1. Vagbhatta Alankara Tippani Venkateswara Staem Press (LQ)

वाग्भटालक्ारः.।

(वाग्भटकृतोलंकारग्रंथः

प्राचीनटिप्पनसमेतः ।

ग्रन्थोयं

श्राकृष्णदासात्मजखेमराजेन

मुम्वय्यां

स्वकीयेश्री वेंकटेश्वरयं.जाल.मे.

शके १८१६ स त १९५१

इस पुस्तकका रजिरटरी हक्क यन्त्राधिकागनें स्वाधीन रक्खाहै.

वाग्भटालङ्गार:।

प्रथम:परिच्छेद्:। श्रीर्जयति।।श्रियं दिशतु वो देव: श्रीनाभे योजिनस्सदा।मोक्षमार्ग सतां ब्रूते यदा गमपदावली ॥ १॥ सांधुशब्दार्थसंदर्भ गणालंकारभूषितम् ॥ स्फुरतीतिरसो पेतं काव्यं कुर्वीत कीतये ॥२॥ प्रँति भा कारणं तस्य व्युत्पत्तिस्तु विभूष णम्।। भृशोत्पत्तिकृदभ्यांस इत्यादिक विसंकथा॥३।।प्रसंन्नपदनव्यार्थयुत्त्युद्धो धविधायिनी ॥ स्फुरंती सत्कवेर्वुद्धि:

१ यत्सिद्धान्तग्रंथपरंपरायस्यग्रंथपदावली सतां साधूनांमो- क्षमार्गेबूते. अन्यापि पदावली मार्ग कथयते। २ वाऽस्यप्रयो- जनवत्वमित्याह साध्विति। ३ प्रतिभाकोर्थ: विविधशास्त्रज्ञानम्

४ काव्यस्य। ५ विविधशास्त्रज्ञानं। ६ अभ्यासः शीघो- तपादनकर्त्ताभवति। ७इत्यादि सर्व कवीनां वार्चा शिक्षावा। पसन्नेति सुललितपदनवीनार्थयुक्तिप्काशकारिणी ।

(२) वाग्भटालङ्गारः। प्रतिभां सर्वतोमुखी॥४॥ शब्दधर्मार्थका मादिशास्त्रेष्वाम्नांयपूर्विका।प्रतिपत्तिर सामान्या व्युत्पत्ति रभिधीयते ॥ ५ ॥ अनारतं गुरूपांते य: काव्ये रचनादर:।। तमभ्यासं विदुस्तस्य क्रमः कोप्युपदि श्यते॥ ६॥ बिभ्रत्याबंधचारुतवंपदाव ल्याऽर्थशून्यया॥ वशीकुर्वीत काव्याय छन्दांसि निखिलान्यपि।।७।। पश्चाद्गुरुत्वं संयोगाद्विसर्ग्गाणामलोपनम्। विसंधि वर्ज्जनं चेति बंधचारुत्त्वहेतवः॥८।।यथा।। शिते कृपाणे विधृते त्वया घोरे रणे कृते॥ न्रंधीश क्षितिपा भीता वनएव गता ज-

१ प्रज्ञानवनवोन्मीलदित्यादिलक्षणलक्षिता सर्वत्रावगाहिनी, सत्कवेर्वुद्धि: प्रतिभा स्यादित्यर्थः। २ गुरुसम्प्रदायपूर्विका। ३ परिज्ञानम्। ४ व्याकरणसंहितादण्डनीतिवात्स्यायनादिए तेषुज्ञानं व्युत्पत्तिभर्वति। ५ न्त्रधीशेतीत्थं संयोगो न क्रियते वने एव इति विसंधिज्ञेय: गता अत्र विसर्गाणालोपनं कृतं. इत्थं न क्रियते नूतनकवित्वे इतिभाव: असंयोगेऽधीशेति गुर; क्षितिपा भीता गता इति विसर्गलीप:।

प्रथम:परिच्छेदः। (३) वातू॥९॥ अनुल्लसत्यां नव्यार्थयुक्ताव भिनवत्वतः। अर्थसंकलनातत्वमभ्यसे- त्संकैथास्वपि॥१०॥यथा॥आगम्यतां सखे गाढमालिंग्यात्र निषीद च। संदिष्टं यत्निजभ्रातृजायया तन्निवेदय ॥११॥ परार्थबंधाद्यस्तु स्यादभ्यासो वाच्य- संगतौ ॥ स न श्रेयान्यतोनेन कविर्भ- वति तस्करः ॥ १२ ॥ परकाव्यग्रहोऽ पि स्यात्समस्यायां गुण: कवेः॥ अर्थ तदर्थानुगतं नवं हि रचयऽत्यसौ॥१३। मनप्रसत्तिः प्रतिभा प्रातःकालेऽभियो गिंता ।। अनेकशास्त्रदर्शित्वमित्यर्था- लोकहेतवः ॥ १४॥ समाप्तमिव पूर्वा-

१ तत्वंकोऽर्थः अर्थप्रयोजनस्वरूपम् । २ संकथासु कोर्थः वार्त्तास्वपि। ३ तदुक्तं- परस्यकाव्यं स्वमिति ब्रुवाणो विज्ञायते जैरिह काव्यचौरः ॥ विलोक्य माणिक्यमयोग्यहस्ते प्रत्येति को नाम यदेतदस्येति। ४ मनःप्रसन्नता चित्तायचं धातुवद्धं शरीरं नष्टे चित्ते धातवीयांतिनाशम् । तम्मा्चित्तं सर्वथा रक्षणीयं स्वस्थेचित्ते वुद्धयः प्रस्फुरंति अन्नायमभिप्रायः चित्तं स्वस्थं विधाय काव्यरचनांरचेदिति भाव: । ५ उद्यमः।

(8) वाग्भटालङ्गार:। द्वें कुर्य्यादर्थप्रकाशनम् ॥ तत्पुरुषो बहुव्रीहिरनं मिथः प्रत्यंयावहौ ॥ १५॥ एकस्यैवाभिधेयस्य समासं व्यास मेव च । अभ्यसेत्कर्तुमाधानं निः शेषालंक्रियासुच ॥१६॥ स्यादनद्धां- लघुर्यरुः पादादौ न च पजजव्याश्चादय: प्रायशो बुधैः ॥ १७॥ भुवनानि निबध्ीयात् त्रीणि सप्त चतुद्दश॥ अप्यदृश्यां सितां कीर्तिमकीर्ति च दवातोऽन्यथा ॥ १८॥ वारणं शुभ्रमिन्द्रस्य चतुरः सप्त वांड बुध्मेद।। चतस्त्रः कीर्त्तयेद्वाऽष्टौ दश वा ककुभ: क्वचित् ॥ १९ ॥ यमकश्लेष चित्रेषु बवयो र्डलयोर्न भित्।। डलयो. रलयोवाऽपि णनयोरा कुत्रचित ॥२० ॥ नाऽनुस्वारविसग्गौतु चित्रभं- १ संदेहजनकौ। २ अतोद्वितीयपादांततृतीयपादयो संधिर्नकार्य्यः अश्ैथिल्ये सति अपिशन्दात् द्वितीयचतुर्थ पादांते लघुर्गुरुर्भवत्येव।

प्रथम:परिच्छेदः। (५) गाय संमतौ।यमकोदाहरणं-शंकमानै- मैहीपाल कारागारे विडंबेनं ।I त्वद्वैरिं भिःसपत्नीकैः श्रितं बहुविडंबनम्॥२१।। हलेषोदाहरणम्॥ त्वया दयादेग विभो रेपूरणां न केवलं संयमित श्र बॉला:॥। तत्कामिनीभिश्च वियिोगिनीभिर्सुहुर्म- हीपाल विधूसरांगा ॥ २२॥ देव युष्म दशोराशिं श्रोतुमेनं जडात्मकम्॥ उत्कंठयतिमां भक्तिरिन्दुलेखेव साग- रम्॥२३॥ चित्रोपहरणम्॥ चन्द्रेंडितं चर्टुलितस्वरधीतसररत्नासन रभसक ल्पितशोकजातम् रनानि पापति मिरक्षयकारकायमल्पेतरामलत पः क- चलोपलोचम् ॥ २४ ॥ भावकाननम त्तेभभग्रमायातमःप्रभ ॥ विनया त्वां स्तवे वीर विनतत्रिदशेश्वर॥ ३५ । १ हे राजन्। २ अत्रबवयोर्डलयोरैक्यम् त्रेत्यर्थात्। ३ सस्त्रीकैः त्वच्छत्रुभिः। पक्षे बहूनिप क्यम्। ५ चन्द्रेडितंचात्रडलयोरैक्यमृति ४ अत्ररलयोरे- रापठितं बलस्येंद्रस्य रत्नासनं येन। ६ चटुलितं स्व-

(६) वाग्भटालङ्गार:। हारबन्धचित्रम् । प्रचण्डबलनिःकाम प्रकाशितमहागम॥ भावतत्वनिधे देव भालमत्राडद्ुतं तव । २६ ॥ छत्रबंध चित्रम्॥ जनस्यनयनस्थानध्वानमेनं छिनत्त्वन: ॥ पुनः पुनर्जिनः पीनज्ञान ध्यानघनस्सनः॥२७ ॥ गोमूत्रिकाषो डशदलपद्मबंधावेकोस्मिन्नेव ॥ अधीत्य शास्त्राण्यभियोगयोगादभ्यासवश्यार्थ पदप्रपंचः ॥ तंतं विदित्त्वा समयंकवी नां मनःप्रसत्तौ कविती विदध्यात्॥२८।। इति वाग्भटालंकारे झ्थमः परिच्छेद: १

द्वितीय:परिच्छेद:। संस्कृतं१ प्राकृतंरतस्याऽपभ्रंशो३भूत भाितम् ४ ।। इति भाषाश्चतस्रोऽपि यांति काव्यस्य कायताम् ॥१ ॥ सं स्कृतं स्वर्गिणां भाषा शब्दशास्त्रेषुनि शचिता प्राकृतं तेज्जतत्तुल्यं देशया १ संकेतं। २ तीस्मात्संस्कृताज्जातं शुद्धप्ाकृतमित्यर्थः। शूरसेनी मागधीच।

द्वितीय:परिच्छेद्ः। (७) दिकमने कधा॥२॥अपभ्रंशस्तु यच्छुद्ध तत्तद्वेशेषु भाषितम् । यद्धूतैरुच्यते किश्चित्तद्ौतिकमिति स्मृतम् ॥ ३ ॥ छन्दोनिबद्धमच्छन्द इति तद्राङ्म यं द्विधा ॥ पद्यमाद्यं तदन्यत्तु गैद्यं मिश्रं च तह्यम् ॥४॥ अदुष्टमेव तत्की त्यैं स्वर्गसोपानपङ्गये ।। परिहार्य्यां नतो दोषांस्तानेवाऽडदौ प्रचक्ष्मह ॥५॥। अनर्थकं१श्रुतिकंडुरव्याहतार्थ३ मलक्षणम् ४। स्वसंकेतप्रकृप्तार्थ५मप्र सिद्ध६मसंमतं७॥६॥ ग्राम्यं८यच्च प्रजा येत पदं तन्न प्रयुज्यते॥ क्वचिंदिष्टा

युग्मम् ।। प्रस्तुतेऽ्नपयुक्तं यत्तदनर्थ कमुच्यते।। यथा विनायकं वन्दे लम्बो

१ गद्यपद्यमयंचंपूकथादि गद्यपद्यमयीवाणी चंपूरित्यभिधी यते॥ यद्वा संस्कृतप्राकृतयोईयं नाटकादिमिश्रं। २ यत्प- दमनर्थकंजायेत श्रुतिकटु कर्णकटुजायेत इति प्रत्येकं सम्बन्ध:। ३ अनुकरणादौ इत्यर्थ: ।

(८) वाग्भटालङ्कारः। दरमहं हि तु ॥८॥ निष्ठुराक्षरमत्यन्तं बुधैः श्रुतिकडुस्मृतम् ॥ एकाग्रमनसा मन्ये त्वष्ट्रेयं निर्मिता यथा॥९॥ व्या हतार्थ यदिष्टार्थवाधकार्थातराश्रयम्॥ रतस्त्रमेव भूपाल भूतलोपकृतौ यथा ।। प० ॥ शब्दशास्त्रविरुद्धं यत्तदलक्षण मुच्यते॥ मानिनीमानदलनो यथेन्दु विर्जेयत्यसौ॥११॥ स्वसंकेतप्रकृप्ताथे गम्यार्थीतरवाचकम् ॥ यथा विभाति शैलोऽयं पुष्पितैर्वीनरध्वजैः ॥ १२ ॥ यस्य नास्ति प्रसिद्धिस्तदप्रसिद्धं वि दुर्यथा। राजेन्द्र भवतः कीर्तिश्वतुरो है।

१ इष्टार्थस्य विरुद्धं यदर्थान्तरं तदाश्रयभूतमित्यर्थः। २ अन्र कमलभूतलोपकारे तवनवरत इष्टार्थे भूतानां प्रणिनां लोपो मरणं तत्कारणं विरुद्धोऽर्थः इति प्रतीयते। ३ व्याकरण लक्षणहीनमित्यर्थः। ४ विजयर्तीत्यत्रविपराभ्यांजेः आत्मने पदविधायकसूत्रहीनमित्यर्थः। ५ अर्ज्जुनवृक्षैः । अन्रवानर- ध्वजपदं अर्ज्जुनवृक्षप्रतिपादकतया प्रयुक्तं वानरध्वजशन्दस्तु पांडवमर्ज्जुनं प्रतिपादयति कविरेवं स्वसंकेत प्रकृपतार्थपद कवितायां नम्रयुंजीत इति तात्पर्य्यम्। ६ चतुरस्समुद्रान्म तिहंति गच्छति हंतीति अन्र गमनार्थे अप्रसिद्धमेतत्।

द्वितीयःपरिच्छेदः। (९) ति वारिधीन्॥। १३ ॥। शक्तमप्यर्थ माख्यातुं यन्न सर्वत्र संमतम्।। असं मतं तमोंभोजं क्षालयंत्यंशवो रवे: ।१४॥। य द्यत्राऽनुचितं तद्दि तत्र ग्राम्यं स्मृतं यथा ॥ छादयिंत्वा सुरान्पुष्पैः पुरो धान्यं क्षिपाम्यहम् ॥१५॥ पदा त्मकत्वाद्वाक्यस्य तद्दोषास्तत्र संति हि॥ अपदस्थास्तु ये वाक्यदोषा स्तान् बूमहेधुना ॥ १६ ॥ खंडितं व्य स्तसंबन्धमसंमतमपक्रमम् ॥ छन्दोरी तियतिभ्रष्टं दुष्ट वाक्यमसत्क्रियम् १७॥ वाक्यांतरं प्रवेशेन विच्छिन्नं खण्डितंम तम्॥ यथा पातु सदास्वामी यमिन्द्र: स्तौति वो जिनः॥१८।।सम्बन्धपददूरत्वे व्यस्तसंबंधमुच्यते ॥। यथाऽ्डद्येः सम्पद ज्ञाता देयात्तत्वानिवोऽर्हताम्॥१९॥ १ अत्राम्भोजशब्दः अंभसोजातमित्यर्थे कमलेपि संमतो न पंकेव्युत्पत्यादिना। २ छादयित्वेति अनुचितं रंजयित्वा इतियोज्यम्।३ पदेष्ववर्त्तमानाः। ४ अन्रजिनः स्वामी पातु इति वाक्यमंतराले स्तौति इतिवाक्यमंतरेण विच्छिन्नम्। अर्दतामाद्यः श्रीवृषभी देवः संपद देयादिति पदानांदूरता।

(90) वाग्भटालङ्गार:। शब्दार्थौ यत्र न तुलाविधृताविव संमतौ।। तदसंमतमित्याहुर्वाक्यंवाक्यविदोयथा ॥।२०॥ मांनसौक: पतद्यानदेवासनविलो चनः ॥ तमोरिपुविपक्षारिप्रियां दिशतु वो जिनः॥ २१॥ अपक्रमं भवेद्यत्र प्रसि द्वकमल द्वनम्॥ यथा भुंक्का कृतस्नानो गुरुन्देवांश्च वंदते॥२२।।छन्दश्शास्त्रवि- रुद्धं यच्छन्दोभ्रष्टं तु तद्यथा॥स जयति जिनपतिः पर ब्रह्ममहानिधिः ॥२३ ॥ रीतिभ्रष्टमनिर्वाहो यत्र रीतेर्भवेद्यथा। जिनो जयति सश्श्रीम्मनिन्द्राद्यमरव

१ मानसंसरस्तद्गृहं यस्यसचासौपतच्चसहंसः यानंवाहनं यस्यसः ब्रह्मासचासौ देवश्चतदासनं पहमं तद्वद्विलोचने यस्य सस्तमोरिपुः सूर्यः तद्विपक्षोराङुः तस्यारिःकृष्णः तस्यप्रियां लक्ष्मी: तां दिशतु ददातित्यर्थः। २ सजयति अन्र श्लोक लक्षणं तृतीयपदेनास्ति अतश्छन्दोभ्रष्टमित्यर्थः शलोकेषष्ठ गुरु ज्ञयं सर्वत्र लघु पंचमम् इतिश्लोकलक्षणम्। ३ आरब्धरी तेरभाव: जिन इत्यादावसमासाद्वैदभीरीति: प्रथमपादे तुद्वितीये. तुसमासाद्रोडी।

द्वितीयःपरिच्छेदः। (9ง ) न्दितः ॥ २४॥ पदांतविरतिः प्रोक्तं य- तिभ्रष्टं बुधैर्यथा॥ नमस्तस्मै जिनस्वा- मिने संदा नेमयेऽर्हते॥ २५॥ सत्कि- यापदहीनं यत्तदसत्क्रियमुच्यते।। यथा सरस्वतीं पुष्पैः श्रीखंडैर्धुसृणैः स्तवैः॥२६॥ देशकालागमावस्थाद्र- व्यादिषु विरोधिनम्॥वाक्येष्वर्थ न बध्री याद्विशिष्टं कारणं विना॥२७। प्रवेशे चैत्रस्य स्फुटकुटजराजिस्मितदिशिप्र- चंडे मार्तण्ड हिमकणसमानोष्म मह- Derer . -n'C

१ पदं विभत्यंतपृद तत्स ्ये तत्मध्ये विरतिः विराम: अत्र LDVFR.TH

जिनस्वामिने इतिपदमध्ये विरतिः क्रियते एवं कविः नकु वींत इति तात्पर्य्यार्थः ॥ यतिभ्रष्टमिदं। २ नेमिनाथाय ३ क्रियापदहीनं काव्यं न कुर्थ्यांत् यथा सरस्वती मितिवत. अस्मिन् इ्लोके क्रियानवर्त्तते स्त्रिग्धैः सचिकणैःस्तवैःस्तुी तइत्यध्याहार:। ४ स्फुटकुटजराजीति कालविरुद्धमंतत हिमकणे गिद्रव्यविरुद्धमतत्।

(१२) वाग्भटालङ्कारः। सि। जलक्रीडायांतं मरुंसरसि बाल द्विपकुलं मदेनांधं विध्यंत्यसमशर- पातैः प्रशमिनः॥ २८॥ तवा Sरिनारी: नयनाश्रुवारिभिर्न्नरेन्द्रनिर्मूलितपत्रव- लिभिः।।सरांसि सत्कज्जलयुग्जलाविल- क्षितीन्यजायंत मुरुस्थलीष्वपि॥२९॥ तस्य जन्मन्यकालेडप तरूणां स्कंधपु- ष्पिणाम ॥ ससंभ्रमदशो रूपं दद्दशु र्वैन देवताः॥३०॥ अनारतमधीयानद्विजसं निधिवर्त्तिन:॥यत्राऽस्फूटपदं वेदमुद्निरं तिस्तनंधयाः ॥ ३१॥ जनिदिन एव दृद्टा मंगलदीपे निपततः शलभान् । करुणामुकुलितनयनो वनतपक्ष:श्रीजि- नो जयति ॥ ३२ ॥ तदाप्तये दाहमती- त्य देहे स्त्रीणां दधुश्चन्दनबिन्दवोऽपि।। स्नेहाकुलस्य ज्वलनाय तोयं न तस्य १ निर्ज्जलदेशेतडागासंभवत्वात् मरुसरसीति देशविरुद्धमे- तत् मरुन्निर्ज्जलदेशः निर्ज्जलदेशतडागे जलक्रीडायानतंकोडर्थ: जलक्रीडासकं रतमिति यावत् बालद्विपकुलमितिमदेनान्धमित्य वस्थया विरोधः प्रशमिनः संयमिनः पुरुषा: असमशरपातैः विषमबाणपातैः बालद्विपकुलं बालहस्तिसमूहम् विध्यति इत्या- गमविरोध: कविरेवं वार्क्य नवश्रीयादितिभावः।

तृतीय:परिच्छेद :! (१३) कालस्य च दष्ट मेव ॥३३ ॥ इंति दोष विषनिषेकैरनंकितमुज्ज्वलं सदा वि- बुधैः ॥ कविहृदयसागरोत्थितममृत मिवाऽडस्वाद्यते काव्यम् ॥ ३४॥ इति वाग्भटालंकारे द्वितीयः परिच्छेदः।२।। तृतीय:परिच्छेदः । अदोषावपिशब्दार्थौंप्रशस्येते न यैवि ना।तानिदानीं यथायुक्ति ब्रूमोडभिव्यक्त ये गुणान्॥।१॥औदार्य्य १ समतारकांति ३रर्थव्यक्ति:४ प्रसन्नता५।समाधिः६शले- पश्ओजो८डथमाधुय्य९ सुकुमारता १० ॥२।। पदार्थानामर्थचारुंत्वप्रत्यायकप- दान्तरैः ॥ मिलितानांयदाधानं तदौदा यर्य स्मृतं यथा॥३ ॥ गंधेर्भंविभ्राजितधा १ इत्येवं पूर्वोक्ताये दोषास्तेएव विषतस्य निषेकैः सिंचनै रनंकितं नचिह्नितं कविहृदयसमुद्रोत्पन्नं काव्यं विबुधैः पंडि- तैरमृतमिव आस्वाद्यते सदाऽतिस्वादुतवेन ग्रह्यते यथा स्वादुपदार्थं अतिप्रेमणा भुज्यते जनैरस्मिन्लोके एवमेव नि दोषं काव्यमपि। २ अत्र गंधशन्देनेभानांलीलाशन्देनाम्बुजस्य चारुत्वं प्रतिपादितम्।

(१४) वाग्भटालङ्ार:। मलक्ष्मीलीलाम्बुजच्छत्रमपास्य राज्य म॥ क्रीडागिरौ रैवतके तपासि श्रीने मिनाथोऽत्र चिरं चकार ॥।४॥ बंधस्य पदवैषम्यं समता सोच्यते बुधैः ॥ यदुज्ज्वलत्वं तैस्यैव सा कांतिरुदिता यथा॥ ५ ॥ कुचकलशविसारिस्फारि लावण्यधारामनुवदति यदंगासंगिनी हारवलििः ॥ असदृशमहिमानं तामन न्योपमेयां कथय कथमहंते चेतसिव्यं जैयामि ॥६॥ फैलैः कप्ताहार: प्रमम

चिऽदपि पुराजन्मनि कृती॥ तपस्यन्न श्रांत ननु वनभुवि श्रीफेलदलैरखंडै: खंडेन्दोश्चिरमकृतपादार्चनमसौ।। ७ ॥ पदमेयत्वमर्थस्य ह्य्ऽर्थव्यक्ति: स्मृता यथा॥ त्वत्सैन्यरजसा छुप्े सूर्य्ये रा जलक्राडा वस्थया विरोख २ अ्रकटीकरीमि ३ कांतेरुदाहरणमाह। विषमवाणपातैः बाल ५ विल्वपत्रैः। ६ यत्रोक्तोप्यर्थोबलात्कर्थ गमविरोध: कविरेवं वकि:।

तृतीय:परिच्छेदः। (१५) निरभूदिवा ॥ ८॥ झटित्यर्थार्थकत्वं य- त्प्रसत्तिः सोऽच्यते यथा॥ कल्पहुमइवा S5भाति वांछितार्थप्रदो गुरुः॥ ९॥ स समाधिर्यदन्यस्य गुणोऽन्यत्र निवे इ्यते।। यथा श्रुतिररिस्त्रीणां राजःपेल्ल वितं यशः ॥१०॥ श्लेषो यत्र पदानि स्युःस्यूतानीडव परस्परम्॥ ओजस्स- 4

मासभूयस्त्वं तद्गदयेष्वेव सुन्दरम् ॥०८॥ उत्पी यस्योऽद्वीतं सह सहचसमासो क्तिमंहुः श्रृत्वा हेलोद्न६ तिश जबलं।I दरोद्रच्छद्दमाक्त: १९ समा- '३१ ्यंथासं- ण स्तेऽपि दधिरे॥१२॥ समराहि २४। रिनरेशकरिनिकरशिर: सरसरिरले- रपरिचयेनेवारुणितकरतलो देवइति गद्यम्।। १३ ।। सरसार्थपदत्वं यत्त न्माधुर्य्य मिहोऽच्यते॥। अनिष्ठुराक्षरत्वं १ लताधर्म: पल्लवन यश्ञसिनिवेश्यते। २ गंघेरीजोगुणमु- दाहरति।

(१६) चाग्भटालङ्गार:। यत्त त्सौकुमार्य्यमिदं यथा॥१४॥ ऋणि मणिकिरणालीस्यूतचश्चत्निचोलः कु चकलशनिधानस्येव रक्षाधिकारी। उ रसि विशदहारस्फारतामानिहानः कि मिति करसरोजे कुंडली छरंडलिन्या: १५॥ प्रतापदीपांजनराजिरेव देव त्व हीय: करवाल एषः॥ नोचेदनेन िद्रिषत जयानि श्यामायुमानानि कथ कृदे वर्य तोऽनमम पि निर्गत्यसमिव दाम रम्यमे। दव 7i

चिऽदपि पुद्रप कंठपीठे करोत्यलंकारत श्रांतं नत्वम् ॥१७॥ ॥ इति वाग्भ खंडेलकारे तृतीय: परिच्छेदः॥३॥

१ माधुर्य्यमुदाहरति पद्मावत्या: देव्याः करसरोजे कुंड- शरी सर्पः किमिति किमर्थमित्यर्थः किम्भूतः फणइत्यादि त- स्यूतः प्रोतः चंचत्प्रधानं निचोलः कंचुकीयेन हृदि निर्मल हांरवद्विस्तीर्णतां प्रात्तवान् भवेत् तदा तादशनिधानस्यरक्षा- ।षमकारीच स्यादत्र पदानामर्थसरसत्वान्माघुर्थ्यम् १५।

चतुर्थ:परिच्छेद्ः। (१७) दोषैर्मुंक्तं गणैर्युंक्तमपि येनोडझतंवचः॥ स्त्रीरूपमिव नो भाति तं ब्रुवे लंक्रियो च्यम्॥ १॥ चित्रं १वक्रोत्तयर नुप्रासौ ३ यमकं ४ ध्वन्यलंक्रिया। अर्थालंकृतयो जाति १ रुपमा २ रूपकं ३ तथा ॥। २ ॥ प्रतिवस्तूपमा ४ भ्रांतिमाना ३ऽक्षेपो ६ उथ संशय:७॥ दष्टांत ८व्यतेरेकौ ९ वाऽपह्नुति १० स्तुल्य योगिता ११॥३॥ उत्प्रेक्षा १२ ऽर्थीतरन्यास: १३समासो क्ति १४ विभावना ५॥दीका १६ Sतिश- यौ १७ हेतुः१८ पर्य्यायोक्ति: १९ सभा- हितम् २०॥ ४॥ परिवृत्ति २१ ्यथासं- ख्यं २२ विषमः २३ ससदोक्तिक: २४।। विरोधो २५ वसरः २६ सार २७स्सश्ले षश्च २८ समुच्चयः २९॥५॥अप्रस्तुत- प्रशंसा ३० स्यादेकावल्य ३१ डतुमा डपि ३२ च॥ परिसंख्या ३३ तथा प्रश्नो- १ अलंकारादिभि: औदार्य्यादिभिः। २ चतस्रश्चित्राद यश्शन्दालंक्रिया:। ३ जात्यादयोऽर्थाऽलंकाराः ।

(१८) वाग्भटालङ्गार:। त्तरं ३४ संकर ३५ एव च ॥ ६॥ यत्रां ग- संधितद्रूपैरक्षरैर्वस्तुकल्पना । सत्या प्रसत्तौ तच्चित्रं तच्चित्रं चित्रकृच्चयत्।।७।। जनस्य नयनस्थानध्वान्तमेनश्छिन त्विनः ॥ पुनः पुनाज्जन: पीनज्ञानध्यान 1 घनस्स नः ॥ ८ ॥ षोडशदलपन्म चित्रं गोमूत्रिका० गणनरगणवरकरतरचरण FA n परपदशरणगजनपथकथक॥ अमदन गतमद्गजकरयमल शममय जय भयघनवनदहन ॥ ९ ॥ एकस्वर चि- तमू॥ मूंल स्थितिमध: कुर्वन् पौत्रैर्जुष्टो गताक्षरैः॥ विटः सेव्य:कुलीनस्य ति- ष्ठतः पथि कस्य च।१•॥विटपदादिका- रमान्नाच्युतकम्॥ धर्माधर्मविद: साधु पक्षपातसमुद्यताः॥गुरुणां वंचेने निष्ठा 1 नरके यांति दुःखिताः।११।वंचनपदाद्विं १ यत्राऽर्यालंकारे अंगैरवयवैः संधिभिः संधानैश्रतद्रूपै रक्षरैः यत्चित्रकारि तदपि चित्रं कृत्वा वस्तुकल्पना क्रियते। २ अवस्थां विनाशयन् मलस्थितिमधः कुर्वन् पाताले कुर्वन्वटः गताक्षरैः मृर्खैः पौत्रैवाजुछ्ट सहितः ।

चतुर्थ:परिच्छेद:। (१९)

दुच्युतकमस्मिनज्ञेयं।। कंकाकुकंकके कांककेकिकोकैककु: ककः॥।अकुकौकः काककाक्कपनक्काकुकुककांककुः १२कु र्वन् दिवाकरा श्लेषं दधच्चरणडम्बरम्।। देवयौष्माकसेनायाः करेणुः प्रसरत्यसौ १३अत्रकरेणुपदात्ककाररूपवर्णच्युत कम्॥प्रस्तुतादपरं वाच्यसुपादायोऽत्तर- प्रदः।भंगश्लेषमुखेनाऽडह यत्र वक्रोक्ति

१ समुद्रवर्णनमनेन श्लोकेन क्रियते-कंसुखंकाकुध्वनौ केन क्रामेन सुखेन वा कोकवा ध्वनिविशेषायेषांते कंसुखं यथास्या देवं कायतिकका: केकांका स्ताहशा: केकिनश्चते कोकाश्चकरवा का स्तैरका अद्वितीयाकुर्भूमिः यस्यसः तथोक्तः केनजलेन उ- पलक्षितः कोवायुर्यत्र यद्वाकेन वायुना प्ेरितं कंजलँ यस्यसः ककः समुद्रीवर्तते इतिशेष: यद्ा कमेव जलमेवकः आत्माय- स्यस: कक: समुद्र एव कुकुत्सितः अकुवः शोभना कौकसी जलवासिनस्तेचते काकाश्चतेषां समूहः काकूकं स्वा्ेक: प्रत्य- यः तस्य अक्क अंबामाता यत्र समुद्रे समुद्र एक पालनधर्मत्वान्मा- ता यऋचो वेदवाक्यानि तेपांकाकवी वक्रतेक्त्थ: तासांकुको गृ- हीता कुकति जल्पतिवा आदत्तेवा सजासौ को ब्ह्मा से: अंके उत्संगेयस्यस: ऋक्का कुकुकांक: विष्णुई तस्यकु: स्थानं यत्रस समुद्र: कुकवृक शब्दे इति धातुःथो रदिवाकाश्ेनसह संदर श्लेषं सूर्यश्लेषं वा पादंडबंररणंडबरवा

(२०) वाग्भटालङ्कार:। रेवसा॥।१४।।भंगोदाहरणमू।।नांथ मयूरो तृत्यति तुरगाननवक्षसः कुतो नृत्यम्॥। ननु कथयाभि कलापिनमिह सुखक- लापी प्रियेकोस्ति ॥ १५॥ श्ेषोदाह- रणम्।।भर्तुःपार्वति नाम कीर्तय न चेत्त्वां ताडयिष्याम्यहं क्रीडाब्जेन शिवेति सत्यमनघे किं ते सृगाल: पतिः ॥ नो स्थाणु: किमुकीलको नहिपशुस्वामी तु गोप्ता गवां दोलाखेलनकर्मणीति वि- जया गौर्य्या गिर पांतुवः ॥१६॥ तुल्यश्रुत्यक्षरावृत्तिरनुप्रासः स्फुरद्गुणः अतत्पद स्याच्छेकानांलाटानां तत्पद- श्रसः ॥ १७॥ अलंकलंकश्रृंगारकरप्र सरहेलया॥ चन्द्र चंडीशनिर्माल्यमसि

१ नृत्यंतं केकिनं वीक्ष्य पतिं काचिदाह-स्यात्किन्नरः कि म्पुरुषस्तुरंगवदनो मयुरित्यमरः २ कलापः पिच्छभार: अस्यास्तीति अन्र कँ सुखं लपितुं शीलं यस्येति भंगः भंगेन शब्दखंडेनोभयवाचिना शन्देन। ३ औदार्य्यादि गुणाहि अनुप्रासेन दीयंते। ४ पादेनलाटानुप्रासमुदाहरति। ५ छेकातुप्रासमुदाहरति विरहिणीवचनं अलमिति।

चतुर्थ:परिच्छेद:। (२१) न स्पर्शमर्हसि॥१८ ॥ रणे रणविदो हत्वा दानवान् दानवद्विषा।नीतिनष्टेन भूपाल भूरियं भू स्तया कृता॥ १९ ॥ त्वं प्रिया चेच्कोराक्षि स्वर्गलोकसुखेन किम॥त्वं प्रिया यदि न स्या मे स्वर्गलों कसुखेन किम् ॥२०॥ एंकत्र पात्रे स्वक लत्नवत्क्रं नेत्रामृतं विंबितमीक्षमाणः पश्चात्पपौ सीधुरसं पुरस्तान्ममाद कश्चि द्यदुभूमिपालः ॥ २१ ॥ स्यात्पा- दपदवर्णानामावृत्तिः संयुता युता।यम- कं चरा। २२॥ दयां चके दयांचक्े सर्ता १ अभिन्नपद्छ्ेकानुप्रासः भिन्नपदो लाटानुप्रास इति सर्वथा तुल्यन्याया वृत्तिरुक्ता संप्रति किंचिद्वेदैरपि वर्णानां तुल्यश्रुत्त्वादनुप्रास इति दर्शयति एकत्रेति। २ इत्यनेन लाटानुग्रासः कलत्रदर्शनाल् एव प्रागुन्मादं गतो मद्यं पश्चातपपौ। ३ आवृतिद्विंधा एका मिलिता संलग्ना असंलग्रा एतावद्रेदा: षड्धमपित्रिधा एकं पादाद्यक्षरविषयं द्विती यंपाद- वर्णमध्यविषयं तृतीयं पादप्रांतवर्णविषयं तेनाष्टवधमिन्नार्थानां वृत्तस्य चतुर्थाशः पाद: विभत्तयंतं पदं वर्णाक्षराणामावृति रभ्यास:। ४ व्यावर्त्तित:।

(२२) वाग्भटालङ्गारः। तस्माद्भवान्वितं ॥२३। चतुरक्षरच्छन्दः यशस्ते समुद्रान्सहारोरगारे: सदाऽ्ड रोरगारे: समानांगकांतेः ॥ द्विषा मुद्धतानां निहंसि त्वमिन्द्र: मुदं भोधरा- णामु दंभोधराणाम्॥२४॥ षडक्षरद्यम् विभातिरामा परमारणस्य विभाति रामा परमा रणस्य।। सदैवतेजोरज्त रा- जमान सदैवतेजोर्जित राजमान।।२५। सारं गवयसान्निध्य राजि काननमग्रतः सारंगवयसान्निध्यदारुणं शिखरे गिरे: ॥ २६ ॥ आसन्नदेवा नरराजराजिरुच्चै स्तटानामियमत्र नाद्रौ।क्रीडाकृतोयत्र दिगन्तनागा आसन्नदेवानरराजराजि

१ संदैवेन सभाग्येन तेजसा राजसुमान: पूजायस्यसः । २ अजोविष्णुस्तद्वदूर्ज्जितेन बलेन शोभमानं। ३ गिरिनारस्य शृंगेकाननमग्रतो भातीत्यर्थः ।

चतुर्थःपरिच्छेद्:। (२३)

॥ २७॥ अमरनगरस्मेराक्षीणां प्रपंच यति स्फुरत्सुरतरुचये कुर्वाणानां बलक्ष- मरंहसम् ॥ इह सहसुरैरायांतीनां नरे शनगेन्वहं सुरतरुचये कुर्वाणानां वलक्ष- मरंहसम् ॥ २८॥ रंभारामा कुरवक कमला रंभा रामाकुरवककमला रंभारा- मा कुरवक कमला रंभारामाकुरव ककमला॥ २९॥ हारीतहारी तत मेषधत्ते शेवाल शेवाल सहंसमंभः।जंबा- लेंजं वेलमलं दधानं मंदारमन्दारववा युरद्रिः३०।नेमिर्विशालनयनो नयनो दितश्रीऽरआ्रांतबुद्धिविभवो विभवोऽथ १ डहनगेवाणवृक्षाणां कुर्भूमिरमरस्त्रीणां रंहसंवेगं प्रपंचयति स्फुरंतः सुरतरूणां चयाः यत्र कीदशीनां अरंशीवं वलक्षं धव- लं हसहास्यं कुर्वाणानां सुबोधमन्यत्। २ रंभाणां कदली नामारामोयस्यांसाकुर्भूमि: हे अवक रक्षक शोभत इति शेष: कमलानां आरंभ उत्पत्तिर्यस्यांसा रामामनोहरा नकुत्सितः र- वक: शन्दोयेषां ते तादशा कमला हरिणायस्यां सारंभारामा अकुः अकुत्सिता पुनः अबकबक पक्षिवर्ज्जितं कंपानीयं मलते धारयति तथा कुरवकैः कमला शोभायस्यां। ३ जलं। ४ पंकजं। ५ नवीनं । ६ मन्दाराणां वृक्षविशेषाणां मंदारवः वायुर्यत्रस अद्रि:।

(२४ ) वाग्भटालङ्कार:। भूयः॥प्राप्तो महाजनगरान्नगराजि तत्रसू तेन चारुजगदेजगदेकनाथः॥३१॥यंदु पान्तिकेषुं सरलाः सरला यदनूच्चलंति हरिणा हरिणाः ॥ तदिदं विभाति क मलं कमलं पदमेत्य यत्र परमापरमा ।। ३२॥ कांतारभूमौ पिककामिनीनां कां तारवाचं क्षमते स्म सोडुमू॥कांतारते शेऽध्वनि वर्तमाने कान्तारविन्दस्य मं- धो: प्रवेशे॥ ३३॥चकार साहसं युद्वेधृ- तोल्लासाहसंचया।दैन्यंत्वांसाहै संप्राप्ता द्विषां चोत्साहसंततिः ॥ ३४॥ गिरांश्रू- यते कोकिला कोविदाऽरं यतस्तद्वनं विस्फुरत्को विदारभ्॥ मुनीनां वसत्यत्र लोकोविदार न च व्याधचकं कृतौंको विदारम्॥ ३५ ॥ सिंर्धुंरोचितसाग्रश १ यस्यांभसः समीपेषु। २ अवक्रा:। ३ मधोर्वसंतस्य प्रवेशेपिककामिनीनां कांतारवाचं सोढुं क्षमतेस्म, अपि तुनकाम पिरतेशेपथि वर्त्तमाने सति। ४ हास्यं। ५ विकसंतः कोवि- दारा: कचनारवृक्षविशेषास्तत्र। ६ निःकलत्रं यथास्यात्। ७पक्षिकृ तनिनासकम। ८ गजोचितासु लतासु प्रधानप्रभूता या शलकी तद्युक्ाया सिंधुर्नदी तयारोचितं शोभितं।

चतुर्थ:परिच्छेद:। (२५) ल्लकीसिंधुरोचित मुपेत्य किन्नरैः॥ कंद राजित मदस्तटंडगिरे: कंदेराजितगृहश्रि गीयते॥ ३६॥ वसन् सरोगोऽत्र जनो न कश्चित्परं सरोगो यदि राजहंसः ॥ गी तंकलं को न करोति सिद्ध: शैले कलंको कितकाननेऽस्मिन् ॥ ३७॥ जहुर्वसंते सरसीर्नवारणा बभुः पिकानां मधुरा नवा रणोः। रसंन कौ मोहनकोवि दार कं विलोकयंतीवकुलान्विदारकम्॥३८॥। वरणा प्रसूननिकरा वरणा मलिनां वहंति पटलीमलिनां॥तरवःसदात्र शिखिजातर वः सरसश्च भाति निकटे सरसः ३९ यथा यथा द्विजिह्वस्य विभवः स्यान्मह ह्त्त्मः।तथा तथास्य जायेत स्पर्द्धयेव म हत्तम:॥४०॥दास्यति दास्यति कोपादा १ कन्दैःराजितं शोभमानम्। २ रणाः शब्दा: रणशब्द इति धातु:। ३ कासुरतपंडिता स्त्रीकरसं न आर अपितु सर्वा सर्वे रस प्रापेत्यर्थः विदारकं निरपत्यं यथास्यात्तथा तस्या एव संभोगक्षमत्वात्। ४ वृक्षविशेषाः। ५ पुष्पसमूद्दा च्छादका:। ६ दुर्ज्जनस्य। ७धनं। ८ उत्कृष्टतमं। १ महत्तम: महदज्ञानम्।

(२६) वाग्भटालझगारः। स्यति सति कर्करांस्तुते शापम॥भवति भवतिह्यनर्थो भवति मितस्तेन बटुक त्वम् । ४१॥ कुंलं तिमिभयादत्र करे णूनां नदीव्यति॥ न दीव्यति करेणूनां प्राणिनां गणनाडयिका ।। ४२ ॥ गंगां बुधवलांगाभोमसक्षुध्यानगोचरः॥पापा तिहरणायास्तु समज्ञानो जिनः सताम् ।। ४३। जगदात्मकीत्तिशुभ्रंजनयत्ु दामधामेदीःपरिघः।जयति प्रताप पूषा जयसिंह: क्ष्माभृदधिनाथः॥४४॥मा- माकारयतेरामासासा मुदित मानसा। याया मदारुणछाया नानाहेलामया नाना ॥४५॥ स्वभावोक्ति: पदार्थस्य

१ करेणूनां कुलं समूहः अन्रनदीव्यति करे आस्थाने तिमिः मत्स्यश्रेष्ठः तस्यभयान्नदीव्यतति न क्रीडति अणूनांक्षुद्राणां जं- तूनां का गणना नकापीत्यर्थः। २ उत्कृष्टतेजा दो रेवअर्ग- लायस्यस:। ३ प्रतापेन सूर्यः। ४ राजाधिराज इत्यर्थः। ५ मदेन मद्यपानीत्थेनापि मानेन अरुणा रक्ता छाया कांतिर्य- स्या:सा मदारुणच्छाया। ६ नानाप्रकारविलासाश्रयं आननं यस्या:सा।

चतुर्थ:परिच्छेदः। (२७ ) संक्रियस्या क्रियस्थच-।जांतिर्विशेषतो रम्या हीने त्रस्तेर्भकादिषु॥ ४६ बहाव लीबहलकांचिरुचो विचित्रभूर्यत्वचार चितचारुदुकूललीलाः॥ गुंजाफलग्रथित हारलता: सहेलंखेलंति खेलगतयोऽत्वने शबर्थ्य:॥।४७।। आरत्तणेत्तसंरणिभीसण वयणुक्करो कुरंगछि उल्लसितअवीसभु अवणविनिवेशो दश मुहो एसो॥४८॥ उपमानेन सादृश्य मुपमेयस्य यत्रसा प्रत्यया१व्ययरतुल्यार्थ३समासै रुपमा मता॥ ४९॥ गत्या विभ्रममंदया प्रति पदं या राजहंसायते यस्या: पूर्णमृगांक मंडलमिव श्रीमत्सदैवाननं॥ यस्याश्चा नुकरोति नेत्रयुगलं नीलोत्पलानि श्रिया तांकुन्दाग्रदतीं त्यजन् जिनपती राजा- २ सक्रियस्यमनुष्यादेः । २ अक्रियस्यपर्वतादेः ३ जाति: स्वभाववर्णनं। ४ शंवर्य्यः मिल्लस्ियः । 1 ५ आरक्तनेत्रश्रीणिभीषणवदनीत्करः उल्लसितविंशतिभुज- वननिकर: एष: दशमुखः है कुरंगाक्षिसीते। ६ श्रीनेमिः

(२८) वाग्भटालङ्गारः।

मति पातुवः ॥ ५० ॥ चन्द्रवद्वदनं तस्यानेत्रे नीलोत्पलेइव।।यस्या बिंबं हस त्योष्टः पुष्षधन्वधनुर्भ्रुवौ।। ५१॥मअ भणीय माणासस्स विणिच्चंदोसा अरस्स ससिंणुद्यतुअ विरहे तीएमुहं सं- कुंडि अंसुभअ कुमुहंच॥ ५२ ॥ तंणमह वीअराअं जिणंद मुद्दत्तिअदिठ अरकसाअं। जस्स मणं व सरीरं वसुप- सन्नं॥ ५३ ॥ ये देव भवतः पादौ भव- त्पादाविवाश्रिताः ॥ तेलभंतेद्भुतांभाव्यां श्रियं त इवशाश्वतीम्।।५४।आलोकनंच वचनंच निगूहनंच यासां स्मरन्नमृतव त्सरसंकृशस्त्वम।तासां किमंग पिशिता स्त्रपुरीषपात्रं गात्रं विचिंत्य सुदृदशांन निराकुलोसि॥५५ ॥ कलेव चंद्रस्य क़लंकमुक्ता मुक्तावलीवोरुयणप्रपन्ना।। जगत्रयस्याभिमतं ददाना जैनेश्वरी १ पुनःक्रमशश्चतस्रः शशिन इव नवविरहे कुमुदभिवतस्या: मुखं संकुचितं।

चतुर्थ:परिच्छेद्ः। (२९) कल्पलतेवमूर्तिः॥५६ ॥ विभिन्नलिंगव चनां नातिहीनाधिकां च ताम्। निबघ्नं तिबुधाः क्वापि लिंगभेदं तु मेनिरे॥५७॥ हिममिव कीर्त्तिर्धवला चन्द्रकलेवाति निर्मला वाच:॥ध्वांक्षस्येवच दाक्ष्यंनभइ व वक्षश्चते विपुलम्॥५८॥ शुनीयंगृह देवीव प्रत्यक्षा प्रतिभासते॥ खद्योत इव सर्वत्र प्रतापश्च विराजते॥५९॥ सफेन- पिंड: प्रौटोम्मिरब्धिः शार्ङ्गीव शंखभृत॥ श््यातन्मदः करी वर्षन्विद्युत्त्वानिव वा- रिद्ष॥६॥मुखं चन्द्रमिवालोक्यदेवा ह्लादकरं तव। कुंमुदंतिमुदाक्षीणि क्षीण मध्यात्मसंपदाम् ॥ ६१॥ निजजीविते शकरजाग्रकृतक्षतपंक्तयः शुशुभिरेसुर ते।कुपितस्मर प्रहितबाणगणव्रणजर्ज्जरा इवसरोजदशः॥।६२। दो: कंदलीं काचिद वश्यनाथा सिषेच नेत्रक्षरदश्रुपूरैः।हस्ता १ कुसुदामिवाचरंति फुल्लंतीत्यर्थः। २ कशकव्या शरी- रे शोभायासांताः तासाम्। ३ अत्र रूपके दोषः पुंस्त्वे- कदल्या स्रीत्वेपि न दोष: समासेन विरोधनाद्।

(३०) वाग्भटालङ्कारः। ग्रविन्यस्तकपोलदेशा मिथो मिलत्कुंड लकङ्कणश्रीः॥६३॥ बहुँवीरे प्यसावेको यदुवंशेद्दुतोऽभवत् ॥ किं केत कीदलानि स्यु: सुरभीण्यखिलान्यपि॥।६४।। रूपकं यत्र साधर्म्यादर्थयो रभिदांभवेत सम- स्तं वासमस्तं वा खंडंवाखंडमेवच॥।६५।। कीर्णाधैकारालकशा लमाना निबद्धता- रास्थिमणि: कृतोपि।।निशापिशाची व्य चरददधानामहान्त्युलकध्वनिफेत्कृता नि॥६६॥संसेर एष कूपःसलिलानि विप त्तिदुःखजन्मानि। हरिधर्मएव रज्जुस्त स्मादुद्वरति निर्मग्रान्।६७।अधरं मुखेन नयनेन रुचिं सुरभित्वमाब्ज मिव नासि- १ अत्र वस्तूपमाया वंशस्य केतकी वीराणामसुरभि दलितानि श्रीनेमे: सुरभिदलान्युपमानं तत्र लिंगभेद: समासेन तिरोहित इति न दोष:। २ उपमानोपमेययोरभिदा ऐक्यारी पणं तच्चतुःप्रकारं। ३ व्यापतमोरूपकुंतलशोभमाना इत्यर्थः। ४ अत्र निशयोपमेयेन सह पिशाच्या उपमानस्य समासकरणात् समस्तं पिशाचीधर्मकथनाच्च संपूर्णम्। ५ इदं समस्तं संपूर्णरूपकं। ६ अधर मित्यत्र न कश्विद्धर्यः प्रतियादितः इति खंडनसमस्तमसंपूर्ण रूपकम्।

चतुर्थःपरिच्छेदः। (३१) कया। वरवर्णिनीवदचन्द्रमसस्तरुणा रंसेन युगपत्निपपुः॥६८।। ज्योत्स्या धव लींकुर्वत्रुवीसकुलपर्वंताम्॥। निशाविलास कमलमुदेति स्मनिशाकरः॥६९॥अनुपा त्ताविवादीनां वस्तुनः प्रतिवस्तुना यत्रप्र तीयते साम्यं प्रतिवस्तूपमा तु सा॥७०।। किं केतक्यां दलानि स्युः सुरभीण्यखि- लान्यपि॥ ७१॥ वस्तुन्यन्यत्र कुत्रापि तत्तुल्यस्यान्य वस्तुनः॥।निश्चयोयत्र जा येत भ्रांतिमान् स स्मृतो यथा॥। ७२॥ हेमेकमलत्तिव णेणअणेणीलुप्यलंत्तिपस अक्षि कुसुमंतितुज्झहसिएणिच इडभ मराणंणिछेणी॥ ७३ ॥ उक्तिर्यत्रप्रती तिर्वा प्रतिषेधस्य जायते॥ आचक्षते १ पुरुषा:। २ अनुरागेण। ३ इदं समस्तं खंड रूप- कम्। ४ अत्र यदुवंशादेर्वस्तुनः केतक्यादिभिः प्रति वस्तुभि: सहसादृश्यप्रतीतिः । ५ अत्र हेम कमलादिभ्रमो वदनादौ। ६ प्रसृताक्षि।

(३२) वाग्भटालङ्कारः। तमाक्षे पमलंकारं बुधायथा॥ ७४॥ इन्द्रेण किं सयदि कर्णनरेन्द्रसूनुरैराव तेन कि महो यदि तद्विपेन्द्रः।।दंभोलिनांड प्यलमलंयदि तत्प्रतापः स्वर्गोप्ययं ननु सुधा यदि तत्पुरी सा ॥७५॥ यस्याड स्ति नरकक्रोडनिवासरसिकं मनः॥ सोऽस्तुहिंसानृतस्तेयतत्परस्सुतरांजनः । ७६॥ इच्छेन्ति येन किततिंकुणत्तिकरु णं खवणंप्यिजणेय॥। तेपणधनदघणरा दत्तिधणं मरण समएवि॥ ७७॥ इद मेतदिदं चेति सम्यग्बुद्देर्हि संशयः॥हे तुभिर्निंश्चये सोपि निश्चयांतः स्मृतो यथा॥ ७८ ॥ किंकेशपाशः प्रतिपक्ष लक्ष्म्याःकिंवा प्रतापानलधूम एष:।दृष्ट्ा

१ अत्र निषेधस्योक्ति: शब्देन प्रतिपादनं प्रतीतिवा साम्थ्यें न स आक्षेप:। २ दंभीलिरशनिर्द्वयोरित्यमरः। ३ अत्र- किंचालंशन्दो निषेधे। ४ येनरा: पुरुषाः कीर्तिनेच्छंतिये- चक्षणमपि करुणां न कुवैति तेचधनदवन्मरणसमयेविधनंददति अपिनेत्यर्थः अत्रोदाहरणद्वयेऽ्र्थसामर्थ्यात्काक्का निषेधः प्रतीय ते नशन्द: ।

चतुर्थःपरिच्छेद:। (३३) भवैत्पाणिगतं कृपाणमेवं कवीनां मतयः स्फुरंति॥ ७९॥ इन्द्रःस एषं यदि किंन सहस्त्रमक्षणां लक्ष्मीपतिर्यदि कथं नच- तुर्भुजो सौ। आस्पन्दनध्वजधृतोद्दरता- म्रचूड: श्री कर्णदेवनृपसूतरयं रणाग्रे८० अन्वयज्ञापनं यत्रक्कियया स्वतदर्थयोः तं दृष्टांतमिति प्राहुरलंकारं मनीषि- णः॥ ८१।। पतितानां संसर्ग त्यजंति दूरे णनिर्म्मला गुणिनः।इति कथयन् जरती नां हार: परिहरति कुचयुगलम् ॥८२॥ केनचिद्यत्र धर्मेण द्योः संसिद्धसा म्ययोः॥भवत्ये कतराधिक्यं व्यति- तिरेकस्स उच्यते ॥ ८३ ॥ अस्तवस्तु

तेश्च समानभावः।।किंत्वेकैतः प्रतिभटा समरंविहाय सद्योविशंति वनसिंहमशं

१ अत्रकोटिद्वियावगाहित्वात् संशयः। २ अत्र हेतुभि- रक्षिसहस्रादिभि: शब्दैरनिश्चयेनिश्चयांतः। ३ अत्र शत्रूणांवन प्रवेशेनान्यसिंहाज्जयसिंहस्याधिक्यम्।

(३४) वाग्भटालङ्गारः। कमानाः ॥ ८४ ॥ नेदमेतदिदंचैतदि त्यपह्नवपूर्वकम्॥उच्यते यत्र सादृश्या he तिसूचिभेद्यमंधीकृतालोकन मंधकारम् ।। निशागमप्रस्थितपंचबाणसेनासमुत्था पित एष रेणुः ॥८६॥ उपमेयंसमी कर्तुम पमानेन योज्यते।।तुल्यैककालक्रियया- यत्र सा तुल्ययोगिता ॥८७॥ तमसा लुप्यमानानां लोकेऽस्मिन् साधुवर्त्म- नाम्। प्रकाशनाय पटुता भानोस्तव च दृश्यते॥८८।कल्पना काचिदौचित्या द्यत्रान्यस्थ सतोऽन्यथा॥ द्योतितेवादि भिःशव्दैरुत्प्रेक्षा सा स्मृतायथा॥८९॥न भस्तले किंचिदिव प्रविष्टाश्चकाशिरेच- न्द्ररुचिप्ररोहाः।। जगद्विलित्वा हसतःप्र' मोदाददन्ता इव ध्वांतनिशाचरस्य।।९०उ

१ एतदिदनि निश्चितमेतदिदंसेयमपन्दुतिः।

चतुर्थ:परिच्छेदः। (३५) श्रसद्विधा॥ ९१॥ शोणत्वमक्ष्णामसि ताब्जभासां गिरां प्रचारस्त्वऽपरप्रका शः॥ बभूव पानान्मधुनो वधूनामचिन्तनी

ताः कुञ्जराणां पुष्पोत्सर्गपादपाश्चारुच करु:॥स्तब्धाकाराः किं प्रयच्छंतिकिंचि त्क्रांतायावन्नैव तैर्वीतशंकम्॥।९३।उच्य तेवक्तुमिष्टस्य प्रतीतजननक्षमम्॥सधर्म यत्र वस्त्वन्यत्समासोक्तिरियंयथा९४।। मधुकर मा कुरु शोकं विचर करीरड्ु मस्य कुसुमेषु॥ घनतुहिनपातदलिता कथं तु सा मालती मिलति॥९५॥चिंत- यति न चूतलतां याति न जातीन केतकों क्रमते॥ कमललतालग्मना मधुपयु वा केवलं क्वणति ॥९६॥ विना कारणसद्भावं भ्यत्र कार्य्यस्य दर्शनम्॥ नैसारिकयणो त्कर्षभावना स्याद्विभावना।।९७।।अन ध्ययनविद्वांसो निर्द्रव्यपरमेश्वराः।।अन लंकारसुभगा: पांतु युष्मान् जिनेश्वराः १ उचसमवाये।

(३६) वाग्भटालङ्गारः। ९८।। आदि मध्यान्तवर्त्येकपदार्थेनार्थसं गतिः।वाक्यस्य यत्र जायेत तदुक्तं दीप कंयथा॥९९॥ जगस्तव दिवि स्वामि- न् गंधर्वाःपावनंयशः॥ किन्नराश्र कुला द्रीणां कन्दरेषु मुहुर्मुह्दुः॥ १००॥ विराजं ति तमिस्राणि द्योतंते दिवि तारकाःवि- भांति कुमुदश्रेण्यः शोभंते निशि दीप- काः॥ १०१॥ वस्तुनो वक्तुमुत्कर्ष मसंभाव्यं यदुच्यते॥वदंत्यतिशयाख्यं तमलंकारं बुधायथा ॥२॥त्वद्दारितारि तरुणीश्वसितानिलेन संमूर्च्छितोमिषु महोदधिषु क्षितीधु॥ अन्तर्लठद्विरिपर स्परशरृंगसङ्गघोरारवैर्मररिपोरपयातिनि द्रा ॥ ३ ॥ एकदंडानि सप्तस्युर्यदिच्छ त्राणि पर्वते।तदोपमीयते पार्श्वमूर्धि सप्त फणः फणी॥४॥ यत्रोत्पादयतः कंचिऽ दर्थकर्तुः प्रकाशते॥ तद्योग्यतायुक्ति रसौ हेतुरुक्तोबुधैर्यथा॥५॥ पाणः समउन्मतातंताविरहेणकुण इणाहस्स

चतुर्भ:परिच्छेदः। (३७) कभ्बत्तरच्चोलि अरमहुरसरंवायलि आ- गीअं॥५॥ विससोअरोमि अंकोअअ न्नआशाए आगअपंवणे। आजएला सो- सिहरीपहिअम्मरितित्तेतिणि॥६॥ अत- त्परतयायत्र जल्प्यमानेन वस्तुना।।वविव क्षितं प्रतीयेत पर्य्यायोक्तिरियं यथा॥ ।७॥ त्वत्सैन्यवाहनिवहस्य महाहवेषु

एक: खुरैर्बहलरेणुतति चकार तां संज- हार पुनरश्रुजलैर्यदन्यः ॥८॥कारणां- तरसंपत्तिदैवादारंभएवहि।यत्रकार्यस्य जायेत तज्जायेत समाहितम् ॥९॥ मन- स्विनी वल्भवेश्मगंतुसुत्कंठिता यावद- भून्निशायां। तावन्नवांभोधरधीरनादप्र- बोधितःसौधशिखी चुकूज॥१।परिवर्त्त- नमर्थेन सदशासदृशेन वा।जायतेऽर्थस्य यूत्रासौ परिवृत्तिर्मता यथा॥११॥अन्त- रगंतव्यालफणामणीनां प्रभाभिरूद्धासि- he MY

(३८) वाग्भटालङ्गार:। क्त्वा गहासुशेतेत्वदरातिवर्गः॥१२॥द- त्वाप्रहारं रिपुपार्थिवानां जग्राह यः संय- तिजीवितव्यम्॥ शृंगारभंगीश्च तदंगना- नामादाय दुःखानि ददौ सदैव।१३।यत्रो क्तार्ना पदार्थानामर्थाःसंबंधिन: पुनः।क मेण तेन बध्यंते तद्यथासंख्य मुच्यते १४ मृदुभुजलतिकाभ्यां शोणिमानं दध- त्याचरणकमलभासा चारुणाचाननेन।। बिसकिसलयपद्मान्यात्तलक्षमीणि मन्ये विरहविपदि वैरात्तन्वते तापमंगे॥१५॥ वस्तुनो यत्र संबंधमनौचित्येन केनचि त्।। असंभाव्यं भवेद्क्रात्तSडमाहुविषमं- यथा॥१६॥ क्केदं तव वपु र्वत्से कदली- गर्भसंनिभम्।क्वायं राजमतिक्केशदायी व्रतपरिग्रहः ॥१७॥ सहोक्ति: सा भवे द्यत्र कार्यकारणयोः सह॥ समुत्पत्तिः कथाहेतोर्वक्तुं तज्जन्मशक्तिताम्॥१८॥ आदत्ते सह यशसा नमयति सार्द्व मदेन संग्रामे।सह विद्विषाश्रियाऽसौकोदंड क

चतुर्थःपरिच्छेदः। (३९) षतिश्रीमान्॥१९॥ आयातेहि विरुद्धत्वं यत्रवाक्येन तत्वतः ॥ शब्दार्थकृतमाऽड भाति स विरोध: स्मृतोयथा॥२०॥दुर्वार- वाणविभवेन सुवर्मणापि लोकोत्तरा- न्वयभुवापि च धीवरेण॥ प्रत्यर्थिषु प्रति रणं स्खलितेषु तेन संज्ञामवाप्य युयुधे पुनरेव विष्णुः ॥२१। येनाSSक्रांतंसिंहा-

युधिशरपंक्ति:कीर्ततिर्याता दिगंतेषु॥२२।। यत्रार्थान्तरमुत्कृष्ट संभवत्युपलक्षणम्। प्रस्तुतार्थस्यसप्रोक्तो बुधैरवसरो यथा ॥२३ ॥ स एष निश्चयानन्द: स्वच्छन्द तमविक्रमः॥ येन नक्तंचरस्सोऽपि युद्धे वर्वरकोजितः ॥२४।। यत्रनिर्द्वारितात्सा रात् सारं सारं ततस्ततः । निर्द्धार्य्यते- यथाशक्ति तत्सारमिति कथ्यते॥२५। संसारे मानुष्यं सारं मानुष्यकेषु कौली न्यं। कौलीन्येपिच धर्मित्वं धर्मित्वे चाड पिसदन्वयवत्त्वं॥ २६॥पदैस्तैरेव भिन्नै

(80) वाग्भटालङ्गार:। र्वोक्यं वत्तचेकमेवहि॥ अनेकमर्थय- त्रासौ श्रेष इत्युच्यते यथा॥२७॥आ- नन्दुल्लासयतःसमंतात्करैरसंतापक- रैःप्रजानाम् ॥ यस्योदये क्षोभऽमवाप्य राजो जग्राहवेलां किल सिंधुनाथः॥२८।। कुर्वन् कुवलयोल्लासंरम्यांभोजश्रियंह रन्। रेजे राजाऽपियच्चित्रं निशाते कांति मत्तयार९।।एकत्र यत्र वस्तूनाऽमनेकेर्षा निबंधनम्॥अत्युत्कृष्टापकृष्टानां तं वद- तिसमुच्चयम्॥ ३०॥ अनहिल्लपाटकं पुरमवनि पतिः कर्णदेवनृपसूतुः॥श्रीक लशनामधेय: करी च रत्नानि जगतीह ॥३१॥ग्रामे वासो नायकोनिरविवेक:कौ- टिल्यानामेकपात्रं कलत्रमू॥।नित्यं रोगः पारवश्यं च पुंसामेतत्सर्व जीवतामेवमृ त्यु:।।३२।प्रशंसाक्कियते यत्राप्रस्तुतस्या Ssपिवस्तुनः ॥ अप्रस्तुतप्रशंसांतामाङ्कः कृतधियो यथा॥३३।। स्वैरं विहरति स्वैरं शेतेस्वैरंच जल्पति॥ भिक्षुरेक: सुखीलो

चतुर्थःपरिच्छेद्:। (8१) केराजचौरभयो ज्झितः।।३४॥पूर्वपूर्वार्थ वैशिष्टयनिष्टानामुत्तरात्तरम् ॥ अर्थानां याविरचना बुधैरेकावली मता ॥३५॥ देशस्समृद्धनगरो नगराणि चसंप्रभूत- निलयानि॥निलया: सलीलललना लल- नाश्चाऽत्यंतकमनीयाः ॥३६॥प्रत्यक्षा- ल्लिंगतो यत्र कालत्रितयवर्त्तिन:।लिंगि- नो भवति ज्ञानमनुमानं तदुच्यते॥३७। नूनं नद्यस्तदा भूवन्नभिषेकांभसा विभो: अन्यथा कथमेतासु जनःस्नानेन शुद्धयं ति॥३८।। जंभजित्ककुभिज्योतिर्यथाशु भ्रंविजृंभते॥ उदेष्यति तथा मन्ये खलः सखि निशाकरः॥ ३९॥मुखप्रभाबाधित कांतिऽ रस्या दोषाकर: किंकरतां दधा- ति। तलोचनश्रीहतिसापराधान्यव्जा.

धारणं किंचिदेकत्र प्रतिपादयते।। अन्य- त्र तत्निवृत्यै सा परिसंख्योऽच्यते बुधैः। ॥।४१॥ यत्र वायुः परं चौरःपरं सौ्-

(४२) वाग्भटालङ्गारः। संपदाम्।युवानश्च धृतकोधा देव विभ्यु वेंधूजनात्॥४२।। प्रश्नो यत्रोऽत्तरं व्यक्तं गूढं वाऽप्यऽथ चोऽभयम्॥प्रश्नोत्तरं तथो- डक्त्तानां संसर्गे संकरं विदुः॥ ४३।। अ- स्मिन्नपारसंसारसागरे मज्जतां सतां। किं समालंबनं साधो रागद्वेषपरिक्षयः॥ ॥४४॥क्व वसंति श्रियो नित्यं भूभृरता वदकोविद।असाऽवतिशयः कोऽपि यदुऽ क्तमऽपिनोऽह्यते॥४५ ॥ किमैमं श्राध्य माऽडभाति पक्ष्याख्या का कुतोयशः॥ गरुड:कीदृशो नित्यं दानवारिविराजितः

पहासमूहोद्य।सिरिवाहडोत्तितणआसिं

वा स्यादुक्तांतभीव एव वा ॥ अलंक्रिया- णामन्यासामनिबंधे निबंधनम ॥४८॥ द्वित्रिपदा पांचाली लाटीया पंचसप्त वा यावत्॥ शब्दास्समासवंतोभवंति यथा- शक्ति गौडीया॥४९॥द्े एव रीती गौडी

चतुर्थ:परिच्छेदः। (४३) या वैदर्भी चेडति सांतरे॥ एका भूय: स- मासा स्यादसुमस्तपदा परा॥५०॥दर्पो- त्पाटिततुंगपर्वतशतग्रावप्रपाताहतिक्रू राक्रंददतुच्छकच्छपकुलक्रेंकारघोरीकृ तः॥विष्वग्वर्वरवध्यमानपयसः शिप्राप- गायाःस्फुरन्नाऽSक्ामत्ययमऽक्मेणब- हुलः कल्लोलकोलाहलः ॥५१॥ विप्राः प्रकृत्यैव भवंति लोला लोकोक्तिरेषा न मृषा कदाचित्।यञ्चुम्बमानां मधुपैर्द्विजे शः श्चिष्यत्य सौकैरविणीं करेण।।५२॥ अर्थेन येनातिचमत्करोति प्रायः कवि- त्वं कृतिनां मनस्तु॥ अलंक्रियात्वेन स एव तस्मिन्नभ्यस्यतां हंत दिशा तयैव

पणोनामचतुर्थःपरिच्छेदः॥४॥

पश्चम: परिच्छेद:। साधुपाकेऽप्यनास्वाद्यं भोज्यं निर्लवणय था।तथैव नीरसं काव्यमिति ब्रूमोरसानि

(88) वाग्भटालङ्कार:। हु।।१॥अनुभावैर्विभावैश्च सात्विकैर्व्यभि चारिभिः॥ आरोप्यमाणउत्कर्षेस्थायी भाव: स्मृतो बुधैः॥२॥ शृंगारवीरकरुणा द्रुतहास्यभयानकाः॥ रौद्रबीभत्सशांता श्चनवैतेनिश्चिता बुधैः॥३॥ जायापत्यो मिथोरत्या वृत्तिःशृंगार उच्यते।संयोगो विप्रलंभश्र्ै त्येषतु द्विविधोमतः॥४॥तौ तयोर्भवतोवाच्यौ बुधैर्युवियुक्तक्तयोः॥ प्रच्छन्नश्चाप्रकाशश्च पुनरेष द्विधामतः ॥ ५ ॥। रूप सौभाग्यसम्पन्नःकुलीनःकु शलोयुवाअनुड्कतो हद्यवादी ख्यातो ने ताऽत्रसहुण:॥६।।अयं च विबुधैरुक्तोऽुकू लो दक्षिण:शठः।। घृष्टश्चेतिचतुरर्धां स्या- न्नायिका स्याच्चतुर्विधा॥७॥ लीनरागोड नुकूल: स्यादनन्यरमणीरतः।।दक्षिणश्चा न्यचित्तोपि य: स्यादविकृत: स्त्रियाम्॥ ॥८।। प्रियंवत्त्चप्रियं तस्याः कुर्वन्यो वि कृतः शठः ॥ घृष्टोज्ञातापराधोपिन विल- क्षोवमानितः ॥९।। अनूढा च स्वकी

पश्चम:परिच्छेदः। (8५) या च परकीया परांगना । त्रिवर्गि- णः स्वकीया स्वादन्या केवलकामि- नः॥१०॥ अनुरक्तानुरक्ततेन स्वयं यास्वी कृता भवेत्॥ अनूढेति यथाराज्ञो दुष्यं

स्वीकृता स्वीयनायिका॥ क्षमावत्यति गंभीरप्रकृति: सच्चरित्रमृत । १२।। परकीयाऽप्यनूदैव वाक्यमेदोस्ति चा- नयोः ॥ स्वयमत्यतिकामैका सख्यैवे का प्रियं वदेत ॥१३॥ सामान्यवनिता वेश्या भवेत्कपटपंडिता।। नहिकश्तित्प्रि- यस्तस्यादातारं नायकं विना॥१४॥ सर्वप्रकाशमेवैषा याति नायकमुद्दता॥ वाच्य: प्रच्छन्न एवान्यस्त्रीणांपतिसभा

रुणात्मकः ॥ विप्रलंभश्चतुर्द्धा स्यात्पूर्वः पूर्वोडह्ययं गुरुः ॥१६॥ स्त्रीपुंसयोनवा १ वित्तमात्रोपाधिकसकलपुरुषाभिलाषा वेश्या तदेवात्र निदर्शनमस्तिप्रत्तारं नायकं विनेति॥ ६॥

(४६) वाग्भटालङ्गारः। लोकादेवोडल्लसितरागयोः। ज्ञेयः पूर्वा

मानोऽ न्यवनितासंगादीर्ष्याविकृतिरु- च्यते।। प्रवासः परदेशस्थे प्रिये विरहसं भवः ॥१८॥ स्यादकतरपंचत्वे दं. पत्योऽरनुरक्तयोःशृंगारः करुणाख्यो ड्यं वृत्तवर्णन एव सः ॥१९॥ उत्सा हात्मा भवेद्ीर: स्त्ेधाऽधर्माजिंदानतः।। नायकोऽत्र भवेत्सवैंः इलाध्यैरधिगतो गुणैः॥२०॥शोकोत्थः करुणो ज्ञेयस्त- त्र भृपातरोदने।। वैव्ण्यमोहनिर्वेदप्रला- पाश्रूणि कीर्तयेत॥२१॥ हासमूलस्स- माख्यातो हास्यनामा रसो बुधैः॥।चेष्ठां- गवेषवैकृत्याद्वाच्यो हासस्यचोद्भवः ॥ ॥२२॥कपोलाक्षिकृतोलासो भिन्नोष्ठः स महात्मनाम् ॥I विदीर्णास्यश्च मध्या नामधमानां सशब्दक:॥२३॥ विस्मया- त्माद्धुतो ज्ञेयस्स चाऽसंभाव्यवस्तुनः।।

पञ्चम:परिच्छेदः। (४७) दर्शनाच्छूवणाद्वापि प्राणिनाुपजाय ते॥२४ ॥ तत्र नेत्रविकाशःस्यात्पुलकः स्वेदएवच॥। निस्पन्दनेत्रता साधुसाधुवा ग्गद्गदा चगीः॥ २५॥ भयानको भवे द्द्ीतप्रकृतिर्घोरवस्तुनः ॥ सच प्रायेण वनितानीचवालेषु शस्यते ॥२६॥ दि- गालोकास्यशेषांगस्वेदगद्गदसंभ्रमाः॥ त्रासवैवर्ण्यमोहाश्च वर्ण्यन्ते विबुधैरि- ह॥२७॥ कोधात्मको भवे द्रौद्र: क्रोध- श्चारिपराभवात । भीष्मवृत्तिर्भवेदुग् स्सामर्षस्तत्र नायकः ॥२८॥ स्वांसाघा

जनाक्षेपो दलनं चोपवर्ण्यंते॥२९॥बीभ- त्सः स्याजगप्सातः सौहृद्यश्रवणेक्षणात निष्ठीवनास्यभंगादि:स्यादत्र महतांनच । ३०॥सम्यग्ज्ञानसयुत्त्थानः शांतो निः १ त्रारतिद्विः ।

(४८) वाग्भटालङ्गारः। स्पृहनायकः॥रागद्वेषपरित्यागात्सम्य- ग्ज्ञानस्य चोऽद्धवः॥३१॥दोषैऽरुज्झितऽ माश्रितं णगणैश्चेतश्रमत्कारिभिना- नालंकृतिभि: परीतमभितो रीत्या स्फुरं त्या सतां॥ तैस्तैस्तन्मयतां गतं नवरसै ऽडराकल्प्य कालं सदा स्रष्टारो रचयंत्र काव्यपुरुषं सारस्वतध्यायिनः ॥३२॥ इति श्रीवाग्भटालङ्गारेपश्च म: परिच्छेद:॥५॥

पुस्तक मिलनेका ठिकाना- खेमराज श्रीकृष्णदास "श्रीवेंकटेश्वर" छापाखाना-बम्बई-

जाहिरात।

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायण। श्रीवाल्मीकीय रामायंण २४००० ग्रंथका सरत सुबोध ब्रजभाषाटीका बनवाकर छापके तैयार है जि सके बीचमें मूल और नीचे ऊपर भाषाटीकाहै. औ एक वाल्मीकीयरामायणका भाषावार्तिक छपा है जिसमें मूलके अनुसार यथावंत् भाषा करके मूल श्चोकोंके अंकभी लगादिये गये हैं. रामायणकी कथ 2

पढनेवालोंको पुराण वांचनेमें बहुत उपयोगी होगा .- जिन महोशयोंको लेना होवे २३ रु० भेजदेनेसे आषाटीकासहित इस पुस्तकको अपने. स्थानपर पासकेंगे और भाषावार्तिकको १० रु० भेजनेंसे पासकेंगे. महाशयहो। इस अलस्य लाभको शीघ्रता करिये. (इसके सब सातही काण्ड बाल, अयोध्यां, आरण्य, किष्किन्धा, सुन्दर, युद्ध,और उत्तर ए.)और रामायणमाहात्म्यभी भाषाटीकासहित छपे हुये तैयार हैं; जिन की इच्छा हो मँगालीजिये.

पुस्तक मिलनेका ठिकाना खेमराज श्रीकृष्णदांस "श्रीवेंकटेश्वर" छापाखाना-बम्बड.

भागवचम्पू:।

श्रीरामकष्णसूरिप्रणीता।

टिप्पणीसमेता ।

मुम्बई

श्रीछष्णदासाङ्गज-

गङ्गाविष्णु खेमराजौ

1

मुद्रणमस्य पुस्तकस्य गोपालनारायणजनतायन्प्ालये।

श्री

राम कृष्णसूरि विरचिता

आर्गवचम्पू: ।

प्रथम: स्तबकः ।

श्रीपातिं प्रणमहन्दारकवृनदोभिनन्दनम्।। भववन्धच्छिदं वन्दं वन्दे मन्धनिवृत्तये ।। १।।

प्राग्भारस्कुटचारुपत्ररचनाचातुर्यरत्नाकरः ॥ लक्ष्मीनेत्रकटाक्षवीक्षणशरव्यापारलक्षीकृतः क्षिप्र पक्षिपतिव्वजो वितनुतां शास्तं प्रशस्तं मम ॥२॥ निर्निमेषैंपदावाप्यै संविशन्ति वनेण्वमी ।I गुणजालयुताः सन्तो धीवरा इति मे मतिः ॥३॥ मानससंचारिपदा भव्यगुणा भूतिमाश्रिता सरसा ॥ सक्कृतिरपि बहुकाकैः कलहंसीव पदूप्यते कुजनैः ॥४॥ तत्र।

१ वृन्दारकवृन्दी देवसमुह ।२ जडबुद्धित्वनाशाय। 3 शरत्कालीन. पद्म कलिकागर्वहगै यौ कुचप्राग्भारौ (प्राग्भारौ शलशृद्गौ (टेकडीति भाषा- चा) ताविव कुचौ स्तनौ, 'उपमित व्याघ्रादिभि'रिति समासः) तयो स्फुटा स्पष्टा या चावी सुन्दरा पत्ररचना कस्तरीकुद्दमादिभि्चिन्नर्लेख्य तद्विपय या चतुरता तस्या रत्नाकर इव। अतीव कुशल इत्यर्थः । 'शैलाग्रे शिखर 'ृह दन्तः प्राग्भार इत्यपि' इत्यभिधानम। ४ गरुडध्वजः । ५ शास्त मह- लम् । ६ निर्निभेषा देवा मन्स्ाश्र। ७ काननेषु उदकेषु च । ८ म्तिरैश्वर्य भस्म च। +

२ भार्गवचम्पू: । भाव्या लंकृतिह्ृद्यवर्णसुपदन्यासोज्झितामव्ट तिः क्रेय नूनमनल्पदूपणपदं स्यादेव कि तावता । सन्तः सन्ति सदा यदास्यसरणीसंचारिणः प्रस्कुर- द्दोषास्तपे गुणा: स्युरम्बुदमुखैरम्भासि सिन्धारिव।।4।। अस्ति च चतु समुद्रवलयमव्यगतसकलव सुन्धराखण्डमण्डनं खर्वीकृतशर्वारिगर्वपर्वतेः विनिर्जितकोपाटोपे: स्फुरज्जटामुकुटावे- राजितोत्तमाङगै: पुरन्दरादिवन्दितवन्धसुन्दरमुकुन्दपदारविन्दम-

भाग्यं सारिकासा रसहंसशुकचक्र्वाककेकिपरपुष्टकण्ठव्वनिभि: पान्थानाह्यदिवातिरमणीयमसमप्रदेशं कस्तूरीहरिणवराहस- मुत्तुङ्गमातङ्गगवयकृष्णसारमृगपश्चाननप्रभृतिभिर्वन चरैरप्यन्योन्य- मवनपरैः पशुभिरधिष्ठितम् अधरीकृतनन्दनवनरामगीयकं नि- जविमलकी लाल बहुललोलकल्ोलोच्छलल्लालेत तरतुवारपवित्रिता-

निर्धातस्तनकुङ्गमपढ्वाितोन्तुङ्गतरङ्गवत्या भगवत्याः सरस्वत्यास्ती- रम्।यत्र परोपकारार्थजन्मानोSनेकशाखिनः कमनीयपरिच्छदाः फेनेपा इव पादपाः सन्ति। यत्र च लताः सर्वर्तुपुष्पवत्योपि अम्दोषविकासिन्यो मुनिनिचयावचितकुसमा: सन्ति।

१ हूस्वीकृत-लघूकृत- । २ परपुष्टाः कोकिलाः। 3 रामणीयक सौन्द यम। ४ कीलाल उदकम् 1५ फंनपा: मेघटवा? । ६ 'तिळवा' इति भाषा याम। ७ कल्पवृक्षाः।

प्रथम: स्तवकः । ३

व्याप्तं तद्वरभूरिभुरुहगणैदेवर्यथा विष्टंपम् ॥६।। बहुलशंकुनि वियुलॉर्जुनममितसकपेभीप्मशतट्ठपदम् ।। सुबहुशिंखण्डिसमधिकं भारतचरितात् सरत्वतीतीरम्॥। -

नूनमीर्ष्याभरादिव तयैव सरत्वत्ा। अमरपुरसमृद्धिस्पर्द्धया वर्धायेत्वा निजरुचिर तटाकप्रान्तसौभाग्यभाग्यम् ॥ तदनुभवसमोदस्तापसानां समूहः समकृतमुरसम्पद्यस्य हः सस्पृहोपि॥८॥ कदाचित्तत्र निगमाव्ययनचयनादियजनदत्तावधाना विषविष- मविषयाविषह्यरयग्रस्तविवेकग्राम्यजनानुग्राहका निखिलनिगमा- र्यपारदश्वानो वशीकतकरणान्तःकरणमातरिश्वानो भूरि यज्वा- नस्तपस्विनोवतेरुर्येषामतिविचित्रतमं चारितम् ।। मैवे रता अप्यभवाश्र केचिद्रमापसक्ताअपि नो रमापो:॥ हिरण्यगभोपसृतास्तथापि हिरण्यगर्भास्तु न ते द्विजाऊ्या:।। ९।।

१ आम्रातको मधूरुवृक्षः । २ जगत्। : शकुनि: पक्षि: दुर्योधनमा- तुलश्ष। ४ अर्जुना वृक्षा. अर्जुनो भीमानुजः। ५ सकपाणि सुदर्शनानि भी- ष्माणि भयङ्कराणि शतानि अनन्तानि द्रुपदानि वृक्षस्थानानि यस्मिन् पक्षे- कृपः कृपाचार्यः भीष्म. प्रसिद्ध द्रुपद: द्रुपददेशराजा प्रसिद्ध. ।६ शिख- ण्डी मयूर भीष्मशत्रुश्च। ७ करणानि इन्द्रियाणि। ८ भवः शङ्कर: ससार- थ। ९ रमापः श्रीपतिविष्णुः द्रव्यवांश्। १० जगदुत्पत्तिकरो विष्णुः । ११ हिरण्यगर्म: श्रीमान्।

४ भार्गवचम्पू: ।

ससारतापसंशान्त्यै तपोभिस्ते तपास्विनः ॥ चित्रं सततमर्चन्ति श्रीवरं जनतापदम् ॥ १० ॥ अवतीर्य सरस्वतीतीरं वीरुत्तरुणतरुसमुन्ि द्रसान्द्रकुसुमसमूहो- द्रमद्रमरमञ्जुसिअनप्रणुन्ना इव स्वयमपपि तत्तटपावित्यहतचित्ताः सत्रार्थ मन्त्रयामामु। इतो भूमी रम्याSसितमृगपदाङ्वैरतितरा- मितो दर्भा: शश्वद्धरित इह नीवारपटलम् ॥ इतो वातः सारस्वतजलकणान् मूर्छति वहन् पिकः प्रोच्चै रम्यं मधुसमयमावेदयति नः ॥ ११॥ अपि चास्माकम् ।

वृत्तिमुत्साहयत्येतत्तीरं सारस्वतं क्रतौ ॥ १२ ॥ तद्यज्यतेत्र यज्ञभागभुज: सुधाभुजः सभाजायेतुम् । ततः। युक्तमित्येव ते सर्वेप्यनुमान्य समुत्सुकाः ॥ समग्रां सत्रसामग्रीं कल्पयांचक्रुरअ्जसा ॥१२॥ अनन्तरं कर्षणादिना भूशुद्धिं विधाय विरचितश्र ।

सडूपैरिशोभितश्र निगमध्वानैकशाली पृथु- प्राग्वंशः कुशनिर्मितास्तरणवान् रम्यः ऋतोर्मेण्डपः१४।।

१ दुष्टजनाना तापद जनता जनसमूह: तस्य पद स्थानम् । २ लतास- मह वीरुत्। ३ प्रणुन्नाः ग्रेरिताः । ४ सुवया चूर्णन रजितः धवल इत्यर्थ। ५ पृथु: भव्य' प्राग्वशः यस्मिन्। इविर्मेहात्पूर्वदेशे सदस्यादीनां यद्रद् म् प्राग्वश इत्यभिधीयते।

प्रथम: स्तबक: ।

अग्निशालायां च गार्हपत्याहवनीयादीना शरणानि मेरला- भिरुपशोभितानि विरचय्य। ततः स्नात्वाथ सलिल सरस्वत्या मुनीश्वरा कृतजप्याश्र ते विभा यज्ञवाटमुपागमन् ॥ १५॥ प्रविश्य तस्मिन्विशालेषि सशाले मण्डपे प्रागग्रेषु दर्भेषूपवि- ष्टाः प्रविभक्तकार्याधिकारा मुनयो महता पुण्याहघोषेण दीक्षा प्रवर्तयामासुः। तत्र प्रथम मुख्यदेवतोद्देशेन क्रियमाणे सङ्कल्पे विकल्पस्तेषामन्तःकरणसदनं मदमच्तमातङ्ग इवोच्चशिलोच्चयदरी- मध्यमध्यतिष्ठन् हरिहरविधयः । जगतार्मीश्वरत्वेन त्रयः पूज्यास्तथाप्ययम्। नरः कस्यानुसरणादत्यन्तं क्षेममश्भुते ॥ १६ ॥ इति तथाविधे व्यतिकरे हिरण्यगर्भोंपासकाः प्रोचुः । अ- हो कथमेते पण्डिता अपि हस्तस्थितवस्तुवीक्षणकते दर्पणापेक्षा- वता पन्थानमनुसरन्ति। यतः स्पष्टमेवैतत्। येन स्वीयेन धाम्ा ज्वलदनलचलज्ालमालागरिम्णा पुष्टेनेष्टैस्तपोभिर्लय समयतमस्तोमलीढान्तराणाम् ॥ नृणां पूर्णात्मवोधप्रमदमविद्ुषां ढाष्टिरुन्मीलिता द्राक् यष्टव्यः सृष्टिनाथ स तु सततमतः सर्ववेदैकसर्गः ॥१॥॥ तदुत्तरं सानुशयं शैवाः । यदङ्िप्रेक्षार्थागतमुदितवृन्दारकजनः

१ स्थानानि। २ यज्ञस्थानम् ।३वयसने।४हिरण्यपर्भो देव (त्रझदेव.)।

भार्गवचम्पू: ।

स्कुरद्रल्नैर्नित्यं जनितसिकतं माङ्गणमहो यदीयं त देवं भवमिह भजाम: सुरवरम् ।।१८ ।। तम्तूधर्वं भागवताः । यो नेत्रश्रतिभारतीप्रभृतिभिविज्ञायते नो गुणै-

तच्वानां निचयं प्रविष्ट इति या सम्भाव्यते स्वेच्छया भक्तानां च भवाय भावितततुः सेव्यो हरिः सर्वदा॥।१९।। इत्याग्रहग्रहोपमत्रस्तान्तरात्मानो महात्मानः स्वस्वोपासन- वासनापरवशलवेन परस्परं निजगदुः। ततः केचित् सुविचार- शीलनपराः । आः किमेतेन विचाराचतुरेण भवतां विवादेन। तन्निशम्य वैष्णवादयः सर्वेप्येकीभूताः। कथमविचाराचतुरत्वम- स्मद्विवादस्य यतो ब्रह्मादिदेवतानाम्। तिसृणामपि भूरिभाग्यभाजां जगदीशत्वमयं जगाद देवः।। स्मृतयश्ष ततो वयं प्रपन्नाः शरणं तच्चरणावघापहत्यै।।२०।। विवेकिन: सन्यमुक्तं तथा,पे। यथा वा। दीपानामरुणसितादिकाचसारैः कवप्तेषु स्फुटचषैकेषु संस्थितानाम्।। दीपत्वं यादि च समं तथापि कान्तिः श्वेतस्थे बहुलतमा तमांसि हन्ति ॥ २१॥ एवमेव निगमस्तुतपदनीरजानां तदुपाधिकृतवैषम्यजुषां तेषामी- श्वरत्वाविशेषेषियत स्तूर्णमर्णवसारे संसारे निमज्तां जन्मिनामज्ञान-

१ स्वतन्त्रपात्रेषु।

प्रथम: स्तबकः ।

निवात्तिद्वारा तत्स्वरूपसम्प्राप्तिफलमञ्जसा भविष्यतीति विज्ञानार्थ कश्रित्सप्रेषयितव्यः। ततः सर्वेप्यैकमत्यमनुसृत्य को वै प्रेषाये- तव्य. कथ्द कार्यक्षम इति च विचारयामासुः । विचार्य च धैर्यचातुर्यादिचर्यावडर्यं विधातृपुत्रं भृगुं तद्योग्यं मत्वा तं प्रत्यूचुः भृगो याहि क्षिप्रं प्रथिंतगुणशाली सकरुणो भवाब्धेरातङ्कोचरणशरणोत्तारणपरः ॥ जगज्जन्मत्राण प्रशमनाविलासेष्वयमिति त्रिषु ज्ञात्वेहि त्वं मुनिनिचयमादाय झटिति॥ २२॥ स इत्थमाकर्णितमुनिजनवचनो भृगुः स्वचित्तेऽचिन्तयत्। अहो किमेतत्। छलसाव्यामेदं कार्य मां प्रत्युपदिशन्ति। नायं हितोपदेशस्तर्हि त्यजेदेकं कुलस्यार्थें इति सर्वेपि मां महदव- ज्ञान्धकूप प्रवेशयन्ति। तदिदमकार्यमनार्यक्षममवधार्य प्रावोचत्। कथं जगत्पूज्यपदेवु शश्वच्छलपयोक्ता भविता समृद्धः ॥। जिजीवितु. प्राणहरं निगीर्य क्रूरं गरं को हि भवेत्कतार्थ:२३ एतन्निशम्य मुनयः। न लमीशानां छलमकार्यं कृत्वापि पा- पभाक। यतः सवार्थ न प्रवृत सर्वलोकशङ्गापरिहारेण परोपका- पर्थम्। अकार्यकारिणोपि परोपकारिणो न दूष्यन्ते। गृणु तावद। सशम्भोरम्भोिं प्रभवमभियातुं पशुपते- र्विष किं व्यापारो जगति कथयस्वास्ततिपदम्॥ स्तुतर्वाष्ट्रपाणममथनविधातुः सरपतेः प्रवृतिः सौभाग्यं वितरति परेषामुपकृतौ॥ २४॥ १ प्रसिद्धगुणयुक्तः ।२ भातङी रोग.पीडा वा।

भार्गव चम्पु: ।

तस्मात्परोपकारार्थमकार्यप्रवृत्तिरपि न दूषणार्हा। प्रत्युत भीतेष्वपि फलतीति। पश्य। सम्प्राप्तं बत कर्दमादिभिरलं कष्टात्कलत्रं हरे- स्तुष्टादेकमथाच्युतेन धरणीजन्मानमुन्मथ्नता ।। आदित्यार्थकरेण सार्धमभितस्तेषां सहस्राधिकं लब्धं कोपि समीहतेष्टफलके लोकोपकारं विना ॥२५॥ तत्तावत् त्वमप्यनया लोककर्तृप्रवृत्यापिभविष्यास प्रशंसापा- त्रमित्युक्क्ा तूष्णीं स्थितेषु तेषु महर्षिषु। अथ परिह्वतशङ्कातङ्कपङ्गो मुनीना- मनुनयपट्वाचां वाचमुखचैर्निशम्य।।

सरभसमभिगन्तुं व्यापृतोभूत्तदर्ये।। २६ ।। इति सूरीन्द्रश्रीमद्रामकृष्णविरचितायां भागवचम्प्वां प्रथमस्त बकोयं समापः ॥ १ ॥

~001

द्वितीयस्तबकः ।

अत्रान्तरे। प्रभृततमतमात्विनीतम स्तोमसम्भूतज ननयनोपरो वसंहारैकचतुरकरः सहस्रकरः समतिक्रम्य प्राची मुखान्नमःसर- णि स्वकरपरिमृष्टवारुणीदिगम्वरः कामुक इव शनैरस्ताचलवि शालमौलिमनुससार। आश्चर्यमिदम्।

१ अतिशयेन प्रभूता । २ आकाशमार्गम्।

द्वितीय: स्तबकः ।

पुंसां पांसुहृदंशुमानयमहो निर्दोषरागामिमां मानार्हामपि पदमिनीं स्वरमणी त्यक्क्का प्रतच्यां रतः। तत्सङ्गाय तदम्बरं पारमृशन् दोर्भि: प्रयात्यग्रतः कष्ट धामवतोपि तस्य चरितं जारापराधस्तु कृ: ॥१ ॥ अपि च । कृत्सं भूचक्रवालं निजकरनिकरै: सम्प्रशाम्य प्रचण्डै- श्वातुर्वर्ण्य च तत्तत्सुविहितकरणे योजयित्वाऽव्यलीकम् ।। प्राप्ते कालेथ पश्चात्सपादे पुनरयं दीपसंक्रामितश्री- रस्तं प्रत्येति कत्वाप्यहह दिनकर: कोकलोकं सशोकम् ॥२॥ अभ्युदये भवति नरः पूज्यो न विनाशकाल इति सिद्धम्॥ अद्रुतमिदं यद्र्व्वैरुदयेऽस्तमनेपि पूज्यते भास्वान् ॥२॥ इति कौतूहलादनेकविधं तर्कितवन्सु जनेषु। अस्तंगतवति भगवत्यंश्रामति अतिवहलतमतमस्तोमसंपूरिताम्बरतलोयं भुव- तगोलको रत्यअ्जनकरण्ड इव संवृत्तः। अथ वा।

रविरसितपटेन व्यावृणोद्रन्तुकामो

ततः सुगूढतरप्रस्तरोच्चयकन्दराधिष्टितेषु वनचरसमुहेषु। भ- य्यादिव सन्चरत्सूपवनतरुकोटरान्तरालतलं विहङ्गेषु। सनदत्सु न्व काककुलस्पर्द्धान्धीकताेवान्धेषु। मानवतीष्विव मुकुकितासु १ तेजस्विन. । २ सुखेन यथातथा। 3 चकोर समूहम्।

भार्गवचम्पू: ॥ . 4.0

कमलिनीषु। प्रियविरहद्यमानसेवु कोर्कलाकेवु। प्रोद्यद्रव्ययौ- वनमदालसाङ्गनाङ्गरङ्गेषु रन्तुकामे रङ्गोपजीविनीव शनैः सश्चरतीव भगवति मेकरध्वजे। व्यसने इव सप्तांशुदीप्तजिह्वाप्रदाहिते नभस प्रोद्यताः किंतु स्फोटका इव तारकाः ॥५॥ अपि च। -

भास्वत्कराग्निसदग्धं नभोभस्मेव मेचकम् ॥ यास्तस्मिन्विस्फुरत्तारास्ता हुताशकणा इव ॥ 4॥ अथ वा। ध्वान्तस्यान्ताय गच्छन्नवविरहवतीं मागदिशं प्रेक्ष्य दत्वा सूर्यों घुर्य: स्वहस्ताहृतगगनसरस्तारहारानयासीत्॥ मग्नं तं पश्चिमाब्धौ परयुवतिवशाद्वीक्ष्य पूर्वाकृतोरो- घातभ्रश्यत्समुक्तो ज्वलितमिव नभस्तारकांढचं वदन्ति॥७ ततः कलावानपि स्वीयकलाकलापेन निखिललोकलोचनानि

रतिनाथसहायतां प्रपन्नः कुमुदानन्दकरः कुरङ्गलक्ष्मा ।I ककुभां वलयं विभासयन्त्सन्नदगादिन्दुरमन्दकान्तिकन्दः ८ नूनमिन्दिराबन्धोरिन्दोर्मदनसहायत्वं श्रिया प्रार्थितेन भग. वता श्रीशेनैव प्रतिपादितम्। गीर्वाणैः संप्रमथ्य प्रसभमपहृतश्रीः पिता मे कलावां- स्तत्सूनुर्वन्धुरिन्दुर्मम वितर विभो वित्तिमत्सानरूपम् ॥

१ चक्रवाक सम्हेषु । २ चन्द्रे। 3 चित्र वर्णम।

द्वितीयः स्तबक: ।

पम्मावाक्यानुरोधादिति दनुजरेपुः स्वीयसूनो: शशाङ्कं वीरं विश्वं जिगीषोः सपदि रतिपतेः साह्यभूतं चकार ॥९ ॥ यातेस्तं चण्डभानौ निशि निबिडतमस्तामसं पूरिताया- मिन्दुर्नी अम्बरे णावृतवपुरसित स्यास्यमङ्गच्छलेन।। कृत्वैवं मानिनीनां मनास मतमहो मानमा्छिय् चित्रं मौत्यारूढ: कुरङ्गे परिपतति नमस्याशु राजा द्विजानाम् १० अत्र हेतुः । मानाभावात्सपल्या अनुनेयजनितं सौर्यमप्राप्यमाणं हत्वा न्यासात्तदिच्छस्तमथ विनिदधे रोहिणीचित्तवृत्तौ।। स्वस्यासौ सन्निधानादपसरति ततस्तन्न विज्ञाय जाड्या- डूयोभूयस्तदर्थें विधुरतियतते नाधुनाप्याप्तकामः ॥११॥। अपि च। वयं विजितहच्छया विषयसङ्गगून्या वयं वयं मशसितेन्द्रिया इति च गर्वभाजो नराः ॥ स्मरेण जयता ध्रुवं विजित एष तन्नासिका- विलेपनकते सुधाचषैक इन्दुरुजृम्भते ॥ १२॥ सौभाग्यं किल भूर्तमेव ककुमां लीलारविन्दांशितं लक्ष्म्या देवनकन्दुकः किमु रतेः पात्रं सुधापायिनाम्॥ शृङ्गारस्य करण्डक: किमुदधे. फेनस्य पिण्डश्रिरा- दिव्यं सजनयन्म्रमं समुदित: प्रोद्दामधामा विधुः ।१२॥

१ नक्षत्रराट् चन्द्रः । २ प्रीत्युत्पन्नम्। 3 जितकामाः । ४ सुधपात्र: मुया अमृत चूण च। ५ दिशाम् । ६ क्रीडागेण्डुक:।

१२ भार्गव चम्पू: ।

इल्यं तर्कयत्सु लोकेषु भृगुरपि सुधांशुघामधंवलितविपुलना- रान्तरालो वियञ्चरचकोरनिचयस्यामृताशनशालामिव सम्प्रवृत्तां त्रियामां समालोक्य विष्टम्भितगमनवेगः सम्पादितसान्ध्यविधि- श्व तैरव तपस्विमि: सह तत्रैव तां निशामनैषीत्। कोकानां विरहेण नूतनरतौ सीदन्नवोढाधिना कान्ताश्ेषसुखानुरक्ततरुणीप्रेमातिरेकेण च।। पद्मानां परिमीलनेन कुमुदप्रोन्मीलनेन स्वप- लोकस्वापसुखेन सार्धमगमद्दोषा दिशं पश्चिमाम् ।।१8 ।। ततः ।

त्षट्पादालीकलरवनुतस्फी तसौभाग्यपूरम् । दिग्मालिन्यप्रसरगरलग्रासकर्पूरगौर: सुप्तोद्युद्धद्विजकलकलैः प्रादुरासीत्मभातम् ॥२॥ तस्मिन्नवसरे। क्रीडामुत्थितपक्षिपक्षचलनैर्मालिन्यसत्यांगतः सत्कारं वपुषो जनोत्सवचयप्रेक्षास्कुटत्पङ्कजै: ॥ हास्यं चापि विधाय भर्त्रुपगमाद्यानं विना चालये प्राची सङ्गतभर्तृकेव समभूदुत्तीर्णचर्णिव्रता॥ १६॥ अपि च। खण्डितामिव तां प्राचीमनुनेतुमिवांशुमान् ।। स्वकरस्पर्शमात्रेण कृतवाननुराँगिणीम् ॥१८॥

१ दाषा रात्रि:। २ रश्ितां प्रीतियक्ता च।

द्वितीयः स्तबक:। १३

वृहत्तिमिरसिन्धुर पमथनार्थमुद्रच्छतो हरे: सपदि कस्यचित् समुपलेलिहानस्पृहा॥ मुखाद्वहिरुपागता ललितशोणजिद्वेति किं ततान भुवि विस्मयं तरणिविम्वमर्धोदितम् ॥१९॥।

सहस्रांशोरुच्चैरुदितवति विम्ने द्युतिमति। तमोनाष्टद्वोत्राविवर इव संलनिपरमं मुनीनां यच्चित्ते तदपि परिहर्तु भृगुरगात् ॥ २० ॥ उपसि सरिज्ले निमज्नं विधाय कार्यभरादिव संजातसङ्को- चनं नित्यकर्म समाप्य कृतविषयवासना निधानांस्तपोधनानविल- म्वितं जिगमिषुर्भृगुः सविनयमिदमभापत। भवत्तथ्यवचःपथ्यपाथेयपथिकः पुमान्॥ पाथोधिमपि वीथ्याम्त्रुपायं न मनुते कथम् ॥ २१॥ । तत्कृतकल्याणरचनेन भवदाशीर्वचनेन समुत्पन्नकार्यविधान- दाक्ष्योहं निर्विन्नं गन्तुमुत्सुकोस्मि मामनुजानन्तु भवन्त इति। अथ कथनीयकीर्तय ऋषयः प्रोचुरुच्चैः । पन्थानश्र शिवास्तवामलमते गछन्तु कण्ठीरैव- क्रीडादारितदन्तिराजकलभैर्जुष्टां दशामा्तयः ॥ याहि क्षिप्रमुपौह तात चपलं स्तुत्यं च कृत्यं वुधै- रक्िष्टं प्रविधाय सायक इव श्रीकण्ठैचापच्युतः ।।२२।।

१ सिंहस्य सूर्यस्य। २ गहायानित्यर्थः। 3 सिंहेन क्रीडया उत्पाटितो यः करिशावक. तत्माप्ताम् ।४ पीडा.। ५ पिनाकधनुषः प्रेरितः । २

१४ भार्गवचम्पू: ।

तत्तात कृतकृत्यस्य तव क्षिप्रं पुनर्दर्शनमस्तु इति। मुनीशानां याशीर्वचनरचनोत्पादितधृतिः प्राशन्तव्यामोहः सपदि सनितान्तप्रमुदितः । त्रिलोकीसश्चारक्षमगतिरजस्योधिवसति- प्रतस्थे प्रस्थानोचितविधिमुपास्येष्टफलताम् । २२।। इति सूरीन्द्ररामकृप्णविरचितायां श्रीभार्गवचप्वां द्वितीय- स्तवकोयं समापतः ॥२ ॥

तृतीयस्तबकः ।

10:0

ततो मृगुर्गच्छन्नध्वनि कृत्यसिद्धिसूचकान् शुभशकुनानवलो- क्य सहर्षम्। व्वाडा दक्षिणतः प्रयान्ति सहसा चाषाः पुनः सव्यत- श्रेतो मोदभरानतं च हरिणी शावेन साकं ययौ।। मन्दं गन्धजलौघबिन्दुनिचय प्रोडगूतभारादिव वाति श्लिैष्टवियोगिनीहृदवनीसीरः समीरः पुनः ॥१॥ तव्सर्वथा कृतकार्योहमार्यदर्शनार्थमागयिष्यामीति विचिन्त्व 1 अनेककोटििमानवलयशालिना त्रिदिवाध्वना विलम्बितपदं सं- चरन्। ज्योतिष्टोमादिना प्राप्तनाकसौख्यान् सुकतिमुँख्यांन् विलोकयामास। १ ब्रह्मण स्थानम्। २ कांकाः। ३ वियोगिनीहृदयरूपायां पृषिव्या लाइलमिव दःखप्रद इत्यर्थः । ४ पुण्यवन्मुख्यान्।

तृतीय: स्तबकः ।

प्रभूतरसलालस प्रसृतकर्णशृङ्गारक: ॥ क्वचिद्युवतिकोमलावयवसौष्ठवालोकन-

प्रतिव्वनितपूरिते महति नन्दनाख्ये वने ॥! स्मरप्रहित सायकव्यतिकरातिभीरु: स्वयं प्रयाति च मृगीदृशः स्तननगान्तराले जवात् ॥ २॥ क्वचिल्लुलितनीविसंत्रुटितहारभाराह्गुत- व्युदस्तकुचचोलके घटितहस्तमात्तालकम् । प्रदष्टरदनच्छदं त्रिदशवारवामभ्रुवा समं समरमारभत्स्मरजयाय कश्चित्कृती ॥ ४ ॥ इति सपदि विलोकयन्नयंज्ञो दिविचरकेलिकलाकलापमारात्। सुरसदनसदो विनिन्द्य दूरात्।। त्वरितपदं प्रययावसज्जमानः ॥ ५॥ अपि च । गीर्वाणवाणिनीभि: सहपुण्यजनव्ययोपयोग्याभि: । रमतः सुरानमन्यत राजा वाराङ्गनाभिरिव लुब्धान् ॥ ६॥ इत्यतिव्रज्य वृन्दारकदृन्दममन्दगतेन तत्पुरस्थान्यतिक्रमितुं कृतवेगे भृगौ। १ वेगेनेत्यर्थ । २ नीतिज्ञः।

१६ भार्गवचम्पू: ।

स्वलोंकं समतीत्व गच्छति पुरस्तस्मिन्नतर्किस्फुटं देवैरवासरमात्रलद्वितहारिश्रक्रः स सौरो हरि:॥ किंवा पादपपादपाटनपटुस्तीव्ो नभस्वान्पुनः काकुत्स्थस्य किमृत्पथाशरशिरःसश्चारसारः शरः॥७॥ एवं तर्कितवत्सु सुपर्वसु महलोकादिलोकानतिक्रम्य किन्नरैः किन्नरीभिः समं सततं सङ्गीतविनतरिङ्गतरङ्गां गङ्गामेवगा- ह्याग्रत. प्रतस्थे। जनकभवावृत्तान्तं विज्ञातुं व्योमवर्त्मनेव सुधीः ॥ रभसा लङ्गास्थानं विधिसूनुरगाव समीरसूनुरिव ॥। ८॥। सत्यलोकाभिधा यस्य सार्थकानन्यपेक्षया ।। नान्धस्येव पितृप्रीत्या नाम राजीवलोचनः ।। ९॥ - न यत्र गच्छन्त्यघसंघसंगिनो न नास्तिकाचारपथानुसारिण: । न योगनैष्टिक्यशमाद्यकारिणस्ते यान्ति येधर्मधनैकशाचिनः१।। यस्मिच्छ्रीमद्गगवतो विराड़पस्य विष्णोः शिरोभूते स्वीकता- कृतयः श्रुतयः समवलोक्यन्ते। नैतावतैव। संवत्सरायनयुगर्तुसपक्षमास-

कालपधानमहदिन्द्रियचित्तधर्म- प्राणाद्यस्तनुभृतो निवसन्ति यस्मिन् ॥। यश्ष।

१ सात्वा। २ हनूमान्।

तृतीय:स्तबकः ॥ 5७

बृहृद्रतवतां प्रेद्कद्विमानै. सर्वतो वृतः ॥ यथा सूर्योदयोन्मीलत्पद्माकोश: शीलीमुखैः॥११॥ परिखापाकारोच्तरगोपुरैः सर्वतः कमनीयतमस्तमासि स्वकान्तिकलयाकवलयन् विराजते। यत्समंततः सततवसद्वसन्ता --

आङ्काराभिसाराव्यापृतविरहाधी रमधुकरीर गणपक्षविपक्ष।त्ववमान-

कृतमारविडम्बनानि संत्युपवनानि ॥ १३ ॥ यत्र स्वयं सृष्टिविधानदक्षो दक्षादिकाध्यक्षगृहीतशिक्ष:॥ साक्षात्स्वयम्भूर्निवरुव्यभीक्षणं क: क्षीणधीस्त क्षमते प्रतोष्टम्१ ४

मखिलनिगमार्थपरिशीलनपरिज्ञातघर्माद्यने कसाधनसमूहपरिहृत- हृत्कषायास्तव्क्षणे मोक्षपदगाप्तिक्षमा अपि स्वोपास्यचतुरास्या- भिमत्या सम्पाप्तद्विपरार्धावसानव्यवधानाः पूर्वचित्याद्यप्सरसां

लमनसस्तपस्विनः सभ्यत्वं भजन्ति। यस्यां च वासवादिविबुधवि- द्याधरसिद्धगन्धवैरनिजमुकुटत टखचितविमलही रनीराजित चरणरा- जीवः प्रजासर्गनोदितप्रजापतिमण्डलो जगन्निर्माणप्रवणान्तःक- रण: स्वीयमध्यासनमध्यारते। तरिमन्महताध्वना सश्चरन् क्वा- प्यसज्नमानोद्यैव मज्जनहज्ानामीति सज्जमान: सज्नाग्रणीः पथि

१ भृह्गसमुदाय।

9 € भार्गवचम्पू: ।

पाथे नमज्जननमस्यानपेक्षो विघटितपटठुकपाटिकाद्वार: समतिक्र

कान्त्युपहसितभरणं सभाङ्गणमुद्लङ््य भृगु: । परिह्वततिमिरौघं पावकोद्वर्तकार्त- स्वरविरचितभित्तिव्यप्तरत्नप्रभाभि:॥ अथ झटिति सभान्तं न्यस्य भीतिर्दिवेशे निजजनकसुृत्यद्रतटीसूत्रधारः ॥१५॥ सति कृतप्रवेशे तस्मिन्। 1 चिरसङ्गतयोः पितृपुत्रयोः प्रियसङ्गमम् ॥ पश्यामो हन्त हृष्यामः प्रणयोद्रेकेदर्शनात् ॥१६॥ एवं समुत्सुकेषु सभासत्मु भृगुरपि विधातुरविदूरे सश्चरन्नप्य- कृतगुणवर्णनत्रणामः स्वप्रौढं नाटयन् सार्वज्ञं निजपितरमनवे- क्ष्यैव संविवेश । सानन्दोपि सवन्दनादिषु पितुस्त्यक्तार्यमर्यादव- त्सावज्ञं न चकार कारणवशात्तस्मै प्रणामादिकम् ॥ सोत्कण्ठापि चिरागतप्रियपरिष्यङ्गाय लज्जावशा- डुन्मुक्तप्रणयेव भतीरी परीरम्भं सतीवाङ्गना॥ १॥ तत्रावसरे सदःसमक्षमात्मावहेलं मन्वानः स मन्वादिरजन- पिता कमलासनः । रोषावेशकषायिलोचनगुणभ्रूचापवेगच्युता- पाड्गोद्दामशिलीमुखैः स विभिदे हत्पङ्कजातं भृगोः ॥ १ कार्तस्वरं सुवर्णमू। २ प्रणयः प्रीतिः उर्द्रकः अतिशयः 3 गतप्रीति. ।

तृतीयः स्तबकः । १९.

नैव स्नेहवशेन ते विदधिरे भेदं मुदा रेमिरे तस्मिन्नस्तमितासुते पुनरहो मोहस्य चित्रा गतिः॥१८। एवमपि रोधनिःशेषितधृतिर्विधूतनयं निजतनयं दिधक्षत्निव विलोकयांचक्रे। आश्चर्य किमिदमधीरमानसानां क्रोधो यद्दुरतितरां धृति नराणाम्। यस्यास्योदयसमकालमेव चक्रे सावज्ञं शतधृतिमाशु धैर्यरिक्त्तम् ॥ १९ ॥ 1 पुनः स्वतनयेऽविनयसम्भवः कथमित्याशङ्ग्य चिरं चिन्त- याञ्चकार। दक्षा दक्षादयः सवें तनया नयवर्त्मनि॥ अय कथमिवोत्पन्नः चन्दनात्कुटजाङ्करः ॥ २० ॥ विस्पष्टं दुष्टसड्गेन कष्टं भ्रष्टो हि मत्सुतः ॥ न किं मृगमदामोदो हिङ्गसगेन नश्यति ॥ २१॥ तथाभूतानां केषाश्चित्सङ्गेनैतद्गावं प्राप्तस्यास्य हगौद्गत्येन कि- यप्याश्चर्यम्। काकानां कुरुते नतेन फणिनां दंशेन हिंसाशया व्याघ्राणामसदाखुतः सुवसनछेदेन वित्तः क्षणात् ॥ क्रोडानामथ रक्षसां द्विजवधाहुर्वायुना पानतो दुष्टानामनयादिदुर्गुणचयाद्दा हन्त को विस्मयः ॥२२॥

१ भ्रष्ट्नातिम् । २ दग्धमिच्छन्। 3 दृष्टयन्मत्तेन।

भार्गवचम्पू: । अथ वा नैकस्य सर्वाण्यपत्यानि गुणैः समान्येव भवन्तीति विस्मयः । कंमलामुधासुधाकरहालाहलशंखवारुणीकरिणः तरुतुरगधेनुभिषगप्सरसः सिन्धोरपत्यानि ॥। २३॥ अपि च । त एते सूनव: ख्याता नूनं किरणमालिन: ॥ भिषजावश्विनौ शास्ता यमः क्रूरः शनैश्ररः ॥ २४.॥ पटीयाननघः श्रीमान् वदान्योपीच्यदर्शनः॥ विनीतस्तनयः पुण्यैरगण्यैरिह लभ्यते ॥ २५॥ तदकतभूरिमुकतोहमेव किमेतेन शिक्षितेनेति विचारपरवशे मनसि विमनसिं। सम्बन्धभाषणमुखाकतिभि: परेषा जानन्ति हच्चरममध्यमबुद्धिमन्तः ॥ तत्रार्यघीर्भृगुरतः पितुरिङ्गितेन स्वान्तं प्रचण्डतरकोपवशं वुबोध ॥२६ ॥ बुद्ध्या पितुस्तेन कतावमाने हेतु विनिश्चेतुमलं न सभ्याः ॥ एवं हि गम्भीरतरान्तरास्ते प्रारम्भदुज्ञेयविधेयमार्गाः ॥२॥ एवं स्वपितरि मुनिरुपदिष्टशान्ते कारुण्यादिसद्रुणाभावम- नुभूय ततः स्वौद्धृत्यपरिहाराय धातारमनुप्रणमन् सरस्वतीती रस्थमुनिजनादेशकरोहं न ज्ञेयमुद्रतत्वमित्यनुवेलं विज्ञापयांबभू- व। ततः। स निःशेषितकोपपङ्क पङ्गजासनः सविनयं निजच-

१ लक्ष्मी: । २ बृहस्पति. ।

चतुर्थः स्तवकः । २१

रणप्रणतं भृगुमुत्थाप्य शिशिरतममात्मजालिड्गनानन्दं क्षणमनुः भूतवान्। कर्पूरः स हिमालयः समलयः क्षमानन्दनश्रन्दनः सप्रालेयरविः शुचिप्रवहतां पूरः सरित्पाथसाम् ॥ स प्रातः शिशिरो मरुत्कमलिनीनालं परेपीढशाः पुत्रालिङ्गनपथ्यशैत्यनिवहस्यार्हन्ति नैते कलाम् ॥२८॥ लोकोत्तरमस्येदं दाक्ष्यमिति सविस्मयेतु सभ्येवु ।। निजपितरमनुज्ञाप्य प्रस्थानं चाकरोड्टगुस्तस्मात् ॥२९॥ इति श्रीमत्सूरीन्द्ररामकृष्णपण्डितविरचितायां भार्गवचम्प्वां तृतीयस्तवकः ॥ २ ॥ -0-

चतुर्थः स्तबकः । ततः कतिपयक्षणैः प्रणतजन्मिजन्मार्जित- प्रभूतदुरितद्रुमक्षयदवस्य गौरीपतेः ॥ शिलोचचयमगाद्रुतं द्रुहणसुनुरुत्संसर- त्समीरणरयाधिकप्रबललोललोलागतिः ॥ १ ॥ ततो विदूरे पुर एव पुरारिगिरिमपश्यत्।

भुष्णन्युन्नतरेण कान्तिपटलेनात्युन्नतो राजते कैलास: सुरघुर्यवूर्जटियशःसंघात एव धुवस् ॥ २।। यत्र।

२२ भार्गवचम्पू: । नोलास: पङ्कजानामविकसनमथो नैवामिन्दीवराणां योग: कोकाङ्गनानामभिमतिरनिशं कामिनीनां न यस्मिन्॥ ताप: सचारभाजां रविकरनिकरान्नेन्दुपीयूपभाजां स्षुद्वोघश्राण्डजानां त्रिपुरहरशिरश्रन्द्रिकासन्निधानात् गौरीकर्पूर गौरोरगतुहिनकरोक्षादिभि: क्षीरगौरै- र्दग्दोषान्ताय चातं नयनगलफणामध्यमुष्केषु नैल्यम्।। .

नूनं तस्मादिनाच्छस्फटिकमणिशिला जालशाली स शैलः

·इतो बकुलमण्डलं नवतमालमालामितः

इतश्र कदलीरितो विबुधपादपानां कुलं 1

पुपोष महतामहोच्छ्रितजनेनुकम्पाभरः ॥५॥ इति कौतू इलाश्चितचितः स द्विजः क्षणमवलोकयांचक्रे । तस्मिन्ननवरतवसन्तावतारविस्फारितन त्रकिसलयकुसुमभराभुग्नव-

च्चतरतरुशिखरा रुढकिन्नरमिथु नषड्कादिस्वरगयिमानमहेशयश: · पीयूनमवुरिमाणमास्वाधानन्दसन्दोहपरवशतया विगलितस्मृतिः क्षणं बभ्राम। ततः कार्यवशादाप्तस्मृतिर्भृगुः। हरचरणराजीवा-

१ सूर्यकान्तमण-प्रफुल्लितः । २ वन्धुरी वृक्षविशेषः (सापल्या- चे झाड )।

चतुर्थ: स्तर्बकः । २१

लोकनोत्काण्ठत स्वान्तौर्वेबुधविद्याघरतापसादििरनिशमभ्यस्तया पदव्या श्रीमन्महेशद्वारप्रदेशमाससाद। भ्रम्कुटिविभ्रमद्विकटचण्डदण्डायुध- प्रचण्डभटमण्डलीभुजभुजङ्गभङ्गक्षमैः ॥ तुषारगिरिगौरवैः प्रथमयूथनाथाधिपैः सुगुप्तमनिशं निशाकरकलावतंसानुगैः ॥६॥ तत्र। निजनाथस्य शिवस्य अनुजन्मा कनिष्टभ्राता अयं -भृगु पूर्व रुद्रो भृगुरप्यनन्तरं ब्रह्मणः पुत्रोयमिति सविनयं नम- द्विः प्रमथगणैरनिवारित एव प्रविवेश। वारणशतानि विग्रैः प्राप्यन्ते क्षुद्रभूपतेर्द्वारे॥ द्वारे धनदपतेरपि नैकमपि प्राप वारणं स भृगु: ॥॥ अथ चपलपदं सदःसन्निधि स विधिसुतः समासाद अत- र्कितकार्यविधानदक्ष: शोणाक्षिकोणेन क्षणमपश्यत् यस्मिस्तत्वा- वमर्शहर्षिततनूरुहैः सनकादिसिद्धसमूहैरनुक्षणमुपास्यमानः स भगवान् भवः सततमास्ते। गौरवं गीयते तस्य विमन्यैर्जगतां गुरोः ॥ सद्योजातोपि यः प्राचामाचार्यपदर्वी गतः ॥ ८ ॥ क्व नारीपीनोरःप्रभवपरिरम्भव्यतिकरः

तयोरेकत्रैव स्थितिमि निसर्गाद्विषमयोः सदान्यस्तासूयं घटायतुमलं कस्तदपरः ॥ ९ ॥

१ वारण हस्ती निवृत्तिः ।

भार्गवचम्पू: ।

यस्याद्गुतं चारित्रम् । यः सकललोकभवभयसंहरणोपि "भव भीमश्र सर्वामरमौलिस्थली वयुप्तचिन्तामणिरपि कपदी। जगन्नि वासोपि श्मशानवासः सर्वजगदन्धःप्रदोपि भिक्षाशनः ।ज त्मावरणोपि कौपीनघरः । दिक्पालार्पितश्रीरप्यर्किंचनः ।३ हो मित्रपदवी प्राप्तः कुबेरोप्येतत्प्रसादनात् विपुलसम्पदूरो लोकेकतघ्नतानिभयत्वेनास्य किंचनत्वं कथमुपेक्षते। कौपीनेन्दुकपालकततिभसिते प्रेतास्थिमालाविष- व्यालालङ्गरणस्य सद्वयपतेरर्षाङ्गजायाकतेः ॥ दारिदं दधतः श्मशानवसतेर्यद्रुह्यकेशः सखा ख्यातोसौ धनदो मुधा बुधजनैर्यों नामिजातः खलु॥।१० अन्न कारणमेतदेवेत्यवगम्यते। लीके यत्किल वैभवं तदखिलं गौरीशकारुण्यतो निःस्वत्वे खलु तस्य कारणमदः शङ्गेहमेकं पुनः ॥ यक्षाक्रान्तघना हि यान्ति धनिनो नैःस्वं तु यक्षाधिप: कोशो यस्य सदाधितिष्ठति न किंयास्यत्यसौ निःस्वताम् १' स इत्थं सभोपान्ते तिष्ठन् स्वान्ते एव सविस्मयं तर्कयामास सतो भगवानपि चिरादुपगतमात्मबन्धुमवलोक्य सोत्कण्ठम्। उत्सङ्गाच्छैल कन्यां त्वरितमपनयन्वन्धुविश्र्लेषदुःखं स्वान्तादुक्कृत्य पीठात्वरितमथ सुहत्स्नेहपाशाविव दौ।। दोर्दण्डौ सम्प्रसार्य पसभपदगतिः स्नेहविक्विन्नचता आश्ल्लेषार्थ समायाड्गगुसविधमहो मोहपाशो वलीयान् ॥१२। १ व्युप्त. 'हुवप बीजसताने'क्.। २ कपदो जटानूट. 'कवडी'। 3 अन्धः अनमू। ५ कुबेर:।

चतुर्थ: स्तबक: । २५

इंत्थ नीलकण्ठं निजोपकण्ठं समागतमवेक्ष्य सतिरस्कार भृग- रवोचत् । श्रूयतामनभिज्ञ। स्फुटं पीतिलोंके समगुणवतामेव सुभगां क्क ते शीलं भूषा चरितमथ वासः क च मम ॥ न मां स्प्रष्टुं योग्यः किमुत परिरव्धुं तवमशुचि: समीहे सम्बन्धं न तव भव दूरीभव जवाद् । १२ ॥। किंच। चिताभसितभूपितं विगतशौचमाभीषणं कपालवदशोभनं शववितण्डमुण्डस्रजा ।I. कमशाममिव ते वपुर्यदनवेक्षणीयं सदा सदाचरणशालिनः किल न रन्तुमस्मिन् क्षमः ॥१४॥ एवमखिलश्रुतिनिकरसन्नतपदपङ्कजः शङ्करः अकारणं दुरु- कैस्तुदन्तं भृगुं शोणायमानदक्कोणेनावलोक्य।

ब्रह्माण्डं संविधित्सन्निव पवनगतिर्वाडवं हन्तुमुच्चै- रुद्यम्योद्दामशूलं श्रैमथपतिरगादाशु वीतानुरागः।११। तंप्रत्यतिपरुवतरमभाषत।

१ अशुद्धम् । २ कुम्भशकलयुक्त पक्षे भिक्षापात्र( परळ)युक्तम्।३ सस्तुतपादकमल । ४ कीधेवेशेनावधुत यञ्कुटितट तन्मध्ये उत्पन्नः दान्त- सम्पाती दमितवेगी भालस्य प्रचण्डः वहिस्तृतीयनेन्नानल: तस्य प्रसरन्त्यः उरुतरा अतिशयेन ज्वालमाला: ज्वालासमूह्ा: तेनावलीढ व्याप्तम। ५ दग्घुमिच्छन्। ६ शिव. ।

भार्गवचम्पू: ।

सत्रान्नपीवरनितम्ब कथं बतासि

किं मर्तुकाम इव जल्पसि मामनल्पं शूलाहतस्त्यज कुलायमिद मदग्रे॥ १६ ॥

रोषभीषणानलज्वालाव लिषु पतङ्गायितमात्मानमवेक्ष्य स भृगुर्द्धमद्रा न्ः सरभममभयलम्भनाय श्रीशम्भुसम्भावनीयसौभाग्यभुवं भवा नी संस्तवैरदम्भं सम्भावयामास।

प्रचलदम लकर्णताट ङूके/पागद महीरकोद्छदच्छप्रभाचकर वालस्फुटीदारस च्वारली नम यूनीदितनीकतियंशृतिम्मपभे। प्र

संदर्गने पाहि मामध मूताधिपोपपजगहात्रि तुभ नमः ॥१५ ॥ तदानीमनुकम्पया तदवनाय। दरंद्योतोदार नह सितगुणाकष्टपुरजि- न्मनोमीनामानापनयनविधौ व्ययसनसा ।

१ कुलाथ जीवम्धानं दैहमिति यावत। २ नालीका बाणा: । 3 हस्ति दन्धनस्तम्भ. ।४ दरः शखस्तरय बीत इव उदार प्रहसित हास्यम।

चतुर्थः स्तबकः । २७

सदा भाव्यं यस्याः प्रमथपतिना प्रादुरभव- च्छिवा साक्षाद्दक्षान्धकदमनकोपप्रश्मने ॥१८ ॥

र्मध्ये रराज गिरिराजमुता नतभ्रूः॥

दिव्या जरामृतिहराऽमृतवछ्रीव ।। १९।। अत्रान्तरे। प्रदोषप्रारम्भे दरविकसदिन्दीवरदली- छसल्ीलालास्याहृतिपटुरपाङ्गो नगभुवः ॥

दृशं कोपाविष्टं शमनशमितारं च शमयन् ॥२॥ तदानीम्। प्रभवति मत्प्रतिघातादनिशमसाविति समन्सरमनङ्ग: । दुर्गापाङ्गसहायः कोपान्ते शिवमनस्यथाविरभूत् ॥२१। ततः पञ्चेषुशरवश्चितकुरङ्गमनङ्गरिपुमवगम्य विरश्चिसुताच-

रमधुरस्वरमाधुरीविडम्वनपटुतरेण सविनयमिदमूचेऽचलकन्या। अविदितपरिणामः कर्मणामप्रवीणः प्रवणमैतिरथास्ते तेष्वदस्तावदास्ताम् ।। त्वमसति विदिततच्वो दुष्कलस्यास्य कत्माद् द्विजमनुजमिमं ते देवैरं मेभिहंसि ॥ २२ ॥

१ अन्धकसपत्नः शङकरः । २ प्रवणमतिः नम्रमतिः। ३ ब्रह्मण. सका- शाद्गुद्रस्य भृगोश्रोत्पत्तिरतः पार्वत्या भृगौ देवरत्वम् ।

भार्गवचम्पूः ।

गतवति शममीश्वरे स संघश्पलपदमपासरदस्य दृष्टिपातात् २ कुपितमृगेन्द्रमुस्त्ादिव प्रमुक्त श्वकितविलोलविलोचनः कुरंङ्र:।। चपलपदं तमसः परं पुरस्ता- रसमृगुरगारमगादघान्तकस्य ।। २४ ।। इति श्रीमन्सूरीन्द्रिरामकृष्णपण्डितविरचितायां भार्गवचम्प्वां चतुर्थस्तवकः ॥ ४ ॥

पश्चमस्तबकः

ततोSध्वनि गच्छन् भृगु: सहर्षम्। अहो मुनिवराशीर्वचनं- कवचेनैवाद्य संरक्षितोस्मीति वदन्नकस्मादेव पुरस्तेजसां रा शिमपश्यत्। किमेतदिति तत्र सादरं दृष्टि प्रसार्य श्रीरमणचर- णपरि चरणावाप्तसालोक्यानां महाभागवतानां शरत्किरणमालिम" ण्डलोज्वलप्रभैरनेकैः समानैरपि विमानै: सर्वतः परिवृतं श्रीम- दैकुण्ठाख्यं लोकं ददर्श। मग्ना येतितरां पुरामपुनरावृत्यै पुराण: स्तुतः श्रीशो यच्छरदिन्दुसुन्दरयशःपीयूषवारांनिधौ।।

१ श्री विष्णोः ।₹ समानाकृतिमिः। 3 विमानैः यानैः । ४ पुराणपुरु- घः श्रीविष्णु, ।

iiment c पंश्चम: सलक:। BANSTH ते मायापटलं व्युदस्य विगलत्तपित्रयाः सर्वती वकुण्ठं खलु यान्ति नैवमपरे सारेतरैः साधनैः ॥१॥ किच।

न्मणिप्रकरसंवलद्वूहलकान्तिनीराजिते॥ हरे: पदसरोरुहे रतिभृतां न भूचो मवो- द्रवो भुवि भवान्तकृद्गुवनभाग्यभाजां सताम् ।। २ ।। अपि च। यस्याः शोभनशोणकूणित चलद्ृक्काणनसर्गिक ऋक्ष्णापाङ्गतरङ्गितेक्षणळते यक्षेन्द्रदक्षादिमिः ॥ तप्यन्ते नितरामुरीकृतमहायत्नैर्यदावासतः • सा श्रीराश्रयते परियं शरितनुतां लोक: स कैः स्तूयते॥२॥ यत्रताः पशुपक्षिणोपि नितरामानन्दचिन्मूर्तयः सवें शर्ववदुर्वनुग्रहजुषः क्षीरोदकन्यापतेः ॥ धन्यं तद्धि पशुत्वमेव महतां शोच्य न यत्संमतः श्रीशानुग्रहमाजनं तदितरव्यर्थ मुरत्वं दिवि ।। ४ । वैचित्र्यात्कर्मणां यत्र वैजाव्य नैव जन्मिनाम्।। नूनं मनोविनोदाय श्रिय. कान्तेन कल्पितम् ॥५ ॥ अपि च।

हंसीभि: स्मरदीपदीपनवैरैर्भवविराि भ्रामितः ॥

१ भक्तिवारकाणाम। २ भवोद्भवः जन्मप्राप्तिः ।

भार्गवंचम्पू:।

हंस: कंसनिषूदनस्य यशसा मालापमालामिव. श्रुत्वोद्यत्कलकण्ठकण्ठनिनदं तत्याज रत्यादरम् ।। ६. ॥

हरिचरणशरणमनसां न मनःक्षोभाय मधुकैरी गीतिःl।। अपि च ।

रर्थिप्रार्थितकिंचिदर्थनिवहाधिक्यप्रदैः पादपैः ॥ स्वच्छा या सुविहारधीरमनसामस्तप्ररोहं पुन- र्यत्राकारि मनोभिवाञ्छितफलासिद्धेरभावः सदा ।।८।।' ग्राँवाणो मणयो यत्र धेनवः कामधेनवः॥ तरवः कल्पतरवो नराः श्रीशाः स्त्रियः श्रिय:॥९॥ स तस्मिन्नजान्मजः सुविशुद्धसुधामधवलिमाधरीकरणपटुषि द्वसौधावलीमध्यविन्यस्तशस्ताध्वना अतिविमलकान्तिकान्ता जनसहचर सिद्धगणगीयमानानवयद्यशः संशृण्वन् नमद्वन्दारक- वृन्दसम दसश्चलन्मौलिसंघ विगलद ने करत्नावलीसैकतचित्तं श्रीपते- द्व्रिप्रदेशमाससाद। द्वारे हीरपवरकिरणोद्योतिते वारणौघ- व्याप्ते श्रीपत्यनुचरवराधिष्ठितेपि द्विजाञ्यः ॥ चित्रं लेभ श्रतिविदपि नो वारणं तत्र हेतु- र्यस्मिन्नित्यं निवसति विभुर्वारणोद्धारदक्ष: ।।१।।

१ कृष्णस्य । २ पक्षिशब्दम्। ३ अप्सरआदि । ४ 'धुरीणा अग्रस्थाना- स्थिता। ५ भृद्गगुआनारवः । ६ शिलाः। ह्तिसमदायव्याप्ते पक्षे वारण- मन्तर्गमन निषेच: । ८ गजेन्द्रमोक्षकर्तेव्यर्यः।

पश्चम: स्तवक: । ३१

तत्र सम्पाप्तोSनिवारितमवेशः स वित्रः क्षिप्रमन्तर्मनमा- विवेश । प्रभूतकिरणावलीलसदनेकरर ोपलै: स्फुट घटितकुट्टिमं चतुरदूतसंव्राष्टेतम् । तद्ङ्गणमतीत्य स त्वरितमाविवेशाग्रतः प्रभो: शयनशालिकानिकटमत्कटोत्कण्ठया।।११।। तत्रानेकशतमणिमयस्तम्भराजिविराजितान्तरालां रुक्मम-

गवाक्ष रन्ध्रनिर्गतसुर भिधपामोदसरभितहरिदन्तरालां। सुविशा- लां शयनशालां प्रवियाप यत्। पर्यक्के सुरधेनुनिर्मलपयःफेनायमानोन्नम- त्प्रोद्यत्काान्तमदु नरच्छदवाते प्रत्वापद सक्षणः ।। पद्मालोलकरोपलालतपद: प्रद्योतमानः प्रभुः

तथामूतं तमवलोक्य रुष्टो मुाने:। अहो कष्टमैश्वर्यमेदपुष्टो- यं घुष्टतया स्पष्टमस्मद्विघगरिष्ठागमनेपि नष्टवद्भद्रां निद्रामनु- भवति। गृहमागतवति पूज्ये सुविनयसद्धर्मतत्परैर्मनुजैः ॥ पत्युत्थानािविधर्नूनमनुष्ठीयत न मदमत्तैः ॥१३॥ विद्याभिजनजन्मोजारूपयौवनबुद्धिजा ॥I/ मदाः सवोपे नार्हन्ति श्रीमदस्य कलामपि॥ १४ ॥

१ सुवासीकृतदिशामध्यम् 1२ शर्व. शिवः । सरारुहोद्भवी ब्रह्मा । मरुतः । मीर्वाणनाथ इन्द्र: । ३ ऐश्वर्यमदीन्मत्तः।

भार्गवचम्पू: ।

एवं मच्वा विवृतनयनः सश्चलद्दन्तवासा- रोषावेशाकलितमनसा निःश्वसन्नर्तितभ्रूः ॥ धावन्नुच्चः सरभसमहो श्रीमनोहारिविप्रः श्रीशस्योरःसबलमघृणः स्वाद्गिणा संतताड ॥ १५॥ ततः प्रबुद्धो भगवान् ग्रह्मण्यामणीः करुणापीयूषरसपूरित- स्वान्तः स्वान्तिके प्रान्तारक्तनयनमम्भोजैभूतनयनमवेक्ष्य तत्क तासत्कृतासत्कृतिमविचिन्त्य निगमागमपारावारपरिशीलनेद्रो-

रूपसद्धर्म जनसंग्रहार्थं स्वयमाचरन् चपलपदं पर्यङ्गादुत्तीर्य स- विनय मवैनिसुरचरणकमलमुपसृत्य नमयाञ्चकार। पर्यङ्कोपर्युपावेश्य द्विजवर्यं तमार्यघीः ॥ सुरवर्यः समर्यादमुदार वक्तुमुद्यतः॥१६॥ धन्योह कतकृत्यतामपगतस्त्वत्पादसंदर्शनं जातं मेतिचिरार्जितोरुमुळ्ट तादद्यानवद्या जनिः॥। किंवा दुष्टतमस्ति यस्निकृतवान्पत्युद्गमप्रश्रय- प्रत्दुत्थाननमरकृतीश्र कुशलप्रअं च तत्क्षम्यताम् ॥१७ चरितागस्यनभिज्ञे कुप्यति न दीनवत्सलाः सन्तः ॥ श्रवासं विनैकमद्ना निद्रितमृतयोक्ष क पुनः पिशुनः॥१८॥ प्रभूतद्ुरितावलीविदलिताघ से दौर्भगं प्रणष्टमभवज्जगत्य तुलकीर्तिरत्युज्जवल।।

१ स्वसमीपे। २ ब्रह्मण: गत्रम। 3 ब्राह्मणपादकमलम । ४ जन्म । ५ कृताराधे।

पश्चमः स्तबकः। ३

जगत्रितयपावनो भुवनपालनाविर्भव- द्वलस्तदखिलं भवच्चरणपद्मसंस्पर्शनात् ।। १९।। किं च। भवेदाशीर्वचनाज्रया पतिमुक्तनव्यपदकमला। चपलापि नैव मुश्वति कमला मां तदनुरागहीनमपि॥२॥॥ छायेवातिचला रमा कथमहं कुर्यां पुराण: पुमाने- तस्याः परिपालनं लिति परा चिन्ता ममाऽसापुरा। अद्य त्वत्पदमुद्रया तदवने दुमेदया शक्तया संवृत्तोस्मि गतज्वरोत्र किमहं प्रत्यर्पये भो तव ।। २१ ।। किंच। मया प्राप्तं युष्माद्वेघविबुधभूदेवचरण- प्रसादाद्वैकुण्ठाद्यखिलबृहदैशवर्यमतुलम् ॥ अतः सर्वस्वस्याप्यहमहरू विश्राणनविधौ भवेयं किवालं किल समुपकर्तुँ च भवताम् । २२॥। अपि च । सुजातसरसीरहान्तरदलान्तसन्मार्दवा- धरीकरणपश्चमं चरणपङ्गजातं तव ।। स्वभावपविनिष्ठुरं मबलदानवेन्द्रायुध- पघट्नपतस्किणनकरशार्विक्षी मम ॥ २३॥ तदेत्तन्मदुत्वेनातिदूनं ते मदमिति नितान्तचिन्ताचित्तस्य मे मानसं दुनोतीति प्रत्युत सोच्युतस्तत्पदमङ्के निधाय शैन्तमेन स्व- पाणिना सशङकं पस्पर्श । नूनमत्र ।

१ दानविधौ । २ पर्िर्वंज्रम। 3 कल्याणतमैन।

३४ भार्गवचमपू: ।

न प्रायो निः्रीके श्रीस्पर्शिन्येव सेवनीयत्वम् ।। हरिरप्यतः सिषेवे स्वस्योरासे रमाभिमृष्टपदम् ॥२8॥ स्पर्शमणिर्निजघातकमपि सदयमयोपि हेमता नयति ॥ हरिहन्सङ़न सगुणा द्विजपद्मपि सेव्यतां तथा कमला॥ २५॥ किंच। हरेरुरस संस्थितामपि निजघ्निवानिन्दिरां पदा भृ रतिस्फुटं विरतिमत्वमस्याद्गुतम् । ध्रुवं ननु तदादिकं द्विजपदापलग्नेव सा- वतिष्ठति न तत्करेपि सुचिरं प्रयत्नार्जिता ॥ २६ ॥' ततः पुनः सवितर्क भगवानाह। अहो बत तमोमुद्रया नि- द्रयाद्य मुषितोस्मि । अभद्रेयं निद्रा बत बललतामिस्रपदवी बल,द्वालावांलानापे विपुलमोहं वितनुते॥। तदेनां देवो वा न खलु मनुजो वातिविभृया- द्र्रमाविभ्रन्भ्रष्टो भवति सुकतेम्यस्त्वहमिव ॥ २७ ॥ पुनः सविनयम् । भो विद्वन्कुरु मय्यनुग्रहमिह प्राप्तोसि कस्माद्दूतं तत्कार्यं वद साधये महदपि प्राणेन चार्थेन च।। वैकुण्टं प्रपुनीहि पादरजसा विप्रारतु मद्दैवतं जीवाम्येष तदर्थमेव भवतां दासास्मि निष्कैतवैः ॥२८॥ इत्येवम्।

१ अवःलोहम् । २ वालाचालान् वालान्वृद्वांस्तरुणानपि। : निष्कपट।

पश्चम: स्तबक: । ३५

मधुरपद्ध्वनिललितां कलितमुवर्णामलंकृताँ सरलाम्। ब्राह्मीमनवद्यगुणां गिरमवदन्मनोहरां श्रीशः ॥ २९॥ ततो ब्रह्मण्यदेवस्य श्रीपतेः प्रसन्नमुखराकासुधाकरकरोपनि- व्यन्दनातिमधुरवाक्सुधाझरीसुरसमास्वाद्यापि द्विजचित्तचकोर- स्तृष्णान्तं, न जगाम ।

कलोन्मीलच्चक्षुर्विमलगलदानन्दसलिलः॥ पथुप्रेमोद्ाराकलितहृदयो गङ्दगलः

ततः समाविर्भवत्प्ेमरसप्रसरपरवशं मानसं कच्छ्रात्संस्तम्य प्रभूतानन्दसन्दोहोद्गवडूर्यश्रधारापिनद्धाक्षिणी प्रमृज्य श्रीमद्गग- वतो वैकुण्ठपतेरकलङ्गमुखशशाङ्के दत्तचक्षुर्वद्धाअलिर्मृगुः । वक्तव्यं किमु कञ्जनोभ यदहं निहेतुकं ते रमा- वासे वक्षसि साहसादकरवं हन्तावघावं पदा H तन्मे सन्ततिदुष्कतं न गणयन् यद्वन्दसे क्षम्यतां दासोस्मीति वदन् कृपाजलनिधे ह्येतत्तवैवोचितम् ॥।२१।। अहो आश्चर्यमकारणकृतापराधितया परिवादार्हमपि मां स्तौ- षि यतः । स्तव्यताव्यक्तमव्यस्ता व्याप्ता गुर्वनुवर्तिभि: ॥ पदा पितामँहं हत्वा पितामहमगां कथम् ॥ ३२ ॥

१ कमलनाभ। २ निन्दायोग्यम्। 3 भृगो: पितामही विष्णु'।

भार्गवचम्पूं:।

स त्वं सच्वनिधसि किं मम पदस्पर्शात्कतार्थः परं ज्ञातं धर्मभृता त्वयाद्य महता ब्रह्मण्यताविष्कता ॥३३।। स्वेनावाप्तसमस्तनिरतुलगुणग्रामोसि किं वाददे. त्वामाशीर्वचनं तथापि सेिते देयं यथा तज्जरम् ॥। स्वस्त्यस्तु द्विजभक्तिरस्तु भवते श्रीररतु वास्तु क्षरमा वीर्यं धैर्यमपारमस्तु विजयः शान्तिर्यशोऽस्त्वस्तु शम्२४ भो सब्गकजनैकवत्सल जगद्धातर्धरोद्ारक श्रीश स्वाश्वितकामपूर करुणापीयूषपाथोनिधे। मामागस्कृतमद्य पाहि करुणापाङ्गेन येन त्याS-

मय कुरु कपावलोकं करुणाकर मामकोयमिति बुद्ध्या। उचितं वाक्यमपरं मामनुजानीि मापते यामि ॥ २६ ॥ ततः सरस्वतरिधसि तापसतमूहरान्निदेशवशादागवेन मया अवत्प्रसादात्कृतकार्यत्मवाप्तम्। इति पुरुषोत्तममनुज्ञाप्य शि० रसा तच्चरणावभिवाद्य तं प्रदक्षिणीकृत्य समुदयानरागाकलित चित्तः स विप्रः क्षिप्रतरं पतरथे। इति श्रीमत्सूरीन्द्ररामकृष्णपण्डितविरचितायां भार्गवचम्प्वां पश्चम:स्तबकः ॥ ५॥

सरिते नयै। २ ऋपिसघाजया। ३ सम्यगुदितप्रीतिव्याप्तमनाः ।'

षष्ठः स्तबक: । ३७

.0- अथो विष्णुपदमेवैकं सेव्यमिति गाढमतिर्भृगु: विष्णुपदात्प्र- स्थितोपि विष्णुपदाध्वना विष्णुपदानुरक्तान्मुनिजनानभिनन्दयितुं भगवत्वाः सरस्वत्यास्तीरमाजगाम। सोत्कण्ठनीलकण्ठोपकण्ठे भेघोदयो यथा।। तथा प्रादुररभूत्तेषामग्रेऽव्यग्रमतिर्भगुः ॥१॥ महर्षिमिश्च सानन्दगतिमुखप्रसृतिभ्यां कतार्थोऽयमागत इत्य- सुमितस्तानभिवाद्य तदुपदिष्टसुंशासननिर्वाहकदपि कुंशासनं भेजे- ततः सत्कृत्य मुनिभि: प्ष्टस्तात यथा लया॥ यद्यत्समनुभूत तद्ददस्व मुनिसंसादे ॥ २ ॥। तन्निशम्य सहर्ष भृगुरवो चत् भवतां भगवतामाज्ञयाहं प्रथ- मं पारमेष्ठैचपदं गतवान्। तत्र सदस्यकतप्रणतिस्तुतिमुपविष्टं मामवलोक्य कुपितात्पितु सकाशाद मद्रक्षणे पुत्रस्नेह एवालं वभूव। ततः कैलासेपि मामागतमवलोक्य वन्धुस्नेहात् परिरब्धु- मुपागतो महुर्वचनस्रुभितमना रुद्रः शूलेन मां हन्तुं दुद्राव। बन्धुस्ेहः सुतस्नेहस्तयोर्मध्ये परो बली॥ " पूर्वोपकृत्या नश्येत द्वितीयो न कदाचन ॥ ३ ॥। तदातित्रस्तेन मया प्रार्थितया देव्या आगत्य कथशश्विदहं वि। मोचितो वैकुण्ठं गत्वा प्रभो• शयनशालां प्रविश्य महान्तमनय- माकर्षमेति साश्रुपातम्।

५'सुशासन सम्यगाज्ञा। २ कुशासनं विषटरं (कुशानां दर्भाणा मासनम्)। ३े ऋह्मदेवस्थानम । ४ अपकारेण।

भार्गवचम्पू: ।

सुप्तं न प्रतिबोधयेदिति विधिं धिकृत्य मोहान्मृदु श्क्षणं पद्मकराधिवासितमुरः सुप्तस्य पत्युः श्रियः ॥ कष्टं निष्करुणं पदाभिहतवांस्तत्रापि शान्तिद्रमो य्यामूचे प्रतिबुध्य वाचमुचितां वक्तुं न सा शक्यते ।8।। तदा समुच्छलत्प्रेमभराकलितचित्ततया मयाप्युक्तम्। भो संवित्सुखशेवधे गुणनिधे सद्योगिहत्सन्निधे कारुण्यामृतवारिधे भवभयत्राणाय दत्तावधे।।' सापघ्ामलनामधेयभजतां दुःखैणसत्पारधे मय्यद्धा विनिधेहि हन्त करुणां मोहं पिघेहि द्रुतम् ५ करुणाजलदस्य तस्य श्रीनिवासस्य किं किं वर्णनीयम्। सा शान्ति: सविशुद्धभाग्यमहिमा स प्रौढिमा सा मतिः सा सट्टाडवभक्तरद्रुतनयः सप्रश्रयः सा कृपा ॥ सप्रेमप्रसरः सुधामधुररिमाद्गाराक्षरालकृता सा वाग्यत्स्मृतिमात्रतः स पुलकप्रेमाश्रुपातो मम ॥६॥ सस्मात्। किं देवैदिवि दिव्यसम्पदि पदभ्रंशैकचिन्ताकुलैः कि वा सृष्टिविधानदीनमनसा पित्रा विधात्रा मम ॥ धूलिव्याल्लकपालशूलगरलाद्यग्रेण रुद्रेण वा सेव्यः सर्वजनैः कृपाजलनिधिर्वेकुण्ठनाथो हरिः ॥॥ किंच।

१ दुःखरूप एणो कृगः तस्य पारधि मृगयाकारी। २ सद्राह्यणमक्ति: ।

षष्ठः स्तबक:।

वाग्षिश्रुतिहस्तमस्तकमदस्वान्तं प्रशान्तात्मना पुंसात्यन्तहिताय विप्णुभजने योज्यं त्वदम्भं क्रमात् ॥ तल्लीलाकथने तदीक्षणविधौ तक्कीर्तने तच्छभा- र्चायां तत्र नमस्तदालयगतौ तच्चिन्तनेहर्निशम् ॥८॥ अपि च । ध्रुवो ध्रुवपदाधिपः शिशुरकारि दन्तावलः . स्वपार्षदसदश्ररः प्रकृतिवक्रनकार्दितः ॥ परागसि कृते जैरोपि दिवि निर्जर्रो येन तं- त्किमन्यकृपणार्जनात्सकरुणाद्य नः सेव्यताम्॥९ ॥ किंच। कुरङ्गोयमिति भ्रान्त्या व्याधो विव्याध तन्पदम् ॥ मत्यैवाहमसदत्तः पदोरः समताडयम् ॥ १०॥ तस्माद् व्याधादप्यतिक्रूरकर्माणमपि मां यः स्तुतिपात्रं च- कार। तस्मिन् शान्त्येकधाम्नि करुणापारावारे दीनवत्सले हरौ सेव्ये सति ये केवलमुदारार्थमेव धनमदान्धीकृतकपणधनिकानु- पासते तेवीव मन्दाः अहो कष्टं वृत्तं कृपणानाम्। प्राणादपि परो येषामर्थोऽनर्थावहश्चलः।। तदर्थ हन्त संत्यक्तं पुमर्थत्रयमर्थपैः ॥ ११ ॥ पश्यन्त्वार्यास्तावत्। भो भो याचक दुर्गतद्रुपरशो कष्टं नकारा इमे त्वद्नेहे कति सन्ति तत्कथय मे तस्मिन्महान्विस्मयः ॥ १ दन्तावली मजेन्द्र: २ एतन्नामा व्या:। 3 धमार्थकाममोस्षातू। ४ वित्तपालकैः ।

भार्गवचम्पू: ।

नाल्यात्तद्वचयकारके लाये पुनस्त्वद्यापि नाभूरक्षयः किं जानासि न मूढ सोव्ययपदं प्राप्तस्तदन्तः कथम् ॥१२॥ अन्यन्च। गतदशनं वदनं ते तदपि कथ वदति नेति चित्रपदम्। अर्थिन्किमत्र चित्रं तन्न रसनवत्वमस्ति तद्धेतुः । १२॥। अपरं च। व्वद्वेहं भूरिसम्पत्कपणकथमभूद्राहे तस्मिन् विचारं कोसौ यच्चाव्ययानां वदति मतमनेकार्थतां पाणिनीयम्॥ तच्छत्वा संविचार्य स्वयनहमभवं चाव्ययस्तद्वि दित्वा मह्यं स्वज्ञातिरित्थं सकरुणमभवत्साह्यभूतो नैकारः ॥१8 ॥ अत्राहं मन्ये। भोगेनात्र परत्र सद्वितरणव्याजाद्वदान्यः पुमान् स्वर्वामाधारबिम्बचुम्बनकृते वित्तं करोत्यात्मसात्।। भुङ्के नेन्द्रियलौल्यसम्भवभिया स्वभोगमीतो झ्रुवं नो दत्ते सुविचारशीलनपरो योगीव लुब्ध: पुमान्॥।१५॥ ईदृशानामपि द्वारि पराशापरवशमनसः कवयोपि मुघैवायु- वर्ययं कुर्वन्ति। तदस्तु नामालमीदृशाधमवार्तया सुमुक्षभिस्तु सु- विशुद्धशान्त्याद्यखिलस द्रुणगणातिदारिव्यमुद्रितान ब्रह्मादीनापि विहाय दीनबन्धुः स एक एव सेवनीयः केशवः। भवभुजगभीतिशमनः सवजनवृजिनभञ्जनो विपद्दमनः ॥ क्षीराब्धिसुतारमणः शरणागतपालनः सुराधीशः ॥१६ ॥ १ अव्ययानामनेकार्थत्वमिति पाणिनीय व्याकरणम्। २ गव्ययत्वात ३ दाता।

षष्ठः स्तबकः ।

न केवलं ज्वरनिवृत्त्यर्थमेव कटुकाथस्येव भवतापनिवृत्यर्थमेव सेव्यतमस्य किंतु अतिसुभगतया मनोरमत्वादपीति। नीलाम्वुवाहद्युतिरम्बुजाक्षो निसगमन्दीस्मतमुन्दरास्यः ॥ कुन्दद्विज: पीनभुजः सुवक्षा मनोरमश्चिन्तयतां नंतानाम् १७।। किच अस्य हरेराराधनेस्ति सर्वेषामप्यधिकारः । देवा वा दनुजास्तथा निशिचरा विप्राश्र शूद्रा: स्तियो ये चान्ये कुलकर्मजातिविकेला: पापाः कुयोनिस्थिताः ॥ ते सर्वेप्यधिकारिणोत्र भजने विष्णोस्त्रिधा सम्पत- व्पादोडूतसरित्पवित्रितजगद्गारस्य भर्तुः श्रियः ॥१८॥ किंच तस्यौपासनमार्गोपि नात्यायाससाध्यः । फलैर्वा पुष्पैर्वा नवकिसलयैर्वाथ सलिलै: प्रसन्नैः सप्ेमप्रसरपरिदत्तैरपि सदा॥

र्दयालुर्दीनानामनिशमँतिशं दातुमुदितः ॥१९॥ यस्यानवद्यगुणवर्णनपूर्तिमाप्तुं शेष: सहस्रवदनोप्यनलं वभूव ॥ तत्रान्यपामरजनैः किल तस्य विष्णो- रासाद्ते कथमनन्तगुणाब्धिपारः ॥ २० ॥ इति स्वानुभूतं वृत्तमत्यादरान्निवेद्य तूष्णीस्थिते तस्मिन् इ-

. १ नीलमेधकान्तिः । २ निसर्गतः स्वभावतः। 3 कुन्दपुष्पवत् द्विजाद- न्ता यस्य स कुन्दांदूजः । ४ विकला विहोना इत्यर्थः । ५ नवपलवेः ।६ अ- तिशयन कल्याणम्। ७ अपूर्ण यथातथा।

४२ भार्गवचम्पू: । सर्विततनूरुहा महर्षय सहर्ष तमार्यवर्यं भृगुं मुनीन्द्रमभिनन्ध स्वसत्रेन्यदेवतायजनमनादत्य श्रीरमणचरणपरिचरणप्रवणान्तः- करणास्तमेवाराघयामासुः । सिद्धान्तितं निगमभूपतिना पुरैव विष्णोः पदार्चनमनन्यमनन्यभक्तया । निर्णीय तत्तदनुर्वात महर्षिवर्ये- रादर्शितं सुखदमार्तिहरं नराणाम् ॥ २१ ॥ सर्वदा कमलोपेतं विचित्रपतनोचितम् । कैपदाक्रमणाख्यातं मार्वरं भज मोवरम् ॥ २२॥। नखधवलकान्तिररुणं चरणतल नीलमूध्वमपि यस्य।। गड्डा वििजा यमुना स पुनातु हरे: पदप्रयागो माम्॥२३ ॥। इति रामकृष्णसूरिविरचितायां श्रीभार्गवचम्प्वां षष्ठस्तवकः॥६॥

10:0-

सप्तम: स्तबकः।

अथ वैकुण्ठात्तस्मिन् गतवति भृगौ तदा अत्युत्कटकोपानल- कीलाकलितकलुषतरान्तरा विप्रकृतनिजरमणावमत्यसहमाना स- ती सजलनयनापाङ्गावलोकनेन भगवन्मखारविन्दमुदीक्षन्ती सा- ङ्गलतिमङ्गं साक्षेपं इदमवदत् ।

१ अद्वितीयम । २ पृथिव्याः पदनाक्रमणेन ख्यातम। 3 लक्ष्मीपतिम I४ मा अवर इतिछेद'। ५ पदोपरितनीभाग । ६ कीला ज्वाला। ७ नवम तिः अपमान: । 1

सप्तम: स्तबक: । ४३

द्विोयमुन्नद्ध इवाजपुत्रो निरागसः शान्तिसुखैकधाम्नः ॥ मदा त्वहन्वक्षसि तेन्धुद्धिर्निरङ्कशा विभ्रजना हि नूनम्॥१॥ हेकान्त तदेतद्वाक्यवििपातेनादयं दण्ड्यो नोचेदहमितो ग- च्छामीति। ततो ब्रह्मण्यदेवो हरिः 1 निगमागमखगनीडं वार्डवकुलमुज्जवलं ममैव सुखम् । कथमुत्सहेपकर्तुँ तदहं तद्विपदि मद्विपदयिते ॥ २ ॥ विप्रमोहमराक्रान्तस्वान्तोहं त्वमपि प्रिये।। विप्रवासफलं तस्मान्मम तेपि च निश्चितम् ।। ३ ॥ य्यद्यापे त्वं हठादेव मामुत्सृज्य गभिष्यसि ॥ तेषामाशीर्वचःपाशबद्धैव पुनरेष्यसि ॥ ४ ॥। इत्येवं भगवद्वचनसंवर्धितामर्षघर्षितहृत्कमला कमला। मत्तोपि यदि ते नूनं मतो विभजन: प्रियः ॥ तस्य सद्मनि नैवाहं वसामि तवै तन्मतेः ॥५॥ एवमुक्का सरभसं रुपा वैकुण्ठवन्तिर्गत्य करवीरक्षेत्रं भुवि नि- वासाय रोचयामास। ततो भगवानामे तस्मात्कलहान्तरितरमा- मुनयार्थमादिवराहाध्यासितं अशेषशैलमौलिं शेषाचलञमंशेन ग- त्वा तदनुमतेन तपश्छलात्तत्र निवासमकरोत। इतः सर्वतः । सु- भगतमे वैकुण्ठेपि स्वरूपानन्दनिवृत्तव्यामोहप्रसरः सर्वदात्मारा- मः परिपूर्णोषि रमाविरहव्यालातिव्याकुलीकृतमना मनागपि राममलभमानो मानवर्तीं तामेव दूयमानेन मनसा चिन्तयन् स्व- भवनत्यागोद्यतमतिरासीत्। १ वेदशास्त्ररूपखगाना वसतिस्थानम्। २ ब्राह्मणकुलम। ३ चंत्यस्या- ध्याहर:।

भार्गवचम्पू: । 88

प्रेमाविलमतिविमलं सत्कुलमकलङ्गशीलमनुकूलम् ॥ लावण्यसरःकमलं सरलमलं किल कलत्रमिह विरलम् ६। ततः श्रीकान्तः स्वकान्ता क नु गतेति वितर्क्य निश्चिनोति। वर्णनीयान्वयभुवां साध्वीनां सुन्दरभ्रवाम्॥ पितुर्वा पत्युरागारं गतिरन्यानयावहा ॥ ॥ तन्नूनं क्षीरनिधे: स्वपितुरेवालयं गतेति निश्चित्य प्रमदासक्त- चित्तानामेव व्यवस्थितिरिति लोकान्निदर्शयन्स्वयमेव क्षीराब्धि- सुपजगाम। तत्रापि तामदृष्ट्रातिश्रान्ततया शेषपर्यङ्के क्षणं प्रस्वा- पदत्तावसरोभूत्। तत्रावसरे। दैत्यांशोद्गवभूरिभूपति चम्चक्र्रार्दितां गामिमा- मादाय त्रिदशत्रिनेत्रविधयस्तीरं ययुः क्षीरधे: ॥ कृत्वाग्रे विधिमद्भुतामलपदस्तोत्रैः शनैरच्युंत विध्वस्तस्वपदाश्रितापदमलं भक्तेष्टदं तुष्टुवुः ॥।॥ ततः कृपालुर्भगवान् उर्व्यां यदुकुले सर्वेपि सुपर्वाणस्तत्प- ल्यश्चांशेन सम्भवन्तु। ततः सहस्रवदनावामपि शौरिनायरेप- त्यतामुपेत्य भूभारं क्षपयिष्यावः। योगमायापि कार्यवशेन नन्द- सदमनि जनिष्यते इत्येवं ब्रह्माणमादिदेश। असंनिधानात्पन्मायास्तदानीं जगदीश्वरः ॥ तज्जन्मकथनं नैव कृतवान् परमेष्टिने॥ ९ ॥ हरे: स्वृजिनान्नानं भक्तदुःखं सृदुःसहम् ॥! अतस्तद्वमुच्यापि श्रितत्राणार्थमुद्यतः । ११।।

१ सुकुलजानाम।

सपम: स्तबक: । ४५

ततों देवान्प्रभूतं निवेद्य वसुन्धरामांश्वास्य वैधाः स्वधाम प्रत्यपद्यत। देवाश्र सवे प्रभोरादेशें तस्थुः । शषोपि शौरिपत्न्यां रोहिण्यामवतर्तार। ततः। मायामादिश्य दप्यद्दनुजनिकदने चण्डदोर्दण्डसार: सौरे: क्षेत्रेथ सांक्षात्स्वयमतुलगुणः प्रादुरासीदजन्मा । लीलाविध्वस्तकंसाद्यखिलखलमदः प्राप्त दारानुदारा- *पार्थानापद्विमुक्तानकृत परिहरन् भारमुर्व्यां मुरारिः ॥१२॥ श्ररिपि भीमनृपसुता भूत्वा तदवाप्तयेSनुरागवती ।। हरये द्रुतं समहिनोच्छुभकरवीरप्रियाहमिति दूनम् ११ ततः कदाचिद्वारवत्यां विविधकामकलाकलापोपकरणालंक- तसझनि मकरध्वजवह्विविध्वस्तधैर्यद्रुमसुधामिवाधाय राधामङ्के पर्यङ्गे नि शङ्कं पुलकाश्चिंताङ्गया तया सह दिव्यं तन्निजदायेत- भवेक्ष्य रोषदूतहृदयसझ्ा पद्मा निश्वसन्ती पुनस्ततसद्न संत्यज्य लोहँदण्ड निर्जगाम। अपराधे प्रकुप्येत मयि श्रीरिति तद्यात् ॥ हरावनपराधेपि रुष्टातो लोहदण्डभाक ॥ १४ ॥ ततः श्रितजननिर्जरतरुः श्रीपतिरपि तद्विरहपारिश्रान्तस्वा- न्ततया विहाय स्वान्त.पुरं तदनुनेतुकामस्तामन्वेषयन्ननेकगिरि- सरित्कान्ताराण्यतिविदितविगालेतवत्स नद्दयो दिग्वसन एव वल्ली- कृताङ्गद: श्रीवैजयन्तीमीनकुण्डलालंकतो भार्गवपदमुद्राङ्कितो-

१ शुभकरीयी वीरो विष्णु. स एव प्रिय यस्य। शुभ यत्करवीर नाम क्षे- त्र तदेव प्रिय यस्या इति वा। २ एतन्रामक क्षेत्रम्।

४ ६ भार्गवचम्पू: ।

रस्थल: स्वप्रियां श्रियमुपलभ्य सानन्दं सान्त्यामास । तत्रापि विकलानुनयश्विन्तयामास। गृहिणी गृहमित्याहुस्तदर्थं वित्तसझ्नी ।। सा विरक्ताथ किं तेन धनेन सदनेने मे ॥१५॥ तदत्र पुण्यतमक्षेत्रे सर्वस्वव्ययेनाहमंपिं तद्रूपश्चरामीति। त त्रावसरे। पितृभजनलीनमनसं मुनिवरमह पुण्डरीकनामार्नम्।। वृत्वा पुरोधेसं निजहृद्धतमस्मै निवेदयाञ्चकरे ॥ १६॥ ततः सोपि पात्रापात्रविचारेणास्येशस्य प्रभूतवित्तव्ययः क- थं स्यादिति विचार्य परमकारुणिको मुनिः। ज्ञानविज्ञानहीनानां मुढानां पापिनामपीत्यादिना मोक्षमुपलक्षीकृत्य मद्दत्तासने तिष्ठन्ने- व सर्वस्वं प्रतिपादयेत्युपदिष्टवान्। तिष्ठन्नेवेत्युक्तं मुनिना यत्तत्र हेतुरयमेव दीना: सुदवीयांसाप्यस्य कृपालोकगोचरा सन्तु ॥ १७॥ मद्दत्तासन इत्यत्र हेतुर्यक्कृपया द्विजैः ॥ दत्तं तदचलं चास्य त्यागानर्हमपि स्फटम् ॥ १८॥ तद्वागवन्धः स्वसिद्धामलविमलकलापालिताशेषलोक :. शोकघ्नः स्वांश्रितानामिति मुदितमनाः पुण्डरोकण दत्ते । तिष्ठन् पीठेष्टसिद्धित्रिदशविधिमुखावासवैकुण्ठसम्प- त्सायुज्यादिप्रदानोप्यतमतिरजितो राजते दीनबन्धुः ॥१९।। द्विजेन पुण्डरीकेण दर्शितेनाध्वनैव यत्।।

१ गुरूम।

सप्तम: स्तबक: ४७

यात्यतः पुण्डरीकाक्षं मेनेहं विट्लं विभुम् ॥ २० ॥ नामान्यस्य हरे: श्रुतिस्मृतिगणैरुक्तानि गौणान्यपि प्रोद्गीतानि महात्मभिः प्रतिपदं तिष्टन्त्यलं कोटिशः । तत्राप्यत्र किलादरादुपनिषद्गीतश्रवाश्रीपति- र्दीनानामनुकम्पयैव विदधे श्रीविट्टैलेत्याह्वयम्॥ २१॥ जघनाहितपाणिरुन्नतांसो मृदुमन्दस्मितसुन्दरास्य चन्द्र : ॥। समचारुपदेक्षणः शरण्यः स तु मां पातुतमां तमालनील: २र तदारभ्य अय क्षेत्रराजोपि अघविध्वंसनस्य श्रीनिवासस्य निवासादघविध्वंसनः । श्रीनिवासश्चाह। ये मन्दाः स्वकलत्रपुत्रकनकाद्यासक्तचित्ताः सदा यात्रामत्र विधातुमक्षमतया नैवागताः कर्हिचित्॥ तेपि सोद्यमसम्भ्रमांदपि बलादश्रद्धया दूरतो- प्येनं वीक्ष्य यहच्छयापि च सकद्धन्याःस्युरुत्कल्मषाः२२ यात्राद्वयमिहेशस्य दिवसे मासि वत्सरे ॥ नियमेनानुंतिष्टन्ति तेऽपुनर्भवभागिनः ॥। २४ ॥। शुंचावप्यत्र सङ्गत्य शुचि तिश्ठ्ति कि जनाः ॥ श्रीविद्ठलकृपालोकात् विशोका: सभवन्त्यमी ॥२६॥। किंच । पदजा यंदविच्युता जडाधःपतना वंक्रगतिश्र जाह्नवीयम् ॥ समतां किमु पुण्डरीकनाम्ना किल जहुद्विजसूनुना समेति२६ अपि च ।

१-विदा ज्ञानन ठानू शठान् लाति गृह्णाति इति विटूल: । २ आषाढे। 3 शुचि यथातथा।

४८ मार्गवचंपूः ।

मुकुन्दमुचकुन्दयो रहासे संविदे ब्राह्मणै- रवाप्यमितरत्र नैवामेति यच्च सिद्धान्तितम्॥ तदत्र पदमूर्जितं जगति सूकरेणार्जितं प्रदक्षिणविधानतः सपदि पुण्डरीकालये॥ २७॥ किं पुनः क्षेत्रराजस्य प्रदक्षिणंविधौ फलम् ।। जानाति दिवि वा भूमौ विवुधोपि न क्क्षन ।। २८।। किंच। दशंशतवदनोप्यलं न वक्तुं भवतनुजामहिमानमत्र यस्याम् ।। स्ववृजिनपरिमार्जनाय सद्यः समभिसरन्ति हि मध्यमेहि नद्य:२९ अपि च। भीमापि या विबुधजनकमनाया तदपि न स्वरवलेयम्।। सुजडापि वेणुनादानुसरणशीलापि बल्वी नैव ।। ३० ॥ गुर्वी तोर्थानामपि नीचपथालम्बिनी न पतितेयम् ॥ भवतनयापि भवन्नी तदपि न पितृघातिनीति चित्रमिदम्२१ क्षेत्रेषु तीर्थेषु च दैवतेषु भक्तषु सर्वेष्वपि संगरिष्ठम् ॥ श्रीपुण्डरीकं त्वथ चन्द्रभागा श्रीपाण्डुरङ्गो मुनिपुण्डरीक: श₹' वृन्देहं सम्पूरीतमन्देहं देवमस्तसंदेहम्(!) ।। कि देहं भरभजनैः किं ते तं ते क्षमाः परित्रातम्॥२२॥' वहवः सन्ति सुमनसः स्विष्टा इह कामदाः सकामानाम्॥ धर्मार्थमोक्षवितरणपटुरेको जयाते विष्ठलो जगति ॥३४ ॥

५ भीमानान्री भयकरा च । २ स्वरगाङ्गना शन्दकारिणी च । ३ डलयौ: सावर्ण्या सुजला इत्यपि । ४ भवः ससारः शिवश्व।

सप्तम: र्तवक:ः ।

वन्दे देवाशेख्ामण कलिमलप्रव्वंसद्क्ष रमा- नाथोदासिनमोलिमानसलस द्राजीवरोलम्व कम् ।। यश्चित्तं मुनिपण्डरीकवचसा वद्धोप्यविद्यागुणै- र्वद्ानुद्धरते नरान्नयवतो दीनान् दयाम्भोनिधि: ॥३५। अविरनमनकम्पाकम्पदीपोरुकान्ति

विधिविनुधमुनीन्द्रै सेव्यमानाभ्गिपद्मः सजलजलद्नीलं विटलं तं नतोस्मि ॥ २६ । आस्तमिनन्सदुपनिपदां दद्यमाद्य मुविदै- रावेद्यं यत्किमपि तमसः सन्निविष्टं पुरस्तात् ॥ अम्भोदाभं समपढकटिन्यस्तहस्तं स्मितास्यं तिष्द्वल्यङ्गदमिह मनस्याविरास्तांमिदं नः ॥३७॥ सान्द्रग्रावेन्द्रनीला किल वहलरजःसंन्निहन्ती जनित्री सच्वानां स्वप्रभावाच्छश्वितरणितिरस्कारिणी तापहन्त्री।।

पाथोभिस्तर्पयन्ती हृदि वसतु मुदे कापि कादम्विनी मे २८ पतगपतितुरङ्ग: कुअकेल्रिप्रसङ्ग: कृतनतभवभङ्ग: सन्मनःकञ्जमृङ्ग:।। करविधृतरथाङ्ग: पार्वतीशान्तरङ्ग- शछविविजितपतङ्गः पातु मां पाण्डरङ्ग: ॥। २९ ॥।

५० भार्गवचम्पूः ।

इत्थं वा कुसुमैर्मयाल्पमतिना चम्पूरियं निर्मिता नार्हन्ते वनमालिनास्त्वति वरं व्रीडाजडीभूतघीः । तावत्तत्स्मृतिमागत तव वचो यद्यत्करोषीत्यहं तेनावाप्तधृतिस्तवाङ्गिकमले तामर्पये त्वन्मुदे ॥ ४ ॥ कथं वासौ मद्वाक तव गुणगणौघं गणयितुं क्षमा क्षामी क्षामीकतदनुजदर्पाहिकशिपो।। तप: सम्पत्पूतामितमतिमदैश्वर्यमपि य- द्यश: पारावारे रज इव निमन्रं महदापि ॥ ४१ ॥ न जानेहं पातअ्लैकपिलकाणादकमुनि- प्रबन्धान्नाधीतं नतवरदसारस्वतमँपि ॥ तथाप्यद्धा वद्ा: ितरमिव तोकेस्य नितरां गिरो मे रोमाश्वाश्चितमथै भवन्तं विदधतु ॥। ४२॥ न विज्ञातं ज्ञेयं नहि तव च भक्तिर्न विरति- स्तमस्त्यागो योग: स्वहितमथकर्मापि न कृतम्॥ असह्यान्यायानां खनिरवनिभारोस्मि सदयं दयाब्धे यद्युक्तं तव कुरु तदेवार्थिनि माय ॥ ४२॥ गुणानामन्तस्ते न निगमपुराणागमशतै- स्त्वया वा विज्ञातस्त्वमसि तदनन्तः किल यथा॥

१ क्षामा अतिलघ। २ क्षामीकृता नाशिताः। 3 पातज्जल व्याकरण कपिलेनों कं सांख्य कणादेनोक्त तर्कंशास्त्रम। ४ सारस्वतमपि व्याकरणम। अथवा अलंकारादि। ५ बालस्य।

. सप्म: स्तबक: ।

तथा मे दोषाणामतसिसुमसाधारणरुचे नचेदीनं मामुद्रास वद कोन्योस्ति सदय:॥४8 ॥ पिता माता भ्राता तनुजनिरुपास्यः मियतमो गुरुस्त्राता मित्रं सुहदैपि भवानेव भगवन्।। दयालो दीनोयं तिति दयय मामुद्र हरे हरे मां संसारव्यसनततिमादर्शय पदम् ॥ ४५।।

आर्त्तोद्वारपरायणत्वमिह ते नैसर्गिकं तद्रवान् दीनं मां द्रुतमुद्धरिष्यति भयादित्यस्ति मे प्त्यय:1

कैश्रित्किंकिललोकलोच नतमःशान्त्यर्थमम्यार्थत- स्तेजोराशिरसौ सहस्रकिरण: प्राचीदिगन्तर्गतः॥४६। भासत्सद्रुणमर्मणि व्रिजगतां पापापनुत्कर्माण स्वेषामार्पितशमाण श्रुतिमतोद्यद्र्मभृद्दर्मणि॥ शश्त्पालनघर्मणि प्रियरहः क्रीडेन्दिरानर्मण प्रज्ञाताखिलमर्मणीह रमतां हद्विट्टले ब्रह्माणे॥ ४७॥ यत्सेव्यं तदसेव्य नासेव्यभिति किमर्थना(?) ॥ 1 इति निजमौग्ध्यविलज्जितबुद्धेमें तत्क्षमन्तु सत्कवयः॥४८॥

स्वादासक्तावीविक्तचित्तमधुप श्रीरामसद्वंशभू: ॥ १ उतसे; नाम 'जवस' इति भाषायाम्। २ अन्योन्योपकारक मित्रम्। 3 उपकाग्मनपेक्ष्योपकारी सहृत।

५२ भार्गवचम्पू:।

ख्यातरूयम्तक इत्यथास्य तनयः सद्रामकष्णाह्नय-' श्रम्पूकाव्यमिदं चकार स हरेदोसोपनामा कवि:॥४९॥। ह्ृद्गतेन निदेशेन ह्यनीशेनापि यन्मया।। कृतं युक्तमयुक्तं वा श्रीविट्ठल नुदेस्तु तत् ॥ ५० ॥ येनेत्थं यत्प्रीत्यैकाव्यमिदं कृतमतीव रसयुक्तम्।। तस्मिन्कवौ स विष्णुर्वत्सतरे गौरिवास्तु सुभ्रीतः।।५१।।

कृष्णोपूरचितभार्गवचम्प्वां सतमः स्तंवकः ॥७॥ 1

समाप्ता चम्पूः ।

मुद्रित मतन्मम्बय्यां गोपालनारायणजनतया स्वकीये मुद्रा०

जाहिरात.

. काव्यग्रंधा: नामं- नं० -डान'म ०

गीतगोविंदसटीक राधाविनोदसह रतुवंशसटीक .. ५ठ रघुवंशसदीक बारीक -४१ कुमारसंभव ४३ माघकाव्यसर्ग १-२-३ २४४ किरातार्जुनीयकाव्य .. 1 २४५ भोजप्रबंध २४६ भर्नृहरिशतकत्रयसंस्कृतटीका और भाषाटीका २४७ वैराग्यशतक ... २४८ गीतगोविंद मूळ .. 611

k० हितोपदेश .. .. २५० रामकृष्णविलोंमकाव्य २५१ गंगालहरी सटीक २५२ कृष्णकर्णामृत ·. २५३ दशकुमारचरित्र २५४ भामिनीचिलासे २५५ मेघदुतकाव्य * १५६ पद्यावलीअनेकमहानुभावोंके संगृहीतशोक ६७ सटिप्पणीक कविरहस्यं ... ६८ कृष्णामृततरंगिकासटीका ·. र५९ नौरपंचाशिका टिप्पणीसहिता २६० कलििडंवनम् १ सौन्दर्यलहरो ...

कटाक्षशतकम् 6%

मान-"शतकम् ईशनकम 71