धनी॥
राग केदार. त्रेताल. ख्याल.
या मिस मिसही आवत बूझे ब्रजनाथको यह अचंबो माई। या मिस मि। महारानी सुनहो नंदरानी तिहारे पूतकी कहों कहानी सवनके ईश सुरेश महेश रटत जाही॥ या मिस मि। सखि मुखतें महिमा सुनि सुतके दोऊ मनही मन समुझाई॥ अदितराम भेदको जाने लगन लगी सोई जाने कठिन भीतकी रीत बिधिजु बनाई॥ या मिस मि।।
- ऊपर बतायाहुवा ताल एकाका पदमें मध्यम ग्रह व न्यास हे और वो शुद्ध मध्यम हे. तेसें इस चतरंगमें तीव्रमध्यमका न्यास बतायाहे और कोमल निषादपें न्यास होताहे सो भी (optionally) बतायाहे. ये तीन तरहके न्यास अबतक चालू हें. यहां भृदंगके बोल ताल, अर्ध ठाहू, ठाहू, और दुगुनमें ऐसी लयमें कमसें लेनां. १ गुप्तप्रेम. असह्यबिरह.
Page 198
संगीतादित्य. १४१
राग चांदनी केदार* ध्रुवपद. कवित. बड़े बड़े राजनमें नांजर भरोसो जिम, तोहिकों नपुंस जानि राख्यो निज म्हालमें।। बुध्धि तिय मेरी जाकों छिनमें छलाय दई, अदितराम एसो अमनेक कियो ख्यालमें॥१ सुंदरी सलोनी प्यारी रटतहे मतवारी, चंदसी उजारीके ये नेह पर्यो जालमें।। एरे मन मेरे तेरे भरोसे पर्योहों जातें, मोये क्यों दुबाचे तू त- रुनी तन तालमें ।।
राग जलघर केदार. ध्रुवपद. कवित. हौसतें न हरिहीकी सेवा करी मंदिरमें, तेसें गिरि कंदर नां तप्यो तप जाड़तें॥। हों।। रजोगुनी राजनकी आसतें न प्यास बुझी, सुमतिके संगसों नां कुमति भजाइतें॥ हों ॥ रवीराम आनंदके कंद ब्रजचंदजूकी, अमल कथाको नांहि य- थामति गाइतें॥।3 कियो नहीं स्वास्थ नां कियो परमारथ यों, अकारज अनमूली उमर गमाइतें॥ हों॥
- केदार व शंकराका संयुक्तरूपहे. १ रूपक. लुप्तोपमा. म्हालमें=महलमें=देहमें व राजमंदिग्में, २ महलार व केदारका मिश्र रूप हे. ३ निर्वेद.
Page 199
१४२ संगीतादित्य.
राग बिहाग, ध्रुवपद. कवित. सोभित हे सभामांहि सुंदर सलोने श्याम, अंग अंग अनंगके तरंगन रंगेहे॥ सो॥ पीरे पटवारे मतवारे त्यों मतंग जेसें, कोटि काम लाजत क टाच्छ रंग चंगेहे।। सो॥ रवीराम काम बस होथ सची रति रंभा, लालच ललचाने चित चायन पंगेहे॥। *।। एसे ब्रजनाथजूकी रूप मधुराई देखि, मेरो मन मधुपसो चर्न मधु मंगेहे॥ सो।
जोटा. कंचन तिवारी बीच रचीहे महलात मध, नव चोकी बंगलाकी उपमाको लहतहे॥। कं॥ चारु दरपन चार धरेहे संमार तामें, दीपावलि आभा लागि जोत उमहतहे॥ कं। रवीराम गोल गोल गादीपें बिराजे दोऊ, धरिके जरीके साज उर उलहतहे ।।3 श्रीमदन मोहनको आयना महल देखि, कुलिन नर नारीकी आयना रहतहे॥ कं ।
- नायक वर्णन, सखी सखीकी उक्ति. १ यमक. उदात्त अलंकार (समृद्धि वर्णन). पाठांतर ऐसाहे. कुल नर नारीकी न आयना रहतहे.
Page 200
संगीतादित्य. १४३
राग बिहाग, त्रेताल. ठुमरी. जोगन भईहों में भभ्ुत रमायकें।। भभुत रसायकें। जोगन भई हों में भश्ुत रमा। कानन सुद्रा, गले बिच सेली, घर घर अलक जगायकें।। जो- गन भई हों में भभुत रमो।। जप तप ध्यान, घरों उनहीको, मन क्रम बचन सिर नायकें,।। अदितराम आसन दढकर सुख, लेहों ब्रजपति पायकें॥ जो- गन भईहो में भभुत रमा।
जोटा बनठन आये सुपनेमें लाल॥ सुपनेमें लाल ।। वनठन आये सुपनेमें ला॥ * ।। नये बसन भूषन सब साजे टेढि पाघ आधे भाल॥ बनठन आये सुपनेमें ला।। ता ऊपर सिरपेच विराजत लटकन लटकत लाल।। अदितराम ओ्रोहन पर सोहें दुलरी मोतिन माल॥ बनठन आये सुपनेमें ला।।
राग बिहाग. त्रेताल. हों बलि बलि गई॥ हों बलि बलि गई।। या बानक पर॥ * नायकाकी सखीसें उक्ति. स्वम्न दरसन. बरनत आलंबनहिमें, दरसन चारि प्रकार। श्रवण चित्र शुभ खप्नमें, पुनि परतक्ष निहार।। जगतविनोद.
Page 201
१४४ संगीतादित्य.
या बानक पर हों बलि बलि गई॥ हों बलि ब ॥ श्रीबरजनाथ छबीले लालकी टेढि पाघ ओ्रौहें परसी लखि ता ऊपर सिरपेच विराजत अरु मोतियन लर। हों वलि बलि गई। हों बलि ब।। अदितराम धन धन ब्रजबासी नित निरखत जो श्याम सुं- दर बर।। देखत बने कहत नहिं आवे सुंदर सीमा रूप लवनि छबि पर हों वारों कोटि मनोज मंद मुसकनि पर ॥ हों बलि बलि गई॥ हों बलि ब।।
जोटा. सा निनी पे निनी गमप मगारिसस्स गमपधनी ई सानिधपम गरिस ॥ सी निनी पे ।। बिन * बिरही बिरहको जाने अदितराम कहा कहों तोसें ज़- रत जीय उसकत उसास कल नांही परत या॥ सो निनी प।
- वियोग सिंगार. उद्ठूग, सो सिंगार द्वे भांतिको, दंपति मिलन संजोग । अटक जहां कछ मिलनकी, सो शृंगारवियोग॥ बिरह बिंब अकुलाइ उर, त्यों पुनि कछु न सुहाइ। चित न लगत कहुँ कैसेहुँ, सो उद्वेग गनाइ।। जगतविनोद.
Page 202
संगीतादिस १४५
राग बिहाग .* त्रेताल. चतरंग. सासा गमपे मगा पमगरिसा मगरिस नी, पूनीसा मगरिसा। सा गमपे।। नीध नीधपमगरिसा गमप नीसा केसानिधपमगरिसा। सा- सा गमप ।। ततच्तनन तारे तदरे दानि दींदीं दींदीं अततनना अदितराम ब्रजपति हित सरिगम संपूरन दई बनाय॥ धाकिट घिन्ना किट किटता किट किटता किटता कडान कि- टता धा किटतक धिधिगनधा, धा धाधा॥ सासा गमपे।।
- बिहाग सांप्रत कालमें तीन तरहसें गाया जाता. ओडव षाडव व संपूरन, ओडवमें रिधऔर षाडवमें रि याध विकल्पसें वर्ज्य होतेहें. शुद्ध स्वरोंसहित शुद्ध मध्यमका ठाठ हे. कोई तीव्र म मिलातेहें परंतु एसे करनेसें परंपराके नियमोंका लोप होता हे वास्ते शुद्ध म लेनां वो दुरस्त हे. संपूरन गाती वख्त भी रिषभ आरोहमें वर्ज्य हे. कहाहे कि- बिहागडे गनी तीव्रौ, आरोहे तु रि वज्जिते। गांधारोद्ग्राहसम्पन्ने, न्यासांशो रि स्वरो मतः ॥ यद्यस्मिन् पंचमोद्गाहः स्यादारोहे ग वर्जनम्। मूर्छना मध्यमे चापि, प राहित्यं सदा भवेत् ।। यहां कहाहे वैसा गांधार ग्रह हे और जब पंचम ग्रह बन- ताहे तब गांधार आरोहमें वर्ज्य होताहे. निषाद मूर्छनायुक्त प्र- धान सुर हे. मध्यमपें मूर्छना होतीहे. पारिजातमें जों 'प राहित्यं सदा भवेत्' ऐसा लिखाहे सो दुर- १९
Page 203
१४६ संगीतादित्य. राग बिहाग. त्रेताल. चतरंग. निनी सारे निनि सासा गा॥ मगरिसा नी सारे निनि सासा गां। मगरिसा गा मगरिसा गा प मम्मगरिससा॥ गग पप नी गमपनीसा धपमप सगा मगरिसा ससस गामप गगमधा धनि धप मम गगा, सासारे सासा । निनी सारे निनि सासा गा मग- रिसा नी सारे निनि सासा गा।। प नीनी सा धनिसरे गरेसानी घनीसी नीधप सी गा मेगेरिस नी घनीसगा रि सनिधपमगा सीसी नी सा धधप धघधप स पमगरिसानी॥ सारे निति सासा गा ॥ सुच्छम सुरन सोच संपूरनके भेद ब्रजपति सहाय आदितराम कीने यातें गये गुनि जनके खेद त्रिविधावलि। सुनतही रसिकन ऋदे भये रस, छेद तकिडा न तकिडान धाधा
स्त नहीं हे, क्योंकी जो सरिगमका रूप वहीं बतायाहें उसमें भी पंचम मोजूदहे वास्ते बिहागमें पंचम किसि वख्तभी वर्ज्य नहीं गिननां बल्के धैवत वर्ज्य हे और एसा मत पारिजातसें हि मुकरर होताहे. वैसाहि रिषभ न्यास नहि बनसकता परंतु रि के बद्दल नि होनां चाहिये. पारिजातका मत नीचे बतायाहे उसको पढके त- सल्लीकी जाय. शांत व सिंगाररसमें रातको तीसरे प्रहर गायाजाय. गमपनिस गेरिसनिपमग मपमगरिसनिस पनिस मगरिसनीस गमपनीसानी पमगारिसनिसरिसनिसा पनीसीरिस मगरिसी निपनिस रिसनी सस्सी.
Page 204
संगीतादित्य. १४७
धाषा घाघा तध्या त्या तध्या ईश अंम तिनसों यह भई है यों बिध प्मान ॥ सा नी सारे नीनी सासा गा।
राग बिहाग. त्रेताल. ठुमरी. नेन नचावत आवत कहान ।। नेन नचावत आवत कहा॥ * तिरछंत चितवत सोतन चितवत मानों मेनके बान॥ नेन न- चावत आवत कहा।। अदितराम मे रे गुरुजनकी मांनत नांहिन कान ।। बांहि पकर बस करि सबहनकों लेगये रसकी खांन॥ नेन न- चावत आवत कहा॥
राग शंकरा. *ध्ुवपद. आदि परम पुरुषोत्तम, नादरूप जानों, सुर सप्कतें प्रकास जाको॥। आदि पर ॥
- दक्षनायक. उत्प्रेक्षा. "जु बहु तियनकों सुखद सम, सो दच्छिन गुन खांनि" जगतविनोद- एक भांतिसों तियनकों जाको होय सनेह। सो दच्छिन मतिराम कहि बरनत हे मति गेह॥ रसराज. * संपूरन जातिहे. शुद्ध व तीव्र ऐसे दो मध्यम हैं; ओर बा- कीके स्वर शुद्ध हें. रिषभ फक्त गांधारकी साथ सुच्छमरीतसे लगाया जाता. तीव्रमध्यम व गांधारका मेल पूर्वीसरिखा बनताहे. शंकरा (शंकराभरन व शंकरानन्द) दो जातिकाहे. देखियें-गां- धार व निषादका प्राधान्यहे. गनी शुद्ध हें.
Page 205
१४८ संगीतादित्य.
अदितराम जोई हे निरकार निरंजन, ब्यापक सब जगत मां- हि आनंद रूप वही आप बजमें ब्रज़पति कहाये बज़ाई बेन भजो ताकों॥। आदिपर॥ *
राग शंकरा. झंपाताल.
गंगाजु सुभग शिव रूपसी देव सिर लखि गौरि ज़ंग जोरे।। भ्रोंह चढी॥ गंगाजु सु॥ चरन पलोटत तोऊ नहीं मानत ताहि छितु दस सीस आयो ओरे॥ भ्रोंहचढी ॥ गंगाजु सु ॥
"शंकराभरणे प्रोक्तौ, गनी तीव्रौ तु सादिमे) ग न्यासे मध्यमांशे च, टालू कम्प सुशोभिते" न्यास गांधार व निषादपें बनताहे. सिंगार व शांत रससें रा- तके तीसरे प्रहर गाया जाय. * सा गा पा मग गा रिसा नीधप सा नीसा। धानी रेगा सरि निस गग ग निधनी धमग पमगा रिसा निसारे, सानी॥ सा गा पा म ग गा ।। पपप्प सासा ससस सासा नीरे सा नी प सानी प नीनी पमगा धमग गारिसा नीरेगा सानिधाप सासा निसारेसा गा गा पप्पम्म- गारिसा गागा नीनी धमगा पगा सानिसा ॥ गा पामग गो। जो निषादपें न्यास रखनां होवे तो (कयों कि दोनों रूप प्रच- लितहे) नीचेमुजब लेनां. सा गा पमगरिसा नी धप सा नीसरिग सरि निसा॥ फिर आगें १ एसी निशानि रखी हे वहांसे मिलाय लेनां.
Page 206
संगीतादित्य. १४९ गिरिही हलावत घधक घुधकांइ सुनि तीन भुवन मानों छिन ही बोरे॥ * ओंचक भयानसी लागी पति कंठसों आदित निरखि तवहि तन ही तोरे॥ भ्रोहचढी॥ गंगाजु सु ॥
राग शंकरा, ताल छक्का. पिय परदेसतें आये सुनत धांई। आदित उदित ब्रजपति ल- खांई॥ पि॥ गुरुजन शंका न लाई हुलमाई।। अति च्हाई पतिमन भाई ॥ पिय।*
राग शंकरा. त्रेताल. ख्याल. दुलही उलही छविसों बिराजरही बोली ब्रजनाथ ॥ दुलही उ। * बेसकी थोरी भोरी किसोरी आदित केलि मंदिरमें कोऊ संग न साथ।। दुलही ड।।
- अनुकूलनायक. गुरूमान, उत्प्रेक्षा, उपमा व समाधिअलंकार, "सो समाधिकारज सुगम ओर हेतु मिलि होत। उत्कंठा तियके भई, अथम्यो दिन उद्योत ।।" "सखी मनावति मानिनी नहि मानत अनषाय। बोलि उठी पिक निकर सुनि छुट्यो मांन अकुलाय।।" * आगतपतिका नाइका * नायक प्रति दूतिवाक्य.
Page 207
१५० संगीतादित्य.
राग शंकरा .* त्रेताल दुमरी. ब्रजपतिजू परम पुरुष सगुन निगुन रसिक बिमल। ब्रजप-
कुंज महल मग, जोवत तेरो, करत रटन सुमुखी बचन तिहारो तिजू ।।
अचल ॥ ब्रजपति जू॥ जाही जपत सेस ब्रह्मादिक़ तासों तू धरत मन क्यों समल। अदितराम भ्ुज, भरि भेटो पिथ, सरस तरस तरस मलत करन कमल ॥ व्रजपति जू।।
राग शंकरा. त्रेताल ख्याल तें मोरी बात मांन लेहो सुरीजनवा सैयां पैयां परहों लेहों ब- लैयां गरवा लागिन देहो॥ तें मोरी बात मांन ले।। जिन परसो याहि छिन मोकों पीिरवा मोरा हा हा खाय क हों अब मोरी सास ननद जागेहो॥ तें मोरी बात मांन ले॥* * शंकरानन्दका रूपहे. शंकराभरनसें बनताहे. रि गप अशस्वर हें. सम्बादिखरोंका मेल हे और स्वरका कंप बहुतहे. "शंकराभरणो रागः शंकरानन्दको भवेत् । रिगपास्तत्र चांशा: स्यू रि न्यासेन सुशोभितः । स्व स सम्बादिनां योगात् यत्र स्ात् बहु कम्पनम्।।" यहां लयके भिन्न रूप अच्छीतरहसें निगाहमें लेने लायक हे. * * यहां नाटका आमेज लगाया जाता, मुग्धा (स्वकीया) नाइका, 'अति डरतें अति लाजतें, जो न चहे रति बाम । ता सुग्धाकों कहतहे, सुकवि नवोढा नाम ।।' जगतविनोद,
Page 208
संगीतादित्य. १५१ राग शंकरा. त्रेताल खयाल. जोटा.
में तोरी बात मान लीनी नेहनबीनि प्यारी । में तोरी बात मान ली। * अटरियों चलिहो सोर न करहो पेंजन छोडदे हो री। में तोरी बात मान ली।। अदितराम बचन सुनि भोरी चढी हो ले सीड़ी चोंकि पलंगवा छतियाँ मदन रस छाकी रस भीजे दोऊ पिय गोरी॥ में तोरी बात मान ली।।
राग कलिंगडा, धुवपद. सवैया. गोकुल चंद सखी निरखों हरखों बरखों सुमनेकि झरी। गो- कुल चे।। * आज भले भले भाग सुहाग वहो सुलहो सुखसों सुघरी॥ गो- कुल चं।। आदित पाय पिये पद अंबुज गेमके पुंजनसों जु भरी॥
'मुग्धा भय जहँ लाज जुत, रति न चहे पति संग। ताहि नवोढा कहतहे जे प्रबीन रसरंग ॥।' रसराज. * मुग्धा प्रति नायकउक्ति प्रौढा धीरा. 4उर उदास रतितें रहे अति आदरकी खांनि। प्रौढा धीरा नाइका ताहि लीजियत जांनि।।"
Page 209
१५२ संगीतादित्य.
मान लेहो धनि धन्य घरी यह पाय महा मन मोद भरी। मोकुल चं॥
राग कलिंगडा. त्रेताल दुमरी.
जय जय जय कणण वासुदेव। जय जय जय कषण वासुदे।। कमल नयन घनश्याम मनोहर देव दमन ढारत भव भय भय । क्रष्ण वासुदे।। श्रीनवनीतलाल जिहिं कहियत प्रेम व्यावत जसोमति तन पय पय ॥ श्री मथुरेश मदनमोहन पिय वल्लभ विद्ठल ब्रजपति मय मय॥ ऋष्ण वासुदे।।
राग कलिगडा. * त्रेताल. रिसा नीसारि मेगा रिगा मगया मरिगग॥ रिसा नी सारि म।। ममम पपप पप, ध सा धापमगा, मवाधा पप विध, छाई।। रिसा नी सारि म ।। अदितराम यह, ब्रजपतिजूको, सरिगम संपूरन सुनाई। रिसा नी सारि म ।
- रिषभ वैवत कोमल और मध्यम मूर्छनासहित न्यास हे. संपूरन भेद हे और बाकी शुद्ध मिलाप लेनां. रिषभ प्रुत नहीं लेनां. रातके तीसरे प्रहर गाया जाय, शांत रस प्रधान हे.
Page 210
संगीतादित्य. १५३
राग कलिंगडा. दादराताल. पहरे वारे जवान रे कागज उनकों दीजोरे।। पहरे वारे जवा।।* बिरह अनल तन ताप तपितकी सुध फिरकें तुम लीजोरे।। पहरे वारे जवा।। ब्रजपतिजु चित चोरसों मेरी तनकी बिथा सब कीजोरे। अदितराम सुख दरस देके सुख करोर बरस तुम जीजोरे।। पहरे वारे जवा।।
राग कलिंगडा. दादरा ताल. गिरिधारी लाल रे नाम बडो कहांतें जू भयो।। गिरिधारि लाल रे।। कोमल करतें गिरिनां उठहि यह सांच हे हमारो कहो॥ गिरि- धारी लाल रे।। अदितरामकर कंप लगी तब ग्वालन टेर टिकाय लियो।। * जूठी बडाई कहा नंदनंदन यह बल नांजु तिहारो रहो॥ गिरि- धारी लालरे। जो उपकार करतहे तुमकों ताकी बडाई सदाही चहो॥। राधाजूने भ्राह मरोरी गिरत गिरी फुनि तातें रहो॥ गिरिधारी लालरे।।
- परकीया खंडिता नाइकाकी उक्ति. * शुद्धापन्हुति अलंकार "धर्म दुरें आरोपतें शुद्धापन्हुति जानि। उर नांही एरोज ये, कनकलता फल मांनि ॥" २०
Page 211
१५४ संगीतादित्य.
राग कलिंग त्रेताल. मालन सेहरा गुंथके लाई।। अदितराम आनंदसों बुलाई॥ मा लन से।। सुभ दिन जनम जानि ब्रजपतिजु सीस धरत सिरपेच सुहाई मोतियन माल गरे सुखदाई। मालन से॥
राग कलिंग, त्रेताल ठुमरी. जनम जनम में यही पद पाऊं।। जनम जन ।I अदितराम प्रभू वल्लम मेरे श्रीब्रजनाथें गांऊं।। जनम जन।।
जोटा.
दरसन दीजोजी॥ महाराजा ॥ दरसन दी॥ अदितराम अभिलाष हमें ये इतनो संदेशो कीजोजी॥ दर- सन दी।।
जोटा. चरन धरो मेरे सिर प्यारे॥ चरन धरो॥। श्री ब्रजपति विनति सुनहो तुम अदितरामें भवतें कर न्यारे॥ चरन धरो।।
Page 212
संगीतादित्य १५५
जोटा. जगजलधीमें डूबो हि फिरतहों॥ जगजलधी॥ ये ब्रजनाथ पतित उध्धारक अदितराम यह विनति करतहों॥ जगजलधी ॥
राग कलिंग. दिपचंदी ताल. एरी दई निरदईकों ले आओरे॥ या छिनु ब्रजपतिपें कोऊ जाओरे॥ एरी दई नि।। उनसों कहो कुबज़ाके नेह परेज़ानेरे॥ स्वारथ अपनेपें जाय बसे मन मानेरे॥ एरी दई नि।। तुमनेह रीति नहिं जानों ।I भाँवरसे भोगीरे ॥ एहो श्याम ॥। भाँवरसे भोगीरे॥। हम जाने पीतिकी रीत जातें भई जोगीरे॥* मेरो बिरहदवासों देह जरत जिय जातहे।। तुम विनश्याम ।। जरतजिय जातहे।। आदित जु ससकत सास उसास हिये न समात हे।। तुम विनश्याम ॥ हिये न समातहे॥ एरी दई नि।
राग परज कलिंगरा. त्रेताल. चलोरी चलोरी महाराजके जैयें गुनि जन मिलके बधाई द- ईये।। चलोरी चलोरी महारा ॥ अदितराम जीवन धन मगटे, श्री बरजनाथके दरसन पैयें, हीरा मोतियनकी नोंछावर लईये।। चलोरी चलोरी महारा॥
- वियोग सिंगार, प्रलाप, उद्वेग. दक्षनायक.
Page 213
१५६ संगीतादित्य.
राग जोगी कलंगरा. त्रेताल. मन द्रढ करि तुम ध्यांन घरो॥। मन अपुनेसो । परमारथको काम करो।। तनुज तिया धन आस तजो ज्ञान भक्ति तरवार सजो।। काम कोध मद कारि गजो। देहादिक अभिमान दहो परमानंद स्वरूप लहो ॥ आदित ब्रजपति चरन गहो।।
राग परज .* एक्का ताल, नीसी नीध नीसी नीध पप मृध धनी धमग पगा रिसा सासा- सा मम गा मधा नी नी सा सा नी घाधाप मध ॥ नी।। गगगा भम धा ससस निसा निध नीघध प मग सृप वध प सध नीनि सा धधप मृध॥ नी। गंधार भध्यमसों सुरभर लेत सुच्छम सुरसों बनाय ब्रजपति हित आदित देत।। नी।
राग परज त्रेताल. ठुमरी. कहा करुं न मानेरी सखीरी मोर सुगुट वारो धीठ लंगर डगर चलत पानीयां भरत ठिठुली करत॥ कहा करूं न मानेरी॥* * वसंती ओर पूर्वीका मिलापहे. मध्यम दो हें. रिषभ धैवत कोमल हे. संपूरन जाती हे रातके दो तीन बजनेके बख्त गाया- जाय, सिंगार व शांत रस (भक्ति) प्रधानहे. * प्रेमगर्विता,
Page 214
संगीतादित्य १५७ ब्रजपति जु मोये मांनत नांहि बार बार मोसो बरजोरी करत। कहा करुं न मानेरी॥
राग परज. त्रेताल. चतरंग.
सासी नीध पम धसी धनीनीसी सीसी नीध पप मध सा नी धमग सासा गग मध मृघ नी रैई सी नीरेसानि धध। सीसी नीध पम़ धसा। अदितराम चतरंग विधसों केरि ब्रजपति रिझवत तनन तान तन * तक्किट तकिट तकिट घिघिनत किदा घिनतकिट घिन किटधा॥ सीसी नीध पम घ सौ॥
राग परज. असवारी ताल. ब्रजनाथ तिहारे चरन कमल पर बलजाऊं।। ब्रजनो ।। सांवरी सूरत मोहनी ूरत आदित देखत हियो सराऊं। ब्र- जना ।I
राग मारु ताल दिपचंदी. चल चल चल सखी मदन मोहन पिय बेंन धर्यो।। सुन सुन सुन धुनि सप् सुरन मिल राग भर्यो।। श्री जमुनां तट सघन कुंज डुम बेलि जुहि॥*
- मृदंगके शब्दों दुगनकी लयमें गाये जांय. * संघटटन उद्दीपनहेतु उत्प्रेक्षालंकार दूतीउक्ति.
Page 215
१५८ संगीतादित्य.
पूरन चंद सरद निस बरखत अमृत फुहि।। यह सुनि उमगी चली सोलह सिंगार किये।। पियके पेम बस भई श्री ब्रजपति दरस किये॥ दोउ उमगी आनंद मिले मन हरख हिये।। अदितराम छवि निरखि बारत तन मन धन जिये॥
राग मारु. ताल दिपचंदी. मेरो चितही चोर उठि भोर गये॥ कहां देखों महाराज।। मोसुं छल बल कर छल गये।। एरी तो मेरो तो जिया अकुलाय॥ ब्रजपति जु बिनां न सुहाय। अदितराम एसी प्ीत सुनत हरि दरस दिये।। निरखत आनंद मझ भई भुज भरि भेट लिये।।
Page 216
संगीतादित्य. १५९
होरीके पढ़.
राग, सोरठ, ताल दिपचंदी
होरी खेलो रीझ सखीरी उततें आये श्याम॥ होरी खेलो री।* संग सखी सगरी लेहो तुम सज अन मोले दाम॥ होरी खेलो री।। केसर घोर लगाओ पियकों बसकरहो या ठाम।। गुलालकी अंधियारीमें ले चलि बरसाने गाम॥। होरी खेलो री।। अदितराम एकंत पायकें पेहेराओ बसन सुबाम।। नाच नचाय भरो गाढे भुज झीतो श्याम सुखधाम॥ होरी खेलो री।।
राग सोरठ. ताल धमाल.
होरी खेलो ना दैया बरजोरी करत बलभैया॥ होरी खेलो नां दैया॥ * बंदावनकी कुंज गलिनमें नाचत ततथई ताथैया॥ होरी खेलो ना दैया॥ कुल नारिनकी कहानि तोरके गहे जात गहरी छैया।। अदितराम रस रंग भिजोये फगवा लेत चित व्हैया॥ होरी खेलो ना दैया।
- नायका प्रति सखी उक्ति विपरीत रतिउपदेस. * भविष्यत गुप्ता.
Page 217
१६० संगीतादित्य.
रागिनी झिंझोटी. गजल. कहांसें सीखेहो ये श्यामज एसे छलबल ॥ होरीके बी तुमने मचाईहे गलबल । कहांसें सीखेहो ये श्या छलबल ॥ काहूके नेन नचातेहो सनम् श्री फल चोरिपें होतिहे खल रीको लरकपन छोडदे नादान प्यारे सरमके मारे झुि जात लबल ।। ·हकी गारियें देतेहो सिरे जाहिर दिलमें ये होतिहे तलबल ॥ * औरतें खीजके आवेगी जब भाग जायगें तुझारे दलबल॥ फेर पकरकें न्याजनी करके नाच नचावेंगे बजाकें धलबल॥ अदितराम झीिके नगारे बजाय हेरत सब होवेगें तिहारे ब- लबल।।
राग देशी जिल्ला. (आधा) त्रेताल. एरी बेरी आयो फागुन मास॥ श्याम मिलनकी भईहे आस एरी बेरी आयो फागुन मा।। * दरुम बेली चहुं ओरें छांई।। सोतो मोरे ही मन भांई॥ श्याम मिलनकी भई हे आस ॥ बेरी आयो फागुन मो॥। गुलालकी घुंधरमें धसकें।। ब्रजपति अंक भरेंगें हसके ॥। अदितराम कहुं नाहिन तरास ॥ कहा करेगी ननद अरु सास॥ श्याम मिलनकी भई हे आस॥ बेरी अयो फागुन मास॥
- बिब्बोकहाव. * सखीसें उक्ति. अभिलाष.
Page 218
संगीतादित्य. १६१
राग काफी जिल्ला. ताल दीपचंदी. शम सखा संग होरी ॥। खेलत श्याम सखो ॥
ा ॥ * पेचकाई मारतहे केसर कीच मचोरि॥ होरी खेलत
उुगंध सन्यो अबीर डारत हे भरि भरि झोरि॥ राम गुलाल गगनलों घुमड्यो नंदजूकी पोरि॥ होरी श्याम सखा।
राग काफी जिल्ला. दीपचंदी ताल. खेलत जमुनां तीर।। होरी खेलत जमुनां ती॥। ताल मृदंग उपंग चंग ढफ बाजत सरस मँजीर॥ होरी खेलत जसुनां ती।। यह सुनि राधा अगाधा ले सखी आई भूषन सज चीर।। केसरकी पिचकाई मारत मच्योहे कीच अंजीर॥ होरी खेलत जमुनां ती। अबिर गुलालकी घुंधर करकें पकरे गोविंद बल बीर।। अदितराम मभु प्यारी झीत बस भये रति रनधीर। होरी खेलत जमुना ती! राग दरबारी कानरा. धीमा तेताला. रस बस भये मोहन राधा संग होरी खेलत ॥ रस बस भ ॥ * अतिशयोक्ति अलंकार. १ संयोग सिंगार स्पष्ट उद्दाम विलास. २ सिंगार उद्दीपनसंग्रह.
Page 219
१६२ संगीतादित्य.
अदितराम आनंद नंद घर अतर गुलाब केसर झेलत ॥ र बस भ ।।
राग नायकी कान्हरा न्ेताल. गहरि गुलालकी घुंघरमें धसकें हसिके भरत पिय प्यारीको अँक। गहरी गुलालकी धुंघ । आदित उदित मनमथ बस मोहन मनमें मनावत न काहूकी शंक। गहरी गुलालकी धघुंघ॥। *
- अस्पष्ट उद्दाम विलास छेकानुप्नास,
Page 220
संगीतादित्य १६३
राग माला. त्रेताल. आसावरी. तू चल तू चल यह औसर हे नीको श्री ब्रजपति तोये बोले।। तू चल तू॥ * मान छांड मांनिनि मत मद कर वेहे मनमथ मथ जोले।। तू चल तू॥ सारंग. तेरो ध्यान धरतहे निस दिन ससकतहे हरि होले।। तलप तलप पल पल घरि घरि दिन मास जात जुग तोले।। तू चल तू।। गोडसारंग. जबहों गई उनके समीप तब ऋदे ग्रंथि सब खोले।। कर जोरों हों पाय परोंरी माई तुव बिन उनको दुख को ले।। तू चल तू।। धनासरी. व्हे अधीर धीरज नहीं धारत तू क्यों करत हे रोले॥ आज कही जो मानेरी सजनी मोकों लई तें मोले॥ तू चल तू॥
- मध्यम मान वर्णन. मानविमोचनार्थ उत्तमा दूतीकी उक्ति विरह निवेदन, प्रेमवर्णन, व संघट्टनमें उत्तम कौशल्य बताया हे. उत्तर प्रत्युत्तर साथही हे. संयोग सिंगारभी दिखाया हे. नाइ- काका सिंगारकी साथ अभिसार बताया हे. शुकाभिसारिका व धीरादि भेद दाखिल हें
Page 221
१६४ संगीतादित्य.
मालसरी. सुनि मृदु बचन नेक मुसकांई बचन कही कुछ ओरे॥ पांति प्यारी लिखि कर कमलन तामें अच्छर यह जोरे॥ तू चल नू।। नट. रवीकी किरन प्रचंड पबल अति छोरे नहीं तुब सोरे।। हों नहीं मांनो मनावो ओरें जो करहे बहु थोरे॥ तू चल नू ।। पूर्वी. पांति पटक दई करतें लिखि भ्रोंह जुगल जु मरोरें। खेल खिलार सखी गहि सोच सितरनकों हि टटोरें॥ तू चल सू ।। मारवा. सखी सुबुध सब समझ गई तब फेर कहत हसि होरे॥। पिय हिय हियरा जटित पदक हे तामें लीखि तें ओरे॥ तू चल
गोडी. अपुनो आपही रूप सुधा रस निरखि कहा चित मोरे॥ प्यारी प्यारी तेरी बलहारी यह संदेह तू छोरे ॥ तूचल तू॥ रेनकी पूर्वी. मृदु बचन सुनि मुदित भई सखी करसों कर जुग जोरे।। ठाडी भई मद माती भांतिन भांतिन साज संजोरे॥ तू चल
Page 222
संगीतादित्य १६५
यमनकल्याण. पायन जेहर झनन झनन झननन झननन झंकोरे॥ नेवर ठमकत ठनन ठनन ठननन उननन ठंकोरे।। लू चल तू। सोरठ. लेंगो लाल जरदार साज सज सने सुगंधित छोरे।। किंकनी कल रव लसत चलत मग सुलप लंक लहकोरे॥ तू चल तू।। वागीश्वरी. हरि कंचुकी जरकसी सोहे सारी केसर रंग बोरे॥ कर कंकन मुदरी लसे बाजुबंध सुभग सुडोरे॥ तू चल तूं। नायकी. छाई उरोजनकी छबि यों विधि कहा कहुं मति थोरे॥ मनमथ मन गढ बस करि दुंदुभि उलट किये दुहुं ओरे॥ तू चल नू॥ * मालव. कँठसरि दुलरी तिलरी चोकी चमकत तन गोरे। अंग सुगंध मांनो मलयाचल बहत अनिल सुछोरे॥ तू चल तू।। बिहाग. नक बेसर सोहे भ्रोंहें बिच बेंदी बनी कुछ ओरे।।
- गम्योत्पेक्षा.
Page 223
१६६ संगीतादित्य.
बिन अंजन खंजन मदभंजन अंजन अखियां जोरे॥ तू चल तू ।। * केदार. जग मग जोत होत ससि सुखकी बिन कलंकसी ओरे। अधर लाल तंबोल विराजत झुमकत श्रवन हिलोरे।। तू चल दूं ।। मालकोष. चादर चहुं दिसतें ढारि नांहिन उपमा कवि खोरे॥। श्वेत बसनसों ढांपि पदक सोदागर निकसो ओरे॥ तू चल = हिंडोल. गज गामिनि ज्यों काम कामिनी भामिनि चलि सुभ पोरे।। जिंही नेन भर देखियत तिनकों झटपट हठ तोरे।। तू चल तू।। परज. जेसें सरित सिंधुपें तेसें पिय सन्मुख वेहे दोरे॥ झलकत झांखि पियको मन बिबस भयो तिंहि ठोरे॥ तू चल तू । सोहनी भुज भररि अंक भरे पिय प्यारी हस रस बस कस तोरे।। चंद मुखी ससकत नख छतसों विबस भई तन मोरे॥ तू चल ू ।। * छेकानुप्रास. १ अधिक तद्रूपक.
Page 224
संगीतादित्य १६७
कलिंगरा. काम कलासी करत केलि रस रेलि बढी दोहु ओरें।। मुख सुवास परसन आये अली गुंज गुंज बहु भोरे॥ तू चल
झिंझोटी. कोक कला विधि करत केलि जल थल जहां सुमन सुझोरे।। नित पति यह सुख बिलसो राधा माधो ब्जकी खोरे॥ तू चल तू॥ देशी जिल्ला. यह लीला सेवत जो तिनकों श्रीहरिजु चित चोरे।। अदितराम पभ्नु प्यारी निरखत त्रिविध ताप तन तोरे॥ तू चल तू।।
Page 225
१६८ संगीतादित्य.
जो जो राग व ताल बतायगयेहें तदनुसार गानेके लिये साहित्य शांत. किते कर्म करे ताके कोंगरा कठोर कढे करताकी कौतुक करतू- तिको किल्लाहे।। जोऱू ओ जमीन जर जोग जंग जुरे जामें जोर जग्यो जात जीव जीवनको जिल्लाहे॥ आदित उदित एक राम रति झीते एक रीते हाय हाय कहे हारन के हिल्लाहे।। दुनि दुनि दामिनि ज्यों दमकि दिखात तेसें फूल्यो फल्यो फेल्यो फब्यो होत फनां फिल्लाहे॥ किते। होंसतें न हरिहीकी सेवा करि मंदिरमें तेसें गिरि कंदर नां तप्यो तप जाईतें।। रजोगुनी राजनकी आसतें न प्यास बूझी सुमतीके संगसों नां कुमति भजाईतें।। रवीराम आनंदके कंद ब्रजचंदजूकी अमल कथाकों नांहि यथामति गाईतें॥। कियो नही स्ारथ नां कियो परमारथ यों अकारथ अनमूली उमर गमाईतें। होंसतें॥ कथाडकथा होत जोऊ चित्रकाव्य करे तोऊ हरि नांम बिनां कुछ काजनां सरतुहे।। कहत अदितराम वासनासों कियो काम कियोडकियो होत हित सेवा नां करतु हे।।
Page 226
संगीतादित्य. १६९
मन अभिमान जान गुरुपद परसे तो परसेडपरसे होत पेमना
जियोडजियो होत नहिं जाने परमारथकों दियोऽदियो होत दान भरतुहे।।
तेर्वतें देईकें लरतुहे॥ कथा॥ यह जग जालमांही मगन रहोहो ताहि देके सत संग भक्त- जन भाव कीजिये।। मनकी ये वासना विसास नां कराओ कछ, होऊ यह सुमति कुमति मत छीजिये।। कहत अदितराम सुनो यह मेरी आस छोरि जमपास खास दासपद दीजियें।। एहो ब्रजनाथ मोये कीजियें सनाथ भवपाथ साथ तेंही नाथ हाथ गहि लीजियें॥ यह॥ आप पाप कापवे सुजान समरथ्य जानि घाय आय पाय पर्यो मेमपथ पारिये।। आदित उदित अ शरणकी लाज तोहि म्रोहि नहीं काज कहुं नेहसों निहारिये। स्ास कास सरितासों पूर पक्षयों है पानि देखत अथाह थाह कहा बिध धारिये।। व्याधिहीके बारिदमें बूड्यो वहो जात ताहि बांके ब्रजनाथ बेगि बांहि गहि तारिये॥। आप ।। धन हित धाय धाय धाम धाम घंध कियो दियो नहीं दान दुःख दागतें दहानोहे॥ कलमकी काती करि काटे केते केते कांध आंध अज्यो चेत भव बारिध बहानोहे।। खरच्योनां खायोनां खेर खुशी पायोनां गोविंद गुण गायोनां चलत चहानोहे।।
Page 227
१७० संगीतादित्य.
आदित कहत आयो सूठि मजबूत बांधि पाछे पछतायके पसार पुनि जानोहे॥ धन ॥ लोभ ललचानो चित इत उत उड्यो फिरे पीय पीय पापी पर लहुतें अघातहे।। माधुरीसी सुबानि करि गुंजत गमार आगें आदित अनूप अभि- मानतें उछातहे।। कमलापति कृष्णकी कीरत कहुं न कहि कुच्छित करि कामना कलुख करातहे।। ममता मनाय मूढ मानतें न मात मग मछरसों महा मोहमांहि मचि जातहे॥। लोभ।। परम पुनीत पाय पानी परसेतें शिव शिवजु कहाये वेद नेति नेति गात गात।। आदि कल्पतरु कहे लहे लाभ जातें सब रवीराम रूप एसो जाको ना पात पात।। सगुन सरूप सांचो निर्गुन निरंजन ये कहेतें कहो न जात जातें यह बात बात॥ जगको जनेता नेता चेता चित्त चित्त कोई कोन जोनि जायो सोई जानी नही जात जात ॥। परम ॥ तन तरुनाई आई तादिनतें तक्यो भाई तरुनी तमासे तांई ओर तुक तांनमें।। कछू नां विचार करे नेकहू न धीर घरे भरे भव भोगि भांति भांतिन अभांनमें ।। रवीराम रसनातें राम रटे कसनातें कपट कुटिलतातें काहूकी न कांनमें ।। एरे मन सेरे महा मोह माहि मत मांच्यो ममता मनाय मद मातो मरे माँनमें।। तन ।।
Page 228
संगीतादित्य- १७१
उत्तम जनम पर करी नां कमाई कछु उम्मर गमाई एति कोऊ कांम नांयगें।। बाई ओर माई भाई कोऊनां सहाई सब स्वारथके सगे लगे भगे सब जायगें।। रवीराम पूर प्हेल पूल करो पर्मारथ काल बिकराल तेंही सबे पछतायगें॥ करिके सुधूमधाम धधक घुसेगो तब धरा धन धांम सब धरे रहजायगें ॥ उत्तम । हरिहीकी पीतसोंही घृवराज पाये घृव तेसें पहलादकों उगा- र्यो सोई जानले।। गजकों ही तारयो त्यों अजामिल उगार्यो तेसें शंकरको संकट निवार्यो वक मानले ।। कहत अदितराम तारवेको नाव हरि काम पूरवेको एक कल्प- तरु ठानले।। सुखके करनहार दुखके दरनहार अघके हरनहार हरिकों तू मानले ॥ हरि ॥ कोमल अमल दल कमल विमल कल कलिमलके दहन विम- ल वितरन हे॥ भक्तजन गन मन मनन करन सदा सुमन धन सघन विघन जरनहे।। उपमा कहालों कहों बरनी न जात मोपें राजे अति सुवरन ओ तारन तरन हे।। हरन संसार भय करन धरनि श्रेय अशरन के शरन ब्रजनाथ- के चरन हे।। कोमल।।
Page 229
१७२ संगीतादिस.
साहित्य- विद्या गुन कूप जल गायनको दूध ओर वाग ओ बगीचा फूल फलेई रहतहे।। नित नित लेत ताकों देत दूनो दूनो करि जोऊ दुखात तोऊ सिरपें ये सहतहे।। संचयतें रंचयसो वढेनां विनास होत तातें यह सांचि रवीराम जू कहतहे।। एरे धनवान सुनो खरचेतें खेर खूशी खुबही खजाने खाने खा- सेई लहतहे॥। विद्या। जहां सुरसती तहां सोतिनको दावा होत दाता देत दान देखि छयसों छिपे छहो।। आदित उदित सूरसीस कटे घटे शंका तापे तू तरलता ले लाभ लखि व्हाँ लहो।। नांहि खेहों ना खिवेहां नांहि देहों ना दिवेहों सुतन सिखेहो छांडिजेहो नां कहुं अहो।। संपति शयानी तेनें सूमसों सगाई सजि साचे सनमान सनी सुखसों सदा रहो॥ जहांI। सूमके सुभावकों सराहि कहुं कोन आगे काहुके दियेको दान दिलमें दहेकोहे॥। भूमिमें रहे तो रहो एकतें अनेक साल राजतें गहे तो गहो नाहिन बसेकोहे।। आदित उदित चोर चोरि कर जाओ भले दैवीगत जान दुःख सिरपें सहेकोहे॥। दूने दुःख दिलकों दे दियो सुत तोही दाम स्ारथ बिनांही कहुं देवेको न एको हे॥ सूमके।।
Page 230
संगीतादित्य. १७३ भस्मकों विभूती कह ऋष्ण तजि कंज गहे वह हित लावें हर गौर करपूर में ।। सोति सुरसति ताको संग जन्महीतें करे रवीराम कहे यातें रहत करूर में ।। मेरो पिता पाथोदधि अँजली अगस्त पियो भृगु भगवाने लात दीनीही गरूर में।। जाहितें जनावों हों जाहिर जग सज्जनकों दुज जन जाती जानि जांऊं नां जरूर में। भस्मकों ॥। मेरी मत माफ मागों माय मन मानतपें कहों एक साची सुच- ताईकी सुचारी पें। अमला कहत तोऊ समला सुजान जाने विमलाकी कीरति सो जगत जथाऽरि पें। जाको संग तूही सरे ताकों अंध धुंध करे रवीराम रची जो न सांची अवधारी पें।। कंज नेन ऋष्ण सोई कमलापति व्हेकें आप पोढत कयों पता- लमें पंनग पथारी पें॥ मेरी ॥ जोई हे चतुर नर चित्र चतुराइनतें समझ शयानी करे आप मन मांनियें।। बुद्धि बिन सूरख जो पर परतीत राखि काजकों चलावे सो सुठायो तिहि ठानियें।। रवीराम ताकों सांचि कहे कोन सुने कोन यदपि कहे सुनेतो मननां पतांनियें।। मनहीसों समुझे नां काहूकी कही न माने सो तो ये खरोई खरो खर नर जानीयें॥ जोई हे॥ सीतल सरस गुन सुरनर सराहे त्यों सुच्छता सुभाव सोई कहीनां सकतमें।।
Page 231
१७४ संगीतादित्य.
जाहीकों परस पाय पातकी पवित्र होत परम पुनीत पद पा- वत पगतमें ।। यातें गंग बिनय बखांनों बहु बांनी बस जगकी जनेता जाही जीवन लगतमें।। आदित उदित एसी तू ही नीच लेत मग ताहिकों निवारवे को सकत जगतमें॥ सीतल ॥ सज्जन सुजान जानि सुनो सबें सांची कहों नारी ओर नाली एक श्यानी बनी बालीहे॥ देखतकी श्यानी पर म्होतकी निशानी फेर करे घूर धानी जम जातनाकी ज्वाली हे।। आवतकी आछी फेर फूटतकी पाछी परे रवीराम मांही तम उपर उजाली हे।। एक नाली लगे गिरि गाढेसे गिरत जात कोन गत होत जाकों लगत छनाली हे।। सवैया. स्ाधिन हे घरकी घरुनी बरनी रविराम सुरूप सराहे॥। तोऊ कुजात कुनारिको संग करे सोई नीचमें नीच खराहे॥ ज्यों सर पूर भरे जलकों तजि काक पिये पय कुंभ भराहे॥। गारिही खात झपाटही जात पुनि फिर आत न लाज जराहे।। दोहा. गायनकों त्रण देत जग, पन्नगकों पय पान॥ त्रुणतें पायस होत त्यों, पयतें विष हि निदान ॥ सवैया. पात्र कुपात्र दिये कछु दानही तेसेही रूप रचे रवीराई। गायनकों त्रण देत दया करि, पन्नगकों पय पान कराई।
Page 232
संगीतादित्य
कांसहूतें सुध पायस होत सुपायसते विष होत सिवाई॥ या विध दान दिये बिन जानसु ताबिध को फल ताहि दिवाई।। कवित अयस तपित मांज पयस पर्योपें पानि नाम नां लखात तेसे बुद्धि बिसराईये। सोई जल नलिनीके पातनपें पसर्यों सो मांनो मोति माल भि- लि मन दरसाईये।। रविराम सोई वारि सागर सुसीप मध स्वातितें झरेतें जातें सुक्ताफल लाईये।। याहि बिध दान देत परउपकार काज पात्र ओ कुपात्र तेंहि तेसो फल पाईये।।
Page 233
संगीतादित्य.
लयके भिन्न भिन्न रुपकी प्रतीति होनेके लिये नींचेके कोठेमें ठाह दुगनके कमसें बतायाहे सो निगाहमें लीजियेगा. राग. कल्याण. त्रेताल. ताला वृत्ति लय. गा रे गा आ। सा सा रे ए । ध् नी सा ग। रे सा भी भ ! 0 प प ध सा। नी सा ध नी 107 सा रे ए ग । रे सा आ सा गा. r6- 1
अर्ध ठाह लय. गा रे गा आ सा सा रे ए। ध नी सा ग ऐ सा नी ध।: प ध सा नी सा ध नी सा रे ए ग रे सा आ सा गा.
ठाह लय. गो रेगाआसासारे एध नी सा ग रेसा नी धू। मपू श सा नी साध नी सा रे ए ग रे सा आ सा। गो. 1
दुगुन लय. गो रेगा आ सा सा रे ए नी सा य रे सा नी ध प प सा ी सा ध नी सा रे ए ग रे सा आ सा। गा.
चुशुन लय. गा रे गा आ सा सा रे ए ध नी सा ग रे सा नी ध प प ध मानी साध नी सा रे एग रेसा आ सा । गो.
Page 234
संगीतादिय. १७७
अर्ध आड लय. गा रे गा आ गा रे गा आ सा सा रे ए। ध नी सा ग रे सा नी ध प प ध सा।नी साधनी सा रे ए ग रे सा आ सा गा. 1
आड लय. गा रे गा आ गा रे गा आ सा सा रे ए।ध नी सा ग रे सा नी ध्र पर प्र ध सा नी सा ध नी सा रे ए ग रे सा आ सा। गा.
तिगन लय. गा रे गा आ गा रे गा आ सा सा रे ए ध नो सा ग रे सा नी ध पर पू थ सा नी सा ध नी सा रे ए ग रे सा आ सा। गा. फिर आगें इसी तरह लयके भिन्न स्वरूपमें बिठाय लेनां. दे- खियें पृष्ठ ११९.
२३
Page 235
पृष्ठ१७९
ताल वेताल मात्रा ४.
सभ
की ४ 9 कि
न
AJ 93
13
TE 7
Page 236
पृष् १८१
नाल सुरफाग मात्रा ५
सम
४० 9
धा T3w न
धा 0
9 ए e 9
0
कि धि
ट
ता
0 र, त
२१/२३/२३
Page 237
पृष्ठ १८३
ताल चोताल मात्रा ६
सम
न धा त
४ 3.
9 ३
190 IT
न
कि 751111/731 n 12
100 0
76
0
Page 239
पृष्ठ१८५
ताल आडचोताल मात्रा ७.
सम.
कि, कि धि न 2
न कि
धी 0 ना 0 ₹ /3 0
38 धा 19 fu
V tu
0 २२
cVge Lot १२१३7४ 0 त 0 न 93 घि ३२> 3DX धा 2 2 त ि। न
Page 240
आश्रयदाताके मुबारक नाम.
नाम मुकाम. ग्रंथसंख्या. नामदार महाराजा श्री बालसिंहजी .... वढवाण. नामदार नवाब साहेब श्री बहादुरखानजी हा. रा० रा० पुरुषोत्तम रायजी .... जुनागढ. नामदार महाराणा श्री फतेसिंहजी हा. कविराज शामलदानजी .... उदेपूर. ... २१ शेठजी जीवनदास अबजी सुवाली .... मुंद्रा. २० नामदार महाराजा श्री भगवतसिंहजी गोंडल. १० राओल श्रीहरिसिंहजी रूपसिंहजी .... .... भावनगर, शीघ्रकवि पंडित श्री गोवर्धन लालजी ऊर्फ गट्टलालजी ... मुंबई, .... .... शेठजी केशवजी दामोदरभाई .. ९. नामदार महाराजा श्री वखतसिंहजी लुणावाडा, नामदार दिवान साहेब शेर महमदखानजी हा. गांधर्व हिरजी. .... पालनपूर, ठाकोर साहेब सूरसिंहजी ... .... वीरपर. वखत सिंहजी वळा, ठाकोर साहेब श्री हरिसिंहजी 4.1 धोल. ... २ कुमार श्री माधवसिंहजी . .... ... .... चुडा, २ महाराजा गोस्वामी श्री गोकुलेश लालजी .... जुनागढ, कुमारश्री अजितसिंगजी स्व. ध्रांगध्रा राजकुमार कोलेज राजकोट जसदण म्रिन्सिस .... ... .... २ कुमारश्री अखेराजजी ... ... २
Page 241
(२)
नाम. मुकाम. ग्रंथसंख्या. कुमारश्री तखतसिंहजी (स्व. माणसा) राजकुमार कोलेज राजकोट २ १ वजेसिंहजी स्व. लाठी १ ठाकोरसाहेब श्री करणसिंहजी .... लखतर. १ कुमारश्री केसरीसिंहजी 9680 .... जामनगर. नारसिंहजी ... 0 ... २ रामसिंहजी २ राओ बाहादुर बेचरदास बिहारीदास .... नडीयाद. मणीभाई जसभाई वडोदरा. रा० रा० झवेरीलाल उमयाशंकर .... .... मुंबाई १ रा० रा० मनसुखराम सूर्यराम .... .... रा० रा० ओच्छवराम नानाभाई ... ... 33 २ रा० रा० बाबु किशोरी मोहन .*.. .. जामनगर. २ रा० रा० मामद भाई ३ अल्ला रखाभाई .. २ नरसिंहप्रसाद हरिप्रसाद .... जुनागट मंगलजी गवरीशंकर महादेव देवचंद मोरबी. १ करसन पुंजाणी .. जामनगर, १ आचार्य नथु मोतीराम ... ... 6 १ काशीराम बजीभाई .... १ रा० नथु रतनशी .. 8 ....
मेहेता छगनलाल सदाशंकर ...
अमतलाल झवेरभाई ... १ रा० रा० गोपालराव बलवंत १ 19 मोरोपंत *... १
Page 242
( ३ )
नाम. सुकाम. ग्रंथसंख्या. रा० रा० त्रयंबकलालजी ... .... जामनगर. १ रा० भोजराजजी बापुभाई .. 6 . १ जुगतराम गंगाराम १ झाला दादुभा मुलुजी १ मनोरंजक पुस्तकशाला .... ... 0 १ रा० मेहेता नथुराम मोनजी १ मुलचंद काशीदास १ नारदलाल शिवलाल .... a.ed १ शेठजी प्रभाशंकर जटाशंकर १ मेहेता रंगीलदास शिवशंकर १ हरजीवन रुपशंकर 95 १ रंगीलदास कल्याणजी १ "' मगनलाल राजाराम 39 १ केशवलाल मुगटराम .... 33 बारोट जबर मुलुभाई .... १ आचार्य गिरजाशंकर भगवानजी ... १ मि० अबास चाकर .... .... १ रा० रा० मानशंकर रुपजी .... खंभालीया. १ पंड्या प्रगटशंकर वासणजी, .... ... १ मेता गवरीशंकर प्राणशंकर .... १ रा० दयालजी .... १ 93 शेठजी मुलजी कल्याणजी १ रा० जुठा नानजी .... कल्याणजी नारणजी .... .... साहेबजादा श्री सुलतान महमदखानजी. जनागढ. १
Page 243
(४)
नाम. मुकाम. ग्रंथसंख्या. डाक्तर बापालाल कालिदास. .... जुनागढ़. १ फुलशंकर गवरीशंकर आणंदलाल व्रजदास १ ईश्वरलाल अमरजी .... १ जयसुखलाल भगवंतदास १ नरसिंहप्रसाद हरिप्रसाद नाणावटी १ केशवजी वीरजी प्राणशंकर कल्याणजी .... १ जयशंकर तथा त्रिकमराय ' .... १ छोटालाल जादवराय १ वेणीशंकर भवानीशंकर. 97 नर्मदाशंकर उमैयाशंकर १ अमृतलाल दयालजी बगसरा. रा० रा गवरीशंकर उमैयाशंकर. बाटवा १
रा० धरमशी मोनजी पोरबंदर. १ शेठजी धनजीशा जामाजी डाक्त्तर महुवा. १
रा० कालीदास देवचंद ... जाफरावाद. १ वकील अभेचंद कालीदास ... जेतपर. १
रा० मोनजी वीरजी. मुलीला (काठियावाड) १ भट्ट वलभराम मुलजी गोंडल. १
रा० कुंवरजी गगजी .... .... लुणीधार. १
छोटालाल गिरधर बाबरा. १
रुदरजी गुलालभाई धोराजी. .... ... 8 १ बाबाराव मयाचंद देसाई बोटाद ... + १ वशराम पीतांबर .... राजकोठ. १ ....
Page 244
(९)
नाम. मुकाम. ग्रंथसंख्या. आचार्य वल्भराम हरिदत्त .... राजकोट. १ रा० रा० गोविंदराव आपाजी .... द्वारिका. १
रा० वाधजी चत्रभूज १ नरसिंह प्रसाद रेवाशंकर मेता बावाभाई राघवजी कच्छसुज. १ आचार्य प्रभूजी प्रजाराम
रा० दुर्लभदास कल्याणजी ... १ जरादी उमरसी मावजी .... ... s 39 १
रा० गवरीशंकर विजयशंकर अंजार.
कच्छ तरंग सभा ... .... १ ओझा वजेशंकर कल्याणजी ... रावसाहेब श्री खेंगारजी लाइब्ररी वोरा माणकलाल काशीराम a.a.
रा० कल्याणराव भवानीशंकर .*. दवे प्राणजीवन चत्रसुज तेरा, .... १ पंड्या प्रेमजी लाधाभाई .... २ पंचोली कहानजी केशवराम १ गोरजी पीताम्बर पासवीर ....
रा० मोरारजी भाणजी .... 35 पंड्या भगवानजी भवानीशंकर ... व्यास शिवशंकर लालजी १ .. जोशी नारणजी पीताम्बर १ रामचंद्र महादेव .... साभराई, १ जोशी वेलजी उकरडा .... .... १
रा० नर्मदाशंकर लाधाभाई .... .... मांडवी, १
Page 245
(६)
नाम. मुकाम. ग्रंथसंख्या.
रा० प्राणशंकर जयशंकर मांडवी. १ .... विश्वनाथ शंकरजी मोरबी. १ १९ aBAB दोशी फूळचंद हिराचंद .... 31 १
रा० रा० कल्याणराय दामोदर राय. ... वढवाण सि० स्टे० १
रा० माधवजी भाणजी कोठारी 1 ... २
जटाशंकर भाणशंकर गोविंदराम मोरारजी .. वढवाण सि० १
रा० रा० सदाशिव शिवराम .... रा० रा० द्याशंकर मोतीराम १ .. s
रा० झवेरीलाल हीरालाल ... वडोदरा. १ गोसांई नारायण भारती यशवंत भारती ... पाटण. १
रा० वलभराम जेठाराम १ .... चडनगर. डोसाभाई विठ्ठलदास .... ..: त्रिकमजी मकनजी .. +. बजाणा. गुलाबसिंहजी लाइब्ररी .... .... वांसदा १
शेठजी अरदेसर सहरिआरजी ... वलसाड, १
शेठ खरसेदजी माणेकजी .... .... नवसारी. १ रा० रणछोड हरगोविंद भरुच.
ठाकोर श्री लक्ष्मणसिंहजी हरिसिंहजी .... सुंथरामपूर मेत्राल. १ रामचंद्र सेवकराम देसाई मरोली. १
ठक्कर मुळजी धर्मेसी मुंबाई. ....
रा० मोरेश्वर लक्ष्मण .... १
बदरुद्दीन अबदुल्ा र० रा० मनमोहन लक्ष्मणजी १ 11
रा० प्राणजीवनदास रामदास ....
Page 246
(७)
नाम. मुकाम. ग्रंथसंख्या. शेठजी रुस्तमजी माणेकजी हीरामाणेक मुंबाई, ... १ कावसजी खरसेदजी मेहेता .... १
रा० माधवजी धारशी नरोत्तमदास हरजीवनदास १ कहानजी धरमशी १ बालाजी काशीनाथ ...* .... १ देवीदास झीणाभाई ... डाक्तर हरगोविंद शंभूराम १ मि० करीम नेणसी. ... ... शेठजी पेस्तनजी रुस्तमजी. . भडगाव. १ गिरजाशंकर जयशंकर व्यास जंबुसर. १
रा० गोविंददास कृष्णदास .... मद्रास टी० डी कप्पुदींश ... राम रेड्डी नेलुर. शेठजी बापुजी होरमसजी .... कलकत्ता, रा० रा० हणमंतराव ....
रा० रामरतन पाठक. गयाजी. १
रा० दामोदर जेठा ..... मुर्शिदाबाद. ? भगवानजी जेठा मि० दीनदयाल पाठक .... .... सागर. १
रा० रामदत्त जोशी शर्मा ... हलदवानी. शेठ होरमसजी अरदेसर वर्धा. ....
रा० चंद्रमौल शीतलाप्रसाद .... .... खरांगना.
रा० राधा कृष्ण वर्मा सिमला. सुरखा करणसिंहजी
Page 247
(<)
नाम. मुकाम. ग्रंथसंख्या. व्यास मनोहरदास रसनौगी . मिरजापूर. १ महाराज श्री नरहरी देव कांकेर. १ खवासजी मेघसिंहजी. .... .... बिकानेर. १ बापु गोविंद प्रसाद नारायण चोधरी. मधुवन (लोहा) १ श्री सुवालालदास १ रा० महावीर प्रसाद .... तुरहटोली (दानापूर) कुवर खुबचंद. .... जराखर (हमीरपूर) पंडित रामलाल मिश्र कालाकाकर. बाबु राजेश्वर सारन (मुस्तफाबाद) १ राजेश्वरी सरन .... नैनीताल १ पंडित ईश्वरीदत्त १ दीलीराम उपाध्याय मोतीहारी (पुर्नीआ) १ हवालदार सिंहवीर धरती केम्परीनाकरोज. १ ओरभी महाशयोंनें अभिलाषा बताई हे परंतु समय बीतनेके सबब उनके नाम यहां दाखिल नहीं हे तथापि उनसें व इनसें सबसें हम उपकृत हुने हें क्यों कि इन्होंनें सबनें सर्व जन हितकारी कार्यमें भाग लिया हे.
संवत् १९४५ श्रावण वदि ५ तारीख १५२ आगस्ट सन १८८५ गुरुवार बटबानशहर. लक्ष्मीदास आदितराम
Page 249
यह ग्रंथ नीचे लिखे पत्तेपर मंगानेसे मिलेगा.
आर्यवर कृष्णजीवन हरीराम व्यास, ठिकाणा, पंचहाटडी सुक्काम जुनागढ काठिआवाड, केशवलाल आदिनराम व्यास, ठिकाणा, काजीचकला. मुक्काम जामनगर काठिआवाड. लक्ष्मीदास आदितराम व्यास, बक्षी. वढवाण शहेर काठिआवाड, केशवलाल हरिराम पटणी, आर्यधर्मप्रकाशतंत्री. ठिकाणा, भुलेश्वर नजीक फिरंगीके देवलकी सामने वैदराज प्रभुराम जीवनराम व्यासजीका माला, बम्बई.