1. Upamana Chintamani Gangesa Jivanad Vidyasagara 1872
Page 1
96255
Page 6
UPAMANACHINTAMANI
BY
GANGESHOPADHYAYA. .
A. Celebrated Treatise
ON THE COMPARISON
OF THE NYAYA PH1LOSOPHY.
Odited Bn
PANDIT JIBANANDA VIDYASAGARA B. A.
V'alcutta.
PRINTED AT THE SUCHARU JANTRA.
1872
To be had from Pandet Jibunanda Vidyasagara B. A. Gool. srrit College of Cahutta.
Page 7
परिडतकुलतिलक-पूज्यपाद श्रोमत् तर्क वाचस्पति पाद-प्रोत-प्रकाशित-पुस्तकान्येतानि।
१ आशुबोध व्याकरएम् २ धातुरूपादर्श: २
३ भब्दस्तोम-महानिधि [संस्कत अभिधान] १८ सिद्ान्तकौमुदी-सरलाटीकासहिता ... ec सिद्वान्नविन्दुसार [वेदान्त] xC तुलादानादिपद्ति [वङ्गाचरः] Ah
शब्दाघरत्न 5i वाक्यमञ्जरी [वङ्गाचरेः] १० कन्दोमज्जरी तथा वत्तरतनाकर-सटोक ११ वेगोमहार नाटक-सटोक १२ मुद्राराक्षस नाटक-सटोक १३ रत्ावली ..
१४ मालविकाग्निमिच्र-सटीक . . . १५ धनञ्ज्ञय विजय-सटौक १६ महावीरचरित ... १७ साझतत्वकोर १८ वैयाकरगभूष लोलावतो २० वोजगगित २१ गिशुपालबध- किरातार्जुनोय- २२ कुमारसभ्भव-
Page 8
तत्वचिन्तामगौ
उपणानखगदः ।
श्रीमद्गङ्गशोपाध्ाय विरनितः ।
वि, ए, उपाधिधारिया घोजोवानन्दविद्यासागर भट्टाचार्ययेग
मस्कतः ।
कलिकाता-राजधान्याम्
सुचा रुय न्व
मुहरितः ।
Page 9
RMIC LIBRARY
Page 10
गग साय नमः।
नत्वचिनालगी।
उपमान सरज।
तथ या : खप्रमकर पयुपसावमिति केचित्। माहरूज् प- र्थानरयु। त्थाहि। मट्शयहारायावितादसि मारश वन न प्रतिपदाथमेसे अर्वरा सर्वस जाजापत्त: पापगवा- प्वत्र सुगइश मन्टमटअवरहारख सेदवाले,उुपयस्े न च धडराभयः सामान्यात्यव अयसुवास्ा तहीरिि पाच्ं व्-
पपतहपसकन: प्रपजसे ता ववयनिकपितमारसे वि्निवेहस्ेज मोविहनम चानपलमऊ। किन्त प्ा-
मय्यग: माटसपटव्यलकय नरारिति नायी
Page 11
२ तत्वचिन्तामणी।
गुगा: कर्म्म वा गुणकरट्टत्तित्वात् नच सदृयात्त्यटन्तित्वादेव तत व्यवहार: खाश्रयवेसादृश्ेि तत्र तत्प्रतीतेः। अतएक नाश्रयसादृश्यान्तत् सामग्रीगहात् वाधकाावादविश्येषेगा वैप- रीत्यसम्भवाच्। नापि सामान्यं ताद्ि न सर्वद त्तोक मन- भ्युपगम्ात् सुसटृभमन्टसटृशव्यवद्यारानुपपत्तेय। अथ विज्ञा- तीयत्व मत्यवयवगुणकर्त्ति भूय: सामान्यं तत् अतएक दूरस्ये प्रतियोगिनि भूयः सामान्याज्ञानान्न् तव सादृश्यप्रत्ययः वलं प्रसाद इतिवत् बडत्वस् समुदायसैकत्वादेकं सासान्य मिति घीप्रयोगी अन्यथा वलाद्यप थर्थान्तरं सवात् सामान्य-
मान्यान्येव भगासि गुणावयववार्सास्। भिनं प्रधानवासान्य व्यक्तं सादशमिष्यते दूति माजान्येपरवित््ड्यवत् यमज डयोरवयवादिशुन्ये गुणादौ जाती च सहणप्रत्ययात् विम दृशयो: करभरासभयोस्तत्मत्वाज्ञ नापि धम्यन्तरे धर्स्यन्तर- वत्तिधर्मबाङल्यम् अरमाधारगधर्मरान्यव सति तद्गतभयो धर्मवच्वं वा स्वनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिधर्मममानाधिकरगा भयो धमवत्वं वा विचतुःपञ्चादिमेदेन भूयस्वसथाननुगत ववात्। नापि कपि्जलवत्तित्वमय्यवमन्त्नं विसटटशयोरपि हहस्मशकयो: सादृश्यप्रभङ्गात्। तदुक्कम्। एवं जाति- गुगाट्रव्यक्रियार्थाक्कष धर्मनः । एकैकद्वितिसामर्यभे दादे कत चित्रतेति॥ अ्रथ व्यावर्त्तकधमिक्षया तद्गतधर्म बाडल्यं सादृशबाङत्यक्ष तिचतुरादिष्वनुगतं हसितिमशक- योस्तु बज्व्यावर्तक साधारगन्तवल्पमतएव भेदाविष्ठानमुच्यते
Page 12
टपमानखएड ।
इूति चेन्न व्यावन्तकममसङ्ोनाल्पेना गणितेनापि साहख- व्यवहारात्। किञ्ज सामान्यान्यात्तयभेदेवाभिन्नानि भर्वन्त सादृश्यन्तु भिन्नम्। सामान्यं निःप्रतियोगिवं तदनिरुषञ्ञ। साद्श्यन्तु सप्रतियोगिकं तद्दीव्यछ्कष्। अय भेदेसति तङ्गन : भयः सामान्यवत्त्वं माइृश्यं भेदय्व प्रत्याश्त्रयमन्यः सप्रतियोगिक येति चेन्तहि साउशस् भेदघटितवन तस्लात् सडग दूति स्यात् नतु तेन तस्य वा सदय इति खात्। नच माउश स्वापि मत्रतियोगिकल तन्मात् मदश दूति खात् चाधो ि वया प्रीतिनयोगी नतु प्रतियोगिति अ्रभाकषि पहारेति अतीतिम्रयङ्गात्। गरथिष तक्षमैवच्वं यदि माद्खं तदा तत्ता नदत्वयो: मप्रसक्रात्। तह्वभवत्ता हि तत्ता तदन्या चतद्वता यदि च तत्तैव तह्वत्ता तदा रहदव तद्वदिति खात। तयाव तइ्टमतत्ताजाने प्रययभिन्ञानवत् सोयमिति खात् नतु तह्- दिति। एवं तद्वत्तैत्र हि तन्तेति गवयेऽपि गोबुद्धिव्यपदेशौ रवातास् गोगतमामान्ययोगित्वन गोवत्तत्तात्त्रयतवात् नापि विशेप: प्रत्यव्षलात् न ममवायः वत्तितत्वात्। दत्यतिरिकं सादयं य्तु साडश्यं भावोडभावो वा आवि सगुगोनियुग वा निर्गुगामप्याश्रित मनाश्रितं वा। आशितरमप सामान्य- चोनत:सामान्यं वा सामान्यवत्वे स्पन्दोऽसन्दो वा निर्गुगां निः सामान्यामाश्रित मनािरितमनेकाश्रितं वा। दति यथायथं सप्नपदार्थान्तर्गतमति तन्न व्यवहारानुपपत्ता तद्वहिर्भावात् अन्यवैताडशविकल्पेन सामान्यविशेष समवायानारमाप द्रव्या दिवय वर्म्भात्तदन्तर्गतत्वं खादिति ॥॥उच्ते ॥॥असाधा
Page 13
तत्त्वचिन्तामग्ो।
रणान्यद्नबदवरावच्वं तत्म्षादखं यमजाद्यादि साधारगा भेदाघटिततया च निरवधि तह्गतबद्धमेवत्वं तन्तिरूयय- मिति तस्विरूप्यत्वभेव तस् सप्रतियोगिकतव तवापि माद्ृश्ये तदेव सम्रतियोगिकत्वं नतु भेददीर्घादियक्षावधित्वं तम्मात् मदर दूति प्रत्ययापत्तः। बडवञ्च वरिचतुरादिप्ताधारग- मिति नातुगमः । न चतिप्रमङ्ग: हस्तिमशकयोर पि प्राणित्व सुम्लदगसितादिना मातश्यात् अतएर बैमादस्ेउपि श्रह्लाद क्लादिया चन्द्र इव सुख बडत्तीरतादिना महिपीव गी-
एत्र रनये गोमादश्यं सन्दलह्वर्मव्त्तवनेत विवेचयति वार
वच्चेनो पमाजो पमेनव्यन:र: काव्यादो माध्यताधनतत्तामालेजा हशन्ते पक्षमाटसनाचकवति प्रयोग: परीक्षकागाए। न नेते गोगा मुख्ये वाघकाभवात्। तम्मात् केनचित् कस्पित कवचित् सादृशा नलनुगतर्मास्त। किञ्जु याटम बड़तडवर्स वत्वज्ञानं मादृश्यय्पत्तकं तदेव तद्यवहार नियामकमस्तु किस- धिकेन। अन्यया विचतुरादिले तु व्यख्रकमप बड्डभर- वत्वमनतुगतं स्वात्। व्यक्षकमननुगतर्मप वङ्ची प्रत्यना- दिनददिति चेन्न तलाव्यकीनां वैजात्यात् धमालोकादी वक्चिव्याप्यत्मेवानुगतम्। अ्रत्ापि तद्याप्यत्वमसीति चेत् यादशं तद्याप्यं तदेव तद्यवहारनिमित्तं नतु तद्गत बन्धर्म- वच्वन्ञानं न व्यज्कजेवानुभव विरोधात् तद्रतभ्योधर्मस्य वद्व- ल्पववज्ञानं विजा मुसटश-मन्मदशतत्तानाभावाच्च। अ्र
Page 14
उपमानययडः ।
तज्तबउप वर्च न सप्रतियोगिय सासतुतमेति प्या- र्त्तव्यमधियामिति वेव साडशवनरापि रमतियोजिता यनु तक्तातछत्तयो: सवरः सािति तव तलेव तमेवन्ता रदषेवो ना तत्ता साथ कोऽ्यमति प्रसपने भायते। येद आसमाने तदन्यमिन् तदर्भवत्ता तब्वत्ता सती भवति तहदयं नतु सदूति तय, भेंदात। नन्येवं व्यत्वनरे गोता्रसे तङ्गो- यदनसिति स्याप्त्वियमप गोरिति चेन्न गोलमालस तदन्य
पति बउमस्ताने मत्त्येव शवलावद्गवलेति तथाप्ययमपि गजदितानिति समुचयषीः खात् नतु गोमदश इति पेज ए हलोययपयत मलुयनो5लागतभूयोधर्म व्त्वक न्यल सादख- निति किजद। नवीनाशु। विलनणमुखद्े दूतरमकणव्या- वत्त त: रमनुसूयते वतु त इयसालद न्तिजातिरस्ि तद्दय माने जेरन ववेवानिलप्रआ्रण। गपि जन्य वसी-
मिया कर्ये तग का साविव्यसिरिति चेन प्रदीहिवचात दूजये त्या गुजादोत्तु जयिवासा प्राश न व्याकेनावयया विदिसत केपि माइृशयानुभवारिदाता। तन्तुच विलसं मुखयं न मुजमालहेतुजन्यं सुसान्तर सापि ताड़यलापत्े
सुंछाजादन्ययासप्यलीति तेपार्मप ताटयानि सुखानि भव्र- मीति तेपु कारणविशेषप्रयोज्याविलक्षगसि तवादाल मामावनकान्
Page 15
तत्त्वचिन्तामग्री ।
मुखमकि ए दुःसान्तरकार्य्यव्वि नह्यनु तन्नमनुत्कस मानजातीयं वार्य्यजसि। यञ्च व्यक्तिसे जातेरनित्यल मापादितं तदषि न लाशकाभावात अत्ए व प्रलगेगप तदव- स्थानम्। अि चैकत प्रतियोगिभेदेन सादृश्यभिन्नर नव्येकें सुमटगमन्टमटगययवहारात् तथा च योग्यनाटेकग्रसे सय गृह्प्रमङ्गात्। प्रतियोगिगत भूो धर्मज्ञानख व्यन्रकस त्रामाक्रमे तदेव व्यवहारनिमित्तमित्युक्तम्। किजेवं वैसादृश्यमपि स्वात। नव सात्श्याभावश्तत् वेपरीत्यस्यापि सन्भवात्। का दस्याभावत्वे नैव प्रतीतिवि सब्दस्य जिषेधायेल। दिति चेत्तर्ि गोरिव मत्िपीत्यल पावनवक्षीरवच्ादिना विवक्ित मादश्यानात् गवगरे वेमादस न ख्वात् नह तब गोमाएशं तदभावथ। तस्ात् साधक्यवैधर्से मादृश्यवैमा हृशे। यन्तु तदुव त्तानेकवर्मवत्त्व सादृस तेनाभे टे,पि गयल गगनाकरं सागर: मागरोपमः। रामरावययोगडं राम
पदाभिधेयत्व।पत्तिः। तत मदगपदस् विगेने तालखालू। अन्यथा मा्िघेडतिप्रमङ्ग इति। तन्न्न। तस् तेन वा मदग दूति प्रतीतिप्रयोगात् नचाये देमव्वन्धः महार्थो वा सन्भवत। गगनं गगनाकारमियादो तु गगनाद्ये वैताइभवर्मवन्ञान्यदि
तयोर्युद्दविरेषे तयोरेत बुद्धान्तरसुपमानिति॥ नन्वः
.. देवदत्तम्नदन्यो वा अवतु तत्टशस्तावदयमिति भेदाभेढ संशयि सादशनिय्ययान् अतिरितं सादृश्यमिति चेत
Page 16
उपमानखस्डः। 6
देवदत्ताभिप्रायगोकदेशे साटशयपदप्रयोगात् कथमन्यया म ए वायं नतु तम्मडश इूति तत्मडशोयं नतु म इति । प्रतीति प्रयोगौ। न चात्र सदशपद भेदमातपरमिति युक्तं मुरछे सन्भवति लक्षगाया अयोगात् तम्मान्न पदार्थान्ता सादश मिति॥ स्वादेनत्। माभुल पदार्यान्तरं तथापि प्रत्यन्ता चछन्दाद्वा गवये गोमादृश्यज्ञानात् गवयमदृशो गौरितिज्ञान सुपमितिः। न चैतत्प्रत्यक्षं विशेषामन्त्रिकर्षात् नानुमानं निङ्गाभावान्। नच गत्रयगतं साटृश्यं लिङ्गम् अपन्तधर्म ववात्। अय सदृशद्यान्तरदर्शने यो यङ्गत मादृसप्रतियोगी म तत्मदश दूति प्रत्यक्षेगा व्याप्तिग्र हे सति गवयगत मादृश्यप्रति योगिचात्। गोगवयसट्म इृत्यनुमिति रितिचेत। व्या्ति- ग्रहं विनेत प्रथममपि प्रत्यन्ताच्छब्दाद्वा गोमडश गवयं जाचा गवि गवय सादृसन्तानोदयात्। किञ्ज गविगवयमाटृश न साध्य प्रयमतस्तदप्रतीने: गवयगतमाटशप्रतियोगित्वञ्ज गवि न प्रत्यक्षं विशेष्स्यामन्निकर्पादिति नानुमितिगम्यं ततङ्ग-
न च गवयान्तरवदिति वाच्य गवयान्तराज्ञाने्प गवि गवयपट्शत्- प्रत्ययात्। अतएव ववयगतगोसादृखं गो गवयगतसादश्य' विजालुपरद्यमानं तत्कल्पर्यत न हि गोसदशो गवय एर्ताद्व- मदशो गीरितिवाच्यमिति निरन्तरस्। गवयनरूपितगो साः शाप्रमिष्ी तेन विनानुपप्तिज्ञानाभावात् किञ्ज। तवा-
Page 17
तत्वचिन्ता मणणो।
प्रवचादिजाजातु राजनिरुक्म्। नव्वेन कारसे वपैषसये- रवात् गवि वारभवैधस्यक्मप नानान्तर साहिति चेतु गनि परयैवस्ये यदि करभर चिवसीभावल तदासाने ना।-
तदा गोवसा गविगता एव दूदानौं स्मृत गोषर्पाणां करसे भावमारमाधिकं गभ्य तञ्च प्रत्यक्ादेव। अरम्र तत्प्रतियोगि- कैतन्दिठ सा:श्येआममाने समानसविक्षसंवैद्यतया एनन्त योगिकतन्निष्टसाहय वैध्यव्चत्तातमिति चेन्त्र विशेषणानि-
एतद्विधर्म्मा म दूत्येतद्विशेष्यक प्रत्ययानुदयाच्च तद्विभेघक प्रत्यक्षे तत्मज्त्रिकर्पत हेतुववात्। नघु प्रयक्षे नियेध म्तिरि कर्पो हेतर्म त्तयावदिशेय सम्िर्पोगोरवात चन्यथाती ाजा गतव्याप्य विरेषकव्यातिप्रयक्ष न सादिति चेवतर अरीता- नागतविशेधे नामान्यवन्ञवायाः सचात्। चय गवयता,स गवि मवयगतव्यक्वादिसत्व तस ग्वो योगारस भारूमाने गति आवसेव यहा गोगतमृतिलाहे ववषगतल गाये याग हुख एवं तैव गवयग स गोनता गवि गोला खंसस
इूति विपरीतप्रयभिस्वाभिवेति सेतु सत्यं गोववेषक गवय गतमद्वित्वादिज्ञानं गेद्रियजन्य गारमन्तिकषास तव्वाहितत् सद्श एतद्विधर्मा एतगादीक स दूतिज्ान नारजानान विशेष्यास्षन्तिकर्षे तद्गविङ्राज्तानात् एवस सपतियानिक पदार्थज्ानेन तलतियोजिक पदुलन्ञानसुप्रमानं प्रायजादिय UF n.nu
Page 18
उपमान खगाडः ।
िनार्थादर्यापत्तो पूर्व्वेषासुपमानतेतिवारत्तमेतत् तथा हि। परस्परमदृशं हत्लादिकं प्रत्यक्षमतो यो यत्मादृश्यप्रतियोगी से तत्सदण इतिसामान्यतो व्याप्तिज्ञाने सति गोर्गवयसट्टसः तकाडसप्रतियोगित्वात यथा माताभगिनी। गवयगतमादशय सादृश्ये गो: प्रतियोगित्वे नैवज्ञानात् अ्न्यथा मादशे गोरजव्वयारपाच्ता: यन्द्रं सामान्यनोव्याप्िप्रह्ं विना एतत्डगः स दति फला- मिबेः यत्तद्ा व्याप्िग्रहेम्माकं व्यतिरिकी परेषामर्थापत्ति पिन् रे माहसयअयर निध्मेसत्र किसिद्विशेय सनिरपन् प्रजनदेगा आवं साव दविगे जम कपख्व प्रयोजसल् त् ।् ्य पयम द्वतति व्ान्तविपरीतप्रत्यभिजायां कार्गतिः। मनमैव वैतन्ति उ्ठतादसमा्तियोगितवगह् प्रत्यक्षविशेषसव परातर्ेन प्रयोजवजित्युकम्। कीडयो गवय दति जिद्ासायं यका गीम्तदूत्रद्गणवथ इति सुतोत्तरवाक्ख तथा भते दिसे दुरछ्े तथा गवय दूत्यतिदेशवाक्याथानुमन्धानेयं गवयगन्द वाच्य दूति मतिरू पकानफलस् न चेयं वा कामालात् अप्रत्यन्तीकृत पसड स्ापि प्रपङ्गात्। नापि प्रत्यसमालात् अगुतवाक्स्ापि प्रसङ्गात्। जापि तयो: सहकारात् महि प्रमागमरतकारी वा फलरमाहारो वा झादे प्रमागत्वे सति समाहारः समासतयो- एी प्रमागात्वं फलानेकववे ममाहारानुपपत्ते: तस्य परम्परसह- कारिरूपत्ात नान्य वाक्प्रत्यत्तयोभिन्नकानत्यात् वाकतद र्थयो: म्मतिद्वारोपनवेऽपि गवयपिडसम्वन्धोनापि दन्द्रिया- दिना तद्गत सादृश्यानुपनये समयपरिच्छेदामिद्वेः। फनसमा
Page 19
तन्वचिन्तामणो।
हारे च तढन्तभीवे शब्दानुमानयोरपि प्रत्यक्षत्प्रमङ्गः। ता किं तत्फलस्य प्रमागत्रहिर्भाव एव। अन्तभावे वा कियत
हषज्ञानेपि विस्फारितस्य चक्षुपो व्यापारः। न तग्मिन् र्सा तम्मानुपयोगात उपलब्यगोमाइृशविशिष्टगवर्यायएडस्य वा क्यार्थस्परतिमतः कालान्तरे 5प्यतुमन्धानब तात समपरिचे दे। पपत्ते। तम्मादागमप्रत्यक्षाभ्यामन्य देवेदमागसम्म तिर्माद्
नगः॥ तन॥ वैघस्यापत्तेः ॥ यदोदोे क निन्ेन विजर मतिदीघग्रीव प्रजसचपलोषं कठोरं तीनाकाष्ट क मिनं कुमितात्रयवमन्त्विवेशसपसद पशूनामिति तदुपयुत् दाक्षिमात्य उत्तरापर्यं गतस्ताइयं वस्तुपलम्य नूनमसौ कर इति प्रतयेति। तत्न किमानं न तावदुपमानं माश्याभावार नच प्रमाणन्तरं कस्भवति। उच्चमे। न तावदनुगतं प्रवृत्ति निमित्तसुपलक्षगां विना प्रत्यभिन्नानतः शरीरकत्ववादिन शरीरविशेषे चैत्रादिपदवदक्षेपणङ्गग्राहिकया गवयपदशक्ति ग्र हे गवयान्तरेऽपि सम्भवात्। नाप्यनध्यक्षे गत्यन्तरोपस्थिते परिभाषा का यादि पद्वत् अतए वाध्य क्त्वाज्च उपलक्षगास्य च थको वचिर्भावात् तद्वदेव। नापि योगनिव्वेचनात्माठकादिवत् सोपलक्षगे अन्यथा पठिक्रियानुपहिते पर्ठात न प्रयोग स्यान्। अतस्तदनुगुगाज्ञानादियोगिनि शक्तिः। अत्च्छेदेक तया तूपलचणेपीति योगाभावात्। नाप्युपस्थितनिमित्त मङ्गोचनात् खर्गादिपद्वन् तदभावात्। अता गन्धाद्युप-
Page 20
उपमानसरड। ११
लच्षितेन प्टथिवीलवेन निमिन्तेन प्टयिव्यादिपदवत साटश्याघ्युप सच्षिते गवयत्वादी गवयादिपदानां पकतिरिति परमाथतः। क्रन्यथा फलस्याभासत्वे मानत्वविरोधात्। नच पू्वै गवदत्वसुप- 7स्थितमुपस्थापकाभावात् (सादशाद्युपलच्षिते गवदत्वादौ) सच गवयपदादेव तदुपस्थितिरन्योन्यासरत। अथ वाक्या दैवानेन समयः परिच्छ्वित्न केवलमग्रे प्रत्यभिजानातियोगो सदशो गवयपद्वाच्यत्वज मयावगतः सो्यमिति नोपमानख विपय दूति चेन्न नहि सादशयमेव निभित्तसमर तीतगूनामव्यव- द्वार प्रमङ्गात गौरवाञ् नावि गवपत्व तदनुपस्थितेः। अतएव
केश। गतयत्वे ह्वयं व्युत्पन्त न गोसादृश निमित्तस्य गवय- त्वस्य प्रतीतेः। ननु यदा तद्वाका समयपरिच्छेदं पूव्व नाजीजनत तदा तदेववाक्ं स्मतं मत्प्रट न्तिनिमित्तं केत्ति
काजान्त रे नववाक्य येवास्वप्रागेव बोधितत्वात् पर्य्यवसित दूति वाच्यं गो: सादृश्यपलक्षगात्वनिमिकत्वयो: मन्देदात् पच्चाद्या- षयत्वे वगते तर्कपुरस्कारान। साटृशयस्योपलत्षणात्वे गङ्गायां घोष दूत्यतेवान्वयो भविष्यतीति चेतु न। उपलक्षगनि मित्तत्वमन्देहेउपि यो गोसटृशः स गवयपद्वाच्य दूति सामा- धिकर गयमाव्रे गान्वयोपपत्तौ मानान्तरोपनीतानपेक्षणात रक्ार कसन्टेहे उपि पटो भवतीति वाक्यवत् अ्रन्यथापर्य्यवसिते- 5पि वाक्य मानान्तरसहकारान् त्तदन्वयवुद्दौ वाक्यभेदा- पन्तेः। गङ्गायां शोष इत्यव तु पदार्थ ए वान्वदा योग्य दूति
Page 21
१२
युत्तं तत्र मामान्तरापेक्षगाम्। यदि च प्रतीतमंमर्गबन्न यातोपयर्थो वाक्सव तदा वाक्यभेदापत्तिः। अथ तात्य्य नुपपत्तायटी: प्रवेयेतिवह्नक्षणास्त गवयपदव्युत्पन्न प्रा तहुात्मत्ते वाक्यमाप्तेनोतं तज्ञ न प्रष्टत्तिनिमित्तोपादा विना। नच गोभाःशयतज्ञेति तात्यय्यतो गोसाहृश्पदे गोममानाधिकरमां गवयत्वमुपलक्तितं कप्ये ते नतु यथा धूम पस्तीत्यव बच्ौ तात्पर्थमनुमानेन निर्वहतीतत न लक्ष न चात्र प्रमागान्तरमसीति येन तन्तिर्व्वाह्यं अनुमानस्य मिद्धेः। अन्यथान्योन्यान्यात्यात् नच वाक्े न लक्षगा तख पदधर्मलादिति वाच्य एकपद एव लक्षगापदान्तरन्तु निय मकमित्यस्य वक्रव्यत्वात्। अ्थ गवयत्वन लक्षगाया तदु स्थितावषि व्यकिवाच्यता न ज्ञापेत शब्दादिति विशिष्टवाच्या ग्राह्कमानान्तरमवश्य स्तीकरणीयम्। नच यन्नतिष्ठो ध्सष यत्पदवाच्यः सोर्गप तद्याच्य दूति नियमः । जातिपदे व्याि
सीति देशवाक्ये गवयत्वविशिष्टव्यक्तेरेत लक्षगात्। त्र गवयत्वे साक्षात् तात्म य्ं गोमा इसयशब्द स्यग्टह्येत तदा लक्षर नच साक्षात् तात्मर य्यमवद्टतम् अन्यथा धूमोऽसीत्यवापि म भ्यादिति चेत् न उपस्थापकान्तराजावे तात्पयसेव साक्ष तात्यरय्यरूपत्वात् नचोपमानमेव तथा अन्योन्यात्त्रयात्॥ ३ यत प्रटत्तिनिमित्तविषयबोधने न तातय्यं योगोसदशः गवययन्दवाच्य इति स्वरूपास्यानमात्र तवाप्युक्तमामग्री सक्षयप्ररिच््छ्रतत्तर्वत्येव ्युत्िुव्युत््ते प्रि
Page 22
उपमानखगड:। १३
निमित्तविशेषे तात्पर्ययं यदनुपपत्तिर्लक्षणावीजं स्ात्। सैपिच, धिक करभमतिदीघग्रीवमित्यादिवाक्यस्य (करभ- संतिदीघग्रीवमित्यादिवाक्यस्य) करभनिन्दातात्पर्य्यकस्य प्रष्टत्तिनिमित्तपरत्वाभावेऽपि तादृशपिएडमनुभवतः स्परतय्त माक्यार्थसयं करभयन्दवाच्य इति भवति मतिः। नच तत्र पट्टत्तिनिमित्तविशेषे तात्पर्य्यमस्ति लक्षणाया वीज निन्दा- परत्वात्। किञ्ज स्व्वत्रान्वयानुपपातिरेव लक्षणावीजं यष्टी: प्रवेशयेत्यादार्वाप प्रकरणादिना पुरस्कारादिप्रयोजनकत्वं प्रवे- शनस्यावगतं ताद्शेच प्रवेशनादौ यध्यादेरनन्वयात् तान्पर्य्या- सुपपत्तेरपि तात्पर्य्यमज्जात्वा जातुमशक्ात्ात्। अथ प्रक- रगादेरननुगम: तातृपर्थव्यापयलेन तदनुगमे तात्पर्यानुप- पत्तिरेव तद्वीजमस्तु लाधवादितिचेत् न धूमादिवदननुगत- स्थापि व्याप्यत्वाविरोधात्। तम्मान गवयशब्द: कस्यचद्वा- चकःशिटप्रयुक्तत्वादिति सामान्यतो निव्ितेऽपि गजयत्व- विशिषटो धर्ममी गवयपदवाच्य दूति लाघवान्निसथम्। तञ्च प्रमागासहकारि नच तस्थां दशायां प्रमागान्तरमस्यतो यत् प्रमागासहकारि तत्प्रमाग्ान्तरमास्थेयम्। अभ्वनुमाजं तथाहि गवयशब्दो गवयत्वविशिष्टवाचकः अप्ति वत्तान्तरे- इभियुत्ता: प्रयुज्यमानत्वात गवि गोशव्दवदितिवेतु न गवयत्व- सेशिषो यो धर्मो तस्य वाचकत्वग्रहेषि गवयत्वप्रवत्ति- भिमित्तवासिद्वेः। नव शक्रिमज्ञात्वा रत्तान्तरं कापि त- धारयितुं काते सामानाविकर श्यमातखय नितोपनत-
Page 23
१४ तत्त्त्वचिन्तामगी।
वतारेणानोपमानस्याप्यनवतार:। तथाव तर्कण तस् प्रर त्तिनिमित्तकत्वेऽवगते गवयपदं गवयत्व प्रट्टत्तिनिमित्त
तन्नैवमितिचेन्त्र तर्कस्यानिश्चायकत्वात्। न चायं तर्को व्याति ग्रहमूलको येन विपय्ययानुमानादरथासिद्धिः। अथ गवयप सप्रवन्तिनिमित्तकमिति सामान्यतो दृष्टमेव तर्कसहक गवयपदस्येतराप्रट्ट न्तिनिमित्तक्त्वं पररिच्छिनात्ति नतु मान न्तरं कल्पयित्वा तर्कः सहकारी कलप्यते दूति चेन्न्न दूदं मा
गवयत्वप्रद्टत्तिनिभित्तकं गवयपदमिति मानान्तरं वि प्रतीते: अनुमितेव्या पकतावच्छेदकतवप्रकार ताकत्वनियमा अथ यथेच्छायां सामान्यतो दष्टेन विशेषबाधमहकृतेनान द्रव्याश्रिितत्वं प्रतीयते अन्यथा विशेषण (ग्रहस्य तद्विपर्य्यय वा प्रमाणत्वात्) बाधकानां ट्टथियाद्येकेकमात्रव्यतिरे विषयकत्वं जन्यद्र्व्यानाश्तितत्वं केन ग्राह्मम्। तथात्रा गौरवाख्यतर्कसच्तकतसामान्यतो दच्यादितया प्रष्टत्तिति मिन्तकत्वं जायते पश्चाद्यतिरेकी स्यात् काप्यप्रमाणान्तर पेक्षया क्रप्नप्रमागमहकारित्वय युक्तवादितिचेन्न दूच्छाय मेजैक बाधमहक रपरापरबाधकैरेव तावदपविशिट्टवैशिष् दन्यद्रव्यानास्रयत्वपरिच्छेदान न तु मामान्यतो दृष्टेन विशेषर तयोपस्थित्यैव विशिष्टवैशि्यबोधनिर्व्वाद्दात् तर्कानवता दशायां तख तदपरिच्छेदकत्वाच्च। नच व्याप्तिपरमि वाक्ं यो गोसाशः स गवयपदार्थ दूतिवाकादवगतव्याप्तिर
Page 24
उपमानखएडः । १५
मिनुयादयं गवयपदवाच्यो गोसटृशत्वात् अतिदे गकालावगत- पिएडवदिति वाच्य न हि गोसटृशं जालानेन प्टष्टः सपाकि- रष्द्वाच्य दूति किन्तु सामान्यतो गवयपदार्थमवगम्य स कीट्गिति तथाच यद्योगप्रायमाख्यां तस्ेवार्थत्वं ततः कि सैन। अथ लक्षगापरमिद वाष्य कि लक्षणकोऽसाविति प्रन्नार्थः एव्स प्रयोक्तव्यं अयमसौ गवय दूति व्यवहत्तव्यो गोसदशत्वात् यस्तु न तथा नामौ गोप्तडश: यथा हस्तीतिचेन्त्र न हि हस्यादीनां विपक्षत्वे प्रमाणमस्ति सर्व्वप्रयोगस्य दुज्ना- मत्वात् कतिपयव्यवहारस्यानेकान्तिकत्वात् अथ कीहक् कि लिङ्र दूति प्रन्नार्थो नह्यनुनलिङ्गमन्तात्वा गवयपदस्य वाच- कत्वं कस्यचिद्वाच्यवमवगतं येन तदर्थप्रन्नः। त्रथ प्रषत्ति निमित्तविशेषे लिङ्गप्रश्नौ गवयपदं येन निमित्तेन वत्तते तस्य कि लिङ्गमित्यर्थ दूति चेन्नहि तदनुमेयमेवेत्यनेन निश्चितं येन तथा स्वात् द्वानहेतुमात्रप्रश्ने तद्विशेषेणोत्तर- मितिचेव गतो द्रच्यति। तम्मानतिमित्तभेदे एवायं प्रश्नः कीटृग्गवयः केन निमित्तेन गवयपदं प्रवत्तते गवयत्वस्व साक्षादुपदर्श- वितु मशक्त्वात् प्टष्टसतदुपलक्षणं सादृश्यमाचट्ट पद्याहृष्टेडपि पिरडेतिदेशवाक्ं भरतस्तकेसहकारग गवयत्वविशिष्टो सर्र्मो गवयशब्दवाच्य दूति प्रषन्तिनिमित्तविशेषपरि- ित्तिरुपमनफलन्। अथ गौरवेगान्यानिमित्तकत्वे सनिमित्तकत्वाददिति व्यतिरेकिण एव गवयत्वप्रटन्तिनिमि- सकत्ववीरितिचेत् न व्याप्यमूलकतया गौरवग्रहस्य तद्विप-
Page 25
१६ तत्त्वचिन्तामणी।
र्य्ययस्य वा अप्रमाणत्वात् तर्कव्यपदेशश्यप्रमागसहकारित मात्रेण अन्यनिमित्तशङ्गायां कथमुपमानमिति चेतु न गौर सहकतोपमाना देवान्यानिमित्तकववे सति सनिमित्तकत परिच्छेदात्। अस्तु गौरवसहकतात् सनिमित्तकत्वग्राहत मानादेव गवयत्वनिमित्तकत्वसिद्धिः। न चैवं व्यततरेकुच्क्ेद कार्य्यत्वे पर्य्यतसिते बाधकानन्तरं व्यतिरेक्ुदयात् यत्र चप्रथ बाधकालाभसत कार्य्यत्वादेव फलं न। अन्यानिमित्तक सनिमित्तकत्वं वेति बुद्धावपि गवयत्वनिमित्तकं गवयप भिति बुद्धेरसिद्वेरुक्तत्वात्। किं चात्र व्यवहारेण प्रटनि विषये पदशक्तिग्रहो नतु तन्निमित्ते सेजाप्रतिबन्धात् न
गौरवादेरतन्त्रतवात् अप्रमारत्वाच्च। तम्मात् व्यक्ौ शि ग्रह एव लाघवादिमहकतो ऽन्यतरनिभित्तकत्वे सति गोत्वाति निभित्तकवमवधारयति तद्यवति देवोपमानमिति किि तन्न्न शक्तिप्राहकमेत लाघवादिमत्तकतं निमित्तमवधारर्या यथा च्ित्यादौ कर्टग्राहकं कर्तुरेकताम्। अ्थेवं भिन्नकर्ट्वे लाघवात् कार्य्य्वभेककर्टता प कोर्डप बोधयत्येव पत्यादाघके त्यज्यते दूति चेत्तार्ह सहेतोराभामानुमिति: साध्याव्यभिचार द्यभावादिति चेन्त्र बाधितविषयतेनाभस्ातु। अर्तु
चोपमितिरेव व्युत्पत्तिरन्यथा तदनिरुत्तेरिति वाच्य व्यु: मत्तेः शब्दमहकारितेन मानान्तरखेन व्याघातात्। व्युत मत्तिस्तु रा बुद्िमास्ताद्य पदार्थबोध: सा। अन्ये तु यत्तदादि
Page 26
उपमान ख़ग्डः । १७
बढानामनुगतैकरु पाभवेनैवालापि शक्िग्रहादन्यलापि शब्द- व्यवहार दूति पदान्तरवैवर्सादस् मानान्तरसुपमानमिति चेन्न बुद्धिस्थल्वादिनोपलक्षणेन साधारगोन गक्िग्रहातु। बुद्धिविशेषादेव विशेपपर्य्यवसानं तथेव व्यवहारात् अ्न्यथा मानान्तरोपि दोप:। नह्यनुगतरूपप्रतीतावेव तत्र शत्ि- ग्रहः। यत्तु मातादिपदानां जनवस्त्रीववादिना शकियहे कथं मैत्रमातादिनाभ नच समभिव्याहार विशेयादिति वाच्यं पदार्थो हि परदार्थान्तरमव्वेति जनकस्तीतं च तथेति कथं मैतादिजा जनकतवान्वय दूति मानान्तरमिति तन्न जनकस्य जन्यापेक्षतवेन योग्यत्वादिना मेवेगाव्वयात्। लक्षगं तु उपमिति करगवम्। उपमितिश् जातिः। न चासिद्धिः, कारगाविशेपे कार्य्यवैजात्यमप्रयुक्तमिति कारगविशेपव्यन्य व्वात् यद्वा नियतवर्मसमानाविकर गाप्रवन्तिनिमित्त ज्ञानमुप मितिः प्रकारतया र्दशकिग्रहविषयानिमित्तल्म्। अग्टहीत- समयमंन्या वाक्यार्थमामानाधिकर गयेन संज्षानिमित्तपरि- छूदोवा। किश्ञिद्वाक्यार्थसामानाखिकरगयेन संक्षानिमित्तप- रिचछेदो वा। गोसडशो न गवय इत्यतापि परम्परया तत्र तात्पर्य्मख्येवेति स्व्वमवदातम्॥ शुअमसतु।
श्रीतर्त्वाचन्तामण उपमानखरड: समाप्रः । दूति शुभम्। वि, ए, उपाधिधारिणा श्रीजीवानन्द-विद्यासागर-भट्टा- चार्य्येग संस्कृतः ॥ 96255 INS11 ITUTE OF
Page 28
[ २ ]
२४ कुमारसभ्नत-उत्तरखरड़ ...
२५ अष्टकम् पाषिनोयम् w 50 २६ वाचस्पत्यम् [संस्कत-वद्ृदभिधान] ... २७ कादम्बरी-सटोक २८ राजप्रभस्ति २८ अनुमानचिन्तामणि तथा अनुमानदौधिति ३० सर्वदर्थ नसंग्रह्त .. २
११ भामिनौविलास-सटौक १ हितोपदेश-सटौक .. १ भाषापरिच्छेद मुत्तावलौसहित .. १
18 बहुविवाहवाद .. १५ दशकुमारचरित-सटौक १६ परिभाषेन्दशेखर. 9 कविकष्द्रम (वोपदेवऊत धातुपाठ) 15 चक्रदत्त (वैद्यक) 12 उणादिसूत-सटौक २
10 मेदिनी कोष ११ पञ्चतन्तम् [श्रोविष्णु-शर्मम-सङ्गलितम्] 2H विद्वन्मोदतरङ्गिणो (चम्पूकाव्य) H
भाधवचम्प I=
i8 तर्कसंग्रह (इ्राजी अनुवाद सहित) =
१५ प्रसवराघवनाटक (त्रोजयदेवकविरचित) विवेकचूड़ामणि [श्रीमत्शङ्मराचार्य विरचित] 1= काव्यसंग्रह [सम्प थं] ८ लिङ्गानुभासन (मटोक) 2 ऋतुसंहार-सटोक ... 1=
Page 29
विक्रमोवंगी-सटोक वसन्सतिलक भाष गायती [ववाचरैः] सांख्यदशन (भाष्यसहित) सांख्यप्रवचन भाष: भोजप्रबन्ध नलीदय-सटोक #= ईूंग केन कठ, प्रश्न, मुरह, मारहक्य, (उपनिषद्) [माशरभाष्य तथा आ्रानन्दगिरिक्वत टौका सहित] छान्दोग्य (उपनिषद) [शाङ्रभाष तथा आ्रानन्दगिरिक्वतटीका सहित] तैन्िरीय ऐतरय (उपनिषद्) [शाङ्गरभाष्य ...
तथा आनन्दगिरिअत टोका सहित] २ वृह्टदारणक (उपनिषद्) [भाष्यसहित] १० सुश्नत मार्जधर [वैद्यक] oC २॥ वेतालपश्चक्धिति [जनभलदत्त विरचिता] तथा सिंहासन हात्रिंभत् कथा १॥ पातञ्जलदर्भंन [महषि वेदव्यासक्कत भाष्यसहित]४ आममतस्वविवेक [वौद्धाधिकार] मुक्निकोपनिषद् उपमानचिन्तामणि कलिका तासंख तविद्यामन्दिरे-वि, ए, उपाधिधारिय दवानन्द-विद्यासागर-भट्टाचार्य्स्य सकाभात् लभ्यानि .2,;