1. Vajrasuci

वज्रसूची (व्स्) जगद्गुरुं मञ्जुघोषं नत्वा वाक्कायचेतसा । अश्वघोषो वज्रसूचीं सूत्रयामि यथामतम् ॥ १ ॥

vajrasūcī (vs) jagadguruṃ mañjughoṣaṃ natvā vākkāyacetasā / aśvaghoṣo vajrasūcīṃ sūtrayāmi yathāmatam (1)

।। वेदाः प्रमाणं स्मृतयः प्रमाणं धर्मार्थयुक्तं वचनं प्रमाणम् । यस्य प्रमाणं न भवेत्प्रमाणं कस्तस्य कुर्याद्वचनं प्रमाणम् ॥ २ ॥

// vedāḥ pramāṇaṃ smṛtayaḥ pramāṇaṃ dharmārthayuktaṃ vacanaṃ pramāṇam / yasya pramāṇaṃ na bhavetpramāṇaṃ kastasya kuryādvacanaṃ pramāṇam (2)

।। सप्तव्याधा दशार्णेषु मृगाः कालञ्जरे गिरौ । चक्रवाकाः शरद्वीपे हंसाः सरसि मानसे ॥ ३ ॥

// saptavyādhā daśārṇeṣu mṛgāḥ kālañjare girau / cakravākāḥ śaradvīpe haṃsāḥ sarasi mānase (3)

।। ते ऽपि जाताः कुरुक्षेत्रे ब्राह्मणा वेदपारगाः ॥ ४ ॥

// te 'pi jātāḥ kurukṣetre brāhmaṇā vedapāragāḥ (4)

।। अधीत्य चतुरो वेदान् साङ्गोपाङ्गेन तवत्त्तः । शूद्रात्प्रतिग्रहग्राही ब्राह्मणो जायते खरः ॥ ५ ॥

// adhītya caturo vedān sāṅgopāṅgena tavatttaḥ / śūdrātpratigrahagrāhī brāhmaṇo jāyate kharaḥ (5)

।। खरो द्वादशजन्मानि षष्ठिजन्मानि शूकरः । श्वानः सप्ततिजन्मानि इत्येवं मनुरब्रवीत् ॥ ६ ॥

// kharo dvādaśajanmāni ṣaṣṭhijanmāni śūkaraḥ / śvānaḥ saptatijanmāni ityevaṃ manurabravīt (6)

।। हस्तिन्यामचलो जात उलूक्यां केशपिङ्गलः । अगस्त्यो ऽगस्तिपुष्पाच्च कौशिकः कुशसम्भवः ॥ ७ ॥

// hastinyāmacalo jāta ulūkyāṃ keśapiṅgalaḥ / agastyo 'gastipuṣpācca kauśikaḥ kuśasambhavaḥ (7)

।। कपिलः कपिलाज्जातः शरगुल्माच्च गौतमः । द्रोणाचार्यस्तु कलशात्तित्तिरिस्तित्तिरीसुतः ॥ ८ ॥

// kapilaḥ kapilājjātaḥ śaragulmācca gautamaḥ / droṇācāryastu kalaśāttittiristittirīsutaḥ (8)

।। रेणुकाजनयद्राममृष्यशृङ्गमुनिं मृगी । कैवर्तिन्यजनयद् व्यासं कुशिकं चैव शूद्रिका ॥ ९ ॥

// reṇukājanayadrāmamṛṣyaśṛṅgamuniṃ mṛgī / kaivartinyajanayad vyāsaṃ kuśikaṃ caiva śūdrikā (9)

।। विश्वामित्रं च चण्डाली वसिष्ठं चैव उर्वशी । न तेषां ब्राह्मणी माता लोकाचाराच्च ब्राह्मणाः ॥ १० ॥

// viśvāmitraṃ ca caṇḍālī vasiṣṭhaṃ caiva urvaśī / na teṣāṃ brāhmaṇī mātā lokācārācca brāhmaṇāḥ (10)

।। सद्यः पतति मांसेन लाक्षया लवणेन च । त्र्यहाच्छूद्रश्च भवति ब्राह्मणः क्षीरविक्रयी ॥ ११ ॥

// sadyaḥ patati māṃsena lākṣayā lavaṇena ca / tryahācchūdraśca bhavati brāhmaṇaḥ kṣīravikrayī (11)

।। आकाशगामिनो विप्राः पतन्ति मांसभक्षणात् । विप्राणां पतनं दृष्ट्वा ततो मांसानि वर्जयेत् ॥ १२ ॥

// ākāśagāmino viprāḥ patanti māṃsabhakṣaṇāt / viprāṇāṃ patanaṃ dṛṣṭvā tato māṃsāni varjayet (12)

।। ब्राह्मणत्वं न शास्त्रेण न संस्कारैर्न जातिभिः । न कुलेन न वेदेन न कर्मणा भवेत्ततः ॥ १३ ॥

// brāhmaṇatvaṃ na śāstreṇa na saṃskārairna jātibhiḥ / na kulena na vedena na karmaṇā bhavettataḥ (13)

।। निर्ममो निरहङ्कारो निःसङ्गो निष्परिग्रहः । रागद्वेषविनिर्मुक्तस्तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥ १४ ॥

// nirmamo nirahaṅkāro niḥsaṅgo niṣparigrahaḥ / rāgadveṣavinirmuktastaṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ (14)

।। सत्यं ब्रह्म तपो ब्रह्म ब्रह्म चेन्द्रियनिग्रहः । सर्वभूते दया ब्रह्म एतद् ब्राह्मण लक्षणम् ॥ १५ ॥

// satyaṃ brahma tapo brahma brahma cendriyanigrahaḥ / sarvabhūte dayā brahma etad brāhmaṇa lakṣaṇam (15)

।। सत्यं नास्ति तपो नास्ति नास्ति चेन्द्रियनिग्रहः । सर्वभूते दया नास्ति एतच्चाण्डाललक्षणम् ॥ १६ ॥

// satyaṃ nāsti tapo nāsti nāsti cendriyanigrahaḥ / sarvabhūte dayā nāsti etaccāṇḍālalakṣaṇam (16)

।। देवमानुषनारीणां तिर्यग्योनिगतेष्वपि । मैथुनं नाधिगच्छन्ति ते विप्रास्ते च ब्राह्मणाः ॥ १७ ॥

// devamānuṣanārīṇāṃ tiryagyonigateṣvapi / maithunaṃ nādhigacchanti te viprāste ca brāhmaṇāḥ (17)

।। न जातिर्दृश्यते तावद् गुणाः कल्याणकारकाः । चण्डालो ऽपि हि तत्रस्थस्तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥ १८ ॥

// na jātirdṛśyate tāvad guṇāḥ kalyāṇakārakāḥ / caṇḍālo 'pi hi tatrasthastaṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ (18)

।। वृषलीफेनपीतस्य निःश्वासोपहतस्य च । तत्रैव च प्रसूतस्य निष्कृतिर्नोपलभ्यते ॥ १९ ॥

// vṛṣalīphenapītasya niḥśvāsopahatasya ca / tatraiva ca prasūtasya niṣkṛtirnopalabhyate (19)

।। शूद्रीहस्तेन यो भुंक्ते मासमेकं निरन्तरम् । जीवमानो भवेच्छूद्रो मृतः श्वानश्च जायते ॥ २० ॥

// śūdrīhastena yo bhuṃkte māsamekaṃ nirantaram / jīvamāno bhavecchūdro mṛtaḥ śvānaśca jāyate (20)

।। शूद्रीपरिवृतो विप्रः शूद्री च गृहमेधिनी । वर्जितः पितृदेवेन रौरवं सो ऽधिगच्छति ॥ २१ ॥

// śūdrīparivṛto vipraḥ śūdrī ca gṛhamedhinī / varjitaḥ pitṛdevena rauravaṃ so 'dhigacchati (21)

।। अरणीगर्भसम्भूतः कठो नाम महामुनिः । तपसा ब्राह्मणो जातस्तस्माज्जातिरकारणम् ॥ २२ ॥

// araṇīgarbhasambhūtaḥ kaṭho nāma mahāmuniḥ / tapasā brāhmaṇo jātastasmājjātirakāraṇam (22)

।। कैवर्तीगर्भसम्भूतो व्यासो नाम महामुनिः । तपसा ब्राह्मणो जातस्तस्माज्जातिरकारणम् ॥ २३ ॥

// kaivartīgarbhasambhūto vyāso nāma mahāmuniḥ / tapasā brāhmaṇo jātastasmājjātirakāraṇam (23)

।। उर्वर्शीगर्भसम्भूतो वसिष्ठो ऽपि महामुनिः । तपसा ब्राह्मणो जातस्तस्माज्जातिरकारणम् ॥ २४ ॥

// urvarśīgarbhasambhūto vasiṣṭho 'pi mahāmuniḥ / tapasā brāhmaṇo jātastasmājjātirakāraṇam (24)

।। हरिणीगर्भसम्भूत ऋष्यश्रृङ्गो महामुनिः । तपसा ब्राह्मणो जातस्तस्माज्जातिरकारणम् ॥ २५ ॥

// hariṇīgarbhasambhūta ṛṣyaśrṛṅgo mahāmuniḥ / tapasā brāhmaṇo jātastasmājjātirakāraṇam (25)

।। चण्डाली गर्भसम्भूतो विश्वामित्रो? महामुनिः । तपसा ब्राह्मणो जातस्तस्माज्जातिरकारणम् ॥ २६ ॥

// caṇḍālī garbhasambhūto viśvāmitro? mahāmuniḥ / tapasā brāhmaṇo jātastasmājjātirakāraṇam (26)

।। ताण्डूलीगर्भसम्भूतो नारदो हि महामुनिः । तपसा ब्राह्मणो जातस्तस्माज्जातिरकारणम् ॥ २७ ॥

// tāṇḍūlīgarbhasambhūto nārado hi mahāmuniḥ / tapasā brāhmaṇo jātastasmājjātirakāraṇam (27)

।। जितात्मा यतिर्भवति..................... जितेन्द्रियः । [यतात्मा यतिर्भवति विजितात्मा(जितात्मा च)जितेन्द्रियः ।] तपसा तापसो जातो ब्रह्मचर्येण ब्राह्मणः ॥ २८ ॥

// jitātmā yatirbhavati..................... jitendriyaḥ / [yatātmā yatirbhavati vijitātmā(jitātmā ca)jitendriyaḥ /] tapasā tāpaso jāto brahmacaryeṇa brāhmaṇaḥ (28)

।। न च ते ब्राह्मणीपुत्रास्ते च लोकस्य ब्राह्मणाः । शीलशौचमयं ब्रह्म तस्मात्कुलम कारणम् ॥ २९ ॥

// na ca te brāhmaṇīputrāste ca lokasya brāhmaṇāḥ / śīlaśaucamayaṃ brahma tasmātkulama kāraṇam (29)

।। शीलं प्रधानं न कुलं प्रधानं कुलेन किं शीलविवर्जितेन । बहवो नरा नीचकुल प्रसूताः स्वर्गं गताः शीलमुपेत्य धीराः ॥ ३० ॥

// śīlaṃ pradhānaṃ na kulaṃ pradhānaṃ kulena kiṃ śīlavivarjitena / bahavo narā nīcakula prasūtāḥ svargaṃ gatāḥ śīlamupetya dhīrāḥ (30)

।। मुखतो ब्राह्मणो जातो बाहुभ्यां क्षत्रियस्तथा । उरुभ्यां वैश्यः संजातः पद्भ्यां शूद्रक एव च ॥ ३१ ॥

// mukhato brāhmaṇo jāto bāhubhyāṃ kṣatriyastathā / urubhyāṃ vaiśyaḥ saṃjātaḥ padbhyāṃ śūdraka eva ca (31)

।। पाण्डोस्तु विश्रुतः पुत्रः स वै नाम्ना युधिष्ठिरः । वैशम्पायनमागम्य प्राञ्जलिः परिपृच्छति ॥ ३२ ॥

// pāṇḍostu viśrutaḥ putraḥ sa vai nāmnā yudhiṣṭhiraḥ / vaiśampāyanamāgamya prāñjaliḥ paripṛcchati (32)

।। के च ते ब्राह्मणाः प्रोक्ताः किं वा ब्राह्मणलक्षणम् । एतदिच्छामि भो ज्ञातुं तद् भवान् व्याकरोति मे ॥ ३३ ॥

// ke ca te brāhmaṇāḥ proktāḥ kiṃ vā brāhmaṇalakṣaṇam / etadicchāmi bho jñātuṃ tad bhavān vyākaroti me (33)

।। क्षान्त्यादिभिर्गुणैर्युक्तस्त्यक्त दण्डो निरामिषः । न हन्ति सर्वभूतानि प्रथमं ब्रह्मलक्षणम् ॥ ३४ ॥

// kṣāntyādibhirguṇairyuktastyakta daṇḍo nirāmiṣaḥ / na hanti sarvabhūtāni prathamaṃ brahmalakṣaṇam (34)

।। यदा सर्वं परद्रव्यं पथि वा यदि वा गृहे । अदत्तं नैव गृह्णाति द्वितीयं ब्रह्मलक्षणम् ॥ ३५ ॥

// yadā sarvaṃ paradravyaṃ pathi vā yadi vā gṛhe / adattaṃ naiva gṛhṇāti dvitīyaṃ brahmalakṣaṇam (35)

।। त्यक्त्वा क्रूरस्वभावं तु निर्ममो निष्परिग्रहः । मुक्तश्चरति यो नित्यं तृतीयं ब्रह्मलक्षणम् ॥ ३६ ॥

// tyaktvā krūrasvabhāvaṃ tu nirmamo niṣparigrahaḥ / muktaścarati yo nityaṃ tṛtīyaṃ brahmalakṣaṇam (36)

।। देवमानुष नारीणां तिर्यग्योनिगतेष्वपि । मैथुनं हि सदा त्यक्तं चतुर्थं ब्रह्मलक्षणम् ॥ ३७ ॥

// devamānuṣa nārīṇāṃ tiryagyonigateṣvapi / maithunaṃ hi sadā tyaktaṃ caturthaṃ brahmalakṣaṇam (37)

।। सत्यं शौचं दया शौचं शौचमिन्द्रियनिग्रहः । सर्वभूत दया शौचं तपः शौचञ्च पञ्चमम् ॥ ३८ ॥

// satyaṃ śaucaṃ dayā śaucaṃ śaucamindriyanigrahaḥ / sarvabhūta dayā śaucaṃ tapaḥ śaucañca pañcamam (38)

।। पञ्चलक्षणसम्पन्न ईदृशो यो भवेद् द्विजः । तमहं ब्राह्मणं ब्रूयां शेषाः शूद्रा युधिष्ठिर ॥ ३९ ॥

// pañcalakṣaṇasampanna īdṛśo yo bhaved dvijaḥ / tamahaṃ brāhmaṇaṃ brūyāṃ śeṣāḥ śūdrā yudhiṣṭhira (39)

।। न कुलेन न जात्या वा क्रियाभिर्ब्राह्मणो भवेत् । चण्डालो ऽपि हि वृतस्थो ब्राह्मणः स युधिष्ठिर ॥ ४० ॥

// na kulena na jātyā vā kriyābhirbrāhmaṇo bhavet / caṇḍālo 'pi hi vṛtastho brāhmaṇaḥ sa yudhiṣṭhira (40)

।। अहिंसा ब्रह्मचर्यं च विशुद्धाच्च प्रतिग्रहः । फलेन न समर्थं च ब्राह्मणः स्याद्युधिष्ठिर ॥ ४०अ ॥

// ahiṃsā brahmacaryaṃ ca viśuddhācca pratigrahaḥ / phalena na samarthaṃ ca brāhmaṇaḥ syādyudhiṣṭhira (40a)

।। एकवर्णमिदं पूर्वं विश्वमासीद्युधिष्ठिर । कर्मक्रियाविशेषेण चातुर्वर्ण्यं प्रतिष्ठितम् ॥ ४१ ॥

// ekavarṇamidaṃ pūrvaṃ viśvamāsīdyudhiṣṭhira / karmakriyāviśeṣeṇa cāturvarṇyaṃ pratiṣṭhitam (41)

।। सर्वे वै योनिजा मर्त्याः सर्वे मूत्रपुरीषिणः । एकेन्द्रियेन्द्रियार्थाश्च तस्माच्छीलगुणैर्द्विजाः ॥ ४२ ॥

// sarve vai yonijā martyāḥ sarve mūtrapurīṣiṇaḥ / ekendriyendriyārthāśca tasmācchīlaguṇairdvijāḥ (42)

।। शूद्रो ऽपि शीलसम्पन्नोगुणवान् ब्राह्मणो भवेत् । ब्राह्मणो ऽपि क्रियाहीनः शूद्रात्प्रत्यवरो भवेत् ॥ ४३ ॥

// śūdro 'pi śīlasampannoguṇavān brāhmaṇo bhavet / brāhmaṇo 'pi kriyāhīnaḥ śūdrātpratyavaro bhavet (43)

।। पञ्चेन्द्रियार्णवं घोरं यदि शूद्रो ऽपि तीर्णवान् । तस्मै दानं प्रदातव्यमप्रमेयं युधिष्ठिर ॥ ४४ ॥

// pañcendriyārṇavaṃ ghoraṃ yadi śūdro 'pi tīrṇavān / tasmai dānaṃ pradātavyamaprameyaṃ yudhiṣṭhira (44)

।। न जातिर्दृश्यते राजन् गुणाः कल्याणकारकाः । जीवितं यस्य धर्मार्थे परार्थे यस्य जीवितम् । अहोरात्रं चरेत्क्षान्तिं तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥ ४५ ॥

// na jātirdṛśyate rājan guṇāḥ kalyāṇakārakāḥ / jīvitaṃ yasya dharmārthe parārthe yasya jīvitam / ahorātraṃ caretkṣāntiṃ taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ (45)

।। परित्यज्य गृहावासं ये स्थिता मोक्षकाक्षिणः । कामेष्वसक्ताः कौन्तेय ब्राह्मणास्ते युधिष्ठिर ॥ ४६ ॥

// parityajya gṛhāvāsaṃ ye sthitā mokṣakākṣiṇaḥ / kāmeṣvasaktāḥ kaunteya brāhmaṇāste yudhiṣṭhira (46)

।। अहिंसानिर्ममत्वं चा मत्कृत्यस्य वर्जनम् । रागद्वेषनिवृत्तिश्च एतद् ब्राह्मणलक्षणम् ॥ ४७ ॥

// ahiṃsānirmamatvaṃ cā matkṛtyasya varjanam / rāgadveṣanivṛttiśca etad brāhmaṇalakṣaṇam (47)

।। क्षमा दया दमो दानं सत्यं शौचं स्मृतिर्घृणा । विद्या विज्ञानमास्तिक्यमेतद् ब्राह्मणलक्षणम् ॥ ४८ ॥

// kṣamā dayā damo dānaṃ satyaṃ śaucaṃ smṛtirghṛṇā / vidyā vijñānamāstikyametad brāhmaṇalakṣaṇam (48)

।। गायत्रीमात्र सारो ऽपि वरं विप्रः सुयन्त्रितः । नायन्त्रितश्चतुर्वेदी सर्वाशी सर्वविक्रयी ॥ ४९ ॥

// gāyatrīmātra sāro 'pi varaṃ vipraḥ suyantritaḥ / nāyantritaścaturvedī sarvāśī sarvavikrayī (49)

।। एकरात्रोषितस्यापि या गतिर्ब्रह्मचारिणः । न तत्क्रतुसहस्रेण प्राप्नुवन्ति युधिष्ठिर ॥ ५० ॥

// ekarātroṣitasyāpi yā gatirbrahmacāriṇaḥ / na tatkratusahasreṇa prāpnuvanti yudhiṣṭhira (50)

।। पारगं सर्ववेदानां सर्वतीर्थाभिषेचनम् । मुक्तश्चरति यो धर्मं तमेव ब्राह्मणं विदुः ॥ ५१ ॥

// pāragaṃ sarvavedānāṃ sarvatīrthābhiṣecanam / muktaścarati yo dharmaṃ tameva brāhmaṇaṃ viduḥ (51)

।। यदा न कुरुते पापं सर्वभूतेषु दारुणम् । कायेन मनसा वाचा ब्रह्म सम्पद्यते तदा ॥ ५२ ॥

// yadā na kurute pāpaṃ sarvabhūteṣu dāruṇam / kāyena manasā vācā brahma sampadyate tadā (52)

।। अस्माभिरुक्तं यदिदं द्विजानां मोहं निहन्तुं हतबुद्धिंकानाम् । गृह्मन्तु सन्तो यदि युक्तमेतन्मुञ्चन्त्वथायुक्तमिदं यदि स्यात् ॥ ५३ ॥

// asmābhiruktaṃ yadidaṃ dvijānāṃ mohaṃ nihantuṃ hatabuddhiṃkānām / gṛhmantu santo yadi yuktametanmuñcantvathāyuktamidaṃ yadi syāt (53)

।। कृतिरियं सिद्धाचार्याश्वघोषपादानामिति वज्रसूची समाप्तेति शुभम्

// kṛtiriyaṃ siddhācāryāśvaghoṣapādānāmiti vajrasūcī samāpteti śubham