Books / Vaiśeṣika Sūtra of Kaṇāda — Sanskrit Text

1. Vaiśeṣika Sūtra of Kaṇāda

Adhyāya 1

1.1.1

वैशेषिकसूत्रम् अथातो धर्मं व्याख्यास्यामः

vaiśeṣikasūtram athāto dharmaṃ vyākhyāsyāmaḥ

1.1.2

यतो ऽभ्युदयनिःश्रेयससिद्धिः स धर्मः

yato 'bhyudayaniḥśreyasasiddhiḥ sa dharmaḥ

1.1.3

तद्वचनाद् आम्नायप्रामाण्यम् (उ,व्,भ्व् आम्नायस्य प्रामाण्यम्)

tadvacanād āmnāyaprāmāṇyam (u,v,bhv āmnāyasya prāmāṇyam)

1.1.4

पृथिव्य् आपस् तेजो वायुर् आकाशं कालो दिग् आत्मा मन इति द्रव्याणि

pṛthivy āpas tejo vāyur ākāśaṃ kālo dig ātmā mana iti dravyāṇi

1.1.5

रूपरसगन्धस्पर्शाः संख्याः परिमाणानि पृथक्त्वं संयोगविभागौ परत्वापरत्वे बुद्धयः सुखदुःखे इच्छाद्वेषौ प्रयत्नश् च गुणाः

rūparasagandhasparśāḥ saṃkhyāḥ parimāṇāni pṛthaktvaṃ saṃyogavibhāgau paratvāparatve buddhayaḥ sukhaduḥkhe icchādveṣau prayatnaś ca guṇāḥ

1.1.6

उत्क्षेपणम् अवक्षेपणम् आकुञ्चनं प्रसारणं गमनम् इति कर्माणि

utkṣepaṇam avakṣepaṇam ākuñcanaṃ prasāraṇaṃ gamanam iti karmāṇi

1.1.7

सद् अनित्यं द्रव्यवत् कार्यं कारणं सामान्यविशेषवद् इति द्रव्यगुणकर्मणाम् अविशेषः

sad anityaṃ dravyavat kāryaṃ kāraṇaṃ sāmānyaviśeṣavad iti dravyaguṇakarmaṇām aviśeṣaḥ

1.1.8

द्रव्याणि द्रव्यान्तरम् आरभन्ते

dravyāṇi dravyāntaram ārabhante

1.1.9

गुणाश् च गुणान्तरम्

guṇāś ca guṇāntaram

1.1.10

कर्म कर्मसाध्यं न विद्यते

karma karmasādhyaṃ na vidyate

1.1.11

कार्याविरोधि द्रव्यं कारणाविरोधि च

kāryāvirodhi dravyaṃ kāraṇāvirodhi ca

1.1.12

उभय्तथा गुणः

ubhaytathā guṇaḥ

1.1.13

कार्यविरोधि कर्म

kāryavirodhi karma

1.1.14

क्रियावद् गुणवत् समवायिकारणम् इति द्रव्यलक्षणम्

kriyāvad guṇavat samavāyikāraṇam iti dravyalakṣaṇam

1.1.15

द्रव्याश्रय्य् अगुणवान् संयोगविभागेष्व् अकारणम् अनपेक्ष इति गुणलक्षणम्

dravyāśrayy aguṇavān saṃyogavibhāgeṣv akāraṇam anapekṣa iti guṇalakṣaṇam

1.1.16

एकद्रव्यम् अगुणं संयोगविभागेष्व् अनपेक्षं कारणम् इति कर्मलक्षणम्

ekadravyam aguṇaṃ saṃyogavibhāgeṣv anapekṣaṃ kāraṇam iti karmalakṣaṇam

1.1.17

द्रव्यगुणकर्मणां द्रव्यं कारणं सामान्यम्

dravyaguṇakarmaṇāṃ dravyaṃ kāraṇaṃ sāmānyam

1.1.18

तथा गुणः

tathā guṇaḥ

1.1.19

संयोगविभागानां कर्म

saṃyogavibhāgānāṃ karma

1.1.20

न द्रव्याणां व्यतिरेकात्

na dravyāṇāṃ vyatirekāt

1.1.21

गुणवैधर्म्यान् न कर्मणां

guṇavaidharmyān na karmaṇāṃ

1.1.22

द्रव्याणां द्रव्यं कार्यं सामान्यम्

dravyāṇāṃ dravyaṃ kāryaṃ sāmānyam

1.1.23

द्वित्वप्रभृतयश् च संख्याः पृथक्त्वं संयोगविभागाश् च

dvitvaprabhṛtayaś ca saṃkhyāḥ pṛthaktvaṃ saṃyogavibhāgāś ca

1.1.24

असमवायात् सामान्यं कर्म कार्यं न विद्यते

asamavāyāt sāmānyaṃ karma kāryaṃ na vidyate

1.1.25

संयोगानां द्रव्यम्

saṃyogānāṃ dravyam

1.1.26

रूपानां रूपम्

rūpānāṃ rūpam

1.1.27

गुरुत्वप्रयत्नसंयोगानाम् उत्क्षेपणम्

gurutvaprayatnasaṃyogānām utkṣepaṇam

1.1.28

संयोगविभागाः कर्मणाम्

saṃyogavibhāgāḥ karmaṇām

1.1.29

कारणसामान्ये द्रव्यकर्मणां कर्माकारणम् उक्तम्

kāraṇasāmānye dravyakarmaṇāṃ karmākāraṇam uktam

1.2.1

कारणाभावात् कार्याभावः

kāraṇābhāvāt kāryābhāvaḥ

1.2.2

न तु कार्याभवात् कारणाभावः

na tu kāryābhavāt kāraṇābhāvaḥ

1.2.3

सामान्यं विशेष इति बुद्ध्यपेक्षम्

sāmānyaṃ viśeṣa iti buddhyapekṣam

1.2.4

भावः सामान्यम् एव

bhāvaḥ sāmānyam eva

1.2.5

द्रव्यत्वं गुणत्वं कर्मत्वं च सामान्यानि विशेषाश् च

dravyatvaṃ guṇatvaṃ karmatvaṃ ca sāmānyāni viśeṣāś ca

1.2.6

अन्यत्रान्त्येभ्यो विशेषेभ्यः

anyatrāntyebhyo viśeṣebhyaḥ

1.2.7

सद् इति यतो द्रव्यगुणकर्मसु

sad iti yato dravyaguṇakarmasu

1.2.8

द्रव्यगुणकर्मभ्यो ऽर्थान्तरं सत्ता

dravyaguṇakarmabhyo 'rthāntaraṃ sattā

1.2.9

एकद्रव्यवत्त्वान् न द्रव्यम्

ekadravyavattvān na dravyam

1.2.10

गुणकर्मसु च भावान् न कर्म न गुणः

guṇakarmasu ca bhāvān na karma na guṇaḥ

1.2.11

सामान्यविशेषाभावाच् च

sāmānyaviśeṣābhāvāc ca

1.2.12

एकद्रव्यवत्त्वेन द्रव्यत्वम् उक्तम्

ekadravyavattvena dravyatvam uktam

1.2.13

सामान्यविशेषाभावेन च

sāmānyaviśeṣābhāvena ca

1.2.14

गुणे भावाद् गुणत्वम् उक्तम्

guṇe bhāvād guṇatvam uktam

1.2.15

सामान्यविशेषाभावाच् च

sāmānyaviśeṣābhāvāc ca

1.2.16

कर्मणि भावात् कर्मत्वम् उक्तम्

karmaṇi bhāvāt karmatvam uktam

1.2.17

सामान्यविशेषाभावाच् च

sāmānyaviśeṣābhāvāc ca

1.2.18

सल्लिङ्गाविशेषाद् विशेषलिङ्गाभावाच् चैको भावः

salliṅgāviśeṣād viśeṣaliṅgābhāvāc caiko bhāvaḥ

Adhyāya 2

2.1.1

रूपरसगन्धस्पर्शवती पृथिवी

rūparasagandhasparśavatī pṛthivī

2.1.2

रूपरसस्पर्शवत्य आपो द्रवाः स्निग्धाश् च

rūparasasparśavatya āpo dravāḥ snigdhāś ca

2.1.3

तेजो रूपस्पर्शवत्

tejo rūpasparśavat

2.1.4

वायुः स्पर्शवान्

vāyuḥ sparśavān

2.1.5

त आकाशे न विद्यन्ते

ta ākāśe na vidyante

2.1.6

सर्पिर्जतुमधूच्छिष्टानां पार्थिवानाम् अग्निसंयोगाद् द्रवताद्भिः सामान्यम्

sarpirjatumadhūcchiṣṭānāṃ pārthivānām agnisaṃyogād dravatādbhiḥ sāmānyam

2.1.7

त्रपुसीसलोहरजतसुवर्णानां तैजसानाम् अग्निसंयोगाद् द्रवताद्भिः सामान्यम्

trapusīsaloharajatasuvarṇānāṃ taijasānām agnisaṃyogād dravatādbhiḥ sāmānyam

2.1.8

विषाणी ककुद्मान् प्रान्तेवालधिः सास्नावान् इति गोत्वे दृष्टं लिङ्गम्

viṣāṇī kakudmān prāntevāladhiḥ sāsnāvān iti gotve dṛṣṭaṃ liṅgam

2.1.9

स्पर्शश् च

sparśaś ca

2.1.10

न च दृष्टानां स्पर्श इत्य् अदृष्टलिङ्गो वायुः

na ca dṛṣṭānāṃ sparśa ity adṛṣṭaliṅgo vāyuḥ

2.1.11

अद्रव्यवत्त्वाद् द्रव्यम् (च्,व्,भ्व् उ अद्रव्यवत्त्वेन)

adravyavattvād dravyam (c,v,bhv u adravyavattvena)

2.1.12

क्रियावत्त्वाद् गुणवत्त्वाच् च (व् ओमित्स्)

kriyāvattvād guṇavattvāc ca (v omits)

2.1.13

अद्रव्यवत्त्वेन नित्यत्वम् उक्तम् (च्,भ्व्) (व् अद्रव्यत्वेनानित्यम्, उ अद्रव्यत्वेन)

adravyavattvena nityatvam uktam (c,bhv) (v adravyatvenānityam, u adravyatvena)

2.1.14

वायोर् वायुसंमूर्च्छनं नानात्वे लिङ्गम्

vāyor vāyusaṃmūrcchanaṃ nānātve liṅgam

2.1.15

वायोर् इति सति स्न्निकर्षे प्रत्यक्षाभावाद् दृष्टं लिङ्गं न विद्यते

vāyor iti sati snnikarṣe pratyakṣābhāvād dṛṣṭaṃ liṅgaṃ na vidyate

2.1.16

सामान्यतोदृष्टाच् चाविशेषः

sāmānyatodṛṣṭāc cāviśeṣaḥ

2.1.17

तस्माद् आगमिकम्

tasmād āgamikam

2.1.18

संज्ञाकर्म त्व् अस्मद्विशिष्तानां लिङ्गम्

saṃjñākarma tv asmadviśiṣtānāṃ liṅgam

2.1.19

प्रत्यक्षपूर्वकत्वात् संज्ञाकर्मणः

pratyakṣapūrvakatvāt saṃjñākarmaṇaḥ

2.1.20

निष्क्रमणं प्रवेशनम् इत्य् आकाशस्य लिङ्गम्

niṣkramaṇaṃ praveśanam ity ākāśasya liṅgam

2.1.21

तद् अलिङ्गम् एकद्रव्यवत्त्वात् कर्मणः

tad aliṅgam ekadravyavattvāt karmaṇaḥ

2.1.22

कारणान्तरानुकॄप्तिवैधर्म्याच् च

kāraṇāntarānukṝptivaidharmyāc ca

2.1.23

संयोगाद् अभावः कर्मणः

saṃyogād abhāvaḥ karmaṇaḥ

2.1.24

कारणगुणपूर्वः कार्ये गुणो दृष्टः कार्यान्तराप्रादुर्भावाच् च शब्दः स्पर्शवताम् अगुणः

kāraṇaguṇapūrvaḥ kārye guṇo dṛṣṭaḥ kāryāntarāprādurbhāvāc ca śabdaḥ sparśavatām aguṇaḥ

2.1.25

परत्र समवायात् प्रत्यक्षत्वाच् च नात्मगुणो न मनोगुणः

paratra samavāyāt pratyakṣatvāc ca nātmaguṇo na manoguṇaḥ

2.1.26

लिङ्गम् आकाशस्य

liṅgam ākāśasya

2.1.27

द्रव्यत्वनित्यत्वे वायुना व्याख्याते

dravyatvanityatve vāyunā vyākhyāte

2.1

28 तत्त्वं भावेन

28 tattvaṃ bhāvena

2.2.1

पुष्पवस्त्रयोः सति सन्निकर्षे गन्धान्तराप्रादुर्भावो वस्त्रे गन्धाभावलिङ्गम्

puṣpavastrayoḥ sati sannikarṣe gandhāntarāprādurbhāvo vastre gandhābhāvaliṅgam

2.2.2

एतेनाप्सूष्णता व्याख्याता

etenāpsūṣṇatā vyākhyātā

2.2.3

व्यवस्थितः पृथिव्यां गन्धः

vyavasthitaḥ pṛthivyāṃ gandhaḥ

2.2.4

तेजस्य् उष्णता

tejasy uṣṇatā

2.2.5

अप्सु शीतता

apsu śītatā

2.2.6

अपरस्मिन् परं युगपद् अयुगपच् चिरं क्षिप्रम् इति काललिङ्गानि

aparasmin paraṃ yugapad ayugapac ciraṃ kṣipram iti kālaliṅgāni

2.2.7

द्रव्यत्वनित्यत्वे वायुना व्याख्याते

dravyatvanityatve vāyunā vyākhyāte

2.2.8

तत्त्वं भावेन

tattvaṃ bhāvena

2.2.9

कार्यविशेषेण नानात्वम्

kāryaviśeṣeṇa nānātvam

2.2.10

नित्येष्व् अभावाद् अनित्येषु भावात्

nityeṣv abhāvād anityeṣu bhāvāt

2.2.11

कारणे कालाख्या

kāraṇe kālākhyā

2.2.12

इत इदम् इति यतस् तद् दिशो लिङ्गम्

ita idam iti yatas tad diśo liṅgam

2.2.13

द्रव्यत्वनित्यत्वे वायुना व्याख्याते

dravyatvanityatve vāyunā vyākhyāte

2.2.14

तत्त्वं भावेन

tattvaṃ bhāvena

2.2.15

कार्यविशेषेण नानात्वम्

kāryaviśeṣeṇa nānātvam

2.2.16

आदित्यसंयोगाद् भूतपूर्वाद् भविष्यतो भूताच् च प्राची

ādityasaṃyogād bhūtapūrvād bhaviṣyato bhūtāc ca prācī

2.2.17

तथा दक्षिणा प्रतीच्य् उदीचि च

tathā dakṣiṇā pratīcy udīci ca

2.2.18

एतेन दिगन्तराणि व्याख्यातानि

etena digantarāṇi vyākhyātāni

2.2.19

सामान्यप्रत्यक्षाद् विशेषाप्रत्यक्षाद् विशेषस्मृतेश् च संशयः

sāmānyapratyakṣād viśeṣāpratyakṣād viśeṣasmṛteś ca saṃśayaḥ

2.2.20

दृष्टम् अदृष्टाम्

dṛṣṭam adṛṣṭām

2.2.21

दृष्टं च दृष्टावत्

dṛṣṭaṃ ca dṛṣṭāvat

2.2.22

दृष्टं यथादृष्टाम् अयथादृष्टाम् उभयथादृष्टत्वात्

dṛṣṭaṃ yathādṛṣṭām ayathādṛṣṭām ubhayathādṛṣṭatvāt

2.2.23

विद्याविद्यातश् च संशयः

vidyāvidyātaś ca saṃśayaḥ

2.2.24

श्रोत्रग्रहणो यो ऽर्थः स शब्दः

śrotragrahaṇo yo 'rthaḥ sa śabdaḥ

2.2.25

तस्मिन् द्रव्यं कर्म गुण इति संशयः

tasmin dravyaṃ karma guṇa iti saṃśayaḥ

2.2.26

तुल्यजातीयेष्व् अर्थान्तरभूतेषु च विशेषस्योभयथा दृष्टत्वात्

tulyajātīyeṣv arthāntarabhūteṣu ca viśeṣasyobhayathā dṛṣṭatvāt

2.2.27

एकद्रव्यवत्त्वान् न द्रव्यम्

ekadravyavattvān na dravyam

2.2.28

अचाक्षुषत्वान् न कर्म

acākṣuṣatvān na karma

2.2.29

गुणस्य सतो ऽपवर्गः कर्मभिः साधर्म्यम्

guṇasya sato 'pavargaḥ karmabhiḥ sādharmyam

2.2.30

सतो लिङ्गाभावात्

sato liṅgābhāvāt

2.2.31

नित्यवैधर्म्यात्

nityavaidharmyāt

2.2.32

कार्यत्वात्

kāryatvāt

2.2.33

अभावात्

abhāvāt

2.2.34

कारणो विकारात्

kāraṇo vikārāt

2.2.35

दोषात्

doṣāt

2.2.36

संयोगाद् विभागाच् छब्दाच् च शब्दनिष्पत्तेः

saṃyogād vibhāgāc chabdāc ca śabdaniṣpatteḥ

2.2.37

लिङ्गाच् चानित्यः

liṅgāc cānityaḥ

2.2.38

द्वयोस् तु प्रवृत्त्योर् अभावात्

dvayos tu pravṛttyor abhāvāt

2.2.39

संख्याभावात्

saṃkhyābhāvāt

2.2.40

प्रथमाशब्दात्

prathamāśabdāt

2.2.41

सम्प्रतिपत्तिभावाच् च

sampratipattibhāvāc ca

2.2.42

सन्दिग्धाः सतिबहुत्वे

sandigdhāḥ satibahutve

2.2.43

संख्याभावः सामान्यतः

saṃkhyābhāvaḥ sāmānyataḥ

Adhyāya 3

3.1.1

प्रसिद्धा इन्द्रियार्थाः

prasiddhā indriyārthāḥ

3.1.2

इन्द्रियार्थप्रसिद्धिर् इन्द्रियार्थेभ्यो ऽर्थान्तरत्वे हेतुः

indriyārthaprasiddhir indriyārthebhyo 'rthāntaratve hetuḥ

3.1.3

सो ऽनपदेशः

so 'napadeśaḥ

3.1.4

कारणाज्ञानात्

kāraṇājñānāt

3.1.5

कार्याज्ञानात्

kāryājñānāt

3.1.6

अज्ञानाच् च

ajñānāc ca

3.1.7

अन्य एव हेतुर् इत्य् अनपदेशः

anya eva hetur ity anapadeśaḥ

3.1.8

संयोगि समवाय्य् एकार्थसमवायि विरोधि च, कार्यं कार्यान्तरस्य, कारणं कारणान्तरस्य, विरोध्य् अभूतं भूतस्य, भूतम् अभूतस्य, अभूतम् अभूतस्य, भूतं भूतस्य

saṃyogi samavāyy ekārthasamavāyi virodhi ca, kāryaṃ kāryāntarasya, kāraṇaṃ kāraṇāntarasya, virodhy abhūtaṃ bhūtasya, bhūtam abhūtasya, abhūtam abhūtasya, bhūtaṃ bhūtasya

3.1.9

प्रसिद्धपूर्वकत्वाद् अपदेशस्य

prasiddhapūrvakatvād apadeśasya

3.1.10

अप्रसिद्धो ऽनपदेशः

aprasiddho 'napadeśaḥ

3.1.11

असन् सन्दिग्धश् चानपदेशः

asan sandigdhaś cānapadeśaḥ

3.1.12

विषाणी तस्माद् अश्वो विषाणी तस्माद् गौर् इति च

viṣāṇī tasmād aśvo viṣāṇī tasmād gaur iti ca

3.1.13

आत्मेन्द्रियमनोऽर्थसन्निकर्षाद् यन् निष्पद्यते तद् अन्यत्

ātmendriyamano'rthasannikarṣād yan niṣpadyate tad anyat

3.1.14

प्रवृत्तिनिवृत्ती च प्रत्यगात्मनि दृष्टे परत्र लिङ्गम्

pravṛttinivṛttī ca pratyagātmani dṛṣṭe paratra liṅgam

3.2.1

आत्मेन्द्रियार्थसन्निकर्षे ज्ञानस्याभावो भावश् च मनसो लिङ्गम्

ātmendriyārthasannikarṣe jñānasyābhāvo bhāvaś ca manaso liṅgam

3.2.2

द्रव्यत्वनित्यत्वे वायुना व्याख्याते

dravyatvanityatve vāyunā vyākhyāte

3.2.3

प्रयत्नायौगपद्याज् ज्ञानायौगपद्याच् चैकं मनः

prayatnāyaugapadyāj jñānāyaugapadyāc caikaṃ manaḥ

3.2.4

प्राणापाननिमेषोन्मेषजीवनमनोगतीन्द्रियान्तरविकाराः सुखदुःखे इच्छाद्वेषौ प्रयत्नश् चेत्य् आत्मलिङ्गानि

prāṇāpānanimeṣonmeṣajīvanamanogatīndriyāntaravikārāḥ sukhaduḥkhe icchādveṣau prayatnaś cety ātmaliṅgāni

3.2.5

द्रव्यत्वनित्यत्वे वायुना व्याख्याते

dravyatvanityatve vāyunā vyākhyāte

3.2.6

यज्ञदत्त इति सति सन्निकर्षे प्रत्यक्षाभावाद् दृष्टं लिङ्गं न विद्यते

yajñadatta iti sati sannikarṣe pratyakṣābhāvād dṛṣṭaṃ liṅgaṃ na vidyate

3.2.7

सामान्यतोदृष्टाच् चाविशेषः

sāmānyatodṛṣṭāc cāviśeṣaḥ

3.2.8

तस्माद् आगमिकम्

tasmād āgamikam

3.2.9

अहम् इति शब्दव्यतिरेकान् नागमिकम्

aham iti śabdavyatirekān nāgamikam

3.2.10

यदि च दृष्टप्रत्यक्षो ऽहं देवदत्तो ऽहं यज्ञदत्त इति

yadi ca dṛṣṭapratyakṣo 'haṃ devadatto 'haṃ yajñadatta iti

3.2.11

देवदत्तो गच्छति विष्णुमित्रो गच्छतीति चोपचाराच् छरीरप्रत्यक्षः

devadatto gacchati viṣṇumitro gacchatīti copacārāc charīrapratyakṣaḥ

3.2.12

सन्दिग्धस् तूपचारः

sandigdhas tūpacāraḥ

3.2.13

अहम् इति प्रत्यगात्मनि भावात् परत्राभावाद् अर्थान्तरप्रत्यक्षः

aham iti pratyagātmani bhāvāt paratrābhāvād arthāntarapratyakṣaḥ

3.2.14

न तु शरीरविशेषाद् यज्ञदत्तविष्णुमित्रयोर् ज्ञानविशेषः

na tu śarīraviśeṣād yajñadattaviṣṇumitrayor jñānaviśeṣaḥ

3.2.15

सुखदुःखज्ञाननिष्पत्त्यविशेषाद् ऐकात्म्यम्

sukhaduḥkhajñānaniṣpattyaviśeṣād aikātmyam

3.2.16

नाना व्यवस्थातः

nānā vyavasthātaḥ

3.2.17

शास्त्रसामर्थ्याच् च

śāstrasāmarthyāc ca

Adhyāya 4

4.1.1

सद् अकारणवत् तन् नित्यम्

sad akāraṇavat tan nityam

4.1.2

तस्य कार्यं लिङ्गम्

tasya kāryaṃ liṅgam

4.1.3

कारणभावाद् धि कार्यभावः

kāraṇabhāvād dhi kāryabhāvaḥ

4.1.4

अनित्यम् इति च विशेषप्रतिषेधभावः

anityam iti ca viśeṣapratiṣedhabhāvaḥ

4.1.5

अविद्या च

avidyā ca

4.1.6

महत्य् अनेकद्रव्यवत्त्वाद् रूपाच् चोपलब्धिः

mahaty anekadravyavattvād rūpāc copalabdhiḥ

4.1.7

अद्रव्यवत्त्वात् परमाणाव् अनुपलब्धिः

adravyavattvāt paramāṇāv anupalabdhiḥ

4.1.8

रूपसंस्काराभावाद् वायाव् अनुपलब्धिः

rūpasaṃskārābhāvād vāyāv anupalabdhiḥ

4.1.9

अनेकद्रव्येण द्रव्येण समवायाद् रूपविशेषाच् चोपलब्धिः

anekadravyeṇa dravyeṇa samavāyād rūpaviśeṣāc copalabdhiḥ

4.1.10

एतेन रसगन्धस्पर्शेषु ज्ञानं व्याख्यातम्

etena rasagandhasparśeṣu jñānaṃ vyākhyātam

4.1.11

तदभावाद् अव्यभिचारः

tadabhāvād avyabhicāraḥ

4.1.12

संख्याः परिमाणानि पृथक्त्वं संयोगविभागौ परत्वापरत्वे कर्म च रूपिद्रव्यसमवायाच् चाक्षुषाणि

saṃkhyāḥ parimāṇāni pṛthaktvaṃ saṃyogavibhāgau paratvāparatve karma ca rūpidravyasamavāyāc cākṣuṣāṇi

4.1.13

अरूपिष्व् अचाक्षुषत्वात्

arūpiṣv acākṣuṣatvāt

4.1.14

एतेन गुणत्वे भावे च सर्वेन्द्रियज्ञानं व्याख्यातम्

etena guṇatve bhāve ca sarvendriyajñānaṃ vyākhyātam

4.2.1

प्रत्यक्षाप्रत्यक्षाणाम् अप्रत्यक्षत्वात् संयोगस्य पञ्चात्मकं न विद्यते

pratyakṣāpratyakṣāṇām apratyakṣatvāt saṃyogasya pañcātmakaṃ na vidyate

4.2.2

गुणान्तराप्रादुर्भावाच् च त्र्यात्मकम् अपि न

guṇāntarāprādurbhāvāc ca tryātmakam api na

4.2.3

आत्मसंयोगस् त्व् अविप्रतिषिद्धो मिथः पञ्चानाम्

ātmasaṃyogas tv avipratiṣiddho mithaḥ pañcānām

4.2.4

अनेकदेशपूर्वकत्वात्

anekadeśapūrvakatvāt

4.2.5

धर्मविशेषात्

dharmaviśeṣāt

4.2.6

कार्यविशेषात्

kāryaviśeṣāt

4.2.7

समाख्याभावात्

samākhyābhāvāt

4.2.8

संज्ञादिमत्त्वात्

saṃjñādimattvāt

4.2.9

सन्त्य् अयोनिजा वेदलिङ्गाच् च

santy ayonijā vedaliṅgāc ca

Adhyāya 5

5.1.1

आत्मसंयोगप्रयत्नाभ्यां हस्ते कर्म

ātmasaṃyogaprayatnābhyāṃ haste karma

5.1.2

तथा मुसलकर्म हस्तसंयोगाच् च

tathā musalakarma hastasaṃyogāc ca

5.1.3

अभिघातजे मुसलकर्मणि व्यतिरेकाद् अकारणं हस्तसंयोगः

abhighātaje musalakarmaṇi vyatirekād akāraṇaṃ hastasaṃyogaḥ

5.1.4

तथात्मसंयोगो हस्तमुसलकर्मणि

tathātmasaṃyogo hastamusalakarmaṇi

5.1.5

मुसलाभिघातात् तु मुसलसंयोगाद् धस्ते कर्म

musalābhighātāt tu musalasaṃyogād dhaste karma

5.1.6

तथात्मकर्म हस्तसंयोगाच् च

tathātmakarma hastasaṃyogāc ca

5.1.7

संयोगाभावे गुरुत्वात् पतनम्

saṃyogābhāve gurutvāt patanam

5.1.8

नोदनविशेषाभावाद् नोर्ध्वं न तिर्यग् गमनम्

nodanaviśeṣābhāvād nordhvaṃ na tiryag gamanam

5.1.9

प्रयत्नविशेषान् नोदनविशेषः

prayatnaviśeṣān nodanaviśeṣaḥ

5.1.10

नोदनविशेषाद् उदसनविशेषः

nodanaviśeṣād udasanaviśeṣaḥ

5.1.11

हस्तकर्मणा दारककर्म व्याख्यातम्

hastakarmaṇā dārakakarma vyākhyātam

5.1.12

तथा दग्धस्य विस्फोटनम्

tathā dagdhasya visphoṭanam

5.1.13

प्रयत्नाभावे गुरुत्वात् सुप्तस्य पतनम्

prayatnābhāve gurutvāt suptasya patanam

5.1.14

तृणकर्म वायुसंयोगात्

tṛṇakarma vāyusaṃyogāt

5.1.15

मणिगमनं सूच्यभिसर्पणम् इत्य् अदृष्टकारितानि

maṇigamanaṃ sūcyabhisarpaṇam ity adṛṣṭakāritāni

5.1.16

इषाव् अयुगपत् संयोगविशेषाः कर्मान्यत्वे हेतुः

iṣāv ayugapat saṃyogaviśeṣāḥ karmānyatve hetuḥ

5.1.17

नोदनाद् आद्यम् इषोः कर्म कर्मकारिताच् च संस्काराद् उत्तरं तथोत्तरम् उत्तरं च

nodanād ādyam iṣoḥ karma karmakāritāc ca saṃskārād uttaraṃ tathottaram uttaraṃ ca

5.1.18

संस्काराभावे गुरुत्वात् पतनम्

saṃskārābhāve gurutvāt patanam

5.2.1

नोदनाद् अभिघातात् संयुक्तसंयोगाच् च पृथिव्यां कर्म

nodanād abhighātāt saṃyuktasaṃyogāc ca pṛthivyāṃ karma

5.2.2

तद् विशेषेणादृष्टकारितम्

tad viśeṣeṇādṛṣṭakāritam

5.2.3

अपां संयोगाभावे गुरुत्वात् पतनम्

apāṃ saṃyogābhāve gurutvāt patanam

5.2.4

तद् विशेषेणादृष्टकारितम्

tad viśeṣeṇādṛṣṭakāritam

5.2.5

द्रवत्वात् स्यन्दनम्

dravatvāt syandanam

5.2.6

नाड्या वायुसंयोगाद् आरोहणम्

nāḍyā vāyusaṃyogād ārohaṇam

5.2.7

नोदनात् पीडनात् संयुक्तसंयोगाच् च

nodanāt pīḍanāt saṃyuktasaṃyogāc ca

5.2.8

वृक्षाभिसर्पणम् इत्य् अदृष्टकारितम्

vṛkṣābhisarpaṇam ity adṛṣṭakāritam

5.2.9

अपां सङ्घातो विलयनं च तेजसः संयोगात्

apāṃ saṅghāto vilayanaṃ ca tejasaḥ saṃyogāt

5.2.10

तत्रावस्फूर्जथुर् लिङ्गम्

tatrāvasphūrjathur liṅgam

5.2.11

वैदिकं च

vaidikaṃ ca

5.2.12

अपां संयोगाद् विभागाच् च स्तनयित्नुः

apāṃ saṃyogād vibhāgāc ca stanayitnuḥ

5.2.13

पृथिवीकर्मणा तेजःकर्म वायुकर्म च व्याख्यातम्

pṛthivīkarmaṇā tejaḥkarma vāyukarma ca vyākhyātam

5.2.14

अग्नेर् ऊर्ध्वज्वलनं वायोश् च तिर्यग्पवनम् अणुमनसोश् चाद्यं कर्मेत्य् अदृष्टकारितानि

agner ūrdhvajvalanaṃ vāyoś ca tiryagpavanam aṇumanasoś cādyaṃ karmety adṛṣṭakāritāni

5.2.15

हस्तकर्मणा मनसः कर्म व्याख्यातम्

hastakarmaṇā manasaḥ karma vyākhyātam

5.2.16

आत्मेन्द्रियमनोऽर्थसन्निकर्षात् सुखदुःखे तदनारम्भः

ātmendriyamano'rthasannikarṣāt sukhaduḥkhe tadanārambhaḥ

5.2.17

आत्मस्थे मनसि सशरीरस्य सुखदुःखाभावः स योगः

ātmasthe manasi saśarīrasya sukhaduḥkhābhāvaḥ sa yogaḥ

5.2.18

कायकर्मणात्मकर्म व्याख्यातम्

kāyakarmaṇātmakarma vyākhyātam

5.2.19

अपसर्पणम् उपसर्पणम् अशितपीतसंयोगः कार्यान्तरसंयोगाश् चेत्य् अदृष्टकारितानि

apasarpaṇam upasarpaṇam aśitapītasaṃyogaḥ kāryāntarasaṃyogāś cety adṛṣṭakāritāni

5.2.20

तदभावे संयोगाभावो ऽप्रादुर्भावः स मोक्षः

tadabhāve saṃyogābhāvo 'prādurbhāvaḥ sa mokṣaḥ

5.2.21

द्रव्यगुणकर्मवैधर्म्याद् भावाभावमात्रं तमः

dravyaguṇakarmavaidharmyād bhāvābhāvamātraṃ tamaḥ

5.2.22

तेजसो द्रव्यान्तरेणावरणाच् च

tejaso dravyāntareṇāvaraṇāc ca

5.2.23

दिक्कालाव् आकाशं च क्रियावद्भ्यो वैधर्म्यान् निष्क्रियाणि

dikkālāv ākāśaṃ ca kriyāvadbhyo vaidharmyān niṣkriyāṇi

5.2.24

एतेन कर्माणि गुणाश् च व्याख्याताः

etena karmāṇi guṇāś ca vyākhyātāḥ

5.2.25

निष्क्रियाणां समवायः कर्मभ्यः प्रतिषिद्धः

niṣkriyāṇāṃ samavāyaḥ karmabhyaḥ pratiṣiddhaḥ

5.2.26

कारणं त्व् असमवायिनो गुणाः

kāraṇaṃ tv asamavāyino guṇāḥ

5.2.27

गुणैर् दिग् व्याख्याता

guṇair dig vyākhyātā

5.2.28

कारणेन कालः

kāraṇena kālaḥ

Adhyāya 6

6.1.1

बुद्धिपूर्वा वाक्यकृतिर् वेदे

buddhipūrvā vākyakṛtir vede

6.1.2

न चास्मद्बुद्धिभ्यो लिङ्गम् ऋषेः

na cāsmadbuddhibhyo liṅgam ṛṣeḥ

6.1.3

तथा ब्राह्मणे संज्ञाकर्मसिद्धिर् लिङ्गम्

tathā brāhmaṇe saṃjñākarmasiddhir liṅgam

6.1.4

बुद्धिपूर्वो ददातिः

buddhipūrvo dadātiḥ

6.1.5

तथा प्रतिग्रहः

tathā pratigrahaḥ

6.1.6

तयोः क्रमो यथानितरेतराङ्गभूतानाम्

tayoḥ kramo yathānitaretarāṅgabhūtānām

6.1.7

आत्मगुणेष्व् आत्मान्तरगुणानाम् अकारणत्वात्

ātmaguṇeṣv ātmāntaraguṇānām akāraṇatvāt

6.1.8

अदुष्टभोजनात् समभिव्याहारतो ऽभ्युदयः

aduṣṭabhojanāt samabhivyāhārato 'bhyudayaḥ

6.1.9

तद् दुष्टभोजने न विद्यते

tad duṣṭabhojane na vidyate

6.1.10

दुष्टं हिंसायाम्

duṣṭaṃ hiṃsāyām

6.1.11

समभिव्याहारतो दोषः

samabhivyāhārato doṣaḥ

6.1.12

तद् अदुष्टे न विद्यते

tad aduṣṭe na vidyate

6.1.13

विशिष्टे प्रवृत्तिः

viśiṣṭe pravṛttiḥ

6.1.14

समे हीने चाप्रवृत्तिः

same hīne cāpravṛttiḥ

6.1.15

एतेन हीनसमविशिष्तधार्मिकेभ्यः परादानं व्याख्यातम्

etena hīnasamaviśiṣtadhārmikebhyaḥ parādānaṃ vyākhyātam

6.1.16

तथा विरुद्धानां त्यागः

tathā viruddhānāṃ tyāgaḥ

6.1.17

सम आत्मत्यागः परत्यागो वा

sama ātmatyāgaḥ paratyāgo vā

6.1.18

विशिष्टे आत्मत्यागः

viśiṣṭe ātmatyāgaḥ

6.2.1

दृष्टानां दृष्टप्रयोजनानां दृष्टाभावे प्रयोगो ऽभ्युदयाय.(च्,व्) (उ दृष्टादृष्टप्रयोजनानां दृष्टाभावे प्रयोजनम् अभ्युदयाय.)

dṛṣṭānāṃ dṛṣṭaprayojanānāṃ dṛṣṭābhāve prayogo 'bhyudayāya.(c,v) (u dṛṣṭādṛṣṭaprayojanānāṃ dṛṣṭābhāve prayojanam abhyudayāya.)

6.2.2

अभिषेचनोपवासब्रह्मचर्यगुरुकुलवासवानप्रस्थ्ययज्ञदानप्रोक्षणदिङ्नक्षत्रमन्त्रकालनियमाश् चादृष्टाय

abhiṣecanopavāsabrahmacaryagurukulavāsavānaprasthyayajñadānaprokṣaṇadiṅnakṣatramantrakālaniyamāś cādṛṣṭāya

6.2.3

चातुराश्रम्यम् उपधाच् चानुपधाच् च

cāturāśramyam upadhāc cānupadhāc ca

6.2.4

भावदोष उपधा

bhāvadoṣa upadhā

6.2.5

अदोषो ऽनुपधा

adoṣo 'nupadhā

6.2.6

इष्टरूपरसगन्धस्पर्शं प्रोक्षितम् अभ्युक्षितं च तच् छुचि

iṣṭarūparasagandhasparśaṃ prokṣitam abhyukṣitaṃ ca tac chuci

6.2.7

अशुचीति शुचिप्रतिषेधः

aśucīti śucipratiṣedhaḥ

6.2.8

अर्थान्तरं च

arthāntaraṃ ca

6.2.9

अयतस्य शुचिभोजनाद् अभ्युदयो न विद्यते यमाभावात्

ayatasya śucibhojanād abhyudayo na vidyate yamābhāvāt

6.2.10

विद्यते चानर्थान्तरत्वाद् यमस्य

vidyate cānarthāntaratvād yamasya

6.2.11

असति चाभावात्

asati cābhāvāt

6.2.12

सुखाद् रागः

sukhād rāgaḥ

6.2.13

तन्मयत्वात्

tanmayatvāt

6.2.14

तृप्तेः

tṛpteḥ

6.2.15

अदृष्टात्

adṛṣṭāt

6.2.16

जातिविशेषाच् च रागविशेषः

jātiviśeṣāc ca rāgaviśeṣaḥ

6.2.17

इच्छाद्वेषपूर्विका धर्माधर्मयोः प्रवृत्तिः

icchādveṣapūrvikā dharmādharmayoḥ pravṛttiḥ

6.2.18

ततः संयोगो विभागश् च

tataḥ saṃyogo vibhāgaś ca

6.2.19

आत्मकर्मसु मोक्षो व्याख्यातः

ātmakarmasu mokṣo vyākhyātaḥ

Adhyāya 7

7.1.1

उक्ता गुणाः

uktā guṇāḥ

7.1.2

गुणलक्षणं चोक्तम्

guṇalakṣaṇaṃ coktam

7.1.3

इदम् एवंगुणम् इदम् एवंगुणम् इति चोक्तम्

idam evaṃguṇam idam evaṃguṇam iti coktam

7.1.4

पृथिव्यां रूपरसगन्धस्पर्शा द्रव्यानित्यत्वाद् अनित्याः

pṛthivyāṃ rūparasagandhasparśā dravyānityatvād anityāḥ

7.1.5

अग्निसंयोगाच् च

agnisaṃyogāc ca

7.1.6

गुणान्तरप्रादुर्भावात्

guṇāntaraprādurbhāvāt

7.1.7

एतेन नित्येष्व् अनित्यत्वम् उक्तम्

etena nityeṣv anityatvam uktam

7.1.8

अप्सु तेजसि वायौ च नित्या द्रव्यनित्यत्वात्

apsu tejasi vāyau ca nityā dravyanityatvāt

7.1.9

अनित्येष्व् अनित्या द्रव्यानित्यत्वात्

anityeṣv anityā dravyānityatvāt

7.1.10

कारणगुणपूर्वाः पृथिव्यां पाकजाश् च

kāraṇaguṇapūrvāḥ pṛthivyāṃ pākajāś ca

7.1.11

अप्सु तेजसि वायौ च कारणगुणपूर्वाः पाकजा न विद्यन्ते

apsu tejasi vāyau ca kāraṇaguṇapūrvāḥ pākajā na vidyante

7.1.12

अगुणवतो द्रव्यस्य गुणारम्भात् कर्मगुणा अगुणाः

aguṇavato dravyasya guṇārambhāt karmaguṇā aguṇāḥ

7.1.13

एतेन पाकजा व्याख्याताः

etena pākajā vyākhyātāḥ

7.1.14

एकद्रव्यवत्त्वात्

ekadravyavattvāt

7.1.15

अणोर् महतश् चोपलब्ध्यनुपलब्धी नित्ये व्याख्याते

aṇor mahataś copalabdhyanupalabdhī nitye vyākhyāte

7.1.16

कारणबहुत्वात् कारणमहत्त्वात् प्रचयविशेषाच् च महत्

kāraṇabahutvāt kāraṇamahattvāt pracayaviśeṣāc ca mahat

7.1.17

तद्विपरीतम् अणु

tadviparītam aṇu

7.1.18

अणु महद् इति तस्मिन् विशेषभावाद् विशेषाभावाच् च

aṇu mahad iti tasmin viśeṣabhāvād viśeṣābhāvāc ca

7.1.19

एककालत्वात्

ekakālatvāt

7.1.21

अणुत्वमहत्त्वयोर् अणुत्वमहत्त्वाभावः कर्मगुणैर् व्याख्यातः

aṇutvamahattvayor aṇutvamahattvābhāvaḥ karmaguṇair vyākhyātaḥ

7.1.22

अणुत्वमहत्त्वाभ्यां कर्मगुणा अगुणाः

aṇutvamahattvābhyāṃ karmaguṇā aguṇāḥ

7.1.23

एतेन दीर्घत्वह्रस्वत्वे व्याख्याते

etena dīrghatvahrasvatve vyākhyāte

7.1.24

कर्मभिः कर्माणि गुणैर् गुणाः

karmabhiḥ karmāṇi guṇair guṇāḥ

7.1.25

तद् अनित्ये

tad anitye

7.1.26

नित्यं परिमण्डलम्

nityaṃ parimaṇḍalam

7.1.27

अविद्या विद्यालिङ्गम्

avidyā vidyāliṅgam

7.1.28

विभवान् महान् आकाशः

vibhavān mahān ākāśaḥ

7.1.29

तथा चात्मा

tathā cātmā

7.1.30

तदभावाद् अणु मनः

tadabhāvād aṇu manaḥ

7.1.31

गुणैर् दिग् व्याख्याता

guṇair dig vyākhyātā

7.1.32

कारणेन कालः

kāraṇena kālaḥ

7.2.1

रूपरसगन्धस्पर्शव्यतिरेकाद् अर्थान्तरम् एकत्वं तथा पृथक्त्वम्

rūparasagandhasparśavyatirekād arthāntaram ekatvaṃ tathā pṛthaktvam

7.2.2

तयोर् नित्यत्वानित्यत्वे तेजसो रूपस्पर्शाभ्यां व्याख्याते

tayor nityatvānityatve tejaso rūpasparśābhyāṃ vyākhyāte

7.2.3

निष्पत्तिश् च

niṣpattiś ca

7.2.4

एकत्वपृथक्त्वयोर् एकत्वपृथक्त्वाभावो

ekatvapṛthaktvayor ekatvapṛthaktvābhāvo

7.2.5

कर्मभिः कर्माणि गुणैर् गुणाः

karmabhiḥ karmāṇi guṇair guṇāḥ

7.2.6

निःसंख्यत्वात् कर्मगुणानां सर्वैकत्वं न विद्यते

niḥsaṃkhyatvāt karmaguṇānāṃ sarvaikatvaṃ na vidyate

7.2.7

एकत्वस्याभावाद् भाक्तं न विद्यते

ekatvasyābhāvād bhāktaṃ na vidyate

7.2.8

कार्यकारणैकत्वपृथक्त्वाभावाद् एकत्वपृथक्त्वे न विद्येते

kāryakāraṇaikatvapṛthaktvābhāvād ekatvapṛthaktve na vidyete

7.2.9

एतद् अनित्यनितयोर् व्याख्यातम्

etad anityanitayor vyākhyātam

7.2.10

अन्यतरकर्मज उभयकर्मजः संयोगजश् च संयोगः

anyatarakarmaja ubhayakarmajaḥ saṃyogajaś ca saṃyogaḥ

7.2.11

एतेन विभागो व्याख्यातः

etena vibhāgo vyākhyātaḥ

7.2.12

संयोगविभागयोः संयोगविभागाभावो ऽणुत्वमहत्त्वाभ्यां व्याख्यातः

saṃyogavibhāgayoḥ saṃyogavibhāgābhāvo 'ṇutvamahattvābhyāṃ vyākhyātaḥ

7.2.13

कर्मभिः कर्माणि गुणैर् गुणाः

karmabhiḥ karmāṇi guṇair guṇāḥ

7.2.14

युतसिद्ध्यभावात् कार्यकारणयोः संयोगविभागौ न विद्येते

yutasiddhyabhāvāt kāryakāraṇayoḥ saṃyogavibhāgau na vidyete

7.2.15

गुणत्वात्

guṇatvāt

7.2.16

गुणे च भाष्यते

guṇe ca bhāṣyate

7.2.17

निष्क्रियत्वात्

niṣkriyatvāt

7.2.18

असति नास्तीति च प्रयोगात्

asati nāstīti ca prayogāt

7.2.19

शब्दार्थाव् असंबद्धौ

śabdārthāv asaṃbaddhau

7.2.20

संयोगिनो दण्डात् समवायिनो विषाणाच् च

saṃyogino daṇḍāt samavāyino viṣāṇāc ca

7.2.21

दृष्टत्वाद् अहेतुः प्रत्ययः

dṛṣṭatvād ahetuḥ pratyayaḥ

7.2.22

तथा प्रत्ययाभावः

tathā pratyayābhāvaḥ

7.2.23

संबद्धसंबन्धाद् इति चेत् सन्देहः

saṃbaddhasaṃbandhād iti cet sandehaḥ

7.2.24

सामयिकः शब्दाद् अर्थप्रत्ययः

sāmayikaḥ śabdād arthapratyayaḥ

7.2.25

एकदिक्कालाभ्यां सन्निकृष्टविप्रकृष्टाभ्यां परम् अपरम्

ekadikkālābhyāṃ sannikṛṣṭaviprakṛṣṭābhyāṃ param aparam

7.2.26

कारणपरत्वात् कारणापरत्वाच् च

kāraṇaparatvāt kāraṇāparatvāc ca

7.2.27

परत्वापरत्वयोः परत्वापरत्वाभावो ऽणुत्वमहत्त्वाभ्यां व्याख्यातः

paratvāparatvayoḥ paratvāparatvābhāvo 'ṇutvamahattvābhyāṃ vyākhyātaḥ

7.2.28

कर्मभिः कर्माणि गुणैर् गुणाः

karmabhiḥ karmāṇi guṇair guṇāḥ

7.2.29

इहेति यतः कार्यकारणयोः स समवायः

iheti yataḥ kāryakāraṇayoḥ sa samavāyaḥ

7.2.30

द्रव्यत्वगुणत्वकर्मत्वप्रतिषेधो भावेन व्याख्यातः

dravyatvaguṇatvakarmatvapratiṣedho bhāvena vyākhyātaḥ

7.2.31

तत्त्वं च

tattvaṃ ca

Adhyāya 8

8.1

द्रव्येषु ज्ञानं व्याख्यातम्

dravyeṣu jñānaṃ vyākhyātam

8.2

मन आत्मा च

mana ātmā ca

8.3

ज्ञाननिर्देशे ज्ञाननिष्पत्तिर् उक्ता

jñānanirdeśe jñānaniṣpattir uktā

8.4

गुणकर्मस्व् असन्निकृष्टेषु ज्ञाननिष्पत्तेर् द्रव्यं कारणं कारणकारणं च

guṇakarmasv asannikṛṣṭeṣu jñānaniṣpatter dravyaṃ kāraṇaṃ kāraṇakāraṇaṃ ca

8.5

सामान्यविशेषेषु सामान्यविशेषाभावात् तत एव ज्ञानम्

sāmānyaviśeṣeṣu sāmānyaviśeṣābhāvāt tata eva jñānam

8.6

सामान्यविशेषापेक्षं द्रव्यगुणकर्मसु

sāmānyaviśeṣāpekṣaṃ dravyaguṇakarmasu

8.7

द्रव्ये द्रव्यगुणकर्मापेक्षम्

dravye dravyaguṇakarmāpekṣam

8.8

गुणकर्मसु गुणकर्माभावद् गुणकर्मापेक्षं न विद्यते

guṇakarmasu guṇakarmābhāvad guṇakarmāpekṣaṃ na vidyate

8.9

समवायिनः श्वैत्याच् छ्वैत्यबुद्धेः श्वेते बुद्धिस् ते कार्यकारणभूते

samavāyinaḥ śvaityāc chvaityabuddheḥ śvete buddhis te kāryakāraṇabhūte

8.10

द्रव्येष्व् अनितरेतरकारणात् कारणायौगपद्यात्

dravyeṣv anitaretarakāraṇāt kāraṇāyaugapadyāt

8.11

तथा द्रव्यगुणकर्मसु कारणाविशेषात्

tathā dravyaguṇakarmasu kāraṇāviśeṣāt

8.12

अयम् एष कृतं त्वया भोजयाइनम् इति बुद्ध्यपेक्षं

ayam eṣa kṛtaṃ tvayā bhojayāinam iti buddhyapekṣaṃ

8.13

दृष्टेषु भावाद् अदृष्टेष्व् अभावात्

dṛṣṭeṣu bhāvād adṛṣṭeṣv abhāvāt

8.14

अर्थ इति द्रव्यगुणकर्मसु

artha iti dravyaguṇakarmasu

8.15

द्रव्येषु पञ्चात्मकं प्रत्युक्तम्

dravyeṣu pañcātmakaṃ pratyuktam

8.16

भूयस्त्वाद् गन्धवत्त्वाच् च पृथिवी गन्धज्ञाने

bhūyastvād gandhavattvāc ca pṛthivī gandhajñāne

8.17

तथापस् तेजो वायुश् च रसरूपस्पर्शज्ञानेषु रसरूपस्पर्शविशेषात्

tathāpas tejo vāyuś ca rasarūpasparśajñāneṣu rasarūpasparśaviśeṣāt

Adhyāya 9

9.1

क्रियागुणव्यपदेशाभावाद् असत्

kriyāguṇavyapadeśābhāvād asat

9.2

सद् असत्

sad asat

9.3

असतः सत् क्रियागुणव्यपदेशाभावाद् अर्थान्तरम् (शभावाद् ?)

asataḥ sat kriyāguṇavyapadeśābhāvād arthāntaram (śabhāvād ?)

9.4

सच् चासत्

sac cāsat

9.5

यच् चान्यत् सतस् तद् अप्य् असत्

yac cānyat satas tad apy asat

9.6

असद् इति भूतप्रत्यक्षाभावाद् भूतस्मृतेर् विरोधिप्रत्यक्षत्वाच् च ज्ञानम्

asad iti bhūtapratyakṣābhāvād bhūtasmṛter virodhipratyakṣatvāc ca jñānam

9.7

तथाबावे भावप्रत्यक्षत्वाच् च

tathābāve bhāvapratyakṣatvāc ca

9.8

एतेनाघटो ऽगौर् अधर्मश् च व्याख्यातः

etenāghaṭo 'gaur adharmaś ca vyākhyātaḥ

9.9

अभूतं नास्तीत्य् अनर्थान्तरम्

abhūtaṃ nāstīty anarthāntaram

9.10

नास्ति घटो गेह इति सतो घटस्य गेहसंयोगप्रतिषेधः

nāsti ghaṭo geha iti sato ghaṭasya gehasaṃyogapratiṣedhaḥ

9.11

नास्त्य् अन्यश् चन्द्रमा इति सामान्याच् चन्द्रमसः प्रतिषेधः

nāsty anyaś candramā iti sāmānyāc candramasaḥ pratiṣedhaḥ

9.12

सद् असतोर् वैधर्म्यात् कार्ये सद् असत्ता न

sad asator vaidharmyāt kārye sad asattā na

9.13

आत्मन्य् आत्ममनसोः संयोगविशेषाद् आत्मप्रत्यक्षम्

ātmany ātmamanasoḥ saṃyogaviśeṣād ātmapratyakṣam

9.14

तथा द्रव्यान्तरेषु

tathā dravyāntareṣu

9.15

आत्मेन्द्रियमनोऽर्थसन्निकर्षाच् च

ātmendriyamano'rthasannikarṣāc ca

9.16

तत्समवायात् कर्मगुणेषु

tatsamavāyāt karmaguṇeṣu

9.17

आत्मसमवायाद् आत्मगुणेषु

ātmasamavāyād ātmaguṇeṣu

9.18

अस्येदं कार्यं कारणं संबन्ध्य् एकार्ह्तसमवायि विरोधि चेति लैङ्गिकम्

asyedaṃ kāryaṃ kāraṇaṃ saṃbandhy ekārhtasamavāyi virodhi ceti laiṅgikam

9.19

एतेन शाब्दं व्याख्यातम्

etena śābdaṃ vyākhyātam

9.20

हेतुर् अपदेशो लिङ्गं निमित्तं प्रमाणं कारणम् इत्य् अनर्थान्तरम्

hetur apadeśo liṅgaṃ nimittaṃ pramāṇaṃ kāraṇam ity anarthāntaram

9.21

अस्येदम् इति बुद्ध्यपेक्षत्वात्

asyedam iti buddhyapekṣatvāt

9.22

आत्ममनसोः संयोगविशेषात् संस्काराच् च स्मृतिः

ātmamanasoḥ saṃyogaviśeṣāt saṃskārāc ca smṛtiḥ

9.23

तथा स्वप्नः स्वप्नान्तिकं च

tathā svapnaḥ svapnāntikaṃ ca

9.24

धर्माच् च

dharmāc ca

9.25

इन्द्रियदोषात् संस्काराच् चाविद्या

indriyadoṣāt saṃskārāc cāvidyā

9.26

तद् दुष्टं ज्ञानम्

tad duṣṭaṃ jñānam

9.27

अदुष्टं विद्या

aduṣṭaṃ vidyā

9.28

आर्षं सिद्धदर्शनं च धर्मेभ्यः

ārṣaṃ siddhadarśanaṃ ca dharmebhyaḥ

Adhyāya 10

10.1

आत्मसमवायः सुखदुःखयोः पञ्चभ्यो ऽर्थान्तरत्वे हेतुस् तदाश्रयिभ्यश् च गुणेभ्यः

ātmasamavāyaḥ sukhaduḥkhayoḥ pañcabhyo 'rthāntaratve hetus tadāśrayibhyaś ca guṇebhyaḥ

10.2

इष्टानिष्टकारणविशेषाद् विरोधाच् च मिथः सुखदुःखयोर् अर्थान्तरभावः

iṣṭāniṣṭakāraṇaviśeṣād virodhāc ca mithaḥ sukhaduḥkhayor arthāntarabhāvaḥ

10.3

संशयनिर्णययोर् अर्थान्तरभावश् च ज्ञानान्तरत्वे हेतुः

saṃśayanirṇayayor arthāntarabhāvaś ca jñānāntaratve hetuḥ

10.4

तयोर् निष्पत्तिः प्रत्यक्षलैङ्गिकाभ्यां ज्ञानान्तरत्वे हेतुः

tayor niṣpattiḥ pratyakṣalaiṅgikābhyāṃ jñānāntaratve hetuḥ

10.5

भूतम् इति प्रत्यक्षं व्याख्यातम्

bhūtam iti pratyakṣaṃ vyākhyātam

10.6

भविष्यतीति कार्यान्तरे दृष्टत्वात्

bhaviṣyatīti kāryāntare dṛṣṭatvāt

10.7

तथा भवतीति सापेक्षेभ्यो ऽनपेक्षेभ्यश् च

tathā bhavatīti sāpekṣebhyo 'napekṣebhyaś ca

10.8

अभूद् इत्य् अभूतात्

abhūd ity abhūtāt

10.9

सति च कार्यासमवायात्

sati ca kāryāsamavāyāt

10.10

एकार्थसमवायिषु कारणान्तरेषु दर्शनाद् एकदेश इत्य् एकस्मिन्

ekārthasamavāyiṣu kāraṇāntareṣu darśanād ekadeśa ity ekasmin

10.11

शिरः पृष्ठम् उदरं पाणिर् इति तद्विशेषेभ्यः

śiraḥ pṛṣṭham udaraṃ pāṇir iti tadviśeṣebhyaḥ

10.12

कारणम् इति द्रव्ये कार्यसमवायात्

kāraṇam iti dravye kāryasamavāyāt

10.13

संयोगात् वा

saṃyogāt vā

10.14

कारणसमवायात् कर्मणि

kāraṇasamavāyāt karmaṇi

10.15

तथा रूपे कारणकारणसमवायाच् च

tathā rūpe kāraṇakāraṇasamavāyāc ca

10.16

कारणसमवायात् संयोगे

kāraṇasamavāyāt saṃyoge

10.17

तथा कारणाकारणसमवायाच् च

tathā kāraṇākāraṇasamavāyāc ca

10.18

संयुक्तसमवायाद् अग्नेर् वैशेषिकम्

saṃyuktasamavāyād agner vaiśeṣikam

10.19

लैङ्गिकं प्रमाणं व्याख्यातम्

laiṅgikaṃ pramāṇaṃ vyākhyātam

10.20

दृष्टानां दृष्टप्रयोजनानां दृष्टाभावे प्रयोगो ऽभ्युदयाय (स् ओमित्स् दृष्टप्रयोजनानां)

dṛṣṭānāṃ dṛṣṭaprayojanānāṃ dṛṣṭābhāve prayogo 'bhyudayāya (s omits dṛṣṭaprayojanānāṃ)

10.21

तद्वचनाद् आम्नायप्रामाण्यम् इति (उ,स् आम्नायस्य प्रामाण्यम्)

tadvacanād āmnāyaprāmāṇyam iti (u,s āmnāyasya prāmāṇyam)