1. Upanishads -Panishkar NSP
Page 1
This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project
to make the world's books discoverable online.
It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject
to copyright or whose legal copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books
are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that's often difficult to discover.
Marks, notations and other marginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the
publisher to a library and finally to you.
Usage guidelines
Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the
public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken steps to
prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying.
We also ask that you:
- Make non-commercial use of the files We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for
personal, non-commercial purposes.
- Refrain from automated querying Do not send automated queries of any sort to Google's system: If you are conducting research on machine
translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the
use of public domain materials for these purposes and may be able to help.
- Maintain attribution The Google “watermark” you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it.
- Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just
because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other
countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can't offer guidance on whether any specific use of
any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner
anywhere in the world. Copyright infringement liability can be quite severe.
About Google Book Search
Google's mission is to organize the world's information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers
discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full text of this book on the web
Page 3
Ind h 3101.8.10
HARVARD COLLEGE LIBRARY
FROM THE LIBRARY OF
EDWIN WILLIAM FRIEND
DECEMBER 10, 1936
Digitized by Google
Page 4
Digitized
by
Page 5
Digitized
by
Page 6
Edwin William Friend
with the kindest regards and
best wishes of Chilfoman.
Harvard College, June 6, 1908.
Digitized by Google
Page 7
Digitized
by
Page 8
THE
TWENTY-EIGHT UPANISHADS
(ĪSHA & OTHERS)
BY
VÂSUDEV LAXMAN SHÂSTRÎ PHANŚIKAR.
PRINTED AND PUBLISHED
BY
TUKÂRÂM JÂVAJÎ,
Proprietor of Javaji Dadaji's "Nirnaya-sagar" Press.
BOMBAY.
Price 12 Annas.
Page 9
IndL 3101.8.10
A
DARWIN COLLEGE
Dec 10. 1936
LIBRARY
From the library of
Edwin William Friend
Digitized by Google
Page 10
अष्टाविंशत्युपनिषदः
नाम
ईश-केन-कठ-प्रश्न-मुण्ड-माण्डूक्य-तैत्तिरीय-छान्दोग्य-ऐतरेय-महारण्यक-वृहदारण्यक-श्वेताश्वतर-कैवल्य-जाबाल
गर्भ-नारायणाथर्व-नारायण-ऋहजाबाल-कौषीतकि-सूर्य-कृष्ण-हयग्रीव-दत्तात्रेय-उद्राक्ष-महावाक्य-कटिसं-
तरण-जाबाल-महान्रू-
मुफिकेत्सुपनिषत्संग्रहः
पणशीकरोपाहूलक्षणमणुनजवासुदेवशर्मणा
संस्कृतः
शाकः १८२८, सन १९०६
मूल्यं १३ आणकाः
Page 11
मुंबईयां
तुकाराम जावजी इत्येतैः
स्वीये निर्णयसागरालये मुद्रणयंत्रालयेऽकुयित्वा प्रकाशयं नीता: |
Digitized by Google
Page 12
प्रस्तावना ।
ॐ
अस्ति विदितमेवैतद्व्रतां वाक्कील धर्मार्थकाममोक्षार्थेषु चतुर्विधेषु पुरुषार्थेषु नरम एव ज्यायानुपनिषदर्थविज्ञाने-कसाध्ययेति । निश्रेयससाधनत्वात्तैक्ष्यप्रतिपत्तिहेतुत्वयैव सुप्र-निवद्धो रहस्यवेदोऽनिलकलनान्ति वेदार्थविश्लेषणायुः । उपनिषच्च्छन्दव मुख्यवृत्त्या ब्रह्मविद्याभिधीयते । तथाहि-उपनिषद्वाक्य विषयारणगल्यकसादनार्थेस्य षड्लक्ष्यतयोः क्रिम्प्रस-यान्तस्येदं रुमुपनिषदिति । तत्र उप-उपगम्य गुरुपदेशाश्र-येध्देति यावत।उपस्थिततद्वाङ्मविचां नि-निषयेन तमिष्ठतया परिशीलयन्ति ये दृश्यानुश्रविकविषयवितृष्णाः सन्तस्तेषाम-विद्यादः संसारबीजस्य सदृशं विशरणकर्त्री शिथिलयित्री, अव-सादयित्री विनाशयित्री, अथवा पूर्वोक्तविशेषणविशिष्टानां सुमुक्षूणां ब्रह्मगमयित्रीति ततद्वैरर्थ्यसमर्पणात। उपनि-षच्च्छन्दवाच्यब्रह्मविद्याहेतुतया च तत्प्रतिपादकमन्येड्युप-निषच्च्छन्दो गौण्या वृत्त्या वर्तते । एवं च सुमुक्षूणां ब्रह्मप्रा-प्तामभ्यास्यतामभ्यन्तावश्यकतामवेक्ष्योपनिषदामग्रोतरसात्-संख्याभ्य उपनिषद्योड्गाविंशातिसंख्या मुख्याः उपनिषद उद्धृत्य संग्रहण्यसुमुक्षूणामुपसेवते—
मशप्नीकरोपाह्ववासुदेवशर्मा।
Digitized by Google
Page 13
Digitized
by
Page 14
श्रीः
॥
ईशाद्यष्टाविंशत्युपनिषदनुक्रमः
॥
उपनिषत्
पत्रं.
१ ईशावास्योपनिषत्
...
...
१
२ केनोपनिषत्
...
...
३
३ कठोपनिषत्
...
...
७
४ प्रश्नोपनिषत्
...
...
३३
५ मुण्डकोपनिषत्
...
...
९६
६ माण्डूक्योपनिषत्
...
...
३६
७ तैत्तिरीयोपनिषत्
...
...
३८
८ ऐतरेयोपनिषत्
...
...
४६
९ छान्दोग्योपनिषत्
...
...
६९
१० बृहदारण्यकोपनिषत्
...
...
१४९
११ श्वेताश्वतरोपनिषत्
...
...
२४३
१२ कैवल्योपनिषत्
...
...
२४५
१३ जाबालोपनिषत्
...
...
२५८
१४ गर्भोपनिषत्
...
...
२६९
Digitized
by
Page 15
१५ नारायणाथर्वशिरउपनिषत्
...
...
... २६५
१६ नारायणोपनिषत्
...
...
... २६७
१७ बृहज्जाबालोपनिषत्
...
...
... २९८
१८ कौषीतकिब्राह्मणोपनिषत्
...
...
... ३१२
१९ सूryोपनिषत्
...
...
... ३३८
२० कृष्णोपनिषत्
...
...
... ३३६
२१ हयग्रीवोपनिषत्
...
...
... ३३९
२२ दत्तात्रेयोपनिषत्
...
...
... ३४२
२३ रुद्राक्षजाबालोपनिषत्...
...
...
... ३४६
२४ महावाक्योपनिषत्
...
...
... ३४३
२५ कलिसंतरुणोपनिषत्...
...
...
... ३४३
२६ जाबाल्युपनिषत्
...
...
... ३४८
२७ बह्वृचोपनिषत्
...
...
... ३५७
२८ मुक्तिकोपनिषत्
...
‥
... ३५९
समातेयमीशाच्छायाध्यायिंशत्युपनिषदहुक्कमणी ।
Page 16
अष्टाविंशत्युपनिषद्: १
ॐतत्सत् ॥
ईशावास्योपनिषत् ॥ १ ॥
ॐ पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात्पूर्णमुदच्यते ॥ पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥
ॐ ईशावास्यमिदꣳ सर्वं यत्किञ्च जगत्यां जगत् ॥ तेन त्यक्तेन भुञ्जीथा मा गृधः कस्य स्विद्धनम् ॥ १ ॥
कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेच्छतꣳ समाꣳ ॥ एवं त्वयि नान्यथेतोऽस्ति न कर्म लिप्यते नरे ॥ २ ॥
असुर्यां नाम ते लोका अन्धेन तमसावृताःꣳ ॥ तांꣳ स्ते प्रेत्याभिगच्छन्ति ये के चात्महनो जनाꣃ ॥ ३ ॥
अनेन देकꣳ मनसो जवीयो नैनदेवा आमुवन्पूर्वमर्षन् ॥ तद्धावतोऽन्यानत्येति तिष्ठत् तस्मिन्नपो मातरिश्वा दधाति ॥ ४ ॥
तदेजति तन्नैजति तद्दूरे तद्व न्तिके ॥
तदन्तरस्य सर्वस्य तदु सर्वस्यास्य बाह्यतः ॥ ४ ॥
Page 17
२
अष्टाविंशत्युपनिषत्
तदूरे तदन्तिके ॥ तदन्तरस्य सर्वस्य तदु सर्वस्यास
वाघ्यातः ॥ ५ ॥ यस्तु सर्वाणि भूतान्यात्मन्येवानुपश्यति ।
सर्वभूतेषु चात्मानं ततो न विजुगुप्सते ॥ ६ ॥ यक्षि
न्सर्वाणि भूतान्यात्मैवाभूद्विजानातः । तत्र को मोहः कः
शोक एकत्वमनुपश्यतः ॥ ७ ॥ स पर्यगाच्छुक्रकमाकाय
मरणमकाविर$शुद्धमपापविद्धम् ॥ कविर्मनीषी परिभूः
स्वयंभूः्याथ्यातोऽध्यातोऽधिदैवतेष्यः समाभ्यः
॥ ८ ॥ अन्र्ं तमः प्रविशन्ति येऽविद्यामुपासते ।
ततो भूय इव ते तमो य उ विद्यायाः$ रताः ॥ ९ ॥ अन्य
देवाहर्विद्ययान्यदाहुरविद्यया ॥ इति शुश्रुम धीराणां
ये नस्तद्विचचक्षिरे ॥ १० ॥ विद्यां चाविद्यां च यस्त
द्वेदोभय$ स ह । अविद्यया मृत्यं तीर्त्वा विद्ययामृतम
भुतें ॥ ११ ॥ अन्र्ं तमः प्रविशन्ति येऽसंभूतिमुपा
सतें ॥ ततो भूय इव ते तमो य उ संभूत्या$# रताः ॥
१२ ॥ अन्यदेवाहुः संभवादन्यदाहुरसंभवात् ॥ इति
शुश्रुम धीराणां ये नस्तद्विचचक्षिरे ॥ १३ ॥ संभूतिं च
विनाशं च यस्तद्वेदोभय$ स ह ॥ विनाशेन मृत्यं तीर्त्वो
संभूत्यामृतमश्नुते ॥ १४ ॥ हिरण्मयेन पात्रेण सत्यस्या
पिहितं मुसत् ॥ तत्सं पूषन्नपावृणु सत्यधर्माय दृष्टये
॥ १५ ॥ पूषन्नेकर्षे यम सूर्यप्राजापत्य व्यूह रश्मीं
न्स्ते रूपं कल्याणतमं तत्ते पश्यामि योऽसा
वौ पुरुषः सोऽहमस्मि ॥ १६ ॥ वायुरनिलममृतम
मथ्येदं
Page 18
केनोपनिषत् ॥ २ ॥
भस्मान्तं* शरीरमू ॥ ॐ कतो स्मर कृत* स्मर कतो
वर कृत* स्मर ॥ १७ ॥ अप्से नय सुपथा राये भस्मा-
न्वि्वानि देव वयुनानि विद्धानू ॥ युयोध्यस्मज्जुहुराण-
मेनो भूयिष्ठां ते नमऋ्किं विधेम ॥ १८ ॥
ॐ पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात्पूर्णमुदच्यते ॥ पूर्णस्य
पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते ॥ ॐ शान्तिः शान्ति:
शान्तिः ॥ इति वाजसनेयसंहितोपनिषत्संपूर्णा ॥ ३ ॥
ॐतत्सत् ॥
केनोपनिषत् ॥ २ ॥
ॐ आप्यायन्तु ममाानि वाक् प्राणश्र्चक्षुः श्रोत्रमथो
बलमिन्द्रियाणि च ॥ सर्वाणि सर्वं ब्रोपनिषदं माहं
ब्र्म निराकुर्यां मा मा ब्र्म निराकरोदनिराकरणमस्तु-
निराकरणमस्तु तदात्मनि निरते य उपनिषत्सु धर्मास्व-
मत्यि सन्तु ते मत्यि सन्तु ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥
ॐ केनेषितं पतति प्रेषितं मनः केन प्राणः प्रथमः
प्रैति युक्तः ॥ केनेषिता वाचमिमां वदान्ति चक्षुः श्रोत्रं
क उ देवो युनक्ति ॥ १ ॥ श्रोत्रस्य श्रोत्रं मनसो मनो
यद्वाचो ह वाच् स उ प्राणस्य प्राणश्र्चक्षुषश्र्चक्षुरत-
मुच्य धीराः प्रेत्यास्माल्लोकादमृता भवन्ति ॥ २ ॥
न तत्र चक्षुर्गच्छति न वाग्गच्छति नो मनो न
विजानीमो यथैतदनुशिष्यादन्यदेव तद्विदितादथो
Page 19
४
अष्टाविंशत्युपनिषत्सु
दिवादृधि ॥ इति शुभुम पूर्वेभ्यां ये मल्लक्शाचचकिरे
॥ १ ॥ यद्राचानमुदितं येन वागभ्युद्याते ॥ तदेव ब्रह्म
स्वं विद्धि नेदं यदिदं सुपासते ॥ २ ॥ यन्मनसा न मनुते
येनाहुर्मनो मतम् ॥ तदेव ब्रह्म स्वं विद्धि नेदं यदिदंसु-
पासते ॥ ३ ॥ यच्चक्षुषा न पश्यति येन चक्षूंषि पश्यति।
तदेव ब्रह्म स्वं विद्धि नेदं यदिदंसुपासते॥४॥ यच्चक्ष्रोतेण
न शृणोति येन श्रौत्रमिदं5 शृणुतम् ॥तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि
नेदं यदिदंसुपासते ॥ ७ ॥ यत्प्राणेन न प्राणिति येन
प्राणः प्राणीयते ॥ तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदंसु-
पासते ॥ ८ ॥ इति प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥
यदि मन्यसे सुवेदेति दद्रमेवापि नूनं त्वं वेद्थ
ब्रह्मणो रूपं यदस्य त्वं यदस्य च देवेष्वथ जुहुमींस्यमेव
ते मन्ये विदितम् ॥ ९ ॥ १ ॥ नाहं मन्ये सुवेदेति नो
वेदेति वेद च । यो नस्तद्वेद तद्वेद नो न वेदेति
वेद च ॥ १० ॥ २ ॥ यस्यामतं तस्य मतं मतं यस्य
न वेद सः ॥ अविज्ञातं विजानतां विज्ञानमविजानताम् ॥
॥ ११ ॥३॥ प्रतिबोधविदितं मतममृतत्वं हि विन्दते ॥
आत्मना विन्दते वीर्यं विधया विन्दतेsमृतम् ॥ १२ ॥
॥ ४ ॥ इह चेदवेदीदथ सत्यमस्ति न चेदिहावेदीनमह-
ती विनष्टिः ॥ मृतेषु मृतेषु विचित्य धीरा: प्रेत्यास्मा-
लोकादसृता भवन्ति॥ १३॥५॥इति द्वितीय: खण्ड: ॥२॥
ब्रह्म ह देवेभ्यो विजिये तस्य ह ब्रह्मणो विजिये देवा
Page 20
केनोपनिषत् ॥ २ ॥
महतीयान्त त ऐक्षन्तास्माकमेवायं विजयोऽस्माकमेवायं महिमेति ॥ १४ ॥ ३ ॥ तदैक्षां विजज्ञौ तेभ्यो ह प्रादु.
बभूव ततु न व्यजानत् किमिदं यक्षमिति ॥ १५ ॥ ३ ॥ तेऽग्निमग्रुवन्जातवेद पतद्विजानीहि किमेतद्यक्षमिति तथेति ॥ १६ ॥ ३ ॥ तदभ्यद्रवत्तमभ्यवदत्कोडसीत्यमि-
वां महिमक्षितिग्रवीजातवेदा वा अहमक्षितीति ॥ १७ ॥ ४ ॥ तर्क्सिस्वथ्य किं वीर्यमित्यपीदं* सर्वं दहेयं यदिदं पृथिव्यामिति ॥ १८ ॥ ५ ॥ तस्मै तृणं निदधा-
वेतद्दहेति तदुपप्रेयाय सर्वज्ञवेन तत् शशाक दग्धुं स तत् एव निवदृते नैतदशकं विशातुं यदेतद्यक्षमिति ॥ १९ ॥ ६ ॥ अथ वायुमदुवन्जातवेतद्विजानीहि किमे-
तद्यक्षमिति तयेति ॥ २० ॥ ७ ॥ तदभ्यद्रवत्तमभ्यवदात्कोडसीत्यमी वायुवो अहमक्षित्यग्रवीन्मातारिश्वा वा अह-
मक्षितीति ॥ २१ ॥ ८ ॥ तर्क्सिस्वथ्य किं वीर्यमित्यपीदं सर्वमाददीयं यदिदं पृथिव्यामिति ॥ २२ ॥ ९ ॥ तस्मै तृणं निदधावेतदादत्स्वेति तदुपप्रेयाय सर्वज-
वेन तत् शशाकादातुं स तत् एव निवदृते नैतदशकं विशातुं यदेतद्यक्षमिति ॥ २३ ॥ १० ॥ अथेन्द्रं मघवन्मन्वभवशे-
तद्विजानीहि किमेतद्यक्षमिति । तयेति तदभ्यद्रवत्तत्साऽ-
तिरोदधे ॥ २४ ॥ ११ ॥ स तस्मिन्नेवाकाशे ब्योम-
जगाम बहुशोभमानासुं हैमवतीं ता॓ ह वावृणो किमे-
तद्यक्षमिति ॥ २५ ॥ १२ ॥ इति तृतीय: खण्ड: ॥३॥
Page 21
सा ब्रूते हवाच ब्राह्मणो वा पतद्विजये महीयद्ध-मिति ततो हैव विदांचकार ब्रूतेति ॥ २६ ॥ १ ॥
तस्माद्वा पते देवा अतितरामिवान्यांदेवान्यदप्रिवांयु-रिन्द्रस्य ध्रेनं नेदिष्ठं पतिपुंसते धेनत्पथमो विदांचकार ब्रूतेति ॥ २७ ॥ २ ॥
तस्माद्वा इन्द्रोऽतितरामिवान्यानेतद्वान्स्थानेनेदिष्ठं पतिपुंसते स धेनत्पथमो विदांचकार ब्रूतेति ॥ २८ ॥ ३ ॥
तस्मैष आदेशो यदेतद्विजयुतो व्यखुतदा ३ इतीति न्यमीमिषदा ३ इत्यधिदैवतम् ॥ ॥ २९ ॥ ४ ॥
अथाध्यात्मं यदेतद्वृक्छतीव च मनोडनैन चैतदुपसृत्यभीक्षणं संकल्पः ॥ ३० ॥ ५ ॥
तद्धि तद्वानं नाम तद्वनमित्युपासितव्यं स य एतदेवं वेदात्मि हैनं यो नाम तद्वनमिस्युपासितव्यं स य एतदेवं वेदात्मि हैनं
सर्वांणि भूतानि संवाद्यन्ति ॥ ३१ ॥ ६ ॥
उपनिषदं भो भूमीयुक्ता य उपनिषद्राह्मणी बाव त उपनिषदंमभूमेति ॥ ३२ ॥ ७ ॥
तस्मै तपो दमः कर्मेति प्रतिष्ठा वेदाः सर्वांणि सत्यमायतनम् ॥ ३३ ॥ ८ ॥
यो वा एतामेवं वेदापहत्य पाप्मानमन्ते सर्गे लोके ज्येये प्रतितिष्ठति प्रतितिष्ठति ॥ ३४ ॥ ९ ॥
इति चतुर्थे: सण्ड: ॥ ४ ॥
ॐ आप्यायन्तु मस्माकनि वाच्प्राणश्रुच: श्रोत्रमथो बलमिन्द्रियाणि च ॥
सर्वांणि सर्वं ब्रह्मोपनिषदं माहं ब्रह्म निराकुर्यां मा मा ब्रह्म निराकरोदनिराकरणं मेsस्तु निरस्त्वनिराकरणं मेsस्तु तदात्मनि निरते य उपनिषत्सु धर्मा:॥
Page 22
कठोपनिषत् ॥ ३ ॥
मयि सन्तु ते मयि सन्तु ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः॥
इति सामवेदीयकेणोपनिषत्समाप्ता ॥
॥ ॐ तत्सत् ॥
कठोपनिषत् ॥ ३ ॥
ॐ सह नाववतु ॥ सह नौ भुनक्तु ॥ सह वीर्य
करवावहै ॥ तेजस्विनावधीतमस्तु मा विद्विषावहै ॥
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥
॥ उशनः ह वै वाजश्रवसः सर्ववेदसं ददौ ॥
तस्य नचिकेता नाम पुत्र आस ॥ १ ॥
त॑र्ह कुमार॑सन्तं
दक्षिणासु नीया मानासु श्रद्धाविवेश सोऽमन्यत ॥ २ ॥
पीतोदका जगधृणा दुर्गधदोह निरिन्द्रिया:
अनन्दा नाम ते लोकास्तान् स होवाच तददत् ॥ ३ ॥
स होवाच पितरं तत् कस्मै मां दास्यसीति ॥
द्वितीयं त॑र्ह होवाच मृत्यवे त्वा ददामीति ॥ ४ ॥
बहु-
नामेमि प्रथमो बहूनामेमि मध्यमः ॥ कि॑ष्वि॑त्धमस्य
कर्तव्यं यन्मया याध करिष्यति ॥ ५ ॥
अनुपश्य यथा पूर्वे प्रतिपश्य तथा परे ॥
सस्यमिव मर्त्यः पच्यते सस्यमिवाजायते पुनः ॥ ६ ॥
वैश्वानरः प्रविशात्यतिथि-
ब्राणो गृहान् ॥ तस्यैतत्॑ शान्तिं कुर्वन्ति
हर वैवस्वतोदकम् ॥ ७ ॥
आशाप्रतीक्षे स॑कृत॑तख़
सुत्रतां चेष्टापूर्ते पुत्रपौ॑त्रश सर्वान् ॥
एतद॑ऽक॑ऽ पुत्रप-
Page 23
स्वल्पमेधस्तो यस्यांभन्वसति ब्राह्मणो गृहे ॥ ८ ॥
तिल्लो राष्ट्रेऽदवात्सीगृहे मेधाविनाम्राऽऽतिथ्यतिथिर्नमः ॥
नमसेदस्तु ब्रह्मन्स्तसि मेधस्तु तस्माद्भति श्रीन्वरान्नवीप्स्व ॥ ९ ॥
शान्तसंकल्पः सुमना यथा स्वाधीतम्युगोंतमो मामित्सत्यो ।
स्वप्रसृष्टं मामिवदेस्मतीत एतद्रयाणां प्रथमं वरं गुणेऽस्ति ॥ १० ॥
यथा पुरस्तान्नविता प्रतीत षौद्रालकिरारुणिरमेऽप्रसृष्टः॥
सुखरात्रेः शायिता वीतमन्युस्वां ददर्शिवान्मृत्युसुखास्मसुखदम् ॥ ११ ॥
स्वर्गे लोके न भयं किंचनास्ति न तत्र त्वं न जरया विभेति ॥
उमे तीर्त्वाशानायापिपासे शोकातिगो मोदते स्वर्गलोके ॥१२॥
स स्वमपेऽपि स्वर्ग्यमध्येपि सृज्यो प्रबूढि
तथा श्रद्धानाय मदारम् ॥ एतद्धि तीयेन वृणे वरेण ॥१३॥
प्र ते अग्रवीमि तदु मे निबोध स्वर्ग्यामभि नचिकेतः प्रजानन्॥
अनन्तलोकाप्तिमथो प्रतिष्ठां विद्धि त्वमेकत्रिहितं गुहायाम् ॥ १४ ॥
लोकोऽदिमे तसुवाच तस्मै या इष्टका यावतीर्वा यथोक्ता ॥
स चापि तत्प्रत्यबदध्योकमथास्य मृत्युः पुनरेषाह
मुष्टः ॥ १५ ॥ तमब्रवीत्स्थीयमानेो महात्मा वरं तवेहाद
ददामि भूयः ॥ तवैव नाऽऽज्ञा भवितायमस्मिः सङ्कां च
मानेकरूपां गृहाण ॥ १६ ॥ तृणाऽधिकेतककिभिरेष
संसिद्धि त्रिकर्मकृत्तराति जन्ममृत्यू ॥ ब्रह्मजज्ञं देवमीड्यं
विदित्वा निचाख्येमाऽऽ शान्तिमत्यन्तमेति ॥ १७ ॥
Page 24
त्रिणाचिकेतत्रयमेतद्विदित्वा च पूर्व विद्धाश्रिनुते नाचिकेतम् ॥ स मृत्युपाशान्पुरतः प्रणोद्य शोकातिगो मोदते स्वर्गलोके ॥ १८ ॥
एष तेऽग्निर्नचिकेतः स्वर्ग्यो यमदूणोऽथ त्वितीयेन वरण ॥ अप्तमर्थि तवैव प्रक्ष्यामि जानासस्तुतीयं वरं नचिकेतो ॥ १९ ॥
येयं प्रेते विचिकित्सा मनुष्येऽस्तीत्येके नायमस्तीति चैके ॥ एतद्विद्यामनुशिष्टः स्वयाहं वराणामेष वरस्तृतीयः ॥ २० ॥
देवैैरत्रापि विचिकित्सितं पुरा न हि सुविज्ञेयमणुरेष धर्मः ॥ अन्यं वरं नचिकेतो वृणीष्व मा मोपरोत्सीरति मा सृजैनम् ॥ २१ ॥
देवैरत्रापि विचिकित्सितं किल त्वं च मृत्यो यद्ग्र सविवेच्यमाथ । वक्ता चास्य त्वादृगन्यो न लभ्यो नान्यो वरस्तुल्य एतस्य कश्चित् ॥ २२ ॥
शतायुषः पुत्रपौत्रान्वृणीष्व बहून्पशून् हस्तिहिरण्यम्-श्वान् ॥ भूमेर्महदायतनं वृणीष्व स्वयं च जीव शरदो यावदिच्छसि ॥ २३ ॥
एतत्तुल्यं यदि मन्यसे वरं वृणीष्व वित्तं चिरजीविकां च ॥ महाभूमौ नचिकेतस्त्वमेधि कामानां स्वा कामभाजं करोमि ॥ २४ ॥
ये ये कामा दुर्लभाः मर्त्यलोके सर्वान्कामान्छतदत्नः प्रार्थयस्व ॥ इह रामा: सरथा: सतूर्या नहीदृशा लम्भनीया मनुष्यैः ॥
आभिर्मत्प्रत्ताभिः परिचारयस्व नचिकेतो मरणं मानुष्माक्षीः ॥ अपि सर्वे जीवितमल्पमेव त्वैव वाणि जरयन्ति तेजः ॥
Page 25
वाहासतच नृत्यगीते ॥ २६ ॥ न विसेन तर्पणीयो मनुष्यो
रूपस्यामहे वित्तमद्राक्ष्मचेष्टा ॥ जीविष्यामो यावदी-
शिष्यसि स्वं वरस्तु मे वणीयः स एव ॥ २७ ॥ अजी-
यं तामसृतानामुपे ष जीवन्मर्त्यः कधःस्थः प्रजानन्॥अभि-
ध्यायन्बर्णरतिप्रमोदानतिदीर्घे जीविते को रमेत ॥ २८ ॥
वाक्परिदं निचिकित्सन्ति मूढा जहीदे कामान्भोगाय महति स्रियां
नसत्व ॥ योऽयं वरो गूढमनुपविष्टो नार्त्यं तस्याऽऽचि-
केतां वृणीते ॥ २९ ॥ इति प्रथमेऽध्याये प्रथमा वल्ली ॥१॥
अन्यच्छ्रेयोऽन्यदुतैव प्रेयस्ते उभे नानार्थे पुरुषं सिनीतः॥
तयोः श्रेय आददानस्य साधु भवति हीयते-
डर्थाद ड प्रेयो वृणीते ॥ १ ॥ श्रेयश्च्र प्रेयश्च मनुष्यमे-
तस्तौ संपरित्य विविनक्ति धीरः॥ श्रेयो हि धीरोऽभि-
प्रेयसो वृणीते प्रेयो मन्यो योकक्षेमादृणिते ॥ २ ॥ स स्वं
प्रियाम्प्रियरूपांण्श्र कामानभिध्यायन्न विचिकेतोऽन्यल्स्वाक्षी:
नैताऽऽशुक्क्रां वित्तमयीमवातो यस्थां मजन्ति बहवो
मनुष्या: ॥ ३ ॥ दूरमेते विपरीते विषूची अविद्या या च
विधेति ज्ञाता ॥ विद्यााम्भीष्मं नचिकेतसं मन्ये न स्वा
कामा बहवो लोभुपन्तः॥
स्वयं धीरा: पणिडतंमन्यमाना: ॥ दन्द्रम्यमाना: परियन्ति
मूढा अग्न्धेनेव नीयमाना यथाऽन्धा: ॥ ४ ॥ न सांपराय:
प्रतिभाति बालं प्रमाथ्यन्तं वित्तमोहेन मूढम् ॥ अयं
लोको नास्ति पर इति मानी पुनः पुनर्वशमापद्यते मे
Page 26
॥ ६ ॥ श्रवणायापि बहुभिर्यो न लभ्यः श्रृण्वन्तोऽपि बहवो यं न विद्युः । आश्चर्यो वक्ता कुशलोऽस्य लब्धा-ऽऽश्चर्यो ज्ञाता कुशलानुशिष्टः ॥ ७ ॥ न नरेणावरेण प्रोक्त एष सुविज्ञेयो बहुधा चिन्त्यमानः । अनन्यप्रोक्ते गतिरन्नास्त्यैनान्ऽऽतक्रयेमनुप्रमाणात् ॥ ८ ॥ नैषा तर्केण मतिराप्तव्येति प्रोक्ता नैयायिकैरेव । यां स्वापः सत्यधृतिवेदाति त्वादृको नान्यो नाचिकेतश्रितोऽभिनिन्द्रियैः ॥ ९ ॥ जानाम्यहं* शेवधिरियं नित्यं न साधुवैः प्राप्यते हि ध्रुवं तत् । ततो नचिकेता शिखतोऽभिरन्निलैर्नित्यैर्द्रन्ग्यैः प्राप्सवानसि नियतम् ॥ १० ॥ कामस्यासिं जगतः प्रतिष्ठां कतोराननित्यमभयस्य पारम् । स्तोमं महदुल्गायं प्रतिष्ठां इद्ध्वा ध्याया धीरो नचिकेतोडध्वाक्षीः ॥ ११ ॥ तं दुर्दर्शं गूढमनुप्रविष्टं गुहाहितं गहरेरण पुराणम् । अध्यात्मयोगाधिगमेन देवं मत्वा धीरो हर्षशोकौ जहाति ॥ १२ ॥ पृतनाचृत्या संपरिगृह्य मृत्योः प्रविद्धधर्म्यंसणुमेतमाप्य । स मोदते मोदनीयं* हि लब्ध्वा विवृतं* सङ्ग्र नचिके-तसं मन्ये ॥ १३ ॥ अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मादन्यत्रास्मात्कृताकृतात् । अन्यत्र भूताच्च भव्याच्च यत्तत्पश्यसि तद्वद ॥ १४ ॥ सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति तपांसि सर्वाणि च यद्वदन्ति । यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति तत्ते पदं संग्रहेण ब्रवीम्योमित्येतत् ॥ १५ ॥ एतद्देवाक्षरं ब्रह्म एतद्देवाक्षरं परम् । एतद्देवाक्षरं ज्ञात्वा यो यदिच्छति तस्य तत्
Page 27
च्छति तस्य तद् ॥१६॥ एतदालम्बनं श्रेष्ठमेतदालम्बनं परम् ॥ एतदालम्बनं ज्ञाता ऋषयोलोके महीयते ॥ १७ ॥ न जायते क्रियते वा विप्रक्रियायं कुतश्चिद्ध वमूढ कम्पित् ॥ अजो नित्यः शाश्वतोडयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे ॥ १८ ॥ हन्ता चेन् मन्यते हन्तुं हतश्चेन् मन्यते हतम् ॥ उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते ॥ १९ ॥ अणोरणीयान्महतो महीयानात्मा जंतोर्निहितो गुहायाम् ॥ तमक्रतुः पश्यति वीतशोको धातुः प्रसादान्महिमानमात्मनः ॥ आसीनो दूरं व्रजति शयानो याति सर्वतः ॥ कस्तं मदामदं देवं मदन्यो ज्ञातुमर्हति ॥ २० ॥ अशरीरं शरीरेषु न वसस्थेष्ववस्थितम् ॥ महान्तं विभुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचति ॥ २१ ॥ नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुना श्रुतेन ॥ यमेवैष वृणुते तेन लभ्यः तस्यैष आत्मा विवृणुते तनूष स्वाम् ॥ २२ ॥ नाविरतो दुश्चरितात्प्रशान्तो नासमाहितः ॥ नाशान्तमानसो वापि प्रज्ञानेनैनमाप्नुयात् ॥ २३ ॥ यस्य ब्रह्म च क्षत्रं च उभे भवत ओदनः ॥ मृत्युर्यस्योपसेचनं क इत्था वेद यत्र सः ॥ २४ ॥ इति प्रथमेऽध्याये द्वितीया वल्ली ॥ २ ॥
ऋतं पिबन्तौ सुकृतस्य लोके गुहां प्रविश्टौ परमे परार्धे॥ छायातपौ ब्रह्मविदो वदन्ति पञ्चाग्नयो ये च त्रिणाचि- केता: ॥ १ ॥ यः सेतुरीजानानामक्षरं ब्रह्म यत्परम् ॥
Page 28
कठोपनिषत्॥३॥
अमृतं तितीर्षन्तं पारं नापिकेतष् शकेमहि ॥ २ ॥
आत्मानँ रथिनं विद्धि शरीरँ रथमेव तु ॥ जुन्दिं तु
सारथिं विद्धि मनः प्रग्रहणेव च ॥ ३ ॥
इन्द्रियाणि हयानाहुर्विषयाँस्तेषु गोचरान् ॥
आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं मोकेल्याहुर्मनीषिणः ॥ ४ ॥
यस्त्वविज्ञानवान्भवति युक्तेन मनसा सदा ॥
तस्येन्द्रियाण्यवश्येति युक्ता इव हयाः सारे ॥ ५ ॥
यस्तु विज्ञानवान्भवति युक्तेन मनसा सदा ॥
तस्येन्द्रियाणि वश्यानि सदश्वा इव सारथे ॥ ६ ॥
यस्तु विज्ञानवान्भवति समनाः सदाऽशुचिः ॥
स तु तत्पदमाप्नोति यस्माद्ध्यो न जायते ॥ ८ ॥
विज्ञानसारथिर्यस्तु मनःप्रग्रहवान्नरः ॥
सोऽध्वनः पारमाप्नोति तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ ९ ॥
इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्था अर्थेभ्यश्च परं मनः ॥
मनसस्तु परा बुद्धिर्बुद्धेरात्मा महान्परः ॥ १० ॥
महतः परमव्यक्क्तमव्यक्तात्पुरुषः परः ॥
पुरुषान्न परं किंचित्सा काष्ठा सा परा गतिः ॥ ११ ॥
एष सर्वेषु भूतेषु गूढोऽत्मा न प्रकाशते ॥
दृश्यते त्वग्र्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिः ॥ १२ ॥
यच्छेद्वाङ्मनसी प्राज्ञस्तद्यच्छेज्ज्ञान आत्मनि ॥
ज्ञानमात्मनि महति नियच्छेत् तद्यच्छेच्छान्त आत्मनि ॥ १३ ॥
उत्तिष्ठत जागृत प्राप्य वरान्निबोधत॥
क्षुरस्य धारा निषिता दुरत्ययाडुर्गीं पथस्तक्कवयो वदन्ति ॥
Page 29
॥ १४ ॥ अशब्दमस्पर्शमरूपमवययं तथाडरसं नित्यमग-न्धवच यत्॥अनाध्यानन्तं महतः परं ध्रुवं निचाय्य तन्मूलसु-मुखात्सुमुच्यते ॥ १५॥ नाचिकेतमुपाख्यानं मृत्युप्रोक्सं
सानातनम् ॥ उक्स्वा श्रुत्वा च मेधावी ब्रह्मालोके महीयते
॥ १६ ॥ य इमं परमं गुह्यं श्रावयेद्रह्मसंसदि ॥ प्रयतः: श्राद्धकाले वा तदानन्यायै कल्पते तदानन्यायै कल्पत
इति॥ १७ ॥ इति प्रथमाध्याये तृतीया वल्ली ॥ ३ ॥
॥ इति प्रथमोऽध्यायः समासः ॥ १ ॥
पराञ्चि खानि व्यतृणात्स्वयंभूस्तस्मात्पराङ् पश्यति नान्तरात्मन् ॥ कश्चिद्धीरः प्रत्यगात्मानमैक्ष्षदावृत्तचक्षु-रमृतत्वमिच्छन् ॥ १ ॥
पराचः कामाननुयन्ति बालास्ते मृत्योः यन्ति विततस्य पाशम् ॥ अथ धीराः अमृतत्वं वि-दित्वा भुवस्मधुवेष्वह न प्रार्थयन्ते ॥ २ ॥
येन रूपं रसं गन्धं शब्दान्स्पर्शांश्च मैथुनान् ॥ एतनेव विजानाति किमत्र परिशिष्यते ॥ ३ ॥
स्वप्नान्तं जागरि-तान्तं चोभौ येनानुपश्यति ॥ महान्तं विभुमात्मानं मत्या धीरो न शोचति ॥ ४ ॥
य इमं मध्वदं वेद आत्मानं जीवमन्तिकात् ॥ ईशानं भूतभव्यस्य न ततो विजुगु-षत एतद्वै तत् ॥ ५ ॥
यः पूर्वं तपसो जातमध्यः पूर्वं-मजायत ॥ गुहां प्रविश्य तिष्ठन्तं यो भूतेभिर्व्यपरयत एतद्वै
तत् ॥ ६ ॥ या प्राणेन संभवत्यादितिदैवतामयी ॥ गुहां प्रविश्य तिष्ठन्ती या भूतेभिर्यजायत एतद्वै तत्
Page 30
॥ ७ ॥ अरण्योर्निहितो जातवेदा गर्भ इव शुमृतो गर्भिणीभिः ॥ दिवे दिव ईड्यो जागृवद्भिःहविर्भिर्मनुष्येभिरमिः ॥ पृतदूहे तत् ॥ ८ ॥ यतश्रोदेति सूर्योऽस्तं यत्र गच्छति ॥ तं देवा: सर्वेऽर्पितास्तदु नायेतिं कम्मन एतदूहे तत् ॥ ९ ॥ यदेवेह तदमुत्र यदमुत्र तदन्विह ॥ मृत्यो: स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति ॥ १० ॥ मनसैवेदमाप्तव्यं नेह नानास्ति किंचन ॥ मृत्यो: स मृत्युँ गच्छति य इह नानेव पश्यति ॥ ११ ॥ अच्युत्तमात्र: पुरुषो मध्य आत्मनि तिष्ठति ॥ ईंशानो मृत्युमत्यस न ततो विश्रुप्सत एतदूहे तत् ॥१२॥ अनुच्छमात्र: पुरुषो ज्योतिरिवाभूष्मक: ॥ ईंशानो मृत्युमत्यस स एवाष स उ
एतदूहे तत् ॥ १३ ॥ यथोदकं दुर्गे वृष्टं पर्वतेषु विधा-वति ॥ एवं धर्मान्पृथक् पश्यन्स्तानेविविधावति ॥ १४ ॥ यथोदकं शुद्धे शुद्धमासिक्तं तादृगेव भवति ॥ एवं मुने-विजानत आत्मा भवति गौतम ॥ १५ ॥ इति द्वितीयो-डध्याये चतुर्थी वल्ली समाप्ता ॥ ४ ॥
पुरमेकादशद्वारमजस्यावक्रचेतस: ॥ अनुष्ठाय न शोचति विमुक्तश्र विमुच्यत एतदूहे तत् ॥ १ ॥ हृद्स:मुचिप्रक्षसुरन्तारिक्षसद्घोता वेदिषदतिथि हुर्णोणसत् । नृष-द्वरसदत्सद्ग्योमसदृक्षा आ ऋतजा अद्रिजा ऋततं बृहत्त ॥२॥ यदर्ध प्राणमुक्क्रयत्यपानं प्रत्यगस्यति । मध्ये वामनमासीनं विश्वेदेवा उपासते ॥ ३ ॥ भस्य विद्नं-
Page 31
समाक्ष्य शरीरस्थस्य देहिनः ॥ देहाद्दिव्योज्ज्वलामलकिमत्र परिक्षीयते ऽतदृढ़े तत्र॥ ४ ॥ न प्राणेन नाशानेन मल्तों जीवति कम्पन ॥ इतरण तु जीवन्नि याश्चिरेतापाश्रितौ ॥ ५ ॥ हन्त त इहदं प्रवक्ष्यामि गुह्यं ग्राह्य सना-
तनम् ॥ यथा च मरणं प्राप्य आत्मा भवति गौतम ॥ ६ ॥ योनिमन्ये प्रपद्यन्ते शरीरस्थाय देहिनः ॥ स्पाप्नू-मन्येडनुसंपत्ति यथाकर्म यथाश्रुतम्॥ ७ ॥ य तु सुष-
सेउ जागर्ति कामं कामं पुरुपो निर्मिमाणः ॥ तदेव भुकं तद्रूपं तदेवास्तमुच्यते ॥ तस्मिंश्चकोका: श्रिताः सर्वे तहु नालयेति कम्पन एतदृढ़े तत्र ॥८॥ अभ्रिर्यथैको ऽविनं प्रविशो रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव ॥ एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा रूपं रूपं प्रतिरूपो बहिः ॥ ९ ॥ वायुर्यथैको ऽविनं
प्रविष्टो रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव ॥ एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा रूपं रूपं प्रतिरूपो बहिः ॥ ९० ॥ सूर्यों यथा सर्वलोकस्य चक्षुर्न लिप्यते चाक्षुषैर्बाह्यदोषैः॥एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा न लिप्यते लोकदुःखेन बाह्यः॥
११ ॥ एको वशी सर्वभूतान्तरात्मा एकं रूपं बहुधा य: करोति ॥ तमात्मस्थं येऽनुपश्यन्ति धीरास्तेषां सुखं शाश्वतं नेतरेषाम्॥ १२ ॥ नित्योऽनित्यानां चेतनश्चे-
तनानामेको बहूनां यो विधाति कामान् ॥ तमात्मस्थं येडनुपश्यन्ति धीरालोकेशा शान्तिः शाश्वती नेतरेषाम्॥
१३ ॥ तदेतदिति मन्यन्तेऽनिर्देश्यं परमं सुखम् ॥
Page 32
कठोपनिषद्॥ २ ॥
किं नु तद्विजानीया किं नु भाति विमाति वा ॥ १४ ॥
न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमग्निः ॥
तमेव भान्तमनुभाति सर्वं तस्य भासा सर्वमिदं विभाति ॥ १५ ॥
इति द्वितीयोऽड्याये पद्यवली
वहीं समासा ॥ ५ ॥
अध्यात्ममुखोद्वापूश्वास एषोडध्यायः समातनः ॥
तदेव शुक्रं तद्ब्रह्म तदेवामृतमुच्यते ॥
तस्मिँल्लोकाः श्रिता: सर्वे तदु नात्येति कश्चन ॥ १ ॥
यदिर्ं किंच जगत्सर्वं प्राण एजति निःसृतम् ॥
महद्रयं वज्रभृश्नापति अयातयापति सूर्यः ॥
भयादिदं वायुरुद्रः भयाद् मृत्युर्धावति पञ्चमः ॥ २ ॥
इह चेदशकद्बोद्धुं प्राक् शरीरस्य विस्रसः ॥
ततः सर्गेषु लोकेषु शरीरत्वाय कल्पते ॥३॥
यथादर्शं तथात्मनि यथा स्वप्ने तथा पितृलोके ॥
यथाप्सु परीव ददृशे तथा गन्धर्वलोके छायातपयोरिव ब्रह्मलोके ॥ ५ ॥
इन्द्रियाणां श्रुतेर्योगाद् विषयाक्षयमश्नुते ॥
पृथगुत्पद्यमानानां मत्वा धीरो न शोचति ॥ ६ ॥
इन्द्रियेभ्यः परं मनो मनसः सच्वात्मुसत्तमम् ॥
सर्वाद्वि
महानात्मा महतोऽव्यक्तमुत्तमम् ॥ ७ ॥
अव्यक्तात् पुरुषः परः परः पुलोऽन्यापकोऽदृइ एव च ॥
यज्ञात्वा मुच्यते जन्म-रूस्ततस्वं च गच्छति ॥ ८ ॥
न संदृशे तिष्ठति रूपमस्य न चक्षुषा पश्यति कश्चनैनम् ॥
इदा मनीषी मनसा-
Page 33
भिक्षूसो य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥ ९ ॥ यदा पञ्चा-
वतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह ॥ बुद्धिद्दश न विचेष्टति
तामादुः परमां गतिम् ॥ १० ॥ तां योगमिति मन्यन्ते
स्थिरामिन्द्रियधारणाम् ॥ अप्रमत्तस्तदा भवति योगो
हि प्रभवाप्ययौ ॥ ११ ॥ नैव वाचा न मनसा प्राप्तुं
शक्यो न चक्षुषा ॥ अस्तीति ब्रुवन्तोऽन्यत्र कयं तदुप-
लभ्यते ॥ १२॥ अस्तीत्येवोपलब्धव्यो ग्रहणस्य ग्रहोऽस्ति भावेन
अस्तीत्येवोपलऽधस्य तत्त्वभावः प्रसीदति ॥ १३ ॥ यदा
सर्वे प्रभुद्यन्ते कामा येऽस्य हृदि श्रिता: ॥ अथ मर्त्योऽ-
मृतो भवत्यत्र ब्रह्म समश्नुते ॥ १४ ॥ यदा सर्वे प्रभि-
घन्ते हृदयस्येह ग्रन्थयः ॥ अथ मर्त्योऽमृतो भवत्ये-
तदनुशासनम् ॥ १५ ॥ शतं चैका च हृदयस्य नाड्य-
स्तासां मूर्धानमभिनिःसृतैका ॥ तयोर्ध्वमायन्नमृत-
त्वमेति विष्णुकुण्ड्या उत्क्रमणे भवन्ति ॥ १६ ॥ अजुहत-
मालः पुरुषोऽन्तरात्मा सदा जनानां हृदये सन्निविष्टः ॥
तं स्वाच्छरोरात्प्रविहृत्यनुविद्धैर्यों भयेऽथ ॥ तं वि-
द्याच्छुकममृतं तं विद्वाघ्युकमसृतमिति ॥१७॥ मृत्युप्रोक्तां
नचिकेतोऽथ लब्धवा विद्यामेतां योगवित्ृधि च इक्राम्॥
ब्रह्मप्राप्तो विरजोऽभूद्विद्याङ्ग्योपशेवं यो विध्यास्थ-
मेब ॥१८॥ इति द्वितीयेऽध्याये वष्ठी वल्ली समाप्ता ॥६॥
इति द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥
ॐ सह नाववतु ॥ सह नौ भुनकु ॥ सह वीर्यं कर-
Page 34
प्रभोपनिषत् ॥ ४ ॥
वावहै ॥ तेजस्विनावधीतमस्तु मा विद्धिषावहै ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ इति यजुर्वेदीयकठोपनिष-
त्समासा ॥ ३ ॥
॥तत्सत्॥
प्रश्नोपनिषत् ॥ ५ ॥
ॐ भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवा: भद्रं पश्येमाक्ष-
भिर्यजन्त्राः ॥ स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवाग्ँसस्तनूभिर्व्यशेम देव-
हितं यदायुः ॥ स्वस्तिन इन्द्रो वृद्धि-श्रवाः स्वस्ति नः
पूषा विश्ववेदाः ॥ स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः स्वस्ति
नो बृहस्पतिर्दधातु ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥
ॐ सुकेशा च भारद्वाजः शैलेयक्श्र सत्यकामः सौर्यायणी
च गार्ग्येः कौशल्यश्चाश्वलायनो भार्गवो वैदर्भिः कबन्धी
कात्यायनस्ते हैते ब्रह्मपरा ब्रह्मनिष्ठाः परं ब्रह्मान्वेष-
माणा एत ह वै तेऽस्मै तद्भगवते सनत्कुमाराय ह पिप्प-
लादमुपसन्नाः ॥ ९ ॥ तान् ह स ऋषिरुवाच भूय-
एव तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया संवत्सरं संवत्स्यथ यथा-
कं प्रश्नान्पृच्छछथ यदि विज्ञास्यामः सर्वं ह वो वक्ष्याम
इति ॥ २ ॥ अथ कबन्धी कात्यायन उपेत्य पप्रच्छ्छ ॥
भगवन्कुतो ह वा इमाः प्रजाः प्रजायन्त इति ॥ ३ ॥
तसै स होवाच प्रजाकामो वै प्रजापतिः स तपोऽतप्यत
स तपस्तप्त्वा स मिथुनमुपाददते ॥ रयिं च प्राणं च
Page 35
चेत्येतौ मे बहुधा प्रजा: करिष्य इति ॥ ४ ॥ आदित्यो ह वै प्राणो रविचन्द्रमा रविभ्यां यन्मूर्तं चामूर्तं च तस्मान्मूर्तिरेव रयि: ॥ ५ ॥ अथादित्य उदय-
न्यान्तिर्दिशं प्रविशति तेन प्राच्यान्प्राणान्प्रादिशं सन्निधत्ते ॥ यदक्षिणां यत्प्रतीचीं यदुदीचीं यदधो यदूर्ध्वं यदन्तरा दिशो यत्सर्वं प्रकाशयति तेन सर्वान्प्राणान्
रधिमषु सन्निधत्ते ॥ ६ ॥ स पृथिवीमातरो विश्वरूप: प्राणोद्भववयते ॥ तदेतद्वाचास्पुकम् ॥ ७ ॥ विश्वरूपं हरिणं जातवेदसं परायणं ज्योतिकेकं तपन्तम् ॥ सहस्र-
रक्षिम: शतधा वर्तमान: प्राण: प्रजानामुदयत्येष सूर्य: ॥८॥ संवत्सरो वै प्रजापतिस्तस्यायने दक्षिणं चोत्तरं च ॥ तदे ह वै तादिष्टापूर्ते कृतमित्युपासते ते चान्द्रमसमेव लोकमभिजयन्ते ॥ त एव पुनरावर्तन्ते तस्मादेत ऋषय:
प्रजाकामा दक्षिणं प्रतिपद्यन्ते ॥ पृथ ह वै रयिर्य: पितृयान: ॥ ९ ॥ अथोत्तरेण तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया विपयास्म-
नन्विष्यादित्यसभिजयन्त एतद्रे प्राणानामायतनमेतद्वसूतमभयमेतत्परायणमेतस्मान्न पुनरावर्तन्त इत्येष निरोधस्तदेष श्लोक: ॥ १० ॥ पञ्चपादं पितरं द्वादशाकृत्ति दिव आहु: परे अर्धे पुरीषिणम् ॥ अथेमे अन्य
उपरे विचक्षणं ससच्चके घडर आहुरपिंतमतिमिति ॥ ११ ॥ मासो वै प्रजापतिस्तस्य ऋण्णपक्ष एव रयि: शुक्र: प्राण-
स्तसादते ऋषय: शुक्र इहि कुर्वन्तीतारक्षिणू
Page 36
॥ १२ ॥ आहारात्रो वै प्रजापतिस्तस्साहरेव प्राणो रात्रिरेद रविः प्राणं वा पते प्रसृक्मरमिति ॥ ये दिवा रत्या संयुज्यन्ते ऋष्यर्चर्यमेव तद्रात्रौ रत्या संयुज्यन्ते ॥१३॥
अर्धं वै प्रजापतिस्ततो ह वै तद्रेतरसृजादिमाः प्रजाः प्रजायन्त इति ॥ १४ ॥ तथे ह तम्रजापतिरमृतं परामिते मिशुनसुल्पादयन्ते ॥ तेशामेकैष ऋषभो येषां तपो
ऋषभयं येशु सर्षं प्रतिष्ठितम् ॥ १५ ॥ तेशामसौ विरजो ब्रह्मलोको न येशु जिघांसनृतं न माया चेति ॥१९॥ इति
प्रथमः प्रश्नः ॥ १ ॥
अथ हैनं भार्गवो वैदर्भिः पप्रच्छ ॥ भगवान्करोयेद्देवाः प्रजां विशारयन्ते कतर एतत्काशयन्ते कः पुनरेषां
वरिष्ठ इति ॥ १ ॥ तथै स देवो वाचाकाक्षो ह वा एष
देवो वायुरभिरापः पृथिवी वाचानभ्रकुः श्रोत्रं च ॥
२ ॥ तान्वारिष्ठः प्राण उदाचाच मा मोहमापद्यथाहमे-
वैतस्पद्रूढात्मानं प्रविभज्येतहाणमवहङ्गभ्यं विशारयामी-
ति ॥ ३ ॥ तेडश्रद्धधाना बभूधुः सोऽभिमानादूर्ध्वमुख-
कुक-मद इव तस्मिञ्छुक्कामलयथेतेरे सर्व एवोक्कामन्ते तस्मि-
श्र प्रतिष्ठमाने सर्वे एव प्रातिष्ठन्ते यथया मक्षिका
मधुकरराजानमुच्चामन्तं सर्वा एवोक्कामन्ते एवं मक्षि-
श्र प्रतिष्ठमाने सर्वा एव प्रातिष्ठन्त एव वाचानभ्रकुः
श्रोत्रं च ते भीताः प्राणं स्तुन्वन्ति ॥ ४ ॥ एषोदभिल-
Page 37
२२
अष्टाविंशत्युपनिषत्सु
पत्येष सूर्यं पष परज्न्यो मघवानेष वायुरेष पृथिवीरथि-
देव: सदसदामृतं च यत् ॥ ५ ॥ भरा इव रथनाभौ:
प्राणे सर्वे प्रतिष्ठितम् ॥ ऋचो यजू॓षि सामानि यज्ञ:
क्षत्रं ब्राह्मं च ॥ ६ ॥ प्रजापतिश्ररसि गर्भे त्वमेव प्रति-
जायसे ॥ तुम्हं प्राण: प्रजासि त्वमा बलीं हरन्ति य:
प्राणै: प्रतितिष्ठसि ॥ ७ ॥ देवानामसि व᳚क्तितम: पितॄणां
प्रथमा स्वधा ॥ ऋषीणां चरितं सत्यमथर्वाकिरसामसि
॥ ८ ॥ इन᳚द्रस्त्वं प्राणते जसा रुद्रोऽसि परिरक्षिता ॥
स्वमन्तरिक्षे चरसि सूर्यस्त्वं ज्योतिषां पतिः ॥ ९ ॥
यदा स्वभिवर्षस्यथेसा: प्राण ते प्रजा: ॥ आनन्दरूप-
स्थितामति कामायाश्रं भविष्यतीति ॥ १० ॥ प्राण्यस्त्वं
प्राणैकᳶरषिरत्ता विश्वस्य सत्पतिः ॥ वयमाऽऽयस्य दातार:
पिता स्वं मातरिश्वन: ॥११॥ या ते तनूर्वाचो प्रतिष्ठिता
या श्रोत्रे या च चक्षुषि ॥ या च मनसि संतता शिवां
तां कुरु मोक्षंमी: ॥ १२ ॥ प्राणस्येदं वशो सर्वं त्रिदिवे
यत्प्रतिष्ठितम् ॥ मातेव पुत्रान्प्ररक्षस्व श्रीश्र प्रजां च विधेहि
इति ॥ १३ ॥ इति द्वितीय: प्रश्न: ॥ २ ॥
अथ हैनं कौसल्यश्रावणालायन: पप्रच्छ ॥ भगवान्कृत
पष प्राणो जायते कथं चास्मिन् शरीरे आात्मानं वा
प्रविभज्य कथं प्रतिष्ठते केनोक्कमते कथं बाह्यमभिष᳚त्ते
कथमध्यात्ममिति ॥ ९ ॥ तᳵहै स होवाचालि प्रभान्नृ-
च्छसि ब्र᳚विद्योदसीति तᳶ्माच्छᳶहं ब्रवीमि ॥ २ ॥ आत्मन
Page 38
पृष्ठ प्राणो जायते ॥ यथैषा पुरुषे छायैतसि श्रेतदाततं मनोधिकृतेनायाल्यसिख़्छरीरे ॥ ३ ॥ यथा सन्नाडेवाधि-कृतान्विनियुयुॠ॒ ॥ एतान्प्रामानेतान्प्रामान्धितिष्ठखेलयेमेवैष प्राणः ॥ इतरान्प्राणान्पृथगृथगेव संनिधत्ते ॥४॥ पायूपस्थेऽपानं चक्षुः श्रोत्रे मुखनासिकाभ्यां प्राणः स्वयं आतिष्ठते मध्ये तु समानः ॥ पृष्ठे व्रातदृतमश्रं समन्वयति तस्मादेताः सप्तार्धिषो भवन्ति ॥५॥ हृदि षोॆष आस्मा॥
अत्रैतदेकशतं नाडीनां तासां शतं शतमेकैकस्यां द्वासस-तिद्वाससति प्रतिशाखानाडीसहस्राणि भवन्त्यसु ध्यान-श्ररति ॥ ६ ॥ अथैकयोगर्ध उदानः पुण्येन पुण्यं लोकं नयति पापेन पापसुभाभ्यामेव मनुष्यलोकम् ॥ ७ ॥ आदित्यो ह वे बाह्यः प्राण उदयत्येष हि चाक्षुषं प्राण-मनुगृह्णानः ॥ पृथिव्यां या देवता सैषा पुरुषस्यापान-मवष्टभ्यान्तरा यदाकाशः स समाना वायुर्य्योनः ॥ ८ ॥ तेजो ह वाव उदानस्तस्मादपशान्ततेजाः ॥ पुनर्भवमिन्द्र-
यैर्मनसि संपद्यमानैः ॥ ९ ॥ यचित्ततस्तेनैष प्राणमायाति प्राणस्तेजसा युक्तः ॥ सहात्मना यथा संकल्पितं लोकं नयति ॥ १० ॥ य एवं विद्वान्प्राणं वेद ॥ न हास्य प्रजा हीयते॒डसृटो भवति तदेव श्लोकः ॥ ११ ॥ उत्प-त्तिमार्यंति स्थानं विभुवं चैव पञ्ञाघा ॥ अध्यात्मं चैव प्राणस्य विज्ञायासृतमभ्रुते इति॥ १२॥ इति तृतीयः प्रकःः ॥ ३ ॥
Page 39
अथ हैनं सौर्यायणी गार्ग्यः पप्रच्छ ॥ भगवान्वैतसि-
नु तुष्टे कानि स्वपन्ति कान्यक्किनु जाम्पति कतर एष देवः स्वपान्पश्यति करैति कस्मै सुखं भवति कम्पिद्रु सर्वे सम्प्रतिष्ठिता भवन्तिति ॥ १ ॥ तस्मै स होवाच ॥ यथा
गार्ग्ये मरीचयोऽर्कस्यासं गच्छतः सर्वा एतस्मिञ्जो-
मण्डल एकीभवन्ति ॥ तथा पुनःपुनरुदयतः प्रचरन्त्येवं ह वै तत्सर्वं परे देवे मनसोऽकीभवति ॥ तेन तर्हैष पुरुषो न श्रृणोति न पश्यति न जिघ्रति न रसयते न
सृश्राते नाभिवदते नादत्ते नानन्दयते न विसृजते नेय-
यते स्वपितीत्या चक्षते ॥ २ ॥ प्राणाःप्राय एवैतस्मिन्पुरे
जाम्पति गाहेपल्यो ह वा एषोडपानो ग्यानोऽन्वाहार्य्यप-
चनो यद्वाहैंपत्यास्पणीयते प्रणयनादाहवनीयः प्राणः॥३॥
यदुच्छूवासनिःश्वासावेतावहुती सं नयतीति स समानः
मनो ह वाचं यजमान इहफलमेवोदनः स पूनं यजमा-
नमहंह्रेऽन्न गमयति ॥ ४ ॥ अत्रैष देवः स्वप्ने महि-
मानमनुभवति ॥ यदृष्टं दृष्टमनुपश्यति श्रुतं श्रुतमवाथ-
मनुश्रृणोति देशदिगन्तरेप्सु प्रत्यभूतं पुनःपुनः प्रत्यनु-
भवति दृष्टं चादृष्टं च श्रुतं चाश्रुतं च चानुभूतं च चान-
नुभूतं च सच्चासच्च सर्वं पश्यति सर्वः पश्यति ॥ ५ ॥ स
यदा तेजसा अभिभूतो भवत्यग्रैष देवः स्वमाक्षं पश्यत्यै
तदैतस्मिञ्चरै एतस्मिञ्च भवति ॥ ६ ॥ स यथा सोम्य वयांसि वासो वृक्षं संप्रतिष्ठन्ते ॥ एवं ह वै
Page 40
प्रभोपनिषत् ॥ ४ ॥
ससर्वीं पर आस्मनि संगतिष्ठते ॥ ७ ॥ पृथिवी च पृथि- वीमात्रा वापश्वापोमात्रा व तेजश्र तेजोमात्रा व वायुश्र वायुमात्रा चाकाशश्राकाशामात्रा व चक्षुश्र दृष्ट्रस्यं च श्रोत्रं च श्रोतॄस्यं च प्राणं च प्राणतॄस्यं च रसश्र रसितॄस्यं च त्वक् च स्पर्शयितॄस्यं च वाक् च वक्तॄस्यं च हस्तौ चादातॄस्यं चोपस्थश्रानन्दयितॄस्यंच पायुश्र विसर्जयितॄस्यं च पादौ च गन्तॄस्यं च मनश्र मन्त्रॄस्यं च बुद्धिश्र बोद्धॄ- श्यं चाहंकॄारश्राहंकर्तॄस्यं च वित्तं च चेतयितॄस्यं च तेजश्र विध्योतयितॄस्यं च प्राणश्र विधारयितॄस्यं च ॥८॥ पृथिवी हि दृष्टा श्र्रोता प्राता रसयिता मन्ता बोद्धा कर्ता विज्ञानात्मा पुरुष: ॥ स परेऽक्षरे आत्मनि संग्र- तिष्ठते ॥ ९ ॥ परमेवाक्षरं प्रतिपद्यते स यो ह वै तद- छ्छायामशरीरमलोहितं शुभ्रमक्षरं वेदयते यस्तु सोम्य ॥ स सर्वज्ञ: सर्वो भवति तदेष श्लोक: ॥१०॥ विज्ञानात्मा सह दैवैश्र सर्वै: प्राणा भूतानि संग्रतिष्ठन्ति यत्र ॥ तद- क्षरं वेदयते यस्तु सोम्य स सर्वज्ञ: सर्वमेवाविवेशाति ॥ ११ ॥ इति चतुर्थ: प्रभ्र: ॥ ४ ॥
अथ हैनं शौद्य: सत्यकाम: पप्रच्छ ॥ स यो ह वै तन्न्रगवन्मनुज्येधु प्रायणान्तमोकारमभिध्यायीत ॥ कतमं वाव स तेन लोकं जयतीति ॥ १ ॥ तस्मै स होवाच ।
पतदै सत्यकाम परं चापरं च ब्रह्म यदोङ्कारस्तस्माद्वि- द्वानेतै नैवायत्तनेनैकरमन्वेति ॥ २ ॥ स यथेकमात्रं-
Page 41
२६
अष्टाङ्गयोगानुशासनम्
भिध्यायीत स तेनैव संवेदितस्तूर्णमेव जगस्यामभिसंपद्यते ॥ तमृचो मनुष्यलोकमुपनयन्ते स तत्र तपसा ऋषचर्येण श्रद्धया संपन्नो महिमानमुभवति ॥ ३ ॥ अथ यदि द्विमात्रेण मनसि संपघते सोऽन्तरिक्षं यजुर्भिरुह्नीयते ॥ स सोमलोकं स सोमलोके विभूतिमनुभूय पुनरावर्तते ॥ ४ ॥ यः पुनरेभ्यामात्रैणवोमियेतैनैव-
क्षणे परं पुरुषमाभिध्यायीत स तेजसा सूर्य संपन्नः॥यथापादोदरस्त्वचा विनिमुंच्यत एवं ह वै स पाप्मना विनिर्मुक्तः स सामभिरुन्नीयते ब्रह्मलोकं स एतस्माज्जीवघनास्परात्परं परिशिष्यं पुरुषमीक्षते तदेतौ श्लोकौ भवतः ॥५॥ तिस्रो मात्रास्त्र्युमत्यः प्रयुक्ताः अन्योन्यसक्ता अनुविक्रियासु वाग्भ्यनन्तरमध्यमासु सम्यक् प्रयुक्तासु न कम्पते ऋः ॥ ६ ॥ ऋग्भिरेतं यजुर्भिरन्तरिक्षं ससामभिर्यत्तस्क्वयो वेदयते ॥ तमोऽक्रोरेणैवायातनेनान्वेति विद्वान्यतश्चान्तमजस्त्रमभयं परं चेति ॥७॥ हीति पद्मनः प्रभः॥ ८ ॥
अथ हैनं शुकेसा भारद्वाजः प्रपच्छ ॥ भगवान्वैरण्यनामा: कौसल्यों राजपुत्रो मासुपेतैतं प्रभसंपृच्छत ॥ घोडशाकलं भारद्वाज पुरुषं वेद्य तमहं कुमारमथुवं माहिमिं वेद यथाहमिममवेदिषं कथं ते नावक्ष्यमिति समूलो वा एष परिजुज्यति योऽनृतमभिवदति तस्मादन्न्यनृतं रथमारुह्य प्रव्राज ॥ तं स्वा
Page 42
प्रभोपनिषत् ॥ ४ ॥
२७
पृच्छामि कालौ पुरुष इति ॥ १ ॥ तस्मै स होवाच ॥ इहैवान्तःशरीरे सोम्य स पुरुषो यस्येष्येता: पोड़शकला: प्रभवन्तीति ॥ २ ॥ स ईक्षांचक्रे ॥ कस्याहमु-कान्त उक्कान्तो भविष्यामि कसिन्नवा प्रतिष्ठिते प्रतिद्वास्यामिति ॥ ३ ॥ स प्राणमसृजत प्राणाच्चक्रुदां स वायujोंतिराप: पृथिवीनिद्रयम्॥ मनोऽनुजमभवदाद्रीयं तपो मन्त्राः कर्मलोका लोकेशु च नाम च ॥ ४ ॥ सयथैमा-नघ: स्यन्दमानाः समुद्रायणाः समुद्रं प्राप्यास्तं गच्छान्ति मिध्येते तासां नामरूपे समुद्र इत्येवं प्रोच्यते ॥ एवमे-वास्य परिदृश्युरिमाः पोड़शकलाः पुरुषायणाः पुरुषं प्राप्यास्तं गच्छान्ति मिध्येते तासां नामरूपे पुरुष इत्येवं प्रोच्यते स एषकलोऽमृतो भवति तदेष श्लोकः ॥ ५ ॥ अरा इव रथनाभौ कला यस्मिन्प्रतिष्ठिताः ॥ तं वेद्यं पुरुषं वेद यथा मा वो मृत्युः परिज्ञया इति ॥ ६ ॥ तान्होवाचैतावदेवाहमेतत्परं ऋतं वेद नातः परमस्ती-ति ॥ ७ ॥ ते तमर्चयन्तस्त्व अह नः पिता योऽसाकं-विध्याया: परं पारं तारयसीते ॥ नमः परमऋषिभ्यो नमः परमऋषिभ्यो
ॐ अद्रं करणेभि: ऋणुयाम देवा भद्रं पश्येमाक्षभिर्य-जत्राः ॥ स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवाङ्सस्तनूभिर्व्यशेम देवहितं यदायुः ॥ स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः ॥ स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु ॥
Page 43
२८
अष्टाचिंत॑श्युपनिषत्सु
गृहस्पतिद॑घातु ॥ ॐ शान्ति: शान्ति: शान्ति: ॥
॥ इति प्रभोपनिषत्समाप्ता ॥
ॐतत्सत् ॥
मुण्डकोपनिषत् ॥ ५ ॥
ॐ मां कर्णेभि: शृणुयाम देवा मा॑ परो॒क्षम॑क्षि॒र्ज॒ज्ञा: ॥
स॒थि॒रे॒ण॒स्त॒व॑ङ् सस॑नूभि॒र्य॑श॑म देव॒हितं॑ य॒दायु: ॥
स्व॒स्ति न॑ इ॒न्द्रो॑ वृ॒द्धश्र॑वा: स्व॒स्ति न:॑ पू॒षा॑ वि॒श्व॑वे॒दा: ॥
स्व॒स्ति न॑क्ष॒त्रे॑ अ॒रि॒ष्टने॑मि: स्व॒स्ति न॑
गृहस्पतिद॑घातु ॥ ॐ शान्ति: शान्ति: शान्ति: ॥
ॐ ब्रह्मा॑ दे॒वानां॑ प्रथ॒म:॑ संब॒भूव॑ वि॒श्वस्य॑ का॒र्ता॑ सु॒भ्र॑-
न॒स्त गोप्ता॑ ॥ स॒ ब्र॑ह्म॒विद्यां॑ सर्व॒विद्या॑प्रति॒ष्ठा॑मथर्वा॑य॑
ज्येष्ठपु॑त्रा॒य प्राह॑ ॥ १ ॥
त॒ां पु॒रो॒वा॒चाऽऽथ॑रे ब्र॒ह्मावि॑द्या॒म् ॥ स॒ भार॑द्वाजाय॑ सत्यवा-
ता॒य प्राह॑ भारद्वाजो॑ऽङ्गि॒रसेऽप॑रावर॒राम् ॥ २ ॥
शौन॒को॑ ह॒ वै महाशा॑लो॒ऽङ्गि॑रसं विधि॒वदु॑प॒सन्न:॑ पप्रच्छा॒ऽऽकस्मि॑दु
भग॑वो॒ विशा॑ते सर्व॒मिदं॑ वि॒शातं॑ भव॒ती॑ति ॥ ३ ॥
त॒स्मै॑ स होवाच ॥ द्वे॒ विद्या॑ वे॒दित॒व्ये॒ इ॒ति ह॒ स्म यद॒ऽऽवि॑दो
व॒द॒न्ति परा॑ चै॒वापरा॑ च ॥ ४ ॥
त॒त्रापरा॑ ऋ॒ग्वे॑दो य॒जु॑र्वे॒द:॑ साम॒वेदो॑ऽथ॒र्ववे॑द: शि॒क्षा
क॒ल॒पो व्याकरणं॑ निरु॑क्तं छ॒न्दो॑ ज्यो॒तिष॑मिति ॥
अथ परा॑ य॒या त॒द॑क्ष-
रम॑धिग॒म्य॑ते ॥ ५ ॥
यत् तद॑द्रे॒ष्य॒म॑म॒प्राप्य॑म॒गो॑त्र॒मव॑र्ण॒मच॑-
Page 44
मुण्डकोपनिषत् ॥ ५ ॥
२९
शुःश्रोत्रं तदपाणिपादं नित्यं विशुं सर्वगतं सुसूक्ष्मं तद्-
व्ययं तनूत्तमयोनीं परिपश्यन्ति धीरा: ॥ ६ ॥ यथोर्णनाभि:
भिः सृजते गृह्णते च तथा पृथिव्यामोषधयः संभवन्ति ॥
यथा सतः पुरुषाद्केशलोमानी तथाक्षरात्संभवतीह विश्वम् ॥७ ॥ तपसा वीयते ब्रह्म ततोडऽण्णमभिजायते ॥
अण्णात्प्राणोमनः सत्यं च लोकाः कर्मसु चामृतम् ॥ ८ ॥
यः सर्वज्ञः सर्वविद्य ज्ञानमयं तपः ॥ तस्मादेतद्ब्रह्म नाम रूपमन्नं च जायते ॥ ९ ॥ इति प्रथममुण्डके प्रथमः
खण्डः ॥ ९ ॥
तदेतत्सत्यं मत्रेषु कर्माणि कवयो यान्यपश्यंस्तानि
त्रेतायां बहुधा संततानि॥तान्याचरथ नियतं सत्यकामा
पुष वः पन्या: सुहुतस्य लोके ॥ १ ॥ यदा लेढ्यायते
द्वार्षिः समिद्धे हव्यवाहने ॥ तदाज्यभागावन्तरेणाहुती:
प्रतिपादयेच्छ्रौदया हुतम् ॥ २ ॥ यस्याग्निहोत्रमदर्शंमपौ-
र्णमासमपक्षातुमासं समनाग्रयणमत्वितिर्वजितं च ॥ अहुत-
मैवैदेवमवावृधनं हुतमासमस्तस्य लोकान्हन्ति
॥ ३ ॥ कालिं करालिं च मनोजवां च सुलोहितां
व सुदूञ्चवर्णा ॥ स्फुलिङ्गिनीं विश्चरूपा च देवीं छेढ्याय-
मानां इति सप्त जिह्नाः ॥ ४ ॥ एतेषु यश्ररते भ्राजमा-
नेषु यथाकाळं चाहुतयो ज्ञाददायन् ॥ तन्नयन्त्येताः
सूर्यस्य रश्मयो यत्र देवाना पतिरेकोडधिवासः ॥ ५ ॥
एषोहि तमाहुतयः सुवर्च्चसः सूर्य्यस्य रश्मिभिर्यर्ज्जमानं
Page 45
वहन्ति ॥प्रियां वाचमभिवदन्त्योडर्चयन्त्य पुष वःपुण्यः सुकृततो ब्रह्मलोकः ॥ ६ ॥ धुवा होते अर्हढा यज्ञरूपा धाष्टादशोऽफमवं येषु कर्म ॥ एतच्छ्रेयो येडभिनन्दन्ति मूढा जरामृत्युं ते पुनरेवापियन्ति ॥ ७ ॥ अविद्यायामन्तरे वर्तमानाः स्वयं धीराः पण्डितंमन्यमानाः ॥ जड्ढन्यमानाः परियन्ति मूढा अन्धेनैव नीयमानाः यथार्थाः ॥ ८ ॥ अविद्यायां बहुधा वर्तमानाः वयं ऋतार्था इत्यभिमन्यन्ति बालााः ॥ यस्कर्मिणो न प्रवेदयन्ति रागार्तेनातुरा क्षीणलोकाश्रयन्ते ॥ ९ ॥ इष्टापूर्त्ते मन्यमानाः वरिष्ठं नान्यच्छ्रेयो वेदयन्ते प्रमूढाः ॥ नाकस्य पृष्ठे ते सुकृतेऽनुभूत्वेमं लोकं हीनतरं चाविशन्ति ॥ १० ॥ तपःश्रद्दे ये ह्युपवसन्त्यरण्ये ज्ञान्ता विद्वांसो बैकश्वर्यं चरन्ति ॥ सूर्यद्वारे ते विरजाः प्रयान्ति यत्रामृतः स पुरुषो ह्यङ्गययात्मा ॥ ११ ॥ परीक्ष्य लोकान्कर्मचितानि-र्म्राण्णो निर्वेदमायाश्रासत्य कृतेन ॥ तद्विज्ञानार्थं स गुरुमेवाभिगच्छेत्समित्पाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठम् ॥१२ ॥ तस्मै स विद्वानुपसन्नाय सम्यकू प्रशान्तचित्ताय शमान्विताय ॥ येनाक्षरं पुरुषं वेद सत्यं प्रोवाच तां तत्त्वतो ब्रह्मविद्याम् ॥ १३ ॥ इति प्रथममुणडके द्वितीयः स्णडः ॥ २ ॥
इति प्रथममुणडकं समाप्तम् ।
तदेतत्सत्यं यथा
सुदीर्घाल्पावकाद्रिस्फुलिङ्गा:
Page 46
सहस्रशः प्रभवन्ते सरूपाः । तथाक्षराद्विविधा: सोम्य भवा: प्रजायन्ते तत्र चैवान्ति ॥ १ ॥
दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः स बाह्याभ्यन्तरो ह्यजः । अप्राणो ह्यमनाः शुभ्रो ह्यक्षरात्परतः परः ॥ २ ॥
एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च । खं वायुज्योतिरापः पृथिवी विश्वस्य धारिणी ॥ ३ ॥
अभिमूर्धा चक्षुषी श्रोत्रे वारिवेदृताश्र वेदाः । वायुः प्राणो हृदयं विश्वमस्य पञ्चधा पृथिवी श्रेषः सर्वभूतान्तरात्मा ॥ ४ ॥
तस्मादभिः समिधो यस्तु सूर्यः सोमात्स्पर्जन्य ओषधयः पृथिव्याम् । पुमान् रेतः सिष्यति योषितायां बह्वीः प्रजाः पुरुषात्सम्प्रसूता: ॥ ५ ॥
तस्मादऋचः साम यजूंषि दीक्षा यज्ञाश्र सर्वे ऋतवो दक्षिणाश्र । संवत्सरं च यजमानश्र लोका: सोमो यत्र पवते यत्र सूर्यः ॥ ६ ॥
तस्माद्वेवा बहुधा साध्या मनुष्या: पशवो वयाश्रसि । प्राणापानौ क्रोधिताश्च तपश्च श्रद्धा सत्यं ब्रह्मचर्यं विधिश्र ॥ ७ ॥
सप्त प्राणा: प्रभवन्ति तस्मात्सप्तार्चिषः समिधः सप्त होमा: । सप्त इमे लोका येषु चरन्ति प्राणा गुहाश्रया निहिता: सप्त सप्त ॥ ८ ॥
अतः समुद्रा गिरयश्र सर्वेऽस्मात्स्यन्दन्ते सिन्धवः सर्वरूपाः । अतश्र सर्वा ओषधयो रसश्र येनैष भूतैस्तिष्ठते ह्यन्तरात्मा ॥ ९ ॥
पुरुष एवेदं विश्वं कर्म तपो ब्रह्म परामृतम् । एतद्यो वेद निहितं गुहायां सोऽविद्याग्रन्थिं विकिरोति ॥
Page 47
३२
अष्टाङ्गविन्यासयुपनिषदु
गुहायां सोऽविद्याग्राभ्यां विकिरतीह सोम्य ॥ ९० ॥ इति द्वितीयमुण्डके प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥
आविः संनिहितं गुहाचरधाम महापद्मस्रैतस्समर्पित-
तम् ॥ पञ्जग्राणधिमिषष्ठ यदेतजानय सदसद्वरेण्यं परं
विज्ञानाघद्वरिष्ठं प्रजानाम् ॥९१॥ यदार्चिमदघदणुभ्योऽणु
यस्मिल्लोका निहिता लोकिनश्र ॥ तदेतदक्षरं ब्रह्म स
प्राणस्सदु वाङ्मानः ॥ तदेतत्सत्यं तद्रष्टं तद्वेद्यं सोम्य
विद्धि ॥ २ ॥ भतुरुग्रीहसौपनिषदं महाकं शरं शुपासा
निश्चितं संधीयात् ॥ आयम्य तन्नावगतेन चेतसा लक्ष्यं
तदेवाक्षरं सोम्य विद्धि ॥३॥ प्रणवो धनुः शरो ह्यात्मा
ब्रह्म तल्लक्ष्यमुच्यते ॥ असम्मत्तेन वेधव्यं शरवत्तन्मयो
भवेत् ॥ ४ ॥ यस्मिन्धौः पृथिवी चान्तरिक्षमोतं मनः
सह प्राणेश्र सर्वैः ॥ तमेवैकं जानाथ आत्मानमन्यां वाचो
विमुञ्चथास्तमलैष सेधु ॥ ५ ॥ अरा इव रथनाभौ
संहता यत्र नाड्यः॥स एषोऽन्तश्वरते बहुधा जायमानः॥
एषोमिलयन् ध्यायथ आत्मानं खस्ते वः पाराय तमसः
परस्तात् ॥ ६ ॥ यः सर्वज्ञः सर्वविद्यस्सैश महिमा मुचि॥
दिग्भ्ये ब्रह्मपुरे ऽश्रेष ष्योऽध्यात्मा प्रतिष्ठितः ॥ मनोमयः
प्राणशरीरनेता प्रतिष्ठितोऽस्मिन् हृदयं संनिधाय ॥ तद्वि-
ज्ञानं परिपश्यन्न्त भीरा आनन्दरूपमसृजतं यद्विभाति
॥ ७ ॥ मिथ्यते हृदयग्रन्थिरविच्छिन्नते सर्वसंशया:
॥ क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्टे परावरे ॥ ८ ॥ हिर-
Page 48
मुण्डकोपनिषद् ॥ ५ ॥
३३
यस्मिन् परे कोऽपि विरजं ब्रह्म निष्कलम् ॥ तद्बुद्धिभं ज्योतिषां ज्योतिरथ पदं द्रास्वविदो विदुः ॥ ९ ॥ न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमग्निः ॥ तमेव भान्तमनु भाति सर्वं तस्य भासा सर्वमिदं विभा-
ति ॥ १० ॥ ऋग्वेदमसृतं पुथ्वादक्षरम् दक्षिणोत्तरेण ॥ अधश्रोर्ध्वं च प्रसृतं ब्रह्मैवेदं विश्वमिदं वरिष्ठम् ॥ ११ ॥ इति द्वितीयशिखरके द्वितीयः खण्डः॥२॥
॥ इति द्वितीयमुण्डकं समाप्तम् ॥
द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिषस्वजाते॥ तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वादस्पृशन्नन्यो अभिचाकशीति ॥ १ ॥ समाने वृक्षे पुरुषो निमप्रोड्गीशया शोचति मुह्यमानः ॥ जु॒ष्टं यदा पश्यत्यम्यमीशमस्य महिमान-
मिति वीतरोकः ॥ २ ॥ यदा पश्यः पश्यते रुक्मवर्णं कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिम् ॥ तदा विद्वान् पुण्यपापे विधूय निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति ॥ ३ ॥ प्राणो वेधः
सर्वभूतौर्विभाति विजानन्निर्वाणमभवते नातिवादी ॥ आत्मक्रीड आत्मरतिः क्रियावानेष ब्रह्मविदां वरिष्ठः ॥ ४ ॥ सत्येन लम्यस्तपसा ह्येष आत्मा सम्यग्ज्ञानेन ब्रह्मचर्येण निस्यम् ॥ अन्तःशरीरे ज्योतिर्मयो हि शुभ्रो यं पश्यन्ति यतयः क्षीणदोषाः ॥ ५ ॥ सत्यमेव जयते
नानृतं सत्येन पन्था विततो देवयानः ॥ येनाक्रमन् ऋषयो ह्यृषयः यत-
यो यत्र तत्सत्यस्य परमं निधानम् ॥ ६ ॥ वृह
३
Digitized by Google
Page 49
१४
अष्टाङ्किसत्युपनिषसु
तहिघ्यमचिन्ल्यरूपं सूक्ष्माच्च तत्सूक्ष्मतरं विभाति । दूरासुदूरे तदिहान्तिके च पश्यत्स्विहैव निहितं गुहा-याम् ॥ ७ ॥ न चक्षुषा गृह्यते नापि वाचा नान्यैर्दैवैः-पसा कर्मणा वा । ज्ञानप्रसादेन विशुद्धसत्वस्तस्यां पश्यते निष्कलं ध्यायमानः ॥ ८ ॥ एषोडणुरात्मा चेतसा वेदितव्यो यस्तिन्नुग्राणः पद्याभि संविद्वेषा । प्राणैः श्रितं सर्वमोतं प्रजानां यस्मिन्विशुद्धे विभवत्येष आत्मा ॥ ९ ॥ यं यं लोकं मनसा संविर्भाति विशुद्धसत्वः कामयते यांश्च कामान् । तं तं खोकं जायते तांश्च कामान्मांसस्यादात्मभृदृश्येनृतिकामः ॥ १० ॥ हृदति तृतीय-मुण्ढके प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥
स वेदैतत्परं ब्रह्म धाम यत्र विश्वं निहितं भाति गुह्रम् ॥ उपासते पुरुषं ये डकामास्ते शुक्रमेतदतिवर्तेन्ति धीरा: ॥ १ ॥ कामान्य: कामयते मन्त्रमानः स काम-मिर्जोयते तत्र तत्र । पर्याप्तकामस्य ऋतात्मनस्तु ह्येवं लेनं प्रविलीयन्ति कामाः ॥ २ ॥ नायमास्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुना श्रुतेन । यमेवैष वृणुते तेन लभ्य-स्तस्यैष आत्मा विदृणुते तनूं स्वाम् ॥ ३ ॥ नायमात्मा बलहीनेन लभ्यो न च प्रमादात्तपसो वाप्यलिङ्गात् । एतैरुपायैर्यतते यस्तु विद्वां-स्तस्यैष आत्मा विशते ब्रह्म-धाम ॥ ४ ॥ संप्राप्यैनमृषयो ज्ञानरुपा: ऋतात्मानो वितरागा: प्रशान्ता: । ते सर्वगं सर्वतः प्राप्य धीरा
Page 50
मुण्डकोपनिषत् ॥ ५॥
युक्तात्मानः सर्वमेवाविशन्ति ॥ ५ ॥ वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थाः संन्यासयोगाद्यतयः शुद्धसत्वाः । ते ब्रह्मलोकेषु परान्तकाले परामृताः परिमुच्यन्ति सर्वे ॥ ६ ॥
गताः कलाः पञ्चदशा प्रतिष्ठा देवाश्र सर्वे प्रतिदेवतासु । कर्माणि विज्ञानमयश्च आत्मा परेओ्यये सर्व एकीभवन्ति ॥ ७ ॥ यथा नद्यः स्यन्दमानाः समुद्रेऽस्तं गच्छन्ति नामरूपे विहाय । तथा विद्वान् नामरुपाद्विमुक्तः परात्परं पुरुषमुपैति दिव्यम् ॥ ८ ॥
स यो ह वै तत्परमं ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति नास्याब्रह्मवित्कुले भवति । तरति शोकं तरति पाप्मानं गुहाग्रन्थिभ्यो विमुक्तोऽमृतो भवति ॥ ९ ॥
तदेतद्वाचाड्भ्युक्तं । क्रियावन्तः श्रोत्रिया ब्रह्मनिष्ठा स्वयं जुहुत एकर्षिं श्रद्धयन्तः । तेषामेवैतां ब्रह्मविद्यां वदेत शिरोव्रतं विधिवद्यैस्तु चीर्णम् ॥ १० ॥
तदेतत् सत्यमृषिरङ्गिराः पुरोवाच नैतद्चीर्णव्रतोऽधीते नमनः परमऋषिभ्यो नमः परमऋषिभ्यः ॥ ११ ॥
इति तृतीयः खण्डः ॥ १२ ॥
ॐ भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवा ।। भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः । स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवा᳚ङ्सस्तनूभिः । व्यशेम देवहितं यदायुः ॥ स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः । स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः । स्वस्ति नस्ताक्ष्यो अरिष्टनेमिः । स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥
इति मुण्डकोपनिषत्समाप्ता ॥ ५ ॥
Page 51
॥ ॐ तत्सत् ॥
माण्डूक्योपनिषत् ॥ ६ ॥
ॐ भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवाः ॥ भद्रं पश्येमाक्ष-
भिर्यजत्राः ॥ स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवांसस्तनूभिः ॥ व्यश्नेम
देवहितं यदायुः ॥ स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः ॥ स्वस्ति
नः पूषा विश्ववेदाः ॥ स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः ॥
स्वस्ति नो बृहस्पतिदधातु ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥
ओमित्येतदक्षरमिदं सर्वं तस्योपनिष्याख्यानं भूतं भव-
दिष्यदिति सर्वमोङ्कार एव ॥ यच्चानन्यत्प्रकालातीतं तद-
प्योङ्कार एव ॥ १ ॥ सर्वं ह्येतद्ब्रह्मास्मा चतुष्पात् ॥ २ ॥ जागरितस्थानो बहिःप्रज्ञः
ससाक्ष एकोनविंशतिमुखः स्थूलभुग्वैश्वानरः प्रथमः पादः
॥ ३ ॥ स्वप्नस्थानोऽन्तःप्रज्ञः सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुखः
प्राज्ञविक्लसुखै तेजसो ह्रितीयः पादः ॥ ४ ॥ यत्र सुप्तो न
कञ्चन कामं कामयते न कञ्चन स्वप्नं पश्यति तस्सुषुसम् ॥
सुषुप्तस्थान एकीभावः प्रज्ञानघन एवानन्दमयो ह्यानन्द-
सुखः प्राज्ञःस्थलीयः पादः ॥ ५ ॥ एष सर्वेश्वर
एष सर्वज्ञ एषोदन्तरयोम्येष योनिः सर्वस्य प्रभवाप्ययो हि
भूतानाम् ॥ ६ ॥ नान्तःप्रज्ञं न बहिःप्रज्ञं नोभयतःप्रज्ञं न
प्रज्ञानघनं न प्रज्ञं नाप्रज्ञम् ॥ अदृष्टमव्यवहार्यमग्राह्य-
मग्राह्यम् ॥
Page 52
मांडूक्योपनिषत्॥ ६ ॥
क्षणमचिन्त्यमहद्यपदेश्यथमेकाल्म्यप्रत्ययसारं प्रपञ्चोपशमं शान्तं शिवमद्वैतं चतुर्थं मन्यन्ते स आत्मा स विशेयः ॥७॥
सोड्यमात्माडध्यक्षरमोकाररोऽधिमात्रं पादा मात्रा मात्राश्च पादा आकार उकारो मकार इति ॥ ८ ॥
जागरितस्थानो वैश्वानरोऽकारः प्रथमा मात्रा ऽऽप्तेरादिमत्वाद्वाऽऽप्नोति ह वै सर्वान्कामानादिरेव भवति य एवं वेद ॥ ९ ॥
स्वप्नस्थानस्तैजसोऽकारो द्वितीया मात्रोत्तर्क्षादनुययात्वाद्वोत्कर्षति ह वै ज्ञानसंततिं समानश्च भवति नास्याब्रह्मवित्कुले भवति य एवं वेद ॥१०॥
सुषुप्तस्थानः प्राज्ञो मकारस्तृतीया मात्रा मितेरपीतेर्वा मिनोति ह वा इदं सर्वमपीतिश्च भवति य एवं वेद ॥११॥
अमानत्रश्रुतुर्योंडव्यवहार्यः प्रपञ्चोपशमः शिवोऽद्वैत एवमोकार आत्मैव संविशत्य-त्मानं य एवं वेद ॥ १२ ॥
॥ इति मांडूक्योपनिषत् संपूर्णा ॥
ॐ अद्रं करणेेभिः श्रृणुयाद देवा: ॥ मद्रं पद्येम-कल्मषयजन्त्राः ॥ स्थिरैरैरैस्स्थिरतनूभिः ॥ ध्यशेम देवहितं यदायु: ॥ स्वस्ति न इंद्रो वृद्धश्रवा: ॥ स्वस्ति न: पूषा विश्ववेदा: ॥ स्वस्ति नस्ताक्ष्र्यों अरिष्टनेमि: ॥ स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु ॥ॐ शांतिः शांतिः शांतिः ॥
इति मांडूक्योपनिषत्समाप्ता ॥ ६ ॥
Page 53
३८
अष्टाविंशत्युपनिषत्
ॐतत्सत् ॥
तैत्तिरीयोपनिषत् ॥ ७ ॥
॥ शिक्षोपनिषत् ॥
ॐ शं नो मित्रः शं वरुणः ॥ शं नो भवत्वर्यमा ॥ शं न इन्द्रो बृहस्पति: ॥ शं नो विष्णुरुक्रमः ॥ नमो ब्रह्मणे ॥ नमस्ते वायो ॥ त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासि ॥ त्वामेव प्रत्यक्षं ब्रह्म वदिष्यामि ॥ ऋतं वदिष्यामि ॥ सत्यं वदिष्यामि ॥ तन्मामवतु ॥ तद्वक्ारमवतु ॥ अवतु माम् ॥ अवतु वक्ारम् ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥
ॐ शं नो मित्रः शं वरुणः ॥ शं नो भवत्वर्यमा ॥ शं न इन्द्रो बृहस्पति: ॥ शं नो विष्णुरुक्रमः ॥ नमो ब्रह्मणे ॥ नमस्ते वायो ॥ त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासि ॥ त्वामेव प्रत्यक्षं ब्रह्म वदिष्यामि ॥ ऋतं वदिष्यामि ॥ सत्यं वदिष्यामि ॥ तन्मामवतु ॥ तद्वक्ारमवतु ॥ अवतु माम् ॥ अवतु वक्ारम् ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥
॥ ९ ॥ सत्यं वदिष्यामि पद्ग च ॥ ९ ॥ इति प्रश्नोत्तरद्वाकः ॥ ९ ॥
ॐ शीक्षां व्याक्यान्यास्यामः ॥ वर्णः स्वरः ॥ मात्राब्लम् ॥ साम सन्तानः ॥ इतुक्तफः शिक्षास्यायापः ॥१॥(शिक्षा पद्ग) ॥ इति द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥
सह नौ यशः ॥ सह नौ ब्रह्मवर्चसम् ॥ अथातः
Page 54
तैत्तिरीयोपनिषत् ॥ ७ ॥
स᳒र्हिताया उपनिषदं व्याख्यास्यामः ॥ पञ्ञास्वाधिकार-
णेचु ॥ अधिलोकमधिज्यौतिषमधिविद्यामधिम्रजमध्यात्मम् ॥ ता महासंधितिता इत्याचक्षते ॥ भयाधिलोकम् ॥ पृथिवी पूर्वरूपम्॥ चोत्तररूपम् ॥ आकाशः संधि: ॥ वायु: संधानम् ॥ इत्यधिलोकम् ॥ अध्याधिज्योतिषम् ॥ अमि: पूर्वरूपम् ॥ आदित्य उत्तररूपम् ॥ आप: संधि: ॥ वैश्वानर: संधानम् ॥ इत्यधिज्यौतिषम् ॥ आचार्यं: पूर्वरूपम् ॥
अन्तेवास्युतररूपम् ॥ विद्या संधि: ॥ प्रवचनꣳ संधानम् ॥ इत्यधिविद्यम् ॥ अध्यात्मम् ॥ माता पूर्वरूपम् ॥ पितोत्तररूपम् ॥ प्रजा संधि: ॥ प्रजननꣳ संधानम् ॥ इत्यधिम्रजम् ॥ अध्यात्मम् ॥ अधरा हनु: पूर्वरूपम्॥ उत्तरा हनुरुत्तररूपम्॥ वाक् संधि: ॥ जिह्वा संधानम् ॥ इत्यध्यात्मम् ॥ इत्थं महासंधिता: ॥ इत्थीमा महास᳒र्हिता: ॥ व एतामेव महासंधितां व्याख्यातां वेद ॥ संधीयाेते प्रजया पशुभि: ॥ ब्रह्मवर्चसेनाद्येन सुवर्ग्येण लोकेन ॥
॥३॥ ( संधिराचार्यः पूर्वरूपमिध्यधिम्रजं लोकेन )॥ इति द्वितीयोऽनुवाक: ॥ ३ ॥
य᳒रचनदसासृप्टो विश्वरूप: ॥ छन्दोभ्योऽध्योमृता-स्वंबभूव ॥ स मेन्द्रो मेधया स्पृणोतु ॥ अमृतस्य देव-धारणे मूखासम् ॥ शरीरं मे विचर्षणम् ॥ जिह्वा मे मधुमत्तमा ॥ कर्णाभ्यां᳒ नूरी विश्रुवम् ॥ ब्रह्मण: कोशो-
Page 55
४०
अष्टाविंशात्युपनिषदस्तु
उसि मेधया पिहितः ॥ श्रुतं मे गोपाय ॥ श्रावृण्ती
वितन्वाना ॥ १ ॥ इदवाणा धीरमात्मनः ॥ वासाश्रक्षि
मम गावकश्र ॥ भक्तपाने च सर्वदा ॥ ततो मे क्रव्यस-
वह ॥ लोमशां पशुभिः सह स्वाहा ॥ आमापनुग्राम-
चारिणः स्वाहा ॥ विमायन्तुग्रामचारिणः स्वाहा ॥
आमापन्तुग्रामचारिणः स्वाहा ॥ वसापन्तुग्रामचारिणः
स्वाहा ॥ शामायन्तुग्रामचारिणः स्वाहा ॥ २ ॥ यशो
जनेडसनि स्वाहा ॥ मेधायन् वससोदसावि स्वाहा ॥
तं त्वा भग प्रविशानि स्वाहा ॥ स मा भग प्रविक्ष
स्वाहा ॥ तंक्षिणू सहस्रशाखे ॥ निमगाहं स्पति मूजे
स्वाहा ॥ यथापः प्रवता यमित्त ॥ यथा माशा मर्जरर्॥
एवं मां ग्रामचारिणः ॥ धाताराम्नु सर्वतः स्वाहा ॥ प्रति-
वेशोऽसि प्रमा आहि प्रमा पचास्र ॥ ३ ॥ वितन्वाना
शामायन्तुग्रामचारिणः स्वाहा ॥ (धाताराम्नु सर्वतः स्वा-
हैकं) ॥ इति चतुर्योऽधिकचत्वारिंशकः ॥ ४ ॥
मूर्ध्नः सुवरिति वा पूतासिको घ्याहतवः ॥ तासां-
गृह स्तेतां चतुर्यीम् ॥ मह्हाचमस्यः प्रवेद्यवते ॥ मह्ह
इति ॥ तद्रूप ॥ स आत्मा ॥ अक्कान्न्यम्पा देवताः ॥
मूरिति वा अयं लोकः ॥ शुभ इत्यन्तरिक्षम् ॥ सुवरि-
त्यसौ लोकः ॥ १ ॥ मह्ह इत्यादित्यः ॥ आदित्येन वाब
सर्वें लोका महीयन्ते ॥ भूरिति वा अभिः ॥ सुव इति
वायुः ॥ सुवरित्यादित्यः॥ मह्ह इति चन्द्रमा॥ चन्द्रमा-
सaa
Digitized by Google
Page 56
तैत्तिरीयोपनिषत्॥ ७ ॥
वाचँ सर्वांणि ज्योतीँषि महीमन् । भूरिति वा ऋचः ॥
सुव इति सामानि । सुवरिति यजूंषि ॥२॥ मह इति
महर् ॥ ब्रह्मणा वाव सर्वे वेदा महीयन्ते । भूरिति
वै प्राणः । सुव इत्यापानः । सुवरिति व्यानः । मह
इत्यन्नम् । अन्नेनँ वाव सर्वाणि प्राणभृतानि
समारभ्यतेऽन्नाय । ता यो वेद ॥ स वेद ब्रह्म ॥
सर्वेँदंके देवा बलिमावहन्ति
॥३॥ (असौ लोको यजूंषि वेद द्वेच) ॥ इति पञ्चमो-
नुवाकः ॥ ५ ॥
स य एषोडन्टर्हृदय आकाशः । तस्मिन्नयं पुरुषो
मनोमयः । अमृतो हिरण्मयः ॥ अनन्तरेण ॥ तालुके ॥
य एष स्तन इवावलम्बते । सेन्ध्रियनिः । यत्रासौ केश-
ान्तो विर्तते । ष्यपोँकँ शीर्षकपाले । मूर्तियग्रौ प्रतिति-
छति । शुभ इति वागौ ॥३॥ सुवरित्यादित्ये ॥ मह इति
चन्द्रमा । आपो॑ति श्वेतराजौँ ॥ आपो॑ति मनसम्पदिषु ॥
वाक्पतिंँश्शुकुप्पति । श्रोत्रपतिंर्विज्ञानपति ।
पृथिवीँपतिर्ॐ मति ॥ आकाशशरीरँ ब्रह्म ॥ सत्यात्मप्राणारामँ मन
आनन्दम् । शान्तिसमृद्धममृतम् । इति प्राचीनयोग-
पास्व ॥ २ ॥ (वायावृतमेकँ च) ॥ इति षष्ठोऽनु-
वाकः ॥ ६ ॥
पृथिव्यन्तरिक्षँ धौर्॑दिशोऽवान्तरदिशः । अभ्रिवाँयु-
रादित्यश्चन्द्रमा नक्षत्राणि ॥ आप ओषधयो वनस्पतय
Page 57
४२
अष्टाङ्गास्युपनिषत्सु
आकाश आत्मा ॥ दृष्ट्यधिभूतम् ॥ अथाध्यात्मम् ॥ प्राणोऽपानो व्यान उदानः समानः ॥ चक्षुः श्रोत्रं नमो वाक् स्वकू ॥ चर्म मासृणखं नखावस्थिमज्जा ॥ एतदृषि-विधाय ऋषिरवोचत् ॥ पाप्कं वा हृद्र्कं सर्वम् ॥ पाप्के-नैव पाप्कं स्पृणोतीति ॥ ७ ॥ ( सर्वमेकं च ) इति सस-मोदनुवाकः ॥ ७ ॥
ओमिति ब्रह्म ॥ ओमितीदं सर्वम् ॥ ओमित्तवेद-त्कृतिहव्सं वा ॥ अप्येश्रावयेत्साश्रावयन्ति ॥ ओमिति सामानी गायन्ति ॥ ओङ्क्रोमिति शस्त्राणि शंसन्ति॥ ओमित्यध्वर्युः प्रतिगरं प्रतिगृणाति ॥ ओमिति ब्रह्मा प्रसौति ॥ ओमित्यग्रिहोत्रमनुजानाति ॥ ओमिति ब्राह्म-णः प्रवक्ष्यन्नाह ब्रह्मोपार्चानोति ॥ ब्रह्मैवोपार्क्रोति ॥३॥ (ओंद्रश ) इत्य्यष्टमोऽनुवाकः ॥ ८ ॥
ऋतं च स्वाध्यायप्रवचने च ॥ सत्यं च स्वाध्यायप्रवचने च ॥ तपश्च स्वाध्याय-प्रवचने च ॥ दमश्च स्वाध्यायप्रवचने च ॥ शमश्च स्वाध्यायप्रवचने च ॥ अग्नयश्र स्वाध्यायप्रवचने च ॥ अग्निहोत्रं च स्वाध्यायप्रवचने च॥ अतिथयश्र स्वाध्यायप्रवचने च ॥ मानुषं च स्वाध्याय-प्रवचने चं ॥ प्रजा च स्वाध्यायप्रवचने च ॥ प्रजननश्र स्वाध्यायप्रवचने च ॥ प्रजातिश्र स्वाध्यायप्रबचने च ॥ सत्यमिति सत्यवचा राथीतरः ॥ तप इति तप्ती नित्यः: पौहशिष्टिः ॥ स्वाध्यायप्रवचने एषेति नाको मौद्रलस्यः ॥
Page 58
तैत्तिरीयोपनिषत् ॥ ७ ॥
तद्धि तपखाद्धि तपः ॥ ९ ॥ ( प्रजा च स्वाध्यायाम्रवचने च सद् च ) ॥ इति तवमोदनुवाकः ॥ ९ ॥
आहं हृंक्षस्य रेरिव ॥ कीर्तिः पृंथ गिरीरिव ॥ ज्रष्यपवित्रो वाजिनीव स्र्मृतमक्षि ॥ द्विविर्ष सुवर्चसम् ॥ सुमेषा अमृतोदकितः ॥ इति त्रिशक्रोवेदानुवचनम् ॥ ९ ॥ ( अहंषद् ) ॥ इति तृशमोदनुवाकः ॥ १० ॥
वेदमनूच्याचार्योऽन्तेवासिमनुशास्ति ।। सत्यं वद ॥ धर्मं चर ॥ स्वाध्यायान्मा प्रमदः ॥ आचार्याय प्रियं धनमाहत्य प्रजातन्तुं मा व्यवच्छेत्सीः ॥ सत्यान्न प्रमदितव्यम् ॥ धर्मात् न प्रमदितव्यम् ॥ कुशलान्न प्रमदितव्यम् ॥ भूत्यै न प्रमदितव्यम् ॥ स्वाध्यायप्रवचनाभ्यां न प्रमदितव्यम् ॥ देवपितृकार्याभ्यां न प्रमदितव्यम् ॥ मातृदेवो भव ॥ पितृदेवो भव ॥ आचार्यदेवो भव ॥ अतिथिदेवो भव ॥ यान्यनवद्यानि कर्माणि ।। तानि सेवन्तव्यानि ।। नो इतराणि ॥ यान्यस्माकं सुचरितानि ।। तानि त्वयोपास्यानि ॥ नो इतराणि ॥
ये केचास्मच्छ्रेयांसो ब्राह्मणा।। तेषां त्वयाऽऽसनेन प्रश्रसितव्यम् ॥ श्रद्धया देयम् ॥ अश्रद्धया देयम् ॥ श्रिया देयम् ॥ प्रियया देयम् ॥ संविदा देयम् ॥ अथ यदि ते कर्मविचिकित्सा वा वृत्तविचिकित्सा वा स्वात् ॥ २ ॥
ये तत्र ब्राह्मणाः संमर्शिनः ॥ युक्ता आङ्कुलकाः ॥ अलूक्ष्ता। धर्मकामाः ॥ स्युः ॥ यथा ते तत्र वर्तेरन् ॥
Page 59
४४
अष्टाविंशत्युपविष्टसु
तथा तत्र वर्तेंथा: ॥ अध्यात्मवस्यातेषु॥ ये तत्र झाझाना: संराशिन: ॥ युक्ता आयुक्ता: ॥ भद्रक्षा धर्मकामा: स्व:॥ यथा ते तेषु वर्तेरन् ॥ तथा तेषु वर्तेंथा: ॥ पुष आदेश: ॥ एष उपदेशा:॥ पुषा वेदोपनिषदा॥एतद्रुतुशासनवद॥ एवसुपासितव्यम्॥ एवमु पैतदुपास्यम् ॥४३॥ (साख्या- यमखेचरान् तु प्रसद्य तस्मै स्वपोषणानि स्यापेदु वर्तेरन् सस च )॥ इत्येकादशोऽध्यायसूत्रक:॥३१॥
शं नो मित्र: शं वरुण: ॥ शं नो भवस्वर्यमा ॥ शं न इन्द्र्रो बृहस्पति: ॥ शं नो विष्णुरुरुक्रम: ॥ नमो ब्रह्मणे॥ नमस्ते वायो ॥ त्वामेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासि ॥ त्वामेव प्रत्यक्षं ब्रह्मावादिषम् ॥ ऋतमवादिषम् ॥ सत्यमवादिषम् ॥ तन्मामावीत् ॥ तद्वद्वारमावीत् ॥ आवीन्माम् ॥ आवी- द्दकारम् ॥ ९ ॥ ॐ शान्ति: शान्ति: शान्ति: ॥ ( सत्य- मवादिषं पत्र च )॥ इति द्वादशोऽध्यायसूत्रक: ॥ १२ ॥
( शं न: शीक्षाझ सह नो यरच्छन्दसां भू: स थ: पृथि- व्योमिल्यृतं चाहं वेदमनूच्च्य शं नो द्वादश) ॥१३॥ शं नो मह इत्यादित्यो नो इतराणि त्रयोविश्शसति: ॥१३१॥ ॐ शां नो मित्र: शं वरुण: ॥ शं नो भवस्वर्यमा ॥ शं न इन्द्र्रो बृहस्पति: ॥ शं नो विष्णुरुरुक्रम: ॥ नमो ब्रह्मणे॥ नमस्ते वायो ॥ त्वामेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासि ॥ त्वामेव प्रत्यक्षं ब्रह्म वदिष्यामि ॥ ऋतं वदिष्यामि ॥ सत्यं वदिष्यामि॥
Page 60
तैत्तिरीयोपनिषत्॥७॥
तन्मयमबतु ॥ तद्रुक्कारमवतु ॥ अवतु माम् ॥ अवतु व-कारम् ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ इति श्रीक्षत्राध्याय प्रथमा वल्ली ॥ १ ॥
अथ ब्रह्मानन्दवल्ली ॥ २ ॥
ॐ स॒ह नाववतु ॥ स॒ह नौ भुनक्तु ॥ स॒ह वीर्यं करव-थै ॥ तेज॑स्विना॒वाधीतमस्तु मा विद्वि॑षा॒वहै ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥
ॐ ब्र॒ह्मविदाप्नोति परम् ॥ तदे॑षा॒भ्युक्ता ॥ सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्र॒ह्म ॥ यो वेद निहि॑तं गुहा॑यां परमे व्योमन्॥ सोऽश्नुते सर्वा॑न् कामान् सह ॥ ब्रह्म॑णा विप-श्चितेति ॥ तस्मा॒द्वा एतस्मा॑दात्मन आकाशः संभू॑तः ॥ आकाशा॒द्वायुः ॥ वायोर॑ग्निः ॥ अग्ने॑रापः ॥ अ॒द्भ्यः पृथि॑वी ॥ पृथि॒व्याः ओष॑धयः ॥ ओष॑धीभ्यो॒ऽन्नम् ॥ अन्ना॒द्रुक् ॥ स वा एष पुरुषोऽन्नर॑सस॒मयः ॥ तस्ये॑-शिरः ॥ अयं द॑क्षिणः पक्षः ॥ अयमु॑त्तरः पक्षः ॥ अयमा॑त्मा ॥ इ॒दं प॒च्छं प्रति॑ष्ठा ॥ तद॑प्ये॒ष श्लो॑को भवति ॥ इति प्रथमोऽनुवाकः ॥ १ ॥
अन्ना॒द्वै प्रजा॑ः प्रजायन्ते ॥ या॑ः काऽश् पृथि॒वी॒श्रिता॑ः ॥ अथो अन्न॑ने॒व जी॑वन्ति ॥ अथै॒ना॒दपि॒यन्त्य॑न्तत॑ः ॥ अन्नं हि भूता॑नां ज्येष्ठ॑म् ॥ तस्मा॑त्सर्वौ॒षधमु॑च्यते ॥ सर्वं वै त॑द्ब्रा॒ह्मोपा॑स्ते ॥ अन्नं व॒द्रि॒हि भूता॑नां
Page 61
ज्येष्ठम्॥ तस्मात्सर्वौषधमुच्यते ॥ अजानदृतानि जायन्ते ॥ जातान्यक्नेन वर्धन्ते ॥ अध्यात्म च ऋतु तस्मादतुं ततुध्यत इति ॥ तस्माद्वा एतस्माद्वरसमयाद अन्योद-
नतर आत्मा प्राणमयः ॥ तेनैष पूर्णः ॥ स वा एष पुरुष-विध एव ॥ तस्य पुरुषविधताम् ॥ अन्ययं पुरुषविधः ॥ तस्य प्राण एव शिरः ॥ ध्यानो दक्षिणः पक्षः ॥ अपान उत्तरः पक्षः ॥ आकाश आत्मा ॥ पृथिवी पुच्छं प्रतिष्ठा॥ तदप्येष श्लोको भवति ॥इति द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २ ॥
प्राणं देवा अनु प्राणनित ॥ मनुष्याः पशवश्च ये ॥ प्राणो हि भूतानामयः॥ तस्मात्सर्वायुषमुच्यते ॥ सर्व-देव त आयुरयन्ति ॥ ये प्राणं ब्रह्मोपासते ॥ प्राणो हि भूतानामयः ॥ तस्मात्सर्वायुषमुच्यत इति ॥ तसैष एव शारीर आत्मा ॥ यः पूर्वेषाम् ॥ तस्माद्वा एतस्मा-
णमयात् ॥ अन्योऽन्तर आत्मा मनोमयः ॥ तेनैष पूर्णः ॥ स वा एष पुरुषविध एव ॥ तस्य पुरुषविधताम् ॥ अन्ययं पुरुषविधः ॥ तस्य यजुरेव शिरः ॥ ऋग् दक्षिणः पक्षः ॥ सामोत्तरः पक्षः ॥ आदेश आत्मा ॥ अथर्वाङ्गिरसः पुच्छं प्रतिष्ठा ॥ तदप्येष श्लोको भवति ॥इति तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥
यतो वाचो निवर्तन्ते ॥ अप्राप्य मनसा सह ॥ आनन्दं ब्रह्मणो विद्धान् न बिभेति कुतश्चनेति ॥ तसैष एव शारीर आत्मा ॥ यः पूर्वेषाम् ॥ तस्माद्वा एतस्मा-
Page 62
नोमुंबात्॥ अन्नोऽनन्तर आत्मा विश्ञानमयः तेनैष पूर्णः ॥ स वा एष पुरुषविध एव ॥ तस्य पुरुषविष्ठाताम् ॥ अन्यं पुरुषविधः ॥ तस्य भ्रूयैव शिरः ॥ ऋतं दक्षिणः पक्षः ॥ सत्यमुत्तरः पक्षः ॥ योग आत्मा ॥ महः पृष्ठं प्रतिष्ठा ॥ तदप्येष श्लोको भवति ॥ इति चतुर्थोडनुवाकः ॥ ४ ॥
विज्ञानं यज्ञं तनुते ॥ कर्माणि तनुते॥पि च ॥ विज्ञानं देवा: सर्वे ॥ ऋग् यजुःसुपासते ॥ विज्ञानं ब्रह्म चेद् वेद ॥ तक्काष्ठेषु प्रमाणाति ॥ शरीरे पाप्मनो हित्स्वा ॥ सर्वन्कामान्समभृत इति ॥ तस्यैष एव शारीर आत्मा ॥ यः पूर्वस्य ॥ तस्माद्वा एतस्माद्विज्ञानमयात्॥ अन्योऽन्तर आत्मानन्दमयः ॥ तेनैष पूर्णः ॥ स वा एष पुरुषविध एव ॥ तस्य पुरुषविष्ठाताम् ॥ अन्यं पुरुषविधः ॥ तस्य प्रियमेव शिरः ॥ मोदो दक्षिणः पक्षः ॥ प्रमोद उत्तरः पक्षः ॥ आनन्द आत्मा ॥ ब्रह्म पृष्ठं प्रतिष्ठा ॥ तदप्येष श्लोको भवति ॥ इति पञ्चमोडनुवाकः ॥ ५ ॥
असद्ब्रेव स भवति ॥ असद्ब्रेवति वेद चेत् ॥ अस्ति ब्रह्मेति चेद् वेद ॥ सन्तमेनं ततो विदुरिति ॥ तस्यैष एव शारीर आत्मा ॥ यः पूर्वस्य ॥ अथातोऽनुप्रभाः ॥ उत्ताविज्ञानसुं लोकं प्रेत्य ॥ कश्र न गच्छती ३ ॥ आहो विद्वान्नसुं लोकं प्रेत्य ॥ कश्रित्समभृताः ३ उ ॥ सोऽकामयत ॥ बहु स्यां प्रजायेयेति ॥ स तपोऽतप्यत ॥ स तपस्तप्त्वा ॥
Page 63
इदं᳚ सर्वमसृजत॥ यदिदं᳚ किंच॥ तत्सृष्ट्वा॥ तदेवानुप्राविशत्॥ तदनुप्रविश्य॥ सच सच्चाभवत्॥ निरु᳚क᳚ चानिरु᳚क᳚ च॥ निलयनं चानिलयनं च॥ विज्ञानं चाविज्ञानं च॥ सत्यं चानृतं᳚ च॥ सत्यमभवत्॥ यदिदं᳚ किंच॥ तत्सत्यमित्याचक्षते॥ तद्᳚प्येष श्लोको भवति॥ इति स᳚प्तदशोद्वावाकः॥ ६॥
असद्वा इदमग्र आसीत्॥ तत्तो वै सदजायत॥ त᳚दात्मान᳚ᳶ स्वयमकुरुत॥ त᳚स्योत्त᳚सुकृतमु᳚प्यत इति॥ पदैतत्सुकृततमम्॥ रसो वै सः᳚॥ रस᳚ᳶ ह्येवायं लब्ध्वाऽऽनन्दी भवति॥ को ह्येवाऽन्याऽऽतᳶः प्राण्या᳚त्॥ यदेष आकाश आनन्दो न स्यात्॥ एष ह्येवाऽऽनन्दयाति॥ यदा ह्येवैष एत᳚स्मिन्नुदारमन्सरं᳚ कुरुत᳚ इ॥ अथ तस्य भयं भवति॥ यदा ह्येवैष पतत्य᳚स्मादुदारमनस्सराद्भयं᳚ तरस्व इ॥ अथ तस्य भयं भवति॥ तद्᳚प्येष श्लोको भवति॥ इति स᳚प्तमोऽनुवाकः॥ ७॥
भीषाऽस्माद्वातः पवते॥ भीषोदेति सूर्यः᳚॥ भीषाऽस्माद᳚ग्रि᳚ᳶन्द्रश᳚॥ मृत्युः᳚ धावति पञ्चम इति॥ सैषाड᳚न᳚मृ᳚ड᳚मीक्ष᳚सा भवति॥ युवा स्यात्साधुयुवाऽध्यायकः᳚॥ आशिष᳚ो᳚ऽऋ᳚द्ध᳚ो बलि᳚ष्ठः᳚॥ त᳚स्येयं पृथिवी सर्वा वित्तस्य पूर्णा स्यात्॥ स एको मनुष आनन्दः᳚॥ ते ये शतं᳚ मानुषा आनन्दाः᳚॥ स एको मनु᳚ष्यगन्धर्वाणामानन्दः᳚॥
Page 64
तैत्तिरीयोपनिषत् ।। ७ ।।
श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य ।। ते ये शतं मनुष्यगन्धर्वो-
णामानन्दाः ।। स एको देवगन्धर्वाणामानन्दः ।। श्रोत्रि-
यस्य चाकामहतस्य ।। ते ये शतं देवगन्धर्वाणामानन्दाः ।।
स एकः पितॄणां चिरलोकलोकानानन्दः ।। श्रोत्रियस्य
चाकामहतस्य ।। ते ये शतं पितॄणां चिरलोकलोकाना-
मानन्दाः ।। स एक आजानजानां देवानामानन्दः ।। श्रो-
त्रियस्य चाकामहतस्य ।। ते ये शतं आजानजानां देवानाना-
मान्दाः ।। स एकः कर्मदेवानां देवानामानन्दः ।। ये
कर्मणा देवानुपियन्ति ।। श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य
।। ते ये शतं कर्मदेवानां देवानामानन्दाः ।। स एको देवानाना-
मानन्दः ।। श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य ।। ते ये शतं देवा-
नानन्दाः ।। स एक इन्द्रस्यानन्दः ।। श्रोत्रियस्य चाका-
महतस्य ।। ते ये शतं देवानानन्दाः ।। स एको बृहस्प-
तेरानन्दः ।। स एकः प्रजापतेरानन्दः ।। श्रोत्रियस्य
चाकामहतस्य ।। ते ये शतं प्रजापतेरानन्दाः ।। स एको
ब्रह्माण आनन्दः ।। श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य ।। स यश्रायं
पुरुषे ।। यश्रासावादित्ये ।। स एकः ।। स य एवंवित् ।।
अस्माल्लोकात्प्रेत्य ।। एतन्मब्रह्ममयमात्मानमुपसंक्रामति ।।
एतं प्राणमयमात्मानमुपसंक्रामति ।। एतं मनोमयमात्मान-
मुपसंक्रामति ।। एतं विज्ञानमयमात्मानमुपसंक्रामति ।।
Page 65
एतस्मानन्द्रमयमात्मानुपसंक्रामति । तदप्येष श्लोको भवति ॥ इत्यष्टमोऽनुवाकः ॥ ८ ॥
यतो वाचो निवर्तन्ते । अप्राप्य मनसा सह ॥ आनन्दं ब्रह्मणो विद्धान् ॥ न बिभेति कुतश्चनेति ॥ एतर्ह वै वाव न तपति किमहं साधु नाकरवम् ॥ किमहं पापमकरवमिति ॥ स य एवं विद्वान् एतस्मान् स्पृणुते । उभे ह्यैवैष पते भात्त्मानं स्पृणुते । य एवं वेद् ॥ इत्युपनिषत् ॥ इति नवमोऽनुवाकः ॥ ९ ॥
ब्रह्मविदिदंमयमिदमेकविर्ह्रातिरसद्ररसमा- णो ध्यानोदपान आकााशः पृथिवी पुछ्छं षड्धींष्षातिः प्राणं यजुर् ऋ सामादेशोऽथर्वाङिरसः पुछ्छं द्वाविंष्षाति- यंतः श्राद्धंतेष सतययोगो महोददंश विज्ञानं प्रियं मोदः प्रमोद आनन्दो ब्रह्मपुच्छं द्वाविंष्षातिरसद्रेवाथाष्टाविंष- रातिरसद्रोऽदंश भीषाडसान्मानुषो मनुष्यगन्धर्वां देवगन्धर्वां पितॄणां चिरलोकलोकानामाजानजानां कर्मदेवानां ये कर्मणा देवानमिन्द्रस्य बृहस्पते: प्रजाप- तेरब्रह्माणः ॥ स यश्र संक्रामत्येकपद्याश्रयत: कुतश्र नैतमे- कादश नव ॥ ब्रह्मविधि एवं वेदेत्युपनिषत् ॥
सह नाववतु ।। सह नौ भुनक्तु ।। सह वीर्यं करवा- वहै ।। तेजस्विनावधीतमस्तु मा विद्विषावहै ।। ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥
इति ब्रह्मानन्दवल्ली ॥ ३ ॥
Page 66
तैत्तिरीयोपनिषत्॥ ७ ॥
५१
अथ भृगुवळी ॥
हरि:ॐ ॥ सह नाववतु ॥ सह नौ भुनकु ॥ सह वीर्यं करवावहै ॥ तेजस्विनावधीतमस्तु मा विद्विषावहै॥ ॐ शान्ति: शान्ति: शान्ति: ॥
भृगुर्वै वारुणि: ॥ वरुण: पितरमुपससार ॥ अधीहि भगवो ब्रह्मेति ॥ तस्मा एतद्वयाच ॥ अन्नं प्राणं चक्षु: श्रोत्रं मनो वाचमिति ॥ तᳫ होवाच ॥ यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते ॥ येन जातानि जीवन्ति ॥ यत्प्रयन्त्यभिसंविशन्ति ॥ तद्विजिज्ञासस्व ॥ तद् ब्रह्मेति ॥ स तपोऽतप्यत ॥ स तपस्तप्वा ॥ इति प्रथमोऽनुवाक: ॥ १ ॥
अन्नं प्रजापति: व्यजानात् ।। अन्नादेव खल्विमानि भूतानि जायन्ते ॥ अन्नेन जातानि जीवन्ति ॥ अन्नं प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति ॥ तद्विजिज्ञासाय ॥ पुनरेव वरुणं पितरमुपससार ॥ अधीहि भगवो ब्रह्मेति ॥ तᳫ होवाच ॥ तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व ॥ तपो ब्रह्मेति ॥ स तपोऽतप्यत ॥ स तपस्तप्वा ॥ इति द्वितीयोऽनुवाक: ॥ २ ॥
प्राणो ब्रह्मेति व्यजानात् ॥ प्राणादेव खल्विमानि भूतानि जायन्ते ॥ प्राणेन जातानि जीवन्ति ॥ प्राणं प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति ॥ तद्विजिज्ञासाय ॥ पुनरेव वरुणं पितरमुपससार ॥ अधीहि भगवो ब्रह्मेति ॥ तᳫ होवाच ॥ तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व ॥ तपो ब्रह्मेति ॥ स तपोऽतप्यत ॥ स तपोऽतप्वा ॥ इति तृतीयोऽनुवाक: ॥ ३ ॥
Page 67
मनो ऽक्षरेभि व्यजानात् ॥ मनसो ऽक्षेव शाश्विमानि भूतानि जायन्ते ॥ मनसा जातानि जीवन्नि ॥ मनः प्रयत्न्यभिसंविशान्तीति ॥ तद्विद्विज्ञाय ॥ पुनरेव वरुणं पितरमुपससार ॥ अधीहि भगवो ब्रक्षेति ॥ तᳫहोवाच ॥ तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व ॥ तपो ब्रक्षेति ॥ स तपोडत-
प्यत ॥ स तपस्तप्वा ॥ इति चतुर्थोडनुवाकः ॥ ४ ॥
विज्ञानं ब्रक्षेति व्यजानात् ॥ विज्ञानादेव शाश्वि- मानि भूतानि जायन्ते ॥ विज्ञानेन जातानि जीवन्नि ॥ विज्ञानं प्रयत्न्यभिसंविशान्तीति ॥ तद्विद्विज्ञाय ॥ पुनरेव वरुणं पितरमुपससार ॥ अधीहि भगवो ब्रक्षेति ॥ तᳫहोवाच ॥ तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व ॥ तपो ब्रक्षेति ॥ स तपोडतप्यत ॥ स तपस्तप्वा ॥ इति पञ्चमोडनु-
वाकः ॥ ५ ॥
आनन्द्रो ब्रक्षेति व्यजानात् ॥ आनन्दादेव शाश्वि- मानि भूतानि जायन्ते ॥ आनन्देन जातानि जीवन्नि ॥ आनन्दं प्रयत्न्यभिसंविशान्तीति ॥ सैषा भार्गवी वारुणी विद्या ॥ परमे व्योमन् प्रतिष्ठिता ॥ य एवं वेद प्रतित- ष्ठति ॥ अक्षावानघादो अवतीते ॥ महान् भवति प्रज्ञया पञुभिरश्ववरचसेन ॥ महान् कीर्त्या ॥ इति षष्ठोडनु-
वाकः ॥ ६ ॥
अन्नं न निन्याल् ॥ तᳫरतम् ॥ प्राणो वा अन्नम् ॥ शारीरमन्नादम् ॥ प्राणे शरीरं प्रतिष्ठितम् ॥ शरीरे प्राणः
Page 68
तैत्तिरीयोपनिषत् ॥ ७ ॥
प्रतिष्ठितः ॥ तदेतद्ब्रह्मापो प्रतिष्ठितम् ॥ स य एतद्ब्रह्मणि प्रतिष्ठितं वेद प्रतितिष्ठति ॥ अभवानादो भवति ॥ महान् भवति प्रज्ञया पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेन ॥ महान् कीर्त्यो ॥ ऋषि ससमोडनुवाकः ॥ ७ ॥
अग्नं न परिचक्षीत ॥ तद्ब्रतं ॥ आपो वा अग्नं ॥ ज्योतिर्ज्योतिराददे ॥ अभ्यु ज्योतिः प्रतितिष्ठति ॥ ज्योतिर्ज्यापः प्रतिष्ठिता ॥ तदेतद्ब्रह्मणि प्रतिष्ठितं ॥ स य एतद्ब्रह्मणि प्रतिष्ठितं वेद प्रतितिष्ठति ॥ अभवानादो भवति ॥ महान् भवति प्रज्ञया पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेन ॥ महान् कीर्त्यो ॥ ऋषिट्ठमोडनुवाकः ॥ ८ ॥
अग्नं बहु कुर्वीत ॥ तद्ब्रतं ॥ पृथिवी वा अग्नं ॥ आकाशेऽग्नि-
आदः ॥ पृथिव्यामाकाशः प्रतिष्ठितः ॥ आकाशे पृथिवी प्रतिष्ठिता ॥ तदेतद्ब्रह्मणि प्रतिष्ठितं ॥ स य एतद्ब्रह्मणि प्रतिष्ठितं वेद प्रतितिष्ठति ॥ अभवानादो भवति ॥ महान् भवति प्रज्ञया पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेन ॥ महा-
न् कीर्त्यो ॥ ऋषिनवमोडनुवाकः ॥ ९ ॥
न कंचन वसतौ प्रच्याचक्षीत ॥ तद्ब्रतं ॥ तस्मा-
त्पा किया व विधया बहुध्नं प्राप्नुयाद् ॥ भराध्यक्षा-
अग्निमि-
प्रचक्षते ॥ एतद्है मुस्ततोऽन्नं राद्धं ॥ मुस्त-
तोऽन्नं राद्ध्यते ॥ एतद्धै मध्यतोऽन्नं राद्धं ॥ मध्य-
तोऽन्नं राद्ध्यते ॥ एतद्धा अन्ततोऽन्नं राद्ध्यते ॥ ९ ॥ य एवं
Page 69
वेदः ॥ क्षेम इति वाचि ॥ योगक्षेम इति प्राणापानयोः ॥
कर्मेति हस्तयोः ॥ गतिरिति पादयोः ॥ विमुक्तिरिति पायौ ॥ इति मानुषीः समाः ॥ अथ दैवीः ॥ वृष्टिरिति वृष्टौ ॥ बलमिति विधुतौ ॥ २ ॥ यथा इति पञ्चभूः ॥
ज्योतिरिति नक्षत्रेषु ॥ प्रजातिरमृतमानन्द इत्युपस्थे ॥ सर्वमित्याकाशे ॥ तत्र्रतिष्ठेत्युपासीत ॥ प्रतिष्ठानं भवति ॥ तन्मह इत्युपासीत ॥ महान् भवति ॥ तन्मन इत्युपासीत ॥ मानवं भवति ॥ ३ ॥ तदग्रम इत्युपा-
सीत ॥ नम्यन्तेऽस्मै कामाः ॥ तद्रक्षेत्युपासीत ॥ ब्रह्म-
त्रियन्ते द्विषन्तः सपत्नाः ॥ परि येष्प्रिया आातृथ्या: ॥ स यक्ष्राय पुरुषे ॥ यक्षासावादिल्ये ॥ स एकः ॥ ४ ॥
स य एवंवित् ॥ अश्वाल्लोकाद्रैत्य ॥ एतमद्भ्योऽमृतमात्मान-
मुपसंक्रम्य ॥ एतं प्राणमयमात्मानमुपसंक्रम्य ॥ एतं मनोमयमात्मानमुपसंक्रम्य ॥ एतं विज्ञानमयमात्मान-
मुपसंक्रम्य ॥ एतमानन्दमयमात्मानमुपसंक्रम्य ॥ हृमाँ-
छोकान्कामाधीकामरूप्यनुसंचरनू ॥ एतत्सामगायन्न्रा-
से ॥ हा ३ हू हा ३ हू हा ३ हू ॥ ५ ॥ अहमहमहं-
ब्रमहमहब्रम् ॥ अहमब्रादो २ अहमब्रादो २ अहमब्रादः ॥
अहं शोकृतदहं शोकृतदहं शोकृतत् ॥ बहमकि प्रथमजा ऋता ३ स ॥ पूर्वे देवेभ्योऽमृततस्य ना ३ भाथि ॥ यो मा ददाति स इदेव मा ३ वा ॥ अहम्-
Page 70
तैत्तिरीयोपनिषद् ॥ ७ ॥
ब्रह्मविदाप्नोति परम् ॥ इति ॥ आहं विरजं भुवनमभ्यभवां इ ॥ सुवर्णज्योतीः ॥ य एवं वेद ॥ इत्युपनिषत् ॥ ६ ॥ ( राज्यते विशुति मानवाभ्येकोह वा ३तु य एवं वेदैकं च ) ॥ इति दशमोऽध्यायः ॥ १० ॥
सङ्गुग्रामै यतो विशान्ति तद्विजिज्ञासस्व तमयोद-शान्तिं प्राणे मनो विशान्तिमति विश्रयम् तं तपसा द्वादशानन्द इति सैषावशाक्षरं न निन्याद् प्राणः शरीर-मत्रं न परिचक्षीतापो ज्योति रथं बहु कुर्वीत पृथिव्या-माकाश एकादशैकादश ॥ न कञ्चनैकषटिरेकात्राविष-शातिरेकात्राविष्वति: ॥ सह नाववतु ॥ सह नौ भुनकु ॥ सह वीर्यं करवावहै ॥ तेजस्विनावधीतमस्तु मा विध्दिषा-वहै ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥
॥ इति श्रुगरिश्युपनिषत् ॥
॥ इति श्रुगुरुयण्ठी समाप्ता ॥ ३ ॥
शां मो मित्रः शां वरुणः ॥ शां नो भवस्वर्यमा ॥ शां न इन्द्रो बृहस्पति: ॥ शां नो विष्णुरुक्क्रमः ॥ नमो ब्रह्मणे ॥ नमस्ते वायो ॥ त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासि ॥ स्वामेव प्रत्यक्षं ब्रह्म वदिष्यामि ॥ सत्यं वदिष्यामि ॥ तन्नामवतु ॥ अवतु माम् ॥ अवतु वक्तारम् ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥
॥ इति तैत्तिरीयोपनिषत्संपूर्णा ॥ ७ ॥
Page 71
॥ ॐतस्तत् ॥
ऐतरेयोपनिषत् ॥ ८ ॥
वाक् मे मनसि प्रतिष्ठिता मनो मे वाचि प्रतिष्ठित-मावीरावीरं एधि ॥ वेदस्य म आनीस्थः श्रुतं मे मा
प्रहासीरनेाधीतенаडहोरात्रान्संदधाम्यृतं वदिष्यामि ॥ सत्यं वदिष्यामि ॥ तन्मामवतु ॥ तद्वक्तारमवतु वक्तारम् ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥
स ईक्षत लोकान्नु सृजा इति ॥ ९ ॥ स इमाँल्लोकानसृजत अम्भो मरिचीर्मरमापोऽदः परेण दिवं यौः प्रति-धाद्वारिक्षं मरीचयः ॥ पृथिवी मरो या अधस्तात् ता आपः ॥ २ ॥ स ईक्षतेमे नु लोकाः लोकपालान्नु सृजा
इति ॥ सोऽयम् पच् पुरुं समुद्धरयामूर्छयत् ॥ ३ ॥ तमस्यतप्तस्याभितस्तस्य मुखं निरभिद्यत यथाण्डं मुखा-ड्वाग्वाचोडम्रिनांसिके निरभिद्येतां नासिकाभ्यां प्राणः ॥ प्राणाद्दायुरभविꣳणी निरभिद्येतामसीभ्यो चक्षु-रश्रुष आ-दित्यः कर्णौ निरभिष्येतां कर्णाभ्यां श्रोत्रं श्रोत्राद्दिशः-
किरमियत त्वचो लोमनि लोमभ्य ओषधिवनस्पतयो हृदयं निरभिष्यत हृदयाम्मनो मनसश्वन्द्रमा नाभिर्नि-रभिष्यत नाभ्या अपानोडपानमूल्युः शिश्ं निरभिष्यत शिश्नाद्रेतो रेतस आपः ॥४॥
इति प्रथमः सण्डः ॥ १ ॥
Page 72
ऐतरेयोपनिषत् ॥ ६ ॥
सा पुत्ता देवता: सृष्टा अकिन्चिन् महर्षणंवे प्राप्तंत्काम-
चनारापिपासाभ्यामन्ववार्जाल् ॥ ता एवमभुवज्जाततनं न: प्रजा-
नीदॄ यक्षिन्त्र प्रतिष्ठिता अन्नमदामेति ॥१॥ ताभ्यो गामानयत्ता अभुवत् ताे नोऽयमलभमिति ॥
ताभ्योद्भ-
मानयत्ता अभुवत् ताे नोऽयमलभमिति ॥ २ ॥ ताभ्य: पुरुषमानयत्ता अभुवन्न शुचतं वतेति पुरुषो वाव शुच-
तम् ॥ ता अमूवीच्यात्तद्यतनं प्रविशतेति ॥ ३ ॥ अभि-
वाङ्मूत्वा मुखं प्राविशत्द्रायु: प्राणो नासिके प्रावि-
शद्वादितश्र्रोत्रमूत्वा श्रोत्रे प्राविशत्दक्षिणी प्राविशादिश: श्रोत्रं
कर्णों प्राविशश्रोषधिवनस्पतयो लोमानी मूत्वा त्वचं
प्राविशं ब्रान्द्रमा मनो मूत्वा हृदयं प्राविशान्नस्युरपानो
मूत्वा नामि प्राविशत्पो रेतो मूत्वा शिश्नं प्राविशान्
॥ ४ ॥ तमशनायापिपासे अभूतामावाभ्याममिप्रजा-
नी-
तीति ॥ ते अमूवीदेतास्खेव वां देवतास्वाभजाम्येतासु
भागिन्यौ करोमीति ॥ तस्माद्यसै करसै च देवतायै हवि-
ग्रृण्पते भागिन्यावेवास्तामशनायापिपासे भवत: ॥ ५ ॥
स ईक्षतेमे जु लोकाअ लोकपाळाभाजमेम्प: सृजा
इति ॥ १ ॥ सोऽपोभ्यतपत् ताभ्योऽमितत्स्वाभ्यो मूर्ति-
रजायत ॥ या वै सा मूर्तिरजायताडयं वै तद् ॥ २ ॥
तदेतदभिमृष्टं पराड्लसर्ज्जात् तद्ध्र्राचा जिह्वासद्र्रा-
कोद्र्राणा म्र्रहिपुम् ॥ स यदैतद्र्र्राचाड्यपौष्पदभिम्र्राहल
Page 73
हैवाङ्गमतम्प्रस्पत् ॥ ३ ॥ तथ्राणेनाजिघ्रक्षत तथ्राशकोष्ट्रमा-
णेन ग्रहीतुम् ॥ स यदैनत्स्राणेनाग्रहैष्यद्भिम्राण्यहैवा-
ङ्गमतम्प्रस्पत् ॥ ४ ॥ तथ्च्छुषाजिघ्रक्षत तथ्राशक्रोष्ट्रच्छुषा
ग्रहीतुम् ॥ स यदैनत्च्छुषाग्रहैष्यदृक्षृ हैवाङ्गमतम्प्रस्पत्
॥ ५ ॥ तथ्च्रोत्रेणाजिघ्रक्षतु तथ्राशाक्रोष्ट्रच्रोत्रण प्रही-
तुम् ॥ स यदैनत्च्रोत्रेणाग्रहैष्यच्छृत्रवा हैवाङ्गमतम्प्रस्पत्
॥ ६ ॥ तथ्चवाचजिघृक्षत तथ्राशाक्रोष्ट्रवाचा ग्रहीतुम् ॥
स यदैनत्चवाचाग्रहैष्यत्स्पृधा हैवाङ्गमतम्प्रस्पत् ॥ ॥ ७ ॥
तनमनसाजिघृक्षत तथ्राशाक्रोत्मनसा ग्रहीतुम् ॥ स यदै-
नतनमनसाग्रहैष्यर्ऋषात्वा हैवाङ्गमतम्प्रस्पत् ॥ ८ ॥ तथ्चिच्छे-
नाजिघृक्षत्तथ्राशाक्रोष्ट्रचिछेन ग्रहीतुम् ॥स यदैनत्चिछभेनाग्र-
हैष्यद्विसृज्य हैवाङ्गमतम्प्रस्पत् ॥ ९ ॥ तदावयत् । सैप्सोडस्य प्रहो यद्वायुरप्युवो एष यद्वायु:
कतरण प्रप्च्या इति ॥ स ईक्षत कयं निविदं मदते स्वादिति स ईक्षत
यदि वाचाडभिग्याहातं यदि प्राणेनाभिम्राणितं यदि चक्षुषा हृष्टं यदि श्रोत्रेण
श्रुतं यदि स्वचा स्फृष्टं यदि मनसा ध्यातं यदपानेन-
व्यपानितं यदि शिश्नेन विसृष्टमथ कोऽहमिति ॥ ११ ॥
स एतमेव सीमानं विद्रैयैतया द्वारा प्राप्चयत् ॥ सैप्सो
विद्रतिनां द्वास्तद्वेतस्यानन्दनं तत्स ऋय भावसत्याख्य:
स्वमा अधयमावसभोड्यमावसत्योड्यमावसथ इति ॥१२॥
स जातो भूतान्यभिम्रैक्ष्यत किमिहाग्र्यं वावदिषदिति ॥
Page 74
ऐतरेयोपनिषत् ॥ ६ ॥
स पञ्चमेव पुरुंषं ब्रह्म तत्सममपश्यदिवसदर्शंसमितीद॥१३॥तस्मादिवेन्द्रो नामेन्द्रो ह्ये नाम तामिदं॒ सम्तमिन्द्र॑ इत्याचक्षते परोक्षेण परोक्षमप्रिया ह्येव हि देवा: ॥ १३ ॥ इति तृतीय: खण्ड: ॥ ३ ॥
॥ इत्यैतरेये द्वितीयारण्यकेऽथ चतुर्थोऽध्याय: ॥ ९ ॥ उपनिषत्सु प्रयमोऽध्याय: ॥ ९ ॥
पुरुषे ह वा अयमादितो गर्भो भवति । यदे-तदेतद्रसतेतसर्वेभ्योऽङ्गेभ्यस्तेज: संभूयामसनयेवास्मानंविमर्ति तद्धदा स्रियाँ सिञ्चत्येनजजनयति तदस्य प्रथमं जन्म ॥ ९ ॥
तत् स्रिया आत्मभूयं गच्छति यथा स्वमङ्गं तथा तस्मादेनां न हिनस्ति साद्वैतमा- स्मानमत्र गतं भा-वयति ॥ २ ॥
सा भावयित्री भावयितव्यां भवति तं श्री गर्भे विभर्ति सोऽग्रे धि-भावयति स यत्कुमारं जन्मनोऽग्रेऽधि-भावयत्यात्मानमेव तद्भावयत्यात्मनस्तन्म्रावयतेऽथोकान् सन्तनुते एवं सन्ततां हि तमे ओको-ऽवाद्य द्वितीयं जन्म ॥ ३ ॥
सोऽस्याऽध्यात्मं पुण्येभ्य: कर्मभ्य: प्रतिधीयतेऽथास्याड्यमितर आत्मा कृतकृत्यो वयोगाह: प्रैति स इत: प्रयन्नेव पुनर्जायते तदस्य तृतीयं जन्म ॥ ८ ॥
तदु ह स्मृषिणा गर्भेऽन्तु सञ्चन्वेषामवेदमर्हं देवतां जानिमानि विश्वा ॥ शतं मा पुर आयसीररक्ष-ग्रभ्र: इयेनो जवसा निरदीयमिति गर्भं एवंऽवैतच्छयानो नामदेव एवमुवाच ॥ ५ ॥
Page 75
रसेदादूष्ये उकक्रम्यासुधिमन् स्वर्गे लोके सर्वान् कामान्-
नाश्वासृतः समभवत् समभवत् ॥ ६ ॥ (यथास्थानं
गर्भिष्य:) इति चतुर्थः सर्गः ॥ ४ ॥ इहैवतरेयारण्यके
पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५ ॥ उपनिषसु द्वितीयोऽध्यायः ॥२॥
कोटयमालम्भेति वयसुपाचमहे कतरः स आश्मा येन
वा (रूपं) पश्यति येन वा (शब्दं) शृणोति येन वा गन्धा-
नाजिघ्रति येन वा वाचं व्याकरोति येन वा स्वादु
चास्वादु च विजानाति ॥ १ ॥ यदेतत् हृदयं मनश्रैतत् ॥
संशानमाज्ञानं विज्ञानं प्रज्ञानं मेधा दृष्टिदृष्टिरमतिर्मनीषा
जूति: स्मृति: संकल्प: ऋतुशुः कामो वश इति ॥ सर्वो-
ण्येवैतानि प्रज्ञानस्य नामधेयानि भवन्ति ॥ २ ॥ एष
ब्रह्मैष इन्द्र एष प्रजापतिरेते सर्वे देवाः इमानि च पञ्च
महाभूतानि पृथिवी वायुराकाश आपो ज्योतींषीत्येता-
नीमानि च धातवमिश्राणीव ॥ बीजानीतराणि चेतराणि
वाणिजानि च जारुजानि च स्वेदजानि चोद्रिज्जानि
चाश्वा गावः पुरुषा हस्तिनो यत्किञ्चेदं प्राणि जङ्गं च
पतत्रि च यच्च स्थावरं ॥ सर्वं तत्प्रज्ञानाग्रे प्रज्ञाने
प्रतिष्ठितं प्रज्ञानं ब्रह्म ॥ ३ ॥ स
एतेन प्राज्ञेनात्मनाऽऽस्माल्लोकादुकक्रम्यासुधिमन् स्वर्गे लोके
सर्वान्कामानाहुःसृतः समभवत् समभवत् ॥ इति षष्ठोऽ-
ध्यायः ॥ ६ ॥ इति पञ्चमः सर्गः ॥ ५ ॥ इहैवतरेyारण्यके
वट्ढोऽध्यायः ॥ ६ ॥ उपनिषसु तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥
Page 76
छान्दोग्योपनिषत् ॥ ९ ॥
वाङ् मे मनसि प्रतिष्ठिता मनो मे वाचि प्रतिष्ठितमावीर् अवीर् म एधि ॥ वेदस् म घाणिष्ठाः श्रुतं मे मा प्रहासीरनेनाधीतенаऽहोरात्रान्संवन्धामृतं वदिष्यामि तन्मामवतु तद्वक्तारमवतु ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ इत्यैतरेयोपनिषत्संपूणः ॥ ८ ॥
॥ ॐ तत्सत् ॥
छान्दोग्योपनिषत् ॥ ९ ॥
ॐ आप्यायन्तु ममाङ्गानि वाक्प्राणश्रुत्रमथो
बलमिन्द्रियाणि च ॥ सर्वाणि सर्वं ब्रह्मोपनिषदं माहं
ब्रह्म निराकुर्यां मा मा ब्रह्म निराकरोदनिराकरणमस्त्व-
निराकरणं मेऽस्तु तदात्मनि निरते य उपनिषत्सु धर्मासो
मथि सन्तु ते मथि सन्तु ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥
ओमित्येतदक्षरमुद्रीत्थमुपासीतॊमिति हुद्रायति तस्यो-
पव्याख्यानम् ॥ १ ॥ पृथिवीं मूलतानां पृथिवी रसः पृथिव्या
आपो रसोदपामोषधयो रस ओषधीनां पुरुषो रसः पुरु-
षस्य वाग्रसो वाच ऋग्रस ऋचः साम रसः साम्नः साङ्ख्य-
उद्गीथो रसः ॥ २ ॥ स एष रसानां रसतमः परमः पराक्षो-
डड्मो यदुद्रीथः ॥ ३ ॥ कतमे कतमऽस्म्᳞कृतमस्साम
कतमः कतम उद्गीथ इति विष्ठं भवति ॥ ४ ॥ वागे-
वै प्राणः सामोमित्येतदक्षरमुद्रीथीय᳞काद्या एत᳞न्मधुन᳞
Page 77
६२
अष्टाविंशत्युपनिषसु
यद्वाक् च प्राणश्र्चैव च साम च ॥ ५ ॥ तदेतन्निमिशुनमो-मिल्येतस्मिन्नक्षरे संसृज्यते यदा वै मिथुनौ समागं-च्छत आपयतो बै तावन्योन्यस्य कामम् ॥ ६ ॥ आप-यिता ह वै कामानां भवति य एतदेवं विद्वानक्षरमुद्री-थमुपास्ते ॥ ७ ॥ तद्वा एतदनुनासिकं यद्वि किंचानुजा-नात्योमित्येव तदाहैषा एव समृद्धिर्यंदजुषा समृद्धयिता ह वै कामानां भवति य एतदेवं विद्वानक्षरमुद्रीथमु-पास्ते ॥ ८ ॥ तेनेयं त्रयी विद्या वर्त्तते ओमित्याश्रावय-ल्योमिति श्रौषोमित्युद्रात्येतसैवाक्षरस्यापचितैव म-हिङ्गा रसन ॥९॥ तेनोभौ इहुतो यश्र्चैतदेवं वेद् यश्र्च न वेद। नाना तु विद्या चाविद्या च यदेव विद्या करोति श्रद्धयोपनिषदा तदेव वीर्यवत्तरं भवतीति शल्वेतसैवाक्षरस्यो-पनिषाल्यानं भवति ॥ १० ॥ ऋतीयस्य प्रथमः खण्डः॥ ११
देवासुरा ह वै यत्र संबेतिर उभये प्राजापत्यास्ततह् देवा उद्रीथमाजहरनेनैनानभिभविष्याम इति ॥ ९ ॥
ते ह नासिक्यं प्राणसुद्रीथमुपासांचक्रिरे त᳚श्हासुरा: पाप्मना विविधुस्तस्मातेनोभयं जिघ्रति शुरभि च दुर्गन्धिं च पाप्मना द्रेष्ठ विद्ध: ॥ २ ॥
अथ ह वाचसुद्रीथमुपा-सांचक्रिरे त᳚श्हासुरा: पाप्मना विविधुस्तस्मातेनोभयं वदति सत्यं चानृतं च पाप्मना द्रेष्ठ विद्या ॥३॥
अथ ह चक्षुरुद्रीथमुपासांचक्रिरे त᳚श्हासुरा: पाप्मना विविधु-स्तस्मातेनोभयं परपइति दर्शनीयं चादर्शनीयं च पाप्मना
Page 78
छान्दोग्योपनिषद्॥ ९ ॥
श्रेतद्विदाम् ॥ ४ ॥ अथ ह श्रोत्रश्रुतीथ्युपासांचकिरे तद्वासुरा: पाप्मना विविधुस्तस्मातेनोभय$ ऋणोति श्रवणीयं चाश्रवणीयं च पाप्मना श्रेतद्विदाम् ॥ ४ ॥
अथ ह मन उद्रीथ्युपासांचकिरे तद्वासुरा: पाप्मना विविधुस्तस्मातेनोभय$ संकल्पयते संकल्पनीयं चासंकल्पनीयं च पाप्मना श्रेतद्विदाम् ॥ ६ ॥
अथ ह य एवारं गुह्य ऋष्वा विद्धंसुरयथाऽऽमानमाखण$स्वा विध्व$सेत् ॥ ७ ॥
एवं यथाऽऽमानमाखण$स्वा विध्व$शसत् एव$हैव स विध्व$शसते य एवंविदि पापं कामयते यश्रेनमभिदासति स पुष्कोडशमाखण: ॥ ८ ॥
नैवैतेन शुरभि न दुर्गन्धि विजानात्यपहतपाप्मा ब्रेष तेन यद्भाति यद्विपभाति तेनेटरान् प्राणानवत्येतस्य एवान्ततोद्विश्वोक्रामति द्याददास्येवा-
न्तत इति ॥ ९ ॥ त$हाक्रिया उद्रीथ्युपसांचक्र एतं मन्यते$ज्ञानां यज्ञस: १० ॥
तेन त$ह बृहस्पतिरुर्द्रीथ्युपसांचक्र एतं एव बृहस्पतिं मन्यते वाग्घि बृहती तथ्या एष पतिः ॥ ११ ॥
तेन त$हाय$ उद्रीथ्युपसांचक्र एतमु एवायासं मन्यन्त भास्य-
दयते ॥ १२ ॥ तेन त$ह बको दाल्भ्यो विदांचकार॥
सह नैमिषीयानासुद्राता बहूव स ह कैभ्य: कामानागायति ॥ १३ ॥
Page 79
एतदेवं विहितानक्षरखुद्रीधमुषासत इत्यध्यास्म्यम् ॥ १४ ॥
तृतीयस्य द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥
अथाधिदैवतं य एवं वेद तपति तस्माद्रीयमुपासीतो- घन्या पुष्प प्रजाम्य उद्गायति उभयस्स्वमोभयमपहन्स्यप- हन्ता ह वै भयस्य तमसो भवति य एवं वेद ॥ १ ॥
समान उ एवायं चासौ चोष्णोडयमुष्णोडसौ स्वर ऋती- ममाचक्षते स्वर इति प्रत्यक्षर इत्यमुं तस्माद्वा एतमि- ममसं चोद्रीथमुपासीत ॥ २ ॥
अथ खलु व्यानमेवोद्री- थमुपासीत यदै प्राणिति स प्राणो यदपानिति सो अपा- नो यः प्राणापानयोः सन्धिः स व्यानो यो व्यानः सा वाक्
तस्मादभाणन्नपानन्वाचमभिगृह्णाहति ॥ ३ ॥ या वाक्सकस्तस्मादभाणन्नपानन्वाचमभिगृह्णाहति यकृ- द्साम तस्मादभाणन्वानपानन्साम गायति यत्साम स
उद्रीयस्सक्मादप्राणन्नपाननखुद्रापति ॥ ४ ॥
अतো यान्य- न्यानि द्वीर्यवत्ति कर्माणि यथाङ्गेरेभ्यनयनमाझे: सरणं हदस्य धनुष भयमनमप्राणन्नपाननङ्स्तामि करोत्येतस्य हेतोर्यानमेवोद्रीथमुपासीत ॥ ५ ॥
सकृद्रीथाक्षराण्युपा- सीताद्रीथ इति प्राण एवोद्याप्येन सुप्तिष्ठति वाम्गी- वाच्चो ह गिर इत्याचचक्षतेऽथमे हीदङ्सर्वङ्स्त- त्म् ॥ ६ ॥
चौरेकोऽनृतवाक्षं गीः ऋषभो भ्राम्यदिष्ट एवोद्रायर्गीरभिसृष्ट* सामवेद एवोद्यजुर्वेदो ग्रीः ऋङ्वे- दस्यं दुग्धेडसै वाग्दोहं यो वाचो दोहोडसावान्नादो
Page 80
छान्दोग्योपनिषत् ॥ ९ ॥
स य एतान्येव विद्वानुद्गीथमुपास्त उद्गीथ ऋति
॥ ७ ॥ अथ खल्वाशी: समृद्धिरुपसरणानीत
वैव साक्षात्सोष्यन्स्यातास्सामोपधावेत् ॥ ८ ॥ यस्ता-
स्मृतिं तामृचं यदर्थेऽयं तमृऽषिं यां देवतामभितोऽस्यान्स्यातां
देवतामुपधावेत् ॥ ९ ॥ येन छन्दसा स्तोष्यन्स्यात-
तदेनदुपधावेदन स्तोमें स्तोयम-
नुपधावेत् ॥ १० ॥ यां दिशामभितोऽस्यान्स्यातां दिश-
मुपधावेत् ॥ ११ ॥ आत्मानमन्तत उपस्थय स्तुवीत
कां ध्यायान्प्रमृच्छेदभ्यासो ह यदक्षै स काम: समृ-
द्धेत यत्काम: स्तुवीतेति यक्काम: स्तुवीतेति ॥ १२ ॥
प्रथमस्य तृतीय: खण्ड: ॥ ३ ॥
उ॒मिल्येतदक्षरमुपसीतोमिति शु॒द्राभृति तस्यो-
पाक्ष्यानाम् ॥ १ ॥ देवा वै म॒त्योर्भय॒त॒क॒रीं वि॒च॒ां
प्राविश॒ङ्क्षे छन्दो॒ऽमिर॒क्ष॒क॒द॒य॒ङ्क्ष॒च्छ॒-
न्दसा छन्दस्पुनः ॥ २ ॥ यानु तन्न म॒त्य॒न्प॒श्य॒न्प॒श्य॒-
परिपश्ये॒द॒व॒ पर॒म्प॒श्य॒द॒चि साक्षि॒ यजुषि॒ । त॒ नु वि॒श्वो॒ध्व॒-
ऋच: साक्षो यजुष: स्व॒रमेव प्राविश॒न् ॥ ३ ॥ य॒द॒ वा
ऋ॒च॒मा॒मो॒त्यो॒मि॒ल॒ये॒वा॒तिस्व॒र॒य॒व॒ साम॒व यजुरेष उ स्व॒रो
य॒द॒ते॒द॒क्ष॒र॒म॒त॒द॒स्त॒म॒भ॒यं त॒म॒वि॒श॒य दे॒वा अ॒-
मृता अ-
भ॒व॒न् ॥ ४ ॥ स य ए॒त॒द॒वि॒द्वा॒न॒क्ष॒रं प्र॒णौ॒ये॒-
द॒वाक्ष॒र॒ङ्स्व॒र॒म॒त॒द॒म॒भ॒यं प्र॒वि॒श॒ति त॒म॒प्र॒वि॒श॒य य॒द॒मृ॒ता
दे॒वा॒स्त॒द॒स्तो भ॒व॒ति ॥ ५ ॥ च॒तु॒र्ये: ख॒ण्ड: ॥ ४ ॥
Page 81
अथ खलु य उद्रीथः सः प्रणवो यः प्रणवः स उद्रीथ इत्यसौ वा आदित्य उद्रीथ एष प्रणव ओमिति ध्रेष स्वरजोति ॥ ९ ॥
एतसु एवं अह मह्यागासिषं तस्मादप्सु त्वमेकोऽस्सीति ह कौपीतकि: पुत्रसुयाच रश्मीन्स्स्वं पर्यावर्तयाऽऽहवो वै ते भविष्यन्तीस्सधिदैवतम् ॥ २ ॥
अथाध्यात्मं य एवं मुख्यः प्राणस्तस्माद्रीथसमासीनो-मिति ध्रेष स्वरजोति ॥ ३ ॥
एतसु एवं अह मह्यागासिषं तस्मादप्सु त्वमेकोऽस्सीति ह कौपीतकि: पुत्रसुयाच प्राणाङ्स्वं भूमानमभिगयाताऽऽहवो वै मे अविष्प-
न्तीति ॥ ४ ॥ अथ खलु य उद्रीथः स प्रणवो यः प्रणवः स उद्रीथ इति होतृषदमाऽऽदैवापि हुत्रीथमजुसमाह-रतीत्यजुसमाहरतीति ॥ ५ ॥
पञ्चमः खण्डः ॥ ५ ॥
द्वयमेवर्गोऽसि: साम तदेतदेतस्यामुख्यध्यूढङ्स साम गीयते ह्यमेव साडभिरमत्स्वाम ॥१॥
अन्तरिक्षमेव मेवचर्यायः साम तदेतदेतस्यामुख्यध्यूढङ्साम गीयते᳚डन्तरिक्षमेव सा वायुरमस्स्साम ॥२॥
दौरेवगोऽदित्यः साम तदेतदेतेदेव-तस्यामुख्यध्यूढङ्साम गीयते दौरेव साडभिरमत्स्साम ॥३॥
नक्षत्राण्येव चन्द्रमा: साम तदेतदेतस्यामुख्यध्यूढङ्स साम गीयते नक्षत्राण्येव स चन्द्रमा अमस्स्साम ॥ ४॥
अथ यदेतदादित्यस्य चुक्रं भाः सैर्वगयथ यश्लीलं पर:
Page 82
कृष्णं तत्त्वं तदेतद्वेतस्यामृश्यध्यू᳚ᳵ साम तस्मा᳚ᳵध्यू᳚ᳵᳶ साम गीयते ॥ ५ ॥
अथ मदैवतदादित्यस्य भुकं भाः सैव साध यथीलं परः कृष्णं तदमृतस्सामाथ य पुषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुक्षो हृᳵयते हिरण्मᳶमश्रु-
हिरण्यकेश आआणᳶसात्सर्वᳶ एव सुवर्णᳶ ॥ ६ ॥
तस्य यथा कप्यसं पुणडरीकंमेवमक्षिर्णी तस्योदिति नाम स पुष सर्वेभ्यः पाप्मभ्य उदित उदेति ह वै सर्वेभ्यः पाप्म-
भ्यो य एवं वेद ॥ ७ ॥
तस्यैष च साम च गेष्णोᳶ तस्मादुद्रीयᳶसात्सामᳶवेदोᳶरीतैतस्य हि गाताः स एष ये चास्मात्पराञ्चो लोकास्सर्वांᳶ चेष्टे देवकामानांᳶ चेऽयथिदैवतंᳶ
॥ ८ ॥ ऋष᳚ᳵः सङ᳚ᳵः ॥ ६ ॥
अथाध्यात्मं वागेवᳶ प्राणᳶ साम तदेतदेतस्यामृश्यध्यू᳚ᳵᳶ साम तस्मा᳚ᳵध्यू᳚ᳵᳶ साम गीयते वागेव सा प्राणोऽमृतस्साम ॥ १ ॥
चक्षुरेवर्गात्मा साम तदेतदेतस्यामृश्यध्यू᳚ᳵᳶ साम गीयते चक्षुरेव सामादमृतस्साम ॥ २ ॥
श्रोत्रमेवईशᳶनः साम तदेतदेतस्यामृश्यध्यू᳚ᳵᳶ साम गीयते श्रोत्रमेव स मनोऽमृतस्साम ॥ ३ ॥
अथ यदेतदक᳚णᳶ᳚ः शुᳶ᳚ᳶᳶ भाः सैवर्गᳶ य यᳶ᳚ᳶᳶ परः कृष्णं तदमृतस्सामाथ य तस्साम तदेतद्वेतस्यामृश्यध्यू᳚ᳵᳶ साम तस्मा᳚ᳵध्यू᳚ᳵᳶ साम गीयते अथ यदेवैतदक᳚ᳶ᳚ः शुᳶ᳚ᳶᳶ भाः सैव साध य
यᳶ᳚ᳶᳶ परः कृष्णं तदमृतस्साम ॥ ४॥
अथ य एषो-
Page 83
अम्सरक्षिणि पुरुषो हृद्येते सैवकर्त्तत्साम तहुकृत्यं तथ-
त्सुप्रतिष्ठं तसैतस्य तदेव रूपं यदस्युष्य रूपं याशुष्य
गेह्णौ तौ गेह्णौ यथासाम तथासाम ॥ ५ ॥ स पुरुषे चैतसादवांङ्को लोकाकोषां छेहे महुज्यकामानां चेति
तथ ह्मे वीणार्यां गावम्येतं ते गायन्मि तस्मात्ते धनलन-
य: ॥ ६ ॥ अथ य पुदेवं विद्धाम्साम गावस्खुमौ
स गायति सोऽसुनैव स एवं ये चासुज्मालपराङ्को लोक-
स्ताङ्ख्रामोति देवकामाधख्र ॥ ७ ॥ अथानेनैव ये चैत-
कारवांङ्को लोकास्ताङ्ख्रामोति महुज्यकामाङ्ख्र तस्मादु-
हैवंविदुध्राता ग्रीयात् ॥८॥ कं ते काममागामानीलेष खेब
कामगानश्रेष्ठे य एवं विद्धाम्साम गायति साम गायति
॥ ९ ॥ सससमः लणड: ॥ ७ ॥
त्रयो होद्रीथे कुशाला बभूवु: शिल्क: शालावत्यैकि-
तायनो द्वालभ्य: प्रवाहणो जैवलिरिति ते होकुब्रीथे वै
कुशाला: सो हन्तोद्रीथे कथां वदाम इति ॥१॥ तथेति
ह ससुपविविशु: स ह प्रवाहणो जैवलिल्वाच भगवन्ता-
वग्रे वदतां ब्राह्मण्योर्ब्बदतोरपंच श्रोष्यामीति ॥ २ ॥
स ह शिल्क: शालावत्यैकितायपं द्वालभ्यसुचाच ह्मत्
स्वा पृष्छ्यामीति पृष्खेति होवाच ॥ ३ ॥ का साज्ञो
गतिरिति स्वर इति होवाच स्वरस्य का गतिरिति प्राण
इति होवाच प्राणस्य का गतिरित्याप इति होवाच ॥ ४ ॥ अपां का गतिरि-
Page 84
छान्दोग्योपनिषद्॥ ९ ॥
असौ व लोक हृति होवाचासुप्य लोकस्य का गतिरिति न सर्गं लोकस्थिन्वेदिति होवाच सर्गं वयं लोकं सामाभिसंस्थापयामः सर्गस्स्थावॢ हि सामेति ॥५॥ त॒ ह सिक्कुः शाकालवल्लेयितायनं दाशस्यमुबाचामति॑तं वेऽ किं ते दाश्य साम यस्त्वेतर्हि भूयास्मूर्धा ते विपतिष्यतीति मूर्धा ते विपतेदिति ॥ ६ ॥ हन्ताहमेतॄअगवच्चो वेदानीति विद्दीती होवाचासुप्य लोकस्य का गतिरितियं लोक हृति होवाचास्य लोकस्य का गतिरिति न प्रतिद्यां लोकमतिन्वेदिति होवाच प्रतिद्यां वयं लोक॒ सामाभिस॑स्थापयामः प्रतिद्यास्स्थावॢ हि सामेति ॥ ७ ॥त॒ ह प्रवाहणो जैवलिरुवाचाम्तब॑द॒ किं ते शालावत्य साम यस्त्वेतर्हि भूयास्मूर्धा ते विपतिष्यतीति मूर्धा ते विपतेदिति हन्ताहमेत॑अगवच्चो वेदानीति विद्दीती होवाच ॥ ८ ॥ अष्टमः खण्डः ॥८॥
अस्य लोकस्य का गतिरित्याकाश हृति होवाचसंवर्गं पन्थामाकाशां प्रत्यस॑ यन्त्याकाशो खल्वैभ्यो ज्यायानाकाशः परायणम् ॥ ९ ॥स पृथ परोवरीयाञ्जुद्रीथः स पृथोऽन्नतः परोवरियो ह्रास्म भवति परोवरियो हास्य भवति व पृतदेवं विद्वान्परोवरीयाआ॑श्सुजुद्रीथ॒मुपाक्षे ॥ २ ॥ त॒हैतमतिधान्वा शौनक उदरशाण्डिल्यायोक्सोवाच्छ यावत्त॑पु॒ञ्ज प्रजावाचमुत्रीयं वेदिष्यन्ते परोवरियो है॒न्य-
Page 85
७०
अष्टाङ्गविशत्युपनिषत्सु
सावदसिंहलोके जीवनं भविस्सयति ॥३॥ तथासुसिंहलोके लोक इति स य पत्तमे वि द्वादसउपासे परोवरिय ए व हासासिंहलोके जीवनं भवति तथासुसिंहलोके लोके लोक इति ॥ ४ ॥ नवमः खण्डः ॥ ९ ॥
मटचीहतेसु कुरुस्वातिया सह जाययोषसिरह चाक्रा-ण इत्युयमासे प्रद्याणक उवास ॥ १ ॥ स हेहंय कुल्मा-धान्खादन्तं बिमिक्षे तस्सहोवाच ॥ नेतोऽन्ये विथान्ते यस्स ये म इम उपनिहिता इति ॥२॥ पत्तेसं मे देहीति होवाच तानस्से प्रददौ हन्तानुपानमिति्युच्छिष्टं व मेह पितरख्यादिति होवाच ॥ ३ ॥ न स्विदेते डप्युच्छिट्ठा इति न वा अजीविष्यमिरा न खादस्सिति होवाच कामो म उदपानमिति ॥ ४ ॥
याया आजहार साम ए व सुभिक्षा बभूव तान्म्रतिग्रह् निदृधौ ॥ ५ ॥ स ह प्रातः संजिहान उवाच यदृत्ता तस्स य लभेमहि लभेमहि धनमात्रारह राजासौ यस्पते समा सवेंरार्विजयैवृणीतेति ॥ ६ ॥ तं जायोवाच हन्त पत इ म एव कुल्माषा हृति तान्खादितवाडसुं यं व विततस्मेयाय
॥ ७ ॥ ततो र्रोदातुनास्सावे स्तोस्स्यमाणानुपोपविवेस स ह पस्सोतारसुवाच ॥८॥ पस्सोतयरा देवता पस्सावमन्वायस्ता तां चेदविद्धानपस्सोस्सि मूर्खो ते विपतिष्यतीति ॥ ९ ॥ एवमेवोदातारसुवाचोदातार्यो देवतोद्रोथियमन्वायत्ता तां चेद-विद्धानुद्रास्सि मूर्खो ते विपतिष्यतीति ॥ १० ॥
Page 86
छान्दोग्योपनिषत् ॥ ७ ॥
मेव प्रतिहर्तारंवाचं प्रतिहर्त॑य॑ं देवता॑ प्रतिहा॑रम॑न्वा॑यत्ता॑ ता॑॑ वेदविद्वान्प्रतिह॑रिष्यसि मू॒र्धा ते विपतिष्य॑तीति॒ त॑े ह॒ समार॑तासू॒ष्मीमा॑सांचकिरे ॥ १ ॥ दश॑मः स॒ण्ठः ॥ १० ॥
अथ॒ है॒नं यज॑मान उ॒वा॒च॒ भग॑वन्तं वा अहं॒ विवादि॒वागीत्युप॑स्क॒र॒॒क्षि चा॑कायण ऋ॒षि॒ होवाच ॥ १ ॥ स होवाच भगवन्तं वा अहमेभिः सर्वैरार्त्विज्यैः पञ्च॑हो॒त्रं॒ अग्व॑तो वा अह॑म॒वि॒स्य॒ान्य॒ानृ॒षि॒ ॥ २ ॥ भग॑वाऽ॒ऽस्वे॒ब मे सर्वैरार्त्विज्यैरिति तथ्य॑ल॒थ॒ त॒र्पे॒॑त॒ एव॒ सम॑ति॒सृ॒ष्टा॒ः स्रु॑वता॒॒ याव॑स्ते॒ष्यो॒ ध॒नं वृथा॑स्ता॒व॒न्मम॒ वृथा॒ ह॒॒ति॒ तथे॑ति॒ ह॒ यज॑मान उवा॒च ॥ ३ ॥
अथ॒ है॒नं प्र॒कृतो॑तो॒प॒स॒ला॒द् व्य॑सि मू॒र्धा॑ ते विपतिष्य॑तीति मा॒ भग॑व॒तो॒ऽव॑च॒स॒क॒त॒मा सा॑ देव॒ते॒ति ॥ ४ ॥
प्राण॒ ह॒॒ति॒ होवाच सर्वांणि ह वा इ॒मा॑नि भू॒तानि॑ प्रा॒ण॑मेवा॒भि॑ल॒प॒न्ति॒ प्रा॒ण॑म॒स्यु॒ज॒न्ते॒ सैषा॑ देव॒ता॑ प्र॒कृतो॑त्पन्ना॒य॒त्ता॒ ता॑॑ वेदविद्वान्प्रा॒लो॒क॒स्यो मू॒र्धा॑ ते व्यपतिष्य॒त्थो॒क॒स॒ म॒य॒ति॒ ॥ ५ ॥
अथ॒ है॒नमु॒द॒ातो॑प॒स॒ला॒दो॒द॒ात्या॒न् दे॒व॒तो॒द्रि॒॒॒थ॒म॒न्वा॒य॒त्ता॒ ता॑॑ वेदविद्वा॒द्रु॒द्रा॒स्य॒ मूर्॒र्धा॑ ते व्यपतिष्य॒ती॒ति॒ मा॒ भग॑व॒तो॒ऽव॑च॒स॒क॒त॒मा त॒मा सा॑ देव॒ते॒ति ॥ ६ ॥
भादित्य॒ ह॒॒ति॒ होवाच सर्वांणि ह वा इ॒मा॑नि भू॒तान्या॑दि॒त॒सु॒षे॒ः स॒न्तं॒ गा॑य॒न्ति॒ सैषा॑ देव॒तो॒द्री॒थ॒म॒न्वा॒य॒त्ता॒ ता॑॑ वेदविद्वानुद॑गा॒स्यो॒ मू॒र्धा॑ ते व्यपतिष्य॒त्थो॒क॒स॒ म॒य॒ति॒ ॥ ७ ॥
अथ॒ है॒नं प्रतिह॑र्तो-
Page 87
पससाद प्रतिहर्त॑यां देवता प्रतिहारमन्न्वापस्तां चेदवि-द्वाम्प्रतिहरिस्सति मूर्छा ते विपतिष्यतिति मा भगवा-नवोचस्कतमा सा देवतेति ॥ ८ ॥ अथामिति होवाच सर्वांणि ह वा ड्रमानि मूर्तामूर्त॑मेव प्रतिहरमाणानि जीवन्ति सैषा देवता प्रतिहारमन्न्वापस्तां चेदविद्वाम्प्रतिहरिस्सयो मृर्छा ते व्यपतिष्यज्योऽपहस्त मरेति तथो॒हल्ल मयेति ॥ ९ ॥ एकादशः स॑ण्डः ॥ ११ ॥
अथातः शौच उद्र॑थ्यस्तद् वको द्वारस्थयो ग्लावो वा मैत्रेयः स्वाध्यायसुदृद॑ग्राज ॥ १ ॥ तस्मै श्वा मेधा: प्रातुर्-भूव तस्म्ये खान उपस॑मेलोचुरकं नो भगवानागायत्प-शानायाम वा इति ॥ २ ॥ तान्होवाचेदहैवमाभातरउपस-मीपातेत तद् वको द्वारस्थयो ग्लावो वा मे॒त्रेयः प्रति-पालयांचकार ॥ ३ ॥ ते ह यय॑वेदं बहिष्पवमानेन क्रो-व्यमाणा: सश्रर॑धा: सर्प॑तीयेव मासस्प्रुष्टो ह समुप-विरुप हिंचकु: ॥ ४ ॥ ओ॒डुम्रा॑इमोंडपिबा॑इमोंडदेवो वरुणः प्रजापति: सविता॒डस॑मिहा॑र॑हरद॑म्पते॑डस॑मिहा-हराहरोल्मिति ॥ ५ ॥ द्वादशः स॑ण्डः ॥ १२ ॥
अयं वाव लोको डहङ्कारो वायुर्हा॑ङ्कारो॑ऽग्न॑मा अथकार आत्मेहकारोऽम्रिकारः ॥३॥ आदित्य डकारो निहव एकारो विश्वदेवा औहो॒हकारः प्रजापति॑डकारः प्राणः स्वरो॑डक्षं या वाग्विराट् ॥ २ ॥ अनिल॑क॑रो॑योद॑श-स्तोमः संचारो हुंकारः ॥ ३ ॥ डु॑ग्घे॑डक्षे वाग्दो॑हं वो
Page 88
छान्दोग्योपनिषत् ॥ ९ ॥
वाचो दोहोद्ववसानादो भवति य एतामेवँस्साझामुप-
निषदं वेदोपनिषदं वेद इति ॥ ४ ॥ ग्रप्रोदश: सण्ड: .
॥ १३ ॥ इति प्रथमः प्रपाठकः ॥ ९ ॥
अथ द्वितीयोध्यायः ॥ २ ॥
ॐ समस्तस्य सलु सान्ना उपासनँस्साधु यस्त्साधु
साधु तत्त्वामिल्याचक्षते यदसाधु तदसामात् ॥ १ ॥ तद्यु-
त्प्याहुः साजैनमुपागादिति साधैनमुपागादिखेव तदा-
हुरसाकैनमुपागादित्यसाधुनैमुपागादित्येव तदाहुः॥२॥
अयोताप्याहुः साम नो वतेते यस्त्साधु भवति साधु
वते्येव तदाहुरसामनो वतेति यदसाधु भवत्यसाधु
वते्येव तदाहुः ॥ ३ ॥ स य एतदेवं विद्वान्साधु सामे-
स्युपासोडभ्याशो ह यदेवँ सास्वो धर्मो भा च व गच्छे-
तुरप च नमेयुः ॥ ४ ॥ इति प्रथमः सण्डः ॥ १ ॥
लोकेपु पञ्रविषयँ सामोपासीत पृथिवी हिंकारोऽभि:
प्रस्तावोऽन्तरिक्षँ उपद्रव आदित्यः प्रतिहारँ धानि-
चन्द्रमा-
स्थूःॐयँसु ॥ १ ॥ अथाकृत्स्नेषु चौरिंकार आदित्यः प्रस्तावो-
सन्तरिक्षँसुद्रुपोऽध्योऽद्रि: प्रतिहारः पृथिवी निधनम् ॥ २ ॥
कस्मिन्ते ह्यँसे लोका ऋध्योऽकाशवृत्ताश्र य एतदेवं विद्वा-
ल्लोकेपु पञ्रविषयँ सामोपासीते ॥ ३ ॥ इति द्वितीयः
सण्डः ॥ २ ॥
वृष्टै पञ्रविषयँस्सामोपासीत पुरो वातो हिंकारो मेघो
जायते स प्रस्तावो वर्षति स उद्गीथो विद्योतते सनयति
Page 89
स प्रतिहार: ॥१॥ उत्प्राणिते तन्निधनं वर्षति हास्ये वर्ष-
पति हु य एतदेवं विद्धानृष्टौ पञ्चविधं सामोपासे ॥२॥
इति तृतीय: सण्ठ: ॥ ३ ॥
सर्वां स्पृशु पञ्चविधं सामोपासीत मेघो वत्संहवते स हिंकारो यदृश्यते स प्रस्तावो या: प्राच्य: सन्दृश्ते स उद्गीथो या: प्रतिध्च्य: स प्रतिहार: ससुक्तो निधानम्
॥ ९ ॥ न हास्पु प्रैत्यप्सुमान्भवति य एतदेवं विद्धा-
नसर्वां स्पृशु पञ्चविधं सामोपासे ॥ २ ॥ इति चतुर्थ:
सण्ठ: ॥ ४ ॥
ऋतुभि: पञ्चविधं सामोपासीत वसन्तो हिंकारो
ग्रीष्म: प्रस्तावो वर्षा उद्गीथ: शरत्प्रतिहारो हेमन्तो निध-
नम् ॥ ९ ॥ कलपन्ते हास्या ऋतव ऋतुमान्भवति य
एतदेवं विद्धानृतुभि: पञ्चविधं सामोपासे ॥ २ ॥ इति
पञ्चम: सण्ठ: ॥ ५ ॥
पशुभि: पञ्चविधं सामोपासीताजो हिंकारोऽभ्य:
प्रस्तावो गाव उद्गीथोदश्व: प्रतिहार: पुलुको निधनम्
॥ ९ ॥ भवन्ति हास्य पशव: पशुमान्भवति य एतदेवं
विद्धान्पशुभि: पञ्चविधं सामोपासे ॥ २ ॥ इति षष्ठ:
सण्ठ: ॥ ६ ॥
प्राणेधु पञ्चविधं परोवरীয়ं सामोपासीत प्राणो हिंकारो वाक्प्रस्तावाश्रश्रुरुदीथ: श्रोत्रं प्रतिहारो मनो
निधनं परोवरীয়ार्षि वैतदनि ॥ ३ ॥ परोवरीयो हास्य
Page 90
छान्दोग्योपनिषच् ॥ ९ ॥
अवति परोवरীয়सो ह लोकाभप्रति य पतदेवं विद्वान्म्र-गेहु पञ्जनिर्धं परोवरीयः सामोपास्थ इति तु पञ्जविधस्य ॥ २ ॥ इति सप्तमः सण्डः ॥ ७ ॥
अथ सत्सविधस्य वाचि सत्सविधष् सामोपासीत यत्किच वाचो हुमिति स हिङ्कारो यभ्येति स प्रस्थावो यदावते स आदि: ॥ ९ ॥ यथुदावते स उद्गीथो यत्प्रतीति स प्रतिहारो यदुपेति स उपद्रवो यक्रीति तचिछ्ठनम् ॥ २ ॥ हुंफेडसै वाग्दोहं यो वाचो दोहोदक्षवानक्षादो भवति य एतदेवं विद्वान्वाचि सत्सविधष् सामोपासे ॥ ३ ॥ इति अष्टमः सण्डः ॥ ८ ॥
अथ सल्सुमादिरियष् सत्सविधष् सामोपासीत सर्वदा समस्तेन साम मां प्रति मां प्रतीति सर्वेण समस्तेन साम ॥ ९ ॥ तस्मिन्निमानि सर्वाणि भूतान्यन्वायस्तानीति विधात्तस यत्पुरोदयास्स हिङ्कारस्तदस्य पशयोडन्वायत्ता-स्तस्मात् हिङ्कुवान्ति हिङ्कारमग्जिना ग्रेतस्य साङ्ख: ॥ २ ॥
अथ यत्प्रथमोदिते स प्रस्थावस्तदस्य मनुष्या अन्वायत्ता-स्तस्माते प्रस्तुतिकामा: प्रशश्साकामा: प्रस्तावभाजिनो ग्रेतस्य साङ्ख: ॥ ३ ॥ अथ यत्सॄक्चवेष्टायष् स आदि-स्तदस्य वयाश्चस्थान्वायस्तानीति तस्मादन्यान्तरिक्षे न्नारम्भ-ण्यादाबाल्मानं परिपतन्वादिभाजिनि ग्रेतस्य साङ्ख: ॥ ४ ॥
अथ यत्संप्रति मध्यान्दिने स उद्गीथस्तदस्य देवाः अन्वायस्ताक्षमाते सप्तमा: प्राजापत्यामसुद्रीथभाजिनो
Page 91
॥ ५ ॥ अथ याकूर्द्वं मध्यंवदिनांमागपराद्वार्स प्रतिहारस्तादृश्व गर्भोऽन्वायचतुस्त्राश्चापे प्रतिहृतो नावपयात्ने प्रतिहारभासितो खेतस्य 'साझः
॥ ६ ॥ अथ यदूर्ध्वेमपराद्वाराद्ध्यावार्क्षमयास्त्र उपत्रवस्तादृश्वारण्या अन्वायचतुस्त्राश्चाते पुरुषं द्रुतां कषॢकॢं यत्राभिसुपधावन्सु-
पदृक्षिणाजिनो बोतस्य साझः ॥ ७ ॥ अथ यथाभिनाल्क्ष-मिते तद्विधनं तद्वस्य पितरोन्यायत्रास्त्रक्षाश्चात्निजिघत्सि
निघ्ननभाजिनो खेतस्य साझः पूर्वं च रसस्युमादित्यॢकॢ सत्न-विधॢक सामोपास्के ॥ ८ ॥ इति नवमः सन्धः ॥ ९ ॥
अथ खल्वास्त्र्संमितमतीॢष्यसु सहविधॢक सामोपास्कीत हिंकार इति म्यक्षरं म्रस्राधा इति म्यक्षरं तत्समम् ॥ १ ॥ आदिरिति द्वशक्षरं प्रतिहार इति चतुरक्षरं तत् ह्रदैकं
तत्समम् ॥ २ ॥ उद्रीथ इति म्यक्षरमुपत्रव इति चतुर-क्षरं त्रिभिद्विभिः समं भवत्यक्षरमतिशिष्येॢ त्वे म्यक्षरं
तत्समम् ॥ ३ ॥ निघ्ननमति शब्धरं तत्सममेव म्याति तानि ह वा पत्कानि द्वाविॢशतिरॢक्षराणि ॥ ४ ॥ पुक्
विधॢक्वतादित्यमाभोलेकविॢश्कॢ॒ वा इतोऽसावामिॢलो द्वाविॢश्सेन परमादित्याज्यपतित तचाकं तद्विसोक्षमॢभॢव॒ ॥
आमोतीहादित्य॒स्त जयं परो हास्त्रादित्य॒ज्यराजपो भवति य एतदेवं विद्वानासंमितमतीॢष्यसु सहविधॢक सामो-
पास्के सामोपास्के ॥ ५ ॥ इति दशमः सन्धः ॥ १० ॥
मनो हिंकारो वाग्म्रस्रातावाग्र्सुत्र्रीथः श्रो॒क॒ं प्रतिहारः
Page 92
ध्यानयोगोपनिषद् ॥ ९ ॥
प्राणो निःशनमेतद्वायमं प्राणेऽपु प्रोतम्॥ ९ ॥ स च पूर्व-मेवप्राप्तः प्राणेऽपु प्रोतम् वेद प्राणी भवति सर्वमायुरेति ज्योग्जीवति महाम्रजया पश्चुमिरिमंवति महान्कीर्त्या महान्मनाः साक्ष्रतम् ॥ २ ॥ इति हि श्रीदत्तः सण्ः॥९९॥
अभिमन्यति स हंकारो भूमो जायते स प्रस्रावो श्वलाति सकुद्रीरोज्ज्वारा महान्ति स प्रतिहार उपाय-मति तद्रिधनं सश्शाम्यति तद्रिधनमेतद्रथन्तरमप्यौ प्रोतम्॥ ९ ॥ स य एवंतेद्रथन्तरमप्यौ प्रोतम् वेद प्राण-वर्चस्यादो भवति सर्वमायुरेति ज्योग्जीवति महाम्रजया पश्चुमिरिमंवति महान्कीर्त्या न प्रत्यङ्कडिमाच-मेय निष्ठीवेत्त्रतत् ॥ २ ॥ इति द्वादशः सण्ः ॥१२॥
उपमङ्क्रयते स हंकारो नुप्यते स प्रस्रावः किया सा श्वेते स उद्द्रीथः प्रतिही सा श्वेते स प्रतिहारः कालं गच्छति तद्रिधनं पारं गच्छति तद्रिधनमेतद्वामदेव्यं मिधुने प्रोतम् ॥ ९ ॥ स य एवंतेद्वामदेव्यं मिधुने प्रोतम् वेद मिधुनीभवति मिधुनानिमिधुनाद्रजायते सर्वमायुरेति ज्योग्जीवति महाम्रजया पश्चुमिरिमंवति महान्कीर्त्या च काञ्चन परिहरेत्त्रतवत् ॥ २ ॥ इति त्रयो-दशः सण्ः ॥ १३ ॥
उपान्त्यङ्कार उदितः प्रस्तावो मध्यमिदन उद्द्रीथोडप-राकुः प्रतिहारोडस्तं यद्रिधनमेतद्रृहदादिल्ये प्रोतम्॥ ९ ॥ स य एवंतेद्रृहदादिल्ये प्रोतम् वेद तेजस्यादो भवति
Page 93
७८
अष्टाविंशत्युपनिषत्सु
सर्वमायुरेति ज्योग्जीवति महान्प्रजया पशुभिरिमेवति महान्कीर्त्यां तप्तं न निन्देत्कदाचनम् ॥ २ ॥ इति चतु-
द्रश: खण्ड: ॥ १४ ॥
अग्राणि संशृण्वन्ते स हिंकारो मेघो जायते स प्रस्तावो वर्षति स उद्गीथो विपोयते स्तनयति स प्रतिहार उद्ग्र-
हति तडित्स्वनमेतद्रूपं पर्जन्यो प्रातः ॥ १ ॥ स च पशूनवरुन्धे सर्वमायुरेति ज्योग्जीवति महान्प्रजया पशु-
भिरिमेवति महान्कीर्त्या वर्षन्तं न निन्देत्कदाचनम् ॥ २ ॥
इति पञ्चदश: खण्ड: ॥ १५ ॥
वसन्तो हिंकारो प्रीष्म: प्रस्तावो वर्षा उद्गीथ: शर-
तिहरो हेमन्तो निधनमेतद्राजसृतुष्टु प्रोतं वेद विराजति प्रजया
पशुभिरिमांसवर्चसेन सर्वमायुरेति ज्योग्जीवति महान्प्र-
जया पशुभिरिमेवति महान्कीर्त्या न निन्देत्कदाचनम् ॥ २ ॥
इति षोडश: खण्ड: ॥ १६ ॥
पृथिवी हिंकारोऽन्तरिक्षं प्रस्तावो पौलोमीयो दिश: प्रतिहार: समुद्रो निधनमेताः शाकरो लोकेष्टु प्रोताः
॥ १ ॥ स य एवंवेदा: शाकरो लोकेषु प्रोतां अवति सर्वमायुरेति ज्योग्जीवति महान्प्रजया पशुभिरिमं-
वति महान्कीर्त्या लोकां निन्देत्कदाचनम् ॥ २ ॥ इति
ससदश: खण्ड: ॥ १७ ॥
Digitized by Google
Page 94
छान्दोग्योपनिषत् ॥ ९ ॥
भजा हिंकारोदयः प्रस्तावो गाव उद्गीथोद्गाः प्रति-हारः पुरुषो निधनमेतौ रेवतौ पशुषु प्रोतौ ॥ ९ ॥ स य एवमेतौ रेवतौ पशुषु प्रोतौ वेद पशुमान्भवति सर्व-मायुरेति ज्योग्जीवति महान्प्रजया महान्कीर्त्या पशून् पशून् निन्देतद्वितम् ॥ २ ॥
इत्यष्टादुशः खण्डः ॥ १८ ॥
छोम् हिकारस्वकप्रस्तावो माऽऽसमृद्धीथोडस्य प्रति-हारो मजा निधनमेतथज्ञायज्ञीयमकृषु प्रोतम् ॥ ९ ॥ स य एवमेतथज्ञायज्ञीयमकृषु प्रोतं वेदाऽऋजी अवति नाक्षेन विहूक्षति सर्वमायुरेति ज्योग्जीवति महान्प्रजया पशुभिर्भेवति महान्कीर्त्या संवत्सरं मज्झो नाभीयादिति वा ॥ २ ॥
इत्येकोनविंशाः खण्डः ॥ १९ ॥
अभ्रिहिकारो वायुः प्रस्ताव आदित्य उद्गीथो नक्ष-त्राणि प्रतिहारोऽन्न्रमा निधनमेतद्वाजनं देवतासु प्रोतम् ॥ ९ ॥ स य एवमेतद्वाजनं देवतासु प्रोतं वेदैतासामेव देवतानां सलोकतां सार्ष्टितां सायुज्यं गच्छति सर्वमायुरेति ज्योग्जीवति महान्प्रजया पशुभिर्भेवति महान्कीर्त्या ब्राह्मणाखा निन्देतद्वितम् ॥ २ ॥
इति विंशः खण्डः ॥ २० ॥
अथ वेदविद्या हिंकारस्यैवं छोकः । स प्रस्तावोद्मि-वां सुरादित्यः स उद्गीथो नक्षत्राणि वयाऽऋक्षि मरीचयः स प्रतिहारः सर्पो गन्धर्वोः पितरस्स्त्रिधनमेतत्साम
Page 95
८०
अष्टाविंशत्युपनिषत्सु
सर्वेषिन्म्रोततम् ॥ १ ॥ स य एवमेतत्साम सर्वेषिन्म्रोतं वेद सर्वं ह भवति ॥२॥ तदेष श्लोकः ॥ यानि पञ्चाङ्गा श्रीणि श्रीणितेम्पो न ज्यायः परमफ़द्रस्स्ति ॥ ३ ॥ यस्तद्वेद स वेद सर्वं सर्वां दिशो बलिमसै हरन्ति सर्वमखी-घुपासीत तथ्रतं तथ्रतम् ॥ ४ ॥ इत्येकविंशः खण्डः ॥२ ९॥
विनादिसाध्रे दृढे परेष्टव्यभेदेक्ष्योजिनहक्तः प्रजा-पतेर्निहक्तः सोमस्य मृतु ऋक्ष्षणां वायोः ऋक्ष्षणं बलवदि-न्द्रस्य क्रौञ्चं बृहस्पतिरपध्वान्तं वरुणस्य ताम्सर्वान्नेबोपसे-घेत वारुणं स्तेव वर्जयेत् ॥ ९ ॥ अमूतर्तवं देवेभ्य आगा-यानैस्यागायेस्स्रधां पितृभ्य आशां मनुष्येभ्यस्तृणोदकं पशुभ्यः स्वर्गीं लोकं यजमानायाऽऽत्मानमागायानी-स्पेतानि मनसा ध्याय॑प्रपत्तः स्तुवीत ॥ २ ॥ सर्वे स्वरा ह्रुत्स्यास्त्मानः सर्व उप्माणः प्रजापतिरास्त्मानः सर्वे स्पर्शा मृस्योरास्त्मानस्तं यदि स्वरेघुपालभतेन्र्द्रः शारणं प्रपद्योऽभूवं स त्वा प्रतिफ़क्ष्यतील्येनं ब्रूयात् ॥ ३ ॥ अथ यथे-नमृन्मसूपालभेत प्रजापति॓ शारणं प्रपद्योऽभूवं स त्वा प्रतिपेधयतील्येनं ब्रूयादथ स्पर्शेघुपालभेत मृत्युः शारणं प्रपद्योऽभूवं स त्वा प्रतिधक्ष्यतील्येनं ब्रूयात् ॥४॥ सर्वे स्वरा घोषवन्तो बलवन्तो बक॑म्या इन्द्रे बलं ददा-तीति सर्वे उष्माणोऽभस्ता अनिरस्ता वि॓हुत्सा वक॑म्या: प्रजापतिरास्त्मानं परिददानीति सर्वे स्पशो हेष्टेवानभि-
Page 96
छान्दोग्योपनिषत् ॥ ९ ॥
निहिता वक्त्र्या मूलोरास्मानं परिहराणीति ॥ ५ ॥ इति द्वाविंशः खण्डः ॥ २२ ॥
तत्रो धर्मस्कन्धा यज्ञोदध्यानं दानमिति प्रथममस्कन्ध एव द्वितीयो ऋषिभ्याचार्यंचर्यदुलवासी तृतीयोदधयन्स्तमा- सानमाचार्यंकुले'वसादयन्त्सर्व एते पुण्यलोका भवन्ति यक्षरक्षोघ्नस्तत्पनेति ॥ १ ॥ प्रजापतिलोकंनमन्व्यत्-पत्तेम्योदभितसेम्यस्कन्धी विद्या संप्राप्तवत्तामभ्यतपत्तथा अभितसास्या पेतान्यक्षराणि संप्राप्तवन्त मूर्ध्वः स्वरिति ॥ २ ॥ ताम्यभ्यतपत्तेभ्योदभितसेभ्य अङ्कारः संप्राप्तवसत्धया शाकुना सर्वाणि पर्णानि सन्तृण्णान्येवमों- करण सर्वां वाक्ृ सन्तृण्णोंकार एवेदं सर्वम् ॥ ३ ॥ इति त्रयोविंशः खण्डः ॥ २३ ॥
मह्हावादिनो वदन्ति यद्रवूनां प्रातःसवनं रुद्राणां माध्यन्दिनं सबनमादित्यानां च विधेशां च देवानां तृतीयसवनम् ॥ १ ॥ क तर्हि यजमानस्य लोक इति स यस्तं न विद्यात्क्षयं कुरीयादथ विद्वान्कुर्यांत् ॥ २ ॥ पुरा प्रातरजुवाक्ष्योपाकरणाजघनेन गाहैपत्यसोदद्रस्मुख उप- विश्य स वासवं सामाभिगयति ॥ ३ ॥ लो ऋ कद्रा- रमपावा ३ ऊँ ३३ पञ्चेम ह वा वयध्धरा ३३३३ हुं ३ भा ३३ जा ३ यो ३ आ श्रा २२१११ इति ॥ ४ ॥ अथ जुहोति नमोडग्रये पृथिवीक्षिते लोकक्षिते लोकं मे यज- मानाय विन्देष्ट वै यजसस्त्लोक एताक्षि ॥ ५ ॥
Page 97
अन्न यजमानः परस्तादायुषः स्वाहाडपजहि परिषमिस्रु-कत्वोत्तिष्ठति तस्मै वसवः प्रातःसवनं संप्रयच्छन्ति
॥ ६ ॥ पुरा माध्यन्दिनस्य सवनस्योपाकरणाज्जघनेनाभ्री-
यस्योदरंमुख उपविश्य स रौद्रः* सामाभिगायति
॥ ७ ॥ लो॒ऽकद्वारमपावा ३ णू३३ परेयेम स्वा वय॑ बैरा ३३३३ हुं ३ आ ३३ जा ३ यो ३ भा ३२१११ इति
॥ ८ ॥ अथ जुहोति नमो वायचेडन्तरिक्षक्षिते लोकक्षिते
लोकं मे यजमानाय विन्दैष वै यजमानस्य लोक पतक्षि
॥ ९ ॥ अन्न यजमानः परस्तादायुषः स्वाहाडपहति परि-
घमित्युक्वोत्तिष्ठति तस्मै रुद्रा माध्यन्दिनं* सवनं
संप्रयच्छन्ति ॥ १० ॥ पुरा तृतीयसवनस्योपाकरणाज्जघ-
नेनाहवनीयस्योदरंमुख उपविश्य स आदित्यः* स वैश्व-देवः* सामाभिगायति ॥ ११ ॥ लो ३ कद्वारमपावा ३
णू ३३ परेयेम त्वा वय॑स्तारा ३३३३ हुं ३ आ ३३ ज्या ३ यो ३ आ३२१११ इति ॥ १२ ॥ आदित्यसमय वैश्व-
देवं लो ३ कद्वारमपावा ३ णू ३३ परेयेम त्वा वय॑साक्षा ३३३३ हुं ३ आ ३३ ज्या ३ यो ३ आ३२१११
इति ॥ १३ ॥ अथ जुहोति नम आदित्येभ्यः* विश्षे-देवेभ्यो दिविविक्षित्यो लोकक्षित्यो लोकं मे यजमा-
नाय विन्दत ॥ १४ ॥ एष वै यजमानस्य लोक पत-
समग्र यजमानः परस्तादायुषः स्वाहाडपहत्परिषमिस्यु-
कत्वोत्तिष्ठति ॥ १५ ॥ तस्मा आदित्याश्र विंे च देव-
Page 98
ज्ञान्दोग्योपनिषत्॥ ९ ॥
स्तुतियं सवन॒ᳶ संप्रय॑ᳶकᳶयेष ह वेइ य॒ज्ञᳶस्य माᳶत्रां वेद
य पृ॒ᳶ वेद य पृ॒ᳶ वेद ॥ १९ ॥ इति चतुर्विᳶशः खण्डः
॥ २४ ॥ इति द्वितीयः प्रपाठकः ॥२॥
अथ तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥
ॐ असौ वा आदित्यो देवमᳶधु तᳶस्य गौरेव तिरᳶश्रीनव-
ᳶशोᳶत्तरिक्षᳶमपूपो मरिᳶचयः पुत्राः॥ १ ॥ तᳶस्य ये प्राच्यो
रश्मयᳶस्ता एवास्य प्राच्यो मᳶधुनाङ्य ऋच एष मᳶधुकृत
ऋग्वेद एष पुष्पं तᳶ अमृᳶता आपᳶता वा पᳶता ऋचः ॥ २ ॥
एतᳶमृग्वेदᳶमभ्यतप॒ᳶस्तᳶस्याभिᳶतᳶस्य यᳶशᳶलेज इᳶन्द्रिᳶयं वी-
र्यᳶमᳶद्राघᳶ रᳶसोदजायत ॥ ३ ॥ तᳶदक्षरᳶतदादित्यᳶमभि-
तᳶदᳶश्रयᳶतद्धा एतᳶघदेतदादित्यᳶस्य रोहिᳶतᳶᳶ रूपᳶ᳷ ॥ ४ ॥
इति प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥
अथ येडᳶस्य दक्षिणा रᳶश्मयᳶस्ता एवास्य दक्षिणा मᳶधु-
नाᳶग्यो यजूᳶ᳷ष्येव मᳶधुकृतो यजुर्वेद एष पुष्पं तᳶ अमृᳶता
आपः ॥ १ ॥ तानि वा एतानि यजूᳶ᳷ष्येᳶतᳶ᳷ यजुर्वेदᳶमᳶभ्य-
तप॒ᳶस्तᳶस्याभिᳶतᳶस्य यᳶशᳶलेज इᳶन्द्रिᳶयं वीᳶर्यᳶमᳶद्राघᳶ
रᳶसोदजायत ॥ २ ॥ तᳶदक्षरᳶतदादित्यᳶमभिᳶतोᳶश्रयᳶतद्धा
एतᳶघदेतदादित्यᳶस्य शुᳶकᳶᳶ रूपᳶ᳷ ॥ ३ ॥ इति द्वितीयः
खण्डः ॥ २ ॥
अथ येडᳶस्य प्रत्यᳶञ्चो रᳶश्मयᳶस्ता एवास्य प्रतीच्यो मᳶधु-
नाᳶग्यः सामानᳶ्येव मᳶधुकृतः सामवेद एष पुष्पं तᳶ अमृᳶता
आपः ॥ १ ॥ तानि वा एतani सामानᳶ्येᳶतᳶ᳷ सामवेद-
Page 99
मभ्यतपःसस्स्थामितसस्ल यशास्केज इन्द्रियं वीर्यंसंजायं* रसोऽ्जायात ॥ २ ॥
तद्रक्षरतदादिस्यमभितोद्भवच्चत्रा एतयदेतदादिस्यस् परं कृष्णं रूपस् ॥३॥ इति तृतीया:
सण्ड: ॥ ३ ॥
अथ येड्सोदघो रसमयस्ता एवास्योदिष्पो मधुना-मरोदयवोऽ्किरस एव मधुकृत इतिहासपुराणं पुंसो ता अमृतता आपः ॥ १ ॥
ते वा एतेडथवोऽ्किरस पतदितिहासपुराणमभ्यतपःसस्स्थस्स्थाभितसस्ल यशास्केज इन्द्रियं वीर्यंसञ्जायं*रसोऽ्जायात ॥ २ ॥
तद्रक्षरतदादिस्यमभितोद्भवच्चत्रा एतयदेतदादिस्यस् परं कृष्णं रूपस् ॥ ३ ॥
इति चतुर्थः सण्ड: ॥ ४ ॥
अथ येड्स्योऽध्वा रसमयस्ता पुष्वास्वोष्थां मधुनाक्मो गुप्ता एवादेशा मधुकृतो मधैव पुष्पं ता अमृतता आपः ॥ १ ॥
ते वा एते गुप्ता आदेशा पतग्रामाभ्यतपःसस्स्था-. मितहास्पं यशास्केज इन्द्रियं वीर्यंसञ्जायं* रसोऽ्जायात ॥ २ ॥
तद्रक्षरतदादिस्यमभितोद्भवच्चत्रा एतयदेतदादित्यस् मध्ये क्षोभित हवः ॥ ३ ॥
ते वा पठे रसालाङ् रसा वेदा हि रसास्वेषामेते रसाक्षानि वा पताम्यसृता-नामसृतानि वेदा वस्स्तारेषामेतान्यसृतानि ॥ ४ ॥
इति पञ्चमः सण्ड: ॥ ५ ॥
तथायथममसृंतं तद्रसव उपजीवनस्यमिना मुखेन व वै देवा अश्नाम्नि न पिबन्त्येतदेवायर्तं हव्या ऋक्साम्नि
Page 100
॥ ९ ॥
त एतदेव रूपमभिसंविशत्यन्येतस्मादूपराधुचामित
॥ २ ॥ स य एतदेवमसृतं वेद वसूनामेवैको भूत्वा-मु
सेनेतदेवामृतं हधा तृप्यति स वा एतदेव रूप-ममिसंविदार्शेतस्मादूपराधुचैति ॥ ३ ॥ स यावदादित्य:
पुर्-स्काहुदेवा पभादृश्यमेता वसूनामेव तावदाधिपत्य
स्वाराज्यं पर्येता ॥४॥ इति सप्तम: सङ्ग्र:॥ ५ ॥
अथ य एतदेवमसृतं तदादिल्या उपजीवन्ति वसून
मुखेन न वै देवा अश्नन्ति न पिबन्त्येतदेवामृतं हधा
तृप्यन्ति ॥ ९ ॥ त एतदेव रूपमभिसंविशाल्येतस्मादू-
पाहुप्रमित ॥ २ ॥ स य एतदेवमसृतं वेदादित्यामेवै-
को भूत्वा वलणोचै मुसेनेतदेवामृतं हधा तृप्यति स
एतदेव रूपमभिसंविशाल्येतस्मादूपराधुचैति ॥ ३ ॥ स
यावदादित्यो दक्शिणत उदेतोत्तरतौक्रमेता दिक्शावप-
Page 101
८६
भट्टाविंशत्युपनिषत्सु
श्रादुदेता पुरस्तादस्तमेता ड्डदियानामेव तावदाधिपतयः* स्वाराज्यं पर्येता ॥४॥ इत्यष्टमः सर्गः ॥ ८ ॥
अथ यत् तुर्थमसृजतं तन्महृत उपजीवन्नि सोमेन मुखेन न वै देवा अभान्ति न पिक्न्येतदेवामृतं हृदा तृप्यन्ति ॥ १ ॥
त एतदेव रूपमभिसंविशाग्न्योल्लेक्ष्यादूपाहुद्यति ॥ २ ॥
स य एतदेवसमृतं वेद सक्तुमासेचैको भूखा ब्रह्मणैव मुखेनैतदेवामृतं हृदा तृप्यति स एतदेव रूपमभिसंविशाग्न्येतस्रादूपाहुदेति ॥ ३ ॥
स यावदादित्यः पश्रादुदेता पुरस्तादस्तमेता द्रिष्टावहुत्तरत उदेता दक्षिणतोडस्तमेता मक्तामेव तावदाधिपतयः* स्वाराज्यं पर्येता
॥ ४ ॥ इति नवमः सर्गः ॥ ९ ॥
अथ यत् पञ्चमममसृजतं तस्साध्या उपजीवन्नि ब्रह्मणा मुखेन न वै देवा अभान्ति न पिक्न्येतदेवामृतं हृदा तृप्यन्ति ॥ १ ॥
त एतदेव रूपमभिसंविशाम्योल्लेक्ष्याद्रूपाहुद्यति ॥ २ ॥
स य एतदेवसमृतं वेद साध्यावासैको भूखा ब्रह्मणैव मुखेनैतदेवामृतं हृदा तृप्यति स एतदेव रूपमभिसंविशाग्न्येतस्रादूपाहुदेति ॥ ३ ॥
स यावदादित्य उत्तरत उदेता दक्षिणतोऽस्तमेता द्रिष्टावध्र्सुदेतार्वागसमेता साध्यानामेव तावदाधिपतयः* स्वाराज्यं पर्येता
॥ ४ ॥ इति दशमः सर्गः ॥ १० ॥
अथ तत् उद्धरे उदस्य नैवोवेसा नासमैतैकड एतद् मध्ये स्यातातदेष श्लोकः ॥११॥ न वै तत् न निम्लोच मोदि-
Page 102
छान्दोग्योपनिषत्॥७॥
याय कदाचन । देवा सेनाह सख्येन मा विराधिषि
ब्राह्मणेतिं ॥ २ ॥ न ह वा आशा उदेति न निम्लोचति
सकृदिवा हैवास्मै भवति य पुत्रामेव ब्रह्मोपनिषदं वेद
॥ ३ ॥ तदैतप्रश्ना प्रजापतं उपवाच प्रजापतिरं मनुः
प्रजापत्यस्तदैतदु राजकायारुणये ज्येष्ठाय पुत्राय पिता ब्रह्म
प्रोवाच ॥ ४ ॥ इदं वाच तथ्येष्ट्राय पुत्राय पिता ब्रह्म
प्रमूयात्प्रमणवाच्याय वाम्प्रेवासिने ॥ ५ ॥ मान्यसे कंसै-
वन यशप्यक्षा ह मामकिः परिगृहीतां धनस्य पूर्णां
दद्यादेतदेव ततः भूय इत्येतदेव ततः भूय इति ॥ ६ ॥
इत्येकादशः सङ्डः ॥ ११ ॥
गायत्री वा इदं सर्वं भूतं यदिदं किंच वाग्वै
गायत्री वागवा इदं सर्वं भूतं गायति च त्रायते च
॥ १ ॥ या वै सा गायत्री यं वाव सा येयं पृथिव्यस्यां
हीदं सर्वं भूतं प्रतिष्ठितमेतमेव नातिशीयते ॥ २ ॥
या वै सा पृथिवीयं वाच सा यदिदमस्मिन्पुरुषे शरीर-
मसिन्ही मे प्राणा: प्रतिष्ठिता एतदेव नातिशीयन्ते
यद्वै तत्पुरुषे शरीरमिदं वाव तदिदमस्मिन्नन्तः पुंलषे
हृदयमसिन्ही मे प्राणा: प्रतिष्ठिता एतदेव नातिशीयन्ते
॥३॥ सैषा चतुष्पदा षडूविधा गायत्री तदेतत्चाभ्य-
नूक्तम् ॥५॥ तावानस्य महिमा ततो ज्यायाँ्श्च पुरुष:॥
पादोऽस्य सर्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवीति ॥ ६ ॥
मदै तद्रक्षेतीदं वाव तद्योडयं बहिर्धा। पुरुषादाकाशो यो
Page 103
वै स बहिर्धा पुरुषादाकाशः॥७॥ अयं वाव स योड-
यमस्पःपुरुष आकाशो योऽवै सोडन्थःपुरुष आकाशः॥८॥
अयं वाव स योडयमन्तर्हृदय आकाशस्तदेतत्पूर्णमप्रवर्ति-
र्नी᳄ श्रीᳫ चरते य एवं वेद ॥९॥ ऋतᳶ
हृद्यः स᳣ः ॥१२॥
तस्मै वाव प्रतत्वं हृदयᳫ प᳣ देवसᳫ्यः स योडयᳫ
भ्राजᳫषि: स प्राणᳫचᳶ: स आदित्यᳫदेवᳫतेजोऽधा-
धमिस्युपासीत तेजसᳫ्यज्ञादो भवति य एवं वेद ॥१॥
अथ योडस्य दृᳺणः सुᳶि: स ध्यानाᳫक्षᳶोने᳄ स चᳫ-
मृदᳶ-
माᳫदेतचᳫ्ट्री᳄ᳫ यᳫशᳫ्रेᳫ्युपासीत श्रीमाᳫ्यᳫश्रᳶी भवति
य एवं वेद ॥२॥ अथ योडस्य प्रᳫᳶर सुᳶि: सोऽपानः
सा व᳛ू सोऽमिᳫदेतᳫकामᳫचᳶसᳫ्याधिमिस्युपालीत ᳫ्राᳫ-
वᳫचᳫनादो भवति य एवं वेद ॥३॥ अथ योडस्यो-
हᳶ सुᳶि: स समानाᳫतᳫनः स प᳥नᳫ्यᳫतदेवᳫतᳫकीᳫतिᳫ
ᳫश्रेᳫ्युपासीत कीᳫर्तिᳫमाᳫ्यᳫश्रᳶीमाᳫभवति य एवं वेद
॥४॥ अथ योडस्योᳫध्वᳫ: सुᳶि: स उदानᳫ: स वायुᳫ: स
आकाशᳫतदेवᳫतदोजᳫकᳫ महᳫश्रेᳫ्युपासीतोᳫजᳫस्री महᳫश्राᳫनᳫ-
भवति य एवं वेद ॥५॥ ते वा एते प᳥ᳫ ब्रᳫह्मपुरुषाः
ᳫवर्गᳫस्य लोकᳫस्य द्वारपाᳫ: स य एतानेवᳫ प᳥ᳫ ब्रᳫह्मपुरुष-
ᳫवर्गᳫस्य छोकᳫस्य द्वारपाᳫमेवᳫदᳫᳶ क᳛ᳶ वीरो जायते प्रति-
प᳥ते ᳫवर्गीᳫ छोकᳫᳫ प᳥ᳫनेवᳫ प᳥ᳫ ब्रᳫह्मपुरुषाᳫवर्गᳫस्य
छोकᳫस्य द्वारपाᳫमेवᳫदᳫ ॥६॥ अथ यᳫतᳫ: परो दिवो ज्योति-
Page 104
छान्दोग्योपनिषत्॥९॥
द्विप्पते विथत: पृथिवि सर्वत: पृथिव्यहुतमेशृतमेशृतेमे पु लोके-द्विदं वाव तप्रदिवमशिखामत: पुरुपे ज्योतिस्तलैपा दृष्टि:॥९॥ यत्रैतदसिन्द्यरीरे सशस्परेंनोऽणिमानं विजानाति तत्रैषा भूतिरेंत्रैत्कर्णावपिगृञ्ज निगदस्मिन् नदधुरिवाभेरिवज्वलत उपग्रुतोति तदेतहृप्टं च श्रुतं चेत्यु-पासीत शकश्य: श्रुतो भवति य एवं वेद च एवं वेदा॥८॥
इति त्रयोदश: सण्ड:॥१३॥
सर्वं शाविदं ब्रह्म तज्जलानिति शान्त उपासीताथ खलु ऋतुमय: पुरुषो यथा ऋतुरिमे लोके पुरुषो भवति तथेत: प्रेत्य भवति स ऋतुं कुर्वीत॥९॥ मनोमय: प्राणाशीरोरो भारूप: सत्यसंकल्प आकाशात्मा सर्वकर्मा सर्वगन्ध: सर्वरस: सर्वमिदमभ्यान्तोऽवाक्य-नादुर:॥२॥ एष म आस्मान्तर्हृदये ऽणीयाम्रीहेवो यवाद्दा सर्षपाद्धा श्यामाकाद्धा इयामाकतण्डुलाद्धा एष म आस्मान्तर्हृदये ज्यायान्पृथिव्या ज्यायानन्तरिक्षाज्ज्यायानेम्यो लोकेभ्य:॥३॥
सर्वकर्मासर्वकाम: सर्वगन्ध: सर्वरस: सर्वमिदमभ्यान्तोऽवाक्यनादुर एष म आस्मान्तर्हृदय एतद्ब्रह्मैतमित: प्रेत्याभिसंभवितास्मीति यस्य न विचिकित्सास्तीति ह स्माह ज्ञाणिड़्य:॥३॥
इति चतुर्दंश: सण्ड:॥१४॥
अन्तरिक्षोदार: कोशो भूमीहक्षो न जीर्यंति दिशो यस्मिन् क्कत्यो घोरस्योत्तरं विकृतं स एष कोशो वधु-
Page 105
90
अष्टाविंशत्युपनिषत्सु
धानस्थिरत्निनिर्वैश्वमिद᳚ᳵ धृतम् ॥ १ ॥ तस्᳚ᳵ प्राची
दिग्जुहूर्नाम सहमाना नाम दक्षिणा राधी नाम प्रतीची
शुभूतानामोदீधी तासां वायुरन्तः स य एतमेव᳚ वायूं
दिशां वत्सं वेद न पुत्ररोद᳚ᳵ रोदिति सो᳚ऽहमेतमेव᳚
वायूं दिशां वत्सं वेद मातृरोद᳚ᳵ रोद᳚ᳵ वद᳚ᳵम् ॥ २ ॥ अरिष्टं
को᳚ᳵ प्राण᳚ᳵड्मुनाड्मुना᳚ᳵड्मुना प्राणं प्राण᳚ᳵड्मुनाड्मुना-
ड्मुना᳚ᳵड्मुना भूः᳚ प्राण᳚ᳵड्मुनाड्मुना᳚ᳵड्मुना᳚ᳵड्मुना᳚ᳵ स्वः᳚ प्राण᳚ᳵड्मुनाड्मुना-
ड्मुना᳚ᳵड्मुना᳚ᳵड्मुना᳚ᳵ ॥ ३ ॥ स यद-
वोच᳚ᳵ प्राणं प्रप᳚ᳵच इति प्राणो वा इद᳚ᳵᳶ सर्वं भूतं यदिद᳚ᳵᳶ
किंच तमेव᳚ तत्प्राप्नुयात् ॥ ४ ॥ अथ यदवोच᳚ᳵ भूः᳚ प्रप᳚ᳵच
इति पृथिवीᳶ प्रप᳚ᳵच᳚ᳵड्न्तरिक्षं प्रप᳚ᳵच᳚ᳵ दिवं प्रप᳚ᳵच इत्येव᳚ तद-
वोच᳚ᳵम् ॥ ५ ॥ अथ यदवोच᳚ᳵᳶ स्वः᳚ प्रप᳚ᳵच इत्य᳚ᳶ प्रप᳚ᳵच᳚ᳵ
वाय᳚ᳵ प्रप᳚ᳵच आदित्य᳚ᳵ प्रप᳚ᳵच इत्येव᳚ तदवोच᳚ᳵम् ॥ ६ ॥ अथ
यदवोच᳚ᳵᳶ स्वः᳚ प्रप᳚ᳵच इत्य᳚ᳵ प्रप᳚ᳵच᳚ᳵ यजु᳚ᳵवेद᳚ᳵᳶ प्रप᳚ᳵच᳚ᳵ यजु᳚ᳵवेद᳚ᳵᳶ प्रप᳚ᳵच᳚ᳵ
सामवेद᳚ᳵᳶ प्रप᳚ᳵच इत्थेव᳚ तदवोच᳚ᳵᳶ तदवोच᳚ᳵम् ॥ ७ ॥ इति
पञ्चदशः खण्डः ॥ १५ ॥
पुरुषो वा᳚ᳵव य᳚ᳵज्ञ᳚ᳵस्त᳚ᳵथा य᳚ᳵनि चतु᳚ᳵर्वि᳚ᳶᳵश᳚ᳵतिवर्षा᳚ᳶणि
त᳚ᳵप्या᳚ᳶत᳚ᳵᳶस᳚ᳵवन᳚ᳵᳶ चतु᳚ᳵर्वि᳚ᳶᳵश᳚ᳵत्य᳚ᳵᳶक्ष᳚ᳵरा᳚ᳵ गा᳚ᳵयत्री᳚ᳵ गा᳚ᳵयत्र᳚ᳵᳶ प्रातः᳚ᳵस᳚ᳵवन᳚ᳵᳶ
त᳚ᳵद᳚ᳵस्त᳚ᳵᳶ व᳚ᳵस᳚ᳵवो᳚ᳵड्व᳚ᳵा᳚ᳵय᳚ᳵता᳚ᳵᳶᳵ प्राणा᳚ᳵ वा᳚ᳵच᳚ᳵ व᳚ᳵस᳚ᳵव᳚ᳵ ए᳚ᳵते᳚ᳵ हि᳚ᳵद᳚ᳵᳶᳵ
स᳚ᳵर्व᳚ᳵᳶ वा᳚ᳵस᳚ᳵय᳚ᳵन्ति᳚ᳵᳶ ॥ १ ॥ त᳚ᳵᳶᳵ व᳚ᳵद᳚ᳵते᳚ᳵᳶᳵक्षि᳚ᳵम᳚ᳵᳶᳵय᳚ᳵति᳚ᳵᳶ किं᳚ᳵचि᳚ᳵᳶᳵहु᳚ᳵप᳚ᳵत-
प᳚ᳵᳶस्स᳚ᳵᳶ भू᳚ᳵय᳚ᳵा᳚ᳵᳶᳵप्रा᳚ᳵणा᳚ᳵᳶ व᳚ᳵस᳚ᳵव᳚ᳵ इद᳚ᳵᳶᳵव᳚ᳵ मे᳚ᳵ प्रातः᳚ᳵस᳚ᳵवन᳚ᳵᳶᳵ मा᳚ᳵध्य᳚ᳵᳶᳵम᳚ᳵᳶᳵदि᳚ᳵन᳚ᳵᳶᳵᳵ
स᳚ᳵवन᳚ᳵᳶᳵ मनु᳚ᳵसा᳚ᳵन्त᳚ᳵजु᳚ᳵत᳚ᳵᳶᳵ इ᳚ᳵति मा᳚ᳵहं᳚ᳵ प्राणा᳚ᳵᳶᳵना᳚ᳵᳶᳵ व᳚ᳵसू᳚ᳵना᳚ᳵᳶᳵᳶ मध्ये᳚ᳵ य᳚ᳵज्ञ᳚ᳵᳶᳵ
Page 106
ध्रान्त्योगोपनिषत् ॥ ९ ॥
विलोप्सीयेत्युदैव तत् पस्यगदो ह भवति ॥ २ ॥ अथ यानि चतुरस्रवारिसद्वादशांनि तन्माध्यन्दिनलक्षं सवनं चतु-
स्त्वारिर्हषदसरा त्रिहुप्रै हुतुं माध्यन्दिनलक्षं सवनं तदस्य रस्मा भन्वायत्ता: प्राणा वाच हृद्रा एते हृदक्ष-
सर्वं रोदयन्ति ॥ ३ ॥ तं चेदेतसिम्न्ययसि किंचितुप-
तपेस्स भूयाय्माणा रस्मा हृदं मे माध्यन्दिनलक्षं सवनं तृतीयसवनमहुसनन्तनुतेति माहं प्राणानालं हृद्राणां मध्ये
यज्ञो विलोप्सीयेत्युदैव तत् पस्यगदो ह भवति ॥ ४ ॥ अथ यान्यष्टाचत्वारिर्ॠषद्वादशांनि तृतीयसवनमष्टाचत्वा-
रिर्ॠषदसरा जगती जगतं तृतीयसवनं तदस्यादित्या अन्वायत्ता: प्राणा वावादिस्या एते हृदक्षसर्वेमाददते
॥ ५ ॥ तं चेदेतसिम्न्ययसि किंचिहुपतपेस्स भूयाय्माणा आदित्या हृदं मे तृतीयसवनमयुरसनन्तनुतेति माहं
प्राणानामादिस्यानां मध्ये यज्ञो विलोप्सीयेत्युदैव तत् पस्यगदो हैव भवति ॥ ६ ॥ एतद् वा वै तत् तद्विद्वा-
नाह मोहिदास ऐतरेय: स ङ्क मे एतदुपतपासी योऽ-
ह्मनेन न प्रेष्यामीति स ह षोडशं वर्षशतमजीवप्स्रह षोडशं वर्षशतं जीवति य एतं वेद ॥ ७ ॥ इति षोडश:
खण्ड: ॥ १६ ॥
स यदर्शिन्द्रिषपति यत्पिपासति यक्ष रमते ता वस्य दीक्षा: ॥ १ ॥ अथ यदक्ष्माति यत्पिपासति यद्रमते तदु-
पसदैरोति ॥ २ ॥ अथ यद्वसति यजक्शति यन्मैथुनं
Page 107
92
अष्टाविंशत्युपनिषत्सु
भरति सुतमहौैन तदेति ॥ ३ ॥ अथ यत्पो दार्शनार्ज्जममहि॒र्षा सत्यवचनमिति ता अस्मा ददक्षिणा:॥ ४ ॥
तस्मादहु: सोऽप्यस्यसोढेति पुनरपादानमेवास्त्य तम्मरण-मेवास्त्यावश्रुथ: ॥ ५ ॥ तदैतद्रोह आ॑किरस: कृष्णाय
देवकीपुत्रायोक्स्वोवाचापिफास एव स बहुधा सोऽन्त-वेलायामेतस्मयं प्रतिपद्येताक्षितमस्य च्युतमसि प्राणस॒-श्शितमसि॒ति त॑त्रैते द्वे ऋ॑ची भवत: ॥ ६ ॥ आ॑दि-
स्मृत्नस्य रेतस: उद्॑यान्तस्मास्परिज्योति: प॒श्चान्त उत्त-र॒क्षस: प॒श्चान्त उत्तरं देव॒त्रा सूर्यमगन्म ज्योति॑र-
तममिति ज्योति॒रुत्त॑ममिति ॥ ७ ॥ इ॒ति ससद॑शा: स॒ङ्र: ॥ १० ॥
मनो अ॑खेल्युपासीत॑ेत॑य॒ध्यात्म॑मथाधिदै॒वतमाकाशो म-हे॒स्त्युभ॑यमा॑दि॒ष्टं भ॑व॒त्य॑ध्यात्मं चा॑धि॒दैवतं च ॥ १ ॥
तद॑ते॒चतु॑ष्पा॒द्रं वाक् पाद: प्राण: पाद॒श्रु: पाद: प्रो॒त्रं पाद इ॒त्य॑ध्यात्म॑मथाधिदै॒वतम॑सि: पादो वायु: पाद
आ॑दित्य: पादो दिश: पाद इ॒त्यु॑भ॒यमे॑वाधि॒दै॑ष्ट अव॒त्स्थ्य॑या॑स्म॒ श्रैवाधिदैवतं च ॥ २.॥ वागेव म॑ख्षणम॑तु॒र्षे: पाद:
सोऽभिना ज्योति॑षा आ॑ति च तप॑ति च आ॑ति च तप॑ति च की॒र्त्या य॑शसा म॒खवर्॑चसेन य प॒शुं वे॒द्र
॥ ३ ॥ प्राण प॒शु म॑ख्षणम॑तु॒र्षे: पाद: स वायुना ज्योति॑षा आ॑ति च तप॑ति च आ॑ति च तप॑ति च की॒र्त्या य॑शसा म॒खवर्॑चसेन य प॒शुं वे॒द्र ॥ ४ ॥
Page 108
छान्दोग्योपनिषत्॥ ९ ॥
वचुरेव ऋग्वणमभ्यस्य: पाद: स आदिलेनोति चा मति व तपति व आति व तपति व कीर्तो यशसा ऋग्वर्चसेन व पृथ्वि वेद ॥ ५ ॥ मोत्रेव ऋग्वणमभ्यस्य: पाद: स विनिम्राद्योति चा आति व तपति व कीर्तो यशसा ऋग्वर्चसेन य पृथ्वि वेद ॥ ६ ॥ इत्यादि: सण्ठ: ११८ ॥
आदित्यो भ्राजोयादेशस्तद्योपद्याद्यानामसदेवे वेदमभ्रासीत्सदसादासीततस्मादवचदण्डं निरवर्त्तत तस्सं-
त्सरस्य मात्रामभयत् तम्भिरामिपत्त ते आण्डकपालेरजतं व सुवर्णी चाभवताम् ॥ ९ ॥ तस्याद्रजतं सेयं पृथिवी यत्सुवर्णेः सा द्यौर्यङ्कायु ते पर्वता यदुल्क्ष स मेघो नीहारो या धमनयस्ता नघो यद्वास्तेय समुदकः स समुद्र: ॥ २ ॥ अथ यत्तद्जायत सोऽसावादित्यस्तं जायमानं घोषा उत्सूलबोडनूतिष्ठन्त सर्वाणि च भूतानि व सर्वे च कामास्तस्मात्स्योदयि तिष्ठन्ति सर्वाणि च भूतानि सर्वे च कामा: ॥ २ ॥ स य: पूत मेवं विद्वानादित्यं ऋषे-
स्तुपास्तेऽभ्याशो ह यदेनः साधवो घोषा आ च गच्छे-
गुरुप च नित्नेदेरधिनेत्रेवन् ॥ ३ ॥ इत्येकोनविंश: सण्ठ: ॥ १९ ॥ इति तृतीय: प्रपाठक: ॥ ३ ॥
अथ चतुर्थोंऽध्याय: ॥ ४ ॥
ॐ जानश्रुतिह पौत्रायण: श्रद्दादेयो बहुदायी बहु-
Page 109
पाकञ्च आस स ह सर्वन्त भावसयान्मापयां चक्रे सर्वन्त एव मेऽस्सम्भिति ॥ १ ॥
अथ ह इ॑ख्सा निशायामति-पेतुस्सदैव॑ ह॑सो ह॑ससम्भुवाद हो हो हि भञ्ञाक्ष भञ्ञाक्ष जानश्रुते: पौत्रायणस्य समं दिवा ज्योतिराततं तम्माप्रसाद॑क्षीस्तस्खा मा प्रधाक्षीरिरिति ॥२॥
तसु ह पर:प्रत्युवाच कम्बर एनमेतरसन्त॑सयुग्वानमिव रैक-मात्यथो ते नु करष॑ सयुग्वा रैक इति ॥ ३ ॥
यथा ह॑ताय विजितायाधरेया: संयनयेबमेन॑ सर्व॑ तद-भिसमेति यत्किंच॑ प्रजा: साधु कुर्व॑मिति यस्तद्रेव यत्स वेद स मयैतद॑ह॑ इति ॥ ४ ॥
यदु ह जानभ्रुति: पौत्रायण उपज॑ग्माव स ह संजिहान एव क्षत्तारमुवाचाच-ञारे ह सयुग्वानमिव रैकमात्येथि यो नु कर॑ष सयुग्वा रैक इति ॥ ५ ॥
यथा ह॑ताय विजितायाधरेया: संयनयेबमेन॑ सर्व॑ तदभिसमेति यत्किंच॑ प्रजा: साधु कुर्व॑मिति यस्तद्रेव यत्स वेद स मयैतद॑ह॑ इति ॥ ६ ॥
अथ ह भवान्निज्ञा नाभिद्विमिति ग्रामेभ्यो होवाच यत्रारे ब्राह्मणस्थान्वेषणा तदेनमच्छ॑न्ति ॥ ७ ॥
लोड॑स्ताच्छकटस्य पामानं करष्माणमुपोपविवेश त॑ हाभ्युवाद स्वं नु भगव: सयुग्वा रैक इत॑ह॑ झरा ह इति ह प्रतिप॑श्रो स ह क्षत्ताडविहमिति प्रत्येयाय ॥८॥
इति प्रथम: खाण्ड: ॥ १ ॥
तदुह जानश्रुति: पौत्रायण: पद॒ मातानि गवां निष्क-
Page 110
मश्वतरीरयं तदादाय प्रतिष्ठमे त॑ हाभ्युवाद् ॥ १ ॥
रैकेमानी पद॑ शतानी गवामयं निष्कोड्यममश्वतरीरयो जु म एतां भगवो देवता॑᐀ साधि यां देवतामुपास्स इति
॥ २ ॥ तस्मु ह परः प्रत्युवाचाह हारे त्वा शूद्र तवैष सह गोभिरस्त्वति तसुह पुनरेव जानश्रुति᳐ पौत्रायणः सह᳐
गवां निष्क॑ᳶसहस्रीर॑ᳶ पुनर॑ᳶ तवाद॑ᳶ प्रतिगृ॑ᳶ्णीषे ॥ ३ ॥
त॑ᳶ हाभ्युवाद् रैके॑ᳶ᐀ सह᳐ गंवामयं निष्कोड्यमश्वतरीरस्य
इयं जायाड॑ᳶ ग्रामो य॑ᳶमिब्रा॑ᳶस॑ᳶए॑ᳶन॑ᳶ मा भगवः शाधीᳶति ॥३॥
तस्य ह मुखमुपोद॑ᳶकुबाचाजहारेमाः ऋद्धालेनैव सुखेनालापियथ्या इति ते ह॑ᳶते रैक-
पर्णोनाम महाᳶश्रेषु यत्रास॑ᳶ उद्वास तᳶᳶ᐀ होवाच ॥ ४ ॥
इति द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥
वायु॑ᳶवां संवर्गो यदा वा अभ्रिᳶद्वायति वायुमेवाप्येति यदा सूर्योᳶडस्मेति वायुमेवाप्येति यदा
अस्तमेति वाङ्मेवाप्येति ॥ १ ॥ वावाप ऋᳶᳶक्षयन्ति वायुमेवापियन्ति वासुᳶ᐀वैतात्स॑ᳶवांᳶसᳶᳶᳶ᐀ इयᳶᳶᳶ᐀द॑ᳶ᐀वथᳶᳶ᐀
॥ २ ॥ अधाश्याᳶ᐀लं प्राणो वाᳶᳶ संवर्गः स यदा स्वपिति प्राणमेवाप्येति प्राण॑ᳶ श्रोत्रᳶ᐀ प्राणᳶᳶ मनः प्राणो
देवैतात्स॑ᳶवांᳶसᳶᳶᳶ᐀ इति ॥३॥ तौ वा एतौ द्वौ संवर्गौ
वायुरेव देवेभ्यः प्राणः प्राणेभ्यः ॥ ४ ॥
अथ ह शौनकᳶᳶ च कापेयसभिप्रतारिणᳶᳶ च काक्षसेᳶᳶ᐀ परिविद्यसाणौ ब्रह्म-
चारीं विमिᳶथे तᳶᳶ᐀ उ ह न दद॑ᳶतुः ॥ ५ ॥ स होवाच
Page 111
महासमनस्सतुरो देव एकः कः स जगार भुवनस्म गोपास्तं कापेय नामिपश्रयति मत्स्योऽभिप्रतारिम्सकुधा वसन्तं यस्सै वा पतद्र्शं तस्सा पतद्र्श द्रष्टमिति ॥ ६ ॥
तदु ह शौनकः कापेयः प्रतिमन्वानः प्रत्येवायार्मा तं देवां जनिता प्रजानास्रहिरण्यदस्र्रो बभलोऽनसूरिमंहान्तमस्य माहिमानमधुर्णश्शोको यदन्वचंमसाति व च ब्राह्मचारिस्र्वेदसुपासह दत्तास्सै भिक्षामिति ॥ ७ ॥
तस्सा उ ह ददुस्ते वा एते पज्ञाने पज्ञाने दश सन्त-स्तल्कृतं तस्मास्स्वांसु दिक्सुब्रह्मेव दशकृतख़ सैषा विराडभ्रादी तयेदख़ सर्वे ह्टख़ सर्वमस्येदं ह्टं भवल-ग्रादो भवति य एवं वेद व एं वेद ॥ ८ ॥ इति तृतीयः खण्डः ॥
सत्यङ्कामो ह जाबालो जाबालां मात्ररमामग्र्यांचके ब्रह्मचर्यं भवति विवत्स्यामि किंनोत्रोडहमस्सीति ॥ ९ ॥ स हैनस्स्वाच्छ नामेवेदं तात यद्रोतस्स्वमसि शुकं चरन्ती परिषारिणी यौवने स्वामखुमे साहमेतख़ वेदु यद्रोतस्स्वमसि जाबाला तु नामाहमसि सत्यङ्कामो नाम त्वमसि स सत्यङ्काम पुव जाबालो भुवीयाद्रुति ॥ २ ॥
सह हारिद्रुमतं गौतममेस्थोयाव्चा ब्रह्मचर्यं भगवति वत्स्याम्य-पेयां भगवन्तमिति ॥ ३ ॥ तख़ होवाच किंनोत्रो तु सोऽन्यासीत स होवाच्छ नामेवेद्र्ं भो यद्रोतस्स्वमस्म्यपृच्छं मातरख़ सा मा प्रत्नब्रवीदिहहं चरन्ती परि-
Page 112
धान्देग्योपनिषद्॥ ९ ॥
चारिणी यौवने त्वालम्भे साहंरेतच वेद यन्नोत्रास्परमसि जवाला तु नामाहमसि सत्यामो नाम स्वमसीति सोऽहम् सत्यामो जाबालोद्भिम मो हृति ॥ ४ ॥
तर्ह होवाच नैतद्ब्राह्मणो विवकुर्मेति समिष्यङ सोम्म्याह-रोप त्वा नेष्ये न सत्यादगा इति तमुपनीय कुशानाम-वलानां चतुःशता गा निराकुलोवाचेमाः सोम्यानुसंस्र-जेत ता अभिप्रस्थापयतुवाच नासह्योणावर्तंयेत स ह वर्षगणं प्रवास ता यदा सहस्र* सम्पेदुः ॥ ५ ॥
इति चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥
अथ हैनमृषभोऽभ्युवाद सत्याम इति भगव इति ह प्रतिशुश्राव प्राप्ताः सोम्य सहस्र* सः प्राप्तय न आचार्यङ्कुरुम् ॥ ९ ॥
ब्रह्मणश्र ते पादं ब्रवाणीति अवीतु मे भगवानिति तस्मै होवाच प्राची दिक्कला दक्षिणा दिक्कलोदची दिक्कलैष वै सोम्य चतु-ष्कलुः पादो ब्रह्मणः प्रकाशवानाम ॥ २ ॥
स य एतस्मै विद्ध्याङ्श्रतुष्कलं पादं ब्रह्मणः प्रकाशवानित्युपास्ते प्रकाशवानस्य लोकेऽवाति प्रकाशवतो ह लोकाञ्जयति य एतस्मै विद्ध्याङ्श्रतुष्कलं पादं ब्रह्मणः प्रकाशवानित्युपास्ते ॥ ३ ॥
इति पञ्चमः खण्डः ॥ ५ ॥
अभिष्टे पादं वकेषि स ह मोब्रूते गा अभिप्रस्थाप-यांचकार ता यत्राभिसायं बभूवक्षत्राभिपसमाधाय गा उपरुध्य समिधमसाधाय प्रादेशे प्राणुपोपविवेश
Page 113
॥ ९ ॥ तमभिरभ्युवाद सत्यكام इति भगव इतिह
प्रतिशुश्राव ॥ २ ॥ ब्रह्माणः सोम्य ते पादं प्रवाणीति
अवोचत् मे भगवानिति तस्मै होवाच पृथिवी कलान्त-
रिक्षं कला चोः कला समुद्रः कलेष्ट वै सोम्य चतुष्कलः
पादो ब्रह्मणोऽनन्तवाङ्नाम ॥ ३ ॥ स य एतमेवं विद्धिॠ-
तुष्कलं पादं ब्रह्मणोऽनन्तवानित्युपालेष्टनन्तवानसि-
ऽलोके भवत्यनन्तवतो ह लोकाऽऽयतति य एतमेवं विद्धिॠ-
तुष्कलं पादं ब्रह्मणोऽनन्तवानित्युपालेष्टे ॥ ४ ॥ इति
पष्टः सङ्ः ॥ ६ ॥
ह षष्ठसे पादं वक्केति स ह श्लोभूते गा अभिप्रस्थापयांचकार ता यत्राभिसियं बभूवुस्तत्राभिसुपसमाधाय
गा उपरुध्य समिध्माषाय पर्णाद्रुमेः प्राज्वलोपविवेश
॥ ९ ॥ त॒ ह षष्ठ उप निपत्याभ्युवाद सत्यكام इति
भगव इति ह प्रतिशुश्राव ॥ २ ॥ ब्रह्माणः सोम्य ते पादं
प्रवाणीति अवोचत् मे भगवानिति तस्मै होवाचाम्भः
कला सूर्यः कला चन्द्रः कला विशुक्लैष वै सोम्य
चतुष्कलः पादो ब्रह्मणो ज्योतिष्माङ्नाम ॥ ३ ॥ स
य एतमेवं विद्धिॠतुष्कलं पादं ब्रह्मणो ज्योतिष्मा-
नित्युपालेष्ट ज्योतिष्मानसि॥लोके भवति ज्योतिष्मतो
ह लोकाऽयतति य एतमेवं विद्धिॠतुष्कलं पादं ब्रह्मणो
ज्योतिष्मानित्युपालेष्टे ॥ ३ ॥ इति सप्तमः सङ्ः ॥ ७ ॥
मदृशे पादं वक्केति स ह श्लोभूते गा अभिप्रस्थापयां-
Page 114
छान्दोग्योपनिषद् ॥ ९ ॥
अकार ता यत्राभिसायं बहूभूस्त्राभिमुपसमाधाय गा
वरलध्य समिधमाधाय पश्नाद्देशः प्राजुपोपविवेश ॥ ९ ॥
तं मधुरोपनिपत्याभ्युवाद सत्य काम इति अग्न इति
तं प्रतिशुश्राव ॥ २ ॥ ब्रह्माणः सोम्य ते पादं ब्रवाणीति
अवोचतु मे भगवानिति तखै हरेवाच प्राणः कला चक्षुः
कला श्रोत्रं कला मनः कलैष वै सोम्य चतुःकलः पादो
ब्रह्मण आयतनावाचाम् ॥ ३ ॥ स य एतमेवं विद्वा ऽश्र-
तुष्कलं पादं ब्रह्मण आयतनावानिस्युपास्त आयतनवान्-
सिङ्गल्लोके अवत्यायतनवतो ह लोकाऽआयति य एतमेवं
विद्वा ऽश्रतुष्कलं पादं ब्रह्मण आयतनावानिस्युपाल्ले ॥४॥
इत्यष्टमः खण्डः ॥ ८ ॥
प्राप हाचार्य्यकुलं तमाचार्योऽभ्युवाद सत्य काम इ
ति अग्न इति ह प्रतिशुश्राव ॥ ९ ॥ ब्रह्मविदिव वै
सोम्य भासि को नु स्वानुशासत्यान्ये मनुष्येभ्य इति
ह प्रतिजजे भगवाऽस्मेव मे कामे ऋध्रुयात् ॥२॥ श्रुतं
ह्येव मे भगवद्दृशेभ्य आचार्य्येभ्यो विद्या विदिता साखिष्ठं
प्रापयतीति तस्मै हैतदेवोवाचात्र ह न किंचन वीयायेत
वीयायेति ॥ ३ ॥ इति नवमः खण्डः ॥ ९ ॥
उपकोसलो ह वै कामलायनः सत्य कामे जाबाले ब्रह्म-
चर्य्यमुवास तस्य ह द्वादशवर्षाण्यमीनू परिचचार स ह
सान्यान्तेवासिनः समावर्त्तैयष्टु᳞ ह सैव न समाव-
र्त्तति ॥ ९ ॥ तं जायोवाच तसो ब्रह्मचारि कुशलमप्रीनू
Page 115
परिचचारीन्मा स्वाभ्रय: परिभवोचनं प्रमुखस्मा इति तस्मै हाम्रोच्येव प्रवासांचके ॥ २ ॥ स ह स्याधिनान-
शितुं दद्रे तमाचार्यजायोवाच ब्रह्मचारिप्रशान किंचु नाभासीति स होवाच बहव इमेऽसिन्पुरुषे कामा नात्यया ध्याधिमि: प्रतिपूणोंडसि नाशिष्यामीति ॥ ३ ॥
अथ हाम्रय: समुदिरे तस्मै ब्रह्मचारी कुशलं न: पर्यैचारीदन्तास्मै प्रभवासेति तस्मै होचुः ॥ ४ ॥ प्राणो ब्रह्म
कं ब्रह्म स ब्राह्मेति स होवाच विज्ञानाम्यहं यत्प्राणो ब्रह्म
कंच तु स्वंभ न विजानामीति ते होकुर्यद्वाव कं तदेव स्वं
. यदेव स्वं तदेव कमिति प्राणं च हास्मै तदाकांशं चोदुः:
॥ ५ ॥ इति दशाम: खण्ड: ॥ १० ॥
अथ हैनं गाईपयोडुशशास पृथिग्यमिरन्नमादित्य
इति या एष आदित्ये पुरुषो हृदयते सोऽहमस्मि स एवं
हमसीति ॥ १ ॥ स च प एतमेवं विद्वानुपास्तेऽपहते
पापकृत्यां लोकींभवति सर्वमायु:रेति योगजीवति नास्या-
वरपुरुष: क्षीयन्त उप वर्यं तं शुश्रावोचि:श्र लोल-
डमुप्रिमश्श्र य एतमेवं विद्वानुपास्ते ॥ २ ॥ इत्येकादश:
खण्ड: ॥ ११ ॥
अथ हैनम्वाहार्येपचनोडनुशशासापो दिशो नक्ष-
त्राणि चन्द्रमा इति या एष चन्द्रुमसि पुरुषो हृदयते
सोऽहमस्मि स एवाहमसीति ॥ ३ ॥ स य एतमेवं
विद्वानुपास्तेऽपहते पापकृत्यां लोकींभवति सर्वमायुरेति
Page 116
खाम्दोग्योपनिषद्॥ ९ ॥
१०९
योगजीवति नास्यावरपुरुषः क्षीयन्त उप वयं तं मुचा-मोऽसि॥श्र लोकेऽस्मि॥श्र य एतमेवं विद्धाजुपास्ले
॥ २ ॥ इति द्वादशः सण्डः॥ १२ ॥
अथ हैनमाइवनोयोडनुशशास प्राण आङ्काशो पौर्वि-
सुदिति य एष विशिष्टे पुरुचे ह्यते सोऽहमस्मि स
एवाइमसीति ॥ ९ ॥ स य एतमेवं विद्धाजुपास्लेऽपहते
पापकृत्यां लोकीभवति सर्वमायुरेति योगजीवति नास्या-
वरपुरुषः क्षीयन्त उप वयं तं मुचामोऽसि॥श्र लोकेऽ-
स्मि॥श्र य एतमेवं विद्धाजुपास्ले ॥ २ ॥ इति श्रयो-
दशः सण्डः ॥ १३ ॥
ते होचुरुपकोसलैषा सोम्य तेऽसद्विद्यालमविद्या चा-
र्यस्तु ते गर्ति वकेल्याजगाम हास्त्याचार्यस्तमाचार्य-
ष्युवादोपकोसल ३ इति ॥ ९ ॥ भगव इति ह प्रतिज्ञु-
श्राव ब्रह्मविद हव सोम्य ते मुखं भाति को नु स्वाजु-
शशासेति को नुमानुशिष्यान्द्रो इतोहापेव निद्धत ह्यमे
नूनमीदशा अन्यादृशा इतोहाप्रीतमभूदेक किं नु सोम्य
किल तेऽवो॒श्रिति ॥ २ ॥ इदमिति ह प्रतिजश्रे लोकान्वाव किल सोम्य तेऽवोचचहं तु ते तद्र॒स्यामि यथा
पुष्करपलाश आपो न श्लिष्यन्त एवमेवंविदि पापं कर्म
न श्लिष्यत इति श्रवीतु मे भगवानिति तस्मै होवाच
॥ ३ ॥ इति चतुर्दशः सण्डः ॥ १४ ॥
य एषोडक्षिणि पुरुषो हस्यत एष आत्मेति होवाच-
Page 117
तदसृत्तसमभयमेतद्रहोति तथाग्न्यसिन्सर्पिवोन्दकं वा सिसृक्षन्ति वस्मंनी एवं गच्छति ॥ १ ॥ एतर्हि संयद्वाम इत्याचक्षतेतर्हि सर्वाणी वामान्यभिसंयन्ति सर्वाण्येनं वामान्यभिसंयन्ति या एवं वेद ॥ २ ॥ पष्ठ उद एवं वामनीरेष हि सर्वाणी वामानि नयति सर्वाणी वामानि नयति य एवं वेद ॥ ३ ॥ पष्ठ उद एवं वामनीरेष हि सर्वेषु लोकेपु भाति सर्वेषु लोकेपु भाति य एवं वेद
॥ ४ ॥ अथ यतु चैवास्मिँच्छयँ कुर्यादन्ति यदि ण नार्षि-षमेवाभिसंभवन्त्यर्चिषोडह्रह आपूयेमाणपक्षमा पूयेमासंवत्सरादादित्यमादित्याच्चन्द्रमसं चन्द्रमसो विशुतं तत्पुरुपोडमानवः ॥५ ॥ स एनानब्रह्म गमयत्येष देवपथो ऋषिपथ एतेन प्रतिपघमाना ह्यँं मानवमावर्तन्ते नावर्तन्ते ॥ ६ ॥ इति पञ्चदशः खण्डः ॥ १५ ॥
एप ह वै यज्ञो योडयं पवत एप ह यज्ञिदर्हि सर्व पुनाति यदेष यज्ञिदर्हि सर्व पुनाति तस्मादेश एव यज्ञ-स्तस्य मनश्र वाक् वतर्तनी ॥ १ ॥ तयोरन्यतराँ मनसा सङ्स्करोति ब्राह्मा वाचा होताध्वर्युड्न्नाताताम्यतरार्क्ष यत्रो पाऋते प्रातरनुवाके पुरा परिधानीयाया ब्राह्मो ण्यवददति
॥२ ॥ अन्यतरामेय वर्तनीषँ सङ्स्करोति हीयतेऽन्यतरा स यथैकपादजन्मयो वैकेन चक्षेण वर्तमाने रिष्यथेव-मस्म यज्ञो रिष्यति यज्ञँ रिष्यन्तँ यजमानोडनु रिष्यति
Page 118
स हृदा पापीवानम्भवति ॥ ३ ॥
अथ यत्रोपाकुते प्रातर्-जुवाकेन पुरा परिधानीयाया ऋक्षां स्वभावदस्युमे एवं वर्त्तनी सङ्क्स्कुर्वन्ति न हीयते᳚ऽन्यतरा ॥ ४ ॥
स ययो-मयपात्रजनप्रथो वोभाष्यां चराष्यां वर्तमानः प्रतितिष्ठ-लेवमस्य यज्ञः प्रतितिष्ठति यज्ञं प्रतितिष्ठन्तं यजमानो᳚ऽनु प्रतितिष्ठति स हृदा श्रेयानम्भवति ॥ ५ ॥
इति तृतीयेऽह्नि᳚ः ॥ १५ ॥
प्रजापतिलोंकानभ्यतपत्सेषां तप्यमानानां᳚ रसान्या-बृहदार्षभि पृथिष्या वायुमन्तरिक्षादित्यं दिवः ॥ १ ॥
स एतल्लो देवता अभ्यतपत्तस्मात्तप्यमानात् र-सान्प्रारूढदमेध्रे᳚ऽरु᳚चो वायोरेजु᳚ष्ठि सामन्यादित्यात् ॥ २ ॥
स एतां᳚ ऋचं विष्णामभ्यतपत्तस्मात्तप्यमानात् प्राजापत्यदू᳚रिसृ᳚ग्भयो भुवरीति यजुर्भ्यः स्वारिति सामभ्यः ॥ ३ ॥
तपद᳚ऋषि᳚को रिष्ये᳚कः स्वाहेति गाई᳚हपत्ये᳚ऽग्नियाध-घामेव तद्र᳚सेनार्चा वीर्येणचो यजु᳚षो विरिष्ट᳚ᳶ संदधाति ॥ ४ ॥
अथ यदि यजमानो᳚ऽतिरि᳚ᳶचुः स्वाहेति दैवणाग्नियाधयाजुषामेव तद्र᳚सेन यजूं᳚षि वीर्येण यजूं᳚षि यजु᳚षो विरिष्ट᳚ᳶ संदधाति ॥ ५ ॥
अथ यदि सामतो᳚ऽतिरि᳚ᳶचुः स्वाहे᳚ताहवनीये᳚ऽग्नियास्तस्मादेव तद्र᳚सेन सामानि वीर्येण सामानि यजु᳚षो विरिष्ट᳚ᳶ संदधाति ॥ ६ ॥
तदथो हवणे᳚न सुवर्ण᳚ᳶ संदध्यात्सुवर्णेन रजत᳚ᳶ रजतेन त᳚पु᳚ त᳚पु᳚णा सीस᳚ᳶ सीसेन लोहं᳚ लोहेन दारु᳚ दारु᳚ चर्मणा ॥ ७ ॥
Page 119
एवमेषां लोकानामसांँ देवनामसांाख्यां विधायां
वीर्येण यजुषा विरिष्टं* संधाति मेषजकृतो ह वा एष
यज्ञो यत्रैवंविदुषा भवति ॥ ८ ॥ एष ह वा उदकस्र-
वणो यज्ञो यत्रैवंविदुषा भवलेऽंविदुः* ह वा एषा
ब्रह्माणमजु गाथा यतो यत आवर्तते तत्तत्त्वं*च्छति ॥ ९ ॥
मानवो ब्रह्मैवैक ऋत्विक्कुरुत इभिरक्षतयेऽंविद् वै ब्रह्मा
यज्ञं यजमानः* सर्वां*श्रातिर्वेदोभिरक्षति तस्मादेवंविद-
मेव ब्रह्माणं कुर्वीत नानेवंविदं नानेवंविदम्* ॥ १० ॥ इति
ससदृशः सणः* ॥ १७ ॥ इति चतुर्थः* प्रपाठकः* ॥ ४ ॥
अथ पश्चमोऽध्यायः* ॥ ५ ॥
ॐ ॥ यो ह वै ज्येष्ठं* च श्रेष्ठं* च वेद ज्येष्ठश्च ह वै
श्रेष्ठश्च भवति प्राणो वाव ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च ॥ १ ॥ यो ह वै
वसिष्ठं* वेद वसिष्ठो ह स्वानां भवति वाग्वाव वसिष्ठः*
॥ २ ॥ यो ह वै प्रतिष्ठां* वेद प्रति ह तिष्ठत्यसिलक्ष्म
लोकेᳫडमिश्रं* चक्षुरेवां प्रतिष्ठा ॥ ३ ॥ यो ह वै
संपदं वेद सᳫहस्राक्षै* कामाः पधन्ते देवाश्र मानुषाश्र
श्रोतं* वाव संपद् ॥ ४ ॥ यो ह वा आयतनं वेदायत-
न* ह स्वानां भवति मतो ह वा आयतनम्* ॥ ५ ॥
अथ ह प्राणा अहश्रेयसि न्युदिरेऽहश्रेयानस्यह*
श्रेयानस्मैति ॥ ६ ॥ ते ह प्राणाः प्रजापतिं पितर-
मेलोऽुंभगवन्को नः श्रेष्ठ इति तान्दोवाच यᳫसिन्व*
ल्कान्ते शरीरं पापिष्ठतरमिव हस्येत स वः श्रेष्ठ इति
Page 120
॥७॥ सा ह वाग्जुगुप्सकाम स संवत्सरं प्रोष्य पर्येत्योवाच कथंशकतर्ं मजीवितुमिति यथाकला अवदन्तः प्राणन्तः प्राणेन पश्यन्तश्श्रृण्वन्तः श्रोत्रेण ध्यायन्नो मनसैवमिति प्रविवेश ह वाचं ॥८॥ चक्षुर्होशकाम तत्त्वसर्वस्रं प्रोष्य पर्येत्योवाच कथंशकतर्ं मजीवितुमिति यथाकथा अप्यध्यवन्नः प्राणन्तः प्राणेन वदन्तो वाचा शृण्वन्तः श्रोत्रेण ध्यायन्तो मनसैवमिति प्रविवेश ह चक्षुः ॥९॥ श्रोत्रᳵहोशकाम तत्त्वसर्वस्रं प्रोष्य पर्येत्योवाच कथंशकतर्ं मजीवितुमिति यथा बद्धिरा अशृण्वन्तः प्राणन्तः प्राणेन वदन्तो वाचा पश्यन्तश्श्रृण्वन्तः श्रोत्रेण ध्यायन्नो मनसैवमिति प्रविवेश ह श्रोत्रᳵ ॥१०॥ मनो होशकाम तत्त्वसर्वस्रं प्रोष्य पर्येत्योवाच कथंशकतर्ं मजीवितुमिति यथा वाचा अमनसः प्राणन्तः प्राणेन वदन्तो वाचा पश्यन्तश्श्रृण्वन्तः श्रोत्रेणैवमिति प्रविवेश ह मनः ॥११॥ अथ ह प्राण उज्जिक्रमिषन्स यथासुहयः पडीशाशंकुन्संस्कि-देदेवमितरान्प्राणान्समखिदत्कᳶहाभि समेल्योचुर्मगव-कोधि स्वं नः श्रेष्ठोऽसि मोक्तमीरिति ॥१२॥ अथ हैनं वागुवाच यदहं वसिष्ठोऽसि स्वं तद्वसिष्ठोऽसीत्यथ हैनं चक्षुरुवाच यदहं प्रतिष्ठासि स्वं तम्प्रतिष्ठासिति ॥१३॥ अथ हैनं श्रोत्रमुवाच यदहᳵ संपदसि स्वं तत्संपद-सील्यथ हैनं मन उवाच यदहमायतनमसि त्वं तदा-
Page 121
यतनमसीति ॥ १४ ॥ न वै वाचो न चक्षू॑रधि न श्रोत्राणि न मनाऽऽसीत्याचक्षते प्राणा इत्येवाचक्षते प्राणो हि देवैतनि सर्वाणि अवन्ति ॥ १५ ॥ इति प्रथमः
खण्डः ॥ १ ॥
स होवाच किं मे डगं भविष्यतीति यद्ऽकिञ्चिदिदमं श्वभ्य आ शकुनेभ्य इति होकुस्तद्वा एतदनऋणमनो तेति ॥ ९ ॥ स होवाच किं मे वासो भविष्यतीत्याप इति होकुस्तस्माद्धा एतदधीयन्तः पुरस्ताचोपరిడात्ताचान्तः परिधाति कम्बुको ह वासो भवत्यन्र्रो ह भवति ॥२॥
तदैतत्सत्यकामो जाबालो गौश्रुतये वैयाꣳप्रपन्नायोक्त्वोवाच यथाप्पेनच्छुष्काय स्वाणवे ऋऽयाजायरेऽश्वेऽवसिम्बा-खा: प्ररोहेयु: पलाशानीति ॥ ३ ॥ अथ यदि मह-
जिगमिषेदमावास्यायां दीक्षिता वा पौर्णमास्यां रात्रौ सर्वौ-वचने मन्ये दार्षभुनाहमध्य उदस्थाय श्वाहेत्य स्वाह-
स्यावाज्यस्य हुता वा मन्ये संपातमवनयेद ॥ ४ ॥ वसि-ह्वाय स्वाहेत्यभ्रावाज्यस्य हुता वा मन्ये संपातमवनयेत॑-तिष्ठयै स्वाहेत्यभ्रावाज्यस्य हुता वा मन्ये संपातमवनये-स्संपदे स्वाहेत्यभ्रावाज्यस्य हुता वा मन्ये संपातमवनयेदाय-
तनाय स्वाहेत्यभ्रावाज्यस्य हुता वा मन्ये संपातमवनयेत्
॥५॥ अथ प्रतिसृप्या अलौ मन्थसाधाय जपत्स मो नामा-हि ज्येष्ठ: श्रेष्ठो राजाधिपति:
Page 122
छान्दोग्योपनिषद् ॥ ९ ॥
स मा ज्येष्ठं श्रेष्ठं राज्यमाधिपत्यं गमयस्वामेवेदं सर्वेमसानीति ॥ ६ ॥ अथ श्वेतकेतुर्हत्याचामति तस्याचामते वयं देवस्य भोजनमित्याचामति श्रेष्ठं सर्वेधातममित्याचामति तुयं भगवधीमहीति सर्वे पिबति ॥ ० ॥ निर्णय कत्सं चमसं वा प्रभादद्रे: संभिनत्ति चर्मणि वा स्त्रिपिबिले वा वाच्यंयमोदप्रसाह: स यद्य कियं पश्येत्संस्थं कर्मेति विध्यात
॥८॥ तदेष श्लोक:॥ यदा कर्मेसु काम्येषु स्त्रियं स्वमेषु पश्यति ॥ समृद्धिं तत्र जानीयात्कस्मिन्नस्पमनिदर्शने ॥ ९ ॥ इति द्वितीय: खण्ड: ॥ २ ॥
श्वेतकेतुर्होर्णुणेय: पज्ञालानां समितिमेयाय तं ह प्रवाहणो जैबलिरुवाच कुमारानु स्वाशिषमपितेल्पनु हि भगव इति ॥ १ ॥ वेध यत्केतोदधि प्रजा: प्रयन्तीति न भगव इति वेध यथा पुनरावर्तन्ता इ इति न भगव इति वेध्य पथोदेवयानस्य पितृयाणस्य च क्यावर्तन्ता इ इति न भगव इति ॥ २ ॥ वेध यथासौ लोको न सम्पूर्णेत इ इति न भगव इति वेध यथा पञ्ञास्या-
माहुतावाप: पुरुषवचसो भवन्तीति नैव भगव इति ॥ ३ ॥ अथानु किमनुशिष्टोऽवोचया यो हीमनि न विद्याकथंसोऽनुशिष्टो झुचीकतेति स हायस्त: पितुरध-मेयाय तं हहोवाचाडनुशिष्य वाव किल मा भगवान-न्वीदनु स्वाशिषमिति ॥ ध ॥ पञ्च मा राजन्यबन्धु:
Page 123
प्रभानप्राक्षीतेपां नैकंचनाशकं विवकुमिति स होवाच यथा मा त्वं तदैतावदो यथाहमिमान्वेदिष्यं कथं ते नावक्ष्यमिति ॥ ५ ॥ स ह गौतमो राजोऽधर्मेयाय तस्मै ह प्रासायाहिंकार स ह प्रातः सभाग उदेयाय तं ह होवाच मानुषस्य भगवन्गौ-
तम विषयं वरं वृणीया हवति मा होवाच तदेव राज-स्मानुषं वित्तं यामेव कुमारस्यांते वाचमभाष्यायास्मामेव मे मूलीति ॥६॥ स ह कुश्रीभवू तं ह चिरं वसेत्या-
ञापयांचकार तं ह होवाच यथा मा त्वं गौतमावदो यथेयं न प्राक् स्वतः पुरा देया ब्राह्मणाग्नाच्छति तस्मादु सर्वेपु लोकेषु क्षत्रियैव प्रशासनमभूदिति तस्मै होवाच
॥ ७ ॥ इति तृतीय: सण्ڊ: ॥ ३ ॥
असौ वाव लोको गौतमाभिक्ष्यादित्य एव समिद्र-इमयो भूमोऽधराचिश्रन्द्रमा अक्नारा नक्षत्राणि विष्टु-
लिङ्गाः ॥ ९ ॥ तस्मैब्रह्मविद्यौ देवाः श्रद्धां जुह्वति तथा भाहुते सो मो राजा संभवति ॥ २ ॥ इति चतुर्थ:
सण्ڊ: ॥ ४ ॥
परजन्यो वाव गौतमाधित्यस्य वायुरेव समिद्रं भूमो विष्णुदर्चिरशनिरक्नारा हादुनयो विस्तुलिङ्गाः ॥ ९ ॥ तस्मैतेक्षित्रश्रौ देवाः सोमख़ राजानं जुह्वति तथा आाहुतेर्वर्षख़ संभवति ॥ २ ॥ इति पञ्चम: सण्ڊ: ॥५॥
पृथिवी वाव गौतमाधित्यस्य: संवत्सर पुथ समि-
Page 124
चान्द्रोग्योपनिषत्॥९॥
१०९
राकायो भूयो रात्रिरर्द्धिकोज्ज्वारा अवान्तरादिशो
वित्कुलिङ्गाः॥१॥तस्मादेतस्मादमौ देवा वर्षं जुह्वति
तस्या आहुतेरग्निं संभवति॥२॥इति वष्टः खण्डः॥६॥
पुरुषो वाव गौतमाम्रिक्षतस्य वागेव समिध्याणो भूयो
जिह्वार्चिर्ब्रह्मरकाराः श्रोत्रं विस्फुलिङ्गाः॥१॥तस्मैरेत-
सौ देवो नभो जुहोति तस्या आहुते रेतः संभवति
॥२॥इति सप्तमः खण्डः॥७॥
योषा वाच गौतमाम्रिक्षस्या उपस्पृश्व एवं समिध्यधुप-
मन्न्रयते स भूयो योनिरर्चियन्दन्तः करोति तेऽङ्कारा
अभिनन्दा विस्फुलिङ्गाः॥१॥तस्मैरेतस्मै देवा
रतो जुहोति तस्या आहुतेरग्नेः संभवति॥२॥इति अष्टमः
खण्डः॥८॥
इति तु पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्तीति स
ष्वाऽऽच्युतो गर्भो दश वा नव वा मासान्तः जायित्था
यथायथं जायते॥१॥स जाते यथायथं जीवति तं प्रेतं
दिष्टामितोडभय एव ह्रान्ति यत एवं यत एतो यतस्संभूतो
भवति॥२॥इति नवमः खण्डः॥९॥
तथैतं विदुर्ये चेमेऽरण्ये श्रद्धा तप इत्युपासते तेऽर्चि-
षमभिसंभवन्त्यर्चिषोऽहरह आपूर्यमाणपक्षमापूर्यमाण-
पक्षादन्वहुद्रेति मासाऽऋतून्॥१॥मासेभ्यः संवत्-
सरादादित्यमादित्याच्चन्द्र मसो विघुतं तस्युरुषो मानः स एनान्त्रम् गमयलेप देवयानः
Page 125
पन्या इति ॥ २ ॥
अथ य इमे ग्राम इष्टापूर्तें दत्तामि-त्युपासते ते धूसममिसंभवन्ति धूमाद्द्राात्रिं रात्रेरपरपक्षम्-परपक्षाद्द्यन्यपदक्षिणैति मासा᳚ᳶसादधते संवत्सरमभि-प्रामुवान्ति ॥ ३ ॥
मासेभ्यः पितृलोकं पितृलोकादाकाश-माकाशाच्चन्द्रमसमेष सोमो राजा तदेवानामभं तं देवा मक्षयन्ति ॥ ४ ॥
तस्मिन्यावत्संपातमुषित्वाथेतमेवाध्वा-नुपन्निर्वर्तन्ते यथेतमाकाशमाकाशाद्दायुं वायुरभूत्वा भूमा-भवति ॥ ५ ॥
अग्निं भूत्वा मेघो भूत्वा प्रवर्षति त ऋ ऋतुधियवा भोषधि-वनस्पतयस्तिलमाषा इति जायन्तेऽतो वै खलु दुर्हि᳚ᳶष-पत॑रं यो यो ह्यन्नमत्ति यो रेतः सिञ्चति तद्भूय एव भवति
॥६॥
तद्य ऋ ऋषमणीयचरणा अभ्याशो ह यत्ते रमणीयां-यो निमापथे᳚रन्नाऽऽह्वाणयोनिं वा क्षत्रिययोनिं वा वै᳚श्ययोनिं वा᳚थ य ऋ ऋष कपूयचरना अभ्याशो ह यत्ते कपूयां योनि-मापद्ये᳚रन्न् श्वयोनिं वा सूकरयोनिं वा चाण्डाल्योनिं वा ॥ ७ ॥
अथतया᳚ः पथानᳶ केतरण चᳶन तानिᳶमा᳚नᳶ क्षुद्र-ण्यसकृदावर्तीनि भूतानि भवन्ति जायस्व त्रियस्वे᳚ये-तॄतीयᳶ स्था᳚नं तेनासौ लोको न संपूर्य᳚ते तᳶमाज्जुगु-ᳶप्सेत तᳶदेश लोकᳶᳶ ॥ ८ ॥
स्तेनो हिरणᳶस्य सुराᳶ पिबᳶᳶश गुरो᳚स्तल᳚पमावस᳚न्न्ᳶहहा चैते पत᳚न्ति च᳚त्वारᳶ पᳶञ्चमश्रा-चरᳶᳶते᳚रिति ॥ ९ ॥
अथ ह य एतानेवᳶ पᳶञ्चापᳶरᳶन्वेद न स ह तैरप्याचरणᳶपाप्मना किल्पते सᳶुद्धᳶᳶ पूᳶतᳶᳶ पु᳚ण्यलोको
Page 126
भवति व एव वेद व एव वेद ॥ १० ॥ इति दशमः
सन्धः ॥ १० ॥
प्राचींनशाल औपमन्यवः सत्ययज्ञः पौलुषिरिन्द्रपुत्रो
भाल्लवेयो जन्तुः शार्कराक्ष्यो मुद्गिल आस्स्तराविष्टे हैते
महाशाल्या महाभ्रोत्रिया: समेय मीमाङ्सांचकुः को जु
आत्मा किं जिज्ञासति ॥ १ ॥ ते ह सम्प्रदायं चक्रुरालुको
वै भगवन्तौडुम्बराणि: सम्प्रतीमस्स्मानं वैश्वानरमध्यैति
तं ह न्ताभ्यागच्छामेति तं हाभ्याजग्मुः ॥ २ ॥ स ह
संपादयांचकार प्रक्ष्यन्ति मामिमे महाशाला महाभ्रोत्रि-
यास्तेभ्यो न सर्वमिव प्रतिपद्ये हन्ताहमन्यमध्यत्यनुशा-
सानोति ॥ ३ ॥ तान्होवाचाधपतिं वै भगवन्तो कैकेयः
संप्रतीमस्स्मानं वैश्वानरमध्येति तं ह न्ताभ्यागच्छामेति
तं हाभ्याजग्मुः ॥ ४ ॥ तेभ्यो ह प्रातः संजीवन उदवाच न मे स्तेनो
जनपदे न कदर्यो न मद्यपो नानाहिताग्मिर्नाविद्वान् सैरी
सैरीणी कुतो यक्ष्यमाणो वै भगवन्तौडुमक्खि यावदेक-
कस्मा ऋत्विजे धनं दास्यामि तावद्गवच्चो दास्यामि
वसन्तु भगवन्त इति ॥ ५ ॥ ते होचुर्येन हैवार्थेन
पुरुषश्ररेष्टहवै वदेदास्मनेवं वैश्वानरं संप्रस्यध्येषि
तमेव नो ब्रूहीति ॥५॥ तान्होवाच प्रार्त्वः प्रतिवफासी-
ति ते ह समिल्पाणयः पुर्वांहे प्रतिचक्रमिरे तान्हानुपनि-
वैवैतदुवाच ॥ ७ ॥ इत्येकादशः सन्धः ॥ ११ ॥
Page 127
औपमन्यवकं त्वात्मानमुपास्स इति दिवमेव भगवो राजर्षिति होवाचैष वै सुतेजा आत्मा वैश्वानरो यं स्वमा- नमुपास्से तस्मात्तव सुतं प्रसुतमासुतं कुले इष्यते ॥ १ ॥ भस्त्रयां पश्यसि प्रियमस्ययं पश्यति प्रियं भव- स्य ब्राह्मवरचसं कुले य एतमेवात्मानं वैश्वानरमुपास्से मूर्धा ते श्रान्तः आत्मा इति होवाच मूर्धा ते व्यपतिष्यद्ग्रन्म नागमिष्य इति ॥ २ ॥ इति द्वादशः खण्डः ॥ १२ ॥
अथ होवाच सत्ययज्ञः पौलुषि प्राचीनयोग्य कं स्वमा- नमुपास्त इत्यादित्यमेव भगवो राजर्षिति होवाचैष वै विश्वरूप आत्मा वैश्वानरो यं स्वमात्मानमुपास्से तस्मा- तव बहु विश्वरूपं कुले इष्यते ॥ ३ ॥ प्रवृत्तौषधतरीयो दासीनीषकोट्स्स्रं पश्यसि प्रियमस्ययं पश्यति प्रियं भव- स्य ब्राह्मवरचसं कुले य एतमेवात्मानं वैश्वानरमुपास्से चक्षुर्द्देतदात्मन् इति होवाचान्धोऽसि न नागमि- ष्यति ॥ २ ॥ इति त्रयोदशः खण्डः ॥ १३ ॥
अथ होवाचेन्र्द्धधनुं बाह्वे्यं वैैयात्रपघ कं स्वमार्मान- मुपास्स इति वायुमेव भगवो राजर्षिति होवाचैष वै पृथग्वर्मा आत्मा वैश्वानरो यं स्वमात्मानमुपास्से तस्मास्त्वां पृथग्वलय आयन्नि पृथग्प्रस्थेणयोडनुयान्ति ॥ १ ॥ अस्ययं पश्यसि प्रियमस्ययं पश्यति प्रियं भव- स्य ब्राह्मवरचसं कुले य एतमेवात्मानं वैश्वानरमुपास्से प्राणस्वेष आत्मन् इति
Page 128
हान्दोग्योपनिषद्॥ ९ ॥
होवाच प्राणस्तदक्रमिष्यदात्मानं नागमिष्य इति॥२॥इति चतुर्दशः खण्डः ॥ १४ ॥
अथ होवाच जनकः शौकरायण्य कं स्वात्मानमुपास्स इत्याकाशमेव भगवो राजर्षिति होवाचैष वै बहुल आत्मा वैद्वानरो यं स्वात्मानमुपास्से तस्मै स्वं बहुलोदसि प्रजया च धनेन च ॥ १ ॥ अथ्स्यैनं पश्यति प्रियमस्यैनं पश्यति ब्रह्मवर्चसं कुले य पतमेवमात्मानं वैद्वानरमुपास्से सन्देहे सन्देहे स्वेष आत्मन्न इति होवाच सन्देहे स्यशीर्यधन्माँ नागमिष्य इति ॥ २ ॥ इति पञ्चदशः खण्डः ॥ १५ ॥
अथ होवाच बुडिल आश्वतारक्षि वैयाात्रपद्य कं स्वात्मानमुपास्स इत्यप एव भगवो राजर्षिति होवाचैष वै रयिरामा वैद्वानरो यं स्वात्मानमुपास्से तस्मै स्वं रयिमानुपुट्टिमानसि ॥ १ ॥ अथ्स्यैनं पश्यति प्रियमस्यैनं पश्यति ब्रह्मवर्चसं कुले य पतमेवमात्मानं वैद्वानरमुपास्से बक्खिसे बक्खिसे स्वेष आत्मन्न इति होवाच बक्खिस्सो व्यमेष्यधन्माँ नागमिष्य इति ॥ २ ॥ इति षोडशः खण्डः ॥ १६ ॥
अथ होवाचोहाल्कुमार्गणि गौतम कं स्वात्मानमुपास्स इत्युदिति पृथिवीमेव भगवो राजर्षिति होवाचैष वै प्रतिष्ठात्मा वैद्वानरो यं त्वात्मानमुपास्से तस्मै स्वं प्रतितिष्ठतोऽसि प्रजया च पशुमिञ्च ॥१॥ अथ्स्यैनं परयसि प्रिय-
Page 129
मसयसं पदयति प्रियं भवत्यस्यग्राहवरचंसं कुले य एतमेवमा-
त्मानं वैश्वानरमुपास्ते पादौ स्वेतावातमन इति होवाच पादौ ते ध्यम्क्लास्येतां यन्मानं नागमिष्य इति ॥ २ ॥ इति ससदृशः खण्डः ॥ १० ॥
तान्होवाचैते वै स्कन्ध यूयं पृथगिवेसममास्मानं वैश्वानरं विद्ध्वा ऽऽसोदकसामात्थ यस्ववेतमेवं प्रादेशसामग्रामभिविमान-
मस्मानं वैश्वानरमुपास्ते स सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु भूतेषु सर्वेष्वात्मस्वारूपमति ॥ १ ॥ तस्य ह वा एतस्यात्मनो .
वैश्वानरस्य मूर्धेव सुतेजाश्रशुर्वि श्वरूपः प्राणः पृथग्वर्मा-
त्मा संदेहो बहुलो वस्तिरेव रध्निः पृथिव्येव पादाझुर एव वेदिलोमनि बहिंहोर्दयं गाहेपत्यो मनोडम्वाहार्य्यपचन
आस्माहवनीयः ॥ २ ॥ इत्यष्टादशः खण्डः ॥ १८ ॥
तथाऽऽत्मकं प्रथमममागच्छेत्तदोमीय* स यां प्रथमामाहुरिं
श्रुहुयात्तां झुहुयामाणाय स्वाहोति प्राणस्तृप्यति ॥ १ ॥ प्राणे तृप्यति चक्षुस्तृप्यति चक्षुषि तृप्यत्यादित्यस्तृप्य-
त्यादित्ये तृप्यति धौस्तृप्यति दिवि तृप्यनस्तां यत्किच
दौश्रादित्यौऽभितिष्ठतस्तृप्यति तस्याऽऽतृसिं तृप्यति प्रजया पशुभिराक्षधेन तेजसा ब्रह्मवरचसेनेति ॥२॥ इत्ये-
कोनविंशः खण्डः ॥१९॥
अथ यां द्वितीयां झुहुयात्तां झुहुयामात्मानाय स्वाहोति ध्यानस्तृप्यति ॥ १ ॥ ध्याने तृप्यति श्रोत्रं तृप्यति श्रोत्रे
तृप्यति चन्द्र्रमासि तृप्यति दिशस्तृ
Page 130
छान्दोग्योपनिषत् ॥ ९ ॥
११४
प्यान्ति दिशः ऋप्यम्तीषु यद्विंच दिशाम् चनग्रामाश्राधि-
तिष्ठन्ति तद्रुप्यति तस्यां तुत्रां तृप्यति प्रजया पशु-
मिरन्नाधेन तेजसा ब्रह्मवर्चसेनिति ॥ २ ॥ इति विंशः
खण्डः ॥ २० ॥
अथ यां तृतीयां जुहुयात्तां जुहुयादपानाय स्वाहेत्यपा-
न्रुप्यति ॥ १ ॥ अपाने तृप्यति वाग्रुप्यति वाचा
तृप्यनस्यामित्रुप्यस्यप्तो तृप्यति पृथिवी तृप्यति पृथिव्यां
तृप्यन्यान् यद्विंच पृथिवी चाम्रिाधितिष्ठतस्तत्स्त्रुप्यति
तस्यां तुत्रां तृप्यति प्रजया पशुभिरन्नाधेन तेजसा ब्रह्म-
वर्चसेनिति ॥ २ ॥ इत्येकविंशः खण्डः ॥ २१ ॥
अथ यां चतुर्थी जुहुयात्तां जुहुयात्समानाय स्वाहेति
समनस्तृप्यति ॥ १ ॥ समाने तृप्यति मनस्तृप्यति
मनसि तृप्यति पर्जन्यस्तृप्यति पर्जन्ये तृप्यति विद्युत्-
तृप्यति तृप्यन्यान् यद्विंच विद्युषत् पर्जन्यश्राधिति-
ष्ठतस्तृप्यति तस्यां तुत्रां तृप्यति प्रजया पशुभिरन्ना-
धेन तेजसा ब्रह्मवर्चसेनिति ॥२॥ इति द्वाविंशः खण्डः॥२२॥
अथ यां पञ्चमों जुहुयात्तां जुहुयादुदानाय स्वाहे-
त्युदानस्तृप्यति ॥ १ ॥ उदाने तृप्यति स्वरुत्रुप्यति त्वचि
तृप्यन्यान् वायुस्तृप्यति वायौ तृप्यति वायुश्राकाशश्राधि-
तिष्ठतस्तत्स्त्रुप्यति तस्यां तुत्रां तृप्यति प्रजया पशुभि-
रन्नाधेन तेजसा ब्रह्मवर्चसे-
नेति ॥ २ ॥ इति त्रयोविंशः खण्डः ॥ २३ ॥
Page 131
स य इदमविद्वान्मिहोत्रं जुहोति यथाॠणानपोक्ष्मभस्मनि जुहुयात्ताक्तत्स्यात्॥१॥अथ य एतदेवं विद्वान्मिहोत्रं जुहोति तस्य सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु भूतेषु सर्वेष्वाग्मसु हुतं भवति॥२॥तपयेशीकातॄल्हमश्रौ प्रोते᳚ प्रदूयेतैव᳚हास्य सर्वे पाप्मानः प्रदूयन्ते य एतदेवं विद्वान्मिहोत्रं जुहोति॥३॥तस्माद्धैवं विप्रपि पण्ढालायो-
हिछटं प्रयच्छेदास्मै हैवास्य तद्रे᳚भानरे हुत᳚ स्वादिति तदेष श्लोकः॥४॥यतेह भ्रूणिता बाला मार्तं पर्युपासते॥ एवं᳚सर्वाणि भूतान्यमिहोत्रमुपासते इत्यमिहोत्रमुपासत इति॥५॥इति चतुर्विंशः सर्गः॥२४॥हुतिप्रभमः प्रपाठकः पश्घोऽध्यायः॥६॥
ॐ भेतकेतुर्हारुणेय आस त᳚ ह पितोवाच भेतकेतो वस ब्राह्मचर्यं न वै सोम्यासस्कुलीनोडननू᳚च्यो᳚ ब्राम्हणो᳚भवतीति॥१॥स ह द्वादशवर्ष᳚ उपेत्य चतुर्वि᳚शातिवर्षः सर्वानेवाधीयीय महामना अनूचानो᳚ऽभू᳚त᳚ ह पितोवाच भेतकेतो य᳚हु सोम्ये᳚दं महामना अनू-
चानमानी᳚ऽग्योध्स्स्युत तमादेशमप्राक्ष्यः॥२॥येनाश्रुत᳚श्रुतं भवत्यमतमविज्ञातं विज्ञातमिति कथम् नु भगवः स आदेशो भवतीति॥३॥यथा सोम्यैकेन मृॠपिण्डेन सर्वे मृन्मयं विज्ञात᳚ स्वाद्दा᳚चारम्भणं विकारो नामधेयं ᳚श्रप्तिके᳚ऽव सत्यम्॥४॥यथा सोम्यैकेन लोहमणिना सर्वे लोहमयं
विज्ञात᳚ स्वाद्दा᳚चारम्भणं विकारो नामधेयं लोहमित्येव सत्यम्॥
Page 132
ग्राम्येत्स्योपनिषद् ॥ ९ ॥
११७
सस्सम् ॥ ५ ॥ यथा सोम्यैकेन नलिनीकुस्मलेन सर्वे काष्ठा-
यसं विज्ञातॐ स्यात्तद्वाचारम्भणं विकारो नामधेयं कृष्णाय-
समिख्येव सत्यमेवॐ सोम्य स वादेशो भवतीति ॥६॥ न
वै नूनं भगवन्तस्ता एतद्वेदिषुर्यॐकेतद्वेदिष्यान् कयं मे
नावक्ष्यति न भगवॐस्त्वेवमेतद्वीद्विस्वति तथा सोम्येति
होवाच ॥ ७ ॥ इति प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥
सदेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयं तदैक भादु-
रसदेवेदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयं तमादसतः सज्जायत
॥ १ ॥ कुतस्तु खलु सोम्यैवं स्यादिति होवाच कथम-
सतः सज्जायेतेति सत्त्वेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वि-
तीयम् ॥ २ ॥ तदैक्षत बहु स्यां प्रजायेयेति तत्तेज ऐक्षत बहु स्यां
प्रजायेयेति तदपोऽसृजत तत्तेजोऽसृजत तस्मा-
द् य क च शोचति स्वेदते वा पुरुषस्तेजस एव तदप्सु जायन्ते
॥ ३ ॥ ता आप ऐक्षन्त बह्व्यः स्याम प्रजाये-
मदीता ता अश्रामस्यजन्त तक्षापत्नः क च वर्षति तदेव
सूपिष्ठमर्थं भवत्यच एव तदध्यापो जायन्ते ॥ ४ ॥ इति
द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥
तेषां सत्त्वेषां मूतानां श्रीण्येव बीजानि भवन्त्यण्डजं
जीवजमुञ्जिजमिति ॥ १ ॥ सेयं देवतैक्षत हन्ताइमिमा-
खिद्रो देवता अनेन जीवेनाात्मनानुप्रविश्य नामरूपे
व्याकरवाणीति ॥ २ ॥ तासां त्रिवृतं त्रिवृतमेकैकां
करवाणीति सेयं देवतेमासृजतौ देवता अनेनैव जीवे-
Page 133
नाम्नानुप्रविष्टं नामरूपे व्याकरोत् ॥१॥
तासां त्रिवृतं त्रिवृतमेकैकं करोष्यथा जुहु शुचि सोम्येमास्तिद्रों देवताभि:श्रिवृदैका भवति तन्मे विजानीहि इति ॥ ४ ॥
इति तृतीय: खण्ड: ॥ ३ ॥
यदि मे रोहितरूूपं तेजसस्तद्रूपं यच्च हुकं तदपां यत्कृष्णं तदन्नस्यापागादम्रेरमितं वाचारम्भणं विकारो नामधेयं त्रीणि रूपाणीयेव सत्यम् ॥ १ ॥
यदादित्यस्य रोहितरूूपं तेजसस्तद्रूपं यच्च हुकं तदपां यत्कृष्णं तदन्नस्यापागादादित्यस्य वाचारम्भणं विकारो नामधेयं त्रीणि रूपाणीयेव सत्यम् ॥ २ ॥
यच्चान्द्रमसो रोहितरूूपं तेजसस्तद्रूपं यच्च हुकं तदपां यत्कृष्णं तदन्नस्यापागाच्चान्द्रमसो वाचारम्भणं विकारो नामधेयं त्रीणि रूपाणीयेव सत्यम् ॥ ३ ॥
यदि द्रुतो रोहितरूूपं तेजसस्तद्रूपं यच्च हुकं तदपां यत्कृष्णं तदन्नस्यापागाद्द्रुतो वाचारम्भणं विकारो नामधेयं त्रीणि रूपाणीयेव सत्यम् ॥ ४ ॥
एतद् वै तत् तद्विद्वाङ् आहुः पूर्वे महाशालाः महाश्रोत्रिया न नोऽच कश्चनाश्रुतममतमविज्ञातसुदाम-रिष्यतीति तेभ्यो विदांचकुः ॥ ५ ॥
यदि रोहितमिवाभूदिति तेजसस्तद्रूपमिति तद्विद्रिदांचकुर्यंदु शुच्रमिवाभूदित्यपां रूपमिति तद्विद्रिदांचकुः ॥ ६ ॥
यदि कृष्णमिवाभूदित्यन्नस्य रूपमिति तद्विद्रिदांचकुः ॥ ६ ॥
यदि श्येतमिवाभूदिते तद्विद्रिदांचकुर्यंधा तासामेव देवतानां समास इति तद्विद्रिदांचकुर्यंधा
Page 134
छान्दोग्योपनिषत्॥ ९ ॥
नु खलु सोम्येमास्तिक्यो देवता: पुरुषं प्राप्त्य त्रिविधं त्रिविध-देकैका भवति तन्मे विजानीहि इति ॥ ७ ॥ इति चतुर्थ:
सन्ध: ॥ ४ ॥
अन्नमशितं त्रिधा विधीयते तस्य यः स्थविष्ठो धातुस्त-सुरीयं भवति यो मध्यमस्तन्मा'ङ्सं योऽणिष्ठस्तन्मन: ॥ ९ ॥
आप: पीतास्त्रिधा विधीयन्ते तासां यः स्थविष्ठो धातुस्त-न्मूत्रं भवति यो मध्यमस्तल्लोहितं योऽणिष्ठ: स प्राण:
॥ २ ॥ तेजोऽशितं त्रिधा विधीयते तस्य यः स्थविष्ठो धातुस्त-द्दातुस्तदस्थि भवति यो मध्यम: स मज्जा योऽणिष्ठ:
सा वाक् ॥ ३ ॥ अन्नमयङ् हि सोम्य मन आपोमय:
प्राणस्तेजोमयी वागिति भूर् एव मा भगवान्विज्ञाप-यतिविति तथा सोम्येति होवाच ॥ ४ ॥ इति पञ्चम:
सन्ध: ॥ ५ ॥
दध्र्ष: सोम्य मध्यमानस्य योडणिमा स ऊर्ध्व: समुदीर्षति तस्मादपिर्मूर्छति ॥ ९ ॥
पवमेव खलु सोम्याप्याय-स्वायमानस्य योडणिमा स ऊर्ध्व: समुदीर्षति तन्मनो भवति ॥ २ ॥
अपाङ् सोम्य पीयमानानां योडणिमा स ऊर्ध्व: समुदीर्षति स प्राणो भवति ॥३॥
तेजस: सोम्याइयमानस्य योडणिमा स ऊर्ध्व: समुदीर्षति सा वाग्भवति ॥ ४ ॥
अन्नमयङ् हि सोम्य मन आपोमय: प्राणस्तेजोमयी वागिति भूर् एव मा भगवान्विज्ञापयतिविति तथा सोम्येति होवाच
॥ ५ ॥ इति षष्ठ: सन्ध: ॥ ६ ॥
Page 135
शोडशकः सोम्य पुरुषः पञ्चदशाहानि माशीः काम-मपः पिबापोमयः प्राणो न पिबतो विच्छिद्यते हति॥१॥
सह पञ्चदशाहानि नाशाथ हैनमुपससाद किं नवीमि मो हृत्वा च सोम्य यजूंषि सामानीति स होवाच न वै मा प्रतिभान्ति मो इति॥२॥
त᳚ᳶ होवाच यथा सोम्य महतोऽष्याहितसैकोद्कारः स्वयोतमानः परिशिष्टः स्वातेन ततोऽपि न बहु दहरे᳚वᳶ सोम्य ते शोडशानां कलानामेका कलातिशिष्टा स्वाच्चयैतᳶ᳹ वेदानानुभवस्य-ज्ञानाथ मे विज्ञास्यसीति॥३॥
स हाशाथ हैनमुपससाद त᳚ᳶ य᳚ᳶ पञ्चᳶ᳹ सर्व᳚ᳶ᳹ प्रतिपेदे॥४॥
त᳚ᳶ होवाच यथा सोम्य महतोऽष्याहितसैकमᳶकारं स्वयोतमानं परिशिष्टं तं तᳶणैᳶ᳹पस्माधाय प्राज्वलयेच्चेन ततोऽपि बहु दहरे᳚वᳶ॥५॥
एव᳚ᳶ सोम्य ते शोडशानां कलानामेका कलातिशिष्टामूल्साद᳚ष᳹ेनोपसमाहिताः प्राज्वालीचचैतᳶ᳹ वेदाननुभवस्यमय᳚ᳶ हि सोम्य मन आपोमयः प्राणᳶ᳹-जोमयो वागिति त᳚ᳶ द्वास्य वैजᳶज्ञाविति विजज्ञाविति॥६॥
इति सप्तमः खण्डः॥७॥
उद्दालको हारुणिः श्वेतकेतुं पुत्रमुवाच स्वप्नान्तं मे सोम्य विजानीहि᳚हिᳶति य᳚ᳶैतस्पुरुषः स्वपिति नाम सता सोम्य तदा संपन्नो भवति स्वमपीतो भवति त᳚ᳶादेन᳚ᳶ स्वपितीर्याचक्षते स्व᳚ᳶ द्वापीतो भवति॥९॥
स यथा शकुनिः सूत्रेण प्रबद्धो दिशां दिᳶ᳹ᳶ प्रतिस्वान᳚ᳶ᳹ग्रायतनम-
Page 136
कन्दोग्योपनिषत्॥ ९ ॥
१२१
कथध्वा वनमलेवोपभ्रयत एवमेव शुचु सोम्य तन्मनो दिशं दिशं पतित्थानव्यात्रायतनमॄक्ष्या प्राणमेवोपभ्रयते प्राणबन्धन॒ꣳ हि सोम्य मन इति ॥ २ ॥
अशनापिपासे मे सोम्य विजानीहीति यत्रैतत्पुरुषोऽशिशिषति नामाप एव तदक्षितं नयन्ते तथ्या गोनायोऽशनायः पुरुषनाय इत्येवं तदप आचक्षतेऽशनायेति तत् तैतद्भू॒ꣳक॑सृप्तित॒ꣳ त॑सोम्य विजानीहि नेदममू॒ꣳल॒ꣳ भविष्यतीति ॥ ३ ॥
त॒ꣳ त॑त् क॒मू॒ल॒ꣳ स्वाद॒न्य॒न्ना॒द॑देव॒मे॒व शु॒क्रो॑नापो-
मूलमन्विच्छाद्रि॒ꣳ॒ सोम्य शु॒क्रो॑न तेजोमूलमन्विच्छ तेजसा सोम्य शु॒क्रो॑न सन्मूलमन्विच्छ सन्मू॒ला॒ः सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सदायतनाः सप्रतिष्ठाः ॥ ४ ॥
अथ यत्रैतत्पुरुषः पिपासेति नाम तेज एव तत्पीतं नयते तथ्या गोनायो-
ड्पानायः पुरुषनाय इत्येवं ततेज आचक्ष उदन्येति तत् तैतदेव शु॒क्रो॑सृप्तित॒ꣳ त॑सोम्य विजानीहि नेदममू॒ल॒ꣳ भविष्यतीति
॥ ५ ॥
त॒ꣳ त॑त् क॒मू॒ल॒ꣳ स्वाद॒न्य॒न्ना॒च्यो॑द॒न्रि॒ꣳ॒ सोम्य शु॒क्रो॑न
तेजोमूलमन्विच्छ तेजसा सोम्य शु॒क्रो॑न सन्मूलमन्विच्छ सन्मू॒ला॒ः सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सदायतनाः सप्रतिष्ठा यथा तु शुचु सोम्येमास्विद॒दे॑वता᳚ः पुरुषं प्राप्य त्रि॒ꣳ॒वृद॑द॒का॑ भवति तदु॒ꣳक॑ पुरुषादेव भव॒त॒स्य॑ सोम्य
प्रयतो वाच्य॒न॑सि संपद्यते मनः प्राणे प्राणस्तेजसि तेजः पर॒स्या॑ देव॒ताया॑म् ॥ ६ ॥
स य प॒षो॑ड॒णि॑मै॒तद्
स॒ꣳ॒मि॒द॒ꣳ॒ सर्व॒ꣳ त॑त्स॒त्य॒ꣳ स आत्मा त॒ꣳ त॑त्स॒म॑सि भ॒व॑त॒के॑तो
Page 137
१२२
भट्टार्किनिबन्धुपनिषत्सु
इति भूर्य एवमा भगवान् विश्नापयति तथा सोम्येति होवाच ॥ ७ ॥ इत्यथमः खण्डः ॥ ८ ॥
यथा सोम्य मधु मधुकृतो निष्किष्ठान्ति नानात्ययानां वृक्षाणाश्चरसान् समवहारमेकतश्च रसं गमयन्ति ॥ ९ ॥
ते यथा तत्र न विवेकं लभन्तेऽमुष्याहं वृक्षस्य रसोऽस्म्यमुष्याहं वृक्षस्य रसोऽस्मीलेवमेव खलु सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सति संपद्य न विदुः सति संपद्याहं इति ॥ २ ॥
त इह व्याघ्रो वा सिसृक्षो वा वृको वा वराहो वा कीटो वा पतङ्गो वा दृङ्शो वा मशको वा यधादृच्वन्ति तदा भवन्ति ॥ ३ ॥
स य एषोडणिमैतदात्म्यमिदं सर्वं तत्त्वमसि घेतकेतो इति भूर्य एव मा भगवान् विश्नापयति तया सोम्येति होवाच ॥४॥ इति नवमः खण्डः ॥ ९ ॥
इमाः सोम्य नद्यः पुरस्तात्प्राच्यः स्रवन्ते पश्चात्प्रप्रतीच्यस्ताः समुद्रात्समुद्रमेवापियन्ति समुद्र एव भवन्ति ता यथा तत्र न विदुरिदमहमस्मीति ॥ ९ ॥
एवमेव खलु सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सत आगम्य न विदुः सत आगच्छामह इति त इह व्याघ्रो वा सिसृक्षो वा वृको वा वराहो वा कीटो वा पतङ्गो वा दृङ्शो वा मशको वा यधादृच्वन्ति तदा भवन्ति ॥ २ ॥
स य एषोडणिमैतदात्म्यमिदं सर्वं तत्त्वमसि घेतकेतो इति
Page 138
छान्दोग्योपनिषद्॥९॥
भेतकेतो हृति भूय एव मा भगवान् विज्ञापयति त्वां सोम्येति होवाच ॥ ३ ॥ इति दशमः खण्डः ॥ १० ॥
अस्य सोम्य महतो वृक्षस्य यो मूलेर्ड्याह्न्याजीवनू कवेद्यो मध्येर्ड्याह्न्याजीवनू वनं कवेद्योप्रेढ्याह्न्याजी-
वन् कवेद्य एष जीवेनात्मानुप्रभूतः पेपीयमानो मोद-
मानन्दिषति ॥१॥ अस्य यदेकोह शाखां जीवो जहात्यथ सा शुष्यति द्वितीयां जहात्यथ सा शुष्यति तृतीयां
जहात्यथ सा शुष्यति सर्वे जहाति सर्वः शुष्यत्येवमेव खलु सोम्य विद्धीति होवाच ॥ २ ॥ जीवापेतं वाव
किलेदं त्रियते न जीवो त्रियत इति स य एषोडणि-
मैतदात्म्यमिदꣳ सर्वे तत्त्वध स आत्मा तत्त्वमसि भेतकेतो इति भूय एव मा भगवान् विज्ञापयति
तथा सोम्येति होवाच ॥३॥ इत्येकादशः खण्डः ॥ ११ ॥
न्यग्रोधफलकमत आहरेतीद भगव इति बिन्द्धीति
बिन्द्ध भगव इति किमत्र पश्यसीत्याणवककेकां बिन्द्धीति भिद्रा भगव
इत्यासामृकेकां बिन्द्धीति भिद्रा भगव इति किमत्र
पश्यसीति न किंचन भगव इति ॥ १ ॥ त होवाच
यं वै सोम्यैतनिमितमानं न निभालयस एतस्य वै
सोम्यैषोडणिमैतदात्म्यमिद सर्वे तत्त्वध स आत्मा तत्त्वमसि
स आत्मा तत्त्वमसि भेतकेतो इति भूय एव मा भगवान्
Page 139
१२४
अष्टाविंशत्युपनिषत्सु
विज्ञापयस्तित तथा सोऽप्येति होवाच ॥३॥ इति द्वादशः
खण्डः ॥ १२ ॥
लवणमेतदुचके डवध्यायाथ मा प्रातरुपसीदथा इति स ह तथा आकार तच्छोोवाच यद्रोषा लवणमुदके डबाधा ङ्क तदाहरेति तदावृण्णश्य न विवेद ॥ १ ॥ यथा विडीनमे-
वाक्रास्यान्तादाचामेति कथमिति लवणमिति मध्य-
दाचामेति कथमिति लवणमित्यन्तादाचामेति कथमिति लवणमित्यभिप्राश्यैनदय मोपसीदथा इति तद्ध तथा आकार तच्छोोवाचात्र बाव किल ससोम्य
न निभालयसे डत्रैवकिलेति ॥ २ ॥ स य एषोडणिमै-
तदात्म्यमिदङ् सर्वं तत्तस्यङ् स आत्मा तत्त्वमसि
श्रेतकेतो इति भूर एव मा भगवान् विज्ञापयस्तित
तथा सोऽप्येति होवाच ॥३॥ इति त्रयोदशः खण्डः॥ १३॥
यथा सोम्य पुरुषं गन्धारेभ्यो डभिनद्बाक्षमानीय तं त-
तोतिजने विसृजेत्स यथा तत्र प्राङ्नोदकुऽधराकूञ्च प्रच्यो-
प्रभायीताभिनद्बाक्ष आनीतो डभिनद्बाक्षो विसृष्टः ॥ १ ॥
तस्य यथामिनहलं प्रमुख्य प्रभूयादेतां दिशं गन्धारा पतां
दिशं ब्रुजेतिं स ग्रामाद्रामं पृच्छन् पणिडतो मेधावी
गन्धारानेवोपसंपद्येतैवमेवेहाचार्यवान् पुरुषो वेद तस्य
तावदेव चिरं यावदै यावक् विमोक्ष्ये डथ संपत्स्य इति
॥ २ ॥ स य एषोडणिमैतदात्म्यमिदङ् सर्वं तत्तस्यङ् स आत्मा तत्त्वमसि
श्रेतकेतो इति भूर एव मा भग-
Page 140
धान्तयोगोपनिषत् ॥ ९ ॥
१२५
वानप्रस्थापरिस्थिति तथा सोम्येति होवाच ॥ ३ ॥ इति चतुदंशः खण्डः ॥ १४ ॥
पुरुषः सोम्योतोपतापिनं ज्ञातयः पर्युपासते जानासि मां जानासि मामिति तस्य यावज्ज वाङ्मानसि संपपते मनः प्राणे प्राणल्केजसि तेजः परस्यां देवतायां तावज्जानानि ॥ १ ॥
अथ यदास्य वाङ्मानसि संपपते मनः प्राणे प्राणल्केजसि तेजः परस्यां देवतायामथ न जानाति ॥ २ ॥
स य एषोडणिमैतदात्म्यमिदं सर्वं तत्त्वमसि भेत्केतो इति सूत्र एव मा भगवान् वानप्रस्थापरिस्थिति तथा सोम्येति होवाच ॥ ३ ॥
इति पञ्चदशः खण्डः ॥ १५ ॥
पुरुषः सोम्यो ह्रदयगृहीतमानयनस्यपहार्शीःस्क्षोयमकार्षीःपरशुरुमसै तपतेति स यदि तस्य कर्ता भवति तत् पदानृतमात्मानं कुरुतेऽसत्याभिसंधोऽनृतेभाष्यते तन्मनः परशुं तस्मै प्रतिगृह्णाति स दृप्तेऽनृत्य हन्यते
॥ १ ॥ अथ यदि तस्य न कर्ता भवति तत् पुव सत्यमात्मानं कुरुतेऽसत्याभिसंधः सत्येनात्मानमनुसंधाय परशुं तस्मै प्रतिगृह्णाति स न दृप्तेऽनृत्य हन्यते
॥ २ ॥ स यथा तन्नादाख्येतदात्म्यमिदं सर्वं तत्त्वमसि भेत्केतो इति तद्वाव विज्ञापरिस्थिति विज्ञापरिस्थिति
॥ ३ ॥ षोडशः खण्डः ॥ १६ ॥ इति षष्ठः प्रपाठकः ॥ ९ ॥
Page 141
अथ सप्तमोऽध्यायः ॥ ७ ॥
ॐ ॥ अधीहि भगव इति होपससाद सनत्कुमारं नारदस्त्र$ होवाच यद्द्रेस्थ तेन मोपसीद ततस्तु यद्वे वद्यामिति ॥ १ ॥
स होवाचर्ग्वेदं भगवोडध्येμι यजुर्वेदं सामवेदमाथर्वणं चतुर्थमितिहासपुराणं पञ्चमं वेदानां वेदं पित्र्यं राशिं दैवं निधिं वाकोवाक्यमेकायनं देवविद्यां ब्रह्मविद्यां भूतविद्यां क्षत्रविद्यां नक्षत्रविद्यां$ सर्पदेवजनविद्यामेतद्रगवोडध्येमि ॥ २ ॥
सोडहं भगवो मन्त्रविदेवास्मि नाडमविच्चतु$ क्ष $ देव मे भगवडुशेभ्यस्त रति शोकार्तममविदिति सोऽहं भगवः शोचामि ते मा भगवान्छोकस्य पारं तारयत्विति तं$ होवाच यदै किंचिद्द्रव्यगीष्टा नामैवैतत् ॥ ३ ॥
नाम वा ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेद आथर्वणश्चतुर्थ इतिहासपुराणः पञ्चमो वेदानां वेदः पित्र्यो राशींदेवो निधिर्वाक्यमेकायनं देवविद्या ब्रह्मविद्या भूतविद्या क्षत्रविद्या नक्षत्रविद्या सर्पदेवजनविद्या नामैवैतश्रामोपास्तेति ॥ ४ ॥
स यो नाम ब्रह्मेत्युपास्ते यावन्नाम्नः प्राप्नोति तत्रास्मै यथाकामचारो भवति यो नाम ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगवो नाम्नो भूय इति नाङ्गो वाच भूयोड्स्कीति तन्मे भगवान् ब्रवीत्विति ॥५॥
इति प्रथमः सण्डः १ ॥
वाग्चा नाङ्गो भूयसी वाचा ऋग्वेदं विशापयति
Page 142
यसुर्वेद॒ सामवेदमाथर्वणं चतुर्य॑मितिहासपुराणं पञ्च॒मं
वेदानां वेदं पि॒ष्य॒ङ्गं रा॒ष्षं दैवं नि॒षिँध वाको वाक्यमेकायनं
देवविद्यां ꣳऋषविद्यां ꣳमूतविद्यां ꣳक्षत्रविद्यां ꣳनक्षत्रविद्यां॒ꣳ
सर्पदेवजनविद्यां दिवं च पृथि॒वीं च वायुं चाकाशं चाप॒मं
तेज॒श्र देवा॒ꣳश्र मनुष्या॒ꣳश्र पशू॒ꣳश्र वया॒ꣳश्र सि च तृणव-
नसपति॒ꣳल॒ꣳवापदान्या॒क्रीडपत॒ꣳरिपीलकं धर्में चाधर्में च
सत्यं चानृतं च साधु चासाधु च हृदयं चा॒हृदयं च
यद॒ꣳ वाऽऽनाभविष्य॒ꣳध॒र्मो॒ नाध॒र्मो॒ व्याजापि॒ष्य॒ꣳस॒त्यं
नानृतं न साधु नासाधु न हृद॒यं ना॒हृद॒यं नो वागेवै᳚त-
स॒र्व॒ँ वि॒ज्ञाप॒यति वाचमुपा॑स्स॒वैति ॥ १ ॥ स यो वाचं
ꣳब्रह्मो॑पास्त॒ऽऽस्ति भगवो वाचो भूय इति वाचो
वाव भूयो᳚ऽस्तीति त॒न्मे भगवा॒न् ब्रवीत्वि॒ति ॥ २ ॥
इति द्वि॒तीयः ꣳखण्डः ॥ २ ॥
मनो वाव वाचो भूयो यथा वै ꣳद॒ꣳ वाम॒लके ꣳद॒ꣳ वा
को॒ले॒ द्वौ वा॒चौ सु॒ष्टिरलु॒मव॒त्य॒पि वाचं च नाम च मनो-
स॒नुभ॒वति स य॒दा म॒नसा म॒न॒स्यति म॒न्न्रा॒न्धी॒यीय॒स्य॒था-
धी॒ते क॒र्माणि कु॒र्वी॒ते॒ल्य॒थ कु॒रुते पु॒त्रा॒ꣳश्र प॒शू॒ꣳश्रेच्छे-
य॒त॒य॒ेच्छ॒त इ॒मं च लो॒कम॒सुं च॒च्छ॒य॒य॒त॒य॒ेच्छ॒ते मनो
ज॒ात्मा मनो हि लो॒को मनो॒हि ꣳब्रह्म मन उपा॑स्स॒वैति
॥ १ ॥ स यो मनो ꣳब्रह्मो॑पास्त॒ऽऽस्ति याव॒न्मन॒सो गतं
त॒न्न्रा॒स्य य॒थाकाम॒चारो भ॑व॒ति यो मनो ꣳब्रह्मो॑पास्स-
ते᳚ऽव॒न॒म॒न॒सो गतं
Page 143
१२०
अष्टाविंशत्युपनिषत्सु
उक्तो भगवो मनसो मूय इति मनसो वाच मूयो-
रसीति तम्मे भगवान् ब्रवीति ॥ २ ॥ इति तृतीय:
खण्ड: ॥ ३ ॥
संकल्पो वाच मनसो मूयान्यदवा वै संकल्पयतेऽथ
मनस्यथ वाचमरीर्यति तासु नाक्षीरयति नाक्षि मन्ना
पकं मनसि सङ्क्षेषु कर्मसु ॥ १ ॥ तस्माद इ वाऽऽऐतनि
संकल्पैकायनानि संकल्पात्मकानि संकल्पे प्रतिष्ठितानि
समकल्पतां यावापृथिवी समकल्पयेतां वायु:श्राकाशं च
समकल्पन्तामापश्र तेजश्र तेभ्य:॥ संक्लूयै वर्ष॥ संकल्पते
वर्षस्य. संक्लूस्या ऋषॐ: संकल्पतेᳫवास्य संक्लूस्यै प्राणा:
संक्लूयै प्राणानां॥ संक्लूयै मन्न्रा: संकल्पन्ते मन्न्राणांॐ
संक्लूयै कर्माणि संकल्पन्ते कर्मणांॐ संक्लूयै लोक:॥ संक्लू-
यते लोकस्य संक्लूयै सर्वॐ संकल्पयते स पुष्ष संकल्प:
संकल्पमुपास्स्व ॥ २ ॥ स य: संकल्पं ब्रह्मेत्युपासे
कृसानु वै स लोकान् ध्रुवान् ध्रुव: प्रतिष्ठितान् प्रतिष्ठि-
तोऽयथामनानघ्यथामनोडमिसिद्धयति यावत्संकल्पस्य
गतं तन्न्रास्य यथाकामचारो भवति य: संकल्पं प्राङ्खो-
त्युपास्तेऽक्ति भगवान् संकल्पान्तयो इति संकल्पाद्राव मू-
योस्तीति तम्मे भगवान् ब्रवीति ॥ ३ ॥ इति चतुर्थ:
खण्ड: ॥ ४ ॥
चित्तं वाव संकल्पान्तयो यद् वै चेतयतेᳫडथ संकल्प-
यतेᳫडथ मनस्यथ वाचमरीर्यति तासु नाक्षीरयति नाक्षि
Page 144
छान्दोग्योपनिषद्॥ ९ ॥
१२९
मात्रा एकं भवन्ति मन्त्रेषु कमणि ॥ १ ॥ तानि ह वा पूतानि जितैकाग्यानि चित्तालमनि चित्ते प्रतिष्ठितानि
तस्माधणयपि बहुविधद्वित्तो भवति नायमस्तीयैनमाहुर्य
दयं वेद यत्था अर्यं विद्धारोचस्थम्पचिता: स्वादिलथ यचस्म-
विधिच्चवान् भवति तस्मा एवोत्त शुभूषन्ते चित्त* ध्येवै-
शेमेयानं बिजुसामा चित्रं प्रतिम्रा चित्रमुपास्तेति
॥ २ ॥ स यश्रितं ब्रह्मोपास्ते चित्राम्बे स लोकान्
भूवान् भुव: प्रतिष्ठितान् प्रतिष्ठतोऽव्ययथमानानम्यसमे-
नोडमिलिख्याति यावचिचस्य गतं तत्रास्य यथाकामचारो
भवति यश्रितं ब्रह्मोपास्ते॰डस्मि भगवान्चित्तानूय इति चि-
त्ताद्राव भूयोडस्तीति तन्मे भगवान्ब्रवीत्विति ॥ ३॥ इति
पञ्चम: सण्ड: ॥ ५ ॥
ध्यानं वाव चित्तानूयो ध्यायतीव पृथिवी ध्यायत-
धान्तरिक्षं ध्यायतीव चोर्ध्वार्यान्तीवान्तरिक्षं ध्यायन्ती-
व देवमनुष्यास्तस्माधा हृदं मनुष्याणां महत्तां
प्रामुवन्ति ध्यानापदा*श्शा इवैव ते भवन्त्ययेषा: कल-
हिन: पित्तुना उपवादिनस्तेऽथ ये प्रभवो ध्यानापदा*श्शा
इवैव ते भवन्ति ॥ १ ॥ स यो ध्यानं ब्रह्मे-
षोपास्ते॰डस्मि भगवो ध्यायानूय इति ध्यान-
द्राव भूयोडस्तीति तन्मे भगवान्ब्रवीत्विति ॥ २ ॥ इति
षष्ठ: सण्ड: ॥ ६ ॥
Page 145
विज्ञानं वाव ध्यानादूयोज विज्ञानेन वा ऋग्वेदं विजा-
नाति यजुर्वेदं सामवेदमाथर्वणं चतुर्थमितिहासपुराणं प-
ञ्चं वेदानां वेदं पित्र्यं$ राशि दैवं निधिं वाकोवाक्यमेका-
यमं देवविद्यां ऋषविद्यां भूतविद्यां मूलविद्यां क्षत्रविद्यां नक्षत्रविद्या$
म् सर्पदेवजनविद्यां दिवं च पृथिवीं च वायूं चाकाशं चापश्र
तेजश्र देवाश्र मनुष्याश्र पशुश्र वयाश्रति च तृण-
वनस्पतीन्स्कृअपदान्याकीटपतङ्गपिपीलकं धर्मीं चाधर्मीं च
सत्यं चानृतं च साधु चासाधु च हृदयं चाहृदयं चाध्या-
घ रसं चेमं च लोकममुं च विजानेनाव विजानाति विशा-
नुपास्क्रति ॥ १ स यो विज्ञानं ब्रह्मेत्युपास्ते वि-
न्वतो वै स लोकज्ञानवतो$भिसिद्धति यावद्विज्ञा-
नस्य गतं तन्नास्ति यथाकामचारो भवति यो विज्ञानं
महो$नुपास्ते$स्ति भगवो विज्ञानादूय इति विज्ञानाद्धाव
भूयस्त्विति तन्मे भगवान् ब्रवीत्विति॥२॥ इति ससमः
खण्डः ॥ ७ ॥
बलं वाव विज्ञानादूयोजपि ह शतं विज्ञानवतामेको
बलववानाकम्पयते स यदा बली भवत्यथोर्थस्थाता भवस्यु-
तिष्ठन् परिचरिता भवति परिचरगुपसत्ता भवस्युपसी-
दृश्या भवति श्रोता भवति मन्ता भवति बोद्धा भवति क-
र्ता भवति विज्ञाता सवति बलेन वै पृथिवीं तिष्ठति
बलेनान्तरिक्षं बलैनौबलेन पर्वता बलैन देवमनुष्या
बलैन पशावश्र वयाश्रति च वृणवनस्पतयः स आपदान्य-
Page 146
कीटपतङ्गपीलीकं बलेन लोकस्थिति करोति बलमुपास्सेति ९। स यो बलं ब्रह्मेत्युपास्से यावद्व्रव्य गतं तन्नाम यथाकामचारो भवति यो बलं ब्रह्मेत्युपास्सेsस्मि भगवो बलानू इति बलाद्वाव भूयोsधिकेति तन्मे भगवान् अवोचत्विति ॥ ९ ॥ इत्यथमः सन्धः ॥ ८ ॥
अथैन वाव बलानूच्यस्तस्माध्यपी दशरात्रेणानाम्भीयायाथु ह जीवेदथवा डदृष्टा डश्रोतास्मान्नाद्बोधादकर्तांदविच्छाता भवत्यथाडSस्साये दृष्टा भवति श्रोता भवति मन्ता भवति बोद्धा भवति कर्तां भवति विज्ञाता भवत्यञ्जसुपास्सेति ॥ ९ ॥ स योऽयं ब्रह्मेत्युपास्से वतो वै स लोकान् पानवतोऽभिसिक्रति यावद्रव्य गतं तन्नाम यथाकामचारो भवति योऽयं ब्रह्मेत्युपास्सेsस्मि भगवोऽन्नादू इत्यन्नाद्वाव भूयोऽधिकेति तन्मे भगवान् अवोचत्विति ॥२॥ इति 'नवमः सन्धः ॥ ९ ॥
आपो वावाऽऽनूयस्यस्साप्सरा सुवृष्टिनं भवति ध्याप्यधीते प्राणा अथैन कनीयो भविष्यतीत्यथ यदा सुवृष्टिर्भवत्यनन्दिनः प्राणा भवन्त्यर्थ बहु भविष्यतीत्याप एवेमा मूर्तां येयं पृथिवी यदन्तरिक्षं यदू द्यौर्यत्पवैता यद्देवमनुष्या यत्पशवश्च तृणवनस्पतयः श्वापदान्याकीटपतङ्गपीलीकमप एवेमा मूर्तां अप उपास्सेति ॥ ९॥ स योडपो ब्रह्मेत्युपास्से भाम्रोति सर्वान् कामान् भूस्सिमानं भवति यावद्रव्य गतं तन्नाम यथाकामचारो
Page 147
१३२
अथाट्टाविंशत्युपनिषत्सु
भवति योऽपो ब्रह्मेत्युपास्ते ति भगवान् वरोऽब्रवीत् । तं भगवन्न् अवीविशतिति ॥२॥ इति
द्वादशः खण्डः ॥ १० ॥
तेजो वावाप्यो । भूयस्त्वाद एतद् आयुर् नाग्न्याकाशसमभि-
तपति तद् आहुर्नि शोचति नितपति वार्षिष्यति वा इति तेज
एव तप्त्वा दर्शयित्वाडथापः सृजते तदेतद् ध्वांऽमिश्र तिर-
श्रीर्मिश्रं विधृतिंराहादाश्वान्त तस्माद् आहुर्नि योऽस्ते स नय-
ति वार्षिष्यति वा इति तेज एव तप्त्वा दर्शयित्वाडथापः
सृजते तेज उपास्स्वेति ॥ ३ ॥ स यस्तेजो ब्रह्मेत्युपास्ते तेजस्वी
यावच्छेजसो गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति यस्तेजो
ब्रह्मेत्युपास्तेऽकि भगवान् तेजसो भूय इति तेजसो वाव
भूयोड्कीति तन्मे भगवान् अवीविशतिति ॥२॥ इत्येकादशः
खण्डः ॥ ११ ॥
आकाशो वाव तेजसो भूयानाकाशो ह वै सूर्याचन्द्रमसोर्-
मौ विद्युद् क्षत्राण्यभिराकाशेनादित्याकाशेन ऋणोत्थाका-
शेन प्रतिगृणोत्याकाशे रमत आकाशेन रमत आकाशे
जायत आकाशमभिजायत आकाशमुपास्त इति ॥ १ ॥ स य
आकाशं ब्रह्मेत्युपास्त आकाशवतो वै स लोकान् प्रकाशव-
तोऽसंबाधानुल्लोकावतोऽभिसिद्धति यावदाकाशस्य गतं
तत्रास्य यथाकामचारो भवति य आकाशं ब्रह्मेत्युपास्तेऽसि
Page 148
छान्दोग्योपनिषत्॥९॥
१३१
भगव आकाशानूच्य इत्याकाशाद्वाच भूयोऽस्तीति तम्मे
भगवान् ब्रवीति॥२॥ इति ह द्वादशः सण्डः ॥ १२ ॥
करो वावाकाशानूच्यस्तस्माधपि बहव आसीरका-
रमन्तो वैव ते कंचन ऋणयुरं मधीरक्ठ विजानीरं
यदा वाचं ते ऋरेयुरथ ऋणयुरथ मधीरक्ठ वि-
जान ऋरेण वै पुत्रान्विजानाति ऋरेण पशून् कार-
मुपास्सेति ॥ १ ॥ स यः कारं ब्रह्मोपासे यावत्
कर्मण्य गतं तन्नास्ति यथाकामचारो भवति यः कारं
ब्रह्मोपास्तेऽस्ति भगवः कारानूच्य इति काराद्वाव भू-
योऽस्तीति तम्मे भगवान् ब्रवीति॥ २ ॥ इति त्रयो-
दशः सण्डः ॥ १३ ॥
आशा वाव स्मरानूच्यश्रो वै कारो मन्नानधीते
कर्माणि कुरते पुत्रान् पशून् पश्येच्छत आशामुपास्सेति ॥ १ ॥
स य आशां ब्रह्मोपास्ते सर्वे कामाः समृद्धयन्त्यमोघा
हास्यो भवन्ति यावदाशाया गतं तन्नास्ति यथाकामचारो
भवति य आशां ब्रह्मोपास्तेऽस्ति भगव आशाया भूय
इत्याशाया वाव भूयोऽस्तीति तम्मे भगवान् ब्रवीति॥
२ ॥ इति चतुर्दशः सण्डः ॥ १४ ॥
प्राणो वा आशाया भूयान्नया वा अरा नामौ सम-
पिंता एवमस्मिन् प्राणे सर्वे$र्पितं प्राणः प्राणेन
याति प्राणः प्राणं ददाति प्राणाय ददाति प्राणो ह पिता
Page 149
प्राणो माता प्राणो आता प्राणः स्वसा प्राण आश्रायंः प्राणो ब्राह्मणः ॥ १ ॥ स यद् पितरं वा मातरं वा आतरं वा स्वसारं वाचायं वा ग्रामणं वा किंचिदृ दृशमिव पश्याह धिक्स्वादिस्वयेबैनमादु: पितृहा वै स्वमसि मातृहा वै स्वमसि आातृहा वै स्वमसि स्वसाहा वै स्वमस्याचार्यहा वै स्वमसि ग्रामणहा वै स्वमस्सिति ॥ २ ॥ अथ यद्रप्येनानुल्काम्तप्राणान् भूलेन स मासं व्यतिचं दुंहेद्रेवैनं मूयु: पितृहासोति न मातृहासोति न आतृहासोति न स्वसृहासोति नाचार्यहासोति न ग्राम-
पेष्ट एवं पञ्चक्रोबं मन्धान एवंविज्ञानघतिवादी भवति तं पेष्टूरतिवादस्लोत्यतिवाद्याचार्यसीति मृयाज्ञापकुवीत ॥ ४ ॥ इति पञ्चदशः खण्डः ॥ १५ ॥
एष तु वा अति वदति यः सत्येनातिवदति सोग्ं भगवः सत्येनातिवदानोति सत्यं स्वेव विजिज्ञासितव्य-मिति सत्यं भगवो विजिज्ञास इति ॥ १ ॥इति षोडशः खण्डः ॥ १६ ॥
यदा वै विजानात्यथ सत्यं वदति नाविजानन्न् सत्यं वदति विजानश्रेव सत्यंवदति विज्ञानं स्वेव विजिज्ञासित-व्यमिति विज्ञानं भगवो विजिज्ञास इति॥१॥ इति सप्त-दशः खण्डः ॥ १७ ॥
यदा वै मनुतेsथ विजानाति नामस्वा विजानाति
Page 150
छान्दोग्योपनिषद्॥ ९ ॥
१३५
मत्क्वैव विजानाति मतिस्वैव विजिज्ञासितव्येति मति भगवो विजिज्ञास इति ॥ ९ ॥ इत्यष्टादशः
खण्डः ॥ १८ ॥
यदेवै ब्रह्मा॑यथ मनुते नाश्रद्धनं मनुते श्रद्धदेव मनुते श्रद्धां स्वेव विजिज्ञासितव्येति श्रद्धां भगवो विजि-
ञास इति ॥ ९ ॥ इत्येकोनविंशः खण्डः ॥ १९ ॥
यदा वै निस्तिष्ठत्यथ श्रद्धां भजति नानिस्तिष्ठन्नश्रद्ध-
भक्ति निस्तिष्ठन्नेव श्रद्धां भजति निष्ठां स्वेव विजिज्ञासित-
व्येति निष्ठां भगवो विजिज्ञास इति ॥ ९ ॥ इति विंशः
खण्डः ॥ २० ॥
यदा वै करोत्यथ निस्तिष्ठति नाकृत्वा निस्तिष्ठति
कृतवै निस्तिष्ठति कृतिस्वैव विजिज्ञासितव्येति कृतिं
भगवो विजिज्ञास इति॥९॥ इत्येकविंशः खण्डः ॥ २१ ॥
यदा वै सुखं लभतेऽथ करोति नासुखं लब्ध्वा करोति सुखमेव लब्ध्वा करोति सुखं स्वेव विजिज्ञासितव्य-
मिति सुखं भगवो विजिज्ञास इति ॥ ९ ॥ इति द्वाविंशः
खण्डः ॥ २२ ॥
यो वै भूमा तत्सुखं नाल्पे सुखमस्ति भूमैव सुखं भूमा
स्वेव विजिज्ञासितव्य इति भुमानं भगवो विजिज्ञास इति
॥ ९ ॥ इति त्रयोविंशः खण्डः ॥ २३ ॥
यत्र नान्यत्पश्यति नान्यच्छृणोति नान्यद्विजानाति स भूमा
अथ यत्रान्यत्पश्यत्यन्यच्छृणोत्यन्यद्विजानाति तदल्पं
स भूमा
Page 151
तदल्पं यो वै भूमा तदल्पं तन्मयोऽथ यदल्पं तन्मयोऽथ स भगवान् कस्मिन् प्रतिष्ठित इति स्वे महिक्कि यदि वा न महिक्कि॥ १ ॥ गोशब्दमेर्ह महिमेयाचक्षते हस्ताहिरण्यं दासभार्ये क्षेत्राण्यायतनानीति नाहमेवं ब्रवीमिति होवाचान्यो ज्ञानपक्षिलन् प्रतिष्ठित इति ॥ २ ॥ इति चतुर्विंशः खण्डः ॥ २४ ॥
स पूर्वाधस्तात् स उपरिष्टात् स पश्चादास्मात् पुरस्तादास्मात् दक्षिणतः स उत्तरतः स एवं दृष्टस्सर्वमिल्यातोऽहं द्वारादेश एवाहमेवाधस्तादहसुपरिष्टादहं पश्चादहं पुरस्तादहं दक्षिणतोडहमुत्तरतोऽहमेवेदं सर्वमिति ॥ ९ ॥ अथात आत्मादेश एवात्मैवाधस्तादात्मोपरिष्टादात्मा पश्चादास्मात् पुरस्तादास्मा दक्षिणत आत्मोत्तरत आत्मैवेदं सर्वमिति स वा एष एवं पश्यद् एवं मन्वान एवं विजानन्नात्मरतिरात्ममिथुन आत्मानन्दः स स्वराड् भवति तस्य सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति। अथ येऽन्यस्याज्ञा विदुरन्यराजानस्ते क्षय्यलोकां भवन्ति तेषाङ्सर्वेषु लोकेष्वकामचारो भवति॥२॥इति पञ्चविंशः खण्डः ॥ २५ ॥
तस्य ह वा एतस्यं पश्यत पश्यत एवं मन्वानस्यैवं विजानत आत्मतः प्राण आत्मत आशात्मतः स्वर आत्मत आकाश आत्मतस्तेज आत्मत आप आत्मत आविर्भावतिरोभावावस्मतोडस्मात्तो बलमात्मततो विज्ञानमा-
Page 152
छान्दोग्योपनिषद्॥९॥
स्मतो ध्यानमतमतश्श्रित्तमतममलः संकल्प आत्मतो मन आत्मतो वागात्मतो नामात्मतो मत्रा आत्मतः कर्मो-
ध्यास्मत एवेदꣳ सर्वमिति॥९॥तदेष श्लोको न पर्ययो मृत्युङ् पश्यति न रोगं नोत दुःखतां सर्वꣵ ह
पश्यः पश्यति सर्वमाप्नोति सर्वशा हृति स एकधा भवति त्रिधा भवति पञ्चधा सप्तधा नवधा चैकादशस्मृतः
शतं च दश चैकश꣩ सहस्राणि च विषꣷशतिर-
हारशुद्धौ सत्त्वशुद्धिः सत्त्वशुद्धौ ध्रुवा स्मृतिः स्मृति-
कम्भे सर्वग्रन्थीनां विप्रमोक्षस्तꣳ स्मै न्रदितकषायाय तमसस्पारं दर्शयति भगवान् सनत्कुमारास्तꣵ स्कन्द
इत्याचक्षते तꣵ स्कन्द इत्याचक्षते॥२६॥इति पाञ्चालः
सण्डः॥२६॥इति सक्समः प्रपाठकः॥९॥
अथमोडध्यायः।
अथ यदिदमसिम꣹स्मिन्ब्रह्मपुरे देहं पुणडरीकं वेष्टं
दहरोऽक्षि꣹सन्नतराकाशास्तस्मिन्नु यदन्तस्तद्वेदितव्यं तद्वाव
विजिज्ञासितव्यमिति॥९॥तं छेदूर्यंदिदमसि-
न्नामपुरे देहं पुणडरीकंवेष्टं दहरोऽक्षि꣹सन्नतराकाशः किं
तदन्त्र विद्यते यदन्तर्वेदितव्यं यद्वाव
विजिज्ञासितव्यमिति
॥२॥स य ऊर्ध्वायावान्वा अयमाकाशास्तावानेवो तर्हृदय
आकाश उभे अस्मिन् द्यावापृथिवी अन्तरेव समाहिते
उभावमिश्र वायुश्च सूर्याचन्द्रमसावुभौ विद्युदक्षत्राणी
यच्चास्येहास्ति यच्च नास्ति सर्वं तदसि꣹सम्माहितमिति॥३॥
Page 153
तं चेद्युरसिꣷश्रेदिं ब्रह्मपुure सर्वꣳसमाहितꣳसर्वाणि च भूतानि सर्वे च कामा यदैन्दैरामामोति प्रधवꣳसते वा किं ततोडतिशिष्यत इति ॥ ४ ॥ स मूयाधारस्य जरयेतज्जीर्यति न वधेनास्य हन्यत एतस्सयं ब्रह्मपुरस्सिन्कामा: समाहिताः एष आत्मापहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोको विजिघत्सोडविपास्मः सत्यकामः सत्यसंकल्पो यथाऽऽवेह प्रज्ञाऽन्वाविशान्ति यथाऽनुशासनं यं यमन्तमभिकामा भवन्ति यं जनपदं यं क्षेत्रभागं तं तमेवोपजीवन्ति ॥ ५ ॥ तथैवेह कर्मंजितो लोकः क्षीयत एवमेवासुत्र पुण्यजितो लोकः क्षीयते तस्मादात्मानमनुविज्ञ ब्रजन्येताऽꣳश्र सत्यां᳞ कामाऽꣳस्तेषाऽꣳ सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवत्यथ य इहात्मानमनुविधा ब्रजन्येताऽꣳश्र सत्यां᳞ कामाऽꣳस्तेषाऽꣳ सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति ॥ ६ ॥ इति प्रथमः
स यदि पितृलोककामो भवति संकल्पादेवास्य पितरः समुत्तिष्ठन्ति तेन पितृलोकेन संपन्नो महीयते ॥ १ ॥ अथ यदि मातृलोककामो भवति संकल्पादेवास्य मातरः समुत्तिष्ठन्ति तेन मातृलोकेन संपन्नो महीयते ॥ २ ॥ अथ यदि आत्रलोककामो भवति संकल्पादेवास्य आतरः समुत्तिष्ठन्ति तेन आत्रलोकेन संपन्नो महीयते ॥ ३ ॥ अथ यदि स्वलोककामो भवति संकल्पादेवास्य स्वसारः
Page 154
छान्दोग्योपनिषत्॥९॥
समुत्तिष्ठन्ति तेन स्वर्लोकेन संपद्रो महीयते ॥ ४ ॥
अथ यदि सखिलोकामो भवति संकल्पादेवास्य सख्या:
समुत्तिष्ठन्ति तेन सखिलोकेन संपद्रो महीयते ॥ ५ ॥
अथ यदि गन्धमाल्यलोककामो भवति संकल्पादेवास्य
गन्धमाल्ये समुत्तिष्ठतस्तेन गन्धमाल्यलोकेन संपद्रो
महीयते ॥ ६ ॥ अथ यथ्रपानलोककामो भवति संक-
ल्पादेवास्यात्रपाने समुत्तिष्ठतस्तेनात्रपानलोकेन संपद्रो
महीयते ॥ ७ ॥ अथ यदि गीतवादितलोककामो भवति
संकल्पादेवास्य गीतवादिते समुत्तिष्ठतरस्तेन गीतवादित-
लोकेन संपद्रो महीयते ॥ ८ ॥ अथ यदि कीलोककामो
भवति संकल्पादेवास्य किय: समुत्तिष्ठन्ति तेन कीलो-
केन संपद्रो महीयते ॥ ९ ॥ यं यमन्तमभिकामो
भवति यं कामं कामयते सोऽस्य संकल्पादेव समुत्ति-
ष्ठति तेन संपद्रो महीयते ॥ १० ॥ इति द्वितीय:
खण्ड: ॥ २ ॥
त इह्मे सत्याः कामा अनृतापिधानास्तेषाऽसस्यानाऽ
सतामनृतमपिधानं यो यो ह्रेतः प्रैति न तमिह दृश्य-
नाय लभते ॥ ९ ॥ अथ ये चास्मै जीवा ये च प्रेताः
यचान्यदिच्छन्न लभते सर्वं तदत्रैव
वसैते सत्याः कामा अनृतापिधानास्तथ्यापि हिरण्यनिधिं
निहितमक्षेत्रज्ञा उपर्युपरि संचारन्तो न विन्देयुरेवमे-
वेमसर्वां: प्रज्ञा अहरहर्गच्छन्तल्स पतं ब्रह्मलोकं न विन्दन्त्य-
Page 155
नृतेन हि प्रस्युडा: ॥ २ ॥ स वा पुष आत्मा हृदि तस्सै तदेव निरुक्तं* हृदयमिति तस्सामृदयमहर्हर्या एवं-वित्स्वर्गं लोकेमेति ॥ ३ ॥ अथ य एष संप्रसादोऽ-स्माच्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते एष आत्मेति होवाचैतदस्तमभयमेतत्प्रेति तस्य ह वा एतस्य ब्रह्मणो नाम सत्यामिति ॥ ४ ॥ तानि ह वा एतानि श्रीण्यक्षराणि सत्यकामिति तद्यस्सत्त्ववद्-वसमथ यत्तु तन्मलंयमथ यचं तेनोभे यच्छति यदमेनोभे हृति ॥ तृतीय: खण्ड: ॥ ३॥
अथ य आत्मा स सेतुर्विश्वतिरेषां लोकानामसंभेदाय नैतं* सेतुमहोरात्रे तरतो न जरा न मृत्युर्न शोको न सुहृन्नं न दुष्टृतं* सर्वे पाप्मानोडतो निवर्तन्तेऽपहतपाप्मा ह्येष ब्रह्मलोक: ॥ ९ ॥ तस्माद्वा एतं* सेतुं तीर्त्वा अन्धं तम: संप्राप्नोति सन्धानमन्धो भवति विन्द्र: संप्राविदो भवस्य-पत्तापी सद्गतुपतापी भवति तस्माद्वा एतं* सेतुं तीर्त्वाऽऽपि नक्महरेवाभिनिष्पद्यते सङ्क्रिद्रिभातो ह्येवैष ब्रह्मलोक: ।।१२।। तघ एवंते ब्रह्मलोकं ब्रह्मचर्येणानुविन्दन्ति तेषामेवैष ब्रह्म-लोकस्तेषां* सर्वेषु लोकेपु कामचारो भवति ॥ १३॥ हृति चतुर्थ: खण्ड: ॥ ४ ॥
अथ यचज्ञ इत्थाचक्षते ब्रह्मचर्यमेव तद्ब्रह्म यो ज्ञाता तं विन्दतेsथ यदित्थामित्याचक्षते ब्रह्मचर्यमेव
Page 156
छान्दोग्योपनिषत् ॥ ९ ॥
तद्रक्षचर्येण शेवधात्स्थानमनुविददते ॥ १ ॥ अथ यत्स्रायणमित्याचक्षते ब्रह्मचर्यमेव तद्रक्षचर्येण शेव स आत्मनं विन्दतेऽथ यन्मैनमित्याचक्षते ब्रह्मचर्यमेव तद्रक्षचर्येण शेवात्मानमनुविचं मनुते ॥ २ ॥ अथ यदुनाशकायनमित्याचक्षते ब्रह्मचर्यमेव तदेव शेवात्मा न नैष्कामं ये ब्रह्मचर्याणानुविददते यदरण्यायनमित्याचक्षते ब्रह्मचर्यमेव तत्त्वदर्शं ह वै पयश्राणवौ ब्रह्मलोके वृतोयस्यामितो दिवि तदैरंरम्रीयं* सरसद्भवस्थः सोम-
सवनसादपराजिता पूर्वब्रह्माणः प्रसुदिमितः* हिरण्म-
मय् ॥ ३ ॥ तथा एतदावांं च यं वांरंवौ ब्रह्मलोके ब्रह्मचर्येणानुविदन्नित तेषामेवैष ब्रह्मलोकस्तेषां* सवेंषु लोकेषु कामचारो भवति ॥ ४ ॥ इति पद्यम्:
साण्ड: ॥ ५॥
अथ या एता हृदयस्य नाडिकाः पिङ्गलस्याणिर्हिन्ति शुफुरसं नीलरसं पीतस्य लोहितस्य वा आदित्य: पिङ्गल एष शुक्र एष नील एष पीत एष लोहितः ॥ १ ॥
तथथा महापथ आतत उभौ ग्रामौ गच्छन्तीं चासुं चै-घमेवैता आदित्यस्य रश्मय उभौ लोकौ गच्छन्तीं चासुं वाशुष्मादादित्याद्रश्मतांनते ता आसु नाडीषु सृत्ता भ-व्यो नाडीष्यः प्रतायन्ने तेऽडुमिम्रादित्ये सृस्ताः ॥ २ ॥
तथत्रैतस्युःः समस्तः संग्रसग्रः स्वरं न विजानात्यासु तदा नाडीषु सृप्तो भवति तथा कश्रन पाप्मा स्पृश्रति
Page 157
१४२
अष्टाविंशत्युपनिषदसु
तेनसा हि तदा संपन्नो भवति ॥ ३ ॥ अथ यत्रैतदलिमानं नीतो भवति तस्मित आसीना आहुर्जानासि मामिति स यावदक्षच्छरीरादुक्तान्तो भवति तावज्जानाति ॥ ५ ॥ अथ यत्रैतदक्षच्छरीरादुक्ता-कामत्ययैतैरेव रक्षिमभिर्ध्वंसमाक्रमते स ओमिति वा ह्रद्रोमायते स यावक्श्रुतिमननसंपादादियं गच्छेल्यतदै सुलु लोकद्वारं विदुषां प्रपदनं निरोषोदविधुषाम्
॥ ५ ॥ तदेष श्लोकः । जातं चैका च हृदयस्य नाड्य-स्तासां मूर्धानमभिनिःसृतैका । तयोधर्वमायन्नमृतत्वमेति विष्वककुन्या उत्क्रमणे भवन्ति ॥ ६ ॥ इति पञ्चः खण्डः ॥ ६ ॥
य आत्मापहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोकोदविग्लासोदपिपासः सत्यकामः सत्यसंकल्पः सोडन्वेष्टव्यः स विजिज्ञासितव्यः स सर्वैःश्र लोकानाप्नोति सर्वांःश्र कामान्यस्तामात्मानमनुविधा विजानाति ह प्रजापति-रुवाच ॥ १ ॥ तद्रोमये देवासुरा भनुबभूधिरे ते होचु-हैन्त तमात्मानमनुविध्यासो यमात्मानमनुविध्य सर्वांःश्र लोकानाप्नोति सर्वांःश्र कामानिति तैव देवाना-मभवम्राज विरोचनोदधुरां तौ हंसविदानावेव समिल्पाणि प्रजापतिसकाशमाजगमतुः॥ २॥ तौ ह द्वात्रि॑श्शतं वर्षोणि ब्रह्मचर्यमूषतुसौ ह प्रजापतिरुवाच किमिच्छन्ताववास्मिति तौ होचतुर्य आत्मापहतपाप्मा विजरो विमृत्यु-
Page 158
विंशोकोडविजिगिषत्सोडपिपास: सत्यकाम: सत्संकल्प: सोडन्वेष्टव्य: स विजिगासितव्य: स सर्वौषध लोकानामोति सर्वौषध कामान् यक्षामानात्मानमनुविशं विजानाति भगवतो वचो वेदयिते तमिष्ठान्ताववासामिति ॥ ३ ॥ तौ ह प्रजापतिरुवाच य एषोडक्षिणि पुरुषो दृश्यतेऽक्षिणि प्रतिरूपमसृजतस्मैतदुपदक्षिणमुपदर्शय योऽयं अगवोडप्सु परिक्षीयते यम्रायसादर्शं कतम एष इत्येष ड एषैषु सर्वेष्ववेतेषु परिक्ष्यावत इति होवाच॥३॥ इति सखम: खण्ड: ॥ ९ ॥
उदहाराव आत्मानमवेक्ष्य यदास्मनो न विजानीथ-स्थान्मे प्रभूतमिति तौ होदारावडवेक्षांचक्राते तौ ह प्रजापतिरुवाच किं परं यत् प्रतीति तौ होचतु: सर्वमेवेदमावां भगव आत्मानं परयाव आलोभभ्य आलोभभ्य: प्रतिरूपमिति ॥ ३ ॥तौ ह प्रजापतिरुवाच साध्वलंकृतौ सुवसनौ परिष्कृतौ सुलोकोदरावेडवेमेवध्यास्मिति तौ ह साध्वलंकृतौ सुवसनौ परिष्कृतौ भूतोदरावेडवेक्षांचक्राते तौ ह प्रजापतिरुवाच किं परं यत् इति ॥ २ ॥ तौ होचतुर्यथैवेदमावां भगव: साध्वलंकृतौ सुवसनौ परिष्कृतौ स्व एवमेवमौ भगव: साध्वलंकृतौ सुवसनौ परिष्कृताविशेष आत्मेति होवाचैतदसृतमभयमेतद् ब्रह्मेति तौ ह शान्तहृदयौ प्रव्रजतु: ॥ ३ ॥ तौ हान्वीक्ष्य प्रजापतिरुवाचानुपलभ्यात्मानमनुविच नजतो यतर एतदुपनिषदो भविष्यन्ति
Page 159
१४४.
अष्टाविंशत्युपनिषत्
देवा वासुरा वा ते परामविजित्यतीति सह शान्ताहृदय पूष-
विरोचनोऽगुराऽगाम तेभ्यो हैतामुपनिषदं प्रोवाचाः-
सैवेह महत्य आत्मा परिचर्य आत्मावमेवेह महत्य आ-
त्मानं परिचरखुमौ लोकावावामोतीमं चाहुं चेति ॥ ४ ॥
तस्मादप्येहाददानमश्रादानमश्रानमयजमानमादुरासुरो वते-
त्यसुराणां* येषोपनिषत्प्रेत्य शारीरं भिक्ष्या वसनेनालं-
कारणेति सङ्कुरवैन्येतेन ह्ययं लोकं जेष्ट्यतो मन्यम्ते
॥ ५ ॥ इत्यष्टमः खण्डः ॥ ८ ॥
अथ हेन्द्रोडप्राप्तैव देवानेतमयं द्वादशे यथैव जस्र्-
यमखिमिच्छरीरेऽ साध्वलंकृते साध्वलंकृतो भवति शुभसने
सुवसनः परिष्कृते परिष्कृत एवमेवायमस्मिल्लोङ्गेऽप्यङ्गो
भवति स्वामे स्वामः परिदृशने परिदृशणोऽड्सैव शारीरस्य
नाशमन्वेष नश्यति नाहमत्र ओष्यं पश्यामीति ॥ १ ॥
स समित्पाणिः पुनरेयाय तं* ह प्रजापतिरुवाच मघ-
वन्यच्छान्तहृदयः प्राप्राजिः साधीरं विरोचनेन किमिच्छन्
पुनरागम इति स होवाच यथैव खल्वयं भगवोड्कि-
च्छरीरेऽ साध्वलंकृते साध्वलंकृतो भवति शुभसने सुव-
सनः परिष्कृते परिष्कृत एवमेवायमस्मिल्लोङ्गेऽप्यङ्गो भवति
स्वामे स्वामः परिदृशणे परिदृशणोऽड्सैव शारीरस्य नाश-
मन्वेष नश्यति नाहमत्र ओष्यं पश्यामीति ॥ २ ॥
एवमेवैष मघवद्विति होवाचांवितं खलु ते भूसोलुच्याल्या-
स्वामि वसापराणि द्वात्रिशशातं वर्षाणीति स हापराणि
Page 160
छान्दोग्योपनिषत् ॥ ९ ॥
द्वात्रिंशातं वर्षाण्युयास तसै होवाच ॥३॥ इति नवमः खण्डः ॥ ९ ॥
य एष स्वप्ने महीयमानश्वरयेष आत्मेति होवाचैतदस्ततमभयमेतत्प्रेति स इ शान्तहृदयः प्रव्राज-सद्धामाज्यैव देवानेतस्रयं ददर्श तस्यपपीदं शरीरमन्ध-अवत्यनन्धः स भवति यद्य् अस्माच्छरी मो नैवैषोडस्य दोषेण दुष्यति ॥ १ ॥
न वधेनास्य हन्यते नास्य नास्येन हन्यते कामोऽम्नि खवैदं विश्च्छादयन्सीवाभ्रियवेद अवस्यपि रोदितीव नाइमम्र भोग्यं पश्यामेति ॥ २ ॥
समिल्पाणीः पुनरेयाय तं ह प्रजापतिहावाच मघवन्स्य-च्छान्तहृदयः प्राजापतीः किनिमिच्छन् पुनरागम इति स होवाच तपथपीदं भगवः शरीरमनसं अवत्यनन्धः स भवति यद्य् अस्माच्छरी मो नैवैषोडस्य दोषेण दुष्यति
इति ॥ ३ ॥ न वधेनास्य हन्यते नास्य नास्येन हन्यते कामोऽम्नि खवैदं विश्च्छादयन्सीवाभ्रियवेद अवस्यपि रोदितीव नाइमम्र भोग्यं पश्यामेति ॥ ४ ॥
इति दशमः खण्डः ॥ १० ॥
तस्यैतत् ह सुसः संप्रस्रः स्वं न विजाना-स्थेष आत्मेति होवाचैतदस्ततमभयमेतत्प्रेति स इ शान्त-हृदयः प्रव्राज स ह स्रामाज्यैव देवानेतस्रयं ददर्श नाह स्व-
Page 161
१४६
अष्टाविंशत्युपनिषत्सु
स्वयमेवं संप्रत्यात्मानं जानात्ययमहमस्मीति न एवं मानी भूतानि विनाशमेवापीतों भवति नाहममत्र भोग्यं पश्यामिति ॥ १ ॥ स समित्पाणी: पुनरेराय तं ह प्रजापतिरुवाच मघवन्यधिजान्तहृदय: प्राम्राजी: किं छान्द्र पुनरागम इति स होवाच नाहं खल्वयं भगव एवं संप्रत्यात्मानं जानात्ययमहमस्मीति न एवं भूतानि विनाशमेवापीतों भवति नाहममत्र भोग्यं पश्यामिति
॥ २ ॥ एवमेवैष मघवृषिति होवाचैतं वै ते भूरोडजुध्याख्यास्यामि नो एवं त्रैनतसादृश्साडपराणि पञ्च वर्षाणीतिसहापराणि पञ्च वर्षाणयुवास तान्येकशतं* संपेदुरेतत्तथादादुरेकशत* ह वै वर्षाणि मघवान्प्रजा-पतौ ब्रह्मचर्यमुवास तस्मै होवाच ॥ ३ ॥ इत्येकादश:
क: ॥ ११ ॥
मघवन्मस्मै वा इदं शरीरमात्रं मृस्युना तदस्यासृ-त्मत्स्याहरीतस्यात्मनोऽद्धिदर्शनात्तो वै सशरीरः; प्रियाप्रि-याभ्यां न वै सशरीरस्य सतः प्रियाप्रिययोरपहतिरस्य शरीरं वाव सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशत: ॥ १ ॥ अशरीरो वायुरभ्रं विद्युल्ल्क्ष्णयिदु:शारीराण्येतानि तघथैतान्यमुष्मा-दाकाशात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन स्वेन रूपे-णाभिनिष्पद्यन्ते ॥ २ ॥ एवमेवैष संप्रसादोऽडकाश्छरी-रात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्प-घते स उत्तम: पुरुष: स तत्र पर्येति जक्षन्क्रीडन्नरमसाण:
Page 162
छान्दोग्योपनिषत्॥ ९ ॥
३४७
जीभिर्वा यदैर्वा शातिभिर्वा नोपजनॢङ् सरभिदॢङ् शरीरॢङ् स यथा प्रयोग्य आपवरणे युक्त एवमेवायमक्षि-मक्षीरे प्राणो युक्तः॥ ३ ॥ अथ यत्रैतदाकाशमनुविष्ट्रषणं वच्हुः स चाक्षुः पुष्करो दर्शनीय वच्शुरथ यो वेदेदं जिग्राणिति स आत्मा गन्धाय प्राणमथ यो वेदेदमध्याहारणीति स आत्माड्मन्याहाराय वागथ यो वेदेदॢङ् श्रोणवानिति स आत्मा श्रवणाय श्रोत्रम्॥ ४ ॥ अथ यो वेदेदं मन्बानिति स आत्मा मनोऽस्य दैवं चक्षुः स वा एष एतेन दैवेन चक्षुषा मनसैतान् कामान् पश्यन् रमते॥ ५ ॥ य यते ब्रह्मालोके तं वा एतं देवाआत्मानुसपास्ते तमात्तेषाॖ् सर्वे च लोकाआत्ताः सर्वे च कामाः स सर्वाश्श्र लोकानाम्रोति सर्वाश्श्र
कामान्यस्तामात्मानमनुवेध विजानातिति ह प्रजापति-र्वाचं प्रजापतिरुवाच॥ ६ ॥ इति द्वादशः खण्डः॥१२॥
इयमाच्छ्यबलेः प्रपथे शबलेच्छ्यामः प्रपथेऽड्श इव रोमाणि विधूय पापं चन्द्र इव राहोर्मुखात्प्रमुच्य धूत्क्वा शरीरमकृतं कृतात्मा ब्रह्मालोकमभिसंभवामील्यभिसंभ-वामिति॥ १ ॥ इति त्रयोदशः खण्डः॥ १३ ॥
आकाशो वै नाम नामरूपयोर्निवर्हिता ते यदन्तरा तद्ब्रह्म तदमृतं स आत्मा प्रजापतेः सभां वेदॖ्म प्रपथे यशोङङ् भवामि ब्राह्मणानां यशो राज्ञां यशो दिशां यशोऽहमनुप्रापत्सि स हाहं यशासि यशः॥
Page 163
१४८
ऐष्टाविंशत्युपनिषत्सु
स्क॒ वेतं हि॑न्दुमाभिगां हि॑न्दुमाभिगाम॒᳘ ।
चतुर्दशᳫ: खण्डᳫ: ॥ १४ ॥ इति चतुर्दशᳫ: खण्डᳫ:
तद॑दितᳲ᳛ा प्रजापतयᳵ स्वाचᳵ प्रजापति᳴नवे मतᳶ᳛:
प्रजा᳚भ्य᳚ आचार्यᳵकुलाद्वेदमर्थोप᳚ यथाविधानᳶ गुरुᳵ कम᳕᳒
तिशि᳛षेणा᳚मिसमा᳕᳒लᳶ᳛ कुड᳴म्वे᳚ शुचौ देशे᳚ स्वाध्याय᳕᳒धी᳕᳒
याना᳘᳚ 'शा᳚मिकाम्ब᳕᳒दॄ᳧᳛ददात᳴न् संवत्स᳕᳒दॄ᳧᳛याणि᳚ सᳶ᳛पात᳕᳒
ष्ठाप्या᳚हिᳫ᳛स᳕᳒स᳕᳒वᳵ भूता᳚न्या᳚ᳫ᳛ तीर्यᳵᳫ᳛ग्भ्यᳫ: स सल्वे᳚बᳶ᳛
वर्त॑या᳚नावदा᳚युषᳶ᳛ ब्रᳶ᳛ह᳕᳒लो᳚कम्भिस᳕᳒पचᳵते᳚ न च पुनᳲ᳛वᳲ᳛र्तते᳚
न च पुनᳲ᳛वᳲ᳛र्तते᳚ ॥ १५ ॥ इति पञ्चदशᳫ: खण्डᳫ: ॥ १५ ॥
॥इष्टᳶ᳛: प्रपा᳚ठकᳫ: समा᳚पᳫ: ॥ ८ ॥
ॐ आप्या᳚यᳶ᳛ तु᳚माᳫ᳛न᳚ि᳚ वाङ्मा᳚णᳶ᳛श्रु᳘᳚: श्रो᳚त्र᳕᳒थो
बलमि᳚ᳫ᳛द᳕᳒या᳚णि᳚ च स᳕᳒वᳶ᳛णि᳚ स᳕᳒वᳵᳫ᳛ ऋ᳐᳚जूपनिषᳩ᳛ मᴀ᳛हि᳘᳚ं ब्रᳶ᳛ह᳚
नि᳚राकु᳚यᳶ᳛ माᴀ᳛ मᴀ᳘᳛ नि᳚राकरो᳚दनि᳚राकᳲ᳛णमस्स᳕᳒नि᳚राकᳲ᳛णᳶ᳛
मे᳕᳒ष्तु᳚ तᴀ᳛आ᳚त्मᴀ᳛नि᳚ नि᳚रᴀ᳛ते᳚ य᳚ उपनिषᳩ᳘᳛ ध᳕᳒मा᳚ᳫ᳛सो᳚ मᴀ᳛यि᳚ सᴀ᳘᳛न्तु᳚
ते᳚ मᴀ᳛यि᳚ सᴀ᳘᳛न्तु᳚ ॥ ॐ शान्तिᳫ: शान्तिᳫ: शान्तिᳫ: ॥
इति छान्दोग्योपनिषत्स᳕᳒पूर्᳷ा᳚ ॥ ९ ॥
Page 164
बृहदारण्यकोपनिषत् ॥ १० ॥
बृहदारण्यकोपनिषत्।
ॐ पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात्पूर्णमुदच्यते ॥ पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥
ॐ उषा वा अभवस्य मेध्यस्य शिरः ॥ सूर्योचश्रुच्वान्तः प्राणो द्यावापृथिवीशरीरं संस्सर आत्माश्रस्य मेध्यस्य ॥
धौः पृथिमन्तरिक्षमुदरं पृथिवी पाजस्यम् । दिशः पार्श्वे अवान्तरदिशाः पर्शूके ऋतवोऽङ्गानि मासार्धमासाश्रास्राः पर्वाण्यहोरात्राणि प्रतिष्ठा नक्षत्राण्यस्थीनि मक्षो मांसानि ।
जगध्यङ्स्करकाः सिन्धवो गुदा यकृत्च क्लोमानश्र पर्वता ओषधययश्र वनस्पतयश्र लोमानि उद्धन् पूरोधों निल्योचोऽघनार्धों तदेजृम्भते यदिध्युते तत्तत्तनयति यन्मेहति तन्निःष्वसितं वागेवास्य वाक् ॥ १ ॥
अहवां अयं पुरस्तान्महिमान्वजायत तस्य पूर्वे समुद्रे योनि रात्रीरेतं पश्चान्महिमान्वजायत तस्यापरे समुद्रे योनिरेतौ वा अयं महिमानावमितः संभभूवतुः । हयो भूत्वा देवानवहद्वाजी गन्धर्वान्वोडसुरानभो मनुष्यान् ।
ससुद्र एवास्य वन्धुः ससुद्रो योनिः ॥ २ ॥ इति प्रथमं ब्राह्मणम् ॥ १ ॥
नैवेह किंचनाग्र आसीन्मृत्युनेवेदमासीन्मृत्युना ह्युनैवदमावृतमासीत् । भस्म-नाययाशानाया हि मृत्युरन्मनोऽकुरुतात्मन्वो स्वामिति॥
Page 165
सोऽयंसचरतस्यार्चंत आपोजयन्तार्चते वै मेकमभूदिति तदेवार्कस्याकेत्स्वम् । कः ह वा अस्सै भवति य एवमेतद्कस्यार्कस्वं वेद ॥ १ ॥ आपो वा अर्कस्तद-पाझ्शार आसीत्समहन्यत । सा पृथिव्यभवतस्याम्-श्रास्यतस्य श्रान्तस्य तस्य तेजो रसो निरवर्तंतामिः॥२॥
स श्रान्तोमानं व्यकुरुतादित्य ऋताय वाचु ऋतायैष स एव प्राणबोधा विहितः । तस्य प्राची दिक्छरोडसौ चालेu घेमों । अथास्य प्रतीची दिकू पुच्छमसौ चासौ च सकऱ्यौ दक्षिणा चोदीची च पार्श्वे घौः पृथग्मन्तरिक्षुदरमियसुरः स एषोडस्पु प्रतिष्ठितो यत्न क चैति तदेव प्रतितिष्ठितोऽवं विद्वान् ॥ ३ ॥ सोऽकामयत द्वितीयो म भारमा जाये-तेति स मनसा वाचं मिशुनँसमभवदशनाया मृस्युस्स-घद्वेत आसीस्संवत्सरोऽभवत् । न ह पुरा ततः संवत्सर आस तमेतावन्तं कालमविभः । यावान्संवत्सर-स्तमेतावत्कालस्य परस्तादसृजत् । तै जांतमभिज्ञाद-दात्स भाणकरोत्त्सैव वागभवत् ॥४॥
स पैक्षत यदि वा ह इम-मभिमङ्शे कनीयोडक्ं करिष्य इति स तया वाचा तेन-रमनेऽङ्सर्वमसृजत यदिङ्किंचो यजूꣳषि सामानी छन्दाँꣳसि यज्ञान् प्रजा: पशून् । स यददेवासृजत तत्तद-तुमभ्रियत सर्वे वा अत्तीति तदितित॒वꣳ सर्वस्यैत-स्यात्ता भवति सर्वमस्याशं भवति य एवमेतद्वितेरदित-त्वं वेद ॥ ५ ॥
Page 166
बृहदारण्यकोपनिषत्॥ १० ॥
यजेति । सोऽश्राम्यत्स तपोऽतप्यत तस्याश्रमस्य यशोवीर्येसुदकामत् । प्राणा वै यशो वीर्यं तद्राणेषूत्कान्तेषु शरीरं रशरीरश्रितुमश्रियत तस्य शरीर एव मन आसीन् ॥ ६ ॥ सोऽकामयत मेध्यं म इहृदृश-
स्मादात्मन्व्यानेन स्यामिति । ततोडशः समभवचदश्वच-समभ्यचेमूदति तद्वेदायमचेष्टयन्नमचत्स्वम् । एवं ह वाऽश्वमेधं वेद य एनमेवं वेद । तमनवरुन्धे वामन्यक् । तं संवत्सरस परक्रादात्मन आऽलभत । पशून् देवानां प्राज्यौहत् । तस्मादेवेदेवयं प्रेक्षितं प्राजापत्यमालभन्त । एवं हवाऽश्वमेधो य एवं तपति तस्य संवत्सर आत्माय-मपिरक्लश्ये लोका आत्मानखावेतावक्रोऽश्वमेधौ । सोपुनरेके देवता भवति मृत्युरेवाप पुनर्मृत्युं जयति नैनं मृत्युरामोति मृत्युरस्याऽभवत्येतासां देवता-नामेको भवति ॥ ७ ॥ इति द्वितीयं ब्राह्मणम् ॥ २ ॥
द्वितीया ह प्राजापत्या देवत्रा ब्राह्मणाश्रि । ततः कामयसा असुरास्त पशु लोकेष्वस्पर्धन्त ते ह देवा जुघांसतासुरान््यज्ञ उद्रीथेनात्ययामेति ॥ ३ ॥
ते ह वाचमूचुःर्व न उद्ग्राययिते तथेति तेभ्यो वागुद्गा-यद्वा ॥ यो वाचि भोगकं देवेभ्य भागायतद् यत् कल्याणं वदति तदात्मने ॥ ते विहुरनन वै न उद्ग्रात्रायेष्यन्तीति तमभिद्रुत्य पाप्मनाविध्यन्स यः स पाप्मा यदेवेदमत्रि-तिरुपं वदति स एव स पाप्मा ॥ २ ॥
अथ ह प्राणमू-
Page 167
१५२
अष्टाविंशत्सुपनिषद्
युषस्वं न उद्वायेतित तथेतित तेभ्यः प्राण उद्गायय्चः प्राणे भोगसं देवेभ्य आगायय्चत् कल्याणं जिग्राति तदात्मने । ते विदुरनेन वै न उद्वात्रालेष्यन्तीति तमभिकृत्य पाप्मनाडविध्यन्स यःस पाप्मा यदेवेदमप्रतिरूपं जिग्राति स एव स पाप्मा ॥ ३ ॥ अथ ह चक्षुरुषुस्वं न उद्वायेतित तथेतित तेभ्यश्चक्षुरभिमुख उद्गायत् । त एकभ्रुवि ओकसं देवेभ्य आगायय्चस्कल्याणं पश्यति तदात्मने । ते विदुरनेन वै न उद्वात्रालेष्यन्तीति तमभिकृत्य पाप्मनाडविध्यन्स यःस पाप्मा यदेवेदमप्रतिरूपं पश्यति स एव स पाप्मा ॥४॥
अथ ह श्रोत्रमूषुस्वं न उद्वायेतित तथेतित तेभ्यः श्रोत्रमुद्गायय्चः भोत्रे भोगसं देवेभ्य आगायय्चस्कल्याणऋ शृणोति तदात्मने । ते विदुरनेन वै न उद्वात्रालेष्यन्तीति तमभिकृत्य पाप्मनाडविध्यन्स यःस पाप्मा यदेवेदमप्रतिरूपऋ शृणोति स एव स पाप्मा ॥ ५ ॥ अथ ह मन युषस्वं न उद्वायेतित तथेतित तेभ्यः मन उद्गायय्चः मनसि भोगसं देवेभ्य आगायय्चत् कल्याणऋ संकल्पयति तदात्मने ते विदुरनेन वै न उद्वात्रालेष्यन्तीति तमभिकृत्य पाप्मनाडविध्यन्स यःस पाप्मा यदेवेदमप्रतिरूपऋ संकल्पयति स एव स पाप्मैवमु सल्वेता देवताः पाप्मभिरुपासृजदेवमेना: पाप्मनाडविध्यन् । ॥ ६ ॥ अथ हेममासन्य प्राणमूषुस्वं न उद्वायेतित तथेतित तेभ्य एष प्राण उद्गायय्ते विदुरनेन वै न उद्वात्रालेष्यन्तीति . तदभि-
Page 168
बृहदारण्यकोपनिषत् ॥ १० ॥
तुत्य पाप्मनांविध्यम्स यथाहमानस्त्वा होडो विध्व*
सेतैव% हैव विश्व%समाना विश्वज्रो विनेश्रुसतो देवाः
अभवन् पराडसुरा भवास्त्मना परास्यृ द्विषन् आातृभ्यो
भवति य एवं वेद ॥ ७ ॥ ते होषुः क जु सोडभूयो
व ह्स्थमसृकेयमास्येऽस्तरति सोड्यास्य आखिरसोड-
आनाङ् हि रसः ॥ ८ ॥ सा वा एषा पृथिवी देवता दुनोमू तृक*
त्स्या मृस्युन्दूर% ह वा अस्यामृस्युमेवति य एवं वेद
॥ ९ ॥ सा वा एषा पृथिवी देवतैतासां देवतानां पाप्मानं मृस्यु-
मपहत्य यत्रासां दिशामन्तस्त्रदृमयोंचार तदासां
पाप्मनो विन्यदधात्स्मात् जनमियाझान्तमियाखेत्पा-
म्मानं मृस्युमन्ववायानिति ॥ १० ॥ सा वा एषा पृथिवी
तासां देवतानां पाप्मानं मृस्युमपहत्याथैनां मृस्युमत्य-
हत् ॥ ११ ॥ स वै वाचमेव प्रथमामत्यवहत्सा यद्
मृस्युमत्यमुच्यत सोडभिरभवस्सोडयमस्मिः परेण मृस्युम-
तिक्रान्तो त्रीप्यते ॥ १२ ॥ अथ हू प्राणमतत्यवहस्त्सा यद्
मृस्युमत्यमुच्यत स वायुरभवस्सोऽयं वायुं
परेण मृस्यु-
तिक्रान्तः पवते ॥ १३ ॥ अथ चक्षुरसत्यवहत्पदा मृस्यु-
मत्यमुच्यत स आदित्योदभवस्सोडसावादित्यः परेण मृस्यु-
मतिक्रान्तस्तपति ॥ १४ ॥ अथ श्रोत्रमत्यवहत्सददा
मृस्युमत्यमुख्यत ता दिशोदभभ%स्ता हमा दिशः परेण
मृस्युमतिक्रान्ता: ॥ १५ ॥ अथ मनोदत्यवहत्सददा
मृस्युमत्यमुख्यत स चन्द्रमाअभवस्सोडसौ चन्द्रः परेण
Page 169
स्रुयुमतिक्रान्तो आशयेवर्ह वा एनमेषा देवता स्रुयु-
मतिवहति य एवं वेद ॥ १६ ॥ अथास्मनेडर्हाथामागा य-
पदि किंचाऽऽमध्यते डनेनैव तद्ग्रह इह प्रतितिष्ठति ॥ १७॥
ते देवा अभुवद्रेतावह्रा इन्द्रᳵ सर्वᳵ बदᳵᳶ तदास्मन् आगा-
सीरञु नोडसिᳶबर्ह आभजरसैति ते वै मामिसंबिशतेति
तथेति तᳵ समन्तं परिज्ञायविशन्त तᳶाऽपदनेनाऽऽत्म-
तेनैतासृप्यन्त्येवर्ह वा एनᳵ स वा अभिसंबिशामि
भर्ता स्वानाᳵ श्रेष्ठᳵ पुर एतद भवत्यग्रादोᳶधिपतिर्यᳶ एवं
वेद य उ हैवᳶ विदᳶस्स्थेᳶ प्रतिपतिर्यᳶहᳶ भूषति न हैवᳶलं
भार्येम्यो भवत्यथ य प्वैतगनुभवति यो वै तमनुभा-
याअᳶᳶ बूᳶᳶर्षति स हैवᳶलं भार्येम्यो भवति ॥ १८ ॥
सो ऽयᳶ आकिरसोज्जानाधᳶ हि रसᳵ प्राणो वᳶ अज्ञा-
नाअᳵ रसᳵ प्राणो हि वᳶ अज्ञानाअᳵ रसᳵ रसस्साधᳶस्साध-
साषाऽऽकᳶ प्राणᳵ उत्कामति तदेव तᳶच्युष्यलेष हि वᳶ
अज्ञानाᳵ रसᳵ ॥ १९ ॥ पुर उ एवᳶ बृहस्पतिवागᳵ वै
बृहती तथᳶ एष पतिस्सᳶआदु बृहस्पतिᳵ ॥ २० ॥ एष उ एवᳶ
बृहणस्पतिवागᳵ वै इᳶᳶ तᳶᳶ एष पतिस्सᳶआदु
बृहणस्पतिᳵ ॥ २१ ॥ एष उ एषᳶ साम वागᳵ वै सामᳶ
सा चामृशेति तᳶस्साअᳶᳶ सामᳶᳵ यद्देवᳶ समᳵ मुᳶपिणा समो
मशकेन समो नागेन समᳵ अभिक्षिभिलौकैᳵ समोडनेᳶ
सर्वेएᳶ तᳶस्सादेवᳶ सामाभूते साक्षᳵ सायुज्यᳵ सलोकताᳶ
जयति यᳶ एवमेतᳶस्साम वेदᳵ ॥ २२ ॥ एष उ वा उद्रीयाᳵ
Page 170
प्राणो वा ऋत्पाणेन हृदृङ् सर्वमुत्कृङ्घं वागेव गीथोष-
गीथा चेति स उद्गीथः ॥ २३ ॥ तद्यापि प्राशदत्ततश्रैकि-
तानेयो राजानमक्षय्युवाचावाच्यन्तस्य राजा मूर्धानं विपा-
तयतायादितो यास्य आकिरतोऽम्येनोद्रापादिति वाचा व
श्रेव स प्राणेन चोदगायादिति ॥ २४ ॥ तस्य हैतस्य
साझ्झो यः स वेद भवति ह्यस्य स वस्य वै स्वर एव स
वस्यादार्विजयं करिज्यम्याचि स्वरमिच्छेत तथा वाचा
स्वरसेपकायार्विजयं कुयोत्कस्मादधे स्वरवन्तं दिक्षान्त
एवाड्यो यस्य स भवति भवति हास्य स य एवमेत-
त्साक्षः स वेद ॥ २५ ॥ तस्य हैतस्य साझ्झो यः सुवर्ण
वेद भवति हास्य सुवर्णं तस्य वै स्वर एव सुवर्णं भवति
हास्य सुवर्णं य एवमेतत्साक्षः सुवर्णं वेद ॥ २६ ॥ तस्य
हैतस्य साझ्झो यः प्रतिष्ठां वेद प्रति ह तिष्ठति तस्य वै
वागेव प्रतिष्ठा वाचि हि स्ववेश एतत्प्राणः प्रतिष्ठितो
गीयतेᳫड इत्यू हैक आहुः ॥ २७ ॥ अध्यात्म-
नामेवाभ्यारोहः स वै ऋक् स ऋक् प्रख्याता साम प्रख्यौति स
यन्न प्रस्तुयात्तदेतानि जपेदसततो मा सद्रुमय तमसो मा
ज्योतिर्गमय मृत्योर्मोᳫमृत । अगमयेतिं स यदाहास्तो मा
सद्रुमयेतिं मृत्युर्वᳫ असद्रुमय तᳫ मृत्योमोᳫमृत गमयास्मृत मा
कुर्वीथैवैतदाह तमसो मा तमो ज्योतिर्गमयेतिं ज्योतिर्मृत
मृत्योमोᳫमृत गमयास्मृत तदाह मृत्योमोᳫमृत गमयेतिं नात्र
तिरोहितमिवास्ति ।
Page 171
१५६
अथ यानीतरा॑णि स्रोत्॑रा॑णि तेष्वारमनेऽक्नाघमागायेत-
स्वादु तेषु वरं वृणीत यं कामं कामयेत तं स पेष एवंविदुद्वातामने वा यजमानाय वा यं कामं काम-
यते तमागायति तद्धैतल्लोकजिदेव न हैवाळोक्यताया आशाङ्क्ति य एवंवेतत्साम वेद ॥ २८ ॥ इति तृतीयं
ब्राह्मणम् ॥ ३ ॥
आत्मैवेदमग्र आसीत्पुरुषविधः । सोऽनुवीक्ष्य नाम्य-
दामनोडपश्यत् सोऽहं अस्मीति स्मे ऽयाहरत्ततोऽहंनामा॑भव-
त्समादप्येतद्यामऽऋषितोऽहंऽमियेदाम्र उक्थ्वाथान्यद्राम
प्रभूते यदस्य भवति स यत्पूर्वोंऽक्नास्सर्वं॑भात्सर्वा॑न्या-
प्मन औषत्तस्मात्पुरुष औषति ह वै स तं योडक्नात्पूर्वों
बुभूषति य एवं वेद ॥ भ ॥ सोऽविभेतकादेकाकी
बिभेति सहायमीक्षांचके यन्मदन्य॑भास्ति कस्माच्चु विमे-
मीति तत एवंस्थ भयं द्वितीय कमा॑क्नेष्यद्धृतो॑याहै
भयं भवति ॥ २ ॥ स वै नैव रेमे तस्मादेकाकी न रमते
स द्वितीयमैच्छत् स हैतावानास यथा प्रि॑यमा॑ऽस्त्री
संपरिष्वक्फौ स इममेवात्मानं द्वेधा पातयत्ततः पतिः
पत्नी चाभवतां तस्मादिवर्मंधुनुगालमिव स्विति ह काङ्
याश्वल्य॑स्सक्नादयमा॑काशः स्रिया पूर्षत एवं ताङ्
समभवत्तो मनुष्या अजायन्त ॥ ३ ॥ साहेयमीक्षांचके
कथं नु माम्मान एवंजनयित्वा संभवति हन्त तिरोऽसा-
नीति सा गौरभवदृषभ इ॑त॑स्ता॑ऽसमेवाभवत्तो गावोऽ-
Page 172
जयन्त वडवेतराभवद्भवृण इतरेऽ गरुड़भीतरा गर्देभ
इतरक्षाश्वसमेवाभवत्त एकगाफमजायताऽजेतराभवदृक्ष
इतरौडविरितरामेष इतरक्षाश्वसमेवामवत्ततोऽजावयो-
जायन्तैवमेव यदिदं किन्च स्रियुनमापिपीड़कान्यखाल्स्स-
वेमसृजत ॥३॥ सोऽवेददः वाव सृष्टिरस्म्यहर्हीं सर्व-
मसृक्षीति ततः सृष्टिरभवस्तद्याः हास्त्यैतस्यां भवति य
पुं वेद ॥ ५॥ अथेल्यभ्यम्यस्य मुखाष्ठ योनिहेतुभ्यां
वाप्रिमसृजत तसादेतदुभयमलोमकमन्तरतोज्झोमका
हि योनिरस्तरतघादि तमाहुरसं यजसं यजेसेकं देवमे-
तसैव सा विसृष्टिरेष उ श्रेयः सर्वे देवा अथ यत्किचेद-
मादृं तम्रेतसोडसृजत तदु सोम एतावद्द इदं सर्वमयं
चैवानादश्र सोम पुवाऽऽस्माद्रजः सैषा ब्रह्मणोऽतिसृ-
ष्टिःपश्चेयेसो देवानसृजताथ यन्मतः सद्सतनसृजत
तस्मादितिसृष्टिरिति सृष्ट्याभहास्त्यैतस्यां भवति य एवं
वेद ॥ ६ ॥ तद्वेदं तर्ह्यङ्ग्याकृतमासीत्कामरूपाभ्यामेव
व्याक्रियते॔डसौ नामायमिव रूप इति तदिदमप्येतर्हि
नामरूपाभ्यामेव व्याक्रियते॔डसौ नामायमिद रूप इति
स एष इह प्रविट्ठ आनखामेभ्यो यथा धुरः धुरधानेडद-
हितः स्याद्विशंभारकुलायेऽ तं न पश्यन्ति ।
अकुल्खो हि स प्राणो नाम भवति । वदनं वाक्प्र-
यङ्स्रावः श्रवणं श्रोत्रं मन्वानो मनस्तान्यनि
कर्मनामाभ्येव स येष्ट एतैकमुपास्ते न स वेदाकुल्खो
Page 173
श्रेषोदत एकैकेन भवस्यास्मेलयोपासीतात्र भेते सर्व एकं भवन्ति तदेतस्पदनीयमस्य सर्वेष्य यदयमात्मानेन बोल-सर्वं वेद । यथा ह वै पदेनानुविदेदेवं कीर्तिंष भोको विन्दते य एवं वेद ॥७॥तदेतस्पेय:पुत्रायेथेयो.वित्तायेथेयो.न्यक्सालसर्वसादनन्तरतरं यद्यमात्मा स योड्न्यमात्मनः प्रियं ध्रुवाणं गृणाति प्रियष रोत्स्यतीतीश्वरो ह तथैव स्वादात्मानमेव प्रियसुपासीत स य आत्मानमेव प्रियसुपास्ते न हास्य प्रियं प्रमायुकं भवति ॥ ८ ॥ तदाहुर्येदंविद्या सर्व भविष्यन्तो मनुष्या मन्यन्ते किमु तद्रुपादेवेधा:कातत्सर्वमभवदिति ॥ ९ ॥ ब्रह्म वा इदमग्र आसीत् तदात्मानमेवावेदं हं ब्रह्मास्मीति तस्मात्तव सर्वमभवत् तथो यो देवानां प्रत्यबुध्यत स एवं तदभवतर्थीणां तथा मनुष्याणां तद्वैतस्पयधृषिरोवामदेव: प्रतिपेदेऽहं मनुरभवं सूर्यश्चेति तदिदमप्येतर्हि य एवं वेदाऽहं ब्रह्मास्मीति स इदं सर्वं भवति तस्य ह न देवाश्र नाभूत्या ईशते । आत्मा ह्येषां स भवस्यथ यो-न्या देवतामुपास्तेऽन्योऽसावन्योऽहमस्मीति न स वेद यथा पशुरेव स देवानां यथा ह वै बहवः पशवो मनुष्यं गुञ्जयुरेवमेकः पुरुषो देवान् भुनक्त्येकस्मैदेव पशावादी यमानेऽद्रियं भवति किं बहुषु तस्मादेशां तद् प्रियं यदेतन्मनुष्या विदु:॥ १० ॥ ब्रह्म वा इदमग्र आसीदेकमेव तदेकं सत्र जभवत्तच्छ्रेयो रुपमत्सृजत
Page 174
बृहदारण्यकोपनिषत्॥ १० ॥
क्षत्रं यान्येतानि देवत्रा क्षत्राणीनद्रो वरुणः सोमो रुद्रः पर्जन्यो यमो मृत्युरीशान इति । तस्मात् क्षत्रात्परं नास्ति तस्माद्ब्राह्मणः क्षत्रियमभस्तातुपास्ते राजसूये क्षत्रं एव तेन क्षत्रस्य योनिरेवग्रं तस्माद्राज्ञः परमतां गच्छति ब्रह्मैवान्तत उपनिश्रयति स्वां योनिं य उ एनं प्रज्ञः। तिन्त्रिस्कामो स योनिमच्छति स पापीयान् भवति यथा श्रेयांसं हि श्श्रिस्था ॥ ११ ॥
स नैव व्यभवत् स वैश्वमसृजत मान्येतानि देवजातानि गणश आस्थ्यायन्ते वसवो रुद्रा आदित्या विश्वेदेवा मरुत इति ॥ १२ ॥
स नैव व्यभवत् स शौद्रं वर्णमसृजत पुषणमिमं वै पृथिव्यै । हीदꣳ सर्वं पुष्यति यदिदꣳ किंच तव् क्षत्रस्य क्षत्रं यद्वरमस्तस्माद्वर्मात्परं नास्त्यतो अबलियाऽꣳसमाशꣳसते धर्मेऽꣳ यथा राजैवं यो वै स धर्मः सत्यं वै तत्सत्यं वदन्तꣳ सत्यं वदतीत्येवैतदुभयं भवति धर्मो वा वदन्तꣳ सत्यं वदतीत्येवैतदुभयं भवति
॥ १३ ॥ स नैव व्यभवत्सच्छ्रेयोरूपमयसृजत धर्मं तदेव क्षत्रस्य क्षत्रं यद्वरमस्तस्माद्वर्मात्परं नास्त्यतो अबलियाऽꣳसमाशꣳसते धर्मेऽꣳ यथा राजैवं यो वै स धर्मः सत्यं वै तत्सत्यं वदन्तꣳ सत्यं वदतीत्येवैतदुभयं भवति धर्मो वा वदन्तꣳ सत्यं वदतीत्येवैतदुभयं भवति ॥१४॥
तदेतद्ब्रह्म क्षत्रं विद् शूद्रस्तस्माद्भिनैव देवेषु ब्रह्म-भवद्ब्राह्मणो मनुष्येषु क्षत्रियेण क्षत्रियो वैश्येन वैश्यः श्वश्रेण श्वश्रः श्वद्रस्साद्भावेव देवेषु लोकमिच्छन्ते श्राश्रणे मनुष्येष्वेताम्याꣳहि रूपाभ्याꣳ ब्रह्माभवत्।अथ यो ह वा अस्माल्लोकात्सं लोकमदꣳश्रा प्रैति स एनमविदितो न अननुविदितो न
अननुविदितो न अननुविदितो न
अनु꣕कि यथा वेदो वाननूकोऽननूदꣳ काम꣕कृतं यदिह वा
Page 175
अथ्यनेवंविदु महापुण्यं कर्म करोति तद्धास्यां तंतः क्षीयते पवास्मानमेव लोकेऽुपासीत स य आत्मानमेव लोक-
उपास्ले न हात्य कर्म क्षीयते ऽस्माच्छेवास्मनो यच्छक्-
मयते तत्स्त्सृजते ॥ १५ ॥ अथो अर्यं वा आत्मा सर्वेषां
भूतानां लोकः स यजुर्होते यजाते तेन देवानां लोकेऽध
यदनुकृते तेन ऋषीणामस्थ यत्पिलुक्ष्यो निपुणाति यस्म्रा-
जामिच्छते तेन पितृणामस्थ यन्सनुज्यान्वासयते यदेभ्यो-
ऽशनं ददाति तेन मनुष्याणामस्थ यत्पशुभ्योऽनुद्रु-
विन्दति तेन पशूनां यदस्य गृहेऽपि षापदा वयाऽऽस्वा
पिपीलिकास्म्य उपजीवन्ति तेन तेषां लोको यथाह वै
लोकायारिष्टिमिच्छेदेवं हैवंविदे सर्वाणि भूताङ्
म्यरिष्टिमिच्छान्ति तद्धा एतद्विदितं मीमांसितं
भार्गवैवेदसमग्र आसीदेक एव सोऽकामयत जायां मे
स्यादथ प्रजायेयाथ वित्तं मे स्यादथ कर्म कुर्वीयेता-
वान् वै कामो नेच्छन्ष्र नातो भूयो विन्देत्यसादुप्ये-
तर्ह्येकाकी कामयते जाया मे स्यादथ प्रजायेयाथ वित्तं
मे स्यादथ कर्म कुर्वीयेते स यावदुप्येतेमैकेकं न
प्रामोत्यकृत्स्न एव तावन्मन्यते तत्सो कृत्स्नता मन एवा-
स्यां वाग्जाया प्रजा चक्षुर्मानुषं वित्तं चक्षुषा
हि तद्धिन्दते श्रोत्रं दैवं श्रोत्रेण हि तद्यृणोत्पास्मै-
वास्य कर्मास्मना हि कर्म करोति स एव पाङ्खो यःः
Page 176
ऋहदारण्यकोपनिषद् ॥१०॥
१९१
पादूः पशुः पादूः पुरुषः पादूमिदं सर्वं यदिदं किंच
तदिदं सर्वमामोति य एवं वेद ॥ १७ ॥ इति ऋषुर्द्ध
ब्राह्मणम् ॥ ४ ॥
यत्ससाद्वानि मेधया तपसाजनयत्पिता । एकमस्य साधारणं द्वे देवानभाजयत् । श्रीण्यास्मने डकुरुत पशुभ्यपैकं
श्रारुष्टत्नमित्स्वदैन प्रतिष्ठितं यच्च प्राणिति यच्च न । न क्षीयन्ते डधमनानि सर्वदा । यो वैतामक्षिर्तिं वेद सोऽ-
मत्ति प्रतीकेन स देवानपि यच्छति स ओजोऽुपजीवतीति
श्लोका: ॥ १ ॥ यत्ससाद्वानि मेधया तपसाजनयत्पितैकेकस्य साधारणमितीदंमे-
वास्य तत्त्वाधारणमेक्रं यदिदमध्यते स य एतदुपास्से
न स पाप्मनो व्यावर्तते मिश्रश्र श्रेतद्रे देवानभाजय-
दिति हुतंश्च प्रहुतं च तस्मादेवंस्य ऋद्धति च प्रचं जुहुयथो
आहुर्दर्शपूर्णमासाविति । तस्मादेटियाजुकः स्वात्मशुभ्य
एकं प्रायच्छदिति तत्पयः पयो धैनाम्रे मनुष्याश्र पशव-
श्रोपजीवन्ति तस्मात् कुमारं जातं घृतं वैवाम्रे प्रतिले-
हयन्ति स्तनं वानुधापयन्त्यथवत्सं जातमाहुरत्रृणाद इति।
तस्मिन् सर्वे प्रतिष्ठितं यच्च प्राणिति यच्च नेति पयसि
हीदं सर्वे प्रतिष्ठितं यच्च प्राणिति यच्च न । तथादिदमाहुः
संवत्सरं पयसा जुहदपुनर्मेलुयं जयतीति न तथा
विप्राघदहरेव जुहोति तदः पुनर्मृत्युमपजयत्येव विद्वा-
६
Page 177
१६२ आष्टाङ्गहृदयसुत्रनिष्ठस्यु
न सर्वेषं हि देवेन्द्रयोडष्वादां प्रयच्छति । कम्पातानि न क्षीयन्तेऽधमानानि सर्वेदेति पुरुषो वा अक्षिति: स हृद-
मदं पुनः पुनर्जनयते यो चै तामक्षिर्ति वेदेति पुरुषो वा अक्षिति: स हृदयमकं धियाधिया जनयते । कर्मंभियेंदे-
तत्र कुयीराक्षीयेत ह सोऽक्षमतिं प्रतीकेनैति मुखं प्रतीकं मुसनेत्येतस्य देवानपि गच्छति न ऊर्जा:पुजीयेतातिं
प्रशस्यते ॥ २ ॥ त्रीण्यालनेऽकुलतेति मनो वाचं प्राणं
तान्यास्मनेकुल्ताम्यग्रमनाऽभूव्रादेशमन्यग्रमनाऽभूवं नाश्रोषमिति मनसा ध्रुव पश्यति मनसा शृणोति । काम:
संकलपो विचिकित्सा श्रद्धाद्र श्रद्धा धृतिरधृतिर्हीर्ह्री-
रिल्येतस्सर्वं मन एव तस्मादपि पृथक्त उपस्पृष्टो मनसा
विजानाति यः कक्ष शब्दो वागेव सैषा ग्रन्तमाव्यसैषा
हि न प्राणोऽपानो श्वासोऽनोदनः समानोदन इत्येतस्सर्वे
प्राण एवैतान्मयो वा अथर्वास्मा वाग्वद्यो मनोमयः प्राण-
मयः ॥ ३ ॥ त्रयो लोका एत एव वागेवर्गो लोको
मनोऽन्तरिक्षलोकः प्राणोऽसौ लोकः ॥ ४ ॥ त्रयो वेदा
एत एव वागेवर्ग्वेदो मनो यजुर्वेदः प्राणः सामवेदः
॥ ५ ॥ देवाः पितरो मनुष्या एत एव वागेव देवाः मनः
पितरः प्राणो मनुष्याः ॥ ६ ॥ पिता माता प्रजैत एव
मन एव पिता वाग्वाता प्राणः प्रजा ॥ ७ ॥ विज्ञातं
विज्ञास्यमविज्ञातमेत एव वचस्स्रकिंच विशातं वाचक्र-
रूपं वाग्वि ज्ञाता वागेनं तनूष्काम्वति ॥ ८ ॥ यद्ऽक्ष
Page 178
द्वारदारण्यकोपनिषत् ॥ १० ॥
१६२
विज्ञानस्यं मनसकाद्रूयं मनो हि विज्ञानस्यं मन एवं तन्रुस्वाडवति ॥ ९ ॥ वार्तिकचापिच्छातं प्राणस्थ तमूपं प्राणो ऽविच्छातः प्राण एवं तन्रुस्वाडवति ॥ १० ॥
तस्यैव वाचः पृथिवी शरीरं ज्योतीरूपमस्यामभ्रिस्थधावल्येव वाक्काचती पृथिवी तावानस्मभिः ॥ ११ ॥
अयेतस्य मनसो धौः शरीरं ज्योतीरूपमसावादित्यस्थापदेव मन-
स्थाचती यौस्तावानसावादित्तो मियुनः समैतां ततः प्राणोङ्जायत स ह्मद्रः स एषोस्सपलो द्वितीयो वै स
सपतो नास्ति सपको भवति य एवं वेद् ॥ १२ ॥
अयेतस्य प्राणस्थापः शरीरं ज्योती रूपमसौ चन्द्रलख्या-
वानेव प्राणस्तावत्य आपस्ताबानसौ चन्द्रस्त एते सर्व
एव समाः सर्वेऽन्नास्ताः स यो हैतानन्नतवत उपास्तेऽन्न-
न्त्रः स लोकं जयत्यस्म-
लोकं स कोकं जयत्यस्मै यो हैतानन्नताजुपास्तेऽन्नत्रः
स लोकं जयति ॥ १३ ॥ स एष संवत्सरः प्रजापतिः
षोडशकलस्तस्य रात्रय एव पक्षदशकला भुवैवास्य
षोडशी कला स रात्रिभिरेव च पूर्यते ऽप च क्षीयते
सोडमावास्या* रात्रिमेतमा षोडश्या कल्या सर्वस्मिदं
प्राणसृतनुपविश्य ततः प्रातराड्जायते तस्मादेतार* रात्रि
प्राणसृतः प्राणं न विच्छिन्न्यावृत्ति कुकलासस्यैतस्या एव
देवताया अपचितये ॥ १४ ॥ यो वै स संवत्सरः प्रजा-
पतिः षोडशकलोड्यमेव स योऽयमेववित्पुरुपस्सतस्य विप्र-
मेव पञ्चदशकला आत्मैवास्य षोडशी कला स विच्चेनैव
Page 179
य पूर्वयतेsप च क्षीयते तदेतद्ब्रह्मन् यदयमास्मा प्रधि-
विंतं तस्माद्यपि सर्वज्ञयार्नि जीवंत आस्मना छेषीवन्ति
प्रधिनागादित्येवाहुः ॥ १५ ॥ अथ श्यो चाव लोकाः मनुष्य-
लोकः पितृलोको देवलोक इति सोडयं मनुष्यलोकः पुत्रे-
णैव जय्यो नान्येन कर्मणा कर्मणा पितृलोको विषया देव-
लोको देवलोको वै लोकानां श्रेष्ठस्तस्माद्रियां प्रशंस-
न्ति ॥ १६ ॥ अथातः संप्रतियंदा प्रेष्ठान्सनन्यतेsप पुत्रमाह
स्वं ब्रह्म स्वं यशस्वं लोक इतिस पुत्रः प्रत्याहार्ं
ब्रक्मादं यशोज्ञं लोक हृति यदेँ किंचान्तुं तस्य सर्वस्य
ग्रहोत्येकता । ये वै के च यशास्तेवाः सर्वेषां यश हुते-
कता ये वै के च लोकास्तेषाः सर्वेषां लोक हृत्येकते-
तावद्वा इदं सर्वमेतनमा सर्वं सद्योमितोहुनज-
दिति तस्मात् पुत्रमभुन्धे लोक्यमाहुस्तस्मादेनमभुषा-
सति स यदेवंविदस्मालोकात्प्रैत्ययेभिरेव प्राणैः सह
पुत्रमाविशाति स यथानेन किंचिदृक्ष्णया कृतं भवति
तस्मादेनं सर्वेऽनुपुत्रो गृह्णाति तस्मादपुत्रो नाम स
पुत्रेणैवासिंल्लोके प्रतितिष्ठत्यथैनमेते देवा: प्राणा भसृता
आविशान्ति ॥ १७ ॥ पृथिव्यै चैनसपेशे दैवी वाग्यया
शति सा वै दैवी वाग्यया यददेव वदति तत्तत्पवति
॥ १८ ॥ दिवैैनमादित्याद दैवं मन आविशाति तदै
दैवं मनो येनानन्येन भावस्थयो न शोचति ॥ १९ ॥
अद्भ्यैैनं चन्द्र्रमसश्र दैवः प्राण आविशाति स वै दैवः
Page 180
गृहदारण्यकोपनिषत्॥ ९ ॥
१६५
प्राणो यः संचरन्संचारङ्ग्र न व्यथते डथो न रिष्यति स पूर्ववित्स्वेवां भूतानामास्मा अवति यथैव देवते-वः स यथतां देवताङ्ग्र सर्वाणि भूतान्यवम्येवङ्ग्र ह्वं-विदुः सर्वाणि भूतान्यवमन्ति यतु किंचेमाः प्रजा: लोच-
न्यमेवासां तन्रवति पुण्यमेवासु गच्छति न ह वै देवान् पापं गच्छति ॥ २० ॥ अथातो व्रतमिमाङ्ग्र स प्रजा-पतिहं कर्माणि ससृजे तानि सुहान्यक्न्योम्येनास्पर्धन्त
वाग्दिश्याम्येवाहुमिति वाग्देव्हे ऋक्ष्याम्य्यहमिति वचुः श्रोष्याम्य्यहमिति श्रोत्रमेवमन्यामि कर्माणि यथा कर्म तानि स्रुतुः श्रमो भूतोपयेमे तान्यामोत्तान्न्याह्वा स्रुतु-
रवालुन्धक्याश्चाम्यस्येव वाचु श्राम्पति वचुः श्राम्यति श्रोत्रमध्येमेव नाम्रोघोडयं मध्यमः प्राणस्यति ज्ञातुं
दृश्निर अयं वै नः श्रेष्ठो यः संचरन्संचारङ्ग्र न व्यथते डथो न रिष्यति हन्तासैव सर्वे रूपमसामेति त
एतसैव सर्वे रूपमभवङ्ग्र स्तस्मादित पुष्टेनाव्यान्ते प्राणा
इति तेन ह वाचं तस्कुकुमाचक्षते यक्षिन्कुले अवति य
एवं वेद य उ हैवंविदास्पर्धते डजुष्यस्यनुजुष्य हैवाम्ततो
क्रियत इत्यध्यासम्॥ २१ ॥ अथाभिदैवंतं ज्वलिष्याम्ये-
वाहमिल्यभिरद्रे तप्स्याम्य्यहमिल्यादिलो भास्नाम्यहमिति
चन्द्रमा एवंन्यां देवता ययादेवतङ्ग्र स ययैषां प्राणानां
मध्यमः प्राण एवंमेतासां देवतानां वायुनिम्निचोदनित
जन्यां देवता न वायु: सैषणकामिता देवता मद्रायु:
Page 181
१९६
अष्टाविंशत्युपनिषत्सु
॥ २२ ॥ अथयेष्ट भोको भवति यतश्रोदेति सूर्योऽस्तं यत्र च गच्छति तत्र प्राणाद्वा पुष्ट उदेति प्राणेऽस्तमेति तं देवा श्रक्रिरे धर्मे॑ स एवं स ड श्व इति यद्धा एते᳚स्मुरुप्रध्यान्त तदेवाप्यष कुर्वंत्ति । तस्मादेकमेव व्रतं चरेत्प्राण्याचैवापान्याच नेन्मा पाप्मा ऋतयुरामुवदति यजुर्वेदेसमापिपविषेतेनो पतसै देवतायै साधुज॑᳚ सलोक्तां जयति ॥ २३ ॥ इति पञ्चमं ब्राह्मणम् ॥ ५ ॥
त्रयं वा इदं नामरूपं कर्म तेषां नाम्नां वागित्येतदे-
मुख्यमतो हि सर्वाणि नामानि युक्तिष्ठन्त्येतदेवे᳚शᳶ सामे-
तदिति सर्वेऽनामभिᳶ सममेतदे᳚शां ब्रह्मैतदिति सर्वाणि नामानि
विर्भर्ति ॥ १ ॥ अथ रूपाणां चक्षुरित्येतदेवा मुख्यमतो हि सर्वाणि रूपाण्युक्तिष्ठन्त्येतदेवे᳚शᳶ सामैतदिति सर्वे᳚ रूपैᳶ सममेतदे᳚शां ब्रह्मैतदिति सर्वाणि रूपाणि विर्भर्ति ॥ २ ॥
अथ कर्मेणामामे᳚ष्येतदेवे᳚शᳶ सामुख्यमतो हि सर्वाणि कर्मो-
युक्तिष्ठन्त्येतदेवे᳚शᳶ सामैतदिति सर्वै᳚ कर्मभिᳶ सममेतदे᳚शां ब्रह्मैतदिति सर्वाणि कर्माणि विर्भर्ति तदेत᳚श्रपᳶ सदेक᳚म-
प्राणो वा अमृतं नामरूपे सत्यं ताभ्यामासं᳚ प्राणᳶश्र्चतिᳶ॥३॥ इति ष᳚टᳶ ब्राह्मणम् ॥ ६ ॥ इति प्रथमोऽध्यायᳶ ॥ १ ॥
द्वितीयोऽध्यायᳶ ।
कᳶ॥ इदᳶवालाकि᳚र्हानो गार्ग्ये आᳶस स होवाङ्गि-
जातशत्रुᳶ कᳶᳶयं ब्रᳶवाणी᳚ति स होवाचाणी᳚ति स होवाचाजात-
Page 182
षष्ठोदारण्यकोपनिषद् ॥ ९ ॥
श्रणुः संहवंमेतस्यां वाचि दद्रे जनको जनक इति वैन धावन्नीति ॥ १ ॥ स होवाच गार्ग्यो य एवं चन्द्रे पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति स होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिंसंबविदिक्षा अतिदक्षः सर्वेषां भूतानां मूर्धा राजेति वा अहमेतमुपास ॥ति स य एतमेवमुपासोऽतिदिक्षा: सर्वेषां भूतानां मूर्धा राजा अवति ॥ २ ॥ स होवाच गार्ग्यो य एवं चन्द्रे पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति स होवाचाजातशत्रुर्मा मत्समिंसंबविदिक्षा बृहस्पतिर्बास: सोमो राजति वा अहमेतमुपास इति स य पुत्तमेवमुपासोऽहरहं सुत: प्रसुतो भवति नास्यां क्षीयते
॥ ३ ॥ स होवाच गार्ग्यो य एवं चन्द्रे विप्रुति पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति स होवाचाजातशत्रुर्मा मैतकिन्संबविदिक्षा श्रोत्रेजस्वी ह भवति तेजस्विनी हास्य प्रजा भवति ॥ ४ ॥ स होवाच गार्ग्यो य एवं चन्द्रे वायुमाकाशे पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति स होवाचाजातशत्रुर्मा मैतकिन्संबविदिक्षा: पूर्णमप्रवर्त्तीति वा अहमेतमुपास इति पूर्वते प्रजया पशुभिर्न ऋष्यामाश्लोक-प्रजोद्वर्त्तते ॥ ५ ॥ स होवाच गार्ग्यो य एवं वायौ वायौ पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति स होवाचाजातशत्रुर्मा मैतकिन्संबविदिह इन्द्रो बैकुण्ठोऽपराजिता सेनेऽति वा अहमेतमुपासो ऽपिश्युऋद्धि-पर-
Page 183
जिष्णुर्भवत्यन्यतस्त्यजाज्जी | ६ |
स होवाच याग्यो॑ य एषामश्रो पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति स होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवदिष्ठा विषासहरिति वा अहमेतसुपास इति स य एतमेवसुपासे विषासहिं भवति
विषासहिहो॑स्य प्रजा भवति | ७ |
स होवाच गार्ग्यो॑ य एषायामम्शु पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति स होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवदिष्ठाः प्रतिरूप इति वा अहमेतसुपास इति स य एतमेवसुपाल्से प्रतिरूप॑ हैवैनमुपगच्छति नाम्रतिरूपमथो प्रतिरूपोद॑स्माजायते
|| ८ ||
स होवाच गार्ग्यो॑ य एतं दिवा॒श्रो पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति स होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवदिष्ठा रोचिष्णुरिति वा अहमेतसुपास इति स य एतमेवसुपाल्से रोचिष्णुर्ह भवति रोचिष्णुहो॑स्य प्रजा भवत्यथो ये॑: स॑र्ङ्गच्छति सर्वा॒ङ्ख्यातिरोचते | ९ |
स होवाच गार्ग्यो॑ य एतं प्राणायं यत्नं प्राश्वाकृतो॑नुदते॒तस्मेवाहं ब्रह्मोपास इति स होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवदिष्ठा असुरिति वा अहमेतसुपास इति स य एतमेवसुपाल्से सर्व॑ हैवास्मिँल्लोक आयुरेति नै॒नं पुरा
कालात् प्राणो जहाति || १० ||
स होवाच गार्ग्यो॑ य एतं दिवा॒श्रो पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति स होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवदिष्ठा द्वितीयो॑डनपग इति वा अहमेतसुपास इति स य एतमेवसुपाल्से द्वितीयवान् ह भवति नास्मा॑द्वण्
Page 184
दिदृक्षते ॥ ११ ॥ स होवाच गार्ग्यो य एवं आयं छाया-
मयः पुरुष एतमेवां᳚ ब्रह्मोपास इति स होवाचाजात-
शत्रुर्मा मैतकिन्संवादिद्᳚या मृत्युरिति वा ऽहमेतमुपास
इति स य एतमेवमुपासते सर्वे᳚ हैवास्मिँल्लोक आयुरेति
नैनं पुरा कालान्न्᳚युरागच्छति ॥१२॥ स होवाच गार्ग्यो
य एवं आयं पुरुष एतमेवां᳚ ब्रह्मोपास इति स
होवाचाजातशत्रुर्मा मैतकिन्संवादिद्᳚या आत्मन्वीति वा
अहमेतमुपास इति स य एतमेवमुपासᳵ आत्मन्वी᳚ह
भवत्यात्मन्विनि᳚ᳶ हि प्रजा भवति स ह तूष्णी᳚मास
गार्ग्यः॥१३॥ स होवाचाजातशत्रुरेतावता विदितं भवतीति स होवाच गार्ग्यं᳚ उपस्वाया-
नीति ॥ १४ ॥ स होवाचाजातशत्रुः प्रतिलोमं᳚ चैतद्-
द्राझणंᳶ क्षत्रिय उपेयादिति मे व᳚द्यतीति᳚ 'व्येव त्वा रूप-
यिष्यामीति तं पाणावादायोत्तष्ठौ तौ ह पुरुष᳚ᳶ सुस-
माजग्मतुरस्मैतैनां᳚मभिरामश्रयांचक्रे᳚ व्र᳚हन् पाण्डरवासᳶ
सोमिराज᳚ᳶ्ब्रूते स नो᳚त्तष्ठौ ॥ १५ ॥ स होत्तष्ठौ
स होवाचाजातशत्रुर्य᳚ᳶ᳚पतस्सो᳚ड᳚भूᳶ᳚ ए᳚प विज्ञानमयः पुरुषᳶ कै᳚व त᳚द᳚भू᳚ᳶकृत पतदाग-
दिति त᳚दु ह न मेने गार्ग्यः॥ १६॥ स होवाचाजातशत्रुर्य᳚ᳶ᳚पतस्सु-
सो᳚ड᳚भूᳶ᳚ ए᳚प विज्ञानमयः पुरुषᳶ᳚स्त᳚देशां᳚ प्राणानां᳚
विज्ञानेन विज्ञानमादाय य प᳚ᳶखो᳚ड᳚म्त᳚र्ह᳚द᳚य आकाश᳚स्त᳚ᳶषि-
म्क्षेते तानि य᳚दा गृ᳚ह्णात्य᳚ᳶ᳚ हेत᳚स्पुरुषᳶ᳚ स्वपिति नाम त᳚द᳚-
Page 185
हीत एव प्राणो भवति गृहीता वाग् गृहीतं चक्षुरगृहीतम्प्रोत्रं गृहीतं मनः ॥ १७ ॥ स यत्रैतत्स्वप्नायाचरति ते हि लोकासादुतेच महाराजो भवस्युतेच महामात्राण उत्केवो-
त्सवं निगच्छति स यथा महाराजो जानपदान् गृही-स्वा स्वे जनपदे यथाकामं परिवर्तंतैवमेवैष पतस्माणान्गृहीत्स्वा स्वे शरीरे यथाकामं परिवर्तते ॥ १८ ॥ अथ यदा सुपुप्सो भवति यदा न कञ्चन वेद हितानाम नाड्यो
द्वासप्ततिसहस्राणि हृदयात्पुरीततमभिप्रतिष्ठन्ते ताभिः प्रत्यवसृप्य पुरीतति शेते स यथा कुमारो वा महाराजो वा महामात्रो वातिश्रीमानन्दस्य गत्वा शयीतैवमेवैष पतस्मेऽते ॥ १९ ॥ स यथोर्णनाभिरभिसंतुनोच्चरेऽथाभे:
द्ध्रा विस्फुलिङ्गा व्युपरमस्येवमेवास्मादात्मनः सर्वे प्राणा: सर्वे लोका: सर्वे देवाः सर्वाणि भूतानि स्युच्चरन्ति तस्योपनिषत्सत्यस्य सत्यमिति सत्या मृति प्राणा वै सत्यं तेषामेष्ट सत्यम् ॥ २० ॥ प्रथमं ब्राह्मणम् ॥ ९ ॥
यो ह वै शिग्रु* साधन* सम्प्रसाधन* सस्थुण* सदामं वेद सस ह द्वृष्टो आतृप्यानवरुणद्धय* वाव शिग्रुयोडयं मध्यमः प्राणस्तस्मादेवाधानमिदं प्रत्याधानं प्राणः सथूणार्च दाम ॥ ९ ॥ तमेतः सप्ताक्षितय उपत्ति-
हन्ते तथा हूमा अक्षन् खोभिय्यो राजयस्ताभिरम* रुद्रोऽम्यवत्तोडथ या अक्ष्ष्वापस्ताभिः पर्जन्यो या कनी-कना तयादित्यो यत्कृष्णं तेनामिरप्यशुकुं तेनेष्ट्रोदधरमैनं
Page 186
वर्त्तं्या पृथिव्यन्वायत्ता चौरतरया वास्त्रार्थं श्रीयते य एवं वेद ॥ २ ॥ तदेष श्लोको भवति । ऋग्वेदभुक्कासिमप्यस्मो निहितं विभिन्नरूपं तत्त्वासत ऋषयः ससतीरे वागष्टमी ब्रह्मणा संविदानेतद्विब्रुविक्रामस उग्र-
प्त इतोयं तथैव एष वाग्विब्रुवन्तस्मादुभयस्मिन्नस्यग्रो निहितं विभिन्नप्रतिति प्राणा वै ऋषयो विभिन्नरूपं प्राणानेतदाह तत्त्वासत ऋषयः ससतीर इति प्राणा वा ऋषयः प्राणानेतदाह वागष्टमी ब्रह्मणा संविदानेति वाग्भ्यष्टमी ब्रह्मणा संबद्धे ॥ ३ ॥ इमावेव गोतमभरद्वाजावभमेव गोतमोऽयं भरद्वाज इमावेव विश्वामित्रजमदग्नी अथमेव विश्वामित्रोऽयं जमदग्नि-
मावेव वसिष्ठकश्यपावयमेव वसिष्ठोऽयं कश्यपो वागेना-त्रिवांचा श्रुतमपतेदृशं वै नामैतच्चदभिरिति सर्वस्वाचा भवति सर्वेभ्यस्त्वार्थ भवति य एवं वेद ॥४॥इति द्वितीयं ब्राह्मणं ॥ २ ॥
द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे मूर्तं चैवामूर्तं च मर्त्यं चामृतं च स्थितं च यच्च सच्च त्यच्च ॥ १ ॥ तदेतन्मूर्तं पदन्या-द्वायोश्रान्तरिक्षावतनर्मध्येतील्स्थितमेतत्सत्यस्यैतस्य मूर्त्त-सैतस्य मर्त्यस्यैतस्य स्थितसैतस्य सत एष रसो य एष तपति सतो ह्येष रसः ॥ २ ॥ अथामूर्तं वायुरान्तरिक्षं
चैतदमृतमेतद्यदेतरस्यान्तरैतस्यामूर्त्तसैतस्यामृतस्यैतस्य वत एतस्य रसो य एष पतत्स्व रसो य एष पतङ्गमण्डले पुरु
Page 187
सत्यस्य श्रेष रस इत्यधिदैवतम् ॥ ३ ॥
अथाध्यात्ममिदमेव मूर्तं यदनुसन्धानाच यश्रायमनन्तरामश्शाकाश एतन्मर्यादिमेतास्थितमेतत्तत्सतैतस्य स्थितसैतस्य सत एष रसो यच्छ्रुचः सततो श्रेष रसः॥४॥
अथामूर्तं प्राणश्र यश्रायमनन्तरामश्शाकाश एतदस्तृतमेतद्धतेतस्य तत्सतसंसृष्टसैतस्य यत सत्यसैव रसो योडयं दक्षिणक्षणपुहवस्तस्य श्रेष रसः ॥५॥
तस्य हैतस्य पुरुषस्य रूपं यथा महारजनं वासो यथा पाण्डुवविकं यथेन्द्रगोपो यथाड्यर्चिरयथा पुण्डरीकं यथासकृद्विद्युत्तेव ह वा अस्य श्रीमेवति य एवं वेदाभात आदेशो नेति नेति न हि एतस्मादिति नेतन्यत्परमस्त्यथ नामधेयं सतस्य सत्समिति प्राणा वै सत्यं तेऽमेव सत्यम् ॥ ६ ॥
इति तृतीयं ब्राह्मणम् ॥ ७ ॥
मैत्रेयीति होवाच याज्ञवल्क्यो उद्रास्यन्श्च भ्रातृद्वैषसास्थानादक्षि हन्त तेऽन्या कात्यायन्याडन्तं करवाणीति ॥ ९ ॥
सा होवाच मैत्रेयी यश्रु म इयं भगोः सर्वा पृथिवी वित्तेन पूर्णा स्यात्कथं तेनामृता स्वामिति नेति होवाच याज्ञवल्क्यो यथैवोपकरणवतां जीवितं तथैव ते जीवितं$स्यादसृतत्ववस्तु न नाशाक्षि वित्तेनेति ॥२॥
सा होवाच मैत्रेयी येनाहं नामृता स्यां किमहं तेन कुर्यां तदेव मे भगवान्वेद तदेव मे बूूहिीति ॥ ३ ॥
Page 188
॥ बृहदारण्यकोपनिषत् ॥ १० ॥
१०३
याज्ञवल्क्यः प्रिया बतारे नः सतीं प्रियं भाषस पृथ्वास्व्
व्याक्ल्यास्यामि ते व्याचक्षाणस्य तु मे निदिध्यासासेति
॥ ४ ॥ स होवाच न वा अरे पत्युः कामाय पति: प्रियो
भवत्यात्मनस्तु कामाय पति: प्रियो भवति न वा अरे
जायायै कामाय जाया प्रिया भवत्यात्मनस्तु कामाय
जाया प्रिया भवति न वा अरे पुत्राणां कामाय पुत्रा:
प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय पुत्रा: प्रिया भवन्ति न
वा अरे वित्तस्य कामाय वित्तं प्रियं भवत्यात्मनस्तु
कामाय वित्तं प्रियं भवति न वा अरे ब्रह्मणः कामाय
ब्रह्म प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय ब्रह्म प्रियं भवति न
वा अरे क्षत्रस्य कामाय क्षत्रं प्रियं भवत्यात्मनस्तु
कामाय क्षत्रं प्रियं भवति न वा अरे लोकानां कामाय लोका:
प्रिया भवन्ति न वा अरे देवानां कामाय देवा: प्रिया
भवन्त्यात्मनस्तु कामाय देवा: प्रिया भवन्ति न वा अरे
भूतानां कामाय भूतानि प्रियाणि भवन्त्यात्मनस्तु
कामाय भूतानि प्रियाणि भवन्ति न वा अरे सर्वस्य कामाय
सर्वं प्रियं भवत्यात्मा वा अरे द्रष्टव्य: श्रोतव्यो
मन्तव्यो निदिध्यासितव्यो मैत्रेयि-
स्मनो वा अर दर्शनेन श्रवणेन मत्या विज्ञानेनेद*᳞ सर्वं
विदितम् ॥ ५ ॥ ब्रह्म तं परादाद्योऽन्यत्रात्मनो ब्रह्म
वेद क्षत्रं तं परादाद्योऽन्यत्रात्मनः क्षत्रं वेद क्षत्रं
वेद लोकास्तं परादाद्योऽन्यत्रात्मनो लोकान्वेद लोकान्
Page 189
परादुयोंड्म्यत्रात्मनो लोकावेद देवास्तं परादुयोंड्म्यत्रा-
स्मनो देवाम्वेद ऋूतानि तैं परादुयोंड्म्यत्रात्मनो ऋूतानि
वेद सर्वे तं परादाधोड्म्यत्रात्मनः सर्वे वेदेऽं ऋऋषेदं क्षत्र-
सिमे लोका ह्मे देवा ह्मानि ऋूतानीदॄ सर्वे यदृय-
मास्मा ॥ ६ ॥ स यथा दुन्दुभेहैन्यमानस्य न वाछा-
न्छुद्राल्ङ्कुरियाहुहणाय दुन्दुभेस्तु ग्रहणेन्दुन्दुभ्याधातस्
वा शब्दो गृहीतः ॥ ७ ॥ स यथा शङ्खस्य ध्मायमानस्य
न वाङ्माल्ङ्कुदाल्ङ्कुरियाइहणाय शङ्खुस्य तु ग्रहणेन
शब्दस्य वा शब्दो गृहीतः ॥ ८ ॥ स यथा वीणायै
वाधमानायै न वाङ्माल्ङ्कुदाल्ङ्कुरियाइहणाय वीणायै
तु प्रहणेन वीणावादस्य वा शब्दो गृहीतः ॥ ९ ॥
स यथान्द्रे॒डाभेरम्ब्याहितात्प्यथङ्भूमा विनिःश्रयने॒ऽव॒ वा
अरे॒डस्य महतो ऋूतस्य नि॒ःइ॒वसितमेत॒थङ्ग॒वेदो र॒शु॒र्वेदः
सामवेदो॒ड्यव॑र्जिरस इतिहासः पुराणं विद्या उपनिषदः
श्लोका॒ः सू॒त्राण्यनु॒व्याख्यानि व्याख्यानान्य॑स्यै॒व॒त॒नि
सर्वाणि नि॒ःव॑सित॒नि ॥ १० ॥ स यथा सर्वासाम्पा॒
स॒मु॒द्र॒ एकायनमे॒व॒ सर्वेषा॒ स्पृ॒श्॒यानां त्वगेकायनमे॒व॒
सर्वेषां गन्धानां नासिके एकायनमे॒व॒ सर्वेषा॒ रसानां
जि॒ह्वे॒कायनमे॒व॒ सर्वेषा॒ रूपाणां चक्षुरेकायनमे॒व॒ सर्वे-
षा॒ शब्दानां श्रोत्रमेकायनमे॒व॒ सर्वेषा॒ संक-
ल्पानां मन एकायनमे॒व॒ सर्वासां विद्यानां हृदयमे-
कायनमे॒व॒ सर्वेषां कर्मणां हस्तावेकायनमे॒व॒ सर्वेषां
Page 190
माणव्याणामुपस्थं एकाग्रमेव॥ सर्वेषां विसर्गाणां पादुरेकाग्रणमेव॥ सर्वेषां वेदानां वागेकाग्रणम् ॥ ११ ॥ स यथा सैन्धव-किल्य उदके प्राप्त उदकमेवावलिखीयेत नहास्योद्ग्रहण-
येब स्वापतो वतस्वाददिता कवणमेवं वा भर इदं महाकृतमनन्तमपारं विज्ञानघन एवैतेभ्यो मूर्तेभ्यः समुत्थाय तान्येवाडSभुविलिख्याति न प्रेभ्य संज्ञाक्षीयते
श्रीमिति होवाच याज्ञवल्क्यः ॥ १२ ॥ सा होवाच मैत्रेयीत्रैव मा भगवान्मूर्त्तः प्रेयान् संज्ञाक्षीति स होवाच याज्ञवल्क्यो न वा अरेऽहं मोहं ग्वीम्यलं वा
भर इदं विजानाय ॥ १३ ॥ यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं जिघ्रति तदितर इतरं पश्यति तदितर इतरं शृणोति तदितरमभिवदति तदितर
इतरं मनुते तदितर इतरं विजानाति यत्र वा अस्य सर्वेमात्मै-
बूतत्केनं जिघ्रेत्केनं पश्येत्तकें शृणुया-त्केनं कमभिवदेत्केनं मन्वीत तत्त्व केन विजा-नीयाेनेद॥ सर्वे विजानाति तं केन विजानीयादिति ॥ १४ ॥ इति चतुर्थे
माखण्डम् ॥ ४ ॥
इयं पृथिवी सर्वेषां भूतानां मध्वसै पृथिव्यै सर्वाणि भूतानि मधु यश्रायममस्यान् प्राणिः तेजोमयोऽमृतमयः
पुरुषो यश्रायमच्यास्त्म॥ शारीरस्तेजोमयोऽमृतमयः
Page 191
पुरुषोऽयमेव स योऽयमात्मेदममृतमिदं ब्रह्मेदꣳ सर्वम्
॥ १ ॥ हमा आपः सर्वेषां भूतानां मध्वासामपाङ्
सर्वाणि भूतानि मधु यश्रायमस्मि्꣡पु तेजोमयोडृत-
मयः पुरुषो यश्रायमस्मि्꣡पु रैतसकेजोमयोडृत-
मयः पुरुषोऽयमेव स योऽयमात्मेदममृतमिदं ब्रह्मेदꣳ सर्वम्
॥ २ ॥ अयमग्निः सर्वेषां भूतानां मध्वस्याग्ने:
सर्वाणि भूतानि मधु यश्रायमस्मि꣡श्चै तेजोमयोडृत-
मयः पुरुषो यश्रायमस्मि्꣡पु वाङ्मयस्तेजोमयोडृतमयः
पुरुषोऽयमेव स योऽयमात्मेदममृतमिदं ब्रह्मेदꣳ सर्वम्
॥ ३ ॥ अयं वायुः सर्वेषां भूतानां मध्वस्य वायोः
सर्वाणि भूतानि मधु यश्रायमस्मि꣡न्नवायो तेजोमयोसृतमयः
पुरुषो यश्रायमस्मि्꣡पु प्राणस्तेजोमयोसृतमयः
पुरुषोऽयमेव स योऽयमात्मेदममृतमिदं ब्रह्मेदꣳ सर्वम्
॥ ४ ॥ अयमादित्यः सर्वेषां भूतानां मध्वस्यादित्यस्य
सर्वाणि भूतानि मधु यश्रायमस्मि꣡न्नादित्ये तेजोमयोसृतमयः
पुरुषो यश्रायमस्मि्꣡पु चाक्षुषस्तेजोमयोसृतमयः
पुरुषोऽयमेव स योऽयमात्मेदममृतमिदं ब्रह्मेदꣳ सर्वम्
॥ ५ ॥ हमा
दिशः सर्वेषां भूतानां मध्वासां दिश꣡श्च सर्वाणि भूतानि
मधु यश्रायमस्मि꣡न्नु दिशि तेजोमयोसृतमयः
पुरुषो यश्रायमस्मि्꣡पु श्रोत्रः प्रातिश्रुत्केजोमयोसृतमयः
पुरुषोऽयमेव स योऽयमात्मेदममृतमिदं ब्रह्मेदꣳ सर्वम्
॥ ६ ॥
अयं चन्द्रः सर्वेषां भूतानां मध्वस्य चन्द्रस
Page 192
वृहदारण्यकोपनिषत् ॥ १० ॥
सूतानि मधु यश्रायमकिल्वि॑षब्रह्म॒ तैजोमयोऽसृतमयः
पुरुषो यश्रायमध्यास॒ मांसस॑तेजोमयोऽसृतमयः पुरुषो-
ध्यमेव स योड्यमा॒वेदमसृ॑त॒मिदं॒ ब्रह्मे॑द॒ᳶ सर्व॑म् ॥७॥
इ॒यं वि॒षुव॒ᳶवें॒ᳶ श्वा॒ सूतानां म॒ध्यस्थै᳚ वि॒पुत॑᳚ सर्वा॒णि
भूतानि मधु यश्रायमस॒ᳶ वि॒पु॒ति॒ तैजोमयोऽसृतमयः
पुरुषो यश्रायमध्यास॒᳚ तै॒जस॑तेजोमयोऽसृतमयः पुरुषो-
ध्यमेव स योड्यमा॒वेदमसृ॑त॒मिदं॒ ब्रह्मे॑द॒ᳶ सर्व॑म् ॥ ८ ॥
अ॒यं स॒त॒निधि॑᳚ᳶ सर्वे॒ᳶषां सूतानां म॒ध्यस्थ॒ स्त॑नयि॒ᳶᳶᳶ
सर्वा॒णि भूतानि मधु यश्रायमकिल्न्स्त॑नयि॒ᳶᳶᳶ तेजोम-
योऽसृतमयः पुरुषो यश्रायमध्यास॒᳚ᳶ श॒ब्द॑᳚ᳶ सौ॒बर॑स्ते-
जोमयोऽसृतमयः पुरुषो यमेव स योड्यमा॒वेदमसृ॑त॒मिदं॒
ब्रह्मे॑द॒ᳶ सर्व॑म् ॥९॥ अथाकाशः᳚ सर्वे॒ᳶषां भूतानां म॒ध्यस्था-
काश॒ᳶ᳚ सर्वा॒णि भूतानि मधु यश्रायमकिल्न्ब॑काश॒ᳶ᳚ तेजो-
मयोऽसृतमयः पुरुषो यश्रायमध्यास॒᳚ᳶ ह॒प॒काश॑स्तेजो-
मयोऽसृतमयः पुरुषोऽयमेव स योड्यमा॒वेदमसृ॑त॒मिदं॒
ब्रह्मे॑द॒ᳶ सर्व॑म् ॥ १० ॥ अथ॒ᳶ धर्म॑᳚ᳶ सर्वे॒ᳶषां भूतानां
म॒ध्यस्थ॒ᳶ धर्म॑स्य सर्वा॒णि भूतानि मधु यश्रायमकिल्न्ध॒र्मे᳚
तेजोमयोऽसृतमयः पुरुषो यश्रायमध्यास॒᳚ᳶ ध॒र्म॑स्तेजोम-
योऽसृतमयः पुरुषोऽयमेव स योड्यमा॒वेदमसृ॑त॒मिदं॒
ब्रह्मे॑द॒ᳶ सर्व॑म् ॥ ११॥ अथ॒ᳶ स॒त्य॑᳚ᳶ सर्वे॒ᳶषां भूतानां
म॒ध्यस्थ॒ᳶ स॒त्य॑स्य सर्वा॒णि भूतानि मधु यश्रायमकिल्न्स॒त्ये᳚
तेजोमयोऽसृतमयः पुरुषो यश्राड्यमध्यास॒᳚ᳶ सा॒त्य॑स्ते-
Page 193
ओमयोऽसृरतामयः पुरुषोऽयमेव स योडयमात्मेदमसृरतिमिदं ब्रह्मेदꣳ सर्वम् ॥ १२ ॥ इदं मानुषꣳ सर्वेषां भूतानां मध्यस्य मानुषस्य सर्वाणि भूतानि मध्य यथाड्यसकिन्मानुषे तेजोमयोऽसृरतामयःपुरुषोऽयमेव स यो-
ड्यमात्मेदमसृरतिमिदं ब्रह्मेदꣳ सर्वम् ॥ १३ ॥ अप्सु तिष्ठेदं सर्वेषां भूतानां मध्यस्यासु; सर्वाणि भूतानि मधु यथाश्रायमासु तिष्ठन्ति तेजोमयोऽसृरतामयः पुरुषोऽयमेव स यो-
यमात्मेदमसृरतिमिदं ब्रह्मेदꣳ सर्वम् ॥ १४ ॥ स वा राजा तथैव रथनाभौ च रथनेमौ चारा: सर्वे समर्पिताः एवंवाक्षिण्णारमनि सर्वाणि भूतानि सर्वे देवाः सर्वे लोकाः सर्वे प्राणाः सर्व पत आत्मानः समर्पिताः॥ १५॥
इदं वै तन्मधु दध्य꣑्क्षाथर्वणोऽक्षिश्यामुवाच तदेतदृषे: पश्यꣳ्क्शवोचत् । तद्वाखरामनियदꣳ स उपग्रामाविष्ककुণ्ठानामि तन्यातुनं वृष्टिं दध्य꣑्क्ष यन्मध्वार्थवर्णो वामश्वस्य शीर्ष्णा प्रयदीसुवाचेति ॥ १६॥ इदं वै तन्मधु दध्य꣑्क्षाथर्वणोऽक्षि-
श्यामुवाच तदेतदृषिः पश्यꣳ्क्शवोचत् । तद्वाखरामणाद्यार्थवर्णायाधिनादधीचे शृङ्गे शिरःप्रत्यैरयतं स वाङ्मधु प्रवोचवरतायान्वाट्रों यद्वा-वपि कस्यं वामिति ॥ १७॥ इदं वै तन्मधु दध्य꣑्क्षाथर्वणोद
श्विन्यामुवाच तदेतदृषिः पश्यꣳ्क्शवोचत् । पुरश्र꣑े ह्रिपदः
Page 194
श्रहदारण्यकोपनिषत्॥ १० ॥
१०९
पुरश्श्रके चतुष्पदः पुरःस पक्षीमूत्वा पुरः पुरुष भाविरादिति स वा अयं पुरुषः सर्वासु पूर्षु पुरिशयो नैनैन किंचनासंवृतम् ॥ १८ ॥ हृदं वै तम्मधु दध्यग्राथर्वणोऽभ्यामुवाच तदेतदृषिः परमस्ववोचदूषॄ रूपं प्रतिरूपो बभूव तदृष्य रूपं प्रतिचक्षणाय इन्द्रे सायाधिः पुरुषे दृष्टे यथा इष्य हर्यः श्वा हर्योडयं वै दृषश च सहस्राणि बहूनीति चानन्तानि च तदेतदग्र्यापूर्वेमनपरमन्तरमवाझामयमात्मा सर्वानुभूतेरनुशासनम् ॥ १९ ॥ इति पञ्चमं ब्राह्म-
णम् ॥ ५ ॥
अथ वंशः पौतिमाष्यो गौपवनाद्दौपवनः पौति-माष्यात्पौतिमाष्यो गौपवनाद्दौपवनः कौशिकात्कौशिकः शाण्डिल्याच्छाण्डिल्यः कौशिकात्कौशिक आ-
भ्रिवेश्यादाभ्रिवेशेयः शाण्डिल्यात्-ज्ञानसिसृकानाजातसिसृकात् आभसिसृकानाजातसिसृ-कात् ते आभानिमिञ्छातादानिमिञ्छातो गौतमाद्गौतमः सैतवप्र-चीनयोग्याश्वात् सैतवप्राचीनयोग्यौ पाराशर्यौऽपाराशर्यो-
भारद्धाजाद्धारद्धाजो भारद्धाजाच्च गौतमाद्र गौतमो भार-द्वाजाद्वारद्वाजः पाराशर्यायणात् पाराशर्यो वैजवापयानाद्वैज-वापायनः कौशिकायने: कौशिकायनि: ॥२॥ वृत्तकौशिक:-पाराशर्यायणात् पाराशर्यायणः पाराशर्यांत् पाराशर्यो जातुकर्ण्याज्जातुकर्ण्ये आसुरायणाद्यासुरायणाद् यास्का-
Page 195
रायणसैवणेसैवणिरौपजन्यिरौपजन्यनिरासुरेरासुरिरभो-
रद्वाजान्कारहाराज आत्रेयवादांत्रियो माण्डेर्माणिटगों|तमाद्दौत-
मो गौतमाद्दौतमो वास्साद्वास्स: शाण्डिल्याच्छाण्डिल्य: ।
कैशोर्योस्काप्यास्कैशोर्य: काप्य: कुमारहारिताकुमारहा-
रितो गालवाद्दालवो विदर्भींकौणिडन्याद्विदर्भीकौणिडन्यो
वत्सनपातो बाहुद्राद्वत्सनपातो बाह्रव: पथ: सौभरास्पन्या:
सौभरोड्यास्वादाकिरसाद्यास्य आाकिरस आाभूतेस्स्वाद्रा-
दाभूतिस्स्वाद्रो विश्वरूपास्वाद्राद्धिश्वरुपस्स्वाद्रो|शिवम्या-
मधिनौ दधीच आार्यवणा|द्धकुलार्यवंणो|डथर्वणो दैवाद-
थवांदैवो ऋृतयो: प्राध्वंसनान्मृत्यु: प्राध्वंसन: प्रध्वं*स-
सनास्रप्रध्वं*सन एकर्षेरेकर्षिर्विप्रचितोर्विप्रचितिर्द्य्यष्टेद्य्य-
ष्टि: सनारो: सनाव: सनातनास्सनातन: सनगास्सनग:
परमेष्ठिन: परमेष्ठी माक्राणो म्रहा स्वयंभु माक्राणे नमः ॥३॥
इति वयं ब्राह्मणम् ॥ ६ ॥ इति द्वितीयो|डध्याय: ॥ २ ॥
ततीयो|डध्याय: ॥ ३ ॥
ॐ ॥ जनकोह वैदेहो बहुदक्षिणेन यज्ञेनेजे तत्र ह
कुरुपञ्चालानां ब्राह्मणा अभिसमेता वभूवुस्तस्म ह जन-
कस्स वैदेहस्य विजिज्ञासा वभूव क: स्विद्देशां ब्राह्मणाना-
मनूचानतम् इति स ह गवां* सहस्रंवरौध ददृश
पादा एकैकस्य: ऋक्ज्योराव्दा वभूवु: ॥ ९ ॥ तान्हो-
वाचं ब्राह्मणा अगवन्तो यो वो म्रपिष्ठ: स पत्ता गा
वद्जतामिति ते ह ब्राह्मणा न वृशपुरथ ह याज्ञवल्क्य:
Page 196
स्वमेव ऋत्वचारिणमुपाचैता: सोम्योदय सामभवा इति ता होदाचकार ते ह ब्राह्मणाश्रुकुरु: कथम् नो ऋक्षिष्ठो जुवीतेयय ह जनकस्य वैदेहस्य होतामङ्लो वसूव सहेन् पप्रच्छ स्वं नु बलु नो पाशवकृत्य प्रधिष्ठोद्गी इति स होवाच नमो वयं ब्रह्मिष्ठाय कुमारो गोकामा एव कय* ऋ इति तं* ह तद् उप प्राह्णं रब्धे होतामङ्ल: ॥ २ ॥
याज्ञवल्क्येति होवाच यदिदॐ सर्वे मृत्युनालॐ सर्वे मृत्युनाभिपतॐ केन यजमानो मृत्योरसिमतिमृतियत इति होत्रॠत्विजाभ्रिना वाचा वाग्वै यज्ञस्य होता तस्यैष वाग् वाग्भि: स होता स मुखि: सातिमुखि: ॥ ३ ॥
याज्ञवल्क्येति होवाच यदिदॐ सर्वमहोरात्राभ्यामाभिपतॐ केन यजमानोऽहोरात्रयोरक्षमतिमृतियत हतद्वयुर्णार्त्विजा चक्षुषादित्येन चक्षुषै चक्षु: सोड्यावादित्य: सोडध्वर्यु: स मुखि: सातिमुखि: ॥ ४ ॥
याज्ञवल्क्येति होवाच यदिदॐ सर्वे पूर्वपक्षापरपक्षाभ्यामाभिपतॐ केन यजमान: पूर्वपक्षापरपक्षयोरक्षमतिमृतियत हत्युद्राजर्त्विजा प्राणुना प्राणेन प्राणो वै यज्ञस्योद्गाता तस्यो* प्राण: स वायु: स उद्गाता स मुखि: सातिमुखि: ॥ ५ ॥
याज्ञवल्क्येति होवाच यदिदमन्तरिक्षमनारम्भणमिव केनाक्रमेण यजमान: स्वर्गं लोकमाक्रमत इति ब्रह्मणर्त्विजा मनसा चन्द्रेण मनो वै यज्ञस्य ब्राह्मा तस्य मनो चन्द्रेण मनसा चन्द्रेण मनो बै यज्ञस्य ॥
Page 197
मझा तथदिदं मतः सोडसौ चन्द्रः स मझा स मुखिः साडतिमुचिरिस्यतिमोक्षा अथ संपदः ॥ ६ ॥ याज्ञवल्क्येति होवाच कतिभिरयमध्यैर्भरौंताक्षिन्पक्षे करिष्य-
तीति तिष्ठभिरिति कतमास्तावित्ते हति पुरोडनुवाक्या च याज्ञा च शशैव ऋतीया किं ताभिर्जयतीति याज्ञिकेेदं प्राणप्रदिति ॥७॥ याज्ञवल्क्येति होवाच कतयसम्पाश्वर्य-
रक्षिन्पक्ष आहुतीर्होंज्यतीति तिस्र हति कतमास्तावित्त्व हति या हुता उज्ज्वलन्ति या हुता अतिनेदन्ते या हुता अभिशेरते किं ताभिर्जयतीति या हुता उज्ज्व-
लन्ति देवलोकमेव ताभिर्जयति दीप्त्यत इव हि देव-लोको या हुता अतिनेदन्ते पितृलोकमेव ताभिर्ज्जयतस्तीव हि पितृलोको या हुता अधिशेरते मनुष्यलोकमेव
ताभिर्ज्जयत्यस्म ह्व हि मनुष्यलोकः ॥८॥ याज्ञवल्क्येति होवाच कतिभिरयमध्य प्राणा यञ्जं दक्षिणतो देवताभि-गोंपासतीरेवयति कतमां सैकेति मन एवैकतमं है
मनोऽनस्ता विशेदेवा अभिस्समेव स तेन लोकं जयति ॥ ९ ॥ याज्ञवल्क्येति होवाच कतयसमध्योर्हाताडक्षिन्पक्षे
श्रौत्रिया स्वोष्यतीति तिस्र हति कतमास्तावित्ते हति पुरोडनुवाक्या च याज्ञा च शशैव ऋतीया ऋतमास्ता या अध्यासमिति प्राण एव पुरोडनुवाक्यादपानो
याज्ञा स्वानः श्वासा किं ताभिर्ज्जयतीति पृथिवीकोकमेव पुरोडनुवाक्यया जलत्यमसृक्षलोकं याज्ञया शुक्लोकः
Page 198
गृहदारण्यकोपनिषत् ॥ १० ॥
क्षय्या ततो ह होताश्वल उपरराम ॥९०॥ इति प्रथमं प्राक्षणम् ॥ १ ॥
अथ हैनं जारत्कारव भारद्वाजः पप्रच्छ याज्ञवल्क्येति होवाच कति प्रदहा कलप्तिम्रहा इत्यडौँ ग्रहा आहावति-ग्रहा इति येते डटौँ ग्रहा मद्वावतिम्रहाः कतमे त इति
॥ १ ॥ प्राणो वै प्राङ्: प्राणनेन्द्रियाभिप्रेण गृहीतोऽपाने हि गन्धाधिप्रति ॥ २ ॥ वाग्वै ग्रहः स नाक्षातिम्राहेण गृहीतो वाचा हि नामाभिवदति ॥ ३ ॥ जिह्वा वै
ग्रहः स रसेनातिम्राहेण गृहीतो जिह्वया हि रसान्विजानाति ॥ ४ ॥ चक्षुर्वै ग्रहः स रूपेणातिम्राहेण गृहीतश्र-त्रुषा हि रूपाणि पश्यति ॥ ५ ॥ श्रोत्रं वै ग्रहः स
शब्देनातिम्राहेण गृहीतः श्रोत्रेण हि शब्दान्व्यृणोति॥६॥ मनो वै ग्रहः स कामेनातिम्राहेण गृहीतो मनसा हि कामान्कामयते ॥ ७ ॥ हस्तौ वै ग्रहः स कर्मेणातिम्राहेण
गृहीतो हस्ताभ्यां* हि कर्म करोति ॥ ८ ॥ त्वग्वै ग्रहः स स्पर्शेनातिम्राहेण गृहीतस्त्वचा हि स्पर्शान्वेद यत इत्येते डटौँ ग्रहा आष्टावातिम्रहाः ॥ ९ ॥ याज्ञवल्क्येति
होवाच यदिदं* सर्वं मृत्योरकं का खित्सा देवता यस्या मृत्युरभिमिवैं मृत्युः सोऽपामसृप पुनर्नृत्सुं* जवति
॥ १० ॥ याज्ञवल्क्येति होवाच यत्राडयं पुरुपो क्रियत उदकसात्पाणा: क्रामनक्याहो ३ नेति नेति होवाच याज्ञ-
वल्क्योऽत्रैव समबनीयन्ते स उच्क्रयलालाभ्यायतोलाभ्मातो
Page 199
मृतः श्रोते ॥ ११ ॥ याज्ञवल्क्येति होवाच यज्ञायं पुरुषो क्रियते किमेनं न जहातीतिते नामेयनम्तं वै नामानम्तां
विमृशे देवा भनन्तमेव स तेन श्लोकं जयति ॥ १२ ॥ याज्ञवल्क्येति होवाच यज्ञस्य पुरुषस्य ऋतस्यांभि वाग्-
ज्येति वातं प्राणश्रुरादित्यं मनश्रन्द्रं दिशः श्रोत्रं पृथि-
वी᳝᳚ शरीरमाकाशमात्मौषधी᳝᳚लोमभनि वनस्पती᳝᳚नके᳝᳚श
अप्सु लोहितं च रेतश्र निधीयते कायदं तदा पुरुषो भ-
वतीय़्याहार सोम्य हस्समातैर्भागावामेवैतस्य वेदि᳝᳚ज्यावो
न नावेतत् स जन हृति तं होक᳝᳚स्म्य म᳝᳚ञ्र᳝᳚य᳝᳚चकाते तौ
इ य᳝᳚चतुः कर्म हैव त᳝᳚चतुरश्र य᳝᳚त᳝᳚प्रा᳝᳚श᳝᳚सतुः कर्म हैव
त᳝᳚प᳝᳚न᳝᳚श᳝᳚᳚सतुः पु᳝᳚ण्यो वै पु᳝᳚ण्येन कर्म᳝᳚णा भ᳝᳚वति पापः
पापेनेति ततो ह जारत्कारव आर्तिभाग उपरराम ॥१३॥
इति द्वितीयं ब्राह्मणम् ॥ २ ॥
अथ हैनं भुज्यु᳝᳚लो᳝᳚भायनि᳝᳚ः प᳝᳚प्रच्छ याज्ञवल्क्येति होवाच
म᳝᳚द्रे᳝᳚षु चरकाः पर्य᳝᳚न्ब्र᳝᳚जाम ते पट᳝᳚ञ्जल᳝᳚स्य काप्य᳝᳚स्य गृ᳝᳚ह᳝᳚नᴀ᳝म
त᳝᳚स्या᳝᳚द᳝᳚हिता ग᳝᳚न्धर्व᳝᳚गृ᳝᳚हीता त᳝᳚म्प᳝᳚र᳝᳚श᳝᳚छा᳝᳚म को᳝᳚ट᳝᳚सी᳝᳚ति
लो᳝᳚हि᳝᳚त᳝᳚व᳝᳚स्त᳝᳚घ᳝᳚न्वा᳝᳚SS᳝᳚᳚किरस इति त᳝᳚ं य᳝᳚दा श्लो᳝᳚कानाम᳝᳚न्ता-
न᳝᳚प᳝᳚र᳝᳚᳚श᳝᳚छा᳝᳚माथे᳝᳚न᳝᳚सम्भू᳝᳚स क पा᳝᳚रिक्᳝᳚षिता᳝᳚म᳝᳚व᳝᳚ब᳝᳚धिति क पा᳝᳚रि-
᳚क्षिता᳝᳚म᳝᳚व᳝᳚ब᳝᳚धिति ॥ १ ॥ स होवाचोवाच वै सो᳝᳚ऽ᳝᳚च्छ᳝᳚न्वे᳝᳚ ते
त᳝᳚प᳝᳚न᳝᳚प्रा᳝᳚भ᳝᳚स᳝᳚म᳝᳚ेध᳝᳚याजिनो ग᳝᳚च्छ᳝᳚न्ती᳝᳚ति क न᳝᳚व᳝᳚᳚श्र᳝᳚म᳝᳚ेध᳝᳚याजिनो
ग᳝᳚च्छ᳝᳚न्ती᳝᳚ति द्वा᳝᳚त्रि᳝᳚श᳝᳚᳚शतं वै दे᳝᳚वर᳝᳚थान᳝᳝᳚᳚य᳝᳚यं लो᳝᳚क᳝᳚᳚ल᳝᳚᳚श᳝᳚
Page 200
समन्तं पृथिवीं दृष्ट्वावनपर्यन्ति ताञ् समन्तं पृथिवीं दृष्टावस्सुद्रः पर्येति तचावती सुरस्य धारा यावद्रा मक्षिकापा: पत्रं तावान्तरेवाकास्सानिम्न्रः सुपर्णों मूषा वायवे प्रायच्छच्छान्तायुरास्मभि क्ष्वा तन्रागमययत्राश्वमेघायजिनोडभवदिलयेभविद् वैस वायुमेव प्रशासऽस तस्माद्युरेव ब्यष्ठिवायुः समश्टिरप पुनरस्युज् जयति य एवं वेद ततो ह शुज्युकोऽप्यायनि॥परराम ॥२॥ इति तृतीयं
ग्रामणम् ॥ ३ ॥
अथ हैनं सुश्रुतश्श्राकायणः पप्रच्छ याज्ञवल्क्येति होवाच यत्साक्षादपरोक्षाद्ब्रह्म य आत्मा सर्वान्तरस्तं मे व्याचक्ष्व इत्येष त आत्मा सर्वान्तरः कतमो याज्ञवल्क्य सर्वान्तरो यः प्राणेन प्राणिति स त आत्मा सर्वान्तरो यो ऽपानेनापानिति स त आत्मा सर्वान्तरो यो व्यानेन व्यानिति स त आत्मा सर्वान्तरो य उदानेनोदनिति स त आत्मा सर्वान्तर एष त आत्मा सर्वान्तरः ॥ १ ॥ स होवाचो-
वस्तश्श्राकायणो यथा विकृतायासौ गौरसावश्व इत्येवमे-वेतद्ब्रह्मपदिष्टं भवति यदेव साक्षादपरोक्षाद्ब्रह्म य आत्मा सर्वान्तरस्तं मे व्याचक्ष्वेति त आत्मा सर्वान्तरः कतमो याज्ञवल्क्य सर्वान्तरो न हृदयेऽन्तरं पश्येन्ति श्रोतारः श्रुणुप्राश मत्पेमन्तारं मन्त्रीया न विधातोर्विशिशातां विजानीयात् एष त आत्मा सर्वान्तरस्तोऽन्यदार्त्तं ततो होष्क्र-
श्राकायण उपरराम ॥२॥ इति चतुर्थे ब्राह्मणम् ॥ ४ ॥
Page 201
अथ हैनं कहोऽः कौशीतकेयः पप्रच्छ याज्ञवल्क्येति होवाच यदेव साक्षादपरोक्षाद्ब्रह्म य आत्मा सर्वान्तरस्तं मे व्याचक्ष्वेत्येवेष त आत्मा सर्वान्तरः कतमो याज्ञवल्क्य सर्वान्तरो योडनुयायापिपासे शोको मोहं जरो अस्युमत्येति पेतं वै तमात्मानं विदित्वा ब्राह्मणाः पुत्रेषणायाश्च वित्तेषणायाश्च लोकेषणायाश्च व्युत्थायाथ भिक्षाचर्यं चरन्ति या हि पुत्रेषणा सा वित्तेषणा या वित्तेषणा सा लोकेषणे एव भवतस्तस्माद्ब्राह्मणः पाण्डित्यं च निर्विद्याथ मुनिरमौनं च मौनं च निर्विद्याथ ब्राह्मणः स ब्राह्मणः केन स्वाध्येन स्वास्तेनेऽध पुजातोऽन्यदात्तं ततोह कहोऽः कौशीतकेय उपरास
॥ ९ ॥ इति पञ्चमं ब्राह्मणम् ॥ ५ ॥
अथ हैनं गार्गी वाचक्नवी पप्रच्छ याज्ञवल्क्येति होवाच यदिदं सर्वमप्सु लोकेषु च प्रोतं च ककुभु सल्वाप ओताश्र प्रोता श्रेति वायौ गार्गीति ककुभु सलु वायुरिति प्रतिश्रयणस्सारिकशोकाः कौशितकेय गार्गीति ककिभु सल्वन्तरिक्षलोका ओताश्र प्रोता श्रेति गन्धर्वलोकेषु गार्गीति ककिभु सलु गन्धर्वलोका ओताश्र प्रोता श्रेत्यादित्यकोकेषु गार्गीति ककिभु सलु आदित्यलोका ओताश्र प्रोता श्रेति चन्द्रलोकेषु गार्गीति ककिभु सलु चन्द्रलोकाः ओताश्र प्रोता श्रेति नक्षत्रलोकेषु गार्गीति ककिभु सलु नक्षत्रलोका ओताश्र प्रोता श्रेति देवलोकेषु गार्गीति ककिभु सलु
Page 202
ऋृग्दारण्यकोपनिषत् ॥ १० ॥
१८०
स ऋृ देवैकोका ओतास्र प्रोतास्वेतीन्दृलोकेपु गार्गीति किमिदु सक्विन्दृलोफा ओतास्र प्रोताम्वेति प्रजापति-
लोकेपु गार्गीति किमिधु स ऋृ प्रजापतिलोका ओतास्व प्रोताम्वेति ऋृप्मलोकेपु गार्गीति किमिदु स ऋृ प्रप्मलोका
ओतास्व प्रोताम्वेति स होवाच गार्गि माति प्राक्षीरां ते मूर्खां व्यपसदनतिप्रकृपां वै देवतामतिप्रच्छल्सि गार्गि
मातिप्राक्षीरिति ततो ह गार्गी वाचक्रनुपरराम ॥ ९ ॥
इति पञ्चं ब्राह्मणम् ॥ ६ ॥
अथ हैनमुद्दालक आरुणिः पप्रच्छ याज्ञवल्क्येति होवाच मद्रेर्ष्ववसाम पतञ्जलकस्य काप्पस गृहेपु यज्ञमधी
यानास्तस्यासीत्साम्नो गन्धर्वैर्गृहीता तमपृच्छाम कोटसीति सोऽपवीत कन्थ आस्तीर्य इति सोऽपवीत्पतत्त्रैलं काप्यं
याशिकाकःश्व चेत्य नु स्वं काप्य तत्सूत्रं येनार्व प कोकः
परमः कोकः सर्वाणि च मूर्तानि संरन्धानि भवन्तीति
सोऽपवीत्पतत्त्रैलः काप्यो नाहं तन्न्रगतव्वेदेतिं सोऽपवी-
स्पतत्रैलं काप्यं याशिकाकःश्व चेति नु स्वं काप्य तमम्तर्य-
मिणं न ईमं च लोकं प च लोकॕ सर्वाणि च मूर्तानि
योऽम्तरो ऽमयततीति सोऽपवीत्पतत्रैलः काप्यो नाहं तं
भगन्न्वेदेति सोऽपवीत्पतत्रैलं काप्यं याशिकाकःश्व यो
वै तस्काप्यसूत्रं विद्यातं नाम्त्योमिणमिति स प्रप्मवित्स
लोकवित्स वेदवित्स मृतवित्स आत्मवित्स सर्वविदिति
द्रेप्योऽपवीतवहं वेद तत्त्ववं याज्ञवल्क्य सूत्रमविद्या॰-
Page 203
सँ शान्तर्योमिणं ब्रह्मगवोरदजसे मूर्षा ते विपतिष्य-
तीति वेद वा आहं गौतम तस्सूतं तं शान्तर्योमिणमिति
यो वा हृदं कम्पियाद्वेदवेति यथा वेध तथा नृदोति
॥ १ ॥ स होवाच वायुर्वे गौतम तस्सूतं वायुना वै
गौतम स्रेर्णायं च लोकः परस्र लोकः सर्वाणि च भूतानि
संरुन्धानि भवन्ति तस्माद्वै गौतम पुरुष प्रेतमाहुर्य्य-
ब्रह्मसृष्टतास्याक्कानोति वायुना हि गौतम सृष्टण सं-
रुन्धानि भवन्तीयेवमेवैतदाज्ञवक्ल्यान्तर्योमिणं बूहीति
॥ २ ॥ यः पृथिष्यां तिष्ठन् पृथिष्या अन्तरो यं पृथिवी
न वेद यस्य पृथिवी शरीरं यः पृथिवीमन्तरो यमयलेप
त आत्मान्तर्योम्यसृतः ॥ ३ ॥ योडप्सु तिष्ठत्यपोऽन्तरो
यमापो न विदुर्यस्यापः शरीरं योडपोऽन्तरो यमयलेप
त आत्मान्तर्योम्यसृतः ॥ ४ ॥ योडग्नौ तिष्ठन्नग्नेरन्तरो
यमभिने वेद यस्याग्निः शरीरं योडग्निमन्तरो यमयलेप
त आत्मान्तर्योम्यसृतः ॥ ५ ॥ योडन्तरिक्षे तिष्ठन्नन्त-
रिक्षादन्तरो यमन्तरिक्षं न वेद यस्याम्तरिक्ष* शरीरं
योडन्तरिक्षमन्तरो यमयलेपत आत्मान्तर्योम्यसृतः॥ ६॥
यो वायौ तिष्ठन्वायोरन्तरो यं वायुर्ॐ वेद यस्य वायु:
शरीरं यो वायुमन्तरो यमयलेप त आत्मान्तर्योम्यसृतः
॥ ७ ॥ यो दिवि तिष्ठन्दिवोऽन्तरो बं द्यौने वेद यस्य
धौः शरीरं यो दिवमन्तरो यमयलेपत आत्मान्तर्योम्य-
सृतः ॥ ८ ॥ च आदित्ये तिष्ठनादित्यादन्तरो यमादित्यो
Page 204
वृहदारण्यकोपनिषत् ॥ १० ॥
१८९
न वेद यस्यादित्यः शारीरं य आदित्यमन्तरो यमयत्येष
त आत्मान्तर्योंपसृतः ॥ ९ ॥ यो दिशो तिष्ठन्दिग्यो-
त्तरो मां दिशो न विदुर्यस्य दिशा: शरीरं यो दिक्षो-
त्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्योंपसृतः ॥ १० ॥ यस्य-
मृतारके तिष्ठ*श्राद्धतारकान्तरो यं चान्मृतार्कं न वेद
यस्य चान्मृतार्क* शरीरं यश्राद्धतारकमन्तरो यमयत्येष
त आत्मान्तर्योंपसृतः ॥ ११ ॥ य आकाशे तिष्ठदाकाश-
दन्तरो यमाकाशो न वेद यस्याकाशः शरीरं य आकाश-
मन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्योंपसृतः ॥ १२ ॥
यस्यमसि तिष्ठ*स्कमसोऽन्तरो यं तमो न वेद यस्य तमः
शारीरं यतमोऽन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्योंपसृतः
॥ १३ ॥ यस्तेजसि तिष्ठ*स्तेजसोऽन्तरो यं तेजो न वेद
यस्य तेजः शरीरं यस्तेजोऽन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्या-
नोपसृतः इत्यधिदैवतमयाधि॥सूत्रम् ॥ १४ ॥ नः सर्वेँडु
तिष्ठन् सर्वेँभ्यो मूतेम्योऽन्तरो यष सर्वाँपि
मूतानि न विदुर्यस्य सर्वाँपि मूतानि शरीरं यः सर्वाँपि
मूतान्यन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्योंपसृत इत्यधिभू-
तस्मयाध्या॥सम् ॥ १५ ॥ यः प्राणे तिष्ठन् प्राणादन्तरो
यं प्राणो न वेद यस्य प्राणः शरीरं यः प्राणमन्तरो यम-
यत्येष त आत्मान्तर्योंपसृतः ॥ १६ ॥ यो वाचि तिष्ठ-
न् वाचोऽन्तरो यं वाक न वेद यस्य वाक् शरीरं यो वाच-
मन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्योंपसृतः ॥ १७ ॥ यस्य-
Page 205
श्रुति तिष्ठक्षरभ्रुचोऽन्तरो यं वचगुर्ण वेद वच्तु वचुः शरीरं यश्श्रुचरनन्तरो यमपयलेष त आत्माम्तर्योंम्यसृतः ॥ १८॥
यः श्रोत्रे तिष्ठन्श्रोत्रादन्तरो यः श्रोत्रं न वेद यस्य श्रोत्रं शरीरं यः श्रोत्रमन्तरो यमपयलेष त आत्माम्तर्योंम्यसृतः ॥ १९ ॥
यो मनसि तिष्ठन्मनसोऽन्तरो यं मनो न वेद यस्य मनः शरीरं यो मनोऽन्तरो यमपयलेष त आत्माम्तर्योंम्यसृतः ॥ २० ॥
यस्वचि तिष्ठस्वचोऽन्तरो यं स्वचू न वेद यस्य स्वचू शरीरं यस्वचचमनन्तरो यमपयलेष त आत्माम्तर्योंम्यसृतः ॥ २१ ॥
यो विश्ञाने तिष्ठन्बिज्ञानादन्तरो यं विश्ञानं न वेद यस्य विश्ञानं शरीरं यो विश्ञानमन्तरो यमपयलेष त आत्माम्तर्योंम्यसृतः ॥ २२ ॥
यो रेतसि तिष्ठन् रेतसोऽन्तरो यं रेतो न वेद यस्य रेतः शरीरं यो रेतोऽन्तरो यमपयलेष त आत्माम्तर्योंम्यसृतोदित्सो ऋष्टाड्भुतः श्रोत्राड्मतोमत्ता-विक्षातो विशाता नाम्योऽतोडस्ति दृष्टा नाम्योऽतोडस्ति श्रोता नाम्योऽतोडस्ति मन्ता नाम्योऽतोडस्ति विशातैच त आत्माम्तर्योंम्यसृतोदित्सोदर्तं ततो होड्आलक आरणी-रपरराम ॥ २३ ॥
इति तससं ब्राह्मणसू ॥ ० ॥
अथ ह वाचक्रनुवाच ब्राह्मणा भगवन्तो हन्ताहमिं हं प्रषौ प्रक्ष्यामि तौ चेन्त्से वस्वति न वै जातु शुष्मा-कसिमं कश्रिदग्रोपं जेतेति पृष्टो गार्गीति ॥ ९ ॥
सा होवाचाहं वै स्वा पाझ्वकल्प यथा पार्श्वो वा वैदेहो
Page 206
बृहदारण्यकोपनिषत् ॥ १० ॥
१९१
बौधपुत्र उज्जयं घनुरधिज्यं कृत्वा द्वौ बाणवन्नौ सपत्नतिम्याधिनौ हस्से कृत्स्नोपोसिद्धदेवमेवाहं स्वा द्वास्यां प्रभाभ्यामुपोदस्थां तौ मे मूर्धिति पृष्ठे गागींनिति ॥ २ ॥
सा होवाच यत्पूर्वं याज्ञवल्क्य दिवो यदवाक् पृथिव्या यदन्तरा धावापृथिवी इमे यन्रूतं च भवच भविष्यच्सेत्याचक्षते कमिष्य॑स्तदोतं च प्रोते चेतिति ॥ ३ ॥ स होवाच यत्पूर्वं गार्गि दिवो यदवाक् पृथिष्या यदन्तरा धावापृथिवी इमे यन्रूतं च भवच भविष्यच्सेत्याचक्षत आकाशे तदोतं च प्रोते चेतिति ॥ ४ ॥ स होवाच नमसेऽस्तु
याज्ञवल्क्य यो म एतं ध्यवोचोऽपरसै धारयसेति पृच्छ गागींनिति ॥ ५ ॥ सा होवाच यत्पूर्वं याज्ञवल्क्य दिवो यदवाक् पृथिष्या यदन्तरा धावापृथिवी इमे यन्रूतं च भवच भविष्यच्सेत्याचक्षते कमिष्य॑स्तदोतं च प्रोते चेतिति ॥ ६ ॥ स होवाच यत्पूर्वं गार्गि दिवो यदवाक् पृथिष्या यदन्तरा धावापृथिवी इमे यन्रूतं च भवच भविष्यच्सेत्याचक्षत आकाश एव तदोतं च प्रोते चेतिति कमिष्य॑ल्वाकाश ओतश्च प्रोतमेति ॥ ७ ॥ स होवाचैतद्रे
तदक्षरं गार्गि ब्राह्मणा अभिवदन्त्यस्थूणमण्वहस्रदर्घमलोहितमच्छायमतमोऽवायनाकाशमसङ्क्रमरमगन्धमचक्षुष्कमभोत्रमवागमनोऽतेjasकमप्राणमसुख-ममात्रमनन्तरबाह्यं न तद्भाति किंचन न तद्भाति कम्रन ॥ ८ ॥ एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि सूर्य्य-
Page 207
चन्द्र्रमसौ विश्वृतौ तिष्ठत एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि धावापृथिव्यौ विधृते तिष्ठत एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासनेऽकाशे दिशश्चान्तराश्चान्यर्धेमासा मासा ऋतवः संवत्सरा इति विधृतास्तिष्ठन्येतस्य वा अक्षरस्य प्रशासनेऽन्तेम्ब्यः पवतेम्भ्यः प्रतिच्योदन्या यां यो दिशमनु तस्य वा अक्षरस्य प्रशासनेऽगार्गि ददतो मनुष्याः प्रशशंसन्ति यजमानं देवा दर्वी पितरोडन्वायत्ता: ॥९॥
यो वा एतदक्षरं गार्ग्यविदित्वास्माल्लोकात् जुहोति यजते तपस्तप्यते बहूनि वर्षसहस्राण्यन्तवदेवास्य तद्वति यो वा एतदक्षरं गार्ग्यविदित्वास्माल्लोकात्कामैति स कृपणोडथ य एतदक्षरं गार्ग्येऽविद्वान्मुञ्चत्यश्रुमतं मन्त्रविहीनन्तं विशातृ नान्यदतोऽक्षि दृष्टं नान्यदतोऽक्षि श्रोत्रं नान्यदतोऽक्षि मन्त्रं नान्यदतोऽक्षि विजानात्रमितो ह्येव श्रोत्रं नान्यदतोऽक्षि मन्त्रं नान्यदतोऽक्षि विजानात्रमितो ह्येव
गार्ग्योऽकाश ओतश्च प्रोतमेति ॥ १ १॥ सा होवाच गार्गि ब्राह्मणा भगवन्तस्तदेव मुह्येयं यदक्षरमस्मकारेण मुष्येक्षं न बै जातु युष्माकामिमं क्रिश्चिद्रोहं जेतेति ततो ह वाचक्रष्युपरराम ॥ १ २ ॥ इति अष्टमं ब्राह्मणम् ॥ ८ ॥
अथ हैनं विदग्धः शाकल्यः पप्रच्छ कति देवा याज्ञवल्क्येति स हैतयैव निविदा प्रतिपेदे यावन्तो वैश्वदेवस्य
Page 208
॥गृहदारण्यकोपनिषद्॥ १० ॥
निविदियुप्सन्ने न्वपृच्छ श्री प सता न्वपृच्छ श्री प सहृदये-
लोमिति होवाच कतश्चेद् देवा याज्ञवल्क्येति न्वपृच्छादि-
लोमिति होवाच कतश्चेद् देवा याज्ञवल्क्येति परिलोमिति
होवाच कतश्चेद् देवा याज्ञवल्क्येति न्वय न्वेलोमिति
होवाच कतश्चेद् देवा याज्ञवल्क्येति द्वाविलोमिति होवाच
कतश्चेद् देवा याज्ञवल्क्येति सन्ध्यर्प इत्योमिति होवाच
कतश्चेति ते न्वयज्ञ श्री च सता न्वयज्ञ श्री च सहृदयेतिं ॥ ३ ॥ स होवाच
महिमान एवैषामेतै न्वपृच्छाद्देवा इति कतमे
ते न्वपृच्छादित्याहो वसव एकादश रुद्रा द्वादशादि-
त्यास्क एकत्रिंशदिन्द्रैव प्रजापतिरिति न्वपृच्छादिति
॥३२॥ कतमे वसव इत्युपविश्र प्राणो च वायुराम्नारिकं
वादित्यम्यौश्र चन्द्रमा चक्रमाश्र नक्षत्राणि वैते वसव पतेऽडु
हीदं वसु सर्वं हितमिति तस्माद्वसु ॥ ३ ॥
कतमे रुद्रा इति द्शरोमे पुष्टे प्राणा आत्मैकादशस्ते यदा-
स्कर्तीराम्मर्स्यादुरुक्कामन्था रोदयन्ति तद्रोदयन्ति
तत्कारुद्रा इति ॥ ४ ॥ कतम आदित्या इति द्वादश वै
मासाः संवत्सरस्यैत आदित्या पुढे हीदं सर्वमाददाना
यन्ति ते ऽदितिरिति सर्वमाददाना यन्ति तस्मादादित्या
इति ॥ ५ ॥ कतम इन्द्रः कतमः प्रजापतिरिति स्तनयि-
तुरेवेद्रो यज्ञः प्रजापतिरिति कतमः स्तनयित्नुरिति
कतमो वज्र इति पत्थाव इति ॥ ६ ॥ कतमे वधि-
Page 209
स्वमिश्रं पृथिवी च वायुमान्तरिक्षं वादिसमग्रं पौवैते षडते हीदंक सर्वंक वदति ॥ ७ ॥
कतमे ते ब्रह्मो देवाइतीम एव ब्रह्मो लोका एपु हीमे सर्वे देवाइति क्रतकौ तौ द्वौ देवाविल्सकां चैष प्राणब्रेति कतमोडध्यर्धंक इति योजंक पवत इति ॥ ८ ॥
कथमध्यर्धंक इति यद्विसर्गादिकंक सर्वमध्यात्मोक्तेनाज्यर्धंक इति क्रतम एको देव इति प्राण इति स ऋषि तद्वि-ल्याचक्षते ॥ ९ ॥
पृथिल्येव यस्यायतनममित्रिकोंको मनोजयोतिर्यों वै तं पुरुपं विधास्सर्वस्वास्मन्: परायणंक स वै वेदिता स्वाधायवद्य वेद वा अहंक तं पुरुषंक सर्वस्वास्मन्: परायणं यमास्थ य पवायंक शरीर: पुरुष: स एष वदैव शाकस्य तस्य का देवतेति ख्यृतमिति होकंच ॥ १० ॥
काम एव यस्यायतनंक हृदयं लोको मवो ज्योतिर्यों वै तं पुरुपं विचास्सर्वस्वास्मन्: परायणंक स वै वेदिता स्वाधायवद्य वेद वा अहंक तं पुरुषंक सर्वस्वास्मन्: परायणं यमास्थ य पवायंक काममय: पुरुष: स एष वदैव शाकस्य तस्य का देवतेति क्षिप्त इति होकंञ ॥ ११ ॥
रूपाण्येव यस्यायतनंक नमुर्लोंको मनो ज्योतिर्यों वै तं पुरुपं विचास्सर्वस्वास्मन्: परायणंक स वै वेदिता स्वाधायवद्य वेद वा अहंक तं पुरुषंक सर्वस्वास्मन्: परायणं यमास्थ य पवासावादिलें पुरुष: स एष वदैव शाकस्य तस्य का देवतेति सत्त्वमिति होकंञ ॥
Page 210
॥ १२ ॥ आकाश एव वस्तायतनं श्रोत्रं लोको मनो ज्योतिर्यों वै तं पुरुषं विधास्सर्वस्वास्मन्: परायणं स वै वेदिता स्वाधिष्ठवक्म्य वेद वा आहं तं पुरुषं सर्व-
स्वास्मन्: परायणं यमास्य य एवायं श्रोत्र: प्रतिष्ठित: पुरुष: स एष वदैव शाकस्म तत्व का देवतेति दिश इति होवाच ॥ १३ ॥ तम एष वस्तायतनं हृदयं लोको मनो ज्योतिर्यों वै तं पुरुषं विधास्सर्वस्वास्मन्: परायणं स वै वेदिता स्वाधिष्ठवक्म्य वेद वा आहं तं पुरुषं सर्वस्वा-
स्मन्: परायणं यमास्य य एवायं छायामव: पुरुष: स एष वदैव शाकस्म तत्व का देवतेतिमुरुरिति होवाच ॥ १४ ॥ रूपाण्येव वस्तायतनं चक्षुर्लोको मनो ज्योतिर्यों वै तं पुरुषं विधास्सर्वस्वास्मन्: परायणं स वै वेदिता स्वाधिष्ठवक्म्य वेद वा आहं तं पुरुषं सर्वस्वा-
स्मन्: परायणं यमास्य य एवायमादर्शो पुरुष: स एष वदैव शाकस्म तत्व का देवतेतिसुरुरिति होवाच ॥१५॥ आप एव वस्तायतनं हृदयं लोको मनो ज्योतिर्यों वै तं पुरुषं विधास्सर्वस्वास्मन्: परायणं स वै वेदिता स्वाधि-
ष्ठवक्म्य वेद वा आहं तं पुरुषं सर्वस्वास्मन्: परायणं यमास्य य एवायमप्सु पुरुष: स एष वदैव रेत पुव वस्तायतनं हृदयं लोको मनो ज्योतिर्यों वै तं पुरुषं विधास्सर्वस्वास्मन्: परायणं स वै वेदिता स्वाधा-
Page 211
१५६
अष्टावक्रगितापनिषत्सु
शावकल्यं वेद वा अहं तं पुरुषः सर्वस्यास्मनः परायणं यत्सास्थ य एवायं पुत्रमचः पुरुषः स पुष वदेव साक्ष्य तस्य का देवतेति प्रजापतिरिति होवाच ॥ १७ ॥ साक्षि
स्येति होवाच याज्ञवल्क्यस्वाङ् स्विदमे प्राज्ञाना भाझारावक्ष्यणमकृता इति ॥ १८ ॥ याज्ञवल्क्येने
होवाच शाकल्यो यदिदं कुसुमप्रालालां प्राज्ञानाज्जगदिदं किं ग्राह्म विद्याज्जानिति शाको वेद सदेवाः सप्रतिष्ठा इति यदिद्घो वेद सदेवाः सप्रतिष्ठाः ॥ १९ ॥ किंदेवतोऽस्यां
प्राझ्यां दिश्यसीद्यादिश्यदेवत इति स आदित्यः ककिन्द्रु प्रतिच्छित इति चक्षुषीति ककिन्द्रु चक्षुः प्रतिच्छितमिति रूपेधिति चक्षुषा हि रूपाणि पश्यति ककिन्द्रु रूपाणि
प्रतिच्छितानीति हृदय इति होवाच हृदयेन हि रूपाणि जानाति हृदये ऽदेव रूपाणि प्रतिच्छितानी भवन्तीषेवमे-
वैतद्याज्ञवल्क्यम् ॥ २० ॥ किंदेवतोऽस्यां दक्शिणाया
दिश्यसीदिति यमदेवत इति स यमः ककिन्द्रु प्रतिच्छित
इति यज्ञ इति ककिन्द्रु यज्ञः प्रतिच्छित इति दक्शिणा-
मिति ककिन्द्रु दक्शिणा प्रतिच्छितेति श्रद्धायामिति यद्
देव श्रद्दत्तेऽथ दक्शिणां ददातीति श्रद्धायाङ् द्वेव
दक्शिणा प्रतिच्छितेति
ककिन्द्रु श्रद्धा प्रतिच्छितेति
हृदय इति होवाच
हृदयेन हि श्रद्दां जानाति
हृदये ऽदेव श्रद्धा प्रतिच्छिता भवन्तीषेवमैवैतद्याज्ञवल्क्य
॥ २१ ॥ किंदेवतोऽस्यां प्रतीच्यां दिश्यसीदिति वरुणदेवत
Page 212
हृदयार्ध्यकोपनिषत् ॥ १० ॥
इति स वरुणः कक्षिन् प्रति ष्ठित इति निस्सति कक्षिक वापः प्रति ष्ठिता इति रेतसीति कक्षिकु रेतः प्रतिष्ठितमिति इदं हृति तस्मादपि प्रतिरूपं जातमाहुहृदयादिव रस्सो हृदयादिव निर्मित हृति हृदये षेव रेतः प्रतिष्ठितं भव-
तीथेवमेवैतद्याथास्वस्न ॥ २२ ॥ किंदेवतोडस्यामुदीश्यां दिश्यसीति सोमदेवत इति स रेतः सोमः कक्षिन् प्रतिष्ठित हृति दीक्षामिति कक्षिकु दीक्षा प्रतिष्ठितेतिसत् इति तस्मादपि दीक्षितमाहुः सयं चदेति सध्ये षेव दीक्षा प्रतिष्ठितेतिकक्षिकु ससं प्रतिष्ठितमिति हृदय हृति होवाच हृदयेन हि ससं जानाति हृदये षेव सयं प्रति-
हितं अवतीथेवमेवैतद्याथास्वस्न ॥ २३ ॥ किंदेवतोडस्यां देवत इति सोडस्रिः कक्षिन्प्रतिष्ठित हृति वाचीति कक्षिकु वाक् प्रतिष्ठितेतिहृदय हृति कक्षिकु हृदयं प्रतिष्ठितमिति ॥ २४ ॥ आहचिकेति होवाच राजकुल्यो यत्नैतद्ग्रन्थामसमन्यासै रुष्टेत-
द्यम्यन्राकत्स्वाज्कुआनो वैदगुपवंचार्कसि वैदक्रिमभीर-
मिति ॥ २५ ॥ कक्षिकु स्वं वाचा च प्रतिष्ठितौ स्य इति प्राण इति कक्षिकु प्राणः प्रतिष्ठित इत्युपान इति कक्षिन्न्यपानः प्रतिष्ठित इति घ्यान इति कक्षिकु ध्यानः प्रतिष्ठित इत्युदान इति कक्षिक्रुदानः प्रतिष्ठित इति समान इति स पुष नितिनेवालमाडग्रुओ नहि गृह्यते ड-
रीर्यों नहि शीवंतेऽसक्खो नहि सज्यते डसितो न व्यथते
Page 213
न रिष्यतेतान्यष्टावापतनान्यष्टौ लोका अष्टौ देवा अष्टौ पुरुषा: स यत्पुरुषमावृणुयाद्वष्टौ प्रसुप्तिप्रायाक्रामंतं त्वोपनिषदं पुरुषं पृच्छामि तं चेनं न विवक्ष्यसि मूर्खा ते विपत्तिव्यतीति तर्हि न मेने शाकस्यस्तत् ह मूर्खो विपापतापि हास्य परिमोषिणो:स्थीन्यपजहुरन्मनस्म्यमान:
॥ ३६ ॥ अथ होवाच माणवको भगवन्तो यो वः कामयते स मा पृच्छतु सर्वे वा मा पृच्छत यो व: कामयते तं व: पृच्छामि समोंऽव्वा व: पृच्छामीति ते ह माणवका न ददृशु: ॥ ३७ ॥ तान् हेतेः श्लोकेः: पप्रच्छ ॥ यथा वृक्षो वनस्पतिस्थयैव पुष्टोऽप्सुग्रुचा ॥ तथा कोमानी पणोऽनि स्वगस्योपपाटिका बहिः: ॥ स्वच एवास्य रसिरं प्रस्यन्दीवचच उत्पुट: ॥ तस्माच्चदा तृणादपैति रसोऽप्स्वादिवाहतात् ॥ मा'क्षसामनस्य शकारणि किनाड* जाव तत्स्थरसं ॥ अस्थीनियम्तरतो रावणि मज्जा मज्नोपमा हुता ॥
बदबुद्रो हक्णो रोहति मज्जातवत: पुना ॥ मर्त्यं: किल्म-स्युना वृक्ण: कस्मान्मूलात्परोहति ॥ रेतस इति मातृ-वत जीवतसाम्रजायतेः ॥ धानाराहर इव वै वृक्षोऽपसा प्रेत्यैसंभव: ॥ यत्समूलमाइहरेद्युर्य्यसं न पुनराभवेप् ॥ मर्त्यं: स्विन्न्मूयुना वृक्ण: कस्मान्मूलात्परोहति ॥ जात पच न जायते कोम्वेनं जनयेष्पुन: ॥ विज्ञानमानन्दं मझ रासिदं तु: परावरं तिष्ठमानस्तहिद इति ॥२८॥ इति तृतीयोऽध्याय: ॥ ३ ॥
Page 214
चतुर्योंडध्यायः ।
जनको ह वैदेह आसां चक्रे ह याज्ञवल्क्य आव्राज तं* होवाच याज्ञवल्क्य किमर्थमचारीः पशूननिश्चिच्छ-
ष्णवन्तानित्युभयमेव सन्नाडिति होवाच ॥ १ ॥ यस्ते कश्मिद्रवोत्तमं* शृणवामेमे यब्रवीन्मे जिज्ञासा शैलिनिर्वांगवै ब्रूते न यथा मतिमान्पलुमानिचार्यवामूयास्तथा तच्छे-
लिनिर्मवीद्वांगवै शुश्रुवदंतं हि किं* स्यादित्वबीतु ते तस्यायतनं प्रतिष्ठां न मेsग्रवीदित्येकपाद्वा पतत्सन्नाडिति स वैनो मृधि याज्ञवल्क्य । वागेवायतन-
माकाशः प्रतिष्ठा प्रज्ञेयेनदुपासीत का प्रज्ञाता याज्ञवल्क्य वागेव सन्नाडिति होवाच वाचा वै सन्नाडीवन्तः प्रज्ञायते
रवेदो ऋग्वेदः सामवेदोऽथर्वांकिरस इतिहासः पुराणं विद्या उपनिषदः श्लोका: सूत्राण्यनुव्याख्यानानि व्याख्या-
निष्ठ* हुतमाशितं पायितं च लोकः परलोकः सर्वांणि च भूतानि वाचैव सन्नाडिते वाग्वै
सन्नाड परमं ब्रह्म नैनं वाजहाति सर्वाण्येनं भूतान्यभि-
श्रन्ति देवो भूत्वा देवानुपैति य एवं विद्वान्दुपास्ते
हस्सृषभ* सहलं ददामीति होवाच जनको वैदेहः स तेऽति ॥ २ ॥ यदेव ते कश्मिद्रवीतच्छृणवामेमे यब्रवीन्मे जिज्ञासा
शैलिनिर्वांगवै ब्रूते न यथा मतिमान्पलुमानिचार्यवामूयास्तथा तच्छे-
लिनिर्मवीद्वांगवै शुश्रुवदंतं हि किं* स्यादिति
Page 215
२००
भट्टाविनाश्युपनिषत्सु
मानाचार्यवान्मूयास्तथा तच्छोकोन्मादनोन्मादवीप्राणो वै मझेल्म्राणतो हि किं स्यादिस्यम्रवीपु ते तस्यायतनं प्रतिष्ठां न मेऽद्रवीदित्येकपाद्रा पतत्स्न्रावस्थिति त वै नो मूर्धि याज्ञवल्क्य प्राण एवायतनमाकाशः प्रतिष्ठा म्रिय-म्रियेनहुपासीत का त्रिवता याज्ञवल्क्य प्राण एव सज्ञा-स्थिति होवाच प्राणस्य वै सन्नाद्रात् कामायायास्यं याज्ञ-स्यप्रतिगुह्यस्य प्रतिगृहालापि तत्र वधाशङ्कं भवति यां दिशमेति प्राणस्यैव सन्नाद्रात् कामाय प्राणो वै सन्नाद्रात् परमं ब्रह्म नैनं प्राणो जहाति सर्वाण्येनं भूतान्यभिक्षरन्ति देवो भूत्वा देवान्प्रयेतिं य एवं विद्वानेतदुपासते हसृषभꣳ सहस्तं ददामीति होवाच जनको वैदेहः स होवाच याज्ञवल्क्यः पिता मेऽमन्यत नानुशिष्य हरेति ॥ ३ ॥ यदेव ते कश्चिद्रम्रवीतच्छ-णवामेत्यब्रवीदीनमे वडङ्कुशाणांश्रृङ्खुवैं प्रक्षेति यथा मालूमाम्निपतमानाचार्यवान्मूयास्तथा तद्राश्रोन्मादवीप्राणवैं प्रक्षेत्य-पश्यतो हि किं स्यादिस्यम्रवीपु ते तस्यायतनं प्रतिष्ठां न मेऽद्रवीदित्येकपाद्रा पतत्स्न्रावस्थिति स वै नो मूर्धि याज्ञवल्क्य चक्षुरेवायतनमाकाशः प्रतिष्ठा सत्यमित्येनदु-पासीत का सत्यता याज्ञवल्क्य चक्षुरेव सन्नाद्रिति होवाच चक्षुषा वै सन्नाद्रात् परवन्न्तमाहुरद्राक्षीरिति स आद्रात्क्षमिति तस्सयं भवति वधुवैं सन्नाद्रात् परमं ब्रह्म नैनं म्रखुजंद्धाति सर्वाण्येनं भूतान्यभिक्षरन्ति देवो भूत्वा
Page 216
देवानप्नेतिं य एवं विद्वानेतदुपासते हस्त्यृषभꣳ* सहत्नं वतामिति होवाच जनको वैदेहः स होवाच याज्ञवल्क्यः पिता मेड़मत्त नानुशिष्य हरतेति ॥ ४ ॥
यदेव ते कश्मिद्रꣳवीतप्चृणवामेत्यग्रवीने तस्मिन्नेव गर्दभीविपीतो भारद्वाजः श्रोत्रं वै ब्रवीति यथा मातृमान्पितृमानाचार्यवामूया-तथा तज्जाबालोदब्रवीदन्नो वै ब्रह्मेत्यमनसो हि किं स्वादित्यमवीतु ते तस्यायतनं प्रतिष्ठा न मेड़ब्रवी-दित्येकपाद्वा एतत्स्न्राडिति स वै नो बूढि याज्ञवल्क्य श्रोत्रमेवायतनमाकाशः प्रतिष्ठान्त इत्येनदुपासीत काम-नमतां याज्ञवल्क्य दिशं एव सत्न्राडिति होवाच तस्याद्देव सत्न्राडपि यां कों च दिशं गच्छति नैवास्या अन्त गच्छत्यनमत्त हि विशो दिशो वै सत्न्राट् श्रोत्रꣳ* श्रोत्रं वै सत्न्राद परमं ब्रह्म मैत्रꣳ* श्रोत्रं जहाति सर्वा-
प्नेनं मृत्योऽभिक्षरन्ति देवो भूत्वा देवानप्नयति य एवं विद्वानेतदुपासते हस्त्यृषभꣳ* सहत्नं वतामिति होवाच जनको वैदेहः स होवाच याज्ञवल्क्यः पिता मेड़मत्त नानुशिष्य हरतेति ॥ ५ ॥
यदेव ते कश्मिद्रꣳवीतप्चृणवामेत्यग्रवीने सत्यकामो जाबालो मनो वै ब्रवीति यथा मातृमान्पितृमानाचार्यवामूया-तथा तज्जाबालोदब्रवीदन्नो वै ब्रह्मेत्यमनसो हि किं स्वादित्यमवीतु ते तस्यायतनं प्रतिष्ठा न मेड़ब्रवोदीत्पे-काद्वा एतत्स्न्राडिति स वै नो बूढि याज्ञवल्क्य मन
Page 217
एवायतनमाकाशः प्रतिष्ठास्सननन्द इत्येनहुपासीत का आनन्दवता याज्ञवल्क्य मन एव सन्नादिति होवाच मनसा वै सन्नाद्रियते तस्यां प्रतिरुपः पुत्रो जायते स आनन्दो मनो वै सन्नाद्रं परमं ब्रह्म नैनं मनो जहाति सर्वाण्येनं भूतान्यभिक्षरन्ति देवो भूत्वा देवानेत्य य एवं विद्वानेतदुपास्ते हस्तपृष्ठे* सहत्नं तुदामीति होवाच जनको वैदेहः स होवाच याज्ञवल्क्यः पिता मेsमन्यत नानुशिष्य्य हरेतेति ॥ ६ ॥ यदेव ते कश्मिदनवीतचक्रुणवामेव्यावीमे विदद्र्षः शाकस्यो हृदयं वै श्रोत्रेति यथा मालाम्पितृटुमानाचायंवान्मूयाततथा तच्छाकल्योदववीतदयं वै श्रोत्रेहदयस्य हि किं स्वादित्यमववीतु ते तथापतनं प्रतिदिशां न मेsपपीलो-
कपाद्धा एतस्सन्नादिति स वै नो मृधि याज्ञवल्क्य हृदय-मेवायतनमाकाशः प्रतिष्ठा स्थितिरितिेनहुपासीत का स्थितता याज्ञवल्क्य हृदयमेव सन्नादिति होवाच हृदयं वै सन्नाद सर्वेषां भूतानामायतनं* हृदयं वै सन्नाद सर्वेषां भूतानां प्रतिष्ठा हृदयेव सन्नाद सर्वाणि भूतानि प्रतिष्ठितानि भवन्ति हृदयं वै सन्नाद्रं परमं ब्रह्म नैनं* हृदयं जहाति सर्वाण्येनं भूतान्यभिक्षरन्ति देवो भूत्वा देवानेत्य य एवं विद्वानेतदुपास्ते हस्तपृष्ठे* सहत्नं तुदामीति होवाच जनको वैदेहः स होवाच याज्ञवल्क्यः पिता मेsमन्यत नानुशिष्य्य हरेतेति
Page 218
॥ ७ ॥ इति बृहदारण्यकके चतुर्थे प्रथमं ब्राह्मणम् ॥ ९ ॥
जनको ह वैदेहः कूर्चानुत्सृप्यसंपुबाव च नमस्कृत्य याज्ञवल्क्यायनु माशाधीतिं स होवाच यथा वै सज्ञातम्-
हान्तमहंवाजिमेष्यन् रथं वा नावं वा समाददीतैवमेवै-
तामिरुपनिषन्मि: समाहितात्माऽऽत्मयेऽपि बृहदारक आख्य:
सज्ञीतवेद उक्तोपनिष्क इतो विमश्यमानः क गमि-
स्पसीति नाहं तज्जगवम्भेद यत्र गमिष्यामीत्यय ह वै तेऽहं
तद्रक्ष्यामि यत्र. गमिष्यसीति तत्रीतु भगवामिति ॥ ९ ॥
इत्यो ह वै नामैष योडयं दधिणेडक्षिगुरुपरसं वा पत-
मिन्द्र* सम्भाविन्म इत्याचक्षते परोक्षेणैव परोक्षप्रिया
इव हि देवाः: प्रत्यक्षद्विषः ॥ २ ॥. अथैतद्नामैडक्षिणि
पुंवत्कुपमेष्यास पती विराट् तयोरेप सड़्खावयो य
पुषोऽन्तर्हृदय आकाशोऽन्तरैतयोरेतद्य य पुषोऽन्तर्हृदये
कोहितपिङ्गलोऽन्तरैतयोरेतस्याबर्ण यदेतदहृदयं जालक-
मिवाजैनचोरेपा. सृत्ति: संचारणं यैषा हृदयाकूज्वा नाडी-
जरति यथा केशा: सहकृथा मिथः पुष्कलैता हिता नाम
नाड्योऽन्तर्हृदये प्रतिष्ठिता आचक्ष्येव तामिवो पतदाक्ष-
वदाज्यति तज्जादेश प्रतिविविकाहारतर इवैव भवत्यसा-
च्छरीरेऽऽत्मन्: ॥ ३ ॥. तस्य प्राची दिक् प्राणः प्राणा
दक्षिणा दिग्दक्षिणे प्राणा: प्रतीची दिक् प्रतिष्ठः प्राणा
उदीची दिगुदङ् प्राणा: अवाची दिगावाञ्ची
, दिगावाञ्च: प्राणा: सर्वा दिशः सर्वे प्राणा:. स एष नेति
Page 219
नेत्रेसमाडगुप्तो नहि गृप्यतेडक्षीरो नहि सीर्यातेडस्को न हि सज्यते डसितो न स्पयते न रिष्यतेऽभयं वै जनक प्रासोडसीति होवाच याज्ञवल्क्यः स होवाच जनको वैदे-होद्भयं स्वागच्छताऽऽत्मवत्क्रिय यो नो भगवोऽभयं वेदवसे वमले डसिवं विदेहा अभयमहणक्खि ॥ ३ ॥ इति चतुर्थे
ऋतिपं ज्ञाणणं ॥ २ ॥
जनकः ह वैदेहः याज्ञवल्क्यो जगाम स ऐनं न वदित्वा इत्थं ह बजनककम्मं वैदेहो याज्ञवल्क्यश्रासिहोभे समुद्दाते तस्सै ह याज्ञवल्क्यो वरं ददौ स ह कामप्रधमेव वमे तं हाइस्से वदौ तं ह स्माहेदेव पूर्वं पमस्स्क ॥ ९ ॥ याज्ञवल्क्य किं ज्योतिरयं पुरष इति आदित्यज्योति:स अप्राधिति होवाचादित्सैनैवां ज्योतिषाले पक्स्यते कर्मं कुस्ते विपल्येतीलेयवमेऽवेतपाज्ञवल्क्य ॥२॥ क्किआमित आ-दिते याज्ञवल्क्य किं ज्योतिरेवां पुरष इति चन्द्रमस एवाऽति ज्योतिरंवतिति चन्द्रमस्सैवां ज्योतिषाले पक्स्यते कर्मं कुस्ते विपल्येतीलेयवमेऽवेतपाज्ञवल्क्य ॥३॥ अस्सुमित आदिस्से याज्ञवल्क्यं चन्द्रमस्खमिते किं ज्योतिरेवां पुरष इति ज्योतिरेवास्याऽभिनैवाचं ज्योतिषाले
पक्स्यते कर्मं कुस्ते विपल्येतीलेयवमेऽवेतपाज्ञवल्क्य अस्सुमित आदिस्से याज्ञवल्क्य पनड्रमस्खमिते काम्स्से-अग्रौ किं ज्योतिरेवां पुरष इति वागेवाल उ्योकिर्मं-तीति वाचैवायं ज्योतिषाले पक्स्यते कर्मं कुस्ते. विप-
Page 220
श्रीहद्ारण्यकोपनिषत् ॥ १० ॥
उयेभिर् तसदैव सन्नादपि यत्र स्वः पाणिर् विनिद्रां-
वते ड्य मन् नागुजर्कस्युपैव तत्र न्वेतिये द्वेमैवतदाज-
वकक्य ॥ ५ ॥ अत्यन्तम् आदित्ये वाजवस्त्य चन्द्र्रम-
सकामिते शान्तेऽपि शान्ताश्चां वाधि किज्ज्योतिरेवार्पं
पुरुष इत्यास्मैवास्य ज्योतिरित्यात्मगैवास्य ज्योति-
वासो पक्यनते कर्म कुर्वते विप्रप्येति ॥ ६ ॥ कतस्मि-
आद्मेति योडयं विश्नानमयः प्राणेषु इध्यन्तज्योति:
पुरुषः स समाना: सजुमौ कोकाकुसुसंहरति ध्यायतீश्
डेकाग्रतां स हि स्वो मूचेमं लोकमतिकामति स्वप्नो
इपाणि ॥ ७ ॥ स वा अयं पुरुषो जायमानः शरीरतमि-
संपद्यमानः पाप्मभिः सङ्सृज्यते स उत्कामन् क्रिय-
राणः पाप्मनो विजहाति ॥ ८ ॥ तस्य वा पुत्रस
पुत्रस्य द्वे एव स्थाने भवता इदं च परलोकस्थानं च
सन्ध्यं तृतीयं* स्वप्नस्थानं तसिन्सन्ध्ये सथावे तिष्ठेथे
इमे स्थाने पश्यतिदं च परलोकस्थानं च सथ यथा-
क्रमोडयं परलोकस्थाने भवति तमाक्रमसाक्रम्योभयानू
पाप्मन आनम्रादश्र पश्यति स यत्न प्रसवपिलस्य लोकस
सर्वांवतो मात्रामपादाय सयं विहृत्स ल्वयं निमांय
स्वेन भासा स्वेन ज्योतिषा प्रातःपियग्रायं पुरुषः स्सयं
ज्योतिर् भैवति ॥ ९ ॥ न तत्र रथा न रथयोगा न पन्थानो
भवन्त्यथ रथान् रथयोगान् पथः सृजते न तत्रानन्दा
मुदः प्रमुदो भवन्त्यभानन्दानन्ददुान् मुदः प्रमुदः सृजते
Page 221
न तत्र वेशास्ना: पुष्करिण्य: स्ववनस्यो भवन्त्यस्य वेशन्तान् पुष्करिणी: स्ववन्ती: सृजते स हि कर्ता ॥ १० ॥ तदेते श्लोका भवन्ति ॥ स्वमेन शरीरसम्प्रहत्यासुत: सुस्नानभिषाकसीति ॥ शुक्रमादाय पुनेरति स्थानष हिरण्मय: पुरुष एकहंस: ॥ ११ ॥ प्राणेन रक्षाकरं कुलायं बहिष्कुलायादमृताश्वरिस्था ॥ स ईयते-
उसृतो यत्र कामष हिरण्मय: पुरुष एकहंस: ॥ १२ ॥ स्वमान्त उच्छावचमीयमागो रुपाणि देव: कुशते बहूनि ॥ उतेव क्षेमि: सह मोदमानो जक्षदुतैवापि भयानि पश्यन् ॥ १३ ॥ भाराममस्य पश्यमिति न तं पश्यति कश्चनेति तज्ज्ञायतं बोधयेदित्याहुः ॥ दुर्मिंषज्यष हासै भवति जमेष न प्रतिपश्यतेऽथो सल्वादुरोगारितदेष एवास्यैष इति यानि शेव आद्रस्पश्याति तानि भुस इत्थ्रायं पुरुष: स्वयंज्योतिर्भवति सोऽहं भगवते सहर्षं वदाम्यत ऊर्ध्वं विमोक्षायैव गृहीति ॥ १४ ॥ स वा एष
एतसिन् संप्रसादे रत्वा चरिस्वा हृदैव पुण्यं च पापं च पुन: प्रतिन्यायं प्रतियोग्या अद्रवति स्वभावैव स यत्नत्र किंचिदपश्यतन्न्वागतत्तेन भवस्यसक्रो इथ्यं पुरुष इत्ये-वैतद्याश्ववल्क्य सोऽहं भगवते सहर्षं वदाम्यत ऊर्ध्वं विमोक्षायैव गृहीति ॥ १५ ॥ स वा एष एतसिन् रत्वा चरिस्वा हृदैव पुण्यं च पापं च पुन: प्रति
त्योग्या अद्रवति धुत्रान्तावैव स यत्नत्र किंचि-
Page 222
श्रीददारण्यकोपनिषदे ॥ १० ॥
२०७
स्पर्शयस्यनन्भागतस्लेन भवल्यसङ्को ययं पुरुष इयेनमेवै-
त्प्राज्ञवत्स्क्य सोऽङ्घं भगवतो सङ्कं ददाम्यत यद्यै-
विमोक्षायैव जूहीति ॥ १६ ॥ स वा एष पतङ्गसिञ्जुद्रा-
मते रत्ना परिस्पा डड्वैव पुङ्यं च पापं च पुनः
प्रतिन्थायं प्रतियोम्या ऋत्विग ऋत्विग समाम्नायैव ॥ १७ ॥
तदथा महामृत्य उमे कुलेऽनुसंरति पृथङ् छरीरं शैवसे-
वायं पुरुष एतामुभावन्तावजुंञ्चरति स्वभाम्तं च भुदान्तं च
व ॥ १८ ॥ तपयापिसिञ्चाकारो ह्येनो वा सुपर्णो वा
बिपरिपतय श्रान्तः सङ्कृत्य पङ्कौ सङ्ह्यमापैव भ्रियत
एवमेवायं पुरुष पतङ्गा भस्ताय भावति यत्र सुस्तो
न कञ्चन कामं कामयते न कञ्चन स्वप्नं पश्यति
॥ १९ ॥ ता वा असैता ह्रिता नाम नाड्यो यथा
केशः सहस्रधा मिथ्याल्लावताणिका तिष्ठन्ति शुङ्कस्य
नीडस्य पिङ्कलस्य हरितस्य कोहितस्य पूर्या अथ यत्रैनं
जम्परीय जिनन्तीश ह्स्तीव विच्छाययति गतेऽमिव ततः
यदेव आम्रग्रयं पश्यति तद्राविपया मन्यतेऽथ यत्र
देव ह्व राजेवाहमेवेदꣳ सवोङ्कीति मन्यते सोऽस्य
परमो लोकः ॥ २० ॥ तद्वा अशैतदतिच्छन्दा अपहत-
पाप्माडभय॑ रूपं तथथा म्रियया किया संपरिष्वक्को न
वाद्यां किंचन वेद नान्तरमेवमेवायं पुरुषः प्राङ्गेनास्मना
संपरिष्वक्को न वाद्यां किंचन वेद नान्तरं तद्वा असैतदास-
काममात्काममकाम॑काम॑ रूप॑ शोकान्तरम् ॥ २१ ॥
Page 223
अत्र पिताडपिता भवति माताडमाता छोकाडलोका देवा अदेवा वेदा अवेदा अत्र स्तेनोऽस्तेनो भवति ऋणहा-ऽऋणहा चाण्डालोऽचाण्डालः पौल्कसोऽपौल्कसः श्रमणोऽश्रमणस्तापसोऽतापसोनन्यागर्तं पुण्येनानन्यागर्तं पापेन तीर्यो हि तदा सर्वांल्लोकानहृदयस्य भवति ॥२२॥ यदै तत्र परयति प्रयन्नै तत्र परयति नहि ऋषतरंध्रैःपरिलोपो
विधते᳚डविनाशितस्वाभ्रु तु तद्व्रतीयंमस्ति ततोडन्यद्विभ्रभकं वस्पश्ययेद् ॥ २३ ॥ यदै तत्र जिम्रति जिम्रन्नै तत्र जिम्रति न हि ग्रासुग्रांते᳚रिपरिलोपो विधते᳚डविनाशितस्वाभ्रु तु तद्व्रतीयंमस्ति ततोडन्यद्विभ्रभकं यजिम्रेत् ॥ २४ ॥ यदै तत्र रस्यते रस्यन्नै तत्र रस्यते नहि रस्यते᳚रिपरिलोओपो विधते᳚डविनाशितस्वाभ्रु तु तद्व्रतीयंम-स्ति ततोडन्यद्विभ्रभकं यन्रसयेत् ॥ २५ ॥ यदै तत्र वदति
वदन्नै तत्र वदति न हि वदत्के᳚रिपरिलोओपो विचते᳚डविनाशितस्वाभ्रु तु तद्व्रतीयंमस्ति ततोडन्यद्विभ्रभकं यद्वदयेत् ॥ २६ ॥ यदै तत्र शृणोति शृण्वन्नै तत्र शृणोति न हि श्रोतुःश्रुते᳚रिपरिलोपो विधते᳚डविनाशितस्वाभ्रु तु तद्व्रतीयमस्ति ततोडन्यद्विभ्रभकं यश्शृणुयात् ॥ २७ ॥ यदै तत्र मनुते मन्वानो वै तत्र मनुते न हि मन्तुमन्ते᳚रिपरिलोओपो
विधते᳚डविनाशितस्वाभ्रु तु तद्व्रतीयंमस्ति ततोडन्यद्विभ्रभकं यनमन्वीत् ॥ २८ ॥ यदै तत्र सृजति सृजन्नै तत्र सृजति नहि सृष्टुः सृश्टे᳚रिपरिलोओपो सृश्टै᳚ तत्र सृज्यते नहि सृज्यः
Page 224
वृहदारण्यकोपनिषत्॥ १० ॥
विच्छतेऽविनाशित्वात् तु तद्वितीयमस्ति तत्तोऽन्यद्विभक्तं यत्स्थास्नुतेद ॥२९॥ यद्वै तन्न विजानाति विजानन्नै तन्न
विजानाति न हि विज्ञातुर्विज्ञातेर्विपरिलोपोविभातेऽविना-
शित्वात् तु तद्वितीयमस्ति तत्तोऽन्यद्विभक्तं यद्विजानीयात्
॥३०॥ यत्र वान्यदिव स्यात्तत्रान्योऽन्यत्पश्येदन्योऽन्यद्विजा-
नीयादन्योऽन्यद्वेदेदन्यस्य श्रुतादन्यस्य श्रुतेदन्योऽस-
म्यान्वेतिान्योऽस्य स्पर्शेदेवान्यस्येदं विजानीयात् ॥३१॥
सकृदेको वृद्वादद्वैतो भवत्येष ब्रह्मलोकः सत्रादिति
हैनमजुराक्तास याज्ञवल्क्य पप्राच्छ परमा गतिरेषा
परमा संपदेष परमो लोक एष परम आनन्दं
पुत्रस्नेवातनुदस्यान्येनि भूतानि मात्राङ्गुपजीवन्ति॥३२॥
स यो मनुष्याणां राढः समृद्धोऽभवत्न्येषामधिपतिः
सर्वैर्मोनुष्यकैश्वर्यैः संपन्नतमः स मनुष्याणां परम आन-
न्दोऽये शतं मनुष्याणामानन्दाः स एकः पितॄणां
जितलोकानामानन्दोऽये शतं पितॄणां जितलोकाना-
मानन्दाः स एको गन्धर्वव्लोक आनन्दोऽथ ये शतं गन्धर्व-
लोक आनन्दाः स एकः कर्मदेवानामानन्दो यो कर्मणा
देवत्वमभिसंपद्यतेऽथ ये शतं कर्मदेवानामानन्दाः स
एक आजानदेवानामानन्दो यक्ष श्रौत्रियोऽवृजिनोऽकाम-
हतोडथ ये शतमाजानदेवानामानन्दाः स एकः प्रजाप-
तिलोक आनन्दो यक्ष श्रौत्रियोऽवृजिनोऽकामहतोडथ
ये शतं प्रजापतिलोक भानन्दाः स एको ब्रह्मलोक
Page 225
आनन्दो यश्रो मोत्रियोऽकृत्रिमोऽकामहतोडथैच एवं परम्
आनन्द पुण महालोक: सक्तारडिति होवाच याज्ञवल्क्य:
सोऽहं भगवते सहस्रं ददाम्यत उध्वं विमोक्षायैव
गृहीत्वान्न ह याज्ञवल्क्यो विमुचांककार मेधावी राजा
सर्वेभ्यो मान्टेभ्य उदारौस्तोदिति ॥ ३३ ॥ स वा एवं
एतसिन्स्थामने रक्षा परित्ता हरेव पुण्यं च पापं च
पुन: प्रतिन्यारं प्रतियोऽन्या द्ववति बुद्धान्तरायैव ॥ ३४॥
तथथा 'न सुुसमाहिततुस्सर्जेध्यादेवमेवाप्यश्वारीर
भास्म प्राशेनास्मनान्वारूढसुत्सर्जेन्वाति यत्रैतदूष्योऽक्ष्वा-
सी भवति ॥ ३५ ॥ स यत्रायमणिमानं नयेतित जरया
वोपतपंतावाणिमानं निगच्छति यथाथान्रं वोहुम्बरं वा
पिप्पलं वा बन्धनात्प्रमुख्यात एचमेवायं पुरुष एम्योऽ-
केश्म्य: संप्रसूश्य पुन: प्रतिन्यारं प्रतियोम्मा द्ववति
प्राणायैव ॥ ३६ ॥ तथथा राजानमायान्तसुम्राः प्रयेनस:
सुतग्रामणयोऽद्रे: पानैरावसायै: प्रतिकूलपत्तोऽपमाल-
यमागच्छतीयेवं हैवंविद: सर्वाणी भूतानि प्रतिक-
लुप्यन्त हृदं ब्रह्मायातिदमागच्छतीति ॥ ३७ ॥ तथथा
राजानं प्रतियासन्तसुम्राः प्रयेनस: सुतग्रामण्योऽधिस-
मायन्थेवमेवमास्मानमन्विकाले सर्वे प्राणा अभिसमा-
यन्ति यत्रैतदूष्योऽक्ष्वासी अवति ॥ ३८ ॥ इति तृतीयं
ब्राह्मणम् ॥ ३ ॥
स यत्रायमार्माडवस्य जेत्त्वसंमोहमिव मेधथैनसेते
Page 226
ग्रृददारण्यकोपनिषत् ॥ १० ॥
२१३
प्राणा अभिसमावन्ति स एषोऽजोमान्नाः समस्वाद-
वानो हृदयमेवाम्यवक्कामति स यत्रैष पाङ्गुष्ठः पुंसः
परामृ पर्यवर्तते᳚डपज्जो भवति ॥ १ ॥ एकीभवति
न पश्यतीत्याहुरेकीभवति न जिघ्रतीत्याहुरेकीभवति न
रसयत ऋत्वाहुरेकीभवति न वदतीत्याहुरेकीभवति न
शृणोतीत्याहुरेकीभवति न म्रृशत इत्याहुरेकीभवति न
विजानातीत्याहुरेकृतस्य हेतस्य
हृदयस्याम्रं प्रधोतते तेन प्रधोतने᳚ष भास्मा निष्क्रामति
चक्षुषो वा मूर्ध्नो वाडन्येष्यो वा शरीरदेशेभ्य᳚स्मुस्क्रा᳚म-
न्तं प्राणोऽनू᳚क्कामति प्राणमनू᳚क्कामन्त᳚ꣳ सर्वे प्राणा
अनू᳚क्कामन्ति स᳚विज्ञानो भवति स विज्ञानमेवान्वव-
कामति तं विद्याकर्मणी समन्वारभते पूर्व᳚प्रज्ञा च ॥ २॥
तद्यथा ऋणजलायुका तृणस्यान्तं गत्वाडन्य᳚म्माक्रमममाक्रा᳚म-
म्यात्मानमुपस᳚ह᳚रत्येव᳚मेवाय᳚म्मे᳚द᳚ꣳ शरीरं निहत्याऽ-
वि᳚चां गमयित्वाड᳚मु᳚म्माक्रममाक्रम्यात्मानमुपस᳚ह᳚रति
॥ ३ ॥ तथथा पेष᳚स्कारी पेष᳚सो मात्रामुपादायान्य᳚कक᳚व-
त᳚रं क᳚ल्यान्तर᳚ꣳ रू᳚पं त᳚तुल एव᳚मे᳚वाय᳚म्मे᳚द᳚ꣳ शारी᳚रं
निहत्याडवि᳚चां गमयित्वाऽ᳚न्या᳚च᳚व᳚त᳚रं क᳚ल्यान्तर᳚ꣳ रू᳚पं
कुरुते पि᳚त्र्यं वा गान᳚ध᳚र्वं वा दे᳚वं वा प्राजापत्यं वा ब्रा᳚ह्मं
वा᳚डन्ये᳚षां वा ऋष᳚तानाम् ॥३॥ स वा ए᳚व᳚ममा᳚त्मा वि᳚ज्ञा-
नमयो मनोम᳚बः प्राणमय᳚श्र᳚द्ध᳚र्म᳚यः श्रो᳚त्रमयः पृथि᳚वी-
मय आपोमय आकाशमयस्तेजोमययो᳚डते᳚जोमयः
Page 227
काममवोधकाममचः कोधमयोऽकोधमचो धर्ममवोधधर्म्मं.
मयः सर्वमपतापदेतेदिदंयोडद्रोमच ऋति यथाकारि
वथाचारी तथा भवति साहुकारी साधुर्भेवति पापकारी
पापो भवति पुण्यः पुण्येन कमंगा भवति पापः पापेन॥
अथो लस्वाहुः कामस्य पवायं पुरु ऋति स यथाकामो
भवति तद्कृत्संभति यत्कृतं कुर्वन्ति कुलते यत्कर्म
कुलते तदुमिसंपयते ॥ ५ ॥ तदेव श्लोकोभवति ॥तदेव
सकः सह कमेणैति किं मंनो यत्र निष्कमस्य॥प्राप्याम्तं
कमणस्तस्य यत्किचेह करोत्यम् ॥ तत्साल्लोकालुनरेकस्यै
लोकाय कमंण हृति नुकामसमानोऽथाकामचमmano योऽ
कामो निष्काम भासकाम भासकामो न तस्य प्राणा
उल्कामन्ति ब्रह्मैव सन्म्र्राणीयते॥ ६॥तदेव श्लोको भवति॥
यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हृदि श्रिता:॥अथ मत्यो'
कुतो भवत्यत्र ब्रह्म समश्नुत ऋति ॥ यचथाऽहिनिर्ह-
यनी वल्मीके मृता प्रयस्यता शयीतैवमेवेदं शरीरं
शेतेऽथायमशरीरोऽमृतः प्राणो ब्रह्मैव तेज एव सोऽयं
भगवते सहर्ं वुदान्नीत हिोवाच जनको वैदेहः ॥ ७ ॥
तदेते श्लोका भवन्ति ॥ अनु: पन्या वितत: पुराणो
माग्स्तृतोऽनुचित्तो मवैच॥ तेव धीरा अपि चम्मि नह-
विद: स्वर्गं लोकमित यश्वै विसुक्का: ॥ ८ ॥ तद्वि-
मुक्कमुत मीकमादुः पितॄन्हरितं जोदितं न ॥ अथ
पन्या ब्रह्मणा ह्युभिरलेगैति ब्रह्मचर्य्यपुनन्महचोऽलम्
Page 228
॥ ९ ॥ अभयं तनः प्रतिष्ठास्मित येऽविद्याऽऽसते ॥ ततोऽप इव ते तमो च उ विज्ञायाऽऽर रताः ॥१०॥
अज्ञानदा नाम ते लोका अन्धेन तमसाऽऽवृताः ॥ ताऽस्ततो मेऽ्या- मिगजन्मस्वविद्राऽऽखसोडभुजो जताः ॥ ११ ॥
आत्मानं चेहिजानीषादृशमक्षीति पूरुषः ॥ किंमिच्छककृत कामार्थमजुसंस्फुरेद ॥ १२ ॥
तस्माऽऽनुचितः प्रतितुष्ट आ- रमादृशिन्संदृशे गहने प्रविशः ॥ स विश्वकृत्स हि सर्वकृत तस्य छोकः स उ लोक एव ॥ १३॥
तैरैः सक्तोऽपि विध्राश्रद्रवं न येदवेदींहती विनटिः ॥ ये वचित्रुरत्नाढ्ये भवन्त्यपेत्तरे दुःखमेवापि यन्ति ॥ १४ ॥
वचैतदभुपह्यप्लवास्मानं देवमभासा ॥ ईशानं भूतभव्यस्य न तस्थो विजुगुप्सते ॥१५॥
वक्षादृशोऽकसंसवसरोगृहोभिः परिभर्वते ॥ तदेवा ज्योतिषां ज्योतिराज्युहोऽपसतेगऽच्युतम्
॥ १६ ॥ वचिनिलय प्रकीर्तना आकाशश्र प्रतिष्ठितः ॥
तदेव सत्य आत्मानं विद्रान्मनाऽऽहृतोऽच्युतम् ॥ १७ ॥
प्राणक्ल प्राणसुत चतुच्रशुकृत शोकस्त्व श्रोतं मन्सो ये ममो विदुः ॥ ते निपिवसुरभ्याशा पुराणमध्ययम् ॥ १८ ॥
मगकेऽपाजुदृढह्यं नेह नानाकृति किञ्चन ॥ मृत्युना मोति च इह नानेव पश्यति ॥१९॥
एकघैवाजुन- श्रह्यन्वेतद्रभमेयं भुवम् ॥ विरजः घर आकाशादज आस्मा महाभुवः ॥ २० ॥
तदेव सत्य धीरो विश्याय प्रज्ञां कुर्वीत नाकरणःनाजुष्यायाऽऽहृकृतदैन्वाचो विग्लापन
Page 229
हि तदिति ॥ २१ ॥ स वा एष महराजन आत्मा योडयं विज्ञानमय: प्राणेषु य पुषोऽम्तर्हृदय आकाशस्तस्मिन्नेते सर्वेऽपि वसी सर्वेषां चेष्टान: स चेष्टाधिपतिरेष स न साधुना कर्मणा भूयाड्न्रो नासाधुना कनीयानेष सर्वेषां भूतानां भूतेन भूतपतिरीशः पुरुष: कोक-
नामसंभेदाय तमेतं वेदान्तवचनैराद्राणं विविधदृष्टय- यज्ञेन दानेन तपसानाश्रयेणैतमेव विदित्वा मुनींभवति एतमेव प्राज्ञिनो लोकविदेकृतन्त: प्राज्ञम्मित्र एतस्माद वैतत्यपूर्वे विद्वांस: प्रजां न कामयन्ते किं प्रजया करि- व्यामो येषां लोक्यमात्माडयं लोक इति ते ह.स पुत्रै- पणायाम्र विश्वासणायाश्र लोकैषणायाश्र त्यस्त्वायाश्र शिक्षाचर्यं चरण्ति या ह्येव पुत्रैषणा सा वित्तैषणा या वित्तैषणा सा लोकैषणोभे ह्येते एषणे एव भवत: । स एष नेति नेत्यात्मड्ग्रहो न हि गृह्यतेऽशीर्यों न हि धीर्य- तेऽसक्क्रो न हि सज्जयतेऽसक्तो न धयते न रिष्यत्येतमू- र्वैते . न तरति इतवतः पाप्मकरवमित्यत: कस्याऽनक- रवमित्युमे उ हैवैष पत्ते तरति नैतां कृताकृतं तत्स:
॥२२॥ तदेतद्याभ्युक्तम् । एष नित्यो महिमा ब्राह्मणस्य न वर्धते कर्मणा नो कनीयान् । तस्यैव स्यात्पदविदितं विप- दिश्वा न लिप्यते कर्मणा पापकनेति तस्मादेवंविदुषो दान्त उपरतस्स्तितिक्षु: समाहितो भूत्वाड्नमयेवास्मानं पश्यति सर्वमात्मानं पश्यति नैवं पाप्मा तरति . सर्व-
Page 230
पाप्मानं तरति नैनं पाप्मा तपति सर्वे पाप्मानं तपति विपापो विरजो विशिकिल्सो ग्राझ्झणो भवत्येष ब्रह्मलोकः सन्नाधेनं प्राप्तितोऽस्सीति होवाच याज्ञवल्क्यः सोऽहं भगवते विदेहान् ददामि मां चापि सह दास्यापयति ॥ २४ ॥ स वा एष महान् आत्माडSआदो बसुदानो विन्दते वसु वपुर्वंवेद ॥ २५ ॥ स वा पूषा महान् आत्माजरोग्रऽमरोग्रऽमृतोऽभयो ब्रह्मभयं वै ब्रह्मभयङ् हि वै ब्रह्म भवति य एवं वेद ॥ २५ ॥ इति चतुर्ये चतुर्य ग्राझ्झणम् ॥ ४ ॥
अथ ह याज्ञवल्क्यस्य द्वे भार्ये बभूवतुर्मैत्रेयी च का-स्वायनी च तयोर्हि मैत्रेयी ब्रह्मवादिनी बभूव क्षिम्रैव ताहि काल्यायन्यथ ह याज्ञवल्क्योऽन्यदृत्तमुपाकरियान् ॥ १ ॥ मैत्रेयीति होवाच याज्ञवल्क्यः प्राम्जिस्थन्या अरेऽयमस्सारस्थानादस्सि हुन्न तेऽनया काल्यायन्यान्तं करवाङि॥ २ ॥ सा होवाच मैत्रेयी यञु म इयं भगोः सर्वां पृथिवी वित्तेन पूर्णा स्यातां न्वाहं तेनामृ-तास्सहो इ नेति नेति होवाच याज्ञवल्क्यो यथैवोपरकरण-वतां जीवितं तथैव ते जीविलङ् स्वादस्सृतस्वस्य तु ना-शास्ति वित्तेनेति ॥ ३ ॥ सा होवाच मैत्रेयी येनाहं नामृता स्यां किमहं तेन कुर्यां यदेव भगवान्वेद तदेव मे ब्रूहि॥ ४ ॥ स होवाच याज्ञवल्क्यः प्रिया वै स हु नो भवति सती ब्रियमदृश्वन्न्त तर्हि भवस्येतदृशा-ख्याSSमि ते ष्याचक्षाणस्य तु मे निदिध्यास्सेति ॥५॥
Page 231
स होवाच न वा अरे पशुः कामाय पति: प्रियो भव-
त्यात्मनस्तु कामाय पतिः प्रियो भवति न वा अरे
जायायै कामाय जायां प्रिया भवत्यात्मनस्तु कामाय
जाया प्रिया भवति न वा अरे पुत्राणां कामाय
पुत्राः प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय पुत्राः प्रिया
भवन्ति न वा अरे वित्तस्य कामाय वित्तं प्रियं
भवति न वा अरे पशूनां कामाय पशवः प्रिया
भवत्यात्मनस्तु कामाय पशवः प्रिया भवन्ति न वा अरे
ब्रह्मणः कामाय ब्रह्म प्रियं भवति न वा अरे क्षत्रस्य
कामाय क्षत्रं प्रियं भवति न वा अरे लोकानां
कामाय लोकाः प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय
लोकाः प्रिया भवन्ति न वा अरे देवानां कामाय
देवाः प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय देवाः प्रिया
भवन्ति न वा अरे भूतानां कामाय भूतानि प्रियाणि
भवत्यात्मनस्तु कामाय भूतानि प्रियाणि भव-
न्ति न वा अरे सर्वस्य कामाय सर्वं प्रियं
भवति न वा अरे आत्मा वाऽरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो
मतव्यो निदिध्यासितव्यो मैत्रेय्यात्मनि सर्वे
इदं सर्वं विदितम् ॥ ६ ॥ ब्रह्म तं परादादपो-
Page 232
ऋग्दार्षककोपनिषद् ॥ १० ॥
स्मनो ऋषिर्वेद ऋत्रं तं पराशरऋषिरोम्यग्रास्मनः क्षत्रं वेद
कोकाखं पराहुर्योंम्यग्रास्मनो झोकाम्वेदं देवार्षं पर-
दुर्ऋोंम्यग्रास्मनो देवाम्नेवेदं देवाखं परातुर्योंऽम्यग्रास्मनो
वेदाम्नेवेद ऋूताम्नि तं परातुर्योंऽम्यग्रास्मनो ऋूताम्नि वेद सर्वे
तं परादारोंडम्यग्रास्मनः सर्वे वेदेऽं ऋषेरेऽ क्षत्रमिमे झोका
ह्मे देवां ह्मे वेदा ह्मानि ऋूताम्नेव ऋषे सर्वे ऋषयः सामा
॥ ७ ॥ स यथा तुनुमुहेन्थ्यामक्ष न वाग्मान्च्छुदाम्न्-
कुयादाद्रहणाच तुनुमुहेतु प्रग्रहणेन तुनुमुध्यादातस्ख वा शब्दो
गृहीतः ॥ ८ ॥ स यथा शाकूश ध्मायमानस न वाग्मा-
न्छुदान्च्छुयादाद्रहणाय शाकूश तु प्रग्रहणेन शाकूध्मस्ख वा
शब्दो गृहीतः ॥ ९ ॥ स यथा वीणायै वाग्ममानायै न
वाग्मान्च्छुदाम्च्छुयादाद्रहणाय वीणायै तु प्रग्रहणेन वीणावा-
दस्ख वा शब्दो गृहीतः ॥ १० ॥ स यथाद्रेन्धोपरस्म्य-
हिवस्ख पृथग्भूमा विनिश्वरन्स्येवं वा अभोऽस्य महतो
भूतस्य नि:श्वसितमेतद् यद् ऋग्वेदो यजुर्वे-
दः सामवेदोऽथर्वा-
ङ्गिरस इतिहासः पुराणं विद्या उपनिषदः झोका: सूत्राण्य-
नुव्याख्यानानि व्याख्यानानी॥४ ऋुतमाशितं पायितमं च
प झोकः परश झोकः सर्वांणि च भूतानि॥५चैतानि सर्वांणि
वि:श्वसितानि ॥ ११ ॥ स यथा सर्वांसामप॥५ समुद्र
एकावानमेव॥४ सर्वेषां॥५ स्पशारों ऋ्वगे॥४ काव्यने॥४ सर्वे-
षां गन्धानां नासिके एकायनमेव॥४ सर्वेषां॥५ रसानां जिह्वे-
Page 233
कायनमेव* सर्वेषां* रूपाणां चक्षुरेकायनमेव* सर्वेषां* शब्दानां* श्रोत्रमेकायनमेव* सर्वेषां* संकल्पानां मन एकायनमेव* सर्वासां विस्रानां* हृदयमेकायनमेव* सर्वेषां कर्मणां* हस्तावेकायतनमेव* सर्वेषामागम्दानामप्येकायनमेव* सर्वेषां विसर्गाणां पायुरेकायतनमेव* सर्वेषामध्वनां पादावेकायतनमेव* सर्वेषां वेदानां वागेकायतनम् ॥ १२ ॥ स यथा सैन्धवघनोऽनन्तरोऽबाह्यः
कृत्स्नो रसघन एवैवं वा अभेड़यमात्माडनन्तरोऽबाह्यः कृत्स्नः प्रज्ञानघन एवैतेभ्यो भूतेभ्यः समुद्थाय तान्वेवानु विनश्यति न प्रेत्य संज्ञास्तीत्यरे ब्रवीमीति होवाच याज्ञवल्क्यः ॥ १३ ॥ सा होवाच मैत्रेयी यत्रैवमिव भगवन्नो हान्तमापीपिपक्क या अहमिमं विजानामीति स होवाच न वा अरेहडं मोहं ब्रवीमीयविनाशि वा अरेहड्यमात्माडनुच्छित्सिधर्मो ॥ १४ ॥ यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरा पश्यति तदितर इतरा जिघ्रति तदितर
इतरं रसयते तदितरमभिवदति तदितरं शृणोति तदितरं मनुते तदितरं विजानाति यत्र स्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्कस्मिं कं पश्येत्केन कं जिघ्रेत्केन कस्मै ब्रव्यात्कं शृणुयात्कं मन्वीत कं विजानीयात्* सवै विजानाति तं केनं विजानीयाद्यो वेदान्तं वेद नेत्यात्माSSगृह्यो न हि शृङ्गतेSश्वीर्यों न
Page 234
ॠग्वदारण्यकोपनिषत् ॥ १० ॥
२१९
हि श्रीयंतेहसक्रो न हि सजसेसितो न व्यथते न रिष्य-
ति विशातारमरे केन विजानीयादित्युपकाशनासि मै-
श्रेयेतावदरे सत्त्वस्तत्स्वमिति होकस्या जाझ्वक्क्यो विज-
हार ॥ १५ ॥ हृति पञ्चमं ब्राह्मणम् ॥ ५ ॥
अथ वंशः पौतिमाष्यापौतिमाश्यो गौपवनादौप-
वंशः पौतिमाष्यात्पौतिमाश्यो गौपवनादौपवनः कौशि-
कार्कोशिकः कौषितकन्यास्तकौषिदम्यः शाण्डिल्यस्याच्छाण्डि-
स्यः कौषिकाच्च गौतमाच्च गौतमः ॥ ९ ॥ आाभिवेश्य-
वाभिवेश्यो गार्ग्याद्वाग्र्यो गार्ग्योऽन्राग्र्यो गौतमाद्गौतमः
सैतवास्सैतवः पाराशर्यायणात्पाराशर्यायणो गार्ग्यायणा-
द्गार्ग्यायण उद्दालकायनादुदालकायनो जाबालायनाज्जा-
बालायनो माध्यन्दिनायनान्माध्यन्दिनायनः सौकराय-
णास्सौकरायणः काशायनास्साषायणः सायकायनास्साय-
कायमः कौशिकायनेः कौशिकायनि: ॥ २ ॥ धृतकौशि-
कार्द्धतकौशिकः पाराशर्यायणात्पाराशर्यायणः पाराशर्य-
स्पाराशर्यो जातूकरण्योञ्जातूकरण्य आासुरायणाच्च यास्क-
वासुरायणदैवणेभैवणिरूपजकुनेभिरूपजक्निरासुरेरासुरी-
मोरद्वाजाम्नारद्वाज आात्रेयादात्रेयो माण्डेर्माण्डिगौतम-
द्गौतमो गौतमाद्गौतमो वात्साद्वात्सः शाण्डिल्यस्याच्छा-
णिडल्याच्छैलेर्षः काप्यः कुमारहारित-
स्कुमारहारितो गालवाद्गालवो विदर्भीकोविदन्याद्विदर्भी-
कौषिडन्यो वत्सनपातो वाभ्रवाद्रसनपादाभवः पथः
Page 235
१२०
अष्टाङ्गविद्युपनिषत्सु
सौभरात्पन्था: सौभरोज्यास्तादाकिरसाद्याश्च आकिरसजामूतोतेस्नाद्रादामूतिस्वाद्रो विश्वरूपास्वाद्राद्रिम्वरूप-स्वाद्रोड्भिष्यासम्भिनौ वृधीक आकर्णणाएप्यड्दावर्णो दैवादयर्वा देवो ऋत्विज: प्राध्वक्सनात्रमूख्य: प्राध्वक्सन: प्रध्वक्सनात्रप्रभव एकमेवेरेकेरपिर्विग्रप्रतिरोविप्रतिप्रतिप्रतिप्रतिषेध: सन्तावो: सनाग्र: सनाग्रनास्सनाग्र: सनाग्रा-स्सनग: परमेढिन: परमेढी ब्रह्माणो ब्रह्म स्वर्यानुसन्धाने नम:
॥ ४ ॥ इति वचं म्राखणसू ॥ ६ ॥ चतुर्थोडध्याय: ॥४॥
पञ्चमोडध्याय: ।
ॐ पूर्णमद: पूर्णमिदं पूर्णात्पूर्णमुदच्यते ॥ पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते ॥ ॐ रसिं महतं पुराणं वायुं समิติ ह साह कौद्रव्यायणीसुत्नो वेदोयं ग्राह्यणाह विहुंवेंदैनन यद्देवेदितव्यम् ॥ १ ॥ इति प्रथमं म्राखणम् ॥ १ ॥
श्रय: प्राजापत्य: प्रजापती पितरि ब्रह्मचर्य-मूर्ध्वदेवा मनुष्या असुरा उपिस्था ब्रह्मचर्यं देवा उभु-श्रवीतु नो भवानिति तेम्बो हैतदक्षरमुवाच द इति स्म-स्मासिद्धा ३ इति म्न्यासिस्प्मेति होऊद्रेम्म्यतेति न आक्खेसोमिति होवाच म्न्यासिसेति ॥ १ ॥ अथ हैनं मनुष्या उभुमेवेती नो भवानिति तेम्बो हैतदेवाक्षरमुवाच द इति म्न्यासिस्था ३ इति ध्यासिस्प्मेति होऊदंपेति न
Page 236
बृहदारण्यकोपनिषत् ॥ १० ॥
आत्म्येक्षोमिति होवाच स यज्ञासिष्टेति ॥ १ ॥ अथ हैनं-
स्यग् ऋजुम्रवीतु नो भवानिति तेभ्यो हैतदेवाक्षरमुपाच
द इति व्याक्षासिष्टा ३ इति व्याक्षासिष्मेति होदुर्हैयध्व-
मिति न आस्थेयोमिति होवाच स्यज्ञासिष्टेति तदेतदे-
वैसा दैवी वाग्जुवदति स्तनयित्नुर्द व द इति दाम्यत
द इति दयध्वमिति तद्वेतदॐ शि॒शो॑द॒न्॒ दानं दया॒सि॒मि॒त॒
॥ ३ ॥ इति द्वितीयं ब्राह्मणम् ॥ २ ॥
एष प्रजापतिर्यदूदयमेतदग्रैतस्सर्वै तदेतद॒क्षर॒᳄हद-
यमिति ह॒द॒य॒म॒क्ष॒र॒म॒भि॒ह॒र॒स्यै॒ स्वा॒ध्या॒म्ये॒ च व व ए॒वं
वेद द इत्येकमक्षरं दद॒स्यै॒ स्वा॒ध्या॒म्ये॒ च य व ए॒वं
वेद यमित्येकमक्षरमेति स्व॒र्गी॒ लो॒क॒ञ्च ए॒वं वेद ॥ १ ॥ इति
द्वितीयं ब्राह्मणम् ॥ ३ ॥
तद्धै तदेव तदास सत्यमेव स यो हैतं महचक्षुं
प्रथमजं वेद स॒ख॒᳄ ब्र॒ह्मे॒ति॒ जय॒तीम॒᳄लो॒का॒न्॒ जित ह॒न्व-
स॒सृ॒प॒ ए॒व॒स॒त॒᳄ सा॒ध॒र॒᳄ प्र॒थ॒म॒स॒᳄ वेद स॒त्य॒᳄ ब्र॒ह्मे॒ति
स॒त्य॒᳄ श्रो॒व म॒ह॒᳄ ॥ १ ॥ इति
तॄ॒ती॒यं ब्राह्मणम् ॥ ४ ॥
आप ए॒वेद॒म॒ग्र॒ आ॒सु॒स्ता आपः स॒त्य॒म॒सृ॒ज॒न्त स॒त्य॒᳄
म॒ह॒᳄ प्र॒जा॒प॒ति॒᳄ प्र॒जा॒प॒ति॒र्दे॒वाँ᳄᳚ अ॒सृ॒ज॒त दे॒वा᳚᳄ स॒त्य॒मे॒वो-
पा॒स॒त॒ त॒द॒त॒᳄क्ष॒र॒᳄ स॒त्य॒मि॒ति स इ॒त्येक॒-
म॒क्ष॒र॒᳄ य॒मि॒त्येक॒म॒क्ष॒र॒᳄ प्र॒थ॒मो॒च॒मे अ॒क्ष॒रे स॒त्य॒᳄ म॒ध्य॒तो॑ड॒नृ॒त॒᳄
त॒द॒त॒᳄सृ॒त॒᳄ सु॒भृ॒श॒त᳚᳄ स॒त्ये॒न प॒रि॒गृ॒ही॒त॒᳄ स॒त्य॒भू॒य॒मे॒व भव-
ति नै॒न॒᳚ वि॒द्या᳚᳄ स॒म॒नृ॒त॒᳄ हि॒न॒स्ति ॥ १ ॥ त॒द॒प॒त॒स॒सृ॒प॒म॒सौ स
Page 237
१३२
भट्टार्कविंशत्युपनिषत्सु
आदित्यो य एष एतस्मिंडले पुरुषो यश्रायं दक्षिणे-कनिपुरुषस्यावयेतावनोम्मयक्षिमप्रतिछितो रशिमषिग्रेऽ-क्षिमप्रतिछितः प्राणैरवयमसृदिमन् स वदोक्तमिष्यम्भवति ऋुदमेवैतन्मण्हडलं पर्यति नैनमेतेऽश्रयः प्रत्याश्रयति ॥ २ ॥ य पुष एतस्मिंडले पुरुषस्तस्य भूरिति शिर एक॑ शिर एकमेतदक्षरं भुव इति बाहू द्रौ बाहू द्रे एते अक्षरे स्वरिति प्रतिष्ठा प्रतिष्ठे द्रे द्रे एते अक्षरे तस्योपनिषद्व-रिति हन्ति पाप्मानं जहाति च य पृथं वेद ॥ ३ ॥
योडयं दक्षिणेकनिपुरुषस्तस्य भूरिति शिर एक॑ शिर एकमेतदक्षरं भुव इति बाहू द्रौ बाहू द्रे एते अक्षरे स्वरिति प्रतिष्ठा प्रतिष्ठे द्रे द्रे एते अक्षरे तस्योपनिषद्व-रिति हन्ति पाप्मानं जहाति च य पृथं वेद ॥ ३ ॥
मनोमयोडयं पुरुषो आःसवस्सकिञ्चान्तर्हदये यथा श्रीहिवां यवो वा स पुष सर्वसेदानः सर्वस्याधिपतिः सर्वमिदं प्रथाक्षि यदिदं किंच ॥ ९ ॥ इति वषं नाक-
नम् ॥ ६ ॥
विषुप्रसेत्याहुर्विदानाहृदयुद्धिप्रलेनं पाप्मनो च एषं वेद विषुप्रवेति विषुक्लेव महा ॥ ९ ॥ इति ससमं ब्राह्मणम् ॥ ० ॥
वाचं घेजुमुपासीत तथ्याभयवारः स्तवा: स्वाहाकारो षप्टकारो हन्तकारः स्वभाकाररस्य द्रौ स्तानौ देशा उप-
Page 238
॥हरदास्यकोपनिषत्॥ १० ॥ २२३
प्रीणामि स्वाहाकारं च वषट्कारं च हन्तकारं मनुष्या: स्वाहाकारं पितरक्षाला: प्राण क्रशभो मनो वस्स: ॥ ८ ॥
अथाम्निर्बींशानरो योऽयंमन्तः पुङ्खे येनेष्टमचं पच्यते वदितमघते तसैष घोषो अवति यमेतत्कर्णावपिघाष छाणोति स यथोक्समिज्यवति नैषं घोषः श्रुणोति ॥ ९ ॥
॥ इति नवमं ब्राह्मणम्॥ ९ ॥
यदाहै पुङ्खोऽस्माल्लोकावृतिस वायुमागच्छति तसै स तत्र विजिहीते यथा रथचक्रं सं तेन स ऊर्ध्व आक्रमते स आदित्यमागच्छति तसै स तत्र विजिहीते यथा रम्बरस्य सं तेन स ऊर्ध्व आक्रमते स चन्द्रमसमा-गच्छति तसै स तत्र विजिहीते यथा दुन्दुभे: सं तेन स ऊर्ध्व आक्रमते स लोकमागच्छति शोकमहिं तस्म-वसति द्वास्मती: समा: ॥ १ ॥
इति दशमं ब्राह्मणम्॥ १० ॥
एतद्धै परमं तपो यद्यज्ञादित्यसंपते परम* हैच लोकं जयति य एवं वेदैतद्वै परमं तपो यं प्रेतमरण्य* हरन्ति परम* हैच लोकं जयति य एवं वेदैतद्वै परमं तपो यं प्रेतमग्रावभ्यादधति परम* हैच लोकं जयति य एवं वेद ॥ ९ ॥
॥ इति एकादशं ब्राह्मणम् ॥ ११ ॥
अग्नं ब्रह्मैक आहुःस्तम्म तथा पूयति वा अग्नमृतेऽग्नं प्राणास्मानो ब्रह्मैषेक आहुःस्तम्म तथा गुज्यति वै प्राण ऋते᳚ऽग्नादेत इष्येव देवते एकषाभूयं भूस्ना परमतां ऋतेऽग्नादेत
Page 239
गच्छतस्तद्द् साह प्राप्त्रद: पितरं किंस्विदेदंवैंं बिहुरे साधु कुर्यो किंेवाकमा असाधु कुर्वामिति स ह कामं पाणिना मा प्राप्त्रद: कस्मैनोतरेकधामूयँ भूस्मा परमतां गच्छतीति तस्मा उ हैतदुचाच वीर्य्यं वै णि भद्रे ईमा-
नि सर्वांणि भूतानि विष्टानि रमिति प्राणो वै रं प्राणे हीमानी सर्वांणि भूतानि रमन्ते सर्वांणि ह वा अक्षि-भूतानि विशान्ति सर्वांणि भूतानि रमन्ते य एवं वेद
॥ ९ ॥ इति द्वादशं ब्राह्मणम् ॥ १२ ॥
उक्थं प्राणो वा उक्थं प्राणो हिर्दक् सर्वंस्मुत्थापकस्सु-कामादुक्थविद्वीरसिष्ठल्युक्थस्य सायुज्यँँ सलोकतां जयति य एवं वेद ॥ ९ ॥ यजुः प्राणो वै यजुः प्राणे
हीमानी सर्वांणि भूतानि युज्यन्ते युज्यन्ते हासै सर्वांणि भूतानि श्रैष्ठ्याय यजुष: सायुज्यँ सलोकतां जयति य एवं वेद ॥ २ ॥ साम प्राणो वै साम प्राणे हीमानी
सर्वांणि भूतानि सम्यच्चि सम्यच्चि हासै सर्वांणि भूतानि श्रैष्ठ्याय कल्पन्ते साध्र: सायुज्यँ सलोकतां जयति य एवं वेद ॥३॥ क्षत्रं प्राणो वै क्षत्रं प्राणो हि वै क्षत्रं ग्राम्यते
हैनं प्राण: क्षमितो: प्रक्षत्रप्रथन्रमामोति क्षत्रस्स सायुज्यँ सलोकतां जयति य एवं वेद ॥ ४ ॥ इति त्रयोदशं
ब्राह्मणम् ॥ १३ ॥
भूमिरन्तरिक्षं द्यौरितिपडाक्षराणण्यडाक्षरँ ह वा एतं गायत्र्यै पदमेतदु हैवास्ता एतस्स याबदेँ त्रिपु लोकेउ
Page 240
श्रददारण्यकोपनिषत्॥ १० ॥
२२५
तांवद्ध जपति योड्स्या पतदेवं पदं वेद ॥ १ ॥ ऋषो यजूंषि सामान्येष्टावक्षराण्यष्टाक्षरः ह वा एकं गाय॑त्र्यै पदमेतदु हैवास्या पततस्स यावतीयं त्रयी विप्रा ता-
वद्ध जपति योड्स्या पतदेवं पदं वेद ॥ २ ॥ प्राणोद्पानो ध्यान ऋत्यष्टावक्षराण्यष्टाक्षरः ह वा एकं गाय॑त्र्यै पदमेतदु हैवास्या पततस्स यावतिदं प्राणि तावद्ध
जपति योड्स्या पतदेवं पदं वेदाथास्या पतदेवं तुरीयं दर्शतं पदं परो रजो य पृथ तपति यदै चतुर्थं तजुरीयं दर्शतं पदमिति वदशा हृव शेष परोरजा इति सर्वसु धे-
वैच रज उपर्युपरि तपथ्येवः हैव श्रिया यशसा तपति योड्स्या पतदेवं पदं वेद ॥ ३ ॥ सैषा गाय॑त्र्येत॒ख्ष्-
स्तुरीये दर्शते पदे परोरजसि प्रतिष्ठिता तद्वैतत्सये प्रतिष्ठितं चक्षुष्वै सत्यं चक्षुर्हि वै सत्यं तस्मादिदानीं द्वौ वि-
वदमानावेयातामहमदर्शमहंमश्रौषमिति य एवं श्रूयाद्दर्शनेमिति तस्मा एव श्रद्धध्याम तद्वै तत्सत्यं वच्मे
प्रतिष्ठितं प्राणो वै बलं तस्मैणो प्रतिष्ठितं तस्मादादुर्बलः सप्तादोजीय इत्थेवंदैषा गाय॑त्र्याद्यां प्रतिष्ठिता सा
हैषा गवाऽऽस्त्रे प्राणा वै गवाऽऽस्त्रे प्राणा॑ः गवाऽख्षत्रे तस्माद्र्या॑स्ते तस्मादाद्वाय॑श्री नाम स यामेवामूः सावित्रीमन्बाहै-
शैव स य॒क्था अन्वाह तस्य प्राणा॑श्चायते ॥ ४ ॥ त॒र्ख हैतामेके सावित्रीमनुष्टु॒भम॑न्वाहु॒र्वाग॑नुष्टु॒बेतद्धाचम॑नु॒द्रुम्
हति न तथाऽ कुर्या॑द्राय॑श्रीमेव सावित्रीम॑नु॒दूरा॑दिह
४
Page 241
२२६
अष्टाविंशत्युपनिषत्सु
वा अप्येवंविदृद्धिव प्रतिगृह्णाति न हैव तद्रूपभ्या पंकं च न पदं प्रति ॥ ५ ॥ स य हृदाश्रजीळ्होलोकान्पूर्णोऽप्र-
तिगृहीयात्सोडस्यै पतत्रथमं पदमामुयादथ यावतीयं विय्या यक्ष्मावप्रतिगृह्नीयात्सोडस्यै पद-
मामुयादथ यावदिदं प्राणि यक्ष्मावप्रतिगृह्नीयात्सोडस्यै पद-
एतद्रुतीयं पदमामुयादथाख्या पतदेव तुरीयं दर्शंतं परं-
परोरजा य एष तपति नैव केनचनाप्यं कुत उ एतद्वस्र-
तिगृहीयात् ॥ ६ ॥ तथा य उपस्थाने गायभ्यस्तेषेकपदी द्विपदी त्रिपदी चतुष्पदापदसि नहि पचसे नमस्ले तुरी-
याय दर्शंताय पादाय परोरजसेॐसावदोमा प्रापदिति यं द्वृष्यादसावसै कामो मा समृद्धीत वां न हैवासै स काम: समृद्ध्यते यक्षा एवुपतिष्ठतेॐहवमदःआपमिति
वा॥७॥एतद् वै तज्नको वैदेहो बुडिलमाश्वतराश्विमुवाच यक्नुहो तद्रायश्रीविदमूथा अथ कथम् हृसीभूतो वहसी-
ति मुखं$ झासा: सन्नधान विदांचकारोति होवाच तस्मा
अभिरेव मुखं यदिह वा अपि बद्ध्वाग्नावभ्यादधति सर्वमेव तत् संदहत्येव$श्रि हैवैवंबद्यायपि वहिव पापं कु-
हते सर्वमेव तस्संपसाय खुद्रः पूतोऽजरोरोडशृतः संमवति
॥ ८ ॥ इति पज्ञमस्य चतुर्दशं ब्राह्मणम् ॥ १४ ॥
हिरणमयेन पात्रेण सत्यस्यापिहितं मुखं । तथ्वं पूषन्न-
पाअृणु सत्पथर्माय दृश्ये । पूषनेकर्षे यमसूर्यप्राजापत्य
व्यूहरश्मीन् समुह तेजो यत्ते रूपं कल्याणतमं तत्ते
Page 242
वद्यामि योऽसावसौ पुरुष: सोऽहमस्मि । वायुरनिलमसृतमथेदं भस्मान्त* शरीरम् । ऊँ क्रतो स्मर क्रत* स्मर क्रतो स्मर क्रत* स्मर । अथे नय सुपथा राये अ-स्मानिविश्वानि देव वयुनानि विद्धान् । युयोध्यस्मज्जुहुराण-णमेनो भूयिष्ठां ते नमऽउक्तिं विधेम ॥१॥ इति पञ्चपादशं
ब्रह्माणम्* ॥ १५ ॥ इति पञ्चमोऽध्याय: ॥ ५ ॥
वषट्कोऽध्याय: ॥ ६ ॥
ॐ ॥ यो ह वै ज्येष्ठं च श्रेष्ठं च वेद्र ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च भवति प्राणो ह वै ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च स्वानां भवति प्राणो ह वै ज्येष्ठश्र श्रेष्ठश्र ज्येष्ठश्र श्रेष्ठश्र स्वानां भवत्यपि च येषां बुभूषति य एवं वेद ॥ १ ॥ यो ह वै वसिष्ठां वेद वसिष्ठ: स्वानां भवति वाग्वै वसिष्ठा वसिष्ठ: स्वानां भवत्यपि च येषां बुभूषति य एवं वेद
॥ २ ॥ यो ह वै प्रतिष्ठां वेद प्रतितिष्ठति स मे प्रतितिष्ठति दुर्गे* चक्षुर्ै प्रतिष्ठा चक्षुषा हि समे च दुर्गे च प्रतितिष्ठति समे प्रतितिष्ठति दुर्गे* य एवं वेद
॥ ३ ॥ यो ह वै संपदं वेद सध्राहासै* पधते यं कामं कामयते श्रोत्रं वै संपत् श्रोत्रे हीमे सर्वे वेदा अभिसं-पद्याः सध्राहासै* पधते यं कामं कामयते य एवं वेद
॥ ४ ॥ यो ह वा आयतनं वेदायतन* स्वानां भवत्यायतनं जनानां मनो वा आयतनमायतन* स्वानां भवत्यायतनं जनानां य एवं वेद
॥ ५ ॥ यो ह वै प्रजापतिं वेद प्रजया पशुभि रेतो वै प्रजापतिः प्रजा-वेद्र प्रजायते ह प्रजया पशुभिर्य एवं वेद
Page 243
२२८
अष्टाविंशत्युपनिषत्सु
यते ह प्रजया पशुभिर्य एवं वेद ॥ ६ ॥
ते हेमे प्राण्ँ आहुः श्रेयसे विवादमाना ब्रह्म जगमुस्तद्वोचुः को नो वसिष्ठ इति तद्वोवाच यसिन्घ उक्काम्त इदर्ँ शरीरं पापीयो मन्यते स वो वसिष्ठ इति ॥ ७ ॥
वाग्घोबकाम स संवत्सरं प्रोष्यागत्योवाच कथं शक्कत मद्धते जीवितुमिति ते होदुथ्या कलला अवदन्ता वाचा प्राणन्तः प्राणेन पर्यक- न्तश्रुषा ऋणवन्तः श्रोत्रेण विद्धाक्षसो मनसा प्रजाय- माना रेतसैवमजीविष्मेति प्रविवेश ह वाक् ॥८॥
चक्षु- होडकाम तत्संवत्सरं प्रोष्यागत्योवाच कथं शक्कत मद्धते जीवितुमिति ते होडुर्यथा अन्धा अपश्यन्तश्रुषा प्राण- स्तः प्राणेन बदन्तो वाचा ऋणवन्तः श्रोत्रेण विद्धाक्षसो मनसा प्रजायमाना रेतसैवमजीविष्मेति प्रविवेश ह चक्षुः
॥ ९ ॥
श्रोत्रँ होडकाम तत्संवत्सरं प्रोष्यागत्योवाच कथं शक्कत मद्धते जीवितुमिति ते होडुर्यथा वधिरा न्तश्रुषा विद्धाक्षसो मनसा प्रजायमाना रेतसैवमजी- विष्मेति प्रविवेश ह श्रोत्रँ ॥ १० ॥
मनो होडकाम तत्संवत्सरं प्रोष्यागत्योवाच कथं शक्कत मद्धते जीवितुमिति ते होडुर्यथा मुग्धा अविद्धाक्षसो मनसा प्राणन्तः प्राणेन बदन्तो वाचा पडयन्तश्रुषा ऋणवन्तः श्रोत्रेण प्रजायमाना रेतसैवमजीविष्मेति प्रविवेश ह मनः॥ ११॥
रेतो होडकाम तत्संवत्सरं प्रोष्यागत्योवाच कथं शक्कत
Page 244
बृहदारण्यकोपनिषद् ॥ १० ॥
मरते जीवितुमिति ते होकुर्वथा क्षीवा अम्रजायसाला रेतसा प्राणन्तः प्राणेन बदन्तो वाचा पयम्तश्राश्रुपा . शणवन्तः श्रोत्रेण विद्धाऽऽसो मनसैवमजीविष्मेति प्रतिवेष्ट ह रेतः ॥ १२ ॥ अथ ह प्राण उदक्रमिष्यन्न्यथा म-
हासुहयः सङ्ग्रथः पद्वीशशाकूल्स्सङ्ग्रहेदेक$ हैवेमाम्प्राणा-मल्ववर्हं ते होकुर्वन् मगव दत्तकामे च मद्यपामत्स्वदते इवितुमिति तस्यो मे बर्हिण कुहतेऽतिथेयति ॥ १३ ॥ सा ह वागुवाच यद्वा अहं वसिष्ठास्मि स्वं तद्रसिष्ठोऽस्सीति यद्वा अहं प्रतिष्ठास्मि त्वं तम्रतिष्ठोऽस्सीति वक्षुर्येद्वा अहं$
संपदकु त्वं तस्संपदसीति भोत्रं यद्वा अहंमायतनमक्किं$ तदायतनमसीति मनो यद्वा अहं प्रजातिरस्मि त्वं तम्रजातिरसीति रेतस्स्थो मे किमञ्जं किं वास इति वदिदं किंचाश्रुमभ्य आकुमिम्य आक्कीटपतङ्गेभ्यस्तपोऽड्-
माषो वास इति न ह वा अस्यावलजं जगधं भवति नाकं परिगृह्लाति य एवंवेदेभ्यो वेद तद्विदुः$ श्रोत्रिया अशिष्यन्त आचार्यमन्यशिष्यवाचामग्न्येतमेव तद्वनमनुं . कुर्वन्तो मन्यम्ते ॥१४॥ इति पञ्चे प्रथमं ब्राह्मणं$ ॥ १॥
नेतकेतुहं वा आरणेयः पञ्ञालानां परिषदमाजगाम स आजगाम जैवालीं प्रवाहणं पारिचारयमाणां तसुदीक्ष्मा-भुवाद कुमार १ इति स मो १ इूति प्रतिशुश्रावानुशि-श्रोत्रसि पित्रेल्योमिति होवाच ॥ ९ ॥ वेत्थ यथेमाः प्रजा： प्रयालो विमृतिष्चान्ताः २ इति नेति होवाच वेत्थो
Page 245
यथेमं लोकं पुनरापघान्त्रा इति नेति हैवोवाच वेधो यथासौ लोक एवं बहुभिः पुनः पुनः प्रयत्नेन सम्पूर्णतया इति नेति हैवोवाच वेध्यो यतिध्यामाहुरित्य* हुताहुति यामापः पुरुषवाचो भूतवा समुत्थाय वदन्ती इति नेति हैवोवाच वेध्यो देवयानस्य वा पथः प्रतिपदं पितृयाणस्य वा। एककृत्वा देवयानं द्वे पथ्यानं प्रतिपद्भ्यां पितृयाणं वापि हि न ऋषयेरवचः श्रुतं । इह सृती अज्ञाणबं पितृणामहं देवानासुत मर्त्यानां । ताभ्यामिदं विश्रमेजरसमेति यदन्तरा पितरं मातरं चेति नाहमत् एवं च न वेदेति होवाच ॥ २ ॥
अथैनं वसल्योपस्मरायांचक्रे नादस्य वसन्ति कुमारः प्रदुद्राव स आजगाम पितरं तं* होवाचैति वाव किं नो भवान्पुरानुशिष्टानवोचदिति कथम्* सुमेध इति पज्ञ मा प्रभावन् राजन्यबन्धुरप्राक्षीत्ततो नैकंचन वेदेति कतमे तत इतीं इति ह प्रतिकान्युदाजहार ॥ ३ ॥
स होवाच तथाऽऽस्त्व तात त्वं चेद् वेद सर्वमहमं तत्सुभ्यमवोचं प्रेहि तु तन्त्र प्रतीत्य ब्रह्मचर्यं वत्स्याव इति भवानेव गच्छत्विति स आजगाम गौतमो यत्र प्रवाहणस्य जैवलेरास तस्याशनमाहल्योदकमाहारयांचकाराथ हास्मै चकार तं* होवाच वरं भगवते गौतमाय दद्म इति ॥ ४ ॥
स होवाच प्रतिज्ञातो म पुष वरेँ यां तु कुमारस्यान्ते वाचमभाषथास्तां मे बूूहि॑ति ॥ ५ ॥
स होवाच दैवेडु वै चमभाषथास्तां मे बूूहि॑ति ॥ ५ ॥
Page 246
मौतम वद्वरेणु मानुषाणां बूर्हति ॥ ६ ॥ स होवाच विश्यायते हाक्षि दिरण्यस्यापात्तं गो अभ्वानां दासीनां प्रवाराणां परिधानस्ख मा नो भवान् महोरनन्तस्यापर्य-मस्त्यास्यवदाम्पोडभूदिति स वै गौतम तीर्येनेच्छासा इत्युपैम्यहं भवन्तमिति वाचाह सैव पूर्व उपयन्ति स होपायनकील्योऽवास ॥ ७ ॥ स होवाच यथा नस्त्वं गौ-
तम मापराधाकृताव च पितामहा यथेयं विधेतः पूर्वे न कमि5श्नन ब्राज्ञण उदवास तां वहं तुम्हयं वच्यामि को हि स्वैवं भुवन्तमहंत्ति प्रतास्यातुमिति ॥ ८ ॥ असौ वै लोकोडप्रिगौतम तस्यादित्य एव समित्ुत्रसमयो भूषो-धरार्चिर्दिशोऽपारा अवास्मरदिशो विस्फुलिङ्गास्विदो-तसिच्चमौ देवाः श्रद्धां जुह्वति तस्या आहुयै सोमो राजा संभवति ॥९॥ पर्जन्यो वाड्म्रिगौंतम तस्य संवत्सर पुव समिद्भाणी भूवो विशुर्द्विरशनिरूकारा हादुनयो वि-स्फुfकिङ्गास्वसिच्चेतस्स्रिम्रौ देवाः सोमॠ राजानं जुह्वति तस्या आहुल्यै दृष्टिः संभवति ॥ ९० ॥ अयं वै लोकॉडप्रिगौं-
तम तस्य पृथिग्येव समित्समिध्येसी रोात्रिरर्चि:श्वस्नुस्साद झारा नक्षत्राणि विस्फुलिङ्गास्वसिच्चेतस्स्रिम्रौ देवो दृरिति श्रद्धति तस्या आहुत्या अन्नॠ संभवति ॥ ११ ॥ पुलुबो वाड्म्रिगौंतम तस्य घ्यात्तमेव समित्प्राणो भूषो-बागर्धि-शक्कुरकाराः श्रोत्रं विस्फुलिङ्गास्वसिच्चेतस्स्रिम्रौ देवाऽधं जुह्वति तस्या आहुयै रेतः संभवति ॥ १२ ॥ योषा
Page 247
वा अभिगौतम तत्त्वा उपस्थ एव समिल्लोमानि भूसो यो-
निरर्च्यन्दन्तः करोति तेऽङ्कारा अभिनन्दन्ता विस्फुलिङ्गा-
स्तास्विशोेतस्विषाम्रो देवाः रेतो झर्हति तत्त्वा आहुर्यै पुरुषः
संभवति स जीवति यावज्जीवत्यथ यदा म्रियते ॥ १३ ॥
अथैनमप्रये हरन्ति तत्त्वाम्रिरेवाभिरेवति समिस्समि-
ज्वलो धूमोऽर्ध्वर्चिर्गौरा अङ्गारा विस्फुलिङ्गा विस्फु-
लिङ्गा इवास्विशोेतस्विषाम्रो देवाः पुरुषं जुह्वति तस्मा आहुर्यै
पुरुषो भास्वरवर्णः: संभवति ॥ १४ ॥ ते य एतद्विद्रु-
यें चामी अरण्ये श्रद्धाꣳ सत्यमुपासते तेऽर्चिरभिसंभव-
न्ब्यर्चिषोऽहरह आपूर्यमाणपक्षमापूर्यमाणपक्ष्याच्चै
ष्णमासानुद꣡ादित्य पतति मासेभ्यो देवलोक꣡
देवलोकादित्याद्दैशुतं तस्मैषुतेनपुक्षो भास्व एत꣡
ब्रह्मलोकानू गमयति तेषु ब्रह्मलोकेषु परा: परावतो वस-
न्ति तेषां न पुनरावृत्ति: ॥ १५ ॥ अथ ये यज्ञेन दानेन
तपसा लोकान्जयन्ति ते धूममभिसंवव्रति धूमाद्रि-
ष्ट्रेपक्षीयमाणपक्षीयमाणपक्षीयमाणपक्ष्याद्रात्रिंषमा
णादित्य एति मासेभ्यः पितृलोकं पितृलोकादङ्ग्रं ये
चन्द्रं प्राप्याश्रं भवन्ति तार्क्षत्र देवा यथा सोम꣡
राजानमाप्यायस्वापक्षीयस्वापक्षीयस्वलेपसेनाऽऽलस अक्षरपत्त ते-
षां यदा तत्पर्यवैत्यथेमंवायङ्काशमभिनिष्पतन्त आका-
शाद्वायूं वायोरृष्टिं वृष्टे: पृथिवीं ते पृथिवीं प्राप्याश्रं
भवन्ति ते पुनः पुरुषाम्रो हूयन्ते तत्तो योषाम्रो जयन्ते
Page 248
बृहदारण्यकोपनिषत् ॥ ९० ॥
२३२
लोकान्प्रतिष्ठायिनस्त एवमेवानुपरिवर्तन्तेऽथ य पततौ पश्यैनौ न विदुस्तौ कीटा: पतङ्गा यदिदं दन्दशूककुलं
॥ १६ ॥ इति षष्ठे द्वितीयं ब्राह्मणम् ॥ २ ॥
स यः कामयते मह्यामुच्यामित्युद्गायन् आपूर्यमाण-पक्षास्य पुण्याहे द्वादशाहमुपसद्यी स्रोतौहुम्परे कषसे
चमसे वा सर्वौषधं फलान्निति संज्ञप्य परिसमूर्ख परि-लिप्याभिसुपसमाधाय परिषीयांवृताज्यं सर्पिष्कृत
पृष्ठसा नक्षत्रेऽग्नि* संनीय जुहोति यावन्तो देवा-स्वयि जातवेदसिर्यङ्ग्रो वान्ति पुरुषस्य कामानू।तेभ्योऽयं
भागधेयं जुहोमी त मा तृप्ता:सर्वेः कामैस्तर्पयन्तु स्वाहा।
या तिरश्री मिपयतेऽहं विधरणी इति। तां स्वा घृतस्य
धारया यजे सङ्कराधनீमह* स्वाहा ॥ १ ॥
उयेष्ट्राय स्वाहाय स्वाहेत्यमौ हुत्वा मन्ये सङ्कल्पमवनयति
प्राणाय स्वाहा वसिष्ठायै स्वाहेत्यमौ हुत्वा मन्ये सङ्क-
ल्पमवनयति वाचे स्वाहा प्रतिष्ठायै स्वाहेत्यमौ हुत्वा मन्ये
सङ्कल्पमवनयति चक्षुषे स्वाहा संपदे स्वाहेत्यमौ हुत्वा
मन्ये सङ्कल्पमवनयति श्रोत्राय स्वाहाडयतनाय स्वाहे-
त्प्रौ हुत्वा मन्ये सङ्कल्पमवनयति मनसे स्वाहा
प्रजाल्यै स्वाहेत्यमौ हुत्वा मन्ये सङ्कल्पमवनयति रेतसे
स्वाहेत्यमौ हुत्वा मन्ये सङ्कल्पमवनयति ॥ २ ॥
अथये स्वाहेत्यमौ हुत्वा मन्ये सङ्कल्पमवनयति सोम्य स्वाहे-
त्प्रौ हुत्वा मन्ये सङ्कल्पमवनयति भूःस्वाहेत्यमौ हुत्वा
Page 249
मन्ये स᳚श्चवंमवनयति भुवः स्वाहेत्यमौ हुत्वा मन्ये स᳚श्चावमवनयति स्वः स्वाहेत्यमौ हुत्वा मन्ये स᳚श्चवमवनयति भू᳚ल्वेवःस्वः स्वाहेत्यमौ हुत्वा मन्ये स᳚श्चवमवनयति म᳛ाणे स्वाहेत्यमौ हुत्वा मन्ये स᳚श्चवमवनयति यति क्ष᳚त्राय स्वाहेत्यमौ हुत्वा मन्ये स᳚श्चवमवनयति भूताय स्वाहेत्यमौ हुत्वा मन्ये स᳚श्चवमवनयति अवि-
व्यते स्वाहेत्यमौ हुत्वा मन्ये स᳚श्चवमवनयति विश्वाय स्वाहेत्यमौ हुत्वा मन्ये स᳚श्चवमवनयति सर्वांय स्वाहेत्यमौ हुत्वा मन्ये स᳚श्चवमवनयति प्रजापतये स्वाहेत्यमौ हुत्वा मन्ये स᳚श्चवमवनयति ॥ ३ ॥ अथैनमभिमृशति अमद᳚दसि उ᳛ल᳛द᳛सि पू᳘र्णमसि प्रस᳚र᳛घमसि᳚एकसभ-मसि हिं᳚क्रतमसि हिं᳚क्रियमाणमसि᳚यु᳘द्धी᳘थमसि उद᳛ी᳘यमाम-
नमसि श्रावितमसि . प्र᳚᳚श्रावितमसि᳚ार्ड᳚᳛ संदी᳚समसि विश्व᳚रसि प्रभू᳘रस्᳘यसि᳚ उ᳘᳚योति᳚रसि नि᳘᳚घ्नमसि सं᳚व-गों᳛सी᳚ति ॥ ४ ॥ अथैन᳚सु᳘प्स᳚᳛छ᳚त्याम᳚᳛ख्ष᳚ां᳚म᳛᳚र्हि ते म᳚हि सहि राजे᳚शानो᳛ड᳛धिप᳚ति᳛ः स मा᳚᳛ रा᳚जे᳚शानो᳛ड᳛धिप᳚तिं करो᳚वि᳚ति ॥५॥ अथैनमा᳚च᳚म᳚ति त᳛त्स᳘वि᳚तु᳛र्व᳚र᳛ेण्यं म᳚धु-
वाता ऋ᳚तायत᳚े म᳚धु क्ष᳚र᳛न्ति सि᳚न्ध᳚वः मा᳚ध्वी᳚ने᳚ः स᳚म्᳛ष᳚ो-षधी᳚भ्यः स्वाहा म᳚र्गो᳚ देव᳛स्य धी᳚म᳚हि म᳚धु न᳛क᳚मु᳛तो᳛प᳚सो म᳚धु᳚स᳛त्पा᳛थि᳚व᳛᳚र᳛जः म᳚धु᳚गौ᳛र᳛स्तु न᳛ः पि᳚ता भुव᳛ः स्वाहा धियो योने᳚ः प्र᳚चो᳚द᳛या᳛नृ᳚षु᳚म᳛᳚ण्ण᳛᳚ व᳚न᳚स्प᳚ति᳛र्म᳛᳚न्धु᳚माँ ३ अस्य᳚
सूर्य᳚ः मा᳚ध्वी᳛गाँ᳛वो᳚ भ᳚वन्तु न᳛ः स्व᳚ः स्वाहे᳚ति स᳚र्वाँ᳚᳛ च सा-
Page 250
वित्रीमन्वाह सर्वांश्र मदुमतीरहमेवेदं सर्वे भूतासं भूस्नुवः स्वः स्वाहेत्यन्तत आचाम्य पाणी प्रक्षाल्य जघने-
नाभिं प्राश्निरा: संविशति प्रातरादित्यमुपतिष्ठते दिशामेकपुणडरीकमस्यहं मल्याणामेकपुणडरीकं भूयासमिति यथेतमेव्य जघनेनाभिमासीनो वद् हि जपति ॥६॥ तं ह
हैतस्माद्लोक आदणिर्वाजसनेयाय याज्ञवल्क्यायान्तेवासिन उक्खोवाचापि य एनं हि शुष्के स्थाणौ निषिञ्ज्जायेरम्छासा: प्ररोहेयुः पलाशानीति ॥७॥ पतसुहैव वाज-
सनेयो याज्ञवल्क्यो मधुकाय पैङ्ग्यायान्तेवासिन उक्खोवाचापि य एनं हि शुष्के स्थाणौ निषिञ्ज्जायेरम्छासा: प्ररोहेयुः पलाशानीति ॥ ८॥ पतसुहैव मधुक: पैङ्ग्यश्रु-
काय भगवित्तयेॐतेवासिन उक्खोवाचापि य एनं हि शुष्के स्थाणौ निषिञ्ज्जायेरम्छासा: प्ररोहेयुः पलाशानीति ॥ ९ ॥ पतसु हैव चूलो भगवित्तिरौनकय आय-
स्थाणामन्तेवासिन उक्खोवाचापि य एनं हि शुष्के स्थाणौ निषिञ्ज्जायेरम्छासा: प्ररोहेयुः पलाशानीति ॥ १० ॥ पतसु हैव जानकिरीयस्थूणः सत्यकामाय जाबालायान्तेवासिन् उक्खोवाचापि य एनं हि शुष्के स्थाणौ निषिञ्ज्जायेरम्छासा: प्ररोहेयुः पलाशानीति ॥ ११ ॥ पतसु हैव सत्यकामो जाबालोडन्तेवासिभ्य उक्खोवाचापि य
एनं हि शुष्के स्थाणौ निषिञ्ज्जायेरम्छासा: प्ररोहेयुः पलाशानीति तमेतमुपन्राय वान्तेवासिने वा भूयाद॥ १२॥
Page 251
३२६
अष्टाविंशत्युपनिषदसु
घतुरोहुम्बरो भवत्यौतुम्बरः खुच औौतुम्बररख्यमस औहु- स्वर हुम्म सौदुम्बर्या उपमन्थन्यौ दध्र प्राण्याणि धा- न्यानि संभवन्ति श्रीहिवास्तिलखमाश्रा अणुप्रियकृञ्चो गोष्ठा- माश्र मसूराश्र खल्वाश्र खलकुछाश्र तान् पिष्टान्सृध्मि- मधुनि घृत उपसिञ्चत्याज्यस्य जुछोति ॥ १३ ॥ इति वचे
तृतीयं ब्राह्मणम् ॥ ३ ॥
एषां वै भूतानां पृथिवी रसः पृथिव्या आपोऽपामो- षधय ओषधीनाॅं पुष्पाणि पुष्पाणां फलानि फलानां पुरुषः पुरुषस्य रेतः ॥ ९ ॥ स ह प्रजापतिरीक्षाञ्चके
हन्तासै प्रतिष्ठां कल्पयानिति स बियषक सृजते ताॅं सृष्ट्वाऽध उपास्त तस्मादित्यमेध उपासीत स एतां प्राज्ञं प्राणामासमन एव ससुपारयसे नैनामभ्यसृजत ॥ २ ॥ tथा वेदिरुपस्थो लोमभिर्वाहिंशस्र्माञ्छिखवणे समिद्धो मध्यकतसौ मुष्कौ स यावान् ह वै वाजपेयेन यजमानस्य लोको भवति तावानस्य लोको भवति य एवं विद्वानाधो- पहासंचरत्यासाङ् केणाङ्क सुक्तं वृङ्कतेऽथ इदम- विद्वानधोपहासंचरत्यस्य सियः सुक्तं वृङ्कते ॥ ३ ॥
पतद्ध स्म वै तद्धिद्राजौऽक आहणिराहेतद् स्म वै तद्धिद्राजाको मोद्रल्य आहैतद् स्म वै तद्धिद्राजान्कुमार- इहारित आह बहवो मर्या ब्राह्मणायना निरिन्द्रिया विसू- कृतोदकाङ्लोकात्प्रयन्ति य इदमविद्वाॅङ्सोदधोपहासं- चरन्तीति बहु वा इदङ्क सुरसङ्क वा जाङ्गतो वा रेतः
Page 252
गृहदारण्यकोपनिषत् ॥ १० ॥
स्कन्दति ॥ ४ ॥ तद्भिस्रावेद्नु वा मन्त्रयेत यन्मेऽष रेतः पृथिवीमस्कान्त्स्सीप्रदोषधीरन्मसरधाम इदममहं त-
त्रेत आददे पुनर्मामैस्विन्द्रियं पुनस्तेजः पुनर्भेगः पुनर्-
पृष्ठऽन्या यथास्थानं कल्पन्तामित्यनौमिकाकुश्चाम्यामसृयान्तरोण स्तनौ वा जुवौ वा निमृज्यात् ॥ ५ ॥ अथ वघुदक आत्मानं पश्येत्प्रद्योत्प्रभिमन्रयेत मयि तेजो-
हिन्द्रियं यशो म्रविणं सुहुत्वमिति श्रीर्ही वा पेषां कीणां यन्मलोद्द्रासास्तस्मान्मलोद्द्राससं यशस्विनीमभिक्रम्योप-
मन्त्रयेत ॥ ६ ॥ सा चेदसै न दृष्यास्तकामेमेनामवक्रीणी-
यात् सा चेदसै नैव दृष्यास्तकामेनां यष्टथ्या वा पाणिना वोपहस्तिकामेदिन्द्रियेण ते यक्षा या आदद इत्यय-
वा भवति ॥ ७ ॥ सा चेदसै दृष्यादिन्द्रियेण ते यक्षा या आदुघामीति यक्षस्विनावेव भवतः ॥ ८ ॥ स यामिच्छे'स्कामयेत मेतिं तस्यामर्थे निष्ठाय मुखेन मुखं
सुल्लं संघायोपस्थयमस्या अभिमृश्रिय जपेदकादक्रात्संभव-
सि हृदयादधि जायसे स स्वसकषायोदसि दिग्भविद्या-
सिव मादयेमाममुं मयीतित ॥ ९ ॥ अथ यामिच्छे'ह-
गं दद्हीतिति तस्यामर्थे निष्ठाय मुखेन मुखं सुल्लं संघाया-
भिम्राण्यापान्यादिन्द्रियेण ते रेतसां रेत आदद इत्यरता एतद भवति ॥ १० ॥ अथ च यामिच्छेहध्रीतिति तस्यामर्थे निष्ठाय मुखेन मुखं सुल्लं संघायापान्याभिम्राण्यादिन्द्रियेण
ते रेतसा रेत आदुघामीति गर्भिण्येव भवति ॥ ११ ॥
Page 253
अथ यस्य जायायै जारः स्वातं चेदृष्यादामपात्रेऽसृपसमाधाय प्रतिलोमतः शरबर्हिर्लीतॄर्वा त॒क्सिप्रेताः शरभृ-
ृीः प्रतिलोमा: सर्पिषा॑क॒ जुहुयान्म॒म समिद्धेऽहौषीः प्राणापानौ त आददेऽसाविति मम समिद्धेऽहौषीः पुत्र-पशू॒᳚स्त आददेऽसाविति मम .समिद्धेऽहौषीरिष्टासुकुते .
त आददेऽसाविति मम समिद्धेऽहौषीराशापराकाशो त आददेऽसाविति स वा एष निरिन्द्रियो विसुकुदस्सालो-काम्प्रैति यमेव विद्धान्म्राखणः शपति तस्मादेवविप्र्क्रो-
त्रियस्य द्वारेण नोपहासमिच्छेदुत श्रेवविप्परो भवति ॥ १२ ॥ अथ यस्य जायामर्त॑व॒᳚ विन्दे॒᳚ष्य॒हं क॒᳚ष॒सेन पिबेदहतवासा नैनां वृषलो न वृषल्युपहन्याभिरात्रान्त
आᳬलुत श्रीहीनवघातयेत् ॥ १३ ॥ स य इ॒᳚च्छे॒᳚पुत्रो मे शुᳬ᳚क्को जायेत वेदमनु॑धीत सर्वमायुरियादिति क्षीरौदनं
पाचयित्वा सर्पिष्मन्तमश्रीयातामौ᳚श्वरौ जनयित॑वै ॥ १४॥ अथ य इ॒᳚च्छे॒᳚पुत्रो मे कपि᳚लः पिङ्गᳬलो जायेत द्वे वेदा᳚व-
जुहुवीत सर्वमायुरियादिति दृ᳚᳚घ्यौदनं पाचयित्वा सर्पि-ष्मन्तमश्रीयातामौ᳚श्वरौ जनयित॑वै ॥ १५ ॥ अथ य इ॒᳚च्छे॒᳚पुत्रो मे इ॒᳚यामो लोहिताक्षो जायेत श्री᳚᳚म्वेदाननु-
धुवीत सर्वमायुरियादित्यु॒᳚दौदनं पाचयित्वा सर्पिष्मन्त-मश्रीयातामौ᳚श्वरौ जनयित॑वै ॥ १६ ॥ अथ य इ॒᳚च्छे॒᳚हि-
ता मे पणि᳚डता जायेत सर्वमायुरियादिति ति᳚᳚लौदनं पाचयित्वा सर्पिष्मन्तमश्रीयातामौ᳚श्वरौ जनयित॑वै ॥ १७॥
Page 254
वृद्ददारण्यकोपनिषत् ॥ १० ॥
२३९
अथ य इच्छेपुत्रो मे पण्डितो विगीतः समितिङ्गमः कुश्रुतितां वाचं भाषिता जायेत सर्वान्वेदाननुब्रुवীত सर्वमायुरियादिति मार्षसौदनं पाचयित्वा सर्पिष्मन्त्तम्-
नीयातामीयरौ जनयितवा औक्षेण वार्षभेण वा ॥ १८ ॥ अथाभिप्रातरेव स्थालीपाकादृतात्जं घेष्टिरवा स्थालीपाकस्योपघातं जुहोत्यभये स्वाहानुमतये स्वाहा देवाय सवित्रे सत्यप्रसवाय स्वाहेति हुत्वोक्त्वा प्राश्यातेरसःः प्रयच्छति प्रकाशाय पाणी उदपात्रं पूरयित्वा तेनैनां त्रिरभ्युक्ष्ययुक्तिष्ठातो विभावसोऽन्यामिच्छ प्रपूर्य्यीं संजायां पयसा सहेति ॥ १९ ॥
अथैनामभिपश्यतेऽड्मोहम-
किम् सा त्वङ् सा स्वमस्यमोहं सामाहमस्मि ऋक्स्वं पौरहं पृथिवी स्वं तावेहि सङ्करभावहै सह रेतो दधावहै पुष्णसे पुत्राय वित्ताय इति ॥ २० ॥
अथास्य ऊरु विहापयति विजिहीतीं धावापृथिवी इति तस्यामर्थे निष्ठाय मुखेन मुखं संघाय त्रिरेनामनुलोमामनुमार्ष्टि । विष्णुर्योनिं कल्पयतु त्वष्टा रूपाणि पिंशतु । आसिञ्चतु प्रजापतिर्धारातु गर्भं धेहि पृथुष्टुके । गर्भं धेहि सिनीवालि गर्भं धेहि सरस्वति ।
गर्भं ते अश्विनौ देवावाधत्तां पुष्करसरेजौ । हिरण्मयी अरणी याभ्यां निर्मन्थतामश्विनौ ।
तं ते गर्भं हवामहे दशमे मासि सूतये । यथा डिमिगर्भो वायुर्दिशां यथा गभि-
र्णि । वायुर्दिशां यथा गर्भे पुर्वं गर्भं दधामि तेऽसाविति ॥ २२ ॥
सोष्यन्तीमदधिर्-
Page 255
भयुक्रति यथा वायु: पुष्करणीं समिक्रयति सर्वतः । एवं ते गर्भे एजतु सहावैतु जरायुणा । इन्द्रस्यायं व्रजः हृतः सार्गेलः सपरिभ्रयः। तमिन्द्र निर्जहि गर्भेण सावराक्ष सहेति ॥ २३ ॥ जाते ऽप्सु यत्पसमाधायाक्र आ धाय कञ्चे पृषदाज्यं संनीय पृषदाज्यस्योपघातं जुहोत्यक्षिभिःसह-
कं पृष्याम्नेषमानः स्वे गृहे । अभ्युपसंप्रां मा श्वैतसीत् प्रजया च पतुभिश्र स्वाहा । मथि प्राणाङ्स्वयि मनसा जुहोमि स्वाहा। यत्कर्मणातरीरिचं यद्वा न्यूनमिहाकर्म।
अभिष्टटिष्टकृद्विद्रान्निष्टभृसुहुतं करोत्व नः स्वाहेति ॥ २४ ॥ अथास्य दक्षिणं करणमभिनिधाय वाग्वागिति त्रिरथ द्वेधिमधुत्तॐ संनीयानम्तर्हितेन जातरुपेण प्राशयति भूते द्राधामि भुवस्ते द्राधामि स्वस्ते द्राधामि भूशुवः स्वः सर्वं स्वयि द्राधामीति ॥ २५॥ अथास्य नाम
करोति वेदो ऽसौति तदृक्ष तदृक्षयमेव नाम भवति॥२ ६॥ अथैनं मात्रे प्रदाय स्तनं प्रयच्छति यस्ते स्तनः शशायो यो मयोभूयो र राधा वसुविद्या: सुदत्रः । येन विश्वा पुष्प-
सि वायो णि सरस्वति तमिह धातवे करिति ॥ २७ ॥ अथास्य मात्ररमभिमग्रयाते ह्लादि मैत्रावरुणी वीरे वीरमजीजनत्। सा स्वं वीरवती अव यास्मान्न वीरवतो-
करद्विति तं वा पतमादुरतिपिता वताभूरतिपितामहो वताभूः परमां वत काष्ठां प्रापदिच्छया यशासा महावरचसे।
Page 256
वृहदारण्यकोपनिषत् ॥ १० ॥
२४९
न व एवंविदो ब्राझणस्य पुत्रो जायत इति ॥ २८ ॥
इति षष्ठे चतुर्थे ब्राझणम् ॥ ४ ॥
अथ वंशः पौतिमाषीपुत्रः काल्यायनीपुत्रात्र् काल्यायनीपुत्रो गौतमीपुत्रात्रौतमीपुत्रो भारद्वाजीपुत्रात्रार्द्वाजीपुत्रः पाराशरीपुत्रास्पाराशरीपुत्र औपस्तस्तीपुत्रादौपस्तस्तीपुत्रः पाराशरीपुत्रात्रपाराशरीपुत्रः काल्यायनीपुत्रास्काल्यायनीपुत्रः कौशिकीपुत्रास्कौशिकीपुत्र आलम्बीपुत्राच्च वैयाघ्रपद्दीपुत्राच्च वैयाघ्रपद्दीपुत्रः काण्वीपुत्राच्च कापीपुत्राच्च कापीपुत्रः
आत्रेयीपुत्रादात्रेयीपुत्रो गौतमीपुत्रात्रौतमीपुत्रो भारद्वाजीपुत्रात्रार्द्धाजीपुत्रः पाराशरीपुत्रात्रपाराशरीपुत्रो वात्सीपुत्राद्वात्सीपुत्रः पाराशरीपुत्रात्रपाराशरीपुत्रो वार्कारुणिपुत्राद्वार्कारुणिपुत्र आदर्तभागीपुत्रादादर्त्तभागीपु-
त्रः शौङ्कीपुत्राच्छौङ्कीपुत्रः सांकृतिपुत्रास्सांकृतिपुत्र भार्लम्बायनीपुत्रादालम्बायनीपुत्र आलम्बीपुत्रादालम्बीपुत्रो जायन्तीपुत्राज्जायन्तीपुत्रो माण्डूकायनीपुत्रात्राण्माण्डूकायनीपुत्रो माण्डूकिपुत्रात्र्माण्डूकिपुत्रः शाण्डिल्यीपुत्राच्छाण्डिल्यीपुत्रो राथीतरिपुत्राद्राथीतरिपुत्रो भालुकिपुत्राद्भालुकीपुत्रः कौशिकीपुत्राभ्यां कौशिकीपुत्रौ वैदभृ-
तीपुत्राद्वैदभृतीपुत्रः काश्यपेयीपुत्रात्काश्यपेयीपुत्रः प्राचीनयोगीपुत्रात्राचीनयोगीपुत्रः सांजीवीपुत्रास्सांजीवीपुत्रः प्राश्नीपुत्रादासुरिवासिनः प्राश्नीपुत्र आसुरायणादासुरा-
Page 257
यण आसुरेरासुरिः ॥ २ ॥ याज्ञवल्क्यादाज्ञवल्क्य उ-द्वालकादुदालकोदरुणादुरुण उपवेशेरुपवेशिः कुश्रेः कु-
श्रिवाजश्रवसो वाजश्रवा जिह्वावतो वाज्ययोगाज्जिह्वावा-मबाध्योगोऽसिताद्वार्ष्णगणादसितो वार्ष्णगणो हरितात्कश्यप-पाक्षरितः कश्यपः शिल्पास्कश्यपाच्छिल्पः कश्यपः कु-
शिपाक्षैश्रुवेः कश्यपो नैश्रुविंचांचो वागमिभरण्या अम्भ-ण्यादित्यादादित्यानीमामि शुक्रान्ति यजुष्रषि वाजसने-येन याज्ञवल्क्येनार्क्यायन्ने ॥ ३ ॥ समनामा सांशजीवीपु-
त्रास्सांजीवीपुत्रो माण्डूकायनेभ्यो माण्डूकायनिरमाण्डूकोऽध्यापयन्नडयः कौत्सात्कौत्सो माहिष्येमांहिरिथिवोमकक्षायणाद्वा-मकक्षायणः शाण्डिल्याच्छाण्डिल्यो वात्स्याद्वात्स्यः कुश्रेः
कुश्रियञ्जवचसो राजस्तम्बायनादञ्जवचा राजस्तम्बायनस्तु-रात्कावषेयातुरः कावषेयः प्रजापते प्रजापतिर्ब्रह्म स्वयंभुश्रुश्रणे नमः॥४॥इति ते षट् पश्च पञ्चमं ब्राह्मणम् ॥ ५ ॥
॥ इति गृहदारण्यकोपनिषत्समाप्ता ॥ ५६ ॥
ॐ पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात्पूर्णमुदच्यते ॥ पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥
Page 258
श्वेताश्वतरोपनिषत् ॥ ११ ॥
२४३
श्वेताश्वतरोपनिषत् ।
ॐ सहनाववतु सहनौ भुनक्तु सहवीर्यं करवावहै ।
तेजस्विनावधीतमस्तु मा विद्विषावहै ॥ ॐ शान्तिः शा-
न्तिः ॥
ॐ ब्रह्मवादिनो वदन्ति ॥ किं कारणं ब्रह्म कुतः सा
जातो जीवाम केन कॆ च संप्रतिष्ठाः । अधिष्ठिताः केन
सुखेतरेषु वर्तामहे ब्रह्मविदो व्यवस्थाम्॥ १ ॥ कालस्व-
भावो नियतिर्यदृच्छा सूत्रानि योनिः पुरुष इति चिन्त्य-
म् । संयोग एषां नत्वात्मभावादात्माप्यन-
नीशः सुखदुःख-
हेतोः ॥ २ ॥ ते ध्यानयोगानुगता अपश्यन्-
देवात्मशक्तिं स्वगुणेर्निगूढाम् । यः कारणानि निखिलानि तानि
कालमयुक्तान्यधितिष्ठत्येकः ॥ ३ ॥ तमेकनेमिं त्रिवृतं षो-
डशान्तं षटार्धारं विंशतिप्रलयाभिः । अष्टकैः षड्भिर्वि-
भरूपैकपाशं त्रिमार्गभेदं द्विनिमित्तैकमोहम् ॥४॥ पञ्च-
कोशं पक्वयोनिप्रपञ्चं प्रध्वमूलेनादिप्र-
लान् । पञ्चावर्तां पञ्चप्रधुतःसौधवेगां पञ्चा-
षादविमेदां पञ्चपप्वो-
मधीमः ॥ ५ ॥ सर्वांजीवे सर्वसंस्थे बृहन्ते तस्मिन् हंसो
आस्म्यते ब्रह्मचक्रे । पृथगात्मानं प्रेरितारं च मत्वा
जुष्ट-
स्ततस्रेनासृततस्मेति ॥ ६ ॥ उद्दितीमेतत्परमं तु ब्रह्म
तर्क्ष्यिं परं सुप्रतिष्ठाक्षरं च । अज्ञानन्तरं ब्रह्मविदो विदित्वा
लीना ब्रह्मणि तत्परा योनिमुका: ॥ ७ ॥ संयुक्तमेतत्
Page 259
क्षरमक्षरं च व्यक्ताव्यक्तं भरते विश्वमीशः । अनीशश्रा-
तमा बुध्यते मोक्षभावाज्ज्ञास्वा देवं मुच्यते सर्वपाशैः
॥ ८ ॥ ज्ञाशौ द्वावजावीशानीशावज्जौ एका मोक्षभोग्यो-
गार्थयुक्ता । अनन्तश्रास्मा विश्वरूपो ऽकर्ता श्रियं यदा
विंदते ऽक्षरमेतत् ॥ ९ ॥ क्षरं प्रधनममृताक्षरं हरः
क्षरात्मानावीशते देव एकः । तस्याभिध्यानाद्योजनात्
तत्त्वभावादृश्यग्रान्ते विश्वसायानिर्नृत्तिः ॥ १० ॥ ज्ञा-
स्वा देवं सर्वपाशापहानीः क्षीणे ऽपेेशर्जन्मवृत्त्युपमहानिः ।
तस्याभिध्यानात्स्त्रतीयं देहभेदे विश्वैश्वर्यं केवल आशकासः
॥ ११ ॥ एतज्ज्ञेयं नित्यमेवात्मसंस्थं नातः परं वेदितव्यं
हि किंचित् । भोक्ता भोग्यं प्रेरितारं च मत्वा
सर्वं प्रोक्तं त्रिविधं ब्रह्ममेतत् ॥ १२ ॥ वहेर्यत्था योनिगतस्य मूर्तिनै
हृश्यते नैव च लिख्नानाशः । स भूम एवेधनयोनिगृ-
सद्रोभयं वै प्रणवेन देहे । १३ ॥ स्वदेहमरणि कृत्वा
प्रणवं चोत्तरारणिं । ध्यानान्तरस्थनाभ्यासाहवि पेइयादृ-
गूढवत् ॥ १४ ॥ तिलेभ्यु हैकं दृधनीष सर्पिरापः क्षो-
तस्वरणीषु चाभिः । पवमानामास्मनि गृृण्हते ऽसौ सत्येनैनं
तपसा योञ्जुपश्यति ॥ १५ ॥ सर्वव्यापिनमात्मानं क्षीरे
सर्पिरिवार्पिंतम् । आत्मविद्यांतपोमूलं तद्विद्योपनिषत्परं
तत्त्वग्रोपनिषत्परमिति ॥ १६ ॥ इति भेताभ्वतरोपनिषत्सु
प्रथमोऽध्यायः ॥ ९ ॥
Page 260
श्वेताश्वतरोपनिषत् ॥ ४१॥
तृतीयोऽध्यायः ॥ २ ॥
युञ्जानं प्रथमं मनसः सावित्तं सविता धियः । अभ्रेज्यों- तर्निचाःय पृथिव्या अध्यामरत॥ ३ ॥
युक्तेन मनसा वयं देवस्य सवितुः सवे । सुवर्गेयाय शक्ष्या ॥ २ ॥
युक्स्वाय मनसा देवान्सुव्रयंते धिया दिवम् । वृह- क्योति: करिष्यत: सविता प्रसुवाति तानु ॥ ३ ॥
युञाते मन उत युञते धियो विप्रा विग्रस्य वृहतो विपश्चितः । वि होतृा दधे वयुना विदेक इन्मही देवस्य सवितुः परि- कृति: ॥ ४ ॥
तत् सवितुर्वरेण्यं नमोभिरिवि श्लोकायान्ति षष्पेव सूराः । ऋणवन्ति विश्ने अमृतस्य पुत्रा आये धा- मानि दिव्यानि तस्थुः ॥ ५ ॥
अभ्रियेन्राभिमध्ययते वायु- येन्त्राभियुज्यते । सोमो यत्रातिरिच्यते तन्न संजयाते मनः ॥ ६ ॥
सवित्रा प्रसवेन जुहुयात् स्वर्गं पूर्व्यं । तन्न योनिं कृण्णवसे नहि ते पूर्वेमक्षिपत ॥ ७ ॥
त्रिह्नतं स्थाप्य समं शरीरं हृदीनिद्रयाणि मनसा संनिरुध्य । ब्रह्मोदुपेन प्रतरिते विद्यान्नोता सविणि भयावहानि ॥ ८ ॥
प्राणानम्पपीब्वेह स युक्चेष्टः क्षीणे प्राणे नासिकयो- मकुसीत । दुष्टाश्रयुक्मिव वाहमेनं विद्यान्नम्नो धार- येताम्प्रमत्तः ॥ ९ ॥
समे शुचौ शर्करावहिवालुकाविव- र्जिते शबदजलौाभयादिभिः । मनोजुकूडे न तु बहुपी- उने गुहानिवाताश्रयणे प्रयोजयेत् ॥ १० ॥
नीहारधूम- कान्कानिलानां सघोतविसुस्तफिकशशिनाम् । एतानी
Page 261
रूपाणि पुरःसराणि ब्रह्मण्याभिष्यक्तिकारणि योगे ॥ ११॥
पृथङ्याप्यतेजोऽनिलखले समुत्थिते पञ्चात्मकके योगगुणे प्रवृत्ते । न तस्य रोगो न जरा न मृत्युः प्राप्तस्य योगाग्निमयं शरीरम् ॥ १२ ॥
लघुत्वमारोग्यमलोलुपत्वं वर्णप्रसादं स्वरसौष्ठवं च । गन्धः शुभो मूत्रपुरीषमल्पं योगप्रवृत्तिं प्रथमां बदन्ति ॥ १३ ॥
यथैव बिम्बं मृदुपोपलिसं तेजोमयं भाजते तस्य धातुम् । तद्वत्समस्तस्य प्रसमीक्ष्य देही एकः कृतार्थो भवते वीतरागः ॥ १४ ॥
यदारमत्स्वेन तु ब्रह्मतत्त्वं दीपोपमेनेह युक्तः । अञ्जनं सर्वतत्त्वैर्युज्झं ज्ञात्वा देवं मुख्यत्वे सर्वपाशैः ॥ १५ ॥
एषो हि देवः प्रदिशोऽनु सर्वाः पूर्वो हि जातः स उ गर्भे अन्तः । स एव जातः स जनिष्यमाणः प्रत्यङ्नि-ष्टष्टतिः सर्वतोमुखः ॥ १६ ॥
यो देवोऽग्नौ योऽद्भ्यो यो वनस्पतिषु यश्च देवाय नमो नमः ॥ १७॥
इति श्रैताश्वतरोपनिषत्सु द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥
तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥
य एको जालवानीशत ईशनीभिः सर्वाल्लोकानीशत ईशनीभिः ।
य एवैक उदभवे संभवे च य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥ १ ॥
एको हि रुद्रो न द्वितीयाय तस्थुर्य इमाँल्लोकानीशत ईशनीभिः ।
प्रत्यङ्जनास्तिष्ठति सञ्चु-कोचान्तकाले संसृज्य विश्वा भुवनानि गोपाः ॥ २ ॥
Page 262
भेताश्वतररोपनिषत् ॥ ९१ ॥
तस्माद्विरुत् विश्वतोमुखो विश्वतोऽहिरुत् विश्वतस्पात् । सं- वाहुभ्यां धमति सं पतत्रैध्वााभूमि जनयन्देव एकः
॥ ३ ॥ यो देवानां-प्रभवश्रोङ्कवश्र विश्वाधिपो रुद्रो मह- र्षिः । हिरण्यगर्भं जनयासास पूर्वं स नो बुद्ध्या शुभया संयुनकु॥४॥
या ते रुद्र शिवा तनूरघोरा पापकाशिनी । tया नस्तनुवा शांतमया गिरिशन्ताभिचाकशीहि ॥ ५॥
यामिषुं गिरिशं तं हस्ते बिभर्ष्यस्तवे । शिवां गिरित्र तां कुह मा हि˚सेःः पुरु˚ जगत् ॥ ६ ॥
ततः परं ब्रह्म परं बृहन्तं यथा निकायं सर्वभूतेषु गूढम् । विश्वस्यैकं परिवेष्टितारमीशं तं जानामि भवन्ति ॥ ७ ॥
वेदाहमेतं पुरुषं महान्तमादित्यवर्णं तमसः परस्तात् । तमेव विदित्वातिमृत्युमेति नान्यः पन्था विधतेऽयनाय ॥८॥
यस्मात्परं नापरमस्ति किंचिद्यस्मान्नाणीयो न ज्यायोऽस्ति कश्चित् । वृक्ष इव स्तब्धो दिवि तिष्ठत्येकतेनदं पूर्णं पुरुषेण सर्वम् ॥ ९ ॥
ततो यदुत्तरतं तदरूपमनामयम् । य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्त्यथेरो दु˚खमेवापि यन्ति ॥ १० ॥
सर्वाननशिरोग्रीवः सर्वभूतगुहाशयः । सर्वव्या- पी स भगवान् तस्मात्सर्वगतः शिवः ॥ ११ ॥
महा- प्रभुञ्च पुरुषः सर्वशेष प्रवर्तकः । सुनिर्मलामिमां प्राप्ति- मीशानो ज्योतिरञ्जयः ॥ १२ ॥
अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषोऽन्तरात्मा सदा जनानां हृदये सन्निविष्टः । हृद्रा मनीषी मन- सा मिकृ˚सो य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥ १३ ॥
सहस्र-
Page 263
शीर्षो पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात्। स भूमिं विश्वतो वृत्वातिष्ठददशाङ्गुलम् ॥ १४॥
पुरुष एवेदं सर्वं यत्कृतं यत्न च भविष्यत् ।
उतामृतत्वस्येशानो यदन्नेनातिरोहति ॥ १५ ॥
सर्वतःपाणिपादं तत् सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् ।
सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ॥ १६॥
सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् ।
सर्वस्य प्रभुमीशानं सर्वस्य शरणं बृहत् ॥ १७ ॥
नवद्वारे पुरे देही हंसो लेलायते बहिः ।
वशी सर्वस्य लोकस्य स्थावरस्य चरस्य च ॥ १८ ॥
अपाणिपादो जवेनो ग्रहीता पश्यत्यचक्षुः ।
स श्रुणोत्यकर्णः । स वेत्ति वेद्यं न च तस्यास्ति वेदिता ॥
तमाहुरग्र्यं पुरुषं महान्तम् ॥ १९ ॥
अणोरणीयान्महतो महीयानात्मा गुहायां निहितोऽस्य जन्तोः॥
तमक्रतुं पश्यति वीतशोको धातुः प्रसादान्महिमानमीशम्
॥ २० ॥ वेदाहमेतं पुरुषं महान्तं
पुराणं सर्वात्मानं सर्वगतं
विभुत्वात् । जन्मनििरोधं प्रवदन्ति यत् यो
ब्रह्मवादिनो हि प्रवदन्ति नियमम्॥ २१ ॥
इति भ्रेतारोपनिषद्सु ऋ-तीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥
चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥
य एको वर्णो बहुधा शक्तियोगाद्वर्णाननेकान्निहितार्थो दधाति ।
विचैति चान्ते विश्वमादौ स देवः स नो बुबुक्षा शुभया संयुनक् ॥ ९ ॥
तदेवाग्निस्तदादित्य-स्तदायुस्तदु चन्द्रमाः ।
तदेव शुक्रं तद्रुक् तदापस्तत्प्र-
Page 264
जांपतिः ॥ २ ॥ त्वं श्री त्वं पुमानसि त्वं कुमार उत वा कुमारो
त्वं जीर्णो दण्เฑन वंचसि त्वं जातो भवसि
विभतोसुषुः ॥ ३ ॥ मीः पतङ्गो हरितो लोहिताक्ष-
राधिद्रं॒मे करतवः समुद्राः । अनादिमस्वं विभुस्टेन वर्तंसे
वत्तो जातानि भुवनानि विश्वा ॥ ४ ॥ अजामेको लोहि-
मुकुहुमां बह्मा: प्रजाः ऋजुमानां सृण्पणःऋजो थेको
युष्माणोडनुयुते जहाल्येनां शुल्कभोगामजोऽन्यः ॥ ५ ॥
द्वा सुपर्णो सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिषस्वजाते ।
तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वस्यनश्नन्योऽभिचाकशीति॥ ६ ॥
समानं वृक्षे पुरुषो निमप्रोर्णीशया शोचति मुह्यमानः।
जुष्टं यदा पश्यत्यम्यमीशमस्य महिमानमिति वीतशोकः
॥ ७ ॥ ऋतज्ञो॑ऽक्षरे परमे व्योमन्यस्मिन्देवा अधि
विशेधु: । यस्तन्न वेद किम्ृचा करिष्यति य इत्तद्विदुस्ते
इदमे समासते ॥ ८ ॥ छन्दांसि यज्ञाः ऋतवो व्रतानि
भूतं भव्यं यच्च वेदा वदन्ति । अस्मान्मायी सृजते विश्व-
मेतपकिंस्राम्यो मायया संनिरुद्धः ॥ ९ ॥ मायां तु
प्रकृतिं विद्याम्मायिनं तु महेश्वरम् । तस्यावपवभूतेस्तु
न्यासं सर्वमिदं जगत् ॥ १० ॥ यो योनिं योनिमधिति-
ष्ठयेको पक्षितिरिᳫं संच विचैति सर्वम् । तमीशानं वरदं
देवमीशां मिचाय्येमां शान्तिमत्यन्तमेति ॥ ११ ॥ यो
देवेभ्यो हवि:स्रुतश्च विश्वविधो रुद्रो महर्षि: । हिर-
ण्यग्भिᳫं पतयत जायमानं स नो डुक्खा शुभया संयुनक्
Page 265
॥ १२ ॥ यो देवानामधिपो यसिख़्खलोका अभिभ्रिता: ।
य ईशेऽस द्विपदश्रतुष्पद: कस्मै देवाय हविा विधेम
॥ १३ ॥ सूऽ्मातिसूक्ष्मं कलिलस्य मध्ये विश्वस्य ट्टार-
मनेकरूपम् । विश्वस्यैकं परिवेष्टितारं ज्ञात्वा शिवं न्ति-
मत्यन्तमेति ॥ १४ ॥ स एव काले भुवनस्य गोपा
विधाधिप: सर्वभूतेषु गूढ: । यमिन्त युक्का ब्रह्मर्षयो देव-
ताश्र तमेवं ज्ञात्वा मृत्युपाशांश्छिनत्ति ॥ १५ ॥ घृतात-
स्परं मण्डमिवातिसूक्ष्मं ज्ञात्वा शिवं सर्वभूतेषु गूढम् ।
विश्वस्यैकं परिवेष्टितारं ज्ञात्वा देवं मुच्यते सर्वपाशै:
॥ १६ ॥ एष वेदो विश्वकर्मा महातमा सदा जनानां
हृदये सन्निविष्ट: । हृदा मनीषी मनसाडभिक्लृपो य एत-
द्विदुरसृतास्ते भवन्ति ॥ १७ ॥ यदातत्मशानं दिवा न
रात्रिं न सन्न चासच्छिव एव केवल: । तदक्षरं तत्सवि-
तुर्वरेण्यं प्रज्ञा च तत्साम्प्रता पुराणी ॥ १८ ॥ नैन-
मूर्ध्वो न तिर्यङ् न मध्ये परिजग्रभत् । न तत्स प्रतिमा
अस्ति यस्य नाम महद्यश: ॥ १९ ॥ न संदेशे तिष्ठति
रूपमस्य न चक्शुषा पश्यति कश्रचनैनम् । हृदा हदि्सं
मनसा य एनमेवं विधुरसृताखे भवन्ति ॥ २० ॥ अजात
हृलेवं कश्रिद्धीह: प्रतिपद्यते । हृद्र यते दक्षिणं मुर्खं तेब
मां पाहि नियमं ॥ २१ ॥ मा नऽलोके तनये मा न
आयुषि मा नो गोहु मा नो अभेषु रीरिष: । वीरान्मा
Page 266
श्वेताश्वतरोपनिषत् ॥ १५ ॥
नो ह्रद्म आमिनोडदधीन्विमन्तः सदस्मि स्वा ह्वामहे
॥ २३ ॥ इति श्वेताश्वतरोपनिषत्सु चतुर्थोऽध्यायः ॥४॥
पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५ ॥
द्वे अक्षरे ब्रह्मपरे त्वनन्ते विद्याविद्ये निहिते यत्र गूढे
क्षरं स्वविषया वामृतं तु विद्या विद्या विधये ईशाते यस्तु
सोऽन्यः ॥ १ ॥ यो योनिं योनिमधितिष्ठत्येको
रूपाणि योनीश्च सर्वाः । ऋषिं प्रसूतं कपिलं यस्तमग्रे
ज्ञानैर्बिभर्ति जायमानं च पश्येत् ॥ २ ॥ एकैकं जालं
बहुधा विकुर्व्वाणसिन् क्षेत्रे संचरल्येष देवः । भूयः सृष्टा
यतयस्तयेशः सर्वाधिपत्यं कुरते महात्मा ॥ ३ ॥ सर्वां
दिशा ऊर्ध्वमधश्र्च तिर्यक्प्रकाशनभ्राजते यद्वान्नुबान् ।
एवं स देवो भगवान्वरेण्यो योनिस्वभावानधितिष्ठत्येक-
कः ॥ ४ ॥ यच स्वभावं पचति विश्वयोनिः पाच्यांश्च
सर्वान्परिणामयेच्च । सर्वेमेतद्धृशमधितिष्ठत्येको
गुणांश्च सर्वान्विनियोजयियेधः ॥ ५ ॥ तद्रक्ष्मा वेदते ब्रह्मयोनिम् । ये पूर्वे देवा ऋषयश्र तदृ-
दुस्ते तन्मया अमृता वै बभूवुः ॥ ६ ॥ गुणान्वयो यः
फलकर्मकर्त्तां ऋतस्य तथैव स चोपसोक्का । स विश्वरू-
पदिगुणविवर्म्मा प्राणाधिपः संचारति स्वकर्म्मभिः॥ ७ ॥
अणुच्छमात्रो रवितुस्वरूपः संकल्पाहंककारसमन्वितो यः ।
बुद्देः गुणेनास्मगुणेन चैव आराप्रमात्रोडन्यपररोडपि दृष्टः
॥ ८ ॥ वालाग्रमात्रात्भागस्य शतधा कल्पितस्य च । भागो
Page 267
जीव: स विशेष: स चानन्यताय कलप्यते ॥ ९ ॥ नैव की न पुमानेष न चैवायं नपुसक: । यथाश्रुत्यरिमादचे तेन तेन स युज्यते ॥ १० ॥ सांख्यदृष्टयात्मविद्योर्जन्म । कर्मानुगान्यनुक्रमेण देही स्वानेपु रूपाण्यभिसंप्रपद्यते ॥ ११ ॥ स्थूलानि सूक्ष्म- णि बहुति चैव रूपाणि देही स्वगणैर्वर्णयति । क्रियागुणै- रात्मगुणैश्च तेषां संयोगहेतुरपरोऽपि दृश्य: ॥१२॥ अनाना- त्वान्तं कतिलिलस्य मध्ये विश्वस्य नष्टारमनेकरूपम् ।विश्व स्वैकं परिवेष्टितारं ज्ञात्वा देवं मुख्यते सर्वपाशै:॥ १ ३॥भा वग्राममनिडालस्यं भावाभावकरं शिवम्।कलासर्गकरं देवं ये विहुत्से जहुत्सनुमः॥ १४॥ इति भोेतामशतरोपनिषत्सु प- ण्मोडध्याय: ॥ ५ ॥
पष्टोऽध्याय: ॥ ६ ॥
स्वभावमेके कवयो बदन्ति कालं तथान्ये परिमुच्य- माना: । देवस्यैष महिमा तु लोके येनैवं भास्यते ऽस्मभ- क्रम् ॥ ९ ॥ येनादृतं नित्यमिदं हि सर्वं ज्य: कालकाले गुणी सर्वविद्या । तेनेशितं कर्म विवर्ततेह पृथ्व्याप्यते- जोडनिलक्ष्वानि चिन्त्यम् ॥ २ ॥ तत्कर्मं कृत्स्ना विनि- वत्सुं भूतसत्वस्व तर्वेन समेत्य योगस्म । एकेन द्वाभ्यां त्रिभिरष्टभिर्वा कालेन वैकार्मगुणैश्च सूक्ष्मै: ॥ ३ ॥ आरभ्य कर्माणि गुणाम्बितानि तानि भावांम्र सर्वान्नियमि- जयेच: । तेषामभावे कृतकर्मनाश: कर्मेक्षये याति: क्र
Page 268
श्वेताश्वतरोपनिषत् ॥ ११ ॥
२५३
तस्मात्तोडम्यः ॥४३॥ आदि: स संयोगनिमित्तहेतुः पराख्य-कालादिकलोडपि दृष्ट:ऽतं विश्वरूपं भवभूतमीक्ष्यं देवं स्व-
चित्तस्सुप्रयुक्तं पूर्ववत्॥भास हृक्षकालाहुतिभिः परोक्ष्मयो मक्षात्मपपद्रैः परिवर्तंतं यम्॥ धराम्बरहं पापयुजं भगेशं क्षा-
स्वात्मस्यमसृतं विश्वधाम ॥५॥ तमेश्वराणां परमं च वैकृतम्। पर्ति पत्नीनां परमं परस्ताद्विद्याद देवं भुवननेशमीक्ष्यम् ॥ ७ ॥ न तस्य
कार्यं करणं च विद्यते न तत्समश्राधिग्याधिककश्र दृश्यते । परास्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया
च ॥ ८ ॥ न तस्य कश्चित्पतिरेक्ति लोके न चेशिता नैव च तस्य लिङ्गम्॥ स कारणं करणाधिपाधिपो न चास्य
कश्चिज्जनिता न चाधिपः ॥ ९ ॥ यस्तूर्णनाभ इव तन्तु-
मिः प्रधानजः स्वभावतः । देव एकः स्वमायरणोति स नो दुर्यातु प्रयोऽभ्यय्यसम्॥ १० ॥ एको देवः सर्वभूतेषु गूढः
सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा। कर्माध्यक्षः सर्वभूताधि-
वासः साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्र ॥ ११ ॥ एको वशी
निष्क्रियाणां बहूनामेकं बीजं बहुधा यः करोति ।
तमात्मस्थं येऽनुपश्यम्त धीरास्तेषां सुखं शाश्वतं नेतरेपाम् ॥ १२ ॥ नित्यो नित्यानां चेतनश्रेतनानामेको
बहूनां यो विदधाति कामान् । तस्कारणं सांख्ययोग-
धिगम्यं ज्ञात्वा देवं मुच्यते सर्वपाशैः ॥ १३ ॥ न तत्र
सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमग्निः।
Page 269
यमभ्रि: । तमेव भान्तमनुभाति सर्वं तस्य भासा सर्वं- मिदं विभाति ॥ १४ ॥ एको हषो भुवनस्यास्य मध्ये स एवाग्नि: सलिलेऽसन्निविष्ट: । तमेव विदित्वातिमृत्युमेति नान्य: पन्था विद्यतेऽयनाय ॥ १५ ॥ स विश्व- कृद्धिश्वविदासमयो निण्: कालकालो गुणी सर्वविद् य: । प्रधातश्रेष्ठोपरिर्णिगेष: संहारमोक्षस्थितिलक्षणोऽथेत्: ॥ १६ ॥ स तन्मयो ह्याश्वत इणसस्थो ह: सर्वंगो भुवन- स्वास्य गोस꣡ । य ईशेऽस्य जगतो नियतमेव नान्यो हेतु-र्विञ्चते ईशानाय ॥ १७ ॥ यो ब्रमाणं विदधाति पूर्वं यो वै वेदां꣡च प्रहिणोति त्मै । त ह देवमात्मबुद्धिप्रकाशं मुमुक्ष्वै꣡ शरणमहं प्रपद्ये ॥ १८ ॥ निष्कलं नि-श्क्रिय शान्तं निरवद्यं निरञ्जनम् । अमृतस्य पर सेतुं दग्धेन्धनमिवानलम् ॥ १९ ॥ यदा धर्मवदाकारा वेष्टयिष्यन्ति मानवाः । तदा देवमविशाय दुःखस्यान्तो भविष्यति ॥ २० ॥ तपः प्रभावादेव प्रसादाच्च ऋद्धि-र्मेताम्बतरोडथ विद्वान् । भर्त्याश्रमिभ्य: परमं पवित्रं प्रो-वाच सम्पगृह्यसकशुध्दम् ॥ २१ ॥ वेदान्ते परमं गुह्यं पुराकल्पे प्रचोदितम् । नामाशान्ताय दातव्यं नापुत्रायाशिष्याय वा पुनः ॥ २२ ॥ यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ । तस्यैते कथिता ह्यार्था: प्रकाशन्ते महात्मन: इति॥२३॥इति श्वेताम्बतरोपनिषद् वषोडध्याय: ॥ ६ ॥
Page 270
कैवल्योपनिषत्॥ ११ ॥
ॐ सहनाववतु सहनौ भुनक्तु सह वीर्यं करवावहै॥
तेjas्विनावधीतमस्तु मा विद्विषावहै॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः॥
॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयश्वेताश्वतरोपनिषत्सम्पूर्णा ॥
कैवल्योपनिषत्॥ १२ ॥
कैवल्योपनिषदं धीराः कैवल्यानन्ददायकृताम्। कैवल्ययोग-
रिजारामं स्वमात्रं कलयेडन्वहं॥ ॐ सह नाववतु शान्तिः॥
ॐ अथाश्वलायनो भगवान्तं परमेष्ठिनमुपसमेत्योवाच।
अधीहि भगवन्|ब्रह्मविद्यां वरिष्ठां सदा सद्भिः सेव्यमानां
निगूढाम्। यथा चिरात्सर्वपापैः व्यपोह्य परात्परं पुरुषं
याति विद्वान्॥ १॥
तस्मै स होवाच पितामहश्र श्रद्धा
भक्तीध्यानयोगादवैहि। न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागे
नैके न भृृतत्वमानश्रुः॥ २॥
परे नैतं निहितं गुहायां
विभ्राजते यघतयो विशान्ति। वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्था-
थाः संन्यासयोगाच्चतयः शुद्धसत्वाः॥ ३॥
ते ब्रह्मलो-
केधु परान्तकाले परामृताः परिमुच्यन्ति सर्वे॥
विविक्त-
देशे च सुलासनस्थः शुचिः समप्राणीवशिरःशरीरः॥ ४॥
अन्याश्रमस्थः सकलेंद्रियाणि निरुध्य भक्त्या स्वगुरुं
प्रणम्य। ह्रुपुण्डरीकं विरजं विचिन्त्य मध्ये विशदं
विशोकम्॥ ५॥
अविचिन्त्यमव्यक्तमनन्तरूपं शिवं प्रशा
Page 271
नतमस्तकं ब्रह्मयोनीम्। तमादिमध्यान्तविहीनमेकं विभुं चिदानन्दमरूपमनन्तम्। ॥३॥
उमासहायं परमेश्वरं प्रभुं त्रिलोचनं नीलकण्ठं प्रशान्तम् ।
ध्यात्वा सुधीर्गृह्छ्छति भूतयोनीं समस्तसाक्षिं तमसः परस्तात् । ॥ ७ ॥
स शिवः सेन्थः सोऽऽक्षरः परमः स्वराड् । स एव विष्णुःः स प्राणः स कालोऽपि स चन्द्रमाः ॥ ८ ॥
स एव सर्व यत् किञ्च भद्रं सनातनम् । ज्ञात्वा तं म्रृत्युंमत्येति नान्यः पन्था विमुक्तये ॥ ९ ॥
सर्वभूतस्थमात्मानं सर्व- भूतानि चात्मनि । संपइइ्यब्रह्म परमं याति नान्येन हेतुना ॥ १० ॥
आत्मानमरणिं कृत्वा प्रणवं चोत्तरारणि- णिम् ।
ज्ञाननिर्मंथनाभ्यासात् पापं दहति पणिडतः ॥ ९९ ॥
स एवं मायापरिमोहितात्मा शरीरमास्थाय करोति सर्व- म् ।
क्षियत्यझपानादिविचित्रभोगैः स एवं जाग्रत्परितृसि- मेति ॥१२॥
स्वप्ने स जीवः सुखदुःखभोक्ता स्वमायया कल्पितजीवलोके ।
सुषुप्तिकाले सकलैः विसीनैः तमो- भूतः सुखरूपमेति ॥ १३ ॥
पुनश्र जन्मान्तर कर्मयो- गात्स एवं जीवः स्पपित प्रबुद्धः ।
पुरत्रये कीडति यथा न्द्रमखण्डबोधं यसिँल्लयम् याति पुरत्रयं च ।
एतस्माज्जा- यते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च । सः वायुर्यज्ञोऽतिराप्रभू पृथ्वी विश्वस्य धारिणी ॥ १५ ॥
यसपरं ब्रह्म सर्वात्मा विश्वस्यायतनं महत् । सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरं नित्यं स स्वयम्
Page 272
कैवल्योपनिषत् ।। १३ ।।
२५७
स्वमेव तत् ।। १६ ।। जाप्रत्स्वप्नसुषुप्त्यादिप्रपञ्चं यत्प्रका-
शते । तत्साक्षाहमिति ज्ञात्वा सर्वबन्धैः प्रमुच्यते ।।१७।।
त्रिषु धामसु यद्भोग्यं भोक्ता योगेश यद्र्वेत् । तेम्यो
विलक्षणः साक्षी चिन्मात्रोडहं सदाशिवः ।। १८ ।।
मद्येव सकलं जातं मथि सर्वं प्रतिष्ठितम् । मथि सर्व-
लयं याति तद्रूपाद्वयस्याहम् ।। १९ ।। इति प्रथमा-
स्वणः ।। ९ ।।
अणोरणीयानहमेव तद्नुतमहानहं विश्वमहं विचित्रम् ।
पुरातनोऽहं पुरुषोऽहमेशो हिरण्मयोऽहं शिवरूपमक्षि
।। ९ ।। अपाणिपादोऽहमचिन्त्यशक्ति: पश्याम्यचक्षुः स
शृणोम्यकर्णः । अहं विजानामि विविक्तरूपो न चास्ति
वेत्ता मम चित्सदाहम् ।। २ ।। वेदान्तकृद्वेदोविदेव चाहम् । न पुण्यपापे मम नास्ति नाशो
न जन्मदेहेऽन्द्रियबुद्धिरस्ति ।। ३ ।। न भूमिरापो न च
वहिरस्ति न चानिलो मेऽस्ति न चाम्बरं च । एवं विदित्वा
परमात्मरूपं गुहाशयं निष्कलमद्वितीयम् ।। ४ ।। सम-
खसाक्षि सदसद्विहीनं प्रयाति शुद्धं परमात्मरूपम् ।। यः
शतरुद्रियमधीते सोऽमृतूतो भवति स वायुपूतो भवति
स आत्मपूतो भवति स सुरापानपूतो भवति स ब्रह्माह-
त्यादि: पूतो भवति स सुवर्णस्तेयपूतो भवति स कृत्या-
कृत्यपूतो भवति तस्माद्विमुचकामाश्रितो भवत्वित्या-
श्रमी सर्वदा सद्रद्धा जपेत् ।। ॐ नेति ज्ञानमामोति संस्रा-
Page 273
२५८
भट्टार्कविराज्युपनिषत्सु
रार्णवनाशनम् । तस्मादेवं विदितैवैनं कैवल्यं पदम-
भुते ॥ कैवल्ये पदमभुते इति ॥ ४ ॥ इति द्वितीया-
खण्डः ॥ २ ॥
ॐ सहनाववतु । सदा शान्तिः ॥
॥ इत्यथर्ववेदे कैवल्योपनिषत्समाप्ता ॥ १२ ॥
जाबालोपनिषत् ॥ १३ ॥
जाबालोपनिषदह्यांत् संन्यासाश्रमगोचरम् ।
वस्तुतस्त्वपदं ब्रह्म स्वात्रामवशिष्यते ॥
ॐ पूणमद इति शान्तिः ॥
ॐ बृहस्पतिरुवाच याज्ञवल्क्यं यदतदकुलेक्षेत्रं देवानां
देवयजनं सर्वेषां भूतानां ब्रह्मसदनम् । अविमुक्तं वै कुल-
क्षेत्रं देवानां देवयजनं सर्वेषां भूतानां ब्रह्मसदनम् ।
तस्माद्रात्रौ कचन गच्छति तदेव मन्येत तदविमुक्तमेव
इदं वै कुलक्षेत्रं देवानां देवयजनं सर्वेषां भूतानां ब्रह्म-
सदनम् ॥ अत्र हि जन्तोः प्राणेष्कस्ममाणेऽपि हृदग्र्र्थार्क
ब्रह्म ड्याच्छेष्टे येनासावमृतोभूत्वा मोक्षीभवति तस्माद-
विमुक्तमेव निषेवंत अविमुक्तं न विमुञ्चेदेवमेवैतत्पाझव-
ल्क्य ॥ ९ ॥ अथ हैनमत्रिः पप्रच्छ याज्ञवल्क्यं य एषो-
डन्तोडध्यक् आत्मा तं कथमहं विजानीयामिति ॥ स
होवाच याज्ञवल्क्यः सोडविमुक्त उपास्यो य एषोडनम्तो-
ड्यक्क आत्मा सोडविमुक्ते प्रतिष्ठित इति ॥ सोडविमुक्तः
Page 274
जाबालोपनिषत् ॥ १३ ॥
कसिन्प्रतिष्ठित इति ॥ वरणायां नाश्यां च मध्ये प्रतिष्ठित इति ॥ का वै वरणा का च नाश्रीति सर्वानिन्द्र-
यकृतान्द्रोषान्वारयतीति तेन वरणा भवतीति ॥ सर्वानिन्द्रियकृतान्पापान्पाशयतीति तेन नाशी भवतीति ॥
कतमं चास्य स्थानं भवतीति ॥ भुवोऽग्राणस्य च यः संधि: सैष भालोक्ष परस्य च साधिभवताति ॥
पृथदृढौ संधि संध्यां प्रज्ञाचिद उपासते इृति ॥ सोऽविमुक्त-
उपास इति ॥ सोऽविमुक्तं ज्ञानमाचष्टे ॥ यो वैतदेवं वेदेति ॥ २ ॥
अथ हैनं ब्रह्मचारिणं जिज्ञासुः कि जप्येनास्म-
तत्त्वं भृणीतीति ॥ स होवाच याज्ञवल्क्यः ॥ शतरुद्रियेण-
लेताम्येव ह वा अमृतत्वं नामानि ॥ एतैरेव वा अमृतोऽ-
वतीति ॥ एवमेवैतद्याज्ञवल्क्यः ॥ ३ ॥
अथ हैनं जनको वैदेहेो याज्ञवल्क्यसुपसमेत्योवाच भगवान् संन्यासी-
सृज्रीति ॥ स होवाच याज्ञवल्क्यः ॥ ब्रह्मचर्ये परिसमा-
प्य ग्रुही भवेत् ॥ ग्रुही मूत्वा वनी भवेत् ॥ वनी मूत्वा प्रव्र-
जेत् ॥ यदिचेतरथा ब्रह्मचर्यादेव प्रव्रजेद्रहाद्रानाद्वा ॥
अथ पुनरमती वा व्रती वा ज्ञातको वाऽज्ञातको वा उभ-
स्रिको वा यदहरेव विरजेत् तदहरेव प्रब्रजेत् ॥ तदैके-
प्राजापत्यामेवेष्टि कुर्वन्ति ॥ तदु तथा न कुर्यादाभेयी-
मेव कुयांत् ॥ अभिहं वै प्राणः प्राणयेच तथा करोति ॥ त्रैधा-
तवीयामेव कुयांत् ॥ एतयैव ज्यो भातवो यदुत सस्रं
रजस्ताम इति ॥ अयं ते योनिरिति जो मतो जातः प्राणा-
Page 275
२६०
अष्टांगहृदयसूत्रनिःसरं
दरोषधा: ॥ तं प्राणं जानक्रममारोह अथ नो वर्धय रयिमं इत्थनेन मक्षेणाभिमाजिग्रेत्त् ॥ एष ह वा अभेष्यो- निये: प्राण: प्राणं गच्छ स्वाहोयेमेवैतदाह ॥ ग्रामाद्रिमाहृत्य पूर्ववदऋभिमाग्रापयेत् ॥ यथाभिं न विन्देदप्सु झषुयान् ॥ आपो वै सव्वी देवन्ता:॥ सर्वोभ्यो देवताभ्यो झषुयाम स्वाहोति हुत्वाद्रुत्वा प्राभूयात्स्वाहोति हविर्मनामम मोक्षमम्रे: प्रज्ञेयं वदेतु॥ एतदक्षरैतदुपासितध्यसम् ॥ एषमे- वैनऋगवस्रिति वै याज्ञवल्क्य: ॥ ४ ॥ अथ हैनमम्रिं: पप्रच्छ याज्ञवल्क्यम् अय- झोपवीती कत्थं ब्राह्मण हृति ॥ स होवाच याज्ञवल्क्य:॥ इदंमेवास्य तथाझोपवीतं य आसामप: प्राञ्ञियाचम्पावचं विधि: परिम्राजकानाम् ॥ वीराध्वाने व अनाशके व अपां प्रवेेेो व अमिप्रवेो व महाप्रस्थानो व ॥ अथ परित्राटविवरणवासा मुण्हडपरिग्रह: कुचिरद्रोही मैक्ष्णो भिक्षामूयाय भवति॥ ति चाञ्चुर: सान्न्नमलसां वाचं संब- सेत् ॥ एष पन्था ब्राह्मणा हानुविधतसेनैति संन्यासो ब्राह्म- विदित्सेवमेवैष भगवन्नाज्ञवल्क्य: ॥ ५ ॥ तत्र परमहं- सानामसंवर्तकारुण्यभयेतवेकुतुहुवोसकृदुनिदाघजडभरतरद- साग्रेयरैवतकप्रभृतयोड्डियकलिकिङ्गा भयपकाचारा अनुष्म- ता उन्मत्तवदाचरनतस्खिदण्डं कमण्डलुं शिष्यं पात्रंजल- पवित्रं शिखां यज्ञोपवीतं च हस्सेतसर्वं भूस्खाहेतप्सु परित्यज्यास्मानमन्विच्छेत् ॥ यथाजातरूपधरो निर्भयो
Digitized by Google
Page 276
गर्भोंपनिषत् ॥ १४ ॥
निष्परिग्रहस्तत्प्रज्ञमार्गे सम्यक्संप्रक्ष: शुद्धमानस: प्राणसंघारणार्थं यथोक्तकाले विमुक्तो मैक्ष्माचरञ्चुदरपात्रेण छाभालाभयो: समो भूत्वा शृण्यागारदेवगुहातृणकूटवल्मीकवृक्षमूलकुलालशालालग्रिहनदीपुलिनगिरिकुहरकन्दरकोटरनिःसरस्थाण्डिले च तेष्वनिकेतवास्यप्रयत्नो निर्ममः शुचिरध्यानपरायणोऽध्यात्मनिष्ठोऽशुभकर्मनिमूलनपरः संय्यासेन देहत्यागं करोति स परमहंसो नामेति ॥ ७ ॥ ॐ पूर्णमद इति शान्तिः ॥
॥ इत्यर्थववेदे जाबालोपनिषत्समाप्ता ॥ १३ ॥
गर्भोंपनिषत् ॥ १४ ॥
यथोक्तं गर्भोपनिषद्रेयं गर्भेऽस्य स्तानमबोधकम्। शरीरापत्तियातिसिद्धं स्वमात्रं कलये हरिम् ॥ ॐसहनाववदविति शान्तिः ॥
ॐ पञ्चात्मकं पञ्चसु वर्त्मानं वडवाम्रयं षट्कुण्योगयुक्तम् ॥ तं ससंधातुं त्रिमलं त्रिपोणिं चतुर्विधाहारमयं शरीरम् ॥ भवति पञ्चात्मकमिति कस्मात् पृथिव्यापस्तेजोवायुराकाशामित्यसिन्पञ्चात्मके शरीरेऽका पृथिवी का आपः किं तेजः को वायु: किमाकाशमित्यसिन्पञ्चात्मकेऽह्मके शरीरे तत्र यकृत्सिनं सा पृथिवी यद्रुचं ता आपः यदुष्णं ततेजः यत्संचरति स वायु: यत्सुषिरं तदाकाश-
Page 277
२६२
भट्टारिकाराज्युपनिषत्सु
मिसृज्यते ॥ तत्र पृथिवी धारणेऽपः पिण्डीकरणे तेजःप्रकाशने वायुर्यूनहने आकाशमवकाशप्रदाने ॥ पृथिवीश्रोत्रे शब्दोपलङ्घौ त्वचि स्पर्शो चक्षुषी रूपे जिह्वा रसने नासिका ग्राणे उपस्पर्शे आनन्दने अपानमुत्सर्गे चुक्काङ्क्षति मनसा संकल्पयति वाचा वदति ॥ षडाश्रयमिति कम्पात् ॥ मध्यमात्राहुष्ट्रणत्किकुटककाथापरसान्द्रतीति ॥ षडूर्ध्वचभगामधारमध्यमपग्रामध्येवतनिषदादाम्रतीष्णानिष्टसर्पदसंशा: प्रणिधानादूषसविधा अवमन्त्रे ॥ १ ॥ शुद्धो रकः कृष्णो भूर्जः पीतः कपिलः पाण्डुर इति ॥ सहधातुकमिति कक्शाव् यदा देवदत्तस्य द्रव्यादिविषयाआयन्ते ॥ परस्परं सौम्यगुणैः स्पर्शैध्दयो रसो रसानुग्णितं शोणिताम्मांसं मांसाम्मेदो मेदसः स्राववः स्रायु-व्योडस्थीनि असृप्म्यो मज्जा मज्जातः शुक्रं शुक्रशोणितससंयोगाद्वातंते गर्मों हृदि व्यवस्थां नयति इदृशेऽन्तरामि: अतिक्रान्ते पिण्डं पिण्डग्रामे वायु: वायुतो इदंप्राजापत्यास्कमाद् ॥ २ ॥ ऋतुकाले संप्रयोगादेकरात्रो-शितं कक्शं भवति ससरात्रोपितं जुठुरं भवति अर्धमास-साम्यम्तरे पिण्डो भवति मासास्यम्तरे कठिनो भवति॥ मासद्रयेण शिरः संपद्यते ॥ मासत्रयेण पादप्रदेशो भच-ति ॥ अथ चतुर्थे मासे गुरुङ्कजठरकटिप्रदेशे अवमन्त्रे ॥ पञ्चमे मासे पृथकवंशो भवति ॥ षट्षे मासे मुखनासिकाक्षि-क्षिश्रोत्राणि भवन्ति ॥ सप्तमे मासि जीवेन संयुत्को भव-
Page 278
गर्भोपनिषत् ॥ १८ ॥
२६२
ति ॥ अथमे मासे सर्वलक्षणसंपूर्णो भवति ॥ पितृ रेतोऽ-
तिरेकापुत्रः मातृ रेतोऽतिरेकात्स्त्री उभयोबीजतुस्सत्यथा-
प्रयुस्को भवति ॥ ध्याकृखितमसोडन्धः स्वात्मा कुब्जा
वामना भवन्ति ॥ अन्योन्यवायुपरीपिडितगुक्रद्वैविध्या-
तनु सात्त्वतो युग्माः प्रजायन्ते ॥ पद्मात्मकः समर्यः पद्मा-
लिका चेतसा क्षोभ्यगन्धर्वसाध्वीशास्त्राक्षरमालोकारं चि-
न्तयतीति तदेतदेकाक्षरं ज्ञात्वात्सौ प्रकृतयः षोडश वि-
काराः शरीरें तस्यैव देहिनः ॥ अथ मान्नाशितपीतनाधी-
सूत्रगतेन प्राण आप्यायते ॥ अथ नवमे मासि सर्वैषलक्ष-
णज्ञानकरणसंपूर्णो भवति पूर्वेजन्मति स्मरति शुभाशुभं
च कर्मे विन्दति ॥ ५ ॥ पूर्वयोनिसहक्नाणि हि तत्रैव
ततो मया ॥ आहाराः विविधा भुक्ताः पीता नानाविषाः
स्नाः । जातश्रैव मृतश्रैव जन्म चैव पुनः पुनः । यन्स-
या परिजनसार्थे कृतं कर्म शुभाशुभम् ॥ एकाकी तेन
ह्येजेहि गन्तास्मि फलभोगिनः ॥ आहो हतःखोऽस्मि गसो
न पश्यामि प्रतिक्रियासु ॥ यदि योन्याः प्रमुख्येऽहं
तस्मपथ्ये महेश्वरम् ॥ अनुभक्षयकर्तारं फलमुक्तिप्रदाय-
कम् ॥ यदि योन्याः प्रसुच्येऽहं तत्स्पपथ्ये नारायणम् ॥
अनुभक्षयकर्तारं फलमुक्तिप्रदायकम् ॥ यदि योन्याः
प्रसुच्येऽहं तस्मांयं योगमध्यसे ॥ अनुभक्षयकर्तारं
फलमुक्तिम्रदायककम् ॥ यदि योन्याः
मुख्यामि ध्याये
ब्रह्म सनातनम् ॥ अथ योनिद्वारं संप्राप्नो यत्प्रेणापि-
Page 279
२६४
अष्टाविंशत्युपनिषस्सु
ज्यमानो महता दुःखेन जातमात्रस्तु वैष्णवेन वायुना संसृष्टस्तदा न स्वरति जन्ममरणानि न च कर्म शुभाशुभं विन्दति ॥ ३ ॥ शरीरमिति कषायात् ॥ अमूत्र ज्ञात्र श्रियन्ते ज्ञानाभिर्दर्शनाभिः कोषाभिरिति ॥ तत्र कोषाभिरनामाशितपीतलेह्यचोष्यं पचति ॥ दर्शनाभी रूपाणि दर्शनं करोति ॥ ज्ञानाभिः शुभाशुभं च कर्म विन्दति ॥ त्रीणि स्थानानि भवन्ति मुखे आहवनीय उदरे गार्हपत्यो हृदि दक्षिणामिः ॥ आत्मा यजमानो मनो ऋत्वा होभादयः पशवो द्रव्तिद्रक्षा सन्तोषश्र बुद्धिदीक्षया णि यज्ञुपात्राणि हवींषि कर्मेन्द्रियाणि शिरः कपालं केण्णा दर्भो मुखमन्त्रेण्डिः चतुष्कपालं शिरः षोडश पाश्वेन्द्न्तपटलानि ससोत्तरं मर्मशतं साशीतिकं संधि-शतं सनखरकं कायुरशतं ससशिराशशतानी पत्र मजाशतानि अस्थीनि च ह वैं त्रीणि शतानि षट्तीः साधेच्चतस्रो रो-माणि कोव्यो हृदयं पलान्यष्टौ द्वादश पलाङ्ग जिह्वा पित्त-प्रस्थं कफस्याढकं शुक्रकुण्डवं मेदःप्रस्थौ द्वावनियतं मृत्युप-रीषमाहारपरिमाणात् ॥ पैप्पलादं मो-क्षशास्त्रं पैप्पलादं
क्षशास्त्रमिति ॥ ५ ॥
ॐसहनाववतु सवितिः । शान्तिः ।
इति गर्भोपनिषत्समासा ॥ १४ ॥
Page 280
नारायणाथर्वशिरडपनिषत् ॥ ९५ ॥
२६५
नारायणाथर्वशिरउपनिषत् ॥ १५ ॥
मायातत्कार्यमखिलं यद्रोधाधायपद्ववम् ।
त्रिपक्षारायणाख्यं तत्कलये स्वात्ममात्रत्रः ॥
ॐ सहनाववतु । शान्तिः ॥
ॐ अथ पुरुषो ह वै नारायणोऽकामयत । प्रजा᳚ः
सृजेयेति ॥ नारायणादप्राणो जायते ॥ मनः सर्वेन्द्रियाणि
च ॥ स वायुज्योतिरापः पृथिवी विश्वस्य धारिणी ॥
नारायणाद्द्रवा जायते ॥ नारायणादुद्रो जायते ॥ नारा-
यणादिन्द्रो जायते ॥ नारायणात्प्रजापतिः प्रजायते ॥
नारायणाद्दशादित्या रुद्रा वसवः सर्वाणि च्छन्दांसि
नारायणाद्देव समुत्पयन्ते ॥ नारायणात्प्रवर्तन्ते ॥ नारा-
णे प्रधीयन्ते ॥ पतदथर्ववेदशिरोऽधीते ॥ ९ ॥ अथ नित्यो
नारायणः ॥ मह्या नारायणः ॥ शिवश्र नारायणः ॥ श-
श्र नारायणः ॥ कालश्र नारायणः ॥ दिशश्र नारायणः ॥
विदिशश्र नारायणः ॥ ऊर्ध्वं च नारायणः ॥ अधश्श्र नारा-
यणः ॥ अन्तर्बहिश्र नारायणः ॥ नारायण एवेदं सर्व-
यदूतं यच्च भव्यम् ॥ निष्कलङ्को निरअनो निर्विकल्पो
निराक्यातः शुद्धो देव एको नारायणो न द्वितीयोऽस्ति क-
श्चित् ॥ य एव वेद स विष्णुरेव भवति स विष्णुरेव भव-
ति ॥ पतदथर्ववेदशिरोऽधीते ॥२॥ ॐमित्यग्रे व्याहरेत् ॥
नम ऋतु᳚ पश्श्रात् ॥ नारायणायेत्युपरिष्टात् ॥ ॐमित्ये-
Page 281
काक्षरम् ॥ नम इति द्वे अक्षरे ॥ नारायणायेति पञ्ञा-
क्षराणि ॥ एतद्वै नारायणस्याष्टाक्षरं पदम् ॥ यो ह वै
नारायणस्याष्टाक्षरं पदमभ्येति ॥ धनपतिः: सर्वस्यायुरेति ॥
विन्दते प्राजापत्यं रायस्पोषं गौपतं ततोड्मृतत्वमभुते हृति ॥ पतद्वै सामवेदशिरोऽधीते ॥३॥
प्रज्ञानन्दं ब्रह्मपुरुषं प्रज्ञानक्रतुम् ॥ भकार उकारो
मकार इति ॥ ता अनेकधा सम्भवत:देतदोमिति यसु-
क्वा मुच्यते योगी जन्मसंसारबन्धनात् ॥ ॐ नमो
नारायणायेति मत्रोपासको वैकुण्ठभुवं गमिष्यति ॥
तदिदं पुणडरीकं विज्ञाननम्॥ तस्मादडिदाभमात्रम् ॥
ब्रह्मण्यो देवकीपुत्रो ब्रह्मण्यो महुसूदनः ॥ ब्रह्मण्यः: पुण्ड-
रीकाक्षो ब्रह्मण्यो विष्णुरक्षयत इति ॥ सर्वभूतास्समेकं वै
नारायणं कारणपुरुषात्मकारणं परं ब्रह्मोम् ॥ एतद्यर्वे-
शिरो योऽधीते ॥४॥ प्रातरधीयानो रात्रिकृतं पापं नाश-
यति ॥ सायमधीयानो दिवसकृतं पापं नाशयति ॥
तस्सायंप्रातरधीयानोऽस्पापो भवति ॥ मध्यंदिनमादि-
त्याभिमुखोदधीयान: पञ्ञमहापातकोपपातकात्कर्ममुच्यते ॥
सर्ववेदपारायणपुण्यं लभते ॥ नारायणसायुज्यमवामो-
ति ॥ श्रीमन्नारायणसायुज्यमवामोति य एवं वेद ॥५॥
ॐ सहनाववतु सविता ॥ शान्तिः ॥
॥ इति नारायणाथर्वशिरउपनिषत्समाप्ता ॥ १५ ॥
Page 282
नारायणोपनिषत् ॥ १६ ॥
नारायणोपनिषत् ॥ १६ ॥
मायातस्कार्यमखिलं यद्दोधाथाल्यपदवम् ॥
त्रिपाद्वारायणाख्यं तत्कल्लये स्वारममात्रत: ॥ ९ ॥
ॐ सहनाववतु । शान्ति: ॥
अनमख्य पारे शुवनस्थ मध्ये नाकस्य पृष्ठे महतो महीयान् ॥
शुक्रेण ज्योतिषा समनुप्रविष्ट: प्रजापति-
रति गर्भे अन्त: ॥ यक्षिष्विदृशं संच विचैति सर्वं
वसिन्द्रेवा अभिविष्ठ निषेदु: ॥ तदेव सूतं तदु भग्यमा
हदं तदक्षरे परमे व्योमन् ॥ येनावृतं हं च दिवं महीं
च येनादित्यस्स्पति तेजसा आजसा च ॥ यमन्त: समुद्रे
कवयो वयन्ति यदक्षरे परमे प्रजा: ॥ यत: प्रसूता जगत:
प्रसूति तोयेन जीवांध्यचसर्जं भूम्याम् ॥ यदोषधीभि:
पुरुषान्पशू꣄श्र विवेश सूतानि चराचराणि ॥ ऋत: परं
मान्यदृणीयस꣄ हि परात्परं यन्महत्तो महान्तम् ॥ यदे-
कमष्यकमननत्तरूपं विधं पुराणं तमस: परस्तात् ॥ ९ ॥
तदेव ते तु सत्यमाहुस्तदेव ब्रह्म परमं कवीनाम् ॥
दृष्टापूर्वं बहुधा जातं जायमानं विश्वं विभर्ति भुवनस्य
नामभि: ॥ तदेवाभिस्तद्वायुस्सत्सूर्यस्तदु चन्द्रमा: ॥
तदेव शुक्रं तद्रब्रम् तदाप: स प्रजापति: ॥ सर्वे निमेषा
जश्रिरे विषुत: पुरुषादधि ॥ कला मुहूर्त्तौ काछाश्र्राहो-
रात्राश्र सर्वंश: ॥ अर्धमासा मासा ऋतव: संवत्सरश्र
Page 283
२८८
अष्टाविंशत्युपनिषत्सु
कल्पन्ताम् ॥ स आपः प्रादुधे डभे इषे अनन्तरिक्षमथो सुवः ॥ नैनमूर्ध्वं न नियच्छे न मध्ये परिजग्रभन् ॥ न तस्येशे कश्चन तस्य नाम महद्यशाः ॥ २ ॥ न संघशो तिष्ठति रूपमस्य न चक्षुषा परिपतिँ कश्चनैनम् ॥ हृदा मनीषामनसाभिकृक्षो य एनं विदुरस्तासो भवन्ति ॥ अन्यः संभूतो हिरण्यगर्भे इत्यट्ठे ॥ एष हि देवः प्रदिशोऽनुसर्वाः पूर्षो हि जातः स उ गर्भे अन्ता ॥ स विजायमानः स जनिष्यमाणः प्रत्यङ्जानास्स्थि ति विश्वतोमुखः ॥
विश्वतश्रुगुरुडत विश्वतोमुखो विश्वतोहस्त उत विश्वतस्पात् ॥ संबाहुभ्यां नमति सं पतत्रैर्यावाग्रपत्यची जनयन् देव एकः ॥ वेनस्तस्थुष्यनिविश्वा सुवानानि विद्धा न्यग्रं भवस्येकनीलमू ॥ यक्षिणीषिदृक् संघ विचै कष-
स ओतः प्रोतश्र विड्वः प्रजासु ॥ प्रतद्रवोचे असृतं तु विद्धानं गन्धर्वो नाम निहितं गुहासु ॥ ३ ॥ श्रिणि पदा निहिता गुहासु यसद्वेद स पितुः पितासत् ॥ स नो बन्धुर्जनिता स विधाता धामानि वेद भुवनानि विश्वा ॥ यज्ञै देवो अमृतमानशानास्सृतीये धामान्यऋषैऱयन्त ॥ परिपावा-
पृथिवी यन्ति सधः परिलोकान्परिदिशः परिषुबः ॥ ऋतस्य तन्तुं विततं विश्वतद्पश्यतद्भवस्रजासु ॥ परीत्य लोकान्परीत्य भूतानि भूतानि प्रादिशो दिशश्र ॥ प्रजापतिः प्रथमजा ऋतस्यास्मानस्समानमभिसंबभूव ॥ सदसस्पतिमद्भुतं प्रियमिन्द्रस्य काम्यम् ॥ सनि
Page 284
नारायणोपनिषत्॥ १६ ॥
२६९
मेधामप्यासिषम्॥ उद्दीयस्व जातवेदोपमं निर्भर्त्सिंति मम ॥ ४ ॥ पञ्चोर्ध्वञ्च मझञ्चावह जीवनञ्च दिशो दिशो॥ मानोह₹सीजजातवेदो गामध्यं पुरुषञ्जगत्॥ अविभ्रदद्रमागाहि श्रियामापरिपातय॥ पुरुषस्य विप्रहे सहस्राक्ष-
स्म महादेवस्य धीमहि॥ तन्नो रुद्रः प्रचोदयात्॥ तस्पुरुषाय विष्णवे महादेवाय धीमहि॥ तन्नो विष्णुः प्रचोदयात्॥ तस्पुरुषाय विष्णवे वेङ्कटुणडाय धीमहि॥ तन्नो विष्णुः प्रचोदयात्॥ तस्पुरुषाय विष्णवे चक्रतुणडाय धीमहि॥ ५ ॥ तन्नो ननदिः प्रचोदयात्॥ तस्पुरुषाय
विप्रहे महासेनाय धीमहि॥ तन्नः षण्मुखः प्रचोदयात्॥ तस्पुरुषाय विप्रहे सुवर्णपक्षाय धीमहि॥ तन्नो गरुडः प्रचोदयात्॥ वेदारमनाय विप्रहे हिरण्यगर्भाय धीमहि॥ तन्नो ब्रह्म प्रचोदयात्॥ नारायणाय विप्रहे वासुदेवाय धीमहि॥ तन्नो विष्णुः प्रचोदयात्॥ वेङ्कटशड्द्राय धीमहि॥ ६ ॥ तन्नो नारसिंहः प्रचो-
दयात्॥ भास्कराय विप्रहे महाद्युतिकाराय धीमहि॥ तन्नो आदित्यः प्रचोदयात्॥ वैश्वानराय विप्रहे लालीक-काय धीमहि॥ तन्नो अभिः प्रचोदयात्॥ काल्पायनाय विप्रहे कन्यकुमारि धीमहि॥ तन्नो दुर्गिः प्रचोदयात्॥ सहस्रपरमा देवी शतमूला शताक्षुरा॥ सर्वेऽहरतु मे पापञ्जूर्वो हृद्यमनाशानी॥ काण्डास्काण्डास्प्ररोहन्ती
परुषः परुषः परि॥ पुवा नो दूर्वे मतच्यु सहस्रेण शतेन
Page 285
व ॥ ७ ॥ या शातेन प्रतनोधि सहस्रेण विरोहसि ॥
तत्त्वासे देवीष्टके विधेम हविषा वयम् ॥ अश्वकान्ते रथकान्ते विष्णुकान्ते वसुंधरे ॥
शिरसा धारविष्यामि रक्षस्व मां पदे पदे ॥ भूमिर्धेनुरुधरणी लोकधारिणी ॥
उद्धृतासि वराहेण कृष्णेन सातवाहुना ॥ मृत्तिके हन मे पापं यन्मया दुष्कृतं कृतम्॥
मृत्तिके ब्रह्मादत्तासि काय-
पेनाभिमन्त्रिता ॥ मृत्तिके देहि मे पुष्टिं स्वप्नं सर्वे प्रतिदिष्टम् ॥
८ ॥ मृत्तिके प्रतिष्ठिते सर्वे तन्मे निर्ऋतिमुच-
के ॥ तयाहतेन पापेन गच्छामि परमां गतिम् ॥ यत
इन्द्र भयामहे तत्तो नो अभयं कृधि ॥ मघवञ्छागिँ त्वं जतये विधृष्टो विषृष्टो जहि ॥
स्वस्तिदा विशाल्प-
तिरिन्त्रहा विषृष्टो वशी ॥ वृत्रहन् पुर एतु नः स्वस्तिदा
अभयंकरः ॥ स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवा: स्वस्ति नः पूषा
विश्ववेदाः ॥ स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः स्वस्ति नो
बृहस्पतिर्दधातु ॥ आपांतमम्यस्तुपलप्रभर्मा भुनिःशिमी-
वाच्छ्रहमाऽऋजீषी ॥ सोमो विश्वान्यतसा चनानि
नावोंगिन्द्रं प्रतिमानानि देवः ॥ ९ ॥ मह्या मज्ञ्ञानं
प्रथमं पुरषाद्विसिमत: सुहचो वेन आवः ॥ सगुणिचा
उपमा भस्य विष्टा: सतश्र योनिमतश्र विवः ॥ स्वना
पृथिवि भवानुक्शरानिवेशानी ॥ यच्छा नः शर्म समप्या:॥
गन्धद्वारां दुराधर्षा नित्यपुष्टा करीषिणीम् ॥ ईश्वरीँ:॥
सर्वभूतानां तामिहोपहूये श्रियम् ॥ श्रीमें अजसु ॥
Page 286
नारायणोपनिषत् ।। १६ ।।
अलक्ष्मीं नाश्वतु ।। विष्णुमूला वै देवारक्षनदोभिरिमाँ लोकान्पज्चभ्यामभ्यजयन् ।। महाऋषन्द्रेो वज्रप्रवाहुः पोङ्शी शर्म यच्छतु ।। १० ।। स्वस्ति नो मघवा करोत्व इन्दु पाप्मानं पोङ्सान्द्रेष्टि ।। सोमैनॄ स्वरणं ऋणुधि रक्षणस्पते ।। कक्षीवन्तं यऔशिजमृ ।। शरीरं यक्ष्मामलं कुसीदं निपत्सम्पविदतु पोङ्क्षान्द्रेष्टि ।। चरणं पवित्र विततं पुराणं येन पूतस्सरति दुष्कृतानि ।। तेन पवित्रेण शुद्धेन पूता अतिपाप्मानमरातिं तरेम ।। सजोषा इन्द्र सगणो मरुत्किः सोमं पिब वृत्रहन्शूर विद्वान् ।। जहि शत्रूॠ् रपमृधो नुदस्वाथाभयं कृणुहि विश्वतो नः ।। तुमित्रा न आप ओषधयः सन्तु दुमित्रास्तस्मै यूर्यासुयो-ड्क्षान्द्रेष्टि यं च वयं द्विष्मः ।। भापो हि॒ष्ठा मयोभुवस्ता न ऊर्जे दधातन ।। महेरणाय चक्षसे ।। ११ ।। यो वः शिवतमो रसस्स्तस्य भाजयते हनः ।। उशतीरिव मातरः ।। तस्मा अरङ्गाम वो यस्य स्वाय धायाय जिन्वथ ।। भापो जन-यथा च नः ।। हिरण्यवर्णं वर्णं प्रपद्ये तीर्थे मे देहि याचितः ।। यन्मया भुक्तमसाधूनां पापेभ्यश्श्र प्रतिग्रहः ।। यन्मे मनसा वाचा कर्मेण वा दुष्कृतं हतम् ।। तस्म इन्द्रो वरुणो बृहस्पतिः सविता च पुनन्तु पुनः पुनः ।। नमोडप्रयैड्प्सुमते नम इन्द्राय नमो वरुणाय नमो वारुणयै नमोड्यः ।। १२ ।। यदपां कू्रं यदमेध्यं यदशा-न्तं तदपगच्छतात् ।। अत्याशनादतीपानाच्च उग्रास्त्र्प्रति-
Page 287
२७२
अष्टाविंशत्युपनिषत्सु
ग्रहात् ॥ तज्जो वरुणो राजा पाणिना हवमर्षतु ॥ सोऽहमपापो विरजो नि॒र्मुखो मुक्तकिल्बिषः ॥ नाकस्य पृष्ठ-
मारुह्य गच्छे॒प्रह्मासलो॒कताम् ॥ य॒ज्ञाप्सु वरुणः स पुनःस्व॒गमर्षणः ॥ ह॒मं मे ग॒क्रे यसुने सरस्व॒ति शु॒तुद्रि॒ खो॒म॒᳚ सचता पर॒णि॒या ॥ असि॒क्रिया मरु॒ध्रे वि॒त॒स्थ-
यार्जीक॒ीये ऋ॒णु॒ष्मा॒सु॒षो॒म॒या ॥ ऋ॒तं च स॒त्यं चाभी॒द्धा-
तपसो॒ध्यजायत ॥ तत॒ो रा॒त्रि॒रजायत तत॒ः स॒मु॒द्रो अ॒र्ण॒वः ॥ १३ ॥ स॒मु॒द्रा॒द॒र्ण॒वा॒दधि॒ स॒व॒त्स॒रो अजायत ॥ अ॒द्भ्यो-
रा॒त्रा॒णि वि॒द॒ध॒द॒द॒श्व॒स मि॒ष॒तो व॒शी ॥ सू॒र्याँ॒च॒न्द्र॒म॒सौ धा॒ता य॒था॒पू॒र्व॒म॒क॒ल्प॒यत् ॥ दि॒वं च पृ॒थि॒वीं चान्त॒रि॒क्ष-
मथो द्युवः ॥ यत्पृ॒थि॒द्या॒᳚र॒ज॒स॒मा॒न्त॒रि॒क्षे वि॒रोद॒सी ॥ ह॒मा॒᳚र्ष॒दापो वरुणः पुन॒र्व॒गम॒र्षणः ॥ पुन॒न्तु व॒सवः
पुन॒ातु व॒रुणः पुन॒त्व॒गम॒र्षणः ॥ ए॒प॒ श्वे॒त॒स्य म॒ध्ये अ॒द्व-
न॒ख्य गो॒सा ॥ ए॒प॒ पु॒ण्यकृ॒ताँ लो॒काने॒ष॒ मृ॒त्यो॒हि॒रण॒म॒य॒म्॥
घ्यावा॒पृ॒थि॒व्यो॒हि॒रण॒म॒य᳢᳚ श्वि॒त॒᳚ शु॒वः ॥ १४ ॥ स नः
शु॒वः स॒᳚᳓शि॒शा॒धि ॥ आ॒र्द्र॒ँ उ॒व॒ल॒ति ज्यो॒ति॒र॒हम॒स्मि ॥
ज्यो॒ति॒र्ज्॒व॒ल॒ति ब्र॒ह्मा॒ह॒म॒स्मि ॥ यो॒ड॒हम॒स्मि ब्र॒ह्मा॒ह॒म॒स्मि ॥ अ॒ह॒मे॒व॒ाहं माँ ज॒होमि स्वा॒हा ॥
अकार्यकार्यवचकीर्णि स्तेनो अस्तेनहा गुरु॒त॒ल्प॒गः ॥ व॒रु॒णो-
पा॒म॒घम॒र्षण॒स्त॒स्मा॒त्पा॒पा॒त॒प्र॒मु॒च्य॒ते ॥ र॒जोभू॒मि॒स्त्व॒मा᳢᳚
रोद॒य॒स्व प्र॒व॒द॒न्ति धी॒रा॒ः ॥ आ॒क्रा॒न्त॒स॒मु॒द्रः प्रथ॒मे वि॒धा-
मैन॒ज॒य॒न॒भ॒जा भु॒वन॒स्य राजा ॥ वृ॒षा प॒वि॒त्रे अ॒धि सा-
Page 288
नारायणोपनिषत्॥ १६ ॥
नो अस्त्ये बृहस्सोमो वातृषे सुवान ईमु: ॥ १५ ॥ पर-
सायशोगुहासु मम चक्रतुऽडाय धीमहि तीक्णदंष्ट्राय
धीमहि परिपतिष्ठितं देसुयंच्छतु दघातानाच्चोङणव: सुवो
राजैकं च ॥ १ ॥ हद्रो हद्रश्र दान्तिश्र ननिद्र: घणमुख एव
च ॥ गरुडो ब्रह्मा विष्णुश्र नारसिंहस्तथैव च ॥ आदि-
स्तोमिश्र दधिग्रिश्र कमेण द्वादशासंभवि ॥ मम वचस-
वेनावभावैकाल्यानाय ॥ जातवेदसे सुनवामसोममराती
यतो निदधाति वेद: ॥ स न: पर्षदतिदुर्गाणि विश्वा
नावेव सिन्धुं दुरितात्यभि: ॥ तामप्रिवर्णी तपसा जवल-
न्तीं वैरोचन्रीं कर्मफलेऽपु जुष्टारम् ॥ दुर्गां देवीꣳ शरण-
महं प्रपथे सतरसितरसे नम: ॥ अभे त्वं पारयानगुयो
अस्मान्सकलतिभिरति दुर्गाणि विश्वा पुष्क्र पृथ्वी बहुला
न उर्वी भवा तोकाय तनयाय शंयो: ॥ विश्वानी नो दुर्गहा
जातवेद: सिन्धुं न नावादुरितातिपर्षि ॥ अभे अत्रिवन्म-
नसा गृणानोऽस्साकं बोधवविता तनूनाम्॥ पृतनाजितꣳ
सहमानसुग्रामश्रिश्रहुवेम परमास्तस्धस्स्थात् ॥ स न: पर्ष-
दतिदुर्गाणि विश्वा क्षामदेवो अतिदुरितात्यभि: ॥ प्रबोधि
कमीढ्यो अꣳवरेभु सनाष्ठ होता नव्यश्र ससि ॥ स्वा
चामे तनुवं पिप्रयस्वासभ्यं च सौभगमायजस्व ॥ गो-
मिज्जिह्वेमयुजो निषिक्तं तवेनद्र विष्णोरजुसंचरेभ् ॥ ना-
क-स्य पृथमहिसंवसानो वैष्णावीं लोक इहह मादयन्ताम् ॥
अभिभ्रत्वारि च ॥ २ ॥ भूर्भुवस्समये पृथिव्यै स्वाहा
Page 289
अथोङ्कं वायवेऽन्तरिक्षाय स्वाहा सुवरङ्कामदित्याय दिवे स्वाहा भूर्शुवःसुवरङ्कमसे दिग्भ्यः स्वाहा नमो देवेभ्यः स्वाधा पितृभ्यो भूर्शुवःसुवरङ्मोम् ॥ ३ ॥
भूरमये पृथिव्यै स्वाहा अथो वायवेऽन्तरिक्षाय स्वाहा सुवरादित्याय दिवे स्वाहा भूर्शुवःसुवश्चन्द्रमसे दिग्भ्यः स्वाहा नमो देवेभ्यः स्वाधा पितृभ्यो भूर्शुवःसुवरम्रोम् ॥ ४ ॥
भूरमये च पृथिव्यै च महते च स्वाहा अथो वायवे चान्तरिक्षाय च महते च स्वाहा सुवरादित्याय च दिवे च महते च स्वाहा भूर्शुवः सुवश्चन्द्रमसे च नक्षत्रेभ्यश्च दिग्भ्यश्च महते च स्वाहा नमो देवेभ्यः स्वाधा पितृभ्यो भूर्शुवःसुवरम्हरोम् ॥ ५ ॥
पाहि नो अन्न एनसे स्वाहा ॥ पाहि नो विश्ववेदसे स्वाहा ॥ यज्ञं पाहि विभावसो स्वाहा ॥ सर्वं पाहि शतक्रतो स्वाहा ॥ ६ ॥
पाहि नो अम्न पूर्वया ॥ पाङ्ङूतं ह्रितीयया ॥ पाहि गीर्भिःशतद्युभिर्वसो स्वाहा ॥ ७ ॥
यश्छन्दसामृकृषभो विश्वरूपश्छन्दसाम्यश्छन्द इन्द्रद्रष्टा स्याविवेश ॥ सचा षधिष्ठाः पुरोवाचोपनिषदिन्द्रो ज्येष्ठ इन्द्रद्रियाय ऋषिभ्यो नमो देवेभ्यः स्वाधा पितृभ्यो भूर्शुवःसुवश्छन्द्रोम् ॥ ८ ॥
नमो ब्रह्मणे धारणं मे अस्ववनिर-करणं धारयिता भूयासं करण्योः श्रुतं माच्छोदं ममासुक्ष ओम् ॥ ९ ॥
ऋतं तपः सत्यं तपः श्रुतं तपः शमन्तं तपो दमक्तपः शमक्षापो दानं तपो यज्ञं तपो भूर्शुवः सुवर्मे-
Page 290
नारायणोपनिषत् ॥ १६ ॥
॥ हेतिहुपास्तेतेनजपः ॥ १० ॥ यथा वृक्षस्य संगुप्तितस्य दूराद्रूढो वातोऽपं पुण्यस्य कर्मणो दूराद्रूढो वाति यथासिद्धारां कर्त्तोंव हितामवक्रामेयडुवेयुवेहवा विध्वायिय्यामि कर्त्ते पतिज्ञासील्येयवमृतातादात्मानं जुगुप्सेत् ॥ ११ ॥ अणोरणीयान्महतो महीयानासमा गुहायां निधितोऽस्जन्तोः ॥ तमक्रतुं परयति वीतशोको धातुः प्रसादान्महिमानमीशम् ॥ सः प्राणा: प्रभवन्ति तस्मादेतस्मार्चिष: समिध: सः ज्योति: ॥ सः इमे लोका येभ्य: चरनन्ति प्राणा गुहाशयास्वप्निहिता: सः सः ॥ अत: समुद्रा गिरयश्र सर्वेऽस्मात्स्थानन्दन्ते सिन्धव: सर्वरूपा: ॥ अतस्माद्विश्वा ओषधयो रसाश्र येनैष भूतस्तिष्ठ्यन्तरात्मा ॥ ऋषा देवानां पदवी: कवीनाम ऋषिर्विप्राणां महिषो मृगाणाम् । श्वेनो गृध्राणामृषभिर्तितेर्वनानृषसोम: पवित्र्मलेति रेमन् ॥ अजामेकां लोहितशुक्लकृष्णां बह्वीं प्रजां जनयन्तीं सरूपाम् । अजो ह्येको जुषमाणोऽनुशेते जहायेनां भुक्तभोगामजोडन्य: ॥ ९ ॥ हंस: शुचिषद्वसन्तरिक्षसदोता वेदिषदतिथिर्दुरोणसत् । नृषद्वरसदृतसदव्योमसदजा गोजा ऋतजा अद्रिजा ऋतं बृहत् ॥ घृतं मिमिक्षेरे घृतमस्य योनिरिे श्रितो घृतमवस्य धाम ॥ अनुष्वधमावह मादयस्व स्वाहाकृतं वृुषभ वक्षि हव्यम् ॥ समुदादूदर्मिमे धुमास उदारहुपाश्रुना समश्रतत्त्वमानद ॥ घृतस्य नाम गुपसं यदस्ति जिह्वा देवानाम
Page 291
ऋतस्य नाम्नः ॥ वयं नाम प्रथमवामाऋष्टेनाक्षरैः श्वर्यामाभि नमोभिः ॥ उपमृश्राऋणवच्छस्यमानं बहुःऋ.
ऋओमीद्वौर पतत् ॥ चत्वारि शृङ्गा त्रयो अस्य पादा द्वे शीर्षे सप्त हस्खासो अस्य ।। तृधा बद्धो वृषभो रोरवीति महो देवो मर्त्याँ आविवेश ॥ २ ॥ त्रीश्रादितं पणिमि-
गुष्मानं गवि देत्रासो धृतमान्वविन्दन् ॥ इन्द्र एकः सूर्ये एकः जजान वैनादेकः स्वधया निष्टतक्षुः ॥ यो देवानां प्रथमं पुरस्ताद्विश्वा धियो हद्रो महर्षिः ॥ हिर-
ण्यगर्मै पश्यति जायमानः स नो देवः शुभया स्मृयात संयुनकु ॥ यक्षास्परं नापरमस्ति किञ्चिच्छ्राऋाणीयो न ज्यायोडस्ति कश्चित् ॥ वृक्ष इव सऋधो दिवि तिष्ठत्येक-
स्तेनेधुं पूर्णं पुरुषेण सर्वम् ॥ न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेनैके अमृतत्वमानशुः ॥ परेण नाकं निहितं गुहायाः विभ्राजदेतदघतयो विशनित ॥ वेदान्तविज्ञानसुनिश्चित्ता-
थाः संन्यासयोगाद्धतयः ॥ शुद्धसत्त्वाः ॥ ते ब्रह्मलोके तु परान्तकाले परामृतात् परिमुच्यन्ति सर्वे ॥ दह्ँ विपापं परमेष्ठिभूतं यत्पुणडरीकं पुरमध्यसदृक्ष्यम् ॥ तत्रापि दह्ँ गगनं विशोकस्तस्मिन्यदन्तस्तदुपासितथ्यम् ॥ यो वेदादौ स्वरः प्रोको वेदान्ते च प्रतिष्ठितः ॥ तस्य प्रकृ-
तिलीनस यः परः स महेश्वरः ॥ ३ ॥ अज्ञान्या आवि-वेश सर्वे चत्वारि च ॥ १२ ॥ सहस्रशीर्षे देवं विश्वाक्षं विश्वशंभुवम् ॥ विभुं नारायणं देवमक्षरं परमं पदम् ॥
Page 292
नारायणोपनिषत् ॥ १६ ॥
विश्वतः परमाक्षरं विश्वं नारायणः हरिः ॥ विश्वमेयेदं पुरुषसूक्तद्रि ष्मुपजीवति ॥ पंति विश्वस्यात्मेशरः शाश्वतख़् शिवमध्युतमः ॥ नारायणं महाज्ञेयं विश्वात्मानं परावरमः ॥ नारायणपरो ज्योतिरास्मा नारायणः परः ॥ नारायणपरं ब्रह्म तत्त्वं नारायणः परः ॥ नारायणपरो ध्याता ध्यानं नारायणः परः ॥ यथा किंचिज्जगत्सर्वं हृत्य-
ते श्रूयतेपि वा ॥ अनंतर्ब हिष्क तत्त्वस्य ध्याप्य नारायणः स्थितः ॥ ९ ॥ भनन्तमध्ययं कविः समु द्रेन्तं विश्वांशुभवमः ॥ पपङ्कोषप्रतीकाशᳫ हृदयं चाप्यधोमुखमः ॥ अधोनि ḍ्या वितस्त्यान्ते नाभ्यामुपरि तिष्ठति ॥ ज्वालामाळाकुलं आति विश्वस्यायतनं महत् ॥ संततᳫ शिखामिस్తు लोमवत्काकोषसन्निभमः ॥ तस्यांते सुषिरᳫ सूक्ष्मं तद्किन्त्सरं प्रतिष्ठितमः ॥ तस्य मध्ये महान्ऋ षिर्विश्वतोमुखः ॥ सोऽग्रसुग्ङिवभ्राजनि ḍछ्राह्मारमऽः कविः॥ तिर्यङ्गूर्ध्वर्ध्वमःशायी रश्मयस्तस्य संतताः ॥ संतापयति सं देहमापादतलमस्तक ॥ तस्य मध्ये वडि शिखा अणीयो ष्व ं व्यवस्थितः ॥ नीलतोयदमध्यस्थस्याद्रिपुङ्खलेखेव भास्वरा ॥ नीवारशूकवत्तन्वी पीता भास्कल ष्णूपमा ॥
तस्या षिखाया मध्ये परमात्मा व्यवस्थितः ॥ स ब्रह्मा स शिवः स हरिः सेनॄᳫ सोऽक्षरः परमः स्वराट् ॥ २ ॥ अपिवासंतता पट्ट्रᳫ ॥ १३ ॥ आदित्यो वा एष पतत्न्म-पटलं तपति तत्र ता ऋचःक्षात्रचां मण्डलᳫ स ऋचां
Page 293
लोकोदय य पृष्ठ एतदिसम्मण्डलेरडिंदीप्यते तानि सामानि स साझ्ञां लोकोदय य पृष्ठ प्रतक्षिम्मण्डकेरविचि पुऱपस्सानि यजूःपि तद यजुषां मण्डलक्॒ स यजुषां लोकः सैषा ऋध्येयं विद्या तपति य पुषोदन्तारादिसे हिरण्मयः पुऱपः ॥ १४ ॥ आदित्यो वै तेज ओजो वचं यशश्रुतः श्रोत॒मास्मा मनो मन्युमन्तरुत्सृजः सख्यो मित्रो वायुराकाशः प्राणो लोकपालः कः किं किं तत्त्वयमग्र॑मृतो जीवो विश्वः कतमः सभ्यंञु ब्रह्मैतद॑मृत एष पॄष्ठ भूतानामधिपतिप्रि॒श्रेष्ट्र्मणः सायुज्य॒᳘ सलोकतामामो-खेतासामेव देवताना॒᳘᳘ सायुज्य॒᳘ सार्हितिता॒᳘ समाना॒लोक-कतामामोति य एवं वेदेत्युपनिष॒᳘᳘॥ १५ ॥ निधनपते नमः ॥ निधनपताम्निकाय नमः ॥ अर्ध्वोय नमः ॥
हिरणाय नमः ॥ हिरणऌक््॒क्षाय नमः ॥ सुवर्णोय नमः ॥ सुवर्णऌक््॒क्षाय नमः ॥ दिश्याय नमः ॥ दिश्यऌक््॒क्षाय नमः ॥ भवाय नमः ॥ भवऌक््॒क्षाय नमः ॥ शर्वोय नमः ॥ शर्वऌक््॒क्षाय नमः ॥ शिवाय नमः ॥ शिवऌक््॒क्षाय नमः ॥ उवळाय नमः ॥ उवकऌक््॒क्षाय नमः ॥ आत्माथ नमः ॥ आत्मऌक््॒क्षाय नमः ॥ परमाय नमः ॥ परमऌक््॒क्षाय नमः ॥ एतत्सोमस्य सू॒र्य॑स्य सर्वऌक््॒क्ष॒᳘ स्थापयति पाणिम॑ष्ट्र᳘᳘ पवित्र᳘᳘म् ॥ १६ ॥ स᳘-घोजातं प्रपद्यामि सध्योजाताय वै नमोनमः ॥ सवे भवे भवस्व माम् ॥ भवो॑द्भवाय नमः ॥ १७ ॥
Page 294
माराङणोपनिषत्॥ ९६ ॥
२७५
शामदेवाय नमो ज्येष्ठाय नमः श्रेष्ठाय नमो ह्रासाय नमः काळाय नमः कलविकरणाय नमो बलविकरणाय नमो बलाय नमो बहुप्रसथनाय नमः सर्वस्रोतदमनाय नमो मनोम्नानाय नमः ॥ १८ ॥ अधोरेभ्योडथ घोरेभ्यो घोरघोरतरेभ्यः ॥ सर्वेभ्यः सर्वशर्वेभ्यो नमस्ते अस्तु रुद्ररूपेभ्यः ॥ १९ ॥ तत्पुरुषाय विप्राहे महादेवाय धीमहि ॥ तच्चो रुद्रः प्रचोदयात् ॥ २० ॥ ईशानः सर्व-
विधानामीश्वरः सर्वभूतानाम् ॥ माझाधिपतिंब्रह्मणोदधि-पतिब्रह्मा शिवो मे अस्तु सदाशिवोम् ॥ २१ ॥ नमो हिरण्यबाहवे हिरण्यवर्णाय हिरण्यरूपाय हिरण्यपतये-डहिकापतये उमापतये पशुपतये नमोनमः ॥ २२ ॥ ऋतञ्च सत्यञ्च परञ्च निध्मं पुरुषं कृष्णपिङ्गलम् ॥ जटध्वरेतं विरुपाक्षं विश्वरूपाय वै नमोनमः ॥ २३ ॥ सर्वो वै रुद्रस्तस्मै रुद्राय नमो अस्तु ॥ पुरुषो वै रुद्रस्तन्महो नमोनमः ॥ विमुं भूतं भुवनं चित्रं बहुधाजातं जायमानं च यत् ॥ सर्वो ह्रेष रुद्रस्तस्मै रुद्राय नमो अस्तु ॥२४॥
कदुत्राय प्रचेतसे मीढुष्टमाय तव्यसे ॥ वोचेम शंतमꣳ हृदे ॥ सर्वों श्रेष रुद्रस्तस्मै रुद्राय नमो अस्तु ॥ २५ ॥ यस्य वैंकटस्यामिहोत्रहवणी भवति प्रत्येवास्याहुतयस्सिष्ठ-न्यथो प्रतिष्ठिलै ॥ २६ ॥ कृष्णवपाज इति पद्य ॥२७॥ अदितिदैवं गान्धर्वा मनुष्या: पितरोडसुरास्तेषां सर्व-
भूतानां माता मेदिनी महतामही सावित्री गायत्री
Page 295
२८०
भट्टान्वंशालुपनिषत्सु
जगत्युर्वी पृथ्वी बहुला विश्रा भूतानि कतमा का या सा सत्येष्टकृतेऽति वसिष्ठः ॥ २८ ॥ आपो वा इदꣳ सर्वं
विश्वाभृताᳶापः प्राणा वा आपः पशव आपोऽण्वमापोऽ- मृतमापः सत्राराडापो विराडापः स्वाराडापइछन्दाᳶस्यापो
ज्योतीᳶर्ष्यापो यजूᳶर्ष्यापः सत्यमापः सर्वा देवता आपो मूᳶर्युवः सुवःराप ॐसृ ॥ २९ ॥ आपः पुनन्तु पृथिवीं
पृथिवी पूता पुनातु माम् ॥ पुनन्तु ब्राह्मणस्पतिरᳶब्रप्ता
पुनातु माम् ॥ यतुᳶरिच्छॆष्टमभोज्ये यद्वा दुश्श्ररितᳶ मम ॥
सर्वं पुनन्तु मामापोऽसतां च प्रतिग्रहᳶर्स्वाहा ॥ ३० ॥
अमिᳶश्र मा मन्युश्र मन्युपतयश्र मन्युᳶकतेᳶभ्यः ॥ पापे- भ्यो रक्षन्ताम् ॥ यदᳶक्वा पापमकार्षᳶम् ॥ मनसा वाचा
हस्ताभ्याम् ॥ पद्यामुदरेण शिᳶषा ॥ अहस्तदवदहुᳶम्पतु ॥ यᳶकिंच दुritᳶ मतिᳶ ॥ इदमᳶहं मामᳶमृतयोᳶनौ ॥ सत्ये
ज्योतिषि जुहोमि स्वाहा ॥ ३१ ॥ सूᳶर्यᳶ मा मन्युश्र
मन्युपतयश्र मन्युᳶकतेᳶभ्यः ॥ पापेᳶभ्यो रक्षन्ताम् ॥ यद्वा- ख्या पापमकार्षᳶम् ॥ मनसा वाचा हस्ताभ्याम् ॥ पᳶक्था-
मुदरेण शिᳶषा ॥ राᳶत्रिᳶस्तदवदहुᳶम्पतु ॥ यᳶकिंच दुritᳶ मतिᳶ ॥ इदमᳶहं मामᳶमृतयोᳶनौ ॥ सूᳶर्ये ज्योतिषि जुहोमि
स्वाहा ॥ ३२ ॥ ओमित्येकाक्षरᳶ ब्रह्म ॥ अभिᳶर्देवता ब्रह्म इत्यार्षᳶम् ॥ गायत्रीᳶ छन्दᳶं परमात्मᳶ सरूपमᳶ ॥ सायुज्यं
विनियोगमᳶ ॥ ३३ ॥ आयातु वरदा देवी अक्षरᳶं ब्रह्म संमितमᳶ ॥ गायत्रीᳶ छᳶन्दसां मातेदᳶं ब्रह्म युषᳶस्स मे ॥
Page 296
नारायणोपनिषत् ॥ १६ ॥
२८१
यदृच्छाकुलते पापं तदृच्छात्मप्रतिमुच्यते ॥ यदात्म्यास्कुलते पापं तदात्म्यास्मृतिमुच्यते । सर्ववर्णे महादेवि संध्याविधे सरस्वति ॥ १४ ॥ ओजोऽसि सहोऽसि बलमसि भ्राजोऽसि देवानां धामनामासि विश्वमसि विश्वायुः सर्वमसि सर्वायुरभि:शूरो॑ं गायत्रीमावाहयामि सावित्रीमावाहयामि सरस्वतीमावाहयामि ह्नृद:ऋषीनावाहयामि श्रीयमावाहयामि गायऋ्या गायत्रीच्छन्दो विश्वामित्र ऋषि:सविता देवताऽऽड्मि:सुखं ब्रह्मा शिरो विष्णु॒हृदय॑ रुद्र: शिखा पृथिवीयोनि: प्राणापानध्यानोदासमाना सम्पाणा: श्वेतवर्णा सांख्यायनसगोत्रा गायत्री चतुर्विंशत्क्षरात्रीपदा षट्कुक्क्षि: पद्मनाभीरूपनयने विनियोग: ॥ ॐ भू:॥ ॐ भुव: ॥ ॐ सुव: ॥ ॐ मह: ॥ ॐ जन: ॥ ॐ तप: ॥ ॐ॑ सत्यम् ॥ ॐ तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि ॥ धियो यो न: प्रचोदयात् ॥ ओमापो ज्योती रसोऽमृतं ब्रह्मभूर्भुव॑सुवरो॑म् ॥ ३५ ॥ वच्त्तमे शिखरे जाते भूम्यां पर्वतमूर्धनि ॥ ब्राऋमणे॑भ्यो॑ऽभ्यनुज्ञाता गच्छ देवी यथासुखम् ॥ स्तुतोम्या वरदा वेदमाता प्रचोदयन्ती पवने द्विजातात्ता ॥ आयु: पृथिव्यां द्रविणं ब्रह्मवर्चसं म॑ह्यं द॑ध॑ा प्रजाप॑तुं ब्रह्मलोक॑म् ॥ ३६ ॥ धृणि: सूर्ये आदित्यो न प्रभावात्स्क्षरम॑त् । मधु क्षरन्ति तद्रस॑म् ॥ सत्यं वैत॑द्रस॑मा॑पो ज्योती रसो॑ऽमृ॑तं ब्रह्मभूर्भुव॑सुवरो॑म् ॥ ३७ ॥ ब्रह्म॑मे॑तु मा॑म् ॥ मधुमे॑तु मा॑म् ॥ ब्रह्म॑मेव
Digitized by Google
Page 297
२८२
षट्चक्रनिरूपणम्
सधुमेतु माम् ॥ यास्ते सोम प्रजावत्सोभिसो ऽहम् ॥
दुःश्वमं दुरुष्वह ॥ यास्ते सोम प्राणाऽऽस्तानुयुहोमि ॥
त्रिसुपर्णमयाचितं ॥ ग्राम्णाय दद्यात् ॥ ब्रह्महत्यां वा
पते क्नन्ति ॥ ये ग्राम्णाणाचिसुपर्णि पठन्ति ॥ ते सोमं
प्राप्नुवन्ति ॥ आसहस्रात्परिं पुनन्ति ॥ ३८ ॥ ॐ ॥
ब्रह्ममेधया ॥ मध्यमेधया ॥ ब्रह्ममेव मध्यमेधया ॥
अध्यानो देव सवितः प्रजावस्सावीः सौभंगं ॥ परा
दुष्टुमिय॒ सुव ॥ विश्वानि देव सवितदुःरितानि परा
सुव ॥ यद्धदं तन्म आसुव ॥ मध्यु वाता ऋतायते मध्यु
क्षरन्ति सिन्धवः ॥ माध्वीने॑ सन्त्वोषधीः ॥ मद्रुन॒-
सुतोषसि मध्युमल्पार्थि॒व॒ रसः ॥ मध्यु घौरस्तु नः पिता॥
मध्युमाषो वनस्पतिर्॒म॒ध्युमाष॒ऽभ॒स्तु सूर्यः ॥ माध्वी॒गां॒वो
भवन्तु नः ॥ य इ॒मं त्रिसुपर्णम॒याचि॒तं ब्रा॒म्णा॒य द॒च्चा-
त॒ ॥ ब्रूणह॒त्यां॒ वा प॒ते क्न॒न्ति ॥ ये ब्रा॒म्णाणाचि॒सु॒पर्णि॒
पठ॒न्ति ॥ ते सो॒मं प्राप्नु॒व॒न्ति ॥ आ॒स॒ह॒स्रात्परिं॒ पु॒नन्ति
॥ ३९ ॥ ॐ ॥ ब्रह्ममेधवा ॥ मध्युमेधवा ॥ ब्रह्म-
मेव मध्युमेधवा ॥ ब्रह्मा देवानां पदवीः क॒वीनामृ॒षि॒र्ऋ-
गाणां म॒हि॒षो मृ॒गाण॒म् ॥ श्ये॒नो गृ॒ध्राणां॒ स्व॒धिति-
ब॒नान॒ᳵ सो॒मः प॒वित्र॒म॒त्ये॒ति रे॒भन् ॥ ह॒ᳵ सः शु॒भि॒ष॒च्-
छ॒सु॒र॒न्त॒रि॒क्ष॒स॒दो॒ता वेदिष॒द॒तिथि॒दु॒रोण॒सद॒ ॥ ऋ॒षि॒द्ध॒रस-
ऋ॒त॒स॒द॒ब॒ा ग॒ोजा ऋ॒त॒जा अ॒द्रि॒जा ऋ॒त॒ं बृ॒ह॒त् ॥ ऋ॒त॒चे स्वा ऋ॒चे स्वा स॒मि॒स्कृ॒व॒न्ति स॒रि॒तो न भे॒ना॒ः ॥
Page 298
नारायणोपनिषत् ॥ १६ ॥
२८१
अम्भहैदा मनसा पूषमाना: ॥ ॠतस्य भारा अभिषिच्यते क्षियि ॥ हिरण्ययो वेतसो मध्य आसाम् ॥ तस्मिन्सुपर्णों मधुकुण्डलावी भजग्रास्ते मधु देवताभ्य: ॥ तस्स-
ते हरय: सस तीरे स्रधाँ दुहाना असृतस्य धाराम् ॥ य ईदं त्रिसुपर्णमयाचितं ब्राह्मणाय दद्यात् ॥ वीरहस्त्यां वा पुते मन्ति ॥ ये ब्राह्मणं वसुपणं पठन्ति ॥ ते सोॐं प्राप्नुवन्ति ॥ आासहस्रात्पद्कि पुनन्ति ॥ ४० ॥ ॐ ॥
मेधादेवी युष्माणा न भागादृश्वाची भद्रा सुमनस्माना ॥ स्वया युत्ता युदसमानादुरुकान्मृहद्देम विदथे जुहवीरा: ॥ स्वया युत्त ऋषिरमति देवी स्वया ब्रह्मा गति-
श्रिकत स्वया ॥ स्वया युतश्रियं विन्दते वसु सा नो युषस्व दृपिणो न मेधे ॥ ४१ ॥ मेधां म इन्द्रो दधातु मेधां देवी सरस्वती ॥ मेधां मे अभिनाकुभावाधत्तां पुष्कर-
ब्जा ॥ अप्सरासु च या मेधा गन्धर्वेषु च यन्मन: ॥ त्वया मेधा सरस्वती या मा मेधा सुरभि:पतख़ा ॥ ४२ ॥ आमां मेधा सुरभिर्विॡरूपा हिरण्यवर्णो जगती जगम्या ॥ ऋजुस्तती पयसा पिन्वमाना सा मां मेधा सुयतीका भुषन्माम् ॥ ४३ ॥ मथ्यप्रितेजो दधातु मयि मेधां मयि प्रजां मथ्यभ्रितेजो दधातु मयि मेधां मयि प्रजां मयिन्द्रियं दधातु मयि मेधां मयि प्रजां मथि सूर्यों भ्राजो दधातु ॥ ४४ ॥ अपैतु ऋष्युसृतं न भागन्वैवस्वतो नो अभयं कुणोतु ॥ पर्णी वनस्पतिरिवामिन्द्र्वितादॄद्रथि:
Page 299
३८४
अष्टाविंशत्युपनिषत्सु
सचतास्त्रः शचीपतिः ॥ ४५ ॥ परं सृष्टयो भनुपेरोहि पन्थां यस्ते स्व इतरো देवयानात् ॥ चक्षुरमतेऽश्रृणवते ते अर्वींरिमा नः प्रजाश्रीरिषो मोत वीरान् ॥ ४६ ॥ वातं प्राणं मनसान्वारभामहे प्रजापतिं यो भुवनस्य गोपाः ॥ स नो सृष्ट्योकसायतां पास्वर्हसो उयोगजीवाजरामशीमहि ॥ ४७ ॥ अमित्रा आयार्धयधमुख्य वृत्रस्पतेरभि षास्तेर्मुग्घ्नः ॥ प्रत्यौहाताम अधिना मृस्र्युमससदेवानाममे भिषजा शचीभिः ॥ ४८ ॥ हरिः हरन्तमजुनन्ति देवा विश्वस्येशानं ऋषभं मतीनाम् ॥ प्रजसरुपमधु मेदसाग-दयनं माविवधीर्विक्रमस्स ॥ ४९ ॥ शत्केरभिर्मिमिन्धान उभौ लोकौ सनेमहम् ॥ उभयोर्लोकयोर्रंध्वातिरस्ययं तराम्यहम् ॥ ५० ॥ मा खिदो सृष्टयो मावधीर्मा मे वलं विधृंहो मा प्र मोषीः ॥ प्रजापते न मा मे रीरिष आयुप्र नृप-क्षसं स्वा हविषा विधेम ॥ ५१ ॥ मानो महान्त्सुत मा नो अर्भकं मा न उक्षणन्त्सृत मा न उक्षितम् ॥ मा नो वर्षीः पितरं मोत मातरं प्रिया मा नस्तनुबो रुद्र रीरिषः ॥ ५२ ॥ मा नस्तोके तनये मा न आयुषि मा नो गोघु मा नो अश्वेघु रीरिषः ॥ विरान्मा नो रुद्र भामितो वधींविषमन्नो मनसा विधेम ते ॥ ५३ ॥ प्रजापते न स्वदेतान्यन्यों वि ष्या जातानि परिता बभूव ॥ यत्कामास्ते जुहुमस्तन्नो अस्तु वयं स्याम पतयो रयीणाम ॥ ५४ ॥ वृष्टिं दा विश्वस्पतिदृंनेत्रहा वृष्ट्रो वशी ॥ वृधेन्द्रः पुर
Page 300
नारायणो॑पनिषत्॥ १६ ॥
एतु नः स्वस्तिदा अभयङ्करः॥ ५५ ॥
ध्यास्वकं यजामहे सुगन्धिं पुष्टिवर्धनम्॥ उर्वारुकमिव बन्धनान्मृत्योर्यूक्षीयमास्यताम्॥ ५६ ॥
ये ते सहस्रमयुतं पाशा मृत्यो मर्त्याय हन्तवे॥ तान्यजुष्य मायया सर्वानवयजामहे॥ ॥ ५७ ॥
मृत्यवे स्वाहा मृत्यवे स्वाहा॥ ५८ ॥
देवकृतस्वेनोदवयजनमसि स्वाहा॥ मनुजकृतस्वैनसोदवयजनमसि स्वाहा॥ पितृकृतस्वैनसोदवयजनमसि स्वाहा॥
आत्मकृतस्वैनसोदवयजनमसि स्वाहा॥ अन्यकृतस्वैनसोदवयजनमसि स्वाहा॥ असङ्कृतस्वैनसोदवयजनमसि स्वाहा॥
यद्वा च न॑क॒ञ्चैन॒श्रकृ॒म॒ तस्यावयजनमसि स्वाहा॥ वस्वपन्मद॒श्र जाग्रत॒श्रैन॒श्रकृ॒म॒ तस्यावयजनमसि स्वाहा॥
यत्सुपुषश्र जाग्रत॒श्रैन॒श्रकृ॒म॒ तस्यावयजनमसि स्वाहा॥ यद्विद्र॑श्रा॒वि॒द्र॒श्रैन॒श्रकृ॒म॒ तस्यावयजनमसि स्वाहा॥ एनस एनसोदवयजनमसि स्वाहा॥५९॥
यत्ते देवाश्रकृ॒म॒ जिह्वा ग॒ु॒म॒सो॒ वा॒ प्रय॑ती॒ तेन॑दे॒वनम्॒॥ भरा वाजो नो अमि॒तु॒ष॑खु॒नाय॑ते त॒क्सि॒न्न॑दे॒नो॒ वस॑वो निधे॒तन॒ स्वाहा॥ ६० ॥
कामोकार्षी᳘ᳫᳵमो॑नमः॥ कामोकार्षी᳘ᳫᳵमः करोति नाहं करोमी कामः कर्ता नाहं कर्ता कामः कारयिता नाहं कारयिता॥ एष ते कामकामाय स्वाहा॥६१॥
मन्युरकार्षी᳘ᳫᳵमो॑नमः॥ मन्युरकार्षी᳘ᳫᳵमः करोति नाहं करोमी मन्यु: कर्ता नाहं कर्ता मन्यु: कारयिता नाहं कारयिता॥ एष ते मन्यो मन्यवे स्वाहा
Page 301
॥ ६२ तिलांजुहोमी सरसाख्सपिट्टाणमान्धारम्म चिट्ठे रमन्तु स्वाहा ॥ गावो हिरण्यं घनमणप्पानख्सरवेआधम्मि ए स्वाहा ॥ मियं च कम्मं च पुढिं च कीत्ति यानुग्गतासुं॥ महामयं बहुपुत्तताम् ॥ भद्दामेघे पजा: संददातु स्वाहा ॥६२॥
तिल: कुण्हाक्खिला: मेलाक्खिला: सोम्मा वक्खाणुगा: ॥ तिला पत्थडगुणे पाणं वत्थक्खिदुविणं मति स्वाहा॥ चोरत्थाणं नवभादं महाहा गुल्सत्थगं॥गोखोएवं खुराक्कुरापानं भूसहल्ला तिल्ला: झाणित्थं समवन्यु स्वाहा ॥ श्रीइम कक्खीए पुढिम कीत्ति यावड्ढताम् ॥ महामयं बहुसुत्ततामाणप्पाणस्सावोदाणसमाणा मे भुज्जन्तां ज्योतिर्हं विरजा विपाप्मा भूयासक्खी स्वाहा ॥ वाक्काणमक्खु:ओक्खिहूआणरेतोडुण्हासकृति: सकम्पा मे भुज्जन्तां ज्योतिर्हं विरजा विपाप्मा भूयासक्खी स्वाहा ॥ सक्कम्ममाख-सिरुधिरमेदोमज्झावपओसलीणी मे भुज्जन्तां ज्जोतिर्हं विरजा विपाप्मा भूयासक्खी स्वाहा ॥ सिरप्पाणिपाद-पारिमपुडोअरदरजहसिमोपस्सपायवो मे भुज्जन्तां ज्योतिर्हं विरजा विपाप्मा भूयासक्खी स्वाहा ॥ उत्तिह पुरिस हरितपिक्खू ढोढित्ताक्ख देइ ददापणित्ता मे भुज्जन्तां ज्योतिर्हं विरजा विपाप्मा भूयासक्खी स्वाहा॥१५॥
पुथिम्यापक्खेजोवायुराकासा मे भुज्जन्तांज्जोतिर्हं विरजा विपाप्मा भूयासक्खी स्वाहा ॥ णन्दस्सं कुं परसगन्धा मे
Page 302
नारायणोपनिषत्॥ १६ ॥
शुश्रुवन्तां ज्योतिरहं विरजा विपाप्मा भूयासं स्वाहा ॥ मनोऽनुद्वायकर्माणि मे गृह्यन्तां ज्योतिरहं विरजा विपाप्मा भूयासं स्वाहा ॥ अभ्यकमावैरहंकारे-
ज्योतिरहं विरजा विपाप्मा भूयासं स्वाहा ॥ आत्मा मे गृह्यन्तां ज्योतिरहं विरजा विपाप्मा भूयासं स्वाहा ॥ अस्मारास्मा मे अध्यात्मां ज्योतिरहं विरजा विपा-
प्मा भूयासं स्वाहा ॥ परमास्मा मे गृह्यन्तां ज्योतिरहं विरजा विपाप्मा भूयासं स्वाहा ॥ क्षुधे स्वाहा ॥ क्षुत्पिपासाय स्वाहा ॥ विविद्यै स्वाहा ॥ करविघ्नानाय
स्वाहा ॥ क्षुत्पिपासामलक्ष्मीनाशयायाम्यहं ॥ अभूति समृद्धिं च सर्वांधिणुंद मे पाप्मानं स्वाहा ॥ अश्वमेघप्राणमयमनोमयविज्ञान-
नमं चमं चानन्दपमात्मा मे गृह्यन्तां ज्योतिरहं विरजा विपाप्मा भूयासं स्वाहा ॥ १६ ॥ अभये स्वाहा ॥ विमेष्मो देवेभ्यः स्वाहा ॥ भुवाय भूताय स्वाहा ॥ भुव-
क्षितये स्वाहा ॥ अभ्युतक्षितये स्वाहा ॥ अभये सृष्टि-
कृते स्वाहा ॥ धर्माय स्वाहा ॥ अधर्माय स्वाहा ॥ अन्यः
स्वाहा ॥ योषधिवनस्पतिभ्यः स्वाहा ॥ ९ ॥ रक्षोदेव-
जनेभ्यः स्वाहा ॥ गृहेभ्यः स्वाहा ॥ अवसानेभ्यः स्वा-
हा ॥ अवसानपतिभ्यः स्वाहा ॥ सर्वेभूतेभ्यः स्वाहा ॥ कामाय स्वाहा ॥ अन्तरिक्षाय स्वाहा ॥ यदेजति जगति
यच्च चेष्टति नाक्को भागो यदाक्षे स्वाहा ॥ पृथिव्यै स्वा-
Page 303
हा ॥ अन्तarikṣāy svāhā ॥ २ ॥ dive svāhā ॥ sūryāya svāhā ॥ candramase svāhā ॥ nakṣatrebhyaḥ svāhā ॥ indrāya svāhā ॥ bṛhaspataye svāhā ॥ prajāpataye svāhā ॥ brahmaṇe svāhā ॥ svadhāpitṛbhyaḥ svāhā ॥ namo rudrāya paścuptaye svāhā ॥ ३ ॥ devebhyaḥ svāhā ॥ pitṛbhyaḥ svadhāstu ॥
sutebhyo namaḥ ॥ manuṣyebhyo haṃsaḥ ॥ prajāpataye svāhā ॥ parameṣṭhine svāhā ॥ yathā kūpaḥ śatadhāraḥ sahasradhāro akṣitaḥ ॥ evāme aṣṭu dhāmyyaḥ* sahasrādhāramakṣitamū ḍhanabhāgyai svāhā ॥ ye bhūtāḥ pracarantī divānaktaṃ valimicchanto vitudaśya preṣyāḥ ॥ tebhyo valiṃ puṣṭikāmo harāmi mayi puṣṭiṃ puṣṭipatindrāya svāhā ॥ ६७ ॥
ॐ tatpuruṣāya ॥ ॐ tadātmā ॥ ॐ tatsatyam ॥ ॐ tat-satyam ॥ ॐ tat-sarvaṃ ॥ ॐ tatpuroṇaṃ* ॥ antashcarati bhūteṣu ॥ guhāyāṃ viśvamūrtīṣu ॥ svāṃ yaḥrasvāṃ vṛṣaṭkārasvamimāṃ* svargaṃ rūpasvāṃ viṣṇustvāṃ brahmaṃ rūpaṃ prajāpatiḥ ॥
tvāṃ tadrupāpo jyotī rasaṅkṛtaṃ brahmaṇasunvaḥ subaromaṇa* ॥ ६८ ॥ śraddhāyāṃ prāṇe niviṣṭo'sṛtaṃ* ṛṅhuhoṃi ॥ śraddhāyāmpāne niviṣṭo'sṛtaṃ* ṛṅhuhoṃi śraddhāyāṃmudāne niviṣṭo'sṛtaṃ* ṛṅhuhoṃi ॥ śraddhāyāḥ samāne niviṣṭo'sṛtaṃ ṛṅhuhoṃi ॥ brahmaṇi ma āsrtamṛtasvāya ॥ amṛtopastaranamasi ॥ śraddhāyāṃ prāṇe niviṣṭo'sṛtaṃ* ṛṅhuhoṃi ॥ śivo māviśāṃmadattvāya ॥
Page 304
नारायणोपनिषत् ॥ १६ ॥
२८९
स्वाहा ॥ श्रद्धायामपाने निविष्टोदृ॑तं जुहोमि ॥ शिवो
माविशाप्रदाहाय ॥ अपानाय स्वाहा ॥ श्रद्धायां ध्याने
निविष्टोदृ॑तं जुहोमि ॥ शिवो माविशाप्रदाहाय ॥
ध्यानाय स्वाहा ॥ श्रद्धायामुदाने निविष्टोदृ॑तं जुहोमि॥
शिवो माविशाप्रदाहाय ॥ उदानाय स्वाहा ॥ श्रद्धायाः
समाने निविष्टोदृ॑तं जुहोमि ॥ शिवो माविशाप्रदाहा-
य ॥ समानाय स्वाहा ॥ मह्यं मृ॑ भास्मा॑ृतस्वाय ॥
अमृतापिधानमसि ॥६९॥ श्रद्धायां प्राणे निविश्यासृत॑
हुतम् ॥ प्राणमक्षेनाप्यायस्व ॥ श्रद्धायामपाने निंवि
श्यायॄत॑ हुतम् ॥ अपानमक्षेनाप्यायस्व ॥ श्रद्धायां
ध्याने निविश्यासृत॑ हुतम् ॥ ध्यानमक्षेनाप्याय-
स्व ॥ श्रद्धायामुदाने निविश्यासृत॑ हुतम् ॥ उदानम-
क्षेनाप्यायस्व ॥ ७० ॥ अथ॒ जुहु॑मात्रः पु॒रुषो॑डकु॒षं
च समाः॑ितः ॥ ई॑शः सर्वस्य जगतः प्रभुः प्रीणाति वि-
भुः॑ ॥ ७१ ॥ वाचा आसन॑ ॥ नसोः प्राणः ॥ अ॒क्ष्यो-
बाघुः॑ ॥ करण्चोः श्रो॒त्रम् ॥ बाहु॑वोर्ब॒लम् ॥ ज॒ठरो॑जः ॥
अरिष्टा॑वि॒ध्ना॒॑नु॑ त॒नूः॑ ॥ त॒जु॑वा मे सह नम॑स्ते अस्तु
मा मा हिं॑स्सीः ॥ ७२ ॥ जयः सुपर्णा॑ उप॒सेधु॑रिन्द्र॑ं
प्रिय॑मेधा ऋ॒षयो॑ नाध॒मानाः॑ ॥ अप॒श्वान॑स्तमू॒र्ण॒॑द्धि पू॒र्णि
व॒क्ष॒हु॑ंसु॒ग्ध्य॑स॒आदि॑थ॒य॒॑व ब॒न्द॑ान॒तू॒ ॥ ७३ ॥ प्राणानां
प्र॒भ॑र॒सि॑ र॒क्तो॒ मा॑वि॒षा॑म॒स्त॑कः ॥ त॒नाऽक्षे॑नाप्या॑य॑स
स्व ९
Page 305
॥ ७४ ॥ नमो रुद्राय विष्णवे मृत्युरं पादिह ॥ ७५ ॥ स्वप्ने घुभिस्वमायुशुक्षणिस्वमद्यसस्वमद्मनस्परि ॥ त्वं वनेष्यस्त्वसोषधीभ्यस्त्वं नृणां नृपते जायसे शुचिः ॥ ७६ ॥ शिवेन मे संतिष्ठस्व स्वोनेन मे संतिष्ठस्व ब्रह्मवर्चसेन मे संतिष्ठस्व यशस्र्धिमतु संतिष्ठस्वोपते यज्ञ नम उपते नम उपते नमः
॥७७॥ सत्यं परं परं सत्यं सतेन न मुच्याग्लोकोऽस्यवन्ते कदाचन सताङ हि सत्यं तस्मास्सते रमन्ते तप इति ततो नानशनात्परं यद्वि परं तपसःपुरश्चै॰ तहुराधर्षं तस्मात्तपसि रमन्ते वयमिति नियतं महा-घारणतस्तस्माद्मे रमन्ते शम इत्यरण्ये मुनयस्तस्माच्चैमे रमन्ते दानमिति सर्वाणि भूतानि प्रशाध्ससन्ति दान-प्रातिदुश्वरं तस्मादाने रमन्ते धर्म इति धर्मेण सर्वेमिदं परिगृह्हीतां धर्मोंऽजातिदुष्करं तस्माद्मे रमन्ते प्रजन इति भूयाऽऽससस्तस्मादूयिष्ठाः प्रजायान्ते तस्मादूयिष्ठाः प्रजानवे रमन्तेऽन्न्र्रय इत्याह तस्माद्मय आधातव्या अम्निहोत्रमि-त्याह तस्माद्रिहोत्रे रमन्ते यज्ञ इति यज्ञो हि देवाक्-साधशे रमत्ते मानस्मिति विद्या ङससकस्मादिविद्याऽऽस एवं मानेसे रमत्ते न्यास इति ब्रह्मा ब्रह्मा हि परः परो हि ब्रह्मा तामि वा एतान्यवराणि पराङ्सति न्यास एवच-त्यरेचयघ एवं वेदेस्युपनिषत् ॥७८॥ प्राजापत्यो हारिकि: .शुपणेयः प्रजापति .पितरुपससार किं . भगवन्नः . परमं
Page 306
भारायणोपनिषद्॥ १६ ॥
२९१
वदन्तीति तथैव प्रोबाच सख्येन वायुरावाति सत्येनादित्यो रोचते दिवि सत्यं वाचः प्रतिष्ठा सत्ये सर्वे प्रतिष्ठितं तस्मात्सत्यं परमं वदन्ति तपसा देवा देवलामप्र आयन् तपस ऋषयः सुवरम्वविन्दन् तपसा सल्लानू प्रणुदामा-रातीकापसि सर्वे प्रतिष्ठितं तस्मात्तपः परमं वदन्ति दमेन दान्ता: क्रित्निपमवबुध्यन्ते दमेन ब्रह्मचारिणः सुवर-गच्छन् दमो भूतानां दुराधर्षे दमे सर्वे प्रतिष्ठितं तस्मा-दमः परमं वदन्ति शमेन शान्ताः शिवमाचरन्ति शमेन नाकं सुनयोडम्वविन्दच्छ्मो भूतानां दुराधर्षे शमे सर्वे प्रतिष्ठितं तस्माच्छमः परमं वदन्ति दानं यज्ञानां वरूयं वक्षिणा लोके दातारः सर्वभूतान्युपजीवन्ति दानेनार-तीरपालुदन्ति दानेन द्विषन्तो मित्रा भवन्ति दाने सर्वे प्रतिष्ठितं तस्माद्दानं परमं वदन्ति धर्मों विश्वस्य जगतः प्रतिष्ठा लोके धर्मिष्ठे प्रजा उपपर्षन्ति धर्मेण पापमपनु-वति धर्में सर्वे प्रतिष्ठितं तस्माद्धर्में परमं वदन्ति प्रजानं यै प्रतिष्ठा लोके साधु प्रजायास्तमुं तन्वानः पितॄणामनू-णो अवति तदेव तस्या भणूणं तस्मात्प्रजननं परमं वद-म्यमयो वै ऋषयी विद्या देव्यानः पन्था गाहेपत्यं ऋक्षृ-थिवीरथन्तरमन्बहार्यपचनं यजुरन्तरिक्षं वामदेव्यसाह-वनीयः साम सुवर्गो लोको बृहत्तस्मादमीनं परमं वद-म्यमिहोत्र* सायं प्रातर्गृहाणां निष्कृति: स्विष्ट* सुहुतं यककृतूनां प्रायण* सुवर्गस्य लोकस्य ज्योतिस्तस्मादभि.
Digitized by Google
Page 307
९९२
आत्राविद्यास्युपनिषत्सु
होतृं परमं वदन्ति यज्ञ इति यज्ञेन हि देवां दिवं गता यज्ञेनासुरानपानुदन्त येन द्विषन्तो मित्रा अभवन्ति यज्ञे सर्वे प्रतिष्ठितं तस्माच्छं परमं वदन्ति मातरं वै प्रजापतिं पवित्रं मानसेन मनसा साधु परवशि नानसा ऋषयः प्रजा असृजन्त मानसे सर्वे प्रतिष्ठितं तत्साम्ना-
नसं परमं वदन्ति ग्यास्त इत्याहुर्मनीषिणो महान्तं मह्या विराट् कतमः स्वयंभूः प्रजापतिः संसस्सर इति संस्स-रोडसावादित्यो य एष आदित्ये पुरुषः स परमेष्ठी प्रज्ञा-त्मा याभिरादित्यस्यपतिः रइमिमिलाभिः पर्जन्यो वर्षति पर्जन्येनौषधिवनस्पतयः प्रजायन्त ओषधिवनस्पतिमिर-
गां अवत्स्थेन प्राणा: प्राणैर्वलं बलेन तपस्तपसा भद्रं श्रद्धया मेधा मेधया मनीषा मनीषया मनो मनसा शान्ति: शान्त्या धितं धितेन सृष्टि: सृष्ट्या स्वारॐ कारण विज्ञानं विज्ञानेनात्मानं वेदयति तथातद्रष्टं द्र-ष्टॄभ्येतानि तदतद्राणा भवन्ति मूतगां प्राणैर्नो मनसेभं विज्ञानं विज्ञानादनन्दा॑ प्रज्ञप्तये: स एष पुष पुरुथ: पन्र्रधा पन्न्रास्मा येन सर्वमिदं प्रोतं पृथिवी
चान्तरिक्षं च चोश्रं दिशाश्चादिशश्चान्तरिक्षादिदं स वै.सर्वमिदं जगत्स सभूतॐ सभव्यं जिषासह॑स॑सतजारयिष्ठा श्रदा-सत्यो महस्तान्तपसो वरिचा ज्ञात्वा तमेवं मनसा.हृदा च भूयो न सृसृसुपयाति चिद्वानं तथातथ्याममेधा तपसामतिरिकमादुब्बसुरण्वो विभूरसि प्राणे स्वमसि
Page 308
नारायणोपनिषद् ॥ ९६ ॥
२९३
संशान्ता ब्रह्मन् स्वमसि विशिष्टतेजोदास्स्वमसयभिरसि वचोंदास्स्वमसि सूर्येश्य गुज्जोदास्स्वमसि चन्द्र्रमस उप-
याम गृहीतोऽसि ब्रह्मणे स्वामदस भोमिल्यात्स्मानं युवां-
तदद्रे महोपनिषदं देवानां गुरूं य एवं वेद ब्राह्मणो
महिमानमामोति तस्याद्रक्ष्यो महिमानमिस्युपनिषत्
॥ ९६ ॥ तसैवं विदुषो यज्ञस्यास्मा यजमानः श्रद्धा
प्री शरीरमिदमसुरो वैदिलोंमानि बहिवेंदः शिखा हृदयं
यूपः काम आज्यं मन्यु: पशुतपोदस्रिदं: शमयिता
दक्षिणा वाग्घोता प्राण उद्राता चक्षुरध्वर्युरुमेनो ब्रह्मा
श्रोत्रामप्रेष्ठावड्रिप्रपते सा दीक्षा यद्भाति तद्वविर्यऽप-
रति तदस्य सोमपानं यद्रमत इतदुपसदो यत्संचरस्युप-
विशासुसिद्धते च स प्रवर्ग्यों यन्मुखं तदाहवनीयो या
घ्याहतिरादुतिर्यंदस विज्ञानं तज्जुहोति ॥ यत्सायं
प्रातरति तस्मिंथ यत्प्रातर्मेध्यंदिनं सायं च तानि
सवनानि ये अहोरात्रे ते दुर्शपूणेमासौ येडधे मासाशश्व
मासाशश्व ते चातुर्मास्यानि य ऋतवस्ते पशुबन्धा ये संव-
त्सराम्र परिवत्सराम्र टेडहर्गणाः सर्ववेदसं वा एतत्सत्रं
वन्मरणं तदव्रूथ एतद्रे जरामर्यंसभिहोत्रं सततं य एवं
विद्वानुदगगने प्रमीयते देवानामेव महिमानं गत्वादि-
स्थ्थ सायुजयं गच्छयथ यो दक्षिणे प्रमीयते पितृणामेव
महिमानं गस्वा चन्द्र्रमस: सायुज्यं सलोकतामामो-
येतो चै सूर्याचन्र्रमसोमेनहिमानौ ब्राह्मणो विद्वानभि-
Page 309
२९४
अष्टाविशास्युपनिषत्सु
जयति तत्त्वाट्रसणो महिमानमापोति तत्त्वाट्रसणो महि-
मानम् ॥ ८० ॥ सहनाववस्थिति शान्तिः ॥ इति नार-
यणोपनिषत्समाप्ता ॥ १६ ॥
अथ बृहज्जाबालोपनिषत् ॥ १७ ॥
यज्ञाध्वरेः स्वाहाविक्रयिणां भवति करोति तद् ।
बृहज्जाबालनिगमशिरोवेधमहं महः ॥
भद्रं कर्णेभिरिति शान्तिः ॥
ॐ । आपो वा इदमससृखिलमेव ॥ स प्रजापतिर्-
कः पुष्करपर्णे सम्भववत् ॥ तस्यान्तर्मनसि कामः समव-
तंत । इदं सृजेयमिति तमाप्लुत्यपुरुषो मनसामिगच्छति
तद्वाचां बदति । तस्कर्मेति करोति । तदेवाभ्यनूक्ता ।
कामस्तदग्रे समवर्तेताधि । मनसो रेतः प्रथमं यदासीत् ।
सतो बन्धुमसति निरविन्दन् । हृदि प्रतीष्या कवयो
मनीषिति । उपैनं तदुपनमति । यत्कामो भवति । व
एवं वेद स तपोदतप्यात । स तपस्तप्स्वा । स एतं भुषु-
ण्डः कालाभ्रिरुद्रंमगमदाग्र्य ओ विमृशतेर्मोहास्तम्यं मूहीषि
तथेति प्रत्यवोचत् भुसुण्डं वाय्यमाणं किमिति विमृश-
तद्राक्ष्योमोहास्तम्यं बभाणेति आदावेव पैप्पलादेन सहै-
कमिति तद्भदश्रुतिरिति तस्योद्भवं किं वदामेति । हृद्-
जाबालाभिधां मुक्तिश्रुतिं ममोपदेशं कुरुष्वेति । ॐ
Page 310
श्रीहयवदालोपालनिषद्॥ १७ ॥
तयेतिसङोज्जातापृथिवी । तस्या: स्वाधिष्ठित्तिः । तस्या: कृपिलवर्णानन्दा । तद्रोमयेन विभूतिरजाता । वामदेवाहुदकम् । तस्या अधितिष्ठा । तस्या: कृष्णवर्णा भद्रा । तद्रोमयेन भसितं जातम् । अघोराद्रिद्रिः । तस्याद्रिच्छा ।
तस्या रक्तवर्णा सुरभिः । तद्रोमयेन भस्म जातम्। तस्युरुषालायः । तस्याक्षरान्तिः । तस्या: श्वेतवर्णा मुसीला । तस्या गोमयेन क्षारं जातम् । ईशानादाकाशम् । तस्याछान्तीतता । तस्याश्चित्रवर्णा सुमनाः । तद्रोमयेन रक्षा जाता । विभूतिभेसितं भस्म क्षारं रक्षेति भस्मनो अवन्ति पश्च नामानि । पद्माहिनोंऽमभित्रैशमैश्रयेकारजानृत्तिः । भस्म सर्वाङ्गभक्षणात् । भासनात्रसितम् । क्षारणादपदानं क्षारम् । मृतभेतिपिशाचग्रह्हयाराक्षसापस्सार-
भवसीतिभ्योद्भिरक्षणाद्रक्षेति ॥ इति प्रथमं ब्राह्मणम् ॥ १ ॥
अथ भस्मः । कालाग्निरुद्रसम्बन्धमीशोमात्मकं भस्मज्ञानविधिं प्रमच्छ । अभ्रियंथैको जुवनं प्रविट्ठो रूपं रूपं प्रतिरुपो बभूव । एकं भस्म सर्वभूतान्तरात्मा रूपं रूपं प्रतिरुपो बभूव ॥ अभीषोमात्मकं विश्वमिलडभिराचक्षते ।
रौद्री घोरा या तैजसी तनूः । सोमः शक्त्यमृतमयः शक्तिकरी तनूः । अमृतं यत्प्रतिष्ठा सा तेजोवि|घा कला स्वयम् । स्थूलसूक्ष्मेभ्यो भूतेभ्य स एवं रसतैजसी ॥ १ ॥
द्विविधा तैजसो दृप्तिः । सूर्योSस्तमा . चानलाल्मिका । तथैव
Page 311
२९६
भ्रष्टाबिन्दुस्युपनिषत्सु
रसशक्तिश्व सोमत्मा चानलासिमका ॥ २ ॥ वैद्युदादिमयं तेजो मधुरादिमयो रसः । तेजोरसविमेदैरस्तु ऋृस्मेतबराचरम् ॥ ३ ॥
अत्रैवं निष्पसिरसृतेऽमृिरेषते ।
अत पुव हविः ऋृसममीषोमात्मकं जगत् ॥ ४ ॥ जड्यंशशक्तिमयं सोम अधोशकिमयोऽनलः । ताभ्यां संपूतितत्समाश्वाद्विरस्मितं जगत् ॥ ५ ॥
अत्रेकुत्रैव भवायेषा यावत्सौम्यं परामृतम् । यावद्दध्यास्मकं सौम्यसमृतं
विसृज्यसयधः ॥ ६ ॥ अत एव हि कालाग्निरघक्नाश्चिकीरुष्वंगा । यावदादहनश्रोद्र्वमघस्तात्पावनं भवेत् ॥ ७ ॥
आधारशक्त्याश्रयत: कालाग्निरयमूर्ध्वंगा: । तथैव निःसृगा: सोमः शिवशक्तिपदास्पदः ॥ ८ ॥
शिवश्रोद्र्वंशमय: शक्तिरूर्ध्वंशक्तिमय: शिव: । तद्रिस्थं शिवशक्तिम्यां नाद्याऽस्मिह किंचिन ॥ ९ ॥
असकृच्छासिना दग्धं जगत्तन्नससाकृतम् । अत्रैव्रीयंमिदं प्राहुःसद्धीर्ये भक्ष
यत्तत; ॥ १० ॥ यश्रेथ्यं भस्मसात्कावं ज्ञात्वाऽऽत्मियजाति
अक्षना । अभिरियादिरिमैरैर्दैरर्घपाप: स दृश्यते ॥ १ १ ॥
अत्रैवर्षीं च तन्नस सोमेनाऽऽलावितं पुनः । अयोगयुक्त्या प्रकृतेरशिकाराय कलपते ॥ १२ ॥
योगयुक्त्या तु तन्नस द्वाऽध्यमानं समंततः । शाकेनाऽऽततवर्षेण श्राधिकाराधिक-
तंते ॥ १३ ॥ अतो मृत्युञ्जयोऽयेष्ठमसृटतस्रावनं सताम् ।
शिवशक्त्यमृततस्पर्शी लुढध एव कुतो ऋृतिः ॥ १४ ॥
यो वेद गहनं गुप्तं पावनं च ततोदितम् । अभ्रोषोमपुटं
Page 312
श्रीहजाबालोपनिषत्॥ १७ ॥
कृत्वा न स भूरोदभिजायते ॥ १५ ॥ शिवाभिना तनुं रुग्भ्या शक्तिसोमामृतेन यः । धावयेयोगमार्गेण सोऽसृ-
तस्वाय कलपते । सोऽसृत्तस्वाय कल्पत इति ॥ १६ ॥ द्वितीयं ब्राह्मणम् ॥ २ ॥
अथ ऋषभः कालामृतद्धि विभूतियोगमतनुनीहृति स होवाच । विकृताकृतसंसृतां महाक्षां मधिनामशिवादिदिक्ष्वान्वितां पुनर्ग्रहं कुशाङ्कों वस्सहोनामशान्तामतुग्धदोहिनीं निरिन्द्रियाम् जगत्कृतणां केशचेलास्विभ-
क्षीणों संधिनीं नवप्रसूतां रोगातों गां विहाय प्रशस्तागोमयमाहरेद्रोमयं खस्थं प्राप्यं शुभे स्थाने वा पतितमप-
रित्यज्यात कृत्वे मर्दयेद्रगुयेन गोमयमग्रहुणं कपिला वा भवक्का वा अहामे तदन्या गौः स्वादुष्टपर्जिता कपिलागोमेऽरोकं छरुधं गोभस्स नो चेदन्यगोक्षारं यत्न कापि स्थितं च यत्न हि धार्ये संस्कारसहितं धायेयम् ।
तत्रैते श्लोका भवन्ति । विधाघक्तिः समस्तानां शक्तिरित्यभिधीयते । गुणत्रयाश्रया विद्या सा विद्या च तदाङ्ग्र-
भ्या ॥ १ ॥ गुणत्रयमिदं धेनुर्वेदाश्रूद्रोमय शुभम् । मूत्रं चोपनिषत्कोकं कुयोनक्रम ततः परम् ॥ २ ॥ वस्स-
तु स्मृतयश्राव्य तस्संभूतं तु गोमयम् । आगाव इति मत्रेण धेनुं तत्राभिमन्त्रयेत् ॥ ३ ॥ गावो भगो गाव
इति प्राशयेतर्पणं जलम् । उपोध्य च चतुर्देश्यां छुक्के कुष्णेऽथवा व्रती ॥ ४ ॥ परेधुः प्रातरुत्थाय शुचिभूत्सवा
Page 313
१९८
भट्टार्किसत्पनिषत्सु
समाहितः । कृतज्ञानो धौतवस्त्रः पयोधे र्वसृजेच गाम् ॥ ५ ॥
उत्थाप्य गां प्रयतेन गायच्या मूत्नमाहरेच । सौवर्णे राजते तात्रे धारयेन्तूनस्मये घटे
॥ ६ ॥
पौष्करेडय पलाशे वा पात्रे गोश्रृङ्ग एव वा ।
आादधीन हि गोमूनं यन्त्रद्वारेरित गोमयम् ॥ ७ ॥
अनभिषिक्तं गृध्रीयाामपात्रे पूरयेदिते गृही । गोमयं क्षौत-
येद्विधास्करीमें भजतु मत्रतः ॥ ८ ॥
अलक्ष्मीर्मे इतिमत्रेण गोमयं धान्यवर्जितमू ॥
सन्त्वासिद्धयामि मत्रेण गोमूनं गोमये क्षिपेत् ॥ ९ ॥
पञ्चानां त्विति मत्रेण पिण्डदानां च चतुर्दश । कुत्र्यासंशोष्य किरणैः सौरकैर-
हरेत्ततः ॥ १० ॥
निधायादथ पूर्वोक्तपात्रे गोमयपिण्डकान् । स्वगृयोकविधानेन प्रतिष्ठाप्याभिमीजयेत
॥ ११ ॥
पिण्डांश्र निक्षिपेतत्र आदाम्तं प्रणचेन हु ।
वडक्षरस्य सूक्तस्य न्याकृतस्य तथाक्षरैः ॥१२॥
स्वाहान्तेज्जहयात्त्र वर्णदेवाय पिण्डकान् । आाघारावाज्यभागु
च प्रक्शिपेक्ष्वाहतिः सुधीः ॥ १३ ॥
तत्तो निधनपतये च्रयोर्विश्राजुहोति च । होतग्या: पञ्च ब्रह्माणि नमो हिर-
ण्यबाहये ॥ १४ ॥
इति सर्वाहुतीहीन्र्वा चतुध्यान्तेमश
मत्रकैः । ऋतं सत्यं कदुद्राय यस्य वैककतीति च ॥१५॥
एतैश्र जुहुयादिद्वानानाङ्गातत्रयं तथा । स्याहुतीरथ हुस्त्वा
च ततः स्विष्टकृतं हुनet ।
॥ १६ ॥
इद्धशेषं तु निर्वप्तं पूर्णपात्रेदकं तथा । पूणेमसीति यजुषा जक्षेनाम्येन
Page 314
गृहजाबालोपनिषत् ॥ १७ ॥
जुहुयेत् ॥ १७ ॥ प्राणे'णात्मृतामिति तजालं शिरसि क्षिपेत् । प्राच्यामिति दिशं लिङ्गैरिद्ध तोयं विनिक्षिपेत्
॥ १८ ॥ प्राणे'ण दक्षिणां दिशां शान्त्यै पुङ्कमाहरेत् । आहारिश्यामि देवानां सर्वेषां कर्मगुसये ॥ १९ ॥ जातवेद-
समेन स्वां पुलकेशादयास्म्याहम् । मग्रेणानेन तं वाङ्
पुलकेशादयेतत्; ॥ २० ॥ त्रिदिन्तं ज्वलनस्निग्धो'न्नं खादनं
पुलके: स्मृतम् । प्राणानाममो'जयेमचया स्वयंग शुक्शीत
वागयत: ॥ २१ ॥ भस्माधि'क्यरमपी'सुसतु अधिकं गोमयं
हरेत् । दिनत्रयेण यदि वा एकस्मिन्नदवसेऽथवा ॥२२ ॥
तृतीये वा चतुर्थे वा प्रातः ज्ञात्वा सिताम्बरः । शुक्रय-
जोपवीती च शुक्रमाल्यानुलेपनः ॥ २३ ॥ शुक्रदान्तो
भस्मदिग्धो मग्रेणानेन मग्रावित् । ॐ तत्क्रक्षेति चोचार्य
पौळकं भस्म सञ्जयेत् ॥ २४ ॥ तत्र चावाहनमुखानुप-
चारान्सु पोडश । कुर्याद्यथाहति'मिस्वेवं ततोऽभिमुपसं-
हरेत् ॥ २५ ॥ अभिमें'क्षेति मग्रेण गृहीतआलुना चोत्-
रम् । अभिरित्यादिमग्रेण प्रसृज्य च ततः परम् ॥ २६॥
संयोग्य गन्धसंलिलै: कपिलामूत्रके'ण वा । चन्दनकुक्कु-
मकादिमिरसुदीरं चन्दनं तथा ॥२७॥ अगरुन्रितयं चैव चूर्ण-
यिस्वा तु सूक्ष्मत: । क्षिपेद्रस्स्नि तत्फूणम्सोमिति ब्रह्म-
मग्रेत् ॥ २८ ॥ प्रणवेनाहरौद्द्रान्त्रैर्ह्रततो वट्कानथ ।
अणोरणीयानिति हि मग्रेण च विचक्षण: ॥ २९॥ इत्थं
भस्म सुसम्पात्र शुङ्कमादाय मग्रवित् । प्रणवेन विस्तृ-
Page 315
३००
अष्टांविंदुस्युपनिषत्सु
उयाथ सस्मरणवसञ्जितम् ॥ ३० ॥ ईंशानमेति शिरोदेशं सुखं तस्पुरुषेण तु । जालदेशेऽघोरेण गुह्यं वामेन मञ्जयेद ॥ ३१ ॥ सघोजातेन वै पादान्सर्वांङ्क प्रणवेन तु । तत उदूूल्य सर्वांङ्गमापादतलेन षट्कम् ॥ ३२ ॥ आद्यस्य वसनं धौतं ततश्श्रैतस्यप्रधारयेत् । पुवराचम्य करं स्वं कतुंमहंस्ति सप्तम ॥ ३३ ॥ अथ चतुर्विधं भस्मकल्पम् । प्रथममनुकल्पम् । द्वितीयामुपकल्पम् । उपोपकल्पं तृती-यम् । अकल्पं चतुर्थंस्म । अभिहोत्रसमुद्रूतं विराजानल-जमनुकल्पम् । वने झुष्कं शाकुल्संगृहीत कलपोकविधिना कल्पितसुपकल्पं स्वात् । भरण्ये झुष्कगोमयं चूर्णीकृत-
जुसंगृह गोमूत्रे: पिण्डीकृत्य यथाकल्पं संस्कृतमुपोफ-स्पम् । शिवालयस्थमकल्पं शतकल्पं च व । इतरथं चतुर्विषं भस्म पापं निकृन्तयेन्मोक्षं दुदातीमिति भगवान्काआशिरु: ॥ ३४ ॥ इति तृतीयं ब्राह्मणम् ॥ ३ ॥
अथ शुचिः श्वकाससिद्धं भस्मशानविधिं गृहीत्वा होवाचाथ प्रणवेन विरुपाक्ष स्थस्मरणवेनाभिलक्षितना-गमेन तु तेनैव दिग्बस्मनं कार्येसुनरपि तेनाअमदर्शना-ज्ञानि मूर्खादीन्युबूकयेन्त्सलखनामनिमवसीशानादेः पद्म-मिम्बैकस्थं कमादुदूलयेत् । ईंशानमेति शिरोदेशं सुखं तत्पुरुषेण तु । जालदेशेऽघोरेण गुह्यकं वामदेवत: ॥ सघोजातेन वै पादौ सर्वांङ्क प्रणवेन तु । आपादतकमस्त-कं सर्वांङ्क तत उद्धूल्य वसनं धौतं श्रेतं प्रभार्थवेद्यि-
Page 316
वृहज्जाबालोपनिषत् ॥ १७ ॥
३०९
विध्नानमिदं । तन्त्र श्लोका भवन्ति । भस्मसुरिंधि समासंहितामग्रामश्रिताम् । यसकात्पादपर्यन्तं महद्ध्यानं पुरोदितम् ॥ १ ॥ तन्मग्रेणैव कर्तव्यं विधिविधानं समाचरेत् । ईशाने पञ्चाङ्ग भस्म विकिरेत्स्मृशि यतत: ॥ २ ॥ मुले ऽतुर्येऽवकृण अघोरेणाष्टा ह्रुदि । वामेन गुरुदेशे तु त्रिस्कन्धानुसमेतत: ॥ ३ ॥ ऋष्यासन्वितै: साध्येत प्रात:कु-लूस्य यतत: । सर्वाङ्कोभूलनं कार्ये राजन्यस्य यथाविधि ॥ ४ ॥ मूलं विना च तत्सवंघूस्य कमयोगत: । संध्याद्वये निशीधे च तथा पूर्वांवसानयो: ॥ ५ ॥ सुश्वा स्थया: पीत्वा कुत्वा चावश्यकादिकम् । कियं मपुंसकं गृहं विडालं वकमुपिकम् ॥ ६ ॥ स्पृष्ट्वा तथाविधानन्यामभस्मलक्षणं समाचरेत् । देवाभिगुरुकुग्रुदानां समीवेग्नस्यजदर्शने ॥ ७ ॥ अभुद्भूतले मार्गे कुयोद्यो-हूरणं भवति । शाक्त्रोतेयन मूलेन भस्मना मिश्रणं भवेत ॥ ८ ॥ योजितं चन्दनेनेत्र वारिणा भस्मसंयुतम् । चन्दनेन समालिम्पेज्ञानदं चूर्णमेव तत् ॥ ९ ॥ मध्याह्न-स्प्राजकेऽपुंकं तोयं तदनुबर्जयेत । अथ शुचुन्धो भगवन्नं कालाभिख्यं त्रिपुण्णूर्विधि पसक्ष । तत्रैते श्लोका भवन्ति । त्रिपुण्णं कार्येलक्ष्यात्प्रसविष्युशिवार्मकम् । म-ध्यानुकिरादाराय तिसृभिरूल्लेखनक्रम: ॥ १० ॥ अनाम-मध्यमानुहैरयवा स्वाङि पुण्णू कम् । उद्धूल्येन्त्सुखं विप्र: श्रान्तिश्चाङि क्षयोदितम् ॥ ११ ॥ द्वादशस्स्वानके वार्धे
Page 317
३०२
आष्टांगविन्यास्यपनिषत्सु
घोडशस्थानकेsपि वा । अधस्ताने तथा चैव पादाङ्गुष्ठाने-
डपि योजयेत् ॥ १२ ॥ उच्तमाेझे क्लाटे च कर्णयोनेत्र-
योस्तथा । नासावक्े गले चैवमंसद्रयमतःपरम् ॥ १३ ॥
कूर्पेरे मणिबन्धे च हृदये पादयोर्द्वयोः । नासौ गुह्यद्वये
चैवमूर्ध्वोः शिरसिर्जानुनि ॥ १४ ॥ जङ्घाद्वये च पादौ
च द्वात्रिंशास्थानमष्टमम् । आष्टाङ्गमूर्ध्वेन्ट्रविशेषान्निद्र्शा-
न्वसुभिः सह॥ १५ ॥ धर्मी भ्रुवश्र सोमार्श क्रुपश्रैच-
निलोडनलः । प्रत्युषश्र प्रमासश्र वसवोडष्टावितीरिता:
॥ १६ ॥ एतेषां नामसङ्क्षेण त्रिपुण्ड्रानधारयेहुधः। विद-
ध्यात्पोडशस्थाने त्रिपुण्ड्रं तु समाहितः ॥ १७ ॥ शीर्षके
च छलाटे च करणे कर्णेउसकद्रये । कूर्पेरे मणिबन्धे च
हृदये नामिपाश्र्ययोः ॥ १८ ॥ पृष्ठे चैकं प्रतिष्ठानं जपे-
तत्राधिदेवता: । शिवं शक्तिं च सादाख्यामीशं विचा-
स्वमेव च ॥ १९ ॥ वामादिनवशक्तीभि: एते घोडश
देवता: । नासत्यो दत्तकश्रैव अभिनौ द्वौ समीरितौ
॥ २० ॥ अथवा मूर्ध्यंल्लीके च कर्णयोः मस्तने तथा ।
बाहुद्रये च हृदये नाभ्यामूर्वोङ्गुगे तथा ॥ २१ ॥ जानु-
द्रये च पदयोः पृष्ठभागे च घोडश । शिवश्रेन्रश्र हृद्राकों
विम्रेशो विष्णुरेव च॥२२॥ श्रीम्रैव हृदयेाश्र तथा नामौ
प्रजापतिः । नागश्र नागकन्या्श्र उमे च ऋषिकन्यक्के
॥ २३ ॥ पादयेश्र समुद्राश्र तीर्योः पृष्ठेडपि च स्विताः
एवं चा घोडशस्थानमष्टस्थानमयोजयते ॥ २४ ॥गुरुस्या-
Page 318
गुरुवालोकोपनिषत् ॥ ९७ ॥
नं ललाटं च कर्णद्वयमनम्तरमे । अन्तयुग्मं च हृदयं नाभिरिस्थलं भवेत् ॥ २५ ॥ ब्रह्मा च ऋषयः सप्त देवताश्र प्रकीर्तिताः । अथवा मस्तकं बाहु हृदयं नाभि-
रेव च ॥ २६ ॥ पञ्ज स्थानान्यमून्याहुर्भेसतस्रविदो जनाः । यथासंभवतः कुयादेशेकालाधपेक्षया ॥ २७ ॥ इडूलुने डध्याकुशेऽत्रिएडवादीनि कारयेत् । ललाटे हृदये नाभौ गले च मणिबन्धयोः॥ २८ ॥ बाहुमध्ये बाहुमूले पृष्ठे चैव च शीर्षके ॥ ललाटे ब्रह्मणे नमः । हृदये हृदय-
वाहिनाय नमः । नाभौ स्कन्दाय नमः । गले विष्णवे नमः । मध्ये प्रभञ्जनाय नमः । मणिबन्धे वसुभ्यो नमः । पृष्ठे हरये नमः । ककुदि शम्भवे नमः । शिरसि परमा-
त्मने नमः । इत्यादिस्थानेऽत्र त्रिपुण्ड्रं धारयेत् । त्रिनेत्रं त्रिगुणाधारं श्रयाणां जनकं प्रभुम् । स्मरन्नमः शिवायेतिकलाटे तद्भिपुण्ड्रकम् ॥ २९ ॥ कूर्पराऽत्रः पितृभ्यां तु ईंशानाभ्यां तयोपरि । ईंशाभ्यां नम इत्युक्त्वा पाश्र्वयो-
श्र्च त्रिपुण्ड्रकम् ॥ ३० ॥ स्वच्छाभ्यां नम इत्युक्त्वा धारयेत्सपकोष्ठयोः । भीमायेतित तथा पृष्ठे शिवायेतिच च पाश्र्वयोः ॥ ३१ ॥ नीलकण्ठाय शिरसि क्षिपेत्त्सर्वौत्मने नमः । पापं नाशयते कुरुकर्मणि जन्मान्तरार्जितं॥३२॥
कण्ठोपरि कृ्तं पापं नष्टं सात्त्र धारणात् । कर्णे तु धारणात्कर्णंरोगादिकृतपातकं ॥ ३३ ॥ बाहोर्बाहुंहुकृतं पापं चक्षःषु मनसा ऋतम् । नाभ्यां शिक्षकृतं पापं पृष्ठे
Page 319
गुदहुतं तथा ॥१४॥ पारंवतोधारणात्पायं परकुण्डलिनीखा-
दिकमू । तन्नस्साधारणं कुयात्सर्ववन्धैव शिपुणड्रकुम् ॥३५॥
ग्रसविष्णुमहेशानां प्रत्यक्षेण च धारणम् । गुणलोक-
श्रयाणां च धारणं तेन वै शुद्धम् ॥ ३६ ॥ इति चतुर्थी
ग्राज्ञाणम् ॥ ४ ॥
मानस्लोकेन मध्रेण मध्रतं अक्ष भारयेत् । ऋष्यंपुण्ड्रं
अवतंसं मध्यपुण्ड्रं त्रियुषुमम् ॥ १ ॥ त्रियायुधोऽ
कुर्वते छलाते च उज्झद्रये । नामो शिरसि इत्थामेधे ग्राझ्ञ-
णा: क्षत्रियाक्स्था ॥ २ ॥ त्रीवार्णिकानां सर्वेषामस्रिहोत्र-
समुद्भवम् । इदं शुल्पं गुहस्थां विरजानलजं भवेत्
॥ ३ ॥ विरजानलजं चैव धार्यं प्रोफं महर्षिभिः । औ-
पासनसमुत्पद्यं गुहस्थां विशोषतः ॥ ४ ॥ समिदधिः-
समुत्पद्यं धार्यें वै ब्राझ्माचारिणा । शूद्राणां श्रोत्रियागारप-
नाभिमिसुरुत्कवम् ॥ ५ ॥ अन्येषामपि सर्वेषां धार्यं
चैवान्धोकोकवम् । पतितां शूद्रं प्रोफं वत्स्थानां विर-
किदृशं ॥ ६ ॥ अतिवर्णाश्रमाणां तु इहस्स्थानापिसुसम्भ-
वम् ॥ सर्वेषां देवाळयस्थं भष्ष शिवाम्रिजं शिवार्मयोगि-
नामम् । शिवालयस्थं तद्धिक्षिसं वा मह्रसंस्कारदूर्गष्ण वा ।
तत्स्ते श्लोका भवन्ति । तेनाधीसीतं श्रुतं तेन तेम सर्वेमधु-
छितमू । तेन विप्रेण शिरसि त्रिपुणड्रूं भस्मना धतम्
॥ ७ ॥ स्यफवर्णाश्रमाचारे कृत्स्सर्ववक्लिषोडपि यः । सकृ-
तियंमित्रपुण्यक्काधारणास्सोडपि पूज्यते ॥ ८ ॥ ये भस्म-
Page 320
श्रीमत्कुन्दकुन्दाचार्योपनिषद् ॥ १७ ॥
२०५
भासणं लयस्वा कर्म कुर्वन्ति मानवाः । तेषां नास्ति वि-
निर्मोक्षः संसाराज्ञानकोटिभिः ॥ ९ ॥ महापातकयुक्ता-
नां पूर्वजन्मार्जितागासाम् । त्रिपुणड्रोदूहरनद्रेषो जायते
सुधरं बुधाः ॥ १० ॥ येषां कोपो भवेद्रसभृङ्गलाटे भस्म-
दर्शनात् । तेषाश्चुलपत्तिसांकर्यमनुमेयं विपश्चिता ॥ ११ ॥
येषां नास्ति मुने श्रद्धा श्रोते भस्मनि सर्वदा । गभस्तिदंसकारकेषां नास्तीति निश्चयः ॥ १२ ॥
ये भस्मधारि-
रिणं रुद्रा नराः कुर्वेन्ति ताडनम् । तेषां चण्डालतों जन्म
भस्मभूयां विपश्चिता ॥ १३ ॥ येषां क्रोधो भवेद्रसधार-
पै तथ्प्रमाणके । ते महापातकयुक्ता इति शाखासु निश्र-
यः ॥ १४ ॥ त्रिपुणड्रूं ये विनिन्दन्ति निन्दन्ति शिवमेव
ते । धारयन्ति च ये भक्त्या धारयन्ति शिवं च ते
॥ १५ ॥ धिग्भस्मरहितं फालं धिग्राममशिवालयम् ।
धिगनीशार्चनं जन्म धिगिविद्यामशिवाश्रयाम् ॥ १६ ॥
रुद्राभिषेयतपं वीर्ये तद्रूप परिवर्तिततम् । तद्भात्सर्वंदु
कालेभु वीर्यवान्भस्मसंयुतः ॥ १७ ॥ भस्मनिष्ठस्य दद्यांते
दोषा भक्ता|म्रिसंगमात् । भस्मज्ञानविचुद्धात्मा भस्मानि-
ष्ठ इति स्मृतः ॥ १८ ॥ भस्मसंदिग्धसरवको भस्मदीक्ष-
त्रिपुणड्रूक् । भस्मशायी च पुत्रषो भस्मनिष्ठ इति स्मृतः
॥ १९ ॥ इति. पञ्चमं ब्रह्मणम् ॥ ५ ॥
अथ सुसुज्झं कालामिरुद्रं नामपञ्चकसु माहास्नयं
मूलीति होवाच । अथ वसिष्ठवंशजस्य वातभायोसमेतस्य
Page 321
धनंजयस्य ब्राह्मणस्य उयेच्छमार्योपुत्रः करुण इति नाम तस्य शुचिस्किता भार्या। असौ करुणो ब्रातृवैरसहमा-
नो भगवान् ईतटस्थं नृसिंहमगमत्। तत्र देवसमीपे डन्थे-गोपायनार्थे समर्पितं जन्मिरफलं गृहीत्वाजिग्रतदा तत्र-
स्था अशापनपाप मक्षिको भव वर्षाणां शातमिति। सोs-पि शापमादाय मक्षिक: संस्चरेष्ठितं तसै निवेष्ट मां
रक्षेति स्वभार्योमवदत्तदा मक्षिकोडभवत्तमेव ज्ञात्वा ज्ञातयस्सैलमध्ये ब्रमारयन्त्सा मृतं पतिमादायारुन्तुति-
मगमक्खो शुचिस्किते शोकेनालमरुन्थयाहासुं जीवयाम्य-पि विभूतिमादायेतिं पृथामिहोत्रजं भस्म। मृत्युञ्जयेन
मश्रेण मृतजन्तौ तदाक्षिप्तं। मन्दवायुस्तदा जशे न्यक्-नेन शुचिस्कितः॥ १ ॥ उदतिच्छत्तदा जम्बुमभ्सनोडख
प्रभावत:। ततों वर्षशते पूर्णे ज्ञातिरेको ब्रमारयत:॥२॥ भस्सैव जीवयामास काञ्च्यां पञ्च तदाभवन्। देवानपि
तथाभूतान्मामप्येतादृशं पुरा॥ ३ ॥ तस्मात्तु भस्सना जन्तुं जीवयामि तदानन्षे। इत्थेवमुक्त्वा भगवान्बुध्दि:
समजायत॥ ४ ॥ स्वरूपे च ततो गत्वा स्वमाभ्रमपदं ययाविति॥ इदानींमस्य भस्न: सर्वाङ्गभक्षणसामध्यें
विभक्त इत्याह। श्रीगौतमविवाहकाले तामहस्यं हत्था सर्वे देवाः कामातुरा अवचनं तथा नष्टश्राना दूरोंससं
गत्वा पप्रच्छुस्तद्दोषं शमदिय्थामीलतुवाच्च ततः शतरश्रेण मश्रेण मक्षितं भस्स वैं पुरा मचापि दूतं ब्रह्महत्याादि
Page 322
बृहज्जाबालोपनिषत् ॥ १७ ॥
३०७
सान्तम् । इत्येवमुक्त्वा तूष्णीं आस दूतवाग्भकः पोप्तमम् ।
जाता मद्रपत्नासर्वे यूयं तेड़धिकोभेजसः ॥ ५ ॥ शतरु-
त्रेण शग्रेण भस्मोद्भूलितविग्रहाः । निर्घूतरजसः सर्वे
तत्क्षणाद्र वयं मुने ॥ ६ ॥ भारयमेतजानीमो भस्मसा-
मध्यंसीदशाम् । अस्य भस्मनः शक्तिमन्या श्रुणु । एतदेव
हरिहरकरयोर्जान्तपदम् । महादेवादिपञ्चनादाकूत् । महा-
विमूर्तिदमिति शिववाक्यसि स्थितं नशेनादाय प्रणवेना-
मिमद्रय गायत्र्या पञ्चाक्षरेणानिमद्रय हरिमत्तकगात्रेशु
समर्पंयेत् तथा हृदि ध्यायस्वेति हरिमुक्त्वा हरः स्वाहृदि
ध्यात्वा हट्टो हट्ट इति शिवमाह । ततो भस्म भक्षयेत्
हरिमाह हरस्नातः । भक्षयिष्ये शिवं भस्म खाद्वाहं भ-
क्षना पुरा ॥ ७ ॥ पृथूदेशंर् अभिगम्यं भस्माभक्षयदृश्यु-
ताः । तन्नाश्रयैर्यमत्प्रतीवांसीमप्रतिम्बसमभ्युपुतिः ॥ ८ ॥ वा-
सुदेवः शुद्धसुखाफलवर्णोंडभवलक्षणात् । तदामप्रश्तित शु-
क्रामो वासुदेवः प्रसन्नवान् ॥ ९ ॥ न शङ्कयं भस्मनो
ज्ञानं प्रभावं ते कुतो विभो । नमस्तेऽस्तु नमस्तेऽस्तु
स्वाममहं शरणं गतः ॥ १० ॥ वस्पादयुगलं शम्भो भक्ति-
रस्तु सदां मम । भस्मधारणसंप्रो मम भक्तो भविष्य-
ति ॥ ११ ॥ मत एवैषा मूर्तिभूतिकरीसृक्ता । अस्य
पुरस्ताद्रव भासनूद्धा दक्षिणात आदित्याः पश्राद्विदेवा
उत्तरतो ब्रह्मविष्णुमहेश्वरा नाम्न्यां सूर्योशनद्रुमसौ पार्श्वे-
योस्रदेतह्याभ्युपफम् । मच्चो अक्षरे परमे व्योमन् ॥ य-
Page 323
२०८
अथर्वाङ्गिरस्युपनिषत्सु
क्षिम्देवाअधिविधे निषेधु:। यस्तथाअ वेद किमृचा कृषि-
त्यति। य इत्थंविदुरित्थं समासते। य एतदृहजाबालं
सार्वकामिकं मोक्षद्वारसमूचयं यजुर्मयं साममयं ब्राह्मम-
यमस्मृतमयं भवति। य एतदृहजाबालं बालो वा युवा
वा वेद स महात्मभवति। स गुरु: सर्वेषां मन्त्राणामुपदेशा
भवति। श्रुत्वातर्कं गुण्णा ऋग्घं कण्ठे बाहौ शिक्षां
वा वह्नीत। सद्द्वीपवती भूमिर्देक्षिणार्यै नावकल्पते
तस्मादक्षिणया यां काङ्कितरां दद्यास्त्तां दक्षिणा भवति॥१२४
इति षष्ठं ब्राह्मणम्॥ ६॥
अथ जनको वैदेहो याज्ञवल्क्यमुपसमेत्योवाच। भगव-
न्न त्रिपुण्णूविधिं नो मृगीति स होवाच सद्योजातादिपञ्च-
ब्रह्मामद्रे: परिगृह्याभिरिलितो भवेत्यभिमृदय मांसलोक इति
समुद्रुल्य त्रिआयुष्मिति जलेन संस्रुज्य श्यनमक्रमिति शिरो-
कलाटवक्ष:स्कन्धेषु धस्ता पूतो भवति मोक्षी भवति। सत-
द्रेण यत्फलमवामोति तदफलमश्नुते स एव भस्मज्योतिरि-
ति वै याज्ञवल्क्य:॥ १॥जनको ह वैदेह: स होवाच याज्ञ-
वल्क्यं भस्मधारणालिङ्कं फलमश्नुते न स पुनरावर्त्ते न स पुनराकर्त्तते। स एव
भस्मज्योतिरिति वै याज्ञवल्क्य:॥ २॥ जनको ह वैदेह:
स होवाच याज्ञवल्क्यं भस्मधारणालिङ्कं फलमश्नुते न
वेतितन्न परमडंसानामसर्वकाङ्क्षिणीयेतकेकूदूवांसनख्ख
Page 324
वृहजाबालोपनिषत् ॥ १७ ॥
निदाघजटभरतदत्तात्रेयैरिवतकसुयज्ञपमृत्तयो विसृप्ति-
धारणादेव मुक्ता: स्यु: स एव भसज्योतिरिति वै याज्ञव-
क्य: ॥ ३ ॥ जनको ह वेदेह: स होवाच याज्ञवल्क्यं
भस्मच्छानेन किं जायते इति स पृथिवीरिति चरिते याव-
न्तो रोमकूपाश्र्चामित शिखान्ति भूत्या तिष्ठन्ति ग्रामणो
था क्षत्रियो वा वैश्यो वा शूद्रो वा तस्माधारणादेतच्च-
तद्य रूपं वस्यां तस्थां ध्रुवावतिष्ठते ॥ ४ ॥ जनको ह
वैदेह: पैप्पलादेन सह प्रजापतेर्लोकं जगाम तं गत्वोवाच
च भो प्रजापते त्रिपुण्ड्रूस माहात्म्यं मूहीति तं प्रजाप-
तिरगवीपयैवे मरस्य माहात्म्यं तथैव त्रिपुण्ड्रूस्खेति ॥ ५ ॥
अथ पैप्पलादो। वैकुण्ठं जगाम तं गत्वोवाच भो विष्णो
त्रिपुण्ड्रूस माहात्म्यं मूहीति यथैव मरस्य माहात्म्यं तथैव
त्रिपुण्ड्रूस्खेति विष्णुराह ॥ ६ ॥ अथ पैप्पलाद: काल-
मित्थं परिसमेलोवाचाधीहि भगवान् त्रिपुण्ड्रूस विधि-
मिति त्रिपुण्ड्रूस विधिमेन्या वकुं न शक्य इति सत्-
मिति होवाचाथ भस्मच्छन्न: संसारमुच्यते भवपाशाद्या-
मयानश्छिन्नदुरोच: शिवसायुज्यमवामोति न स पुन-
रावर्तंतेऽ न स पुनरावर्तंतेऽ ह्राद्यायी सद्य:सुतस्यं च
गच्छति स एवं भसज्योतिरितिसृप्तिधारणादेकरसंच
गच्छति विसृप्तिधारणादेवाराणसां ज्ञानेन यस्फलमवामोति तत्-
कमभुते स पुष्प भसज्योविर्येस कस्यिच्छरीरेऽ त्रिपुण्-
Page 325
३१६
अश्वाविंचस्युपनिषत्सु
स्व रक्शम वर्त्तते प्रयमा प्रजापतिरिद्वितीया विष्णुस्तृतीया सदाशिव इति स पञ्च भस्ज्योतिरिरिति स पञ्च भक्ज्योतिरिरिति ॥ ७ ॥ अथ कालाभिरुदितं भगवन्तं समस्कुमारः पप्रच्छाधीहि भगवान्मुद्राक्षधारणविरिंधि स होवाच ऋषभ्य नयनादुत्सृज्य रुद्राक्षा इति लोके वद्यान्ते सदाशिवः संहारकाले संहारं कृत्वा संहाराक्षं मुकुङ्खीकरोति तस्मिन्क्षणाज्जाता रुद्राक्षा इति होवाच तस्माद्रुद्राक्षस्यमिति तद्रुद्राक्षे वामविषये इत्थे दशलक्ष्मीप्रदानैल यत्फलमवाप्नोति तत्फलमश्नुते स एष भक्ज्योती रुद्राक्ष इति तद्रुद्राक्षं करेण स्पृशा धारणसामर्थ्य द्विसहस्रगोमदानफलं अवति । तद्रुद्राक्षे करण्योर्ध्वोयेमाणे पङ्कादशासहस्रत्वं च गच्छति । तद्रुद्राक्षे शिरसि धार्यमाणे कोटिगोमदानफलं भवति । पत्तेषां स्थानमानां करण्योः फलं वकुं न शक्यमिति होवाच । मूर्धि चत्वारिंशच्छतिलायामेकं ध्रुवं च भोत्रयोद्वादशं करणं द्वादशसहस्राणां द्वादश मणिवन्धयोः पद्म परकुञ्जयोकताः संध्यां सकृशोडधरहदपासीताभिज्योऽतिरिच्यादिमिरमौ शहुप्राद ॥ ८ ॥ इति सक्षसं ग्राह्यणम् ॥ ७ ॥
अथ बृहजाबालसु फलं नो मूर्हि अगवधिति स होवाच य एतद्बृहजाबालं नियमधिते सोऽभिपूतो भवति स वायुपूतो भवति स आदित्यपूतो भवति स सोमपू-
Page 326
ततो भवति स ब्रह्मपूतो भवति स विष्णुपूतो भवति स रुद्रपूतो भवति स सर्वपूतो भवति स सर्वपूतो भवति ॥ १ ॥ य एतदृहज्जाबालं नित्यमधीते सोऽभि सम्भवति स आदिसं सम्भवति स सोमं सम्भवति स उदकं सम्भवति स सर्वदेवान्स्तम्भवति स सर्वगृह्णान्स्तम्भवति स विष्णुं स्तम्भवति स विष्णुस्तम्भयति॥ २ ॥ य एतदृह्जाबालं नित्यमधीते स मृत्युञ् तरति स पाप्मानं तरति स ब्रह्महत्यां तरति स वीरहत्यां तरति स सर्वहत्यां तरति स संसारं तरति स सर्वं तरति स सर्वं तरति ॥ ३ ॥ य एतदृह्जाबालं नित्यमधीते स भूर्लोंकं जयति स भुवर्लोंकं जयति स सुवर्लोंकं जयति स महर्लोंकं जयति स जनोलोकं जयति स तपोलोकं जयति स सत्यलोकंजयति स सर्वाल्लोकाऽयति स सर्वाल्लोकाऽयति ॥ ४ ॥
य एतदृह्जाबालं नित्यमधीते स ऋकोऽधीते स यजुः-षधीते स सामान्यधीते सोऽथर्वणमधीते सोऽङ्गिरसम-धीते स शाखा अधीते स कल्पानधीते स नाराशं-सिरधीते स पुराणान्यधीते स ब्रह्मप्रणवमधीते स ब्रह्मप्रणवमधीते ॥ ५ ॥ अजुपनीतशतमेकमेकेनोपनीतेन तत्समुपनीतशतमेकमेकेन गृहस्थाशतमेकेन वानप्रस्थेन तत्सं वानप्रस्थं शतमेकमेकेन यतिना तत्सं यतीनां तु शतम्
Page 327
१७२
। महाविंशत्युपनिषत्
पूर्णमेकमेकं हृदयापकें तत्तस्मिं हृदयापककृतमेकमेकमथर्वशिरःशिलाध्यापकें तत्तस्मिन्नथर्वशिरःशिलाध्यापकृतमेकं गृह्जावालोपनिषदध्यापकें तत्तस्मिंस्तद्रा पृथस्परं भाम गृह्जावालोपनिषजपशीर्षस्य यत्र न सूर्यऋपति यत्र न वायुवोति यत्र न चन्द्रमा आाति यत्र न नक्षत्राणि भान्ति यत्र नापिर्दहाति यत्र न स्त्रःः प्रविशति यत्र न तुःखानि प्रविशन्ति सदाआनन्दं परमानन्दं शान्तं शाश्वतं सदाशिवं ब्रह्मादिदेवैर्नमितं योगिष्ठेयं परं पदं यत्र गत्वा न निवर्तेन्नते योगिनःखदेतरचाभ्युक्कम् ।
तद्धिष्णोः परमं पदं सदैव यन्मित्र सूर्यः । दिवीं चक्षुराततम्॥ तद्विप्रासो विपन्यवो जागृवांसः समिन्धते । विष्णोर्यस्परमं पदं ॥ ॐ सत्यमित्युपनिषत् ॥ ६ ॥ हृद्यष्टं
माखणम् ॥ ८ ॥
ॐ मद्रं करोमि रिति शान्तिः ॥
॥ इत्यथर्ववेदेऽपि गृहजावालोपनिषत्समाप्ता ॥ १७ ॥
कौषीतकिब्राह्मणोपनिषत् ॥ १८ ॥
श्रीमत्कौषीतकीब्राह्मणवेदस्यप्रजापराक्षरम् ।
प्रतिबोधविनिमुक्तकषमात्रं विचिन्त्यये ॥
ॐ वाङो मनसीति शान्तिः ॥
चित्रो ह वै गार्ग्यायणिर्यज्ञाय याज्ञयति तं हासीनं पप्रच्छ
पुत्रं श्रेतकेतुं प्रतिच्छाय याज्ञयति तं हासीनं पप्रच्छ
Page 328
कौषीतकिन्राह्मणोपनिषत् ॥ १८ ॥
गौतमस्य पुत्रस्से संत्रतं लोके यक्षिन्माधास्सयममहो वाभूव । तस्य लोके धास्यतीति स होवाच नाहमेतद्वेद हन्साचार्ये प्रच्छानिति स ह पितरमासाद्य पमच्छेतीति मा प्राक्षीःकृत्यं प्रतिमवानिति स होवाचाइमप्येतक्व वेद सदसेव त्वं स्वाध्यायमधीत्य हरामहे यथा: ददृशे ऽस्मै गामिक्षयाद् हति ॥ स ह वसिष्ठाणिकित्थं गाथयोरपिं प्रतिषक्रम उपायानिति तं होवाच मह्याहोंडति गौतम यो मासुपागा एहि स्वा रूपत्याम्यामिति ॥ ९॥ स होवाच ये चैके वासाछोकात्प्रयान्ति चन्द्र्रमसमेव ते सर्द्धं गच्छन्ति तेषां प्राणे: पूर्वपक्ष आप्यायतेऽथापरपक्षे न प्रजायल्येतदै स्वर्गस्य लोकस्य द्वारं यच्छन्द्र्रमासं यम्प्रत्याहतंमि-ति सृजते य एणं प्रत्याहतमिह दृष्टिभ्रूवां वर्षंति स हृड कीटो वा पतङ्गो वा शकुनिर्वा शार्दूलो वा सिंहो वा मस्यो वा परषा वा पुरुो वान्यो वैतेपु स्थानेपु प्रस्यायते यथाक्रमं यथाविधिं तमागतं पृच्छति को ऽसि ति प्रतिमूयाद्विचक्षणाद्वतवो रेत आभ्रांतं पञ्चदशाश्रप्रसू-तापिग्र्यावततस्तन्मा पुंसि कलंति यदयं पुंसो मातरि-मासिषिक्ः स जायमान उपजायमानो द्वादशात्र्योदश उपमासो द्वादशात्र्योदशे पित्रा संतद्विदेहं प्रतितद्विदेहं तम्म ऋतवो मर्येव भारभद्वं तेन सतेन तपस्तप-सत्यार्तवोदसि को ऽसि स्वमधीति तमति सृजते ॥ २ ॥
Page 329
वायुलोकं स वरुणालोकं स आदित्यलोकं स इन्द्रलोकं स प्रजापतिलोकं स ब्रह्मलोकं ह तस्य वा एतस्य ब्रह्मालोक-
स्थारोहदो मुहूर्त्तं येष्टिहा विरजा नदीस्स्यो वृक्षः सालाज्यं संस्थांसपराजितसायतनसिग्ध्रप्रजापती द्वारगोपौँ वि-
विमितं विचक्षणासंध्यमितोजा: पर्यङ्कः प्रिया च मानसी प्रतिरूपा च चाक्षुषी पुष्पण्यादायाववतौ वै च जगत्-
स्वाश्राम्यावयवचाप्सरसोदम्बया नयस्तमिस्रंविदा गच्छति तं ब्रह्माहाभिषेकावल मम यशसा विरजां वार्चं नर्दीं प्राप्तम् द्वायं जिगीष्यतीति ॥ ३ ॥ तं पद्मप्रसतान्यप्सरसां
प्रतिभावन्नित शतं मालाहस्ताः शतमाअनहस्ताः शतं चूर्णहस्ताः शतं वासोहस्ताः शतं कणाहस्तासं ब्रह्मार्क-
कारेणांकुर्वन्नित स ब्रह्मालङ्कारेणांकुतो म्हा विद्धानू ब्रह्मैवाभिम्रैति स आगच्छ्यारं हृदयं तन्मनसायेति तस्य-
त्स्वा सम्प्रतीविदो मज्नित्त स आगच्छति मुहूर्त्तान्यपेष्टि-हंसोऽस्मादपत्नवन्नित स आगच्छति विरजां नर्दीं तां
मनसैवास्येति तत्सुकृतदुष्कृते भूनुते तस्य प्रिया शतस्रुपयन्त्स्रप्रिया दुष्कृतं तथथा रथेन भावयप्रत्यचके
पर्यवेक्षत एवमहोरात्रे पर्यवेक्षत एवं सुकृतदुष्कृते सर्वा-णि च द्वन्द्वानि स एष विहुतो विदुष्कृतो म्हा विद्धानू
ब्रह्मैवाभिम्रैति ॥ ४ ॥ स आगच्छतीस्यं मृक्षं तं ब्रह्मागम्भः प्रविशति स भागच्छति सालाज्यं संस्थानं तं ब्रह्म स
प्रविशति भागच्छत्सपराजितमायतनं तं ब्रह्मतेजः प्रति-
Page 330
कौपीतकिम्राख्याणोपनिषत्॥ १८ ॥
प्राति स आगच्छतीन्द्रप्रजापतिं द्वारगोपौ तावत्सादृप-
कवत: स आगच्छति विभुप्रतिं तं ब्रह्मयशा: प्रविशति
स आगच्छति विश्वक्षणामासन्नर्दीं बृहद्रथन्तरे सामनी
पूर्वौ पादौ ध्यैत नौषधे चापरौ करैरवते तिरश्री सा प्रज्ञा प्रज्ञया हि विपश्यति स
आगच्छत्यमितौजसं पर्यङ्कं स प्राणस्तस्य भूतं छ अवि-
श्यच् पूर्वौ पादौ भीश्रेराचारौ बृहद्रथन्तरे अनूच्ये भद्र-
यज्ञायज्ञीये शीर्षण्यमृच्चश्र सामानि च प्राचीनातामं
यजूंथि तिरश्रीणानि सोमांशाव उपस्तरणसुत्रीथ उपश्र्री:
श्रीरुपबर्हणं तसिन्न्म्रप्रास्ते तमेस्थंविल्पादेनैवाग्र आरो-
हति तं ब्रह्माह कोऽस्सीति तं प्रतिमूयात्॥ ५॥ ऋतुर-
स्म्यार्तेवोडस्म्याकाशाच्योने: संभूतो आयोऽपै रेत: संवत्स-
रस् तैजोभूतस्य भूतस्याम्ना भूतस्य स्वमास्मासि यस्त्व-
मसि सोहमस्सीति तमाह कोऽहमस्सीति सत्यमिति
ब्र्यार्कि नभस्त्वयमिति यद्य देवेभ्यश्च तद्य देवेभ्यश्च तस्स-
दथ यदेवाश्र प्राणाश्र तथं तदेतया वाचाभिष्याहियते
सत्यमित्येतावदिदं सर्वमिदं सर्वमस्सीयेवैनं तदाह तदे-
तच्छ्लोकेनात्युक्तम्॥ ६॥ यजुद्र: सामशिरा आसादृचृ-
मूर्तिरङ्गय:। स ब्रह्मेति हि विद्वेय ऋषिन्रह्ममयो महा-
निति॥ तमाह केन पौंख्याानि नामान्यामोतीति प्राणेनैति
नूयात्केन क्षीनामानीति वाचेति केन नपुंसकनामानीति
मनसेति केन गन्धानीति प्राणेनैति नूयास्केन रूपाणीति
Page 331
२१६
भंडारविंशत्युपनिषत्सु
चक्षुपेति केन क्षुदानिति श्रोत्रेणेति केनाजसरसाग्रनिति जिघ्रयेतिं केन कर्माणिति हताहव्यामिति केन सुखदुःखे इति क्षीरेणेति केनानन्दं रातिं प्रजातिमित्युपस्थेनेधेनेत्या इति पादाभ्यामिति केन धियो विज्ञातस्मं कामनिति प्राज्ञयेतिं प्राज्ञ्यात्माहापो वै बलुं मे यासाखयं ते लोक इति सा या अग्राणि चितियो स्यष्टिट्टां चिंतिं जयतिं तां व्यष्टिं व्यभूते य एवं वेद य एवं वेद ॥ ७ ॥
प्रथ मोऽध्यायः ॥ ७ ॥
प्राणो प्राज्ञेति ह स्वाहा कौषीतकिस्स ह वा एतस्य प्राणस्य प्राज्ञो मनो तूतं वाक्परिवेष्ट्री चक्षुरगोत्रं श्रोत्रं संश्रावयितृ यो ह वा एतस्य प्राणस्य प्राज्ञो मनोदूतं वेद वृत्तवान् भवति यक्षशुगोग्रस्त गोत्रमान् भवति यः श्रोत्रं संश्रावयितृ संश्रावयितृमान् भवति यो वाचं परिवेष्ट्री परिवेष्ट्रीमांन् भवति तस्कै वा एतस्यै प्राणाय प्राज्ञण एता: सर्वां देवता अयाच्चमानाया बर्हिरन्नि तथो पुषाक्षै सर्वाणि मृतान्वयाचमानाचैव बर्हिरन्नि य एवं वेद तत्त्वोपनिषत् याचे दिति ताचथा ग्रामं भिक्षित्वा लब्ध्वो-पविशेषाहमस्तो दत्तमश्रीयासिमिति य एवं पुरस्ताध्वस्माद्वसीरंसि पवैन सुपमग्र्यन्ने वदाम त इत्येच धर्मो याचतो भवत्यनंतरस्सेवैन सुपमग्र्यन्ने वदाम त इति ॥ ९ ॥
प्राणो प्राज्ञेति ह स्वाहा पैङ्गलस्स ह वा एतस्य प्राणस्य प्राज्ञो मनोदूतं वाक्परस्ताद्धुराग्रालिङ्गे चक्षुः परस्ताच्छ्रोत्रमालिङ्गे
Page 332
कौषीतकिब्राह्मणोपनिषद्॥ १८ ॥
३१७
श्रोत्रं परस्तात्सन् मारक्न्चे मनः परस्तात्म्राण मारक्न्चे तसै वा एतसै प्राणाय नम्राण एताः सर्वां देवताः अयाचमा-
नाय वर्जिं हरन्ति तयो एवैसां सर्वांणि भूतान्यचाछ-
मानाच वर्जिं हरन्ति य एवं वेद तस्योपनिषदं याचेदिति
सथथा प्राणेमं भिक्षित्वा ऋद्धोपविशेष्राहमत्तो दत्त्समभी-
यामिति य प्रैनं परस्तात्म्राणाच्छरीरंगस्त प्चैनमुपसद्यवस्से
तदाम त इत्येष धर्मों याचतो भवत्यमतर्स्ववैचैनमुप-
मद्रयते तदाम त इति ॥ २ ॥ अथात एकधनावरोधनं
वदेकधनमभिध्यायात पौर्णमास्यां वामावास्यां वा
शुद्धपक्षे वा पुण्ये नक्षत्रेऽमुपसमाधाय परिसमूर्छ
परिस्हीर्षे पर्युपस्थं पूर्वेदक्षिणं जान्वारुज सुवेण वा चमसे-
न वा कंसेन वैता आाज्याहुततीर्हुत्वा वाङ्नामदेवतावरोधि-
नी सा मे᳚डᳶशुम्मादिदमवरुᳶघां तसै स्वाहा प्राणो नाम देव-
तावरोधिनी सा मे᳚डᳶशुम्मादिदमवरुᳶघां तसै स्वाहा चचु-
नो नाम देवतावरोधिनी सा मे᳚डᳶशुम्मादिदमवरुᳶघां तसै
स्वाहा श्रोत्रं नाम देवतावरोधिनी सा मे᳚डᳶशुम्मादिदम-
वरुᳶघां तसै स्वाहा मनो नाम देवतावरोधिनी सा मे᳚ड-
शुम्मादिदमवरुᳶघां तसै स्वाहा प्रज्ञा नाम देवतावरो-
धिनी सा मे᳚डᳶशुम्मादिदमवरुᳶघां तसै स्वाहेत्य धूमगम्भं
प्रजिध्यायाज्यᳶपेनाझ्ञान्युविष्ठ्य वाचंयमोᳶडिम्रग्रूज्या-
यं न्रप्रीत दूतं वा प्रहिणुयाझ्हमते हैव ॥ ३ ॥ अथातो दैव-
सरो मत्य प्रियो बभूचे यसै वा पेषां वैतेषामेवतक्षि-
Page 333
३१६
अष्टाविंशत्युपनिषत्सु
नपर्वण्यक्षिसुपसमाधायैवात्रितेताः आज्याहुतिस्रुचो होति वाचं ते मथि जुहोम्यसौ स्वाहा प्राणं ते मथि जुहोम्यसौ स्वाहा चक्षुस्ते मथि जुहोम्यसौ स्वाहा श्रोत्रं ते मथि जुहोम्यसौ स्वाहा मनस्ते मथि जुहोम्यसौ स्वाहा प्राणान् ते मथि जुहोम्यसौ स्वाहेति भूमगन्धं प्रतिष्ठायाज्यशे-पेनाक्रान्तनविग्रह्य वाच्यमोदभिम्रवज्य संस्पर्शी जिग-
मिषेद्वपि वाताद्वा संभाषमाणस्सिष्ठेस्रिययो हैव अवति हवि:षरन्नि हैवास्य ॥ ४ ॥ अथातः साधर्म्यं प्रातर्दनमनु-रमस्सिहोत्रमिल्याचचक्षते यावद्दै पुरुपो भासते न तावास्म्रा-णितुं शक्कोति प्राणं तदा वाचि जुहोति यावद्दै पुरुपः प्राणिति न तावस्म्राषितुं शक्कोति वाचं तदा प्राणे जुहोखेते अनन्ने अद्य्यते आहुती जग्राह स्वप्ने संततमध्यवकाश्यं जुहोत्यथ या अम्या आहुतयोडन्ववलयस्ताः कर्मचमद्यो भवन्त्येतद् वै पूर्वे विद्वान् सोमसिहोत्रं जुह्वावानकुः ॥ ५ ॥
उक्थं प्रकोति ह व श्राह जुहुयात्कुरुक्सेत्ररदग्नियुपासीन स-वार्णि हाक्षै ऋूतानि श्रैक्ष्वायाभ्यर्णम्स्ते तपस्युरिस्युपासी-त सर्वाणि हाक्षै भूतानि श्रैक्ष्वाय गुर्यम्ते तस्सामेव-पासीत सर्वाणि हाक्षै भूतानि श्रैक्ष्वाय सज्नमस्से तस्स्री-ल्युपासीत तदक्षा इत्पुपासीत तत्तेज इत्पुपासीत तावच्चे-तष्छावाणां श्रीमत्स्तं यदास्वितं तेजद्विस्सं भवति तमस्सेस्वितमो भवति तमेतमैष्कं कर्मचमयमास्मानम्-
तथो एवं विद्वान् सर्वेषां भूतानां श्रीमत्समो यशास्वि-तमस्सेस्वितमो भवति तमेतमैष्कं कर्मचमयमास्मानम्-
Page 334
कौषीतकिऋषिःपणोपनिषत् ॥१८॥
ष्वर्युः संस्करोति तस्म्ययुर्युमंप्रविशति यजुर्मयं ऋत्विजां होतॄ॒नायं साममयमुद्गातॄन् स पृष्ठे सर्वेष॒॑मग्रणी॑रय॒या आसी॑ष उत एवंवेद॒स्मा॒ भवति य एवं वेद ॥ ६ ॥
अथातः सर्व॒॑जितः कौषीत॑केऽ॒र्णयुपासनानि॒ अ॒वन्ति य॒ज्ञोप॑वीतं कृत्वाप आ॒चाम्य॒ त्रिक॑दृपा॒त्रं॒ प्रसिद्धो॑घ॒न्त्स॑म॒दित॑य॒मुप॑तिष्ठ॑ते व॒र्गो॑ऽसि पा॒प्मा॑नं मे॒ इ॒ह॒रु॑धी॒येत॑वै॒ा॒चुता॒ मध्ये॑ स॒न्त्स॑रू॒ह॑गो॒ऽसि पा॒प्मा॑नं म॒ इ॒ह॒रु॑रु॒धी॑ले॒त॑वै॒ा॒चुता॒स॒ य॒न्॒तं॒ स॑व॒र्गो॑ऽसि पा॒प्मा॑नं मे॒ स॑ङ्क॒रु॑धी॒ती॒ व॒द॑होरा॒त्रा॑भ्यां पा॒पं॒ करोति॒ स॑ङ्क॒रु॑धे॒ ॥ ७ ॥
अथ॒ मा॒सि॒ मा॒स॑मा॒वा॑स्या॒या॒ प॒श्रा॑ब॒न्द्रम॑सि॒ ह॒द॑यमा॒न॑स॒मुप॑तिष्ठ॑ते॒त॑यै॒वा॒चुता॒ हरि॑त॒गु॑णा॒भ्या॑म॒थ वा॒क् प्र॑ल॑स॒ति॒ य॒त्ते॒ कु॒सी॒मं॒ ह॒द॑यम॒भि॑च॒न्द्रम॑सि॒ शि॑तम॒ ॥
तेना॒मृ॑त॒त्व॑स्ये॒षा॒णं॒ मा॒हं॒ पौ॒ष्ण॑म॒ ऋ॒द॑मि॒ति॒ न॒ ह॒स्ता॑प॒र्णा॒ः प्र॑जा॒ः प्रय॑न्ती॒ति॒ न॒ जा॑त॒प॑त्र॒सा॑था॒जा॑त॒प॑त्र॒स॒ आ॒प्या॑य॒स्व॒ स॒मे॑तु॒ ते॒ ॥
सं॒गे॒ त॑पाँ॒सि॒ स॑मु॒त्य॑मु॒ वाजा॒ः ॥
यमा॑दि॒त्या॒ अ॒ंशु॑म॒ा॒प्या॑य॒न्ती॒ति॒ ।
ए॒ताक्षि॒रा॒ ऋ॒चो॒ अ॑पि॒त्वा॒ ना॒साकं॒ प्रा॑णे॒त॒ प्र॑ज॒या॒ प॒शु॑भि॒रा॑प्या॒य॑स्वे॒ति॒ दै॒वीमा॒तृ॑तमा॒व॑र्ते॒ आ॑दि॒त्य॑स्वा॒त॑र॒म॑न्वा॒व॑र्त॒ते॒ द॑क्षि॒णं॒ वा॑हु॒म॑न्वा॒व॑र्त॒ते ॥ ८ ॥
अ॒थ॒ पौ॒र्ण॑मा॒स्यां॒ पु॑रस्ता॒ब॒न्द्रम॑सि॒ ह॒द॑यमा॒न॑स॒मुप॑तिष्ठ॑ते॒त॑यै॒वा॒चुता॒ सो॑मो॒ रा॑जा॒सि॒ वि॒च॑क्षणः॒ प॑शू॒न्मू॒॑र्द॑सि॒ प्र॑जाप॑ति॒मो॑ ण॒स्त॒ एक॒ं मु॒खं॒ ते॒न॒ मु॒खे॑न॒ राजो॑ऽसि॒ ते॒न॒ मु॒खे॑न॒ स॑म॒जा॑न्द॒ कु॒रु॒ ॥
रा॒ज्ञा॒त॒ एक॒ं मु॒खं॒ ते॒न॒ मु॒खे॑न॒ वि॒शो॑ऽसि॒
Page 335
३२०
अष्टाविंशतिस्थापनिषत्सु
तेनैव मुखेन मामज्ञादं कुहु ॥ श्वेनस्ता एकं मुखं तेन मुखेन पक्षितोडस्ति तेन मुखेन मामज्ञादं कुहु ॥ आत्म-
स एकं मुखं तेन मुखेनं लोकमस्ति तेन मुखेन मामज्ञादं कुहु ॥ सर्वाणी भूतानियेव पञ्चमं मुखं तेन मुखेन माम-
ज्ञादं कुहु ॥ सर्वाणि भूतान्यस्ति तेन मुखेन मामज्ञाद कुहु ॥ मा-
स्वकं प्राणेन प्रज्ञया पञ्चभिरवकाशैः गौड्यालम्बनेन च चयं द्विस्मस्तकः प्राणेन प्रज्ञया पञ्चभिरवकाशीयस्वेति सिथं-
तिदैवंविमाझृतमावर्तं आदित्यस्याझृतमन्वावर्तंत इति द्वि-
क्षणं बाहुमन्वावर्तंतं ॥ ९ ॥ अथ संवेशयन्तं जायाथे हृदयसभिषृशेत् ॥ यत्ते सुसिमे हृदये हितमन्तः प्रजा-
पतौ । मन्येडहं मां तद्विद्रांसं माहं पौत्रमग्रं रुदमिति न हास्यापूर्वांः प्रजा: प्रैति ॥ १० ॥ अथ प्रोक्ष्यायन् पुत्रस्त-
मूर्ध्नोनमभ्युन्नयति ॥ अज्ञात्कालसंभावसि हृदयाद्विजिज्ञा-
यसे । आत्मा वै पुत्रनामासि स जीवः शरदः शततम् ॥
असाविति नामास्य गृह्णाति । आत्मा भव परशुरामव हि-
रण्यमस्तृतं भव । तेजो वै पुत्रनामासि स जीव शरदः
शततम् ॥ असाविति नामास्य गृह्नाति । येन प्रजापति:
प्रजा: पर्यगृहीतारिष्ठये । तेन त्वा परिगृह्णाम्यससावित्य-
थास्य दृक्षिणे करणे जपत्यस्तं प्रयमिष मघवन्बृहस्पतिजिती-
न्द्रम्र श्रेष्ठानि द्रविणानि धेहि इति माझ्षेत्ता मा स्वयिष्ठाः शतं शारद आयुषो जीव पुत्र । ते नाम्ना मूर्धानमभिजिज्ञा-
स्यसाविति त्रिरस्य मूर्धानममभिजिप्रेक्षवा त्वा हिंकारेप-
Page 336
कौषीतकिब्राह्मणोपनिषत् ॥ १८ ॥
भिहिंकरोमोति त्रिरस मूर्ध्नांमभिहिंकुर्यात् ॥ ११ ॥
अथातो दैवः परिमर एतद्दै ब्रह्म दीप्यते यदभिज्वलत्य-
थैतन्म्रियते यत् ज्वलति तस्यादित्यमेव तेजो गच्छति
वायूं प्राण एतद्दै ब्रह्म दीप्यते यथादित्यो हृश्यतेऽथैत-
न्म्रियते यत् हृश्यते तस्य चन्द्रमसमेव तेजो गच्छति
वायूं प्राण एतद्दै ब्रह्म दीप्यते यथचन्द्रमा हृश्यते᳚ऽथैत-
न्म्रियते यत् हृश्यते तस्य विद्युतमेव तेजो गच्छति वायूं
प्राण एतद्दै ब्रह्म दीप्यते यद्विद्युधिगोतते᳚ऽथैतन्म्रियते
यत् विद्योतते तस्य वायुमेव तेजो गच्छति वायूं प्राणस्ता
वा एताः सर्वा देवता वायुमेव प्रविश्य वायौ स्ता न
मूर्छन्ते तस्मादेव पुनरुदीरत इत्यधिदैवतमथाध्या᳚तम्
॥ १२ ॥ एतद्दै ब्रह्म दीप्यते यद्वाचा वदत्यथैतन्म्रियते
यत् वदति तस्य चक्षुरेव तेजो गच्छति चक्षति प्राणं प्राण एतद्दै
ब्रह्म दीप्यते यच्चक्षुषा पश्यत्यथैतन्म्रियते यत् पश्यति
तस्य श्रोत्रमेव तेजो गच्छति प्राणं प्राण एतद्दै ब्रह्म दी-
प्यते यच्छ्रोत्रेण शृणोत्यथैतन्म्रियते यत् शृणोति तस्य
मन एव तेजो गच्छति प्राणं प्राण एतद्दै ब्रह्म दीप्यते
यन्मनसा ध्यायत्यथैतन्म्रियते यत् ध्यायति तस्य प्राणमेव
तेजो गच्छति प्राणं प्राणस्ता वा एताः सर्वा देवताः प्रा-
णमेव प्रविश्य प्राणे स्ता न मूर्छन्ते तस्मादेव पुनरुदी-
रते तथैदिह वा एवंविद्वांसं उभौ पर्वतावभिप्रवर्ते᳚यातां
तु᳚स्तू᳚र्ष्माणो द᳚क्षिण᳚श्रो᳚त्तर᳚क्ष न द᳚धै᳚वैनं स्प᳚ण्वीयातामथ
Page 337
३२२
अष्टाविंशत्युपनिषत्सु
य एनं दृशन्ति यांश्च स्वयं दृष्टिं त एनं सर्वे परितो त्रि-
यन्ते ॥ १३ ॥ अथातो निःश्रेयसादानं पेतां ह वै देवता अहं श्रेयसे विवदमाना अस्माच्छरीरादुदक्रामुस् तद्वारभूतं
शिष्येडथैतद्वाक्प्रविवेश तद्वाचा वदच् छिष्य एवाथैतस्मिः
प्रविवेश तद्वाचा वदच् छ्रुता पश्यच् छ्रोत्रेण श्रवणच् छिष्य
एवाथैतन्मनः प्रविवेश तद्वाचा वदच् छ्रुता पश्यच् छ्रोत्रेण श्रवणच्
छिष्य एवाथैतत्स्पर्शनं ध्यायच् छिष्य एवाथैतत् प्राणं
प्राणे निःश्रेयसं विचिन्त्य प्राण-
मेव प्रज्ञातमात्मनमभिसंसृत्य स हैतैः सर्वैरसमालोकादुदक्रा-
मुस् ते वायुमतिष्ठाकाशामनः स्वरयुस् तथो एवैवं विद् दान्
सर्वेषां भूतानां प्राणमेव प्रज्ञातमात्मनमभिसंसृत्य स हैतैः
सर्वैरसमाच् छरीरादुदक् कामति स वायुमतिष्ठाकाशास्मा न
स्वरोति तत्त्वति यत्रैतदेवाक्षरमाप्नुयात् तदस्मृतो भवति
यदस्मृता देवा: ॥ १४ ॥ अथातः पितापुत्रीयं संप्रदान-
मिति वाचक्षते पिता पुत्रं प्रेप्स्याह यति नवैष्णैर्गांर
संस्तीर्योम्भुपसमाधायोदकुम्भं सपात्रसुपनिधायाहाल्तेन
वाससा संग्रच्छद्रः शयेत पल्य पुत्र उपरिष्टादभिनिपघात
हिन्द्रियैरसेन्द्रियाणि संगृह्णीयापि वाग्याभिमुखत एवं-
वाचं ते मयि दृढ इति पुत्रः प्राणं मे स्वयि दृढानीति पिता
सीताथासै संप्रयच्छति वाचं मे स्वयि दृढानीति पिता प्राणं
ते मयि दृढ इति पुत्रः प्राणं ते मयि दृढ इति पुत्रश् छु मेन स्वयि दृ-
ढानी-
Page 338
कौषीतकिब्राह्मणोपनिषत् ॥ १८ ॥
१२३
ति पिता चक्षुस्ते मथि दध इति पुत्रः श्रोत्रं मे स्वयि दधानोति पिता श्रोत्रं ते मथि दध इति पुत्रो मनो मे स्वयि दधानोति पिता मनस्ते मथि दध इति पुत्रोड्र-
रसान्मे स्वयि दधानोति पिता अक्षरसा᳘स्ते मथि दध इति पुत्रः कर्माणि मे स्वयि दधानोति पिता कर्माणि ते मथि दध इति पुत्रः सुखदुःखे मे स्वयि दधानोति पिता सुखदुःखे ते मथि दध इति पुत्र आनन्दं रतिं प्रजांति मे स्वयि दधानोति पिता आनन्दं रतिं प्रजांति ते मथि दध इति पुत्र इत्यां मे स्वयि दधानोति पिता इत्यां ते मथि दध इति पुत्रो धियो विज्ञातङ्ं कामान्मे स्वयि दधानोति पिता धियो विज्ञातङ्ं कामां-
स्ते मथि दध इति पुत्रोदथ दाक्षिणावृदुपनिष्कामति तं पितानुमन्यते यशो ब्रह्मचर्यसमा᳘श्राधं की᳘र्तिस्त्वा जुषतामिथ्येथेरः सत्यमंसमन्वचचक्षते पाणिनान्तर्धानौ᳘य वसना-
लत वा प्रच्छाद᳘ स्वगो᳘ल्लोकाल्लोकानवाप्नोति स यद्गदः स्वात्पुत्रस्तसैश्वर्ये᳘ पिता वसेलपतिं वा ब्रजेद्युवै᳘ प्रेयाध-देवै᳘नं समापयति तथा समापयितङ्यो᳘ भवति तथा स-मापयितङ्यो भवति ॥१५॥ इति द्वितीयोऽध्यायः ॥२॥
प्रतर्दनो ह वै दैवोदासिरिन्द्रस्य प्रियं धामोपजगाम युद्धेन पौरुषेण च तं हैन्द्र उवाच प्रतर्दन वरं ते ददानीति स होवाच प्रतर्दन्स्वमेव वृणीष्व यं त्वं मनुष्या-
य हिततमं मन्यस इति तं हेन᳘द्र उवाच न वै वरं परसै᳘
Page 339
३२४
अष्टाङ्गहृदयसुत्रनिषत्सु
वृणीते स्वमेव वृणीष्वेतस्मरो वैतर्हि किल म इति होवाच प्रतर्दनोऽथो लह्विन्द्रः स्यादेव नेयाय सतं हीनद्रः स होवाच मामेव विजानीहि तदेवां मनुष्याय हिततमं मन्ये यन्मां विजानीयां त्रिशीर्षाणं त्वाष्ट्रमहिषमवाच्यु-
खान्यतीन्सालातृकेभ्यः प्रायच्छं बहुधा संधा अतिक्रम्य दिवि प्रहादीनतृणमहिषमन्तरिक्षे पौलोमानृपिध्न्यां कार्कायांस्तस्य मे तत्र न लोभ च नामीयते स यो मां विजानीयान नास्य केन च कर्मणा लोको मीयते न मातृवधेन न पितृवधेन न स्तेयेन न भूमिहतया नास्य पापं च न चक्रुषो मुसाश्रीलं वेत्ति ति ॥ १ ॥
स होवाच प्राणोदक्ष प्रज्ञात्मा तं मामायुरसृतिमित्युपाक्षयः प्राणः प्राणो वा आयुः प्राण उदाचासृतं यावदक्षिस्थिरेरे प्राणो वसति तावदायु: प्राणेन झेवासुभिःश्लोकैडृतत्वमामोति प्रश्रया सत्यसङ्कल्पं स यो म आयुरसृतमित्युपाक्षे सर्वमायुरसि-
श्लोक एषामोत्यसृतत्वमक्षि तिं स्वर्गे लोके तद्वैक आहुरेकभूयं वै प्राणा गच्छन्तीतिं न हि कश्चन शकुयात् सकृद्-द्वाचा नाम प्रज्ञापयितुं वचुषा रूपं श्रोत्रेण शब्दं मनसा ध्यानेमित्येकभूयं वै प्राणा भूत्वा एकैकं सर्वाण्येवैतानी प्रज्ञापयन्ति वाचं बदर्र्तीं सर्वे प्राणा अनुवदन्ति चक्षुः पश्यत्सर्वे प्राणा अनुपश्यन्ति श्रोत्रं शृणवत्सर्वे प्राणा
अनुपश्यन्ति श्रोत्रं शृणवत्सर्वे प्राणा अनुशृणयन्ति प्राणं प्राणन्तं सर्वे प्राणा अनुग्राणन्तीलोवसुहैवैतदिति हेन्द्र
Page 340
कौषीतकिम्राण्डणोपनिषत् ।। १८ ।। ३२५
उवाचास्तीयेव प्राणानां नि:श्रेयसादानमिति ॥ २ ॥
जीवति दागपेतो मुखान्वपर्यामो जीवति चक्षुरपेतोऽन्धान्विपश्यामो जीवति श्रोत्रापेतो बहिरान्विपश्यामो जीवति वाहुच्छिन्नो जीवस्यूहचिछन्न ऋत्सेयं हि पश्याम ऋतस्य श्वसु प्राण एव प्रज्ञात्मेदं शरीरं परिगृह्योस्थापयति तस्मादेतमेवोख्थमुपासीत यो वै प्राणः सा प्रज्ञा या वा प्रज्ञा स प्राणः स ह्येतावद्वसिमशरीरे वसतः सहोत्कामतसैव रदिरेतद्विज्ञानं यत्रैतत्पुरुषः सुषः स्वप्नं न कंचन पश्यतस्थाक्षिन्म्राण एवैकधा भवति तदैनं वाक्सर्वैर्नामभिः सहाप्येति चक्षुः सर्वै रूपैः साहाप्येति श्रोत्रं सर्वैः शब्दैः साहाप्येति मनः सर्वैर्विध्यातैः साहाप्येति स यदा प्रतिबुध्यते यथाप्रेज्वलतो विस्फुलिङ्गा विप्रतिष्ठेरन्नेवमेवैतस्मादात्मनः प्राणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवा देवेभ्यो लोकाः ॥ ३ ॥
Page 341
शिविसृजते वाचा सर्वाणि नामान्याम्रोति प्राणोऽड्गसास्वांङ्गाध्यानभिविसृजते प्राणेन सर्वाङ्गाध्यानाम्रोति चक्षुरक्षासर्वाणि रूपाण्यभिविसृजते चक्षुषा सर्वाणि रूप-
न्याम्रोति श्रोत्रमसात्सर्वाङ्गश्रददानभिविसृजते श्रोत्रेण सर्वाङ्गश्रदानाम्रोति मनोऽड्गसासर्वाणि ध्यातान्यभिविसृजते मनसा सर्वाणि ध्यातान्याम्रोति सैषा प्राणे सर्वाभिरो
वै प्राणः सा प्रज्ञा या वा प्रज्ञा स प्राणः स हि श्वेताव-श्वक्चरीरे वसति: सहोत्रकामतोऽथ स्लू यथा प्रज्ञायां
सर्वाणि भूतान्येकीभवन्ति तद्याख्यास्यामः ॥ ४ ॥ वा-गेवासा एकमेक्रुदूड़ं तस्यै नाम परस्ताप्रतिविहिता भूतमात्रा प्राणमेवास्या एकमेक्रुसुदूड़ं तस्य गन्धः पर-स्ताप्रतिविहिता भूतमात्रा चक्षुरेवास्या एकमेक्रुसुदूड़ं
तस्य रूपं परस्ताप्रतिविहिता भूतमात्रा श्रोत्रमेवास्या एकमेक्रुसुदूड़ं तस्य शब्दः परस्ताप्रतिविहिता भूतमात्रा जिह्वेवास्या एकमेक्रुसुदूड़ं तस्याश्ररसः परस्ताप्रतिवि-
ता भूतमात्रा हस्तावेवास्या एकमेक्रुसुदूड़ं तयोः कर्म परस्ताप्रतिविहिता भूतमात्रा शरीरमेवास्या एकमेक्रुसु-
दूड़ं तस्य सुखदुःखे परस्ताप्रतिविहिता भूतमात्रा उपस्थ एवास्या एकमेक्रुसुदूड़ं तस्यानन्दो रतिः प्रजापतिः परस्ता-प्रतिविहिता भूतमात्रा पादावेवास्या एकमेक्रुसुदूड़ं तयो-
रिया परस्ताप्रतिविहिता भूतमात्रा प्राणैवास्या एकमेक्रुसुदूड़ं तस्यै धियो विशेषतश्र्य कामः परस्ताप्रतिविहिता
Page 342
कौषीतकिम्राह्मणोपनिषत् ॥ १८ ॥
भूतमात्रा ॥ ५ ॥ प्रज्ञया वाचं समारुह्य वाच्चा सर्वाणि नामान्यासोति प्रज्ञया प्राणं समारुह्य प्राणेन सर्वांश्चान्धनामोति प्रज्ञया चक्षुः समारुह्य चक्षुषा सर्वाणि रूपाण्यामोति प्रज्ञया श्रोत्रं समारुह्य श्रोत्रेण सर्वांश्च्छन्दांस्यामोति प्रज्ञया जिह्वां समारुह्य जिह्वया सर्वान्नरसानामोति प्रज्ञया हस्तौ समारुह्य हस्ताभ्यां सर्वाणि कर्माण्यामोति प्रज्ञया शरीरं समारुह्य शरीरेṇ सुखदुःखे आमोति प्रज्ञयोपस्थं समारुह्योपस्थेनानन्दं रतिं प्रजातिमामोति प्रज्ञया पादौ समारुह्य पादाभ्यां सर्वो इत्य। आमोति प्रज्ञयेव धियं समारुह्य प्रज्ञयेव धियो विज्ञातव्यं कामानामोति
॥ ६ ॥ न हि प्रज्ञापेता वाड्नाम किंचन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोडभूदित्याह नाहमेतन्न प्राज्ञासिषमिति न हि प्रज्ञापेतः प्राणो गन्धं कंचन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोडभू-दित्याह नाहमेतं गन्धं प्राज्ञासिषमिति न हि प्रज्ञापेतं चक्षु रूपं किंचन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोडभूदित्याह ना-हमेतद्रूपं प्राज्ञासिषमिति न हि प्रज्ञापेतं श्रोत्रं शब्दं कंचन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोडभूदित्याह नाहमेतं शब्दं प्राज्ञासिषमिति न हि प्रज्ञापेता जिह्वाऽऽरसं कंचन प्रज्ञ-पयेदन्यत्र मे मनोडभूदित्याह नाहमेतमऽऽरस प्राज्ञासि-षमिति न हि प्रज्ञापेतौ हस्तौ कर्म किंचन प्रज्ञपयेताम-न्यत्र मे मनोडभूदित्याह नाहमेतस्कर्म प्राज्ञासिषमिति
न हि प्रज्ञापेतं शरीरं सुखदुःखं किंचन प्रज्ञपयेदन्यत्र
Page 343
५२०
अष्टाङ्गिनोऽत्युपनिषदस्तु
मे मनोद्भूदित्याह नाहमेतसुखदुःखं प्रज्ञासिष्यति न हि प्रज्ञापेत उपस्थ आनन्दं रति प्रजर्ति कंचन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोद्भूदित्याह नाहमेतामनन्दं रति प्रज्ञपयेतामन्यत्र मे मनोद्भूदित्याह नाहमेताभिलां प्रज्ञासिष्यति न हि प्रज्ञापेतौ पादावित्यां कांचन प्रज्ञपयेतामन्यत्र मे मनोद्भूदित्याह नाहमेताभिल्यां प्रज्ञासिष्यामिति न हि प्रज्ञापेतां घ्राणकंचन सिक्खेभ्यःप्रज्ञतथ्यं प्रज्ञायेत ॥ ७ ॥
न वाचं विज्ञासीत वक्तारं विद्याच्च गम्धं विज्ञासीत ग्रातारं विद्याच्च रूपं विज्ञासीत रूपविदं विद्याच्च शब्दं विज्ञासीत श्रोतारं विद्याच्च गन्धं विज्ञासीताघ्ररसं विद्याच्च कर्मं विज्ञासीत कर्तारं विद्याच्च सुखदुःखे विज्ञासीत सुखदुःखयोर्विज्ञातारं विद्याच्चानन्दस्य रते: प्रजर्तेर्यिहातारं विद्याच्चेतस्यां विज्ञासीतैतारं विद्याच्च मनो विज्ञासीत मन्तारं विद्याच्च
वा एतां दशैकं भूतमात्रां आधिगच्छेद् दशप्रज्ञामात्रां आधिगच्छेद् यद्वा भूतमात्रा न स्युने प्रज्ञामात्रा: स्युर्येद्द्वा प्रज्ञमात्रा न स्युने भूतमात्रा: स्यु: ॥ ८ ॥
न ह्यन्यतरतो रूपं किंचन सिक्खेबो एतद्वाना तथथा रथसारेधु नेमिरर्पिता एषमेवैता भूतमात्रा: प्रज्ञामात्रास्वर्पिता: प्रज्ञामात्रा: प्राणे अर्पिताः । एष प्राण एव प्रज्ञात्मानन्दोज्जरोऽमृतो न साधुना कर्मेणा सूयाज्ञो एवंसाधुना कर्मेणा कनीयानेष द्वेवैनं साधु कर्म कारय-
Page 344
कौषीतकिम्राह्मणोपनिषत्॥ १८ ॥
३१९
ति तं यमन्नाजुनेष्येष एवैनमसाधु कर्म कारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्यो नुनुत्सत एव लोकपाल पृथिवीलोकाधि-पतिरेष सर्वेश्वरः स म आस्मेति विद्यास्स म आत्मेति
विद्यात् ॥ ९ ॥ इति ऋतियोपनिषायः ॥ ३ ॥
गार्ग्यो ह वै बालाकिरनूचानः संस्पष्ट आससोद्यसु-जितो॑ऽङ्गिरसाम्न्यस्युः कुरुपञ्चालस्यु॑ कौशिविदेहस्यु॑ति स हाजातशत्रुं काश्यमेत्योवाच ब्रह्म ते प्रवाणि॑ति तं होवाचाजातशत्रुः सहस्रं दद्मः एतस्यां वाचि जनको
जनक इति वा उ जना धावम्तीत॥ १॥ स होवाच
बालाकिर्य एवैष आदित्ये पुरुषस्तमेवाहमुपास हृति तं होवाचाजातशत्रुर्मैतस्मिन्नेवैतस्समवदियिष्ठा दृढस्पाण्डरवा-स अतिष्ठाः सर्वेषां भूतानां मूर्धे॑ति वा अहमेतसुपास
हृति स यो हैतमेवुपासे॑स्तिष्ठाः सर्वेषां भूतानां मूर्धा
भवति ॥ २ ॥ स एवैष बालाकिर्य एवैष चन्द्रमसि पुरुषस्तमेवाहं ब्राह्मणोपास हृति ह॑मं होवाचाजातशत्रुस्मै॑तस्मिन्न्समवदियिष्ठाः सोमो राजास्यास्तेति वा अहमे-तसुपास हृति स यो हैतमेवुपासे॑ऽक्षय्यास्तेजस्यास्तमा भवति
॥ ३ ॥ सहोवाच बालाकिर्य एवैष विधुति पुरुष एतमे-वाहं ब्रह्मोपास हृति तं होवाचाजातशत्रुस्मै॑तस्सिम्सम-वादियिष्ठास्केजस्यास्तेति घा अहमेतसुपास हृति स यो
हैतमेवुपासे॑स्तेजस्यास्तमा भवति ॥ ४ ॥ स होवाच
बालाकिर्य एवैष स्तनथिलौ पुरुष एतसेवां᳚ ब्रह्मोपास
Page 345
३१०
आष्टाङ्गहृदयुपनिषत्सु
इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतसिन्नसमवादियिष्ठा: शब्द-
स्वामेति वा अहमेतसुपास इति स यो हैत मेव सुपास्ते
शब्दस्वाम्मा भवति ॥ ५ ॥ स होवाच बालाकिर्य एवं
आकाशे पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रु-
र्मा मैतसिन्समवादियिष्ठा: पूर्णमप्रवर्ति प्रज्ञोति वा अहमे-
तसुपास इति स यो हैत मेव सुपास्ते पूर्याति प्रज्ञया पशुं-
शिरों एवं स्वयं नास्त्य प्रजा पुरा कालात्प्रवर्तते ॥ ६ ॥
स होवाच बालाकिर्य एवं वायौ पुरुषस्तमेवाहमुपास
इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतसिन्समवादियिष्ठा इन्द्रे
वैकुण्ठोडपराजिता सेनेति वा अहमेतसुपास इति स यो
हैत मेव सुपास्ते जिष्णुहं वापराजिष्णुरन्यतस्तत्कथ्यायान्भव-
ति ॥ ७ ॥ स होवाच बालाकिर्य एवंचोदड्मौ पुरुषस्तमेवाह-
मुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतसिन्समवादियिष्ठा
विषासहिरिति वा अहमेतसुपास इति स यो हैत मेव सु-
पास्ते विपासहिर्यों एव भवति ॥ ८ ॥ स होवाच बाल-
किर्य एवंचोदप्तु पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजात-
शत्रुर्मा मैतसिन्समवादियिष्ठा नाक्षस्यात्मेति वा अहं-
मेतसुपास इति स यो हैत मेव सुपास्ते नाक्षस्यात्मा भव-
तीर्यधिदैवतमथाध्यात्मम् ॥ ९ ॥ स होवाच बालाकिर्य
एवं आदर्शे पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजात-
शत्रुर्मा मैतसिन्समवादियिष्ठा: प्रतिरूप इति वा अहमे-
तसुपास इति स यो हैत मेव सुपास्ते प्रतिरूपो हैवास
Page 346
कौषीतकिन्राह्मणोपनिषत् ॥ १८ ॥
प्रजायामाजायते नामप्रतिरूपः ॥ १० ॥ स होवाच वाबालाकिर्य एवैष प्रतिश्रुत्काया पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मैतक्षिन्समवादयिष्ठा द्वितीयोऽनुपग इति वा अहमेतमुपास इति स यो हैत मेवमुपासे विन्दते द्वितीयामधृतोयवान् भवति ॥ ११ ॥ स होवाच बालाकिर्य एवैष सान्दः पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मैतक्षिन्समवादयिष्ठा भसुरिति वा अहमेतमुपास इति स यो हैत मेवमुपासे नो एव स्वयं नास्य प्रजा पुरा कालास्संमोहमेति ॥ १२ ॥ स होवाच बालाकिर्य एवैष छायायां पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मैतक्षिन्समवादयिष्ठा म्रसुरिति वा अहमेतमुपास इति स यो हैत मेवमुपासे नो एव स्वयं नास्य प्रजा पुरा कालात्प्रमीयते ॥ १३ ॥ स होवाच बालाकिर्य एवैष शरीरः पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मैतक्षिन्समवादयिष्ठा प्रजाप्रतिरिति वा अहमेतमुपास इति स यो हैत मेवमुपासे प्रजया पचुभिः ॥ १४ ॥ स होवाच बालाकिर्य एवैष प्राणो येनैतसुसः स्वमाचरति तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मैतक्षिन्समवादयिष्ठा यमो राजेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैत मेवमुपासे सर्वं हास्मा इन्दुं श्रैष्ठ्याय यम्यते ॥ १५ ॥ स होवाच
Page 347
१३२
भट्टारिकासुपनिषत्सु
तं होवाचाजातशत्रुरुमामैत्रिसिन्समवादयिष्षा नाझ आ-
स्माभिरात्मा ज्योतिष्ड आत्मेति वा अहमेतसुपास ईति स यो हैतसुपास्त एतेषां सर्वेषामात्मा
भवति ॥ १६ ॥ स होवाच बालाकिर्य एवैष सद्योक्ष-
पुरुपस्तमेवाहसुपास ईति तं होवाचाजातशत्रुमैत्र-
सिन्समवादयिष्षा: सत्यात्मा विद्युत आत्मा तेजस
आस्मेति वा अहमेतसुपास ईति स यो हैतसुपास्त
एतेषां सर्वेषामात्मा भवति॥१७॥ तत उ ह बालाकि-
स्तृप्णीमास तं होवाचाजातशत्रुरेतावचुबालाकि ईति
एतावद्दीति होवाह बालाकिस्तं होवाचाजातशत्रुमृषा वै
किल मा संवदिष्ठा ब्रह्म ते ऽव्रवाणीति स होवाच यो वै
बालाक एतेषां पुरुषाणां कर्ता यस्य वैतस्कर्मे स वै वेदि-
तस्य इति तत उ ह बालाकिः समि-त्पाणिः प्रतिचक्रम
उपायानीति तं होवाचाजातशत्रुः प्रतिलोमरुपमेव स्या-
द्वादियोग्राज्ञणामुपगरीताहे ऽयम क्षत्रियःपतियज्ञामिति
तं ह पाणावभिपत प्रव्राज तौ ह शुसं पुरुषमीयतुस्तं
हाजातशत्रुरामन्त्रयांचक्रे इहास्पाण्डरवासः सोमराज्ञिति
स उ ह तूष्णींमेव शिश्ये तत उ हैनं यष्टथां विचिक्षेप
स तत एवं समुत्तस्थौ तं होवाचाजातशत्रुः कैष एतद्रा
छोके पुरुषोऽस्थिष्ट कैतदभूष्कृत पतदगादिति तदु ह
बालाकिनं विजज्ञौ ॥१८॥ तं होवाचाजातशत्रुर्यपैत-
द्वालाके पुरुषोऽस्थिष्ट यैतदभूष्यात यैतदगादिता नाम
Page 348
कौषीतकिब्राह्मणोपनिषत् ॥ १८ ॥
३३३ हृदयस्य नाड्यो हृदयापुरीततमभिप्रतन्वन्ति यथा सह-
स्था केशो विपाटितत्स्तावदणयः पिङ्गलस्याण्णिका तिष्ठन्ते शुक्रस्य कृष्णस्य पीतस्य लोहितस्येति तासु तदाभवति यदा सुषः स्वपं न कञ्चन पश्यत्यथिन्प्राण एवैकधा भवति तथैनं वाक् सर्वैनोमभिः सहापयति चक्षुः सर्वै रूपैः सहा-
प्येति श्रोत्रं सर्वैः शन्दैः सहापयति मनः सर्वैध्यानेः सहा-
प्येति स यदा प्रतिबुध्यते यथाग्रेःचंलतो विस्फुलिङ्गा विप्र-
तिष्ठेरश्नेवमेवैतस्मादात्मनः प्राणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवा देवेभ्यो लोकास्तथा क्षुरः क्षुरध्याने हितः स्याद्दि शंभरो वा विधंभारकुलाय एवमेवैष प्राण् आत्मेदं शरीरमनुप्रविष्ट आ लोमभ्य आ नखेभ्यः ॥ १९ ॥
तमाल्मानमेतमात्मनोऽन्ववस्यति यथा श्रेष्ठिनं स्वास्तथ्या श्रेष्ठैः सैर्हैः यथा वा श्रेष्ठिनं स्ता भुञ्जन्त एवमेवैष प्राण्
आत्मैतैरात्मभिरुञ्जे ॥ यथा श्रेष्ठी स्वैरेवं वैतमाल्मानमेत आत्मानोऽन्ववस्यन्ति यथा श्रेष्ठिनं स्ता स यावद्वा इन्द्र एतमात्मानं न विजज्ञौ तावदेनमसुरा अभिभूषुः स
यदा विजज्ञावथ हंसवासुरान्विजित्य सर्वेषां भूतानां श्रे-
ष्ठं स्वाराज्यमाधिपत्यं पर्येति तथो एवं विद्वान्सर्वेषां भूतानां श्रेष्ठं स्वाराज्यमाधिपत्यं पर्येति य एवं वेद य एवं वेद ॥२०॥ इति चतुर्थोऽध्यायः ॥४॥ ॐ वाङ्मन-
सीति शान्तिः ॥ इतिकौषीतकिब्राह्मणोपनिषत्समाप्ता ॥
Page 349
सूर्योपनिषत् ॥ १९ ॥
सुदितस्वातिरिकारिसूरिनिन्दात्मभावितम् ।
सूर्यनारायणाकारं नौमि चित्सूर्यवैभवम् ॥
ॐ भद्रंकृणेभिरिति शान्तिः ॥ हरिः ॐ । अथ सूर्यार्थव-
ऋसं ध्याख्यास्यामः । ब्रह्मा ऋषिः । गायत्री छन्दः ।
आदित्यो देवता । हंसः सोऽहंमभिनारायणयुक्तं बीज-
म् । हल्लेखा शक्तिः । विद्यादिसर्गसंयुक्तं कीलकम् ।
चतुर्विधपुरुषार्थेसिद्ध्यर्थे जपे विनियोगः । पद्मस्वारूढेन
बीजेन षडङ्कुसंस्थितं सप्ताक्षरथिनं हिरण्य-
वर्णे चतुर्भुजं पद्माद्र्याभयवरदहस्तं कालचक्रप्रणेतारं
श्रीसूर्यनारायणं य एवं वेद स वै ब्राह्मणः । ॐ भूःॐ-
वः सुवः । ॐ तत्सवितुवरेण्यं भगो देवस्य धीम-
हि । धियो यो नः प्रचोदयात् । सूर्ये आत्मा जग-
तत्स्थुपश्रः । सूर्योऽद्रे खल्विमानि भूतानि जायन्ते । सू-
र्योच्ज्जः परजन्योऽन्नमाल्मा । नमस्त आदित्य । त्वमेव प्रत्यक्षं
कर्मकर्तासि । त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासि । त्वमेव प्रत्यक्षं
विष्णुरसि । त्वमेव प्रत्यक्षं रुद्रोऽसि । त्वमेव प्रत्यक्षस्तृग-
सि । त्वमेव प्रत्यक्षं यजुरसि । त्वमेव प्रत्यक्षं सामासि ।
त्वमेव प्रत्यक्षमथर्वासि । त्वमेव सर्वे छन्दोऽसि । आ-
दित्याद्रायुर्जायते । आदित्याज्ज्योतिरायते । आदित्यादाग्नि-
जायन्ते । आदित्याज्ज्योतिजायते । आदित्याद्योम दिशो
Page 350
सूर्योपनिषत्॥ १९ ॥
जायन्ते । आदित्यादेवा जायन्ते । आदित्याद्देदा जायन्ते । आदित्यो वा एष एतन्मण्डलं तपति । असावादित्यो ब्रह्मा आदित्योदन्तःकरणमनोबुद्धिचित्ताहङ्कारा: । आदित्यो वै ध्यानः समानोदनौडपानः प्राणः । आदित्यो वै श्रोत्र-
त्वक्चक्षु:श्रसनप्राणा: । आदित्यो वै वाक्पाणिपादपायूपस्थ: । आदित्यो वै शब्दस्पर्शरूपरसगन्धा: । आदित्यो वै वचनादानगमनविसर्गानन्दा: । आनन्दमयो विज्ञानमयो विज्ञानमयघन आदित्य: । नमो मित्राय भानवे मृत्योर्मो पाहि । आजिज्ञवे विश्वहेतवे नमः । सूर्योऽङ्कवन्नि भूतानि सूर्येण पालितानि तु । सूर्ये लयं प्रापुवन्ति यः सूर्यः सोऽहमेव च । चक्षुर्नो देवः सविता चक्षुर्नोऽत्तु पर्वत:। चक्षुर्धाता वदातु नः। आदित्याय विद्व-
हे सहस्रकरणाय धीमहि । ततः सूर्यः प्रचोदयात्। सविता पुरस्साविता पश्च्राद्वातसवितोत्तरात्तात्सविताधरात्तत्सविता नः सवतु सर्वतातिःॐ सविता नो रासतां दीर्घ-
मायु: । ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म । घृणिरिति द्वे अक्षरे । सूर्य इत्यक्षरद्वयम् । आदित्य इति श्रीण्यक्षराणि । एत-
श्वैव सूर्यस्याष्टाक्षरो मनुः । यः सदाहरहर्जपति स वै ब्राझ्मणो भवति स वै ब्राझ्मणो भवति । सूर्यो-
भिमुखो जरवा महाद्याधिभयात्प्रमुच्यते । अलक्ष्मीर्न-
इत्यति । अभक्ष्याभक्षणात्पूतो भवति । अगम्यागमनात्पूतो भवति । पतितसंभाषणात्पूतो भवति । भसद्संभा-
Page 351
२३६
अष्टाविंशत्युपनिषत्सु
षणाल्पूतो भवति । मध्याह्ने सूर्याभिमुखः पठेद् । सङ्घोल्पष्टापद्ममहापातकामप्रभुच्यते । सैषा सावित्र्री विषां न किंचिदपि न कसैचिच्चाप्रांसयेत् । य पततां महाभागः प्रातः पठति स भाग्यवशादायते पङ्कोन्निन्दति । येद्वार्थे लभते। त्रिकालमेतज्जपवा ऋतुशतफशमवाप्नोति । हृदयादिद्यो जपति स महारुद्रायं तरति स महाद्रुं तरति य एवं वेद ॥ इत्युपनिषत् ॥ हरिः ॐतत्सत्॥ ॐभद्रं कर्णेभिरिति शान्तिः ॥
इति सूर्योंपनिषत्समाप्ता ॥
कृष्णोपनिषत् ॥ २० ॥
यो रामः कृष्णतामेल्य सार्वोभयं प्राप्तं कीलिया । अतोषयदेवमौनीपटलं तं नतोऽस्म्यहं ॥ १ ॥
ॐभद्रं कर्णेभिरिति शान्तिः ॥ हरिः ॐ श्रीमहाविष्णुं सच्चिदानन्दलक्षणं रामचन्द्रं हृढा सर्वाङ्गसुन्दरं मुनयो वनवासिनो विक्षिता बभूवुः। तं होकुंरोडवचामवतार-न्नै गणयामोऽलिक़्कामो भवन्तामिति । भवाम्बरे क-
ष्णावतारे यूयं गोपिका भूत्वा ममाङ्किकृत्य अन्ये येऽद्व-ताराक्षो हि गोपा न । द्विष्र्र्र नो कुरू । अन्योन्य-विप्रहं धारयं तवाङ्घ्रिस्पर्शनानंदिह । शश्वत्स्पर्शोयितास्मा-कं गृह्णीमोऽद्यतारान्वयम् ॥ १ ॥ ऋद्धादीनां वचः शु-
Page 352
कृष्णोपनिपत् ॥ २० ॥
स्वा प्रोबाच भगवान्स्सयम् । अज्ञसकृं करिष्यामि भवद्वाक्यं करोत्यहम् ॥ २ ॥ मोदितास्ते सुराः सर्वे हृतकु-
स्वाडधुना वयम् । यो नन्दः परमानन्दो यशोदा मौ-किंगोहिनी ॥ ३ ॥ माया सा त्रिविधा प्रोक्ता सस्स्वराज-सतामसी । प्रोक्ता च सात्त्विकी रुद्रे भक्ते ब्रह्माणि राजसी
॥ ४ ॥ तामसी तैल्यप्रकर्षे माया शेषा प्रतिहिता । मजे-या वैष्णवी माया जप्येन च शुता पुरा ॥ ५ ॥ देवकी
म्रह्यपुत्रा सा या वेदैरुपगीयते । निगमो वसुदेवो यो वेदार्थः कृष्णरामयोः ॥ ६ ॥ स्तुवन्ति सततं यस्तु सोऽसवतीणों महीतले । वने वृन्दावने क्रीडन् गोपगो-
लासनः । वंशस्तु भगवानुद्रः शृङ्गमिन्द्रः सगौसुरः ॥ ८ ॥ गोकुलं वनवैकुण्ठं तपसास्त्रम् ते दुमाः । लोभ-
क्रोधादयो दैत्याः कलिकालविसृकृतः ॥ ९ ॥ गोप-रूपो हरिः साक्षान्मायाविप्रहधारणः । दुर्जनों दुर्जयकृत्य मायया मोहितं जगत् ॥ १० ॥ हुजेया सा सुरैः सर्वैर्दे-
ष्टिरुपो भवेद्वृजः । रुद्रो येन कृतो वंशसस्य माया जगत्कथम् ॥ ११ ॥ बलं ज्ञानं सुराणां वै तेषां ज्ञानं हतं क्षणात् । शेषनागो भवेद्रुद्रः कृष्णो ब्रह्मैव शाश्वतम्
॥ १२ ॥ अष्टावष्टसहस्रे द्वे शताधिक्या क्षियस्था । ऋचोपनिषदस्ता वै ऋक्स्वरूपा ऋचः क्षियः ॥ १३ ॥ द्वेष-
ग्राणूरमल्लोडयं मस्तरो मुष्टिको जयः । दर्पंः कुवलया-
Page 353
३३८
अष्टादशपुराणेषु
पीडो गवां रक्षः लगो वकः ॥ १४ ॥ दया सा रोहिणी माता सत्यभामा धरेइि वै। अधासुरो महान्याधिः कलिः कंसः स भूपतिः ॥ १५ ॥ शमो मित्रः सुदामा च सत्याकूरोद्वो दमः । यः शाक्षः स स्वयं विष्णुर्द्धक्ष्मीरूपो व्यवस्थितः ॥ १६ ॥ दुर्गसिंधौ समुत्पन्नो मेघघोषस्तु संसृतः । दुर्गोदधि कृतस्तेन अमरभाण्डो द्विग्रहे ॥ १७ ॥ कीडते बालको भूत्वा पूर्वैवत्सुमहोदधौ । संहारार्थे च शस्त्राणां रक्षणाय च संस्थितः ॥ १८ ॥ कृपार्थे सर्वभूतानां गोसांे धर्मेऽत्रसम्जम् । यस्त्वाहुदुमि- भरेगासीतपबकं ब्रह्मरूपधृक् ॥ १९ ॥ जयन्नी- संभवो वायुश्चमरो धर्मसंस्थितः । यस्यासौ जवळना- भासः शक्ररूपो महेश्वरः ॥ २० ॥ कषयपोत्रल्सकः क्यायतो रजगुमोतादितिस्तथा । चकं शाङ्खं च संसिद्धिं बिन्दुं च सर्वसूर्धनि ॥ २१ ॥ याचन्ति देवरूपाणि वद- न्ति विधुषा जना। नमन्ति देवरूपेभ्य एवमादि न संशयः ॥ २२ ॥ गदा च कालिका साक्षात्सर्वशस्त्रानुबि- हिंणी । धनुः शाङ्खं स्माया च शरत्कालः सुभोजनः ॥ २३ ॥ अज्ञाकाण्डं जगद्रीजं ध्रतं पाणौ स्वकीयया । गरुडो वटभाण्डीरः सुदामा नारदो मुनिः ॥ २४ ॥ त्वन्दा भक्तिः क्रिया बुद्धिः सर्वजन्तुप्रकाशिनी । तस्माक् मित्रं नाभिष्रमाेभिम्रिखो न वै। विषुः ॥ २५ ॥
Page 354
हयग्रीवोपनिषत् ॥ २१ ॥
फलं लभते य एवं वेद । देहबन्धाद्विमुच्यते ॥ इत्युप-
निषत् ॥ ॐ भद्रं कर्णेभिरिति शान्तिः ॥ हरिः ॐ तत्सत् ॥
इति कृष्णोपनिषत्समाप्ता ॥
हयग्रीवोपनिषत् ॥ २१ ॥
स्वाझोडपि यमप्रसादेन ज्ञानं तर्फलमामुयात् ।
सोऽयं हयास्यो भगवान् हृदि मे भातु सर्वदा ॥१॥
ॐ भद्रं कर्णेभिरिति शान्तिः ॥ हरिः ॐ नारदो ब्रह्म-
णमुपसमेत्योवाचाधीहि भगवान् ब्रह्मविद्यां वरिष्ठां यया
चिरात्सर्वेपांपं व्यपोह्य ऋक्सामविद्यां लब्ध्वेऽश्वर्यवान् भवति ।
ब्रह्मोवाच हयग्रीवदैवत्यान्मश्रार्यो वेद स शुति स्मृतिती-
हासपुराणानि वेद् । स सर्वैश्वर्यवान् भवति । त एते
मन्त्राः । विश्वोत्तीर्णस्वरूपाय चिन्मयायानन्दरूपिणे । तु-
भ्यं नमो हयग्रीव विष्णाराजाय स्वाहास्वाहा नमः ॥१॥
ऋग्यजुःसामरूपाय वेदाहरणकर्मणे । प्रणवोद्रीथचपुप्ये
महाश्वशिरसे नमः स्वाहास्वाहा नमः ॥ २ ॥
उद्रीथ
प्रणवोद्रीथ सर्ववागीश्वरेश्वर । सर्वदेवमयाचिन्त्य सर्व-
बोधयबोधय स्वाहास्वाहा नमः ॥ ३ ॥
ब्रह्मात्निरविस-
विलुभार्गवां ऋषयः । गायत्रीतिस्तुभनुत्पुप् छन्दांसि ।
श्रीमान् हयग्रीवः परमात्मा देवतेति । हसौमिति
बीजम् । सोडहमिति शक्ति: । हसौमिति कील-
Digitized by Google
Page 355
३४०
अष्टांविंद्रासन्यपनिषत्सु
कम् । भोगमोक्षयोर्द्विनियोगः । आकारोकारमकारैरैक-
न्यासः ॥ ध्यानम् ॥ शंखचक्रमहासुद्रापुतकाद्वयं वतु-
रुंजस् । संपूर्णचंद्रसंकाशं हयग्रीवसुपास्सेहे ॥
ॐ श्रीमिति द्वे अक्षरे । ह्रौं मिल्येकाक्षरम् ।
ॐ नमो भगवत इति षट्साक्षराणि । हयग्रीवायेति पद्या-
राणि । विष्णव इति व्याक्षराणि । मधं मेधां प्रज्ञामिति
षडक्षराणि । प्रयच्छ स्वाहेति पद्याक्षराणि । हयग्रीवस्य
तुरीयो भवति ॥ ४ ॥ ॐ श्रीमिति द्वे अक्षरे । ह्रौं-
मिल्येकाक्षरम् । ऐंमैमैमिते श्रींयक्षराणि । ह्लीं क्लींमिति
द्वेअक्षरे सौःसौरिति द्वे अक्षरे ।हींमित्येकाक्षरम् । ॐनमो
भगवत इति षट्साक्षराणि । हयग्रीवायेति पद्याक्षर-
णि । मधं मेधां प्रज्ञामिते षडक्षराणि । प्रयच्छ स्वाहे-
ति पद्याक्षराणि पद्यमो भजुर्भवति ॥ ५ ॥ हयग्रीवै-
काक्षरेण ब्रह्मविद्यां प्रवक्ष्यामि । मध्या महेश्वराय महे-
श्वरः संकरषणाय संकरषणो नारदाय नारदो व्यासाय व्य-
सो लोकेभ्यः प्रायच्छदिति हकारः सकारो मकारों
त्रयमेकस्वरूपं भवति ह्रों बीजाक्षरं भवति ।
बीजाक्षरेण ह्र्तौं रूपेण तज्जापकानां संपस्सार-
स्वतौ भवत: । तत्वरूपाणानां वैदेही मुक्तिश्र भवति ।
दिक्पालानां राक्षां नागानां किंनराणामषिपतिभर्वति ।
हयग्रीवैकाक्षरजपशीला लाझ्यया सूर्योदय: स्वतः स्वसकर्मेणि
प्रवर्तंते । सर्वेषां बीजानां हयग्रीवैकाक्षरबीजमनु-
Page 356
हयग्रीवोपनिषत्॥ २१ ॥
समं मद्रराजात्मकं भवति । हंसो हयग्रीवस्वरूपो भवति । अमृतं कुरुकुरु स्वाहा । तजापकानां वाक्सिद्धिः श्रीसिद्धिरष्टाक्षरयोगसिद्धिश्र भवति । हंसः सकलसाम्राज्येन सिंदिं कुरुकुरु स्वाहा । त एतान्मन्त्राण्यो वेद अपवित्रः पवित्रो भवति । अशुचिर्नाचारी शुचिर्भवति । अध्यात्मज्ञाननिष्ठो भवति । पतित-संभाषणात्पूतो भवति । ब्रह्महत्यादिपातकैर्मुक्तो भवति । गुहं गुहपतिरिव देही देहान्ते परमात्मानं प्रविशति । प्रज्ञानं ब्रह्म तत्त्वमसि अयमात्मा अन्तर्य्य-
स्यमृतः अहं ब्रह्मास्मीति महावाक्यैः प्रतिपादितमर्थं त एते मन्त्राः प्रतिपादयन्ति । स्वरव्यञनमभेदेन द्विधायते । अध्यात्ममन्त्राऽऽप्ति । यद्वाग्वदनस्यविचेतनानि राष्ट्र देवां निषासाद मन्त्रा । चलत्क र्जे हुुदुहे पयाँसि क स्विदस्या: परमं जगाम ॥ १ ॥ गौरीर्मिमाय सलिलानि तक्ष्येकपर्दी द्विपदी मा जगुपद्री । अश्वपदी नवपदी बभूवुश्री सहस्राक्षरा परमे व्योमन् ॥ २ ॥ ओष्ठापि-
धाना नकुली दन्तैः परिवृत्ता पविः । सर्वस्यै वाच ईशाना चारु ममिह वादयेत् ॥ ३ ॥ स शर्वरीमृतम्तिं बाधमाना बृहन्निम्नंमाय जमदम्भिदत्ता । आ सूर्यस्य दुरिता तवाना श्रवो देवेभ्यस्तमतनुयु: ॥ ४ ॥ य हंसां ब्रह्मविद्यामेकादश्यां पठेद्यूप्रतिप्रभावेण महापुरुषो भवति । स जीवन्मुक्तो भवति । ॐ नमो ब्रह्मणे भरणं
Page 357
१४२
अष्टाविंशतयुपनिषत्सु
मे अस्वनिराकरणं भारचिता भूयासं करणंयो: श्रुतं माध्योदूं समासुध्य ओमित्युपनिषत् ॥ ॐ मन्द्रं करणे-
मिरिति शान्ति: ॥ हरि: ॐ तत्सत् ॥
इति श्रीहयग्रीवोपनिषत्समाप्ता ॥
दत्तात्रेयोपनिषत् ॥ २२ ॥
दत्तात्रेयीब्रह्मविद्यासंवेध्यानन्दविग्रहम्म ।
त्रिपात्रारायणाकारं दत्तात्रेयसुपास्सहे ॥ १ ॥
ॐ मन्द्रं करणे मिरिति शान्ति: ॥ हरि: ॐ सत्यक्षेत्रे ब्रह्मा नारायणं महासाम्राज्यं किं तारकं तत्त्रो भूतीस्यु-
वाच भगव्रिसयुक्त: सत्यानन्दचिदात्मकं सार्विकं मामकं धामोपास्खेत्याहू । सदा दत्तोऽहमस्मीति प्रत्ये-
तत्त्वसंदनित्त येन ते संसारिणो भवन्ति नारायणे नैवं विख्यातो ब्रह्मा विश्वरूपधरं विष्णुं नारायणं दत्तात्रेयं
ध्यात्वा सद्र्द्रदति । दमिति हंस: । दामिति दीर्घे तद्वीजं नाम बीजस्थम् । दामित्येकाक्षरं भवति । तदेतत्तारकं
भवति । तदेवोपासितव्यं विज्ञेयं गर्भोदितारणम् । गायत्री छन्द: । सदाशिव ऋषि: । दत्तात्रेयो देवता ।
वटबीजस्थमिव दत्तबीजस्यं सर्वे जगत् । एतदेवैकाक्षरं ड्याख्यातम् । ड्याख्यातस्ये षड्क्षरम् । ओमिति प्रथमम् ।
श्रीमिति द्वितीयम् । हीमिति तृतीयम् । क्लीमिति चतु-
Page 358
दत्तात्रेयोपनिषत् ॥ २२ ॥
थेम् । ग्लौमिति पञ्चमम् । द्रामिति षट्कम् । षडक्षरो-
ड्यं भवति । सर्वसंपत्सिद्धिकरो भवति । योगानुभवो
भवति । गायत्री छन्दः । सदाशिव ऋषिः । दत्तात्रेयो
देवता । द्रमित्युक्षा द्वात्रिंश्युक्स्वा वा दत्तात्रेयाय
नम इत्यष्टाक्षरः । दत्तात्रेयायेति सत्यनन्दचिदा-
नन्दः । नम इति पूर्णानन्दकविग्रहः । गायत्री ऋ-
न्दः । सदाशिव ऋषिः । दत्तात्रेयो देवता । दत्ता-
त्रेयायेति कीलकम् । तदेव बीजम् । नमःशक्तिरिति
भोभोमिति प्रथमम् । आंमिति द्वितीयम् । हींमिति तृती-
यम् । क्रोंमिति चतुर्थम् । ऐहींति तदेव वदेत् ।
दत्तात्रेयेति स्वाहेति मन्द्राजोडयं द्वादशाक्षरः । ज-
गती छन्दः । सदाशिव ऋषिः । दत्तात्रेयो देवता ।
ओमिति बीजम् । स्वाहेति शक्तिः । संबुद्धिरिति कील-
कम् । ह्रंमिति हृदये । हीं क्लीमिति शीर्षे । ऐहींति
शिखायाम् । द्रंमेति कवचे । आत्रेयेति चक्षुषि । स्वाहे-
त्स्थे । तन्मयो भवति । य एवं वेद । षोडशाक्षरं न्यासे
प्राणं देयम् । मानं देयम् । वच्शुद्देयम् । श्रोत्रं
देयम् । पाददशाशिरसिच्छन्नक्तिं षोडशाक्षरमन्न्र्रो न देयो
भवति । भक्तिसेवापरभक्तगुणवच्च्छिष्याय वदेत् । ओमि-
ति प्रथमं भवति । ऐमिति द्वितीयम् । क्रोंमिति तृती-
यम् । क्लीमिति चतुर्थम् । क्रीमिति पञ्चमम् । हांमिति
षष्ठम् । हीमिति सप्तमम् । हू्मित्यष्टमम् । सौरिति
Page 359
नवमम् । दत्तात्रेयोऽयति चतुर्दंश । स्वाहेति षोडश । गायत्री छन्दः । सदाशिव ऋषिः । दत्तात्रेयो देवता । ॐ बीजम् । स्वाहा शक्तिः । चतुर्थ्यन्तं कीलकम् । ओमिति हृदये । हौं क्रीं कूर्मिति शिखायाम् । सौरिति कवचे । चतुर्थ्यन्तं चक्षुषि । स्वाहेत्यनेत्रे । यो निसमध्य-
स्थः सचित्कान्तसखी मोक्षी भवति । सौरिखन्ते श्री-वैष्णव इत्युष्यते । तज्जापी विष्णुरूपी भवति । अनुष्ठुप् छन्दो व्यास्यास्ये । सर्वज्ञ संबुद्धिरिमानीस्युष्यम्ते । दत्तात्रेय हरे कृष्ण उन्मत्तानन्ददायक । दिगम्बर मुने बाल पिशाच ज्ञानसागर ॥ ९ ॥ इत्युपनिषत् । अनुष्टुप् छन्दः । सदाशिव ऋषिः । दत्तात्रेयो देवता । दत्तात्रेयेति हृदये । हरे कृष्णेति शीर्षे । उन्मत्तानन्देति शिखायाम् । दिगम्बरेति चक्षुषि । पिशाच-
ज्ञानसागरेयखे । आवुत्सुभेद्यं मयाधीतः । भस्मराज-न्मदोषाश्र प्रणइवन्ति । सर्वौपकारी मोक्षी भवति । य एवं वेदेऽस्युपनिषत् ॥ ९ ॥ इति प्रथमः खण्डः ॥ ॥ ओमिति व्याहरेऽप । ॐ नमो भगवते दत्तात्रेयाय सरणमात्रसन्तुष्टाय महाशयनिवारणाय महानन्दप्रदाय चिदानन्दात्मने बालोममतपिशाचवेषायेतिं महायोगि-नेदवधूतायेतिं अनुसूयानन्ददर्शनायात्रिपुन्त्रायेतिं स-
ङ्कामफलप्रदाय ओमिति व्याहरेऽप । भवबन्धमोक्षण-येतिं हीमिति व्याहरेऽप । सकलविभूतिदायेतिं क्रोमिति
Page 360
दत्तात्रेयोपनिषत् ॥ २२ ॥
३४५
ध्याहरेत् । साध्याकर्षणायेतिं सौमिति ध्याहरेत् । सर्व-
मनःक्षोभणायेतिं श्रीमितिं ध्याहरेत् । महोमितिं ध्याह-
रेत् । चिरङ्गीविने वषडितिं ध्याहरेत् । वशीकरवशीकरु
बोषडितिं ध्याहरेत् । आकर्ष्याकर्षय हुमितिं ध्याहरे-
त् । विद्रेषयविद्रेषय फडितिं ध्याहरेत् । उच्चाटयौच्चाटय
ठेतिं ध्याहरेत् । नमस्समस्तभय स्वखेतिं ध्याहरेत् । मार-
यमारय नमःसंपन्नाय नमःसंपन्नाय स्वाहा पोषयपो-
ष्य परमात्मपरयप्रपरतभ्राँशिछन्निश्छिन्निँ ग्रहाध्निवारय-
निवारय न्याधीक्षिवारयनिवारय दुःखं हरयहय दारिद्र्यं
विद्रावयविद्रावय देहं पोषयपोषय चित्तं तोषयतोषयेति
सर्वमग्रसरवयमग्रसरवतामग्रसर्वपक्षवश्वरूपायेतिं ॐ नमः
शिवायेत्युपनिषत् ॥ २ ॥ इति द्वितीयः खण्डः ॥ ॥ य
एवं वेद । अथोक्तुप छन्दः । सदाशिव ऋषिः । दत्तात्रे-
यो देवता । ओमितिं बीजम् । स्वाहेतिं शक्तिः । द्रां
मितिं कीलकम् । अत्रसूत्र्यष्टमत्रा भवन्ति । यो नित्यं-
धीते वाच्यव्रिसोमादित्यमब्रिविष्णुरुद्रैः पूतो भवति ।
गायत्र्या शतसहस्रं जपं भवति । महारुद्रशतसहस्रजापी
भवति । प्रणवायुतकोटिजसो भवति । शतपूर्वान्च्छता-
परान्पुनाति । स पक्किपावनो भवति । ब्रह्महत्यादि-
तुल्यापुरुषादिदानैः प्रपादानतः पूतो भवति । अशेष-
पापाग्नुफो भवति । अशङ्क्रयाभङ्यपापैःसुफो भवति ।
Page 361
३४९
अष्टाविंशात्युपनिषत्सु
सर्वेऽस्मिन्योगपारीणो भवति । स एव ज्ञानी भवति ।
तस्माद्रूप्यं भकं प्रतिगृह्णीयात् । सोऽनन्तफलमश्नुते ।
स जीवनमुक्तो भवतीत्याह भगवान्वाराह्यारणो ब्रह्माणमि-
स्युपनिषत्। ॐ भद्रं कर्णेभिरिति शान्तिः॥हरिः ॐ तत्सत्॥
इति दत्तात्रेयोपनिषत्समाप्ता ॥
रुद्राक्षजाबालोपनिषत् ॥ २३ ॥
रुद्राक्षोपनिषदं महाहुद्रतयोज्ज्वलम् ।
प्रतियोगिविनिमृंयुकं शिवमात्रपदं भजे ॥ १ ॥
ॐ आप्यायान्त्विति शान्तिः ॥
हरिः ओम् ॥ अथ हेनं कालाभैरवं भुशुण्डः
पप्रच्छ कथं रुद्राक्षोत्पत्तिः । तद्दाराणां किं फलमिति ।
तं होवाच भगवान्कालाभैरवः । त्रिपुरवधार्थमहं
निमीलिताक्षोऽभवम् । तेभ्यो जलबिन्दवो भूत्वा पतित-
तास्ते रुद्राक्षा जाता: । सर्वोपग्रहार्थाय तेषां नामो-
चारमात्रेण दशगोमदानफलं दर्शनेस्पर्शनाभ्यां द्विगुणं
फलमत ऊर्ध्वं वकुं न शकोमि । तत्प्रते श्लोका भवन्ति ।
कस्मिंश्चितं तु किं नाम करं वा धार्यते नरैः । कतिभे-
द्मुखान्यत्र कैमेंप्रेभर्यंते कथयम् ॥ १ ॥ दिग्यवचंसहस्रा-
णि चक्षुरन्मीलितं मया । भूसावक्षिपुटाभ्यां तु पतिता
जलबिन्दवः ॥ २ ॥ तम्राश्रुबिन्दवो जता महारुद्र-
Page 362
वृत्तान्त्रेयोपनिषत् ॥ २३ ॥
३४७
क्षत्रियक्षा: । स्वावरस्वमनुभाव्य भक्तानुग्रहकारणात्
॥ ३ ॥ भक्तानां धारणास्पांपं द्विवारात्रिकृतं हरेः । लक्ष्मं
तु दर्शनेतस्पुण्यं कोटिसतद्वारनाक्ववेद ॥ ४ ॥ तस्य कोटि-
शतं पुण्यं लभते धारणास्परः । लक्षकोटिसहस्राणि लक्ष-
कोटिशतनि च ॥५॥ तज्जपात्त्रिशतते पुण्यं नरो रुद्राक्षधार-
णात् । भद्रीकृतुलुपमाणं यथ्लेश्मेतदतदाहृतम् ॥ ६ ॥
बदरीफलमात्रं तु मध्यमं प्रोच्यते बुधैः । अभधमं 'चणमात्रं
स्थाप्यक्रियैवेषा मयोच्यते ॥ ७ ॥ ब्राह्मणाः क्षत्रिया वै-
श्या: शूद्राश्चेति शिवाज्ञया । वृक्षाः जाताः पृथिव्यां तु
तज्जातीयाः शुभाक्षका: ॥ ८ ॥ क्षेतास्तु ब्राह्मणाः क्षेया:
क्षत्रिया रक्तवर्णकाः । पीतास्तु वैश्याः विशेया:
कृष्णा:
शूद्रा उदाहताः ॥ ९ ॥ ब्राह्मणो विश्वस्याच्छेत्ताप्रकतात्रा-
जा तु धारयेत् । पीतान्वैश्यास्तु विश्वस्यास्कृष्णान्त्रूद्रस्तु
धारयेत् ॥ १० ॥ समाः क्षुद्रा हलाः स्थूलाः कण्टकैः सं-
युताः शुभाः । क्रमिदष्टं भिन्नमिति कण्टकैर्हीनमेव च
॥ ११ ॥ प्रणयुक्तमयुक्तं च वहुरुद्राक्षाणि वर्जयेत् ।
स्वयमेव कृतं द्वारं रुद्राक्षं स्वादिहोत्तमम् ॥ १२ ॥ यतु
पौरुषयोनि कृतं तन्मध्यं भवेद् । समान्रिगधान्हृढ-
नस्थूलान् क्षौमसूत्रेण धारयेत् ॥ १३ ॥ सर्वंगात्नेण
सौम्येन सामान्यानि विचक्षणाः । निक्षेप हेमरेखाभा
यस्य रेखा प्रदश्यते ॥ १४ ॥ तदक्षरमुत्तमं विद्यास्तद्वार्य
शिवपृजकैः । शिखायामेकरुद्राक्षं त्रिशातं शिरसा वहेत्
Page 363
॥ १५ ॥ षडन्त्रिंशतं गले दध्याद्दाह्लो: षोडशाषोडश । मणिबन्धे द्वादशैव स्कन्धे पञ्चदशतं वहेत् ॥
१६ ॥ अष्टो-त्तरशतैर्मौलामुपवीतं प्रकल्पयेत् । द्विसरं त्रिसरं वापि सराणां पञ्चकं तथा ॥
१७ ॥ सराणां सरकं वापि द्विवास्कन्धदेशातः । मुकुके कुण्डले चैव कर्णिका हारकेऽपि वा ॥
१८ ॥ केयूरकटकं सूत्रं कुक्षिबन्धे विशेषतः । सुसे पीते सदा काठं रुद्राक्षं धारयेद्वरः ॥
१९ ॥ त्रिशतं स्वधमं पञ्चशतं मध्यसमुच्यते । सहस्रमुत्तमं प्रोक्तमेवं वेदेन धारयेत् ॥
२० ॥ शिरसीशानमग्रेण कण्ठे तस्पुर-वेण तु । अघोरेण गले धार्यं तेनैव हृदयेऽपि च ॥
२१ ॥ अघोरबीजमग्रेण करयोर्धारयेत्सुधीः । पञ्चाशादक्षप्रतितान्त्योमध्याप्यपि चोदरे ॥
२२ ॥ पञ्चाष्टसमभिर्केश त्रिमालाः पञ्च सः च । प्रथित्वा मूलमग्रेण सर्वोऽन्यपक्षाणि धारयेत् ॥
२३ ॥ अथ हैनं भगवन्तं कालाभ्रितरुद्रं भुसुण्डः । पञ्चच्छु रुद्राक्षाणां भेदेन यदक्षं यत्स्वरूपं यत्फलमिति ।
तत्त्वरूपं मुख्युक्तमरिष्ठानिरसानं कामाभीष्टफलं भूयोहि होवाच ॥
तत्रैते श्लोका भवन्ति ॥ एकवक्त्रं तु रुद्राक्षं परतस्वरूपकम् । तत्त्वारणे तत्स्थे लीयते विजितेन्द्रियः ॥
१ ॥ द्विकत्रं तु मुनिश्रेष्ठ चार्धनारीश्वरात्मकम् । धारणादर्धनारीशः प्रीयते तस्य नित्यदा ॥
२॥ त्रिमुखं चैव रुद्राक्षममित्रयस्वरूपकम् । तत्त्वारणाच्च हुतशुक्लस्य तुष्टयति नित्यदा ॥
३ ॥ षट्त्रुमुखं तु
Page 364
रुद्राक्षजाबालोपनिषत् ॥ २३ ॥
रुद्राक्षं चतुर्वक्त्रस्र्वरूपकम् । तद्वारणाच्चतुर्वक्त्रः प्रीया-
ते तस्य नित्यदा ॥ ४ ॥ पञ्चवक्त्रं तु रुद्राक्षं पञ्चब्रह्म-
स्वरूपकम् । पञ्चवक्त्रः स्वयं ब्रह्म पुंहस्त्यां च रतिपोहिति
॥ ५ ॥ बहुवक्त्रमपि रुद्राक्षं कार्तिकेयाधिदैवतम् ।
तद्वारणान्महाश्रीः स्थान्महदारोग्यमुत्तमम् ॥६॥ मति-
विज्ञानसंपत्तियुक्तो येभारयेल्लुध्धीः । विनायकाधिदैवं
च प्रवदन्ति मनोषिणः ॥ ७ ॥ सस्मवक्त्रं तु रुद्राक्ष-
समालोकाधिदैवतम् । तद्वारणान्महाश्रीः स्थान्महदारोग्यमुत्तमम् ॥ ८ ॥ महती ज्ञानसंपत्ति: शुचिर्धारणत:
सदा । अष्टवक्त्रं तु रुद्राक्षमद्मात्राधिदैवतम् ॥ ९ ॥
वसिष्ठकल्पियन् चैव गङ्गाप्रतीकारं तथा । तद्वारणादिमे
प्रीता भवेयुः सत्यवादिनः ॥ १० ॥ नववक्त्रं तु रुद्राक्षं
नवशक्त्याधिदैवतम्।तस्य धारणमात्रेण प्रीयन्ते नवशक्तय:
॥ ११॥दशवक्त्रं तु रुद्राक्षं यमदैवत्यमीरितम् । दशामृत्ना-
नितजनकं धारणामात्रं संशयः ॥१२ ॥ एकादशमुखं स्वक्षं
रुद्रैकादशादेवतम् । तदिदं देवते प्राहुः सदा सौभाग्य-
वर्धनम् ॥ १३ ॥ रुद्राक्षं द्वादशमुखं महाविष्णुस्वरूप-
कम् । द्वादशादिल्यरूपं च विभत्येच हि तत्परम्
॥ १४ ॥ त्रयोदशमुखं स्वक्षं कामदं सिद्धिदं शुभम् ।
तस्य धारणमात्रेण कामदेवः प्रसिदति ॥ १५ ॥ चतुर्द-
शामुखं चाक्षं रुद्रनेत्रसुसमुच्चवम् । सर्वव्याधिहरं चैव
सर्वदारोग्यमामुयात् ॥ १६ ॥ मथ्यं मासं च रक्षुनं
Page 365
३५०
अष्टाविंशत्युपनिषत्सु
पलाण्डुं शिग्रुमेव च । क्षेम्मातकं बिडूराहमभक्ष्यं वर्ज-
येक्षर: ॥ १७ ॥ ग्रहणे विषुवे चैवमयने संक्रमेSपि च ।
दर्शेशु पूर्णमासे च पूर्णेशु दिवसेSपि च ॥ १८ ॥ रुद्राक्ष-
धारणास्सगः सर्वपापैः प्रामुच्यते । रुद्राक्षमूलं तद्रक्षा
तन्मूलं विष्णुरेव च ॥ १९ ॥ तन्मुखं रुद्र इत्याहुस्ताद्रि-
तुः सर्वदेवता: ॥ २० ॥ इति ॥ अथ कालाभिरुद्रं
भगवन्तं सनत्कुमारः प्रपच्छाधीहि भगवानुद्राक्षधार-
णविधिम् । तच्छिन्समये निदाघजडभरतदत्तात्रेयकास-
त्यायनभरद्राजकपिलवसिष्ठपिप्पलाददयादयश्र
कालाभिरुद्रं
परिसमेत्योचुः । अथ
कालाभिरुद्रः किमर्थं भव-
तामागमनमिति होवाच । रुद्राक्षधारणविधिं वै सर्वे
श्रोतुमिच्छामह इति । अथ कालाभिरुद्रः प्रोवाच ।
रुद्रस्य नयनादुपपन्ना रुद्राक्षा इति लोके श्रयान्ते ।
अथ सदाशिवः संहारकाले संहारं कृत्वा संहाराक्षं मुखू-
लीकरोति । तन्नयनाज्जाता रुद्राक्षा इति होवाच ।
तसाद्रुद्राक्षत्वमिति कालाभिरुद्रः प्रोवाच । तदुद्रा-
क्षे वारिविष्ये कृते दारोगप्रदानेन यत्फलमवाप्नोति
तत्फलमभ्नुते । स एष अभ्रज्योती रुद्राक्ष हति । तदु-
द्राक्षं करेण स्पृष्ट्वा धारणमात्रेण द्विसहस्रगोप्रदानफलं
भवति । तदुद्राक्षे कर्णयोर्द्वार्यमाणे एकादशसहस्रगोम-
दानफलं भवति । एकादशरुद्रत्वं च गच्छति । तदुद्राक्षे
शिरसि भार्यमाणे कोडिगोमदानफलं भवति । एतेषां
Page 366
रुद्राक्षजाबालोपनिषत् ।। २३ ।।
स्थानानां करणंयो: फलं वकुं न शक्यमिति होवाच । य इमां रुद्राक्षजाबालोपनिषदं नियममध्येते बाले। वा युवा वा वेद स महान्भवति । स गुरु: सर्वेषां मद्राण-मुपदेशं भवति । एतैरेव होमं कुर्यात् । एतैरेवार्चनम् । तथा रक्षोभि: सृष्टयुतारकं गुरुणा लब्धं कण्ठे बाहौ शिखा-
यो वा बद्धीत । संसद्रद्दीपवती भूामिसंदेक्षणार्थे नावक-लपते । तसाच्छ्रदधया यां कांचिद्रां दद्यात् सा दक्षिणा भवति । य इमामुपनिषदं ब्राह्मण: सायमधीयानो दिव-सकृतं पापं नाशयति । मध्याह्नेSधीयान: पड्ड्न्मकृतं पापं नाशयति । सायं प्रात:प्रभुजानोSनेकजन्मकृतं पापं नाशयति । पदसहस्रलक्षगायत्रीजपफलमवामोति । ब्रह्महत्यासुरापानस्वर्णस्तेयगुरुदारागमनतत्संयोगपातके-
भ्य: पूतो भवति सर्वतीर्थेकलमश्रुते । पतितसंभाष-णाल्पूतो भवति । पाप्ड़ेशतसहस्रपावनो भवति । शिवसायुज्यमवामोति । न च पुनरावर्तते न च पुनरा वर्तंत इत्यों सत्यमित्युपनिषत् ।।
ॐ भोमााप्यायनस्वति शान्ति: ।। हरि: ॐ तत्सत् ।।
इति रुद्राक्षजाबालोपनिषत्समाप्ता ।।
Page 367
३५२
अष्टाविंशत्युपनिषत्सु
महावाक्योपनिषत् ॥ २४ ॥
यन्महावाक्यसिद्धान्तमहाविद्याकलेवरम् ।
विकलेवरकेवल्यं रामरचनाद्रुपदं भजे ॥ ९ ॥
ॐ भद्रं कर्णेभिरिति शान्तिः ॥
हरिः ओम् ॥ अथ होवाच भगवान्ब्रह्मा परो-
क्षानुभवपरापनिषदं द्यायत्यास्थामः । गुह्याद्गुह्यतरमे-
षा । न प्राकृतायोपदेष्टव्या । सारिकायान्तर्मुक्षाय
परितुष्टश्रूषवे । अथ संसृतिबन्धमोक्षयोरविधे
रक्षुवी उपसंहत्य विशायाविद्यालोकान्धकारोमहृ॥ त-
मो हि शरीरमपञ्ञामात्रामात्रस्थ्यावरान्तमनन्ताशिलाजा-
ण्डभूतम् । निखिलनिगमोदितसकामकर्मेङ्ग्यबहारो
लोकः । नैषोड्यङ्कारोड्यमास्मा । विद्या हि काण्ड-
न्तरादृत्यो ज्योतिरमण्डलं प्राप्यम् । नापरम् । भसा-
वादिक्यो ऋक्सामयजुषोभिहितं हंसः सोऽहं । प्राणापा-
नाभ्यां प्रतिलोमानुलोमाभ्यां समुपलभ्यैवं सा खिरं
लङ्घवा त्रिविधदारमनि ब्रह्मप्रणयाभिध्यायमाने सच्चिदा-
नन्दः परमात्माविभावेचति । सहस्रभानुमच्छुक्रितापरित-
स्वादलिप्या पारावारपूर हव । सैषा समाधिः ।
नैषा योगसिद्धिः । नैषा मनोलयः । ब्रह्मैक्यं तत् । आ-
दित्यवर्णं तमसस्तु पारे । सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीरः।
नामानि कृत्वाभिवदन्यदायै । धाता पुरस्ताद्यमुदाज-
Page 368
कलिसंतरर्णोपनिषत् ॥ २५ ॥
हार । शाक्रः प्रविविद्वान्प्रदिशाश्रतत्रः । तमेवं विद्वानमृत्
इह भवति । नान्यः पन्था अयनाय विधते । यशेन
यज्ञमयजन्त देवाः । तानि धर्माणि प्रथमान्यासनू । ते
ह नाकं महिमानः सचन्त्से । यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति
देवाः । सोऽहमेकं परं ज्योतिरक्ज्योतिरहं शिवः । आ-
त्मज्योतिरहं चक्रुः सर्वज्योतिरसावदोम् । पतत्र-
शर्वशिरोऽधीते । प्रातरधीयानो रात्रिकृतं पापं नाशयति ।
सायमधीयानो दिवसकृतं पापं नाशयति । तत्सायं प्रातः-
प्रयुञ्जानः पापोऽपापो भवति । मध्यान्दिनमादित्याभि-
मुखोऽधीयानः पाप्महापततकोपपातकामप्रमुच्यते । सर्व-
वेदपारायणपुण्यं लभते । श्रीमहाविष्णुसायुज्यमव-
मोतीत्युपनिषत् ॥ ॐ भद्रं कर्णेभिरिति शान्तिः ॥ हरिः
ॐ तत्सत् ॥ इति श्रीमहावाक्योपनिषत्समाप्ता ॥
कलिसंतरर्णोपनिषत् ॥ ३५ ॥
यहिध्यनाम स्मरतां संसारो गोष्पदायते ।
स्वानन्या भक्तिरंभेवति तद्रामपदमाश्रये ॥ ९ ॥
ॐ सह नाववतु सान्तिः ॥
हरिः ॐ ॥ द्वापरान्ते नारदो ब्रह्माणं जगाम कथं
भगवन् गां पर्यटन्किं संतरेमिति । स होवाच
ब्रह्मा साधु पृष्टोऽस्मि । सर्वेषु तिरहस्त्रं गोप्यं तद्ब्रूणु
Page 369
३५४
आत्रेयिक्कलत्युपनिषत्सु
पेन कळिसंसारं तरिष्यसि । भगवान् आदिपुरुष-
स्य नारायणस्य नामोच्चारणमात्रेण निर्घूतकळिमेंवत्ति ।
नारदः पुनः पप्रच्छ तच्चाम किमिति । स होवाच हिर-
ण्यगर्भः । हरे राम हरे राम राम राम हरे हरे । हरे
कृष्ण हरे कृष्ण कृष्ण हरे हरे ॥ १ ॥ इति भोड-
शङ्कं नाशां कळिकल्मषनाशनम् । ज्ञातः परतरोपायः
सर्ववेदेषु दृश्यते ॥ २ ॥ इति भोडशकळस्य जीवस्व-
रर्णाविनाशनम् । ततः प्रकाशते परं ब्रह्म मेघ-
पाये रविइरिमणडळीवेतिं । पुनर्नारदः पप्रच्छ भगव-
न्कोदस्य विधिरिति । तं होवाच नाथ विधिरिति ।
सर्वदा शुचिरशुचिवां पठन्ब्राह्मणः सलोकर्तां समीपत्तो
सरूपतां सायुज्यतामेति । यदास्य भोडशीकस्य सार्ध-
त्रिकोटीजंपति तदा मृकहत्यां तरति वीरहत्याम् । स्वर्णस्ते-
याल्पूतोऽभवति । पितृदेवमनुष्याणामपकाराल्पूतो भवति ।
सर्वेभ्यां परिक्रव्यगणोपप्लवः । शुचिता नाम गुह्याद्गुह्योऽस्य मुच्यते
सघो मुच्यते ऋष्युपनिषत् । ॐ सह नाववत्पति शान्तिः ॥
हरिः ॐ तस्सत् ॥ इति श्रीकळिसंतरणोपनिषत्समाप्ता ॥
जाबाल्युपनिषत् ॥ २६ ॥
जाबाल्युपनिषद्वरूपदतस्स्वरूपकम् ।
पारमैश्वर्यंविवशं रासमहन्र्रपदं भज्रे ॥ १ ॥
Page 370
जाबाल्युपनिषद् ॥ २६ ॥
३५५
ओमाप्यायान्त्विति शान्तिः ॥
हरिः ॐ ॥ अथ हैनं भगवान्तं जाबालिं पैप्पलादिदि: पप्रच्छ भगवान्मे मूर्हि परमतस्वरहस्यम् । किं तत्त्वं को जीवः क: पशुः क ईशः को मोक्षोपाय इति । स तं होवाच साधु पृच्छं सर्व निवेदयामि यथाज्ञातामिति । पुनः स तसुवाच कुतस्त्वया ज्ञातमिति । पुनः स तसुवाच
पञ्चाननादिति । पुनः स तसुवाच तेनाथ कुतो ज्ञातमिति । पुनः स तसुवाच तेनेशानादिति । पुनः स तसुवाच तत्साश्रेन ज्ञातमिति । पुनः स तसुवाच ततुपासनादिति । पुनः स तसुवाच भगवकृपया मे सरहस्यं सर्वं
निवेदयति । स तेन पृष्टः सर्व निवेदयामास तत्त्वम् । पशुपतिरहक्काराविष्टः संसारी जीवः स एव पशुः । सर्वेशः पशुप्रकृत्यलंपन्नः सर्वेश्वर ईशः पशुपतिः । के पशाव
इति पुनः स तसुवाच जीवाः पशव उचाः तत्पतिस्व-रुपशुपतिः । स पुनस्तं होवाच कथं जीवाः पशव इति । स तसुवाच यथा तृणाशिनो
विवेकहीनाः परमेश्या: कृष्यादिकर्मसु नियुक्ताः सकलदु:खसहा: स्वस्थामिबध्यमाना गवादयः पशवः । यथा
तत्त्वामिन हृद सर्वेश ईशः पशुपतिः । तज्जानं केनो-पायेन जायते । पुनः स तसुवाच विभूतिधारणादेव । तत्प्रकारः कथमिति । कुतर्ककुत
धार्येम्न । पुनः स तसुवाच सधोजातादिपञ्चब्रह्ममश्रेभर्भस संगृह्यामिरिति भस्मो-
Page 371
३५९
अष्टातिर्वशल्युपनिषत्सु
स्वेनाभिसंविद्य मानस्तोक इवति समुद्रस्य जलेन संमृज्य श्यायुषमिति शिरोल्लाटवक्षःस्कन्धेष्विति तिसृभिर्या-
युपैश्चिर्यम्भकैतिलो रेखाः प्रकुर्वींत । ऋतमेतेष्छामभवं सर्वेषु वेदेषु वेदवादिमिरुपं भवति । तस्माचरेन्मुसु-
धुनं पुनरमेवाय । अथ सत्सुमारः प्रमाणं पृच्छति ।
त्रिपुण्ठधारणस्य त्रिधा रेखा आह्लादाटादाचक्षोराज्ञवो-
मध्यतश्र । यासु प्रथमा रेखा सा गाईपत्याश्रा
कारो रजो भूर्लोकः स्वात्मा क्रियाशक्ति: ऋग्वेदः
प्रातःसवनं प्रजापतिदेवो देवतेति । यासु द्वितीया रेखा सा दक्षिणाम्रिल्कारः सष्चमन्तरिक्षमन्तरात्मा च्छा-
शकिरीयजुर्वेदो मध्याह्निदनं सवनं विष्णुदेवो देवतेति।
यासु तृतीया रेखा साहवनीयो मकारस्तमो द्यौर्लो-
कः परमात्मा ज्ञानशक्ति: सामवेदस्तृतीयासवनं महादेवो
देवतेति त्रिपुण्ठं भस्मा करोति । यो विद्वाम्रक्वचारी
गृही वानप्रस्थो यतिवो स महापातकोपपातकेम्यः पुतो
भवति । स सर्वान्देवान्ध्यातो भवति । स सर्वेषु तीर्थेषु
ज्ञातो भवति । स सकलश्रद्मश्राजापी भवति । न स
पुनरावर्त्तते न स पुनरावर्त्तते ॥ इति । ॐ सत्यमित्युप-
निषत् ॥ ओमाप्यायानस्वति शान्तिः ॥ हरिः ॐ तत्सत् ॥
इति श्रीजाबाल्युपनिषत्समाप्ता ॥
Page 372
बहृचोपनिषत् ॥ २७ ॥
बहृचोपनिषत् ॥ २७ ॥
बहृचाख्यब्रह्मविद्यामहाखण्डार्थंवैभवम् ।
अखण्डानन्दसाम्राज्यं रामचन्द्रपदं भजे ॥ १ ॥
ॐ वाङ्मो मनसीति शान्तिः ॥ हरिः ॐ ॥
देवीं एकाम्र
आसीत् । सैव जगदण्डमसृजत् । कामकलेऽति विज्ञायते ।
श्रृङ्गारकलेऽति विज्ञायते । तस्या एव ब्रह्मा अजायत ।
विष्णुरजायत । इन्द्रोज्जिजनत् । सर्वे मद्दणाः अजी-
जनन् । गन्धर्वाप्सरसः किन्नरा वादित्रवादिनः समन्ता-
द्रिजीजनन् । भोग्यमजिजनत् । सर्वमजिजनत् । सर्वे शाक्त-
मजिजनत् । अण्डजं स्वेदजसुधिजं जरायुजं यत्किञ्चैतत्स्था-
वरजकृं मनुष्यमजिजनत् । सैषा परा शक्ति: ।
सैषा शांभवी विद्या कादिविद्येति वा हादिविद्येति
वा सादिविद्येति वा रहस्यम् । ओमों वाचि प्रतिष्ठा
सैव पुरुषं शारीरं व्याप्य बहिरन्तर्वभासयन्ती
देशकालवस्त्वन्तरसङ्कान्महात्रिपुरसुन्दरी वै प्रत्य-
चि: । सैवास्मा । ततोऽन्यदसत्सत्यमनातमा ।
अत एषा ब्रह्मसंवित्तिर्भावाभावकलाविनिर्मुक्ता चिद्विद्या-
द्वितीयब्रह्मसंवित्तिः सच्चिदानन्दलहरी महात्रिपुरसुन्दरी
बहिरन्तरनुप्रविष्टा स्वयमेवैच विभाति । यदसि
सन्मात्रं । यद्विभाति चिन्मात्रं । यस्मियमानन्दं
तदेतत्सर्वोकारा महात्रिपुरसुन्दरी । त्वं चाहं च सर्वे
Page 373
३४८
भट्टारिकास्युपनिषत्सु
विमं सर्वदेवता । इतरसर्वं महात्रिपुरसुन्दरी । सत्यमेकं छलितास्त्रयं वस्तु तद्वद्वितीयममखण्डार्थे परं ब्रह्म । पद्मरूपपरित्यागादस्वरूपप्रहाणतः । अभिध्यानं परं तत्त्वमेकं सच्चिद्यते महत् । इति । प्रणवान् ब्रह्मेति वा अहं ब्रह्मास्मीति वा भाष्यते । तत्त्वमसीतेव संभाष्यते । जयमाममा ब्रह्मेति वा ब्रह्मौहामस्मीति वा योऽहं स्मीति वा सोऽहमस्मीति वा योऽसौ सोऽहं स्मीति वा या भाष्यते सैषा षोडशी श्रीविद्या पञ्चदशाक्षरी श्रीमहालिपुरसुन्दरी बालाम्बिकेति वग्लेति वा मातृकेति खयवंरकल्याणीति भुवनेश्वरीति वामुण्डेति चण्डेति वाराहीति तिरस्करिणी राजमातृकेति वा भुकऱ्यामलेति वा लघुश्यामलेति वा अश्वारूढेति वा प्रत्यङ्गिरा भूमावती सावित्री सरस्वती ब्रह्मानन्दकलेति । ऋचोऽक्षरे परमे व्योमन् । यकिन्द्रेवा अधि विश्वे निषेदुः । यस्तन्न वेद किमृचा करिष्यति । य इत्तद्विदुस्त इमे समासते ॥ इत्युपनिषत् ॥ ॐ वाङ् मे मनसीति शान्तिः ॥ हरिः ॐ तत्सत् ॥
॥ इति मकृथोपनिषत्समाप्ता ॥
Page 374
मुफिकोपनिषत् ॥ २८ ॥
मुफिकोपनिषत् ॥ २८ ॥
ईशाधिष्ठोऽतरशतवेदान्तपटलाशयसम् ।
मुफिकोपनिषद्द्रे॑यं रामचन्द्रपदं भजे ॥ १ ॥
ॐ पूर्णमदःशान्तिः ॥ हरिः ॐ ॥ अयोध्यानगरे रम्ये
रघुमण्डपमध्ये । सीताभरतसौमित्रिशत्रुघ्नाथैः समन्वि-
तम् ॥ १ ॥ सनकादिसुनिगणैर्वेष्टिताधैः शुकादिभिः ।
अन्वैर्भगवतैश्वरापि स्तूयमानमहन्निशम् ॥ २ ॥
भीविक्रियासहस्राणां साक्षीणां निर्विकारिणम् । स्वरूप-
ध्याननिरतं समाधिविरमे हरिणम् ॥ ३ ॥ भक्त्या सुधृष्-
या रामं सुवर्णप्रच्छ मारातिः। राम स्वं परमात्मासि
सच्चिदानन्दविग्रहः ॥ ४ ॥ इदार्निं त्वां रघुश्रेष्ठ प्रणमा-
मि सुहृद्सङ्गः । त्वद्रूपं ज्ञातुमिच्छामि तत्त्वतो राम
मुकये ॥ ५ ॥ अनायासेन येनाडहं मुच्येयं भवब-
न्धनात्। कृपया वद मे राम येन मुक्तो भवाम्यहम्
॥ ६ ॥ साधु पृष्टं महाबाहो वदामि शृणु तत्त्वतः ।
वेदान्ते सुप्रतिष्ठोऽहं वेदान्तं समुपाश्रय ॥ ७ ॥
वेदान्ता के रघुश्रेष्ठ वर्तन्ते कुतो ते वद । हनूमान्ब्रूते
वक्ष्यामि वेदान्तस्थितिमसा ॥ ८ ॥ निःश्वासभूता मे
विष्णोर्वेदा जाताः सुविश्रारा। तिष्ठेषु तैर्कवद्द्रे वेदा-
न्तः सुप्रतिष्ठितः ॥ ९ ॥ राम वेदाः कतिविधास्तेषां
शाखाश्र राघव। तासूपनिषदः का: स्यः कृपया वद
Page 375
३६०
अष्टाङ्गास्युपनिषसु
तसवतः ॥ १० ॥ श्रीराम उवाच । ऋग्वेदादिविभा-गेन वेदाश्रवार ईरिता: । तेषां शाखा अनेकाः स्तुस्सू-त्रोपनिषद्स्थाथा ॥ ११ ॥ ऋग्वेदस्य तु शाखा: स्त्योरेक्वि-शातिसंख्यका: । नवाधिकशतं शाखा यजुषो मात्स्य-
स्मज ॥ १२ ॥ सहस्रसंख्या या जाता: शाखा: साक्षा-प्रमत्तरा । अभ्यङ्गस्था शाखा: त्व: पञ्चाशोरेकविंशते हरे-॥ १३ ॥ एकैकस्यास्तु शाखाया एकैकोपनिषन्मता । तासामेकामृतंच येन पठ्यते भक्तितो मथि ॥ १४ ॥ स-मस्सायज्यपदवीं प्रामोति मुनीनिदुर्लेभाम् । राम के-चिन्मुनिश्रेष्ठा मुनिकिरेकेनते चक्रिरे ॥ १५ ॥ केचिस्वखा-मभजनास्काश्यां तारोपदेशत: । अन्ये तु सांख्ययोगेन भक्तियोगेन चापरे ॥१६॥ अन्ये वेदान्तवाक्यार्थविचारा-स्परमर्षय: । सालोक्यादिविभागेन चतुर्धा मुक्तिरीरिता
॥ १७ ॥ सहोवाच: श्रीराम: । कैवल्यमुक्तिरेकैव पारमार्थिकरुपिणी । दुराचारतो वापि मुन्यामभजनात्कपरे
॥ १८ ॥ सालोक्यमुक्तिमामोति न तु लोकान्तरादि-कम् । काऽयं तु ब्रह्मनालेऽसिन्मृतो मत्तारमामुयाद्
॥ १९ ॥ पुनरावृस्तिरहितां मुक्तिं प्रामोति मानव: । यत्र कुत्रापि वा काऽयं मरणे स महेश्वर: ॥ २० ॥ जन्मोर्देक्षिणकरणे तु मत्तारं समुपादिशेत । निर्धूंतात-शेषपापौषो मत्त्सारुप्यं भजत्ययम् ॥ १२ ॥ सैव सालो-क्यसारुप्यमुक्तिरित्यभिधीयते । सदाचाररतो मुक्ता
Page 376
मुक्तिकोपनिषत् ॥ २० ॥
द्विजो नित्यमनन्यधीः ॥ २२ ॥ मति: सर्वात्मके भावो मत्तामीव्रं भजत्यम् । सैव सालोक्यसारूप्यसामीप्य-मुक्तिरिष्यते ॥ २३ ॥
गुरुपादाश्रमेंण ध्यान्न्मदुघनम्-ध्ययम् । मत्तसायुज्यद्विजः सम्यग्भजेच्च्रमरकीटवत् ॥२४॥ सैव सायुज्यमुक्तिः स्वाइ्टानन्दकरी शिवा । चतुर्विधा तु या मुक्तिरिदानुस्तनया अवेत् ॥ २५ ॥
इयं कैवल्य-मुक्तिसु केनोपायेन सिध्यति । माण्डूक्यमेकमेवालं गुमुक्षूणां विमुक्तये ॥ २६ ॥
तथापि सिद्धं चेज्ज्ञानां दशोपनिषदं पठ । ज्ञानं लड्वाचिरादेव मामकं धाम यास्यसि ॥ २७ ॥
तथापि हृतता नो चेद्विद्यज्ञानस्याक्-नाशकृत । द्वात्रिशाब्योपनिषदं समभ्यस्य निवर्तंय
॥ २८ ॥ विदेहमुक्ताविच्छा चेत् सद्योऽसेतरशातं पठ । तासां कर्मं सशान्तं च शूनु वक्ष्यामि तत्त्वतः ॥२९॥
ईशकेन-ठप्रभमुणडमाड्कृतित्तिरिः । ऐतरेयं च छान्दोग्यं बृह-दारण्यकं तथा ॥ ३० ॥
ब्रह्मकैवल्यजाबालोब्रह्मविद्याथो हंस
आरणिः । गर्भों नारायणो हंसो विन्दुनादशिरदिक्षा
॥ ३१ ॥ मैत्रायणी कौषीतकी गृहजाबालरुकतापनी । कालि-रुद्रह्नुमैत्रेयी सुबालधुरिमत्रिका ॥ ३२ ॥
सर्व-सारं निरालम्बं रहस्यं वज्रसूचिकम् । तेजोनादध्यानवि-ध्ययोगतस्त्वस्मबोधकम् ॥ ३३ ॥
परित्राट् त्रिशिखी सीता चूडा निर्वाणमण्डलम् । दक्षिणा शरभं स्कन्दं महानारायणाह्ययम् ॥ ३४ ॥
रहस्यं रामतपनं वासु-
Page 377
३६२
अष्टाविंशत्युपनिषत्सु
देवं च सुदरलम् । शान्तिड़यं पैकृलं भिक्षुमहच्छारीरकं
शिखा ॥ ३५ ॥ तुरीयातीतसंन्यासपरिज्ञाजाक्षमालि-
का । अव्यक्तैकाक्षरं पूर्णों सूर्योक्ष्यध्यात्मकुण्डलका
॥ ३६ ॥ सावित्र्यास्तमा पञ्चुपतं परंब्रह्मावधूतकम् ।
त्रिपुरातपनं देवी त्रिपुरा कठभावना । हृदयं कुण्डली
मष्य हृत्क्षाणिगदर्शनभूः ॥ ३७ ॥ तारातिगममहावाक्य-
पञ्चमश्शापिहोत्रकम् । गोपालतपनं कृष्णं याज्ञवल्क्य-
वराहकम् ॥ ३८ ॥ शान्तायनी हयग्रीवं दत्तात्रेयं च
गारुडम्। कलिजाबालिसौभाग्यरहस्यचसुचिका॥३९॥
एवमष्टोत्तरशतं भावनात्रयनाशानम् । ज्ञानवैराग्यदं युंसां
वासनात्रयनाशानम् ॥ ४० ॥ पूर्वोक्तरेषु विहिततत्स्क्षा-
न्तिपुरःसरम् । वेदविद्यात्रचातदेशिकस्स मूर्तास्क्षयाम्
॥ ४१ ॥ गृहीत्वाडष्टोत्तरशतं ये पठन्ति द्विजोत्तमा: ।
प्रारब्धकषायपर्यन्तं जीवन्मुक्ता भवन्ति ते ॥ ४२ ॥
ततः कालवशादेव प्रारब्धे तु क्षयं गते । वैदेहीं मा-
र्कीं मुक्तिं यान्ति नास्त्यत्र संशयः ॥ ४३ ॥ सर्वोप-
निषदां मध्ये सारमष्टोत्तरं शतम् । सकृच्छ्रवणमा-
त्रेण तुभ्यं पवननन्दन । इदं शास्त्रं मयादिष्टं गु-
जमष्टोत्तरं शतम्
शतम् ॥ ४५ ॥ ज्ञाततोऽज्ञाततो वापि पठतां बन्धमो-
चकम् । राज्यं देयं धनं देयं याचतः कामपूरणम्॥४६॥
इवमष्टोत्तरशतं न देयं यस्य कस्यचित् । नासिकिकाष
Digitized by Google
Page 378
मुक्तिको उपनिषत् ॥ २८ ॥
कृताभ्रात् सुराचाररताय वै ॥ ४७ ॥ मन्रकतिविधिमुखायापि शास्त्रगर्तेऽधु मुद्रते । गुरुमतिकिविधीनीनाय दातव्यं न कदाचन ॥ ४८ ॥ सेवारपराय शिष्याय हितदुष्टाय मूर्खते । मन्त्रकाय शुचीलाय कुळीनाय सुमेधसे ॥ ४९ ॥ सम्पर्क परीक्ष्य दातव्यमेवमष्टोत्तरं शतम् । वः पंकेस्मृतिगुणाढचापि न मोक्षेऽपि न संशयः । तदेतद्भयुकं । विष्णा ह वै ब्राह्मणमाजगाम गोपाय मा शेव-
वेष्टेऽधमकि । असुयकायानुजव शठाय मा मा कूर्यवती तथा स्वाम् ॥ यमेवैष विद्या श्रुतमप्रपञ्चं मेधाविनं ब्रह्मचर्योपपन्नम् । अस्सै इमामुपसकाय सम्पर्क परीक्ष्य दद्याद्वेधीमतामनिघ्निद्राम् ॥ १ ॥ इति ॥ अथ हैनं श्रीरामचन्द्रं मारति: पप्रच्छ ऋग्वेदादिविभागेन प्रयकत् शांन्तिसमजूहीति । सदेवावाच श्रीरामः । ऐतेरेयकोषोतकिनादविन्द्वात्रप्रबोधनिर्वाणसुद्रुलाक्षमालिकात्रिपुरातुओपायका उपनिषत्सारवेदररत्नानां द्रुमसङ्ख्याकताझुपनिषदां वाच मे· मनसिीति शान्तिः ॥ १ ॥ ईशावास्यब्रह्मादरण्यकजाबालहंसपरमहंससुबालामद्रिकामिरालम्बप्रि-
शिलीगाढ्यणमण्डलचक्राझाणाद्वयतारकपेष्ट्रुछमिश्रुुरीयातिताष्यात्मतारसाराथ्यासुवल्क्यचाख्यायनीसुफिकानां शुचजुर्वेदगतानामेकोनविंशतिसंख्याकानामुपनिषदां पू-र्णमद इति शान्तिः ॥ २ ॥ कठवल्लीतैत्तिरीयक्रम्म-कैवल्स्यभ्रेताभतरगर्भेमनारायणामृतबिन्द्रुसृततनाद्कालाभ्रि-
Page 379
रुद्रधुरिकासर्वसारमुग्रहरस्तेजोविन्दुध्यानविन्दुमृन्म-
विप्रायोगतस्स्वदशिणामूर्तिस्कनदशारोरकयोगशिखैकाक्ष-
राक्षयवधूतकठोरुद्रहृदययोगाकुङडलिनीसप्तमसग्रप्राणाभिहो
त्रवाराहकडिसंतरणसरस्वतीरहसानां कृष्णयजुर्वेदगता-
नां द्वात्रिंशत्संख्याकानासुपनिषदां सहना ववस्थिति
शान्तिः ॥ ३ ॥ केनच्छन्दोग्यारुणिसैत्रायणिमैत्रेयीच-
प्रसूचिकायोगचूडामणिवासुदेवमहर्षिकव्यासावककुष्ट-
कासावित्रिहृन्नक्षजाबालवर्षनजाबालीनां सामवेदगता-
नां षोडशसंख्याकानासुपनिषदामाप्यायनस्थिति शान्तिः
॥ ४ ॥ प्रश्नमुणडकमाण्डूक्यक्यार्थवंशिरोडधर्वशिलसाब्-
हजाराबालनृसिंहतापनीनारदपरित्राजकसीताशरभमहा-
नारायणरामरहस्यरामतापनீशाण्डिल्यपरमहंसपरित्रा-
जकानांपूर्णासूत्रात्मपाशुपतपरब्रह्मात्रिपुरातपनदेवீभाच-
नाराजाबालुगणपतिमहावाक्यगोपालतपनकृष्णाहयग्री-
वदत्तात्रेयगरुडानामर्थव्वेदगतानामेकत्रिंशत्संख्याका-
नामुपनिषदां भद्रं करणेन्मिरिति शान्तिः ॥ ५ ॥ भुसु-
क्ष्वः पुरुषाः साधनचतुष्टयसंपन्नाः श्रद्धावन्तःसुखदुःखमचं
श्रोत्रियं शाबवावास्सल्यगुणवन्नमक्रुढिलं सर्वभूतहिते रतं
दयासमुद्रं सद्गुरूं विधिवदुपसंगम्योपहारपाणयोःषट्कोत्त-
रशातोपनिषदं विधिवदधीत्य श्रवणमनननिदिध्यासनानि
नैरन्तर्येण कृत्वा प्रारब्धकषायादिहेतुग्नभयं प्राप्त्योपा-
धिविनिर्मुक्तघटाकाशवत्परिपूर्णता विदेहमुक्तिः । सैव
Page 380
मुक्तिकोपनिषत् ॥ २८ ॥
३६५ कैवल्यमुक्तिरिति । अत एव ब्रह्मलोकस्था अपि ब्रह्मसुखानन्दे न्तश्रवणादि ऋते वा तेन सह कैवल्यं लभन्ते । अतः सर्वेषां कैवल्यमुक्तिरूपान्तमार्गेणोका । न कर्मसांख्ययोगोपासना दिविरिस्युपनिषत् ॥ इति ॥ ऋति प्रथमोऽध्यायः ॥ ९ ॥ तथा हैनं श्रीरामचन्द्रं मारुतिः पप्रच्छ । केयं वा तल्लक्षिः सिज्झा वा किं प्रयोजनमिति । सहोवाच श्रीरामः । पुरुषस्य कर्तृ-
स्वभोक्तृत्वसुखदुःखादिलक्षणाश्रित्तधर्मः केशवत्प्रवाङ्-न्थो भवति । तद्विरोधनं जीवनमुक्तिः । उपाधिविनि-मुक्तषट्काष्ठावस्मारुढक्षयाद्दिदेहमुक्तिः । जीवन्मुक्तिदेहमुक्तियोरस्त्योरस्तोत्तरशतोपनिषद् प्रमाणम् । कर्तृ-स्वादितुःखाननिदृत्तिद्वारा निल्यनन्दावाप्तिः प्रयोजनं भवंति । तत्पुरुषप्रयबसाध्यं भवति । यथा पुत्रकामेष्ठिना पुत्रं वाञ्छ्यादविना वित्तं ज्योतिष्टोमेन स्वर्गं तथा पुरुषप्रयत्नसाध्यवेदान्तश्रवणादिजपितसमाधिना जीवन्मुक्तस्यादिलाभो भवति । सर्ववासनाक्षयात्तल्लाभः । अत्र श्लोका भवन्ति ॥ उच्चावचं शासितं चेति पौर्हषं द्विविधं मतस् । तत्रोष्छावचमर्थाय परमार्थाय शासित-
तम् ॥ ९ ॥ लोकवासनया जंतोः शास्त्रवासनयापि च । देहवासनया ज्ञानं यथावत्सेव जायते ॥ २ ॥ द्विविधो वासनाग्र्यूहः शुभशुभैवाशुभाशुभौ तौ । वासनौघेन शुद्धेन तत्कमेणाशु तेनैव मामकं वेदानुगीयसे ॥ ३ ॥
Page 381
३६६
आँटान्तंविसेसतुपनिषदसु
पद्मामुहि । अथ चेदशुमसो भावस्वां योजयतिं संकटे
॥ ४ ॥ प्राप्तन्स्तदसौ यताजेतव्यो भवता कपे । शुभाम्यो मागोम्यां वहन्ति वासनासरिद
॥५॥पौर्वेण प्रयत्नेन योजनेआ शुभे पथि । अथुमेढु समाविष्टं शुभे-
षेवावतारयेत् ॥ ६ ॥ अशुभमाचाकितं याति शुभं
तस्मादपि हतत । पौर्वेण प्रभवेत कालोच्यतिपात्कं
॥ ७ ॥ द्वागभ्यासवशात्प्राप्ति यदा ते वासनो-
दयमू । तदाभ्यासस्थ सा फलयं विधि स्वमरिमर्दं
॥ ८ ॥ संदिग्धभावयामपि मूशं शुभामेव समाचर ।
शुभारां वासनावृद्धौ न वेधाय मरस्सुत ॥ ९ ॥ वास-
नाक्षयविज्ञानमनोनाशा महामते । समकालं विराभ्य-
स्ता भवन्ति फलदाः मता: ॥ १० ॥ न्रय एतं संयाव-'
जाभ्यस्ताभ पुनः पुनः । तावत् पदसंप्राप्तिर्भेवत्य-
पि समाश्रते: ॥ ११ ॥ एतदेकश्रो निषेव्यान्ते तथ्गते चिर-
मध्यालमु । ततः सिद्धि प्रयच्छन्ति मज्ञाः संकीर्तिता इव
॥ १२ ॥ त्रिभिरेतैश्चिराराध्यसौहृदयप्रग्न्ययो हृदा: ।
निःशङ्कमेव शिष्यन्वित विशिष्टेभादृशणा हव ॥ १३ ॥
जन्मान्तरगताभ्यस्ता मिथ्या संसारवासना । सा
विराभ्यासयोगेन विना न क्षीयते कचित् ॥ १४ ॥
तस्मात्सौम्प्र प्रयत्नेन पौर्वेण विवेकिना । भोगेच्छां दूर-
तस्यकवा ब्रयमेव समाश्रय ॥१५॥तस्माद्वासनया युक्तं
मनो बद्धं विदुर्धेधा: । सम्भग्वासनया त्यकं सुफलमित-
Page 382
मुक्तिकोपनिषत् ॥ २८ ॥
१६ ॥ मनोनिवार्सनिभावमाचराच्चु म-
भिधीयते ॥
हाक्पे । सम्यगालोचनासत्याद्वासनातः प्रविलीयते ॥ १७॥
वासनाविलये चेतः शममायाति दीपवत् । वासनां संप-
रिल्जय मथि चिन्मात्रविग्रह्हे ॥ ८ ॥ यस्तिष्ठति गतस्न्य-
ग्रः सोऽहं सचिस्सुखास्मकः । समाधिमथ कार्याणि
मा करोच करोतु वा ॥ ९९ ॥ हृदयेनाज्ञसर्वेऽहो मुक्त
एवोचमाश्रयः । नैष्कर्म्येण न तस्यार्थेस्तस्यार्थोंडस्ति
न कर्मेभिः ॥ २० ॥ न समाधनजाप्याभ्यां यत् नि-
वौसंनं मनः । सल्यङ्कवासनान्मौनादते नास्युतमं
पदंम् ॥ २१ ॥ वासनाहीनसंप्येतेऽच्कुरादीनिद्रयं स्वतः ।
प्रवर्तते बहिः स्वार्थे वासनामात्रकारणम् ॥ २२ ॥
अथलोपनतेऽपवाक्षि हृद्राग्येषु यथा पुनः । नीरागमेव पत-
ति तद्रुस्कार्येपु धीरधीः ॥ २३ ॥ भावसंवित्प्रकटिताम-
तुरुपा च मारुते । चित्तयोत्पत्त्युपरमा वासनां
मुनयो विदुः ॥ २४ ॥ दृढाभ्यासपदादौहैंभावनाद्-
तिचञ्चलम् । चित्तं संजयते जन्मजरामरणकारणम्
॥ २६ ॥ वासनाबहुलः प्राणस्पन्दनुतेन च वासना ।
क्रियते चित्तबीजस्य तेन बीजाङ्कुरक्रमः ॥ २६ ॥
हे बीजे चित्तवृक्षस्य प्राणस्पन्दनवासने । पृथक्संश
तयोः क्षीणे क्षयं दृशेऽपि नश्यतः ॥ २७ ॥ असङ्गद्यव-
हारस्वाऽऽनवभावनवर्जनात् । शरीरनाशदर्शितस्वाद्वासनात न
प्रवर्तते ॥ २८ ॥ वासनासंपत्त्यागाच्चित्तं गच्छत्यचित्त-
Page 383
साम्। अवासनस्वास्तततं यदा न मनुते मनः ॥ २९ ॥
अमनस्ता तदोदेति परमोपशमप्रदा । अयुत्प्रशमनायावृज्ञानाततस्पदः ॥ ३० ॥
गुरुशास्त्रप्रमाणैस्तु निःप्रीतं तावदाचरेत् । ततः पद्कषयेण नूनं विज्ञातवस्तुना
॥ ३१ ॥ शुभोऽप्यसौ स्वया त्याज्यो वासनौघो निर-
चिता । द्विषद्विवेकिनां शोषणं मुकुटोदकं पत्व च ॥ ३२ ॥
जीवन्मुक्तः सरूपः स्वादरूपो देह-
मुक्तिगः । अस्य नाशामिदानीं स्वं पावने श्रृणु सादर-
मू ॥ ३३ ॥ चित्तनाशाभिधानं हि यदा ते वि
पुनः । मैथ्यादिभिर्गुणैर्युक्तं शान्तिमेति न संशयः
॥ ३४ ॥ भूयोजनमविनश्वर्युक्तं जीवन्मुक्तस्य तन्मनः ।
सरुपोऽसौ मनोनाशो जीवन्मुक्तस्य विद्यते ॥ ३५ ॥
अरूपस्तु मनोनाशो वैदेहीमुक्तिगो भवेत् ।
सहसाकुरशाखात्मफलपत्त्वशालिनः ॥ ३६ ॥ अस्य
संसरद्रवध्यं मनोमूलमिह स्थितम् । संकल्प एव तन्म-
न्ये संकल्पोपशमेन तत् ॥ ३७ ॥ शोषयाशु यथा
शोषमेति संसारपादपः । उपाय एक एवास्ति मनसः
स्व्य निग्रहे ॥ ३८ ॥ मनसोऽभ्युदयो नाशो मनोना-
श्रो महोदयः । ऋमनो नाशमध्येतिं मनो यस्य हि
श्रृणुका ॥ ३९ ॥ तावकृतिशीव वेताल्ला वासन्ति हृदि
वासना: । एकतस्ररण्यासाधावव्ध विजितं मनः
॥ ४० ॥ प्रकर्षीणचिद्दृप्तस्य निगृहीतेन्द्रियादृशः ।
Page 384
मुक्तिकोपनिषत् ॥ २८ ॥
३९९
पद्मास्य हव हेमन्ते क्षीयान्ते योगवासनाः ॥ ४१ ॥ हस्सेन संपीड्य दन्तैर्दन्तान्तानिवचूणर्य च । अज्ञान्यज्ञेऽस्समाक्ष्य जयेदादौ स्वकं मनः ॥ ४२ ॥ उपविष्टोपविष्टैकं चिग्तकेन मुहुर्मुहुः । न शक्तते मनो जेतुं विना युक्तिमनिन्दिताम् ॥ ४३ ॥ भकुशेन विना मत्तो यथा टुम्बटमद्रजः । अध्यात्मविद्याविधानं सान्धु-संगतिरेव च ॥ ४४ ॥ वासनासंपरित्यागः प्राणस्पन्दनिरोधनम् । एतास्ता मुखयः पुष्टाः सन्ति चित्तजयेऽपि किल ॥ ४५ ॥ सतीषु युक्तिष्वेतासु हठाभ्यासमयन्नित ये । चेतसो दीपमुस्र्र्ज्य विचिन्वन्ति तमोडशने ॥ ४६ ॥ विमूढाः कतुंसुमुचका ये हठाचेतसो जयम् । त एते निवन्ध्नित नागेन्द्रसुमत्तं विसतन्तुमिः ॥ ४७ ॥ द्वे बीजे चित्तवृक्षस्य वृत्तिव्रततिधारणः । एकं प्राणस्पन्दो द्वितीयं हठभावना ॥ ४८ ॥ सा हि सर्वगता संवित्स्पाण्डेन चाव्यते । चित्तैकाग्र्यायत्तो ज्ञानं समुपजायते ॥ ४९ ॥ तत्साधनमयो ध्यानेन यथाद्दुपदिश्यते । विनाप्यविच्छिन्न्ति कृत्स्नां संभव्यस्य यक्रमात्न ॥ ५० ॥ यथोद्दिष्टं च चिन्मात्रं चिदानन्दं विचिन्तय । अपाने डस्संगते प्राणो यावन्नाभ्युदितोऽहदि ॥ ५१ ॥ तावत्सा कुम्भकावस्था योगिभिर्याजुभूयते । बहिरस्तं गते प्राणे यावन्नापान उद्नत॥ ५२ ॥ तावत्पूर्णा समावस्थां बहिष्ड कुम्भकं
Page 385
विततुः। ग्राहाकारमनोद्युप्रतिबिम्बवाहोःधृतिं विना ॥ ५३ ॥
सम्प्रज्ञातसमाधिः स्वाधीनाम्यासमकर्षंतः । प्रकाश-
नृत्तिकं चित्तं परमानन्ददायकम् ॥ ५४ ॥
असम्प्रज्ञातनामायं समाधिर्योगिनां प्रियः । प्रभाधृत्यं
मनःशून्यं बुद्धिशून्यं चिदात्मकम् ॥ ५५ ॥
अतयादृच-
चिरुपोद्वौ समाधिरुद्रेनोक्तः । उभयपुर्णंमध्यःपूर्णं म-
ध्यपुर्णं शिवात्मकम् । साक्षाद्विधिमुखो श्रेष्ठ समा-
धि: पारमार्थिकः ॥ ५६ ॥
उटभवामया सकपपूर्वोऽप-
रविचारणम्। यदादानं पदार्थस्य वासना सा प्रकृति-
ता ॥ ५७ ॥
भावितं तीव्रसंवेगादासमना यत्तदेव सः ।
भवत्याशु कपिश्रेष्ठ विगततरवासनः ॥ ५८ ॥
तादृश्पूो
हि पुरुषो वासनाविवशीकृतः । संप्रश्यति यदैवैतत्सदृ-
स्त्वति विमुच्यते ॥ ५९ ॥
न जहाति तत्। आनन्तं पश्यति दुरदृष्टिः सर्वं मदवशादि-
व ॥ ६० ॥
वासना द्विविधा प्रोक्ता शुद्धा च मलिना
तथा । मलिना जन्महेतुः साशकुदा जन्मविनाशिनी
॥ ६१ ॥
अज्ञानसुगनाकारा घनाइलारशाकिनी ।
पुनर्जन्मकरी प्रोक्ता मलिना वासना बुधैः ॥ ६२ ॥
पुनर्जन्मकुरं यकस्वा स्थितिः संरु्टबीजवत् । बहुश्रु-
त्कथाकन्थारोमध्येन वृथैव किम् ॥ ६३ ॥
अन्वेष्टव्यं प्रयत्नेन मास्ते ज्योतिरस्तरम् । दुश्चेष्टादर्शने हित्स्व-
यं केवलउपत: ॥ ६५ ॥
म आस्ते कपिशार्दूल ब्रह्म
Page 386
सं नित्यवित्तस्तपम् । अधीत्य चतुरो वेदान्सर्वशास्त्राण्यनेकशः ।
कषः ॥ ६५ ॥ न जातु तरस्च न जानाति दुर्वी पाकरसं यथा ।
स्वदेहान्मुचिगन्धेन न विरज्येत यः पुमान् ॥ ६६ ॥
विरागकारणं तस्य किमन्यतुपदिश्यते । अतन्त्रमसकिनो देहो देही चालयन्र्निर्मलः ॥ ६७ ॥
उभयोरन्तरं ज्ञात्वा कषं शौचं विधीयते । बन्धो हि वासनाबन्धो मोक्षः
स्याद्वासनाक्षयः ॥ ६८ ॥ वारान्नं संपरित्यज्य मोक्ष-
थित्वमपि त्यज । मानसर्वासनाः पूर्वं यकस्मा विषयवासनाः ॥ ६९ ॥
मैत्र्यादिवासनानाक्रीगृढाणामलुवासनाः । ता अप्यतत्परित्यज्य ताभिष्यैवाहराश्रपी
॥ ७० ॥ अन्तःशान्तः समशे हो भव चिन्मात्रवासनः । तामन्यथ परित्यज्य मनोऽद्धि:िसमस्थिताम् ॥ ७१ ॥
शेषस्थिरसमाधाने मयि त्वं मव मार्ते । अशेषमस्म-
शमरूपमनुज्ययं तथाडSडरस्नित्यमगन्धवच्च यत् । अनास-
गोत्रं मम रूपमीदृशं भजस्व नित्यं पवनासमजर्ति-
हम् ॥ ७२ ॥ इदं शिखारूपं गगनोपमं परं सकृद्विभातं
स्वजमेकमक्षरम् । अलेकपं सर्वगतं यदृदृश्यं तदेव चाहं
सकलं विमुक्त ॐ ॥ ७३ ॥ इदं शिखु शुद्धोऽहंविक्रिया-
स्मको न मेधति कश्चिद्विषयः स्वभावतः । पुरस्तरश्रो-
श्वेमधश्र सर्वतः सुपूर्णंभूमा ह्मिती ह भावय ॥ ७४ ॥
अजोऽस्मरश्रैव तथाजरोऽस्मृतः सव्यंप्रभः सर्वगतोऽहंमन्य-
यः । न कारणं कार्यमती य निर्मलः सदैव ॐसोडहमि-
Page 387
३६२
अष्टाविंशत्युपनिषत्सु
देवं च मुद्रारकम् । शान्डिल्यं पैङ्कलं मिथुनमहच्छारीरकं
शिखा ॥ ३५ ॥ तुरीयातीतसंन्यासपरित्राजाक्षमालि-
का । अत्येकैकाक्षरं पूर्णां सूर्याक्षरध्यानमकुण्ठिका
॥ ३६ ॥ सावित्र्यात्मा पाञ्चुपतं परंब्रह्मावधूतकम् ।
त्रिपुरातपनं देवी त्रिपुरा कठभाज्ञवना । हृदयं कुण्डली
भस्म हृद्राक्षगण्डदर्शनम् ॥ ३७ ॥ तारसारमहावाक्य-
पञ्चब्रह्माभिहोत्रकम् । गोपालतपनं कृष्णं याज्ञवल्क्यं
वराहकम् ॥ ३८ ॥ शाण्डिल्यायनी हयग्रीवं दत्तात्रेयं च
गारुडम् । कलिजाबालिसंविभाग्यरहस्यक्त्रचमुत्तिका॥३९॥
एवमद्योत्तरसतं भावनात्रयनाशनम् । ज्ञानवैराग्यदं पुंसां
वासनात्रयनाशनम् ॥ ४० ॥ पूर्वोक्तरेशु विधितततश्च्या-
न्तिपुरःसरम् । वेदविध्युक्तातदेशनिकषं मुहुस्ताख्येयम्
॥ ४१ ॥ गृहीत्वाशोत्तरशतं ये पठन्ति द्विजोत्तमाः ।
प्रारब्धक्षयपर्यन्तं जीवनसुक्ता भवन्ति ते ॥ ४२ ॥
ततः कालवशादेव प्रारब्धे तु क्षयं गते । वैदेहीं मा-
सर्कीं मुक्तिं यान्ति नास्ति तत्र संशयः ॥ ४३ ॥ सर्वोप-
निषदां मध्ये सारमष्टोत्तरं शतम् । सकृप्कृत्त्वणमात्रेण
सर्वाङ्औषनिकुन्न्तनम् ॥ ४४ ॥ मयोपविष्टं शिष्याय
सुभयं पवनेनन्दन । हृदं शाङ्कं मयादिष्टं गुह्यमष्टोत्तरं
शतम् ॥ ४५ ॥ ज्ञाततोऽज्ञाततो वापि पठतां बन्धमो-
चकम् । राज्यं देयं धनं देयं नाच्चततं कामपूरणम्॥४६॥
'दमष्टोत्तरशतं न देयं यस् । कस्यचित् । नासिकाव
Page 388
मुक्तिकोपनिषत् ॥ २८ ॥
कृतज्ञो गुराचाररताय वै ॥ ३७ ॥ मन्त्रक्तिविमुखायापि शास्त्रगर्तेऽपि मुग्धते । गुरुमक्तिविहीनाय दातव्यं न कदाचन ॥ ३८ ॥ सेवापराय शिष्याय हितपुत्राय मासते । मन्त्रकाय सुशीलाय कुळीनाय सुमेधसे ॥ ३९ ॥ सम्यक् परीक्ष्य दातव्यं सेवमेवमटतोहि शतम् । वः पदेशग्रुपाद्वापि न समेति न मंक्षयः ॥ तदेवहत्कृत्यम् । विष्णा ह वै महाविष्णुमाजगाम गोपाय मा शेवचिट्टेऽहमक्षि । असूयकायानुप्रवेशं ठाय मा मा क्षुधा-तृषा-धैर्यवती तथा स्वाम् ॥ यमेवैष विधाश्रुतमप्रमतं मेधाविनं श्रद्धाव्र्योपपन्नम् । अस्मा इमामुपसन्नाय सम्यक् परीक्ष्य दशाढ्रेणधैर्यामतन्निमित्ताम् ॥ ९ ॥ इति ॥ अथ हैनं श्रीरामचन्द्रं मारुति: परमेश्च ऋग्वेदादिविभागेन प्राहृं शान्तिमनुभृहीति । सदेवाच्छ श्रीराम: । ऐतेरेयकोपनिषदाविन्द्रानुस्मरणनिर्वाणमुद्राहाक्ष्मालिकात्रिपुरातो भायवह काश्यपादवेदेरतानां वचस्संख्याकान्तुपनिषदां वाचं मे मनसीति शान्ति: ॥ ९॥ ईंशावास्याद्दृ-इदारण्याजाबालहंसपरमहंससुगताहुमत्रिकामिनिरालम्बप्रशिषीभार्गवमण्डलूकमार्गाणाद्वयातारकपेक्कलमित्रतुरीया-तीताध्यात्ममततारसारायाश्चवक्न्यशाखायान्नीसुक्तिकानां शु-कषायुवेंदगतानामेकोनविंशतिसंख्याकानामुपनिषदां पू-र्णमद इति शान्ति: ॥ २ ॥
कैवल्यभ्रेताSभ्रतरगर्भनारायणामृतविन्द्वसूतनादकालाभ्र-
Page 389
३६४
अष्टाविंशत्युपनिषत्सु
रुद्रक्षुरिकासर्वसारं गुरुकुल्हस्तेजोबिन्दुध्यानबिन्दुमुख्ख-
विष्णायोगतस्वदक्षिणामूर्तिस्कन्दशारीरकयोगशिखैकाक्ष-
राक्षयवधूतकठरुद्रहृदययोगकुण्डलिनीनिपातब्रह्मप्राणाभिहो
त्रब्राह्मकलिसंतरणसरस्वतीरहस्यानां कृष्णयजुर्वेदगता-
नां द्वादशशतसंख्या कानामुपनिषदां सहना ववस्विति शान्तिः ॥ ३ ॥ केनच्छान्दोग्यारणिमैत्रायणिमैत्रेयीब-
प्रसूचिकायोगचूडामणिवासुदेवमहोपनिषद्यासावककुण्ठि-
कासावित्रिहृन्न्राक्षजाबालव्रह्मजाबालीनां सामवेदगता-
नां षोडशसंख्या कानामुपनिषदामप्यायन्विति शान्तिः
॥ ४ ॥ प्रभासमुण्डकम्प्रश्न्कथ्यारवेफिरोडथर्वंशिलाद्व-
ह्नजाबालनृसिंहतापनीनारदपरित्राजकसीताशरभमहा-
नारायणरामरहस्यरामतापनीशाण्डल्यवपरमहंसपरिम-
जकाक्षपुर्णांसूर्योप्मपाञ्चुपतपरब्रह्मत्रिपुरातपनदेवोभाष-
नागम्रजाबालगणपतिमहावाक्यगोपालतपनकृष्णहयग्री-
वेदत्तात्रेयगरुडानामथर्ववेगदगतानामेकत्रिशत्संख्या का-
नामुपनिषदां भद्रं कर्णेभिरिति शान्तिः ॥ ५ ॥ सु-
खदुःपुरुषः साधनचतुष्टयसंपन्नः श्रद्धावान्नःसुजललभवं
श्रोत्रियं श्लाघ्यवात्सल्यगुणवन्मुक्कडितिलं सर्वभूताहिते रतं
दयासमुद्रं सद्गुरूं विधिवदुपसंगम्योपहारपाणियोगडष्टोच्च-
एषातोपनिषदं विधिवदधीत्य श्रवणमननमिदिध्यासनानि
नैरन्तर्येण कृत्वा प्राप्तगक्षयादेहत्रयमभं प्राप्योपा-
धिविनिर्मुक्तषट्कटाकाशवत्परिपूर्णता विदेहमुक्तिः । सैव
Page 390
मुक्तिकोपनिषत् ॥ २८ ॥
३१५
कैवल्यमुक्तिरिति । अत एव ब्रह्मालोकस्थापि ऋषिमुखाद्वेदान्तश्रवणादि कृत्वा तेन सह कैवल्यं लभन्ते । अतः सर्वेषां कैवल्यमुक्तिरेवोत्तममार्गेणोका । न कर्मसांख्ययोगोपासनादिभिरिस्युपनिषत् ॥ ॥ इति प्रथमोऽध्यायः ॥ ९ ॥ तथा हैनं श्रीरामचन्द्रं मारुतिः पप्रच्छ । केयं वा तन्मुक्तिः सिज्यते वा किं प्रयोजनमिति । सहोवाच श्रीरामः । पुरुषस्य कर्तृ-
स्वभोक्तृत्वसुखदुःखादिलक्षणश्रित्तधर्मः क्लेशादुपलवाङ्-न्थो भवति । तद्विरोधनं जीवन्मुक्तिः । उपाभिविनि-मुक्तषटाकाङ्क्षवशाद्रुग्देहमुक्तिः । जीवन्मुक्तिदेहमुक्तियोरस्तोत्तरशतोपनिषद् प्रमाणम् । कर्तृ-स्वादितुःज्ञाननिवृत्तिद्वारा नियानन्दावासिः प्रयोजनं भवंति । तद्योगप्रयबसाध्यं भवति । यथा पुत्रकामेष्टिना पुत्रं वाणिज्यादिना वित्तं ज्योतिष्टोमेन स्वर्गं तथा पुरुषप्रयबसाध्यवेदान्तश्रवणादिजपितसमाधिना जीवन्मुक्तस्यादिलाभो भवति । सर्ववासनाक्षयात्तच्छाभः अत्र श्लोका भवन्ति ॥ उच्छावचं शासितं चेति पौरुषं
द्विविधं मतम् । तत्रोश्रेष्ठाख्यमन्थोऽयं परमार्थोऽयं शास्त्रि-तम् ॥ ९ ॥ लोकवासनया जन्तोः शास्त्रवासनयापि च । देहवासनया ज्ञानं यथावच्चेव जायते ॥ २ ॥ द्विविधो वासनाग्यूहः शुभाशुभवशुभाश्र तौ । वासनौधेन क्षुद्रेन तस्मे वेदतुलीयसे ॥ ३ ॥ तत्कमेणाशु तेनैव मामकं
Page 391
पद्मासुधि । अथ चेदशुमो आवस्त्वां योजयति: संकटे
॥ ४ ॥ प्राकृतस्तदसौ यताजेतस्यो भवता कपे । शुभास्यां मार्गोऽ्यां वहन्ती वासनासरित्
॥५॥ पौर्वेण प्रबोधन योजनया शुभे पथि । अजुभेषु समाविष्टं शुभे-
प्तावतारयेत् ॥ ६ ॥ अशुभाभाक्षितं याति शुभं तस्मादपीतरत । पौर्वेण प्रयोतेन लालयेदिति बालकं
॥ ७ ॥ द्वागभ्यासवशात्प्राप्ति यदा ते वासनोद-
रपम् । तदाभ्यासस्थ सा फलयं विधि: स्वमरिमर्दनं
॥ ८ ॥ संदिग्धास्यामपि ऋजुशं शुभामेव समाचर । शुभाभ्यां वासनावृद्धौ न दोषाय महत्सुत
॥ ९ ॥ वास-
नाक्षयविज्ञानमनोनााश महामते । समकालं विराभ्य-
स्ता भवन्ति फलद्रा मता: ॥ १० ॥ न तय एवं याव-
जाभ्यस्ताभ पुन: पुन: । तावत् पदसंप्राप्तिरंभवत्य-
पि समाश्रते: ॥ ११ ॥ एतदेकाग्रो निषेव्यन्ते तथैव च विर-
मन्यचिन्म् । तत्क्ष सिद्धि प्रयच्छन्ति मज्ञा: संकीर्तिता इ-
॥ १२ ॥ त्रिभिरेतैस्त्रिराधान्यसौहृदयप्रत्ययो रथा: । नि:शांकसेव शुध्यन्ति विशिष्टेभ्यादृशणा हि एव
॥ १३ ॥ जन्मान्तरशताभ्यस्ता मिथ्या संसारवासन
। सा विराभ्यासयोगेन विना न क्षीयते कचित् ॥ १४ ॥ तत्साल्सोम्य प्रबलेन पौर्वेण विवेकिना । भोगेषु दूर-
तस्यकवा ब्रयमेव समाश्रय ॥१५॥ तत्साद्वासनया युक्तं मनो बद्धं विदुर्धृंधा: । सम्यग्वासनया स्पर्कं मुक्त-
Page 392
मुक्तिकोपनिषत् ॥ २८ ॥
१६७
भिधीयते ॥ १६ ॥ मनोनिवासनீभावमाचरातु म-
हाकपे । सम्यगालोचनासस्लयादासना प्रविलीयते ॥१७॥
वासनाविलये चेतः शाममायाति दीपवत्। वासनां संप-
रिल्जय मति चिम्मात्रविग्रहै ॥ ८ ॥ यक्षिश्रुति गतस्य-
ग्रः सोडहं सबिलसुखास्मकः । समाधिमथ कार्याणी
मा करोतु करोतु वा ॥ १९ ॥ हृदयेनात्मवेधो मुक्त-
पुबोत्समाश्रय । नैष्कर्म्येण न तस्मार्थस्तस्र्योऽस्ति
न कर्मभिः ॥ २० ॥ न समाधाजाप्याम्यां यस्य नि-
वांसनं मनः । सन्यक्कवासनमौनादते नास्त्युक्तं
पदं ॥ २१ ॥ वासनाहीनमप्येतबचुरादीनिद्रयं स्वतः ।
प्रवर्तते बहिः स्वार्थे वासनामात्रकारणं ॥ २२ ॥
अयलोपनतेऽपवक्षि हृददृश्येषु यथा पुनः । नीरागमेव पत-
ति तदृश्कार्येषु धीरधीः ॥ २३ ॥
भावसंविद्विप्रकटिताम्गुरुपा च मारुते । चित्स्रोतस्पयुपरमा वासनां
मुनयो विदुः ॥ २४ ॥ दृढाभ्यासकपदाद्यैःकभावनाव-
तिच्छलम् । चित्तं संजयते जन्मजरामरणकारणं
॥ २५ ॥ वासनाबहुतः प्राणस्पन्दलेन च वासना ।
क्रियते चित्तबीजस्य तेन बीजाकुरक्रमः ॥ २६ ॥
द्रे बीजे चित्तदृक्षस्स प्राणस्पन्दनवासने । पृथक्दिशि
तयोः क्षीणे क्षिप्रं द्वे अपि नश्यत॥ २७ ॥ असकृत्यव-
हारतश्चात्मभावनवर्जनात् । शरीरनाशदशिर्वाद्वासना न
प्रवर्तते ॥ २८ ॥ वासनासंपरित्यागाचित्तं गच्छस्यचित्त-
Page 393
३१८
भट्टार्कविन्ध्युपनिषत्सु
ताम् । अवासनस्वासतततं यथा न मनुते मनः ॥ २९ ॥
अमनस्ता तदोदेति परमोपशाममदा । अत्युत्तप्रभामना
यादृश्वानझाततत्पदः ॥ ३० ॥
गुरुग्राह्यप्रमाणैस्तु नि-
णीतं तावदाधर । ततः पक्कषायेण नूनं विज्ञातवस्तुना
॥ ३१ ॥ शुभोऽप्यसौ स्वव्या स्वाज्यो वासनौषो निरा-
विना । द्विविधविक्षिततरोषिति सरूपपौडरूप एव च ॥ ३२ ॥
जीवन्मुक्तः सरूपः स्वादरूपो देह-
मुक्तिगः । अन्य नाशामिदानीं स्वं पावने श्रृणु सादर-
मू ॥ ३३ ॥
चित्तनाशाभिधानं हि यदा ते विध्यते पुनः । मैञ्यादिमिरगुणैर्युंक्तं शान्तिमेति न संशयः
॥ ३४ ॥
भूयोजन्मविरतिमुक्तं जीवन्मुक्तस्य तन्मनः । सरूपोऽसौ मनोनाशो जीवन्मुक्तस्य विध्यते ॥ ३५ ॥
अरुपस्तु मनोनाशो वैदेहीमुक्तिगो भवेत् ।
सहस्राकुरशाखात्मफलपत्तुश्शालिनः ॥ ३६ ॥
अस्य संसारवृक्षस्य मनो मूलमसि स्थितम् । संकल्प प्रच तत्स-
न्ये संकल्पोपशमेन ततः ॥ ३७ ॥ शोषयाशु यथा
शोषमेति संसारपादपः । उपाय एक एवास्ति मनसः
स्वस्य निग्रहे ॥ ३८ ॥
मतसोऽभ्युदयो नाशो मनोना-
शो महोदयः । यमनो नाशमभ्येति मनो नस्य हि
श्रृक्का ॥ ३९ ॥
तावद्विशीव वेताला वशगान्ति हृदि वासना: । एकतस्चरहान्यासाधनावश्न विजितं मनः
॥ ४० ॥
प्रक्षीणचित्तदर्पस्य निगृहीतेंद्रियादृशः ।
Page 394
मुफिकोपनिषत् ॥ २८ ॥
३६९
पशिन्त्य ह्व हेमन्ते क्षीयन्ते भोगवासनाः ॥ ४१ ॥ हर्सं हसतेन संपीड्य दन्तैर्दन्तान्निवचूण्यं च । अकुग्रान्यङ्क्रेः स-
माक्रम्य जयेदादौ स्वकं मनः ॥ ४२ ॥ उपविश्योपविष्टकं चिग्तकेन मुहुर्मुहुः । न शक्यते मनो
जेतुं विना युक्तिमनिन्दिताम् ॥ ४३ ॥ भ्रकुशेन विना
मस्ता मथया हुडुमत्कृञ्छः । अध्यात्मविद्याविदग्धेनः साधु-संगतिरेव च ॥ ४४ ॥ वासनासंपरित्यागः प्राणस्पन्द-
निरोधनम् । एतास्ता युक्तयः पुष्टाः सन्ति चित्तजयेऽपि किल
॥ ४५ ॥ सतीषु युक्तिष्वेतासु हठाद्रियमयन्ति ये ।
चेतसो दीपमात्राज्यं विधिन्वान्ति तमोद्र्वनैः ॥ ४६ ॥
विमूढाः कतुंनुशुका ये हठादचेतसो जयम् । त
निबध्नन्ति नागेन्द्रसुनम्तं विसतन्तुभिः ॥ ४७ ॥ त्वे
बीजे चित्तवृक्षस्य वृत्तिवृत्तितिधारिणः । एकं प्राणपरि-
स्पन्दो द्वितीयं हृदभावना ॥ ४८ ॥ सा हि सर्वंगता सवित्प्रज्ञानस्पन्दनं चाव्यते । चित्तैकाग्र्यग्रातो ज्ञान-
कं समुपजायते ॥ ४९ ॥ तत्साधनमचयो ध्यानं यथाव-
दुपदिश्यते । विनाप्यबिक्रुथिं कृत्यां संभव्यस्य यतक्र-
मात् ॥ ५० ॥ यशोऽडरिष्टं च चिन्मात्रं चिदानन्द-
विचिन्तय । अपाने
ड्स्तगते प्राणो यावन्नाभ्युदितो
हृदि ॥ ५१ ॥ तावत्सा कुम्भकावस्था योगिभि-
याभूयते । बहिरस्तं गते प्राणे यावक्नापान उद्भूतः
॥ ५२ ॥ तावत्पूर्णां सरावस्थां बहिःकुं कुम्भकं
Page 395
३७०
अष्टाविंशत्युपनिषत्सु
विधुः। ग्राहाकारमनोबुद्धिप्रवाहोज्ंकृतिं विना॥ ५३ ॥
संप्रज्ञातसमाधिः स्वाचानाभ्यासमकर्रंतः । प्रशान्त-
नृत्यिकं चित्तं परमानन्दददायकम् ॥ ५४ ॥
असंप्रज्ञातनामायं समाधियोगिनां प्रियः। प्रभास्वरं
मनःशून्यं डुढिशून्यं चिदात्मकम् ॥ ५५ ॥ अतद्वाद-
चिद्रुपोदसौ समाधिरुद्भवितः । उभयपुर्णसंधःपूर्णी म-
ध्यपूर्णं शिवात्मकम् । साक्षाद्द्रिधिमुखो श्रेष्ठ समा-
धि: पारमार्थिक: ॥ ५६ ॥ हृदभावनया स्फुरपूर्वोपर-
विचारणम्। यदादानं पदार्थस्य वासना सा प्रकृति-
ता ॥ ५७ ॥ भावितं तीव्रसंवेगादात्मना यत्तदेव सः ।
भवत्याशु कपिश्रेष्ठ विगतेतरवासनः ॥ ५८ ॥ तादृश्पूो
हि पुरुषो वासनाविवशीकृतः । संस्पर्शयति यदैवैतत्सदृक-
स्वतित विमुच्यति ॥ ५९ ॥ वासनावेगवैचित्र्यास्वरूपं
न जहाति तत् । आन्तं पश्यति दुरदृष्टिः सर्वं मदवशाद्-
व ॥ ६० ॥ वासना द्विविधा प्रोक्ता शुद्धा च मलिना
तथा। मलिना जन्महेतुः शुद्धा जन्मविनाशिनी
॥ ६१ ॥ अज्ञानसुगनाकारो वन्हाहृहारशाकिनी ।
पुनर्जन्मकरी प्रोक्ता मलिना वासना बुधे: ॥ ६२ ॥
पुनर्जन्मकुरं यकस्वा स्थितिः संमृष्टबीजवत् । बहुश-
क्याकन्थारोमन्थेन दृढैव किम् ॥ ६३ ॥ अन्वेष्टव्यं
प्रयबेन माल्ले ज्योति:स्तरम् । दर्शनेदार्शने हि स्व-
यं केवड्रुपत: ॥ ९७ ॥ म आाल्ले कपिशार्दूल ब्रह्म
Page 396
सᭁ म्रक्षावित᳷पम᳚ । अधीतᳶ चᭁतुरो वेदान᳚सर्वᳶसाराख्याणयने-कसᳶ: ॥ ६५ ॥ म्रक्षतसᳺᭁ न जानाति दर्वी᳚ पाकरस᳚ यथा । स्वदेहामुचिगन्धेन न विरज्येत यᳶ पुमान᳚ ॥ ६६ ॥
विरागकारण᳚ तᳶ किमन्यᳶहुपदिश्यते । अस्यन्तमधिनो देहो देही चालयन्निर्मᳺᳶ: ॥ ६७ ॥ डमयोपरन्तार᳚ᭁ ज्ञात्वा कᳶᭁ शौच᳚ विधीयते । तᳶᭁ्यो हि नासनावन्धो मोक्षᳶ-स्याद्वासनाक्षयᳶ: ॥ ६८ ॥
वारन᳚ᭁ संपरिषज्य मोक्षथि᳷्वमपि त्यज । मनसीवᳶᭁसनᳶ: पूर्वᳶ तᳶᭁ स्वा विषयवासनᳶ: ॥ ६९ ॥ मैत्र्यादिवासनानाऋᳶीगᳶह्याणामलᳶव-सनᳶ: । तᳶ अप्यतᳶ: परित्यज्य ताभिᳶर्यᳶवᳶहᳶग्रᳶपि ॥ ७० ॥
अन्तᳶशान्तᳶ: समवेहो भव चित्तमाᳶᳶवासनᳶ: । तामप्यथ परित्यज्य मनोबुद्धिसमन्विताम᳚ ॥ ७१ ॥ शेवᳶस्थिरसमाधानो मᳶचि त्व᳚ᭁ भव मारते । अशᳶᳶदमस्प-शᳶमरᳶपमᳶग्य᳚ᭁ तथाऽऽडर᳚ᭁ नित्यमगन्धवᳶच यᳶᭁ । अनाम-गोᳶᳶᭁ मᳶ रᳶपमीᳶᳶ᳚ᭁ भᳶजᳶᭁ नित्य᳚ᭁ पवनात्मजार्ति-हᳶ᳚ᭁ ॥ ७२ ॥
दशि᳷ᳶखरᳶप᳚ᭁ गगनोपम᳚ᭁ पर᳚ᭁ सकᳶᳶद्रियात᳚ᭁ स्वजमेकमक्षर᳚ᭁ । भᳺलपक᳚ᭁ सर्वᳶगᳶᭁ यᳶदृᳶय᳚ᭁ तᳶदेव चाइ᳚ᭁ सकल᳚ᭁ विᳶᳶक᳚ᭁ ॥ ७३ ॥
दशि᳷ᳶ᳚ शᳶᳶद्धोडहᳶविक्रिया-ᳶमको न मेᳶᳶᳶि कᳶᳶचिद्विषयᳶ: स्वभावतᳶ: । पुरᳶᳶिरᳶᳺो-भ्वᳶᳶमᳶक्षᳶᳶᳶᭁ: सुपᳶर्णᳶसᳶूमाहᳶ᳚ᳶह भावय ॥ ७४ ॥
अजोᳶमारᳶ᳚ᳶᳶव तथाऽऽजरोडहᳶ᳚ᳶᳶᭁ: सᳶᳶयᳶप्रभᳶ: सर्वᳶगतोऽहᳶ᳚ᳶन्य-यᳶ: । न कारण᳚ᭁ कार्यᳶ᳚ᳶᳶᳺᳶ᳚ निर्मᳺᳶ: सदैᳶ᳚ᭁ त्रिᳶोडहᳶमि-यᳶ: ॥
Page 397
३७२
अष्टाविंशत्युपनिषत्सु
तीह भावय ॥७५॥ जीवनसुखपदं यक्ष्या स्वदेहे काल-सास्रुते । विशालदेहमुखफत्वं पवनोद्स्पन्दितामिष ॥७६॥ तदेतद्वाचाभ्युक्तम् । तद्विष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरयः । दिवीव चक्षुराततं । तद्विप्रासो विपन्यवो जागृ-
वांसः समिन्धते । विष्णोर्यत्परमं पदम्॥ ॐ सत्यमित्यु-
पनिषत् ॥ ॐ पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात्पूर्णमुदच्यते । पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ हरिः ॐ तत्सत् ॥
इति शुक्लयजुर्वेदगता मुक्तिकोपनिषत्समाप्ता ॥
संपूर्णा अष्टाविंशत्युपनिषदः ।
Page 398
वेदान्तग्रन्था: ।
मूल्यं. मार्गे.
अनुभूतिप्रकाश:—असिनूर०
विषया: संति.
.....
१
०
१॥
पंचदशी—रामकृष्णविराचित
टीकासहित (शुटका) ....
०
१२
२
ब्रह्मसूत्रशांकरभाष्यम् ।
रलप्रभा—भामती—आ-
नन्दगिरीय (न्यायनिर्णय)
व्याख्यात्रयसहितम्
.....
८
०
१०
भगवद्गीता—(शंकरानन्दी
टीकासहिता)
.....
२
०
७
भगवद्गीता—(श्रीधरीटीका)
०
१२
१॥
महावाक्यरत्नावलि—वेदांत
प्रकरणं मूलमात्रं, अस्य २०
प्रकरणानि संति अष्टोत्तर-
Digitized by Google
Page 399
२
मूल्यं मार्गे.
शत उपनिषद् सारभूतवा-क्यानां संग्रहः
० २ ९
रामगीता: रामगीता-माहात्म्यंच.
० १११ ११
लघुयोगवासिष्ठ:—आत्मसुखृतवासिष्ठचंद्रिकाटी-कासहित:
५ ० ८
शिवगीता—( सादी )
० ४९ ९
शिवगीता—( कौशेयपद्धतिबद्धा
० ६ ९
शिवगीता—रुक्मी नरहरिसूनु. कृतबालानन्दिनीटीकया तथा शंकराचार्य कृत काल-भैरवाष्टकसहिता.
१ ० २
स्वात्मनिरुपणं—श्रीमच्च्छं-कराचार्य विरचितं,
सचि-
Digitized by Google
Page 400
३
मूल्यं. मार्ग.
दानन्दसरस्वतीप्रणीतटीकासहितं. .... ० ८ ॥
स्थानुभवाष्टकं—गोपीनाथदाभीचकृतं, स्वकृततसरस्वतीप्रणीतटीकासहितं. .... ० १ ॥
वेदान्तभाषाग्रन्था: ।
आत्मबोध-(हिंदीभाषाटीकासहित)० ३ ॥
तत्वबोध—(हिंदी भाषाटीकासहित.० १॥ ॥
महावाक्यविवेक—( हिंदी भाषाटीकासहित ) .... ० १ ॥
रामगीता—( ज्ञानप्रकाशिकानामक हिंदीभाषाटीकासहिता ) .... ० १० १॥
श्रीमद्भगवद्गीता—दोहाभाषाटीका—अन्वयांकसहिता .... ० १० २
Page 401
मूल्यं मार्ग.
श्रीविचारदीपिका-(हिंदी भाषाटीकासहित. .... ० १४ ११
ईश्वरदर्शन—हिंदी भाषासहित. ) .... १ ० २
योगवासिष्ठ—भाषा ( पद्यप्रकरणात्मक ) स्थूलाक्षर..... ६ ० ११
योगवासिष्ठ—भाषा (वैराग्य तथा मुमुक्षुपकरण ) स्थूलाक्षर .... .... १ < ८॥
योगवासिष्ठ—भाषा (वैराग्य तथा मुमुक्षुपकरण) मध्यमाक्षरोंमें. .... ० < ३
योगवासिष्ठ—भाषा (वैराग्य तथा मुमुक्षुपकरण ) अल्पतरों (गुटका )ात्मक: .... ० ४ १
इमानि पुस्तकानि मुंबईयां निर्णयसागरमुद्रणालये मूल्ये प्रेषिते वही. पी. द्वारा मिलिष्यंते.
19
Digitized by Google
3
Page 402
5
Page 403
Digitized
by
Page 404
3 2044 011 654 852
THE BORROWER WILL BE CHARGED AN OVERDUE FEE IF THIS BOOK IS NOT RETURNED TO THE LIBRARY ON OR BEFORE THE LAST DATE STAMPED BELOW. NON-RECEIPT OF OVERDUE NOTICES DOES NOT EXEMPT THE BORROWER FROM OVERDUE FEES.
WIDENER
SEP 10 1986
WIDENER
JAN 21 1987
FEB
Digitized by Google