Books / Ujjvalanīlamaṇi of Rūpa Gosvāmī — Sanskrit Text

1. Ujjvalanīlamaṇi of Rūpa Gosvāmī

Section 1

1.1

श्री-श्री-उज्ज्वल-नीलमणिः (1) नायक-भेद-प्रकरणम् नामाकृष्ट-रसज्ञः शीलेनोद्दीपयन् सदानन्दम् निज-रूपोत्सव-दायी सनातनात्मा प्रभुर् जयति

śrī-śrī-ujjvala-nīlamaṇiḥ (1) nāyaka-bheda-prakaraṇam nāmākṛṣṭa-rasajñaḥ śīlenoddīpayan sadānandam nija-rūpotsava-dāyī sanātanātmā prabhur jayati

1.2

मुख्य-रसेषु पुरा यः संक्षेपेणोदितो रहस्यत्वात् पृथग् एव भक्ति-रस-राट् स विस्तरेणोच्यते मधुरः

mukhya-raseṣu purā yaḥ saṃkṣepeṇodito rahasyatvāt pṛthag eva bhakti-rasa-rāṭ sa vistareṇocyate madhuraḥ

1.3

वक्ष्यमाणैर् विभावाद्यैः स्वाद्यतां मधुरा रतिः नीता भक्ति-रसः प्रोक्तो मधुराख्यो मनीषिभिः

vakṣyamāṇair vibhāvādyaiḥ svādyatāṃ madhurā ratiḥ nītā bhakti-rasaḥ prokto madhurākhyo manīṣibhiḥ

1.4

तत्र विभावेष्व् आलम्बनाः- अस्मिन्न् आलम्बनाः प्रोक्ताः कृष्णस् तस्य च वल्लभाः

tatra vibhāveṣv ālambanāḥ- asminn ālambanāḥ proktāḥ kṛṣṇas tasya ca vallabhāḥ

1.5

पद-द्युति-विनिर्धुत-स्मर-परार्ध-रूपोद्धतिर् दृग्-अञ्चल-कलानटीपटिमभिर् मनो-मोहिनी स्फुरन्-नव-घनाकृतिः परम-दिव्य-लीला-निधिः क्रियात् तव जगत्-त्रयी-युवति-भाग्य-सिद्धिर् मुदम्

pada-dyuti-vinirdhuta-smara-parārdha-rūpoddhatir dṛg-añcala-kalānaṭīpaṭimabhir mano-mohinī sphuran-nava-ghanākṛtiḥ parama-divya-līlā-nidhiḥ kriyāt tava jagat-trayī-yuvati-bhāgya-siddhir mudam

1.6

अयं सुरम्यो मधुरः सर्व-सल्-लक्षणान्वितः वलीयान् नव-तारुण्यो वावदूकः प्रियं-वदः

ayaṃ suramyo madhuraḥ sarva-sal-lakṣaṇānvitaḥ valīyān nava-tāruṇyo vāvadūkaḥ priyaṃ-vadaḥ

1.7

सुधीः स-प्रतिभो धीरो विदग्धश् चतुरः सुखी कृतज्ञो दक्षिणः प्रेम-वश्यो गम्भीराम्बुधिः

sudhīḥ sa-pratibho dhīro vidagdhaś caturaḥ sukhī kṛtajño dakṣiṇaḥ prema-vaśyo gambhīrāmbudhiḥ

1.8

वरीयान् कीर्तिमान् नारी-मोहनो नित्य-नूतनः अतुल्य-केलि-सौन्दर्य-प्रेष्ठ-वंशी-स्वनाङ्कितः

varīyān kīrtimān nārī-mohano nitya-nūtanaḥ atulya-keli-saundarya-preṣṭha-vaṃśī-svanāṅkitaḥ

1.9

इत्य् आदयोऽस्य शृङ्गारे गुणाः कृष्णस्य कीर्तिताः उदाहृतिर् अमीषां तु पूर्वम् एव प्रदर्शिता

ity ādayo'sya śṛṅgāre guṇāḥ kṛṣṇasya kīrtitāḥ udāhṛtir amīṣāṃ tu pūrvam eva pradarśitā

1.10

पूर्वोक्त-धीरोद्दात्तादि-चतुर्-भेदस्य तस्य तु पतिश् चोपपतिश् चेति प्रभेदाव् इह विश्रुतौ

pūrvokta-dhīroddāttādi-catur-bhedasya tasya tu patiś copapatiś ceti prabhedāv iha viśrutau

1.11

तत्र पतिः- उक्तः पतिः स कन्याया यः पाणिग्राहको भवेत्

tatra patiḥ- uktaḥ patiḥ sa kanyāyā yaḥ pāṇigrāhako bhavet

1.12

यथा- रुक्मिणं युधि विजित्य रुक्मिणीं द्वारकाम् उपगमय्य विक्रमी उत्सवोच्छलित-पौर-मण्डलः पुण्डरीक-नयनः करेऽग्रहीत्

yathā- rukmiṇaṃ yudhi vijitya rukmiṇīṃ dvārakām upagamayya vikramī utsavocchalita-paura-maṇḍalaḥ puṇḍarīka-nayanaḥ kare'grahīt

1.13

यथा वा- कलित-युगल-भावः क्वापि वैदर्भ्य-पुत्र्या मख-भुवि कृत-दीक्षो दक्षिणार्थान् ददानः विहरति हरिर् उच्चैः सत्यया दीयमानः क्वचिद् अलम् अलसाङ्गः पुण्यके नारदाय

yathā vā- kalita-yugala-bhāvaḥ kvāpi vaidarbhya-putryā makha-bhuvi kṛta-dīkṣo dakṣiṇārthān dadānaḥ viharati harir uccaiḥ satyayā dīyamānaḥ kvacid alam alasāṅgaḥ puṇyake nāradāya

1.14

यथा वा (भ्प् 10.22.44)- कात्यायनि महा-माये महायोगिन्य् अधीश्वरि नन्द-गोप-सुतं देवि पतिं मे कुरु ते नमः

yathā vā (bhp 10.22.44)- kātyāyani mahā-māye mahāyoginy adhīśvari nanda-gopa-sutaṃ devi patiṃ me kuru te namaḥ

1.15

इति सङ्कल्पम् आचेरुर् या गोकुल-कुमारिकाः तास्व् एव कियतीनां तु पति-भावो हराव् अभूत्

iti saṅkalpam ācerur yā gokula-kumārikāḥ tāsv eva kiyatīnāṃ tu pati-bhāvo harāv abhūt

1.16

मूल-माधव-माहात्म्ये श्रूयते तत एव हि रुक्मिण्य्-उद्वाहतः पूर्वं तासां परिणयोत्सवः

mūla-mādhava-māhātmye śrūyate tata eva hi rukmiṇy-udvāhataḥ pūrvaṃ tāsāṃ pariṇayotsavaḥ

1.17

अथोपपतिः- रागेणोल्लङ्घयन् धर्मं परकीया-बलार्थिना तदीय-प्रेम-वसतिर् बुधैर् उपपतिः स्मृतः

athopapatiḥ- rāgeṇollaṅghayan dharmaṃ parakīyā-balārthinā tadīya-prema-vasatir budhair upapatiḥ smṛtaḥ

1.18

यथा पद्यावल्याम् (205)- संकेतीकृत-कोकिलादि-निनदं कंस-द्विषः कुर्वतो द्वारोन्मोचन-लोल-शङ्ख-वलय-क्वाणं मुहुः शृण्वतः केयं केयम् इति प्रगल्भ-जरती-वाक्येन दूनात्मनो राधा-प्राङ्गण-कोण-कोलि-विटपि-क्रोडे गता शर्वरी

yathā padyāvalyām (205)- saṃketīkṛta-kokilādi-ninadaṃ kaṃsa-dviṣaḥ kurvato dvāronmocana-lola-śaṅkha-valaya-kvāṇaṃ muhuḥ śṛṇvataḥ keyaṃ keyam iti pragalbha-jaratī-vākyena dūnātmano rādhā-prāṅgaṇa-koṇa-koli-viṭapi-kroḍe gatā śarvarī

1.19

अत्रैव परमोत्कर्षः शृङ्गारस्य प्रतिष्ठितः

atraiva paramotkarṣaḥ śṛṅgārasya pratiṣṭhitaḥ

1.20

तथा च मुनिः- बहु वार्यते खलु यत्र प्रच्छन्न-कामुकत्वं च या च मिथो दुर्लभता सा मन्मथस्य परमा रतिः

tathā ca muniḥ- bahu vāryate khalu yatra pracchanna-kāmukatvaṃ ca yā ca mitho durlabhatā sā manmathasya paramā ratiḥ

1.21

लघुत्वम् अत्र यत् प्रोक्तं तत् तु प्राकृत-नायके न कृष्णे रस-निर्यास-स्वादार्थम् अवतारिनि

laghutvam atra yat proktaṃ tat tu prākṛta-nāyake na kṛṣṇe rasa-niryāsa-svādārtham avatārini

1.22

तथा च प्राञ्चः- शृङ्गार-रस-सर्वस्वं शिखि-पिच्छ-विभूषणम् अङ्गीकृत-नराकारम् आश्रये भुवनाश्रयम्

tathā ca prāñcaḥ- śṛṅgāra-rasa-sarvasvaṃ śikhi-piccha-vibhūṣaṇam aṅgīkṛta-narākāram āśraye bhuvanāśrayam

1.23

अनुकूल-दक्षिण-शठा धृष्टश् चेति द्वयोर् अथोच्यन्ते प्रत्येकं चत्वारो भेदा युक्तिभिर् अमी वृत्त्या

anukūla-dakṣiṇa-śaṭhā dhṛṣṭaś ceti dvayor athocyante pratyekaṃ catvāro bhedā yuktibhir amī vṛttyā

1.24

शाठ्य-धार्ष्ट्ये परं नाट्य-प्रोक्ते उपपतेर् उभे कृष्णे तु सर्वं नायुक्तं तत्-तद्-भावस्य सम्भवात्

śāṭhya-dhārṣṭye paraṃ nāṭya-prokte upapater ubhe kṛṣṇe tu sarvaṃ nāyuktaṃ tat-tad-bhāvasya sambhavāt

1.25

तत्रानुकूलः- अतिरक्ततया नार्यां त्यक्तान्य-ललना-स्पृहः सीतायां रामवत् सोऽयम् अनुकूलः प्रकीर्तितः

tatrānukūlaḥ- atiraktatayā nāryāṃ tyaktānya-lalanā-spṛhaḥ sītāyāṃ rāmavat so'yam anukūlaḥ prakīrtitaḥ

1.26

राधायाम् एव कृष्णस्य सुप्रसिद्धानुकूलता तद्-आलोके कदाप्य् अस्य नान्या-सङ्गः स्मृतिं व्रजेत्

rādhāyām eva kṛṣṇasya suprasiddhānukūlatā tad-āloke kadāpy asya nānyā-saṅgaḥ smṛtiṃ vrajet

1.27

वैदग्धी-निकुरम्ब-चुम्बित-धियः सौन्दर्य-सारोज्ज्वलाः कामिन्यः कति नाद्य वल्लव-पतेर् दीव्यन्ति गोष्ठान्तरे राधे पुण्यवती-शिखा-मणिर् असि क्षामोदरि त्वां विना प्रेङ्खन्ती न परासु यन् मधुरिपोर् दृष्टात्र दृष्टिर् मया

vaidagdhī-nikuramba-cumbita-dhiyaḥ saundarya-sārojjvalāḥ kāminyaḥ kati nādya vallava-pater dīvyanti goṣṭhāntare rādhe puṇyavatī-śikhā-maṇir asi kṣāmodari tvāṃ vinā preṅkhantī na parāsu yan madhuripor dṛṣṭātra dṛṣṭir mayā

1.28

धीरोदात्तानुकूलो, यथा- कुवलय-दृशः सङ्केत-स्था दृग्-अञ्चल-कौशलैर् मनसिज-कला-नाटी-प्रस्तावनाम् अभितन्वताम् न किल घटते राधा-रङ्ग-प्रसङ्ग-विधायिता व्रत-विलसिते शैथिल्यस्य च्छटाप्य् अघ-विद्विषः

dhīrodāttānukūlo, yathā- kuvalaya-dṛśaḥ saṅketa-sthā dṛg-añcala-kauśalair manasija-kalā-nāṭī-prastāvanām abhitanvatām na kila ghaṭate rādhā-raṅga-prasaṅga-vidhāyitā vrata-vilasite śaithilyasya cchaṭāpy agha-vidviṣaḥ

1.29

धीरललितानुकूलो, यथा- गहनाद् अनुरागतः पितृभ्याम् अपनीत-व्यवहार-कृत्य-भारः विहरन् सह राधया मुरारिर् यमुना-कूल-वनान्य् अलंचकार

dhīralalitānukūlo, yathā- gahanād anurāgataḥ pitṛbhyām apanīta-vyavahāra-kṛtya-bhāraḥ viharan saha rādhayā murārir yamunā-kūla-vanāny alaṃcakāra

1.30

धीरशान्तानुकूलो. यथा- ब्रध्नोपास्ति-विधौ तव प्रणयितापूरेण वेशं गते क्ष्मा-देवस्य कथं गुणोऽप्य् अघरिपौ द्राग् अद्य संचक्रमे बुद्धिः पश्य विवेक-कौशलवती दृष्टिः क्षमोद्गारिणी वाग् एतस्य मृगाक्षि रूढ-विनया मूर्तिश् च धीरोज्ज्वला

dhīraśāntānukūlo. yathā- bradhnopāsti-vidhau tava praṇayitāpūreṇa veśaṃ gate kṣmā-devasya kathaṃ guṇo'py agharipau drāg adya saṃcakrame buddhiḥ paśya viveka-kauśalavatī dṛṣṭiḥ kṣamodgāriṇī vāg etasya mṛgākṣi rūḍha-vinayā mūrtiś ca dhīrojjvalā

1.31

धीरोद्धतानुकूलो, यथा- सत्यं मे परिहृत्य तावक-सखीं प्रेमावदातं मनो नान्यस्मिन् प्रमदाजने क्षणम् अपि स्वप्नेऽपि सङ्कल्पते सार-ग्राहिणि गौरि सद्-गुण-गुरौ मुक्त-व्यलीकोद्यमे मुद्रां किं नु मयि व्यनक्षि ललिते गूढाभ्यसूया-मयीम्

dhīroddhatānukūlo, yathā- satyaṃ me parihṛtya tāvaka-sakhīṃ premāvadātaṃ mano nānyasmin pramadājane kṣaṇam api svapne'pi saṅkalpate sāra-grāhiṇi gauri sad-guṇa-gurau mukta-vyalīkodyame mudrāṃ kiṃ nu mayi vyanakṣi lalite gūḍhābhyasūyā-mayīm

1.32

अथ दक्षिणः- यो गौरवं भयं प्रेम दाक्षिण्यं पूर्व-योषिति न मुञ्चत्य् अन्य-चित्तोऽपि ज्ञेयोऽसौ खलु दक्षिनः

atha dakṣiṇaḥ- yo gauravaṃ bhayaṃ prema dākṣiṇyaṃ pūrva-yoṣiti na muñcaty anya-citto'pi jñeyo'sau khalu dakṣinaḥ

1.33

यथा- तथ्यं चन्द्रावलि कथयसि प्रेक्ष्यते न व्यलीकं स्वप्नेऽप्यस्य त्वयि मधुभिदः प्रेमशुद्धान्तरस्य श्रुत्वा जल्पं पिशुनमनसां तद्विरुद्धं सखीनां युक्तः कर्तुं सखि सविनये नात्र विश्रम्भभङ्गः

yathā- tathyaṃ candrāvali kathayasi prekṣyate na vyalīkaṃ svapne'pyasya tvayi madhubhidaḥ premaśuddhāntarasya śrutvā jalpaṃ piśunamanasāṃ tadviruddhaṃ sakhīnāṃ yuktaḥ kartuṃ sakhi savinaye nātra viśrambhabhaṅgaḥ

1.34

यद् वा- नायिकास्व् अप्य् अनेकासु तुल्यो दक्षिण उच्यते

yad vā- nāyikāsv apy anekāsu tulyo dakṣiṇa ucyate

1.35

यथा दश-रूपके- स्नाता तिष्ठति कुन्तलेश्वर-सुता वारोऽङ्ग-राज-स्वसुर् द्यूते रात्रिर् इयं जिता कमलया देवी प्रसाद्याद्य च इत्य् अन्तः-पुर-सुन्दरीः प्रति मया विज्ञाय विज्ञापिते देवेनाप्रतिपत्ति-मूढ-मनसा द्वित्राः स्थितं नाडिकाः

yathā daśa-rūpake- snātā tiṣṭhati kuntaleśvara-sutā vāro'ṅga-rāja-svasur dyūte rātrir iyaṃ jitā kamalayā devī prasādyādya ca ity antaḥ-pura-sundarīḥ prati mayā vijñāya vijñāpite devenāpratipatti-mūḍha-manasā dvitrāḥ sthitaṃ nāḍikāḥ

1.36

यथा वा- पद्मा दृग्-भङ्गिर् अलं कलयति कमला जृम्भते साङ्ग-भङ्गं तारा दोर्-मूलम् अल्पं प्रथयति कुरुते कर्ण-कण्डूं सुकेशी शैव्या नीव्यां विधत्ते करम् इति युगपन् माधवः प्रेयसीभिर् भावेनाहूयमानो बहु-शिखर-मनाः पश्य कुण्ठोऽयम् आस्ते

yathā vā- padmā dṛg-bhaṅgir alaṃ kalayati kamalā jṛmbhate sāṅga-bhaṅgaṃ tārā dor-mūlam alpaṃ prathayati kurute karṇa-kaṇḍūṃ sukeśī śaivyā nīvyāṃ vidhatte karam iti yugapan mādhavaḥ preyasībhir bhāvenāhūyamāno bahu-śikhara-manāḥ paśya kuṇṭho'yam āste

1.37

शठः- प्रियं व्यक्ति पुरोऽन्यत्र विप्रियं कुरुते भृशम् निगूढम् अपराधं च शठोऽयं कथितो बुधैः

śaṭhaḥ- priyaṃ vyakti puro'nyatra vipriyaṃ kurute bhṛśam nigūḍham aparādhaṃ ca śaṭho'yaṃ kathito budhaiḥ

1.38

यथा- स्वप्ने व्यलीकं वनमालिनोक्तं पालीत्य् उपाकर्ण्य विवर्ण-वक्त्रा श्यामा विनिःश्वस्य मधु-त्रियामां सहस्र-यामाम् इव सा व्यनैषीत्

yathā- svapne vyalīkaṃ vanamālinoktaṃ pālīty upākarṇya vivarṇa-vaktrā śyāmā viniḥśvasya madhu-triyāmāṃ sahasra-yāmām iva sā vyanaiṣīt

1.39

यथा वा- तल्पितेन तपनीय-कान्तिना कृष्ण कुञ्ज-कुहरेऽद्य वाससा अभ्यध्यायि तव निर्व्यलीकता मुञ्च साम-पटलीपटिष्ठताम्

yathā vā- talpitena tapanīya-kāntinā kṛṣṇa kuñja-kuhare'dya vāsasā abhyadhyāyi tava nirvyalīkatā muñca sāma-paṭalīpaṭiṣṭhatām

1.40

अथ धृष्टः- अभिव्यक्तान्य-तरुणी-भोग-लक्ष्मापि निर्भयः मिथ्या-वचन-दक्षश् च धृष्टोऽयं खलु कथ्यते

atha dhṛṣṭaḥ- abhivyaktānya-taruṇī-bhoga-lakṣmāpi nirbhayaḥ mithyā-vacana-dakṣaś ca dhṛṣṭo'yaṃ khalu kathyate

1.41

यथा नखाङ्का न श्यामे घन-घुसृण-रेखा-ततिर् इयं न लाक्षान्तः-क्रुरे परिचिनु गिरेर् गैरिकम् इदम् धियं धत्से चित्रं वत मृग-मदेऽप्य् अञ्जनतया तरुण्यास् ते दृष्टिः किम् इव विपरीत-स्थितिर् अभूत्

yathā nakhāṅkā na śyāme ghana-ghusṛṇa-rekhā-tatir iyaṃ na lākṣāntaḥ-krure paricinu girer gairikam idam dhiyaṃ dhatse citraṃ vata mṛga-made'py añjanatayā taruṇyās te dṛṣṭiḥ kim iva viparīta-sthitir abhūt

1.42

उदात्ताद्यैश् चतुर्-भेदैस् त्रिभिः पूर्णतमादिभिः चतुर्विंशत्य् आत्मा पत्य्-आदि-युग्मतः

udāttādyaiś catur-bhedais tribhiḥ pūrṇatamādibhiḥ caturviṃśaty ātmā paty-ādi-yugmataḥ

1.43

नायकः सोऽनुकूलाद्यैः स्यात् षन्-नवतिधोदितः नोक्तो धूर्तादि-भेदस् तु मुनेः सम्मत्य्-अभावतः

nāyakaḥ so'nukūlādyaiḥ syāt ṣan-navatidhoditaḥ nokto dhūrtādi-bhedas tu muneḥ sammaty-abhāvataḥ

Section 2

2.1

इति श्री-श्रीमद्-उज्ज्वल-नीलमणौ नायक-भेद-प्रकरणम् 1 (2) अथ नायक-सहाय-भेद-प्रकरणम् अथैतस्य सहायाः स्युः पञ्चधा चेटको विटः विदूषकः पीठमर्दः प्रियनर्मसखस्तथा

iti śrī-śrīmad-ujjvala-nīlamaṇau nāyaka-bheda-prakaraṇam 1 (2) atha nāyaka-sahāya-bheda-prakaraṇam athaitasya sahāyāḥ syuḥ pañcadhā ceṭako viṭaḥ vidūṣakaḥ pīṭhamardaḥ priyanarmasakhastathā

2.2

नर्मप्रयोगे नैपुण्यं सदा गाढानुरागिता देशकालज्ञता दाक्ष्यं रुष्टगोपीप्रसादनम् निगूढमन्त्रतेत्याद्याः सहायानां गुणाः स्मृताः

narmaprayoge naipuṇyaṃ sadā gāḍhānurāgitā deśakālajñatā dākṣyaṃ ruṣṭagopīprasādanam nigūḍhamantratetyādyāḥ sahāyānāṃ guṇāḥ smṛtāḥ

2.3

सन्धानचतुरश्चेटो गूढकर्मा प्रगल्भधीः स तु भङ्गुरभृङ्गारादिकः प्रोक्तोऽत्र गोकुले

sandhānacaturaśceṭo gūḍhakarmā pragalbhadhīḥ sa tu bhaṅgurabhṛṅgārādikaḥ prokto'tra gokule

2.4

यथा- न पुनरिदमपूर्वं देवि कुत्रापि दृष्टं शरदि यदियमारान्माधवी पुष्पिताभूत् इति किल वृषभानोर्लम्भितासौ कुमारी व्रजनवयुवराज व्याजतः कुञ्जवीथिम्

yathā- na punaridamapūrvaṃ devi kutrāpi dṛṣṭaṃ śaradi yadiyamārānmādhavī puṣpitābhūt iti kila vṛṣabhānorlambhitāsau kumārī vrajanavayuvarāja vyājataḥ kuñjavīthim

2.5

अथ विटः- वेशोपचारकुशलो धूर्तो गोष्ठीविशारदः कामतन्त्रकलावेदी विट इत्यभिधीयते कडारो भारतीवन्धुरित्यादिर्विट ईरितः

atha viṭaḥ- veśopacārakuśalo dhūrto goṣṭhīviśāradaḥ kāmatantrakalāvedī viṭa ityabhidhīyate kaḍāro bhāratīvandhurityādirviṭa īritaḥ

2.6

यथा- व्रजे सारङ्गाक्षीविततिभिरनुल्लङ्घ्यवचनः सखाहं तद्बन्धोश्चटुभिरभियाचे मुहुरिदम् कलक्रीडद्वंशीस्थगितजगतीयौवतधृति- स्त्वया युक्तः श्यामे न खलु परिहर्तुं सखि हरिः

yathā- vraje sāraṅgākṣīvitatibhiranullaṅghyavacanaḥ sakhāhaṃ tadbandhoścaṭubhirabhiyāce muhuridam kalakrīḍadvaṃśīsthagitajagatīyauvatadhṛti- stvayā yuktaḥ śyāme na khalu parihartuṃ sakhi hariḥ

2.7

अथ विदूषकः- वसन्ताद्यभिधो लोलो भोजने कलहप्रियः विकृताङ्गवचोवेषैर्हास्यकरी विदूषकः विदग्धमाधवे ख्यातो यथासौ मधुमङ्गलः

atha vidūṣakaḥ- vasantādyabhidho lolo bhojane kalahapriyaḥ vikṛtāṅgavacoveṣairhāsyakarī vidūṣakaḥ vidagdhamādhave khyāto yathāsau madhumaṅgalaḥ

2.8

यथा- तुष्टेन स्मितपुष्पवृष्टिरधुना सद्यस्त्वया मुच्यताम् आरूढः कुतुकी विमानमतुलं मां गोकुलाखण्डलः इथं देवि मनोरथेन रभसादभ्यर्थ्यमानोअप्यसौ यत्ते मानिनि नाधरः प्रयतते तन्नाद्भुतं रागिषु

yathā- tuṣṭena smitapuṣpavṛṣṭiradhunā sadyastvayā mucyatām ārūḍhaḥ kutukī vimānamatulaṃ māṃ gokulākhaṇḍalaḥ ithaṃ devi manorathena rabhasādabhyarthyamānoapyasau yatte mānini nādharaḥ prayatate tannādbhutaṃ rāgiṣu

2.9

यथा वा- ममोपहरति स्वयं भवदभीष्टदेवो नम- न्नवं कमलमुज्ज्वलं कमलबन्धुरुत्कण्ठया मया तु तदवज्ञया भुवि निरस्यते रुष्यता न मानयसि मद्वचस्तदपि मानिनि त्वं कुतः

yathā vā- mamopaharati svayaṃ bhavadabhīṣṭadevo nama- nnavaṃ kamalamujjvalaṃ kamalabandhurutkaṇṭhayā mayā tu tadavajñayā bhuvi nirasyate ruṣyatā na mānayasi madvacastadapi mānini tvaṃ kutaḥ

2.10

अथ पीठमर्दः- गुणैर्नायककल्पो यः प्रेम्ना तत्रानुवृत्तिमान् पीठमर्दः स कथितः श्रीदामा स्याद्यथा हरेः

atha pīṭhamardaḥ- guṇairnāyakakalpo yaḥ premnā tatrānuvṛttimān pīṭhamardaḥ sa kathitaḥ śrīdāmā syādyathā hareḥ

2.11

यथा- कालिन्दीपुलिने मुकुन्दचरितं विश्वस्य विस्मापनं द्रष्टुं गच्छति गोष्ठमेव निखिलं नैकात्र चन्द्रावली ब्रूमस्तस्य सुहृत्तमाः स्वयममी पथ्यञ्च तथ्यञ्च ते मा गोवर्धनमल्ल घट्टय मुधा गोवर्धनोद्धारिणम्

yathā- kālindīpuline mukundacaritaṃ viśvasya vismāpanaṃ draṣṭuṃ gacchati goṣṭhameva nikhilaṃ naikātra candrāvalī brūmastasya suhṛttamāḥ svayamamī pathyañca tathyañca te mā govardhanamalla ghaṭṭaya mudhā govardhanoddhāriṇam

2.12

यथा वा- तवेयं श्रीदामन् भणितिर् इह विश्रम्भयति मां प्रसादो रुद्राण्याः किम् इव चपलासु प्रसरतु वने यान्तीं दुर्गार्चन-घुसृण-माल्याङ्कित-करां वधूं दृष्ट्वा शङ्के प्रथयति कलङ्कं खल-जनः

yathā vā- taveyaṃ śrīdāman bhaṇitir iha viśrambhayati māṃ prasādo rudrāṇyāḥ kim iva capalāsu prasaratu vane yāntīṃ durgārcana-ghusṛṇa-mālyāṅkita-karāṃ vadhūṃ dṛṣṭvā śaṅke prathayati kalaṅkaṃ khala-janaḥ

2.13

अथ प्रिय-नर्म-सखः- आत्यन्तिक-रहस्य-ज्ञः सखी-भाव-समाश्रितः सर्वेभ्यः प्रणयिभ्योऽसौ प्रिय-नर्म-सखो वरः स गोकुले तु सुबलस् तथा स्याद् अर्जुनादयः

atha priya-narma-sakhaḥ- ātyantika-rahasya-jñaḥ sakhī-bhāva-samāśritaḥ sarvebhyaḥ praṇayibhyo'sau priya-narma-sakho varaḥ sa gokule tu subalas tathā syād arjunādayaḥ

2.14

यथा- प्रत्यावर्तयति प्रसाद्य ललनां क्रीडा-कलि-प्रस्थितां शय्यां कुञ्ज-गृहे करोत्य् अघ-भिदः कन्दर्प-लीलोचिताम् स्विन्नं बीजयति प्रिया-हृदि परिस्रस्ताङ्गम् उच्चैर् अमुं क्व श्रीमान् अधिकारितां न सुबलः सेवा-विधौ विन्दति

yathā- pratyāvartayati prasādya lalanāṃ krīḍā-kali-prasthitāṃ śayyāṃ kuñja-gṛhe karoty agha-bhidaḥ kandarpa-līlocitām svinnaṃ bījayati priyā-hṛdi parisrastāṅgam uccair amuṃ kva śrīmān adhikāritāṃ na subalaḥ sevā-vidhau vindati

2.15

यथा वा- याभिः साचिदृगञ्चलेन चटुलं कंसारिरालिह्यते दोर्द्वन्द्वेन कुचोपपीडमुरसि स्वैरं परिष्वज्यते एतस्याधरसीधुरुद्धुरतया सामोदमास्वाद्यते किं जानासि सखे व्यधायि कतरद्गोपीभिराभिस्तपः

yathā vā- yābhiḥ sācidṛgañcalena caṭulaṃ kaṃsārirālihyate dordvandvena kucopapīḍamurasi svairaṃ pariṣvajyate etasyādharasīdhuruddhuratayā sāmodamāsvādyate kiṃ jānāsi sakhe vyadhāyi kataradgopībhirābhistapaḥ

2.16

चतुर्धाः सखायोअत्र चेटः किङ्कर ईर्यते पीठमर्दस्य वीरादावपि साहाय्यकारिता

caturdhāḥ sakhāyoatra ceṭaḥ kiṅkara īryate pīṭhamardasya vīrādāvapi sāhāyyakāritā

2.17

हरिप्रियाप्रकरणे वक्ष्यन्ते यास्तु दूतिकाः अत्रापि ता यथायोग्यं विज्ञेया रसवेदिभिः

haripriyāprakaraṇe vakṣyante yāstu dūtikāḥ atrāpi tā yathāyogyaṃ vijñeyā rasavedibhiḥ

2.18

तत्र स्वयं, यथा- सखि माधवदृग्दूत्याः कर्मठता कार्मणे विचित्रास्ति उपधाशुद्धापि यया रुद्धा त्वम् चित्रितेवासि

tatra svayaṃ, yathā- sakhi mādhavadṛgdūtyāḥ karmaṭhatā kārmaṇe vicitrāsti upadhāśuddhāpi yayā ruddhā tvam citritevāsi

2.19

वंशी यथा श्री-ललित-माधवे (1.24- गार्ग्य्-उक्तिः)- ह्रियमवगृह्य गृहेभ्यः कर्षति राधां वनाय या निपुणा सा जयति निसृष्टार्था वरवंशजकाकली दूती

vaṃśī yathā śrī-lalita-mādhave (1.24- gārgy-uktiḥ)- hriyamavagṛhya gṛhebhyaḥ karṣati rādhāṃ vanāya yā nipuṇā sā jayati nisṛṣṭārthā varavaṃśajakākalī dūtī

2.20

आप्तदूती- वीरावृन्दादिरप्याप्तदूती कृष्णस्य कीर्तिता वीरा प्रगल्भवचना वृन्दा चाटूक्तिपेशला

āptadūtī- vīrāvṛndādirapyāptadūtī kṛṣṇasya kīrtitā vīrā pragalbhavacanā vṛndā cāṭūktipeśalā

2.21

यथा- विमुखी मा भव गर्विणि मद्गिरि गिरिणा धृते न कृतरक्षम् मूढे समुढवयसं माधवमाधाव रागेण

yathā- vimukhī mā bhava garviṇi madgiri giriṇā dhṛte na kṛtarakṣam mūḍhe samuḍhavayasaṃ mādhavamādhāva rāgeṇa

2.22

यथा वा- वृन्दा सुन्दरि वन्दनं विदधती यत् पृच्छति त्वामसौ चञ्चन्मञ्जुलखञ्जरीटनयने तत्रोत्तरं व्यञ्जय केयं भ्रूभुजगी तवातिविषमा बंभ्रम्यते यद्भिया क्लान्तः कालियमर्दनोअपि कुरुते नाद्य प्रवेशं व्रजे

yathā vā- vṛndā sundari vandanaṃ vidadhatī yat pṛcchati tvāmasau cañcanmañjulakhañjarīṭanayane tatrottaraṃ vyañjaya keyaṃ bhrūbhujagī tavātiviṣamā baṃbhramyate yadbhiyā klāntaḥ kāliyamardanoapi kurute nādya praveśaṃ vraje

2.23

अस्यासाधारणा दूत्यो वीवाद्याः कथिता हरेः लिङ्गिन्यन्तास्तु वक्ष्यन्ते यास्ताः साधारणा द्वयोः

asyāsādhāraṇā dūtyo vīvādyāḥ kathitā hareḥ liṅginyantāstu vakṣyante yāstāḥ sādhāraṇā dvayoḥ

Section 3

3.1

इति श्री-श्री-उज्ज्वल-नीलमणौ नायक-सहाय-भेद-प्रकरणम् 2 (3) अथ श्री-हरि-प्रिया-प्रकरणम् हरेः साधारण-गुणैर् उपेतास् तस्य वल्लभाः पृथु-प्रेम्णां सुमाधुर्य-सम्पदां चाग्रिमाश्रयाः

iti śrī-śrī-ujjvala-nīlamaṇau nāyaka-sahāya-bheda-prakaraṇam 2 (3) atha śrī-hari-priyā-prakaraṇam hareḥ sādhāraṇa-guṇair upetās tasya vallabhāḥ pṛthu-premṇāṃ sumādhurya-sampadāṃ cāgrimāśrayāḥ

3.2

यथा- प्रणमामि ताः परम-माधुरी-भृतः कृत-पुण्य-पुञ्ज-रमणी-शिरोमणीः उपसन्न-यौवन-गुरोर् अधीर्त्य याः स्मर-केलि-कौशलम् उदाहरन् हरौ

yathā- praṇamāmi tāḥ parama-mādhurī-bhṛtaḥ kṛta-puṇya-puñja-ramaṇī-śiromaṇīḥ upasanna-yauvana-guror adhīrtya yāḥ smara-keli-kauśalam udāharan harau

3.3

स्वकीयाः परकीयाश् च द्विधा ताः परिकीर्तिताः

svakīyāḥ parakīyāś ca dvidhā tāḥ parikīrtitāḥ

3.4

तत्र स्वकीयाः- कर-ग्रह-विधिं प्राप्ताः पत्युर् आदेश-तत्-पराः पातिव्रत्याद् अविचलाः स्वकीयाः कथिता इह

tatra svakīyāḥ- kara-graha-vidhiṃ prāptāḥ patyur ādeśa-tat-parāḥ pātivratyād avicalāḥ svakīyāḥ kathitā iha

3.5

यथा- सुनिर्माणे धर्माध्वनि पति-पराभिः परिचिते मुदा बद्ध-श्रद्धा गिरि च गुरु-वर्गस्य परितः गृहे याः सेवन्ते प्रियम् अपरतन्त्राः प्रतिदिनं महिष्यस् ताः शौरेस् तव मुदम् उदग्रां विदधतु

yathā- sunirmāṇe dharmādhvani pati-parābhiḥ paricite mudā baddha-śraddhā giri ca guru-vargasya paritaḥ gṛhe yāḥ sevante priyam aparatantrāḥ pratidinaṃ mahiṣyas tāḥ śaures tava mudam udagrāṃ vidadhatu

3.6

यथा वा श्री-दशमे (10.60.55)- न त्वादृशीं प्रणयिनीं गृहिणीं गृहेषु पश्यामि मानिनि यया स्व-विवाह-काले प्राप्तान् नृपान् न विगणय्य रहो-हरो मे प्रस्थापितो द्विज उपश्रुत-सत्-कथस्य

yathā vā śrī-daśame (10.60.55)- na tvādṛśīṃ praṇayinīṃ gṛhiṇīṃ gṛheṣu paśyāmi mānini yayā sva-vivāha-kāle prāptān nṛpān na vigaṇayya raho-haro me prasthāpito dvija upaśruta-sat-kathasya

3.7

तास् तु श्री-यदु-वीरस्य सहस्राण्यस्य षोडश अष्टोत्तर-शताग्राणि द्वारवत्यां सुविश्रुताः

tās tu śrī-yadu-vīrasya sahasrāṇyasya ṣoḍaśa aṣṭottara-śatāgrāṇi dvāravatyāṃ suviśrutāḥ

3.8

आसां सख्यश् च दास्यश् च प्रत्येकं स्युः सहस्रशः तुल्य-रूप-गुणाः सख्यः किञ्चिन् न्यूनास् तु दासिकाः

āsāṃ sakhyaś ca dāsyaś ca pratyekaṃ syuḥ sahasraśaḥ tulya-rūpa-guṇāḥ sakhyaḥ kiñcin nyūnās tu dāsikāḥ

3.9

तत्रापि रुक्मिणी सत्या जाम्बवत्य् अर्क-नन्दिनी शैव्या भद्रा च कौशल्या माद्रीत्य् अष्टौ गणाग्रिमाः

tatrāpi rukmiṇī satyā jāmbavaty arka-nandinī śaivyā bhadrā ca kauśalyā mādrīty aṣṭau gaṇāgrimāḥ

3.10

तत्रापि रुक्मिणी-सत्ये वरीयस्यौ प्रकीर्तिते ऐश्वर्याद् रुक्मिणी तत्र सत्या सौभाग्यतो वरा

tatrāpi rukmiṇī-satye varīyasyau prakīrtite aiśvaryād rukmiṇī tatra satyā saubhāgyato varā

3.11

तथा हि हरि-वंशे- कुटुम्बस्येश्वरी यासीद् रुक्मिणी भीष्मकात्मजा सत्यभामोत्तमा स्त्रीणां सौभाग्ये चाधिकाभवत्

tathā hi hari-vaṃśe- kuṭumbasyeśvarī yāsīd rukmiṇī bhīṣmakātmajā satyabhāmottamā strīṇāṃ saubhāgye cādhikābhavat

3.12

पाद्मे (6.88.28) च कार्त्तिक-माहात्म्ये तां प्रति श्री-कृष्ण-वाक्यं न मे त्वत्तः प्रियतमा काचिद् अन्या नितम्बिनी षोडश-स्त्री-सहस्राणां प्रिये प्राण-समा ह्य् असि

pādme (6.88.28) ca kārttika-māhātmye tāṃ prati śrī-kṛṣṇa-vākyaṃ na me tvattaḥ priyatamā kācid anyā nitambinī ṣoḍaśa-strī-sahasrāṇāṃ priye prāṇa-samā hy asi

3.13

अनयोः सकलोत्कृष्टाः सख्यो दास्यश् च लक्षशः स्वीया-जातीय-भावेन निखिला एव भाविताः

anayoḥ sakalotkṛṣṭāḥ sakhyo dāsyaś ca lakṣaśaḥ svīyā-jātīya-bhāvena nikhilā eva bhāvitāḥ

3.14

याश् च गोकुल-कन्यासु पति-भाव-रता हरौ तासां तद्-वृत्ति-निष्ठित्वान् न स्वीयात्वम् असाम्प्रतम्

yāś ca gokula-kanyāsu pati-bhāva-ratā harau tāsāṃ tad-vṛtti-niṣṭhitvān na svīyātvam asāmpratam

3.15

यथा- आर्या चेद् अतिवत्सला मयि मुहुर् गोष्ठेश्वरी किं ततः प्राणेभ्यः प्रणयास्पदं प्रिय-सखी-वृन्दं किम् एतेन मे वैकुण्ठाटवि-मण्डली-विजयी चेद् वृन्दावनं तेन किं दीव्यत्य् अत्र न चेद् उमा-व्रत-फलं पिञ्चावतंसी पतिः

yathā- āryā ced ativatsalā mayi muhur goṣṭheśvarī kiṃ tataḥ prāṇebhyaḥ praṇayāspadaṃ priya-sakhī-vṛndaṃ kim etena me vaikuṇṭhāṭavi-maṇḍalī-vijayī ced vṛndāvanaṃ tena kiṃ dīvyaty atra na ced umā-vrata-phalaṃ piñcāvataṃsī patiḥ

3.16

गाधर्व-रीत्या स्वीकारात् स्वीयात्वम् इह वस्तुतः अव्यक्तत्वाद् विवाहस्य सुष्ठु प्रच्छन्न-कामता

gādharva-rītyā svīkārāt svīyātvam iha vastutaḥ avyaktatvād vivāhasya suṣṭhu pracchanna-kāmatā

3.17

अथ परकीया- रागेणैवार्पितात्मानो लोक-युग्मानपेक्षिणा धर्मेणास्वीकृता यास् तु परकीया भवन्ति ताः

atha parakīyā- rāgeṇaivārpitātmāno loka-yugmānapekṣiṇā dharmeṇāsvīkṛtā yās tu parakīyā bhavanti tāḥ

3.18

यथा रागोल्लास-विलङ्घितार्य-पदवी-विश्रान्तयोऽप्य् उद्धुर- श्रद्धा-रज्यद्-अरुन्धती-मुख-सती-वृन्देन वन्द्येहिताः आरण्या अपि माधुरी-परिमल-व्याक्षिप्त-लक्ष्मी-श्रियस् तास् त्रैलोक्य-विलक्षणा ददतु वः कृष्णस्य सख्यः सुखम्

yathā rāgollāsa-vilaṅghitārya-padavī-viśrāntayo'py uddhura- śraddhā-rajyad-arundhatī-mukha-satī-vṛndena vandyehitāḥ āraṇyā api mādhurī-parimala-vyākṣipta-lakṣmī-śriyas tās trailokya-vilakṣaṇā dadatu vaḥ kṛṣṇasya sakhyaḥ sukham

3.19

कन्यकाश् च परोढाश् च परकीया द्विधा मताः प्रच्छन्न-कामता ह्य् अत्र गोकुएन्द्रस्य सौख्यता

kanyakāś ca paroḍhāś ca parakīyā dvidhā matāḥ pracchanna-kāmatā hy atra gokuendrasya saukhyatā

3.20

तथा हि रुद्रः (शृङ्गार-तिलके 2.30)- वामता दुर्लभत्वं च स्त्रीणां या च निवारणा तद् एव पञ्च-बाणस्य मन्ये परमम् आयुधम्

tathā hi rudraḥ (śṛṅgāra-tilake 2.30)- vāmatā durlabhatvaṃ ca strīṇāṃ yā ca nivāraṇā tad eva pañca-bāṇasya manye paramam āyudham

3.21

विष्णु-गुप्त-संहितायां च- यत्र निषेध-विशेषः सुदुर्लभत्वं च यन् मृगाक्षीणाम् तत्रैव नागराणां निर्भरम् आसज्जते हृदयम्

viṣṇu-gupta-saṃhitāyāṃ ca- yatra niṣedha-viśeṣaḥ sudurlabhatvaṃ ca yan mṛgākṣīṇām tatraiva nāgarāṇāṃ nirbharam āsajjate hṛdayam

3.22

आः किंवान्यद् यतस् तस्याम् इदम् एव महामुनिः जगौ पारमहंस्यां च संहितायां स्वयं शुकः

āḥ kiṃvānyad yatas tasyām idam eva mahāmuniḥ jagau pāramahaṃsyāṃ ca saṃhitāyāṃ svayaṃ śukaḥ

3.23

यथा श्री-दशमे (10.33.19)- कृत्वा तावन्तम् आत्मानं यावतीर् गोपयोषितः रेमे स भगवांस् ताभिर् आत्मारामो æपि लीलया

yathā śrī-daśame (10.33.19)- kṛtvā tāvantam ātmānaṃ yāvatīr gopayoṣitaḥ reme sa bhagavāṃs tābhir ātmārāmo æpi līlayā

3.26

तथा च तत्रैव (10.33.31, 36)- नैतत् समाचरेज् जातु मनसापि ह्य् अनीश्वरः विनश्यत्य् आचरन् मौठ्याद् यथारुद्रो æब्धि-जं विषम्

tathā ca tatraiva (10.33.31, 36)- naitat samācarej jātu manasāpi hy anīśvaraḥ vinaśyaty ācaran mauṭhyād yathārudro æbdhi-jaṃ viṣam

3.27

अनुग्रहाय भक्तानां मानुषं देहम् आश्रितः भजते तादृशीः क्रीडा याः श्रुत्वा तत्-परो भवेत्

anugrahāya bhaktānāṃ mānuṣaṃ deham āśritaḥ bhajate tādṛśīḥ krīḍā yāḥ śrutvā tat-paro bhavet

3.28

श्री-मुखेन तु माहात्म्यम् आसां प्राह स्वयं हरिः

śrī-mukhena tu māhātmyam āsāṃ prāha svayaṃ hariḥ

3.29

यथा तत्रैव (10.32.22)- न पारये æहं निरवद्य-संयुजां स्व-साधु-कृत्यं विबुधायुषापि वः याम् आभजन् दुर्जर-गेह-शृङ्खलाः संवृश्च्य तद् वः प्रतियातु साधुना

yathā tatraiva (10.32.22)- na pāraye æhaṃ niravadya-saṃyujāṃ sva-sādhu-kṛtyaṃ vibudhāyuṣāpi vaḥ yām ābhajan durjara-geha-śṛṅkhalāḥ saṃvṛścya tad vaḥ pratiyātu sādhunā

3.30

उद्धवोऽपि जगौ सुष्ठु सर्व-भागवतोत्तमः

uddhavo'pi jagau suṣṭhu sarva-bhāgavatottamaḥ

3.31

यथा (भ्प् 10.47.61)- आसाम् अहो चरण-रेणु-जुषाम् अहं स्यां वृन्दावने किम् अपि गुल्म-लतौषधीनाम् या दुस्त्यजं स्व-जनम् आर्य-पथं च हित्वा भेजुर् मुकुन्द-पदवीं श्रुतिभिर् विमृग्याम्

yathā (bhp 10.47.61)- āsām aho caraṇa-reṇu-juṣām ahaṃ syāṃ vṛndāvane kim api gulma-latauṣadhīnām yā dustyajaṃ sva-janam ārya-pathaṃ ca hitvā bhejur mukunda-padavīṃ śrutibhir vimṛgyām

3.32

माया-कलित-तादृक्-स्त्री-शीलनेनानसूयभिः न जातु व्रज-देवीनां पतिभिः सह सङ्गमः

māyā-kalita-tādṛk-strī-śīlanenānasūyabhiḥ na jātu vraja-devīnāṃ patibhiḥ saha saṅgamaḥ

3.33

तथा हि श्री-दशमे (10.33.37)- नासूयन् खलु कृष्णाय मोहितास् तस्य मायया मन्यमानाः स्वपार्श्वस्थान् स्वान् स्वान् दारान् व्रजौकसः

tathā hi śrī-daśame (10.33.37)- nāsūyan khalu kṛṣṇāya mohitās tasya māyayā manyamānāḥ svapārśvasthān svān svān dārān vrajaukasaḥ

3.34

तत्र कन्यकाः- अनूढाः कन्यकाः प्रोक्ताः स-लज्जाः पितृ-पालिताः सखी-केलिषु विस्रब्धाः प्रायो मुग्धा-गुणान्विताः

tatra kanyakāḥ- anūḍhāḥ kanyakāḥ proktāḥ sa-lajjāḥ pitṛ-pālitāḥ sakhī-keliṣu visrabdhāḥ prāyo mugdhā-guṇānvitāḥ

3.35

तत्र दुर्गा-व्रत-पराः कन्या धन्यादयो मताः हरिणा पूरिताभीष्टास् तेन तास् तस्य वल्लभाः

tatra durgā-vrata-parāḥ kanyā dhanyādayo matāḥ hariṇā pūritābhīṣṭās tena tās tasya vallabhāḥ

3.36

यथा- विस्रब्धा सखि धूलि-केलिषु पटा-संवीत-वक्षः-स्थला बालासीति न वल्लवस् तव पिता जामातरं मृग्यति त्वं तु भ्रान्त-विलोचनास् तम् अचिराद् आकर्ण्य वृन्दावने कूजन्तीं शिखि-पिच्छ-मौलि-मुरलीं सोत्कम्पम् आघूर्णसि

yathā- visrabdhā sakhi dhūli-keliṣu paṭā-saṃvīta-vakṣaḥ-sthalā bālāsīti na vallavas tava pitā jāmātaraṃ mṛgyati tvaṃ tu bhrānta-vilocanās tam acirād ākarṇya vṛndāvane kūjantīṃ śikhi-piccha-mauli-muralīṃ sotkampam āghūrṇasi

3.37

अथ परोढाः- गोपैर् व्यूढा अपि हरेः सदा सम्भोग-लालसाः परोढा वल्लभास् तस्य व्रज-नार्योऽप्रसूतिकाः

atha paroḍhāḥ- gopair vyūḍhā api hareḥ sadā sambhoga-lālasāḥ paroḍhā vallabhās tasya vraja-nāryo'prasūtikāḥ

3.38

यथा पद्यावल्याम् (312)- कात्यायनी-कुसुम-कामनया किम् अर्थं कान्तार-कुक्षि-कुहरं कुतुकाद् गतासि पश्य स्तन-स्तवकयोस् तव कण्टकाङ्कं गोपः सुकण्ठि बत पश्यसि जात-कोपः

yathā padyāvalyām (312)- kātyāyanī-kusuma-kāmanayā kim arthaṃ kāntāra-kukṣi-kuharaṃ kutukād gatāsi paśya stana-stavakayos tava kaṇṭakāṅkaṃ gopaḥ sukaṇṭhi bata paśyasi jāta-kopaḥ

3.39

एताः सर्वातिशायिन्यः शोभा-साद्गुण्य-वैभवैः रमादिभ्योऽप्य् उरु-प्रेम-माधुर्य-भर-भूषिताः

etāḥ sarvātiśāyinyaḥ śobhā-sādguṇya-vaibhavaiḥ ramādibhyo'py uru-prema-mādhurya-bhara-bhūṣitāḥ

3.40

तथा श्री-दशमे (10.47.60)- नायं श्रियो æङ्ग उ नितान्त-रतेः प्रसादः स्वर्-योषितां नलिन-गन्ध-रुचां कुतो æन्याः रासोत्सवे æस्य भुज-दण्ड-गृहीत-कण्ठ- लब्धाशिषां य उदगाद् व्रज-वल्लभीनाम्

tathā śrī-daśame (10.47.60)- nāyaṃ śriyo æṅga u nitānta-rateḥ prasādaḥ svar-yoṣitāṃ nalina-gandha-rucāṃ kuto ænyāḥ rāsotsave æsya bhuja-daṇḍa-gṛhīta-kaṇṭha- labdhāśiṣāṃ ya udagād vraja-vallabhīnām

3.41

तास् त्रिधा साधन-परा देव्यो नित्य-प्रियास् तथा

tās tridhā sādhana-parā devyo nitya-priyās tathā

3.42

तत्र साधनपराः- स्युर् यौथिक्यस् त्व् अयौथिक्य इति तत्रादिमा द्विधा

tatra sādhanaparāḥ- syur yauthikyas tv ayauthikya iti tatrādimā dvidhā

3.43

तत्र यौथिक्यः- यौथिक्यस् तत्र संभूय गणशः साधने रताः द्विविधास् तास् तु मुनयस् तथोपनिषदो मताः

tatra yauthikyaḥ- yauthikyas tatra saṃbhūya gaṇaśaḥ sādhane ratāḥ dvividhās tās tu munayas tathopaniṣado matāḥ

3.44

तत्र मुनयः- गोपालोपासकाः पूर्वम् अप्राप्ताभीष्ट-सिद्धयः चिराद् उद्बुद्ध-रतयो राम-सौन्दर्य-वीक्षया

tatra munayaḥ- gopālopāsakāḥ pūrvam aprāptābhīṣṭa-siddhayaḥ cirād udbuddha-ratayo rāma-saundarya-vīkṣayā

3.45

मुनयस् तन्-निजाभीष्ट-सिद्धि-सम्पादने रताः लब्ध-भावा व्रजे गोप्यो जाताः पाद्म इतीरितम्

munayas tan-nijābhīṣṭa-siddhi-sampādane ratāḥ labdha-bhāvā vraje gopyo jātāḥ pādma itīritam

3.46

कथाप्य् अन्या किल बृहद्-वामने चेति विश्रुतिः सिद्धिं कतिचिद् एवासां रासारम्भे प्रपेदिरे इति केचित् प्रभाषन्ते प्रकटार्थानुसारिणः

kathāpy anyā kila bṛhad-vāmane ceti viśrutiḥ siddhiṃ katicid evāsāṃ rāsārambhe prapedire iti kecit prabhāṣante prakaṭārthānusāriṇaḥ

3.47

अथ उपनिषदः- समन्तात् सूक्ष्म-दर्शिन्यो महोपनिषदोऽखिलाः गोपीनां वीक्ष्य सौभाग्यम् असमोर्ध्वं सुविस्मिताः

atha upaniṣadaḥ- samantāt sūkṣma-darśinyo mahopaniṣado'khilāḥ gopīnāṃ vīkṣya saubhāgyam asamordhvaṃ suvismitāḥ

3.48

तपांसि श्रद्धया कृत्वा प्रेमाढ्या जज्ञिरे व्रजे वल्लव्य इति पौराणी तथौपनिषदी प्रथा

tapāṃsi śraddhayā kṛtvā premāḍhyā jajñire vraje vallavya iti paurāṇī tathaupaniṣadī prathā

3.49

अथ अयौथिक्यः- तद्-भाव-बद्ध-रागा ये जनास् ते साधने रताः तद्-योग्यम् अनुरागौघं प्राप्योत्कण्ठानुसारतः

atha ayauthikyaḥ- tad-bhāva-baddha-rāgā ye janās te sādhane ratāḥ tad-yogyam anurāgaughaṃ prāpyotkaṇṭhānusārataḥ

3.50

ता एकशोऽथवा द्वि-त्राः काले काले व्रजेऽभवन् प्राचीनाश् च नवाश् च स्युर् अयौथिक्यस् ततो द्विधा

tā ekaśo'thavā dvi-trāḥ kāle kāle vraje'bhavan prācīnāś ca navāś ca syur ayauthikyas tato dvidhā

3.51

नित्य-प्रियाभिः सालोक्यं प्राचीनाश् चिरम् आगताः व्रजे जाता नवास् त्व् एता मर्त्यामर्त्यादि-योनितः

nitya-priyābhiḥ sālokyaṃ prācīnāś ciram āgatāḥ vraje jātā navās tv etā martyāmartyādi-yonitaḥ

3.52

अथ देव्यः- देवेष्व् अंशेन जातस्य कृष्णस्य दिवि तुष्टये नित्य-प्रियाणाम् अंशास् तु या याता देव-योनयः

atha devyaḥ- deveṣv aṃśena jātasya kṛṣṇasya divi tuṣṭaye nitya-priyāṇām aṃśās tu yā yātā deva-yonayaḥ

3.53

अत्र देवावतरणे जनित्वा गोप-कन्यकाः ता अंशिनीनाम् एवासां प्रिय-सख्योऽभवन् व्रजे

atra devāvataraṇe janitvā gopa-kanyakāḥ tā aṃśinīnām evāsāṃ priya-sakhyo'bhavan vraje

3.54

अथ नित्यप्रियाः- राधा-चन्द्रावली-मुख्याः प्रोक्ताः नित्य-प्रिया व्रजे कृष्णवन् नित्य-सौन्दर्य-वैदग्ध्यादि-गुणाश्रयाः

atha nityapriyāḥ- rādhā-candrāvalī-mukhyāḥ proktāḥ nitya-priyā vraje kṛṣṇavan nitya-saundarya-vaidagdhyādi-guṇāśrayāḥ

3.55

तथा च ब्रह्म-संहितायां (5.48)- आनन्द-चिन्मय-रस-प्रतिभाविताभिस् ताभिर् य एव निज-रूपतया कलाभिः गोलोक एव निवसत्य् अखिलात्म-भूतो गोविन्दम् आदि-पुरुषं तम् अहं भजामि

tathā ca brahma-saṃhitāyāṃ (5.48)- ānanda-cinmaya-rasa-pratibhāvitābhis tābhir ya eva nija-rūpatayā kalābhiḥ goloka eva nivasaty akhilātma-bhūto govindam ādi-puruṣaṃ tam ahaṃ bhajāmi

3.56

तत्र शास्त्रसिद्धास्तु राधा चन्द्रावली तथा विशाखा ललिता श्यामा पद्मा शैब्या च भद्रिका तारा विचित्रा गोपाली धनिष्ठा पालिकादयः

tatra śāstrasiddhāstu rādhā candrāvalī tathā viśākhā lalitā śyāmā padmā śaibyā ca bhadrikā tārā vicitrā gopālī dhaniṣṭhā pālikādayaḥ

3.57

चन्द्रावल्येव सोमाभा गान्धर्वा राधिकैव सा अनुराधा तु ललिता नैतास्तेनोदिताः पृथक्

candrāvalyeva somābhā gāndharvā rādhikaiva sā anurādhā tu lalitā naitāstenoditāḥ pṛthak

3.58

लोकप्रसिद्धनाम्न्यस्तु खञ्जनाक्षी मनोरमा मङ्गला विमला लीला कृष्णा शारी विशारदा तारावली चकोराक्षी शङ्करी कुङ्कुमादयः

lokaprasiddhanāmnyastu khañjanākṣī manoramā maṅgalā vimalā līlā kṛṣṇā śārī viśāradā tārāvalī cakorākṣī śaṅkarī kuṅkumādayaḥ

3.59

इत्यादीनान्तु शतशो यूथानि व्रजसुभ्रुवाम् लक्षसङ्ख्यास्तु कथिता यूथे यूथे वराङ्गनाः

ityādīnāntu śataśo yūthāni vrajasubhruvām lakṣasaṅkhyāstu kathitā yūthe yūthe varāṅganāḥ

3.60

सर्वा यूथाधिपा एता राधाद्याः कुङ्कुमान्तिमाः विशाखां ललितां पद्मां शैब्याञ्च प्रोह्य कीर्तिताः

sarvā yūthādhipā etā rādhādyāḥ kuṅkumāntimāḥ viśākhāṃ lalitāṃ padmāṃ śaibyāñca prohya kīrtitāḥ

3.61

किन्तु सौभाग्य-धौरेया अष्टौ राधादयो मताः यूथाधिपात्वे æप्य् औचित्यं दधाना ललितादयः स्वेष्ट-राधादि-भावस्य लोभात् सख्य-रुचिं दधुः

kintu saubhāgya-dhaureyā aṣṭau rādhādayo matāḥ yūthādhipātve æpy aucityaṃ dadhānā lalitādayaḥ sveṣṭa-rādhādi-bhāvasya lobhāt sakhya-ruciṃ dadhuḥ

Section 4

4.1

इति श्री-श्री-उज्ज्वल-नीलमणौ श्री-हरि-प्रिया-प्रकरणम् 3 (4) अथ श्री-राधा-प्रकरणम् तत्रापि सर्वथा श्रेष्ठे राधा-चन्द्रावलीत्य् उभे यूथयोस् तु ययोः सन्ति कोटि-सङ्ख्या मृगीदृशः

iti śrī-śrī-ujjvala-nīlamaṇau śrī-hari-priyā-prakaraṇam 3 (4) atha śrī-rādhā-prakaraṇam tatrāpi sarvathā śreṣṭhe rādhā-candrāvalīty ubhe yūthayos tu yayoḥ santi koṭi-saṅkhyā mṛgīdṛśaḥ

4.2

अभूद् आकुलितो रासः प्रमदा-शत-कोटिभिः पुलिने यामुने तस्मिन्न् इत्य् एषागमिकी प्रथा

abhūd ākulito rāsaḥ pramadā-śata-koṭibhiḥ puline yāmune tasminn ity eṣāgamikī prathā

4.3

तयोर् अप्य् उभयोर् मध्ये राधिका सर्वथाधिका महा-भाव-स्वरूपेयं गुणैर् अतिवरीयसी

tayor apy ubhayor madhye rādhikā sarvathādhikā mahā-bhāva-svarūpeyaṃ guṇair ativarīyasī

4.4

गोपालोत्तर-तापन्यां यद् गान्धर्वेति विश्रुता राधेत्य् ऋक्-परिशिष्टे च माधवेन सहोदिता अतस् तदीय-माहात्म्यं पाद्मे देवर्षिणोदितम्

gopālottara-tāpanyāṃ yad gāndharveti viśrutā rādhety ṛk-pariśiṣṭe ca mādhavena sahoditā atas tadīya-māhātmyaṃ pādme devarṣiṇoditam

4.5

तथा हि- यथा राधा प्रिया विष्णोस् तस्याः कुण्डं प्रियं तथा सर्व-गोपीषु सैवैका विष्णोर् अत्यन्त-वल्लभा

tathā hi- yathā rādhā priyā viṣṇos tasyāḥ kuṇḍaṃ priyaṃ tathā sarva-gopīṣu saivaikā viṣṇor atyanta-vallabhā

4.6

ह्लादिनी या महा-शक्तिः सर्व-शक्ति-वरीयसी तत्-सार-भाव-रूपेयम् इति तन्त्रे प्रतिष्ठिता

hlādinī yā mahā-śaktiḥ sarva-śakti-varīyasī tat-sāra-bhāva-rūpeyam iti tantre pratiṣṭhitā

4.7

सुष्ठु-कान्त-स्वरूपेयं सर्वदा वार्षभानवी धृत-षोडश-शृङ्गारा द्वादशाभरणान्विता

suṣṭhu-kānta-svarūpeyaṃ sarvadā vārṣabhānavī dhṛta-ṣoḍaśa-śṛṅgārā dvādaśābharaṇānvitā

4.8

तत्र सुष्ठु-कान्त-स्वरूपा, यथा श्री-कृष्ण-वाक्यम् कचास् तव सुकुञ्चिता मुखम् अधीर-दीर्घेक्षणं कठोर-कुच-भाग्-उरः क्रशिम-शालि मध्य-स्थलम् नते शिरसि दोर्लते करज-रत्न-रम्यौ करौ विधूनयति राधिके त्रि-जगद् एष रुपोत्सवः

tatra suṣṭhu-kānta-svarūpā, yathā śrī-kṛṣṇa-vākyam kacās tava sukuñcitā mukham adhīra-dīrghekṣaṇaṃ kaṭhora-kuca-bhāg-uraḥ kraśima-śāli madhya-sthalam nate śirasi dorlate karaja-ratna-ramyau karau vidhūnayati rādhike tri-jagad eṣa rupotsavaḥ

4.9

अथ धृत-षोडश-शृङ्गारा- स्नाता नासाग्र-जाग्रन्-मणि-रसित-पटा सूत्रिणी बद्ध-वेणी सोत्तंसा चर्चिताङ्गी कुसुमित-चिकुर स्रग्विणी पद्म-हस्ता ताम्बूलास्योरु-बिन्दु-स्तवकित-चिबुका कज्जलाक्षी सुचित्रा राधालक्तोज्ज्वलाङ्घ्रिः स्फुरिति तिलकिनी षोडशा-कल्पिनीयम्

atha dhṛta-ṣoḍaśa-śṛṅgārā- snātā nāsāgra-jāgran-maṇi-rasita-paṭā sūtriṇī baddha-veṇī sottaṃsā carcitāṅgī kusumita-cikura sragviṇī padma-hastā tāmbūlāsyoru-bindu-stavakita-cibukā kajjalākṣī sucitrā rādhālaktojjvalāṅghriḥ sphuriti tilakinī ṣoḍaśā-kalpinīyam

4.10

अथ द्वादशाभरणाश्रिता- दिव्यश् चूडा-मणीन्द्रः पुरट-विरचिताः कुण्डल-द्वन्द्व-काञ्चि- निष्काश् चक्री-शलाका-युग-वलय-घटाः कण्ठ-भूषोर्मिकाश् च हारास् तारानुकार भुज-कटक-तुलाकोटयो रत्न-क् प्तास् तुङ्गा पादाङ्गुरीय-च्छविर् इति रविभिर् भूषणैर् भाति राधा

atha dvādaśābharaṇāśritā- divyaś cūḍā-maṇīndraḥ puraṭa-viracitāḥ kuṇḍala-dvandva-kāñci- niṣkāś cakrī-śalākā-yuga-valaya-ghaṭāḥ kaṇṭha-bhūṣormikāś ca hārās tārānukāra bhuja-kaṭaka-tulākoṭayo ratna-k ptās tuṅgā pādāṅgurīya-cchavir iti ravibhir bhūṣaṇair bhāti rādhā

4.11

अथ वृन्दावनेश्वर्याः कीर्त्यन्ते प्रवरा गुणाः मधुरेयं नव-वयाश् चलापाङ्गोज्ज्वल-स्मिता

atha vṛndāvaneśvaryāḥ kīrtyante pravarā guṇāḥ madhureyaṃ nava-vayāś calāpāṅgojjvala-smitā

4.12

चारु-सौभाग्य-रेखाढ्या गन्धोन्मादित-माधवा सङ्गीत-प्रसराभिज्ञा रम्य-वाङ् नर्म-पण्डिता

cāru-saubhāgya-rekhāḍhyā gandhonmādita-mādhavā saṅgīta-prasarābhijñā ramya-vāṅ narma-paṇḍitā

4.13

विनीता करुणा-पूर्णा विदग्धा पाटवान्विता लज्जा-शीला सुमर्यादा धैर्य-गाम्भीर्य-शालिनी

vinītā karuṇā-pūrṇā vidagdhā pāṭavānvitā lajjā-śīlā sumaryādā dhairya-gāmbhīrya-śālinī

4.14

सुविलासा महाभाव-परमोत्कर्ष-तर्षिणी गोकुल-प्रेम-वसतिर् जगच्-छ्रेणी-लसद्-यशाः

suvilāsā mahābhāva-paramotkarṣa-tarṣiṇī gokula-prema-vasatir jagac-chreṇī-lasad-yaśāḥ

4.15

गुर्व्-अर्पित-गुरु-स्नेहा सखी-प्रणयिता-वशा कृष्ण-प्रियावली-मुख्या सन्तताश्रव-केशवा बहुना किं गुणास् तस्याः सङ्ख्यातीता हरेर् इव

gurv-arpita-guru-snehā sakhī-praṇayitā-vaśā kṛṣṇa-priyāvalī-mukhyā santatāśrava-keśavā bahunā kiṃ guṇās tasyāḥ saṅkhyātītā harer iva

4.16

इत्य् अङ्गोक्ति-मनः-स्थास् ते पर-सम्बन्ध-गास् तथा गुणा वृन्दावनेश्वर्या इह प्रोक्ताश् चतुर्विधाः

ity aṅgokti-manaḥ-sthās te para-sambandha-gās tathā guṇā vṛndāvaneśvaryā iha proktāś caturvidhāḥ

4.17

माधुर्यं चारुता नव्यं वयः कैशोर-मध्यमम् सौभाग्य-रेखा पादादि-स्थिताश् चन्द्र-कलादयः

mādhuryaṃ cārutā navyaṃ vayaḥ kaiśora-madhyamam saubhāgya-rekhā pādādi-sthitāś candra-kalādayaḥ

4.18

साधुमार्गाद् अचलनं मर्यादेत्य् उदितं बुधैः लज्जाभिजात्य-शीलाद्यैर् धैर्यं दुःख-सहिष्णुता

sādhumārgād acalanaṃ maryādety uditaṃ budhaiḥ lajjābhijātya-śīlādyair dhairyaṃ duḥkha-sahiṣṇutā

4.19

व्यक्तत्वाल् लक्षितत्वाच् च नान्येषां लक्षणं कृतम्

vyaktatvāl lakṣitatvāc ca nānyeṣāṃ lakṣaṇaṃ kṛtam

4.20

तत्र मधुरा, यथा विदग्ध-माधवे (1.32)- बलाद् अक्ष्णोर् लक्ष्मीः कवलयति नव्यं कुवलयं मुखोल्लासः फुल्लं कमल-वनम् उल्लङ्घयति च दशां कष्टाम् अष्टा-पदम् अपि नयत्य् आङ्गिक-रुचिर् विचित्रं राधायाः किम् अपि किल रूपं विलसति

tatra madhurā, yathā vidagdha-mādhave (1.32)- balād akṣṇor lakṣmīḥ kavalayati navyaṃ kuvalayaṃ mukhollāsaḥ phullaṃ kamala-vanam ullaṅghayati ca daśāṃ kaṣṭām aṣṭā-padam api nayaty āṅgika-rucir vicitraṃ rādhāyāḥ kim api kila rūpaṃ vilasati

4.21

अथ नव-वयाः- श्रोणिः स्यन्दनतां कृशोदरि कुच-द्वन्द्वं क्रमाच् चक्रतां भ्रूश् चाप-श्रियम् ईक्षण-द्वयम् इदं यात्य् आशुगत्वं तव सैनापत्यम् अतः प्रदाय भुवि ते कामः पशूनां पतिं धुन्वन् जित्वर-मानिनं त्वयि निजं साम्राज्य-भारं न्यधात्

atha nava-vayāḥ- śroṇiḥ syandanatāṃ kṛśodari kuca-dvandvaṃ kramāc cakratāṃ bhrūś cāpa-śriyam īkṣaṇa-dvayam idaṃ yāty āśugatvaṃ tava saināpatyam ataḥ pradāya bhuvi te kāmaḥ paśūnāṃ patiṃ dhunvan jitvara-māninaṃ tvayi nijaṃ sāmrājya-bhāraṃ nyadhāt

4.22

अथ चपलापाङ्गी- तडिद्-अतिचलतां ते किं दृगन्ताद् अपाठीद् विधु-मुखि तडितो वा किं तवायं दृगन्तः ध्रुवम् इह गुरुताभूत् त्वद्-दृग्-अन्तस्य राधे वरम् अतिजविनां मे येन जिग्ये मनोऽपि

atha capalāpāṅgī- taḍid-aticalatāṃ te kiṃ dṛgantād apāṭhīd vidhu-mukhi taḍito vā kiṃ tavāyaṃ dṛgantaḥ dhruvam iha gurutābhūt tvad-dṛg-antasya rādhe varam atijavināṃ me yena jigye mano'pi

4.23

अथ उज्ज्वल-स्मिता- तव वदन-विधौ विधौत-मध्यां स्मित-सुधयाधर-लेखिकाम् उदीक्ष्य सखि लघुर् अघभिच्-चकोर-वर्यः प्रमद-मदोद्धुर-बुद्धिर् उज्जिहीते

atha ujjvala-smitā- tava vadana-vidhau vidhauta-madhyāṃ smita-sudhayādhara-lekhikām udīkṣya sakhi laghur aghabhic-cakora-varyaḥ pramada-madoddhura-buddhir ujjihīte

4.24

अथ चारु-सौभाग्य-रेखाढ्या- अघहर भज तुष्टिं पश्य यच्चन्द्रलेखा- वलयकुसुमवल्लीकुण्डलाकारभाग्भिः अभिदधति निलीनामत्र सौभाग्यरेखा- विततिभिरनुविद्धाः सुष्ठु राधां पदाङ्काः

atha cāru-saubhāgya-rekhāḍhyā- aghahara bhaja tuṣṭiṃ paśya yaccandralekhā- valayakusumavallīkuṇḍalākārabhāgbhiḥ abhidadhati nilīnāmatra saubhāgyarekhā- vitatibhiranuviddhāḥ suṣṭhu rādhāṃ padāṅkāḥ

4.25

अथ गन्धोन्मादित-माधवा- वल्ली-मण्डल-पल्लवालिभिर् इतः सङ्गोपनायात्मनो मा वृन्दावन-चक्रवर्तिनि कृथा यत्नं मुधा माधवि भ्राम्यद्भिः स्व-विरोधिभिः परिमलैर् उन्मादनैः सूचितां कृष्णस् तां भ्रमाधिपः सखि धुवन् धूर्तो ध्रुवं धास्यति

atha gandhonmādita-mādhavā- vallī-maṇḍala-pallavālibhir itaḥ saṅgopanāyātmano mā vṛndāvana-cakravartini kṛthā yatnaṃ mudhā mādhavi bhrāmyadbhiḥ sva-virodhibhiḥ parimalair unmādanaiḥ sūcitāṃ kṛṣṇas tāṃ bhramādhipaḥ sakhi dhuvan dhūrto dhruvaṃ dhāsyati

4.26

अथ सङ्गीत-प्रसराभिज्ञा- कृष्ण-सार-हर-पञ्चम-स्वरे मुञ्च गीत-कुतुकानि राधिके प्रेक्षतेऽत्र हरिणानुधावितां त्वां न यावद् अतिरोषणः पतिः

atha saṅgīta-prasarābhijñā- kṛṣṇa-sāra-hara-pañcama-svare muñca gīta-kutukāni rādhike prekṣate'tra hariṇānudhāvitāṃ tvāṃ na yāvad atiroṣaṇaḥ patiḥ

4.27

अथ रम्य-वाक्- सुवदने वदने तव रधिके स्फुरति केयम् इहाक्षर-माधुरी विकलतां लभते किल कोकिलः सखि ययाद्य सुधापि मुधार्थताम्

atha ramya-vāk- suvadane vadane tava radhike sphurati keyam ihākṣara-mādhurī vikalatāṃ labhate kila kokilaḥ sakhi yayādya sudhāpi mudhārthatām

4.28

अथ नर्म-पण्डिता- वंश्यास् त्वम् उपाध्यायः किम् उपाध्यायी तवात्र वंशी वा कुल-युवति-धर्म-हरणाद् अस्ति ययोर् नापरं कर्म

atha narma-paṇḍitā- vaṃśyās tvam upādhyāyaḥ kim upādhyāyī tavātra vaṃśī vā kula-yuvati-dharma-haraṇād asti yayor nāparaṃ karma

4.29

यथा वा- देव प्रसीद वृष-वर्धन पुण्य-कीर्ते साध्वी-गण-स्तन-शिवार्चन-नित्य-पूत निर्मञ्छनं तव भजे रवि-पूजनाय स्नातास्मि हन्त मम न स्पृश न स्पृशाङ्गम्

yathā vā- deva prasīda vṛṣa-vardhana puṇya-kīrte sādhvī-gaṇa-stana-śivārcana-nitya-pūta nirmañchanaṃ tava bhaje ravi-pūjanāya snātāsmi hanta mama na spṛśa na spṛśāṅgam

4.30

अथ विनीता- अपि गोकुले प्रसिद्धा भ्रू-भ्रमिभिः परिजनैर् निषिद्धापि पीठं मुमोच राधा भद्रिकाम् अपि दूरतः प्रेक्ष्य

atha vinītā- api gokule prasiddhā bhrū-bhramibhiḥ parijanair niṣiddhāpi pīṭhaṃ mumoca rādhā bhadrikām api dūrataḥ prekṣya

4.31

यथा वा, विदग्ध-माधवे (5.15)- भूयो भूयः कलि-विलसितैः सापराधापि राधा श्लाघ्येनाहं यद् अघरिपुणा बाढम् अङ्गीकृतास्मि तत्र क्षामोदरि किम् अपरं कारणं वः सखीनां दत्तामोदां प्रगुण-करुणा-मञ्जरीम् अन्तरेण

yathā vā, vidagdha-mādhave (5.15)- bhūyo bhūyaḥ kali-vilasitaiḥ sāparādhāpi rādhā ślāghyenāhaṃ yad agharipuṇā bāḍham aṅgīkṛtāsmi tatra kṣāmodari kim aparaṃ kāraṇaṃ vaḥ sakhīnāṃ dattāmodāṃ praguṇa-karuṇā-mañjarīm antareṇa

4.32

अथ करुणा-पूर्णा- तार्ण-सूचि-शिखयापि तर्णकं विद्ध-वक्त्रम् अवलोक्य सास्रया लिप्यते क्षतम् अवाप्त-बाधया कुङ्कुमेन कृपयास्य राधया

atha karuṇā-pūrṇā- tārṇa-sūci-śikhayāpi tarṇakaṃ viddha-vaktram avalokya sāsrayā lipyate kṣatam avāpta-bādhayā kuṅkumena kṛpayāsya rādhayā

4.33

अथ विदग्धा- आचार्या धातु-चित्रे पचन-विरचना-चातुरी-चारु-चित्ता वाग्-युद्धे मुग्धयन्ती गुरुम् अपि च गिरां पण्डिता माल्य-गुम्फे पाठे शारी-शुकानां पटुर् अजितम् अपि द्यूत-केलिषु जिष्णुर् विद्या-विद्योति-बुद्धिः स्फुरति रति-कला-शालिनी राधिकेयम्

atha vidagdhā- ācāryā dhātu-citre pacana-viracanā-cāturī-cāru-cittā vāg-yuddhe mugdhayantī gurum api ca girāṃ paṇḍitā mālya-gumphe pāṭhe śārī-śukānāṃ paṭur ajitam api dyūta-keliṣu jiṣṇur vidyā-vidyoti-buddhiḥ sphurati rati-kalā-śālinī rādhikeyam

4.34

अथ पाटवान्विता, यथा विदग्ध-माधवे (3.3)- छिन्नः प्रियो मणिसरः सखि मौक्तिकानि वृत्तान्य् अहं विचिनुयाम् इति कैतवेन मुग्धं विवृत्य मयि हन्त दृगन्त-भङ्गीं राधा गुरोर् अपि पुरः प्रणयाद् व्यतानीत्

atha pāṭavānvitā, yathā vidagdha-mādhave (3.3)- chinnaḥ priyo maṇisaraḥ sakhi mauktikāni vṛttāny ahaṃ vicinuyām iti kaitavena mugdhaṃ vivṛtya mayi hanta dṛganta-bhaṅgīṃ rādhā guror api puraḥ praṇayād vyatānīt

4.35

अथ लज्जा-शीला- व्रज-नरपति-सूनुर् दुल्रभालोकनोऽयं स्फुरति रहसि ताम्यत्य् एष तर्षाज् जनोऽपि विरम जननि लज्जे किञ्चिद् उद्घाट्य वक्त्रं निमिषम् इह मनाग् अप्य् अक्षि-कोणं क्षिपामि

atha lajjā-śīlā- vraja-narapati-sūnur dulrabhālokano'yaṃ sphurati rahasi tāmyaty eṣa tarṣāj jano'pi virama janani lajje kiñcid udghāṭya vaktraṃ nimiṣam iha manāg apy akṣi-koṇaṃ kṣipāmi

4.36

अथ सुमर्यादा- प्राणान् अकृताहारा सखि राधा-चातकी वरं त्यजति न तु कृष्ण-मुदिर-मुक्ताद् अमृताद् वृत्तिं भजेद् अपराम्

atha sumaryādā- prāṇān akṛtāhārā sakhi rādhā-cātakī varaṃ tyajati na tu kṛṣṇa-mudira-muktād amṛtād vṛttiṃ bhajed aparām

4.37

यथा वा- आहूयमाना व्रजनाथयास्मि युक्तोऽभिसारः सखि नाधुना मे न तादृशीनां हि गुरूत्तमानाम् आज्ञास्व् अवज्ञा वलते शिवाय

yathā vā- āhūyamānā vrajanāthayāsmi yukto'bhisāraḥ sakhi nādhunā me na tādṛśīnāṃ hi gurūttamānām ājñāsv avajñā valate śivāya

4.38

यथा वा- पूर्णाशीः पूर्णिमासाव् अनवहिततया या त्वयास्यै वितीर्णा वष्टि त्वाम् एव तन्वन्न् अखिल-मधुरिमोत्सेकम् अस्यां मुकुन्दः दिष्ट्या पर्वोदगात् ते स्वयम् अभिसरणे चित्तम् आधत्स्व वत्से युक्त्याप्य् उक्ता मयेति द्युमणि-सख-सुता प्राहिणोद् एव चित्राम्

yathā vā- pūrṇāśīḥ pūrṇimāsāv anavahitatayā yā tvayāsyai vitīrṇā vaṣṭi tvām eva tanvann akhila-madhurimotsekam asyāṃ mukundaḥ diṣṭyā parvodagāt te svayam abhisaraṇe cittam ādhatsva vatse yuktyāpy uktā mayeti dyumaṇi-sakha-sutā prāhiṇod eva citrām

4.39

अथ धैर्य-शालिनी- तीव्रस् तर्जति भिन्न-धीर् गृह-पतिश् छद्म-ज्ञया पद्मया हारं हारयति हरि-प्रणिहितं कीशेन भर्तुः स्वसा मल्लीं लुम्पति कृष्ण-काम्य-कुसुमां शैव्या प्रिया वर्करी राधा पश्य तथाप्य् अतीव सहना तुष्णीम् असौ तिष्ठति

atha dhairya-śālinī- tīvras tarjati bhinna-dhīr gṛha-patiś chadma-jñayā padmayā hāraṃ hārayati hari-praṇihitaṃ kīśena bhartuḥ svasā mallīṃ lumpati kṛṣṇa-kāmya-kusumāṃ śaivyā priyā varkarī rādhā paśya tathāpy atīva sahanā tuṣṇīm asau tiṣṭhati

4.40

अथ गाम्भीर्य-शालिनी- कलहान्तरितापदे स्थितिं सखि धीराद्य गतापि राधिका बहिर् उद्भट-मान-लक्षणा सुदुरूहा ललिता धियाप्य् अभूत्

atha gāmbhīrya-śālinī- kalahāntaritāpade sthitiṃ sakhi dhīrādya gatāpi rādhikā bahir udbhaṭa-māna-lakṣaṇā sudurūhā lalitā dhiyāpy abhūt

4.41

अथ सुविलासा- तिर्यक्-क्षिप्त-चलद्-दृगञ्चल-रुचिर् लास्योल्लसद्-भ्रू-लता कुन्दाभ-स्मित-चन्दिकोज्ज्वल-मुखी गण्डोच्छलत्-कुण्डला कन्दर्पागम-सिद्ध-मन्त्र-गहनाम् अर्धं दुहाना गिरं हारिण्य् अद्य हरेर् जहार हृदयं राधा विलासोर्मिभिः

atha suvilāsā- tiryak-kṣipta-calad-dṛgañcala-rucir lāsyollasad-bhrū-latā kundābha-smita-candikojjvala-mukhī gaṇḍocchalat-kuṇḍalā kandarpāgama-siddha-mantra-gahanām ardhaṃ duhānā giraṃ hāriṇy adya harer jahāra hṛdayaṃ rādhā vilāsormibhiḥ

4.42

अथ महा-भाव-परमोत्कर्ष-तर्षिणी- अश्रूणाम् अतिवृष्टिभिर् द्विगुणयन्त्य् अर्कात्मजा-निर्झरं ज्योत्स्नी-स्यन्दि-विधूपल-प्रतिकृति-च्छायं वपुर् बिभ्रती कण्ठान्तस् त्रुटद्-अक्षराद्य-पुलकैर् लब्धा कदम्बाकृतिं राधा वेणु-धर प्रवात-कदली-तुल्या क्वचिद् वर्तते

atha mahā-bhāva-paramotkarṣa-tarṣiṇī- aśrūṇām ativṛṣṭibhir dviguṇayanty arkātmajā-nirjharaṃ jyotsnī-syandi-vidhūpala-pratikṛti-cchāyaṃ vapur bibhratī kaṇṭhāntas truṭad-akṣarādya-pulakair labdhā kadambākṛtiṃ rādhā veṇu-dhara pravāta-kadalī-tulyā kvacid vartate

4.43

अथ गोकुल-प्रेम-वसतिः- प्रेम-सन्ततिभिर् एव वेधसा नु वृषभानु-नन्दिनी यादृशां पदम् इता मनांसि नः स्नेहयत्य् अखिल-गोष्ठ-वासिनाम्

atha gokula-prema-vasatiḥ- prema-santatibhir eva vedhasā nu vṛṣabhānu-nandinī yādṛśāṃ padam itā manāṃsi naḥ snehayaty akhila-goṣṭha-vāsinām

4.44

अथ जगच्-छ्रेणी-लसद्-यशाः- उत्फुल्लं किल कुर्वती कुवलयं देवेन्द्र-पत्नी-श्रुतौ कुन्दं निक्षिपती विरिञ्ची-गृहिणी-रोमौषधी-हर्षिणी कर्णोत्तंस-सुधांशु-रत्न-सकलं विद्राव्य भद्राङ्गि ते लक्ष्मीम् अप्य् अधुना चकार चकितां राधे यशः-कौमुदी

atha jagac-chreṇī-lasad-yaśāḥ- utphullaṃ kila kurvatī kuvalayaṃ devendra-patnī-śrutau kundaṃ nikṣipatī viriñcī-gṛhiṇī-romauṣadhī-harṣiṇī karṇottaṃsa-sudhāṃśu-ratna-sakalaṃ vidrāvya bhadrāṅgi te lakṣmīm apy adhunā cakāra cakitāṃ rādhe yaśaḥ-kaumudī

4.45

अथ गुर्व्-अर्पित-गुरु-स्नेहा- न सुतासि कीर्तिदायाः किन्तु ममैवेति तथ्यम् आख्यामि प्राणिमि वीक्ष्य मुखस् ते कृष्णस्येवेति किं त्रपसे

atha gurv-arpita-guru-snehā- na sutāsi kīrtidāyāḥ kintu mamaiveti tathyam ākhyāmi prāṇimi vīkṣya mukhas te kṛṣṇasyeveti kiṃ trapase

4.46

अथ सखी-प्रणयाधीना- उपदिश सखि वृन्दे वल्लवेन्द्रस्य सूनुं किम् अयम् इह सखीनां माम् अधीनां दुनोति अपसरतु सशङ्कं मन्दिरान् मानिनीनां कलयति ललितायाः किं न शौटीर्य-धाटीम्

atha sakhī-praṇayādhīnā- upadiśa sakhi vṛnde vallavendrasya sūnuṃ kim ayam iha sakhīnāṃ mām adhīnāṃ dunoti apasaratu saśaṅkaṃ mandirān māninīnāṃ kalayati lalitāyāḥ kiṃ na śauṭīrya-dhāṭīm

4.47

अथ कृष्ण-प्रियावली-मुख्या, यथा ललित-माधवे (10.10)- सन्तु भ्राम्यद्-अपाड्ग-भङ्गि-खुरली-खेलाभुवः सुभ्रुवः स्वस्ति स्यान् मदिरेक्षणे क्षणम् अपि त्वाम् अन्तरा मे कुतः ताराणां निकुरुम्बकेन वृतया श्लिष्टेऽपि सोमाभया नाकाशे वृषभानुजां श्रियम् ऋते निष्पद्यते स्वश्-छटा

atha kṛṣṇa-priyāvalī-mukhyā, yathā lalita-mādhave (10.10)- santu bhrāmyad-apāḍga-bhaṅgi-khuralī-khelābhuvaḥ subhruvaḥ svasti syān madirekṣaṇe kṣaṇam api tvām antarā me kutaḥ tārāṇāṃ nikurumbakena vṛtayā śliṣṭe'pi somābhayā nākāśe vṛṣabhānujāṃ śriyam ṛte niṣpadyate svaś-chaṭā

4.48

अथ सन्तताश्रव-केशवा- षड्-अङ्घ्रिभिर् अर्दितान् कुसुम-सञ्चयान् आचिनोद् अखण्डम् अपि राधिके बहु-शिखण्डकं त्वद्-गिरा अमुञ्च नव-पल्लव-व्रजम् उदञ्चद् अर्कोज्ज्वलं करोतु वशगो जनः किम् अयम् अन्यद्-आज्ञापय

atha santatāśrava-keśavā- ṣaḍ-aṅghribhir arditān kusuma-sañcayān ācinod akhaṇḍam api rādhike bahu-śikhaṇḍakaṃ tvad-girā amuñca nava-pallava-vrajam udañcad arkojjvalaṃ karotu vaśago janaḥ kim ayam anyad-ājñāpaya

4.49

यस्याः सर्वोत्तमे यूथे सर्व-सद्-गुण-मण्डिताः समन्तान् माधवाकर्षि-विभ्रमाः सन्ति सुभ्रुवः

yasyāḥ sarvottame yūthe sarva-sad-guṇa-maṇḍitāḥ samantān mādhavākarṣi-vibhramāḥ santi subhruvaḥ

4.50

तास् तु वृन्दावनेश्वर्याः सख्यः पञ्च-विधा मताः सख्यश् च नित्य-सख्यश् च प्राण-सख्यश् च काश्चन प्रिय-सख्यश् च परम-प्रेष्ठ-सख्यश् च विश्रुताः

tās tu vṛndāvaneśvaryāḥ sakhyaḥ pañca-vidhā matāḥ sakhyaś ca nitya-sakhyaś ca prāṇa-sakhyaś ca kāścana priya-sakhyaś ca parama-preṣṭha-sakhyaś ca viśrutāḥ

4.51

सख्यः कुसुमिका-विन्ध्या-धनिष्ठाद्याः प्रकीर्तिताः नित्य-सख्यश् च कस्तूरी-मणि-मञ्जरिकादयः

sakhyaḥ kusumikā-vindhyā-dhaniṣṭhādyāḥ prakīrtitāḥ nitya-sakhyaś ca kastūrī-maṇi-mañjarikādayaḥ

4.52

प्राण-सख्यः शशिमुखी-वासन्ती-लासिकादयः गता वृन्दावनेश्वर्याः प्रायेणेमाः स्वरूपताम्

prāṇa-sakhyaḥ śaśimukhī-vāsantī-lāsikādayaḥ gatā vṛndāvaneśvaryāḥ prāyeṇemāḥ svarūpatām

4.53

प्रिय-सख्यः कुरङ्गाक्षी सुमध्या मदनालसा कमला माधुरी मञ्जु-केशी कन्दर्प-सुन्दरी माधवी मालती काम-लता शशिकलादयः

priya-sakhyaḥ kuraṅgākṣī sumadhyā madanālasā kamalā mādhurī mañju-keśī kandarpa-sundarī mādhavī mālatī kāma-latā śaśikalādayaḥ

4.54

परम-प्रेष्ठ-सख्यस् तु ललिता स-विशाखिका स-चित्रा चम्पकलता तुङ्गविद्येन्दुलेखिका रङ्गदेवी सुदेवी चेत्यष्टौ सर्व-गणाग्रिमाः

parama-preṣṭha-sakhyas tu lalitā sa-viśākhikā sa-citrā campakalatā tuṅgavidyendulekhikā raṅgadevī sudevī cetyaṣṭau sarva-gaṇāgrimāḥ

4.55

आसां सुष्ठु द्वयोर् एव प्रेम्णः परम-काष्ठया क्वचिज् जातु क्वचिज् जातु तद्-आधिक्यम् इवेक्षते

āsāṃ suṣṭhu dvayor eva premṇaḥ parama-kāṣṭhayā kvacij jātu kvacij jātu tad-ādhikyam ivekṣate

Section 5

5.1

इति श्री-श्री-उज्ज्वल-नीलमणौ श्री-राधा-प्रकरणम् 4 (5) अथ नायिका-भेद-प्रकरणम् यूथेऽप्य् अवान्तर-गणास् तेषु च कश्चिद् गणस् त्रि-चतुराभिः इह पञ्च-षाभिर् अन्यः सप्ताष्टाभिस् तथेत्य् आद्याः

iti śrī-śrī-ujjvala-nīlamaṇau śrī-rādhā-prakaraṇam 4 (5) atha nāyikā-bheda-prakaraṇam yūthe'py avāntara-gaṇās teṣu ca kaścid gaṇas tri-caturābhiḥ iha pañca-ṣābhir anyaḥ saptāṣṭābhis tathety ādyāḥ

5.2

नासौ नाट्ये रसे मुख्ये यत् परोढा निगद्यते तत् तु स्यात् प्राकृत-क्षुद्र-नायिकाद्य्-अनुसारतः

nāsau nāṭye rase mukhye yat paroḍhā nigadyate tat tu syāt prākṛta-kṣudra-nāyikādy-anusārataḥ

5.3

तथा चोक्तम्- नेष्टा यद् अङ्गिनि रसे कविभिर् परोढा तद् गोकुलाम्बुजदृशां कुलम् अन्तरेन आशांसया रसविधेर् अवतारितानां कंसारिणा रसिकमण्डलशेखरेण

tathā coktam- neṣṭā yad aṅgini rase kavibhir paroḍhā tad gokulāmbujadṛśāṃ kulam antarena āśāṃsayā rasavidher avatāritānāṃ kaṃsāriṇā rasikamaṇḍalaśekhareṇa

5.4

व्रजेन्द्र-नन्दनत्वेन सुष्ठु निष्ठाम् उपेययुः यासां भावस्य सा मुद्रा सद्-भक्तैर् अपि दुर्गमा

vrajendra-nandanatvena suṣṭhu niṣṭhām upeyayuḥ yāsāṃ bhāvasya sā mudrā sad-bhaktair api durgamā

5.5

यथा ललित-माधवे (6.14)- गोपीनां पशुपेन्द्र-नन्दन-जुषो भावस्य कस् तां क्र्ती विज्ञातुं क्षमते दुरूह-पदवी-सञ्चारिणः प्रक्रियाम् आविष्कुर्वति वैष्णवीम् अपि तनुं तस्मिन् भुजैर् जिष्णुभि र्यासां हन्त चतुर्भिर् अद्भुत-रुचिं रागोदयः कुञ्चति

yathā lalita-mādhave (6.14)- gopīnāṃ paśupendra-nandana-juṣo bhāvasya kas tāṃ krtī vijñātuṃ kṣamate durūha-padavī-sañcāriṇaḥ prakriyām āviṣkurvati vaiṣṇavīm api tanuṃ tasmin bhujair jiṣṇubhi ryāsāṃ hanta caturbhir adbhuta-ruciṃ rāgodayaḥ kuñcati

5.6

भुजा-चतुष्टयं क्वापि नर्मणा दर्शयन्न् अपि वृन्दावनेश्वरी-प्रेम्णा द्विभुजः क्रियते हरिः

bhujā-catuṣṭayaṃ kvāpi narmaṇā darśayann api vṛndāvaneśvarī-premṇā dvibhujaḥ kriyate hariḥ

5.7

यथा- रासारम्भ-विधौ निलीय वसता कुञ्जे मृगाक्षी-गणैर् दृष्टं गोपयितुं स्वम् उद्धुर-धिया या सुष्ठु सन्दर्शिता राधायाः प्रणयस्य हन्त महिमा यस्य श्रिया रक्षितुं सा शक्या प्रभविष्णुनापि हरिणा नासीच् चतुर्-बाहुता

yathā- rāsārambha-vidhau nilīya vasatā kuñje mṛgākṣī-gaṇair dṛṣṭaṃ gopayituṃ svam uddhura-dhiyā yā suṣṭhu sandarśitā rādhāyāḥ praṇayasya hanta mahimā yasya śriyā rakṣituṃ sā śakyā prabhaviṣṇunāpi hariṇā nāsīc catur-bāhutā

5.8

अपि च- सामान्याया रसाभास-प्रसङ्गात् तादृग् अप्य् असौ भाव-योगात् तु सैरिन्ध्री परकीयैव सम्मता

api ca- sāmānyāyā rasābhāsa-prasaṅgāt tādṛg apy asau bhāva-yogāt tu sairindhrī parakīyaiva sammatā

5.9

यथा च प्राञ्चः (शृङ्गार-तिलके 1.62,64)- सामान्या वनिता वेश्या सा द्रव्यं परम् इच्छता गुण-हीने च न द्वेषो नानुरागो गुणिन्य् अपि शृङ्गाराभास एतासु न शृङ्गारः कदाचन

yathā ca prāñcaḥ (śṛṅgāra-tilake 1.62,64)- sāmānyā vanitā veśyā sā dravyaṃ param icchatā guṇa-hīne ca na dveṣo nānurāgo guṇiny api śṛṅgārābhāsa etāsu na śṛṅgāraḥ kadācana

5.10

इति स्वकीयाश् च परोढाश् च या द्विधा परिकीर्तिताः मुग्धा मध्या प्रगल्भेति प्रत्येकं तास् त्रिधा मताः

iti svakīyāś ca paroḍhāś ca yā dvidhā parikīrtitāḥ mugdhā madhyā pragalbheti pratyekaṃ tās tridhā matāḥ

5.11

भेद-त्रयम् इदं कैश्चित् स्वीयाया एव वर्णितम् तथापि सत्-कवि-ग्रन्थे दृष्टत्वात् तद्-अनादृतम्

bheda-trayam idaṃ kaiścit svīyāyā eva varṇitam tathāpi sat-kavi-granthe dṛṣṭatvāt tad-anādṛtam

5.12

तथा प्राचीनैश् चोक्तम्- उदाहृति-भिदां केचित् सर्वासाम् एव तन्वते तास् तु प्रायेण दृश्यन्ते सर्वत्र व्यवहारतः

tathā prācīnaiś coktam- udāhṛti-bhidāṃ kecit sarvāsām eva tanvate tās tu prāyeṇa dṛśyante sarvatra vyavahārataḥ

5.13

इति तत्र मुग्धा- मुग्धा नव-वयः-कामा रतौ वामा सखी-वशा रति-चेष्टासु स-व्रीड-चारु-गूढ-प्रयत्न-भाक्

iti tatra mugdhā- mugdhā nava-vayaḥ-kāmā ratau vāmā sakhī-vaśā rati-ceṣṭāsu sa-vrīḍa-cāru-gūḍha-prayatna-bhāk

5.14

कृतापराधे दयिते बाष्प-रुद्धावलोकना प्रियाप्रियोक्तौ चाशक्ता माने च विमुखी सदा

kṛtāparādhe dayite bāṣpa-ruddhāvalokanā priyāpriyoktau cāśaktā māne ca vimukhī sadā

5.15

तत्र नव-वयाः- विरमति शैशव-शिशिरे, प्रविशति यौवन-मधौ विशाखायाः दीव्यति लोचन-कमलं, वदन-सुधांशुश् च विस्फुरति

tatra nava-vayāḥ- viramati śaiśava-śiśire, praviśati yauvana-madhau viśākhāyāḥ dīvyati locana-kamalaṃ, vadana-sudhāṃśuś ca visphurati

5.16

यथा वा- बाल्य-ध्वान्त सखे प्रयाहि तरसा राधा-वपुर् द्वीपत- स्तारुण्य-द्युमणेर् यद् एष विजयारम्भः पुरो जृम्भते कृष्ण-व्योम्नि रुचिर् दरोत्तरलता तारा-द्युतौ काप्य् उरः- पूर्वाद्रौ सुषमोन्नतिः स्मित-कला पश्याद्य वक्त्राम्बुजे

yathā vā- bālya-dhvānta sakhe prayāhi tarasā rādhā-vapur dvīpata- stāruṇya-dyumaṇer yad eṣa vijayārambhaḥ puro jṛmbhate kṛṣṇa-vyomni rucir darottaralatā tārā-dyutau kāpy uraḥ- pūrvādrau suṣamonnatiḥ smita-kalā paśyādya vaktrāmbuje

5.17

नव-कामा, यथा- बाले कंस-भिदः स्मरोत्सव-रसे प्रस्तूयमाने छलात् प्रौढाभीर-वधूभिर् आनत-मुखी त्वं कर्णम् अध्यस्यसि सव्याजं वन-मालिका-विरचनेऽप्य् उल्लासम् आलम्बसे रङ्गः कोऽयम् अवातरद् वद सखि स्वान्ते नवीनस् तव

nava-kāmā, yathā- bāle kaṃsa-bhidaḥ smarotsava-rase prastūyamāne chalāt prauḍhābhīra-vadhūbhir ānata-mukhī tvaṃ karṇam adhyasyasi savyājaṃ vana-mālikā-viracane'py ullāsam ālambase raṅgaḥ ko'yam avātarad vada sakhi svānte navīnas tava

5.18

रतौ वामा, यथा- नव-बालिकास्मि कुरु नर्म नेदृशं पदवीं विमुञ्च शिखि-पिञ्छ-शेखर विरचन्ति पश्य पटवस् तटीम् इमा- मरविन्द-बन्धु-दुहितुर् नत-भ्रुवः

ratau vāmā, yathā- nava-bālikāsmi kuru narma nedṛśaṃ padavīṃ vimuñca śikhi-piñcha-śekhara viracanti paśya paṭavas taṭīm imā- maravinda-bandhu-duhitur nata-bhruvaḥ

5.19

यथा वा- यमुना-पुलिने विलोकनान् मे चलितां स्मेर-सखी-गृहीत-हस्ताम् अयि मुञ्च करं ममेति कञ्जद्- वचनां खञ्जन-लोचनां स्मरामि

yathā vā- yamunā-puline vilokanān me calitāṃ smera-sakhī-gṛhīta-hastām ayi muñca karaṃ mameti kañjad- vacanāṃ khañjana-locanāṃ smarāmi

5.20

सखी-वशा- व्रज-राज-कुमार कर्कशे सुकुमारीं त्वयि नार्पयाम्य् अमुम् कलभेन्द्र-करे नवोदयां नलिनीं कः कुरुते जनः कृती

sakhī-vaśā- vraja-rāja-kumāra karkaśe sukumārīṃ tvayi nārpayāmy amum kalabhendra-kare navodayāṃ nalinīṃ kaḥ kurute janaḥ kṛtī

5.21

यथा वा- न स्वीकृता सखि मया स्रग् इहास्ति कौन्दी किं दीर्घ-रोष-विकटां भ्रु-कुटीं तनोषि क्षिप्तेयम् अत्र मम मण्डन-पेटिकायां चेद् वृन्दया चटुलया किम् अहं करिष्ये

yathā vā- na svīkṛtā sakhi mayā srag ihāsti kaundī kiṃ dīrgha-roṣa-vikaṭāṃ bhru-kuṭīṃ tanoṣi kṣipteyam atra mama maṇḍana-peṭikāyāṃ ced vṛndayā caṭulayā kim ahaṃ kariṣye

5.22

सव्रीड-रत-प्रयत्ना, यथा- द्वित्राण्य् एत्य पदानि कुञ्ज-वसतेर् द्वारे विलासोन्मुखी सद्यः कम्प-तरङ्गद्-अङ्ग-लतिका तिर्यग्-विवृत्ता ह्रिया भूयः स्निग्ध-सखी-गिरां परिमलैस् तल्पान्तम् आसेदुषी स्वान्तं हन्त जहार हारि-हरिणी-नेत्रा मम श्यामला

savrīḍa-rata-prayatnā, yathā- dvitrāṇy etya padāni kuñja-vasater dvāre vilāsonmukhī sadyaḥ kampa-taraṅgad-aṅga-latikā tiryag-vivṛttā hriyā bhūyaḥ snigdha-sakhī-girāṃ parimalais talpāntam āseduṣī svāntaṃ hanta jahāra hāri-hariṇī-netrā mama śyāmalā

5.23

रोष-कृत-बाष्प-मौना, यथा- सिद्धापराधम् अपि शुद्ध-मनाः सखी मे त्वां वक्ष्यते कथम् अदक्षिणम् अक्षमेव नेमां विडम्बय कदम्ब-वनी-भुजङ्ग वक्त्रं पिधाय कुरुताम् इयम् अश्रु-मोक्षम्

roṣa-kṛta-bāṣpa-maunā, yathā- siddhāparādham api śuddha-manāḥ sakhī me tvāṃ vakṣyate katham adakṣiṇam akṣameva nemāṃ viḍambaya kadamba-vanī-bhujaṅga vaktraṃ pidhāya kurutām iyam aśru-mokṣam

5.24

अथ माने विमुखी- मृद्वी तथाक्षमा चेति सा माने विमुखी द्विधा

atha māne vimukhī- mṛdvī tathākṣamā ceti sā māne vimukhī dvidhā

5.25

तत्र मृद्वी, यथा रस-सुधाकारे (1.44)- व्यावृत्ति-क्रमणोद्यमेऽपि पदयोः प्रत्युद्गतौ वर्तनं भ्रूभेदोऽपि तद् ईक्षण-व्यसनिना व्यस्मारि मे चक्षुषा चाटूक्तानि करोति दग्ध-रसना रुक्षाक्ष्रेऽप्य् उद्यता सख्यः किं करवाणि मान-समये सङ्घात-भेदो मम

tatra mṛdvī, yathā rasa-sudhākāre (1.44)- vyāvṛtti-kramaṇodyame'pi padayoḥ pratyudgatau vartanaṃ bhrūbhedo'pi tad īkṣaṇa-vyasaninā vyasmāri me cakṣuṣā cāṭūktāni karoti dagdha-rasanā rukṣākṣre'py udyatā sakhyaḥ kiṃ karavāṇi māna-samaye saṅghāta-bhedo mama

5.26

अक्षमा, यथा- आभीर-पङ्कज-दृशां बत साहसिक्यं या केशवे क्षणम् अपि प्रणयन्ति मानम् मानेति वर्ण-युगलेऽपि मम प्रयाते कर्णाङ्गनं वहति वेपथुम् अन्तरात्मा

akṣamā, yathā- ābhīra-paṅkaja-dṛśāṃ bata sāhasikyaṃ yā keśave kṣaṇam api praṇayanti mānam māneti varṇa-yugale'pi mama prayāte karṇāṅganaṃ vahati vepathum antarātmā

5.27

अथ मध्या- समान-लज्जा-मदना प्रोद्यत्-तारुण्य-शालिनी किञ्चित्-प्रगल्भ-वचना मोहान्त-सुरत-क्षमा मध्या स्यात् कोमला क्वापि माने कुत्रापि कर्कशा

atha madhyā- samāna-lajjā-madanā prodyat-tāruṇya-śālinī kiñcit-pragalbha-vacanā mohānta-surata-kṣamā madhyā syāt komalā kvāpi māne kutrāpi karkaśā

5.28

तत्र समान-लज्जा-मदना, यथा- विकिरति किल कृष्णे नेत्र-पद्मं सतृष्णे नमयति मुखम् अन्तः-स्मेरम् आवृत्य राधा निदधति दृशम् अस्मिन्न् अन्यतः प्रेक्षतेऽमुं तद् अपि सरसिजाक्षी तस्य मोदं व्यतानीत्

tatra samāna-lajjā-madanā, yathā- vikirati kila kṛṣṇe netra-padmaṃ satṛṣṇe namayati mukham antaḥ-smeram āvṛtya rādhā nidadhati dṛśam asminn anyataḥ prekṣate'muṃ tad api sarasijākṣī tasya modaṃ vyatānīt

5.29

प्रोद्यत्-तारुण्य-शालिनी, यथा- भ्रुवोर् विक्षेपस् ते कवलयति मीन-ध्वज-धनुः- प्रभारम्भं रम्भा-श्रियम् उपहसत्य् उरु-युगलम् कुच-द्वन्द्वं धत्ते रथ-चरण-यूनोर् विलसितं वरोरूणां राधे तरुणिमनि चूरामणिर् असि

prodyat-tāruṇya-śālinī, yathā- bhruvor vikṣepas te kavalayati mīna-dhvaja-dhanuḥ- prabhārambhaṃ rambhā-śriyam upahasaty uru-yugalam kuca-dvandvaṃ dhatte ratha-caraṇa-yūnor vilasitaṃ varorūṇāṃ rādhe taruṇimani cūrāmaṇir asi

5.30

किञ्चित्-प्रगल्भोक्तिः, यथोद्धव-सन्देशे (54)- मद्-वक्त्राम्भोरुह-परिमलोन्मत्त-सेवानुबन्धे पत्युः कृष्ण-भ्रमर कुरुषे किंतराम् अन्तरायम् तृष्णाभिस् त्वम् यदि कल-रुत-व्यग्र-चित्तस् तदाग्रे पुष्पैः पाण्डु-च्छविम् अविरलैर् याहि पुंनाग-कुञ्जम्

kiñcit-pragalbhoktiḥ, yathoddhava-sandeśe (54)- mad-vaktrāmbhoruha-parimalonmatta-sevānubandhe patyuḥ kṛṣṇa-bhramara kuruṣe kiṃtarām antarāyam tṛṣṇābhis tvam yadi kala-ruta-vyagra-cittas tadāgre puṣpaiḥ pāṇḍu-cchavim aviralair yāhi puṃnāga-kuñjam

5.31

मोहान्त-सुरत-क्षमा, यथा- श्रम-जल-निविडां निमीलिताक्षीं श्लथ-चिकुराम् अनधीन-बाहु-वल्लीम् मुदित-मनसम् अस्मृतान्य-भावां रति-शयने निशि गोपिकां स्मरामि

mohānta-surata-kṣamā, yathā- śrama-jala-niviḍāṃ nimīlitākṣīṃ ślatha-cikurām anadhīna-bāhu-vallīm mudita-manasam asmṛtānya-bhāvāṃ rati-śayane niśi gopikāṃ smarāmi

5.32

माने कोमला, यथा- प्राणास् त्वम् एव किम् इव त्वयि गोपनीयं मानाय केशि-मथने सखि नास्मि शक्ता एहि प्रयाव रविजा-तट-निष्कुटाय कल्याणि फुल्ल-कुसुमावचय-च्छलेन

māne komalā, yathā- prāṇās tvam eva kim iva tvayi gopanīyaṃ mānāya keśi-mathane sakhi nāsmi śaktā ehi prayāva ravijā-taṭa-niṣkuṭāya kalyāṇi phulla-kusumāvacaya-cchalena

5.33

माने कर्कशा, यथा विदग्ध-माधवे (5.30)- मुधा मानोन्नाहाद् ग्लपयसि किम् अङ्गानि कठिने रुषं धत्से किंवा प्रिय-परिजनाभ्यर्थन-विधौ प्रकामं ते कुञ्जालय-गृह-पतिस् ताम्यति पुरः कृपा-लक्ष्मीवन्तं चटुलय दृगन्तं क्षणम् इह

māne karkaśā, yathā vidagdha-mādhave (5.30)- mudhā mānonnāhād glapayasi kim aṅgāni kaṭhine ruṣaṃ dhatse kiṃvā priya-parijanābhyarthana-vidhau prakāmaṃ te kuñjālaya-gṛha-patis tāmyati puraḥ kṛpā-lakṣmīvantaṃ caṭulaya dṛgantaṃ kṣaṇam iha

5.34

त्रिधासौ मान-वृत्तेः स्याद् धीराधीरोभयात्मिका

tridhāsau māna-vṛtteḥ syād dhīrādhīrobhayātmikā

5.35

तत्र धीर-मध्या- धीरा तु वक्ति वक्रोक्त्या सोत्प्रासं सागसं प्रियम्

tatra dhīra-madhyā- dhīrā tu vakti vakroktyā sotprāsaṃ sāgasaṃ priyam

5.36

यथा- स्वामिन् युक्तम् इदं तवाञ्जन-नवालक्त-द्रवैः सर्वतः संक्रान्तैर् धृत-नील-लोहित-तनोर् यच् चन्द्रलेखा-धृतिः एकं किन्त्व् अवलोचयाम्य् अनुचितं हंहो पशूनां पते देहार्धे दयितां वहन् बहुमताम् अत्रासि यन् नागतः

yathā- svāmin yuktam idaṃ tavāñjana-navālakta-dravaiḥ sarvataḥ saṃkrāntair dhṛta-nīla-lohita-tanor yac candralekhā-dhṛtiḥ ekaṃ kintv avalocayāmy anucitaṃ haṃho paśūnāṃ pate dehārdhe dayitāṃ vahan bahumatām atrāsi yan nāgataḥ

5.37

अथ अधीर-मध्या- अधीरा परुषैर् वाक्यैर् निरस्येद् वल्लभं रुषा

atha adhīra-madhyā- adhīrā paruṣair vākyair nirasyed vallabhaṃ ruṣā

5.38

यथा- उत्तुङ्ग-स्तन-मण्डली-सहचरः कण्ठे स्फुरन्न् एष ते हारः कंसरिपो क्षपा-विलसितं निःसंशयं शंसति धूर्ताभीर-वधू-प्रतारित-मते मिथ्या-कथा-घर्घरी- झङ्कारोन्मुखर प्रयाहि तरसा युक्तात्र नावस्थितिः

yathā- uttuṅga-stana-maṇḍalī-sahacaraḥ kaṇṭhe sphurann eṣa te hāraḥ kaṃsaripo kṣapā-vilasitaṃ niḥsaṃśayaṃ śaṃsati dhūrtābhīra-vadhū-pratārita-mate mithyā-kathā-ghargharī- jhaṅkāronmukhara prayāhi tarasā yuktātra nāvasthitiḥ

5.39

अथ धीराधीर-मध्या- धीराधीर तु वक्रोक्त्या स-बाष्पं वदति प्रियम्

atha dhīrādhīra-madhyā- dhīrādhīra tu vakroktyā sa-bāṣpaṃ vadati priyam

5.40

यथा- गोपेन्द्रनन्दन न रोदय याहि याहि सा ते विधास्यति रुषं हृदयाधिदेवी त्वन्-मौलि-माल्य-हृत-यावक-पङ्कम् अस्याः पाद-द्वयं पुनर् अनेन विभूषयाद्य

yathā- gopendranandana na rodaya yāhi yāhi sā te vidhāsyati ruṣaṃ hṛdayādhidevī tvan-mauli-mālya-hṛta-yāvaka-paṅkam asyāḥ pāda-dvayaṃ punar anena vibhūṣayādya

5.41

यथा वा- ताम् एव प्रतिपद्य काम-वरदां सेवस्व देवीं सदा यस्याः प्राप्य महा-प्रसादम् अधुना दामोदरामोदसे पादालक्तचितं शिरस् तव मुखं ताम्बूल-शेषोज्ज्वलं कण्ठश् चायम् उरोज-कुट्मल-सुहृन्-निर्माल्य-माल्याङ्कितः

yathā vā- tām eva pratipadya kāma-varadāṃ sevasva devīṃ sadā yasyāḥ prāpya mahā-prasādam adhunā dāmodarāmodase pādālaktacitaṃ śiras tava mukhaṃ tāmbūla-śeṣojjvalaṃ kaṇṭhaś cāyam uroja-kuṭmala-suhṛn-nirmālya-mālyāṅkitaḥ

5.42

सर्व एव रसोत्कर्षो मध्यायाम् एव युज्यते यद् अस्यां वर्तते व्यक्ता मौग्ध्य-प्रागल्भ्ययोर् युतिः

sarva eva rasotkarṣo madhyāyām eva yujyate yad asyāṃ vartate vyaktā maugdhya-prāgalbhyayor yutiḥ

5.43

अथ प्रगल्भा- प्रगल्भा पूर्ण-तारुण्या मदान्धोरु-रतोत्सुका भूरि-भावोद्गमाभिज्ञा रसेनाक्रान्त-वल्लभा अतिप्रौढोक्ति-चेष्टासौ माने चात्यन्त-कर्कशा

atha pragalbhā- pragalbhā pūrṇa-tāruṇyā madāndhoru-ratotsukā bhūri-bhāvodgamābhijñā rasenākrānta-vallabhā atiprauḍhokti-ceṣṭāsau māne cātyanta-karkaśā

5.44

तत्र पूर्ण-तारुण्या, यथा- मुष्णाति स्तन-युग्मम् अभ्रम् उपतेः कुम्भ-स्थली-विभ्रमं विस्फारं च नितम्ब-मण्डलम् इदं रोधः-श्रियं लुण्ठति द्वन्द्वं लोचनयोश् च लोल-शफरी-विस्फूर्जितं स्पर्धते तारुण्यामृत-सम्पदा त्वम् अधिकं चन्द्रावलि क्षालिता

tatra pūrṇa-tāruṇyā, yathā- muṣṇāti stana-yugmam abhram upateḥ kumbha-sthalī-vibhramaṃ visphāraṃ ca nitamba-maṇḍalam idaṃ rodhaḥ-śriyaṃ luṇṭhati dvandvaṃ locanayoś ca lola-śapharī-visphūrjitaṃ spardhate tāruṇyāmṛta-sampadā tvam adhikaṃ candrāvali kṣālitā

5.45

अथ मदान्धा- निष्क्रान्ते रति-कुञ्जतः परिजने शय्याम् अवापय्य मां स्वैरं गौरि रिरंसया मयि दृशं दीर्घां क्षिपत्य् अच्युते सद्यः-प्रोद्यद्-उरु-प्रमोद-लहरी-विस्मारितात्म-स्थिति- र्नाहं तत्र विदाम्बभूव किम् अभूत् कृत्यं किलातःपरम्

atha madāndhā- niṣkrānte rati-kuñjataḥ parijane śayyām avāpayya māṃ svairaṃ gauri riraṃsayā mayi dṛśaṃ dīrghāṃ kṣipaty acyute sadyaḥ-prodyad-uru-pramoda-laharī-vismāritātma-sthiti- rnāhaṃ tatra vidāmbabhūva kim abhūt kṛtyaṃ kilātaḥparam

5.46

उरु-रतोत्सुका, यथा- उदञ्चद्-वैयात्यां पृथु-नख-पदाकीर्ण-मिथुनां स्खलद्-बर्हाकल्पां दलद्-अमल-गुञ्जा-मणिसराम् ममानङ्ग-क्रीडां सखि वलय-रिक्ती-कृत-करां मनस् ताम् एवोच्चैर् मणित-रमणीयां मृगयते

uru-ratotsukā, yathā- udañcad-vaiyātyāṃ pṛthu-nakha-padākīrṇa-mithunāṃ skhalad-barhākalpāṃ dalad-amala-guñjā-maṇisarām mamānaṅga-krīḍāṃ sakhi valaya-riktī-kṛta-karāṃ manas tām evoccair maṇita-ramaṇīyāṃ mṛgayate

5.47

भूरि-भावोद्गमाभिज्ञा- साचि-प्रेङ्खद्-अपाङ्ग-शृङ्खल-शिखा विस्फारित-भ्रू-लता साकूत-स्मित-कुड्मलावृत-मुखी प्रोत्क्षिप्त-रोमाङ्कुरा कुञ्जे गुञ्ज-दलौ विराजसि चिरात् कूजद्-विपञ्ची-स्वरा बद्धुं बन्धुर-गात्रि कृष्ण-हरिणं शङ्के त्वम् आकाङ्क्षसि

bhūri-bhāvodgamābhijñā- sāci-preṅkhad-apāṅga-śṛṅkhala-śikhā visphārita-bhrū-latā sākūta-smita-kuḍmalāvṛta-mukhī protkṣipta-romāṅkurā kuñje guñja-dalau virājasi cirāt kūjad-vipañcī-svarā baddhuṃ bandhura-gātri kṛṣṇa-hariṇaṃ śaṅke tvam ākāṅkṣasi

5.48

रसाक्रान्त-वल्लभा, यथा- अवचिनु कुसुमानि प्रेक्ष्य चारुण्य् अरण्ये विरचय पुनर् एभिर् मण्डनान्य् उज्ज्वलानि मधुमथन मद्-अङ्गे कल्पयाकल्पम् एतै- र्युवतिषु मम भीमं रौतु सौभाग्य-भेरी

rasākrānta-vallabhā, yathā- avacinu kusumāni prekṣya cāruṇy araṇye viracaya punar ebhir maṇḍanāny ujjvalāni madhumathana mad-aṅge kalpayākalpam etai- ryuvatiṣu mama bhīmaṃ rautu saubhāgya-bherī

5.49

अतिप्रौढोक्तिः, यथा पद्यावल्यां (280)- काकुं करोषि गृह-कोण-करीष-पुञ्ज- गूढाङ्ग किं ननु वृथा कितव प्रयाहि कुत्राद्य जीर्ण-तरणि-भ्रमणातिभीत- गोपाङ्गना-गण-विडम्बन-चातुरी ते

atiprauḍhoktiḥ, yathā padyāvalyāṃ (280)- kākuṃ karoṣi gṛha-koṇa-karīṣa-puñja- gūḍhāṅga kiṃ nanu vṛthā kitava prayāhi kutrādya jīrṇa-taraṇi-bhramaṇātibhīta- gopāṅganā-gaṇa-viḍambana-cāturī te

5.50

अतिप्रौढ-चेष्टा, यथा- सख्यास् तवानङ्ग-रणोत्सवेऽधुना ननर्त मुक्ता-लतिका स्तनोपरि उत्प्लुत्य यस्याः सखि नायकश् चलो धीरं मुहुर् मे प्रजहार कौस्तुभम्

atiprauḍha-ceṣṭā, yathā- sakhyās tavānaṅga-raṇotsave'dhunā nanarta muktā-latikā stanopari utplutya yasyāḥ sakhi nāyakaś calo dhīraṃ muhur me prajahāra kaustubham

5.51

मानेऽत्यन्त-कर्कशा, यथा उद्दव-सन्देशे (53)- मेदिन्यां ते लुठति दयिता मालती म्लान-पुष्पा तिष्ठन् द्वारे रमणि विमनाः खिद्यते पद्मनाभः त्वं चोन्निद्रा क्षपयसि निशाम् रोदयन्ती वयस्या माने कस् ते नव-मधुरिमा तं तु नालोकयामि

māne'tyanta-karkaśā, yathā uddava-sandeśe (53)- medinyāṃ te luṭhati dayitā mālatī mlāna-puṣpā tiṣṭhan dvāre ramaṇi vimanāḥ khidyate padmanābhaḥ tvaṃ connidrā kṣapayasi niśām rodayantī vayasyā māne kas te nava-madhurimā taṃ tu nālokayāmi

5.52

मान-वृत्तेः प्रगल्भापि त्रिधा धीरादि-भेदतः

māna-vṛtteḥ pragalbhāpi tridhā dhīrādi-bhedataḥ

5.53

तत्र धीर-प्रगल्भा- उदास्ते सुरते धीरा सावहित्था च सादरा

tatra dhīra-pragalbhā- udāste surate dhīrā sāvahitthā ca sādarā

5.54

यथा- देवी नाद्य मयार्चितेति न हरे ताम्बूलम् आस्वादितं शिल्पं ते परिचित्य तप्स्यति गृहीत्य् अङ्गी कृता न स्रजः आहूतास्मि गृहे व्रजेशितुर् इति क्षिप्रं व्रजन्त्या वच- स्तस्याश्रावि न भद्रयेति विनयैर् मानः प्रमाणीकृतः

yathā- devī nādya mayārciteti na hare tāmbūlam āsvāditaṃ śilpaṃ te paricitya tapsyati gṛhīty aṅgī kṛtā na srajaḥ āhūtāsmi gṛhe vrajeśitur iti kṣipraṃ vrajantyā vaca- stasyāśrāvi na bhadrayeti vinayair mānaḥ pramāṇīkṛtaḥ

5.55

यथा वा- कण्ठे नाद्य करोमि दुर्व्रत-हता रम्याम् इमां ते स्रजं वक्तुं सुष्ठु न हि क्षमास्मि कठिनैर् मौनं द्विजैर् ग्राहिता का त्वां प्रोज्झ्य चलेत् खलेयम् अचिरं श्वश्रूर् न चेद् आह्वये- दित्थं पालिकया हरौ विनयतो मन्युर् गभीरीकृतः

yathā vā- kaṇṭhe nādya karomi durvrata-hatā ramyām imāṃ te srajaṃ vaktuṃ suṣṭhu na hi kṣamāsmi kaṭhinair maunaṃ dvijair grāhitā kā tvāṃ projjhya calet khaleyam aciraṃ śvaśrūr na ced āhvaye- ditthaṃ pālikayā harau vinayato manyur gabhīrīkṛtaḥ

5.56

यथा वा- कुचालम्भे पाणिर् न हि मम भवत्या विघटितो मुहुश् चुम्बारम्भे मुखम् अपि न साचीकृतम् अभूत् परीरम्भे चन्द्रावलि न च वपुः कुञ्चितम् इदं क्व लब्धा मानस्य स्थितिर् इयम् अनालोकित-चरी

yathā vā- kucālambhe pāṇir na hi mama bhavatyā vighaṭito muhuś cumbārambhe mukham api na sācīkṛtam abhūt parīrambhe candrāvali na ca vapuḥ kuñcitam idaṃ kva labdhā mānasya sthitir iyam anālokita-carī

5.57

अथ अधीर-प्रगल्भा- सन्तर्ज्य निष्ठुरं रोषाद् अधीरा ताडयेत् प्रियम्

atha adhīra-pragalbhā- santarjya niṣṭhuraṃ roṣād adhīrā tāḍayet priyam

5.58

यथा- मुग्धाः कंसरिपो वयं रचयितुं जानीमहे नोचितं तां नीति-क्रम-कोविदां प्रिय-सखीं वन्देमहि श्यामलाम् मल्ली-दामभिर् उच्छलन्-मधुकरैः संयम्य कण्ठे यया साक्षेपं चकितेक्षणस् त्वम् असकृत् कर्णोत्पलैस् ताड्यसे

yathā- mugdhāḥ kaṃsaripo vayaṃ racayituṃ jānīmahe nocitaṃ tāṃ nīti-krama-kovidāṃ priya-sakhīṃ vandemahi śyāmalām mallī-dāmabhir ucchalan-madhukaraiḥ saṃyamya kaṇṭhe yayā sākṣepaṃ cakitekṣaṇas tvam asakṛt karṇotpalais tāḍyase

5.59

अथ धीराधीर-प्रगल्भा- धीराधीर-गुणोप्तेआ धीराधीरेति कथ्यते

atha dhīrādhīra-pragalbhā- dhīrādhīra-guṇopteā dhīrādhīreti kathyate

5.60

यथा- स्फुरति न मम जातु क्रोध-गन्धोऽपि चित्ते व्रतम् अनु गहनाभूत् किन्तु मौने मनीषा अघहर लघु याहि व्याज आस्तां यद् एताः कुसुम-रसनया त्वां बन्धुम् इच्छन्ति सख्यः

yathā- sphurati na mama jātu krodha-gandho'pi citte vratam anu gahanābhūt kintu maune manīṣā aghahara laghu yāhi vyāja āstāṃ yad etāḥ kusuma-rasanayā tvāṃ bandhum icchanti sakhyaḥ

5.61

यथा वा- कृतागसि हरौ पुरः स्फुरति तं भ्रमद्-भ्रू-लता तिताडयिषुर् उद्धुरा श्रुति-तटाद् विकृष्योत्पलम् न तेन तम् अताडयत् किम् अपि याहि याहीति सा ब्रुवत्य् अजनि मङ्गला सखि परं पराञ्चन्-मुखी

yathā vā- kṛtāgasi harau puraḥ sphurati taṃ bhramad-bhrū-latā titāḍayiṣur uddhurā śruti-taṭād vikṛṣyotpalam na tena tam atāḍayat kim api yāhi yāhīti sā bruvaty ajani maṅgalā sakhi paraṃ parāñcan-mukhī

5.62

किशोरिकाणाम् अप्य् आसाम् आकृतेः प्रकृतेर् अपि प्रागल्भ्याद् इव कासांचित् प्रगल्भात्वम् उदीर्यते

kiśorikāṇām apy āsām ākṛteḥ prakṛter api prāgalbhyād iva kāsāṃcit pragalbhātvam udīryate

5.63

मध्या तथा प्रगल्भा च द्विधा सा परिभिद्यते ज्येष्ठा चापि कनिष्ठा च नायक-प्रणयं प्रति

madhyā tathā pragalbhā ca dvidhā sā paribhidyate jyeṣṭhā cāpi kaniṣṭhā ca nāyaka-praṇayaṃ prati

5.64

यथा- सुप्ते प्रेक्ष्य पृथक् पुरः प्रियतमे तत्रार्पयन् पुष्पजं लीलाया नयनाञ्चले किल रजश् चक्रे प्रबोधोद्यमम् कृष्णः शीतल-ताल-वृन्त-रचनोपायेन पश्याग्रत- स्तारायाः प्रणयाद् इव प्रणयते निद्राभिवृद्धि-क्रमम्

yathā- supte prekṣya pṛthak puraḥ priyatame tatrārpayan puṣpajaṃ līlāyā nayanāñcale kila rajaś cakre prabodhodyamam kṛṣṇaḥ śītala-tāla-vṛnta-racanopāyena paśyāgrata- stārāyāḥ praṇayād iva praṇayate nidrābhivṛddhi-kramam

5.65

यथा वा- दीव्यन्त्यौ दयिते समीक्ष्य रभसाद् अक्षैस् त्र्यहात्म-ग्लहै- र्गौरीं घूर्णितयोपदिश्य हितवद्-दाय-प्रयोगं भ्रुवा तस्यास् तूर्णम् उपार्जयन्न् इव जयं शिक्षा-वशेनाच्युतः श्यामाम् एव चकार धूर्त-नगरी-सङ्केत-विज् जित्वराम्

yathā vā- dīvyantyau dayite samīkṣya rabhasād akṣais tryahātma-glahai- rgaurīṃ ghūrṇitayopadiśya hitavad-dāya-prayogaṃ bhruvā tasyās tūrṇam upārjayann iva jayaṃ śikṣā-vaśenācyutaḥ śyāmām eva cakāra dhūrta-nagarī-saṅketa-vij jitvarām

5.66

काचित् काञ्चिद् अपेक्ष्य स्याज् ज्येष्ठेत्य् आपेक्षिकी भिदा अतो भेद-द्वयम् इदं न कृतं गणनान्तरे

kācit kāñcid apekṣya syāj jyeṣṭhety āpekṣikī bhidā ato bheda-dvayam idaṃ na kṛtaṃ gaṇanāntare

5.67

कन्या मुग्धैव सा किन्तु स्वीयान्योढे उभे बुधैः मुग्धा-मध्यादिभेदेन षड्-भेदे परिकीर्तिते

kanyā mugdhaiva sā kintu svīyānyoḍhe ubhe budhaiḥ mugdhā-madhyādibhedena ṣaḍ-bhede parikīrtite

5.68

मध्या-प्रौढे द्विषड्-भेदे प्रोक्ते धीरादि-भेदतः कन्या स्वीया परोढेति मुग्धा च त्रिविधा मता इति ताः कीर्तिता पञ्चदश भेदा इहाखिलाः

madhyā-prauḍhe dviṣaḍ-bhede prokte dhīrādi-bhedataḥ kanyā svīyā paroḍheti mugdhā ca trividhā matā iti tāḥ kīrtitā pañcadaśa bhedā ihākhilāḥ

5.69

अथावस्थाष्टकं सर्व-नायिकानां निगद्यते तत्राभिसारिका वास-सज्जा चोत्कण्ठिता तथा

athāvasthāṣṭakaṃ sarva-nāyikānāṃ nigadyate tatrābhisārikā vāsa-sajjā cotkaṇṭhitā tathā

5.70

खण्डिता विप्रलब्धा च कलहान्तरितापि च प्रोषित-प्रेयसी चैव तथा स्वाधीन-भर्तृका

khaṇḍitā vipralabdhā ca kalahāntaritāpi ca proṣita-preyasī caiva tathā svādhīna-bhartṛkā

5.71

तत्र अभिसारिका, यथा- याभिसारयते कान्तं स्वयं वाभिसरत्य् अपि सा ज्योत्स्नी तामसी यान-योग्य-वेषाभिसारिका

tatra abhisārikā, yathā- yābhisārayate kāntaṃ svayaṃ vābhisaraty api sā jyotsnī tāmasī yāna-yogya-veṣābhisārikā

5.72

लज्जया स्वाङ्ग-लीनेव निःशब्दाखिल-मण्डना कृतावगुष्ठा स्निग्धैक-सखी-युक्ता प्रियं व्रजेत्

lajjayā svāṅga-līneva niḥśabdākhila-maṇḍanā kṛtāvaguṣṭhā snigdhaika-sakhī-yuktā priyaṃ vrajet

5.73

तत्र अभिसारयित्री, यथा- जानीते न हरिर् यथा मम मनः-कन्दर्प-कण्डूम् इमां मां प्रीत्याभिसरत्य् अयं सखि यथा कृत्वा त्वयि प्रार्थनाम् चातुर्यं तरसा प्रसारय तथा सस्नेहम् आसाद्य तं यावत् प्राणहरो न चन्द्रहतकः प्राची-मुखं चुम्बति

tatra abhisārayitrī, yathā- jānīte na harir yathā mama manaḥ-kandarpa-kaṇḍūm imāṃ māṃ prītyābhisaraty ayaṃ sakhi yathā kṛtvā tvayi prārthanām cāturyaṃ tarasā prasāraya tathā sasneham āsādya taṃ yāvat prāṇaharo na candrahatakaḥ prācī-mukhaṃ cumbati

5.74

अथ ज्योत्स्न्यां स्वयम् अभिसारिका, यथा- इन्दुस् तुन्दिल-मण्डलं प्रणयते वृन्दावने चन्द्रिकां सान्द्रां सुन्दरि नन्दनो व्रज-पतेस् त्वद् वीथिम् उद्वीक्षते त्वं चन्द्राञ्चित-चन्दनेन खचिता क्षौमेण चालङ्कृता किं वर्त्मन्य् अरविन्द-चारु-चरण-द्वन्द्वं न सन्धित्ससि

atha jyotsnyāṃ svayam abhisārikā, yathā- indus tundila-maṇḍalaṃ praṇayate vṛndāvane candrikāṃ sāndrāṃ sundari nandano vraja-pates tvad vīthim udvīkṣate tvaṃ candrāñcita-candanena khacitā kṣaumeṇa cālaṅkṛtā kiṃ vartmany aravinda-cāru-caraṇa-dvandvaṃ na sandhitsasi

5.75

तामस्यां, यथा विदग्ध-माधवे (4.22)- तिमिर-मसिभिः संवीताङ्ग्यः कदम्ब-वनान्तरे सखि बक-रिपुं पुण्यात्मानः सरन्त्य् अभिसारिकाः तव तु परितो विद्युद्-वर्णास् तनु-द्युति-सूचयो हरि हरि घन-ध्वान्तान्येताः स्ववैरिणि भिन्दते

tāmasyāṃ, yathā vidagdha-mādhave (4.22)- timira-masibhiḥ saṃvītāṅgyaḥ kadamba-vanāntare sakhi baka-ripuṃ puṇyātmānaḥ saranty abhisārikāḥ tava tu parito vidyud-varṇās tanu-dyuti-sūcayo hari hari ghana-dhvāntānyetāḥ svavairiṇi bhindate

5.76

अथ वासक-सज्जा- स्ववासक-वशात् कान्ते समेष्यति निजं वपुः सज्जी-करोति गेहं च या सा वासक-सज्जिका

atha vāsaka-sajjā- svavāsaka-vaśāt kānte sameṣyati nijaṃ vapuḥ sajjī-karoti gehaṃ ca yā sā vāsaka-sajjikā

5.77

चेष्टा चास्याः स्मर-क्रीडा-सङ्कल्पो वर्त्म-वीक्षणम् सखी-विनोद-वार्त्ता च मुहुर् दूति-क्षणादयः

ceṣṭā cāsyāḥ smara-krīḍā-saṅkalpo vartma-vīkṣaṇam sakhī-vinoda-vārttā ca muhur dūti-kṣaṇādayaḥ

5.78

यथा- रति-क्रीडा-कुञ्जं कुसुम-शयनीयोज्ज्वल-रुचिं वपुः सालङ्कारं निजम् अपि विलोक्य स्मित-मुखी मुहुर् ध्यायं ध्यायं किम् अपि हरिणा सङ्गम-विधिं समृद्ध्यन्ती राधा मदन-मद-माद्यन् मतिर् अभूत्

yathā- rati-krīḍā-kuñjaṃ kusuma-śayanīyojjvala-ruciṃ vapuḥ sālaṅkāraṃ nijam api vilokya smita-mukhī muhur dhyāyaṃ dhyāyaṃ kim api hariṇā saṅgama-vidhiṃ samṛddhyantī rādhā madana-mada-mādyan matir abhūt

5.79

अथ उत्कण्ठिता- अनागसि प्रियतमे चिरयत्य् उत्सुका तु या विरहोत्कण्ठिता भाव-वेदिभिः सा समीरिता

atha utkaṇṭhitā- anāgasi priyatame cirayaty utsukā tu yā virahotkaṇṭhitā bhāva-vedibhiḥ sā samīritā

5.80

अस्यास् तु चेष्टा हृत्-तापो वेपथुर् हेतु-तर्कणम् अरतिर् वाष्प-मोक्षण् च स्वावस्था-कथनादयः

asyās tu ceṣṭā hṛt-tāpo vepathur hetu-tarkaṇam aratir vāṣpa-mokṣaṇ ca svāvasthā-kathanādayaḥ

5.81

यथा- सखि किम् अभवद् बद्धो राधा-कटाक्ष-गुणैर् अयं समरम् अथवा किं प्रारब्धं सुरारिभिर् उद्धुरैः अहह बहुलाष्टम्यां प्राची-मुखेऽप्य् उदिते विधौ विधु-मुखि! न यन् मां सस्मार व्रजेश्वर-नन्दनः

yathā- sakhi kim abhavad baddho rādhā-kaṭākṣa-guṇair ayaṃ samaram athavā kiṃ prārabdhaṃ surāribhir uddhuraiḥ ahaha bahulāṣṭamyāṃ prācī-mukhe'py udite vidhau vidhu-mukhi! na yan māṃ sasmāra vrajeśvara-nandanaḥ

5.82

वास-सज्जा-दशाशेषे मानस्य विरताव् अपि पारतन्त्र्ये तथा यूनोर् उत्कण्ठा स्याद् असङ्गमात्

vāsa-sajjā-daśāśeṣe mānasya viratāv api pāratantrye tathā yūnor utkaṇṭhā syād asaṅgamāt

5.83

अथ विप्रलब्धा- कृत्वा सङ्केतम् अप्राप्ते दैवाज् जीवित-वल्लभे व्यथमानान्तरा प्रोक्ता विप्रलब्धा मनीषिभिः निर्वेद-चिन्ता-खेदाश्रु-मूर्च्छा-निःश्वसितादि-भाक्

atha vipralabdhā- kṛtvā saṅketam aprāpte daivāj jīvita-vallabhe vyathamānāntarā proktā vipralabdhā manīṣibhiḥ nirveda-cintā-khedāśru-mūrcchā-niḥśvasitādi-bhāk

5.84

यथा- विन्दति स्म दिवम् इन्दुर् इन्दिरा- नायकेन सखि वञ्चिता वयम् कुर्महे किम् इह शाधि सादरं द्राग् इति क्लमम् अगान् मृगेक्षणा

yathā- vindati sma divam indur indirā- nāyakena sakhi vañcitā vayam kurmahe kim iha śādhi sādaraṃ drāg iti klamam agān mṛgekṣaṇā

5.85

उल्लङ्घ्य समयं यस्याः प्रेयान् अन्योपभोगवान् भोग-लक्ष्माङ्कितः प्रातरागच्छेत् सा हि खण्डिता एषा तु रोष-निःश्वास-तूष्णीं-भावादि-भाग् भवेत्

ullaṅghya samayaṃ yasyāḥ preyān anyopabhogavān bhoga-lakṣmāṅkitaḥ prātarāgacchet sā hi khaṇḍitā eṣā tu roṣa-niḥśvāsa-tūṣṇīṃ-bhāvādi-bhāg bhavet

5.86

यथा- यावैर् धूमलितं शिरो भुज-तटीं ताटङ्क-मुद्राङ्कितां संक्रान्त-स्तन-कुङ्कुमोज्ज्वलम् उरो मालां परिम्लापिताम् घूर्णा-कुड्मलिते दृशौ व्रज-पतेर् दृष्ट्वा प्रगे श्यामला चित्ते रुद्र-गुणं मुखे तु सुमुखी भेजे मुनीनां व्रतम्

yathā- yāvair dhūmalitaṃ śiro bhuja-taṭīṃ tāṭaṅka-mudrāṅkitāṃ saṃkrānta-stana-kuṅkumojjvalam uro mālāṃ parimlāpitām ghūrṇā-kuḍmalite dṛśau vraja-pater dṛṣṭvā prage śyāmalā citte rudra-guṇaṃ mukhe tu sumukhī bheje munīnāṃ vratam

5.87

अथ कलहान्तरिता- या सखीनां पुरः पाद-पतितं वल्लभं रुषा निरस्य पश्चात् तपति कलहान्तरिता हि सा अस्याः प्रलाप-सन्ताप-ग्लानि-निःश्वसितादयः

atha kalahāntaritā- yā sakhīnāṃ puraḥ pāda-patitaṃ vallabhaṃ ruṣā nirasya paścāt tapati kalahāntaritā hi sā asyāḥ pralāpa-santāpa-glāni-niḥśvasitādayaḥ

5.88

यथा- स्रजः क्षिप्ता दूरे स्वयम् उपहृताः केशि-रिपुणा प्रिय-वाचस् तस्य श्रुति-परिसरान्तेऽपि न कृताः नमन्न् एष क्षौणी-विलुठित-शिखं प्रैक्षि न मया मनस् तेनेदं मे स्फुटति पुटपाकार्पितम् इव

yathā- srajaḥ kṣiptā dūre svayam upahṛtāḥ keśi-ripuṇā priya-vācas tasya śruti-parisarānte'pi na kṛtāḥ namann eṣa kṣauṇī-viluṭhita-śikhaṃ praikṣi na mayā manas tenedaṃ me sphuṭati puṭapākārpitam iva

5.89

अथ प्रोषित-भर्तृका- दूर-देशं गते कान्ते भवेत् प्रोषित-भर्तृका प्रिय-संकीर्तनं दैन्यम् अस्यास् तानव-जागरौ मालिन्यम् अनवस्थानं जाड्य-चिन्तादयो मताः

atha proṣita-bhartṛkā- dūra-deśaṃ gate kānte bhavet proṣita-bhartṛkā priya-saṃkīrtanaṃ dainyam asyās tānava-jāgarau mālinyam anavasthānaṃ jāḍya-cintādayo matāḥ

5.90

यथा- विलासी स्वच्छन्दं वसति मथुरायां मधु-रिपु- र्वसन्तः सन्तापं प्रथयति समन्ताद् अनुपदम् दुराशेयं वैरिण्य् अहह मद्-अभीष्टोद्यम-विधौ विधत्ते प्रत्यूहं किम् इह भविता हन्त शरणम्

yathā- vilāsī svacchandaṃ vasati mathurāyāṃ madhu-ripu- rvasantaḥ santāpaṃ prathayati samantād anupadam durāśeyaṃ vairiṇy ahaha mad-abhīṣṭodyama-vidhau vidhatte pratyūhaṃ kim iha bhavitā hanta śaraṇam

5.91

अथ स्वाधीन-भर्तृका- स्वायत्तासन्न-दयिता भवेत् स्वाधीन-भर्तृका सलिलारण्य-विक्रीडा-कुसुमावचयादि-कृत्

atha svādhīna-bhartṛkā- svāyattāsanna-dayitā bhavet svādhīna-bhartṛkā salilāraṇya-vikrīḍā-kusumāvacayādi-kṛt

5.92

यथा- मुदा कुर्वन् पत्राङ्कुरम् अनुपमं पीन-कुचयोः श्रुति-द्वन्द्वे गन्धाहृत-मधुपम् इन्दीवर-युग्मम् सखेलं धम्मिल्लोपरि च कमलं कोमलम् असौ निराबाधां राधां रमयति चिरं केशि-दमनः

yathā- mudā kurvan patrāṅkuram anupamaṃ pīna-kucayoḥ śruti-dvandve gandhāhṛta-madhupam indīvara-yugmam sakhelaṃ dhammillopari ca kamalaṃ komalam asau nirābādhāṃ rādhāṃ ramayati ciraṃ keśi-damanaḥ

5.93

यथा वा, श्री-गीत-गोविन्दे (12.25)- रचय कुचयोश् चित्रं पत्रं कुरुष्व कपोलयो- र्घटय जघने काञ्चीं मुग्ध-स्रजा कवरि-भरं कलय वलय-श्रेणीं पाणौ पदे मणि-नूपुरा- विति निगदितः प्रीतः पिताम्बरोऽपि तथाकरोत्

yathā vā, śrī-gīta-govinde (12.25)- racaya kucayoś citraṃ patraṃ kuruṣva kapolayo- rghaṭaya jaghane kāñcīṃ mugdha-srajā kavari-bharaṃ kalaya valaya-śreṇīṃ pāṇau pade maṇi-nūpurā- viti nigaditaḥ prītaḥ pitāmbaro'pi tathākarot

5.94

चेद् इयं प्रेयसा हातुं क्षणम् अप्य् अतिदुःशका परम-प्रेम-वश्यत्वान् माधवीति तदोच्यते

ced iyaṃ preyasā hātuṃ kṣaṇam apy atiduḥśakā parama-prema-vaśyatvān mādhavīti tadocyate

5.95

हृष्टाः स्वाधीन-पतिका-वाससज्जाभिसारिकाः मण्डिताश् च पराः पञ्च खिन्ना मण्डन-वर्जिताः वाम-गण्डाश्रित-कराश् चिन्ता-सन्तप्त-मानसाः

hṛṣṭāḥ svādhīna-patikā-vāsasajjābhisārikāḥ maṇḍitāś ca parāḥ pañca khinnā maṇḍana-varjitāḥ vāma-gaṇḍāśrita-karāś cintā-santapta-mānasāḥ

5.96

उत्तमा मध्यमा चात्र कनिष्ठा चेति तास् त्रिधा व्रजेन्द्रनन्दने प्रेम-तारतम्येन कीर्तिताः

uttamā madhyamā cātra kaniṣṭhā ceti tās tridhā vrajendranandane prema-tāratamyena kīrtitāḥ

5.97

भावः स्याद् उत्तमादीनां यस्या यावान् प्रिये हरौ तस्यापि तस्यां तावान् स्याद् इति सर्वत्र युज्यते

bhāvaḥ syād uttamādīnāṃ yasyā yāvān priye harau tasyāpi tasyāṃ tāvān syād iti sarvatra yujyate

5.98

तत्र उत्तमा, यथा- कर्तुं शर्म क्षणिकम् अपि मे साध्यम् उज्झत्य् अशेषं चित्तोत्सङ्गे न भजति मया दत्त-खेदाप्य् असूयाम् श्रुत्वा चान्तर्विदलति मृषाप्य् आर्ति-वार्ता-लवं मे राधा मूर्धन्य् अखिल-सुदृशां राजते सद्-गुणेन

tatra uttamā, yathā- kartuṃ śarma kṣaṇikam api me sādhyam ujjhaty aśeṣaṃ cittotsaṅge na bhajati mayā datta-khedāpy asūyām śrutvā cāntarvidalati mṛṣāpy ārti-vārtā-lavaṃ me rādhā mūrdhany akhila-sudṛśāṃ rājate sad-guṇena

5.99

मध्यमा, यथा- दुर्मानम् एव मनना बहु मानयन्ती किं ज्ञात-कृष्ण-हृदयार्तिर् अपि प्रयासि रङ्गे तरङ्गम् अखिलाङ्गि वराङ्गनानां नासौ प्रिये सखि भवत्य् अनुराग-मुद्रा

madhyamā, yathā- durmānam eva mananā bahu mānayantī kiṃ jñāta-kṛṣṇa-hṛdayārtir api prayāsi raṅge taraṅgam akhilāṅgi varāṅganānāṃ nāsau priye sakhi bhavaty anurāga-mudrā

5.100

कनिष्ठा, यथा- दनुजभिद्-अभिसार-प्रस्तुतौ वृष्टिम् उग्रां जन-गमन-विरामाद् उच्चकैः स्तौषि तुष्टा कथय कथम् इदानीं जृम्भिते मेघ-डिम्भे कुतुकिनि बत कुञ्जे प्रस्थितौ मन्थरासि

kaniṣṭhā, yathā- danujabhid-abhisāra-prastutau vṛṣṭim ugrāṃ jana-gamana-virāmād uccakaiḥ stauṣi tuṣṭā kathaya katham idānīṃ jṛmbhite megha-ḍimbhe kutukini bata kuñje prasthitau mantharāsi

5.101

पूर्वं याः पञ्चदशधा प्रोक्तास् तासां शतं तथा विंशतिश् चाभिर् अत्र स्याद् अवस्थाभिः किलाष्टभिः

pūrvaṃ yāḥ pañcadaśadhā proktās tāsāṃ śataṃ tathā viṃśatiś cābhir atra syād avasthābhiḥ kilāṣṭabhiḥ

5.102

पुनश् च त्रि-विधैर् एभिः प्रभेदैर् उत्तमादिभिः त्रिशती स्पष्टम् उक्तात्र षष्ट्या युक्ता मनीषिभिः

punaś ca tri-vidhair ebhiḥ prabhedair uttamādibhiḥ triśatī spaṣṭam uktātra ṣaṣṭyā yuktā manīṣibhiḥ

5.103

किं च- यथा स्युर् नायकावस्था निखिला एव माधवे तथैता नायिकावस्था राधायां प्रायशो मताः

kiṃ ca- yathā syur nāyakāvasthā nikhilā eva mādhave tathaitā nāyikāvasthā rādhāyāṃ prāyaśo matāḥ

Section 6

6.1

इति श्री-श्री-उज्ज्वल-नीलमणौ नायिका-भेद-प्रकरणम् 5 (6) अथ यूथेश्वरी-भेद-प्रकरणम् एतासां यूथ-मुख्यानां विशेषो वर्णितोऽप्य् असौ सुहृद्-आदौ व्यवहृति-व्यक्तये वर्ण्यते पुनः

iti śrī-śrī-ujjvala-nīlamaṇau nāyikā-bheda-prakaraṇam 5 (6) atha yūtheśvarī-bheda-prakaraṇam etāsāṃ yūtha-mukhyānāṃ viśeṣo varṇito'py asau suhṛd-ādau vyavahṛti-vyaktaye varṇyate punaḥ

6.2

सौभाय्गादेर् इहाधिक्याद् अधिका साम्यतः समा लघुत्वाल् लघुर् इत्य् उक्तास् त्रिधा गोकुल-सुभ्रुवः

saubhāygāder ihādhikyād adhikā sāmyataḥ samā laghutvāl laghur ity uktās tridhā gokula-subhruvaḥ

6.3

प्रत्येकं प्रखरा मध्या मृद्वी चेति पुनस् त्रिधा

pratyekaṃ prakharā madhyā mṛdvī ceti punas tridhā

6.4

प्रगल्भ-वाक्या प्रखरा ख्याता दुलङ्घ्य-भाषिता तद्-ऊनत्वे भवेन् मृद्वी मध्या तत्-साम्यम् आगता

pragalbha-vākyā prakharā khyātā dulaṅghya-bhāṣitā tad-ūnatve bhaven mṛdvī madhyā tat-sāmyam āgatā

6.5

तत्र अधिका-त्रिकम्- आत्यन्तिकी तथैवापेक्षिकी चेत्य् अधिका त्रिधा

tatra adhikā-trikam- ātyantikī tathaivāpekṣikī cety adhikā tridhā

6.6

सर्वथैवासमोर्धा या सा स्याद् आत्यन्तिकाधिका सा राधा स तु मध्यैव यन् नान्या सदृशी व्रजे

sarvathaivāsamordhā yā sā syād ātyantikādhikā sā rādhā sa tu madhyaiva yan nānyā sadṛśī vraje

6.7

तत्र आत्यन्ताधिका- यथा- तावद् भद्रा वदति चटुलं फुल्लताम् एति पाली शालीनत्वं त्यजति विमला श्यामलाहङ्करोति स्वैरं चन्द्रावलिर् अपि चलत्य् उन्नमय्योत्तमाङ्गं यावत् कर्णे न हि निविशते हन्त राधेति मन्त्रः

tatra ātyantādhikā- yathā- tāvad bhadrā vadati caṭulaṃ phullatām eti pālī śālīnatvaṃ tyajati vimalā śyāmalāhaṅkaroti svairaṃ candrāvalir api calaty unnamayyottamāṅgaṃ yāvat karṇe na hi niviśate hanta rādheti mantraḥ

6.8

अथ आपेक्षिकाधिका- मध्ये यूथाधिनाथानाम् अपेक्ष्यैकतमाम् इह या स्याद् अन्यतमा श्रेष्ठा सा प्रोक्तापेक्षिकाधिका

atha āpekṣikādhikā- madhye yūthādhināthānām apekṣyaikatamām iha yā syād anyatamā śreṣṭhā sā proktāpekṣikādhikā

6.9

अथ अधिक-प्रखरा, यथा- पश्य क्षौणी-धराद् उपैति पुरतः कृष्णो भुजङ्गाग्रणी- स्तूर्णं भीरुभिर् आलिभिः समम् इतस् त्वं याहि मन्त्रोज्झिते आचार्याहम् अटामि भोगि-रमणी-वृन्दस्य वृन्दाटवीं किं नः कामिनि कार्मणेन वशतां नीतः करिष्यत्य् असौ

atha adhika-prakharā, yathā- paśya kṣauṇī-dharād upaiti purataḥ kṛṣṇo bhujaṅgāgraṇī- stūrṇaṃ bhīrubhir ālibhiḥ samam itas tvaṃ yāhi mantrojjhite ācāryāham aṭāmi bhogi-ramaṇī-vṛndasya vṛndāṭavīṃ kiṃ naḥ kāmini kārmaṇena vaśatāṃ nītaḥ kariṣyaty asau

6.10

अथ अधिक-मध्या- आलीभिर् मे त्वम् असि विदिता पूर्णिमाया प्रदोषे रोषेणासौ प्रथयसि कथं पाटवेनावहित्थाम् धृत्वा धूर्ते सह-परिजनां मद्-गृहे त्वां निरुन्ध्यां वर्त्म-प्रेक्षी गुणयतु स ते जागरं कुञ्ज-राजः

atha adhika-madhyā- ālībhir me tvam asi viditā pūrṇimāyā pradoṣe roṣeṇāsau prathayasi kathaṃ pāṭavenāvahitthām dhṛtvā dhūrte saha-parijanāṃ mad-gṛhe tvāṃ nirundhyāṃ vartma-prekṣī guṇayatu sa te jāgaraṃ kuñja-rājaḥ

6.11

अथ अधिक-मृद्वी- न्यञ्चन्-मूर्धा सह परिजनैर् दूरतो मा प्रयासी- र्माम् आलोक्य प्रिय-सखि यतः प्रेम-पात्री ममासि माला मौलौ तव परिचिता मत्-कला-कौशलाढ्या द्यूते जित्वा दनुज-दमनं या त्वया स्वीकृतास्ति

atha adhika-mṛdvī- nyañcan-mūrdhā saha parijanair dūrato mā prayāsī- rmām ālokya priya-sakhi yataḥ prema-pātrī mamāsi mālā maulau tava paricitā mat-kalā-kauśalāḍhyā dyūte jitvā danuja-damanaṃ yā tvayā svīkṛtāsti

6.12

अथ समा-त्रिकम्- साम्यं भवेद् अधिकयोस् तथा लघु-युगस्य च

atha samā-trikam- sāmyaṃ bhaved adhikayos tathā laghu-yugasya ca

6.13

तत्र सम-प्रखरा- न भवति तव पार्श्वे चेत् सखी कापि माभूत् परिहर हृदि कम्पं किं हरिस् ते विधाता अहम् अतिचतुराभिर् वेष्टिताली-घटाभिः प्रिय-सखि पुरतस् ते दुस्तरा बाहुदास्मि

tatra sama-prakharā- na bhavati tava pārśve cet sakhī kāpi mābhūt parihara hṛdi kampaṃ kiṃ haris te vidhātā aham aticaturābhir veṣṭitālī-ghaṭābhiḥ priya-sakhi puratas te dustarā bāhudāsmi

6.14

अथ सम-मध्या- लोले न स्पृश मां तवालिक-तटे धातुर् यद् आलक्ष्यते त्वं स्पृश्यासि कथं भुजङ्ग-रमणी दूराद् अतस् त्यज्यसे धिग् वामं वदसि त्वम् एव कुहक-प्रेष्ठासि भोगाङ्किते येनाद्य च्युतकञ्चुकाः शुषिर् अतःसख्योऽपि सर्पन्ति ते

atha sama-madhyā- lole na spṛśa māṃ tavālika-taṭe dhātur yad ālakṣyate tvaṃ spṛśyāsi kathaṃ bhujaṅga-ramaṇī dūrād atas tyajyase dhig vāmaṃ vadasi tvam eva kuhaka-preṣṭhāsi bhogāṅkite yenādya cyutakañcukāḥ śuṣir ataḥsakhyo'pi sarpanti te

6.15

अथ सम-मृद्वी- प्रत्याख्यातु सुहृज्जनः कथम् अयं ताराभिधत्ते गिरं प्राणास् त्वं हि ममोच्चकैर् उरसि शपे धर्माय लीलावति किन्तु ताम् अहम् अर्थये परम् इदं कल्याणि तं वल्लभं स्वीयं शाधि यथा स गौरि सरले कुर्याज् जने न च्छलम्

atha sama-mṛdvī- pratyākhyātu suhṛjjanaḥ katham ayaṃ tārābhidhatte giraṃ prāṇās tvaṃ hi mamoccakair urasi śape dharmāya līlāvati kintu tām aham arthaye param idaṃ kalyāṇi taṃ vallabhaṃ svīyaṃ śādhi yathā sa gauri sarale kuryāj jane na cchalam

6.16

यथा वा- प्रहित्य कठिने निजं परिजनं मदार्या त्वया निकामम् उपजप्यतां किम् उ विभीषिकाडम्बरैः व्रजामि रविजा-तटे गुरु-गिरा मृषा-शङ्किनि प्रदोष-समये समं सवयसा शिवां सेवितुम्

yathā vā- prahitya kaṭhine nijaṃ parijanaṃ madāryā tvayā nikāmam upajapyatāṃ kim u vibhīṣikāḍambaraiḥ vrajāmi ravijā-taṭe guru-girā mṛṣā-śaṅkini pradoṣa-samaye samaṃ savayasā śivāṃ sevitum

6.17

अथ लघु-त्रिकम्- लघुर् आपेक्षिकी चात्यन्तिकी चेति द्विधोदिता

atha laghu-trikam- laghur āpekṣikī cātyantikī ceti dvidhoditā

6.18

तत्र आपेक्षिकी लघुः- मध्ये यूथाधिनाथानाम् अपेक्ष्यैकतमाम् इह या स्याद् अन्यतमा न्यूना सा प्रोक्तापेक्षिकी लघुः

tatra āpekṣikī laghuḥ- madhye yūthādhināthānām apekṣyaikatamām iha yā syād anyatamā nyūnā sā proktāpekṣikī laghuḥ

6.19

तत्र लघु-प्रखरा- त्वं मिथ्या-गुण-कीर्तनेन चटुले वृन्दाटवी-तस्करे गाढं देवि निबध्य मां किम् अधुना तुष्टा तटस्थायसे हृत्वा धैर्य-धनानि हन्त रभसाद् आच्छिद्य ह्री-वैभवं येनायं सखि वञ्चितोऽपि बहुधा दुःखी जनो वञ्च्यते

tatra laghu-prakharā- tvaṃ mithyā-guṇa-kīrtanena caṭule vṛndāṭavī-taskare gāḍhaṃ devi nibadhya māṃ kim adhunā tuṣṭā taṭasthāyase hṛtvā dhairya-dhanāni hanta rabhasād ācchidya hrī-vaibhavaṃ yenāyaṃ sakhi vañcito'pi bahudhā duḥkhī jano vañcyate

6.20

अथ लघु-मध्या- गोष्ठाधीश-सुतस्य सा नव-नव-प्रेष्ठस्य यावद्-दृशोः पन्थानं वृषभानुजा सखि वशीकारौष्धिज्ञा ययौ तावत् त्वय्य् अपि कूर्क्षम् अस्य बलवद्-दाक्षिण्यम् एवेक्ष्यते का चन्द्रावलि एवि दुर्भगतया दूनात्मनां नः कथा

atha laghu-madhyā- goṣṭhādhīśa-sutasya sā nava-nava-preṣṭhasya yāvad-dṛśoḥ panthānaṃ vṛṣabhānujā sakhi vaśīkārauṣdhijñā yayau tāvat tvayy api kūrkṣam asya balavad-dākṣiṇyam evekṣyate kā candrāvali evi durbhagatayā dūnātmanāṃ naḥ kathā

6.21

अथ लघु-मृद्वी- अपसरणम् इतो नः साम्प्रतं स्याद् यद् अपि हरि-चकोरं चित्रम् आलओचयामः कलयत सहचर्यः पर्यटद्-गौर-दीप्ति- स्तट-भुवि नव-शोभां सौति चन्द्रावलीयम्

atha laghu-mṛdvī- apasaraṇam ito naḥ sāmprataṃ syād yad api hari-cakoraṃ citram ālaocayāmaḥ kalayata sahacaryaḥ paryaṭad-gaura-dīpti- staṭa-bhuvi nava-śobhāṃ sauti candrāvalīyam

6.22

अथ आत्यन्तिकी लघुः- अन्या यतोऽस्ति न न्यूना सा स्याद् आत्यन्तिकी लघुः त्रैविध्य-सम्भवेऽप्य् अस्या मृदुतैवोचिता भवेत्

atha ātyantikī laghuḥ- anyā yato'sti na nyūnā sā syād ātyantikī laghuḥ traividhya-sambhave'py asyā mṛdutaivocitā bhavet

6.23

यथा- निज-निखिल-सखीनाम् आग्रहेणाघ-वैरी कथम् अपि स मयाद्य व्यक्तम् आमन्त्रितोऽस्ति क्षणम् उरु-करुणाभिः संवरीतुं त्रपां मे मद्-उदवसित-लक्ष्मीं गोष्ठ-देव्यस् तनुध्वम्

yathā- nija-nikhila-sakhīnām āgraheṇāgha-vairī katham api sa mayādya vyaktam āmantrito'sti kṣaṇam uru-karuṇābhiḥ saṃvarītuṃ trapāṃ me mad-udavasita-lakṣmīṃ goṣṭha-devyas tanudhvam

6.24

न समा न लघुश् चाद्या भवेन् नैवाधिकान्तिमा अन्यास् त्रिधाधिकाश् च स्युः समाश् च लघवश् च ताः

na samā na laghuś cādyā bhaven naivādhikāntimā anyās tridhādhikāś ca syuḥ samāś ca laghavaś ca tāḥ

6.25

विनात्यन्ताधिकां तेन सर्वासु लघुता भवेत् सर्वास्व् अधिकता च स्याद् विनैवात्यन्तिकीं लघुम्

vinātyantādhikāṃ tena sarvāsu laghutā bhavet sarvāsv adhikatā ca syād vinaivātyantikīṃ laghum

6.26

आद्यैकैवान्तिमा द्वेधा मध्यस्था नवधोदिताः इत्य् असौ यूथनाथानां भिदा द्वादशधोदिता

ādyaikaivāntimā dvedhā madhyasthā navadhoditāḥ ity asau yūthanāthānāṃ bhidā dvādaśadhoditā

Section 8

8.1

इति श्री-श्री-उज्ज्वल-नीलमणौ यूथेश्वरी-भेद-प्रकरणम् 6 (8) अथ सखी-प्रकरणम् प्रेम-लीला-विहाराणां सम्यग् विस्तारिका सखी विश्रम्भ-रत्न-पेटी च ततः सुष्थु विविच्यते

iti śrī-śrī-ujjvala-nīlamaṇau yūtheśvarī-bheda-prakaraṇam 6 (8) atha sakhī-prakaraṇam prema-līlā-vihārāṇāṃ samyag vistārikā sakhī viśrambha-ratna-peṭī ca tataḥ suṣthu vivicyate

8.2

एक-यूथानुषक्तानां सखीनाम् एव मध्यतः अधिकादेर् भिदा ज्ञेया प्रखरादेश् च पूर्ववत्

eka-yūthānuṣaktānāṃ sakhīnām eva madhyataḥ adhikāder bhidā jñeyā prakharādeś ca pūrvavat

8.3

प्रेम-सौभाग्य-साद्गुण्याद्य्-आधिक्याद् अधिका सखी समा तत्-साम्यतो ज्ञेया तल्-लघुत्वात् तथा लघुः

prema-saubhāgya-sādguṇyādy-ādhikyād adhikā sakhī samā tat-sāmyato jñeyā tal-laghutvāt tathā laghuḥ

8.4

दुर्लङ्घ्य-वाक्य-प्रखरा प्रख्याता गौरवोचिता तद्-ऊनत्वे भवेन् मृद्वी मध्या तत्-साम्यम् आगता

durlaṅghya-vākya-prakharā prakhyātā gauravocitā tad-ūnatve bhaven mṛdvī madhyā tat-sāmyam āgatā

8.5

आत्यन्तिकाधिकत्वादि-भेदः पूर्ववद् अत्र सः स्व-यूथे यूथ-नाथैव स्याद् अत्रात्यन्तिकाधिका सा क्वापि प्रखरा यूथे क्वापि मध्या मृदुः क्वचित्

ātyantikādhikatvādi-bhedaḥ pūrvavad atra saḥ sva-yūthe yūtha-nāthaiva syād atrātyantikādhikā sā kvāpi prakharā yūthe kvāpi madhyā mṛduḥ kvacit

8.6

तत्र आत्यन्तिकाधिका-त्रिकम्- तत् त्रिकं सकलापेक्ष्यं नातीवान्यवशं तथा स्व-यूथे तद्-व्यवहृति-व्यक्तये पुनर् उच्यते

tatra ātyantikādhikā-trikam- tat trikaṃ sakalāpekṣyaṃ nātīvānyavaśaṃ tathā sva-yūthe tad-vyavahṛti-vyaktaye punar ucyate

8.7

तत्र आत्यन्तिकाधिक-प्रखरा- नीले नील-निचोलम् अर्थये मघे देहि स्रजं दामनीं त्वं कालागुरु-कर्दमैः सखि तनुं लिम्पस्व चम्पे मम जानीहि भ्रमराक्षि कुत्र गुरवः पश्य प्रदोषोद्गमे कुञ्जाभिक्रमणाय मां त्वरयते स्फारान्धकारावली

tatra ātyantikādhika-prakharā- nīle nīla-nicolam arthaye maghe dehi srajaṃ dāmanīṃ tvaṃ kālāguru-kardamaiḥ sakhi tanuṃ limpasva campe mama jānīhi bhramarākṣi kutra guravaḥ paśya pradoṣodgame kuñjābhikramaṇāya māṃ tvarayate sphārāndhakārāvalī

8.8

अधिक-प्रखराः श्यामा-मङ्गलाद्याः प्रकीर्तिताः

adhika-prakharāḥ śyāmā-maṅgalādyāḥ prakīrtitāḥ

8.9

तत्र आत्यन्तिकाधिक-मध्या- अनङ्ग-शर-जर्जरं स्फुटति चेन् मनो वस् तदा मद्-अर्थन-कदर्थनैः कृतम् इतः स्वयं गच्छत दृशां पथि भवादृशी-प्रणयितानुरूपः सुखं यद् अत्र रत-हिण्डकः स किल पाति गो-मण्डलम्

tatra ātyantikādhika-madhyā- anaṅga-śara-jarjaraṃ sphuṭati cen mano vas tadā mad-arthana-kadarthanaiḥ kṛtam itaḥ svayaṃ gacchata dṛśāṃ pathi bhavādṛśī-praṇayitānurūpaḥ sukhaṃ yad atra rata-hiṇḍakaḥ sa kila pāti go-maṇḍalam

8.10

भवन्त्य् अधिक-मध्यास् तु श्री-राधा-पालिकादयः

bhavanty adhika-madhyās tu śrī-rādhā-pālikādayaḥ

8.11

तत्र आत्यन्तिकाधिक-मृद्वी- शृणु सखि वचस् तथ्यं मान-ग्रहे मम का क्षतिः स्फुरति मुरली-नादे को वा श्रमः श्रवणावृतौ अतिकठिनता-दुर्वादं ते निशम्य मया व्रजे दमयितुम् अमुं किन्तु क्षिप्रं दृग्-अर्धम् अघ-द्विषि

tatra ātyantikādhika-mṛdvī- śṛṇu sakhi vacas tathyaṃ māna-grahe mama kā kṣatiḥ sphurati muralī-nāde ko vā śramaḥ śravaṇāvṛtau atikaṭhinatā-durvādaṃ te niśamya mayā vraje damayitum amuṃ kintu kṣipraṃ dṛg-ardham agha-dviṣi

8.12

अधिका मृदवश् चन्द्रावली-भद्रादयो मताः

adhikā mṛdavaś candrāvalī-bhadrādayo matāḥ

8.13

अथ आपेक्षिकाधिका-त्रिकम्- यौथिकीषु सखीष्व् एव यूथेशातो लघुष्व् इह याधिकैकाम् अपेक्षान्या सा स्याद् आपेक्षिकाधिका

atha āpekṣikādhikā-trikam- yauthikīṣu sakhīṣv eva yūtheśāto laghuṣv iha yādhikaikām apekṣānyā sā syād āpekṣikādhikā

8.14

तत्र अधिक-प्रखरा- सुमध्ये मा यासीस् त्वम् अधिकम् अमीभिर् मृदुलतां मदस्योपादानैः शठ-कुल-गुरोर् जल्प-मधुभिः अयि क्रीडा-लुब्धे किम् उ निभृत-भृङ्गेन्द्र-भणिते कुडुङ्गे राधायाः क्लमम् अपि विसस्मार भवती

tatra adhika-prakharā- sumadhye mā yāsīs tvam adhikam amībhir mṛdulatāṃ madasyopādānaiḥ śaṭha-kula-guror jalpa-madhubhiḥ ayi krīḍā-lubdhe kim u nibhṛta-bhṛṅgendra-bhaṇite kuḍuṅge rādhāyāḥ klamam api visasmāra bhavatī

8.15

यथा वा- मुग्धे तूष्णीं भव शठ-कला-मण्डलाखण्डलेन त्वं मन्त्रेण स्फुटम् इह वशीकृत्य तेनानुशिष्टा कुञ्जे गोवर्धन-शिखरिणो जागरेणाद्य राधां दृष्ट्वाप्य् उच्चैः सखि यद् असि मे चाटु-वादे प्रवृत्ता

yathā vā- mugdhe tūṣṇīṃ bhava śaṭha-kalā-maṇḍalākhaṇḍalena tvaṃ mantreṇa sphuṭam iha vaśīkṛtya tenānuśiṣṭā kuñje govardhana-śikhariṇo jāgareṇādya rādhāṃ dṛṣṭvāpy uccaiḥ sakhi yad asi me cāṭu-vāde pravṛttā

8.16

ललिताद्यास् तु गान्धर्वा-यूथेऽत्र प्रखराधिकाः

lalitādyās tu gāndharvā-yūthe'tra prakharādhikāḥ

8.17

अथ अधिक-मध्या- दामार्प्यतां प्रिय-सखी-प्रहितां त्वयैव दामोदरे कुसुमम् अत्र मयावचेयम् नाहं भ्रमाच् चतुरिके सखि सूचनीया कृष्णः कदर्थयति माम् अधिकं यद् एषः

atha adhika-madhyā- dāmārpyatāṃ priya-sakhī-prahitāṃ tvayaiva dāmodare kusumam atra mayāvaceyam nāhaṃ bhramāc caturike sakhi sūcanīyā kṛṣṇaḥ kadarthayati mām adhikaṃ yad eṣaḥ

8.18

यथा वा- गीरो गम्भीरार्थाः कथम् इव हितास् ते न शृणुयां निगूढो मां किन्तु व्यथयति मुरारेर् अविनयः मयोल्लासात् तस्मै स्वयम् उपहृता हन्त सखि या कुरङ्गाक्षी-केशोपरि परिचिता सा स्रग् अधुना

yathā vā- gīro gambhīrārthāḥ katham iva hitās te na śṛṇuyāṃ nigūḍho māṃ kintu vyathayati murārer avinayaḥ mayollāsāt tasmai svayam upahṛtā hanta sakhi yā kuraṅgākṣī-keśopari paricitā sā srag adhunā

8.19

अत्र यूथे विशाखाद्या भवन्त्य् अधिक-मध्यमाः

atra yūthe viśākhādyā bhavanty adhika-madhyamāḥ

8.20

अथ अधिक-मृद्वी- दरापि न दृग्-अर्पिता सखि शिखण्ड-चूडे मया प्रसीद बत मा कृथा मयि वृथा पुरोभागिताम् नटन्-मकर-कुण्डलं सपदि चण्डि लीला-गतिं तनोत्य् अयम् अदूरतः किम् इह संविधेयं मया

atha adhika-mṛdvī- darāpi na dṛg-arpitā sakhi śikhaṇḍa-cūḍe mayā prasīda bata mā kṛthā mayi vṛthā purobhāgitām naṭan-makara-kuṇḍalaṃ sapadi caṇḍi līlā-gatiṃ tanoty ayam adūrataḥ kim iha saṃvidheyaṃ mayā

8.21

अधिका मृदवश् चात्र चित्रा मधुरिकादयः

adhikā mṛdavaś cātra citrā madhurikādayaḥ

8.22

अथ समा-त्रिकम्- गाढ-विश्रम्भ-निर्भेद-प्रेम-बन्धं समा-त्रिकम्

atha samā-trikam- gāḍha-viśrambha-nirbheda-prema-bandhaṃ samā-trikam

8.23

तत्र सम-प्रखरा- प्रविशति हरिर् एष प्रेक्ष्य नौ हृष्ट-चेताः सखि सपदि मुधा त्वं सम्भ्रमान् मा प्रयासीः पृथु-भुज-परिघाभ्यां स्कन्धयोर् अर्पिताभ्यां तट-भुवि सुखम् आवां मण्डिते पर्यटावः

tatra sama-prakharā- praviśati harir eṣa prekṣya nau hṛṣṭa-cetāḥ sakhi sapadi mudhā tvaṃ sambhramān mā prayāsīḥ pṛthu-bhuja-parighābhyāṃ skandhayor arpitābhyāṃ taṭa-bhuvi sukham āvāṃ maṇḍite paryaṭāvaḥ

8.24

अथ सम-मध्या- श्यामे गौरि हरिः क्व दीव्यति सखि क्षौणीभृतः कन्दरे किं पञ्चास्य-नखाः स्व-विक्रम-मधुर् वक्षोज-कुम्भे तव आकर्षत्य् अभितः स नाग-मथनस् त्वाम् एव कृत्वा रवं मिथ्यालास्य-नटि त्वम् एव रमसे तस्मिन् सुकण्ठि-रवे

atha sama-madhyā- śyāme gauri hariḥ kva dīvyati sakhi kṣauṇībhṛtaḥ kandare kiṃ pañcāsya-nakhāḥ sva-vikrama-madhur vakṣoja-kumbhe tava ākarṣaty abhitaḥ sa nāga-mathanas tvām eva kṛtvā ravaṃ mithyālāsya-naṭi tvam eva ramase tasmin sukaṇṭhi-rave

8.25

अथ सम-मृद्वी- प्रालम्बम् इन्दुमुखि यादृशम् एव दत्तं कृष्णेन तुभ्यम् अपरं सखि तादृशं मे त्वं चेन् मदीयम् अपि दित्ससि नाद्य मा दा हास्यं विमुञ्च चलिता तव पार्श्वतोऽस्मि

atha sama-mṛdvī- prālambam indumukhi yādṛśam eva dattaṃ kṛṣṇena tubhyam aparaṃ sakhi tādṛśaṃ me tvaṃ cen madīyam api ditsasi nādya mā dā hāsyaṃ vimuñca calitā tava pārśvato'smi

8.26

अथ लघु-त्रिकम्- लघु-त्रिकं प्रिय-सखी-सौख्योत्कर्षार्थ-चेष्टितम्

atha laghu-trikam- laghu-trikaṃ priya-sakhī-saukhyotkarṣārtha-ceṣṭitam

8.27

यदप्य् अन्योन्य-निष्ठं स्यात् सख्यं तद् अपि युज्यते सदा साहाय्य-हेतुत्वान् मुख्यं तत् तु लघु-त्रिके

yadapy anyonya-niṣṭhaṃ syāt sakhyaṃ tad api yujyate sadā sāhāyya-hetutvān mukhyaṃ tat tu laghu-trike

8.28

लघुर् आपेक्षिकी चात्यन्तिकी चेति द्विधेरिता

laghur āpekṣikī cātyantikī ceti dvidheritā

8.29

तत्र आपेक्षिक-लघुः- आपेक्षिक-लघुश् चात्र कथिता ललितादिका

tatra āpekṣika-laghuḥ- āpekṣika-laghuś cātra kathitā lalitādikā

8.30

तत्र लघु-प्रखरा, यथा विदग्ध-माधवे (5.32)- धारा बाष्प-मयी न याति विरतिं लोकस्य निमित्सतः प्रेमास्मिन्न् इति नन्द-नन्दन-रतं लोभोन्मना मा कृथाः इत्थं भूरि निवारितापि तरले मद्-वाचि साचीकृत- भ्रू-द्वन्द्वा न हि गौरवं त्वम् अकरोः किं नाद्य रोदिष्यसि

tatra laghu-prakharā, yathā vidagdha-mādhave (5.32)- dhārā bāṣpa-mayī na yāti viratiṃ lokasya nimitsataḥ premāsminn iti nanda-nandana-rataṃ lobhonmanā mā kṛthāḥ itthaṃ bhūri nivāritāpi tarale mad-vāci sācīkṛta- bhrū-dvandvā na hi gauravaṃ tvam akaroḥ kiṃ nādya rodiṣyasi

8.31

सा लघु-प्रखरा द्वेधा भवेद् वामाथ दक्षिणा

sā laghu-prakharā dvedhā bhaved vāmātha dakṣiṇā

8.32

तत्र वामा- मान-ग्रहे सदोद्युक्ता तच् छैथिल्ये च कोपना अभेद्या नायके प्रायः क्रूरा वामेति कीर्त्यते

tatra vāmā- māna-grahe sadodyuktā tac chaithilye ca kopanā abhedyā nāyake prāyaḥ krūrā vāmeti kīrtyate

8.33

तत्र मान-ग्रहे सदोद्युक्ता, यथा पद्यावल्यां (222)- कञ्चन वञ्चन-चतुरे प्रपञ्चय त्वं मुरान्तके मानम् बहु-वल्लभे हि पुरुषे दाक्षिण्यं दुःखम् उद्वहति

tatra māna-grahe sadodyuktā, yathā padyāvalyāṃ (222)- kañcana vañcana-cature prapañcaya tvaṃ murāntake mānam bahu-vallabhe hi puruṣe dākṣiṇyaṃ duḥkham udvahati

8.34

मान-शैथिल्ये कोपना, यथा- सरभसम् अभिव्यक्तिं याते नवाविनयोत्करे चटुपटिमभिर् नीता मृद्वी प्रसादम् अघ-द्विषा असरल-सखी-चिल्ली-व्याली-परिभ्रम-कम्पिता विमुखितमुखी भूयो भद्रा हठाद् भ्रुकुटिं दधे

māna-śaithilye kopanā, yathā- sarabhasam abhivyaktiṃ yāte navāvinayotkare caṭupaṭimabhir nītā mṛdvī prasādam agha-dviṣā asarala-sakhī-cillī-vyālī-paribhrama-kampitā vimukhitamukhī bhūyo bhadrā haṭhād bhrukuṭiṃ dadhe

8.35

नायकाभेद्या, यथोद्धव-सन्देशे (52)- कामं दूरे वसतु पटिमा चाटु-वृन्दस् तत्रायं राज्यं स्वामिन् विरचय मम प्राङ्गणं मा प्रयासीः हन्त क्लान्ता मम सहचरी रात्रिम् एकाकिनी इयं नीता कुञ्जे निखिल-पशुपी-नागरोज्जागरेण

nāyakābhedyā, yathoddhava-sandeśe (52)- kāmaṃ dūre vasatu paṭimā cāṭu-vṛndas tatrāyaṃ rājyaṃ svāmin viracaya mama prāṅgaṇaṃ mā prayāsīḥ hanta klāntā mama sahacarī rātrim ekākinī iyaṃ nītā kuñje nikhila-paśupī-nāgarojjāgareṇa

8.36

नायके क्रूरा, यथा दान-केलि-कौमुद्यां (57)- अमूर् व्रज-मृगेक्षणाश् चतुर्-अशीति-लक्षाधिकाः प्रतिस्वम् इति कीर्तितं सवयसा तवैवामुना इहापि भुवि विश्रुता प्रिय-सखी महार्घ्येत्य् असौ कथं तद् अपि साहसी शठ! जिघृक्षुर् एनाम् असि

nāyake krūrā, yathā dāna-keli-kaumudyāṃ (57)- amūr vraja-mṛgekṣaṇāś catur-aśīti-lakṣādhikāḥ pratisvam iti kīrtitaṃ savayasā tavaivāmunā ihāpi bhuvi viśrutā priya-sakhī mahārghyety asau kathaṃ tad api sāhasī śaṭha! jighṛkṣur enām asi

8.37

यूथे æत्र वाम-प्रखरा ललिताद्याः प्रकीर्तिताः

yūthe ætra vāma-prakharā lalitādyāḥ prakīrtitāḥ

8.38

अथ दक्षिणा- असहा मान-निर्बन्धे नायके युक्त-वादिनी सामभिस् तेन भेद्या च दक्षिणा परिकीर्तिता

atha dakṣiṇā- asahā māna-nirbandhe nāyake yukta-vādinī sāmabhis tena bhedyā ca dakṣiṇā parikīrtitā

8.39

तत्र मान-निर्बन्धासहा, यथा श्री-गीत-गोविन्दे (9.10)- स्निग्धे यत् परुषासि प्रणमति स्तब्धासि यद् रागिणि द्वेषस्थासि यद् उन्मुखे विमुखतां यातासि तस्मिन् प्रिये तद् युक्तं विपरीत-कारिणि तव श्री-खण्ड-चर्चा विषं शीतांशुस् तपनो हिमं हुतवहः क्रीडा-मुदो यातनाः

tatra māna-nirbandhāsahā, yathā śrī-gīta-govinde (9.10)- snigdhe yat paruṣāsi praṇamati stabdhāsi yad rāgiṇi dveṣasthāsi yad unmukhe vimukhatāṃ yātāsi tasmin priye tad yuktaṃ viparīta-kāriṇi tava śrī-khaṇḍa-carcā viṣaṃ śītāṃśus tapano himaṃ hutavahaḥ krīḍā-mudo yātanāḥ

8.40

नायके युक्त-वादिनि, यथा पद्यावल्याम् (297)- अदोषाद् दोषाद् वा त्यजति विपिने तां यदि भवान् अभद्रं भद्रं वा त्रिभुवन-पते त्वां वदतु कः इदं तु क्रूरं मे स्मरति हृदयं यत् किल तया त्वद्-अर्थं कान्तारे कुल-तिलक नात्मापि गणितः

nāyake yukta-vādini, yathā padyāvalyām (297)- adoṣād doṣād vā tyajati vipine tāṃ yadi bhavān abhadraṃ bhadraṃ vā tribhuvana-pate tvāṃ vadatu kaḥ idaṃ tu krūraṃ me smarati hṛdayaṃ yat kila tayā tvad-arthaṃ kāntāre kula-tilaka nātmāpi gaṇitaḥ

8.41

नायक-भेद्या, यथा- न व्यर्थां कुरुषे ममैव भणितिं मध्ये सखीनाम् इति श्रुत्वा ख्यातिम् असौ कृती मधुरिपुर् मां बाढम् आशिश्रिये दृष्ट्वा मद्-वदनं प्रसीद रभसाद् एनं पुरः कातरं कल्याणीभिर् अलं कृशोदरि दृशोर् भङ्गीभिर् अङ्गीकुरु

nāyaka-bhedyā, yathā- na vyarthāṃ kuruṣe mamaiva bhaṇitiṃ madhye sakhīnām iti śrutvā khyātim asau kṛtī madhuripur māṃ bāḍham āśiśriye dṛṣṭvā mad-vadanaṃ prasīda rabhasād enaṃ puraḥ kātaraṃ kalyāṇībhir alaṃ kṛśodari dṛśor bhaṅgībhir aṅgīkuru

8.42

तुङ्गविद्यादिका चात्र दक्षिण-प्रखरा भवेत्

tuṅgavidyādikā cātra dakṣiṇa-prakharā bhavet

8.43

अथ लघु-मध्या- त्वया रचित-संकथां पथि समीक्ष्य मां मानिनी सखी मम विषण्ण-धीः कृत-कटाक्षम् आक्षेप्यति व्रजाधिपति-नन्दन त्वम् अवधेहि मन्त्रं ब्रुवे विनात्र ललिताश्रयं भवद्-उपक्रमोऽयं वृथा

atha laghu-madhyā- tvayā racita-saṃkathāṃ pathi samīkṣya māṃ māninī sakhī mama viṣaṇṇa-dhīḥ kṛta-kaṭākṣam ākṣepyati vrajādhipati-nandana tvam avadhehi mantraṃ bruve vinātra lalitāśrayaṃ bhavad-upakramo'yaṃ vṛthā

8.44

अथ लघु-मृद्वी- सखि तव मुहुर् मूर्ध्ना पाद-ग्रहोऽपि मया कृत- स्तद् अपि च हरौ जातासि त्वं प्रसाद-पराङ्-मुखी भवतु यमुना-तीरे वेणोर् उदञ्चति पञ्चमे विचलित-धृतिस् त्वं लोलाक्षी मयापि हसिष्यसे

atha laghu-mṛdvī- sakhi tava muhur mūrdhnā pāda-graho'pi mayā kṛta- stad api ca harau jātāsi tvaṃ prasāda-parāṅ-mukhī bhavatu yamunā-tīre veṇor udañcati pañcame vicalita-dhṛtis tvaṃ lolākṣī mayāpi hasiṣyase

8.45

अथ आत्यन्तिक-लघुः- आत्यन्तिक-लघुस् तत्र प्रोक्ता कुसुमिकादिका सर्वथा मृदुर् एवेयं यन् नितान्त-लघीयसी

atha ātyantika-laghuḥ- ātyantika-laghus tatra proktā kusumikādikā sarvathā mṛdur eveyaṃ yan nitānta-laghīyasī

8.46

यथा- वन्दे सुन्दरि सन्दिश प्रिय-सखीं मानं विमुञ्चत्व् असौ सोत्कण्ठापि मनस्विनीव वसति त्वच्-छङ्कया वेश्मनि दूरे त्वन्-मुखम् ईक्षते हरिर् इयं मौनं शुकः शिक्षते लास्यं नेच्छति चन्द्रकी सवयसः क्वासीमित् न स्वं विदुः

yathā- vande sundari sandiśa priya-sakhīṃ mānaṃ vimuñcatv asau sotkaṇṭhāpi manasvinīva vasati tvac-chaṅkayā veśmani dūre tvan-mukham īkṣate harir iyaṃ maunaṃ śukaḥ śikṣate lāsyaṃ necchati candrakī savayasaḥ kvāsīmit na svaṃ viduḥ

8.47

प्रखरादिष्व् अन्यतमा यूथेशैकैव कीर्तिता मध्यस्था नवधैवन्त्या समा लघुर् इति द्विधा

prakharādiṣv anyatamā yūtheśaikaiva kīrtitā madhyasthā navadhaivantyā samā laghur iti dvidhā

8.48

एकैकस्मिन्न् अतो यूथे भिदा द्वादशधा भवेत् अथ दूत्यार्थम् एतासां विशेषः पुनर् उच्यते

ekaikasminn ato yūthe bhidā dvādaśadhā bhavet atha dūtyārtham etāsāṃ viśeṣaḥ punar ucyate

8.49

दूत्यम् अत्र तु तद्-दूराद् यूनोर् यद् अभिसारम् तत्र तु प्रथमा नित्य-नायिकावात्र कीर्तिता

dūtyam atra tu tad-dūrād yūnor yad abhisāram tatra tu prathamā nitya-nāyikāvātra kīrtitā

8.50

स्युर् नायिकाश् च सख्यश् च तिस्रो मध्यस्थितास् ततः

syur nāyikāś ca sakhyaś ca tisro madhyasthitās tataḥ

8.51

तत्राद्या नायिका-प्राया द्वितीया द्वि-समा ततः तृतीया तु सखी-प्राया नित्य-सख्येव पञ्चमी

tatrādyā nāyikā-prāyā dvitīyā dvi-samā tataḥ tṛtīyā tu sakhī-prāyā nitya-sakhyeva pañcamī

8.52

आद्यायां निखिलाः सख्यो दूत्य एव न नायिकाः पूर्वोक्ता नायिका एव पञ्चम्यां न तु दूतिकाः

ādyāyāṃ nikhilāḥ sakhyo dūtya eva na nāyikāḥ pūrvoktā nāyikā eva pañcamyāṃ na tu dūtikāḥ

8.53

तत्र नित्य-नायिका- यात्र यूथेश्वरी प्रोक्ता सा भवेन् नित्य-नायिका अपेक्ष्यत्वाद् अतीवास्या मुख्यं दूत्यं न विद्यते

tatra nitya-nāyikā- yātra yūtheśvarī proktā sā bhaven nitya-nāyikā apekṣyatvād atīvāsyā mukhyaṃ dūtyaṃ na vidyate

8.54

स्वयौथिक्य-सखी-मध्ये या यत्रातीव रागिणी नियुक्तैर् अस्ति तद् दूत्ये सुष्ठु सा यूथ-मुख्यया तथापि प्रणयां क्वापि कदाचिद् गौणम् ईक्ष्यते

svayauthikya-sakhī-madhye yā yatrātīva rāgiṇī niyuktair asti tad dūtye suṣṭhu sā yūtha-mukhyayā tathāpi praṇayāṃ kvāpi kadācid gauṇam īkṣyate

8.55

दूरे गतागतम् ऋते यद् दूत्यं गौणम् अत्र तत् गौणं हरेः समक्षं च परोक्षं चेति तद् द्विधा

dūre gatāgatam ṛte yad dūtyaṃ gauṇam atra tat gauṇaṃ hareḥ samakṣaṃ ca parokṣaṃ ceti tad dvidhā

8.56

तत्र समक्षम्- साङ्केतिकं वाचिकं च समक्षं द्विविधं मतम्

tatra samakṣam- sāṅketikaṃ vācikaṃ ca samakṣaṃ dvividhaṃ matam

8.57

तत्र साङ्केतिकम्- तत्राद्यं स्याद् दृगन्ताद्यैः कृष्णं प्रेर्य स्व-निह्नुतिः

tatra sāṅketikam- tatrādyaṃ syād dṛgantādyaiḥ kṛṣṇaṃ prerya sva-nihnutiḥ

8.58

यथा- प्रिय-सखि विदितं ते कर्म यत् प्रेरयन्ती त्वम् अघदमनम् अक्ष्णा क्षिप्त्रम् अन्तर्हितासि अहह न हि लताः स्युस् तत्र चेत् कण्टकिन्यो मम गतिर् अभविष्यत् तत्-करात् का न वेद्मि

yathā- priya-sakhi viditaṃ te karma yat prerayantī tvam aghadamanam akṣṇā kṣiptram antarhitāsi ahaha na hi latāḥ syus tatra cet kaṇṭakinyo mama gatir abhaviṣyat tat-karāt kā na vedmi

8.59

इदम् अधिक-मृद्वी-दूत्यम् अथ वाचिकम्- मिथः पुरो वा पश्चाद् वा वाक्यम् एकत्र वाचिकम्

idam adhika-mṛdvī-dūtyam atha vācikam- mithaḥ puro vā paścād vā vākyam ekatra vācikam

8.60

तत्र मिथः पुरः कृष्णे वाचिकम्- मयापलपनं कियत् त्वयि करिष्यते या सखी ममानिशम् उपेन्द्र ते कुसुम-मञ्जरीर् लुञ्चति इयं गुणवती करे तव विधृत्य दत्ताद्य सा यथेच्छसि तथा कुरु स्वयम् इतो गृहं गम्यते

tatra mithaḥ puraḥ kṛṣṇe vācikam- mayāpalapanaṃ kiyat tvayi kariṣyate yā sakhī mamāniśam upendra te kusuma-mañjarīr luñcati iyaṃ guṇavatī kare tava vidhṛtya dattādya sā yathecchasi tathā kuru svayam ito gṛhaṃ gamyate

8.61

इदम् अधिक-प्रखरा-दूत्यम् कृष्णस्य पश्चात् सख्यं, यथा- मत्-कण्ठाद् इह मौक्तिकानि विचिनु त्वं वीरुदारोधतः स्रस्तान्य् एष किलास्ति माल्य-रचनाव्यासक्त-चित्तो हरिः दिष्ट्या क्षेमम् उपस्थितं सुमुखि नः सानौ यद् अस्य च्युतो हस्ताद् वेणुर् इति प्रयामि कपटान् निह्नोतुम् एनं गिरौ

idam adhika-prakharā-dūtyam kṛṣṇasya paścāt sakhyaṃ, yathā- mat-kaṇṭhād iha mauktikāni vicinu tvaṃ vīrudārodhataḥ srastāny eṣa kilāsti mālya-racanāvyāsakta-citto hariḥ diṣṭyā kṣemam upasthitaṃ sumukhi naḥ sānau yad asya cyuto hastād veṇur iti prayāmi kapaṭān nihnotum enaṃ girau

8.62

इदम् अधिक-मध्या-दूत्यम् सख्याः पश्चात् कृष्णे, यथा- विचकिलम् अवचेतुं सा सखी मद्-वचोभिः कथम् अपि तट-पुष्पारण्यम् एका गतास्ति अघहर मम गेनाद् यान्तम् अभ्यर्थये त्वां पुनर् इयम् अतिमुग्धा न त्वया खेदनीया

idam adhika-madhyā-dūtyam sakhyāḥ paścāt kṛṣṇe, yathā- vicakilam avacetuṃ sā sakhī mad-vacobhiḥ katham api taṭa-puṣpāraṇyam ekā gatāsti aghahara mama genād yāntam abhyarthaye tvāṃ punar iyam atimugdhā na tvayā khedanīyā

8.63

अथ हरेः परोक्षम्- तत परोक्षं हरेः सख्याः सखी-द्वारा यद् अर्पणम् व्यपदेशादिना वापि तत्-पार्श्वे प्रेषणादिकम्

atha hareḥ parokṣam- tata parokṣaṃ hareḥ sakhyāḥ sakhī-dvārā yad arpaṇam vyapadeśādinā vāpi tat-pārśve preṣaṇādikam

8.64

तत्र सखी-द्वारा, यथा- रुद्धां विद्धि गुरोर् गिरा शशिकलाम् आत्म-द्वितीयाम् अत- स्त्वाम् उद्यम्य नयामि शर्मणि सदा जागर्ति ते राधिका भृङ्गाः सुभ्रु तद्-अङ्ग-सौरभ-भरैर् आकृष्यमाणाः क्रमात् पन्थानं प्रथयन्ति ते कुरु पुरः कुञ्ज-प्रवेशे त्वराम्

tatra sakhī-dvārā, yathā- ruddhāṃ viddhi guror girā śaśikalām ātma-dvitīyām ata- stvām udyamya nayāmi śarmaṇi sadā jāgarti te rādhikā bhṛṅgāḥ subhru tad-aṅga-saurabha-bharair ākṛṣyamāṇāḥ kramāt panthānaṃ prathayanti te kuru puraḥ kuñja-praveśe tvarām

8.65

अथ व्यपदेशः- व्यपदेशो हरौ लेखोपायनाद्य्-अर्पण-क्रिया निज-प्रयोजनाश्चर्य-दर्शनादिश् च कीर्तितः

atha vyapadeśaḥ- vyapadeśo harau lekhopāyanādy-arpaṇa-kriyā nija-prayojanāścarya-darśanādiś ca kīrtitaḥ

8.66

तत्र लेख्य-व्यपदेशेन, यथा- दूती-पद्धतिम् उद्धते परिहर त्वं साचि किं प्रेक्षसे वामाक्षि स्वयम् आहृतं प्रिय-सखी-लेखं पुरो वाचय शय्या पुष्पमयी निकुञ्ज-भवने सौरभ्य-पुञ्जावृता मृद्वी त्वाम् इयम् आह्वयत्य् अलि-घटा कोलाहल-व्याजतः

tatra lekhya-vyapadeśena, yathā- dūtī-paddhatim uddhate parihara tvaṃ sāci kiṃ prekṣase vāmākṣi svayam āhṛtaṃ priya-sakhī-lekhaṃ puro vācaya śayyā puṣpamayī nikuñja-bhavane saurabhya-puñjāvṛtā mṛdvī tvām iyam āhvayaty ali-ghaṭā kolāhala-vyājataḥ

8.67

उपायन-व्यपदेशेन, यथा- प्रसीद वसनाञ्चलं मम विमुञ्च निर्मञ्छनं व्रजामि ननु निर्दय स्फुरति पश्य सन्ध्योर्जिता विदत्य् अपि तवोन्नतं गुणम् उपाहरं मन्द-धीः स्रजं प्रिय-सखी-गिरा व्रजपते न ते दूषणम्

upāyana-vyapadeśena, yathā- prasīda vasanāñcalaṃ mama vimuñca nirmañchanaṃ vrajāmi nanu nirdaya sphurati paśya sandhyorjitā vidaty api tavonnataṃ guṇam upāharaṃ manda-dhīḥ srajaṃ priya-sakhī-girā vrajapate na te dūṣaṇam

8.68

निज-प्रयोजन-व्यपदेशेन, यथा- मुक्तावली निशि मया दयिता कदम्ब- बाटी-कुटीर-कुहरे सखि विस्म्र्तास्ति ताम् आहरेति व्र्सभानुजया नियुक्ता तां प्रोज्झ्य किं शशिकले ग्र्हम् आगतासि

nija-prayojana-vyapadeśena, yathā- muktāvalī niśi mayā dayitā kadamba- bāṭī-kuṭīra-kuhare sakhi vismrtāsti tām āhareti vrsabhānujayā niyuktā tāṃ projjhya kiṃ śaśikale grham āgatāsi

8.69

आश्चर्य-दर्शन-व्यपदेशेन, यथा- सखि व्यालीं वक्त्रे द्युमणि-पटलं कण्ठ-सविधे दधच्-चन्द्रान् मूर्धोपरि सकल-रत्नानि वमति अलि-श्यामो हंसः स्फुटम् इति मद्-उक्तासि चलिता तद् आश्चर्यं द्रष्टुं किम् इव कुपितेवात्र मिलसि

āścarya-darśana-vyapadeśena, yathā- sakhi vyālīṃ vaktre dyumaṇi-paṭalaṃ kaṇṭha-savidhe dadhac-candrān mūrdhopari sakala-ratnāni vamati ali-śyāmo haṃsaḥ sphuṭam iti mad-uktāsi calitā tad āścaryaṃ draṣṭuṃ kim iva kupitevātra milasi

8.70

अथ नायिका-प्रायात्रिकम्- आपेक्षिकाधिकानां यत् तिसॄणां लघुषु स्फुटम् कदाचिद् एव दूत्यं ता नायिका-प्रायिकास् ततः

atha nāyikā-prāyātrikam- āpekṣikādhikānāṃ yat tisṝṇāṃ laghuṣu sphuṭam kadācid eva dūtyaṃ tā nāyikā-prāyikās tataḥ

8.71

तत्र अधिक-प्रखरा-दूत्यम्- पाणौ मे पतितासि शम्भलि चिराद् अत्याकुलं मा कृथाः काकुं ते करवाणि निष्क्रयम् अहं शीर्णाभिसारैः सदा त्वं दिष्ट्यात्र निकुञ्ज-सीमनि समानीता किम् उ स्तम्भसे मुक्तास् त्वत्-कुच-कुम्भगाः क्षपतु श्यामः स सिंही-पतिः

tatra adhika-prakharā-dūtyam- pāṇau me patitāsi śambhali cirād atyākulaṃ mā kṛthāḥ kākuṃ te karavāṇi niṣkrayam ahaṃ śīrṇābhisāraiḥ sadā tvaṃ diṣṭyātra nikuñja-sīmani samānītā kim u stambhase muktās tvat-kuca-kumbhagāḥ kṣapatu śyāmaḥ sa siṃhī-patiḥ

8.72

तत्र अधिक-मध्या-दूत्यम्- व्यथयसि सदा मां वाग्-भङ्ग्या शनैर् अनुशिष्य यं छलयसि च मां भ्रू-नर्तक्या विनुद्य यम् उद्धते अहम् इह वशीकृत्य स्वैरी मयाप्य् उपलम्भित- स्त्वयि वितनुतां कृष्णः पद्मी स पद्मिनि विभ्रमम्

tatra adhika-madhyā-dūtyam- vyathayasi sadā māṃ vāg-bhaṅgyā śanair anuśiṣya yaṃ chalayasi ca māṃ bhrū-nartakyā vinudya yam uddhate aham iha vaśīkṛtya svairī mayāpy upalambhita- stvayi vitanutāṃ kṛṣṇaḥ padmī sa padmini vibhramam

8.73

तत्र अधिक-मृद्वी-दूत्यम्- अनुदिनम् अभिसारं कारितास्मि त्वयाहं कुसुमित-रवि-कन्यातीर-वन्या-कुटीषु सकृद् अहम् अकृतज्ञा त्वां पुरः कुञ्ज-मध्ये यद् इयम् उपनये का निष्कृतिस् ते ततोऽभूत्

tatra adhika-mṛdvī-dūtyam- anudinam abhisāraṃ kāritāsmi tvayāhaṃ kusumita-ravi-kanyātīra-vanyā-kuṭīṣu sakṛd aham akṛtajñā tvāṃ puraḥ kuñja-madhye yad iyam upanaye kā niṣkṛtis te tato'bhūt

8.74

अथ द्विसमात्रिकम्- समानां प्रखरा-मध्या-मृद्वीनां तु परस्परम् दूत्यं च नायिकात्वं च समं ता द्विसमास् ततः

atha dvisamātrikam- samānāṃ prakharā-madhyā-mṛdvīnāṃ tu parasparam dūtyaṃ ca nāyikātvaṃ ca samaṃ tā dvisamās tataḥ

8.75

तत्र सम-प्रखरा-दूत्यम्- प्राग् एकान्तरम् एव निश्चितम् अभूद् अन्योन्य-दूत्यं हि नौ वारस् तत्र तवायम् अस्तु करवै दूत्यं तथाप्य् अद्य ते भ्रू-भङ्गं सखि मुञ्च मण्डय तनुं यद् याचते माम् असौ सव्या ते स्फुरती दृग् अद्य मृगये गोष्ठाङ्गने माधवम्

tatra sama-prakharā-dūtyam- prāg ekāntaram eva niścitam abhūd anyonya-dūtyaṃ hi nau vāras tatra tavāyam astu karavai dūtyaṃ tathāpy adya te bhrū-bhaṅgaṃ sakhi muñca maṇḍaya tanuṃ yad yācate mām asau savyā te sphuratī dṛg adya mṛgaye goṣṭhāṅgane mādhavam

8.76

अथ सम-मध्या-दूत्यम्- त्वं न्यस्तासि मुरद्विषः शशिकले पाणौ मया गम्यते दूती हन्त तवाहम् एव कमले किं धिङ् मृषा जल्पसि इत्य् अन्योन्य-विक्षेपण-प्रणयिता-माधुर्य-मुग्धो हरि- र्दोर्भ्यां ते हृदये निधाय युगपत् पश्योन्मदः खेलति

atha sama-madhyā-dūtyam- tvaṃ nyastāsi muradviṣaḥ śaśikale pāṇau mayā gamyate dūtī hanta tavāham eva kamale kiṃ dhiṅ mṛṣā jalpasi ity anyonya-vikṣepaṇa-praṇayitā-mādhurya-mugdho hari- rdorbhyāṃ te hṛdaye nidhāya yugapat paśyonmadaḥ khelati

8.77

यथा वा- क्व मालतिकयार्पिता चलसि माधवि त्वं मम क्व माधविकयार्पिता त्वम् अपि यास्य् अलं मालति असम्भव-सहोद्गमे रहसि कृष्ण-भृङ्गो युवा युवाम् इह धयन्न् अयं वहतु कञ्चिद् आनन्दथुम्

yathā vā- kva mālatikayārpitā calasi mādhavi tvaṃ mama kva mādhavikayārpitā tvam api yāsy alaṃ mālati asambhava-sahodgame rahasi kṛṣṇa-bhṛṅgo yuvā yuvām iha dhayann ayaṃ vahatu kañcid ānandathum

8.78

अतीवाभेद-मधुरं सौहृदं सम-मध्ययोः विरलं शक्यते ज्ञातुं किन्तु प्रेम-विशेषिभिः

atīvābheda-madhuraṃ sauhṛdaṃ sama-madhyayoḥ viralaṃ śakyate jñātuṃ kintu prema-viśeṣibhiḥ

8.79

अथ सम-मृद्वी-दूत्यम्- द्रुतम् अनुसरन् मन्दाराक्षीं मुकुन्द निवर्तय व्रजति निभृतं या कुञ्जान्तः-कुटीम् उपनीय माम् इति तव सखी-वाक्येन त्वाम् अहं सुखम् आह्वये स्फुरति हि मुहुर् मध्ये तिष्ठन् विधुः सम-तारयोः

atha sama-mṛdvī-dūtyam- drutam anusaran mandārākṣīṃ mukunda nivartaya vrajati nibhṛtaṃ yā kuñjāntaḥ-kuṭīm upanīya mām iti tava sakhī-vākyena tvām ahaṃ sukham āhvaye sphurati hi muhur madhye tiṣṭhan vidhuḥ sama-tārayoḥ

8.80

अथ सखी-प्रायात्रिकम्- लघूनां प्रखरा-मध्या-मृद्वीनां प्रायशः सदा दूत्यं भवति तेनेमाः सखी-प्रायाः प्रकीर्तिताः

atha sakhī-prāyātrikam- laghūnāṃ prakharā-madhyā-mṛdvīnāṃ prāyaśaḥ sadā dūtyaṃ bhavati tenemāḥ sakhī-prāyāḥ prakīrtitāḥ

8.81

तत्र लघु-प्रखरा-दूत्यं, यथा श्री-गीत-गोविन्दे (11.22)- त्वं चित्तेन चिरं वहन्न् अयम् अतिश्रान्तो भृशं तापितः कन्दर्पेण च पातुम् इच्छति सुधा-सम्बाध-बिम्बाधरम् अस्याङ्कं तद् अलङ्कुरु क्षणम् इह भ्रू-क्षेप-लक्ष्मी-लव- क्रीते दास इवोपसेवित-पदाम्भोजे कुतः सम्भ्रमः

tatra laghu-prakharā-dūtyaṃ, yathā śrī-gīta-govinde (11.22)- tvaṃ cittena ciraṃ vahann ayam atiśrānto bhṛśaṃ tāpitaḥ kandarpeṇa ca pātum icchati sudhā-sambādha-bimbādharam asyāṅkaṃ tad alaṅkuru kṣaṇam iha bhrū-kṣepa-lakṣmī-lava- krīte dāsa ivopasevita-padāmbhoje kutaḥ sambhramaḥ

8.82

अथ लघु-मध्या-दूत्यम्- किम् इति कुटिलित-भ्रूश् चण्डि वृत्ताद्य सद्य- स्त्वम् इह कुसुम-हेतोः सौहृदाद् आहृतासि व्रज-नर-पति-पुत्रं सन्तम् अन्तर् निलीय प्रिय-सखि तट-कुञ्जे हन्त जाने कथं वा

atha laghu-madhyā-dūtyam- kim iti kuṭilita-bhrūś caṇḍi vṛttādya sadya- stvam iha kusuma-hetoḥ sauhṛdād āhṛtāsi vraja-nara-pati-putraṃ santam antar nilīya priya-sakhi taṭa-kuñje hanta jāne kathaṃ vā

8.83

अथ लघु-मृद्वी-दूत्यम्- कुञ्ज-गेहम् अवगाह्य माधवं सुप्तम् अत्र सिचयेन वीजय फुल्लम् इन्दु-किरणैः कुमुद्वती- कोरक-प्रकरम् आहराम्य् अहम्

atha laghu-mṛdvī-dūtyam- kuñja-geham avagāhya mādhavaṃ suptam atra sicayena vījaya phullam indu-kiraṇaiḥ kumudvatī- koraka-prakaram āharāmy aham

8.84

आसां मध्ये भवेत् काचिन् नायिकात्वे दराग्रहा तस्मिन्न् अनाग्रहा काचित् सख्य-सौख्याभिलाषिणी

āsāṃ madhye bhavet kācin nāyikātve darāgrahā tasminn anāgrahā kācit sakhya-saukhyābhilāṣiṇī

8.85

तत्र आद्या, यथा- लेखाम् आहर नीप-कुञ्ज-कुहरात् त्वं चन्द्रकाणां मया न्यस्तानाम् इति मद्-गिरा सरभसं स्मेरा स्वयं प्रस्थिता ताम् उन्मुच्य मद्-ईरितां शशिकले किं चन्द्रलेखा-शतं चेलेनावृतम् अन्यद् एव दधती लब्धासि नम्रा गृहम्

tatra ādyā, yathā- lekhām āhara nīpa-kuñja-kuharāt tvaṃ candrakāṇāṃ mayā nyastānām iti mad-girā sarabhasaṃ smerā svayaṃ prasthitā tām unmucya mad-īritāṃ śaśikale kiṃ candralekhā-śataṃ celenāvṛtam anyad eva dadhatī labdhāsi namrā gṛham

8.86

द्वितीया, यथा- मां पुष्पाणाम् अवचयम् इयाद् वृन्दशो मा प्रहैषी- र्वृन्दारण्ये परम् इह भवद्-दुःख-भीत्या प्रयामि सत्यं सत्यं सुमुखि सखिता-सौख्यतस् ते मम स्या- न्न स्वादीयान् अघ-विजयिनः केलि-शय्याधिरोहः

dvitīyā, yathā- māṃ puṣpāṇām avacayam iyād vṛndaśo mā prahaiṣī- rvṛndāraṇye param iha bhavad-duḥkha-bhītyā prayāmi satyaṃ satyaṃ sumukhi sakhitā-saukhyatas te mama syā- nna svādīyān agha-vijayinaḥ keli-śayyādhirohaḥ

8.87

अथ नित्य-सखी- सख्येनैव सदा प्रीता नायिकात्वानपेक्षिणी भवेन् नित्य-सखी सा तु द्विधैकात्यन्तिकी लघुः आपेक्षिक-लघूनां च मध्येऽन्या काचिद् ईरिता

atha nitya-sakhī- sakhyenaiva sadā prītā nāyikātvānapekṣiṇī bhaven nitya-sakhī sā tu dvidhaikātyantikī laghuḥ āpekṣika-laghūnāṃ ca madhye'nyā kācid īritā

8.88

यथा- राधा-रङ्ग-लसत्-त्वद्-उज्ज्वल-कला-सञ्चारण-प्रक्रिया चातुर्योत्तरम् एव सेवनम् अहं गोविन्द सम्प्रार्थये येनाशेष-वधू-जनोद्भट-मनो-राज्य-प्रपञ्चावधौ नौत्सुक्यं भवद्-अङ्ग-सङ्गम-रसेऽप्य् आलम्बते मन्-मनः

yathā- rādhā-raṅga-lasat-tvad-ujjvala-kalā-sañcāraṇa-prakriyā cāturyottaram eva sevanam ahaṃ govinda samprārthaye yenāśeṣa-vadhū-janodbhaṭa-mano-rājya-prapañcāvadhau nautsukyaṃ bhavad-aṅga-saṅgama-rase'py ālambate man-manaḥ

8.89

यथा वा- त्वया यद् उपभुज्यते मुरजिद्-अङ्ग-सङ्गे सुखं तद् एव बहु जानती स्वयम् अवाप्तितः शुद्ध-धीः मया कृत-विलोभनाप्य् अधिक-चातुरी-चर्यया कदापि मणि-मञ्जरी न कुरुतेऽभिसार-स्पृहाम्

yathā vā- tvayā yad upabhujyate murajid-aṅga-saṅge sukhaṃ tad eva bahu jānatī svayam avāptitaḥ śuddha-dhīḥ mayā kṛta-vilobhanāpy adhika-cāturī-caryayā kadāpi maṇi-mañjarī na kurute'bhisāra-spṛhām

8.90

तत्र तद्-दूत्यं, यथा- अन्तः प्रविशति स सखी कुप्यति मे कुञ्ज-देहली-लीना तदिमां भङ्गुरित-भ्रुव- मनुनय वृन्दाटवी-चन्द्र

tatra tad-dūtyaṃ, yathā- antaḥ praviśati sa sakhī kupyati me kuñja-dehalī-līnā tadimāṃ bhaṅgurita-bhruva- manunaya vṛndāṭavī-candra

8.91

प्राख्यर्यं मार्दवं चापि यद्यप्य् आपेक्षिकं भवेत् तथापि विस्तर-भयात् तद् विशेषोऽत्र नेरितः

prākhyaryaṃ mārdavaṃ cāpi yadyapy āpekṣikaṃ bhavet tathāpi vistara-bhayāt tad viśeṣo'tra neritaḥ

8.92

प्राखर्यादि-स्वभावोऽयं यथायथम् उदीरितः देश-कालादि-वैशिष्ट्ये स्याद् अस्यापि विपर्ययः

prākharyādi-svabhāvo'yaṃ yathāyatham udīritaḥ deśa-kālādi-vaiśiṣṭye syād asyāpi viparyayaḥ

8.93

तत्र प्राखर्यस्य विपर्ययो, यथा- ध्वान्तैर् गाढतमां तमीम् अगणयन् वृष्टिं च धारा-मयीं चण्डं चानिल-मण्डलं सखि हरि-द्वारं तवासौ श्रितः हा क्रोधं विसृज प्रसीद तरसा कण्ठे गृहाण प्रियं मूर्ध्नायं ललिताभिधस् तव पदं नत्वा जनो याचते

tatra prākharyasya viparyayo, yathā- dhvāntair gāḍhatamāṃ tamīm agaṇayan vṛṣṭiṃ ca dhārā-mayīṃ caṇḍaṃ cānila-maṇḍalaṃ sakhi hari-dvāraṃ tavāsau śritaḥ hā krodhaṃ visṛja prasīda tarasā kaṇṭhe gṛhāṇa priyaṃ mūrdhnāyaṃ lalitābhidhas tava padaṃ natvā jano yācate

8.94

मार्दवस्य विपर्ययो, यथा- गुण-स्तवन-कूटतः कुटिल-धीः सखि त्वाम् असौ कटाक्षितवती कथं तद् अपि नोज्झसि प्रश्रयम् रुषं कुरु करोषि चेन् मृदुतराद्य चित्राप्य् असौ विधास्यति तदौचितीं हिम-घटेव पद्मोपरि

mārdavasya viparyayo, yathā- guṇa-stavana-kūṭataḥ kuṭila-dhīḥ sakhi tvām asau kaṭākṣitavatī kathaṃ tad api nojjhasi praśrayam ruṣaṃ kuru karoṣi cen mṛdutarādya citrāpy asau vidhāsyati tadaucitīṃ hima-ghaṭeva padmopari

8.95

दूत्यं तु कुर्वती सख्याः सखी रहसि सङ्गता कृष्णेन प्रार्थ्यमानापि स्यात् कदापि न सम्मता

dūtyaṃ tu kurvatī sakhyāḥ sakhī rahasi saṅgatā kṛṣṇena prārthyamānāpi syāt kadāpi na sammatā

8.96

यथा- दूत्येनाद्य सुहृज्-जनस्य रहसि प्राप्तास्मि ते सन्निधिं किं कन्दर्प-धनुर् भयङ्करम् अमुं भ्रू-गुच्छम् उद्यच्छसि प्राणान् अर्पयितास्मि सम्प्रति वरं वृन्दाटवीचन्द्र ते न त्व् एताम् असमापित-प्रिय-सखी-कृत्यानुबन्धां तनुम्

yathā- dūtyenādya suhṛj-janasya rahasi prāptāsmi te sannidhiṃ kiṃ kandarpa-dhanur bhayaṅkaram amuṃ bhrū-guccham udyacchasi prāṇān arpayitāsmi samprati varaṃ vṛndāṭavīcandra te na tv etām asamāpita-priya-sakhī-kṛtyānubandhāṃ tanum

8.97

मिथः प्रेम-गुनोत्कीर्तिस् तयोर् आसक्ति-कारिता अभिसारो द्वयोर् एव सख्याः कृष्णे समर्पणम्

mithaḥ prema-gunotkīrtis tayor āsakti-kāritā abhisāro dvayor eva sakhyāḥ kṛṣṇe samarpaṇam

8.98

नर्माश्वासन-नेपथ्यं हृदयोद्घाट-पाटवम् छिद्र-संवृतिर् एतस्याः पत्य्-आदेः परिवञ्चना

narmāśvāsana-nepathyaṃ hṛdayodghāṭa-pāṭavam chidra-saṃvṛtir etasyāḥ paty-ādeḥ parivañcanā

8.99

शिक्षा सङ्गमनं काले सेवनं व्यजनादिभिः तयोर् द्वयोर् उपालम्भः सन्देश-प्रेषणं तथा नायिका-प्राण-संरक्षा प्रयत्नाद्याः सखी-क्रियाः

śikṣā saṅgamanaṃ kāle sevanaṃ vyajanādibhiḥ tayor dvayor upālambhaḥ sandeśa-preṣaṇaṃ tathā nāyikā-prāṇa-saṃrakṣā prayatnādyāḥ sakhī-kriyāḥ

8.100

तत्र कृष्णे सखी-प्रेमोत्कीर्तिः, यथा पद्यावल्यां (189)- मुरहर साहस-गरिमा कथम् इव वाच्यः कुरङ्ग-शावाक्ष्याः खेदार्णव-पतितापि प्रेम-मधुरां ते न सा त्यजति

tatra kṛṣṇe sakhī-premotkīrtiḥ, yathā padyāvalyāṃ (189)- murahara sāhasa-garimā katham iva vācyaḥ kuraṅga-śāvākṣyāḥ khedārṇava-patitāpi prema-madhurāṃ te na sā tyajati

8.101

सख्यां कृष्ण-प्रेमोत्कीर्तिः, यथा तत्रैव (191)- केलिकलासु कुशला नगरे मुरारेर् आभीर-नीरज-दृशः कति वा न सन्ति राधे त्वया महद् अकारि तपो यद् एष दामोदरस् त्वयि परं परमानुरागः

sakhyāṃ kṛṣṇa-premotkīrtiḥ, yathā tatraiva (191)- kelikalāsu kuśalā nagare murārer ābhīra-nīraja-dṛśaḥ kati vā na santi rādhe tvayā mahad akāri tapo yad eṣa dāmodaras tvayi paraṃ paramānurāgaḥ

8.102

तत्र तस्या गुणोत्कीर्तिः, यथा- निनिन्दि निजम् इन्दिरा वपुर् अवेक्ष्य यस्याः श्रियं विचार्य गुण-चातुरीम् अचलजा च लज्जां गता अघार्दन त्वया विना जगति क्वानुरूपास्ति ते परं परम-दुर्लभा मिलतु कस्य सा मे सखी

tatra tasyā guṇotkīrtiḥ, yathā- ninindi nijam indirā vapur avekṣya yasyāḥ śriyaṃ vicārya guṇa-cāturīm acalajā ca lajjāṃ gatā aghārdana tvayā vinā jagati kvānurūpāsti te paraṃ parama-durlabhā milatu kasya sā me sakhī

8.103

तस्यां तस्य गुणोत्कीर्तिः, यथा ललित-माधवे (1.49)- महेन्द्र-मणि-मण्डली[#1]-मद-विडम्बि-देह-द्युतिर् व्रजेन्द्र-कुल-चन्द्रमाः[#2] स्फुरति को æपि नव्यो युवा सखि स्थिर-[#3]कुलाङ्गना-निकर-नीवि-बन्धार्गल- च्छिदाकरण-कौतुकी जयति यस्य वंशी-ध्वनिः

tasyāṃ tasya guṇotkīrtiḥ, yathā lalita-mādhave (1.49)- mahendra-maṇi-maṇḍalī[#1]-mada-viḍambi-deha-dyutir vrajendra-kula-candramāḥ[#2] sphurati ko æpi navyo yuvā sakhi sthira-[#3]kulāṅganā-nikara-nīvi-bandhārgala- cchidākaraṇa-kautukī jayati yasya vaṃśī-dhvaniḥ

8.104

[#2: -नन्दनः] [#3: पति-व्रता] कृष्णे सख्या आसक्ति-कारिता, यथा विदग्ध-माधवे (2.10)- सा सौरभोर्मि-परिदिग्ध-दिगन्तरापि बन्ध्यं जनुः सुतनु गन्ध-फली बिभर्ति राधे न बिभ्रम-भरः क्रियते यद्-अङ्के कामं निपीत-मधुना मधुसूदनेन

[#2: -nandanaḥ] [#3: pati-vratā] kṛṣṇe sakhyā āsakti-kāritā, yathā vidagdha-mādhave (2.10)- sā saurabhormi-paridigdha-digantarāpi bandhyaṃ januḥ sutanu gandha-phalī bibharti rādhe na bibhrama-bharaḥ kriyate yad-aṅke kāmaṃ nipīta-madhunā madhusūdanena

8.105

तस्यां तस्यासक्ति-कारिता, यथा- यद्य् एतस्यां वर-परिमलारब्ध-विश्वोत्सवायां न त्वं कृष्ण-भ्रमर रमसे राधिकाम् अल्पिकायाम् अर्थः को वा नव-तरुणिमोद्भासिनस् ते ततः स्याद् वृन्दाटव्याम् इह विहरण-प्रक्रिया-चातुरीभिः

tasyāṃ tasyāsakti-kāritā, yathā- yady etasyāṃ vara-parimalārabdha-viśvotsavāyāṃ na tvaṃ kṛṣṇa-bhramara ramase rādhikām alpikāyām arthaḥ ko vā nava-taruṇimodbhāsinas te tataḥ syād vṛndāṭavyām iha viharaṇa-prakriyā-cāturībhiḥ

8.106

कृष्णस्याभिसारणं, यथा- अवरुद्ध-सुधांशु-वैभवं विनुदन्तं सखि सर्वतो-मुखम् इह कृष्ण-घनं प्रगृह्य तं ललिता-प्रावृड् इयं समागता

kṛṣṇasyābhisāraṇaṃ, yathā- avaruddha-sudhāṃśu-vaibhavaṃ vinudantaṃ sakhi sarvato-mukham iha kṛṣṇa-ghanaṃ pragṛhya taṃ lalitā-prāvṛḍ iyaṃ samāgatā

8.107

सख्या अभिसारणं, यथा श्री-गीत-गोविन्दे (5.18)- त्वद्-वाम्येन समं समग्रम् अधुना तिग्मांशुर् अस्तं गतो गोविन्दस्य मनोरथेन च समं प्राप्तं तमः सान्द्रताम् कोकानां करुण-स्वनेन सदृशी दीर्घ-मद्-अभ्यर्थना तन् मुग्धे विफलं विलम्बनम् असौ रम्योऽभिसार-क्षणः

sakhyā abhisāraṇaṃ, yathā śrī-gīta-govinde (5.18)- tvad-vāmyena samaṃ samagram adhunā tigmāṃśur astaṃ gato govindasya manorathena ca samaṃ prāptaṃ tamaḥ sāndratām kokānāṃ karuṇa-svanena sadṛśī dīrgha-mad-abhyarthanā tan mugdhe viphalaṃ vilambanam asau ramyo'bhisāra-kṣaṇaḥ

8.108

कृष्णे सख्याः समर्पणं, यथा- तद्-अन्तरम् उपासितुं कमल-योनिम् ईजुर् गुणा यद् अङ्गम् उपसेवितुं तरुणिमापि चक्रे तपः नव-प्रणय-माधुरी-प्रमद-मेदुरेयं सखी मयाद्य भवतः करे मुरहरोपहारीकृता

kṛṣṇe sakhyāḥ samarpaṇaṃ, yathā- tad-antaram upāsituṃ kamala-yonim ījur guṇā yad aṅgam upasevituṃ taruṇimāpi cakre tapaḥ nava-praṇaya-mādhurī-pramada-medureyaṃ sakhī mayādya bhavataḥ kare muraharopahārīkṛtā

8.109

नर्म, यथा विदग्ध-माधवे (1.33)- देहं ते भुवनान्तराल-विरल-च्छाया-विलासास्पदं मा कौतूहल-चञ्चलाक्षि लतिका-जाले प्रवेशं कृथाः नव्याम् अञ्जन-पुञ्ज-मञ्जुल-रुचिः कुञ्जेचरी देवता कान्तां कान्तिभिर् अङ्किताम् इह वने निःशङ्कम् आकर्षति

narma, yathā vidagdha-mādhave (1.33)- dehaṃ te bhuvanāntarāla-virala-cchāyā-vilāsāspadaṃ mā kautūhala-cañcalākṣi latikā-jāle praveśaṃ kṛthāḥ navyām añjana-puñja-mañjula-ruciḥ kuñjecarī devatā kāntāṃ kāntibhir aṅkitām iha vane niḥśaṅkam ākarṣati

8.110

आश्वासनं, यथा- मा गाः क्लमं सखि मुहुर् वृषभानु-पुत्रि भानुं प्रतीहि चरमाचल-चङ्क्रमोत्कम् आनन्दयन्-नयनम् उद्धुर-धेनु-धूली- ध्वान्तं विधूय विधुर् एष पुरोज्जिहीते

āśvāsanaṃ, yathā- mā gāḥ klamaṃ sakhi muhur vṛṣabhānu-putri bhānuṃ pratīhi caramācala-caṅkramotkam ānandayan-nayanam uddhura-dhenu-dhūlī- dhvāntaṃ vidhūya vidhur eṣa purojjihīte

8.114

नेपथ्यं, यथा- हृदयोद्घाट-पाटवं, यथा- यथा वा- छिद्र-संवृतिर्, यथा विदग्ध-माधवे (6.1)- मुदा क्षिप्तैः पर्वोत्तरल-हृदयाभिर् युवतिभिः पयः-पूयैः पीतीकृतम् अतिहरिद्रा-द्रव-मयैः दुकूलं दोर्-मूलोपरि परिदधानां प्रिय-सखीं कथं राधाम् आर्ये कुटिलित-दृगन्तं कलयसि

nepathyaṃ, yathā- hṛdayodghāṭa-pāṭavaṃ, yathā- yathā vā- chidra-saṃvṛtir, yathā vidagdha-mādhave (6.1)- mudā kṣiptaiḥ parvottarala-hṛdayābhir yuvatibhiḥ payaḥ-pūyaiḥ pītīkṛtam atiharidrā-drava-mayaiḥ dukūlaṃ dor-mūlopari paridadhānāṃ priya-sakhīṃ kathaṃ rādhām ārye kuṭilita-dṛgantaṃ kalayasi

8.122

पत्य्-आदेः परिवञ्चना, यथा- शिक्षा, यथा- यथा वा- अथ काले सङ्गमनं, यथा- अथ व्यजनादिना सेवा, यथा- अथ तयोर् द्वयोर् उपालम्भः तत्र हरेर् उपालम्भो, यथा- सख्या उपालम्भो, यथा- अथ सन्देश-प्रेषणं, यथा हंसदूते (75)- त्वया गोष्ठं गोष्ठीतिलक किल चेद्विस्मृतमिदं न तूर्णं धूमोर्णापतिरपि विधत्ते यदि कृपाम् अहर्वृन्दं वृन्दावनकुसुमपालीपरिमलैर् दरालोकं शोकास्पदमिव कथं नेष्यति सखी

paty-ādeḥ parivañcanā, yathā- śikṣā, yathā- yathā vā- atha kāle saṅgamanaṃ, yathā- atha vyajanādinā sevā, yathā- atha tayor dvayor upālambhaḥ tatra harer upālambho, yathā- sakhyā upālambho, yathā- atha sandeśa-preṣaṇaṃ, yathā haṃsadūte (75)- tvayā goṣṭhaṃ goṣṭhītilaka kila cedvismṛtamidaṃ na tūrṇaṃ dhūmorṇāpatirapi vidhatte yadi kṛpām aharvṛndaṃ vṛndāvanakusumapālīparimalair darālokaṃ śokāspadamiva kathaṃ neṣyati sakhī

8.123

अथ नायिका-प्राण-संरक्षा-प्रयत्नो, यथा- त्वाम् आयान्तं कथयसि मृषा कुर्वती दिव्यम् उग्रं मूर्च्छारम्भे तव मणिमयीं दर्शयत्य् आशु मूर्तिम् वन्ये वेणौ ध्वन्ति मरुता कर्ण-रोधं विधत्ते रक्षत्य् अस्याः कथम् अपि तनुं माधवी यादवेन्द्र

atha nāyikā-prāṇa-saṃrakṣā-prayatno, yathā- tvām āyāntaṃ kathayasi mṛṣā kurvatī divyam ugraṃ mūrcchārambhe tava maṇimayīṃ darśayaty āśu mūrtim vanye veṇau dhvanti marutā karṇa-rodhaṃ vidhatte rakṣaty asyāḥ katham api tanuṃ mādhavī yādavendra

8.124

इति सखी-क्रिया-प्रकरणम् अथासाम् अपरः कोऽपि विशेषः पुनर् उच्यते असमं च समं चेति स्नेहं सख्यं स्वपक्षगाः कृष्णे यूथाधिपायां च वहन्त्यो द्विविधा मताः

iti sakhī-kriyā-prakaraṇam athāsām aparaḥ ko'pi viśeṣaḥ punar ucyate asamaṃ ca samaṃ ceti snehaṃ sakhyaṃ svapakṣagāḥ kṛṣṇe yūthādhipāyāṃ ca vahantyo dvividhā matāḥ

8.125

अथ असम-स्नेहाः- अधिकं प्रिय-सख्यास् तु हरौ तस्यां ततस् तथा वहन्त्यः स्नेहम् असम-स्नेहास् तु द्विविधा मताः

atha asama-snehāḥ- adhikaṃ priya-sakhyās tu harau tasyāṃ tatas tathā vahantyaḥ sneham asama-snehās tu dvividhā matāḥ

8.126

तत्र हरौ स्नेहाधिकाः- अहं हरेर् इति स्वान्ते गूढानभिमतिं गताः अन्यत्र क्वाप्य् अनासक्त्या स्वेष्टां यूथेश्वरीं श्रिताः

tatra harau snehādhikāḥ- ahaṃ harer iti svānte gūḍhānabhimatiṃ gatāḥ anyatra kvāpy anāsaktyā sveṣṭāṃ yūtheśvarīṃ śritāḥ

8.127

मनाग् एवाधिकं स्नेहं वहन्त्यस् तत्र माधवे तद् दूत्यादि-रताश् चेमा हरौ स्नेहाधिका मताः

manāg evādhikaṃ snehaṃ vahantyas tatra mādhave tad dūtyādi-ratāś cemā harau snehādhikā matāḥ

Section 8 (cont. 2)

8.128

यथा- न मे चेतस्य् अन्यद्-वचसि पुनर् अन्यं कथम् अपि स्थवीयान् मानस् ते सखि मयि सुखं प्रथयति रवेस् तापेनेव क्षणम् उदयता येन जनितो बकारेर् वक्त्रेन्दु-च्छवि-शवलिमा मां ग्लपयति

yathā- na me cetasy anyad-vacasi punar anyaṃ katham api sthavīyān mānas te sakhi mayi sukhaṃ prathayati raves tāpeneva kṣaṇam udayatā yena janito bakārer vaktrendu-cchavi-śavalimā māṃ glapayati

8.129

यथा वा- सुर-कुलम् अखिलं प्रणम्य मूर्ध्ना प्रवरम् अमुं वरम् अर्थये वराङ्गि मुहुर् अभिमत-सेवया यथाहं सुबल-सखं सुखयामि राधिकां च

yathā vā- sura-kulam akhilaṃ praṇamya mūrdhnā pravaram amuṃ varam arthaye varāṅgi muhur abhimata-sevayā yathāhaṃ subala-sakhaṃ sukhayāmi rādhikāṃ ca

8.130

याः पूर्वं सख्य इत्य् उक्तास् तास् तु स्नेहाधिका हरौ

yāḥ pūrvaṃ sakhya ity uktās tās tu snehādhikā harau

8.131

अथ प्रिय-सख्यां स्नेहाधिकाः- तदीयताभिमानिन्यो याः स्नेहं सर्वदाश्रिताः सख्याम् अल्पाधिकं कृष्णात् सखी-स्नेहाधिकास् तु ताः

atha priya-sakhyāṃ snehādhikāḥ- tadīyatābhimāninyo yāḥ snehaṃ sarvadāśritāḥ sakhyām alpādhikaṃ kṛṣṇāt sakhī-snehādhikās tu tāḥ

8.132

यथा- विरमतु तव वृन्दे दूत्य-चातुर्य-चर्या सहचरि विनिवृत्य ब्रूहि गोष्ठेन्द्र-सूनुम् विषम-विषधरेयं शर्वरी प्रावृषेण्या कथम् इह गिरि-कुञ्जे भीरुर् एषा प्रहेया

yathā- viramatu tava vṛnde dūtya-cāturya-caryā sahacari vinivṛtya brūhi goṣṭhendra-sūnum viṣama-viṣadhareyaṃ śarvarī prāvṛṣeṇyā katham iha giri-kuñje bhīrur eṣā praheyā

8.133

यथा वा- वयम् इदम् अनुभूय शिक्षयाम कुरु चतुरे सह राधयैव सख्यम् प्रिय-सहचरि यत्र बाढम् अन्त- र्भवति हरि-प्रणय-प्रमोद-लक्ष्मीः

yathā vā- vayam idam anubhūya śikṣayāma kuru cature saha rādhayaiva sakhyam priya-sahacari yatra bāḍham anta- rbhavati hari-praṇaya-pramoda-lakṣmīḥ

8.134

याः पूर्वं प्राण-सख्यश् च नित्य-सख्यश् च कीर्तिताः सखी-स्नेहाधिका ज्ञेयास् ता एवात्र मनीषिभिः

yāḥ pūrvaṃ prāṇa-sakhyaś ca nitya-sakhyaś ca kīrtitāḥ sakhī-snehādhikā jñeyās tā evātra manīṣibhiḥ

8.135

अथ सम-स्नेहाः- कृष्णे स्व-प्र्य-सख्यां च वहन्त्यः कम् अपि स्फुटम् स्नेहम् अन्यूनताधिक्यं सम-स्नेहास् तु भूरिशः

atha sama-snehāḥ- kṛṣṇe sva-prya-sakhyāṃ ca vahantyaḥ kam api sphuṭam sneham anyūnatādhikyaṃ sama-snehās tu bhūriśaḥ

8.136

यथा- विना कृष्णं राधा व्यथयति समन्तान् मम मनो विना राधां कृष्णो æप्य् अहह सखि मां विक्लवयति जनिः सा मे मा भूत् क्षणम् अपि न यत्र क्षणदुहौ युगेनाक्ष्णोर् लिह्यां युगपद् अनयोर् वक्त्र-शशिनौ

yathā- vinā kṛṣṇaṃ rādhā vyathayati samantān mama mano vinā rādhāṃ kṛṣṇo æpy ahaha sakhi māṃ viklavayati janiḥ sā me mā bhūt kṣaṇam api na yatra kṣaṇaduhau yugenākṣṇor lihyāṃ yugapad anayor vaktra-śaśinau

8.137

तुल्य-प्रमाणकं प्रेम वयन्त्योऽपि द्वयोर् इमाः राधाया वयम् इत्य् उच्चैर् अभिमानम् उपाश्रिताः परम-प्रेष्ठ-सख्यश् च प्रिय-सख्यश् च ता मताः

tulya-pramāṇakaṃ prema vayantyo'pi dvayor imāḥ rādhāyā vayam ity uccair abhimānam upāśritāḥ parama-preṣṭha-sakhyaś ca priya-sakhyaś ca tā matāḥ

Section 9

9.1

इति श्री-श्री-उज्ज्वल-नीलमणौ सखी-भेद-प्रकरणम् 8 (9) अथ हरि-वल्लभा-प्रकरणम् आसां चतुर्विधो भेदः सर्वासां व्रज-सुभ्रुवाम् स्यात् स्व-पक्षः सुहृत्-पक्षस् तटस्थः प्रतिपक्षकः

iti śrī-śrī-ujjvala-nīlamaṇau sakhī-bheda-prakaraṇam 8 (9) atha hari-vallabhā-prakaraṇam āsāṃ caturvidho bhedaḥ sarvāsāṃ vraja-subhruvām syāt sva-pakṣaḥ suhṛt-pakṣas taṭasthaḥ pratipakṣakaḥ

9.2

सुहृत्-पक्ष-तटस्थौ तु प्रासङ्गिकत्योदितौ द्वौ स्व-पक्ष-विपक्षाख्यौ भेदाव् एव रस-प्रदौ

suhṛt-pakṣa-taṭasthau tu prāsaṅgikatyoditau dvau sva-pakṣa-vipakṣākhyau bhedāv eva rasa-pradau

9.3

प्रोक्तस् तत्र स्वपक्षस्य विशेषः पूर्वम् एव हि सुहृत्-पक्षादि-भेदानां दिग् एव किल दर्श्यते

proktas tatra svapakṣasya viśeṣaḥ pūrvam eva hi suhṛt-pakṣādi-bhedānāṃ dig eva kila darśyate

9.4

तत्र सुहृत्-पक्षः- सुहृत्-पक्षो भवेद् इष्ट-साधकोऽनिष्ट-बाधकः

tatra suhṛt-pakṣaḥ- suhṛt-pakṣo bhaved iṣṭa-sādhako'niṣṭa-bādhakaḥ

9.5

तत्र इष्ट-साधकत्वम्, यथा- अद्याकर्णय मद्-गिरं परिजनैर् एभिः समं श्यामले राधायास् त्वयि सौहृदं सखि जगच् चित्तेषु चित्रीयते उल्लासाद् भवद् आख्यया यद् अनिशं तस्याङ्गरागस् तया सान्द्रश् चन्द्रक-शेखरस्य समये चन्द्रान्वितः प्रेष्यते

tatra iṣṭa-sādhakatvam, yathā- adyākarṇaya mad-giraṃ parijanair ebhiḥ samaṃ śyāmale rādhāyās tvayi sauhṛdaṃ sakhi jagac citteṣu citrīyate ullāsād bhavad ākhyayā yad aniśaṃ tasyāṅgarāgas tayā sāndraś candraka-śekharasya samaye candrānvitaḥ preṣyate

9.6

अनिष्ट-बाधकत्वं, यथा- गीर्भिर् मूढ-जनस्य खण्डितम् अतिभाण्डीर-मूले मुधा किं गन्तास्मि तवोदिते बलवती श्यामे प्रतीतिर् मम निर्व्याजं बट-राज-रोधसि वधू-वेश-क्रियोद्भासिनी कंसारिः सुबलेन गोष्ठ-नगरी-वैहासिकः क्रीडति

aniṣṭa-bādhakatvaṃ, yathā- gīrbhir mūḍha-janasya khaṇḍitam atibhāṇḍīra-mūle mudhā kiṃ gantāsmi tavodite balavatī śyāme pratītir mama nirvyājaṃ baṭa-rāja-rodhasi vadhū-veśa-kriyodbhāsinī kaṃsāriḥ subalena goṣṭha-nagarī-vaihāsikaḥ krīḍati

9.7

अथ तटस्थः- यो विपक्ष-सुहृत्-पक्षः स तटस्थ इहोच्यते

atha taṭasthaḥ- yo vipakṣa-suhṛt-pakṣaḥ sa taṭastha ihocyate

9.8

यथा- खेदं न व्यसने तनोषि वहसे नोल्लासम् अस्याः शुभे दोषाणां प्रकटीकृतौ न हि धियं धत्से गुणानाम् अपि अव्याक्षिप्त-मनो-गतिः सुवदने द्वेषेण रागेण च त्वं श्यामे मुनि-वृत्तिर् अत्र सततं चन्द्रावलौ दृश्यसे

yathā- khedaṃ na vyasane tanoṣi vahase nollāsam asyāḥ śubhe doṣāṇāṃ prakaṭīkṛtau na hi dhiyaṃ dhatse guṇānām api avyākṣipta-mano-gatiḥ suvadane dveṣeṇa rāgeṇa ca tvaṃ śyāme muni-vṛttir atra satataṃ candrāvalau dṛśyase

9.9

अथ विपक्षः- मिथो-द्वेषी विपक्षः स्याद् इष्टहानिष्ठ-कारकः

atha vipakṣaḥ- mitho-dveṣī vipakṣaḥ syād iṣṭahāniṣṭha-kārakaḥ

9.10

तत्र इष्टहन्तृत्वं, यथा- राधे त्वत्-पदवी-निवेशित-दृशं कुञ्जे हरिं जानती पद्मा तत्र निनाय हन्त कुटिला चन्द्रावलीं छद्मना इत्य् आकर्ण्य मुकुन्द सा सुबलतः स्तब्धा तथाद्य स्थिता दृष्ट्वा नील-पटीं तनौ जटिलया प्रातर् यथा तर्जिता

tatra iṣṭahantṛtvaṃ, yathā- rādhe tvat-padavī-niveśita-dṛśaṃ kuñje hariṃ jānatī padmā tatra nināya hanta kuṭilā candrāvalīṃ chadmanā ity ākarṇya mukunda sā subalataḥ stabdhā tathādya sthitā dṛṣṭvā nīla-paṭīṃ tanau jaṭilayā prātar yathā tarjitā

9.11

अथ अनिष्ठ-कारित्वं, यथा- कुतः पद्मे पुत्रि क्षिति-धर-तटाद् अम्ब जटिले वधूर् दृष्ट्वा क्व नु रवि-निकेतस्य पुरतः चिरं नायात्य् एषा कथम् इव निरुद्धात्र हरिणा तवाध्वानं पश्यत्य् अहह भवती धावतु रुषा

atha aniṣṭha-kāritvaṃ, yathā- kutaḥ padme putri kṣiti-dhara-taṭād amba jaṭile vadhūr dṛṣṭvā kva nu ravi-niketasya purataḥ ciraṃ nāyāty eṣā katham iva niruddhātra hariṇā tavādhvānaṃ paśyaty ahaha bhavatī dhāvatu ruṣā

9.12

छद्मेर्ष्या-चापलासूया-मत्सरामर्ष-गर्वितम् व्यक्तिं यात्य् उक्ति-चेष्टाभिः प्रतिपक्ष-सखीष्व् इदम्

chadmerṣyā-cāpalāsūyā-matsarāmarṣa-garvitam vyaktiṃ yāty ukti-ceṣṭābhiḥ pratipakṣa-sakhīṣv idam

9.13

तत्र छद्म, यथा- श्रुत्वा कीचकम् अद्रि-मूर्ध्नि पशवः श्यामं च दृष्ट्वाम्बुदं धावन्त्व् अधियः कथं त्वम् अपि धिग् धीराधिकं धावसि इत्य् उच्चैर् अनृतोत्तरेण तरलां प्रयाय्य पद्माम् असौ प्राप्ता पश्य गृहं करोति ललिता राधा-प्रयाणे त्वराम्

tatra chadma, yathā- śrutvā kīcakam adri-mūrdhni paśavaḥ śyāmaṃ ca dṛṣṭvāmbudaṃ dhāvantv adhiyaḥ kathaṃ tvam api dhig dhīrādhikaṃ dhāvasi ity uccair anṛtottareṇa taralāṃ prayāyya padmām asau prāptā paśya gṛhaṃ karoti lalitā rādhā-prayāṇe tvarām

9.14

अथ ईर्ष्या, यथा- उद्घटय्य कुटिलं कच-पक्षं देवि दर्शयसि किं वन-मालाम् नील-यष्टिवद् अमुं मद्-अलिन्दे लोकयालि वन-मालिनम् एव

atha īrṣyā, yathā- udghaṭayya kuṭilaṃ kaca-pakṣaṃ devi darśayasi kiṃ vana-mālām nīla-yaṣṭivad amuṃ mad-alinde lokayāli vana-mālinam eva

9.15

यथा वा- निर्बन्ध-प्रवणेन कंस-रिपुणा प्राग् अर्प्यमाणोऽपि यः प्राज्यं दोषम् अवेक्ष्य नायक-मणौ न स्वीकृतोऽभून् मया हारः सम्प्रति सोऽयम् एव विषमो लुब्धे क्व लब्धस् त्वया द्रागिष्ठोऽप्य् उरग-क्षताङ्गुलि-निभो दुष्टः सखि त्यज्यताम्

yathā vā- nirbandha-pravaṇena kaṃsa-ripuṇā prāg arpyamāṇo'pi yaḥ prājyaṃ doṣam avekṣya nāyaka-maṇau na svīkṛto'bhūn mayā hāraḥ samprati so'yam eva viṣamo lubdhe kva labdhas tvayā drāgiṣṭho'py uraga-kṣatāṅguli-nibho duṣṭaḥ sakhi tyajyatām

9.16

अथ चापलम्- नात्मानं व्यथय वृथा निकुञ्ज-मध्ये खद्योति दुतिम् इह कुर्वती सरागम् कृष्णाभ्रे गिरिवर-सङ्गतेऽनुरूपा सोमाभा विलासितुम् अत्र विद्युद् एव

atha cāpalam- nātmānaṃ vyathaya vṛthā nikuñja-madhye khadyoti dutim iha kurvatī sarāgam kṛṣṇābhre girivara-saṅgate'nurūpā somābhā vilāsitum atra vidyud eva

9.17

अथ आसूया- यद् भाण्डीरे तव सहचरी ताण्डवं सा व्यतानीत् पद्मे शैव्या समजनि न तत् कस्य विस्मापनाय सा चेत् तन्वी प्रकृति-लडहा शिक्षिता चाभविष्य- न्मन्ये सर्वं जगद् अपि ततः प्रेक्षयामोहयिष्यत्

atha āsūyā- yad bhāṇḍīre tava sahacarī tāṇḍavaṃ sā vyatānīt padme śaivyā samajani na tat kasya vismāpanāya sā cet tanvī prakṛti-laḍahā śikṣitā cābhaviṣya- nmanye sarvaṃ jagad api tataḥ prekṣayāmohayiṣyat

9.18

अथ मत्सरः- अलं चक्रे राधा-हृदयम् उरु-हारेण हरिणा स्रजा धूर्तेनेयं तव तु कवर-श्रीर् अवरया मनो द्वन्द्वातीतं मुनिवद् अविकल्पं च दधती तथापि त्वं मुग्धे न विपिन-विनोदाद् विरमसि

atha matsaraḥ- alaṃ cakre rādhā-hṛdayam uru-hāreṇa hariṇā srajā dhūrteneyaṃ tava tu kavara-śrīr avarayā mano dvandvātītaṃ munivad avikalpaṃ ca dadhatī tathāpi tvaṃ mugdhe na vipina-vinodād viramasi

9.19

अथ अमर्षः- स्फुटद्भिर् इव कोरकैर् अलघुभिश् च गुञ्जा-फलिअ- र्मयाद्य विरचय्य यन्-मुरहराय विश्राणितम् त्वयात्र पखि राधिकाश्रवसि वीक्ष्य तत्-कुण्डलं मनः स्वम् उदघाटि यत् तद् अतिलाघवायैव नः

atha amarṣaḥ- sphuṭadbhir iva korakair alaghubhiś ca guñjā-phalia- rmayādya viracayya yan-muraharāya viśrāṇitam tvayātra pakhi rādhikāśravasi vīkṣya tat-kuṇḍalaṃ manaḥ svam udaghāṭi yat tad atilāghavāyaiva naḥ

9.20

अथ गर्वितम्- अहङ्कारोऽभिमानश् च दर्प उद्धसितं तथा मद औद्धत्यम् इत्य् एष गर्वः षोढा निगद्यते

atha garvitam- ahaṅkāro'bhimānaś ca darpa uddhasitaṃ tathā mada auddhatyam ity eṣa garvaḥ ṣoḍhā nigadyate

9.21

अत्र अहङ्कारः- अहङ्कारः पराक्षेपः स्वपक्ष-गुण-वर्णनात्

atra ahaṅkāraḥ- ahaṅkāraḥ parākṣepaḥ svapakṣa-guṇa-varṇanāt

9.22

यथा- आकाशे रुचि-लवम् इन्द्र-नील-शोभे सोमाभा जनयति तावद्-अस्फुट-श्रीः नेत्राणां तिमिर-हरा वरेण्य-दीप्तिः सा यावन् न हि वृषभानुजाभ्युदेति

yathā- ākāśe ruci-lavam indra-nīla-śobhe somābhā janayati tāvad-asphuṭa-śrīḥ netrāṇāṃ timira-harā vareṇya-dīptiḥ sā yāvan na hi vṛṣabhānujābhyudeti

9.23

अभिमानः- अभिमानो निज-प्रेमोत्कर्षाख्यानं तु भङ्गितः

abhimānaḥ- abhimāno nija-premotkarṣākhyānaṃ tu bhaṅgitaḥ

9.24

तत्र कृष्णे स्वपक्ष-प्रेमाख्यानं, यथा- त्वं धीर-धीः फणि-ह्रदे हरि-झम्प-गाथां निष्कम्पम् एव यद् इयं गदितुं प्रवृत्ता तत्रानुषङ्गिकतयाप्य् उदिते कदम्बे वक्षः पिनष्टि रुदती तरला सखी मे

tatra kṛṣṇe svapakṣa-premākhyānaṃ, yathā- tvaṃ dhīra-dhīḥ phaṇi-hrade hari-jhampa-gāthāṃ niṣkampam eva yad iyaṃ gadituṃ pravṛttā tatrānuṣaṅgikatayāpy udite kadambe vakṣaḥ pinaṣṭi rudatī taralā sakhī me

9.25

स्वपक्षे कृष्ण-प्रेमाख्यानं, यथा- धन्यासि कृष्ण-कर-कल्पित-पत्र-वल्ली रमालिका विहरसे मद-मन्थराङ्गी हा वञ्चितास्मि कलिते ललिता-मुखेन्दौ जाड्यं स यात्य् अखिल-शिल्प-धुरन्धरोऽपि

svapakṣe kṛṣṇa-premākhyānaṃ, yathā- dhanyāsi kṛṣṇa-kara-kalpita-patra-vallī ramālikā viharase mada-mantharāṅgī hā vañcitāsmi kalite lalitā-mukhendau jāḍyaṃ sa yāty akhila-śilpa-dhurandharo'pi

9.26

दर्पः- गर्वम् आचक्षते दर्पं विहारोत्कर्ष-सूचकम्

darpaḥ- garvam ācakṣate darpaṃ vihārotkarṣa-sūcakam

9.27

यथा- विद्मः पुण्यवती-शिखामणिम् इह त्वाम् एव हर्म्ये यया नीयन्ते शरदिन्दु-धाम-धवलाः स्वापोत्सवेन क्षपाः कोऽयं नः फलति स्म कर्म-विटपी वृन्दाटवी-कन्दरे श्यामः कोऽपि करी करोति हृदयोन्मादेन निद्रा-क्षयम्

yathā- vidmaḥ puṇyavatī-śikhāmaṇim iha tvām eva harmye yayā nīyante śaradindu-dhāma-dhavalāḥ svāpotsavena kṣapāḥ ko'yaṃ naḥ phalati sma karma-viṭapī vṛndāṭavī-kandare śyāmaḥ ko'pi karī karoti hṛdayonmādena nidrā-kṣayam

9.28

उद्धसितम्- उपहासो विपक्षस्य साक्षाद् उद्धसितं भवेत्

uddhasitam- upahāso vipakṣasya sākṣād uddhasitaṃ bhavet

9.29

यथा- नोच्चैर् निःश्वसिहि प्रसीद परमे मुञ्च ग्रहं दुर्लभे म्लानिं ते सखि वीक्ष्य हन्त कृपया मच्-चित्तम् उत्ताम्यति बद्धः पश्य विभङ्गुरेऽत्र ललिता-वाग्-वागुराडम्बरे जानीते न किल स्वम् एव सरले श्यामः कुरङ्गी-पतिः

yathā- noccair niḥśvasihi prasīda parame muñca grahaṃ durlabhe mlāniṃ te sakhi vīkṣya hanta kṛpayā mac-cittam uttāmyati baddhaḥ paśya vibhaṅgure'tra lalitā-vāg-vāgurāḍambare jānīte na kila svam eva sarale śyāmaḥ kuraṅgī-patiḥ

9.30

मदः- सेवाद्य्-उत्कर्षकृद् गर्वो मद इत्य् अभिधीयते

madaḥ- sevādy-utkarṣakṛd garvo mada ity abhidhīyate

9.31

यथा- जगति ललिते धन्या यूयं सुगन्धिभिर् अद्भुतै- रविरविरतिं याभिः पुष्पैर् अमीभिर् उपास्यते बत विधि-वशाज् जातं वन्य-स्रजि व्यसनं तथा दलम् अपि न नः कात्यायन्यै यथा परिशिष्यते

yathā- jagati lalite dhanyā yūyaṃ sugandhibhir adbhutai- raviraviratiṃ yābhiḥ puṣpair amībhir upāsyate bata vidhi-vaśāj jātaṃ vanya-sraji vyasanaṃ tathā dalam api na naḥ kātyāyanyai yathā pariśiṣyate

9.32

औद्धत्यम्- स्पष्टं स्वोत्कृष्टताख्यानम् औद्धत्यम् इति कीर्त्यते

auddhatyam- spaṣṭaṃ svotkṛṣṭatākhyānam auddhatyam iti kīrtyate

9.33

यथा- कस् तावद् व्रज-मण्डले स वलते गान्धर्विका स्पर्धतां सार्धं हन्त जनेन येन जगती-जङ्घाल-कीर्ति-ध्वजा कुल्यायाः कृपणावलीषु कृपया कामं द्रवच्-चेतसो यस्याः प्रेरणया क्षणं भवति वः पद्मे निषेव्यो हरिः

yathā- kas tāvad vraja-maṇḍale sa valate gāndharvikā spardhatāṃ sārdhaṃ hanta janena yena jagatī-jaṅghāla-kīrti-dhvajā kulyāyāḥ kṛpaṇāvalīṣu kṛpayā kāmaṃ dravac-cetaso yasyāḥ preraṇayā kṣaṇaṃ bhavati vaḥ padme niṣevyo hariḥ

9.34

किं च- श्लिष्टोक्तिश् च क्वचित् तासां निन्दा-गर्भोपजायते

kiṃ ca- śliṣṭoktiś ca kvacit tāsāṃ nindā-garbhopajāyate

9.35

यथा- गोविन्दाहित-मण्डना विधुरतावाप्ति-प्रसङ्गोज्झिता दक्षानल्प-कला वयो-घन-रुचिं तन्वा मुहुस् तन्वती सर्वानुत्तम-साधु-तापद-कृतिर् भव्ये भवत्याः सखी नासौ भाग्य-भरात् कदापि विरतिं प्राप्नोति सौदामिनी

yathā- govindāhita-maṇḍanā vidhuratāvāpti-prasaṅgojjhitā dakṣānalpa-kalā vayo-ghana-ruciṃ tanvā muhus tanvatī sarvānuttama-sādhu-tāpada-kṛtir bhavye bhavatyāḥ sakhī nāsau bhāgya-bharāt kadāpi viratiṃ prāpnoti saudāminī

9.36

यथा वा- समस्त-जन-लोचनोत्सव-विनोद-निष्पादिनी विलक्षण-गति-क्रिया-विचलिताङ्ग-हार-स्थितिः निरस्य हरितालजं रुचि-तरङ्गम् आत्मोर्जितैः सखी नटति ते रस-स्खलितम् अत्र खेलावती

yathā vā- samasta-jana-locanotsava-vinoda-niṣpādinī vilakṣaṇa-gati-kriyā-vicalitāṅga-hāra-sthitiḥ nirasya haritālajaṃ ruci-taraṅgam ātmorjitaiḥ sakhī naṭati te rasa-skhalitam atra khelāvatī

9.37

यास् तु यूथाभिनाथाः स्युः साक्षान् नेर्ष्यन्ति ताः स्फुटम् विपक्षाय स्व-गाम्भीर्य-मर्यादादि-गुणोदयात्

yās tu yūthābhināthāḥ syuḥ sākṣān nerṣyanti tāḥ sphuṭam vipakṣāya sva-gāmbhīrya-maryādādi-guṇodayāt

9.38

यथा- विपक्ष-रमणी-सखीं पिशुनितोरुगर्वच्छटां विलोक्य किल मङ्गला विरल-हास-फेनोज्ज्वलम् ततान तम् अनाकुलं विनय-निर्झरं येन सा निजे तरसि मज्जिता सपदि लज्जिता विव्यथे

yathā- vipakṣa-ramaṇī-sakhīṃ piśunitorugarvacchaṭāṃ vilokya kila maṅgalā virala-hāsa-phenojjvalam tatāna tam anākulaṃ vinaya-nirjharaṃ yena sā nije tarasi majjitā sapadi lajjitā vivyathe

9.39

विपक्ष-यूथ-नाथायाः पुरतः प्रकटं न हि जल्पन्ति लघवः सेर्ष्यं प्रायशः प्रखरा अपि

vipakṣa-yūtha-nāthāyāḥ purataḥ prakaṭaṃ na hi jalpanti laghavaḥ serṣyaṃ prāyaśaḥ prakharā api

9.40

यथा- दिष्ट्या दुस्तरतो मद्-उक्ति-निगडान् मुक्तासि मुग्धे क्षणा- दभ्यर्णे वृषभानुजा विजयते यद् भानुजायास् तटे नातथ्यं प्रथयामि देव्य् अपि गिरां वाग्-द्यूत-केलीषु मे निर्धूत-प्रतिभोद्गमा भगवती लज्जार्णवे मज्जति

yathā- diṣṭyā dustarato mad-ukti-nigaḍān muktāsi mugdhe kṣaṇā- dabhyarṇe vṛṣabhānujā vijayate yad bhānujāyās taṭe nātathyaṃ prathayāmi devy api girāṃ vāg-dyūta-kelīṣu me nirdhūta-pratibhodgamā bhagavatī lajjārṇave majjati

9.41

हरि-प्रिय-जने भावा द्वेषाद्या नोचिता इति ये व्याहरन्ति ते ज्ञेया अपूर्व-रसिकाः क्षितौ

hari-priya-jane bhāvā dveṣādyā nocitā iti ye vyāharanti te jñeyā apūrva-rasikāḥ kṣitau

9.42

यथा वा- सम्मोहनस्य कन्दर्प-वृन्देभ्योऽप्य् अघ-विद्विषः मूर्तो नर्म-प्रिय-सखः शृङ्गारो वर्तते व्रजे

yathā vā- sammohanasya kandarpa-vṛndebhyo'py agha-vidviṣaḥ mūrto narma-priya-sakhaḥ śṛṅgāro vartate vraje

9.43

क्षिपेन् मिथो विजातीय-भावयोर् एष पक्षयोः ईर्ष्यादीन् स्वपरिवारान् योगे स्व-प्रेष्ठ-तुष्टये अतएव हि विश्लेषे स्नेहस् तासां प्रकाशते

kṣipen mitho vijātīya-bhāvayor eṣa pakṣayoḥ īrṣyādīn svaparivārān yoge sva-preṣṭha-tuṣṭaye ataeva hi viśleṣe snehas tāsāṃ prakāśate

9.44

यथा ललित-माधवे (3.39)- सान्द्रैः सुन्दरि वृन्दशो हरि-परिष्वङ्गैर् इदं मङ्गलं दृष्टं ते हत-राधयाङ्गम् अनया दिष्ट्याद्य चन्द्रावलि द्राग् एनां निहितेन कण्ठम् अभितः शीर्णेन कंस-द्विषः कर्णोत्तंस-सुगन्धिना निज-भुज-द्वन्द्वेन सन्धुक्षय

yathā lalita-mādhave (3.39)- sāndraiḥ sundari vṛndaśo hari-pariṣvaṅgair idaṃ maṅgalaṃ dṛṣṭaṃ te hata-rādhayāṅgam anayā diṣṭyādya candrāvali drāg enāṃ nihitena kaṇṭham abhitaḥ śīrṇena kaṃsa-dviṣaḥ karṇottaṃsa-sugandhinā nija-bhuja-dvandvena sandhukṣaya

9.45

यूथेशायाः स्व-पक्षादि-भेद-हेतुर् अथोच्यते भावस्य सर्वथैवात्र साजात्ये स्यात् सपक्षता

yūtheśāyāḥ sva-pakṣādi-bheda-hetur athocyate bhāvasya sarvathaivātra sājātye syāt sapakṣatā

9.46

मनाग् एतस्य वैजात्ये सुहृत्-पक्षत्वम् ईरितम् साजात्यस्य तथाल्पत्वे सति ज्ञेया तटस्थता सर्वथा खलु वैजात्ये निश्चिता प्रतिपक्षता

manāg etasya vaijātye suhṛt-pakṣatvam īritam sājātyasya tathālpatve sati jñeyā taṭasthatā sarvathā khalu vaijātye niścitā pratipakṣatā

9.47

मिथो-भावस्य वैजात्ये न भावो रोचते मिथः अरोचकतयैवायम् अक्षान्तिं जनयेत् पराम्

mitho-bhāvasya vaijātye na bhāvo rocate mithaḥ arocakatayaivāyam akṣāntiṃ janayet parām

9.48

यथा- या मध्यस्थ-पदेन सङ्कुलतरा शुद्धा प्रकृत्या जडा वैदग्धी-नलिनी-निमीलन-पटुर् दोषान्तरोल्लासिनी आशायाः स्फुरणं हरेर् जनयितुं युक्तात्र चन्द्रावली सापि स्याद् इति लोचयन् सखि जनः कः सोढुम् ईष्टे क्षितौ

yathā- yā madhyastha-padena saṅkulatarā śuddhā prakṛtyā jaḍā vaidagdhī-nalinī-nimīlana-paṭur doṣāntarollāsinī āśāyāḥ sphuraṇaṃ harer janayituṃ yuktātra candrāvalī sāpi syād iti locayan sakhi janaḥ kaḥ soḍhum īṣṭe kṣitau

9.49

षोडश्यास् त्वम् उडोर् विमुञ्च सहसा नामापि वामाशये तस्या दुर्विनयैर् मुनेर् अपि मनः शान्तात्मनः कुप्यति धिग् गोष्ठेन्द्र-सुते समस्त-गुणिनां मौलौ व्रजाभ्यर्चिते पादान्ते पतितेऽपि नैव कुरुते भ्रू-क्षेपम् अप्य् अत्र या

ṣoḍaśyās tvam uḍor vimuñca sahasā nāmāpi vāmāśaye tasyā durvinayair muner api manaḥ śāntātmanaḥ kupyati dhig goṣṭhendra-sute samasta-guṇināṃ maulau vrajābhyarcite pādānte patite'pi naiva kurute bhrū-kṣepam apy atra yā

9.50

यत्र स्यान् निज-भावस्य प्रायस् तुल्य-प्रमाणता पक्षः स एव मैत्राय विद्वेषाय च युज्यते

yatra syān nija-bhāvasya prāyas tulya-pramāṇatā pakṣaḥ sa eva maitrāya vidveṣāya ca yujyate

9.51

नांशोऽप्य् अन्यत्र राधायाः प्रेमादि-गुण-सम्पदाम् रसेनैव विपक्षादौ मिथः साम्यम् इवार्प्यते

nāṃśo'py anyatra rādhāyāḥ premādi-guṇa-sampadām rasenaiva vipakṣādau mithaḥ sāmyam ivārpyate

9.52

भावस्यात्यन्तिकाधिक्ये साजात्यं सर्वथा द्वयोः तथा तुल्य-प्रमाणत्वम् एवं प्रायः सुदुर्घटम्

bhāvasyātyantikādhikye sājātyaṃ sarvathā dvayoḥ tathā tulya-pramāṇatvam evaṃ prāyaḥ sudurghaṭam

9.53

स्याच् चेद् घूणाक्ष्र-न्यायात् सुहृत्तैवेह सम्मता रस-स्वभावाद् अत्रापि वैपक्ष्यम् इति केचन

syāc ced ghūṇākṣra-nyāyāt suhṛttaiveha sammatā rasa-svabhāvād atrāpi vaipakṣyam iti kecana

Section 10

10.1

इति श्री-श्री-उज्ज्वल-नीलमणौ हरि-वल्लभा -प्रकरणम् 9 (10) अथ उद्दीपन-विभाव-प्रकरणम् अथ विभावेषूद्दीपनाः- उद्दीपन-विभावा हरेस् तदीय-प्रियाणां च कथिता गुण-नाम-चरित-मण्डन-सम्बन्धिनस् तटस्थाश् च

iti śrī-śrī-ujjvala-nīlamaṇau hari-vallabhā -prakaraṇam 9 (10) atha uddīpana-vibhāva-prakaraṇam atha vibhāveṣūddīpanāḥ- uddīpana-vibhāvā hares tadīya-priyāṇāṃ ca kathitā guṇa-nāma-carita-maṇḍana-sambandhinas taṭasthāś ca

10.2

तत्र गुणाः- गुणास् त्रिधा मानसा स्युर् वाचिकाः कायिकास् तथा

tatra guṇāḥ- guṇās tridhā mānasā syur vācikāḥ kāyikās tathā

10.3

तत्र मानसाः- गुणाः कृतज्ञता-क्षान्ति-करुणाद्यास् तु मानसाः

tatra mānasāḥ- guṇāḥ kṛtajñatā-kṣānti-karuṇādyās tu mānasāḥ

10.4

यथा- वशम् अल्पिकयापि सेवयामुम् विहितेऽप्य् आगसि दुःसहे स्मितास्यम् पर-दुःख-लवेऽपि कातरं मे हरिम् उद्वीक्ष्य मनस् तनोति तृष्णाम्

yathā- vaśam alpikayāpi sevayāmum vihite'py āgasi duḥsahe smitāsyam para-duḥkha-lave'pi kātaraṃ me harim udvīkṣya manas tanoti tṛṣṇām

10.5

अथ वाचिकाः- वाचिकास् तु गुणाः प्रोक्ताः कर्णानन्दकतादयः

atha vācikāḥ- vācikās tu guṇāḥ proktāḥ karṇānandakatādayaḥ

10.6

यथा- कर्णापहारि-वर्णाम् अश्रुत-चर-माधुरीभिर् अभ्यस्ताम् आलि रसालां माधव- वाचं नाचम्य तृप्यामि

yathā- karṇāpahāri-varṇām aśruta-cara-mādhurībhir abhyastām āli rasālāṃ mādhava- vācaṃ nācamya tṛpyāmi

10.7

अथ कायिकाः- ते वयो रूप-लावण्ये सौन्दर्यम् अभिरूपता माधुर्यं मार्दवाद्याश् च कायिकाः कथिता गुणाः

atha kāyikāḥ- te vayo rūpa-lāvaṇye saundaryam abhirūpatā mādhuryaṃ mārdavādyāś ca kāyikāḥ kathitā guṇāḥ

10.8

तत्र वयः- वयश् चतुर्विधं त्व् अत्र कथितं मधुरे रसे वयः-सन्धिस् तथा नव्यं व्यक्तं पूर्णम् इति क्रमात्

tatra vayaḥ- vayaś caturvidhaṃ tv atra kathitaṃ madhure rase vayaḥ-sandhis tathā navyaṃ vyaktaṃ pūrṇam iti kramāt

10.9

वयो-मुखा गुणाः पूर्व-मुक्ताः केशव-संश्रयाः तेन तेऽत्र प्रवक्ष्यन्ते प्रायशस् तत्-प्रियानुगाः

vayo-mukhā guṇāḥ pūrva-muktāḥ keśava-saṃśrayāḥ tena te'tra pravakṣyante prāyaśas tat-priyānugāḥ

10.10

तत्र वयः-सन्धिः- बाल्य-यौवनयोः सन्धिर् वयः-सन्धिर् इतीर्यते

tatra vayaḥ-sandhiḥ- bālya-yauvanayoḥ sandhir vayaḥ-sandhir itīryate

10.11

स कृष्णस्य, यथा- यान्ती श्यामलतां विमुच्य कपिश-च्छायां स्मर-क्ष्मापते- रद्याज्ञालिपि-वर्ण-पङ्क्ति-पदवीम् आप्नोति रोमावली वाञ्छत्य् उच्छलितं मनाग् अभिनवां तारुण्य-नीर-च्छटां लब्ध्वा किञ्चिद् अधीरम् अक्षि-शफर-द्वन्द्वं च कंसद्विषः

sa kṛṣṇasya, yathā- yāntī śyāmalatāṃ vimucya kapiśa-cchāyāṃ smara-kṣmāpate- radyājñālipi-varṇa-paṅkti-padavīm āpnoti romāvalī vāñchaty ucchalitaṃ manāg abhinavāṃ tāruṇya-nīra-cchaṭāṃ labdhvā kiñcid adhīram akṣi-śaphara-dvandvaṃ ca kaṃsadviṣaḥ

10.12

तन्-माधुर्यम्- दशार्ध-शर-लुब्धकं चलम् अवेक्ष्य लक्ष्येच्छया विशन्तम् इह साम्प्रतं भवद्-रूपाङ्ग-शृङ्गोपरि सदाश्रु-निकरोक्षिता व्रज-महेन्द्र वृन्दावने कुरङ्ग-नयनावली दर-परिप्लवत्वं गता

tan-mādhuryam- daśārdha-śara-lubdhakaṃ calam avekṣya lakṣyecchayā viśantam iha sāmprataṃ bhavad-rūpāṅga-śṛṅgopari sadāśru-nikarokṣitā vraja-mahendra vṛndāvane kuraṅga-nayanāvalī dara-pariplavatvaṃ gatā

10.13

तत्-प्रियाणां, यथा- वाद्यं किङ्किणिम् आहरत्य् उपचयं ज्ञात्वा नितम्बो गुणी स्वस्य ध्वंसम् अवेत्य वष्टि बलिभिर् योगं ह्रसन्-मध्यमम् वक्षः साधु-फल-द्वयं विचिनुते राजोपहार-क्षमं राधायास् तनु-राज्यम् अञ्चति नवे क्षौणी-पतौ यौवने

tat-priyāṇāṃ, yathā- vādyaṃ kiṅkiṇim āharaty upacayaṃ jñātvā nitambo guṇī svasya dhvaṃsam avetya vaṣṭi balibhir yogaṃ hrasan-madhyamam vakṣaḥ sādhu-phala-dvayaṃ vicinute rājopahāra-kṣamaṃ rādhāyās tanu-rājyam añcati nave kṣauṇī-patau yauvane

10.14

तन्-माधुर्यम्- आशास्ते पतितुं कटाक्ष-मधुपो मन्दं दृग्-इन्दीवरे किञ्चिद् व्रीड-विसाङ्कुरं मृगयते चेतो-मरालार्भकः नर्मालाप-मधु-च्छटाद्य वदनाम्भोजे तवोदीयते शङ्के सुन्दरि माधवोत्सव-करीं काञ्चिद् दशाम् अञ्चसि

tan-mādhuryam- āśāste patituṃ kaṭākṣa-madhupo mandaṃ dṛg-indīvare kiñcid vrīḍa-visāṅkuraṃ mṛgayate ceto-marālārbhakaḥ narmālāpa-madhu-cchaṭādya vadanāmbhoje tavodīyate śaṅke sundari mādhavotsava-karīṃ kāñcid daśām añcasi

10.15

अथ नव्यम्- दरोद्भिन्न-स्तनं किञ्चिच्-चलाक्षं मन्थर-स्मितम् मनाग् अभिस्फुरद्-भावं नव्यं यौवनम् उच्यते

atha navyam- darodbhinna-stanaṃ kiñcic-calākṣaṃ manthara-smitam manāg abhisphurad-bhāvaṃ navyaṃ yauvanam ucyate

10.16

यथा- उरः स्तोकोच्छूनं वचनम् उदयद्-वक्रिम-लवं दवोद्घूर्णा दृष्टिर् जघन-तटम् ईषद् घनतरम् मनाग् व्यक्ता रोमावलिर् अपचितं किञ्चिद् उदरं हरेः सेवौचित्यं तव सुवदने विन्दति वयः

yathā- uraḥ stokocchūnaṃ vacanam udayad-vakrima-lavaṃ davodghūrṇā dṛṣṭir jaghana-taṭam īṣad ghanataram manāg vyaktā romāvalir apacitaṃ kiñcid udaraṃ hareḥ sevaucityaṃ tava suvadane vindati vayaḥ

10.17

तन्-माधुर्यम्- वारं वारं विचरसि हरेर् अद्य विश्राम-वेद्या- मुद्भ्रान्तासि स्फुरति पवने तद् वपुर् गन्ध-भाजि बाले नेत्रे विकिरसि मुहुर् नैचिकीनां पदव्यां भावाग्निस् ते स्फुटम् इह मनो-धाम्नि धूमायितोऽस्ति

tan-mādhuryam- vāraṃ vāraṃ vicarasi harer adya viśrāma-vedyā- mudbhrāntāsi sphurati pavane tad vapur gandha-bhāji bāle netre vikirasi muhur naicikīnāṃ padavyāṃ bhāvāgnis te sphuṭam iha mano-dhāmni dhūmāyito'sti

10.18

अथ व्यक्तम्- वक्षः प्रव्यक्त-वक्षोजं मध्यं च सुवलि-त्रयम् उज्ज्वलानि तथाङ्गानि व्यक्ते स्फुरति यौवने

atha vyaktam- vakṣaḥ pravyakta-vakṣojaṃ madhyaṃ ca suvali-trayam ujjvalāni tathāṅgāni vyakte sphurati yauvane

10.19

यथा- रथाङ्ग-मिथुनं नवं प्रकटयत्य् उरोज-द्युति- र्व्यनक्ति युगलं दृशोः शफर-वृत्तिम् इन्द्रावलि बिभर्ति च बलि-त्रयं तव तरङ्ग-भङ्गोद्गमं त्वम् अत्र सरसीकृता तरुणिम-श्रिया राजसि

yathā- rathāṅga-mithunaṃ navaṃ prakaṭayaty uroja-dyuti- rvyanakti yugalaṃ dṛśoḥ śaphara-vṛttim indrāvali bibharti ca bali-trayaṃ tava taraṅga-bhaṅgodgamaṃ tvam atra sarasīkṛtā taruṇima-śriyā rājasi

10.20

तन्-माधुर्यम्- भ्राजन्ते वरदन्ति-मौक्तिक-गणा यस्योल्लिखद्भिर् नखैः क्षिप्ताः पुष्कर-मालयावृत-रुचः कुञ्जेषु कुञ्जेश्व् अमी शौटीर्याब्धिर् उरोज-पञ्जर-तटे संवेशयन्त्या कथं स श्रीमान् हरिणेक्षणे हरिर् अभून् नेत्रेण बद्धस् त्वया

tan-mādhuryam- bhrājante varadanti-mauktika-gaṇā yasyollikhadbhir nakhaiḥ kṣiptāḥ puṣkara-mālayāvṛta-rucaḥ kuñjeṣu kuñjeśv amī śauṭīryābdhir uroja-pañjara-taṭe saṃveśayantyā kathaṃ sa śrīmān hariṇekṣaṇe harir abhūn netreṇa baddhas tvayā

10.21

अथ पूर्णम्- नितम्बो विपुलो मध्यं कृशम् अङ्गं वर-द्युति पीनौ कुचाव् उरु-युग्मं रम्भाभं पूर्ण-यौवने

atha pūrṇam- nitambo vipulo madhyaṃ kṛśam aṅgaṃ vara-dyuti pīnau kucāv uru-yugmaṃ rambhābhaṃ pūrṇa-yauvane

10.22

यथा- दृशोर् द्वन्द्वं वक्रां हरति शफरोल्लास-लहरी- मखण्डं तुण्ड-श्रीर् विधु-मधुरिमाणं दमयति कुचौ कुम्भ-भ्रान्तिं मुहुर् अविकलां कन्दलयत- स्तवापूर्वं लीलावति वयसि पूर्णे वपुर् अभूत्

yathā- dṛśor dvandvaṃ vakrāṃ harati śapharollāsa-laharī- makhaṇḍaṃ tuṇḍa-śrīr vidhu-madhurimāṇaṃ damayati kucau kumbha-bhrāntiṃ muhur avikalāṃ kandalayata- stavāpūrvaṃ līlāvati vayasi pūrṇe vapur abhūt

10.23

तन्-माधुर्यम्- न वित्रस्ता का ते प्रतियुवतिर् आसीन् मुख-रुचा दधार स्तैमित्यं प्रणय-घन-वृष्ट्या तव न का व्रजे शिष्या काभून् न हि तव कलायाम् इति हरे- र्निकुञ्ज-स्वाराजे त्वम् असि रसिके पट्ट-महिषी

tan-mādhuryam- na vitrastā kā te pratiyuvatir āsīn mukha-rucā dadhāra staimityaṃ praṇaya-ghana-vṛṣṭyā tava na kā vraje śiṣyā kābhūn na hi tava kalāyām iti hare- rnikuñja-svārāje tvam asi rasike paṭṭa-mahiṣī

10.24

तारुण्यस्य नवत्वेऽपि कासाञ्चिद् व्रज-सुभ्रुवाम् शोभा-पूर्ति-विशेषेण पूर्णतेव प्रकाशते

tāruṇyasya navatve'pi kāsāñcid vraja-subhruvām śobhā-pūrti-viśeṣeṇa pūrṇateva prakāśate

10.25

अथ रूपम्- अङ्गान्य् अभूषितान्य् एव केनचिद् भूषणादिना येन भूषितवद् भाति तद् रूपम् इति कथ्यते

atha rūpam- aṅgāny abhūṣitāny eva kenacid bhūṣaṇādinā yena bhūṣitavad bhāti tad rūpam iti kathyate

10.26

यथा दान-केलि-कौमुद्यां (22)- त्रपते विलोक्य पद्मा ललिते राधां विनाप्य् अलङ्कारं तद् अलं मणिमय-मण्डन- मण्डल-रचना-प्रयासेन

yathā dāna-keli-kaumudyāṃ (22)- trapate vilokya padmā lalite rādhāṃ vināpy alaṅkāraṃ tad alaṃ maṇimaya-maṇḍana- maṇḍala-racanā-prayāsena

10.27

यथा वा विदग्ध-माधवे (7.48)- नीतं ते पुनर् उक्ततां भ्रमरकैः कस्तूरिका-पत्रकं नेत्राभ्यां विफलीकृतं कुवलय-द्वन्द्वं च कर्णापितम् हारश् च स्मित-कान्ति-भङ्गिभिर् अलं पिष्टानुपेषीकृतः किं राधे तव मण्डनेन नितराम् अङ्गैर् असि द्योतिता

yathā vā vidagdha-mādhave (7.48)- nītaṃ te punar uktatāṃ bhramarakaiḥ kastūrikā-patrakaṃ netrābhyāṃ viphalīkṛtaṃ kuvalaya-dvandvaṃ ca karṇāpitam hāraś ca smita-kānti-bhaṅgibhir alaṃ piṣṭānupeṣīkṛtaḥ kiṃ rādhe tava maṇḍanena nitarām aṅgair asi dyotitā

10.28

अथ लावण्यम्- मुक्ताफलेषु छायायास् तरलत्वम् इवान्तरा प्रतिभाति यद् अङ्गेषु लावण्यं तद् इहोच्यते

atha lāvaṇyam- muktāphaleṣu chāyāyās taralatvam ivāntarā pratibhāti yad aṅgeṣu lāvaṇyaṃ tad ihocyate

10.29

यथा- जगद्-अमल-रुचिर् विचित्य राधे व्यधित विधिस् तव नूनम् अङ्गकानि मणिमय-मुकुरं कुरङ्ग-नेत्रे किरण-गणेन विडम्बयन्ति यानि

yathā- jagad-amala-rucir vicitya rādhe vyadhita vidhis tava nūnam aṅgakāni maṇimaya-mukuraṃ kuraṅga-netre kiraṇa-gaṇena viḍambayanti yāni

10.30

यथा वा- शृणु सखि तव कर्णे वर्णयाम्य् अत्र नीचै- र्विरचय मुख-चन्द्रं मा वृथाराद् विवर्णम् इयम् उरसि मुरारेर् अस्ति नान्या मृगाक्षी मरकत-मुकुराभे बिइम्बितासि त्वम् एव

yathā vā- śṛṇu sakhi tava karṇe varṇayāmy atra nīcai- rviracaya mukha-candraṃ mā vṛthārād vivarṇam iyam urasi murārer asti nānyā mṛgākṣī marakata-mukurābhe biimbitāsi tvam eva

10.31

अथ सौन्दर्यम्- अङ्ग-प्रत्यान्गकानां यः सन्निवेशो यथोचितम् सुस्लिष्ट-सन्धि-बन्धः स्यात् तत् सौन्दर्यम् इतीर्यते

atha saundaryam- aṅga-pratyāngakānāṃ yaḥ sanniveśo yathocitam susliṣṭa-sandhi-bandhaḥ syāt tat saundaryam itīryate

10.32

यथा- अखण्डेन्दोस् तुल्यं मुखम् उरु-कुच-द्योतितम् उरो भुजौ स्रस्ताव् अंसे कर-परिमितं मध्यम् अभितः परिस्फारा श्रोणी क्रम-लघिम-भाग् ऊरु-युगलं तवापूर्वं राधे किम् अपि कमनीयं वपुर् अभूत्

yathā- akhaṇḍendos tulyaṃ mukham uru-kuca-dyotitam uro bhujau srastāv aṃse kara-parimitaṃ madhyam abhitaḥ parisphārā śroṇī krama-laghima-bhāg ūru-yugalaṃ tavāpūrvaṃ rādhe kim api kamanīyaṃ vapur abhūt

10.33

अथ अभिरूपता- यदात्मीय-गुणोत्कर्षैर् वस्त्व् अन्यन् निकट-स्थितम् सारूप्यं नयति प्राज्ञैर् आभिरूप्यं तद् उच्यते

atha abhirūpatā- yadātmīya-guṇotkarṣair vastv anyan nikaṭa-sthitam sārūpyaṃ nayati prājñair ābhirūpyaṃ tad ucyate

10.34

यथा- मग्ना शुभ्रे दशन-किरणे स्फाटिकीव स्फुरन्ती लग्ना शोणे कर-सरसिजे पद्मारगीव गौरि गण्डोपान्ते कुवलय-रुचा वैन्द्र-नीलीव जाता सूते रत्न-त्रय-धियम् असौ पश्य कृष्णस्य वंशी

yathā- magnā śubhre daśana-kiraṇe sphāṭikīva sphurantī lagnā śoṇe kara-sarasije padmāragīva gauri gaṇḍopānte kuvalaya-rucā vaindra-nīlīva jātā sūte ratna-traya-dhiyam asau paśya kṛṣṇasya vaṃśī

10.35

यथा वा वक्षोजे तव चम्पक-च्छविम् अवष्टम्भोरु-कुम्भोपमे राधे कोकनद-श्रियः करतले सिन्दूरतः सुन्दरे द्राग् इन्दिन्दिर-बन्धुरेषु चिकुरेष्व् इन्दीवरआभां वहन् नकः कैरव-कोरको वितनुते पुष्प-त्रयी-विभ्रमम्

yathā vā vakṣoje tava campaka-cchavim avaṣṭambhoru-kumbhopame rādhe kokanada-śriyaḥ karatale sindūrataḥ sundare drāg indindira-bandhureṣu cikureṣv indīvaraābhāṃ vahan nakaḥ kairava-korako vitanute puṣpa-trayī-vibhramam

10.36

अथ माधुर्यम्- रूपं किम् अप्य् अनिर्वाच्यं तनोर् माधुर्यम् उच्यते

atha mādhuryam- rūpaṃ kim apy anirvācyaṃ tanor mādhuryam ucyate

10.37

यथा- किम् अपि हृदयम् अभ्र-श्यामलं धाम रुन्धे दृशम् अहह विलुण्ठत्य् आङ्गिकी कापि मुद्रा चटुलयति कुल-स्त्री-धर्म-चर्यां बकारेः सुमुखि नव-विवर्तः कोऽप्य् असौ माधुरीणाम्

yathā- kim api hṛdayam abhra-śyāmalaṃ dhāma rundhe dṛśam ahaha viluṇṭhaty āṅgikī kāpi mudrā caṭulayati kula-strī-dharma-caryāṃ bakāreḥ sumukhi nava-vivartaḥ ko'py asau mādhurīṇām

10.38

अथ मर्दवम् मार्दवं कोमलस्यापि संस्पर्शासहतोच्यते उत्तमं मध्यमं प्रोक्तं कनिष्ठं चेति तत् त्रिधा

atha mardavam mārdavaṃ komalasyāpi saṃsparśāsahatocyate uttamaṃ madhyamaṃ proktaṃ kaniṣṭhaṃ ceti tat tridhā

10.39

तत्र उत्तमम्- अभिनव-नव-मालिकाम् अयं सा शयन-वरं निशि राधिकाधिशिश्ये न कुसुम-पटलं दरापि जग्लौ तद्-अनुभवात् तनुर् एव स-व्रणासीत्

tatra uttamam- abhinava-nava-mālikām ayaṃ sā śayana-varaṃ niśi rādhikādhiśiśye na kusuma-paṭalaṃ darāpi jaglau tad-anubhavāt tanur eva sa-vraṇāsīt

10.40

मध्यमं, यथा- चित्रं धनिष्ठे तनु-वाससोऽपि चीनस्य पीन-स्तनि सङ्गमेन लिप्तेव ते लोहित-चन्दनेन मूर्तिर् बिन्दुना सखि लोहितासीत्

madhyamaṃ, yathā- citraṃ dhaniṣṭhe tanu-vāsaso'pi cīnasya pīna-stani saṅgamena lipteva te lohita-candanena mūrtir bindunā sakhi lohitāsīt

10.41

कनिष्ठं, यथा रस-सुधाकरे (1.186f)- आमोदम् आमोदनम् आदधानं निलीन-नीलालक-चञ्चरीकम् क्षणेन पद्मा-मुख-पद्मम् आसीत् त्विषा रवेः कोमलयापि ताम्रम्

kaniṣṭhaṃ, yathā rasa-sudhākare (1.186f)- āmodam āmodanam ādadhānaṃ nilīna-nīlālaka-cañcarīkam kṣaṇena padmā-mukha-padmam āsīt tviṣā raveḥ komalayāpi tāmram

10.42

अथ नाम, यथा- तट-भुवि रवि-पुत्र्याः पश्य गौराङ्गि रङ्गी स्फुरति सखि कुरङ्गी-मण्डले कृष्णसारः इति भवद्-अभिधानं शृण्वती सा मद्-उक्तौ सुतनुर् अतनु-घूर्णा-पूर-पूर्णा बभूव

atha nāma, yathā- taṭa-bhuvi ravi-putryāḥ paśya gaurāṅgi raṅgī sphurati sakhi kuraṅgī-maṇḍale kṛṣṇasāraḥ iti bhavad-abhidhānaṃ śṛṇvatī sā mad-uktau sutanur atanu-ghūrṇā-pūra-pūrṇā babhūva

10.43

अथ चरितम्- अनुभावाश् च लीला चेत्य् उच्यते चरितं द्विधा अग्रेऽनुभावा वक्तव्या लीलेयं कथ्यतेऽधुना

atha caritam- anubhāvāś ca līlā cety ucyate caritaṃ dvidhā agre'nubhāvā vaktavyā līleyaṃ kathyate'dhunā

10.44

लीला स्याच् चारु-विक्रीडा ताण्डवं वेणु-वादनम् गोदोहः पर्वतोद्धारो गोहूतिर् गमनादिका

līlā syāc cāru-vikrīḍā tāṇḍavaṃ veṇu-vādanam godohaḥ parvatoddhāro gohūtir gamanādikā

10.45

अथ चारु-विक्रीडा- रास-कन्दूक-खेलाद्या चारु-क्रीडात्र कीर्तिता

atha cāru-vikrīḍā- rāsa-kandūka-khelādyā cāru-krīḍātra kīrtitā

10.46

तत्र रासः- तं विलासवति रास-मण्डले पुण्डरीक-नयनं सुराङ्गनाः प्रेक्ष्य सम्भृत-विहार-विभ्रमं बभ्रमुर् मदन-सम्भ्रमोर्मिभिः

tatra rāsaḥ- taṃ vilāsavati rāsa-maṇḍale puṇḍarīka-nayanaṃ surāṅganāḥ prekṣya sambhṛta-vihāra-vibhramaṃ babhramur madana-sambhramormibhiḥ

10.47

कन्दूक-क्रीडा- अरुण-रुचि-मुदस्य क्षेपिणीं कुञ्चिताग्रां सरभसम् अभिधावन् विभ्रमद्-दीर्घ-वेणिः विरचयति मुकुन्दः कन्दुकान्दोल-नृत्य- द्विपुल-नयन-भङ्गी-विभ्रमः कौतुकं नः

kandūka-krīḍā- aruṇa-ruci-mudasya kṣepiṇīṃ kuñcitāgrāṃ sarabhasam abhidhāvan vibhramad-dīrgha-veṇiḥ viracayati mukundaḥ kandukāndola-nṛtya- dvipula-nayana-bhaṅgī-vibhramaḥ kautukaṃ naḥ

10.48

ताण्डवम्- प्रचल-प्रचलाक-कुण्डलोऽयं स्व-सुहृन्-मण्डल-चर्चरी-परीतः हरिर् अद्य नटन् पतङ्ग-पुत्री- तट-रङ्गे मम रङ्गम् आतनोति

tāṇḍavam- pracala-pracalāka-kuṇḍalo'yaṃ sva-suhṛn-maṇḍala-carcarī-parītaḥ harir adya naṭan pataṅga-putrī- taṭa-raṅge mama raṅgam ātanoti

10.49

वेणु-वादनं, यथा ललित-माधवे (4.27)- जङ्घाधस्-तट-सङ्गि-दक्षिण-पदं किञ्चिद् विभुग्न-त्रिकम्- साचि-स्तम्भित-कन्धरं सखि तिरः-सञ्चारि-नेत्राञ्चलम् वंशीं कुट्मलिते दधानम् अधरे लोलाङ्गुली-सङ्गतां रिङ्गद्-भ्रू-भ्रमरं वराङ्गि परमानन्दं पुरः स्वीकुरु

veṇu-vādanaṃ, yathā lalita-mādhave (4.27)- jaṅghādhas-taṭa-saṅgi-dakṣiṇa-padaṃ kiñcid vibhugna-trikam- sāci-stambhita-kandharaṃ sakhi tiraḥ-sañcāri-netrāñcalam vaṃśīṃ kuṭmalite dadhānam adhare lolāṅgulī-saṅgatāṃ riṅgad-bhrū-bhramaraṃ varāṅgi paramānandaṃ puraḥ svīkuru

10.50

गो-दोहो, यथा पद्यावल्यां (262)- अङ्गुष्ठाग्रिम-यन्त्रिताङ्गुलिर् असौ पादार्थ-नीरुद्ध-भू- रार्द्रीकृत्य पयोधराञ्चलम् अलं सद्यः पयो-बिन्दुभिः न्यग्-जानु-द्वय-मध्य-यन्त्रित-गह्टी-वक्त्रान्तराल-स्खल- द्धाराध्वान-मनोहरं सखि पयो गां दोग्धि दामोदरः

go-doho, yathā padyāvalyāṃ (262)- aṅguṣṭhāgrima-yantritāṅgulir asau pādārtha-nīruddha-bhū- rārdrīkṛtya payodharāñcalam alaṃ sadyaḥ payo-bindubhiḥ nyag-jānu-dvaya-madhya-yantrita-gahṭī-vaktrāntarāla-skhala- ddhārādhvāna-manoharaṃ sakhi payo gāṃ dogdhi dāmodaraḥ

10.51

पर्वतोद्धारः- उद्यम्य कन्दुकित-मन्द-रसोदराद्रिं सव्यं करं कटिम् अनु स्थगयन्न् असव्यम् स्मेराननश् चल-दृग्-अञ्चल-चञ्चरीक- श्चित्ताम्बुजं मम हरिश् चटुलीचकार

parvatoddhāraḥ- udyamya kandukita-manda-rasodarādriṃ savyaṃ karaṃ kaṭim anu sthagayann asavyam smerānanaś cala-dṛg-añcala-cañcarīka- ścittāmbujaṃ mama hariś caṭulīcakāra

10.52

गोहूतिः- पिशङ्गि मणिक-स्तनि प्रणत-शृङ्गि पिङ्गेक्षणे मृदङ्ग-मुखि धूमले शबलि हंसि वंशी-प्रिये इति स्व-सुरभी-कुलं मुहुर् उदीर्ण-हीही-ध्वनि- र्विदूर-गतम् आह्वयन् हरति हन्त चित्तं हरिः

gohūtiḥ- piśaṅgi maṇika-stani praṇata-śṛṅgi piṅgekṣaṇe mṛdaṅga-mukhi dhūmale śabali haṃsi vaṃśī-priye iti sva-surabhī-kulaṃ muhur udīrṇa-hīhī-dhvani- rvidūra-gatam āhvayan harati hanta cittaṃ hariḥ

10.53

गमनम्- अनुपम-मदमन्दान्दोलि-दोर्-अर्गल-श्रीः सुर-गज-गुरु-गर्व-स्तम्भि-गम्भीर-केलिः सहचरि दर-चञ्चच्-चारु-चूडा-रुचिर् मां मदयति गति-मुद्रा-माधुरी माधवस्य

gamanam- anupama-madamandāndoli-dor-argala-śrīḥ sura-gaja-guru-garva-stambhi-gambhīra-keliḥ sahacari dara-cañcac-cāru-cūḍā-rucir māṃ madayati gati-mudrā-mādhurī mādhavasya

10.54

अथ मण्डनम्- चतुर्धा मण्डनं वासो-भूषा-माल्यानुलेपनैः

atha maṇḍanam- caturdhā maṇḍanaṃ vāso-bhūṣā-mālyānulepanaiḥ

10.55

अथ वस्त्रं, यथा- अम्बरं रचित-धैर्य-संवरं रम्यम् अम्बर-मणि-प्रभोज्ज्वलम् सुभ्रु किं न हि कटीर-मण्डले पुण्डरीक-नयनस्य पश्यसि

atha vastraṃ, yathā- ambaraṃ racita-dhairya-saṃvaraṃ ramyam ambara-maṇi-prabhojjvalam subhru kiṃ na hi kaṭīra-maṇḍale puṇḍarīka-nayanasya paśyasi

10.56

यथा वा- अमल-कमल-राग-रागम् एतत् तव जयति स्फुटम् अद्भुतं दुकूलम् मम हृदि निज-रागम् अत्र राधे दधद् अपि यद् द्विगुणं बभूव रक्तम्

yathā vā- amala-kamala-rāga-rāgam etat tava jayati sphuṭam adbhutaṃ dukūlam mama hṛdi nija-rāgam atra rādhe dadhad api yad dviguṇaṃ babhūva raktam

10.57

भूषा, यथा- प्रहरतु हरिणा कदम्ब-पुष्पं प्रिय-सखि शेखरितं यद् अङ्गजास्त्रम् बत कथम् अमुनावतंसितोऽसौ मम हृदि बिध्यति नीलकण्ठ-पक्षः

bhūṣā, yathā- praharatu hariṇā kadamba-puṣpaṃ priya-sakhi śekharitaṃ yad aṅgajāstram bata katham amunāvataṃsito'sau mama hṛdi bidhyati nīlakaṇṭha-pakṣaḥ

10.58

यथा वा- हारेण तार-द्युतिना कपोलः प्रेङ्खोलिना कुण्डलयोर् युगेन उत्तुङ्ग-भासा कनकाङ्गदेन मां लालितेयं ललिता धिनोति

yathā vā- hāreṇa tāra-dyutinā kapolaḥ preṅkholinā kuṇḍalayor yugena uttuṅga-bhāsā kanakāṅgadena māṃ lāliteyaṃ lalitā dhinoti

10.59

माल्यानुलेपने, यथा रस-सुधाकरे (1.86)- आलोक्लैर् अनुमीयते मधुकरैः केशेषु माल्य-ग्रहः कान्तिः कापि कपोलयोः प्रथयते ताम्बूलम् अन्तर्गतम् अङ्गानाम् अनुभूयते परिमलैर् आलेपन-प्रक्रिया वेषः कोऽपि विदग्ध एष सुदृशः सूते सुखं चक्षुषोः

mālyānulepane, yathā rasa-sudhākare (1.86)- āloklair anumīyate madhukaraiḥ keśeṣu mālya-grahaḥ kāntiḥ kāpi kapolayoḥ prathayate tāmbūlam antargatam aṅgānām anubhūyate parimalair ālepana-prakriyā veṣaḥ ko'pi vidagdha eṣa sudṛśaḥ sūte sukhaṃ cakṣuṣoḥ

10.60

यथा वा- अनङ्ग-रागाय बभूव सद्य- स्तवाङ्ग-रागोऽपि किम् अङ्गनासु उद्दाम-भावाय तथा किम् आसीद् दामापि दामोदर तावकीनम्

yathā vā- anaṅga-rāgāya babhūva sadya- stavāṅga-rāgo'pi kim aṅganāsu uddāma-bhāvāya tathā kim āsīd dāmāpi dāmodara tāvakīnam

10.61

अथ सम्बन्धिनः- लग्नाः सन्निहिताश् चेति द्विधा सम्बन्धिनो मताः

atha sambandhinaḥ- lagnāḥ sannihitāś ceti dvidhā sambandhino matāḥ

10.62

तत्र लग्नाः- वंशी-शृङ्गी-रवौ गीतं सौरभ्यं भूषण-क्वणः पदाङ्काद्या विपञ्च्यादि-निक्वाणाः शिल्प-कौशलम् इत्य् आदयोऽत्र कथिता लग्नाः सम्बन्धिनो बुधैः

tatra lagnāḥ- vaṃśī-śṛṅgī-ravau gītaṃ saurabhyaṃ bhūṣaṇa-kvaṇaḥ padāṅkādyā vipañcyādi-nikvāṇāḥ śilpa-kauśalam ity ādayo'tra kathitā lagnāḥ sambandhino budhaiḥ

10.63

तत्र वंशी-रवो, दानकेलि-कौमुद्यां (32)- वेणोर् एष कल-स्वनस् तरु-लता-व्याजृम्भणे दोहदं सन्ध्या-गर्ज-भरः पिक-द्विज-कुहु-स्वाध्याय-पारायणे आभीरेन्दु-मुखी-स्मरानल-शिखोत्सेके सलीलानिलो राधा-धैर्य-धराधरेन्द्र-दमने दम्भोह्लिर् उन्मीलति

tatra vaṃśī-ravo, dānakeli-kaumudyāṃ (32)- veṇor eṣa kala-svanas taru-latā-vyājṛmbhaṇe dohadaṃ sandhyā-garja-bharaḥ pika-dvija-kuhu-svādhyāya-pārāyaṇe ābhīrendu-mukhī-smarānala-śikhotseke salīlānilo rādhā-dhairya-dharādharendra-damane dambhohlir unmīlati

10.64

यथा वा रस-सुधाकरे (1.100) [पद्यावल्यां (246)]- माधवो मधुर-माधवी-लता- मण्डपे पटु-रटन्-मधुव्रते संजगौ श्रवण-चारु गोपिका- मान-मीन-वडिशेन वेणुना

yathā vā rasa-sudhākare (1.100) [padyāvalyāṃ (246)]- mādhavo madhura-mādhavī-latā- maṇḍape paṭu-raṭan-madhuvrate saṃjagau śravaṇa-cāru gopikā- māna-mīna-vaḍiśena veṇunā

10.65

कृष्ण-वक्त्रेन्दु-निष्ठ्यूतं मुरली-निनदामृतम् उद्दीपनानां सर्वेषां मध्ये प्रवरम् ईर्यते

kṛṣṇa-vaktrendu-niṣṭhyūtaṃ muralī-ninadāmṛtam uddīpanānāṃ sarveṣāṃ madhye pravaram īryate

10.66

शृङ्गी-रवः- कंसारातेः पिबतु मुरली तस्य सद्-वंश-जन्मा सा वक्त्रेन्दुं स्फुटम् अकुटिला पञ्चमोद्गार-गुर्वी आस्वाद्यामुं त्वम् अपि विषमा भङ्गुराङ्गार-काली तुङ्गं शृङ्गि ध्वनसि यद् इदं तत् तु दुःखाकरोति

śṛṅgī-ravaḥ- kaṃsārāteḥ pibatu muralī tasya sad-vaṃśa-janmā sā vaktrenduṃ sphuṭam akuṭilā pañcamodgāra-gurvī āsvādyāmuṃ tvam api viṣamā bhaṅgurāṅgāra-kālī tuṅgaṃ śṛṅgi dhvanasi yad idaṃ tat tu duḥkhākaroti

10.67

अथ गीतम्- मानानलं मे शमयन् समिद्धं गानामृतं वर्षति कृष्ण-मेघः मा क्रुध्य वात्यासि सखि प्रसीद दूरे नयामुं निज-विभ्रमेण

atha gītam- mānānalaṃ me śamayan samiddhaṃ gānāmṛtaṃ varṣati kṛṣṇa-meghaḥ mā krudhya vātyāsi sakhi prasīda dūre nayāmuṃ nija-vibhrameṇa

10.68

सौरभम्- मिलति परिमलोर्मिः कस्य रोम-श्रियासौ मम तनु-लतिकायां कुर्वती कुड्मलानि सखि विदितम् इहाग्रे माधवः प्रादुरासीद् भुवि सुरभितया यः ख्यातिम् अङ्गीकरोति

saurabham- milati parimalormiḥ kasya roma-śriyāsau mama tanu-latikāyāṃ kurvatī kuḍmalāni sakhi viditam ihāgre mādhavaḥ prādurāsīd bhuvi surabhitayā yaḥ khyātim aṅgīkaroti

10.69

यथा वा- मदयति हृदयं किम् अप्य् अकाण्डे मम यद् इदं नव-सौरभं वरीयः तद् इह कुसुम-संग्रहाय राधा शिखरि-तटे शिखर-द्विजा विवेश

yathā vā- madayati hṛdayaṃ kim apy akāṇḍe mama yad idaṃ nava-saurabhaṃ varīyaḥ tad iha kusuma-saṃgrahāya rādhā śikhari-taṭe śikhara-dvijā viveśa

10.70

भूषण-क्वणः- कलहंस-नादम् इह हंस-गामिनी निशमय्य हंस-दुहितुस् तटान्तरे तव नूपुर-ध्वनि-धिया परिप्लवा कलसीं न वेद शिरसश् च्युताम् अपि

bhūṣaṇa-kvaṇaḥ- kalahaṃsa-nādam iha haṃsa-gāminī niśamayya haṃsa-duhitus taṭāntare tava nūpura-dhvani-dhiyā pariplavā kalasīṃ na veda śirasaś cyutām api

10.71

यथा वा ललित-माधवे (1.51)- मधुरिम-लहरीभिः स्तम्भयत्य् अम्बरे या स्मर-मद-सरसानां सारसानां रुतानि इयम् उदयति राधा-किङ्किनी-झङ्कृतिर् मे हृदि परिणमयन्ती विक्रियाडम्बराणि

yathā vā lalita-mādhave (1.51)- madhurima-laharībhiḥ stambhayaty ambare yā smara-mada-sarasānāṃ sārasānāṃ rutāni iyam udayati rādhā-kiṅkinī-jhaṅkṛtir me hṛdi pariṇamayantī vikriyāḍambarāṇi

10.72

पदाङ्काद्याः, यथा दान-केलि-कौमुद्यां (13)- पद-ततिभिर् अलं कृतोज्ज्वलेयं ध्वज-कुलिशाङ्कुश-पङ्कजाङ्किताभिः नखर-लुठित-कुट्मलावनाली किम् अपि धिनोति धुनोति चान्तरं मे

padāṅkādyāḥ, yathā dāna-keli-kaumudyāṃ (13)- pada-tatibhir alaṃ kṛtojjvaleyaṃ dhvaja-kuliśāṅkuśa-paṅkajāṅkitābhiḥ nakhara-luṭhita-kuṭmalāvanālī kim api dhinoti dhunoti cāntaraṃ me

10.73

विपञ्ची-निक्वाणो, यथा ललित-माधवे (1.36)- स्मर-केलि-नाट्य-नान्दीं शब्द-ब्रह्म-श्रियं मुहुर् दुहती वहति मुदं मम महती- मिह महिता श्यामला-महती

vipañcī-nikvāṇo, yathā lalita-mādhave (1.36)- smara-keli-nāṭya-nāndīṃ śabda-brahma-śriyaṃ muhur duhatī vahati mudaṃ mama mahatī- miha mahitā śyāmalā-mahatī

10.74

शिल्प-कौशलं, यथा- वर-कुसुम-निवेश-प्रक्रिया-सौष्ठवेन प्रकटित-हरि-शिल्पा पट्ट-सूत्रोज्ज्वल-श्रीः हृदि विनिहित-कम्पा निर्मिमीते स्रग् एषा निशित-शर-परीत-स्मार-तुणीर् अशङ्काम्

śilpa-kauśalaṃ, yathā- vara-kusuma-niveśa-prakriyā-sauṣṭhavena prakaṭita-hari-śilpā paṭṭa-sūtrojjvala-śrīḥ hṛdi vinihita-kampā nirmimīte srag eṣā niśita-śara-parīta-smāra-tuṇīr aśaṅkām

10.75

अथ सन्निहिताः- निर्माल्याद्याः सन्निहिता बर्ह-गुञ्जाद्रि-धातवः नैचिकीनां समुदयो लगुडी-वेणु-शृङ्गीकाः

atha sannihitāḥ- nirmālyādyāḥ sannihitā barha-guñjādri-dhātavaḥ naicikīnāṃ samudayo laguḍī-veṇu-śṛṅgīkāḥ

10.76

तत्-प्रेष्ठ-दृष्टिर् गोधूलिर् वृन्दारण्यं तद्-आश्रिताः गोवर्धनो रविसुता तथा रास-स्थलादयः

tat-preṣṭha-dṛṣṭir godhūlir vṛndāraṇyaṃ tad-āśritāḥ govardhano ravisutā tathā rāsa-sthalādayaḥ

10.77

तत्र निर्माल्याद्याः, यथा विदग्ध-माधवादौ (2.42)- अङ्गोत्तीर्ण-विलेपनं सखि समाकृष्टि-क्रियायां मणि- र्मन्त्रो हन्त मुहुर् वशीकृति-विधौ नामास्य वंशी-पतेः निर्माल्य-स्रग् इयं महौषधिर् इह स्वान्तस्य सम्मोहने नासां कस् तिसृणां गृणाति परमाचिन्त्यां प्रभावावलीम्

tatra nirmālyādyāḥ, yathā vidagdha-mādhavādau (2.42)- aṅgottīrṇa-vilepanaṃ sakhi samākṛṣṭi-kriyāyāṃ maṇi- rmantro hanta muhur vaśīkṛti-vidhau nāmāsya vaṃśī-pateḥ nirmālya-srag iyaṃ mahauṣadhir iha svāntasya sammohane nāsāṃ kas tisṛṇāṃ gṛṇāti paramācintyāṃ prabhāvāvalīm

10.78

यथा वा ललित-माधवे (6.26)- दुकूलेऽस्मिन् कार्तस्वर-महसि विस्तारित-दृशो वपुः किं ते फुल्लैर् वहति तुलनां नीप-कुसुमैः त्रुटन्तीभिः किं वा स्फटिक-मणि-मालाभिर् उपमां लभन्तेऽमी क्षामोदरि नयनयोस् तोय-पृषताः

yathā vā lalita-mādhave (6.26)- dukūle'smin kārtasvara-mahasi vistārita-dṛśo vapuḥ kiṃ te phullair vahati tulanāṃ nīpa-kusumaiḥ truṭantībhiḥ kiṃ vā sphaṭika-maṇi-mālābhir upamāṃ labhante'mī kṣāmodari nayanayos toya-pṛṣatāḥ

10.79

अथ बर्ह-गुञ्जे, यथा विदग्ध-माधवे (2.16)- अग्रे वीक्ष्य शिखण्ड-खण्डम् अचिराद् उत्कम्पम् आलम्बते गुञ्जानां च विलोकनान् मुहुर् असौ सास्रं परिक्रोशति नो जाने जनयन्न् अपूर्व-नटन-क्रीडा-चमत्कारितां बालायाः किल चित्त-भूमिम् अविशत् को æयं नवीन-ग्रहः

atha barha-guñje, yathā vidagdha-mādhave (2.16)- agre vīkṣya śikhaṇḍa-khaṇḍam acirād utkampam ālambate guñjānāṃ ca vilokanān muhur asau sāsraṃ parikrośati no jāne janayann apūrva-naṭana-krīḍā-camatkāritāṃ bālāyāḥ kila citta-bhūmim aviśat ko æyaṃ navīna-grahaḥ

10.80

अद्रि-धातुर्, यथा- आभीर-वृन्दाधिप-नन्दनस्य कएवरालङ्करणोज्ज्वल-श्रीः क्षिप्तेन्द्र-गोपांशुर् अपांशुलोऽयं तनोति रागं मम धातु-रागः

adri-dhātur, yathā- ābhīra-vṛndādhipa-nandanasya kaevarālaṅkaraṇojjvala-śrīḥ kṣiptendra-gopāṃśur apāṃśulo'yaṃ tanoti rāgaṃ mama dhātu-rāgaḥ

10.81

नैचिकी-समुदयो, यथा- सन्ध्या-द्योते विलसति गताः प्रेक्ष्य गोष्ठ-प्रकोष्ठे हम्बारभोन्मुखरित-मुखी-नैचिकीस् त्वद्-विहीनाः अन्तश्-चिन्ता-चुलुकित-मतिर् यादवेन्द्राद्य मन्दा कष्टं चन्द्रावलिर् इह कथं प्राण-बन्धं करोतु

naicikī-samudayo, yathā- sandhyā-dyote vilasati gatāḥ prekṣya goṣṭha-prakoṣṭhe hambārabhonmukharita-mukhī-naicikīs tvad-vihīnāḥ antaś-cintā-culukita-matir yādavendrādya mandā kaṣṭaṃ candrāvalir iha kathaṃ prāṇa-bandhaṃ karotu

10.82

लगुडी, यथा- विष्टभ्य यां भुवि पुरः शिखरार्पितेन विन्यस्त-चारु-चिबुकेन कर-द्वयेन दीव्यन् हरिर् गिरि-तटे मुदम् आदधान् नः सा हन्त यस्टिर् अधुना हृदयं पिनष्टि

laguḍī, yathā- viṣṭabhya yāṃ bhuvi puraḥ śikharārpitena vinyasta-cāru-cibukena kara-dvayena dīvyan harir giri-taṭe mudam ādadhān naḥ sā hanta yasṭir adhunā hṛdayaṃ pinaṣṭi

10.83

वेणुर्, यथा- हृदि न्यस्ता वंशी तद्-अधर-सुधा-भाग् इति मया दुरन्तं विश्लेष-ज्वर-गरलम् अस्याः शमयितुम् वितेने सा तूर्णं शत-गुणम् इदं यादव-पते विरक्तो यत्रेशस् तम् इह न हि वा कः प्रहरति

veṇur, yathā- hṛdi nyastā vaṃśī tad-adhara-sudhā-bhāg iti mayā durantaṃ viśleṣa-jvara-garalam asyāḥ śamayitum vitene sā tūrṇaṃ śata-guṇam idaṃ yādava-pate virakto yatreśas tam iha na hi vā kaḥ praharati

10.84

शृङ्गिका, यथा- वलितं विलोचनाग्रे, शवलं धूरिभिर् इदं बलावरज बलवत् कुवलय-नयनास् तव गवलं कवलयत्य् अद्य

śṛṅgikā, yathā- valitaṃ vilocanāgre, śavalaṃ dhūribhir idaṃ balāvaraja balavat kuvalaya-nayanās tava gavalaṃ kavalayaty adya

10.85

तत्-प्रेष्ठ-दृष्टिर्, यथा- सखि मृगमद-लेखया विशाखा- हृदि मकरीर् अपि राधिका लिखन्ती सुबलम् अवकलय्य घूर्णिताग्रे पुलकवती वन-मालिनं लिलेख

tat-preṣṭha-dṛṣṭir, yathā- sakhi mṛgamada-lekhayā viśākhā- hṛdi makarīr api rādhikā likhantī subalam avakalayya ghūrṇitāgre pulakavatī vana-mālinaṃ lilekha

10.86

यथा वा ललित-माधवे (6.43)- निखिल-सुहृदाम् अर्थारम्भे विलम्बित-चेतसा मसृणित-शिखो यः प्राप्तोद्भूद् मनाग् इव मार्दवम् स खलु ललितासान्द्रस्रेहप्रसङ्ग-घनीभवन् पुनर् अपि बलाद् इन्धे राधा-वियोग-मयः शिखी

yathā vā lalita-mādhave (6.43)- nikhila-suhṛdām arthārambhe vilambita-cetasā masṛṇita-śikho yaḥ prāptodbhūd manāg iva mārdavam sa khalu lalitāsāndrasrehaprasaṅga-ghanībhavan punar api balād indhe rādhā-viyoga-mayaḥ śikhī

10.87

गोधूलिर्, यथा उद्धव-सन्देशे (37)- आ-प्रत्यूषाद् अपि सुमनसां वीचिभिर् ग्रथ्यमाना धत्ते नासौ सखि कथम् अहो वैजयन्ती समाप्तिम् धिन्वन् गोपी-नयन-शिखिनः व्योम-कक्षाम् जगाहे सोऽयं मुग्धे निविड-धवलो धूलि-चक्राम्बुवाहः

godhūlir, yathā uddhava-sandeśe (37)- ā-pratyūṣād api sumanasāṃ vīcibhir grathyamānā dhatte nāsau sakhi katham aho vaijayantī samāptim dhinvan gopī-nayana-śikhinaḥ vyoma-kakṣām jagāhe so'yaṃ mugdhe niviḍa-dhavalo dhūli-cakrāmbuvāhaḥ

10.88

वृन्दारण्यं, यथा तत्रैव (83)- आशा-पाशैः सखि नव-नवैः कुर्वती प्राण-बन्धं जात्या भीरुः कति पुनर् अहं वासराणि क्षयिष्ये एते वृन्दावन-विटपिनः स्मारयन्तः विलासान् उत्फुल्लास् तान् मम किल बलान् मर्म निर्मूलयन्ति

vṛndāraṇyaṃ, yathā tatraiva (83)- āśā-pāśaiḥ sakhi nava-navaiḥ kurvatī prāṇa-bandhaṃ jātyā bhīruḥ kati punar ahaṃ vāsarāṇi kṣayiṣye ete vṛndāvana-viṭapinaḥ smārayantaḥ vilāsān utphullās tān mama kila balān marma nirmūlayanti

10.89

तद्-आश्रिताः- तद्-आश्रित्याः खगा भृङ्गा मृगाः कुञ्जा लतास् तथा तुलसी कर्णिकारश् च कदम्बाद्याश् च कीर्तिताः

tad-āśritāḥ- tad-āśrityāḥ khagā bhṛṅgā mṛgāḥ kuñjā latās tathā tulasī karṇikāraś ca kadambādyāś ca kīrtitāḥ

10.90

तत्र खगाः, यथा ललित-माधवे (10.16)- कस् तान् पश्यन् भवद्-उपहृत-स्निग्ध-पिञ्छावतंसान् कंसाराते न खलु शिखिनः खिद्यते गोष्ठवासी उन्मीलन्तं नव-जलधरं नीलम् अद्यापि मत्वा ये त्वाम् अन्तर्-मुदित-मतयस् तन्वते ताण्डवानि

tatra khagāḥ, yathā lalita-mādhave (10.16)- kas tān paśyan bhavad-upahṛta-snigdha-piñchāvataṃsān kaṃsārāte na khalu śikhinaḥ khidyate goṣṭhavāsī unmīlantaṃ nava-jaladharaṃ nīlam adyāpi matvā ye tvām antar-mudita-matayas tanvate tāṇḍavāni

10.91

भृङ्गाः, यथा- वृन्दावने श्रवसि ये निनदं विपञ्ची- निष्ठ्युत-पञ्चम-मनोहरम् आहरन्तः ते षट्पदाः कुलिश-घट्टन-घोरम् एतं दैवे विरोधिनि भवन्ति न के विपक्षाः

bhṛṅgāḥ, yathā- vṛndāvane śravasi ye ninadaṃ vipañcī- niṣṭhyuta-pañcama-manoharam āharantaḥ te ṣaṭpadāḥ kuliśa-ghaṭṭana-ghoram etaṃ daive virodhini bhavanti na ke vipakṣāḥ

10.92

मृगाः, यथा तत्रैव- हरि हरि भवतीभिः स्वान्तहारी हरिण्यो हरिर् इह किम् अपाङ्गातिथ्य-सङ्गी व्यधायि यद् अनुरणित-वंशी-काकलीभिर् मुखेभ्यः सुख-तृण-कवला वः सामिलीढाः स्खलन्ति

mṛgāḥ, yathā tatraiva- hari hari bhavatībhiḥ svāntahārī hariṇyo harir iha kim apāṅgātithya-saṅgī vyadhāyi yad anuraṇita-vaṃśī-kākalībhir mukhebhyaḥ sukha-tṛṇa-kavalā vaḥ sāmilīḍhāḥ skhalanti

10.93

कुञ्जाः, यथा उद्धव-सन्देशे (125)- लब्धान्दोलः प्रणय-रभसाद् एष ताम्रौष्ठि नम्रः प्रम्लायन्तीं किम् अपि भवतीम् याचते नन्द-सूनुः प्रेमोद्दाम-प्रमद-पदवी साक्षिणी शैल-कक्षे द्रष्टव्या ते कथम् अपि न सा माधवी कुञ्ज-वीथी

kuñjāḥ, yathā uddhava-sandeśe (125)- labdhāndolaḥ praṇaya-rabhasād eṣa tāmrauṣṭhi namraḥ pramlāyantīṃ kim api bhavatīm yācate nanda-sūnuḥ premoddāma-pramada-padavī sākṣiṇī śaila-kakṣe draṣṭavyā te katham api na sā mādhavī kuñja-vīthī

10.94

लतादिर्, यथा पद्यावल्यां (295)- तुलसि विलससि त्वं मल्लि जातासि फुल्ला स्थल-कमलिनि भृङ्गे सङ्गताङ्गी विभासि कथयत बत सख्यः क्षिप्रम् अस्मासु कस्मिन् वसति कपट-कन्दः कन्दरे नन्द-सूनुः

latādir, yathā padyāvalyāṃ (295)- tulasi vilasasi tvaṃ malli jātāsi phullā sthala-kamalini bhṛṅge saṅgatāṅgī vibhāsi kathayata bata sakhyaḥ kṣipram asmāsu kasmin vasati kapaṭa-kandaḥ kandare nanda-sūnuḥ

10.95

कर्णिकारो, यथा ललित-माधवे (7.15)- रासात् तिरोहित-तनुः सखि यस्य पुष्पैश् चूडां चकार चिकुरे मम पिञ्छ-चूडः कूले कलिन्द-दुहितुर् धृत-कन्दलोऽयं मां दन्दहीति स मुहुर् नव-कर्णिकारः

karṇikāro, yathā lalita-mādhave (7.15)- rāsāt tirohita-tanuḥ sakhi yasya puṣpaiś cūḍāṃ cakāra cikure mama piñcha-cūḍaḥ kūle kalinda-duhitur dhṛta-kandalo'yaṃ māṃ dandahīti sa muhur nava-karṇikāraḥ

10.96

कदम्बो, यथा- सखि रोपितो द्विपत्रः शतपत्राक्षेण यो व्रज-द्वारि सोऽयं कदम्ब-डिम्भः फुल्लो वल्लव-वधूस् तुदति

kadambo, yathā- sakhi ropito dvipatraḥ śatapatrākṣeṇa yo vraja-dvāri so'yaṃ kadamba-ḍimbhaḥ phullo vallava-vadhūs tudati

10.97

गोवर्धनो, यथा ललित-माधवे (3.42)- गोवर्धन त्वम् इह गोकुल-सङ्गि-भूमौ तुङ्गैः शिरोभिर् अभिपद्य नभो विभासि तेनावलोक्य हरितः परितो वदाशु कुत्राद्य वल्लव-मणिः खलु खेलतीति

govardhano, yathā lalita-mādhave (3.42)- govardhana tvam iha gokula-saṅgi-bhūmau tuṅgaiḥ śirobhir abhipadya nabho vibhāsi tenāvalokya haritaḥ parito vadāśu kutrādya vallava-maṇiḥ khalu khelatīti

10.98

रवि-सुता, यथा पद्यावल्याम् (368)- मथुरा-पथिक मुरारेर् उपगेयं द्वारि वल्लवी-वचनम् पुनर् अपि यमुना-सलिले कालिय-गरलानलो ज्वलति

ravi-sutā, yathā padyāvalyām (368)- mathurā-pathika murārer upageyaṃ dvāri vallavī-vacanam punar api yamunā-salile kāliya-garalānalo jvalati

10.99

रास-स्थली, यथा- गोष्ठाद् अप्य् अवलोक्य मान-शिखरोच्छ्राय-श्रिया दूरतः सद्यः खेदिनि चित्त-चत्वर-तटे वंशी-वटेनार्पिता कुर्वाणा हृत-वृत्तिम् इन्द्रिय-गणं सा यादवेन्द्राय ते कष्टं रास-विहार-भुर् विहरति प्राणैः कुरङ्गी-दृशाम्

rāsa-sthalī, yathā- goṣṭhād apy avalokya māna-śikharocchrāya-śriyā dūrataḥ sadyaḥ khedini citta-catvara-taṭe vaṃśī-vaṭenārpitā kurvāṇā hṛta-vṛttim indriya-gaṇaṃ sā yādavendrāya te kaṣṭaṃ rāsa-vihāra-bhur viharati prāṇaiḥ kuraṅgī-dṛśām

10.100

अथ तटस्थाः- तटस्थाश् चन्द्रिका-मेघ-विद्युतो माधवस् तथा शरत्-पूर्ण-सुधांशुश् च गन्धवाह-खगादयः

atha taṭasthāḥ- taṭasthāś candrikā-megha-vidyuto mādhavas tathā śarat-pūrṇa-sudhāṃśuś ca gandhavāha-khagādayaḥ

10.101

तत्र चन्द्रिका, यथा रस-सुधाकरे (1.87)- दुरासदे चन्द्रिकया सखी-गणै- र्लतालि-कुञ्जे ललिता निगूहिता चकोर-चञ्चु-च्युत-कौमुदी-कणं कुतोऽपि दृष्ट्वा भजति स्म मूर्च्छनाम्

tatra candrikā, yathā rasa-sudhākare (1.87)- durāsade candrikayā sakhī-gaṇai- rlatāli-kuñje lalitā nigūhitā cakora-cañcu-cyuta-kaumudī-kaṇaṃ kuto'pi dṛṣṭvā bhajati sma mūrcchanām

10.102

मेघो, यथा रस-सुधाकरे (?)- वासः पीतं कुतुकिनि कुतः कुत्र बर्हं मदान्धे कंसारिर् वा क्व नु सखि मुधा सम्भ्रमान् मा प्रयाहि पश्योत्तुङ्गे क्षण-रुचि-घटालिङ्गिता शैल-शृङ्गे नव्यः शक्रं दधद् उदयते कार्मुचं वार्-मुग् एषः

megho, yathā rasa-sudhākare (?)- vāsaḥ pītaṃ kutukini kutaḥ kutra barhaṃ madāndhe kaṃsārir vā kva nu sakhi mudhā sambhramān mā prayāhi paśyottuṅge kṣaṇa-ruci-ghaṭāliṅgitā śaila-śṛṅge navyaḥ śakraṃ dadhad udayate kārmucaṃ vār-mug eṣaḥ

10.103

विद्युत्, यथा रस-सुधाकरे (1.98)- वर्षासु तासु क्षण-रुक्-प्रकाशा- द्गोपाङ्गना माधवम् आलिलिङ्ग विद्युच् च सा वीक्ष्य तद्-अङ्ग-शोभां ह्रीणेव तूर्णं जलदं जगाहे

vidyut, yathā rasa-sudhākare (1.98)- varṣāsu tāsu kṣaṇa-ruk-prakāśā- dgopāṅganā mādhavam āliliṅga vidyuc ca sā vīkṣya tad-aṅga-śobhāṃ hrīṇeva tūrṇaṃ jaladaṃ jagāhe

10.104

वसन्तो, यथा- ऋतु-हतकः सखि भुवने किम् अवततीर्षुर् बभूवाद्य मन्दादरम् अलिवृन्दं वृन्दावन-कुन्द-सङ्गमे यद् अभूत्

vasanto, yathā- ṛtu-hatakaḥ sakhi bhuvane kim avatatīrṣur babhūvādya mandādaram alivṛndaṃ vṛndāvana-kunda-saṅgame yad abhūt

10.105

शरत्, यथा- कलहंसोज्ज्वल-जल्पा प्रकटित-वृन्दावनोरु-माधुर्या धृतिम् अपहर्तुं सखि मे दूतीव हरेः शरन् मिलिता

śarat, yathā- kalahaṃsojjvala-jalpā prakaṭita-vṛndāvanoru-mādhuryā dhṛtim apahartuṃ sakhi me dūtīva hareḥ śaran militā

10.106

पूर्ण-सुधांशुर्, यथा- राका-सुधांशुर् अभवन् न तमांसि हर्तुं वृन्दाटवी-जठरगान्य् अधुनापि शक्तः राका-सुधांशु-मुखि तानि तवोन्नतानि हृत्-कन्दरास्तर-चराणि कथं जहार

pūrṇa-sudhāṃśur, yathā- rākā-sudhāṃśur abhavan na tamāṃsi hartuṃ vṛndāṭavī-jaṭharagāny adhunāpi śaktaḥ rākā-sudhāṃśu-mukhi tāni tavonnatāni hṛt-kandarāstara-carāṇi kathaṃ jahāra

10.107

गन्धवाहो, यथा श्री-गीत-गोविन्दे (7.39)- मनो-भवानन्दन-चन्दनानिल प्रसीद रे दक्षिण मुञ्च वामताम् क्षणं जगत्-प्राण निदाय माधवं पुरो मम प्राण-हरो भविष्यसि

gandhavāho, yathā śrī-gīta-govinde (7.39)- mano-bhavānandana-candanānila prasīda re dakṣiṇa muñca vāmatām kṣaṇaṃ jagat-prāṇa nidāya mādhavaṃ puro mama prāṇa-haro bhaviṣyasi

10.108

खगाः, यथा- मानेन सार्धं पशुपाल-सुभ्रुवां मराल-माला चलिता घनागमे कदम्ब-कुञ्जे विजिहीर्षया समं समागता नागरि चातकावली

khagāḥ, yathā- mānena sārdhaṃ paśupāla-subhruvāṃ marāla-mālā calitā ghanāgame kadamba-kuñje vijihīrṣayā samaṃ samāgatā nāgari cātakāvalī

10.109

आदि-शब्दात् सखी-स्नेह आत्मन्य् उद्दीपनो वरः

ādi-śabdāt sakhī-sneha ātmany uddīpano varaḥ

10.110

यथा- हरिम् अवेक्ष्य पुरो गुर्तो भिया मुहुर् अभून् मुकुलन्-नव-विभ्रमा ललितया विवृते निज-सौहृदे चल-दृग्-अञ्चलम् आधित राधिका

yathā- harim avekṣya puro gurto bhiyā muhur abhūn mukulan-nava-vibhramā lalitayā vivṛte nija-sauhṛde cala-dṛg-añcalam ādhita rādhikā

Section 11

11.1

इति श्री-श्री-उज्ज्वल-नीलमणौ उद्दीपन-विभाव-भेद-प्रकरणम् 10 छप्तेर् 11 अथ अनुभाव-प्रकरणम् अनुभावास् त्व् अलङ्कारास् तथैवोद्भास्वराभिधाः वाचिकाश् चेति विद्वद्भिस् त्रिधामी परिकीर्तिताः

iti śrī-śrī-ujjvala-nīlamaṇau uddīpana-vibhāva-bheda-prakaraṇam 10 chapter 11 atha anubhāva-prakaraṇam anubhāvās tv alaṅkārās tathaivodbhāsvarābhidhāḥ vācikāś ceti vidvadbhis tridhāmī parikīrtitāḥ

11.2

तत्र अलङ्काराः- यौवने सत्त्वजास् तासाम् अलङ्कारास् तु विंशतिः उदयन्त्य् अद्भुताः कान्ते सर्वथाभिनिवेशतः

tatra alaṅkārāḥ- yauvane sattvajās tāsām alaṅkārās tu viṃśatiḥ udayanty adbhutāḥ kānte sarvathābhiniveśataḥ

11.3

भावो हावश् च हेला च प्रोक्तास् तत्र त्रयोऽङ्गजाः

bhāvo hāvaś ca helā ca proktās tatra trayo'ṅgajāḥ

11.4

शोभा कान्तिश् च दीप्तिश् च माधुर्यं च प्रगल्भता औदार्यं धैर्य्म् इत्य् एते सप्तैव स्युर् अयत्नजाः

śobhā kāntiś ca dīptiś ca mādhuryaṃ ca pragalbhatā audāryaṃ dhairym ity ete saptaiva syur ayatnajāḥ

11.5

लीला विलासो विच्छित्तिर् विभ्रमः किलकिञ्चितम् मोट्टायितं कुट्टमितं बिब्बोको ललितं तथा विकृतं चेति विज्ञेया दश तासां स्वभावजाः

līlā vilāso vicchittir vibhramaḥ kilakiñcitam moṭṭāyitaṃ kuṭṭamitaṃ bibboko lalitaṃ tathā vikṛtaṃ ceti vijñeyā daśa tāsāṃ svabhāvajāḥ

11.6

तत्र भावः- प्रादुर्भावं व्रजत्य् एव रत्य्-आख्ये भाव उज्ज्वले निर्विकारात्मके चित्ते भावः प्रथम-विक्रिया

tatra bhāvaḥ- prādurbhāvaṃ vrajaty eva raty-ākhye bhāva ujjvale nirvikārātmake citte bhāvaḥ prathama-vikriyā

11.7

तथा ह्य् उक्तं (रस-सुधाकरे 1.192)- चित्तस्याविकृतिः सत्त्वं विकृतेः कारणे सति तत्राद्या विक्रिया भावो बीजस्यादि-विकारवत्

tathā hy uktaṃ (rasa-sudhākare 1.192)- cittasyāvikṛtiḥ sattvaṃ vikṛteḥ kāraṇe sati tatrādyā vikriyā bhāvo bījasyādi-vikāravat

11.8

यथा- पितुर् गोष्ठे स्फीते कुसुमिनि पुरा खाण्डव-वने न ते दृष्ट्वा सअङ्क्रन्दनम् अपि मनः स्पन्दनम् अगात् पुरो वृन्दारण्ये विहरति मुकुन्दे सखि मुदा किम् आन्दोलाद् अक्ष्णः श्रुति-कुमुदम् इन्दीवरम् अभूत्

yathā- pitur goṣṭhe sphīte kusumini purā khāṇḍava-vane na te dṛṣṭvā saaṅkrandanam api manaḥ spandanam agāt puro vṛndāraṇye viharati mukunde sakhi mudā kim āndolād akṣṇaḥ śruti-kumudam indīvaram abhūt

11.9

अथ हावः- ग्रीवारेचक-संयुक्तो भ्रू-नेत्रादि-विकाश-कृत् भावाद् ईषत्-प्रकाशो यः स हाव इति कथ्यते

atha hāvaḥ- grīvārecaka-saṃyukto bhrū-netrādi-vikāśa-kṛt bhāvād īṣat-prakāśo yaḥ sa hāva iti kathyate

11.10

यथा- साचि-स्तम्भित-कण्ठि कुड्मलवतीं नेत्रालिर् अभ्येति ते घूर्णन् कर्ण-लतां मनाग् विकसिता भ्रू-वल्लरी नृत्यति अत्र प्रादुरभूत् तटे सुमनसाम् उल्लासकस् त्वत्-पुरो गौराङ्गि प्रथमं वन-प्रिअय-बन्धुः स्फुटं माधवः

yathā- sāci-stambhita-kaṇṭhi kuḍmalavatīṃ netrālir abhyeti te ghūrṇan karṇa-latāṃ manāg vikasitā bhrū-vallarī nṛtyati atra prādurabhūt taṭe sumanasām ullāsakas tvat-puro gaurāṅgi prathamaṃ vana-priaya-bandhuḥ sphuṭaṃ mādhavaḥ

11.11

अथ हेला- हाव एव भवेद् धेला व्यक्त-शृङ्गार-सूचकः

atha helā- hāva eva bhaved dhelā vyakta-śṛṅgāra-sūcakaḥ

11.12

यथा- श्रुते वेणौ वक्षः स्फुर्तिअ-कुचम् आध्मातम् अपि ते तिरो-विक्षिप्ताक्षं पुलकित-कपोलं च वदनम् स्खलत्-काञ्चि स्वेदार्गलित-सिचयं चापि जघनं प्रमादं मा कार्षीः सखि चरति सव्ये गुरुजनः

yathā- śrute veṇau vakṣaḥ sphurtia-kucam ādhmātam api te tiro-vikṣiptākṣaṃ pulakita-kapolaṃ ca vadanam skhalat-kāñci svedārgalita-sicayaṃ cāpi jaghanaṃ pramādaṃ mā kārṣīḥ sakhi carati savye gurujanaḥ

11.13

अथ अयत्नजाः तत्र शोभा सा शोभा रूप-भोगाद्यैर् यत् स्याद् अङ्ग-विभूषणम्

atha ayatnajāḥ tatra śobhā sā śobhā rūpa-bhogādyair yat syād aṅga-vibhūṣaṇam

11.14

यथा- धृत्वा रक्ताङ्गुलि-किशलयैर् नीप-शाखां विशाखा निष्क्रामन्ती व्रतति-भवनात् प्रातर् उद्घूर्णिताक्षी वेणीम् अंसोपरि विलुठतीम् अर्धम् उक्तां वहन्ती लग्ना स्वान्ते मम न हि बहिः सेयम् अद्याप्य् अयासीत्

yathā- dhṛtvā raktāṅguli-kiśalayair nīpa-śākhāṃ viśākhā niṣkrāmantī vratati-bhavanāt prātar udghūrṇitākṣī veṇīm aṃsopari viluṭhatīm ardham uktāṃ vahantī lagnā svānte mama na hi bahiḥ seyam adyāpy ayāsīt

11.15

अथ कान्तिः शोभैव कान्तिर् आख्याता मन्मथाप्यायनोज्ज्वला

atha kāntiḥ śobhaiva kāntir ākhyātā manmathāpyāyanojjvalā

11.16

यथा- प्रकृति-मधुर-मूर्तिर् बाढम् अत्राप्य् उदञ्च- त्तरुणिम-नव-लक्ष्मी-लेखयालिङ्गिताङ्गी वर-मदन-विहारैर् अद्य तत्राप्य् उदारा मदयति हृदयं मे रुन्धती राधिकेयम्

yathā- prakṛti-madhura-mūrtir bāḍham atrāpy udañca- ttaruṇima-nava-lakṣmī-lekhayāliṅgitāṅgī vara-madana-vihārair adya tatrāpy udārā madayati hṛdayaṃ me rundhatī rādhikeyam

11.17

अथ दीप्तिः कान्तिर् एव वयो-भोग-देश-काल-गुणादिभिः उद्दीपितातिविस्तारं प्राप्ता चेद् दीप्तिर् उच्यते

atha dīptiḥ kāntir eva vayo-bhoga-deśa-kāla-guṇādibhiḥ uddīpitātivistāraṃ prāptā ced dīptir ucyate

11.18

यथा- निमीलन्-नेत्र-श्रीर् अचटुल-पटीराचल-मरु- न्निपीत-स्वेदाम्बुस् त्रुटद्-अमल-हारोज्ज्वल-कुचा निकुञ्जे क्षिप्ताङ्गी शशि-किरण-किर्मीरित-तटे किशोरी सा तेने हरि-मनसि राधा मनसिजम्

yathā- nimīlan-netra-śrīr acaṭula-paṭīrācala-maru- nnipīta-svedāmbus truṭad-amala-hārojjvala-kucā nikuñje kṣiptāṅgī śaśi-kiraṇa-kirmīrita-taṭe kiśorī sā tene hari-manasi rādhā manasijam

11.19

अथ माधुर्यम् माधुर्यं नाम चेष्टानां सर्वावस्थासु चारुता

atha mādhuryam mādhuryaṃ nāma ceṣṭānāṃ sarvāvasthāsu cārutā

11.20

यथा- असव्यं कंसारेर् भुज-शिरसि धृत्वा पुलकिनं निज-श्रोण्यां सव्यं करम् अनृजु-विष्कम्भित-पदा दधाना मूर्धानं लघुतर-तिरः-स्रंसिनम् इयं बभौ रासोत्तीर्णा मुहुर् अलस-मूर्तिः शशिमुखी

yathā- asavyaṃ kaṃsārer bhuja-śirasi dhṛtvā pulakinaṃ nija-śroṇyāṃ savyaṃ karam anṛju-viṣkambhita-padā dadhānā mūrdhānaṃ laghutara-tiraḥ-sraṃsinam iyaṃ babhau rāsottīrṇā muhur alasa-mūrtiḥ śaśimukhī

11.21

अथ प्रगल्भता निःशङ्कत्वं प्रयोगेषु बुधैर् उक्ता प्रगल्भता

atha pragalbhatā niḥśaṅkatvaṃ prayogeṣu budhair uktā pragalbhatā

11.22

यथा विदग्ध-माधवे (7.40)- प्रातिकूल्यम् इव यद् विवृण्वती राधिका रद-नखार्पणोद्धूरा केलि-कर्मणि गता प्रवीणतां तेन तुष्टिम् अतुलां हरिर् ययौ

yathā vidagdha-mādhave (7.40)- prātikūlyam iva yad vivṛṇvatī rādhikā rada-nakhārpaṇoddhūrā keli-karmaṇi gatā pravīṇatāṃ tena tuṣṭim atulāṃ harir yayau

11.23

अथ औदार्यम्- औदार्यं विनयं प्राहुः सर्वावस्थागतं बुधाः

atha audāryam- audāryaṃ vinayaṃ prāhuḥ sarvāvasthāgataṃ budhāḥ

11.24

यथा विदग्ध-माधवे (4.13) - न्यविशत नयनान्ते कापि सारल्य-निष्ठा वचसि च विनयेन स्तोत्र-भङ्गी न्यवात्सीत् अजनि च मयि भूयान् सम्भ्रमस् तेन तस्या व्यवृणुत हृदि मन्युं सुष्ठु दाक्षिण्यम् एव

yathā vidagdha-mādhave (4.13) - nyaviśata nayanānte kāpi sāralya-niṣṭhā vacasi ca vinayena stotra-bhaṅgī nyavātsīt ajani ca mayi bhūyān sambhramas tena tasyā vyavṛṇuta hṛdi manyuṃ suṣṭhu dākṣiṇyam eva

11.25

यथा वा- कृतज्ञोऽपि प्रेमोज्ज्वल-मतिर् अपि स्फार-विनयोऽ- प्यभिज्ञानां चुडामणिर् अपि कृपानीरधिर् अपि यद् अन्तः-स्वच्छोऽपि स्मरति न हरिर् गोकुलभुवं ममैवेदं जन्मान्तर-दुरित-दुस्ट-द्रुम-फलम्

yathā vā- kṛtajño'pi premojjvala-matir api sphāra-vinayo'- pyabhijñānāṃ cuḍāmaṇir api kṛpānīradhir api yad antaḥ-svaccho'pi smarati na harir gokulabhuvaṃ mamaivedaṃ janmāntara-durita-dusṭa-druma-phalam

11.26

अथ धैर्यम्- स्थिरा चित्तोन्नतिर् या तु तद् धैर्यम् इति कीर्त्यते

atha dhairyam- sthirā cittonnatir yā tu tad dhairyam iti kīrtyate

11.27

यथा ललित-माधवे (7.7)- औदासीन्य-धुरा-परीत-हृदयः काठिन्यम् आलम्बतां कामं श्यामल-सुन्दरो मयि सखि स्वैरी सहस्रं समाः किन्तु भ्रान्ति-भराद् अपि क्षणम् इदं तत्र प्रियेभ्यः प्रिये चेतो जन्मनि जन्मनि प्रणयिताद् आस्यं न मे हास्यति

yathā lalita-mādhave (7.7)- audāsīnya-dhurā-parīta-hṛdayaḥ kāṭhinyam ālambatāṃ kāmaṃ śyāmala-sundaro mayi sakhi svairī sahasraṃ samāḥ kintu bhrānti-bharād api kṣaṇam idaṃ tatra priyebhyaḥ priye ceto janmani janmani praṇayitād āsyaṃ na me hāsyati

11.28

अथ स्वभावजाः तत्र लीला प्रियानुकरणं लीला रम्यैर् वेश-क्रियादिभिः

atha svabhāvajāḥ tatra līlā priyānukaraṇaṃ līlā ramyair veśa-kriyādibhiḥ

11.29

यथा विष्णु-पुराणे (5.13.27)- दुष्ट-कालिय तिष्ठाद्य कृष्णोऽहम् इति चापरा बाहुम् आस्फोट्य कृष्णस्य लीला-सर्वस्वम् आददे

yathā viṣṇu-purāṇe (5.13.27)- duṣṭa-kāliya tiṣṭhādya kṛṣṇo'ham iti cāparā bāhum āsphoṭya kṛṣṇasya līlā-sarvasvam ādade

11.30

यथा वा छन्दो-मञ्जर्याम्- मृगमद-कृत-चर्चा पीत-कौषेय-वासा रुचिर-शिखि-शिखण्डा बद्ध-धम्मिल्ल-पाशा अनृजु-निहितम् अंसे वंशम् उत्क्वाणयन्ती कृत-मधुरिपु-वेषा मालिनी पातु राधा

yathā vā chando-mañjaryām- mṛgamada-kṛta-carcā pīta-kauṣeya-vāsā rucira-śikhi-śikhaṇḍā baddha-dhammilla-pāśā anṛju-nihitam aṃse vaṃśam utkvāṇayantī kṛta-madhuripu-veṣā mālinī pātu rādhā

11.31

अथ विलासः- गति-स्थानासनादीनां मुख-नेत्रादि-कर्मणाम् तात्कालिकं तु वैशिष्ट्यं विलासः प्रिय-सङ्गजम्

atha vilāsaḥ- gati-sthānāsanādīnāṃ mukha-netrādi-karmaṇām tātkālikaṃ tu vaiśiṣṭyaṃ vilāsaḥ priya-saṅgajam

11.32

यथा- रुणत्सि पुरतः स्फुरत्य् अघहरे कथं नासिका- शिखग्रथित-मौक्तिकोन्नमनकैत्वेन स्मितम् निरास्थद् अचिरं सुधा-किरण-कौमुदी-माधुरीं मनाग् अपि तवोद्गता मधुर-दन्ति दन्त-द्युतिः

yathā- ruṇatsi purataḥ sphuraty aghahare kathaṃ nāsikā- śikhagrathita-mauktikonnamanakaitvena smitam nirāsthad aciraṃ sudhā-kiraṇa-kaumudī-mādhurīṃ manāg api tavodgatā madhura-danti danta-dyutiḥ

11.33

यथा वा- अध्यासीनम् अमुं कदम्ब-निकटे क्रीडा-कुटीर-स्थली- माभीरेन्द्र-कुमारम् अत्र रभसाद् आलोकयन्त्याः पुरः दिग्धा दुग्ध-समुद्र-मुग्ध-लहरी-लावण्य-निस्यन्दिभिः कालिन्दी तव दृक्-तरङ्गित-भरैस् तन्वङ्गि गङ्गायते

yathā vā- adhyāsīnam amuṃ kadamba-nikaṭe krīḍā-kuṭīra-sthalī- mābhīrendra-kumāram atra rabhasād ālokayantyāḥ puraḥ digdhā dugdha-samudra-mugdha-laharī-lāvaṇya-nisyandibhiḥ kālindī tava dṛk-taraṅgita-bharais tanvaṅgi gaṅgāyate

11.34

अथ विच्छित्तिः- आकल्प-कल्पनाल्पापि विच्छित्तिः कान्ति-पोष-कृत्

atha vicchittiḥ- ākalpa-kalpanālpāpi vicchittiḥ kānti-poṣa-kṛt

11.35

यथा- माकन्द-पत्रेण मुकुन्द-चेतः प्रमोदिनी मारुत-कम्पितेन रक्तेन कर्णाभरणीकृतेन राधा-मुखाम्भोरुहम् उल्ललास

yathā- mākanda-patreṇa mukunda-cetaḥ pramodinī māruta-kampitena raktena karṇābharaṇīkṛtena rādhā-mukhāmbhoruham ullalāsa

11.36

यथा वा हरि-वंशे- एकेनामल-पत्रेण कण्ठ-सूत्रावलम्बिना रराज बर्हि-पत्रेण मन्द-मारुत-कम्पिना

yathā vā hari-vaṃśe- ekenāmala-patreṇa kaṇṭha-sūtrāvalambinā rarāja barhi-patreṇa manda-māruta-kampinā

11.37

सखी-यत्नाद् इव धृतिर् मण्डनानां प्रियागसि सेर्ष्यावज्ञा वर-स्त्रीभिर् विच्छित्तिर् इति केचन

sakhī-yatnād iva dhṛtir maṇḍanānāṃ priyāgasi serṣyāvajñā vara-strībhir vicchittir iti kecana

11.38

यथा- मुद्रां गाढतरां विधाय निहिते दूरीकुरुष्वाङ्गदे ग्रन्थिं न्यस्य कठोरम् अर्पित-मतिः कण्ठान् मणिं भ्रंशय मुग्धे कृष्ण-भुजङ्ग-दृष्टि-कलया दुर्वारया दूषिते रत्नालङ्करणे मनाग् अपि मनस् तृष्णां न पुष्णाति मे

yathā- mudrāṃ gāḍhatarāṃ vidhāya nihite dūrīkuruṣvāṅgade granthiṃ nyasya kaṭhoram arpita-matiḥ kaṇṭhān maṇiṃ bhraṃśaya mugdhe kṛṣṇa-bhujaṅga-dṛṣṭi-kalayā durvārayā dūṣite ratnālaṅkaraṇe manāg api manas tṛṣṇāṃ na puṣṇāti me

11.39

अथ विभ्रमः- वल्लभ-प्राप्ति-वेलायां मदनावेश-सम्भ्रमात् विभ्रमो हार-माल्यादि-भूषा-स्थान-विपर्ययः

atha vibhramaḥ- vallabha-prāpti-velāyāṃ madanāveśa-sambhramāt vibhramo hāra-mālyādi-bhūṣā-sthāna-viparyayaḥ

11.40

यथा विदग्ध-माधवे (4.21)- धम्मिल्लोपरि नील-रत्न-रचितो हारस् त्वयारोपितो विन्यस्तः कुच-कुम्भयोः कुर्वलय-श्रेणी-कृतो गर्भकः अङ्गे चर्चितम् अञ्जनं विनिहिता कस्तूरिका नेत्रयोः कंसारेर् अभिसार-सम्भ्रम-भरान् मन्ये जगद् विस्मृतम्

yathā vidagdha-mādhave (4.21)- dhammillopari nīla-ratna-racito hāras tvayāropito vinyastaḥ kuca-kumbhayoḥ kurvalaya-śreṇī-kṛto garbhakaḥ aṅge carcitam añjanaṃ vinihitā kastūrikā netrayoḥ kaṃsārer abhisāra-sambhrama-bharān manye jagad vismṛtam

11.41

यथा वा, श्री-दशमे (10.29.7)- लिम्पन्त्यः प्रमृजन्त्योऽन्या अञ्जन्त्यः काश् च लोचने व्यत्यस्त-वस्त्राभरणाः काश्चित् कृष्णान्तिकं ययुः

yathā vā, śrī-daśame (10.29.7)- limpantyaḥ pramṛjantyo'nyā añjantyaḥ kāś ca locane vyatyasta-vastrābharaṇāḥ kāścit kṛṣṇāntikaṃ yayuḥ

11.42

अधीनस्यापि सेवायां कान्तस्यानभिनन्दनम् विभ्रमो वामतोद्रेकात् स्याद् इत्य् आख्याति कश्चन

adhīnasyāpi sevāyāṃ kāntasyānabhinandanam vibhramo vāmatodrekāt syād ity ākhyāti kaścana

11.43

यथा- त्वं गोविन्द मयासि किं नु कवरी-बन्धार्थम् अभ्यर्थितः क्लेशेनालम् अबद्ध एव चिकुर-स्तोमो मुदं दोग्धि मे वक्त्रस्यापि न माज्जनं कुरु घनं घर्मासु मे रोचते नैवोत्तंसय मालतीर् मम शिरः खेदं भरेणाप्स्यति

yathā- tvaṃ govinda mayāsi kiṃ nu kavarī-bandhārtham abhyarthitaḥ kleśenālam abaddha eva cikura-stomo mudaṃ dogdhi me vaktrasyāpi na mājjanaṃ kuru ghanaṃ gharmāsu me rocate naivottaṃsaya mālatīr mama śiraḥ khedaṃ bhareṇāpsyati

11.44

अथ किलकिञ्चितम्- गर्वाभिलाष-रुदित-स्मितासूया-भय-क्रुधाम् सङ्करी-करणं हर्षाद् उच्यते किल-किञ्चितम्

atha kilakiñcitam- garvābhilāṣa-rudita-smitāsūyā-bhaya-krudhām saṅkarī-karaṇaṃ harṣād ucyate kila-kiñcitam

11.45

यथा- मया जातोल्लासं प्रिय-सहचरी लोचन-पथे बलान् न्यस्ते राधा-कुच-मुकुलयोः पाणि-कमले उदञ्चद्-भ्रू-भेदं सपुलकम् अवष्टम्भि वलितं स्म्राम्य् अन्तस् तस्याः स्मित-रुदित-कान्त-द्युति मुखम्

yathā- mayā jātollāsaṃ priya-sahacarī locana-pathe balān nyaste rādhā-kuca-mukulayoḥ pāṇi-kamale udañcad-bhrū-bhedaṃ sapulakam avaṣṭambhi valitaṃ smrāmy antas tasyāḥ smita-rudita-kānta-dyuti mukham

11.46

यथा वा दान-केलि-कौमुद्यां (1)- अन्तः-स्मेरतयोज्ज्वला जल-कण-व्याकीर्ण-पक्ष्माङ्कुरा किञ्चित् पाटलिताञ्चला रसिकतोत्सिक्ता पुरः कुञ्चती रुद्धायाः पथि माधवेन मधुर-व्याभुग्न-तारोत्तरा राधायाः किलकिञ्चित-स्तवकिनी दृष्टिः श्रियं वः क्रियात्

yathā vā dāna-keli-kaumudyāṃ (1)- antaḥ-smeratayojjvalā jala-kaṇa-vyākīrṇa-pakṣmāṅkurā kiñcit pāṭalitāñcalā rasikatotsiktā puraḥ kuñcatī ruddhāyāḥ pathi mādhavena madhura-vyābhugna-tārottarā rādhāyāḥ kilakiñcita-stavakinī dṛṣṭiḥ śriyaṃ vaḥ kriyāt

11.47

अथ मोट्टायितम्- कान्त-स्मरण-वार्तादौ हृदि तद्-भाव-भावतः प्राकट्यम् अभिलाषस्य मोट्टायितम् उदीर्यते

atha moṭṭāyitam- kānta-smaraṇa-vārtādau hṛdi tad-bhāva-bhāvataḥ prākaṭyam abhilāṣasya moṭṭāyitam udīryate

11.48

यथा- न ब्रूते क्लम-बीजम् आलिभिर् अलं पृष्टापि पाली यदा चातुर्येण तद्-अग्रतस् तव कथा ताभिस् तदा प्रस्तुता तां पीताम्बर जृम्भमाण-वदनाम्भोजा क्षणं शृण्वती बिम्बोष्ठी पुलकरि विडम्बितवती फुल्लां कदम्ब-श्रियम्

yathā- na brūte klama-bījam ālibhir alaṃ pṛṣṭāpi pālī yadā cāturyeṇa tad-agratas tava kathā tābhis tadā prastutā tāṃ pītāmbara jṛmbhamāṇa-vadanāmbhojā kṣaṇaṃ śṛṇvatī bimboṣṭhī pulakari viḍambitavatī phullāṃ kadamba-śriyam

11.49

अथ कुट्टमितम्- स्तनाधरादि-ग्रहणे हृत्-प्रीताव् अपि सम्भ्रमात् बहिः क्रोधो व्यथितवत् प्रोक्तं कुट्टमितं बुधैः

atha kuṭṭamitam- stanādharādi-grahaṇe hṛt-prītāv api sambhramāt bahiḥ krodho vyathitavat proktaṃ kuṭṭamitaṃ budhaiḥ

11.50

यथा- करौद्धत्यं हन्त स्थगय कवरी मे विघटते दुकूलं च न्यञ्चत्य् अघहर तवास्तां विहसितम् किम् आरब्धः कर्तुं तम् अनवसरे निर्दय मदात् पताम्य् एषा पी̀अदे वितर शयितुं मे क्षणम् अपि

yathā- karauddhatyaṃ hanta sthagaya kavarī me vighaṭate dukūlaṃ ca nyañcaty aghahara tavāstāṃ vihasitam kim ārabdhaḥ kartuṃ tam anavasare nirdaya madāt patāmy eṣā pī̀ade vitara śayituṃ me kṣaṇam api

11.51

यथा वा- न भ्रू-लतां कुटिलय क्षिप नैव हस्तं वक्त्रं च कण्टकित-गण्डम् इदं न रुन्धि प्रीणातु सुन्दरि तवाधर-बन्धु-जीवे पीत्वा मधुनि मधुरे मधुसूद्नोऽसौ

yathā vā- na bhrū-latāṃ kuṭilaya kṣipa naiva hastaṃ vaktraṃ ca kaṇṭakita-gaṇḍam idaṃ na rundhi prīṇātu sundari tavādhara-bandhu-jīve pītvā madhuni madhure madhusūdno'sau

11.52

अथ बिब्बोकः बिब्बोको मान-गर्वाभ्यां स्याद् अभीष्टेऽप्य् अनादरः

atha bibbokaḥ bibboko māna-garvābhyāṃ syād abhīṣṭe'py anādaraḥ

11.53

तत्र गर्वेण, यथा- प्रियोक्ति-लक्षेण विपक्ष-सन्निधौ स्वीकारितां पश्य शिखण्ड-मौलिना श्यामातिवामा हृदयङ्गमाम् अपि स्रजं दराघ्राय निरास हेलया

tatra garveṇa, yathā- priyokti-lakṣeṇa vipakṣa-sannidhau svīkāritāṃ paśya śikhaṇḍa-maulinā śyāmātivāmā hṛdayaṅgamām api srajaṃ darāghrāya nirāsa helayā

11.54

यथा वा- स्फुरत्य् अग्रे तिष्ठन् सखि तव मुख-क्सिप्त-नयनः प्रतीक्षां कृत्वायं भवद्-अवसरस्याघ-दमनः दृशोच्चैर् गाम्भीर्य-ग्रथित-गुरु-हेला-गहनया हसन्तीव क्षीवे त्वम् इह वनमालां रचयसि

yathā vā- sphuraty agre tiṣṭhan sakhi tava mukha-ksipta-nayanaḥ pratīkṣāṃ kṛtvāyaṃ bhavad-avasarasyāgha-damanaḥ dṛśoccair gāmbhīrya-grathita-guru-helā-gahanayā hasantīva kṣīve tvam iha vanamālāṃ racayasi

11.55

मानेन, यथा- हरिणा सखि चाटु-मण्डलीं क्रियमाणाम् अवमन्य मन्युतः न वृथाद्य सुशिक्षिताम् अपि स्वयम् अध्यापय गौरि शारिकाम्

mānena, yathā- hariṇā sakhi cāṭu-maṇḍalīṃ kriyamāṇām avamanya manyutaḥ na vṛthādya suśikṣitām api svayam adhyāpaya gauri śārikām

11.56

अथ ललितम्- विन्यास-भङ्गि-रङ्गानां भ्रू-विलास-मनोहराः सुकुमारा भवेद् यत्र ललितं तद्-उदीरितम्

atha lalitam- vinyāsa-bhaṅgi-raṅgānāṃ bhrū-vilāsa-manoharāḥ sukumārā bhaved yatra lalitaṃ tad-udīritam

11.57

यथा- सुभ्रू-भङ्गम् अननङ्ग-बाण-जननीर् आलोकयन्ती लताः सोल्लासं पद-पङ्कजे दिशि दिशि प्रेङ्खोलयन्त्य् उज्ज्वला गन्धाकृष्ट-धियः करेण मृदुना व्याधुन्वती षट्-पदान् राधा नन्दति कुञ्ज-कन्दर-तटे वृन्दावन-श्रीर् इव

yathā- subhrū-bhaṅgam ananaṅga-bāṇa-jananīr ālokayantī latāḥ sollāsaṃ pada-paṅkaje diśi diśi preṅkholayanty ujjvalā gandhākṛṣṭa-dhiyaḥ kareṇa mṛdunā vyādhunvatī ṣaṭ-padān rādhā nandati kuñja-kandara-taṭe vṛndāvana-śrīr iva

11.58

अथ विकृतम्- ह्री-मानेर्ष्यादिभिर् यत्र नोच्यते स्व-विवक्षितम् व्यज्यते चेष्टयैवेदं विकृतं तद् विदुर् बुधाः

atha vikṛtam- hrī-mānerṣyādibhir yatra nocyate sva-vivakṣitam vyajyate ceṣṭayaivedaṃ vikṛtaṃ tad vidur budhāḥ

11.59

तत्र ह्रिया, यथा- निशमय्य मुकुन्द मन्मुखा- द्भवद्-अभ्यर्थितम् अत्र सुन्दरी न गिराभिनन्द किन्तु सा पुलकेनैव कपोल-शोभिना

tatra hriyā, yathā- niśamayya mukunda manmukhā- dbhavad-abhyarthitam atra sundarī na girābhinanda kintu sā pulakenaiva kapola-śobhinā

11.60

यथा वा- न पर-पुरुसे दृष्टि-क्सेपो वराक्षि तवोचित- स्त्वम् असि कुलजा साध्वी वक्त्रं प्रसीद विवर्तय इति पथि मया नर्मण्य् उक्ते हरेर् नव-वीक्षणे सदयम् उदयत्-कार्पण्यं माम् अवैक्षत राधिका

yathā vā- na para-puruse dṛṣṭi-ksepo varākṣi tavocita- stvam asi kulajā sādhvī vaktraṃ prasīda vivartaya iti pathi mayā narmaṇy ukte harer nava-vīkṣaṇe sadayam udayat-kārpaṇyaṃ mām avaikṣata rādhikā

11.61

मानेन, यथा- मयासक्तवति प्रसादन-विधौ विस्मृत्य चन्द्र-ग्रहं तद्-विज्ञप्ति-समुत्सुकापि विजहौ मौनं न सा मानिनी किन्तु श्यामल-रत्न-सम्पुट-दलेनावृत्य किञ्चिन् मुखं सत्या स्मारयति स्म विस्मृतम् असौ माम् औपरागीं श्रियम्

mānena, yathā- mayāsaktavati prasādana-vidhau vismṛtya candra-grahaṃ tad-vijñapti-samutsukāpi vijahau maunaṃ na sā māninī kintu śyāmala-ratna-sampuṭa-dalenāvṛtya kiñcin mukhaṃ satyā smārayati sma vismṛtam asau mām auparāgīṃ śriyam

11.62

ईर्स्यया, यथा- वितर तस्करि मे मुरलीं हृता- मिति मद्-उद्धर-जल्प-विवृत्तया भ्रू-कुटि-भङ्गुरम् अर्क-सुता-तटे सपदि राधिकयाहम् उदीक्षितः

īrsyayā, yathā- vitara taskari me muralīṃ hṛtā- miti mad-uddhara-jalpa-vivṛttayā bhrū-kuṭi-bhaṅguram arka-sutā-taṭe sapadi rādhikayāham udīkṣitaḥ

11.63

अलङ्कारा निगदिता विंशतिर् गात्र-चित्त-जाः अमी यथोचितं ज्ञेया माधवेऽपि मनीषिभिः

alaṅkārā nigaditā viṃśatir gātra-citta-jāḥ amī yathocitaṃ jñeyā mādhave'pi manīṣibhiḥ

11.64

कैश्चिद् अन्येऽप्य् अलङ्काराः प्रोक्ता नात्र मयोदिताः मुनेर् असम्मतत्वेन किन्तु द्वितयम् उच्यते मौग्ध्यं च चकितं चेति किञ्चिन् माधुर्य-पोषणात्

kaiścid anye'py alaṅkārāḥ proktā nātra mayoditāḥ muner asammatatvena kintu dvitayam ucyate maugdhyaṃ ca cakitaṃ ceti kiñcin mādhurya-poṣaṇāt

11.65

तत्र मौग्ध्यम्- ज्ञातस्याप्य् अज्ञवत् पृच्छा प्रियाग्रे मौग्ध्यम् ईरितम्

tatra maugdhyam- jñātasyāpy ajñavat pṛcchā priyāgre maugdhyam īritam

11.66

यथा मुक्ता-चरिते- कास् ता लताः क्व वा सन्ति केन वा किल रोपिताः नाथ मत्-कङ्कण-न्यस्तं यासां मुक्ताफलं फलम्

yathā muktā-carite- kās tā latāḥ kva vā santi kena vā kila ropitāḥ nātha mat-kaṅkaṇa-nyastaṃ yāsāṃ muktāphalaṃ phalam

11.67

चकितम्- प्रियाग्रे चकितं भीतेर् अस्थानेऽपि भयं महत्

cakitam- priyāgre cakitaṃ bhīter asthāne'pi bhayaṃ mahat

11.68

यथा- रक्ष रक्ष मुहुर् एष भीषणो धावति श्रवण-चम्पकं मम इत्य् उदीर्य मधुपाद् विशङ्किता सस्वजे हरिण-लोचना हरिम्

yathā- rakṣa rakṣa muhur eṣa bhīṣaṇo dhāvati śravaṇa-campakaṃ mama ity udīrya madhupād viśaṅkitā sasvaje hariṇa-locanā harim

11.69

इत्य् अलङ्कार-विवृतिः अथ उद्भास्वराः उद्भासन्ते स्वधानीति प्रोक्ता उद्भास्वरा बुधैः

ity alaṅkāra-vivṛtiḥ atha udbhāsvarāḥ udbhāsante svadhānīti proktā udbhāsvarā budhaiḥ

11.70

नीव्य्-उत्तरीय-धम्मिल्ल-स्रंसनं गात्र-मोटनम् जृम्भा घ्राणस्य फुल्लत्वं निश्वासाद्याश् च ते मताः

nīvy-uttarīya-dhammilla-sraṃsanaṃ gātra-moṭanam jṛmbhā ghrāṇasya phullatvaṃ niśvāsādyāś ca te matāḥ

11.71

तत्र नीवि-स्रंसनं, यथा विदग्ध-माधवे(7.41) नैरञ्जन्यम् उपेयतुः परिगलन्-मोदाश्रुणी लोचने स्वेदोद्धूत-विलेपनं किल कुच-द्वन्द्वं जहौ रागिताम् योगौत्सुक्यम् अगाद् उरः स्फुरद् इति प्रेक्ष्योदयं सङ्गिनां राधे नीविर् इयं तव श्लथ-गुणा शङ्के मुमुक्षां दधे

tatra nīvi-sraṃsanaṃ, yathā vidagdha-mādhave(7.41) nairañjanyam upeyatuḥ parigalan-modāśruṇī locane svedoddhūta-vilepanaṃ kila kuca-dvandvaṃ jahau rāgitām yogautsukyam agād uraḥ sphurad iti prekṣyodayaṃ saṅgināṃ rādhe nīvir iyaṃ tava ślatha-guṇā śaṅke mumukṣāṃ dadhe

11.72

उत्तरीय-स्रंसनं, यथा- तव हृदि मम रागात् कोऽपि रागो गरिष्ठः स्फुरति तद् अपसृत्य व्यक्तम् एतं करोमि इति खलु हृदयात् ते राधिके रोधकारि च्युतम् इव पुरतो मे मञ्जु माञ्जिष्ठ-वासः

uttarīya-sraṃsanaṃ, yathā- tava hṛdi mama rāgāt ko'pi rāgo gariṣṭhaḥ sphurati tad apasṛtya vyaktam etaṃ karomi iti khalu hṛdayāt te rādhike rodhakāri cyutam iva purato me mañju māñjiṣṭha-vāsaḥ

11.73

धम्मिल्ल-स्रंसनं, यथा- स्फुरति मुर-द्विषि पुरतो दुरात्मनाम् अपि विमुक्तिदे गौरि नाद्भुतम् इदं यदीयुः संयमिनस् ते कचा मुक्तिम्

dhammilla-sraṃsanaṃ, yathā- sphurati mura-dviṣi purato durātmanām api vimuktide gauri nādbhutam idaṃ yadīyuḥ saṃyaminas te kacā muktim

11.74

गात्र-मोटनं, यथा- व्रजाङ्गने वल्लव-पुङ्गवस्य पुरः कुरङ्गी-नयना सलीलम् अप्य् अङ्ग-भङ्गं किल कुर्वतीय- मनङ्ग-भङ्गं तरसा व्यतानीत्

gātra-moṭanaṃ, yathā- vrajāṅgane vallava-puṅgavasya puraḥ kuraṅgī-nayanā salīlam apy aṅga-bhaṅgaṃ kila kurvatīya- manaṅga-bhaṅgaṃ tarasā vyatānīt

11.75

जृम्भा, यथा- पुष्पैर् अवेत्य विशिखैर् भवतीम् असाध्यां साध्वीम् अधीत्य मदनः किल जृम्भणास्त्राम् चन्द्रावलि प्रसभम् एव वशीचकार यद् गोष्ठ-सीमनि मुहुः सखि जृम्भसेऽद्य

jṛmbhā, yathā- puṣpair avetya viśikhair bhavatīm asādhyāṃ sādhvīm adhītya madanaḥ kila jṛmbhaṇāstrām candrāvali prasabham eva vaśīcakāra yad goṣṭha-sīmani muhuḥ sakhi jṛmbhase'dya

11.76

घ्राण-फुल्लत्वं, यथा- रचित-शिखर-शोभारम्भम् अम्भोरुहाक्षी श्वसित-पवन-दोलान्दोलिना मौक्तिकेन पुट-युगम् अतिफुल्लं बिभ्रती नासिकायां मम मनसि विलग्ना दर्शनाद् एव राधा

ghrāṇa-phullatvaṃ, yathā- racita-śikhara-śobhārambham ambhoruhākṣī śvasita-pavana-dolāndolinā mauktikena puṭa-yugam atiphullaṃ bibhratī nāsikāyāṃ mama manasi vilagnā darśanād eva rādhā

11.77

यद्यप्य् एते विशेषाः स्युर् मोट्टायित-विलासयोः शोभा-विशेष-पोषित्वात् तथापि पृथग् ईरिताः

yadyapy ete viśeṣāḥ syur moṭṭāyita-vilāsayoḥ śobhā-viśeṣa-poṣitvāt tathāpi pṛthag īritāḥ

11.78

अथ वाचिकाः- आलापश् च विलापश् च संलापश् च प्रलापकः अनुलापोऽपलापश् च सन्देशश् चातिदेशकः

atha vācikāḥ- ālāpaś ca vilāpaś ca saṃlāpaś ca pralāpakaḥ anulāpo'palāpaś ca sandeśaś cātideśakaḥ

11.79

अपदेशोपदेशौ च निर्देशो व्यपदेशकः कीर्तिता वचनारम्भा द्वादशामी मनीषिभिः

apadeśopadeśau ca nirdeśo vyapadeśakaḥ kīrtitā vacanārambhā dvādaśāmī manīṣibhiḥ

11.80

तत्र आलापः- चाटु-प्रियोक्तिर् आलापः

tatra ālāpaḥ- cāṭu-priyoktir ālāpaḥ

11.81

यथा श्री-दशमे(10.29.40)- का स्त्र्य् अङ्ग ते कल-पदायत-मूर्च्छितेन सम्मोहिता æर्यपदवीं न चलेत् त्रिलोक्याम् त्रैलोक्य-सौभगम् इदं च निरीक्ष्य रूपं यद् गो-द्विज-द्रुम-मृगान् पुलकान्य् अबिभ्रत्

yathā śrī-daśame(10.29.40)- kā stry aṅga te kala-padāyata-mūrcchitena sammohitā æryapadavīṃ na calet trilokyām trailokya-saubhagam idaṃ ca nirīkṣya rūpaṃ yad go-dvija-druma-mṛgān pulakāny abibhrat

11.82

यथा वा विदग्ध-माधवे (5.31)- कठोरा भव मृद्वी वा प्राणास् त्वम् असि राधिके अस्ति नान्या चकोरस्य चन्द्रलेखां विना गतिः

yathā vā vidagdha-mādhave (5.31)- kaṭhorā bhava mṛdvī vā prāṇās tvam asi rādhike asti nānyā cakorasya candralekhāṃ vinā gatiḥ

11.83

अथ विलापः- विलापो दुःखजं वचः

atha vilāpaḥ- vilāpo duḥkhajaṃ vacaḥ

11.84

यथा श्री-दशमे (10.47.47)- परं सौख्यं हि नैराश्यं स्वैरिण्य् अप्य् आह पिङ्गला तज् जानतीनां नः कृष्णे तथाप्य् आशा दुरत्यया

yathā śrī-daśame (10.47.47)- paraṃ saukhyaṃ hi nairāśyaṃ svairiṇy apy āha piṅgalā taj jānatīnāṃ naḥ kṛṣṇe tathāpy āśā duratyayā

11.85

संलापः उक्ति-प्रत्युक्तिमद्-वाक्यं संलाप इति कीर्त्यते

saṃlāpaḥ ukti-pratyuktimad-vākyaṃ saṃlāpa iti kīrtyate

11.86

यथा पद्यावल्यां (269) उत्तिष्ठारात् तरौ मे तरुणि मम तरोः शक्तिर् आरोहणे का साक्षाद् आख्यामि मुग्धे तरणिम् इह रवेर् आख्यया का रतिर् मे वार्तेयं नौ-प्रसङ्गे कथम् अपि भविता नावयोः सङ्गमार्था वार्तापीति स्मितास्यं जित-गिरिम् अजितं राधयाराधयामि

yathā padyāvalyāṃ (269) uttiṣṭhārāt tarau me taruṇi mama taroḥ śaktir ārohaṇe kā sākṣād ākhyāmi mugdhe taraṇim iha raver ākhyayā kā ratir me vārteyaṃ nau-prasaṅge katham api bhavitā nāvayoḥ saṅgamārthā vārtāpīti smitāsyaṃ jita-girim ajitaṃ rādhayārādhayāmi

11.87

प्रलापः व्यर्थालापः प्रलापः स्यात्

pralāpaḥ vyarthālāpaḥ pralāpaḥ syāt

11.88

यथा- करोति नादं मुरली रली रली व्रजाङ्गना-हृन्-मथनं थनं थनम् ततो विदूना भजते जते जते हरे भवन्तं ललिता लिता लिता

yathā- karoti nādaṃ muralī ralī ralī vrajāṅganā-hṛn-mathanaṃ thanaṃ thanam tato vidūnā bhajate jate jate hare bhavantaṃ lalitā litā litā

11.89

अनुलापः- अनुलापो मुहुर् वचः

anulāpaḥ- anulāpo muhur vacaḥ

11.90

यथा- कृष्णः कृष्णो नहि नहि तापिञ्छोऽयं वेणुर् वेणुर् नहि नहि भृङ्गोद्घोषः गुञ्जा गुञ्जा नहि नहि बन्धूकाली नेत्रे नेत्रे नहि नहि पद्म-द्वन्द्वम्

yathā- kṛṣṇaḥ kṛṣṇo nahi nahi tāpiñcho'yaṃ veṇur veṇur nahi nahi bhṛṅgodghoṣaḥ guñjā guñjā nahi nahi bandhūkālī netre netre nahi nahi padma-dvandvam

11.91

अपलापः अपलापस् तु पूर्वोक्तस्यान्यथा योजनं भवेत्

apalāpaḥ apalāpas tu pūrvoktasyānyathā yojanaṃ bhavet

11.92

यथा- फुल्लोज्ज्वल-वन-मालं कामयते का न माधवं प्रमदा हरये स्पृहयसि राधे नहि नहि वैरिणि वसन्ताय

yathā- phullojjvala-vana-mālaṃ kāmayate kā na mādhavaṃ pramadā haraye spṛhayasi rādhe nahi nahi vairiṇi vasantāya

11.93

सन्देशः- सन्देशस् तु प्रोषितस्य स्व-वार्ता-प्रेषणं भवेत्

sandeśaḥ- sandeśas tu proṣitasya sva-vārtā-preṣaṇaṃ bhavet

11.94

यथा- व्याहर मथुरानाथे मम सन्देश-प्रहेलिकां पान्थ विकला कृता कुहूभिर् लभते चन्द्रावली क्व लयम्

yathā- vyāhara mathurānāthe mama sandeśa-prahelikāṃ pāntha vikalā kṛtā kuhūbhir labhate candrāvalī kva layam

11.95

अतिदेशः- सोऽतिदेशस् तद् उक्तानि मद्-उक्तानीति यद् वचः

atideśaḥ- so'tideśas tad uktāni mad-uktānīti yad vacaḥ

11.96

यथा- वृथा वृथास् त्वं विचिकित्सितानि मा गोकुलाधीश्वर-नन्दनात्र गान्धर्विकाया गिरम् अन्तरस्थां वीणेव गीतिं ललिता व्यनक्ति

yathā- vṛthā vṛthās tvaṃ vicikitsitāni mā gokulādhīśvara-nandanātra gāndharvikāyā giram antarasthāṃ vīṇeva gītiṃ lalitā vyanakti

11.97

अथ अपदेशः- अन्यार्थ-कथनं यत् तु सोऽपदेश इतीरितः

atha apadeśaḥ- anyārtha-kathanaṃ yat tu so'padeśa itīritaḥ

11.98

यथा- यत् ते विक्षतम् उज्ज्वलं पृथु-फल-द्वन्द्वं नवा दाडिमी भृङ्गेण व्रणितं मधूनि पिबता ताम्रं च पुष्प-द्वयम् इत्य् आकर्ण्य सखी-गिरं गुरु-जनालोके किल श्यामला चैलेन स्तनयोर् युगं व्यवदधे दन्त-च्छदौ पाणिना

yathā- yat te vikṣatam ujjvalaṃ pṛthu-phala-dvandvaṃ navā dāḍimī bhṛṅgeṇa vraṇitaṃ madhūni pibatā tāmraṃ ca puṣpa-dvayam ity ākarṇya sakhī-giraṃ guru-janāloke kila śyāmalā cailena stanayor yugaṃ vyavadadhe danta-cchadau pāṇinā

11.99

उपदेशः- यत् तु शिक्षार्थ-वचनम् उपदेशः स उच्यते

upadeśaḥ- yat tu śikṣārtha-vacanam upadeśaḥ sa ucyate

11.100

यथा छन्दो-मञ्जर्याम्- मुग्धे यौवन-लक्ष्मीर् विद्युद्-विभ्रम-लोला त्रैलोक्याद्भुत-रूपो गोविन्दोऽतिदुरापः तद्-वृन्दावन-कुञ्जे गुञ्जद्-भृङ्ग-सनाथे श्री-नाथेन समेता स्वच्छन्दं कुरु केलिम्

yathā chando-mañjaryām- mugdhe yauvana-lakṣmīr vidyud-vibhrama-lolā trailokyādbhuta-rūpo govindo'tidurāpaḥ tad-vṛndāvana-kuñje guñjad-bhṛṅga-sanāthe śrī-nāthena sametā svacchandaṃ kuru kelim

11.101

निर्देशः- निर्देशस् तु भवेत् सोऽयम् अहम् इत्य् आदि-भाषणम्

nirdeśaḥ- nirdeśas tu bhavet so'yam aham ity ādi-bhāṣaṇam

11.102

यथा- सेयं मे भगिनी राधा ललितेयं च मे सखी विशाखेयम् अहं कृष्ण तिस्रः पुष्पार्थम् आगताः

yathā- seyaṃ me bhaginī rādhā laliteyaṃ ca me sakhī viśākheyam ahaṃ kṛṣṇa tisraḥ puṣpārtham āgatāḥ

11.103

व्यपदेशः- व्याजेनात्माभिलाषोक्तिर् व्यपदेश इतीर्यते

vyapadeśaḥ- vyājenātmābhilāṣoktir vyapadeśa itīryate

11.104

यथा- विलसन्-नवक-स्तवका काम्य-वने पश्य मालती मिलति कथम् इव चुम्बसि तुम्बीम् अथवा भ्रमरोऽसि किं ब्रूमः

yathā- vilasan-navaka-stavakā kāmya-vane paśya mālatī milati katham iva cumbasi tumbīm athavā bhramaro'si kiṃ brūmaḥ

11.105

अनुभावा भवन्त्य् एते रसे सर्वत्र वाचिकाः माधुर्याधिक्य-पोषित्वाद् इहैव परिकीर्तिताः

anubhāvā bhavanty ete rase sarvatra vācikāḥ mādhuryādhikya-poṣitvād ihaiva parikīrtitāḥ

Section 12

12.1

इति श्री-श्री-उज्ज्वल-नीलमणौ अनुभाव-प्रकरणम् 11 (12) अथ सात्त्विक-प्रकरणम् तत्र स्तम्भः, स हर्षाद्, यथा दान-केलि-कौमुद्याम् (36)- अभ्युक्ष्य निष्कं पतयालुना मुहुः स्वेदेन निष्कम्पतया व्यवस्थिता पञ्चालिका कुञ्चित-लोचना कथं पञ्चालिका-धर्मम् अवाप राधिका

iti śrī-śrī-ujjvala-nīlamaṇau anubhāva-prakaraṇam 11 (12) atha sāttvika-prakaraṇam tatra stambhaḥ, sa harṣād, yathā dāna-keli-kaumudyām (36)- abhyukṣya niṣkaṃ patayālunā muhuḥ svedena niṣkampatayā vyavasthitā pañcālikā kuñcita-locanā kathaṃ pañcālikā-dharmam avāpa rādhikā

12.2

भयाद्, यथा- घन-स्तनित-चक्रेण चकितेयं घन-स्तनी बभूव हरिम् आलिङ्ग्य निश्चलाङ्गी व्रजाङ्गना

bhayād, yathā- ghana-stanita-cakreṇa cakiteyaṃ ghana-stanī babhūva harim āliṅgya niścalāṅgī vrajāṅganā

12.3

दिग्धोऽयम् आश्चर्याद्, यथा- तव मधुरिम-सम्पदं विलक्ष त्रिजगद्-अलक्ष्य-तुलां मुकुन्द राधा कलय हृदि बलवच्-चमत्क्रियासौ समजनि निर्निमिषा च निश्चला च

digdho'yam āścaryād, yathā- tava madhurima-sampadaṃ vilakṣa trijagad-alakṣya-tulāṃ mukunda rādhā kalaya hṛdi balavac-camatkriyāsau samajani nirnimiṣā ca niścalā ca

12.4

विषादाद्, यथा- विलम्बम् अम्भोरुह-लोचनस्य विलोक्य सम्भावित-विप्रलम्भा सङ्केत-गेहस्य नितान्तम् अङ्के चित्रायिता तत्र बभूव चित्रा

viṣādād, yathā- vilambam ambhoruha-locanasya vilokya sambhāvita-vipralambhā saṅketa-gehasya nitāntam aṅke citrāyitā tatra babhūva citrā

12.5

अमर्षाद्, यथा- माधवस्य परिवर्तित-गोत्रां श्यामला निशि गिरं निशमय्य देव-योषिद् इव निर्निमिषाक्षी छायया च रहिता क्षणम् अयासीत्

amarṣād, yathā- mādhavasya parivartita-gotrāṃ śyāmalā niśi giraṃ niśamayya deva-yoṣid iva nirnimiṣākṣī chāyayā ca rahitā kṣaṇam ayāsīt

12.6

अथ स्वेदः, स हर्षाद्, यथा विष्णु-पुराणे (5.13.55)- गोपी-कपोल-संश्लेषम् अभिपत्य हरेर् भुजौ पुलकोद्गम-शस्याय स्वेदाम्बु-घनतां गतौ

atha svedaḥ, sa harṣād, yathā viṣṇu-purāṇe (5.13.55)- gopī-kapola-saṃśleṣam abhipatya harer bhujau pulakodgama-śasyāya svedāmbu-ghanatāṃ gatau

12.7

यथा वा- ध्रुवम् उज्ज्वल-चन्द्र-कान्त-यष्ट्या विधिना माधव निर्मितास्ति राधा यद् उदञ्चति तावकास्य-चन्द्रे द्रवतां स्वेद-भर-च्छलाद् बिभर्ति

yathā vā- dhruvam ujjvala-candra-kānta-yaṣṭyā vidhinā mādhava nirmitāsti rādhā yad udañcati tāvakāsya-candre dravatāṃ sveda-bhara-cchalād bibharti

12.8

भयाद्, यथा- मा भूर् विशाखे तरला विदूरतः पतिस् तवासौ निविडा लता-कुटि महा प्रयत्नेन कृताः कपोलयोः स्वेदोद-बिन्दुर् मकरीर् विलुम्पति

bhayād, yathā- mā bhūr viśākhe taralā vidūrataḥ patis tavāsau niviḍā latā-kuṭi mahā prayatnena kṛtāḥ kapolayoḥ svedoda-bindur makarīr vilumpati

12.9

क्रोधाद्, यथा- खिन्नापि गोत्र-स्खलनेन पाली शालीन-भावं छलतो व्यतानीत् तथापि तस्याः पटम् आर्द्रयन्ती स्वेदाम्बु-वृष्टिः कुर्धम् आचचक्षे

krodhād, yathā- khinnāpi gotra-skhalanena pālī śālīna-bhāvaṃ chalato vyatānīt tathāpi tasyāḥ paṭam ārdrayantī svedāmbu-vṛṣṭiḥ kurdham ācacakṣe

12.10

अथ रोमाञ्चः स आश्चर्याद्, यथा- चुम्बन्तम् आलोक्य चमुरु-चक्षुषां चमूरमूषां युगपन्-मधुर-द्विषम् व्योमाङ्गने तत्र सुराङ्गनावली- रोमाञ्चिता विस्तृत-दृष्टिर् आबभौ

atha romāñcaḥ sa āścaryād, yathā- cumbantam ālokya camuru-cakṣuṣāṃ camūramūṣāṃ yugapan-madhura-dviṣam vyomāṅgane tatra surāṅganāvalī- romāñcitā vistṛta-dṛṣṭir ābabhau

12.11

हर्षाद्, यथा श्री-दशमे (10.32.8)- तं काचिन् नेत्ररन्ध्रेण हृदिकृत्य निमील्य च पुलकाङ्गुल्युपगुह्यास् ते योगीवानन्दसम्प्लुता

harṣād, yathā śrī-daśame (10.32.8)- taṃ kācin netrarandhreṇa hṛdikṛtya nimīlya ca pulakāṅgulyupaguhyās te yogīvānandasamplutā

12.12

यथा वा श्री-रुक्मिणी-स्वयंवरे- रोमाणि सर्वाण्य् अपि बाल-भावात् प्रिय-श्रियं द्रष्टुम् इवोत्सुकानि तस्यास् तदा कोरकिताङ्ग-यष्टेर् उद्ग्रीविकादानम् इवाम्बभुवन्

yathā vā śrī-rukmiṇī-svayaṃvare- romāṇi sarvāṇy api bāla-bhāvāt priya-śriyaṃ draṣṭum ivotsukāni tasyās tadā korakitāṅga-yaṣṭer udgrīvikādānam ivāmbabhuvan

12.13

भयाद्, यथा- परिमल-चटुले द्विरेफ-वृन्दे मुखम् अभिधावति कम्पिताङ्ग-यष्टिः विपुल-पुलक-पालिर् अद्य पाली हरिम् अधरीकृत-ह्री-धूर् आलिलिङ्ग

bhayād, yathā- parimala-caṭule dvirepha-vṛnde mukham abhidhāvati kampitāṅga-yaṣṭiḥ vipula-pulaka-pālir adya pālī harim adharīkṛta-hrī-dhūr āliliṅga

12.14

अथ स्वर-भङ्गः, स विषादाद् यथा श्री-गीत-गोविन्दे (6.10)- विपुल-पुलक-पालिः स्फीत-सीत्-कारम् अन्तर्- जनित-जडिमम्-काकु-व्याकुलं व्याहरन्ती तव कितव विधायामन्द-कन्दर्प-चिन्तां रस-जल-निधि-मग्ना ध्यान-लग्ना मृगक्षी

atha svara-bhaṅgaḥ, sa viṣādād yathā śrī-gīta-govinde (6.10)- vipula-pulaka-pāliḥ sphīta-sīt-kāram antar- janita-jaḍimam-kāku-vyākulaṃ vyāharantī tava kitava vidhāyāmanda-kandarpa-cintāṃ rasa-jala-nidhi-magnā dhyāna-lagnā mṛgakṣī

12.15

विस्मयाद्, यथा- गुरु-सम्भ्रम-स्तिमित-कण्ठया मया कर-संज्ञयापि बहुधावबोधिता न पुनस् त्वम् अत्र हरि-वेणु-वादने पुलकान् विलोकितवती लतास्व् अपि

vismayād, yathā- guru-sambhrama-stimita-kaṇṭhayā mayā kara-saṃjñayāpi bahudhāvabodhitā na punas tvam atra hari-veṇu-vādane pulakān vilokitavatī latāsv api

12.16

अमर्षाद्, यथा- प्रेयस्यः परमाद्भुताः कति न मे दीव्यन्ति गोष्ठान्तरे तासां नोज्ज्वल-नर्म-भङ्गिभिर् अपि प्राप्तोऽस्मि तुष्टिं तथा द्वित्रैर् अद्य मुहुस् तरङ्गद्-अधर-ग्रस्तार्ध-वर्णैर् यथा राधायाः सखि रोष-गद्गद-पदैर् आक्षेप-वाग्-बिन्दुभिः

amarṣād, yathā- preyasyaḥ paramādbhutāḥ kati na me dīvyanti goṣṭhāntare tāsāṃ nojjvala-narma-bhaṅgibhir api prāpto'smi tuṣṭiṃ tathā dvitrair adya muhus taraṅgad-adhara-grastārdha-varṇair yathā rādhāyāḥ sakhi roṣa-gadgada-padair ākṣepa-vāg-bindubhiḥ

12.17

हर्षाद्, यथा श्री-रुक्मिणी-स्वयंवरे- पश्येम तं भूय इति ब्रुवाणां सखीं वचोभिः किल सा ततर्ज न प्रीति-कर्णे-जपतां गतानि विदाम्बभूव स्मर-वैकृतानि

harṣād, yathā śrī-rukmiṇī-svayaṃvare- paśyema taṃ bhūya iti bruvāṇāṃ sakhīṃ vacobhiḥ kila sā tatarja na prīti-karṇe-japatāṃ gatāni vidāmbabhūva smara-vaikṛtāni

12.18

भीतेर्, यथा- प्रथम-सङ्गम-नर्मणि साध्वस- स्खलितयापि गिरा सखि राधिका नव-सुधा-ह्रदिनीं मदिरेक्षणा श्रुति-तटे मम काञ्चिद् अवीवहत्

bhīter, yathā- prathama-saṅgama-narmaṇi sādhvasa- skhalitayāpi girā sakhi rādhikā nava-sudhā-hradinīṃ madirekṣaṇā śruti-taṭe mama kāñcid avīvahat

12.19

अथ वेपथुः, स त्रासेन, यथा- केशवो युवति-वेश-भाग् अयं बालिशः किल पतिस् तवाग्रतः राधिके तद् अपि मूर्तिर् अद्य ते किं प्रवात-कदली-तुलां दधे

atha vepathuḥ, sa trāsena, yathā- keśavo yuvati-veśa-bhāg ayaṃ bāliśaḥ kila patis tavāgrataḥ rādhike tad api mūrtir adya te kiṃ pravāta-kadalī-tulāṃ dadhe

12.20

अमर्षेण, यथा- यदि कुपितासि न पद्मे किं तुनुर् उत्कम्पते प्रसभम् विचलति कुतो निवाते दीप-शिखा निर्भर-स्निग्धा

amarṣeṇa, yathā- yadi kupitāsi na padme kiṃ tunur utkampate prasabham vicalati kuto nivāte dīpa-śikhā nirbhara-snigdhā

12.21

हर्षेण, यथा- वल्लव-राज-कुमारे मिलिते पुरतः किम् आत्त-कम्पासि तव पेशलास्मि पार्श्वे ललितेयं परिहरातङ्कम्

harṣeṇa, yathā- vallava-rāja-kumāre milite purataḥ kim ātta-kampāsi tava peśalāsmi pārśve laliteyaṃ pariharātaṅkam

12.22

अथ वैवर्ण्यम्, तद्-विषादाद्, यथा- मधुरिमभरैर् मुक्तस्यालं कलङ्कित-कुङ्कुमैर्- र्द्विरद-रदन-श्रेणीम् आभां चिराय वितन्वतः विधुर् अपि तुलाम् आप्तस् तस्या मुखस्य बकीरिपो वद परम् अतः सारङ्ग्याक्ष्याः किम् अस्ति विडम्बनम्

atha vaivarṇyam, tad-viṣādād, yathā- madhurimabharair muktasyālaṃ kalaṅkita-kuṅkumair- rdvirada-radana-śreṇīm ābhāṃ cirāya vitanvataḥ vidhur api tulām āptas tasyā mukhasya bakīripo vada param ataḥ sāraṅgyākṣyāḥ kim asti viḍambanam

12.23

रोषाद्, यथा- विलसति किल वृन्दारण्य-लीला-विहारे कथय कथम् अकाण्डे ताम्र-वक्त्रासि वृत्ता प्रसरद्-उदय-राग-ग्रस्त-पूर्णेन्दु-बिम्बा किम् इव सखि निशीथे शारदी जायते द्यौः

roṣād, yathā- vilasati kila vṛndāraṇya-līlā-vihāre kathaya katham akāṇḍe tāmra-vaktrāsi vṛttā prasarad-udaya-rāga-grasta-pūrṇendu-bimbā kim iva sakhi niśīthe śāradī jāyate dyauḥ

12.24

भीतेर्, यथा- क्रीडन्त्यास् तट-भुवि माधवेन सार्धं तत्रारात् पतिम् अवलोक्य विक्लवायाः राधायास् तनुम् अनु कालिमा तथासीत् तेनेयं किम् अपि यथा न पर्यचायि

bhīter, yathā- krīḍantyās taṭa-bhuvi mādhavena sārdhaṃ tatrārāt patim avalokya viklavāyāḥ rādhāyās tanum anu kālimā tathāsīt teneyaṃ kim api yathā na paryacāyi

12.25

अथ अश्रु, तत्र हर्षाद्, यथा श्री-गीत-गोविन्दे (11.32)- अतिक्रम्यापाङ्गं श्रवण-पथ-पर्यन्त-गमन- प्रयासेनेवाक्ष्णोस् तरलतर-तारं गमितयोः इदानीं राधायाः प्रियतम-समालोक-समये पपात स्वेदाम्बु-प्रसर इव हर्षाश्रु-निकरः

atha aśru, tatra harṣād, yathā śrī-gīta-govinde (11.32)- atikramyāpāṅgaṃ śravaṇa-patha-paryanta-gamana- prayāsenevākṣṇos taralatara-tāraṃ gamitayoḥ idānīṃ rādhāyāḥ priyatama-samāloka-samaye papāta svedāmbu-prasara iva harṣāśru-nikaraḥ

12.26

फुल्ल-गण्डं सरोमाञ्चं बाष्पम् आनन्दजं मतम्

phulla-gaṇḍaṃ saromāñcaṃ bāṣpam ānandajaṃ matam

12.27

रोषाद्, यथा- प्रातर् मुरद्विषम् उरः-स्फुरद्-अन्य-नारी- पत्राङ्कुर-प्रकर-लक्ष्मणम् ईक्षमाणा अप्रोच्य किञ्चिद् अपि कुञ्चित-दृष्टिर् एषा रोषाश्रु-बिन्दु-भरम् इन्दुमुखी मुमोच

roṣād, yathā- prātar muradviṣam uraḥ-sphurad-anya-nārī- patrāṅkura-prakara-lakṣmaṇam īkṣamāṇā aprocya kiñcid api kuñcita-dṛṣṭir eṣā roṣāśru-bindu-bharam indumukhī mumoca

12.28

यथा वा बिल्वमङ्गले- राधेऽपराधेन विनैव कस्माद् अस्मासु वाचः परुषा रुषा ते अहो कथं ते कुचयोः प्रथन्ते हारानुकारास् तरलाश्रु-धाराः

yathā vā bilvamaṅgale- rādhe'parādhena vinaiva kasmād asmāsu vācaḥ paruṣā ruṣā te aho kathaṃ te kucayoḥ prathante hārānukārās taralāśru-dhārāḥ

12.29

शिरः-कम्पि स-निश्वासं स्फुरद्-ओष्ठ-कपोलकम् कटाक्ष-भ्रू-कुटी-वक्त्रं स्त्रीणाम् ईर्ष्योत्थ-रोदनम्

śiraḥ-kampi sa-niśvāsaṃ sphurad-oṣṭha-kapolakam kaṭākṣa-bhrū-kuṭī-vaktraṃ strīṇām īrṣyottha-rodanam

12.30

विषादाद्, यथा पद्यावल्याम् (349)- मलिनं नयनाञ्जनाम्बुभिर् मुखचन्द्रं करभोरु मा कुरु करुणावरुणालयो हरिस् त्वयि भूयः करुणां विधास्यति

viṣādād, yathā padyāvalyām (349)- malinaṃ nayanāñjanāmbubhir mukhacandraṃ karabhoru mā kuru karuṇāvaruṇālayo haris tvayi bhūyaḥ karuṇāṃ vidhāsyati

12.31

अथ प्रलयः, स सुखेन, यथा- जङ्घे स्थावरतां गते परिहृत-स्पन्दा द्वयी नेत्रयोः कण्ठ कुण्ठितअ-निस्वनो विघटित-श्वासा च नासा-पुटी राधायाः परम-प्रमोद-सुधया धौतं पुरो माधवे साक्षात्कारम् इते मनोऽपि मुनिवन् मन्ये समाधिं दधे

atha pralayaḥ, sa sukhena, yathā- jaṅghe sthāvaratāṃ gate parihṛta-spandā dvayī netrayoḥ kaṇṭha kuṇṭhitaa-nisvano vighaṭita-śvāsā ca nāsā-puṭī rādhāyāḥ parama-pramoda-sudhayā dhautaṃ puro mādhave sākṣātkāram ite mano'pi munivan manye samādhiṃ dadhe

12.32

दुःखेन, यथा ललित-माधवे (3.61)- दंशः कंस-नृपस्य वक्षसि रुषा कृष्णोरगेणार्प्यतां दूरे गोष्ठ-तडाग-जीवनम् इतो येनापजह्रे हरिः हा धिक् कः शरणं भवेन् मृदि लुठद्-गात्रीयम् अन्तः-क्लमाद् आभीरी-शफरी-ततिः शिथिलित-श्वासोर्मिर् आमीलति

duḥkhena, yathā lalita-mādhave (3.61)- daṃśaḥ kaṃsa-nṛpasya vakṣasi ruṣā kṛṣṇorageṇārpyatāṃ dūre goṣṭha-taḍāga-jīvanam ito yenāpajahre hariḥ hā dhik kaḥ śaraṇaṃ bhaven mṛdi luṭhad-gātrīyam antaḥ-klamād ābhīrī-śapharī-tatiḥ śithilita-śvāsormir āmīlati

12.33

अथ एषु धूमायिताः- सुराङ्गने सखि मधुरापुर् आङ्गने पुरः पुरातन-पुरुषस्य वीक्षया तवाक्षिणी जल-कण-साक्षिणी कुतः कथं पुनः पुलकि च गण्ड-मण्डलम्

atha eṣu dhūmāyitāḥ- surāṅgane sakhi madhurāpur āṅgane puraḥ purātana-puruṣasya vīkṣayā tavākṣiṇī jala-kaṇa-sākṣiṇī kutaḥ kathaṃ punaḥ pulaki ca gaṇḍa-maṇḍalam

12.34

ज्वलिताः- सखि स्तब्धीभावं भजति नितराम् उरु-युगलं तनु-जाली हर्षं युगम् अपि तवाक्ष्णोः सरसताम् तद्-उन्नीतं धन्ये रहसि कर-पङ्केरुह-तलं प्रपन्नस् ते दिष्ट्या नलिन-मुखि नीलो निधिर् अभूत्

jvalitāḥ- sakhi stabdhībhāvaṃ bhajati nitarām uru-yugalaṃ tanu-jālī harṣaṃ yugam api tavākṣṇoḥ sarasatām tad-unnītaṃ dhanye rahasi kara-paṅkeruha-talaṃ prapannas te diṣṭyā nalina-mukhi nīlo nidhir abhūt

12.35

अथ दीप्ताः, यथा विदग्ध-माधवे (1.36)- क्षौणिं पङ्किलयन्ति पङ्कज-रुचोर् अक्ष्णोः पयो-बिन्दवः श्वासास् ताण्डवयन्ति पाण्डु-वदने दूराद् उरोजांशुकम् मूर्तिं दन्तुरयन्ति सन्ततम् अमी रोमाञ्च-पुञ्जाश् च ते मन्ये माधव-माधुरी-श्रवणयोर् अभ्यासम् अभ्याययौ

atha dīptāḥ, yathā vidagdha-mādhave (1.36)- kṣauṇiṃ paṅkilayanti paṅkaja-rucor akṣṇoḥ payo-bindavaḥ śvāsās tāṇḍavayanti pāṇḍu-vadane dūrād urojāṃśukam mūrtiṃ danturayanti santatam amī romāñca-puñjāś ca te manye mādhava-mādhurī-śravaṇayor abhyāsam abhyāyayau

12.36

उद्दीप्ताः- स्नाता नेत्रज-निर्झरेण दधती स्वेदाम्बु-मुक्तावलिं रोमाञ्चोत्कर-कञ्चुकेन निचिता श्री-खण्ड-पाण्डु-द्युतिः खञ्जन्-मञ्जुल-भारती सवयसा युक्ता स्फुरतीत्य् असौ सज्जा ते नव-सङ्गमाय ललिता स्तम्भाश्रिता वर्तते

uddīptāḥ- snātā netraja-nirjhareṇa dadhatī svedāmbu-muktāvaliṃ romāñcotkara-kañcukena nicitā śrī-khaṇḍa-pāṇḍu-dyutiḥ khañjan-mañjula-bhāratī savayasā yuktā sphuratīty asau sajjā te nava-saṅgamāya lalitā stambhāśritā vartate

12.37

उद्दीप्तानां भिदा एव सूद्दीप्ताः सन्ति कुत्रचित् सात्त्विकाः परमोत्कर्ष-कोटिम् अत्रैव बिभ्रति

uddīptānāṃ bhidā eva sūddīptāḥ santi kutracit sāttvikāḥ paramotkarṣa-koṭim atraiva bibhrati

12.38

यथा- स्वेदैर् दर्शिअ-दुर्दिना विदधती बाष्पाबुभिर् निस्तृषो वत्सीरङ्ग-रुहालिभिर् मुकुकिनी-फुल्लाभिर् आमूलतः श्रुत्वा ते मुरलीं तथाभवद् इयं राधा यथाराध्यते मुग्धैर् माधव भारती-प्रतिकृतिर् भ्रान्त्याद्य विद्यार्थिभिः

yathā- svedair darśia-durdinā vidadhatī bāṣpābubhir nistṛṣo vatsīraṅga-ruhālibhir mukukinī-phullābhir āmūlataḥ śrutvā te muralīṃ tathābhavad iyaṃ rādhā yathārādhyate mugdhair mādhava bhāratī-pratikṛtir bhrāntyādya vidyārthibhiḥ

Section 13

13.1

इति श्री-श्री-उज्ज्वल-नीलमणौ सात्त्विक-प्रकरणम् 12 (13) अथ व्यभिचारि-प्रकरणम् निर्वेदाद्यास्त्रयस्त्रिंशद्-भावा ये परिकीर्तिताः औग्र्यलस्ये विना तेऽत्र विज्ञेया व्यभिचारिणः

iti śrī-śrī-ujjvala-nīlamaṇau sāttvika-prakaraṇam 12 (13) atha vyabhicāri-prakaraṇam nirvedādyāstrayastriṃśad-bhāvā ye parikīrtitāḥ augryalasye vinā te'tra vijñeyā vyabhicāriṇaḥ

13.2

सख्यादिषु निज-प्रेमाप्य् अत्र सञ्चारितां व्रजेत्

sakhyādiṣu nija-premāpy atra sañcāritāṃ vrajet

13.3

साक्षाद्-अङ्गत्या नेष्टा किन्त्व् अत्र मरणादयः वर्ध्यमानास् तु युक्त्यामी गुणताम् उपचिन्वते

sākṣād-aṅgatyā neṣṭā kintv atra maraṇādayaḥ vardhyamānās tu yuktyāmī guṇatām upacinvate

13.4

तत्र निर्वेदः, स महार्त्या, यथा विदग्ध-माधवे (2.41)- यस्योत्सङ्ग-सुखाश्रया शिथिलता गुर्वी गुरुभ्यस् त्रपा प्राणेभ्योऽपि सुहृत्तमाः सखि तथा यूयं परिक्लेशिताः धर्मः सोऽपि महान् मया न गणितः साध्वीभिर् अध्यासितो धिग् धैर्यं तद्-उपेक्षितापि यद् अहं जीवामि पापीयसी

tatra nirvedaḥ, sa mahārtyā, yathā vidagdha-mādhave (2.41)- yasyotsaṅga-sukhāśrayā śithilatā gurvī gurubhyas trapā prāṇebhyo'pi suhṛttamāḥ sakhi tathā yūyaṃ parikleśitāḥ dharmaḥ so'pi mahān mayā na gaṇitaḥ sādhvībhir adhyāsito dhig dhairyaṃ tad-upekṣitāpi yad ahaṃ jīvāmi pāpīyasī

13.5

विप्रयोगेण, यथा उद्धव-सन्देशे (81)- न क्षोदीयान् अपि सखि मम प्रेमगन्धो मुकुन्दे क्रन्दन्तीं मां निजशुभगताख्यापनाय प्रतीहि खेलत्वम्शीवलयिनमनालोक्य तं वक्त्रबिम्बं ध्वस्तालम्बा यदहमहह प्राणकीटम् बिभर्मि

viprayogeṇa, yathā uddhava-sandeśe (81)- na kṣodīyān api sakhi mama premagandho mukunde krandantīṃ māṃ nijaśubhagatākhyāpanāya pratīhi khelatvamśīvalayinamanālokya taṃ vaktrabimbaṃ dhvastālambā yadahamahaha prāṇakīṭam bibharmi

13.6

ईर्स्यया, यथा- नात्मानम् आक्षिप त्वं म्लायद्-वदना गभीर-गरिमाणम् सखि नान्तरं क्षितौ कश् चन्द्रावलि-तारयोर् वेत्ति

īrsyayā, yathā- nātmānam ākṣipa tvaṃ mlāyad-vadanā gabhīra-garimāṇam sakhi nāntaraṃ kṣitau kaś candrāvali-tārayor vetti

13.7

अथ विषादः स इष्टानवाप्तितो, यथा विदग्ध-माधवे (2.56)- पीतं नवाग् अमृतम् अद्य हरेर् अशङ्कं न्यस्तं मयाद्य वदने न दृग्-अञ्चलं च रम्ये चिराद् अवसरे सखि लब्ध-मात्रे हा दुर्विधिर् विरुरुधे जरती च्छलेन

atha viṣādaḥ sa iṣṭānavāptito, yathā vidagdha-mādhave (2.56)- pītaṃ navāg amṛtam adya harer aśaṅkaṃ nyastaṃ mayādya vadane na dṛg-añcalaṃ ca ramye cirād avasare sakhi labdha-mātre hā durvidhir virurudhe jaratī cchalena

13.8

यथा व श्री-दशमे (10.21.7)- अक्षण्वतां फलम् इदं न परं विदामः सख्यः पशून् अनुविवेशतयोर् वयस्यैः वक्त्रं व्रजेश-सुतयोर् अनुवेणु-जुष्टं यैर् वा निपीतम् अनुरक्त-कटाक्ष-मोक्षम्

yathā va śrī-daśame (10.21.7)- akṣaṇvatāṃ phalam idaṃ na paraṃ vidāmaḥ sakhyaḥ paśūn anuviveśatayor vayasyaiḥ vaktraṃ vrajeśa-sutayor anuveṇu-juṣṭaṃ yair vā nipītam anurakta-kaṭākṣa-mokṣam

13.9

प्रारब्ध-कार्यासिद्धेर्, यथा श्री-गीत-गोविन्दे (2.10)- गणयति गुण-ग्रामं भ्रामं भ्रामाद् अपि नेहते वहति च परितोषं दोषं विमुञ्चति दूरतः युवतिषु वलत्-तृष्णे कृष्णे विहरति मां विना पुनर् अपि मनो वामं कामं करोति करोमि किम्

prārabdha-kāryāsiddher, yathā śrī-gīta-govinde (2.10)- gaṇayati guṇa-grāmaṃ bhrāmaṃ bhrāmād api nehate vahati ca paritoṣaṃ doṣaṃ vimuñcati dūrataḥ yuvatiṣu valat-tṛṣṇe kṛṣṇe viharati māṃ vinā punar api mano vāmaṃ kāmaṃ karoti karomi kim

13.10

विपत्तितो, यथा ललित-माधवे (3.26)- निपीता न स्वैरं श्रुति-पुटिकया नर्म-भणितिर् न दृष्टा निःशङ्कं सुमुखि मुख-पङ्केरुह-रुचः हरेर् वक्षः-पीठं न किल घनम् आलिङ्गितम् अभूद् इति ध्यायं ध्यायं स्फुटति लुठद् अन्तर् मम मनः

vipattito, yathā lalita-mādhave (3.26)- nipītā na svairaṃ śruti-puṭikayā narma-bhaṇitir na dṛṣṭā niḥśaṅkaṃ sumukhi mukha-paṅkeruha-rucaḥ harer vakṣaḥ-pīṭhaṃ na kila ghanam āliṅgitam abhūd iti dhyāyaṃ dhyāyaṃ sphuṭati luṭhad antar mama manaḥ

13.11

अपराधाद्, यथा- हरेर् वचसि सूनृते न निहिता श्रुतिर् वामया तथा दृग् अपि नार्पिता प्रणति-भाजि तस्मिन् पुरः हितोक्तिर् अपि धिक्-कृता प्रिय-सखी मुहुस् तेन मे ज्वलत्य् अहह मुर्मुर-ज्वलन-जाल-रुद्धं मनः

aparādhād, yathā- harer vacasi sūnṛte na nihitā śrutir vāmayā tathā dṛg api nārpitā praṇati-bhāji tasmin puraḥ hitoktir api dhik-kṛtā priya-sakhī muhus tena me jvalaty ahaha murmura-jvalana-jāla-ruddhaṃ manaḥ

13.12

अथ दैन्यम् तद् दुःखेन, यथा बिल्वमङ्गले- अयि मुरलि मुकुन्द-स्मेर-वक्त्रारविन्द- श्वसन्-रस-रसज्ञे त्वां नमस्कृत्य याचे मधुरम् अधर-बिम्बं प्राप्तवत्यां भवत्यां कथय रहसि कर्णे मद्-दशां नन्द-सूनोः

atha dainyam tad duḥkhena, yathā bilvamaṅgale- ayi murali mukunda-smera-vaktrāravinda- śvasan-rasa-rasajñe tvāṃ namaskṛtya yāce madhuram adhara-bimbaṃ prāptavatyāṃ bhavatyāṃ kathaya rahasi karṇe mad-daśāṃ nanda-sūnoḥ

13.13

यथा वा, श्री-दशमे (10.29.38)- तन् नः प्रसीद वृजिनार्दन ते æङ्घ्रिमूलं प्राप्ता विसृज्य वसतीस् त्वदुपासनाशाः त्वत्-सुन्दर-स्मित-निरीक्षण-तीव्र-काम- तप्तात्मनां पुरुष-भूषण देहि दास्यम्

yathā vā, śrī-daśame (10.29.38)- tan naḥ prasīda vṛjinārdana te æṅghrimūlaṃ prāptā visṛjya vasatīs tvadupāsanāśāḥ tvat-sundara-smita-nirīkṣaṇa-tīvra-kāma- taptātmanāṃ puruṣa-bhūṣaṇa dehi dāsyam

13.14

त्रासेन, यथा- अपि कर-धुतिभिर् मयापनुन्नो मुखमयम् अञ्चति चञ्चलो द्विरेफः अघदमन मयि प्रसीद वन्दे कुरु करुणाम् अवरुन्धि दुष्टम् एनम्

trāsena, yathā- api kara-dhutibhir mayāpanunno mukhamayam añcati cañcalo dvirephaḥ aghadamana mayi prasīda vande kuru karuṇām avarundhi duṣṭam enam

13.15

अपराधेन, यथा- आलि तथ्यम् अपराद्धम् एव ते दुष्ट-मान-फणि-दष्टया मया पिञ्छ-मौलिर् अधुनानुमीयतां मामकीनम् अनवेक्ष्य दूषणम्

aparādhena, yathā- āli tathyam aparāddham eva te duṣṭa-māna-phaṇi-daṣṭayā mayā piñcha-maulir adhunānumīyatāṃ māmakīnam anavekṣya dūṣaṇam

13.16

अथ ग्लानिः, सा श्रमेण, यथा- व्यात्युक्षीम् अघमथनेन पङ्कजाक्षी कुर्वाणा किम् अपि सखीषु सस्मितासु क्षामाङ्गी मणि-वलयं स्खलत् करान्तात् कालिन्दी-पयसि रुरोध नाद्य राधा

atha glāniḥ, sā śrameṇa, yathā- vyātyukṣīm aghamathanena paṅkajākṣī kurvāṇā kim api sakhīṣu sasmitāsu kṣāmāṅgī maṇi-valayaṃ skhalat karāntāt kālindī-payasi rurodha nādya rādhā

13.17

आधिना, यथा हंसदूते (95)- प्रतीकारारम्भ-श्लथ-मतिभिर् उद्यत्-परिणतेर् विमुक्ताया व्यक्त-स्मर-कदन-भाजः परिजनैः अमुञ्चन्ती सङ्गं कुवलय-दृशः केवलम् असौ बलाद् अद्य प्राणान् अवति भवाशा-सहचरी

ādhinā, yathā haṃsadūte (95)- pratīkārārambha-ślatha-matibhir udyat-pariṇater vimuktāyā vyakta-smara-kadana-bhājaḥ parijanaiḥ amuñcantī saṅgaṃ kuvalaya-dṛśaḥ kevalam asau balād adya prāṇān avati bhavāśā-sahacarī

13.18

रतेन, यथा श्री-गीत-गोविन्दे (12.12)- माराङ्के रति-केलि-सङ्कुल-रणारम्भे तया साहस- प्रायं कान्त-जयाय किंचिद् उपरि प्रारम्भि यत्-सम्भ्रमात् निष्पन्दा जघन-स्थली शिथिलिता दोर्-वल्लिर् उत्कम्पितं वक्षो मीलितम् अक्षि पौरुष-रसः स्त्रीणां कुतः सिध्यति

ratena, yathā śrī-gīta-govinde (12.12)- mārāṅke rati-keli-saṅkula-raṇārambhe tayā sāhasa- prāyaṃ kānta-jayāya kiṃcid upari prārambhi yat-sambhramāt niṣpandā jaghana-sthalī śithilitā dor-vallir utkampitaṃ vakṣo mīlitam akṣi pauruṣa-rasaḥ strīṇāṃ kutaḥ sidhyati

13.19

अथ श्रमः सोऽध्वनो, यथा पद्यावल्यां (211)- द्वित्रैः केलि-सरोरुहं त्रि-चतुरैर् धम्मिल्ल-मल्ली-स्रजं कण्ठान् मौक्तिक-मालिकां तद् अनु च त्यक्त्वा पदैः पञ्चमैः कृष्ण-प्रेम-विघूर्णितान्तरतया दूराभिसारातुरा तन्वङ्गी निरुपायम् अध्वनि परं श्रेणीभरं निन्दति

atha śramaḥ so'dhvano, yathā padyāvalyāṃ (211)- dvitraiḥ keli-saroruhaṃ tri-caturair dhammilla-mallī-srajaṃ kaṇṭhān mauktika-mālikāṃ tad anu ca tyaktvā padaiḥ pañcamaiḥ kṛṣṇa-prema-vighūrṇitāntaratayā dūrābhisārāturā tanvaṅgī nirupāyam adhvani paraṃ śreṇībharaṃ nindati

13.20

नृत्याद्, यथा- शिथिल-गति-विलासास् तत्र हल्लीश-रङ्गे हरि-भुज-परिघाग्र-न्यस्त-हस्तारविन्दाः श्रम-लुलित-ललाट-श्लिष्ट-लीलालकान्ताः प्रतिपदम् अनवद्याः सिष्विदुर् वेदिमध्याः

nṛtyād, yathā- śithila-gati-vilāsās tatra hallīśa-raṅge hari-bhuja-parighāgra-nyasta-hastāravindāḥ śrama-lulita-lalāṭa-śliṣṭa-līlālakāntāḥ pratipadam anavadyāḥ siṣvidur vedimadhyāḥ

13.21

रताद्, यथा- अहह भुजयोर् द्वन्द्वं मन्दं बभूव विशाखिके समजनि घन-स्वेदं चेदं युगं तव गण्डयोः धृत-मधुरिम-स्फूर्ति-मूर्तिस् तथापि वरानने प्रमद-सुधयाक्रान्तं स्वान्तं मम प्रणयत्य् असौ

ratād, yathā- ahaha bhujayor dvandvaṃ mandaṃ babhūva viśākhike samajani ghana-svedaṃ cedaṃ yugaṃ tava gaṇḍayoḥ dhṛta-madhurima-sphūrti-mūrtis tathāpi varānane pramada-sudhayākrāntaṃ svāntaṃ mama praṇayaty asau

13.22

अथ मदः स मधुपानजो, यथा- या ह्रिया हरि-पुरो मुख-मुद्रां भङ्क्तु-मध्य-वससौ न कदापि स पपाठ चटुलं मधु पीत्वा शारिकेव पशुपाल-किशोरी

atha madaḥ sa madhupānajo, yathā- yā hriyā hari-puro mukha-mudrāṃ bhaṅktu-madhya-vasasau na kadāpi sa papāṭha caṭulaṃ madhu pītvā śārikeva paśupāla-kiśorī

13.23

अथ गर्वः स सौभाग्येन, यथा- मुञ्चन् मित्र-कदम्ब-सङ्गम् अभजन्न् अप्य् उत्सुकाः प्रेयसी- रेष द्वारि हरिस् त्वद्-आनन-तटी-न्यस्तेक्षणस् तिष्ठति यूथिभिर् मकराकृति स्मित-मुखी त्वं कुर्वती कुण्डलं गण्डोद्यत्-पुलका दृशोऽपि न किल् क्षीवे क्षिपस्य् अञ्चलम्

atha garvaḥ sa saubhāgyena, yathā- muñcan mitra-kadamba-saṅgam abhajann apy utsukāḥ preyasī- reṣa dvāri haris tvad-ānana-taṭī-nyastekṣaṇas tiṣṭhati yūthibhir makarākṛti smita-mukhī tvaṃ kurvatī kuṇḍalaṃ gaṇḍodyat-pulakā dṛśo'pi na kil kṣīve kṣipasy añcalam

13.24

रूपेण, यथा- चन्द्रावली-वदन-चन्द्र-मरीचि-पुञ्जं कः स्तोतुम् अप्य् अतिपटु क्षमते क्षमायाम् येनाद्य पिञ्छ-मुकुटोऽपि निकेत-वाटी- पर्यन्त-कानन-कुटिर-चरः कृतोऽयम्

rūpeṇa, yathā- candrāvalī-vadana-candra-marīci-puñjaṃ kaḥ stotum apy atipaṭu kṣamate kṣamāyām yenādya piñcha-mukuṭo'pi niketa-vāṭī- paryanta-kānana-kuṭira-caraḥ kṛto'yam

13.25

यथा वा विदग्ध-माधवे (7.27)- सहचरि वृषभानुजया प्रादुर्भावे वरत्विषोपगते चन्द्रावली-शतान्य् अपि भवन्ति निर्धूत-कान्तीनि

yathā vā vidagdha-mādhave (7.27)- sahacari vṛṣabhānujayā prādurbhāve varatviṣopagate candrāvalī-śatāny api bhavanti nirdhūta-kāntīni

13.26

गुणेन, यथा- रमयन्तु तावद् अमलै- र्ध्वनिभिर् गोपी-कपोतिका कृष्णम् इह ललिता-कल-कण्ठी कलं न यावत् प्रपञ्चयति

guṇena, yathā- ramayantu tāvad amalai- rdhvanibhir gopī-kapotikā kṛṣṇam iha lalitā-kala-kaṇṭhī kalaṃ na yāvat prapañcayati

13.27

सर्वोत्तमाश्रयेण, यथा श्री-विष्णु-पुराणे (5.30.51) जानामि ते पतिं शत्रुं जानामि त्रदशेश्वरम् पारिजातं तथाप्य् एनं मानुषी हारयामि ते

sarvottamāśrayeṇa, yathā śrī-viṣṇu-purāṇe (5.30.51) jānāmi te patiṃ śatruṃ jānāmi tradaśeśvaram pārijātaṃ tathāpy enaṃ mānuṣī hārayāmi te

13.28

इष्ट-लाभेन, यथा- नम्रा न भवतु वंशी मुकुन्द-वक्त्रेन्दु-माधुरी-रसिका त्वं दुर्लभ-तद्-गन्धा लगुडि वृथा स्तब्धतां वहसि

iṣṭa-lābhena, yathā- namrā na bhavatu vaṃśī mukunda-vaktrendu-mādhurī-rasikā tvaṃ durlabha-tad-gandhā laguḍi vṛthā stabdhatāṃ vahasi

13.29

यथा वा श्री-दशमे (10.83.29)- उन्नीय वक्त्रम् उरु-कुन्तल-कुण्डल-त्विड्- गण्ड-स्थलं शिशिर-हास-कटाक्ष-मोक्षैः राज्ञो निरीक्ष्य परितः शनकैर् मुरारेर् अंसे æनुरक्त-हृदया निदधे स्व-मालाम्

yathā vā śrī-daśame (10.83.29)- unnīya vaktram uru-kuntala-kuṇḍala-tviḍ- gaṇḍa-sthalaṃ śiśira-hāsa-kaṭākṣa-mokṣaiḥ rājño nirīkṣya paritaḥ śanakair murārer aṃse ænurakta-hṛdayā nidadhe sva-mālām

13.30

अथ शङ्का, सा चौर्येण, यथा- हरन्ती निद्राणे मधुभिदि करात् केलि-मुरलीं लतोत्सङ्गे लीना घन-तमसि राधा चकितधीः निशि ध्वान्ते शान्ते शरद-अमल-चन्द्र-द्युतिम् उषा- मसौ निर्मातारं स्व-वदन-रुचां निन्दति विधिम्

atha śaṅkā, sā cauryeṇa, yathā- harantī nidrāṇe madhubhidi karāt keli-muralīṃ latotsaṅge līnā ghana-tamasi rādhā cakitadhīḥ niśi dhvānte śānte śarada-amala-candra-dyutim uṣā- masau nirmātāraṃ sva-vadana-rucāṃ nindati vidhim

13.31

अपराधाद्, यथा ललित-माधवे (2.4)- उत्ताम्यन्ती विरमति तमस्तोम-सम्पत्-प्रपञ्चे न्यञ्चन्-मूर्धा सरभसम् असौ स्रस्त-वेणीवृतांसा मन्द-स्पन्दं दिशि दिशि दृशोर् द्वन्द्वम् अल्पं क्षिपन्ती कुञ्जाद् गोष्ठं विशति चकिता वक्त्रम् आवृत्य पाली

aparādhād, yathā lalita-mādhave (2.4)- uttāmyantī viramati tamastoma-sampat-prapañce nyañcan-mūrdhā sarabhasam asau srasta-veṇīvṛtāṃsā manda-spandaṃ diśi diśi dṛśor dvandvam alpaṃ kṣipantī kuñjād goṣṭhaṃ viśati cakitā vaktram āvṛtya pālī

13.32

शङ्का तु प्रवर-स्त्रीणां भीरुत्वाद् भय-कृद् भवेत्

śaṅkā tu pravara-strīṇāṃ bhīrutvād bhaya-kṛd bhavet

13.33

पर-क्रौर्याद्, यथा विदग्ध-माधवे (5.23)- व्यक्तिं गते मम रहस्य-विनोद-वृत्ते रुष्टो लघिष्ठ-हृदयस् तरसाभिमन्युः राधां निरुध्य सदने विनिगूहन्ते वा हा हन्त लम्भयति वा यदु-राजधानीम्

para-krauryād, yathā vidagdha-mādhave (5.23)- vyaktiṃ gate mama rahasya-vinoda-vṛtte ruṣṭo laghiṣṭha-hṛdayas tarasābhimanyuḥ rādhāṃ nirudhya sadane vinigūhante vā hā hanta lambhayati vā yadu-rājadhānīm

13.34

अथ त्रासः, स तडिता, यथा- स्फूर्जिते नभसि भीरुर् उद्यतां विद्युतां द्युतिम् अवेक्ष्य कम्पिता सा हरेर् उरसि चञ्चलेक्षणा चञ्चलेव जलदे न्यलीयत

atha trāsaḥ, sa taḍitā, yathā- sphūrjite nabhasi bhīrur udyatāṃ vidyutāṃ dyutim avekṣya kampitā sā harer urasi cañcalekṣaṇā cañcaleva jalade nyalīyata

13.35

घोर-सत्त्वेन, यथा विदग्ध-माधवे (5.44)- कर्णोत्तंसित-रक्त-पङ्कज-जुषो भृङ्गीपतेर् झङ्क्रिया भ्रान्तेनाद्य दृगञ्चलेन दधती भृङ्गावली-विभ्रमम् त्रासान्दोलित-दोर्-लतान्त-विलसच्-चूडा-झणत्-कारिणी राधे व्याकुलतां गतापि भवति मोदं ममाध्यस्यति

ghora-sattvena, yathā vidagdha-mādhave (5.44)- karṇottaṃsita-rakta-paṅkaja-juṣo bhṛṅgīpater jhaṅkriyā bhrāntenādya dṛgañcalena dadhatī bhṛṅgāvalī-vibhramam trāsāndolita-dor-latānta-vilasac-cūḍā-jhaṇat-kāriṇī rādhe vyākulatāṃ gatāpi bhavati modaṃ mamādhyasyati

13.36

उग्र-निस्वनेन, यथा- त्वम् असि मम सखेति किंवदन्ती मुद्र चिराद् भवता व्यधायि तथ्या मद्-उरसि रसितैर् निरस्यमानं यद् उदित-वेपथुर् अर्पिताद्य राधा

ugra-nisvanena, yathā- tvam asi mama sakheti kiṃvadantī mudra cirād bhavatā vyadhāyi tathyā mad-urasi rasitair nirasyamānaṃ yad udita-vepathur arpitādya rādhā

13.37

अथ आवेगः, स प्रिय-दर्शनजो, यथा ललित-माधवे (2.11)- सहचरि निरातङ्कः कोऽयं युवा मुदिर-द्युतिर् व्रज-भुवि कुतः प्राप्तो माद्यन्-मतङ्गज-विभ्रमः अहह चटुलैर् उत्सर्पद्भिर् दृग-अङ्चल-तस्करैर् मम धृतिर्-धनं चेतः-कोषाद् विलुण्ठयतीह यः

atha āvegaḥ, sa priya-darśanajo, yathā lalita-mādhave (2.11)- sahacari nirātaṅkaḥ ko'yaṃ yuvā mudira-dyutir vraja-bhuvi kutaḥ prāpto mādyan-mataṅgaja-vibhramaḥ ahaha caṭulair utsarpadbhir dṛga-aṅcala-taskarair mama dhṛtir-dhanaṃ cetaḥ-koṣād viluṇṭhayatīha yaḥ

13.38

यथा वा तत्रैव (6.40)- उपतरु ललितां तां प्रत्यभिक्षाय सद्यः प्रकृति-मधुर-रूपां वीक्ष्य राधाकृतिं च मणिम् अपि परिचिन्वन् शङ्ख-चूडावतंसं मुहुर् अहम् उद्घूर्णं भूरिणा सम्भ्रमेण

yathā vā tatraiva (6.40)- upataru lalitāṃ tāṃ pratyabhikṣāya sadyaḥ prakṛti-madhura-rūpāṃ vīkṣya rādhākṛtiṃ ca maṇim api paricinvan śaṅkha-cūḍāvataṃsaṃ muhur aham udghūrṇaṃ bhūriṇā sambhrameṇa

13.39

प्रिय-श्रवणजो, यथा ललित-माधवे (1.25)- धन्ये कज्जल-मुक्त-वाम-नयना पद्मे पदोढाङ्गदा सारङ्गि ध्वनद्-एक-नूपुर-धरा पालि स्खलन्-मेखला गण्डोद्यत्-तिलका लवङ्गि कमले नेत्रार्पितालक्तका माधावोत्तरलं त्वम् अत्र मुरली दूरे कलं कूजति

priya-śravaṇajo, yathā lalita-mādhave (1.25)- dhanye kajjala-mukta-vāma-nayanā padme padoḍhāṅgadā sāraṅgi dhvanad-eka-nūpura-dharā pāli skhalan-mekhalā gaṇḍodyat-tilakā lavaṅgi kamale netrārpitālaktakā mādhāvottaralaṃ tvam atra muralī dūre kalaṃ kūjati

13.40

अप्रिय-दर्शनजो, यथा तत्रैव (3.18)- क्षणं विक्रोशन्ती विलुठति शताङ्गस्य पुरतः क्षणं बाष्प-ग्रस्तां किरति किल दृष्टिं हरि-मुखे क्षणं रामस्याग्रे पतति दशनोत्तम्भित-तृणा न राधेयं कं वा क्षिपति करुणाम्भोधि-कुहरे

apriya-darśanajo, yathā tatraiva (3.18)- kṣaṇaṃ vikrośantī viluṭhati śatāṅgasya purataḥ kṣaṇaṃ bāṣpa-grastāṃ kirati kila dṛṣṭiṃ hari-mukhe kṣaṇaṃ rāmasyāgre patati daśanottambhita-tṛṇā na rādheyaṃ kaṃ vā kṣipati karuṇāmbhodhi-kuhare

13.41

अप्रिय-श्रवणजो, यथा- व्रज-नरपतेर् एष क्षत्ता करोति गिरा प्रगे नगर-गतये घोरं घोषे घनां सखि घोषणाम् श्रवण-पदवीम् आरोहन्त्या यया कुलिशोग्रया रचितम् अचिराद् आभीरीणां कुलं मुहुर् आकुलम्

apriya-śravaṇajo, yathā- vraja-narapater eṣa kṣattā karoti girā prage nagara-gataye ghoraṃ ghoṣe ghanāṃ sakhi ghoṣaṇām śravaṇa-padavīm ārohantyā yayā kuliśograyā racitam acirād ābhīrīṇāṃ kulaṃ muhur ākulam

13.42

-एवम् अन्येऽप्य् ऊह्याः अथ उन्मादः, स प्रौढानन्दाद्, यथा- प्रसीद मदिराक्षि मां सखि मिलन्तम् आलिङ्गितुं निरुन्धि मुदिर-द्युतिं नव-युवानम् एनं पुरः इति भ्रमरिकाम् अपि प्रिय-सखी-भ्रमाद् याचते समीक्ष्य हरिम् उन्मद-प्रमद-विक्लवा वल्लवी

-evam anye'py ūhyāḥ atha unmādaḥ, sa prauḍhānandād, yathā- prasīda madirākṣi māṃ sakhi milantam āliṅgituṃ nirundhi mudira-dyutiṃ nava-yuvānam enaṃ puraḥ iti bhramarikām api priya-sakhī-bhramād yācate samīkṣya harim unmada-pramada-viklavā vallavī

13.43

विरहाद्, यथा- क्वाप्य् आन्दोलित-कुन्तला विलुठति क्वाप्य् आङ्गुली-भङ्गत- स्त्वङ्गद्-भ्रूर्-दशनैर् विदश्य दशनान् कंसं शपत्य् उद्धूरा कुत्राप्य् अद्य तमालम् उत्तरल-धीर् आलोक्य धावत्य् अलं राधा त्वद्-विरह-ज्वरेण पृथुना दूना यदूनां पते

virahād, yathā- kvāpy āndolita-kuntalā viluṭhati kvāpy āṅgulī-bhaṅgata- stvaṅgad-bhrūr-daśanair vidaśya daśanān kaṃsaṃ śapaty uddhūrā kutrāpy adya tamālam uttarala-dhīr ālokya dhāvaty alaṃ rādhā tvad-viraha-jvareṇa pṛthunā dūnā yadūnāṃ pate

13.44

अत्ज अपस्मारः, यथा- अङ्ग-क्षेप-विधायिभिर् निविडतोत्तुङ्ग-प्रलापैर् अलं गाढोद्वर्तित-तार-लोचन-पुटैः फेन-च्छटोद्गारिभिः कृष्ण त्वद्-विरहोत्थितैर् मम सखीम् अन्तर्विकारोर्मिभि- र्ग्रस्तां प्रेक्ष्य वितर्कयन्ति गुरवः सम्प्रत्य् अपस्मारिणीम्

atja apasmāraḥ, yathā- aṅga-kṣepa-vidhāyibhir niviḍatottuṅga-pralāpair alaṃ gāḍhodvartita-tāra-locana-puṭaiḥ phena-cchaṭodgāribhiḥ kṛṣṇa tvad-virahotthitair mama sakhīm antarvikārormibhi- rgrastāṃ prekṣya vitarkayanti guravaḥ sampraty apasmāriṇīm

13.45

अथ व्याधिः, स यथा रस-सुधाकरे (2.52)- शय्या पुष्प-मयी पराग-मयताम् अङ्गार्पणाद् अश्नुते ताम्यन्त्य् अन्तिक-ताल-वृन्त-नलिनी-पत्राणि गात्रोष्मणा न्यस्तं च स्तन-मण्डले मलयजं शीर्णान्तरं लक्ष्यते क्वाथाद् आशु भवन्ति फेनिल-मुखा भूषा-मृणालाङ्कुराः

atha vyādhiḥ, sa yathā rasa-sudhākare (2.52)- śayyā puṣpa-mayī parāga-mayatām aṅgārpaṇād aśnute tāmyanty antika-tāla-vṛnta-nalinī-patrāṇi gātroṣmaṇā nyastaṃ ca stana-maṇḍale malayajaṃ śīrṇāntaraṃ lakṣyate kvāthād āśu bhavanti phenila-mukhā bhūṣā-mṛṇālāṅkurāḥ

13.46

अथ मोहः, स हर्षाद्, यथा विदग्ध-माधवे (2.6)- दरोन्मीलन् नीलोत्पल-दल-रुचस् तस्य निविडाद् विरूढानां सद्यः कर-सरसिज-स्पर्श-कुतुकात् वहन्ती क्षोभाणां निवहम् इह नाज्ञासिषम् इदं क्व वाहं का वाहं चकर किम् अहं वा सखि तदा

atha mohaḥ, sa harṣād, yathā vidagdha-mādhave (2.6)- daronmīlan nīlotpala-dala-rucas tasya niviḍād virūḍhānāṃ sadyaḥ kara-sarasija-sparśa-kutukāt vahantī kṣobhāṇāṃ nivaham iha nājñāsiṣam idaṃ kva vāhaṃ kā vāhaṃ cakara kim ahaṃ vā sakhi tadā

13.47

यथा व श्री-दशमे (10.21.12)- कृष्णं निरीक्ष्य वनितोत्सव-रूप-शीलं श्रुत्वा च तत्-क्वणित-वेणु-विचित्र-गीतम् देव्यो विमान-गतयः स्मर-नुन्न-सारा भ्रश्यत् प्रसून-कवरा मुमुहुर् विनीव्य्

yathā va śrī-daśame (10.21.12)- kṛṣṇaṃ nirīkṣya vanitotsava-rūpa-śīlaṃ śrutvā ca tat-kvaṇita-veṇu-vicitra-gītam devyo vimāna-gatayaḥ smara-nunna-sārā bhraśyat prasūna-kavarā mumuhur vinīvy

13.48

विश्लेषाद्, यथा उद्धव-सन्देशे (117)- सा पल्यङ्के किशलय-दलैः कल्पिते तत्र सुप्ता गुप्ता नीर-स्तवकित-तृशां चक्रवालैः सखीनाम् द्रष्टव्या ते क्रशिम-कलिताकण्ठनालोप-कण्ठ स्पन्देनान्तर्-वपुर् अनुमित-प्राण-सङ्गा वराङ्गी

viśleṣād, yathā uddhava-sandeśe (117)- sā palyaṅke kiśalaya-dalaiḥ kalpite tatra suptā guptā nīra-stavakita-tṛśāṃ cakravālaiḥ sakhīnām draṣṭavyā te kraśima-kalitākaṇṭhanālopa-kaṇṭha spandenāntar-vapur anumita-prāṇa-saṅgā varāṅgī

13.49

विषादाद्, यथा श्री-दशमे (10.35.16-17)- निज-पदाब्ज-दलैर् ध्वज-वज्र- नीरजाङ्कुश-विचित्र-ललामैः व्रज-भुवः शमयन् खुर-तोदं वर्ष्म-धुर्य-गतिर् ईडित-वेणुः

viṣādād, yathā śrī-daśame (10.35.16-17)- nija-padābja-dalair dhvaja-vajra- nīrajāṅkuśa-vicitra-lalāmaiḥ vraja-bhuvaḥ śamayan khura-todaṃ varṣma-dhurya-gatir īḍita-veṇuḥ

13.50

व्रजति तेन वयं स-विलास- वीक्षणार्पित-मनोभव-वेगाः कुज-गतिं गमिता न विदामः कश्मलेन कवरं वसनं वा

vrajati tena vayaṃ sa-vilāsa- vīkṣaṇārpita-manobhava-vegāḥ kuja-gatiṃ gamitā na vidāmaḥ kaśmalena kavaraṃ vasanaṃ vā

13.51

अथ मृतिः- मृतेर् अध्यवयायोऽत्र वर्ण्यः साक्षाद् इयं न हि

atha mṛtiḥ- mṛter adhyavayāyo'tra varṇyaḥ sākṣād iyaṃ na hi

13.52

यथा उद्धव-सन्देशे (69)- यावद्-व्यक्तिं न किल भजते गान्दिनेयानुबन्धस् तावन् नत्वा सुमुखि भवतीं किंचिद् अभ्यर्थयिष्ये पुष्पैर् यस्या मुहुर् अकरवं कर्ण-पूरान् मुरारेः सेयं फुल्ला गृह-परिसरे मालती पालनीया

yathā uddhava-sandeśe (69)- yāvad-vyaktiṃ na kila bhajate gāndineyānubandhas tāvan natvā sumukhi bhavatīṃ kiṃcid abhyarthayiṣye puṣpair yasyā muhur akaravaṃ karṇa-pūrān murāreḥ seyaṃ phullā gṛha-parisare mālatī pālanīyā

13.53

अथ आलस्यम्- साक्षाद् अङ्गं न चालस्यं भङ्ग्या तेन निबध्यते

atha ālasyam- sākṣād aṅgaṃ na cālasyaṃ bhaṅgyā tena nibadhyate

13.54

यथा- निरवधि दधि-पूर्णां गर्गरीं लोडयित्वा सखि कृत-तनु-भङ्गं कुर्वती भूरि जृम्भाम् भुवम् अनुपतिता ते पत्युर् आस्ते सवित्री विरचय तद्-अशङ्कं त्वं हरेर् मूर्ध्नि चूडाम्

yathā- niravadhi dadhi-pūrṇāṃ gargarīṃ loḍayitvā sakhi kṛta-tanu-bhaṅgaṃ kurvatī bhūri jṛmbhām bhuvam anupatitā te patyur āste savitrī viracaya tad-aśaṅkaṃ tvaṃ harer mūrdhni cūḍām

13.55

अथ जाड्यं, तद्-इष्ट-श्रुत्या, यथा- गोपुरे रुवति कृष्ण-नूपुरे निष्क्रमाय धृत-सम्भ्रमाप्य् असौ कीलितेव परिमीलितेक्षणा सीदति स्म सदने मनोरमा

atha jāḍyaṃ, tad-iṣṭa-śrutyā, yathā- gopure ruvati kṛṣṇa-nūpure niṣkramāya dhṛta-sambhramāpy asau kīliteva parimīlitekṣaṇā sīdati sma sadane manoramā

13.56

अनिष्ट-श्रुत्या, यथा ललित-माधवे (3.10)- आली-व्यालीक-वचनेन मुहुर् विहन्तो हन्तारविन्द-विगलद्-ग्रथितार्ध-माल्या हा हन्त हन्त किम् अपि प्रतिपन्न-तन्द्रा चन्द्रावली किल दशान्तरम् आरुरोह

aniṣṭa-śrutyā, yathā lalita-mādhave (3.10)- ālī-vyālīka-vacanena muhur vihanto hantāravinda-vigalad-grathitārdha-mālyā hā hanta hanta kim api pratipanna-tandrā candrāvalī kila daśāntaram āruroha

13.57

इष्टेक्षणेन, यथा विदग्ध-माधवे (3.29)- अहो धन्या गोप्यः कलित-नव-नर्मोक्तिभिर् अलं विलासैर् आमोदं दधति मधुरैर् या मधुभिदः धिग् अस्तु स्वं भाग्यं यद् इह मम राधा प्रिय-सखी पुरस् तस्मिन् प्राप्ते जडिम-निविडाङ्गी विलुठति

iṣṭekṣaṇena, yathā vidagdha-mādhave (3.29)- aho dhanyā gopyaḥ kalita-nava-narmoktibhir alaṃ vilāsair āmodaṃ dadhati madhurair yā madhubhidaḥ dhig astu svaṃ bhāgyaṃ yad iha mama rādhā priya-sakhī puras tasmin prāpte jaḍima-niviḍāṅgī viluṭhati

13.58

अनिष्टेक्षणेन, यथा- राधा वनान्ते हरिणा विहारिणी प्रेक्ष्याभिमन्युं स्तिमिताभरत् तथा क्रुद्यास्य तूर्णं भजतोऽपि सन्निधिं यथा भवानी-प्रतिमाभ्रमं दधे

aniṣṭekṣaṇena, yathā- rādhā vanānte hariṇā vihāriṇī prekṣyābhimanyuṃ stimitābharat tathā krudyāsya tūrṇaṃ bhajato'pi sannidhiṃ yathā bhavānī-pratimābhramaṃ dadhe

13.59

विरहेण, यथा पद्यावल्यां (187) गृहीतं ताम्बूलं परिजन-वचोभिर् न सुमुखी स्मरत्य् अन्तःशून्या मुरहर गतायाम् अपि निशि ततेवास्ते हस्तः कलित-फणि-वल्ली-किसलयस् तथवास्यं तस्याः क्रमुक-फल-फाली-परिचितम्

viraheṇa, yathā padyāvalyāṃ (187) gṛhītaṃ tāmbūlaṃ parijana-vacobhir na sumukhī smaraty antaḥśūnyā murahara gatāyām api niśi tatevāste hastaḥ kalita-phaṇi-vallī-kisalayas tathavāsyaṃ tasyāḥ kramuka-phala-phālī-paricitam

13.60

अथ व्रीडा, सा नवीन-सङ्गमेन, यथा- विधुमुखि भज शय्यां वर्तसे किं नतास्या मुहुर् अयम् अनुवर्ती याचते त्वां प्रसीद इति चटुभिर् अनल्पैः सा मयाभ्यर्थ्यमाना व्यरुचद् इह निकुञ्ज-श्रीर् इव द्वारि राधा

atha vrīḍā, sā navīna-saṅgamena, yathā- vidhumukhi bhaja śayyāṃ vartase kiṃ natāsyā muhur ayam anuvartī yācate tvāṃ prasīda iti caṭubhir analpaiḥ sā mayābhyarthyamānā vyarucad iha nikuñja-śrīr iva dvāri rādhā

13.61

अकार्येण, यथा- पटुः किम् अपि भाग्य-तत्त्वम् असि पुत्रि वित्तार्जने यद् एतम् अतुल्यं बलाद् अपजहर्थ हारं हरेः गभीरम् इति शृण्वती गुरुजनाद् उपालम्भनं मणि-स्रग्-अवलोकनान् मुखम् अवाञ्चयन् मालती

akāryeṇa, yathā- paṭuḥ kim api bhāgya-tattvam asi putri vittārjane yad etam atulyaṃ balād apajahartha hāraṃ hareḥ gabhīram iti śṛṇvatī gurujanād upālambhanaṃ maṇi-srag-avalokanān mukham avāñcayan mālatī

13.62

स्तवेन, यथा- सङ्कुच न तथ्य-वचसा जगन्ति तव कीर्ति-कौमुदी मार्ष्टि उरसि हरेर् असि राधे यद् अक्षया कौङ्कुमी-चर्चा

stavena, yathā- saṅkuca na tathya-vacasā jaganti tava kīrti-kaumudī mārṣṭi urasi harer asi rādhe yad akṣayā kauṅkumī-carcā

13.63

अवज्ञया, यथा श्री-गीत-गोविन्दे (8.10)- तवेदं पश्यन्त्याः प्रसरद्-अनुरागं बहिर् इव प्रिय-पादालक्त-च्छुरितम् अरुण-द्योति हृदयम् ममाद्य प्रख्यात-प्रणय-भर-भङ्गेन कितव त्वद्-आलोकः शोकाद् अपि किम् अपि लज्जां जनयति

avajñayā, yathā śrī-gīta-govinde (8.10)- tavedaṃ paśyantyāḥ prasarad-anurāgaṃ bahir iva priya-pādālakta-cchuritam aruṇa-dyoti hṛdayam mamādya prakhyāta-praṇaya-bhara-bhaṅgena kitava tvad-ālokaḥ śokād api kim api lajjāṃ janayati

13.64

अथ अवहित्था, सा जैह्म्येन, यथा श्री-जगन्नाथ-वल्लभे- अमुष्याः प्रोन्मीलत्-कमल-मधु-धारा इव गिरो निपीय क्षीबत्वं गत इव चलन्-मौलिर् अधिकम् उदञ्चत्-कामोऽपि स्व-हृदय-कला-गोपन-परो हरिः स्वैरं स्वैरं स्मित-सुभगम् ऊचे कथम् अयम्

atha avahitthā, sā jaihmyena, yathā śrī-jagannātha-vallabhe- amuṣyāḥ pronmīlat-kamala-madhu-dhārā iva giro nipīya kṣībatvaṃ gata iva calan-maulir adhikam udañcat-kāmo'pi sva-hṛdaya-kalā-gopana-paro hariḥ svairaṃ svairaṃ smita-subhagam ūce katham ayam

13.65

जैह्म्य-लज्जाभ्यां, यथा उद्धव-सन्देशे (52)- मा भूयस्त्वं वद रविसुतातीरधूर्तस्य वार्तां गन्तव्या मे न खलु तरले दूति सीमापि तस्य विख्याताहम् जगति कठिना यत् पिधत्ते मदङ्गं रोमाञ्चोअयं सपदि पवनो हैमनस्तत्र हेतुः

jaihmya-lajjābhyāṃ, yathā uddhava-sandeśe (52)- mā bhūyastvaṃ vada ravisutātīradhūrtasya vārtāṃ gantavyā me na khalu tarale dūti sīmāpi tasya vikhyātāham jagati kaṭhinā yat pidhatte madaṅgaṃ romāñcoayaṃ sapadi pavano haimanastatra hetuḥ

13.66

ह्रिया, यथा विदग्ध-माधवे (2.16)- भजन्त्याः स-व्रीडं कथम् अपि तदाडम्बर-घटाम् अपह्नोतुं यत्नाद् अपि नवम-दामोद-मधुरा अधीरा कालिन्दी-पुलिन-कलभेन्द्रस्य विजयं सरोजाक्ष्याः साक्षाद् वदति हृदि कुञ्जे तनुवनी

hriyā, yathā vidagdha-mādhave (2.16)- bhajantyāḥ sa-vrīḍaṃ katham api tadāḍambara-ghaṭām apahnotuṃ yatnād api navama-dāmoda-madhurā adhīrā kālindī-pulina-kalabhendrasya vijayaṃ sarojākṣyāḥ sākṣād vadati hṛdi kuñje tanuvanī

13.67

दाक्षिण्येन, यथा ललित-माधवे (7.38)- उद्धूता स्मित-कौमुदी न मधुरा वक्त्रेन्दु-बिम्बात् तया मृद्वीनां न निराकृता निज-गिरां माधुर्य-लक्ष्मीर् अपि कोष्णैर् अद्य दुरावरैर् निज-मनो-गूढ-व्यथा-शंसिभिः श्वासैर् एव दरोद्धूत-स्तन-पटैस् तस्या रुषः कीर्तिताः

dākṣiṇyena, yathā lalita-mādhave (7.38)- uddhūtā smita-kaumudī na madhurā vaktrendu-bimbāt tayā mṛdvīnāṃ na nirākṛtā nija-girāṃ mādhurya-lakṣmīr api koṣṇair adya durāvarair nija-mano-gūḍha-vyathā-śaṃsibhiḥ śvāsair eva daroddhūta-stana-paṭais tasyā ruṣaḥ kīrtitāḥ

13.68

ह्री-भयाभ्यां, यथा- हृदये त्वदीय-रागं, माधव दधती शमीव सा दहनम् अन्तर्ज्वलितापि बहिः, सरसा स्फुरति क्षमा-गुणतः

hrī-bhayābhyāṃ, yathā- hṛdaye tvadīya-rāgaṃ, mādhava dadhatī śamīva sā dahanam antarjvalitāpi bahiḥ, sarasā sphurati kṣamā-guṇataḥ

13.69

भयेन, यथा- चन्द्रावली मन्दिर-मण्डलानि पतुयः प्रस्ताच् चिरम् आचरन्ती वंशी-निनादेन विरूड-कम्पा निनिन्द धूर्ता घन-गर्जितानि

bhayena, yathā- candrāvalī mandira-maṇḍalāni patuyḥ prastāc ciram ācarantī vaṃśī-ninādena virūḍa-kampā nininda dhūrtā ghana-garjitāni

13.70

गौरवदाक्षिण्याभ्यां, यथा- स्वकर-ग्रथिताम् अवेक्ष्य मालां विलुठन्तीं प्रतिपक्ष-केश-पक्षे मलिनाप्य् अघमर्दनादरोर्मि- स्थगिता चन्द्रमुखी बभूव तूष्णीम्

gauravadākṣiṇyābhyāṃ, yathā- svakara-grathitām avekṣya mālāṃ viluṭhantīṃ pratipakṣa-keśa-pakṣe malināpy aghamardanādarormi- sthagitā candramukhī babhūva tūṣṇīm

13.71

अथ स्मृतिः सा सदृशेक्षया, यथा हंसदूते (23)- तमालस्यालोकाद् गिरि-परिसरे सन्ति चपलाः पुलिन्द्यो गोविन्द-स्मरण-रभसोत्तप्त-वपुषः शनैस् तासां तापं क्षणम् अपनयन् यास्यति भवान् अवश्यं कालिन्दी-सलिल-शिशिरैः पक्ष-पवनैः

atha smṛtiḥ sā sadṛśekṣayā, yathā haṃsadūte (23)- tamālasyālokād giri-parisare santi capalāḥ pulindyo govinda-smaraṇa-rabhasottapta-vapuṣaḥ śanais tāsāṃ tāpaṃ kṣaṇam apanayan yāsyati bhavān avaśyaṃ kālindī-salila-śiśiraiḥ pakṣa-pavanaiḥ

13.72

द्यूताभ्यासेन, यथा- ते पीयूषिकिरां गिरां परिमलाः सा पिञ्छ-चूडोज्ज्वला तास् तापिञ्छ-मनोहरास् तनुरुचस् ते केलयः पेशलाः तद्-वक्त्रं शरद्-इन्दु-निन्दि नयने ते पुण्डरीक-श्रिणी तस्येति क्षणम् अप्य् अविस्मरद् इदं चेतो ममाघूर्णते

dyūtābhyāsena, yathā- te pīyūṣikirāṃ girāṃ parimalāḥ sā piñcha-cūḍojjvalā tās tāpiñcha-manoharās tanurucas te kelayaḥ peśalāḥ tad-vaktraṃ śarad-indu-nindi nayane te puṇḍarīka-śriṇī tasyeti kṣaṇam apy avismarad idaṃ ceto mamāghūrṇate

13.73

अथ वितर्कः, स विमर्शाद् यथा विदग्ध-माधवे (6.29)- विघूर्णन्तः पौष्पं न मधु लिहतेऽमी मधुलिहः शुकोऽयं नादत्ते कलित-जडिमा दाडिम-फलम् विवर्णा पर्णाग्रं चरति हरिणीयं न हरितं पथानेन स्वामी तद्-इभ-वर-गामी ध्रुवम् अगात्

atha vitarkaḥ, sa vimarśād yathā vidagdha-mādhave (6.29)- vighūrṇantaḥ pauṣpaṃ na madhu lihate'mī madhulihaḥ śuko'yaṃ nādatte kalita-jaḍimā dāḍima-phalam vivarṇā parṇāgraṃ carati hariṇīyaṃ na haritaṃ pathānena svāmī tad-ibha-vara-gāmī dhruvam agāt

13.74

संशयाद्, यथा ललित-माधवे (3.40)- विदूरे कंसारिर् मुकुटित-शिखण्डावलिर् असौ पुरे गौराङ्गीभिः कलित-परिरम्भो विलसति न कान्तोऽयं शङ्के सुरपतिधनुर् धाम-मधुरस् तडिल्-लेखाहारी गिरिम् अवललम्बे जलधरः

saṃśayād, yathā lalita-mādhave (3.40)- vidūre kaṃsārir mukuṭita-śikhaṇḍāvalir asau pure gaurāṅgībhiḥ kalita-parirambho vilasati na kānto'yaṃ śaṅke surapatidhanur dhāma-madhuras taḍil-lekhāhārī girim avalalambe jaladharaḥ

13.75

यथा पद्यावल्यां (238)- आहारे विरतिः समस्त-विषय-ग्रामे निवृत्तिः परा नासाग्रे नयनं यद् एतद् अपरं यच् चैकतानं मनः मौनं चेदम् इदं च शून्यम् अखिलं यद् विश्वम् आभाति ते तद् ब्रूयाः सखि योगिनी किम् असि भोः किं वियोगिन्य् अपि

yathā padyāvalyāṃ (238)- āhāre viratiḥ samasta-viṣaya-grāme nivṛttiḥ parā nāsāgre nayanaṃ yad etad aparaṃ yac caikatānaṃ manaḥ maunaṃ cedam idaṃ ca śūnyam akhilaṃ yad viśvam ābhāti te tad brūyāḥ sakhi yoginī kim asi bhoḥ kiṃ viyoginy api

13.76

यथा वा विदग्ध-माधवे (3.4)- अक्ष्णोर् द्वन्द्वं प्रसरति दरोद्घूर्ण-तारं मुरारेः श्वासाः क् प्तां किल विचकिलैर् मालिकां म्लापयन्ति केयं धन्या वसति रमणी गोकुले क्षिप्रम् एतां नीतस् तीव्रामयम् अपि यया काम् अपि ध्यान-निष्ठाम्

yathā vā vidagdha-mādhave (3.4)- akṣṇor dvandvaṃ prasarati darodghūrṇa-tāraṃ murāreḥ śvāsāḥ k ptāṃ kila vicakilair mālikāṃ mlāpayanti keyaṃ dhanyā vasati ramaṇī gokule kṣipram etāṃ nītas tīvrāmayam api yayā kām api dhyāna-niṣṭhām

13.77

अनिष्टाप्त्या- बाल्यस्योच्छिदुरतया यथा यथाङ्गे राधाया मधुरिम-कौमुदी दिदीपे पद्माया मुख-कमलं विशीर्णमन्तः सन्ताम्यद् भ्रमरम् इदं तथा तथासीत्

aniṣṭāptyā- bālyasyocchiduratayā yathā yathāṅge rādhāyā madhurima-kaumudī didīpe padmāyā mukha-kamalaṃ viśīrṇamantaḥ santāmyad bhramaram idaṃ tathā tathāsīt

13.78

यथा वा- मा चन्द्रावलि मलिना भव राधायाः समीक्ष्य सौभाग्यम् ज्योतिर्-विदोऽपि विद्युः कृष्णे किल बलवती तारा

yathā vā- mā candrāvali malinā bhava rādhāyāḥ samīkṣya saubhāgyam jyotir-vido'pi vidyuḥ kṛṣṇe kila balavatī tārā

13.79

अथ मतिः, यथा पद्यावल्याम् (337)- आश्लिष्य वा पाद-रतां पिनष्टु माम् अदर्शनान् मर्म-हतां करोतु वा यथा तथा वा विदधातु लम्पटो मत्-प्राण-नाथस् तु स एव नापरः

atha matiḥ, yathā padyāvalyām (337)- āśliṣya vā pāda-ratāṃ pinaṣṭu mām adarśanān marma-hatāṃ karotu vā yathā tathā vā vidadhātu lampaṭo mat-prāṇa-nāthas tu sa eva nāparaḥ

13.80

यथा वा- भवाम्बुज-भवादयस् तव पदाम्बुजोपासना- मुशन्ति सुर-वन्दिताः किम् उत मन्द-पुण्या नृपाः अतस् तव जगत्पते मधुरिमाम्बुधेर् मद्-विधो न दास्यम् इह वष्टि कः पुरुष-रत्न कन्या-जनः

yathā vā- bhavāmbuja-bhavādayas tava padāmbujopāsanā- muśanti sura-vanditāḥ kim uta manda-puṇyā nṛpāḥ atas tava jagatpate madhurimāmbudher mad-vidho na dāsyam iha vaṣṭi kaḥ puruṣa-ratna kanyā-janaḥ

13.81

अथ धृतिः सा दुःखाहावेन, यथा श्री-दशमे (10.32.13)- तद्-दर्शनाह्लाद-विधूत-हृद्-रुजो मनोरथान्तं श्रुतयो यथा ययुः स्वैर् उत्तरीयैः कुचकुङ्कुमाङ्कितैर् अचीक्ल्पन्न् आसनम् आत्मबन्धवे

atha dhṛtiḥ sā duḥkhāhāvena, yathā śrī-daśame (10.32.13)- tad-darśanāhlāda-vidhūta-hṛd-rujo manorathāntaṃ śrutayo yathā yayuḥ svair uttarīyaiḥ kucakuṅkumāṅkitair acīklpann āsanam ātmabandhave

13.82

उत्तमाप्त्या, यथा- नव्या यौवन-मञ्जरी स्थिरतरा रूपं च विस्मापनं सर्वाभीर-मृगी-दृशाम् इह गुण-श्रेणी च लोकोत्तरा स्वाधीन पुरुषोत्तमश् च नितरां त्यक्तान्यकान्ता-स्पृहो राधायाः किम् अपेक्षणीयम् अपरं पद्मे क्षितौ वर्तते

uttamāptyā, yathā- navyā yauvana-mañjarī sthiratarā rūpaṃ ca vismāpanaṃ sarvābhīra-mṛgī-dṛśām iha guṇa-śreṇī ca lokottarā svādhīna puruṣottamaś ca nitarāṃ tyaktānyakāntā-spṛho rādhāyāḥ kim apekṣaṇīyam aparaṃ padme kṣitau vartate

13.83

अथ हर्षः सोऽभीष्टेक्षणेन, यथा श्री-दशमे (10.32.3)- तं विलोक्यागतं प्रेष्ठं प्रीत्य्-उत्फुल्ल-दृशो æबलाः उत्तस्थुर् युग् थे कारिकास् ओf रसार्णव-सुधाकर

atha harṣaḥ so'bhīṣṭekṣaṇena, yathā śrī-daśame (10.32.3)- taṃ vilokyāgataṃ preṣṭhaṃ prīty-utphulla-dṛśo æbalāḥ uttasthur yug the kārikās of rasārṇava-sudhākara

13.84

यथा वा ललित-माधवे (1.53)- स एष किम् उ गोपिका-कुमुदिनी-सुधा-दीधितिः स एष किम् उ गोकुल-स्फुरित-यौवराज्योत्सवः स एष किम् उ मन्-मनः-पिक-विनोद-पुष्पाकरः कृशोदरि दृशोर् द्वईम् अमृत-वीचिभिः सिञ्चति

yathā vā lalita-mādhave (1.53)- sa eṣa kim u gopikā-kumudinī-sudhā-dīdhitiḥ sa eṣa kim u gokula-sphurita-yauvarājyotsavaḥ sa eṣa kim u man-manaḥ-pika-vinoda-puṣpākaraḥ kṛśodari dṛśor dvaīm amṛta-vīcibhiḥ siñcati

13.85

अभीष्ट-लाभेन, यथा तत्रैव (8.11)- आलोके कमलेषणस्य सजलासारे दृशौ न क्षमे नाश्लेषे किल शक्तिभाग् अतिपृथु-स्तम्भा भुजा-वल्लरी वाणी गद्गद-कुण्ठितोत्तर-विधौ नालं चिरोपस्थिते वृत्तिः कापि बभूव सङ्गमनये विघ्नः कुरङ्गी-दृशः

abhīṣṭa-lābhena, yathā tatraiva (8.11)- āloke kamaleṣaṇasya sajalāsāre dṛśau na kṣame nāśleṣe kila śaktibhāg atipṛthu-stambhā bhujā-vallarī vāṇī gadgada-kuṇṭhitottara-vidhau nālaṃ ciropasthite vṛttiḥ kāpi babhūva saṅgamanaye vighnaḥ kuraṅgī-dṛśaḥ

13.86

अथ औत्सुक्यम् तद्-इष्टेक्षा-स्पृहया, यथा हंसदूते (36)- असव्यं बिभ्राणा पदम् अधूत-लाक्षा-रसम् असौ प्रयाताहं मुग्धे विरम मम वेशैः किम् अधुना अमन्दाद् आशङ्के सखि पुर-पुरन्ध्रि-कल-कलाद् अलिन्दाग्रे वृन्दावन-कुसुम-धन्वा विजयते

atha autsukyam tad-iṣṭekṣā-spṛhayā, yathā haṃsadūte (36)- asavyaṃ bibhrāṇā padam adhūta-lākṣā-rasam asau prayātāhaṃ mugdhe virama mama veśaiḥ kim adhunā amandād āśaṅke sakhi pura-purandhri-kala-kalād alindāgre vṛndāvana-kusuma-dhanvā vijayate

13.87

इष्टाप्ति-स्पृहया, यथा श्री-गीत-गोविन्दे (6.11)- अङ्गेष्व् आभरणं करोति बहुशः पत्रेऽपि सञ्चारिणी प्राप्तं त्वां परिशङ्कते वितनुते शय्यां चिरं ध्यायति इत्य् आकल्प-विकल्प-तल्प-रचना-सङ्कल्प-लीला-शत- व्यासक्तापि विना त्वया वर-तनुर् नैषा निशां नेष्यति

iṣṭāpti-spṛhayā, yathā śrī-gīta-govinde (6.11)- aṅgeṣv ābharaṇaṃ karoti bahuśaḥ patre'pi sañcāriṇī prāptaṃ tvāṃ pariśaṅkate vitanute śayyāṃ ciraṃ dhyāyati ity ākalpa-vikalpa-talpa-racanā-saṅkalpa-līlā-śata- vyāsaktāpi vinā tvayā vara-tanur naiṣā niśāṃ neṣyati

13.88

अथ औग्र्यम् औग्र्यं न साक्षाद् अङ्गं स्यात् तेन वृद्धादिषूच्यते

atha augryam augryaṃ na sākṣād aṅgaṃ syāt tena vṛddhādiṣūcyate

13.89

यथा विदग्ध-माधवे (4.50)- नवीनाग्रे नप्त्री चटुल न हि धर्मात् तव भयं न मे दृष्टिर् मध्ये-दिनम् अपि जरत्याः पटुर् इयम् अलिन्दात् त्वं नन्दात्मज न यदि रे यासि तरसा ततोऽहं निर्दोषा पथि कियति हंहो मधुपुरी

yathā vidagdha-mādhave (4.50)- navīnāgre naptrī caṭula na hi dharmāt tava bhayaṃ na me dṛṣṭir madhye-dinam api jaratyāḥ paṭur iyam alindāt tvaṃ nandātmaja na yadi re yāsi tarasā tato'haṃ nirdoṣā pathi kiyati haṃho madhupurī

13.90

अथ अमर्षः सोऽधिक्षेपाद्, यथा श्री-दशमे (10.60.44)- तस्याः स्युर् अच्युत नृपा भवतोपदिष्टाः स्त्रीणां गृहेषु खर-गो-श्व-विडाल-भृत्याः यत्-कर्ण-मूलम् अरि-कर्षण नोपयायाद् युष्मत्-कथा मृड-विरिञ्च-सभासु गीता

atha amarṣaḥ so'dhikṣepād, yathā śrī-daśame (10.60.44)- tasyāḥ syur acyuta nṛpā bhavatopadiṣṭāḥ strīṇāṃ gṛheṣu khara-go-śva-viḍāla-bhṛtyāḥ yat-karṇa-mūlam ari-karṣaṇa nopayāyād yuṣmat-kathā mṛḍa-viriñca-sabhāsu gītā

13.91

अपमानाद्, यथा विदग्ध-माधवे (4.39)- बाले वल्लव-यौवत-स्तन-तटी-दत्तार्ध-नेत्रादितः कामं श्याम-शिला-विलासि-हृदयाच् चेतः परावर्तय विद्मः किं न हि यद् विकृष्य कुलजाः केलिभिर् एष स्त्रियो धूर्तः सङ्कुलयन् कलङ्क-ततिभिर् निःशङ्कम् उन्मुञ्चति

apamānād, yathā vidagdha-mādhave (4.39)- bāle vallava-yauvata-stana-taṭī-dattārdha-netrāditaḥ kāmaṃ śyāma-śilā-vilāsi-hṛdayāc cetaḥ parāvartaya vidmaḥ kiṃ na hi yad vikṛṣya kulajāḥ kelibhir eṣa striyo dhūrtaḥ saṅkulayan kalaṅka-tatibhir niḥśaṅkam unmuñcati

13.92

अथ असूया सा सौभाग्येन, याथा श्री-दशमे (10.30.32)- इमान्य् अधिकमग्नानि पदानि वहतो वधूम् गोप्यः पश्यत कृष्णस्य भाराक्रान्तस्य कामिनः

atha asūyā sā saubhāgyena, yāthā śrī-daśame (10.30.32)- imāny adhikamagnāni padāni vahato vadhūm gopyaḥ paśyata kṛṣṇasya bhārākrāntasya kāminaḥ

13.93

याथा वा तत्रैव (10.21.9)- गोप्यः किम् आचरद् अयं कुशलं स्म वेणुर् दामोदराधर-सुधाम् अपि गोपिकानाम् भुङ्क्ते स्वयं यद् अवशिष्ट-रसं ह्रदिन्यो हृष्यत्-त्वचो æश्रु मुमुचुस् तरवो यथार्याः

yāthā vā tatraiva (10.21.9)- gopyaḥ kim ācarad ayaṃ kuśalaṃ sma veṇur dāmodarādhara-sudhām api gopikānām bhuṅkte svayaṃ yad avaśiṣṭa-rasaṃ hradinyo hṛṣyat-tvaco æśru mumucus taravo yathāryāḥ

13.94

यथा वा, कृष्णाधर-मधु-मुग्धे पिबसि सदेति त्वम् उन्मदा मा भूः मुरली-भुक्त-विमुक्ते रज्यति भवतीव का तत्र

yathā vā, kṛṣṇādhara-madhu-mugdhe pibasi sadeti tvam unmadā mā bhūḥ muralī-bhukta-vimukte rajyati bhavatīva kā tatra

13.95

गुणेन, यथा- त्वत्तोऽपि मुग्धे मधुरं सखी मे वन्य-स्रजः स्रष्टुम् असौ प्रवीणा नास्याः करौ सिञ्चति चेद् उदीर्णा निरुध्य दृष्टिं प्रणयाश्रु-धारा

guṇena, yathā- tvatto'pi mugdhe madhuraṃ sakhī me vanya-srajaḥ sraṣṭum asau pravīṇā nāsyāḥ karau siñcati ced udīrṇā nirudhya dṛṣṭiṃ praṇayāśru-dhārā

13.96

अथ चापल्यम् तद् रागेण, यथा- फुल्लासु गोकुल-तडाग-भवासु केलिं निःशङ्कम् आचर चिरं वर-पद्मिनीषु मृद्वीम् अलब्ध-कुसुमां नलिनीं त्वम् एनां मा कृष्ण-कुञ्जर करेण परिस्पृशाद्य

atha cāpalyam tad rāgeṇa, yathā- phullāsu gokula-taḍāga-bhavāsu keliṃ niḥśaṅkam ācara ciraṃ vara-padminīṣu mṛdvīm alabdha-kusumāṃ nalinīṃ tvam enāṃ mā kṛṣṇa-kuñjara kareṇa parispṛśādya

13.97

यथा वा, श्री-गीत-गोविन्दे (1.49) रासोल्लास-भरेण विभ्रम-भृताम् आभीर-वाम-भ्रुवाम् अभ्यर्णं परिरभ्य निर्भरम् उरः प्रेमान्धया राधया साधु त्वद्-वदनं सुधा-मयम् इति व्याहृत्य गीत-स्तुति- व्याजाद् उद्भट-चुम्बितः स्मृत-मनोहारि हरिः पातु वः

yathā vā, śrī-gīta-govinde (1.49) rāsollāsa-bhareṇa vibhrama-bhṛtām ābhīra-vāma-bhruvām abhyarṇaṃ parirabhya nirbharam uraḥ premāndhayā rādhayā sādhu tvad-vadanaṃ sudhā-mayam iti vyāhṛtya gīta-stuti- vyājād udbhaṭa-cumbitaḥ smṛta-manohāri hariḥ pātu vaḥ

13.98

द्वेषेण, यथा- यातु वक्षसि हरेर् गुण-सङ्ग- प्रोज्झिता लयम् इयं वन-माला या कदाप्य् अखिल-सौख्य-पदं नः कण्ठम् अस्य कुटिला न जहाति

dveṣeṇa, yathā- yātu vakṣasi harer guṇa-saṅga- projjhitā layam iyaṃ vana-mālā yā kadāpy akhila-saukhya-padaṃ naḥ kaṇṭham asya kuṭilā na jahāti

13.99

अथ निद्रा सा क्लमेन, यथा- श्वास-स्पन्दन-बन्धुरोदर-तलं पुष्पावली-स्रस्तर- न्यञ्चन्-मौक्तिक-हार-यष्टि कलयन् नीवीं मनाग् आकुलाम् क्लान्तः केलि-भराद् उरोज-कलसीम् आभीर-वाम-भ्रुवः कल्याणीम् उपधाय सान्द्र-पुलकाम् अद्रौ निदद्रौ हरिः

atha nidrā sā klamena, yathā- śvāsa-spandana-bandhurodara-talaṃ puṣpāvalī-srastara- nyañcan-mauktika-hāra-yaṣṭi kalayan nīvīṃ manāg ākulām klāntaḥ keli-bharād uroja-kalasīm ābhīra-vāma-bhruvaḥ kalyāṇīm upadhāya sāndra-pulakām adrau nidadrau hariḥ

13.100

यथा वा हंसदूते (115)- अलिन्दे कालिन्दी-कमल-सुरभौ कुञ्ज-वसतेर् वसन्तीं वासन्ती नव-परिमलोद्गारि-चिकुराम् त्वद्-उत्सङ्गे निद्रा-सुख-मुकुलिताक्षीं पुनर् इमां कदाहं सेविष्ये किशलय-कलाप-व्यजनिनी

yathā vā haṃsadūte (115)- alinde kālindī-kamala-surabhau kuñja-vasater vasantīṃ vāsantī nava-parimalodgāri-cikurām tvad-utsaṅge nidrā-sukha-mukulitākṣīṃ punar imāṃ kadāhaṃ seviṣye kiśalaya-kalāpa-vyajaninī

Section 13 (cont. 2)

13.101

अथ सुप्तिर्, यथा- पुरः पन्थानं मे त्यज यद् अमुना यामि यमुना- मिति व्याक्षाणा चुचुक-विचरत्-कौस्तुभ-रुचिः हरेः सव्यं राधा भुजम् उपदधत्य् अम्बुज-मुखी दरी-क्रोडे क्लान्ता निविडम् इह निद्रा-भरम् अगात्

atha suptir, yathā- puraḥ panthānaṃ me tyaja yad amunā yāmi yamunā- miti vyākṣāṇā cucuka-vicarat-kaustubha-ruciḥ hareḥ savyaṃ rādhā bhujam upadadhaty ambuja-mukhī darī-kroḍe klāntā niviḍam iha nidrā-bharam agāt

13.102

यथा वा- आभीरेन्द्र-सुतस्य गण्ड-मुकुरे स्वाप्नीभिर् उल्लासितं लीलाभिः पुलकं विलोक्य चकिता निश्चिन्वती जागरम् सा वेणोर् हरणोत्सवे धृत-नवोत्कण्ठापि तल्पाञ्चले विस्रस्तं करतोऽपि माध्यवससौ तं हर्तुम् एणेक्षणा

yathā vā- ābhīrendra-sutasya gaṇḍa-mukure svāpnībhir ullāsitaṃ līlābhiḥ pulakaṃ vilokya cakitā niścinvatī jāgaram sā veṇor haraṇotsave dhṛta-navotkaṇṭhāpi talpāñcale visrastaṃ karato'pi mādhyavasasau taṃ hartum eṇekṣaṇā

13.103

प्रबोधः, यथा- निद्रा-प्रमोद-हरम् अप्य् उरु-कण्ठ-नादं कण्ठी-रवस्य शितिकण्ठ-पतत्र-मौलिः तुष्टाव सत्वर-विबुद्ध-परिप्लवाक्ष राधा-पयोधर-गिरिन्द्र-निपीडिताङ्गम्

prabodhaḥ, yathā- nidrā-pramoda-haram apy uru-kaṇṭha-nādaṃ kaṇṭhī-ravasya śitikaṇṭha-patatra-mauliḥ tuṣṭāva satvara-vibuddha-pariplavākṣa rādhā-payodhara-girindra-nipīḍitāṅgam

13.104

सख्यां स्व-स्नेहो, यथा- शैल-मूर्ध्नि हरिणा विहरन्ती रोम-कुड्मल-कर्मबित-मूर्तिः राधिका सललितं ललितायाः पश्य मार्ष्टि लुलितालकम् आस्यम्

sakhyāṃ sva-sneho, yathā- śaila-mūrdhni hariṇā viharantī roma-kuḍmala-karmabita-mūrtiḥ rādhikā salalitaṃ lalitāyāḥ paśya mārṣṭi lulitālakam āsyam

13.105

अथ उत्पत्त्यादि-दशा-चतुष्टयम्, तत्र उत्पत्तिर्, यथा- मृदुर् इयम् इति वादीर् मा त्वम् अस्या कुडुङ्गे शशिमुखि तव सख्याः पौरुषं दृष्टम् अस्ति इति भवद्-उपकण्ठे मद्-गिरा भुग्न-दृष्टेः स्थपुटित-वदनाया राधिकायाः स्मरामि

atha utpattyādi-daśā-catuṣṭayam, tatra utpattir, yathā- mṛdur iyam iti vādīr mā tvam asyā kuḍuṅge śaśimukhi tava sakhyāḥ pauruṣaṃ dṛṣṭam asti iti bhavad-upakaṇṭhe mad-girā bhugna-dṛṣṭeḥ sthapuṭita-vadanāyā rādhikāyāḥ smarāmi

13.106

अत्रासूयोत्पत्तिः अथ सन्धिः तत्र सरूपयोर्, यथा- चिराभीष्टे प्रेक्षे दनुजदमने विद्नति दृशोः पदं पत्यौ चार्ध-स्फुट-वचसि रक्त-त्विषि रुषा इयं निस्पन्दाङ्गी निमिष-कलनोन्मुक्त-नयना बभूवावष्टम्भ-प्रतिकृतिर् इवाब्म्होज-वदना

atrāsūyotpattiḥ atha sandhiḥ tatra sarūpayor, yathā- cirābhīṣṭe prekṣe danujadamane vidnati dṛśoḥ padaṃ patyau cārdha-sphuṭa-vacasi rakta-tviṣi ruṣā iyaṃ nispandāṅgī nimiṣa-kalanonmukta-nayanā babhūvāvaṣṭambha-pratikṛtir ivābmhoja-vadanā

13.107

अत्रेष्टानिष्टेक्षण-कृतयोर् जाड्ययोः सन्धिः अथ भिन्नयोः तत्र एकहेतुजयोर्, यथा ललित-माधवे (9.39)- शिखरि-भर-वितर्कतः प्रतप्तं समहम् अहर्निशम् ईक्षया प्रियस्य हृदयम् इह समस्त-वल्लवीनां युगपद् अपूर्व-विधं द्विधा बभूव

atreṣṭāniṣṭekṣaṇa-kṛtayor jāḍyayoḥ sandhiḥ atha bhinnayoḥ tatra ekahetujayor, yathā lalita-mādhave (9.39)- śikhari-bhara-vitarkataḥ prataptaṃ samaham aharniśam īkṣayā priyasya hṛdayam iha samasta-vallavīnāṃ yugapad apūrva-vidhaṃ dvidhā babhūva

13.108

अत्र विषाद-हर्षयोः भिन्न-हेतुजयोर्, यथा- स्थवयति नव-रागं माधवे राधिकायां गिरम् अथ ललितायाः सावहेलां प्रतीत्य चलतर-चरणाग्रेणालिखन्ती धरित्रीं विधृत-वदन-पद्मा तत्र सिष्वेद पद्मा

atra viṣāda-harṣayoḥ bhinna-hetujayor, yathā- sthavayati nava-rāgaṃ mādhave rādhikāyāṃ giram atha lalitāyāḥ sāvahelāṃ pratītya calatara-caraṇāgreṇālikhantī dharitrīṃ vidhṛta-vadana-padmā tatra siṣveda padmā

13.109

अत्र चिन्तामर्षयोः अथ शावल्यम्, यथा विदग्ध-माधवे (5.7)- धन्यास् ता हरिणी-दृशः स रमते याभिर् नवीनो युवा स्वैरं चापलम् आकलय्य लल्ता मां हन्त निन्दिष्यति गोविन्दं परिरब्धुम् इन्दु-वदनं हा चित्तम् उत्कण्ठते धिग् वामं विधिम् अस्तु येन गरलं मानाभिधं निर्ममे

atra cintāmarṣayoḥ atha śāvalyam, yathā vidagdha-mādhave (5.7)- dhanyās tā hariṇī-dṛśaḥ sa ramate yābhir navīno yuvā svairaṃ cāpalam ākalayya laltā māṃ hanta nindiṣyati govindaṃ parirabdhum indu-vadanaṃ hā cittam utkaṇṭhate dhig vāmaṃ vidhim astu yena garalaṃ mānābhidhaṃ nirmame

13.110

अत्र चापल-शङ्कौत्सुक्यामर्षाणां शावल्यम् अथ शान्तिः, यथा- आली-युक्ति-कुठारिका-पटिमाभिर् यो न प्रपेदे छिदां दूती-जल्पित-निर्झरेण च चिरं यः क्वापि नोच्चालितः वंश्-नाद-मरुल्-लवेन कमलाचेतस् तटी-वेष्टनो मानाख्यः प्रबलोन्नतिस् तरुर् अयं न क्षिप्रम् उन्मूल्यते

atra cāpala-śaṅkautsukyāmarṣāṇāṃ śāvalyam atha śāntiḥ, yathā- ālī-yukti-kuṭhārikā-paṭimābhir yo na prapede chidāṃ dūtī-jalpita-nirjhareṇa ca ciraṃ yaḥ kvāpi noccālitaḥ vaṃś-nāda-marul-lavena kamalācetas taṭī-veṣṭano mānākhyaḥ prabalonnatis tarur ayaṃ na kṣipram unmūlyate

Section 14

14.1

अत्रेर्ष्याख्य-भावस्य शान्तिः इति श्री-श्री-उज्ज्वल-नीलमणौ व्यभिचारि-प्रकरणम् 13 (14) मन्य् ओf थे कारिकास् इन् थिस् छप्तेर् अरे लिfतेद् प्रेत्त्य् मुछ् wहोलेसले fरोम् रसार्णव-सुधाकर. इ दोनऽत् हवे थे तेxत् wइथ् मे, सो इ हवे नोत् बेएन् अब्ले तो गिवे थे रेfएरेन्चेस्. अथ स्थायि-भाव-प्रकरणम् स्थायि-भावोऽत्र शृङ्गारे कथ्यते मधुरा रतिः

atrerṣyākhya-bhāvasya śāntiḥ iti śrī-śrī-ujjvala-nīlamaṇau vyabhicāri-prakaraṇam 13 (14) many of the kārikās in this chapter are lifted pretty much wholesale from rasārṇava-sudhākara. i don't have the text with me, so i have not been able to give the references. atha sthāyi-bhāva-prakaraṇam sthāyi-bhāvo'tra śṛṅgāre kathyate madhurā ratiḥ

14.2

सा, यथा गोविन्द-विलासे- कालाहि-वक्त्र-विलसद्-रसनाग्रजाग्रद्- गोपी-दृग्-अञ्चल-चमत्कृति-बिद्ध-मर्मा शर्मादिशत्व् अरुण-घूर्णित-लोचनान्तः- सञ्चार-चूर्णित-सती-हृदयो मुकुन्दः

sā, yathā govinda-vilāse- kālāhi-vaktra-vilasad-rasanāgrajāgrad- gopī-dṛg-añcala-camatkṛti-biddha-marmā śarmādiśatv aruṇa-ghūrṇita-locanāntaḥ- sañcāra-cūrṇita-satī-hṛdayo mukundaḥ

14.3

यथा वा दान-केलि-कौमुद्याम् (30)- गोवर्धन-गिरिम् उपेत्य कटाक्ष-बाणान् कर्ण-स्फुरन्-मणिzइलोपरि सङ्क्षुवाना का भ्रू-धनुर्-धुवन-सूचित-लुञ्चनेयं व्यग्रीकरोत्य् अहह माम् अपि सम्भ्रमेण

yathā vā dāna-keli-kaumudyām (30)- govardhana-girim upetya kaṭākṣa-bāṇān karṇa-sphuran-maṇizilopari saṅkṣuvānā kā bhrū-dhanur-dhuvana-sūcita-luñcaneyaṃ vyagrīkaroty ahaha mām api sambhrameṇa

14.4

अभियोगाद् विषयतः सम्बन्धाद् अभिमानतः सा तदीय-विशेषेभ्य उपमातः स्वभावतः रतिर् आविर्भवेद् एषाम् उत्तमत्वं यथोत्तरम्

abhiyogād viṣayataḥ sambandhād abhimānataḥ sā tadīya-viśeṣebhya upamātaḥ svabhāvataḥ ratir āvirbhaved eṣām uttamatvaṃ yathottaram

14.5

तत्र अभियोगः- अभियोगो भवेद् भाव-व्यक्तिः स्वेन परेण च

tatra abhiyogaḥ- abhiyogo bhaved bhāva-vyaktiḥ svena pareṇa ca

14.6

तत्र स्वेनाभियोगाद्, यथा- मद्-अधर-विलुठद्-विलोचनान्तं मृदुल-लता-नव-पल्लवं दशन्तम् सखि हरिम् अवलोक्य भानुजाया- स्तट-विपिने स्फुटद्-अन्तरास्मि जाता

tatra svenābhiyogād, yathā- mad-adhara-viluṭhad-vilocanāntaṃ mṛdula-latā-nava-pallavaṃ daśantam sakhi harim avalokya bhānujāyā- staṭa-vipine sphuṭad-antarāsmi jātā

14.7

यथा वा- कुवलय-विपिनान्य् असौ सृजन्ती दिशि दिशि लोचन-चापलाच् चलाक्षी हरति तरणिजा-तटे पुरः का सुबल बलान् मम चित्त-चञ्चरीकम्

yathā vā- kuvalaya-vipināny asau sṛjantī diśi diśi locana-cāpalāc calākṣī harati taraṇijā-taṭe puraḥ kā subala balān mama citta-cañcarīkam

14.8

परेणाभियोगाद्, यथा- त्वदीयम् आपीय गतावलम्बा संवाद-माध्वीकम् अतीव साध्वी आघूर्णमाना व्रज-राज-सूनो नीवीं स्खलन्तीं न विदाञ्चकार

pareṇābhiyogād, yathā- tvadīyam āpīya gatāvalambā saṃvāda-mādhvīkam atīva sādhvī āghūrṇamānā vraja-rāja-sūno nīvīṃ skhalantīṃ na vidāñcakāra

14.9

अथ विषयाः- शब्द-स्पर्शादयः पञ्च विषयाः किल विश्रुताः

atha viṣayāḥ- śabda-sparśādayaḥ pañca viṣayāḥ kila viśrutāḥ

14.10

तत्र शब्दाद्, यथा विदग्ध-माधवे (1.34)- नादः कदम्ब-विटपान्तरतो विसर्पन् को नाम कर्ण-पदवीम् अविशन् न जाने हा हा कुलीन-गृहिणी-गण-गर्हणीयां येनाद्य काम् अपि दशां सखि लम्भितासि

tatra śabdād, yathā vidagdha-mādhave (1.34)- nādaḥ kadamba-viṭapāntarato visarpan ko nāma karṇa-padavīm aviśan na jāne hā hā kulīna-gṛhiṇī-gaṇa-garhaṇīyāṃ yenādya kām api daśāṃ sakhi lambhitāsi

14.11

यथा वा, तत्रैव (2.2)- एकस्य श्रुतम् एव लुम्पति मतिं कृष्णेति नामाक्षरं सान्द्रोन्माद-परम्पराम् अपनयत्य् अन्यस्य वंशी-कलः एष स्निग्ध-घन-द्युतिर् मनसि मे लग्ना सकृद्-वीक्षणात् कष्टं धिक् पुरुष-त्रये रतिर् अभून् मन्ये मृतिः श्रेयसी

yathā vā, tatraiva (2.2)- ekasya śrutam eva lumpati matiṃ kṛṣṇeti nāmākṣaraṃ sāndronmāda-paramparām apanayaty anyasya vaṃśī-kalaḥ eṣa snigdha-ghana-dyutir manasi me lagnā sakṛd-vīkṣaṇāt kaṣṭaṃ dhik puruṣa-traye ratir abhūn manye mṛtiḥ śreyasī

14.12

स्पर्शाद्, यथा- व्रजं मुष्टि-ग्राह्ये तमसि निगिरत्य् अङ्गम् इह मे सखि स्पर्शं दैवाद् यद्-अवधि परं कस्यचिद् अगात् गृहीता जागर्या तद्-अवधि सदैवाङ्गज-गणैः स-शङ्कैर् या पश्य क्षणम् अपि न साद्यान्प्य् उपरता

sparśād, yathā- vrajaṃ muṣṭi-grāhye tamasi nigiraty aṅgam iha me sakhi sparśaṃ daivād yad-avadhi paraṃ kasyacid agāt gṛhītā jāgaryā tad-avadhi sadaivāṅgaja-gaṇaiḥ sa-śaṅkair yā paśya kṣaṇam api na sādyānpy uparatā

14.13

रूपाद्, यथा हंसदूते (77)- कृताकृष्टि-क्रीडं किम् अपि तव रूपं मम सखी सकृद् दृष्ट्वा दूराद् अहित-हित-बोधोज्झित-मतिः हता सेयं प्रेमानलम् अनु विशन्ती सरभसं पतङ्गीवात्मानं मुरहर मुहुर् दाहितवती

rūpād, yathā haṃsadūte (77)- kṛtākṛṣṭi-krīḍaṃ kim api tava rūpaṃ mama sakhī sakṛd dṛṣṭvā dūrād ahita-hita-bodhojjhita-matiḥ hatā seyaṃ premānalam anu viśantī sarabhasaṃ pataṅgīvātmānaṃ murahara muhur dāhitavatī

14.14

रसाद्, यथा- पुलकयति यद् अङ्गं सेवते गात्र-भङ्गं वहति हृदि तरङ्गं सद्य एवाद्य मुग्धा तद् अघदमन-वक्त्रोद्गीर्ण-ताम्बूलम् अल्पं स्फुटम् अविदितम् आस्ये न्यस्तम् अस्यास् त्वयालि

rasād, yathā- pulakayati yad aṅgaṃ sevate gātra-bhaṅgaṃ vahati hṛdi taraṅgaṃ sadya evādya mugdhā tad aghadamana-vaktrodgīrṇa-tāmbūlam alpaṃ sphuṭam aviditam āsye nyastam asyās tvayāli

14.15

गन्धाद्, यथा- विभ्राजन्ते क्व सखि सुखिनः शाखिनो मोहनास् ते येषां पुष्पैर् इयम् अनुपमा वैजयन्ती कृतास्ति पश्याकृष्ट-भ्रमर-पटला यात-यामापि कामं या भूयोभिर् मम परिमलैः स्तम्भयत्य् अद्य चेतः

gandhād, yathā- vibhrājante kva sakhi sukhinaḥ śākhino mohanās te yeṣāṃ puṣpair iyam anupamā vaijayantī kṛtāsti paśyākṛṣṭa-bhramara-paṭalā yāta-yāmāpi kāmaṃ yā bhūyobhir mama parimalaiḥ stambhayaty adya cetaḥ

14.16

लोकोत्तर-पदार्थानां प्रभावः कोऽप्य् अनर्गलः रतिं तद्-विषयं चासौ भासयेत् तूर्णम् एकदा

lokottara-padārthānāṃ prabhāvaḥ ko'py anargalaḥ ratiṃ tad-viṣayaṃ cāsau bhāsayet tūrṇam ekadā

14.17

अथ सम्बन्धः- सम्बन्धः कुल-रूपादि-सामग्री-गौरवं भवेत्

atha sambandhaḥ- sambandhaḥ kula-rūpādi-sāmagrī-gauravaṃ bhavet

14.18

ततो यथा- वीर्यं कन्दुकितादिर्-रूपम् अखिल-क्ष्मा-मण्डली-मण्डनं जन्माभीर-पुरन्दरस्य भवने पारे-परार्धं गुणाः लीला क्वापि जगच्-चमत्कृति-करीत्य् एतस्य लोकोत्तरा वृत्तिर् वेणु-धरस्य दुर्मुखि धृतिं कस्याः क्षणं रक्षति

tato yathā- vīryaṃ kandukitādir-rūpam akhila-kṣmā-maṇḍalī-maṇḍanaṃ janmābhīra-purandarasya bhavane pāre-parārdhaṃ guṇāḥ līlā kvāpi jagac-camatkṛti-karīty etasya lokottarā vṛttir veṇu-dharasya durmukhi dhṛtiṃ kasyāḥ kṣaṇaṃ rakṣati

14.19

अथ अभिमानः- सन्तु रम्याणि भूरीणि प्रार्थ्यं स्याद् इदम् एव मे इति यो निर्णयो धीरैर् अभिमानः स उच्यते

atha abhimānaḥ- santu ramyāṇi bhūrīṇi prārthyaṃ syād idam eva me iti yo nirṇayo dhīrair abhimānaḥ sa ucyate

14.20

ततो यथा- स्फुरन्तु बहवः क्षितौ मधुरिमोर्मि-धौरेयका विदग्ध-मणयो गुणावलि-पतिं-वराभिर् वृताः न यस्य शिखि-चन्द्रं शिरसि नैव वेणुर् मुखे न धातु-वचना तनौ सखि तृणाय मन्ये न तम्

tato yathā- sphurantu bahavaḥ kṣitau madhurimormi-dhaureyakā vidagdha-maṇayo guṇāvali-patiṃ-varābhir vṛtāḥ na yasya śikhi-candraṃ śirasi naiva veṇur mukhe na dhātu-vacanā tanau sakhi tṛṇāya manye na tam

14.21

अथ तदीय-विशेषाः- तदीयानां विशेषाः स्युः पद-गोष्ठ-प्रियादयः

atha tadīya-viśeṣāḥ- tadīyānāṃ viśeṣāḥ syuḥ pada-goṣṭha-priyādayaḥ

14.22

तत्र पदानि- पदान्य् अत्र पदाङ्काः स्युः

tatra padāni- padāny atra padāṅkāḥ syuḥ

14.23

ततो यथा- स्फुरति सखि रथाङ्गाम्भोज-दम्भोलि-भाजां तट-भुवि विशदेयं कस्य पङ्क्तिः पदानाम् हृदयम् अघृण-घूर्णाघ्रातम् उद्घाटयन्ती मम तनु-लतिकायां कुड्मलं या तनोति

tato yathā- sphurati sakhi rathāṅgāmbhoja-dambholi-bhājāṃ taṭa-bhuvi viśadeyaṃ kasya paṅktiḥ padānām hṛdayam aghṛṇa-ghūrṇāghrātam udghāṭayantī mama tanu-latikāyāṃ kuḍmalaṃ yā tanoti

14.24

अथ गोष्ठम्- गोष्ठं वृन्दावनाश्रितम्

atha goṣṭham- goṣṭhaṃ vṛndāvanāśritam

14.25

ततो, यथा- मदयति हृदयं सखि व्रजोऽयं मधुरिमभिः क्वचिद् अप्य् अदृष्ट-पूर्वैः इह विहरति कोऽपि नागरेन्दर- स्त्रिभुवन-मण्डल-मूर्तिर् इत्य् अवेहि

tato, yathā- madayati hṛdayaṃ sakhi vrajo'yaṃ madhurimabhiḥ kvacid apy adṛṣṭa-pūrvaiḥ iha viharati ko'pi nāgarendara- stribhuvana-maṇḍala-mūrtir ity avehi

14.26

अथ प्रियजनः- प्रौढ-भावानुबिद्धो यस् तस्य प्रिय-जनोऽत्र सः

atha priyajanaḥ- prauḍha-bhāvānubiddho yas tasya priya-jano'tra saḥ

14.27

ततो, यथा- गुरुभिर् निषिद्धा ताम् अहं यावद् अक्ष्णोः पदम् अनयमनन्तश्रेयसां सद्म राधाम् तृषितम् इव मनो मे प्रेक्षते तन्वि तावद् दिशि दिशि विहरन्तीं श्यामलां शालभञ्जीम्

tato, yathā- gurubhir niṣiddhā tām ahaṃ yāvad akṣṇoḥ padam anayamanantaśreyasāṃ sadma rādhām tṛṣitam iva mano me prekṣate tanvi tāvad diśi diśi viharantīṃ śyāmalāṃ śālabhañjīm

14.28

अथ उपमा- यथा कथञ्चिद् अप्य् अस्य सादृश्यम् उपमोदिता

atha upamā- yathā kathañcid apy asya sādṛśyam upamoditā

14.29

ततो, यथा- नवाम्बुधर-माधुरी स्फुरति मूर्तिर् उर्वी-तले कृशोदरि दृशोर् इयात् पथि किम् ईदृशो वा युवा पुरः सुमुखि गोपतेः सदै सन्निविष्टस्य मे पितुर् वितनुते नटो यम् अनुकृत्य नृत्य-क्रमम्

tato, yathā- navāmbudhara-mādhurī sphurati mūrtir urvī-tale kṛśodari dṛśor iyāt pathi kim īdṛśo vā yuvā puraḥ sumukhi gopateḥ sadai sanniviṣṭasya me pitur vitanute naṭo yam anukṛtya nṛtya-kramam

14.30

यथा वा- स्फुरत्य् एष प्रेयान् इव नव-घनस् तस्य सुभगे शिखण्डीनां श्रेणीं तुलयति सुरेन्द्रायुधम् इदम् असौ वासो लक्ष्मीर् इव विहरते विद्युद् इति सा निशम्योदस्राक्षी त्वयि निहित-बुद्धिर् निवसति

yathā vā- sphuraty eṣa preyān iva nava-ghanas tasya subhage śikhaṇḍīnāṃ śreṇīṃ tulayati surendrāyudham idam asau vāso lakṣmīr iva viharate vidyud iti sā niśamyodasrākṣī tvayi nihita-buddhir nivasati

14.31

अथ स्वभावः- भैर् हेत्व्-अनपेक्षी तु स्वभावोऽर्थः प्रकीर्तितः निसर्गश् च स्वरूपं चेत्य् एषोऽपि भवति द्विधा

atha svabhāvaḥ- bhair hetv-anapekṣī tu svabhāvo'rthaḥ prakīrtitaḥ nisargaś ca svarūpaṃ cety eṣo'pi bhavati dvidhā

14.32

अत्र निसर्गः- निसर्गः सुदृढाभ्यास-जन्यः संस्कर उच्यते तद्-उद्भोधस्य हेतुः स्याद् गुण-रूप-श्रुतिर् मनाक्

atra nisargaḥ- nisargaḥ sudṛḍhābhyāsa-janyaḥ saṃskara ucyate tad-udbhodhasya hetuḥ syād guṇa-rūpa-śrutir manāk

14.33

ततो, यथा- स तर्जतु बताग्रजं त्यजतु मां सुहृन्-मण्डलः पिता किल विलज्जतां घन-दृग्-अम्बुर् अम्बास्तु मे मनः सखि समीहते श्रुत-गुण-श्रियं सर्वथा तम् एव यदु-पुङ्गवं न तु कदापि चैद्यं नृपम्

tato, yathā- sa tarjatu batāgrajaṃ tyajatu māṃ suhṛn-maṇḍalaḥ pitā kila vilajjatāṃ ghana-dṛg-ambur ambāstu me manaḥ sakhi samīhate śruta-guṇa-śriyaṃ sarvathā tam eva yadu-puṅgavaṃ na tu kadāpi caidyaṃ nṛpam

14.34

यथा वा- असुन्दरः सुन्दर-शेखरो वा गुणैर् विहीनो गुणिनां वरो वा द्वेषी मयि स्यात् करुणाम्बुधिर् वा श्यामः स एवाद्य गतिर् ममायम्

yathā vā- asundaraḥ sundara-śekharo vā guṇair vihīno guṇināṃ varo vā dveṣī mayi syāt karuṇāmbudhir vā śyāmaḥ sa evādya gatir mamāyam

14.35

अथ स्वरूपम्- अजन्यस् तु स्वतःसिद्धः स्वरूपं भाव इष्यते एतत् तु कृष्ण-ललनोभय-निष्ठतया त्रिधा

atha svarūpam- ajanyas tu svataḥsiddhaḥ svarūpaṃ bhāva iṣyate etat tu kṛṣṇa-lalanobhaya-niṣṭhatayā tridhā

14.36

अथ कृष्ण-निष्ठम्- कृष्ण-निष्ठं स्वरूपं स्याद् अदैत्यैः सुगमं जनैः

atha kṛṣṇa-niṣṭham- kṛṣṇa-niṣṭhaṃ svarūpaṃ syād adaityaiḥ sugamaṃ janaiḥ

14.37

ततो, यथा- इयं व्यक्तिर् गोपी न भवति पुरः किन्तु कुतुकी हरिर् नारीवेशो यद् अखिल-सुर-स्त्रीर् धुवति नः जगन्-नेत्र-श्रेणी-तिमिर-हरणायाम्बर-मणिं विना कस्यान्यस्य प्रियसखि भवेद् औपयिकता

tato, yathā- iyaṃ vyaktir gopī na bhavati puraḥ kintu kutukī harir nārīveśo yad akhila-sura-strīr dhuvati naḥ jagan-netra-śreṇī-timira-haraṇāyāmbara-maṇiṃ vinā kasyānyasya priyasakhi bhaved aupayikatā

14.38

अथ ललना-निष्ठम्- स्वरूपं ललना-निष्ठं स्वयम् उद्बुद्धतां व्रजेत् अदृष्टेऽप्य् अश्रुतेऽप्य् उच्चैः कृष्णे कुर्याद् द्रुतं रतिम्

atha lalanā-niṣṭham- svarūpaṃ lalanā-niṣṭhaṃ svayam udbuddhatāṃ vrajet adṛṣṭe'py aśrute'py uccaiḥ kṛṣṇe kuryād drutaṃ ratim

14.39

ततो, यथा- जिहीते यः कक्षां क्वचिद् अलम् अदृष्टाश्रुत-चर- त्रिलोक्याम् अस्तीति क्षणम् अपि न सम्भावन-मयीम् घन-श्यामं पीताम्बरम् अहह सङ्कल्पयद् अमुं जनं कञ्चिद् गोष्ठे सखि मम वृथा दीर्यति मनः

tato, yathā- jihīte yaḥ kakṣāṃ kvacid alam adṛṣṭāśruta-cara- trilokyām astīti kṣaṇam api na sambhāvana-mayīm ghana-śyāmaṃ pītāmbaram ahaha saṅkalpayad amuṃ janaṃ kañcid goṣṭhe sakhi mama vṛthā dīryati manaḥ

14.40

अथ उभय-निष्ठम्- तत् स्याद् उभय-निष्ठं यत् स्वरूपं कृष्ण-सुभ्रुवोः

atha ubhaya-niṣṭham- tat syād ubhaya-niṣṭhaṃ yat svarūpaṃ kṛṣṇa-subhruvoḥ

14.41

ततो, यथा ललित-माधवे (2.12)- सहचरि हरिर् एष ब्रह्म-वेशं प्रपन्नः किम् अयम् इतरथा मे विद्रवत्य् अन्तरात्मा शशधर-मणि-वेदी स्वेद-धारां प्रसूते न किल कुमुद-बन्धोः कौमुदीम् अन्तरेण

tato, yathā lalita-mādhave (2.12)- sahacari harir eṣa brahma-veśaṃ prapannaḥ kim ayam itarathā me vidravaty antarātmā śaśadhara-maṇi-vedī sveda-dhārāṃ prasūte na kila kumuda-bandhoḥ kaumudīm antareṇa

14.42

प्रोक्ता अत्राभियोगाद्या विलासाधिक्य-हेतवे रतिः स्वभावजैव स्यात् प्रायो गोकुल-सुभ्रुवाम्

proktā atrābhiyogādyā vilāsādhikya-hetave ratiḥ svabhāvajaiva syāt prāyo gokula-subhruvām

14.43

साधारणी निगदिता समञ्जसासौ समर्था च कुब्जादिषु महिषीषु च गोकुल-देवीष्ण्ड् च क्रमतः

sādhāraṇī nigaditā samañjasāsau samarthā ca kubjādiṣu mahiṣīṣu ca gokula-devīṣṇḍ ca kramataḥ

14.44

मणिवच्-चिन्तामणिवत्-कौस्तुभ-मणिवत् त्रिधाभिमता नातिसुलभेयम् अभितः सुदुर्लभा स्याद् अनन्य-लभ्या च

maṇivac-cintāmaṇivat-kaustubha-maṇivat tridhābhimatā nātisulabheyam abhitaḥ sudurlabhā syād ananya-labhyā ca

14.45

तत्र साधारणी- नातिसान्द्रा हरेः प्रायः साक्षाद् दर्शन-सम्भवा सम्भोगेच्छा-निदानेयं रतिः साधारणी मता

tatra sādhāraṇī- nātisāndrā hareḥ prāyaḥ sākṣād darśana-sambhavā sambhogecchā-nidāneyaṃ ratiḥ sādhāraṇī matā

14.46

यथा श्री-दशमे (10.48.9) सहोष्यताम् इह प्रेष्ठ दिनानि कतिचिन् मया रमस्व नोत्सहे त्यक्तुं सङ्गं तेऽम्बुरुहेक्षण

yathā śrī-daśame (10.48.9) sahoṣyatām iha preṣṭha dināni katicin mayā ramasva notsahe tyaktuṃ saṅgaṃ te'mburuhekṣaṇa

14.47

असान्द्रत्वाद् रतेर् अस्याः सम्भोगेच्छा विभिद्यते एतस्या ह्रासतो ह्रासस् तद्-धेतुत्वाद् रतेर् अपि

asāndratvād rater asyāḥ sambhogecchā vibhidyate etasyā hrāsato hrāsas tad-dhetutvād rater api

14.48

अथ समञ्जसा- पत्नी-भावाभिमानात्मा गुणादि-श्रवणादिजा क्वचिद् भेदित-सम्भोग-तृष्णा सान्द्रा समञ्जसा

atha samañjasā- patnī-bhāvābhimānātmā guṇādi-śravaṇādijā kvacid bhedita-sambhoga-tṛṣṇā sāndrā samañjasā

14.49

यथा तत्रैव (10.52.38)- का त्वा मुकुन्द महती कुल-शील-रूप- विद्या-वयो-द्रविण-धामभिर् आत्म-तुल्यम् धीरा पतिं कुलवती न वृणीत कन्या काले नृ-सिंह नर-लोक-मनो-ऽभिरामम्

yathā tatraiva (10.52.38)- kā tvā mukunda mahatī kula-śīla-rūpa- vidyā-vayo-draviṇa-dhāmabhir ātma-tulyam dhīrā patiṃ kulavatī na vṛṇīta kanyā kāle nṛ-siṃha nara-loka-mano-'bhirāmam

14.50

समञ्जसातः सम्भोग-स्पृहाया भिन्नता यदा तदा तद्-उत्थितैर् भावैर् वश्यता दुष्करा हरिः

samañjasātaḥ sambhoga-spṛhāyā bhinnatā yadā tadā tad-utthitair bhāvair vaśyatā duṣkarā hariḥ

14.51

तथा हि तत्रैव (10.61.4)- स्मायावलोक-लव-दर्शित-भाव-हारि- भ्रू-मण्डल-प्रहित-सौरत-मन्त्र-शौण्डैः पत्न्यस् तु षोडश-सहस्रम् अनङ्ग-बाणैर् यस्येन्द्रियं विमथितुं करणैर् न शेकुः

tathā hi tatraiva (10.61.4)- smāyāvaloka-lava-darśita-bhāva-hāri- bhrū-maṇḍala-prahita-saurata-mantra-śauṇḍaiḥ patnyas tu ṣoḍaśa-sahasram anaṅga-bāṇair yasyendriyaṃ vimathituṃ karaṇair na śekuḥ

14.52

अथ समर्था- कंचिद् विशेषम् आयन्त्या सम्भोगेच्छा ययाभितः रत्या तादात्म्यम् आपन्ना सा समर्थेति भण्यते

atha samarthā- kaṃcid viśeṣam āyantyā sambhogecchā yayābhitaḥ ratyā tādātmyam āpannā sā samartheti bhaṇyate

14.53

स्व-स्वरूपात् तदीयाद् वा जाता यत्-किंचिद्-अन्वयात् समर्था सर्व-विस्मारि-गन्धा सान्द्रतमा मता

sva-svarūpāt tadīyād vā jātā yat-kiṃcid-anvayāt samarthā sarva-vismāri-gandhā sāndratamā matā

14.54

प्रेक्ष्याशेषे जगति मधुरां स्वां वधूं शङ्कया ते तस्याः पार्श्वे गुरुभिर् अभितस् त्वत्-प्रसङ्गो न्यवारि श्रुत्वा दूरे तद् अपि भवतः सा तुला-कोटि-नादं हा कृष्णेत्य् अश्रुत-चरम् अपि व्याहरन्त्य् उन्मदासीत्

prekṣyāśeṣe jagati madhurāṃ svāṃ vadhūṃ śaṅkayā te tasyāḥ pārśve gurubhir abhitas tvat-prasaṅgo nyavāri śrutvā dūre tad api bhavataḥ sā tulā-koṭi-nādaṃ hā kṛṣṇety aśruta-caram api vyāharanty unmadāsīt

14.55

सर्वाद्भुत-विलासोर्मि-चमत्कार-कर-श्रियः सम्भोगेच्छा-विशेषोऽस्या रतेर् जातु न भिद्यते इत्य् अस्यां कृष्ण-सौख्यार्थम् एव केवलम् उद्यमः

sarvādbhuta-vilāsormi-camatkāra-kara-śriyaḥ sambhogecchā-viśeṣo'syā rater jātu na bhidyate ity asyāṃ kṛṣṇa-saukhyārtham eva kevalam udyamaḥ

14.56

पूर्वस्यां स्व-सुखायापि कदाचित् तत्र सम्भवेत्

pūrvasyāṃ sva-sukhāyāpi kadācit tatra sambhavet

14.57

इयम् एव रतिः प्रौढा महाभाव-दशां व्रजेत् या मृग्या स्याद् विमुक्तानां भक्तानां च वरीयसाम्

iyam eva ratiḥ prauḍhā mahābhāva-daśāṃ vrajet yā mṛgyā syād vimuktānāṃ bhaktānāṃ ca varīyasām

14.58

यथा श्री-दशमे (10.47.58) एताः परं तनु-भृतो भुवि गोप-वध्वो गोविन्द एव निखिलात्मनि रूढ-भावाः वाञ्छन्ति यद् भव-भियो मुनयो वयं च किं ब्रह्म-जन्मभिर् अनन्त-कथारसस्य

yathā śrī-daśame (10.47.58) etāḥ paraṃ tanu-bhṛto bhuvi gopa-vadhvo govinda eva nikhilātmani rūḍha-bhāvāḥ vāñchanti yad bhava-bhiyo munayo vayaṃ ca kiṃ brahma-janmabhir ananta-kathārasasya

14.59

स्याद् दृढेयं रतिः प्रेमा प्रोद्यन् स्नेहः क्रमाद् अयम् स्यान् मानः प्रणयो रागोऽनुरागो भाव इत्य् अपि

syād dṛḍheyaṃ ratiḥ premā prodyan snehaḥ kramād ayam syān mānaḥ praṇayo rāgo'nurāgo bhāva ity api

14.60

बीजम् इक्षुः स च रसः स गुडः खण्ड एव सः स शर्करा सिता सा च सा यथा स्यात् सितोपला

bījam ikṣuḥ sa ca rasaḥ sa guḍaḥ khaṇḍa eva saḥ sa śarkarā sitā sā ca sā yathā syāt sitopalā

14.61

अतः प्रेम-विलासाः स्युर् भावाः स्नेहादयस् तु षट् प्रायो व्यवहिर्यन्तेऽमी प्रेम-शब्देन सूरिभिः

ataḥ prema-vilāsāḥ syur bhāvāḥ snehādayas tu ṣaṭ prāyo vyavahiryante'mī prema-śabdena sūribhiḥ

14.62

यस्या यादृश-जातीयः कृष्णे प्रेमाभ्युदञ्चति तस्यां तादृश-जातीयः स कृष्णस्याप्य् उदीयते

yasyā yādṛśa-jātīyaḥ kṛṣṇe premābhyudañcati tasyāṃ tādṛśa-jātīyaḥ sa kṛṣṇasyāpy udīyate

14.63

तत्र प्रेमा- सर्वथा ध्वंस-रहितं सत्य् अपि ध्वंस-कारणे यद्-भाव-बन्धनं यूनोः स प्रेमा परिकीर्तितः

tatra premā- sarvathā dhvaṃsa-rahitaṃ saty api dhvaṃsa-kāraṇe yad-bhāva-bandhanaṃ yūnoḥ sa premā parikīrtitaḥ

14.64

यथा- शपे तुभ्यं धर्म-स्थिति-मन्यु-सरन्त्या सखि मया विशुद्धाम् उग्राभिर् मुहुर् अपि निरस्तो भणितिभिः स मुग्धे श्यामात्मा त्यजति न हि मे वर्त्म बत मां जगारापद्-घोरा विरचयतु शास्तिं गृह-पतिः

yathā- śape tubhyaṃ dharma-sthiti-manyu-sarantyā sakhi mayā viśuddhām ugrābhir muhur api nirasto bhaṇitibhiḥ sa mugdhe śyāmātmā tyajati na hi me vartma bata māṃ jagārāpad-ghorā viracayatu śāstiṃ gṛha-patiḥ

14.65

यथा वा- राधायाः सखि सद्-गुणैर् अनुदिनं रूपानुरागादिभिः सान्द्रां लब्धवतोर् अपि व्यसनितां व्याक्षिप्त-कान्तान्तरैः प्राप क्वापि परस्परोपरि ययोर् न म्लानतां यस् तयो- स्तं चन्द्रावलि-चन्द्रकाभरणयोः को वेत्ति भाव-क्रमम्

yathā vā- rādhāyāḥ sakhi sad-guṇair anudinaṃ rūpānurāgādibhiḥ sāndrāṃ labdhavator api vyasanitāṃ vyākṣipta-kāntāntaraiḥ prāpa kvāpi parasparopari yayor na mlānatāṃ yas tayo- staṃ candrāvali-candrakābharaṇayoḥ ko vetti bhāva-kramam

14.66

स त्रिधा कथ्यते प्रौढ-मध्य-मन्द-प्रभेदतः

sa tridhā kathyate prauḍha-madhya-manda-prabhedataḥ

14.67

तत्र प्रौढः- विलम्बादिभिर् अज्ञात-चित्त-वृत्तौ प्रिये जने इतर-क्लेश-कारी यः स प्रेमा प्रौढ उच्यते

tatra prauḍhaḥ- vilambādibhir ajñāta-citta-vṛttau priye jane itara-kleśa-kārī yaḥ sa premā prauḍha ucyate

14.68

यथा- गत्वा ब्रूहि निकुञ्ज-सद्मनि सखे खिन्नां मम प्रेयसीं मा कालात्ययम् आकलय्य कमले मय्य् अप्रतीतिं कृथाः दुष्टं दानवम् अत्र गोकुल-शिरः-शूलं चिकित्सन्न् अहं द्राग् एष प्रणयेन पल्लव-मयीं लब्धोऽस्मि शय्यां तव

yathā- gatvā brūhi nikuñja-sadmani sakhe khinnāṃ mama preyasīṃ mā kālātyayam ākalayya kamale mayy apratītiṃ kṛthāḥ duṣṭaṃ dānavam atra gokula-śiraḥ-śūlaṃ cikitsann ahaṃ drāg eṣa praṇayena pallava-mayīṃ labdho'smi śayyāṃ tava

14.69

अथ मध्यः- इतरानुभवापेक्षां सहते यः स मध्यमः

atha madhyaḥ- itarānubhavāpekṣāṃ sahate yaḥ sa madhyamaḥ

14.70

यथा- सर्वारम्भ-मनोहरां सपदि मे चन्द्रावलीं विन्दतो रङ्गः शारद-शर्वरी-समुचितः पर्याप्तिम् एवाययौ तां कन्दर्प-चमू-चमत्कृति-कर-क्रीडोर्मि-किर्मीरितां राधां हन्त तथापि चित्तम् अधुना साक्षान् ममापेक्षते

yathā- sarvārambha-manoharāṃ sapadi me candrāvalīṃ vindato raṅgaḥ śārada-śarvarī-samucitaḥ paryāptim evāyayau tāṃ kandarpa-camū-camatkṛti-kara-krīḍormi-kirmīritāṃ rādhāṃ hanta tathāpi cittam adhunā sākṣān mamāpekṣate

14.71

अथ मन्दः- सदा परिचितत्वादेः करोत्य् अत्यन्तिकात् तु यः नैवोपेक्षां न चापेक्षां स प्रेमा मन्द उच्यते

atha mandaḥ- sadā paricitatvādeḥ karoty atyantikāt tu yaḥ naivopekṣāṃ na cāpekṣāṃ sa premā manda ucyate

14.72

यथा- अनुमीय रूढमानाम् आनय भामां सखीम् अशोक-लताम् भवति प्रेमवतीनां मनाग् उपेक्षापि दोषाय

yathā- anumīya rūḍhamānām ānaya bhāmāṃ sakhīm aśoka-latām bhavati premavatīnāṃ manāg upekṣāpi doṣāya

14.73

अथवा- प्रौढः प्रेमा स यत्र स्याद् विश्लेषस्यासहिष्णुता

athavā- prauḍhaḥ premā sa yatra syād viśleṣasyāsahiṣṇutā

14.74

यथा उद्धव-सन्देशे (50)- निर्माय त्वं वितर फलकम् हारि कंसारिमूर्त्या वारं वारं दिशसि यदि मां माननिर्वाहनाय यत् पश्यन्ती भवनकुहरे रुद्धकर्णान्तराहं साहंकारा प्रियसखि सुखम् यापयिष्यामि यामम्

yathā uddhava-sandeśe (50)- nirmāya tvaṃ vitara phalakam hāri kaṃsārimūrtyā vāraṃ vāraṃ diśasi yadi māṃ mānanirvāhanāya yat paśyantī bhavanakuhare ruddhakarṇāntarāhaṃ sāhaṃkārā priyasakhi sukham yāpayiṣyāmi yāmam

14.75

कृच्छ्रात् सहिष्णुता यत्र स तु मध्यम उच्यते

kṛcchrāt sahiṣṇutā yatra sa tu madhyama ucyate

14.76

यथा अवितथम् असौ किं द्राघीयान् गमिष्यति वासरः सुमुखि स निशारम्भः किंवा समेष्यति मङ्गलः स्मित-मुख-शशी गो-धूलिभिः करम्बित-कुन्तलः क्षपयति दृशाम् आर्तिं यत्र व्रजेश्वर-नन्दनः

yathā avitatham asau kiṃ drāghīyān gamiṣyati vāsaraḥ sumukhi sa niśārambhaḥ kiṃvā sameṣyati maṅgalaḥ smita-mukha-śaśī go-dhūlibhiḥ karambita-kuntalaḥ kṣapayati dṛśām ārtiṃ yatra vrajeśvara-nandanaḥ

14.77

स मन्दः कथितो यत्र भवेत् कुत्रापि विस्मृतिः

sa mandaḥ kathito yatra bhavet kutrāpi vismṛtiḥ

14.78

यथा- प्रतिपक्ष-जनेर्ष्यया न मे स्मृतिर् आसीद् वन-माल्य-गुम्फने सखि किं करवै गवां पुरो घन-हम्बाध्वनिर् एष जृम्भते

yathā- pratipakṣa-janerṣyayā na me smṛtir āsīd vana-mālya-gumphane sakhi kiṃ karavai gavāṃ puro ghana-hambādhvanir eṣa jṛmbhate

14.79

अथ स्नेहः- आरुह्य परमां काष्ठां प्रेमा चिद्-दीप-दीपनः हृदयं द्रावयन्न् एष स्नेह इत्य् अभिधीयते अत्रोदिते भवेज् जातु न तृप्तिर् दर्शनादिषु

atha snehaḥ- āruhya paramāṃ kāṣṭhāṃ premā cid-dīpa-dīpanaḥ hṛdayaṃ drāvayann eṣa sneha ity abhidhīyate atrodite bhavej jātu na tṛptir darśanādiṣu

14.80

यथा क्रम-दीपिकायाम् (3.27)- तद् अतिमधुर-रूप-कम्र-शोभा- मृत-रस-पान-विधान-लालसाभ्याम् प्रणय-सलिल-पूर-वाहिनीनाम् अलस-विलोल-विलोचनाम्बुजाभ्याम्

yathā krama-dīpikāyām (3.27)- tad atimadhura-rūpa-kamra-śobhā- mṛta-rasa-pāna-vidhāna-lālasābhyām praṇaya-salila-pūra-vāhinīnām alasa-vilola-vilocanāmbujābhyām

14.81

यथा वा- ज्योत्स्नशीधुं हरिमुख-विधोर् अप्य् अनल्पं पिबन्तौ नान्तस् तृप्तिं तव कथम् अपि प्राप्नुतो दृक्-चकोरौ आघूर्णन्तौ मद-कलतया सुष्ठु मुग्धौ यद् एतौ भूयो भूयस् तम् इह वमतो बाष्प-पूर-च्छलेन

yathā vā- jyotsnaśīdhuṃ harimukha-vidhor apy analpaṃ pibantau nāntas tṛptiṃ tava katham api prāpnuto dṛk-cakorau āghūrṇantau mada-kalatayā suṣṭhu mugdhau yad etau bhūyo bhūyas tam iha vamato bāṣpa-pūra-cchalena

14.82

अङ्ग-सङ्गे विलोके च श्रवणादौ च स क्रमात् कनिष्ठो मध्यमः श्रेष्ठस् त्रिविधोऽयं मनोद्रवः

aṅga-saṅge viloke ca śravaṇādau ca sa kramāt kaniṣṭho madhyamaḥ śreṣṭhas trividho'yaṃ manodravaḥ

14.83

तत्र अङ्ग-सङ्गे, यथा- असि घन-रस-रूपस् त्वं पाली लावण्य-सार-मय-मूर्तिः माधव भवद्-आश्लेषे भविता नास्याः कथं द्रवता

tatra aṅga-saṅge, yathā- asi ghana-rasa-rūpas tvaṃ pālī lāvaṇya-sāra-maya-mūrtiḥ mādhava bhavad-āśleṣe bhavitā nāsyāḥ kathaṃ dravatā

14.84

विलोके, यथा- अस्यास् त्वद्-वदने सरोज-सुहृदि व्यक्तिं पुरस्ताद् गते नाश्चर्यं द्रवताम् अविन्दत मनो-हैयङ्गवीनं यदि किन्त्व् आश्चर्यम् इदं मुकुन्द मिलिते श्यामा-मुखेन्दौ भव- च्चेतश् चन्द्र-मणिर् द्रवन् जलतया भूयो बभूवाचलः

viloke, yathā- asyās tvad-vadane saroja-suhṛdi vyaktiṃ purastād gate nāścaryaṃ dravatām avindata mano-haiyaṅgavīnaṃ yadi kintv āścaryam idaṃ mukunda milite śyāmā-mukhendau bhava- ccetaś candra-maṇir dravan jalatayā bhūyo babhūvācalaḥ

14.85

श्रवणे, यथा- श्रुति-परिसर-कक्षां याति नाम्नस् तवार्धे मुरदमन दृगम्भोदारया धौत-गात्री मदन-मद-मधूली-मुग्ध-मेधा-समृद्धिः स्खलति कुवलयाक्षी जृम्भते स्तम्भते च

śravaṇe, yathā- śruti-parisara-kakṣāṃ yāti nāmnas tavārdhe muradamana dṛgambhodārayā dhauta-gātrī madana-mada-madhūlī-mugdha-medhā-samṛddhiḥ skhalati kuvalayākṣī jṛmbhate stambhate ca

14.86

आदि-शब्देन स्मरणे, यथा- कृष्ण-वर्त्मनि कृताभिनिवेशो साम्प्रतः त्वम् असि कम्पित-गात्री स्नेह-पूर-परिपाक-मयं ते किं भविष्यति मनो न विलीनम्

ādi-śabdena smaraṇe, yathā- kṛṣṇa-vartmani kṛtābhiniveśo sāmprataḥ tvam asi kampita-gātrī sneha-pūra-paripāka-mayaṃ te kiṃ bhaviṣyati mano na vilīnam

14.87

स घृतं मधु चेत्युक्तं स्नेहो द्वेधा स्वरूपतः

sa ghṛtaṃ madhu cetyuktaṃ sneho dvedhā svarūpataḥ

14.88

तत्र घृत-स्नेहः- आत्यन्तिकादरमयः स्नेहो घृतम् इतीर्यते

tatra ghṛta-snehaḥ- ātyantikādaramayaḥ sneho ghṛtam itīryate

14.89

भावान्तरान्वितओ गच्छन् स्वादोद्रेकं न तु स्वयम् घनीभवेन् निसर्गाति-शीतलान् मिथ आदरात् गाढादरमयस् तेन स्नेहः स्याद् घृतवद् घृतम्

bhāvāntarānvitao gacchan svādodrekaṃ na tu svayam ghanībhaven nisargāti-śītalān mitha ādarāt gāḍhādaramayas tena snehaḥ syād ghṛtavad ghṛtam

14.90

यथा- अभुत्थाय विदूरतो मधुभ्ञ्दा याश्लिष्यते सादरं या स्नेहेन वशीकरोति गुरुणा पावित्र्य-पूर्णेन तम् क्षिप्रं याति सितोपलेव विलयं तत्-केलि-वृष्ट्या च या युक्ता हन्त कयोपमातुम् अपि सा चन्द्रावली मे सखी

yathā- abhutthāya vidūrato madhubhñdā yāśliṣyate sādaraṃ yā snehena vaśīkaroti guruṇā pāvitrya-pūrṇena tam kṣipraṃ yāti sitopaleva vilayaṃ tat-keli-vṛṣṭyā ca yā yuktā hanta kayopamātum api sā candrāvalī me sakhī

14.91

यथा वा- निजम् अघरिपुणांसे न्यस्तम् आकृष्य सव्यं भुजम् इह निदधाना दक्षम् अस्रोक्षिताक्षी पद-युगम् अपि बङ्कं शङ्कया विक्षिपन्ती प्रतियुवति-वयस्यां स्मेरयामास गौरी

yathā vā- nijam agharipuṇāṃse nyastam ākṛṣya savyaṃ bhujam iha nidadhānā dakṣam asrokṣitākṣī pada-yugam api baṅkaṃ śaṅkayā vikṣipantī pratiyuvati-vayasyāṃ smerayāmāsa gaurī

14.92

आदरो गौरवोत्थः स्याद् इत्य् अन्योन्याश्रित-द्वयम् रत्यादौ सद् अपि स्नेहे सुव्यक्तत्वाद् इहोच्यते

ādaro gauravotthaḥ syād ity anyonyāśrita-dvayam ratyādau sad api snehe suvyaktatvād ihocyate

14.93

मदीयतातिशय-भाक् प्रिये स्नेहो भवेन् मधु स्वयं प्रकट-माधुर्यो नाना-रस-समाहृतिः

madīyatātiśaya-bhāk priye sneho bhaven madhu svayaṃ prakaṭa-mādhuryo nānā-rasa-samāhṛtiḥ

14.94

मत्ततोष्म-धरः स्नेहो मधु-साम्यान् मधूच्यते

mattatoṣma-dharaḥ sneho madhu-sāmyān madhūcyate

14.95

यथा- राधा स्नेहमयेन हन्त रचिता माधुर्य-सारेण सा सौधीव प्रतिमा घनाप्य् उरु-गुणैर् भावोष्मणा विद्रुता यन्-नामन्य् अपि धामनि श्रवणयोर् याति प्रसङ्गेन मे सान्द्रानन्दमयी भवत्य् अनुपमा सद्यो जगद्-विस्मृति

yathā- rādhā snehamayena hanta racitā mādhurya-sāreṇa sā saudhīva pratimā ghanāpy uru-guṇair bhāvoṣmaṇā vidrutā yan-nāmany api dhāmani śravaṇayor yāti prasaṅgena me sāndrānandamayī bhavaty anupamā sadyo jagad-vismṛti

14.96

अथ मानः- स्नेहस् तूत्कृष्टतावाप्त्या माधुर्यं मानयन् नवम् यो धारयत्य् अदाक्षिण्यं स मान इति कीर्त्यते

atha mānaḥ- snehas tūtkṛṣṭatāvāptyā mādhuryaṃ mānayan navam yo dhārayaty adākṣiṇyaṃ sa māna iti kīrtyate

14.97

यथा- स्रवद्-अस्र-भरे कृते दृशौ मे तव गोधूलिभिर् एव गोप-वीर अधुना वदनानिलैः किम् एभि- र्विरमेति भ्रूकुटिं बभार सुभ्रूः

yathā- sravad-asra-bhare kṛte dṛśau me tava godhūlibhir eva gopa-vīra adhunā vadanānilaiḥ kim ebhi- rvirameti bhrūkuṭiṃ babhāra subhrūḥ

14.98

उदात्तो ललितश् चेति मानोऽयं द्विविधो मतः

udātto lalitaś ceti māno'yaṃ dvividho mataḥ

14.99

तत्र उदात्तः- उदात्तः स्याद् घृत-स्नेहो धारयन् गहन-क्रमम् दाक्षिण्य-भाग-दाक्षिण्यं वाम्य-गन्धं च कुत्रचित्

tatra udāttaḥ- udāttaḥ syād ghṛta-sneho dhārayan gahana-kramam dākṣiṇya-bhāga-dākṣiṇyaṃ vāmya-gandhaṃ ca kutracit

14.100

तत्र दाक्षिण्योदात्तो, यथा- राधेति स्खिलाभिधे मयि हठाद् बिद्धान्तराप्य् आर्तिभिर् मद्-वैलक्ष्य-शमाय सा द्विगुणयन्त्य् आस्यारविन्दे स्मितम् जल्पे च म्रदिमानुबिद्धम् अधिकं माधुर्यम् आतन्वती चित्राणीव चकार मत्-प्रिय-सुहृद्-वृनानि चन्द्रावली

tatra dākṣiṇyodātto, yathā- rādheti skhilābhidhe mayi haṭhād biddhāntarāpy ārtibhir mad-vailakṣya-śamāya sā dviguṇayanty āsyāravinde smitam jalpe ca mradimānubiddham adhikaṃ mādhuryam ātanvatī citrāṇīva cakāra mat-priya-suhṛd-vṛnāni candrāvalī

14.101

अथ वाम्य-गन्धोदात्तो, यथा श्री-विष्णु-पुराणे (5.13.45) काचिद् भ्रू-भङ्गुरं कृत्वा ललाट-फलकं हरिम् विलोक्य नेत्र-भृङ्गाभ्यां पपौ तन्-मुख-पङ्कजम्

atha vāmya-gandhodātto, yathā śrī-viṣṇu-purāṇe (5.13.45) kācid bhrū-bhaṅguraṃ kṛtvā lalāṭa-phalakaṃ harim vilokya netra-bhṛṅgābhyāṃ papau tan-mukha-paṅkajam

14.102

यथा वा- अक्ष-संसदि जितापि मृगाक्षी माधवेन परिरम्भ-पणेन भुग्न-दृष्टिर् इह विप्रतिपन्नां तं करणे रुरुधे परिरिप्सुम्

yathā vā- akṣa-saṃsadi jitāpi mṛgākṣī mādhavena parirambha-paṇena bhugna-dṛṣṭir iha vipratipannāṃ taṃ karaṇe rurudhe pariripsum

14.103

अथ ललितः- मधु-स्नेहस् तु कौटिल्यं स्वातन्त्र्य-हृदयङ्गमम् बिभ्रन्-नर्म-विशेषं च ललितोऽयम् उदीर्यते

atha lalitaḥ- madhu-snehas tu kauṭilyaṃ svātantrya-hṛdayaṅgamam bibhran-narma-viśeṣaṃ ca lalito'yam udīryate

14.104

तत्र कौटिल्य-ललितो, यथा श्री-दशमे (10.32.6)- एका भ्रू-कुटिम् आबद्ध्य प्रेम-संरम्भ-विह्वला घ्नतीवैक्षत् सन्दष्ट-दशन-च्छदा

tatra kauṭilya-lalito, yathā śrī-daśame (10.32.6)- ekā bhrū-kuṭim ābaddhya prema-saṃrambha-vihvalā ghnatīvaikṣat sandaṣṭa-daśana-cchadā

14.105

यथा वा- अदत्त मे वर्त्मनि मन्मथोन्मदा स्वयंग्रहाश्लेषम् असौ सखी तव इत्य् उक्तवन्तं कुटिलीभवन् मुखी कृष्णं वतंसेन जघान मङ्गला

yathā vā- adatta me vartmani manmathonmadā svayaṃgrahāśleṣam asau sakhī tava ity uktavantaṃ kuṭilībhavan mukhī kṛṣṇaṃ vataṃsena jaghāna maṅgalā

14.106

यथा वा- चित्रं चिर-स्पर्श-सुखाय चुचुके कुर्वन्तम् अक्षिप्रम् इयं चलेक्षणा स्विन्नाङ्गुलीकं पुलकाञ्चित-श्रिया सव्येन चिक्षेप कुचेन केशवम्

yathā vā- citraṃ cira-sparśa-sukhāya cucuke kurvantam akṣipram iyaṃ calekṣaṇā svinnāṅgulīkaṃ pulakāñcita-śriyā savyena cikṣepa kucena keśavam

14.107

अथ नर्म-ललितो, यथा दान-केलि-कौमुद्याम् (90)- मिथ्या जल्पतु ते कथं नु रसना साध्वी-सहस्रस्य या बिम्बोष्ठामृत-सेवनाद् अघरिपो पुण्या प्रयत्नाद् अभूत् कस्माद् एव बलंत्-करोतु च करः सोढुं क्षमः सुभ्रुवां रक्तः सुष्ठु न निवि-बन्धम् अपि यः का वान्य-बन्धे कथा

atha narma-lalito, yathā dāna-keli-kaumudyām (90)- mithyā jalpatu te kathaṃ nu rasanā sādhvī-sahasrasya yā bimboṣṭhāmṛta-sevanād agharipo puṇyā prayatnād abhūt kasmād eva balṃt-karotu ca karaḥ soḍhuṃ kṣamaḥ subhruvāṃ raktaḥ suṣṭhu na nivi-bandham api yaḥ kā vānya-bandhe kathā

14.108

अथ प्रणयः- मानो दधानो विश्रम्भं प्रणयः प्रोच्यते बुधैः

atha praṇayaḥ- māno dadhāno viśrambhaṃ praṇayaḥ procyate budhaiḥ

14.109

यथा- कुचोपान्ते स्पृष्टा मुर-विजयिना तद्-भुज-शिर- स्तिरो-न्यस्त-ग्रीवा भ्रुवम् अनृजु-दृष्टिर् विभुजती पटेनास्य म्लानीकृत-पुरट-भासा पुलकिनी प्रमोदास्रैर् धौतं निज-मुखम् इयं मार्ष्टि सुमुखी

yathā- kucopānte spṛṣṭā mura-vijayinā tad-bhuja-śira- stiro-nyasta-grīvā bhruvam anṛju-dṛṣṭir vibhujatī paṭenāsya mlānīkṛta-puraṭa-bhāsā pulakinī pramodāsrair dhautaṃ nija-mukham iyaṃ mārṣṭi sumukhī

14.110

स्वरूपं प्रणयस्यास्य विश्रम्भः कथितो बुधैः विश्रम्भोऽपि द्विधा मैत्रं सख्यं चेति निगद्यते

svarūpaṃ praṇayasyāsya viśrambhaḥ kathito budhaiḥ viśrambho'pi dvidhā maitraṃ sakhyaṃ ceti nigadyate

14.111

तत्र मैत्रं- भावज्ञैः प्रोच्यते मैत्रं विश्रम्भो विनयान्वितः

tatra maitraṃ- bhāvajñaiḥ procyate maitraṃ viśrambho vinayānvitaḥ

14.112

यथा श्री-दशमे (10.32.4)- काचित् कराम्बुजं शौरेर् जगृहेऽञ्जलिनां मुदा काचिद् दधार तद्-बाहुम् अंसे चन्दन-रूषितम्

yathā śrī-daśame (10.32.4)- kācit karāmbujaṃ śaurer jagṛhe'ñjalināṃ mudā kācid dadhāra tad-bāhum aṃse candana-rūṣitam

14.113

यथा वा- न हि सङ्कुच पङ्कजेक्षणः पादयोस् ते निदधातु नूपुरौ अनयोर् ध्वनिभिर् विलज्जतां कलहंसीव विपक्ष-कामिनी

yathā vā- na hi saṅkuca paṅkajekṣaṇaḥ pādayos te nidadhātu nūpurau anayor dhvanibhir vilajjatāṃ kalahaṃsīva vipakṣa-kāminī

14.114

अथ सख्यम्- विस्रम्भं साध्वसोन्मुक्तः सख्यं स्व-वशता-मयः

atha sakhyam- visrambhaṃ sādhvasonmuktaḥ sakhyaṃ sva-vaśatā-mayaḥ

14.115

यथा- सरभसम् अधिकण्ठम् अर्पिताभ्यां दनुज-रिपोर् निज-बाहु-वल्लरीभ्याम् निटिलम् अवनमय्य तस्य कर्णे सखि कथितं किम् इव त्वया रहस्यम्

yathā- sarabhasam adhikaṇṭham arpitābhyāṃ danuja-ripor nija-bāhu-vallarībhyām niṭilam avanamayya tasya karṇe sakhi kathitaṃ kim iva tvayā rahasyam

14.116

यथा वा श्री-विष्णु-पुराणे (5.30.34)- यदि ते तद्-वचः सत्यं सत्यात्यर्थं प्रियेति मे मद्-गेह-निष्कुटार्थाय तदायं नीयतां तरुः

yathā vā śrī-viṣṇu-purāṇe (5.30.34)- yadi te tad-vacaḥ satyaṃ satyātyarthaṃ priyeti me mad-geha-niṣkuṭārthāya tadāyaṃ nīyatāṃ taruḥ

14.117

यथा वा- विन्यस्य वक्षोरुह-कोरक-द्वयीं वक्षः-स्थले कंस-हरस्य हारिणीम् पत्राङ्कुरं कुङ्कुम-बिन्दु-नालिके लिखत्य् असौ चन्द्र-मुखी सखी मम

yathā vā- vinyasya vakṣoruha-koraka-dvayīṃ vakṣaḥ-sthale kaṃsa-harasya hāriṇīm patrāṅkuraṃ kuṅkuma-bindu-nālike likhaty asau candra-mukhī sakhī mama

14.118

यथा वा श्री-दशमे (10.30.38)- ततो गत्वा वनोद्देशे दृप्ता केशवम् अब्रवीत् न पारयेऽहं चलितुं नय मां यत्र ते मनः

yathā vā śrī-daśame (10.30.38)- tato gatvā vanoddeśe dṛptā keśavam abravīt na pāraye'haṃ calituṃ naya māṃ yatra te manaḥ

14.119

जनित्वा प्रणयः स्नेहात् कुत्रचिन् मानतां व्रजेत् स्नेहान् मानः क्वचिद् भूत्वा प्रणयत्वम् अथाश्नुते

janitvā praṇayaḥ snehāt kutracin mānatāṃ vrajet snehān mānaḥ kvacid bhūtvā praṇayatvam athāśnute

14.120

कार्य-कारणतान्योनऽन्यम् अतः प्रणय-मानयोः इत्य् अत्र पृथग् एवासौ विश्रम्भोदाहृतिः कृता

kārya-kāraṇatānyon'nyam ataḥ praṇaya-mānayoḥ ity atra pṛthag evāsau viśrambhodāhṛtiḥ kṛtā

14.121

उदात्त-ललिताभ्यां तु मैत्र्य-सख्ये सुसङ्गते द्वे सुमैत्र्य-सुसख्याख्ये यथा-सङ्ख्यम् उदीरिते

udātta-lalitābhyāṃ tu maitrya-sakhye susaṅgate dve sumaitrya-susakhyākhye yathā-saṅkhyam udīrite

14.122

तत्र सुमैत्र्यम्- आलीपुरः कथयितुं रजनी-रहस्यं तत्रोद्यते मधुरिपौ मृदुला भ्रमद्-भ्रूः उत्क्षिप्य तन् मुख-पुटावरणाय हस्तं न्यञ्चन्-मुखी समवरिष्ट पुनर् वराक्षी

tatra sumaitryam- ālīpuraḥ kathayituṃ rajanī-rahasyaṃ tatrodyate madhuripau mṛdulā bhramad-bhrūḥ utkṣipya tan mukha-puṭāvaraṇāya hastaṃ nyañcan-mukhī samavariṣṭa punar varākṣī

14.123

यथा वा- क्षिप्ते वर्णक-भाजने तरणिजा-पुरे परीहासतः कृष्णेन भ्रुवम् आरचय्य कुटिलाम् आलोकयन्ती तिरः तारा वक्षसि चित्रम् अर्ध-लिखितं श्री-वत्स-विभ्राजिते काश्मीरेण घन-श्रिया निज-कुचाकृष्टेन पूर्णं व्यधात्

yathā vā- kṣipte varṇaka-bhājane taraṇijā-pure parīhāsataḥ kṛṣṇena bhruvam āracayya kuṭilām ālokayantī tiraḥ tārā vakṣasi citram ardha-likhitaṃ śrī-vatsa-vibhrājite kāśmīreṇa ghana-śriyā nija-kucākṛṣṭena pūrṇaṃ vyadhāt

14.124

अथ सुसख्यम्- द्यूते सकृत् पान-विधौ पणी-कृते जित्वा द्विरोष्ठं पिबति स्वम् अच्युते बबन्ध कण्ठे कुटिली-कृतेक्षणा तं वामया दोर्लतयास्य वल्लवी

atha susakhyam- dyūte sakṛt pāna-vidhau paṇī-kṛte jitvā dviroṣṭhaṃ pibati svam acyute babandha kaṇṭhe kuṭilī-kṛtekṣaṇā taṃ vāmayā dorlatayāsya vallavī

14.125

यथा वा- आविष्कुर्वति विस्फुरन् नवनखोल्लेखं स्व-वक्षस्-तटं कृष्णे पीत-दुकूल-सङ्कलनया स्मित्वा सखीनां पुरः अभ्रश्यामम् उरो रुरोध वलित-भ्रूर् आननं धुन्वती रोमाञ्चोद्गम-कञ्चुकेन कुचयोर् द्वन्द्वेन गान्धर्विका

yathā vā- āviṣkurvati visphuran navanakhollekhaṃ sva-vakṣas-taṭaṃ kṛṣṇe pīta-dukūla-saṅkalanayā smitvā sakhīnāṃ puraḥ abhraśyāmam uro rurodha valita-bhrūr ānanaṃ dhunvatī romāñcodgama-kañcukena kucayor dvandvena gāndharvikā

14.126

अथ रागः- दुःखम् अप्य् अधिकं चित्ते सुखत्वेनैव रज्यते यतस् तु प्रणयोत्कर्षात् स राग इति कीर्त्यते

atha rāgaḥ- duḥkham apy adhikaṃ citte sukhatvenaiva rajyate yatas tu praṇayotkarṣāt sa rāga iti kīrtyate

14.127

यथा- तीव्रार्क-द्युति-दीपितैर् असिलताधाराकरालास्रिभि- र्मार्तण्डोपल-मण्डलैः स्थपुटितेऽप्य् अद्रेस् तटे तस्थुषी पश्यन्ति पशुपेन्द्र-नन्दनम् असाव् इन्दीवरैर् आस्तृते तल्पे न्यस्त-पदाम्बुजेव मुदिता न स्पन्दते राधिका

yathā- tīvrārka-dyuti-dīpitair asilatādhārākarālāsribhi- rmārtaṇḍopala-maṇḍalaiḥ sthapuṭite'py adres taṭe tasthuṣī paśyanti paśupendra-nandanam asāv indīvarair āstṛte talpe nyasta-padāmbujeva muditā na spandate rādhikā

14.128

यथा वा पद्यावल्यां (179)- ताराभिसारक चतुर्थ-निशा-शशाङ्क कामाम्बु-राशि-परिवर्धन देव तुभ्यम् अर्घो नमो भवतु मे सह तेन यूना मिथ्यापवाद-वचसाप्य् अभिमान-सिद्धिः

yathā vā padyāvalyāṃ (179)- tārābhisāraka caturtha-niśā-śaśāṅka kāmāmbu-rāśi-parivardhana deva tubhyam argho namo bhavatu me saha tena yūnā mithyāpavāda-vacasāpy abhimāna-siddhiḥ

14.129

नीलिमा रक्तिमा चेति रागोऽयं द्विविधो मतः

nīlimā raktimā ceti rāgo'yaṃ dvividho mataḥ

14.130

तत्र नीलिमा- नीली-श्यामाभवो रागो नीलिमा कथ्यते बुधैः

tatra nīlimā- nīlī-śyāmābhavo rāgo nīlimā kathyate budhaiḥ

14.131

तत्र नीली-रागः- व्यय-सम्भावना-हीनो बहिर् नातिप्रकाशवान् स्व-लग्न-भावावरणो नीली-रागः सतां मतः यथावलोक्यते चैष चन्द्रावलि-मुकुन्दयोः

tatra nīlī-rāgaḥ- vyaya-sambhāvanā-hīno bahir nātiprakāśavān sva-lagna-bhāvāvaraṇo nīlī-rāgaḥ satāṃ mataḥ yathāvalokyate caiṣa candrāvali-mukundayoḥ

14.132

यथा- प्रसन्न-विशदाशया विविध-मुद्रया निर्मितं प्रतारणम् अपि त्वया गुणतया सदा गृह्णती तथा व्यवजहार सा व्रज-कुलेन्द्र चन्द्रावली सखीभिर् अपि तर्किता त्वयि यथा तटस्थेत्य् असौ

yathā- prasanna-viśadāśayā vividha-mudrayā nirmitaṃ pratāraṇam api tvayā guṇatayā sadā gṛhṇatī tathā vyavajahāra sā vraja-kulendra candrāvalī sakhībhir api tarkitā tvayi yathā taṭasthety asau

14.133

अथ श्यामा-रागः- भीरुतौषधि-सेकादिर् आद्यात् किञ्चित् प्रकाश-भाक् यश् चिरेणैव साध्यः स्यात् स श्यामा-राग उच्यते

atha śyāmā-rāgaḥ- bhīrutauṣadhi-sekādir ādyāt kiñcit prakāśa-bhāk yaś cireṇaiva sādhyaḥ syāt sa śyāmā-rāga ucyate

14.134

यथा- पुरा कुञ्जे मञ्जुन्य् अवतमस-युक्तेऽपि चकिता मुरारेर् या पार्श्वे न तरुणि दिवाप्य् अन्तरम् अगात् तमालैः सैवाद्य द्विगुणित-तमिस्रेऽपि मुदिता तमिस्रार्धे मानिन्य् अहह भवती तं मृगयते

yathā- purā kuñje mañjuny avatamasa-yukte'pi cakitā murārer yā pārśve na taruṇi divāpy antaram agāt tamālaiḥ saivādya dviguṇita-tamisre'pi muditā tamisrārdhe māniny ahaha bhavatī taṃ mṛgayate

14.135

अथ रक्तिमा- रागः कुसुम्भ-मञ्जिष्ठा-सम्भवो रक्तिमा मतः

atha raktimā- rāgaḥ kusumbha-mañjiṣṭhā-sambhavo raktimā mataḥ

14.136

तत्र कुसुम्भ-रागः- कुसुम्भ-रागः स ज्ञेयो यश् चित्ते सज्जति द्रुतम् अन्य-राग-च्छवि-व्यञ्जी शोभते च यथोचितम्

tatra kusumbha-rāgaḥ- kusumbha-rāgaḥ sa jñeyo yaś citte sajjati drutam anya-rāga-cchavi-vyañjī śobhate ca yathocitam

14.137

यथा- त्वय्य् एव श्रवणावधि प्रिय-सखी या कृष्ण-बद्धान्तरा या दृष्टे भुजगेऽपि तावक-भुजा-साम्यात् प्रमोदोन्मदा प्रेक्ष्य त्वां पुरतोऽद्य काम् अपि दशां प्रातास्ति सेयं तथा न ज्ञायेत यथा किम् एष बलवान् रागो विरागोऽथवा

yathā- tvayy eva śravaṇāvadhi priya-sakhī yā kṛṣṇa-baddhāntarā yā dṛṣṭe bhujage'pi tāvaka-bhujā-sāmyāt pramodonmadā prekṣya tvāṃ purato'dya kām api daśāṃ prātāsti seyaṃ tathā na jñāyeta yathā kim eṣa balavān rāgo virāgo'thavā

14.138

सदाधार-विशेषेषु कौसुम्भोऽपि स्थिरो भवेत् इति कृष्ण-प्रणयिषु म्लानिर् अस्य न युज्यते

sadādhāra-viśeṣeṣu kausumbho'pi sthiro bhavet iti kṛṣṇa-praṇayiṣu mlānir asya na yujyate

Section 14 (cont. 2)

14.139

अथ मञ्जिष्ठ-रागः- अहार्योऽनन्य-सापेक्षो यः कान्त्या वर्द्धते सदा भवेन् माञ्जिष्ठ-रागोऽसौ राधा-माधवयोर् यथा

atha mañjiṣṭha-rāgaḥ- ahāryo'nanya-sāpekṣo yaḥ kāntyā varddhate sadā bhaven māñjiṣṭha-rāgo'sau rādhā-mādhavayor yathā

14.140

यथा- धत्ते द्राग् अनुपाधि जन्म विधिना केनापि नाकम्पते सूतेऽत्य् आहित-सञ्चयैर् अपि रसं ते चेन् मिथो वर्त्मने ऋद्धिं सञ्चिनुते चमत्कृति-करोद्दाम-प्रमोदोत्तरां राधा-माधवयोर् अयं निरुपमः प्रेमानुबन्धोत्सवः

yathā- dhatte drāg anupādhi janma vidhinā kenāpi nākampate sūte'ty āhita-sañcayair api rasaṃ te cen mitho vartmane ṛddhiṃ sañcinute camatkṛti-karoddāma-pramodottarāṃ rādhā-mādhavayor ayaṃ nirupamaḥ premānubandhotsavaḥ

14.141

यथा वा विदग्ध-माधवे (3.17)- मया ते निर्बन्धान् मुरजयिनि रागः परिहृत्य मयि स्निग्धे किन्तु प्रथय परमाशीस् ततिम् इमाम् मुखामोदोद्गारग्रहिलमतिर् अद्यैव हि यतः प्रदोषारम्भे स्यां विमल-वन-माला-मधु-करी

yathā vā vidagdha-mādhave (3.17)- mayā te nirbandhān murajayini rāgaḥ parihṛtya mayi snigdhe kintu prathaya paramāśīs tatim imām mukhāmododgāragrahilamatir adyaiva hi yataḥ pradoṣārambhe syāṃ vimala-vana-mālā-madhu-karī

14.142

पूर्व-पूर्वस् तु यो भावः सोमाभादौ स राजते तथा भीष्म-सुतादौ च श्री-हरेर् महिषी-गणे

pūrva-pūrvas tu yo bhāvaḥ somābhādau sa rājate tathā bhīṣma-sutādau ca śrī-harer mahiṣī-gaṇe

14.143

य उत्तरोत्तरो द्वियो राधिकादौ स दीव्यति तथा श्री-सत्यभामायां लक्ष्मणायाम् अपि क्वचित्

ya uttarottaro dviyo rādhikādau sa dīvyati tathā śrī-satyabhāmāyāṃ lakṣmaṇāyām api kvacit

14.144

इत्थं भेदेन भावानां सर्व-गोकुल-सुभ्रुवाम् आत्म-पक्ष-विपक्षादि-भेदाः पूर्वम् उदीरिताः

itthaṃ bhedena bhāvānāṃ sarva-gokula-subhruvām ātma-pakṣa-vipakṣādi-bhedāḥ pūrvam udīritāḥ

14.145

या भावान्तर-सम्बन्धाज् जायन्ते विविधा भिदाः अपरा अपि भावानां ज्ञेयास् ताः प्रज्ञया बुधैः

yā bhāvāntara-sambandhāj jāyante vividhā bhidāḥ aparā api bhāvānāṃ jñeyās tāḥ prajñayā budhaiḥ

14.146

अथ अनुरागः- सदानुभूतम् अपि यः कुर्यान् नव-नवं प्रियम् रागो भवन् नव-नवः सोऽनुराग इतीर्यते

atha anurāgaḥ- sadānubhūtam api yaḥ kuryān nava-navaṃ priyam rāgo bhavan nava-navaḥ so'nurāga itīryate

14.147

यथा दान-केलि-कौमुद्याम् (28)- प्रपन्नः पन्थानं हरिर् असकृद् अस्मन्-नयनयोर् अपूर्वोऽयं पूर्वं क्वचिद् अपि न दृष्टो मधुरिमा प्रतीकेऽप्य् एकस्य स्फुरति मुहुर् अङ्गस्य सखि या श्रियस् तस्याः पातुं लवम् अपि समर्था न दृग् इयम्

yathā dāna-keli-kaumudyām (28)- prapannaḥ panthānaṃ harir asakṛd asman-nayanayor apūrvo'yaṃ pūrvaṃ kvacid api na dṛṣṭo madhurimā pratīke'py ekasya sphurati muhur aṅgasya sakhi yā śriyas tasyāḥ pātuṃ lavam api samarthā na dṛg iyam

14.148

यथा वा- कोऽयं कृष्ण इति व्युदस्यति धृति यस् तन्वि कर्णं विशन् रागान्धे किम् इदं सदैव भवती तस्योरसि क्रीडति हास्यं मा कुरु मोहिते त्वम् अधुना न्यस्तास्य हस्ते मया सत्यं सत्यम् असौ दृगङ्गनम् अगाद् अद्यैवअ विद्युन्-निभः

yathā vā- ko'yaṃ kṛṣṇa iti vyudasyati dhṛti yas tanvi karṇaṃ viśan rāgāndhe kim idaṃ sadaiva bhavatī tasyorasi krīḍati hāsyaṃ mā kuru mohite tvam adhunā nyastāsya haste mayā satyaṃ satyam asau dṛgaṅganam agād adyaivaa vidyun-nibhaḥ

14.149

परस्पर-वशीभावः प्रेम-वैचित्त्यकं तथा अप्राणिन्य् अपि जन्माप्तौ लालसा-भर उन्नतः विप्रलम्भेऽस्य विस्फूर्तिर् इत्य् आद्याः स्युर् इह क्रियाः

paraspara-vaśībhāvaḥ prema-vaicittyakaṃ tathā aprāṇiny api janmāptau lālasā-bhara unnataḥ vipralambhe'sya visphūrtir ity ādyāḥ syur iha kriyāḥ

14.150

अत्र परस्पर-वशीभावो, यथा- समारम्भं पारस्परिक-विजयाय प्रथन् नतो- रपूर्वा केयं वाम् अघदमन संरम्भ-लहरी मनो-हस्ती बन्धस् तव यद् अनया राग-निगडै- स्त्वअयाप्य् अस्याः प्रेमोत्सव-नव-गुणैश् चित्त-हरिणः

atra paraspara-vaśībhāvo, yathā- samārambhaṃ pārasparika-vijayāya prathan nato- rapūrvā keyaṃ vām aghadamana saṃrambha-laharī mano-hastī bandhas tava yad anayā rāga-nigaḍai- stvaayāpy asyāḥ premotsava-nava-guṇaiś citta-hariṇaḥ

14.151

प्रेम-वैचित्त्य-संज्ञस् तु विप्रलम्भः स कथ्यते

prema-vaicittya-saṃjñas tu vipralambhaḥ sa kathyate

14.152

अप्राणिन्य् अपि जन्म-लालसा-भरो, यथा दान-केलि-कौमुद्याम् (17)- तपस्यामह् क्षामोदरि वरयितुम् वेनुषु जनुर् वरेण्यम् मन्येथाः सखि तद् अखिलानां सुजनुषाम् तपह्-स्तोमेनोच्चैर् यद् इयम् उरर्ञ्कृत्य मुरली मुरारातेर् बिम्बाधर-मधुरिमानम् रसयति

aprāṇiny api janma-lālasā-bharo, yathā dāna-keli-kaumudyām (17)- tapasyāmah kṣāmodari varayitum venuṣu janur vareṇyam manyethāḥ sakhi tad akhilānāṃ sujanuṣām tapah-stomenoccair yad iyam urarñkṛtya muralī murārāter bimbādhara-madhurimānam rasayati

14.153

अथ विप्रलम्भे विस्फूर्तिर्, यथा- ब्रूयास् त्वं मथुराध्वनीन मथुरानाथं तम् इत्य् उच्चकैः सन्देशं व्रज-सुन्दरी कम् अपि ते काचिन् मया प्राहिणोत् तत्र क्ष्मापति-पत्तने यदि गतः स्वच्छन्द गच्छाधुना किं क्लिष्टाम् अपि विस्फुरन् दिशि दिशि क्लिश्नासि हा मे सखीम्

atha vipralambhe visphūrtir, yathā- brūyās tvaṃ mathurādhvanīna mathurānāthaṃ tam ity uccakaiḥ sandeśaṃ vraja-sundarī kam api te kācin mayā prāhiṇot tatra kṣmāpati-pattane yadi gataḥ svacchanda gacchādhunā kiṃ kliṣṭām api visphuran diśi diśi kliśnāsi hā me sakhīm

14.154

अथ भावः- अनुरागः स्वसंवेद्य-दशां प्राप्य प्रकाशितः यावद्-आश्रय-वृत्तिश् चेद् भाव इत्य् अभिधीयते

atha bhāvaḥ- anurāgaḥ svasaṃvedya-daśāṃ prāpya prakāśitaḥ yāvad-āśraya-vṛttiś ced bhāva ity abhidhīyate

14.155

यथा- राधाया भवतश् च चित्त-जतुनी स्वेदैर् विलाप्य क्रमात् युञ्जन्न् अद्रि-निकुञ्ज-कुञ्जर-पते निर्धूत-भेद-भ्रमम् चित्राय स्वयम् अन्वरञ्जयद् इह ब्रह्माण्ड-हर्म्योदरे भूयोभिर् नव-राग-हिङ्गुल-भरैः शृङ्गार-कारुः कृती

yathā- rādhāyā bhavataś ca citta-jatunī svedair vilāpya kramāt yuñjann adri-nikuñja-kuñjara-pate nirdhūta-bheda-bhramam citrāya svayam anvarañjayad iha brahmāṇḍa-harmyodare bhūyobhir nava-rāga-hiṅgula-bharaiḥ śṛṅgāra-kāruḥ kṛtī

14.156

मुकुन्द-महिषी-वृन्दैर् अप्य् असाव् अतिदुर्लभः व्रज-देव्य् एक-संवेद्यो महाभावाख्ययोच्यते

mukunda-mahiṣī-vṛndair apy asāv atidurlabhaḥ vraja-devy eka-saṃvedyo mahābhāvākhyayocyate

14.157

वरामृत-स्वरूप-श्रीः स्वं स्वरूपं मनो नयेत्

varāmṛta-svarūpa-śrīḥ svaṃ svarūpaṃ mano nayet

14.158

स रूढश् चाधिरूढश् चेत्य् उच्यते द्विविधो बुधैः

sa rūḍhaś cādhirūḍhaś cety ucyate dvividho budhaiḥ

14.159

तत्र रूढः- उद्दीप्ता सात्त्विका यत्र स रूढ इति भण्यते

tatra rūḍhaḥ- uddīptā sāttvikā yatra sa rūḍha iti bhaṇyate

14.161

निमेषासहतासन्न-जनता-हृद्-विलोडनम् कल्प-क्षणत्वं खिन्नत्वं तत्-सौख्येऽप्य् आर्ति-शङ्कया

nimeṣāsahatāsanna-janatā-hṛd-viloḍanam kalpa-kṣaṇatvaṃ khinnatvaṃ tat-saukhye'py ārti-śaṅkayā

14.162

मोहाद्य्-अभावेऽप्य् आत्मादि-सर्व-विस्मरणं सदा क्षणस्य कल्पएत्याद्या यत्र योग-वियोगयोः

mohādy-abhāve'py ātmādi-sarva-vismaraṇaṃ sadā kṣaṇasya kalpaetyādyā yatra yoga-viyogayoḥ

14.163

तत्र निमेषासहता, यथा श्री-दशमे (10.82.38)- गोप्यश् च कृष्णम् उपलभ्य चिराद् अभीष्टं यत्-प्रेक्षणे दृशिषु पक्ष्म-कृतं शपन्ति दृग्भिर् हृदी-कृतम् अलं परिरभ्य सर्वास् तद्-भावम् आपुर् अपि नित्य-युजां दुरापम्

tatra nimeṣāsahatā, yathā śrī-daśame (10.82.38)- gopyaś ca kṛṣṇam upalabhya cirād abhīṣṭaṃ yat-prekṣaṇe dṛśiṣu pakṣma-kṛtaṃ śapanti dṛgbhir hṛdī-kṛtam alaṃ parirabhya sarvās tad-bhāvam āpur api nitya-yujāṃ durāpam

14.164

आसन्न-जनता-हृद्-विलोडनं, यथा- सख्यः प्रोक्ष्य कुरून् गुरु-क्षिति-भृताम् आघूर्णयन्ती शिरः स्वस्था विश्लथयन्त्य् अशेष-रमणीर् आप्लाव्य सर्वं जनम् गोपीनाम् अनुराग-सिन्धु-लहरी सत्यान्तरं विक्रमै- राक्रम्य स्तिमितां व्यधाद् अपि परां वैकुण्ठ-कण्ठ-श्रियम्

āsanna-janatā-hṛd-viloḍanaṃ, yathā- sakhyaḥ prokṣya kurūn guru-kṣiti-bhṛtām āghūrṇayantī śiraḥ svasthā viślathayanty aśeṣa-ramaṇīr āplāvya sarvaṃ janam gopīnām anurāga-sindhu-laharī satyāntaraṃ vikramai- rākramya stimitāṃ vyadhād api parāṃ vaikuṇṭha-kaṇṭha-śriyam

14.165

कल्प-क्षणत्वम्, यथा- शरज्-ज्योत्स्नी रासे विधिर् अजनि-रूपापि निमिषा- दतिक्षुद्रा तासां यद् अजनि न तद् विस्मय-पदम् सुखोत्सेकारम्भे निमिष-लव-कल्पाम् इव दशां महा-कल्पाकल्पाप्य् अहह लभते काल-कलना

kalpa-kṣaṇatvam, yathā- śaraj-jyotsnī rāse vidhir ajani-rūpāpi nimiṣā- datikṣudrā tāsāṃ yad ajani na tad vismaya-padam sukhotsekārambhe nimiṣa-lava-kalpām iva daśāṃ mahā-kalpākalpāpy ahaha labhate kāla-kalanā

14.166

तत्-सौख्येऽप्य् आर्ति-शङ्कया खिन्नत्वम्, यथा श्री-दशमे (10.31.19)- यत् ते सुजात-चरणाम्बु-रुहं स्तनेषु; भीताः शनैः प्रिय दधीमहि कर्कशेषु तेनाटवीम् अटसि तद् व्यथते न किं स्वित्; कूर्पादिभिर् भ्रमति धीर् भवद्-आयुषां नः

tat-saukhye'py ārti-śaṅkayā khinnatvam, yathā śrī-daśame (10.31.19)- yat te sujāta-caraṇāmbu-ruhaṃ staneṣu; bhītāḥ śanaiḥ priya dadhīmahi karkaśeṣu tenāṭavīm aṭasi tad vyathate na kiṃ svit; kūrpādibhir bhramati dhīr bhavad-āyuṣāṃ naḥ

14.167

मोहाद्य्-अभावेऽपि सर्व-विस्मरणं, यथा एकादशे (11.12.12)- ता नाविदन् मय्य् अनुषङ्ग-बद्ध- धियः स्वम् आत्मानम् अदस् तथेदम् यथा समाधौ मुनयोऽब्धि-तोये नद्यः प्रविष्टा इव नाम-रूपे

mohādy-abhāve'pi sarva-vismaraṇaṃ, yathā ekādaśe (11.12.12)- tā nāvidan mayy anuṣaṅga-baddha- dhiyaḥ svam ātmānam adas tathedam yathā samādhau munayo'bdhi-toye nadyaḥ praviṣṭā iva nāma-rūpe

14.168

क्षण-कल्पता, यथा तत्रैव (11.12.11)- तास् ताः क्षपाः प्रेष्ठ-तमेन नीता मयैव वृन्दावन-गोचरेण क्षणार्ध-वत् ताः पुनर् अङ्ग तासां हीना मया कल्प-समा बभूवुः

kṣaṇa-kalpatā, yathā tatraiva (11.12.11)- tās tāḥ kṣapāḥ preṣṭha-tamena nītā mayaiva vṛndāvana-gocareṇa kṣaṇārdha-vat tāḥ punar aṅga tāsāṃ hīnā mayā kalpa-samā babhūvuḥ

14.169

आद्य-शब्दाद् इह प्रोक्ता कृष्णाविर्भाव-कारिता सम्भोग-भेदे विस्पष्टं सा पुरस्तात् प्रवक्ष्यते

ādya-śabdād iha proktā kṛṣṇāvirbhāva-kāritā sambhoga-bhede vispaṣṭaṃ sā purastāt pravakṣyate

14.170

अथ अधिरूढः- रूढोक्तेभ्योऽनुभावेभ्यः काम् अप्य् आप्ता विशिष्टताम् यत्रानुभावा दृश्यन्ते सोऽधिरूढो निगद्यते

atha adhirūḍhaḥ- rūḍhoktebhyo'nubhāvebhyaḥ kām apy āptā viśiṣṭatām yatrānubhāvā dṛśyante so'dhirūḍho nigadyate

14.171

यथा शिव-वाक्यम्- लोकातीअतम् अजाण्ड-कोटिगम् अपि त्रैकालिकं यत् सुखं दुःखं चेति पृथग् यदि स्फुटम् उभे ते गच्छतः कुटताम् नैवाभास-तुलां शिवे तद् अपि तत् कुट-द्वयं राधिका- प्रेमोद्यत्-सुख-दुःख-सिन्धु-भवयोर् विन्देत बिन्द्वोर् अपि

yathā śiva-vākyam- lokātīatam ajāṇḍa-koṭigam api traikālikaṃ yat sukhaṃ duḥkhaṃ ceti pṛthag yadi sphuṭam ubhe te gacchataḥ kuṭatām naivābhāsa-tulāṃ śive tad api tat kuṭa-dvayaṃ rādhikā- premodyat-sukha-duḥkha-sindhu-bhavayor vindeta bindvor api

14.172

मोदनो मादनश् चासाव् अधिरूढो द्विधोच्यते

modano mādanaś cāsāv adhirūḍho dvidhocyate

14.173

तत्र मोदनः- मोदनः स द्वयोर् यत्र सात्त्विकोद्दीप्त-सौष्ठवम्

tatra modanaḥ- modanaḥ sa dvayor yatra sāttvikoddīpta-sauṣṭhavam

14.174

यथा ललित-माधवे (8.9)- आतन्वन् कल-कण्ठ-नादम् अतुलं स्तम्भ-श्रियोज्जृम्भितो भूयिष्ठोच्छलद्-अङ्कुरः फलितवान् स्वेदाम्बु-मुक्ता-फलैः उद्यद्-बाष्प-मरन्द-भाग-विचलोऽप्य् उत्कम्पवान् विभ्रमै राधा-माधवयोर् विराजति चिराद् उल्लास-कल्प-द्रुमः

yathā lalita-mādhave (8.9)- ātanvan kala-kaṇṭha-nādam atulaṃ stambha-śriyojjṛmbhito bhūyiṣṭhocchalad-aṅkuraḥ phalitavān svedāmbu-muktā-phalaiḥ udyad-bāṣpa-maranda-bhāga-vicalo'py utkampavān vibhramai rādhā-mādhavayor virājati cirād ullāsa-kalpa-drumaḥ

14.175

हरेर् यत्र स-कान्तस्य विक्षोभ-भर-कारिता प्रेमोरु-सम्पद्-विख्यात-कान्तातिशयितादयः

harer yatra sa-kāntasya vikṣobha-bhara-kāritā premoru-sampad-vikhyāta-kāntātiśayitādayaḥ

14.176

राधिका-यूथ एवासौ मोदनो न तु सर्वतः यः श्रीमान् ह्लादिनी-शक्तेः सुविलासः प्रियो वरः

rādhikā-yūtha evāsau modano na tu sarvataḥ yaḥ śrīmān hlādinī-śakteḥ suvilāsaḥ priyo varaḥ

14.177

तत्र सकान्तस्य हरेः क्षोभ-भर-कारिता, यथा- हन्त स्तम्भ-करम्बिता भुवि कुरोर् भद्रा सरस्वत्य् अभू- द्बाष्पं भास्करजा मुमोच तरसा सत्याभ्रमन् नर्मदा भेजे भीष्म-सुता च वर्ण-विकृतिं गाम्भीर्य-भाग् अप्य् असौ कृष्णोदन्वति राधिकाद्भुत-नदी-प्रेमोर्मिभिः संवृते

tatra sakāntasya hareḥ kṣobha-bhara-kāritā, yathā- hanta stambha-karambitā bhuvi kuror bhadrā sarasvaty abhū- dbāṣpaṃ bhāskarajā mumoca tarasā satyābhraman narmadā bheje bhīṣma-sutā ca varṇa-vikṛtiṃ gāmbhīrya-bhāg apy asau kṛṣṇodanvati rādhikādbhuta-nadī-premormibhiḥ saṃvṛte

14.178

प्रेमोरु-सम्पद्वती-वृन्दातिशयित्वं, यथा- अद्वैताद् गिरिजां हरार्ध-वपुषं सख्यात् प्रियोरः-स्थितां लक्ष्मीम् अच्युत-चित्त-भृङ्ग-नलिनीं सत्यां च सौभाग्यतः माधुर्यान् मधुरेश-जीवित-सखीं चन्द्रावलीं च क्षिपन् पश्यारुद्ध हरिं प्रसार्य लहरीं राधानुरागाम्बुधिः

premoru-sampadvatī-vṛndātiśayitvaṃ, yathā- advaitād girijāṃ harārdha-vapuṣaṃ sakhyāt priyoraḥ-sthitāṃ lakṣmīm acyuta-citta-bhṛṅga-nalinīṃ satyāṃ ca saubhāgyataḥ mādhuryān madhureśa-jīvita-sakhīṃ candrāvalīṃ ca kṣipan paśyāruddha hariṃ prasārya laharīṃ rādhānurāgāmbudhiḥ

14.179

मोदनोऽयं प्रविश्लेष-दशायां मोहनो भवेत् यस्मिन् विरह-वैवश्यात् सूद्दीप्ता एव सात्त्विकाः

modano'yaṃ praviśleṣa-daśāyāṃ mohano bhavet yasmin viraha-vaivaśyāt sūddīptā eva sāttvikāḥ

14.180

यथा- उद्यद्-वेपथु-वाद्यमान-दशना कण्ठ-स्थलान्तर् लुठ- ज्जल्पा गोकुल-मण्डलं विदधती बाष्पैर् नदी-मातृकम् राधा कण्टकितेन कण्टकि-फलं गात्रेण धिक्-कुर्वती चित्रं तद्-घन-राग-राशिभिर् अपि श्वेती-कृता वर्तते

yathā- udyad-vepathu-vādyamāna-daśanā kaṇṭha-sthalāntar luṭha- jjalpā gokula-maṇḍalaṃ vidadhatī bāṣpair nadī-mātṛkam rādhā kaṇṭakitena kaṇṭaki-phalaṃ gātreṇa dhik-kurvatī citraṃ tad-ghana-rāga-rāśibhir api śvetī-kṛtā vartate

14.181

अत्रानुभावा गोविन्द कान्ता-श्लिष्टेऽपि मूर्च्छना असह्य-दुःख-स्वीकाराद् अपि तत्-सुख-कामता

atrānubhāvā govinda kāntā-śliṣṭe'pi mūrcchanā asahya-duḥkha-svīkārād api tat-sukha-kāmatā

14.182

ब्रह्माण्ड-क्षोभ-कारित्वं तिरश्चाम् अपि रोदनम् स्व-भूतैर् अपि तत्-सङ्ग-तृष्णा मृत्यु-प्रतिश्रवात् दिव्योन्मादादयोऽप्य् अन्ये विद्वद्भिर् अनुकीर्तिताः

brahmāṇḍa-kṣobha-kāritvaṃ tiraścām api rodanam sva-bhūtair api tat-saṅga-tṛṣṇā mṛtyu-pratiśravāt divyonmādādayo'py anye vidvadbhir anukīrtitāḥ

14.183

प्रायो वृन्दावनेश्वर्यां मोहनोऽयम् उदञ्चति सम्यग्-विलक्षणं यस्य कार्यं सञ्चारि-मोहतः

prāyo vṛndāvaneśvaryāṃ mohano'yam udañcati samyag-vilakṣaṇaṃ yasya kāryaṃ sañcāri-mohataḥ

14.184

तत्र कान्ताश्लिष्टेऽपि हरौ मूर्च्छा-कारित्वं, यथा पद्यावल्याम् (371)- रत्न-च्छाया-च्छुरित-जलधौ मन्दिरे द्वारकाया रुक्मिण्यापि प्रबल-पुलकोद्भेदम् आलिङ्गितस्य विश्वं पायान् मसृण-यमुना-तीर-वानीर-कुञ्जे राधा-केली-परिमल-भर-ध्यान-मूर्च्छा मुरारेः

tatra kāntāśliṣṭe'pi harau mūrcchā-kāritvaṃ, yathā padyāvalyām (371)- ratna-cchāyā-cchurita-jaladhau mandire dvārakāyā rukmiṇyāpi prabala-pulakodbhedam āliṅgitasya viśvaṃ pāyān masṛṇa-yamunā-tīra-vānīra-kuñje rādhā-kelī-parimala-bhara-dhyāna-mūrcchā murāreḥ

14.185

असह्य-दुःख-स्वीकारात् तत्-सुख-कामता- स्यान् नः सौख्यं यद् अपि बलवद् गोष्ठम् आप्ते मुकुन्दे यद्य् अल्पापि क्षतिर् उदयते तस्य मागात् कदापि अप्राप्तेऽस्मिन् यद् अपि नगराद् आर्तिर् उग्रा भवेन् नः सौख्यं तस्य स्फुरति हृदि चेत् तत्र वासं करोतु

asahya-duḥkha-svīkārāt tat-sukha-kāmatā- syān naḥ saukhyaṃ yad api balavad goṣṭham āpte mukunde yady alpāpi kṣatir udayate tasya māgāt kadāpi aprāpte'smin yad api nagarād ārtir ugrā bhaven naḥ saukhyaṃ tasya sphurati hṛdi cet tatra vāsaṃ karotu

14.186

ब्रह्माण्ड-क्षोभ-कारित्वं, यथा- नारं चुक्रोश चक्रं फणि-कुलम् अभवद् व्याकुलं स्वेदम् ऊहे वृन्दं वृन्दारकाणां प्रचुर-मुदम् अमुचन्न् अश्रु वैकुण्ठ-भाजः राधायाश् चित्रम् ईश भ्रमति दिशि दिशि प्रेम-निःश्वास-धूमे पूर्णानन्देऽप्य् उषित्वा बहिर् इदम् अबहिश् चार्तम् आसीद् अजाण्डम्

brahmāṇḍa-kṣobha-kāritvaṃ, yathā- nāraṃ cukrośa cakraṃ phaṇi-kulam abhavad vyākulaṃ svedam ūhe vṛndaṃ vṛndārakāṇāṃ pracura-mudam amucann aśru vaikuṇṭha-bhājaḥ rādhāyāś citram īśa bhramati diśi diśi prema-niḥśvāsa-dhūme pūrṇānande'py uṣitvā bahir idam abahiś cārtam āsīd ajāṇḍam

14.187

यथा वा- और्व-स्तोमात् कटुर् अपि कथं दुर्बलेनोरसा मे तापः प्रौढो हरि-विरहजः सह्यते तन् न जाने निष्क्रान्ता चेद् भवति हृदयाद् यस्य धूम-च्छटापि ब्रह्माण्डानां सखि कुलम् अपि ज्वालया जाज्वलीति

yathā vā- aurva-stomāt kaṭur api kathaṃ durbalenorasā me tāpaḥ prauḍho hari-virahajaḥ sahyate tan na jāne niṣkrāntā ced bhavati hṛdayād yasya dhūma-cchaṭāpi brahmāṇḍānāṃ sakhi kulam api jvālayā jājvalīti

14.188

तिरश्चाम् अपि रोदनम्, यथा पद्यावल्याम् (373)- याते द्वारवती-पुरं मुररिपौ तद्-वस्त्र-संव्यानया कालिन्दी-तट-कुञ्ज-वञ्जुल-लताम् आलाम्ब्य सोत्कण्ठया उद्गीतं गुरु-बाष्प-गद्गद-गलत्-तारस्वरं राधया येनान्तर्जलचारिभिर् जलचरैर् अप्य् उत्कम् उत्कूजितम्

tiraścām api rodanam, yathā padyāvalyām (373)- yāte dvāravatī-puraṃ muraripau tad-vastra-saṃvyānayā kālindī-taṭa-kuñja-vañjula-latām ālāmbya sotkaṇṭhayā udgītaṃ guru-bāṣpa-gadgada-galat-tārasvaraṃ rādhayā yenāntarjalacāribhir jalacarair apy utkam utkūjitam

14.189

मृत्यु-स्वीकारात् स्वभूतैर् अपि तत्-सङ्ग-तृष्णा, यथा तत्रैव (336)- पञ्चत्वं तनुर् एतु भूत-निवहाउ स्वांशे विशन्तु स्फुटं धातारं प्रणिपत्य हन्त शिरसा तत्रापि याचे वरम् तद्-वापीषु पयस् तदीय-मुकुरे ज्योतिस् तदीयाङ्गन- व्योम्नि व्योम तदीय-वर्त्मनि धरा तत्-ताल-वृन्तेऽनिलः

mṛtyu-svīkārāt svabhūtair api tat-saṅga-tṛṣṇā, yathā tatraiva (336)- pañcatvaṃ tanur etu bhūta-nivahāu svāṃśe viśantu sphuṭaṃ dhātāraṃ praṇipatya hanta śirasā tatrāpi yāce varam tad-vāpīṣu payas tadīya-mukure jyotis tadīyāṅgana- vyomni vyoma tadīya-vartmani dharā tat-tāla-vṛnte'nilaḥ

14.190

अथ दिव्योन्मादः- एतस्य मोहनाख्यस्य गतिं कामप्य् उपेयुषः भ्रमाभा कापि वैचित्री दिव्योन्माद इतीर्यते

atha divyonmādaḥ- etasya mohanākhyasya gatiṃ kāmapy upeyuṣaḥ bhramābhā kāpi vaicitrī divyonmāda itīryate

14.191

उद्घूर्णा-चित्र-जल्पाद्यास् तद्-भेदा बहवो मताः

udghūrṇā-citra-jalpādyās tad-bhedā bahavo matāḥ

14.192

तत्र उद्घूर्णा- स्याद् विलक्षणम् उद्घूर्णा नाना-वैवश्य-चेष्टितम्

tatra udghūrṇā- syād vilakṣaṇam udghūrṇā nānā-vaivaśya-ceṣṭitam

14.193

यथा- शय्यां कुञ्ज-गृहे क्वचिद् वितनुते सा वास-सज्जायिता नीलाभ्रं धृत-खण्डिता व्यवहृतिश् चण्डी क्वचित् तर्जति आघूर्णत्यभिसार-सम्भ्रमवती ध्वान्ते क्वचिद् दारुणे राधा ते विरहोद्भ्रम-प्रमथिता धत्ते न कां वा दशाम्

yathā- śayyāṃ kuñja-gṛhe kvacid vitanute sā vāsa-sajjāyitā nīlābhraṃ dhṛta-khaṇḍitā vyavahṛtiś caṇḍī kvacit tarjati āghūrṇatyabhisāra-sambhramavatī dhvānte kvacid dāruṇe rādhā te virahodbhrama-pramathitā dhatte na kāṃ vā daśām

14.194

मथुरा-नगरं कृष्णे लब्धे ललित-माधवे उद्घूर्णेयं तृतीयाङ्के राधायाः स्फुटम् ईरिता

mathurā-nagaraṃ kṛṣṇe labdhe lalita-mādhave udghūrṇeyaṃ tṛtīyāṅke rādhāyāḥ sphuṭam īritā

14.195

अथ चित्र-जल्पः- प्रेष्ठस्य सुहृदालोके गूढ-रोषाभिजृम्भितः भूरि-भाव-मयो जल्पो यस् तीव्रोत्कण्ठितान्तिमः

atha citra-jalpaḥ- preṣṭhasya suhṛdāloke gūḍha-roṣābhijṛmbhitaḥ bhūri-bhāva-mayo jalpo yas tīvrotkaṇṭhitāntimaḥ

14.196

चित्र-जल्पो दशाङ्गोऽयं प्रजल्पः परिजल्पितम् विजल्पोज्जल्प-संजल्पा अवजल्पोऽभिजल्पितम् आजल्पः प्रतिजल्पश् च सुजल्पश् चेति कीर्तिताः

citra-jalpo daśāṅgo'yaṃ prajalpaḥ parijalpitam vijalpojjalpa-saṃjalpā avajalpo'bhijalpitam ājalpaḥ pratijalpaś ca sujalpaś ceti kīrtitāḥ

14.197

एष भ्रमर-गीताख्यो दशमे प्रकटीकृतः

eṣa bhramara-gītākhyo daśame prakaṭīkṛtaḥ

14.198

असङ्ख्य-भाव-वैचित्री चमत्कृति-सुदुस्तरः अपि चेच् चित्रजल्पोऽयं मनाक् तद् अपि कथ्यते

asaṅkhya-bhāva-vaicitrī camatkṛti-sudustaraḥ api cec citrajalpo'yaṃ manāk tad api kathyate

14.199

तत्र प्रजल्पः- असूयेर्ष्या-मद-युजा योऽवधीरण-मुद्रया प्रियस्याकौशलोद्गारः प्रजल्पः स तु कीर्त्यते

tatra prajalpaḥ- asūyerṣyā-mada-yujā yo'vadhīraṇa-mudrayā priyasyākauśalodgāraḥ prajalpaḥ sa tu kīrtyate

14.200

यथा (10.47.12)- मधुप कितव-बन्धो मा स्पृशाङ्घ्रिं सपत्न्याः कुच-विलुलित-माला-कुङ्कुम-श्मश्रुभिर् नः वहतु मधु-पतिस् तन्-मानिनीनां प्रसादं यदु-सदसि विडम्ब्यं यस्य दूतस् त्वम् ईदृक्

yathā (10.47.12)- madhupa kitava-bandho mā spṛśāṅghriṃ sapatnyāḥ kuca-vilulita-mālā-kuṅkuma-śmaśrubhir naḥ vahatu madhu-patis tan-māninīnāṃ prasādaṃ yadu-sadasi viḍambyaṃ yasya dūtas tvam īdṛk

14.201

अथ परिजल्पितम्- प्रभोर् निर्दयता-शाठ्य-चापलाद्य्-उपपादनात् स्व-विचक्षणता-व्यक्तिर् भङ्ग्या स्यात् परिजल्पितम्

atha parijalpitam- prabhor nirdayatā-śāṭhya-cāpalādy-upapādanāt sva-vicakṣaṇatā-vyaktir bhaṅgyā syāt parijalpitam

14.202

यथा (10.47.13)- सकृद् अधर-सुधां स्वां मोहिनीं पाययित्वा सुमनस इव सद्यस् तत्यजेऽस्मान् भवादृक् परिचरति कथं तत्-पाद-पद्मं नु पद्मा ह्य् अपि बत हृत-चेता ह्य् उत्तमः-श्लोक-जल्पैः

yathā (10.47.13)- sakṛd adhara-sudhāṃ svāṃ mohinīṃ pāyayitvā sumanasa iva sadyas tatyaje'smān bhavādṛk paricarati kathaṃ tat-pāda-padmaṃ nu padmā hy api bata hṛta-cetā hy uttamaḥ-śloka-jalpaiḥ

14.203

अथ विजल्पः- व्यक्तयासूयया गूढ-मान-मुद्रान्तरालया अघद्विषि कटाक्षोक्तिर् विजल्पो विदुषां मतः

atha vijalpaḥ- vyaktayāsūyayā gūḍha-māna-mudrāntarālayā aghadviṣi kaṭākṣoktir vijalpo viduṣāṃ mataḥ

14.204

यथा (10.47.14)- किम् इह बहु षडङ्घ्रे गायसि त्वं यदूनाम् अधिपतिम् अगृहाणाम् अग्रतो नः पुराणम् विजय-सख-सखीनां गीयतां तत्-प्रसङ्गः क्षपित-कुच-रुजस् ते कल्पयन्तीष्टम् इष्टाः

yathā (10.47.14)- kim iha bahu ṣaḍaṅghre gāyasi tvaṃ yadūnām adhipatim agṛhāṇām agrato naḥ purāṇam vijaya-sakha-sakhīnāṃ gīyatāṃ tat-prasaṅgaḥ kṣapita-kuca-rujas te kalpayantīṣṭam iṣṭāḥ

14.205

अथ उज्जल्पः- हरेः कुहकताख्यानं गर्व-गर्भितयेर्ष्यया सासूयश् च तद्-आक्षेपो धीरैर् उज्जल्प ईर्यते

atha ujjalpaḥ- hareḥ kuhakatākhyānaṃ garva-garbhitayerṣyayā sāsūyaś ca tad-ākṣepo dhīrair ujjalpa īryate

14.206

यथा (10.47.15)- दिवि भुवि च रसायां काः स्त्रियस् तद्-दुरापाः कपट-रुचिर-हास-भ्रू-विजृम्भस्य याः स्युः चरण-रज उपास्ते यस्य भूतिर् वयं का अपि च कृपण-पक्षे ह्य् उत्तमः-श्लोक-शब्दः

yathā (10.47.15)- divi bhuvi ca rasāyāṃ kāḥ striyas tad-durāpāḥ kapaṭa-rucira-hāsa-bhrū-vijṛmbhasya yāḥ syuḥ caraṇa-raja upāste yasya bhūtir vayaṃ kā api ca kṛpaṇa-pakṣe hy uttamaḥ-śloka-śabdaḥ

14.207

अथ संजल्पः- सोल्लुण्ठया गहनया कयाप्य् आक्षेप-मुद्रया तस्याकृतज्ञताद्य्-उक्तिः संजल्पः कथितो बुधैः

atha saṃjalpaḥ- solluṇṭhayā gahanayā kayāpy ākṣepa-mudrayā tasyākṛtajñatādy-uktiḥ saṃjalpaḥ kathito budhaiḥ

14.208

यथा (10.47.16)- विसृज शिरसि पादं वेद्म्य् अहं चाटु-कारैर् अनुनय-विदुषस् तेऽभ्येत्य दौत्यैर् मुकुन्दात् स्व-कृत इह विसृष्टापत्य-पत्य्-अन्य-लोका व्यसृजद् अकृत-चेताः किं नु सन्धेयम् अस्मिन्

yathā (10.47.16)- visṛja śirasi pādaṃ vedmy ahaṃ cāṭu-kārair anunaya-viduṣas te'bhyetya dautyair mukundāt sva-kṛta iha visṛṣṭāpatya-paty-anya-lokā vyasṛjad akṛta-cetāḥ kiṃ nu sandheyam asmin

14.209

अथ अवजल्पः- हरौ काठिन्य-कामित्व-धौर्त्याद् आसक्त्य-योग्यता यत्र सेर्ष्यं भियेवोक्ता सोऽवजल्पः सतां मतः

atha avajalpaḥ- harau kāṭhinya-kāmitva-dhaurtyād āsaktya-yogyatā yatra serṣyaṃ bhiyevoktā so'vajalpaḥ satāṃ mataḥ

14.210

यथा (10.47.17) मृगयुर् इव कपीन्द्रं विव्यधे लुब्ध-धर्मा स्त्रियम् अकृत विरूपां स्त्री-जितः काम-यानाम् बलिम् अपि बलिम् अत्त्वावेष्टयद् ध्वाङ्क्ष-वद् यस् तद् अलम् असित-सख्यैर् दुस्त्यजस् तत्-कथार्थः

yathā (10.47.17) mṛgayur iva kapīndraṃ vivyadhe lubdha-dharmā striyam akṛta virūpāṃ strī-jitaḥ kāma-yānām balim api balim attvāveṣṭayad dhvāṅkṣa-vad yas tad alam asita-sakhyair dustyajas tat-kathārthaḥ

14.211

अथ अभिजल्पितम्- भङ्ग्या त्यागौचिती तस्य खगानाम् अपि खेदनात् यत्र सानुशयं प्रोक्ता तद् भवेद् अभिजल्पितम्

atha abhijalpitam- bhaṅgyā tyāgaucitī tasya khagānām api khedanāt yatra sānuśayaṃ proktā tad bhaved abhijalpitam

14.212

यथा (10.47.18) यद्-अनुचरित-लीला-कर्ण-पीयूष-विप्रुट्- सकृद्-अदन-विधूत-द्वन्द्व-धर्मा विनष्टाः सपदि गृह-कुटुम्बं दीनम् उत्सृज्य दीना बहव इह विहङ्गा भिक्षु-चर्यां चरन्ति

yathā (10.47.18) yad-anucarita-līlā-karṇa-pīyūṣa-vipruṭ- sakṛd-adana-vidhūta-dvandva-dharmā vinaṣṭāḥ sapadi gṛha-kuṭumbaṃ dīnam utsṛjya dīnā bahava iha vihaṅgā bhikṣu-caryāṃ caranti

14.213

अथ आजल्पः- जैह्म्यं तस्यार्तिदत्वं च निर्वेदाद् यत्र कीर्तितम् भङ्यान्य-सुखदत्वं च स आजल्प उदीरितः

atha ājalpaḥ- jaihmyaṃ tasyārtidatvaṃ ca nirvedād yatra kīrtitam bhaṅyānya-sukhadatvaṃ ca sa ājalpa udīritaḥ

14.214

यथा (10.47.19) वयम् ऋतम् इव जिह्म-व्याहृतं श्रद्दधानाः कुलिक-रुतम् इवाज्ञाः कृष्ण-वध्वो हरिण्यः ददृशुर् असकृद् एतत् तन्-नख-स्पर्श-तीव्र- स्मर-रुज उपमन्त्रिन् भण्यताम् अन्य-वार्ता

yathā (10.47.19) vayam ṛtam iva jihma-vyāhṛtaṃ śraddadhānāḥ kulika-rutam ivājñāḥ kṛṣṇa-vadhvo hariṇyaḥ dadṛśur asakṛd etat tan-nakha-sparśa-tīvra- smara-ruja upamantrin bhaṇyatām anya-vārtā

14.215

अथ प्रतिजल्पः- दुस्त्यज-द्वन्द्व-भावेऽस्मिन् प्राप्तिर् नार्हेत्य् अनुद्धतम् दूत-सम्माननेनोक्तं यत्र स प्रतिजल्पकः

atha pratijalpaḥ- dustyaja-dvandva-bhāve'smin prāptir nārhety anuddhatam dūta-sammānanenoktaṃ yatra sa pratijalpakaḥ

14.216

यथा (10.47.20) प्रिय-सख पुनर् आगाः प्रेयसा प्रेषितः किं वरय किम् अनुरुन्धे माननीयोऽसि मेऽङ्ग नयसि कथम् इहास्मान् दुस्त्यज-द्वन्द्व-पार्श्वं सततम् उरसि सौम्य श्रीर् वधूः साकम् आस्ते

yathā (10.47.20) priya-sakha punar āgāḥ preyasā preṣitaḥ kiṃ varaya kim anurundhe mānanīyo'si me'ṅga nayasi katham ihāsmān dustyaja-dvandva-pārśvaṃ satatam urasi saumya śrīr vadhūḥ sākam āste

14.217

अथ सुजल्पः- यत्रार्जवात् स-गाम्भीर्यं स-दैन्यं सह-चापलम् सोत्कण्ठं च हरिः पृष्टः स सुजल्पो निगद्यते

atha sujalpaḥ- yatrārjavāt sa-gāmbhīryaṃ sa-dainyaṃ saha-cāpalam sotkaṇṭhaṃ ca hariḥ pṛṣṭaḥ sa sujalpo nigadyate

14.218

यथा (10.47.21) अपि बत मधु-पुर्याम् आर्य-पुत्रोऽधुनास्ते स्मरति स पितृ-गेहान् सौम्य बन्धूंश् च गोपान् क्वचिद् अपि स कथां नः किङ्करीणां गृणीते भुजम् अगुरु-सुगन्धं मूर्ध्न्य् अधास्यत् कदा नु

yathā (10.47.21) api bata madhu-puryām ārya-putro'dhunāste smarati sa pitṛ-gehān saumya bandhūṃś ca gopān kvacid api sa kathāṃ naḥ kiṅkarīṇāṃ gṛṇīte bhujam aguru-sugandhaṃ mūrdhny adhāsyat kadā nu

14.219

अथ मादनः- सर्व-भावोद्गमोल्लासी मादनोऽयं परात् परः राजते ह्लादिनी-सारो राधायाम् एव यः सदा

atha mādanaḥ- sarva-bhāvodgamollāsī mādano'yaṃ parāt paraḥ rājate hlādinī-sāro rādhāyām eva yaḥ sadā

14.220

यथा- आसृष्टेर् अक्षयिष्णुं हृदय-विधु-मणि-द्रावणं वक्रिमाणं पूर्णत्वेऽप्य् उद्वहन्तं निज-रुचि-घटया साध्वसं ध्वंसयन्तम् तन्वानं शं प्रदोषे धृत-नव-नवता-सम्पदं मादनत्वा- दद्वैतं नौमि राधा-दनुज-विजयिनोर् अद्भुतं भाव-चन्द्रम्

yathā- āsṛṣṭer akṣayiṣṇuṃ hṛdaya-vidhu-maṇi-drāvaṇaṃ vakrimāṇaṃ pūrṇatve'py udvahantaṃ nija-ruci-ghaṭayā sādhvasaṃ dhvaṃsayantam tanvānaṃ śaṃ pradoṣe dhṛta-nava-navatā-sampadaṃ mādanatvā- dadvaitaṃ naumi rādhā-danuja-vijayinor adbhutaṃ bhāva-candram

14.221

अत्रेर्ष्याया अयोग्येऽपि प्रबलेर्ष्या-विधायिता सदा-भोगेऽपि तद्-गन्ध-मात्राधार-स्तवादयः

atrerṣyāyā ayogye'pi prabalerṣyā-vidhāyitā sadā-bhoge'pi tad-gandha-mātrādhāra-stavādayaḥ

14.222

अथ अयोग्येऽपीर्ष्या, यथा दान-केलि-कौमुद्याम् (92)- विशुद्धाभिः सार्धं व्रज-हरिण-नेत्राभिर् अनिशं त्वम् अद्धा विद्वेषं किम् इति वनमाले रचयसि तृणीकुर्वत्य् अस्मान् वपुर् अघरिपोर् आशिखम् इदं परिष्वज्यापाद महति हृदये या विहरसि

atha ayogye'pīrṣyā, yathā dāna-keli-kaumudyām (92)- viśuddhābhiḥ sārdhaṃ vraja-hariṇa-netrābhir aniśaṃ tvam addhā vidveṣaṃ kim iti vanamāle racayasi tṛṇīkurvaty asmān vapur agharipor āśikham idaṃ pariṣvajyāpāda mahati hṛdaye yā viharasi

14.223

सदा-भोगेऽपि तद्-गन्ध-मात्राधार-स्तुतिर्, यथा श्री-दशमे (10.21.17)- पूर्णाः पुलिन्द्य उरुगायपदाब्जराग- श्रीकुङ्कुमेन दयितास्तनमण्डितेन तद्दर्शनस्मररुजस् तृणरूषितेन लिम्पन्त्य आननकुचेषु जुहुस् तदाधिम्

sadā-bhoge'pi tad-gandha-mātrādhāra-stutir, yathā śrī-daśame (10.21.17)- pūrṇāḥ pulindya urugāyapadābjarāga- śrīkuṅkumena dayitāstanamaṇḍitena taddarśanasmararujas tṛṇarūṣitena limpantya ānanakuceṣu juhus tadādhim

14.224

यथा वा- दुष्करं कतर-दालि मालती कोमलेयम् अकरोत् तपः पुरा हन्त गोष्ठ-पति-नन्दनोपमं या तमालम् अमलोपगूहते

yathā vā- duṣkaraṃ katara-dāli mālatī komaleyam akarot tapaḥ purā hanta goṣṭha-pati-nandanopamaṃ yā tamālam amalopagūhate

14.225

योग एव भवेद् एष विचित्रः कोऽपि मादनः यद्-विलासा विराजन्ते नित्य-लीलाः सहस्रधा

yoga eva bhaved eṣa vicitraḥ ko'pi mādanaḥ yad-vilāsā virājante nitya-līlāḥ sahasradhā

14.226

मादनस्य गतिः सुष्ठु मदनस्येव दुर्गमा न निर्वक्तुं भवेच् छक्या तेनासौ मुनिनाप्य् अलम्

mādanasya gatiḥ suṣṭhu madanasyeva durgamā na nirvaktuṃ bhavec chakyā tenāsau munināpy alam

14.227

किं च- रागानुरागताम् आदौ स्नेहः प्राप्यैव सत्वरम् मानत्वं प्रणयत्वं च क्वचित् पश्चात् प्रपद्यते

kiṃ ca- rāgānurāgatām ādau snehaḥ prāpyaiva satvaram mānatvaṃ praṇayatvaṃ ca kvacit paścāt prapadyate

14.228

अतएवात्र शास्त्रेषु श्रूयते राधिकादिषु पूर्व-राग-प्रसङ्गेऽपि प्रकटं राग-लक्षणम्

ataevātra śāstreṣu śrūyate rādhikādiṣu pūrva-rāga-prasaṅge'pi prakaṭaṃ rāga-lakṣaṇam

14.229

स्फुरन्ति व्रज-देवीषु परा भाव-भिदाश् च याः तास् तर्काय्गोचरत्या न सम्यग् इह वर्णिताः

sphuranti vraja-devīṣu parā bhāva-bhidāś ca yāḥ tās tarkāygocaratyā na samyag iha varṇitāḥ

14.230

साधारण्यां रताव् एव धूमायिततया मताः ज्वलितास् तु रति-प्रेम्णोर् दीप्ताः स्नेहादि-पञ्चसु रूढे भावे तथोद्दीप्ताः सुदीप्ता मोहनादिषु

sādhāraṇyāṃ ratāv eva dhūmāyitatayā matāḥ jvalitās tu rati-premṇor dīptāḥ snehādi-pañcasu rūḍhe bhāve tathoddīptāḥ sudīptā mohanādiṣu

14.231

इयं प्रायिकता किन्तु श्रेष्ठ-मध्यादि-भारतः देश-काल-जनादीनां क्वाप्य् एषां स्याद् विपर्ययम्

iyaṃ prāyikatā kintu śreṣṭha-madhyādi-bhārataḥ deśa-kāla-janādīnāṃ kvāpy eṣāṃ syād viparyayam

14.232

आद्या प्रेमान्तिमां तत्रानुरागान्तां समञ्जसा रतिर् भावान्तिमां सीमां समर्थैव प्रपद्यन्ते

ādyā premāntimāṃ tatrānurāgāntāṃ samañjasā ratir bhāvāntimāṃ sīmāṃ samarthaiva prapadyante

14.233

रतिर् नर्म-वयस्यानाम् अनुरागान्तिमां स्थितिम् तेष्व् एव सुबलादीनां भावान्ताम् एव गच्छति

ratir narma-vayasyānām anurāgāntimāṃ sthitim teṣv eva subalādīnāṃ bhāvāntām eva gacchati

Section 15

15.1

इति श्री-श्री-उज्ज्वल-नीलमणौ स्थायि-भाव-प्रकरणम् 14 (15) अथ शृङ्गार-भेद-प्रकरणम् स विप्रलम्भः सम्भोग इति द्वेधोज्ज्वलो मतः

iti śrī-śrī-ujjvala-nīlamaṇau sthāyi-bhāva-prakaraṇam 14 (15) atha śṛṅgāra-bheda-prakaraṇam sa vipralambhaḥ sambhoga iti dvedhojjvalo mataḥ

15.2

तत्र विप्रलम्भः- यूनोर् अयुक्तयोर् भावो युक्तयोर् वा तयोर् मिथः अभीष्टालिङ्गनादीनाम् अनवाप्तौ प्रकृष्यते स विप्रलम्भो विज्ञेयः सम्भोगोन्नति-कारकः

tatra vipralambhaḥ- yūnor ayuktayor bhāvo yuktayor vā tayor mithaḥ abhīṣṭāliṅganādīnām anavāptau prakṛṣyate sa vipralambho vijñeyaḥ sambhogonnati-kārakaḥ

15.3

तथा चोक्तम् न विना विप्रलम्भेन सम्भोगः पुष्टिम् अश्नुते काषायिते हि वस्त्रादौ भूयान् एवाभिवर्धते

tathā coktam na vinā vipralambhena sambhogaḥ puṣṭim aśnute kāṣāyite hi vastrādau bhūyān evābhivardhate

15.4

पूर्व-रागस् तथा मानः प्रेम-वैचित्त्यम् इत्य् अपि प्रवासश् चेति कथितो विप्रलम्भश् चतुर्-विधः

pūrva-rāgas tathā mānaḥ prema-vaicittyam ity api pravāsaś ceti kathito vipralambhaś catur-vidhaḥ

15.5

तत्र पूर्व-रागः- रतिर् या सङ्गमात् पूर्वं दर्शन-श्रवणादि-जा तयोर् उन्मीलति प्राज्ञैः पूर्व-रागः स उच्यते

tatra pūrva-rāgaḥ- ratir yā saṅgamāt pūrvaṃ darśana-śravaṇādi-jā tayor unmīlati prājñaiḥ pūrva-rāgaḥ sa ucyate

15.6

तत्र दर्शनात्- साक्षात् कृष्णस्य चित्रे च स्यात् स्वप्नादौ च दर्शनम्

tatra darśanāt- sākṣāt kṛṣṇasya citre ca syāt svapnādau ca darśanam

15.7

तत्र साक्षात्, यथा पद्यावल्याम् (159)- इन्दीवरोदर-सहोदर-मेदुर-श्री-र् वासो द्रवत्-कनक-वृन्द-निभं दधानः आमुक्त-मौक्तिक-मनोहर-हार-वक्षाः कोऽयं युवा जगद्-अनङ्ग-मयं करोति

tatra sākṣāt, yathā padyāvalyām (159)- indīvarodara-sahodara-medura-śrī-r vāso dravat-kanaka-vṛnda-nibhaṃ dadhānaḥ āmukta-mauktika-manohara-hāra-vakṣāḥ ko'yaṃ yuvā jagad-anaṅga-mayaṃ karoti

15.8

चित्रे, यथा विदग्ध-माधवे (2.23)- शिशिरय दृशौ दृष्ट्वा दिव्यं किशोरम् इतीक्षितः परिजल्पन-गिरां विश्रम्भात् त्वं विलास-फलाङ्कितः शिव शिव कथं जानीमस् त्वाम् अवक्र-धियो वयं निविड-बडवा-वह्नि-ज्वाला-कलाप-विकासिनम्

citre, yathā vidagdha-mādhave (2.23)- śiśiraya dṛśau dṛṣṭvā divyaṃ kiśoram itīkṣitaḥ parijalpana-girāṃ viśrambhāt tvaṃ vilāsa-phalāṅkitaḥ śiva śiva kathaṃ jānīmas tvām avakra-dhiyo vayaṃ niviḍa-baḍavā-vahni-jvālā-kalāpa-vikāsinam

15.9

स्वप्ने, यथा- स्वप्ने दृष्ट्वा सहचरि सरित्-कासरी श्याम-नीरा तीरे तस्याः क्वणित-मधुपा माधवई-कुञ्ज-शाला तस्यां कान्तं कपिश-जघनो ध्वान्त-राशिः शरीरी चित्रं चन्द्रावलिम् अपि स मां पातुम् इच्छन्न् अरौत्सीत्

svapne, yathā- svapne dṛṣṭvā sahacari sarit-kāsarī śyāma-nīrā tīre tasyāḥ kvaṇita-madhupā mādhavaī-kuñja-śālā tasyāṃ kāntaṃ kapiśa-jaghano dhvānta-rāśiḥ śarīrī citraṃ candrāvalim api sa māṃ pātum icchann arautsīt

15.10

अथ श्रवणम्- वन्दि-दूती-सखी-वक्त्राद् गीतादेश् च श्रुतिर् भवेत्

atha śravaṇam- vandi-dūtī-sakhī-vaktrād gītādeś ca śrutir bhavet

15.11

ततो वन्दि-वक्त्रात्, यथा- पठति मगध-राज-निर्जयार्थां सखि विरुदावलिम् अत्र वन्दिवर्ये वद कथम् इव लक्ष्मणे तनुते पुलक-कुलेन विलक्षणा किलासीत्

tato vandi-vaktrāt, yathā- paṭhati magadha-rāja-nirjayārthāṃ sakhi virudāvalim atra vandivarye vada katham iva lakṣmaṇe tanute pulaka-kulena vilakṣaṇā kilāsīt

15.12

दूती-वक्त्रात्, यथा- आविष्कृते तव मुकुन्द मया प्रसङ्गे तारावली पुलकिताङ्ग-लता नताक्षी शुश्रूषुर् अप्य् अलघु-गद्गद-रुद्ध-कण्ठी प्रष्टुं तवाक्षमत सा न कथा-विशेषम्

dūtī-vaktrāt, yathā- āviṣkṛte tava mukunda mayā prasaṅge tārāvalī pulakitāṅga-latā natākṣī śuśrūṣur apy alaghu-gadgada-ruddha-kaṇṭhī praṣṭuṃ tavākṣamata sā na kathā-viśeṣam

15.13

सखी-वक्त्रात्, यथा- यावद् उन्मद-चकोर-लोचना मन्-मुखात् तव कथाम् उपाशृणोत् तावद् अञ्चति दिनं दिनं सखी कृष्ण शारद् अनदीर्य तानवम्

sakhī-vaktrāt, yathā- yāvad unmada-cakora-locanā man-mukhāt tava kathām upāśṛṇot tāvad añcati dinaṃ dinaṃ sakhī kṛṣṇa śārad anadīrya tānavam

15.14

गीतात्, यथा- नयने प्रणयन्न् उदश्रुणी मम सद्यः सदसि क्षितीशितुः उपवीणयति प्रवीण-धीः कम् उदश्रुः सखि वैणिको मुनिः

gītāt, yathā- nayane praṇayann udaśruṇī mama sadyaḥ sadasi kṣitīśituḥ upavīṇayati pravīṇa-dhīḥ kam udaśruḥ sakhi vaiṇiko muniḥ

15.15

पुरोक्ता येऽभियोगाद्या हेतवो रति-जन्मनि अत्र ते पूर्व-रागेऽपि ज्ञेया धीरैर् यथोचितम्

puroktā ye'bhiyogādyā hetavo rati-janmani atra te pūrva-rāge'pi jñeyā dhīrair yathocitam

15.16

अपि माधव-रागस्य प्राथम्ये सम्भवत्य् अपि आदौ रागे मृगाक्षीणां प्रोक्ते स्याच् चारुताधिका

api mādhava-rāgasya prāthamye sambhavaty api ādau rāge mṛgākṣīṇāṃ prokte syāc cārutādhikā

15.17

अत्र सञ्चारिणो व्याधिः शङ्कासूया श्रमः क्लमः निर्वेदौत्सुक्य-दैन्यानि चिन्ता-निद्रा-प्रबोधनम्

atra sañcāriṇo vyādhiḥ śaṅkāsūyā śramaḥ klamaḥ nirvedautsukya-dainyāni cintā-nidrā-prabodhanam

15.18

विषादो जडतोन्मदो मोह-मृत्य्-आदयः स्मृताः प्रौढः समञ्जसः साधारणश् चेति स तु त्रिधा

viṣādo jaḍatonmado moha-mṛty-ādayaḥ smṛtāḥ prauḍhaḥ samañjasaḥ sādhāraṇaś ceti sa tu tridhā

15.19

तत्र प्रौढः- समर्थअ-रति-रूपस् तु प्रौढ इत्य् अभिधीयते लालसादिर् इह प्रौढे मरणान्ता दशा भवेत् तत्-तत्-सञ्चारि-भावानाम् उत्कटत्वाद् अनेकधा

tatra prauḍhaḥ- samarthaa-rati-rūpas tu prauḍha ity abhidhīyate lālasādir iha prauḍhe maraṇāntā daśā bhavet tat-tat-sañcāri-bhāvānām utkaṭatvād anekadhā

15.20

तथापि प्राक्तनैर् अस्य दशावस्था समासतः प्रोक्तास् तद्-अनुरोधेन तासां लक्षणम् उच्यते

tathāpi prāktanair asya daśāvasthā samāsataḥ proktās tad-anurodhena tāsāṃ lakṣaṇam ucyate

15.21

लालसोद्वेग-जागर्यास् तानवं जडिमात्र तु वैयग्र्यं व्याधिर् उन्मादो मोहो मृत्युर् दशा दश

lālasodvega-jāgaryās tānavaṃ jaḍimātra tu vaiyagryaṃ vyādhir unmādo moho mṛtyur daśā daśa

15.22

प्रौढत्वात् पूर्व-रागस्य प्रौढाः सर्वा दशा अपि

prauḍhatvāt pūrva-rāgasya prauḍhāḥ sarvā daśā api

15.23

तत्र लालसः- अभीष्ट-लिप्सया गाढ-गृध्नुता लालसो मतः अत्रौत्सुक्यं चपलता घूर्णाश्वासादयस् तथा

tatra lālasaḥ- abhīṣṭa-lipsayā gāḍha-gṛdhnutā lālaso mataḥ atrautsukyaṃ capalatā ghūrṇāśvāsādayas tathā

15.24

यथा- त्वम् अवसितान् निष्क्रामन्ती पुनः प्रविशन्त्य् असौ झटिति घटिकामध्ये वाराञ्छतं व्रज-सीमनि अगणित-गुरु-त्रासा श्वासान् विमुच्य विमुच्य किं क्षिपसि बहुशो नीपारण्ये किशोरि दृशोर् द्वयम्

yathā- tvam avasitān niṣkrāmantī punaḥ praviśanty asau jhaṭiti ghaṭikāmadhye vārāñchataṃ vraja-sīmani agaṇita-guru-trāsā śvāsān vimucya vimucya kiṃ kṣipasi bahuśo nīpāraṇye kiśori dṛśor dvayam

15.25

यथा वा विदग्ध-माधवे (3.24)- दूराद् अप्य् अनुषङ्गतः श्रुतिम् इते त्वन्-नाम-धेयाक्षरे सोन्मादं मदिरेक्षणा विरुवती धत्ते मुहुर् वेपथुम् आः किं वा कथनीयम् अन्यद्-असिते दैवाद् वराम्भोधरे दृष्टे तं परिरब्धुम् उत्सुक-मतिः पक्ष-द्वयीम् इच्छति

yathā vā vidagdha-mādhave (3.24)- dūrād apy anuṣaṅgataḥ śrutim ite tvan-nāma-dheyākṣare sonmādaṃ madirekṣaṇā viruvatī dhatte muhur vepathum āḥ kiṃ vā kathanīyam anyad-asite daivād varāmbhodhare dṛṣṭe taṃ parirabdhum utsuka-matiḥ pakṣa-dvayīm icchati

15.26

अथ उद्वेगः- उद्वेगो मनसः कम्पस् तत्र निःश्वास-चापले स्तम्भश् चिन्ताश्रु-वैवर्ण्य-स्वेदादय उदीरिताः

atha udvegaḥ- udvego manasaḥ kampas tatra niḥśvāsa-cāpale stambhaś cintāśru-vaivarṇya-svedādaya udīritāḥ

15.27

यथा विदग्ध-माधवे (2.2)- चिन्ता-सन्ततिर् अद्य कृन्तति सखि स्वान्तस्य किं ते धृतिं किंवा सिञ्चति ताम्रम् अम्बरम् अति-स्वेदाम्भसां डम्बरः कम्पश् चम्पक-गौरि लुम्पति वपुः-स्थैर्यं कथं वा बलात् तथ्यं ब्रूहि न मङ्गला परिजने सङ्गोपनाङ्गीकृतिः

yathā vidagdha-mādhave (2.2)- cintā-santatir adya kṛntati sakhi svāntasya kiṃ te dhṛtiṃ kiṃvā siñcati tāmram ambaram ati-svedāmbhasāṃ ḍambaraḥ kampaś campaka-gauri lumpati vapuḥ-sthairyaṃ kathaṃ vā balāt tathyaṃ brūhi na maṅgalā parijane saṅgopanāṅgīkṛtiḥ

15.28

अथ जागर्या- निद्राक्षयस् तु जागर्या स्तम्भ-शोष-गदादिकृत्

atha jāgaryā- nidrākṣayas tu jāgaryā stambha-śoṣa-gadādikṛt

15.29

यथा- श्यामं कञ्चन काञ्चनोज्ज्वल-पटं सन्दर्श्य निद्रा क्षणं माम् आजन्म सखी विमुच्य चलिता रुष्टेव नावर्तते चिन्तां प्रोह्य सखि प्रपञ्चय मतिं तस्यास् त्वम् आवर्तने नान्यः स्वाप्निक-तस्करोपहरणे शक्तो जनस् तां विना

yathā- śyāmaṃ kañcana kāñcanojjvala-paṭaṃ sandarśya nidrā kṣaṇaṃ mām ājanma sakhī vimucya calitā ruṣṭeva nāvartate cintāṃ prohya sakhi prapañcaya matiṃ tasyās tvam āvartane nānyaḥ svāpnika-taskaropaharaṇe śakto janas tāṃ vinā

15.30

अथ तानवम्- तानवं कृशता गात्रे दौर्बल्य-भ्रमणादि-कृत्

atha tānavam- tānavaṃ kṛśatā gātre daurbalya-bhramaṇādi-kṛt

15.31

यथा- च्युते वलय-सञ्चये प्रबल-रिक्तता-दूषण- व्ययाय निहितोर्मिकावलिर् अपि स्खलत्य् अञ्जसा निशम्य मुरली-कलं सखि सकृद् विशाखे तनु- स्तवासित-चतुर्दशी-शशिकला कृशत्वं ययौ

yathā- cyute valaya-sañcaye prabala-riktatā-dūṣaṇa- vyayāya nihitormikāvalir api skhalaty añjasā niśamya muralī-kalaṃ sakhi sakṛd viśākhe tanu- stavāsita-caturdaśī-śaśikalā kṛśatvaṃ yayau

15.32

कैश्चित् तु तानव-स्थाने विलापः परिपठ्यते

kaiścit tu tānava-sthāne vilāpaḥ paripaṭhyate

15.33

यथा- अत्रासीन् नवनीप-भूरुह-तटे कुर्वन् विहारं हरि- श्चक्रे ताण्डवम् अत्र मित्र-सहितश् चण्डांशुजा-रोधसि पश्यन्ती लतिकान्तरे क्षणम् अहं व्यग्रा निलीय स्थितं सख्यः किं कथयामि दग्ध-विधिना क्षिप्तास्मि दावोपरि

yathā- atrāsīn navanīpa-bhūruha-taṭe kurvan vihāraṃ hari- ścakre tāṇḍavam atra mitra-sahitaś caṇḍāṃśujā-rodhasi paśyantī latikāntare kṣaṇam ahaṃ vyagrā nilīya sthitaṃ sakhyaḥ kiṃ kathayāmi dagdha-vidhinā kṣiptāsmi dāvopari

15.34

अथ जडिमा- इष्टानिष्टा-परिज्ञानं यत्र प्रश्नेष्व् अनुत्तरम् दर्शन-श्रवणाभावो जडिमा सोऽभिधीयते अत्राकाण्डेऽपि हुङ्कार-स्तम्भ-श्वास-भ्रमादयः

atha jaḍimā- iṣṭāniṣṭā-parijñānaṃ yatra praśneṣv anuttaram darśana-śravaṇābhāvo jaḍimā so'bhidhīyate atrākāṇḍe'pi huṅkāra-stambha-śvāsa-bhramādayaḥ

15.35

यथा- अकाण्डे हुङ्कारं रचयसि शृणोषि प्रिय-सखी- कुलानां नालापं दृतिर् इव मुहुर् निःश्वसिषि च ततः शङ्के पङ्केरुह-मुखि ययौ वैणव-कला- मधुली ते पालि श्रुति-चषकयोः प्राघूणिकताम्

yathā- akāṇḍe huṅkāraṃ racayasi śṛṇoṣi priya-sakhī- kulānāṃ nālāpaṃ dṛtir iva muhur niḥśvasiṣi ca tataḥ śaṅke paṅkeruha-mukhi yayau vaiṇava-kalā- madhulī te pāli śruti-caṣakayoḥ prāghūṇikatām

15.36

अथ वैयाग्र्यम्- वैयाग्र्यं भाव-गाम्भीर्य-विक्षोभासहतोच्यते तत्राविवेक-निर्वेद-खेदासूयादयो मताः

atha vaiyāgryam- vaiyāgryaṃ bhāva-gāmbhīrya-vikṣobhāsahatocyate tatrāviveka-nirveda-khedāsūyādayo matāḥ

15.37

यथा विदग्ध-माधवे (2.17)- प्रत्याहृत्य मुनिः क्षणं विषयतो यस्मिन् मनो धित्सते बालासौ विषयेषु धित्सति ततः प्रत्याहरन्ती मनः यस्य स्फूर्ति-लवाय हन्त हृदये योगी सुमुत्कण्ठते मुग्धेयं किल तस्य पश्य हृदयान् निष्क्रान्तिम् आकाङ्क्षति

yathā vidagdha-mādhave (2.17)- pratyāhṛtya muniḥ kṣaṇaṃ viṣayato yasmin mano dhitsate bālāsau viṣayeṣu dhitsati tataḥ pratyāharantī manaḥ yasya sphūrti-lavāya hanta hṛdaye yogī sumutkaṇṭhate mugdheyaṃ kila tasya paśya hṛdayān niṣkrāntim ākāṅkṣati

15.38

अथ व्याधिः- अभीष्टालाभतो व्याधिः पाण्डिमोत्ताप-लक्षणः अत्र शीत-स्पृहा-मोह-निःश्वास-पतनादयः

atha vyādhiḥ- abhīṣṭālābhato vyādhiḥ pāṇḍimottāpa-lakṣaṇaḥ atra śīta-spṛhā-moha-niḥśvāsa-patanādayaḥ

15.39

यथा- दव-दमनतया निशम्य भद्रा मदन-दव-ज्वलिता दधे हृदि त्वाम् द्विगुणित-दवथु-व्यथा-विदग्धा मुरहर भस्ममयीव पाण्डुरासीत्

yathā- dava-damanatayā niśamya bhadrā madana-dava-jvalitā dadhe hṛdi tvām dviguṇita-davathu-vyathā-vidagdhā murahara bhasmamayīva pāṇḍurāsīt

15.40

अथ उन्मादः- सर्वावस्थासु सर्वत्र तन्-मनस्कतया सदा अतस्मिंस् तु तद् इति भ्रान्तिर् उन्माद इति कीर्त्यते अत्रेष्ट-द्वेष-निःश्वास-निमेष-विरहादयः

atha unmādaḥ- sarvāvasthāsu sarvatra tan-manaskatayā sadā atasmiṃs tu tad iti bhrāntir unmāda iti kīrtyate atreṣṭa-dveṣa-niḥśvāsa-nimeṣa-virahādayaḥ

15.41

यथा विदग्ध-माधवे (2.3)- वितन्वानस् तन्वा मरकत-रुचीनां रुचिवतां पटान् निष्क्रान्तोऽभूद् धृत-शिखण्डो नव-युवा भ्रुवं तेन क्षिप्त्वा किम् अपि हसतोन्मादित-मतेः शशी वृत्तो वह्निः परम् अहह वह्निर् मम शशी

yathā vidagdha-mādhave (2.3)- vitanvānas tanvā marakata-rucīnāṃ rucivatāṃ paṭān niṣkrānto'bhūd dhṛta-śikhaṇḍo nava-yuvā bhruvaṃ tena kṣiptvā kim api hasatonmādita-mateḥ śaśī vṛtto vahniḥ param ahaha vahnir mama śaśī

15.42

अथ मोहः- मोहो विचित्तता प्रोक्तो नैश्चल्य-पतनादि-कृत्

atha mohaḥ- moho vicittatā prokto naiścalya-patanādi-kṛt

15.43

यथा- नासाश्वास-पराङ्मुखी विघटिते दृष्टी स्नुषायाः कथं हा धिक् कृष्ण-तिलान् ममार्पय करे कुर्याम् अपामार्जनम् इत्य् आरोहति कर्णयोः परिसरं कृष्णेति कर्ण-द्वये कम्पेनाच्युत तत्र सूत्रितवती त्वाम् एव हेतुं सखी

yathā- nāsāśvāsa-parāṅmukhī vighaṭite dṛṣṭī snuṣāyāḥ kathaṃ hā dhik kṛṣṇa-tilān mamārpaya kare kuryām apāmārjanam ity ārohati karṇayoḥ parisaraṃ kṛṣṇeti karṇa-dvaye kampenācyuta tatra sūtritavatī tvām eva hetuṃ sakhī

15.44

अथ मृत्युः- तैस् तैः कृतैः प्रतीकारैर् यदि न स्यात् समागमः कन्दर्प-बाण-कदनात् तत्र स्यान् मरणोद्यमः

atha mṛtyuḥ- tais taiḥ kṛtaiḥ pratīkārair yadi na syāt samāgamaḥ kandarpa-bāṇa-kadanāt tatra syān maraṇodyamaḥ

15.45

तत्र स्वप्रिय-वस्तूनां वयस्यासु समर्पणम् भृङ्ग-मन्दानिल-ज्योत्स्ना-कदम्बानुभवादयः

tatra svapriya-vastūnāṃ vayasyāsu samarpaṇam bhṛṅga-mandānila-jyotsnā-kadambānubhavādayaḥ

15.46

यथा- राधा रोधसि रोपितां मुकुलिनीम् आलिङ्ग्य मल्-लीलतां हारं हीरमयं समर्प्य ललिता-हस्ते प्रशस्त-श्रियम् मूर्च्छाम् आप्नुवती प्रविश्य मधुपैर् गीतां कदम्बाटवीं नाम व्याहरता हरेः प्रिय-सखी-वृन्देन सन्धुक्षिता

yathā- rādhā rodhasi ropitāṃ mukulinīm āliṅgya mal-līlatāṃ hāraṃ hīramayaṃ samarpya lalitā-haste praśasta-śriyam mūrcchām āpnuvatī praviśya madhupair gītāṃ kadambāṭavīṃ nāma vyāharatā hareḥ priya-sakhī-vṛndena sandhukṣitā

15.47

यथा वा विदग्ध-माधवे (2.47)- अकारुण्यः कृष्णो यदि मयि तवागः कथम् इदं मुधा मा रोदीर् मे कुरु परम् इमाम् उत्तर-कृतिम् तमालस्य स्कन्धे विनिहित-भुज-वल्लरिर् इयं यथा वृन्दारण्ये चिरम् अविचला तिष्ठति तनुः

yathā vā vidagdha-mādhave (2.47)- akāruṇyaḥ kṛṣṇo yadi mayi tavāgaḥ katham idaṃ mudhā mā rodīr me kuru param imām uttara-kṛtim tamālasya skandhe vinihita-bhuja-vallarir iyaṃ yathā vṛndāraṇye ciram avicalā tiṣṭhati tanuḥ

15.48

अथ समञ्जसः- भवेत् समञ्जस-रति-स्वरूपोऽयं समञ्जसः

atha samañjasaḥ- bhavet samañjasa-rati-svarūpo'yaṃ samañjasaḥ

15.49

अत्राभिलाष-चिन्ता-स्मृति-गुण-सङ्कीर्तनोद्वेगाः सविलापा उन्माद-व्याधि-जडता मृतिश् च ताः क्रमशः

atrābhilāṣa-cintā-smṛti-guṇa-saṅkīrtanodvegāḥ savilāpā unmāda-vyādhi-jaḍatā mṛtiś ca tāḥ kramaśaḥ

15.50

तत्र अभिलाषः- व्यवसायोऽभिलाषः स्यात् प्रिय-सङ्गम् अलिप्सया स्वमण्डनान्तिक-प्राप्ति-राग-प्रकटनादि-कृत्

tatra abhilāṣaḥ- vyavasāyo'bhilāṣaḥ syāt priya-saṅgam alipsayā svamaṇḍanāntika-prāpti-rāga-prakaṭanādi-kṛt

15.51

यथा- यद् इह सखि सुभद्रा-सख्यम् आख्याय धूर्ते व्रजसि पितुर् अगाराद् देवेकी-मन्दिराय रचयसि बत सत्ये मण्डने च प्रयत्नं स्फुटम् अजनि तद् अन्तर् वस्तु गूढं तवाद्य

yathā- yad iha sakhi subhadrā-sakhyam ākhyāya dhūrte vrajasi pitur agārād devekī-mandirāya racayasi bata satye maṇḍane ca prayatnaṃ sphuṭam ajani tad antar vastu gūḍhaṃ tavādya

15.52

अथ चिन्ता- अभीष्टावाप्त्य्-उपायानां ध्यानं चिन्ता प्रकीर्तिता शय्या-विवृत्ति-निःश्वास-निर्लक्ष-प्रेक्षणादि-कृत्

atha cintā- abhīṣṭāvāpty-upāyānāṃ dhyānaṃ cintā prakīrtitā śayyā-vivṛtti-niḥśvāsa-nirlakṣa-prekṣaṇādi-kṛt

15.53

यथा- निःश्वासस् ते कमल-वदने म्लापयत्योष्ठ-बिम्बं शय्यायां च क्रशिम-कलिता चेष्टते देह-यष्टिः द्वन्द्वं चाक्ष्णोर् विकिरति चिरं रुक्मिणि श्याम अम्भो न श्वो-भाविन्य् उपयम-विधौ शोभते विक्रियेयम्

yathā- niḥśvāsas te kamala-vadane mlāpayatyoṣṭha-bimbaṃ śayyāyāṃ ca kraśima-kalitā ceṣṭate deha-yaṣṭiḥ dvandvaṃ cākṣṇor vikirati ciraṃ rukmiṇi śyāma ambho na śvo-bhāviny upayama-vidhau śobhate vikriyeyam

15.54

अथ स्मृतिः- अनुभूत-प्रियादीनाम् अर्थानां चिन्तनं स्मृतिः अत्र कम्पाङ्ग-वैवश्य-बाष्प-निःश्वसितादयः

atha smṛtiḥ- anubhūta-priyādīnām arthānāṃ cintanaṃ smṛtiḥ atra kampāṅga-vaivaśya-bāṣpa-niḥśvasitādayaḥ

15.55

यथा- प्लुतं पुरेणापां नयन-कमल-द्वन्द्वम् अभितो धृतोत्कम्पं सात्राजिति कुच-रथाङ्ग-द्वयम् अपि श्लथारम्भं चैतद् भुज-विसल-युगं तत् तव मन- स्तडागेऽस्मिन् कृष्ण-द्विरद-पतिर् अन्तर् विहरति

yathā- plutaṃ pureṇāpāṃ nayana-kamala-dvandvam abhito dhṛtotkampaṃ sātrājiti kuca-rathāṅga-dvayam api ślathārambhaṃ caitad bhuja-visala-yugaṃ tat tava mana- staḍāge'smin kṛṣṇa-dvirada-patir antar viharati

15.56

अथ गुण-कीर्तनम्- सौन्दर्यादि-गुण-श्लाघा गुण-कीर्तनम् उच्यते अत्र वेपथु-रोमाञ्च-कण्ठ-गद्गदिकादयः

atha guṇa-kīrtanam- saundaryādi-guṇa-ślāghā guṇa-kīrtanam ucyate atra vepathu-romāñca-kaṇṭha-gadgadikādayaḥ

15.57

यथा- यान्त्यस् तृष्णापि युवतयो येषु घूर्णां भजन्ते यान्य् आचम्य स्वयम् अपि भवान् रोमहर्षं प्रयाति गन्धं तेषां तव मधुपते रूप-सम्पन्-मधूनां दूरे विन्दन् मम न हि धृतिः चित्त-भृङ्गस् तनोति

yathā- yāntyas tṛṣṇāpi yuvatayo yeṣu ghūrṇāṃ bhajante yāny ācamya svayam api bhavān romaharṣaṃ prayāti gandhaṃ teṣāṃ tava madhupate rūpa-sampan-madhūnāṃ dūre vindan mama na hi dhṛtiḥ citta-bhṛṅgas tanoti

15.58

षड्-उद्वेगादयः पूर्वं प्रौढे तस्मिन्न् उदाहृताः सामञ्जस्याद् रतेर् अत्र किन्तु ताः स्युर् यथोचितम्

ṣaḍ-udvegādayaḥ pūrvaṃ prauḍhe tasminn udāhṛtāḥ sāmañjasyād rater atra kintu tāḥ syur yathocitam

15.59

अथ साधारणः- साधारण-रति-प्रायः साधारण इतीरितः अत्र प्रोक्ता विलापान्ताः षड्-दशान्ताश् च कोमलाः

atha sādhāraṇaḥ- sādhāraṇa-rati-prāyaḥ sādhāraṇa itīritaḥ atra proktā vilāpāntāḥ ṣaḍ-daśāntāś ca komalāḥ

15.60

अथ अभिलाषो, यथा प्रथम-स्कन्धे (1.10.30)- एताः परं स्त्रीत्वम् अपास्तपेशलं निरस्त-शौचं बत साधु कुर्वते यासां गृहात् पुष्कर-लोचनः पतिर् न जात्व् अपैत्य् आहृतिभिर् हृदि स्पृशन्

atha abhilāṣo, yathā prathama-skandhe (1.10.30)- etāḥ paraṃ strītvam apāstapeśalaṃ nirasta-śaucaṃ bata sādhu kurvate yāsāṃ gṛhāt puṣkara-locanaḥ patir na jātv apaity āhṛtibhir hṛdi spṛśan

15.61

चिन्तादीनां तथान्यासाम् ऊह्या धीरैर् उदाहृतिः

cintādīnāṃ tathānyāsām ūhyā dhīrair udāhṛtiḥ

15.62

पूर्व-रागे प्रहीयेत काम-लेख-स्रग्-आदिकम् वयस्यादि-करेणात्र कृष्णेनास्य च कान्तया

pūrva-rāge prahīyeta kāma-lekha-srag-ādikam vayasyādi-kareṇātra kṛṣṇenāsya ca kāntayā

15.63

तत्र काम-लेखः- स लेखः काम-लेखः स्यात् यः स्व-प्रेम-प्रकाशकः युवत्या यूनि यूना च युवत्यां संप्रहीयते

tatra kāma-lekhaḥ- sa lekhaḥ kāma-lekhaḥ syāt yaḥ sva-prema-prakāśakaḥ yuvatyā yūni yūnā ca yuvatyāṃ saṃprahīyate

15.64

निरक्षरः साक्षरश् च काम-लेखो द्विधा भवेत्

nirakṣaraḥ sākṣaraś ca kāma-lekho dvidhā bhavet

15.65

तत्र निरक्षरः- सुरक्त-पल्लव-मयश् चन्द्रार्धादि-नखाङ्कभाक् वर्ण-विन्यास-रहितो भवेद् एष निरक्षरः

tatra nirakṣaraḥ- surakta-pallava-mayaś candrārdhādi-nakhāṅkabhāk varṇa-vinyāsa-rahito bhaved eṣa nirakṣaraḥ

15.66

यथा- किसलय-शिखरे विशाखिकाया नखर-शिखा-लिखितोऽयम् अर्ध-चन्द्रः दधद् इह मदनार्ध-चन्द्र-भावं हृदि मम हन्त कथं हठाद् विवेश

yathā- kisalaya-śikhare viśākhikāyā nakhara-śikhā-likhito'yam ardha-candraḥ dadhad iha madanārdha-candra-bhāvaṃ hṛdi mama hanta kathaṃ haṭhād viveśa

15.67

अथ साक्षरम्- गाथामयी लिपिर् यत्र स्वहस्ताङ्कैष साक्षरः

atha sākṣaram- gāthāmayī lipir yatra svahastāṅkaiṣa sākṣaraḥ

15.68

यथा जगन्नाथ-वल्लभे- सुइरं विज्झसि हिअअं लम्भ-इ मअणो क्खु दुज्जसः बलिअं दीससि सअलदिसासुं दीस-इ मअणो ण कुत्ताबि

yathā jagannātha-vallabhe- suiraṃ vijjhasi hiaaṃ lambha-i maaṇo kkhu dujjasaḥ baliaṃ dīsasi saaladisāsuṃ dīsa-i maaṇo ṇa kuttābi

15.69

बन्धोऽब्ज-तन्तुना रागः किं वा कस्तूरिका-मसी पृथु-पुष्प-दलं पत्रः मुद्रा-कृत् कुङ्कुमैर् इह

bandho'bja-tantunā rāgaḥ kiṃ vā kastūrikā-masī pṛthu-puṣpa-dalaṃ patraḥ mudrā-kṛt kuṅkumair iha

15.70

अथ माल्यार्पणम्- सुश्लिष्टां निज-शिल्प-कौशल-भर-व्याहारिणीम् अद्भुतां गोष्ठाधीश्वर-नन्दनं स्रजम् इमां तुभ्यं सखि प्राहिणोत् इत्य् आकर्ण्य गिरं सरोरुह-दृशः स्वेदोद-बिन्दूच्छला- दङ्गेभ्यः कुल-धर्म-धैर्यम् अभितः शङ्के बहिर् निर्ययौ

atha mālyārpaṇam- suśliṣṭāṃ nija-śilpa-kauśala-bhara-vyāhāriṇīm adbhutāṃ goṣṭhādhīśvara-nandanaṃ srajam imāṃ tubhyaṃ sakhi prāhiṇot ity ākarṇya giraṃ saroruha-dṛśaḥ svedoda-bindūcchalā- daṅgebhyaḥ kula-dharma-dhairyam abhitaḥ śaṅke bahir niryayau

15.71

केचित् तु- नयन-प्रीतिः प्रथमं चिन्ता-सङ्गस् ततोऽथ सङ्कल्पः निद्रा-च्छेदस् तनुता विषय-निवृत्तिस् त्रपानाप उन्मादो मूर्च्छा मृतिर् इत्य् एताः स्मर-दशा दशैव स्युः

kecit tu- nayana-prītiḥ prathamaṃ cintā-saṅgas tato'tha saṅkalpaḥ nidrā-cchedas tanutā viṣaya-nivṛttis trapānāpa unmādo mūrcchā mṛtir ity etāḥ smara-daśā daśaiva syuḥ

15.72

इत्य् आचक्षते एवं क्रमेण विज्ञेयः पूर्व-रागो हरेर् अपि निदर्शनाय तत्रैकम् उदाहरणम् उच्यते

ity ācakṣate evaṃ krameṇa vijñeyaḥ pūrva-rāgo harer api nidarśanāya tatraikam udāharaṇam ucyate

15.73

यथा- उपारंसीद् वंशी-कल-परिमलोल्लास-रभसा- द्विसस्मार स्फारां विविध-कुसुमाकल्प-रचनाम् जहौ कृष्णस् तृष्णां सहचर-चमू-चारु-चरिते सखि त्वद्-भ्रू-व्याली-चुलुकित-चलच्-चित्त-पवनः

yathā- upāraṃsīd vaṃśī-kala-parimalollāsa-rabhasā- dvisasmāra sphārāṃ vividha-kusumākalpa-racanām jahau kṛṣṇas tṛṣṇāṃ sahacara-camū-cāru-carite sakhi tvad-bhrū-vyālī-culukita-calac-citta-pavanaḥ

15.74

इति पूर्व-रागः अथ मानः दम्पत्योर् भाव एकत्र सतोर् अप्य् अनुरक्तयोः स्वाभीष्टाश्लेष-वीक्षादि-निरोधी मान उच्यते

iti pūrva-rāgaḥ atha mānaḥ dampatyor bhāva ekatra sator apy anuraktayoḥ svābhīṣṭāśleṣa-vīkṣādi-nirodhī māna ucyate

15.75

सञ्चारिणोऽत्र निर्वेद-शङ्कामर्षाः स-चापलाः गर्वासूयावहित्थाश् च ग्लानिश् चिन्तादयोऽप्य् अमी

sañcāriṇo'tra nirveda-śaṅkāmarṣāḥ sa-cāpalāḥ garvāsūyāvahitthāś ca glāniś cintādayo'py amī

15.76

अहेतोर् नेति नेत्य् उकेर् हेतोर् यन् मान उच्यते अस्य प्रणय एव स्यान् मानस्य पदम् उत्तमम्

ahetor neti nety uker hetor yan māna ucyate asya praṇaya eva syān mānasya padam uttamam

15.77

तत्र स-हेतुः- हेतुर् ईर्ष्या-विपक्षादेर् वैशिष्ट्ये प्रेयसा कृते भावः प्रणय-मुख्योऽयम् ईऋषा-मानत्वम् ऋच्छति

tatra sa-hetuḥ- hetur īrṣyā-vipakṣāder vaiśiṣṭye preyasā kṛte bhāvaḥ praṇaya-mukhyo'yam īṛṣā-mānatvam ṛcchati

15.78

तथा चोक्तम् (शृङ्गार-तिलक 2.53) स्नेहं विना भयं न स्यान् नेर्ष्या च प्रणयं विना तस्मान् मान-प्रकारोऽयं द्वयोः प्रेम-प्रकाशकः

tathā coktam (śṛṅgāra-tilaka 2.53) snehaṃ vinā bhayaṃ na syān nerṣyā ca praṇayaṃ vinā tasmān māna-prakāro'yaṃ dvayoḥ prema-prakāśakaḥ

15.79

अतएव हरिवंशे (2.66.4, 2.65.50)- रुषिताम् इव तां देवीं स्नेहात् सङ्कल्पयन्न् इव भीत-भीतोऽतिशनकैर् विवेश यदु-नन्दनः

ataeva harivaṃśe (2.66.4, 2.65.50)- ruṣitām iva tāṃ devīṃ snehāt saṅkalpayann iva bhīta-bhīto'tiśanakair viveśa yadu-nandanaḥ

15.80

रूप-यौवन-सम्पन्ना स्व-सौभाग्येन गर्विता अभिमानवती देवी श्रुत्वैवेर्ष्या-वशं गता

rūpa-yauvana-sampannā sva-saubhāgyena garvitā abhimānavatī devī śrutvaiverṣyā-vaśaṃ gatā

15.81

इति तत्रापि च सुसख्यादि हृदि यस्या विराजते तस्या विपक्ष-वैशिष्ट्ये न स्याद् एव सहिष्णुता

iti tatrāpi ca susakhyādi hṛdi yasyā virājate tasyā vipakṣa-vaiśiṣṭye na syād eva sahiṣṇutā

15.82

अतः सत्यां विनान्यासां सुसख्यादेर् अभावतः श्रुतेऽपि पारिजातस्य दाने मानो न चाभवत्

ataḥ satyāṃ vinānyāsāṃ susakhyāder abhāvataḥ śrute'pi pārijātasya dāne māno na cābhavat

15.83

श्रुतं चानुमितं दृष्टं तद्-वैशिष्ट्यं त्रिधा मतम्

śrutaṃ cānumitaṃ dṛṣṭaṃ tad-vaiśiṣṭyaṃ tridhā matam

15.84

अथ श्रवणम्- श्रवणं तु प्रिय-सखी-शुकादीनां मुखाद् भवेत्

atha śravaṇam- śravaṇaṃ tu priya-sakhī-śukādīnāṃ mukhād bhavet

15.85

तत्र सखी-मुखात्, यथा- शशिमुखि मृषा जल्पं श्रुत्वा कठोर-सखी-मुखात् प्रणयिनि हरौ मा विश्रम्भं कृथाः शिथिलं वृथा परिहर मनः-क्लान्तिं देवि प्रसीद मनोरमे तव मुखम् अनालोच्य प्रेयान् वनेऽद्य विशीर्यति

tatra sakhī-mukhāt, yathā- śaśimukhi mṛṣā jalpaṃ śrutvā kaṭhora-sakhī-mukhāt praṇayini harau mā viśrambhaṃ kṛthāḥ śithilaṃ vṛthā parihara manaḥ-klāntiṃ devi prasīda manorame tava mukham anālocya preyān vane'dya viśīryati

15.86

यथा वा- अहह गहना केयं वार्ता श्रुतौ पतिताद्य मे विदितम् अनृतं हास्याद् ब्रूषे विमुञ्च कदर्थनाम् सहचरि कुतो जीवत्य् अस्मिन् जनेऽपि जनार्दनो द्युतरु कुसुमं तस्यै हा धिक् कृती वितरिष्यति

yathā vā- ahaha gahanā keyaṃ vārtā śrutau patitādya me viditam anṛtaṃ hāsyād brūṣe vimuñca kadarthanām sahacari kuto jīvaty asmin jane'pi janārdano dyutaru kusumaṃ tasyai hā dhik kṛtī vitariṣyati

15.87

शुक-मुखा, यथा- आस्ते काचिद् दयित-कलहा क्रूर-चेताः सखी ते कीरो वन्यः स्फुटम् इह यया श्यामले पाठितोऽस्ति अथ व्यर्थे विहग-लपिते सुष्ठु विश्रम्भमाणा मानारम्भे न कुरु हृदयं कातरोऽस्मि प्रसीद

śuka-mukhā, yathā- āste kācid dayita-kalahā krūra-cetāḥ sakhī te kīro vanyaḥ sphuṭam iha yayā śyāmale pāṭhito'sti atha vyarthe vihaga-lapite suṣṭhu viśrambhamāṇā mānārambhe na kuru hṛdayaṃ kātaro'smi prasīda

15.88

अनुमितिः- भोगाङ्क-गोत्र-स्खलन-स्वप्नैर् अनुमितिस् त्रिधा

anumitiḥ- bhogāṅka-gotra-skhalana-svapnair anumitis tridhā

15.89

अत्र भोगाङ्कः- भोगाङ्को दृश्यते गात्रे विपक्षस्य प्रियस्य च

atra bhogāṅkaḥ- bhogāṅko dṛśyate gātre vipakṣasya priyasya ca

15.90

तत्र विपक्ष-गात्रे भोगाङ्क-दर्शनं, यथा- कालिन्दी-तट-धूर्त चाटुभिर् अलं निद्रातु चन्द्रावली खिन्नाक्षी क्षण-मङ्गनाद् अपसर क्रुद्धास्ति वृद्धा गृहे किञ्चिद् बिम्बित-धातु-पत्र-मकरी-चित्रेण तत्राधुना सर्वा ते ललिता ललाट-फलकेनोद्घाटिता चातुरी

tatra vipakṣa-gātre bhogāṅka-darśanaṃ, yathā- kālindī-taṭa-dhūrta cāṭubhir alaṃ nidrātu candrāvalī khinnākṣī kṣaṇa-maṅganād apasara kruddhāsti vṛddhā gṛhe kiñcid bimbita-dhātu-patra-makarī-citreṇa tatrādhunā sarvā te lalitā lalāṭa-phalakenodghāṭitā cāturī

15.91

प्रिय-गात्रे भोगाङ्क-दर्शनं, यथा विदग्ध-माधवे (4.40)- मुक्तान्तर्-निमिषं मदीय-पदवीम् उद्वीक्षमाणस्य जाने केशर-रेणुभिर् निपतितैः शोणीकृते लोचने शीतैः कानन-वायुभिर् विरचितो बिम्बाधरे च व्रणः सङ्कोचं त्यज देव दैव-हतया न त्वं मया दूष्यसे

priya-gātre bhogāṅka-darśanaṃ, yathā vidagdha-mādhave (4.40)- muktāntar-nimiṣaṃ madīya-padavīm udvīkṣamāṇasya jāne keśara-reṇubhir nipatitaiḥ śoṇīkṛte locane śītaiḥ kānana-vāyubhir viracito bimbādhare ca vraṇaḥ saṅkocaṃ tyaja deva daiva-hatayā na tvaṃ mayā dūṣyase

15.92

तत्र गोत्र-स्खलनम्- विपक्ष-संज्ञयाह्वानम् ईर्ष्यातिशय-कारणम् आसां तु गोत्र-स्खलनं दुःखदं मरणाद् अपि

tatra gotra-skhalanam- vipakṣa-saṃjñayāhvānam īrṣyātiśaya-kāraṇam āsāṃ tu gotra-skhalanaṃ duḥkhadaṃ maraṇād api

15.93

तेन यथा बिल्वमङ्गले- राधा-मोहन-मन्दिराद् उपगतश् चन्द्रावलीम् ऊचिवान् राधे क्षेमम् इहेति तस्य वचनं श्रुत्वाह चन्द्रावली कंस क्षेमम् अये विमुग्ध-हृदये कंसः क्व दृष्टस् त्वया राधा क्वेति विलज्जितो नत-मुखः स्मेरो हरिः पातु वः

tena yathā bilvamaṅgale- rādhā-mohana-mandirād upagataś candrāvalīm ūcivān rādhe kṣemam iheti tasya vacanaṃ śrutvāha candrāvalī kaṃsa kṣemam aye vimugdha-hṛdaye kaṃsaḥ kva dṛṣṭas tvayā rādhā kveti vilajjito nata-mukhaḥ smero hariḥ pātu vaḥ

15.94

यथा वा- अहह विलसत्य् अग्रे चन्द्रावली विमल-द्युतिः कितव कलिता तारा सात्र त्वया क्व नु षोडशी तिमिर-मलिनाकार क्षिप्रं व्रजारुण-मण्डला मम सहचरी यावन्-मन्यु-द्युतिं न विमुञ्चति

yathā vā- ahaha vilasaty agre candrāvalī vimala-dyutiḥ kitava kalitā tārā sātra tvayā kva nu ṣoḍaśī timira-malinākāra kṣipraṃ vrajāruṇa-maṇḍalā mama sahacarī yāvan-manyu-dyutiṃ na vimuñcati

15.95

अथ स्वप्नः- हरेर् विदूषकस्यापि स्वप्नः स्वप्नायितं मतः

atha svapnaḥ- harer vidūṣakasyāpi svapnaḥ svapnāyitaṃ mataḥ

15.96

तत्र हरेः स्वप्नायितम्, यथा- शपे तुभ्यं राधे त्वम् असि हृदये त्वं मम बहि- स्त्वम् अग्रे त्वं पृष्ठे त्वम् इह भवने त्वं गिरिवने इति स्वप्ने जल्पं निशि निशमयन्ती मधुरिपो- रभूत् तल्पे चन्द्रावलिर् अथ परावर्तित-मुखी

tatra hareḥ svapnāyitam, yathā- śape tubhyaṃ rādhe tvam asi hṛdaye tvaṃ mama bahi- stvam agre tvaṃ pṛṣṭhe tvam iha bhavane tvaṃ girivane iti svapne jalpaṃ niśi niśamayantī madhuripo- rabhūt talpe candrāvalir atha parāvartita-mukhī

15.97

विदूषकस्य, यथा- अवञ्चि चटुपाटवैर् अघभिदाद्य पद्मा-सखी ततस् त्वरय राधिकां किम् इति माधवि ध्यायसि निशम्य मधुमङ्गलाद् इति गिरं पुरः स्वप्नजां विदून-वदना सखि ज्वलति पश्य चन्द्रावली

vidūṣakasya, yathā- avañci caṭupāṭavair aghabhidādya padmā-sakhī tatas tvaraya rādhikāṃ kim iti mādhavi dhyāyasi niśamya madhumaṅgalād iti giraṃ puraḥ svapnajāṃ vidūna-vadanā sakhi jvalati paśya candrāvalī

15.98

अथ दर्शनम्, यथा- मिथ्या मा वद कन्दरे सम सखीं हित्वा त्वम् एकाकिनीं निष्क्रान्तः पृथु-सम्भ्रमेण किम् अपि प्रख्यापयन् कैतवम् दूरात् किञ्चिद् अञ्चितेन रसनाशब्देन सातङ्कया निष्क्रम्याथ तया शठेन्द्र पुलिने दृष्टोऽसि राधा-सखः

atha darśanam, yathā- mithyā mā vada kandare sama sakhīṃ hitvā tvam ekākinīṃ niṣkrāntaḥ pṛthu-sambhrameṇa kim api prakhyāpayan kaitavam dūrāt kiñcid añcitena rasanāśabdena sātaṅkayā niṣkramyātha tayā śaṭhendra puline dṛṣṭo'si rādhā-sakhaḥ

15.99

यथा वा- सहचरि परिगुम्फ्य प्रातर् एवार्पितासीद् ब्रज-पति-सुत-कण्ठे या मयोत्कण्ठयाद्य अपि हृदि ललितायास् तस्थुषी हन्त हृन् मे दहति दहन-दीप्तिः पश्य गुञ्जावली सा

yathā vā- sahacari parigumphya prātar evārpitāsīd braja-pati-suta-kaṇṭhe yā mayotkaṇṭhayādya api hṛdi lalitāyās tasthuṣī hanta hṛn me dahati dahana-dīptiḥ paśya guñjāvalī sā

15.100

अथ निर्हेतुः- अकारणाद् द्वयोर् एव कारणाभासतस् तथा प्रोद्यन् प्रणय एवायं व्रजेन् निर्हेतु-मानताम्

atha nirhetuḥ- akāraṇād dvayor eva kāraṇābhāsatas tathā prodyan praṇaya evāyaṃ vrajen nirhetu-mānatām

15.101

आद्यं मानं परीणामं प्रणयस्य जगुर् बुधाः द्वितीयं पुनर् अस्यैव विलास-भर-वैभवम् बुधैः प्रणयमानाख्यं एष एव प्रकीर्तितः

ādyaṃ mānaṃ parīṇāmaṃ praṇayasya jagur budhāḥ dvitīyaṃ punar asyaiva vilāsa-bhara-vaibhavam budhaiḥ praṇayamānākhyaṃ eṣa eva prakīrtitaḥ

15.102

तथा चोक्तम् (सरस्वती-कण्ठाभरणे 5.48)- अहेर् इव गतिः प्रेम्णः स्वभाव-कुटिला भवेत् अतो हेतोर् अहेतोश् च यूनोर् मान उदञ्चति

tathā coktam (sarasvatī-kaṇṭhābharaṇe 5.48)- aher iva gatiḥ premṇaḥ svabhāva-kuṭilā bhavet ato hetor ahetoś ca yūnor māna udañcati

15.103

अवहित्थादयो ह्य् अत्र विज्ञेया व्यभिचारिणः

avahitthādayo hy atra vijñeyā vyabhicāriṇaḥ

15.104

तत्र कृष्णस्य, यथा- अव्यक्त-स्मित-दृष्टिम् अर्पय पुरः स्वल्पोऽपि मन्तुर् न मे पत्युर् वञ्चन-पाटवाद् व्रजपते ज्योत्स्नी-निशार्धं ययौ शुभ्रालङ्कृतिभिर् द्रुतं पथि मया दूरं ततः प्रस्थिते सान्द्रा चान्द्रम् अरुन्ध बिम्बम् अचिराद् आकस्मिकी कालिका

tatra kṛṣṇasya, yathā- avyakta-smita-dṛṣṭim arpaya puraḥ svalpo'pi mantur na me patyur vañcana-pāṭavād vrajapate jyotsnī-niśārdhaṃ yayau śubhrālaṅkṛtibhir drutaṃ pathi mayā dūraṃ tataḥ prasthite sāndrā cāndram arundha bimbam acirād ākasmikī kālikā

15.105

यथा वा- पुष्पेभ्यः स्पृहया विलम्बितवतीम् आलोक्य माम् उन्मनाः कंसारिः सखि लम्बितानन-शशी तूष्णीं निकुञ्जे स्थितः आतङ्केन मया तद्-अङ्घ्रि-नखरे क्षिप्ते प्रसूनाञ्जलौ तस्यालीक-रुषा भ्रुवं विभुजतोऽप्य् आविर्बभूव स्मितम्

yathā vā- puṣpebhyaḥ spṛhayā vilambitavatīm ālokya mām unmanāḥ kaṃsāriḥ sakhi lambitānana-śaśī tūṣṇīṃ nikuñje sthitaḥ ātaṅkena mayā tad-aṅghri-nakhare kṣipte prasūnāñjalau tasyālīka-ruṣā bhruvaṃ vibhujato'py āvirbabhūva smitam

15.106

कृष्ण-प्रियायाः, यथा उद्धव-सन्देशे (44) तिष्ठन् गोष्ठाङ्गणभुवि मुहुर्लोचनान्तं विधत्ते जातोत्कण्ठस्तव सखि हरिर्देहलीवेदिकायाम् मिथ्यामानोन्नतिकवलिते किं गवाक्षार्पिताक्षी स्वान्तम् हन्त ग्लपयसि बहिः प्रीणय प्राणनाथम्

kṛṣṇa-priyāyāḥ, yathā uddhava-sandeśe (44) tiṣṭhan goṣṭhāṅgaṇabhuvi muhurlocanāntaṃ vidhatte jātotkaṇṭhastava sakhi harirdehalīvedikāyām mithyāmānonnatikavalite kiṃ gavākṣārpitākṣī svāntam hanta glapayasi bahiḥ prīṇaya prāṇanātham

15.107

यथा वा- अहम् इह विचिनोमि त्वद्-गिरैव प्रसूनं कथय कथम् अकाण्डे चण्डि वाचं यमासि विदितम् उपधिनालं राधिके शाधि केन प्रिय-सखि कुसुमेन श्रोत्रम् उत्तंसयामि

yathā vā- aham iha vicinomi tvad-giraiva prasūnaṃ kathaya katham akāṇḍe caṇḍi vācaṃ yamāsi viditam upadhinālaṃ rādhike śādhi kena priya-sakhi kusumena śrotram uttaṃsayāmi

15.108

द्वयोर् एव युगपद्, यथा- कुञ्जे तुष्णीम् असि नत-शिराः किं चिरात् त्वं मुरारे किं वा श्यामे त्वम् अपि विमुखी मौन-मुद्रां तनोषि ज्ञातं ज्ञातं स्मित-विमुषिते कापि वामास्ति योग्या क्रीडा-वादे बलवति यया न द्वयोर् एव भङ्गः

dvayor eva yugapad, yathā- kuñje tuṣṇīm asi nata-śirāḥ kiṃ cirāt tvaṃ murāre kiṃ vā śyāme tvam api vimukhī mauna-mudrāṃ tanoṣi jñātaṃ jñātaṃ smita-vimuṣite kāpi vāmāsti yogyā krīḍā-vāde balavati yayā na dvayor eva bhaṅgaḥ

15.109

यथा वा- कुञ्ज-द्वारि निविष्टयोस् तरणिजा-तीरे द्वयोर् एव नौ तत्रान्योन्यम् अपश्यतोः सखि मुधा निर्बन्धतः क्लान्तयोः हस्ते द्राग् अथ दाडिमी-फलम् अभिन्यस्ते मया निस्तलं राधाम् उद्भिदुर-स्मितां परिहसन् फुल्लाङ्गम् आलिङ्गिषम्

yathā vā- kuñja-dvāri niviṣṭayos taraṇijā-tīre dvayor eva nau tatrānyonyam apaśyatoḥ sakhi mudhā nirbandhataḥ klāntayoḥ haste drāg atha dāḍimī-phalam abhinyaste mayā nistalaṃ rādhām udbhidura-smitāṃ parihasan phullāṅgam āliṅgiṣam

15.110

निर्हेतुकः स्वयं शाम्येत् स्वयंग्राह-स्मिताविधिः

nirhetukaḥ svayaṃ śāmyet svayaṃgrāha-smitāvidhiḥ

15.111

यथा- रोषस् तवाभूद् यदि राधिकेऽधिक- स्तथास्तु गण्डः कथम् उच्छ्वसित्य् असौ स्व-नर्मणेत्थं दुरपह्नव-स्मितां प्रियाम् अचुम्बत् पशुपेन्द्र-नन्दनः

yathā- roṣas tavābhūd yadi rādhike'dhika- stathāstu gaṇḍaḥ katham ucchvasity asau sva-narmaṇetthaṃ durapahnava-smitāṃ priyām acumbat paśupendra-nandanaḥ

15.112

हेतुर् यस् तु शमं यथायोग्यं प्रकल्पितैः साम-भेद-क्रिया-दान-नत्य्-उपेक्षा-रसान्तरैः

hetur yas tu śamaṃ yathāyogyaṃ prakalpitaiḥ sāma-bheda-kriyā-dāna-naty-upekṣā-rasāntaraiḥ

15.113

मानोपशमनस्याङ्का बाष्प-मोक्ष-स्मितादयः

mānopaśamanasyāṅkā bāṣpa-mokṣa-smitādayaḥ

15.114

तत्र साम- प्रिय-वाक्यस्य रचनं यत् तु तत् साम गीयते

tatra sāma- priya-vākyasya racanaṃ yat tu tat sāma gīyate

15.115

यथा- जातं सुन्दरि तथय्म् एव पृथुना राधेऽपराधेन मे किन्तु स्वारसिको ममात्र शरणं स्नेहस् त्वदीयो बली इत्य् आकर्ण्य गिरं हरेर् नतमुखी बाष्पाम्भसां धारया सानङ्गोत्सव-रङ्ग-मङ्गल-घटो पूर्णावकार्षीत् कुचौ

yathā- jātaṃ sundari tathaym eva pṛthunā rādhe'parādhena me kintu svārasiko mamātra śaraṇaṃ snehas tvadīyo balī ity ākarṇya giraṃ harer natamukhī bāṣpāmbhasāṃ dhārayā sānaṅgotsava-raṅga-maṅgala-ghaṭo pūrṇāvakārṣīt kucau

15.116

अथ भेदः- भेदो द्विधा स्वयं भङ्ग्या स्व-माहात्म्य-प्रकाशनम् सख्यादिभिर् उपालम्भ-प्रयोगश् चेति कीर्त्यते

atha bhedaḥ- bhedo dvidhā svayaṃ bhaṅgyā sva-māhātmya-prakāśanam sakhyādibhir upālambha-prayogaś ceti kīrtyate

15.117

तत्र भङ्ग्या स्वमाहात्म्य-प्रकाशनं, यथा विदग्ध-माधवे (4.41)- चञ्चन्-मीन-विलोचनासि कमठोतकृष्ट-स्तनी सङ्गता क्रोङेन स्फुरता तवायम् अधरः प्रह्लाद-संवर्धनः मध्योऽसौ बलि-बन्धनो मुख-रुचा रामास् त्वया निर्जिता लब्धा श्री-घनताद्य मानिनि मनस्य् अङ्गीकृता कल्किता

tatra bhaṅgyā svamāhātmya-prakāśanaṃ, yathā vidagdha-mādhave (4.41)- cañcan-mīna-vilocanāsi kamaṭhotakṛṣṭa-stanī saṅgatā kroṅena sphuratā tavāyam adharaḥ prahlāda-saṃvardhanaḥ madhyo'sau bali-bandhano mukha-rucā rāmās tvayā nirjitā labdhā śrī-ghanatādya mānini manasy aṅgīkṛtā kalkitā

15.118

अथवेदं प्रियोक्तित्वात् सामोदाहरणं भवेत् नायकस्य स्व-वचसा भङ्ग्यायं भेद ईर्यते

athavedaṃ priyoktitvāt sāmodāharaṇaṃ bhavet nāyakasya sva-vacasā bhaṅgyāyaṃ bheda īryate

15.119

यथा- रूक्षा यन् मयि वर्तसे त्वम् अभितः स्निग्धेऽपि ते दूषणं तत्रास्ते न हि किन्तु तत् किल ममानौचित्य-जातं फलम् येन स्वस्तरुणीर् उपेक्ष्य चरमाम् अप्य् आश्रयन्तीर् दशां प्रेमार्तं व्रज-यौवतं च सुमुखि त्वं केवलं सेव्यसे

yathā- rūkṣā yan mayi vartase tvam abhitaḥ snigdhe'pi te dūṣaṇaṃ tatrāste na hi kintu tat kila mamānaucitya-jātaṃ phalam yena svastaruṇīr upekṣya caramām apy āśrayantīr daśāṃ premārtaṃ vraja-yauvataṃ ca sumukhi tvaṃ kevalaṃ sevyase

15.120

सख्यादिभिर् उपालम्भ-प्रयोगो, यथा- कर्तुं सुन्दरि शङ्खचूड-मथने नास्मिन्न् उपेक्षोचिता सर्वेषाम् अभय-प्रदान-पदवी-बद्ध-व्रते प्रेयसि इत्य् आलीभिर् अलक्षितं मुरभिदा भद्रावली भेदिता नासाग्रे वर-मौक्तिक-श्रियम् अधाद् अस्रस्य सा बिन्दुना

sakhyādibhir upālambha-prayogo, yathā- kartuṃ sundari śaṅkhacūḍa-mathane nāsminn upekṣocitā sarveṣām abhaya-pradāna-padavī-baddha-vrate preyasi ity ālībhir alakṣitaṃ murabhidā bhadrāvalī bheditā nāsāgre vara-mauktika-śriyam adhād asrasya sā bindunā

15.121

अथ दानम्- व्याजेन भूषणादीनां प्रदानं दानम् उच्यते

atha dānam- vyājena bhūṣaṇādīnāṃ pradānaṃ dānam ucyate

15.122

यथा- कामो नाम सुहृन् ममास्ति भवतीम् आकर्ण्य मत्-प्रेयसीं हारस् तेन तवार्पितोऽयम् उरसि प्राप्नोतु सङ्गोत्सवम् इत्य् उन्नम्य करं मुरद्विषि वदत्य् उद्भिन्न-सान्द्र-स्मिता पद्मा मान-विनिग्रहात् प्रणयिना तेनोद्भटं चुम्बिता

yathā- kāmo nāma suhṛn mamāsti bhavatīm ākarṇya mat-preyasīṃ hāras tena tavārpito'yam urasi prāpnotu saṅgotsavam ity unnamya karaṃ muradviṣi vadaty udbhinna-sāndra-smitā padmā māna-vinigrahāt praṇayinā tenodbhaṭaṃ cumbitā

15.123

अथ नतिः- केवलं दैन्यम् आलम्ब्य पादपातो नतिर् मता

atha natiḥ- kevalaṃ dainyam ālambya pādapāto natir matā

15.124

यथा- क्षिति-लुठित-शिखण्डापीडम् आरान् मुकुन्दे रचयति रति-कान्त-स्तोम-कान्ते प्रणामम् नयन-जलधराभ्यां कुर्वती बाष्प-वृष्टिं वरतनुर् इह मान-ग्रीष्म-नाशं शशंस

yathā- kṣiti-luṭhita-śikhaṇḍāpīḍam ārān mukunde racayati rati-kānta-stoma-kānte praṇāmam nayana-jaladharābhyāṃ kurvatī bāṣpa-vṛṣṭiṃ varatanur iha māna-grīṣma-nāśaṃ śaśaṃsa

15.125

अथ उपेक्षा- सामादौ तु परिक्षीणे स्याद् उपेक्षावधीरणम् उपेक्षा कथ्यते कैश्चित् तूष्णीम्भावतया स्थितिः

atha upekṣā- sāmādau tu parikṣīṇe syād upekṣāvadhīraṇam upekṣā kathyate kaiścit tūṣṇīmbhāvatayā sthitiḥ

15.126

तद् द्वयं, यथा- सूनुर् वल्लभ एष वल्लवपतेस् तत्रापि वीराग्रणी- स्तत्रापि स्मर-मण्डली-विजयिना रूपेण विभ्राजितः सख्यः सम्प्रति रूक्षता पृथुर् इयं तेनात्र न श्रेयसे दूरे पश्यत याति निष्ठुर-मनाः का युक्तिर् अत्रोचिता

tad dvayaṃ, yathā- sūnur vallabha eṣa vallavapates tatrāpi vīrāgraṇī- statrāpi smara-maṇḍalī-vijayinā rūpeṇa vibhrājitaḥ sakhyaḥ samprati rūkṣatā pṛthur iyaṃ tenātra na śreyase dūre paśyata yāti niṣṭhura-manāḥ kā yuktir atrocitā

15.127

माने मुहुर् नितिभिर् अप्य् अतिदुर्निवारे वाचंयम-व्रतम् अहं तरसाग्रहीषम् बाष्पं ततो विकिरती निजगाद पद्मा पौष्पं रजः पतितम् अत्र दृशोर् ममेति

māne muhur nitibhir apy atidurnivāre vācaṃyama-vratam ahaṃ tarasāgrahīṣam bāṣpaṃ tato vikiratī nijagāda padmā pauṣpaṃ rajaḥ patitam atra dṛśor mameti

15.128

अथवा- प्रसादन-विधिं मुक्त्वा वाक्यैर् अन्यार्थ-सूचकैः प्रसादनं मृगाक्षीणाम् उपेक्षेति स्मृता बुधैः

athavā- prasādana-vidhiṃ muktvā vākyair anyārtha-sūcakaiḥ prasādanaṃ mṛgākṣīṇām upekṣeti smṛtā budhaiḥ

15.129

यथा- धम्मिल्ले नव-मालती परिचिता सव्ये च शब्द-ग्रहे मल्ली सुन्दरि दक्षिणे तु कतरत् पुष्पं तव भ्राजते आघ्रेयं परिचेतुम् इत्य् उपहिते व्याजेन नासा-पुटे गण्डोद्यत्-पुलका विहस्य हरिणा चन्द्रावली चुम्बिता

yathā- dhammille nava-mālatī paricitā savye ca śabda-grahe mallī sundari dakṣiṇe tu katarat puṣpaṃ tava bhrājate āghreyaṃ paricetum ity upahite vyājena nāsā-puṭe gaṇḍodyat-pulakā vihasya hariṇā candrāvalī cumbitā

15.130

अथ रसान्तरम्- आकस्मिक-भयादीनां प्रस्तुतिः स्याद् रसान्तरम् यादृच्छिकं बुद्धि-पूर्वम् इति द्वेधा तद् उच्यते

atha rasāntaram- ākasmika-bhayādīnāṃ prastutiḥ syād rasāntaram yādṛcchikaṃ buddhi-pūrvam iti dvedhā tad ucyate

15.131

तत्र यादृच्छिकम्- उपस्थितम् अकस्माद् यत् तद् यादृच्छिकम् उच्यते

tatra yādṛcchikam- upasthitam akasmād yat tad yādṛcchikam ucyate

15.132

यथा- अपि गुरुभिर् उपायैर् अद्य सामादिभिर् या लवम् अपि न मृगाक्षी मान-मुद्राम् अभाङ्क्षीत् हरिम् इह परिरेभे सा स्वयंग्राहम् अग्रे नव-जलधर-नादैर् भीषिता पश्य भद्रा

yathā- api gurubhir upāyair adya sāmādibhir yā lavam api na mṛgākṣī māna-mudrām abhāṅkṣīt harim iha parirebhe sā svayaṃgrāham agre nava-jaladhara-nādair bhīṣitā paśya bhadrā

15.133

यथा वा- उपायेषु व्यर्थोन्नतिषु बत सामादिषु सखे सखीनां चातुर्ये गतवति च सद्यः शिथिलताम् विशाखायाः कोप-ज्वर-हरण-मन्त्र-प्रतिनिधिं सचीत्कारं रूक्ष-स्वनितम् अकरोद् उक्ष-दनुजः

yathā vā- upāyeṣu vyarthonnatiṣu bata sāmādiṣu sakhe sakhīnāṃ cāturye gatavati ca sadyaḥ śithilatām viśākhāyāḥ kopa-jvara-haraṇa-mantra-pratinidhiṃ sacītkāraṃ rūkṣa-svanitam akarod ukṣa-danujaḥ

Section 15 (cont. 2)

15.134

अथ बुद्धि-पूर्वम्- बुद्धि-पूर्वं तु कान्तेन प्रत्युत्पन्न-धिया कृतम्

atha buddhi-pūrvam- buddhi-pūrvaṃ tu kāntena pratyutpanna-dhiyā kṛtam

15.135

यथा- पाणौ पञ्चमुखेन दुष्ट-कृमिणा दष्टोऽस्मि रोषाद् इति व्याजात् कूणित-लोचनं व्रज-पतौ व्याभुज्य वक्त्रं स्थिते सद्यः प्रोज्झित-रोष-वृत्तिर् असकृत् किं वृत्तम् इत्य् आकुला जल्पन्ती स्मित-बन्धुर् आस्यम् अमुना गान्धर्विका चुम्बिता

yathā- pāṇau pañcamukhena duṣṭa-kṛmiṇā daṣṭo'smi roṣād iti vyājāt kūṇita-locanaṃ vraja-patau vyābhujya vaktraṃ sthite sadyaḥ projjhita-roṣa-vṛttir asakṛt kiṃ vṛttam ity ākulā jalpantī smita-bandhur āsyam amunā gāndharvikā cumbitā

15.136

यथा वा- न्यस्तं दाम कृतागसाद्य हरिणा दृष्ट्वा पुरो राधया क्षिप्तेनाभिहतः स तेन कपटी दुःखीव भुग्नाननः मीलन्न् एव निषेदिवान् भुवि ततः सद्यस् तया व्यग्रया पाञिभ्यां धृत-कन्धरः स्थित-मुखो बिम्बोष्ठम् अस्याः पपौ

yathā vā- nyastaṃ dāma kṛtāgasādya hariṇā dṛṣṭvā puro rādhayā kṣiptenābhihataḥ sa tena kapaṭī duḥkhīva bhugnānanaḥ mīlann eva niṣedivān bhuvi tataḥ sadyas tayā vyagrayā pāñibhyāṃ dhṛta-kandharaḥ sthita-mukho bimboṣṭham asyāḥ papau

15.137

देश-काल-बलेनैव मुरली-श्रवणेन च विनाप्य् उपायं मानोऽसौ लीयते व्रज-सुभ्रुवाम्

deśa-kāla-balenaiva muralī-śravaṇena ca vināpy upāyaṃ māno'sau līyate vraja-subhruvām

15.138

तत्र देश-बलेन, यथा- अलङ्कीर्णं चन्द्रावलिर् अलि-घटा-झङ्कृति-भरैः पुरो वृन्दारण्यं किम् अपि कलयन्ती कुसुमितम् हरिं च स्मेरास्यं प्रियक-तरु-मूले प्रियम् इतः स्खलन्-माना सख्याम् अदिशत सतृष्णं दृशम् असौ

tatra deśa-balena, yathā- alaṅkīrṇaṃ candrāvalir ali-ghaṭā-jhaṅkṛti-bharaiḥ puro vṛndāraṇyaṃ kim api kalayantī kusumitam hariṃ ca smerāsyaṃ priyaka-taru-mūle priyam itaḥ skhalan-mānā sakhyām adiśata satṛṣṇaṃ dṛśam asau

15.139

काल-बलेन, यथा- शरदि मधुर-मूर्तिः पश्य कान्ति-च्छटाभिः स्नपयति रविकन्या-तीर-वन्यां सुधांशुः इति निशि निशमय्य व्याहृतिं दूतिकायाः स्मित-रुचिभिर् अतानीत् तत्र राधा प्रसादम्

kāla-balena, yathā- śaradi madhura-mūrtiḥ paśya kānti-cchaṭābhiḥ snapayati ravikanyā-tīra-vanyāṃ sudhāṃśuḥ iti niśi niśamayya vyāhṛtiṃ dūtikāyāḥ smita-rucibhir atānīt tatra rādhā prasādam

15.140

मुरली-शब्देन, यथा- यदि रोषं न हि मुञ्चसि न मुञ्च मम देवि नात्र निर्बन्धः फुत्कृति-विधूत-मानः स भवतु विजयी हरेर् वेणुः

muralī-śabdena, yathā- yadi roṣaṃ na hi muñcasi na muñca mama devi nātra nirbandhaḥ phutkṛti-vidhūta-mānaḥ sa bhavatu vijayī harer veṇuḥ

15.141

यथा वा- मानस्योपाध्यायि प्रसीद सखि रुन्धि मे श्रुति-द्वन्द्वम् अयम् उच्चाटन-मन्त्रं सिद्धो वेणुर् वने पठति

yathā vā- mānasyopādhyāyi prasīda sakhi rundhi me śruti-dvandvam ayam uccāṭana-mantraṃ siddho veṇur vane paṭhati

15.142

तारतम्यं तु मानस्य हेतोः स्यात् तारतम्यतः स्याल् लघुर् मध्यमश् चासौ महिष्ठश् चेत्य् अतस् त्रिधा

tāratamyaṃ tu mānasya hetoḥ syāt tāratamyataḥ syāl laghur madhyamaś cāsau mahiṣṭhaś cety atas tridhā

15.143

सुसाध्यः स्याल् लघुर् मानो यत्न-साध्यस्य मध्यमः दुःसाध्यः स्याद् उपायेन महिष्ठः प्रेयसाप्य् अयम्

susādhyaḥ syāl laghur māno yatna-sādhyasya madhyamaḥ duḥsādhyaḥ syād upāyena mahiṣṭhaḥ preyasāpy ayam

15.144

कृष्णे रोषोक्तयस् तासां वामो दुर्लील-शेखरः कितवेन्द्रो महा-धूर्तः कठोरो निरपत्रपः

kṛṣṇe roṣoktayas tāsāṃ vāmo durlīla-śekharaḥ kitavendro mahā-dhūrtaḥ kaṭhoro nirapatrapaḥ

15.145

अतिदुर्ललितो गोपी-भुजङ्गो रत-हिण्डकः गोपिका-धर्म-विध्वंसी गोप-साध्वी-विडम्बकः

atidurlalito gopī-bhujaṅgo rata-hiṇḍakaḥ gopikā-dharma-vidhvaṃsī gopa-sādhvī-viḍambakaḥ

15.146

कामुकेशस् तमिस्रौघः श्यामात्माम्बर-तस्करः गोवर्धन-तटारण्य-बाट-पाटच्-चरादयः

kāmukeśas tamisraughaḥ śyāmātmāmbara-taskaraḥ govardhana-taṭāraṇya-bāṭa-pāṭac-carādayaḥ

15.147

इति मानः अथ प्रेम-वैचित्त्यम्- प्रियस्य सन्निकर्षेऽपि प्रेमोन्माद-भ्रमाद् भवेत् या विश्लेष-धियार्तिस् तत् प्रेम-वैचित्त्यम् उच्यते

iti mānaḥ atha prema-vaicittyam- priyasya sannikarṣe'pi premonmāda-bhramād bhavet yā viśleṣa-dhiyārtis tat prema-vaicittyam ucyate

15.148

यथा- आभीरेन्द्र-सुते स्फुरत्य् अपि पुरस् तीव्रानुरागोत्थया विश्लेष-ज्वर-सम्पदा विवश-धीर् अत्यन्तम् उद्घूर्णिता कान्तं मे सखि दर्शयेति दशनैर् उद्गूर्ण-शस्याङ्कुरा राधा हन्त तथा व्यचेष्टते यतः कृष्णोऽप्य् अभूद् विस्मितः

yathā- ābhīrendra-sute sphuraty api puras tīvrānurāgotthayā viśleṣa-jvara-sampadā vivaśa-dhīr atyantam udghūrṇitā kāntaṃ me sakhi darśayeti daśanair udgūrṇa-śasyāṅkurā rādhā hanta tathā vyaceṣṭate yataḥ kṛṣṇo'py abhūd vismitaḥ

15.149

यथा वा विदग्ध-माधवे (5.46)- समजनि दवाद् वित्रस्तानां किम् आर्त-रवो गवां मयि किम् अभवद् वैगुण्यं वा निरङ्कुशम् ईक्षितम् व्यरचि निभृतं किं वाहूतिः कयाचिद् अभीष्टया यद् इह सहसा माम् अत्याक्षीद् वने वनजेक्षणः

yathā vā vidagdha-mādhave (5.46)- samajani davād vitrastānāṃ kim ārta-ravo gavāṃ mayi kim abhavad vaiguṇyaṃ vā niraṅkuśam īkṣitam vyaraci nibhṛtaṃ kiṃ vāhūtiḥ kayācid abhīṣṭayā yad iha sahasā mām atyākṣīd vane vanajekṣaṇaḥ

15.150

विलासम् अनुरागस् तु कुत्रचित् कम् अपि व्रजम् पार्श्वे सन्तम् अपि प्रेष्ठं हारितं कुरुते स्फुटम्

vilāsam anurāgas tu kutracit kam api vrajam pārśve santam api preṣṭhaṃ hāritaṃ kurute sphuṭam

15.151

सुष्ठूदाहरता पट्ट-महिषी-गीत-विभ्रमम् स्पष्टं मुक्ता-फले चैतद् वोपदेवेन वर्णितम्

suṣṭhūdāharatā paṭṭa-mahiṣī-gīta-vibhramam spaṣṭaṃ muktā-phale caitad vopadevena varṇitam

15.152

इति प्रेम-वैचित्त्यम् अथ प्रवासः पूर्व-सङ्गतयोर् यूनोर् भवेद् देशान्तरादिभिः व्यवधानं तु यत् प्राज्ञैः स प्रवास इतीर्यते

iti prema-vaicittyam atha pravāsaḥ pūrva-saṅgatayor yūnor bhaved deśāntarādibhiḥ vyavadhānaṃ tu yat prājñaiḥ sa pravāsa itīryate

15.153

तज्-जन्य-विप्रलम्भोऽयं प्रवासत्वेन कथ्यते हर्ष-गर्व-मद-व्रीडा वर्जयित्वा समीरिताः

taj-janya-vipralambho'yaṃ pravāsatvena kathyate harṣa-garva-mada-vrīḍā varjayitvā samīritāḥ

15.154

शृङ्गार-योग्याः सर्वेऽपि प्रवासे व्यभिचारिणः स द्विधा बुद्धि-पूर्वः स्यात् तथिअवाबुद्धि-पूर्वकः

śṛṅgāra-yogyāḥ sarve'pi pravāse vyabhicāriṇaḥ sa dvidhā buddhi-pūrvaḥ syāt tathiavābuddhi-pūrvakaḥ

15.155

अत्र बुद्धि-पूर्वः- दूरे कार्यानुरोधेन गमः स्याद् बुद्धि-पूर्वकः कार्यं कृष्णस्य कथितं स्वभक्त-प्रीणनादिकम्

atra buddhi-pūrvaḥ- dūre kāryānurodhena gamaḥ syād buddhi-pūrvakaḥ kāryaṃ kṛṣṇasya kathitaṃ svabhakta-prīṇanādikam

15.156

किञ्चिद् दूरे सुदूरे च गमनाद् अप्य् अयं द्विधा

kiñcid dūre sudūre ca gamanād apy ayaṃ dvidhā

15.157

तत्र आद्यः- दृष्टिं निधाय सुरभी-निकुरम्ब-वीथ्यां कृष्णेति वर्ण-युगलाभ्यसेन रसज्ञाम् शुश्रूषणे मुरलि-निस्वनितस्य कर्णौ चित्तं मुखे तव नयत्य् अहर् अद्य राधा

tatra ādyaḥ- dṛṣṭiṃ nidhāya surabhī-nikuramba-vīthyāṃ kṛṣṇeti varṇa-yugalābhyasena rasajñām śuśrūṣaṇe murali-nisvanitasya karṇau cittaṃ mukhe tava nayaty ahar adya rādhā

15.158

अथ द्वितीयः- भावी भवंश् च भूतश् च तिर्विधः स तु कीर्त्यते

atha dvitīyaḥ- bhāvī bhavaṃś ca bhūtaś ca tirvidhaḥ sa tu kīrtyate

15.159

तत्र भावी, यथा उद्धव-सन्देशे (67)- एष क्षत्ता व्रजनरपतेः आज्ञया गोकुले अस्मिन् बाले प्रातो नगरगतये घोषणामातनोति दुष्टम् भूयः स्फुरति च बलादीक्षणं दक्षिणं मे तेन स्वान्तं स्फुटति चटुलम् हन्त भाव्यं न जाने

tatra bhāvī, yathā uddhava-sandeśe (67)- eṣa kṣattā vrajanarapateḥ ājñayā gokule asmin bāle prāto nagaragataye ghoṣaṇāmātanoti duṣṭam bhūyaḥ sphurati ca balādīkṣaṇaṃ dakṣiṇaṃ me tena svāntaṃ sphuṭati caṭulam hanta bhāvyaṃ na jāne

15.160

भवन्, यथा ललित-माधवे (3.7)- भानोर् बिम्बे त्वरितम् उदय-प्रस्थतः प्रस्थितेऽसौ यात्रानन्दीं पठति मुदितः स्यन्दने गान्दिनेयः तावत् तूर्णं स्फुट खुर-पुटैः क्षौणि-पृष्टं खनन्तो यावन् नामी हृदय भवतो घोटकाः स्फोटका स्युः

bhavan, yathā lalita-mādhave (3.7)- bhānor bimbe tvaritam udaya-prasthataḥ prasthite'sau yātrānandīṃ paṭhati muditaḥ syandane gāndineyaḥ tāvat tūrṇaṃ sphuṭa khura-puṭaiḥ kṣauṇi-pṛṣṭaṃ khananto yāvan nāmī hṛdaya bhavato ghoṭakāḥ sphoṭakā syuḥ

15.161

भूतो, यथा उद्धव-सन्देशे (85)- कामं दूरे सहचरि वरीवर्ति यत् कंसवैरी न इदम् लोकोत्तरमपि विपद्दुर्दिनं मे दुनोति आशाकीलो हृदि किल वृतः प्राणरोधी तु यो मे सोऽयं पीडां निविडवडवावह्नितीव्रस्तनोति

bhūto, yathā uddhava-sandeśe (85)- kāmaṃ dūre sahacari varīvarti yat kaṃsavairī na idam lokottaramapi vipaddurdinaṃ me dunoti āśākīlo hṛdi kila vṛtaḥ prāṇarodhī tu yo me so'yaṃ pīḍāṃ niviḍavaḍavāvahnitīvrastanoti

15.162

अत्र श्री-यदु-सिंहेन प्रेयसीहिर् अमुष्य च प्रेषणं क्रियते प्रेम्णा सन्देशस्य परस्परम्

atra śrī-yadu-siṃhena preyasīhir amuṣya ca preṣaṇaṃ kriyate premṇā sandeśasya parasparam

15.163

यथा उद्धव-सन्देशे (115)- सोढव्यं ते कथमपि बलाच्चक्षुषी मुद्रयित्वा तीव्रोत्तापम् हतमनसिजोद्दामविक्रान्तचक्रम् द्वित्रैरेव प्रियसखि दिनैः सेव्यतां देवि शव्ये यास्यामि त्वत्प्रणयचटुलभ्रूयुगाडम्बराणाम्

yathā uddhava-sandeśe (115)- soḍhavyaṃ te kathamapi balāccakṣuṣī mudrayitvā tīvrottāpam hatamanasijoddāmavikrāntacakram dvitraireva priyasakhi dinaiḥ sevyatāṃ devi śavye yāsyāmi tvatpraṇayacaṭulabhrūyugāḍambarāṇām

15.164

तथा पद्यावल्याम् (376)- कालिन्द्याः पुलिनं प्रदोष-मरुतो रम्याः शशङ्कांशवः सन्तापं न हरन्तु नाम नितरां कुर्वन्ति कस्मात् पुनः सन्दिष्टं व्रज-योषिताम् इति हरेः संशृण्वतोऽन्तःपुरे निःश्वासाः प्रसृता जयन्ति रमणी-सौभाग्य-गर्व-च्छिदः

tathā padyāvalyām (376)- kālindyāḥ pulinaṃ pradoṣa-maruto ramyāḥ śaśaṅkāṃśavaḥ santāpaṃ na harantu nāma nitarāṃ kurvanti kasmāt punaḥ sandiṣṭaṃ vraja-yoṣitām iti hareḥ saṃśṛṇvato'ntaḥpure niḥśvāsāḥ prasṛtā jayanti ramaṇī-saubhāgya-garva-cchidaḥ

15.165

अथ अबुद्धि-पूर्वः- पारत्न्त्र्योद्भवो यस् तु प्रोक्तः सोऽबुद्धि-पूर्वकः दिव्यादिव्यादि-जनितं पारतन्त्र्यम् अनेकधा

atha abuddhi-pūrvaḥ- pāratntryodbhavo yas tu proktaḥ so'buddhi-pūrvakaḥ divyādivyādi-janitaṃ pāratantryam anekadhā

15.166

यथा ललित-माधवे (2.27)- आनीतासि मया मनोरथ-शत-व्यग्रेण निर्बन्धतः पूर्णं शारद-पुर्णिमा-परिमलैर् वृन्दाटवी-मण्डलम् सद्यः सुन्दरि शङ्खचूड-कपट-प्राप्तोदयेनाधुना दैवेनाद्य विरोधिना कथम् इतस् त्वं हन्त दूरीकृता

yathā lalita-mādhave (2.27)- ānītāsi mayā manoratha-śata-vyagreṇa nirbandhataḥ pūrṇaṃ śārada-purṇimā-parimalair vṛndāṭavī-maṇḍalam sadyaḥ sundari śaṅkhacūḍa-kapaṭa-prāptodayenādhunā daivenādya virodhinā katham itas tvaṃ hanta dūrīkṛtā

15.167

चिन्तात्र जागरोद्वेगौ तानवं मलिनाङ्गता प्रलापो व्याधिर् उन्मादो मोहो मृत्युर् दशा दश

cintātra jāgarodvegau tānavaṃ malināṅgatā pralāpo vyādhir unmādo moho mṛtyur daśā daśa

15.168

तत्र चिन्ता, यथा हंसदूते (2)- यदा यातो गोपीहृदयमदनो नन्दसदनान् मुकुन्दो गान्दिन्यास्तनयमनुविन्दन् मधुपुरीम् तदामान्क्षीच्चिन्तासरिति घनघूर्णापरिचयैर् अगाधायां बाधामयपयसि राधा विरहिणी

tatra cintā, yathā haṃsadūte (2)- yadā yāto gopīhṛdayamadano nandasadanān mukundo gāndinyāstanayamanuvindan madhupurīm tadāmānkṣīccintāsariti ghanaghūrṇāparicayair agādhāyāṃ bādhāmayapayasi rādhā virahiṇī

15.169

अथ जागरः, यथा पद्यावल्यां (322)- याः पश्यन्ति प्रियं स्वप्ने धन्यास्ताः सखि योषितः अस्माकं तु गते कृष्णे गता निद्रापि वैरिणी

atha jāgaraḥ, yathā padyāvalyāṃ (322)- yāḥ paśyanti priyaṃ svapne dhanyāstāḥ sakhi yoṣitaḥ asmākaṃ tu gate kṛṣṇe gatā nidrāpi vairiṇī

15.170

अथ उद्वेगः, यथा हंसदूते (104)- मनो मे हा कष्टं ज्वलति किमहं हन्त करवै न पारं नावारं किमपि कलयाम्य् अस्य जलधेः इयं वन्दे मूर्ध्ना सपदि तमुपायं कथय मां परामृष्ये यस्माद्धृतिकणिकयापे क्षणिकया

atha udvegaḥ, yathā haṃsadūte (104)- mano me hā kaṣṭaṃ jvalati kimahaṃ hanta karavai na pāraṃ nāvāraṃ kimapi kalayāmy asya jaladheḥ iyaṃ vande mūrdhnā sapadi tamupāyaṃ kathaya māṃ parāmṛṣye yasmāddhṛtikaṇikayāpe kṣaṇikayā

15.171

अथ तानवं, यथा- उदञ्चद्-वक्त्राम्भोरुह-विकृतिर् अन्तः-कलुषिता सदाहाराभाव-ग्लपित-कुच-कोका यदुपते विशुष्यन्ती राधा तव विरह-तापाद् अनुदिनं निदाघे कुल्येव क्रशिम-परिपाकं प्रथयति

atha tānavaṃ, yathā- udañcad-vaktrāmbhoruha-vikṛtir antaḥ-kaluṣitā sadāhārābhāva-glapita-kuca-kokā yadupate viśuṣyantī rādhā tava viraha-tāpād anudinaṃ nidāghe kulyeva kraśima-paripākaṃ prathayati

15.172

अथ मलिनाङ्गता- हिम-विसर-विशीर्णाम्भोज-तुल्यानन-श्रीः खर-मरुद्-अपरज्यद्-बन्धु-जीवोपमौष्ठी अघहर शरद्-अर्कोत्तापितेन्दीवराक्षी तव विरह-विपत्ति-म्लापितासीद् विशाखा

atha malināṅgatā- hima-visara-viśīrṇāmbhoja-tulyānana-śrīḥ khara-marud-aparajyad-bandhu-jīvopamauṣṭhī aghahara śarad-arkottāpitendīvarākṣī tava viraha-vipatti-mlāpitāsīd viśākhā

15.173

अथ प्रलापः, यथा ललित-माधवे (3.25)- क्व नन्द-कुल-चन्द्रमाः क्व शिखि-चन्द्रकालङ्कृतिः क्व मन्द्र-मुरली-रवः क्व नु सुरेन्द्र-नील-द्युतिः क्व रास-रस-ताण्डवी क्व सखि जीव-रक्षौषधिर् निधिर् मम सुहृत्तमः क्व बत हन्त हा धिग्-विधिम्

atha pralāpaḥ, yathā lalita-mādhave (3.25)- kva nanda-kula-candramāḥ kva śikhi-candrakālaṅkṛtiḥ kva mandra-muralī-ravaḥ kva nu surendra-nīla-dyutiḥ kva rāsa-rasa-tāṇḍavī kva sakhi jīva-rakṣauṣadhir nidhir mama suhṛttamaḥ kva bata hanta hā dhig-vidhim

15.174

अथ व्याधिः, यथा तत्रैव (3.28) उत्तापी पुट-पाकतो æपि गरल-ग्रामाद् अपि क्षोभणो दम्भोलेर् अपि दुःसहः कटुर् अलं हृन्-मग्न-शूल्याद् अपि तीव्रः प्रौढ-विसूचिकानि-चयतो æप्य् उच्चैर् ममायं बली मर्माण्य् अद्य भिनत्ति गोकुल-पतेर् विश्लेष-जन्मा ज्वरः

atha vyādhiḥ, yathā tatraiva (3.28) uttāpī puṭa-pākato æpi garala-grāmād api kṣobhaṇo dambholer api duḥsahaḥ kaṭur alaṃ hṛn-magna-śūlyād api tīvraḥ prauḍha-visūcikāni-cayato æpy uccair mamāyaṃ balī marmāṇy adya bhinatti gokula-pater viśleṣa-janmā jvaraḥ

15.175

अथ उन्मादः- भ्रमति भवन-गर्भे निर्निमित्तं हसन्ती प्रथयति तव वार्तां चेतनाचेतनेषु लुतःअति च भुवि राधा कम्पिताङ्गी मुरारे विषम-विरह-खेदोद्गारि-विभ्रान्त-चित्ता

atha unmādaḥ- bhramati bhavana-garbhe nirnimittaṃ hasantī prathayati tava vārtāṃ cetanācetaneṣu lutḥati ca bhuvi rādhā kampitāṅgī murāre viṣama-viraha-khedodgāri-vibhrānta-cittā

15.176

यथा वा- अद्याकाण्डिकम् अट्टहास-पटलं निर्माति घर्माम्बु-भाक् चीत्कारं कुरुते चमत्कृति-परा सोत्कण्ठम् आकस्मिकम् आक्रन्दं वितनोति घर्घर-घनोद्घोषं किलातर्कितं राधा माधव-विप्रयोग-रभसाद् अन्येव तीव्राद् अभूत्

yathā vā- adyākāṇḍikam aṭṭahāsa-paṭalaṃ nirmāti gharmāmbu-bhāk cītkāraṃ kurute camatkṛti-parā sotkaṇṭham ākasmikam ākrandaṃ vitanoti gharghara-ghanodghoṣaṃ kilātarkitaṃ rādhā mādhava-viprayoga-rabhasād anyeva tīvrād abhūt

15.177

अथ मोहः- निरुन्धे दैन्याब्धिं हरति गुरु-चिन्ता परिभवं विलुम्पत्य् उन्मादं स्थगयति बलाद् बाष्प-लहरीम् इदानीं कंसारे कुवलय-दृशः केवलम् इदं विधत्ते साचिव्यं तव विरह-मूर्च्छा-सहचरी

atha mohaḥ- nirundhe dainyābdhiṃ harati guru-cintā paribhavaṃ vilumpaty unmādaṃ sthagayati balād bāṣpa-laharīm idānīṃ kaṃsāre kuvalaya-dṛśaḥ kevalam idaṃ vidhatte sācivyaṃ tava viraha-mūrcchā-sahacarī

15.178

अथ मृत्युः, यथा हंसदूते (96)- अये रासक्रीडारसिक मम सख्यां नवनवा पुरा बद्धा येन प्रणयलहरी हन्त गहना स चेन् मुक्तापेक्षस्त्वमपि धिग् इमां तुलशकलं यदेतस्या नासानिहितमिदमद्यापि चलति

atha mṛtyuḥ, yathā haṃsadūte (96)- aye rāsakrīḍārasika mama sakhyāṃ navanavā purā baddhā yena praṇayalaharī hanta gahanā sa cen muktāpekṣastvamapi dhig imāṃ tulaśakalaṃ yadetasyā nāsānihitamidamadyāpi calati

15.179

प्रवास-विप्रलम्भेऽस्मिन् दशास् तास् ता हरेर् अपि अत्रोपलक्षणायैकम् उदाहरणम् ईर्यते

pravāsa-vipralambhe'smin daśās tās tā harer api atropalakṣaṇāyaikam udāharaṇam īryate

15.180

यथा- क्रीडा-रत्न-गृहे विडम्बित-पयः-फेनावली-मार्दने तल्पे नेच्छति कल्प-शाखि-चमरी-रम्येऽपि राज्ञां सुताः किन्तु द्वारवती-पतिर् व्रज-गिरि-द्रोणी-विलान्तः-शिला- पर्यङ्कोपरि राधिका-रति-कलां ध्यायन् मुहुः क्लाम्यति

yathā- krīḍā-ratna-gṛhe viḍambita-payaḥ-phenāvalī-mārdane talpe necchati kalpa-śākhi-camarī-ramye'pi rājñāṃ sutāḥ kintu dvāravatī-patir vraja-giri-droṇī-vilāntaḥ-śilā- paryaṅkopari rādhikā-rati-kalāṃ dhyāyan muhuḥ klāmyati

15.181

प्रोक्तानां प्रेम-भेदानां विविधत्वाद् दशा अपि विविधाः स्युर् इहेत्य् एता भूम-भीत्या न कीर्तिताः

proktānāṃ prema-bhedānāṃ vividhatvād daśā api vividhāḥ syur ihety etā bhūma-bhītyā na kīrtitāḥ

15.182

एतास् तु प्रेम-भेदानाम् अनुभावतया दशाः साधारण्यः समस्तानां प्रायशः सम्भवन्त्य् अपि

etās tu prema-bhedānām anubhāvatayā daśāḥ sādhāraṇyaḥ samastānāṃ prāyaśaḥ sambhavanty api

15.183

किन्त्व् अत्रैवाधिरूढस्य मोहनत्वम् अपेयुषः असाधारण-रूपास् तु तत्-प्रसङ्गे पुरोदिताः

kintv atraivādhirūḍhasya mohanatvam apeyuṣaḥ asādhāraṇa-rūpās tu tat-prasaṅge puroditāḥ

15.184

विप्रलम्भं परं केचित् करुणाभिधम् उचिरे स प्रवास-विशेषत्वान् नैवात्र पृथग् ईरितः

vipralambhaṃ paraṃ kecit karuṇābhidham ucire sa pravāsa-viśeṣatvān naivātra pṛthag īritaḥ

15.185

इति विप्रलम्भ-भेदाः अथ संयोग-वियोग-स्थितिः हरेर् लीला-विशेषस्य प्रकटस्यानुसारतः वर्णिता विरहावस्था गोष्ठ-वाम-भ्रुवाम् असौ

iti vipralambha-bhedāḥ atha saṃyoga-viyoga-sthitiḥ harer līlā-viśeṣasya prakaṭasyānusārataḥ varṇitā virahāvasthā goṣṭha-vāma-bhruvām asau

15.186

वृन्दारण्ये विहरता सदा रासादि-विभ्रमैः हरिणा व्रज-देवीनां विरहोऽस्ति न कर्हिचित्

vṛndāraṇye viharatā sadā rāsādi-vibhramaiḥ hariṇā vraja-devīnāṃ viraho'sti na karhicit

15.187

तथा च पाद्मे पाताल-खण्डे मथुरा-माहात्म्ये- गो-गोप-गोपिका-सङ्गे यत्र क्रीडति कंसहा

tathā ca pādme pātāla-khaṇḍe mathurā-māhātmye- go-gopa-gopikā-saṅge yatra krīḍati kaṃsahā

15.188

इति इति संयोग-वियोग-स्थितिः अथ सम्भोगः दर्शनालिङ्गनादीनां आनुकूल्यान् निषेवया यूनोर् उल्लासम् आरोहन् भावः सम्भोग उच्यते

iti iti saṃyoga-viyoga-sthitiḥ atha sambhogaḥ darśanāliṅganādīnāṃ ānukūlyān niṣevayā yūnor ullāsam ārohan bhāvaḥ sambhoga ucyate

15.189

मनीषिभिर् अयं मुखो गौणश् चेति द्विधोदितः

manīṣibhir ayaṃ mukho gauṇaś ceti dvidhoditaḥ

15.190

तत्र मुख्यः- मुख्यो जाग्रद्-अवस्थायां सम्भोगः स चतुर्विधः

tatra mukhyaḥ- mukhyo jāgrad-avasthāyāṃ sambhogaḥ sa caturvidhaḥ

15.191

तान् पूर्व-रागतो मानात् प्रवास-द्वयतः क्रमात् जातान् संक्षिप्त-सङ्कीर्ण-सम्पन्न-र्द्धिमतो विदुः

tān pūrva-rāgato mānāt pravāsa-dvayataḥ kramāt jātān saṃkṣipta-saṅkīrṇa-sampanna-rddhimato viduḥ

15.192

तत्र सङ्क्षिप्तः- युवानौ यत्र संक्षिप्तान् साध्वस-व्रीडितादिभिः उपचारान् निषेवेते स संक्षिप्त इतीरितः

tatra saṅkṣiptaḥ- yuvānau yatra saṃkṣiptān sādhvasa-vrīḍitādibhiḥ upacārān niṣevete sa saṃkṣipta itīritaḥ

15.193

तत्र नायकेन कृतः, यथा सप्तशत्याम्- लीलाहितुलिअसेलो रक्ख-उ वो राहिआत्थणप्फंसे हरिणो पढम-समागम-सज्झसबेबेल्लिओ हत्थो

tatra nāyakena kṛtaḥ, yathā saptaśatyām- līlāhituliaselo rakkha-u vo rāhiātthaṇapphaṃse hariṇo paḍhama-samāgama-sajjhasabebellio hattho

15.194

नायिकायाः, यथा- चुम्बे पटावृत-मुखी नव-सङ्गमेऽभू- दालिङ्गने कुटिलिताङ्ग-लता तदासीत् अव्यक्त-वाग् अजनि केलि-कथासु राधा मोदं तथापि विदधे मधुसूदनस्य

nāyikāyāḥ, yathā- cumbe paṭāvṛta-mukhī nava-saṅgame'bhū- dāliṅgane kuṭilitāṅga-latā tadāsīt avyakta-vāg ajani keli-kathāsu rādhā modaṃ tathāpi vidadhe madhusūdanasya

15.195

अथ सङ्कीर्णः- यत्र सङ्कीर्यमाणाः स्युर् व्यलीक-स्मरणादिभिः उपचाराः स सङ्कीर्णः किञ्चित् तप्तेक्षु-पेशलः

atha saṅkīrṇaḥ- yatra saṅkīryamāṇāḥ syur vyalīka-smaraṇādibhiḥ upacārāḥ sa saṅkīrṇaḥ kiñcit taptekṣu-peśalaḥ

15.196

यथा- सासूय-जल्पित-सुधानि समत्सराणि मनोपराम-रमणीय-दृग्-इङ्गितानि कंस-द्विषः स्फुरद्-अमन्द-मुखान्य् अनङ्ग- विक्रीडितानि सह राधिकया जयन्ति

yathā- sāsūya-jalpita-sudhāni samatsarāṇi manoparāma-ramaṇīya-dṛg-iṅgitāni kaṃsa-dviṣaḥ sphurad-amanda-mukhāny anaṅga- vikrīḍitāni saha rādhikayā jayanti

15.197

यथा वा- वक्त्रं किञ्चिद् अवाञ्चितं विवृणुते नातिप्रसादोदयं दृष्टिर् भुग्न-तटा व्यनक्ति शनकैर् ईर्ष्यावशेष-च्छटाम् राधायाः सखि सूचयत्य् अविशदा वाग् अप्य् असूयाकलां मानन्तं ब्रुवती तथापि मधुरा कृष्णं धिनोत्य् आकृतिः

yathā vā- vaktraṃ kiñcid avāñcitaṃ vivṛṇute nātiprasādodayaṃ dṛṣṭir bhugna-taṭā vyanakti śanakair īrṣyāvaśeṣa-cchaṭām rādhāyāḥ sakhi sūcayaty aviśadā vāg apy asūyākalāṃ mānantaṃ bruvatī tathāpi madhurā kṛṣṇaṃ dhinoty ākṛtiḥ

15.198

अथ सम्पन्नः- प्रवासात् सङ्गते कान्ते भोगः सम्पन्न ईरितः द्विधा स्याद् आगतिः प्रादुर्भावश् चेति स सङ्गमः

atha sampannaḥ- pravāsāt saṅgate kānte bhogaḥ sampanna īritaḥ dvidhā syād āgatiḥ prādurbhāvaś ceti sa saṅgamaḥ

15.199

तत्र आगतिः- लौकिक-व्यवहारेण स्याद् आगमनम् आगतिः

tatra āgatiḥ- laukika-vyavahāreṇa syād āgamanam āgatiḥ

15.200

यथा उद्धव-सन्देशे (40)- मा मन्दाक्षं कुरु गुरुजनाद्देहलीं गेहमध्या- देहि क्लान्ता दिवसमखिलम् हन्त विश्लेषतोऽसि एष स्मेरो मिलति मृदुले वल्लवीचित्तहारी हारी गुञ्जावलिभिरलिभिर्लीढगन्धो मुकुन्दः

yathā uddhava-sandeśe (40)- mā mandākṣaṃ kuru gurujanāddehalīṃ gehamadhyā- dehi klāntā divasamakhilam hanta viśleṣato'si eṣa smero milati mṛdule vallavīcittahārī hārī guñjāvalibhiralibhirlīḍhagandho mukundaḥ

15.201

अथ प्रादुर्भावः- प्रेष्ठानां प्रेम-संरम्भ-विह्वलानां पुरो हरिः आविर्भवत्य् अकस्माद् यत् प्रादुर्भावः स उच्यते

atha prādurbhāvaḥ- preṣṭhānāṃ prema-saṃrambha-vihvalānāṃ puro hariḥ āvirbhavaty akasmād yat prādurbhāvaḥ sa ucyate

15.202

यथा श्री-दशमे (10.32.2)- तासाम् आविरभूच् छौरिः स्मयमानमुखाम्बुजः पीताम्बर-धरः स्रग्वी साक्षान् मन्मथ-मन्मथः

yathā śrī-daśame (10.32.2)- tāsām āvirabhūc chauriḥ smayamānamukhāmbujaḥ pītāmbara-dharaḥ sragvī sākṣān manmatha-manmathaḥ

15.203

यथा वा हंसदूते (107)- अयि स्वप्नो दूरे विरमतु समक्षं शृणु हठा- दविश्वस्ता मा भूरिह सखि मनोविभ्रमधिया वयस्यस्ते गोवर्धनविपिनमासाद्य कुतुका- दकाण्डे यद्भूयः स्मरकलहपाण्डित्यमतनोत्

yathā vā haṃsadūte (107)- ayi svapno dūre viramatu samakṣaṃ śṛṇu haṭhā- daviśvastā mā bhūriha sakhi manovibhramadhiyā vayasyaste govardhanavipinamāsādya kutukā- dakāṇḍe yadbhūyaḥ smarakalahapāṇḍityamatanot

15.204

रूढाख्य-भाव-जातोऽयं सम्भोगो वैप्रलम्भिकः निर्भरानन्द-पुराणां परमावधिर् इष्यते

rūḍhākhya-bhāva-jāto'yaṃ sambhogo vaipralambhikaḥ nirbharānanda-purāṇāṃ paramāvadhir iṣyate

15.205

द्विगुणा विरहार्तिः स्यात् स्फुरणे वेणु-रागजे प्रादुर्भावे भवत्य् अत्र सर्वाभीष्ट-सुखोत्सवः

dviguṇā virahārtiḥ syāt sphuraṇe veṇu-rāgaje prādurbhāve bhavaty atra sarvābhīṣṭa-sukhotsavaḥ

15.206

अथ समृद्धिमान्- दुर्लभालोकयोर् यूनोः पारतन्त्र्याद् वियुक्तयोः उपभोगातिरेको यः कीर्त्यते स समृद्धिमान्

atha samṛddhimān- durlabhālokayor yūnoḥ pāratantryād viyuktayoḥ upabhogātireko yaḥ kīrtyate sa samṛddhimān

15.207

यथा ललित-माधवे (7.18)- दग्धं हन्त दधानया वपुर् इदं यस्यावलोकाशया सोढा मर्म-विपाटने पटुर् इयं पीडातिवृष्टिर् मया कालिन्दीय-तटी-कुटीर-कुहर-क्रीडाभिसार-व्रती सोऽयं जीवित-बन्धुर् इन्दु-वदने भूयः समालिङ्गितः

yathā lalita-mādhave (7.18)- dagdhaṃ hanta dadhānayā vapur idaṃ yasyāvalokāśayā soḍhā marma-vipāṭane paṭur iyaṃ pīḍātivṛṣṭir mayā kālindīya-taṭī-kuṭīra-kuhara-krīḍābhisāra-vratī so'yaṃ jīvita-bandhur indu-vadane bhūyaḥ samāliṅgitaḥ

15.208

यथा वा (8.10)- तवात्र परिमृग्यता किम् अपि लक्ष्म साक्षाद् इयं मया त्वम् उपसादिता निखिल-लोक-लक्ष्मीर् असि यथा जगति चञ्चता चणक-मुष्टि-सम्पत्तये जनेन पतिता पुरः कनक-वृष्टिर् आसाद्यते

yathā vā (8.10)- tavātra parimṛgyatā kim api lakṣma sākṣād iyaṃ mayā tvam upasāditā nikhila-loka-lakṣmīr asi yathā jagati cañcatā caṇaka-muṣṭi-sampattaye janena patitā puraḥ kanaka-vṛṣṭir āsādyate

15.209

इति मधुर-रस-परिपाक-विवेकः अथ गौण-सम्भोगः छन्न-प्रकाश-भेदेन कैश्चिद् एषां द्विरूपता इष्टाप्य् अत्र न हि प्रोक्ता नात्युल्लासकरी यतः

iti madhura-rasa-paripāka-vivekaḥ atha gauṇa-sambhogaḥ channa-prakāśa-bhedena kaiścid eṣāṃ dvirūpatā iṣṭāpy atra na hi proktā nātyullāsakarī yataḥ

15.210

अथ गौणः- स्वप्ने प्राप्ति-विशेषोऽस्य हरेर् गौण इतीर्यते स्वप्नो द्विधात्र सामान्य-विशेषत्वेन कीर्तितः

atha gauṇaḥ- svapne prāpti-viśeṣo'sya harer gauṇa itīryate svapno dvidhātra sāmānya-viśeṣatvena kīrtitaḥ

15.211

सामान्यः स तु यः पूर्वं कथितो व्यभिचारिषु विशेषः खलु जागर्या निर्विशेषओ महाद्भुतः

sāmānyaḥ sa tu yaḥ pūrvaṃ kathito vyabhicāriṣu viśeṣaḥ khalu jāgaryā nirviśeṣao mahādbhutaḥ

15.212

भावौत्कण्ठ्ये-मयो ह्य् एष चतुर्धा पूर्ववन् मतः

bhāvautkaṇṭhye-mayo hy eṣa caturdhā pūrvavan mataḥ

15.213

तत्र स्वप्ने सङ्क्षिप्तो, यथा- विहारं कुर्वाणस् तरणि-तनया-तीर-विपिने नवाम्भोद-श्रेणी-मधुरिम-विडम्बि-द्युति-भरः विदग्धानां चूडामणिर् अनुदिनं चुम्बति मुखं मम स्वप्ने कोऽपि प्रिय-सखि बलीयान् नव-युवा

tatra svapne saṅkṣipto, yathā- vihāraṃ kurvāṇas taraṇi-tanayā-tīra-vipine navāmbhoda-śreṇī-madhurima-viḍambi-dyuti-bharaḥ vidagdhānāṃ cūḍāmaṇir anudinaṃ cumbati mukhaṃ mama svapne ko'pi priya-sakhi balīyān nava-yuvā

15.214

अथ स्वप्ने सङ्कीर्णो, यथा- सखि क्रुद्धा मा भूर् लघुर् अपि न दोषः सुमुखि मे न मानाग्नि-ज्वालाम् अशमयम् अहं ताम् असमये स धूर्तस् ते स्वप्ने रस-वृष्टिं मयि तथा यतो विस्तीर्णापि स्वयम् इयम् अयासीद् उपशमम्

atha svapne saṅkīrṇo, yathā- sakhi kruddhā mā bhūr laghur api na doṣaḥ sumukhi me na mānāgni-jvālām aśamayam ahaṃ tām asamaye sa dhūrtas te svapne rasa-vṛṣṭiṃ mayi tathā yato vistīrṇāpi svayam iyam ayāsīd upaśamam

15.215

अथ स्वप्ने सम्पन्नः, यथा हंसदूते (105)- प्रयातो मां हित्वा यदि कठिनचूडामणिरसौ पर्यातु स्वच्छन्दं मम समयधर्मः किल गतिः इदं सोढुं का वा प्रभवति यतः स्वप्नकपटा- दिहायातो वृन्दावनभुवि कलान् मां रमयति

atha svapne sampannaḥ, yathā haṃsadūte (105)- prayāto māṃ hitvā yadi kaṭhinacūḍāmaṇirasau paryātu svacchandaṃ mama samayadharmaḥ kila gatiḥ idaṃ soḍhuṃ kā vā prabhavati yataḥ svapnakapaṭā- dihāyāto vṛndāvanabhuvi kalān māṃ ramayati

15.216

अथ स्वाप्न-समृद्धिमान्, यथा ललित-माधवे (7.11)- चिराद् अद्य स्वप्ने मम विविध-यत्नाद् उपगते प्रपेदे गोविन्दः सखि नयनयोर् अक्षणभुवम् गृहीत्वा हा हन्त त्वरितम् अथ तस्मिन्न् अपि रथं कथं प्रत्यासन्नः स खलु पुरुषो राज-पुरुषः

atha svāpna-samṛddhimān, yathā lalita-mādhave (7.11)- cirād adya svapne mama vividha-yatnād upagate prapede govindaḥ sakhi nayanayor akṣaṇabhuvam gṛhītvā hā hanta tvaritam atha tasminn api rathaṃ kathaṃ pratyāsannaḥ sa khalu puruṣo rāja-puruṣaḥ

15.217

तुल्य-स्वरूप एवायं प्रोद्यन् यूनोर् द्वयोर् अपि ऊषा-निरुद्धयोर् यद्वत् क्वचित् स्वप्नोऽप्य् अबाधितः

tulya-svarūpa evāyaṃ prodyan yūnor dvayor api ūṣā-niruddhayor yadvat kvacit svapno'py abādhitaḥ

15.218

अतएव हि सिद्धानां स्वप्नेऽपि परमाद्भुते प्राप्तानि मण्डनादीनि दृश्यन्ते जागरेऽपि च

ataeva hi siddhānāṃ svapne'pi paramādbhute prāptāni maṇḍanādīni dṛśyante jāgare'pi ca

15.219

व्यतीत्य तुर्याम् अपि संश्रितानां तां पञ्चमीं प्रेम-मयीम् अवस्थाम् न सम्भवत्य् एव हरि-प्रियाणां स्वप्नो रजो-वृत्ति-विजृम्भितो यः

vyatītya turyām api saṃśritānāṃ tāṃ pañcamīṃ prema-mayīm avasthām na sambhavaty eva hari-priyāṇāṃ svapno rajo-vṛtti-vijṛmbhito yaḥ

15.220

इत्य् एष हरि-भावस्य विलासः कोऽपि पेशल चित्र-स्वप्नम् इवातन्वन् कृष्णः सङ्गमयत्य् अलम्

ity eṣa hari-bhāvasya vilāsaḥ ko'pi peśala citra-svapnam ivātanvan kṛṣṇaḥ saṅgamayaty alam

15.221

अथैतेषु निरूप्यन्ते तद्-विशेषाः सुपेशलाः येऽनुभाव-दशाम् अस्याः प्राप्नुवन्ति रतेः स्फुटम्

athaiteṣu nirūpyante tad-viśeṣāḥ supeśalāḥ ye'nubhāva-daśām asyāḥ prāpnuvanti rateḥ sphuṭam

15.222

ते तु सन्दर्शनं जल्पः स्पर्शनं वर्त्म-रोधनम् रास-वृन्दावन्-क्रीडा-यमुनाद्य्-अम्बु-केलयः

te tu sandarśanaṃ jalpaḥ sparśanaṃ vartma-rodhanam rāsa-vṛndāvan-krīḍā-yamunādy-ambu-kelayaḥ

15.223

नौ-खेला लीलया चौर्यं घट्टः कुञ्जादि-लीनता मधु-पानं वधू-वेश-धृतिः कपट-सुप्तता

nau-khelā līlayā cauryaṃ ghaṭṭaḥ kuñjādi-līnatā madhu-pānaṃ vadhū-veśa-dhṛtiḥ kapaṭa-suptatā

15.224

द्यूत-क्रीडा पटाकृष्टिश् चुम्बाश्लेषौ नखार्पणम् बिम्बाधर-सुधा-पानः सम्प्रयोगादयो मताः

dyūta-krīḍā paṭākṛṣṭiś cumbāśleṣau nakhārpaṇam bimbādhara-sudhā-pānaḥ samprayogādayo matāḥ

15.225

तत्र सन्दर्शनं, यथा ललित-माधवे (2.26) चलाक्षि-गुरु-लोकतः स्फुरति तावद् अन्तर्भयं कुल-स्थितिर् अलं तु मे मनसि तावद् उन्मीलति चलन्-मकर-कुण्डल-स्फुरित-फुल्ल-गण्ड-स्थलं न यावद् अपरोक्षताम् इदम् अपैति वक्त्राम्बुजम्

tatra sandarśanaṃ, yathā lalita-mādhave (2.26) calākṣi-guru-lokataḥ sphurati tāvad antarbhayaṃ kula-sthitir alaṃ tu me manasi tāvad unmīlati calan-makara-kuṇḍala-sphurita-phulla-gaṇḍa-sthalaṃ na yāvad aparokṣatām idam apaiti vaktrāmbujam

15.226

अथ जल्पः- जल्पः परस्परं गोष्ठी वितथोक्तिश् च कथ्यते

atha jalpaḥ- jalpaḥ parasparaṃ goṣṭhī vitathoktiś ca kathyate

15.227

अत्र परस्परः गोष्ठी, यथा दान-केलि-कौमुद्याम् (42-43) धर्षणे नकुल-स्त्रीणां भुजङ्गेशः क्षमः कथम् यद् एता दशनैर् एष दशन् नाप्नोति मङ्गलम्

atra parasparaḥ goṣṭhī, yathā dāna-keli-kaumudyām (42-43) dharṣaṇe nakula-strīṇāṃ bhujaṅgeśaḥ kṣamaḥ katham yad etā daśanair eṣa daśan nāpnoti maṅgalam

15.228

अप्रौढ-द्विज-राज-राजद्-अलिका लब्धा विभूतिं रुचां नव्याम् आत्मनि कृष्ण-वर्त्म-विलसद्-दृष्टिर् विशाखाञ्चिता कन्दर्पस्य विदग्धतां विदधति नेत्राञ्चलस्य त्विषा त्वं राधे शिव-मूर्तिर् इत्य् उरसि मां भोगीन्द्रम् अङ्गीकुरु

aprauḍha-dvija-rāja-rājad-alikā labdhā vibhūtiṃ rucāṃ navyām ātmani kṛṣṇa-vartma-vilasad-dṛṣṭir viśākhāñcitā kandarpasya vidagdhatāṃ vidadhati netrāñcalasya tviṣā tvaṃ rādhe śiva-mūrtir ity urasi māṃ bhogīndram aṅgīkuru

15.229

वितथोक्तिः, यथा तत्रैव (44)- अस्मिन्न् अद्रौ कति न हि मया हन्त हारादि-वित्तं हारं हारं हरिण-नयना ग्राहिता जैन-दीक्षाम् याः काकूक्ति-स्थगित-वदनाः पत्र-दानेन दीनास् तूर्णं दूराद् अनुजगृहिरे प्रौढ-वल्ली-सखीभिः

vitathoktiḥ, yathā tatraiva (44)- asminn adrau kati na hi mayā hanta hārādi-vittaṃ hāraṃ hāraṃ hariṇa-nayanā grāhitā jaina-dīkṣām yāḥ kākūkti-sthagita-vadanāḥ patra-dānena dīnās tūrṇaṃ dūrād anujagṛhire prauḍha-vallī-sakhībhiḥ

15.230

अथ स्पर्शनम्, यथा- न कुरु शपथम् अस्य स्पर्शतो दूषितोच्चैर् असि भुज-भुजगेन त्वं भुजङ्गाधिपस्य तनुर् अनुपम-कम्पा स्वेदम् अभ्युद्गिरन्ती कपटिनि परितस् ते पश्य रोमाञ्चितास्ति

atha sparśanam, yathā- na kuru śapatham asya sparśato dūṣitoccair asi bhuja-bhujagena tvaṃ bhujaṅgādhipasya tanur anupama-kampā svedam abhyudgirantī kapaṭini paritas te paśya romāñcitāsti

15.231

अथ वर्त्म-रोधनं, यथा विदग्ध-माधवे (6.19)- परीतं शृङ्गेण स्फुटतर-शिला-श्यामल-रुचं वलद्-वेत्रं वंश-व्यतिकर-लसन्-मेखलम् अमुम् अतिक्रम्योत्तुङ्गं धरणि-धरम् अग्रे कथम् इतस् त्वया गन्तुं शक्या तरणि-दुहितुस् तीर-सरणी

atha vartma-rodhanaṃ, yathā vidagdha-mādhave (6.19)- parītaṃ śṛṅgeṇa sphuṭatara-śilā-śyāmala-rucaṃ valad-vetraṃ vaṃśa-vyatikara-lasan-mekhalam amum atikramyottuṅgaṃ dharaṇi-dharam agre katham itas tvayā gantuṃ śakyā taraṇi-duhitus tīra-saraṇī

15.232

अथ रासो, यथा- हरिर् नव-घनाकृतिः प्रति-वधू-द्वयं मध्यतस् तद्-अंस-विलसद्-भुजो भ्रमति चित्रम् एकोऽप्य् असौ वधूश् च तडिद्-उज्ज्वला प्रति-हरिद् वयं मध्यतः सखी-धृत-कराम्बुजा नटति पश्य रासोत्सवे

atha rāso, yathā- harir nava-ghanākṛtiḥ prati-vadhū-dvayaṃ madhyatas tad-aṃsa-vilasad-bhujo bhramati citram eko'py asau vadhūś ca taḍid-ujjvalā prati-harid vayaṃ madhyataḥ sakhī-dhṛta-karāmbujā naṭati paśya rāsotsave

15.233

अथ वृन्दावन-क्रीडा- स्थल-कमल-मलीनां स्तौति गीतैः पदं ते रद-तति-मति-नम्रा वन्दते कुन्द-राजी अधरम् अनुभजन्ती लम्बते बिम्ब-माला विलसति तव वश्या पश्य वृन्दाटवीयम्

atha vṛndāvana-krīḍā- sthala-kamala-malīnāṃ stauti gītaiḥ padaṃ te rada-tati-mati-namrā vandate kunda-rājī adharam anubhajantī lambate bimba-mālā vilasati tava vaśyā paśya vṛndāṭavīyam

15.234

यमुना-जल-केलिः, यथा- व्यात्युक्षीयुधि राधया घन-रसैः पर्युक्ष्यमाणस्य ते माल्यं भङ्गम् अवाप वीर तिलको यातः किलादृश्यताम् वक्त्रेन्दौ प्रतिमा-च्छलेन शरणं लब्धः सखीं कौस्तुभस् तन् मा भूश् चकितो विमुक्त-चिकुरं नार्दत्य् असौ त्वद्-विधम्

yamunā-jala-keliḥ, yathā- vyātyukṣīyudhi rādhayā ghana-rasaiḥ paryukṣyamāṇasya te mālyaṃ bhaṅgam avāpa vīra tilako yātaḥ kilādṛśyatām vaktrendau pratimā-cchalena śaraṇaṃ labdhaḥ sakhīṃ kaustubhas tan mā bhūś cakito vimukta-cikuraṃ nārdaty asau tvad-vidham

15.235

यथा वा, पद्यावल्यां (301)- जल-केलि-तरल-करतल- मुक्त-पुनः-पिहित-राधिका-वदनः जगद् अवतु कोक-यूनोर् विघटन-सङ्घटन-कौतुकी कृष्णः

yathā vā, padyāvalyāṃ (301)- jala-keli-tarala-karatala- mukta-punaḥ-pihita-rādhikā-vadanaḥ jagad avatu koka-yūnor vighaṭana-saṅghaṭana-kautukī kṛṣṇaḥ

15.236

अथ नौखेला, यथा पद्यावल्यां (270)- मुक्ता तरङ्ग-निवहेन पतङ्ग-पुत्री नव्या च नौर् इति वचस् तव तथ्यम् एव शङ्का-निदानम् इदम् एव ममातिमात्रं त्वं चञ्चलो यद् इह माधव नाविकोऽसि

atha naukhelā, yathā padyāvalyāṃ (270)- muktā taraṅga-nivahena pataṅga-putrī navyā ca naur iti vacas tava tathyam eva śaṅkā-nidānam idam eva mamātimātraṃ tvaṃ cañcalo yad iha mādhava nāviko'si

15.237

अथ लीला-चौर्यम्- लीला-चौर्यं भवेद् वंशी-वस्त्र-पुष्पादि-हारिता

atha līlā-cauryam- līlā-cauryaṃ bhaved vaṃśī-vastra-puṣpādi-hāritā

15.238

अथ वंशी-चौर्यम्, यथा पद्यावल्यां (253)- नीचैर् न्यासाद् अथ चरणयोर् नूपुर मूकयन्ती धृत्वा धृत्वा कतक-वलयान्य् उत्क्षिपन्ती भुजान्ते मुद्राम् अक्ष्णोश् चकितं शश्वद् आलोकयन्ती स्मित्वा स्मित्वा हरति मुरलीम् अङ्कतो माधवस्य

atha vaṃśī-cauryam, yathā padyāvalyāṃ (253)- nīcair nyāsād atha caraṇayor nūpura mūkayantī dhṛtvā dhṛtvā kataka-valayāny utkṣipantī bhujānte mudrām akṣṇoś cakitaṃ śaśvad ālokayantī smitvā smitvā harati muralīm aṅkato mādhavasya

15.239

अथ वस्त्र-चौर्यं, यथा- छदावलि-वृतैव नः सपदि काचिद् एका व्रजं प्रविश्य जरतीर् इहानयतु घोर-कर्मोद्धताः अयं गुण-निधिस् तरोर् उपरि ताभिर् अभ्यर्च्यताम् उमा-व्रत-कुमारिकापटल-चेल-पाटच्-चरः

atha vastra-cauryaṃ, yathā- chadāvali-vṛtaiva naḥ sapadi kācid ekā vrajaṃ praviśya jaratīr ihānayatu ghora-karmoddhatāḥ ayaṃ guṇa-nidhis taror upari tābhir abhyarcyatām umā-vrata-kumārikāpaṭala-cela-pāṭac-caraḥ

15.240

अथ पुष्प-चौर्यं, यथा- अयि ज्ञातं ज्ञातं हरसि हरिणाक्षि प्रतिदिनं त्वम् एव प्रच्छन्ना मम सुमनसां मञ्जरिम् इतः चिराद् दिष्ट्या चौरि त्वम् इह विधृताद्य स्वयम् अतो गुहाकाराम् आरात् प्रविश वसतिं प्रौढिभिर् अलम्

atha puṣpa-cauryaṃ, yathā- ayi jñātaṃ jñātaṃ harasi hariṇākṣi pratidinaṃ tvam eva pracchannā mama sumanasāṃ mañjarim itaḥ cirād diṣṭyā cauri tvam iha vidhṛtādya svayam ato guhākārām ārāt praviśa vasatiṃ prauḍhibhir alam

15.241

अथ घट्टः, यथा दान-केलि-कौमुद्याम् (64)- घट्टाधिराजम् अवमत्य विवादम् एव यूयं यद् आचरथ शुल्कम् अदित्यमानाः मन्ये विधित्सथ तद् अत्र गिरेस् तटेषु दुर्गेषु हन्त विषमेषु रणाभियोगम्

atha ghaṭṭaḥ, yathā dāna-keli-kaumudyām (64)- ghaṭṭādhirājam avamatya vivādam eva yūyaṃ yad ācaratha śulkam adityamānāḥ manye vidhitsatha tad atra gires taṭeṣu durgeṣu hanta viṣameṣu raṇābhiyogam

15.242

अथ कुञ्जादि-लीनता, यथा विदग्ध-माधवे (6.25)- शङ्के सङ्कुलितान्तराद्य निविड-क्रीडानुबन्धेच्छया कुञ्जे वञ्जुल-शाखिनः शशिमुखी लीना वरीवर्ति सा नो चेद् एष तद्-अङ्घ्रि-सङ्गम-विनाभावाद् अकाले कथं पुष्पामोद-निमन्त्रितालि-पटली-स्तोत्रस्य पात्रीभवेत्

atha kuñjādi-līnatā, yathā vidagdha-mādhave (6.25)- śaṅke saṅkulitāntarādya niviḍa-krīḍānubandhecchayā kuñje vañjula-śākhinaḥ śaśimukhī līnā varīvarti sā no ced eṣa tad-aṅghri-saṅgama-vinābhāvād akāle kathaṃ puṣpāmoda-nimantritāli-paṭalī-stotrasya pātrībhavet

15.243

अथ मधु-पानं, यथा- मुख-विधुम् उदितं मधु-द्विषोऽसौ मधु-चषके मधुरं समीक्ष्य मुग्धा अदिशत दृशम् एव तत्र पातुं न तु वदनं मुहुर् अर्थितापि तेन

atha madhu-pānaṃ, yathā- mukha-vidhum uditaṃ madhu-dviṣo'sau madhu-caṣake madhuraṃ samīkṣya mugdhā adiśata dṛśam eva tatra pātuṃ na tu vadanaṃ muhur arthitāpi tena

15.244

अथ वधू-वेश-धृतिः, यथा उद्धव-सन्देशे (64)- केयं श्यामा स्फुरति सरले गोपकन्या किमर्थं प्राप्ता सख्यं तव मृगयते निर्मितासौ वयस्या आलिङ्गामूं मुहुरिति तथा कुर्वती मां विदित्वा नारीवेशम् ह्रियमुपययौ मानिनी यत्र राधा

atha vadhū-veśa-dhṛtiḥ, yathā uddhava-sandeśe (64)- keyaṃ śyāmā sphurati sarale gopakanyā kimarthaṃ prāptā sakhyaṃ tava mṛgayate nirmitāsau vayasyā āliṅgāmūṃ muhuriti tathā kurvatī māṃ viditvā nārīveśam hriyamupayayau māninī yatra rādhā

15.245

कपट-सुप्तता, यथा कर्णामृते (21)- स्तोक-स्तोक-निरुध्यमान-मृदुल-प्रस्यन्दि-मन्द-स्मितं प्रेमोद्भेद-निरर्गल-प्रसृमर-प्रव्यक्त-रोमोद्गमम् श्रोतुं श्रोत्र-मनोहरं व्रज-वधू-लीला-मिथो जल्पितं मिथ्या-स्वापम् उपास्महे भगवतः क्रीडा-निमीलद्-दृशः

kapaṭa-suptatā, yathā karṇāmṛte (21)- stoka-stoka-nirudhyamāna-mṛdula-prasyandi-manda-smitaṃ premodbheda-nirargala-prasṛmara-pravyakta-romodgamam śrotuṃ śrotra-manoharaṃ vraja-vadhū-līlā-mitho jalpitaṃ mithyā-svāpam upāsmahe bhagavataḥ krīḍā-nimīlad-dṛśaḥ

15.246

अथ द्यूत-क्रीडा- जित्वा द्यूत-पणं दशत्य् अघहरे गण्डं मुदा दक्षिणं सा वामं च दशेति तत्र रभसाद् अक्षं क्षिपन्त्य् अभ्यधात् आज्ञां सुन्दरि ते यथेति हरिणा वामे च दष्टे ततः संरम्भाद् इव सा भुजा-लतिकया कण्ठे बबन्ध प्रियम्

atha dyūta-krīḍā- jitvā dyūta-paṇaṃ daśaty aghahare gaṇḍaṃ mudā dakṣiṇaṃ sā vāmaṃ ca daśeti tatra rabhasād akṣaṃ kṣipanty abhyadhāt ājñāṃ sundari te yatheti hariṇā vāme ca daṣṭe tataḥ saṃrambhād iva sā bhujā-latikayā kaṇṭhe babandha priyam

15.247

अथ पट्टाकृष्टिः, यथा ललित-माधवे (6.31)- धन्यः सोऽयं मणिर् अविरल-ध्वान्त-पुञ्जे निकुञ्जे स्मित्वा स्मित्वा मयि कुच-पटीं कृष्टवत्य् उन्मदेन गाढं गूढाकृतिर् अपि तया मन्-मुखाकुत-वेदी निष्ठीवन् यः किरण-लहरीं ह्रेपयामास राधाम्

atha paṭṭākṛṣṭiḥ, yathā lalita-mādhave (6.31)- dhanyaḥ so'yaṃ maṇir avirala-dhvānta-puñje nikuñje smitvā smitvā mayi kuca-paṭīṃ kṛṣṭavaty unmadena gāḍhaṃ gūḍhākṛtir api tayā man-mukhākuta-vedī niṣṭhīvan yaḥ kiraṇa-laharīṃ hrepayāmāsa rādhām

15.248

अथ चुम्बो, यथा- कपट-चटुलित-भ्रुवः समन्ता- न्मुख-शशिनः रभसाद् विधूयमानम् दनुज-रिपुर् अचुम्बद् अम्बुजाक्ष्याः कमलम् इवानिल-कम्पि चञ्चरीकः

atha cumbo, yathā- kapaṭa-caṭulita-bhruvaḥ samantā- nmukha-śaśinaḥ rabhasād vidhūyamānam danuja-ripur acumbad ambujākṣyāḥ kamalam ivānila-kampi cañcarīkaḥ

15.249

अथ आश्लेषो, यथा- नव-जागुड-वर्णयोपगूढः स्फुरद्-अभ्र-द्युतिर् एतयोन्मदेन हरति स्म हरिर् हिरण्य-वल्ली- परिवीताङ्ग-तमाल-मङ्गलानि

atha āśleṣo, yathā- nava-jāguḍa-varṇayopagūḍhaḥ sphurad-abhra-dyutir etayonmadena harati sma harir hiraṇya-vallī- parivītāṅga-tamāla-maṅgalāni

15.250

अथ नख-क्षतं, यथा- न कुचाव् इमौ गतिजिता तया हृतं गजतः प्रसह्य सखि कुम्भयोर् युगम् क्षतम् अत्र नाग-दमनो यद् अर्पय- त्परमङ्गजाङ्कुश-वरेण तत्-क्षणम्

atha nakha-kṣataṃ, yathā- na kucāv imau gatijitā tayā hṛtaṃ gajataḥ prasahya sakhi kumbhayor yugam kṣatam atra nāga-damano yad arpaya- tparamaṅgajāṅkuśa-vareṇa tat-kṣaṇam

15.251

अथ बिम्बाधर-सुधा-पानं, यथा- न हि सुधाकर-बिम्ब-सुधाकरं कुरु मुखं करभोरु करावृतम् अधर-रङ्गणम् अङ्ग वराङ्गने पिबतु नीप-वनी-भ्रमरस् तव

atha bimbādhara-sudhā-pānaṃ, yathā- na hi sudhākara-bimba-sudhākaraṃ kuru mukhaṃ karabhoru karāvṛtam adhara-raṅgaṇam aṅga varāṅgane pibatu nīpa-vanī-bhramaras tava

15.252

अथ सम्प्रयोगो, यथा- द्राग्-दोर्-मण्डल-पीडनोद्धुर-धियः प्रोद्दाम-वैजात्यया निर्बन्धाद् अधरामृतानि पिबतः सीत्कार-पूर्णास्यया कन्दर्पोत्सव-पण्डितस्य मणिअतिर् आक्रान्त-कुञ्जान्तया सार्धं राधिकया हरेर् निधुवन-क्रीडा-विधिर् वर्धते

atha samprayogo, yathā- drāg-dor-maṇḍala-pīḍanoddhura-dhiyaḥ proddāma-vaijātyayā nirbandhād adharāmṛtāni pibataḥ sītkāra-pūrṇāsyayā kandarpotsava-paṇḍitasya maṇiatir ākrānta-kuñjāntayā sārdhaṃ rādhikayā harer nidhuvana-krīḍā-vidhir vardhate

15.253

विदग्धानां मिथो लीला-विलासेन यथा सुखम् न तथा सम्प्रयोगेण स्याद् एवं रसिका विदुः

vidagdhānāṃ mitho līlā-vilāsena yathā sukham na tathā samprayogeṇa syād evaṃ rasikā viduḥ

15.254

यथा- बलेन परिरम्भणे नख-शिखाभिर् उल्लेखनं हठाद् अधर-खण्डने भुज-युगेन बन्ध-क्रियाम् दुकूल-दलने हतिः कुवलयेन कुर्वाणया रताद् अपि सुखं हरेर् अधिकम् आदधे राधया

yathā- balena parirambhaṇe nakha-śikhābhir ullekhanaṃ haṭhād adhara-khaṇḍane bhuja-yugena bandha-kriyām dukūla-dalane hatiḥ kuvalayena kurvāṇayā ratād api sukhaṃ harer adhikam ādadhe rādhayā

15.255

यथा वा- नर्मोत्सेक-कलादृगञ्चल-चमत्कारी भ्रुवोर् विभ्रमः संव्यानस्य विकर्षण् चटुलतां कर्णोत्पलेनाहतिः क्रीडेयं व्रज-नागरी-रति-गुरोर् गान्धर्विकायास् तथा भूयिष्ठं सुरतोत्सवाद् अपि नवास्वादं वितेने सुखम्

yathā vā- narmotseka-kalādṛgañcala-camatkārī bhruvor vibhramaḥ saṃvyānasya vikarṣaṇ caṭulatāṃ karṇotpalenāhatiḥ krīḍeyaṃ vraja-nāgarī-rati-guror gāndharvikāyās tathā bhūyiṣṭhaṃ suratotsavād api navāsvādaṃ vitene sukham

Section 15 (cont. 3)

15.256

अतएव श्री-गीत-गोविन्दे (12.10)- प्रत्यूह-पुलकाङ्कुरेण निविड-लेश-निमेषेण च क्रीडाकूत-विलोकितेऽधर-सुधा-पाने कथा-केलिभिः आनन्दाधिगमेन मन्मथ-कला-युद्धेऽपि यस्मिन्न् अभुद् उद्भूतः स तयोर् बभूव सुरतारम्भः प्रियम्भावुकः

ataeva śrī-gīta-govinde (12.10)- pratyūha-pulakāṅkureṇa niviḍa-leśa-nimeṣeṇa ca krīḍākūta-vilokite'dhara-sudhā-pāne kathā-kelibhiḥ ānandādhigamena manmatha-kalā-yuddhe'pi yasminn abhud udbhūtaḥ sa tayor babhūva suratārambhaḥ priyambhāvukaḥ

15.257

यथा- गोकुलानन्द गोविन्द गोष्ठेन्द्र-कुल-चन्द्रमः प्राणेश सुन्दरोत्तंस नागराणां शिखामणेः

yathā- gokulānanda govinda goṣṭhendra-kula-candramaḥ prāṇeśa sundarottaṃsa nāgarāṇāṃ śikhāmaṇeḥ

15.258

वृन्दावन-विधो गोष्ठ-युव-राज मनोहर इत्य् आद्या व्रज-देवीनां प्रेयसी प्रणयोक्तयः

vṛndāvana-vidho goṣṭha-yuva-rāja manohara ity ādyā vraja-devīnāṃ preyasī praṇayoktayaḥ