1. Upanisad Bhashya of Shankara Hari Raghunath Bhagavat

3920

891.22

552 U2

16

613

T. 168

POPULAR EDITION

Works of Shankaracharya

In original Sanskrit

Vol. II

THE

Upanishadbhashya

Edited by

Hari Raghunath Bhagavat. B.A.

Ashtekar & Co.

Poona

1918

POPULAR EDITION OF THE Works of Shri Shankaracharya. In Original Sanskrit. Printed on glazed paper and bound in cloth.

Vol. I. Gitābhāshya Re. 1-8. Vol II. Upanishadbhāshya i. e. the principal ten Upanishads with Shankara's Comm. Rs 5-0 Vol. III. Brahmasutra-bhāshya Rs 2-0 Vol. IV, V. Miscellaneous works ( In the press ).

Ashtekar & Co. Poona. India.

ॐ तत्सत् ।

श्रीशंकराचार्यविरचितग्रंथसंग्रहः ।

द्वितीयो भागः ।

उपनिषद्भाष्यम् ।

रा. रा. हरि रघुनाथ भागवत

इत्यनेन गाग्र्यगोत्रजचित्तपावनब्राह्मणेन

पुण्यपत्तनस्थेन संशोधितम् ।

प्रथमं संस्करणम् ।

पुण्यपत्तने

अष्टेकर कंपनी

इत्येतैः प्राकाश्यं नीतम् ।

शालिवाहनशकाब्दा: १८८०

2920

2920

अथ हैनं भुज्यु

वृ. ३.३

अन्नं बहु कुर्वंत

अथ हैनं यजमान

छां. १.११.१

अन्नं ब्रह्मे

अथ हैनं विदग्ध:

वृ. ३.९

अन्नं ब्रह्मेति

अथ हैनं शैत्य

प्र. ५.१

अन्नं वाव

अथ हैनं सुकेशा

प्र. ६.१

अन्नं वै प्रजापति

अथ हैनं सौर्यायणि

प्र. ४.१

अन्नादै प्रजा:

अथ होवाच जनं

छां. ५.१५

अन्यच्छ्रेयोऽन्यदुतैव

अथ होवाच बुडिल

छां. ५.१६

अन्यत्र धर्मादन्यत्र

अथ होवाच सत्य

छां. ५.१३

अन्यदेवाहुर्विच्यया

अथ होवाचेंद्र

छां. ५.१४

अन्यदेवाहुः संभ

अथ होवाचोदालक

छां. ५.१७

अभिमंत्रथति

अथात: शौव उद्रीथ:

छां.१.१२.१

अश्नाणि संवन्ते

अथादित्य

प्र. १.६

अमातृश्वतुथों

अथाधिदैवतं

छां. १.३.११

अयं वाव लोको

अथाध्यात्मं

छां. १.७.१

अयं वाव लोको

अथाध्यात्मं यदेतत्

के. ४.५

अरण्योर्निहितो

अथेंद्रमन्रुवन्

के. ३.११

अरा इव रथनाभौ

अथैकयोर्ध्व उदान:

प्र. ३.७

अरा इव रथनाभौ

अथोत्तरेप तपसा

प. १.१०

अरा इव रथनाभौ

अधीहि भगव इति

छां. ७.१

अविद्यायामन्तरे

अनुपद्य यथा पूर्वे

क. १.६

अविद्यायामन्तरे

अनेदेकं मनसो

ई. ४

अविद्यायां बहुधा

अंतरिक्षोदर: कोशो

छां २.१५

अव्यक्तान्तु पर:

अंधं तमः प्रविशन्ति

ई. ९

अशब्दमसंग्रहो

अंधं तमः प्रविशन्ति

ई. १२

अशरीरं शरीरेपु

अन्नं न निन्याद्

तै. ३.७

असद्रा इदमग्र

अन्नं न परिचक्षीत

तै. ३.८

असत्रेव स भवति

अन्नमशितं

छां. ६.५

असुर्या नाम ते लोका

छां. ३.१

छां. ५.४

क. ६.१३

छां. १.११.१

क. ५.४

छां. ६.११

तै. १.१०

प्र. १.१३

छां. ७.१२

छां. ८.१४

प्र. ३.३

क. ३.३

ऐ. १.१

बृ. १.४

छां. ३.१९

प्र. ३.८

प्र. १.५

तै. ३.५

बृ. ५.५

छां. ७.१०

मु. २.२.१

क. ११.८

छां. ७.१४

क. २.२१

छां. ५.९

प्र. २.९

क. ६.६

क. ३.४

क. ६.७

क. ३.१०

छां. ६.१०

छां. १.६.१

वृ. २.५

मु. १.२.१०

के. २.५

कं. ६.४

प्र. ६.२

ई. १.

वृ. ५.१३

क. ३.१४

प्र. ३.१२

छां. ८.८

छां. ६.८

छां. २.१४

छां. ४.१०

के. ४.७

छां. २.१३

क. १.१

बृ. १.१

क. ६.१

क. ५.३

प्र. ५.७

तै. १.९

क. ३.११

छां. २.९

क. ५.१२

क. २.१३

ई. २

क. १.२४

के. १.११

क. २.१७

ऐ. ५.११

क. ९.१६

मु. ३.२.११

वृ. ५.११

मु. ३.२.७

प्र. ५.२

छां. ३.१२

मु. २.१.३

छां. ७.५

मु. १.२.५

वृ. ३.११

छां. ७.१६

बृ. ४.१; ४.२

क. १.१९

बृ. ४.३

वृ. ५.३

मा. ३.९

मा. ६

छां. ४.१

क. ३.१२

क. २.१०

छां. ४.१६

छां. ८.३

प्र. ४.९

मु. १.१.५

वृ. ६.४

के. ३.४; ३.८

प्र. २.५

छां. ४.२

मु. ३.१.९

ई. ५

मु. १.१.६

मु. ३.२.१; ३.२.११

तै. १.८

क. ५.१४

छां. १.१.१

के. ४.६

छां. १.४.१

छां. ८.१५

मा. १

के. ३.२

छां. ५.१२

छां. ५.१०

क. २.११

छां. ३.६

मु. ३.२.२

छां. ८.११

मु. १.२.४

छां. ५.१९

वृ. ५.४

क. २.१२

मुं. १.१.८

मुं. १.२.११

क. १.१६

मुं. २.१.७

मुं. २.१.५

मुं. २.१.६

के. ४.३

के. ४.२

के. ३.१; ३.९

के. ६.३; ३.१०

मुं. १.२.१३

प्र. १.४

प्र. २.२

प्र. ३.२

छां. ३.१३

छां. ७.२६

के. ४.८

के. ४.८

क. १.१२

ऐ. २.१

प्र. २.३

प्र.१.१२

प्र.६.७

छां. ५.१८

क. ६.११

प्र. ५.६

क. १.९

के. ३.३

छां.७.११

प्र. ३.९

प्र. ६.८

प्र. २.४

प्र. १.१६

छां. ४.१४

वृ. १.६

वृ. ५.२

छां. ३.३१

छां. २.२३

छां. १.८.१

क. १.१८

क. १.१७

छां. ६.६

मुं. २.१.२

के. २.४

वृ. २.१

प्र. २.८

छां. १.२.१

क. १.२१; १.२२

वृ. १.३

मुं. ३.१.१

वृ. २.३

मुं. १.१.४

मुं. १.२.३

छां. ७.६

क. ४.२

तै. ३.१०

क. ४.१

मुं. ३.१.९

प्र. ३.५

क. २.१८

क. ११.३

के. १.३

क. ५.१

मुं. २.२.१०

मुं. २.१.१०

क. ५.१५

छां. ६.१५

क. १.८

छां. ६.१६

क. ५.५

ऐ. ४.१

क. १.२७

छां. ३.१६

क. ६.९

छां. ५.७

क. २.६

वृ. ५.१

क. ३.१६

ई. १६

मा. ७

प्र. ४.८

मुं. ३.२.३; ३.२.४

छां. ५.६

क. २.२३

छां. २.१७

क. २.२४

तै. १.७

के. २.२

छां. ४.१७

क. ५.१३

प्र. २.७

क. ६.१२

मुं. २.२.४

वृ. १.२

के. २.४

क.२.९

क. १.१४

छां. ६.१२

छां. ५.११

प्र. १.११

तै. २.३

प्र. ४.१०

प्र. २.१३

मुं. १.२.१२

प्र. ४.३

छां. ५.५

छां. २.७

छां. २.६

तै. ३.३

प्राणो वा आशाया

छां. ७.१५

महत: परमव्यक्तं

प्राणो ह्येष य:

मुं. ३.१.४

मासो वै प्रजापति

प्राप हाचार्य्कुलं

छां. ४.९

मृत्युप्रोक्तां नाचि

पुत्रा होतेऽहह।

मुं. १.२.७

मैत्रेयीति होवाच

बलं वाव

छां. ७.८

य आत्मापहतपाप्मा

बहूनामेमि प्रथमा:

क. १.५

य इमं परमं सुहृं

वृहच तदिव्य

मुं. ३.१.७

य इमं सध्वदं

ब्रह्मवादिनो वदन्ति

छां. २.२४

य एवं विदान्प्राणं

ब्रह्माविदामोति परं

तै. २.१

य एप सुहेपु

ब्रह्माविदिदमय

तै. २.१०

य एप स्वप्ने

ब्रह्म ह देवेभ्यो

के. ३.१

य एपोडधिज्ञा

ब्रह्मा देवानां

मुं. १.१.१

यच्छ्रुत्रा न परिप्याति

ब्रह्मैवेदममृत

मुं. २.२.११

यच्छ्रोत्रेण न शृणोति

भयादस्यामि

क. ६.३

यचित्तस्तेनैष प्र

भियते हृदय

मुं. २.२.८

यच्छेद्राड्मनसी

भीषास्माद्वात:

तै. २.८

यतश्रोदेति

भूमिरंतरिक्षं

वृ. ५.१४

यतो वाचो निवर्तन्ते

भूर्भुव: सुव

तै. १.५

यतो वाचो निवर्तन्ते

भृगुवै वार्णि:

तै. ३.१

यत्तदद्रेश्यमग्राह्य

मघवन्मत्ये वां

छां. ८.१२

यत्पाणेन न प्राणिति

मटचोर्हितेपु

छां. १.१०.१

यत्र नान्यत्पश्य

मदुष्ट्रे पादं

छां. ४.८

यत्र सुतो न

मनसैवेदमातव्यं

क. ४.११

यत्स्समानाने

मनो ब्रह्मेति

तै. ३.४

यथााग्र्य मरीचय:

मनो ब्रह्मेत्युपासीते

छां. ३.१८

यथादर्शे तथात्मनि

मनोमयोडयं

वृ. ५.६

यथा नद्य:

मनो वाव वाचो

छां. ७.३

यथा पुरस्ताद्विता

मनो हिंकारो

छां. २.११

यथा सम्प्रदेवाषि

छां. ६.१४

क. ३.६; ३.८

छां. ६.९

ई. ६

क. ४.१४

क. ३.५; ३.७

क. ४.१५

मुं. २.२.५

मुं. १.१.७

क. ११.२१

छां. ६.४

ई. ७

मुं. २.२.२

क. २.२.१

प्र. २.१०

मुं. १.२.३

क. ६.१०

के. २.३

सुं. ३.११.१३

प्र. ५.५

मुं. १.२.२

क. ४.२

छां. ७.२१

मुं. १.१.९

छां. ७.२०

मुं. २.२.७

बृ. ५.१०

क. ३.२

छां. ७.१८

प्र. २.१२

छां. ७.१७

क. ४.७

छां. ७.१९

क. ४.३

छां. ७.२२

क. ११.२०

क. ६.१५

क. १.२५

क. ६.१४

क. ५.७

क. ६.२

के. ४.९

के. २.१

छां. ७.२३

प्र. ४.४

छां. ५.८

क. ४.१०

बृ. ६.११

के. १.४

छां. ५.१

के. १.५

बृ. ३.९

मुं. ३.११.१०

छां. ६.१३

तै. १.८

क. १.१५

लोकेपु पंचविघं लोम हिंकारो वसन्तो हिंकारो वाग्वाव नाम्नो वाचं घेनुमु वायुरानिलममृत वायुर्यथैको वायुवाव संवर्गो विज्ञानं यज्ञं विज्ञानं वाव विज्ञानसारथि विज्ञानात्मा सह विनर्दिसाम्नो विद्यां चाविद्यां च विद्युद्रहे

छां. २.२.१ छां. २.१९ छां. २.१६ छां. ७.२ बृ. ५.८ ई. १७ क. ५.१० छां. ४.३ तै. २.५ छां. ७.७ क. ३.१ प्र. ४.११ छां. २२.२२ ई. ११ बृ. ५.७

विश्वरूपं हरिणं वृषटौ पंचविघं वेदमनूच्या वेदान्तविज्ञान वैश्वानर: प्रविशति व्रात्यस्त्वं प्राणैक शांतं चैका च शतायु: पुत्रपौत्रान् शं नो मित्र: शं नो मित्र: शांतसंकल्प: सुमना: शिक्षां व्याख्यास्याम: शौनको ह वै

श्यामाच्छबलं श्रवणायापि बहुभि: श्रेयस्कृ प्रेयस्कृ श्रोत्रस्य श्रोत्रं श्वेतकेतुर्ह वा श्वेतकेतुहासणेय: श्वेतकेतुहासणेय श्रोभावा मर्त्यस्य पोपशकल: स ईक्षतेमे स ईक्षांचक्रे स एवाधस्तात स एष वैश्वानरो संकल्पो वाव स तस्मिन्नेवाकाशे

छां. ८.१३ क. २.७ क. २.२ के. १.२ बृ. ६.२ छां. ५.३ छां. ६.१ क. १.२६ छां. ६.७ ऐ. ३.१ प्र. ६.३ छां. ७.२५ प्र. १.७ छां. ७.४ के. ३.१२

सत्यकामो ह जाबाला सत्यमेव जयते सत्येन लभ्यस्त स त्वमग्रे स्वग्य स त्वं प्रियान्प्रियरूपांश्र सदेव सोम्येद स पर्यगाच्छुक्क सप्त प्राणा: स प्राणमसृजत समस्तस्य खलु साम्न समानो वृद्धिक्षि संप्राप्यैनमृषयो संभूति च विनाशं च

स य इदं

छां. ५.२४

स होवाच पितरं

स य एषो

तै. १.६

स ब्रह्मोति होवाच

स यत्रायमात्मा

वृ. ४.४

सुकेशा च भारद्वाजः

स यथा सोम्य

प्र. ४.७

सुपुप्रस्थाने

स यथेमा नद्यः

प्र. ६.५

सूर्यो यथा

स यदशिशिषति

छां. ३.१७

सोडयमात्मा

स यदा तेजसाभि

प्र. ४.६

स्मरो वाचा

स यदि पितृलोक

छां. ८.२

स्वप्रस्थान

स यदैकमात्रमभिध्यायीत

प्र. ५.३

स्वप्रस्थानो

स यः कामयेत

वृ. ६.२

स्वप्रांतं जागरितांतं

स वो ह वै

मुं. ३.२.९

स्वर्गे लोके न भयं

सर्वं खल्विदं ब्रह्म

छां. २.१४

हत त इदं

सर्वे ह्येतद्‌ब्रह्म

मा. २

हंता चेनम्यते

सर्वास्वप्तु

छां. २.४

हंसस्ते पात्रं

सर्वे वेदा यत्पदं

क. २.१५

हंसः शुचिषद्‌वसु

संवत्सरो वै प्रजा

प्र. १.९

हिरणमयेन पात्रेण

स वेदैतत्परं

मुं. ३.२.९

हिरणमयेन

सह नौ यशः

तै. १.३

हिरणमये परे

स होवाच किं मे'न्नं

छां. ५.२

हृदि ह्येष आत्मा

9

१२

[ ११

२.३

२१

३.११

३.१२

३.१३

३.१४

२५

४.१ ]

प्रेतरेपोपनिषत्।

२७

४.१ ]

पेतरेयोपनिषत् ।

२९

कतमिममात्मानं न वेत्ति तावदयं बाह्यान्तर्यष्टिलक्षणमुपाधिमात्मत्वेनोपेत्याविद्यया उपाधिधर्मानात्मनो मन्यमानो ब्रह्मादिस्थावरान्तेषु देवादित्यदित्यरस्थानेषु पुनः पुनरावर्तमानोऽविद्याकर्मवशात्संसरति । स एवं संसन्नपातदेहेंद्रियसंघातं त्यजति । त्यक्त्वान्यमुपादत्ते । पुनः पुनरेवमेव नदीस्रोतोवजनन्ममरणप्रबंधाविच्छेदेन वर्तमानः काभिरवस्थाभिवर्तते इत्यतमर्थ दर्शयन्न्याह श्रुतिवैराग्यहेतुः:—

पुरुषे ह वा अयमादितो गर्भो भवति यदेतद्रेतः । तदेतत्सर्वेभ्योऽङ्गेभ्यस्तेजः संभूतमात्मन्येवात्मानं बिभर्ति तददा स्त्रियां सिञ्चत्यथैनजनयति तदस्य प्रथमं जन्म ॥१॥

अयमेवाविद्याकामकर्माभिमानवान् यज्ञादिकं कृत्वा डस्माल्लोकात् धूमादिकमेण चंद्रमसं प्राप्य ऋतौ कर्मणा दृष्टादिकमेणम लोकं प्राप्य अन्नभूतः पुरुषो हुतः । तस्मैपुरुषाय ह इ अगं संसारी ऋतादिकम आदितः प्रथमतो रेतोरुपेण गर्भो भवति।तयेतदाह यदेतत्पुरुषे रेतस्तन रुपेणति । तच्चेतद्रेतोऽन्नमयस्य पुरुषस्य तेजः साररूपं शरीरस्य संभूतं परिणिष्पन्नं तत्पुरुषस्यात्मभूतत्ववादात्मा, तमात्मानं रेतोरुपेण गर्भाभूतमात्मन्येव स्वाशरीर एवात्मानं बिभर्ति धारयति । तद्रतो यदा यास्मिन्काले भार्यतुमती तस्यां योषित्तमैः क्रियाम सिञ्चत्युपगच्छन् अथ तदैवदेतद्रेत आत्मनो गर्भभूतं जनयति पिता । तदस्य पुत्रस्य स्थानान्तरिगमनं रेतःसककाले रेतोरुपेणास्य संसारः: प्रथमं जन्म प्रथमावस्थाभिग्याक्तिः । तदतदुक्तं पुरस्तात् असावात्माडमुमा-त्मानमत्यादिना ॥

तस्मिन्‍या आत्मभूयं गच्छति यथा स्वसंङ्गं तथा । तस्मादेनां न हिनस्ति सास्वितमात्मानमत्र गतं भावयति ॥२॥

तद्रतो यस्यां स्त्रियां सिक्त सत्तस्या आत्मभूयमात्मभाव्यातिरेकतां यथा पितुर्रेतो गच्छति प्राप्नोति यथा स्वमङ्गं स्तनादि तथा तद्देव । तस्माद्धेतोरेनां मातरं स गर्भो न हिनासि पितकादिदेवत्‍ । यस्मात्तनादिस्वाङ्गवदात्मभूयं गतं तस्मात्तन हिनस्ति न बाधते इत्यर्थः । सा अन्तर्वतीनयेतमस्य भर्तुरात्मानमत्रात्मन्‍ा उदरे गतं प्राप्य वृद्धवा भावयति वध्येति परिपालयति गर्भविरुद्धाशनादिपरिहारमनुकूल-स्नानाद्युपयोगं च कुर्वती ॥

32

[४.६

५.२

३२

24

१.१

३७

३८

शांकरभाष्ययुता

[ १९

स्मृत्येतत् । एवमुक्तेन पित्रुपेश्यमाणोडपि द्वितीयं तृतीयमध्युवाच कसमै मां दास्यसि कस्मै मां दास्यसीति । नायं कुमारस्वभाव इति कुत्स्नः सन्निपतितं तं ह पुत्रं किल्बिषाच मृत्यवे वैवस्वताय त्वां त्वां ददार्माति ॥

बहूनामेमि प्रथमा बहूनामेमि मध्यमः ॥५॥

स एवमुक्तः पुत्र एकान्ते परिदेवान्यचकार । कथमित्युच्यते-बहूनां शिष्याणां पुत्राणां वा एकम गच्छामि प्रथमः सन्मुख्ययार्थः । मध्यमानां च बहूनां मध्यमो मध्यमयैव वृत्त्यैमि । नाधमया कदाचिदपि । तमेवं विशिष्टगुणमपि पुत्रं मां 'मृत्यवे त्वा ददामि' इत्युच्यमानप्तां स किंस्विदर्थस्य कर्तव्यं प्रयोजनं मया प्रदत्तेन करिष्यति यत्कर्तव्यमव? नूनं प्रयोजनमपेक्ष्यैव क्रोधवशादुक्तवानिता । तथापि तदितरुच्चो मूषा मा भूदिति ॥

एवं मत्वा परिदेवनापूर्वकमाह पितरं शोकार्तिं किं वा मयोकामिति--

अनुप्रय यथा पूर्वे प्रतिपत्स्य तथाडपरे । सस्यामिव मर्त्यः पच्यते सस्यामिवाजायते पुनः ॥६॥

अनुप्रयालोचय विभावयातुक्रमेण यथा येन प्रकरण वृत्तःः पूर्वैडतिक्रान्ता: पितृपितामहादयस्तव । तान् त्वष्ट्रा च तेषां वृत्तमास्थातुमर्हसि । वर्तमान-स्वापरे साधवो यथा वतन्ते तांश्च तथा प्रतिप्रस्यालोचय । न च तेषां मृषाकरणं वृत्तं वर्त्मानं वार्त । तद्विपरीतमसतां च वृत्तं मृषाकरणम् । न च मृषाभूतं कृत्वा कश्चिदेजारीमिरा भवति, यतः सस्यामिव मर्त्यः म्रियते, मृत्वा च सस्यामिवाजायते आविर्भवति पुनः एवमनित्ये जीवलोके मृषाकरणेन । पाल्यादिमन्: सत्यम् ।

प्रेषय मां यमायेत्याभिप्रायः ॥ वैश्वानर: प्रविशति अतिथिन्रज्ञो गृहान् । तस्यैतद् शान्तिं कुर्वन्ति हर वैवस्वतौदम् ॥७॥

स एवमुक्तः पितात्मनः सत्यतयै प्रेषयामास । स च यमभवनं गतत्वा तिस्रो रात्रीरुवास यमे प्रोषिते । प्रोप्र्यागतं यमममात्या भार्या वा उचुबोधयन्तो वैश्वानरौड्मिरेव साक्षात्प्रज्वलत्यातिथि: सन्नावज्ञो गृहान्दहति । तस्य दाहं शमयन्त इवामिरेतां पायासन्नादिदानलक्षणां शान्तिं कुर्वन्ति सन्तोषयितेयं तः,

अत्तो हराहर हे वैवस्वतौदकं नचिकेतसे पायार्थम् ॥

१.८

३९

१.१५

४१

इदं श्रुतर्वचनम्

लोका॑र्दिं लोकाना॑मर्दे प्रथमरिति॑वादा॑मि त प्रकृ॑मं नचिकेतसा प्रार्थितमुवाचो॑च॒वा॑न॒मृ॑स्य॒स्त॑स॒मै नचिके॑त॑से

किंच॒ या इ॒ष्टक॒श्व॑ते॒त्या: स्व॒रूपे॑ण, याव॑ती॒र्वा सं॒ख्या, यथा वा चीय॑ते॒दमृ॑त॒न् प्र॒क॑रणं सर्व॑मे॒तदु॑क्‍क॒वा-

नित्य॑र्थ:। सु चा॒पि नचि॑केत॑स्त॒न्म॑त्यु॒नो॑कं प्र॒त्य॑वद॒त् यथा॑त॒प्र॑त्य॑येना॑वद॑स्प्र॒त्यु-

च्चा॑रि॒त्वा॑न्। अथ॒ अस्य॒ प्र॒त्यु॑च्चा॒र॑णे॒न तुष्ट:॑ स॒न्मृ॑त्यु:॒ पु॒न॑रे॒वा॑द् वर॑त्र॑य॒स्या॑ति॑र-

केणा॑नं वरं॒ दि॒त्सु:॥

तम॑ब्र॒वी॑त्प्रि॒या॑मा॒णो महा॑त्मा वरं तव॒ेह॑ ददा॑मि॒ भृ॒ण:।

त॒वै॒व ना॑म्ना॒ भ॑वि॒ताय॑म॒प्री: सु॒ङ्का॑ चेमामने॑करु॒पां गृ॑हाण॥ १६॥

कथं॒, तं नचि॑केत॒स॑म॒ङ्ग॑व॒न्त॑म॒प्री॑य॒माण:॑ शि॒ष्य॑स्य योग्॑यता॒न् प॑श्य॒न्न॑प्रि॒या॑मा॒ण: प्री॑ति

मनु॑भव॒न्‍म॑हा॒त्मा॑ड॒क्षि॑न्द्रु॒बु॑द्धि॒रं तव॒ चतु॑र्धा॒भि॑ह॒ प्री॑ति॒निमि॑त्त॒म॑य॒दा॑नी॒न् ददा॑मि॒ भू॒य:

पुन:॒ प्रय॑च्छा॒मि। त॒वै॒व नचि॑के॒त॑सो नाम्रा॒डभि॑धा॒नेन प्र॑सि॑द्धो भ॒वि॑ता म॒सौ-

च॒म॑ना॒ड॑य॒म॑ग्रे:। किंच॒ सृ॑ङ्कां श॒ब्द॑व॒ता र॑त्न॒म॑या॒न् म॑ला॒ङ्ग॑मने॑करु॒पां वि॒चि॒त्रां

गृ॑हाण स्वीक॒ुरु। यथा॑, सृ॒काम॑कु॒ल्सि॑ता॒न् ग॑तिं॒ कम॑र्म॒र्यां गृ॑हाण। अ॒न्य॑द॒पि कम्‍

विज्ञान॑म॒ने॑क॒फल॑हे॒तु॑ना॒त्स॒ङ्कु॑रु॒वि॑स्त॒र्य॑र्थ:॥ पु॒न॒र॒पि कम॑र्म॒स्तु॑ति॒मे॑वा॒ह-

त्रि॑णा॒चि॑के॒त॑स्त्रि॒भि॑रे॒त्य सं॒धि॒ त्रि॑कमे॒कु॑त्तर॒ति जन्म॑मृ॒त्यु॑।

ब्रा॑ज॒ञ्ज॑ं दे॒व॑मि॒यं वि॑दि॒त्वा निचा॑य॒ये॑सा॒न्‍ शा॑न्ति॒म॑ख्य॒न्त॑मे॒ति॥ १७॥

त्रि॑णा॒चि॑के॒तः त्रि:कृ॑ण्वा॒ नाचि॑के॒तोऽ॒थ॒ श्व॒स्तो य॒न स त्रि॑णा॒चि॑के॒त॑स्त॒द्वि॑द्वा॒न्‍

न॒त॑दृ॒श्य॑न॒त॑दु॒ष्टा॑न॒वा॒न्। त्रि॑भि॒र्मातृ॑पि॒त्रा॑चा॒र्ये॑त॒र्य प्रा॑प्य॒ स॑न्धि॒ स॑न्धा॒नं संब॑न्धं

मा॑त्रा॒नु॑शा॒स॑न॒न् यथा॑वा॒त्प्रा॑प्य॒श्र॑य॒ते॒ तु॒न्‍ प्रा॑माण्य॒करणं श्रु॑त्य॒न्त॑रा॒द॑व॒ग॑म्य॒ते

'यथा मा॑त्रा॒पि॑त्र॑मा॒न्' इ॒त्यादे:॑। वे॒द॑स्मृ॒ति॑शि॒ष्टा॑ग्रै: प्र॒त्य॑क्षानुमा॒नाग॑मै॒वॉ।

ते॒म्यो॒ हि वि॑चु॒द्धि: प्र॑त्य॒क्षा। त्रि॑कमे॒कृ॑त इ॒ज्या॑ध्या॒यन॑दा॒ना॑ना॒न् क॑र्ता॒ त॑र॒त॑ति॒कर्मा॑त् जन॑न्मृ॒त्यो॑।

किंच॒ ब्रा॑ज॒ञ्ज॒ ब्र॑ह्म॒णो॒ हि॑रण्य॒ग॑र्भा॒जा॑तो ब्रा॑ज॒ज्ञ: सर्व॑ज्ञो ह्य॒सौ। त॒न्‍ दे॑वं य॑ोत॒ना॑ज्ञा॒ना॑दि॒गु॑ण॒वन्त-

मा॒न॑न्‍ स्तु॒त्य॑न्‍ वि॑दि॒त्वा शान्तो॑, निचा॒य॒ हृ॑ष्ट॒चा॑त॒म॑भाव॒ने॑मां स॒र्व॑बु॒द्धि॑प्र॒त्य॑क्षा॒न्‍

शा॑न्ति॒मु॑प॒र॑ति॒म॑व्य॒न्त॑मे॒त्य॑शे॒नै॑ति। वै॒राजं॑ पद॒न्‍ ज्ञा॑न॒क॑र्म॒सु॑च॒या॑नु॒ष्ठा॑नेन प्रा॒प्नो-

ती॑र्थ:॥ इ॒दा॑नी॒म॑प्रि॒विज्ञान॑च॒यन॑फल॒मु॑पसं॒हर॑ति प्र॒करणं॒ च—

त्रि॑णा॒चि॑के॒त॑स्त्र॒य॑म॒न्त॑द॒र्श॑ने॒व य॒ एवं वि॒द्वा॒न्‍ श्र॒णु॑ते नाचि॑के॒तम्।

स मृ॑त्यु॒पा॑स॒ान्‍ पु॑र॒त: प्र॒णो॑त्य श॒ोका॑ति॒गो मो॑द॒ते स्व॑र्ग॒लो॑के॥ १८॥

१.२८

46

211

48

शांकरभाष्ययुता

[ २.७

॥८॥

॥९॥

29

49

40

[2.112

२.१६

५४

[ २.१

३.३

३.११

२.१५

60

[ ४.१

इत्युक्तम्। कः पुनः प्रतिबन्धोऽध्यायां बुद्ध्यैन तद्भावादात्मा न हृयत इति तददर्शनकारणप्रदर्शनार्थो वक्ष्य आरभ्यते। विज्ञाते हि श्रेयःप्रतिबन्धकारणे तद्पनयनाय यत्न आरभ्यते नान्यथेति—

पराचि खानि व्यतृणत्स्वयंभूस्तस्मात्परापेक्षि नान्तरामनु । काश्चिद्धीराः प्रत्यगात्मानैक्षदृग्वृत्तचक्षुरमृतत्वविमिच्छन् ॥ १॥

परां चि परागंचनित मृच्छन्तीति, खानि तदुपलक्षितानि श्रोत्रादीनि द्रियनि खानित्युच्यन्ते। तानि परांच्येव शब्दादिविषयप्रकाशनाय प्रवर्तन्ते। यस्मात् एवं स्वभावकनि तानि वयतृणद्दिसितवान्हननं कृतवानिल्यर्थः। कोडसौ। स्वयंभूः परमेश्वरः स्वयमेव स्वतंत्रो भवति सर्वदा न परतंत्र इति। तस्मात् पराक् पराकू-पाननात्मभूताशब्दादीनपि स्यान्त्युपलभ्य नान्तरात्मानमित्यर्थः। एवं स्वभावेडपि सति लोकस्य काश्चिद्धीराः: प्रतिष्ठोतःप्रवर्तन्त इव धीरो धीमान् विवेकी प्रत्यगात्मानं प्रत्यग्वास्पदात्मा नेति प्रत्यगात्मशब्दे रूढो लोके नान्यत्र। तस्मुप्तत्तिपक्षेडपि तत्रैवात्मशब्दो वर्तते। “यच्चाप्रोत यददत्ते यस्यात्ति विषयानिह । यच्चास्य सततो भावस्तस्मादात्मेति कीर्त्यते” इत्यात्मशब्दव्युत्पत्तिस्मरणात्। तं प्रत्यगात्मानं स्वं स्वभावमैकक्षदपश्यत् इत्यर्थः।

छंदसि कालानियमात्। कथम् पश्यतीत्युच्यते— आस्त्र्तचक्षुरावृत्तं न गावृत्तं चक्षुः श्रोनादिकमिन्द्रियजातमशेषविषयं यस्य स आवृत्तचक्षुः। स एवं संस्कृतः प्रत्यग- त्मानं पश्यति । न हि बाध्याविष्यालोचनपरत्वं प्रत्यगात्मैक्षणं चैक्षस्य संभवति । किमर्थ पुनरिस्थं महता प्रयासन स्वभावप्रवृत्तिनिरोधं कृत्वा धीरः प्रत्यगात्मानं पश्यतीत्युच्यते— अमृतत्वमरणधर्मकत्वं नित्यस्वभावतामिच्छमात्मन् इत्यर्थः।।

पराचः कामानुवन्ति बालास्ते मृत्योर्यन्ति विततस्य पाशम् । अथ धीराः भमृतत्वं विदित्वा श्रद्धामध्ये न प्रार्थयन्ते ॥२॥

अथ धीरा भमृतत्वं विदित्वा श्रद्धामध्ये न प्रार्थयन्ते । यत्तावत्स्वभावविकं परागवानात्मदर्शनं तदात्मदर्शनस्य प्रतिबन्धकारणमथिया तत्प्रतिकूलत्वाच्च परागेवावियाप्रदर्शितेषु दृष्टरहेषु भोगेषु तृष्णा ताभ्यां-वियात्रष्णाभ्यां प्रतिबद्धात्मदर्शनः पराचो बहिगितानत्र कामान्काम्यामनुवि-यन्ति अनुगच्छ'न्ति बाला अल्पप्रज्ञाः, ते तेन कारणेन मृत्योरविद्याकामकर्मसमु-दायस्य यन्ति गच्छन्ति विततस्य सर्वतो व्याप्तस्य पाशं पाशयते ।

दायमस्य यन्ति गच्छन्ति किलमतस्य विस्तीर्णस्य सर्वतो व्याप्तस्य पाशं पाशयते बध्यते येन तं पाशं देहेंद्रियादिसंयांगवियोगलक्षणम् । अनवरतं जन्ममरणजर्रा-

8.2

61

48

63

68

512

69

512

69

512

69

512

69

512

69

512

69

512

69

512

69

512

69

512

69

70

[ 5.15

61

61

61

61

61

61

61

61

61

61

61

61

61

61

61

72

[ ६.५

इन्द्रियाणां पृथिभावमुर्यास्तमयौ च यत्र।

पृथ्वादिपञ्चमानानां मत्वा धीरो न शोचति ॥६॥

कथमसौ बोधव्यः? किं वा तद्वबोधे प्रयोजनमित्युच्यते- इन्द्रियाणां श्रोनादीनां स्वस्वविषयेषु प्रवृजिनेन स्वीकरणस्य आकाशादिस्थः पृथगृत्यादिमान-

नामह्यंतविशाद्दातकेवलबिमात्रात्मकस्वरूपःपृथग्भावं स्वभावविलक्षणात्मकतां, तथा तेषामेवेन्द्रियाणामुदयास्तमयौ चोत्पत्तिप्रलयौ जाग्रत्स्वप्नावस्थापेक्षया ना-

मनस्त्वौ इति मत्वा ज्ञात्वा विवेकतो धीरो धीमात्रं शोचति । आत्मनो नियैक-

स्वभावत्वान्यविचाराच्चोक्कारतत्त्वनुपपत्तेः । तथा च शु्रयंतरं 'तरति शोक-

माात्मवित्' इति ॥

इन्द्रियेभ्यः परं मनो मनसः सर्वमुत्तमम्‌।

सर्ववाधि महानात्मा महत्वोऽव्यक्तमुत्तमम्‌ ॥७॥

यस्मादात्मन्‌ इन्द्रियाणां पृथग्भाव उक्तो नामौ वधिराधिगन्तव्यो यस्मात्प्रत्य-

गाह्म । स सर्वस्य, तत्कथंित्युच्यते- इन्द्रियेभ्यः परं मन इत्यादि । अर्थान-

मिहेन्द्रियसमनजातीयत्वादिन्द्रियग्रहननेैव ग्रहणम्‌ । पूर्ववदन्वत्‌ । सर्वशब्दात्‌

बुद्धिरिन्द ॥

अव्यक्तात्‌ परः पुरुषो व्यापकोडलिङ्गं परं च ।

यं ज्ञात्वा मुच्यते जन्तुरमृतत्वं च गच्छति ॥८॥

अव्यक्तात्‌ परः पुरुषो व्यापको, व्यापकस्याप्याकाशादेः सर्वस्य कारणत्वात्‌

अलिङ्गं लिङ्ग्यते यस्मिंस्तल्लिङ्गम्‌ । एवं च । सर्वसंसारधर्मवर्जित इखेतत्‌ । यं ज्ञात्वाच्च्यंतः शान्त्रतथ मुच्यते जन्तुः

74

[ ६.१३

६.१३

76

[ ६.१६

78

121

१.९

७९

80

[१२.१

82

[1.2]

२.११

२.१ ]

केनोपनिषत्।

९१

भोति तदर्थैयमाख्यायिकारभ्यते । तदेव हि ब्रह्म सर्वप्रकारेण प्रशस्तं देव-

नामपि परो देवः, ईश्वराणामपीश्वरो, दुर्विज्ञेयो, देवानां जयहेतुः, असुराणां

पराजयहेतुः तत्कथं नास्तीयेतस्यार्थस्यानुकूलानि हुतराणि वचांसि दृश्यन्ते ।

अथवा ब्रह्मविद्या: ऋत्विजो । कथं ? ब्रह्मविज्ञानाद् युग्न्यादयो देवा देवानां

अथवा दुर्विज्ञेयं ब्रह्मेत्येतत्प्रशस्यते । श्रेष्ठत्वं जग्मुः ततोडस्यतिरामित्र इति ।

येनाग्न्यादयोदिततेजसोऽपि केशेनैव ब्रह्म विदितगन्तस्तथेन्द्रो देवानामीश्वरोरपि

वस्रति । वक्ष्यमाणोपनिषद्विधिपरं वा सर्वम् । ब्रह्मविद्याभ्यतरेकेण प्राणिनां

कर्तृत्वभोक्तृत्वाद्याभिमानो मिथ्यैष्येतेऽशानार्थं वाझ्यायिक, यथा देवानां जय-

वाभिमानस्तद्वदिति । ब्रह्म यथोक्तलक्षणं परं ह किल देवेभ्योऽर्थाय विजिगये

जयं लब्ध्वदेवानामशुराणां च संप्रामेऽसुराजितव्वा जगदरातीनांश्वरसेतुमेन्द्रे-

वेभ्यो जयं तत्फलं च प्रायच्छज्जगतः स्येम्ने । तस्य ह किल ब्रह्मणो विजये

देवा अग्न्यादयोदमहीयन्त महिमानं प्राप्नुवन्तः । तद्रिमसंसृष्ट्यै प्रत्यगात्मन

ईश्वरस्य सर्वज्ञस्य सर्वक्रियाफलसंयोगायितुः प्राणिनां सर्वशक्तेज्जगतः स्यिति

चिकीर्षोरयं जयो महिमा. चेत्यजानन्तस्ते देवा ऐक्षन्तेक्षितवन्तोऽग्न्यादिस्वरूपपरि-

च्छन्नात्मकृतोऽस्माकमेवार्ं विजयोडस्माकमेवायं महिमाऽम्रिवाॅविद्रुत्वाॅदिल-

क्षणो जयफलभूतोऽस्माभिरनुभूयते नास्मप्रत्थङ्गात्मभूतेश्वरकृत इति ॥

तदेवांशं विज्ञज्ञो तेभ्यो ह प्रादुरभूव तत् विजानात किमिदं यक्षामिति ॥२

एवं मिथ्याभिमाने क्षणवत्तां तद् किलैषां मिथ्यैक्ष्णं विजज्ञो विज्ञातवद्र्रस

सर्वोक्षित हि तत्सर्वभत्करणप्रयोक्तत्वाहेहानां च मिथ्याज्ञानमुपलभ्य मैवासुर-

वदेवा मिथ्याभिमानपराभवेप्युरिति तदनुकंपया देवान्मिथ्याभिमानापनोदनेनानु-

ग्रहोयानमिति तेभ्यो देवेभ्यो ह किलार्थाय प्रादुर्भूतः स्वयोगमहात्म्यनिर्मितेना-

त्यदूतेन विस्मापनोयेन रूपेण देवानामिद्रियगोचरे प्रादुर्भूत । तत्प्रादुर्भूतं ब्रह्म

न व्यजानत नैव विज्ञातवन्तो देवा: । किमिदं यक्षं पूज्यं महदूतमिति ॥३॥

तेऽग्रिमशुव्रातचेद एतद्दिजानीहीति किमेतदक्षामिति तथेति ॥३॥ तद-

भद्रवत्तस्मभ्यवदस्कोडहं स्रियां अहमस्मोत्यब्रवीज्जानातवेदा च अहमस्मोति

॥४॥ तास्मिंस्वप्नि किं वीर्यीमितपीदं सर्व दहेयं यदिदं पृथिव्यामिति

उपातस्थे तं निंदध्वितर्होति तदुपप्रेक्ष्य सर्वजवेन तन्न शशाक दग्धुं

स तत एष निववृते नैतदशकं विज्ञातुं यदेतदक्षामिति ॥४॥

92

[ २.६ ]

शांकरभाष्ययुक्ता

२.१२

९३

94

[४३

शांकरभाष्ययुता

यस्मादम्रियायू अर्पीतद्वाक्यादेव विदांचक्रुर्दिण हुमावाक्यात्रपथमं श्रुतं ब्रह्मेति तस्माद्वा इंद्रोडतितरामतिशयेन शेल इवान्यानेदेवान्स जैनप्रेदिष्टं पस्पशं यस्मात्स जैनप्रथमो विदांचकार ब्रह्मेत्युक्तार्थ वाक्यम् ॥

तस्यैष आदेशो यदेतद्विद्युत्तो व्यजुतदृइ इत्थैन्यमीमिषदैर इष्यषि-दैवतम् पीडा

तस्य प्रकृतस्य ब्रह्मण एष आदेश उपमोपदेशो, निरुपमस्य ब्रह्मणो येनोपमानेनोपदेश: शोध्यमदेश इत्युच्यते । किं तत् यदेतत्प्रागिदं लोके विद्युतो व्यजुतद्वोतनं कृतवदित्येतदनुपपन्नामिति विद्युतो विद्योतनामिति कल्प्यते । भा इत्युपमार्थे । विद्युतो विद्योतनामिवेत्यर्थ: "यथा सकृद्द्रुयुतं" इति श्रुत्यंतरेऽच दर्शनाद्विद्युदिव हि सकृद्धदात्मानं दर्शयित्वा तिरोभूतं ब्रह्म द्रेक्ष्येभ्य: । अथवा विद्युत्तेज इत्यध्याहार्येम् । व्यजुतद्वोतितवत्, आ इव । विद्युतस्तेज: सकृद्धद्योतिवदिहेषोऽभिषातार्थ: । इतिशब्द आदेशात्रानिर्देशार्थ इत्यथादेश इति । इच्छब्द: समुच्चयार्थ: । अयं चापरस्तस्यादेश: । कोडसौ? न्यमीमिषत् यथा चक्षु-

न्यमीमिषत्रिमेषं कृतवत् । स्वार्थे णिच् । उपमार्थ एवाकार: । चक्षुषो विषयं प्रति प्रकारातिरोभाव इव चेत्यर्थ: । इत्यथिदैवतं देवताविषयं ब्रह्मण उपमानदर्शनम् ॥५॥

अथाध्यासं यदेतदृच्छतीष च मनोडनेन चैतदुपस्मरस्यमीक्ष्णं संकल्प: ॥५१॥

अथानंतरमध्यात्मं प्रत्यगात्मविषय आदेश उच्यते । पदेतदृच्छतीष च मन: एतदृक् चेतन इव निश्चकरतीव यच्छनानेन मनसैकत्रोपस्मराति समापित: स्मरति साधकोडभीक्ष्णं भूयाम् । संकल्पक्व मनसो ब्रदविषय: । मनडपाधिक-

त्वाद्धि मनस: संकल्पस्तत्मार्यादिप्रत्ययैरभिव्यज्यते ब्रह्म, विषयौक्रियामानसमिष । अत: स एष ब्रह्मणोडध्यात्मादेशो, विद्युत्निमेषणवदधिदैवतं द्रुतप्रकाशनधर्मि, अध्यात्मं च मन:प्रत्ययसमकालाभिव्यक्तिधर्मि, इत्येष आदेश: । एवमादिस्य-मानेन हि ब्रह्म मंदबुद्धिग्यं भवतीति ब्रह्मण आदेश उपदेश: । नहि निरुपाधि-कमेव ब्रह्म मंदबुद्धिभिरालकयितुं शक्यम् ॥

तद्वा एतद्नामा वेदनामियुपासिततयैव न प्रमदे वेदाभि हैमं सर्वाणि भूतानि संचांचति ॥९१॥

किंच तद्रप ह किं तद्नं नाम तस्य वनं तद्वनं तस्य प्राणिजातस्य प्रस्य-

98

[ ११९

शांकरभाष्ययुता

स्वाराज्येऽभिषिक्को ब्रह्मात्मा गमितः कंचन नमितुमिच्छति अतो ब्रह्मास्मीति संबुद्धौ न कर्मे कारयितुं शक्यते।

नह्यात्मानमवाप्त्यर्थं ब्रह्म मन्यमानः प्रकृतिं प्रयोजयन्नवर्ती पश्यति। न च निष्प्रयोजना प्रवर्त्ततेऽतो विरुध्यत एव करणं ज्ञानम्‌।

अतः कर्मविषयेऽनुचिकीर्षा नाविशेषविषयैव जिज्ञासा। कर्मानारंभ इति चेत्‌।

निष्कामस्य संसृतौऽर्थित्वात्‌। यदि ह्यात्मविज्ञानेनैवास्माद्विद्या विषयत्वात्परित्यज्य-

जयिषितं कर्म, ततः "प्रक्षालनाद्धि पंकस्य दूरादर्शनं वरं" इत्यनारंभ एव करणः श्रेयानुपफलत्वात्‌।

सबहुलत्वात्तत्त्वज्ञानदेव च श्रेयःप्राप्तेरिति चेत्स-

त्यम्‌। एतद्विद्याविषयं कर्मो|त्पफलत्वादिदोषवद्वंधरूपं च सकामस्य। 'काम-

न्यः कामयते' 'इति तु क म म्‌मानः' इत्यादिदृष्टिभिः। न निष्कामस्य तस्य

तु संस्कारार्थोऽन्येव करणि भवन्ति तन्निर्वेकाशयप्राणिविज्ञानसहितानि।

"देवयाजी श्रेयानात्मयाजी वा" इत्यपक्रम्य "आत्मयाजी तु करोति इदं मेऽनेनां-

गं संस्क्रियते" इति। संस्कार एव कर्मोणिति वाजसनेयके।

"महायज्ञैश्च यज्ञैश्च ब्राह्मायं क्रियते तनुः" इत्यादिस्मृ-

तेऽथ । प्राणादिविज्ञानं न केवलं समममुचित्त वा सकामस्य प्राणात्मप्राप्त्यर्थमेव भवति ।

निष्कामस्य नित्याहम्भावः प्रतिबंधनम्‌ छहै भवति आदर्शनिर्माणवत्‌।

उत्पन्नात्मविद्यस्य त्वनारंभः स्मृत्यर्थत्वात्‌। "कण्या बद्ध्यते जन्तुर्विद्यया च

विमुच्यते। तस्मात्कर्म न कुर्वीत न गतयः। "ड शीनः" इति, "क्रियापथश्चैव

पुरस्तात्संन्यासाश्व । तयोः संन्यास एव श्रेयान्‌" इति, 'त्यागेनैकें 'नान्यः

पंथा विद्यते' इत्यादिदृष्टिभिरन्यश्च । उपायभूतानि हि कर्माणि संस्कार-

द्वारेण ज्ञानस्य । ज्ञानेन त्वमृतत्वप्राप्तिः, 'अमृतत्वं हि विदते' 'विद्यया विदते-

डमृतम्‌' इत्यादिदृष्टिस्मृतिभिः। नहि नद्याः पारगो नावं न मुंचति यथेष्ट-

देशगमनं प्रति स्वातंत्र्ये सति । नहि स्वभावादिदं वस्तु सिषाधयिषति साधने;:

स्वभावसिद्धस्वात्मा । तथा नापि परिशिष्यत आत्मत्वे मति नित्याप्तत्वात्‌। नापि

विचिकारयिषितः, आत्मत्वे सति नित्यत्वादविकारित्वादविषयत्वादमूर्तत्वाच्च ।

श्रुतेश्व 'न वर्धते कर्म" इत्यादि । स्मृतेश्च "अवि क्रियोऽयमुच्यते" इति।

नच संचितस्कीर्यितः। 'जुद्धमपापविद्धम्‌' इत्यादिदृष्टिभ्यः । अननन्यत्वाच्च ।

अन्येनानन्यत्संस्क्रियते। न चात्मनैवात्मभूता क्रियांस्ति, न च स्वेनैवात्मना स्व-

मात्मानं संचिस्कीर्षंति । न च वस्त्वंतराधानं नित्यप्राप्तो वस्त्वंतरस्य नित्या ।

१००

१.४

१०१

102

[ १.४

२.१]

केनोपनिषत्।

१०३

ताविदिताभ्यां निवर्त्ये बुद्धि शिष्यग्रस्य स्वात्मन्यवस्थाप्य 'तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि' [१.४] इति स्वाराज्येऽभिषिच्य उपरि प्रतिषेधनार्थास्य बुद्धि विचालयति यदि मन्यसे सुष्ठु वंदाहं ब्रह्मणोऽस्मीति तनोऽनुपमेव ब्रह्माण। रूव वेदथ त्वामिति नूनं निश्चितं मन्यत आचार्यः। सा तन्विचालन किमर्थेत्यच्यते- पूर्वं हि वस्तुनि बुद्धः। निश्चितायै। ह्यवश्यं हि सुवेदाह मति मन्यते यः सोऽप्यस्य ब्रह्मणो रूपं दृश्यमेव वेदित नूनं। कथम् तु? आवयतवारकर। चिद्रह्माः। अथवाऽल्पमेव स्याद्यात्मिकं मनुष्येषु देवेषु च आधिदैविकमस्य ब्रह्मणो यद्रूपं तदति संबंधः। अथ न्वति हेतुमी मांसायः। यस्माद्हरमेव सुविदितं ब्रह्मणो रूपं- न्यदेव तद्विदितादियुक्तवातु वेदेति च मन्यसे डटोल्पमेव वेदथ त्वं ब्रह्मणो रूपं यस्मादथ नु तस्मान्मीमांस्यमवाद्यापि ते तव ब्रह्म विचार्यमेव यावद्द्विताद्वि- तपतिषेधागमार्थान्नव इत्यर्थः। मन्ये विदितामिति शिष्यस्य मीमांसानंतरोक्कि: प्रत्ययत्रयसंगतेः। समयवस्तुनिश्रयाय विचालितः शिष्य आचार्येण मीमांस्य- मेव त इति चोक्क एकान्ते समाहितो भूत्वा विनार्थं यथोक्तं सुपरिनिश्चितः सन् आह आगमाचार्योऽनुभवप्रत्ययत्रयस्यैकविषयत्वेन संगत्यर्थं। एवं हि सुपरि- निश्चिता विद्या सफला स्यादानिश्चिताति = नयः प्रदर्शयितुं भवति। मन्ये विदित- मिति परिणिष्ठितनिश्वतज्ञानप्रतिज्ञ हेतूकः॥

२.२—

परिनिष्ठितं सफलं विज्ञानं प्राप् जानीते आचार्योन्मनिश्चययोसतुल्य- तायै, यस्मादेतुमाह—नाह मन्ये सुवेदेति। अर्हत्वधानकार्थे निपातो, नैव मन्ये इत्येतत्। यावद्परिनिष्ठितं विज्ञानं तावत्सुवद सुष्ठु वंदाहं ब्रह्मणि विपरीतो मम निश्चितः। सोऽप्यग्निभवद्वैतविवक्षा लिङ्गं यद्विद्यादर्शनमासफलमू- त्स्वात्मन्यझटितविनिश्रयरूपात्सम्यक्रथ्य। तु विरुद्धतया नाह मन्ये सुवेदेति यस्माचैतत्रैव न वेदेति, मन्य इत्यनुवर्तते। अ.व.दितब्रह्मप्रतिषेधात्। कथम् तर्हि मन्यस इत्युक्तं ब्रह्म—वेद च । चशब्द द्वंद्व च न वेद चैत्य भिप्राय: विदिताविदिताभ्यां मन्यत इदृशः। तस्मान्म-१ विदितं ब्रह्मणि मन्य इति वाक्यार्थः। अथवा वेद चेति नित्यविज्ञानब्रह्मणि रुपतया नो न वेद वेदैव चादं स्वरुपविक्रियाभावात्। विशेषाविज्ञानं च प.नाध्यस्तं न स्वत इति प.मार्थेतो न च वेदेति। यो नस्तद्वद्रेति पक्षे नतरान्निगार्थमात्राय उक्तोऽर्थोनुवादात्। नोडस्माकं मध्ये तद्वद्रद स एवं तद्रक्ष वद नानः उपास्यब्रह्मविरोभात्।

१०४

[ २.२

शांकरभाष्ययुता

२.४

२.५

१०६

शांकरभाष्ययुता

[ २.५

३.१

केनोपनिषत्

१०७

न नियस्येश्वरसय नियत्पर्वज्ञशक्ते: फलहेतुत्वं चेति चेत् । न, कर्मण एवोभोगवैचित्र्यायुपपयते । कस्मात् कर्तृतन्त्रतत्वात्कर्मण: । चितिम:प्रयत्नं निर्वर्त्तं हि कर्म तत्प्रयत्नोपरमादुपरतं सदेशान्तरे कालान्तरे वा नियतनिमित्तविशेषापेक्षं कर्तु: फलं जनयिष्यतीति न युक्तमपेक्ष्यान्यदात्मन: प्रयोक्क्र, कर्तेव फलकाले प्रयोक्केति चेन् मया निर्वर्तितेऽसि त्वां प्रयोक्क्र्ये फलाय यथातमानुरुपं फलामात न देशकालनिमित्तविशेषानभिज्ञत्वात् । यदि हि कर्ता देशादिविशेषाभिज्ञ: सन्नपि तन्त्र्येण कर्म नियुंज्यत्तोडनिष्टफलस्याप्रयोक्का स्यात् । न च 'निमित्तं तत् अनिच्छयात्मसमवेतं तच्चर्मवद्विकरोति कर्म । न चात्मकृतमकर्तृ समवेतत्वात् कर्मण: । भूताश्रयमिति चेत् न, साधनत्वात् । कर्तृक्रियाया: साधनभूतानि भूतानि क्रियाकालेऽनुभूततन्यापाराणि समाप्तौ च ह्लादिवक्त्रां परिलक्ष्याणि न फलं कालान्तरे कर्तुमुत्सहन्ते । न हि हलं क्षेत्रात् बीहीनगृहं प्रवेशयति । भूतकर्मणोशाचेतनत्वात्स्वतःप्रवृत्त्यनुपपत्ते: । युवादिति देशान्तरसिद्धत्वात् । हि वायोरचितमत: स्वत: प्रवृत्ति: सिद्दा, रथादिष्वदर्शनात् । शास्त्र.तु.मेऽप्येवेति चेच्छाखं हि कियात: फलसिद्धिमाह नेश्वरादे: 'स्वर्गकामो यजेत' इत्यादि । न च प्रमाणाधिगतत्वादनर्थक्यं युक्तम् । न चेश्वरास्तित्व प्रम णान्तरमस्तीति चेत् न, दृष्टनयाहानानुपपत्ते: । क्रिया हि द्विविधा दृष्टफलाडष्टकुला च । दृष्टफलापि द्विविधाडनंतरफला कालान्तरफला च । अनंतरफला गतिभूजिलक्षणा । कालान्तरफला व कृषि:सेवादिलक्षणा । तत्रानंतरफला फलापवर्गव्यव, कालान्तरफला तूपक्रम्रद्वासंगनि । आत्ममेवायाग्यतिनं हि कृषि:सेवादे: फलं यतो, न चोभयन्यायग्यतिरेकेण स्वतंत्रं कर्म तत: वा फलं दृष्टम् । तथा च कर्मफलप्राप्तौ न दृष्टनयाहानमुपपद्यते । तस्माच्छान्ते यागादिकर्मणि नित्य: कर्तृकर्मफलविभागज्ञ ईश्वर: सेङ्यादिव्यागाधनुरुपफलदातोपपयते । स चात्मभूत: सर्वस्य सर्वक्रियाफलप्रत्ययसाक्षी नित्यविज्ञानघनभाव: संसारधर्मैरसंप्रुष्त: । भूतेश । 'न लिप्यते लोकदुःखेन बाह्या:' 'जरां मृत्युमत्येति' 'विजरो विमृत्यु:' 'सत्य काम: सत्यसंकल्प :' 'एष सर्वेश्वर: पुण्यं कर्म कारयति' 'अनश्नन्तन्योऽभिचाकशीति' 'एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने' इत्याद्या असंसारिण एक.स्य आत्मनो नित्यमुक्तस्य सिद्धौ श्रुतय: । स्मृतयक्ष सहस्रशो विभन्ते । न चार्थ-

१९०

[ ३.१

शांकरभाष्ययुता

तत्क्षयेडनुपपत्तिरिति सिद्धमेकत्वम् । तस्माच्छरीरेंद्रियमनोबुद्धिविषयवेदनासंता-

नस्याहंकासंबंधादज्ञानबोजस्य नित्यविज्ञानाननिमित्तस्यात्मतत्त्वयाधात्म्यविज्ञा नद्विनिवृत्यावज्ञानबीजस्य विच्छेद आत्मनो मोक्षसंज्ञा, विपर्ययये च बंध-

संज्ञा, स्वरूपापेक्षस्वार्थभयोः । ब्रह्म-ह इत्यैतिहास्यार्थ:-पुरा किल देवासुरसंप्रामे जगत्स्थ तिपारीपिपालयिषया आत्मानशासनाज्जुजुर्तिम्यों देवेभ्योऽत्रिप्रियोऽध्योध्याव

विजिग्य डजेपीदसुरान् । ब्रह्मण इच्छानिमित्तो विजयेऽ देवानां बभूवेस्यर्थ: । तस्य ह ब्रह्मणो विजय द्वा भमह्यान्त । यज्ञादिलोकस्यत्यपहारिष्वसुरेषु पराजि-

तेषु द्वा । वृद्धिं पूजां वा प्राप्नुवन्त: । त ऐक्षन्तेति मिथ्याप्रत्ययत्वा द्वेतत्वख्या प-

नार्थ आत्म्राय: ॥

३.२-१२ — ईश्वरनिमित्ते विजये स्वसामर्थ्यनिमित्तोऽस्माकमेवायं विजयोऽ-

स्माकमेवायं महिमंत्यत्मनो जयादिश्रेयोनिमित्तं सर्वतमानमात्रस्थं सर्वकल्याणा-

रूपदर्शाश्र मेवात्मतवेन1 बुद्धा पिंडमात्राभिमानाः सन्तो यं मिथ्याप्रत्ययं चक्रुस्रुस्य

पिंडमात्राविषयत्वेन मिथ्या प्रत्ययत्वात्सर्वोत्मेश्वरयाधात्यावबोधेन हातव्यताह्या-

पं थैन्वद्रै षामित्याद्वार्यायिकाम्रायः । तदह्र ह किलेषां देवानामाभिप्रायं मि-

रूपं विज्ञातवत् । ज्ञात्वा च मिथ्याभिमानशातनेन तदनुज-

घृतमग्नोड्र्थाय तेषामवद्रिगोचरे नातिदूरे प्रादुर्भूत् । महाश्वरशक्तिमायो-

पा नाद्दू तन प्रादुर्भूतं किल केनचिद्रूपविशेषण । तत्किलोपलभमाना अपि

दे न प्रजानंत न विज्ञातवन्नः 'किमिदं यदेतद्वक्षं पूज्यमिति । तद्विज्ञानाया-

म्रिन न । तृणानिधाने डमारमप्रायः-- अत्यंतसंभावितयोरमिस्मृतय स्तणद-

नाद इत्यात्मसंभावना शांतिता भवेदिति । इंद्र आदित्यो वज्रभृद्वा, अवि-

रोध इंद्र पसर्पणे ब्रह्म तिरोदध इत्यत्रायमभिप्रायः-- इंद्राड्ढामत्यधिकतमोड-

मिना डस्य, सोडहमन्यादिभिः प्राप्तं वाक्संभाषणमात्रमप्यनन न प्राप्तोऽस्मी-

त्यभिमनं कथं न नाम जघ्नादिति । तदनुप्रहायैवान्तर्हितं तत् ब्रह्म बभूव स

शान इमान इंद्रोडस्यंध ब्रह्म विजिज्ञासुर्यस्मिन्नाकाशे वभणः प्रादुर्भाव आसी-

ति यदनं च, तस्मिन्नेव त्रियमतरूपिणीं विद्यामजगाम । अभिप्रायेद्रोधहतु-

स्वादेद्र तस्युमा हैमवतीका सा बहु शोभमाना विद्वैव । विरुपोऽपि विद्यावान्बहु

शोभ ॥ इति तृतीयः खंडः ॥

३—तां च पृष्टा तस्या एव वचनाद्दिदंचकार विदितवान् । अथ

४.९१

१११

केनोपनिषत्

112

[4.7

११४

[ १.१.१ ]

शांकरभाष्ययुता

१.१.२

११५

११६

[ १.१५ ]

118

[1.1.10

1.1.—

१.२.१

१.२.९

१२२

१.२.८

१.३.

१२६

[ १४.२

128

१३०

१.७.५

छांदोग्योपनिषत्

१३१

५

६

७

१३१

[ १.७.८

स्मादु हैयंबिद्रुद्राता श्रूयात् ॥८॥ कं से काममागयानীয়ेष ढेव कामाग-

शांकरभाष्ययुता

नस्येष्टे य एवं विद्वान्साम गायति साम गायति॥९॥ इति सप्तमः खंडः॥

अथानेनैव चाक्षुषेणैव ये चैतस्मादवाचो लोकास्तान्श्राप्रोति मनुष्यकामांश्र,

चाक्षुषो भूतवेश्रथः । तस्मादु हैयंबिद्रुद्राता श्रूयाजमानं कमिष्ठं ते तव कामम-

गायानोति । एष हि यस्माद्वाता कामागानस्योदानेन कामं संपादयितुमुत्रे

समर्थ इत्यर्थः। कोऽसौ, य एवं विद्वान्साम गायति । द्विहस्तिह्रपासनसमाप्यर्थो॥

त्रयो होद्रिथे कुशला बभूवुः शिलकः शालावत्यश्रैकितायनो दाल्भ्यः

प्रवाहणो जेवालिरिति ते होचुरुद्रिथे वैं कुशलाः स्मो हन्तोद्रिथे कथम्

वदाम इति ॥१॥

अनेकधोपास्यत्वादक्षरस्म प्रकारान्तरेण परोवर्यास्तवगुणफलमुपासनान्तर-

मानिनाय । इतिहासस्तु सुखावबोधनार्थः । त्रयख्विसंख्याकः ह इत्यैतिह्यार्थः

उद्रीथ उद्रीथज्ञानं प्रति कुशला निपुणा बभूवुः । कस्याश्र्विदेशे काले च निमित्ते

वा समेतानामित्यभिप्रायः । न हि सर्वस्मज्जगति त्र्याणामेव कौशलमुद्रिथा-

दिविज्ञाने । भूयन्ने ह्यवस्थितिज्ञानश्रुतिकैङ्कैप्रभृतयः सर्वज्ञकल्पाः । के ते त्रय

इत्याह- शिल्का नामत:, शालावतोडपत्यं शालावत्यः । चिकितायनस्यापत्यं

चौकितायन:, दल्भगोत्रो दाल्भ्यो ब्र:पुत्रायणो वा । प्रवाहणो नामतो जीवस्याप-

त्यं जेवालिरिस्येतेऽत्रयः । ते होचुरन्योन्यमुद्रिथे वै कुशला निपुणा इति प्रसिद्धा:

स्मः । अतो हंत यदनुमतिरभवतामुद्रिथादज्ञाननिमित्तां कथम् विचारणां पक्ष-

प्रतिपक्षोपन्यासेन वदामो वादं कुर्म इत्यर्थः । तथाच तद्विद्यसंवादे विपरीत-

प्रहणनाशोडपूर्वविज्ञानोपजनः संशयनिवृत्तिस्त्वेतत् । अतस्तद्विद्यसंयोगः कर्तव्य इति

चेतिहासप्रयोजनम् । दृश्यते हि शिलकादीनाम् ॥

तथेति ह समुपविविशुः स ह प्रवाहणो जेवालिरुवाच भगवन्तावमे

वदतां ब्राण्णार्यदतोवांच श्रौष्यामीति ॥२॥

तथेत्युकवा ते समुपविविशुर्योपविष्टवन्तः किल । तत्र राझः प्रागभ्योपपत्तेः

स ह प्रवाहणो जेवालिरुवाच—भगवन्तौ पूजावन्तौग्रे पूर्व वदताम् । ब्राण्मण-

योरिति लिङ्गाद्राजासो । युवयोस्त्राण्णयोर्वेदतोरवांच श्रेष्ठ्यामि । अर्थराहितामित्य-

परे, वाचमिति विशेषणात् ॥

स ह शिल्कः शालावत्यश्रैकितायनं दाल्भ्युवाच हंत त्वा पृच्छा-

१.८.३

134

[1.8.6

|| 7 ||

|| 8 ||

|| इत्यष्टमः खंडः ||

1.8.-

१९.११

136

[ ११.४

शांकरभाष्ययुता

त्याशंकानिवृत्तय आह— स यः कश्चिदेतदेवं विद्वानुज्रीहीतमेतर्ह्युपास्ते, तस्याप्येवं परोवर्य एव हास्यासिमल्लोके जीवनं भवति तथामु॒षिमल्लोके लोक इति ॥ मटचीहतेपु कुरुष्वाटिक्या सह जाययोपसृतह चाक्रायण इ॒भ्यग्रामे प्रद्राणक उवास ॥११॥

उद्धोपासनत्रसंगन प्रस्तावप्रतिहारोविषयमध्युपासन वक्तव्योऽमितदिमारभ्यते । आख्यायिका तु सुखावबोधार्था । मटचीहतेपु मटच्योदशनय स्ताभिहतेपु नाशितेपु कुरुपु कुहस्रश्रेष्ठित्वर्थः । ततः दुर्भिक्षे जात आहिकग्रामडुपजात-ययोद्धारद्वि॑घं॑जनयया सह जाययोपसृतह नामतः, चक्रस्वपत्यं च॑कायणः । इ॒भो हस्ती तमद्‌दती॑भ्य ई॑श्वरः, हस्त्यारोहो वा, तस्य ग्राम इ॒भ्यग्रामस्तस्मिन्‌ प्रद्राणकोडन्ना॑लाभात् ॥ द्र्रा कृतसायां गतः । कुलसितां गांति गतोडन्न्यावस्थां प्राप्त

इत्यर्थः । उवासो॑पतवान्करस॑चिद्रु॒ह॑माश्रि॑य ॥२॥ स ह॒ेभ्यं कुलमाशंकद॑न्तं भिक्षु॑ त॑ होवाच॒ं । ने॒तोड॑न्य॑ं विद॑न्ति॒ द॑च्‍छे॒ो॒डन्नार्थमट॑ त्रि॑ष्यं कुलमाशाङ्कुत॑स्त॑न्माषान्‌ खाद॑न्तं भ॒क्षय॑न्‌ य॒द॑च्छय॑प॒ल॑म्य बि॑भि॑क्षे॒ या॑चि॑त॑वान् । त॑मु॑सि॑त होवाच॒॑स्यः ॥ ने॒तो॑ड्‌म॑ान॑म॑या भ॒क्ष्य-माणादुचिछ॑ष्रा॑शे॒ः कुलमापा अन्य न विद॑न्ते, य॑च्‍च॒ ये॒ रा॑शौ॒ मे॑ समो॑प॑न॑िहि॑ता॒ः प॑क्वि॑स्ता॑ इ॑मे॑ भ॒ाज॑ने, कि॑ं करोमि, इ॒त्यु॑क्तः प्र॒त्युवाचो॑षि॑त॒ः ॥

ए॑त॑पां मे दे॒ही॑ति होवाच त॑न॑स्मै प्रद॑श॒ ह॑न्ता॑नु गानमि॑युचिछ॑ष्टं व मे पी॒त॑ं स्या॑प॑ति होवाच ॥३॥ ए॑त॑वा॑स॑त॑नि॑त्य॑र्थः । मे म॑ध्य॒ दे॒हा॑ति होवाच । ता॑न्म इ॒भ्य॑ड्‌ग्रा॑मा उप-स्त॑ये प्रद॑द॒ प्र॑द॑त्त॑वान् । पानाय समीपस्थमुदकं च गृहीत्वोवाच— ह॑ंत गृ॑हा॑णु-पानं । इ॒त्यु॑क्तः प्र॒त्युवाच— उचिछ॑ष्टं वै मे म॒मे॑द॑मु॑दकं पी॒त॑ं स्या॑पि॑दि पा॑स्यामि । इ॒त्यु॑क्त॑वन्तं प्र॒त्युवाच॑त॑रः ॥

न स्‍व॑द॑ते॑ड्‌प्युचिछ॑षा ह॒ृति॑ न चा अ॑र्ज॑विष्य॑मि॑मा॑न॑खाद॑न्नि॑ति होवाच कामो म उदपानामिति ॥४॥ कि॑ न हि॑व्र॑द॑ते कुलमाषा अप्युचिछ॑षा, इ॒त्यु॑क्त आहो॑पा॑स्त॒ः— न वै अ॑जो-विध्यं नैव ज॑ा॑विष्या॑मि॑मा॑न॑कुलमा॑षा॑न॑ खाद॑न्न॑म॑क्षय॑त्रि॑ति होवाच । काम इच्छातो मे म॑साद॑क॑पानं ल॑ब्ध्व॑त इ॒त्यर्थः । अ॑त॑श्‍चै॑ता॑म॑व॑स्थां प्राप॑स्य वि॑द्य॒ध॑र्म॑यशो॑वत॒ः

१३८

[ १.१०.९

९.१०.—

१.११.३

१४०

[१.११.७७]

१.११२.२

१४१

छांदोग्योपनिषत्

मुख्यप्राणं वागादयो वा प्राणमनुन्नभूजः स्वाध्यायपरितोषिता: सन्तोदनुग्रहायुरेनं श्वरूपमादायेति युक्तमेवं प्रतिपत्तुम् । अशानायाम् वै बुभुक्षिताः स्मो वै इति तान् होवाचेहैव मा प्रातरुपसमियातेतित तद्ध बको दाल्भ्यो ग्लावो वा मैत्रेयः प्रतिपालयांचकार ॥३॥

एवमुक्ते श्वा श्वेत उवाच तन्मूलोक्षोऽग्नन् इहैवास्मच्छेव देशे मा मां प्रातः प्रातःकाल उपसमियातति । दैर्घ्य छांदसं, समीयातेतिति प्रमादपाठो वा । प्रातःकालिकरणं तत्काल एव कर्त्तव्यार्थम् । अन्नदस्य वा सवितुरपराड्नाभिमुख्यात् । ततत्रैव ह बको दाल्भ्यो ग्लावो वा मैत्रेय ऋषिः प्रतिपालयांचकार प्रतीक्षणं कृतवानित्यर्थः ॥

ते ह यथैवेदं बहिष्पवमानेन स्तोद्यमाणा: संबद्धा सर्पन्तीयेवमसम्पुस्ते ह समुपविशिय हि चकुः ॥४॥

ते श्रान्तस्त्रैवगतय ऋषयः समक्षं यथैवेदं कर्मणि बहिष्पवमानेन स्तोत्रेण स्तोद्यमाणा उदात्तपुरुषा: संबद्धा: मीलिता अन्योन्यमेव सर्पन्ति एवं मुखेनान्योऽन्यास्य पुच्छं गुहीत्वाडSसमुपाससवन्तः परिभ्रमणं कृतवन्त इत्यर्थः । त एवं संमृश्य समुपविश्योपविष्टा: सन्तो हि चक्रुहीकारं कृतवन्तः ॥

ओमदामों पिबामों देवो योन्तनात् । वरुणो वर्षणाज्जगत् । प्रजापतिः पालनात्रजानाम् । सविता प्रसवितृत्वात्सर्वस्यादित्य उच्यते । एतैः पर्यायैः स एवभूत आदित्योऽनमस्मभ्यमिहारदाहरत्वति । त एवं हि कृत्वा पुनरप्यूचुः-स त्वं हेडन्रपते । स हि सर्वस्यात्मनस्य प्रसवितृत्वात्पतिः । न हि तत्प्राकेन विना प्रमृतमन्त्रणुमात्रमपि जायते प्राणिनाम् । अतोडन्रपतेः । हेडन्रपतेऽन्नमस्मभ्यमिहाराहराहरेति । अभ्यास आदरार्थः । ओमिति ॥

भक्तिविषयोपासनं सामावयवसंवद्धमित्यतः सामावयवान्तरस्तोभाक्षरविशेषाण्युपास्यान्तराणि सेहद् उपदिश्यन्तेऽनंतरं तेषां सामावयवसंवदधत्ताविशेषात्-अयं वाव लोको हाउकारो वायुरहिंकारशब्दमा अथकारः । आत्त्महेकारोऽंकारः ॥१॥

अयं वावायमेव लोको हाउकारः स्तोभो रथंतरं साम्नि प्रसिद्ध:- 'इयं वै ह

142

२.१.१

144

[ २.१.४

२.२.२

2946

२.७.१

148

[२.८.३

२.८.—

२.९.४

१४९

२.१०.५

२.१०.—

2.112.1

152

2.13.1

2.112

४.१]

छांदोग्योपनिषत्।

१५३

उद्यनिहकार उदितः प्रस्तावो मध्यंदिन उद्गीथोपराह्नः प्रतिहारोडस्तं यन्श्ननमेतत्त् बृहदादिश्ये प्रोतम् ॥१॥

उद्यन्सविता स हिंकारः प्राथम्यादर्शनस्य । उदितः प्रस्तावः प्रस्तवनहेतु-

त्वात्कर्मनाम् । मध्यंदिन उद्गीथः श्रेष्ठत्वात् । अपराह्नः प्रतिहारः पश्चादीनां गृह-

न्रप्ति हरणात् । यदस्तं यन्स्तनिधनं रात्रौ गृहे निधानान्नाशिनाम् । एतत् बृह-

दादित्ये प्रोतं बृहत आदित्यदैवत्वात् ॥

स य एवमेतत्त् बृहदादित्ये प्रोतं वेद तेजस्व्यादो भवति सर्वम-

युरेति द्योज्जीवाति महान्प्रजया पशुभिर्‌भवति महान्कीर्त्या तपन्तं न निंदे-

तत् व्रतम् ॥२॥ इति चतुर्दशः खंडः ॥

२.१४.— स य इत्यादि पूर्ववत् । तपन्तं न निंदत्तद्वतम् ।

अश्राणि संश्रवण्ते स हिंकारो मेघो जायते य प्रस्तावो वर्षति स

उद्गीथो विद्योतते स्तनयति स प्रतिहार उद्धर्षाति तन्निधनमेतद्रूपं पर्जन्ये

प्रोतम् ॥१॥

अश्राण्यनुसरणात् । मेघ उदकसेक्तृत्वात् । उत्कार्थमन्यत् । एतद्रूपं नाम

साम पर्जन्ये प्रोतम् । अनिकरुपत्वात् । अभ्रादिभिः पर्जनस्य वैरूप्यम् ॥१॥

स य एवमेतद्रूपं पर्जन्ये प्रोतं वेद विरुपांश्र सुरुपांश्र पशूनवरुन्धे

सर्वमायुरेति द्योज्जीवाति महान्प्रजया पशुभिर्‌भवति महान्कीर्त्या वर्षन्तं न

निंदत्तत् व्रतम् ॥२॥ इति पंचदशः खंडः ॥

२.१५.— विरुपांश्र सुरुपांश्वाजिप्रभृतिन्पशूनवरुन्धे प्राप्रातीयर्थः । वर्षन्तं न

निंदत्तत् व्रतम् ॥ इति पंचदशः खंडः ॥

वसंतो हिंकारो ग्रीष्मः प्रस्तावो वर्षा उद्गीथः शरत्प्रतिहारो हेमंतो

निधनमेतद्रुराजमृतुषु प्रोतम् ॥१॥

वसंतो हिंकारः प्राथम्यात् । ग्रीष्मः प्रस्ताव इत्यादि पूर्ववत् ॥

स य एवमेतद्रुराजमृतुषु प्रोतं वेद विराजति प्रजया पशुभिर्‌ब्रह्म वर्‌च-

सेन सर्वमायुरेति द्योज्जीवाति महान्प्रजया पशुभिर्‌भवति महान्कीर्त्यंतं निं

दत्तत् व्रतम् ॥२॥ इति षोडशः खंडः ॥

एतद्रुराजमृतुषु प्रोतं वेद विराजति ऋतुवत् यथर्तव आतवैधर्मैविराजन्त

एवं प्रजादिभिर्‌विरिद्धानिति । उत्कमन्‍यत् । ऋतून् निंदत्तत् व्रतम् ॥ २.१६.—

158

२.२०.१

२.२०.२

२.२०.३

156

[ 2.21.3 ]

2.21.—

२.२१.२

१५७

158

[ २.२१.१

२.२३.१

छांदोग्योपनिषत्

१५९

160

2.23.9

शांकरमाथ्ययुता

२.२३.१

१६२

[ २.२३.२

२.२३ —

२.२४.२

१६४

३.११.१

166

[ 2.11.3

२.४.९

छांदोग्योपनिषत्

१६७

एव मध्युकृत इतिहासपुराणं पुष्पं ता अमृता आपः।

४

ते वा एतेडथर्वांगिरस एतदितिहासपुराणमध्यतपस्तस्याभितस्तस्य यशास्तेज इंद्रियं वीर्यन्नाध्यं रसोदजायत।

२। तद्यदक्षरत्तदादित्यमभितोदश्रयत्तद्वा एतददेतदादित्यस्य परं कृष्णं रूपम्।

३। इति चतुर्थः खंडः॥

अथ येडस्योदंचो रिमय इत्यादि समानम्।

अथवांगिरसांडथर्वणा अंगरसा च दृष्ट।

मंत्रा अथर्वांगिरसः, कर्माणि प्रयुक्ता मध्युकृतः।

इतिहासपुराणं पुष्पम्।

तयोष्वेतिहासपुराणयोरश्वमेधे पारिहवासु रात्रिषु कर्मांगत्वेन विनियोगः सिद्धः।

२.४.—अथ येडस्योध्वा रिमयस्ता एवास्योध्वा मध्युनाद्चो गुह्या एवादेशा मध्युकृतो ब्रह्मैव पुष्पं ता अमृतं आपः।

३। ते वा एते गुह्या आदेशा एतद्ब्रह्माभ्यतपस्तस्याभितस्तस्य यशास्तेज इंद्रियं वीर्यन्नाध्यं रसोदजायत।

२। तद्यदक्षरत्तदादित्यमभितोदश्रयत्तद्वा एतददेतदादित्यस्य मध्ये क्षोमत इव।

अथ येडस्योध्वा रिमय इत्यादि पूर्ववत्।

गुह्या गोप्या रहस्या एत्र आदेशा लोकद्वयादिविधया उपासनानि च कर्मांगविषयाणि मध्युकृताः, ब्रह्मैव शब्दाद्यो रारात्प्रणवावधं पुष्पम्।

समानमन्यत्।

मध्वेतदादिलस्य मध्ये क्षोमत इव समाहितदृष्टदर्शयते संचलतीव।

ते वा एते रसानां रसा वेदा हि रसास्तेषामेते रसास्तानि वा एतानि रसानां रसाः।

४

तेषामेतेनैमृतानि वेदा ह्यमृतास्तेषामेतेनैमृतानि।

इति पंचम खंडः॥

ते वा एते यथोक्ता रोहितादिरुपविशेषा रसानां रसा:, केषां रसानाम्—वेदा हि यस्माल्लोकनिषंदन्वात्सारा इति रसा:, तेषां रसानां धर्मभावमप्त्रानामध्येते रोहितादिविशेषा रसा अत्यंतसारभूता इत्यर्थः।

तथा अमृतानाममृतानि वेदा ह्यमृताः नित्यत्वात् तेषामेतेनि रोहितादीनि रूपाणि मृतानि।

रसानां रसा इत्यादि कर्मस्तुतिरेषा यस्यैवंविशिष्टान्यमृतानि फलान्ति तद्यस्य्रथमममृतं तद्रसव उपजीवन्त्यग्निना मुखेन न वै देवा अश्नन्ति न पिबन्त्येतदेवामृतं दृष्ट्वा तृप्यन्ति।

१।।

तत्तत्र यथ्रथमममृतं रोहितरुपलक्षणं तदुमप: प्रातःसवनदेशना उपजवन्त्यग्निना मुखेनामिना प्रधानभूतनामित्रधानाः सन्ति उपजीवन्तीत्यर्थः।

'अन्नां रसोदजायत' इतिवचनात्कवलग्राहमक्षन्तीति प्राप्तं तत्प्रतिषिध्यते—न वै देवा अन्नं कवलग्राहेण मुखेनाश्नन्ति।

168

२.७.१

१६९

170

[3.102

171

172

[ ३.११.६

१७४

[ ३.१२.६

३.१२.९

१७५

३.१२.—

१७६

3.12.4

12

१७८

३.१४.१

१७२

१८०

३.१४.२

शांकरभाष्ययुता

उच्यतेडनयेति वाक्यगेव वाकः। यथाहि वच्चेघ्रेघ्यंतस्य करणे वाकः। स यस्य विद्यते स शाकी न वाक्यवाकी। वाकप्रतिषेधशास्त्रोपलक्षणार्थः। गंधरसादिश्व-

रादेश्वरस्य प्राणादीनि करणानि गंधादिम्रहणाय। अतो वाक्प्रतिषेधेन प्रतिषिध्यन्ते तानि। "अपाणिपादो जवनो ग्रहीता पश्यत्यचक्षुः स शृणो-

त्कर्णः" इत्यादिमंत्रवर्गात्। अनादरोऽसंश्रमः। श्रप्राप्तौ हि संश्रमः स्याद्‌-

नासकामस्य। न त्वाकामतया नित्यत्वमस्येश्वरस्य संश्रमोऽस्ति कचित्॥

एष म आात्मान्तर्हृदये डणीयान्त्रीहीवो यवाद्दा सर्षपाद्दा इयामाकाद्दा इयामाकतंडुलाद्द्रैष म आात्माडन्तर्हृदये ज्यायान्प्रतिध्या ज्यायानंतरिक्षाज्ज्या-

यान्द्रवो डुयायानेभ्यो लोकेम्यः॥३॥

एष यथोक्तगुणो मे ममात्मा अंतर्हृदये हृद्यपुंडरीकस्यां तर्मध्ये डणीयान् अणुतरो, त्रोदेर्वा यवाद्वात्यन्तसूक्ष्मत्वप्रदर्शनार्थम्। इयामाकाद्दा इयामाकतंडु-

लेति परोच्छेदपरामर्शानिरासायामित्यके डणुपरिमाणतं प्राप्तमार्क्ष्य इत्यंतस्तत्-

तिषेधायारभते - एष आत्माडन्तर्हृदये जायान्पृथिव्या इत्यादिना। ज्यायःपरि-

माणाच्च ज्यायस्त्वं दर्शय्यानंतरपरिमाणत्वं दर्शेयति - मनोमय इत्यादिना ज्य-

यानेभ्यो लोकेम्य इत्यंतेन॥

सर्वेकर्मां सर्वेकामः सर्वेगंधः सर्वरसः सर्वेमिदमभ्यात्तोडवाक्यनादर-

सर्वकर्म्मा सर्वगंधः सर्वरसः सर्वेमिदमभ्यात्तोडवाक्यनादर

एष म आात्मान्तर्हृदय एतद्‌हृदैतमितः प्रेत्याभिसंभवितास्मीति यस्स स्या-

द्‌धा न विचिकित्सास्तीति ह स्माह शांडिल्यः शांडिल्यः॥४॥

यथोक्तगुणलक्षग ईश्वरो ध्येयो न तु तद्‌गुणविशिष्ट एव। यथा राजपुरुष-

मानय चित्रगुं वेत्युक्ते न विशेषणस्याप्यनयने व्याव्रियते तद्द्‌दिहापि प्रास्मुं

अतस्तान्नोमयत्वादिगुणविशिष्ट एवेश्वरोग्धेयः। अत एव षट्सप्तममयोरिव 'तत्त्वमसि' 'आत्मैवेदं सर्व' इति

नेह स्वाराज्येडभिषिच्योष म आत्मतद्‌हृऐतमितः प्रेत्याभिसंभवितास्मीति लिं-

गात्। न त्वात्मशब्देन प्रत्यगात्मैव वोच्यते, ममेति षष्ठ्या: संबंधार्थप्रत्यायकत्वा-

देतमभिसंभवितास्मीति च कर्मकर्तृत्वनिर्देशात्। ननु षष्ठोड्यथ संपतस्य इति

सत्संपत्तेः कालांतरितत्वं दर्शेयति। न, आरूढसंसकारशेषस्थितिर्यर्थपरत्वात्।

न कालांतरत्वार्थता। अन्यथा तत्त्वमसीत्येतस्यार्थस्य बाधप्रसंगात्। यद्‌प्या-

न तमशब्दस्य प्रत्यगर्थत्वं सर्वं खल्विदं ब्रह्मेति च प्रकृतमेष म आत्माडन्तर्हृदय

३.१४.४

छांदोग्योपनिषत्

१८१

एतद्‌द्रेतेर्युच्यते, तथाऽ‌ऽ्यंतर्धानमीषद्‌पारेत्यज्यैवैतदात्मानमितोऽस्माच्छरीराद्‌भ्र-

त्याभिसंभवितास्मीत्युक्तम् । यथाकतुरूपस्यात्मनः प्रतिपत्तास्मात् यस्मैवंविदः

स्याद्‌ब्रह्मवेद्‌द्व सत्यमेवं स्यामहं प्रेत्यैवं न स्यामिति न च विचिकित्साड‌स्नीयेत्‌-

सिन्नयै कतुफलसंबंधे स तथैवेश्वरभावं प्रतिपद्यते विद्वानित्येतदाह स्मोचंदान

किल शांडिल्यो नामर्षिः । इदरभ्यास आदरार्थः ॥ इति चतुर्दशः खंडः ॥ —

'अस्य कुले वीरों जायते' इत्युक्तम् । न वीरजन्ममात्रं पितृवाणाय

"तस्मात्‌पुत्रमनुशिष्ठ लोक्यमाह:" इति श्रुत्यंतरात् । अतस्तद्‌द्र्घायुष्णं कथं स्यादि-

त्येवमथं कोशविज्ञानारंभः । अभ्यर्हिताविज्ञानव्यासंगादनंतरमेव नोकं तदिदानी-

मेव आरभ्यते—

अंतरिक्षोदरः कोशो भूमिबुध्नो न जीर्यति दिशो ह्यस्य शक्तयो चौर-

स्योत्तरं बिलं स एष कोशो वसुधानस्तास्मिन्नविश्वामिंद् ध्रितम् ॥१॥

अंतरिक्षमुदरमंतः सुपर्णं यस्य सो‌डयमंतरिक्षोदरः, कोशः कोश इवानेक-

धभसाद्र्याद्‌यालकोशः, स च भूमिबुध्नो भूमिबुध्नो मूलं यस्य स भूमिबुध्नो, न जीर्यति

न विनश्यति त्रैलोक्यात्मकत्वात् । सहस्रयुगकालावस्थायी हि सः । दिशो ह्यस्य

सर्वाः शक्तयः कोणाः । योरस्य कोशस्योत्तरमूर्ध्वं बिलम् । स एष यथोक्तगुणः

कोशो वसुधाानो, वसु धीयतेऽसिन्नब्राणिनां कर्मफलाधयमतेो वसुधानः । तस्मिन्न्

अंतर्विश्वं समस्तं प्राणिकर्मफलं सह तत्‌साधनैरिंद् यदृश्यते प्रकाशादि‌प्रमाणैः श्रित-

माश्रितं स्थितमित्यर्थः ॥

तस्य प्राची दिगजुहूनां सहमाना नाम दक्षिणा राज्ञी नाम प्रतीची

सुभूता नामोदीची तासां वायुरेवः स य एतमेवं वायुः दिशां वरसं वेद

न पुत्ररोदं रोदिति सो‌डज्झेतमेव वायुः दिशां वरसं वेद मा पुत्ररोदं रुदम्॥

तस्यास्य प्राची दिक्‌प्रागतो भागो जुहूनां जुहत्यस्यां दिशि कर्मिणः

प्राड्‌मुखाः सन्त इति जुहूनाम । सहमाना नाम सद्‌नते‌डस्यां पापकर्मफलानि

यमपुयां प्राणिन इति सहमाना नाम दक्षिणा दिक् । तथा राज्ञी नाम प्रतीची

पश्चिमा दिगाश्र्ची राज्ञा वरुणनाधिष्ठिता संध्यारागयोगात् । सुभूता नाम भूति-

मद्‌रीश्वरकुबेरादिभिराधिष्ठितत्वात्‌सुभूता नामोदीची । तासां दिशां वायुर्‌वत्सो,

दिग्जत्वाद्‌दायोः; पुरोवात इवादर्शनेत् । स य एतं कोशस्यपुत्रदायिजीवनतत्त्वैव

यथोक्तगुणं चायुः दिशां वत्समृतं वेद स न पुत्ररोदं पुत्रनिमित्तं रोदनं न

२.१५.२

१८४

[ ३.१६.३ ]

शांकरभाष्ययुता

३.१७.१

186

[ 3.17.6

218.1

188

3.18.6

3.18.-

१.९९.२

१८९

१९०

१९२

४.२.२

छांदोग्योपनिषत्

१९३

194

[४.२.५

शांकरभाष्यमुत

धनदायी मेधावी श्रोत्रियः प्रियः। विद्यया वा विद्यां प्राह तानि तीर्थानि षण्णम्॥ इति विद्याया वचनं विज्ञायते हि। एवं जानन्नुपोदृढननुवाचोक्तवान् ।

आजहार आहतवान्भवान्यदिमा गा यच्चान्यददनं तत्साध्वति वाक्यशेषः। सूद्रेति पूर्वोक्तानुकृतिमात्रं न तु कारणान्तरापेक्षया पूर्ववत्। अननेनैव मुखेन विद्यांप्रहणतार्थेनालापयिष्यथा आलापयसीति मां भ. नयसिद्धयर्थः।

ते हैते ग्राम रैक्पणां नाम विद्ययाता महाग्रेषु देशेषु यत्र येषु ग्रामेष्वासोचितवान् रैकस्तनसौ प्रामाणदासे रैकाय राजा। तस्मै राज्ञे धनं दत्तवते ह किलयोवाच विद्यां स रैकः॥ इति द्वितीयः खंडः॥

४.२.-

वायुवाच संवर्गो यदा वा अग्निरुद्रायति वायुमेवाप्येति यदा सूर्योडस्तमेति वायुमेवाप्येति यदा चंद्रोऽस्तमेति वायुमेवाप्येति ॥१॥

वायुवाच संवर्गो वायुरस्याधारो, वाग्वत्यवधारणार्थः। संवर्जनात्संग्रहणात्संग्रस्तनाद्वा संवर्गः। वक्ष्यमाणा अग्न्याद्या देवता आत्मभावमापादयंत्यीत्यत: संवर्ग: संवर्जनाद्यो गुणो ह्यस्यो वायो: कृतान्तर्भाववस्थानात्।

कथं संवर्गत्वं वायो: इत्याह। यदा यस्मिन्काले वे अग्निरुद्रायत्युद्रस्मान् प्राप्रोत्युपशाम्यति तदासाव् प्रिवायुमेवाप्येति वायुस्वभावाद्यमपिगच्छति । तथा यदा सूर्योडस्तमेति वायुमेवाप्येति ।

ननु कथं सूर्याचंद्रमसो: स्वरूपावस्थितयोरवापिगमनं? नैष दोषः। अस्तमनेदर्शनप्रास्तेर्वायुनिमित्तत्वात् ।

वायुना ह्यस्तं नीयते सूर्यः । चलनस्य वायुकार्यत्वात् । अथवा प्रलये सूर्याचंद्रमसो: स्वरूपप्रह्रेशे तेजोरूपोर्वायोर्वेवापिगमनं स्यात्॥

यद्वाप उच्चष्णुन्नित वायुमेवापियन्त वायुमेवतन्सर्वान्निवृत्त इत्यै-दैवतम् ॥२॥

तथा यदाप उच्चुष्णुन्त्युच्च्छोशमाSनुवन्त तथा वायुमेवापियन्ति । वायुहि यस्मादेवतानग्न्यादीनमहाबलान्संवृकते । अतो वायु: संवर्गगुण उपास्य इत्यर्थः ।

इत्यधिदैवतं देवतासु संवर्गदर्शनमुक्तम् ॥

भथाध्यात्मं प्राणो वाव संवर्ग: स यदा स्वपिति प्राणमेव वाग्येति प्राणं चक्षुः प्राणं श्रोत्रं प्राणं मनः प्राणो ह्वैतान्सर्वान्संवृकते इति ॥३॥

प्राणो मुख्यो वाव अथानंतरमध्यात्ममात्मनि संवर्गदर्शनमिदुच्यते । प्राणो वाव संवर्ग: । स पुरुषो यदा यस्मिन्काले स्वपिति तदा प्राणमेव वाग्येति वायुमि-

४.२.३

196

४.४.१

छांदोग्योपनिषत्

१९७

900

[४.६.४

४.६.—

४.७.—

४.८.३

४.१०.१

208

२०६

४.१५.२

208

[४.१५.५

४.१६.२

२०९

४.१६.—

१४

४.१७.७

४.१९.—

212

[ 5.1.1 ]

२१४

५.१.१४

२१५

२१६

शांकरभाष्ययुता

[५.१.१५

साधयितुमुच्यच्छत्, येनादः कार्य साध्यते, स वः श्रेष्ठः, इत्युक्तास्तथैवोच्यच्छन्तः

आत्मनोऽन्यास्य वा श्रेष्ठतां निर्धारयन्ति, तथेमं संप्रवहारं वागादिषु कल्पित-

वती श्रुतिः— कथम् नाम विद्वान्वागादीनामेकैकस्याभावेऽपि जीवनं हष्टं न तु

प्राणस्येति प्राणश्रेष्ठतां प्रतिपादयेतित । तथाच श्रुतिः कौषीतकिनां— “जीवति

वागपेतो मृकान्निह पर्यामो जीवति चक्षुरपेतो ऽन्धान्निह पर्यामो जीवति श्रोत्रा-

पेतो बहिरान्निह पर्यामो जीवति मनोऽपेतो बॄळान्निह पर्यामो जीवति बाहु-

च्छिन्नो जीवत्यूरुछिन्नः” इत्याद्या ॥ इति प्रथमः खंडः॥ ५. १.—

स होवाच किं मेधाविदं भविष्य .इति यथ्ंकिचिदिदमा शुश्रु-

निम्य इति होचुस्तद्वा एतदनस्याज्जम्नो ह वै नाम प्रत्यक्षं न ह वा एवं-

विदि किंचनान्नं भवतीति ॥१॥

स होवाच मुख्यः प्राणः किं मेधतं भविष्यतीति। मुख्यं प्राणं प्राश्चारामिव

कल्पयित्वा वागादीन्प्रतिवक्तॄणिव कल्पयन्तो शुर्तिराह— यदिदं लोकेऽन्नजातं

प्रभिद्यमा शुश्रु-

निम्यः शुश्रुमः सद आ शाकुनिम्भ्यः सद आ शकुनेभ्यः सर्वप्राणिनां यदन्नं

तत्तवात्नन्निति हॄचुर्वागादय इति । प्राणस्य सर्वमन्नं प्राणोदत्ता सर्वेभ्यस्त्वयेत्येव

प्रतिपत्त्ये कल्पिताहश्राहिकारुपाद्यावृत्य स्वेन श्रुतिरपेणाड— तदॄ एतयात्किं-

चिल्लाके प्राणिभिरन्नमयते अनसृं प्राणस्य तदतं प्राणनैव तदवत इत्यर्थः ।

सर्वप्राण हारचेष्टॄ॰ग्याऽसिगुणप्रदर्शनार्थम्न इति प्राणस्य प्रत्यक्षं नाम । प्राणवुपसर्गपू-

वर्त्ते हि विशेषगतिरेव स्थात्ं । तथाच सर्वान्नानामतुर्नामग्र णभितीदं प्रत्यक्षं

नाम अन इति सर्वान्नानामतः साक्षादभिधानम् । न ह वा एवंविद यथोक्त-

प्राणाविद प्राणीडमस्मि सर्वभूतस्थः सर्वान्त्रनामित्तिति तस्मिन्नेवाद ह य

किंचन किंचिदपि प्राणिभिरयं सर्वेरन्नन्नमयं न भवति, सर्वमेववियत्तं भवति-

त्यर्थः । प्राणमूत्रव्वादृष्षः । ‘प्राणाद्वा एष उदेति प्राणेऽसतमेति’ इत्युप-

क्रम्य “एवंविदो ह वा उदेति सूर्य एवंवियस्तमेति” इति शु्त्यंतरात्ं ॥

स होवाच किं मे दासो भविष्यतीत्याप इति होचुस्तस्माद् एतद-

शिष्यन्तः पुरस्ताच्चोपरिष्टाच्चाद्रिं: परिदधति लंभुको ह वासो भवत्यन्नग्रो

ह भवति ॥२॥

स होवाच पुनः प्राणः । पूर्ववदेव कल्पनां । किं मे वासो भविप्यतीत्याप

इति होचुर्ध्वागदयः । यस्मात्प्राणस्य वास आपस्तस्मा”द्वा एतदशिष्यन्तो भोक्ष्य-

5.2.2

५.२.७

छांदोग्योपनिषत्

२१९

५.३.४

२२१

२२२

शांकरभाष्ययुता

[५.३.७

यथेयं न प्राक्तवतः पुरा विद्या ब्राह्मणान्गच्छति तस्मादु सर्वेषु लोकेपु क्षत्र-

स्यैव प्रशासनमभूदिति तस्मै होवाच ॥७॥ इति तृतीयः खंडः ॥१३॥

स ह कुच्छ्राभूतोपप्रत्याह्येयं ब्राह्मणं मन्वानो न्यायेन विद्या वक्तव्येति

मतवा तं ह गौतमं चिरं दीर्घकालं वसेथ्येवमज्ञापयांचकाराज्ञवात् । यत्पूर्वं

प्रह्यांतवान्राजा विद्यां, यच्च पश्चाच्चिरं वसेथ्याज्ञसवान्, तन्निमित्तं ब्राह्मणं क्षमा-

पयति हेतुवचनोक्त्या । तं होवाच राजा— सर्वविदो ब्राह्मणोऽपि सन्था येन

प्रकारेण मा मां हे गौतमावदस्त्वं, तामेव विद्यालक्षणां वाचं मे ब्रूहि, इत्यज्ञान-

त्तेन त्वं जानीहि । तत्रास्ति वक्तव्यं— यथा येन प्रकारेणयं विद्या प्राक्तवत्तो

ब्राह्मणात्र गच्छति न गतवती, न च ब्राह्मणा अन्यां विद्यामनुशासितवन्तः,

तथैतत्प्रसिद्धं लोके यतः, तस्मादु पुरा पूर्वं सर्वेषु लोकेपु क्षत्रस्यैव क्षत्रजातेः

एवान्या विद्यया प्रशासनं प्रशास्तृत्वं शिष्याणामभूद्भूव । क्षत्रियपरंपरयैवेयं

विद्येतावन्तं कालमागता । तथास्यहमेतां तुभ्यं वक्ष्यामि, स्वतःसंप्रदानादूध्वं

ब्राह्मणागमिष्यति । अतो मया यदुक्तं तक्षन्तुमहसीत्युक्त्वा तस्मै होवाच

विद्यां राजा ॥ इति तृतीयः खंडः॥

५.३.—

'पंचम्यामाहुतावाप:' इत्ययं प्रश्नः प्राथम्येनानुप्रक्रियते । तदपकरणमनु

इतरेषामपकरणमनुकूलं भवेदिति । अग्निहोत्राहुत्योः कार्यारंभो यः स उक्तो

वाजसनेयके—'तं प्रति प्रश्नः । उत्कांति राहुत्योर्गतिः प्रतिष्ठा तृप्तिः पुनरात्तिलो-

कं प्रत्युत्थायी' इति । तेषां चापकरणमुक्तं तत्प्रैव— 'ते वा एते आहुती

हुने उत्कामतस्ते अंतरिक्षमविशतस्ते अंतरिक्षमेवाध्वनীয়ं कुर्वते वायूं समिधं

मरोचोरेव शुक्लामाहुति ते अंतरिक्षं तपयतस्ते तत उत्कामत इत्यादियेवमेव पूवं-

वदिवं तपयतस्ते तत आवर्तते । इमामाविश्य तपयितवा पुरुषमाविशतः । ततः

त्रिभिाविश्य लोकं प्रत्युत्थायी भवति' इति । तत्राग्निहोत्राहुत्योः कार्यारंभमात्र-

मेवप्रकारं भवतीत्युक्तम् । इह तु तं कार्यारंभमम्रिहोत्रापूर्व विपरिणामलक्षणं पं-

चगा प्रविभज्यामितवेनोषणसुतरमर्गप्रतिपत्तिसाधनं विधितस्न्राह—

भसौ वाव लोको गौतमाम्रिसतस्यादित्य एव समिद्यमयो धूमोदहर-

चिंश्रंद्रमा अंगारा नक्षत्राणि विस्फुलिंगा: ॥१॥

असौ वाव लोको गौतमाम्रिरित्यादि । इह प्रातर्ग्रह्निहोत्राहुती हुते

पयादिसाधने श्रद्धापुरःसरे आहवनीयाम्रिसमिद्धूमार्चिरंगारविस्फुलिंगभाविते

५.४.१

२२३

५.७.२

छांदोग्योपनिषत्

५२५

समानमन्यत। अन्नं जुह्हति त्रीण्यादिसङ्कृतम्। तस्या आहुते रेतः संभवति ॥२॥ इति सप्तमः खंडः ॥

५.७.—

योषा वाव गौतमात्रिस्तस्या उपस्थ एव समित्। तेन हि सा पुत्रोत्पादनाय समिध्यते । यदुपमन्त्रयते स धूमः । वीष्णुबादुपमन्त्रणस्य । योनिरर्चिर्लोहितत्वात् । यदंतः करोति तेऽगाराः अग्निसंबंधात्। अभिनंदा: सुखलवाविस्फुलिङ्गाः शुद्रत्वात् ॥

॥१॥ तस्मिन्नेतस्मिन्नौ देवा रेतो जुह्हति तस्या आहुतेर्भः संभवति ॥२॥ इति अष्टमः खंडः ॥

तस्मिन्नेतस्मिन्नै देवा रेतो जुह्हति । तस्या आहुतेर्भः संभवतीति । एवं श्रद्धासोमवर्षणावृताहवनीयकर्मणाप एवं गर्भामूर्तिता । तत्राप्याहुतिसमवायित्वात्प्राधान्यविचक्षा— आपः पंचाम्यामाहुतै पुरुषवचसो भवन्तीति । न त्वाप एवं केवलाः सोमादिकार्यमारभन्ते । न चापो अत्रिङ्कृताः सन्तीति ।

त्रिवृत्कृतत्वेऽपि विशेषसंज्ञालाभो दृष्टः पृथिवीयामिमाम आपोड्यमप्यारिखन्यतम-बाहुल्यनिमित्तः । तस्मात्मुदितान्येव भूतान्यच्वाहुल्यात्कर्मसमवायी नि सोम-दिक्कार्यारंभकान्याप इत्युच्यते । द्रव्यते च द्रवबाहुल्यं सोमऋष्ठचन्द्रेतेदेहेषु । बहुद्रवं च शरीरं यद्यपि पार्थिवम् । तत्र पंचम्यामाहुतौ हुतायां रेतोरुपा आपो गर्भंभूता: ॥

इति तु पंचम्यामाहुतावप: पुरुषवचसो भवन्तीति स उल्बावृतो गर्भों दश वा नव वा मासान्तः शायित्वा यावद्वाथ जायते ॥१॥

५.८.—

इति त्वेवं तु पंचम्यामाहुतावप: पुरुषवचसो भवन्तीति व्याख्यात एकः प्रश्नः । यत्तु युलोकादिषु प्रत्यावृत्योराहुत्योः पृथिवीं पुरुषं क्रियं कमेणाविश्य लोकं प्रत्युत्थायी भवतीति वाजसनेयके उक्तं, तत्रप्रासङ्गिकमिहोच्यते । इह च प्रथमे प्रश्ने उक्तं — वेध यदितोऽधि प्रजा: प्रयन्तीति । तस्य चायमुपक्रमः । स गर्भोऽपां पंचमः परिणामविशेषः आहुतिकर्मसमवायिनीभां श्रद्धाशब्दवाच्य-नामुल्बावृत उल्बेन जरायुणा आत्रतो वेष्टितो दश वा नव वा मासान्तमातुः कुशले शायित्वा यावत्ता कालेन न्यूनेनातिरिक्केन वा अथानंतरं जायते ॥

१५

226

[५१.२

5.10.1

227

228

5.10.3

२३०

शांकरभाष्ययुता

[५.१०.४

शरीरेष्टादिफलमुपभुंजाना आसते॥

तस्मिन्यथावत्संपत्मुचिव्वाड्यैतैमेवाध्वानं पुनर्निवर्तन्ते न्ते यथेतमाकाशाद्वायुर्भूत्वा वायुर्भूत्वा धूमो भवति धूमो भूत्वाा्रं भवति॥५॥

यावत्तदुपभोगनिमित्तस्य कर्मण: क्षय:, संपत्ति: येनैति संपात: कर्मण: क्षयो यावत्संपातं यावत्कर्मण: क्षय इत्यर्थ:।

तावत्तावदिंशचंद्रमंडल उषित्वा अथान्तरमेतमेव वश्यमाणमध्वानं मार्ग पुनर्निवर्तन्ते। पुनर्निवर्तन्त इति प्रयोगात्पूर्ववैम॑यस॒रुचंद्रमंडलं गता निवृत्तास्ताश्चास॑त्ति गम्यते।

तस्मादिह लोक इष्टादिकर्मोपचिय चंदं गच्छ॑न्ति। तत्रक्षये चावर्त॑न्ते। क्षणमात्रमपि तत्र स्थातुं न लभ्यते स्थितिनिमित्तकर्मक्षयात् सदक्षयादिव प्रतीयते॥

तत्र किं येन कर्म॑णा चंद्रमंडलमारूढस्तस्य सर्वस्य क्षये तस्मादवरोहणं, किं वा सावशेष इति।

किं तत:। यदि सर्वस्यैव क्षय: कर्मण: चंद्रमंडलस्थस्यैव मोक्ष: प्राप्नोति।

तिष्ठतु तावत्तत्रैव। मोक्ष: स्यात्तत्र वेति। तत आगतस्य तेह शरोरोपभोगादि न संभवति।

तत: शेषेणेति स्मृतिविरोधश्व स्यात्। ननु इष्टपूर्तदत्तकृत्यतिरेकेणापि मनुष्यलोके शरोरोपभोगनिमित्तानि कर्माण्यनेकानि संभव॑न्ति, न च तेषां चंद्रमंडल उपभोग:।

अतोऽक्षीणानि तानि। यत्रनिमित्तं चंद्रमंडलमारूढस्तान्येक क्षीणान्नत्यविरोध:।

शेषशब्दश्व सर्वेषां कर्मेत्वसामान्यादविरुद्ध:। अत एवं च तत्॑रैव मोक्ष: स्यादिति दोषाभाव:।

विरुद्धानेकयो॑नुपभोगफलानां च कर्मणामेकस्य जंतोरारंभकत्वसंभवात्।

न चैकस्मिन् जन्मनि सर्वकर्मणां क्षय उपपद्यते।

ब्रह्महत्यादेश्चैकस्य कर्मणोऽनेकजन्मारंभकत्वसंबंधात्। स्थावरादिषु प्राप्तेषु चान्यतमूढानामुक्तपृथक्त्वात्।

कर्मणां चासंभवे संसारानुपपत्ते:। तस्मान्नैकस्मिन् जन्मनि सर्वेषां कर्मणामुपभोग:॥

यतु केऽपि दुच्यते-- सर्वकर्माश्रयोपरमदैन् प्रयेण कर्मणां जन्मारंभकत्वम्।

तत्र कानिचित्कर्म॑णिारंभकत्वेनैव तिष्ठ॑न्ति कानिचिज्जन्मारभत: इति नोपपद्यते।

मरणस्य सर्वकर्माभिय॑जकत्वात्स्वगोच॑राभिय॑जकप्रदीपवदिति। तद्‌-सत्।

सर्वस्य सर्वात्मकत्वेऽप्युपगमात्। न हि सर्वस्य सर्वात्मकत्वे देशकालनिमित्ताव॑रुद्धत्वात्सर्वात्मकत्वं सर्वत्रोपपद्यते।

तथा कर्मणामपि साध्र्यपाणि भवेत्। यथा च पूर्वाऽनुभतमनुष्यमयूर्म॑टादिजन्म-

२३२

[५.१०.६

शांकरभाष्ययुता

५.१०.६

२३३

234

5.10.7

5.10.8

5.10.—

236

[ ५.११.१

५.११.५

238

[5.12.1]

५.१३.२

२४०

५.१८.१

२४१

१६

242

५.२४.१

५.२४.—

244

[6.1.1

६.१.३

२४५

छांदोग्योपनिषत्।

246

[६.१.७

६.२.१

२४७

२

२४८

[६.२.२

६.२.२

छांदोग्योपनिषत्

२५९

घटकपालादिश्रेदै: । यथेव सदेव सर्वप्रकारावस्थं, कथं प्रागुत्पत्तेरिदमासी-

दित्युच्यते । ननु न श्रुतं त्वया सदेवेत्यवधारणं इदंशब्दवाच्यस्य कार्यस्य ।

प्राप्तं तर्हि प्रागुत्पत्तेरसदेवाश्रितेंद्रशब्दवाच्यं, इदानामिदं जातमिति । न ।

सत एव इदंशब्दबुद्धिविषयत्वात्‌ अवस्थावाच्यावस्था सदेव पिंडघटादिशब्दैरुद्‌-

विषयत्वेनावतिष्ठते तद्वत्‌ । ननु यथा मृत्पिंड एव पिंडघटायापि, तद्वत्सदुद्धेरेन्यबुद्धि-

विषयस्वात्‌ कार्यस्य सतोडन्यद्रुत्वंतरं स्यात्कार्यजातं यथाश्रादौः । न । पिंड-

घटादीनां इतरतरव्यभिचोऽपि मूर्तवाच्यभिचारात्‌ । यदपि घट: पिंडं व्यभि-

चरति पिंडश्च घटं, तथापि पिंडघटौ मूर्तं न व्यभिचरत: तस्मान्मूर्तमिदं पिंड-

घटौ । व्यभिचरति त्वश्वं गौर्वा गाम् । तस्मान्मृदादिसंस्थानमात्रं घटादय:।

एवं सत्संस्थानमात्रमिदं सर्वमिति युक्तं प्रागुत्पत्ते: सदेवेति । वाचारंभणमात्रत्वात्‌

विकारसंस्थानमात्रस्य ।

ननु निरवयवं सत्‌ 'निष्कलं निष्क्रियं शांतं निरवयं निरंजनं, दिव्यो

ह्यमूर्त: पुरुष: सबाह्याभ्यंतरো ह्यज:' इत्यादिश्रुतिभ्यो, निरवयवस्य सत:

कथं विकारसंस्थानोपपत्ते: । नैष दोष: । रज्वादौ यवयवकल्प्य: सर्पादिसंस्थानवत्‌

बुद्धिपरिकल्पितेभ्य: सदवयवेभ्यो विकारसंस्थानोपपत्ते: । 'वाचारंभणं विकारो

नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यं' एवं सदेव सत्याभिति श्रुते: । एकमेवाद्वितीयं परमार्थे-

इदंबुद्धिकालडपि ।

तदैकक्ष बहु स्यां प्रजायेयेति तत्तेजोडसृजत ततेज एक्षत बहु स्यां

प्रजायेयात इति । तदपोडसृजत । तस्माद्यत्र कच शोचति स्वेदते वा पुरुषस्तेजस

एव तदध्यापो जायन्ते ।

तत्सदैक्षतेक्षां दर्शनं कृतवत्‌ । अतक्ष न प्रधानं सांख्यपरिकल्पितं जग-

त्का एणं । प्रधानस्याचेतनत्वाभ्युपगमात्‌ । इदं तु चेतनर्माक्षितृत्वात्‌ । तत्क-

थमैकक्षतेलयाद्‌— बहु प्रभूतं स्यां भवेयं प्रजायेय प्रकरोणोत्पद्येय । यथा मृत्‌

घटाद्याकारण यथा वा रज्ज्वादि सर्पाद्याकारेण बुद्धिपरिकल्पितेन । असदेव तर्हि

सर्व यदृश्यते रज्जुरिव सर्पाकारंन । न । सत एव द्वैतभेदेन अन्यथाग्रहण-

त्वात्स्वसत्त्व कस्माच्चिद्विति ब्रूम: । यथा सतोडन्यदृष्ट्वंतरं परिकल्प्य पुन-

स्तस्यैव प्रागुत्पत्ते: प्रध्वंसाच्चोर्ध्वमसत्क्वं ब्रुते तादृक्‌;, न तथास्माभि: कदा-

चित्काचिदपि सतोऽन्यदाभिधानाभिधेयं वा वस्तु परिकल्प्यते । सदेव तु सर्वमभि-

250

[६.२.३

६.२.४

६.२.—

६.३.२

254

६.४.४

२५६

[ ६.४.६

258

६.८.३

२६३

264

[६.८.४

६.८.६

२६५

छांदोग्योपनिषत्

व्यं प्राप्तं, तदिहोक्तमेव दृश्यमिति पूर्वोक्तं व्यपदिशति । यथा तु खलु येन प्रकारेण इमास्तेजोबन्न्राख्यास्तिस्रो देवता: पुरुषं प्राप्य त्रिषु त्रिवृदेकैक भवति तदुक्तं पुरस्तादेव भवति 'अन्नमशितं त्रेधा विधीयते' इत्यादि । तथैवोक्तमन्नादीनामशितानां ये मध्यमा धातवस्ते सात्मधातुकं शरीरमुपचिन्वन्तीत्युक्तम् । मांसं भवति लोहितं भवति मज्जा भवत्यस्थि भवतीति । ये त्वाणिष्ठा धातवो मन: प्राणं वाचं देहस्यांत:करणसंघातमुपचिन्वन्तीति उक्तं— तन्मनो भवति स प्राणो भवति सा वाग्भवतीति । सोऽयं प्राणकरणसंघातो देहे विशीर्णे देह-

नतरं जीवाधिष्ठितो येन ऋमेण पूर्वदेहात्प्रच्युतो गच्छति तदाह, भस्य हे सोम्य पुरुषस्य प्रयतो म्रियमाणस्य वाड्मनसी संपयते मनस्युपसंहियते । अथ तद्-हृज्ज्योतयो न वदतोति । मन:पूर्वको हि वाग्व्यापार: । 'यद्रे मनसा ध्यायति तद्वाचा वदति' इति श्रुते: । वाच्युपसंहतायां मनसि मनो मननव्यापारेण केवलं वदति । मनोडपि यदोपसंहियते तदा मन: प्राणे संपन्न भवति शुष्कसकल

इव । तदा पार्श्वस्था ज्ञातयो न विजानातीयाहु: । प्राणश्च तदध्वोच्च्छ्वासी स्व-त्मन्युपसंहतबाह्यकरण: संवर्यविद्यायां दर्शनादस्तपादादीन्वाक्षपनर्मर्स्थानानि निकुंतत्निवोऽसृजन् कमेणोपसंहृततेजसि संपघते । तदहुर्जातयो न चलतीति । मृतो नेति वा विचिकित्सन्तो देहमालभमाना उष्णं चोपलभमाना देह उष्णो जीवतीति । यदा तदप्यौष्यालिंग तेज उपसंहियते, तदा ततेज: परस्यां देवतायां प्रशाम्यति । तदैवं कमेणोपसंहते स्वमूलं प्राप्ते च मनसि तत्स्थो जीवोऽपि शुषु-

स्कालवत् निमित्तोपसंहारादुपसंहियमाण: समस्तस्यामर्षपदवीकं चदुपसंहियते सदेव संपयते न पुनर्देहान्तराय शुषुत्पादिवोत्तिष्ठति । यथा लोके सभये देशे वर्त-मान: कथंचिदिवाभयं देश प्राप्तस्तद्वत् । इतरस्वनात्मज्ञस्तस्मादेव मूलात्शुषुप्-

दिवोत्थाय मृत्का पुनर्देहजालमाविशति यस्मान्मूलादुत्थार्य देहमाविशति जीव:॥ स य एषोडणिमैतदात्म्यमिदं सर्वं तरसत्यं स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति । भूय एव मा भगवान्विज्ञपयत्विति तथा सोम्येति होवाच ॥७॥ इति अष्टम: खंड: ॥

स य: सदाख्य एष उक्तोडणिमाणुभावो जगतो मूलमैतदात्म्यं एतत्स-दात्मा यस्सर्वस्य तत् एतदात्म तस्य भाव ऐतदात्म्यम् । एतेन सदाख्येन आत्मना आत्मवत्सर्वामिदं जगत् । नान्योडस्तस्यात्मा संसारी। 'नान्यदतोऽस्ति

६.९.३

छांदोग्योपनिषत्

२६७

मृनिमित्तां यां यां जातिं प्रतिपन्ना आमुर्यामग्रादीनां व्याघ्रोडहं सिंहोऽभित्येवं, ते तत्कर्मज्ञानवासनांकिताः सन्तः सत्प्रविष्टा अपि तद्र्वेनैव पुनराभवन्ति पुनः सत आगत्य व्याघ्रो वा सिंहो वा वृको वा वराहो वा कीटो वा पतंगो वा दंशो वा मशको वा यथात्पूर्वमिह लोके भवन्ति बमूचुरित्यर्थः, तदेव पुनरागत्य भवन्ति । युगसहस्रकोऽन्तरितापि संसारिणो जन्तोर्या पुरा भाविता वासना सा न नश्यतीत्यर्थः । 'यथाप्रज्ञं हि संभावना:' इति श्रुत्यंतरात् ॥ स य एषोडणिमैतदात्म्यमिदं सर्वं तरसल्यं स आत्मा तरवमसि श्वेतकेतो इति भूर एव मा भगवान्विज्ञापयत्विति तथा सोम्येति होवाच ॥४॥ इति नवमः खंडः ॥

ताः प्रजा यस्मिन्प्रविश्य पुनराविर्भवन्ति, ये त्वितोऽन्ये सत्सत्यात्माभिसंधा यमणुभावं सदात्मानं प्रविश्य नावर्तन्ते, स य एषोडणिमेत्यादि व्याख्यातेमे । यथा लोके स्वकीयें गृहे सुत उत्थाय ग्रामान्तरं गतो जानाति स्वगृहादागतोस्मीत्येवं सत आगतोडस्मीति च जंतूनां कस्याद्विज्ञानं न भवतीति, भूर एव मा भगवान्विज्ञापयत्वित्युक्तस्तथा सोम्येति होवाच पिता ॥ ६.९.— इमा: सोम्य नद्यः पुरस्तात्प्राच्यः स्यन्दन्ते पश्चाद्प्रतीच्यस्ताः समुद्रमेवापियन्ति स समुद्र एव भवति । ता यथा तत्र न विदुरियमहमस्मीत्यहमस्मीति ॥३॥

शृणु तत्र दृष्टान्तं— यथा सोम्येमां नद्यो गंगाद्याः पुरस्तात्पूर्वां दिशं प्रति प्राच्यः स्रंदन्ते पश्चात्प्रतीच्यां दिशं प्रति सिंधवो गच्छन्तीतः प्रतीच्यः, ताः समुद्राद्भोनिधेर्जलधैराक्षिप्ताः पुनर्दृष्टिरूपेण पतिता गंगादिदीरूपेण पुनः समुद्रमंभोनिधिमेवापियन्ति स समुद्र एव भवति । ता नद्यो यथा तत्र समुद्रे समुद्रात्मनैकतां गताः न विदुर्जानन्तीयं गंगास्मीयं यमुनास्मीति च ॥

एवमेव खलु सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सत आगम्य न विदुः सत आगच्छामह इति त इह व्याघ्रो वा सिंहो वा वृको वा वराहो वा कीटो वा पतंगो वा दंशो वा मशको वा यथाद्दवन्ति तद्भाववन्ति ॥३॥ स य एषोडणिमैतदात्म्यमिदं सर्वं तरसल्यं स आत्मा तरवमसि श्वेतकेतो इति भूर एव मा भगवान्विज्ञापयत्विति तथा सोम्येति होवाच ॥३॥ इति दशमः खंडः ॥

६.११.३

२६२

६.११.—

270

६.१३.२

272

[ ६.१४.२

शांकरभाष्ययुता

तस्य यथाभिनन्हं प्रमुच्य प्रन्यूादेतां दिशं गंधारा एतां दिशं ब्रजे-

ति स ग्रामाद्रामं पृच्छन्पंडितो मेधावी गंधारानेवोपसंपद्येतैवमेवेहाचार्यव-

नुपुरुषो वेद तस्य तावदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्येऽथ संपत्स्य इति ॥२॥

एवं विक्रोशतस्तस्य यथाभिनन्हं यथा बंधनं प्रमुच्य काारणिक:

कश्चिदेतां दिशमुत्तरतो गंधारा एतां दिशं ब्रजति प्रन्यूात्। स एवं काारणिकेन

बंधनान्मोक्षतां ग्रामान्नान्तरं पृच्छन्पंडित उपदेशान्मेधावी परोपदिष्टग्रामप्र-

वेशमार्गावधारणसमर्थः सङ्गंधारानेवोपसंपद्येत । नेतरों मूढमदिंदेशान्तरदर्शन

तृडूवा। यथायं दृष्टान्तो वार्तितः— स्वविषयेऽभ्यो गंधारेम्यः पुरुषस्तस्करैरभि-

नद्धाक्षोऽदिविवेको डिड्डिमूढोऽशनाय पिपासादिमान्नियग्रतस्करायनेकभयानर्थत्रातायुतं

अरण्यं प्रवेशितो दुःखार्तो विक्रोशान्बंधनेभ्यो मुमुक्षु:सिष्पत्ति, स कथंचिदेव काारण

णिकेन केनचिन्मोक्षितः स्वदेशान्गंधारानेवापन्नो निवृत्तः सुख्यभूत । एवंमव

सतों जगदात्मस्वरूपात्तेजोबन्नादिमयं देहारण्यं वातपित्तकफराधिरमेदोमांसास्थि

मज्जाशुक्रकफमूत्रपुरोषवत् शीतोष्णादानैकद्रव्दुखचद मो'हंपटाभिनद्धाक्षो भायो-

पुत्रामित्रपशुबंध्वादिदृष्टाननेकविषयतृष्णापाशितः पुण्यापुण्यादितस्करैः प्रवेशितः,

अहंमुष्य पुत्रो, ममैते बांधवा:, सुख्यहं दुःखी मूलः पंडितो धार्मिको बंधु-

माझातो मृतो जोर्णः पापी, पुत्रो मे मृतो, धनं मे नष्टं, हा हतोऽस्मि, कथं

जीविष्यामि, का मे गति:, किं मे त्राणं, इत्येवमनेकशतसहस्रार्णव्लानिव-

कोशन कथंचिदेव पुण्यातिशयात्परमकाारणिकं कंचित्सद्रह्मातमविदं विमुक्तबंधनं

ब्रह्मिष्ठं यदा आसादयति तेन च ब्रह्मविदा काारण्यादर्शीत्संसारविषयदोषदर्शन

मना विरक्तः संसाराविषयेभ्यो— निःसृत्य संसार्यमुख्य पुत्रस्वादिधर्मवोनिक

तर्हि सद्यत्तत्वमसि— इत्यविद्यामोहपटाभिनहनान्मोक्षितो गंधारपुरुषवच स्वं

सदार्मानमुपसंपद्य सुखी निवृत्तः स्यादित्येतमेवार्थमाह— आचार्यवान्पुरुषो वे-

दति । तस्यास्यैवमाचार्यवतो मुक्ताविद्याभिनहनस्य तावदेव तावानेव कालखिरं

क्षेप: सदात्मस्वरूपसंपत्तेरिति वाक्यशेषः। कियान्कालशिरिमत्युच्यते, यावन्न

विमोक्ष्ये न विमोक्ष्यत इत्येतत्पुरुषव्यत्सयेन सामध्यीत्। येन करणे शरीर-

मारब्धं तस्योपभोगेन क्षयादेहपातो यावदिस्यर्थः। अथ तदैव सत्संपत्त्स्ये संप-

तस्यति इति पूर्ववत्। न हि देहमादस्य सत्संपत्तवः करमेदोऽस्ति येनाशुचाह

आनंतर्यार्थः स्यात् ॥

६.१४.२

274

[६.१५.१

6.16.1

२७६

६.११६.३

शांकरभाष्ययुता

पप्रच्छ कथं नु भगवः स आदेशो भवतीति। स एषोडधिकृतः श्रोता मन्ता विज्ञाता तेजोबन्नमयं कार्यकरसंघातं प्रविश्य परैव देवता नामरूपव्याकरणाय आदर्श इव पुरुषः सूर्यादिरिव जलादौ प्रतिबिंबरूपेण। स आत्मानं कार्यकरनेप्यः प्रविभक्तं सदूपं सर्वात्मकं प्राक् पितुः श्रवणात् विजानात्। अथेदानीं पित्रा प्रतिबोधितः तत्त्वमसादित्यादिहेतुभिरभिक्ष तत्त्वमसि इति वाक्यं श्रुत्वा स देवोऽहमस्मीति विज्ञातवान्। द्विवचनमध्यायपरिसमाप्त्यर्थम्॥ किं पुनरत्र षष्ठे वाक्यप्रमाणेन जनितं फलमात्रंनि? कर्तृत्वभोक्तृत्वयोरधिकार्तृविज्ञाननिष्ठतिस्तस्य फलं वयमवोचाम। स्वंशावद्वाच्यमर्थं श्रोतुं मन्तुं चाधिकृतत्वमविज्ञातविज्ञानफलार्थं। प्राक्चेतस्माद्विज्ञानादहमेवं करिष्याम्यमुष्मिहेत्रादीनि कर्माणि, अहमत्र अधिकृतः, एषां च कर्मणां फलमिदामुत्र च भोक्ष्ये, कृतेषु वा कर्मसु कृतकर्तव्यः स्यां, इत्येवं कर्तृत्वभोक्तृत्वयोरधिकृतोदस्मीत्यात्मनि यद्विज्ञानं सभ्यत्स्मि, यद्यमुजगत इहुबक्रमेवादित्यां तत्वमसीत्यनेन वाक्येन प्रतिबुबुध्य निवार्तंत। विरोधात्। न होकस्मिन्नद्वितीये आत्मन्यमहहमस्मीति विज्ञाते ममेदमन्यदनं कर्तव्यमिदं कृत्वास्य फलं भोक्ष्य इति वा सिद्विज्ञानमुपपद्यते। तस्मात्सत्याद्वितीयात्मविज्ञाने विकारानृतजीवात्मविज्ञानं निवर्तते इते युक्तम्। ननु तत्वमसीखत्र त्वंशब्दवाच्येऽर्थे सद्बुद्धिरादियत इथादित्यमनआदिषु ब्रह्मादिबुद्धिः। यथाच लोके प्रतिमादिषु विष्णवादिवुद्धिस्तद्वत्। नतु सदेव त्वमिति। यदि सदेव श्वेतकेतुः सत्यकथमात्मानं न विजानीयाच्चित् तस्सै तत्वमसीत्युपदिश्यते। न आदित्यादिवाक्यवैलक्षण्यात्। आदित्यो ब्रह्मेत्यादौ इति शब्दद्यवधा- नान्न साक्षाद्ब्रह्मत्वं गम्यते। रूपादिमत्वाच्चादित्यादीनाम्। आकाशामनसोऽश्वेतिश- वद्रव्यवधानादेवाब्रह्मत्वम्। इह तु सत एवेह प्रवेशं दर्शयित्वा तत्वमसीति निरंकुशं सदात्मभावमुपदिशति॥

६.१६.३

२७७

छांदोग्योपनिषत्

॥ षष्ठोऽध्याय: ॥

278

7.1.3

271

280

७.३.१

७.३.—

२८२

७.४.२

284

7.5.2

7.5.-

७.६.२

७.६.—

286

७.९.१

२८८

[७.१०.२

शांकरभाष्ययुता

विषयानुव्यर्थ:। अप्संभवत्वाच तृण्णेः अम्बूपासनात्वसिमांश भवति। समा-

नम्न्यत्॥ इति दशमः खंडः॥ ७.१०.—

तेजो वावाद्वच्यो भूयस्तद्वा एतद्रायुमागृह्याकाशमभितपति तदाहुर्नि-

शोचति नितपति वर्षिष्यति वा इति तेज एव तप्त्वा दर्शयित्वाथाप: सृजते

तदेतदूर्ध्वामिश्र तिर्यक्प्रशिश्र विद्युद्राहादाश्रान्ति तस्मादाहुर्विद्योत्तते स्त-

नयति वर्षिष्यति वा इति तेज एव तप्त्वा दर्शयित्वाथाप: सृजते तेज उपा-

स्रवति ॥११॥

तेजो वावाद्वच्यो भूयः। तेजसोऽङ्कारणत्वात्। कथमङ्कारणत्वमिस्याह—

यस्मादब्धोनिस्तेजस्तस्माद्वा एत्तेजो वायुमागृह्यावष्टभ्य स्वात्मना निश्वली-

कुरु वायुमाकाशमभितपत्याकाशमभिग्नुपत्तपति यदा, तदाहुर्लौकिका नि-

शोचति संतपति सामान्येन जगत् नितपति देहानलो वर्षिष्यति वै इति। प्रसिद्ध

हि लोके कारणमभूयात् दृश्यवतः कार्य भविष्यतीति विज्ञानम्। तेज एव तप्त्वा-

मात्मानमूढूतं दर्शयित्वा अथानंतरमपः सृजते अतोडप्सृष्ट्वात् भूयोडद्वयस्तेजः

किंचान्यत्तदेततेज एव स्तनयित्नुरुपेण वर्षहेतुभवति। कथम्। ऊर्ध्वामिश्रे,ध्व-

गाभिर्विद्युद्दिस्तीर्याभिश्र सह आहादाः स्तनयनशब्दाश्रान्ति।

तस्मातदर्शनादाहुर्लौकिकाः विद्योतते स्तनयति वर्षिष्यति वै इत्यायुक्तार्थम्।

अतस्तेज उपास्वेति॥

स यस्तेजो ब्रह्मेत्युपास्ते तेजस्वी वै स तेजस्वतो लोकान्भास्वतोऽप-

हत्ततमस्कानमिसिध्यति यावत्तेजसो गतं तत्नास्य यथाकामचारो भवति

यस्तेजो ब्रह्मेत्युपास्ते तस्मादभगवस्तेजसो भूय इति तेजसो वाचो भूयांस्वात

तन्मे भगवानब्रवीदिति ॥२२॥ इति एकादशः खंडः॥

तेज उपासनफलं— तेजस्वी वै भवति। तेजस्वत एव च लो-

कान्भास्वतः। प्रदीपवतोडपहत्ततमस्कान बाह्याद्यात्मिकानानुपनिततमस्कानभि-

सिध्यति। ऋज्वर्थमन्वत्॥ इति एकादशः खंडः॥ ७.११.—

आकाशो वाव तेजसो भूयानाकाशो वै सूर्याचन्द्रमसौभौ विद्युनक्षत्रा-

ष्यभिराकाशेनाहल्याकाशेन श्रोत्रयाकाशेन प्रतिश्रुणोऽयाकाशो रमत भा-

काशे न रमत आकाशो जायत आकाशमाभिजायते भाकाशमुपास्स्वेति ॥१३॥

आकाशो वाव तेजसो भूयान्। वायुसाहितस्य तेजसः कारणत्वाद्योन्त्रः।

7.13.1

7.13

7.14

७.१५.१

२९२

७.१५.३

शांकरभाष्ययुता

सीति न ब्राह्मणहासोक्ति ॥३॥

अथैनानेव उत्कृष्टप्राणांस्त्यक्देहनाथान् यद्यपि शूलेन समासं समस्य व्यतिषंदहेह्यत्यस्य संदहेत् एवमप्यतिकूरं कर्म समासक्त्यादिप्रकारेण दहन-लक्षणं तद्वहसंवद्धमेव कुर्वाणं नैवैनं त्रय: पितृहेत्यादि । तस्मादन्वयव्यतिरेकावगम्यते एतत्पित्ताद्योऽपि प्राण एवति ॥ प्राणो ह्यवैतसि सर्वाणी भवति स वा एष एवं पञ्चयज्ञे मन्वान एवं विज्ञानश्रुतिवादी भवति । तं चेद्युरतिवाच्यसौति ब्रूयाद्वा-पहुवीत ॥४॥ इति पंचदश: खंड:॥

स वा एष प्राणविदेवं यथोक्तप्रकारेण पञ्चयज्ञफलतोऽनुभवन्त्रेवं मन्वान उपपत्ति-भिश्रितयज्ञेव विज्ञान्तुरपत्तिभि: संयोज्यैवमेवति निश्चयं कुर्वन्त्यर्थ: । मनन-विज्ञानाभ्यां हि सभूत: शास्त्रार्थौ निःश्रितौ दृष्टा भवति । भत एव पञ्चयज्ञवादो भवति नामावाशांतमतित्य वदनशीलो भवतीत्यर्थ: । तं चेत् त्रूयुरस्तं ययेबमति-वादिनं सर्वदा सवै: शदेनामाशांतमतित्य वर्तमानं प्राणमेव वदन्त्येवं परयन्तमतिवदनशीलमतिवादिनं ब्रह्मादिस्तंबपर्यंतस्य हि जगतः प्राण आत्माडहमिति स्रुवाणं यद त्रूयुरतिवाच्यसीति । वाङ्मतिवायस्स्माति त्रूयान्नापहुवीत । कसमाद्यसावपहुवीत । यत्राणं सर्वेश्वरमयमहंसम्मीत्या मत्पेनोपगत: ॥ इति पंच-दश: खंड: ॥

७.१५.—

स एष नारद: सर्वांतिशय प्राण स्वमात्मानं स्वात्समानं भ्रातृ नात: पर-मस्तीत्युपरराम । न पूर्ववत्कर्मास्त भगव: प्राणात भूय इति प्रपच्छ यतस्त-मेव त्रिकारानृतब्रह्मविज्ञानेन परितुष्टमकृतार्थ पर मार्थसय । तिवादिनमात्मानं मन्य-मานं योग्यं शिष्यं मिथ्यामहविशेषादिप्रच्याययन्नाह भगवान्नत्कुमार:-एष तु वा अतिवदति य: सत्येनातिवदति सोऽहं भगव: सख्येनाति-वदानोति सत्यं र्वेव विजिज्ञासितव्यामिति सत्यं भगवो विजिज्ञास इति ॥१॥ इति षोडश: खंड: ॥

एष तु वा अतिवदंति यमहं वेद्याभि, न प्राणविदतिवादी परमार्थत: । नामावपेक्षं तु तस्यातिवादित्वम् । यस्तु भूमाख्यं सर्वांतिक्रांतं तत्परमार्थ- सत्यं वेद सोऽतिवादीयत आह — एष तु वा अतिवदति य: सख्येन परमार्थसत्य-सत्यं वेद ॥

७.१६.१

७.१६.—

7.19.1

294

7.20

७.२४.१

२९६

७.२४

७.२५.२

२९७

७.२५.

298

[७.२६.१

शांकरभाष्ययुता

7.26.2

299

200

8.१.३

३०१

304

8.3.1

301

२०६

शांकरभाष्ययुता

[ ८.३.३

॥४॥

॥५॥

इति तृतीय: खंड: ॥

8.३.५

३०७

208

8.4.1

8.4

8.5.1

१९०

[ ८.९.३

हितैः

ब्रह्मचर्यसाधनवद्भिरोद्न्यैन जीयात इत्यपराजिता नाम पूः पुरी ब्रह्मणो

हिरण्यगर्भस्य। ब्रह्मणा च प्रभुणा विशेषण मितं निर्मितं तच हिरणमयं सैवर्णं

प्रभुविमितं

मंडपमिति वाक्यशेषः॥

तच ऐकतावरं च षयं चार्णवौ ब्रह्मलोके ब्रह्मचर्येणानुविंदन्ति तेषामे-

वैष

ब्रह्मलोकतेषां सध्येभू लोकेऽपि कामचारो भवति ॥

तत्त्र ब्रह्मलोके इतार्णवौ यावर्णयाव्यावुक्कौ ब्रह्मचर्येण साधनेनानु-

विंदन्ति

ये तेषामेवैष यो व्याख्यातो ब्रह्मलोकः। तेषां च ब्रह्मचर्यसाधनवतां

ब्रह्मविदां सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति। नान्येषामब्रह्मचर्यपराणां बाह्याविष-

यासक्तबुद्धीनां

कदाचिदपीतगर्थः।

नन्वत्र 'त्वमिंद्रस्त्वं यमस्त्वं वरुण' इत्यादिभिरियर्था कश्चित्स्तूयते महाहः:,

एवमिष्टादिभिः

शब्दैन स्रीयादिविषय तृष्णानिवृत्तिमात्रं स्तू्यर्हि, किं तर्हि, ज्ञानस्य

मोक्षसाधनत्वादेवेषादिभिः स्तूयत इति केचित्। न॥ स्त्र्यादिबह्नाविष-

यतृष्णाप्रहृताचित्तानां

प्रत्यगात्मविवेकविज्ञानानुपत्तेः। 'परां चि खानि व्यतृणत्स्व-

यंभूस्तस्मात्पराड्वृषयति नान्तरात्मन्‌' इत्यादिश्रुतिस्मृतिशतेभ्यः। ज्ञानसहका-

रिकार्णं

स्त्र्यादिविषयतृष्णानिवृत्तिसाधनं विधातव्यमेवेति युक्तैव तत्स्तुतिः।

ननु च यज्ञादिभिः स्तुतं ब्रह्मचर्यमिति यज्ञादीनां पुरुषार्थसाधनत्वं गम्यते। स च

तिवह

ब्रह्मलोकं प्रति यज्ञादीनां साधनत्वमभिप्रेत्य यज्ञादिभिरब्रह्म-

चर्य स्तूयते। किं तर्हि, तेषां प्रसिद्धं पुरुषार्थसाधनत्वमपेक्ष्य। यथा इन्द्रादिभी

राजा

न तु यन्त्रेन्द्रादीनां व्यवहारस्तैव राजा इति, तद्वत् ॥

य इमेडणवदयो ब्रह्मलौकिकाः संकल्पजाश्च पित्रादयो भोगाः, ते किं

पार्थिवा

आप्याश्च यथेह लोके दृश्यन्ते तद्वद्‌दर्शनवृक्षपुष्पः:स्वर्णमंडपानि, आहोस्च-

न्मनसप्रभयमात्राणीति। किंचातः, यदि पार्थिवा आप्याश्च स्थूलाः स्थूल्याकाशो

समाधानानुपपत्तेःः

पुराणे च मनोमयानी ब्रह्मलोके शरीरादीनिति वाक्यं विरु-

ध्येत। 'अशोकमहिममू‌' इत्याप्य श्रुतयः। नतु समुद्राः सारितः सरांसि

वाप्यः

कूपा यज्ञा वेदा मन्त्रादयश्च मूर्तिमन्तो ब्रह्माणमुपतिष्ठन्ते इति मानसत्वे

विरुध्येत। पुराणस्मृतिभिः। न॥ मूर्तिमत्वे प्रसिद्धरूपाणामेव तत्र गमनानुपत्तेः।

तस्मात्प्रासिद्धमूर्तिंग्यतिरेकेण

सागरादीनां मूसंतरं सागरादिभिरुपपत्तं ब्रह्मलोक-

गन्तृ कल्पनीयम्‌। तुल्यायां च कल्पनायां यथाप्रसिद्धा एक मानस्य आकारवत्यः

8.5.8

311

8.६.३

३१३

२१४

८.६.५

शांकरभाष्ययुक्ता

तावता कालेनादित्यं गच्छति प्राप्नोति क्षिप्रं गच्छतीत्यर्थः। न तु तावतैव काले-

नेति विचक्षितम्। किं तर्मादित्यं गच्छतीत्युच्यते— एतद् खलु प्रसिद्धं ब्रह्मलो-

कस्य द्वारं य आदित्यः, तेन द्वारभूतेन ब्रह्मलोकं गच्छति विद्वान्। अतो विदुषां

प्रपदनं, प्रपच्यते ब्रह्मलोकमननेन द्वारेणेति प्रपदनम्। निरोधनं निरोधोSमा-

दित्यादौंदुषां भवतीति निरोधः। सौरेण तेजसा देह एव निरुद्धा: सन्तो

मूर्ध्नन्या नाड्या नोक्तमन्त एवर्थः। ‘विष्वङ्‌डूनन्या’ इति श्लोका्त्‌॥

तदेष श्लोकः। शतं चैका च हृदयस्य नाड्यस्तासां मूर्धानमभिनि:-

सृतेका। तयोध्वमाय निःसृतस्वमेति विष्वड्‌डूनन्या उत्क्रमणे भवन्त्युत्त्क्रमणे

भवन्ति ॥६॥ इति षष्ठः खंडः॥

तदेतास्मिन्न्यथोक्तेडर्थे एष श्लोको मंत्रो भवति। शतं चैका चैकोत्तरशतं नाड्यो

हृदयस्य मांस्पिंडभूतस्य संबंधिन्यः प्रधानतो भवन्ति। आनंत्यादेहनाडीनाम

तासामेकां मूर्धनिमाभिनिःसृता वैनगती। तयोध्वमाय नि:सृच्छन्त्यमृतत्वममृत-

भावमेति। विष्वड्‌डूननागतयास्तिर्यग्वेसर्पिण्य ऊर्ध्वमागाश्चान्या नाड्यां भवन्ति

संसरगमनद्वारभूता:, न त्वमृतत्वाय। किं तर्हि, उत्क्रमण एवोत्त्क्र्न्थैमेव

भवन्तीत्यर्थः। द्विरभ्यासः प्रकरणसमाप्त्यर्थः॥ इति षष्ठः खंडः॥ ८.६.—

'अथ य एष संप्रसादोऽSमाच्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योति-

रूपेणाभिनिष्पद्यत एष आत्मेति होवाचैतदमृतमभयमेतद्‌ब्रह्म’ इत्युक्तम्। तत्र

कोडसौ संप्रसादः, कथम् वा तस्याधिगमो यथा सोडSमाच्छरीरात्समुत्थाय परं

ज्योतिरुपसंप्रपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते? तेन स्वरूपेणाभिनिष्पद्यते से किं तद्ब्रह्म

आत्मा? संप्रसादस्य च देहसंबंधानि पररूपाणि ततो व्यत्कथंस्वरूपम्? इति

एतेड्थो वक्तव्या इत्युत्तरो ग्रंथ आरम्यते। आह्गयायिका तु विद्याप्रणसंप्रदान-

विधिप्रदर्शनार्था च, राजसेवितं पान्थीयमितवत्‌।

य आत्मापहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्‌विशोको

विजिघत्सोडपिपास: सत्यकाम: सत्यसंकल्प: स विज्ञानसंतय: स सर्वांश्ल लोका-

नाम्रोति सर्वांश्र कामान्यस्तमार्मानमनुविद्य विजानातीति ह प्रजापति-

होवाच।

य आत्मा अपहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्‌विशोको

विजिघत्सोडपिपास: सं्यकाम: सत्यसंकल्प: यस्योपासनायोपलद्‌ध्यर्थं हृदयपुंडरीकर्माभिहितं यस्मि-

8.77.1

315

८.७.४

३१७

छांदोग्योपनिषत्

३१८

8.8.3

519

३२०

[ ८.८.९. ]

सुः खलव्यं यत एवंस्वभावो वदेति खिद्यमाना आहुः शिष्टाः । असुराणां हि यस्मादश्रद्धानादिलक्षणैषोपनिषत् । तयोपनिषदा संस्कृता︰ सन्तः प्रेतस्य शरीरं कुगपं भिक्ष्या गंधमाल्यादिलक्षणया वसनेन वासोऽदिनाच्छादनादिप्रकारेणालङ्कारेण ध्वजपताकादिकरणेनेत्येवं संस्कुर्वान्ति । एतै कुणपसंस्कारेणामुं प्रेत्य प्रतिपत्तव्यं लोकं जेष्टयन्तो मन्यन्ते ॥ इति अष्टमः खंडः ॥

शांकरभाष्ययुता

८.८.—

अथ इन्द्रोदपप्रैप देवानेतद्रयं ददर्श यथैव खल्वयमस्मिंच्छरीरे साध्वलङ्कृते साध्वलङ्कृतो भवति सुवसने सुवसनः परिष्कुते परिष्कृत एवमेव यमरिमन्बंधेडधो भवति स्वामे स्वामः पारिवृक्णे पारिवृणोडस्यैव शरीरस्य नाशमन्वेष नश्यति नाहमत्र भोग्यं पडियामिति ॥१॥

अथ ह किलेंद्रोडपप्रैप देवानेैैगाडकौर्यामपदा युक्तत्वात् गुरोरवचनं पुनः पुनः स्मरन्नेव गच्छन्नद्रक्ष्यमाणं भयं स्वात्मग्रहणानिमित्तं ददर्श हि ष्वान् । उद्गरावष्टान्तेन प्रजापतिना यदर्थो न्याय उत्कस्तदेकदेशो मघवतः प्रत्यभात् बुद्धौ, येन च्छायात्मप्रहणे दोषं ददर्श । कथं । यथैव खल्वयमस्मिंच्छरीरे साध्वलङ्कृते छायात्मापि साध्वलङ्कृतो भवति सुवसने च सुवसनः परिष्कुंत परिष्कृतो यथा नखलोमादिदेहावयवापगमे छायात्मापि परिष्कृतो भवति नखलोमा- दिरहितो भवति, एवमेवायं छायात्माऽस्मिंच्छरीरे नखलोमादिभिदेहावयव- त्वस्य तुल्यत्वादंधे चक्षुषोऽपगमेऽन्धो भवति स्वामे स्वामः । स्वामः किलेकनेत्रः तस्यांधत्वेन गतत्वात । चक्षुर्नाशिका वा यस्म सदा धावति स स्वामः । परिवृ- क्ण इच्छन्नदस्तिरिच्छन्नपदो वा । स्वामे परिवृकणे वा देहे छायात्मापि तथा भवति । तथा स्य देहस्य नाशमन्वेष नश्यति । अतः नाहमत्र अस्मिंच्छायात्मदर्शने देह- त्मदर्शने वा भोग्यं फलं पश्यामीति ॥

स समीपाणिः पुनरेयाय तं ह प्रजापतिरुवाच मघवन्यच्छान्तहृदयः प्राण्राजिः साधं विरोचनेन किमिच्छन् पुनरागम इति स होवाच यथैव खल्व- यं भगवोडस्मिंच्छरीरे साध्वलङ्कृते साध्वलङ्कृतो भवति सुवसने सुवसनः परिष्कुते परिष्कृत एवमेवायमस्मिन्नंधेडधो भवति स्वामे स्वामः परिवृक्णे पारिवृक्णोडस्यैव शरीरस्य नाशमन्वेष नश्यति नाहमत्र भोग्यं पडिया- मीति ॥२॥

एवं दोषं देहच्छायात्मदर्शनेडध्यवस्य स समित्पाणिब्रह्मचर्यं वस्तुं पुनरेयाय ।

8.9.2

३२१

8.9.-

२१

822

8.10.1

शांकरभाष्ययुता

दुष्यति ॥१॥

य आत्मापहतपाप्मादिलक्षणो 'य एषोडक्षिणि' इत्यादिना व्याख्यात एष सः। कोडसौ? यः स्वप्र महीयमानः रुच्यादिभिः पूरुप्यमानश्वरति अनेकविधान्स प्रभोगाननुभवतीत्यर्थः। एष आत्मेति हवाचेत्यादि समानम्। स हैवमुक्त इंद्रः शान्तहृदयः प्रवव्राज। स ह प्रजाप्यैव देवात्पर्र्वदक्षिणाग्निमार्जनमान भयं ददर्श। कथम्। तदिदं शरीरं यद्यंधं भवति, स्वप्रात्मा योडनंधः स भवति। यदि साममिदं शरीरमसामक्ष म भवति। नैवैष स्वप्रात्मा स्व देहस्य दोषेण दुष्यति ॥ न वधेनास्य हन्यते नास्य स्वाम्येण स्वामो 'न्ति त्वेवैनं विच्छादयन्तीवाप्रियवेतद् भवत्यपी रोदितीव नाहमत्र भोग्यं पश्यामीत । २। स समीपणि: पुनरेयाय तं ह प्रजापतिरुवाच मघवन्यच्छांतहृदयः प्राप्राजी: किमिच्छन्नुपरागाम इति स होवाच तद्यधपीदं भगवः शरीरमंधं भवत्यनंधः स भवति यद्य स्वाममो नैवैषोडस्य दोषेण दुष्यति ॥३॥

न वधेनास्य हन्यते नास्य स्वाम्येण स्वामो 'न्ति त्वेवैनं विच्छादयन्तीवा- प्रियदेतद् भवत्यपी रोदितीव नाहमत्र भोग्यं पश्यामीत्येवमेवैष मघव- ज्जिति होवाचेतं त्वेव तेभ्योडनुजानाम्यस्मै वसपराणि द्वात्रिंशतं वर्षाणि वयास तस्मै होवाच ॥४॥ इति दशमः खंड:॥

नाप्यस्य वधेन हन्यते छायात्मवत्त चास्य स्वाम्येण स्वामः स्वप्रात्मा भवः। यदध्यायादौ आगममात्रेणोपनयस्तं 'नास्य जरयैतजर्जीर्यति' इत्यादि तदिद न्यायेनोपपादयितुपनयस्तम्। न तावद्यं छायात्मवद्देहदोषयुक्तः किंतु ध्यान्ति त्वेवैनमू। एवशब्द इव'र्थे। ध्यान्तीवैनं केचनति दृष्टश्रुम्। न तु ध्यान्त्य- वेति। उत्तरेषु सर्वेष्विदशदर्शनात्। नास्य वधेन हन्यत इति विशेषणात् ध्यान्ति त्वेवेति चेत्। नैवम्। प्रजापतिं प्रमाणीकुर्वतोदितवादित्वापादनानुपपत्तेः। 'एतदमृतं' इत्येतत्प्रजापतिवचनं कथं मृषा कुर्यादिंद्रतं प्रमाणीकुर्वन्। ननु च्छायापुरुषे प्रजापतिनोक्ते 'अस्य शरीरस्य नाशमन्वेष नश्यति' इति दोषमभ्य- दधातथेदहापि स्यात। नैवम्। कसमात्? 'य एषोडक्षिणि पुरुषो दृश्यते' इति न च्छायात्मा प्रजापतिनोक्क इति मन्यते मघवान्। कथम्। अपहतपाप्मादिलक्षण

पुष्टे यदि च्छायात्मा प्रजापतिनोक्क इति मन्यते, तदा कथं प्रजापति प्रमाणो-

8.10.4

१२४

८.११.—

8.12.1

325

२२६

[ ८.१२.१

8.१२.१

३२७

328

8.12.1

शांकरभाष्ययुता

८.१२.३

३२९

२३०

8.१२.४

३३१

द्वादश: खंड:

३३२

[ ८.१३२.६ ]

नाप्योति सर्वांश कामान्दानीन्तनोडपि। कोडसौ। इन्द्रादिवत् यस्तमात्मान-

मजुविद्य विजानातीन्ति ह सामान्येन किल प्रजापतिरुवाच । अतः सर्वेषामा-

त्मज्ञानं तत्फलप्राप्तेश्च तुल्यैव भवतीत्यर्थः। द्विचनं प्रकरणसमाप्त्यर्थम्‌।।

इति द्वादशः खंडः ॥ ८.१२.—

रयामाच्छबलं प्रपद्य शबलाच्छेथां प्रपद्येऽक्षे इव राहाणं विधूय

पापं चन्द्र इव राहोमुखात्ममुच्य धूत्वा शरीरमकृतात्मा ब्रह्मलोकम-

भिसंभवामित्यभिसंभवामिति ॥१॥ इति त्रयोदशः खंडः॥

रयामाच्छबलं प्रपय इत्यादिमंत्रार्थः पावनो जपार्थक्च ध्यानार्थो वा।

रयामो गभीरो वर्णः रयाम इव रयामो हार्द ब्रह्म अत्यंतदुरवगाह्यात्वात् तद्वार्द

ब्रह्म ज्ञात्वा ध्यानेन तस्माच्छयामाच्छबलं शबल इव शबलः अरण्यायनेकाम-

मिश्रत्वाद्‌। इदंलोकस्य शाबल्यं तं ब्रह्मलोकं शबलं प्रपद्ये मनसा शरीरपाताद्रोध्व

गच्छेयम्‌ । यस्मादश शबलाद्रहिलोकात्‌ नामरूपव्याकरणाय रयामं प्रपद्य हार्द-

भावं प्रपन्नोडस्मीत्यभिप्रायः । अतस्तमेव प्रकृतिस्वरूपमात्मानं शबलं प्रपद्य

इत्यर्थः।। कथम्‌ शबलं ब्रह्मलोकं प्रपद्य इत्युच्यते— अश्व इव स्वानि लोमानी

विधूय कंपनेन श्रमं पांस्वादि च रोमतोडुपरिणाय यथा निर्मेलो भवति, एवं

हार्दब्रह्मज्ञानेन विधूय पापं धर्माधर्माभ्यां चन्द्र इव च राहुम्रस्तः‌, तस्माद्राहो-

मुखात्प्रमुच्य भास्वरो भवति यथा, एवं धूत्वा प्रहाय शरीरं सर्वानर्थाश्रयं इदैव

ध्यानेन कृतात्मा कृत्यकृत्यः सच्चृतं नित्यं ब्रह्मलोकमभिसंभवामिति । द्विचचन

मंत्रसमाप्त्यर्थम्‌ ॥ इति त्रयोदशः खंडः॥ ८.१३.—

आकाशो वै नाम नामरूपयोर्निर्वेहिता ते यदन्तरा तद्ब्रह्म तदमृतं स

आत्मा प्रजापते‌ः सभां चेइम प्रपद्ये यशोऽहम्‌ भवामि ब्राह्मणानां यशो राज्ञां

यशो विशां यशोऽडह्मनुपापार्सि स हाहं यशसां यशः इयेतमदरकमदंक

इयं लिङ्‌दु माभिगां लिङ्‌दु माभिगाम्‌ ॥१॥ इति चतुर्दशः खंडः ॥

आकाशो वा इत्यादि ब्रह्मणो लक्षणनिदेशार्थमध्यानाय । आकाशो वै

नाम श्रुतिषु प्रसिद्ध आत्मा । आकाश इवाशरीरत्वात्सूक्ष्मत्वाच्च । स चाकाशो

नामरूपयोः स्वात्मस्थयोः सदृष्टोः सलिलस्येव फेनस्यानीयौनिर्नेधिता

निर्वोंढा व्याकर्ता । ते नामरूपे यदन्तरा यस्मि ब्रह्मणोऽन्तरा मध्ये वर्तेते, तयोर्वो

नामरूपयोः‌रन्तरा मध्ये‌.यन्नामरूपाभ्यामपृष्टं यदित्येतत्‌ तत्‌ ब्रह्म नामरूपविलक्षणं

8.14.1

322

8.14

324

[ ८.१५.१

१.४

७

10

116

१.७

१३

[ १.१०

१.११

१.११

१७

२

१८

२०

[१.११

शांकरभाष्ययुक्त

येन च जन्मनैव विरक्ता दृश्यन्ते केचित्। केचित्तु कर्मसु प्रवृत्ता अविरक्ता विद्याविद्दृपिणः। तस्मात् जन्मोतररुतसंस्कारेम्यो विरक्तानामाश्रमांतरप्रतिपत्तिरेवेष्यते। कर्मफलत्यागुल्याच्च। पुत्रस्वर्गग्रहणादिलक्षणस्य कर्मफलस्यासंख्येयत्वात् तस्मात् च पुरुषाणां कामत्यागुल्यात्तदर्थः श्रुतेरधिको यत्नः कर्मसूपपद्यते। आशीषो बहुल्यदर्शनाद्द्रु मस्यादौ म स्यादाति। उपायत्वाच्च। उपायभूतानि हि कर्माणि विद्यां प्रतीत्यवोचाम। उपायेधिको यत्नः कर्तव्यो नोपेये। कम्मनिमित्त्वाद्विद्याया यत्नांतरानर्थक्यामिति चेत्कर्मभ्य एव पूर्वोपचितदुरितप्रतिबंधकस्यादेव विद्योत्पद्यते चेत्कर्मभ्यः पृथगुपनिषच्छ्रवणादियत्नोडनर्थक इति चेत्। न। नियमाभावात्। न हि प्रतिबंधकस्यादेव विद्योत्पद्यते न स्वेश्वरप्रसादतपोध्यानादिति नियमोडस्ति। आहिंसादीनां च विद्यां प्रयुपकारकत्वात्ताक्षादेव च कारणत्वाच्छ्रुत्वणमनननिदिध्यासनादीनाम्। अतः सिद्धान्तश्रयांतराणि सप्तभिः चाधिकृतयो विद्याया, परं च श्रेयः केवलाया विद्याया एवति सिद्धम्॥ शं नो मित्रः शं वरुणः। शं नो भवत्वर्यमा। शं न इन्द्रो बृहस्पति:। शं नो विष्णुरुरुक्रमः। नमो ब्रह्मणे। नमस्ते वायो। त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासि। त्वामेव प्रत्यक्षं ब्रह्मावादिषम्। ऋतमवादिषम्। सत्यमवादिषम्। तन्नामावीत्। तदुक्तारमावीत्। आवीन्माम्। आवीत्कारम्। ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः॥१॥ इति द्वादशोऽध्यायः॥

अतीताविद्यापानुपसर्गशमनार्थी शान्तिं पठति शं नो मित्र इति। द्वास्व्यातमेतत्पूर्ववम्॥ इति शिक्षाध्यायः॥ शं नो मित्रः शं वरुणः। शं नो भवत्वर्यमा। शं न इन्द्रो बृहस्पति:। शं नो विष्णुरुरुक्रमः। नमो ब्रह्मणे। नमस्ते वायो। त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासि। त्वामेव प्रत्यक्षं ब्रह्मादिष्यामि। ऋतं वादिष्यामि। सत्यं वादिष्यामि। तन्नामावतु। तदुक्तारमवतु। अवतु माम्। अवतु वक्तारम्। ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः॥

२.१ ]

तैत्तिरीयोपनिषत्त्।

२५

तस्माद्वा एतस्मादात्मन इति ब्रह्मण्येवात्मशब्दप्रयोगाद्द्वितिरास्त्र्मैष ब्रह्म । एतमानंदमयमात्मानमुपसंस्कामतीति च आत्मतां दर्शयति । तस्मवेशाच्च, तृष्णा तदेवानुप्रविशादिति च तस्मैव जीवरूपेण शरीरप्रवेशं दर्शयति । भतो वेदितुः स्वरूपं ब्रह्म । एवं तर्हात्मविज्ञानकर्तृत्वं, आत्मा ज्ञातोति हि प्रसिद्धम् । सोऽपि आत्मविज्ञाति व कामयते ज्ञानकर्तृत्वप्रसिद्धेः । अतो ज्ञानकर्तृत्वज्ञानार्थद्वैतव्युक्तं, अनित्यत्वमसंगाच्च । यदि नाम ज्ञानज्ञानामिति भावरूपता ब्रह्मणः तदाऽऽप्यानित्यत्वं प्रसज्येत, पारतंत्र्यं च । धात्वर्थानां कारकापेक्षत्वात् ज्ञानं च धात्वर्थः । अतोडस्याऽऽनित्यत्वं परतंत्रता च । न, स्वरूपाव्यतिरेकेण कार्यत्वोपचारात् । आत्मनः स्वरूपं ज्ञान्तिर् न ततो व्यतिरिच्यते अतो नित्येव । तथापि बुद्धेरुपाधिलक्षणाश्रुरादिद्वारैरुपचारेण परिणामिन्द्या ये शब्दाऽकाराश्र्मासा: ते आत्मविज्ञानस्य विषयभूता उत्पद्यमाना एव आत्मविज्ञानेन व्याप्ता उत्पद्यन्ते । तस्मादात्मविज्ञानावभासाश्र ते विज्ञानशब्दवाच्यार्थधात्वर्थभूता आत्मन एव धर्मा विक्रियारूपा इत्यविवेकिभिः परिकल्प्यन्ते ॥

यत्तु ब्रह्मणो विज्ञानं तत्स्ववित्त्र्प्रकाशद्रुग्न्यत्नत्वाच्च ब्रह्मस्वरूपाव्यतिरिक्तं स्वरूपमेव तत् । न तत्करणांतरसदृशपेक्षं । नित्यस्वरूपत्वात् सर्वभावानां च तेनाविभक्तदेशकालत्वात्कालाकाशादिकारणत्वाच्च निरतिशयसूक्ष्मत्वाच्च । न तस्यान्यदविज्ञेयं सूक्ष्मं व्यवहिनं विप्रकृष्टं भूतं भवद्वविष्यद्व्वास्ति । तस्मात्सर्वज्ञं तद्ब्रह्म । मंत्रवर्णाच्च— 'अपाणिपादो जवनों गहีता पश्यत्यचक्षुः स शृणो-त्कर्णः । स वेत्ति वे द्यं न च तस्यास्ति वेत्ता तमाहुरग्रयं पुरु षं महान्तम्' इति । न हि विज्ञातुर्विज्ञातिरपिर्लोभो विद्यते विनाशित्वान्न तु तादृत्तीयमस्ति' इत्यादिश्रुतेर् । विज्ञानस्वरूपाव्यतिरेकात्कारकादिनिमित्तानपेक्षत्वाच्च ब्रह्मणो ज्ञानस्वरूपत्वेऽपि नित्यत्वप्रसिद्धेः । अतो नैव धात्वर्थस्तदक्रियारूपत्वात् । अत एव च न ज्ञानकर्तृ त्, तस्मादेव च न ज्ञानशब्दवाच्यमपि तद्ब्रह्म । तथापि तद्भाववाचकेन बुद्धिद्दर्मविषयेण ज्ञानशब्देन तल्लक्ष्यते, न तूच्यते, शब्दप्रवृत्तिहेतुत्वादिधर्मार्थहेतुत्वात् । तथा सत्यशब्देनापि । सर्वविशेषप्रत्यस्त-मितस्वरूपत्वाद्ब्रह्मणो बाह्यस्तत्त्वसामान्याविषयेण सत्यशब्देन लक्ष्यते सत्यं ब्रह्मोति । न तु सत्यशब्दवाच्यमेव ब्रह्म । एवं सत्यादिशब्दैरितरतरसामान्यादि-न्यानियम्यनियामकाः सन्तः सत्यादिशब्दवाच्याऽऽत्तन्निवर्तका ब्रह्मणो, लक्ष-

28

[२.१

३६

शांकरभाष्ययुता

[ २.६

विजानतस्तद्राह— सन्तं विद्यमानं ब्रह्मस्वरूपेण परमार्थसदात्मापन्नमेवंविदुः

विदुर्‌ब्रह्माविदः। ततस्तत्स्माद्वस्तुतत्त्ववेदनान्तसोऽन्येषां ब्रह्मविद्विज्ञेयो भवतित्यर्थः। अथवा यो नास्ति ब्रह्मोति मन्यते स सर्वस्यैव सन्मार्गस्य वर्णाश्रमादिव्यवस्थालक्षणस्याश्रद्धयानतया नास्तित्वं प्रत्यपयते तद्वह्रप्रतिपत्तव्यर्थत्वात्तस्य।

अतो नास्तिकः सोऽस्ति नास्तिक इत्यते लोके। तद्विपरीतः सद्विदस्तु श्रेष्ठ इति चेद्, स तद्‌ब्रह्मप्रतिपत्तिहेतुं सन्मार्गे वर्णाश्रमादिव्यवस्थालक्षणं श्रद्धधानतया यथावत्त्विपयते यस्मात्ततस्तस्मात्सन्तं साधुमार्गस्थमेनं विदु: साधवः।

तस्मादस्तीतस्तस्य पूर्वस्य विज्ञानमयस्यैव एव शरीरे विज्ञानमये भवः शारीर आत्मा। कोऽसौ। य एष आनन्दमयः। तं प्राति नास्त्याशंका नास्तित्वे। अपोढसर्वविशेषत्वातु ब्रह्मणो नास्तित्वं प्रत्याशंका युक्ता।

सर्वसामान्याच्च ब्रह्मणः यस्मादेवं अतस्तस्मात् अथानंतरं श्रोत: शिष्यस्यानुप्रश्ना आचार्योक्तमन्वेते प्रश्र्वा अनुप्रश्र्वा:—

सामान्यं हि ब्रह्म आकाशादिकारणत्वाद्वाद्दृशोऽविदुष:। अतः अविदुषाप ब्रह्मापातेराशंक्यते। उताप आविद्वानमु लोकं परमात्मनामितः प्रेत्य

कस्मिन्, चनशब्द्रोऽप्येथे:, आविद्वानपि गच्छाति प्रामोति? किं वा न गच्छतीति द्वितीयोऽप प्रश्नो दृश्यते। इति बहुवचनात्। विद्वांसं प्रत्यनयौ प्रश्नो—यद्-

विद्वान्सामान्यं कारणमपि ब्रह्म न गच्छति, ततः विदुषोऽपि ब्रह्मागमनमाशंक्यते। अतस्तं प्राते प्रश्न आहो विद्वानिति। उकारं च वक्ष्यमाणमधस्तादप-

कृष्य तकारं च पूर्वस्मादुतश्रद्धाद्याःसद्य आहो इत्येतस्मात्पूर्वमुतशब्दः संयोज्य प्रच्छति उताहो विद्वानिति। विद्वान्‍ब्रह्मावदाप काष्ठादितः प्रेत्यास्मिन् लोके

समश्रुते प्रामोति। समश्रुते उ इत्येवं र्यितेड्यादेशे यलोपे च ऋते ककारस्य

प्लुतिः समश्रुतार उ इति। विद्वानसमश्रुतेऽपुं लोके। किं वा यथाऽविद्वानेवं

विद्वानाप न समश्रुत इत्यपरः प्रश्नः। द्वौ वा प्रश्नौ विद्वद्विद्वद्रपेक्षयोः

बहुवचनं तु सामर्थ्यप्रश्नान्तरापेक्षया घटते। 'असद्‌ब्रह्मेति वेद चेत्।

आस्ति ब्रह्मेति चेद्‌' इति श्रवणादास्ति नास्तीते संशयः। ततोडध्रप्राप्तः किमास्ति

नास्तीति प्रथमोऽनुप्रश्नः। ब्रह्मणोऽपक्षपातित्वाद्विद्वानगच्छति न गच्छतीति

द्वितीयः। ब्रह्मणः समत्वेऽप्याविदुष इव विदुषोऽप्यगमनमाशंक्य किं विद्वान्-

सामश्रुते प्रामोति इति श्रुत्याऽऽस्ति नास्तीति संशयः। ततः किं नास्तीति

२.६

तैत्तिरीयोपनिषत्

३९

२.६

तैत्तिरीयोपनिषत्

४१

निहितं तत्वत्ययावभासविशेषेणोपलभ्यमानं अस्तीत्येवं विजानीयादित्युक्तं भवति । तदेतस्मिन्नर्थे ब्राह्मणोक्त एष श्लोको मंत्रो भवति । यथा पूर्वेषामनमयाव्यात्मप्रकाशकः पंचस्वपि, एवं सर्वांतरमात्मास्तित्वप्रकाशकोऽपि मंत्रः कार्यद्वारेण भवति ॥ इति षष्ठोऽनुवाकः ॥

असद्वा इदमग्र आसीत् । ततः वै सदजायत । तदात्मानं स्वयमकुरुत । तस्मात्तत्वकुरुतमुच्यत इति । यदैतत् तत्वकृतम् । रसो वै सः । रसं ह्येवायं लब्ध्वाऽऽनंदी भवति । को ह्येवान्यात्कः प्राण्याद् । यदेष आकाश आनंदो न स्यात् । एष ह्येवानंदयति । यदा ह्येवैतस्माद् अयियेद् अनात्म्ये दि निरुक्ते दि लयनेद् भयं प्रतिष्ठां विंदते । अथ सोऽभयं गतो भवति । यदा ह्येवैतस्माद् उदरमंतरं कुरते । अथ तस्य भयं भवति । तदेव भयं हि दुष्पोऽमन्वानस्य । तदप्येष श्लोको भवति ॥ इति सप्तमोऽनुवाकः ॥

असद्वा इदमग्र आसीत् । असदिति व्याकृतनामरूपविशेषविपरीतरूपम विरुतं ब्रह्मोच्यते । न पुनरत्यंतमेवास्त । न ह्यसतः सज्जन्मास्ति । इदमिति नामरूपविशेषवद्यारुतं जगत् अग्न इति पूर्वं प्रागुप्तत्तैर् एवासच्छब्दवाच्यमासीत । ततोऽसतो वै सत्प्रविभक्तनामरूपविशेषमजातोत्पन्नम् । किं ततः प्रविभक्तं कार्यमिति पितुरिव पुत्रः । नेत्याह । तदुसच्छब्दवाच्यं स्वयमेवात्मानेवाकुरुत कृतवत् । यस्मादेवं तस्मादेव सुरुतं स्वयं कर्तुच्यते । स्वयं कर्ता ब्रह्मेति प्रसिद्ध लोके सर्वकारणत्वात् । यस्माद्वा स्वयमकरोत्तसर्व आत्मना । तस्मात्पुण्यरूपेगापि तदेव ब्रह्म कारणं सुरुतमुच्यते । सर्वथापि तु फलसंभंदाद् नित्ये चेतनवत्कारणे सत्युपपयते, तस्मादस्ति तत्सुरुतप्रसिद्धेः । इतिश्रुति । कुतः । रसत्वात । कुतो रसत्वप्रसिद्धिर् इत्यतः वै सः । रसो नाम तृप्तिहेतुरानंदकरो मधुराम्लादिः प्रसिद्धो लोके । रस्मेव हि अन्य लब्ध्वा प्राप्य आनंदी सुखी भवति । नास्ति आनंदहेतुत्वं दृष्टं लोके । बाह्यानंदसाधनरहिता अध्यनेऽनिरेषणा द्विजा बाह्यरससाभादि सोऽनंदं दर्शयन्ति विद्वांसः, नूनं ब्रह्मैव रसस्तेषाम् । वस्मादस्ति तत्पमानंदकारणं रसवद्ब्रह्म । इतिश्रुति । कुतः । प्राणनादिक्रियाद्

२.७

२.८

तैत्तिरीयोपनिषत्

८५

विशेषतः शतगुणेनानंदोत्तर्‌ष उपपद्यते। प्रथमं त्वकामहंताग्रहणं मनुष्यविषयभोगकामानभिहतस्य श्रोत्रियस्य मनुष्यानंदाच्छतगुणेनानंदोत्तर्‌षो मनुष्यगंधर्वेष तुल्यो वक्तव्य इत्येवमर्थम्। साधुयुवाऽऽध्यायक इति श्रोत्रियत्वाऽऽवृजिनत्वे गृह्येते। ते विशिष्टे सर्वत्र। अकामहतर्तं तु विषयोत्कर्षापकर्षणत: सुखोत्कर्षापकर्षणाय विशेष्यते। अतोडकामहतग्रहणं, तद्विशेषत: शतगुणसुखोत्तर्‌षोपलव्धे: अकामहतत्वस्य परमानंदश्राविसाधनत्वविधानार्थं।

देवगंधर्वा जातित एव। चिरलोकलोकानामिति पितॄणां विशेषणम्। चिरकालस्थायी लोको येषां पितॄणां ते चिरलोकलोका इति। आजान जान इति देवलोकस्तस्मिन्‌ज्ञाने जाता आजानजाः देवाः, स्मार्तकर्मविशेषतो देवलोकान्‌पु जाता:।

कर्मदेवा ये वैदिकेन कर्मणाऽऽहुत्रादिना केवलेन देवान्‌पियन्ति। देवा इति त्र्यक्षरशद्‌द्विर्‌मुच्:। इंद्रस्तेषां स्वामी। तस्याचार्थे बृहस्पति:। प्रजापतिर्विराट् त्रैलोक्यशरीरौ रज्‍ज्ञा समस्तिदृष्टरूप: संसारमंडलवापी।

यत्र तत्रै आनंदभेदा एकर्तां गच्छन्ति नित्य धर्मश्र तांनमित्तो ज्ञानं च तद्विषयमकामहतत्वं च निरतिशयं यत्र, स एष हिरण्यगर्भो रज्‍ज्ञा तस्थौ एष आनंद: श्रोत्रियेणाऽऽवृजनेनाकामहतेन च सर्वत्र: प्रत्यक्षमुपलभ्यते। तस्मादेतानि श्रीणि साधनानि-त्वगम्यते। तत्र श्रोत्रियत्वाऽऽवृजिनत्वे नियते, अकामहतत्वं तु तद्‌रूध्यते इति प्रकृष्टसाधनता अवगम्यते।

तस्याकामहत्वपर्यन्तश्रोत्रियप्रत्यक्‍षो ब्रह्मानंदो यस्‍य परमानंदस्य मात्रैकदेश:। 'एतस्यैवानंदस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति' इति श्रुत्यंतरात्। स एष आनंदो यस्‍यानंदो मात्रा समुत्पद्यत इव विशिष्ट: प्रभिवक्ता यत्रैकतां गतः, स एष परमानंद: स्वाहार्विदोऽद्वैतत्वात्। आनंदानंदत्‍वोश्‍नाविभागोऽत्र ॥

स यश्र्रायं पुरुषे। यश्र्रासावादित्ये। स एक:। स य एवंवित्। अस्माल्‍लोकात्‍प्रेति। एतन्‍न प्राणमयमात्मानमुपसंक्रामति। एतन्‍मनोमयमात्मानमुपसंक्रामति। एतन्‍विज्ञानमयमात्मानमुपसंक्रामति। एतमानंदमयमात्मानमुपसंक्रामति। तद्‍द्येष श्‍लोको भवति ॥५॥ इति अष्टमोऽनुवाक:।

हिता: परमे व्योमन्‍न्यकाशादिकार्य सृज्‍ड्वा अहंपूर्वं, तद्‍वानुविष्ट:; स य इति हित:। यो गुहायां निहित: परमे व्योमन्‍यकाशादिकार्य सृज्‍ड्वा अहंपूर्वं, तद्‍वानुविष्ट:; स य इति हित:।

28

३.१

54

36

५६

भवतो यद्यापि, तथापि न प्राणापानानिमित्तावेव, किं तर्हि ऋद्धिनिमित्तौ । तस्माद्द्रुहो योगक्षेमात्मना प्राणापानयो: प्रतिष्ठितमित्युपास्यम् । एषमुत्तरेप्वन्येषु तेन तेनात्मना ऋद्धावोपास्यम् । कर्मणो ब्रह्मानिर्वर्त्यत्वादस्त्यो: कर्मात्मना ब्रह्म प्रतिष्ठितमित्युपास्यम् । गातिरिति पाद्यो: । विमुक्तिरिति पायु: । इत्येता मानुषार्घ-

नुष्येषु भवा मानुष्या: समाझा: आध्यात्मिक्य: समाझा ज्ञानानि विज्ञानान्युपासनार्थ: । अथानंतरं दैवाद्दैव्यो देवेषु भवा: समाझा उच्यन्ते । वृष्टिरिति वृष्टौ । वृष्टेरन्नादिद्दारेण तृप्सिहेतुत्वाद्द्रह्मैव तृप्त्यात्मना वृष्टौ व्यवस्थितमित्युपास्यम् । तथान्येपु तेन तेनात्मना ब्रह्मैवोपास्यम् । तथा बलरूपेण विद्युत् ॥

यश इति पशुषु । ज्योतिरिति नक्षत्रेषु । प्रजातिरमृतमानंद इत्युपस्थे । सर्वामित्याकाशे । तत्प्रतिष्ठत्युपासीत । प्रतिष्ठावान्भवाति । तन्मह इत्युपासीत । महान्भवाति । तन्मन इत्युपासीत । मानवां

भवति यशोरूपेण पशुषु । ज्योतीरूपेण नक्षत्रेषु । प्रजातिरमृतममृतत्वसंप्राप्ति: पुत्रेण ऋणविमोक्षद्रारणानंद: सुखमित्येतत्सर्वमुपस्थनिमित्तं ब्रह्मैवानेनात्मनोपस्थे प्रतिष्ठितमित्युपास्यम् । सर्वे द्वाकाशे प्रतिहित्तमतो यत्सर्वमाकाशे तद्ब्रह्मैवेत्यु-

पास्यम् । तच्चाकाशं ब्रह्मैव । तस्मात्तत्सर्वस्य प्रतिष्ठित्युपासीत । प्रतिहागुणोप-

सानात्मप्रतिष्ठावान्भवाति । एवं पूर्वेप्वपि यद्यत्राधिगतं फलं तद्ब्रह्मैव तदुपासनात्द्रान्भवतीति दृश्यद्यम् । श्रुत्यंतराच्च— 'तं यथा यथोपासते तदेव भवति' इति । तन्मह इत्युपासीत । महो महस्वगुणवत्तदुपासीत । महान्भवाति । तन्मन

इत्युपासीत । मननं मन: । मानवांनभवाति मननसमर्धो भवति ॥३॥

तन्मन इत्युपासोत । नम्यन्तेऽस्मै कामा: । तद्ब्रह्मेत्युपासीत । ब्रह्मवान्भवाति । तद्ब्रह्म: परिमर इत्युपासीत । पर्येणं प्रियन्ते द्विषन्त: सपत्ना: । परि येडप्रिय भ्रातृव्या: । स यश्र्रायं पुरुषे । यश्र्रासावादित्ये । स एक: ॥४॥

तन्नम इत्युपासीत । नमनं नमो नमनगुणवत्तदुपासीत । नम्यन्ते प्रह्ही-

भवन्त्यस्मा उपासित्रे कामा: काम्यन्त इति भोग्या विपया इत्यर्थ: । तद्ब्रह्मेत्युपासीत । ब्रह्म परिवृढतममित्युपासीत । ब्रह्मवास्तद्रुणां भवाति । तद्ब्रह्मण: परिमर: परिम्रियन्तेऽस्मन्मंच देवता विद्युद्दृष्टिप्टशंद्रमा

58

[ ३.१०

मुपसंक्रम्य। इमाँल्लोकान्कामात्री कामरूप्यनुसंचरन। एतत्साम गायन्नास्ते हाऽऽवु हाऽऽवु हाऽऽवु ॥५॥

अन्नमयादिकमेण आनन्दमयमात्मानमुपसंक्रम्यैतत्साम गायन्नास्ते । सत्यं ज्ञानमित्यस्याः ऋचोऽर्थो व्याख्यातो विस्तारेण तद्विकारणभूतया आनन्दवल्ल्या । 'सोऽश्नते सर्वान्कामान्सह ब्रह्मणा विपश्चिता' इति तस्य फलवचनस्यार्थविस्तरेणोक्तः । के ते, किंविपया वा सर्वे कामा:, कथम् वा ब्रह्मणा सह समश्नुते, इत्येतदृक्वच्यमितीदं वाक्यमारम्भ्यते । तत्र पितापुत्रारुण्याचिकीयां पूर्वविद्याश्रयभूतायां तपो ब्रह्मविद्यासाधनमुक्तम् । प्राणादेराकाशान्तस्य च कार्यस्यात्नात्रद्वेन विनियोगश्रुक्तः । ब्रह्मविषयोपासने च । ये च सर्वे कामा: प्रतिनियतानेकसाधनसाध्या आकाशादिकार्यभेदविषया एते दर्शिताः । एकत्वे पुनः कामकामितवानुपपत्तिः । भेदजातस्य सर्वस्यात्मभूतत्वात् । तत् कथम् युगपद्ब्रह्मस्वरूपेण सर्वकामाननेविन्त्समश्नते इत्यच्यते— सर्वात्मत्वोपपत्तिरित्याह— पुरुषादित्यस्यात्मैकत्वविज्ञानेनापोह्यतेहकार्षापकर्षणवत्तन्मयादनात्मनोडविद्याकल्पितैक्रमेण संक्रम्य आनन्दमयान्तान्सत्यान् ज्ञानमनन्तं ब्रह्माह्लादिधर्मकं स्वाभाविकमानन्दमजममृतमभयमद्वैतं फलभूतमपन्न इमाँल्लोकान्भूरादीननुसंचरति ति व्यवह्रितेन संबंधः । कथमनुसंचरन । कामात्री कामतोऽन्नमस्येति कामात्री । तथा कामतो रूपाण्यस्येति कामरुपी । अनुसंचरनर्श्चातमनेमालोकान्मल्हेनानुभवन् । किम्, एतत्साम गायन्नास्ते । समत्वात् ब्रह्मैव साम सर्वान्तररूपं गायन् शब्देनात्मैवैतत् प्रख्यापयच्ह्लोकानुगुण्यार्थे तद्विज्ञानफलं चातोऽऽरुतार्थत्वं गायन्नास्ते तिष्ठति । कथम् । हाडवु हाडवु हाडवु । अहो इत्येतस्मिन्नर्थेऽन्तं विस्मयस्याप्यनर्थम् ॥

अहमन्नमहंन्नमहन्नम् । अहमन्नादोऽहन्नादोऽहन्नादः । अहं श्लोककृदहं श्लोककृदहं श्लोककृत् । अहमस्मि - प्रथमज ऋतास्य । पूर्व देवेभ्यो अमृतस्य नाभायि । यो मा ददाति स इदेव माऽऽश्वा: । अहमन्नमदन्तमाश्रि । अहं विश्वं भुवनमध्य-भवाऽऽल्म् । सुवर्न ज्योती: । य एवं वेद इत्युपनिषत् ॥६॥ इति तैत्तिरीयोपनिषत् दशामोऽनुवाकः ॥ इति भृगुवल्लो ॥ इति तैत्तिरीयोपनिषत् ॥

क: पुनरसौ विस्मय इत्यच्यते— अद्वैत आत्मा निरंजनोऽपि सन्नह्मे-

३.१०

66

११.११६

शांकरभाष्यचुतः

तत्साधनानुरूपैव तेषामसौ विरजो ब्रह्मलोक इत्येषा ज्ञानयुक्तकर्मवतां गतिः । पूर्वोक्तस्तु ब्रह्मलोकः केवलकर्मिणां चंद्रलक्षण इति ॥ इति प्रथमः प्रश्नः ॥

॥ द्वितीयः प्रश्नः ॥

प्राणादत्ता प्रजापतिरत्रवीत्कुम् । तस्य प्रजापतित्वमत्रत्वं चास्माच्छरीराद्-वधारायितव्यमित्ययं प्रश्न आरभ्यते—

अथ हैनं भार्गवो वैदर्भिः पप्रच्छ । भगवान्कत्येव देवा: प्रजां विधारयन्ते कतर एतत्प्रकाशयन्ते कः पुनरेषां वरिष्ठ इति ॥१॥

अथानंतरं ह किलैनं भार्गवो वैदर्भिः पप्रच्छ । हे भगवान्कत्येव देवा: प्रजां शरीरलक्षणां विधारयन्ते विशेषेण धारयन्ते । कतरे बुद्धींद्रियमनो-विभक्तानामेतत्काशनं स्वमाहात्म्यप्रक्यापनं प्रकाशयन्ते कोऽसौ पुनरेषां वरिष्ठ: प्राणः । कार्यकरणलक्षणाभिति ॥

तस्मै स होवाच । आकाशो ह वा एष देवो वायुरग्निरापः पृथिवी वाङ्मनश्श्रोत्रं च । ते प्रकाशाभिवदन्ति वयमेतद्धा-मवष्टृच विधारयामः ॥२॥

एवं पृष्टवते तस्मै स होवाच । आकाशो ह वा एष देवो वायुरग्निरापः पृथिवीत्येतानि पंच महाभूतानि शरीरारंभकाणि वाङ्मनश्श्रोत्रमित्या-दीनि कर्मेन्द्रियबुद्धींद्रियाणि च । कार्यलक्षणाः करणलक्षणाश्च ते देवा आत्म-नो माहात्म्यं प्रकाशाभिवदन्ति स्पर्धमाना अहं श्रेष्ठतया इति । कथं वदान्ति । वयमेतद्धाणि कार्यकरणसंघातमवष्टभ्य प्रासादारमव स्तंभादयो दिविशिष्टधीरुत्य विधारयामो विशिष्टं धारयामः । मयैवकेनायं संघातो ध्रियत इत्येकैकस्याभि-प्रायः ॥

तान्वरिष्ठः प्राण उवाच । मा मोहमापथाहमेवैतत्पंचधात्मा-नं प्रविभज्येतद्धाणवष्टभ्य विधारयामीति तेऽश्रद्दधाना बभूवुः ॥३॥

तानेबमभिमानवतो वारिष्ठो मुख्यः प्राण उवाचोक्तवान् । मा म एव मोहमपथास्त्वं यद्‍हं ममैवेतद्धाणमवष्टभ्य विधारयाम इति । मा अविदेकतया अभिमानं मा कुरुत्त यस्याद्‍हुमेवैतद्धाणमवष्टभ्य विधारयामि पंचधातमानं प्रविभज्य प्राणादिवृत्तिभेदं स्वस्य रूपवा विधारयाम इत्युक्त्वाति च तारिमेऽश्रद्दधाना अपत्ययवन्तो बभूवुः कथं मे तदेवामिति ॥

२.४

६७

२.११

ई.११

७४

शांकरभाष्ययुता

[ ४१

स्वप्नान्प्रयाति । स्वप्रो नाम जाग्रद्दर्शनाननुत्र्तस्य जाग्रद्वृत्तःशरीरेऽपि तदर्शनं । तत्त्कि कार्यलक्षणेन देहेऽपि निवर्त्यते, किंवा करणलक्षणेन केनाचिदित्यभिप्रायः । उपरते च जाग्रत्स्वप्नयापारे यत्प्रसन्न निरायासलक्षणमनावाधं सुखं कस्मैचिद्रवाति । तस्मिन्काले जाग्रत्स्वप्नयापारादुपरता: सन्त: कामनुसर्वे सम्यगेकीभूताः सम्प्रातिष्ठिता: । मध्येन रसवत्समुद्रप्रवेष्टनद्यादिवच्च विवेकानहाः प्रतिष्ठिता भवन्ति संगताः सम्प्रातिष्ठिता भवन्तीत्यर्थः । ननु न्यस्तदाात्राशिकरणवत्स्वप्नयापारादुपरतानी पृथक्पृथग्नेव स्वात्मन्यवातिष्ठुन्त इत्येतद्युक्तं, कुतः प्राप्नि: सुपुप्तपुरुषाणां करणानां कुसिमश्रदेकीभावगमनाशंकायाः प्रष्टुं? युक्तैव त्वाशंका । यत: संहतानि करणानि स्वाम्यर्थान् परतंत्राणि च जाग्रद्वयपे । तस्मात्स्वापेऽपि संहतानां पारतंत्र्येणैव कुसिमश्रत्संगतनर्थाच्चयेत । तस्मादांशकानुरूप एव पश्र्वड्यम् । अत्र तु कार्यकरणसंघातो यस्मिश्र प्रलय: सुपुप्तप्रलयकालयो: तादृशेषं बुधुत्सो: स को नु स्यादिति कामन्सर्वे सम्प्रातिष्ठिता भवन्तीति ।।

तस्मै स होवाच । यथा गार्ग्य मरीचयोऽर्कस्यास्तं गच्छतः सर्वा एतस्मस्तेजोमंडल एकीभवन्ति ताः पुनः पुनरुदयतः प्रचरन्त्येवं ह वै तत्सर्वे परे देवे मनस्येकी भवति । तेन तर्हि पुरुषो न शृणोति न पश्यति न जिघ्रति न रसयते न स्पृशते नाभिवदते नादत्ते नानंदयते न विसृजते न इयायते स्वापितीत्याचक्षते ।।१।।

तस्मै स होवाचार्य: शृणु हे गार्ग्य यथव्यया पृष्ठम् । यथा मरीचयोऽर्कस्यादित्यस्यास्तमदर्शनं गच्छतः सर्वा एतस्मस्तेजोमंडले तेजोराशिरुपे एकीभवित विवेकानहत्वमावेशतां गच्छन्ति, ताः मरीचयस्तस्यवार्कस्य पुनः पुनरुद्यत उदूच्छतः: प्रचरान्ति विकार्यान्ते । यथायं दृष्टान्तः, एवं ह वै तत्सर्वे विषयेंद्रयादिजातं परे प्रकृष्टे देवे द्योतनवाति मनसि, चक्षुरादीनां मनस्तंत्रत्वात्परो देवा मनः तस्मिन्स्वप्नकाले एकीभवाते, मंडले मरीचयोवदाविशेषतां गच्छति । जिजागरिषोर्थ राइं रैवन्मंडलान्मनस एव प्रचरति स्वव्यापाराय प्रतिष्ठते । यस्मात्स्वप्नकाले श्रोत्रादीनि शब्दाद्युपलाद्धिकरणानि मनस्येकीभूतानिव करणव्यापारादुपरतानी तेन तस्माच्च तस्मिन्स्वापकाले एप देवदत्तादिलक्षण: पुरुपो न शृणोति न पश्यति न जिघ्रति न रसयते न स्पृशते नाभिवदते नादत्ते नानंदयते न विसृजते न इयायते स्वापितीत्याचक्षते

४.२

76

8.5

78

६.२

प्रश्नोपनिषत्

८५

६.३

88

[ ६.३

६.७

९१

१.१.१

बृहदारण्यकोपनिषत्

९३

चेत्। न। वादिविप्रतिपत्तिदर्शनात्। नहि देहांतरसंबंधेन आत्मनः प्रत्यक्षेण-

स्तित्वविज्ञाने लोकायतिका बौद्धाश्र नः प्रतिकूला: स्युरनास्त्यात्मेति वदन्तः। न हि घटादौ प्रत्यक्षावपये कश्चिद्दृष्टप्रतिपत्ते नास्ति घट इति। स्थाणुवादौ पुरुषादिदर्शनाज्जेत्। न। निरूपितेडभावात्। न हि प्रत्यक्षेण निरूपिते स्थाणुवादौ विप्रतिपत्तिभवति। वैनाशिकास्त्वह्मितप्रत्यये जायमानेडपि देहांतरव्यतिरेकस्य नास्तित्वमेव प्रतिजानते। तस्मात्प्रत्यक्षविषयत्वैलक्षण्यात् प्रत्यक्षात् नात्मास्तित्वसिद्धः। तथानुमानादपि। श्रुत्या आत्मास्तित्वे लिंग-

स्य दार्शितत्वाल्लिंगस्य च प्रत्यक्षविषयत्वात्। चे। न। जन्मांतरसंबंधस्यागमेन त्वात्मास्तित्वे डवगते वेदप्रदर्शितलौकिकलिंगविशेषैश तद्-

नुसारिणो मीमांसकास्तार्किकाश्र अहंप्रत्ययलिंगानि च वैदिकान्येव स्वमतिप्रभावाणीन्ति कल्पयन्तो वदन्ति प्रत्यक्षश्रानुमेय आत्मेति॥ सर्वथाप्यनात्मा देहांतरसंबंध्यात्मा प्रतिपत्तुं देहांतरगतश्श्रात्मोपहारोपायविशेषार्थिनस्तद्विशेषज्ञानाय कर्मकांडमारभ्यते॥ न त्वात्मनः इष्टानिष्टप्राप्तिपरिहारेच्छाकारणं आत्मविषयकज्ञानं कर्तृभोक्तृस्वरूपाभिमानलक्षणं तावत्-

परित तदात्मस्वरूपविज्ञानेनापनीतम्। यावद्धि तन्नापनीयते तावद्‌यं कर्मफलरागद्वेषादिस्वाभाविकदोषप्रयुक्तः शास्त्रविहितप्रतिषेधातिक्रमेणापि प्रवर्तमानो मनोवाक्कायैरिष्टष्टानिष्टसाधनानि अधर्मसंज्ञकानि कर्माण्युपाचिनोति चाहुल्येन, स्वाभाविकदोषवल्लीयस्वम्। ततः स्थावरान्ताधोगति:। कदाचिच्छश्वत्-

संस्कारबल्लीया स्वम्। ततो मनआदिभिरिष्टसाधनं चाहुल्येनोपाचिनोति धर्माख्यम्। तत् द्विविधम्— ज्ञानपूर्वकं केवलं च। तत्र केवलं पितृलोकादिमाप्तिफलम्। ज्ञानपूर्वकं देवलोकादि ब्रह्मलोकांतप्राप्तिफलम्। तथाच श्राह्मं "आत्मयाजी श्रेयान्देवयाजिनः" इत्यादि। स्मृतिश्र "द्वावेवधं कर्म वैदिकम्" इत्याद्या। साम्ये च धर्माधर्मयोः मनुष्यत्वप्राप्तिः। एवं ब्रह्माद्या स्थावरान्ता स्वभाविकाविद्यादिदोषवती धर्माधर्मसाधनरुता संसारगतिः

नामरूपकर्माश्रया तदेवदं व्यारुतं साध्यासाधनरूपं जगत्प्रपत्तेर्यथारुतमसीत्। स एष बीजांकुरादिवदविद्यारुतः संसार आत्मनि क्रियाकारकफला-ध्यारोपलक्षणः अनादिरनंतोडनर्थ इत्येतत्समाधिरकृत्स्नविद्यानिवृत्त्यै। नदिप्रती-"ब्रह्मविद्याप्रतिपत्त्यर्थोपानिषदारभ्यते॥

१.११.१

बृहदारण्यकोपनिषत्

९५

१.१.२

बृहदारण्यकोपनिषत्

९७

शुद्धयोनी: शुद्धास्यतिरिति स्तूयते । "अप्सुयोनीर्वा अप:' इति श्रुते: प्राणद्र एव वा समुद्रो योनी: ॥ इति प्रथमं ब्राह्मणम् ॥

१.१.—

नैवेह किंचनाग्र आसीन्मृत्युनैवेदमावृतमासीत् । अशनाय-याडशनाया हि मृत्युस्तन्मनोडकुरुतात्मन्वीय स्यामिति । सोऽर्चन्-चरत्तस्यार्चन्त आपोजायन्तार्चते वै मे कमभूदिति तदेवार्कस्यार्कत्वं कं ह वा अस्मै भवति य एवमेतदर्कस्यार्कत्वं वेद ॥१॥ अथापिर्वमेधोपयोगिकस्योत्पत्तिहेतुरुच्यते । तद्विप्रदर्शनविवक्षयैवोत्पत्तिः

स्तुत्यर्था । नैधेह किंचनाग्र आसीन् । इह संसारमंडले किंचन किंचिदपि नाम-रूपप्राभक्तिविशेषं नैवासीन् न भवू । अग्रे प्रागुत्पत्तेरनादेः ॥ किं शून्यपदेव वभूव ? शून्यमेव स्वात् नैवेह किंचन इति श्रुते: । न कार्ये कारणं वासीन् उत्पत्तेश्च । उत्पद्यते हि घट: अनः प्रागुत्पत्तेर्नासत्वम् । नन कारणस्य न नास्तित्वं मिथ्याभादर्शनेनात् । यत्सोपलभ्यते तस्यैव नास्तिता ! अस्तु कार्यस्य न तु कारणस्य, उपलब्धमानत्वात् । न प्रागुत्पत्तेः सर्वानुपल-भावात् । अनुपलब्धिश्रेष्ठभावहेतुः सर्वस्य जगतः प्रागुत्पत्तेर्न कारणं कार्ये वोपलभ्यते । तस्मात्सर्वस्यैवाभावोऽस्तु । न 'मृत्युनैवेदमावृतमासीत्' इति

'मृत्युनैवेदमावृतं' इति । न हि भवति गगनकुसुमच्छत्रो वन्ध्यापुत्र इति । ऋवोति च 'मृत्युनैवेदमावृतमासीत्' इति । तस्मादेनावृतं कारणेन, यच्चावृतं तदभावेऽभावात् । प्रागुत्पत्तस्तदुभयमासीन् श्रुते: प्रामाण्यादनुमेयत्वाच्च । अनुपमेयते च सत्युत्पत्तिदर्शनात, असति चादर्शनात, जगतोऽपि प्रागुत्पत्तेः कारणाहितत्वम्-नुमीयते घटादिकारणास्तित्ववत् । घटादिकारणस्याप्यसतत्ववत् । घटाद्यनुत्पत्तिरिति चेत् । न । मृत्यादेः कारणत्वात् । मृत्सुवर्णादि

हि तत्र कारणं घटरुचकादेः, न पिंडाकारविशेषः । तद्भावेऽभावात् । तस्मान्न पिंडाकारविशेषो घटरुचकादिकारणम् । असति तु मृत्सुवर्णादिद्रव्ये घटरुचकादिर्न जायते इति मृत्सुवर्णादिद्रव्यमेव कारणं, नतु पिंडाकारविशेषः । सर्वे हि कारणं कार्यमुत्पादयत्यनन्यस्यात्मकाच्चस्य

७

98

१.२.१

१.२.१

१९

१००

[ १.२.१

शांकरभाष्ययुता

१.२.१

बृहदारण्यकोपनिषत्

१०१

यया लक्ष्यते मृत्युरिहैव शान्त्याह । बुद्धयात्मनोशनयादिर्म इति स एम बुद्ध्यवस्थो हिरण्यगर्मो मृत्युरिहोच्यते । तेन मृत्युनेदं कार्यमावृतमासीत् । यथा पिण्डावस्थया मृताघटादय आबृताः सूर्यात तद्वत् । तन्मनोडकुरुत । तादृशे मनसो निर्देशः । स प्रकृतो मृत्युरुद्देश्यपाणिकर्यासृक्ष्यां तत्कार्यैक-चक्षकं मनःशब्दवाच्यं संकल्पादिलक्षणमन्:करणकुरुत ऋतवान् । केनाभि-प्रायेण मनोडकरोदिति उच्चते-- आत्मन्वि आत्मवांस्यां भवेवम् । अहमने-नात्मना मनसा मनस्वी स्वाम्यहमप्रायः । स प्रजापतिराभव्यक्तेन मनसा समनस्कः सन्नर्चनर्चयन्नूजयन् आत्मानेव ऋतार्थीऽऽस्मीत्यर्चरचरणमकरोत् । तस्य प्रजापतेःर्चतः: पूज्यत आपो रसात्मकाः: पूज्यांगूता अजाचन्तोऽअन्नाः । अत्राकाशेऽभृतीनां ज्योतिषामुत्पस्यानन्तरामति वक्तव्यं, तस्म्यंतरसाम्यदृष्टिकल्पना-संभवाच्च सृष्टिक्रमस्य । अर्चते पूजां कुर्वते वै मे मधुं कमुदकमभूदित्येवम-मन्यत यस्मान्मृत्यु:, तदेव तस्मादेव हेतोरकस्य अमेधमेकृतवोपयोगिकस्या-

कत्वं अर्कत्वे हेतुरित्यर्थः । अश्वमेधकनामनिवर्चनमेतत् । अर्चनात्सुखहेतुपूजा-करणात् अप्संबंधाच्च अश्वमेधो नामार्क इति । य एवं यथोक्तमर्कस्यार्कत्वं वेद जानाति । कमुदकं सुखं वा नामसामान्यात् । ह वा इत्यवधारणार्थो, भवत्येवेति । अस्मा एवंविदे एवंविधेर्थे भवति ।

आपो वा अर्कस्तदपां शर आसीत्तत्समहन्यत । सा पृथि-व्यभवत्तस्यामश्राम्यचतस्य श्रान्तस्य तस्य तेजोरसो निरवर्त-ताम्नि: ॥२॥

आपो वा अक: । क: पुनरसावर्क इति । उच्चते-- आपो वै या अर्चनांगूता एवार्केऽशेरर्कस्य हेतुत्वात् । अप्सु चाम्न: प्रतिष्ठित इति । न पुनः साक्षादेवार्कस्ता;, तासामप्रकरणात् । अश्वेऽश्व प्रकरणं । वक्ष्यते च 'अयमाग्नेरर्क:' इति । तत्तत्र यदपां शर इव शरो दहन इव मण्डभूतमासत्तत्स-महन्यतेति । सा पृथिव्यभवत् संगातो येयं पृथिवी साभवत् । तस्या भ्योदध्रयो अंडमभिनिर्वृत्तमित्यर्थ: । तस्याः पृथिव्यामुत्पादितायां स मृत्यु: प्रजापतिराभ्यंतरश्रान्तश्च्छद्मयुक् बभूव । सर्वा हि लोकाः कायं रुतवा श्राम्यति । प्रजापतेश्व तन्महकार्ये यत्सृष्टिवीसरगः । किं तस्य श्रान्तस्येत्युच्यते-- तस्य

३०२

[१.२.२

शांकरभाष्ययुता

आन्तस्य तदस्य स्वलस्य तेजोरसस्तेज एव रसस्तेजोरसो, रसः सारो, निर्वर्तते प्रजापतिशरीरानिष्क्रांत इत्यर्थः। कोऽसौ निष्क्रांतः। अग्निः सोऽस्यन्तर्विराट्प्रजापतिः प्रथमजः कार्यकरसंधातवान् जातः। "स वै शारीरि

स त्रेधात्मानं व्यकुरुतेत्य दिव्यं तृतीयं वायुं तृतीयं स एष प्राण-ख्वेधा विहितः। तस्य प्राची दिक्शरोऽसौ चासौ चेमौ। अथास्य प्राची दिक्पुच्छमसौ चासौ च सक्थ्यौ दक्षिणा चोदीची च पार्श्वे यौः पृष्ठमन्तरिक्षमुदरामियमुरः स एषोड्नु प्रतिष्ठितो यत्र

क चैति तदेव प्रतिष्ठेत्येवं विद्वान् ॥३॥

स च जातः प्रजापतिरेव त्रिपकारमात्मानं स्वयंमेव कार्यकरसंधातं व्यकुरुते व्यभजदित्येतत्। कथम् त्रेधेत्याह—आदित्यं तृतीयमांश्वचपेक्षया त्रयाणां पूरणं अकुरुतेतनुवर्तते। तथाग्न्यादित्यापेक्षया वायुं तृतीयम्। तथा

वाग्वादित्वापेक्षयात्रि तृतीयामति दृष्टव्यम्। सामर्थ्यस्य तुल्यत्ववात्त्रयाणां संस्व्यापूरणत्वे। स एष प्राणः सर्वभूतानामात्मापि अग्निवाग्वादित्यरूपेण विशेषपत्तः स्वेनैव मृत्य्वात्मना त्रेधा विहितो विभक्तो न विराट्स्वरूपोपपद्यनेन। त-

स्वस्य प्रथमजस्य अग्रे: अश्वमेधोपयोगिस्यार्कस्य विराजश्रित्यात्मकस्य अश्वस्येव दर्शनमुच्यते। सर्वा हि पूर्वोक्तोत्पत्तिरस्य स्तुत्यर्थेत्यवोचाम—इत्य-मसो 'द्र्रजन्मेति। तस्य प्राची दिक्शरो विशिष्टत्वसामान्यात्। असौ चासौ

चाशान्या्द्दिश्यैमा वाहू इरचतेगातिकर्मणः। अथास्याम्नः पतताची दिक्पुच्छजघन्यो भागः। प्राड्मुखस्य प्रत्यङ्गदृक्संबन्धात्। असौ चासौ च वायध्यने-ऋत्यौ सक्थ्यौ सक्थ्यौ सक्थ्यरी पृष्ठकोणत्वसामान्यात्। दक्षिणा चोदीची च पार्श्वे

उभयदिक्संधिसामान्यात्। यौः पृष्ठमन्तरिक्षमुदरामिति पूर्ववत्। इयमुरः अधो-भागसामान्यात्। स एषोड्न्रिः प्रजापतरूपो लोकाद्यात्मकोऽग्निरप्सु प्रतिष्ठितः। 'एवमिमे लोका अप्स्वन्तः' इति श्रुतेः। यत्र क च यस्मिन्नकस्मिंश्चिदेति ग-

च्छति तदेव तत्नैव प्रतितिष्ठति सिथति लभते। कोऽसौ? एवं यथोक्तमप्सु प्रतिष्ठितत्वमशविद्वान्विजानेनुं गुणफलमितमतत्॥

सोडकामयत द्वितीयो म आत्मा जायेतेऽति स मनसा वाचं मिशुनं समभवदर्शनाया मृत्युस्तद्वद्रेत आसीत्स संवत्सरोऽभवत्॥

१.२.४

१०३

बृहदारण्यकोपनिषत्

108

[1.2.5

१.२.६

१०१

१०६

108

१.३.१

१०९

१.३.१

१११

बृहदारण्यकोपनिषत् ।

नेन्द्वद्वैतिरेव

न पुनरच्यते: कार्यस्तद्भावे । तस्माद्वारिषेधविधिनिर्नां वस्तुयाथात्

म्यज्ञानानिष्टतैव

न पुरुषव्यापारनिष्टतामगंधोऽप्यस्ति । तथेहापि परमात्मादियाथ्म्यज्ञानविषयीना

नावन्मात्रपर्यवसानत्वे स्यात् । तथा तद्विज्ञानसंस्कृतस्य तादृपरितार्थज्ञाननिमित्त

तानां प्रवृत्तानामनन्तर्यानर्थ्यवेन ज्ञायमानत्वात् परमात्मादियाथात्म्यज्ञानसमृत्या स्वाभाविके

तन्निमित्तविज्ञाने चाधिकारडभाव: त्यान् ॥

ननु क्लेशादिमक्ष्णोदे: अनर्थ्यार्थवस्तुन्यायात्म्यज्ञानसमृत्या स्वाभाविके

तद्रसक्तत्वादिविपरीतज्ञानेन निवर्त्तनेऽपि अतद्रक्षणायनमप्रवृत्त्यभाववत् अप्रतिषेधाप-

यत्वात् शास्त्रान्वाहतप्रवृत्त्यभावो न युक्त इति चेन्न । विपरीतज्ञाननिमित्त-

त्वानध्यात्मवागां तुल्यत्वात् । क्लेशभक्षणादिप्रवृत्तेः मिथ्याज्ञाननिमित्तत्वं

च यथा, तथा शास्त्रविहितप्रवृत्तीनामपि तस्मात्परमात्मयाथात्म्य-

विज्ञानवतः शास्त्रविहितप्रवृत्तीनामपि मिथ्याज्ञानानिमित्तत्वेन अनर्थ्यार्थत्वेन च

तुल्यत्वात् परमात्मज्ञानेऽन विपरीतज्ञाने निवर्त्तते, युक्त एवभावः ॥

ननु तत्र युक्तोऽ, नित्यानां तु केवलशास्त्रनिमित्तत्वात् अनर्थ्यार्थत्वाभा-

वो न युक्त इति चेन्न । अविद्याग्रेड्यादिदोषवतो विहितत्वात्

यथा स्वर्गकामादिदोषवतो दर्शपूर्णमासादीनि काम्यानि कर्माणि विहितानि

तथा सर्वानर्थचीनाविद्यादिदोषवतः तज्जनितेष्टानिष्टप्राप्तिपरिहारार्थनो

पवतश्र तत्रेरितविशेषप्रवृत्तिरेष्टानिष्टपरिहारार्थनो नित्यानि कर्माणि

वर्थ्यन्ते, न केवलं शास्त्रनिमित्तान्येव । न चाश्विहोत्रदर्शपूर्णमासचातुर्मास्य-

पशुवन्धसोमाना

कर्मणां स्वतः: काम्यनित्यत्वविवेकोऽस्ति । कर्तृगतेन हि स्वर्ग-दिकप्राप्तौ

कामयता । तथा अविद्यादिदोषवतः स्वभावप्राप्त

निष्ठप्राप्तिपरिहारार्थनो: तदर्थान्येव नित्यानि इति युक्तं, तं प्रति विहितत्वात् । न परमा-

त्म्याधात्म्यविज्ञानवतः शामोपायव्यतिरेकेण किंचिकर्म विहितमुपलभ्यते ।

कर्मनिमित्तदेवतादिसर्वसाधनविज्ञानोपमर्दन स्वात्मज्ञानं विध्यायते न चोपमर्द-

त्क्रियाकारकादिविज्ञानस्य कर्मप्रवृत्तिरूपप्रयते । विशिष्ट-

क्रियासाधनादिज्ञानपूर्व-कत्वाल्क्रियाप्रवृत्तेः । न हि देशकालाद्यनवच्छिन्नस्थूलाद्दूयादिकं

प्रत्ययधा-ऋणः कर्मावसरेऽस्ति । भोजनादिप्रवृच्यवसरवस्यादिति चेन्न । अविद्या-

दिकेवदोषानिमित्तत्वाद्रोनादिप्रवृत्तेरावश्यकत्वात् । न तु तथाडनित्यतं

कदाचित्क्रियते कदाचिन्न क्रियते चेति नित्यं कर्मोपपद्यते । केवलदोषनिमित्त-

२१४

१.३.७

११५

बृहदारण्यकोपनिषत्।

स्वयमाणात्रु यचलाद्देव वागादिय: परुता अभवन् । किमभवन् । स्वं देवतारूपमग्र्याद्यात्मकं वस्यमाणम् । पूर्वमच्यग्र्याद्यात्मान एव सन्न: स्न्राभाविकेन पाप्मना तिरस्कृतविज्ञान: पिंडमात्राभिमाना आसन् । ते तत्त्वामवियोगाहुजित्वा पिंडमात्राभिमानं शास्त्रसमर्पितवागाद्यात्माभिमाना चभूवुरित्यर्थ: किंच ते प्रतिपद्यमाना आस: पराडमुखा यनुचरेति । पराभूता विनेश इत्यर्थ: यथा पुराकल्पेन वर्णित: पूर्वयजमानोsतिकान्त कालिक: एतामेवार्च्यायिकारूपां श्रुति र दृष्ट्वा तेनैव ऋषिणा वागादिदेवता: परिक्षा, ताश्रापोद्वासं गतापन्नास्पददोषवच्चेनादोषास्पदं मुख्यं प्राणमात्मवेनोsगम्य वागाद्याश्चात्मिकापिंडमात्रप्रचिच्छिन्नात्माभिमानं हित्वा वैराजपिंडाभिमानं वागाद्यग्र्यादात्मविषयं वर्तमानप्रजापतित्वं शास्त्रप्रकाशितं पतिपन्न:, तयैवायं यजमानस्तेनैव विधिना भवनि प्रजापतिस्वरूपेणात्मना । परा चास्य प्रजापतित्वप्रतिपत्तिक्षमूत: पाप्मा दृप्तिनाश्रयतो भवति । यतोडदृष्टापि भवन्ति कश्चित् श्रात्रव्या भरतादितुल्यो, यासिं-द्रियाविषयासंगजनित: पाप्मा श्रात्रव्यो दूषित च । परमार्थिकात्मस्वरूपतिरस्करणहेतुत्वात् । स च पराभवति विशीर्यते लोष्टवत्प्राणपरिष्वंगात् । कस्यैतत्कृत्याह— य एवं वेद् । यथोक्तं प्राणमात्मत्वेन प्रतिपद्यने पूर्वयजमान-दित्यर्थ: ॥

फलमुपसंहल्याध्युज्नश्र्यायिकारूपेवाश्रिताह । कस्माच्च हेतोsगांध्रिन्मुक्त्वा मुख्य एव प्राण आत्मवेनाश्रयितव्य इति तदुपपत्तिनिरूपणाय यसम-दयं वागादीनां पिंडादीनां च साधारण आत्मा, इत्येतन्मर्थमार्च्यायिकया दर्श-नयाह श्रुति:-

ते होचु: क नु सोड्यो न इत्थमसक्त इयमास्ये डन्तारिति सोड्यास्य आंगिरसोडगानां हि रस: ॥८॥

ते प्रजापतिप्राणा मुख्येन प्राणेन परिप्राप्तिदेवस्वरूपा होचुरुक्तवन्त: फलावस्था: । किमित्याह— क नु त्वति विनर्दे । क नु कस्मिनु सोड-भूत । क: । यो नोडमानित्यमेवमसक्त संजितवान्देवभावमात्मवेनोपगमितवान् । स्मरन्ति हि लोके केनचिदुपरुता उपकारिणं, लोकदेव स्मरन्तो विचा-रयमाणा: कार्यकरणसंगालते आत्मनैवोपलब्धव्यान्त: । कथम्, अयमस्येऽन्त-रिति, आत्मे मुखे य उपकाराह्लादनसुखसंततयै प्रत्यक्षा वतते इति । सर्वा हि

११६

१.३.८

शांकरभाष्ययुता

लोको विचार्याध्यवस्यति। तथा देवा:। यस्मादयमंतराकाशे वागाद्यात्मत्वेन विशेषमनाश्रित्य वर्तमาน उपलब्धो देवे:, तस्मात्स प्राणोऽयास्यो विशेषानाश्र-

याच्च असक्त संजितवानागादीनू। अन एवंगिरस आत्मा कार्यकरणानाम्। कथमंगिरस:? प्रसिद्धं हितदंगानां कार्यकरणलक्षणानां रस: सार आत्मेत्यर्थ:। कधं पुनरंगरसत्नं? तदुपाये शोषणम्। इति वाक्यशेष:। यदयमात्रयमंगरसत्नादि-

शेषानाश्रितत्वाच्च कार्यकरणानां साधारण आत्मा विशुद्धश्र, तस्मादागादीनपास्य प्राण एवात्मत्वेनाश्रिततय इति वाक्यार्थ:। आत्मा ह्यात्मवेनोपगंतव्योऽ-

विपरीतबोधाच्च्छेय:, इति पर्यये चानिष्टप्रसिद्धनात्॥ सा वा एषा देवता दू-रां दूरं ह्यस्या मृत्युदूरं ह वा अस्मान्मृत्युरभवति य एवं वेद ॥९॥

स्यान्मतं प्राणस्य विशुद्धिरसिद्धौ। ननु परिहतमेतदागादीनां कल्याणवदनायासंगवह्नाणस्य आसंगास्पदत्वाभावेन। वादं, किं त्वांगिरसत्नेन वागादीनामात्मवोवत्या वागाद्दारेण शत्रुप्रतिष्ठिततस्पश्रेरिवाहुद्रूता शंक्यत इत्याह— शुद्ध एव प्राण:। कुत:, सा वा एषा देवता दू-रां च प्राणं प्राप्याऽऽत्मनमिव लोष्टवदृश्यतेऽसुरा:। तं परामृशाने सेति। सैवैषा येयं वर्तमानयजमानशरीरस्था देहेऽनिर्धारित 'अयमास्येऽस्ति:' इति। देवता च सा स्याता। उपासनक्रियाया: कर्मभावेन गुणभूतत्वात्। यस्मात्सा दू-रां दुरित्येव स्याता। नामशब्द: स्थापनपर्याय:। तस्मात्सिद्धास्या: विशुद्धूदू-रंमत्वान्। कुत: पुनर्दू-रामत्वामित्याह—

दूरे हि यस्मादस्या: प्राणदेवताया मृत्युरासंगलक्षण: पाप्मा। असंश्लेष्यार्हित्वात्प्मानस्य समीपवस्यस्यापि दूरता मृत्योस्तस्मात् दुरित्येव स्याति:, एवं प्राणस्य विशुद्धिज्ञपिता। विदुष: फलमुच्यते— दूरे ह वा अस्मान्मृत्युरभवति। अस्मादेविंदो, य एवं वेद तस्मादेवामिति— प्रकृतं विशुद्धिगुणोपेतं प्राणमुपास्त इत्यर्थ:। उपासनं नाम उपास्यार्थवादे यथा देवतादिस्वरूपं श्रूत्या ज्ञायते तथा मनसोपगम्य आसनं चिंतनं लौकिकप्रत्ययाद्यवधानेन यावत्तदेवतादिस्वरूपात्मभावमानाभि-

ज्याक्तिरिति लौकिकात्माभिमानवत्। 'देवो मूत्वा देवान् पृणोति' 'किंदेवतोऽस्यां प्राच्यां दिश्यासी' इत्येवमादिश्रुतिभ्य:॥ सा वा एषा देवता दूरं ह वा अस्मान्मृत्युरभवतीयुक्तम्। कथं पुनरविदो दूरं मृत्युरभवति॥ उच्यते। एवंवित्तविरोधात्। इन्द्रियविषयसं-

१.३.१०

११७

118

[ 1.3.11 ]

१.३.१६]

बृहदारण्यकोपनिषत् ।

११९

पासते तदेव भवति' इति श्रुते: ॥ अथात्मनेडनायमागाययदित किंचान्नमयतेडनेनैव तदयत इह प्रतितिष्ठति ॥१७॥

अथात्मने । यथा वागादिभिरात्मार्थमन्नं रुतं तथा मुख्खोडवि प्राण: सर्वप्राणसाधारणं प्राणस्यफलमागानं रुत्वा त्रिधु पवमानेषु, अथानंतरं शिष्टेषु नवसु स्तोत्रेषु, आत्मन आत्मार्थमन्नाधिग्रतं च तदायं चान्नाद्यमागायत् । कर्तु: कामसंयोगी वाचानिक इत्युक्तम् । कयं पुनरसदनार्थं प्राणेनात्मर्थमार्गातामिति गम्यत इत्यत्र हेतुमाह- यत्किंचैते, साम्न्यान्नमात्रपरामर्शार्थ: । हीति हेतौ । यस्माद्लोके प्राणाभ्यतिङ्काचदन्नमदने भक्त्यते तद्ननेनैव । अन इति प्राणस्यारुया प्रसिद्धा । अन:शब्द: सान्त: शकटवाची, यस्त्वन्य: स्वरान्त: स प्राणपर्याय: । प्राणेनैव तद्यत इत्यर्थ: । किंच न केवलं प्राणेनायन एव, तैमसक्छराराकीपरिणतेडनेन इह प्रतितिष्ठति प्राण: । तस्माद्वारणात्-त्मन: प्रतिष्ठार्थमागीतमग्र्यम् । यदपि प्राणेनान्नादं तदपि प्राणस्य प्रति-स्वार्थमेवेति न वागादिष्वकृत प्राणासङ्जपातमश्रावीत् ॥

ते देवाऽनुब्रवत्यद्धा इदं सर्वे यददस्मंस्तदात्मन् आगासी-रन्नु नोऽस्मिन्नन्नाभज्येते ते वै माहिष्यविशतेति । तद्यत्ते समन्तं परिणयविशन्त । तस्मादननेनान्नमागिति तेनैतास्त्र्यन्येव ह वा एनं स्वाऽभिसंविशान्ति भर्ता स्वानां श्रेष्ठ: पुर एता भगवद्-रादेश्विपतिर्य एकं वेद य उ हैवंविदं श्रेष्ठु भ्रातृ-न हैवालं भार्येभ्यो भवत्यथ य एवैतदनु भवति यो वैतदनु भार्या-न्वभूयति स हैवालं भार्येभ्यो भवति ॥१८॥

ते देवाः । नन्वधारणमयुक्तं 'प्राणेनैव तद्यत' इति । वागादीनामपि अन्नान्निमित्तोपकारदर्शनात् । नैप दोष: । प्राणद्वारतया तदुपकारस्य । कथं प्राणद्वारकोडन्रुतो वागादीनामुपकार इत्येतमर्थं प्रदर्शयन्नाह— ते वागादयो देवाः, स्वविषययोगतद्धि्वा, अनुवचनयुक्तवन्तो मुख्यं प्राण इदमेतावन्नालोऽधिक- कमस्ति । वा इति स्मरणार्थ: । इदं तद्सर्वमेतावदेक, किं, यदन्नं प्राणस्थिति-करस्यते लोके तत्सर्वमन्नस्य आत्मार्थमागासी: प्राणितवासि आपणेनात्मसात्-त्कृतमित्यर्थ: । वयं चान्नमंतरेण स्यामु नो त्सहामहे । अतोडनु पश्चात्त्रोड-

१३.१८

१२०

१.३.१९

१२२

[ १.३.२१

१.३.२२

१२३

बृहदारण्यकोपनिषत्

रेणु, समो मृगकेण मृगकेशारेण, समो नागेन हस्तिशरीरेण, सम एभक्षिभिर्लोकैस्त्रैलोक्यशरीरेण प्राजापत्येन, समोऽणनेन जगद्रूपेण हिरण्यगर्भेण । पूत्कादिशारेणु मोत्कादिवत्कास्येर्न परिसमाप्त इति समत्वं प्राणस्य । न पुनः शरीरमात्राभिमानेनैव अमृतत्वसंसारविमोक्षाच्च । न च प्राणसादृश्यदृष्टदृष्टवत्संक्लेचाविकागितया शरीरेणु तावन्मात्रं समत्वम् । "त एते सर्व एव समाः सर्वेन्द्रान्ना:" इति श्रुते । सर्वगतस्य तु शारीरेषु शरीरपरिमाणवृत्तिलाभो न विरुध्यते । एवं समत्वात्समारूध्यं प्राणं वेद यः शृतिप्रकाशतमहत्त्वं तस्यैतत्त्फलम्- अश्नुते याज्ञोति साध्रः प्राणस्य सायुज्यं सयुम्भावं समानेन्द्रियमिमानत्वं, सालोक्यं समानलोकतां वा भावनाविशेषतः, य एवमेतद्यथोक्तं साम प्राणं वेद । आ प्राणात्माभिमानाभिव्यक्तेरुक्त इत्यर्थः ॥

एष उ वा उद्गीथः प्राणो वा उत्प्राणेन हीदं सर्वमुक्तब्धं वागेव गाथायैच गीथाचैति स उद्गीथः ॥१२३॥

एष उ वा उद्गीथः । उद्गीथो नाम साम्नः शस्त्रविशेषो नोद्द्रानमुत्तराधिकारात् । कथमुद्गीथः प्राणः । प्राणो वा उत्प्राणेन हि यस्मादिदं सर्वे जगदुक्तब्धमूर्ध्वं स्तब्धमुच्यतेऽर्थः । उत्कृष्टोऽर्थो यतोऽस्यामुद्गीथभक्त इत्युद्गीथः । वागेव गाथा शब्दविवक्षितत्वादुद्र्रीथभक्तेः । गायते शब्दार्थस्वातन्त्र्य वागेव । न हुुद्रीथभक्तेः शब्दाध्ययातिरेकेण किंचिद्रूपमुप्तेक्ष्यते । तस्मादुक्तमवधारणं वागेव गीयते । उच्चैः प्राणो गथाच प्राणतन्त्रा वागित्यभयमेकैन शब्देनाभिधीयते स उद्गीथः ॥

तद्वापि ब्रह्मदत्तश्चैकितानेयो राजानं मक्ष्यन्नुवाच्चार्यं तस्य राजा मूर्धानं त्रिपातयादितोदयास्य आंिर्सोड्येनोदगायदिति वाचा च ह्येव स प्राणेन गीयगायति ॥१२४॥

तद्वापि तत्प्रत्नैरस्मिँल्लुकेर्डर्थ हन्यारुचायिकापि श्रूयते ह स्म । ब्रह्मदत्तश्चैकितानस्यापत्यं चैकितानेयो, राजानं यज्ञे सोमं मक्षयन्नु वाच । किं नु । अयं चमसस्थो मया भक्ष्यमागो राजा तस्य ममानृत्ववादिनो मूर्धानं शिरो विपातयताद्दृष्टं पातयतु । तोरयं तात-श्रद्देश आखिलि लोट्टू विपातयताति । यद्गेहमृतवादित्स्यामस्मर्थे । कर्थं उच्यते- यद्यदितोऽस्मात्प्राणाद्वाक्संयु-

१२४

१.३.२६

१२६

१३.२८

१२७

बृहदारण्यकोपनिषत्।

१.३.

१२८

१.४.१

शांकरभाष्ययुता

आत्मैवेदमग्र आसीत्। ज्ञानकर्मभ्यां समुचितताभ्यां प्रजापतित्वमात्रविश्वरूयाता। केवलमाणदार्शनन च 'तद्बेतल्लोकविन्देव' इत्यादिना। प्रजापते: फलभूतस्य सृष्टिस्थितिसंहारेपु जगत: स्वातंत्र्यादिविभूतियुपवर्णनेन ज्ञानकर्मणोर्वेंदिकयो: फलोत्कर्ष वर्णाचिततयैव इत्येवमर्थमारभ्यते। तेन च कर्मकांडविहितज्ञानकर्मस्तुति: क्रता भवेत्सामर्थ्यात् विवक्षितं त्वेतत्— सर्वमण्येतज्ज्ञानकर्मफलं संसार एव, भयारत्स्यादियुक्तस्वश्रवणात् कार्यकरणलक्ष्यत्वाच्च स्थूलव्यक्तानित्यविषयत्वाच्चेति। ब्रह्मविद्याया: केवलाया वक्ष्यमाणाया मोक्षहेतुत्वामित्युतरार्थ चेति। न हि संसारविषयत साध्यसाधनादिभेदलक्षणात् अविरक्तस्य आत्मैकत्वज्ञानविषयेडधिकार: अत्रष्ठितस्थैव पाने। तस्माज्ज्ञानकर्मफलोत्कर्षवर्णनमुत्तरार्थम् तथा च वक्ष्यति— 'तद्बेतत्पद नीयमस्य' 'तद्बेतत्स्पेय: पुत्रात्' इत्यादि॥

आत्मैवात्नीत प्रजापति: प्रथमोऽण्डज: शारीराभधीतते। वैदिकज्ञानकर्मफलभूत: स एव। किं तु इदं शारीरभेदजातं तेन प्रजापतिशरीराणाविभक्त आत्मैवासीदभ्र प्रकाशानंतरौप्त्त:। स च पुरुषविध: पुरुषप्रकार: शिर:पाण्यादिलक्षणो विराट् स एव प्रथम: संभूतोऽनुर्वीक्ष्यावलोचनं क्रत्वा, कोऽहं किंलक्षणो वास्मीति, नान्यदृष्ट्वंतरं आत्मन: प्राणिपिंडात्मककरणरूपात् अवस्थान्तर दर्शय। केवलं स्वात्मानमेव सर्वात्मकमपश्यत। तथा पूर्वजननश्रौतविज्ञानसंस्कृत:, सोऽहं प्रजापति: सर्वात्मकमस्मीत्यग्रे व्याहरद्विहवान्। ततस्तस्मादत: पूर्वज्ञानसंस्कारात् आत्मानमेवाहं इमतभव्यादात्मे तस्मादहं नामभवत्। तस्योपनिषदहं नाति शांतप्रकाशितमत्र नाम वदति। तस्मादहं नामात्मकारणे प्रजापतावेव वृत्तं तस्मात्, तत्कार्यभूतेषु प्राणिषु एतर्हैतस्मिन्नपि काले आमंत्रित: कस्त्वमित्युतेवाग्र उक्ता कारणात्मकाभिधानन आरमानमभिधायाग्रे पुनर्विशेषणाभिज्ञासावेदानंतर विशेषपिंडाभिधानं देवदत्तो यज्ञदत्तो बोति प्रज्ञाते कथ्यते दत्तामास्य विशेषपिंडस्य मातापितृतुरत भवति तत्कथयति॥

स च प्रजापतिरतिक्रान्तजनमनि सम्यक्कर्मज्ञानभावनानुष्ठाने: साधकावस्थायां यथास्मात् नैवज्ञानभावनानुष्ठानै: प्रजापतित्वं प्रतिपत्सनां पूर्व: प्रथम: सन् अरमात्प्रजापतिंप्रतिपित्सु र. मुद्रायात्सदस्मात आदौ औषधदहत। किं त

१.४.१

१२९

९

130

१.४.२

बृहदारण्यकोपनिषत्

१३१

१३२

१३४

शांकरभाष्ययुता

[ १.४.६

क्त्वदुपसंहारात् सृष्टिसंरक्षणानुकीत॑र्है। यथेयं श्रुतिर्यवस्थितता तथा प्रजापतिरेव सर्वे देवा इति निश्चितो॑र्यः। सृष्टृत्वाद्देवानाम्। अथैवं प्रकारणार्थे व्यवस्थिते तत्तत्स्थानमाश्रयेणाविद्यावृतम्तान्तरनिंदोपन्यासः। अन्यनिदानन्यस्ततये। तत् तत्र कर्मप्रकृतौ केवलयाज्ञिका याज्ञिकालेयदिं वच आहुः अमुमत्र यजामुमिंद्रं यज इत्यादि नामश्रसस्तोत्रकर्मादिभिन्नत्वाद्द्रिनेमेवाग्र्यादिदेवमेकैकं मन्यमाना आहुरित्यभिप्रायः। तत्र तथा विद्यात्। यस्मादेतस्मैव प्रजापतेः सा विशिष्टे देवभेदः सर्व एव उ ह्येव प्रजापतिरेव प्राणः सर्वे देवाः।

अत्र विप्रतिपद्यन्ते। पर एव हिरण्यगर्भ इत्यके। संसारीत्यपरे। पर एव तु मंत्रवर्णात्। 'इंद्रं मित्रं वरुणमग्निमाहुः' इति श्रुते। 'एष वां इंद्र एष प्रजापतिरेतेऽ सर्वे देवाः' इति च श्रते। स्मृतेश्च——'एतमेके वदन्त्याग्निं मनुमन्थे प्रजापतिम्' इति, 'योडसाविंद्रियोग्राह्यः सूक्ष्मोडव्यक्तः सनातनः। सर्वभूतमयोऽचिन्त्यः स एव स्वयमुद्भौ' इति च। संसार्येव वा स्यात्। 'सर्वन्नपान्नमौषत्' इति श्रुते। न त्वसंसारिणः पाप्मदाहप्रसंगोऽस्ति। भयार्तिसंयोगश्रवणाच्च। 'अथ यन्मन्थर्थः सन्नमृथानासृजत्' इति च। 'हिरण्यगर्भः पश्यत जायमानम्' इति च मंत्रवर्णात्। स्मृतेश्च कर्मविपाकप्रक्रियायाम्—'ब्रह्मा विश्वसृजो धर्मी महानव्यक्तमेव च। उत्तमां सात्विकीमेतां गतिमाहुर्मनीषिणः' इति॥

अथैवं विरुद्धार्थानुपपत्तेः सामान्यचोद्यानात इति चेत्। न। कलनान्तरोपपत्तेरविरोधात्। उपाधिविशेषसंघाद्द्वेशकल्पनान्तरमुपपद्यते। 'आसीनो दूरं व्रजति शयानो याति सर्वतः। कस्तं मदामदं देवं मदन्यो ज्ञातुमर्हति॥' इत्येवमादिश्रुतिभिः उपाधिविशेषात्संसारित्वं न परमार्थतः। श्रुतेऽसंसार्येव, एवमेकत्वं च हिरण्यगर्भस्य। तथा सर्वजीवानाम्। 'तत्वमसि' इति श्रुते। हिरण्यगर्भस्तु उपाधिशुद्ध्याश्रयापेक्षया प्रायशः पर एवति श्रुतिस्मृतिनिबादः प्रवृत्तः। संसारित्वं तु कचिदेव दर्शयति। जीवनां तु उपाधिगुणैद्वैबहुल्यात्संसारित्वमेव प्रायशोऽभिलप्यते। व्यावृत्तिकृतोपाधिभेदापेक्षया तु सर्वः परत्वेनाभिधीयते श्रुतिस्मृतिवादैः॥

136

१.४.७

१३७

बृहदारण्यकोपनिषत्

नग्र्यादिस्तंचपर्यंतेषु देहेषु कर्मफलाश्रयेष्वशनायादिमत्सु प्रविष्ट:॥

ननु अव्याकृतं स्वयमेव व्याक्रियत इत्युक्तं, कथमिदानीमुच्यते, पर एव त्वात्माडSव्याकृतं व्याकुर्वन्निह प्रविष्ट इति। नैमे देहा:। परस्याऽऽत्मनो Sव्याकृतजगदात्मत्वेन विवक्षितत्वात्। आक्षेपनियमितकर्तृक्रियानिमित्तं हि जगद्व्याकृतं व्याक्रियत इत्यवोचाम। इहांधकार्त्स्न्येन मानाधिकारण्याच्छाद्याऽऽव्याकृतत्वादनस्य।

यथेदं जगन्नियंत्र्याद्यनेककारकानिमित्तादिविशेषव्यपारात तथा अपरित्यक्न्यमतमविशेषवदेव तद्व्याकृतम्। यथाऽऽरुतांऽव्याकृतमात्रं तु विशेष:। दृष्टश्र लोके विवक्षात: शब्द्रप्रयोगो भवति, कदाचित् ग्रामशब्देन निवासमात्रविवक्षायां ग्राम: शून्य इति। कदाचिन्निवासिजनविवक्षायां ग्राम आगत इति, कदाचिदुभयविवक्षायामपि ग्रामशब्द्रप्रयोगो भवति ग्रामं च न प्रवेविदित यथा। तद्वदिहापि जगदिदं व्याकृतमव्याकृतचेत्यभेदविवक्षायां आत्माऽऽत्मनोरभवति व्यपदेश:।

तथेदं जगदुत्पत्तिविनाशत्मकत्वेन केवलजगद्व्यपदेश:। तथा 'महानज आत्मा' 'अस्थूलोडनणु:' 'स एष नेति नेति' इत्यादि केवलात्मव्यपदेश:॥

• ननु परेण व्याकृताऽव्याकृतं सर्वतो व्याप्तं सर्वदा जगत्। स कथमिह प्रविष्ट: परिलक्ष्यते। अप्रविष्ट्रो हि देश: परिच्छिन्नेन प्रवेशुं शक्यते। यथा पुरूषेण ग्रामादि:। नाकाशेन किंचिज्ज्ञित्स्यप्रविष्टत्वात्। पाषानसर्पादिवद्रूपांतरेणोपजायते, तेन प्रवेश इत्युपचर्यते।

यथा भुक्त्वा गच्छति वा भुजिगमिति क्रियो: पूर्वापरकल्योरितरेतरविच्छेदेऽविशिष्टश्र कर्ता तद्वदिहापि स्वात्। नतु तत्स्थस्यैव भावांतरोंपजनन एनत्संभवति। न च स्थानांतरेण वियुज्य स्थानांतरसंयोगलक्षण: प्रवेशो निरवयवस्य हृ्ट:। सायुज्य एव प्रवेशश्रवणादिति चेत्। न। 'दिव्यो ह्मूर्त: पुरूष:' 'निष्कलं निष्क्रियं' इत्यादिश्रुतिम्य:।

सर्वव्यपदेशधर्मविशेषप्रतिंछिन्नप्रवेशादिति चेत्। न। वस्त्वंतरेण विशिष्टकर्मानुपपत्ते:। दृश्ये गृणप्रवेशवदिति चेत्। न। अनाश्रितत्वात्। नित्यपरतन्त्रस्यैव श्रुतस्य

१३८

१.४.७

शांकरभाष्ययुता

१.४.७

१३९

बृहदारण्यकोपनिषत्

विषयीकरणे आत्मन एकत्वाद्विषयस्यभावप्रसंगः । एकस्यैव विषयविषयित्वं दीपवदिति चेत् । न । युगपद्संभवात् । आत्मन्यंशानुपपत्तेश्च । नित्यं विज्ञानस्य ग्राह्यग्राहकत्वं युक्तम् । प्रत्यक्षानुमानाभ्यां दुःखात्मनोर्गुणगुणित्वे नानुमानम् । दुःखस्य नित्यमेव प्रत्यक्षविषयत्वात् रूपादिसामानाधिकरण्यात्‌ । मनःसयोगजत्वेऽप्यात्मनः दुःखस्य सावयवत्वावश्यकत्वान्नित्यत्वप्रसंगात् । न द्वाविरूष्ठौ संयोग इत्यं गुणः कश्चिद्रूपत्नपन्नो हृ्टः । ऋचित् । न च निरवयवं विक्रियामि द्रुष्टं कचिदनित्यगुणाश्रयं वा नित्यम् । न चाकाश आगमवादीभिर्नित्यतयाभ्युपगम्यते । न चान्यो हृथन्तोडस्ति । विक्रियामणपि तत्मत्वयोनिवृत्तेरनित्यमेवेति चेत् । द्रुथस्य अवयववत्त्वादित्यवश्यमतरिकेण विक्रियानुपपत्तेः । सावयवत्वेऽपि नित्यत्वामते चेत् । सावयवस्यावयवसंयोगपूर्वकत्वे सति विभागोपपत्तेः । वज्रादिप्रदर्शनाल्लोके चेत् । अनुमेयत्वाद्योगपूर्ववस्थापि । तस्मान्नात्मनो दुःखायानित्यगुणाश्रयत्वोपपत्तिः । परस्यादुःखत्वेऽप्यनस्य च दुःखिनीडभावे दुःखोपशमनाय शास्त्रारंभानर्थक्यामिति चेत् । अविद्या ध्यारोपितदुःखभ्रमोपहार्थत्वात् । आत्मनि प्रकृतसंख्यापूरणब्रह्मापोहनत्कल्पितदुःखात्मभ्युपगमाच्च ॥

प्रतिबिंचवदात्मप्रवेशश्रुते कार्य उपलब्ध्यस्वम् । प्राकृतत्वेरनुपलद्य आत्मा पश्चात्कार्ये च सृष्टे ड्याकुते बुद्धेः अंतरुपलभ्यमानः सूर्यादिप्रतिबिंचवजलादौ कार्य सृष्ट्वा प्रविष्ट इव लक्यमाणो निर्दिश्यते 'स एष इह प्रविष्टः' 'ताः सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशत्' 'स एतमेव सीमानं विदार्येतया द्वारापप्रपद्यत' 'सच देवतक्षन् हंताहमिमास्तो देवता इत्येवमादिभिः । न तु सर्वगतस्य निरवयवस्य दिग्देशकालांतरापक्रमणप्राप्तिलक्षणः प्रवेशः कदाचिदप्युपपद्यते । न च परादात्मनोडप्योडस्ति द्रुष्टा 'नान्यदृटोस्ति द्रष्ट्ट' इत्यादिश्रुतेरित्थं चानाम् । उपलब्धिः पुरुषार्थश्रवणात् । 'आत्मानमेवावेत' 'तस्मात्तत्सर्वमभवत्' 'ब्रह्मविदाप्नोति परम्' 'स यो ह वै तत्परं ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति' 'आचार्यवान्पुरुषो वेद' 'तस्य तावदेव चिरम्' इत्यादिश्रुतिभ्यः । "ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तदनंतरम्" "तदुद्रथयं सर्ववित्यानां प्राप्यते ह्यमृतं ततः" इत्यादिस्मृतिभ्यश्च । मेधदर्शनापवादाच्च सृष्ट्या-

940

[1.4.7

१.४.७

१४१

१४२

शांकरभाष्ययुता

[ १.४.७

तदेतत्सर्वं वेदः 'आत्मानमेवावेत्' इत्यादिश्रुतिभिर्विशदं विज्ञानमुपासनम् । तस्य चापातस्वादिद्यर्हत्वम् । न च स्वरूपान्वारूढयाने पुरुषप्रवृत्तिरुपपद्यते । तस्मात् अपूर्वविधिरेवायम् ।

कर्मविधिसामान्याच्च । यथा यजेत जुहुयात् इत्यादयः कर्मविधयो, न तैरस्य 'आत्मैवेयोपासीत' 'आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः' इत्याद्यात्मोपासनविधे: विशेषोऽनुगम्यते । मानसीक्रियात्वाच्च विज्ञानस्य ।

यथा 'यस्सै देवतायै हविर्गृह्हितं स्यात्तां मनसा ध्यायेद्दृष्ट्वाकारिष्यन्' इत्याद्या मानसी क्रिया विधीयते, तथा 'आत्मैवेयोपासीत' 'मंतव्यो निदिध्यासितव्य:' इत्याद्या क्रियैव विधीयते ज्ञानात्मिका ।

तथाडवोचाम वेदोपासनशब्दयोरेकार्थत्वमिति । भावनाशास्त्रयोपपत्तेश्च । यथा हि यजेत इत्यस्यां भावनायां, किं केन कथं इति भावनाकांक्षापणकारणं मन्त्राद्यमवगम्यते, तथा उपासीत इत्यस्यामपि भावनायां विधीयमानायां, किमुपासीत, कथंमुपासीत,

इत्यस्यामाकांक्षायां आत्मानमुपासीत मनसा त्यागग्रहणाद्यंशमदमोपरमातितिक्षादीतिलक्षणतासंयुक्त: इत्यादिशास्त्रेणैव समर्ध्यतेऽङ्गशास्त्रयम् । यथा च कत्स्स्य दर्शपौर्णमासादिप्रकरणस्य दर्शपौर्णमासादिविध्युत्तशास्त्रेणोपयोग: ।

एवमौपनिषदां आत्मोपासनप्रकरणस्य आत्मोपासनविध्युत्तशास्त्रेणैव उपयोग: । 'नेति नेति' 'अस्थूलम्' 'एकमेवाद्वितीयं' 'अशनायाय्रतीत:' इत्येवमादिवाक्यतां उपास्यारस्वरूपविशेषस मर्यणेनोपयोग: । फलं च मोक्षैकविधानिर्वृत्तिर्‌वा ॥

अपरे वर्णयन्ति उपासनेऽनात्मविषयं विरिष्तं विज्ञानान्तरं भावयेत्, तेनात्मा ज्ञायते । अविद्यानिवर्तकं च तदेव, नात्मविषयं वेदवाक्यजनितं बिझ्ञ.नामिति ।

एतस्मिन्नर्थे वचनान्यपि— 'विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत' 'द्रष्टव्य: श्रोतव्यो मंतव्यो निदिध्यासितव्य:' 'सोडनेनैष्ठ्य: स विजिज्ञासितव्य:' इत्यादिनी ॥

न, अर्थांतराभावात् न च 'आत्मैवेयोपासीत' इत्यपूर्वविधि: । तस्मात् आत्मस्वरूपकथनानामप्रतिपेधवाक्यजनितविज्ञानस्यतिरेकेण अर्थांतरस्य कर्तव्यस्य मानसं चास्ति वाडभावात ।

तत्र हि विधौ: साफल्यं यत्र विधि-वाक्यश्रवणमाचजनितविज्ञानस्यतिरेकेण पुरुषप्रवृत्तिरुपपद्यते । यथा 'दर्शपौर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेत' इत्येवमादौ ।

न हि दर्शपौर्णमासविधिवाक्यजानित-विज्ञानमेव दर्शपौर्णमासानुष्टानम् । तत्र्चाधिकारायपेक्षानुभावात् । न हि 'नेति नेति' इत्याद्यात्मप्रतिपादकवाक्यजानितविज्ञानस्यतिरेकेण दर्शपौर्णमासादिवत्‌पु-

३.४.७

बृहदारण्यकोपनिषत्

१४३

रूपध्यापार: संभावति। सर्वध्यापारेषामहेतुरस्मात् तद्वाज्जानितविज्ञानस्य। न हि उदासीनविज्ञानं प्रवृत्तिजनकं, अज्ञाननिवर्तकत्वाच्च 'एकमेवाद्वितीयम्' 'तत्त्वमसि' इत्येवमादिवाक्यानाम्। न च तत्रिवृत्तौ प्रवृत्तिपद्यते। विरोधात्। वाक्यजनितविज्ञानान्मात्राहमानात्मविज्ञाननिवृत्तिरिति चेत्। 'तत्त्वमसि' 'नेति नेति' 'आत्मैवेदम्' 'एकमेवाद्वितीयम्' 'ब्रह्मैवेदममृतम्' 'नान्यदत्तोऽस्ति द्रष्टृ' 'तदेव बहु तं विद्धि' इत्यादिवाक्यानां तद्वादित्वात्। दृष्टद्वविधे: विषयसम्पर्काज्जायतानिति चेत्। अर्थान्तराभावादिर्युक्तोत्तरत्वात्। आत्मवस्तुस्वरूपसम्पर्कैरेव वाक्ये: 'तत्त्वमसि' इत्यादिभि: श्रवणकाल एव तद्दर्शनस्य ऋतत्वात् दृष्टद्वविधेर्नानुप्रान्तरं कर्तद्यमित्युत्तरीत्तरमेतत्। आत्मस्वरूपांश्रवणमात्रेण आत्मविज्ञाने विधिमन्त्रेण न प्रवर्तते इति चेत्। आत्मवादिवाक्यश्रवणेन आत्मविज्ञानस्य जनितत्वात्। किं तु: श्रवणादुपि न प्रवर्तते इति चेत्। अनुवृत्त्यापेक्षया यथा आत्मवादिवाक्यार्थश्रवणेऽपि विधिमन्त्रेण न प्रवर्तिष्यत इति विध्यंतरापेक्षा तथा तदर्थश्रवणेऽपि श्रवणविधिज्ञानमात्रात् अर्थान्तरत्वमिति चेत्। न। अर्थप्राप्तत्वात्: यदेवात्मप्राप्तिपादकवाक्यश्रवणात् आत्मविपयं ज्ञानमुत्पद्यते, तदैव तदुत्पद्यमानं तादृश्य मिथ्याज्ञानं निवर्तयेदेव ऋते। श्रानविषयामध्यज्ञानानिवृत्तौ च तत्सभावा: स्मृतयो न भवन्ति स्वाभाविक्यो हि आत्मवस्तुमेदविषया:। अनर्थत्वावगतेश्च आत्मविपया: हि सेयंनिवृत्तेः स्वनर्थसाधनाभगम्येन अनित्यदुःखाशुद्ध्यादिबहुदोषवत्त्वात् आत्मकस्तुनश तादृल्लक्षणत्वात्। तस्मात् अनात्मविज्ञानस्मृति-नां आत्मावगतेः भावप्राप्तिः। पारिशेष्यात् आत्मैकत्वविज्ञानस्मृतिसंततिरर्थत एव भावान्न विधेयत्वम्। शोकमोहभयायासादेरु:खशाननिवर्तकत्वाच नत्स्मृतेः। विपरीतज्ञानसम्भवो हि शोकमोहादिदोपः। तथा च 'तत्र को मोह:' 'विद्वान् विभेति कुतश्चन' 'अभयं वै जनक प्राप्तेऽभयम्', 'भियते हृदयग्रन्थि:' इत्यादिश्रुतय:॥

निरोधस्तर्ह्यान्तरामिति चेत्। अधापि स्वाचिच्च गत्तिनिरोधस्य वेद-वाक्यजनितात्मविज्ञानान् अर्थान्तरत्वात्।

१४४

१.४.७

बृहदारण्यकोपनिषत्

१४५

९१

१४६

[ १४.७

शांकरभाष्ययुता

तमा रत्नत्वादुपास्य एवेति सिद्धम्। यस्त्वात्मशब्दस्य इतिपर: प्रयोगः, आत्मशब्दप्रत्यययो: आत्मतत्त्वस्य परमार्थतोऽविषयत्वज्ञापनार्थम्। अन्यथा आत्मानमुपासतीत्येवमर्थक्यत्। तथा चार्थादात्मनि शब्दप्रत्ययावनुज्ञातौ स्याताम्। तच्चानिष्टम् 'नेति नेति' 'विज्ञातारमरे केन त्रिजानीयात्' 'आविज्ञातं विज्ञातृ' 'यतो वाचो निवर्तन्ते। अप्राप्य मनसा सह' इत्यादिश्रुतिभिः। यतु 'आत्मानमेव लोकमुपासीत' इति तदनात्मोपासनप्रसंगनिवृत्तिपरत्वान्न शाक्यान्तरम्॥

अनिर्ज्ञाततत्त्वसामान्यादाहमा ज्ञातव्योडनात्मा च। तत्र कस्मादात्मोपासने एव यत्न आस्थीयते 'आत्मैवेवोपासीत' इति नेतरविज्ञान इति। अत्रोच्यते—तदेतदेव प्रकृतं पदन्नीयं गमनीयं नान्यत्। अस्य सर्वस्योति निर्धारणार्था षष्ठी। अशेषसर्वस्मिन्नेत्यर्थः। यदयमात्मा यदेतदात्मतत्त्वं किं न विज्ञातव्यमेवान्यत्। न। किं तर्हि, ज्ञातव्यतयैवपि न पृथग्ज्ञानान्तरमपेक्षत आत्मज्ञानात्। कस्मात्। अननेनात्मना ज्ञातेन हि यस्मादेतत्सर्वमनात्मजातं अन्यच्चतत्सर्वं समस्तं वेद जानाति। नन्वनुज्ञानेनान्यत्र ज्ञायत इति। अस्य परिहारं दुन्दुभ्यादियंधेन वक्ष्यामः। कथं पुनरेतत्पदान्वयामिति। उच्यते—

यथा ह वै लोके पदेन, गवादिखुरांकितो देश: पदमियुच्यते तेन पदेन, नष्टं तद्विवक्षितं पद्यमानान्वेषणो विन्देल्लभेत। एवमात्मनि लब्धे सर्वमनुलभत इत्यर्थः॥

नन्वात्मनि ज्ञाते सर्वमन्यज्ज्ञायत इति ज्ञाने पकृते, कथं लाभोडप्राप्त उच्यत इति। न। ज्ञानलाभयोरेकार्थत्वस्य विवक्षितत्वात्। आत्मनो ह्यात्मज्ञानमेव। तस्माज्ज्ञानमेवात्मनो लाभो, नानात्मलाभद्रवप्राप्तप्रसिलक्षण वति, तन्नात्मा लब्धव्यो न वति, तन्नात्मा लब्धा, लब्धव्योडनात्मा। स चाश्वपात् उत्पाद्यादिक्रियाव्यवहितः कारकविशेषोपादानेन क्रियाविशेषमुत्पाद्य लब्धव्यः। स स्वप्राप्तप्रसिलक्षणोऽनित्यो मिथ्याज्ञानजनितताकामक्रियाप्रभवत्वात् स्वप्नपुत्रादिलाभवत्। अयं तु तद्विपरीत आत्मा। आत्मत्वादेव नोऽश्रद्धादिक्रियाव्यवहितः। नित्यलब्धस्वरूपत्वेऽपि सत्यविद्यामात्रं व्यवधानम्। यथा शुक्तिरजताया आप्ति: शुक्तिकायां विपर्ययेगा अग्रहणं विपरीतज्ञानव्यवधानमात्रं, तथा तदज्ञान-

१.४.७

बृहदारण्यकोपनिषत् ।

१४७

मात्रमेव, विपरीतज्ञानव्यवधानापोहार्थस्वाज्ज्ञानस्य । एवमिहाप्यात्मनो डल-

मोडविद्यामात्रव्यवधानम् । तस्माद्विद्या तद्पोहनमात्रमेव लाभो नान्यः

कदाचिदष्युपपद्यते । तस्मादात्मलाभे ज्ञानादर्थान्तरसाधनस्य अनर्थक्यं व-

स्यामः । तस्मान्निराशंकेमेव ज्ञानलाभयोरेकार्थत्वं विवक्षन्नाह— ज्ञानं प्रकृत्य

अनुविद्धंवदतीति । विदितैलभार्त्थवात् ॥

गुणविज्ञानफलमुच्यते— यथाडयमात्मा नामरूपानुप्रवेशेन स्यांतिं

गत आत्मेत्यादिनामरूपाभ्यां प्राणादिसंहतिं च श्लोकं प्राप्तवानित्येषं यो वेद्,

स कीर्तिं लभ्यांतिं श्लोकं च संघातमिष्यते: स हि विन्दते लभते । यद्वा यथोक्तं

वस्तु यो वेद् मुमुक्षुणामपेक्षिंतं कीर्तिंशब्दितमैक्यज्ञानं तत्फलं श्लोकशब्दितां

मुक्तिमामोति इति मुर्यमेव फलम् ॥

तदेतत्प्रेयः पुत्रात्प्रेयो वित्तात्प्रेयोऽन्यास्मात्सर्वस्मादन्तरतरं

यदयमात्मा । स यद्यमात्मनः प्रियं भवति रोत्स्यति-

तीश्वरो ह तथैव स्यादात्मानमेव प्रियमुपासीत स य आत्मानमेव

प्रीतमुपास्ते न हास्य प्रियं प्रमायुकं भवति ॥८॥

कुतश्रातमत्वमेव ज्येयमनात्मल्यान्नादिश्याह— तदेनदात्मतत्कं प्रेयः प्रि-

यतरं पुत्रात् । पुत्रो हि लोके प्रियः प्रसिद्धस्तस्मादपि प्रियतरमिति निरतिश-

यमियत्वं दर्शयति । तथा वित्तादिरण्यरत्नादेः, तथा अन्यस्माद्चललोके प्रि-

त्वेन प्रसिद्धं तस्मात्सर्वस्मादित्यर्थः । तत्कस्मादात्मतत्वमेव प्रियतरं न प्राणा-

दीति, उच्च्यते— अंतरतरं बाह्यात्पुत्रवित्तादेः प्राणपिंडसमुदायो ह्यंतरेऽभ्य-

ंतरः सन्निरुष्ट आत्मनः । तस्माद्यंतरादन्तरतरं यदयमात्मा यदेतदात्मतत्कं ।

यो हि लोके निगतिशयप्रियः स सर्वप्रयत्नेन लब्धव्यो भवति । तथायमात्मा

सर्वलौकिकप्रियेभ्यः प्रियतमः । तस्मात्तल्लाभे महान् यत्न आस्येय इत्यर्थः ।

कर्तव्यताप्राप्तसमन्व्यभिलाभे यत्नमुजिञास्व । कस्मात्तुनः आत्मानात्मपिय-

योरन्यतरप्रियहानान इतरप्रियोपादाननैवेतरहानं क्रियते

न विपर्यय इति, उच्च्यते— स यः कश्चिदन्यमनात्मविशेषं पुत्रादिकं प्रियतर-

मात्मनः सकाशात् शुश्राण ज्यायादात्मप्रियवादी । किम् । प्रियं त्वाभिमतं पुत्रा-

दिलक्षणं रोत्स्यथ्यावरणं प्राणसंरोधं प्राप्यथ्यति विनाशंस्याप्नोति । स कस्मादेवं

भवति! यस्मादेश्वरः समर्धः पर्याप्तोऽसावेवं ह यस्मात्तस्मात्तथैव स्यात्-

१४८

[१.४.८

तेनोक्तं प्राणसंरोधं प्राप्तस्यति। यथाभूतवादी हि सः। तस्मात्स ईश्वरो वकुम्। ईश्वरशब्दः क्षिप्रचीति केचित्। भवेद्यदि प्रतिद्धिः स्यात्। तस्मादुजिज्ञासवान्यत्रियमा‌त्मानमेव प्रियमुपासीत। स य आत्मानमेव प्रियमुपास्त, आत्मैव प्रियो नान्योडस्तीति प्रतिपद्यतेऽन्यलौकिकं प्रियमण्यप्रियमेवेति निश्चित्य उपास्ते चिंतयति, न हास्यैवंहितः प्रियं प्रमादुकं प्रमरणशीलो भवति। नित्यानुवादमात्रमेतदात्मविदोऽनस्य प्रियस्याप्रियस्य वाभावात्। आत्मप्रत्ययग्रहणस्तु‌त्यर्थं वा प्रियगुणफलविधानार्थं वा मंदातमंदार्शनः। ताच्छील्यप्रत्ययोपादानात्।

शांकरभाष्ययुता

तदाहुरिदं ब्राह्माविद्या सर्वं भविष्यन्तो मनुष्या मन्यन्ते। किमु तद्ब्रह्मावेद्यस्मात्तत्सर्वमभवदिति ॥९॥

सूत्रत्रितया ब्रह्मविद्या 'आत्मतत्येवोपासति' इति यदर्थमुपनिषत्स्वापि। तस्यैतस्य सतस्य व्याचचक्ष्यामः; प्रयोजनाभिधीयतेऽस्योपज्ञाघांसति— तादिति वक्ष्यमाणमन‌ंतरवावाये‌डवद्योतं वस्त्वाहः। श्रुति‌ष्णा ब्रह्म विविदिषो जन्मजन्मरमरणप्रबंधचक्रक्रमरु‌तार्यासदुःखोदकापारमहोद‌धिपूवभूतं गुरुमासाद्य त‌त्तीरमु‌त्त‌तीर्षवो धर्माधर्मसाधनत‌कफललक्षणात साध्यसाधनरूपान्तरविण्णाः तद्र्लक्षणनित्यनिर‌तिशयश्रेयः प्रतिप‌त्स्वः। किमाहुरित्याह— यद्‌द्ब्रह्म‌विद्या, ब्रह्म परमात्मा तद्यया वेद्यते सा ब्रह्मविद्या तथा ब्रह्मविद्यया, सर्वे निरवशेषं भविष्यन्तो मनुष्या यन्मन‌न‌यन्ते। मनुष्य‌ग्रहणं विशेषतो‌धिकारज्ञप‌नार्थम्। मनुष्या एव हि विशेषतो‌डभ्युद‌यन‌ः श्रेयससाधने‌डधिकरुता इष्यभिप्रायः।

यथा कर्मविषये फलप्राप्तिं ध्रुवां कर्मभ्यो मन्यन्ते, तथा ब्रह्मविद्यायाः सर्वात्मकभावफलप्राप्तिं ध्रुवामेव मन्यन्ते। वेद‌ग्राम‌ण्य‌स्यो‌भ‌य‌त्राविशेषात्। तत्र विप्रतिप‌तिदं वस्तु लक्ष्यते‌ड‌त्र: पृच्छामः— किमु तद्ब्रह्म यस्य विज्ञानात्सर्वं भविष‌यन्तो मनुष्या मन्यन्ते? त‌त्तिकम‌वेद‌स्य‌माद्द्विज्ञानात्त‌द्ब्रह्म सर्वमभवत्? ब्रह्म च सर्वस्मिन्नात्तथाऽ‌विज्ञाय किंचित्सर्वमभव‌त्तथाऽ‌न्येषाम‌न्य‌स्तु, कि ब्रह्माविद्यया? अथ विज्ञाय सर्वमभवत् विज्ञानसाध्यत्वात्कर्मफल‌लेन तुल्यमेवेत्यनित्यत्व‌म‌संगः सर्वभावस्य ब्रह्म‌विद्या‌फल‌स्य। अन‌व‌स्थादोष‌प्रसंगः त‌द्व‌द्न्य‌द्विज्ञानं सर्वमभवत‌त: पूर्वम‌प्य‌न्या‌द्द्विज्ञायो‌ति। न त‌व‌द्बाविज्ञानं सर्वमभवत्। शास्त्रार्थवैफल्य‌प्रसंगात्। फलानि‌त्य‌त्वादोषस्त‌र्हि? नैको‌ड‌पि दोषो‌ड‌र्थ‌विशेषो‌प‌त्ते: ॥

१.४.१०

बृहदारण्यकोपनिषत्

१४९

ब्रह्मापर सर्वभावस्थ साध्यत्वोपपत्तेः । न हि परस्य ब्रह्मणः सर्वभावाप- त्तिविज्ञानसाध्य । विज्ञानसाध्या च सर्वभावापत्तिमाह, ‘तसमात्तत्सर्वमभवत्’ इति । तस्माद्रह्म वा इदमप आसोत्यपरं ब्रह्म भवितुमर्हति ॥ मनुष्याधिकाराद्वा तद्वावी ब्राह्मणः स्यात् । ‘सर्वे भविष्यन्तो मनुष्या मन्यन्ते’ इति हि मनुष्याः प्रवृत्तास्तेषां चाङ्‌गुदयानि श्रेयस्साधने विशेषतोऽधि- कार इत्युक्तम् । न परस्या ब्रह्मणो नाध्यपरस्य प्रजापतेः । अतो द्वैतैकत्वपर- बह्मविद्यया कर्मसहितया अपरब्रह्मभावमुपसंपन्नो भोज्याद्वावृत्तः सर्वसंप्राप्त्यो- च्छेदकामकर्मबंधनः परमब्रभावी ब्रह्मविद्याहेतोर्यत्नमत्यभिधीयते । तद्‌ब्रह्म लोके भाविनीं वृत्तिमाश्रित्य शब्दप्रयोगो, यथोदनं पचतीति, शास्त्रे च “परिव्राजकः सर्वभूतभयदक्षिणा” इत्यादि, तथेहैति केचित्‌ “ब्रह्म ब्रह्माभूती पुरुषो ब्राह्मणः” इति व्याचक्षते ॥

तन्न । सर्वभावापत्तिरनित्यत्वदोषात् । न हि सोऽस्ति लोके परमार्थतो यो निमित्तवशाद्‌वावान्तरमापद्यते नित्यश्‍चेत्‌ । तथा ब्रह्माविज्ञाननिमित्तरुता चे- त्स्सर्वभावापत्तिः नित्या चेति विरुद्धम् । अनित्यत्वे च कर्मफलतुल्यतयेत्युक्तो दोषः । अविद्यारुतासर्वत्रानिवृत्ति चेत्स्सर्वभावापत्तिं ब्रह्मविद्याफलं मन्यसे, ब्रह्म- भाविपुरुषकल्पना व्यर्था स्यात् । प्राक्‌ब्रह्मज्ञानाद्दीप इव सर्वा जतुग्रृहार्वान्नि- मेव सर्वभावापन्नः परमार्थतः, अविद्यया त्वद्‌ब्रह्मत्वमसर्वत्वं चाध्यारोपितं, यथा

150

[ १.४.१०

१.४.१०

152

[1.4.10]

शांकरभाष्ययुता

णात्। संपत्तिश्रेष्ठदापत्तेर्न स्यात्। नश्यानस्यान्यभाव उपपद्यते। वचनात्। संपत्तेरपि तद्रावापत्तेः स्यादिति चेत्। संपत्तेः प्रत्ययमात्रत्वात्। विज्ञानस्य च मिथ्याज्ञानानिवर्तकत्वाद्वयतिरेकेणाकारत्वामित्यचोचाम्। न च वचनं वस्तुनः सामर्थ्यजनकं। ज्ञापकं हि शास्त्रं न कारकमिति सिध्यति:। 'स एष इह प्रविष्ट:' इत्यादिवाक्यैषु च परमेश्वरवेद इति स्थितम्। तस्माद्वेदोक्तेर्न तात्पर्याधिप्रकल्पना साध्वी। इष्टार्थवादनाच्च । सेध्यवचनवदनंतरमचाहमेकरसंब्रह्मति विज्ञानं सर्वश्रुत्यामुपनिषद्रतिपादयिष्यतोडर्थः काण्डदूष्ये डीयते डवधारणाद्गम्यते 'इत्यनुशासनं' 'तदवदरे खल्वमृतत्वं' इति। तथा सर्वशाखोपनिषत्सु च ब्रह्मैकर्तृत्वविज्ञानं निष्प्रतोडर्थः :

तत्र यदि संसारी ब्रह्मणोडन्य आत्ममेवावेदिति कल्प्येत, इष्टस्यार्थस्य बाधनं स्यात्। तथा च शास्त्रमुपक्रमोपसंहारयोविरोधादसमंजसं कल्पितं स्यात्। व्यपदेशानुपपत्तेश्च । यदि च 'आत्ममेवावेदिति संसारिण एक वेद्यत्वोपपत्तेः । आत्मविद्या इत्युपदेशो न स्यात्। आत्मानमेवावेदिति संसारण एक वेद्यत्वोपपत्तेः । आत्मविद्या इत्युपदेशो न स्यात्। आत्मोते वेदितुर्यदुच्यत हति चेत्। अहं ब्रह्मास्मीति विशेषणात्। अन्यश्रे द्वैत्: स्याद्यमसाविति वा विशेष्येत न त्वहमस्मीति । अहमस्मीति विशेषणादात्मानमेवावोधिति चावधारणात्राधितमात्रैव ब्रह्मेत्यवगम्यते। तथा च सत्युपपत्तो ब्रह्मविद्याऽयुपदेशो नान्यथा । संसारविद्या त्वन्यथा स्यात्। न च ब्रह्मत्वाऽब्रह्मत्वे हि कस्योपपन्ने परार्थतः तमःप्रकाशाविव भानो विरुद्धत्वात्। न चोभयानिमित्तत्वे ब्रह्मविद्येति निश्चितो व्यपदेशो युक्तः :

तदा ब्रह्मविद्या संसारविद्या च स्यात्। न च वस्तुनोडर्थजरतीयत्वं कल्पयितुं युक्तं तथ्यज्ञानविकक्षायाम्। श्रोतुः संशयो हि तथा स्यात्। निश्चितं च ज्ञानं पुरुषार्थसाधनमिष्यते 'यस्य स्यादद्धा न विचिकित्साडस्ति' 'संशयात्मा विनश्यति' इति श्रुतिस्मृतिभ्याम्। भतो न संशयितो वाक्यार्थो वाच्यः परहितार्थिना ॥

ग्रह्माणि साधकत्वकल्पना अस्मदादिष्विव अपेशला 'तदात्मानमेवावेत्स्मत्तत्सर्वमभवत्' इति, इति चेत्। शास्त्रोपालंभात्। न ह्यस्मत्कल्पनेयं, शास्त्रकृता तु, तस्माच्छास्त्रस्यामुपालंभः । न च ब्रह्माण इष्टं चिकीर्षुणा शास्त्रार्थः विपरीतकल्पनया स्वार्थपरित्यागः कार्यः । न चैतावत्या वाक्यमा युक्ता भवन्तः । सर्वे हि नानात्वं मह्हाणि कल्पितमेव 'एकधैवानुद्रश्यम्' 'नेह नानास्ति

१५४

१.४.१०

बृहदारण्यकोपनिषत्

१९५

156

१.४.१०

१५७

बृहदारण्यकोपनिषत्

भूतं फलं देशकालानिमित्तान्तरितं, तत्रानात्मविषये सफल: प्रयत्नो विद्वाचार्याय देवानामू। न त्विह विद्यासमकाले आत्मभूते। देशकालानिमित्तान्तरिते, अवसरानुपपत्ते:॥

एवं तर्हि विद्याप्रत्ययसंतत्यभावात् विपरीतप्रत्ययतत्कार्ययोगश् दर्शनाात् अन्य एवं आत्मप्रत्ययेऽविद्यानिवर्तकौ, न तु पूर्व इति। न। प्रथमेनानैकान्तिकत्वात्। यदि हि प्रथम आत्मविषय: प्रयत्नोऽविद्यां न निवर्तयति, तथाऽऽन्त्योऽपि तद्विषयत्वात्। एवं तर्हि संततोऽविद्यानिवर्तको न विच्छिन्न इति। न। जीवनादौ सति शतत्यनुपपत्ते:। न हि जीवनादिहेतुके प्रत्यचे सति विद्याप्रत्ययसंततिरुपपद्यते, विरोधात्। अध जीवनादिस्थायति: करणेनैव आमरणान्ताद्वियासंततिरिति चेत्। प्रत्ययेयत्तासंताननिवधारणात् शास्त्रार्थोऽनवधारणदोषात्। इयतां प्रत्ययानां संततिरविद्याया निवृत्तिरेत्यनवधारणात् तच्चानिष्टम्। संततिमात्रत्वेऽप्यारत एवति चेत्। न। आयंतयोरविशेषात्। प्रथमा विद्याप्रत्ययसंततिरमणकालान्ता वेति विशेषाभावात् आयंतयो: प्रत्यययो: पूर्वोक्तौ दोषौ प्रसज्याताम्। एवं तर्हि वर्तमानक एवेति चेत्, 'तस्मात्त्सर्वमभवत्' इति श्रुते:। 'भिद्यते हृदयग्रंथि:' इत्यादिरुतिभ्यश्र॥

अर्थवाद इति चेत्। सर्वशास्त्रोपनिषदामर्थवादत्वश्रुतिसंगात्। एतावन्मात्रार्थत्वोपक्षीणा हि सर्वशाखोपनिषद:। प्रत्यक्षश्रुतिामविषयत्वात् अस्त्येवेति चेत्। उक्तपरिहारत्वात्। अविद्याशोकमोहभयादिदोषनिवृत्ते: प्रत्यक्षत्वादिति चोक: परिहार:। तस्माद्वयो स्त्य: संततोऽसंततेश्रुतिचोद्यमंतत्। अविद्यादौनल्य: संततोऽसंततो वा स एव विद्येत्यभ्युपगमान्त चोद्यस्यावतारं-घोदव्यसति॥

यत्तुं विपरीतप्रत्ययतत्कार्ययोगश् दर्शनादिति। न। तच्छेषस्थितिहेतुत्वात्। येन करणे शरीरमारब्धं तद्विपरीतप्रत्ययदो षनिमित्तत्वात्तस्य तथा-भूतस्यैव विपरीतप्रत्ययदोषसंयुक्तस्य फलदाने सामर्थ्यमिति, यावच्छरीरिपात: तावत्कालोपभोगांगतया विपरीतप्रत्ययं रागादिदोषं च तावन्मात्राक्षिपत्येव। मुक्तेऽपुत्रत्वादिवृत्तफलत्वाच्च्छेदतुकस्य कर्मण:। तेन न तस्य निवर्तिका विद्या,

158

१.४.१०

बृहदारण्यकोपनिषत्

१५९

स्म्यधिरुतो, मयास्मै ऋणित्वात्प्रातिकर्तव्यं, हत्यैवप्रश्नय: सत्रुपास्ते, न स इत्थंप्रत्ययो वेद् विजानाति तत्त्वम्। न स केवलमेवंभूतोविद्धानविद्यादोषवानेव, किं तहि, यथा पशुर्गुवादिवध्वाहनदोहनायुपकारैरुपभुज्यते, एवं स इज्याघनेक-

पकारै: उपभोक्तव्यत्वादेकैन देवादी नाम। अतः पशुरिव सर्वार्थेषु कर्मस्वधि-कृत इत्यर्थ:॥

एतस्य ताविदुषो वर्णाश्रमादिर्शाविभागवतो अधिकृतस्य कर्मणो विद्यासहितस्य केवलस्य च शास्त्रोक्तस्य कार्य मनुष्यत्वादिको श्रेयान्त उत्कर्ष:। शास्त्रोक्तविपरीतस्य च स्वाभाविकस्य कार्ये मनुष्यत्वादिक एवं स्थावरान्तोऽ-पकर्ष:। यथा चैतत्तथा ‘अयं त्रयो वाव लोका’ इत्यादिना वक्ष्यामः ऋत्विजे-नेवाध्यायशेषेण। विद्यायाश्च कार्य सर्वासंभवावाप्तिरित्येतत्संक्षेपतो दर्शितम्। सर्वा हीयमुपनिषत् विद्याविद्याविभागप्रदर्शनैनैवोपक्षीणा। यथा चैषोड्य:

यस्मादेवं तस्माद्विद्यावन्तं पुरुषं प्रति देवा ईशान एव विभृं कर्तुमनुपह चेतयेतदर्शयति— यथा ह वै लोके चहवो गोअश्वादय: परावो मनुष्यं स्वाभि-नमात्मनोडविष्टातारं भुंज्य: पालयेयुरेवं बहुपशुस्थानीय: एकैकोड्वेदून्पुरुषो देवान्— देवानिति पित्राद्युपलक्षणार्थ — भुनक्ति पालयतीति। इम इन्द्राद-योदृश्ये मत्तो ममेशितारो भृत्या इवाहमेषां स्तुतिनमस्कारेज .ादना आराधनं ऋत्विजो अभ्युदयं नि:श्रेयसं च तत्सत्त फलं प्राप्त्स्यामित्येवमामे संधि:। तत् तत्र लोके चहुपशुमतो यथैकस्मिन्नेव पशावादीयमाने व्याघ्रादीनडहियमान

महदाप्रियं भवति, तथा बहुपशुस्थानीय एकैकस्मिनुरुक पशुभावात् भयत्तत्स्वल्प-प्रियं भवर्ताति, किं चितच, देवानां बहुपशुपहरण इव कुडुङचन:। तस्मादेशां देवानां तत् प्रियं, किं तदेतद्रह्यात्मतवं कथंचन मनुष्या विदु:,विजानंति च स्मरणमनुगातासु भगवतो व्यासस्य— “त्रिकायवद्रिहि कौन्तेय देव-पशुनिव व्याघ्रादिभ्योऽन्यो न युक्तितष्ठयुरिति। यं तु मुमोचायषन्ति तं श्रद्धादिभिरेष्यन्ति विपरीतमश्रद्धा-दिमि:। तस्मान्मुमुक्षुर्देवाराधनपर: श्रद्धाभक्तिपर: प्रणेयोडपमादि.. स्पादिद्या-

शिक्षिं प्रति विद्या प्रतिष्ठितेति का॥ इति ॥ १० ॥

१६०

[ १.४.१०

शांकरभाष्ययुता

१.४.११

१६१

१६२

[ १.४.१३

शांकरभाष्ययुता

निर्वचनमाह— इयं हीदं सर्वे पृथ्यति यदिदं किंच ।

स नैव व्यभवत्तच्छ्रोयोरुपमत्यसृजत धर्मं तदेतत्क्षत्रस्य क्षत्रं

यद्र्मस्तस्माद्र्मात्परं नास्त्यथो अबल्लीयान्बल्लीयान्समाशांसते धर्मेण

यथा रज्जेवं यो वै स धर्मः सत्यं वै तत्सरमात्सत्यं वदन्तमाहुर्धर्मं

वदतीति धर्मं वा वदन्तं सत्यं वदतीत्येतदुच्यैवतद्भयं भवति ॥५॥

स चतुः षड्वैपि वर्णानैव व्यभवद्यत्वात्क्षत्रस्यैनियताशंकया। तच्छे-

योरुपमत्यसृजत किं तत? धर्मः, तदेतच्छ्रोयोरुपं सृष्टं क्षत्रस्य क्षत्रं क्षत्रस्यापि

नियन्तृ । उत्पाद्युग्रम् । यद्र्मो यो धर्मः । तस्मात्क्षत्रस्यापि नियन्‍त्रृत्वाद्धर्मा-

त्वरं नास्ति । तेन हि नियम्यन्ते सर्वे । तत्कथंमिति उच्यते— अथो

अव्यबल्लीयान्दुच्‍चलतरो बलीयान्समात्मनो बलवत्तरमप्याशंसते कामयते जेतुं

धर्मेण बलेन । यथा लोके राज्ञा सर्वचलवत्तरमेनापि कुटुंबिक एवं, तस्मादिदं

धर्मस्य सर्वचलवत्तरत्वात्सर्वनियन्तृत्वम् । यो वै स धर्मो व्यवहारलक्षणो लौकि-

कैर्यव्‍हियमाणः सत्यं वै तत् । सत्यमिति यथाशास्त्रार्थता । स एवानुष्ठीयमानो

धर्मनामा भवति । शास्त्रार्थत्वेन ज्ञःयमानस्तु सत्यं भवति । यस्मादेव तस्मा-

त्सत्यं यथाशास्त्रं वदन्तं व्यवहारकाल आहुः समीपस्था उभयविवेकज्ञा, धर्मं

वदतीति प्रसिद्धं लौकिकं न्यायं वदतीति । तथा विपर्ययेण धर्मं वा लौकिकं

व्यवहारं वदन्तमाहुः, सत्यं वदति शास्त्रादनपेतं वदतीति । एतद्यदुक्तमुभयं

ज्ञायमानमनुष्ठीयमानं चैतद्र्म एव भवति । तस्मात्स धर्मो ज्ञानानुष्ठानलक्षणः

शास्त्रज्ञाननंतरांशं सर्वानैव नियामयति । तस्मात्स क्षत्रस्यापि क्षत्रम् । अतस्तद्भि-

मानोऽतद्व्‍हंस्तादृशेभानुष्ठानाय बहुक्षत्रविट्सूद्रानिमित्तविशेषमभिमन्यते । ताने

च निर्गतोत कर्माधिकार निमित्तानि ॥

तदेतद्र्रह क्षत्रं विश्रूद्धस्तदपिर्नैव देवेषु ब्रह्माभवद्र्राह्मणो

मनुष्येषु क्षत्रियेण क्षत्रियो वैश्येन वैश्यः शूद्रेण शूद्रस्तस्मादग्रावेव

देवेषु लोकामिच्छन्ते ब्राह्मणे मनुष्येष्वेताभ्यां हि रूपाभ्यां ब्रह्माभ-

वत् । अथ यो ह वा अस्माल्लोकात्स्वं लोकम्‍हष्‍ठा प्रैति स एनमाव-

दितो न शुनक्ति यथा वेदो वाडनुकोडन्यद्रा कर्माकृतं यदिह वा

अध्यनेवंचिन्महत्पुण्यं कर्म करोति तद्वास्यान्ततः क्षीयत एवात्मा-

मेव लोकमुपासीत स य आत्मानमेव लोकमुपास्ते न हास्य कर्म

१.४.१५]

बृहदारण्यकोपनिषत् ।

१६३

क्षीयते । अस्माद्द्वैचात्मनो यदत्कामयते ततत्तमृजते ॥१५॥

तदेतच्चातुर्वर्ण्यं सृष्टं ब्रह्म क्षत्रं विट्शूद्र इत्युत्तरार्थ उपसंहार: । यत्तत्सृष्टं ब्रह्म तदग्रिनैव नान्येन रूपेण देवेषु ब्रह्म ब्राह्मणजातिरभवत् । ब्राह्मणो ब्राह्मणस्वरूपेण मनुष्येषु ब्रह्माभवदितरेषु वर्णेषु विकारांतरं प्राप्य, क्षत्रियेण क्षत्रियो-डभविंद्रिदेवताधिष्ठितो, वैश्येन वैश्य:, शूद्रेण शूद्र: । यस्मात्क्षत्रादिषु विकारापत्तनमग्रे ब्राह्मण एव चाविरुतं सृष्टं ब्रह्म तस्मादसावेव देवेषु देवानां मध्ये लोकं कर्मफलमिच्छन््यस्मिसंबंधं कर्म कुर्वतेत्यर्थ: । तदधर्मेव हि तद्ब्रह्म कर्माधिकरणत्वेनास्मिन्नूपेण व्यवस्थितम् । तस्मात्तस्मिन्न्यसौ कर्म कृत्वा तत्फलं प्रार्थ्यन्त इत्येतदुपपन्नम् । ब्राह्मणे मनुष्येषु मनुष्याणां पुनर्मध्ये कर्मफलेच्छायां नाग्न्यादिनिमित्तक्रियापेक्षा, किं तर्हि जातिमात्रस्वरूपमात्रलंभनेनैव पुरुषार्थसिद्धि: । यत्न तु देवाधीना पुरुषार्थसिद्धि: तत्नैवाग्न्यादिसंबंधक्रियापेक्षा क्रियतेव—“अग्नौ वै नु तु संध्याद्यौर्होणा नात्र संशय: । कुयादित्यत्रैव वा कुय-न्मैत्रो ब्राह्मण उच्यते” इति ॥

पारिव्राज्यदर्शनाच्च । तस्माद्ब्राह्मणत्व एव मनुष्येषु लोकं कर्मफलमिच्छन्ति । यस्मादेताभ्यां हि ब्राह्मणात्मरूपाभ्यां कर्मकर्तृधिकारणरूपाभ्यां यत्सृष्टं ब्रह्म साक्षाद्भवत् ॥

अत्र तु परमात्मलौकिकमसौ ब्राह्मणे चेच्छन्तीति केचित् । तदसत् । अविद्याधिकारेऽधिकारार्थ वर्णविभागस्य प्रस्तुतत्वात्परेण च विशेषणात् । यदि ह्यत्र लोकशब्देन पर एवात्मोच्येत, परेण विशेषणमनर्थकं स्यात् ‘स्वं लोकमटृश्व’ इति । स्वलोकस्य्यातिरिक्तश्रेयोऽर्थिनतया प्रार्थ्यमान: प्राप्रो लोक:, तत: स्वं हि युक्तं विशेषणं प्रकृतपरलोकानिवृत्यर्थत्वात् । स्वत्वेन चाव्यभिचारात्परम-त्मलोकस्य । अविद्यारुतानां च स्वतत्त्वाभिचारात् । ब्रह्मीति च कर्मरुतानां च्यभिचारं ‘क्षीयत एव’ इति ॥

वाणाः कर्मार्थिम् । तच्च कर्म धर्मार्थं सर्वैनैव कर्तव्यतया नियन्तृ पुरुषार्थसाधनं च । तस्मात्तेनैव चेत्कर्मणा स्वे लोक: परमात्माख्योऽविदितोऽपि प्राप्यते, किं तस्यैव पदनीयत्वेन क्रियत इत्यत आह—अथेति पूर्वपक्षविनिवृत्यर्थ: । य: क्षुद्रद्वै अस्मात्सांसारिकांतिद्रग्रहणलक्षणात् अविद्या-कामकर्महेतुकात् अग्न्याद्यधीनकर्माभिमानतया वा ब्राह्मण जातिमात्रकर्माभिमान-तथा वा आगंतुकादस्वभूताल्लोकात्स्वं लोकमात्माख्यं आत्मत्वेनाव्यभिचारित्वाद-

१६४

१.४.१५

बृहदारण्यकोपनिषत्

१६१

परेण च केवलविद्याविषयेण विशेषणात् 'किं प्रजया करिष्यामो येषां नोडयमात्मायं लोक:' इति। पुत्रकर्मापरविद्यारुतेभ्यो हि लोकेभ्यो विशिनष्टि 'अयमात्मा नो लोक' इति। 'न हास्य केनचन कर्मणा लोको मीयत एषोडस्य परमो लोक:' इति च। तै: सविशेषणैरस्येकवाक्यता युक्ता। इहापि स्वं लोकमिति विशेषणदर्शनात्। अस्मात्कामयत इत्ययुक्तामति चेत् इह स्वो लोक: परमात्मा, तदुपासनात्स एव भवतीति स्थिते यत्कामयते ततस्तस्मादात्मन: सृजत इति तदातमप्रासिध्यतिरेकेण फलश्रुतिर्न युक्तामिति चेत्। न। स्वलोकोपासनस्तुतिपरत्वात्। स्वस्मादेव लोकार्थमिति संपद्यते इत्यर्थ:। मान्यदुत: प्रार्थनीयमाकामत्वात्। 'आत्मन: प्राण आत्मत आशा' इत्यादि श्रुत्यंतरं यथा। स्वात्मभावप्रदर्शनार्थो वा पूर्ववत्। यदि हि पर एवात्मा संपद्यते तदा युक्तो अस्माद्देवात्मन: इत्यात्मशब्दप्रयोग:, स्वस्मादेव प्रकृताद्वमनो लोकादित्येषामर्थ:। अन्यथा अव्याकृतावस्थास्वरूपेणो लोकादिति सविशेषणमवक्ष्यत्स्मरुत्परमात्मलोकत्वावृत्तये व्याकृतावस्थाव्यावृत्तये च। न सुरिमन्‌प्रकृते विशेषिते श्रुतांतरालावस्था प्रतिपत्तुं शक्यते

॥१५॥ अथो अयं वा आत्मा सर्वेषां भूतानां लोक: स यजुर्होति यदजते तेन देवान् लोक इति यदनुब्रूते हि तेन ऋषीणामिथ यत्प्रत्यृणाति यत्प्रजामिच्छते तेन पितॄणामथ यन्मनुष्यान्वासयते यदेस्योडशानं ददाति तेन मनुष्याणामथ यत्पशुभ्यस्तृणोदकं विंदति तेन पशूनां यदस्य गृहेपु श्वापदा वयांसि पिपीलिकाभ्य उपजीवन्ति तेन तेषां लोको यथा ह वै स्वाय लोकायारिष्टिमिच्छेदेवं हैवंविदे सर्वाणि भूतान्यरिष्टिमिच्छन्ति तद्वा एतद्विदितं मीमांसितम्

॥१६॥ अथो इत्यं चाक्ष्योपन्यासार्थ:। अयं या: प्ररुतो गृही कर्माधुरतो अविद्धाक्षोऽन्तरोन्द्रियसंगातादिविशिष्ट: पिण्ड आत्मेत्युच्यते।

166

१.४.१७

बृहदारण्यकोपनिषत्

१६७

प्रवर्तकबीजत्वं तु प्रतिपद्यते ऽन्वेष्टव्यमिव गर्तादिपतनप्रवृत्तिहेतुः। एवं तस्युच्यतां किं तत्तु चतसृवृत्तिहेतुरिति। तदिहाभिधीयते एषणा कामः सः 'स्वाभाविद्यामविद्यायां वर्तमानो बालः पराचः कामानुयन््ति' इति कठकश्रुतो। स्मृतौ च— 'काम एष क्रोध एष' इत्यादि। मानवे च सर्वा प्रवृत्ति: कामहेतुकैवोच्यते। स एषोऽर्थ: सविस्तर: प्रदर्श्यते इह आ अध्यायपरिसमाप्ते:-

आत्मैवेदमग्र आसीदेक एव सोऽकामयत जायामे स्यादथ कर्म कुर्वीयेत्येतावान्वै कामो नेच्छंदश्ननातो भूयो विन्देतस्माद्येतर्हिकामयते जायामे स्यादथ कर्म कुर्वीयेति स यावदप्येतेषामेकं न प्राप्नोत्येकृत्न एव तावन्मन्यते तस्यो कृत्त्न्नता मन एवास्यात्मा वाग्जाया प्राणः प्रजा चक्षुर्मातुष्टं वित्तं चक्षुषा हि तद्विंदति श्रोत्रं दैव श्रवणं हि तच्छृणोति हि तदुच्छूयातमैवास्य कर्मात्मनो हि कर्म करोति स एष पांक्तो यज्ञः पांक्तः पशुः पांक्तः पुरुषः पांक्तमिदं सर्वं यदिदं किंच तदिदं सर्वमाप्ति य एवं वेद ॥१७॥ इति चतुर्थं ब्राह्मणम् ॥

आत्मैवेदमग्र आसीत्। आत्मैव स्वाभाविको ऽविद्यादिकारणसघातलक्षणो वर्णी अग्रे प्राग्दर्शादात्मेत्यभिधीयते। तस्मादारमनः पृथग्भूतं काम्यमानं जायादिभेदरूपं नासीत्स एवैक आसोज्जायाद्येषणा चैजभूताविद्यावानेक एवासीत्। स्वाभाविक्या स्वात्मनि कर्त्रादिकारकाफलात्मकताध्यारोपलक्षणया अविद्यावासनया वासितः सोऽकामयत कामितवान्। कथम्? जायैर्मंधिकारहेतुभूतां मे मम कल्पु: स्थात्स्थाविनोद्भिज्जादिरूपत एवं कर्माणि, अतः कर्माधिकारसंपत्तये भवेज्जाया। अथाहं प्रजां प्रजारूपेणाहमेवोत्पद्येय। अथाहमभ्युदयनि:श्रेयससाधनं कमे कुर्वीय। थिनाहमनूणि भृत्वा देवादीन् लोकान्पाप्नुयां तत्कर्म कुर्वीय। काम्यानि च पुत्रवित्तस्वर्गादिसाधनानि एतावान्वै कामः एतावद्विषयपरिच्छिन्न इत्यर्थः। एतावानेव हि कामयितव्यो विषया यदुत जायापुत्रवित्तकर्माणि साधनलक्षणेषणा। लोकाश्र न्रयो मनुष्यलोकः पितृलोको देवलोक इति फलभूता: साधनैवणायाश्राश्रया: तदर्था हि जायापुत्रवित्तकर्मलक्षणा साधनेषणा। तस्मात्सा एकैवैषणा या लोकेषणा। सैकेव

१६८

[१.४.१७

शांकरभाष्ययुता

सत्येषणा साधनविपक्षेsत द्विधा, अतोडवधारयिष्यति 'उमे हते एषणे एव' इति। फलार्थत्वात्सर्वारंभस्य लोकैषणार्थप्राप्ता उत्कैवेति एतावान्वा एतावानेव काम इत्याद्रियते। भोजनेडभिहिते तृस्निन्हि पृथगाभिधेया। तदर्थत्वाद्द्रोजस्य। ते एते एषणे साध्यसाधनलक्षणे कामो येन प्रयुक्तोSविद्वानवश एष कोशकारवदात्मानं वैष्णयति, कर्ममार्गेsवात्मानं प्रणिदधद्द्रह्ममुखीभूतो न स्वं लोकं प्रति जानाति। तथा च तैत्तिरीयके— "अग्निर्मुग्धो हिDव धूममान्तः स्वं लोकं न प्रतिजानाति" इति। कथम् पुनरेतावच्चवमधायते कामानाम्, अनन्तत्वात्। अनन्ता हि कामाः, इत्येतदाशंक्य हेतुमाह— यसमात्रेच्छंश्रवणेच्छन्नव्यतोSस्मात्फलसाधनलक्षणात् भूयोऽधिकतरं न विदधे न लभेत। नहि लोके फलसाधनव्यतिरिक्तं दृष्टमष्टं वा लब्धव्यमस्ति। लब्धव्यविषयो हि कामः तस्य चैतव्यातिरेकेणाभावायुक्तं वक्तुमेतावान्वै काम इति। एतदुक्तं भवति— दृष्टार्थ अष्टष्टार्थ वा साध्यसाधनलक्षण अतोडमाद्द्वैधा न युज्यत इति।

यस्मादेवमविद्वानात्मा कामी पूर्वं कामयामास तथा पूर्वतरोडविद्वेप लोकस्थितिः। प्रजापतेश्चैवेष सर्ग आसीत्सोडविद्यया ततः कामप्रयुक्त एकाक्षरममाण्डरत्युपघाताय श्रियैच्छत्तां समभवत्तः सर्गोऽयमासीदिति हुक्तम्। तस्मात्तृष्टौ एतर्हितस्मिन्नपि काल एकाकी कामयते जाया मे स्यादथ प्रजायेयाथ वित्तं मे स्यादथ कर्म कुर्व" इत्येतुक्कार्थ वाक्यम्। स एव काममनः संपादयेद्वा जायादीनांवस्त एतद् यथोक्तानां जायादीनामेकमपि न प्राप्नोति, अरुक्षोSसंपूर्णोsह्मित्येव तावदात्मानं मन्यते। पारिशेष्यात्समस्तानेवैतान्संपाद्यति यदा तदा तस्य रुक्मत्ता। यदा तु न शाक्ताति कर्तुता संपादयितुं तदास्य रुक्कत्वसंपादनायाह— तस्यो तस्यारुस्वाभिमानिनः रुक्कोऽतिमेवं भवति। कथम्? अन्य कार्यकरणसंघातः प्रवेभज्यते, तत्र मनोनुवृत्ते हि इतरत्सर्व कार्यकरणजातमिति मनः प्रधानत्वाद्र्मेवात्मा। यथा जायादीनां कुत्रचपतिरात्मेव तदनुकारित्वाज्जायादिचतुष्टयस्य।

एवामहाप मनः आत्मा परिकल्पते रुक्कत्वाय। तथा वाग्जाया मनोनव त्तेsभावात् सामान्याद्वाचः। वागिति शब्दश्रोत्रादिलक्षणो मनसा श्रोत्रद्वारेण गृह्यतेsवधार्यते प्रयुज्यते चेति मनसो जायेव वाक्। ताभ्या च वाग्मनोभ्या जाया-

३.४.१७

१६९

पतिस्थानीयाभ्यां प्रसूयते प्राणः कर्मार्थमिति प्राणः प्रजिव । तत्र प्राणचेष्टादिलक्षणं कर्म चक्षुर्हृष्टवित्तसाध्यं भवति ।

तत् द्विविधं वित्तं मानुषामितरच्च अतः विशिष्यत इतरावित्तान्निवृत्त्यर्थं मानुषमिति । गवादि हि मनुष्यसंबंधिवित्तं चक्षुप्राण्यं कर्मसाधनं तस्मात्तत्स्थानीयमुपं वित्तम् ।

चक्षुषा हि यस्मात्तन्मानुपं वित्तं विन्दते गवायुपलब्धमित्यर्थः । किं पुनरितरद्वित्तं ? श्रोत्रं दैवं देवविषयत्वाद्विज्ञानस्य ।

विज्ञानं दैवं वित्तं तादिह श्रोत्रमेव संपत्तिविषयम् । कुतः ? श्रोत्रेण हि यस्मात्तददैवं वित्तं प्रविज्ञानं शृणोति ।

अतः श्रोत्राधीनत्वाद्विज्ञानस्य श्रोत्रमेव तादिति । किं पुनर्विज्ञानं ? आत्मादिवित्तान्तैरिह निर्वर्त्य कर्मेत्युच्यते— आत्मैवात्मना शरीरे मुच्यते ।

कथं पुनरात्मा कर्मस्थानीयः ? अस्य कर्महेतुत्वात् । कथं कर्मदेहेतुत्वम् ? आत्मना हि शरीरेण यतः कर्म करोति ।

तस्यारुतत्त्वाभिमानिन एवं रुत्नता संपन्ना यथा वाग्भिर्जायादिलक्षणवम् । तस्मादिति एवं पांक्तः ।

पंचभिरनिवर्ततः पांक्तो यज्ञो दर्शनमात्रान्निवृत्तौष्कर्मिणोपी । कथं पुनरस्मै पंचत्वसंपत्तिमात्रेण यज्ञात्वं ?

उच्यते— यस्माद्वाह्योदपि यज्ञः पशुरुरुपसाद्यः, स च पशुः पुरुपश्र पांक्त एव ।

यथोक्तमनादिपंचत्वयोगात् । तदाह— पांक्तः पशुरवादि:, पांक्तः पुरुपः, पशुत्वेऽप्यधिरुत्वेनास्य विशेषः पुरुपस्र्येति पृथक्पुरुपमहणम् ।

किं बहुना, पांक्तमिदं सर्वे कर्मसाधनं फलं च, यदिदं किंच यत्किचिदेदं सर्वम् । एवं पांक्तं यज्ञात्मकमाने यः संपादयति स तदिदं सर्वे जगदात्मत्वेनामोति य एवं वेद ॥

इति चतुर्थं ब्राह्मणम् ॥ १.४.—

यत्समानानि मध्ये तपसाजनयति । एकमस्य साधारणं द्वे देवान्भाजयत् ।

त्रीण्यात्मनेडकुरुत पशुभ्य एकं प्रायच्छत् । तस्मिन्सर्वे प्रतिष्ठितं यच्च प्राणिति यच्च न ।

कस्मात्तानि न क्षीयन्तेऽद्यामानि सर्वदा । यो वैतामक्षरं वेद सोऽनन्नमत्ति प्रतीकन ।

स देवानपिगच्छति स ऊर्जमुपजीवतीति श्रुति: ॥१॥

यतस्तन्नानि मेध्या । अविद्या प्रस्तुना । तत्राविद्वानन्यां देवतमुपास्ते अन्योऽसावन्योऽहमस्मीति ।

स वर्णाश्रमाभिमानः कर्मकर्तव्यतया नियतो जुहो-दशदिक्कर्मभिः कामप्रयुक्तो देवानीदनामुपकुर्वन्सर्वेषां भूतानां लोक इतिप्रियम् ।

यथा च सकर्मभिरेकैकेन सर्वेभ्योऽरसौ लोको भोज्यतेन सृष्टः ।

170

[ १५.१

१.५.२

१७१

बृहदारण्यकोपनिषत्

चान्तरमेव ज्ञानं प्ररुतमु । तस्मात्तु प्रसिद्धयोरेधात्परोऽशंका कार्यातो यानि समान्तानि ज्ञानकर्मभ्यां जनितवान्पिता तानि प्रकाशयिष्यामिति वाक्यशेष:। तत्र मंत्राणामधस्तरोहितस्वात्मायेण दुर्विज्ञेयो भवतीति तदर्थड्यारुड्यनाय ब्राह्मणं प्रवर्तते। तत्र यत्समान्तानि मेधया तपसा।5जनयात्पितेत्यस्य

कोडर्थ:? उच्चते इति हि शाब्देनैव व्याचष्टे प्रासद्वार्थाव्यतिरेकेन । प्रसिद्धो यस्य मंत्रस्यार्थ इत्यर्थ:। यद्जनयादिति चानुवादस्वरुपेण मंत्रेण प्रसिद्धार्थतैव प्रकाशेता। अतो ब्राह्मणमविशकयैवाह— मेधया हि तपसाऽजनयत्पितेत्यति।

ननु कथं प्रसिद्धत्वडस्यार्थस्येति, उच्चते— जायादिकर्मन्तानां लोकफलसाधनानां पितृत्वं तात्पत्सयक्ष्मेव, अभिहितं च 'जाया मे स्यात्' इत्यादिना। तत्र च दैवं वित्तं विद्या कर्म पुत्राश्च फलभूतानां लोकानां साधनं दृष्ट्वा प्रवृद्वयाभिधितं वक्ष्यमाणं च प्रसिद्धमेव । तस्माद्वाक्यं मेध्येत्यादि। एषणा हि फलविषया प्रसिद्धैव च लोके । एषणा च जायादित्युक्तं 'एतावान् वै काम:' इत्यनेन । ब्रह्मविद्याविषये च सर्वैक्वात्कामानुपपत्ते:। एतेनाशरीर्यपज्ञातपोभ्यां स्वाभाविकाभ्यां जगत्सृष्टृत्वमुक्तमेव भवति । स्यावरनतस्य चानिष्टफलस्य कर्मविज्ञाननिमित्तत्वात्। विवक्षितस्तु शाब्दीय एव

साध्यसाधनभावो ब्रह्मविद्याविधत्सया तद्वैराग्यस्य विवक्षितत्वात्। सर्वो तस्य व्यक्ताव्यक्तलक्षण: संसारो।डशुद्धो नित्य: साध्यसाधनरूपो दु:खोदविद्याविषय इत्येतस्माद्विरकस्य ब्रह्मविद्या आरभड्येति॥

तत्रान्नोना विभाजनं विनियोग उच्चते— एकस्मै साधारणामन्ति मंत्रपदं तस्य व्याख्यानं इदमिवास्य तत्साधारणमनन्रमित्युक्तम् । अस्य भोक्त्रसमुदायस्य, किं तदिदमद्यते भुज्यते सर्वै: प्राणिभिरहर्निशि तत्साधारणं सर्वभोक्त्रथमकल्पयत्पिता सृष्टवान्नम् । स य एतत्साधारणं सर्वप्राणिभृद्वस्थितिकरं

भुज्यमानमनन्रमुपास्ते तद्परो भवतीत्यर्थ:। उपासनं हि नाम तात्पर्य दृष्टं लोके गुरुमुपास्ते राजानमुपास्त इत्यादौ । तस्माच्छरीरिस्थार्थान्तोपभोगप्रधानो नाहडार्थकर्मप्रधान इत्यर्थ: । स एवंभूतो न पाप्मनोडधर्माद्यावर्तते न विमुच्यत इत्येतत्। तथा च मंत्रवर्ण:— ''मोघमन्त्रं विन्दते'' इत्यादि:। स्मृतिरपि— ''नात्नार्थे पाचयेदन्नम्'' ''अप्रदायैभ्यो यो भुङ्क्ते स्तेन एव स:'' ''अन्नादे

172

१.५२

बृहदारण्यकोपनिषत्

१७३

छ्रय: । शातपथीयं प्रसिद्धौ । ताच्छील्यप्रत्ययप्रयोगात्काम्येष्टियजनप्रधान: न स्यादित्यर्थ: ॥

पशुभ्य एकं प्रायच्छति । यतस्तुभ्य एकं प्रायच्छति तत्र किं पुनस्तद्रं? तत्पय: । कथं पुनर्वगम्यते पशवोडस्यात्मनस्य स्वामिन इत्यत आह— पयो ह्यग्रे प्रथमं यस्मान्मनुष्याश्र पशवश्र पय एवोपजीवन्ति । उचितं हि तेषां तदनमन्यथा कथं तदेवाग्रे नियमेनोपजीयते । कथं चाप्रे तदेवोपर्जावन्ति । उच्यते— मनुष्याश्र पशवश्र यस्मात्तेनैवात्रेन वर्तन्तेऽस्यवेदपि, यथा पित्रा आदि विनियोग: कृत स्था । तस्मात्कुमारं बालं जातं व्रीतं वा त्रैवार्णिका जातकर्माणि जातरूपसंयुक्तं प्रतिलेहयन्ति प्राशयन्ति । स्तनं वाडनुधापयन्ति पश्चात्पाययन्ति । यथासंभवंयेषां स्तनमेवाग्रे धापयन्ति भनुष्येभ्योंडन्येषां पशूनाम् । अथ वत्सं जातमाहु: कियस्स्प्रमाणो वत्स इत्येवं पृष्ठ: सन्तोऽत्रुणादिति । नाश्वापि तृणमुप्यर्ताव बाल: यस्मैवाधापि वर्तता इत्यर्थ: ॥

यच्चाग्रे जातकर्मणि घृतमुपजीवन्ति, यच्चैतरे पय एवोपजीवन्ति । घृतस्यापि पयोभिकारस्वात्पयस्त्वमेक । कस्मात्तुन: सप्तमं सत्पशुक्रं चतुर्थत्वेन व्याख्यायते ? कर्मसाधनत्वात् । कर्म हि पय:साधनाश्रयं आहि होत्रादि । तच्च कर्म साधनं वित्तसाध्यं वक्ष्यमाणस्यात्र प्रयस्य साध्यस्य । यथा दर्शपूर्णमासौ पूर्वोक्तावत्रे । अत: कमपक्षत्वात्कर्मणा सह विडीरुत्योपदेश: । साधनस्वाविशेषादर्थसंबंधान्तर्यकरणमिति च । व्याख्यायाने प्रतिपात्ते-सौकर्याच्च । सुखं हि नैरन्तर्येण क्यारुयातुं शक्यन्तेऽन्रानि व्याख्यातानि च सुखं प्रतिपद्यन्ते । तस्मिन्न्स्वदे प्रातिपदिके यच्च प्राणिति यच्च नेत्यस्य कोर्ड्य इत्युच्यते— तस्मिन्न्पश्वश्र पयासि सर्वमध्यात्ममूताधिदैवलक्षणं रुतदं जगत्प्रतिष्ठितं, यच्च प्राणिति प्राणचेष्टावदच्च न स्थावरं शैलादि । तत्र हिशब्देनैव प्रासि-द्वाव्योतकेन व्याख्यातम् । कथं पयोद्रव्यस्य सर्वप्रतिष्ठास्वम्? कारणत्वोपपत्ते: कारणत्वं चाप्रिहोत्रादिकर्मसमवायिस्वम् । आहि होत्राद्याहुतिविपरिणामात्मकं च जगकुरुरामिति श्रुति स्मृतिषु । शतशो व्यवास्थिता । अतो युक्तमेव दिश-बदं व्याख्यानम् ॥

यत्तद्ध्याह्यनन्तरविधानाहु:— संवत्सरं पयसा जुदुप पुनर्मृत्युं जय-तीति । संवत्सरेṇ किल त्रीणि षष्टिशतान्याहुतीनां सप्त च शतानि विंशति-तीति ।

१७४

[ १.५.२

शांकरभाष्ययुता

श्रौति याजुष्मतीरिष्टका अभिसंपद्यमाना: संवत्सरसस्य चाहोरात्राणि, संवत्सरमात्रं प्रजापतिमाप्नुवन्ति । एवं ऋत्वा संवत्सरं जुहुयादपज्यति पुनर्मृत्युमितः श्रेत्य देवेषु संभूतः पुनर्न प्रियत इत्यर्थः ।

इत्येवं ब्राह्मणवादा आहुः । न तथा विद्यात्तथा दृष्टव्यम् । यदहरेव जुहोति तदहः पुनर्मृत्युमुपजायति न संवत्सराभ्यासमपेक्षते ।

एवं विद्वान्‍सन्‍ । यदुक्तं, पयासि हीदं सर्वे प्रतिष्ठितं पयआहुतिविपरिणामात्मकवात्सरस्येति, तदेकैनैवाह्ला तदुच्यते— अपज्यति पुनर्मृत्यं पुनर्मरणं, सकृन्मृतवां विद्वांच्छरिरेण वियुज्य सर्वात्मा भवति न पुनर्मरणाय परिच्छिन्नं शरीरं गृहीतात्यर्यः ।

कः पुनर्हेतुः सर्वात्मकत्वात्‍ । मृत्युंमुपजायतीति ? उच्यते— सर्वे समन्तं हि यस्माद्‌देवेभ्यः सर्वेभ्यो‌ऽन्नाद्‌द्यमन्नमेव तदाद्यं च सायंपातराहुतिप्रक्षेपेण प्रयच्छति ।

तद्युक्तं सर्वमाहुतिमचात्मानं ऋत्वा सर्वदेवात्मकभावं गत्या सर्वदेवमयो भूत्वा पुनर्न प्रियते इति । अर्थतद्‌दृष्टयुक्‍तं ब्राह्मणम्‍— 'ऋतं वै स्वभु तपो‌द्‌धृतप्‍यत तदैक्‍षत न वै तपस्यान्त्यमसति हंताहं भूतेष्वात्मानं जुहवानि भूतानि चात्मनि चात्मानं सर्वेषां भूतानां श्रेष्ठयं स्वाराज्यमाधिपत्यं पर्येत्‍' इति ॥

कस्मात्तानि क्षीयन्तेऽद्‌यमानानि सर्वदोत्‍ । यदा पितरन्नानि सृष्ट्वा सप्त पृथक्‍पृथग्भोक्तॄभ्यः प्रत्‍तानि, तदाप्रभृथयेव तैर्मोचक्रभद्‌यमानानि ।

तन्निमित्तत्वात्‍सां स्थिते: । सर्वदा नैरन्तर्येण ऋतक्‍षयोपपत्तेश्च युक्तस्‍तेपां क्षय: । न च तान्‍ क्षपयमाणान्‍ जगदिदं विडम्बनरूपं अवस्थानदर्शनात्‍ ।

भवितव्यं चाक्षयकारणेन । तस्मात्‍कस्मात्‍पुनस्‍तानि न क्षीयन्त इति प्रश्‍न: । तस्‍येदं प्रतिवचनम्‍— पुरूषो वा अक्षित: । यथासौ पूर्वमन्नानां सृष्टिस्थितिता मेधया जायादिसंदध्देन च पांक्तकर्मगा भोक्‍ता च तथा येभ्यो दत्तान्‍नानि तेऽपि तेषामन्नानां भोक्तारोपि सन्त: पितर एव, मेधया तपसा च यतो जनयन्ति तान्‍-

ज्ञानि । तदेतदभिधीयसे पुरुपो वै योडनन्‍नानां भोक्‍ता सो‌ऽक्षितिक्षयहेतु: । कथमस्‍याक्षितित्वमित्युच्यते— स हि यस्मादिदं सप्रविधं कार्यकारणलक्षणं क्रियाफलात्मकं पुनः पुनर्मूचो जनयते उदयति धिया धियालक्षण क्रियाफलात्मक पुनः पुनर्मूचो जनयति उदयति धिया धियालक्षण क्रियाफलात्‍मकं तत्‍तत्‍कालभाविन्या तथा तथा प्रज्ञया, कर्मभिश्र वाड्‌भन्‍:कायचेष्टितै: ।

यदैतत्‍सप्रविधमन्नमुक्तं क्षणमात्रमापि न कुर्वात्‍सज्ञया कर्मभिश्र, ततो वि-

१.५.२

बृहदारण्यकोपनिषत्।

१७५

इच्छद्येत भुज्यमाननात्सतत्येन क्षीयेत ह । तस्माद्रैवायं पुरुषो भोक्ता अज्ञानां नैरंतर्येण यथाप्रज्ञं यथाकर्म च करोत्यपि । तस्मात्पुरुषोऽक्षति: सातत्येन कर्तृत्वात् । तस्मात् भुज्यमानानन्यनिष्यान्नि क्षीयन्त इत्यर्थ: । अतः अज्ञाक्रियालक्षणप्रबंधारूढा: सर्वे लोक: साध्यसाधनलक्षण: क्रियाफलात्मक: सैहिकनिकायप्रविष्टकर्मवासनासंतानावच्छिन्नत्वात्कार्ष्णिकोऽशुद्धबुद्धसारो नदीषोऽत:प्रदी-प्संतानकल: कद्लीस्तंभवदसार: फेनमायामार्गाच्यंभ:स्वमादिसम: तद्वातम-गतदृष्टीनामविकीर्यमाणो नित्य: सारवानिव लक्ष्यते । तदेतद्द्वैराज्यार्थमुख्यते— धिया धिया जनयते कर्मभिरद्वैतत्न कुर्यात्क्षीयेत हेतित । विरक्तानां तस्माद्विद्या आराधध्या चतुर्थप्रमुखेणोति॥

यो वैतामाक्षितिं वेदेति । वक्ष्यमाणान्यपि ऋण्यन्नान्यस्मिन्नवसरे ऋण्यातान्येवेति ऋत्विजा तेषां याथात्म्यविज्ञानफलमुपसंहियते— यो वै एतां आक्षितिमक्षयहेतं यथोक्तं वेद, पुरुषो वा आक्सितिं स हृदमत्नं धिया धिया जनयते कर्मभिरद्वैतत्न कुर्यात्क्षीयेत हेतित । सोऽन्नमत्ति प्रतीकिनेत्यस्यार्थ उ-च्यते— मुखं मुख्यत्वं प्राधान्योमत्येतत् । प्राधान्येनैवान्नानां पितु: पुरुषस्य आक्षितित्वं यो वेद सोऽन्नमत्ति नात्र प्राणि गुणभूत: सन्, यथाड्झो न तथा विद्वान्नानामात्रभूतो, भोक्तैव भवात न भोज्यतामापद्यते । स देवान्पिगच्छ-र्ति स ऊर्जमुपजीवाति, देवान्पिगच्छति देवैरभभावं प्रतिपद्यते । ऊर्जममृतं चोपजीवर्ताति यदुक्तं सा प्रशंसा, नो पूर्वार्थोडनूद्योऽस्ति ॥

त्रीण्यात्मनेडकुरुतेति मनो वाचं प्राणं तान्यात्मनेडकुरुतान्य-त्रमा अनुं नादर्शयन्नत्रनो अभ्रं नाश्रोनिमित्तं मनसा ह्यृतिरहृतिहींर्धीभिरित्येतत्सर्वं मन एव तस्मादपि पृष्ठत उपस्पृष्टं मनसा विजानाति य: कश्च शब्दो वागेव सा । एषा ह्यांतमायत्तैषा हि न प्राणोऽपानो व्यान उदान: समानोऽन इत्येतत्सर्वे प्राण एवैतन्मयो वा अयमात्मा वाड्मयो मनोमय: प्राणमय: ॥३॥

पंचकस्य करण: फलभूतानि यानि ऋण्यन्रान्युपाक्षिप्स्मानि तानि कार्य-स्वाद्विसृष्टान्विषयत्वाच्च पूर्वभ्योऽन्रेभ्य: पृथगुरुतराणि, तिषां व्याख्यानार्थ उत्तरेऽथ आ ब्राह्मणपर्यन्तमिति: ।

१७६

शांकरभाष्ययुता [ १.५.३

१.५.३

१७७

९२

१७८

[ १.५.८

१.५.११

१७९

180

३.५.१४४

बृहदारण्यकोपनिषत्

१८१

आपूर्यंते कलाभिरुपचीयमानाभिर्वर्धते यावत्स्पूर्णमंडल: पूर्णमास्याम् । ताभिरेवापचीयमानाभिः कलाभिरपक्षीयते ऋृणपक्षे यावत् धुर्वैका कला व्यवस्थिता अमावास्यायाम् । स सजापति: कालात्मा अमावास्याममावास्यायां रात्रिं रात्रे या व्यवस्थितता ध्रुवा कलोक्ता एतया पोष्डया कल्या सर्वमिदं प्राणभृत्साणि जातमनुप्रविश्य यदप: पिबति यचौषधीरभ्राति तत्सर्वमेव ओषध्यातमना सर्वे व्याघ्यामावास्यां रात्रिमवस्थाय ततोडपरेगु: प्रातर्जायते ड्दितीयया कल्या संयुक्त: । एवं पांक्तात्मकोडसौ प्रजापति: । दिवादित्यौ मन: पिता । पृथिवी दयग्री वाग्जाया माता । तयोश्व प्राण: प्रजा । चांद्रमस्यास्तिद्य: कला वित्तं उपचयापचयाधर्मित्वादित्त्ववत् तासां च कलानां कालावयवानां जगत्करिणामहेतुत्वं कर्म । एवंमेष कृत्न्न: प्रजापति: ‘जाया मे स्यादथ प्रजायेयाथ वित्तं मे स्यादथ कर्म कुर्वीय’ इत्येषणानुरूप एवं पांक्तस्य कर्मण: फलभूत: संग्रक्त: । कारणानुविधायी हि कार्यमिति लोकेऽपि हि श्रूयते । चंद्रमिष चंद्र: पितॄणामत्नि सर्वप्राणिजातमनुप्रविष्टो धु्रवया कल्या वर्तते, तस्मादेतररताममावास्यां रात्रौ प्राणभृत: प्र.णिन: प्राणं न विंच्छेद्यादप्रमाणिनं न प्रमापयेदित्येतत् अपि रुकलास्य । रुकलासो हि पापात्मा स्वभावेनैव हिंस्यते प्राणिभिरदृष्टे डप्यमंगल इति रुत्वा । ननु प्रतिषिद्धैव प्राणिहिंसा ‘न हिंस्यात्सर्वभूतान्यन्यान्न तार्हेतभ्य:’ इति । वाढं प्रतिषिद्धा, तथापि नामावास्याया अन्यत्र प्रतिषसवार्थी वचनं हिंसाया: रुकलासविषये वा, किं तर्हेतस्य: सोमदेवताया अपाचित्यै पूजार्थम्॥

यो वै स संवत्सर: प्रजापति: षोडशकलोडयमेव स योऽयं पुरुषस्तस्य चित्तमेव पंचदश कला स वित्तैनैव च पूर्यतेऽप च क्षीयते तदेतन्नभ्यं यदयमात्मा प्रधिविच्चं तस्माद्यापि सर्वज्ञ्यानि जीयत आत्मना चेज्जीवति

यो वै परोक्षाभिहित: संवत्सर: प्रजापति: षोडशकल: स नैवात्यंतं परोक्षो मततव्यो, यस्माद्यमेव स प्रत्यक्ष उपलब्धते । कोऽसावयम्? यो यथोक्तव्यत्मकं प्रजापतिमात्मकं वेष्टि स एवंपितपुरुष: । केन सामान्न्येन प्रजापतिरिति तदुच्यते—तस्यैविंद: पुरुपस्य गवादिवित्तमेव पंचदश कला उपचयापचयधर्मित्वात् तदूदूचसादृश्य च कर्म । तस्य रुत्नतायै आत्मैव पिंड एवास्य

१८२

[ १.५.१५ ]

१.५.१७

१८३

बृहदारण्यकोपनिषत्

१८४

१.५.१७

शांकरभाष्ययुक्ता

सर्वे यत् गृह्णिणा कर्तव्यं, यदुत वेदा अध्येतव्य:, चय्या यष्टव्या, लोकाश्र जे-

तव्या:। एतन्मा सर्वे सन्नय:, सर्वे हि मां भारं मद्धीनं मत्तोडपचिच्छव आत्मनि

निधाय इतोडस्माल्लोकान्मा मां अभुनजल्पालयिष्यति। लड्‌डर्थे लड्‌ छंदसि

कालनियमाभावात्। यस्मादेवं संपन्न:, पुत्र:, नितरमस्माल्लोकात्कर्तव्यतया बंधनतो

मोक्षिष्यति, तस्मात्पितरमनुशिष्ट लोक्य लोकोहितं पितृहुश्राद्धण:। अथ एवं

हैनं पुत्रमनुशास्ति लोक्योडयं न: स्यादिति पितर:।

स पिता यद् यस्मिन्काले एवम्वित्पुत्रसमर्पितकर्तव्यतया आकृत: अस्माल्लोका-

त्सैति त्रियन:, अध तदेभिरेव प्रकृतैर्वाड्‌मन्: प्राणै:, पुत्रमाविशतति पुत्रं व्या-

मोति। अध्यात्मपचिछदहेतवपगमातिपुर्वाड्‌मन्: प्राणा: स्वेन आधिदैविकेन

रूपेण पृथिव्यदिग्न्याद्यात्मना भिन्नघटप्रदीपप्रकाशवत्सर्वमाविशान्ति। तेऽ: प्राणै:

सह पिताप्याविश त:, वाड्‌मन्: प्राणातमभावितवा: पितु:। अह मस्म्यनन्ता वाड्‌मन्:-

माणा अधात्मादिभेदवस्तारा। इत्थेवं भावितो हि पिता। तस्मात्तस्माणनुव-

तिरवं पितृभवर्तीत युक्तमुक्तं, एभिरेव प्राणै: सड्‌ पुत्रमाविशतिति। सर्वेषां

हासावात्मा भवति पुत्रस्य च। एतदुक्तं भवति— यस्य पितुरेव मनुशिष्ट:

पुत्रो भवति सोऽसिमन्नेव लोके वर्तते, पुत्ररूपेण नैव मृतो मंतव्य इत्यर्थ:।

तथा च श्रुत्यंतर— ‘सोऽस्यायमितर आत्मा पुण्येभ्य: कर्मभ्य: प्रतिधि-

यते' इति॥

अथेदानीं पुत्रनिरवचनमाह— स पुत्रो यदि कदाचिदननेन पित्रा अ-

स्नाया कोणिद्विद्यतोऽन्तरड्‌कृतं भवति कर्तव्यम। तस्मात्कर्तव्यतारूपात्पि-

त्राड्‌कृतात् सर्वस्माल्लोकात्प्राप्तातबंधरूपात्पुत्रो मुंचति मोचयति तत्सर्ष स्वय-

मनुतिष्ठेन पूर्वायितवा। तस्मात्पूरणेन स्रायते स पितरं यस्मात्तस्मात्पुत्रो नाम।

इदं तत्पुत्रस्य पुत्रत्वं यस्मात्पुरश्चिद्रं पूरयित्वा स्रायते। स पितैवं बंधेन पुत्रेण

मृतोडपि सन्नमृतोडस्मैव लोके प्रतितिष्ठति, एवमसौ पिता पुत्रेणैमं मनुष्य-

लोकं जयति। न तथा विद्याकर्मभ्यां देवलोकपितृलोकौ स्वरूपलाभसत्तामा-

त्रेण। न हि विद्याकर्मणी स्वरूपलाभव्यतिरेकेण पुत्रद्वापारान्तरापेक्षया लोक-

जयहेतुत्वं प्रतिपघते। अथ ऋतसंपत्तिकं पितरमनेन वागादय: प्राणा दैवा

हिरण्यगर्भी अमृता अमरणधर्माण: आविशान्ति॥

पृथिव्यै चैनमश्रेष्ट दैवी वागाविशतति सा वै दैवी वाग्यया

186

19519

१.५.२०]

बृहदारण्यकोपनिषत्।

१८७

प्रजार्ना परिचिच्छन्नयुद्धिजनितत्वात्। सर्वात्मनस्तु केन सदृ कि संयुक्तं भवेदिति-युक्तं वा। अमुं तु प्रजापत्ये पदे वर्तमानं पुण्यमेव शुभमेव फलमभिप्रेतं पुण्यमिति। निरतिशयं हि तेन पुण्यं कृतं, तेन तदफलमेव गच्छति। न ह वै देहान्तपापं गच्छति पापफलस्यावसाराभावात्। पापफलं दुःखं न गच्छतीत्यर्थः। ॥२०॥

'न एते सर्वे एव समाः सर्वैडनंताः:' इत्यविशेषेण वा डूमनःप्राणानामुप-सनमुक्तं, नान्यतमगतो विशेष उक्तः। किमेवमेव प्रतिपत्तव्यं किं वा विचार्य-माणे कश्चिद्दिशेषो व्रतमुपासनं प्रति प्रतिपत्तुं शक्य इत्युच्यते—

अथातो व्रतमीमांसा प्रजापतिह कर्माणि ससृजे तानि सृष्ट-न्यान्योन्येनास्पर्धन्त वदिष्याम्येवाहामिति वाग्द्रधे दृश्याम्यहमिति चक्षुः श्रोष्याम्यहमिति श्रोत्रमेवमनन्यैः कर्माणि यथाकर्म तानि मृत्युः श्रमो भूत्वोपयेमे तान्‍य।।मोत्तान्यांत्वा मृत्युरवारुंध तस्मा-च्छाम्यत्येव वाग्श्राम्यति चक्षुः श्राम्यति श्रोत्रमथेममेव नास्योड-यं मध्यमः प्राणस्तानि ज्ञातुं दध्रिरे। अयं वै नः श्रेष्ठो यः संचरन्-श्वासंचरंश्व न व्यथते डथो न रिष्यति हंतास्यैव सर्वे रूपमसामेतिं त एतस्यैव सर्वे रूपमभवंस्तस्मादेतनाख्यान्ते प्राणा इति तेन ह वाव तत्कुलमाचक्षते यस्मिन्कुले भवति य एवं वेद य उ हैवंविदा स्पर्धते डत्नु शुष्यत्यनुशुष्य हैवांततो श्रियं यति इत्यध्यात्मम्॥ २१

अथातोडनंतरं व्रतमीमांसां उपासनकर्मविचारणीयर्थः। एषां प्राणानां कस्य कर्म व्रतत्वेन धारियत इत्यमिति मीमांसा प्रवर्तते। तत्र प्रजापतिह, हशब्दः किलार्थे, प्रजाः सृष्ट्वा कर्माणि करणानि ते वागादीनि कर्म-थोानि हि तानीति कर्माण्यत्युच्यंते, ससृजे सृष्टवान्वागादीनि करणानीतियर्थः। तानि पुनः सृष्टान्यान्योन्येन इतरेतरमस्पर्धन्त स्पर्धी संघर्षं चक्रुः। कथम्? वदिष्याम्येव स्वयापारारादनुपरतैवं स्यामिति वाग्रतं दध्रे धृतवती। यदि अन्येपि मत्तसमोस्ति स्वयापारादनुपरंतं शक्तः, सोपि दर्शयत्वितमनो वीर्यामिति

यथा दृश्याम्यहमिति चक्षुः श्रोष्याम्यहमिति श्रोत्रं, एवमन्यैः कर्माणि करणानि यथाकर्म, यद्यदस्य कर्म यथाकर्म, तानि करणानि मृत्युर्मरिकः श्रमः श्रमरूपी भूत्वा उपयेमे संग्रह। कथम्? तानि करणानि स्वयापारे प्रवृत्तान्यामोच्‍छ-रुपेणात्मानं दार्शयित्वान्। आख्यवा च तान्यवारुंध रुतवान्मृत्युः।

१.५.२२

१८९

बृहदारण्यकोपनिषत्

नातः स्वकर्मणो न प्रच्यावितः स्वेन प्राणप्रतेनाभिप्रवतो यथा, एवमेतासामग॒न्या-

दीनां देवतानां वायुरपि । म्लोच्यन्यस्तं यान्ति स्वकर्मभ्य उपरमन्ते यथा ड़्यात्मं वागाद्योऽन्या देवता अग्न्याद्या, न वायुरस्मान् यान्ति यथा मध्यमः प्राणः । अतः सैषा अनस्तमिता देवता यद्वायुर॑ड्यो वायु: । एवम॑ध्यात्ममविदैवं च म॒नांसि॑वा

निर्धारितं प्राणवायुभाव॒त॒मभ॑द॒मिति॥

अथैष श्लोको भवति यतश्रोदेति सूर्योऽस्तं यत्र च गच्छतीति प्राणाद्वा एष उदेति प्राणेऽस्तमेति तं देवाश्चिकिरे धर्मे स एवाय स उ श्व इति यद्वा एतद्मु᳘ह॑र्धियान्त तदेवाप्यद्य कुर्वन्ति । तस्मादेक-

मेव व्रतं चरेऽप्राण्याचैवापान्याच्च नेन्मा पाप्मा मृत्युरानुवादिति जयति ॥२३॥ इति पंचमं ब्राह्मणम्॥

अथेतस्यैवार्थस्य प्रकाशक एव श्लोको भवति । यतश्श्र य॒स्माद्वा-

योरुद॒य॑दृच॑छति सूर्यो॒द॑यात्मं च चक्षुरात्मना प्राणादस्तं च यत्र वायौ प्राणे च गच्छत्यपरसं ध्यासनमये स्वापसमये च पुरुषस्य, तं देवासन्त धर्मे देवाश्चाक॒रे

धृतवन्तो वागादयो॒ग॑न्या॒द॑य॒श्व प्राणव्रतं वायु॒व्र॑तं च पुरा विचार्य । स एवाय॑-

द॒नीं श‍ृ॒ड॒पि भाविष्यत्यापि काले डनुवर्त्येऽनुवर्तिष्यन्ते च दै॒व॒री॒त्याभ॑प्रायः ।

तत्रेमं मंत्रं संक्षेपतो व्याच॑ष्टे ब्राह्मणम् । प्राणाद्वा एष सूर्य उदेति प्राणेऽस्तमेति।

तं देवाश्चिकिरे धर्मे स एवाय स उ श्व इत्यस्य को॒ड॑र्थ इ॒त॑च्यते । यद्वै एने व्रतममु᳘हि᳘

अनु॑भ॒मि॑न॒क॑ले वागादयो॒ग॑न्या॒द॑य॒श्व प्राणव्रतं वायु॒व्र॑तं चाधियन्त, तदेवाय॑पि

कुर्व॑न्त्यनु॒त॑न॒डनुव॑र्तिष्यन्त चैव । व्रत॒ त॑र॒भ॑समेव । यतु वागादि॒व॑त॒म॑ग्न्यादि॒व॑तं

नात् । अथैतद॒न्या॒त्रो॑क्त॒म्- 'यदा वै पुरुष: स्वपिति प्राणं त॒हि वाग॑ष्यति

त्म॑ध॒य॑दि॒द॑व॒तं यद॑ आ॒शि॑नुग॒च॑छति वायुं त॒र्हि॑नु॒द्धा॑ति तस्मादेनमुद-

च॒न्द्र॑मा वायौ दिश: । प्रतिष्ठिता वायोरेवाधि पुन॒र्ज॑यन्ते' इति । यस्मात्

एतदेव व्रतं वागादि॒ष्व॑ग्न्यादि॒षु चानुग॑तं यदेतद्वा॒यो᳘श्व प्राणस्य च परिस्प-

द॒भ॑क्त॒व॒ स॒र्व॑द॒व॑रनु॒व्र॑त्य॒मा॑नं व्रतं, तस्माद्न्यो डप्येकमेव व्रतं च॒र॑ेत। किं तत्

१.५.२३

२९०

शांकरभाष्ययुता

९.६.१

बृहदारण्यकोपनिषत्

१९१

१९२

[ १.६.३

१९४

२.१.१

२.१.३

१९५

बृहदारण्यकोपनिषत्

श्रतिपेदे गार्ग्यः। य एवासौ चन्द्रे मनसि चैकः पुरुषो भोक्ता कर्ता चैति 'पूर्ववद्विशेषणम्। वृहन्महान्पांडरं शुक्रं वासो यस्सोडयं पांडरवासा, अप्यारिरत्स्वात् चन्द्राभिमानिनः प्राणस्य। सोमो राजा चंद्रः, यश्श्रान्तभूतोऽभिष्यूते लतात्मको यज्ञे तमेकीर्त्यैत्मेवाहुः ऋग्यजुःपषे, यथोक्तगुण य उपासते तस्याहरहः सुतः सोमोऽभिषुतो भवति यज्ञे, प्रसुतः प्ररुष्टः सुतरां सुनो भवति विकारे, उभयवि- धयज्ञानुष्ठानसामर्थ्य भक्तीत्यर्थः। अन्रं चास्य न क्षीयतेऽनात्मकोपासकस्य॥ स होवाच गार्ग्यो य एवासौ विद्युति .पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मो- पास इति स होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवदिष्ठास्तेजस्वीति वा अहमेतमुपास इति स य एतमेवुपासते तेजस्वी ह भवति तेजस्विनी हास्य प्रजा भवति॥४॥

तथा विद्युति त्वचि हृदये चैका देवता। तेजस्वीति विशेषणं, तस्यास्तत्कुलं तेजस्वी ह भवति। तेजस्विनी हास्य प्रजा भवति। विद्युतां बहुत्वस्याङ्गीकरणादात्मनि प्रजायां च फलवाहील्यम्॥५॥ स होवाच गार्ग्यो य एवायमाकाशे पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मो- पास इति स होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवदिष्ठाः पूर्णमप्रवर्त्तीति वा अहमेतमुपास इति स य एतमेवुपास्ते पूर्यते प्रजया पशुभि- र्नैस्यास्यालोकात्रजोद्यतते॥५॥ तथा आकाशे हृद्याकाशे चैका देवता। पूर्णमप्रवारी चोति विशेषणद्वयम्। 'पूर्णत्वविशेषणफलमिदं पूर्यते प्रजया पशुभिः। अप्रवात्तिविशेषणफल नाभ्यधिकोऽकात्रिजोद्यत इति॥ स होवाच गार्ग्यो। य एवायं वायौ पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति स होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवदिष्ठा इन्द्रो वैकुण्ठोऽपराजिता सेनेति वा अहमेतमुपास इति स य एतमेवुपास्ते जिष्णु- हाराजिष्णुर्भवत्यन्र्तस्यजायी

तथा वायौ प्राणे हृदि चैका देवता। विशेषणं इंद्रः परमेश्वरो, वैकुंठो- ड्सह्यो, न परैर्जिनपूर्वःडपराजिता सेना मरुतां गुणवसिद्धेः। उपासनफल- मपि - जिष्णुर्हि जयशीलोऽपराजिष्णुर् च परैर्जितस्वभावो भवति। अन्य- तस्यजायी अन्यतरस्त्यानां सपन्नानां जयशीलो भवति॥

196

[ 2.11.7 ]

शांकरभाष्ययुता

२.१.११

बृहदारण्यकोपनिषत्

१९७

स होवाच गार्यो य एवायं दिक्षु पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति स होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवदिष्ठा द्वितीयोऽनपग इति चा अहमेतमुपास इति स य एतमेवमुपास्ते द्वितीयवान्ह भवति नास्माद्रुणशिच्यते ॥११॥

दिक्षु कर्णयोहर्दि चैका देवता अश्विनौ देवावकुयौस्वभावौ । गृगस्तस्य द्वितीयस्वननगत्वमयुक्ता चानयोर्नं दिशामश्विनेवैवंधर्मित्वात् । तदेव च फलमुपासस्य गणाविच्छेदो द्वितीयवत्वं च ॥

स होवाच गार्यो य एवायं छायामयः पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति स होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवदिष्ठा मृत्युरिति चा अहमेतमुपास इति स य एतमेवमुपास्ते सर्व हैवासिमल्लोक आयुरेति नैन्नं पुरा कालान्मृत्युरागच्छति ॥१२॥

छायायां बाह्ये तमस्यध्यात्मं च आवरणात्मकेऽज्ञाने हर्दि चैका देवता, तस्या विशेषणं मृत्युः । फलं सर्वे पूर्ववन्मृत्योरनागमननेन रोगादिरिवाडाभावो विशेषः ॥

स होवाच गार्यो य एवायमात्मनि पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति स होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवदिष्ठा आत्मन्वीति वा अहमेतमुपास्त आत्मन्वी ह भवत्यात्म-रिनि हास्य प्रजा भवति स ह तूष्णींमास गार्ग्यः ॥१३॥

आत्मनि प्रजापतौ बुद्धौ च हर्दि चैका देवता तस्या आत्मन्वितात्मवत्त्वादिति विशेषणम् । फलमात्मन्वित्वम् । हास्य प्रजा भवति बुद्धिच्छुलत्प्रजायां संपदनमिति विशेषः । स्वयं परिज्ञातत्वेनैवं क्रमेण प्रत्याख्यातेऽु ब्रह्मसु स गार्ग्यः क्षीणब्रह्मविज्ञानोडपतिभासमाने तूष्णीमवाक्शिरा आस ॥

स होवाचाजातशत्रुरेतावदिति नैतावता विदितं भवतीति स होवाच गार्ग्य उप त्वा यानि भवतीति ॥१४॥

तं तथाभूतमालक्ष्य गार्ग्यः स होवाचाजातशत्रुः — एतावन्नू३ इति । किमेतावद्रुध्दं निर्जातं, आहोविदधिकमध्यस्तीति । इतर आहैतावद्विति L नैतावता विदितं श्रेयो विदितं भवत्योहाजातशत्रोः, किमथे गावैतोडसि ब्रह्म

१९८

शांकरभाष्ययुता

[२.१.१९

ते ब्रवाणि। किमेतद्बुद्धिदितं विदितमेव न भवति।तयुच्यते । न, फलवद्विज्ञान-

श्रवणात्। न चार्थवादत्वमेव वाक्यानामवगंतुं शक्यम्। अपूर्वविधानपराणि हि

वाक्यानि प्रत्युपासनोपदेशं लक्ष्यन्ते 'आतिष्ठाः सर्वेषां भूतानां' इत्यादीनि ।

तद्नुरूपाणि च फलानि सर्वत्र श्रूयन्ते विभक्तानि । अर्थवादत्वे एतदसं-

मं । कथम् । नत्वाहता विदितं भवतीति । न हि द्वैतं, आधिकरुतिपक्षवात्

ब्रह्मोपदेशार्थे हि शुश्रूषवे अजातशत्रवे अमुष्यब्रह्माविदार्ग्यः प्रवृत्तः, स युक्त

एव मुख्यब्रह्मविदाडजतशत्रुणाDमुख्यब्रह्मविदार्ग्यो वक्तुं- यन्मुख्यं ब्रह्म वक्तुं

प्रवृत्तस्त्वं तन्न जानीष इति । यद्यमुख्यब्रह्माविज्ञानमपि प्रत्याख्यायेत तदैत-

वति न ब्रूयात् किंचिज्ज्ञातं स्वयमेवं ज्ञेयात् तस्माद्वन्येतावन्यविद्याविषये

ब्रह्माणि । एतावद्विज्ञानद्वारत्वाच्च परब्रह्माविज्ञानस्य युक्तमेव वकुं नैतावता

विदितं भवतीति । अविद्याविषये विज्ञेयत्वं नामरूपकर्मात्मकत्वं चैषां तृतीयेऽ-

ध्याये प्रदर्शितम् । तस्मात् 'नैतावता विदितं भवति' इति ब्रवता अधिकं ब्रह्म

ज्ञातव्यमस्तीति दर्शितं भवति । तच्चानुपसन्नाय न वक्तव्यमित्याचारविधिज्ञो

गार्ग्यः स्वयमेवाह उप वा यान्तीयुपगच्छानिति त्वां, यथान्यः शिष्यो गुरुम् ॥

स होवाचाजातशत्रुः प्रतिलोमं चैतद्ब्राह्मणः क्षत्रियमुपे-

यादृक् मे वक्ष्यतीति व्येव त्वा ज्ञपयिष्यामीति तं पाणावादायो-

त्तस्थौ तौ ह पुरुषं सुप्तमाजग्मतुस्तमेतैर्नामाभिरामंत्रयांचक्रे बृहन्

पांडरवासः सोम राजन्निति स नोत्तस्थौ तं पाणिनाडपेषं

बोधयांचकार सु होत्थस्थौ ॥१५॥

स होवाचाजातशत्रुः प्रतिलोमं विपरीतं चैतद्ब्राह्मणः उत्तमवर्णः

आचार्यतेDधिरुतः संस्कार्यत्रियमनाचार्यस्वभावमुपेयादुपगच्छे।च्छिष्यवृत्या ब्रह्म

मे वक्ष्यतीति । एतदाचारविधिशास्त्रेषु निषिद्धम् । तस्मात्तिष्ठ त्वमाचार्य एव

सन् । विज्ञापयिष्याम्येव त्वाहं यास्मिन्नविदते ब्रह्म विदितं भवति यत्तन्मुख्यं

ब्रह्म वेद्यम् । तं गार्ग्यं सलज्जमालक्ष्य विश्रंभजननाय पाणौ हस्त आदाय

गृहीत्वो तस्थावुल्थितवान् । तौ ह गार्ग्याजातशत्रु

पुरुषं सुतं प्राप्य एतैर्नामाभिः बृहन् पांडरवासः

कृचिदाजग्मतरागतौ । तं च पुरुषं सुतं राजगृह्मपदेशो

सोम राजन् इत्येतैरामंत्रयांचक्रे । एवमामंत्र्यमाणोDपि स सुप्तो नोत्तस्थौ ।

तम्प्रतिबुध्यमानं पाणिन् आपेषं आपिष्यापिष्य बोधयांचकार प्रतिबोधितवान् ।

२.१.१५

200

[२.१.१५

शांकरभाष्ययुता

ज्ञातृत्वादेवेति चेत्। न । देवताभ्युपगमेऽग्रहणानुपपत्तेः। यस्य हि चंद्रादिभिमानिनो देवता अध्यात्मं प्राणो भोक्ता अभ्युपगम्यते, तस्य तथा संज्ञावधारायर विशेषनाम्ना संचोध्योऽवश्यं प्रहीतव्यो, अन्यथा आह्वानादिविषये संज्ञ्यवहारोडनुपपत्तिः स्यात्। व्यतिरिक्तपक्षेऽपि अप्रतिपत्तेरयुक्तमिति चेत्। यस्य च प्राणव्यतिरिक्तो भोक्ता तस्थापि बृहस्वादिनामभिः संबोधने बृहस्वादिनाम्ना तदा तद्विषयत्वात्प्रतिपत्तिर्युक्ता। न च कदाचिदपि बृहस्वादिशब्दैः संबोधितः प्रतिपद्यमानो तत्रैव । तस्मादकारणमभोक्तृत्वे संबोधनाप्रतिपत्तिरिति चेत्। न । तदूतस्तावन्मात्राभिमानानुपपत्तेः। यस्य प्राणव्यतिरिक्तो भोक्ता स प्राणादिकरणवान्प्राणी। तस्य न प्राणदेशतामात्रेऽभिमानो यथा हस्ते। तस्मात्प्राणनामसंबोधने रुत्काभिमानिनो युक्तैवापत्तिः। न तु प्राणस्यासाधारणनामसंयोगे देवतात्मवानभिमानाच्च आत्मनः। स्वनामप्रयोगेऽव्यप्रतिपत्तिदर्शनात् अनुमिति चेत्। सुपुप्तस्य यथैकिकं देवदत्तादि नाम तेनापि संबोध्यमानः कदाचित् प्रतिपद्यते सुपुप्तः। तथा भोक्तापि सन्नपाणो न प्रतिपद्यत इति चेत्। न । आत्मप्राणयोः सुपुप्तावशेषोपपत्तेः। सुपुप्तस्त्वात्मप्रस्तुतयोपरतकरण आत्मा स्वयं नाम प्रयुज्यमानमपि न प्रतिपद्यते। न तु तदुसुप्तस्य प्राणस्य भोक्तृत्वे उपरतकरणत्वं संबोधनाप्रहणं वा युक्तम्। अपसिद्धन्नामभिः संबोधनमयुक्तमिति चेत्। सन्ति हि प्राणविषयाणि प्रसिद्धानि प्राणादिनामानि। तान्यपोऽप्य असिद्धैर्देवत्वादिनामभिः संबोधनमयुक्तं, लौकिकन्यायापेक्षात्। तस्माद्दोकतरेक सतः प्राणस्याप्रतिपत्तिरिति चेत्। न । देवत्वप्रत्यक्षानाधित्वात्। केवलसंबोधनमात्राश्रयत्वैव असुसस्याध्यात्मिकस्य प्राणस्याभोक्तृत्वे सिद्धे यश्चन्द्रदेवताविषयैनामभिः संबोधनं तच्चन्द्रदेवता प्राणोऽसिमदच्छरीरेऽभोक्त इति गार्ग्यस्य विशेषप्रतिपत्तिनिराकरणार्थम्। न हि तल्लौकिकनाम्ना संबोधने शक्यं कर्तुम्। प्राणप्रत्याख्यानानेवैव प्राणप्रसक्त्वास्तर्कणान्तराणां प्रवृत्त्यनुपपत्तेरभोक्तृत्वांशकानुपपत्तेः। देवत्वान्नराभावाच्च। नन्वनिष्ठा इत्याद्यात्मन्वीतियेन गंधेन गुणवद्देवताभेदस्य दर्शयित्वादिति चेत्। न । तस्य प्राण एकत्ववश्यपगमात्रश्रुतित्वर्शनाभिनिदर्शनात्। 'सत्येन छत्रा:' 'प्राणो वा अमृतं' इति च प्राणवाच्यस्यान्यस्याभ्युपगमाद्द्रोक्तु । 'एष उ हैव सर्वे देवा: कतम एको देव इति प्राण:' इति च सर्वदेवानां प्राण एकत्वोप

२.१.१५

२.१.१५

२०२

२.११.१७]

बृहदारण्यकोपनिषत्।

२०३

21118

२.१.१८]

२०५

२०६

शांकरभाष्ययुता

[ २.१.१९

-सहस्राणि ता द्वासप्ततिः सहस्राणि, हृद्यात हृदयं नाम मांसपिंडस्तस्मान्मांस-पिंडात्पुंडरीकाकारात्पुरीततं हृदयपरिवेष्टनमाचक्षते तदुपलक्षितं शरीरमिह पुरीतच्छदेनाभिप्रेतं पुरीततमभिप्रतिष्ठन्त इति शरीरे रुत्स्नं व्याप्तुंवत्योडश्वस्थ-पर्णराजय इव बहिमुख्यः प्रवृत्ता इत्यर्थः। तत्र बुद्धी रांतःकरणस्य हृदयं स्थानं, तत्रस्थबुद्धितत्त्वेनैव बोध्यानि करणानि। तेन बुद्धः कर्मवशाच्छ्रोतृ-दीनि ताभिर्नाडीभिर्मत्स्यजालवत्कर्णशकुल्यादिस्थाने भ्यः प्रसारयति, प्रसार्य चार्धातिष्ठति जागरितकाले। तां विज्ञानमयोऽभिव्यक्तस्वात्मचैतन्यावभासतया व्यामोति। संकोचनकाले च तस्या अनुसंकुचति। सङ्कडस्य विज्ञानमयस्य स्वापः। जाग्रद्रिकासानुभवो भोगः। बुद्धचुयाधिष्ठभावानुविधायी हि स चंद्र-दर्पणात इव जलाचानुविधार्या। तस्मात्तस्या बुद्धेरजाग्रद्विषययास्ताभिर्नाडीभिः प्रत्यवसर्पणम नु प्रत्यवसृप्य पुरीतति शरीरे शेत तिष्ठति, तस्मैव लोह-पिंडमिविशेषेण सञ्चाल्यमानं सञ्चाल्यं वर्तते इत्यर्थः। स्वाभाविक एव स्वात्मनि वर्तमानोऽपि कर्मानुगतबुद्धचुयुनुवृत्तित्वात्पुरीतति शेत इत्युच्यते। न हि सुषुप्तिकाले शरीरसंश्रोडश्ति। 'तद्रो हि तदा सर्वाझोकान्हृदयस्य' इति हि वक्ष्यते। सर्वसंसारदुःखवियुक्ता इयमवस्थ्येत्यत्र दृष्टान्तः— स यथा कुमारो वा अत्यंतबालो वा, महाराजो वा डस्यंतवशप्रकृति: यथोक्तरुच महा-ग्राह्यो वा अत्यंतपरिपक्वविद्याविनयसंपन्नो, अत्यंतग्रामातिशयेन दुःखंहनस्तीत्प्रति-श्री आनन्दस्यावस्था सुखावस्था तां प्राप्य गत्वा शयीतावातिष्ठेत। एषां च कुमारादीनां स्वभावस्थया मुखं निरतिशयं प्रसिद्धं लोके। विक्रियामाणानां हि तेषां दुःखं न स्वभावतस्तेन तेषां स्वाभाविक्यवस्था दृष्टान्तत्वेनोपादीयते प्रति-द्वित्वात। न तेषां स्वाप एवाभिप्रेतः। स्वापस्य दःषान्तिकत्वेन विवक्षितत्व-द्विशेषाभावाच्च। विशेषे हि सति दृष्टान्तदृष्टारो,नत्कभेदः स्यात्। तस्मात्तेषां स्वापो दृष्टान्तः। एवमेव यथायं दृष्टान्तः, एष विज्ञानमय एतच्छदनं शेत इति, एतच्छदनः क्रियाविशेषणार्थः। एवमयं स्वाभाविके शे आत्मनि सर्वस-सारधमांतीनो वर्तते स्वापकाल इति ॥१९॥

कैष तदाभिप्रध्येय प्रश्नश्रय प्रतिवचनमकुचम्। अननेन च प्रश्ननिर्णयेन कुत एतदागादिल्यस्य प्रश्नस्यापाकरणार्थ आरंभः। ननु यस्यिन्ग्यामे नगरे वा यो भवति शोडन्यान्त्र

२१.२०

२०७

208

[२.११.२७

२.१.२०

बृहदारण्यकोपनिषत्।

२०९

संसारिण: शब्दादिभुज इयमुपनिषदाहोस्विदसंसारिण: कस्माचित्। किंचान: । यदि संसारिणस्तदा संसारैवर्तं विज्ञेय:। तादृज्ज्ञानादेव सर्वभावाप्ति:। स एव मत्त्रश्रृङ्वाच्यस्तद्विद्यैव ब्रह्मविद्या। अथ असंसारिण:, तदा तद्विषया विद्या ब्रह्मविद्या। तस्माच्च ब्रह्मविज्ञानात्सर्वभावाप्ति:। सर्वमिति च्छन्द: प्रमाण्यात्-विष्यति। किंत्वस्मिन्नक्षे 'अ. तमेत्येवोपासीत' 'आत्मानमेववेदऽहं ब्रह्मास्म' इति परमहंसकतप्रतिपादिक: श्रुनय: कुष्येरन्। संसारिणश्रान्त्यस्र्राभावे उपदेशार्थक्यात्। यत एवं पंडितानामप्येतन्महामोहस्थानं अनुकम्पतिव चनप्रभ-विषयम्। अतो यथाशक्ति ब्रह्मविद्याप्रतिपादकव, क्येपु ब्रह्म विज्ञानस्नां बुद्धियुक्तपादनाय विचारविषयाम: ॥

न तावत्संसारी पर: पाणिपेषणप्रतिचेधिताच्छादादिभुज: अवस्थास्नरविशिष्टादुपपत्तिर्भुते:। न प्रशासिता अशनायादिवर्जित: परो विज्ञाने कस्मात्? यस्मात् 'ब्रह्म ह्याप्यविष्यति' इति प्रतिज्ञीय सुत्रे पुरुपं पाणिपेनं बोधयित्वा तं शब्दादिभोक्तृत्वविशिष्टं दर्शयित्वा तस्यैव स्वमद्वारेण सुपुप्त्या-ख्यमवस्थानतरमुन्नीय तस्मादेवात्मन: सुपुप्त्यावस्थाविशिष्टात् अभिविरफुलि-चान्यो जगदुपपत्ति: कारणमन्तराले श्रुतोडस्ति। न विज्ञानमस्यैव हि प्रकरणम्। समानप्रकरणे च श्रुत्यन्तरे कोशीतकिनामादित्यादिपुरुषान्स्तुय 'स होवाच यो वै बालाक एतेपां पुरुषाणां कर्ता यस्य चैतनकर्म स वै वेदितव्य:' इति प्रचुद्रस्यैव विज्ञानमयस्य वेदितव्यतां दर्शयति, नार्यन्तरस्मै। तथाच 'आत्मलगतु कामं स प्रिय भवति' इत्युक्त्वा, य एकात्मा प्रिय: प्रसिद्ध: तस्यैव दृष्टृश्रोत्यमन्तव्यनिद्य्यासितव्यतां दर्शयति। तथा च विद्योपन्या-सकाले 'आत्मेत्येवोपासीत' 'तदेतस्मै: पुत्रात्म्यो वित्तात्' 'तदात्मानमेवावे-दहं ब्रह्मास्म' इत्येवम! दिवाक्यानां अनुलोम्यं स्यात्पराभावे। वक्ष्यति च — 'आत्मानं वेदितव्यमिति मीति पुरुष:' इति। सर्ववेदान्तेपु च प्रत्यगात्म-काष्ठीतकिनामिव 'न वाचं विजिज्ञासीत वक्तारं विद्यात्' इत्यादिना वागादि-करणैवान्यवृत्तस्य कर्तुरेव वेदितव्यतां दर्शयति। अवस्थान्तरविशिष्टे:डंसंसारिकि-चेत्। अथापि स्वोभि जागरिते शब्दादिभुग्ज्ञानमय: स एव सुपुप्त्यम-

१४

210

[ 2.1.20 ]

212

[211.20

२.१.२०

२१४

[२.१.२०

२.१.२०

२१५

बृहदारण्यकोपनिषत्

शीतैकदेशं, प्रकाशाश्रयके वा सवितरि तमैकदेशं सर्वकल्पनोपनयनार्थसारपरत्वात्सर्वोपनिषदाम्। तस्मान्नामरूपोपाधिनिमित्त एव आत्मन्यसंसारधर्मिणि सर्वे व्यवहाराः। 'रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव' 'सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीरो नामानि कृत्वाभिवदन्यान्यदास्ते' इत्येवमादिमंत्रवर्णेऽन्यः। न स्वत आत्मनः संसार-

रित्वमलककायुपाधिसंयोगजनितरक्तस्रुद्दिकादिसूत्रेऽनुभवं न परमार्थतः। 'ध्यायत्वि्व लेलायत्वी' 'न कर्मणा वर्धते नो कनीयान्' 'न कर्मणा लिप्यते पापकेन' 'सं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तम्' 'शुचि चैव शपाके च' इत्यादिश्रुति-स्मृतिन्यायेऽन्यः परमात्मनोडंसंसारिसेव। अत एकदेशो विकारः शक्तिर्या विज्ञानात्मा अन्यो वेति विकल्पयितुं निरवयवत्वाभ्युपगमे विरोघतो न शक्यते। अंशादिश्रुतिस्मृतिवादैर्‌धिकत्वार्था न तु भेदप्रतिपादकाः, विवक्षितैरेकवाक्य-

सर्वोपनिषदां परमात्मैकत्वज्ञानपरत्वे अथ किमर्थ तत्प्रतिपूर्तौ डर्थे विज्ञानात्मभेदः परिकल्पते इति। कर्मप्रतिपादकानि हि वाक्यानि अनेकक्रियाकारकफलभोक्तृकर्तृश्रयाणि प्रवर्तयेयुः अनिष्टफलाभ्यो वा क्रियाभ्यो निवर्तयेयुः। कस्य वा बद्धस्य मो-क्षायोपनिषदारंभः? अपि च परमात्मैकत्ववादिरिक्के कथं परमात्मैकत्वोपदेशः? कथं वा तदुपदेशग्रहणफलं? बद्धस्य हि बंधनाशायोपदेशस्तद्भावे उपनिष-च्छास्रं निर्विष्यमेव। एवं तर्हि उपनिषद्वादिपक्षस्य कर्मकांडवादिपक्षेण चो-

परिहार्योः समानः पंधाः। येन भेदाभावे कर्मकांडं निरालंबनं-त्मान्न लभते प्रमाण्यं प्रति तथोपनिषदपि। एवं तर्हि यस्म प्रमाण्ये स्वार्थ-विघातो नास्ति, तस्यैव प्रमाण्यं। उपनिषदां तु प्रमाण्य-सदर्थमानं भवितुमर्हति। न हि प्रदीपः प्रकाशं प्रकाशयति न प्रकाशयति चेति। प्रत्यक्षादिप्रमाणविषयतिपेधाच्च। न केवलमुपनिषदो बहु-

ऐकत्वं प्रतिपादयितुं द्रप्रतिपच्चर्थप्रसमानैकश् विरुध्यन्ते। तस्माद्रप्रमाण्यमेव उपनिषदाम्। अन्यार्थता वास्तु। न त्वेव बहु-ऐकत्वप्रतिपच्चर्थता ॥

२१६

२.१.२०

शांकरभाष्ययुता

न उक्तोत्तरत्वात्। प्रमाणस्य हि प्रमाणत्वमप्रमाणत्वं वा प्रमाणान्तरानुमित्तम्। अन्यथा चेत्स्तंभादीनां प्रमाण्यप्रसंगाच्छब्दाद्दाव दौ प्रमेये । किंचानः । यदि तावदुपनिषदो ब्रह्मैकत्वप्रतिपत्तिषु कुर्वन्ति, कथं प्रमाणं भवेयु: । न कुर्वन्त्येवेति चेद्यथास्रे: शीतामिति, स भवानेव वदन्वकृत्यः, उपत्येवाद्वैवा रूपप्रकाशार्थं भवतो वाक्यं उपनिषद्विषयप्रतिषेध ( किं न करोति, यदि करोति भवतु तदा प्रतिषेधार्थ प्रमाणं भवद्वाक्यं, अश्रुत्व रूपप्रकाशको भवेत्। प्रतिषेधवाक्यप्रामाण्ये भवद्येवोपनिषदां प्रामाण्यम्। अत्रभवन्तो जुवन्तु कथं परिहार इति । नन्वत्र प्रत्यक्षा मद्वाक्य उपनिषद्विषयप्रतिषेधार्थप्रतिपत्तिरेव च रूपप्रकाशनप्रतिपत्तिः प्रमा । कस्ताहि भवतः प्रदूषो ब्रह्मैकत्वप्रत्यये प्रमा प्रत्यक्षं कुर्वतीषूपलभ्यमानासु ? प्रतिषेधानुपपत्तेः । शोकमोहादिनिवृत्तिस्त्र प्रत्यक्षं फलं ब्रह्मैकत्वप्रतिपत्तिपरिजनितमित्यवोचाम । तस्मादुक्तोत्तरत्वादुपनिषदं प्रत्य-सामान्यशंका तावन्नासित ।

यच्चोक्तं स्वार्थविघातकरत्वादप्रमाण्यमिति । तदपि न । तदर्थप्रतिपत्ते: बाधकाभावात । नहि उपनिषद्रये, ब्रह्मैकत्ववादित्रितयं नैव चेति प्रतिपत्तिरास्ति । यथाग्निरुण: शीतश्र इत्यस्माद्वाक्यादत्रु अर्थद्वयोत्पत्तिः । अभ्युपगम्य चैतद्वोचाम । नतु वाक्यप्रामाण्यसमये एष न्यायो, यदुतैकस्य वाक्यस्यानेकार्थत्वं सति चानेकार्थत्वे स्वार्थश्र स्यात्तद्विघातकरुच विरुद्धोऽन्योऽर्थः । न वेतद्वाक्यप्रामाणकानां विरुद्धमविद्युद्दैवकं चैकं शाक्यमन्येकर्म प्रतिपादयतीत्येष समयः । अर्थैकस्वादेव वाक्यतया । न च कानिचिदुपनिषद्वाक्यानी ब्रह्मैकत्वप्रतिषेधं कुर्वन्ति । यतु, लौकिकं वाक्यमग्रिरुण: शीतश्रेति न तत्रैकवाक्यतादेकदेशस्य प्रमाणान्तरनिरववादित्वात् । आग्रि: शीत इत्येतदेकं वाक्यं, अग्निरुण इति तु प्रमाणान्तरानुभवस्मारकं, न तु स्वार्थावबोधकम् । भतो नामि: शीत इत्यनेनैववाक्यता प्रमाणान्तरानुभवस्मारणेनैव उपक्षिण-त्वात् । यतु विरुद्धार्थप्रतिपादकमिदं वाक्यमिति मन्यते, तच्छीतोत्पादकाद्यां अग्निप्रदसामानाधिकरण्यप्रयोगनिमित्ता भ्रान्तिः; न देहेकस्य वाक्यस्यानेकार्थत्वं लौकिकस्य वैदिकस्य वा ।

यच्चोक्तं कर्मकांडमाण्यविघातकरुदुपनिषद्वाक्यमिति, तन्न । अन्यार्थ-

२.१.२०

बृहदारण्यकोपनिषत्

२१७

स्वात्। ब्रह्मैकत्वप्रतिपादनपरत्वाद् ह्युपनिषदो ने�्टार्थप्राप्तौ साधनोपदेशं तस्मिन्न्वा पुरुषनियोगं वारयन्ति अनेकार्थत्वानुपपत्तेरेव। न च कर्मकांडवद्, क्यानां स्वार्थे प्रमा नोत्पद्यते। असाधारणे चेत्स्वार्थे प्रामाण्याद् यति शाक्यं कुतोऽन्येन विरोध: स्यात्। ब्रह्मैतत्वे निर्विषयत्वात् प्रमा नोत्पद्यते एवेति चेत्। न। प्रत्यक्षत्वात् आत्मन्या: "दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेत" "ब्राह्मणो न हन्तव्य:" इत्येवमादिवाक्येभ्य: प्रत्यक्षा प्रमा जायमाना। सा नैव भविष्यति यदुपनिषदो ब्रह्मैकत्वं बोधयिष्यन्तीत्यनुमानम्। न चानुमानं प्रत्यक्षविरोधे प्रामाण्यं लभते। तस्माद् द्वैताद् द्वैतिय्यते प्रमा च नोत्पद्यत इति। अपि च यथाप्राप्तस्वैव अविद्याप्रत्युपस्थापितस्य क्रियाकारकफलस्य आश्रयेण इष्टानिष्टप्राप्तिपरिहारोपायसामान्ये प्रवृत्तस्य तद् विशेषमजानन्: तद् अचक्षाणा श्रुति: क्रियाकारकफलभेदस्य लोकप्रसिद्धस्य सत्यतामसत्यतां वा नाचष्टे न च वारयति। इष्टानिष्टफलप्राप्तिपरिहारोपायविधिपरत्वात्। यथा काम्येषु प्रवृत्ता शास्त्रे: कामानां मिथ्याज्ञानप्रभवत्वे सत्यपि यथाप्राप्ताने ष कामानुपादाय तत् शास्त्रान्नेव विधत्ते, न तु कामानां मिथ्याज्ञानप्रभवत्वाद् अनधिकारत्वं चेत्, न बिद्धाति। तथा नित्यैश् चोदनाशास्त्रेऽपि मिथ्याज्ञानप्रभवं क्रियाकारकभेदं यथाप्राप्तमेव आदाय इष्टविशेषप्राप्तिमनिष्टविशेषपरिहारं वा किमपि प्रयोजनं प्रवर्तते। यथा काम्येषु। न च पुरुषा न प्रवर्तेरन् कामिन:। विद्याच्छतामेव कर्माधिकार इति चेत्। न। ब्रह्मैकत्वविद्याया कर्माधिकारविरोधश् युक्तत्वात्। पत्चन ब्रह्मैकत्वं निर्विशयते। उपदेशं तद् ग्रहणफलपुरुषाणामिच्छा, रागादिद्वैतच्याद् रेच। अनेक हि न शास्त्रं निःश्र्तयितुं शक्तम्। नापि स्वभावतो बाह्यविषयविरक्तचेतसो विषयेषु प्रवर्तयितुं शक्तम्। किंतु शास्त्राद् एव भवतीदं मिथ्यासाधनमिदं मानिष्ट साधनसाधनसंबंधविशेषाभिव्यक्त: प्रदीपादिवत् तमसि रूपादिज्ञानम् न तु शास्त्रं भृत्यानिव बलाद् अनिवर्तयति नियोजयति वा। तद् शनैस् तु पुरुषा रागादिगौरवाच् छास्त्रमप्यतिक्रामन्ति। तस्मात् पुरुषमतैवैचिच्यमपेक्ष्य सा-क्ष्यमाधानसंबंधविशेषणानने कधा उपादिशान्ति। तत्र पुरुषा: स्वयमेव यथारुचि

२.१.२०

२१८

२.१.२०]

२१९

२२२

२.२२

शांकरभाष्ययुता

देवतात्माडन्वायत्तोडनुगत उपतिष्ठते इत्यर्थ:। स चानुभूतोदक्षिणतः प्राणस्य । 'परज्ञ्ये वर्षत्यनंदिन: प्राणा भवन्ति' इति श्रुत्यंतरात् । या कनीनका टक्श-किस्तया कनीनकया द्वारेणादित्यो मध्यमं प्राणमुपतिष्ठते । यत्रुष्णं चक्षुषि तेनेंद्र:। अधरया वर्तमान्या पाश्र्वणेन प्रथिव्यन्वायत्तोऽधरत्वसामान्यात् । उत्तरयोधर्त्वसामान्यात् । एताः शक्र-नभूता: प्राणस्य संततमुपतिष्ठन्ते इत्येवं यो वेद तस्यैतत्फलं— नास्यान्नं क्षीयते य एवं वेद ॥

तदेष श्लोको भवति । अर्वाङ्गिलश्रमस ऊर्ध्वबुध्नस्तस्मिन्यशो निहितं विश्वरूपम्। तस्यासत ऋषय: सस तीरे वागिष्ठमी ब्रह्मणा संवितानति । अर्वाङ्गिलश्रमस ऊर्ध्वबुध्न इतीदं तच्छ्र एष ह्यार्वाङ्गिलश्रमस ऊर्ध्वबुध्नस्तस्मिन्यशो निहितं विश्वरूपमिति प्राणा वै यशो विश्वरूपं प्राणानितदाह तस्याडसत ऋषय: सस तीरे इति प्राणा वा ऋषय: प्राणानितदाह वागिष्ठमी ब्रह्मणा संवि-दानेति वाग्घयिष्ठमी ब्रह्मणा संवित्ते ॥३॥

तत्तत्रेतस्मिन्कर्थे एष श्लोको मंत्रो भवति— अर्वाङ्गिलश्रमस इत्यादि: । तत्र मंत्रार्थमचष्टे श्रुति:- अर्वाङ्गिलश्रनस ऊर्ध्वबुध्न: ? इदं तच्छ्रुतश्रमसकारं हि तत् । कथम्? एष ह्यार्वाङ्गिलो मुखस्य चिलरूपत्वाच्छरतो बुध्नाकारत्वादूर्ध्वबुध्न: । तस्मिन्यशो निहितं 'विश्वरूपमिति, यथा सामश्रस्सैव तस्माच्छरांश्च विश्वरूप नोनारूप निहिंत स्थितं भवाति । कि पुनस्तत्त यश:, प्राणा वै यशो विश्वरूपं प्राणा: श्रोत्रादयो वायवश्र मरुत: सप्तधा तेषु प्रसृता यश इत्येतदाह मंत्र: । शब्दा-दिज्ञानहेतुत्वात् । तस्याडसत ऋषय: सस तीर इति प्राणा: परिपंदात्मकाः, त एव च ऋषय:, प्राणानितदाह मंत्र: । वागिष्ठमी ब्रह्मणा संवितानति । ब्रह्मणा संवादं कुर्वत्यष्ठमी भवाति । तद्वदेतुमाह— वाग्घयिष्ठमी ब्रह्मणा संवित्त इति ॥

इमावेव गोतमभरद्वाजावयमेव गोतमोऽयं भरद्वाज इमावेव विश्वामित्रजमदग्नी अथमेव विश्वामित्रोऽयं जमदग्निरमावेव वसि-ष्ठकश्यपावयमेव वसिष्ठोऽयं कश्यपो वागेवात्रिवाचां चान्रमवते ड-चिर्ह वै नामैतदत्रिरिति सर्वस्यात्ता भवाति सर्वमस्यात्रं भवाति

224

[ २.३.१ ]

शांकरभाष्ययुता

मूर्तामूर्त्योरित्युच्यते— मर्त्यं च मर्त्यं मरणधर्म्यमृतं च तादृपरितं, स्थितं च परिच्छिन्नं गतिपूर्वकं यत्स्थास्नु, यच्च याति ति यत् व्याप्त्यपरिच्छिन्नं स्थित-विपरीतं, सच्च सदित्यनेनैष्यो विशेष्यमाणासाधारणधर्मविशेषच, स्वच्च तद्‌वि-परितं त्यदित्येव सर्वदा परोक्षाभिधानाहम्‌ ।।

तदेतन्मूर्तं यदनुयायोश्शान्तरिक्षाच्चैतन्मत्यमतत्स्यैतस्य-तस्यैतस्य मूर्तस्यैतस्य मर्त्यस्यैतस्य स्थितस्यैतस्य सत् एष रसो य एष तपति सतो हि एष रसः ।।२।।

तत्र चतुष्टयविशेषणविशिष्टं मूर्तं तथा अमूर्तं च । तत्र कानि मूर्तविशेष-षणानि कानि चेतराणि विभज्यते । तदेतन्मूर्तं मूर्छतावयवं इतरतरानुप्रदि-ष्टावयवं घनं संहतमित्यर्थः ।। तद्यदनुयत्? कस्मादनुयत्? वायोश्शान्तरिक्षाद्‌भूतद्वयात्परिशेषात्पृथिव्यादिभूतत्रयम्‌ । एतन्मर्त्यं यदेतन्मूर्ताख्यं भूतत्रयमिदं मर्त्यं मरणधर्मि । कस्मात्त्? यस्मात्स्थितमेतत् परिच्छिन्नं सार्थान्तरेण संप्रयु-ज्यमानं विरुध्यते । यथा घटः स्तंभकुड्यादिना । तथा मूर्तं स्थितं परिच्छिन्न-मर्थान्तरसंबंधि ततोऽथन्तर विरोधान्मर्त्यम्‌ । एतस्मद्दूशोष्यमाणासाधारणधर्म-वत्‌ । तस्माद्वि परिच्छिन्नं परिच्छिन्नत्वाद्मर्त्यमतो मूर्तम्‌ । मूर्तत्वाद्वा मर्त्ये-त्वादिस्थितं स्थितत्वात्तत्‌ । अतोडन्योऽन्याव्यभिचाराचतुर्णां धर्माणां यथेष्टं विशेषणविशेष्यभावो हेतुहेतुमद्वावश्र दर्शयितव्यः । सर्वथापि तु भूतत्रयं चतु-ण्यविशेषणवि शिष्टं मूर्तं रूपं ब्रह्मणः । तत्र चतुर्णामेकस्मिन्नृधाते विशेषणे इतर-दृढीतमेव विशेषणमित्याह— तस्यैतस्य मूर्तस्य एतस्य मर्त्यस्य एतस्य स्थि-तस्य एतस्य सतः चतुष्टयविशेषणस्य भूतत्रयस्यैतत्यर्थः । एषः रसः सार इ-त्यर्थः ।

त्र्याणां हि भूतानां सारिष्ठः सविता । एतत्साराणि ऋणि भूतानि यत एतत्कृतवैभज्यमानरूपविशेषणानि भवन्ति । आधिदैविकस्य कार्यस्यैतदूपं यत्सविना यदेतन्मंडलं तपति । सतो भूतत्रयस्य हि यस्मादेष रस इत्येतत् गृह्यते । मूर्तो ह्येष सविता तपति । सारिष्ठश्व । यतु आधिदैविकं करणं मंड-लस्याम्यंतरं तद्वैक्ष्यामः ।।

अथामूर्तं वायुश्शान्तरिक्षं चैतदमृतमेतद्यदेतस्यतत्स्यैतस्या-मूर्तस्यंतरस्यामृतस्यैतस्य यत् एतस्य तस्य एष रसो य एष एतस्मि-न्मंडले पुरुषस्तस्य एष रस इत्याधिदैवतम्‌ ।।३।।

226

[2.3.4

शांकरभाष्ययुता

२.३.६

बृहदारण्यकोपनिषत्॥

२२७

२२८

[ २.३.६

२.३.६

बृहदारण्यकोपनिषत्

२२९

'पश्य प्रकृतस्य लिंगात्मन एतानि रूपाणि। कानि तान्यानुच्यन्ते— यथा लोके महारजनं हरिद्रां तथा रक्तं महारजनं यथा वासो लोके । एवं रक्तादि- विषयसंयोगे ताटस्थं वासनारूपं रंजनाकारमुत्पद्यते चित्तस्थं । येनासौ पुरुषो रक्त इत्युच्यते वासनादिकं। यथा च लोके पांड्वाविकं। अवेरिदमाविकं- वर्णदि । यथा च तत्पांडुरं भवति तथाडन्यद्रवासनारूपं। यथा च लोके इन्दु- गोपोड्वयन्तरक्तो भवत्येवमस्य वासनारूपं । काचिद्वयविशेषापेक्षया रागस्य तारतम्यं काचिदुपुरुषचित्तवृत्त्यपेक्षया । यथा च लोकेडन्यर्चिर्भास्वरं भवति तथा ऋचित्कस्य चिद्वासनारूपं भवति । यथा पुंडरीकं शुक्लं, तद्वदपि च वासनारूपं कस्यचिद्रवति। यथा सरुद्रिर्युतं, यथा लोके सरुद्रिर्योतनं सर्वतः प्रकाशकं भवति तथा ज्ञानप्रकाशाविवृद्ध्यपेक्षया कस्यचिदासनारूपमुपजायते । नैशां वासनारूपाणामादिरंतो मध्यं संख्या वा देशः कालो निमित्तं वावधार्यते । असंख्येयत्वाद्वासनाया वासनाहेतूनां चानन्य्यात् । यथा च वक्ष्यति पञ्च 'इन्दु- मयोद्भोमच:' इत्यादि । तस्मान्न स्वरूपसंख्यावधारणार्ता दृष्टान्ता 'यथा मा- हारजनं वास:' इत्यादयः। किं तर्हि प्रकारप्रदर्शनार्थाः। एवंप्रकाराणि हि वासनारूपाणि। यन्तु वासनारूपभभिहितमन्ते सरुद्रिर्योतननामवेतत्, तत्किल

हिरण्यगर्भस्य अध्यारुतात्मधुरभवतः तदिडतसुरुदेव यत्प्रकाशभवति। तत्तदीयं वासनारूपं हिरण्यगर्भस्य यो वेद तस्य सरुद्रिर्युत एव । ह वै इत्यवधारणार्थः, एवमेवास्य श्रीः यत्स्यात्तिर्भवर्तीर्यर्थः । यथा हिरण्यगर्भस्य । एवमेतद्यथोक्तं वासनारूपमंत्यं यो वेद । एवं निरवशेषं सत्यस्य स्वरूपमभिधाय यत्तत्सत्यस्य सत्यमवेद्यं त- स्यैव स्वरूपावधारणार्थं ब्रह्मण इदमारभ्यते— अथानंतरं सत्यस्वरूपनिर्देश- नंतरं, यत्सत्यस्य सत्यं तदेवावशिष्यते यस्मादतस्तस्मात्सत्यस्य सत्यं स्वरूपं निर्देश्यामः। आदेशो निर्देशो ब्रह्मणः । कः पुनरसौ निर्देश इत्युच्यते— नेति नेति- त्येवं निर्देशः ॥ ननु कथमाभ्यां 'नेति नेति' इति शब्दाभ्यां सत्यस्य सत्यं निर्दिदि- क्षितामिति । उच्चयते— सर्वोपाधिविशेषापोहेन । यस्मिन्न कश्चिद्विशेषो दृष्ट- न्त्रभवति । न नाम वा रूपं वा कर्म वा भेदो वा जातिर्वा गुणो वा । तद्वारण हि शब्द्रभ्यां काचिद्विशेषो ब्रह्मण्यस्ति । अथवा न निर्देशु शक्यत इदं

२३०

[ २.३.६

२४.१

232

[ 2.4.1

234

234

२.४.६

२३५

236

[2.4.9

२.४.१०

238

2.4.11

२.४.१२

बृहदारण्यकोपनिषत्।

२३९

स यथा सैन्धवखिल्य उदके प्राप्त उदकमेवानुविलीयेत न हास्योदृश्यायेव स्यात्। यतो यतस्वाददीत लवणमेवैवं वा अर इदं महद्भूतमनन्तमपारं विज्ञानघन एव । एतस्यो भतेष्य: समुत्थाय तान्येवानु विनश्यति न प्रेत्य संज्ञास्तीत्यगे ब्रवीमीति होवाच याज्ञवल्क्य: ।।१।।

तत्र ह्यान्त उपादीयते स यथेति । सैन्धवखिल्य: सिंधेर्विकार: तत्र ह्यान्त उपादीयते स यथेति । सैन्धवखिल्य: सिंधुशब्देनोदकमभिधीयते । स्वन्दनालिसंधुरुदकं तद्विकाररसतत्र भवो वा सैन्धव: सैन्धवशब्दौ खिल्ययोरनि सैन्धवखिल्य: । खिल एव खिल्य: स्वार्थे यत्प्रत्यय: । उदके सिंधौ स्वयाने प्रास्त: प्रक्षित: उदकमेव पिलीयमानमनुविलीयेत । यत्तद्रोमतेनै: संपर्कादपगच्छति तदुदकस्य विलयनं, तदनु सैन्धवखिल्यो विलीयत इत्युच्यते । तदेतदाह उदकमेवानुविलीयेतेति । न ह नैव अस्य खिल्यस्योदृश्यायैवोदृश्यते । तदेतदाह उदकमेवानुविलीयेतेति । न ह नैव अस्य खिल्यस्योदृश्यायैवोदृश्यते । तदेतदाह उदकमेवानुविलीयेतेति । न ह नैव अस्य खिल्यस्योदृश्यायैवोदृश्यते । इव-शब्द: क्वचिद्योजनानुपपत्तौ अपि । इव-शब्दोऽनर्थक: । यथो यतो यस्माद्- स्माद्देशात्तदुदकमाददंत गृह्यतवा स्वादयेलवणास्वादमेव तदुदकं न तु खिल्यभाव: ।

यथाडयं दृष्टान्त एवमेव वा अरे मैत्रेयादि परमामाख्यं महद्भूतम् । य- स्मान्महतो भूताद्विद्या परिच्छिन्ना सती कार्यकरणोपाधिसंबन्धाहविल्यभाव-मापन्नासि, मर्त्या जन्ममरणाशनायापिपासादिसंसारधर्मवत्यासि, नामरूपकार्य- ह्मिकानुष्यान्वयाहमिति, स खिल्यभावस्तव कार्यकरनभूतोपाधिसंपर्कध्र- स्निजनिता महति भूते स्वयोनौ महासमुद्रस्थानीये परमात्मनि अजरेडमरेपसच- शुद्धे सैन्धवघनवदेकरसे प्रज्ञानघने डनन्तेडपारे निरन्तरविद्या जानितभ्रान्तिभेदवर्जिते प्रवेशित: । तस्मिन्प्रविष्टे स्वयोनिप्राप्ते खिल्यभावे विद्यारते भेदभावे प्रनाशिते इदमेकमद्वैतं महद्भूतं, महद्रच तत् भूते च महद्भूतं सर्वमहतर्तवाद।काशादिकार- णत्वाच्च । भूतं त्रिष्ठवि कालेषु स्वरूपाद्यभिचारात्सर्वदैव परिणिष्पन्नामिति ऐककालिको निष्ठापल्य: । अथवा भूतशब्द: परमार्थवाची । महच्च पारमा- थिकं चेति । लौकिकं तु यद्यपि महद्रवति स्वममायारुतं हिमवदादिपर्वतस- पमं न परमार्थवस्त । अ ओ विश्नाति इदं च महच्च तद्रुतं चेति । अनन्ते

२४०

२.४.१३

242

[2.4.14

२.५.१

२५३

244

[2.5.1

शांकरभाष्ययुता

२४६

[ २५.१०

२.५.१२

२४७

248

[ २५.१५

249

2.5.15

२५०

शांकरभाष्ययुता

[ २.५.१६

२.५.१६

252

2.5.117

२.५.१९

२५४

[२.६.१

३.१.१

256

[ ३.१.११ ]

शांकरभाष्ययुता

३.१.२

२५७

९६

258

३.१.५

बृहदारण्यकोपनिषत्

२५९

260

२६२

३.१.९.

वैशब्द: प्रसिद्धावद्योतनार्थ: । प्रसिद्धं मनस आनंत्यम् । तदानंत्याभिमानिनो देवा: । अनंता वै विशे देवा: । 'सर्वे देवा यत्रैकं भवन्ति' इत्यादिश्रुत्यंतरात्। तेन आनंत्यसामान्यावानंतमेव स तेन लोकं जयति ॥ याज्ञवल्क्येति होवाच कतयमयोक्काडसिमन्पश्य स्तोत्रियाः स्तोभयन्ति तिसृ इति कतमास्तास्तिस्र इति पुरोनुवाक्या च याज्या च शस्यैव तृतीया कतमास्ता या अध्यात्ममिति प्राण एव पुरोनुवाक्या डपाने याज्या द्यनः शस्यां किं ताभिर्जयतीति पृथिवीलोकमेव पुरोनुवाक्यया जयत्यंतरिक्षलोकं याज्यया शुलोकं शस्यया ततो ह होता अश्वल उपरराम ॥१०॥ इति प्रथमं ब्राह्मणम् ॥ याज्ञवल्क्येति होशाचोति पूर्ववत्। कति स्तोत्रियाः स्तोभ्यत इत्ययमुद्राता । स्तोत्रिया नाम ऋक्सामसमुदायः कतिपयानामचाम् । स्तोत्रिया शस्यां द्वाता । कतमास्ताः काङ्क्षन् कत्प्रः ताः सर्वास्तिस्त्र एवेत्याह । ताश्र व्याख्याताः पुरोनुवाक्या च याज्या च शस्यैव तृतीयेत । तत्न पूर्वमुक्तं— यात्किंचेदं प्राणभृत्सर्वे जयताति तत्केन सामान्येनोच्यते— कतमास्तारितस्त ऋचो या अध्यात्मं भवन्ताति । प्राण एव पुरोनुवाक्या । पद्बदुसामान्यात्। अपानो याज्या । आनंतर्यात् । अपानेन हि प्रत्तं हविर्देवता म्रसन्ति । यागश्र प्रदानम् । द्यनः शस्यां 'अपाणननपानंृक्षमभिव्याहराति' इति श्रुत्यंतरात् । किं ताभिर्जयतीति व्याख्यातम् । तत्न विशेषसम्बन्धसामान्यमनुकमिहोच्यते, सर्वमन्यद्यारुर्यातम् । लोकसम्बन्धसामान्येन पृथिवीलोकमेव पुरोनुवाक्यया जयति, अन्तरिक्षलोकं याज्यया मध्यमत्वसामान्यात् । शुलोकं शस्ययोर्ध्वत्वसामान्यात् । ततो ह तस्मादारमन्: प्रशनिप्रियादसो होता अश्वल: उपरराम नायमस्मद्रोचर इति ॥ इति प्रथमं ब्राह्मणम् ॥

३.१.—

आख्यायिकासंबंध: प्रसिद्ध एव । मृत्योरातिमुक्तिव्यार्क्याता काललक्ष-

णात्कर्मलक्षणाच्च । क: पुनरसौ मृत्युर्यस्मादातिमुक्तिर्याभ्याता? स च स्व-अधिकाज्ञानसंग्रहणद्वाद्यात्मादिभूतविषयपरिच्छिन्नो ग्रहातिप्रहलक्षणो मृत्यु: । तस्मात्परीच्छिन्नरूपान्मृत्योरातिमुक्तस्य रूपाण्यग्न्यादीन्युद्रीधप्रकरणे व्यव-

रुयातानि । अश्वलप्रश्ने च तद्वतो विशेष: कश्रित । तच्चैतत्कर्मणां ज्ञानसहि-

३.२.१

२६३

बृहदारण्यकोपनिषत्

तानां फलम्। एतस्मात्साध्यसाधनरूपात्संसारान्मोक्षः कर्तव्य इत्यतो बंधनरूपस्य मृत्योः स्वरूपमुच्यते। बद्धस्य हि मोक्षः कर्तव्यः। यदप्यतिमुक्तस्य स्वरूपमुक्तं तत्रापि ग्राहातिग्राहाभ्यामाविनिर्मुक्त एव मृत्युरूपाभ्याम्। तथा चोक्तं 'अशनाया हि मृत्युः' 'एष एव मृत्युः' इति आदित्यस्य पुरुषमंगीरुत्याह 'एको मृत्युरेक:' इति च। तदात्मभावापन्नो हि मृत्योरासिमतिमुच्यत इत्युच्यते। न च तत्र ग्राहातिग्रहौ मृत्युरूपौ न स्तः। 'अथैतस्य मनसो दोः शरीरं ज्योतीरूपमसावादियः' 'मनश्र ग्रहः स कामेनातिग्राहेण गृहातः' इति वक्ष्यति 'प्राणो वै ग्रहः सोडवानेनातिग्राहेण' इति, 'वाग्वै ग्रहः स नाम्नाडति ग्राहेण' इति च। तथा शतपथब्राह्मणे व्याख्यातमस्माभिः। सुविचारितं चैतद्य देव प्रवृत्तिकारणं तदेव निवृत्तिकारणं न भवतीति। केचित्तु सर्वमेव निवृत्तिकारणं मन्यन्ते। अतः कारणात्पूर्वस्मात्पूर्वस्मा-न्मृत्युमुच्यते उत्तरमुत्तरं प्रतिपद्यमानो, व्यावृत्त्यर्थमेव प्रतिपद्यते न तु ताद-र्थ्यं, इत्यतः आ द्वैतक्षयात्सर्वे मृत्युः, द्वैतक्षये तु परमार्थतो मृत्योरासिमतिमुच्यते। अतश्र आपेक्षिकी गौणी मुक्तिरंतराले। सर्वमेतदर्शनंयकम्। ननु सर्वैकरवं मोक्षः 'तस्मात्तस्सर्वमभवत्' इति श्रुते। चाहं भवह्येतदपि, न तु 'ग्रामकामो यजेत पशुकामो यजेत' इत्यादिश्रुतीनां तादर्थ्यम्। यदि हि द्वैतार्थत्वमेव आसीत् ग्रामपशुवर्गाद्यर्थत्वं नास्तीति ग्रामपशुस्वर्गादयो न गृह्येरन्रुच्यन्ते तु कर्मफलवैचित्र्यविशेषाः। यदि च वैदिकानां कर्मणां तादर्थ्यमेव, संसार एव नाभविष्यत्। अथ तादर्थ्येपि अनुनिष्पादितपदार्थस्वभावः संसार इति चेत्त्। यथा च रूपदर्शनार्थं आलोक-

सर्वोऽपि तत्रस्थः प्रकाशयत एव। न प्रमाणानुपपत्तेः। अद्वैतार्थत्वे वैदिकानां कर्मणां विद्यासहितानां अन्यस्यानुनिष्पादितत्वे प्रमाणानुपपत्तिः। न प्रत्यक्षे नानुमानमत एव च नाम। उभयमेकेन वाक्येन प्रदर्शयत इति चेत्कुल्याप्रणयनालोकादिवत्। तस्मैव, वाक्यधर्मानुपपत्तेः। न च एकवाक्यगतस्यार्थस्य प्रवृत्तिनिवृत्तिसाधनत्वमवगतं शक्यते। कुल्याप्रणयनालोकादौ अर्थस्य प्रत्यक्षाद्दोषः। यदप्युक्तं 'मंत्रा असिमन्नर्थे दृष्टा' इति। अथमेव तु ताद्दर्थ्यः प्रमाण-गम्यः। मंत्राः पुनः चेमसिमन्नर्थे आहोस्विदन्यस्मिन्नर्थ इति मूष्मेत्तत्। त-

२६४

[३.२.१

३.२.२

२६६

शांकरभाष्ययुता

[३.२.१०

स्यात्सा देवता, यस्या

देवताया मृत्युुरपि अन्रं भवेत् 'मृत्युरस्योपसे-

चनम्' इति श्रुत्यंतरात्।

अयमभिप्रायः प्रश्नु:— यदि मृत्योर्मृत्युं वक्ष्यति,

अनवस्था स्यात्। अथ न वक्ष्यति, अस्माद्रूहेतुप्रहलक्षणान्मृत्योः मोक्षो

नोपपद्यते। ग्रहातिग्रहमृत्युविनाशे हि मोक्षः स्यात्। स यदि मृत्योरपि मृत्युः

स्याद्वेदितातिग्रहलक्षणस्य मृत्योर्विनाशः। अतो द्वर्चनं प्रश्नं मन्वानः पृच्छ-

इति का सिवत्सा देवतेति। अस्ति तावन्मृत्योर्मृत्युः। नन्वनवस्था स्यात्तस्यै-

पथन्यो मृत्युरिति। नानवस्था। सर्वमृत्योर्मृत्य्वंतरानुपपत्तेः। कथम् पुनरबगम्य-

तेदस्ति मृत्योर्मृत्युरिति। दृष्टत्वात्। अभ्रितावत्सर्वस्य दृष्टो मृत्युः; विनाशक-

त्वात्। सोडद्रैर्मक्ष्यति सोडद्रेरपामत्नम्। गृहाण त्व्वसि मृत्योर्मृत्युरिति।

तेन सर्वे ग्रहातिग्रहजातं भक्ष्यते मृत्योर्मृत्युन। तसिन्बंधने नाशिते मृत्युन

भक्षिते संसारान्मोक्ष उपपन्नो भवति। बंधनं हि ग्रहातिग्रहलक्षणमुच्यं,

तस्मात् मोक्ष उपपद्यत इत्येतत्प्रसाधितम्। अतो बंधमोक्षाय पुरुषप्रयासः

सफलो भवति। अतोडपजायते पुनर्मृत्युम्॥

याज्ञवल्क्योक्ते होवाच यत्रायं पुरुषो प्रियत उदस्मात्पाणे:

कामन्त्याहोर इति नेति नेति होवाच याज्ञवल्क्योSत्रैव समवनियन्ते

स उच्च्छयत्याध्यायत्याद्मातो मृतः शेते ॥४१॥

परण मृत्युना मृत्यौ भाक्षिते परमात्मदर्शनेन योडसौ मुक्तो

विद्वान्सोडयं पुरुषो यत्र यस्मिन्काले म्रियते उद्धर्वमस्माद्द्विविधे म्रियमाणात्मनो वाग्-

दयो यहा नामाद्यश्वातिग्रहा वासनारूपा अंतस्था: प्रयोजकाः

कामन्त्यूर्ध्वमु-त्कामन्त, आद्योक्षित इति। नेति होवाच याज्ञवल्क्यो नोच्छकामन्त, अत्रैवासिम-

नेव परेणात्मनाडविभागं गच्छन्ति विदुषि कारणाणि करणानि च स्योनेनौ पर-

ग्मसस्तत्वे समवनियन्ते एकीभावेन समवसृज्यन्ते, प्रलीयन्ने इत्यर्थः। ऊर्मयम्

इव समुद्रे। तथा च श्रुत्यंतरं कलाशरीरवाच्याना प्राणाना परस्मिन्नात्मनि

प्रलयं दर्शयति— 'एवमेवास्य परिद्रष्टुरिमा: पोदश कालाः पुरुषायणाः पुरुषं

प्राप्यास्तं गच्छन्ति' इति। इति परेणात्मनाडविभागं गच्छन्तीति दर्शितम्। न

तहि मृतो, नहि। मृतश्रायं यस्मात् उच्च्छयत्युच्छ्रयन्ती प्रतिपद्यते, आध्माय-

ति वायुन पूर्यते इतिवत्, आध्मातो मृतः

शेते निःश्वेषः। बंधननाशे

मुक्तस्य न काचिद्र्मनिति वाक्यार्थः॥

३.२.१२

२६७

२६८

३.२.१३

शांकरभाष्ययुता

तत्र शक्तत्र्यं— विशीर्णेषु करणेषु विदेहस्य परमात्मदर्शनश्रवणमनन-

निदिध्यासनानि कथामिति । समवनितप्राणस्य हि नाममात्रावशिष्टस्येतितै रुच्यते । 'मृतः शेते' इति मुक्तम् । न मनोरथेनाप्येतदुपपादयितुं शक्यते ।

अथ जीवनेवाविद्यामात्रावशिष्टो भोग्यादपावृत्त इति परिकल्प्यते, तत्तु क्किनिमित्तमिति वक्तव्यम् । समस्तदृइएकस्वात्म(मातिनिमित्तमिति यदुच्येत,

तत्पूर्वमेव निराकृतम् । कर्मसहितेन द्वैतैकत्वात्मदर्शनेन संपन्नो विद्वान्मृतः समवनितप्राणो जगदात्मत्वं हिरण्यगर्भस्वरूपं वा प्राप्नुयात्, असमवनितप्राणो

भोग्याद्ज्जीवनेव वा व्यावृत्तो विरक्तः परमात्मदर्शनाभिमुखः स्यात् । न चोभयं एकप्रयत्ननिष्पाद्येन साधनेन लभ्यम् । हिरण्यगर्भप्राप्तिसाधनं चेत् न तत्‍तो

व्यावृत्तिसाधनम् । परमात्माभिमुखीकरणस्य भोग्याद्व्यावृत्तेः साधनं चेत् न हिरण्यगर्भप्राप्तिसाधनम् । न हि यदृत्तिसाधनं तदृत्तिनिवृत्तेरपि । अथ मृत्वा

हिरण्यगर्भं प्राप्य ततः समवनितप्राणो नामावशिष्टः परमात्मज्ञानेऽधिक्रियते । ततोडसु मद्वार्यर्थ परमात्मज्ञानोपदेशोऽनर्थकः स्यात् । सर्वेषां हि ब्रह्मविद्या पु-

रार्थायोपदिश्यते 'तद्यो यो देवानाम्‌' इत्याद्या श्रुतिः । तस्मादुत्यंतनिरुष्टश्रुत्याश्रयैवेयं कल्पना । प्ररुतं तु वर्तयिष्यामः ॥

तत्र केन प्रयुक्तं महातिग्रहलक्षणं बंधनमित्येतद्रिदाधारयिष्याह— यत्रास्य पुरुषस्यासम्यग्दर्शनः शिरःपाण्यादिमतो मृतस्य वागादिमप्येति, वातं

प्राणोडवयेः, चक्षुरादित्यमप्येति सर्वत्र सङ्चध्येते । मनश्श्रंद्रं दिशः श्रोत्रं पृथिवीं शरीरं, आकाशमात्रेयत्रात्मा अधिष्ठानं हृद्याकाशमुच्यते । स था

-काशमप्येति । ओषधिरप्यन्ति लोमानि । वनस्पतीनप्यन्ति केशाः ।

अप्सु लोहितं च रेतश्व निर्धायात इति पुनरादानलिङ्गम् । सर्वत्र हि वागादि-

शब्देन देवताः परिगृह्णाति न तु करणान्येवाप्याक्षरादिमोक्षात् । तत्र देवताभिरनाधिष्ठितानि करणानि न्यस्तानि तत्रात्मयुपमानानि विदेहेश कर्ता पुरुषोऽ-

स्वतंत्रः किनाश्रितो भवतीति प्रच्छ्यते—कायं तु तं पुरुषो भवतीति । किम-

श्रितस्तदा पुरुषो भवतीति । यमाश्रयमाश्रित्य पुनः कार्यकरणसङ्घातमुपादत्ते,

-येन महातिग्रहलक्षणं बंधनं प्रयुज्यते, तर्हि किमते प्रश्नः ॥

अत्रोच्यते— स्वभाव यथेच्छाकालकमदेवाद्वैज्ञानमात्रशून्यानि वादिमः-

'परिकल्पितानि। अतोडनेकविप्रतिपत्तिस्थानत्वान्नैव जल्पन्यायेन वस्तुनिर्णयः।अत्र

३.२.१२

२६९

बृहदारण्यकोपनिषत्

२७०

३.२.१

बृहदारण्यकोपनिषत्

२७१

कर्मकार्य न भवति, नित्यानां कर्मणां फलं मोक्ष इत्यस्य वचनंयुक्ते: कोडर्थ इति वक्तव्यम्। न च कार्यफलशब्दभेदमात्रेण विशेष: शक्य: कल्पयितुम्। अफलं च मोक्षो नित्यैवैश कर्मभि: क्रियते नित्यानां कर्मणां फलं न कार्यमिति चेषोडर्थो विप्रतिषिद्धोडभिधीयते यथाद्रि: शीत इति। ज्ञानवदिति चेत्। यथा ज्ञानस्य कार्ये मोक्षो ज्ञानैक्रियामात्रोड्युपचयते, तद्वत्कर्मकार्यत्वमिति चेत्। न। अज्ञाननिवर्तकत्वाज्ज्ञानस्य। अज्ञानस्य च ध्यानानिवर्तकत्वाज्ज्ञानस्य मोक्षो ज्ञानकार्यमित्युपचर्यते। न तु कर्मणा निवर्तयितव्यमज्ञानम्। न चाज्ञाननिवृत्तिरेकेण मोक्षस्य व्यवधानान्तरं कल्पयितुं शक्यं,— नित्यत्वादिमोक्षस्य साधकस्वरूपाद्यतिरेकाद्वाच्च— यत्कर्मणा निवर्त्येत। अज्ञानमेव निवर्तयतीति चेत्। न। विलक्षणत्वात्। अनभिधेयकत्नज्ञानं अभिधानकलक्षणेन ज्ञानेन विरुध्यते। कर्म तु नाज्ञानेन विरुध्यते। तेन ज्ञानविलक्षणं कर्म। यदि संशयज्ञानं, यदि विपरीतज्ञाने वाच्यडज्ञानमिति, सर्वे हि तज्ज्ञानेनैव निवर्त्यते। न तु कर्मणाड्यतनेनापि विरोधाभावात्।

अथाष्टं कर्मणामज्ञाननिवर्तकत्वं कल्प्यामते चेत्। न। ज्ञानेन अज्ञाननिवृत्तौ गम्यमानायां अदृष्टनिवृत्तिकलपनानुपपत्ते:। यथा अव्रातेन स्त्रीहीनां तुषनिवृत्तौ गम्यमानायां अग्निहोत्रादिनित्यकर्मकार्याडष्टा न कल्प्यते तुषनिवृत्ति:। तद्वज्ज्ञाननिवृत्तिरपि नित्यकर्मकार्याडष्टा न कल्प्यते। ज्ञानेन विरुद्धं चासरुत्कर्मणामवोचाम। यद्विरुद्धं ज्ञानं कर्मभिस्तद्देवलोकप्राप्तिनिमित्तामित्युक्तं 'विद्या देवलोक:' इति श्रुते:। किंचान्यत्। कल्प्यते च फले नित्यानां कर्मणां श्रुतिरन्या यत्कर्मफलविरुद्धयेत, द्वैतगुणकर्मणां कार्यमेव न भवति, किं तत्कल्प्यतां, यस्मिन्कर्मण: सामर्थ्यमेव न दृष्टंम्? किं वा यस्मिन्दृष्टं सामर्थ्यं, यच्च कर्मणां फलमविरुद्धं, तत्कल्प्यतामिति। पुरुषप्रवृत्तिजननायावश्यं चेत्कर्मफलं कल्पायितव्यम्। कर्माविरुद्धविषय एव श्रुतार्थापत्ते: क्षीणत्वादनित्यो मोक्ष: फलं कल्पयितुं न शक्य:, तद्वधानाज्ञाननिवृत्तित्वात्। दृष्टसामर्थ्यविषयत्वाच्चोति। परिशेष्यन्यायान्मोक्ष एव कल्पयितव्य इति चेत्। सर्वेषां हि कर्मणां सर्वे फलम्। न चाऽदितरकरमफलव्यतिरेकेण फलं कल्पनायोम्यमात्र। परिशिष्टश्व मोक्ष:। स चेष्ठो वेदविदां फलम्। तस्मात्स एव कल्पायितव्य इति चेत्। न।

कर्मफलवक्तीनां आनन्त्यात्पार--

272

३.२.१

२७३

१८

३.३.१

276

३.३.२

२५७

278

२.४.२

बृहदारण्यकोपनिषत्

२७९

२८०

३.५.१

२८१

२८२

[३.५.१

२८४

शांकरभाष्ययुता

[३.५.१

३.५.१

२८६

[३.५.१

शांकरभाष्ययुत।

३.५.१

२८७

बृहदारण्यकोपनिषत्

३.६.१

२८८

३.६.१

३.९.

२९०

३.७.१

शांकरभाष्ययुक्ता

तीति सोडमवीत्पहचेलः काय्यो नाहं तं भगवन्न्वेदेति सोडमवीत्पतंचलं काय्यं याशिकांश्र यो वै तत्काय्य सूत्रं विद्यासं चान्तर्या-मिणमिनि स ब्रह्मावित्स लोकवित्स देवावित्स वेदावित्स भूतावित्स आत्मवित्स सर्वविदिति तेभ्योडमवीच्चतदहं वेद तभ्शेघं याज्ञवल्क्य सूत्रमविंद्वास्त चान्तयोऽमिणं ब्रह्मगवीरुदजस मूर्धा ते विपतिष्य-तीति वेद वा अहं गौतम तत्सूत्रं तं चान्तर्यामिणमिति यो वा ऋतं काश्रद्रुयाद्वेद वेदेति यथा वेत्थ तथा भूहीति ॥११॥

इदानीं महलोकानामंतरतमं सूत्रं वक्तव्यमिति तदर्थ आरंभः । तत्रैव आगमेनैव प्रष्टव्यमितीतिहासेन आगमोपप्यासः क्रियते— अथ हैनमुद्दालको नामत:, अरुणस्यापत्यमारुणि: पप्रच्छ । याज्ञवल्क्येति होवाच । मद्रेषु देशे-श्वबसामोषितवन्तः, पतंचलस्य पतंचलो नामतस्तथैव कपिगोत्रस्य कायस्य गृह्णषु यज्ञमध्यायाना: याज्ञाश्वाभ्ययन्ते कुवाणा: । तस्यासींद्रार्या गंधर्वगृहीता तमपृच्छाम कोऽसि इति । सोडमवीत्कपंधो नामतोऽपतयमार्थर्वण इति । सोडमवीत्पतंचलः काय्यं याशिकांश्र तसिष्ठाणात् वेध्थ नु त्वं हे काय्य जानिषे तत्सूत्रम्? किं तत्? येन सूक्ष्मेण च लोक इदं च जन्म, परश्व लोक: परं च प्रतिपत्तव्यं जन्म, सर्वाणि च भूतानि ब्रह्मादिस्थावरपर्येतानि संध-ष्थानि संपधिनाने स्त्रिव सूत्रेण विष्टठ्ठानि भवन्ति येन तदिक सूत्रं वेध्थ? सोडमवीदेवं पृष्ट: काय्यो— नाहं तद्गगवन्न्वेदेति, तत्सूत्रं नाहं जाने हे भगव-श्रिति चांपूरयन्न्वाह । सोडमवीत्पुनर्गंधर्व: उपाध्यायम्राख्र वेध्थ नु त्वं काय्य तमंतर्यामिणं! अन्तर्यामाति विशेष्यते— य इमं च लोकं परं च लोकं सर्वाणि च भूतानि योऽंतरोडन्वेति सन्नियमयति नियमयति, दारयंचमिव ध्रामयति, सर्वं स्वमुचिततथ्यापारं कारयतीति । सोडमविंदेवमुक्तः पतंचल: काय्यो— नाहं तं जाने भगवन्निति संपूजयन्न्वाह ।

सोऽमवीत्पुनर्गंधर्व: । सूत्रानदंतरर्गतांतर्यामिणोर्विज्ञानं स्तूयते । य: काश्रद्रु तत्सूत्रं हे काय्य विद्याद्विजानायातं चान्तर्यामिणं सूत्रांतरगतं तस्यैव मुख्य नियंतारं विधाय: इत्येममुक्तेन प्रकारेण, स हि ब्रह्मवित्परमात्मवित्स लोकाश्र भूराद्यान्तर्यामिणा नियम्यमानांल्लोकान्वेत्ति, स देवांश्वाग्न्यादील्लोकिनो जानाति, वेदांश्र सर्वप्रमाणभूतान्वोत्ति, भूतानि च महादीनि सूत्रेण ध्रियमा-जानाति

३.७.१

३९२

शांकरभाष्ययुता

[३.७.२

वागमेडवसंसनमंगामामू। अतो वायुना हि गौतम सूत्रेण संहध्यानि भवन्तीति मिगमयति। एवमेवैतदाज्ञावश्यकं सम्यगुक्तं सूत्रम्। तदंतरगतं स्विदानों तस्यैव सूत्रस्य नियंतारमंतर्गामिनं ब्रह्मीभयुक्त: आहू॥

य: पृथिव्यां तिष्ठन्पृथिव्या अंतरो यं पृथिवी न वेद यस्य पृथिवी शरीरं य: पृथिवीमंतर्याम्येष त आत्माडनंतर्याम्यमृत:॥

य: पृथिव्या तिष्ठन्भवति, सोऽन्तर्यामी। सर्व: पृथिव्यां तिष्ठतीति सर्वत्र प्रसंगो मा भूदिति विशिनाष्टि— पृथिव्या अंतरोड्भंतर:। तत् तत्र तस्या। त्पृथिव्या देवतैव अंतर्यामित्वेन आह— यमंतर्यामिणं पृथिवी देवतापि न वेद मध्येन्य: कश्चिद्दूरत इतिः। यस्य पृथिवी शरीरं यस्य च पृथिग्येव शरीरं, नागयपृथिवीदेवताया यच्चछरीरं तदेव शरीरं यस्य। शरीरमाहणं चोपलक्षणार्थी, करणं च पृथिग्रास्तस्यै। स्वकर्मप्रयुक्तं हि कार्ये करणं च पृथिवीदेवताया:। तदस्य स्वकर्माभिप्रवृत्तस्यैवान्तर्यामित्वे नित्यमुक्तत्वात्— पारार्थकत्वेनैवास्मिन्प्रवृत्ते रस्य पत्कार्ये करणं च तदेवास्य न स्वत:। तदाह— यस्य पृथिवी शरीरमिति। देवता कार्यकरणस्य ईश्वरसाक्षिमात्रसांनिध्येन हि नियमेन प्रवृत्तिनिवृत्ती स्पाताम्। य ईडगेश्वरो नारायणारुह: पृथिवीं पृथिवीदेवतां यमयति नियामयति स्वष्यापारे अंतरोड्भंतरास्तिष्ठन्नेप त आत्मा। ते तव मम च सर्वभूतानां चेत्युपलक्षणं। धर्ममितन्। अंतर्यामी यस्त्वया पृष्टोऽमृत: सर्वसंसारधर्मवर्जित इष्येतत्॥

गो: पशोर्नितिष्ठद्रक्षोऽंतरसो यमाप्नो न विदयेस्याप: शरीरं योऽपोऽन्तरसो यमयत्येप त आत्माडनंतर्याम्यमृत:॥५॥

योऽग्नौ तिष्ठन्नग्नेरंतरो यमग्निर्न वेद यस्याग्नि: शरीरं योऽग्निमंतरं यमयत्येप त आत्माडनंतर्याम्यमृत:॥६॥

यमंतरिक्षं न वेद यस्यांतरिक्षं शरीरं योऽंतरिक्षमंतरं यमयत्येप त आत्माडनंतर्याम्यमृत:॥७॥

यो वायौ तिष्ठन्नवायोरंतरो यं वायुनं वेद यस्य वायु: शरीरं यो वायुमंतरो यमयत्येप त आत्माडनंतर्या- म्यमृत:॥७॥

यो दिवि तिष्ठन्दिवोऽंतरसो यं द्यौर्न वेद यस्य द्यौ: शरीरं यो दिवमंतरो यमयत्येप त आत्माडनंतर्याम्यमृत:॥८॥

य आदित्ये तिष्ठन्नादित्यादंतरो यमादित्यो न वेद यस्यादित्य: शरीरं

३.७.४

२९८

[ ३.७.१५

३.८.१

२९६

३.८.७

बृहदारण्यकोपनिषत्

२९७

सर्वे यथोक्तं गार्ग्याः प्रत्युवाचार्य एव पूर्वोक्तमर्थमवधारित्वानाकाश ऐवेति याज्ञवल्क्यः। गार्ग्य आह— किमिदं खल्वाकाश ओतश्च प्रोतो॑श्चेति। आकाशमेव नातःकालयातीतत्व्वात् दुरवाच्यम्। तदोडपि कष्टतरमक्षरं याविम-

काशमोतं च प्रोतं च, अतोडश्रव्यामात् ऋत्वा न प्रतिपद्यते सा अप्रतिप-त्तिरनाम निप्रहस्थानं ताकिकसमये। अथावाच्यमपि वच्यप्रति नयापि विप्रतिपत्तिरनाम निप्रदस्थानम्। विरुद्धा प्रत्यनिपत्तिह सा यद्वाच्यस्य वदनम्। अथो स होवाचैतद्‌द्रे तदक्षरं गार्गि ब्राह्मणा अभिवदन्त्यस्थूलमन--

न्हस्वमदीर्घमलोहितमस्र्रेहमच्छायमतमोऽद्वायचनाकाशमसंगमर-समवायं न तदश्नाति किंचन न तदश्नाति कश्र्चन ॥८॥ तद्वा एतद्‌ब्रह्म परिजिहीर्षब्रह्म— से होवाच याज्ञवल्क्यः। एनद्‌द्रे तद-

स्पृष्टवद्‌व्यसी कस्मिन् खल्वाकाश ओतश्च प्रोतो॑श्चेति। ऋङ् तत्‌ तद्‌ अक्षरं यम्म क्षीयते न क्षरतीति वाड्‌क्षरं तदक्षरं हे गार्गि माहण्रा महा वदन्तोऽभिवदन्ति। द्वयँ परिहरति। एवमारुते प्रब्रे पुनर्गार्ग्याः प्रतिवचनं द्रष्टव्यं— चूर्हि कि तदक्षरं यद्‌ब्राह्मणा अभिवदन्ति।

इत्युक्त आह— अस्थूलं तत्स्थूलादनग्रत । एवं तर्हणु, अनणु । अस्वु तर्हि ह्रस्वं, अहह्रस्वम् । एवं तर्हि दीर्घं, नापि दीर्घमदीर्घम् । एवमेतैश्वरुभिः परिमाणप्रतिषेधे: द्र्रव्यधर्मः: प्रतिषिद्धो, न द्र्रव्य-

तदक्षरमित्यथः। अस्वु तर्हि लोहितंवा गुणः, नतद्‌व्यतदलोहितम् । आमेयो गुणो लोहितः। भवतु तर्ह्यां छेहनं, नान्नेहम् । अस्वु तर्हि च्छाया सर्वधाॅ-

नानिर्देशयत्वत्‌ तु, छायाया अप्यन्वयदच्छायम् । अस्वु तर्हि तमः;, अतमः । भवतु वायुस्तर्हि, अनाकाशम् । भवतु तर्हि संगासमकं जतुवत्‌, असंगम् । रसोऽस्तु तर्हि, अरसम् । तथा गन्धोऽस्त्वगन्धम् । अस्वु

तर्हि चक्षुरचक्षुष्कं, न हि चक्षुरस्य करणं विद्यते॑डचक्षुष्कम् । 'परचक्षु-चक्षुः' इति मन्ब्रवर्णात् । तथाडSश्रोत्रे 'स श्रोण्यकर्णः' इति । भवतु तर्हि तेजोऽमविद्यमानं तेजोऽस्य तद्‌तेजस्कम्

मा वायु: प्रतिष्ठि-

298

3.8.8

३.८.९

२९९

300

३.८.११

बृहदारण्यकोपनिषत्

३०१

तदेवाक्षरं मन्त्र सर्वत्र वर्षमनुद्वारेण । नान्यदत्तोडस्ति विज्ञातुं विज्ञानक्रियाकर्तृ, तदेवाक्षरं सर्वबुद्धैरेण विज्ञानक्रियाकर्तृ, नाचेतनं प्रधानमन्यद्वा । एनस्मिन्नु खल्वक्षरे गार्ग्याकाश ओतश्च प्रोतश्चेति । यदेव साक्षादपरोक्षाद्ब्रह्म, य आत्मा सर्वान्तरो डशनायादिसंसारधर्मातीतो, यस्मिन्नाकाश ओतश्च प्रोतश्च, एषा परा काष्ठा, एषा परा गतिरेतत्परं ब्रह्म, एतस्यैव देराकाशान्तस्य सत्यस्य सत्यम् ॥

सा होवाच ब्राह्मणा भगवन्तस्तदेघ बहु मन्येधवं यदस्मात्-मस्कारेण मुच्येधवं न वै जातु युष्माकमिमं कश्मिद्धर्मोयं जेतोति ततो ह वाचक्नव्युपरराम ॥१२॥ इति अश्वं ब्राह्मणम् ॥

सा होवाच । हे ब्राह्मणा भगवन्तः शृणुत मदीयं बचः तदेव बहु मन्येधवम् । किं तत्त् ? यदस्मायाज्ञवलक्यन्नमस्कारेण मुच्येधवमस्मे नमस्कारं रुत्वा तदेव बहु मन्येधवमित्यर्थः । अथस्तस्य मुनेः किमुत कार्यतः ? करतम् ? न वै युष्माकं मध्ये जातु कदाचिदपि याज्ञवलक्यो ब्रह्मोद्यं प्रति जेता । प्रश्नो चेमं वक्ष्यति न जेता भावतेति पूर्वमेव मया प्रतिज्ञातं, अद्यापि ममायमेव निश्चयो, ब्रह्मोद्यं प्रत्येततुल्यो न कश्मिद्ध्रियते इति । ततः ह वाचक्नव्युपरराम ॥१२॥

अथ अंतर्यामिब्राह्मणे एतदुक्तम् । यं पृथिवी न वेद, यं सर्वाणि भूतानि न विदुरिति च । यमंतर्यामिणं न विदुर्ये च तदक्षरं दर्शनेनाक्रियाकर्तृवेन सर्वेषां चेतनाधातुरियुक्तम् । कस्त्वेषां विशेषः ? किं वा साम्यंस्याति ॥

तत्र केचिदाचक्षते । परस्य महासमुद्रस्यास्थानीधस्य ब्रह्मणोऽक्षरस्य अप्रचलितसदृपस्य ईप्सितप्रचालितावस्थाडन्तराभी । अत्यन्तप्रचलितावस्था क्षेत्रज्ञो यः तं न वेदान्तरामिणम् । तथान्याः पञ्चावस्थाः परिकल्पयन्ति । तथा अश्वतस्थाः ब्राह्मणो भवन्तीति वदन्ति । अन्येऽक्षरस्य शक्त्य एता इति वदन्ति च । अन्ये त्वक्शरस्य विकारा इति वदन्ति । अवस्थाऽशनायादितत्त्वं अशनायादिर्धर्मवदवस्थाःवरं च चाक्षस्या युगपदपपद्यते । न भूतं च । विकारायवत्त्वे च दोषः प्रदर्शिताश्वतर्थे । तस्मादेता असत्याः

302

3.8.12

३.९.११

३०४

शांकरभाष्ययुक्ता

[ ३९.३

त्ते यस्माद्वासयन्ति तस्माद्वस्त्र ज्ञाते ॥

कतमे रुद्रा इति दशेमे पुरु‌षे प्राणा आत्मैकादशासते यदा- स्माच्छरीरान्मृत्यादुत्क्रामन्यथ रोदयन्ति तद्र्रुदयन्ति तस्मा- द्रुद्रा ज्ञाते ॥४॥

कतमे रुद्रा इति । दशेमे पुरु‌षे कर्मेन्द्रियाणि प्राणः; आत्मा मन एकादशः, एकादशानां पूरणः । ते एते प्राणा यदा अस्माच्छरीरान्मृत्या- त्मानिर्ना कर्मफलोपभोगायै उत्क्रामन्ति, अथ तदा रोदयन्ति तत्मंबन्धिनः । तततत्र यस्माद्रुदयन्ति ति संबन्धिनस्तस्माद्रुद्रा इति ॥५॥

कतम आदित्या इति द्वादश वै मासाः संवत्सरस्यैत आ- दिव्या एते हीदं सर्वमाददाना यन्ति ते यादिं सर्वमाददाना यन्ति तस्मादादित्या इति ॥६॥

कतम आदित्या ज्ञाते । द्वादश वै मासाः संवत्सरस्य कालस्यावयवा: प्रसिद्धा, एते आदित्या: । कथम् । एते हि यस्मात्पुनः पुनः प्राणिनामायु‌षि कर्मफलं च आददाना गृह्लन्त उपाददत्ता यन्ति गच्छान्ति, ते यद्यस्मादेवामिदं सर्वमाददाना यान्ति तस्मादादित्या इति ॥

कतम इंद्रः? कतमः प्रजापतिरिति स्तनयित्नुरेवेंद्रो यज्ञ: प्रजापतिरिति कतमः स्तनयित्नुरित्यशानिरिति कतमो यज्ञ इति पशाव इति ॥६॥

कतम इंद्रः? कतमः प्रजापतिरिति । स्तनयित्नुरेवेंद्रो यज्ञ: प्रजापाते- रिति । कतमः स्तनयित्नुरिति । अश'निर्वज्रं वीर्य बलं, यत्प्राणेन: प्रमापयाति स इंद्रः । इंद्रस्य हि तत्कर्म । कतमो यज्ञ इनि पशव इति । यज्ञस्य हि साधनानि पशवः । यज्ञस्यारूपत्पाथ्यघुसाधनाश्रयत्वाच्च पशवो यज्ञ इत्युच्यते ॥

कतμε षडित्यास्मिश्र पृथिवी च वायुश्चांतरिक्षं चादित्यश्च यौश्रेते षडेतε हीदं सर्व षडिति ॥७॥

कतμε षडिति । त एवा‌ग्न्यादयो वसु‌त्वेन पृथिव्याश्चंद्रमा‌मस नक्षत्राणि च वज्रयित्वा षडूभवन्ति षट्संख्याविशिष्टा: । एते हि यस्मास्त्रयाणांषडादि यदु- क्कमिदं सर्व, एत एव षडूभवन्ति । सर्वो हि वस्वादिविस्तर: एतेष्वेव षड्‌षु

३.९.७

३०६

३.९.११

३०८

३.९.२०

३.९.२१

३११

३१२

३.९.२३

शांकरभाष्ययुक्ता

सतरां दिशं प्रतिपद्यते सोमदेवताधिष्ठिता सौम्यां । कस्मिन्नु दीक्षा प्रतितिष्ठतेति । सत्यमिति । कथम् ? यस्मात्रह्ये दीक्षा प्रतितिष्ठिता, तस्मादाप दीक्षितमाहुः सत्यं वदेति, कारणेऽपे कार्येऽपो मा भूदिति । तस्मिन्नेव दीक्षा प्रतितिष्ठतेति । कस्मिन्नु सत्यं प्रतितिष्ठितमिति । हृदय इति होवाच । हृदयेन हि सत्यं जानाति । तस्माद् हृदये ह्येव सत्यं प्रतितिष्ठित भवतीति । एवमेवाधोल्कयः ॥ किं देवतोऽस्यां धु वायां दिश्यसत्यपिदेवत इति सोऽब्रवीत् । कस्मिन्प्रतिष्ठित इति वाचेति । कस्मिन्नु वाक्प्रतितिष्ठतेति हृदय इति । कस्मिन्नु हृदयं प्रतिष्ठितमिति ॥२४॥

किं देवतोऽस्या धु वाया दिश्यसाति । मेरोः समन्ततो वसतामध्यभिचारदूर्वा दिग्घुवेऽयुच्यते । अग्निदेवत इति । ऊ'र्व्वायां हि प्रकाशभूयस्त्वं, प्रकाशश्वाम्नः । सोऽब्रवीत् कस्मिन्प्रतिष्ठित इति, वाचेति । कस्मिन्नु वाक्प्रातिष्ठितेति । हृदय इति । तत्र याज्ञवल्क्यः सर्वास दिशु विश्रान्तेन हृदयेन सर्वा दिश आत्मभूतेनाभिसंपन्नः । सदेवाः सप्रतिष्ठा दिशः आत्मभूतास्तस्य नामरूपकर्मात्मभूतस्य याज्ञवल्क्यस्य । यद्रूपं तत्प्राच्या दिशा सह हृदयभूतं याज्ञवल्क्यस्य । यत्केवलं कर्म पुत्रोत्पादनलक्षणं च ज्ञानसहितं च सह फलेनाधिष्ठात्रीभिर्देवताभिरिन्द्राणामप्रतीच्युतीच्यः कर्मफलात्मिका हृदयमेव आप्नुयात्सस्य । भुवया दिशा सह नाम सर्वे वाग्द्वारेण हृदयमेव आप्नवम् । एतावद्दीतं सर्वे, यदुत रूपं वा कर्म वा नाम वेऽति तत्सर्वे हृदयमेव । तत्सर्व्वात्मकं हृदयं पृच्छछते— कस्मिन् हृदयं प्रतिष्ठितमिति ॥ अहल्लिकेति होवाच याज्ञवल्क्यो यदैतदन्यत्रास्मत्स्याच्छानो वैनदयुर्वैयांस्ति वैनद्विमथ्नीरन्निति ॥२५॥

अहल्लिकेति होवाच याज्ञवल्क्यो, नामान्तरेण संबोधनं रुतवान् । यत्र यस्मिन्काले एतत् हृदयमात्मकाडस्य शरीरस्यान्यत् क्रचिद्देशान्तरे, अस्मदस्मत्तो, वर्तमान इति मन्यसे । यद्य यद् सेतत् हृदयमन्यत्रास्मत्तादृशेत् श्वानो जैञ्च्छरीरं तदा अद्भु:, वयांसि वा पक्षिणो वैनद्विमथ्नीरान्विल्लोडयेयुः विकर्षविकर्षन्ति । तस्मान्मध्ये शरीरेऽपि हृदयं प्रतिष्ठितामित्यर्थः । शरीरेस्थापि नामरूपकर्मात्मकत्वात् हृदये प्रतिष्ठितत्वम् ॥

३.९.२६

३१३

बृहदारण्यकोपनिषत्

३९४

३.९.२६

शांकरभाष्ययुता

बद्धो, यद्वि मूर्त्ती तदध्ययते। अयं तु तद्विपरीतत्वाद्दूषवान्न भयथते। अतो न हृष्यते। ग्रहणविशरणसंधानकार्यधर्मरहितस्वान्न हृष्यते न हिंसामापद्यते न विनश्यतित्यर्थ:॥

क्रममतीक्रम्य औपनिषदस्य पुरुषस्य आश्वायिकानोडsसृत्या श्रुत्या स्वेन रूपेण त्वरयां निर्देश: कृत:। तत: पुरुषार्थैकंपेमात्रश्रुत्य आह— एतानि यान्युक्तानि श्रावयतनानि ‘पृथिव्येव यस्मायतनं’ इत्यवमादीनि, अष्टौ लोका अष्टौ लोकादयोडष्टौ देवा 'अमृतामेतिहोमाच' इत्येवमादय:, अष्टौ पुरुषा इत्यादर:। स य: कश्चित्पुरुष आकारोऽपरोत्पत्तिनिर्ह्रृपनिर्वयेनोऽञ्चतुष्कभेदेन लोकस्थितिमुपपाद्य पुन: प्राचीदिगादिद्दरेण प्रयुज्य उपसंहृय स्वात्माने हृदयेडट्यका मदनिकान्तवाऽनुपाधि धर्म हृदयाद्य- ह्मतवम्। स्वैनैवात्मना व्यवस्थितो य औपनिषद: पुरुषोडशनायादिर्वजित: उपनिषत्प्रतिपेव विद्येयो नान्यप्रतिपाणगम्य:, तं त्वा त्वां, विद्याभिमानिनं पुरुषं पृच्छामि। तं चेदविदि मे न विवक्ष्यसि विस्तरेण न कथयिष्यसि, मूढा ते विपतिष्यतीत्याह याज्ञवल्क्य:। तं त्वौपनिषदं पुरुषं शाकल्यो न मेने ह न विज्ञानवानिकल। तस्य ह मूर्खा विपपान विपतित:। समातातडsरुगायिका।

किं चाऽपि हास्य परिमोषणस्तस्करा अस्थीन्यपि संस्कारार्थे शिष्यैर्नीय- यमानानि गृहाणाम्प्रत्यड्जह: अपहत्वन्त। किंनिमित्तम्, अन्यद्वतं नियमनं मुख्यमाता:। पूर्ववृत्तं ह्याज्ञायैव कथं सुचिता। आशाघराया: किल शाकल्येन मुन्यमाता:। याज्ञवल्क्यस्य समानान्न एव किल संवादो निवृत्त:। तत्र याज्ञवल्क्येन शापो दत्त:। पुत्रडितिथ्ये मरिष्यसीति न तेडस्तीनिचन गृहाणाम्प्रयन्तीति। स ह तथैव ममार। तस्य ह्याग्रण्यन्यमाना: परिमोषणोडsस्थीन्यपजहु:। तस्मान्नोपवास्यादिति सेविचित्परो भगवतीति। सैषा आश्वायिक ह्य आचार्ये सूचिता विद्या- मतुतथे चेह ॥२६॥

यस्य नेति नेतीत्यनुप्रतिषेधद्वारेण बह्मणो निर्देश: रुत: तस्य विधिमुबेन कथं निर्देश: कर्तव्य इति। पञ्चरात्रुयायिकामेव आश्रित्याह मुनू च जगतू व कथ्यामिति। आख गायिकासंधस्तस्वयाद्विदो माणाक्षित्वा गोधनं हतष्यं इति। न्यायं मरखाह—

३.१.२७

३१५

396

[39.28

३.९.२८

बृहदारण्यकोपनिषत्

३१७

संभवः पृष्टथ्यो न जानस्य। अयं तु जात एवात्मन्विषये प्रश्न एव नोपपद्यत इति चेत्। न । किं तर्हि ? मृतः पुनरपि जायतेवान्यथाSकृतन-

व्यागमृतनाशप्रसंगात् । अतो वः पृच्छामि को नैवं मृतं पुनर्जनयेत् ? तत्र विजिज्ञास्यत्नु मर्तः । तत्रः प्रश्नोऽस्ति जगतां मूले न विज्ञातं तदैव च । अतोऽऽ

ह्म्यस्त्व्वान् हना गावो, याज्ञवल्क्येन जिना ब्राह्मणा:। समाना आख्यायिका । यज्जगतो मूलं, येन च शब्देन साक्षाद्वा परोक्षयते ब्रह्म, यज्ञवल्क्ययो ब्राह्मणा-

न्पृष्ट्वान्नास्त्येव रूपेण श्रुतिरसभ्यमाह—विज्ञानं विज्ञास्यविज्ञानं, तच्चानंदं नृषभेकरसमीयर्थः । किं तद्वद्य उभयविशेषणवद्दू न गते: पञ्चम्यर्थे प्रयमा,

धनस्येह्यर्थ: । धनस्य दानुः कर्मकरो यजमानस्य परायणं पर गंतः कर्म-फलस्य प्रदातृ । किंच व्युत्पायेणाभ्यासामिमनेव ब्राह्मण निमित्त्य कर्मकर्त्तृद्भ्यो

वस्तुतो ह्येव तस्य निमित्तनिरस्य च तद्विद्यो ब्रह्मावर इत्यर्थ: । परावणामति ॥ अचेतं विचार्यते । आनंदशब्दो लोके सुखवाची प्रसिद्ध: । अत्र च वेद्धणो विशेषणत्वेन आनंदशब्दः प्रयते । श्रुत्यंतरे च ।

'आनंदो ब्रह्मति ह्वजानात्' 'आनंदं ब्रह्मणो विद्धान्नु' 'यदेव आकाश आनंदो न स्यात्' 'यो वै भूमा तत्सुखम्' इति च । 'एष परम आनंद:' इत्येव-

माद्या: । संवेद्ये च सुखे आनंदशब्दः प्रसिद्ध: । बह्मानंदश्च यदि संवेय: स्यात्तदा एते ब्रह्मण्यानंदशब्दा: । ननु च श्रुतिषु प्रमाणाथात्संवेय्यानंदस्वरूपमेव ब्रह्म, किं तत्र विचार्यमिति । न ।

विरुद्धश्रुतिवाक्यदर्शनात् । सत्यं, आनंद-शब्दो वाझयनि श्रूयते । विज्ञानप्रतिपेधश्वैकत्वे 'घत्र तस्य सर्वमात्मैवाभूत्-

त्केन कं पर्येत्स्तक्नेन कं विजानीयात्' 'घत्र नान्यच्छ्वति नान्यच्च्छृणोति नान्यद्विजानाति स भूमा' 'प्राजेनात्मना संपरिष्वक्तो न वाझयं किंचन वेद' इत्यादि । विरुद्धश्रुतिवाक्यदर्शनात्तेन कर्त्तव्यो विचारः ।

तस्मायुक्तं वेदवाक्यार्थनिर्णयाय विचारयितुम् । मोक्षवादे विशेषतिपत्तेश्च । सांख्या वैशोषिकाश्च मोक्षवादिनो नासित मोक्षे सुखं संवेद्यामित्येवं विप्रतिपन्ना: ।

अनये किं तावत्कृत्लु 'आनंदादिविभ्रमानात्' 'न कृत्स्नैडनरमण:' 'स यदि पितृलोककामो भवति' 'य: सर्वज्ञ: सर्ववित्' 'सर्वान्कामान्समहनुते' इ

218

३.९.२८

320

४.१.२

बृहदारण्यकोपनिषत्

३२१

हि मूकस्येहार्थमुत्रार्थे वा किंचन स्यात् । किंतु अज्ञवीदुक्त्वास्ते तुभ्यं तस्य ब्रह्मण आयतनं प्रतिष्ठा च । आयतनं नाम शरीरम् । प्रतिष्ठा त्रिष्वपि कात्स्न्येनु य आश्रयः । अहेनरो न मेधादिति । इतर आह-- यद्येवमेकपादे एनत् । एकः पादो यस्मिन् त्रिभिः पादैः श्रूयतेऽनुपास्यमानमपि न फलाय भवतीत्यर्थः । यद्येवं, स त्वं विद्वान्स्त्रोतस्समंभूई हे याज्ञवल्क्येति । स आह-- वागेवाडयतनं वाग्देवस्य ब्रह्मणो वागेतर करणमायतनं शरीरं, आकारेशडयारुढ्य स्थीयः प्रतिष्ठो- पत्तिस्थितिलयकालेषु । मज्ञत्येनदुपासीत । प्रज्ञेतेयमुपासीनस्यैवाऽऽगधनुर्थः पादः ।

प्रज्ञोनि रूपैवैनद्रूपासीत । का प्रज्ञता याज्ञवल्क्य ? किं स्वयमेव प्रज्ञा उत प्रज्ञानिमित्तन । यथाऽऽयतनप्रातिष्ठे ब्रह्मणो ह्यातेरीक्ते तद्वदिकम् । न । कथं तर्हि ? वागर सम्राडेतिहोवाच प्राज्ञेति, उच्यते-- वाचा वै सम्राडेतिचंधुः प्रज्ञायेतरमाकं चंधुरित्युक्के प्रज्ञायंत वंधुः । तथार्वेद ददे । इष्टं यागनिमित्तं धर्मजातं हनुं होमानिमित्तं च । आशित- तमदानिमित्तं, पायितंत पानदाननिमित्तं, अयं च लोकः, इदं च जन्म, परश्च लो कः, प्रजापत्यं च जन्म, सर्वाणि च भूतानि वाचैव सम्राट् प्रज्ञायंते । नैतं यथोक्तब्रह्माविदं कामजहाति । सर्वाण्येनं भूतान्यभिक्षरन्नि घलिदानादेमि: इह देवो भूत्या पुत्रः शरीर्पातोत्तरकालं देवान्वये ह्यवपगछति, य एवं विद्वानिति पातः । विद्वानिषक्रियार्थे हस्ततत्स्य ऋषमो हेतृत्पना यास्सगसिह सर्व द्रूश्र्यप्रम सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहः स होवाच याज्ञवल्क्यः-- अननुशिष्य शिष्यं कुलार्थमरुचा शिष्याद्दनं न हरतेति मे मम पितामह्यत । ममाथ्यमेवाभिप्रायः ।

१२॥ यदेव ते काशिदब्रवीत् तच्छृणवामेत्यब्रवीन्म उदंकः शौलब्यायनः । प्राणो वै ब्रह्मोति यथा मातृमान्पितृमानाचार्यवानूच्यास्तथा तच्छौ- न्बायनोदब्रवीत्प्राणो वै ब्रह्मेत्यप्राणतो हि किं स्यादित्यब्रवीतु ते नो ब्रूहि याज्ञवल्क्य प्राण एवायतनं प्रतिष्ठां न मेधावीदित्येकपाद्र एतल्लस्म्राडिति स वै नो ब्रह्म प्राण एवायतनमाकाशः प्रतिष्ठा प्रियमिति- होवाच २१

३२२

शांकरभाष्ययुता

[ ४.१.३

प्राणस्य वै सम्राट् कामायायाज्यं याजयत्यप्रतिगृह्यस्य प्रतिगृह्हात्यपि तत्र घृदयांकं भरति यां दिशमिति प्राणस्यैव सम्राट् कामाय प्राणो वै सम्राट् परमं ब्रह्म नैनं प्राणो जहाति सर्वोण्येनं भूतान्यभिक्षरन्ति देवो भूत्वा देवानुपैति य एवं विद्वानेतदुपास्ते हस्त्यृषभं सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहः स होवाच याज्ञवल्क्यः पिता मेडमन्यत नाननुशिष्य हरतेति ॥३॥

यदेव ते कशिदग्रवीत्सुनको नामतः शुल्चस्यापत्यं शौनकायनो डबर्वीत्। प्राणो वै ब्रह्मेति प्राहो वायुरेवता पूर्ववत्। प्राण एव आयतनमाकाशः प्रतिष्ठा। उपनिषत्-- प्रियामित्यनेनुपासीत। कथम् पुनः प्रियत्वं ? प्राणस्य वै हे सम्राट् कामाय प्राणस्यार्धायाज्यं याजयति पत्नीतादिकमपि अप्रतिगृह्यस्युप्रदेशे: प्रतिगृह्णात्यपि। तत्र तस्यां दिशि वधनिमित्तमाशंकं, वधाशंक इत्यर्थः, या दिशमिति तस्कराद्याकिं च तस्यां दिशि वधाशंका। तचैतत्सर्वं प्राणस्य प्रियत्वे भवति, प्राणस्यैव सम्राट् कामाय। तस्मात्प्राणो वै सम्राट् परमं ब्रह्म। नैनं प्राणो जहाति।

समानमन्यत ॥

यदेव ते कशिदघवीत्कृतश्रुणवामेल्यब्रवीन्मे बर्हि:कुर्वाण्णशश्रुवेर्ब्रह्मोति यथा मातृमन् पितृमन् आचार्यवान् ब्रह्मवानेत्यथा नद्यर्णोऽडगवीत्। सर्वे ब्रह्मेत्यपशयतो हि किं स्यादिस्यब्रवीत् ते तस्यायतनं प्रतिष्ठां न मेऽब्रवीदीत्येकपाद्दा पतत्सम्राडिति स वै नो ब्रूहि याज्ञवल्क्य यत्ररपायतनमाकाशः प्रतिष्ठा सत्यमित्येनदुपासीत का सत्यता याज्ञवल्क्य चक्षुरेव सम्राडिति होवाच चक्षुषा वै सम्राट् पश्यन्तमाहुरद्राक्षीरिति स आहार्दाक्षामिति तत्सत्यं भवति चक्षुरेव सम्राट् परमं ब्रह्म नैनं चक्षुर्जहाति सर्वोण्येनं भूतान्यभिक्षरन्ति देवो भूत्वा देवानुपैति य एवं विद्वानेतदुपास्ते हस्त्यृषभं सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहः स होवाच याज्ञवल्क्यः पिता मेडमन्यत नाननुशिष्य हरतेति ॥४॥

यदेव ते कशिदब्रवीत्कृत्करिति नामतो वृषलस्यापत्यं वार्ष्णः। चक्षुर्वै ब्रह्मेति। आदित्यो देवता चक्षुषि। उपनिषत्-- सत्यम्। यस्माच्छ्रोत्रेण श्रुतमृतमामो स्यादिति तु चक्षुषा दृष्टमृतं स्यात्। तस्माद्वै सम्राड् पश्यन्तमाहु:-- अद्राक्षीस्त्वं हस्त-

324

शांकरभाष्ययुता [४.१.६

३२६

328

४.३.११

३२९

बृहदारण्यकोपनिषत्

ह याज्ञवल्क्यो वैदेहो याज्ञवल्क्याश्चाग्निहोत्रे समूदाते तस्मै ह याज्ञवल्क्यो वरं ददौ स ह कामप्रश्नमेव वव्रे तं हास्मै ददौ स ह सम्राडेव पूर्वं पप्रच्छ ॥११॥

स चागच्छन्नेव मने चिंतित-

चामं यदिष्ये किंचिदपि राज्ञि । गमनप्रयोजनं तु येगक्षमार्यम् । न वादिष्ये पुरुषे संकल्पोऽपि याज्ञवल्क्यो यदाजजनकः पृष्टवानसत्त्यप्रतिपदे । तत्र फो रेतुः संकल्पितस्यान्यथाकरणे इदानीं राज्ञ्याधिकमाचष्टे । पूर्वत्र किंल जनक-

याज्ञवल्क्योः संवाद आदित्यग्रिहोत्रे निमित्ते । तत्र जनकस्याग्निहोत्रविषयं

विज्ञानमुपलभ्य परितुष्ट्रो याज्ञवल्क्यस्तस्मै जनकाय ह किंल वरं ददौ । स च जनको ह कामप्रश्नमेव वरं वृतवान् तं च वरं हास्मै ददौ याज्ञवल्क्यः । तेन वरप्रदानसामर्थ्येन अध्याचिर्यया सुरमाप याज्ञवल्क्यं तुष्टाव् । स्थितमपि सम्राडेव जनकः पूर्वं पप्रच्छ । तत्प्राहुत्तमकृत्स्नविद्यायाश्च स्वातंत्र्यात् । स्वतंञ्रा हि मद्विद्या सहकारिसाधनांतरनिरपेक्षा

पुरुषार्थसाधनेऽति च ॥११॥

याज्ञवल्क्य किंज्योतिरयं पुरुष इति । आदित्यज्योति: सन्ना-

डिति होवाचादित्येनैवायं ज्योतिषास्ते पल्ययते कर्म कुरुते विपल्य-

तीयेवमेचैतयाज्ञवल्क्य ॥१२॥

हे याज्ञवल्क्येत्येनं संवादाध्याभिमुख्यकरणाय, किंज्योतिरयं पुरुष इति,

किमस्य पुरुषस्य ज्योतिर्येन ज्योतिषा व्यवहरति सोऽयं किंज्योतिः ? अयं

भूतः: कार्यकरणसंघातनुरः: शरीरः पाण्यादिमानुरूपः पृच्छ्यते । किमयं

स्वाशयवसंघातचाह्येन ज्योतेरंतरेण व्यवहरति, आहोस्वित्स्वाशयसंघातमध्ये-

वातिना ज्योतिषा ज्योतिष्कर्ममयं पुरुषो निर्वर्तयति, इत्येतदद्भिप्रेत्य पृच्छति । किंचातो, यदे ज्योतिरित्येन यदि वाड्यतिरिक्तेन ज्योतिषा ज्योतिष्कार्ये निर्हृत-

यति ! शृणु तत्र कारणम् । यदि ज्योतिरिक्कनेव ज्योतिषा ज्योतिष्कार्य-

निर्वर्तकत्वं अस्य स्वभावो निर्धारितो भवति, तनोऽदृष्टज्योति: कार्यविषयेऽ-

थनुमास्यामहे व्यतिरिक्कज्योतिरिन्नित्तमेवेदं कार्यमिति । अथाऽध्यात्मरिरिक्तमेव

स्वाश्रयणा ज्योतिषा ठ्यवहरति, ततोडद्वयक्षेपद्य ज्योतिषि ज्योतिष्कार्येऽनु-

मेयम् । अथानियम एव, व्यनिरिक्कमध्यतिरिक्तं

३३०

[४.३.२

शांकरभाष्ययुता

वा ज्योति: पुरुषस्य भवहारहेतु:, तत्तोडनध्यवसाय एव ज्योतिरिविषये, इत्येवं मन्वान: पृच्छति जन को याज्ञवल्क्य— किंज्योति रषं पुरुष इति ॥

ननु एवमनुमानकौशले जनकस्य किं प्रश्नेन, स्वयमेव कस्मान्न प्रतिपद्यत इति । सत्यमेतत् । तथापि लिंगलिंगिसंचंधविशेषाणां अत्यंतसौक्ष्म्यात् दुरवबोध्यतां मन्यते बहूनामपि पंडितानां, किमु लौकिकस्य । अत एव हि धर्मसूक्ष्मनिर्णये परिषद्ग्रार इष्यते । पुरुषविशेषश्रवेष्ट्यते । दशवरा परिषत्त्रयो वेको वेति । तस्माद्यथनुमानकौशलं राजस्तथापि तु युक्तो याज्ञवल्क्य: पष्ठुम् । विज्ञानकौशलतरम्योपपत्ते: पुरवाणाम् । अथवा श्रुति: स्वयमेव आख्यायिकाद्यारम्भेन अनुमानमार्गमुपनिश्रय अस्माच्चोद्यते पुरुषमातिमनुसरन्ती ।

याज्ञवल्क्योऽपि जनकाभिप्रायाभिज्ञतया अत्यतिरिक्तमात्रज्योतिर्योगध्यवसायजनकं व्यतिरिक्तप्रतिपादकमेव लिंगं प्रतिपादे, यथा प्रसिद्धमादित्यज्योति:संप्राडिते होवाच । कथम्? आदित्येनैव स्वावयवसंधासक्यतिरिक्तेन चक्षुर्बोधनुगाहकेण ज्योतिषाडयं प्राकृत: पुरुष: आस्ते उपविशाति, पर्येति शयनं वा, तत्र गत्बा कर्म कुत्रे, विपल्येति च यथागतम् । अत्यंतव्यतिरिक्तज्योतिष्प्रसिद्धतुप्रदर्शनार्थं अनेकविशेषणम् । बाह्याने कद्योति:प्रदर्शनं च लिंगस्याभिचारित्वप्रदर्शनार्थम् । एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥२॥

अस्तामित आदित्ये याज्ञवल्क्य किंज्योतिरेवायं पुरुष इति चंद्रमसि एवास्य ज्योतिर्भवतीति चंद्रमसैवायं ज्योतिषाेस्ते पल्येति कर्म कुत्रे विपल्येतीत्येवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥३॥

अस्तामिते आदित्ये याज्ञवल्क्य किंज्योतिरेवायं पुरुष इति । चंद्रमसि एवास्य ज्योतिः ॥

अस्तामिते आदित्ये याज्ञवल्क्य चंद्रमस्यस्तमिते किंज्योतिरेवायं पुरुष इत्यग्रिरेवास्य ज्योतिरभेषतीत्यग्रिनैवायं ज्योतिषास्ते पल्येति कर्म कुत्रे विपल्येतीत्येवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥४॥

अस्तामिते आदित्ये चंद्रमस्सस्तमितेऽग्रिज्योति: ॥

अस्तामित आदित्ये याज्ञवल्क्य चंद्रमस्सस्तमिते शांतेऽग्रौ किंज्योतिरेवायं पुरुष इति वागेवास्य ज्योतिरभेषतीति वाचैषायं ज्योतिषाेस्ते पल्येति कर्म कुत्रे विपल्येतीत्येवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥५॥

४.३.५

३३१

बृहदारण्यकोपनिषत्

ज्योतिषास्ते पल्ययते कर्म कुरते विपल्येतीति तस्मादै सग्राडपि यत्र स्वः पाणिनि विनिर्झयतेडथ यत्र वागुच्चरत्युपैघ सत्र न्येति-त्येवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥५॥

शान्तेऽपौ वार्ज्योति: । वागिति शब्द: परिगृह्यते । शब्देन विपुयेण श्रोत्रमिद्रि्यं दीप्यते । श्रोतेद्रिये संप्रदीप्ते मनसि विशेष उपजायते । तेन मनसा वाचां चेष्टां प्रतिपद्यते । "मनसा ह्येव पश्यति मनसा शृणोति" इति श्रुति: । कथं पुनवाग्ज्योतिरिति, वाचो ज्योतिष्मप्रसिद्धोऽमत्ययत आह—तस्माद्वै सत्राइघस्माद्वाचा ज्योतिषाडनु गृहीतोडयं पुरु षो ध्यवहरति, तस्मात्म-सिद्धमेतद्वाचो ज्योतिष्म ॥ कथं ? अपि यत्र यस्मिन्काले प्रावृ षि मायेऽपि मेघां धकारे सर्वज्योति:प्रत्यस्तमये स्वोडपि पाणिहस्तो न विशिष्टं निर्झयते, अथ तस्मिन्काले सर्वचेष्टानिरोधे प्राप्ते वाड्ज्ज्योति षोडभावाद्यत्र वागुच्चरति, श्वा वा भषति गर्द्दभो वा रौति, उपेत्य तत्र न्येति । तेन शब्देन ज्योति षो पानयत्येव उपगच्छत्येव तत्र संनिहितो भवत्यर्थ: । तत्र च कर्म कुते विपल्येति । तत्र वाग्ज्ज्योति षो ग्रहणं गन्धादीनामुपलक्षणार्थम् । गन्धादि-भिरपि हि प्राणादिष्वनु गृहीते षु प्रवृत्तिनिवृत्त्यादयो भवन्ति । तेन तैरप्यनुपद्रे भवति कारकरणसङ्घातस्य । एवंमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥

अस्तामित आदित्ये याज्ञवल्क्य चंद्रमस्यस्तामिते शान्तेऽपौ शान्तायां वाचि किल्ज्योतिरेवायं पुरुष इत्यात्मैवास्य ज्योतिर्भवती-त्यात्मनेवायं ज्योतिषास्ते पल्ययते कर्म कुरुत इति ॥६॥

शान्तायां पुनर्वाचि गन्धादिष्वपि च शान्तेषु बाह्येषु, सर्व-प्रवृत्तिनिरोध: प्राप्तोऽस्य पुरुषस्य । एतदुक्तं भवति—जाग्रद्विषये बहिर्मुखानि करणानि चक्षुरादीन्यालित्यादियु ज्योतिर्भिरनु गृहीमाणानि यदा, तदा स्फुटतर: सङ्घवहारोडस्य पुरुषस्य भवर्त्ताति । एवं तावज्जागरिते स्वावयवसङ्घातव्यतिरिक-के नैव ज्योति षा ज्योतिष्कार्यसिद्धिरस्य पुरुषस्य हृ ष्टा । तस्मात्ते वयं मन्यामहे सर्वबाह्यज्योति:प्रत्यस्तमयेडपि स्वमसुषुप्रकाले जागरिते च तादृगवस्थाया: स्वावयवसङ्घातव्यतिरिक-तेनैव ज्योति षा ज्योतिष्कार्यसिद्धिरस्यति । तद्वदे च स्वमे ज्योतिष्कार्यसिद्धि: बन्धुसङ्गमनवियोगदर्शनं देशान्तरगमनादि च ॥

३३२

शांकरभाष्ययुता

[ ४.२.६

सषुप्ताच्चोत्यानं सुखमहंस्वाप्सं न किंचिद्वेदिषमिति । तस्मादृष्टि व्यक्ति-

रिकं क्रिमवि ज्योतिः। कि पुनस्तच्छान्तायां वाचि ज्योतिर्यवतीति

उच्यते— आत्मैवास्य ज्योतिर्यवतीति । आत्मेति कार्यकरणस्वावयवसंघात-

व्यतिरिक्तं कार्यकरणावभासकं आदित्यादिचाक्षुर्ज्येतिर्वत्स्वयमग्नेनावभास्य-

मानमभिधीयते ज्योतिः। अन्तःस्थे च तत्परिशेष्यात् । कार्यकरणड्यतिरिक्तं

तदिति नावारिसद्रम् । यच्च कार्यकरणध्यतिरिक्तं कार्यकरणसंघातानुमाहकं

प्‌ ज्योतिस्तद्वाराैश्वरसुादिकरणैरुपलभ्यमानं दृश्यम् । न तु तथा तचचक्षुरादि-

भिरुपलभ्यने आदित्यादिज्योतिःपूपरतेपु । कार्ये तु ज्योतिषो दृश्यते यस्मा-

त्तस्मादात्मनेवायं ज्योतिषा आस्ते पल्ययते कर्म कुयुते विपल्येति ।

तस्मान्नूनमतःस्थं ज्योतिरित्यवगम्यते। किंच आदित्यादिज्योतिरिवलक्षणं तद-

भौतिकं च । स एव हेतुश्चचसुरादिग्राहकत्वं आदित्यादेवत् ॥

न, समानजातीयेनैवोपकारदर्शनात् । यदादित्यादिविलक्षणं ज्योतिर-

न्तरं सिद्धमिति, एतदस्तु । कस्यात् ? उपक्रियामानसमान जातीयेनैव आदी-

प्यादिज्ज्योतिषा कार्यकरणसंघातस्य भौतिकस्य भौतिकेनैवोपकारः । क्रियमाणो

दृश्यते । यथाहटं चेतनुमेयम् । यदि नाम कार्यकरणाद्यान्तरं तदुपकार-

कमादित्यादिवज्ज्योतिः;, तथापि कार्यकरणसंघातसमाननतीयमेवानुमेयं,

कार्यकरणसंघातोपकारकत्वादित्यादित्यादिज्ज्योतिरिवंत । यत्पुनरंतःस्थत्वादप्रत्यक्ष-

स्वाच्च वैलक्षण्यमुच्यते तचचसुगदिज्ज्योतिरभिरनैकांतिकम् । यतोऽप्रत्यक्ष-

व्यत:स्थाने च चचसुरादिज्ज्योतिरपि भौतिकानिव । तस्मात्तिव मनोरथमात्रं

बिलक्षणमात्रम्ज्योतिः सिद्धुमिति ।

कार्यकरणसंघातभावभावित्वाच्च संघातधर्मत्वमनुमीयते ज्योतिषः ।

स्वामान्यतो दृष्टस्य चानुमानस्य यथाभिचारित्वादप्रामाण्यम् । सामान्यतो

दृष्टबलेन हि भगवानादित्यादिव्यतिरिक्तं ज्योतिः साधयति कार्यकरणेभ्यः ।

न च प्रत्यक्षम्नुमानेन वाधितुं शक्यते । अपि तु कार्यकरणसंघातः प्रत्यक्षं

परयति शृणोति मनुते विजानाति च । यदि नाम ज्योतिरतरमस्स्योपकारकं

स्यादादित्यादिवद्वत्, न तत्तु आत्मा स्थोज्ज्योतिरतरमादित्यादिवद्वेत् । य एव तु

प्रत्यक्षं दर्शनादिक्रियां करोति स एवात्मा स्वात्कार्यकरनसं घातो, नान्यः ।

प्रत्यक्षविरोधेडनुमानस्यामाण्यात् ॥

४.३.६

३३३

३३४

[४.३.६

४.३.७

2326

[4.3.7]

४.३.७

३२७

२२

238

[४.३७

४.३.७

बृहदारण्यकोपनिषत्

३३९

३४०

४.३.७

बृहदारण्यकोपनिषत्

३४१

342

[ ४.३.७

शांकरभाष्ययुता

घटादिषु पुनर्भवति स एवेति प्रत्यय:। तस्मात्तु समो दृष्टान्त:। प्रत्यक्षेण हि प्रत्यभिज्ञायमाने वस्तुनि तदेवेति, न चान्यत्वमनुमातं युक्तं प्रत्यक्षविरोधे लिङ्गस्य आभासत्वोपपत्ते:। सादृश्यप्रस्तव्यानुपपत्तेश्च ज्ञानस्य क्षणिकत्वात्। एकस्य हि वस्तुदर्शिनो वस्त्वन्तरदर्शने सादृश्यप्रत्यय: स्यात्। न तु वस्तुदर्शी एको वस्त्वन्तरदर्शिनोऽपि क्षणान्तरे भवतीति शङ्का। विज्ञानस्य क्षणिकत्वाद्रूपादिसतुदर्शनिन्नेव क्षयोपपत्ते:। तेनेऽं सहशामिनि हि सादृश्यप्रत्ययो भवति। तेनैति दृष्टस्मरणामिदमिति वर्तमानप्रत्यय:। तेनैति दृष्टं स्मृत्वा यावदिदमिति वर्तमानक्षणकालमवतिष्ठते। तत: क्षणिकवादहानि:। अथ तेनै-

त्येवोपक्षीयते स्मृतिः प्रत्यय:, इदानीं चान्य एव वर्तमानिक: प्रत्यय: क्षीयते, ततः सादृश्यप्रस्तव्यानुपपत्तिः तेनेऽं सदृशामिति अनेकदर्शन एकस्यामावात्। व्यपदेशानुपपत्तिश्च द्वयदर्शननैवोपक्षीयाद्द्विज्ञानस्यैव प्रत्यभिज्ञादौ द्वयदर्शनानुपपत्तिदृष्टत्वात् व्यपदेशक्षणानवस्थानात्। अथावस्थिते क्षणिकवादहानि:। अथाऽऽहृष्टवतो व्यपदेशः: सादृश्यप्रत्ययश्च, तदानीं जात्यन्धस्येव रूप-

विशेषव्यपदेशः तत्सादृश्यप्रत्ययश्च सर्वमन्धपरम्परागतौ प्रसज्येत सर्वज्ञशास्त्रप्रणयनादि। न चैतदिष्यते। अरुताभ्यागमकृतविप्रणाशदोषौ तु प्रसिद्धतरौ क्षणवादे। दृष्टव्यपदेशहेतु: पूर्वोत्तरसहित एक एव हि शृङ्खलावत्तत्ययो जायते इति चेत्। तेनेऽं सदृशामिति च न। वर्तमानासीनयो: भिन्नकालत्वात्। तत्र वर्तमानप्रत्यय एक: शृङ्खलाव्यवस्थानाच्चोत्तरोत्तराश्रयात्, तौ प्रत्ययो भिन्न-कालौ। तदुभयप्रत्ययविषयस्फुर्छेतु शृङ्खलाप्रत्यय:। ततः क्षणद्वयच्यापि त्वदेकस्य विज्ञानस्य पुनः क्षणवादहानि:। महतवतादिविशेषानुपपत्तेश्च सर्वसङ्केतवहारलोपप्रसङ्ग:।

सर्वस्य च स्वसवेद्यविज्ञानमात्रत्वे, विज्ञानस्य च स्वच्छावबोधावभाव-मात्रस्वभाव्याभ्युपगमात् तदर्शनाश्रवण्यस्याभावे अनित्यदु:स्वप्नोऽनात्मत्वाद्यनेककल्पनानुपपत्ते:। न च दाडिमादेरिव विरुद्धोऽनिकांशस्वं विज्ञानस्य। अनित्यदु:खादीनां विज्ञानांशत्वे च सति अननुभूयमानत्वात् क्यातेरीक्ताविषयत्वप्रसङ्ग:। अथ अनित्यदु:खादीनां च स्वात्मैकत्वमेव विज्ञानस्य, तदा तादृशयोगाद्दृश्युद्धिकल्पनानुपपत्ते:। संयोगिमलादियोगादि

४.३.७

३४३

बृहदारण्यकोपनिषत्

८

३४४

[४.३.८

शांकरभाष्ययुता

पाप्मरूपकार्यकरणोपादानपरित्यागाभ्यामनवरतं संचरति वियासमानः सन्, तथासोडयं पुरुषः उभाविहलोकपरलोकौ जन्ममरणाभ्यां कार्यकरणोपादानपरित्यागौ अनवरतं प्राप्तप्रत्यमानः था संसारमोक्षात्संचरति। तस्मात्सिद्धमस्य तदूर्मतेऽ सति तैरेव संयोगे वियोगे व! युक्तः।॥४८॥

ननु न स्तोड्यसौ! भौ लोकौ यौ जन्ममरणाभ्यामनुक्रमेण संचरति स्वप्नजागरिते इव। स्वप्नजागरिते तु प्रत्यक्षमवगम्यते न हिलोकपरलोकौ केनचि-त्स्पष्टीकृतेन। तस्मादेत एव स्वप्नजागरिते इहलोकपरलोकाविति। उच्यते—

तस्य वा एतस्य पुरुषस्य द्वे एव स्थाने भवत इदं च परलोकस्थानं च संध्यं तृतीयं स्वप्नस्थानं तस्मिन्संध्ये स्थाने तिष्ठत्रेते उमे स्थाने पश्यतीलं च परलोकस्थानं च। अथ यथाक्रमोद्यं परलोकस्थाने भवति तमाक्रममाक्रम्योभयापेक्षं प्राप्यत इत्यात्र यत्र प्रवृपित्यस्य लोकस्य सर्ववतो मात्रामपादाय स्वयं विहत्य स्वयं निर्माय स्वेन भाषास्वेन ज्योतिषा प्रस्व-पितत्रायं पुरुषः स्वयं ज्योतिरेवाति॥९॥

इदं च यत्प्रातिपन्नं वर्तमानं जन्म शरीरेंद्रियविषयवेदनाविशिष्टं स्थानं प्रत्यक्षतोडनुभूयमानम्। परलोक एव स्थानं परलोकस्थानम्। तच शरीरादिवियोगोत्तरकालानुभाव्यम्। ननु स्वप्नोऽपि परलोकः! तथा च सति द्वे एवेत्यवधारणम्। न! कथम्। तदै! संध्यं तत्! इहलोकपरलोकयोः संध्यः संधिसतस्मिन्नभवं संध्यं यत्तत्रीयं तत्स्वप्नस्थानम्। तेन स्थानाद्वित्त्वावधारणम्। नहि ग्रामयोः संधिस्थावे ग्रामावपेक्ष्य तृतीयत्वपरिगणनमर्हति। कथम् पुनस्तस्य परलोकस्थानस्यास्तित्त्वमवगम्यते, यदपेक्ष्य स्वप्नस्थानं संध्यं भवेत्। यतस्तास्मिन्नसंदेहः स्वप्न-स्थाने निष्ठान्मनवर्तमानः एते उभे स्थाने पश्यति। के ते उभे? इदं च परलोकस्थानं च। तस्मात्तः स्वप्नजागरितव्यतिरेकेणोभौ लोकौ, यो धिया समानः सन्ननुसंचरति जन्ममरणसंतानप्रबंधेन।

कथम् पुनः स्वं स्थितः सन्नुभौ लोकौ पश्यति, किमाश्रयः, केन विधिना इति। उच्यते— अथ कथम् पश्यतीति। श्रृणु। यथाक्रममाक्रमयनेन-

४३९

346

४.३.१०

बृहदारण्यकोपनिषत्

३४७

४.३.१४

बृहदारण्यकोपनिषत्

३४५

सहसं ददास्यत ऊर्ध्वं विमोक्षाय बूर्हीति ॥१४॥

आराममारमणमक्रीडामनन निर्मिता वासनारूपां अस्यात्मनः पश्यन्ति सर्वे जनाः। ग्रामं नगरं क्षितिं अन्वायामत्यादिवासनानिर्मितं आक्रिडनरूपं। न तं पश्यति तं न पर्येति कश्‍चन । कश्‍न भो वर्तते डत्यंतविविक्तं द्रष्टिगोचरापन्नम्-

प्यहो भाग्यहीनता लोकस्य । यच्छकयदर्शनमनुप्यात्मानं न पश्यन्ति निति लोकें मृत्य-

भवतीत्यभिप्रायः। तं नायंतं बोधयेदित्याहः । प्रसिद्धिरपि लोके विद्यते स्वम आत्मज्योतिषो

व्यतिरिक्तत्वे । कासौ । तमात्मानं सुप्तमायंतं सहसा भ्रुशं न बोधयत्याहुरेवं

कथयन्ति चिकित्सकादयो जनाः लोके । नूनं ते पश्यन्ति जायद्धारिद्र्यद्वार-

तोडपसृत्य केवलो बहिर्दर्शन इति, यत आहुस्तं नायंतं बोधयेरिति । तत्‍ तु च दोपं पश्यन्ति— भ्रुशं स्वसौ बोध्यमानस्तानिंद्रियद्वाराल्लं सहसा प्रतिबोध्यमानो

न प्रतिपद्यते इति । तद्‌दतदोइ— दुर्भिपज्ये हस्ते भवान यमेप न

आत्मा पुनर्न प्रतिपद्यते। यमिंद्रियद्वारदर्शं यस्माद्देशाच्छुक्रमादायापसृतः तामिंद्रियददेशमेप

आंध्यवादिर्चादिदोषप्राप्तौ दुर्भिषज्यं दुःखभिषक्‍कर्मता हस्ते देहाय भवाति,

दुःखेन चिकित्सनीयोडसे देहो भवतीत्यर्थः । तस्मात्तथापि स्वमे स्वय-

ज्योतिष्ठमस्य गम्यते । स्वप्रो भूतादितिकान्तो मृत्यो रूपाणिति तस्मात्तस्मे स्वयं ज्योतिरात्मा ।

अथो आपि खल्वन्य आहुः जागरितदेश एवास्यैल नः सध्य

स्थानान्तरमिहलोकपरलोकाभ्यां भयतिरिक्तं, किं तर्हीदं लोक एव जागरितदेशः ।

यद्येवं, किंचातः । श्रुण्वतो यद्रवाति, यदा जारतिदेश एवायं

न स्वयं ज्योतिरात्मेत्यचतुः स्वयंज्योतिष्ठत्वबाधानाय अन्ये आहुः जागरित-

दश एवास्यैष इति । तत्र च हेतुमाचक्षते— जार्गरितदशस्थे यानि हि यस्मा-

द्रस्त्यादीनि पदार्थजातानि जार्पजागरितदेशे पश्यति लोकिकः, तान्येष सुप्तोऽपि

पश्यतीति । तदसद् । इंद्रियोपरमात् । उपरतेपु इंद्रियेपु स्वमानपश्यते

वर्ज्योतिरस्ति । तदुक्तं 'न तत्र रथा न रथयोगा:'

350

[४.३.१४

४.३.१५

३५१

बृहदारण्यकोपनिषत्

सम्यक्संसिद्धतीत्यत: सुप्तं संप्रसाद उच्यते। 'नीर्णो हि तदा सर्वाऽशोकान्' इति 'सालल एको द्रष्टा' इते हि यस्पाति सुपुस्स्थमात्मानम्। स षा एष एतस्मिन्संप्रसादे क्रमेण संप्रसन्न: सन्नुपुप्तं सिध्यतवा। कथं संप्रसन्न:? । स्वप्नावस्थ एव रक्षा गतमनुभूय मित्रचन्धुजनदर्शनादिना चरित्वा विदृत्यानेकधा चरणफलं ष्रममवलभ्यत्यर्थ:। तदेव न रुदत्यर्थ:। पुण्यं च पुण्यफलं, पापं च पापफलम्। न तु पुण्यपाप्यो: साक्षाद्दर्शनम्-स्तात्पर्यबोचाम्। तस्मान्न पुण्यपापाभ्यामनुबद्ध:। या हि कर्गात पुण्यराप स ताभ्यामनुचध्यते। न हि दर्शनमात्रण नरकंवद्र: स्यात्। तस्मात्स्वप्रो भूत्या मृत्युंवान्क्रामरयैव, न सत्यरुपाणयव केवलम्। अतो न मृत्योरात्मस्वभाव-स्वाश्रया। वृथयुद्रे:स्वभावाडSद्म स्मृत्प्रदाप कुय्यांत। न तु कर्गात। स्वभाव-श्रेत्क्यास्यात् अनिर्मोक्षतैव स्यात्। ननु स्वभाव: स्वर्गडभावात्। अनो तिर्यग्-क्षोद्स्योपपत्तये मृत्यो: पुण्यपापाभ्याम्! ननु जागरितेऽपि स्वभाव एव । न । उद्दयाश्वपाख्यतं हि तत्रैव तत्र्य प्रतिषिध्यत सांशयतिक 'या तिरिव लभ्यतेsतिव' इति । तस्माद्दकास्तैनैष सर्ग: सुरुरुपादिक्रमणात् स्वभावात्कराशक आन्न-मोक्ष्तवा । नत्न चरणिति चरणफलं श्रानुमवलम्भेऽर्थ:। ननः संप्रसादानुभवोत्तरकालं पुन: प्राप्तिन्यादं च्यावार्यादं यथागतम्, निक्षिप्त आयो न्याय:, अचनमाया निर्गममं, पुन: पूर्वगमनभय र्ग्येन यदागमनं तु प्राणन्रय:। यथा-गतं पुनरागच्छतीत्यर्थ:। यथा-प्राप्त: सन्च्यायार्यानेनैव पुत्ररागच्छति। पतियोगिनि श्राद्धवात स्वप्नस्थानेsयैव

ननु सप्न्न न करोति पुण्यपाप तयो: फलमेव पश्र्ति'ति कथमवग-म्यते? यथा जागरिते तथा करोऽपि स्वप्नेऽपि तुल्यताद्दर्शनस्थात, अन आह--स आत्मा चिन्तयित्वा स्वप्ने पश्यति पुण्यपापफलं, अनन्वागतवत्, नानुबद्धस्तेन दृश्टेन भवात, नैवानुबद्धो भवात। यदिदं स्वप्नं कुतमेव तेन स्वभावटुढियोगत: स्यात्। न च तल्लोके स्वप्नकृतकरम्णा अन्वागतत्वप्रसिद्ध:। न हि स्वप्नकृतनाशसा आगास्कारिण-मात्मानं मन्यते कचित्। न च स्वप्नडs आग: श्रुतो लोकस्तं गर्हति परि-हरति वा। अतोडनुमान एव तेन स्वप्नति। तस्माद्दहेतवे

३५२

[४.३.१५

४.३.१७

बृहदारण्यकोपनिषत्

३५३

ननु दृष्टेर्वैति कथमवधार्यते? करोति च तत्र पुण्यपापे । तत्फलं च पश्यति । न । कारकाभासकत्वेन कर्तृत्वोपपत्तेः । 'आत्मनेवायं ज्योतिषा अस्ते' इत्यादिना आत्मज्योतिषाडवभासितः कार्यकरणसंचातेः व्यवहारति । तनास्य कर्तृत्वमुपचयते, न स्वतः कर्तृत्वम् । यथोक्तं 'ध्यायत इव लेलायतीव' इति । बुद्ध्याद्युपाधिरुतमेव न स्वतः । इह तु परमार्थोपक्षयापेक्ष उच्यते—दृष्टेर्वै पुण्यं च पापं च न कुरुतेइति । तेन न पूर्वापरव्याघाताशंका । यस्मात्तु-रुपाधिकः परमार्थतो न करोति, न लिप्यते क्रियाफलेन । तथा च भगवतोक्तं— 'अनादित्वात्सर्गुणत्वादनन्तरामाध्यमवयः । शरीरस्थोऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते' इति । नहि सद्सद्बानं तु कामपविवेकस्य दर्शितत्वात् । तथा 'स वा एतस्मिन्स्वप्ने' 'स वा एष एनस्मिन्बुद्दान्ते' इत्येताभ्यां कांडिकाभ्यामसंगतैव प्रतिपादिता । यस्मात् बुद्धान्ते कृतेऽस्मान्नं गन्तः संप्रसन्नोऽसंवृत्तो भवति तस्मादिति स्पष्टं च स्वमानं स्वप्नसंग एवायम् । अतोडस्मृतेः स्थानत्रयधर्मविलक्षण । प्रतियोग्याद्वैति स्वप्नन्तायैव । संप्रसादाद्यस्थ्यर्थः । दर्शनवृत्तेः स्वसमय स्वमशब्देनैवेधानदर्शनात् यिष्यते । यदि पुनरेवमुच्यते— 'स्वमात्ने रत्ना चरित्वा' 'एतावुभावन्नावनुवृत्तिरेव स्वप्नं' इति, तथापि न किंचित् दूष्यति । प्रभंगता हि सिषाधयिषिता सिद्धयथेव । सस्माज्जागरिने दृष्टेर्व पुण्यं च पापं च रस्चरित्वा च रसन्नान्तमागता न जागरितेऽपि णानुगतो भवति । एवमय पुरुष आत्मा स्वयं ज्योतिः कार्यकरणविलक्षणः तं नो जकामस्यां कामकर्मभ्यां विलक्षणगो यस्मादसंगो ह्ययं पुरुषः, असंगत्वादियंमर्थः 'स वा एतस्मिन्संप्रसादे' इत्याभिसंस्तुभिः कंडिकाभिः प्रतिपादितः । तत्प्रास-

तेव आत्मनः । कुतो, यस्माज्जागरितः स्वप्नं, स्वप्नाच्च संप्रसादं, संप्रसादाच्च पुनः स्वप्नं, ऋमेण बुद्धान्तं जागरितं, बुद्धान्ताच्च पुनः स्वमान्तं, इत्येवमनुक्रमसंचारण स्थानत्रयस्यैव व्यतिरेकः साधितः । पूर्वमध्युपन्यस्तोड्यमर्थः 'स्वप्नो भूत्वेमं लोकमतिमृत्यो रुपाणी' इति तं विस्तारेण प्रतिपाद्य केषलं दृष्टान्त-

२३

३५४

[४.३.१८

४.३.१९

बृहदारण्यकोपनिषत्

३९९

४.३.२०

३५६

शांकरभाष्ययुता

सप्तदशकं लिंगं वर्तते। तदाश्रिता: सर्वा वासनाऽऽवचचंसारधर्मानुभवजनिता:। तल्लिंगं वासनाश्रयं सूक्ष्मत्वाद्वस्तुस्वच्छं स्फटिकमणिकल्पं नाड़ीगतरचोपाधिसंर्गवशात् धर्माधर्मपैरितोद्बूतवृत्तिविशेषं स्वरिधहस्त्याद्याकारविशेषैर्वासनाभिः प्रत्यवभासते। अथैवं सति यत्र यस्मिन्काले केचन शब्दोच्चार्ये वा तस्करा मामगत्या ग्रन्थातो मृषाव वासनानिमित्तं: प्रत्ययोद्बोधविद्यारूपो जायते तदेतदुच्यते— एनं स्वप्नदृशं ग्रन्थीवेति। तथा जिनन्तीव वशी कुर्वन्तीव न केचन ध्यन्ति नापि वशीकुर्वन्ति, केवलं त्वद्यावासनोद्बवनिमित्तं ध्यन्तिमात्रं। तथा हस्तीवैनं विच्छाययति विच्छादयति विद्रावयति धावयतीवेयर्थ:। गर्तमिव पतति गर्तं जीर्णकृपादिकमिव पतन्तमालमानुम्पलक्ष्यति। तादृशी त्वस्य मृषा वासना उद्भवति अत्यन्तानिरुष्टधर्मोद्द्रान्त: करणवृत्याश्रया दु:खरूपत्वात्। किं बहुना, यदेव जाग्रद्रयं पश्यति हस्त्यादिलक्षणं, तदेव भयरूपं त्रासिमन्स्वमे विनैव हेत्यादिरूपं भयमविद्यावासनया मृषैवोद्भवत्या मन्यते। अथ पुनरयन्त्रविद्याडकृष्यमाणा विद्या चोत्कृष्यमाणा किंविषया किलक्षणा चेत्युद्यते— अथ पुनरयस्मिन्काले देव इव स्वयं भवति। देवताविषया विद्या यदोद्भूता जागरितकाले, तदोद्भूतया वासनया देवामिवात्मानं मन्यते। स्वमेऽपि तदुच्यते— देव इव राजेव राज्यस्थो डडषिक: स्वमेऽपि राजाहमिति मन्यते राजवासनावसित:। एवं अत्यन्तप्रक्षीयमाणाडविद्या उद्भूता च विद्या सर्वात्मविषया यदा, नदा स्वमेऽपि तद्वावभावितो डडहमेवेदं सर्वो डस्मीति मन्यते। स य: सर्वात्मभाव: स्वप्नेऽपि तद्वावभावितो डडहमेवेदं सर्वो डस्मीति मन्यते। स य: सर्वात्मभाव: स्वप्नेऽपि तद्वावभावितो डडहमेवेदं सर्वो डस्मीति मन्यते। स य: सर्वात्मभाव: स्वोडस्यात्मन: परमो लोक: परम आत्मभाव: स्वाभाविक:। यतु सर्वात्मभावाद्वैतङ्गवालाग्रमात्रमप्यन्यत्वेन दृश्यते नाऽहमस्मीति, तदवस्थाडविद्या। तथा अवियया ये प्रत्युपस्थापिता: अनात्मभावा लोकास्तेडपरमा: स्थावरान्त:। तान्संय्यवहारविष्यालोकानपेक्ष्यायं सर्वात्मभाव: समस्तो डन्तरोडचाह: सोडस्य परमो लोक:। तस्मादपकुष्यमाणायामविद्यायां विद्यायां च काष्ठागतायां सर्वात्मभावो मोक्ष:। यथा स्वयंज्योतिष्ठं स्वमे प्रत्यक्षत उपलभ्यते तद्वद्युद्याफलमुपलभ्यत इत्यर्थ:।

तद्वद्युद्याफलमुपलभ्यत इत्यर्थ:। अधाडविद्यायामपकुष्यमाणायां च विद्यायामविद्यायाः फलं प्रत्यक्षत एवोपलभ्यते 'अथ यत्रैनं ध्यन्ताव जिनन्तीव' इति। ते एते विद्याकार्ये सर्वात्मभाव: परिचिन्नात्मभावश्व। विद्यया शुद्धया शर्वात्मा भवति।

४.३.२०

३५७

बृहदारण्यकोपनिषत्

अविद्यया चासर्वो भवति। अन्यतः कुतश्चित्प्रविभक्तो भवति। यतः प्रविभक्तिको भवति तेन विरुध्यते। विरुद्धवादानन्यते जीयते विच्छाद्यते च। असर्वविषयत्वे च भिन्नत्वादितद्व्रवति। समस्तस्तु सङ्कुतो भियते येन विरुध्येत, विरोधाभावे केन हन्यते जीयते विच्छाद्यते च। अत इदमविद्याया: सत्सर्वमुचं भवति- सर्वात्मना सन्तमसर्वात्मत्वेन ग्राह्यति। आत्मनोऽन्यत्वसङ्कल्पनम-विद्यमानं प्रत्युपस्थापयति। आत्मानमसर्वमपादद्यति। ततस्तद्विषयः कामो भवति। यतो भियते कामतः क्रियांमुपादत्ते। ततः फलम्- तदे तदुक्तम्। वध्यमा ण च 'यत्र हि द्वैतमिष भवति तदितर परयात्' इत्यादि। इदमविद्याया: सतत्स्वं स ह कार्येण प्रदर्शितम्। विद्याया स्त्र कार्ये सर्वात्मभावः प्रदर्शितोऽविद्याया विपरीयेण। सा चाविद्या नात्मनः स्वाभाविको धर्मो, य-परिनिष्ठिते सर्वात्मभावे सर्वात्मन निरवर्तते, रज्वामिव सर्पज्ञानं रजोजनिश्रिते तद्वत्। 'यत्र त्वस्य सर्वात्मभावेन के परयेत्' इत्यादि। तस्मान्नात्मध-मोक्षविद्या। न हि स्वभाविकस्योच्छित्तिः कदाचिदुपपयने सवितुरिमौष्ण्य-प्काशयोः। तस्मात्तस्या मोक्ष उपपद्यते ॥२०॥

तद्ा अस्यैतदतिच्छन्दा अपहतपाप्मभयं रूपम्। तथैव प्रियया क्रिया संपरीष्वक्तो न बाह्यं किंचन वेद नान्तरमेवमेवायं पुरुष: प्राज्ञेनात्मना संपरीष्वक्तो न बाह्यं किंचन वेद नान्तरं तद्ा अस्यैतदस्काममात्मकाममकामं रूपं शोकामृतम् ॥२१॥

इदानीं योडसौ सर्वात्मभावो मोक्षो विद्याफलं क्रियाकारकफलश्रुति, स प्रत्यक्षतो निर्देश्यते यत्राविद्याकामकर्माणि न सन्ति। तदे तदुपस्तुतं — 'यत्र सुस्रो न कञ्चन कामं कामयते न कञ्चन स्वप्नं पश्यति' इति। तदे तद्वा अस्य रूपपरस्त्वात्। छन्दः कामोडतिगतरच्छन्दो यस्मादूपात्तदतिच्छन्दं रूपम्। अथ ये-डसौ सान्त्वच्छन्दःशब्दो गीयतेऽतिच्छन्दौवाचौ। अयं तु कामवचनोडत: स्वरात एव । तथाऽऽयडतिच्छन्दा इति पाठ: स्वाध्यायदर्शने दृष्टच । अस्ति च लोके कामवचनप्रयुक्तः छन्दशब्दः स्वच्छन्दः परच्छन्द इत्यादौ । अतोडतिच्छन्दं इत्ये-समुपनेयं कामर्षितमेतद्वपामित्यस्यस्मार्थे। तथा त्प्रज्ञानात्मन्

358

[४.३.२१

शांकरभाष्ययुक्ता

४.३.२१

३५९

३६०

शांकरभाष्ययुता

[४.३.२२

४.३.२२

३६१

बृहदारण्यकोपनिषत्

३६२

४.३.२२

॥२२॥

॥२३॥

४.३.२३

३६३

बृहदारण्यकोपनिषत्

मावि, तथायं चात्मा दृष्ट्राडविनाशी, अतोडविनाशित्वादात्मनो दृष्टिरप्त्वविनाशिनी, यावत् दृष्टमविनी हि सा। ननु विप्रतिपेधादिति चेदमोमर्धीयते द्रष्टा: सा दृष्टिर् विपरिलुप्यत इति च । दृष्टिश्च दृष्टा क्रियन्ते । दृष्टिकरत्वाद्द्रष्ट्र्युदचते । क्रियमााणा च दृष्टा द्रष्ट्रने विपरिलुप्यत इति चाशक्यं वक्तुम् । ननु न विपरिलुप्यत इति वचनद्रविनाशिनी स्यात् । न । वचनस्थ ज्ञानकर्तृत्वात् । न हि न्यायप्राप्तो विनाश: ऋतकस्य वचनशतेनापि वारयितुं शक्यते । वचनस्थ यथाप्राप्तार्थज्ञानकर्तृत्वात् नैष दोष: । आदित्यादिप्रकाशकत्वं दर्शयोपपत्ते: । यथा आदित्यादयो न स्वप्रकाशात्मकाः सन्त: स्वभाविकेन नित्येनैव प्रकाशेन प्रकाशयन्ति । न हि, स्वभावेनैव नित्येन प्रकाशेन । तथाडस्यात्मा आविपरिलुप्तस्वभावाया दृष्टेर्नित्यया दृश्यत्वाच्च्यते । गौणत्वं तर्हि दृश्यत्वम् । न । एवमपि मुख्यत्वेनोपपत्ते: । यदि त्वनन्यड्ग्यात्मनो दृष्टृत्वं दृष्टं, तदाडस्य दृष्टत्वस्य गौणत्वं, न त्वात्मनोडन्ये दर्शयितृत्वमस्ति । तदेवमेव मुख्यं दृष्टृत्वमुपपद्यते नान्यथा । यथा आदित्यादीनां प्रकाशयितृत्वं नित्येनैव स्वभाविकेन क्रियमाणेन प्रकाशेन, तदेव च प्रकाशयितृत्वं मुख्यं, प्रकाशयितुर्वान्तरानुपपत्ते: । तस्मान्न दृष्टृत्वविपरिलुप्यते इति न । विप्रतिषेधगन्धोऽप्यस्ति ।

ननु अनित्यक्रियाकर्तृत्वविषय एव तृच्प्रत्ययान्तस्य शब्दस्य प्रयोगो दृष्टो यथा छत्ता भेत्स्य गमिष्यति, तथा दृष्टेत्यत्रापि चेत् । न । प्रकाशयितेति दृष्टान्त।। भवतु प्रकाशकत्वमन्यथाडSभवात्र त्वात्मन्र्नाति चेत् । न । दृष्टचविवरिलोपप्रसक्ते: करणव्यापारविशेषापेक्ष त्वात् । उदृतचक्षुषां च स्वप्ने आत्मदृष्टे: अविपरिलोपदर्शनात् । तस्माद्- ज्योतिःस्वभावया पश्यनेव भवति सुप्ते। कथं तर्हि न पश्यति । उच्यते— न तु तदस्ति । किं तत् ? द्वितीयं विषयभूतम् । किंविशिष्टम् ? ततो दृश्यत्वेनदन्यत्वेन विभक्तं यत्पश्येदुपलभेत यदि तादृशोद्दर्शनकारणसंवन्धकरणं चक्षू रूपं च, तद्वैचियाडन्यत्वेन प्रत्युपस्थापितमासीत् । तदेतस्मिन्काले एकीभूतम् आत्मन: परेण परिष्वंगात् ।

३६४

[४.३.२३

शांकरभाष्ययुता

परिचिच्चिन्नस्य विशेषदर्शनाय करणमन्यत्वेन व्यवतिष्ठते। अयं तु स्वेन सर्वात्मना संपरीक्षितः स्वेन परेण प्राजेनात्मना प्रिययेक पुरुषः। तेन न पृथक्चन व्यवस्थितानि करणानि विषयाथ्र। तद्भावाद्विशेषदर्शनं नास्ति।

करणादिरुतं हि तन्नामरुतम्। आत्मरुतमिव प्रत्यवभासते। तस्मान्नतरुतेयं शान्तिः आत्मनो दृष्टिः परिलुप्यत इति ॥२३॥

यदै तन्न जिघ्रति जिघ्रन्नै तन्न जिघ्रति न हि घ्रातुघ्रातव्यपरिलोपो विद्यतेsडविनाशित्वात् तु तद्द्वितीयमास्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यज्जिघ्रेत् ॥२४॥ यदै तन्न रसयते रसयन्नै तन्न रसयते न हि रसयितृ रसयतेऽपरिलोपो विद्यतेsडविनाशित्वात् तु तद्द्वितीयमास्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यद्रसयेत् ॥२५॥

यदै तन्न वदति वदन्नै तन्न वदति न हि कुर्वक्‍केऽपरिलोपो विद्यतेsडविनाशित्वात् तु तद्द्वितीयमास्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यद्वदेत् ॥२६॥ यदै तन्न शृणोति शृण्वन्नै तन्न शृणोति न हि श्रोत्रुः श्रोतव्येऽपरिलोपो विद्यतेsडविनाशित्वात् तु तद्द्वितीयमास्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यच्छृणुयात्

॥२७॥ यदै तन्न मनुते मन्वानोऽपि तन्न मनुते न हि मन्तुमतेर्‌ऽपरिलोपो विद्यतेsडविनाशित्वात् तु तद्द्वितीयमास्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यन्मन्वीत तु ॥२८॥ यदै तन्न स्पृशति स्पृशान्नै तन्न स्पृशति न हि स्प्रष्टुः स्प्रष्टव्येऽपरिलोपो विद्यतेsडविनाशित्वात् तु तद्द्वितीयमास्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यत्स्पृशेत् ॥२९॥

यदै तन्न विजानाति विजानन्नै तन्न विजानाति न हि विजानातृ विज्ञातेऽपरिलोपो विद्यतेsडचिनाशित्वात् तु तद्द्वितीयमास्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यद्विजानीयात् ॥३०॥ समानमन्यत्। यदै तन्न जिघ्रति। यदै तन्न रसयते। यदै तन्न वदति। यदै तन्न शृणोति। यदै तन्न मनुते। यदै तन्न स्पृशति। यदै तन्न विजानाति।

तीति। मननविज्ञानयोः दृष्ट्यादिसहकारित्वेऽपि सति चक्षुरादिनिरपेक्षो भूत-भविष्यद्‌दूरतमानाविषयचापारो विद्यत इति पृथग्ग्रहणम्‌ ॥ किं पुनर्दृष्ट्यादीनां अशेषोण्यपकर्षणज्वलनादिद्रवर्मभेदः;, आहोस्विद्‌-

भिन्नस्येव धर्मस्य परापाधीनामित्त धर्मान्यत्वमिति । आत्मवस्तुनः स्वत एवैकत्वं नानात्वं च । यथा गोरगोद्रव्यतयैकत्वं, सांख्यादीनां

४.३.२४

३६५

२६६

[४.३.२४

शांकरभाष्ययुता

४.३.३२

बृहदारण्यकोपनिषत्

३६७

३६८

शांकरभाष्ययुता

[ ४.३.३३ ]

लोक आनंदो यश्श्रोत्रियोऽवृजिनोऽकामहतोदथ ये शतं प्रजा-

पतिलोक आनंदा: स एको ब्रह्मलोक आनंदो यश्श्रोत्रियोऽवृ-

जिनोऽकामहतोदथैष एव परम आनंद एष ब्रह्मलोक: सग्राडिति

होवाच याज्ञवल्क्य: सोऽहं भगवते सहस्रं ददाम्यत ऊर्ध्वं विमो-

क्षायैव बृहतीयत्र ह याज्ञवल्क्यो विभयांचकार मेधावी राजा

सर्वेभ्यो माडन्तेभ्य उदरौत्सीदिति ॥३३॥

यस्य परमानंदस्य मात्रा अवयवा: ब्रह्मादिभिमनुष्यपर्यन्तेभ्योऽनुपूर्व्याभ्यते,

सदानन्दमात्राद्वारेण मात्रिणं परमानन्दमधिजिगमयिष्नाह,

सैन्धवलवणशकलै-

इव लवणशैलम्। स य: कश्चिन्मनुष्याणां मध्ये राजा: संसिद्धोऽधिकिल: सम-

ग्रावयव इत्यर्थ:। समृद्ध उपभोगोपकरणसंपन्नो भवति। किंचान्येषां समान-

जातीयानामधिपति: स्वतन्त्र: पतिर् मांडालेक:। सर्व: समस्तै:, मानुषकैरिति

दिव्यभोगोपकरणैरिन्दुर्यर्थ, मनुष्याणामेव यान्ति भांगपकरणानि तै: संपन्नो-

मध्यतिशयेन संपन्न: संपन्नतम: स मनुष्याणां परम आनंद:। तत्र आनंदान-

मदिनोरभेदनिदेशान्न अभिप्रायमृतत्वमित्येतत्। परमानन्दस्यैवेयं विषयविषय्या-

कारण मात्रां प्रसृतेऽस्तुर्कं 'यत्र वा अन्यदेव स्पात्' इत्यादिवाक्येन।

तस्माद्युक्तोऽयं 'परम आनंद' इत्यभेदनिदेश:। युधिष्ठिरादितुल्यो राजाडवो-

दाहरणम्। दष्टं मनुष्यानन्दमादि रुत्वा शतगुणोत्तरक्रमेणोन्नीय परमा-

नंदं यत्र भेदो निवर्तते तमधिगमयाति। अत्रायमानंद: शतगुणान्तरोत्तरक-

मेण वर्धमानो यत्र त्रैष्काष्ठान्तभवति, यत्र गाणितभेदो निवर्तते। अन्यदर्शन-

श्रवणमननभावात् तं परमानंदं विवक्षन्नाह—अथ ये मनुष्याणामेवप्रकारा: शतमानंदभेदा: घ एक: पितृणाम्। तेषां विशेषं जितलोकानामिति।

श्राद्धादिकर्मभे: पितॄन्स्तुत्वा पयित्वा तेन कर्मणा जितो लोको येषां ते जितलोका:

पितर:। तेषां पितॄणां जितलोकानां मनुष्यानंदशतगुणीकृतपरिमाण एक आनंदो

भवति। सोऽपि शतगुणीकृतो गंधर्वलोके एक आनंदो भवति। स च

शतगुणीकृत: कर्मदेवानामेक आनंद:। अभिहोत्रादिश्रौतकर्मणा ये देवत्वं

प्राप्नुवन्ति ते कर्मदेवा:। तथैव आजानदेवानामेक आनंद:। आजानत एव

उत्पत्तित एव ये देवास्ते आजानदेवा:। यश्श्रोत्रियोऽहीतपेदो, अवृजिनो

वृजिनं पापं तद्‍द्रहि तो यथोक्तकारीत्यर्थ:। अकामहतो वीततृष्ण आजानदेवे-

४.३.३३

३६९

बृहदारण्यकोपनिषत्।

भोगड्वर्ग्यावन्तो विषयास्तेषु। तस्य चैवेभूतस्य आनन्ददैव: समान आनन्द इत्येतदन्वारुष्यते च-शब्दात्। तच्छ्रुतगुणारुतपरिमाण: प्रजापतिलोक एक आनन्दो विराजश्शरीरे। तथा तद्विज्ञानवाच्छ्रोत्रियोऽधितन्वेदश्व अभृजिन इत्यादि पूर्ववत्। तच्छ्रुतगुणीकारुतपरिमाण एक आनन्दो ब्रह्मणो हिरण्यगर्भमात्मनि। यक्षेत्यादि पूर्ववदेव। अस्त: परं गणितनिवृत्ति:। एवं परम आनन्द इत्युक्त:। यस्य च परमानन्दस्य ब्रह्म शोकायानन्दा मात्राः उदगेहिरिव विपुष:। एवं शत-गुणोत्तरगुणबुद्धघ्युपेता आनन्दा: यत्रैका यान्ति, यश्र श्रोत्रियमपक्ष ओत्पैै एवं सम्प्रसादलक्षण: परम आनन्द:। तत्र हि नान्यत्रश्वति नानृचछुणोति। अतो भूमा, भूतव्वादमून: इतरे तादृशपरिता:। अत्र च श्रोत्रियत्वादृजिनत्वे नानि श्रोत्रियत्वादृजिनताकामहन्तत्वानि तस्र तस्यानन्दस्य प्राप्तौ अर्थाद्-भवितव्यम्। तथा कर्मणोऽहिंसादीनि देवानां द्वष्टत्वप्राप्तौ। तत्र च श्रोत्रि-साधने अभ्युपेयते। अकामहन्तत्वं तु वैराग्यतारतम्योपपत्त: उत्तरोत्तर-भूमानन्दप्राप्तिसाधनमित्यवगम्यते। स एवं परम आनन्दो वितृष्णस्य शिष्यप्रतिपक्षोऽधिगत:। तथा च वेदव्यास:— “यच्च कामसुखं लोके यच्च दिव्यं महत्सुखम्। तृष्णाक्षयसुखस्यैते नार्त: षोडशों कलाम्” इति ॥

एष ब्रह्मलोको हे मैन्राडिते होवाच याज्ञवल्क्य:। सोऽहमेवानुशिष्टो भगवते तुभ्यं सहस्त्रं ददामि गवाम्। अत ऊर्ध्वं विमोक्षायैव ब्रवीति कथार्धवात-याज्ञवल्क्यस्य भयकारणमाह श्रुति:। न याज्ञवल्क्यो घृततृप्तसामर्थ्या-भावाद्वीतवानज्ञानाद्वा। किं तर्हि, मेधावी राजा सर्वेभ्यो मा मादन्तेम्य: प्रश्ननिर्णयावसरानेष्य: उदरोसदि: घृणोदरोधं रुतवानित्यर्थ:। यद्यप्यया निर्गंतं प्रश्नरूपं विमोक्षार्थे तत्तदेकदेशावेनैव कामप्रश्रसस्प गृहीत्वा पुन: पुनरनुयुंक्त एव, मेधावित्वादित्येतद्यकारणं सर्वं मदीयं विज्ञानं कामप्रश्रद्वाजे-नोपादित्सस्मीति ॥३३॥

स वा एष पतत्यमहापाप्मन् रेतवा चारित्वा हृदद्वैव पुण्यं च पापं च पुन: पतिन्यायं प्रतियो न्याद्रवाति बुद्धान्तायैव ॥३४॥

३४

२४

३७०

शांकरभाष्ययुता

[ ४.३.३४

अत्र विज्ञानमय: स्वयं ज्योतिरीत्मा स्वप्ने प्रदर्शीत:। स्वमान्तबुद्धा-

नुसंचारेण कार्यकरणयतिरिक्तता। कामकर्मप्रविवेक्श संगतया महामत्स्यष्ट-

ष्टान्तेन प्रदर्शीत:। पुनक्षाविद्याकार्ये स्वप्न एव चान्न्रवीयादिना प्रदर्शीततम्।

अर्थाद्विद्याया: सतत्वं निर्धारितं अतद्रूाङध्यारोपणादुपपत्त्यनात्मधर्मंत्वं च।

तथा विद्याविद्ये कार्ये प्रदर्शीतं सर्वोशिमभाव: स्वप्न एव प्रत्यक्षत: 'सर्वॉडस्मीति

मन्यते सोऽस्य परमो लोक:' इति। तत्र च सर्वात्मकभाव: स्वभावोडस्य, एवं

अविद्याकामकर्मादिसंसारधर्मसंभंधातीनं रूपमस्य साक्षाद्रुसुमे गृृते इत्ये-

तद्रुज्ञानितम्। स्वयं ज्योतिरीत्मैष परम आनन्द:। एष विद्याया विषय:

स एष परम: सम्प्रसाद: सुखस्य च परा काष्ठा। इत्येतैरेवंतैन् पंधेन

व्याख्यातम्। तचैतत्सर्वं विमोक्षपदार्थस्य दृष्टान्तभूतं बंधनस्य च।

मोक्षबंधनने हेतुके सपंचे निर्दिष्टे विद्याविद्याकार्ये, तत्सर्वे दृष्टान्तभूतमेवोति,

तद्रुशास्त्रिकरुभयान्तीये मोक्षबंधनते हेतुके, कामकर्मादीनां तयैव वक्तव्ये इति

पुन: पर्यन्तयुक्ते जनको अत ऊर्ध्वं विमोक्षायैव जूहीति।

तत्र महामत्स्यवत्स्वप्नजुुदान्तौ असंग: संचारयतैक आत्मा स्वयंज्योति:

इत्युक्तम्। यथा चासौ कार्यकराणि मृत्युहपाणि परित्यजत्नु आददानश्व

महामत्स्यवत्स्वप्नबुद्धान्तमनुसंचरति, तथा जायमानो प्रियमानक्ष तैरेव मृत्युरू-

पै: संयुज्यते वियुज्यते च। 'उभौ लोकावनुसंचरति' इति संचरणं स्वप्न-

बुद्धान्तानुसंचारस्य दार्शान्तिकत्वेन सूचितम्। तदैव विस्तरेण सानेमित्तं

संचरणं वर्णयितरड्यमिति तद्रुश्चोद्यमारंभ:। तत्र च बुद्धान्तस्थमान्तं अभ्यमा-

त्माडनुप्रवेशित:। तस्मात्सम्प्रसादस्थानं मोक्षटष्थानतरूतम्।

तत: प्रचाडय बुद्धान्ते संसारव्यवहार: सदर्शोयितच इति तेनास्य संबंध:।

स ये बुद्धान्ता-

स्वप्नान्तक्रमेण सम्प्रसन्न एष एतस्मिन्सम्प्रसादे सिथश्व, तत: पुनरास्मप्रच्युत:

स्वप्नान्ते रत्ना चरितवेश्यादि पूर्ववत् बुद्धान्तायैव आद्रक्रति ॥३४॥

तयथाडन:

सुस माहितमुत्सर्ज्जेदेवमेवायं शारीर

आत्मा प्राज्ञेनात्मनाडन्वारूढ उत्सर्ज्ज्य्यति यतैतदूद्धचोऽच्छासी

इत आरंभ्यास्य संसारो वण्यते। यथाडयमात्मा स्वप्नान्तात् बुद्धान्त

आगत:, एवमचयमस्माद्देहाद्धान्तरं प्रतिपत्स्यत इत्याहार

दृष्टान्तम्। ततत्न

४.३.३५

३७१

३७२

४.३.३७

३७४

[ ४.४.१

शांकरभाष्ययुता

४.४.१

बृहदारण्यकोपनिषत्

३७५

उच्यते—स यत्रैष चक्षुषि भवच्छाक्षुषः पुरुष आदित्यांशो भोक्‍तु: कर्मणा प्रयुक्को यावद्‌देहधारणं तावच्चाक्षुषोऽनुगं कुर्वन्‌वर्तते । मरणकाले त्वस्य चक्षुरनुपहं परित्यजति, स्वमादित्यात्मानं प्रतिपद्यते । तदेतदुक्‍तं 'यत्रैष पुरुषस्य मृत-स्याग्नि वाग्प्येति वातं प्राणश्‍चक्षुरादित्यं' इत्यादि । पुनर्देहग्रहणकाले संश्रय-व्यत्नि । तथा स्वस्पयति; प्रबुध्यतेऽथ । तदेतदैहि—चक्षुः पुरुषो यत्र यास्मि-न्काले परा।दृश्यावर्तते परि समन्तात्‌पराड्‌दृश्यावर्तते इति । अथात्रास्मिन्न्कालेऽ-रूपज्ञो भवति, मुमूर्ष्णु रूपं न जानाति । तदा अयमात्मा चक्षुरादितेजोमात्रः समभ्याद्‌दानो भवति स्वकाल इव ॥१॥

एकी भवति न पश्यतीत्याहुरेकी भवति न जिघ्रतीत्याहुरेकी भवति न रसयत इत्याहुरेकी भवति न वदतीत्याहुरेकी भवति न श‍ृणोतीत्याहुरेकी भवति न मनुत इत्याहुरेकी भवति न स्पृशतीत्याहुरेकी भवति न विजानातीयाहुः तस्य हेतस्य हृदय-स्याग्रं प्रज्वलते तेन प्रज्वलतेनैष आत्मा निष्क्रामति चक्षुषो वा मूर्ध्नो वा अन्येभ्यो वा शरीरदेशेभ्यस्तमुक्तामन्तं प्राणोऽनूत्कामन्तं सर्वे प्राणा अनूत्कामन्ति सविज्ञानो भवति सविज्ञानमेवान्ववक्रामति । तं विद्याकर्मणी समन्वारभते पूर्वप्रज्ञा च ॥२॥

एकी भवति करणजातं स्वेन लिङ्‌गात्मना । तदैनं पार्श्वस्था आहुर्‌पश्यतीति । तथा प्राज्ञदेवतानिवृत्तौ प्राणमेकी भवति लिङ्‌गात्मना । तदा न जीघ्रतीत्याहुः । समानमभयत् । जिह्‍वायां सोमो वणो वा देवता, तत्रि-वृच्यपेक्षया न रसयत इत्याहुः । तथा न वदति न श‍ृणोति न मनुते न स्पृशति न विजानातीयाहुः । तदोपलक्षिते देवतानिवृत्तिः करणानां च हृदय एकीभावः । तत्र हृदय उपसंहृतेषु करणेषु येऽन्तस्त्थ्यपारः स कथ्यते-तस्य हेतस्य प्रकृतस्य हृदयस्य हृदयाच्छिद्रद्वारेयेतत् । अथं नाडीमुखं निर्गमन-द्वारं प्रज्वलते स्वमकाल इव स्वेन भासा तेजोमात्रादनरुतेन स्वेनैव ज्योतिषा आत्मनैव च । तेनासृज्‍योतिषा प्रज्वलतेन हृदयाग्रेणैष आत्मा विज्ञानमयो लिङ्‌गोपाधिर्निर्गच्छति निष्क्रामति । तथा आच‌र्यिणे 'कर्मण्मनुहत्कामन्‍ उत्कान्तो मरिष्यामि कस्मिन्न्वा प्रतिष्ठिते प्रतिष्ठास्यामिति स प्राणम्‍सृजत' इति ।

376

[४.४.२

शांकरभाष्ययुता

४.४.२

२७७

बृहदारण्यकोपनिषत्

278

380

4.4.5

381

३८२

४.४.६

शांकरभाष्ययुता

रिसमासिं कृतवेत्यर्थ:। कस्य कर्मणोडन्तं प्राप्येत्युद्यते— तस्य यरिंच कर्मेहास्मिल्लोके करोति निर्वर्तयत्ययं, तस्य कर्मण: फलं भुक्त्वा अंतं प्राप्य तस्माल्लोकात्पुनरैत्यागच्छत्यस्मै लोकाय कर्मणे। अयं हि लोक: कर्मप्रधान: तेनाह कर्मणि हति पुन: कर्मकरणाय। पुन: कर्म कृत्वा फलासंगवशात्पुनरमुं लोकं यातीयेवम्। इति नु एवं नु कामयमान: संस्रति। यस्मात्कामयमान एवं संस्रत्यथ तस्मात्कामयमानो न कदित्संसरति॥

फलासक्तस्य हि गतिरुक्ता। अकामस्य हि क्रियानुपपत्ते: कामयमानो मुख्यत एव। कथं पुनरकामयमानो भवति? योडकामो भवत्यसावकामयमान:। क थमकामेतत्युच्यते— यो निष्कामो यस्मान्निर्गता: कामा: सोडयं निष्काम:। कथं कामा निर्गच्छन्ति? य आसकामो भवत्यास्त: कामा येन स आसक्तकाम:। कथमास्यन्ते कामा:? आत्मकामत्वेन। यस्मात्मैव नान्य: कामायितव्यो वस्त्वंतरभूत: पदार्थो भवति। आत्मैव अनंतरङ्गत्वात्कृत्स्न: प्रज्ञानघन एक- रसो नोर्ध्व न तिर्यङ्नाध आत्मनोऽन्यत्कामायितव्यं वस्त्वंतरम्। यस्स सर्व आत्मैवाभूतत्वेन कं पदार्थेच्छन्नुपानम्वीत वि नानीयाद, एवं विज्ञानकं काम- येत। ज्ञायमानो ह्यनित्यत्वेन पदार्थ: कामयितव्यो भवति। न चासावन्यो ब्रह्माविद आत्मकामस्यास्ति। य एवात्मकामतया आसक्तकाम: स निष्कामोड- कामयितव्योऽस्ति। न हि यस्स आत्मैव सर्व भवति, तस्यात्मा कामयितव्योऽस्ति। अनात्मा चान्य: कामयितव्य: सर्व चात्मैवाभूति न विप्र- किप्तदृशम्। सर्वात्मदर्शिन: कामयितव्याभावात्कर्मानुपपत्ते:॥

नित्यं दृशम्। सर्वात्मदर्शिन: कामयितव्याभावात्कर्मानुपपत्ते:॥ ये तु प्रत्यवायपरिहारार्थ कर्म कल्पयन्ति न ब्रह्मविदोडपि, तेषा नात्मैव सर्वे भवति। प्रत्यवायस्य निहसितव्यस्य आत्मनोडनन्यस्य अभिप्रेतत्वा- येन चाशनायाद्यत्यतीतो नस्थं प्रत्यवायासंबद्धो विदित आत्मा, तं वयं ब्रह्मावद्रूम:। नित्यमेव अशनायाद्यतीनिमात्मानं परयति। यस्माच्च जिहासितव्यम्- न्य- मुुपादेयं वा य।। परयति, तस्य कर्म न शक्रत एव संचन्धुम्। यस्यस्वब्रह्म- वित्तस्य भवत्येव प्रत्यवायपरिहारार्थ कर्मेति न विरोध:। अत: कामाभावाद- कामयमानो न जायते, मुख्यत एव ॥

तस्यैवमकामयमानस्य कर्मभावे गमनकारणाभावात्स्थाणावादया, नोत्कामन्ति नोर्ध्व कामनि देहात्। स च विद्वानिष्काम: आत्मकामत्येवे

४.४.६

बृहदारण्यकोपनिषत्

३८३

३८४

४.४.६

शांकरभाष्ययुक्ता

४.४.६

३८९

३८६

शांकरभाष्ययुता

[४.४.६

४.४.७

३८७

बृहदारण्यकोपनिषत्

चेनात्मज्योतिषा जगदव्याप्तमानं प्रज्ञानत्रं विज्ञानज्योतिष्मत् स दविश्राद्धन्ते। यः कामप्रश्नो विमोक्षार्थो याज्ञवल्क्येन वरो दत्तो जनकाय, सहेतुको बन्धमोक्षार्थलक्षणो दृष्टान्तदृष्टान्तिकभूतः स एव निर्णयः। सविस्तरो जनकयाज्ञवल्क्याख्यायिकारूपधारिण्या श्रुस्या। संसाराविमोक्षोपाय उक्तः प्राणिभ्यः इदानीं श्रुतिः स्वयमेवाह विद्यानिष्क्रियार्थं जनकनवमुक्तिमिति। कथं सोऽहमेवं विमोक्षतस्तव भगवते तुभ्यं विद्यानिष्क्रियार्थं सहस्रं ददामीति हैवं किलोवाचोक्तवान्जनको वैदेहः। अत्र कर्मात्मविमोक्षपदार्थे निर्णयने विदेहराज्यमात्मानमेव च न निवेदयति, एकदेशोक्त्वाविव सहस्रमेव ददाति ? तत्र कोऽभिप्राय इति॥

अत्र केचिद्वर्णयन्ति— अध्यात्मविद्यारासको जनकः श्रुतमप्ययं पुनर्मंत्रेः शुश्रूषति। अतो न सर्वमेव निवेदयति। श्रुत्वाऽभिप्रेतं याज्ञवल्क्यरुपुनरत निवेदयिष्यामिति हि मन्यते। यदिच छात्रैव सर्वे निवेदयामि, निवृत्ताभिलाषोऽयं श्रवणादिति मत्वा श्लोकान्न वक्ष्यतीति च भयाद्रिहसद्भदान्नुपपत्तेः। अर्थशेषोपपत्तेश्च। विमोक्षपदार्थे उक्तेऽप्यारमज्ञानसाधने, आत्मज्ञानशेषभूतः सर्वैषणापरित्यागः संन्यासार्हयोवक्तव्योऽप्यवशिष्टो विछिन्ने। तस्मात्सा चायुक्ता सत्यां गते। न च तत्स्तुनिमात्रंनिमित्यवोचाम। नन्वं सति ‘अत ऊर्ध्वं विमोक्षायैव’ इति वक्तव्यम्। नैष दोषः। आत्मज्ञानवदुप्रयोक्तृसंन्यासः पक्षे प्रतिपत्तुमवादात्तर्हि मन्यते। “संन्यसेन तनुं त्यजेत्” इति स्मृतेः। साधनस्वपक्षेऽपि न ‘अत ऊर्ध्वं विमोक्षायैव’ ज्ञाते प्रश्नमहान्ति, मोक्षसाधनभूतात्मज्ञानपरिपाकार्थत्वात्॥७॥

तदते श्लोका भवन्ति। अनु: पंथा विततः पुराणो मां स्पृष्टोऽनुवित्तो मयैव। तेन धीराः अपियन्ति ब्रह्माविदः स्वर्ग लोकमित ऊर्ध्वं विमुक्ताः॥८॥

तिपादका एने श्लोका भवन्ति। अनु: सृण्मः पंथा ह्यैवेत्यादितो विस्तीर्णे विस्तस्पष्टीकरणहेतुस्वाद्वा वितर: इति पाठान्तरान्मोक्षसाधनो ज्ञानमार्गः पुराणः

388

४.४.९

३८९

बृहदारण्यकोपनिषत्

390

शांकरभाष्ययुता

[484.11

४.४.१३

बृहदारण्यकोपनिषत्

३९१

३९२

शांकरभाष्ययुता

[४.४.१६

कालात्मा सर्वस्य जनिमतः . परिच्छेत्ता, यमपरिंच्छन्नरवीगैव वर्ततेडहोभि: | तज्ज्योतिरहं ज्योतिरादित्यादिज्योतिषामप्यवभास-

करवादायु:रित्युपासते देवा, अमृतं ज्योतिरतोऽन्यानुप्रयते, न हि ज्योति: | सर्वस्य हेतुज्योति:रायुः | आयुर्गुणेन यस्मादेवा: तज्ज्योतिरुपासते तस्माद-

युष्मन्नतस्त । तस्मादायु:कामं आयुर्गुणेनोपास्य ब्रह्मेत्यर्थ: ॥

यस्मिन्नपंच पंचजना आकाराश्र प्रतिष्ठित: | तमेव मन्य आत्मानं विद्वान्ब्रह्मामृतोऽमृतं ॥१७॥

किंच यस्मिन्न्यग्र ब्रह्माणि, पंच पंचजना गंधर्वादय: पंचैव संख्याता गंधर्वा: पितरो देवा असुरा रक्षांसि निषादपंचमा वा वर्णा, आकाराश्राद्यारु-

मारथ्यो यस्मिन्न्स्त्रत्रमोतं च प्रोतं च, यस्मिन्न्प्रतिष्ठित: | 'एतस्मिन्नु खल्वक्षरे गार्ग्याकाश:' इत्युक्तं । तमेवात्मानममृतं ब्रह्म मध्येऽहं न चाहमार्मानं ततोऽ-

द्वैतं जाते । किं तर्हि ? अमृतोऽहं ब्रह्म विद्वान्मृतोऽमृतवान्प्रेक्ष्ये न मृत्युडह-

मासं, तदुपगमाद्विद्वानहमृत एव ॥

प्राणस्य प्राणमुत चक्षुषश्चक्षुरुत श्रोत्रस्य श्रोत्रं मनसो ये

मनो विदुः | ते नचिकेतोयुब्बह्म पुराणमग्रयं ॥१८॥

किंच तेन हि चैतन्यात्मज्योति:रडभास्यमान: प्राण: आत्मभूतेन

माणिति, तेन प्राणस्यापि प्राण: स तं प्राणस्य प्राणम्। तथा चक्षुषोडपि चक्षुरुत श्रोत्रस्यापि श्रोत्रम् । ब्रह्माश्रत्यधिष्ठितानां इह चक्षुरादीनां

दर्शनादिसामर्थ्यं स्वतः काष्ठलोष्ठसमानी हि तानि चैतन्यात्मज्योति:-

शून्यानीति । मनसोऽपि मन इति ये विदुश्श्रुतिादियापारानुमितास्तिस्र्ंव

प्रत्यगात्मानं न विषयतं ये विदुस्ते निश्चिक्युर्निश्र्चयेन ज्ञातवन्तो ब्रह्म

पुराणं चिरंतनमग्रयमग्रे भवं । 'तद्विदात्मविदो विदु:' इति श्रुतौ दर्शने ॥

मनसैवानुद्रष्टव्यं नेह नानास्ति किंचन ।

मृत्यो: स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति ॥१९॥

तद्बुद्धिदर्शने साधनमुख्यते मनसैव परमार्थज्ञानसंस्कृतेन आचार्योपदेश-

पूर्वकं चानुद्रष्टव्यम् । तत्र च दर्शनविषये ब्रह्माणि नेह नानास्ति किंचन किं-

चिद्रूप । असंति नानात्वं, नानात्वमध्येप्यतिप्रत्ययाद्विध्यो । स मृत्युडमरणांश्रु

घरणमामोति । कोऽसौ ? य इह नानेव पश्योत । अविद्याध्यारोपणव्यतिरेकेण

४.४.१९

२०

२१

२१

294

४.४.२२

३९५

बृहदारण्यकोपनिषत्

जनकप्रश्नारंभे 'कतम आत्मेति योडयं विज्ञानमयः प्राणेषु' इत्यादि । एतदुक्तं भवति— योडयं विज्ञानमयः प्राणेश्चत्वादिना वाक्चेतनप्रतिपादितः स्वय ज्योतिरात्मा, स एष कामकर्माविधानाननात्मधर्मत्वप्रतिपादनद्वारेण मोक्षतः परमात्मभावमापादितः पर एवायं नान्य इति । एष स साक्षान्मोक्षान्नारमेयुक्तः । योडयं विज्ञानमयः प्राणेष्वति यथारुच्यानार्थ एव । य एषाडन्तर्हृदये हृदयपुंडरीकमध्येय य एष आकाशो बुद्धिविज्ञानसंश्रयः, तस्मिन्नाकाशे बुद्धिविज्ञानसहिते शेते निमित्त । अथवा संप्रसादकाले डन्नहदृये य एष आकाशः पर एवात्मा निरुपाधिको विज्ञानमयस्य स्वस्वभावः, तस्मिन्स्वस्वभावे परमात्मन्याकाशाश्रयेय शेते । चतुर्थ एतद्वारुच्यात 'केषु तदड्भूत' इत्यस्य प्रतिवचनत्वेन । स च सर्वस्य ब्रह्मेंद्रदेवेशी । सर्वो यस्मिन्वशे वर्तते । उक्तं च 'एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने' इति । न केवलं वशी, सर्वस्येशानः ईशिताऽ च बलवद्रपभृतामनाम । ईशितृत्वं च कदाचिज्जातिरुतं यथा राजकुमारस्य बलवत्तरानपि भृत्यान्स्पति, तद्वन्मा भूदित्याह— सर्वस्याधिपतिः अधिष्ठाय पालयिता स्वतंत्र इत्यर्थः । न राजपुत्रदमात्यादिभूत्यनत्र । त्रयमप्येतद्वशित्वादि हेतुहेतुमद्रुपम् । यस्मात्सर्वस्येशानः, ततोऽसौ सर्वेश्वर्येशानः । यो हि यस्मिष्ठाय पालयति स तं प्रति एवार्त प्रसिद्ध । यस्माच्च सर्वस्येशानः, तस्मात्सर्वस्य वशीति । किंचान्यत्स एंभूतो ह्यस्तर्ज्योति: पुरुषो विज्ञानमयो न साधुना शास्त्रविहितेन कर्मणा भूयान्भवति, न वर्धते पूर्वावस्थातः केनचिद्रपेण । नो एव शास्त्रप्रतिषिद्धेनाऽसाधुना कर्मणा कनीयानरुत्तरो भवति, पूर्वावस्थातो न हीयत इत्यर्थः । किंच सर्वो यस्मिँष्ठानपालनादि कुर्वन्रपि न प्रहीप्डारुतने धर्माधर्माव्येन युज्यते । अस्यैव तु कथम तभाव इति उच्यते— यस्मादेष सर्वेश्वरः सनकर्मणोऽपि विशितुं भवत्येव शीलमस्य, तस्मान कमेणाऽसंघध्यते । किंचैष भूताधिपतिरभ्यादिस्तं बपर्यंतानां भूतानामधिपतिरित्युक्तार्थ पदम् । एष भूतानां तेषामेव पालयिता रक्षिता । एष सेतुः । किंविशिष्ट इत्याह— विधरणो वर्णाश्रमादिव्यवस्थाया विधारयिता । तदाह— एषां भूरदीनां ब्रह्मीलोकांतानां लोकानामसंभेदायासंभिन्नमर्यादायै । परमेश्वरेण सेतुबदविचार्यमाणा लोकाः संबिन्नमर्यादाः स्युः । अतो लोकानामसंभेदाय सेतु-

296

[ ४.४.२२

शांकरभाष्ययुता

भूतोडयं परमेश्वरो, यः स्वयंज्योतिरात्मैव। एवम्वितरस्य वशीत्यादि ब्रह्मविद्याया: फलमेतन्निर्दिष्टम्। ‘किं ज्योतिरयं पुरुष:’ इत्येवमादिषु पाठंकविहितायामेतस्यां ब्रह्मविद्यायामेवफलायां काम्येकदेशवर्जितं नित्यं कर्मकांडं तादर्थैैन विनियुज्यते। तत्कथंमित्युच्यते-- तमेतमेवंभूतमौपनिषदं पुरुषं वेदानुवचनेन मंत्रब्राह्मणाध्ययनन नित्यस्वाध्यायलक्षणेन विविदिषन्ति वेदितुमिच्छन्ति। के? ग्राह्मणा:। ब्राह्मणग्रहणमुपलक्षणार्थम्। अविशिष्टो इाधिकारख्याणां वर्णानाम्। अथवा कर्मकांडेन मंत्रब्राह्मणेन वेदानुवचनेन विविदिषन्ति। कथं विविदिषन्तीत्युच्यते यजेनेत्यादि॥

ये पुनर्मंत्रब्राह्मणलक्षणेन वेदानुवचनेन प्रकाश्यमानं विविदिषन्तीति व्याचक्षते, तेषामारण्यकमात्रमेव वेदानुवचनं स्यात्। न हि कर्मकांडेन पर आत्मा प्रकाश्यते। ‘तं त्वौपनिषदं’ इति विशेषश्रुते:। वेदानुवचनेनेति च आहोस्वित्प्रतिवेधार्थमस्तीत्यभिप्रेत्यैवं वचनम्। न च तदेकदेशात्सगो युक्तः। ननु स्वतःकेष्वपि उपनिषद्जुमित्येकदेशत्वं स्यात्। न। आद्याध्यायारम्भणेडविरोधाद्समलपक्षे नैष दोषो भवति। यदा वेदानुवचनशब्देन नित्य: स्वाध्यायो विधीयते तदौपनिषदपि गृहीतैवैति वेदानुवचनशब्दैैंकदेशो न परित्यक्को भवति। यज्ञादिसहपाठाच्च। यज्ञादीनि कर्माणि पृथक्प्रयुक्‍तेषां वेदानुवचनशब्दं प्रयुक्ते। तस्मात्कर्मैव वेदानुवचनशब्देनोच्यते गम्यते। कर्म हि नित्यस्वाध्याय:॥

कथं पुनर्नित्यस्वाध्यायादिभि: कर्मभिरात्मानं प्रकाशयन्ति यथोupanिषद:। नैष दोष:। कर्मणाां विशुद्धिहेतुत्वात्। कर्मभि: संस्कृता हि विशुद्धात्मान: शक्तिमन्त्र गन्तुमुपनिषद्भ्र काशितमप्रतिबंधेन वेदितुम्। तथा ह्याथर्वणे-- ‘विशुद्धसर्ववस्तुतु तं पश्यते निष्कलं ध्यायमान:’ इति। स्मृतिश्श-- “ज्ञानमुत्पद्यते पुंसां क्षयात्पापस्य कर्मण:” इत्यादि।

कथं पुनर्नित्यानि कर्माणि संस्कारार्थान्येव आगम्यते। “स ह वा आत्मयाजी यो वेदेँ मेधनेनां संस्क्रियते हँदं मेधनेनांगमुपर्धीयते” इत्यादिश्रुते:। सर्वेषु च स्मृतिशास्त्रेषु कर्माणि संस्कारार्थान्येव आखक्षते “अष्टाचत्वारि-शत्संस्कारा:” इत्यादिषु। गीतासु च— “यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनी-षिणां” इत्यादिषु॥

४.४.२२

३९७

बृहदारण्यकोपनिषत्

षिणाम् । सर्वेऽङ्ग्येते यज्ञाविदो यज्ञकपितकल्पा: ।'' इति । यज्ञेनेति द्रव्ययज्ञा ज्ञानयज्ञाश्च संस्कारार्था: । संस्कृतस्य च विशुद्धस्य त्वत्तः अप्रतिगंधेन भविष्यति । अतो यज्ञेन विविदिषान्त । दानन । दानमपि पापः क्षयहेतुत्वाद्दर्मचोदितहेतुत्वाच्च । तपसा, तप इत्यविशेषेऽ रुचिरचांद्रायणदर्शात्तौ विशेषणमनाशकिनोति । कामानशनमनाशकं न तु भोजननिवृत्तिः भोञ्जननिवृत्तौ प्रियते एव नात्मवेदनम् । वेदानुवचनयज्ञदानैःशब्देन सर्वमेव नित्यं कर्मोपलक्ष्यते । एवं काम्यवार्जितं नित्यं कर्मजातं सर्वमात्मज्ञानोत्तप्तिद्वारेण मोक्षसाधनत्वं प्रतिपद्यते । एवं कर्मकांडेनास्य एकवाक्यतावगतिः । एवं यथोक्तेन न्यायेन एनमेवात्मानं विदित्वा यथाप्रकाशनं मुनिर्भवति, मननान्मुनिरियोग भवत्यर्थः । एतमेव विदित्वा मुनीर्भवते नान्यम् । नन्ववेदनेऽपि मुनीत्वं स्यात् कथं तदर्थ्यत एतमेवति ? बाहं, अन्यवेदनेऽपि मुनीर्भवेत् । किंवान्यवेदने तु मुनीरेव स्वार्थिक तर्हि, काम्यापि भवति: । एतद्वौपनिषदं पुरुपं विदित्वा मुनेरिव स्थानं तु कर्मा । अतोऽसाधारणं मुनेत्वं विवक्षितमस्येत्यवधारयति एतमेवति । एतस्मिन्निह विदिते केन कं पथेयदि- त्येवं क्रियासंभवोऽनमननमेव स्यात् । किंच एतमेवात्मानं स्वं लोकमिच्छन्तः प्रार्थयन्तः प्राज्ञिनः प्रवजनशीला: प्रवजन्ति प्रकर्षेग वजन्न्, सर्वाणि कर्माणि संन्यस्यन्ति । यथार्थः । एतमेव लोकमिच्छन्तः इत्यवधारणाद्वाह्यलोकोत्कर्षयपेक्ष्यत पारिव्राज्येऽधिकार इति गम्यते । न हि गंगाद्वारं प्रतिपत्सुः काशीदेशानिवासी पूर्वाभिमुखः प्रैति । तस्माद्वाह्यलोकत्राचर्येण पुत्रकर्मोपरबध्वाविद्या: साधनम् । "पुत्रेणायं लोको जघयो नान्येन कर्मणा" इत्यादिश्रुते: । अतस्तदर्थीभे: पुत्रादिसाधनं प्रस्थारल्याय न पारिव्राज्यं प्रतिपत्तुं युक्तम् । अतःसाधनत्वाद्गारत्रिवाज्यस्य । तस्मादेतमेव लोकमिच्छन्तः प्रवजन्तीति युक्तमवधारणम् । आत्मलोकप्राप्तिद्द अविद्यानिवृत्तौ स्वाह्मण्यवस्थानेव । तस्मादात्मानं चेल्लोकमिच्छति यः, तस्य सर्वक्रियोपपर्म एवं आत्मलोकसाधनं मुख्यमंतरंगम् । यथा पुत्रादिरेव बाह्यलोकत्रयस्य । पुत्रादिकर्मण आत्मलोकं प्रत्यसाधनत्वात् । असंभवनं च विरुद्धत्वमवोचाम । तस्मादात्मानं लोकमिच्छन्तः प्रजजन्त्येव, सर्वक्रियाभ्यो निर्हेतेश्रेवेत्यर्थः । यथा च बाह्यलोकबयार्थिन् पतिनियतानि पुत्रादीनि

398

4.4.22

शांकरभाष्ययुता

साधनान्ते विहितानि, एवमात्मलोकार्थिन: सर्वेषणानिवृत्तिः पारिब्राज्यं ब्रह्मविदो विरध्यायत एव । कुतः पुनस्ते आत्मलोकार्थिन: प्रव्रजन्त्येवेत्युच्यते । तत्र अर्थवादवाक्यरूपेण तदुं दर्शयति । एतद् हि स्म वै तत् । तदेतत्पारिब्राज्ये कारणमुच्यते—हि स्म वै किं पूर्वेषां तद्विद्वांसाम् आत्मज्ञां: प्रजां कामयेरहि-विद्यां च । प्रजोपलक्षिं हि त्रयमेतद्वालोकत्रयसाधनं निर्दिश्यते प्रजामिति । प्रजां किं ? न कामयन्ते । पुत्रादिलोकत्रयसाधनं नानुतिष्ठन्तीत्यर्थः । न तु परब्रह्मदर्शनमनुतिष्ठन्त एव । तदलाद्धे ह्यत्स्थानम् । न । अपवादात् । 'ब्रह्म तं परादाद्योऽन्यत्रात्र्मनां ब्रह्म वेद' 'सर्वे तं परादात्' इत्यपब्रह्मदर्शनमध्यपपद्य एव । अपरब्रह्मणोऽपि सर्वमध्यान्तर्भावात् । 'यत्र नान्यत्पश्यति' इति च । पूर्वापरचोद्यान्तरदर्शनप्रतिषेधाच्च 'अपूर्वमनपरमनन्तरमचौ' इति । 'तस्मिन् कं पश्चाद्विजानीयात्' इति च । तस्मान्न आत्मदर्शनस्य निरेकणाल्यत् क्रथ्य-नकारणमपेक्षते ।

कः पुनस्तेषामभिप्राय इत्युच्यते—किं प्रयोजनं फलं साध्यं कारिष्यामः प्रजया साधनेन । प्रजा हि बाल्लोकसाधनं निःश्रिता । स च न चादल्लोको नास्त्यस्माकमात्मव्यतिरिक्तः । सर्वे ह्यस्माकमात्मभूतमेव, स्वस्य च वयमस्म-भ्राताः । आत्मा च नः आत्मत्वादेव न केनाचेत्साधनेनोत्पाद्य आप्यो विकार्यः संस्कार्यो वा । यदृश्यात्मयाजिनः संस्कारार्थ कर्म्मेति, तदपि कार्यंणासमर्दशन-विषयमेव । इदं मे तत्सकाश्यते इत्यंगगितवादिश्वणात् । न हि विज्ञानघ-नैकरसन्नैरन्तर्यदर्शनः अंगांगिसंस्कारोपधानदर्शन संभवति । तस्मान्न किंचिज्जा-दिसाधने: कारिष्यामः । अविदुषां हि तत्सजातिसाधने: कतथ्यं फलम् । न हि । मृगतृष्णिकामुदकपानाय तदु दकर्री प्रवृत्ता इति तत्रोषरमात्रमुदक-मावं पश्यतेsडपि प्रवर्त्तियुक्ता । एवमस्माकमपि परमार्थात्मलोकदर्शिनोः प्रजा-दिवाय । साध्ये मृगतृष्णिकादेशमेधिविदर्शनाविषये न प्रवर्त्तियुकेत्यामेष्यः ।

तत्तदुच्यते—येषामस्माकं परमार्थदर्शिनां नः अयमात्मा भ्राजनायादिविनि उक्तः साधनात्युभयामविकार्योऽयं लाकः फलमभिप्रेतम् । न चास्यात्मनः स ध्येयसाधनादिस्वरूपध्यवसानमुक्तं किंचिदेव तत्कृतम् । स्वाध्यस्य हि साधनान्वेषण क्रियते । असाध्यस्य साधनान्वेषणाया हि जल-

४.४.२२

३९९

800

४.४.२२

बृहदारण्यकोपनिषत्।

४०१

कर्माणि भस्मीकरोति। 'प्रथैधांसि समित्प्रोदग्रिः' इत्यादिस्मृतेः। शरीरान्भस्मीकर्तु उपभोगेनैव क्षयः। अतो ब्रह्मविद्‌कर्मसंचंधी ॥२२॥

एष नित्यो माहिमा ब्राह्मणस्य न वर्धते कर्मणा नो कनीयान्। तस्यैव स्यात्पदावित्तं विदित्वा न लिप्यते कर्मणा पापकेनैन्ते। तस्मादेवंविच्छान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः समाहितो भूत्वात्मन्येवात्मानं पश्यति सर्वमात्मानं पश्यति नैन्नं पाप्मा तरति सर्वे पाप्मानं तरति नैन्नं पाप्मा तपति सर्वे पाप्मानं तपति विपापो विरजोऽविचिकित्सो ब्राह्मणो भवत्येष ब्रह्मलोकः सम्राडेनं प्रापितोऽस्मीति होवाच याज्ञवल्क्यः। सोडहं भगवते विदेहान्ददामी मां चापि सह दास्यायेत

तदेतद्‌ब्राह्मणेनोक्तं च मंत्रेणाभ्युक्तं प्रकाशिनम्। एतिनेत्यादिलक्षणो नित्यो माहिमा। अन्य तु माहिमानः कमरुना इहान्यतः। अयं तु तद्विलक्षणो महिमा। स्वाभाविकत्वान्नित्यो ब्राह्मणो ब्राह्मणस्य त्यक्तसर्वपणस्य। कुतोऽस्य नित्यत्वामिति हेतुमाह—कर्मणा न वर्धते शुभलक्षणेन कुतन वृद्धिलक्षणां विक्रियां न प्राप्नोति। अशुभेन कर्मणा नो कनीयानपक्षयलक्षणां विक्रियां प्राप्नोति। उपचयापचयहेतुभूता एव हि सर्वा वाक्य इत्येताभ्यां प्रातिपिध्यन्ते। अतोड‌विक्रियत्वान्नित्य एम महिमा। तस्मात्तस्यैव महिम्नः स्वरूपपदं तस्य पदस्य वेदिता। पद्यने गम्यते ज्ञायत इति माहिम्नः स्वरूपपदं तस्य पदस्य वेदिता। किं तहपद‌वेदननेन स्यादित्यच्यते—तं विदित्वा माहिमानं न लिप्यते न संचध्यते कर्मणा पापकेन धर्माधर्मलक्षणेन। उभयमपि पाप कमेव विदुषः।

यस्मादेवंकरमसंचंधी एष ब्राह्मणस्य महिमा नेति नेत्यादिलक्षणः, नतृष्णतो निवृत्तः, उपशान्तः, तथा दान्तो‌न्तःकर-णतृष्णतो निवृत्तः, उपरतिः सर्वैषणाविनिर्मुक्तः, संन्यासो, तितिक्षुः इन्द्रियान्तः-करणचलनुपायैः शय ऐकाग्र्यरूपेण समाहितो भूत्वा। तदेतदुक्तं पुरस्तात् 'चार्ं च पाण्डिंयं च निर्विद्य' इति। आत्म-नयेन स वे कार्यकरणसंघाते आत्मानं पश्यति। तत्र किं तदवन्मात्रं परिच्छिन्नं? नेत्युच्यते—सर्व समस्तमात्मनैव पश्यति, नान्ह-

२६

402

4.4.23

४.४.२५

४०३

ब्रह्मा-हृति

३५

404

[4.5.1

शांकरभाष्ययुता

आगमप्रधानेन मधुकांडेन ब्रह्मतत्त्वं निर्धारितम्‌। पुनस्तस्यैव उपपत्ति-

प्रधानेन याज्ञवल्कीयेन कांडेन पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहं रूषा विगृहीतवादेन विचारितम्‌। शिष्याचार्यसंबंधेन व पष्टे प्रश्नप्रतिवचनन्यायेन सविस्तरं विचार्योपसंहतम्‌ ।

अथेदानीं निगमनुसंधानं मैत्रेय्याऽऽब्राह्मणमारभ्यते। अयं च न्यायो वाक्यको-

विदेः परिगृहीतो— 'हेतूपदेशात्प्रतिज्ञाया: पुनर्वचनं निगमनं' इति । अथवा आगमप्रधानेन मधुकांडेन यद्मृतत्वसाधनं ससंन्यासमात्मज्ञानमभिहितं, तदेव तर्केणाऽप्यमृतत्वसाधनं ससंन्यासमात्मज्ञानमधिगम्यते । तर्कप्रधानं हि याज्ञव-

ल्कीयं कांडम्‌। तस्माच्छास्त्रतर्काभ्यां निश्चितमेतदात्मज्ञानं ससंन्यासं अमृतत्वसाधनामिति । तस्मात्‌ शास्त्रश्रद्धावाद्रि: अमृतत्वप्राप्तिप्रसुभि: एतत्प्रति-

पत्तव्यमिति । आगमोपपत्तिभ्यां हि निश्चितोऽर्थ: श्रद्देयो भवत्यग्रविचारा-

रदिते । अक्षराणां तु चतुर्थे यथा ध्याय्यातोऽर्थे;, तथा प्रतिपत्तव्योऽत्रापि ।

नान्यक्षराण्यन्वकार्थानि तानि न्यार्कव्यास्याम: ॥१॥

अथ ह याज्ञवल्क्यस्य द्वे भार्ये बभूवतुरमित्रेयी च कात्यायनी च तयोर्ह मैत्रेयी ब्रह्मवादिनी बभूव स्त्रीप्रज्ञैव तर्हि कात्यायन्यथ ह याज्ञवल्क्योऽनयाद्वृत्तमुपाकारिष्यन्‌ ॥१॥

अयेतिहेतूपदेशान्तरप्रदर्शनार्थ: । हेतुप्रधानाने हि शाक्यान्यतीतानि । तदनंतरमागमप्रधानेन प्रतिज्ञातोऽर्थो निगम्यते मैत्रेय्याऽऽब्राह्मणेन । ह-शब्दो वृत्ताव्ययोतक: ।

याज्ञवल्क्यस्यैष्य: किल द्वे भार्ये बभूवतुरास्तां, मैत्रेयी च नामत एकाऽपरा कात्यायनी नामत: । तयोरभियोगेर्मैत्रेयी ह किल बभूव-

दिनी ब्रह्मवादनशीला बभूव आसीत‌ । श्रीपज्ञा, धियं योचिता सा श्रीपज्ञा, सैव यस्या: प्रज्ञा गृहश्रयोजनावैपणालक्षणा सा श्रीपज्ञैव तर्हि तस्मिन्काले आसीत्कात्यायनी ।

अथैवं सति ह किल याज्ञवल्क्योऽनयत्‌ पूर्वस्माद्वार्इष्यलक्षणात्‌ क्षणात्‌ वृत्तात्‌ पारित्राज्यलक्षणं वृत्तमुपकारिष्यन्ुपचिकीर्षु: सन्‌ ॥

मैत्रेयीति होवाच याज्ञवल्क्य: प्रवाजिष्यन्बा अरेऽहमस्मा-

त्स्थानादस्मि हंत तेडनया कात्यायन्याडन्तं करवाणीति ॥२॥

हे मैत्रेयीति जिज्ञासा भार्यामंत्रयामास । आमंत्र्य चोवाच ह— प्रव-

जिष्यन्‍पारे ब्रडिय कात्यायन्व अरु मैत्रेय्यसम्प्रदानाद्धर्‌ईष्यादमस्मि भवामि ।

मैत्रेय्यन्‍जानीहि माम्‌। हंतेच्छासि यदि, तेडनया कात्यायन्याडन्तं करवाणी-

४.५.२

४०६

४.५.११

बृहदारण्यकोपनिषत्

४०७

408

४.५.१५

बृहदारण्यकोपनिषत्

४०९

तदेतावदेवेति विज्ञेयं तव्या, इति हैवं किलामृतत्वसाधनमात्मज्ञानं प्रियायै भार्यायै उक्त्वा याज्ञवल्क्य: कि रुतवान्यत्पूर्व प्रतिज्ञां 'प्रव्रजिष्यन्नारम्भ' इति तच्चकार विज्ञहार प्रव्रजनवा.नित्यार्थ:। परिसमाप्ता बह्वृचिया संन्यासपर्यवसाना। एतावानुपदेश:, एतदूद्दानुशासनं, एषा परमनिष्ठा, एष पुरुषार्थकर्तव्यान्त इति॥

इदानीं विचार्यते शास्त्रार्थविवेकप्रतिपत्तये। यत आकुलान् हि वाक्यानि दृश्यन्ते 'यावज्जीवमश्विमेधं जुहुयात्' 'यावज्जीवीं दर्शपूर्णमासाभ्यां यजेत' 'कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेच्छतं समा:' 'एतद् वै जरामर्य सत्न यदाग्निहोत्रम्', इत्यादीनि एकाश्रम्यज्ञानपकानि। अन्यानि च आश्रमान्तरप्रतिपादकानि वाक्यानि 'विदिश्वा ह्युत्थाय प्रव्रजन्ति' 'ब्रह्मचर्य समाप्य गृही भवद् गृहाद् द्वा भृत्वा प्रव्रजेत्' 'यदि वेतरथा ब्रह्मचर्यादेव प्रव्रजेद् गृहाद् वा नाद्या' इति, 'द्वावेव पन्थानावनुनिष्क्रान्ततरो भवत: क्रियापथैव पुरस्तात् संयमस्थ तयो: संन्यास एवातिरेचयति' इति, 'न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेनैके अमृतत्वमानशुः' इत्यादीनि। तथा स्मृतयश् 'चतुराश्रमवण्प्रनन्ति' 'अविशीर्णब्रह्मचर्यो यौवन-च्छेतमावसेत्' 'तस्याश्रमविकलमेके ब्रुवन्ति' तथा—'वेदानधीत्य ब्रह्मचर्येण पुत्रपौत्रानिच्छेत्वावनार्थ पितॄणां। अश्वमेधाय विधिवच्छ्रयजो वन् प्रव्र-इयाद् मुनिर्ब्रूषेत्'। 'प्रजापत्यां निरुप्येष्ट सर्ववेदमदक्षिण.म्। आत्मन्यस्मारोप्य ब्राह्मण: प्रवजेद् गृहात्' इत्याद्या:॥

व्यानि शतश: उपलब्धान्ते इतरतरविरुद्धानि। आचारस्थ तद्विद्विदाम्। विप्रतिप-तिषु शिष्टाचारप्राप्तपचूर्णा बहुविदामपि। अतो न शक्यते शास्त्रार्थो मंदबुद्धिविभाग: शाक्यते डवधारयितुम्। तस्मादेषां विषयविभागज्ञानाय यथोद्दिसा-मध्येऽ विचारीयिष्याम:॥

यावज्जीवश्रुत्यादिवाक्यानाम् अन्यार्थासंभवात् क्रियावसान एवं वेदार्थ:। 'तं यज्ञपात्रैर् दहन्ति' इत्यन्त्यकरमश्रवणात् जरामर्यश्रवणाच्च। लिङ्गाच्च 'भस्म-न्तं शरीरं' इति। न हि पारिव्राज्यपक्षे ब्रह्मान्नता शरीरस्य स्यात्। स्मृतिश्व 'निषेकादिर् अशानान्तो मन्त्रै: त्रै: स्योदितो विधि:'। तस्म शास्त्रेऽधिकारे स्मृतिज्ञ-

410

४.५.१५

बृहदारण्यकोपनिषत्

४११

साधनमात्मज्ञानं अभ्युपगतं युक्तं। तुल्यप्रामाण्यादुभयत्र। यथेयं कि स्यात्? सर्वकर्महेतुपरमद्कृत्वादात्मज्ञानस्य विद्योदिते कर्मनिवृत्तिः स्यात्। द्वारादिसंबंधानां नावद्विरहादेकर्मणां भेदबुद्धिविषयसंपादनाकारसाध्यत्वम्। अन्यबुद्धिपरिच्छेद्यास्त्वग्न्यादिदेवताः संप्रदानाकारभूतामंतरेण न हि तत्कर्म निर्वर्त्यते। यया हि संप्रदानाकारकचदृश्य संप्रदानाकारकं कर्म साधत्वेनोपादिश्यते सैह विद्यया निवर्त्यते 'न्योऽसावन्योऽहमस्मीति न स वेद्' 'देवास्तं परादुर्योऽन्यत्रात्त्मनो देवानेवेद' 'मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति' 'एकधैवानुद्रष्टव्यं' 'सर्वमात्मानं पश्यते' इत्यादिश्रुतिभिः। न च देशकालनिमित्ताद्यपेक्षत्वं, व्यवस्थितात्मवस्तुविपयत्वादात्मज्ञानस्य। क्रियायास्तु पुरुषतद्वात्स्यादेशकालनिमित्ताद्यपेक्षत्वम्। ज्ञानं तु वस्तुन्त्रत्वात्। यथाडSसिरुज्ञ आकाशोदर्मूर्त इति, तथा आत्मविज्ञानमपि।

नन्वेवं सातेः प्रमाणत्वस्य कर्मविधानिरोधः स्यात्। न च तुल्यप्रामाण्योः रितरेतरनिरोधो युक्तः। न। स्वाभाविकभेदबुद्धिमात्रानिरोधकत्वात्। न हि विध्यततरनिरोधकत्वादात्मज्ञानं, स्वाभाविकभेदबुद्धिमात्रं निरुणाद्धि। तथापि हेत्वपहारात्कर्मानुपपत्तेः विधिनिरोध एव स्यादिति चेत्। न। कामप्रतिषेधकाम्यप्रवृत्तिनिरोधवददोषात्। यथा स्वर्गकामो यजेतेऽति स्वर्गसाधने यागे प्रवृत्तस्य कामे विहते काम्यविधिरुद्धो भवति। न चैतावता कामप्रतिषेधविधिना काम्यविधेः अनर्थकत्वज्ञाना-स्तस्यनुपपत्तेः, एवं प्रामाण्यानुपपत्तिरिति चेत्। अननुष्ठातुरभावात् अनुष्ठानविध्यनर्थक्यात् अश्नामाण्यमेव कर्मविधीनामिति चेत्। न। प्रागात्मज्ञानात्क्रियाकारकफलभेदविज्ञानस्य प्रागात्मज्ञानात्कर्महेतुत्वमुपपद्यत एव। यथा कामविषये प्राकाम्यकर्मप्रवृत्तिहेतुत्वं स्यादेव स्वर्गादिच्छयाः स्वाभाविक्याः, तद्वत्। तथा सातेऽनर्थार्थो वेद इति चेत्। न। अर्थानर्थयोरभिप्रायांतरत्वात्। मोक्षमेकं वर्जयित्वा अन्यस्यावियाविषयत्वात्। पुरुषाभिप्रायांतरं च स्थानर्थः। मरणादिकाम्योऽपि दर्श-नात्। तस्मात्

४१२

४.५.१५

शांकरभाष्ययुता

द्यावदात्मज्ञानविधेराभिमुख्यं, तावदेव कर्मविधय:। तस्मात्न आत्मज्ञानसहभावित्वं कर्म गामित्यत: सिद्धं आत्मज्ञानमेवामृतत्वसाधनं 'एतावदरे खल्वमृतत्वं' इति। कर्मनिरपेक्षत्वाज्ज्ञानस्य। अतो विदुपसनावत्पारिब्राज्यं सिद्धं, संप्रदानादिकर्मकारकजात्यादिशून्याविक्रियग्रहणात्महदप्रतिष्ठितिमात्रेण वचनमंत्रेणापि उक्तंन्यायत:।

तथाच व्यास्यग्रातमेतत्- 'येषां नो डयमात्मायं लोक:' इति हेतुवचनेन, पूर्वे विद्वांस: प्रजाकामस्समाना ह्युक्तितिष्ठन्तीति पारिब्राज्यं विदुषामात्मलोकवबोधादेव। तथाच विविदिषोरपि सिद्धं पारिब्राज्यम्। 'एतमेवारमनं लोक- मिच्छन्त: प्रवजन्ति' इति वचनात्। कर्मणां चाविद्वद्विद्रियत्वमवोचाम। अविद्याविषये च उत्पत्त्यादिविकारसंस्कारार्थानि कर्माणि त्वत: आत्मसंस्कारद्वारेण आत्मज्ञानसाधनत्वमपि कर्मणामवोचाम, यज्ञादिभिरिविधिपन्तीति।

अथव सति आविद्यद्वयाश्रयणाश्रितश्रमकर्मणो चलाकुलाविचारणायां, आत्मज्ञानोत्पादनं प्रति यमप्रधानानां अमानित्वादीनां मानसां च ध्यानज्ञानवैराग्यादीनां संनिपत्योपकारकत्वम्। हिंसारागद्वेषादिहेतुयात् बहुकृिष्टकर्मविमिश्रिता इतरै:, इत्यत: पारिब्राज्यं मुमुक्षूणां प्रशंसन्ति—'त्याग एव हि सर्वेषामु- क्तानामपि कर्मणाम्। वैराग्यं दुरतरेतस्य मोक्षस्य परमोडवधि:'।। 'किं ते धनेन किं तु बंधुभिस्ते किं ते द्वारैराहण यो मरिष्यसि। आत्मानमन्तविच्छ गुहां प्राविष्टं पितामहास्ते हक गत: शिताच'। एकं सांख्ययोगशास्त्रेषु च संन्यासो ज्ञानं प्रति प्रत्यासत्र उच्यते। कामप्रवृत्त्यभावाच्च। कामप्रवृत्तेरिह ज्ञानप्रतिकूलता सर्वशास्त्रेषु प्रसिद्धा। तस्माद्विरकस्य मुमुक्षो: विनापि ज्ञानेन 'ब्रह्मचर्यादेव प्रवजेत्' इत्यजुपपन्नम्।

ननु सावकाशत्वादनित्यविषयमेतदित्युक्तं, यावज्जीवश्रुत्युपरोधात्। नैष दोष:। नितरां सावकाशत्वाद्यावर्ज्जीवश्रुतीनाम्। अविद्वत्कामिकर्तव्यता त्वोचाम सर्वकर्मनाम्। न तु निरपेक्षमेव जीवननिमित्तमेव कर्तव्यं कर्म। प्रायेण हि पुरुपा: कामबहुला:। कामश्र अनेकविषयो डनेकर्मवाधनसाध्यश्र । अनेकफलसाधनानि च वैदिकानि कर्माणि दारादिसंबंधपुरुषकर्तव्यानी, पुन: पुनरुनुष्ठीयमानानि बहुफलानि ऋष्यादिवत् व्रतशतेन च गाईस्थ्य- वाडरण्ये वा। अतस्तदपेक्षया यावज्जीवश्रुतय:। 'कुर्वन्त्वेवेह कर्माणि' इति च

४६१

495

5.1.1

416

[ 5.1.1 ]

शांकरभाष्ययुता

५.१.११

४१७

२६

418

शांकरभाष्ययुता

[ ५.१.१

५.११.१

५.११.२

420

शांकरभाष्ययुता

[५.२.१

५२३

४२१

५.२.—

४२२

5491

424

४२६

[५.६.१

५.६.—

५.७.—

४२८

[५.१०.१

शांकरभाष्ययुता

आदित्यमागच्छाति तस्मै स तत्र विजिहीते यथा लंबरस्य खं तेन स ऊर्ध्व आक्रमते स चंद्रमसमागच्छाति तस्मै स तत्र विजिहीते यथा दुंदुभे: खं तेन स ऊर्ध्व आक्रमते स लोकमागच्छत्यशोकमहिमं तस्मिन्वसति शाश्वती: समा: ॥१॥ इति

दशमं ब्राह्मणम् ॥

सर्वेपामस्मिन्पकरणे उपासनानां गतिरियं फलं चोच्यते-- यदा वै पुरुषो विद्वान्समालोकात्मेति शरीरं परित्यजति, स तदा वायुमागच्छति, वायु: स्तामितो डभेद्यास्तिष्ठति । स वायुसतत्र स्वात्मनि तस्मै संपाताय विजिहीते स्वातमवायवान्निगमयाति च्छिद्रंकरotyātmānamitvartha: । किंपरिमाणं छिद्रमिति । उच्यते-- यथा रथचक्रस्य खं छिद्रं प्रसिद्धपरिमाणम् । तेन च्छिद्रेण स विद्वानूर्ध्व आक्रमते ऊर्ध्व: संगच्छति स आदित्यो ब्रह्मलोकं जिगमिषोर्मागानिरोधं कृत्वा स्थित: । सोडप्येवविदे उपासकाय द्वारं प्रयच्छति । तस्मै स तत्र विजिहीते । यथा लंबरस्य खं वादितृविशोषस्य च्छिद्रपरिमाणम् । तेन स ऊर्ध्व आक्रमते, स चंद्रमसमागच्छति । सोडपि तस्मै तत्र विजिहीते । यथा दुंदुभे: खं प्रसिद्धं तेन स ऊर्ध्व आक्रमते, स लोकं प्रजापतिलोकमागच्छति । किंवि-

शिष्टम्? अशोकं मानसेन दुःखेन विरर्जितमित्येतत् । अहिमं हिमवर्जितं शारीरदु:खवर्जितमित्यर्थ: । तं प्राप्य तस्मिन्वसति शाश्वतर्नित्या: समा: संवत्सरानित्यर्थ: । ब्रह्मणो बहून्कल्पान्वसतीत्यतत् ॥ इति दशमं ब्राह्मणम् ॥

एतद्‌दै परमं तपो यद्‌व्याहितस्तिष्ठते परमं हैव लोकं जयति य एवं वेदैतद्‌दै परमं तपो यं प्रेतमरण्यं हरन्ति परमं हैव लोकं जयति य एवं वेदैतद्‌दै परमं तपो यं प्रेतमग्राच्छ्यादधाति परमं हैव लोकं जयति य एवं वेद ॥१॥ इति एकादशां ब्राह्मणस् ॥

एतद्‌दै परमं तप: । किं तत्? यद्‌व्याहितो व्याधितो ज्वरादिपरिगृहीत: सन्न्यत्तप्यते तदेतत्परमं तप इत्येवं चिंतयेत् । दुःखसामान्यात् । तस्यैवं चिंतयतो विदुष: कर्मसुहेतुस्तद्‌देव तपो भवस्यान्निर्दते डविषीदत: । स एवं च तेन विज्ञानतपसा दुःग्धाकिलिप्स: परमं हैव लोकं जयति य एवं वेद । तथा

५.११.१

४२५

५.११.—

430

[5.12.1

शांकरभाष्ययुता

साधु शोभनं पूजां कां त्वस्मै पूजां कुरीामित्यभिप्रायः। किमेवास्मै विदुषे-साधु कुर्हि, ऋतऋत्योऽसावित्यभिप्रायः। अन्नप्राणौ सहभूतौ ब्रह्मेति विद्या-न्नासावसाधुकरणेन खंडितो भवति। नापि साधुकरणेन महीकृतः। तमेवं-वादिनं स पिता ह स्माह पाणिना हस्तेन निवारयन्मा प्रातृद मैवं वोचः। कुस्स्थेनचोरन्न्र्रमाणयोः एकधाभयं भत्वा परमतां कुसत गच्छति। न कश्चिदपि विद्वाननने ब्रह्मदर्शनने परमतां गच्छति। तस्मान्नैव वकुमर्हसि ऋतऋत्योऽ-साविति। यद्येवं ऋवीतु भवान्कथं परमतां गच्छछति। तस्मा उ हैतदूष्य-माणं वच उवाच। किं तत्? ईति। किं तद्विति। उच्यते— अन्नं वै

अन्ने हि यस्मादिमानि सर्वाणि भूतानि विष्टाप्याप्रितान्यतोद्रं वीत्यु-च्यते। किंच रमिति। रमिति चोक्वाब्रनिता। किं पुनस्तद्रुम्? प्राणो वै रमू। कुत इत्याह। प्राणे हि यस्मादलाश्रये सति सर्वाणि भूतानि रमन्ते अतो रं प्राणः। सर्वभूताश्रयगुणमद्रं सर्वभूतगुणश्र प्राणः। न हि कश्चिदनायतनो निराश्रयो रमते। नापि सत्यस्यायतनडपाणो दुबंलो रमते। यदा त्वायतनवान्प्राणी बलवान्श तदा ऋतार्थमात्मानं मन्यमानो रमते लोकः। 'युवा स्यात्साधुयुवाड्ययकः' इत्यादिश्रुते। इत्थानमेवविदः फलमाह-सर्वाणि ह वा आस्मिन्भूतानि विशन्त्यन्रगुणज्ञानात्सर्वाणि भूतानि रमन्ते प्राण-गुणज्ञानात् य एवं वेद। इति द्वादशं ब्राह्मणम् ॥ ५.१२.—

उक्थं प्राणो वा उक्थं प्राणो हीदं सर्वमुत्थापयत्युद्रास्मा-दुख्यविद्धारस्तिष्ठत्युक्थ्यस्थ सायुज्यं सलोकतां जयति य एवं वेद ॥१॥

उक्यं तथोपासनंतरम्। उक्थं शत्रुम्। तद्धि प्रधानं महावते ऋतौ। किं पुनस्तदुक्यम्? प्राणो वा उक्थम्। प्राणश्श प्रधानं इन्द्रियाणामुख्यं च शस्र्राणामत उक्थमित्युपासीत। कथं प्राण उक्यमित्याह— प्राणो हि यस्मा-दिदं सर्वमुत्थापयति। उत्थापनादुक्थ प्राणः। न ह्यप्राणः कश्चिदुत्तिष्ठति। तदुपासनफलमाह— उद्रास्मादेवंविदः उक्थाविद्र्राणाविद्वारः पुत्र उत्तिष्ठति ह दृष्टमेतत्फलं, अदृष्टं तु उक्थस्य सायुज्यं सलोकतां जयति य एवं वेद ॥

५.१३.२]

बृहदारण्यकोपनिषत्।

४३१

यजुः प्राणो वै यजुः प्राणे होमानि सर्वाणि भूतानि युज्यन्ते युज्यन्ते हासमै सर्वाणि भूतानि श्रेष्ठाय यजुषः सायुज्यं सलोकतां जयति य एवं वेद ॥२॥

प्राणो हि यस्मात्सर्वाणि भूतानि युज्यन्ते । न हसति प्राणे केनचित्स्यच्-योगसामर्थ्यम् । अतो युनक्तीति प्राणो यजुः । एवंविदः फलमाह--युज्यन्ते उद्यच्छन्त इत्यर्थः । हासमै एवंविदे सर्वाणि भूतानि श्रेष्ठ्यं श्रेष्ठ-भावस्तस्मै श्रेष्ठाय श्रेष्ठभावाय, अयं नः श्रेष्ठे भवेदिति । यजुषः प्राणस्य सायुज्यामित्यादि सर्वं समानम् ॥

साम प्राणो वै साम प्राणे हीमानि सर्वाणि भूतानि सम्प्यंचि हस्मै सर्वाणि भूतानि श्रेष्ठाय कल्पन्ते साम्नः सायुज्यं सलोकतां जयति य एवं वेद ॥३॥

प्राणो हि यस्मात्सर्वाणि भूतानि सम्प्यंचि संगच्छन्ते, संगमनात्साम्यापत्तिहेतु-स्वातन्राम प्राणः । सम्प्यंचि संगच्छन्ते हासमै सर्वाणि भूतानि । न केवलं संगच्छन्त एव, श्रेष्ठभावाय चारमै कलन्ते समथ्यन्त इत्यादि पूर्ववत् ॥

क्षत्रं प्राणो वै क्षत्रं प्राणो हि वै क्षत्रं त्रायते हैनं प्राणः क्षाणितोः प्र क्षत्रमन्त्रमोति क्षत्रस्य सायुज्यं सलोकतां जयति य एवं वेद ॥४॥ इति त्रयोदशं ब्राह्मणम् ॥

ते प्राण क्षत्रामहुपासीत । प्राणो वै क्षत्रं प्रसिद्धमेतत्प्राणो हि वै क्षत्रं त्रायते हैनं प्राणः क्षाणितोः शस्त्रादिहिसितात्पुनर्मांसेन आपूरयति यस्मात्तस्मात्क्षत्रणात्सिद्धं क्षत्रत्वं प्राणस्य । विद्धृत्फलमाह--प्र क्षत्रमन्त्रं न त्रायतेsन्येन केनाचिदित्यतं क्षत्रं प्राणस्तमन्त्रं क्षत्रं प्राणं प्राप्नोति, प्राणो भवतीत्यर्थः । क्षत्रस्य सायुज्यं सलोकतां जयति य एवं वेद ॥ इति त्रयोदशं ब्राह्मणम् ॥

५.१३.--

४३२

[५.१४.१

शांकरभाष्ययुता

५.१४.३

बृहदारण्यकोपनिषत्

४३३

प्राणोऽपानो व्यान इत्यष्टावक्षराण्यष्टाक्षरं ह वा एकं गायत्र्ये पद्मेतदु हैवास्या एतत्स यावदिदं प्राणि तावद् जयति योऽस्या एतदेवं पदं वेदाथास्या एतद् तुरीयं दर्शतं पदं परोरजा य एष तपति यदु चतुर्थं तत्तुरीयं दर्शतं पदमिति दृष्ट्वा इच हौष परोरजा इति सर्वमु हैवैष रज उपर्युपरि तपत्येवं हैव श्रीया यशसा तपति योऽस्या एतदेवं पदं वेद ॥३॥

तद्वा प्राणोऽपानो ध्यान एतान्‍यपि प्राणाद्याभिधानाक्षराण्यष्ठे । तद्व गायत्र्यास्त्रितीयं पदं, यावदिदं प्राणिजातं तावद् जयति योऽस्या एतदेवं गायत्र्यास्त्रितीयं पदं वेद । अथानंतरं गायत्र्याक्षिपदाया: शब्‍दशास्त्रम् कायास्तुरायं पदमुच्यतेऽभिधेयभूतं, अस्या: प्रकृताया गायत्र्या एतदेव वक्ष्यमाणं तुरीयं दर्शतं पदं परोरजा य एष तपति । तुरीयोमित्यदिवाक्षपदार्थ: स्वयमेव उ्रगच्‍छे श्रुति: यदु चतुर्थ प्रसिद्धं लोके तदिदं तुरीयशब्देनाभिधीपते । दर्शतं पद्मित्यष को डर्थ इत्यचोदयते— तदर्शयत इव हैव मंडलागंत: पुरुष: । अत: दर्शतं पदमुच्यते। परोरजा ह्यस्यप पदस्य कोडर्थ इत्युच्यते— सर्वं समस्तं म

लस्थ: पुरुषो रजो रजोजातं समस्तं लोकमिस्थर्ध: । उपयं गाधिरस्थभा- धा । ननु सर्वशब्देनैव सिड्रद्वैष्टाडर्थिका । नैष दोष: । येषामुपरिष्टादुप- चामुषमारपरोचा लोकान्‍नेप चेष्टे देवकामानां च' इति भ्रूयंतरात्। तस्मा- ल्सर्वशब्‍दरोधार्था वीप्सा । यत्‍ताडौ सविता सर्वाधिपत्यलक्षणया श्रीया यशसा न र्याल्या तपति, एवं हैव श्रीया यशसा च तपति योऽस्या एतदेवं तुरीयं दर्शतं पदं वेद ॥

सैषा गायत्र्येतरस्तुरीये दर्शते पदे परोरजासी प्रतिष्ठिता तदु तत्सत्ये प्रतिष्ठितं चक्षुर्‍वै सत्यं चक्षुर्हि वै सत्यं तस्माद्‍दिदानीं द्वौ विवादमानावेयातां हमदर्शमहंश्रौषमिति य एवं श्रूयादहमदर्श- मिति तस्मा एव श्रद्धयाम तदै तत्सत्यं बले प्रतिष्ठितं प्राणो वै बलं तत्प्राणे प्रतिष्ठितं तस्मादाहुर्बलं सत्यादोगीय इत्येवमेवैषा गाय- त्र्यध्यात्मं प्रतिष्ठिता सा हैव गायास्तत्र प्राणा वै गयास्तत्रे

४३४

शांकरभाष्ययुता

[ ५.१४.४

५.१४.४

426

शांकरभाष्ययुता

[ ५.१४.६

न चैवं दाता प्रतिमहीता वा गायत्रीविज्ञानतुतुये कल्प्यते । दाता प्रतिमहीता च यद्यप्येवं संभाध्यते, नासौ प्रतिमहोडपराधक्षमः । कस्मात् । यतोऽव्यधिकमपि पुरुषार्थविज्ञानवशिष्ठमेव चतुर्थवादविषयं गायत्र्या: । तदूदर्शयति—

अधास्या एतदेव तुरीयं दर्शतं पदं परोरजा य एष तपाति । यद्यैतदेव केनचित्केनाचिदापि भातिर्धेहि: । यथा पूर्वोक्ताने निःणि पदानीति । एतान्यपि नैवाप्याने केनाचित् । कल्पयित्वैवमुक्तं, परमार्थत: कुत एतास्तत्सतिगृहीताया: श्लोक्यादिसम्म । तस्माद्रात्र्यैवंपकारोपास्येयर्थ: ॥

तस्या उपस्थानं गायत्र्यस्येकपदी द्विपदी त्रिपदी चतुष्पद्यपदसी न हि पद्यसे । नमस्ते तुरीयाय दर्शोताय पदाय परोरजसेs सावदो मा प्राप्तदिति यं द्विष्यादासावस्मै कामो मा समृद्धीति घा न हैवास्मै स काम: समृद्ध्यते यस्मा एवमुपतिष्ठतेsहमद: प्राप्तमिति वा ॥५७॥

तस्या उपस्थानं तस्या गायत्र्या उपस्थानमुपेत्य स्थानं नमस्करणमनेन मन्त्रेण । कोऽसौ मन्त्र इत्याह— हे गायत्र्यसि भवासि त्रैलोक्यपादैनैकपदी । त्र्यध्वाद्वारूपेण द्वितीयेन द्विपदी । प्राणादिना तृतीयेन त्रिपदासि । चतुर्थेन तुरीयेण चतुष्पद्यासी । एवं चतुर्भि: पादैरुपासकै: पद्यसे ज्ञायसे । अत: परं परेण निरपाधिकेन स्वेनात्मनाsपदासी । अविद्यमानं पदं यस्मात्तयेन पद्यसे स त्वमपदासी यस्मात्राह पद्यसे, नोति नेत्यात्मवात् । अतो व्यवहारविषयाय नमस्ते तुरीयाय दर्शताय पदाय परोरजसे । असौ शत्रु: पाप्मा त्वत्साद्विदात्मन: कार्ये यस्मात्स्वाद्विदात्मवित्त्वरुने मंत्रपरिसमाप्त्यर्थ: । यं द्विष्यां प्रति द्वेषं कुर्यात्स्वयं विद्वान्सं प्रत्येनोपस्थानम्

मन्त्रपरिसमाप्त्यर्थ: । असौ शत्रुमुक्नामेति नाम गृहीयादस्मै यजदत्तायामिते: कामो मा समृद्धिं मा प्राप्तमोतिवति वोपतिष्ठते । न हैवास्मै देवदत्ताय स काम: समृद्ध्यते । यस्मा एवमुपतिष्ठते । अहमदो देवदत्ताभिप्रेतं प्रापामिति वोपतिष्ठते । असावदो मा प्राप्तदित्याणां मन्त्रपदानां यथाकामं विकल्प: ॥

पतद्रु वै तज्ज्ञको वैदेहे बुडिलमाश्वतराश्विसुवाच यस्य हौ तद्रात्र्याविददृश्याथ कथं हस्ताभूतो वहसीति मुखं ह्रस्य: हे तद्रात्र्याविददृश्यौ अथ कथमिति होवाच तस्या आमिरेव मुखं । यदि ह वा

५.१४.८

५.१४.—

५.१५.१

४२८

शांकरभाष्ययुता

सत्यास्यं ब्रह्म ज्योतिर्मंधिन मंडलेनापिहितमिव असमाहितचेतसामदृश्यत्वात्। तदुच्यते— सत्यस्यापिहितं मुख्यं मुख्यं स्वरूपं, तदविघ्नं पात्रविधानमिव दर्शानप्रातिचंधकारणं तथं हे पूषन्जगत: पोषणात्पूषा साविताडपाग्र्णवपावृतं गुरुदर्शनप्रातिबंधकारणमपनयेत्यर्थ:। सत्यधर्माय सत्यं धर्मोऽस्य मम सोऽहम् सत्यधर्मात्तस्माद्विद्यादित्यर्थ:। दृष्ट्यै दर्शनीय पूर्वानृत्यादिदानं नियमंत्रणार्थानि सावितुः। एकर्षे:, एकश्वासानुप्रविशदर्शनाहषि:। स हि सर्वस्य जगत आत्मा चक्षुश्वं संश्र्च पश्यति। एको वा गच्छत्येकर्षि: "सूर्य एकाकी चराति" इति मंत्रवर्णात्। यम, सर्वे हि जगतः संयमनं तत्त्वकृतम् । सूर्य, सुष्ठु इरयते रसानू रश्मीःप्राणान्धियो वा जगत इति। प्राजापत्य, प्रजापतिरेश्वरस्यापत्यं हिरण्यगर्भस्य वा हे प्राजापत्य। वयुद्र विगमय रश्मीन् समूह सांक्षिप आत्मनस्तेजो येनाहं शक्नुयां द्रष्टुम्। तेजसा ह्यपहतदृष्टिन्द्र शक्नुया तत्त्वस्वरूपमंजसा द्रष्टम्। विद्योतन इव रूपणामत उपसंहर तेजः । यत्ते तव रूपं सर्वकल्याणानामातिशयेन कल्याणं कल्याणतमं तत्ते पश्यामि । पश्च्यामो वयं वचनवश्यतयैन। योडसौ भूरभुवःस्वर्यादित्यवयवः पुरुषः पुरुषात्मक्वात्पुरुषः सोऽहमास्मि भवामि। अहर्हमिति चोपनिषदुक्ततदार्ऽदित्यच- ऋष्यच: तदेवंदं पगमृश्यते। सोऽहमस्म्यमृतामिति संचंध:। ममामृतस्य सत्य- सत्य शरीरपाते शरीरस्थो यः प्राणो वायुः सोऽनिलं वातं वायुमेव प्रतिगच्छतु । तथाऽन्या देवता: स्वां स्वां प्रकृतिं गच्छन्तु। अथेदमपि मस्मान्तं सप्तपथिर्वी

यातु शरीरम्॥ अथेदानीमात्रमनन संकल्पभूतां मनसि ध्याक्रिस्थितामसदेवता प्राथ- यते— ॐ क्रतो। अमिति क्रतो इति च संबोधनार्थावेव। ॐकारप्रती- कत्वादोम्। मनोमयत्वाच्च ऋतुः। हे ॐ हे क्रतो स्मर स्मरत्वम्। अंत- काले हि त्वत्स्मरणवशादिष्टा गतिः प्राप्यते। अतः प्रार्थ्यते यथ्नया रुतं तत्स्मर। पुनरुक्तिरादरार्था। किंच हे॥डसे नय प्रापय सुरथा शोभनेन मार्गेण, राये धनाय कर्मफलप्राप्तये इत्यर्थ:। न दक्षिणेन ऋषिणेन पुनरावर्त्तियुक्तेन किं तर्हि शुक्लेनैव सुपथा। अस्मान्विश्वाने सर्वाणि हे देव वयुनानि प्रज्ञा- नानि सर्वप्राणिना विद्धि। किंच युजोध्यपतय विधोजयास्मदसुतो जहि- राणं कुडिलमेन; पापं पापजातं सर्वम्। तेन पापेन वियुक्ता वयमेष्याम

५.१५.१

४२९

450

६१.४

४४८१

गृहदारण्यकोपनिषत्।

तकर्म्मयत्ताश्र कामाः। तस्माच्छ्रोत्रं संपत्। अतो विज्ञानानुरूपं फलम्। अतो ह्यस्मै पद्यते यं कामं कामयते य एवं वेद ॥

यो ह वा आयतनं वेदायतनं स्वानां भवत्यायतनं जनानां मनो वा आयतनमायतनं स्वानां भवत्यायतनं जनानां य पर्षद् भेद् ॥५॥

यो ह वा आयतनं वेद । आयतनमाश्रयस्तद्यो वेद आयतनं स्वानां भवत्यायतनं जनानामन्येषामपि । किं पुनस्तदायतनामिति । उद्गयते— मनो वा आयतनमाश्रय इन्द्रियाणां विषयाणां च । मनआश्रिता हि विषयाः आत्मनो भोग्यत्वं प्रतिपद्यन्ते। मनःसंकल्पवशानि चेद्रियाणि प्रवर्तन्ते निष्षन्ते च । अतो मन आयतनमिन्द्रियाणाम् । अतो दर्शानानुरूप्येण फलं आयतनं स्वानां भवत्यायतनं जनानां य एवं वेद ॥

यो ह वै प्रजातिं वेद प्रजायते ह प्रजया पशुभिर् रेतो ह वै प्रजातीः प्रजायते ह प्रजया पशुभिर् वेद वेद ॥६॥

यो ह वै प्रजातिं वेद प्रजायते ह प्रजया पशुभिश्च संपन्नो भवति । रेतो है प्रजातीः। रेतसा प्रजननन्द्रियोपलक्षणे। तद्विज्ञानानुरूपं फलं प्रजायते ह प्रजया पशुभिर्य एवं वेद ॥

ते हेमे प्राणा आहंश्रेयसे विवादमाना ब्रह्म जग्मुस्तद्‌दोत्थोः को नो वसिष्ठ इति तद्‌दोवाच यस्मिन्नु त्क्रान्त मन्यते स वो वसिष्ठ इति ॥७॥

ते हेमे प्राणा वागादयोऽहंश्रेयसेऽहं श्रेयानित्येतस्मै प्रयोजनाय विवादमाना विरुद्घं वद्माना ब्रह्म जग्मुर्‌ब्रह्म गत्वा च तद्‌द्रह्म होचुब्रुवत्‌त्— को नोऽस्माकं मध्ये वसिष्ठः, कोऽस्माकं मध्ये वसति च वासयति च । तद्‌द्रह्म तैः पृष्टं सद्‌दोवाचोक्तवद्‌ब्रह्मास्मिन्नो युष्माकं मध्य उत्क्रान्ते निर्गते शरीरादिं शरिरं पूर्वस्माद्‌विशायेन पार्श्वायः पापतरु मन्यते लोकः। शरीरं हि नाम अनेकाशुचिसंघातख्याज्जीवतोऽपि पाप्मेव, तत्तोऽपि कष्टतरं यस्मिन्नु त्क्रान्ते भवति । वैराग्यार्थमिदमुच्यते— पापीय हति । स वो युष्माकं मध्ये वसिष्ठो भावेष्यति । जानन्न्‌अपि वसिष्ठं प्रजापतिं नोवाच्यं वसिष्ठ इति हेतोः—

442

6.1.7

4545

४४६

६.२.१

बृहदारण्यकोपनिषत्

457

प्रकारमपि। इह तु तदेव कर्तु: फलामत्युपदिश्यते पदप्रकारमपि, कमकृतविज्ञानस्य विवक्षेन्त्वात्। तदूद्वारेण च पंचास्पिदर्शनं इहैत्तरमार्गप्रतिपाद्यतैस्साधनं विध्यात्सितमू। एतेऽशंसंसारगत्युपसंहारः। कमकांडस्यैवं निष्ठयेतत् द्वूयं श्वेतकेतुर्ह वा आहुणेय: पंचालानां परिषदमाजगाम स तमुदोक्ष्याभ्युवाद कुमार इति स भो३ इति प्रातिशुश्रावानुशिष्टोऽन्वसि पितृस्योमेति होवाच ॥१॥

श्वेतकेतुर्नामोऽरुणस्यापत्यमारुणि: तस्यापत्यमारुणेय:। ह-शब्द ऐतिस्यार्थ:। वै निश्रग्राथ:। पित्राडनुशिष्ट: सन्नात्मनो वश:प्रय्नाय पचालानां परिषदमाजगम्। पंचाला: प्रभिद्रा: तेषां पांग्पदम्गतय जिन्वा राज्ञोऽपि परिषदं जय्यामिति गर्वेन स आजगाम। जीवश्रुत्यं ज्र्वालं पंचालराजे प्रवाहणनामानं स्वभृत्यै: परिचारयमानमात्मन्: परिगणं कारयन्तामियेन्तत् स राजा पूर्वमेव तत्र विद्याभिमानग्र श्रुत्वा विनेतॄप्ड गामिति मत्वा तमुदीक्ष्योत्क्ष आगतं। अ्रमद अभ्युवादाभिमुखं कुमार इति संबोध्य। भर्त्सनार्था प्लुाति:। एवमुक्त: स प्रनिशुश्राव भो३ इति। भो३ इत्यप्रतिरूपमपि क्षत्रियं प्रत्युक्तवान्नक्रुद्ध: सन्। अनुशिष्टोऽनुशासनेन भवासि किं पित्रा इत्यूवाच राजा। प्रत्याहितर: ॐ इति। बाहमनुशिष्टोऽस्मि पृच्छ यद् संश्यस्ते ॥

वेत्थ यथेम: पञ्ञा: प्रयथो विप्रतिपद्यन्ते इति नेति होवाच वेत्थो यथेमे लोके पुनरापद्यन्तार इति नेति होवाच वेत्थो यथासौ लोके एवं बहुभि: पुन: पुन: प्रयदर्न सम्पूर्णतार इति ने.ति हैवोवाच वेत्थो यतिध्यामाहुत्यानां हुतायामाप: पुरुषवाचो भूत्वा सत्सम्थाय वदन्तीर इति नेति हैवोवाच वेत्थो देवयानस्य वा पथ: प्रातिपदं पितृयाणस्य वा यत्कृत्वा देवयानं वा पंथानं प्रतिपद्यन्ते पितृयाणं वार्भि हि न ऋषेवच: श्रुतं द्वे सृत्य अशृङ्वं पितॄणामहं देवानामुत मर्त्यानां ताम्यामिदं विश्वमेजत्समिति यदन्तरा पितरं मातरं चेति नाहमत एकंचन वेदोति होवाच॥३॥

458

[ ६.२.२

शांकरभाष्ययुता

६.२.२

४४९

९

950

६.२.७

४५१

बृहदारण्यकोपनिषत्

हितेन विद्यां मत्त इच्छासे इच्छान्वाप्तुम् । इत्युक्तो गोतम आह — उपैम्युपगच्छामि शिष्यत्वेनाहं भवन्तमिति । वाचा ह स्मैव किल पूर्वे ब्राह्मणा: क्षत्रियान्विद्यादिभि: सन्तो वैश्यान्वा, क्षत्रिया वा वैश्यानुपयन्ति, शिष्यवृत्त्या यु रगच्छन्ति, नोपायनशुश्रूषादिभि: । अन: स गौतमो होतायनकीर्त्योपगमनकीर्तनमात्रेणैव उपासोपितवातरोपायनं चकार ॥ स होवाच तथा नरश्च गौतम माडपराधास्त्व च पितामह यथेयं विद्येत: पूर्वे न कस्मिंश्चन ब्राह्मण उवास तां त्वहं तुभ्यं वक्ष्यामि को हि त्वद्वं ब्रुवन्तमहं प्रति न ब्रूयात् । एवं गौतमेनापदन्तरे उक्ते, स होवाच राजा पाङ्किल मत्चा क्षाम्यस्तथा नोऽस्मान्प्रति माडपराधा अपराधं मा कार्षी: । अस्मादृशोऽपराधो न प्रहीतव्य इत्यर्थ: । तव च पितामह अस्मद्धितामहेपु यथा डपरां न जगृहु:,तथा पितामहानां वृत्तमस्मास्वपि भवता रक्षनीयमित्यर्थ: । यथेके विर्या तया पार्थ्यतेतस्मवत्संप्रदानात्पूर्वं प्राप्नुवन् कस्मिंश्चन ब्रह्मगे उवासोतुर्हि, तथा त्वमपि जानीषे, सर्वदा क्षत्रियपरंपरयेयं विद्या अगता । सा दिव्यात्मयाडपि रक्ष्णीया यदि शक्यत इत्युक्तं 'देवेपु गौतम तद्वरेपु मानुपाणां ब्रूहे' इति । न पुनस्तवादेयो वर इति: परं न शक्यते रक्षितुम् । तामपि विद्यामहं तुभ्यं वक्ष्यामि । को न्नयोडपि हि यस्मादेवं ब्रुवन्तं त्वामिति प्रत्यारुपातुं न वक्ष्यामि। अहं पुन: कथं न वक्ष्ये तुभ्यामिति ॥

असो वै लोकोडसृग्गौतम तस्यादित्य एव समित्समिधो भूतेऽहर्विद्योऽवांतरादिशो दिश: सिम्नेतास्मिन्नेमौ देवा: श्रद्धां जुहति तस्या आहुते सोमो राजा संभवति ॥

असो वै लोकोडसृग्गौतमेत्यादि चतुर्थ: प्रश्न: । प्रायम्नेन निर्णीयते । ऋग्भगस्वे तन्निर्णयायत्तवादितरम्रश्ननिर्णयशय । असौ धौलोकोडसृग्गौतम । युलोकेडप्टिरनमौ विधीयते यथा योपिलपुरुषो: । तस्य युलोकस्येरादित्य एव समित्समिध्यनात । आदित्येन हि समिध्यतेᳫडसौ लोक: । रश्मयो धून:, लोक उचतिᳫप्ठति । अहराच: प्रकाशसामान्यात । दिशोᳫडवांतरादिशो विस्फुलिंगा विस्फुलिंगवद्दिक्प्रेप्त् । तस्मिन्नेमन्नेम-

452

[६.२.९

शांकरभाष्ययुता

त्रैगुणणविशिष्टे युलोकसौ देवा इंद्रादय: श्रद्धां जुहत्याहुतिद्रव्यस्थानीयां प्रक्षिपन्ति। तस्या आहुर्या आहुते: सोमो राजा पितॄणां राज्ञां च सम्बवति।

तत्र के देवाः कथम् जुहति किं वा श्रद्धारुय हविरित्यत उक्तमस्माभिः संबन्धे। "नत्वेवैनयोस्वमुक्त्रान्त" इत्यादिपदार्थट्कानिर्णयार्थे आधिदैविके उक्तम्। "ते वा एते अग्निहोत्राहुती हुते सत्यावुक्तामत:"। "ते अन्तरिक्षमा-विशन्त:"। "ते अन्तरिक्षमाहवनीयं कुर्वाते वायूं समिधं मरीचीरेव शुक्राम-हुतिमु"। "ते नत उक्तामत:"। "ते दिव-माविशन्त:"। "ते दिवमाहवनीयं कुर्वाते आदित्यं समिधं" इत्येवमाद्युक्कम्। तत्राग्निहोत्राहुती ससाधने एवोक्तमात:। यथेह येः साधनैविशिष्टे यज्ञायते आहवनीयादिस्मिद्रूदाङ्गारविस्फुलिङ्गाहुतिद्रव्यैः ते तथैवोक्त्रामतो अस्माभिरेवोदितं लोके। तत्राग्निरहवनीयेन समिध्यपि समिच्च्वेन धूमो धूमवेन अंगारा अंगारत्वेन विस्फुलिङ्गा विस्फुलिगत्वेन आहुतिद्रव्यमपि पयआद्याहुति-द्रव्यत्वेनैव सर्गादावश्यकृतावस्थायामपि परेण सूक्ष्मेणात्मना ठयवतिष्ठते। तद्विध्यमानेव ससाधन मद्धिहोत्रलक्षणं कर्म अपूर्वेणात्मना व्यवास्यतं सत्त्र्प-न्व्याकरणकाले तथैव अन्तरिक्षादीनामाहवनीयादिभावं कुर्वद्विपारणमत। तथैवेदानामध्याहेहोत्रारुयं कर्म।

एवं अग्निहोत्राहुत्यपूर्वविपरिणामात्मकं जगत्सर्वमित्याहु:योरेव स्तुत्य-स्त्वेनोक्त्रान्त्याद्राः लोकं प्रत्युत्थायितान्तः। स हू पदार्थाः कर्मप्रकरणे एवस्ता-विनिर्णीताः। इह तु कृतः। कर्मविपाकविवक्ष्यां युलोकाग्न्याद्यारम्य पंचामृद-ज्ञानं उत्तरमार्गप्रतिपत्तिसाधनं विशिष्टकर्मफलोपभोगाय विधिस्ततामिति युलो-काग्न्यादिदर्शनं प्रस्तूयते। तत्र ये आध्यात्मिकाः प्राणा इहाग्निहोत्रस्य द्वेतारः न एव आंधिदैविकत्वेन परिणताः सन्ति इंद्रादयो भवन्ति। त एव होतारो युलोकामौ। ते चेहाग्निहोत्रस्य फलभोग्याग्निहोत्रं हुतवन्तः। तत्र होतृत्वं प्रतिपद्यन्ते, न एव फलपरिणामकालेपि तत्त्फलभोक्तृत्वाच्चात्र तत्र होतृत्वं प्रतिपद्यन्ते, तथा तथा विपरिणममाना देवशब्दवाच्या: सन्तः। अत्र च यत्पयोद्रव्यं अग्निहोत्रकर्माश्रयभूतं इह आहवनीयेऽक्षेपसमन्विना भोक्तमदृष्टेन तद्रूपेण विपरिणतं सह कर्त्रा यजमानेनामुं लोकं धूमादिक्रमेणान्तरिक्षं अन्तरि-

454

६.२.१३

४५५

६.२.१४

456

6.2.15

शांकरभाष्ययुता

दित्यादिद्युतं तान्वैयुतान्पुरुषो मनास एत्य ब्रह्मलोकान्गमयाति ते तेषु ब्रह्मलोकेषु परा: परावतो वसन्ति तेषां न पुनरावृत्ति:॥१५॥

इदानों प्रथमप्रश्ननिाकरणार्थमाह— ते। के इयं एवं यथोक्तं पंचाग्नि-

दर्शनमेतद्विदु:। एवंशब्दाद्द्विसमिद्धू मर्चिंगारविस्फुलिंगश्रद्धादिविशिष्टा: पंच

अग्नयो निर्दिष्टा:, तानेवेतान्पंचाश्रितोविदुरित्यर्थ:॥

ननु अग्निहोत्राहुतिदर्शनविषयमेवैतद्दर्शनम्। तत्र ह्युक्तमनुत्कान्त्या-

दिपदार्थषट्कनिर्णये 'दिवमेवाहवनोयं कुर्वन्ते' इत्यादि। इहाप्यमुष्य लोक-

स्यादित्यस्य च समिस्त्वमित्यादि बहु साम्यम्। तस्मातच्च्छेषमेवैतद्-

र्शनमिति। न। यतिथ्यामिति प्रश्नप्रतिवचनपरिग्रहार। यतिथ्यामित्यस्य

प्रश्रस्य प्रतिवचनस्य यावदेव परिगृह:, एतावदेव शब्देन परामृश्यं युक्तम्।

अन्यथा प्रश्रानर्थक्यात। निर्जातत्वाच्च संख्याया: अग्नय एव वक्तव्या:। अथ

निर्जातमर्थानूद्यते। यथा 'असौ लोकोडविद्ध:' इति। ननु

अथोपलक्षणार्थ:। तथा ड्यादीनांत्येन चोपलक्षणं युक्तम्। श्रुत्यंतराच्च।

समाने हि प्रकरणे-छांदोग्यश्रुतौ 'पंचाग्नोविंदेति' पंचश्रुतया एवोपादान-

नाग्निहोत्रशेषं एतत्पंचाक्षिदर्शनम्। यत्वग्निसमिद्धादिसमान्यं तद्ग्रिहोत्रस्तुत्य-

र्थमित्यवोचाम। तस्मान्न उत्कान्त्यादिपदार्थषट्कपरिज्ञानादर्चिरादिप्रतिपत्ति:।

एवामिति प्रकृतोपादानेन अर्चिरादिस्रतिपत्तिविधानात।

के पुनस्ते य एवं विधु:? गृहस्था एव। ननु तेषां यज्ञादिसाधनेन धूम-

दगतिप्राप्तिरविधिमता। न। अनैवविधामपि गृहस्थानां यज्ञादिसाधनो-

पप्ते:। मिश्रीभावप्रश्नयेश्र अरण्यसंवंधेन ग्रहणात। गृहस्थ्यकर्मसंचिदूरवाच्च

पंचाग्निदर्शनस्य। अतो नापि गृह्यचारिण एवं विधुरिति गृह्यन्ते। तेषा

तत्तरे पाथि प्रवेश: स्मृतिप्रमाण्यात्— :"अष्टाशीतिसहस्राणामृणाणामूर्ध्वरेत-

साम। उत्तरेर्णार्य्यग: पंचास्तडमृतत्वं हि भेजिरे" इति॥ तस्मादये गृहस्था

एवं अद्नि जोडहमग्न रपपस्यामित्येवं ऋवेणाश्रितो: जातोऽधिकरूप इत्येवं ये विदुते

च, ये चामी अरण्ये वानप्रस्थाः परिवारकाश्चारण्यान्त्याः? श्रद्धां श्रद्धायुक्ता:

सन्तः सध्यं ब्रह्म हिरण्यगर्भबह्मानमुपासते न पुनः श्रद्धां चोपासते ते

सर्वेऽर्चिरभिसंभवन्ति।

यावन् गृहस्था: पंचाग्निविद्या: सत्यं वा मह्न न विदु: तावच्चोद्द्याद्या-

458

[ ६.२.१५

शांकरभाष्ययुता

विद्यत इति श्वःशब्दो निरर्थक एव प्रयुज्यते। यत्र तु विशेषणशब्दे प्रयुक्तेऽनिर्वच्यमाने विशेषफलं चेत् गम्यते, तत्र युक्तो निरर्थकत्वेनोत्सर्गः विशेषणशब्दः। न तु सत्यां विशेषणफलावगतौ। तस्मादस्मात्कलादूर्व

आवृत्तिरगम्यते ॥१५॥ अथ य यज्ञेन दानेन तपसा लोकान्जयन्ति ते भूममभिसंभवन्ति भूमाद्भ्यस्ते रात्रिपक्षीयमाणपक्षीयमासपक्षीयसंवत्सरान्दाक्षिणादित्य पतित मासेभ्यः पितृलोकं पितृलोकाच्चंद्रं ते चंद्रं प्राप्यान्तं भवन्ति तांस्तत्र देवा यथा सोमं राजानमप्यायस्वापक्षीयस्वेत्येवमेनांस्तत् भक्षयन्ति तेषां यदा तपर्यवैषयथेममेवाकाशाभिनिष्पद्यन्त आवाशाद्दायुर्योग्रं वृष्टेः पृथिवीं ते पृथिवीं प्राप्यान्तं भवति ते पुनः पुरुषाग्रौ हूयन्ते ततो योषाग्रौ जयन्ते लोकान्प्रत्युध्यानमस्तं एवमवानुपरियन्तनूद्यो न विदुस्ते कीटाः पतंगा यदिदं दंदशूकं ब्राह्मणम् ॥१६॥ इति द्वितीयं

ब्राह्मणम् ॥ अथ पुनर्ये नैव विदुः उत्काल्लन्वाया मिहोत्रसंधवादार्थषट्कस्यैव वेदितारः केवलकर्मिणो यज्ञेनामिहोत्रादिना दानेन बहिर्वेदि मिक्षमाणेषु दृश्यसिर्भागलक्षणेन, तपसा बहिर्वेद्येव दीक्षादियत्यतिरिक्तेन कुच्छू—चांद्रायण—दिना लोकांजयन्ति। लोकानिति बहुवचनात्तत्रापि फलता, तस्यामभिप्रेतम्। ते भूममभिसंभवन्ति। उत्तममार्ग इवेहास्ति देवता एव धूमादेशब्दवाच्याः। धूमदेवतां प्रतिपद्यन्त इत्यर्थः। आनिवृत्तिकं च देवन्तानां तदूदेवत्। धूमाद्रात्रिचिदेवतां, ततोऽपक्षीयमाणपक्षं सान्दाक्षिणा दिशमादित्य एनं तान्माददेवताविशेषान्प्रतिपद्यन्ते। मासेभ्यः पितृलोकं पितृलोकाच्चंद्रमू। ते चंद्रं प्राप्यान्तं भवन्ति। तांस्तत्रान्नभूनान्नयथा सोमं राजानामिह यज्ञ ऋत्विज आप्यायस्वापक्षीयस्वेति भक्षयन्त्येवमेनांश्रद्रं प्रासान्कर्मिणो भृत्यानिव स्वामिनां भक्ष्यमुपभुञ्जते देवा। 'आप्यायस्वापक्षी—यस्त्र' इति न मंत्रः, किं तुर्दि आप्याय आप्याय चमसस्यं, भक्षणेनापक्षयं च रुत्वा, पुनः पुनर्भक्षयन्तीयर्थः। एवं देवा अपि सोमलोके लब्ध्वाशारांनिक—

र्मिणः उपकरणभूतान्पुनः पुनर्विश्रामयन्तः कर्मानुरूपं फलं प्रयच्छन्तः।

840

[६.२.१६

६.३.१

४६५

४६२

६.३.२

६३६

4864

६.४.१

३०

4866

६.४.७

४६७

468

[ ६.४.१२

६.४.१७

४६०

470

६.४.२५

४७२

[ ६.५.१

1

3

6

7

11

१४

१.२४

१७

२३

१८

[ १.२६

२.३७

32

३.६

३३

२४

३.१३

३.१६

मांडूक्यकारिका:।

३७

३.२७

२.३४

३.४६

४.२०

५३

मांडूक्यकारिका:

भिरसिद्धाद्देतो: फलसिद्धि:, आसिद्धाद्द्वा फलाद्देतुसिद्धिरभ्युपगता । किं तर्हि? बीजांकुरवत्कार्यकरणभावोऽभ्युपगम्यत इति । अत्रोच्यते— बीजांकुराख्यो हष्टान्तो य: स साध्येन समः तुध्यो ममेयभिप्राय: । ननु प्रत्यक्ष: कार्यकारणभावो बीजांकुरयोरनादि: । न पूर्वस्य पूर्वस्यापरभावाद्दिमस्वाभ्युपगमात् । यथा इदानीमुत्पन्नोऽपरांकुरो बीजादादिमान्बीजं चापरमन्यस्माद्दकुराद्दति कमेणोत्पन्नत्वाद्दिमत् । एवं पूर्व: पूर्वोऽकुरो बीजं च पूर्वं पूर्वमादिमदेवंति प्रत्येकं सर्वेषा बीजांकुरजातस्य आदिमस्वात्कस्यचिद्यनादित्वानुपपत्ति: । एवं हेतुफलयो: । अथ बीजांकुरसंतरनादिमरस्वमति चेत् । न । एकत्वानुपपत्ति: । न हि बीजांकुरयतिरेकेण बीजांकुरसंततिरनामकडभ्युपगम्यते हेतुफलसंततिरवा तदनादित्ववादिभि: । तस्मात्सूक्तं "हेतो: फलस्य चानादि: कथं तैरुपवर्ण्यते" इति । तथा च अन्यदद्यनुपपत्तेर च्छलल्मत्यभिप्राय: । न च लोके साध्यसमो हेतु: साध्यस्य सिद्धौ सिद्धिगिमित्यं युज्यते प्रयुज्यते प्रमाणकुशलैरित्यर्थ: । हेतुराद्द हष्टान्ताद्द्राभिप्रेतो गमकत्वात् । प्रकृतो हि हष्टान्तो न हेतुरिति ॥

पूर्वापरारिज्ञानजाते: परिदीपकम् ॥२१॥ कथं बुद्धेरजाति: परिदीपितेल्याह— यततेदेतुफलयो: पूर्वापरापरिज्ञानं, तच्चैतदजाते: परिदीपकमवबोधकमित्यर्थ: । जायमानो हि चेतु धर्मो गृह्यत, कथं तस्मात्पूर्व कारणं न गृह्यते? अवश्यं हि जायमानस्य ग्रहीतृ तज्जनकं ग्रहीतव्यम् । ज्ञातज्ञनकयो: संबंधस्यापेतत्वात् तस्मादजातिपरिदीपकं तदित्यर्थ: ॥

स्वतो वा परतो वापि न किंचिद्दस्तु जायते । सद्सद्सदसद्वापि न किंचिद्दस्तु जायते ॥२२॥ इतश्च न जायते किंचित् । यज्जायमानं वस्तु स्वत: परत: उभयतो वा सद्सदसद्वा सदसदसद्वापि न जायते, न तस्य केनचिदपि प्रकारेण जन्म संभवति । न तावत्स्वयमेवापरिणिष्पन्नत्वात: स्वरूपात्स्वयमेव जायते, यथा घटस्तस्मादेव घटात् । नापि परतोऽन्यस्माद्दन्यो, यथा घटात्पट: । न च घटपटाभ्यां घट: पटो वा न जायते । ननु मृदो घटो जायते पितु: पुत्र: । सत्यम् । आस्ति जायते इति प्रत्यय: शब्दश

४.२४

मांडूक्यकारिका:

भेदेन एतद्वैचित्र्यं संभवति। स्फटिकस्येव नीलाद्युपाध्याश्रयैरिविना वैचित्र्यं न घटत इत्यभिप्रायः। इतक्ष परतंत्राश्रयत्व बाह्यार्थस्य ज्ञानव्यातिरिक्तस्यास्वितता। संकेरोन संकेो दुःखमित्यर्थः। उपलब्धे हि अग्निदाहादिनिमित्तं दुःखम्। यथाग्न्यादिबाह्यं दाहादिनि.मित्तं विज्ञानघ्यातिरिक्तं न स्यात्ततो दाहादिदुःखं नोपलभ्यत। उपलब्धे तु भतस्तेन मन्यामहे अस्ति बाह्यार्थ इति। न हि विज्ञानमात्रे संकोशो युक्तः। अन्यत्रादर्शनादित्यभिप्रायः॥ प्रज्ञप्तेः सनिमित्तत्वमिष्यते युक्तिदर्शनात्॥ निमित्तत्वादनिमित्तत्वमिष्यते भूतदर्शनात्॥२५॥

अत्रोच्यते— बालमेवं प्रज्ञप्तेः सनिमित्तत्वं द्वयसंकेशोपलब्धियुक्तिदर्शन- दिष्यते त्वया। स्थिराभव तावद्व युक्तिदर्शनं वस्तुनस्तथात्वाद्वाव्युपगमे कारण- मिल्यत्र। ब्रूहि किं तत इति। उच्यते— निमित्तस्य प्रज्ञप्त्यालंबनाभिमतस्य त्वद्ग्रहादर्शनानिमित्तत्वमालंबनत्वं वाच्यमिति तव मध्यमदर्शनेऽभिप्रायः। कथं भूत- दर्शनादित्येतत्। परमार्थदर्शनादित्येतत्। न हि घटो यथाभूतमृत्पदर्शनेऽस्ति तद्व्यतिरेकेणास्ति। यथाडश्वमाषि:, पटो वा तंतुध्यांतरेकेण। तंतवस्त्वांघ्र्यत- इत्येवमुत्तरोत्तरभूतदर्शने सा शब्दप्रत्ययनिरोधस्त्वैव निमित्तमुपलंभामहे इत्यर्थः। अथवा अभूतदर्शनाद्वाऽथस्य निमित्तत्वमिष्यते, रज्जुदृष्टाविव सर्प- देरित्यर्थः। भ्रान्तिदर्शनविषयत्वाच निमित्तस्यानीमित्तत्वं भवेत्। तदभावाद- भावात्। न हि शुक्तिसमाहितस्य कानां भ्रान्तिदर्शनाभावे आत्मव्यतिरिक्तो बाह्यार्थ उपलभ्यते। न ह्यनत्तावगतं वस्तु अन्यथापि तथाभूत गम्यते। एतेन द्वयदर्शनं संकेशोऽपलव्धिवश प्रत्युक्ता॥ चित्तं न संस्पृशत्यर्थ नार्थाभासं तथेव च॥

अभूवो हि यतश्चार्थो नार्थाभासस्ततस्ततः: पृथक्॥२६॥ यस्माद्वास्ति बाह्यं निमित्तं अतथ्चित्तं न स्पृशत्यर्थं बाह्यालंबनविषयम्। नार्थाभासं, चित्तत्वाद्वाऽप्रचिन्तवत्। अभूतो हि जागरितेऽपि स्वप्रार्थवदेव बाह्यः शब्दार्थो यत उक्ततुरवाच। नार्थाभासं, श्रुतत्वात्पृथक्। चित्तमेव हि घटाद्यर्थवदवभासते यथा स्वप्रे॥ निमित्तं न सदा चित्तं संस्पृशत्यध्वसु त्रिषु॥ अनिमित्तो विपर्यासः कथं तस्य अविक्रियति॥२७॥

४.३०

५८

[४.३६

वस्तुकं जागरितेडपि चित्तदृश्यत्वादित्यर्थ:। स्वप्नसमत्वादसज्जागरितमपौति प्रकरणार्थ:॥

शांकरभाष्ययुता

ग्रहणाज्जागरितवत्त्वादेतु: स्वप्न इष्यते ॥ ॥३७॥

तद्वेतुत्वात्तस्यैव सज्जागरितमिष्यते ॥३७॥

इत्थं:सच्चं जाग्रदस्तुनो जागरितवज्जागरितस्यैव ग्रहणात् ग्राह्यग्राहकरूपेण स्वप्रस्य, तज्जागरितं हेतुरस्य स्वप्रस्य स स्वप्रस्तदेतुर्जागरितकार्यमिष्यते । तद्वेतुत्वाज्जागरितकार्यात्तस्यैव स्वप्रदर्श एव सज्जागरितं, न त्वन्येषाम् । यथा स्वप्न इत्यभिप्राय:। यथा स्वप्र: स्वप्रदर्श एव सन्साधारणविद्यमानवस्तुवदवभासते तथा तत्कारणत्वात्साधारणविद्यमानवस्तुवदवभासमानं, न तु साधारणं विद्यमानवस्तु स्वप्रचदिवेत्यभिप्राय: ॥

उत्पादस्यामसिद्धत्वादजं सर्वमुदाहतम् ॥ न च भूताद्भूतस्य संभवादोस्त कथंचन ॥३८॥

ननु स्वप्रकारणत्वेडपि जागरितवस्तुनो न स्वप्रवदवस्तुस्वम् । भत्यंतचोलो हि स्वप्रो जागरितं तु स्थिरं लक्ष्यते । सत्यमेवमविवेकिनां स्यात् । विवेकिनां तु न कस्यचिद्रवस्तुन: उत्पाद: प्रसिद्ध: अतोडप्रसिद्धत्वादुत्पादस्य आत्मैव सर्वमित्यजं सर्वमुदाहतं वेदान्तेषु 'सवायाभ्यंतरো ह्याज:' इति । यद्यपि मन्यसे जागरितास्ततोडसत्स्वप्रो ज्ञातान् इति, तदसत् । न भूताद्भवमानाद्भूतस्यास्त: संभवादस्ति लोके । न ह्यसत: शशविषाणादे: संभवा डष्ट: कथंचिदपि ॥

असज्जागरिते डष्ट्रां स्वप्ने परयति तदमय: । असत्स्वप्रेऽपि डष्ट्रां च प्रतिबुद्धो न पश्यति ॥३ ९॥

ननु त्कं स्वयैव स्वप्रो जागरितकार्यामिति । तत्कथमुत्पादोडप्रसिद्ध इत्युच्यते? श्रृणु तत्र यथा कार्यकारणभावोडसमाभिरामिप्रेत इति । असद्वियमानं रज्जुसर्पवद्विकल्पितं वस्तु जागरिते डष्ट्रां । तद्वंबावितस्तन्मय: स्वप्रेऽपि जागरितवद्राहकतूपेण विकत्प्यनपश्यति, तथा असत्स्वप्रेऽपि डष्ट्रां च प्रतिबुद्धो न पश्यत्यविकल्पनं । च-शब्दात् । तथा जागरितेऽपि डष्ट्रां स्वप्रे न पश्यति कदाचिदित्यर्थ: । तस्माज्जागरितं स्वप्रहेतुरित्यच्यते न तु परमार्थसदिति कृत्वा ॥

नास्यसददे मकससदसदेतुकं तथा ॥ सच्च सद्देतुकमसकृत्सद सद्देतुकं नास्ति सद्देतुकमसकृत: ॥४०॥

४.४०

५९

60

४.४७

६१

४.५७

५८

५९

६०

४.६७

६५

२६

66

[४.७३

४.७७

४.८४

६९

70

[४८७

४.९०

७२

१.१.१

७५

76

१.१.३

७७

78

[१.१.५

९.१.६

मुंडकोपनिषत्

७९

अविनाशी । विष्णुं विविधे ब्रह्मादिस्थावरान्तप्राणिभेदैर्भवतीति विभुम् । सर्वगतं व्यापकमाकाशवत्सूक्ष्ममम् । शब्दादिस्थूलतवकरणरहितत्वात् । शब्दादयो व्याक- शावाऽऽदीनामुत्तरम् स्थूलत्वकरणानि । तदभावात्सूक्ष्ममम् । किंच, तदवययं उक्तधर्मेत्वादेव न व्यतिरिक्तव्ययम् । न ह्यनङ्गस्य स्वाङ्गापचयलक्षणो व्ययः संभ- वति शरीरस्येव । नापि कोशापचयलक्षणो व्ययः संभवति राज्ञ इव । नापि गुणद्वारको व्ययः संभवत्यगुणत्वात्सर्वात्मकत्वाच्च । यदेव लक्षणं भूतयोनिर्भूतानां कारणं पृथिवी व स्थावरजङ्गमानां परिपश्यन्ति सर्वत आत्मभूतं सर्वस्याक्षरं पश्यन्ति धीरा धीमन्तो विवेकिनः । इदृशमक्षरं या विविदिषाडधिगम्यते सा परा विद्याेति समुदायार्थः॥

यथोर्णनाभिः सृजते गृह्णते च यथा पृथिव्यामोषधयः संभवन्ति । यथा सतः पुरुषाद् केशलोमानी तथाक्षरात्संभवतीह विश्वम् ॥७॥

भूतयोनिरक्षरमित्युक्तम् । तत्कथम् भूतयोनित्वमित्युच्यते यथा लोके प्रसिद्धम् । ऊर्णाभिलूताकीटः कि चित्करणान्तरमनपेक्ष्य स्वयमेव सृजते स्वशरीराद्‌व्यतिरिक्तानेव तन्तूनबहिः प्रसारयति, पुनस्तानेव गृ- ह्णाति स्वात्मभावमेव आपादयति । यथा च पृथिव्यामोषधयो बीज्यादिस्थावरान्ता इत्यर्थः । स्वात्माव्यतिरिक्ता एव प्रभवन्ति । यथा च सतो वियमानाज्जीवतः पुरुषात्केशलोमानी च संभवन्ति विलक्षणानि । यथैते दृष्टान्ताः, तथा विलक्षणं सलक्षणं च निमित्तान्तरानपेक्ष्याऽ‌ऽथोक्तलक्षणात् अक्षरात्संभवति समुत्पद्यते इह संसारमंडले विश्वं समस्तं जगत् । अनेकदृष्टान्तोपादानं तु सुख- वबोधनार्थम् ॥

यद्ब्रह्मण उरगयमानं विश्वं तदनेन कर्मेणोत्पद्यते न युगपद्‌द्वारमुष्टिप्रक्षेप- वदिति । कमनियमात्क्षार्थम् इक्षार्थोडयं मन्त्र आरभ्यते— तपसा चीयते ब्रह्म ततोऽण्णमभिजायते । अन्नाद्‌प्राणो मनः सत्यं लोकाः कर्मसु चामृतम् ॥८॥

तपसा ज्ञानेन उत्पत्तििविधिज्ञतया भूतयोन्यक्षरं ब्रह्म चीयत उपचीयते ऋतिप्पादायिषदिदं जगदकुरमिव बीजमुच्‍चूनतां गच्छति पुत्रमिव पिता हर्षण ।

80

१.२१

८१

२७

१.२.९१

८५

१.२.१२

८६

२.९.१

90

२१.८

२.१.१०

२.२.६

मुंडकोपनिषत्

९'१

अविचार्यितत्मब्रह्मात्मस्वरूपगमनायैवर्थ:॥

य: सर्वज्ञ: सर्वविद्यस्यैष महिमा सुवि ।

दिद्ये ब्रह्मपुरे ह्येष व्योमऽनुग्रामा प्रतिष्ठित: ॥७॥

योडसौ तमस: परस्तात्संसारनहोदधि तीर्त्वा गंतव्य: परविद्याविषय: इति

स कस्मिन्नवतेत इ्यादि- य: सर्वज्ञ: सर्व विद्.ह्यतैत: । ते पुनरावर्तिनष्टि । यस्मै

एष प्रसिद्धो महिमा विभूति: । कोडवै महिमा ? यखेमे यावापृथिव्यो शासने

विधृते तिष्ठत: । सूर्योंचंद्रमसौ यस्य शासनेडलातचक्रवदजसं भ्रमत: । यस्य शा-

सने सरित: सागराश्र स्वगोचरं नातिक्रामनित । तथा स्थावरं जंगमं च यस्य

शासने नियतम् । तथा चर्तुवोडग्नने अब्दाश्र यस्य शासनं नातिक्रामनित । तथा

कर्तार: कर्माणि फलं च यच्छासनात्स्वं कालं नातिवर्तंते । स एष महिमा

भुवि लोके यस्य स एष सर्वज्ञ एवममहिमा देव: । दिद्ये योनवति सर्वबौद्धप्र-

त्यक्तद्योतने ब्रह्मपुरे । ब्रह्मणोडत्र चैतन्यस्वरूपेण नियामिभव्यक्तृत्वात् । ब्रह्मण:

पुरं हृदयपुंडरीकं तस्मिन्छेोम तस्मन्न्योमन्यासाशे हृद्पुंडरीकमध्यस्थे प्रतिष्ठित

इवोपलभ्यते । न हि आकाशवत्सर्वगतस्य गतिरागभित: प्रतिष्ठा वान्यथा संभ-

वति ॥

मनोमय: प्राणशरीरनेता

प्रतिष्ठितोडने हृदयं सन्निधाय ।

तद्विज्ञानेन परिपश्यन्ति धीराः

आनंदरूपममृतं यद्विभाति ॥७॥

स ह्यात्मा तत्रस्थो मनोऽतिस्थिरेऽरेव विभाव्यते इति मनोमय:, मनोडपाधिर्वात् ।

प्राणशरीरनेता । प्राणकश शरीरं च प्राणशरीरं तस्यायं नेता स्थूलाच्छरीराच्छरी-

रांतरं प्रति । प्रतिष्ठितोडवस्थितोडने भुज्यमानात्रविपरिणामे प्रतिदिनमुपचीय-

मानेडपचीयमाने च पिंडरूपात्ने हृदयं बुर्द्धि पुंडरीकनिच्छद्रे सन्निधाय समवस्था-

व्य । हृदयावस्थानमेव ह्यात्मन: स्थितिनं ह्यात्मन: स्थितिरत्रे । तदात्मतत्वं

विज्ञानने विशिष्ठेन शाब्दाचार्यपदेशजनितेन ज्ञानेन शामदमध्यानसर्वत्यागवैराग्यो-

डूतने परिपश्यन्ति सर्वत: पूर्णं पश्यनस्युपलभन्ते धीराः विवेकिन: । आनं-

दरूपं सर्वानन्दद:ख्याद:खप्रहिणं सुखरूपं अमृतं यद्विभाति विशेषण स्वातमन्येव

भाति सर्वेदा ॥

२.२.१०

९७

२८

98

[ ३.९.९ ]

शांकरभाष्ययुता

तदर्थे उत्तरप्रंधारंभः। प्राधान्येन तत्त्वनिरधारणं च प्रकारांतरेण क्रियते। अत्यंतदुर्वगाहस्वार्कृतमपि तत्र सूत्रभूतो मंत्रः परमार्थवस्तुवधारणार्थेसुपन्यास्यते-द्वे सुपर्णे सयुजा सखाया

समानं वृक्षं परिषस्वजाते। तथारण्ये पिप्पलं स्वाद्वाद्यो अभिचाकशीति।।१।।

द्वे द्वे सुपर्णा सुपर्णों शोभनपतनौ सुपर्णौ, पक्षिसामान्याद्द्वा सुपर्णौ, सयुजौ सहेव सर्वदा युक्तौ, सखाया सखायौ समानाद्दयानौ समानाभिग्य-किकरणौ, एवंभूतौ सन्तौ समानं अविशेषमुपलरूध्यधिष्ठानतया, एकं वृक्षं वृक्ष-मिवोच्छेदनसामान्याच्छरीरं वृक्षं परिषस्वजाते परिषक्तवन्तौ। सुपर्णाविवेकं वृक्षं फलोपभोगार्थम्। अयं हि वृक्षः ऊर्ध्वमूलोऽवशायोऽद्वश्वत्थोदन्यक्तमूलप्रभवः

क्षेत्रसंशक: सर्वागणिर्कर्माश्रयः; तं परिषक्तवन्तौ सुपर्णाविति अविश्यकाम-कर्मवासनाश्रयालिंगोपाध्यात्मेश्वरौ। तयोः परिषक्त्योरन्य एकः क्षेत्रज्ञो लिंगोपा-धिवृक्षमाश्रितः पिप्पलं कर्मनिष्पत्तं सुखदुःखलक्षणं फलं स्वादु भनेकविधित्रवेद-नास्वादरूपं स्वाद्वत्ति भुङ्क्त्युपभुङ्क्तेऽविवेकतः। भनक्षत्रन्य इतर ईश्वरो नि-

त्यद्धदबुद्धिमुक्तस्वभावः सर्वज्ञः सर्वस्वोपाधीश्वरौ नाश्राति। प्रेरयिता हसौ उभयोर्भोक्त्रोज्यभोक्त्रोः निलयसाक्षित्वसत्तामात्रेण। स त्वनश्नन्न्योडभिचाकशीति पश्यत्येव केवलम्। दर्शिनमात्रं हि तस्य प्रेरयितृत्वं राजवत्।।

समानेऽ वृक्षे पुरुषो निम्मग्रो-नीश्रान्ना शोचति मुह्यमानः।। जुष्टं यदा पश्यस्यम्यमीश-मध्य महिमानमिति वीतशोकः।।२।।

तत्रैवं सति समानेऽ वृक्षे यथोक्तशरीरे पुरुषो भोक्ता जीवोऽवियाकाम-कर्मफलरागादिगुरुभाराक्रान्तोऽलाबुरिव सामुद्रे जले निमग्रो निष्णयेन देहात्म-भावमापन्नोऽयमेवाइमुक्तः पुत्रोऽसौ नष्टः कुशःः स्थूलो गृणवान्तनिर्गुणः सुखी दुःखी-लोकप्रत्ययो नास्त्यन्योडस्मादिति जाग्रते प्रियते संयुज्यते वियुज्यते च संबंधि-बांधवैः। भतोडनीशया, न कस्यचिच्चसमर्थोडहं पुत्रो मम विनष्टो मृतः मे भायौ किं

मे जीवीतेन इत्येवं दीनभावोडनीशा, तया शोचति शंतप्यते मुह्यमानोडनेकरर्थ-बन्धैः।

२.१.२

900

[३.१४४

शांकरभाष्ययुता

विज्ञानविद्धान्वाक्यार्थज्ञानमात्रेण न भवते न भवतीत्येतत् । कि? अतीवावादी अतीत्य सर्वोनन्यान्वदितुं शीलमस्येत्यतिवादी। यस्स्वेव साक्षादात्मानं प्राणात्य प्राणं विद्धान् सोडतिवादी स न भवतीत्यर्थः। सर्वे यदात्मैव नान्यदस्तीति हृढं, तदा किं व्यासावतीत्य वदेत् । यस्य त्वपरं अन्यदृष्टमस्ति स तदतीत्य वदति । अथ तु विद्धानात्मनोडन्यत्र परयति, नान्यच्छृणोति, नान्यद्विजानातीति । अथवा नातिवदतीति । किंच आत्मकीड आत्मन्येव कीडा कीडनं यस्स नान्यत्र पुत्रदारादिषु स आत्मकीडः। तथा आत्मरति: आत्मन्येव च रती रमणं प्रीतिर्यस्य स आत्मरातिः। कीडा बाह्यसाधनसापेक्षा । रतिस्तु साधननिरपेक्षा बाह्याविषयप्रीतिमात्रामिति विशेषः। तथा क्रियावान् ज्ञानध्यानवैराग्यादिक्रिया यस्स सोडयं क्रियावान् । समासपाठे भात्मरतिरेव क्रियाडस्य वियत इति बहुत्रीहिमतुबर्थयोर्न्यतरोडतिरिच्यते । केचितु अमिहोत्रादिकर्मब्रह्मविद्ययोः समुच्चयार्थमिच्छन्ति । तच्चैष ब्रह्मविदां वारिष्ठ इत्यनेन मुख्यार्थवचनन विरुध्यते । न हि बाह्याक्रियावान् आत्मकीड आत्मरातिश्च भवितुं शक्तः। कश्चित्कचित् च 'व्याक्रियाविनिवृत्तो ह्यात्मकीडो भवति, बाह्याक्रियात्मकीडयोर्विरोधात् । न हि तमःप्रकाशायोर्युगपदेकत्र स्थितिः संभवति । तस्मादतसप्रलपितमेवैतदनेन ज्ञानकर्मसमुच्चयप्रतिपादनम् । 'अन्या दाचो 'विमुंचथ' 'संन्यासयोगात्' इत्यादिश्रुतिस्मृक्तिभ्यश्र्च । तस्मादयमेवेह क्रियावान्यो ज्ञानध्यानादिक्रियावान्सोडभिन्नार्थमयाद्: संन्यासो । य एवंलक्षणो नातिवादी आत्मकीड आत्मरातिः क्रियावान्ब्रह्मानिष्ठः स ब्रह्मविदां सर्वेषां वरिष्ठः प्रधानः॥

सत्येन लभ्यस्तपसा हेष आत्मा सम्यग्ज्ञानेन ब्रह्मचर्येण नित्यम् । अंतःशरीरे ज्योर्तिमयो हि शुभ्रो यं पश्यन्ति यतयः क्षीणदोषाः॥५॥

अधुना सत्यादिवि भिक्षोः सम्यग्ज्ञानसहकारिभिः साधनैर्नि विधीयन्ते निवृत्तिप्रधानानि । सत्येन अनृतत्यागेन मृषावादनत्यागेन लभ्यः प्राप्तव्यः। किं, तपसा हीनद्यियमेकाग्रतया । 'मनसश्चेन्द्रियाणां च ऐकाग्र्यं परमं तपः' इति स्मरणात् । तद्यनुकूलं आत्मदर्शनाभिमुखीभावात्परमं साधनं तपो नेतरचांद्रायणादि । एष आत्मा लभ्य इत्यनुषंगः सर्वत्र । सम्यग्ज्ञानेन

३.१.५

102

३.१.९

१५२

मुंडकोपनिषत्

व्याप्तं येन क्षीरमिव लोहेन, काष्ठमिवाम्निना । सर्वं हि प्रज्ञानामंतःकरणं चेतना-वस्त्रसिद्धं लोके । यस्मिंश्चित्ते केशादिमलवियुक्ते शुद्धे विभवत्येष उत्त आत्माविशेषेण स्वेनात्मना विभवति आत्मानं प्रकाशयत्यालर्यः ॥ यं यं लोके मनसा संविभाति विशुद्धसत्वः कामयते सांख्र कामान् । तं तं लोके जयते तांश्र कामां-स्तस्मादारामजं ह्यर्चयेत्प्रतिष्ठामः ॥१.०१॥ इति तृतीयमुंडके प्रथमः खंडः ॥

य एवंमुक्तलक्षणं सर्वात्ममात्रमेवेन प्रतिपत्तव्यस्तस्य सर्वात्मवादेव सर्ववाग्लक्षणं फलमाह — यं यं लोके पित्रादिलक्षणं मनसा संविभाति संकल्पयति मध्यमन्यस्मै वा भवेदिति, विशुद्धसत्वः क्षीणक्लेश आत्मवित्त्रिमलांतःकरणः कामयते यांश्र कामान्प्रार्थयते भोक्तुं तं लोके जयते प्राप्नोति तांश्र कामान्संदलिप्ता-नभोगान् । तस्माद्द्विदुषः सत्यसंकल्पत्वादात्मज्ञानेन विशुद्धान्तःकरणं ह्यर्चयेत्पूजयेत्पादप्रक्षालनस्कारादिभिः भौतिकामो विभूतिमिच्छुः । ततः पूजाहै एवासौ ॥ इति तृतीयमुंडके प्रथमः खंडः ॥

तृतीयमुंडके द्वितीयः खंडः । स वेत्ति तत्परमं ब्रह्म धाम सन्तं विद्यां निहितं भाति शुचौ । उपासते पुरुषं ये ह्यकामा-स्ते शुक्रमेतदतीवर्त्नित धीराः ॥१.॥

यस्मात्स वेद जानातीयेतयथोक्तलक्षणं ब्रह्म परमं प्रकृष्टं धाम सर्वेकाम-न ष्यमाधयमास्पदं, यत्र यस्मिन्ब्रह्मणि धात्ति विश्वं समस्तं जगत्रहितमार्मकं, यच्च ह्येन ज्योतिषा भाति शुद्धं । तमथ्येवमार्मकं पुरुषं ये ह्यकामाः विभूतित-षणावर्जिता मुमुक्षवः सन्त उपासते परमिव देवं, ते शुक्रं नृबीजं यदेतत्प्रसिद्धं शरीरौपादानकारणं अतिवर्तन्त्यगच्छन्ति धीराः धीमन्तो, न पुनर्योंनि प्रसर्पन्ति । 'न पुनः कचिद्रति करोति' इतिश्रुते । अतस्तं पूजयेदित्यमिप्रायः ॥

१०४

[ ३.२.२

२.२.४

१०६

शांकरभाष्ययुता

[३.२.६

३.२.७

१०७

मुंडकोपनिषद्

१०८

[ २.२ १०

शांकरभाष्ययुता

शिरोवतं विधिवदैस्तु चीर्णम् ॥१॥

अथेदानीं ब्रह्मविद्यासंप्रदानविध्युपदर्शनेनोपसंहारः क्रियते । तदेतद्द्वाभ्यां संप्रदानविधानमृतौ मंत्राभ्युक्तमभिप्रकाशितम् । क्रियावन्तो यथोक्तकर्मानुष्ठानयुक्ताः । श्रोत्रिया ब्रह्मनिष्ठा अपरस्मिन्न्ब्रह्मण्यभियुक्ताः परब्रह्म बुबुत्सवः स्वयमेकर्षिननामानमाऽऽमिनं जुहते जुहति श्रद्दयन्तः श्रद्धधानाः सन्तो ये, तेषां एव संस्कृतात्मनां पात्राणामेतां ब्रह्मविद्यां वदेत ब्रूयाच्छिरोव्रतं शिरस्यप्रिधारणलक्षणम् । यथाऽआथर्वणानां वेदव्रतं प्रसिद्धम् । यैस्तु यैस्तु तच्चीर्णं विधिवद्याऽविधानं तेषामेव वदेत ॥

तदेतत्स्मृतिषिरंगिरा: पुरोवाच नैतदचीर्णव्रतोऽधिगीते । नमः परमऋषिभ्यो नमः परमऋषिभ्यः ॥१॥

इति वृतीयसुंडके द्वितीयः खंडः ॥

ॐ भद्रं कर्णेभिराश्रु श्रुते: ।

इत्यथर्ववेदोक्ता मुंडकोपनिषत्समाप्ता ॥

तदेतदक्षरं पुरुषं सत्यं ऋषिरंगिरा नाम पुरा पूर्वं शौनकाय विधिवदुपसन्नाय पृष्टवते उवाच । तद्धदन्वयोडपि तथैव श्रेयोऽर्थिने सुमुक्षवे मोक्षार्थं विधिवदुपसन्नाय ब्रूयादित्यर्थः । नैतत्तु ग्रंथरूपं ऽचीर्णव्रतोऽधिकारात्त्रतोऽप्यधोते न पठति । चीर्णव्रतस्य हि विद्या फलाय संजायते भवतीति । सम्पन्ना ब्रह्मविद्या । सा येभ्यो ब्रह्मादिभ्यः पारंपर्यक्रमेण संप्राप्ता तेभ्यो नमः परमऋषिभ्यः । परमं ब्रह्म साक्षात् हृद्वन्तो ये ब्रह्मविदोडवगतवन्तस्तेभ्यो नमः । द्विर्वचनमल्यादरार्थ मुंडकसमाप्त्यर्थं च ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरित्राजकाचार्यस्य श्रीगोविंदभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीशंकरभगवतः कृतौ आथर्वणमुंडकोपनिषद्भाष्यं समाप्तम् ॥

१९०

वाक्यवर्णानुक्रमः

अनध्वगा अध्वसु पारयिष्णवः

धनंतं वै मनोडनंता विश्वे देवा अनंतमेव स तेन लोकं जयति बृ. ३.१.९

अनंतमपारम् बृ. २.४.१२

अनंतरमबाह्यं बृ. २.५.१९; ३.८.८

अनन्वागतं पुण्येनानन्वागतं पापेन तीर्यो हि तदा बृ. ४.३.२२

अनन्वागतस्तेन भवत्यसंगो ह्ययं पुरुषः बृ. ४.३.१५

अनश्नन्न्योडभिचाकशीति मुं. ३.१.१

. अनिष्टे डनिलयने तै. २.७

अनैन जीवेनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि छां. ६.३.२

अन्नं दाम

अन्योऽनतर आत्मानंदमयः तै. २.५

अन्योऽनंतर आत्मा मनोमयः तै. २.३

अन्योऽनतर आत्मा विज्ञानमयः तै. २.४

अन्योऽसावन्योऽहमस्मीति न स वेद यथा पशुः बृ. १.४.१०

अपागादमेरमित्यं छां. ६.४.१

अपाणिपादो जवनो ग्रहीता पश्यत्यचक्षुः स शृणोत्यकर्णः श्वे. ३.१९

अभयं वै जनक प्राप्तोऽसि बृ. ४.२.४

अमृतत्वं हि विंदते केन. २.४

अयमयिर्हि श्रवणं योऽयमंतः पुरुषे येनैदमंतं पच्यते कै. ५.९

अयमात्मा ब्रह्म सर्वानुभूः बृ. २.५.१९

अयं पुरुषः प्राणेनात्मना संपरिषक्तो न बाह्यं बृ.४.३.२१

अयं वै यज्ञो योऽयं पचते

अयं शरीर आत्मा प्राजेनात्मनान्वारूढः बृ. ४.३.३५

अर्वांगबिलश्रवस ऊर्ध्वबुध्नः बृ. २.२.३

अविकार्योऽयमुच्यते गी. २.२५

अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम् गी. १३.१६

अशरीरं वाव सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशत: छां. ८.१२.१

अश्वमेघसहस्रं च सत्यं च तुल्या धृतम्। अश्वमे- मभा. जा. ७४.१०२

111

११२

114

१९६

११८

वाक्यवर्णानुक्रमः

१२०

वाक्यवर्णानुक्रमः

१

भूः

प्रपद्येडमुनासुनामुना

छां. ३.१५.५

भृगुवै

वारुणिः

वरुणं पितरमुपससार

तै. ३.१

मत्तः

स्मृतिज्ञानमपोहनं

च गी. १५.१५

मनसश्रंद्रियाणां

च

हैताग्र्यं परमं तपः

स्मृति:

मनसा

होव पश्यति

मनसा

श्रृणोति

हृदयेन हि रूपाणि

बृ. ३.९.२०

मनो

ब्रह्मेत्युपासीत

छां. ३.१८.१

मनोमयः

प्राणशरीरोरूपः

छां. ३.१४.२

मंत्रेषु

कर्माणि

कवयो यान्यपश्यन्

मु. १.१.१

महान्तं

विभुमात्मानं

कठ. २.२२

महायज्ञेश

यज्ञैश्वर्यं

क्रियते तनुः

यज्ञो

दानं

तपश्र्चैव पावनानि

महिमान

एवैषामते

ऋतप्रसादाच्चैव देवाः

बृ. ३.९.२

मायां

तु

प्रकृतिं विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम्

श्वे. ४.१०

मृत्योः

स

मृत्युमाम्रोति

य

इह

नानेव पश्यति

कठ. ४.११

बृ. ४.४.१९

मूल्लोहविस्फुलिंगाग्रैः

सृष्टिर्या

चोदितान्यथा

मा. ३.१५

मोक्षमिच्छन्सदा

कर्म

त्यजेदेव ससाधनम्

त्यजतैव

हि

तज्ज्ञेयं त्यजकुः

य

आत्मापहापात्मा

छां. ८.७.१

य

आत्मा

सर्वांतरः

बृ. ३.४.१

य

आदित्ये

तिष्ठन्नादित्यादितरो यमादित्यो

न

वेद

यस्यादित्यः

बृ. ३.७.९

य

इमांश्र्च

लोकान् परांश्च लोकान् सर्वांश्र्च भूतान्यंतरों यमयति

बृ. ३.७.१

य

एतामेव

ब्रह्मोपनिषदं वेद

छां. ३.११.३

य

एष

विज्ञानमयः पुरुषः

कैष

तदभूत्कृत

एतदागात्

बृ. २.१.१६

य

एष

रक्षिणि पुरुषो हृद्यत एष आत्मा

छां. ८.३.४

यज्ञेन

दानेन

बृ. ४.४.२२

यतौ

वा

इमानि भूतानि जायन्ते

येन

जातानि

जीवन्ति

तै. ३.१

यतो

वाचो

निवर्तन्ते

अप्राप्य

मनसा

सह

आनंदं

ब्रह्मणो

विद्रान्

तै. २.९

यस्मादृते

नापश्यामि

न तत्पदवर्णवर्णनशक्यः

श्रोत्रं

मु. १.१.६

यत्र

त्वस्य

सर्वमात्मैवाभूत्

बृ. २.४.१४; ४.५.१५

यत्र

नान्यत्पश्यति

नान्यच्छृणोति

नान्यद्विजानाति

स

भूमा

छां. ७.२४.१

१२२

वाक्यवर्णानुक्रमः

१

१२४

वाक्यवर्णानुक्रमः

३२६

1-8-0

2-8-0

11

3-12-0

3

15

50

2

1-8-0

1-8-0

1-8-0

1-8-0

10-8-0

10-8-0

7-8-0

7-8-0

3-8-0

3-8-0

5

6

(२)

English Books.

ARYAVARTIC HOME AND ARCTIC COLONIES. By Mr. N. B. Pavagee. In this book, the author after fully examining all the present theories about the cradle of the Aryan race ( including Mr. B. G. Tilak's Arctic theory ), comes to the conclusion that the land of the Saptasindhus i. e. the Seven rivers, was the home of the Aryas whence they had migrated to the Arctic regions for colonis:tion. Price Rs. 3-8-0.

ASPECTS OF THE VEDANTA By various writers 12As. BRAHMA KNOWLEDGE. An outline of the philosophy the Vedanta as set forth by the Upanishads and by Shan-kara.By L. D. Barnett, M. A. Rs. 2

GERMANY AND THE NEXT WAR. By General F. Von Bernhardi. Rs. 2.

GERMANY IN THE 19TH CENTURY. An exhaustive work showing the part played by Germany in the development of modern civilisation. Contents-The Political History, the Intellectual and Literary History, the Economic History, the History of education. the History of Theology, the History of Philosophy, and the History of Music. Rs. 6.

NATIONALITY AND EMPIRE. A running but scholarly study of current Indian political problems. By Babu Bipin Chandra Pal. Rs. 4.

ORION or Researches into the Antiquity of the Vedas. By Lokamanya Bal Gangadhar Tilak, B. A., LL. B. Only a few copies available. Rs. 2-8-0.

SELF-GOVERNMENT IN INDIA: Vedic & post-Vedic. A very elaborate essay on the history of selfgoverning institutions obtaining in India from the remote past. By Mr. N. B. Pavagee Rs. 3-8.

SHRISHANKARACHARYA: a sketch of his life & times. By C. N. K. Aiyar M. A. 12 As

THE ELEMENTS OF METAPHYSICS. By Prof. Paul Deussen of the Keil University. Rs. 6.

VEDIC FATHERS OF GEOLOGY. An essay on the Vedic discoveries in Geology. By Mr. N. B. Pavgee. Re. 1-8.

ASHTEKAR &. CO. POONA CITY. INDIA.