1. Upsanishads Ramnuja ASS.djvu

५८

आचारेन्दुः

मोते इत्युपाह्वच्यमकविराचितः

५९

श्राद्धमञ्जरी

केळकरोपाध्यायवापूभट्ठद्विरचितः

६०

यतिधर्मसंग्रहः

विश्वेश्वरसरस्वतीकृतः

६१

गौतमप्रणीतधर्मसूत्रम्

हरदत्तकृताटकासेम् तम्

६२

ईशेकनकठप्रश्नमुणडम

ण्डूकृत्यानन्दवहं भृगुग्रुप्. नेषदः-सटीका:

६३

छान्दोग्योपनिषत्

रङ्करामानुजविर् चेतप्रभ रसिकोक्ता

६४

बृहदारण्यकोपनिषत्

रङ्करामानुजविरचितभकाशिकेपीता

६५

शाङ्खायनब्राह्मणम्

काण्ववेदान्तर्गतेः षड्‌कल्. शारदीयम्

६६

काछ्यपकाशः

उदयोतयुतप्रदीपसहितः

६७

ब्रह्मसूत्राणि

दीपिकासमेतानि

६८

बृहदारण्यकसहिता

नारदपञ्चरात्रान्तर्गता

६९

ज्ञानाणवतन्त्रम्

ईश्वरप्रोक्कम् तन्त्रशारदायनस्थः

७०

स्मृत्यर्थसारः

श्रीधराचार्यविरचितः

७१

बृहद्योत्ररत्निः

त्रिमलभट्टविरचिता भागद्रव्योपेता

७२

परिभाषेन्दुशेखरः

वैद्यनाथकृतटिप्पन्या सटीकः

७३

गायत्रीपुरश्चरणपद्धतिः

श्रीमच्छङ्क राचार्यविरचिता

७४

द्वादशार्णगुह्यसूत्रवृत्तिः

रुद्रस्कन्ददर्पणकृता

७५

रक्षासूत्रभाष्यञ्चाथरलमाला

सुब्रह्मण्यविरचिता

७६

ईशेकनकठोपनिपद्

दिगम्बरानुचररुकुतट्ठाश्रव्यासमेता:

७७

वेदान्तसूत्रमुक्तावलिः

ब्रह्मानन्दसरस्वतीमे रक्षितः

७८

त्रिस्थलीसेठु:

नारायणभट्टविरचितः

७९

छान्दोग्योपनिषत्

मिताक्षररचयां इस् मेत

८०

वाक्यवृत्तिः

श्रीमच्छङ्कराचार्यकृत, रु श्रीःः

८१

आख्लायानश्रौतसूत्रम्

नारायणकृत्‌ जैर. मेत्तम्

८२

ब्रह्मसूत्रवृत्तिः

हरिदासविरचित्ता

८३

संक्षेपशारीरकम्

व्यासल्यासहितं मःगा॒ ये तम्

८४

अद्वैतामोदः

अभ्यङ्करोपह्नासु दे॒ शा खे. णीतः

८५

ज्योतिनिबन्धः

शूरमहाठश्रीशिवर॒ म्रर्‌नेत्

८६

विधानमाला

श्रीनृसिंहभट्टविरचित

८७

अभिहोत्रचन्द्रिका

श्रीवामनशाखि भे: दृता

८८

निरुक्तम्

दुर्गाचार्यकृतवृत्तिसमेतम् भा.द्र्वा॒त्यकम्

८९

काल्यपकाशः

संकेतास्व्यट्टीकासमे तः

आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिः

ग्रन्थाङ्कः ६२

ईशकेनकलुप्रश्नमुण्डमाण्डूक्योपनदवल्लीभृगूपनिषद्

तामु

रामानुजमतानुयायिनारायणकृतप्रकाशिकासमेतेशोपनिपत् ।

श्रीरामानुजविरचितप्रकाशिकासमेता: केनावदिमुनिना कान्ता: ।

रामानुजमतानुयायिकुरुनारायणकृतप्रकाशिकोपता

माण्डूक्योपनिपत् ।

श्रीरामानुजविरचितप्रकाशिकोपेते आनन्दवल्लीभृगूपनिषदौ ।

एतत्पुस्तकमाननदाश्रमस्थपण्डितै: संशोधितम् ।

तत्

हरि नारायण आपटे

इत्येतै:

पुणेवार्यपत्तने

आनन्दाश्रममुद्रणालये

आयसाक्षरेऽमुद्रद्ययित्वा

प्रकाशितम् ।

शालिवाहनशकाब्दा: १८३२

शकाब्दा: १९१० ।

( अस्य सत्रे डाधकारा राजशामनानुमोदण स्वयत्ताकृता : )

मूल्यं साधे रूपकद्रयम् । (२।८)

२

रामानुजमतानुयायिनारायणकृतप्रकाशिकासमेतां

भोक्तृत्वाय ज्ञानसंकोचविकासादिस्वभावाविकारेणान्यथात्वामितेऽभेदोऽनुसंधेयः । ईशेरनवास्यं किंचिदपि नास्तीति दृढयितुं यत्किंचेत जगद्विशेष्यते । जगत्यादिषु लोकेषु यत्किंचिद्द्रोक्तृभोक्तृरूपं जगद्र्स्ति तादृशं सर्वमीशा वासुदेवेन वास्यं धार्यं चेति वाक्यार्थः ।

इन्द्रियाणि मनो बुद्धिः सत्त्वं तेजो बलं धृति: । वासुदेवात्मकान्याहुः क्षेत्रज्ञं क्षेत्रजं एव च ॥

इत्यादिुपबृंहणानि बोधयति ' पृथगात्मानं प्रेरितारं च मत्स्था [ श्वे० ११६ ] । ज्ञाने द्वावजावीशनीशौ [ श्वे० १९ ] । 'नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनानामेको बहूनां यो विदधाति कामान् [ श्वे० ६१३ ]

इत्यादिषु श्रुतिषु प्रसिद्धो जीवेेश्वरयोरीशेशितव्यादिलक्षणोऽन्तर्भेदोऽप्यत्नभेदोप्यत्र सिन्धः । ननु शाङर्ङयंगमपहरतीति न्यायादिशेष्टच रुद्रः स्यात् । मैवम् ।

एकी वै नारायण आसीत्न ब्रह्मा नेशानो नेमे यावापृथिवी न नक्षत्राणि न यमो नाश्निर्न सोमो न सूर्यः स एकाकी नर एव [ म० १ ] । इत्यादिपु श्रुतिषु भगवत्कार्यत्वेन कर्मवशित्वेन च सम्प्रतिपन्ने रुद्रे सर्वद्रव्यापित्वसर्वाधारत्ववादेरनन्यासंभवेन विरुद्धार्थविपयतैव रुद्रेऽभ्रप्रवाद । एवं च जगत्कारणावादिवाक्यावगताकाराशप्राणा-

दिग्बुद्न्यायेनाजः सर्वेश्वरः सिद्ध इत्यनवाच्छिन्नैश्वर्यतया प्रसिद्धेः सर्वेश्वरदयौगिक एषाममीशशब्दः प्रत्येतव्य इति सिद्धम् । एवं मुमुक्षो-रीश्वरपारतन्त्र्यबोधमुत्पाद्य वैराग्यभूमिपितां वृत्तिमुपादिशति-तेन त्यक्तेन मुच्यीथा: । तेन जगता भोग्यताभावमविपयेणति भावः । त्यक्तेनालपत्व-तिस्थोऽतद्वृःखलुस्तद्वदःखामिश्रतद्वद्‌खोद्धर्त्तदेहाभिमानमूलत्ववादिस्वाभा-

विकृतत्वानन्दानुभवोऽपविरुद्धरूपविषयदोषानिरूपणपूर्वकपरित्यक्तेनोपलक्षित: सन्भुक्त्वाथा: । भगवदुपासोपयुक्तदेहस्य धारणमात्रौपयिकमन्रप-नाडिकं यादधानहोमार्चनाद्युपयोगिपरिजनपरिच्छदान्नादिकं व 'गणं भुक्त्वा' इत्यर्थः । यद्वा दोषसकनिरूपणाल्पक्तेन भोग्यामासेनोपलक्षित: सन्भुक्त्वाथा इत्यर्थः । यद्वा 'दोषसकनिरूपणाल्पक्तेन भोग्यामासेनोप-लक्षितः सन्भुक्त्वा' इति योजयम् । तत्र ' भोक्ता भोग्यं प्रेरितारं च मत्वा '[श्वे०१९२]

ईशावास्योपनिषत्

१

२

४

रामानुजमतानुयायिनारायणकृतप्रकाशिकासमेत-

कर्मानुष्ठानादनयथा प्रकारान्तरं नास्तीतिवर्थ:। नान्य: पन्थास्ततो-

शकारणामिति स्मृते:।

मन्वीश्वरवेदिनोडपि कर्मानुष्ठानादवश्यंभावी बन्ध: स्वादित्याशाङ्क-

यSSह—न कर्म लिप्यते नर इति। ऋग्वाविद्याविरुद्धेsपु कर्मफलेषु न

'रमत इति नर:। प्रस्तुतब्रह्माविदि नरे विद्याझृतया क्रियमानं कर्म न

लिप्यते न स्वर्गादिहेतुत्वभवति प्रत्युत शुद्धप्रत्यग्रात्मसाक्षात्कारमेवो स्पा-

दृश्यतीति भाव:। यत्नु कुर्वन्नेवेह कर्माणीतियं विधाविद्रद्वयिय एय नतु

ब्रह्माविद्विषयस्तस्य विधिनिषेधशास्त्रावशयत्वामावादिति व्याख्यानम्।

तत्करणाविरुद्धम्। 'विद्यां चाविद्या च यस्तद्वेदोभयं सह' [ई० वा० १९ १ ]

२

इत्याद्युपारतनविधानंतराविरुद्धं चेति न वेदविदो बहु मन्वते॥ २ ॥

एवं मन्त्रद्वयेन तत्स्वरूपं विद्याझृतकर्मानुष्ठानं चोपविस्म्। ईशानेय

आसुरप्रकृतय: शास्त्रविधिमुत्सृज्य यज्ञादि कर्म कुर्वन्ति निषिद्धुज्कर्म

चाङ्‌डालन्ति आत्मघातिनो निरयपातिन इत्युपदिशत्याचार्य:-

असुर्या नाम ते लोका अन्धेन तमसाड्‌वृता:।

३

तांस्ते प्रेत्याभिगच्छन्ति ये के चाङ्‌डालमहानो जनाः॥ ३ ॥

असुराणां स्वभूता असुर्या अतिदारुणा इत्यर्थ:। नामेति प्रसिद्धौ।

असुरस्वभावानुभावाद्या निरयसंज्ञिता लोकाः सन्तीति शास्त्रप्रसिद्धिरिति

भाव:। तान्विशिनष्टि—अन्धेन तमसाड्‌वृता इति। अन्धेनातिगाढेन

तमसाड्‌धकारेणाड्‌वृता व्याप्ता। आलोकप्रसङ्‌करहिता इति भाव:।

ये केचन देवा मनुष्या ब्राह्मणक्षत्रियादयो-वास्सत्महनः। 'असन्नेव स भव-

त्यसद्‌द्रहोति वेद चेत्'। [ तै० २।६।१। ] इत्याद्यन्विता ब्रह्मज्ञानविहीनाः।

कास्यनिषिद्धकर्मादिनिष्ठा इत्यर्थ:। जना जानिमन्तः संसन्ति इत्यर्थ:।

ते मृत्यो मृत्युकृत्यो तानभिगच्छन्ति। तान्मृत्योरित्यन्तरक्षरस्वरगिरा-

३

दिसंज्ञितान्निरयान्निरनतरं गच्छन्तीति भाव:॥ ३ ॥

एवं विद्यां शीघ्रं प्रतिपत्सिसिद्ध्यर्थमविरुपामनर्थ उक्त:। अथ

सर्वांवासत्वेन प्रस्तुतस्नेह्वरस्यनन्विचित्रशक्तियोगं व्यत्पयचुपदिशाति-

अनेदेकं मनसो जवोयो नैनदेवा आमुवचन्‍पृर्वर्मर्षत्।

४

तद्धावतोsन्यनत्योति तिष्ठत्तस्मिन्नपो मातरिश्वा दधाति ॥ ४ ॥

अनेदजन्न रूपमानम्। एजू कम्पने। एकं प्रधानतमम्। प्रधानं शाख्‌-

ईशावास्योपनिषत्

4

योः सचन्द्रद्वार्कनक्षत्रा खं विदिशो मृन्महोदधि:

वासुकेवसु वीर्येण विधृतानि महात्मनः॥

4

इत्यादिपु प्रसिद्धमेतत्

एवमुपादिष्टविचारशक्तिवमादरेण मुखान्तरेण पुनरनुशास्ति—

तदेजति तन्नैजति तद्दूरे तद्वन्तिके ।

5

तदन्तरस्य सर्वस्य तदु सर्वस्यास्प बाह्यतः ॥ ५ ॥

मूयो मूयः प्रवचनं श्रवणं च कर्तव्यामिति पुनरनुशासनामिप्रायः ।

तथा च भूयते—

६

ईशावास्योपनिषत्

७

ईशावास्योपनिषत्

ईशावास्योपनिषत्

ईशावास्योपनिषत्

ईशावास्योपनिषत्

ईशावास्योपनिषत्

ईशावास्योपनिषत्

ईशावास्योपनिषत्

७

८

ईशावास्योपनिषत् ।

९

९

९

रामानुजमतानुयायिनारायणकृतप्रकाशिकासमेतां

कर्मेसंज्ञाडन्येति स्मृते: । उपासते । अनुतिष्ठन्ति । अनन्धं तमोडतिगाढं तमोडज्ञानमित्यर्थी: । त्रिवर्गाभिसड्क्षाणान्तरीयं नरकर्मन्धं तमो वा । "पुर्वा ह्येते अण्डा यज्ञश्रपा अष्टादशोक्कमवरं येषु कर्म । एतच्छ्रेयो येऽभि-नन्दन्ति मूढा' जरामृत्युं ते पुनरेषापि यन्ति" इति श्रुते: । य उ विद्यायां रताः । उकार उत्तरपदेनान्वेतव्यः । स्वाधिकारोचितकर्मपरित्यागेन विद्यायामेव रताः । ते ततः कर्ममात्रान्निष्ठाः प्राप्यादनन्धमतमसाद-मूढ इव तमस्तधिकमज्ञानं प्रविशन्ति । हवशब्दसतमस ह्यस्ताया दुर्ग्य-हत्वं घोतयति ॥ ९ ॥

१०

किं तर्हि मोक्षसाधनमित्यत्रSSह-अन्यदेशडडहुरविचियाडन्यदाहुरविचिया । इति शुश्रुम धीराणां ये नस्तद्विचचक्षिरे ॥ १० ॥

विद्ययेति पद्येऽर्थे तृतीया । यथाश्रुतेन्यथाश्रुतान्नव्यावृन्यान्यदेवSSमू: संमवांदिंति वक्ष्यमाणानुरोधात् । तथाह च विद्याया: कर्मरहितविद्यातोड-नन्वैकस्याधनमित्याहुः । उपनिषद् इति शेषः । आवि-व्याया: । आविद्याया: । ब्रह्मविद्याविधुरकर्मणोडन्यदेव मोक्षसाधनमित्याहुः । पूर्वपूर्वसं-प्रदायसिद्धोड्यमर्थोडस्माकमित्याह—इति शुश्रुम इति । ये पूर्वांचार-्यास्ते प्राणिपातादिभिः सम्यगुपसन्नानामस्माकं तन्मोक्षसाधनं विचच-क्षिरे विविध्योपदिदिक्षु: । तेभ्यां धीराणां धीमतां परमात्म ध्यानपराणां वचनमित्यध्याहार्यम् । यद्वा धीराणामिति पद्येऽर्थे षष्ठी । तेभ्यो धीरेभ्य इति योजयम् । नटस्य कृष्णोतीवत । इति शुश्रुम । एवंप्रकार-मतश्रौषम । नतु परोक्ष एवार्थे लिड्डिधानाच्छुश्रुमेत्यत्पपुरुषो न घटत इति चेत्सत्यम् । ब्रह्मविद्यायां दुरधिगलहवेन निशेषग्रहणमस्माभिरिति कृतमित्याभिप्रायात्क्वादुत्पपुरुषप्रयोगस्येत्याहुः ॥ १० ॥

११

अन्यदिति समानन्येनोक्कं मोक्षसाधनं विवृणोति-वियां चावियां च यस्तद्विद्देऽभय* सह । अविद्यया मृत्यं तीत्बा विद्ययाडमृतमश्नुते ॥ ११ ॥

कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेच्छतं समाः । एवं भक्तियोगेन विदुषा पूर्वोक्तकर्मयोगवेशं पारि-कल्प्युपादकल्वमुक्तम् ।

ईशावास्योपनिषत्

१३

रामानुजमतानुयायिनारायणकृतप्रकाशिकासमेता-किं तर्हि मोक्षसाधनमित्यत्राह—

अन्यदेवाड्डहुः संभवादन्यदाहुरसंभावात् । इति भूथुम धीराणां ये नस्तादृच्चकाक्षिरे ॥ १३ ॥

संभावात्संभूतेरित्यर्थः । असंभवादसंभूतिरित्यर्थः । केवलात्संभवाद्‌सं भवा-ज्ञानदेव मोक्षसाधनमिति नियमः आहुः । हि दृष्टं पूर्ववत् । शिषं स्पष्टतम् ॥ १३ ॥

१४

अन्यदित्युक्तं विचारयति—संभूतिं च विनाशं च यस्तद्वेदोभय॑ सह । विनाशेन मृत्युं तीत्या संभूत्याड्‌मृतमश्नुते ॥ १४ ॥

संभूतिं समाधिरूपवशान्नानुभूति विनाशं च योगविरोधिनां सर्जनं चेतयेत्कुभयं यो विद्यान्नज्ञा ड्‌डभाजेन सह वेद्‌ स विनाशान्निवर्तनेन निष्प-व्यामोहनेनति श्रेष्ठः । विरोधिनिवृत्तिरूपयोगा ड्‌डसेवनेऽनित्यर्थः । मृत्युं समाधिविरोधिपापं तीत्या डा ड्‌कृत्य मिथ्याक्षया संभूत्याड्‌मृतमश्नुते इति भावः । अत्र संभूतिविनाशश‌ब्दा भ्यां सृष्टिप्रलयाविवक्षया कार्यहिरण्यगर्भस्याद्याकृतप्रधानस्योपासनं विधीयत इति शांकरं व्याख्यानमनुपपन्नम् । मृत्युतरणामृतस प्राप्तिरूपफल व चनाव-नौचित्यात् ॥ १४ ॥

१५

एवं साड्‌डभगवद्‌द्वक्तिमुपादिश्य तत्त्विष्ठस्यानुसंधेयमन्त्रद्वयमुपादिशाति—हिरण्मयेन पात्रेण सत्यस्यापिहितं मुखम् । तत्त्वं पूषन्नपावृणु सत्यधर्माय दृष्टये ॥ १५ ॥

हे पूषन्नपावृत्यावृत्यापिहित । य आदित्ये तिष्ठाक्षित्यारभे 'य आदित्य-मन्तरो यमयति' [ऋ० सं० १।१६४।९] इति शतपथब्राह्मणे । शास्त्रहद्या तूपदेशो वामदेवादित्यादिन्यायाच्च । यद्वा पूषन्नाश्रितपोषणस्वभावेत्यर्थः । 'साक्षाद्‌द्रष्य-सत्यशब्देन स्वरूपविकाररहितजीवात्मोच्यते । 'सत्यं चानृतं च' [छा०-उ० १।२।१३] सत्यमभवदित्यादिषु जीवेऽपि सत्यशब्दप्रयोगात् । तस्य मुखं मुखवत् । अनेकान्त्रियावष्टम्भकतया मुखसहशं मन हिरण्यसहशेन भोग्यवर्गेणोति यावत् । पात्रेण परमात्माविषयकवृत्तिमति-

१५

ईशावास्योपनिषत्

१६

ईशावास्योपनिषत्

३४

रामानुजमतानुयायिनारायणकृतप्रकाशिकासमेत-

[ ई०८ ] ‘नेह नानास्ति किंचन' [ बृ०४।४।१९ ] ‘निष्कलं निष्कलंकम्’ [ मु० २।१।६ ] एवमादिभिः शास्त्रैर्गुणादियाः प्रतिषिध्यन्ते । तथा विधिनिषेधशास्त्रैः शास्त्रयोर्विरोधान्नपतरबाधोडवश्यम्भावी । तत्र निषेधस्य प्राक्तनपूर्वकतया पश्चात्प्रवृत्तिं प्रतिेषेधशास्त्रमपच्छेदाधिकारणनायेन प्रबलत्वम् । अतः प्रतिषेधबलेन गुणादिविधयः सर्वे बाधिता । ततश्च विध्यस्य विध्योपपादकलिप्तगुणाधिगमाद्वयो मिथ्यामूता इति । तदिदमनादरणीयम् । पश्चाच्छागनयेनोत्सर्गोपवादनयेन च विधिनिषेधयोर्भिन्नविषयत्वोपपादनेन तयोर्विरोधन्यासावाद्विधिना प्रतिषेधबाध्यतानुपपत्तेः । तदुक्तं तरवसारे—

यद्ब्रह्मणो गुणविकारशरीरमेदकरमार्द्रिदगोचरविधिप्रतिषेधवाचः । अन्योन्यभिन्नविषया न विरोधगन्धमहन्ति तद्न विधयः प्रतिषेधबाध्या॥

इति । अथान्तर्योंऽमिणमहंग्रहेऽनुसंधत्ते—योऽसावसौ पुरुषः सोऽहं- स्मीति । असावसाविति द्वीप्सासङ्करार्था । यद्वाड्‌डुःशब्दौ विमज्य यत्तच्छब्दाभ्याम्न्वेतद्र्यो योऽसौ पुरुषः प्रसिद्धः सोऽसावहमस्मीति ।

पुरुषं प्रकृतिं चैव प्रधानपुरुषेप्वरः ( गी०१३।१९ ) इत्यादिपु पुरुषशब्दो जीववाचितया प्रसिद्धस्तशादपि ‘तत्प्राप्तिः पूर्णं पुरुषेण सर्वम्’ [ श्वे०३।१९ ] इत्यादिश्रुत्या सर्ववेदपाठितपुरुषसूक्तादिपु प्रसिद्धो महापुरुष एवैह पुरुषशब्देन विवक्षितः । नन्वेऽयं योऽसावसौ पुरुषः सोऽहं- स्मीति कथं सामानाधिकरण्यम् । अहंपदार्थस्य जीवस्य मध्यमपुरुपा- [ द्वि॰स०आदि ] स्तेन । अहंशब्ददेनाऽप्यसमदर्थान्तरां मिण एवाभिधाने- माहं स इति निर्देशाश्य मुसंगतात्वात । ननु चाहंशब्दस्य प्रत्यगर्थान्त- योमित्यपरत्वे सोऽस्मीत्युक्तमपुरुषो न घटते । नहि तद्न्तर्यानुपुपोड- स्मीत्यान्वयोपसृष्टे प्रत्यगर्थान्तयोऽमिपुरुपोऽ- स्मीत्यन्वयोपस्थापिते तस्मिन्नुपपद्योपस्थापिते प्रतिपुरुषान्वयासंभवे ड्यह- मित्यस्मत्पदोपस्थापिते । ( पा० मु० १।४।१० ) इति । प्रत्यगर्थावोधकास्मच्छब्दोपपद उत्तमपुरुषो भवतीत्पर्य्थः । न पुनरस्मच्छब्दस्य प्रत्यगर्थद्वारा परमात्मपर्यन्ततायामुसमानाधिकरण्ये । अधिकं तु प्रविटुं न तद्वान्तरीति न्यायात । एवं तत्त्वमसीत्यादिक्विषयस्सीति मध्यमपुरुपो निर्वाच्यः । त्वंपदेनाऽभिमुख्खेचत- नद्रार्घि तद्न्तर्यानुपोडभिधानाभ्युपगमात । तत्न्रापि ‘युष्मध्युपपदे

ईशावास्योपनिषत् ।

१६

रामानुजमतानुयायिनारायणकृतप्रकाशिकासंमता-

रोन्धः । भाष्यस्य विधेयांशामात्रनिषेधपरतयोहेतेश्यांशनिषेधकत्वाभावात् । तथाहि—नहोवं भाष्याभिप्रायः । नात्र किंचिद्विधीयते । न च किंचिद्विधीयत इति । अपि त्वेवमभिप्रायः । त्वंपदेन किंचिद्विधीयत एव किंतूद्दिष्टे हारत्नोपपादकभाष्येणैव विधेयांश एव निषिध्यत इत्यभिप्रायस्य ध्यक्त-स्वात् । अन्य आह त्वं राजाडस्यहं राजाडस्मीत्यादिवाक्यादधीत्यादुपचार-विवक्षया तत्वमसि सोडहमस्मीत्यादिपु मध्यमोत्तमसामानाधिकरण्या-नामसामञ्जस्यमिति । तदुपेक्षणीयमेव । लोकवेदयोः श्रुतेनपर्यन्तं देवमन्त्र-व्यादिद्ववहारवलेन जातिगुणशब्द्वनमुख्यस्यैव संभवा उपचारकल्पन-स्थान्याघ्यत्वात्

१६

एवं परावरत्वविवेकं निःश्रेयससाधनमूतमकृतियोगं तत्रिष्ठस्यानुसंधेयमन्त्रविस्तार इत्यादिशाख्रैः प्राक्षणादिभिः समिदादिकमिव परिशुद्ध-स्वरूपपयाथारमुजानेन संस्मृत्यादडस्महाविः समर्पणीयमित्युत्त्वादिहापि शरीरेंद्रियादिभ्योडतिरिक्तं स्वात्मानं प्रथमं विशोधय तं ब्रह्माणि समर्प्य

स्वाधिकारानुगुणमारथयते— वायुरनिलममृतमथेदं भस्मान्तः शरीरम् ।

१७

ॐ ऋतो स्मर ऋतं स्मर ऋतो स्मर ऋतं स्मर ॥१७॥

'भोक्ता भोग्यं प्रेरितारं च मर्तवा' [श्वे०११२] इत्यादिश्रुत्यन्तरप्राप्त-द्वचिदचिदीश्वरतरचिदचयमिहापि दृश्यदयम् । वायुः विद्याकर्मानुगुणभग-वत्संकल्पवशेन तत्र तत्र गन्तृत्ववादो वायु: । अननेन जीवस्याणुपरिमाणत्वं परमात्माधीनत्वं च सिध्यति । वा गतिगन्धनयोरिति धातोः । निलयरहित-देहसंताने स्वयममृतः स्वरूपतो धर्मतश्राविनाशीयर्थः । 'अविनाशी वा अरेSयमात्माडनुच्छाद्यधर्मा' [बृ० ४।५।१४ ] 'न विद्नातेरवपरिलोपी विद्यते' [ बृ० ४।३।३० ] न विद्यत उच्च्छतिरविनाशो यस्मिन् सोडनु-च्छतिरिन्द्रिय इत्यर्थः । अनुच्छतिरधर्मो यस्यासवनुच्छतिधर्मो इति पुनर्हुवींहि: । नित्यज्ञानवानिति भावः । 'आहुश्र यामुनमुनयः— तदेवं चित्स्वभावस्य पुंसः स्वाभाविकी चितिः । नानापदार्थंसंसर्गान्नतद्विचित्रमश्नुते ॥' [आ०सि०पृष्ठ४८]

इति । तद्मृतत्वम् 'अपहतपाप्मा विरजो विमृत्युः ।' [छा०८।१।५] इति

ईशावास्योपनिषत् ।

१५

भुतेः । अनिलममृतमिति पुंल्लिङ्गत्वेन विवरणीयं वाशुरिति पुंल्लिङ्गत्वेनोपक्रमात् । अत्र विशिष्टवृक्ष्या योगतो वा परमात्मविषयत्वं न शाङ्कनीयम् । नश्वरदेहस्प्यानन्तरत्वचनेन तद्वावृक्ष्या प्रत्येकात्मपरत्वस्यैव न्यायत्वात् । क्षरं प्रधानममृताक्षरं हरः क्षरातमानावीक्षाते देव एकः [श्वे० १।१०] इति श्रुतावमृतशब्दस्य जीवे प्रयोगात् । स्वभोग्यतया प्रधानं हरतीति हरो जीव इत्यर्थः । एवं प्रत्येकात्मनोऽमिततत्वमभिधाय तच्च्छरीरस्य मृतत्वमवश्यमित्याह—अथेदं भस्मान्तं शरीरामिति । प्रकृतिपुरुषार्थौ पदार्थान्तराविवक्ष्यामथशब्दः । इदं शरीरामिति विशेष्यमईश्वरशरीरत्ववच्छेदार्थम् । कर्मवश्रुप-

महादिशु प्रलयीनेषु नष्टे स्थावरजङ्गमे । एकस्तिष्ठति सर्वात्मा स तु नारायणोडमपयः ॥

इत्युक्ते । भस्मशब्दो दाहाहुतिसंस्कारपरः । सनख्खननखैरप्युपलक्ष्यः । अन्राडडत्मशरीरयोर्मृतत्वममृतत्ववोक्रया भेदः समर्ध्यते । रसनादिषुेषया शरीरस्य नित्यत्वासंवेगोऽपाक्रियते । स्वदेहवैराग्यं कार्यमिति च सूच्यते । श्वोभिर्मोक्षोपायं प्रवर्तितव्यमित्यादिकं धोतयित । एवं चिद्विषयैकत्वकथन-क्वा प्रेरितारं महापुरुषं प्रणवेनोपादत्ते—उमिति । उत्तं च योगानुशासने । कुशाकर्मविपाकाशयैः परामृष्टः पुरुषविशेष ईश्वरः । तस्य वाचकः प्रणवः । आहु श्च सर्वज्ञो महादेवः-

ओमित्येवं सदा विप्राः पठध्वं ध्यात केशावम् ।

इति द्वादशम् । यथाङ्ग शरीरमात्रानं च विविधं विविक्तमार्म-नमोंकारवाच्ये परमपुरुषे समर्पयत्योमिति । प्रणवस्याडडत्मसमर्पण-परत्वमोमित्यात्मानं गुह्नीते । ' प्रणवो धनुः शरो ह्यात्मा ' इत्यादिना तलक्‍ष्यमच्यते । अप्रमत्तेन वेदध्वयं शरत्वतन्मयो भवेत् । [ मु० २।२।४ ] इत्यादिदेशु प्रसिद्धम् । अथ ऋतुरहंपणं विष्णुं ज्ञानयज्ञाच्चरमाभ्युपकुरुत्सदनुग्रहं प्रार्थयते—ऋतौ स्मर ऋतौ ज्योतिष्टोमादिकत्वात्सक । अहं ऋतुरहं यज्ञ इति वचनात् । यज्ञः पञ्चमहायज्ञात्मक इत्पर्थः । स्मर स्मरणानुग्रहया बुद्ध्या विषयी कुुरु ।

अहं स्मरामि मद्धक्तं नयामि परमां गतिम् । [इति]भगवद्वचनम् । अन्र स्मरामि नयामिति पदद्वयस्य ऋतौ स्मरामि ऋतौ नयामीति प्रार्थनाद्वयापेक्षया प्रतिवचनस्यावगमात् । ऋतौ स्मर पत्कृतं पतिं-

१७

रामानुजमतानुयायिनारायणकृतप्रकाशिकासमेत-

१८

[वरदमिश्र:]

१८

ईशावास्योपनिपत्

इति रामानुजमतानुसारिणारायणस्सृतप्रंकाशिका-समेतेशावास्योपनिषत् ।

केनोपनिषत्

१

२

२२

रघूत्तमानुजविराचितप्रकाशिकासमेत--

'यश्रश्रुषि तिष्ठश्रुरन्तरो यमयति ' [ बृ०३।७।१८ ]। यः प्राणे तिष्ठन्न्रा-णमन्तरो यमयति ' [ बृ०३।७।१६ ]। इत्याद्या नारायणस्यैवान्तर्यामित्वप्रतिपादिका इति । स इत्यपनेन ताहशो नारायणो देव इति भावः। तथा च भगवद्राज्यम्—मत्तः सर्वं प्रवर्तते । इन्द्रियाणि मनो बुद्धिरित्यय-श्रुक्वा वासुदेवात्मकान्याहुरित्यादिस्मृतयक्ष । श्रोत्रादिनियामकत्व-ज्ञानिनः फलमाह—अतिमुच्येति । धीरा धीमनतः श्रोत्रादिप्रेरकत्वं नारायणस्य जाननन्तः । अस्माल्लोकाद्दौौतिकदेहात्प्रेत्य निर्गत्स्योत्क्रमणं विधा-यति यावत् । अर्चिरादिमार्गेण गत्या डतिमुच्य लिङ्गदेहं हित्वाडस्मृतामुक्ता भवन्तीत्यर्थः ॥ २ ॥

मनआदीनां प्रवर्तकनारायणब्रह्म साकल्येनोपदिशेत्यत्राडSह यद्वाचाडनभ्युदितं येन वागभ्युद्यते ॥ तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ४ ॥ यन्मनसा न मनुते येनाङ्गहुर्मनो मतम् ॥ तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ५ ॥ यच्चक्षुषा न पश्यति येन चक्षूंषि पश्यन्ति ॥ तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ६ ॥ यच्छ्रोत्रेण न शृणोति येन श्रोत्रमिदं श्रुतम् ॥ तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ७ ॥ यत्प्राणेन न प्राणिति येन प्राणः प्राणीयते ॥ तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ८ ॥

इति प्रथमः खण्डः ।

यदृच्छया वाचा वेदवाण्याडनभ्युदितं साकल्येन नोक्तम् । येन च प्रेरिता सती वागभ्युद्यते पुरुपैरुच्यंते तदेव त्वं ब्रह्म विद्धि । नेदं जडजीवादिकं जगद्व्यक्तकामात्मकं इदिमुपासत इत्यर्थः । एवमग्रेडप्यर्थो-ध्येयः । यन्मनसा काचित्साकल्येन न मनुते येन मनो मतम् । येन चक्षूंषि पश्यन्ति यत्प्राणेन न प्राणिति येन प्राणः प्राणीयते प्रयन्ते ॥ ४ । ५ । ६ । ७ । ८ ॥

इति प्रथमः खण्डः ॥ १ ४॥

९

केनोपनिषत्

९

केनोपनिषत्

१०

केनोपनिषत्

१०

केनोपनिषत्

२

केनोपनिषत्

३

केनोपनिषत्

३

केनोपनिषत्

24

रक्षारामानुजविरचितप्रकाशिकासमेता- [द्वितीयः खण्डः

नतामुक्तरीत्याsविजानतां नाम्माभिरेsहं सम्पक्‌साक्षात्कृतमिति यावत् । विज्ञातं ब्रह्म साक्षात्कृतमित्यर्थः । आनन्दत्यपेेदनादिति भावः ॥१३॥३२॥ ब्रह्मणः सकलयेनाझेयत्वे कथम् तेनेष्टासिद्धिरिति चेत्स्वस्थप योगैकदेश- श्ञानादेवेष्टसिद्धिरित्याह—

प्रतिबोधाविदितं मतममृतत्वं हि विन्दते । आस्मना विन्दते वीयां विषयान् विन्दतेsमृतम् ॥१३॥४॥ इह चेदवेदीदथ सत्यमस्ति न चेदिहाविदीत्‌ हती विनाष्टिः ॥ भूतेषु भूतेषु विचिन्त्य धीरा: प्रेत्यास्माल्लोकादमृता भवन्ति ॥१३॥५॥

प्रतिबोधेयत्र श्रुतामिति श्रेप: । स्वस्थप ब्रह्मविद्रिया योगतस्तानुसारेण पुंसि श्रुतं मतं ब्रह्म प्रतिबोधेन स्वयोग्यतापरोक्षज्ञाननन विदितं चेत्स्मृततस्मु- क्तिं विन्दते लभते पुंमानिति वा प्रतिबोधेनोपासनरूपया कया चिद्दशा- विद्यया विदितं साक्षात्कृतं ब्रह्म विन्दते लभते इति धार्थः । आत्मना वीयां समाहितमनस्त्वलक्षणं विन्दते लभते । विद्यया । उपासन- तिति यावत् । मुक्त्या च भृत्या च समाहितात्मा ज्ञानस्वरूपं परिपष्य- तीहोति स्मृतेः ॥१३॥४॥

अस्तु विद्या रुपं ज्ञानं भगवत्साक्षात्कारफलं तर्क्रया संपाद्यामिष्यत आह-इहोति । इह ज्ञानयोग्यतयाsभिज्ञानेsदिहेऽवेदोचिंध्याजानास्सेत । अध तांहि सत्यं पूर्वोक्तफलं सत्यममृतं ब्रह्मास्त्येव तत्प्राप्तौ न संदेह इति भावः। इह नावेदीदचेतदा महती विनाष्टिरहानिर्मवाति । अथ प्रतिबोधं वक्ति— धीरा नश्रपातो विनाशंवेकिनो मृतेषु सर्वमूतेषु स्थितं ब्रह्म विचिन्- त्याडsप्रियां स्मृत्याsस्माल्लोकात्प्रेत्यामृता भवन्तीति ॥१३॥५॥

इति द्वितीय: खण्ड: ॥२॥ अत्यझुतत्वात्साकल्येन न झ्ञेयमिति प्रतिपादितेडर्थे काञ्चनाडडक्यापि- कां वक्ति—

ब्रह्म ह देवेभ्यो विजिग्ये । अथ तस्म ह ब्रह्मणो विजये देवा अमहीयन्त ॥

केनोपनिपत्

केनोपनिपत्

केनोपनिपत्

केनोपनिपत्

केनोपनिपत्

केनोपनिपत्

केनोपनिपत्

केनोपनिपत्

केनोपनिपत्

केनोपनिपत्

केनोपनिपत्

केनोपनिपत्

केनोपनिपत्

केनोपनिपत्

केनोपनिपत्

केनोपनिपत्

केनोपनिपत्

केनोपनिपत्

केनोपनिपत्

केनोपनिपत्

केनोपनिपत्

केनोपनिपत्

केनोपनिपत्

केनोपनिपत्

केनोपनिपत्

केनोपनिपत्

केनोपनिपत्

केनोपनिपत्

24

25

26

27

28

29

30

२९

३०

३२

३३

३२.१७

केनोपनिपत्

इति तात्पर्योपनिपत्

१

२

१

२

२

३

३

४

४

काठकोपनिषत्

५

५

६

६

७

७

८

३४

रघुरामानुजविरचितप्रकाशिकासमेता- [अ० १व्लो०

काठकोपनिषत्

११

१२

१२

१३

रङ्गरामानुजविरचितप्रकाशिकासमेत-

स्वर्गोंदिभ्यो यदुक्तकथं इति प्रयोजनमित्यर्थे यत् । स्थण्डिलशय्यादिपामे: स्वर्ग-

प्रयोजनक्त्वं चोपासनाद्वारेत्युततरत्र स्फुटतम् ।

प्रभूही तर्हि श्रद्धानाय मह्यम् ।

थहंधानाय मोक्षश्रद्धावते ।

स्वर्गलोकेन तव किं सिध्यतीत्यत्रास्सह-

स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्त एत-

हि तीयेन वृणे वरेण ॥ १३ ॥

स्वर्गो लोको येषां ते परं पदं प्राप्ता इत्यर्थ: । “परं ज्योतिरुपसं पद्य स्वेन

रूपेणामनिष्च्यते” [छा०८।३।४] इति देशविशेषप्राविशिष्टवह्र्प्राप्तिपूर्व-

कर्त्वात्स्वरूपाविभागविलक्षणमोक्षश्रुतिदितामृतत्वस्यैति भाव: ॥ १३ ॥

१४

एवमुक्तो मृत्यु: प्राह—

प्र ते व्वचोमी तदु मे निबोध ॥

स्वतप्रार्थितं तै प्रचोमी । व्यवहिताश्रेति ह्यवहित: प्रयोग: । मे समहो-

पदेशाज्जानीहीत्यर्थ: ।

ज्ञानस्य फलं दर्शयति—

स्वर्ग्यमभि नचिकेत: प्रजानन् । अनन्तलोकाप्तिमथो

प्रतिष्ठां विध्धि स्वमेतं निहितं गुहायाम् ॥ १४ ॥

अनन्तस्य विष्णोर्लोंकसस्तत्प्राप्तिमु । “तद्विष्णो: परमं पदम्” [क० ३ ।

९] इत्युततरत्र वक्ष्यमाणत्वात् । अथो तमप्राप्त्यनन्तरं प्रतिष्ठामपुनर्-

वृतिं च लभत इति शेष: । तज्ज्ञानस्येदृशं सामर्थ्यं कथं संभवतीति

मन्यमानं प्रत्याह—विद्धि त्वमेतं निहितं गुहायाम् । नज्ञोपासनादुतचै-

तज्ज्ञानस्य मोक्षसहितुत्वलक्षणमितत्स्वरूप गुहाया निहितं मन्यं न जानन्ति

तवं जानीहीति भाव: । यद्वा ज्ञानार्थस्य विद्वेल्लोभार्थकत्वसंभवादमिं

प्रजानं स्त्वमननलोकाप्तिं प्रतिष्ठां लभस्वेत्युक्ते हेतुहेतुमद्वाव: सिद्धो

भवति । प्रजानन्, लक्षणहेत्बोरिति शास्त्रप्रत्यय: ॥ १४ ॥

अनन्तरं श्रुतिवाक्यम्—

लोकादिमभिं तमुवाच तस्मै ।

लोकस्यादिं हेतुं स्वर्ग्योमिति यावत् । तमसिुवाच ।

१५

काठकोपनिषत्

१५

१६

१६

१७

ब्रह्मजज्ञं देवमीड्यं विदित्या

१८

पूर्वमेव ध्याख्यातम्

१९

१९

काठकोपनिषत्

२०

काठकोपनिषत्

४०

रघुरामानुजविरचितप्रकाशिकासमेतां

भुवःसूर्यान्तरं यत्तु नियुतानि चतुर्दंश । स्वर्लोकः सोऽत्र कथितो लोकसंस्थानाचिन्तकैः ॥

इति पुराणवचनानुसारेण सूर्यभुवनान्तर्वर्त्तितलोकेविशेषस्यैव स्वर्गशब्दवाच्यतया तदैव लौकिकवैदिककथ्यवहारदर्शनैन मोक्षस्थानस्यातथात्वात । नाप्यमुख्ययेत्य द्वितीयः पक्षः । मुख्यार्थे बाधकाभावात् । किंमत्प्रश्नवाक्यगतैरामरणादिहेत्वामृतत्वमोक्षत्वादिकं बाधकं स्यात् पतिचयनसक्तजरामृत्युत्तरनाच्युत क्षयिस्वरगस्य सर्वकामविमुखनाचिकेतःप्रार्थ्यममानत्वानुपपत्तिवां । नाद्यः । स्वर्गलोकवासिनां जरामरणक्षयितिपासाशोकादिराहित्यस्यामृतत्वप्राप्तेश्च पुराणेपु स्वर्गस्वरूपकथनप्रकरणेपु दर्शनेन । 'आमृत्युसंप्रवस्थानाममृतत्वं हि भाष्यते' इति स्मरणात् । अत एव 'अजीर्यताममृतानामुपेत्य' इति मृत्यावप्यमृतशब्दप्रयोगदर्शनान्नाच । स्वर्गलोकवासिनामेव बह्रूपासनद्वारा 'ते ब्रह्मलोके तु परान्तकाले' [मु० ३।२।६] इति श्रुत्युक्तरीत्याSमृतत्वप्राप्तेः संभवेन 'स्वर्गलोकाऽमृतत्वे भजन्ते' इत्यस्योपपत्तेश्चापेक्ष्यामृतत्वपरतया लोकवेद निरूढैःपसहारकैःआमृत्यशब्दैरहिसारण प्रकमस्थान्यथासिद्धौवैषम्यवाचिस्वर्गशब्दस्यान्यथानयनासंभवात् । न हि देवदत्तोऽभिरूप इत्युक्तेऽभिरूपपदस्वारस्यानुसारेण देवदत्तपदस्यात्यन्ताभिरूपयत्नवत्परत्वमभिरुपत्वमात्रभ्रियते । न द्वितीयः । तृणाच्छेदकतृभिरिति मन्त्रस्य स्वर्गसाधनकतया स्वर्गशब्दस्य मुख्यार्थपरत्ववाद्धकत्वात् । अत एवं तज्जुल्यार्थस्य 'करोति तद्येन पुनर्न जायते' इत्यस्यापि न स्वर्गशब्दमुख्यार्थवाधकत्वं नापि क्षयिष्णोः स्वर्गस्य फलान्तरविमुखनाचिकेतःप्रार्थ्यममानत्वानुपपत्त्यादिप्रतिपेङ्गेन बृद्धीकृता ।

काठकोपनिषत्

वचने बोधकान्यथाप्युपक्रममाधिकरणन्यायेन प्रथमस्य प्रश्नवाक्यस्थस्थस्वर्गशब्दस्यैव प्रभलत्वात् । न वा 'भूयांसं स्यात्सधर्मत्स्वम्' [जै० १२।१६।१२२] इति न्यायाद्भूतानुग्याहार्थेऽपस्यक्रमस्य वाघत्वमासिवाति वाच्यम् । 'मुख्यं वा' [जै० १२।२।८।२३] इति सूत्र औपसंहारिकचह्यपेक्षयाडSपि मुख्यस्यैव प्राबल्योक्ते । तस्मात्स्वर्गशब्दस्य मुख्यार्थपरित्यागे न किंचि-

त्कारणामिति । अत्रोच्यते—स्वर्गशब्दस्य मुख्येच वृत्त्या मोक्षवाचित्वं स्वर्गकामाधिकरण नागृहीतविशेषणन्याॅयेन स्वर्गशब्दस्य प्रीतिवचनत्वमेव न प्रीतिविशिष्टद्रव्यवाचित्वयुक्तम् । ननु स्वर्गशब्दस्य नागृहीतविशेषणन्याॅयेन प्रीतिवचनत्वे सिद्धेऽपि देहान्तरदेहान्तरभोग्यप्रीतिवा-

चिता न सिद्धयेत् । न च यस्मिन्नोषधमित्यादिवाक्यशेपाद्धि युज्ये-शास्त्रस्थस्वर्गशब्दस्य प्रीतिविशेपवाचित्वानिश्चय इति वाच्यम् । प्रीति-मान्रवाचित्वेन निश्चितशक्तिकतया संदेहाभावेन 'संदिग्धेपु वाक्य-शेपात्' [जै० १।४।१९।२९] इति न्यायस्यानवतारादिति परिचोच्य

यद्यापि लोक एवं स्वर्गशब्दस्य निश्चितार्थता तथाडपि लोकाव-तसातिशयसुखवाचकत्वे तत्त्वसाधनत्वं ज्योतिष्टोमादीनां स्पात । तथा चात्पधननरायाससाधये लौकिके तदुपायान्तरे संभवति न बहुधननाराणां

सुसाधये बहन्तराये श्योतिष्टोमादौ प्रेक्षावान्प्रवर्त्त इति प्रवर्तकत्वं ज्योतिष्टोमादिविधेरें स्पात । अतो वाक्यशेपावगत निरतिशयप्रीति-विशेषे स्वर्गशब्दस्य शक्ती निश्चितितायां वाक्यशेपाभावस्थलेsपि यथस-राहादिविव स एवार्थः । लौकिके सातिशयप्रीतिभरिते गुणवयोगादेव

चृत्तेरुपपत्तेन शक्त्यनतरकल्पना । न च प्रीतिमात्रवचनस्यैव स्वर्गशब्दस्य वंदे निरतिशयप्रीतिवाचित्वमासिवाति वाच्यम् । निरतिशयत्वांशस्यातो-डनुगतत्वेन तत्रापि शक्तिवशंयभावेन स्वर्गशब्दस्य लोकवेदयोरनेक-

थंता स्यात् । पद्य तु वेदिकप्रयोगावगतनिरतिशयप्रीतिवाचितरा तदा सातिशये लौकिके प्रीतित्वसामान्ययोगाद्‌वृत्तिरिति मीमांसकैर्‌-तिशयसुखवाचित्वस्यैव समाधिततया मोक्षस्य स्वर्गशब्दवाच्यत्वे वि-

द्वायोगात् । पर्थशब्दस्यार्जुन इव तदितरपृथाप्रतेयु प्रचुरप्रयोगाभा-येडपि पर्थशब्दमुख्य्यार्थत्वानपायवन्स्वर्गशब्दस्य सूर्यभुवानतरवांतिलो-कगतसुखाविशेप इवान्त्यच्र प्रचुरप्रयोगाभावोडपि वाच्यतानपायात् ।

बहिराज्यादिशब्दानामसंस्कृततृणादिध्वयर्थप्रयुज्यमानानामप्यस्त्येव तद्वाचितं केपांचिदपयोगमात्रस्य शक्त्यभावासाधकत्वात् । अतस्तृण-

४२

ऋषीरामानुजविरचितप्रकाशिकासमेतां

[अ० १ वल्लि : ] स्वादिजातिवचना एव बहिरादिशब्दा इति बहिराज्याधिकरणे स्थितस्वात् । तदुक्तं वार्तिके— एकदेशेऽपि यो दृढः शब्दो जातिनिबन्धनः । तद्व्यागाच्च न तस्यास्ति निमित्तान्तरगामिता ॥ इति ।

ततश्व स्वर्गशब्देऽपि मोक्षसाधारण एव । ननु बहिराज्यादिशब्देsप्यसंस्कृतत्व- श्याघृताद्यावृत्यर्थप्रयोगाभावेऽप्यनार्यप्रयोगसत्त्वादसंस्कृतवाचिताडस्तु नाम । स्वर्गशब्दस्य सुप्रभूनान्तर्गतिलोकसुखविशेषातिरिक्तस्थले नियमेनाप- योगात्तद्वृत्यैव शक्तिरस्युपगन्तव्या । अत एव प्रोद्घाताधिकारण उद्धृ- तुशब्दस्य ऋत्विग्विशेष इतररड्यावृत्यप्रयोगविशेषेण रूढत्वात्तस्य चोद्भूत- रेकत्वेन 'प्रैतु होतुश्रमः प्रोद्घातृणाम्' इति बहुवचनार्थबहुत्वासंभवात्तव्- नवयार्थं रूढिपूर्वकलक्षणया 'अव सुत्रह्मण्यनमाकस्तोत्रसंभिन्नां न्रियारणां वा सुत्रह्मण्यानां चतुणां वोद्घातृादीनां छन्दोगानां ग्रहणमित्येतद्‌- ध्येत । तथाडहीनाधिकरणे तिस्र एव साह्स्योपसदो द्वादशाहीनस्ये- त्यत्राहीनशब्दस्याप्याहः ऋताविति व्याकरणस्मृत्या खप्रत्ययान्तत- योडहीनगणसोमनिर्वर्तितया व्युत्पादितस्याप्यध्याहीनिशेषदस्य नियमेन सत्त्वेड- प्रयोगादहर्गणविशेषत्वाभाव- वहीन इति योगस्य रूढिपराहतत्वेन योगेन ज्योतिष्टोमे वृत्र्यसंभ- वाज्ज्योतिष्टोमपरकरणाधीताया अपि द्वादशाहीनस्येति द्वादशोपसत्ताया अहर्गणविशेषोऽस्त्वित्युक्तम् ।

तथाप्याद्यसाध्याध्यानिकाध्याध्याया मानह- विर्‌निवाससामिधेनीष्वति व्याकरणस्मृत्या सामधेनीमात्रवाचितया व्यु- स्पादितस्य्यापि धाध्याशब्दस्य न सामिधेनीवचनत्वेन नापि धीयमानत्व- रूपयोगार्थवशेन वा धीयमानात्रवचनत्वम् । स्तुतिशब्दार्थतया धीय- मानासु ऋचः सामिधेनीमात्रे च धाध्याशब्दप्रयोगादपि तु 'पृथुवाजवत्यौ धाय्ये भवतः' इत्यादिवैदिकप्रयोगविषयेsपि पृथुवाजवच्यादिशब्दे भाध्याशब्दस्य शक्तिरिति 'समिध्यमानवतीं समिद्धवतीं चान्तरेण धाध्याः स्पृ:' [ जै०५१३३१४ ] इति पाञ्चामिकाधकरणे स्थितमेवमादिकं सर्वं विरुध्येत । स्वर्गशब्दे त्वदुक्तरीत्या प्रयोगाभावेऽपि शक्तिसंभव उद्धृ- तादिशब्दानामृत्विग्विशेषादिषु रूढेरकल्पनोयत्वादिति चेत् । सत्यम् । यदि सर्वात्मना तद्‌दतिरिक्ते स्वर्गशब्दप्रयोगो न स्यात्तदा तद्व्यावृत्ता रूढिरभ्युपगन्तव्या स्यात् । अस्ति हि तत्रापि प्रयोगः । "तस्य हिरण्मयः कोशः स्वर्गो लोको ज्योतिषाडऽडवृतः; यो वैतां ब्रह्मणो वेद"" तेम धीरा

काठकोपनिषत्

अपि यान्ति ब्रह्मविदः स्वगं लोकामित ऊर्ध्वं विमुक्ताः ॥ [बृ० ४|४|८]

"अपहत्य पाप्मानमन्ते स्वर्गं लोकं ज्येष्ठं प्रातिष्ठति [ के० ३८ ]।

इति तैत्तिरीयकश्रुतादर्शनयक्ततत्वकारादिप्वध्यात्मशास्त्रेपु प्रयोगदर्शनात्,

पौराणिकपरिकल्पतस्वर्गशब्दरुहः, सांख्यपारिकल्पताद्यक्तशब्दरुहद्वचनादर्शनोयात्वात्, आसिमन्त्रेव प्रकरणे "चिप्राचिकेतष्यमेतद्दितिवा य एवं विद्वान् श्रृणुते नाचिकेतम्।स मृत्युपाशान्पुरतः प्रपोंयत्र शोकातिगो मोदते स्वर्गलोके" [ क०१।१९८ ]।

इति मन्त्रे ऋग्ज्ञानसमुच्चयसाध्यवाचकतया श्रूयमाणस्य स्वर्गशब्दस्य सूर्यंभुवान्तर्गतोलोकव्यतिरिक्तवैराजपदवाचकतया पूरैरापि।

व्याख्यातत्वाच्। ननु सूर्यलोकोर्ध्वर्गतलोकव्यस्पैव प्रभुत्तिनिमित्ततया तस्य च वैराजपदेऽपि सर्वज्ञात्मपायात्।

स्वर्गापवर्गमार्गाभ्यामित्यादिव्यवहारस्य वात्त्रणपरिव्राजकन्यायेनोपपत्तेश्व।

अस्तु वाड्मूर्धार्थत्वं मुख्यार्थं वाधकसद्वात।

किंच प्रथमे प्रश्नेऽत्र न भयं किंचनास्तीतपहतपाप्मत्वं प्रतिपाद्यते।

स्वर्गेऽपि 'न भयं किंचनास्ति' इति, पातभोतस्येत्युक्तरीत्या केन पापेन कदा पतिष्यामीति भीतिभावः प्रतिपाद्यते स ह्यपहतपाप्मन् एवं संभवनि।

'न तत्र त्वं जरया विभेति' इत्पनेन .

विजरत्वाविमृत्युत्त्व प्रतिपाद्यते।

"उभे तीत्स्वाडज्ञानायोपपेसे " इत्पनेन न स विजिचत्स्वापिपासस्वे प्रतिपाद्यते।

'शोकातिगः इहाति विशांकरवम् ।

'मोदते स्वर्गलोके' इत्पनेन स यदिद पितृलोककामो भवति संकल्पपादेवास्य पितरः समुतिष्ठन्ति ।

"तेन पितृलोकेन संपन्नो महीयते" [ छां० ८।२।

१ ]। इति श्रुतिसंर्भप्रतिपाद्ये सत्यकामत्ववसस्संस्कलपन्वे प्रतिपाद्यते ।

ततश्रद्धायात्मशास्त्रासिद्धदृस्यापहतपाप्मत्वादिकृतकृत्यताकृत्स्न्नावसेयह प्रतोयमानतया तस्स्वह गृहणसंभवे पौराणिकस्वर्गलोकगतापेक्षिकजरामरणाद्यभावस्तकारस्यादिचेतत्वात्।

अत एव तस्मे विद्ध्यन्ता।चिकरणीस्सुपदिष्ट।

तकर्तव्यतात्कासु सोंपादिविकृतभावनाङ्गितकर्तव्यताकाङ्क्षायं वैतानिककर्माधिकारपृथक्त्रयीविहितत्वसामान्यादूवि दूयेव दर्शपौर्णमा-

सिकीतकर्तव्यतातोषठित्।

उक्तं च शास्त्रादोपिकायाम्—वैदिकी वैदिकत्वेन सामान्पेनोपतिष्ठते ।

लौकिकी त्वसमाप्तावस्थास्यतपेक्षिता "॥ इति ।

न च "यदेकं रूपं सृप्ट्वेदेश ते वादाचित हृद्यात्" इति विहितस्येप

४४

रक्षारामानुजविरचितप्रकाशिकासमेत- |अ०१व्ल्ली९|

ते वायाविति वचनस्य वैदिकत्वसामान्येन विहितवैदिकयूपसंपर्कान्निमित्तत्वमेव स्यात् । न चेष्टापत्ति: 'लौकिके द्वौपसंज्ञोगात्' [ जै० ९ । ३ । ३ । ९ ] इति नावमिकाधिकारणविरोधप्रसङ्गादिति वाच्यम् । "सूपो वै यज्ञस्य दुरिष्टामुख्वते तस्मात्सूपो नोपसृश्यते" इति प्रतिपिधाय यथेकं रूपं स्पष्टशेदप ते वायाविति नूयादि तन्नन्त्रमेव विहितस्य प्रतिपेधे प्रयाजादिसितसाकाड्क्षलौकिकसंपर्काद्विपये त्वावइयंभाबेन वैदिकविपयत्वासंभवेऽप्यसति वाधके वैदिकविपयत्वस्य युक्तत्वात् । अत एव "यावतोऽश्वान्प्रतिगृह्णीयात्तावतो वारुणान् श्रुतुष्कपालाश्चिरपेति" इति विहितेऽश्वेऽपि अश्वदाने । न तु "न केसरिणो ददाति" इति निषिद्धे प्रायाश्चित्तसापेक्षे सुहृदादिभ्य: श्रेहदिना क्रियमाण इति निर्णयांत तृतीये । तथा 'योगिन: प्राप्तिसमयंते स्मार्तैचैते' [ बृ० सू० ४।२।२१ ] इति सूत्रे स्मार्तस्य वैदांतेन प्रस्थभिज्ञानमित्युच्यते पृथक् । ततश्व 'स्वर्गे लोके' इति मन्त्रेऽध्यात्मशास्त्रासिद्धरसयपहतपाप्मत्वादिगुणणोक्तस्यैव ग्रहणमुचिन्तम् । 'स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्ते' इति तृतीयप्रश्नमनूद्यड्मृतत्वभावकत्वश्रवणादमृतत्वशब्दस्याध्यात्मशास्त्रे मोक्ष एव प्रयोगात् । अथीयेताममृतान्नाभित्यामृतशब्दस्यापि मुक्तपरत्वेनाडSपक्षिकामृतत्वपरत्वभावात् । उत्तरत्र "ततो मया नाचिकेतश्वितोऽग्निरनित्यैर्द्रव्यै: प्राप्तवानस्मि नित्यम्" [कौ०१२१०]"अभयं तितीर्षन्तं पारे नाचिकेतश्शकेऽहि [कौ०१३१२] इति परस्यैव नज्रूपो नाचिकेताग्निप्राप्त्यत्कथनेन स्वर्गशब्दस्य प्राप्तिसिद्धस्वर्गपरत्वासंभवात् । "नान्यं तरमात्राचिकेतो वृणीते" [ कौ०१६१२९ ] इति बह्मेतरविमुखतया प्रतिपादितस्य नाचिकेतस: क्षत्रियत्वेनुस्वर्गप्रार्थनानुपपत्तेश्व । "मुच्यं वा पूर्ववाच्चनाल्लोकवत्" [ जै० १२।२।२३ ] इत्यत्र समसंकथाकयो: परस्परविरोध एव मुख्यस्य प्राबल्यम् । न हेतुपवर्गण्य समभावात् चेदुबर्गण्य प्रयोगवचनं क्षमते । अतस्तत्र जवन्यानां भूतस्वं तत् 'भूयसां स्यात्सधर्मत्वम्' [ जै० १२।२।१३ २२ ] इति न्याय एव प्रवर्त्तत इत्येव मीमांसकै: सिद्धान्तिततत्वात् । प्रतर्दनवियायाम् "एप हि देव साधु कर्म कारीति । 'एष लोकाधिपतिरेप लोकपाल:' 'आनन्दीऽडजरोरोडमृत:' [ कौ० ३ । ८ ] इत्योपसंहारीकपरमात्मधर्मवाचाहुल्येन प्रक्रमश्रुतजीववधिकार्ष्य 'प्राणस्तथाडनुगमात् [ बृ० सू० १९१२८ ] इत्यत्र प्रतिपादिततथादित्यलमितिचर्चया । प्रकृतमनुसराम्॥ २० ॥

२१

काठकोपनिषत्

नचिकेता आह— येयं प्रेते विचिकित्सा मनुष्येऽस्तीतियके नायमस्तीति चैके । एतद्वियामनुशिष्टः स्वयाडहं वराणामेष वरस्तृतीयः ॥ २१ ॥

४६

रक्षारामानुजाधिराचितप्रकाशिकासमेताः

[अ० १ वष्यो]

अपरत्वमेव न देहातिरिक्कपारलौकिककर्मानुष्ठानोपयोगिकर्तृभोक्त्रात्मकजीवस्वरूपमानप्रतिषम् । अन्यथा तस्यार्थस्य दुरधिगमत्वप्रदर्शनाविविघभोगावितरणप्रलोभनपरिक्षाया असंभवादिति दृष्टध्वम् । नचिकेतसो ह्यायमिप्रायः-हि तैषिचचननादात्मा परित्यक्चरमदेहादिविर्भूतापहतपाप्मत्वा'दिगुणाढको भवतीत्युपपद्यृते स्वर्गे लोके न भयं किंचनास्तीत्यादिनामन्रद्रूयेन मोक्षसाधनभूताम्रिमप्राक्षम् । अधुना तु वादिद्विप्रतिपन्नस्तादृशये संदेहो नाचते । अयं स्वर्गे लोके न भयं किंचनास्तीत्यादिनामयोपन्यस्तापहतपाप्मत्वादिविशिष्टरूप आत्माडस्तीत्यक्रे नास्तीतत्यपरे । तस्योपादिष्ट एतज्जानीयामिति । अत एव प्रतिवचने "एतच्छ्रुत्वा संपिगृह्य मर्त्यः प्रवृहृधर्म्यमणुमेतमाध्य । स मोदते मोदनीयं हि लबध्वा " [ क० ११२१३ ] इत्येतत्प्रश्नानुगुण्यमेव हि शृणुते । अतो यथोक्त एवार्थः । केचित्तु 'पराभिध्यानात्तु तिरोहितं ततों ह्यस्य बन्धविपर्ययोः' [ ब० सू० ३।२।५ ] इति सूत्रे तिरोहितामिति निष्ठान्तपद उपसर्जनतया निर्दिष्टस्य तिरोधानस्य 'देहयोगाद्वा सोऽपि [ ब० सू० ३।३।६३ ] इति तदुतरसूत्रे सोऽपि तिरोधानभावोदपिति पुंल्लिङ्गतच्चछब्देन परामृश्यतेनात् । ' गहा प्रविट्टावात्मानौ हि तद्दर्शनात् ' [ब०सू० १।२।१४] इत्यत्रापि प्रविट्टावादित्युपसर्जनतया निर्दिष्टस्य प्रवेशनस्य तदर्शनादिति तच्छब्देन परामृश्यतेनात् । सर्वनाम्नाडनुसंधिर्यृत्तितच्चछब्दस्यति वामनसूत्रे ऋतसिद्धितादिवृत्ति-न्यग्भूतस्यापि सर्वनाम्ना परामृश्यादृङ्कृतत्वात् । येषं प्रेत द्वाति निष्ठान्तभेदशब्द उपसर्जनतया निर्दिष्टस्यापि प्रायणकाब्दितमोक्षस्य देहयोगाद्वा सोऽपि तिरोधानभावोदपिति चैक इत्यग्रायं पदेन परामृशोडस्तु । न चैवं भुक्त्वतत्यास्मिन्भोजनमसति वा न वेति वाक्यविमुक्तप्रसिमन्मोक्षो-स्तित न वेति संदेहकथनं व्याहतार्थकमिति वाच्यम् । मोक्षसामान्यमश्रुपेत्य मोक्षविचेपसंदेहस्योपपादयितं वाक्यविरोधादयमित्यनेन विशेषपरामर्शसंभवात् । ननु न प्रायणशब्दस्य मोक्षवाचित्वं क्रियिदृशटं शरीरावियो-गवाचित्वात् । श्रुतप्रकाशिकायां शरीरावियोगवाचित्वमध्युपपत्तेऽह चरमशरीरावियोगपरामर्शसंभवात्तद्विप्रायणयेद विचिकित्साडस्तु । ननु तस्य निश्चितत्वात्तद्विप्रायणयिति विचिकित्सास्तु । ननु तस्य निश्चितत्वादिति चेत्सत्यम् । अयं चरमशरीरावियोगेऽपि बहुरूपाविर्भावपूर्वभाविवेन रूपेगामिति न वेति विचिकित्साडSदाः सुपपादयिष्यादिति वरदति ॥९१॥

काठकोपनिषत्

24

24

25

25

26

26

27

काठकोपनिषत्

28

29

30

30

1

1

2

208

639

3

4

294-292

५

६

७

७

७

८

८

9

10

10

11

11

१२

काठकोपनिषत्

१२

१३

१३

५६

रघुरामानुजविरचितप्रकाशिकासमेता-

[अ० १ वल्लीर]

देवमीड्यं विशिष्यते इति भूतैकाध्यायाध्यात्मयोगाधिगमेन मत्येत्यत्रापि परमात्मात्मकजीव एव प्रतिपाद्यताम् । तत्थ तं दुर्दर्शामिति पूर्वस्-

ङ्गोडपि जीवपर एवास्तु । तत्थ श्रवणायापि बहुभिर्यों न लभ्य इति पूर्वसंदर्भेऽपि परिशुद्धजीवस्वरूपपर एवास्तु तत्थ --

आश्रयत्वप्रयोजनं कश्चिदेनमाश्रयवद्दृदृदति तथैव चान्यः ।

आश्रयवन्नमन्यः ऋणीत इति भूताविध्यान वक्रम न चैतद् कश्चित् ॥

[गी०२।२९]

इति परिशुद्धात्मविषयगीतावचनैकार्थमप्युपपद्यत इति चेत्न । बह्म-

जन्मिति मन्त्रे ब्रह्मत्स्वरूपोपक्रमभृतजीवालिङ्गबलैन चरमश्रुतदेवश-

ब्दस्य देवात्मकत्वरुपार्थमपणोडपि तं दुर्दर्शामिति मन्त्रे तादृशजीवालिङ्-

ङ्गावेन देवमित्यस्य देवात्मकमित्यर्थमथांभुणायोगात् । एतदेवाभिप्रेत्य

भगवता भाष्यकृता 'गुहां प्रविष्टौ' [ ब० सू० १।२।११ ] इति सूत्रे

परमात्मनस्तत्त्वं दुर्दर्शं गुह्मनुप्रविष्टमिति गुहाप्रवेशो हृयत इत्युक्तम् ।

तथैवायं मन्त्रः; परमात्मपरतया व्यासार्यैव्विवृतः । महरेप्टामिति पदेन

तु परमात्मनो गह्वरशदितदुहुंविशेषयपरिशुद्धात्मस्वरूपशरीरकत्वमप्युक्तम् ।

इयांसुविषेपः--ब्रह्मजन्मिति मन्त्रे परमात्मात्मकपरिशुद्धजीवस्व-

रूप* प्रतिपाद्यते, नं दुर्दर्शामिति मन्त्रे तु जीवशरीरकपरमात्मस्वरूपं

प्रतिपाद्यत इति न तयोरैकार्थ्यहानिः ॥ १३ ॥

'न हृद्युवैः प्राप्यते हि ध्रुवं तत्' एतच्छुत्वा सम्प्रेक्ष्य गृहम् मत्वा प्रवृद्य धम्ये-

मणुमेतमभ्य स मोदते मोदनीय* हि लब्धवा' 'अध्यात्मयोगाधिगमेन देवं

मतवा धीरो हर्षशोकौ जहाति' इति प्रदेशेपु धर्मफलविलक्षणतया ध्यान-

साध्यतया प्राप्ततया च निर्दिष्टस्य प्राप्यस्य स्वरूपं चोत्कप्रदेशेप्वेव

धर्मविलक्षणतया मत्वेतिं प्रतिपन्नस्योपायस्य स्वरूपं च धीरो हपेशोका

जहातीत्यत्र धीर इति प्रतिपन्नस्य प्राप्यमुश्र स्वरूपं शोधयितुं पृच्छत्प-

नत्र धर्मादित्यादिना—

अनयत्र धर्मादनयत्राधर्मादनयत्रास्मात्कृताकृतात् ।

अनयत्र भूताच्च भव्याच्च यत्तत्पश्यसि तद्वद ॥१४॥

. ननु भाष्येदेवं मतवेत्युपास्यतया निर्दिष्टस्य प्राप्यमूतस्य देवस्याध्यात्म-

काठकोपनिषत्

४८

५४

काठकोपनिषत्

६०

श्रीरामानुजाविरचितप्रकाशिकासमेत- [अ० १ वल्लो०]

इति स्मृत्यनुसारेण 'सोडहवः पारमाम्राति तादृश्णोः परमं पदम् [ क०१३१३ ] इति मन्त्रस्यापि शुद्धात्मस्वरूपे संगतार्थत्वात् । अदृश्योऽक्षर इत्युक्तस्तमादः परमां गतिम् ।

इति स्मृत्यनुसारेण 'सा काष्ठा सा परा गति:' [ क० १३१९ ] इति मन्त्रस्यापि परिशुद्धात्मविपयत्वसंभवात् । समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम् ।

इतिस्मृत्यनुसारेण, 'एपु सर्वेषु भूतेषु' [ क० १३१२ ]इति मन्त्रस्यापि विशुद्धस्वरूपपरत्वोपपत्तेः 'पराङ्मुख स्वान्ति' [ क० २११८ ] इति मन्त्रे परागर्थान्निदर्शनात् प्रत्यगर्थस्यैव प्रकरणप्रतिपाद्यत्वाविष्करणात् । 'तिष्ठन्तं परमेश्वरम्' [गी०१३।२७] इति गीतानुसारेण 'ईशानो भूतभव्यस्य' [ क० २११५ ] इति मन्त्रस्यापि तच्चैव शुद्धात्मस्वरूपे संगतार्थत्वात् । भेदप्रसक्तिमति प्रत्यगात्मस्वरूप एव 'नह नानात' [ क० २।१।९ ] इति निषेधस्यापि संगतार्थत्वात् ।

अभेदद्वैपिनो वायोस्तथाडऽसौ परमेश्वरः । इति स्मृतिप्रतिप्रज्ञापकस्य 'वायुर्यथैको भुवनं प्रविष्टः' [ क०२।२।१० ] इति मन्त्रस्यापि परिशुद्धस्वरूपपरत्वेन भवात् । 'सर्वतःपाणिपादं तत्' [ गी० १३।१३ ]इति गीतामध्ये वक्ष्यमाण परमात्म्यमापन्रे शुद्धात्मस्वरूपे सर्वतःपाणिपादादिकर्तृत्वं संभवतीत्युपपादितत्वात् । 'एकं बीजं बहुधा यः करोति' [ श्वे० ६।१२ ] इति मन्त्रस्यापि परिशुद्धद्वपरत्वेडनुपपत्त्यभावात् 'न तत्र सूर्यो भाति' [ क० २।२।१५ ] इति मन्त्रस्यापि 'न तद्वासयते सूर्यः' [गी०१५।६] । ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते' [गी०१३।१७] इति गीतावचनैस्तु परिशुद्धात्मस्वरूपयुक्तत्वात् ।

तस्माच्छरीरात्यृंहेतिस्यौपसंहारिकमन्त्रस्य शुद्धात्मपरत्व एव स्वारस्यात् । कृत्स्नाया अच्युपनिषदः प्रजापतिवाक्यवत् प्रत्यगात्मस्वरूपप्राप्तिप्राप्यद्वयवस्वकृतेशाश्वत्प्रतिपादकत्वात् सर्ववेदप्रतिपाद्यस्यैव तत्तु पदं संग्रहेण वेद्मीमिति वक्तव्ये त्वेतत्प्रातिज्ञानात्परमात्मस्वरूपप्रतिपादकवेदभागप्रतिपाद्यस्य शुद्धस्वरूपे संभवाच्चुद्रस्वरूपस्याध्ययन्तर्यान्तिमिणः परमात्मस्वरूप एव परस्य शुद्धरूपप्रतिपादकभागेनापि प्रतिपाद्यत्वसंभववादिति दृश्यते ।

काठकोपनिषत्

तपाश्रित सर्वाणि च यद्वदान्ति ।

तपःप्रधानाः उपरितनभागा इति व्यासार्यैर्य्यास्वातम् । यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति ।

ब्रह्मचर्यं गुरुकुलवासः श्रीसङ्कराहि त्यादिलक्षणं यदिच्छन्तोऽनुति- स्ति ।

तत्ते पदं संग्रहेण ब्रवीमि ।

संगृह्यते ऽननेति संग्रहः शब्दः । प्राप्तव्यवक्तव्यप्रतिज्ञापदेऽस्मिन्म- न्त्रेऽथांतरणवप्रशंसाया लभात्पणवं प्रशस्यते । भाप्यस्य च सर्वे वेदा इत्यादिपादत्रयोचकब्रह्मप्रातिपादकतया प्रशस्येतर्थ इति श्रुतप्रकाशिका- वचनस्य नानुपपत्तिरिति दृष्टचयम् ॥

३५

ओमित्येतदिति ॥ ३५ ॥

ॐ तत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणः त्रिविधः स्मृतः । इति प्रणवस्य ब्रह्मवाचकत्वात् प्रणवोपासनयोः प्रतिपादयोरस्पप- च्छेद्वात्रिणविवेचनंकारमकारः । परंज्ञात्वाज्ञितयोपायोपे त्तोरस्पप- दिष्टत्वमस्तीति दृष्टचयम् ॥ ३५ ॥

एवं वाचकं प्रणवं द्वाभ्यां मन्त्राभ्यां स्तोति—

एतद्वैतदक्षरं ब्रह्म ।

३६

ओमित्यनैनैवाक्षरेण परमपुरुपमभिध्यायीत इति ब्रह्मप्रातिसाधनं या- नालम्वनत्वादिमेवाक्षरं ब्रह्मप्रासिसाधनत्वाद्दृढम् । एतद्वैतदक्षरं परम् ॥ ३६ ॥

जप्येशु ध्येयेपु च श्रेष्ठमित्यर्थः ।

३७

एतद्वैवाक्षरं ज्ञात्वा यो यदिच्छति तस्य तत् ॥ ३७ ॥

एतदक्षरमुपासमानोऽनेनोपासननेदं फलं मे भूयादिति यत्कामयते

३७

तस्य तद्ववतीत्यर्थः ॥ ३७ ॥

एतदालम्बनं श्रेष्ठम् ।

एतदोंकाररूपमालम्बनं श्रेष्ठं ध्यानादौ इति शेषः । अत्र एवं-

एतदालम्बनं परम् ।

एतदालम्बनकं ध्यानादि सर्वोत्तममित्यर्थः ।

३७

१७

३८

३९

काठकोपनिषत्

६४

रघुरासानुजविरचितप्रकाशिकासमेत-

[अ० १ वल्लीर]

णोत्पत्तेरेतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि चैति मनसोऽह्योत्पत्तिप्रतिपादकश्रुतिविरुद्धत्वादिति "उत्पस्यसंभवात् । न च कर्तुः करणम्" [ ब्र० सू० २।२।४१३ ] इति द्वाभ्यां सूत्राभ्यां पूर्वपक्षं कृतात्

"विज्ञानादिभावे वा तद्मतिपेधः" "विप्रतिपेधाच्च" [ ब्र० सू० २।२।४५ ] इति द्वाभ्यां सूत्राभ्यां सिद्धान्तितम् । वाशब्दः पूर्वपक्षवचनार्थः । विज्ञानेन तदह्नति च विज्ञानादि। मनः च "कयन्तो घः" इत्यादिदेशद्रव्य नित्यपुंलिङ्गत्वात्कथंमेतादिति चेत् । नाहं धुरपि तु, अर्थक्षण इत्यस्मादावश्यकार्थे णिप्रतिपद आहृते रुपं सिध्यति । तेन न निखिलजगत्संहर्तृमुखेन कारणत्वं प्रतिपाद्यत इति दृढयम् । आदिदिविज्ञानं परमात्मेत्यर्थः । संकर्पणो नाम जीवो जायते इति श्रुतस्य जीवशब्दार्थस्य तद्मभिमानिपरमात्मभावे सति शास्त्रप्रामाण्यप्रतिषेधः सिध्यति । परमात्मनश्व जननं_नाम स्वेच्छाधीनशरीरपरिग्रहः ।

तस्मिन्नेव पाश्र्वारात्रे स ह्यनादिरनन्तश्रेष्ठि जीवोत्तसैर्देशपेञ प्रतिपिद्धतया तदिरुद्धद्वाभिधानासंभवात । संकर्षणो नाम जीवो जायते इत्यनेन जीवाभिमतसंकर्षणस्यैवेह नतुरीश्वरपरत्वहेतुत्वात् । प्रतिपादित इति न पाश्र्वारात्रप्रामाण्यमिति सूत्रार्थः । ननु सांख्यपातञ्जलाधिकरणवादिदमण्यधिकरणं पाश्र्वारात्रप्रामण्यप्रतिपेधकं किं न स्वादितिचेत् ।

वेदोपबृंहणाय भारतसंहितां कुर्वता बादरायणेन--

इदं शतसहस्राद्वि भारताद्रयानविम्तरत्न ।

आमध्य मतिमन्थानं दध्मो श्रुतमिवोद्धतम् ।

नवन्तीनं यथा दध्मो द्विपदां वाचां यो यथा ।

आरण्यकं च वेदेभ्य ओपधिभ्यां यथासृतम् ।

इदं महोपनिषदं चतुर्वेदसमन्वितम् ।

साखं योगिग्रहणान्तेन पाश्र्वारात्रानुनीश्रितम् ।

इदं श्रेय इदं नह्म इदं हितमनुत्तमम् ।

क्रियजुःसामभिरुजुष्टमसर्वाङ्गिरसंसतथा ।

भविष्यति प्रमाणं वै एतदेवानुशासनम् ।

वाङ्मनैः क्षत्रियैवंश्यैः श्रूदेशे कृतलक्षणे: ।

आर्चनीयश्व सेच्यश्व नित्ययुक्तेः स्वकर्मभिः ।

सततं विधिमास्थाय गीतः संकर्षणेन यः ।

अस्मात्प्रवक्ष्यते धर्मान्मनुः स्वायंभुवः स्वयम् ।

६६

प्रवेशयोग्य इत्थर्थ:

रङ्गरामानुजविरचितप्रकाशिकासमेत— [आ० १ कडीर]

आत्माडस्य जन्तोर्हितो गुहायाम् ॥

अस्य जन्तोर्ज जायते त्रिपते वेँति मन्त्रद्रयनिर्दिष्टस्य चेतन! स्याऽऽस्तमासन्त: . प्रविष्टु नियतत्वर्थ: । अतश्च पूर्वमन्रद्रयान्ते दृष्ट्वा प्रत्यग्गोचर्मरूपादिप्राणियोनितमे मन्त्रे सदृशेऽपि तद्विोधन्थ्य ऐक्यं सिद्धम् । न चास्य जन्तोरित्यस्य हृदयगुहावाचिनां संचनधसापेक्षेपण गुहायामित्यनेनैवान्वितत्वेनाडडस्मेत्यनेन नान्वय इति शाङ्क्यम् । आत्मशब्दान्वितस्यैव'काकाक्षिन्यायेन'योग्यान्वये सति भावात । मूलत: शाखां परिवासोपवेपं करोतीत्यत्र शाखां मूलत: परिवास्य मूलत उपवेपं करोतीति पर्यन्वयान्वयस्यदृश्रीकृतत्वात्, जीवहृदयगुहावार्तित्यप्रतिपादनेनैव जीवभेदसिद्धेश्व । न हि जीवे स्यैव जीवगुहावार्तित्यप्रतिपादने प्रयोजन-मस्ति । ननु न जायते इत्युपन्यासतस्याऽऽडस्तमโน जायमानवाचिजन्तुशब्देन परमात्मस्यानुपपत्त्याsडस्य जन्तोरित्यस्य प्रत्यक्षादिसंनिधापितदेहप्रतिपादकस्य वक्तव्यत्वेन तद्रुहाहित आत्मा प्रागुपन्यासतो जीव एवास्तु । न च कर्तृभोक्तृत्वादिविशिष्टतया सदाडहामिति भावसाने जीवे 'कस्तं मदामदं देवं मदनुयो ज्ञातुमर्हति । क इत्था वेद यत्र स:' इत्युत्तरसंदर्भ-प्रतिपाद्य दुर्विंचनकं कथमन्वेतीतिवाच्यम् । जीवे स्य कर्तृत्वादि-विशिष्टतया सर्वलोकवि दितत्वेऽपि मुक्तभाष्यबहुरूपाविशिष्टतया दुर्विं-ज्ञानत्वसंभवादिति चेन्र ।

प्राप्ती तु चेतनो जन्मी जन्तुजन्युशरीरिण: ।

इति जन्तुशब्दस्य चेतनपर्यायत्वया प्रकृतजीववाचित्वसंभवात । अस्ये-तिशब्दस्य च पूर्वसंदर्भो पस्थापितप्रतयगात्मविपयत्वसंमवे प्रत्यक्षाद्युप-स्थापितदेहविषयत्वाश्रयणस्यायुक्तत्वात । अत्यन्तसूक्ष्मत्वमहत्त्वयो: 'एप आत्माडन्तर्हृदयेपणीयान्वीर्यो यावद्दा रपमाकाद्वा रप्यमाक-तण्डुलाद्देपे म आत्माडन्तर्हृदये ज्यायान्न्युथिव्या ज्यायानन्तरिक्षाज्ज्या-यानिद्वो उयायानेष्ट लोकेम्य: ' [छा० ३।१४।३] इत्यादिपु परमा-त्मधर्मसयाडणोर्याणिमन्रप्रतिपाद्यस्य जीवत्वशङ्क्राया असं-वात । ननु 'नेतरोडनुपपत्ते: ' [ब० सू० ११११६ ] इति सूत्रे सह ब्रह्मणT विपक्ष्रितेति वाक्यश्रुतविपाश्रितश्रुतस्य ब्रह्मसाधारणालिङ्गत्वस्य

काठकोपनिषत्

२०

२१

२१

22

23

23

24

24

काठकोपनिषत्

25

काठकोपनिषत्

70

रङ्गरामानुजविरचितप्रकाशिकासमाप्त-

[अ० १ वल्लीर]

चित्रीयताम् । अतश्च यो ब्रह्मक्षत्रभोक्ता यस्य च मृत्युरबाधकः सोऽस्मिन्मन्त्रे प्रतिपाद्यते । भोक्तृत्वं च जीवस्यैवेतिं स एवास्मिन्मन्त्रे प्राहि-पाद्यतामिति चेदुच्यते । उपसेचनत्वेन रूपितस्य मृत्योरुदनत्वरूपितेन ब्रह्मक्षत्रशब्दितेन दध्यन्नवत्प्रतीतसंवन्धस्य सर्वात्मना बाधप्रसङ्गात् । यर्हि यस्य ब्रह्म क्षत्रं च भोग्यं यस्य च मृत्युरबाधक इत्युक्तेऽमृत्योर्ब्रह्मक्षत्रस्य च संबन्धः प्रतिपाद्यते । अत उपसेचनशब्दोऽनुदनशब्दापेक्षया जगन्यात्वेऽ-प्यबाधकस्वरूपसाधारणगुणं विहाय स्वयमग्र्यमानत्वे सत्यन्यादनहेतुत्वरूपासाधारणाकार एव ग्राह्यः । ततश्रैका क्यान्तर्भतचरमश्रुतोपसेचनप्रदानुसरणौदनशब्देनापि विनाऽऽयत्वमेव लक्षणीयम् । स्वकुत्रुपस्थापनो-याविशेषाकाङ्क्षारूपगुणग्रहणादप्येकवाक्यतापन्नप्रदानतरोपस्थापितगुणग्रह-णस्यैव बुद्धिलाघवेनैकवाक्यतासामर्थ्यान्निरोधेन च न्याय्यत्वाद्वादित्यस्य स्वार्थ-स्वातन्त्र्यकरणे निश्चितत्वादित्यलं पह्लवितेन ॥ २५ ॥

समाप्ता द्वितीया वल्ल्री ॥ २ ॥

क इत्यादि वेद यत्र स इत्थस्य हुज्जानत्वेऽद्वैतत्यमार्त इत्यस्यार्थेस्य दुर्ज्ञ-ध्वेन वयं तदुपासने शक्ता इति मन्यमानं प्रत्युपास्योपासकयोरेकगुहान्तर्भ-वेशेन परमात्मनः सूप्तस्यत्वाद्वैतयमुपासितुं शक्ता इति द्वाभ्यां मन्त्राभ्यां दर्शयति ऋतं पिबन्तावित्यादिना ।

ऋतं पिबन्तौ सुरुतस्य लोके गुहां प्रवित्ते परमे पराध्ने । सत्यपदवाच्यवस्यंभाविकर्मफलमनुभवन्तौ सुकृतसाधये लोके वर्तमानौ हृद्यकुहरं प्रविष्टौ तत्क्षापि परमाकाशे पराध्ने पराधं संख्यायाया उत्तराव-धिस्वरंहतीति पराध्यंसुक्कृष्ट इत्यर्थः । ताहशो हार्दिकाशे वर्तमानौ ।

छायातपौ ब्रह्माविदौ वदान्तौ ।

छायातपशब्दाभ्यां ज्ञानौ लभ्येते । अज्ञानशब्देन जीवनिर्देशास्य चाय-मभिप्रायः । उपास्योपासकयोरेकगुहावर्तित्वे तयोरेव प्राप्तप्राप्तृताया वक्तव्यतया प्राप्तस्य च तत्सामिसाधनरथवेन रूपिते शरीरेऽवस्थानं न युक्तम् । न हि रथेन प्राप्तव्यार्थों रथस्थो भवतीति शङ्का न कार्यो-प्राप्त्यस्य परमात्मनस्तत्रावस्थितत्वेऽपि जीवस्य 'परामिध्यानातु तिरो-हितम्' [ बृ०सू०३२१९ ] इत्युक्तरीत्या परमात्मसंवलपमूलकमंवृपा-

काठकोपनिषत्

७२

रत्नप्रकाशानुजविरचितप्रकाशिकासमेत-

[अ० १ वल्लो०]

स्वतः प्रवेशवत्या बुद्ध्या सह जीवस्य गुहां प्रविष्टाविंति गुहाप्रवेशव्‌पत्तं न संगच्छते । उपष्टम्भकाधीनगुरुत्वशालिनि सुवर्णे गुरुसुवर्णंमिति व्यवहारसंभवेऽप्युपष्टम्भकसुवर्णे गुरुप्रणी इति व्यवहारस्यादर्शनात् । अत एव परपक्षे सूत्रानुसारेणास्य मन्त्रस्य जीवपरमात्मपरतया कृतं योज·

नान्तरमध्यानुपपत्तं । 'अनेन जीवेनात्मनाडनुप्रविश्य' [ छा० ६ । ३ । २ ] इति श्रुत्यनुसारिणा परमात्मनो जीवभावेनानुप्रवेशेऽपि परमात्मरूपेणा·

नुप्रवेशाभावाज्जीवपरमात्मनौ गुहां प्रविष्टाविंति निर्देशानुपपत्तेः । जीवभावेन ब्रह्मणः संसारमभिप्रेत्य ब्रह्म संस्रतीति व्यवहारसच्वेऽपि जीवब्रह्मणी संस्रत इति व्यवहारासंभवात् । 'जीवेशावाभासेन करोति माया चाविद्या च स्वयमेव भवति' [ नृ० सिं० ता० ९ ।

कार्योपाधि·

इति वचनानुसारेण परिगृहीतेऽविद्यायाऽन्तःकरणस्य वा जीवोपाधित्वमिति पक्षद्वयेऽपि नाविद्यान्तःकरणयोः प्रतिबिम्बोपाधिलं गृह्यते । स्वच्छद्रव्यप्रतिहतपरावृत्तनयनरश्मिगृहमाणस्र्येव प्रतिबिम्बशब्दार्थतया चाक्षुप्रस्य चैतन्यस्य प्रतिविम्बव्वासंभविनाविद्याप्रतिबिम्बो·

न्तःकरणप्रतिबिम्बो वा जीव इत्याश्रयणायोगादविद्यावाच्छिन्नोन्तःक·रणावच्छिन्नो वा जीव इति पक्षद्वयमेव परिशिष्यते । तत्र च हृदय·गुहायामविद्यान्तःकरणाभ्यामवच्छिन्नत्वेनानवच्छिन्नपरमात्मनो गुहाप्र·

वेशवर्णनश्रुतेर्न्तर्यान्तर्यामिब्राह्मणस्य वा नाऽऽस्यमित्यलमतिचर्चया । प्कृत·

तमनुसारः । १९ ॥

यः सेतुरीजानानानाम्

यज्वनां य आधारभूतः कर्मफलप्रद इत्यर्थः । ईशानानामिति कान·

जन्तः शब्दः ।

अक्षर ब्रह्म यत्परम् ।

यन्निर्विकारं परं ब्रह्म ।

अभयं तितीर्षतां पारम्

संसरसागरं तितीर्षतां निर्भयं हृदं तोरस्म ।

नाचिकेत॑ शके॒माहि ॥ २ ॥

नाचिकेतास्त्रिप्राप्त्यमुपासितुं शक्ता स्मेत्यर्थः । शके॑डर्थयत्येन ज्ञापू ।

2

3

4

5

६

५, ६

७

८

७, ८

९

९

१०

११

६७

काठकोपनिपत्

यान्ति येष्पयो वशीकार्यतायां प्रधानाति तान्युच्यन्त इन्द्रियेभ्यः परा इत्यादिना। तत्र हयथ्वेन रूपितेभ्य इन्द्रियेभ्यो गोचरत्वेन रूपिता विपया वशीकार्यत्वे पराः । वशयेन्द्रियस्यापि विषयसन्निधाविन्द्रियाणां दुर्निग्रहत्वात् । तेभ्योडपि परं प्रग्रहृपितं मनः । मनासि विषयप्रवणे विषयसन्निधानस्याण्य किंचित्करत्वात् । तस्मादपि सारथित्वेन रूपिता बुद्धिः परा । तस्या अपि रथ्यत्नेन रूपित आत्मा कर्तृत्वेन प्राधान्यपरः । तस्मादपि रथरापितं शरीरपरम् । तदायतत्वाज्जीवस्य सकलपुरुषार्थसाधनप्रवृत्तीनाम् । तस्मादपि परः सर्वान्तरातमभूतोडन्तरात्म्यध्वनः पारमूतः परमपुरुपो यथोक्तस्याडडत्मपयेन्तस्य तत्संकल्पनायस्तप्रवृत्तित्वात् । स खल्वन्तरात्मिमितयोगासकस्यापि प्रोजकः । 'परात्परतच्छूते:'[अ० सू० २।३।४१]इति हि जीवात्मनः कर्तृत्वं परमपुरुषायस्त-मिति वक्ष्यते। वशीकार्योपासनानिर्ह्यतुपायका ठाभूतः परमप्राप्त्यपथ्र स एव। तदिदमुच्यते 'पुरुपात्रं परं किंचिच्चमा काष्ठा स परा गतिः' इति। तथा ज्ञानतयानिबद्धयणो 'य आत्मनि तिष्ठन्'[बृ०मा०३।७।३०]इत्यादिभिः सधं साक्षात्कुर्वन्सर्वं नियमयतीत्युक्त्वा नान्योडतोडस्ति दृष्टेति नियमनान्नात्र निपिध्यते। भगवद्रीतासु च । आधिष्ठानं तथा कर्तां करणं च पृथग्विधम् । विविधा च पृथक्चेष्टा दैवं चैवात्र पञ्चमम् ।। इति [ अ० १८ श्लो० १४ ] इति ।

दैवमचपुरुषोत्तम एव।

सर्वस्य चाहं हृदि सन्निविष्टो मत्तः स्मृतिज्ञानमपोहनं च।

[ अ० १५ श्लो० १५ ] इति वचनात् ।

तस्य च वशीकरनं तच्छरणागतिरेव । यथा डडह—— ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति । भ्रामयन्सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया [ अ०१८।६१ ] तमेव शारणं गच्छ [ अ०१८।६२ ] इति ।

तदेवमात्मानं रथिनं विदित्वैतादृशा रथ्यादिरूपकविन्यस्ता इन्द्रियद्वय इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्था इत्पन्न स्वशब्दैरपद प्रत्यभिज्ञायनते न रथक-पितं शरीरमिति परिशेषपातदृश्यक्तशब्देनोच्यत इति भाषितम्।१९।११।

१२

१३

१३

काठकोपनिषत्

१४

१४

१५

१६

१७

४८

1

1

2

३

४

५

५

६

उक्तोऽर्थः

या प्राणेन संभवत्यदितिर्देवतामयी । गुहांं प्रविश्य तिष्ठन्ती या मृतोभिर्जायते ॥

अथां च मन्त्रे गुहां प्रविश्य [ व० सू० ९ । ऋ० १९९ ] इत्यादि सूत्रं भगवता भाष्यकृता व्याख्य्यात् । इत्थं हि भोग्यकृतात्र्यादितिजींव उच्यते । प्राणेन संभवांति प्राणेन सह वर्धते । देवतामयीन्द्र्रियाधीनभोग्या । गुहां प्रविश्य तिष्ठन्ती हृदयपुण्डरीककुहरवर्तिनी । भूतेभिर्ज्जायते पृथिव्यादिमिर्भूतैः साहिता द्वादशरूपेण विविधा जायते इति भाषितम् ।

७

एतदै तत्

तत्तदात्मकामित्यर्थः । अथैव प्रकरणे "वृक्षजज्ञे देवमीड्यं दिदिव्या" [ कां० १११७ ] इत्यत्र देवमित्यस्य परमात्मनामिति व्याख्यात् स्वात्मन् , क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धीतयेतदुपबृंहणमिति वचनेऽपि मां मद्धत्मकामिति भाष्यकृतैव व्याख्यातत्वात् , अपृथक्सिद्ध्रविशेषणवाचिशब्दस्यापि विशेषण निरूद्दवस्त्य विशेष्य इवापृथक्सद्वविशेष्यवाचिशब्दस्यापि तत्तदात्मकमित्यर्थो युक्त इति दृढचयम् ॥ ७ ॥

अरण्योरधरोत्तरारण्योः स्थितोऽग्रिः । गर्भ इवोतसुभृत्तो गर्भिणीऽभिः ॥

गांर्भणांंभः पानभोजनादिना सुभृत्तो गर्भ इव निहित इति पूर्वेणान्वयः । उदित्यवधारणे ।

दिवे दिवे ईड्यो जागृवांद्रिः ।

अहन््यहनि जागरणशीलैरप्रमतैः स्तुत्यः । हविष्मांद्भिर्यमनुष्याभिराङ्गिरः ॥

आज्यादिहविःप्रदानप्रवृत्तैरऋत्विग्भिः स्तुत्योऽग्रिः । अग्नेन ताडरण्यो-

८

एतदै तत्व

एतदग्रिस्वरूपं तत्पूर्वोक्तवह्नात्मकामित्यर्थः।

यतश्वोदेति सूर्योऽस्तं यत्र च गच्छति। तं देवा: सर्वे आर्पिता: ॥

यस्माद्वह्णणं सकाशात्सूर्य उदेति यत्र च लयंभेति देवा: सर्वे तस्मिन्नात्मनि प्रतिष्ठिता इत्यर्थः।

तदु नात्येति कश्चन ।

९

एतदै तत्व

तत्सर्वात्मकं वह्निं कोडपि नातिक्रामति छायान्धकारन्तर्यान्तर्गिमो दुल्लङ्घ्यादिति भावः।

उक्तोऽर्थ: ॥ ९ ॥

ननु परमात्मन: सर्वात्मकत्वं न संभबाति । अहंमित्यहन्ताभयत्वेनानुसंधीयमानो ह्यात्मा स चाहमिहैवास्मीति देशान्तरद्रव्यावृत्ततयाडनुसंधीयते तस्य कथं सर्वदेशकालवर्त्तिसर्वपदार्थात्मकत्वमभूततद्वाभित्याशङ्क्याह—

यदेवेह तदमुत्र यदमुत्र तदानीवेह ।

यदेश परमात्मत्सवमत्र लोकेडह्मित्यनुसंधीयमानतयाडत्मभूतं तदेव लोकान्तरस्थाना मप्यात्मभूतमित्यर्थः । ततश्राडडत्ममेवो नास्तीतिपर्यः। अयमभिप्राय: । किं परमात्मत्सवविदामहंमहंवति प्रतीति: सर्वदेशकालवर्त्तिपदार्थात्मकत्वस्य बाधकत्वोपन्यास्यत उत तद्रह्यितानाम् । नाऽऽद्य:।

तेषामिहैवत्वस्यादिप्रतीतिरवाभावात् । प्रत्युताहं मनुरभवं सूर्योऽस्मीति सर्ववस्तुरूपतयैवानुभवात । न द्वितीय: । अतरवविदामहंप्रतीतिरेव मातृविपयत्वेन तत्न देशान्तरद्रव्यावृत्ततयप्रतीतिरेव तस्याद्वैनिमित्तपरमात्मनि सर्वदेशवर्त्तिपदार्थात्मकत्वविरोधित्वाभादिति ।

१०

मृत्यो: स मृत्यु मामोति य इह नानेव पश्यति ॥ १० ॥

इह परमात्मनि भेदमिव य: पश्यति स तु संसारात्संसारं प्राप्तोतीत्यर्थ: ॥ १० ॥

काठकोपनिषत्

नन्वसंशयं सर्वात्मभूतं परमात्मतत्त्वं कुतो नोपलभ्यत इत्यत्राह— मनसैवेदमाप्तव्यम् ।

इदमात्मस्वरूपं विशुद्धमनोग्राह्यामित्यर्थः । उत्तमेवार्थं हृद्दीकर णायाभ्यस्यति—

भ १

नेह नानास्ति किंचन मृग्योः मा मृग्युं गच्छति य इह नानेव पश्यति ॥

४१

अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो मध्य आत्मनि तिष्ठति । ईशानो भूतभव्यस्य ।

कालत्रयवर्तिनिष्किलचेतनाचेतनेश्वरः पुरुष उपासकशरीरे डकुष्ठपार-माणः सन्नास्ते ।

ने ततो विजुगुप्सते ।

ततो भूतभव्येश्वरत्वादेव वात्सल्यातिशयादेहहगतादपि द्वेषान्नभोग्य-तृषा।

पृथिव्यतीस्यर्थेः । न नु 'प्राणाधिपः संचारति स्वकर्मभिः ' [श्वे० ६.३] 'अङ्गुष्ठमात्रो रवितुल्यरूपः' [ श्वे० ५८ ] ।

अङ्कुष्ठमात्रं पुरुपं निश्शङ्करं यमो वदाति ।

इत्यादिश्रुतिस्मृतिष्वकुष्टमात्रत्वेन प्रतिपादितस्य जीवस्यैवासिमन्मन्रे प्रतिपादने किं न स्यात् । न च न तस्य भूतभव्येशानत्वादिति वाच्यम् ।

प्रथमश्रुतजीवविलक्षणानुरोधेन चरमश्रुतभूतभव्येशानत्वस्यापोक्षिकतया युक्तियुक्तं शङ्कुलवादिति नेद् । 'चाङ्गुष्ठेन प्रभृतिः' [नो सु० ४१३२४] इत्यधिकरण एवमेव पूर्वपक्षं कृत्वा हृद्यावच्छेदेनिवन्धनाकुष्टपरिमाणस्य परमात्मन्यडपि संभतात् ।

अकुष्टमात्रः पुरुषोऽकुष्टं च समाश्रितः ' [ १६१३ ] इति तैत्तिरीयके । 'अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषोऽन्तरात्मा सदै जनानां हृदये सन्निविष्टः ' इति श्वेताश्वतर [ ३१३ ] चाङ्गुष्ठमात्रत्वस्य हृदिलिङ्गत्वादयं मन्त्रः परमात्मपर एवेति सिद्धान्तितत्वात् ।

यचवत्र कैश्चिदुच्यते । अङ्गुष्ठमात्रत्वं जीवविलक्षणमेव ।

स्थाध्यङ्गुष्ठमात्रः पुरुषोऽन्तरात्मा ।

68

श्रीरामानुजविरचितप्रकाशिकासमेत - अ०२पृ०१

मध्य आत्मनि तिष्ठतीति पूर्वार्धेन जीवमनूच, 'ईशानो भूतभव्यस्य' इत्यनेन परमात्मभावो विधीयते इति। तदसमञ्जसम्। तथाहि सति परमात्मन्प्रकृत्युभयत्रत्वसंभावनाप्रदर्शनंस्य 'ह्यग्रपेक्षया तु मनुष्याधिकारत्वात्' [ ऋ० सू० १।१।२५ ] इति सूत्रस्यपांसंगतिप्रसङ्गात्। ननु नास्मिन्नर्थे अध्वानुरादेन ब्रह्मभावो विधीयते। 'आत्माग्रहणात्तया प्रति-पत्तेः जीवस्यात्मत्वमात्रत्वे प्रमाणाभावादिति तदस्थशङ्कापरिहाराधै जीवस्यात्मकृत्यमात्रत्वसाधनाय प्रवृत्तमिदं सूत्रमितिचेत्त। तथाऽऽडभयणास्य क्रिटत्वात्। नन्वीश्वरः शर्व ईशान इति निर्वचनुपाठेनेशानशब्दस्य देवताविशेषे रूढत्वाच्छब्दादेव प्रेति सूत्र ईशानो भूतभव्यस्येति शब्दादेव न तु भूतभव्यस्य सर्वस्येशितृत्वं कर्मवशेज्जीवस्योपपद्यत इति भाष्यं व्याकुर्वन्नप्यर्थापत्तीरीशानशब्दस्यैव शब्दशब्देन विवक्षित-त्वात्, नात्र लिङ्गादिर्ण्णयः किं तु ईश्वरवाचिशब्दाद्वेत्येवकाराभिप्राय इति व्याख्यातत्वात्, ईशानशब्दस्य श्रुतित्वाभ्युपगमात्, तयंव चेशान-शब्दश्रुत्या जीवस्यैव व्यावर्त्तकत्वेन, रुद्रप्रतत्ववेन, शब्दश्रुत्या जीवरुद्रव्यतिरेकादेव नारायणस्यापि व्यावर्त्तकत्वेन,

योगरुढिमतः पदस्य सन्तिध्याधव्यवार्थविशेषकपदान्तर-सन्तिधानं कल्पनुन्मेपस्स। पद्मानि यस्मादग्रसरोरुहाणि प्रवोधयत्युज्वलंवमुरैरमयूखैः। इत्यादिषु दर्श्नात्। तत्र हि सरोरुहपदावयवचार्थंसरोविशेषकाग्रप-दोपादानेन सरोरहपदंस्य दर्श्नात्। इतरथा पद्मान्विति पदादान्त्वापत्ते:। अत ईशानशब्दस्य न भूतित्वम्। एतत्स्वरसादेव स्वासार्पैरपि यथाश्रुतभाध्यानुगुणयेन यद्वेति पक्षान्तरस्पाभ्रितत्वादित्यल-मतिचर्चया। प्रकृतमनुसरामः।

१२

एतद्वै तत्‌ ॥ १२ ॥

उक्तोऽर्थ: ॥ १२ ॥

अत्रगुष्टमात्रः पुरुषो ज्योतिरिवाधूमकः। शुक्लेरन्धमानलवत्प्रकाशमान इत्यर्थः।

ईशानो भूतभव्यस्य स एवायं स उ श्वः। अद्यतनपदार्थजातं श्वस्तनपदार्थंजातें कालत्रयवर्त्तिपदार्थजातमपि तद्वात्कमित्यर्थः;

13

13

13

14

14

14

15

15

1

3

काठकोपनिषत्

एवं 'परमात्मानुपासीनस्य 'तस्य तावदेव चिरं यावन्न विमोक्षे' [ छा० ६ ।१४।२ ] इति श्रुत्युक्तरीत्या शरीरपात एवान्तरायो न किंचित्कर्तव्यं परिशिष्यत इत्याह—

अस्य विसंसमानस्य शरीरस्थस्य देहिनः । देहादिमुच्यमानस्य किमत्र परिशिष्यते ॥

अस्योपासकस्य देहिनः शरीरस्थस्य शरीरप्रतिष्ठितस्य दृढशरीरस्यैति यावत् । एवंभूतस्य वा विसंसमानस्य शिथिलीभवद्वाचस्य वा देहादिमुच्यमानस्य त्रियमाणस्य वा किमत्र परिशिष्यते । कृतकृत्य-

४

पूर्ववत् ॥ ४ ॥

तस्य सर्वप्राणिप्राणनहेतुत्वरूपं माहिमानमाह— न प्राणेन नापानेन मर्त्यो जीवति कश्चन । इतरेण तु जीवन्नति ।

स्पष्टोऽर्थः ।

केनेतरेण जीवतीत्यग्रे— यस्मिन्नेतदुपाश्रितो ॥ ५ ॥

५

यदधीनाॅं प्राणापानयोःापि जीवनं तदधीनेमेव सर्वेषां जीवनामिति भावः ॥ ५ ॥

हन्त त इदं प्रवक्ष्यामि गुह्यं ब्रह्म सनातनम् । यथा च मरणं प्राप्य आत्मा भवति गौतम ॥ ६ ॥

गुह्यादतिगुहस्यं मन्तव्यं बध्दं ते पुनरपि प्रवक्ष्यामि । हन्तेति स्वगतमाश्रयं ।

६

हे गौतम, आत्मा मरणं मोक्षं प्राप्य यथा यत्प्रकाशवशिष्टो भवति तथा पुनरपि मुमुक्षवे रागाद्यनुपहतायोपदेशायोग्याय तुभ्यं वक्ष्यामित्यर्थः ॥ ६ ॥

अधिकारीविशेषनिर्देशशपरेग हन्त त इत्यनेन सूचितमर्थं विवृ-

णोति—

७

८

८

9

काठकोपनिषत्

10

11

12

१३

१४

१५

काठकोपनिपत्

१५

द्वितीया वल्ली समासा

१

३

2

काठकोपनिषत्

3

काठकोपनिषत्

4

काठकोपनिषत्

5

काठकोपनिषत्

५

६

७

८

7

काठकोपनिषत्

8

9

९५

रङ्गरामानुजविरचितप्रकाशिकासमेत- [अ०२वल्लरी]

अध्यवसायाभिमानाचिन्तावृत्तिभेदानमन एव बुद्ध्र्यहङ्कारचित्तशब्दद्वैथ्यपदिश्रयत इति ।

तामाहुः परमां गतिम् । शरीरान्तःसंचरणं विहाय मोक्षार्थगमनं परमागतिरीरिते तत्रैकस्पष्टम् ॥ ९० ॥

तां पूर्वमन्त्रानुबन्धेन्टर्श वाग्याभ्यन्तरकरणधारणां परमां गतिं योगमिति मन्यन्ते । उक्तं च व्यासार्यैः परमा गतिर्योग इत्यर्थ इति । अपमत्तस्तदा भवति ।

इन्द्रियाणि निरऽ्यापारत्व एवावहिताचित्तता भवति । चित्तावधानं किमर्थमित्यत्राऽSडह-योगो हि प्रभवाप्ययोः ॥ ९१ ॥

योगस्य प्रतिक्षणापायशङ्कालेतयाडवधानमपेक्षत इति भावः । यद्वा, इष्टप्रभावानिष्टाप्यलक्षणसर्वपुरुषार्थसाधनत्वाद्योगस्य तत्राप्रमत्ततया भवितव्यमित्यर्थः ॥ ९१ ॥ नैव वाचा न मनसा प्राप्तुं शक्यो न चक्षुषा । स्पष्टोऽर्थः ।

प्राणवादे 'सगतेरिवशेषपितत्वाच्च [बृ०मू०२।४।५] इन्द्रियाणि सत्तैव 'सत्त इमे लोकाः येषु चरन्ति प्राणा गुहाशया निहिताः सप्त सप्त'[मु०२।१८] इति ससानमेव परलोकगतिश्रवणात् । 'यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सहिते' इति बुद्धिश्रव ने विचेतति 'इति योगदेशितमिन्द्रियाणां परिगणितत्वाच्च ससैवेति प्राप्त उच्यते । 'हस्ताद्यस्तु स्थितेटदो नैवं [बृ०मू०२।४।६] शरीरे स्थित आदानादिलक्षणकार्योपयोगित्वाद्द्वस्तादयोडपीन्द्रियाण्येव । अतो नैवम् । 'दशेमे पुरुषे प्राणा आत्मैकरदशः' [बृ०३।९।४] । आत्मशब्देन मनोडभिधीयते च । 'इन्द्रियाणि दशैकच' । एकादशं मनश्श्रान्त इति श्रुतिस्मृतिष्यां न्यून्सङ्ख्यावादा उपकरणावशेषाभिप्राया: । अधिकसङ्ख्यावादाश्र मनोवृत्तिभेदादिति स्थितम् । असुमेवार्थमुपपादयति-

12

काठकोपनिषत्

13

14

15

९६

रङ्गरामानुजविराचितप्रकाशिकासमेत-

अध्यवसायाभिमानचिन्तावृत्तिभेदानमन एव बुद्धिप्रहंकाराचितशब्ददैर्या-

पदिशयत इति ।

तामाहुः परमां गतिम् ।

५०

शरीरान्तःसंचरणं विहाय मोक्षार्थगमनं परमागतिरिति तत्‍त्रैव स्पष्टम् ॥

तां योगगतिमिति मन्यन्ते स्थिरामिन्द्रियधारणाम् ।

तां पूर्वमनुत्रनिर्दिष्टां वाह्याभ्यन्तरकरणधारणां परमां गतिं योगमिति मन्यन्ते ।

उक्तं च व्यासोक्तैः परमा गतियोग इत्यर्थ इति ।

अप्रमत्तस्तदा भवति ।

५१

इन्द्रियाणि निरोधपारख एवावहिताचित्तता भवति । चित्तावधानं किमर्थमित्यत्राडSडह-

योगो हि प्रभवाप्ययोः ॥

योगस्य प्रांतक्षणापायशान्तितया डवधारणमपेक्ष्यते भावः ।

यद्वा, इष्टप्रभावानिष्टाप्यलक्षणसर्वपुरुषार्थसाधनत्वाद्योगस्य तत्‍त्राप्रमत्ततया

५२

भवितव्यमित्यर्थः ॥

नैवं वाचा न मनसा प्राप्तुं शक्यो न चक्षुषा ।

स्पष्टोऽर्थः ।

प्राणवादे 'सक्तगतेर्विशेषितत्वाच [बृ०सू०२४१५] इन्द्रियाणि सततैव 'सतत इमे लोका येषु चरन्ति प्राणा गुहाशया निहिता: सत् सत्'[मु०२११८] इति सततनामेव परलोकगतिश्रवणात ।

'यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह । बुद्धिश्च न विचेष्टते' इति योगिन्द्रियाणि परिगणितत्वाच

सततैवेति प्राप्त उच्यते । 'हस्तादपस्तु स्थितेस्तदतो नैवं [बृ०सू०२४१६] शरीरे स्थित आदानादिलक्षणकार्योपयोगित्वाद्वस्ता-

दयोरपि इन्द्रियाण्येव ।

दशः' [बृ०३।२।१८] । आत्मशब्देन मनोडभिधीयते । 'इन्द्रियाणि दशैकं च मनश्चात्रेति श्रुतिस्मृतिश्यां न्यून्संख्यावादा उपकारावि-

शेषाभिप्राया: ।

अमुमेवार्थमुपपादयति-

अधिकसंख्यावादाश्व मनोवृत्तिमेदादिति स्थितम् ।

12

काठकोपनिषत्

13

14

15

९५

९६

९६

93

काठकोपनिषत्

अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषोऽन्तरात्मा सदा जनानां हृदये सन्निविष्टः ।

स्पष्टोऽर्थः । तं स्वाच्छरीरगतप्रवृहेनमु आदिवेशोकां धैर्यात् ॥

यथा देवदत्तः स्वाच्छरीरादुद्दृश्य हेतुके यथा स्वादृष्टः । समाश्रित्य देवदत्तस्संवन्धी परामर्शी, एवं पूर्वनिर्दिष्टान्तरात्मसंवन्धी परामर्शी स्वशब्दः । तत् श्रायमर्थः । तं जनानामन्तरात्मानं तच्छरीरमूता जनशब्दिताच्छेतनात्पवृहिद्र्विच्य जानीयात् । 'जुषं यथा पद्यतनन्यमीश्वरिताच्छेतनात्पवृहिद्र्विच्य जानीयात् । 'जुषं यथा पद्यत्यन्यमीश्व- शम् [ श्वे० ४ । ७ ] इति श्रुत्युक्तरीत्या धारकत्वनियन्तृत्वशेषत्वादिना विलक्षणं जानीयादित्यर्थः । मुग्धान्त्रुणविशेषादिपीकां तन्मध्यस्थूल- तृणविशेषामिव धैर्यात् ज्ञानकौशलेनैति पूर्वैः श्रान्त्यः ।

93

तं वियाच्छुक्कममृतं तं वियाच्छुक्कममृतामिति ॥

उक्तोऽर्थः । द्विवंचनमुपपेशसमाप्त्यर्थम् ऋ १७ ॥

उपसंहरति— मृत्युप्रोक्तां नचिकेतोऽथलङ्कवा वियामितां योग- विधिं च ऋतस्रम् ॥ चलप्राप्तो विगजाभृद्धिमृत्यु:

नाचिकेतो मृत्युप्रोक्तामात्मविद्यां यदा पञ्चात्यायुक्तं योगविधिं च लबधवा प्राप्त्य 'परं ज्योतिरुपसंप्रद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते [ छा० ८ । ३ । ४ ] इति श्रुत्युक्तरीत्या बल्ल्र प्राप्त्याड्डविर्भूतगुणाष्टकोडभूदित्यर्थः । अन्याडSप्ययं यो विदध्यात्ममेव ॥

38

अध्यात्मविद्यां योंऽन्याडSपि वेत्ति सोऽङ्गव्येवभवं तीर्थः ॥

शिष्याचायौंयोः शास्त्रीयनियमातिलकृघनकृतदार्प्रशमनाथं शान्ति-

रचयते— स ह नाववतु ।

स विद्यापकाशितः परमात्मा हशब्दः प्रसिद्धौ नो शिष्याचायौंवतु स्वसवरूपप्रकाशेन रक्षतु ।

१००

रङ्करामानुजविराचितप्रकाशिकासमेत-

[अ० २वहीं३]

सह नो भुनत्कु ।

विद्याप्रंचयद्वारास्सवां सहेव परिपालयतु । यथा न विश्नेपमन्तरेणास्सवां सहितावेव यथा स्वाव तथा पालयतिवितयय्थ: ॥

सह वीर्यं करवावहै ।

सनियमाविद्याप्रदानेन विद्याया: सामर्थ्ये निष्पादयावहे नियमामावे विद्या निवाया भवताती भाव: ॥

तेजस्विनावधीतमस्तु ।

नावावयोर्वधीतं तत्तेजस्वऽयस्तु । वीर्यवत्तरं भवत्वित्यर्थ: । मा विद्धिपावहे ॥ १९ ॥

यश्राधर्मेण विचरूत यश्राधर्मेण पृच्छति ।

तयोरेवतर: पैतौ विद्वेपं चाधिगच्छति ॥

इतिस्मृत्युक्तरीत्याSधर्माध्ययनाऽध्यापननिमित्तो द्वेष आवयोर्मां मूर्छि-

त्स्यर्थ: ॥ १९ ॥ ॐ शान्त: शान्त: शान्त: ॥

२

इति कठकोपनिषदि द्वितीयोऽध्याय: ॥ २ ॥

त्रिवचंनं द्रोणशाल्त्यर्थेम् । इयं चोपनिपद्न्नृगत्परैवेति भगवता बादरायणेन समत्वाध्याये त्रिभिरधिकारणेर्निर्णीततम् । तत्न 'यस्य

यज्ञ स: [ क० १ । २ । २५ ] इतिवाक्ये बह्मक्षरश्रियोरोदनतवनिह-

पणेन भोज्यत्वस्य वा भोज्यत्वस्य वा प्रतीतस्ततत्यिसंबन्धी यस्येति पश्चान्तयचछब्दनिर्दिष्टे मोक्ता जीव एव स्वात्परमात्मनो ।मोक्षृतत्वसं-

प्रविष्टावस्थानौ हि तर्होन्नात' 'विशेषणाव्' [ बृ० मू० १ । ३ । ९ ।

१० । १९ । १२ ] इति चतुर्थ: सूत्रै: सिद्धान्त: क्रुतस्तेपां चायमर्थ: ।

उभे भवत ओदन इत्योदनप्रतिसंबन्धितया प्रतीममानोक्ता परमा-

त्वेन, बह्मक्षरशब्दगृहीतानिखिलचराचरसहर्तृत्वस्याच मन्त्रे प्रतिपाद-

नात् । अत्र बह्मक्षरशब्दयोर्निखिलचराचरलक्षक्त्वप्रकार ओदनश्-

वानुसंधेय: । 'महान्तं विभुमानमम्' [क० १ । २ । २२ ] इति प्रसुत-

स्वेन तस्य बह्मप्रकरणमध्यगतत्वाच । ननु कतं पिबन्तावित्युत्सरमन्त्रे कर्म-

काठकोपनिषत्

१०२

रघूत्तमामनुजविरचितप्रकाशिकासमेत—

[अ० २अधीर]

इति समस्तप्राणिकमपनहेतुभयहेतुत्वस्याऽऽमन्त्रणकृत्समित आत्मानात् । तस्य च परमात्मधर्मत्वस्य 'भीषाऽस्माद्वातः' पवते ' इत्यादिविश्रुतिप्रतिपाद्यतद्धृश्टप्रभितः परमात्मा । ज्योतिरिदर्शनात् । 'न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं' [क० २।२।१५] इत्यकृश्टप्रभिते सकलतेजःश्रेष्ठदृक्ज्योतिःसंबन्धप्रतिपादनात्, तारुण्यज्योतिःसंचन्धस्यार्थवर्णे वत्ससंवन्धतया प्रतिबावितत्वाङ्कृतप्रभितः परमात्मेर्थः । तथा 'इदं तु ते' पराश्रयं अर्थे स्पष्टं परं मनः । 'मनसस्तु परा बुद्धिर्बुद्धेरात्मा महान्परः' [क० ११३।१० ] 'महतः परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परः । पुरुषान्न परं किञ्चित्सा परा मति:'[क० १।३।११ ] इति वाक्यं सांख्यप्रक्रियाप्रत्यभिज्ञानात्परविश्वातिरिक्तपुरुपनिपेधाच्च सत्व्याभिमततह्मात्मकं प्रधानमेवाऽव्यक्तशब्देनाऽभिधीयत इति 'आनुमानिकमप्येकेपामिति चेदिति सूत्रखण्डेन पूर्वपक्षं कृत्वा शरीररूपकाविन्यस्ततगृहीतदर्शयति च '[बो० सू० १।४।१ ] 'सूक्ष्मं तु तदर्थवात् ' [ ब्र० सू० १।४।१२] 'तदर्धीनत्स्वादर्थवत्' [ब्र० सू० १।४।१३] 'जेयत्वावचनाच्च' [ब्र० सू० १।४।१४] 'वदतीति चेत् न प्राज्ञो हि प्रकरणात्' [ब्र० सू० १।४।१५] 'जयाणामेक चैवमुपन्यासः प्रश्नश्र्च' [ब्र० सू० १।४।१६] 'महद्वच्च' [ ब्र० सू० १।४।१७] इति सप्तभिः सूत्रैः सिद्धान्तः कृत्स्तेषां चायमर्थः । आनुमानिकं नाऽव्यक्तशब्दाऽभिलप्यम् । उपासनोपयोगिवशीकरणाय 'आत्मान꣯ रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव च'[क० १।३।३]इतिवाक्ये रथस्थ्यादिभावेन रूपविन्यस्तस्तस्य शरीरस्यैवाऽव्यक्तशब्देन ग्रहणसंभवात् । अरिमश्र प्रकरणादिन्द्रियादिवशीकरणपकारस्यैव ' यच्छेद्वाङ्मनसी प्राज्ञः' [ क० १।३।१३ ] इत्यादौ दर्शयितुमनुसारेणाऽव्यक्तशब्देन शरीरमेव गृह्यते। ननु कथंवयक्तशब्देन व्यकृतस्य शरीरस्याऽभिधाने तदङ्गडडह— सूक्ष्मं तु तदर्थवात् । भूतसूक्ष्ममध्याकृतं ह्यवस्थाविशेषमापन्नं शरीरं भवति । ततश्र कारणवाचिनाडवयक्तशब्देन स्थूलं शरीरमेवोपचाराच्चयत इत्यर्थः । ननूक्तशब्दस्य मुख्य एवार्थोऽस्तु । कुतः स्थूलशरीरे लक्षणाडभ्युपगमतदर्थे-त्पत्राऽSह—तदहंवादिति । स्थूलशरीरस्यैव कार्यहत्वात्तस्यैव वशीकरणाद्यक्तशब्देन कारणवाचिना स्थूलशरीरलक्षणोचिते भवः । ननु यदि भूतसूक्ष्ममध्याकृतमभ्युपगम्यते कापिलतन्त्रसिद्धोपादाने कः प्रदृश्स्तत्राऽSडह—तदर्धीनत्स्वादर्थवत् ।

१०३

काठकोपनिषत्

अस्मन्नेतेऽन्यक्तरस्य परमात्माधीनतया तदृधिष्ठितत्वेन प्रयोजनवत्त्वमस्ति सांख्यमतेऽ तदनभ्युपगमात्तस्य निःप्रपञ्चनत्वाभ्युपगमात् । मावः । श्रेयस्वावचनाच्च । यद् तत्रासीद् दृश्यमेवाविवक्ष्यतद्वाड् डस्य श्रेयस्त्वमविवक्षितम् । व्यक्ताव्यक्तज्ञाविज्ञानमोक्षं वदन्ति स्मान्निकैस्तेऽपि सर्वेऽपि श्रेयत्वाभ्युपगमात् । न चास्मय श्रेयत्वमुख्यते । अतो न तत्रासीद् दृश्येह ग्रहणम् । वहतीति चेत््र प्राणो हि प्रकरणात् । ' अशब्दमस्पर्शमरूपमदृश्ययम् ' तथाड् डरसं नित्यमगन्धवच्च यत् । अनाद्यनन्तं महतः परं ध्रुवं निचाय्य तन् मृत्युयुमुखात्प्रमुच्यते ' [क० २।३।१५] इत्युक्त्या श्रेयस्त्वमननन्तरमेव भ्रुतिरेवदतीति चेत््र । सोऽपि च्चनः पारमात्मप्राप्ति तद्विषयः परमं पदम् । [क० १।३।९] इति प्राज्ञस्य परमात्मनः प्रकरणात्स एवाशब्दमस्पर्शमिति मन्त्रे श्रेयत्वेन निर्देश्यते न तत्रासीद् दृश्यमव्यक्तम् । त्रयाणामेव चैवमुपन्यासः प्रश्श्र । अस्मिन्न प्रकरण उपायोपेयोपेततृणां त्रयाणामेव श्रेयत्वोपन्यासः । अन्या्त्र धर्मादनन्यत्राधर्मादनिति प्रश्श्र गृहीयते नाध्यक्तादे । महान् च । यथा ' बुद्धेः परतमा महान् परः ' [ क० १ । ३ । १० ] इत्यच्चाऽस्यमहत्त्वादसामानाधिकरण्यात्त तत्रासीद् दृश्यं महत्त्वं गृह्यते । एवमध्यक्तमध्ययात्मनः परत्वेनाभिधानात्त्र कपिलतन्त्रासिद्धं गृह्यत इति स्थितम् । अत इद्मुपनिषत्सर्वाड् डपि परमात्मपरत्व त्रिभिरधिकरणैर्निर्णीततम् ॥ १९ ॥

इति श्रीभगवद्रामानुजसिद्धान्तनिर्धारणसारव्भौमश्रीमद्र्जवरामानुजमुनिवराविरचितकाठकोपनिषत्प्रकाशिकायां द्वितीयाध्याये तृतीया वल्ली समाप्ता ॥

क्षेमाय यः करणया क्षितिनिर्जराणां भूमावजन्मभयत भाष्यसुधामुदारः । वामागमाद् गवदावदतूलवातो रामानुजः स मुनिराद्रियतां मदुक्तिम् ॥ इति कठवल्लीप्रकाशिका समाप्ता ।

१

२

३

४

५

५

६

६

७

८

८

९

९

१२

रङ्गरामानुजविरचितप्रकाशिकासमेताः

तस्मादेत कषपः शुच्र इडं कुर्वन्तीतरे इतर्गस्मिन् ॥ १२ ॥

यस्माच्छुकुः प्राणतयाङ्कृतसस्मादृश्योदितेन्द्रियाथ्चष्टारः सर्वेऽपि शुकुपक्ष एव शोभनानि कर्माणि कुर्वन्ति । इतरे डनृतपयोड्नाः पुनः प्राणतयाड्सारभूतेन कृष्णपक्षे कुर्वन्तीतयर्थः ॥ १२ ॥

अमुत्रेव विभागमहोरात्रेऽड्युपासनाय प्रदर्शयंति—

अहोरात्रो वै प्रजापतिस्तस्स्याहरेव प्राणो रात्रिरेव रािपः ॥ स्पष्टोऽर्थः ।

प्राणं वा एते प्रसक्नदन्ति ये दिवा रत्यां संप्रयुञ्जते ॥

यस्माद्देतोरहः प्राणरुपत्वमत एव रत्या रत्यर्थं प्रयोजनस्य हेतुत्ववि-चक्षया तृतीया । प्राणभूतेदहिँ क्षीरभिये संप्रयुञ्जते त एते प्राणमेव प्रसक्न-न्दन्ति प्रकार्षेण शोचयन्ति । प्राणापचारात्प्राणमेव निम्नन्तीतयर्थः ।

१३

ननु तर्हि स्वयोपिद्रुमन् गृहस्थैर्नै कार्यमित्याशकूच रात्रौ कार्य-रतियाद्रह—

ब्रह्मचर्यमेव तद्वात्रों रत्या संप्रयुञ्जते ॥ १३ ॥

यद्वात्रों रत्या संप्रयुञ्जते रत्यर्थं रात्रौ क्षीसंप्रयोगो ब्रह्मचर्यमेव मेध्युन-मेव न भवतीत्यर्थः । तत्र दोषायेत यावत् ॥ १३ ॥

१४

ननु प्रकृतिपुरुषकालात्मकं ब्रह्म कथं प्रजानामुपादानमित्युच्यते ।

अन्नपरिणामभूतस्य रेतस एव प्रजोपादानत्ववर्णनादित्याशङ्कूपाड्डह—

अलं वै प्रजापतिस्ततो ह वै तद्वेतसस्मा—दिमाः प्रजाः प्रजायन्त इति ॥ १४ ॥

अन्नावस्थं तदुत्पन्नरतेोडवस्थं च यतः प्रजापतिशब्दितं बह्मोवातः प्रकृतिपुरुषसंवलसरमासादिकाळान्तरेतोडवस्थारूपप्राणणः सर्वाः प्रजाः प्रजायन्त इति प्रजापतिशब्दिततस्यैव ब्रह्मण उपादानत्वमुपपच्यत इति भावः ॥ १४ ॥

तत्वसङ्काद्सुमुखनिन्दापूर्वकं मुमुक्षुं स्तौति—

तये हवै प्रेजापतिब्रतं चरन्ति ते मिथुन-नुत्पादयन्ते । तेषामवैश लोकः ।

तस्मादेड्रं वै प्रजापतिरिति प्रजापतिशब्दिततस्यैव ब्रतं मक्ष्णं

१ भानन्दाश्रमसञ्प्रप्तक एलौ पाढौ निच्छेत । १ तरप्रश्न । २ मद्रालोकः ।

१

२

११४

रङ्गरामानुजविरचितप्रकाशिकासमेत-

तस्मै स होवाच ।

स्पष्टोऽर्थः । मुख्यप्राणस्पैव धारकत्वप्रकाशकत्वभ्रष्टत्वानि चक्षुराद्या-

विकामाह—

आकाशो ह वा एष देवो वायुरग्रिरापः

पृथिवी चाक्षरमत्कक्षः श्रोत्रं च ।

ह वा इति प्रसिद्धयतिशये । एप प्रसिद्ध आकाशः । दीप्यति गच्छ-

तीति देवो गमनशीलस्ताहशो वायुश्राग्रिरापः पृथिवी । स्पष्टोऽर्थः ।

वाक्छब्देन कर्मेन्द्रियाणि सर्वाण्युपलक्ष्यन्ते । ऋषुः श्रोत्रशब्देन

ज्ञानेऽनिद्रियाणि ।

ते प्रकाश्याभिवर्द्धन्नि वयमेतद्धाण-

मवष्टभ्य विधारयाम इति ॥ २ ॥

२

'आकाशादयः सर्वे मिलिता: पुरोरवातिशरारं प्रदर्श्यार्भितः स्थित्वा

वेदान्ति स्म किञ्चित् ते वाणवत्संचरिशीलमतत्पुरोवातिशरीरमवलम्ब्य

विधारयामः । आकाशादिविविधकार्यक्षममतया धारयाम इत्यर्थः ॥ २ ॥

तान्विग्रः प्राण उवाच ।

इत्यर्थः ।

किमिति—

मा मोहमा पश्यथाहमेवतत्प्राङ्ङाडडनमाने

विभञ्जयेतद्धाणमवष्टभ्य धारयामिति ।

ह आकाशादय ईश्वरं विपरीतबुद्धिं मा गच्छत । अहमेव स्वात्मानं

प्राणापानव्यानसमानोदनानरूपेण पञ्चधा विभज्य धारयामिति । एवं

वदतो मुख्यप्राणस्यां भाव:-ह आकाशादयो मवन्त आकाश-

ऐकप्रातिस्विककार्यक्क्षमा न तु सर्वकार्यक्क्षमा: । अहं तु मवतामपि

कार्यनिमित्तत्वाद्वित्कार्यक्क्षमः । क्रियमाणे जीवने तु मवत्सु न कोडपि

समर्थः ।

३

प्रभोपनिषत्

३

प्रभोपनिषत्

प्रभोपनिषत्

प्रभोपनिषत्

प्रभोपनिषत्

प्रभोपनिषत्

प्रभोपनिषत्

४

प्रभोपनिषत्

४

प्रभोपनिषत्

प्रभोपनिषत्

५

प्रभोपनिषत्

प्रभोपनिषत्

प्रभोपनिषत्

५

६

७

७

8

9

10

11

11

12

73

2

द्वितीयः प्रश्नः

13

2

द्वितीयः प्रश्नः

1

1

2

2

2

3

4

4, 5

६

७

8

8

9

9

10

10

30

30

१०

रघुरामानुजविरचितप्रकाशासमेताम्

[३प्रभः]

नतीति [बृ० य० श०३८] तथा जीनेन सह प्राणस्यैकान्ति: भूयते । तमु-

त्कामनं प्राणोदनूष्कामति प्राणमनूनूष्कामनं सर्वे प्राणा अनूष्कामन्तीति

[ बृ० य० १२ ] कास्मिन्न्वा प्रतिष्ठिते प्रतिष्ठास्यमिति [प्र० ६ । १३]

जीवस्य प्राणेन सहोक्तान्निति प्रतिष्ठे भूयते । ततथ्य प्राणो जीनेन संयुज्यैव

तेनसि संचध्यते यथा यमुनाया गङ्गया संयुज्य सागरगमने डपि यमुना

सागरं गच्छतीतिंं ह्युपदे शोपपत्ति: । तथा प्राणस्य जीनेन संयुज्यते तेन

सम्पत्तावपि प्राणस्तेजसीत्युक्तिर् विरुध्यत इति स्थितम् । तथाडप्यस्य

प्राणप्रझंसापरत्वाज्जीवस्य प्राणोपगमोक्तिरुपपद्यत इति दृष्टच्यम् । अन-

तरं 'प्राणस्तेजसि तेज: परस्यां देवतायां' [छां० ६।८।६] इति श्रुत्या

रीत्या तेजसा परमात्मना च संयुक्त: प्राणस्ततज्जीवा त्मसकल्पानुसारेण

तं तं लोकं प्रियमानं नयति ततश्र तेजसा सहितस्यैव प्राणस्यात्न्नयान-

हेतुत्वात्तेजसो डपुनर्याननहेतुत्वेनोदनातनं युक्तमिति भाव: । यच्यापि प्राणस्ते-

जसीत्पन्न तेज: शब्देन सर्वाणि भूतान्युच्यन्ते । न तेजो मात्रामिति 'भूतेषु

तचछूते:' [ बृ० सू० ४।२। ५ ] 'नैकास्मिन्न् दर्शयतो हि' [ बृ० सू० ४१२

६ ] इति सूत्रभाष्यो: प्रतिपादितं तथाडपि भतार्तरसंस्तमेव तेजस्ते-

ज: शब्देनाभिधीयत इति माध्योक्ते स्तेजस: प्राधान्या स्तदु क्तिरुपपद्यत

इति दृष्टच्यम् ॥ ९ ॥ १० ॥

य एवं विद्वान्प्राणं वेद न हास्य प्रजा हीयतेऽमृतो भवति ॥

एवमुत्पत्त्यागमनप्रतिष्ठादिप्रकारेण प्राणं य उपासते तस्य पुत्रपौ-

त्रादिलक्षणप्रजाहानिनं भवति परिशुद्धप्रत्यगात्मस्वरूपप्रातिपालिसिमुनेन

ब्रह्मोपासनप्रीतिद्वारा मोक्षहेतुतुश्र मवतीति दृष्टच्यम् ॥

१३

तदेष श्लोक: ॥ १३ ॥

तत्प्राणवेद इनमधिकृत्य प्रवृत्तो डयं श्लोक इत्यर्थ: ॥ १३ ॥

उत्पत्तिमायांतिं स्थानं विभुत्वं चैव पश्यधा ।

अध्यात्मं चैच प्राणस्य विजायामृत-

मश्रुते विज्ञायामृतमश्रुत इतित ॥ १३ ॥

इत्यर्थविवेदोयप्रश्नो पनिषदि तृतीय: प्रश्र: ॥ ३ ॥

१२३

प्रश्नोपनिषत् ।

उत्पत्तिं प्राणस्य परमात्मन उत्पत्तिं मनसा सहाऽऽड्गमनासिमङ्गशरीरे पायूपस्थादिस्थानेषु स्थितिं यथा सम्प्राडेवाधृतानित्युक्ते साम्प्रलक्षणं विभुत्वमध्यातमं प्राणादिरूपेण पञ्चधा स्थितिं च शब्दसमुचितमादित्यादिरूपेण पञ्चधा वायुमवस्थानं च विज्ञायामुतं मोक्षमरणुते प्राप्नोति । द्वितीयं पतिवचनसमासिद्धोतनार्थम् ॥ १२ ॥

इति श्रीमत्परमानन्दकृतौ प्रश्नोत्तरप्रकाशिकायां वृत्तौ प्रथमः प्रश्नः ॥

अथ हैनं मौर्यायणिर्गार्ग्यः पप्रच्छ ।

स्पष्टोऽर्थः ।

भगरत्रेतास्मिन्पुरुषे कानि स्वपन्ति ।

सुप्ते सतीति शेषः । श्रेष्ठं स्पष्टम् ।

कान्यस्मिन्न जाग्रति ।

अत्रापि सुप्ते सतीति शेषः ।

कतर एष देवः स्वप्नान्पश्यति ।

एष योननादिगुणयोगाद्देवो जीवः कतरः कीदृशः सन्स्वप्नान्पश्यति ।

नपश्यतीत्यर्थः ।

कस्य हेतोरेतद्वैप सुखामित्यर्थः ।

कस्मिन्नु सर्वे प्रतिष्ठितो भवन्ति ॥ १ ॥

स्पष्टोऽर्थः ॥ ? ॥

तस्मै म हోవाच ।

स्पष्टोऽर्थः ।

यथा गार्ग्य मरीचयोऽर्कस्यास्तं गच्छतः मवान्तस्सिमस्ते जोमण्डल एकी भवन्ति ताः पुर्नरुदयतः प्रचैलन्व्येदं ह वै तत्सवै परे देवे मनस्येकी भवति ।

यथा सायं कालेऽस्तं गच्छतः सूर्यस्य किरणा नाना दिशु प्रसरणं

१२४

ऋजुरामानुजविरचितप्रकाशिकासमेत- [४प्रश्नः]

विनाऽऽड्दित्यमण्डल एकी भवन्ति पुनः्रोदयतः । सूर्यस्य किरणा नानादिक्षु प्रसरणतः प्रकाशका भवन्ति । एवमेवतत्स्वामिन्म्रियजातं पर इतरेभ्य उत्कृष्टे देवे ज्योतनादिगुणभुक्ते मनस्येकी भवति । स्वस्वव्यापार-

भिमुख्यविरोधिसंश्लेषविशेषयुक्तं भवतीत्यर्थः ।

तेन ह्रेप पुरुषो न श्रृणोति ।

तेन श्रोत्रादीनाम्रियाणामुपरतत्वेनैतव्यर्थः । इष्टं स्पृष्टम् ।

न पश्यति न जिघ्रति नं रसयति न स्पृशति नाभिवदते नाऽऽड्-दत्ते नानन्दयते न विमृजते नेयायते स्वापितीत्याचक्षते ॥ २ ॥

२

आनन्द उपसंविन्द्रियकायं विसर्गस्वपनाकार्यम् । नेयायते न गच्छतीत्यर्थः । स्वपितीत्याचक्षत इत्यनेन कानि स्वपन्तीति प्रश्नस्य वाङ्ज्ञानन्द्रियकर्मेन्द्रियाणि स्वपन्तीत्युत्तरमुखं भवति प्रत्येकमेकत्वाभिप्रायेण स्वपितीत्येकवचनम् । शिष्टं स्पृष्टम् ॥ २ ॥

काण्यस्मिन्न्जाग्रतीत्यपस्योत्तरमाह—

प्राणापानादिक्रियाः प्राण एवैतस्मिन्पुरे जागर्ति

कुर्वन्तीत्यर्थः । स्वापदर्शायां जाग्रत्सु प्राणादिप्राणकांश्वासनिश्वास-मनोरूपेपूषपासनार्यामग्रिहोत्रसम्पत्ति विदर्शयियुस्तत्न व्याप्तिमाणं मनएव यजमानोऽपानो मूलाधारस्थतया गाहंयत्सततसंनिहितो व्यानोऽन्वाहार्यपचनशब्दितो दक्षिणाग्निरपानवायुमूलकः प्राणो गाहंयत्प्रणीय-

मानाह्वाननियतुल्यतया डडहवनीयस्तदाधारका उच्च्छ्वासनिश्वासौ दृश् आह्व-वनीये इति निंदृताहुतिद्रियमुच्छ्‌वानिश्वासनिश्वाशहेतुमूतः समानो वायुराहुती समं नयतीतिनिर्विशायोर्योऽद्वयोरुदानवायोः कुलु यजमानस्य लोकान्तर-

ज्ञानहेतुत्वादुदान इत्थमग्रिहोत्राहुत्ययवभूतान्यजमानामित्रयाहुतिद्वयाद्- । ध्वयुकर्मफलभूतानाष्टापि पदार्थान्पाणादिपञ्चकोड्वासनिश्वासमनोलूपे-

स्वप्सु दर्शयति—

गाहंयत्यो ह वा एषोडपानो व्यानोऽन्वाहार्यपचनो यद्वाहैपत्यात्प्रणीयते प्रणयनादाहवनीयः प्राणः ॥ ३ ॥

३

भाण्डानाश्रमस्म्यपुस्तके-९ तमे । २ यते । ३ शते॥

8

प्रश्नोपनिषत्

३

प्रश्नोपनिषत्

४

प्रश्नोपनिषत्

५

प्रश्नोपनिषत्

१२६

रघुरामानुजविरचितप्रकाशिकासमेतौ

[४प्रभः]

श्वक्तो भवतीति यावत् । तदै स्वाप्नपदार्थान्न प्रष्यतीत्यर्थः । ततश्च कतर एष देवः स्वाप्नपयतीति प्रश्नस्य ऋते ज्ञानस्पात्तिविरहदशायां मनोमात्रपरिशेषसमये स्वाप्नपदार्थान्नप्रषयतीत्युक्तमुक्तं भवति ।

४

अथ यदेतास्मिञ्छरीर एतस्मिन् भवति ॥ ६ ॥

यत्सुखं भवति तदेतास्मिञ्छरीरे सल्येव भवतीत्यर्थः । शरीरमेव वैष्णविकसुखहेतुरित्युक्तं भवति । 'अशरीरं वाव सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशतः' [ छां० ८।१२।१ ] इति श्रुतेरिति द्रष्टव्यम् ॥ ६ ॥

५

कस्मिन्सर्वे प्रतिष्ठिता भवन्तीत्यस्योत्तरमाह—

स यथा सोम्य वयांसि वामो वृक्षं संप्रतिष्ठन्ते ॥ एवं ह वै तत्सवं पर आत्मनि संप्रतिष्ठते ॥ ७ ॥

ययांसि पाक्षिणो वासावृक्षं निवासवृक्षं प्रति संप्रतिष्ठन्ते स वृक्षान्तो यथैव परमात्मनि सर्वं प्रतिष्ठितं भवतीत्यर्थः ॥ ७ ॥

पृथिवी च पृथिवी मात्रा च ॥

अत्र पृथिवीमात्राशब्देन पुराणेषु गन्धतन्मात्राशब्दाभिलष्या पृथिवी पूर्वावस्थोच्यते । एवंमुत्तरेष्वपि मात्राशब्देनैव तत्तद्रव्यम् ।

आपश्र्चापोमात्रा च तेजश्र्च तेजोमात्रा च वायुश्र्च वायुमात्रा चाडकाशश्र्चाकाशमात्रा च चक्षुश्र्च दृष्टव्यं च श्रोत्रं च श्रोतव्यं च घ्राणं च घ्रातव्यं च रसश्र्च रसायितव्यं च त्वच्श्र्च स्पर्शयितव्यं च वाक्श्र्च वक्तव्यं च हस्तौ चाडडदातव्यं चोपस्थश्र्चाडडनन्दयितव्यं च पायुश्र्च विसर्जयितव्यं च पादौ च गन्तव्यं च मनश्र्च मन्तव्यं च बुद्धिश्र्च बोद्धव्यं चाहंकारश्र्चाहंकर्तव्यं च चित्तं च चेतयितव्यं च तेजश्र्च वियोतयितव्यं च

८

९

१०

११

१

अथ हैनं शेड्य: सत्य काम: पप्रच्छ्छ ॥ स्पष्टोडर्थ: ॥

५. स यो हैवैतद्गवन्मनुष्येषु प्रायणान्तमोंकारमभिध्यायीत कतमं वाव स तेन लोकं जयतीति । हश्ना इति प्रसिद्धौचितिशयेन तद्व्यपदेश: । स ह्येतदधिकारीतिसामान्यपरम् । अथमर्थ:-हे भगवन्पूजाहं योऽधिकारी मनुष्याणां मध्ये मरणप्रतमोंकारमभिध्यायति स कतमं लोकं तेनोकारेण प्राप्रोतीत्यर्थ: । वावशब्द्रोडवधारणे प्रसिद्धो वा ।

२

तस्मै स होवाच ॥ ३ ॥ एतद् वै सत्य काम! परं चापरं च ब्रह्म यदोंकार: ॥ तस्माद्विद्वान् तेनैवाड्ऽयतनेनैवैकतरमन्वेति ॥ २ ॥

हे सत्य काम! मैतदेव परं चापरं च ब्रह्मोभयवाचककामितव्यर्थ: । वाच्यवाचकभावनिबन्धनं सामानाधिकरण्यं तथैव व्यासङ्गरीक्षातिकर्माधिकरणे व्याख्याततत्वात् । किं तद्विद्ययाSSह—यदोंकारस्तस्मादुपासक एतेनैवोंकाररहुपेण मार्गेणैकतरं परमपरं वा ब्रह्मान्वेति ॥ २ ॥

३

स यदेकमात्रामभिध्यायीत स तेनैव संवेदितस्तूर्णमेव जगत्यामभिसंपद्यते । स यदेकमात्रं हस्वप्रणवमपरब्रह्मवाचकमभिध्यायीत । अपरब्रह्मवाचकेन हस्वेन प्रणवेन योडक्षरं बह्मोपास्ते स तेनैवमात्रोंकारकरणकापरब्रह्मध्यानेनैव संवेदितो हृद्यसत्ताको 'जगत्या मुच्याभिसंपद्यते ।

तस्मूत्रान्ना मनुष्यलोकं प्रापयन्ति । स तत्र तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया संपन्नो महिमानमनुभवति ॥ ३ ॥

स मनुष्यलोकं नीतस्तपसाडनशनादिना ब्रह्मचर्येण मैथुनवर्जनेन

४

४

४

१३०

एतस्माजीवघनात्परात्परं पुरुषं पुरुपमीक्षते

ईक्षतिकर्माधिकारणे यस्मिन् हि कर्मनिमित्तं देहित्वं स जीवघन इत्युच्यते चतुर्मुखस्यापि तच्छ्रूयते । यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्वां चतुर्मुखोक्ते: । जीवघनशब्देन संसारमण्डलमुच्यते । मूर्त्तों वच: [पा०३।३।७७] इति काठिन्यश्रुतितमर्त्तों घनशब्दस्य निपातितत्वात् । देहद्रारत्स्वाद्मनि काठिन्यवस्य । घनशब्दो देहिपर एव तस्मात्पर: परिशुद्धात्मा तस्मादपि परभूतं पुरुपयं पूः प्राज्ञन: सर्वगुहाशयस्योति सर्वेषु प्राणि-

ष्वनतरात्मतया श्रयानम्— भगवानिति शब्दोडयं तथा पुरुष इत्यपि । निरुपाधी च वतंते वासुदेवे सनातने ॥

इति निरुपाधिकपुरुषशब्दवाच्यं भगवन्तं वासुदेवमीक्षत इत्यर्थ: । अत एव स सामभिरुच्यीयते ब्रह्मलोकशब्दस्य चतुर्मुखलोकपरत्वशब्दा-

स्युद्रुता चतुर्मुखतां परवासुदेवैक्यणासंभवादिति दृश्ययम् । तदेवो श्लोकौ भवतः: ॥ ५ ॥

तद्रेकारध्यानमधिकार्य वक्ष्यमाणौ श्लोकौ प्रभृतावित्यर्थ: ॥ ५ ॥ तिस्रो मात्रा मृत्युमत्य: प्रयुक्ता अन्योन्यसक्ता अनविप्रयुक्ता: ।

अविप्रयुक्ता न भवन्तीत्यानविप्रयुक्ता: । विप्रयुक्ता अत्यन्तदूतरूपार्पणेन्योन्यसक्ततयाडतिविप्रृष्टकलतयाडत्यान्तविप्रयुक्ततया वा प्रयुक्ता-

स्तिस्रो मात्रां मृत्युमत्यो मृत्युपदा अनर्थावहा इति प्राप्तं । मृत्युमत्य(?) इति पाठेडपि स एवार्थ: ।

क्रियासु बाह्यांतरमध्यगाम सुषु-म्नायां वाच्यां चाऽनन्तरा मानसक्रियया मध्यमा वाचिक-

जपरूपा । आसु क्रियासु तिसृषु मात्रासु समयगत्यान्तसंयोगवियोगमनन्त-रण प्रयुक्तासु सतीषु सुष्टुतस्तस्य योगाभिज्ञ: पुमान्न कम्पते फलान्न च्यवत इत्यर्थ: ॥ ६ ॥

७

प्रश्नोपनिषत् ।

५

इत्यर्थववेदीयप्रश्नोपनिषदि पञ्चमः प्रश्नः ॥

कवयः क्रान्तदर्शिनः तं 'तद्विष्णोः परमं पदं सदै पश्यन्ति सूरयः' इत्युक्त्वा सूरयः यं लोकं पश्यन्ति तमोंकारेणैव मार्गेणान्वेति गत्वा च शान्तिमूर्तिमदकराहितं जरामरणध्वान्तनिकुतोभयं सर्वकारणत्वेन सर्वोत्तमं ब्रह्म च प्राप्तीतियर्थः । अस्य संदर्भस्य परमात्मपरत्वे 'इक्षतिकर्मव्यपदेशात्' [ ३० सू० १३१३ ] इति सूत्रकारैः प्रत्यपादि । तदर्थंस्तु तद्रूप्य इत्यमुक्तः-आथर्वणिका: सत्य कामप्रश्नेधीयते यः पुनरते त्रिमात्रेणोमित्येवाक्षरेण परमपुरुषमभिध्यायीत स तेजसि सूर्ये संपन्नो यथा पादोदरस्तवचा विनिर्मुच्यते । एवं ह्ययं स पाप्मना विनिर्मुक्तः स सामाभिरुद्गीतैर्ब्रह्मलोकैः स एतस्माज्जीवघनात्परस्तात्पुरुषं पुरुषविदं परस्तात् अन्न ध्यायत इक्षतिशब्दावेकविपयौ । ध्यानफलत्वादेकीकरणस्य । यथा कतुरस्मिँल्लाँके पुरुप इति न्यायेन ध्यानविपयस्यैव प्राप्तत्वात्परमपुरुषमित्युभयत्र कर्मभूतस्यार्थस्य प्रत्यभिज्ञानाच्च तत्र संशयते किमिह परमपुरुषमिति निर्दिष्टो जीवसमष्टिरूपोऽण्डाधिपतिश्वतुर्मुख्ख उत सर्वेश्वरः पुरुषोत्तम इति किं मुक्तम् । समष्टिक्षेत्रज्ञ इति कुतः । स यो ह वैतद्रुग्ननुष्येधु प्रायणान्तमोंकारमभिध्यायीत' 'कतमं वाव स तेन लोंकं जयतीति प्रक्रम्येकमात्रं प्रणवमुपासीनस्य मनुष्यलोकप्राप्तिमभिधाय द्विमात्रमुपासीनस्स्थान्तरिक्षलोॠपात्सिममभिधाय त्रिमात्रमुपासीनस्य प्राप्ततैयाडभिधायमानो ब्रह्मलोकान्तारिक्षात्परस्तात् जीवसमष्टिरूपस्य चतुर्मुख्खरय लोक इति विज्ञायते । तद्रूप्तेन वीक्ष्यमाणस्थलोकाधिपश्वतुर्मुख एव । एतस्माज्जीवघनात्परस्तात्परमेहेन्द्रियादिभिः सह घनीभूतजीवघनस्यपादाद्धलोकवासिनः समष्टिपुरुषस्य चतुर्मुखस्य परत्वेनोपपद्यते । अतोऽस्मिन् निर्देस्यमानः परः पुरुपः सम-टिपुरुषश्वतुर्मुख एव । एवं चतुर्मुखतत्त्वे निश्रिते उजरत्वादयो यथा-भानन्दाश्रमसंपुष्तके — १ यथोक्तं । ३ वेदान्ते ।

५

ईश्वरप्रश्नः

रङ्गरामानुजविरचितप्रकाशिकासमेत

अथ हैनं सुकेशा भारद्वाजः

6

भगवान्निहरण्यनाभः

कोशलयो राजपुत्रो मामुपेत्यैनं प्रश्नमपृच्छत ।

हे भगवान्निहरण्यनाभनामा कोशलदेशाधिपती राजपुत्रो मत्समीपमागत्‍वेमं वक्ष्यमाणं प्रश्नं कृतवान् ।

७

पोडशकलं भारद्वाज पुरुषं वेत्थ इति ।

हे भारद्वाजेति मां संबोध्य प्राणाध्या नामान्ताः पोडश कला यस्स स पोडशकलस्तं पुरुषं जानासि किमित्यर्थः ।

तमहं कुमारमधुयं नाहामिमं वेद यथाहिममवेदिषं कथं ते नावक्ष्यामिति ।

तं राजकुमारसंबमुक्तवान् । त्वदुत्तं पुरुपमहं न जानामि यदहं जानীয়ां केन हेतुना राजकुमाराय योग्याय शिष्याय न कथंयिष्यामीति ।

८

समूलो ह वा एष परिशुष्यति योडनू-तमभिवदति तस्माद्राह्मण्यनृतं वचृमे ॥

योऽनृतं मूलेन सहितं सर्वतः शुष्यति श्रेयोहेतुभूतं पुण्यं सवासनं नश्यतीत्यर्थः । अतो महुते त्वयाडनृतशब्दका न कार्यंति भावः । स तु श्रोणी नस्थमारुह्य प्रवव्राज ।

९

प्रकर्षेण गतः, अननेन् स्वल्पलज्जा सूचिता । रथेन प्रध्वाजेत्यनेन तस्य प्रभावं सूचितं मवति । तं तदा पृष्ठामि कामो पुरुष इति ॥ ९ ॥

तमेव पोडशकलं पुरुषं पृच्छामि । कासाविति कृतप्रदेशे तिष्ठतीत्यर्थः अन्नाऽSडधारभूतके शप्रसिद्धाग जीवो वा परमात्मा वति निर्णयार्थोडयं प्रश्न इति दृष्टव्यम ।

तम्मिन् म हवान् । स्पष्टोऽर्थः ।

२

३

३

८

प्रश्नोत्तरम्

४९

१३६

रङ्गरामानुजविरचितप्रकाशिकासमेतः-[५प्रश्नः]

गच्छन्ति यथा शीलातलं प्राप्त्य शुरधाराः कुण्डली भवन्ति तथा भोगा- धायकाः न भवन्तीत्यर्थः । तत्र हेतुमाह—पुरुपायणा इति । पुंसः संकल्पाधीनस्वरूपस्थितिप्रवृत्तिकाः इत्यर्थः । तासां कलानां : स्वविषये भोगभोगस्थानभोगोपकरणास्वादिनामरूपभेदवत्परमार्थविषयभोगस्थात्वादिनामरूपे न स्तः । तदेव दर्शयति --पुरुप इत्यादि । पुरुपाः : अपृथक्सिद्धयतिपतिपत्तिकतया पुरुप इत्येव प्रोच्यते न तु तादृश्नत्वे तद्रोग्यभोगस्थानत्वादिनां तत्कलादितशेन प्रोच्यते तस्मात्परमात्मनः कलाभोक्तृत्वभावादिकं इत्येवोच्यते । अत एवासृतश्व मरणस्य भोक्तृत्वरूपकलासंवन्धाच्चोनत्वादिति भावः ।

४

तदेष श्लोकः ॥ ४ ॥

५

तत्परमात्मस्वरूपमधिकृत्य वक्ष्यमाणः श्लोकः प्रवृत्त इत्यर्थः ॥ ५ ॥ अथ इव रथनाभौ कला यन्त्र प्रतिष्ठिता: ।

यद्वातिमिका यदुपाधीनिका इत्यर्थः । शिष्टं स्पष्टम् । तं वेयं पुरुपं विद्रथ्य ।

६

यथा तमव पुरुपं मुमुक्षुवेद्यमवगच्छन्तो ब्रह्मज्ञानफलमाह— मा वो मृत्यु: पञ्चध्वथा: ॥ ६ ॥

६

ब्रह्मज्ञानां युष्माकं परितों ह्यथा मृत्युर्मा कार्पान्नित्यर्थः ॥ ६ ॥ तान्होवाचैतादेवाहं पॄं ब्रह्म वेद । नातः परमस्तीति ॥ ७ ॥ तान्सुकेशादिपडपि शिष्यान्प्रत्येत्कुवाच । अहं हि तावदेव परं ब्रह्म जानामि परब्रह्माविपये ममैतावदेव ज्ञानमतोडधिकं नास्तीत्यर्थः ॥ ७ ॥

८

ते तर्मर्चयन्तस्तं हि नः पिता योऽ- स्माकमविद्याया: परं पारं तार्यसीति । ते षडपे शिष्यास्ते पिप्पलादे त्वमस्माकं संसारार्कपारतीरं प्राप्तव- तया पिताडसि तस्मात्वत्तो जन्मैव श्रेष्ठं जन्म स हि विद्या- तस्तं जनयति

८

तच्चश्रेष्ठं जन्मेत्यवणवादित्यर्चयन्तः पूजयन्तो वभूवुः । नमः परमऋपिभ्यो नमः परमऋपिभ्यः ॥ ८ ॥

इत्यर्थवङ्गवेदीयप्रश्नोपनिषदि पञ्चमः प्रश्नः ॥ ६ ॥

आनन्दाश्रमसञ्जयपुस्तकालये-९ वेद । २ परमन्ये ९१

प्रभोपनिषत् ।

उत्तरण्ञानिस्थान इदं वाच्यम् । अभ्यास उपनिपतसमाप्त्यर्थः । नचै-

तावदेवाहं परं बह्म वेद नातः परमस्तीति पोढशकलजीवातिरिक्तपरत्र-

ज्ञानिपेधः किं न स्यादिति वाच्यम् । 'अधिकं तु भेदनिर्देशात्' [ बृ० सू० २११२२] इत्यादिभिरेविरोधप्रसङ्गात् । तत्र हि जीवभेदाद्वैजानो

जगत्कारणत्वे हितकरणादिद्वोपमाशकूच जीवभेदाहेत्वभावः सिद्धा-

न्तितः । तथाहि तदधकरणभाष्यम्—जगतो ब्रह्मानन्यत्वं प्रतिपादय-

द्विरस्तत्वमात्रे 'अयमात्मा ब्रह्म' इत्यादिभिरन्वस्यापे ब्रह्मानन्दत्वं दृप-

दिश्यत इत्युक्तम् । तत्रेदं चोद्यते यद्वीतर्स्प जीवस्य ब्रह्मभावोऽमीभि-

वाक्यैवर्थपदिश्यते तदा ब्रह्मणः सार्वेज्यसत्यसंकल्पादियुक्तस्याडडत्मनो

हितरूपजगद्कारणमहितरूपजगत्कारणामित्यादयो द्वेपाः प्रसज्येरन् ।

आध्यात्मिकाधिदैविकाधिभौतिकाननदुःखकरं चेदं जगत् । नचेहशे

नार्थे स्वाधीनो बुद्धिमान्प्रवर्तते । जीवाद्वैज्ञानां भेदवादिन्यः भृतयो

जगदृृणोर्जनननयत्वं वदतां त्वयैव परित्यक्ता । भेदे सत्यननन्यत्वासिद्धेः।

औपाधिकभेदविपया भेदश्रुतयः स्वाभाविकभेदविषयाश्रभेदश्रुतय

इति चेत् तदेव वक्तव्यम्—स्वभावतः स्वस्मादभिन्नं जीवं किंमनुपहितं

जगत्कारणं ब्रह्म जानाति वा न वा । न जानाति चेत्सर्वज्ञत्वहानिः ।

जानाति चेत्स्वस्मादभिन्नस्य जीवस्य ब्रह्मणो

हितकरणाहितकरणादिद्वोपमाशक्तिरनिवायां । जीवब्रह्मणो-

ज्ञानकृतो भेदस्तद्विपया भेदश्रुतिरिति चेतत्रापि जीवाज्ञानपक्षे पूर्वोक्तो

विकल्पस्तरफलं पच तद्वसस्थम् । ब्रह्माज्ञानपक्षे स्वप्रकाशस्वरूप

ब्रह्मणोडज्ञानसाक्षित्वं तत्कृतजगत्सृष्टिश्च न संभयति । अज्ञानेन प्रका-

शतिरोहितश्रुत्तिरोधानस्य प्रकाशानिवृत्तिकृतवेन प्रकाशम्येव स्वरूप-

स्वात्स्वरूपनिष्ठितिर्वेधिति स्वरूपनाशादिद्वोषसह्हं प्राप्नोदीरितम् । अत

इदमसंगतम्—ब्रह्मणो जगत्कारणत्वमिति 'इतरव्यपदेशादिताकरणा-

द्वोपप्रमक्ति:' [बृ० सू०२।१।२१] इति सूत्रेभा पूर्वपक्षं प्रापञ्च्य सिद्धा-

न्तोडभिधीयते—'अधिकं तु भेदनिर्देशात्' [बृ० सू० २११२२] इति ।

तुशब्दः पक्षं व्यावर्तयति । आध्यात्मिकादिदुःखमगाह्हप्रत्यगात्मनोऽ-

धिकमर्यान्तरभूतं ब्रह्म कुतो भेदनिर्देशात् । प्रत्यगात्मनो हि भेदेन

निर्दिश्यते परं ब्रह्म 'य आत्मनि तिष्ठन्नात्मनोडन्तरो यमयति स त आत्मा-

न्तर्य्यमृतः' 'पृथगात्मानं प्रेरितारं च मत्वा जुगं तन्मतोनामृतत्व-

१२८

६प्रश्न:

रत्नरामानुजविरचितमकारिकाशिकासमेतम्

मोति' [ श्रु० ११६ ] 'स कारणं करणाधिपाधिप:' [ श्रु० ६१९ ] 'तयोरन्य: पिप्पलं स्वाद्वृत्तनश्नन्नन्यो अभिचाकशीति' [ श्रु० ४१६ ] 'जाजौ द्वावजाविशानशीभौ'[श्रु०१९] 'प्राजेनाड्डमन्य संपरीपवक्त:' [ ब्र० ४।३।२९ ] 'प्राजेनाड्डमनाडन्वारुह:' [ ब्र० ४।३।३५ ] 'अस्मा-

नार्ची सृजते विश्वमेतत्तसिंश्रयान्यों मायया संनिरुन्ध:' [ श्रु० ४१९ ] 'प्रधानक्षेत्रज्ञपतिर्गणेश:' [ श्रु० ६।८६ ] 'नित्यो नित्यानां चेतनश्रेत-

नानामेको बहूनां यो विदधाति कामान्' [ श्रु= द्वि।३ ] 'योऽध्यक्-

तरे संचरन्यास्याध्यक्तं शरीरम्' 'यमध्यक्तं न वेद योऽक्षरमनन्तरे संचारन्यास्याक्षरं कारीरं यमक्षरं न वेद, यः सर्वभूतान्तरात्माडपहतपाप्मा

दिव्यो देव एको नारायण:' इत्यादिभि: 'अस्माद्विच्य तदनुपपत्ते:' [ ब्र० सू० ३।२।३३ ] इति अस्मकाष्ठलश्रुतभादीनामत्यान्तहेयानां

सततविकारास्पदानामचिद्वृशेषाणां निरवच्यान्निविकारनिखिलहेतुप्रत्य-

नीकृतयानैकतांस्त्वतेरसमस्तवस्तुस्वतश्चिलक्षणानन्तस्तानानन्दैकस्वरूप-

नानाविधानान्नमहाविमूत्रित्रमहस्ररूपैकं यथा नोपपद्यते, तथा चेतन-

स्वाप्यतन्त्रड्क्ष्वाह्यस्य ख्वोचोत्कलपस्य 'अपहतपाप्मा ' इत्यादिवाक्याव-

मतसकलहेतुप्रत्यनीकानविधातिशायांश्रेयकल्यान्गुणगणाकरोद्ब्रह्म-

भावानुपपत्ते:। सामानाधिकरण्यनिर्देशो यस्प्यडडम्ना शरीरामित्यादिशु-

तेजोवस्य ब्रह्मशरातस्वाद्द्रह्मणो जीवशरीरतया तदात्मस्वनवास्थितेतज्जीव-

प्रकारकत्वप्रतिपादनपरश्रुतिद्विरोधात्, प्रत्युततस्त्यार्थस्योपपादकश्रुते:

'अवस्थितेरिति काशकृत्स्न' इत्यादिभिरसकृदुपपादितम् । अतः सर्वावस्थं

ब्रह्म. चिदाचिद्वस्तुशरीरौमिति । सूक्ष्माचिदाचिद्वस्तुशरीरं ब्रह्म कारणं तदेव

ब्रह्म स्थूलाचिदाचिद्वस्तुशरीरं जगदरूप्यं कार्यमिति जगद्रूपणो: सामान्या-

धिकरण्यांपपत्ते: । जगतो ब्रह्मकार्यत्वं, ब्रह्मणोडनन्यस्वभावसङ्कर-

जीवस्य ब्रह्माश्रय परिणामित्वाच्चित्कल्यान्गणकरणकरवस्वभावसङ्कर:

सर्वश्रुत्यविरोधश्व भवति ' सदेव साम्प्रदमग्र आसीत्' एकमेवाद्वि-

भूतस्थायामण्यचिद्रुक्तजीवस्य ब्रह्मशरीरतया सूक्ष्मरूपेणावस्थानमव्यय-

पगन्तडवमु। 'वैषम्यनैर्घृण्ये न सापेक्षत्वात्' न कर्माङ्गभूतादिति चेत्नान।

दित्त्वात्' [ब्र० सू० २११३४ ] 'उपपद्यते चाप्युपलभ्यते च ' [ ब्र० सू० ४१

२१३५ ]इति सूत्रद्वयोदितत्वाच्चदानीमपि सूक्ष्मरूपेणावस्थानस्य । अविमो-

गन्तु नामरूपविमागमभावादुपपद्यते । अतएव बह्मकारणत्वं संभवत्येवेति ।

एवम् 'अधिकृतोदेशातु बादरायणस्मयेनं तदर्शालान' [ब्र० सू० ३।४।८]

१३९

प्रश्नोत्तरम्

‘मेधाविपदेशाख्यान्त्यः’ [ बृ० सू० १११२१ ] सुपुप्त्युत्कान्त्याभिधान [ बृ० सू० ११३१४२ ] ‘उभयेऽपि हि भेदेनैव भधीयते’ [ बृ० सू० ११२१२० ] इत्यादिन्यायाः प्रकृत्येयुरित्यलं प्रपञ्चेन ॥ ८ ॥

इति श्रीमद्रामानुजमुनिकृतौ प्रश्नोत्तरपतत्पकाशिकायां पष्टः प्रश्नः ॥ ६ ॥

समाप्तं प्रश्नोत्तरम्

मुण्डकोपनिषत्

ऋण्णुरामानुजविरचितभाष्यशिकासमेत

अतसीगुच्छसच्छायमणडितोरःस्थलं श्रियः । अंजनाचलगृङ्गाभमणडलिममङ्ग गाहताम् ॥ १ ॥ व्यासं लक्ष्मणयोगीन्द्रं प्रणम्यान्यान्गुरुन्नापि । मुण्डकोपनिदुरुपां प्रतिप्ये व्याकरोलि यथामति ॥ २ ॥

विद्याप्ररोचनाथ्याडडश्वायिका—

1

वाचा देवानां प्रथमः संबभूव

सत्सुमुख इन्द्रमीलिनां देवानामग्र उत्पन्नो हव्यर्थः । स कीदृशो हेत्य-

2

ग्राद्ध—विश्वस्य कर्ता भुवनस्य गोप्ता ।

3

विश्वस्य मुग्धनस्य सर्वस्य भुवनस्योत्पादयिता रक्षकश्वेत्यर्थः । स ब्रह्मविद्यां सर्वविद्यावारिष्ठामर्थवाय ज्येष्ठपुत्राय प्राह ॥

ताहशो ब्रह्मा सर्वविद्याश्रयभूतां महाविद्यामध्यधिनाश्रे ज्येष्ठपुत्रायो-

4

कवानित्यर्थः । ब्रह्मविद्या: सर्वविद्याश्रयत्वं च ज्ञातघये ब्रह्माणि कृत्स्नज्ञातव्यान्तमर्वेन ब्रह्मज्ञाने कृत्स्नज्ञानस्यान्तर्भूतत्वादिति व्यास-

यैरुपपादितम् ॥

अथर्वणो यां प्रवदेत बल्लाडथर्वा

तां पुरोवाचाङ्गिरे वह्निवियाम् ।

अथर्वणो महान् प्रोवान् तामथर्वननामकऋषिः स्वशिष्यायाङ्गिरे नाम्ने

ऋषये प्रोवाच ।

स भारद्वाजाय सत्यवचाहाय प्राह ।

सोऽङ्गिरे नाम ऋषिरमराडजगोत्राय सत्यवहनाम्ने प्रोक्तवान् ।

मानन्दाभ्रमऋषिपुत्रके.- १ प्रमा । । महाप ।

१

भाद्रपदाजोडनिरसे पगवगम्

२

परस्माद्वरण प्राप्तेति परावरं पराक्षर सर्वाविद्याप्रासेर्वा परावरं तामडि:रसे प्राहेलयनुपपद्:

३

कस्मिन्नु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवतीति

शौनको ह वै महाशालोऽडि:रसंं विविधदुपसन्न: पप्रच्छ । महागहस्थ: शुनकसुत: समित्पाणि तवादिशास्त्रश्रीयानियममानतिक्रमे: णोपगत: सन्पृष्टवान् ।

इतिलक्षण । भगवान्त्रिस्यम्य विभागा भवन्त्रूगवादिति नकारस्य रतवेडवस्यौत्वाभावेच्छान्दस: । यथा मृगिर्णडे विज्ञाते सर्वं मृग्यं विज्ञातं भवति । एवं कस्मिंश्चिद्रुसतु विशेषो ज्ञात सच्चिद् कार्यजातं विज्ञातं भवतीति सामान्ततो भवादृशां वचनमश्रियां तादृग्वस्तु किमिति पृच्छ्रय: । सर्वानिमतोपादानमूत वस्तु किमिति योविदं । तेनु सब्द- मिदमिति शब्देन स्थूलचिददिच्छरीराविशिष्टे तस्मोच्यत उत विशेषण- मात्रं । नाऽऽड्य: प्रश्नदर्शायां शौनकस्यात्रभवित्वेनात्रास्याविंद इदंबुद्धि- शाब्द्रयोर्ब्रह्मपर्यन्त्वाभावात् । तेनेंदं पृणं पुरुपेक्ष सर्वमित्युत्तरवाक्य इदं सर्वमित्यस्य विशेषणमात्रे पर्यवसायित्वेन ब्रह्मपर्यन्ततावाभावात् । न द्वितीयो विशेषणभूतस्थूलचिदचितोरक्षररह्मभिन्नयो:विक्ष्यमाणाक्षरत्र- ह्मोपादानकत्वाभावादिति चेदुच्यते । इदं सर्वमित्यनेन विशेषणमेव निर्देश्यते न विशेष्यम् । अथाऽपि विशेषणस्याऽपि इद्म्रोपदेश्यस्वमस्ति । नहाऽभिन्नयोरेवोपदेश्योपदेष्टव्यभाव इति नियम: । शाब्देश्शूलाविस्थावित- पूर्वभाविसूक्ष्मावस्थायोगि ह्युपादानं । अवस्थात्रयं च चिदाचिद- श्वराणां त्रयाणामप्यस्त्येव । इयांसु विशेष:- अद्दारकावस्थायोगित्व- मचेतनस्य; जीवस्य तु धर्मभूतज्ञानद्वाराडचेतनशरीरद्वारा च कर्मकृतसं- कोचविकासरूपावस्थाश्रयत्वम् । परमात्मनस्तु चेतनाचेतनद्वारकनियतत्वा- वस्थाश्रयत्वं च ततश्व महत्त्वाहंकारतवादिल- क्षणभाव्यवस्थायोगित्वस्याचेतनपरमात्मसाधारण्येन प्रतिपादेशपत्वमस्त्येव ।

मुष्टिकोपनिषत्

श्रेष्ठं सृष्टिमिति विशेषणमात्रान्निर्देशोऽपि तस्य वक्ष्यमाणमक्षरमुपादानं भवत्येवेति—कारणं भगवांविज्ञातं सृष्टिमिति विज्ञातं भवतीति विशेषणमात्र उपादानप्रश्न उपपद्यते । अत एव महान्तं द्वान्ते कृत्स्नस्य जगतः पणमात्र उपादानप्रश्न उपपद्यते । तदनन्तर्यामिकतया च तदात्मकृत्येनैव युक्त्र्यत्नाकरण-ब्रह्मकार्यतया तदनन्तर्यामिकतया च तदात्मकृत्येनैवान्त्र्यत्नाकरण-नात्वं निषिध्यत इति भाध्यते चात्र्यानावसर । तत्रासांनान्तदेशयोःपाद-नेपादेयभावः । तु तु विशेषणीयभूतस्य चेतनाचेतनप्रपञ्चस्य ब्रह्मोपादानकत्ववम् । शरीरात्मभावस्तु निष्कृष्टविशेषणस्य च निष्कृष्टविशेष्यस्य च चिदचिद्विशिष्टशरीरचिदचिद्विशिष्टशरीरान्तर्यामिकवलस्य प्रपञ्चस्य केवलब्रह्मान्तर्यामिकत्वादिति पक्षमाश्रित्यैवेदं श्रुत्यैमित्युक्तं पूर्वं भिर्नक-ध्वजगत इति । शद्वारतमध्याहृतद्वयमित्युक्त्वा 'सन्मूला: सोऽयेमाः सर्वाः प्रजाः सदायतनाः सत्यप्रतिष्ठाः' । [ छा० ६ । ८ । ४ ] इति वाक्ये उपादानोपादेयभावप्रातिपादनं सन्मूला: सत्यमूला इत्यच प्रजाशब्दस्य ब्रह्मापर्यन्तत्वं, सच्छब्देन याथि सुष्टुमचिदचिद्विशिष्टशरीरपरत्वं सदायतन इति शरीरात्मभावप्रातिपादकत्वादं तु प्रजाशब्दस्य विशेषणमात्रपरत्वं इति शरीरात्मभावप्रातिपादकं तु प्रजाशब्दस्य विशेपणमात्रपरत्वं इति शरीरात्मभावप्रातिपादकत्वादं तु प्रजाशब्दस्य विशेपणमात्रपरत्वं इति शरीरात्मभावप्रातिपादकं

इति शरीरात्मभावप्रातिपादकं तु प्रजाशब्दस्य विशेषणमात्रपरसवं सदुपादानकत्वं नास्तीति शङ्क्यपम् । तस्यापि भाध्यवस्थावत्त्वेन विशिष्टसङ्घ विशेषणस्यापि ब्रह्मोपादानकत्वसंभावादिति स्वाभिमतं पञ्चान्तरमुपन्यस्य तद्वा जगत इति निष्कर्षकः शब्द इत्यादिना । आत्तनेति तृपगच्छन्तीति भाध्यादौ सर्वस्य चिदचिद्वस्तुनस्तज्ज-तत्त्वादिति तिलादिवत्सर्वदेहेष्वात्मतत्त्वाच्छरीरत्वात् सर्वस्यात्ममात्र इति शारी-रकोक्तं [ शा० भा० १३२ ] इति वाक्ये प्राज्ञनोऽपलमन संपरिष्वक्तः' । [ बृ० ४ । ३ । २१ ] इति वाक्ये प्राज्ञशब्दितो भिन्नः परमात्मनि जीवस्य परिग्रहणरूपलयश्रवणाच्च । न च परिक्क्क्को न तस्यः किं तुवन्त्य एव संसर्गविरह इति वाच्यम् ।

'स्वाप्नयात' [बृ० ४ । ३ । १९ ।]इतिमूत्रभाध्यतद्वार्यानुप्रन्यथपर्यालोचनायां तयोः समानार्थकत्वस्यापलभ्यमानत्वात् । न च जायाद्‌ध्यवस्थागतराग-द्वेपादिकालुष्ययुक्तजीवचिशिटस्य नग्मान्नमनुद्रहिनजीवविशिष्टपर-

१९४

रङ्गरामानुजविरचितप्रकाशिकासमेतां- [मु०९ख०९]

मात्ररूपेणावस्थानमेव 'सतां सोम्य तद् संपद्यो भवति' इति वाक्यस्यार्थोऽभ्युपेतः स एव प्राज्ञेनाडडड्स्मन इति वाक्यस्यार्थोऽसिव्याति वाच्यम् । तथा सत्यस्य वाक्यस्य जीवपरमेदासाधकत्वेन 'सुपुप्तसुरकान्त्यो भेदेन' [मो०सू०१।१३।४२] इति सूत्रासंगतिप्रसङ्गात् । न च भाव्यवस्थावत्सवंपुपादानं पूर्वावस्थावसर्वमुपादानं चेत् तद्विमहद्वाहंकात्वात् तद्यवस्थावत्परमानुपानं प्रत्युपक्तत्वहलक्षणपूर्वावस्था श्रयवस्यातनतस्यात्यपादानत्वप्रसङ्गः ।

अतो भाव्यवस्थावतस्तदभिन्नं पूर्वावस्थायोगो नोपादानमिति वक्तव्यम् । तत् श्रे दंशब्दवाच्यस्य विशेषणस्य न तद्योगपादानकत्वामिति वाच्यम् । भाव्यवस्थावतः पूर्वावस्थायोगि यत्कारणं तदुपादानमित्यु क्तावति प्रसङ्गात् । भाव्यवस्थावद्‌वृद्ध प्राचेतनस्य हेतुत्वग्राहकप्रमाणाभावेनोपादानत्वाभावेऽपि ब्रह्मणः सर्वकार्यकरणत्वात् श्रुतश्रवणात् मुख्यवस्थावद्‌चेतनांशं प्रत्यपादानत्वे नानुपपत्तिः । न च व्यक्तस्वमहदादिनिर्वेशेऽपि ब्रह्मनिष्ठत्वाभावेन पूर्वावस्थायोगित्व भावात् कथमुपादानत्वमीमिति चेदत्र ध्यासार्यः--प्रकृत्यधिकरणे ब्रह्मणः श्रुत-चिच्छरीरकत्वात् प्रकृत्यर्थेन स्वरूपाणि तत्त्वखेन प्रकृत्यवस्थानं ब्रह्मावस्थात्वात् । न हि विशेष्यमात्रं विशिष्टस्य स्वरूपं विशिष्ट वस्तुनो दृष्टे-

मेव हि स्वरूपं न हि घटस्य मूर्तमात्रं स्वरूपपरम्पि तु घटं विशिष्टम् । नतु यदि विशेषणमपि स्वरूपान्तर्भूतं तर्हि दण्डादयः संयोगाद्यश्व स्वरूपं स्युः । तथा यावद्‌द्रव्यभावविनाशमुप्यकिस न्‌विशेषणानामेव स्वरूपान्तर्भावात् । किंच घटादिवस्तुन उदयाहारणे दिति तद्‌द्रुस्‌ तारणकार्ययोग्यतयमेव स्वरूपं न मुख्यमात्रं पिण्डेएकादेशामिप घटस्वरूपत्वप्रसङ्गात् । घटस्योदकाहरणं प्रति योग्यता नाम निवेश्चद्‌वटमव यस्य वस्तुनो यत्कार्यान्वयघटितरेकानुविधायि स आकारस्तस्य वस्तुनस्तत्कार्यं प्रति योग्यता यथा च वह्निरूपत्वं रौप्यजनननन यथा परशोने शिल्त्यं छेदनन यथा च मूर्तो मृत्यं घटादिपरिणामश्लक्षणार्द्र-

भावश्र । एवं प्रकृतिपुरुषकालाश्र जगदुपेण बहुभवने परमात्मनो योग्यतास्थानीया अयुक्तिसिद्धप्रकारः । अत एव हि कचिच्छक्तिशब्देन जगद्‌भिधीयते । कार्यापयोग्यप्रथुकिस न्‌द्विधेषणं हि शक्तिः । सा च योग्यतायोग्यवस्तुनः स्वरूपान्तर्गता । अतो महदाद्यवस्थाश्रिद्‌वचिद्‌-शिष्टचह्यस्वरूपगता इति नावस्थाश्रयत्वासिद्धिः । यतो विशिष्टं ब्रह्म-स्वरूपमत एव हि तद्यथा रथस्यारुढो नेमिर्गापन्नो नाभाक्षरा आर्पिता

मुण्डकोपनिषत्

१४६

रङ्गरामानुजविरचितप्रकाशिकासमेतां-

[मु०१३०१]

धारणासामर्थ्यादपर्यङ्कूभूतलयोरेव सामर्थ्यादास्तरणाद्भांनां पुरुपसंयो-

गमाद्ध्यवधायकत्वमेव । अतः परमात्मनः सर्वावस्थास्थायित्वं मुख्यामिति

जगदुपादानत्वं मुख्यमेव । ननु जगदुपादानाद्यक्तशारीरकत्वेन जगदुपादा-

नत्वमुख्यते चेत् । वैशेषिकादिपक्षाद्द्वैतवत्पक्षस्य को भेदः । नियाम्यवि-

शेपो हि शरीरसभिमतं चिदचिदंश्वरप्रेयत्वं तन्निरूप्यस्तीति चेत् ।

महत्तरोडयं पर्यनुयोगः । वैशेषिकाश्रितेप्रामाणिक्रमेव ह्युपस्तदूक्तं चेष्टना-

करणीयामिति न नः प्रतिज्ञा । अस्मदुक्तार्थस्तदङ्गीकृतथैवका नः क्षति:।

किंच साम्यमपि दुरुपपादम् । आकाशादिदिगादिसर्वर्गस्येश्वद्रध्यास्वा-

नभ्युपगमादित्याहुः । ततश्र बहुधा जगदुपादानत्वे नानुपपत्तिः । ननु

तथाडपि ब्रह्मज्ञानेच्छरीरभूतप्रपञ्चज्ञानं नोपपद्यते तञ्य तद्विदितत्वात् ।

न च सूक्ष्माचिद्रिद्विशिष्टस्वरूपे ब्रह्माणि ज्ञायमाने सर्वस्यापि तदन्तर्गत-

त्वात्, वने ज्ञाते तदन्तर्गतः पनसो ज्ञातो भवतीतिवत्पमझो ज्ञातो

भवतीतिनिर्देश उपपद्यतामिति वाच्यम् । भवन्तमते ब्रह्मणोडवस्थाश्र-

यत्वाभ्रवेनोपादानत्वयैवासंभवात् । तथाहि—सत्यं ज्ञानमनन्तं बह्लोति

लक्षणाश्रयस्य चेतनावर्यस्य ब्रह्मस्वरूपान्तर्भावे प्रमाणाभावात् ।

न च 'विशेष्यांशस्य लक्षणं 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ' [ तै० २।१।१ ] इति

विशिष्टस्य जिज्ञास्यस्य ब्रह्मणास्तु लक्षणं जन्माद्यत्रेति सूत्रकाराभिप्रा-

यिति जन्मादिमूल एव व्यासार्यैरुक्तमिति वाच्यम् । कारणज्ञोधकवाक्ययो-

भिन्नविपर्ययत्वसंमतत्वात् । आत्मन आकाशः संभूतः [ तै० २१९ ]

इत्यादमन एवोपादानत्वाभिधानाच्च । किं च—

न सन्ति यत्र सर्वेशे नामजात्यादिकलपना: ।

सता मात्रात्मक एवेयं ज्ञानात्मकमन्यात्मा: परे ॥

पृथक्तियां मयाडडहयाता व्यक्ताव्यक्तस्वरूपिणी ।

पुरुपश्राप्युभावेतौ लीयेते परमात्मनि ।।

अव्यक्तं पुरुपे ब्रह्म निष्कले संप्लयीयते ।

तमः परे देवा भवतीति प्रमाणप्रतिपन्नस्याव्यक्ततमःशब्देन लया-

धिष्ठानभूतस्यैवाक्षरादपरस्य पर इति चिदचिद्विकारभूतस्यैव प्रति-

पिपादयिपिततथा तत्र चिदचिदनुप्रवेशस्य वक्तुं शक्यत्वाद्राचिदाच्छे-

लक्षणासदंशानुप्रवेशे सता मात्रात्मकत्वभङ्गप्रसङ्गात् । असतु वा विशिष्टं

ब्रह्म तथाडपि 'वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मुक्तिकरत्सत्यम्' [छा०

६।१।४ ]। इति श्रुत्यैकविज्ञानेन सर्वविज्ञानस्योपादानोपादेयाभेदेनैवो-

क्तम् । [भ४ ]।

[मु०१ख०९]

मुण्डकोपनिषत् ।

१४७

उपादिततयेहं सर्वभिति, इदंतास्पदतया प्रतीतिमाने विशेपणभूते जगति विशिष्टाभेदासंभवाच्छरीरसगतावस्थाया: शारीरिनिष्ठत्वमिति यदुक्तं तत् तु सर्वलौकिकतान्त्रिकविरुद्धम् । 'न तु दृष्टान्तभावात्' [ऋ० सू०२।१९] इतिसूत्रभाष्यविरुद्धं च । पूर्वावस्थाश्रयान्नियतुंवमेचोपादानत्वमित्यस्य परिमाणामात्रस्वं तु । किंचोच्याथं सुपादेयं भवति उपायं च भवनमतेन दृश्यं तस्य नित्यत्वाच्छेदादिस्पर्शादिलक्षणाभां मृदादिपरस्थाया: एकतस्तेस्याश्रश्र व्रह्मणाडभेदगन्धद्रव्यंवभावात् । ननु घटत्वावस्थंव घटद्रव्य-

स्योत्पत्तिमृत्पिण्डस्य विनाशश्र द्रव्यस्योत्तरत्तरसंस्थानयोगस्तत्पूर्वसं-

थानसंस्थितस्य विनाश: स्वावस्थस्य तृप्तप्ति: । अवस्थाया उत्पत्तिम-

स्वचोदनमुत्पत्तेरुत्पत्तिमस्वचोदनामिव जात्युक्तिरभवति । पृथक्प्रतिपत्तिकार्याहङ्गामेव पृथगुपलस्स्यादिकमपेक्ष्यते । पृथक्प्रतिपत्तिकार्यानिन्हर्माः पृथगुपपत्तिनिरपेक्षाः । अत एव ह्युत्पत्तेरुत्पत्त्यादनरेक्ष्यम् । तस्मादपृ-

थकिसदृधर्मास्तु स्वयं धर्मिणा उत्पस्यमानावस्थाभूता अतोडवस्थैव वस्तुन उत्पन्नान्तववस्थाश्रयोत्पत्तिरनामाास्तीत्यार्मभणाधिकरण भाध्यभूतंप्रकाश-

शिकेयोरुपपादितमिति चेत् । घटत्वावस्थाया एव तद्विपरीतधर्मा-

नाशरूपत्वे यावद्घटत्वावस्थासत्सं घट उत्पयते सृपिण्डो नश्यतीति प्रसङ्गो न तु घट उत्पन्नो मृत्पिण्डो विनष्ट इति । न च घट-

त्वावस्थाग्रादक्षपसंवन्ध एव घटस्योत्पत्तिरिति वाच्यम् । यस्य ह्यागन्तुकत्वमाद्यक्षणसंघोधभूत्वा मवनं वा स तस्योत्पत्ति: । यस्य तु तन्नास्ति तस्योत्पत्तिरित्यस्य परिभाषामात्रस्वात् । घटे रूपरसा-

दिगु संयुगे च जायमाने तद्राश्रयोत्पत्तिद्यवहारावादन्यतरकर्मज उमयकर्मज: संयोग इत्यादि प्रतीतिद्यवहारादिकं सद्भं निर्बूलं स्पात् । ' छन्दांसि यज्ञाः क्रतवो वतानि ' [श्वे० ४।९] छन्दांसि

जुज्झर तस्मादितिर्द्रष्टा वेदान्तविप्रतिपादितानिर्भ्रान्ति स्वात् । शब्द उत्पन्न इति प्रतीतिद्यवहारौ न स्वातामाकाङ्क्षा उत्पन्न इत्येय प्रतीतिद्यवहारौ स्वातामपृथकिसदृधर्माणाामुत्पत्तिविनाशौ भावे शारी-

रसोत्पादविनाशौ न स्वाताम् । आत्मन एव तौ स्पातां किं बहु-

नेश्वरव्यातिरिक्तस्य कस्याप्युत्पादविनाशौ न स्वातामिति । नन्वपृथक्पृथकिसदृद्रुस्पात्रद्रव्यस्यैवात्पत्तिविनाशौ नाभ्युपयते दृश्यस्य तौ सत एते चेत् । वेनिगमककारमवादेपरित्यस्यापि सुबचत्वाच्च । किंच प्रकृतिरुपादानं विकार उपादेयमिति निर्वादम् । वाचाडरमणं

१४८

रङ्गरामानुजविरचितप्रकाशिकासमेत

[मु०१ख०९]

मुण्डकोपनिषत् ।

द्वादिनं चात्यन्तिभिन्नयो: केनापि प्रकारेणैक्यासंभवादेव ब्रह्मात्मभावोपदेशो न संभवति इति सर्ववेदान्तपरित्याग: स्यादिति केवलभेदस्य प्रतिक्षितत्वात्— एकत्वे सति नानात्वं नानात्वे सति चैकता । अचिन्त्यं ब्रह्मणो रूपं कस्तद्ब्रेदितुमर्हति ॥

इतिसृष्टिविषयकग्रन्थोऽयं मिन्नात्रभिन्नत्वभेदो भगवतो भाष्यकाराभिमतं । ततथ कार्याभिन्नं कारणमुपादानमित्येवास्तु । एवं सति सर्वस्यापि तदभिन्नत्वात्सर्वविज्ञानमध्युपपद्यते । हन्त किंचिद्यादिति रिक्तमस्ति एक: समस्तं यदिहासित किंचित् । तदुध्यते नास्ति परं ततोऽन्यदेकं सदेकं परम: परंश: ॥

स वासुदेवो न यतोऽन्यददस्तीत्यादिनिपेधाश्र केवलभेदाश्रयनिपेधकतयो:पद्ययन्ने केवलभेदपक्षे शरीरभूतं य जगत आत्माभिन्नत्वादित्यन्न-निषेधो नोपपद्यतद: कार्याभिन्ने कारणमुपादानमित्यवास्त्वति चेत् । भेदाभेदवादे तु ब्रह्मण्येवोपाधिसंर्गात्तथायुक्तजीवगता दोषा ब्रह्मणैव प्राप्त:शुरिति निरस्ततन्निखिलदूपकल्यानगुणात्मकब्रह्मभावोपदेशाविरोधादेव परित्यक्ता: स्यारिरिति तदेव भेदाभेदपक्षस्य भाष्यदूपतत्वात् । ब्रह्माज्ञानपक्षादिवि पापीयानं भेदाभेदपक्ष इति वेदार्थसंग्रहे निन्दित-तत्त्वज्ञदाभेदवादो न भाष्यकाराभिमत: । ननु यदि भेदाभेदो न भाष्य-कृदभिमत: कथं तर्हि केवलभेदवादिनां चात्यन्तभिन्नषोरिति भाष्यमुप-पद्यतां शरीरात्मभावो ह्यात्मभेद एव प्रकारप्रकारिभावो हि भेदरूपो नियमेन प्रकारिभावलक्षण: शरीरशरीरिभावो हि नियमेन भेद-रूप इति हृडीकृतो भवति । अत एव हि उभयेरपि हि भेदैनैनमभिदीयात इति शरीरात्ममाव एव भेद्रभेदैन वर्जित इति चेदुच्यते—अत्यन्तभिन्नयोरित्यादिवाक्यस्यं भाव:—लोके हृद्यकथ्यव-हारे स्वरूपपक्षे तन्न तदभाव: स्यात् । एवं गोत्रे सर्वे गाव एकी मर्वन्ति । राजान एकीभूता एको मीहिरित्यादौ देशकालादिजात्यघभेदत इह तु जगद्ब्रह्मणो: स्वरूपतो भिन्नयो: केन-चिदाकारेणाभेदो वक्तव्य: स क इतिविचारेपृथकिसन्द्वविशेषण-स्वामिति सहस्रकृत्वोडभ्यस्तपृथकिसन्द्वपदप्रयोगात्सदृक्षयैक्यमेव भाष्य-कृदभिमतामिति प्रतिपाद्यते । सिद्धान्तं सिथातिप्रतिपत्तिश्व पृथक्फलस्थिति-

तिप्रतिपत्तियोग्य इत: माध्यादिग्रन्थेपु बहुशो व्यवदारदशनात्तिथ-तिप्रतिपत्तियोग्य इत: माध्यादिग्रन्थेपु बहुशो व्यवदारदशनात्तिथ-

१५०

रङ्गरामानुजविरचितप्रकाशिकासमेत

प्रतिपक्ष्योरभावाद्वसीयते । ननु घटो मृतलेख वर्त्तते नीलादिगुणस्तु घटे तथा गन्धरसशब्दानां दृश्यप्रातिपत्तिमन्तरणापि पृथक्प्रतिपत्तिहेतुः कथम् । स्थितिप्रतिपत्त्यैक्यमुपपद्यताम् । न च तदेवायुतसिद्धौ द्वौ विज्ञातद्यौ ययोर्द्वयोरवृश्यमेकमपराश्रितमेवावस्थितम् इति तार्किकोक्तंयुक्तसिद्धत्वमेव पृथक्‌सिद्धत्वाभिति वाच्यम् । तथा हि सति विनियताश्रया-श्रयिभावलक्षणयुक्तसिद्धत्वस्य भेदैकसाधकत्वेन प्रकारैक्यसाधकत्वादिति चेन्न । पृथक्प्रतिपत्तिकार्यांहाणामेव पृथगुत्पत्त्यादिकमपेक्ष्यतया-दिशुत प्रकाशिकाग्रन्थपर्यालोचनायां यस्योत्पत्तिविनाशापकर्षयसत्तादिकमश्रयोत्तरस्यादिनैव व्यवह्रियते तत्तद्पृथक्सिद्धत्वमिति फलति ।

ततश्च यदुत्पस्योत्पन्नत इति व्यवह्रियते यत्सत्तया सवेदिति व्यवह्रियते न तु सत्तान्तरमपेक्षते तत्तद्पृथक्सिद्धत्वमिति । ततश्च विवृते प्रकृतिसत्तातिरिक्तसत्तागून्यत्वादभिन्नसत्ताकं कारणस्थमुपादानत्वं तदेव चाड्मतवं तज्जत्वाच्छलुत्वाच्चदनत्वाच्चात्रियम्यत्वाच्चतच्च्छरीरत्वाच सर्वस्यायमात्मेति वदंतो भगवतो भाष्यकारस्याप्यभिमतम् । नह्यात्र षड्मत्त्वमन्तःप्रविश्य नियतत्वकां तदाश्रितत्वम्‍योपालभ्यतेन तृप्त्यादिमत्त्वाभ्या न निर्वाह्यमातम्तवं नियतत्ववरूपं भवति, अस्मदुक्तमातम्तवं त्वलक्षणमात्रस्चे फलति तत्रियम्यत्वादित्यनेन जीव्वरूपेण नियतत्वं विवक्षितं जीवाद्‌पृथक्सिद्ध-कारणत्वलक्षणमुपादानत्वमुक्तं भवति ।

ततश्च चेतनवर्गस्यापृथक्सिद्ध-कारणत्वलक्षणमुपादानत्वमुक्तं भवति । ततश्च बहुप्रकृतिरिक्तचेतनाचेतनवर्गं प्रति वृत्तणोडपृथक्सिद्धकारणत्वलक्षणाभिन्नसत्ताकारत्वलक्षणपो-पादानत्वप्रकृतित्वाच्चात्रियम्यत्वस्य सच्वादात्मभूते तस्मिन्न् ज्ञाते इतरत्सर्वं ज्ञातमेव । इतरस्य पृथक्प्रतिपत्तियोग्यस्य ज्ञातव्यस्याभावात्तत्स्थया सादृश्यति व्यवहरतिर्ज्ञप्तिमाति न विवहंतु शक्यत्वात् । न च प्रपञ्चस्य ब्रह्मसत्ताव्यतिरिक्तसत्ताभावे रूपवादिमत्त्वनिमित्तवन्निमध्यातवं स्यादिति वाच्यम् । यथा गुणवर्गजात्यनभ्युपगम्नत्रूमते रूपादौ सद्बुद्देर्दृश्यगतसत्ताविषयत्वेऽपि न रूपादिमिश्यात्वम् ।

यथा वा दृश्यगतगुणादिषु द्वैतैकत्वादिसंख्या-प्रतीतिरेऽपि दृश्यगतसंख्यानिर्वाह्यत्वेऽपि न रूपादिगतसंख्याप्रतीतेर् आन्तित्वम् । यथा वा सिद्धान्ते घटत्वाद्यवस्थया मृद्व्यापेक्ष-योःपत्तिस्थितिसत्तानां पार्थक्याभावेऽपि न तत्स्थितिसत्ताप्रतीतेर्-आन्तित्वम् । एवम् प्रपञ्चगतसत्ताप्रतीतिरेऽपि न तत्-सत्तानिर्वाह्यत्वेऽपि न तत्-

मुणडकोपनिषत्

१५२

रघुरामानुजधिरचितप्रकाशिकासमेत

स्यन्न तात्पर्यामिति दहराधिकरणो भाष्यभुतप्रकाशिको: स्थितत्वादिति चेत्न । अर्चिरादिमार्गेण विरजानदीमतिक्रम्य गन्तव्यपिडप्राकृतं लोके तदै रंमदीयं सरस्तदश्वत्थः सोमसवनस्तदुपराःजिता पूर्ब्रह्मण इत्यादिवाक्य· प्रतिपन्नानां सरोंश्वत्थादीनां ब्रह्मस्वरूपमात्रत्वस्य वकुमशक्यत्वात् ।

दे हे व्रह्मणस्तस्य मूर्तं सामूर्तमेव च । श्रुत्यादृष्टस्वरूपे ते सर्वभूतेषु न मिथ्येने ॥

इति अमूर्तशब्दितमुक्तात्मस्वरूपस्यापि शरीरवाचिना रूपशब्देन निर्देशेन मुक्तात्मस्वरूपताया वकुमशक्यत्वात । 'सोडस्नुते सर्वान्कामान्सह ब्रह्मणा विपश्चिता' [तै० २ । १ ।] स तत्र पर्येतीत्यादिभिमुक्तानां ब्रह्मणश्र मोक्षभोग्यतयाडSध्यारोध्यभावेन च भेदप्रतीत्या नित्यसूरीणां ब्रह्मस्वरूपमात्रत्वासंभवात्तान्म्रत्यपि च परमात्मन आत्मत्वं वक्तव्यत्वादनित्यतया तान्म्रत्युपादानत्वलक्षणात्मत्वासंभवात्कथं तस्य सर्वात्मकत्वं सिद्धमिति चेत् । यद्य नित्यपदार्थान्म्रत्यात्मत्वं परमात्मनो वक्तव्यामिति निर्गन्थस्तांर्हि तान्म्रत्यात्मकत्वमुपादानलक्षणमुक्त्वा केनचिद्दर्शनेन मुक्तिमुक्तात्मस्वरूपमात्रत्वेन तत्त्ववमुपपादयिष्यत इति ।

ततश्श्रुपादाने ज्ञाते तद्पृथक्सिद्धमपि ज्ञातं भव- तीति एकाविज्ञानेन सर्वविज्ञानमुपपन्नं भवति । यद्वा यथा को भवा- निति सौवीरराजप्रशस्य प्रकृतिसंसृष्टात्मवि‌षयत्वेडपि वस्तुगत्या भवच्छ- ब्दमुख्यार्थत्वं परिशुद्धात्मस्वरूपस्यैवोचितमिति मतं तस्मैव भवच्छ- ब्दमुख्यार्थत्वं प्रदर्शयन्नादिभरतो यदा समस्तभूतेषु पूमानेको व्यवस्थितः। यग्रन्योडसति परः कोडपि‌त्ल्या‌दि प्रत्यवोचत् । यथा वाडथवंशिरसि स्त्रं प्रति देवैः प्रयुक्तस्य को भवानिति प्रश्नस्य पुरोवातिरुद्रमात्रपरत्वेडपि परमात्मपर्यन्तत्वप्रतिपादनश्रुति‌प्रकर्षात् प्रयमभूमिसमित्यादि प्रतिवचनप्रवृत्ति: । एवं सर्वमिदं विज्ञातामिति प्रश्नस्य विशेषणमात्र- परत्वेडपि तत् शिक्षणाय स्थूलचिदचिच्छरीरकं ब्रह्म वचनसंदर्भेस्य प्रवृत्तौ दोषाभावादिति प्रपञ्चितं चेदमस्माभिरिबृंहदारण्य- कपकाशिकायामित्यलमितिचर्चया ॥ ३ ॥

तस्मै स होवाच ।

स्पष्टोडर्थः ।

मुण्डकोपनिषत्

द्वे विद्ये वेदितव्ये इति ह स्म यद्र ऋषयो वदन्ति ।

अत्र प्रथममित्यध्याहारः । यदस्तु भातं द्वे विद्ये ज्ञाने उपवेद्यभूते इति ह वेदाभिज्ञाः पर आहुरदयः ।

तत्र अधिहेतुःपूर्वविज्ञानं कर्म चोक्तं महामुने । आगमित्यं विवेकाच्च द्विधा ज्ञानं तथोष्यते ॥

शाब्दज्ञानागममयं परं ब्रह्म विवेकजमिति यद्वदन्ति तज्ज्ञाने सर्वमिदं विज्ञातं भवतीत्यर्थः । पतञ्जलिसमाधिप्रतिय भगवता भाष्यसूत्रं हि द्विधे वेदितव्ये इति ह स्म यद्व ऋषयो वदन्ति परा चैवापरा चेति ब्रह्म प्रेप्सुना द्वे विद्ये वेदितव्ये ज्ञातविये परोक्षापरोक्षरूपे इति ज्ञाने उपादेये इत्यर्थ इति भाषितम् ।

पतञ्जलिर्नैव विख्यायो नचाग्रहप्रसुपादियत्खेऽपि अपरविद्यायास्तथात्वप्रतीतेः । अथ परा यया तत्त्वज्ञानमध्यगम्यत इति वाक्यपर्यालोचनयाडपरविद्याया आलोच्यप्रपञ्चयत्वाभावस्यैव प्रतीतेः ।

बस्म प्रेप्सुना द्वे विद्ये उपादेये इति भाष्यमिति शङ्कुरादिपि निरस्तः । प्राप्तुमित्यपदाध्याहारण्यास्यर्थस्य प्रतिपत्तेः ।

एतर्हथा यत्परंवैद्यार्थ्यात । किंच काण्डमपि भगवत इति संज्ञाप्रदानं पुष्टं विध्यादियमान्नपुष्टः कार्यद्वारानाचष्ट इति न्यायमनुसरत ।

अतः यथार्थ प्रवादः । आह्निकपाकं पचतीवद्द इये वेदितव्ये [इति]निर्देशः । के ते विद्ये इत्यचोदह—परा चैवापरा च ॥ ४ ॥

४

इति । परमपर मिति ज्ञानं द्विविधमित्यर्थः ॥ ४ ॥

तत्र सूचीकटाहन्यायेनापरस्यानम्वरूपमाह—

तत्रापरा—ऋग्वेदा यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्ववेदः

शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दो ज्योतिप्-

मिति षडङ्गपुरणन्यायमोमेंषाङ्गशास्त्राणिीति ।

षडङ्गोपेतसशिरमस्कककटोऽपचूषणवेदश्रवणपाजनं ज्ञानं परोक्षज्ञान-

मित्यर्थः ।

अपरविद्यामुक्त्वा परविद्यामाह—

अथ परा यया तत्त्वज्ञानमध्यगम्यते ॥ ५ ॥

५

अत्र तच्छब्द इति ह स्म यद्व ऋषयो वदन्ति इति यच्छब्दप्रतिनिर्देशकः ।

१५४

श्रीरामानुजविरचितप्रकाशिकासमेत- [मु०ख०१]

येन ज्ञानेनेति ह स्म ब्रह्माविद् इति वाक्ये प्राप्यतया निर्दिष्टं तत्त्वक्षरमधिगम्यत इति । आधिगम्येन गम्यतेsडपरोक्षी क्रियत इत्यर्थः । विवेकादिसाधनसत्कजन्ये श्रवणा जन्यपरोक্ষज्ञानानन्तरभाविदृशोनसमानाकारज्ञानं परज्ञानमित्यर्थः । एतेनाधिगम्यत इत्यस्य ज्ञायत इति वा प्राप्यत इति वाsर्थस्वाध्यSSश्रयणीयतया परविद्याया एव ब्रह्मप्राप्तिसिहेतुस्वयोः सिद्ध्यापरविद्याया ब्रह्माविषयत्वतत्प्रासिहेतुत्वयोरभावेनापरविद्याया अपि ब्रह्माविषयत्वतत्प्रासिहेतुत्वप्रतिपादकभाष्यासंगतिः । किंच परविद्याया अपरोक्षज्ञानरूपत्वे प्रमाणानुपलम्भादपरोक्षत्वप्रतिपादकमाध्यस्थाणयसंगतिरिति रूपणं परास्तम् । आधिगम्यत इत्यस्यापरोक्षी क्रियतेत्यर्थकत्वात् । नन्वेतदुपक्रमंहणो भीषिणपुराणे....

द्वे विद्ये वेदितव्ये हि चाडडधर्वणी श्रुति: । परस्या तत्त्वरपातिरङ्गवेदाsदिमयाडपरा ॥ इति ।

अधिगम्यत इत्यस्य प्राप्यर्थतयोपरिसंहितत्वात्तद्विधमुख्यत्व इति श्रेन्द्र । 'यद्वे उपक्रमंहणानुसारेण प्राप्यर्थकत्वया व्याख्यातद्यमिति निर्देश-भस्तिहि' इति ह स्म वेदान्तिनो मन्यन्ति ते पूर्वपक्षीयैः सकृद्विभक्तौ विनियोगादिति पूर्ववाक्येषु कचितत्वेन यथा साक्षाद्दक्षरमधिगम्यते प्राप्यते सा परविद्येत्यस्तु । अपरो-क्षत्वं त्वर्थाल्लभ्यते श्रुत्यन्तरे 'निचाय्य तन्मृत्युमुखात्प्रमुच्यते'[काठ३१५] 'तस्मिन्न्दूष्टे परावरे'[मुण्ड२१०] इत्यादिदर्शनादिति नष्टव्ययं । ननु 'स्वाध्यायस्य तथात्वेन'[नि० सू० ३३३] इति सूत्रे तेऽपामेवैतां ब्रह्म-विद्यां वेदेत्युपसंहारगतत्वाद्विद्याशब्दस्य ब्रह्मविद्यामित्युप-निपरतया भाव्यक्तृता व्याख्यातत्वात् । 'येनाक्षरं पुरुषं वेद सत्यं प्रोवाच शाङ्कराय प्राहेत्युक्तिकर्मतया भ्रूमाणाया ब्रह्मविद्याया उपनिषदून्यथक-'पत्वस्येवोचित्यात् । तत्परा-ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेद इत्यत्र ऋग्वेदादि-शब्दानां तज्ज्ञानलक्षणाया अयुक्तत्वेन विद्याशब्दस्य ग्रन्थपरत्वाश्रय-णास्य युक्तत्वात् । परविद्याशब्देनापि साक्षाद्ब्रह्मप्रापकोपनिषदून्यथा एव-अभिधातुमुचितत्वात् । ततश्व परोक्षापरोक्षरूपज्ञानपरत्वेन युक्तं पद्याम इति वेदग्रोच्यते-यदि परविद्याशब्देनोपनिषद्रून्यथसंदर्भविशेषं प्रतिपाद्य

५

६

१५६

रत्नरागानुजविरचितप्रकाशिकासमेत

तकृतं नास्तीत्पर्यर्थः । नात्र परापरयोर्द्वैधोरपि निषेधः । तथा सति नञः सकृच्च्छुतस्यैवSSस्तिप्रसद्भात् ।

यस्मात्राणीयो न ज्यायोडस्ति कश्चित् ।

अणोरणीयामहतो महीयानिति भावः । अणीयस्त्वं सूक्ष्मत्वं व्याप्यत्वमिति फलं ।। उभयस्त्वं सर्वेश्वरत्वं सर्वद्रव्यात्मकत्वं श्वरत्वाद्वस्त्वप्येतद्वतिरीक्तस्य कस्यापि उभयस्त्वमणीयस्त्वं च नास्तीत्पर्यर्थ इति वेदार्थसंग्रहे व्याख्यातम् । कश्चिद्विति लिङ्गान्तरयतयर्थहान्त्रसः । वृक्ष इव स्तब्धो दिवि तिष्ठत्येकः ।

ननु ठयवस्त्वभावाद्वृक्षवत्स्वपणनतस्वभावः सत्प्रकृत्यधानमूतः परम-पदृ आसत इत्यर्थः ।

७

तेनेऽं पूण्णि पुरुपेण मर्धम् ॥ ७ ॥

दनियरन्तरर्थमनतरप्रविष्टेन सर्वमिदं व्यासक्तमित्यर्थः । अतएश सुत्राद्विकश-रीकस्या नत्पाण्डित्यादिव्याप्तिसमर्थादिसूत्रयादिल्यसंबद्धमिति भावः । अयं मन्त्रः केडपुचित्कोशेपु न हृ्टः केडपि श्रुत्याकृता माध्येडपि न गणितः । तथाडपि व्यासाद्यैःरक्षरपुरुपमप्य यस्मात्परं नापरमस्तीति समाभ्यधिकनिपेधश्र्वोपक्रमावगत हत्यभिहितत्वा प्राङ्पपादकृर्ह इति दृढ्यम् ॥ ७ ॥

ननु लोक उपादानतय्य स्वभिन्नोऽपिमितत्कारणमपेक्ष्यदर्शनादेक-विज्ञानन सर्वज्ञानानुपपत्तम् । किंचेकस्य तह्णाः परसपरविलक्षणान-तप्रपञ्चोपादानत्वमपि न भंभवति । किंच घटाद्यनुप-पत्तावुपादानभूतमू-तिपिण्डादिपु पूर्वास्तिथौपपद्यर्द्ध क्रियते । प्राकारोपादानभूतास्वश्वकामु चनु-रसत्वादिलक्षणपूर्वकांकतिराधकानं हुयते । अक्षरशक्तितस्य निविका-रसय ब्रह्मणः पूर्वकारोपपद्यर्तिरोहित्योरसंभव-तीत्याशङ्कूच्यSSह

यथोर्णनाभिः सृजतं गृह्णात च ।

यथोर्णनाभिर्हृदयादकुणां सतत्य वकृतः ।

तया विहित्य मूवस्तां ग्रसत्प्येव जनादनं ।

इत्युक्तरीत्या यथा लूतास्वकटीटविशेपस्य स्वान्तःस्थिततनुतनि-सारणतत्प्रवेशनयोर्निरपेक्षकृतत्वम् ।

मुण्ङकोपनिषत्

१५७

१५८

रघुरामानुजविरचितप्रकाशिकासमेत- [मु०१३०२]

वरणं यस्प व्रह्मण: संकल्परहुपज्ञानेन यतिरेकेण जगत्सृष्ट्युपपुक्तं कर्मान्तरं नास्तीत्पर्थ: ।

९०

मतोडऽस्ममिजायत हृत्पाविकमनुपवति---- तस्मादेतद्रुष्ट्र नाम रूपमत्रं च जायते ॥ ९० ॥

३

इत्यर्थविवेकिमुण्टकापरनिबन्धे प्रथममुण्टके प्रथम: खण्ड: ॥ ३ ॥

तस्मात्संकल्पेन सृष्ट्युनमुखाद्रूक्षण: । ततोडस्रमभिजायत इत्प्राक्- शब्देन निर्देश्मेतत् । अव्याकृताख्यं व्रह्म साक्षाज्जायते तहूरा नामरूप- वत् । अध्यतेडपि च भूतानोति अस्रशब्दनिदेश्मोयभाक्रूरपं च जायत इत्पर्थ: । यथासिम्नापि मन्त्रे सर्वज्ञत्वाग्रनुवादेन म्रशान्दिताव्यक्तावि- हेतुत्वं विधीयत इति प्रतिमाति तथाडपि तस्य पूर्वमन्नप्राप्तत्वेन विधेय- त्वासंमारकप्रास्य सर्वज्ञत्वस्यैव विधेयत्वामिति सृष्टघयम् । ननु सर्वज्ञ- सर्थविन्छनद्रूपैनरुक्त्याय सर्वज्ञशब्दरुप रूदिरभ्युपगततथ्या । कुशानु- सेत: सर्वज्ञ इति निर्घण्टुपाठेन सर्वज्ञशब्दस्योमापतो रूदत्वात् । तस्मा- त्सर्वविदो देवान्तरान्निमित्तमूतात्तपसा चीयते महोपि पूर्वमन्नानिर्देश्मु- पादानं ब्रह्मान्देव मवितुमर्हति तस्मादेतद्ब्रह्म नाम रूपमत्रं च जायत इत्पुपादानमूताद्रूक्षणो निमित्तमूते श्वरस्य मेद एतत् प्रतोयत हति चेत्न । य: सर्वज्ञ: सर्वविद्यस्प ज्ञानमयं तप इति तपसोपचोपमानतया पूर्वमन्न- निर्देशस्पाक्षरब्रह्मण एव सर्वज्ञशब्दसर्वविच्चयो: प्रतीत्या तयोर्मेदो- मवात् । निमित्तोपादानमेदविवक्षायामेकविज्ञानेन सर्वाविज्ञानासंमवेन कस्मिन्नु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवतीतिप्रतिवचनत्वासं- मवेन प्रतिपिपादयिषितप्रधानार्थविरोधप्रसङ्गादित्यलमतिप्रसङ्गेन ॥९०॥

इत्यर्थविवेकिमुण्टकापरनिबन्धे प्रथममुण्टक प्रथम: खण्ड: ॥ १ ॥

तदेतत्सत्यम् । नित्यमूत्पत्तिविनाशादिषड्मावाविकाराडनन्यमित्यर्थ: । मन्त्रेषु कर्माणि कवयो यान्यपश्यन् । अतीन्द्रियार्थसाक्षात्कारसमर्था वेदेषु यान्यमिहोत्रकर्माणि दृष्टवन्त: ।

१

मुण्डकोपनिषत्

२

३

३

रक्षरामानुजविरचितप्रकाशिकासमेत

४

५

६

मुण्डकोपनिषत्

७१

७२

७३

७४

७५

९

९

१६३

रङ्गरामानुजविराचितनकाशिकासमेत

[मु०१स्क०२]

इङ्गापूर्त मन्यजाना वधिष्य ।

इटं याजादि दूर्त खातादि । एतदंशेविखपुपार्थसारं मन्यमानाः । नान्यच्छ्रेयो वेदयन्ते मषूढाः ।

थेयोन्तरं न जानन्तीत्थर्थः ।

नाकस्य पुष्टे ते मूलत एवभूयेभं लोकं हीनतरं वा विशान्ति ॥ ९० ॥

ते सुकृतसाधेये स्वर्गमलोभ्यध्वलोकं कु'फलमथु नु तंगा लोकं मनुष्यलोकं ततो हीनतरं वा नरकादिदूषणं विशान्ति ॥ ९० ॥

तपःश्रदे ये उपवसन्त्यरण्ये शान्ता विद्वांसो भैक्षचर्य चरन्तः । मृत्युद्वारे ते विरजा: प्रयान्ति यत्रास्मृतो पुरुषः सध्ययात्मा ॥ ९१ ॥

ये संन्यासिनः ऋतश्रवणमनना बने स्थित्वोपरतकरपाग्रामास्तपःश-विदितं ब्रह्म च तदाराधातिशयारुपप्रथद्रां च ये सेवन्ते तं विधृतपापाः सूर्य-मण्डलं भित्वा 'सहस्रस्थूणे विमिते हह उग्र यत्र देवानामाधिदेव आस्ते, ऋति पर्यङ्कूविधाययुक्तो हेयप्रत्यनीकः संदेककरुपरुपयेतिप्रमाणप्रतिपन्न-नित्याविग्रहयुक्तः । यज्ञाडडस्ते तत्र यान्तीत्थर्थः । 'यं चेमेरण्ये श्रद्धा वारणयके श्रद्रां सत्यमुपासते' [ छान्‌ ४।९।१ ] इत्यन्र तपःश्रद्देन ब्रह्माच्यते । बृह-त्यशादस्य ब्रह्म परत्वादिति व्यासार्ययुक्तत्वात । तपःश्रद्दू इत्यत्र तपः-शब्दो ब्रह्मपरः । ॥ ९१ ॥

विरक्तस्य परब्रह्मातिसाधनज्ञानेच्छोर्गुरुपासनं विधीयते-परिक्ष्य लोकान्कर्माचितान्वाल्पणो निर्वेदमायान्नास्त्यकृतः कृत्तन ।

तद्विज्ञानार्थं स गुरुमेवाभिगच्छे्छरस-मित्पाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठम् ॥ ९२ ॥

मुष्टक्रोपनिपत्

तस्मै स विद्या उपसन्नाय सन्म्यक्प्रशान्तचित्ताय शमान्विताय । येनाक्षरं पुरुषं वेद सत्यं प्रोबाच तां तत्सतो वचसवियाम् ॥ ९३ ॥

२

इत्यथर्ववेदेऽपि मुष्टक्रोपनिपदि प्रथममुष्टकेऽसिंतेः खण्डः समाप्तः ॥ २ ॥

समाप्तं चेदं प्रथममुष्टक्रम् ।

अस्मिन्वाक्ये न्यायसिद्धानुवादेन गुरुपसिद्धीयते । कर्माचितान्कर्मसंचितान्कर्म संपाद्याहो कानुपरीक्ष्य मीमांसकैरपाचं निरूप्य एष पोडध्येतसाड़ससाधारकं वेदो हि स इत्यप्याहं स दृढतरच श्रवणात् । अकुतो नित्योऽत्र परमे वि! नित्यो हि नित्यश्रुत् । अदृष्टपुरुषामर्शनिग्रहंनत्-रोक्तेश । कृतेन करणं नामित न सिध्यति तद्रूप्यते येनैति करणं दृश्य-मिति यो निर्वेदमायातस तद्विज्ञानार्थं गुरुमध्यादिगच्छेत् । एककारण-नियमविधित्वमवश्यंते । सङ्कल्पादिः । विकल्पागिः । नित्यपाणिः । नित्योपेयाद्राजानं दैवतं मुनीन्द्राणां हि यत्प्रमयंते । श्रौतैरियं श्रुतवेदान्तं ब्रह्म निष्ठं ब्रह्मसाक्षात्कारवतं श्रुतवेदान्तोडपि रुचिमेदादचक्रनिष्ठो नोपग-नव्य इति मावः । अभिगच्छछिद्यनशयः । शमो बाहोन्द्रियनिग्रह्यन रूपः । प्रशान्ताचित्ताये त्यन्तः करणनियमनस्योः क्त.तया पाणिग्रह्यात् । एतेन श्रवणोपयुक्तमवधानं विवक्षितं । नतूपासनां युक्तास्त्यन्तनित्य-जपयादिः । तस्मिं शे विद्वन्निष्ठाविधिनन्वयः । येनातो निर्देशः । दिविज्ञान-श्रिषायः । तद्विज्ञानार्थमिति प्रकृतं सामान्यतः कारणाभिप्रायं वा लेङ्क्यचत्ययो वा । अकृतं स्वरूपेणाविकारम सतयं गुरुतोऽन्विकारम । ताभ्यामचिज्जीवव्याप्तिः । तां अव्यविद्या प्रौचाच प्रज्ञा-पारम् । इति वैदान्तसारे व्यास्यततम् । पतञ्जलि सूत्रै हि निद्वाय भगवता वा।दरायणन शास्त्रारमभे 'अथातो ब्रह्मजिज्ञासा' [ वेसू. १११ ] इति सूचितम् । तस्य चायमर्थः—अथ पाडश्लक्षणकर्मविचारानन्तरम् । अतः कर्मवि-चारात्कर्मणामलपास्यिरतवादिगमसहितानन्तासिथरफलापातमर्तांतईतोः

१६४

रङ्गरामानुजविरचितप्रकाशिकासमेत

सत्त्वात् । ब्रह्माजिज्ञासा । ममाविचारः कर्तव्य इति । कर्मविचारे हि सति अक्षरं ह व एतत् चातुर्मास्ययाजिनः सुकृतं भवतीत्यादिविभरकष्यपलकत्वेम भूतानामपि चातुर्मास्यादीनां प्रत्यक्षं चातुर्मास्यैर्यजेतेऽत्यादि-

भिरावृत्तिविधानात् । ततोडपि बहुविचध्यययाससाध्याश्वमेधविश्वजिदादीनामननुष्ठानलक्षणाप्रामाण्यप्रसङ्गाच्च । चातुर्मास्यादीनामक्षर-

मार्शिक्रमिति निःश्रित्यनिन्दास्वरफले ह्यपि मधु च वेदान्तवाक्यैरपि-

ततोड्वगत्प तर्हिर्ण्याय ब्रह्मविचारे पुरुषः प्रवर्तत इति पर्यवसी-

तोऽर्थः । ननु कर्मविचारे सत्यावृत्तिविधानादिभिः कर्मणामल्पास्थिरत्वं प्रतीर्यतां नाम यथेष्टं तथाक्षेपेरनतस्थिरफले ह्यपि ब्रह्म कथं प्रतीयताम् ।

सिद्धे ब्रह्मणि व्युत्पत्तिविरहात् । व्यवहाराधीनत्वाद्‌व्युत्पत्तिग्रहस्य

च व्यवहारस्य च कार्यान्वित एव संभवात् । तथाहि हि गामा-

नयेत्येवं वाक्यश्रवणानन्तरं गवानयने प्रवृत्तं प्रयोजयमुपलभ्य बालो

व्युत्पित्सुरियं गवानयनप्रवृत्तिर्‌गवानयनकार्यताज्ञानसाध्या गवानयन-

प्रवृत्तित्वात् । सदृशगवानयनप्रकृतिवदिति तर्हीकार्यताज्ञानमनुमाय

तस्य च ज्ञानस्य शब्दद्वारकत्वातिरेकानुविधायेतया शब्दज्ञानयतां

निश्शिनोति । यतश्च प्राथमिकत्वात्‌क्युरपत्तिमहे शब्दस्य कार्यताज्ञानजन-

कार्यानन्विते सिद्धार्थे व्युत्पत्तिग्रहासंभावाद्‌व्युत्पत्तिप्रहसंभवात्‌च

अनन्तरफलापातप्रतीतिसंभवाद्‌द्वैध्रविचारो नाऽऽSद्र-

भ्य इति पूर्वः पक्षः । अम्बातातादिभिर्‌द्विश्वन्द्रादीनिमूल्या निर्देश्यायं

चम्द्रोऽयं गौरित्यादिशब्देपु बहुशः प्रयुक्तेपु मूढः सहचारदर्शी बालः

शब्दप्रयोगे तदर्थबुद्धौ च्युत्पत्ति स्वात्मनो हृद्या ततोः कञ्चिदौत्पत्तिकं

संवन्तं निश्शिनोति । स एव शक्तिरिति गीयते । ततश्च सिद्धार्थेऽपि

व्युत्पत्तिग्रहसंभवात्‌च

अनन्तरफलापातप्रतीतिसंभवात् । अनन्तरफलापातप्रतीतिसंभावाद्‌द्वैध्रविचार आरम्भणीय

इति सिद्धान्तः कृतः ॥ १२ ॥ १३ ॥

इत्यर्थर्ववेदीयमुण्ङककोपनिषत्प्रकाशिकायां प्रथममुण्ङके

द्वितीयः खण्डः समाप्तः ।

समाप्तं चेदं प्रथममुण्ङकं ।

२८४

मुण्डकोपनिपत्

तदेतत्सत्यम्

पूर्ववत्

यथा सुधीमत्पावकादिस्फुलिङ्गा: सहस्रश: प्रभवन्ते सरूपा: । अयोगोलादिगताद्वह्न्यमानाद्वा वेइमादिपु सुधीमत्पावकावृनकश: सरूपा विस्फुलिङ्गा यथोत्पयन्ते तथादृक्षराद्विविधा: सोम्या: भावा: प्रजायन्ते तत्र चैवापियन्ति ॥ १ ॥

एवमेव सूक्ष्मचिदचिन्मिराक्षराद्विलक्षणस्तत्सरूपा नानाविधस्स्थूलरूपचिदचिदृपा भवन्तीति भाव: कार्यवर्ग उत्पद्यन्ते तत्रैव रीयन्ते च ।

दिव्यो ह्यमूर्त: पुरुप: सवाँ्याभ्यन्तरे ह्यज: । अप्राणो ह्यमनाः शुभ्रो ह्यक्षरात्परतः परः ॥ २ �

वृक्ष इव स्तब्धो दिवि तिष्ठत्येक: । [ श्रु० ३९ ] इति युसंचनिधित्वलक्षणादिच्छ्यद्वैन तद्पार्णिपादमू [ श्रु० ३९ ] । इति वा नियामिति वाड्मूर्तत्वेन ‘ तेनदं पूर्णं पुरुपंण सर्वम्’ [ श्रु० ३९ ] इति वाड्माभ्यन्तरसंवन्धस्वातम्तया, अच्छूःभेदोऽमित्यनिन्द्रियत्वेन प्राणमनःशून्यतया ‘ येनाक्षरं पुरुपं येध सत्वम्’ [ मु० २।२।३ ] । इति विकाररूपद्वेषगुणनयतया दिव्यादिगुणभूयस्त्वश्रुतश्र यः साक्षाद्द्याक्षराद्य: पर: समाश्रितपुरुपस्तस्मादपि कारणत्वेन पर इत्यर्थ: । प्रधानपुरुपयो: कार्यत्वादिति भाव: । अक्षरात्परत इत्यन्वाक्षरशब्दोऽश्रुत इति वा न क्षरतीति वा व्युत्पत्त्या स्वाविकारच्यापक-ब्रह्माद्वैत इति वा नियामिति वाड्मावृत्त्या अध्याकृत वर्तते । न तु मृत्यो-

ऽक्षरे । मृत्योऽक्षररस्य सबाह्याभ्यन्तर इत्यत्र तच्छब्दानिदेशस्य तस्मादेव परत्वासंवात् । न हि तस्यैव ततः परत: परत्वं संमवाति विरोधात् । न चाक्षरात्परत इति पदव्यो: सामानाधिकरण्यमेवास्तु इति वाच्यम् । अप्रतीते: । ततक्ष स्वविकारापेक्षया परमूताद्याकृतादृक्षरात्पर इत्येवास्तु न त्वद्वयाकृताक्षरात्परमूतातस्मादिपुरुपात्पर इति ।

१६६

रॄरासानुजरिविरचितप्रकाशिकासमेत- [मु०रख०१]

वाच्यमू। परशब्दस्य प्रतियोगिसापेक्षत्वेनाक्षरशब्दस्य परत्ववाच्यौधिसमर्पकत्वस्यैव युक्तत्वात्। न हि दैवतादुत्पत्त्याद्ययासिद्धयच पद्यस्योः सामानाधिकरण्यप्रतीतिरस्ति। अतो यथोक्त एवर्थः॥ २ ॥

विश्वसृष्टिमेव प्रपञ्चयति—

एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च। स्पष्टोऽर्थः॥

३

सर्व द्रुज्योऽतिरापश्य पृथिवी विश्वस्य धारणी॥ ३॥ खमाक्राशः। ज्योतिस्तेजः। विश्वस्य कृत्स्नस्य धारणी, एतत्पृथिवी-विशेषणम्। इदं हि वाक्यं प्राणपादे द्युपादे दिशिचिन्तितम्। प्राणपादे, 'असद्रा इदमग्र आसीत्,' [तै० २ । ७ । १ ।] 'तदाहुः—ऋषयो वा ऋतद आासन्।' के तेऽप्यस्तदाहुः। प्राणा वा ऋषयः' [बृ० ३ ।२ ।१३ ।] इति। जगदुत्पत्तेः प्राक्प्राणाश्र इतानामिन्द्रियाणां सद्भावाश्रवणात्। प्राणोत्पत्तिवादिश्रुतयोर जीवात्पत्तिवादिदिश्रुतिवदन्यथा इति पूर्वपक्षः। प्राण तथा प्राणा द्युपद्यन्त एव। ' सदेव सौम्येदमग्र आसीत्' [छा० ६।२।१।] आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीत्' [तै० २ । १ । ४] इत्यादिदिपु प्राणभू-रेकत्वाभिधारणात्। एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणीमाहत्योत्पत्तिश्रवणाच्चोत्पद्यन्त एव। नचेन्द्रियोत्पत्तिप्रादो जीवोत्पत्तिवाद्वदन्यथा नेऽयो बाधकाभावात्। 'प्राणा वा ऋषयः' इत्यत्र प्राणाशब्दस्य सार्वदैववाचित्वविशदसमनाधि करणपरत्वात्परमात्मवाचित्वेनिन्द्रियवाचित्वाभावात्। कथम्। तर्ह्यऋषिमन्नपे रमात्मनि प्राणा वा ऋषय इति बहुवचनमुपपत्तिरिति चेत्। तर्हि बहुवाचकसर्वनाम्नोरितरेतरस म्बन्धनमिति न स्यात्। तथा हि—बहुत्वासम्भवे परमात्मन्नेव सृष्टेः प्रागवस्थान्तरश्रवणात्। तस्मैव प्राणशब्देन प्रतिपादनीयत्वात् । 'तत्पूर्ववक्त्वाद्वाचः'। [बृ०सू०२।३।१४] वागिन्द्रियस्य वागिन्द्रियकाऱ्य-भिलपनकर्मभूतनामवाच्यवियदादिद्रुज़ृष्टिपूर्वंकतृत्वात्पत्तये वागिन्द्रियादिकार्यशब्दाभिलापदियोजनाभावाच्च प्रलये तेषामवस्थितिरिति स्थित-तम्। तथा तदैव पादे—आनीदवातं स्वधया तदेकमिति महाप्रलयसमये प्राणकार्याननश्रवणात्। एतस्माज्जायते प्राण इति मुख्यप्राणोत्पत्तिवादो जीवोत्पत्तिवाद्वद्वैतन्य इति श्रुत्यां श्रेष्ठश्र श्रेष्ठप्राणा इन्द्रियवदुत्पद्यते।

मुण्डकोपनिपत् ।

८-९

आनीदेवातमिति परब्रह्मणोऽनं विद्यमानत्वमुच्यते न मुख्यप्राणस्य । अवातमिति वाजुब्रह्मतायास्तदैव प्रतिपादितत्वादिति निश्चितम् । तथा विचत्पादे 'वायुराग्निः' । 'अग्निरापः' । 'अदृश्यः: पृथिवी' [ तै० २|१ ] इत्यादौ वायुरुपाद्रह्मणोऽमृदृढरुत केवलवायोरेवेत विपये, 'तेजोऽ- तस्तथा य्याह' [बो०मू०२३१०] अतः केवलवायोरच तेज उत्पच्यते । वायोराग्निरिति श्रुतिराह । आपः । आपस्तेजस एवोत्पद्यन्ते । अमे- वायोराग्निरिति हि श्रुतिराह । आपः । पृथिवी । पृथिव्यद्रव्य एवोत्पद्यते । 'अदृश्य: राप इति हि श्रुतिराह । पृथिवी । ता असृज्यन्तेति हि श्रुतिराह । ननु कथमन्रशब्देन पृथि- व्यमिधीयने तत्राहुः । अधिकाररूपशब्दान्तरभ्यो महाभूतमृद्रव्याधिका- रपृथिव्येवात्रकार्यभूताद्रव्योपचारादुच्यते । तथा 'यदमे रोहितं रूपं तेजसास्तत्पं यत्कृष्णं तद्वपां यत्स्त्रिग्यं तत्क्षत्रस्य' [ छा० ६।४।१ ] इतिकृष्णरूपस्याद्रव्याद्रव्यनिरूपणया कीर्तितान्न मुख्यमचाद्रशब्देनोच्यते । अपि तु पृथिव्यद्रव्ये । तत्रासीर्यर्क-'अभ्रः पृथिवी' इति पृथिवीर्वाचककवि- स्पषशब्दान्तरद्रव्याणाद्रशब्देन पृथिव्यद्रव्योच्यते । तथच केवलवैश्वा- देरवार्थ्यादिति न तु तेजोरिकमहाभूतं पृथिवपदे प्रात तदभिधा- नादेव तु तल्लिङ्गान्न । तु शब्दः पक्षान्तरयत्नकः । वाच्यवाचकन्यादिशब्देन स परमात्मेवाभिधीयन्त 'तत्तेज पृथिव्यन्त आप तेजस्तन्न' इति तत्तत्कार्यसृ- डिसंकल्पलक्षणाभिधानरसपात्परमात्मलिङ्गाद्चेतने तेजादौ इक्षणास- भवाद । 'विपर्येण तु क्रमेष्ट उपपद्यते' [ ब्र० मू० २३१४ ] । तुशब्दोऽवधारण । 'एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च ' स्वं वायुर्ज्योतिरापः पृथिवी विश्वस्य धारणीत्येवं सर्वेपां भूतानां परबृहा- न्तर्यक्रमो वायोरिमसरूप इत्युक्तक्रमविपर्ययेगा श्रुयमाणो यः क्रमः स वाय्वादिशरीकपरमात्मोपादानकत्व एवोपपघते न केवलवाय्वाद्य- पादानकत्वे इत्यर्थः। 'अन्तरा विज्ञानमनसो धारणा चेह्नाविति चेतना- विशेषात्' [ ब्र० मू० २३१५ ] विज्ञानसाधनत्वादिन्द्रियाणि विज्ञा- नामित्युच्यते । नन्वतस्माज्जायत इति वाक्यं प्राणादीनां सर्वेपामध्यव- हितबह्योपादानकत्वं प्रतिपादयितुं न प्रवृत्तं किंतु प्राणोत्पत्त्यनन्तरं हितबह्योपादानकत्वं प्रतिपादयितुं प्रवृत्तम् । तत आकाशादिमूतानामुत्पत्ति- मनसश्व सर्वेन्द्रियाणां चोत्पत्तिः । तत आकाशादिमूतान्तरालसमृतप्रतिपादनार्थं प्रवृत्तम् । भूतान्त- न्द्रियाणां मनसश्व प्राणभूतान्तरालसमृतिप्रतिपादनार्थं प्रवृत्तं । भूतान्त- रसिद्धमहारूतमृदिकमप्रत्यभिज्ञानरूपालिङ्गादिति चेत् । अविशेषात् । अविशेषेण प्राणादीनां सर्वेपां ब्रह्मान्तर्युपक्रमप्राप्तीस्ततत्परित्यागे

१६८

रघुरामानुजविरचितप्रकाशिकासमेत- [मु०२स०१]

करणाभावात् । ननु वाङ्वादेशरीरकवह्न्योदननाच्युतपत्तौ वाङ्वादि-

शब्दानां तच्चरीरकवह्न्याणि लक्षणानि स्याद्ध्र्याड्‌डह-चराचरद्र्युपाश्रयस्यु

स्याद्ध्र्यपदेशो भाक्तस्तद्धावभावितत्वात् । तुशब्दः शकृनिवृत्त्यर्थः ।

चराचरद्र्यपाश्रयस्यो देवमनुष्यपशुक्षादिशद्र्यपदेशो माक्तः । वाच्यैकदेशे

भज्यत इत्यर्थः । भक्त्या प्रयुक्तो माक्तः । मक्तिभङ्कः । विशिष्टवाची

शब्दो विशेषणमात्रे भहृक्त्वा प्रयुज्यते । वाच्यैकदेशे प्रयोऽनुबृध्यते

इत्यर्थः । वचसां वाच्यमुत्तममित्यादिप्रमाणानुसारात्सर्वेऽपि चराचरश-

ब्दानां विशिष्टं वाच्यंवार्थः । विशेषणमात्रप्रयोगस्तु अनुग्यः । ततश्च

वाङ्वादिशब्दैरामिधानं मुख्यमेव । यद्वा, आमाक्त इति छेदः ।

चराचरवाचिशब्दैर्हि पदेशड्‌भाक्तो मुख्य इति यावत् । शरीरवाचे

शब्दानां शरीरिपर्यन्तत्वादिति स्थितम् ॥ ३ ॥

प्रकृतमनुसरामः—

अग्निमूर्धा चक्षुषी चन्द्रदूर्व्यौ

दिशः श्रोत्रे वागिवृताश्व वेदाः ।

वायुः प्राणो हृदयं विश्वमस्य

पद्भ्यां पृथिवी होष सर्वभूतान्तरात्मा ॥ ४ ॥

अमुं मन्त्रं प्रक्तुत्य स्मर्यमाणमनुमानं स्यादिति स्यात्रामिरिह श्लोकः ।

'असो वै लोकओंऽस्मि:' [ बृ० ६।२९ ] इति श्रुते । स्मरान्ति च मुनयः ।

यां मूर्धानं यस्च विप्रा वदन्ति

स वै नामिश्रद्नदूर्व्यां च नेत्रे ।

दिशः श्रोत्रे विद्धि पादौ क्षितिं च

सोडचिन्त्यात्मा सर्वभूतप्रणेताः ॥

इति माण्डूक्ये । वागिवृत्ता वागिन्द्रियचयापारा एव वेदाः । वायुः

प्राणः । महावायुरिव देहाधारकः प्राणः । जगत्सर्वभूत

हृदयाख्यमांसविशेषः । पद्भ्यां पृथिवी पादावेव पृथिवीत्यर्थः । प्रकृत्या-

दिव्य उपसंख्यानमिति वृत्तिः । सर्वभूतानां तच्चरीरकत्वात्सर्वेऽपि

न्तरात्मेत्यर्थः ॥ ४ ॥

तस्मादक्षरात् । आमिमूर्धेत्यत्राग्निशब्दानिर्दिष्टे धुलोको यस्पाम्रे

तस्मादग्रिः सामिधो यस्य सूर्यः ॥

मुण्डकोपनिषत्

सूर्य: समिध इन्धनानि । 'असौ वै लोकोडग्निग्रेऽन्तम तस्याडडदित्य एव समित्' [ ऋ० ६।१९ ] इतिप्राङ्गिरसविद्यायां श्रवणात् । सोमात्पर्जन्य ओषधय: पृथिव्याम् ।

अतों हि घुलोकाग्रेऽनिष्पन्नात्सोमात्पर्जन्योऽग्निरितीय: संभवाते । तस्मात्पर्जन्याद्रोषधय: पृथिव्यामग्रों संभवन्ति ।

ओषधीम्य: पुरुषाग्रौं हुताभ्य उपादानभूताभ्य: पुरुपरळपोद्रियौषि- दृपाभ्रौ रेत:सेकं करोति ।

३

बहुध: प्रजा: पुरुपात्संप्रसूता: ॥ ३ ॥

एवं पञ्चाविध्योकत्क्रमेण बहुध: प्रजा: परस्मात्पुरुपात्संप्रसूता:॥३॥ तस्माच्च: साम यजूंषि दीक्षा यज्ञाश्व सर्व ऋतवो

दक्षिणाश्र्व । संवत्सरश्र्व यजमानश्र्व लोकाः । तस्मादध्वरपुत्राहुयजु:सामवेदा आग्निहोत्राद्याः यज्ञाः । सामविकाराः

ऋतवश्व दक्षिणाश्र्व संवत्सराद्याः काला यजमान: कर्मफलभूताः स्वर्गांध्य लोकाश्रोत्पन्ना इत्यर्थ: ।

५

सोमों पत्र पवते पत्र सूर्य: ॥ ५ ॥

५

ये लोकाश्रनृत्यंकिरणपाता भवन्ति ॥ ५ ॥ तस्माच्च देवा बहुधा संप्रसूताः

साध्याः मनुष्याः पशवो वयांसि ॥ स्पन्द्रम् ।

बहुधा कर्मजानजादिमेदाच्च बहुधेत्यर्थ: । वयांसि पक्षिण: शिष्टं स्पन्द्रम् ।

७

माणापानौ वीर्यवो तपश्र्व श्रद्धा सत्यं ब्रह्मचर्यं विधीश्र्व ॥ ७ ॥

७

यवो दीर्घश्रूधायन्याविशेष: । वीर्यवशब्दौ धान्यमात्रोपलक्षकौ । तप: कृच्छ्रादिलक्षणम् । श्रद्धाडSस्तिक्यबुद्धि: । सत्यं सत्यवचनम् । ब्रह्मचर्यं ब्रह्मीसणाविराहित्यम् । विधीयत इति विधि: । नित्यनैमित्ति-

काम्न: ॥ ७ ॥

950

ऋग्वारामानुजविरचितप्रकाशिकासमेत-[मु०२ख०१]

मुण्डकोपनिषत्

१०

आवि:

२

१

२

३

मुण्डकोपनिषत्

१७४

श्रीरामानुजविरचितप्रकाशिकासहिते-

[म०र०३०२]

रते वर्त्त इत्यर्थः । तमसः परस्ताद्वर्त्तमानाय वः पाराय पारतीरात् पारावारे परावाराच्ची तीर इति नैघणुकाः । प्राप्यभूतायेतित यावत् । तत्प्राप्तय ओमित्यात्मानं ध्यायेथेत्यन्वयः । एवं ध्यानाय प्रवृत्तेभ्यो युष्मभ्यं स्वास्ति भवतु ॥

यः सर्वज्ञः सर्ववित् ।

उक्तोऽर्थः ।

यस्यैप महिमा भुवि ।

भूलोके संसारतन्न्रप्रवर्त्तनरूप एष महिमा यद्रीयः । दिव्ये नृपुरे ह्येप व्योम्न्यात्मा प्रतिष्ठितः ।

यस्यैप महिमा भुवोति लीलाविभूत्यन्वय उक्तः । दिव्ये व्योम्नीतिपाद्विभूतिरुक्तेति व्यासार्यैरुक्तत्वात् । वैकुण्ठाद्यं नृपुरे परमे व्योम्नि । अयमात्मा प्रतिष्ठित इत्यर्थः ।

मनोमयः प्राणशरीरेता प्रतिबोधितोऽस्मिन् हृदयं सान्निध्याप ।

विशुद्धमनोग्राह्यः । प्राणशरीरेता । प्राणं च शरीरं च तस्य नेता जीवस्य प्राणशरीरल्लभक इत्यर्थः । यद्वा 'मनोमयः प्राणशरीरौो भासुपः' [ छा० ३।१४।२ ] इत्यभ्वते । प्राणः शरीरस्य प्राणशरीरकः सचासौ नेता'च प्रभुरित्यर्थः । आधिभौतनायको नेता प्रभुरिति हि नैघणुकाः । अन्नेडनपरिणामे शरीरे प्रतिष्ठितो यसत्स्विंश्रितंत् हृदयं सन्निधाय ।

तद्विज्ञानेन परिपश्यन्ति धीराआनन्दरूपममृतं यद्विभाति ॥५॥

अमृतं यत् । अस्पष्टमसंसारगन्धमानन्दरूपं यद्विभाति तत् तस्य विज्ञानशब्दितेन दर्शनसमानाकारेणोपासनन धीराः प्रज्ञाकालिनः परिपश्यन्ति साक्षात्कुर्वन्तीतर्थः ॥ ७ ॥

तस्य फलमाह—

भियते हृदयग्रन्थिरश्नीयते सर्वशशया: । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि ।

हृदयस्यान्तःकरणस्य ग्रन्थयो ग्रन्थिवद्‌दूष्मोचो रागद्वेषादयः ।

मुण्डकोपनिपत्

८

9

9

10

10

11

१

मुण्डकोपनिषत्

११

२

द्वितीयमुङ्डके द्वितीयः खण्डः

समाप्तं चेदं द्वितीयं मुण्डककम् ।

१

द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिषस्वजाते ।

युज्यत इति युक्शब्दो गुणपरः । समानगुणकः सद्गुगिति व्यवसायविवृत्ततत्वात् । सयुजौ समानगुणकौ सखाया अपहतपाप्मत्वादिगुणैः परस्परसमानौ द्वौ सुपर्णौ द्वौ पक्षिसडहौ समानमेकं वृक्षं वृक्षवच्छदनाहं शरीरं समाश्रितावित्यर्थः ।

१

तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्व्रयनश्नन्न्यो अभिचाकशीति॥

१

वसानलक्षणरूपकान्तिशयोक्तिविविधलक्षणरूपैविशेषपायेंति दृश्यद्यम् ॥

समाने वृक्षे पुरुरोपो निमगोडनोशया शोचति मुह्यमानः।

अनीशया भोग्यभूतया प्रकृत्या मुह्यमानः । पराभिध्यानात्तु तिरोहितं

ततो ह्रास्य बन्धविपर्ययो देहयोगाद्वा सोडप्तीयुक्तन्यान्तिरोहितनपरमारमशेपतवज्ञानानन्दलक्षणास्वस्वरूपः सन्बृक्षवच्छदनाहं एकस्मडछरीरे

जीवः स्थूलोऽहं कृशोऽहं इत्यादिदेह्यस्मदध्याप्रसक्तवेदनावेदकता-मपन्नः संसत्सर्गकृतानि दुःखान्यनुभवतीत्यर्थः ।

२

जुष्टं पदं पश्यत्यन्यमीशमस्य महिमानमिति शीतशोकः॥ २ ॥

इतिशब्दो कुत्रापिस्थप्रकारत्वचनः । चरशब्दश्श्राव्यश्रार्तंस्यः । यदाडसौ जीवो निमग्रात्स्वाद्वारकरत्वनियन्तृत्वशोभितस्वादिना दिलक्षणं स्वकर्मभिः प्रीतं परमात्मानमखिलजगदीशानलक्षणमस्य महिमानं च यदा

३३

९७८

रुक्मामानुजविरचितप्रकाशिकासमेत—

[मु०२स्त०१]

पश्यन्ति तदा वीतशोको भवतीत्यर्थः । केचिच्च्वनीशयाडन्वीशोच्वेनास-र्मथत्वेनैत्यर्थः । लोके हि पङ्कादौ निमग्रः पङ्कादिसंवन्धेन मुह्यमानः स्वयमपि निमग्नसमर्थत्वेन शोचन्स्वोद्द्वारणसमर्थः स्वयमेव पङ्कादावनिमग्रं च स्वास्मिन्न्रीतिमस्वेन मुह्यद्वतं तस्योद्द्वरणसामर्थ्यं च हृश्यते वीतशोको भवति तत्समाधिष्ठानुसंवेयः । नचास्मिन्नपक्षेऽन्वयीशया भोग्यभूतया प्रकृत्यै भावानुयोगः । भोग्यभूतवेद्यस्यार्थाशयेत्यवातदूषण-रूपत्वाभावात् । तस्य सामर्थ्यलब्ध्यर्थानुयादरुपवादिति वदन्ति । ननु कथम् द्वा सुपर्णोति मन्त्रस्य जीवपरमात्मभेदपरत्वम् । अनन्तःकरणजीवपरो ह्यायं मन्त्रः । पैङ्गिरहस्यचाह्णोडस्य मन्त्रस्य तथा ह्याख्या-तत्त्वात् । तथा हि तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वाद्व्रीति सच्चिदानन्दन्योड-भिचाकशीति ' जस्तादितेऽपि सच्चक्षेत्रज्ञौ' इत्यच्च त्याद्वृत्या येतदन्तस्य वाक्यस्य सस्वपरत्वमन्वयादित्यादेः क्षेत्रज्ञापरत्वं च प्रतीतं । न च सच्चक्षेत्रज्ञशब्दौ जीवपरमात्मपरावृत्ति वाच्यं तयोरशब्दयोरेव न्तःकरण-जीवपरत्वप्रासिद्धत्वात् । तदेतमत्स्यं येन स्वपं परस्यति । ' अथ योऽयं शारीर उपप्लुष्टस्तं क्षेत्रज्ञस्थानीयां' इति मन्त्रश्रुतेरन्तःकरणजीवशब्दाभ्यां भ्रान्त्येन तयोः परस्परतस्वाच्च । येन पश्यतीति करण-स्वप्रतीतः सच्चिदानन्दः स्वप्रकाशेन वाच्च क्षेत्रज्ञो हि जीवः । अतोडयं मन्त्रोऽन्तःकरणजीवपर एवृत्ति चेत् । न तावज्जीवपरमात्मपरत्वमस्य मन्त्रोऽन्तःकरणजीवपर इति शक्यते । अनने मन्त्रेण तुल्यार्थतया न्याय-माने ' समाने वृक्षे पुरुपां निमग्रः' इत्यनन्तरं मन्त्रे जोडपरयाः प्रती-पत्तवात् । अस्य मन्त्रस्य ' तदेककाष्ठ्याच्च' समानं द्रुक्षं परिपस्वजातेः समाने वृक्षे पुरुषो निमग्र इति तयोरे कस्य हि प्रतियत । समाने वृक्ष इति मन्त्रे च पुरुषो जीवः । अनन्तःकरणस्य पुरुपशब्दवाचित्वाभावात् । शोचति मुह्यमाने । पर्याप्ति वीतशोक इति पङ्कादिमग्रस्यैव भ्रान्त्या-नन्यश्र्च परमात्मेशब्दद्योतत्वात्स्वविपयकज्ञानं वीतशोकहेतुत्वाच्च न केवलमननतरमन्वैकार्थ्यादित्था गुपर्णोति मन्त्रस्य परमात्मपरत्वं किंतु स्ववाक्ये स्वाद्वृत्यन्वयादन्यन्य हृति भोक्तृत्वाभोक्तृत्वश्रवणाच्च तद्वसौयते । चक्षुःश्रोत्रादीनां दृश्यत्वश्रोतत्वादिवचन्तःकरणस्यापि करणत्ववादेव हि भोक्तृत्वं हि न संभवति जीवस्य वृक्षशब्दद्योतदेहपरिप्रहृदशायामेव-नश्रस्वमापि नोपपद्यते । तर्हि पैङ्किरश्रुतः कोशर्थः । उच्च्यन्त- सच्चिदानन्दजीवः । दृश्यामुख्यवसायु सच्चिदानन्दी तु जन्मपु हति नामानुशासनाज्जन्तुपर-

मुण्डकोपनिषत्

१८०

रङ्गरामानुजविरचितप्रकाशिकासमेतां

विंशपरिच्छेदविच्छेदोऽत्रोप जीवपरमात्माविपयत्ववदर्शानाच्च। येऽत्रशाङ्ख्यादिमतंः करांचिता तं क्षेत्रज्ञं प्रकक्षते। यः करोति तु कर्माणि स भूतात्मेति चोच्यते।

इति मानसमयोगाच्च। येन स्वप्नं पश्यती'यद्रेतस्थभावे तृतीया येन विशिष्टः परात्मनः स्वप्नं पश्यतीत्युच्यत इ। ततश्र काठिन्यवाच्यो विभक्तीतः प्राथमोद्देशे काठिन्यवत्त्वस्वप्रकाशत्वत्वम्‍ । जीवद्वारा परमात्मविशेषपणं भवतीति न विरोधः। शारीरकशब्दद्वय तस्येप एव शारीर आत्मेतिरसव्रयतिरिक्तसमस्ताचिद्विविशरीरकं परमात्मनयुपपद्यते। उपद्रष्टेत निरुपाधिकं हृष्दृं तस्येपवोपपद्यते। एव शारीर उपद्रष्टिति पदद्वयेन परस्य क्षेत्रज्ञशब्दवाच्यत्वमुपपादितं भवति। अतो द्वा सुपर्णा'इति मन्त्रो जीवपरमात्मपरः। किं च 'इयदामतनात' इत्यधिकरणे 'द्वा सुपर्णा' इति मन्त्रे मोक्षत्र मोक्षयोः प्रतिपाद्यत। 'ऋतं पिबन्तौ' इत्यत्र तु भोक्तृभोग्यप्रतिपाद्यत, पिबन्ताविति भवणात। न च पिबन्तावित्यतच्छब्दान्वयने विवादविपत्तेः,मुद्राद्यलक्ष्यकोपि वाच्यम्‍ । मुहुयार्थपरित्यागे कारणाभावादिति पूर्वपक्षं कृत्वा 'ऋतं पिबन्तौ' 'द्वा सुपर्णा' इत्यत्र च द्वित्वसंशयप्रतीतेरप्यं प्रतियते। तत्र च 'द्वा सुपर्णा'इति मन्त्रः 'तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वाद्यनश्नन्‍ ' इति अश्नायाद्यतेः परमात्म. प्रतीयते। अत एव 'जुष्टं यदा पश्यत्‍यन्यमीशम्' इति वाक्यशेषे परमात्मन एव प्रतिपादनं दृश्यते। ऋतं पिबन्ताविति मन्त्रे च, अन्रच धर्मादित्सुपक्रमेंण परमात्मनः प्रकृतत्वात्। यः सेतुरीजानानामक्षरं वद्म यत्परामिति परमात्माविपयवाक्यशेषे परमात्मैव प्रतिपाद्यः। अत ऋतं पिबन्तावित्यतचछत्रिन्यायेन योजयम्‍ । अतो वेदाभेदादिवि्याभेद इति तद्विभिन्नावपि पतिपाद्यदिततया तयोरम्न्रयोरभिन्नार्थत्वसमर्थनतस्‍प ताद्रूप्याद्वैतवात। तस्माद्द्वा सुपर्णा'इति मन्त्रो जीवपरमात्मपर एव। सच्चक्षेत्रज्ञशब्दावापि तत्परावित्येव युक्तम्‍ ॥ २ ॥

प्रकृतमनुसारामः—

यदा पश्यः पश्यते रुक्मवर्णं कर्तारमीशं पुरुषं ब्रम्हयोिनम्‌ ।

३

मुण्डकोपनिषत्

तदा विद्वान्पुणयपापे विधूय निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति

पश्यतीति पश्यः । पाङ्ग्राध्मातेदृङ्ङशः शः [ पा०सू०३ । १ । १३७ ] इति शप्रत्ययः । शिवात्पश्यादेशः । यास्मन्काले पद्यो नहृदर्शी, ‘आदित्यवर्णं तमसः परस्तात् । हिरण्यरूपमश्रहिरण्यकेशोः’ [छा०६।१६।२ ] इत्युक्तरीत्या देहेऽप्यमानमदृङ्लवि्ग्रहसुकृतं जगदीशितारं तर्कर्तारं ब्रह्म-योनिं तस्मादेतद्व्रहोति निर्देशाच्चाकृतब्रह्मोपादानभूतं ।

भगवानिति शब्दोऽयं तथा पुरुप इत्यपि । निःषपाधी च वतंतेऽ वासुदेवे सनातने ॥

इत्युक्तरीत्या पुरुपशब्दनिर्दिष्टं वासुदेवं यत् पश्यति तदा पुण्यपापे निरस्य निरसत्प्रकृतिलेपः सन् प्रभृत्प्रहतपाप्मत्वादिगुणपाठकलक्ष-पणेन ब्राह्मण रूपेण परमं साम्यमुपेतोत्यर्थः । ब्रह्मयोर्निमित्यचत्र व्यासार्यैः पष्ठीतत्पुरुप लक्षणापसङ्गादृदृक्ष्योर्निशब्दयोः सामानाधिकरण्येऽपिमित्युक्तं तद्वतिसदृशं ॥ ३॥

प्राणो हेष यः सर्वभूतैर्विभाति । सर्वाणि ह वा इमानि भूतानि प्राणमेवाभिसंविशन्तीत्यादाविव प्राणशब्दः परमात्मपरः । एष परमात्मा सर्वभूतैराश्रितो भवतीत्यर्थः ।

विजानन्नविद्यां-भव तेनातिवादी ।

मवेत्य लोणमध्येपुरुपैकवचनं विजानकृदृृवणमननाभ्यां जानन्नविद्यां-द्वास्तमुपासीनस्तेन परमात्मनाडतिवादी भवेत्य शिष्यं प्रतुपदेशः । अतीत्य सर्वान्वादितुं शोलतमस्य सोऽतिवादी । यस्तु स्वोपास्यदेवताया सर्वातिशायित्वं वदति सोऽतिवादीयत्युच्यते ।

आत्मकीड आत्मरतिः ।

यस्य कीडादडतमन्येव नोऽ्यानादिपु स आत्मकीडः । यस्य रतिरा-त्मन्येव न सक्चनादिपु स आत्मरतिः । रतिः सक्चनादिजन्य्या प्रीतिः कीडाद्यनादिजन्येति भूमाधिकरणे व्यासैरुक्तत्वात् ।

क्रियावान् ।

अननुसंहितफलक्रियानुष्ठानशीलः । एवंभूतश्र मवेत्य योजना । क्रियावच्चं किमर्थमित्यचाऽडह—

१८२

रङ्गरामानुजविरचितप्रकाशिकासहित—

४

४

५

५

६

मुण्डकोपनिषत्

७

७

८

८

९

९

१०४

रघुरामानुजविरचितप्रकाशिकासमेत

[मु०३६०२]

यं यं लोकं मनसा संविभाति निशुल्कसच्चः कामसते यांश्च कामान्। तं तं लोकं जयति तांश्च कामान्

संविभाति संकल्पयतीत्यर्थः। कामान्‌रूपादीन्‌ जयति वशी करोती-त्स्यर्थः। शिडं स्पष्‍दम्।

तस्मादात्मनं हार्ङ्गेयज्ञातिकामं

९

इत्यर्थवेदीयमुण्‍डकोपनिषत्काशिकायां तृतीयमुण्‍डके प्रथमः खण्‍डः

९

यस्माद्‌सौ वशी कृतलोकामतया लोकान्‌कामांश्‍च प्राप्तुं स्वभक्तान्‌प्राप-यितुं च शक्रोति तस्मादेश्वर्यादिकाः प्रीतिंडसावात्मजो मध्यमभिल-

पितं वरं प्रयच्छतीति तु दृश्यया पूज्यंवदित्यर्थः

१०

इत्यर्थवेदीयमुण्‍डकोपनिषत्काशिकायां तृतीयमुण्‍डके प्रथः खण्‍डः

१०

आत्मवित्पूजाया मोक्षफलनिरक्तवस्माह—

स विदेत्तमं व्रतम्‌ भाम

मन्न विश्‍वं शिवितं नयति शुभम्‌

यत्‍न ऋष्‍णाणि विश्‍वं जीवजातं निहितं निर्मलं स्वप्रकाशं मात्येत-दृकुशं सर्वकामास्पदतया धामश्‍ब्दितं परं ऋष्‍ण स पूर्वंप्रकृत आत्मजो वेदेत्यर्थः

उपासते पुरुपं ये ह्यकामास्ते ह्यकामास्ते

९

शुक्रमेतदतिवर्तान्ति धीरा:

ये प्रज्ञाशालिनस्ताहशमात्मजं पुरुपं फलान्तरकारणारहिताः मुमुक्षवः सन्तः परमात्मानमिवोपासते त एतच्‍छुकं चरमघातुमातिक्रम्य वर्तन्ते

९

जन्मघून्या भवन्तीत्यर्थः

१

१

१ आङ्‌नदाथनहृद्युपस्तक — जयने ।

१

मुण्डकोपनिषत्

२

३

३

१८६

श्रीरामानुजविरचितप्रकाशिकासमेत-

[म०३५०२]

स्तपःप्रधानसूञ्ज्यासाथ्रमपरः । तप एव द्वितीय इत्येतत् । तस्य 'लिङ्ङं शिखावज्रोंघ्रादि शिक्षयजलपविच्चादि तद्धितान्तसंञ्जासुादिरित्यर्थः । तपस इत्येतदाश्रमान्तरस्याध्युपलक्षणम् । सर्वाश्रमाणामपि ब्रह्मविद्या-

धारसत्यादिते वृत्तचयम् । लिङ्ङशून्यैराश्रमैरनुप्राधित इत्यर्थः । आश्रमलिङ्ङान्यपेक्षितामिति यावत् ।

४

उररेबेठाप्रमादसलिङ्ङाथमैयोर्विद्यान्नब्रह्मपातये यतते तस्य तावुशो- पायसंस्कृतमात्मस्वरूपं धाम प्राध्यं परं ब्रह्म प्राप्तुमित्यर्थः ॥ ४ ॥

तद्वदर्शिन एनं परमात्मानं जीवदशायामेवानुभूय तेनानुभवेन सन्तुष्टो लिङ्ङोत्कसंसक्तोऽपगतद्विपयाशयोऽन्त एव विनिऋृहीतनिद्रयाश्वे य सन्तोष्य इत्यर्थः ।

५

ते सर्वे सर्वगं सर्वतः प्राप्य धीरा युक्तात्मानः सर्वमेवाडडविशान्ति ॥ ५ ॥

ते सर्वदेशावच्छेदेनानवच्छिन्न सर्ववस्तुगतं परमात्मानं देशविशेष- विशिष्टं प्राप्त्याश्चविभूतदाझारूपाधिशिष्टात्मानो धर्मंभूतज्ञाननन सर्वे वस्तु गत्या व्याप्रवन्ति सर्वनुभवन्तीत्यर्थः ॥ ५ ॥

वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थाः: संन्यासयोगायतितयः शुद्धसत्वाः ।

ये निर्जितेन्द्रियग्रामा: काम्य कर्मसंन्यासेन शुद्धान्तःकरणा वेदान्त- श्रवणजन्यज्ञाननन निर्जांतपरमात्मतत्त्वा इत्यर्थः ।

६

ते बह्ललोके तु परांतकाले परामृतात्परिमुच्यन्ति सर्वे ॥ ६ ॥

बहैव लोको बह्ललोकस्तत्र वर्तमानाः ब्रह्मनिष्ठाः परान्तकाले,-

६

गता: कला: पञ्चदश प्रतिष्ठा देवाश्र सर्वे प्रति देवतासु।

७

कर्माणि विज्ञानमयेश्व आत्मनि परमात्मनि सर्वे एकी भवन्ति॥७॥

१८०

रघुरामानुजविरचितप्रकाशिकासमेत

तदेवोत्तरमन्ये ण विशारयति—

यथा नद्यः स्यन्दमानाः समुद्रेऽस्तं गच्छन्ति नामरूपे विहाय ।

यथा गङ्गायमुनासरस्वत्यादिनद्यः स्वोत्पत्तिस्थानेभ्यः प्रसृता गङ्गायमुनासरस्वत्यादिनी नामानि शुक्लकृष्णलोहितादीनि रूपाणि च विहायैक्तामिव भजन्ते ।

तथा विद्यानामरूपादि शुक्तः परात्परं पुरुषमुक्षैति दिव्यम् ॥ ८ ॥

तद्वदेषु भेदकानामरूपादिभिर्विमुक्तः सन् । दिव्यो हि रूपैः पुरुष इति मन्त्रप्रतिपाद्यं पुरुषं प्रारम्भोति । यथा नद्यसमुद्रजलयोर्वस्तुतो नैक्यमपि तू भेदकाकारप्रहाणमात्रे ण विहापि मुक्तस्य परमात्मना पूर्वमुक्तात्म-

रारूपं नैक्यमपि तु परमसाम्यसादृशम् । अत एव कथवह्यां शुद्धे शुद्धमासिकं तादृगेव भवतीति साधृश्यमेवोक्तं न तु तादृशावः । नन्ववयवातिरिकावयवधनतरभाववचिदिनां परस्परसदृशानां चटावयवधानां मिन्ना-

नामेव सतामेकत्वावस्थार्हयत्वादिलक्षणकादीनां रूपान्निकषितानाम्नितापकृतानां वस्तुतो भिन्नानामप्येकत्वावस्थाश्रयत्ववन्नेदीसमुद्रजलयोरपि परस्परमिलितयोरः संसर्गिनिर्दययोरेकतावस्थाश्रयत्वमास्ते । ततश्र निर्गुणविद्याश्रेष्ठत्वेन पराभिगतां प्रजापतिविद्यामपि 's तत्र पर्येतीति मुक्तब्रह्मणोराध-

राधेयभावश्रवणात्स्यकामत्वसत्यसंकल्पत्वादिरूपधर्माणां मुक्तावेवाडS-विर्भावस्य निगुर्णविद्याफलवेनोत्तराख्येऽपि भृतस्वरूपासंवत्यञ्ञ परैरप्यनुक्तत्वात् । न च सदृशकामत्वं सत्यसंकल्पत्वं च जीवस्य स्वरू-पमात्रेऽपि शङ्क्यते वक्तुम् । कामशद्रोदितानां कामनाविषयसृज्यपदार्थानां संकल्पशब्दोदितेस्य तत्सृष्टिहेतुमायार्च तौ वेधोपसद्-

हिरण्यावशेषंमात्रात् । तेपा च मुक्तावाविभाये कथं निर्विशेषतापत्ति: । अनाविभावि च प्रजापतिविद्यायां य आत्मादिहत्प्राप्तिमेत्यादिना गुणैकोपदेशवैयर्थ्यम् । न हि प्रजापतिविद्यायां मुख्यैकोपदेशस्योपास-

नार्थत्वं संभवति । पैरस्तरोपासनाविधेयनरीकारात । नापि तद्वग-त्यर्थं उपदेशः । मुक्त्यर्थावगते: शुद्धचिद्विपयत्वात् । तत्त्वमसीत्युपदेशस्थले वद्धयो जगदुपादानत्वादिवर्णनस्याधिकारोरोपवादनन्यायेन निष्प-

मुण्ङकोपनिपत्

मुण्ङकोपनिपत्

मुण्ङकोपनिपत्

मुण्ङकोपनिपत्

२

मुण्ङकोपनिपत्

९

मुण्ङकोपनिपत्

मुण्ङकोपनिपत्

मुण्ङकोपनिपत्

मुण्ङकोपनिपत्

१९०

रघुरामानुजविरचितप्रकाशिकासमेत-

[मु०३ख०२]

तेषांभे वेतां ब्रह्मावियां वदेत शिरोग्रवतं विधिवद्येस्नु चोर्णम् ॥ १० ॥

अत्र विद्याशब्दो ग्रन्थसंदर्भे वर्तते । तेषामेवतां ब्रह्मप्रतिपादिकां वेदरुपां विद्यां प्रकृत्याद्ये: शिरस्यक्कारपादधारणालक्षणमार्थवणिकानां वेदस्मतत्त्वेन प्रसिद्धं यथाशास्त्रमनुष्टितमित्यर्थ: । अयं चार्थ:—‘स्वाध्याया-

यस्य तथात्वे हि’ [ऐ० सू० ३।३।३] इति सूत्रे भाष्ये स्पष्ट: । इत्थं हि तद्राधीकरणम्—नानाशाखास्वाश्रितानि वैश्वानराख्यरोपासनासंवादिकौनि अभ्यासप्रकरणान्तराद्व्यां भिद्यन्ते । इतरथा पुनःश्रवणलक्षणाभ्यासस्य प्रकरणान्तरस्य च वैश्यर्थ्यप्रसङ्गादिति शाखान्तराधिकरणपूर्वपक्षन्यायेन पूर्वपक्षे प्राप्ते । ‘सर्ववेदान्तेषु प्रतीमन् वैश्वानराख्युपासनमेकमेव चोदनात्वाविशेषात् ।

चोदना तावत् ,”विश्वानरमुपासीत’ इत्यादिकेकरूपपैङ्क लसंयोगोङ्क ड्यवि शिष्ट: । उपास्यरूपमप्यविशिष्टं वैश्वानरविवक्षेतिसमा-ध्यड्यविशिष्टा । अत ‘एकं वा संयोगरूपचोदनात्वाविशंपात्’ [ जै० सू० २४९ ] इति शाखान्तराधिकरणसिद्धान्तसूत्रोक्तन्यायेनोपासनैक-क्यमेव स्वीकरोत्यहम् । ‘भेदाद्रवेत चैकस्यामपि’ [ऐ० सू० ३।३।१२]

शाखान्तरेऽभ्यासप्रकरणान्तराद्विवक्षेन विद्याभेदावशंभावात्र विदैक्ये पुनःश्रवणवैश्यर्थ्यप्रसङ्गादिति चेत्न । एकस्यामपि विद्याया-मध्ये तृभेदात्पुनःश्रवणासार्थक्योपपत्तेरन् विद्याभेद: । ननु विद्यैक्ये मुण्डकाम्नाताक्षरविद्याया: शाखान्तर[धी]ताक्षरविद्यैकये सति ‘तेपामेवतां ब्रह्मावियां वदेत शिरोवतन्तर्गतत्त्वं शाखान्तराधीताक्षरविद्याया अपि स्यात् । नचे-

शिरोवतामूला मियाध्यवणिकामात्रानुष्ट यशिरोवतादृङ्मुण्ठकाम्नाताक्षरविद्याया: शा-खान्तराधीताक्षरविद्या भियत इत्यभ्युपगन्तद्यमिति चेतच्राड्डह—‘स्वाध्यायस्य तथात्वे हि समाचारेऽधिकारीच्च सर्ववच तन्त्रियम्:’[ऐ०सू०

३।३।१३] तथात्व इति निमित्ततस्समी । स्वाध्यायस्य तथावसिद्धचर्थमध्य-यनजन्यसंस्कारभाक्त्वासिद्धचर्थं शिरोवतोपदेश: । शिरोवतादृङ्काद्यय-नेनोपनिषद्रूपस्वाध्यायस्य संस्कारो भवति । उपनिषद्रध्ययनादकं शिरो-वतं न विद्याज्ञम् । ‘नेतदृचीणवतोऽधीते’ [मुण्ड० ३।२।१९] इति

मुण्डकोपनिषत्

१९२

रघुरामानुजविरचितप्रकाशिकासमेत-

[मु०ख०२]

शादौ। किंचांद्रेयत्वादिविशिष्टस्याक्षरस्य परमपुरुषत्वे, अक्षरात्परतः पर इति ततोऽपि परस्य पुरुषस्य श्रवणं नोपपद्यते। अतोडक्षरात्परतः पर इति पुरुषगतपरत्वावगतियाडक्षरादितिनिर्दिष्टस्य भूतयोन्यक्षरस्य परमपुरुषत्वासंभवादाक्षरशब्दस्य प्रधाने प्रसिद्धेः श्राहकृतत्वादिगुणकं सूयोन्यक्षरं प्रधानमेव तत्परतया निर्देश्यमानः पुरुपोडपि पश्चाविंशक एव न तु परमपुरुपः। परमपुरुषस्याक्षरपरमृतजीववादिपरत्वेनाच्यव- हितपरत्वभावात्। न चाक्षरात्परत इति पद्योःपैश्यधिकरण्याश्रयणेनाक्षरादिपरभूतान्तरत्वात्परत्वमेव पुरुषस्य प्रतिपादित इति वाच्यम्। अक्षरात्परत इति पद्योः स्वकार्यवर्गावलोकनया परभूतेऽक्षरे सामानाधिकरण्येन वृत्तिसंभवे तयोःपैश्यधिकरण्ये प्रमाणाभावात्। अतोडच प्रकृतिजीवान्वेव प्रतिपाद्यते न परमात्मेति पूर्वपक्षे प्राप्ते 'अनुसृतत्वादिगुणको धर्मोक्तः' [बो०सू०११२१९] 'विशेषणमेदेऽप्यपदेशाभ्यां च नेतरौ' [बो०सू०११२२२] 'रूपोपन्यासाच्च' [बो०सू०११२२३] इति चत्रिभिः सूत्रैः सिद्धान्तः। तेऽपां चायमर्थः—अहृतत्वादिगुणकः परमात्मैव तत्त्वभानां सर्गादिस्थितौ। पृथग्वेदः सर्वावितः [मु०र०१४] इत्यादिवाक्येनात्र प्रकरणे उक्तत्वादेकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञा- हिना सिद्धेन चेतनात्मनि क्षिलप्रपश्वापादनत्वन भूतयोन्यक्षरस्य विशेषणात्। 'अक्षरात्परतः पर इति प्रकृतिजीवाभ्यां भेदद्यपदेशाच्च भूतयोन्यक्षरं परात्मैव। न चाक्षरात्परत इति पद्ययोः सामानाधिक- करण्यात्स्वकार्यवर्गावलोकनया परभूतादक्षरशहदिताद्याकृतात्परत्वेन तद्रे- दसिद्धावपि न जीवभेदः। सिद्धयतीति वाच्यम्। सामानाधिकरण्ये सति परत्वावगतिसंप्रकर्षवर्गवाचिपदान्तराध्याहारप्रसङ्गात्। वैप्यधिक- करणपक्षेऽङ्गाहाराभावाज्जीवाइपि वैलक्षण्यप्रतिपादकत्वेन सार्धक्य- संभवे पदःपकर्ष सामानाधिकरण्याश्रयणेन स्वकार्यवर्गपरत्वानुवादस्य निष्प्रयोजनस्याडधिकरणायोगात्। न चाक्षरात्परस् पुरुषस्य परमात्मत्वे भूतयोन्यक्षरस्य कथं परमात्मत्वं सिध्येदिति वाच्यम्। अक्षरात्परत इति निर्देशस्याक्षरस्य, 'अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते' [मु०१११५] 'तथाक्षरात्संभवतोह विश्वम्' [मु०१११७] 'तथाडक्ष- राद्धिविधाः सोम्या भावाः' [मु०२१११] येनाक्षरं पुरुषं वेद सत्यम् [मु०११०१३] इति वाक्यैरनिर्देशभूतयोन्यक्षरापेक्षया भिन्नत्वात्। न च तत्र प्रमाणाभावः।

मुण्डकोपनिषत्

१३४

रङ्गरामानुजविराचितप्रकाशिकासमेता-

[प्र०३८०२]

नमः परमऋषिभ्यो नमः परमऋषिभ्यः ॥१३॥

इति तृतीयमुण्डके द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥

द्विर्‌वचनमादरार्थं विद्यासमाप्त्यर्थं च ॥ ११ ॥

क्षेमाय यः कऋणया क्षितिनिर्जराणां

भूमावजृम्भयत भाष्यसुधामुदार ।

वामागमाध्वगवदातदतुल्यवातो

रामानुजः स मनिराजितदृशां मदाक्षिकम् ॥

इति मुण्डकोपनिषत्प्रकाशिका समाप्ता ।

हर्यथर्ववेदद्वेदीया मुण्डकोपनिपत्समाप्ता ।

२

३

माण्डूक्योपनिषत्

३

स्वप्रम्थानोडन्तः प्रज्ञः

४

५

१९८रामानुजमतानुयायिकुरनारायणविरचितप्रकाशिकोपेता-[मा.म. ९]

कैशूरस्मुद्रितपुस्तकमे.-९ सामान्येन ज्ञानादिग्रादिसपेक्षोभिरार्य ।

6

माण्डूक्योपनिषत्

1

(अथ गौडपादीयकारिका:)

1

वहिष्प्रज्ञो विभुर्विश्वो ह्यन्त:प्रज्ञस्तु तैजस: ।

1

धनप्रज्ञस्तथा प्राज्ञ एक एव त्रिधा स्मृत: ॥ १ ॥

1

वैश्वानरो वहिष्प्रज्ञस्तैजसोडन्त:प्रज्ञ: प्राज्ञ: प्रज्ञानघन इत्युक्तार्थे मन्त्रमाह—चहिरिति । विश्वो वेश्वानर: । पद्यानामर्थे: पूर्वत्रेव ध्येय: ।

1

स्मृत इति मन्त्रद्वयेण ब्रह्मणा मगवद्रूपानेमे रामेकत्वं स्मृतमित्यर्थ:॥ १॥ जागरितस्थान: स्वप्रम्थान: सुपुप्तस्थान इत्युक्तार्थे मन्त्रमोद्द—

2

दाक्षिणाक्षमुखे विश्वो मनस्यान्तस्तु तैजस: ।

2

आकाशे च हृदि प्राज्ञस्त्रिधा देहे व्यवस्थित:॥ २ ॥

2

मुखेडग्रभागे । अन्तरित्यस्य विवरणं मनसीति । आकाशे च हृदयकाशे हृत्कर्णिकाग्रस्थाकाश इत्यर्थ: । स भगवानेक एवासिमन्देहे

2

त्रिधा स्थित इत्यर्थ: ॥ २ ॥ स्थूलमुगित्यादर्थे मन्त्रमाह—

3

विश्वो हि स्थूलभुक्नित्यं तैजस: प्राविविक्तभुक् ।

3

आनन्दभुक्चथा प्राज्ञस्त्रिविधो भोगं निबोधत ॥ ३ ॥

3

निबोधतौति मन्त्रद्वयेन ब्रह्मणा स्वप्रकाशयान्नित्ययुक्तयैवं विजानेयापि ध्येयम् ॥ ३ ॥

4

उक्त एवार्थ मन्त्रान्तरं पठति—

4

स्थूलं तर्पयते विश्वं प्राविविक्तं तु तैजसम् ।

4

आनन्दं च तथा प्राज्ञं त्रिविधां तृप्तिं विजानथ ॥ ४॥

स्थूलं भोग्यं वस्तु कर्तृं विश्वं कर्म । एवमग्रे निर्यातृत्सस्य स्थूलादिना

२००रामानुजमतानुयायीकुरनारायणविरचितप्रकाशिकोदेता-[मा.ख.९]

४

तृत्ति: कीडारूपा ध्येया । आनन्दममानन्दो लिलिड्गव्यतय्यात् । विजानथ विजानीथ विकरणङ्ङयतय्यात् ॥

५

वि श्वादिरूपप्रकास्वरूपं तत्तत्स्थानेपु तत्तदोज्यस्वरूपं जानत:फलमाह- तृषु धामसु यदोज्यं भोक्ता यस्तु प्रकीर्तित: । वेदैतद्भयं यस्तु स भज्योनो न लिप्यते ॥

६

तृषु धामसु अकिमनोहृदयाकाशरूपेपु यदोज्यं स्थूलादि यश्र मोक्ता विश्वादिरूपातमैतदुभयं भोकृभोङ्यलक्षणमुभयं यस्तु योङ्घिकारो वेद जानाति स ज्ञानी विपयानुभवानोडनुमत्रपि तत्कृतलेपानं न प्राप्रोति तत्कृतङ्ङादिविकारंन प्राप्रोतीत्यर्थ: । तत्स्थानेपु तत्फल- भोजयिता स्वस्य स्वतरस्य च जीवस्य कर्मफलप्रद: सर्वेश्वर एव न ममात्र भोग इतरजीवानां वा स्वातन्ड्र्यमिति मत्वा न विकरोतीति भाव: ॥

एप योऽनि: सर्विस्येत्युक्तार्थे मनङ्गमाह- प्रभव: सर्वभावानां मतानिति निश्चित्य: ॥

६

प्रभवति उत्पाद्यते डनेनेति प्रभव: । सर्वभावानां सर्ववस्तूनां यथायोगमुत्पत्तिहेतु श्वतसूपातमेति योङ्यमू । इति सतां निश्चित्य इत्युक्त्याडS- तामन्यथा निश्चित्य इति लभ्यते तदङ्घे विवरीश्यते । सर्वप्रभवतं व्यनक्ति- सर्वं जनयति प्राण इति । सर्वस्य प्रणेमृत्वहेतुना प्राणानामा । सर्वं जन- यतीत्युक्त्या न विवर्तरूपमुपादानत्वं सर्वप्रभवत्वामिस्युक्तं भवति । पुरुष: पूर्णपड्गुणत्वादिना पुरुपेनामा प्रागुक्तनामा चतुरूपात्मा हरिः । चेतोऽ- शूनज्ञानाऽऽख्यराशिमयुक्ताश्चीवानिति यावत् । पृथग्वेदानवमानवादिमेदेन जनयति ॥

सतामिति निश्चित्य इत्यत्रासतां वैपरीत्येन निश्चित्य इत्यर्थान्तमासं तदुमयं ध्यानक्ति विभूतिमित्यादिना-

७

विभूतिं प्रभयं त्वन्ये मन्यन्ते सृष्टिचिन्तका: । स्वप्रभामासरूपोति सृष्टिरनैर्विकलिप्ता ॥

सृष्टिविषयविचारवन्तोडन्ये ब्रह्मस्वरूपपरिणामवादिनोडसन्त: प्रभवं

१५५ । २ प्रसङ्ग ।

७

मा० ख० १

माṇḍūkyopanishad

८

९

९

२०

तु महाराजस्य कनुकादेविहार इव कीडार्थे विश्वसृष्टिरिति मन्यन्त इत्यर्थः। स्वमतमाह श्रुति:-देवस्येदं। देवस्य इदं डाशीलस्येप लीलारूपोऽयं सृष्ट्यादिविषयः स्वभाव एव नान्यत्प्रयोजनमितिभावः ‘लोकवस्तु लीलाकैवल्यम’ [ ऋ० सू० २११३२] इति सूत्रम्। कुतः। आत्मकामस्य का स्पृहा प्रयोजनस्पृहा न काऽपि स्पृहा। इति शब्दैः स्पष्त्र्यनिरूपणसमाप्तौ ॥ ९ ॥

इत्यर्थव्वेदरीयमाण्डूक्योपनिपत्ककाशिकायां प्रथमः खण्डः ॥ ९ ॥ चतुर्थपाद्मातमन आह—

( उपनिपत् ) नान्तःप्रज्ञं न बहिष्प्रज्ञं नोभयतःप्रज्ञं न प्रज्ञानघनं न प्रज्ञं नाप्रज्ञम्। अदृष्ट्रमध्यवहव्यर्यमग्राह्यमलक्षण- मचिन्त्यमव्यपदेश्यमेकात्म्यप्रत्ययसारं प्रपञ्चोपशमं शिवमद्वैतं चतर्थ मन्यन्ते म आत्मा म विज्ञेयः॥१९॥

अन्तःप्रज्ञापतीत्यन्तःप्रज्ञः । स्वप्रकाशः स नेत्यर्थः । न बहिः- प्रज्ञः । जाग्रदर्थप्रदर्शको न भवति । नोभयतःप्रज्ञम् । बाह्यशब्दादिकं जाननस्वप्रार्थांश्व यदा परयति साधिपि काचिदशोभयत इत्यननन गृह्यत । उभयतोऽनतररूपाथोंऽनुप्रयापयतीतियुभयतःप्रज्ञम् । स नेति नोभयतःप्रज्ञम् । एतदशाद्वापारो विश्वंतजसाम्येशवरूपपद्र्रयकर्त्तृको जेयः सोडपि तुयें नास्तीत्यर्थः । न प्रज्ञानघनं प्राग्वद्विपरीतसमासः कर्तव्यो घनप्रज्ञानामिति । घनमज्ञानावतं सुस्पष्टंवस्रुपं प्रज्ञापयतीति घनप्रज्ञानं तन्न भवतीति न प्रज्ञानघनमित्युच्यते । न प्रज्ञम् । प्रकर्षण ज्ञापयाति मानतस्वास्नामग्य ध्येयपि तन्न ज्ञाति अस्मापि स्वाभ्रिकद्यापारतुल्य- तया तैजसाद्यभवदूपच्यापारो दृष्ट्यः । सोडपि तुयें नेत्यर्थः । इदम- मुपलक्षणम् । जाग्रत्कालीननिविपयककेवलातत्स्फुरणरूपजडीभावाश्या- वस्थास्यापि । इदमपि सुपुप्तिद्यापारानुल्यतया प्राज्ञास्य भगवदूच्या- पारो जेयः । सोडपि तुयें नास्तीति ध्येयम् । एवं विश्वंतजसपाज्ञास्ययदृ- पत्रयव्यापारान्वाह्याभ्यन्तरपदार्थस्वरूपज्ञापनमुस्ससव रूपज्ञापनरूपपान्कि- चिद्राहंकिंचित्स्वाप्रोभयरूपपच्यापारं समाधिस्थिनरनन्तरज्ञानसंतत्युत्पा- दनरूपपच्यापारं जडीभावरूपपच्यापारं चाहुवंदित्यर्थः । नोभयतःप्रज्ञं

७

मा०ख०२] माण्डूक्योपनिषत् । २०३

न प्रज्ञामित्यत्र किं रूपकर्तृकं ङ्यापारदृश्यमस्य नेत्युच्यते तद्विचार-

नीयस्मे । तत्र किं निर्द्र्यापारमेव चतुर्थं रूपं नेत्याह—नाप्र-

ज्ञामिति । अप्रज्ञापकं नेति नाप्रज्ञं प्रज्ञापकमेव । मुक्तानां तद्योग्य-

सर्वज्ञानप्रदानसह्यपारकर्तृ इत्थर्थः । आहुष्टं विश्वादिरूपत्रय वाझाभ्य-

न्तरपदार्थज्ञानत एवहाररूपकार्यालिङ्गेनानुमेयं न तथा चतुर्थं रूपं हृदय-

मित्यत्रशङ्कितं वा । असङ्कृष्टहस्तग्रोज्ज्वलदहृदयमित्यर्थः । अद्यवहार्यम-

ग्राह्यमिति । मुक्तिं विना तद्रूपविपयकग्रहणङ्यवहारोभावादृश्यवहार्या-

यमग्राह्यमित्युच्यते । अलक्षणां लक्षणमनुमापकं जाग्रदादिप्रवृत्तिरूपा-

नुमापकराहित्यादलक्षणम् । अतएवाचिन्त्यम् । अचिन्त्यत्वादेव वाच्यद्यप-

देश्यं व्यपदेशुमशक्यम् । एकात्म्यप्रत्ययसारम् । एकः प्रधान आत्मा पूर्णः

एकश्रासावात्मा चैकाात्मा । एकात्मैवैकात्म्यं स्वार्थे ष्यङ्प्रत्यये । ज्ञान-

रूपः सार आनन्दरूप इत्यस्यैकात्म्यप्रत्ययसारम् । प्रपञ्चोपशममम् । पच्चि-

विस्तारे प्रपञ्चो विस्तुतो। व्याप्त इति यावत् । उपशब्दोऽत्रोत्कृष्टवाची

शमं सुखमुक्तानन्दरूपं प्रपञ्चश्रासादुपशामश्र प्रपञ्चोपशममस्तमेकात्म्य-

देहवन्धानिष्टं प्रपञ्चं शामयतीति प्रपञ्चोपशाममिति । ज्ञान्तम् । उद्दो-

पटकरहितम् । निःदुःखसुखरहितत्वाच्छिवम् । अद्वैतं द्वैतिभावप्रधानं

द्वैतेन वस्तुत्वापेक्षयाद्वैतात्मकंप्रतीतेन प्रकारेण तं ज्ञातं वस्तु

द्वैतिम् । इणु गतौ । द्वैतिस्पदं द्वेतं मिथ्याज्ञानं न विद्यते मिथ्याज्ञानं

यस्मात्तदद्वैतं महंमितादिमिथ्याधयवसायानिवर्तकं । एतावकुशामात्मनश्र-

तुर्थं पादं मन्यन्त औपनिपदाः इत्यर्थः । सोऽयमात्मा चतुष्पादादिति प्रति-

ज्ञातं विश्वतैजसप्राज्ञतुरीयाश्चतुरुह्यं सपरिकरं निरुप्य रूपत्रय-

विषये मन्चानुदाहृत्य चतुर्थाविषये मन्चानुदाहृत्यनिदानं चतूरूप

आत्माडवशं ज्ञातव्य इति वेदान्तुपसंहरति स आत्मैते—य इति शेपः ।

स चतूर्हपो विचार्य चतुर्विधतया विशेषेण च मुमुक्षुभिर्येय इत्यर्थः ।

अत्रैत श्लोकौ भवन्ते ॥ ७ ॥

१०

चतुर्थेऽद्वपस्योक्तं माहात्म्यं संवादयितुमाह—अत्रैत इति तुरीयस्यो-

कार्थ एते वाक्यमाणा: श्लोकौ संवादिनो भवन्तीयर्थः ।

प्रपञ्चोपशममित्यादिनोक्तसर्वानिष्टानिवर्तकादिरूपे श्लोकमाह—

निवृत्ते: सर्वदुःखानां मीशान: प्रभुरद्वय: ।

अद्वैत: सर्वभावानां देवस्तुर्यों विभु: स्मृतः ॥ १० ॥

सर्वदुःखानां निवृत्ते: कारणमिति शेप: । ईशान: । ईशानवह्नादीन-

१०

११

१२

१३

13

मा॒ण्‌डूक्योपनिषत्

प्रकारान्तरेण विश्वादेः साधर्म्यवैधर्म्ये आह—

14

स्वमनिद्रायुतावायौ प्राज्ञस्तस्वमनिद्रया । न निद्रां नैव च स्वप्नं तुरीयं पश्यन्ति निश्चिताः ॥

उपलक्षणं जागत्स्वप्नभ्रमाभ्यां तद्‌द्वेतुनिद्राशब्दिताविद्ययेया युतौ द्वौ तदुभयसंबन्धनिधानियामकौ विश्वतैजसौ प्राज्ञस्तस्वस्वप्रनिद्रया द्विविधभ्रमं विनā कृतकेवलाविद्यया युतस्तन्मात्रावन्धस्वामित्यर्थः । निश्चिताः सम्यङ्‌निश्रयवन्तः सन्तो न निद्रां निद्राकृतबन्धस्वामित्यं स्वप्नं द्विविधभ्रमहेतुत्वं च नैव तुरीये पश्यन्ति जानन्तीत्यर्थः ॥

15

एवंभूततुरीयस्य दर्शनमपास्ति कदा भवेतामित्यत्राह— अन्यथा गृहीतः स्वामो निद्रा तत्त्वमजानतः । विपर्यये तयोः क्षीणे तुरीयं पदमश्नुते ॥

अन्यथा गृहीतो देहेगहादौ भगवदधीने स्वाधीनतां जानतः स्वप्रो भवति । स्वप्रप्रदैन मिथ्याज्ञानरूपभ्रमपरम्पराग्रहणात्सततत्त्वं भगवत्‌ स्वातन्त्र्यादिस्वरूपं तत्त्वमजानतां निद्रामूलाविद्याबन्धो भवति । तयोर्‌निद्राभ्रमयोर्विपर्यांस आवर्तने क्षीणे सति तुरीयं पदं चतुर्थस्वरूपमश्नुते साक्षात्कारद्वारा प्राप्नोतीत्यर्थः ॥

16

निद्राभ्रमयोर्विपर्ययस्य केन स्वरूपेण क्रियते भगवद्‌विद्याश्रित्येत्याह— अनादिमायया सुतो यदा जीवः प्रभुध्यते । अजमविद्यमस्वप्रमद्‌देतं बुध्यते तदा ॥

मायाशब्देन भगवद्‌विद्यां तद्‌धीना डविद्या च गृह्यते । अनादेर्वेधणोरनादिमायया कर्मरूपाविद्यया-मुक्तः स्वपितः संसारे निवेशितो जीवो यदाडनादिमायया भगवद्‌विद्यया

१६

१७

१८

२

इत्यर्थवेदान्तमाण्डूक्योपनिषदि द्वितीय: खण्ड:

माण्डूक्योपनिषत्

२

इत्यर्थव्‍वेदरीयमाण्डूक्योपनिषत्प्रकाशिकायां द्वितीयः खण्डः॥

१

२

२०८रामानुजमतानुयायिकूरनारायणविरचितप्रकाशिकोपेत-[मा०ख०३]

अथ द्वितीयार्धमाह—

माṇḍūkyaupanishad

कसृतृतीय: पाद: कथमस्य मकारत्वं किंच तज्ज्ञानिन: फलमित्यत-स्तत्सवं क्रमादाह—

४

सुपुमस्थान: प्राज्ञो मकारस्तृतीया मात्रा मितेरपीतेर्वा मिनोति ह वा इदं सर्वमपीतिश्च भवति य एवं वेद ॥ ४ ॥

सुषुप्तस्थानस्तृतीया मात्रारड्‌ड्‌मनसृतियौड्‌क: । मकार: । म इत्याक्र-यमाण: । कुतो मितेरपीतेर्वा स्वात्मनि जीवमन्तर्गमयतीति स्वान्तर्गमनहे-तोरां वृत्तिज्ञानस्यापीतेरप्यशब्दिततयकरणाद्वा म इत्याकियत इत्यर्थ: । योडधिकारी एव निमित्तद्वययुक्तत्वेन मकारवाच्यं प्राज्ञं वेद स ज्ञानीदं सर्वं यथायोग्यं जगन्मिनोति स्वान्तर्गमयति जीवात्मनत्वेडपि आधिकारिण: सूर्यादेरिव प्रकाशतो व्याप्तिरस्तीति तन्मध्येДन्तर्गमयति मुक्त: सन्ज्ञाति भाव: । अपीतीश भवति अप्ययकृच भवति दुःखाद्यानिष्ट-

४

स्यर्थ: ॥ ४ ॥

एवं रूपत्रयप्रणवस्याकारादिवर्णत्रयप्राप्तिप्रयुक्तत्वाच्चतुथं रूपमभो-ज्ञश्रतुर्थ इत्यादिनाड्‌ग्रे विवक्षु: प्रागुक्तरुपत्रयज्ञानीनो यांने फलान्यु-क्तानि तत्र ब्रह्मविद्‌श्लोका: प्रणयात्ति—

अत्रैते श्लोका भवन्ति ।

अत्र रूपत्रयज्ञानफल एते वक्ष्यमाणा: श्लोका: संवादिनो भवन्ति । क्रमेण तान् मन्त्रानुपठति—

९९

विश्वस्यालविवक्षायामादिसामान्यमुक्तकटम् । मात्रासंप्रातिपत्तौ स्यादादिसामान्यमेव च ॥ ९९ ॥

अतश्च विवक्षायामिति । विवक्षापदेनोपासनं ग्राह्यम् । आदिमच्व-देत्यत्रोक्कादेशाड्‌सिमत्रे विधानिमित्तेन प्रणवैकदेशावर्णकाचयत्थोपासनायां सत्यामुपासकस्याड्‌डिसामान्‍यमादिDडिसामान्यमादि-लत्वेन विश्वसाम्यं मृत्युक्टं स्फुटमेव तत् । यथा यथोपासते स तदेव भवतीत्यादेरिति भाव: । मात्रासंप्रातिपत्तावात्मनोंड्‌शो विश्व आस्ति-निमित्तप्रणवांशाकारार्थ इति विश्वरूपांशध्याने ध्यातुरातिसामान्‍यमेव स्यात्सर्वकामावाप्त्यैव विश्वसाम्पतैव भवेदित्यर्थ: ॥ ९९ ॥

२०

२१

२२

२३

३

२३

माण्डूक्योपनिषत्

इत्यर्थर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत्प्रकाशिकायां तुरीय: खण्ड: ।

नान्त:प्रज्ञमित्यादिनोक्तं तुरीयं गुणानुवादेन पूयं तुरीयछस्य नादप्रतिपाद्यत्वमाह—

३

अमा॒त्रोऽ॑नन्त॒मा॒त्रश्च॑तु॒र्थो॑ऽ॑व्यव॒हार्यः॑ प्रप॒ञ्चोप॑श॒म: शि॒वो॑ऽ॑द्वै॒त ए॒वम॑ङ्का॒र आ॒त्मै॑व सं॒विशा॒त्य॑ात्मना॒डड॑त्मा॒नं य ए॒वं वे॒द ॥ ३ ॥

अमा॒त्रो॑ऽ॑व्यवहा॒र्य: प्रप॑ञ्चो॒पश॑म: शि॒वो॑ऽ॑द्वै॒तश॑तु॒र्थ इ॒त्य॑नुवा॒द: । ओ॒ङ्का॒र: । प्र॑ण॒वैक॑देश॒नाद॑प्राति॒पाद्य॑त्वं वि॒वाक्षि॑तम् । अ॒मा॒त्र इ॒त्यादि॑स्पा॒ङ्यव॑हा॒र्या॑दे॒: पुन॑र॒नुवादे॑न॒व्यव॑हा॒र्य॑त्वादि॒क॑मुपास॒केऽ॑पि सम॒न्त्रे मुक्तावस्थायां जे॒यम् । यथा विश्वादीनामकारादिवाच्यत्व-मेवमेकदेश॒नाद॑वा॒च्य॑त्वं तुरीयस्येत्यर्थ: । नादप्रतिपाद्यत्वेन तुरीयोपासकस्य फलमाह—आ॒त्मे॑ति । यो॑ऽ॑धिकारी॑य॑व॒म॑मा॒त्र॑वा॒च्य॑हा॒र्य॑त्वादि॒नो॒ङ्कार॑मे॒क॑दे॒श॑ना॒द॑प्राति॒पाद्यं वे॒द जानाति स आ॒त्मै॑व स॒ङ्घ॑सु॒द्ध॑स्व॒रूप ए॒व सन्दे॑हे॒त॑द्वान्‌य॒च्च म॑म॒ताद्य॑भि॒मान॑त्वा॒भि मू॒त्वे॑ति यावत् । आ॒त्मना॑ परमा॒त्मना॑ त॒त्प्रसादे॑नै॒ति यावत् । आ॒त्मानं॑ नाद॒बो॑ध्यं तुरीया॒त्मा॑नं सं॒विश॑ति प्र॒विश॑ति । प्र॒विश्य॑ बहि॒र्न॑तः स्वेच्छया स्व॒योग॑भो॒ग्या॑न॒मु-

९

स्थान: मुखमास्ल इति भाव: ॥ ९ ॥

२१२रामानुजमतानुयायिकुरनारायणाद्विरचितप्रकाशिकोपेत-(मा०ख०४)

प्रणवावयवाकारादिप्रतिपाद्यभगवद्रूपज्ञानमन्यस्मरणत्यागेन संपाद्यमित्यन्न मन्त्रान्बहुधा श्रुत्तानाह-अग्रेते श्लोका भवन्ति ।

२४

अग्रेत्युक्तार्थम् । ओंकारं पादशो विभजत्वपादा मात्रा न संशयः । ओंकारं पादशो ज्ञात्वा न किंचिदपि चिन्तयेत् ॥ २४ ॥

ओंकारोमिल्याक्रियामाणं समग्रप्रणवप्रतिपाद्यं पादशः पादे: पच्यन्ते प्राप्यन्ते स्वोपासकेरिति पादैर्विश्वादिशब्दैर्यादिश्वादिचतुरूपात्मना जानीयात् । पादा: किंरूपा इत्यत आह--पादा माचा इति । प्रणव-शब्दूताकारादिम्रतिपाद्या इत्यर्थे । ओंकारं प्रणववाच्यं पादशश्वतृरूप-तया ज्ञात्वा किंचिदपि न चिन्तयेत् । इतरचिन्तया जायमानफलस्य ततोडधिकफलस्प चतुर्ज्ञानादेव सिद्धेरिति भावः ॥ २४ ॥

२५

युक्तींत प्रणवे चेतः प्रणवो ब्रह्म निर्भयम् । प्रणवे नित्ययुक्तस्य न भयं वियते कचित् ॥ २५ ॥

प्रणवे हरौ चितो मनो युक्तींत तादृशियं कार्यम् । स कीदृशः प्रणव इत्यत आह--प्रणवो हरेरिति । गुणैर्बृंहणतयात्पूर्णत्वाद्विश्वादिरूपचतुष्ट्‌यात्मकः प्रणवो निर्भयं ब्रह्म गुणपूर्णामिति विश्वादिचतुरूपो हारीजामद्‌व्यवस्थाप्रणयनात्मना प्रणव इत्युच्यते । प्रपञ्चाद्यश्रयतरेरचप्रलये धातोनुशासनादेशागुणावादेशणत्वेषु प्रणव इति सिद्धिः । फलमाह--प्रणवे नित्ययुक्तस्येति तस्मिन्न्र्णवे हरौ नित्ययुक्तस्य नित्यं तद्रूपतया च कचित्केनापि निमित्तेनेत्यर्थः । फलसाम्यार्थमेव प्राणानिर्भयामिति विशेषणोक्तिः ॥ २५ ॥

२६

प्रणवो ह्यपरं ब्रह्म प्रणवश्र्च परः स्मृतः । अपूर्वोडनन्तरोरोडवाहोडनपरः प्रणवोडच्ययः ॥ २६ ॥

अपरमपरः पूर्वंतनो मूलरूपपूर्व्वांवतारात्मा प्रणवो हरिरंश्र्च पूर्ण हि

26

माण्डूक्योपनिषत्

27

28

29

8

इत्यर्थव्वेदीयमाण्डूक्योपनिषादि तुरीय: खण्ड:

२९

माṇḍūkyopanipat

इत्यर्थववेदोयमाṇḍūkyopanipat्प्रकाशिकार्यां

तुरीय: खण्ड:

४

समाप्तेयं माṇḍūkyोपनिषत्

२१६

रङ्गरामानुजविरचितप्रकाशिकोपेत-

[आन०अ० १]

स्वरूपेण गुणैश्वर्यन्न्तं तेन पूर्वपदद्वयाभ्यावृत्तकोटिद्वयविलक्षणा: सातिर्-

ज्यायस्वरूपस्वगुणा नित्या व्यावृत्ता: । विशेषणानां व्यावर्तकत्वादिति

भापितम् । नन्वत्र ज्ञानपदंस्य विषयावगाहिज्ञानत्वं प्रवृत्तिनिमित्तं

चेतस्वरूपस्याताहक्वाज्ञानगुणकत्वमित्यर्थ: पर्यवस्येत् । न तु स्वरू-

पस्य ज्ञानत्वम् । स्वप्रकाशतारूपं ज्ञानत्वं प्रवृत्तिनिमित्तं चेतस्वरूपस्य

ज्ञानत्वमात्रं सिध्येत् । न तु ज्ञानगुणकत्वम् । न चेष्टापत्ति: । 'तदूषणसा-

रत्वातु तद्वपदेश: प्राज्ञवत्'[बृ०सू० २।३।२९]इति सूत्रे यथा सत्यं ज्ञान

मिति ब्रह्मणो ज्ञानगुणसारत्वाज्ज्ञानमिति व्यपदेश इति भाव्यं विरुध्यतेति

चेदुच्यते । स्वप्रकाशत्वमेव प्रवृत्तिनिमित्तं तत्र ज्ञानत्वाश्रयत्वमसंको-

चात्स्वरूपतो गुणतश्र सिद्ध्यति। बहुशब्दात्प्रतीयमानं बृहस्वं यथा

स्वरूपतो गुणातश्र सिद्ध्यति। तद्वदिति व्यासार्यैरुक्तम् । वस्तुतस्तु सत्यं

ज्ञानमित्यस्यान्तोदात्तनवादर्शाद्यजनतत्वेन ज्ञानगुणकत्वमेवार्थ: ।

' प्रज्ञानघन एवडनन्द्मय:' इति श्रुत्यन्तराद्रह्मणो ज्ञानस्वरूपत्वम-

स्तीति । दृश्यत्वम् । इहेयं नान्व्येति परिच्छेद्युमशक्यत्वं । देशापारि-

च्छेद: । इदमेदानीं नान्व्येतीपरिच्छेद्ययोग्यत्वं कालापरिच्छेद: ।

इदमेदं नेति परिच्छेद्रानहत्वलक्षणं सर्ववस्तुसामानाधिकरण्याहेतु-

रूपं वस्तुपरिच्छेद: । यद्वा वस्तुस्वरूपत: परिच्छेदो वस्तुपरिच्छेद: ।

यथा तुल्यकालत्वेडपि तुल्यपरिमाणत्वेडपि दर्शवर्णंमुवर्णांपेक्षया

फलं'भोतांदरपकर्ष: । तद्वाहेत्यं वस्तुपरिच्छेद: । समाभ्यधिकरा-

हित्यानिदानभूतेऽगुर्णैरैनरातिशयप्रकर्षो, वस्तुपरिच्छेद इत्युक्तं भवतीति

व्यासार्चैयैरध्यायतम् । नान्तं गुणानां गच्छन्ति तेनान्तोडयमुख्यत

इति स्मरणाद्गुणानन्त्यमनन्तशब्दार्थ: । अत्र बृहदिवशाद्देवताविशेष-

निर्णय: । नचानन्तपदस्य नारायणवाचिन: पुंलिङ्कत्वे स्यादेति

वाच्यम् । इत्थपत्ते: । तस्य द्वितीयान्तत्वेन पुंलिङ्कत्वस्यैव्वात् । द्विती-

यान्तत्वभावे च 'यो वेद निहितं गुहायाम् ' इत्यत्र तच्छब्दस्यान्वया-

रपसङ्जात् । अनध्याहारेणोपपत्तावध्याहारस्यान्यायत्वात् । अग्रानन्त-

पदर्थयोगिकार्थस्य त्रिविधपरिच्छेदराहित्यस्य नारायणादन्यत्राप्रसक्त्या

श्रीपत्यादिशब्दैश्च न रूढ: कलपनீयतुच्यते तदाडपि न क्षति: ।

तत्र ' सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म ' इत्यनेन ब्रह्मशब्दार्थों विवृत: । हृदयगुहा-

निहितत्वप्रकारकज्ञानप्रतिपादकैन 'यो वेद निहितं गुहायाम् ' इत्यनेन

विच्छिन्दार्थ उक्त: । ' परमे व्योमन् । सेङ्धनुते ' इत्थनेनाडडप्रोति-

आनन्दवह्ल्युपनिपत्

२१८

रामानुजविरचितप्रकाशिकोपेता-

[आन०अ०१]

ब्रह्मभूत इत्यर्थोडपि न संभवन्ति । श्वेतच्छत्रेण राजेत्यादौ तथाडमेदादर्शानात् । त्वडुक्तिस्कान्तद्वचनस्य पूर्वैः संप्रतिपन्नैरतुदाहृतत्वाच माष्य-कृदुक्त एवार्थः । इतिशब्दो मन्त्रसमासतिग्योतनार्थः ।

सत्यं ज्ञानमनन्तमित्युक्तं वस्तुपरिच्छेदलक्षणमान्त्यं सर्वोपादान-त्वसर्वान्तरत्वमुखेन प्रपञ्चयति—

तस्मादित्यनेन ब्रह्मविदाप्रति परमित्यद्यवाहितवाक्योक्तः परामृ-श्यते । एतस्मादिति सत्यं ज्ञानमनन्न्तमित्यद्यवहितमन्त्रोक्तं परामृश्यते । ततश्र मन्त्रगााह्णोक्तादेव तस्मादात्मन आकाश उत्पन्न इत्यर्थः ।

आकाशाद्वायु: । वायोराग्निः । अग्नेराप: । अद्भ्य: पृथिवी ।

'तत्तेज ऐक्षत' 'तत आप ऐक्षन्त' [ छा० ६।२।३ । ४ ] इति तेजः-प्रभृतिस्वीकरणादिश्रवणादाकाशवायुतेजआदिशब्दास्तत्तच्छरीरकपरमा-त्मपरा इति 'तेजोडतस्तथा ह्याह' [ व० सू०२३ । ९० ] इत्यधिकरणे स्थितम् ।

पृथिव्या ओषधय: । ओषधीभ्योऽन्नम् । अन्नात्पुरुष: ।

शरीरमित्यर्थ: । शिष्टं स्पष्टम् ।

स वा एष पुरुषोऽन्नरसमय: । 'अन्नमशितं त्रेधा विधीयते तस्य य: स्थविष्ठो धातुस्तत्पुरीषं भवति यो मध्यमस्तन्मांससुम्'

[छा०६।५।१] इत्याद्युत्तरकृत्या जाठराग्रेऽपच्यमानाकसारांशानिर्वर्त्यैर्म-सादिमयत्वाच्छरीरस्येति भाव: ।

तस्येदमेव शिर: । अयं दक्षिण: पक्ष: । अय-मुत्तर: पक्ष: । अयमात्मा । इदं पucchंे प्रतिष्ठा ।

तस्य देहस्योपस्येदं प्रत्यक्षततो हृद्यमानेव शिर: । बाहुद्रयं पक्षौ । अधस्ताद्ध्रुवाया नामेऽहृद्वे परिहृद्यमाने डयं मध्यमो देहमागो-ड्ज्ञानामात्मा । 'मध्ये ह्योषामड्ज्ञानामात्मा' इति श्रुते: । धारकत्वेन प्रधान-भूत इत्यर्थ: । इदं नामेरधस्तात्परिहृद्यमानं चरणद्वयं पucchंे वदाधारत्वा-त्पूचछमित्यर्थ: । अन्न पुरुषशब्दितमनुष्यपाण्यादे: पक्षत्वादि[नि]रूपण्ण-प्रतिपत्तिसौकर्यंथ्यमिति बृहद्यम् ।

२१९

आनन्दवह्ल्युपनिपत्

इति ऋष्णायजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि ब्रह्मवल्ल्यध्याये प्रथमोऽनुवाकः ॥ १ ॥

तत्रस्मिन्देवार्थे माहाणार्केडपि मह ऋषिप्रोक्कोडपि भवतात्प्रथः ।

इति कृष्णायजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि ब्रह्मवल्ल्यध्यायप्रकाशिकायां प्रथमोऽनुवाकः ॥ १ ॥

अन्नाद्दै प्रजाः प्रजायन्ते या काच्च पृथिवीश्रिता । अथो अन्नेनैव जीवन्ति अथेतदपियन्त्यन्ततः । पृथिव्यां वर्तमानाः सर्वाः प्रजाः अन्नादेवोत्पद्यन्ते । उत्पन्नाश्चात्रैव लयं यान्तीत्थमर्थः । अन्नं हि भूतानां ज्येष्ठम् । तस्मात्सर्वौषधमुच्यते । सर्वभूतोपकारकत्वादग्रंमेव ज्येष्ठम् । अत एवाशनायादिद्व्याधिनिवर्तंकत्वाददेव सर्वौषधमुख्यत इत्थंः । ओषधीभ्योऽन्नमित्योषधिप्रुतिक्यामाश्रितं प्रयुक्तमोषधीशब्दं मेघजत्वानिमित्ततया श्रुतिह्यंपादिशितीह दृश्यते । सर्वं वै तेऽन्नमभुवान्ति येऽन्नं ब्रह्मोपासते । अन्ने बह्माहिं कुर्वन्तो यावदपेक्षितमन्नं प्राप्नुवन्तीत्थमर्थः । बह्माहिंहेतुभूतं ब्रह्मासम्मयमाह—अन्नं हि भूतानां ज्येष्ठम् । तस्मात्सर्वौषधमुच्यते ।

बह्मणोडपि सकलरोगानिवर्तकत्वात् सर्वमेधजत्वस्य सत्त्वादिति भावः ।

अन्नाद्दूतानि जायन्ते । जातान्यन्नेन वर्धन्ते । अन्नशब्दस्य निर्वचनमाह—अयन्तेऽत्ति च भूतानि तस्मादन्नं तदुच्यते झति । जीवनवशायां स्वयमध्यते । नाशादशायामठश्वमानतया वा विपरीत-

२२०

ऋग्‍रामानुजविराचितप्रकाशिकोपेता- [आन०अ०२]

पारिणामहेतुतया वा 'अन्नं मृत्युः तमु जीवातुमाहुः ' इतिश्रुत्युक्तरीत्याड्‌ऋत्वलक्षणं संहृत्यत्वं दृश्यत्वम् । एवमाकाशादेरन्नमयस्य स्थूलशरीरपर्यन्तस्य मद्‌भ्राणादिप्राणरोपादनकत्‍वमात्मन् आकाश इत्यादिमशब्दभवणात् । तदनन्तर्यान्निकत्‍वं चोकं भवति । एवमाकाशादेरन्नमयशब्दितस्थूलशरीरपर्यन्तस्य ब्रह्मैवाड्‌ऋत्वमोपादनं चेतुक्‍वा स आत्मा कृत्यपेक्षायामानन्दमय एव स आत्मेति दर्शयितुं स्थूलारुण्‌धतीन्यायेन स्थूलदेहान्तर्वर्तिनं प्राणज्योतिरात्मत्वेन दर्शयति । सूक्ष्मारुण्‌धतीं दर्शयितुं प्रवृत्तः प्रथमन्न एव सूक्ष्मायाः अरुण्‌धत्याः प्रकाशनासंमवं पर्यालोच्य तस्मीपर्वर्तिनां स्थूलतारकामियमेवारुण्‌धतीतीं दर्शयति । तस्यां स्थूलतारकायां श्रोन्तुरुण्‌धतीतीतद्‌वुद्ध्या धृतारां तत्समीपवर्तिनीवस्तुतोड्‌रुण्‌धतीं सूक्ष्मामियमेवारुण्‌धतीतीं दर्शयति । सोऽयं स्थूलारुण्‌धतीन्याय ऋत्यर्थः ।

तस्माद्वा एतस्माद्‌ऋषमयात् । अन्योऽन्तर आत्मा प्राणमयः।

देहान्तर्वर्ती देहान्तन्यो यः प्राणमयः स एवाड्‌ऋषमन् आकाशः संमूत इत्याकांशादिसर्वोपादानत्वेन तदनन्तर्यान्निकत्वेन च निर्देश आत्मेत्यर्थो मगवता भाष्यकृतोक्तः 'अन्योऽभ्यन्तरे हेतुमद्विचारणात् ' [बो०सू०३।३।१५] इति सूत्रेऽ‌ऋषमादनन्तरे प्राणमये प्रथङ्‌ दर्शनं[म] बुड्‌ध्वारवतिरीणां तदनन्तरं घ प्राणमयादनन्तरे मनोमये ततः विज्ञानमये तत आनन्दमय इति माधि-तमु । अत्र पश्चादुक्तेः प्राणस्य प्राणान्‍धृतिप्रचुरत्‍वात्‍माणमयत्वम् ।

तेन प्राणमयेनाड्‌ऋषमनःड्‌यमनन्तरसमय आत्मा पूर्णं इत्यर्थः । व्याप्नोति यावत् । सर्वस्यापि देहस्य प्राणल्‍यात्मत्वादिति भावः ।

स वा एष पुरुषाविध एव ।

प्राणमयोऽपि पुरुषाकृतिरेवेत्यर्थः । हस्तपादादिमत्वेन पुरुषविधत्वभ्रान्तिं व्युदस्यति--

तस्य पुरुषविधताम् । अन्वयं पुरुषविधः ।

तस्याऽऋण्णमयस्य पुरुषाविधत्वमनुकृत्य प्राणमयोऽपि पुरुषविध इत्यर्थः । ततश्च तद्‌देव शिरःपुच्छादिमत्तया पञ्‍चाविध इत्यर्थः ।

तस्य प्राण एव शिरः। व्यानो दक्षिणः

पक्षः । अपान उत्तरः पक्षः ।

२२१

आनन्दवल्लभोपनिषत्

स्पष्टोऽर्थ:

आकाश आत्मा ।

यथाडSडकार्शास्थितो नित्यं वायु: सर्वत्रगो महानित्यस्मृत्युक्तरीत्या वायुविकारमूतप्राणापानादिधारकत्वादाकाशस्याडSडड्सुत्वम् । पृथिवी पुच्छं प्रतिष्ठा । पृथिव्यामाकाशस्य प्रतिष्ठितत्वादस्या: पुच्छत्वम् । तदप्यपेश श्लोको भवति ॥

इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि ब्रह्मवल्लभ्यध्यायप्रकाशिकायां द्वितीयोऽनुवाक: ॥ २ ॥

इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषादी ब्रह्मवल्लभ्यध्यायप्रकाशिकायां द्वितीयोऽनुवाक: ॥ २ ॥

प्राणं देवा अनु प्राणन्ति मनुष्या: पशवश्व ये । देवेभनुष्यपशव: प्राणमनुप्राणन्ति प्राणाधीनजीवनात्व इत्यर्थ: । प्राणो हि भूतानामयु: । तस्मात्सर्वायुयुषमुच्यते । यस्मादसर्वेपां भूतानां यावच्चरीरेऽरे प्राणो वसति तावदायुरिति प्राण-स्पोढृदासानिश्वासादिलक्षणसवेंभूतयुन्हेतुत्वम् । अत एप सर्वेपामायु-रित्युच्यत इत्यर्थे: । सर्वमेव त आयुरुवन्ति ये प्राणं ब्रह्मोपासते । एवंलक्षणे प्राणी ब्रह्महर्तिं कुर्वन्त: सर्वमायु: प्राणघ्नतीत्यर्थ: । एवं प्राणमय आकाशाद्यप्रमयादनस्याडडडतमतद्वुद्धिमवतार्य बुद्धिं निवर्तयति—

तस्मैष एव शारीर आत्मा । य: पूर्वस्म्य । पूर्वस्म्याणमयस्याडSडत्मैष एवं तस्य प्राणमयस्याडSडत्मेत्यर्थ: । शरीर: शरीरसमन्ध्यातमेत्यर्थ: । अनेनाडSडत्मशब्दस्य स्वरूपार्थप्रान्तर्युंद्रस्ता भवति । ततश्श्राण्णमयप्राणमयाविकारकौ नशवच्मयस्य प्राणमय आत्मे-त्यर्थ: । तद्याण्णमयप्राणमयो: क आत्मेत्याकाड्क्षायामाह— तस्माद्वा एतस्मात्पाणमयात् । अन्योऽन्तर आत्मा मनोमय: ॥

२२२

रङ्गरामानुजविरचितप्रकाशिकासमेत-

[ आन० अ० ४ ]

अत्र मनोमय इत्यग्रे प्राज्ञुर्यार्थे मयद । मनोबुद्ध्यहङ्कारचिन्तारूप्यान्तःकरणवृत्तिषु मनोवृत्ते: प्राज्ञुर्यांत् । तेनैष पूर्ण: । स वा एष पुरुषविध एव । तस्य पुरुषविधताम् । अन्वयं पुरुषविध: । पूर्ववदर्थ: ।

तस्य यजुरव शिर: । तस्यान्त:करणस्य यजुर्वेदविषयज्ञानजनकमनोव्यापार: शिर इत्यर्थ: । मुख्यार्थस्य यजुषोऽस्य मन:संवन्धभावेन मनस: शिरोरूपणासंभवादिति दृष्टच्यम । एवमुत्तरत्रापि । ऋग्दक्षिण: पक्ष: । सामोत्तर: पक्ष: । आदेश आत्मा । इदं कुविदं मा कार्पीरिति विधिनिषेधरूपं रहस्यानुशासनमादेश इत्यर्थ: । अत्र तुज्न्यज्ञानहेतुभूतान्त:करणवृत्तिराविशशब्देनोच्यते । अर्थवाङिरस: पृच्छं प्रतिष्ठा । अथर्वाङिरसा ह्यष्टा मन्त्रा: प्रतिष्ठाहेतुभूतं पृच्छमित्यर्थ: । अत्रापि अथर्वाङिर:शब्दस्तज्जन्यज्ञानहेतुभूतमनोव्यापारपर: ।

तदप्येष श्लोको भवति । इति ऋण्णयजुर्वेदोयतैत्तिरीयोपनिषदि ब्रह्मवल्लच्यध्याये तृतीयोडनुवाक: ॥ ३ ॥

इति कृष्णयजुर्वेदोयतैत्तिरीयोपनिषदि ब्रह्मवल्लच्यध्यायप्रकाशिकायां तृतीयोडनुवाक: ॥ ३ ॥

यतो वाचो निवर्तन्ते । अप्राप्य; मनसा सह । आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् । न विभेति कदाचनैति । यस्माद्द्रुयान्नाद्द्रुयाद्ब्रह्मन् [ सान्त ] यत्तालक्षणं परमप्राप्य निवर्तन्ते ताहशं ब्रह्मानन्दं 'हृदयते त्वङ्गया बुद्ध्या'"मनसा तु विदुध्देन' इत्युक्तरीत्या शुद्धेन मनसा ज्ञात्वा कदाडपि न विभेतीत्यर्थ: । अत्र ब्रह्मानन्दस्य विशुद्धमनोगोचरत्वप्रतिपादकत्वाद्रुस्य श्लोकस्य मनोविषयत्वमस्तीति दृष्टव्यम् ।

आनन्दवह्ल्युपानिषत् ।

२२४

रघुरामानुजविरचितप्रकाशिकोपेता

[ आन०अ० ५ ]

पस्य् स्वप्रकाशतया ज्ञानैकनिरूपणीयत्वेन विज्ञानशब्देनाभिधानसंम्बन्ध् । कृत्यल्युटो बहुलामिति वा जानातीत्यर्थे ल्युडाश्रीयते । नन्या-दित्यं वाडडश्रित्य नन्विग्रहीत्यादिना कर्तीर ल्युराश्रीयते । तेन विज्ञान-मात्रपरामर्शं यज्ञे तनुते कर्माणि तनुतेऽपि चेतिप्रतिपादितलौकिकवैदिक-कर्मकृत्स्वसंभावादन्तर्यामित्वाद्वाझाणो य आत्मनि तिष्ठान्नितिमाध्यन्दिन-पाठगततात्प्रशब्दस्थाने या विज्ञाने तिष्ठान्निति काण्वपाठदर्शनेनाद्विज्ञान-शब्दो जीवात्मपरः ।

विज्ञानं देवा: सर्वे । ब्रह्मज्येष्ठमुपासते ।

सर्वे देवा विज्ञानं जीवस्वरूपमेव प्रधानशब्दादिमिल्यादवचेदनादेक्ष-रूणोऽपि ज्येष्ठं प्रजापतिविद्योकरित्योपासत इत्यर्थः ।

विज्ञानं ब्रह्म चेद्वेद । तस्माच्चेत््र प्रचायाति । शरीरेऽपामनो हित्वा । सर्वैकमान्समश्रुत इति ।

यस्तु विज्ञानरूपं ब्रह्म वेद तस्माच्च जीवादन्तिमप्रत्ययपर्यन्तं ने प्रमायाति चेच्छरीरेऽपामनो हित्वा देह वेतमनि एवं विनाशाक्षि-पूर्वोत्तराग्रः सर्वैकमान्समश्रुते ।

तस्मैष एव शारीर आत्मा । यः पूर्वस्य । तस्माद्वा एतस्माद्विज्ञानमयाद् । अन्योऽन्तर आत्माऽऽनन्दमयः । तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव । तस्य पुरुषविधताम् । अन्वयं पुरुषविधः । तस्य प्रियमेव शिरः ।

मोदो दक्षिणः पक्षः । प्रमोद उत्तरः पक्षः । आनन्द आत्मा । ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा ।

इष्टवस्तुसुखसंजननं सुखं प्रियम् । तल्लाभजन्यं सुखं मोदः । लब्धस्यो-पयोगजन्यं सुखं प्रमोदः । सुखातिशय आनन्दः । न च मध्यकायतवेन रूपितस्याऽSन्नन्दस्य पुच्छत्वेन रूपितब्रह्मणाश्र् वेदभावेन तस्मैवाऽडSत्म-स्वेन पुचछत्वेन वेधणा पुच्छत्वममानन्दत्वेन वेधणाSSस्ततं[श्]ब्दितमध्याकायतवोऽमित्युपपत्तेः । न चाऽडनन्दरूपब्रह्मस्वरूपस्य कथमननद्रपचुरतलक्षणममानद्र्मयत्व-

आनन्दवहयुपनिषत्

२२६

रङ्करामानुजविरचितप्रकाशिकोपेत-

[आन०भ०६]

आनन्द्रमयादिमतिपादनानन्तरं बह्मविद्यामोति परमित्युपक्रमामि-

हितमतिर्विशादीकरणार्थं प्रश्नानुपाक्षिपति—

अथातोडनुप्रश्न: । उताविद्वानमुं लोकं प्रेत्य । कश्चन गच्छति । आहो विद्वा-

नमुं लोकं प्रेत्य । कश्चित्समश्नुते ।

पूर्वप्रतिपादनस्य बुभुत्साहेतुत्वमत्र:शब्देनोच्यते । उतैति निपातस्य-

व्छान्दसो दीर्घ: । अविद्वानिति पदे सत्याज्ञातत्त्वं स्यात् । तत्पुरुषे

तुल्यार्थ: । [ प० सू०८।२।२ ] इति स्मरणात् । अनतोदान्ते चेदं पदम् ।

उताविद्वानितिच्छेद: । अविप्रकृष्टहृदयादिस्थमनवाच्छत्रं च

बहोपासीतों विद्वान्कस्मित: प्रेत्यामुं लोकं परमे व्योमन्नित्ययुक्तं लोकं

गच्छतीत्येक: प्रश्न: । उत गयनपक्षामिहैव बहुप्राड्‌प्रोतित्यर्थ:सिद्ध:

प्रश्न: । आहो विद्वान्कश्रित्समश्नुते इति भोक्तृत्वं विवक्षि-

तम् । अय-

र्थ:—'कश्चिद्‌गृहेपणोपासीतोडपि विद्वानमुं लोकं गत्वा किं कश्चित्स-

मश्नुते भोग्यभूतं वा ज्ञानानुभवतीत्येक: प्रश्न: । उत ब्रह्मस्वरूपेणैव भवति-

त्यर्थ:सिद्ध: । प्रश्न: । एवं शास्त्रवैवैध्यमूलाभातिवैशेष्यस्वरूपभेदसदसद्‌विविषया: प्रश्ना बहुवचनविवक्षिता: । एतत्सर्वं व्यासार्यरूपोपासात्रैविध्या-

दिति सूत्रे स्पषटमुक्तम् । एतान्प्रति वचुं जगत्कारणत्वौपयिकगुणवि-

शिष्टस्यैव ब्रह्मण: प्राप्यत्वादिज्ञापनायाड्‌डह—

सोडकामयत बहु स्यां प्रजायेयेति ।

स आनन्द्रमय आनन्द्रमय आत्मा देवमनुष्यादिरूपेण बहु स्यां तद्‌

थंमाकाशादिभूतात्मकपेण प्रजायेयेति व्यष्टिसमष्टिरूपचेतनाचेतनविषयसंक-

ल्पमकृत्स्नैवर्थ: ।

स तपोडतप्यत ।

स परमात्मा स्मृतघ्यालोचनरूपं तप: कृतवानित्यर्थ: । तप आलो-

चन हृत्ति धातु: ।

स तपस्तप्तवा । इदं सर्वमसृजत । यदिदं

किंच । तत्सृष्टा । तदेवानुप्राविशत् ।

ननु सर्वेदा सर्वव्याप्तस्य ब्रह्मण: कोडसो सृष्टिकालानुप्रवेश इति

१

आनन्दाश्रमसस्यपुस्तके—'छती ३ । भा° । २ 'कुला ३ ३ ।

आनन्दवल्ल्युपनिषत्

२२८

व्यक्तोऽर्थः

रङ्गरामानुजविरचितप्रकाशिकोदेता-

इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि ब्रह्मवह्ल्यऋन्यायप्रकाशि-कायां षष्ठोऽनुवाकः ॥ ६ ॥

असद्वा इदमग्र आसीत् । ततो वै सदजायत । इदं स्थूलं चिन्तनाचेतनशरीरकं ब्रह्मानभिधेयक्नामरूपं ब्रह्म सृष्टे: प्रागासीत् । तस्मादिवं जगद्विविधव्यक्तनामरूपमवयवित्वर्यर्थ: । नन्वसच्छ-ब्दितस्य ब्रह्मण उपादानत्वे कर्त्रन्तरमपेक्षिंतं निमित्तोपादानयोर्मे-दावश्यंभावादितिाशङ्क्याऽऽह—

तदात्मानं स्वयमकुरुत ।

अन्तरा[त्मा]निमेषोपपादनात्त्वेन स्वीकर्तु स्वयमेवाकुरुत । तस्मादतसुरुतमुख्यत हाति ।

यस्मात्स्वपमेव स्वस्य कार्यमत एव ब्रह्म सुकृतं सुष्ठु कृतं कार्यं यस्य तत्सुकृतं कार्यस्सौष्ठवं शान्तिकृशरुपत्वम् । स्ववभिन्नस्य कार्यस्य निर्माणे हि केशवप्रसक्ति: । ततश्र 'अकृत्कायं ब्रह्मोति निश्वसितमेतन्म-हतो मृतस्य' [बृ० २।१।१०] इत्यादिश्रुतयो षदन्तीत्यर्थ: । मवतु तत्सु-कृतं तस्योपास्यत्वमाप्यस्यत्वयो: किमायातमित्यत्राडडह—

तदै तत्सुरुतम् । रसो वै सः ।

सुफलामिति निर्दिष्टं ब्रह्म रस आनन्व: । रसः होवायं लड्‌खेऽड्‌डनन्दी भवति ।

तल्लाभावस्यानन्दनित्यं ततश्च तस्याड्‌डनन्दस्य प्राप्यत्वात्त्वाप्यस्वोप-स्पृशे पुत्रे इति भाव: ।

तत्रैषोपपादयति— को होवान्यात्क: प्राण्यात् । पदेश आकाश आनन्दो न स्यात् । एष होवानन्द्यति ।

यद्ययमपरिच्छिन्नचिदानन्दरस: परमात्मा न स्याऽत्सांसारिकमपवर्गिकं वा सुखं क: प्राप्नुयात् । अत एष होवानन्दयति । अतस्तस्य सर्वविधानन्द-हेतुत्वात्तस्य प्राप्यत्वमसतीति भाव: ।

आनन्दवह्ल्युपनिषत्

विदुपो बह्मोपासननिष्ठस्य तद्वितरक्तविषयासक्तया निरन्तरं मननमकृत्वतस्तदेवामननं मयं न हि तद्पेक्ष्याडन्यद्रुपमस्ति । उक्तं च महर्षिभिः—

२३०

रघुरामानुजविरचितप्रकाशिकोपेता- [आन०अ०८]

यन्त्रहूतं क्षयं वाडपि वाऽस्तुदेवो न चिन्त्यते । सा हानिस्तन्रहाऽछिद्रं सा भान्तिः सा च विक्रिया ॥ धरं हुतवहज्वालापङ्करान्तद्रव्यवस्थितिः । न शौरिचिन्ताविमुखजनसंवासवैशसम् ॥ इति ।

तदङ्ग्येष श्लोको भवति ।

इते श्रीकृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि ब्रह्मवल्ल्यध्याये सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥

इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि महावह्न्यध्यायप्रकाशिकायां सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥

भीषाडस्माद्वातः पवते । भीषोदेति सूर्यः । भीषाडस्मादग्रिर्निश्नश्र । मृत्युर्धावति पञ्चम इति ।

अग्रिन्द्रसूर्यप्रमुखाः सर्वेऽपि देवप्रवराः परमात्मशासनातिवृत्तौ किं भविष्यति॰ति॰भीत्या स्वकर्मसु जागरूकाः भवन्ति । अतश्र ब्रह्मव्यतिरिक्तं कृत्स्नमपि परं दुःखोद्दर्कत्वादनर्थरूपमेव । तत्रश्र तादृशपदकामनया मननविच्छेदस्याऽन्तभयावहत्वादतोडपि न भयं किंचिद्वस्तीतत्यर्थः ।

एवं ब्रह्मवेदनस्य जगत्कारणत्वतदौपयिकसार्वज्ञ्यादिगुणविशिष्टविप्रकटत्वमविच्छिन्नत्वं च विधाय प्राप्यस्याऽऽडनन्द्रमयस्य ब्रह्मण आनन्दमयशब्दप्रवृत्तिनिमित्तमानन्दप्राज्ञुर्यं दर्शयति—

वक्ष्यमाणानन्दविषयकविचारो मवतीत्यर्थः ।

युवा स्यात्साधुयुवाडध्यायकः । आशिष्ठो द्विष्ठो बलिष्ठः । तस्येयं पृथिवी सर्वा वित्तस्य पूर्णा स्पात् । स एको मानुष आनन्दः ।

अत्र व्यासायैः; साधुयुवाडध्यायंकः । साधु यथाविधि सम्पक्‌संप्रदाय

आनन्दवह्ल्युपनिषत्

( १)

232

रङ्गरामानुजविरचितप्रकाशिकोष्ठक-

[भान.अभ. <]

देवानां देवानामानन्दः । ये कर्मणा देवानुपियन्ति । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतम् कर्मदेवानां देवानामानन्दाः । स एको देवानामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं देवानामानन्दाः । स एक इन्द्रस्याऽऽडडनन्दः (३) । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतमिन्द्रस्याऽऽडनन्दाः । स एको बृहस्पतेरानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं बृहस्पतेरानन्दाः । स एकः प्रजापते- रानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य ॥ ९० ॥

ये मनुष्या एव सन्तः कर्मविशेषेण विद्याविशेषेण वाडनतर्धानादिविश- क्षुपेततया मन्त्रवत्त्वं प्राप्तास्ते मनुष्यगन्धर्वाः । अन्तरिक्षलोकवासिनो स्वर्गगन्धर्वाः । चिरकालावस्थायिलोकेऽश्वरलोकाः । चिरलोका लोकाः येऽपां ते चिरलोकाः पितरः । अजानो देवलोकः । तत्र जाता आजानजाः स्मार्तकर्मविशेषतो देवस्थानेऽपि जाता इत्यर्थः । अग्निहोत्रा-दिकर्मणाडऽम्रीदादिसायुज्यं प्राप्ताः कर्मदेवाः । देवास्तु वसुरुद्रादित्यखय- ऋशद्वविभ्रूजः । इन्द्रबृहस्पती प्रासिद्धौ प्रजापतीश्वरप्रमुखः । न तु दक्षा-दयः ।

ते ये शतं प्रजापतेरानन्दाः । स एको ब्रह्मण आनन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य (४) ।

अत्र ब्रह्मशब्दो ब्रह्माविदामुपरि परामिति प्रकृतब्रह्मपरः । न च ब्रह्मानन्दस् ते ये शतमिति परिछिन्नत्वं कथमिति शाङ्क्यम् । क्षणार्धेन बहुनी योजनानि गच्छति रवाविपुवदूर्ध्वं च्छति सावितेतोऽपुसाम्य-प्रतिपादृकवचनस्य हि मान्यानिवृत्तिपरत्ववसते ये शतमिति वाक्यस्यापि चतुर्मुखानन्दाधिक्यमात्रपरत्वेन शतगुणितचतुर्मुखानन्दान्नूयूनाधिकप-रत्वामावात् ।

एवंभूतानन्दमयो यो वेद निहितं गुहायामिति हृदयगुहानिहित-

आनन्दवह्ल्युपनिषत्

त्वेनोपास्यमानः कीर्त्यशविग्रहविशेषविशिष्टः को वा देवताविशेष इत्याकार्क्षायामाह—

स यज्ञायं पुरुषे । यज्ञासावादित्ये । स एकः ।

य एपोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो दृश्यते हिरण्यश्मश्रुहिरण्यकेश आप्रणखाल्स्यञ्च एवं शुचर्णः । तस्य यथा कण्यासं पुण्डरीकंमेवमक्षिणी तस्योदिति नामोचते [छा० १ । ६ । ६ । ७] आदित्यमण्डलान्तर्वातिकमनोऽविग्रहयुक्तो यः पुण्डरीकाक्षः स एवं हृदयगुहावांतविज्ञानमयदन्तरः ।

ततश्र पुण्डरीकाक्षत्वादिविग्रहयुतो नारायण एवेत्यर्थः । ततश्र तादृशाविग्रहविशिष्टञ्चेन हृदयगुहावांतिनो भगवतो ध्यानं कर्त्तव्यामिति फलितार्थः । अथ सच्च त्यज्जभावादिति चिदेचिच्छरीरकत्वेनानुसंधानमुक्तं सत्यं ज्ञानामिति स्वरूपेणानुसंधानमुक्तं तच्च स्वरूपेणानुसंधानमादित्यमण्डलान्तर्वांतिपुण्डरीकाक्षवियहाविशिष्टतया चोकं भवतीति जीवमुख्यप्राणालिङ्गादिति चेत्नोपास्यादौचिध्यादिति सूत्रे [बृ० सू० १ । १ । ३१] भगवता भाष्यकृता तादृशं त्रिविधं ब्रह्मसंधानं प्रकरणान्तरेऽप्युक्तमिति ।

सत्सु ज्ञानमनेनैव रहित्यादिगु स्वरूपेणानुसंधानम् । तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशततदनुप्राविश्य सच्च त्यज्जभावादिति भोक्तृशरीरतया भोग्यभोगोपकरणाशरीरकतयाडनुसंधानमित्युक्तम् ।

एवं प्राप्त्यस्य प्राप्त्यत्वोपयुक्तमुताविद्धानसुं लोकभित्सादिनोपाक्षितानां प्रश्नानामुत्तरमाह—

स यत्पंचवित्तु । अस्माल्लोकात्प्रेत्य । एतन्मननमयमात्मानमुपसंक्रामति । एतं प्राणमयमात्मानमुपसंक्रामति । एतं मनोमयमात्मानमुपसंक्रामति । एतं विज्ञानमयमात्मानमुपसंक्रामति । एतमानन्दमयमात्मानमुपसंक्रामति ।

अस्माल्लोकात्प्रेत्येत्यनेन सर्वेपां व्रह्मविदामंचरादिमार्ग उक्तो भवति । आनन्दमयमात्मानमुपसंक्रामति मुक्तिदशायां जीवब्रह्मणोरुपास्योपासकयोर्भोक्तृभोग्यभावप्रतिपादनान्मुक्तौ बहैक्यपक्षो व्यवस्तो भवति ।

अन्नमयप्राणमयमनोमयविज्ञानमयशब्दैरस्तच्छरीरकपरमात्मपरा: । अत्र व्यासार्थः सर्वोडपि विद्वान्समाल्लोकात्प्रेत्याऽऽनन्दमयादिसमाह्लविद्ययष्टिविधिमू—

२३४

रघुवरानुजाविरचितप्रकाशिकोदेता- [आन०अ०८]

तिकं निरतिशयानन्दं परमात्मानं भोग्यभूतं भोक्ता सन्ननुभवतीति प्रश्नस्योत्तरमुक्तं भवतील्युक्तं भवति । अभयं प्राप्तिष्ठां विन्दते । अथ सोडभयं गतो भवतील्युक्तार्थे साक्षित्वेन श्लोकं पठति— तदर्थयेष श्लोको भवति ।

इति कृष्णयजुर्वेदोक्ततिरोयोपनिषदि वक्ष्यमाणाध्यायमप्रकाश- कृतामष्टमोडनुवाकः ॥ ८ ॥

इति कृष्णयजुर्वेदोक्ततिरोयोपनिषदि ब्रह्मवह्नध्यायप्रकाश- कृतामष्टमोडनुवाकः ॥ ८ ॥

यतो वाचो निवर्तन्ते । अप्राप्य मनसा सह । आनन्दं ब्रह्मणो विद्धान् । न विभेति कुतश्चनेति ॥

वाड्मनसॆ आनन्दस्यैतल्लक्षणं पारं गन्तुं प्रयुक्ते तदप्राप्त्येव निवृते भवतः । तादृशानन्दगुणकतॆ्ज्ञोपासनेन सर्वकृशभष्यात्यान्तिकनिष्ठतिर्यॆ- भ्वतील्यर्थः । तदेशोपपाद्यति—

एतर्ह ह वाव न तपति । किमहं साधु नाकरवम् । किमहं पापमकरवमिति ।

स्वर्गादिहेतुकं सुकृतं नाकार्षं नरकादिहेतुभूतं दुष्कृतमकार्षामिती- हषी चिन्तेतं ब्रह्माविदं न बाधते स्वर्गादिलोकच्छाया अभावात् । ब्रह्मज्ञानदृढपापतया नरकादिकस्याप्यभावात् ।

एतादॄशं ब्रह्मविद्याप्रयुक्तमाहात्म्यमपि ध्येयमित्याह— सु य एवं विद्वानते आत्मानं स्पृणुते ।

एते एताभ्यां पुण्यपापाभ्यामात्मानं स्पृणुते रक्षितीत्यर्थः । पुण्यपाप- फलानुभवो नास्तील्युक्तं भवति । उभे ह्येवैष एते आत्मानं स्पृणुते । य एवं वेद ।

पुनरपचनं पुण्यपापविधूननध्यानसातत्यतात्पर्यचोतनायानुवाकसमा- सिद्योतनाय ।

९

इत्युपनिषत् । इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषादि ब्रह्मविद्याध्याये तवमोडनुवाकः

इदं परम रहस्यरूपोपदेशयोग्यायैव वक्त्रे यमिति भावः । इदं च प्रकरणं समन्वयाध्याये प्रथमपादे चिन्तितम्— 'तस्माद्वा एतस्माद्विज्ञानमयादन्योऽन्तर आत्मा आनन्दमयः' [ तै० २ । ५ ] इति श्रुते ।

आनन्दमयो जीव एव । नित्यं वृन्दावनादिभिः [ पा० सू० १ । १ । ४४ ] इति वृद्धानन्दाद्विकारार्थे मयट्प्रत्ययस्य विधानेनान्विकारे परमात्मनि मयट्प्रत्ययार्थासंभवाच्छारीर इति शारीरसंबन्धश्रवणादन्र्मयप्राणमयमनोमयविज्ञानमनन्दमयाः शुद्ध्यन्तामित्यनन्दमयस्य शोधयत्वश्रवणाद्विकारान्तस्य परमात्मनः शोधयत्वासंभवादानन्दमयो जीव एवेति प्राप्त उच्यते— 'आनन्दमयोऽभ्यासात् ।' [ बृ० सू० १ । १ । १२ ]

आनन्दमयः परात्मा कुतोऽभ्यासात् । निरतिशयदशाशिरस्कतया ते ये शतामित्यभ्यस्यमानस्यापरिच्छिन्नानन्दस्य परिमितसुखलघुभागोऽन्तर्जीवेऽसंभावात् । विकारशब्दान्नेतिचेत् प्राचुर्य्यांत् विकारवाचिमयत्रप्रत्ययस्य श्रवणादानन्दमयाज्जीव इति हेतोश्चात्रात्र विकारित्वप्रतिपेधः ।

'मयडेतयोभांपायामभक्ष्याच्छादनयोरिति पूर्वसूत्रान्नित्यं वृन्दावनादिभिः [ पा० सू० ४ । ३ । १४४ ] इतिप्राप्ते भापायामित्यनुबन्धे विकारावयवयोर्मयट्प्रत्ययस्य, माषाविषयत्वेन छन्दसि विकारावयवयोर्मयटः प्रतिपेधात् । 'वस्य परणे मयी' इत्याॅदौ तु 'द्वाच्छन्दसि' [ पा० सू० ४ । ३ । १५० ] इति विधानबलादुपपद्यते ।

प्रकृतेः त्वानन्दपदस्य द्व्यच्त्वभावेन न मयट्प्रत्ययासंभवः । अत आनन्दमय इत्यत्र मयट्प्रत्ययस्य 'तत्प्रकृतवचने मयट्' [ पा० सु० ५ । ४ । २१ ] इति सूत्रविहितत्वात्प्राचुर्यार्थमेव । अतश्चाऽऽडनन्दप्रचुरत्वे परमात्मनः संभावतीति परमात्मैवाऽऽडनन्दमयः । ननु ब्राह्मणप्रतुरो ग्राम इत्युक्ते तस्मिन्न्ग्रामेऽपि ब्राह्मणानामुपलप्तिः सर्वत्र प्रतियते ।

एवामिहापि ब्रह्मण आनन्दप्राचुर्ये कचितेऽनानन्दस्यापि लेशतः सर्वं प्रतियते इति त्वचेत् । नैवम् । प्रचुरप्रकाशः सर्वितेत्यत्र सर्वितुः प्रकाशप्राचुर्ये कचिते तादृरोधितमोल्पत्वस्य तत्प्रतीते । न हि सावितरि तमोलशस्यापि संभावनाऽस्ति । अतस्तत्र यथा सावितारि प्रकाशप्राचुर्य्य व्यधिकरणचन्द्रादिगतप्रकाशाल्पत्वापेक्षं न तु समानाधिकरणादित्यगततमोल्पत्वापेक्षं ।

२३६

रज्जो रामानुज विरचित प्रकाशिकोपेत-

[ आन०अ०९ ]

क्षेमेव न तु समानाधिकरणब्रह्मगतस्वविजातीयकुःखाल्पत्वापेक्षमततो ब्रह्मण्यानन्दप्राचुर्ये नानुपपत्तिः । 'तद्धेतुतद्यपदेशाच्च' [ ब्र० सू० १ । १ । १४ ] 'एष ह्येवाऽऽडनन्दयाति' [ तै० २ । ७ ] इत्यानन्दमयस्य जीवानन्दयितृत्वं व्यपदिश्यते । अत आनन्दयितव्याज्जीवानन्दयिताडन्य एव । 'मान्रवर्णिकमेव च गीयते' [ ब्र०सू०११११५ ] 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' इति श्रुत्यैतस्मादेतस्मिन्नाकाशः संमृज्यते:' [ तै० २ । १ ] इत्यादिनाSSकाशादेकारणत्विनाSSनन्दमयत्वेन च गीयते । न च सत्यज्ञानत्वादिकं सविकारस्य संकुचितज्ञानस्य जीवस्य संभवति । ननु परिछिन्नस्वरूपस्य मन्त्रवर्णोदितसत्यज्ञानादिकं सविकारस्य संकुचितज्ञानस्य संभवतीति चेत् तद्राडह- 'नेतरस्मिन्नुपपत्तेः ।' [ ब्र० सू० १ । १ । १६ ] इतरो मुत्तोडपि जीवो नात्र प्रातिपाद्योऽडनु- पपत्तेः । निरुपाधिके विपश्रित्च्वसकलजगत्कारणत्वभ्यामेयहेतुस्वादीनां प्रकरणप्रतिपादितानां धर्माणां परमात्मचयतिरिक्तेडनुपपत्तेः । 'भेदव्य- पदेशाच्च' [ ब्र० सू० १ । १ । १७ ] 'तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः

यात् । अन्योडन्तर आत्माडSनन्दमयः' इति विज्ञानशब्दितवृद्धमू- कात्मकसकलजीवभेदव्यपदेशाच्च न मुक्तात्मेह प्रतिपाद्यः । 'कामाच्च नानुमानापेक्षा ।' [ ब्र० सू० १ । १ । १८ ] 'सोऽकामयत बहु स्यां प्रजायेयेति' [ तै० २ । ६ ] कामनामात्रदेवाडSनुमानिकप्रधाननिरपे- क्षजगत्सृष्ट्वप्रतीतेन जीव आनन्दमयः । अस्मिन्न्रसप्य च तद्योर्गं शास्ति । [ ब्र० सू० १ । १ । १९ ] अस्मिन्नानन्दमये लड्घे सत्यपि जीवस्याडSन- न्दयोगेऽ 'रसाद् ह्येवायं लब्ध्वाऽऽSनन्दी भवति' [ तै० २ । ७ ] इति शास्त्रं शास्ति । अतः जीवानन्दहेतुत्वाल्लाभकर्मभूतस्य ब्रह्मणो न जीवाभेद उपपद्यते । ननु नाऽSनन्दमयस्य ब्रह्मत्वमुपपद्यते 'ब्रह्मपुच्छं प्रतिष्ठिति' तद्राधारभूततया तत्पुच्छत्वेन च निर्दिष्टस्येव ब्रह्मत्वेनाभि- धानात् । आनन्दमयस्यैव प्रधानप्रातिपाद्यत्वेन 'असन्नेव स भवतीति' [ तै० २ । ६ ] तत्पर्योक्तश्लोकोड्यनानन्दमयविभय एव स्यात् । न च तस्मिञ्श्लोके आनन्दमयस्य निर्देशो हृटः । तत्र ब्रह्मशब्द्रस्मैव श्रवणात् । अतः पुच्छमेव ब्रह्म नाऽSनन्दमय इति चेत् ।

आनन्दमयस्यैव ब्रह्मणः कयाचन भेदविवक्षयाडववायविभावेन निर्देशोपपत्तेः । इतस्तथाSSनन्दमय आत्मोति मध्यमावयवत्वेन निर्दिष्ट- स्याऽSनन्दमस्याऽपि पुच्छत्वेन निर्देशात् । प्रसज्येत । मध्य- मावयवपुच्छयोर्भेदावश्यंभावात् । न चेष्टापत्तिः । ब्रह्मणोऽनानन्दरू-

आनन्दवह्युपनिषत्

२३८

रघुरामानुजविरचितप्रकाशिकोपेत-

[आन०अ०९]

कलिपतमित्येधावसीयते । ननु 'न्योडन्तर आत्मा प्राणमय:' [तै०२२२] इत्यात्मशब्दस्यानात्मस्वापि पूर्वं प्रयुक्तत्वादन्योडन्तर आत्माSSसन्नन्दमय इत्यात्मशब्दस्याडSत्मविषयत्वं कथम् निश्चीयते तत्क्राऽSSह—'आत्मगृहीतिरितरत्रदुत्तरात्' । [ बृ० सू० ३।३।१६ ] अन्योडन्तर आत्माSSसन्नन्दमय इत्यत्राऽSSत्मशब्दस्य परमात्मन् एव ग्रहणामितरवत । यथेतरत्राऽSSत्मा वा इत्प्रेक एवाभिधीयते । [छे०१८] मा संशयं लोकामु मुञ्च । इत्य-दृष्ट्यात्मशब्देन परमात्मन् एव ग्रहणं तद्वत् । कुत एतत् । उत्तरात् सोऽकामयत बहुत स्यां प्रजायेयेति आनन्दमयविप्रयादुत्तरवाक्यात् । 'अन्वयादिति चेत्स्यादवधारणात्' । [ बृ० सू० ३।३।१७ ] पूर्वत्र प्राणमयादृष्ट्यात्मशब्दान्वयदर्शनान्नोततरान्निरिश्रेतुं शक्यते इति चेत्स्यादव-धारणादात्मस्यादेव निश्चय: कुतोडवधारणात् । पूर्वत्राऽऽपे 'तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाश: संभूत:' [तै० २।१ ] इति परमात्मन् एव बुद्ध्यामवधारितत्वात् । अन्वमयानन्तरे प्राणमये प्रथमं परमात्मबुद्ध्या-रवतीर्णा तदनन्तरं च प्राणमयानन्तरे मनोमये ततों विज्ञानमये तत आनन्दमये प्रकान्ता परमात्मबुद्ध्यस्तदनन्तरभावात्तुत्तराच सोऽकाम-यतेति वाक्यात्प्रतीतितेत्युपक्रमे डप्यपरमात्मबुद्ध्या शाब्दान्वय इति निरव-श्यम् । न चाऽSSत्मन्वमयेडपि परमात्मबुद्ध्याSSस्त्वति शाब्दप्रयोगोऽस्त्वति शङ्कच्यम् । तद्वत्क्राऽSSत्मान्तरानुपदे शाद्वाधकामावात् । नन्वितरद्यावृत्तत-

लस्वरूपप्रतिपत्तिकाले सत्यप्वज्ञानत्वादीनां न प्रतीपमानत्वनियमः संभ वाति । अस्थूलत्वादिना वादनतर्यामितत्वजगत्कारणत्वलक्षणीपति व्वनिरूपा-धिकार्वजत्वादिभिर्येतरच्चावृत्तब्रह्मस्वरूपप्रतिपत्तिं: संभवान् । अत आनन्द्रा-तीनां साधकामतयसंप्रद्धामवाधीनां च वैपम्यं दुर्विद्वेच्चामिति चेत् । अथ केचित् धर्मा हि द्विविधा विशेष्यस्वरूपनिष्ठा विशिष्टस्वरूपनिष्ठाश्र । ये विशेष्यस्वरूपनिष्ठा आनन्दादयस्ते सर्वानुपायेन इतरे तु व्यवस्थिताः । जगत्कारणत्ववस्यै प्रकृतिपुरुषकलिङ्गविशिष्टलक्षणत्वात्तदुपयुक्तसाविशेषा-देरपि तथात्वान्न सर्वानुपायित्वम् । अयंभावः । केचिद्वर्मा: स्वरूपप्रयुक्ताः सततैकरूपा निर्विकारा: । अत एव—

यज्ञ कालान्तरेणापि नान्यसंशयामुपैति वै । परिणामा दिसंभूतां तद्रस्तु नृप तत्त्व किम् ॥ अनाश्रों परमार्थश्र प्राज्ञैरश्रुपगम्यते ।

इत्यादिभिरूपादिता: परमार्थशब्दवाच्यभावा: सर्वज्ञत्वसर्वनियन्तृ-

आनन्दवह्हुपनिषत्

३४०

[भृगु०अ०९]

अथ लक्षणान्तर्मुखेन (ण) ब्रह्म प्रतिपादयितुं ब्रह्मप्रतिपत्तौ तपोनि-

हतकल्मषान्तःकरणस्य हेतुत्वामिति प्रतिपादनाय च भृगुवःह्यारभ्यते—

भृगुर्वै वारुणिः । वरुणं पितरमुपससार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति ।

वरुणसुतो भृगुः पितरं वरुणमधीहि भगवो ब्रह्मेति मन्त्रपूर्वकमुप-सन्न इत्यर्थः । हे भगवन्पूजार्ह ब्रह्माधीहि उपदेशाय स्मराधीप्वेति

वादध्यापयेतिवा डर्थः ।

तस्मा एतत्प्रोवाच । अन्नं प्राणं चक्षुः

श्रोत्रं मनो वाचमिति त॒ होवाच ।

अन्नं ब्रह्म प्राणो बहिर्यादिकं तन्मनःशोधनायोपदिशय किं सर्वा-

. ष्यापि॑ बह्माणि उत्क॑ तत्रापि किं वा ब्रह्मेति व्याकुलचेतसं पुत्रमा-लोक्य वक्ष्यमाणमुवाचेत्यर्थः ।

यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते । येन

जातानि जीवन्ति । यत्प्रयन्त्याभिसंविश-

' शान्ति । तद्विजिज्ञासस्व । तद्वद्हेतु ।

जीवन्नि आत्मभूतेन जीवन्तीत्यर्थः । यत्प्रयन्ति सालन्ति मृतानि यदभिसं-

विशन्ति लीयमानानि सन्ति यदभिसंविशन्ति लीयन्ते । समिस्येकीकरणे ।

एक्रीकृततथा प्रवेशः संवे शः । यद्वा यन्तीति मोक्षः । अभिसंविशन्तीति

मलयः । अस्मिन्पक्षे यच्छब्द्रूस्याडडवृत्तिः । 'यतो वा इमानी भूतानि

जायन्ते । येन जातानि जीवन्ति । यत्प्रयन्त्याभिसंविशान्ति । [तद् शान्ति]

इत्यत्र प्रतिवाक्यं तद्वद्हेतुमुचेरन् जगज्जन्मादि प्रत्येकं लक्षणम् । प्रत्येक-

लक्षणस्वे लक्षणान्तर्वैष्यर्थप्रसङ्गाच्च । अतः समुदितमेव लक्षणम् ।

न च जन्मादिसमुदायस्य लक्षणत्वे व्यावृत्त्यभावेन निष्प्रयोजनत्वम् ।

लक्ष्याकारविपरीतशब्दानिवरणपरत्वेन सप्रयोजनत्वात् । उत्पत्तिकार-

क ( ण ) त्वमात्रेऽभिहिते हि तस्य स्थितिम्रलयकारणमूतवस्त्वन्तर-

शदूया जगज्जन्ममात्रकारणस्य ब्रह्मणो निरतिशयबृहत्वं न सिद्ध्येतू ।

तथा लयकार[ण] त्वानभिधान आत्यन्तिकल्यरूपमोक्षप्रदान्तरसंद्धा-

भृगुवल्यूपनिषत्

242

रङ्गरामानुजविरचितप्रकाशिकोपेत-

[भृ०अ०२]

रक्तम् । न च हेतौ पश्चमो नानुशिष्यतेति शङ्क्यम् । इडूणिते सूत्रे विवारभेदादिति भाष्यनिर्देशेन 'विभाषागुणेडख्रियाम्'[पा०सू०२।३।२५] इत्यत्र विभागेति योगविभागस्याड्डश्रिततया ततो हेतुप्रश्न्युपपत्तोरिति द्रष्टव्यम् । इडं च चिन्तितम् 'जन्माद्यस्य यतः' [ब्र०सू०१।१।२] इति सूत्रे 'यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते' 'येन जातानि जीवन्ति' [ तै०३।२ ] इत्यत्र जगज्जन्मादिकं ने विशेषत्वेनैव लक्षणीयतु शक्नुवन्ति विशेषणानां व्यावर्तकस्वभावत्वेन व्यावर्तकहुत्वे व्यावर्त्यंभावेन विशेषाणां बहुलत्वे विशेषनानात्वप्रसङ्गात् । खण्डो मुण्डः पूर्णशुद्धो गौरित्यत्र विशेषणबहुत्वेन विशेष्यबहुत्वस्य दर्शनेनात् । नच देवदत्तः श्यामो युवा समपरिमाण इत्यादौ विशेषणबहुत्वे विशेष्यैक्य दृश्यामिति वाच्यम् । प्रत्यक्षावगतविशेषैक्यबलात्तत्र विशेष्यभेदृत्यागेऽपि प्रत्यक्षाद्यप्रतिपन्नेऽपौकिके ब्रह्मण्युत्सग्रामप्राप्तस्य विशेषणभेदप्रयुक्तविशेष्यभेदस् त्यागायोगात् । नैय्युपलक्षणतया जन्मादीनां व्यावर्तकत्वम् । यद्वायं सारसः स देवदत्तकुमार इत्यादौ केदारत्वादिना केनचिदाकारेण पूर्वप्रतिपन्न एव केदारो देवदत्तकुमारत्वाद्रूपधर्मान्तरत्वया सारसेनोपलक्षणते । इह तु जगज्जन्मादिभिन्निरतिशयवृत्तहरूपब्रह्मात्व उपलक्षणीय उपलक्ष्याकारसमनाधीकरणकेदारत्वस्थानीयः पूर्वप्रतिपन्नः कश्चनाकारो वक्तव्यः । न चेह ब्रह्मणि पूर्वप्रतिपन्नाकारः काञ्चिदास्ति । न चेह 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' [तै०२।१।१] इति वाक्ये प्रतिपन्नसत्यत्वज्ञानत्वादीनां पूर्वप्रतिपन्नाकारत्वस्य संभवः सत्यत्वादिद्वैपि लक्षणत्वासंभवादिति प्राप्त उच्यते- 'जन्माद्यस्य यतः' [ ब्र०सू०१।१।२ ] अस्याचिन्त्याविविधचिदचिद्रचनस्य ब्रह्मादिस्थावरपर्यन्तकृत्स्नक्षेत्रज्ञा

म्: श्रितस्य जगतो जन्मास्थितिलया यतो भवन्ति तद्रहेति सूत्रार्थः । ततश्व जगज्जन्मादिहेतुत्वं ब्रह्मलक्षणं भवितुमर्हं ति मुखार्थः । अयं भावः-यद्यपि विशेषणानां व्यावर्तकत्वं स्वभावोऽथापि विशेषणं स्वाविरुद्धधर्मा-श्रयात्मक्वाश्रयं व्यावर्तयत्येव । न तु स्वाविकद्वदधर्माश्रयादपि स्वाश्रयं तद्वदेध्याश्रयत्वावर्तकत्वम् । प्रकृतं च जन्महेतुत्वास्थितिहेतुत्वादीनां परस्परविरुद्धस्वभावेन व्यकितवहुत्वस्याप्रसक्तः । खण्डो मुण्ड इत्यादौ

भृगुवृहस्पत्युपनिषत्

१

भृगुवल्ल्यध्याये प्रथमोऽनुवाकः

१

भगवदध्यायप्रकाशिकायां प्रथमोऽनुवाकः

२

भृगुवल्ल्यध्याये द्वितीयोऽनुवाकः

२

मृगुवल्ल्यध्यायप्रकाशिकायां द्वितीयोऽनुवाकः

मृगुवल्हयुपनिषत्

२४६

रङ्गरामानुजविरचितप्रकाशिकोपेत- [भृगु०अ०९१६]

६

स्पष्टोऽर्थः

इति कृष्णयजुर्वदीयतैत्तिरीयोपनिषदि भृगुवल्लध्यायप्रकाशिकां पठोडनुवाकः

एतद्विद्याज्ञं हतमाह—

अन्नं न निन्य्यात् । तद्व्रतम् ॥ प्राणशरीरयोगमेजसः: पृथिव्याकाशयोरन्नान्नादत्वहन्ति तयोः परस्परप्रतिष्ठितत्वहन्ति परस्परप्रतिष्ठिततया परम्परया स्वप्रतिष्ठितत्वहन्ति तद्विद्विशेषं तत्फलं चाडSह—

प्राणो वा अन्नम् । शरीरमनन्नादम् । प्राणे शरीरं प्रतिष्ठितम् । शरीरे प्राणः प्रतिष्ठितः । तदेतदन्ने प्रतिष्ठितम् । स य एतदन्ने प्रतिष्ठितं वेद प्रतिष्ठितं वेद प्रतितिष्ठति । अन्नवानन्नादो भवति । महान्भवति । प्रजया पशुभिर्वर्चसेन । महान्कीर्त्या ॥

७

इति कृष्णयजुर्वदीयतैत्तिरीयोपनिषदि भृगुवल्लध्याये सप्तमोऽनुवाकः

७

इति कृष्णयजुर्वदीयतैत्तिरीयोपनिषदि भृगुवल्लध्यायप्रकाशिकां सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥

अन्नं न परिचक्षीत । तद्व्रतम् ॥ न परिचक्षीत पात्रस्थमन्नं न निराकुर्यादित्यर्थः ॥

आपो वा अन्नम् । ज्योतिर्ननादम् । आप्सु ज्योति: प्रतिष्ठितम् । ज्योतिष्यापः प्रतिष्ठिताः । तदेतदन्ने प्रतिष्ठितम् । स य एतदन्ने प्रतिष्ठितं

२४८

श्रीरामानुजविरचितप्रकाशिकोपेत- [ग्रं०अ०८१९]

मृगबह्लुपनिषत्

२५०

श्रीरामानुभविरचितप्रकाशिकोपेता- [ऋग्०अ०१०]

तृमिरिति दृष्टौ । बलामिति वियुति । यश इति पशुषु । ज्योतिरिति नक्षत्रेषु । प्रजातिरमृतमानन्द इत्युपस्थे ।

एतत्त आध्यात्मिकोपासने संगतम् । पाठक्रमादर्थक्रमस्य बलवत्त्वादिति दृष्ट्यम् ।

सर्वामित्यादौ । तत्सृष्ट्यादित्युपासीत । प्रतिष्ठावान्भवति । तन्मह इत्युपासीत । महान्भवति । तन्मन इत्युपासीत । मानवांभवति । तन्नम इत्युपासीत । नम्यन्तेड्स्मै कामाः । तद्रूपेत्युपासीत । ब्रह्मवान्भवति ।

आकाशस्य प्रतिष्ठितत्वादिगुणयुक्ततयोपासने तत्कतुर्न्यायेन प्रतिष्ठादिकं भवतीत्यर्थः । ब्रह्मवान्ब्रह्मत्ववानित्यर्थः । नम्यन्ते प्राप्यन्त इत्यर्थः ।

तद्रूपणः परिमर इत्युपासीत । पर्येणं प्रियन्ते द्रिशन्तः सप्त्नाः ।

परितो ऽप्रियन्तेऽस्मिन्निति परिमरः । सार्वत्रिकमरणस्याध्यवकाशात्परिमरत्वेनोपासन एनयाऽऽकाशस्य ब्रह्मशेषत्वेन परिमरत्वेनोपासकं पारितो द्रि(ऽ)पन्तो(न्तो) ऽप्रियन्न इत्यर्थः । पर्येणमिति प्राप्तं छान्दसम् ।

तदेतद्याचष्टे—

पारे येडप्रिया भातृण्या: ।

अप्रिया भातृण्या: शत्रव: परितो वर्तमाना: प्रियन्त इत्यर्थ: । स यश्राय पुरुपे । यश्रासावादित्ये । स एक: । स एविति । अस्माल्लोकात्कैवल्य एतन्मननमयमात्मानमुपसंक्रम्य । एतं प्राणमयमात्मानमुपसंक्रम्य ।

एतं मनोमयमात्मानमुपसंक्रम्य । एतं विज्ञानमयमात्मानमुपसंक्रम्य । एतमानन्दमयमात्मानमुपसंक्रम्य ।

पूर्ववदर्थ: ।

भृगुवर्गोऽनिष्पत्

५

242

रङ्गरामानुजविरचितप्रकाशिकोपेता भृगुवल्लीयुजुपनिषत् ।[भृगु०अ०१०

य एवं वेद । इत्युपनिषत् ।

इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि भृगुवल्लीयध्याये

दशमोऽनुवाकः ॥ १० ॥

समाप्तं शोपः ॥ २ ॥

इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि भृगुवल्लीयध्याय-

प्रकाशिकायां दशमोऽनुवाकः ॥ २० ॥

इति भृगुवल्लीयध्यायः समाप्तः ।

90

शाङ्खायनारण्यकम्

ऋग्वेदान्तर्गताश्वलदासीयम्

91

गौतमप्रणीतन्यायसूत्राणि

भाप्यद्वयसहितानि समेताानि

92

श्रीमद्भगवद्गीता

सटीकरामानुजकृतेपप्रयुता

93

दर्शीपौर्णमासाभाकृतिः

श्रीवामनशास्त्रिकृतैः पथैः भोगः

94

संस्कारपद्धतिः

अभयंकरोपाह्वःकृताश्वलविरचितः

95

कार्यरत्नमाला

महेश्वररोपदिष्टम्

96

करणकौस्तुभः

कुण्डदेवज्ञविरचितः

97

मीमांसादर्शनम्

सातत्र्यवर्तिकशावरभाष्योयपेतं भागत्र्यात्मकम्

98

धर्मतत्त्वनिर्णयः

अं भयंकरोपाह्वः सुन्दरदयाशिष्प्रणीतः

99

भास्करीयबीजगणितम्

नवाङ्कुराटीकासहितम्

100

प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः

नागोजीभट्टविरचितः

श्रीमद्भागपुराणम्

महापुराणान्तर्गतं चतुर्भोगात्मकम्

सिद्धान्तदर्शनम्

महाविद्यादेश्यसंग्रहणं निरक्षणमध्यायुतम्

आधानपद्धतिः

श्रीवामनशास्त्रिभिः कृतः

पञ्चालश्रौतममीमांसा

श्रीवामनशास्त्रिविरचितः

शिवभारत

कल्हणपरमानन्दविरचितम्

विषयानुसारेण ग्रन्थानां सूचीपत्रम्

विषयः

ग्रन्थाङ्काः

२ अलङ्कारः

६३, ८९

११ शृतिः

१-१२, १२, ३६-३८, ४२, ६५, ८८, ९०

० अभयग्रन्थः

१३, ४७, ४८

६ वैद्यकम्

४, १०, २५, २६, ४१, १००

९ पुराणम्

१, २, २१, २९

१३ व्याकरणम्

८३, ९३

१ श्रौतम्

३, ७८, ८१, ८७, ९०, ९१

१४ संकीर्णम्

२२, २४, ३१, ९७, ९९