1. Tyagaraja Vijaya H.Muttaiah bhagavatar

।। श्री ! सद्गरु श्रीत्यागब्रह्मणे नमः ।

श्रीमत्त्यागराजविजयम् ।।

मैसूरु, तिरुवाङ्करउभयगंस्थानास्थानविदुप 'गायकशिखामणि'-विरुदभूषितेन हरिकेशनल्लूरग्रामलब्धोदयेन श्रीमन्मुत्तव्यभागवतेन विरचितम्.

प्रथम संस्करणम्.

१९४०.

श्रीमत्त्यागराजम्वामिपूज्यपादाः

<xxxxxx ** XX **** X

। समर्पणम् ॥

सोडयं 'गायकशीर्षशोभिमणिना' सुत्तय्यनामश्रिया विज्ञात्रा हरिकेशदेशजनुषा मैसूरमहीपालकैः। वश्चीशैरपि भूरिचारुविभवैर्नित्याद्दतेनोदितो ग्रन्थः सन्ततभक्तिभारमुदिते श्रीत्यागराजेऽर्प्यते॥

अनस्तरायनम्, गायकशिखामणिः । X: ३-१२-१९४०

'गायकशिग्वामणि'-श्रीमन्मुत्तय्यभागवता.

FOREWORD

BY

Doctor Sachivottama Sur C. P. Ramaswami Iyer, K C. S I., K. C. I. E.,

DEWAN OF TRAVANCORE

It has been both a pleasure and a privilege for me to contribute a foreword to the narrative poem in easy and mellifluous Sanskrit by Gayakasıkhamanı Muthia Bhagavatar, dealing with the life and achievements of Srī Tyagaraja who was not only a great composer; but an authentic Bhakta and Saint.

As observed by Pandit Venkatarama Sharma in his introductory remarks, there are many reasons why this book is particularly timely and appropriate. Muthia Bhagavatar himself is one of the foremost exponents now alive of the theoretical as well as the practical aspects of the musical heritage of South India. He is not only renowned as a gāyaka, but is versed in many languages and has composed poems, songs, and kirtanas in Hindustani, Kannada, Tamıl, Telugu

11

and Sansknt He is a true follower of Tyāga- ra,a and thanks to the large-hearted and fareeirg pationage of Their Highnesses the Mahiraji and Mahāranı Sethu Parvatı Bayi of Travancore, he is now engaged . long with some colleague, in the welcome as well as arduous task of collecting, editing and publishing the musical compositions of Maharaju Ewati Tirunal, a royal musician and patron contemporary with Tyaya, aju. Suati Tiruna' and Tyagaraja were well acquainted with each other's works and Tjaga aja learnt to admire the ver atility, abi- ding devotion to his Ishtadev .. ta and manysided musical gifts of the talented ruler Muthia Bhagavatar s also engaged in spreading the knowledge of Maharaja Swati Tirunal's musical achievements through the medium of the Musical Academy founded about three years ago by H1s Hıghness the present Mahāraja

The story narrated on pages 49 to 51 of the poem relating to the contacts between Swati Tirunal and Fri Tyagaraja is not only historically authentic but displays a mutual generosity and appreciation not always common among scholars and artists. It recounts how Mahāraja Swatt Tirunal, having heard of the musical talent and skill as composer of Tyagaraja and, at the same

time, having learnt how absolutely free Tyaga- raja was from the desire for money, sent to him specimens of his composition in various languages and ragas through an emissary the celebrated musician Shathalagay Govinda Marar, how Tyagaraja heard these musical pieces recited and sung by Marar and sent a reply of congratu- lations and greetings and how that letter is still preserved in the Travancore archives

At a time when the din and dust of contro- versy arise out of disputes regarding the proper medium of music in South India, it is refreshing to bear in mind that more than half a century ago, it was recognised by both these illustrious scholars and musicians that if the intrinsic technique of music was imminent and if those feelings and emotions which are the motive power of all true music are also present, it does not matter in what language a poet or a musician sang what medium he employed and what modes were chosen The author of this poem is himself a good example of the value and impor- tance of catholicity Born in the Tinnevelly district but closely connected with that great centre of intellectual and musical creativeness (valley of the Kavers) and realising the oneness of all art, Muthia Bhagavatar has mncluded mn

IV

this poem both a biography and a criticism of 'rī Tyagaraja's contribution to the theory and practice of music Beginning with a history of the simple and samntly life and the qualities of the father and the mother to whom Tyāgaraja owed so much, Muthia Bhagavatar sets out how the couple who lived in the reign of Shap of Tanjore were oblivious to the claims of wealth or worldly advancement and how Tyāgarja's parents were initiated into the worship of Rama who became the family's kuladevata. Readers will be specially struck with the description of Tyagaraja's apprenticeship under the celebrated Varņıka Sonțı Venkataramana and how, under him he learnt the habits of rigid analysis and the technical linkıng of language, of melody, of rāga and tala, as expounded by his preceptor both in the Sanskr't and Telugu languages, the latter being the mother-tongue of Eri Tyagaraja The marriage of Eri Tyagaraja with Srimati Visatakshi, the humble life of a Hmndu house- holder led by the couple and their daily practice of devout worship interspersed with song are described with loving minuteness. There occur in the poem accounts relating to the revelation and even the direct appearance of the divinity on certain specific occasions, and to the visit paid by Narada and his fruitful blessings.

On page 31, is a very skilful account of the lterary and musical output of Srī Tyāgaraja which is not only a musical tour-de-force but a concerted hymnology. The description of the- master's work is well worth quoting-

आन्ध्रैयव मातृवाचामुं तुष्टावेष्टप्रदं कविः। असारतरसंसारदुराचारविदारिणीः। अमन्दगुणसान्द्रश्रीरामचन्द्राभिवन्दिनीः । संस्कृतप्रचुरा नूत्रपथबद्धसुमेळकाः ॥ देशीकर्णाटसङ्गीतविचित्रसरणिस्पृशः। त्यागराजनुतेत्यादिपदैरन्ते च मुद्रिताः ॥ अनरस्तोत्रसंबन्धा अविष्णुस्तुतिवर्जिताः। बालैरपि सुगानांशा: पण्डितैरपि दुर्गमाः॥ आपादचूडचार्वङ्गीर्वेदान्तार्थविजम्भिताः। सर्वलक्षणसम्पन्नाः स्तुती रचितवांस्ततः ॥

The story of the relations between Tyagaraja and the Raja of Tanjore, Sarabon and Tyaga- raja's indifference to money and position for ther own sake, of the Raja's sudden and my- sterious malady and the result of his repentance and his ultimate appreciation of the real worth

V1

and qualty of Tyagaraja are also described in simple 'and melodious verses The puem con- cludes with a recital of the tours of pilgrimage undertaken by Tyagaraja to Tuupati and Gog ama with a description of his steadfastness under calamity and in the face of robbers and bandıts, with his visit 10 Madhyarjuna and Nega- patam and his compositions at these various places. After the death of his wife, an event signalsed by the coniposition of Naukācarta and Prahladarijaya, Tyagaraja entered the order of Sanyasis, and in peace and full cons- ciousness surrounded by ln admiring and sorrow- ful disciples he passed away from the world leaving an impershable heritage of music behind him.

The whole story is full of the devout under- standing of a true disciple. Apart from the remarkable happenings r-ferred to above, the life of Tyagaraja was that of one who united plam living with very high thinking and great achievement He was the progenitor of the present day musical methods and technique and the significance and glory of South Indian Musical art derive from him and from few others lıke Syāmā Sāstrın and Dīkshitar and Swati Tirunal. He established and immortalised South

V11

Indian Music, enriched Telugu and Sanskrit and made them apt vehicles of the most exquisite melody and the most variegated mu-ical appeal, and above everything else, he has established a tradition of unfaltering devotion which has made his songs a guide-book for Bhaltas

Muthia Bhagavatar is to be congratulated both on the matter and the manner of his poem and on the method he has chosen to bring home to the people of South India in the most perfect language that humanity has evolved, the life story of one of tne real makers of India. A nation is made, its genius moulded and its spirit kept alive mainly by its dreamers, its thinkers, its poets and its musicians and this volume is a fitting tribute by a musician and a composer to a great and illustrious predecessor.

C. P. Ramaswami Aiyar.

PANDIT V. VENKATARAMA SHARMA. VIDYABHUSHANA, LECTURER IN SANSKRIT UNIVERSITY OF TRAVANCORE

।। श्री ।।

ललितोदाररचनामधुरं श्रीमत्त्यागराजविजयाख्यं हीदं काव्यम्, श्रीरामब्रह्मसाक्षात्कार दूरिताखिलदुरितजालस्य अधरितसुधा- रसे स्वोपज्ञर्भक्तिमरप्रतिभातैः सख्यातीतैगा तैर्गायकलोकमनुगृह्य कथामात्रावशेषिणः पुण्ययशोडभिवृध्या सर्वत. प्रथां गतस्य सङ्गीत- साहित्यपारदृश्वनः श्रीमत्त्यागराजम्वामिनो जन्मनः प्रभृति मोक्षप्राप्ति- पर्यन्तं सर्वाङ्गीणं चरित विशिष्ट विपुलं विततं चोपश्लोकयतीति समार्ययैव स्पष्टमवगन्तु शक्यते। काव्ये चात्र त्यागराजस्योत्कर्षो जीवितयात्रा वा वर्ण्यत इत्यतो युज्यत एव त्यागराजविजयाख्या; उत्कर्षवाचकत्वाद्विजयशब्दस्य महापुरुषाणां जीवितयात्रायां प्रयोगो- पलम्भाच्च। सङ्गीतविद्यासर्वस्वभूतस्य श्रीमत्यागराजस्वामिनश्चोच्चा- वचान्यपदानानि महानुभावतोचितान्यादरणीयतयाद्यापि पौरजानपदैः

11

सर्वत्र कथागोष्ठीषु कीत्यमानानि दृश्यन्ते । भिन्नवृत्तान्तैः सप्तभिः सर्गैनातिसंक्षिप्रविम्तरनिवृत्तमि लोकरञ्जकं काव्य हृदयदेा्ाममुत परचिद्रसार्द्रभगवद्रपार्द्रहृदयस्य वीतरागस्य भक्तोत्तमस्य स्वामिन- श्ररितं न्यक्षेणोपवर्णयत्, बहुविधक्केशजालजटिल संसारमनित्य शब्द- स्पर्शादिविषयोपभोगमापातमात्रमधुर प्राणान् तृणाग्रजलबिन्दुसमान् वसुधाधिपत्यं वाताभ्रविभ्रमतुल्य च सम्यग्विनिवेदयत्, नैकविधै- रगुणपाठैंः सह भूयसे श्रेयसे सर्वदा सर्वत्र ध्येयं पर ब्रह्मावगमयति।

एतादृशस्यास्य सन्दर्भस्य रचयितार. सहजप्रतिभोपस्कृताः सङ्गीतसाहित्यलक्षणविधायिषु वाग्ेयकारेप्वग्रिमाः विख्यातकीर्तयः सुगरृहीतनामधेयाः विपश्चितामपश्चिमाः हरिकेशनल्ूरपुराभिजनाः श्रीयुत-मुत्तय्याभागवतमहाशयाः सर्वेषामपि सम्यग्विदितचरा एव। एते च महान्तः अधुनातनेषु गानकलाकोविदेषु अग्रण्यः साहित्यम- र्मवेदिषु शिखामणीयमानाश्च गायकशिखामणयः सर्वातिशायि- ख्यातिमन्तश्रकासति। अद्यैते पुराणप्रथितायामस्यामनन्तशयननगर्या नूततया प्रस्थापितं स्वातिमहाराजस्मारकं सङ्गीतविद्यामन्दिरमध- तिष्ठन्तः, गर्भसारस्वतेन बहुकलाभिज्ञेन यशश्शरीरमात्रशेषेण सौवा- तेन श्रीरामवर्मकुलशेखरवञ्चिमहाराजेन प्रणीताः श्राघनीयाः सङ्गी- तसाहित्ययोर्बह्वीः कृर्तीः स्वरसन्दर्भादिगुम्फनपुरस्सरं सर्वत्र प्रचार

111

नयनतश्च, महोन्नतमहामहिमशालिन, श्रीचित्रकस्याम्माक महाराज- बालरामवर्मणः तन्मातुर्महोन्नतमहामहिमशालिन्या महाराज्याः श्रीस्ेतुपार्वतीभाइनाम्न्याः महाप्रभावस्य श्रोवञ्चिमण्डलमण्डनाय- मानस्य महामात्यधुरन्धरस्य पण्डितप्रेयस. सचिवोत्तमस्य श्रीयुत- सी. पि. रामस्वाम्यार्यस्य च प्रत्येकाभिमानबहुमानकारुण्यभाजनं विराजन्ते।

एतत्काव्यरचनाविषये च तेषां सहकृत्वा प्रत्युत्पन्नमतिः व्युत्पत्तिसंस्कृतशेमुषीकः समधिगतशास्त्रमर्यादः मीमांसाशिरोमणि- परीक्षाविजयी श्रीयुत-उड्डपि-रङ्गनाथाचार्य. सुतरां श्राघापात्र भवति; यश्च तेषामुपदेश्यो विधेयो भूत्वा निरन्तर निस्तन्द्रं च प्रयत्य प्रसन्नसु- कुमारप्रायैः पदैः अस्खलितप्रसरैवीक्यैः अयनोपनतैरलङ्कारैश्राभिष्य- न्दिभिः प्रतिपादयं प्रमेयजातं वितत्य प्रपश्चयन् स्वप्रतिभोद्वतै- रभङ्गिभणितिवैचित्रयैरामूलाग्रमिदं कविशिल्पं एतद्रृपेण फलिनमनैषीत्।

आभ्यूहिके चागमिके प्रस्थानयोर्द्वयोः सङ्गीतविद्यामुपजीव्यैव समग्रामपि स्वकीयां जीविकां यापयतां, पुराणच्छायमनुकुर्वतोऽपि काव्यगुणपुप्कलस्यास्य सन्दर्भस्य रचनया प्रकाशनेन च गायककुल- दैवतस्य परमभागवतोत्तमस्य श्रीमत्यागराजस्वामिनो वरिवस्यां कृत्वा-

त्मान धन्यनां निर्नीषूणां, सङ्गीतविद्यामाम्राज्ये महती प्रतिष्ठां प्राप्त- वतां श्रीयुत-मुत्तय्याभागवनमहाशयाना सर्वथा समुचितः श्राघनी-

मन्देहं मन्यामहे, सहदयाना परिताषमुपजनायतुमलिति, फलितमेव कामं तेषां मनोरथगिति।

तदिद्ं सम्प्रति मुद्रयित्वा प्रकाश्यमानं समुचितललितसन्नि- वेशचारु लघुटिप्पणसचिव श्रीमत्यागराजविजयार्यं काव्यं न केवल प्रतिपाद्यमाहात्म्याद् यावत् कर्तृबहुमानाच्च निकाममभिनन्द- नानुग्रहं उपादेयतां चार्हति।

इति विद्वज्जनविधेय., वे. वेङ्कटरामशर्मा विद्याभूषण: अनन्त रायनम्, ७-१-१९७

श्रीरस्तु श्रीमत्त्यागराजविजयम् ॥

अथ प्रथमः सर्गः

सर्वस्य स्रष्ट संतुष्टिं पातृ गायकसम्पदम् । आधिव्याधी च संहर्तृ नादब्रह्म गतिर्मम ॥ १ ॥ यो नादः सर्वभूनानां सर्ववर्णस्य चाङ्कगः। यो बीजं मन्त्रकोटीनां तं नाद प्रणमाम्यहम् ॥ २॥ नादोत्पत्तिकरं देवं नमामि प्रणवाकृतिम्। मूलाधारस्थितं ज्ञानमोक्षसिद्धिप्रदं गजम् ॥ ३।। नादविद्याप्रवीणां तां राग भाव लयात्मिकाम् । देवीं वागीश्वरीं वन्दे वीणावादनतत्पराम् ॥४॥ अज्ञानतिमिरन्न तमानन्दाम्बुधिवासिनम्। सुज्ञानतत्परं वन्दे मज्ज्ञाननयनाञ्नम् ॥५॥ आदिस्वरस्ववीज तभन्त्यस्वरसुसेवितम् । आद्यन्तरहितं वन्दे हयम्बिकातनयं गुहम् ॥६ ॥

रामे धर्म जनेष्वर्थ कामं च श्रीपतिस्तुतौ। यस्त्यक्त्वा मुक्त आभाति त्यागराज तमाश्रये।७।

तदुत्कर्ष पुमान् कोऽत्र सुष्ठु वर्णयितु क्षमः । यस् प्रत्यक्षमित्राणि राम सारुति नारदाः ॥८।।

अज्ञानरवये पापपवये कवये वयम्। कथं प्रत्युपकुर्मोडस्मे येन गानकलोडृता॥९॥

तत्कृतीरुपजीवद्भिस्तच्वरित्रं न चिन्त्यते। विमृश्यते किमम्भोदस्वरूपं तोयपायिभि: ॥१० ॥ चतुरोजप्याश्रमान् प्राप्तश्वतुरो रामकीर्तिन। चतुरः पुरुषार्थान् स प्राप्तुयात् पुरुषो घ्रुवम् ।। ११ इत्यत्र त्यागराजाख्यो गुरुरेव निदर्शनम्। यच्चरित्रमहं वक्ष्ये रमनारसलालसः ॥ १२ ॥

चरित्रमात्रसारज्ञाः सन्तु सन्तो विवेकिन: ॥१३॥

समुद्रवाससो देव्या भूम्याः शोभाप्रदायक:। नदीमातृकभूम्यात्यः सह्यजाक्षीरपावनः ॥१४॥

३

मस्यशालिसुकेदारः शरभोजिनृपोड्ुतः । कलानां जन्मभूः सर्वमम्पदां स्थिरशेवधिः ॥१५॥

महतामवताराहसोपानायितगोपुरः । चोलदेशो हि सम्पन्नो राजते दक्षिणापथे ॥ १६॥

तत्रास्ते पावनं क्षेत्रं 'तिरुवारूरि'ति श्रुतम्। यत्र श्रीत्यागराजाख्यः सोमास्कन्दो विराजते ॥ १७॥

तत्कृपालेशसम्भूतस्तत्क्षेत्रे तस्य दीपकः । कश्चिद् विपश्चिदुत्तंसः शुभ्रवाइमनसो युवा ॥१८॥ सौशील्यवर्ितश्रेयाः श्रेयोलब्धमहामतिः। मतिप्रणीतसद्ग्रन्थो ग्रन्थतोषितकेशवः ॥१९।।

तञ्जापुरनरेन्द्रेण महाराष्ट्रकुलेन्दुना। षाजिराजेन भूयोभिबहुमानैः समुद्ृतः ॥२० ॥

रञ्जक: स्वकृतैर्गीतैर्निजकालिकगायकान् । भञ्जकः स्वश्रितैः शिष्यैरखिलानपि नास्तिकान् ॥२१॥

औदार्यभूषणः सत्यभाषणो वेषवर्जितः । द्वेषिणां च हितान्वेषी वैदुष्यश्रीजुषां वरः ॥२२॥

वेदान्ततत्वमंस्पशिवाग्धाराभिः सतां मनः । आकर्षन् कथकश्रेष्ठस्नैलिङ्गो ब्राह्मणोऽवसत् (कुलकं)

ईशावास्यमनस्कत्वादवदातस्वभावतः । गैवीण्यान्ध्रीगिरोश्वारुकविताभरणाच्च सः॥।२४।।

'गिरिराजकवि'र्नाम्ना प्रथितः पृथुमानसः । सत्पुत्रैः पञ्चमिः कालं निनाय न्यायवर्त्मगः ॥२५॥

विप्रस्यास्य कनिष्ठस्तु तनयो विनयोज्ज्वलः ।

'राम एव परं ब्रह्मे' त्युपास्तायं यतो हरिम्। ततस्तं मनुजा नाम्रा रामब्रह्माणमब्रुवन्॥ २७॥ षडङ्गसहितान् वेदान् शैशवेऽधीत्य सद्गुरोः। तदर्थाश् विचार्यासौ स्नातकव्रतमादधे॥२८॥

दिवा दोषा प्रगे सायं सदा रामं प्रकीर्तयन्। नैष्ठिकब्रह्मचर्येणानिनीषत् समय निजम् ॥२९॥

कदाचित् सदयो रामः सत्सङ्गीतोद्विधीर्षया। तद्द्क्तिमुदितोऽवादीदेनं लोचनगोचरः ॥३०॥

५

"आय सौम्य! विरक्त्यालं, लोकयात्राप्रवृत्तये। अनुरूपगुणां कन्यां परिणीय कृती भवेः ॥ ३१॥

तस्यामस्य सुदेशस्य ख्यापको गायकाग्रणीः । सत्पुत्रः प्रतिभाशाली जगत्पूज्यो जनिष्यते ॥ ३३ ॥

अनाचारितधर्मस्य ह्यपितृऋण हारिणः । न स्मृता सद्धतिः प्राज्ञैरतो भूया: सुपुत्रवान्' ॥३२।।

इति श्ुत्वा प्रणम्यामुं तदीयाज्ञां यदाडस्मरत्। तदैव द्विजशार्दूलः कश्चिदेन समागमत् ॥ ३४

"राम ब्रह्मन्! वधूरत्नजनकोऽस्मि, भवान् यदि। मज्जामाता, सुपुत्रस्य मञ्जा माता भविष्यति" ॥३५॥

इति प्रार्थयमानस्य कन्यां धन्यतमां बुधः । अनन्यलभ्यामभ्यर्च्यामुपयेमे विधानतः ॥३६॥

ऋतावुपेत्य तां पूतां शोभनायां शरद्ययम्। कुर्वन् कुवलयोल्लासं रेजे विष्णुपदाश्रयः ॥३७।।

कान्तां नाम्नापि शान्तां तां स साध्वीं पापसाध्वसः । सत्पुत्रलिप्सया धम्यैः क्रीडनैरप्यतोषयत् ॥३८।।

६

अध्यापयन श्रुतावालानामृशन् ब्रह्मवेभवम्। भजंश्र जानकीजानिं कालमेष मुदाऽक्षिपत् ॥ ३९।।

जातु पश्चनदक्षेत्रे मप्तस्थानमहोत्मवम् । प्रेक्ष्य तौ दम्पती शम्भुं तत्रत्यं च ग्रणेमतुः ॥४० ॥

अथ तस्य गुणाढ्यस्य तनयोऽजनि कश्चन । वाल्येपि यत्स्वभावोऽभृत् मंजिधृक्षा समत्सरा । ४१।

पुत्रं पञ्चनदाधीशगिवनित्यस्मृतीच्छया। न जप्येशाभिधं चक्रे तदशनभवं सुधीः ॥४२॥

पश्चापगेशनाम्नापि प्रथनोऽसौ यतः शिवः । ततः पञ्चापगेशेनि ख्यातोऽभूद् भूसुरात्मजः ॥ ४३।

मोऽपि शाखामवीत्य स्वां वेदशास्त्रवित्ारदः । अखर्वगर्वदुर्वारः यथा केनाप्यवर्तत ।।४४।।

तत्तादृक्षं सुतं प्राप्य स्वस्वभावविरोधिनम् । रामत्रह्मा पुना रामं नाजं पुत्रमयाचत ॥ ४५।।

जातेनापि सुतेनैवं पित्रो: क्षेममनिच्छता। पुंनास्नो नरकात् पित्रोनिवृत्तिस्तु क्थं भवेत्ः ॥४६।।

अतोऽयमतिदुःखातों गतिहीनो यतीश्वरम्। कमप्याश्रित्य वैराग्याद् भिक्षुभावमपैक्षन।।४७।।

अपरोक्षीकृतश्रीशः समृपेक्षितसंसृतिः । अपेक्षितप्रदातासौ गुरुराजस्तमत्रवीत् ॥४८ ॥

"रामब्रह्मन्! विवेकाढ्य! विदितागम! धार्मिक!। साहसं भैक्षवे पक्षे साम्प्रतं ते न साम्प्रतम् ।।४९।।

गार्हर्ये धर्म एव त्वं वर्तस्वंशरमेवक: 'न हि कल्याणकत् कश्षित् दुर्गतिं तात गच्छति' ५०॥

त्वया न ह्यकृता धर्माः नापि पुण्यमनार्जिंतम् । अथापि यदि न श्रेयस्तत्र दैवं हि बावकम् ॥५१॥

एतस्यास्ति पुरस्येशः सर्वक्षेमप्रदायकः । जानेऽहं तब वंश्यानां कुलदेवमिमं शिवम्॥५२॥

महेन्द्राय पुरा दत्तं हरिणा शिवविग्रहम्। मुचुकुन्दनरेन्द्रेण प्रापं शतमखान्मखैः ॥५३॥

लसन्तमालये दिव्ये बहुचित्रकलालये। मनुष्यदुष्करे यत्नाद् विश्वकर्मविनिर्मिते ॥५४॥

मनुनीतिदृशश्रोलमहीपस्य सुधर्मणः । गोवत्सार्थ सुतं हन्तुः प्रत्यक्षकुलदैवतम् ॥५५॥

समयाचार्यवर्यैस्तैश्तुर्भिरपि संस्तुतम्। जीवन्मुक्तजनोपास्यं मन्दभाग्यदुरासदम् ॥ (कुलकं)

शिवं श्रीत्यागराजाख्यमिमं वंश्यास्तवाखिलाः। निषेव्यैवेप्सितं सर्वं शिवं प्रापुरिति स्थिवि: ॥५७। 'विष्णुभक्तः शिवद्वेषी, विष्णुद्वेषी शिवप्रियः । तावुभौ नरकं यातो यावच्चन्द्रदिवाकरम्' ॥५८॥ तस्मात् सौम्य! सदारस्त्वं सदा रामं भजन्नपि। सेवस्व कुलदेवं ते त्यागराजमपीश्वरम् ॥५९॥

त्वद्भांक्तिमारसन्तुष्टः सर्वदोमाधवः प्रभुः । कल्याणानि विदध्यात्ते करुणावरुणालयः ॥६० ॥

तद्दयाप्रभवं पुत्रं त्यागराजाभिधं कुरु। स सूनुर्ब्रह्मविज्ञानी भूयात्ते कुलदीपकः ॥६१ ॥

त्रैलोक्यश्लाध्यचारित्र: सङ्गीताम्बुधिपारगः। अन्यदुर्लभया मूर्त्या कत्या चायं विजेष्यते ॥६२॥

इत्युक्त्वा विरते भिक्षौ त्रिकालज्ञे तिरोहिते। अगम्यमहिमानं तं ग्रणनाम प्रियायुतः ॥६३।। तदाज्ञां शिरसादाय तदा तस्याशिपस्तथा। सपत्रीकः शुचिर्भृत्वा त्यागराजमसेवत ॥६४॥ उञ्छवृत्यारजितैर्थैरतिथीनुपभोजयन्। सञ्जनान् शिवमाहात्म्यं श्रावयन् शङ्करालये ।।६५।। सुव्रतां त्रतखिन्नात्मा तां शान्तां सान्त्वयन् सदा। अवर्त्मगामिनं जातमुपदेशैर्वशं नयन् ॥६६॥ पञ्चषाण स वर्पाणि कथाश्चत् कालमाक्षपत्। अप्रसन्नेऽपि गौरीशे नोत्साहं सेवनेऽत्यजत् ।।६७ ।। बुधवरसुतकामः सोमराजत्कपर्दं फणिगणमणिभूषं पार्वतील्लिष्टमूर्तिम्। सुरनरनिकरेड्यं त्यागराजाभिधं तं भवमुरुभवनाशं दारयुक्त: स भेजे ॥ ६८ ॥ इति 'गाथकशिखामणि'-हरिकेशनल्लूर-मुत्तय्य- भागवतविरचिते श्रीमत्त्यागराजविजये प्रथम: सर्ग :.

2

१०

अथ द्वितीयः सर्गः । ऋषभध्वजकारुण्यात् तनयर्पभलिप्सया। सम्पदां दायकं गौर्या नायकं गायकोऽभजत् ॥ १ ॥

पयोव्रतादिकं धर्म्य शुभपुत्रप्रदं त्रतम् । आचेरतुः सदाचारौ दम्पती तौ यतात्मकौ ॥२॥ बहुधान्याभिधे वर्षे, मासे वैशाखनामनि। वलक्षपक्ष सप्तम्यां पुष्यर्क्षे रविवासरे ॥ ३॥ सा शान्ता सद्व्तैस्तान्ता भान्तं पुत्रमजीजनत्। कलानिधिं यथा प्राची रक्तं कुघलयप्रियम् ॥४॥ श्रीरामानुग्रहो मूर्तः कीर्तिदाय्यार्तिवारकः । जज्ञे विज्ञाग्रतस्तस्मात् तस्यां नूनं शिशुच्छलात् ॥५। क्व क्केति रोदनं रामसाक्षात्काराभिलापिणः । शिशोस्तस्यावगत्याडमू दम्पती आननन्दतुः ॥६॥ सत्सङ्गीतकलोद्धारक्षुद्रार्थत्यागयोईयोः। अमुष्य बद्धूदीक्षत्वं सुष्टिबन्धद्वयान्मितम् ॥७॥ जातकर्मादिभि: पूतं त्यागराजदयोद्वम्। जातरूपहसद्रूयं त्यागराजं तमाह्वयत्॥ ८ ॥।

११

्राङ्गणे रिङ्गणं कुर्वन्नर्भकैः सह मोरऽ्भकः । भाविनीं सुवनव्याप्तां स्वयात्रां समसूचयत् ॥ ९॥

कल्याण्याSमृतवर्पिण्या श्रीरागविजयाढ्यया। कामोदर्या गिरा चक्रे शिशुः सारङ्गमोहनम् ॥१० ॥

नायकीकृतभूपालः श्रीरज्जिन्या त्विषा युतः । पण्मुख्रियचर्योडयं धन्यासीमकलोऽलसत् ॥ ११॥ वसन्तं मेघरज्जिन्या रविचन्द्रिकयान्ुतम्। भासयन् सहनात् काममुखारीन् सामतोऽजयत् ॥१२॥ एवं विधैर्निजैर्भद्रैर्वहुचित्रविचित्रितैः । क्रीडनैः पितरौ सन्तौ नन्दनोऽयमनन्दयत् ॥१३॥

द्राविड्या देशवाचासावान्ध्रया च कुलभाषया। गैर्वाण्या शास्त्रवाचाऽपि मधुरालापकृद् बभौ॥ १४ ॥

कालेन गच्छता सोडयमथ दारिद्रयपीडितः । रामब्रह्मा मनश्रक्रे गन्तुं पञ्चनदं पुरम् ॥१५।

तादृक्षमहिमोल्लासिसुताय त्वभ्यसूयवः । क्ेचिन्मन्दधियोऽभूवन् क्षुद्रोयद्रवकारिणः ॥१६॥

१२

तान् परित्यज्य दूरेण दुराचारान् स साच्विक: । तत्याज त्यागराजस्य पुरमेतत् कथश्चन ॥ १७ ॥।

अथ सश्चितपुण्यानां मञ्जुवासविज़म्भितम् । अवश्चकजनैः पूर्ण क्षेत्रं पञ्चनदाभिधम् ॥१८॥

असङ्गिपुङ्गवातङ्कभङ्गसंघटनाङ्गितम् ॥१९॥

शरभोजिमहाराजस्थापितोच्चशिवालयम्। गैर्वाणीद्राविडीभाषाकलाशालाविलासितम्।।२१।।

यौवतश्रुतिसंवृद्धिपरा विद्याविकासिनीः । विद्यारत्नवतंसास्ताः शुभा: परिषदो दधत् ॥ २२॥ घनपाठिसदोवंशमुक्तामणिविभूषितम्। शास्त्ररत्नाकरप्रोत्थवादवातनिषेवितम् ॥२३।। पण्डितैर्मण्डितक्षोणीमण्डलैः खण्डितभ्रमैः । उद्दण्डवादशूरैस्तैराढ्यं न्यायविशारदैः ॥ २४॥

१३

वाग्गेयकारकैर्नित्यं भ्राजद्रिकथोत्सवैः।

सौभाग्यविजितस्वर्ग वैकुण्ठजयिवेभवम् । कैलासहासिभक्ताढ्यमकुतोभयजन्तुकम् ॥२६॥

जगाम पावने तस्मिन् सस्रौ सह्यसुतामृते। ग्रणतातिहरं शम्भुं ददशीत्र सुदर्शनम् ॥२७॥

कवेरतनयास्रानात् कवेरतनुचेतसः। तस्यासीद् दृढसङ्कल्पस्तत्रैवावस्तुमा मृतेः ॥२८॥

ततोडयं परिपूतात्मा सत्या पत्न्या सपुत्रया। एतत् पश्चनदक्षेत्रमध्युवास स भूसुरः ॥२९॥

अष्टवर्ष कनिष्ठं तमुपनीय सुतं सुधीः ।

सकृदुच्चरितं शब्द सकदाकर्ण्य तत्क्षणात्। तदूर्ध्वमपि वक्तारं को वाऽध्यापयिता तदा ॥३१ ॥

अनुक्तार्थस्य शब्दस्य बह्वर्थान् शास्त्रसङ्गतान्। प्रशंसन् प्रतिभाशाली गुणवान् सयमाबभौ ॥३२॥

१४

इत्थंभूतस्य पुत्रस्य ब्रह्मतचमशालिनः । मृर्तिरल्पापि तत्कीनिस्त्रिलोकीं व्यानशे क्षणात्

नञ्जापुरनराधीशः पाजिराजः सुधार्मिक:। तं दृष्टवा धन्यजन्मानं निजं जन्माप्यपावयत् ॥। ३४।।

तं विप्रमुञ्छवृत्यैव देहयात्रां विधायिनम्। कथश्चिद् ग्राहयामास गृहमेकंमहीपतिः ॥३५॥

तदैव निःस्पृहो विप्रस्तद्वेहं स उदारधीः। अकिश्चनाय विप्राय शुभ्राय प्रददौ मुदा ॥३६ ॥

'श्रीमञ्जना'ख्यवीथ्यन्ते गृहे पित्रार्जिते मिते। उवास वासवादीड्यसुतरत्नसमन्वितः ॥ ३७ ।।

ज्येष्ठस्य जन्ममात्रेण गरिष्ठस्य च गर्वतः । दुष्टभूयिष्ठनिष्ठस्य जप्येशस्य मनस्यभूत् ॥ ३८ ॥

"पाश्चात्यजनदुर्नीतपरिष्कारविषोल्बणे। न कलौ प्राच्यपद्धत्या वैदिक्या सुखमश्महे॥३९ ॥

शरणीकरणीया मे धरणीधरनायकाः । न शास्त्रं नापि देवो मे सुखदाता प्रदृश्यते॥४० ॥

१५

अतोऽहं पूर्विकाचारान् श्रौतस्मार्तक्रियाकुलान्। उज्झित्वा लौकिकाचारेर्मवेयं धनमइग्रही॥४१॥

न भक्त्या पूर्यते कुक्षिः न शास्त्रैश्छाद्यते वपुः । न गीतेः श्रीयते भार्या सर्वो द्रव्यैकसुग्रहः ॥४२॥

द्रव्येण प्राप्यते विद्या सभ्यता गुरुता तथा। लोकैकपूज्यता चान्ते मुक्ततापिधनाद् भवेत् ॥४३॥।

वेदेषु सर्वशास्त्रेषु निपुणोऽपि विवेकटक्। नटो भटोऽपि वा भूत्वा द्रव्यमेव समाजयेत्"॥४४॥

इति स्वबुद्धिमात्रोत्थविमर्शजनितभ्रमः । स्वगुणानुगुणां कन्यां परिजग्राह सार्थिकाम् ॥४५॥

श्रीरामभजनासक्तं द्रव्यार्जनपराङमुखम्। आढ्यं तृणाय मन्वानं तातं परिजहास सः ॥४६॥

त्यागराजस्तु विज्ञानात् श्रेयो भूयोऽवधारयन्। शिश्रिये श्रितकल्पद्रून् श्रतवयानमत्सरान् ॥४७॥

आचार्याद् पूर्णमादाय द्विगुणं च रवमेधया। चतुर्गुणं सतीथ्यैंश्च प्राप्य वैदुष्यसम्पदम् ॥४८ ॥

१६

वेदे शास्त्रे तथा गीते काव्येडधीती द्विजात्मजः। त्यागराजो वुधान् प्रश्नान् पृष्वा चक्रे निरुत्तरान् ।।

बहुभिवहुधा शास्त्र गभीरे विविधे यदा। प्रश्नोऽकारि मपद्येव तत्तदुत्तरमत्रवीत् ॥५०॥

तदा तदा विरामेपु सङ्गीताम्बुधिपारगम्। "सोण्ठी वेङ्गटरामा"खयं वैणिक स समाश्रितः ॥५१॥

तत्सेवनिरतो नित्यं सम्प्रदायानुवर्तिनीम्। सन्सङ्गतिकलां लक्ष्यलक्षणः सममाददे ॥५२॥

सङ्गीतशास्त्रविख्यातान् सर्वान् रागान् समेदकान्। लक्ष्यपूर्वमधीत्यायं तदालापपटुर्बमौ ॥।५३॥

भाषाङ्गानि क्रियाङ्गानि रागाङ्गानि च सवेशः। रागान् विविच्य विज्ञाय रक्तिमानं सदाऽन्वभृत् ॥५४॥

गीतेष्वलङक्रियास्वेवं कीर्तिनेपु पदेषु च। अधीतेषु च वर्णेषु व्यम्राक्षील्क्ष्मसङ्गतिम् ॥५५॥

ततो बह्वर्थगम्भीरा बहुरागविलासिनीः। वह्नीः कृत्वा कृतीरेष कविवर्यो व्यराजत ॥५६॥

१७

संस्कृतेनान्ध्रवाचापि तत्र तत्र स्थितं हरिम्। तुष्टाव कीर्तनैरर्थपुष्टैर्नैजेर्मनोहरैः ॥५७॥

स्वपितामहतातादिगचिता रुचिराः कृतीः। सर्वा अभ्यस्य मित्रेषु तत्प्रचारमपि व्यधात्।५८॥।

वाग्गेयकारकं चारुशारीरश्रीविरांजितम्। बालमेनमुपेत्यैवं बुधा जातु मुदोचिरे ॥५९॥

"रामोल्लासिहृदारामब्रह्मपुत्र! जितेन्द्रिय। त्रिलोकीव्याप्तसत्कीर्ते सुस्वरार्णवपारग ॥६० ॥

महती महती वीणा तव कुत्र निगूहिता। नैरस्यं किं नु ते नाके येन क्षोणीमवातरः ॥६१॥ कलौ सङ्कीर्तनाद् विष्णोः सुप्रापा मुक्तिरित्यतः । मुने किं नररूपेण कावेरीतीरमागमः ॥६२॥

सुरासक्ति सहस्राक्षक्षुद्रवृत्तिमनिद्रताम्। असहिष्णुः किमायासीर्वस्तुं पञ्चनदे मुदा ॥६३ ॥ अथवा संस्कृतैः शव्दैरनुभूतां तु माधुरीम्। प्राकृतेऽप्यान्ध्रभाषायामुपलब्धुं किमुद्मः ॥६४॥ 3

१८

गन्धर्वमोहको गीतैरतिविद्याधरः म्वयम् । मितम्पचमतीनस्मानतिशेषे किमद्भुतम्" ॥ ६५॥

इत्यलं वाल एवासि्मिन् बुधलोककुलेडिते। पूर्वेषां विदुषां नामान्यसरन्न बुधा मुधा ॥६६॥

सद्विद्याप्राप्तये सन्तं गुरुराजमसेवत। क्षुद्रार्थत्यागिनानेन श्रियतेऽत्र कुतोऽपरः ॥६७॥

श्रीरामप्रीतये गायन् पूजयन् तन्मुदे सदा। श्रीरामभक्तसंयुक्तो विरेजेडयं निरामयः ॥६८॥

सङ्गीतज्ञानिनां वर्याः दीक्षिताचार्यपुङ्गयाः। एतस्य गानमाधुर्य श्रुत्वा दर्पभरं जहुः ॥६९ ॥

"वृथैव भुवि जातोहं मया भूमिरचश्चला। मातुर्यौवनहा सोऽस्ीत्येषामासीद् हि निर्णयः ॥७०॥

केचित्तच्छिष्यतां लब्ध्वा सत्सङ्गीतकलेप्सवः। ऐहिकामुष्मिके धम्ये फले प्रापुर्यशस्विनः ॥ ७१॥

अमुष्य गानसन्तुष्टैर्नाढ्यैः पारितोषिकम्। यद्यदादरतोऽदायि तद्दीनेभ्योऽस्पृशन् ददौ ॥७२॥

१९

यद्यसावगृहाष्यत् तद् दत्तमाप्ततमैमुदा। चिरानुवृत्तं रिक्तत्वं तन्न्यवर्तिष्यतान्वये।७३॥

विज्ञाय चश्चलं द्रव्यमापदां ग्रथमास्पदम् । स राममन्निधेरन्यं निधिं स्वप्नेऽपि नास्मरत्।।७४॥

मन्दाकान्ते जगति बहुधा जातवैराग्यलक्ष्मीः स्वाभ्यस्तानां यदधिगमनाच्चारितार्थ्यं कलानाम्। येन श्रेयः स्थिरमथ यतो ब्रह्मसब्रह्मचर्या तत्तादृक्षे समुचितपथे त्यागराजो विरेजे ॥ ७५॥।

इति 'गायकशिखामणि'-हरिकेशनल्लर-मुत्तय्य- भागवतविरचिते श्रीमत्त्यागराजविजये द्वितीयः सर्गः ।

२०

अथ तृतीयः सर्गः । गां धारयिता तातस्त्यागराजं निजा शुभाम् । गान्धर्ववेदतच्वज्ञं कन्यकामप्यधारयत् ॥ १॥ गृहकृत्येषु दासीव सौन्दर्ये कमलेव च। मातेवाव्याजवात्सल्ये स्थितां मन्त्रीव बोधने ॥२॥

विशिष्टकुलसम्भूतां विनयाभरणोज्ज्वलाम् । त्यागराजो विशालाक्षीं पर्यणैषीत् स कन्यकाम् ॥ ३ कन्या सा रुचिरं रूपं माता वित्तमनुत्तमम्। पिता च सुश्रुतं बन्धुः कुलं श्रेष्ठं तथाप्तुवन् ॥४॥ तया सार्ध शुभान् धर्मान् आचरन् श्रुतिचोदितान्। गार्हस्थ्येऽपि महाधर्मा ब्रह्मचर्यमचीचरत् ॥ ५॥

उञ्छवृत्यैव भक्तानां सर्वमिष्टं प्रपूरयन्। आतिथ्ये हरिसेवादौ निरतो रतिमाययौ ॥ ६ ॥ 'पितरौ प्रथमो देव' इति मत्वा विदांवरः । शुक्षषां श्रद्धया चक्रे पित्रोः पितृजनप्रियः ।७॥ जप्येशं तामसं त्यक्त्वा द्रव्यमात्रार्जने रतम्। साच्विके त्यागराजेऽसिमिन् पितरौ तृप्तिमापतुः ॥८।।

२१

उपेक्ष्य रावणं मत्तं सदा रामावलम्बने। विभीषणे तुतोषालं त्यागराजे शुभोजनः । ९॥।

अथासाज्जातु जप्यशहृदये मतिरीद्दशी जपतः सर्वदा द्रव्यमहामन्त्रमतन्द्रितम् ॥ १०॥

"पितुर्मे गृहमस्तीदं षाजिराजसमर्पितम्। इदमप्यपरस्मै मे तातो नूनं प्रदास्यति ॥११॥

केनासौ न हि भूपेन मम नाद्रियते पिता। का वास्मै सम्पदस्तुष्टैर्न दीयन्ते मुहुर्मुह्ठुः ॥ १२ ॥

अकालज्ञायमज्ञातद्रव्यदौर्लभ्यरक्षणः। अविवेकितया हन्त तृणाय मनुते धनम् ॥ १३॥।

नरेन्द्रैः श्रेष्ठिभिर्मित्रैर्यद्यद् दत्तं चिरादपि। तत्सर्वं संगृहीतं चेन्मदन्य: को जगत्पतिः ॥१४॥

आत्मा वें पुत्रनामार्सीत्येतद्वाक्यं कथ सृषा। यदेष त्यागराजोऽपि पित्रध्वैकपरायणः॥ १५॥

मद्गौरवेण यद् दिष्टया मन्मित्रैरर्पितं वसु। तदपि त्यजतानेन सार्थनाम्ना कुलं हतम् ॥१६॥

२२

ग्राहं ग्राह सुधीः पशयेदचिराद् बहुसम्पदः। त्याजं त्याजं विमृढस्तु किं तु पश्यति भूतले ॥ १७॥

कणशः साधयन्नर्य न जातु परिभूयते। बहुशो नाशयन्नर्थ कदा क्षेमसवाप्तुयात् ॥ १८॥

अर्थानां विषये नाम्बा न तातो नापि सोदरः। दाक्षिण्याद् हन्यते श्रेयो निर्दाक्षिण्यः सुखी भवेत् ॥

स्विन्नफाल: परात्न् नवा संगृह्नामि वसून्यहम् । राम रामेत्यनायासं भुज्यते तत् परैर्जनैः ॥ २०॥

अतोहमचिरेणार्थ पितुः सर्व विभाजयन्। मद्भागं पृथगादाय स्त्रतन्त्र: स्यां सदा सुखी"॥। २१।।

इति निश्चित्य जप्येशः कुप्यन् ताताय जातु सः। पित्रार्जिनं धनं सर्व विभेजे विषमाध्वना ॥२२॥।

प्रत्यग्रं सारवत् स्थायि बह्डुमूल्यमनाकुलम्। सर्व स्वभाग आदाय सर्वज्यैष्ठयमदर्शयत् ॥२३॥।

असारेत्यवगन्त्राहो तन्यजेऽनेन पापिना ॥ २४॥

२३

त्यागराजो निजे भागे भ्रात्रा दत्ते कथश्चन। स्ववंडयैः पूजितं रम्यं मीतालक्ष्मणसंयुतम् ॥२५॥

श्रीरामविग्रहं त्वेक जग्राहेष्टमविग्रहम्। गृहस्यान्तिमपार्श्वेऽमुं प्रतिष्ठाप्य रमापतिम् ॥ २६॥

उपस्याशु प्रबुद्धोऽयं स्नातः सह्यसुतामृते। ऊर्ध्वपुण्ड्रलसद्ात्रस्तुलसीमभ्यवन्दत ।२७॥

श्रीरामं स्वकृतैः पश्चात् कीर्तनैरार्तिनासकैः। भजन्नेष द्विजश्रेष्ठः प्रातः कालमयापयत् ॥२८॥

ततः कतिपयान् शिष्यान् रामसेवाधुरन्धरान्। सङ्गीतं शास्त्रतच्वं च स्फुटमाध्यापयद् बुधः ॥२९॥

मध्याह्ने स पुनः स्नातः शुचिः श्रीरामविग्रहम् । उपचारैः स्मृतिप्रोक्तैगर्चत् षोडशभिः क्रमात् ॥३०

विनीतया तया स्नातपूतया प्रिययाऽडदरात्। यत् स्वादु पक्कमन्नादं तत् परस्मै न्यवेदयत् ॥ ३१॥

श्रीरामार्पितशेपेण प्रसादेन ततोऽतिर्थान्। सन्तर्प्य पितृतः शिष्टं सपत्रीकः स आददे ॥३२॥

२४

अपराह्ने पुराणादिश्रवणश्रावणादिभिः । आनन्दतुन्दिलस्वान्तानतानीदखिलान् जनान् ॥ ३३ ॥।

सायं सन्ध्यामुपास्यायं सशिष्यः सह्यजातटे। पुष्यमण्टपमध्यस्थ शिवं तुष्टाव कीतनैः ॥३४॥

प्रदोषे दोषहीनोऽयमुपगम्य शिवालयम्। अस्तोकमहिमाऽस्तौत तं प्रणतार्तिहरं हरम् ॥३५ ॥

धर्मसंवर्धनीं देवीं ग्रणम्य च शिवप्रियाम्। दक्षो दक्षिणकैलासे ब्रह्मत्त्वं व्यचारयत् ॥३६॥।

अथागत्य निजं गेहं रामं नीराजनादिभिः । सन्तोष्य शाययित्वा तं निशो निन्येऽनिशं भजन्॥

विश्रान्ते हीन्द्रियग्रामे चित्ते च निरुपद्रवे । सुप्तवद् युक्त आसीनः परं ब्रह्म हृदागमत् ।३८।।

एवं प्रतिदिनं यस्य शुभाश्चर्या विरेजिरे। संसारे स कथं मञ्जेत् पद्मपत्रमिवाम्भसि॥३९॥

पुत्रात् शतगुणा पुत्रीत्येतत् तत्वं प्रकाशयन्। विधिरस्मै शुभामेकामदात् सीताभिधां सुताम्॥ ४०

२५

ध्यायं ध्यायं दयालुं त्रिसुवनशरणं रामचन्द्र सुरेन्द्रं पायं पायं रसज्ञो हरिगुणगणसद्गीतपीयूपसिन्धुम्। चारं चारं स्ववंश्यैः शिवपदनिरतैः क्षुण्णवर्त्मन्यदुष्टे राजं राजं स राजावलिविनतपदस्त्यागराजो विजिग्ये।।

इति 'गायकशिखामणि'-हरिकेशनल्लूर्-मुत्तय्य- भागवतविरचिते श्रीमत्त्यागराजविजये तृतीयः सर्ग:

२६

अथ चतुर्थः सर्गः। मध्यमे भुवनेऽमुष्मिन् महाधर्मकृतिक्षमे। मतिमान् श्लाध्यचर्योयं त्यागराजो व्यराजत । १।।

एकेन त्यागराजेन धुरि पुत्रवतां स्थितः। अवाप महतीं कीर्ति रामब्रह्मा कृती बुधः ॥२॥ पित्रा पुत्राय कर्तव्यमिदमस्ति मनीपिणा। यथाऽसौ बुधसङघेषु प्रथमं स्थानमावहेत ॥ ३ ॥ पुत्राद्धि पितुराप्तव्यमिदमस्ति विवेकिनः । यदेतत् पितृताप्राप्त्यै कियत् तप्तमिति स्तुतिः ॥।४ ।। राघवः पितृसेवासु प्रह्लादो हरिसेवने। नारद: कीर्तने विष्णोरभासीद् भूसुरात्मजः । श्रीरामभजनासक्तमसक्तं विषयेष्वमुम् । पितरौ निजसेवायां नायासयितुमैच्छतम् ॥६ ॥ सवसेवानिरतस्यास्य सुतस्य हरिपूजने। मा भृत् प्रत्यूहलेशोऽपीत्यवधार्येव तत्पिता ॥ ७॥ एनं पोडशवर्षीयं प्राप्तमात्रसुयौवनम्। मातृदारपरित्राणदक्षमक्षरसेविनम् ॥८ ॥

२७

समर्प्य रामपादाब्जे प्रसृत्य भुवने यशः। विसृज्य धरणौ देहं ब्रह्मभूयं गतोऽभवत् ॥ ९॥

अतः कतिपयैर्मासः स्वभर्तृिरहाकुला। कृतकृत्या च सा शान्ता शान्ताऽभूद् भववन्धनात्॥ ससारात् दुस्तरादस्मात् सज्नानुाद्धीर्षवः । जायन्तेऽ्थ कृते कृत्ये तिरोदधति देवताः ॥ ११॥

जप्येशस्यानुजः पित्रोर्निवापविधिदीक्षितः। पितरौ पितृ वर्गेषु संयोज्याव्दानतर्पयन् ॥१२।।

स पृथक् त्यागराजस्तु रामचन्द्रोपशोभिते। भवने कुत्रचित् सत्या साक कालमयापयत् ॥१३ ॥।

कदाचित् करुणासिन्धुः काश्चीपुरविभूषणम्। कश्चित् विपश्चिदागत्य त्यागराजं तमानमत् ॥१४॥

अदृष्टपूर्वमात्मानमादरेण प्रणामिनम्। तं दिव्यमहिमोपेतं वीतकाममचोदयत् ॥१५।।

भगवन् परया प्रीत्या मन्दभाग्यस्य मे गृहम् । पावयन् स्वयमायातः क: स्यादन्यो महेश्वरात् ॥१६॥

२८

सौम्याशु सदयं ब्रूहि प्रेप्सितं ते जितेन्द्रिय। श्रीरामभक्तदासेन मया शक्यं विधीयताम्॥१७॥

महतां भवतामाज्ञां श्रीरामकरुणाबलात्। कथञ्चिदाशु सम्पूर्य कृतकृत्यो भवाम्यहम् ।। १८।।

इति तच्चरणाम्भोजे प्रणम्य विनयान्मुहुः । प्रार्थितं सार्थजन्मानं तमाचष्ट नतेष्टदः ॥ १९ ॥

आये भद्र! विरक्ोऽहं तुरीयाश्रमसंस्थितः । प्राप्तव्यं नास्ति मे किश्चित् त्रिलोक्यां ब्रह्मदृश्वनः॥ २०॥

अथापि ब्रह्मदेवेन चोदितोऽहं दयालुना। भूयः श्रेयः प्रदातुं ते समीपं तु समागमः ।।२१॥।

आराध्य पार्वतीनाथं भूयसा तपसा चिरम्। तन्मुखाब्जान्मया प्रापि 'तारकं' भवतारकम् ॥२२॥।

इमं मन्त्रमहं जप्त्वा शतं कोटी: सुसिद्धिभाक्। शुद्धाय पक्कचित्ताय तुभ्यं चोपदिशान्यहम् ।।२३।।

सदयं हृदये रामं ध्यायन् आयन्त्रितेन्द्रियः। जपेः षण्णवति कोटीरिमं मन्त्रमतन्द्रिवः ॥। २४ ॥

२९

अणिमाद्यष्टसिद्धीनां प्रापकं पापहापकम्। परस्य ब्रह्मणः साक्षात्कारतन्मयताप्रदम् ।२५ ॥

अष्टाक्षरी हरे: पुण्या शिवपश्चाक्षरी तथा। मन्त्रान्तराणि यत्पार्श्रे सूर्ये हिमकणा इव ॥। २६ ।

बहुनाऽथ किमुक्तेन यद्यदिच्छास वैभचम्। तत्स्वं राममन्त्रेण प्राप्तुयास्त्वं न संशयः ॥२७।

इत्युक्त्वा रामभक्तोऽमुं शुभं मन्त्रं महात्मने।

マ 9 ॥२८॥

क्षणेन विरते तसिमिन् द्विजवर्ये तिरोहिते। तं कश्चिदश्चनीयाङघ्रिं देववर्यं विचिन्त्य सः ॥२९॥

तं मतुं मनुजादर्शः प्रत्यहं श्रद्यानतः । सपादलक्षमावृत्ती रामनाम्रां रहोजजपत् ॥ ३० ॥

श्रीरामसन्निधावेवं जापं जापमिमं मनुम्। समाभिः पञ्चभिः सोऽस्य समां संख्यां समापयत्।।

समाप्तिदिवसे तस्मिन् स माधवकपातुरः। समाहितमना रामं भजन् बह्नीः स्तुतीजगौ ॥३२ ॥

३०

अनन्यमानसे तस्मिन् रामदर्शनदीक्षिते। कथं स करुणासिन्धू राघवो न प्रसीदति ॥।३३ ।।

क्षणेन केनचित् तस्य गृहद्वारमताड्यत। तच्छत्वा तत्सती द्वारमुद्धाट्याशु ददर्श सा ॥३४॥

तदा दाशरथः श्रीमान् जानकीलक्ष्मणावृतः । हनूमत्सेव्यपादाब्जो नीलमेघजयिप्रभः ।। ३५ ।

कोदण्डमण्डिताहीशकरः सदभयप्रदः। दुर्दर्शनिजसौन्दर्यशिरेणापि तपस्विभिः ॥३६ ॥

नीरजाक्षो निरालेपो दम्पतिभ्यां दृशा पपे। तदानीं तु तदानीतसार्थक्याक्षिमतोईयोः ।३७॥

अपारतोषवाराशिः प्रावहत स्तवकैतवाद्। चिन्तामणि यथा दीनो जन्मान्धोऽक्षि यथा पटु।

सुमुक्षुश्च यथा ज्ञानं तथैषोऽमुमवाप्वान्। तं देवं भक्तिसन्तुष्टं कुटिलाश्रममागतम् ॥: ३९।

बहिर्द्दष्टयाऽप्ययं पीत्वाऽनन्दतुन्दिलमानसः । अतिमात्रनिपीत तद् रामणीयकमीशितु: ।४0 ॥

३१

विदार्य हृदयं गीतिच्छलादस्य सुखाद् ययौ। स रामस्तेन सन्दृष्टश्चिराय परितोपकः ।। ।1४ १ ।

समपत्सत यद्याशु न तिरोऽधास्यत प्रभुः । श्रीरामदर्शनान्मोदप्रवाहस्तादशो भृशम् ।।४२॥

तत्तिरोधानपाषाणप्रतिबद्धोऽमवत् क्षणम्। ततः समवबुद्यायं श्रीरामकरुणां स्मरन् ।।४३।।

निरर्गलं निजैगीतैरस्तौद्रामं कृपार्णवम्। 'कुतस्ते न दया भूयात्' इति प्रारभ्य राघवम् ॥४४॥

आन्ध्रयैव मातृवाचामुं तुष्टावेष्टप्रदं कविः। असारतरसंसारदुराचारविदारिणी: । ४५ ॥

अमन्दगुणसान्द्रश्रीरामचंन्द्राभिवन्दिनीः। संस्कृतप्रचुरा नूतपथबद्धसुमेळकाः ॥ ४६ ॥

देशीकर्णाटसङ्गीतविचित्रसरणिस्पृशः । त्यागराजनुतेत्यादिपदैरन्ते च मुद्रिताः ।। ४७॥

अनरस्तोत्रसम्बन्धा अविष्णुस्तुतिवर्जिताः ! बालैरपि सुगानांशा: पण्डितैरपि दुर्गमाः

३२

आपादचूडचार्वङ्गी: वेदान्तार्थविजुम्भिताः। सर्वलक्षणसम्पन्नाः स्तुती रचितवांस्ततः ।।४९॥

तच्छिष्यैर्विनयोत्तंसैदिक्षु विख्यापिता: शुभा: । आकर्ण्य रसिकः को वा कृती न मुमुदे परम् ॥५० ॥

रामशेषाभिधा: शास्त्रिपुङ्गवाः गानकोविदाः । भाष्यं-कृष्णाभिधानाश्च शास्त्रिणो गायिशेखराः ।।

अपरे धरर्णापालाः संस्कृतान्ध्रीविशारदाः । पौराणिकास्तथा शिष्टा वेदान्तत्रयवेदिनः ।५२ ॥

सर्वेडमुं त्यागराजाख्यं सत्सङ्गीतोद्विधीर्षया। सञ्जातं धरणौ कश्चिद् गन्धर्व तं चचक्षिरे ।। ५३।।

इत्थं प्रसिद्धकविगायकशेखरोडयं द्वाविंश एव वयसा वचसातिचारुः। रामप्रियोऽच्छमनसा तपसा तपस्वी श्रीत्यागराजविबुधो ववृधेऽभिमान्यः ॥।५४।। इति 'गायकशिखामणि'-हरिकेशनल्ूर-मुत्तय्य- भागवतविरचिते श्रीमत्त्यागराजविजये चतुर्थः सर्गः. ।

अथ पञ्चमः सर्गः ।

पश्चयन् स गुणान् विष्णो रञ्जयन् रसिकान् जनान्। सञ्चिकाय महत् पुण्यं मञ्जुगानतपोधनः ।१॥

मन्दिरे सुन्दरं रामं वन्दारुसुरवन्दितम्। आनर्च प्रत्यहं भक्त्या स्ववंशतिलकार्चितम् ।।२।।

देवगेहे प्रतिष्ठाप्य मणिमण्टपमुज्ज्वलम् । तन्मध्ये जानकीजानिं प्रसाध्य मणिभूषणैः ॥।३ ॥

विष्णुनामसहस्त्रेण प्रार्च्य पुष्पैः सुगन्धिभिः। दिनोत्सवैस्तथा पक्षमासवात्सरिकोत्सवैः ।।४ ॥1

गीतैवीदैश्र नृत्तैश्र हरेर्महिमवर्णनैः । कथालापैः समान् भक्तान् नास्तिकानप्यतोषयत् ॥५॥

श्रीरामनवमीं पुण्यामुत्सवैर्विविधैः शुभैः। मिष्टान्नभक्ष्यदानैश्र शोभनोडयमशोभयत् ॥६ ॥

श्रीरामस्य ससीतस्य मुदा डोलोत्सवं तथा। वसन्तोत्सवमप्येष वाद्यगीतैरवर्तयत् ।।७।

३४

मैथिल्या सह कौशेयसुमशय्योपशायिनम्। रामं नीलाम्बर्रागानैः क्षणमस्वापयद् विभुम् ॥।८।।

निष्कामे निष्कलङ्केऽस्मिन् निराधारे च निर्धने। लोकैक श्लाध्यतां याते मूर्खोडसूयां कथं त्यजेत्।। ९।।

यून्यस्मिन् गानकौशल्यात् सौशील्याच्च विरक्तितः । पूज्यमाने नृपैः सर्वैः किश्च्िज्ज्ञानां तु का कथा ॥१० ॥ वयसा द्रविणैर्भूपबहुमानैश्र ये पुरां। प्रख्यातास्ते समेऽभूवन् मिहिरे हिमशीकराः ॥११॥

एतम्मिन् राजति प्राज्ञे ते कुत्रापि निलिल्यिरे। भास्वतः पुरतो भायात् कथं तारावलिर्दिवि ।। १२।।

अभ्यसूयोस्तदा कस्याप्यपवादं निशम्य सः। स्वकृतैः स्वरसाहित्यैः स्वरज्ञत्वमदर्शयत् ॥ १३।

"रामैकव्यग्रचित्ताय निरुपद्रवजीविने। मह्यमेतेऽभ्यसूयन्तो हन्त मा यासिषुः क्षतिम्"॥१४॥ इत्येव मूर्खलोकेषु धनमत्तेषु केषुचित्। अन्वतापीदसौ तापं सञ्जिहीर्षुः सदा सताम् ।१५।।

३५

अथ जातु शनेर्घसरे प्रातः मिष्णासुरालये। तैलाभ्यक्तशिरा: केनाप्यैक्षि मिक्षुवरेण मः ॥१६॥

रीणतैलेन शीर्षेण वपुषा मितवाससा। श्रद्धापूर्णेन चित्तेन तस्य स्वागमनं व्यधात् ।।१७।।

अभिवाद्य यतीशं तमकालेऽपि समागवम् । आसने चोपवेश्यायं सदारः समयाचत ॥ १८॥

"वन्दारुनतकर्मन्दिवृन्दवन्दित सुन्दर। इन्दिरावरसन्तोषान्मन्दिरं मे समागमः ।१९ ॥

अवाप्तजनुषा क्षोण्यां मनुष्येण बहुश्रिया। प्राप्तव्येषु हि भद्रेषु प्रथमं यतिदर्शनम् ॥ २० ॥

अगम्यमहिमाऽनिच्छः स्वयं मे कुटिलं गृहम्। यद्च्छयागतो भैक्ष्यं मे गृहीतुमिहार्हसि ।। २१ ।

अथ दूरितकामस्य जगद्ुरितहारिणः । भवतस्तारकस्याज्ञां भवतः पूरयाम्यहम्" ।। २२ ।

इति प्रार्थयमानस्य त्यागराजस्य धर्मिणः। श्रद्धाभक्तिभरैस्तुष्टो यतिराजस्तमत्रवीत् ॥ २३ ।

३६

"प्रीतोऽस्मि तव पूजाभिर्भैक्ष्यमप्यस्तु ते गृहे। तवैवैकं गृहं मेऽभूद् धर्मद्वारमनावृतम् । २४ ॥

मां विद्धि वर्मपात्रेषु क्षेत्रेषु भुवनेऽखिले। दृष्टदेवं सुसङ्गीतलालसं रामसेवकम् ॥ २५॥

आकर्ण्य धन्यजन्मानं त्यागराजाभिधं द्विजम्। अस्मिन् पञ्चनदक्षेत्रे वसन्तं द्रष्टुमागमम् ॥ २६ ॥

तदीया भुवि विख्याता कृतीर्भक्तिरसोज्ज्वलाः तन्मुखादेव शुभ्रूषुर्मृगयेऽमुं प्रयत्नतः ॥ २७ ॥

अपि जानासि कुत्रास्ते गुणावासः स तापसः"। इति वादिनमानम्य त्यागराजोऽब्रवीन्मुदा ।।२८॥

"अयि कारुणिक द्रष्ुं यमासीत् ते परिश्रमः । स मूढस्त्वहमेवास्मि गानदिङ्मात्रदर्शनः ॥। २९ ॥

भवता ये गुणाः प्रोक्ता न ते सन्ति मयि प्रभो। भवदुक्तेन नाम्ना तु सोऽहमप्यस्मि मन्दधीः ॥३०॥

मदन्यः कोऽपि तादृक्षमहिमा भुवि सम्भवेत् । न जाने तमहं प्राज्ञं कृतिनं कृतविद्यकम् ।।३१।

३७

आदेशो यदि यज्ज्ञातं किश्चन्मन्दधिया मया। तद् गीतमपि गास्यामि तत्र दोषजिहीर्षया । ३२ ॥

मयाल्पमंतिना लक्ष्यलक्ष्मगन्धमजानता । कीर्तितेऽपहरेदोषं रामप्रीतिकृते कृते" ॥ ३३ ॥

इत्युक्त्वा मञजुलं किश्चित् कीर्तनं स्वकृतं मुदा। तदैव सरसं गायन्नपारं मोदमातनोत् ।। ३४ ।

श्रवःपुटेन तद् गीतं निपीय स सुधोपमम्। अपारे तोषवाराशौ निमग्रोऽभूद् यतीश्वरः ॥३५॥

अथैनं मुनिसिंहोऽयमवादीदू गायकोत्तमम्। "न वाचः सन्ति पर्याप्ास्तव वर्णयितुं कृतीः ॥३६॥

माधुर्य श्रुतिसाङ्गत्यं रागालापनचातुरीम्। महापरिश्रमैकाप्यं वैदुष्यं च तवेदृशम् ॥१ ३७।।

सत्पात्रे राघवस्तोत्रे विनियुक्तं विशिष्यते। ईदृशैस्तोषितो गीतै रसिको राघवो ध्रुवम् ॥३८ ।

प्रसन्नः क्षिप्रमभ्राभस्तवाभीष्टं प्रदास्यति। तन्भक्ता यत्र गायन्ति तत्रैव स हि तिष्ठति ।।३९।।

३८

भूतले दुलभ जीणतालपत्रकुलात्मकम्। इमं प्राचीनमुहग्रन्थं रक्ष गेहे सुरक्षिनम् ! ४0 ।1

यावताहं क्षणात् स्नात्वा सह्यजातामृतोर्मिषु। आगमिष्यामि ते गेहं भैक्ष्यस्वीकरणोत्सुकः" ॥४१॥

इत्यादिश्य यतिश्रेष्ठस्तं ग्रन्थं तत्कराम्बुजे। निक्षिप्य निःस्पृहः क्वापि निश्चक्राम हसन्मुखः ॥४२॥

स्नात्वाथ पूजयित्वेशं पाचायेत्वामृतोपमम्। त्यागराजो यतेमीर्ग सोत्कण्ठं प्रत्यवैक्षत ।४३ ॥

न विप्रवरसझानि न नदी नेश्वरालयः । न पन्थास्तत्यजेऽनेन यत्यन्वेषणचारिणा

"दृष्टनष्टः स कर्मन्दी न चेल्लोचनगोचरः । न भोक्ष्ये नापि पास्यामि" यस्यासीदाश्रवो दृढः ॥

दम्पत्योस्तापदानार्तो रविरन्तर्दधे ततः। तारकोत्सुकसन्तुष्टयै तारकेशोऽप्युदाययौ ।।४६ ॥

अतिथ्यलाभशोकार्तः पतितो रामसननिधौ। तद्भक्तिपारवश्येन स्वापमाप क्षणेन सः ।।४७ ॥

३९

तत्स्वमे दद्टशे भिक्षुर्द्ृष्टपूर्वो हसन्मुखः । उवाचैनं समुत्थाप्याश्वासयन् यतिशेखरः ।।४८ ॥

"अहमस्मि त्वया दृष्टः सन्यासी धन्यजीवनः । नारदाख्यः ग्रहृष्टोऽस्मि तव भक्तिभरैः शुभैः ॥४९॥

मया योऽदायि ते ग्रन्थः स स्वरार्णवनामकः । सुरेषु सुकृतोद्रिक्तविबुधैकसुबोधनः । ५०॥

आमूलाग्रं सदाभ्यसेस्तं ग्रन्थं ज्ञानवानपि। येनात्र स्वरविज्ञानात् स्वरवासतिरदुःशका ।५१॥

इत्यादिश्य दयासिन्धौ ब्रह्मपुत्रे तिरोहिते। श्रीरामब्रह्मपुत्रोडयं प्रबुध्यैनमवन्दत ॥५२ ॥

क्षणात् तद्दत्तमुद्ग्रन्थं तं विलोक्य स्वरार्णवम्। अवन्ध्यफलकं स्वमं तममन्यत सादरम् ॥५३ ॥

श्रीरामकरुणां भूयो नारदानुग्रहं तथा। लब्ध्वायं मुग्धदुःसाधं कृतिनं स्वममन्यत ।।५४।।

अथ स्वरार्णवस्यास्य साहाय्येन स साच्विक: । नं स्वरार्णवमालोड्य तत्पारं चाश्वतीतरत् ।। ५५।।

४०

तदनु ज्ञानसम्पन्नस्तदनुग्रहसंग्रहात्। बहुभिः कृतिभी रामं तुष्टपूर्वमतोषयत् ॥५६ ॥

तदा तदा कता एताः कृतिनोऽस्य शुभा: कुतीः। ततस्ततः समायाताः समगृह्न् समे बुधाः ॥५७॥

प्रत्यहं प्रातरुत्थाय स्नातः पूतमना हरिम् । ॥५८॥

बहुरागगुणप्रोतैः कृतिपुष्पैः समार्चयत्। पत्रं पुष्पं फलं क्षीरं सर्व भक्त्या समार्जितम् ॥५९॥

परिवारवृतायाऽस्मै राघवाय न्यवेदयत्। एलाक्रमुकजाजीभि: सुगन्धिसितचूर्णितैः ।६० ॥

जानकीकर संमृष्टैस्ताम्बूलैस्तमनन्दयत् । उपचारेषु सर्वेषु दिवा दोषा च पूजने ॥६१ ॥

बहुशः स्वकृंतीर्गायन् तुष्टावेशं महाकविः। ब्राह्मे मुहूर्त उत्थाय स्रातेन कृतिनाडमुना ॥ ६२ ॥।

श्रीरामभक्तशेषश्च ताम्बूलोच्छिष्टमेव च। अतिपूतमपुण्यानां दुरापं प्रापि चान्व्रहम् ॥६३ ॥

४१

उ पोषितः मपलीक: सर्वत्र हरिवामरे। द्वादश्यां ब्राह्मणैः माकं पारणां च सुदाऽतनोत् ॥ ६४ ॥

वृन्दावनमहापुण्यद्वादश्यां प्रियया सह। देवीं तां तुलसी गहे कीर्तनैरप्यपूजयत् ॥ ६५॥

पञ्चापगेशदेवस्य 'सप्तस्थान'महोत्सवे। स्वशिष्येः सहितो भक्तर्भजन् क्षत्राटनं व्यधात् ॥६६।

निमेषमेक्मप्येष निष्फलं जात्वयापयन्। अवस्थास्वि सर्वासु राममेव सदाभजत् ॥६७॥

इति स विज्ञगणेडितपाटवो हरिपदाम्बुजसेवनलालसः। सकललोकमनोहरचर्यया भ्रुवि ललास कलासदनात्मकः

इति 'गायकाशेखामणि' -हरिकेशनल्लर-मुत्तय्य -- भागवतविरचिते श्रीमत्त्यागराजविजये पञ्चमः सर्गः

अथ षष्ठः सर्गः।

देवतं देवतानां यः सम्पदां सम्पदुत्तमा। तमेव राघवं भक्त्या व्यायतः स्तुवतः सदा ॥१॥

तस्य गायकराजस्य त्यागराजस्य धीमतः । अमला ह्यतुला कीर्तिस्त्रिलोकीमत्यरिच्यत ॥ २ ॥

कलाभिरकलङ्काभि: सत्पथेऽस्मिन् विराजति। त्यागराजे महाराजचकोरास्तृसतिमाययुः । ३ ॥

तञ्जापुरनराधीशः शरभोजिमहीपतिः। एतस्य गीतिमाधुयात् प्राप तुष्टिं तथाविधाम् ।।४।।

यथाशु त्यागराजं त निजास्थानविभूषणम्। विधायैच्छद् गीतमात्मस्तावकं तन्मुखात्तु सः ॥५॥

तदर्थ भृत्यवर्गेशं त्यागराजप्रियं द्विजम्। संप्रेष्य त्यागराजं तं समानेतुं तदादिशत् ।। ६।।

स तु विप्रो विरक्त्ेऽस्मिन् त्यागराज तथाावेधाम्। राजाज्ञां वक्तुकाम: सन् चिरं कालमयापयत् ।।७॥।

४३

कदाचित् स्वयमेवायं यदा तं धरणीपतिम्। प्रशशंस तदैवास्य चिच्छेदाशयमस्पृहः

'चूत त्यक्त्वा यथा भृङ्गो नैतर वाञ्छति निम्बकम्। सन्तापेऽप्यातपादेव विकसत्यम्बुजं यथा

तथैव भगवद्भक्तः पक्कचित्तो गतस्पृहः : दीनोऽपि गुणहीनं तु नाश्रयेत महाधनम् ॥। १०।।

रामसन्निधितोऽन्यो मे निधिर्जातु न रोचते' । इत्युपन्यस्य तस्याशां खण्डयामास पण्डितः ।११ ॥

मन्दमन्दं हताशोऽसौ विप्रः प्राप्य नरेश्वरम्। रामैकचरणासक्तिं त्यागराजस्य चावदत् ॥ १२ ॥

तदाकर्ण्य महाँकोपपैशाचाविष्टमानसः। मूढः स त्यागराजं तं बलादानेतुमाग्रहात् ।।१३ ।।

व्ययीकृत्य धनं भूरि भटान् धीरान् समादिशत्। येषां साहसधैर्याद्या गुणा अन्यत्र रेजिरे ॥ १४ ॥

ते भटास्त्यागराजस्य भवनं परितः स्थिताः । श्रीरामभजनं भ्रत्वा त्वन्वगायन् वशंगताः ।. १५ ॥

४४

तादृक्षमहिमोपेतं बलाद् दुर्ग्रहमस्पृहम्। अवेत्य खण्डिताशास्ते तच्छिष्यान ततो ययुः ॥१६॥

एतावदन्तरे मूर्खः शरभोजिमहीपतिः। सर्वभेषजदुर्वारां शूलां प्राप्य निजोदरे ।१७ ॥

विव्यथे त्यागराजस्य पीड्नोत्थमहाफलम्। तदेतत् तत्कृपालेशमात्रशक्यनिवारणम् ॥ १८ ॥

भिषजा मान्त्रिकेणापि कयं नाम निवार्यते । परिवभ्राम राजायं वह्निपातितकीटवत् ॥ १९ ॥

त्यागराजप्रभावज्ञः कश्चिद् विज्ञस्ततोऽतदत्। त्यागराजस्य रामैकनित्यभक्तस्य धीमतः ॥ २० ॥

पीडनेनैव भो राजन् दुःस्थितिस्तेऽजनीदशी। शरणीकरणीयोऽतः स एव महिमोज्ज्वलः ।२१ ॥

दयालुः सोऽपराधं ते नूनं क्षाम्यति साचिकः। इति श्रुत्वा क्षणेनासौ प्राणाशाबन्धुरान्तरः ॥२२।

त्यागराजान्तिकं गन्तुं निश्चिकाय कथञ्चन। ततः पूर्व तु सा शूला महाव्याधिस्तिरोदधे ।।२३।।

४५

एतेन त्यागराजस्य महिमानं वितर्क्य सः। उत्पुत्य त्यागराजस्य पदाम्भोजयुगेऽपनत् ।। २४॥।

स्वापराधमिमं क्षन्तुं प्रार्थ्य भृयो ननाम च। अगाधमहिमोपेतं क्षुद्रार्थत्यागिनं बुधम् ॥ २५ ॥

अतः पुनः पुनस्त्वेनं प्रणम्यैतत्कृताः कृतीः ॥२६॥

स्वयं च भक्तितो गायन् त्यागराजप्रियोऽभवत्। श्रेयांसि राजदत्तानि त्यागराजे त्यजत्यलम् ॥।२७ ।।

जप्येशो द्रव्यमात्रार्थी शशापैनं निजानुजम् । 'दुर्लभो राजसम्मानः साधारणजनैः परैः ॥२८॥

अनायासेन तत्प्राप्याप्येष हन्त त्यजत्यहो। असंगृह्य धनं लब्धं भक्ताभामान् परःशतान् ॥२९॥

प्रत्यहं भोजयन्नेष द्रविणं मे विनाशयेत्। एतेन नार्ज्यते किश्चिद् दीयने तु मदर्जितम् ॥३०॥

दुःश्रावस्त्वारवः सर्वान् गेहे बधिरयत्यसौ। नैवंविधैर्र्टथा दानैर्नाप्युचैः क्रोशनैः क्वचित् ॥३१ ।।

४६

प्रीयते भगवान् किन्तु वश्यो मानसिकादरात्। तावद्धि दुःसहः सोऽयं सम्भ्रमो भविता गृहे ॥३२ ॥ यावदस्यार्चनामूर्ती रामो दूगान्न हार्थते। अतोऽह प्रतिमाः सर्वा एतत्प्राणसमा इमाः ॥३३॥

प्रक्षेप्स्यामि रहो दूरे कथश्चित् सौख्यलब्धये। इति निश्चित्य स ज्येष्ठस्तमोगुणविजुम्भितः ॥३४॥

तमिस्रायां तु सर्वेषु सुप्तेषु भुवि जन्तुषु। श्रीरामविग्रहं चारुं चौर्येणोद्धृत्य सत्वरम् ।।३५ ।।

ग्रामाद् दूरतरं गत्वा कावेरीतीरमास्थितः । अदयः सभयो रामं प्रवाहे तरिरोधिनि ॥ ३६ ॥।

प्रचिक्षेप नदीमध्ये रत्नराशि कपिर्यथा। पाषण्डस्तु यथाम्नायं पुरोडाशं यथा वृकः ॥३७॥

गाङ़गं तोयं यथा चश्वा तथैवायमिमं विदन् । सन्निधौ त्यागराजस्य गानामृतरसोत्सवः ।। ३८ ॥

वियोगेऽप्यस्य दुःखोत्थामियेष कवितां हरिः। कवेरतनयास्वादुक्षीरपूराभिलाषुकः । ३९॥

४७

मत्स्यकूर्मादिभी रभ्यैजन्तुभितिहरंस्तथा। क्षीराब्धिशयनः श्रीमान् पयोधाविव राघवः ॥४०॥।

रामेण सकलज्ञेन करुणाम्बुधिना तदा 0४१ ॥

शिलेव निष्प्रभावेण चिरं तस्थे महात्मना / विश्वोत्पत्तिस्थितिध्वंसा यदीयेच्छाविजृम्भितम् ॥४२॥

तादृशं नाशितं मत्वा स सूखी स्रुमुदे परम्। निशीथे स्वं गृहं ग्राप्य यथापूर्वममो खलः ।।४३॥।

अदोष इव निद्रालः स्वात्मानं प्रशशंस च। अथ दुःस्वम्मग्नात्मा रामहानि वितर्कयन्

स्नात्वाशु मन्दिरे रामं सोत्कण्ठं द्रष्टुमागमत्। तदनीं राघवो हन्त तदक्ष्णोः पटुनोरपि ॥४५॥

विषयो नाभवच्चित्ते प्रतिबिम्बितविग्रहः। सर्वं सद समां वीथीं विमृग्यापि हतात्मना ।।४६ ।।

त्यागराजेन तेनापे दुःखमात्रं सुदुःसहम्। वापीकूपतटाकेषु सर्वत्रान्विष्य सादरम् ।४७॥1

४८

श्रीरामविरहोत्तप्तो वुभुजे न पपौ न च । न स्वापे नापि चैकत्र स्थितौ तस्य मनोऽभवत् ।

यद्यद् ददर्श तत् सर्व रामभ्रान्त्या तमार्दयत्। जातु जप्येशदाराणां सुखोत्थान्निजदूषणात् ।।४९।।

विवेद सरिदि क्षिपं मत्सरादग्रजन्मना। पूर्णप्रवाहिनीं देवीं कावेरीमवरुह्य सः ।५० ॥

त्यक्तदेहाभिलाषोडयं राममन्विष्य दुःखितः । अन्विष्यान्विष्य लोष्ठादीन् निःसारार्थान् परं व्रजन् ।।

पूर्ण नदीप्रवाह तं स्वाश्रुपूरैरवर्धयत्। एकस्मिन् वत्सरे क्षिप्ते कथश्चिद् दुःखिनामुना ॥ ५२॥

कावेरीपूर उत्पारो हरिमानस आविशत्। सिकताप्रचुरे जाते नदीमध्ये मनोहरे ।५३ ॥

जानुदने जले रामो बहिर्गन्तुं मनो दधे। तद्रात्रौ त्यागराजस्य स्वमे रामः कृपानिधिः ॥५४॥

निगूढं निजवास्तव्यं सिकतान्तर्न्यवेदयत्। क्षणेन प्राप्तवद्रामं परमानन्दतुन्दिल: ॥५५॥

४९

प्रातस्तं देशमुत्पुत्य नदीमध्यमवातरत्। रामप्रोक्ते स्थले खात्वा सिकता अपसार्य सः ॥५६॥

राघवं चिरनष्ट तं चिरं दृष्टिपुटैः पपौ। एतस्य त्यागराजस्य तथाभूतो मुदां भरः ।।५७ ॥

अनिवार प्रसारोडभूद् बहिर्गानच्छलाद् बलाद्। बहूनि कीर्तनान्येष गात्वा तुष्टाव राघवम् ।५८ ॥

अथ तं गेहमानीय महाप्रेम्णाऽभ्यपूजयत्। जप्येशेन विनैकेन सर्वे रामप्रिया जना: ॥५९ ॥

रामोपलब्धिसन्तुष्टास्त्यागराजं तमस्तुवन्। स मूर्खः शोकभीती तु युगपत् प्राप्य विव्यथे ॥ ६० ।।

उदिते भास्करेऽप्येति किं मृदं कुमुदावलिः। पूर्वाधिकेन स प्रेम्णा नष्टलब्धं रमापतिम् ।६१ ॥

पूजयन् त्यागराजोऽभाद् रामसेवाहतात्ययः। अथ वश्चिमहीपालः स्वातिनक्षत्रसम्भवः ॥६२ ॥

५०

एतस्य गाननेपुण्यं शुश्राव अ्रुतपुङ्गचः । त्यागराजस्य शिष्येभ्यस्तत्कृतिस्व्रादिमोन्द्रम् ॥६३ ॥

विज्ञाय विज्ञवर्योऽयं निममञ्ज सुदम्बुधौ। आढ्यं तृणाय मन्वानं राममात्रशरण्यकम् ।६४।।

तमाकर्ण्य विरक्ताययं स्वातिभूपोऽभ्यनन्दयत्। विविधासु च भापासु रागेषु विविधेषु च ।। ६५।।

स्वकृताश्च कृतीरसै श्रैषयद् गानवेदिने। तदास्थानमहाविद्वान् सङ्गीताम्बुधिपारगः ॥६६ ।

श्रीपद्मनाभभक्तो यः शान्तचेता नृपेरितः। 'घट्काल गायि गोविन्दमारार्' नामास्य सन्निधौ ॥६७॥

स्वातिराजकृती: काशिदगायत् सादरं तदा। ताः कृतीः पद्मनाभैकस्तोत्रसक्तलसत्पदाः ।।६८ |

शृङ्गारादिरसोद्रिक्ताः प्राच्यलक्ष्मानुवर्तिनीः । रामकृष्णावतारादिमाहात्म्यप्रतिपादिनीः ॥६९॥

५१

सेवामृगमदामोदिकला तिलकलामिनीः। रवरसाहित्यसन्दर्भगभीरकलमेळिकाः ।। ७0॥1

पद्मनाभपदेनैव मुद्रिता बहुसङ्गतीः । गैर्वाणीप्रचुराः श्रुत्वा त्यागराजो ह्यमत्सरः।। ७१॥

अभिनन्द्य परं तस्य वैदुष्यं सर्वतोमुखम्। पत्रमप्येकमालिख्य प्राहिणोद् भूभुजे मुदा । ७२॥।

अद्यापि पत्रिका सास्ति कोशे वश्चीशितुः प्रभोः। लसन्ति त्यागराजेति यत्र नामाक्षराण्यपि॥७३।।

स गोविन्दाभिधो विद्वान् गाने नैजां च नैपुणीम्। प्रदर्श्य तत्पदे नत्वा लब्ध्ा सार्थास्तदाशिष: ।। ७४।

तत्पत्रं स्वातिभूपेन्द्रे समर्प्य प्रशशंस तम्। तञ्जापुरनृपाह्वानं तिरस्कृत्य विरक्तितः । ७५॥

विराजन्तमिमं राज्ये नैजे विन्देत् कथं नृफ:। तादृशं तस्य वैराग्यं विज्ञायायं महीपतिः । ७६ ॥

५२

मन्दभाग्यं बतात्मानं स्वराज्यं चाप्यमन्यत। अथ गोविन्दमारार् सः पण्डरीपुरमीयिवान् ।७७।।

यत्रामुं त्यागराजं स्वैः कीर्तनैरप्यवर्णयत्। कदाचिद् द्विजवर्योऽगात् पूताद् वाराणरसीपुरात्।।

रामदासाभिधः सिन्धौ सेतुदर्शनदीक्षितः। चोलदेशं यदायासीत् तत्स्वम्रेऽपि तदा हरः॥ ७९॥

उपेत्य त्यागराजं तं द्रष्टुमेनमुपादिशत्। सोडप्यागत्य हरादेशाद् रामदासो जितेन्द्रियः ॥८० ॥।

रमदासमिमं नत्वा कृतकृत्योऽजनि क्षणात्। अथ जातु निजे गेहे स्वभार्यासविधे पराम् ॥८१॥

सुस्वरं वादिनीं काश्चिनिशम्य स यदच्छया। सपद्युपेत्य नाद्रक्षीत् कामप्यन्यां प्रियां विना ॥८२।

बुबोध तां प्रियावाचा धर्मसंवर्धनीं शिवाम्। अथ तां दयितासख्यात् स्वयं गेहमुपागताम् ॥८३॥

५३

इत्युत्तमासक्तविज्ञानिभूपै- र्यत्याश्रमख्यातसत्याध्वदीक्षैः। स त्यागराजोऽयमत्यादरेण

इति 'गायकशिखामणि'-हरिकेशनल्ूर-मुत्तय्य- भागवतविरचिते श्रीमत्त्यागराजविजये षष्ठः सर्गः. ।

अथ सप्तमः सर्गः ।

निषादरसिकं भोगे विषादहरणं सताम्। तुषाररुचिवक्त्रोSसौ वुभृष कृतिभूषणैः । १ ॥

सङ्गीतमन्दवातोत्थसन्ततानन्दसौरभे। ॥ २ ॥

कवने भुवनेऽनीहस्तस्थिवान् स तपोधनः । त्यागराजस्तृतीयेSभात् वानप्रस्थाश्रमेऽपि सः ॥३॥

इति पश्चाशतं सार्थान् वत्सरान् परियाप्य सः। पुण्यक्षेत्राटनं कर्तु प्रतस्थे शिष्यसेवितः

आदौ कलिमलध्वंसिशेषाचलविलासिनम्। श्रीनिवासं द्शा द्रष्टुं वेङ्कटाद्रियियासया ॥ ५ ॥

आरुह्य शिविकामूढां तत्र भक्तर्गुणोज्ज्वलैः । गोविन्दराजराजन्तीं पुरीं तां स उपेयिवान् ॥६ ॥

नतः पदैव सप्ताद्रीनारुह्याप्तजनैः सह। सोत्कण्ठं वेङ्कटेशस्य दर्शनार्थं यदागमत् ।।७|1

५५

तदा देवालयद्वारे निवेद्यसमयोचिता। वद्धा तिरस्करिण्यासीद् दर्शनप्रतिबन्धिका

मायामिव महाज्ञानी व्रह्मज्ञाननिरोधिनीम्। तामप्याच्छादिनीं धीरो भक्तिवज्रैर्व्यदारयत् ।।९।।

एतदवूदनचन्द्रोत्था गावस्तापनिवारिणीः । द्विविधं च तमो भिच्चा वेङ्कटेशमभासयन् ॥१० ॥

ऊर्ध्वपुण्ड्रलसत्फालं सितकर्पूरितेक्षणम्। सालग्रामशिलामालामणिराजीविराजितम् ॥। ११ ।

सुमनोहारिसौन्दर्य सुमनोहारिविग्रहम् आजानुबाहुमब्जाक्षमभयप्रदहस्तकम् ।। १२ ॥

नीलमेघनिभाकारं श्रीवक्षस्कं जगत्पतिम् । चक्षु:पुटेन भूयोसौ निपीय निरुपद्रवम् ॥ १३ ॥

स्वादुभिः कीर्तनैः कैश्वित् तुष्टावेष्टप्रदं हरिम्। बहुमेने ततोऽभिज्ैस्तत्प्रभाववशङ्गतैः ॥ १४ ॥

अथ लक्ष्मीं महादेवीं दिव्ये पद्मसरोवरे। अभिवन्द सदारोडयं गोग्रामं च ततो व्रजन् ॥ १५।।

५६

मध्येमार्गमसौ सौम्यः शुश्रावाक्रन्दनं स्त्रियाः। यस्याः साध्व्याः प्रियो भर्ता कूपपातान्मृतोऽभवत्॥।

आक्रन्दन्तीं निजैवालैः पतिमात्रगति तदा। ब्राह्मणीं त्रातुकामोऽभूद् रामचन्द्रदयावलात् ।। १७॥

अतोऽसौ कीर्तनं किश्चित् करुणैकरसोज्ज्वलम् । प्रारेभे यावता विप्रो मृतः सुप्तोत्थितोऽभवत् ॥ १८।।

एतेन द्विगुणीभूतप्रभावोऽयमथागमत्। गोग्रामं सुन्दरेशाख्यः शुद्रः कश्िन्महास्तिकः ॥

त्यागराजप्रभावज्ञः प्रत्युद्गम्य तमुत्तमम् । सप्तरात्रं निजे गेहे ह्यवस्थाप्य सशिष्यकम् ॥। २०॥।

अन्नवस्त्नादि शिष्येभ्यो वितरन्नतरद्द्रवम् । त्यागराजं तु भक्त्येकतुष्टं तुष्टाव केवलम् ।। २१।।

तत्रत्यस्य हरस्याथो स्तावकं कीर्तिनं शुभम्। तन्मुखात् प्राप्य सन्तुष्टो मेने स्वं कृतकृत्यकम् ॥२२॥

अथास्मिन् निःस्पृहे विप्रे त्यागराजे धनद्विषि। अज्ञापयन् धनग्रन्थि समर्पयितुमुत्सुक: ।२३ ॥

५७

शिविकायां रहस्तस्यासनस्याधा महद् धनम्। निधाय प्रैषयत् भक्त्या गुरुमेनं सुहुर्नमन् ।। २४ ।।

शप्यास्तज्ज्ञानिनोडप्येतन्नावदन् स्वगुरुं भयात्। अथ स त्यागराजस्तु प्रनस्थे निजपत्तनम् ॥। २५।।

मध्येमार्ग निशीथेऽथो केचिच्चोगः कृतारवाः। निवार्यैतान् धजं सर्व हतुकामास्तमार्दयन् ॥२६।।

शिष्येषु भीतमीतेषु त्यागगजः स्थिरान्तरः । अकुतोमय एवासीद् विरक्तस्य कुतो भयमू? ॥२७॥

स्वभक्तपरतन्त्रो हि रामचन्द्रः सहानुजः। तं ररक्ष जगद्रक्षादीक्षितो राक्षसन्तपः ॥ २८ ॥

कोदण्डमण्डि तोद्धाहुं रामं सौमित्रिसंयुतम्। भयानकं द्विषां दृष्ट्वा त्यागराजाभिरक्षकम् ।२९।।

सद्गरोरस्य पादाब्जे प्रणम्यैतेऽथ तस्कराः । पप्रच्छुस्तौ महावीरौ धनुष्मन्तौ तु काविति ॥३०॥

8

५८

अज्ञाततत्कथो विज्ञम्त्यागराजः स्वरक्षकौ। राम रामानुजौ ज्ञात्वा कीर्तनैस्तत्कृपां स्तुवन् ॥ ३१ ॥।

चोरांस्तान् वोंधयामास कृतार्थान् रामदर्शनात्। येन तास्कर्यमुझिन्वा ते तच्छिष्यतयात्रजन् ॥३२।।

श्रीरङ्गक्षेत्रमागत्य शेषभोगाधिशायिनम् विभीषणसमभ्यर्च्य रङ्गनाथं ददर्श सः ।३३ ।

स्तुत्वैनं कीर्तनै रम्यैर्जम्बुलिङ्गेश्वरं तथा। अखिलाण्डेश्वरीं देवीमस्तावीत् सुरसंस्तुताम् ।। ३४।।

अथ मध्यार्जुनक्षत्रे महालिङ्गेश्वरं शिवम्। अभिवन्द ततोऽयामीद् गोविन्दपुरमुत्तमम् ॥३५।।

ब्रह्मभूयं गतान् तत्र बोधेन्द्रगुरुपुङ्गवान्। आराध्य वेङ्कटेशार्यानुपचर्य च कीर्तनैः ॥ ३६ ॥

स्तुत्वाऽथ भार्यया साकं नागपत्तनमीयिवान्। तत्र 'नालायताक्षीशं' 'कायारोहशिवं' नमन् ॥ ३७।।

तुष्टाव कीर्तनः कैथिन्मधुरैर्भक्तिपूरितैः । अथ पञ्चनदं प्राप प्रणतार्तिहरप्रियम् ॥। ३८ ॥

५९

निजैर्वेङ्कटगमाख्यगुरुभि: सह म द्विजः! कदाचिन्नवमालाख्यं पुर ग्राप महाकवि: ॥ ३९ ॥

सङ्गीतलक्ष्मतत्वेषु परीक्षा या ह्यवतेत तत्रानेकेषु विद्वत्सु निर्जितपु महीक्षिता

गुर्वादेशादय धीरः सद आरुह्य दुजयम्। ज्योतिः म्वरूपिणीं नाम्रा गग कश्चिदतिस्फुटम् ।। ४१॥

आललाप कलावार्धिस्तथा कोलाहलेन सः। यथा तत्रत्यदीपस्था निरगनिरपि वर्तिका ।। ४२॥

तद्रागगानमाहात्म्याज्ज्वालामालाभभिरज्वलत्। तदालोक्य महाराजः सर्वे च विजिता बुधाः॥४३॥

तमेनं मर्त्यरूपेण भुवि जातं कलार्णवम्। गन्धर्वनायकं विज्ञं निश्चिक्युरतिनारदम् ।।४४।

अथास्य दयिता साध्वी पूतवाक्कायमानसा । सहसा शिवपादाब्जं भेजे सुक्रतिसुग्रहम् ॥। ४५ ॥

तद्वियोगेन सन्तप्तः कृष्णमेव हदा दधत्। "नौकाचारत"मुत्कृषटं "प्रह्लादविजयं" तथा ॥४६॥

६०

विरचय्यातुलौ ग्रन्थौ सङ्गीतमधुपूरितौ। चरितार्था निजां चक्रे रसनां रसिकाग्रणी: ।।४७।।

अथ भूवामतः श्रान्तमेकान्तसुखकासुकम्। तं स्वपादाब्जमानेतुं रामः काममधीधरत् ।।४८।।

ततोऽस्य स्वन्न आगत्य त्यागराजं मुदाऽब्रवीत। 'अलं ते भूमिवासेन त्यागराज महातपः ।1४९॥

इतस्तु दशमे मासि यासि वासं मदन्तिके। अथापि जन्म ते त्वन्यद् दुर्वारं भुवि शिष्यतें ॥५० ॥

मत्पदं पापिदुष्प्रापं तद्विनाश्य समेष्यसि'। इत्युक्त्वा भगवान् रामः क्षणेनान्तर्दधे प्रभुः ॥५१।

त्यागराजस्तमत्याप्तं स्तुवन् भक्त्या स्वकीतनैः। युगकल्पानिमान् मासान् यापयामास तापसः ॥५२॥

अचिराद् रामपादाब्जसन्निधानं यियासुना। तेनाशु कृतयो रम्या भूयस्योथ वितेनिरे ।।५३।।

विषयेष्वस्य वैराग्यं रामे भक्तिर्गरीयसी। भक्तेषु चादरो भूयान् ववृधे जरसा सह ।।५४ ।

६१

दशसेव दिनेप्वस्य शिष्टेषु तनुधारणः । जन्मान्तरविनासाय परिवत्राज धर्महक् ।५५ ॥

चतुर्थे त्वाश्रमेऽमुष्मिन् विधिवद् गुरुराजतः । गृहीते विहितान् धर्मान् सड़रुः स समाचरत् ॥५६ ॥

अदयो दशमो हन्त वासरो जनतापकः । सोऽप्यागादन्तिके हन्त त्यागराजैकमोदकः ॥५७॥

अष्टाशीतितमे नजे समाप्ते वयास क्षितौ। वसुसागररल्नाब्धौ (४९४८) कलौ संवत्सरे गते ।५८ ॥

पराभवाभिधे वर्षे पुष्यमासे हिमाश्रये। कृष्णपक्षे च पञ्चम्यामतितेजोलसन्मुखः ॥५९ ॥

धरात्यागं विनिश्चित्य सर्वज्ञः स यतीश्वरः। शिष्यानाहूय तान् प्रेष्ठान् साम्ना धर्मानुपादिशत्!

"इयं गीतकला दैवी सर्वजन्तुमनोहरा । आधिव्याध्यपहन्त्री नः सादरं परिरक्ष्यताम् ॥६१॥

सामवेदसमुत्थेयं गीतिवेदान्न हीयते। गन्धर्ववेद इत्येनां यदाहुवैदिका अपि ॥६२ ॥

६२

कृते यत् तपसा प्राप्त त्रेतायां यजनादिभिः । द्वापरे यच्च पूजाभिस्तत्मर्व कीर्तनात् कलौ ।। ६३ ।

न तथा प्रीयते वेदैः नापि शास्त्रैर्न पूजनैः। यथा तु भक्तितो गीतः सुखरैः कीर्तनैर्हरिः ॥६४॥

सत्सङ्गीतकला सेयं गुर्वनुग्रहसुग्रहा। परस्य ब्रह्मणः प्रीत्यै सुधीभिर्विनियुज्यताम् ॥६५॥

भक्तिशून्येषु मत्तेषु देहयात्रैकलब्धये। न मेऽमू: कृतयः पूताः कीर्तनीयाः कदाचन ॥ ६६ ॥

न केवलेषु रागेषु न तालेषु लयेषु वा। आसक्ता भवतामूषां भावं चात्र विचिन्वत ॥ ६७ ।।

अभावं कीर्तिता गीतिरभावायैव कल्पते। मदभ्यसूयवे नैव रोचन्ते कतयो मम ॥६८ ।

अपसार्य तु मात्सर्यं विचार्य सकलाः कलाः। आचार्यवर्यतां प्राष्य विराजध्वं हरिप्रियाः ॥६९॥

मयारचितमिमं देवं रामचन्द्रं सदिष्टदम्। अभ्यर्च्य सूयमप्याशु भवबन्धं विमुश्चत" ॥ ७ ।

६३

इत्यादेशं जनम्वान्ते गमचन्द्रं निजे कुले। त्रिलोक्यां विमलां कीर्नि निजां मूर्ति च भृतले।।

अश्रुधारां सुहन्नेत्रे दुःखपूरं सुताहृदि। गायिलोके कुतीनजा राघवांघी स्थिर मनः ॥७२॥

विन्यस्य हन्त सन्यानिप्रवरो धन्यजीवनः । रामरामेति मन्त्रोक्त्या विरराम धरातलात ।। ७३ ।।

तदैव तच्छिरोमध्याद् ब्रह्मभावोपपादिना । दैवेन ज्योतिपा केनाप्युदाजग्मेऽक्षिहारिणा ।।७४।।

पश्यता पुरतो ज्योतिस्तत्कपालात् ममुतत्यिनम् । क्षणेन दिवमुद्धिद्य व्यानशे सकलं नभः । ७५॥

समाविसंस्थितस्यास्य स्वामिनो ज्योतिरात्मन। ब्रह्मभूय गतस्यासीद् वपुर्मात्रं जनेक्षितम् । ७६ ।।

स्मृतिमात्रपथं यातं यति दुःखेन दार्शिनः । शून्यमेव जगत् सर्व समैक्षन्त विनामुना // மம |I

तदा देशान्तरायातैः सह तच्छिष्यपुङ्गवाः। ग्रामात् ग्राच्यां शुचौ देशे कावेर्यम्बुपवित्रिते ।।७८ ।।

६४

तां तनुं गाङ्गपाथोभिरभिषिक्तां महाात्वपम् । गन्धमाल्यादिभिर्भद्रेरलङ्कत्य विजम्भणैः ॥ ७९ ॥

सवाद्यगीत साम्नायं सतत्कीतेनमालिकम्। भूसुरा वसुधागर्मे ससुरा ब्रह्मरूपिणम्

योजयामासुरीशानं यतीनां हतपाप्मनाम्। इदं रत्नमवाप्यासीद रत्नगर्भा वसुन्धरा ॥८ १ ॥

अथ तं देशमुत्कृष्टमतिपूतमघापहम्। परितस्त्वरितं रम्यं मन्दिरं निर्ममे जनैः ८२ ॥

तुलसीविलसच्छीर्ष समाधिं व्याधिवारकम् । असितग्रावभिर्धन्या बबन्धुरतिसुन्दरम् ॥।८३ ।

आराधना गुरोश्रके दशरात्रं महाजनैः । यथेष्ट भोजिताः सर्वे जन्तवो यत्र सङ्गताः ॥८४॥

सर्वाश्र कृतयोऽमुष्य कृतिनः सुकृतार्णवैः । तच्छिष्यैः सरसं गीताः श्रवोभुक्तिं च सन्दधुः॥८५॥

अथास्मिन्नुत्सवे दिव्ये दशमेऽन्तिमवासरे। त्यागराजगुरोमूर्तिरालेख्यात्मा खलङ्कता ।। ८६

६५

नगरं समयानीता वाद्यघोषविजम्भणैः सवीन् भक्तान् समायातानन्वगृह्णात्प्रसादनैः ।८७॥

तादश्यागधनाद्यापि दशरात्रं प्रवर्तते । यत्र गायकमृर्धन्याः प्राप्ताः क्षत्रमिदं महत् ॥८८ ॥

विनीर्य शक्तितो द्रव्यं गायन्त्येतत्कृतीर्मुदा। अधिकेन किमुक्तेन देवदेवोत्सवो हि सः ।।८ ९ ॥

प्रत्यहं पूज्यते तस्य समाधिः पापनाशकः। तुलसीवनमध्यस्थः सर्वाभीष्टफलप्रदः ॥ ९० ॥

एतहै।हित्रसन्ताने संजातश्वारुगायकः । अमुं पूजयति श्रीमान् त्यागव्रह्माभिधं गुरुम् ।९१॥

समाधिं परितस्त्वद्य मन्दिरं सुन्दरं महत्। तद्भक्तप्रवरैराठ्यैरनिमितं सह्यजातटे ॥ ९२ ॥

स्नानपानोचितै रम्यैः सोपानैरुपशोभितम्। विराजते यथा गाङ्ग तीरे वाराणसी पुरी ॥९३॥

तमेतमालयं भक्त्या यः प्रयातः सुहृत् सकृत्। समाधिस्थं गुरुं ब्रह्म वन्देतास्य पदे च यः ॥९४॥

६६

यश्चैतस्य कृत्भक्त्या वर्णमात्रमपि स्फुटम्। गायेदेते गुरुप्रीत्या ब्रह्मसायुज्यमाप्तुयु: ॥९५ ॥

श्रीत्यागब्रह्मणोऽमुष्य पावनं चरितं मुदा। वक्ता श्रोता च पूतात्मा ब्रह्मभावे महीयते ।। ९६।।

इत्थं मुक्तः स भक्तप्रवर उरुकपो गायिलोकैकदीपः त्यक्तक्षुद्रार्थकामो ह्यघहरणचणव्यक्तकीर्त्ये कमूर्तिः। सक्तः श्रीरामनुत्यां सकलजनमनोरक्तशुद्धप्रभाव: श्रीमान् धीमान् सुरांश: सकरुणमवताद् त्यागराजः सदासमान्।

इति 'गायकशिखामणि' -हरिकेशनल्र्-मुत्तय्य -- भागवतविरचिते श्रीमत्त्यागराजविजये सप्तम: सर्गः

ॐ तत्सत् समाप्तश्चायं ग्रन्थ: श्रीरामार्पणमस्तु।

Printed at the V. V. Press Branch. Trivandrum.

श्री: पदार्थचन्द्रिका नाम लघुटिप्पणी। ('न्यायशिरोमणि' के. ए. कृष्णशर्मकृता)

अथ प्रथम: सर्गः ।

श्रीमतस्त्यागराजस्य विजयश्चरितं प्रतिपाद्यतया अस्यास्तीत्येतत् काव्यं त्यागराजविजयम्। अस्मिन् गायकशिखामणिकृते काव्येऽय विशेषोऽव- गन्तव्य यत्-गायकलोकप्रसिद्धान् पड्जाहीन् सप्त स्वराननुसृत्यात्रापि सप्तव सर्गा. कृताः । प्रथमादिसर्गसप्तके च षड्जादिस्वरसप्रकस्य ज्ञाप- कान्यक्षराणि तत्पदानि वा प्रयुज्य श्राकानारब्धवान् कविः । अतो हि प्रथमसर्गे प्रथमस्वरस्य षड्जस्य सङ्केताक्षरं सकारमादौ कृत्वा सर्वस्येत्या- रधम्। एवमेवोत्तरत्र द्वितीयाविषु सर्गेपु क्रमेण ऋपभादिशबदैरेव सर्गा: प्रारभ्गन्त इति।

१ उपनिषत्प्रतिपाद्यस्य ब्रह्मण जगत्सृष्ट्यादिहेतुत्वमिवास्य नादात्मकस्य ब्रह्मणोऽपि सन्तुष्ट्यादिनिरूपितस्त्रष्टृत्वादिकमव्याहतमित्याह सर्व- स्येत्यादिना। पातृ-राक्षेतृ। आधिर्मानसी व्यथा। व्याधि: शारीरिका बाधा। २. वर्णस्य अकारादेरक्षरससुदायस्येत्यर्थ ।

३ मूलाधारस्थितं नादोत्पत्तेमुख्यस्थाने नाभिमण्डले स्थितमित्यर्थः । गजाननस्य गज इति व्यवहार आपचारिक: । ४ वागीश्वरी सरस्वती । ५ अज्ञानेत्यादिना कवि: स्वकुलगुरून् श्रीमदाचार्यपूज्यचरणानभिवन्दते। ६. आदिस्वरः पड्ज सो वास एव 'षण्मुखाय नम.' इत्यस्मिन् मूलमन्त्रे

$८

बीजाक्षरं यस्य तं तथोक्तम्। अन्त्यस्वरो निपाद: किरात इत्यर्थ तेन स्वश्वुरभूतेन वल्लीजनकेन नितरा सेवितम्। गुह सुब्रह्मण्य- मिति स्त्रोपास्यदेवतावन्दनमाचरित कविना। सङ्गीतशास्त्राभिमा- निदेवताया. षण्मुखस्य वन्दनमिति च युज्यते। ७. त्यागराज इति नाम्नः सार्थकत्वं समर्थयते राम इत्यादिना। ८. राममारुतिनारदानां प्रत्यक्षमित्रत्व कथायासुपरि निरूप्यते। ९. अज्ञानरूपस्य तिमिरस्प रवये सूर्याय। पापरूपस्य पर्वतस्य पवये वज्रायुधाय। कवये कवनशीलाय। गानकला सङ्गीतविद्या विविध- कृतिविरचनेन उद्धृता परिष्कृतेत्यर्थ । १०. तोयं पिबन्तो जना: तत् तोयं दत्तवतो मेघस्य स्वरूपं यथा सरवे न विमृशन्ति तदूदिति दृष्टान्तः ।

११. चतुर चतु सख्याकानाश्रमान् ब्रह्मचर्यादीन्। चतुर कुशलः जाग- रूक इनि यावत्। चतुरः पुरुषार्थान् धर्मादीन्। १२. निदर्शनं साक्षी। रसनाया रसे रसनीयपदार्थे लालसो लोलुपः सन्नित्यर्थ। त्यागराजचरितरसानुभवेनैव स्वरसनाया रसज्ञत्वं सुसम्पादमिति भाव: । १३ ग्रन्थहारे अन्थरूपायां मालायाम्। विवेकिन: गुणग्राहिणो दोष त्यजश्चेत्यर्थ। १४ मह्यजा सह्यगिरिसकाशादुत्पन्ना कावेरी नाम नदी। क्षीरं जलम्। तेन पावनः पवित्रीकृतः। अस्माच्छलोकात् षोडशश्रोकपर्यन्तमेक- वाक्यता।

१५. शरभोजिमहाराजः तञ्जापुरनगरस्य परिपालकस्तदा तं देशं शशास। १६ सोपानमिवाचरितानिसोपानातरितानि गोपुराणि यस्मिन् देशे स तथोक्तः। दक्षिणापथ विन्ध्याद्वेर्दक्षिणे पार्श्वे।

६९

१७. उमा च स्कन्दक्षोमास्कन्दौ, ताम्यां सहितः मोमास्कन्द।

१८ दीपकः प्र्यापक। विपश्चिदुत्तम पण्डितश्रेष्ट। वाक् च मनश्र वाङ्मनमम्। शुभ्रां वाड्मानम यस्य स तथोक । २३. त्रलिङ्गो ब्राह्मण -प्रायेणामी ब्राह्मणा आन्ध्रभाषाभाषिणः । अव- सदित्यन्त पूर्वश्लोकानामेकवाक्यता। २४. ईशस्य शभोरावासयोग्यमीशावास्यं तादृशं मनो यस्य स तथोकः । एत्ैरहेतुभिगिरिराजकविरिति नाम्न साथत्व संपादयति। २५ पृथुमानम विशालहृदय। न्यायवनमंगः विध्युक्नीतिमार्गगामी सदाचारसम्पन्न इति यावत्। वाग्गेयकारक-वाचं गेयं चय कर्ता स सङ्गीतसाहित्योभयनिपुणस्त थोच्यते। यथोक्तं सङ्गीतर्ल्नाकरे-

"वाङ् मातुरुच्यते, गेयं धातुरित्यभिधीयते। वाचं गेयं च कुरुते य न वाग्गेयकारकः"॥ (अ-३-श्ो. २)

२९. दिवा दिवसे। दोषा रात्रा। प्रगे प्रातः । साचं अपराह्ने। अनिनीषत् नेतुमैच्छत्।

३०. उद्धिधीर्षया उद्धर्तुमिच्छया। लोचनगोचरः अक्षिप्रत्यक्षः।

३१. लोकयात्रा भूमौ जीवनम्।

३२ अपितृऋणहारिणः पितृणां ऋण हरतीति पितृऋणहारी। स न भवतीत्यपितृऋणहारी तस्य। सन्ध्यभावो वैकल्पिकः । ३४. द्विजशार्दूल: द्विजसिंह: ब्राह्मणश्रेष्ठ इति यावत्।

७०

३५. वधूरत्नस्य कन्यारत्नस्य जनकोडस्मि पिताऽहम्मि। भवान् यदि मजामाता मम जामाता भवति तर्हि मजा मदुत्पन्ना कन्या सुपुत्रस्य माता जननी भविष्यतीत्यन्वयः । ३६. उपये मे पर्यणैषीत्। विधानत .- शास्त्रोक्तप्रकारेणेत्यर्थ ।

३७. शोभनायां शरदि ऋतावुपेत्य विष्णुपदाश्रय. नभ.स्थित. सन् कुवलयोल्लास कुमुद्विकास कुर्वन्नातन्वन्। रेजे ललास। को: भूमे- र्वलयं मण्डलं तस्योल्लासं सन्तोष, विष्णुपदाश्रयो विष्णोश्चरणावलम्वः। इति चन्द्रेण सह 'ेष। अत्र 'ऋतावुपेयात्' इति नियम विधिरपि सूच्यते। ३८. नाम्नापि शान्तां न केवलं स्वभावेनेत्यर्थः ।

३९. जानकीजानि जानकीपतिम्।

४०. जातु कदाचित्। सप्तस्थानमहोत्सवो नाम कश्चनोत्सवोऽत्र प्रत्यब्दं प्रचलति यत्र सप्तक्षेत्रस्थितानां देवाना तेषु सपसु क्षत्रेषु पर्यटनं विधीयते। नन्दिकेश्वरस्य विवाहमहोत्सवचिजम्भणे इमसुत्सव उत्तराङ्ग वदन्ति तद्विद।

४१. संजिघृक्षा संग्रहविषयेच्छा। समत्सरा परोत्कर्षांसहिष्णुतायुता। ४२. अखर्वः दी्घों यो गरवोऽहङ्कारस्तन स्वगतेन दुर्वारः इतरैर्वारणासहिष्णु। स्वेच्छाचार इति यावत्। ४९. भैक्षवे पक्षे भिक्षुसंबन्धिनि आश्रमे इत्यर्थः साम्प्रतं अधुना न साम्प्रतं न युज्यत इत्यर्थ । ५५, अस्ति काचिदाख्यायिकाऽत्र कश्चिन्महीपतिः मनुनीतिदर्शी चोलराज: (कबंL GEFry) स्वपुत्रं रथेन यानसमये निहतगोवत्सं

तस्या गोः प्रीत्यर्थ रथचक्रम्याधो निपात्य घातयामासेति। ताटृशस्या- पक्षपातिनो राज्ञ नत्यक्षकुलदवनमिति भावः । ५६. समयाचार्या. शैवसमयप्रचारार्थमवतीणाश्चत्वारः ते च-(१) श्रीज्ञान- संबन्ध (२) श्रीवागीशः (३) श्रीसुन्दरमूति (४) श्रीमाणिक्य- वाचकः इति नामभिः प्रसिद्धा द्राविडभाषाकवयः ॥

५७ शिवं शम्भु निषेव्य सर्व शिव मङ्गल प्रापुरित्यर्थः ।

५९ मदारः सपतनीक।

६०. सर्वदा उमाधव इति, सर्वद माधवः इति च च्छेदे शम्भुर्विष्णुश्च लभ्यते।

६३ तिरोहिते चक्षुरप्रत्यक्षे जाते सतीत्यर्थः । ६६ जात पुत्रमित्यर्थः। ६७ उरुभवनाश महत ससारस्य प्रलयप्रापक भवं शङ्कर भेजे सिषेवे।

अथ द्वितीयः सर्गः ।

१. ऋषभो ध्वजे यस्य स तथोक्त शिवः तस्य कारुण्यात् कृपाबलात्। तनयर्षभः पुत्रश्रेष्टः । गायकः गानशीलस्त्यागराजः। २ ध्म्य धर्मादनपेत्म्। यतात्मकौ नियमबद्धमनशशरीरी सन्तौ आचे- रतु अन्वतिष्ठताम्।

३ वलक्षपक्षे शुक्गपजे। पुष्य्क्षे पुष्यनक्षत्रे।

७२

४. तान्ता परिश्रान्ता। भान्तं शोभमानं पुत्रमजीजनज्जनयामास । कलानिधिं पूर्णकलं चन्द्रं प्राची दिक्। कुवलयप्रियं कुमुदमोदकं भूमण्डलोल्लासकं च। ५. मूर्तः शरीरभाक्। आर्तिवारक शेकनाशक। शिशुच्छलादिति कैतवा- पह्नतिरियम्। ६ जातमात्रस्य शिशो: स्वाभाविकस्य क्व क्वेति रोदनस्य रामसाक्षात्कारा- भिलाषद्योतकत योत प्रेक्षणाद्वेतूतप्रेक्षेयम्।

७ अफलस्य शिशुमुष्टिबन्धद्वयस्य तथा फलोत्प्रक्षणात् फलोत्प्रेक्षेयम्। ८. जातरूपहसद्रूपं स्वर्णपरिहासिसौन्दर्य त त्यागराज इति नाम्ना अह्मयत् । तथा नामकरण चक्र इति भावः । ९. रिङ्गणं जानुभ्या परिभ्रमणम्। अर्भकैः बालैः। १०. कल्याणीत्यादिशब्दा रागनामधेयानि। सारङ्वानां पशुपक्षिणामपि मोहन हृदयरञ्ञनं चक्रे किपुना रसिकानां मनुष्याणामिति भावः । श्रियां सम्पदि रागः आसक्तिस्तद्विजय तद्दूरीकरणं तेन ाढ्यया युक्तया वैराग्यसम्पन्नयेति भाव ।

११. नायकी, भूपाल इत्यादयोऽपि शब्दा रागविशेषवाचकाः । धन्याः । असीमाः अपरिमिताः कला विद्या यस्य स तथोक्त। धन्यासीतयेत- द्रागनामधेयम्।

१२. वसन्तादयः शब्दा: रागविशेषवाचकाः । तत्र वसन्तरञ्जकत्वं मेघानां, मेघरक्षकत्वं चन्द्रिकायाः, चन्द्रिकासम्बन्धित्वं रवेश्च दुर्घटमपि अन्रापि केषाञ्विद्वागनाम्नां कथनार्थमेव विरोधाभासः ।

१३. सन्तौ कोविदौ पितरौ अनन्दयन्मोदयामास। १४. द्राविडी Tamil. आन्ध्री Telugu. गैर्वाणी Sanskrit बभौ प्राकाशत।

७३

१५ मन चक्रे निश्चिकायेत्यर्थ.। पञ्चनढं Tiruvadi in Tanjore Dis.rict. (7miles from Tanjore.) १६ कथञ्जनेत्यनेन तस्य तत्पुरपरित्यागासहिष्णुत्वं गम्यने । १९ कावेरी नाम नदी। असद्धिपुङ्गवाः विरक्तवर्या । २०. अस्मिन् क्षेत्रे विराजमानाया. पार्वत्या नाम धर्मसंवर्धनीति। पश्रु- पतेश्च नाम ग्रणतारतिहर इति। तयो प्रियमिष्टम्। वागीशमुनि वभवमित्यत्रेयं कथा कथ्यते-शैचसमयाचार्येषु चतुर्पु द्वितीयस्य वागीशारयस्य भक्तस्य ग्रारथनानुरोवेन भगवान् पार्वतीजानि तं तत्रत्ये करिमिश्चित्पावने सरसि स्नापयित्वा अस्मिन्नेव क्षेत्रे स्वावासभूत कैलासगिरिं तस्मै सदश्यानुजग्राहेति। अत एवेदं क्षेत्र दक्षिणकैलास इत्यपि कीर्त्ते इति प्राज्ञा । २१ गेवीणी शाला-The Raja's College of Sanskrit and Tamil studies २२ यौवत .परा .- युवजनवेदसवर्धनीति विद्याविकासिनीति च तत्र- त्ययो परिषदोर्नामनी। २३ घनपाठि मुक्तामणिरित्यनेनात्र चिराय वेदान् द्विजसमूहान् निम्काम- मध्याप्य प्राप्तकीरते. मुत्तुघनपाठिनाम्न कस्यचित् श्रोत्रियपुङ्गवस्य भान सूच्यते। २ :- २४ विद्यारत्नं शास्त्ररत्नाकरः, न्यायविशारदः गायकरत इतीमानि पदानि तन्रत्यानां विद्ूत्प्रमुखानां बिरुदवाचकानि। २७. जगामेत्यन्त पूर्वेषां नवानां श्रोकानामेकवाक्यता। सह्यसुताऽमृते कावेर्यास्तोये। २८. कवेरतनया कावेरी। कवे: अतनुचेतस विशालमानसस्य कवेः।

३३. व्यानशे व्यापयामास। ३५ उञ्छवृत्तिः केदारादन्यगृहाड्र वा कणशो लब्धम्य दत्तस्य वोपादानम्। भिक्षाटनमिति यावत।

७४

३६. अकिञ्चनाय दरिद्राय। शुभ्राय निर्मलान्त.करणाय। ३७. श्रीमजनास्यवाथी जलरमन सक ४७. श्रितकल्पद्वून् आश्रितानां कल्पवृक्षसमान्। ५९. वैणिकं वीणावादननिपुणस्। ५४. भाषाङ्गानि क्रियाङ्गानि रागाङ्वानि चति रागजानीनां विभागो लक्षण- ग्रन्थादवगन्तव्यः । रक्तिमा सङ्गीते स्वानुभूतिरन्यादृशी या हि लक्षण- ग्रन्थेषूच्यते। ५५. गीतं, अलङ्कार, कीर्तन, पदं, वर्णः इत्यादयः सङ्गीतप्रबन्धविशेषा- स्तच्छास्रोक्ता ज्याः । व्यम्राक्षीत् विमर्शनमकार्षीत्। ५९. शारीरश्री: सुश्राव्यकण्ठनाद्सम्पत्। ६०. नारद इति मत्वा तथा बुधानां प्रक्षो उप्ज्यते। महतीति नारदस्य वीणोच्यते। ६२. आगमः आगच्छ। लडि मध्यमपुरुषैकवचने रूपम्। ६३, सुरासक्तिं सुरायां मद्ये आसक्तिमित्यपि। वस्तु वास कर्तुमू। ६४. किमुद्यम: तवेति शेषः । ६५. अतिविद्याधरः-विद्याधरानतिक्रान्त। मितम्पचमतीनल्पबुद्धीन्। ६६. सुधा व्यर्थम्। एवन्राम्ना तेषां नाम्नां गतार्थता सपादितेति भाव । ७३. रिक्तत्वं दारिद्रयम्। अत्वये कुले । ७४ रामसन्निधेः राघवसन्निधानादन्यं निधिं कोशं द्रव्यमित्यर्थ । ७५ मन्दाकान्ते-मूढजनपरिव्यासे। यदधिगमनात् यस्य सत्पथस्याश्रयणात् बह्मसब्रह्मचया ब्रह्मण्यैक्यं ब्रह्मवद्धावो वा मुक्तिरिति यावत्। विरेजे अशोभत।

७५

अथ तृ्तीयः सगः

३. गां वाच उपदेशमित्यथेः । तान त्यागराजम्य पिता रामब्रह्मा। रावणं-रावण इव स्थितस्य नत्तादात््यमौपचारिकम्। विर्भीषणेऽप्ये- वम्। कालमेघ ददर्शेत्यादि दर्शनात् तादान््येनापि प्रयागः साधुः। १३. दुर्लभस्य भावो टैललिभ्यं, अज्ञातं दव्यस्य दौलैभ्य रक्षण च येन स नथोक्त: । १४ अ्ष्ठिमिः नागरिकैर्धनिकर्वणिग्भि । मदन्यः को जगत्पतिः भवेदिति शेष।

१६. सार्थनास्ना त्यागराज इत्यन्वर्थनामवेयभाजा। ६९. दक्षिण्यात् परच्छन्दानुवर्तनात्। २० स्विन्नफाल: परिश्रमाधिक्पेन सक्जातस्वेदाम्तुवाराईललाटः । अनि- मात्रश्रममनुभूयंति भाव ।

२२ विषमाध्वनाा-पेत्रोसिछा वरिनैव, स्वभागेऽविक अनुजभागे न्यून च यथा स्याद् तथाऽन्याययमार्गेणति भाव.। २४ अहैमत्वादित्यादयो हेतवो जप्य्रेशस्य रामपरित्यागे प्रयोजकाः । अना- रतावगमनादेव परितत्याज। सारता यद्यज्ञास्यत् तर्हि तामपि हरिप्रतिमां नात्यक्षदिति हृदयम्। तस्य पापित्वाच्च तत्प्रास्ती तस्य सुकृतं नासीदिति तत्वम्। २६. अविग्रह विवादो यथा न स्यात् तथा।

३० षोडशोपचारा: स्मृत्युक्ता वेदितव्याः ।

३२ पितृतः शिष्ट पित्रोर्भोजनानन्तरमवशिष्टमित्यर्थः । ३४. पुष्यमण्टपं नाम किमपि सुन्दरं मन्दिरं कावेरीतटे निर्मितं वर्तते यत्र पुण्यकालेषु प्रणतार्तिहरस्य हरस्य सपरिवारस्य समागमस्तीर्थप्रसाद- दानं च विज़म्भते।

७६

३५. प्रदोपे रजनीमुखे। तदा शिवदर्शनं विशिष्यत इति शैवागम । ६ दक्ष (ब्रह्मतत्व्रप्रवचन) निपुण. । दक्षिणकैलास इति कस्यचिहेवा- लयस्य नाम यमेव पुरा वागीशसुनि कैलामगिरितया शिवानुग्रहेण ददर्शेत्यतिह्यं श्रयते। ३८. इन्द्रियग्रामे चक्षुरादिकरणममूहे विश्रान्ते निर्व्यापारे जाते सति। परं ब्रह्म हृदाऽगमत् परब्रह्मण साक्षारकार योगवलेन चित्ते कुर्वन्नासी- दित्याशय। ३९. पझमपत्र यथाऽम्भमि न मजेतू तथाऽयमपि ससारे न मजेदिति हृदयम्। अम्भमि पद्मपत्रमिवासत्तः सन् स्थितोऽय कथ मजजेदिति वदतां मते स्थित इत्येक पदमध्याहार्यम्। ४१ पीयूपसिन्धुम्-अमृतप्रढ क्षीरार्णवमित्यर्थ, । क्षुण्णे वर्त्मनि अभरस्ते मागे। विजिग्ये उत्कर्षेणावर्ततेत्यर्थ ॥

अथ चतुर्थः सर्गः।

१ मध्यमे स्वर्गपातालयोरन्तरालस्थिते। महाधर्मकृतिक्षमे महतां श्रृत्यु- कानां अत्युच्चफलप्रापकाणा धर्माणां यागादीनामनुष्ठानानुकूले। अन्य- यो. स्वर्गनरकयोरत्रकृतानां सुकृतदुष्कृतानां फलरूपत्वात् क्षितावेव तत्साधनानुष्ठानं सुशकमिति भावः । २. असौ पुत्रः । ४. पितुरिति षष्ठी पित्रेत्यर्थे। ५, राघवाद्योपस्ये वक्तव्ये तत्तादात्म्यकथनमत्यर्थसादृश्यनिबन्धकम्। ८. अक्षरसेविनं नित्यपरमात्माभिवन्दिनं सद्विद्यासकं वा। ९. ब्ह्मभूयं ब्रह्मवद्भावं। १०. शान्ता रामब्रह्मणः पत्नी भवबन्धनात् शान्ता विरता विमुक्तेति यावत्।

७७

९९. वनेन तयो पित्नोरहेवनांशत्व सज्नोद्वारार्थमवतीणवं चज्ञाप्यते। ९२. अव्दान् 'कालाध्वनोरत्यन्तसंगेगे' इनि ह्विनीया। १३. सत्या साण्या पत्न्या। १७ विधायतामाज्ञाप्यतां त्वयेति शेष । १९. प्रार्थिन त्यागराजमित्यथः । २२ भवतारक संसारमागरात् पार गमयितृ तारक तारकमन्त्रः । रामरामेति मन्त्रस्य नारकमिति योगरूढिः । २४. आयन्त्रितेन्द्रियः सम्यकूवशीकृतचश्षुगदिकरणजालः । अनन्द्रितः आलस्यरहितः ।

२५ तन्मयता ब्रह्मभावः । २८. अत्युक्त वर्मदक्षाय वेदोक्त वर्मानुष्ठाननिपुगाय श्चन्युक्या श्रतत्युच्चारणेन २९ अञ्चनीयाइधरि पूजनीयचरणम्। ३०. मनु मन्त्रम्। मनुजादर्श. मानवाना धर्माचरणे आदर्शभूतः मार्ग- दर्शीति यावत्। पञ्चभिः समाभिवषै समां सम्पूर्ण संख्यां षण्णवतिं कोटी: समापयत् जप्त्वा पर्यपूरयत्।

३४. आशु सा ददर्श यदददर्श तदुत्तरश्लोकेषु वक्ष्यते। ३६. अहीशकर सर्पराजायमानहस्त। सतामभयग्रद्ः । ३७. निरालेप: पुण्यपापाभ्यां विकृतिशचून्यः। म्पतिभ्यां त्यागराजतन्प्रिया- भ्याम्। दश। चक्षुपा परे पान चक्रे सम्पगदर्शीत्यर्थः । १९ आनन्दतुन्दिलमानम आनन्दपूर्गहृदयोऽभूदिति श्रेष। ईशितु राववस्य रामणीयक सौन्दर्यम्। अमित निपीतस्य क्षीरोदधे: कथञ्चिद् बहिर्वमनं हि नैसर्गिकमिति भाव । ४६. मेळ इति सङ्गीतकृतिरचने किञ्ञिदअंसङ्गीतशास्त्रे वित्रियते, यदनुसारेण रागभेदो निर्णीयते।

७८

४७. सङ्गीने गानपरिपाठ्या: द्वैविध्यं दृ्यते देशी, कर्णाटश्चेति। ४८. पण्डितरपि गानकुशलैरपि दुर्गमा तुर्ज्ञानममणः । ७. विनयोत्तसैविनयाभरणै । ५ः शिष्टाः सडाचारसम्पन्ना वैदिका । ३. कअ्जिदनिर्वचनीयमहिमानं तममुं प्रसिद्धमिमम्। ७४, द्वाविंशो वयसैव । प्रज्ञया तु प्रथम इति भावः। तपस्वी कृणाङ्ग अमिमान्य. रसिकजनाभिमानाह। ववृधे प्रावर्धत।

अथ पञ्चमः सर्गः

१. पञ्चयन् स्त्रकृतिभिविवृण्वन्। ५. वन्दारवो वन्दनीया। आनर्च समार्चन्। ८ नीलाम्बरीगानैः नीलाम्बरीनास्ना रागविशेषेण गानै। स्व्रापनेऽयं रागो विनियुज्यते। १२ ते तदभ्यसूयवो मूर्वा. : १७ रीणनैलेन प्रस्यन्नतैलेन । १९ कर्मन्दी सन्यासी। इन्दिरावरो रमापतिः ।

२२ भवत ससारात् तारकस्य भवतस्ते। ३१. कृतकृत्यकं विद्वांसम्। ३३. रामप्रीतिकृते रामप्रीतिमुददिश्य कृते विरचिते। ४५ आश्रवः प्रतिज्ञा। ४६. तारकोत्मुवस्य तारकमन्त्रजपनकौतुकस्य सन्तुष््यै प्रमोदाय। तारकेशो नक्षत्रेशश्रन्द्रमाः ।

७९

५९. स्वरवाप्ति: स्वर्गप्राप्तिः अदुश्शका सुकरेन्य्रर्थ.। ५२. ब्रह्मपुत्रे नारढे। ४५ त गायकलोकप्रसिद्धं स्वरार्णत्र पड्जादिस्वगनिम्। ५७ समे सर्वे। ६३ अपुण्यातामकृतसुकृताना दुगं दुर्भम्। ६४ उपोपित कृतोपवास। हरियासरे एकाद्या तिथो। ६५ वृन्दावनद्वादर्मीनि काचिद द्वाढशी तिथिख्रलिड्रब्राह्मगैम।वश्व विशे- पेणानुष्टीयने यत्र वृन्नावनाखयो्वर्पाठाभिवर्विताया भगवत्यातुलस्याः पूजावन्दनादिकं विधीयने। ६६ पञ्चापगेशदेव पञचनदेश्व । ६६ कलामदनात्मक कलाना सङ्गीतम्ाहित्यादीनामालयायमानमानस: ।

अथ पष्ठः सर्गः।

३. सत्पथे सन्मार्गे, नक्षत्रवत्मनि नभामि च। ८ अय राजपुरुषो विप्रः । अस्पृह त्यागगज इन्टर्थ.। १७. शूलां वेदनाम्। ३५ तमिस्रायां तमोव्याप्ताचा र.त्र्याम्। ४३ स मूर्खो जप्येश । ४४ दुस्वपमग्नात्मा रामस्य तस्करेण हरण स्वमे द्ृष्ट्वा तेन। सित्रिन्नमानस- स्त्यागराज ।

५० स' त्यागराजः । ५३. हरिमानसाख्ये मानसमरोवरे इत्यर्थः कावेरीपूरस्य सर्वस्य हरि- मानसप्रवेशात् कावेरीपात्र सिकताप्रचुरमल्पजातं जातमिति भाव ।

६२. वब्विमहीपाल वच्चिभूमिनास्न केरळद्वेशस्य पालकः चेरराज इति प्रसिद्ध । ७०. सेवा हरिभक्तिरेव मृगमद कस्तूरी तस्यामोद परिमलः तद्दतीया कला सङ्गीतविद्या सैव तिलक विशेषकं तेन लासिनीः प्रकाशमानाः । स्त्ररसाहि त्यमिति कश्चननिबन्वविशेपो यत्र सरिगमादीनां स्वराणामेवा- र्थवत्तया सङ्ग्रथनम्।

अथ सप्तमः सर्गः ।

१. भोगे फणिपतिशरीरे निषादरसिकं शयनसुखिनम्। बुभूवालन्चक्रे। १२. सुमनोहारिसान्दर्य अत्यर्थ ह्ृदयाकर्षकरामणीयकम्, सुमनसां पुष्पाणां हारी हारवान् विग्रहो मूर्तिर्यस्य तं तथोक्तम्। १८ करुणरस. शोकरसः। २९. वितरन् दृदत् भव ससारसागरमतरत् पारंगत इत्यर्थः । ३९. नवसालख्यं पुर 'पुदुकोट्टे' इति द्राविडभाषयोच्यमानम्। ४४. अतिनारदं नारदमतिक्रान्तम्। ५९. तद्विनाइय तदपर अवशिष्यमाणं जन्म कथन्चद्यापयित्वा। ६३. कृते कृतयुगे। एवसुत्तरत्रापि। ७९. गाङ्गपाथोभि. भागीरथीतीरथैः । ८७. नगर समया पत्तन परितः। सुराशः देवतांशसम्भूतः । "यद्यद्विभूति- मत् सर्व श्रीमदूर्जितमेव वा। तत्तदेवावगच्छ त्व सूम तेजोडशस- म्भव"मिति भगवदुक्तिप्रामाण्यात् तस्य देवतांशत्वं दुरपह्ववमिति भाव:।

इति लघुटिप्पणं समाप्तम्