1. Vakrokti Jivita Kuntuka Sushil Kumar De Firma K.L. Mukhopadhyaya 1961

E VAKROKTIJIVITA OF KUNTAKA TI

SUSHIL KUMAR DE

FIRMA K. L. MUKHOPADHYAY CALCUTTA 1961

THE

VAKROKTI-JIVITA

A TREATISE ON SANSKRIT POETICS

BY

RĀJĀNAKA KUNTAKA

WITH HIS OWN COMMENTARY

Edited with Critical Notes, Introduction and Résumé

BY

SUSHIL KUMAR DE, M.A., D. LIT.,

PROFESSOR EMERITUS, JADAVPUR UNIVERSITY, CALCUTTA AND HONORARY FELLOW, ROYAL ASIATIC SOCIETY

Third Revised Edition

vá boine

FIRMA K. L. MUKHOPADHYAY

CALCUTTA 1961

Third Edition 1961 Firma K. L. Mukhopadhyay, Publisher, 6/1A Bancharam Akrur Lane.

АХАТИИЯ АХАИАЦЯ

First Edition 1923 Second Edition 1928 Third Edition 1961 oh) iiw betibf

HC AAMUX JTH2U2

PRIV VATB LED. Rs. A K 5.00 cerused FIR

Printed by D. P. Mitra, The Elm Press,OHUM J AVAI 63 Beadon Street, Calcutta 6. ATTUDIAD

IN MEMORIAM

PROFESSOR F. W. THOMAS

HABIOMA O V

EAMOUT W 1 408339089

CONTENTS

INTRODUCTION

1. The Author Kuntaka and his work i 2. Discovery of MSS of the work iv 3. The Text and the Commentary x 4. Kuntaka's Date zsbal .. xii 5. Meaning of the term Vakrokti .. XV 6. Kuntaka's Theory of Poetry .. XXV 7. Kuntaka's Doctrine of Poetic Figure .. xlvii 8. Importance of Kuntaka's Work lviii 9. Scope of the Present Edition .. lxi t lo xsunl CONSPECTUS OF EDITIONS OF WORKS REFERRED TO lxvi

THE TEXT .. 1-166

RESUME OF THE UNEDITED PORTION OF THE TEXT

Unmeșa iii .. 167-221 Unmeşa iv .. 222-246 ..

INDEX TO THE TEXT .. (a) Index of Kārikā-ślokas .. 247 (b) Index of Illustrative Quotations cited in the Commentary .. 249 (c) Index of Antara-ślokas .. 253 (d) Index of other Verses and Quotations .. occurring in the Commentary .. .. 253

2

(e) Index of Authors and Works cited by name in the Commentary 254

(f) Index of Authors and Works from which anonymous Quotations are made 254

INDEX TO THE RESUME (a) Index of Kārikās 255

(b) Index of Illustrative Quotations in the Commentary 257

(c) Index of other Miscellaneous Quotations 259

(d) Index of Antara-ślokas 259

(e) Index of Authors and Works cited by

name 260

(f) Index of the Authors and Works cited anonymously OW 0 2M01TL. 10 2. 260

ivxl

001-1 TXTF AHT

TXET SHT NO

TXHT AHT OT XIOM

botis enoitstorO ovitaniulll 1o zabal (0)

andale-maia/ lo robal (s)

श्रीमद्राजानककुन्तकरचितं वक्रोक्तिजीवितम

सोपज्ञवृत्तिसमेतम्

श्रीसुशीलकुमार दे इत्यनेन संशोधितम् स्वनिर्मिताङ्गलभाषाभूमिकया टिप्पण्यादिना च समलंकृतम्।

तस्य तृतीयेयमङ्कनावृत्ति:

कलिकातापुर्या शाके १८८३ वत्सरे १९६२ खिस्ताब्दे प्राकाश्यं नीता।

विषयानुकमणो

प्रथम उन्मेष:

विषय: पत्रसंख्या

मङ्गलाचरणम् ... ... १ अभिधानाभिधेयप्रयोजनम् ... ... २ काव्यस्य प्रयोजनम् ... ... ... ... ३ तस्य सामान्यलक्षणम् ... ... ... ... ६ तस्य विशेषलक्षणम् ... ... १५ ... ... शब्दार्थयो: स्वरूपम् ... ... १५ ... ... काव्योपयोगिवैचित्र्यान्तरप्रयोजनम् ... ... ... २२ स्वभावोक्तिनिराकरणम् ... २३ ... ... शब्दार्थयो: साहित्यम् ... २६ ... कविव्यापारवकत्वप्रकारा: ... ... ... २९ तत्र वर्णविन्यासवक्रता ... २९ ... पदपूर्वाधवकरता प्रत्ययवक्र्ता च ... २९ ... ... वाक्यवकता ... ... ४० ... प्रकरणवकता प्रबन्धवक्रता च ... ... ४१ बन्धस्वरूपम् ... ... ... ४३ तद्विदाह्लादकारित्वलक्षणम् ... ... ४४ ... मार्गभेदनिबन्धनं वैचित्र्यम् ... ... ... ४५ सुकुमारमार्गनिरूपणम् ... ... ४७ ... तस्य माधुर्यप्रसादलावण्याभिजात्याख्याश्चत्वारो गुणाः ५२ विचित्र मार्ग लक्षणम् ५६ तस्य माधुर्यादयश्चत्वारो गुणा: ... ... ६६ मध्यममार्गनिरूपणम् ... ... ... ६९

विषय: पत्रसंख्या

तस्य माधुर्यादयश्चत्वारो गुणा: .. ७०

मार्गत्रयसाधारणगुणस्वरूपाख्यानम् ... ७२

तत्र औचित्यस्वरूपम् ... ... ७२

सौभाग्यलक्षणम् ... ... ७४

पूर्वोक्तगुणद्वयस्य विषयनिरूपणम् ... ७५

द्वितीय उन्मेष:

वर्णविन्यासवकताया विशेषलक्षणम् ... ... ७९ वृत्तिवैचित्र्यस्य यमकस्य चात्रान्तर्भावः ८५

पदपूर्वार्धवक्रतायाः प्रकारा: ८७ ...

तत्र रूढिवैचित्र्यवक्र्ता ... ... ८७

पर्यायवक्र्ता ... ... ... ९१

उपचारवक्रता ... ... ... ... १९ विशेषणवत्र्ता ... ... ... ... १०३ संवृतिवक्रता ... ... १०५

पदमध्यान्तर्भूतप्रत्ययवक्रतायाः प्रकारा: ... १०९

तत्र वृत्तिवक्ता ... ११०

भाववकता ११२

लिङ्गवकता ११३ ...

क्रियावैचित्र्यवक्रता ... ११७ पदपरार्ध (प्रत्यय) वकतायाः प्रकारा: ... ... १२१ तत्र कालवैचित्र्यवक्र्ता १२१ ... ...

कारकवकता ... १२४

संख्यावकरता १२६ ...

पुरुषवक्र्कता .. ... ... १२७

उपग्रहवकता ... ... १२८ ... ...

विषय: पत्रसंख्या

प्रत्ययान्तरवक्र्ता ... ... ... ... १२९ उपसर्ग निपातयोवैचित्र्यवक्रता ... ... १२९

तृतीय सन्मेष:

प्रस्तावाधिकृतस्य वस्तुनो वक्रतास्वरपम् ... १३४ वाक्यवक्तालक्षणम् ... ... १४४ वर्णनीयस्य वस्तुनो विषयनिरूपणम् ... ... ... १४८ तस्य द्व विध्यम् ... ... १४९ रसात्मनो वर्ण्यमानवृत्तेरलंकारत्तानिराकरणम् ... ... १५६

...

CONSPECTUS OF EDITIONS OF TEXTS

to which references are made in the notes and introduction

Abhijnana-sakuntala, ed. Monier Williams, Oxford 1876. Amaru-śataka, ed. Kāvyamālā 18, 1916. Alamkāra-sarvasva of Ruyyaka, with Jayaratha's Vimarśinī comm., ed. Kāvyamālā 35, 1893. Samudrabandha's vtti accompanies the text (called Alamkāra-sūtra) in the Trivandrum Sanskrit Series, no. 40, 1915. Ekavalī of Vidyadhara, ed. Trivedī, Bom. Sansk. Series, 1903. Aucitya-vicāra-carcā of Kșemendra, ed. Kāvyamālā pt. i, 1886. Kavindra-vacana-samuccaya, ed. Thomas, Bibl. Indica, 1912 .. Kādambarī, ed. Peterson, Bombay 1900. Kāvya-prakāśa of Mammața, ed. Vāmanācārya. Bom. Sansk. Series, 3rd ed., 1917. References to (1) °Uddyota on this work are to Candorkar's ed., Bombay 1915. (2) to the Samketa of Manikya-candra, to the Anandaśrama edition, no. 89, 1921. (3) to Bhattagopala's commentary, to Trivandrum edition 1926. Kāvyādarśa of Daņdin, with two commentaries, ed. M. Rangā cārya, Madras 1910. Kāvyānuśāsana of Vāgbhața, with his own comm., ed. Kāvya- mālā 43, 1915. Kāvyānuśāsana of Hemcandra with his own comm., ed. Kāvya- mālā 70, 1901. Kāvyālamkāra of Rudrața with Namisādhu's Țippaņa, ed. Kāvyamālā 2, 1909. Kāvya-mīmāņsā of Rājaśekhara, ed. Gaekwad's Oriental Series, no. 1, 1916. 5

1xvi

Kāvyālaņkāra of Bhāmaha, ed. Trivedī (as appendix to his ed. of Pratāparudra in Bom. Sansk. Series, no. 1xv, 1909). Kāvyālamkāra-sāra-samgraha of Udbhața, with Pratīhāren- durāja's Laghuvrtti, ed. M. R. Telang, Nirnaya Sag. Press, Bombay 1905. Kāvyālņkāra-sūtra-vrtti of Vāmana, with Govinda Tippa Bhūpāla's comm., ed. Benares Sansk. Series, 1908. Kāvya-kalpalatā by Arisimha and Amaracandra, ed. Benares 1886. Kirātārjunīya, ed. Nirnaya Sag. Press, 1922. Kumāra-sambhava, ed. Nirnaya Sag. Press, 1908. Kuvalayānanda, ed. Nirnanya Sag. Press, 4th impression, 1913. Gātha-saptaśataka, ed. Weber, 2 vols., Leipzig 1870-81. Gauda-vaho, ed. Bombay Sanskrit Series, 1887. Citra-mīmāņsā, ed. Kāvyamālā 38, 1907. Caura-pañcāsikā, ed. Solf, Kiel 1886. Tantrākhyāyikā, ed. Hertel, Berlin 1910. Tapasa-vatsarāja-carita as in Berlin MS noticed in Weber 2166 and by Hultzsch in Nachrichten der Goettingischen Gesellschaft, 1886, no. 7, p. 224f. Daśa-rūpaka, ed. Nirnaya Sag. Press, 2nd. impression, 1917. Dhvanyäloka by the Dhvanikāra and Anandavardhana, with Abhinava's Locana (i-iii), ed. Kāvyamālā 25, 1911. Locana iv, ed. S. K. De in Journal of the Dept. of Letters, Calcutta University, vol. ix. 1923 (reprinted in Some Problems of Skt. Poetics, Calcutta 1959). Pādatāditaka-bhāņa by Śyāmilaka. ed. Rāmakrșņa Kavi and Rāmanātha Śāstrī. śivapurī 1922. Pratāparudra-yaśo-bhūșaņa of Vidyānātha, ed. Trivedī, Bom. Sansk, Series no. 65, 1909. Bala-rāmāyaņa, ed. Govindadeva Sāstrī, Benares 1869. Bhallața-śataka, ed. Kāvyamālā pt. iv, 1899.

lxvii

Mayūra-śataka, ed. Quackenbos, New York, 1917. Mahānāțaka, ed. Jīvānanda, Calcutta 1878. Malati-madhava, ed. Bhandrakar, Bombay Sansk. Series. Bombay 1913. Mudrā-rākșasa, ed. Telang. Bombay Sansk. Series, 1900. Megha-dūta, ed. Hultzsch, London 1911. Raghu-vamśa, ed. Nandargikar, 3rd. ed., Bombay 1897. Ratnāvalī, ed. Parab, Bombay 1895. Rasa-gańgādhara of Jagannātha, ed. Kāvyamālā 12, 1916. Rasārņava-sudhākara of Singabhūpāla, ed. Trivandrum Sansk. Series, no. 1, 1916. Vāgbhațālaņkāra, ed. Kāvyamāla 48, 1916. Vikramorvaśīya, ed. Bombay Sansk. Series, 1901. Viddha-śālabhañjikā, ed. Arte, Poona 1886. Veņīsamhāra, ed. Nirnaya Sag. Press 1915. Vyakti-viveka of Mahimabhațța and its Vyākhyāna, ed. Trivan- drum Sansk. Series, no. 5, 1909. Sarngadhara-paddhati, ed. Peterson, Bom. Sansk, Series, no. 37, 1888. Sisupāla-vadha ed. Nirnaya Sag. Press, 4th ed. 1905. Sadukti-karņāmrța, references are as given in Thomas's Introd. to Kavīndra-vacana. Sarasvati-kaņthabharaņa of Bhoja, ed. Borooah, Calcutta 1884. Sāhitya-darpaņa of Viśvanātha Kavirāja, ed. Durgāprasāda. Bombay 1915. Subhāşita-ratna-bhāņdāgāra, complied by Vāsudeva Lakșmaņa Śastrī, Bombay 1911. Subhāșitāvali, ed. Peterson, Bom. Sansk. Series no. 31, 1886. Suvrtta-tilaka of Kşemendra, ed. Kāvyamālā pt. ii, 1886. Süktimuktāvali of Jahlaņa, references are given as in Index of verses in Bhandarkar's Report 1887-91. Harșa-carita, ed. Fuehrer, Bombay Sansk. Series. 1909.

ilvxl

.E1el vedmo#

.8881 TE

.4881

21e1 cedmod

.1101 vedmo8 Irlhe

INTRODUCTION1

1. The author Kuntaka and his work

The name of our author is given in the colophon to our Madras MS as Kuntala or Kuntalaka ; but the references by Mahimabhatta and Vidyādhara, apparently to our author, as well as the colophon to our Jesalmere MS and citations by Aruņācalanātha and Bhatta Gopāla, give the name as Kuntaka, which appears to be the more correct form. Vidyā- dhara, purporting to refute the views of Kuntaka, remarks2 that the latter proposed to include dhvani in the scope of bhakti. This statement probably refers to the passages in our text, dealing with upacāra-vakratā in which, as well as in some other varieties of vakratā, our author incorporates all ideas of dhvani3, the term bhakti being apparently used here, as elsewhere4, as synonymous with upa-

1. The original Introduction is substantially retained here. 2. Ekāvalī p. 51 : etena yatra kuntakena bhaktāvantar- bhāvito dhvanis tad api pratyākhyātam. 3. So Ruyyaka, ed. Kāvyamālā, p. 8 : [vakroktijīvita- kāreņa] vakratādibhiḥ samasto dhvani-prapañcah svīkrtaḥ, Jayaratha remarking in this connexion that the Vakrokti-jīvita- kāra is one of those writers who maintain the inclusion of dhvani in bhakti. Samudrabandha also pertinently points out that the upacāra-vakratā of the Vakroktijīvita-kāra comes really within the province of what is called laksanāmūla dhvani by the adherents of the dhvani-theory. 4. This is discussed below.

ii cāra. Mahimabhațța, again, finds fault with Kunta- ka's appraisement of the verse samrambhah kari- kīța-megha°, which he himself cites and criticises as an instance of the fault of vidheyāvimarśa, attack- ing Kuntaka with the pointed remark : kāvya-kāñcana-kaşāśma-māninā kuntakena nija-kāvya-laksmaņi/ yasya sarva-niravadyatoditā śloka esa sa nidarśito mayā //. "The verse whose entire faultlessness is declared, in his own definition of poetry, by Kuntaka, proud of (possessing) the touchstone of the gold of poetry, is here discussed by me." Mahima's commentator observes6 on this that the full explanation of the verse in dispute will be found in the Vakrokti-jivita, meaning thereby to refer the reader to Kuntaka's standpoint attacked in the text. The verse is actually explained, as indicated, in our text in the vrtti at p. 18. Again, Aruņācalanātha, who professes great admiration for the school of Bhāmaha and Kuntaka, quotes kārikā i. 35 twice in his commentary on Kumāra°7 with yad āha kunta- kaḥ and yad āha kuntakācāryaḥ (ed. Trivandrum, 1926, pp. 10,11). Also, Bhatța Gopāla in the intro- ductory verses to his Sāhitya-cūdāmaņi commentary

5. Vyakti-viveka p. 58 ; see also pp. 37f. 6. Vyaktiviveka-vyākhyāna p. 16. 7. In his commentary on Raghu°, which was written earlier, he does not directly mention or quote from Kuntaka. Aruņā- cala flourished between the 12th and the 14th century A.D. Kane in his ed. of Sāhitya-darpana notes that Someśvara in his commentary on Mammata quotes two verses of Kuntaka ..

iii on Mammata (ed. Trivandrum, 1926, p. 2) mentions and places Kuntaka third in the list of Alamkāra- writers to whom he pays homage, his order being Daņdin, Vāmana, Kuntaka, Bhāmaha, Udbhața, Rudrața, Dhanañjaya, Bhoja, the two Dhvanikāras, the Locana-kāra (Abhinavagupta) and Mahima- bhatta. He praises Kuntaka in one entire verse which runs as follows :

vakrānurañjanīm uktim cañcūm iva mukhe vahan/ kuntakah krīdati sukham kīrti-sphațika-pañjare|/.

Tripurāri, a South Indian writer, in his commen- tary on the Mālatī-mādhava (ed. Nir. Sag. Press, Bombay, 1926) alludes to Kuntaka's criticism of asāram samsāram (v. 30) and remarks : ato 'vidhi- vilasitam sarvam aphalam' itī pathanīyam iti Kun- taka-prabhrtayah kāvya-tattvajñāh sahrdayāh. But Kuntaka's suggested emendation is different.

Apart from these occasional references, Kuntaka is generally cited in later literature as the Vakrokti- jīvita-kāra from the name of his once famous work, which in its turn is so called from the theory it ex- pounds that a certain strikingness of expression (vakrokti) is the essence (jīvita) of poetry. From these citations it appears that MSS of this work certainly existed down to the end of the 13th century when Samudrabandha and Aruņācalanātha quote or appropriate passages from it ; but it probably be- came scarce in the time Viśvanātha, who appears to be rather inaccurate in presenting Kuntaka's

iv

central theory and, possibly, took it second- hand.1

2. Discovery of MSS of the Work

The notice of a MS of this work, so long supposed to be lost and known only from these citations in later literature, appeared about 1920 in the Report of the Working of the Peripatetic Party of the Government Oriental Manuscripts Library, Madras during the years 1916-7, 1918-9. I was at the time working at the India Office Library, and my atten- tion was kindly drawn to it by the then Libra- rian, Dr. F. W. Thomas. I applied immediately for a loan of the MS through the India Office ; but as I was given to understand that the rules of the Madras Library did not allow such a loan and as a rotograph transcript was not possible, I had to be content with a certified copy of the MS forwarded to me in England in 1920 by the Curator of the Madras Library through the courteous efforts of Dr. Thomas. The MS copy, however, proved on examination to be exceedingly corrupt and full of lacunae in almost every line ; and I had to lay it aside for the time being. On learning that I had in my possession a copy of this rare work on Poetics, Professor Jacobi, whose studies in Sanskrit Poetics

8. Viśvanātha (ed. Durgāprasāda, 1915, p. 14) discredits Kuntaka's theory by misunderstanding and hastily identifying the latter's vakrokti with the special poetic figure known under that name to all writers since Mammata. See footnote 23 below.

are well known, very kindly invited me to Bonn and gave me an opportunity of studying the work with him. His great enthusiasm for the subject inspired me to devote myself to the preparation of an edition of the work even with the imperfect material at my disposal ; and I succeeded in con- structing a fairly readable text of the first two chapters. When we came, however, to the third and fourth chapters, we found our MS copy very defective, so that in the end we had to abandon it altogether as hopeless. On my return to India in 1922, I made another attempt to obtain a loan of the original MS through the Calcutta University; but as there was little chance of success in this direction and as my circumstances did not at that time allow me to go to Madras and personally ex- amine it, Sir Asutosh Mookerjee, the eminent Vice- chancellor, to whom I submitted my difficulties, very kindly commissioned Pandit (later Mahāmaho- pādhyāya) Ananta Krsna Sāstrī of the University to make a fresh copy with his own hand. The copy which this learned Pandit prepared with the help of Pandit Rāmakrsna Kavi, then of the Madras Library, of the first two chapters, has not only helped to throw much light on some of the inaccura- cies of my very deficient and badly exceuted copy, but it has also supplied a long gap of about five pages, left out apparently inadvertantly, in the first copy.9 The editio princep was published in 1923 on the basis of these two Devanāgarī transcripts.

9. From 1. 12, p. 72 up to 1. 7, p. 77 (inclusive). This gap,

vi

I was already informed by Pandit Rāmakrșna Kavi that the Madras Library MS itself was only a copy of an original which the travelling Pandits of the Library discovered in the possession of an adhyāpaka who was apparently unwilling to part with it. "Regarding the Vakrokti-jivita", he wrote in a letter to me dated February 25, 1925, "the copy sent to you to London is a true copy of our original here, and also of the first original from which the Library copy was prepared. I think any number of copies taken from this original will have the same errors. In this connexion I may say that the owner of the MS is printing his edition of the same work consisting of five unmesas. He has the advantage of having taught the work several times to his pupils when the MS was in perfect condition, and he is capable of reciting the whole work from memory. His edition may appear in a short time. This infor- mation, however, need not depreciate any other edition". But there is no sign yet of the promised edition. During the third session of the Oriental Con- ference held in Madras in 1924, I had an opportunity of staying there for over a week and examining the Library copy of the MS from which my trans- cript was made. Pandit Rāmakrsna was not there, but the informations contained in his letter was

as I found later on by personal examination, does exist in the Madras Library copy. I do not know from what source Mr. Kavi supplied it ; but it agrees exactly with the corresponding portion of the Jesalmere MS and there can be hardly any doubt about its authenticity.

vii

confirmed by the Pandits of the Library, who told me that the original was discovered somewhere on the Malabar coast. My attempts, however, at trac- ing it at its source have all proved fruitless. On comparing the Madras copy with the transcript furnished to me, I found that it was, as Pandit Rāmakrsna said, a fairly faithful transcript ; and no fresh light could be thrown with its help on the unsolved difficulties of the text. This unique MS is unfortunately incomplete. It breaks off without completing the fourth chapter, and there are considerable gaps in this as well as in the third chapter. It is not definitely known how many chapters the original work comprised. Pandit Rāmakrsņa speaks of five unmesas. But it appears from its contents and treatment that the fourth chap- ter which deals at the end with the last variety of vakratā mentioned by the author (called prabandha- vakrata) forms the natural conclusion of the work ; and as the author had. practically exhausted all the topics of discussion proposed by himself, there is nothing to justify the supposion that he dealt with some other additional matter in a fresh chapter after the fourth. It is probable, therefore, that although the fourth chapter breaks off without completing its theme of prabandha-vakratā, we have lost only a part of the work at the end dealing with this unfinished topic. From our author's treat- ment, it is impossible to believe that this unfinished topic could have been of such dimension as to have required its extension into a fresh chapter. Nor can any other additional matter be imagined to justify

viii

the existence of an additional chapter at the end. The first two chapters (called unmesas), which form a little less than half of the entire work as we have it, were found fairly presentable in the MS inspite of numerous errors, misreadings and lacu- nae; and as they give us an outline of Kuntaka's general theory, in which indeed the chief interest of his work lies they were presented tentatively in the first edition, based as it was on the defect- ive materials described above. In the meantime, notice of another MS of the work appeared in 1923 in the Catalogue of MSS in Jaina Bhandars at Jesalmere compiled by C. D. Dalal (Gaekwad's Series, no. xxi, pp. 62, 25). Unfortunately, the Jaina Bhandar was found very strict regarding the loan of their MSS, and all the efforts of the Dacca University authorities, who moved on my behalf, proved unsuccessful. After fruitless applications to the Jaina Bhandar as well as to the Jesalmere Durbar, an approach was made to the Resident, Western Rajputana States, who very kindly used his influence and obtained for the Dacca University in 1926 a certi- fied transcript, as it was found impossible to obtain the original on loan. The discovery of this fresh and fairly correct MS has made it possible to re- edit the text more satisfactorily, so far at least as the first two and a part of the third chapters are concerned. Unfortunately, this MS also proved incomplete, although the work in the portion it contained was

ix

in a better state of preservation, and the trans- cript sent for my use was very carefully made. This MS contains the first two chapters and about one-third of the third chapter. The work could, therefore, be presented in this edition of the text only up to the point for which it was available in both the Madras and the Jesalmere MSS, i.e. up to that part of the third chapter to which the Jesal- mere MS extends and for which the corrupt text of the Madras MS was also available. In spite of just a few still doubtful passages for which both the MSS proved inadequate, this part of the text, as now edited, will be found fairly satisfactory. As for the rest of the work I had only the defec- tive Madras MS to go upon, and it could not be edited properly without the help of additional MS material. As further discovery of such mate- rial is unlikely, I have made an attempt to give a résumé, however defective, of the remaining portion of the third chapter and also of the fourth chapter so far as it is found in the incomplete Madras MS. I have given full extracts wherever the text was presentable or could be reconstructed with conjectural emendations, and have also tried to restore the missing kārikas where they could be restored with the help of the vrtti. I am aware that my reconstruction of this part of the text is open to criticism, and prehaps in many places capable of happier emendations ; but it will give me satisfaction if it fulfils its very humble object of giving a general outline of this part of the text. This procedure would not have been nece-

x

ssary if the text itself were here capable of being properly edited with ampler and better materials.

3. The Text and the Commentary

The first unmesa describes generally the nature of a kāvya and the characteristics of sabda and artha as its constituent elements, incidentally deal- ing with Kuntaka's theory of kavivyāpāra-vakratā, which, according to him, is essential in poetry. This vakratā is then classified categorically into varieties, enumerated as six in number, according as it appears in the arrangement of letters (varna- vinyāsa), in the parts of a word (pada), in a sen- tence (vākya), in a particular topic (prakarana) or in the whole composition (prabandha). The rest of the chapter gives a summary account of these with illustrations, and describes the character- istics of the three märgas ( corresponding to Vāmana's three rītis), viz. sukumāra, vicitra and madhyama, concluding with an account of their constitutent gunas or excellences. Of the six varieties of vakratā, which are taken up in detail in the rest of the work, the second unmesa deals with (i) varna-vinyāsa-vakratā (ii) pada-pūrvārdha- vakratā, and (iii) pada-parārdha-vakratā called pratyaya-vakratā. The third unmesa treats of (iv) vākya-vakratā, while the fourth unmesa is devoted to the explanation of (v) prakarana-vakratā and (vi) prabandha-vakratā. The work consists of kārikā-ślokas in the anustubh metre (diversified at the end of each chapter with

xi

some verses in other metres) and a running prose commentary, which also appears to be composed by Kuntaka. The commentator uses words like brūmaḥ (referring to kārikā i. 14) anusarāmaḥ (on i. 15), vivadāmahe (on iii. 1), utprekșāmahe (on iii. 3-4), budhyāmahe (on iii. 10), apparently identifying himself with the author of the kārikās. By the name Vakrokti-jīvita later writers, who quote our author, mean the commentary as well as the kārika. Thus the commentator of the Vyakti- viveka (p. 16) refers to the explanation of the verse samrambhaḥ kari-kīta-megha°, which occurs in our commentary (p. 18), with the remark : ayam śloko vakrokti-jīvite vitaya vyākhyāta iti tata evāvadhāryah. Again, Gopendra Tippa Bhū- pāla in his commentary on Vāmana quotes one line from Kuntaka's commentary with the words tad uktam vakrokti-jīvite (ed. Benares p. 16=na śab- dasyaiva'ramamīyatā-višistasya kevalasya kāvyatvam etc.). This passage is also quoted by Bhatta Gopāla (op. cit. p. 16) with tad uktam vakrotau. Com- menting on the verse tarantīvāngāni (which occurs in our vrtti), Mānikyacandra in his commentary on Mammata (ed. Ānandāśrama, 1921, p. 25) says : vakrokti-kāro'pi 'tarantīvāngāni' ityatra sādrśyopacāram ūce|yathā copacāras tathā vakrokti- jīvita-granthāj jñeyah. On the other hand, Samu- drabandha, Aruņācala, Someśvara and Jayaratha quote kārikā-ślokas from our author while giving an exposition of the Vakrokti-jīvita-kāra's views.

xii

4. Kuntaka's Date

Kuntaka cites very few authors by name, but quotes anonymously in the vrtti illustrative passages from various well known kāvyas, nāțakas and alam- kāra-works. Of the citations which may give us an indication of his date, the most interesting is the name of the Dhvanikāra, as well as that of Rāja- śekhara, whose dramas are also quoted profusely but anonymously throughout the work. The Dhvanikāra whose opinion is cited with regard to the Pra- krit verse tālā jāamti guņā jālā, refers apparently to Änandavardhana, who is not always carefully dis- tinguished from the so-called Dhvanikāra (the anony- mous author of the kārikās of the Dhvanyāloka) by these later writers10. The verse itself is quoted by Ānandavardhana (p. 62) from his lost Prakrit poem Vişama-bāņa-līlā. A more unambiguous instance of Kuntaka's familiarity with the text of Ananda- vardhana is his quotation of the first mangalācara na verse of the latter's vrtti (svechākeśariņah) in i. 59 of our text. We can, therefore, assign Kuntaka with certainty to a time later than Ānandavardhana.11

10. See my article on the Dhvanikāra and Anandavar- dhana in the Bulletin of the School of Oriental Studies, vol. 1, pt. 4, 1920, pp. 4-5 (reprinted in Some Problems of Skt. Poetics, 1959, pp. 80-90). The Dhvanyāloka i. 4 and ii. 5 are quoted by Kuntaka at pp. 56 and 163 respectively. 11. We have also the independent testimony of Jaya- ratha who places the Vakroktijīvita-kāra (p. 12) later than the Dhvanikara, whom Jayaratha, like our author, identifies with Anandavardhana.

xiii

The large number of quotations from the Bāla- rāmāyaņa and the Viddhaśāla° of Rājaśekhara, who lived about the end of the 9th and the beginning of the 10th century under Mahendrapāla and his son Mahīpāla of Kanauj, confirms this conclusion and fixes one terminus at least to Kuntaka's date at about the middle of the 10th century. The oldest writer, on the other hand, who quotes and criticises Kuntaka is Mahimabhatța. Mahima- bhatta was probably later than Abhinavagupta, who is apparently referred to in the former's Vyakti- viveka as belonging to a rival school of thought, and some of whose lines occurring in the 'Locana12 are actually cited in the same context. The earliest writer to mention Mahimabhatta directly as the Vyaktiviveka-kāra and criticise his views is Ruyyaka13 who lived, as we know, in the first part of the 12th century. Abhinava's latest date is A. D. 1015. Mahimabhatta, therefore, may be assigned reasonably to a period later than the first quarter of the 11th century but earlier than the first quarter of the 12th. Allowing half a century to elapse between him and Abhinava on the one hand, and a similar period of time between him and Ruyyaka on the other, we may place Mahimabhatta 12. kecid vimāninaḥ .... yad āhus tad bhrānti-mūlam, Vyakti- viveka p. 19, citing anonymously the whole passage ending with yad bhatțanāyakena dvi-vacanam dūşitam tad gaja-nimīlikayaiva etc. from °Locana p. 33. 13. p. 12. Mammata does not actually name or cite the Vyaktiviveka-kāra ; but he appears to discuss a similar anumāna- theory of rasa (ed. Bomb. S. S., 1917, p. 252-53) which commen- tators take to be a reference to Mahimabhatța.

xiv

towards the end of the 11th century. This gives us the other terminus to Kuntaka's date at about the middle of the 11th century14. aid It is not unreasonable to hold, therefore, that Kuntaka flourished in the century commencing at the middle of the 10th and ending at the middle of the 11th. As this date falls in with the known dates of Abhinavagupta, it is not unlikely that Kuntaka might have been a contemporary of this great champion of the Dhvani School. Although Abhinava refers to the various views about vakrokti, obtaining before his time (held e.g. by Bhāmaha and Vāmana), it is remarkable that he never directly mentions the Vakroktijīvita-kāra15 who, as the

14. The anonymous quotation of the verse nidrā-nimīlita- drsah, which occurs in the Caura-pañcāśikā (ed. Solf, no. 36), does not of itself place our author later than the middle of the 11th century, which is the date of Bihlana, the supposed author of the °Pañcāśikā. For such quotation from a contem- porary work is not unusual, as the °Pañcāśikā itself is quoted in the Sarasvatī-kanthābharaņa of Bhoja who was, as we know from Bihlana himself, a contemporary of the latter. The authen- ticity of the verse in question, however, is not beyond doubt ; for it is also quoted in the ° Locana p. 60, as well as in the °Avaloka on the Daśarūpaka on iv. 23 (ed. Parab), which belongs to the end of the 10th century. The verse is also attributed to one Kalasa in the Subhāşitāvali 1280 and in Jahlaņa 74a. The attri- bution of the present text of the °Pañcāśikā to Bihlaņa cannot yet be taken to be beyond all question. 15. In °Locana p. 208, there is a passage on vakrokti (atha sā kāvya-jīvitatvena vivakșitā etc.), which appears to be a reference to the standpoint of Kuntaka and which happily is in agreement with Vyakti-viveka p. 28, where a similar criticism is levelled against him. But the passage is not conclusive as it refers really in context to Anandavardhana's discussion of the views of

XV

title rājānaka and the namaskriyā of the first verse of the vrtti indicate, was also probably a Kashmi- rian Saiva and whose work, if written before his time, should have been from its nature and content important enough to be thus entirely ignored. Kuntaka was thus probably a younger contem- porary of Abhinava, or a contemporary who might have been unknown or not yet sufficiently recog- nised in the schools.

5. Meaning of the Term Vakrokti

In order to understand Kuntaka's peculiar idea of vakrokti which underlies his theory of Poetry, it will be necessary to trace the development of this idea in earlier and later Alamkāra literature. A remarkable divergence of conception and treatment is noticeable in the theory of vakrokti held respecti- vely by Bhāmaha, Dandin, Vāmana on the one hand, and Rudrata, Mammata and his followers, on the other. Both Bhamaha and Dandin, as well as Vāmana, take the vakrokti to imply something essentially different from the verbal poetic figure (śabdālamkāra) of the same name defined and illus- trated for the first time in Alamkāra literature by Rudrața. According to this last-named authority (ii. 13-17), the vakrokti is a mere poetic figure (kāvyā- lamkāra) based upon a play on words and occurs as a kind of pretended speech, in which a sentence or word spoken in one sense by a speaker is taken

those who think, after Bhamaha, that the atisayokti is involved as an essential element in most poetic figures.

xvi

in another sense by another speaker, either because it may be uttered with a peculiar intotation (kāku) which changes its meaning, or because it may be supposed to admit of a double meaning (ślesa), the object of this intentional mistake being that of making a suitable or clever reply. It consists, therefore, essentially in a deliberate misunderstand- ing of one's words for the purpose of making an in- genious retort, and is based, as Vidyādhara remarks, on concealment (apahnava), or as Ruyyaka explains on the understanding of a secret sense (gūdhārtha- pratīti). This vakrokti is illustrated in the latter part of the 9th century by Ratnākara in his Vakrokti- pañcāśikā, but it is probably not the same term used in Rāghava-pāņdavīya i. 41 where Kavirāja speaks of Subandhu, Bānabhatta and himself as poets who are skilled in the use of vakrokti.16 At

16. subandhur bāņabhațțaś ca kavirāja iti trayaḥ | vakrokti- mārga-nipuņāś caturtho vidyate na vā //. It is not clear whether the term vakrokti here signifies the special poetic figure defined by Rudrața. Subandhu and Bāņabhatța have indeed praised śleșa and ślista composition of which the work of the former is an excellent specimen ; but they have hardly employed vakrokti in this sense, although Bana mentions the word in his Kādam- barī in the sense of parihāsa or krīdālāpa. So also in Amaru i. 29. The verse of Kavirāja's however, certainly implies some kind of artificial composition characteristic of decadent Sanskrit poets. The words vakrokti-śūnyam kāvyam are used in a verse ascribed to Manoratha (who is said to have been a contemporary of Anandavardhana's) and quoted by Anandavardhana. But Abhinava explains (p. 9) : vakroktir utkrștā samghațana, tacchūnyam iti śabdārtha-guņānām (abhāvah). But he adds : 'vakrokti-śūnya'-śabdena sāmānya-lakșaņābhāvena sarvālam- kārābhāva ukta iti kecit.

xvii

any rate, it appears as such in all theorists17 from Rudrata's time, who accept this interpretation as authoritative ; and the older and broader connota- tion of the term seems to have been entirely lost from that date. This older connotation appears in three distinct aspects in Bhāmaha, Dandin and Vāmana respect- ively. Bhāmaha, who does not appear to put much store by such artificial tricks, means by vakrokti something other than an excellence of composition (guna) or a mere poetic figure (alamkāra) such as we find it in later writers who follow Rudrata. The theoretical distinction between guna and alamkāra as such was of no great importance to Bhāmaha ; and though Bhāmaha speaks of va krokti in connexion with the figure atiayokti, the significance of which we shall explain presently, he does not yet regard vakrokti as a poetic figure. In his Kāvyālamkāra ch. i, Bhāmaha, in con- nexion with his classification of the different species of kāvya, says that the subdivisions of Poetry men- tioned by him are admissible to the designation of a kävya in so far as they possess vakrokti (i. 30) ; and this is made more explicit by declaring later on that the vakrokti is desirable for the purpose of adorning poetic speech (i. 36 ; v. 66), which he characterises

17. See, for instance, the definition of the vakrokti-figure in Mammața ix. 1, Ruyyaka p. 175, Hemacandra p. 234, Vāg- bhața's Kāvyānuśāsana p. 49, Vidyādhara p. 326, Vidyānātha p. 411, Appayya Dīkşita's Kuvalayānanda (ed. Nir. Sāg. Press) p. 163 etc. 2

xviii

elsewhere as vakra (vi. 23). In the next chapter, after defining and illustrating among other figures, the figure atiśayokti Bhāmaha declares saișā sarvaiva vakroktih, apparently identifying thereby the atiśayokti with what appears as the traditional vakrokti, which he has not defined indeed but which he has already alluded to as a necessary element of Poetry. It also appears that although the vakrokti is identified in substance with the figure atiśayokti, it is yet not regarded as a special alamkāra. This is clear not only from Kuntaka's later elaboration of the same idea and Bhatti's omission of vakrokti from his illustration of poetic figures, but also from Bhamaha's own indication in the context ; for Bhāmaha rejects (as also Kuntaka) the figures hetu, sūksma and leša (accepted by Daņdin) as poetic figures, inasmuch as they do not involve vakrokti (ii. 86). If he had taken vakrokti as an independent poetic figure, then all the figures which involve vakrokti (and Bhamaha thinks all figures should involve this element) would constitute mixed alam- kāras. No alamkāra, however, is mixed (samsrta or samkīrņa) in his opinion simply because it contains vakrokti; for vakrokti in such cases apparently forms an essential part of the figure in which it is involved. It seems, therefore, that Bhāmaha regards vakrokti not as an alamkāra but as a characteristic mode of expression which underlies all alamkāras and which thus forms an essential element of Poetry itself, whose meaning can be manifested by vakrokti alone ; for Bhāmaha lays down (ii. 85) :

xix

saişā sarvaiva vakroktir anayārtho vibhāvyate | yatno'syām kavinā kāryah, ok'lamkāro'naya vinal/. "What is a poetic figure without vakrokti ?" he characteristically asks ; and as he lays down else- where that the vakrokti must be present in various kinds of poetic effort like the mahākāvya, nātaka, kathā and ākhyāyikā, as well as underlie a poetic figure as its essential mark, it is no wonder that he should regard vakrokti as primarily manifesting the sense of poetry and call upon the poet to be diligent with respect to it. Thus, the vakrokti is taken by Bhāmaha as the fundamental principle of all figurative expression, and indirectly of Poetry itself. In identifying it with the atiśayokti Bhāmaha partly implies that the lokātikrānta-gocaram vacah, which is given as the essential characteristic of that figures (ii. 81), is also a characteristic of his vakrokti as a mode of expression. The vakratā, explained by Abhinava- gupta (°Locana p. 208) as lokottīrņena rūpeņāva- sthānam, implies a heightened form of expression different from matter-of-fact speech and involved in all figurative of poetic expression.18 Bhāmaha probably means to imply that the vakratā, resulting in a kind of atiśayokti, is a certain charmingness of expression or rather imaginativeness which is neces- sary to consititue a poetic figure, and which is absent in common speech where facts are simply stated. When words are used in the ordinary 18. Kuntaka explains (p. 139) lokātikrānta as prasiddha- vyāpārātīta.

XX

manner, as people without a poetic turn of mind use them, there is no charm, no strikingness, no vakratā and consequently they are not poetical as Bhāmaha understands it ; they are merely what some writers would call vārttā (ii. 87). Such svabhāvokti or natural mode of speech, to which Dandin is so partial, is not acceptable to Bhāmaha who refuses to acknowledge svabhāvokti as a poetic figure at all.19 It is only when words are used in a charming

19. Bhāmaha implies that a poet expresses things or ideas differently from the matter-of-fact way of common life. Hence he refuses to regard svabhāvokti (which consists in a plain des- cription of an object) as a poetic figure, But Dandin rightly reckons jāti or svabhāvokti among the alamkāras. Though, formally, the expression of the svabhāvokti may not differ from a statement or description in common life, there is still a subs- tantial difference. For, the poet, as indeed any true artist, sees or conceives the very same thing not in the same way as common people. In the case of the latter, all things stand in some relation to his personal interests, which term should be understood to connote also scientific interest in them as objects of his know- ledge. But for the poet the object has no connexion with his or anybody's interests, not even as an object of knowledge ; he has a vision of the thing in itself in its true nature. This is what is partially understood by lokātikrānta-gocaratā, and Jagannätha makes it clear while explaining the term lokottaratva as an element of poetic charm (ed. Bombay, 1915, p. 4). Literally lokottara means supermundane : but in the sense indicated above it may be translated as "disinterested" or "disso- ciated". Now Dandin, as we shall see presently, adopting the traditional term alamkāra and applying it to svabhāvokti, could not very well'accept Bhamaha's statement that vakrokti is the characteristic mark of all alamkāras because vakrokti excludes svabhāvokti ; but he tries to reconcile his view with Bhamaha's opinion by extending the latter's remarks about atiśayokti (ii. 81) over all alamkāras, thus including also svabhā-

xxi

sense or in an extraordinary manner that we have what we call a poetic figure and true poetry.20

Dandin, however, limits the scope of vakrokti in

vokti. The Indian theorists have almost neglected perhaps the most important part of their task, viz. a definition of the nature of the subject of a poem as a product of the mind of the poet ; this problem is the main issue of Western Aesthetics. Only svabhāvokti and bhāvika can be adduced as a proof that the Indian theorists were conscious of the problem, but did not attack it in its entirety, treating only some aspects of it.

20. As noted above, Dandin extends Bhamaha's views about atiśayokti, and speaks of all figures as depending on this figure : a view which is thus explained by Premacandra : alamkārāntarāņām api eșa upakārī, atiśaya-jananatvam vinā bhūşaņatayā na syād ityabhiprāyah. Anandavardhana's remarks in this connexion are illuminating He says that it is possible to include atiśaya in all poetic figures, as has been successfully done by great poets, to increase the beauty of poetic compositions ; and citing Bhamaha's ideas of átiśayokti and vakrokti, he remarks (p. 207f) that there is a special charm in that poetic figure in which the atiśayokti is established by the genius of the poet, and that other figures are merely so called. He adds that since the atiśayokti is able to enter into the body or composition of all alamkāras, it is called their essence by assuming it (upacārāt) to be identi- cal with them. The atiśayokti, therefore, is taken, in terms of Abhinavagupta's explanation, as the common mark or generic property of all poetic figures (sarvālamkāra-sāmānya-rūpam p. 208), or as Mammata puts it, as their life-breath or essence (prāņatvenāvatișthate p. 743). It is intelligible, therefore, why Bhämaha should identify this important figure with his vakrokti as the characteristic mark of all poetic figures. Later theorists would take this as an instance of samsrsti or samkīrņatva (i.e. commixture or conjunction of poetic figures), but in Bhāmaha's opinion the atiśaya involved becomes a com- ponent part of the figure itself.

xxii

so far as he distinguishes it from svabhāvokti, and uses the term as a collective designation for all alamkāras (alamkāra-sāmānya-vacana as Ruyyaka puts it) with the exception of this latter figure. In his Kāvyādarśa ii which deals with the charac- teristics of different poetic figures, Dandin begins (ii. 8) by defining svabhāvokti as the ādyā alamkrtiḥ or the first or primary poetic figure. Then after dealing with other independent figures, he goes on to discuss in ii. 358-62 why he does not accept the claims of ananvaya, sasamdeha, upamā-rūpaka and utpreksāvayava as independent figures. After this, he speaks of samsrsti or samkīrņa. Then comes the important verse (ii. 362) in which alone he speaks of vakrokti :

śleşaḥ sarvāsu pusņāti prāyo vakroktisu śriyam | dvidhā bhinnam svabhāvoktir vakroktiś ceti vānmayam //

From this verse it appears at first sight that Dandin is in complete agreement with Bhāmaha, but is differing from him in so far as he distinguishes svabhāvokti from vakrokti, dividing all poetical speech into these two modes. But from the con- text as well as from Dandin's general treatment, it will appear that although Dandin means substan- tially the same thing, he implies by the term vakrokti only a collective name for all poetic figures, ex- cepting the 'first' or 'primary' figure svabhāvokti. For, after having spoken of mixed figures, Dandin in the verse cited says that ślesa, itself a figure,

xxiii

produces charm in all poetic figures ; and from this point of view all alamkāras (excepting svabhāvokti in which indeed there is no scope for ślesa) may be regarded as samkīrna. The verse under discussion, therefore, comes in quite pertinently in connexion with samkirna figures, with the remark that ślesa comes in almost all poetic figures.21 The verse, therefore, may be roughly translated thus : "Poet- ical speech is divided into svabhāvokti and all other figures (collectively called vakrokti) ; in the latter case, generally speaking, ślea unfolds its beauty". Dandin thus uses the term vakrokti in a somewhat restricted sense from that of Bhämaha, modifying it and confining it into the more definite significance of a collective designation of the poetic figures in

21. The mention of ślesa in connexion with other poetic figures is also not without its significance. It is well known that the relation of ślesa to other figures, only touched upon by Daņdin, began to be warmly discussed from Udbhata's time, as the remarks of Pratihārendu and Ruyyaka (p. 97 with Jayaratha thereon) make it clear, although it must be admitted that Udbhata was anticipated, if not fully foreshadowed, by Bhāmaha iii. 14-19. Udbhata declares that in all cases where śleșa comes in other figures, it determines the value of those figures which, in fact, come into existence by the power of ślesa. Bhämaha, on the other hand, merely says that the ślesa gives a sahokti, a upamā, or a hetu. Daņdin adds to this the criticism or rather the general proposition that in almost every figure (and not only in those mentioned by Bhāmaha) the ślesa may be found increasing its charm. Strictly speaking Dandin does not seem to look upon these cases of the coming together of ślesa and other figures as samkīrnatva, for although the remark is made in this context, the section on samkīrna figures appears to close with ii. 361.

xxiv

general. That this is meant by Dandin is clear from two old commentaries given in the Madras edition of the text. The Hrdayangama commen- tary thus explains the verse : śleso na kevalam arthāntaranyāsa eva sarvāsu vakroktișvapi śriyam janayati | vānmayasya dvaividhyam darśayati- bhinnam iti | svabhāvoktir ādyālamkāraḥ / vakrokti- śabdena-upamādayaḥ samkīrņa-paryantā alamkāra ucyante. Tarunavācaspati agrees with this inter- pretation, but differs as to what group of alamkāras Dandin signifies by this collective name : sva- vyākhyāna-vyatiriktā sarvā alamkrtir vakroktir ity ucyate. It may be remarked, however, that apart from technical considerations, the distinction implied here is practically (as Kuntaka's treatment would shew) a distinction without a difference; and Dandin's use of the term may be taken, for all practical purposes, to be nearly the same as Bhamaha's. Vāmana, however, uses the term vakrokti in an entirely different sense. He was the first to apply it to designate a special poetic figure ; but he differs from Rudrata in applying it to the case of an arthā- lamkāra and gives it a more or less general conno- tation to indicate a particular mode of metaphorical expression based on laksaņā. This arthālamkāra, according to him, occurs where the indicated sense (laksaņā) is based on the idea of similarity (sādrśya, IV. 3. 8.and vrtti).22 It is, thus, essentially a meta-

22. It would be called avivakşita-vācya vyangya by Ananda- vardhana ; and in Mammata's terminology we should call it lakşaņā-mūla-gūdha-vyangya-pradhāna dhvani.

XXV

phorical mode of speech, and is distinct from the vakrokti of earlier writers. An attempt has been made in the above exposi- tion to demonstrate that while Bhāmaha and Dandin use the term vakrokti in an extended and general sense, Vāmana and Rudrața employ it to designate a particular figure of speech, whether the figure be a śabdālamkāra or an arthālamkāra. While Rudra- ta's definition became standardised in later literature we find hardly any surviving trace of Dandin's and Vamana's idea of the same. Bhāmaha's vakrokti, however, found an exponent in Kuntaka who deve- lops its implications fully in his Vakrokti-jīvita and builds a unique theory of Poetics on its basis. He adopts Bhämaha's idea of vakrokti as the distin- guishing characteristic of all poetic figures (alam- kāra-sāmānya-laksana23) and employs it to denote selection of words and turning of ideas which are peculiar to poetry and which are abhorrent of matter- of-fact speech. But he analyses all poetic speech from this standpoint and elaborately develops what is only hinted at by Bhāmaha.

6. Kuntaka's Theory of Poetry

At the outset of his work, Kuntaka lays down

23. This phrase is used, in explaining Kuntaka's vakrokti, by Rāmacaraņa in his commentary on Viśvanātha's Sāhitya- darpana. Viśvanātha, however, discredits the theory by hastily identifying Kuntaka's vakrokti with the vakrokti-alamkāra of the writers who accept Rudrata's definition (vakroktiḥ kāvya- jīvitam iti vakrokti-jīvita-kāroktam api parāstam, vakroktir alamkāra-rūpatvāt).

xxvi

briefly (i, 3) that his object in writing a fresh treatise on Poetics, when many others exist already in the field, is "to establish the idea of vaicitrya which causes extraordinary or disinterested24 charm in poe- try (lokottara-camatkāra-kāri-vaicitrya-siddhaye). This pithy phrase, which sums up the characteristics of what he means by vakrokti in poetry, practically forms the central principle of his poetic theory. For the vakrokti, which he maintains to be essential in poetry, is taken as a kind of vicitrā abhidhā (on i. 10, p. 22), so that the vakratva or vakra-bhāva under- lying it becomes synonymous with vaicitrya or vicitra-bhāva. Indeed, Kuntaka does not appear to make any distinction between them but uses them as interchangeable terms (e.g. on i. 18, p. 29 ; i. 20, p. 40 ; on i. 21, p. 41, etc.). This vakratva or vaicitrya is explained as śāstrādi-prasiddha-śabdā- rthopanibandha-vyatireki (p.14), or more generally as prasiddha-prasthāna-vyatireki (p. 29) or atikrānta- prasiddha-vyavahāra-saraņi (p. 195). In other words, it consists of a strikingness of expression which is different from the established or current mode of speech, such as we find in the śāstras and the like. It is thus a deviation from the matter-of- fact manner of treatment established in the sciences and the scripture ; or, more widely, from established usage in general. Mahimabhatța explains this standpoint clearly when he says25 that when

24. This translation of the term lokottara should be taken in the sense already explained above in footnote 19. 25. prasiddham mārgam utsrjya yatra vaicitrya-siddhaye 1

xxvii

contrary to established usage, an idea is expressed with a view to attain strikingness, we have what is called vakrokti. Referring to the conventional definition that a word and its sense in their alliance constitute poetry, Kuntaka lays down the qualification that this alliance must have the speciality26 of being characterised by what he calls vakratva or vaicitrya (i. 7 ; i. 10). He does not hold with Dandin (i. 10) that mere word, however charming, or mere idea constitutes poetry (p. 10, na śabdasyaiva ramaņīyatā-viśistasya kevalasya kāvyatvam, nāpyarthasya ; also p. 7) ; what makes them into poetry is the presence of the vaicitrya due to vakrokti, which is therefore the essence of poetic speech (i. 10). This vakrokti is further described as vaidagdhya- bha ngī-bhaniti (i. 10), which is explained in the vrtti as a mode of expression (bhaniti27), depending on the peculiar turn (bhangi or vicchitti28) given to it by the skill of the poet (vaidagdhya or kavi-kauśala).

anyathaivocyate so'rthah sā vakroktir udāhrtā // (p. 28). Cf. also his explanation of Kuntaka's standpoint : śāstrādi- prasiddha-śabdārthopanibandha-vyatireki yad vaicitryam tan- mātra-lakşaņam vakratvam nāma kāvyasya jīvitam iti. 26. prasiddham eva sāhityam abhipretam etc., p. 10. 27. This term is explained elsewhere as vicitrā abhidhā or vinyāsa-vaicitrya ; and kavi-vyāpāra is described as a krama, i.e. mode or manner. 28. The word vicchitti is used synonymously with bhangī, as well as with vaicitrya and manojñatva (p. 99), and connotes a certain charm which is also expressed by the terms cārutva or śobhā.

xxviii

Ultimate emphasis is, therefore, laid (as Ruyyaka also points out29) on kavi-kauśala which is elsewhere designated more comprehensively as kavi-vyāpāra or an act of the imagination on the part of the poet. The vakra-kavi-vyāpāra (i. 7) or kavi-vyāpāra- vakratva (i.18) is, in Kuntaka's opinion, the ultimate source of poetry. The vakrokti is thus a bhaniti- prakāra, or in the terminology of Ruyyaka an ukti- vaicitrya which rests entirely on the genius of the poet. It follows from this exposition that Kuntaka, like Bhāmaha, cannot accept any composition involving mere svabhāvokti, although Dandin and others have given prominence to this particular figure, which consists in a description of the natural disposition (svabhāva) of an object. When we make use of embellishment (alamkära), what we embellish is the svabhāva of an object. If this svabhāva itself is an embellishment, as it is in svabhävokti, what is there left to be embellished ? To Kuntaka, a plain des- cription of this svabhāva (as he takes it) is obviously without the requisite strikingness ; and he is naturally afraid, apart from technical objections,

29. vyāpārasya prādhānyam ca kāvyasya pratipede, p. 8, the term vyāpārasya being explained by Jayaratha as kavi- pratibhollikhitasya karmaņaḥ, kavi-pratibhā-nirvartitatvam antareņa hi vakroktir eva na syāt. The kavi-pratībhā is declar- ed by Kuntaka to be the supreme factor (kavi-pratibhā-praudhir eva prādhānyenāvatișthate, p. 13). But he also admits vyutpatti (culture) and abhyāsa (practice), p. 46-47. This pratibhā, accord- ing to Kuntaka, should be prāktanādyatana-samskāra-paripāka- praudhā (p. 49).

xxix

that the inclusion of this figure would admit even commonplace unadorned expressions into poetry (p. 24). But this does not mean that Kuntaka entirely rejects the possibility of embellishing the svabhāva of an object. He includes it in the scope of a special kind of vākya-vakratā (iii. 1f) in which the svabhāva of an object, whether sahaja or āhārya, forms the legitimate theme for heightened ex- pression, and allows it as one of the elements of the simpler sukumāra-mārga (i. 26). Kuntaka also appears to agree with Bhāmaha that the atiśaya, which he paraphrases in one place as prakarşa-kāsthādhiroha (p. 195), is involved in vakrokti-vaicitrya ; and he takes it as a necessary element in what he calls vicitra-mārga (i. 42). But as this vaicitrya, which consists in a departure from conventional usage (prasiddha-vyatirekitva), may be attained by wild or eccentric writing, it is laid down that it should be tadvid-āhlāda-kāri or capable of pleasing the connoisseur. The tadvid- āhlāda-kāritva is defined as consisting of a pleasing enjoyment beyond what is afforded by the excellence of word, sense or embellishment (i. 23). Thus the ultimate test of this vaicitrya in poetry is tadvid-āhlāda or the appreciation of the sahrdaya, the man of taste. The tad-vid or sahrdaya plays an important part in poetic theories. The Sanskrit authors clearly assert that every one is not capable of realising the charm of poetry (consisting of the vaicitrya, lokottara āhlāda or camatkāra underlying rasa or vakrokti) and demand a degree of culture and aesthetic instinct in the capable reader, the

XXX

rasika or the sahrdaya He is the expert who must not only be initiated into the intricacies of theoretic requirements (kāvyārtha-vid) but must also possess the finer capacity of aesthetic enjoyment born out of wide culture and identification with the feelings and moods of the poet. Anandavardhana discusses sahrdayatva at some length at p. 160f, and Abhi- navagupta arrives at a concise definition of the sahrdaya thus (p. 11) : yesām kāvyānušīlanābhyāsa- vaśād viśadībhūte mano-mukure var ņanīya-tanmayī- bhavana-yogyatā te hrdaya-samvādabhājah sahrdayāḥ, a definition which became so much standardised that Hemacandra does not scruple to copy it literally. Taking this broad connotation of vakrokti, Kuntaka maintains that this vakrokti constitutes the only possible embellishment or alamkāra of poetry. No doubt, for the sake of convenience of treatment, one speaks conventionally of alamkārya (that which is to be embellished, viz. śabda and artha) and its alamkāra (embellishment, viz. the poetic figures) ; but this distinction, in his opinion, is not essential. The embellished speech itself in its entirety is poetry and the addition of poetic figures is not adventitious (p. 6, 1l. 1-4). His position appears to be that embellished word and sense (sālamkrta śabdārtha) constitue poetry ; and it is not proper to say that alamkāras belong to kāvya, for this statement would suggest that kāvya may exist without them. Indeed, vakrokti as a mode of expression being essential in poetry, it underlies and forms the substance of all poetic figures so called.

xxxi

In a sense, therefore, Kuntaka (like Dandin) uses the term vakrokti as almost co-extensive with the generic term alamkāra ; and in one place (on i. 42), he paraphrases vakrokti-vaicitrya as alamkāravi- citra-bhāva and vakrokti as sakalālamkāra-sāmānya (p. 53). Later writers make this clear when they explain that Kuntaka takes the alamkāras as abhi- dhāna-prakāra-viśesa, and that vakrokti is nothing more than alamkāra-sāmānya-vacana or alamkāra- sāmānya-laksana. As such, therefore, the vakrokti is, as Kuntaka holds, the only alamkrti possible to śabda and artha (i. 10) ; and all so-called poetic figures are but different aspects of the vakrokti. As a matter of fact Kuntaka includes the alamkāras in the province of vākya-vakratā (i. 20 and ch. iii). The vakrokti being the only alamkara admissible, all other alamkāras or poetic figures so analysed by other writers can be properly included in its com- prehensive scope. Kuntaka is conscious of the fact that the kavi-vyāpāra, which is the source of vakrokti, is in its nature undefinable ; yet one can distinguish and classify its function into six different spheres. The vakratva, created by kavi-vyāpāra, may occur in the following cases : (1) In the arrangement of letters which is termed varna- vinyāsa-vakratā. In this may be included among other things, all matters which other writers would include in anuprāsa and yamaka. (2-3) In the substantive (prātipadika) or the terminal (pratyaya) part of a word, called respectively pada-pūrvārdha- and pada-parārdha- (or pratyaya-) vakratā. In the former are included peculiar uses of paryāya

xxxii (synonym), rūdhi (conventional words), upacāra (fancied identification founded on resemblance), viśesana (attributive words), samvrti (covert expre- ssions), vrtti (i.e., samāsa and taddhita affixes), bhāva (roots of words), linga (gender) and kriyā (verb). In the second group are dealt with the peculiar uses of kāla (tense), kāraka (case), samkhyā (number), purușa (person), upagraha (voice) and particles and indeclinables. (4) In a sentence, called vākya- vakratā. The vākya-vakratā may be of infinite varieties (bhidyate sahasradhā), for it depends on the fertile fancy of the poet (kavi-pratibhānām ānantyād niyatatvam na sambhavati). In this section is included the treatment of all poetic figures (i. 20) embracing those figures (e.g. rasavat, preyas etc.) which, according to older writers, involve rasas as an accessory element, but which, according to Kuntaka, delineate the rasas principally. This is the subject-matter of the third chapter. (5) In a particular topic (prakarana), called prakaraņa- vakratā. (6) In the composition as a whole, called prabandha-vakratā. The fourth chapter is devoted to a consideration of these two subjects. With the exception of the introductory portion of the first chapter which deals with general principles, the whole of the work is devoted to the definition, classification and illustration of these varieties of vakratā, which forms the different categories into which poetic speech is analysed. But Kuntaka himself admits that vakratva may be of infinite kinds, depending on the creative genius of individual poets.

xxxiii

Kuntaka appears to put much more stress on riti than his master Bhāmaha does, and his treat- ment of gunas appertaining thereto is much more elaborate. In this he was probably influenced by the traditions of the riti-school. He acknowledges three mārgas (a term used both by Dandin and Vāmana as equivalent to rīti), and these correspond to the three ritis of Vamana and his followers30. But he finds fault with the classification and nomen- clature of ritis adopted by these exponents of the riti-theory. Kuntaka alludes to Dandin's twofold and Vmana's threefold classification of rītis, but asserts that if ritis are to be named and differen- tiated as vaidarbhī, gaudī etc., after different localities in which they are supposed to flourish, then one would be forced to admit infinite varieties of ritis as there is infinite number of countries. In his opinion, a particular riti cannot be estab- lished as a deśa-dharma ; for it does not depend on particular regional characteristics, or special customs of a particular place, but on the peculiarities of śakti (power), vyutpatti (culture) and abhyāsa (practice) of particular types of poets, which can never conform to mere geographical distribution. To classify rītis, again, into good, bad or indifferent (uttama, adhama and madhyama) and give them geographical names is futile ; for the best kind of

30. With regard to the three vrttis of older writers (e.g. Udbhata), Kuntaka says in one place that they are (especially upanāgarikā vrtti) the same as varņa-vinyāsa-vakratā, which is equivalent to anuprāsa and yamaka of orthodox Poetics. 3

xxxiv

poetry alone, the uttama kavya, which appeals to the sensibilities of the sahrdaya is to be accepted, and there is no point in admitting or framing rules for the so-called madhyama and adhama rītis. In these arguments Kuntaka anticipates the objections put forward by Mammata and his followers against the riti-theory generally ; but Kuntaka admits the riti to a distinct place in his system, adopting however, a different basis of classification. In his opinion, the kavi-svabhāva alone furnishes the crite- rion for kavi-prasthāna-bheda ; and the rītis are to be classified according to the essential difference in the śakti, vyutpatti and abhyāsa of particular types of poets. One class of poets has special fitness for com- positions characterised by saukumārya, while others prefer vaicitrya, these being the two extreme styles of composition. But there may be still other poets who would like to steer a middle course, thus favouring a mixed style. Broadly speaking, the chief distinction between the sukumāra and the vicitra mārga seems to be that in the former the kavi-kauśala is not āhārya (adventitious or artificial) because of the prominence given to the svabhāva of things, and consequently whatever ornamentation it possesses is effected with the least effort ; while in the vicitra mārga, the vakrokti-vacitrya, by which is meant alamkāra- vicitra-bhāva, predominates and poetic effort is sub- ordinated to this object. In the sukumāra style the natural powers of the poet find an unhampered scope and result in a kind of heightened (sātiśaya) expre- ssion ; while in the vicitra style the art is chiefly

XXXV

decorative, and through it the bhaniti-vaicitrya attains a peculiar factitious charm. The dhvani (or pratīyamānatā as it is called) is an element in both ; but in the former the rasa becomes an anga of the delineation of svabhāva, while in the latter the ornamentation is to be done in accordance with the underlying motives of rasa (rasākūta). In Kunta- ka's opinion, the vicitra mārga, which is favoured by all good poets, is the more difficult of the two, demanding greater skill and maturity of treatment. To the sukumāra mārga belong the excellences of mādhurya (sweetness due to fewness of com- pounds), prasāda (perspicuity), lāvanya (beauty arising out of proper arangement of letters and words) and ābhijātya (smoothness). The vicitra mārga is similarly characterised by four sets of ex- cellences, which are designated by the same names but defined somewhat differently ; viz. mādhurya (compactness of skilful structure avoiding laxity), prasāda (lucidity due to the use of expressive words and easy syntax31), lāvanya (beauty due to the arrangement of short and long syllables), and ābhi- jātya (elevatedness which is neither too soft nor too hard). The madhyama mārga, which stands midway between these two styles, combines the excellences of both (ubhayātmaka). To these special charater- istics Kuntaka adds aucitya (i. 53-54) and saubhāgya (i. 55-56) as excellences common to the three mārgas. The aucitya, which as a characteristic emphasises

31. Two alternative definitions are given, which include respectively Vāmana's śabda-guņa and artha-guņa prasāda.

XXXV1

the fitness of words and ideas, had been admit- ted by the Dhvani school chiefly in connection with rasa, and discussed generally in a separate treatise by Ksemendra32 ; while the saubhāgya is an excellence which arises out of the realisation of all the resources of a composition, From the prominence thus given to the analysis of alamkāra, it will be clear that Kuntaka could not put enough emphasis on rasa and bhāva as elements of poetry. The rasa is dealt with topically in connexion with the poetic figures of the different märgas in which it is involved, as also in the treatment of prakarana-prabandha-vakratā. Kun- taka admits the necessity of rasa, but regards its delineation apparently as a special kind of realising va kratva in a composition He quotes with approval an antara-śloka which lays down (ch. iv) : nirantara- rasoddhāra-garbha-saundarya-nirbharāḥ | giraḥ kavī- nām jīvanti na kathā-mātram āśritāḥ //. He admits that it is not the mere matter or plot but the beauty imparted to it by the continuous development of rasa which can make the words of a poet live, and in this he follows the dictum of Anandavardhana (p. 148) ; but as he had already accepted the essentiality of vakrokti, the rasa could be compre- hended only as an element of vakrokti. It would appear that the theorists of the school to which Kuntaka belonged were indeed cognisant of that aesthetic delectableness which must be present

32. See S. K. De Sanskrit Poetics, (2nd ed. 1959) ii, pp. 281- 82.

xxxvii

in poetry and which in Sanskrit goes by the name of rasa, they could not yet harmonise it with their theory of alamkara, except indirectly as an embelli- shment of the language or of sense33. Thus in the figure rasavat, which was recognised by old Poetics (Bhāmaha iii. 6 ; Dandin ii. 280f) and which helped to smuggle in, as it were, the idea of rasa into their systems, the moods and feelings are roused not for their own sake but only to adorn the expressed thought. Kuntaka substantially follows this tradition, but as in the meantime the Dhvanikāra and Ānandavardhana had already worked out the importance of rasa and indicated its position as an essential element in poetry, he had to assign to rasa

33. On this point see S. K. De, Theory of Rasa in Sanskrit Poetics in Sir Asutosh Mookerjee Commemoration Volume, vol. iii (orientalia pt. 2) pp. 207-216. Also Jacobi in ZDMG lvi, 1902, p. 396. It may be noted here that Kuntaka regards camatkāra, which term he uses almost synonymously with vaicitrya, as the essential ingredient of vakrokti. In this he falls in with the theorists of Rasa Schools who take camatkāra as a necessary underlying element in rasa. This camatkāra, characterised as lokottara āhlāda (super-mundane or "disin- terested" pleasure), is described by Jagannātha (p. 4) as a fact of internal experience (anubhava-sākşika) which lies at root of all poetry (cf. Viśvanātha who quotes rase sāraś camatkārah sarvatrāpy anubhūyate, on iii. 3). Viśvanātha describes this camatkāra as a kind of expanding of the mind, of which another name is surprise (camatkāraś citta-vistāra-rūpo vismayāpara- paryāyah, implying that the marvellous always underlies the rasa (tat-camatkāra-sāratve sarvatrāpyadbhuto rasaḥ under iii. 3). Thus the exponents of the rasa and of the alamkāra theories approach ultimately the same standard through different avenues; and the final appeal to the taste of the sahrdaya logically follows from this standpoint in both cases.

xxxviii

a definite place in his system, and could no longer regard the rasavat etc. as convenient figures of speech in which the rasas could be included.

While discussing the kind of vākya-vakrata in which the sva-parispanda or svabhāva of an object forms the theme, Kuntaka gives directions as to how sentient objects can be described and made attrac- tive through the proper development of sentiments like love (iii.7f). He appears to accept the theory of Anandavardhana (pp. 24-26) that the rasas can- not be sva-śabda-vācya and gently ridicules those writers (e.g. Udbhata) who hold views to the contrary (p. 159). In this connexion he points out how charming results can be produced in poetry by nourishing rasas and bhāvas, and cites verses from the Vikramorvasīya and Tāpasa-vatsarāja as illus- trations of vipralambha śrńgāra and karuņa rasa respectively. He also comments upon the raso- ddīpana-sāmarthya (iii. 8) of Kumāra iii. 32 and Vikramorvasīya ii. 6. Incidentally he considers in detail the claims of the so-called rasālamkāras (rasavat, preyas, ūrjasvin and samāhita) to be included in the list of alamkāras, as they were done by older writers who comprehended all ideas of rasa in these figures. Kuntaka could not regard them in the same light as they were viewed by older theorists like Bhamaha and Dandin, nor could he regard them with Anandavardhana as cases of gumbhūta-vyangya in which the suggested sense (here rasa) is subordinated to the expressed poetic

xxxix

figure.34 He maintains that, like svabhāvokti, they are not alamkāras, but alamkārya; i.e. in these so-called poetic figures, the rasa is developed for its own sake and not merely as an embellish- ment of the expressed thought. He criticises severely the older views of Bhāmaha, Dandin, Udbhata and others, commenting in detail upon their definitions and illustrations, and holds that the rasavat is neither darśita-spasta-śrngārādi- rasam, nor rasāśrayam, nor rasa-peśalam, but rasena vartate tulyam (p. 175), and cites the verse upodha-ragena as its proper illustration. But he is at the same time careful in laying down : rasa-svabhāvālamkārāņām sarvesām kavi- kauśalam eva jīvitam (p. 146), indicating thereby that even the rasavat, in which rasa is independently developed, is only an aspect of vakratā depending on kavi-kauśala. If not theoretically invulnerable, this view is interesting as indicating that the impor- tance of rasa, first advocated in poetic theories by the Dhvanikāra, appears to have influenced thinkers belonging to other traditions of thought. The Dhvanikāra attempted to reconcile the older idea of rasavat as involving the rasas secondarily by admitting it in his second division of poetry ; but Kuntaka brushes aside all older views in this respect, and thinks that the case of rasavat should be considered as one in which the poet has an opportunity of creating a kind of vakrokti in which the rasa supplies the principal charm.

34. See Sanskrit Poetics ii, pp. 192-93.

x1

Thus Kuntaka, recognising the importance of rasa in poetry, had to allow it to form an element of the two kinds of style, the sukumāra (i. 26) and the vicitra (i. 41). He lays down in general terms that vicchitti is sarasatva-sampaducitā (ii. 35). He also allows the rasas to play an important part in what he calls prabandha- and prakarana-vakratā, i.e., in vakratā occuring in the composition as a whole or in its constituent episodes. In a prakarana, for instance, the special kind of vakratā-vicchitti (or the ingenious and charming turns) introduced in the incidents of a traditional plot is justified in so far as it contributes to the development of rasas (evam eşām mahākavi-prabandheșu prakaraņa- vakratā-vicchittiḥ rasa-nisyandinī etc.). Sometimes the prakarana-vakratā may be such that the angi or dominant rasa is developed in an act of a drama (e.g. in Vikramorvašīya iv) to a climax which it has never attained either before or after. Sometimes a single rasa like karuna is developed and sustained throughout the play with constant repetition of the theme, but the vakrata is thereby not rendered tiresome because it is woven with new surprises and made brilliant with rasa and alamkāra. In a prabandha, again, the angi rasa of the original story may be abandoned in favour of another rasa to impart new charm to the plot. Thus in the Veņī-samhāra the dominant śānta rasa of the Mahā- bhārata is rejected in favour of vīra rasa. Similar remarks apply to Kuntaka's treatment of the element of dhvani in poetry. It is clear that Kuntaka, who admits not the essentiality of rasa or

xli

dhvani, but that of vakrokti, can comprehened them only in some aspects of vakratā. Ruyyaka explains that all ideas of dhvani are acknowledged by Kuntaka in the special form of vakrokti, called upacāra-vakratā, the peculiarity of his view consist- ing in this recognition of the concept of the "suggested sense" and in the attempt to incorporate it in vakrokti. From Kuntaka's treatment of upacāra-va kratā in ii. 13-14 and at pp. 99 (also p. 32) it appears that the upacāra-vakratā lies at the root of such pleasing figures as rūpaka and therefore of metaphorical expression generally ; and that, generally speaking, the upacāra consists of a supposed or fancied identification of two objects, however distinct, on the basis even of the slightest resemblance. The term upacāra, no doubt, is often used loosely35 as identical with laksaņā (Indication or Transferred Sense) ; but the above interpretation agrees with the idea of upacāra expounded by a majority of theorists, and is put concisely by Viśva- nātha (p. 47) as "the arrest of the apprehension of difference between two objects, absolutely distinct, by meansl of the greatness of their resemblance."36 As such, therefore, it is admittedly involved in figures like rūpaka (metaphor) and forms the basis of metaphorical expression in general. As an instance of upacāra-vakratā Kuntaka cites (p. 32)

35. Mammața ii p. 53 ; °Locana p. 51. 36. atyantam viśa-kalitayoḥ śabdayoḥ sādrśyātiśaya-mahimnā bheda-pratīti-sthaganam. Cf. Uddyota on Mammața (ed. Can- dorkar) ii. 5, p. 46.

xlii

the case of application to immaterial objects of words which denote material objects, as in the phrase 'particle of abuse'. The word 'particle' applicable to material objects in the sense of 'little' bears a pleasing charm to the sahrdaya, when it is applied, through the analogy of 'littleness', to such immaterial objects as 'abuse'. This view of upacāra agrees with that of the Nyāya-vārttika on II. 2. 63, which explains it as a-tacchabdasya tacchabdenābhi- dhānam upacāraḥ. Kuntaka's upacāra would come under the comprehensive domain of transferred expression known as lakanā, and would be included by the writers of the Dhavni School in the province of laksaņā-mūla dhvani or Suggestion based upon Transference or Indication. The Vakroktijīvita-kāra, therefore, may be classed (together with Bhāmaha, Dandin, Udbhața, and Vämana) among those who hold (according to the classification of the Dhvanikāra and Ānanda- vardhana) that dhvani or Suggestion is bhākta ; or, in other words, among those who maintain that the suggested sense is not the essence of poetry but is only a secondary element. Kuntaka acknowledges the concept of dhvani but denies its independent existence as "the soul of poesy" by including it under various forms of vakrokti, especially in upacāra- vakratā. Haricand Sāstrī37 is hardly accurate in stating that the system of vakrokti, as propounded by Kuntaka, is also known as the system of bhakti. The word bhakti or bhākta, as explained by

37. Kālidāsa et lArt poetique de l'Inde, pp. 96-7.

xliii

Abhinavagupta (p. 9), is almost synonymous with lakşaņā or lāksanika, and is therefore a very com- prehensive term to indicate generally the systems of all writers who regard dhvani as a secondary element (bhākta or gauna) in poetry.38 Kuntaka, therefore, in maintaining the primary importance of vakrokti and regarding dhvani as a secondary element included therein, certainly belongs to this school; but the same remark applies also to Bhämaha, Udbhața, Daņdin and Vāmana of older Poetics who apparently include all ideas of dhvani in particular poetic figures like paryāyokta etc. Thus we see that the doctrine of vakrokti (in relation to the theory of dhvani), as set forth by Kuntaka, is not synonymous with but is only a variety of bhakti-vāda, which is alluded to by the Dhvanikāra in the first verse of his work, but which takes several forms, as Abhinavagupta points out, according as the tādātmya or tādrūpya (identity, as in the case of a paryāya or synonym), laksaņa (i.e. vyāvartaka-dharma or differentiating property) or upalaksaņa (i.e. kādācitka-vyāvartaka-dharma or an occasional mark) of laksanā or Indication is posited with reference to the function of vyañjanā or Suggestion. Haricand is inaccurate, there- fore, in stating that the Vakroktijīvita-kāra was the creator of the system of bhakti ; to put it accurately Kuntaka belonged to that school of

38. Dhvanyāloka i. 1 (bhāktam āhus tam anye) and vrtti. Vidyādhara says (p. 51) : kuntakena bhaktāvantarbhāvito dhvaniḥ.

xliv

opinion which maintained, among other things, that bhakti or laksaņā alone is sufficient to explain the existence of the suggested sense, which is thus assigned a secondary place in his system as an element in poetry. This view is sometimes tech- nically known as antarbhāva-vāda ; and Jayaratha, commenting on Ruyyaka's remarks about our author expressly says : idānīm yadyapyanyair asya (=dhvaneḥ) bhaktyantarbhāvam uktam tad api darśayitum āha (p. 8). But in spite of the opinions of Ruyyaka, Vidyādhara and Jayaratha, it appears that Kuntaka is more fully alive to the importance of dhvani in poetry than they would make us believe, and assigns to it a larger part in his schemel of Poetics than allowing it to be comprehended in all its aspects in upacāra-vakratā merely. At the very outset of his work he defines vācaka śabda and vācya artha (i. 8, p. 15) comprehensively as including in its scope not only laksaka śabda and laksya artha but also vyañjaka and vyangya word and sense, thus expressly recognising the three vrttis, including vyañjanā, in poetry. He acknowledges the element of dhvani in the sukumāra mārga (i. 26) but more explicitly in the vicitra mārga (i. 40). In the category of pada-vakratā, the dhvani is admitted not only in upacāra-vakratā but also in rūdhi- vaicitrya-vakratā and in paryāya-vakratā. In the case of upacāra-vakratā the verse gaaņam ca matta- meham from Gaudavaho is cited39 as an illustration,

39. Jayaratha (p. 8) after stating that this verse is cited

xlv

but Anandavardhana quotes the same verse as an example of atyanta-tiraskrta-vācya dhvani (i.e. the case of suggestion where the expressed sense disap- pears entirely). Under rūdhi-vaicitrya-vakratā40, Kun- taka cites Ānandavardhana's own verse tālā jāamti guņā, as well as snigdha-śyāmala-kānti- lipta°, which Ānandavardhana quotes as an example of arthān- tara-samkramita-vācya dhvani (i.e. the case of sug- gestion where the expressed sense passes into another sense). Thus the two cases of laksaņā-mūla dhvani, recognised by the Dhvani school, are acknow- ledged by Kuntaka. The paryāya-vakratā, again, where words with a double meaning lead to the suggestion of a metaphor or simile is expressly stated by Kuntaka (p. 85) to fall within the province of what is called the śabda-śakti-mūla dhvani. Thus Kuntaka admits most of the broad divisions of dhvani elaborated by the dhvani-theorists. Again, Kuntaka recognises pratīyamānatā generally in those cases of vākya-vakratā where the svabhāva of an object forms the theme (iii. 1) and guardedly uses the term gocaratva instead of vācyatva, so as to include the possibility of vyangyatva (vācyatveneti noktam, vyangyatvenāpi pratipādana-sambhavāt, p. 134). He thus clearly indicates that such descriptions are possible not only through express words but also through suggestive

as an example by the Vakroktijīvita-kāra remarks : atra mada-nirahamkāratve aupacārike ity upacāra-vakratādīnām api grahaņam. 40. rūdhi= rūdhi-pradhāna śabda (p. 88).

xlvi

expressions. In other words, he accepts in a general sense what is known as vastu-dhvani. In some of the poetic figures, again, he admits pratīyamānatā. He gives illustrations of the pratīyamāna rūpaka (p. 187, cf. Dhvanyāloka p. 110) and pratīyamāna vyatireka (p. 207), and attempts to include figures like nidarśana, parivrtti etc., in the scope of pratīya- māna upamā. In this way, he appears to acknowledge alamkāra-dhvani, as elsewhere he acknowledges rasa-dhvani and vastu-dhvani. In one passage, while discussing the figure parivrtti, which he would consider to be alamkārya (and not an alamkāra), he gives his opinion that this so-called figure is charming when it involves suggestion, and speaks categorically in this connexion of the three forms of suggestion of vastu, alamkāra and rasa recognised by the Dhvani School : vastu-mātram, alamkārāḥ, rasādayaś ceti tritayopapatteḥ4I. Indeed, Kuntaka belongs to that group of authors who, having flourished after Ānanda- vardhana's time, do not deny the concept of dhvani, but try to explain it in terms of already recognised ideas. Like Mahimabhatta, who attempts to settle the process of Suggestion by the technical logical process of Inference, Kuntaka lived in the interval between Änandavardhana who first championed the dhvani-theory and Mammata whose classical text- book raised the theory to almost exclusive authority. Like Mahimabhatta again Kuntaka, as a follower

41. The rest of this passage being too corrupt in our MS, it is not given in our Resume of ch. iii.

xlvii

of Bhāmaha, Udbhața and the Alamkāra school, started a vigorous but short-lived reactionary move- ment which wanted to go back to the old position in a somewhat original way by an attempt to reconcile new ideas with the old. In this lies the historical importance of Kuntaka's work. But like the anumāna-theory of Mahimabhatta, still again, Kuntaka's theory of vakrokti never appears to have received liberal recognition in the hands of later theorists, all of whom, since Mammata's time, accepted without question the dhvani-theory of Änandavardhana. If later writers refer to his vakrokti, it is only to criticise and reject it ; and in attempting to revive and extend Bhāmaha's old theory in the face of the more widely receivesd theory of the Dhvanikāra and Ānandavardhana, Kuntaka was apparently fighting on behalf of a cause already doomed.

7. Kuntaka's Doctrine of Poetic Figure

Although recognition was refused to his general theory of vakrokti, Kuntaka's conception of an alam- kara or a poetic figure has been accepted by later writers42. It is true that a poetic figure corres- ponds to a certain extent to what is known as a figure of speech in a formal scheme ; but, as Abhinavagupta explains, something more belongs to

42. This question has been elaborately discussed by H. Jacobi in his article Ueber Begriff und Wesen der poetischen Figuren in der indischen Poetik in Nachrichten der Goetting- ischen Gesellschaft der Wissenschaften, 1908.

xlviii

a poetic figure. The special charm (vaicitrya or vicchitti) peculiar to each composition, which rests ultimately on the conception of the poet (kavi- pratibhā), makes up the alamkāra as such, and gives to it its distinguishing characteristic. This point of view would be omitted in a treatise of rhetoric ; and it would therefore be misleading to describe Sanskrit Alamkāra, which deals with this question, as a theory of rhetorical categories merely. We have seen that though Kuntaka regards the poetic figures generally as particular forms of speech (abhidhā-prakāra-viśeșa), he admits yet a specific differentia in poetic speech, namely vakratva or vaicitrya which is a peculiar turn of expression (bhangī-bhaniti) depending on an act of imagination on the part of the poet (kavi-vyāpāra). The elements, therefore, which go to make up the being of a poetic figure are vaicitrya or vicchitti-viśesa, and kavi-pratibhā-nirvartitatva. In other words, Kuntaka maintains that a form or mode of expre- ssion becomes a poetic figure if the fertile ima- gination of a poet lends a peculiar charm to it. This analysis is accepted by Ruyyaka and, following him, by most writers of later times. In a passage in the °Vimarśinī (pp. 148-9), for instance, Jayaratha rejects the claim of yathā-samkhya to be counted as a poetic figure on the ground that these elements are wanting, citing the authority of the Vakroktijīvita- kāra43 with the remark : etac ca vakroktijīvita- kṛtā saprapañcam uktam ityasmābhir nāyastam.

43. See p. 220.

xlix

Thus, although Kuntaka's special theory of vakrokti as the "soul of posey" did not meet with any recognition, this conception of the poetic figure and the enquiry (which engages the attention of later theorists so much) as to what makes a speech-figure, if the expression may be allowed, into a poetic figure, must be put to the credit of Kuntaka, whose analysis was looked upon as correct and accepted even by the adherents of the rival Dhvani School. One of the reasons of this general acceptance appears to be the fact that the teaching of the Dhvanikāra and Ānandavardhana, which was accepted as authoritative by later writers, was insufficient and unsatisfactory on this point. The Dhvanikāra and his commentator spoke on the relation of the alamkāra to the principal suggested element (vyangya) in the form of rasa ; but there might arise cases where the poet's obvious intention is not to awaken the rasa or anything else un- expressed, but simply to produce a strikingness (vaicitrya) in the form of an expressed poetic figure. The Dhvanikāra treats of these expressed figures unaccompanied by an unexpressed element under the category of "poetry of subordinate suggestion" or guņībhūta-vyangya (iii. 37), or under citra if there is no hint of suggestion whatsoever. Ānandavar- dhana in this connexion further admits that some figures in their very nature refer to something unexpressed, and cites Bhāmaha's idea of vakrokti and atiśayokti underlying all independent figures ; but he does not fix the conception of an alam- kāra in general, nor deal with those alamkāras 4

1 which do not come under the above categories. His opinion, based upon that of the Dhvanikāra, seems to be that all figures which, in connexion with an unexpressed element, possess a peculiar charm, belong to that class of poetry which is called by him guņībhūta-vyangya : if there is no unexpressed element, it has a pictorial effect only and may be included in the lowest class of poetry called citra, which, to quote his words, "is no poetry but an imitation thereof." He does not take into con- sideration poetic figures in general, but only such as being connected with the unexpressed possess a peculiar beauty ; the figures unaccompanied by the unexpressed are condemned to the level of no-poetry, apparently because they are, in his opinion, of infinite variety, being merely different phases of speech it- self (anantā hi vāgvikalpās tat-prakāra eva cālam- kārā, p. 210). But this view could not be uni- versally accepted ; for, according to common notion, even alamkāras, unconnected with the unexpressed, have a significance for poetry which cannot be ignored. The followers of the Dhvani School attempt to supply this deficiency by discussing after Kuntaka, the question as to how the alamkāras, which are dismissed by Ānandavardhana as vag-vikalpa, may become poetic figures. Mammața repeats in general the view of Anandavardhana, but he adds that in cases where there is no suggested rasa, the poetic figures simply result in a charmingness of expression or ukti-vaicitrya44. Here we meet with the word

44. yatra tu nāsti rasas tatrokti vaicitrya-mātra-paryava-

li

vaicitrya, which has been made familiar by Kuntaka and which plays an important part in the theory of alamkāra. In another place Mammata says that the alamkāra is strikingness itself (vaicitryam alam kāraḥ x. 1, vrtti p. 562) ; and the tradition of Bhā- maha's idea of atiśayokti as the means of realising vakrokti lingers in Mammata's statement that ati- śayokti constitutes the very life of an alamkāra45. Again, criticising Rudrata's definition of the figure hetu, Mammata agrees with Bhāmaha and Kuntaka that it is no poetic figure at all, because it has no strikingness in it (vaicitryābhāvāt) ; for if the identi- fication of the cause with the effect were to produce this figure, then such a phrase as āyur ghrtam (an example of sāropā laksaņā) would have to be taken as an instance of the same figure. Coming after Mammata, Ruyyaka whose sympa- thies allied him with the Alamkāra School of Bhā- maha and Udbhata, but who identified himself in theory with the Dhvani School, expressly undertakes (p. 15) to supplement the treatment of alamkāras by the Dhvanikāra, and for the first time definitely poses the theory. He does not elaborate a doctrine, but implicitly accepts, as Jayaratha hints, the analysis of Kuntaka and applies it to the detailed

sāyinah, Vritti on viii. 2. See Pradīpa p. 275, Hemacandra p. 17. On the terms vicchitti and vaicitrya used by Ananda- vardhana, Abhinavagupta and other early writers, see Sanskrit Poetics, ii, p. 230f ; Kanes' ed. of Sāhityadarpaņa 1st ed. p. clv. 45. atiśayoktir eva prāņatvenāvatișthate, tam vinā prā- yeņālamkāratvāyogyatvāt, p. 743.

lii

examination and classification of individual poetic figures. We first meet with the idea in question where Ruyyaka explains (p. 43) that the doubt involved in the figure samdeha is an element which must be brought into being by the imagination of the poet (kavi-pratibhotthāpite samdehe samdehālamkāraḥ) : that is to say, it must be a "poetic doubt". In the same way, in the figure bhräntimat, which is des- cribed as a bhaniti-prakāra (recalling Kuntaka's expression), it is laid down that the underlying ele- ment of error must not only be due to similarity, but it should also be poetical (sādrśya-hetukāpi bhrāntir vicchittyartham kavi-pratibhotthāpitaiva grhyate, p. 146), upon which Jayaratha notes that it is not the idea of similarity but the fact of kavi-pratibhā which gives it the status of an alamkāra (sādrśye'pi kavi- pratibhotthāpitasyaiva alamkāratvam). Again, re- plying to the objection of some writers that the figure ullekha cannot be found by itself, but it is always associated with some other figures (e.g. ślesa) from which it derives its charm, Ruyyaka points out that in some cases where there is no ślesa, there is a special poetic charm in it which justifies us in regard- ing it as an independent figure (ślesābhāve'pi vicchitti-sadbhāvāt). The figure vyāja-stuti is distin- guished in the same way from aprastuta-praśamsā on the ground of the particular charm which is involv- ed in understanding blame or praise from praise or blame (stuti-nindā-rūpatva-vicchitti-viśeșasya bhāvād aprastuta-prašamsāto bhedaḥ, p. 112). Again, the figure anumāna or poetical inference is differen-

liii

tiated from the anumāna of the logician with the remark vicchitti-viśesaś cātrār thāśraya ņīyaḥ, anyathā tarkānumānāt kim vailaksa nyam: that is to say, it can- not be distinguished from the inference of the logician unless there is a particular charm depending on the idea or sense46. Further it is said by Ruyyaka that the distinctive feature of this figure consists in having rūpaka as its basis, or in the assumption of some such underlying figure (rūpaka-mūlatvenālam- kārāntara-garbhīkāreņa vicchittyāśrayaņāt tarkā- numāna-vailaksanyam) ; its special charm arising from the particular beauty attached to it by the forcible utterance of the poet (praudhokti-mātra- nispannārtha-nisthatvena ca vicchitti-viśeșāśrayaņāc cārutvam). We need not cite more instances, but those al- ready cited will make it clear that the vicchitti- viśea due to kavi-pratibhā is taken throughout as the test or criterion of a poetic figure. We may also note that this vicchitti is moreover recognised as the most important differentia in the classification of the poetic figures. Thus we have groupings of figures on the basis of viśesana-vicchitti (recalling Kuntaka's viśesaņa-vakratā) and śrnkhalā-vicchitti (pp. 84, 143). Thus also the figure parikara is said to depend on the charm resting in visesaņa or attribute (p. 94), upon which Jayaratha comments that by attaching a

46. Hence Viśvanātha defines the figure anumāna as sādhanāt sādhyasya vicchittyā jñānam, the term vicchitti serving to separate it as a poetic anumãna from one which is merely logical ; and Jagannātha notes (p. 475) asya ca kavi-pratibhollikhitatvena camatkāritve kāvyālamkāratā.

liv

number of such attributes, an excellence of charm is produced, and this makes it into an alamkāra(evam- vidhānekaviśesa nopanyāsa-dvāreņa vaicitryātiśayaḥ sambhavatītyasyālam kāratvam). From what is said above it will be reasonably clear that two characteristics are necessary to cons- titute a poetic figure, viz. (1) a special charm or strikingness, which is variously denoted by the , terms vicchitti, vaicitrya, cārutva, camatkāra, saun- darya or hrdyatva, and which rests on (2) kavi- pratibha or the conception of the poet. These two elements, which Kuntaka emphasised in general in poetic speech and consequently in all figurative expression, go together and from the sine qua non which converts a from of speech or mode ofexpression into poetic expression47. Jayaratha in many places in his commentary makes the standpoint quite explicit. The test is thus formally laid down : kavi-pratibhātmakasya vicchitti-viśeșātmakasyālam- kāratvenoktatvāt (p. 144), also doșābhāva-mātram ca nālamkāratvam, tasya kavi-pratibhātmaka-vicchitti- viśesatvenoktatvāt (pp. 149-50). The essential factor appears to be kavi-karma without which no alamkāra is possible. In connexion with the figure bhāvika, Ruyyaka lays down : kavi-samarpitānām dharmā-

47. Anandavardhana was, no doubt, aware of some such theory, for he says (p. 74) : alamkāro hi cārutva-hetuḥ prasiddhaḥ (most MSS read cārutve siddhi-hetuh) ; and Abhinavagupta in many places speaks of vicchiti-prakāra in connexion with alamkāras. But the earliest known writer who elaborates the theory is undoubtedly Kuntaka, from whom later writers like Ruyyaka take their cue.

1v

nām hyalamkāratvāt (p. 183) ; but this is expressed more definitely by Jayaratha with reference to the figure anumāna : ataś cāsya kavi-karmaiva vailaksanya-nimittam ...... evam ca kavi-karmābhāvād yatra vicchitti-viśeşāśrayaņam na syāt tatra nāyam alamkāraḥ ... kavi-karmaņa evālamkāra-nibandhana- tvenoktatvāt | na hi hetor arthatve'pi kavi-karma- vyatirekenālamkāratvam syāt. It is noteworthy that the figure svabhāvokti, which is rejected by Bhāmaha on an analogous ground, is admitted by Ruyyaka with the qualification that in order to constitute an alamkāra, the natural or realistic des- cription which it involves but which is more or less a common thing in poetry, must be subtle (sūksma), and this is attained only by poetic imagination (kavitva-mātrasya gamyaḥ, p. 177). That this is the test of an alamkāra is also clear from the way in which certain figures, accepted by older writers, are rejected by their followers. Thus Jayaratha and, following him, Jagannātha and other writers question after Kuntaka the claim of yathā-samkhya to be considered as a poetic figure, since it does not involve an indication of poetic crea- tion and merely constitutes the absence of the fault apakrama (syntactical irregularity) ; although Nāgoji admitting this to be the strict view of the matter classes it among poetic figures on the general ground that it contains some measure of the requisite strikingness or charm. In the same way, Jagannātha holds (p. 470) that the kāvya-linga is not a poetic figure at all, inasmuch as the figure which deals with the relation of cause and effect affords no scope

lvi

for poetic fancy ; this so-called figure constitutes only the absence of the defect known as nirhetutva. In these cases, the question is one of a mere form of speech, in which nothing more is given than the bare thought and nothing more is done than avoid- ing false or defective mode of expression (dosābhāva). This is in keeping with the views of Kuntaka who rejects viśeşokti, hetu, sūksma, leśa, upamā-rūpaka and āsīr on similar grounds. These unpoetical figures, however, may be strengthened by another figure-element subservient to them. The figure vikalpa for instance, in which there is a representation of charming (cārutva, Ruyya- ka) or ingenious (cāturī-yuta, Viśvanātha) opposi- tion between two objects of equal force, has been rejected by the followers of Mammata (cf. Uddyota p. 29) ; but Ruyyaka maintains that the strikingness which constitutes this figure consists in its involving: an upamā (upamā-garbhatvāc cātra cārutvam p. 158) and Viśvanātha also explains its ingenuity in the same way (cāturyam cātraupamya-garbhatvena). In other words, one of the essentials of the figure is that it should always involve an implied compari- son (upamā) of the two objects described. In the same way, upamā is always implied, according to Udbhața, Ruyyaka, Vidyādhara and others, in the figure tulya-yogitā. Concerning such cases in which it is necessary to have another figure-element added to procure a poetic figure, that whose charm is produced and that which produces the charm are to be considered separate alamkāras, as in the case of atiśayokti with implied hetu and phalotpreksā.

Ivii

But it may sometimes happen that the element which produces the charm forms the main point ; in such a case, the other element forms no figure at all. If, for instance, it is said that there is a charm in the kāvya-linga when combined with the ślesa, the figure would be ślesa, and not kāvya-linga ; for the former is the most important element and contri- butes to the charm of the expression. It is perhaps for this reason that Kuntaka himself did not admit the claims of ananvaya, tulya-yogitā, nidarśana, prativastūpamā and parivrtti, all of which involve upamā, to be considered as separate alamkāras, but he would regard them as being included in the pro- vince of pratīyamāna upamā. The theory, which Ruyyaka thus elaborates after Kuntaka appears to have been definitely es- tablished in later writings. In addition to the terms vicchitti, vaicitrya, cārutva, manojñatva and camatkāra already used by Kuntaka and Ruyyaka, we find Jagannātha using the expressions hrdyatva and saundarya almost synonymously. Jagannātha accepts the theory as settled beyond question48 ; but he completes it by precisely defining the nature of the vicchitti49. It is, in his opinion, the poetic

48. alamkārāņām bhaņiti-viśeșa-rūpatvam; camatkāri- tvam cālamkāra-sāmānya-lakșaņam-prāptam eva p. 424 ; hṛdya- tvam cālamkāra-sāmānya-lakșaņa-gatam sakalālamkāra-sādhā- raņam evetyasakrd uktam p. 357 etc.

49. The commentator on the Vyakti-viveka had already expressed his inability to define the term precisely : tatha ca śabdārthayor vicchittir alamkārah, vicchittiś ca kavi-pratibho-

lviii

imagination with reference to its power of poetic production ; or rathar, it is the charm which is there- by brought into being and thus forms the basis upon which the poetic figures distinguish themselves in their special peculiarities5°. As to how this charac- teristic is determined, Jagannātha decides the question on the authority of anubhava and sampra- dāya (experience and established usage). Appayya Dīkșita further explains the idea at the beginning of his Citra-mīmāmsā (p. 6). All poetic figures, he says, exist as such by producing the beauty of a poem through a charmingness in conformity with es- tablished poetic usage. Thus, "the gayal (bos gavaeus) is like a cow" is not an upamā ; "the Vāhika is the cow" is no rūpaka ; "may be the stump of a tree or may be a man" is no samdeha ; "this is silver" is no bhrāntimat ; "this is not a serpent" is no apahnuti ; "the fat Devadatta does not eat in the daytime" is no paryāyokta ; "the mountain is on fire" is no anumāna.

8. Importance of Kuntaka's work

This brief sketch of Kuntaka's contributions to the problems of Sanskrit Poetics and his place in its history will, it is hoped, bring into prominence

llāsa-rūpatvāt kavipratibhollāsasya canantyad anantatvam bhajamānā na paricchetum šakyate (p. 44). 50. nanu keyam vicchittiḥ ? ucyate-alamkārāņām paras- para-vicchedasya vailakşaņyasya hetu-bhūtā janyatā-samsar- geņa kāvya-nișțhā kavi-pratibhā. tajjanyatva-prayuktā camat- kāritā vā vicchittiḥ, p. 466 ; also, sa hi janyatā-samsargeņa kavi-pratibhā-viśeșah, tan-nirmitatva-prayuktaś camatkti- višeșo vetyuktam p. 470.

lix

the importance of his long-lost text, a part of which is edited here for the first time. It is a matter of regret that the imperfect nature of the manuscript- material at our disposal makes it impossible to pre- sent the entire text as far as it has been recovered ; but what is presented here, even imperfectly, con- stitutes an important part of the text which, taken with the summary of the unedited portion of the work, will contribute, it is hoped, notably to the study of the subject. The importance of Kuntaka's work has been entirely overshadowed by the later dominance of the Kashmirian school of Ananda vardhana and Mammata ; but even though his central theory of vakrokti was discredited and his own name lingered only as a half forgotten propounder of an ingenious doctrine, it is yet an indication of the great value of his work that the main principles for which he contended were implicitly accepted by Mammata, Ruyyaka and other later adherents of the rival Dhvani School. The merits of Kuntaka's work are sufficiently obvious to require any further exposition. He writes in his vrtti in a lucid, concise yet vigorous style, and his choice of examples, testifying to his wide reading in literature, is judicious. He refuses in most cases to move along conventional lines or cite conventional illustrations. Whatever value may be attached to his somewhat extreme theory of vakrokti as the essence of poetry, and of his strange classification and nomenclature, there can be no doubt about the originality and freshness of his outlook, about his literary acumen and critical

1x

insight into the artistic requirements of poetry and about the many stimulating suggestions with which his work abounds and which have been in many cases developed by later theorists. He is concerned more with the formal requirements of poetry, but his critical analysis of the various forms of speech, which he classifies as vakratā, is an important contribution to the study of the subject, and could not be ignored by later schools. What Kuntaka really intended to do was, no doubt, systematising and extending the alamkāra-theory of Bhāmaha and Udbhata and give a longer lease of life to the already doomed Alamkāra school ; but his own system is unique in the sense that he posited vakrokti definitely as the essential principle and systematically analysed its implications as was never done by any of his predecessors. On the other hand, his great admiration for Anandavardhana made him alive to the speculative aspects of the problem and take cognisance of rasa and dhvani under some forms of vakrokti, the scope of which was thus made comprehensive enough to include the results of all previous speculation and practically synonymous with all that constitutes poetry. A new turn was thus given to the old alamkāra-theory, but the views of the older exponents of this theory were not accepted in their entirety; they were syste- matised and widened in the light of the specula- tions of other schools of thought. It is rather unfortunate that we cannot wholly recover that part of Kuntaka's work which contained an acute analysis of the various poetic figures ; for

x

here he evinces considerable analytical power as well as independence of judgment in his attempt at re- thinking the entire subject and reconciling the old views with the new. He professes great admiration indeed for Bhāmaha, Dandin and Udbhata, but his judgment never forsakes him so far as to make him a slavish adherent to their views. He finds fault, for instance, with the characterisa- tion of the so-called rasālamkāras made by these writers, criticises Bhāmaha's three kinds of dīpaka, anticipating the later classification of that figure, and rejects the claims of many poetic figures which had been admitted as such by his predecessors. If this part of his work could be entirely recovered, it would have enabled us to estimate more fully the influence of his views on later writers on the subject, like Mammata and Ruyyaka, in the light of the large extent of borrowing or unacknowledged appropria- tion made by them of Kuntaka's writings.

9. Scope of the Present Edition

The scope of the present edition as well as the nature and extent of the materials utilised have already been indicated above. For the text of the edited portion the available MS material cannot be taken as fully adequate for a final edition ; while for the resume to ch. iii and iv, I had to depend on a single corrupt and incorrect MS. The difficulties of editing from such poor materials need no detailed description, and will, to some extent, con- done the many imperfections of the present edition.

lxii

I venture however, to publish the text, even in this imperfect shape, out of a consideration of the great importance and originality of this rare and valuable work on Sanskrit Poeties ; and I trust it will pave the way for a better edition by a more competent scholar who may be fortunate in possessing ampler materials. In the critical footnotes the Madras MS is cited as A, and the Jesalmere MS as B, ending at p. 160. In the resume to ch. iii and iv, the corrupt nature of the MS will be a sufficient apology for the imper- fections of the extracts quoted throughout. An attempt has been made to fill up conjecturally, wherever possible, the numerous lacunae which occur in this part, and these have been faithfully indicated by enclosing bracets ( ) ; while words, letters or sentencess, supplied as wanted by the sense of a passage, are marked with the brackets [ ]. Almost all the kārika-verses appear missing in this part (ch. iii) ; but these have been restored conjec- turally, with a few exceptions where the vriti could give us no help, from the pratikas of the words explained in the commentary. In editing the text itself, only unmistakable errors in spelling and the like have been corrected ; all genuine alternative readings of the MS in these cases have been indicated in the footnotes. The kārikā-verses and the illus- trative ślokas in the edited portion of the text are separately numbered to facilitate reference ; and the numbering is my own. References are noted where the illustrative verses can be traced in the published poetical and dramatic literature, as well as in the

1xiii

anthologies and in the various older works on Alam- kāra. Although these attestations do not profess completeness, they may be of some use in tracing the history of particular verses or of discussions of them in the older Alamkāra works. Out of more than 500 verses cited in the four chapters, about 100 have been left untraced. In this connexion I must acknowledge my obligations to the excellent index of pratikas given in F. W. Thomas's scholarly edition of the Kavindra-vacana-samuccaya. I may also mention that several verses are cited in the present work from the drama, entitled Tāpasa-vatsa- rāja-carita, by Anangaharșa Mātrarāja, which I could trace from the list of pratīkas given in Hul- tzsch's article on this unpublished drama in the Nachrichten der Goettingischen Gesellschaft, 1886, pp. 239-41. Dr. Nobel of Berlin Staats-bibliothek (now Professor at Marburg) kindly favoured me by verifying these references and comparing the read- ings of some of these verses from the Berlin MS of the drama, of which I also obtained a collation from an incomplete rotograph transcript (existing in the Uni- versity Library at Bonn) lent to me by Prof. Jacobi. My thanks are also due to the authorities of the Dacca University and the Resident, Western Raj putana States, for getting a transcript of the Jesal- mere MS of this work for my use for this edition.

S. K. DE.

els

श्रीरस्तु॥ श्रीमद्राजानककुन्तकविरचितं वक्रोक्तिजीवितम्

प्रथमोन्मेषः जगत्तितयवैचित्र्य1चित्रकर्मविधायिनम्। शिवं शक्तिपरिस्पन्दमात्रोपकरणं नुमः ॥१॥ यथातत्त्वं विवेच्यन्ते भावास्त्रैलोक्यवर्तिनः3 । यदि तन्नाद् तं नाम दैव4रक्ता हि किंशुकाः ॥२॥ स्वमनीषि ्कयैवाथ तत्त्वं तेषां यथारुचि । स्थाप्यते प्रौढिमात्रं तत्परमार्थो न6 तादृशः ॥३॥ इत्यसत्तर्क सन्दर्भे स्वतन्त्रेऽप्यकृतादरः । साहित्यार्थसुधासिन्धोः सारमुन्मी्लयाम्यहम् ।।४।। येन द्वितयमप्येतत्तत्त्वनिर्मितिश्लक्षणम् । तद्विदामद्द्,तामोद1चमत्कारं विधास्यति ।।५।। ग्रन्थारम्भेऽभिमतदेवतानमस्कारकरणं समाचार:11, तस्मात्तदेव तावदुपकमते-

(1) ०विचित्रा० B (2) The B.MS is defective as the beginning and some of the words and sentences are lost. From ०न्द to नुमः lost in B. (3) ०दशिभि: in Jesalmer Catalogue p. 25. (4) ० द् तं न (space for one letter) देव A. (5) These four letters are lost in B. क्त for क B. (6) ०ये नि for र्थो न B. (7) ०त्तत्क० B. (8) ०न्मू B. (9) ति lost in B. (10) ०मोदं B. (11) मा lost in B.

२ वक्रोक्तिजीवितम् वन्द कवान्द्रवक्त्रेन्दुलास्यमन्दिरनर्तकीम्। देवी' सूक्तिपरिस्पन्द सुन्दराभिनयोज्ज्वलाम्॥१। इति2। देवीं वन्दे देवतां स्तौमि। कामित्याह-कवीन्द्र- वक्त्रेन्दुलास्यमन्दिरनर्तकीम्3। कवीन्द्रा: कविप्रवरास्तेषां4 वकत्रेन्दु- मुखचन्द्रः स एव लास्यमन्दिरं नाटयवेश्म तत्र5 नर्तकीं लासिकाम्। किंविशिष्टाम्-सूक्तिपरिस्पन्दसुन्दराभिनयोज्ज्वलाम्। सूक्ति- परिस्पन्दाः सुभाषितविलसितानि6 तान्येव सुन्दरा अभिनयाः7 सुकुमारा: सात्त्विकादयस्तैरुज्ज्वलां भ्राजमानाम् । या किल सत्कवि- वक्त्रे लास्यवेश्मनीव8 नर्तकी सविलासाभिनयविशिष्टा नृत्यन्ती विराजते ता वन्दे नौमीति वाक्यार्थः । तदिदमत्र तात्पर्यम्-यत्किल प्रस्तुतं9 वस्तु किमपि काव्यालंकारकरणं10 तदधिदैवतभूतामेवं- विधरामणीयकहृदयहारिणीं वाग्रूपां सरस्वतीं स्तौमीति। एवं नमस्कृत्येदानीं वक्तव्यवस्तुविषय1भूतान्यभिधानाभिधेय- प्रयोजनान्यासूत्रयति। वाचो विषयनैयत्यमुत्पादयितुमुच्यते। आदिवाक्येऽभिधानादि निर्मितेमीनसूत्रवत् ।।६।। इत्यन्तरश्लोक:12 : लोकोत्तरचमत्कारकारिवैचित्र्यसिद्धये। काव्यस्यायमलंकारः कोऽप्यपूर्वो विधीयते॥२।

(1) परिस्पन्द lost in B. (2) missing in B. (3) ०मन्दिरनर्त० lost in B. (4) कविप्रधाना० B. (5) नृत्तविशेषवे with श half-broken, त of तत्र lost, in B. (6) वि० lost in B. (7) सुन्दराभिनया: B. (8) ०वेश्म० lost in B. (9) ०ल प्रस्तुतं lost in A. (10) ०काव्या- लङ्करणं in A. (11) नमस्कृत्यैनां in A. वस्तु वि० lost in A. (12) A omits this.

प्रथमोन्मेष: ३ अलंकारो विधीयते अलंकरणं क्रियते। कस्य-काव्यस्य। कवे: कर्म काव्यं तस्य1। ननु च सन्ति चिरन्तनास्तदलंकारास्तत्किमर्थ- मित्याह-अपूर्वः, तद्मतिरिक्तार्थाभिधायी। तदपूर्वत्वं तदुत्कृष्टस्य तन्निकृष्टस्य च द्व्योरपि संभवतीत्याह-कोऽपि, अलौकिकः सातिशयः। सोऽपि किमर्थमित्याह-लोकोत्तरचमत्कारकारिवैचित्र्य- सिद्धये असामान्याह्लादविधायिविचित्रभावसम्पत्तये । यद्यपि सन्ति शतशः काव्यलंकारास्तथापि न कुतश्चिदप्येवंविधवैचित्र्यसिद्धिः । अलंकार-शब्दः शरीरस्य शोभातिशयकारित्वान्मुख्यतया कटकादिषु वर्तते, तत्कारित्वसामान्यादुपचारादुमादिषु, तद्वदेव च3 तत्सदृशेषु गुणादिषु4, तथैव च तदभिधायिनि ग्रन्थे। शब्दार्थयोरेकयोग- क्षेमत्वादैक्येन व्यवहारः, यथा गौरिति शब्द: गौरित्यर्थ इति5। तदयमर्थ :- ग्रन्थस्यास्यालंकार इत्यभिधानम्, उपमादिप्रमेयजातमभि- धेयम्, उक्तरूपवैचित्र्यसिद्धिः प्रयोजनमिति। एवमलंकारस्यास्य प्रयोजनमस्तीति स्थापितेऽपि तदलंकार्यस्य काव्यस्य प्रयोजन विना सदपि तदपार्थकमित्याह-

धर्मादिसाधनोपायः सुकुमारक्रमोदितः । काव्यबन्धोऽभिजातानां हृदयाह्लादकारक:॥३।

हृदया ह्लादकारकश्चित्तानन्दजनकः काव्यबन्धः सर्गबन्धादिर्भव- तीति संबन्धः। कस्येत्याकाङ क्षायामाह-अभिजातानाम्। अभिजाताः खलु राजपुत्रादयो धर्माद्युपेयार्थिनो विजिगीषवः क्लेशभीरवश्च, सुकुमाराशयत्वात्तेषाम्। तथा6 सत्यपि तदाह्लादकत्वे काव्यबन्धस्य

(1) नाम A. (2) तद्द A. (3) missing A. (4) These views are discussed in ध्वन्यालौक २।७, वामन १।१।२, काव्यादर्श २।३ (4) गुणेषु in A. (5) एति B. (6) तथापि A.

४ वक्रोक्तिजीवितम कीडनकादिप्रख्यता प्राप्नोतीत्याह1-धर्मादिसाधनोपायः । धर्मादे- रुपेयभूतस्य चतु रगस्य2 साधने संपादने तदुपदेशरूपत्वादुपायस्त- त्प्राप्तिनिमित्तम् । तथापि तथाविधपुरुषार्थोपदेशपरैरपरैरपि शास्त्रै: किमपराद्धमित्यभिधीयते -- सुकुमारक्रमोदितः । सुकुमार: सुन्दरः सहृदयहृदयहारी क्रमः परिपाटीविन्यासस्तेनोदितः कथितः सन्। अभिजातानामाह्लादकत्वे सति प्रवर्तकत्वात्काव्यबन्धो धर्मादि- प्राप्त्युपायतां प्रतिपद्यते। शास्त्रेषु पुनः कठोरक्रमाभिहितत्वाद् धर्माद्युपदेशो दुरवगाहः। तथाविधे विषये विद्यमानोऽप्यकिंचित्कर एव। राजपुत्रा: खलु समासादितस्वविभवाः समस्तजगतीव्यवस्था- कारितां प्रतिपद्यमानाः श्लाध्योपायोपदेश4शून्यतया स्वतन्त्राः सन्तः समुचितसकलव्यवहारोच्छेदं प्रवर्तयितु प्रभवन्तीत्येतदर्थमेतद्का- त्पत्तये5 व्यतीतसच्चरितराजचरितं तन्निदर्शनाय निबघ्नन्ति कवयः। तदेवं शास्त्रातिरिक्तं प्रगुणमस्त्येव प्रयोजनं काव्यबन्धस्य ।

मुख्यं पुरुषार्थसिद्धिलक्षणं प्रयोजनमास्तां तावत्, अन्यदपि लोकयात्राप्रवर्तननिमित्तं भृत्यसुहृत्स्वाम्यादिसमावर्जनमनेन विना सम्यङ न संभवतीत्याह-

व्यवहारपरिस्पन्दसौन्दर्य' व्यवहारिभिः। सत्काव्याधिगमादेव नूतनौचित्यमाप्यते ।।४।।

यवहारो लोकवृत्तं तस्य परिस्पन्दो व्यापार: क्रियाक्रमलक्षण- स्तस्य सौन्दर्य रामणीयकं तद्व्यवहारिभिर्व्यवहतृ भिः सत्काव्याधि- गमादेव कमनीयकाव्यपरिज्ञानादेव नान्यस्माद् आप्यते लभ्यत इत्यर्थः ।

(1) ०तीत्यभिधत्ते B. (2) चतुर्वर्गस्य missing in A. B has उपेयस्य T only. (3) ०जगद्वयापि० B. (4) श्लाध्योपदेश B. (5) ०दर्थमेव तद्व्युत्प० B:

प्रथमोन्मेष: ५ कीदृशं तत्सौन्दर्यम्-नूतनौचित्यम्। नूतनमभिनवमलौकिक- मौचित्यमुचितभावो यस्य। तदिदमुक्तं भवति-महतां हि राजादीनां व्यवहारे वर्ण्यमाने तदङ्गमूताः सर्वे मुख्यामात्यप्रभृतयः समुचित- प्रातिस्विककर्तव्य1वयवहारनिपुणतया निबध्यमानाः सकलव्यवहारि- वृत्तोपदेशतामापद्यन्ते। ततः सर्वः क्वचित्कमनीयकाव्ये2 कृतश्रमः समासादितव्य वहारपरिस्पन्दसौन्दर्यातिशयः श्लाघनीयफलभाग भवतीति।

योऽसौ चतुर्वर्गलक्षण: पुरुषार्थस्तदुपार्जनविषयव्युत्पत्तिकारणतया काव्यस्य पारंपर्येण प्रयोजनमित्याम्नातः, सोऽपि समयान्तरभावितया तदुपभोगस्य तत्फलभूताह्लादकारित्वेन तत्कालमेव पर्यवस्यति॥। ततस्तदतिरिक्तं किमपि सहृदयहृदयसंवादसुभगं तदात्वरमणीयं प्रयोजनान्तरमभिधातुमाह-

चतुवर्गफलास्वादमप्यतिक्रम्य तद्विदाम्। काव्यामृतरसेनान्तश्रमत्कारो वितन्यते ।।५।।

चमत्कारो वितन्यते चमत्कृतिविस्तार्यते, ह्लादः पुनः पुनः क्रियत इत्यर्थः । केन-काव्यामृतरसेन। काव्यमेवामृतं तस्य रसस्तदा- स्वादस्तदनुभवस्तेन। क्वत्यभिदधाति-अन्तश्चेतसि। कस्य- तद्विदाम् । तं विदन्ति जानन्तीति तद्विदस्तज्ज्ञास्तेषाम्। कथम्- चतुर्वर्गफलास्वादमप्यतिक्रम्य। चतुर्वर्गस्य धर्मादेः फलं तदुपभोग- स्तस्यास्वादस्तदनुभवस्तमपि प्रसिद्धातिशयमतिक्रम्य विजित्य पस्पश- प्रायं संपाद्य। तदयमभिप्रायः-योऽसौ चतुर्वर्गफलास्वादः प्रकृष्ट- पुरुषार्थतया सर्वशास्त्रप्रयोजनत्वेन प्रसिद्धः सोऽप्यस्य काव्यामृत-

(1) ०तत्तद् for कर्तव्य B. (2) कश्चित for क्वचित B. A splits up the compound, reading कमनीये and काव्ये. (3) omitted in B.

६ वक्रोक्तिजीवितम् चर्वणचमत्कारकलामात्रस्य1 न कामपि साम्यकलनां कर्तुमर्हतीति।

दायी शास्त्रसन्दर्भस्तत्कालकल्पितकमनीयचमत्कृतेः काव्यस्य न कथं- चिदपि स्पर्धामधिरोहतीत्येतदप्यर्थतोऽभिहितं भवति।

कटु कौषध वच्छास्त्रमविद्याव्याधिनाशनम्।

आयात्यां च तदात्वे च रसनिस्यन्दसुन्दरम्। येन संपद्यते काव्यं तदिदानीं विचार्यते ।।८।। इत्यन्तरश्लोकौ। अलंकृतिरलंकार्य मपोद्ध त्य विवेच्यते। तदुपायतया तत्वं सालंकारस्य काव्यता ॥६।। अलंकृतिरलंकरणम् अलंक्रियते ययेति विगृह्य। सा विवेच्यते विचार्यते। यच्चालंकार्यमलंकरणीयं वाचकरूपं वाच्यरूयं च तदपि विवेच्यते। तयोः सामान्यविशषलक्षणद्वारेण स्वरूपनिरूपणं क्रियते। कथम् -- अपोद्धृत्य। निष्कृष्य5 पृथक् पृथगवस्थाप्य, यत्र समुदायरूपे तयोरन्तर्भावस्तस्माद्विभज्य। केन हेतुना-तदुपायतया। तदिति काव्यं परामृश्यते। तस्योपायस्तदुपायस्तस्य भावस्तदुपायता तया हेतुभूतया। तस्मादेवंविधो विवेक: काव्यव्युत्पत्त्युपायतां प्रति- पद्यते। दृश्यते च समुदायान्तःपातिनामसत्यभूतानामपि व्युत्पत्ति- निमित्तमपोद्धत्य विवेचनम्। यथा-पदान्तर्भूतयोः प्रकृति- प्रत्यययोर्वक्यान्तर्भूतानां पदानां चेति। यद्येवमसत्यभूतोऽप्यपोद्धार- स्तदुपायतया6 क्रियते तत् कि पुनः सत्यमित्याह-तत्त्वं सालंकारस्य

(1) ०मात्रस्यापि B. (2) ०दुष्टत्वाद B. (3) Quoted anonymously in वामनकाव्यालङ्कारकामधेनुटीका (p. 6). (4) अलंकार A. (5) निकृष्य A. (6) ०दुपायता B.

प्रथमोन्मेष: ७

काव्यता। अयमत्र परमार्थ :- सालंकारस्यालंकरण सहितस्य सकलस्य निरस्तावयवस्य सतः समुदायस्य काव्यता कविकर्मत्वम्। तेनालंकृतस्य काव्यत्वमिति स्थितिः, न पुनः काव्यस्यालंकारयोग इति।

सालंकारस्य काव्यतेति संमुग्धतया किंचित् काव्यस्वरूपमासूत्रितम्, निपुणं पुनर्न निश्चितम्। किंलक्षणं वस्तु काव्यव्यपदेशभाग् भवतीत्याह-

शब्दार्थौ सहितौ वक्रकविव्यापारशालिनि। बन्धे व्यवस्थितौ काव्यं तद्विदाह्नादकारिणि।७॥2

शब्दाथौं काव्यं वाचको वाच्यं चेति द्वौ संमिलितौ काव्यम्। द्वावेकमिति विचित्रैवोक्तिः3। तेन यत्केषांचिन्मतं कविकौशलकल्पित- कमनीयतातिशयः शब्द एव केवलं काव्यमिति3 केषांचिद् वाच्यमेव रचनावैचित्र्यचमत्कारकारि काव्यमिति, पक्षद्वयमपि निरस्तं भवति। तस्माद् द्वयोरपि प्रतितिलमिव तैलं तद्विदाह्लादकारित्वं वर्तते, न पुनरेकस्मिन्। यथा-

भण तरुणि रमणमन्दिरमाणन्दस्यन्दिसुन्दरेन्दुमुखि। यदि सल्लीलोल्लापिणि गच्छसि तत् किं त्वदीयं मे ।।६।। अणणुरणन्मणिमेखलमविरतशिञ्जाणमञ्जुमञ्जीरम्। परिसरणमरुणचरणे रणरणकमकारणं कुरुते५॥१०॥

प्रतिभादारिद्रयदैन्यादतिस्वल्पसुभाषितेन कविना वर्णसावर्ण्यरम्यता- मात्रमत्रोदितम्, न पुनर्वाच्यवैचित्र्यकणिका काचिदस्तीति। यत्किल

(1) ०कार० for ०करण ० B. (2) महिमभट्ट (p. 28) and समुद्रबन्ध (p. 8) quote this verse in connexion with their exposition of the views of the वक्रोक्तिजीवितकार. (3) From विचित्रैवोक्ति: to केवलं काव्यमिति missing in B. (4) रुद्रट ii. 22-23.

वकोक्तिजीवितम् नूतनतारुण्यतर्राङ्गतलावण्यलटहकान्तेः कान्तायाः कामयमानेन केनचिदेतदु'च्यते-यदि त्वं तरुणि रमणमन्दिरं व्रजसि तत्किं त्वदीयं2 परिसरणं रणरणकमकारणं मम करोतीत्यतिग्राम्येयमुक्तिः। किंच, न अकारणम्3, यतस्तस्यास्तदनाद रेण गमनेन तदनुरक्तान्तः- करणस्य विरहविधुरताशङ्काकातरता कारणं रणरणकस्य। यदि वा परिसरणस्य मया किमपराद्धमित्यकारणतासमर्पकम्, एतदप्यति- ग्राम्यतरम् । संबोधनानि च बहूनि मुनिप्रणीतस्तोत्रामन्त्रणकल्पानि न कांचिदपि तद्विदामाह्लादकारितां पुष्णन्तीति यत्किंचिदेतत्। वस्तु- मात्रं च शोभातिशयशून्यं न काव्ययव्यदेशमहति। यथा-

प्रकाशस्वाभाव्यं विदधति न भावास्तमसि य- ततथा नैते ते स्युर्यदि किल तथा तत्र न कथम् । गुणाध्यासाभ्यासव्यसनदृढदीक्षागुरुगुणो रर्विव्यापारोऽयं किमथ सदृशं तस्य महसः ॥११॥

अत्र हि शुष्कतर्कवाक्यवासनाधिवासित4चेतसा प्रतिभाप्रतिभातमात्र- मेव वस्तु व्यसनितया कविना केवलमुपनिबद्धम्। न5 पुनर्वाचक- वकताविच्छित्तिलवोऽपि लक्ष्यते। यस्मात्तर्कवाक्यशय्यैव शरीरमस्य श्लोकस्य। तथा च-तमोव्यतिरिक्ताः पदार्था धर्मिणः, प्रकाश- स्वभावा न भवन्तीति साध्यम्, तमस्यतथाभूतत्वादिति हेतुः । दृष्टान्तस्तर्हि कथं न दर्शितः, तर्कन्यायस्यैव चेतसि प्रतिभासमान- त्वात्। तथोच्यते-

तद्भावहेतुभावौ6 हि दृष्टान्ते तदवेदिनः । स्थाप्येते विदुषां वाच्यो हेतुरेव हि केवल: ।१२॥

(1) ०देवमु० B. (2) This word is missing in A. (3) किन्त्व- कारणम A. (4) ०विलसित A. (5) missing in B. (6) हेतुस्वभाव भावौ B.

प्रथमोन्मेष:

इति1। विदधतीति विपूर्वो दघातिः करोत्यर्थे वर्तते। स च करोत्यर्थोऽत्र2 न सुस्पष्टसमन्वयः, प्रकाशस्वाभाव्यं न कुर्वन्तीति। प्रकाशस्वाभाव्यशब्दोऽपि चिन्त्य एव। प्रकाशः स्वभावो यस्यासौ प्रकाशस्वभावः, तस्य भाव इति भावप्रत्यये विहिते पूर्वपदस्य वृद्धिः प्राप्नोति। अथ स्वभावस्य भावः स्वाभाव्यमित्यत्रापि भावप्रत्ययान्ता3. द्वावप्रत्ययो न प्रचुरप्रयोगाहः। तथा च4 प्रकाशश्चासौ स्वाभाव्यं चेति विशेषणसमासोऽपि5 न समीचीनः। तृतीये च पादेऽत्यन्ता- समर्पकसमासभूयस्त्ववैशसं न तद्विदाह्लादकारितामावहति6। रवि- व्यापार इति रवि-शब्दस्य प्राधान्येनाभिमतस्य समासे गुणीभावो न विकल्पितः, पाठान्तरस्य 'रवेः' इति संभवात्।

ननु7 वस्तुमात्रस्याप्यलंकारशून्यतया कथं तद्विदाह्लादकारित्व- मिति चेत्तन्न8; यस्मादलंकारेणाप्रस्तुतप्रशंसालक्षणेनान्यापदेशतया9 स्फुरितमेव कविचेतसि प्रथमं च प्रतिभाप्रतिभासमानमघटितपाषाण- शकलकल्पमणिप्रख्यमेव वस्तु विदग्धकवि10विरचितवक्रवाक्योपारूढं शाणोल्लीढमणिमनोहरतया तद्विदाह्ल्ादकारिकाव्यत्वमधिरोहति। तथा चैकस्मिन्नेव वस्तुन्यवहितानवहितकविद्वितयविरचितं वाक्यद्वय- मिदं महदन्तरमावदयति-

मानिनीजनविलोचनपाता- नुष्णबाष्पकलुषानभिगृह्न्। मन्दमन्दमुदितः प्रययौ खं11 भीतभीत इव शीतमयूख:12।।१३।।

(1) Missing in B. (2) अत्र missing in A. (3) ०प्रत्यया० A. (4) तथापि A. (5) अपि wanting in A. (6) ०मारोहति B.A reads ०मावहतीति. (7) तदेवं B. (8) चेन्न A. (9) ०देशाख्यानेन A. (10) ०कबि wanting in A. (11) Missing in B. (12) किरात० ix. 26= नमिसाधु on रुद्रट p. 69 (anon).

१० वक्रोक्तिजीवितम,

कमादेकद्वित्रि प्रभतिपरिपाटी:2 प्रकटयन् कला: स्वैरं स्वैरं नवकमलकन्दाङ्क ररुचः ॥ पुरन्ध्रीणां प्रेयोविरहदहनोद्दीपितदृशां कटाक्षेभ्यो बिभ्यन्निभृत इव3 चन्द्रोऽ्भ्युदयते॥॥१४॥

एतयोरन्तरं सहृदयहृदयसंवेद्यमिति तैरेव विचारणीयम् । तस्मात्4 स्थितमेतत् -- न शब्दस्यैव रमणीयताविशिष्टस्य केवलस्य काव्यत्वम्, नाप्यर्थस्येति5। तदिदमुक्तम्-

रूपकादि रलंकारस्तथान्यर्बहुधोदितः । न कान्तमपि निर्भूषं विभाति वनिताननम्॥१५। रूपकादिमलंकारं बाह्यमाचक्षते परे। सुपां तिडां च व्युत्पत्तिं वाचां वाञ्छन्त्यलंकृतिम् ।१६।। तदेतदाहुः सौशब्दयं नार्थव्यत्पत्तिरीदृशी। शब्दाभिधेयालंकारभेदादिष्टं द्वय तु नः7।१७

तेन शब्दार्थौं द्वौ संमिलिती काव्यमिति स्थितम्। एवमवस्थापिते द्वयो: काव्यत्वे कदाचिदेकस्य मनाङ मात्रन्यूनतायां सत्यां काव्यव्यव- हारः प्रवर्ततेत्याह-सहिताविति। सहितौ8 सहितशभावेन साहित्ये- नावस्थितौ। ननु च वाच्यवाचकसंबन्धस्य विद्यमानत्वादेतयोरन कथंचिदपि साहित्यविरहः सत्यमेतत्। किन्तु विशिष्टमेवेह साहि- त्यमभिप्रेतम्। कीदृशम् ? -वकरताविचित्रगुणालंकार1संपदां परस्परस्पर्धाधिरोहः । तेन

(1) ०कद्वित्रि lost in A. (2) ०पाटि B. (3) निभृतमिव B. (4) A reads तैरेव विचारणात स्थितमेतत् etc. (5) Quoted in कामधेनु on वामनालङ्कार० (p. 6). (6) वनितामुखम B. (7) पुनः for तु नः B. This passages is from भामह i.13-15. (8) Missing in A. (9) सह० A. (10) B adds संस्कार.

प्रथमोन्मेषः ११

सम सर्वगुणी सन्तौ सुहृदाविव सङ्गतौ। कला शजा परस्परस्य शोभायै शब्दार्थौं भवतो यथा ॥१८। ततोऽरुणपरिस्पन्दमन्दीकृतवपुः शशी। दध्रे कामपरिक्षामकामिनीगण्डपाण्डुताम्2 ।।१६।। अत्रारुणपरिस्पन्दनमन्दीकृतवपुषः शशिनः कामपरिक्षामवृत्तेः कामिनी- कपोलफलकस्य च पाण्डुत्वसाम्यसमर्थनादर्थालंकारपरिपोषः शोभा- तिशयमावहति। वक्ष्यमाण4वर्णविन्यासवक्रतालक्षणः शब्दालंकारो- प्यतितरां रमणीयः। वर्णविन्यासविच्छित्तिविहिता लावण्यगुण5- संपदस्त्येव। यथा च6 लीलाइ कुवलअं कुवलअं व सीसे समुव्वहंतेण। सेसेण सेसपुरिसाण पुरिसआरो समुव्वसिओ7 ॥२०॥ अत्राप्यप्रस्तुतप्रशंसोपमालक्षणवाच्यालंकारवैचित्र्यविहिता हेलामात्र- विरचितयमकानुप्रासहारिणी समर्पकत्वसुभगा कापि काव्यच्छाया सहृदयहृदयमाह्लादयति । द्विवचनेनात्र वाच्यवाचकजातिद्वित्वमभिधीयते। व्यक्तिद्वित्वा- भिधाने पुनरेकपदव्यवस्थितयोरपि काव्यत्वं स्थादित्याह-बन्धे व्यवस्थितौ। बन्धो वाक्यविन्यास: तत्र व्यवस्थितो विशेषेण8

(1) Wanting in A. (2) Quoted in काव्यमीमांसा p. 67 (anon), Hemacandra p. 206 (anon), मम्सट p. 496 (anon). This verse is attributed to वाल्मीकि in सुभाषितावली (no. 2153), and to महाभारत by some commentators on मम्मट (see Jhalakikar's commentary on the verse in his ed. of काव्यप्रकाश). But it can- not be traced in either epic. (3) समन्वय for समर्थन in B. (4) In ch. i. 19. (5) Defined in ch. i, below. (6) Wanting in A. (7) The छाया would be-"लीलया कुवलयं कुवलयमिव शीर्षे समुद्हता। शेषेण शेषपुरुषाणां पुरुषकारः समुद्सितः ।" B reads सपुफुसिड for समुव्वसिओ. (8) विशेषेणोपस्थितौ A.

१२ वकरोक्तिजीवितम्

लावण्यादिगुणालंकारशोभिना संनिवेशेन कृतावस्थानौ। सहिता1- वित्यत्रापि यथायुक्ति स्वजातीयापेक्षया शब्दस्य शब्दान्तरेण वाच्यस्य वाच्यान्तरेण च साहित्यं परस्परस्पर्धित्वलक्षणमेव विवक्षितम् । अन्यथा तद्विदाह्लादकारित्वहानिः प्रसज्येत। यथा असारं संसारं परिमुषितरत्नं त्रिभुवनं निरालोकं लोकं मरणशरणं बान्धवजनम्। अदर्प कन्दर्प जननयननिर्माणमफलं जगज्जीर्णारण्यं कथमसि विधातुं व्यवसितः ।।२१।।2 3अत्र किल कुत्रचित्प्रबन्धे कश्चित्कापालिकः कामपि कान्तां4 व्यापादयितुमध्यवसितो भवन्नेवमभिधीयते-यदप्ग्गतसारः संसारः, हृतरत्नसर्वस्वं त्रैलोक्यम्, आलोकनीयकमनीयवस्तुवर्जितो जीवलोक:, सकललोकलोचननिर्माणं निष्फलप्रायम्, त्रिभुवनविजयित्व दर्पहीनः कन्दर्प:, जगज्जीर्णारण्यकल्पमनया विना भवतीति किं त्वमेवंविधम7- करणीयं कतु व्यवसित इति। एतस्मिन्8 श्लोके महावाक्यकल्पे वाक्यान्तराण्यवान्तरवाक्यसदृशानि तस्याः सकललोकलोभनीय- लावण्यसंपत्प्रतिपादनपराणि परस्परस्पर्धीन्यतिरमणीयान्युप- निबद्धानि कमपि काव्यच्छायातिशयं पुष्णन्ति। मरणशरणं बान्धव- जनमिति पुनरेतेषां न कलामात्रमपि स्पर्धितुमर्हतीति न तद्विदाह्लाद- कारि। बहुषु च रमणीयेष्वेकवाक्योपयोगिषु9 युगपत् प्रतिभास- पदवीमवतरत्सु10 वाक्यार्थपरिपूरणार्थं तत्प्रतिमं प्राप्तुमपरं प्रयत्नेन प्रतिभा प्रसादयते। तथा चास्मिन्नेव प्रस्तुतवस्तुसब्रह्म11 चारिवस्त्वन्तरमपि सुप्रापमेव-"विधिमपि विपन्नान् तविधिम्" इति। प्रथमप्रतिभातपदार्थप्रतिनिधिपदार्थान्तरासंभवे सुकुमार-

(1) व्यवस्थिता० for सहिता० A. (2) मालतीमाधव v. 30. (3) B add इति here. (4) कामिनीं B. (5) यद्येवं A. (6) ०विजयी च A. (7) त्वमेवम० A. (8) अस्मिन A. (9) ०पभोगिषु A. (10) ०मनुभवत्सु A. (11) सब्रह lost in A.

प्रथ मोन्मेष १३

तरापूर्व1समर्पणेन कामपि काव्यच्छायामुन्मीलयन्ति कवयः। यथा

रुद्राद्रेस्तुलनं स्वकण्ठविपिनोच्छेदो हरेर्वासनं कारावेश्मनि पुष्पकापहरणम्3 ॥२२॥

इत्युपनिबद्धय पूर्वोपनिबद्धपदार्थानुरूपवस्त्वन्तरासंभवादपूर्वमेव "यस्येदृशाः केलयः"4 इति न्यस्तम्, येनान्येपि कामपि कमनीय- तामनीयन्त। यथा च

तद्वक्त्रेन्दुविलोकनेन दिवसो नीतः प्रदोषस्तथा तद्गोष्ठयैव निशापि मन्मन्थकृतोत्साहैस्तदङ्गार्पणैः। तां संप्रत्यपि मार्गदत्तनयनां द्रष्टुं प्रवृत्तस्य मे बद्धोत्कण्ठमिदं मनः किम्5॥२३॥

इति6 संप्रत्यपि6 तामेवंविधां वीक्षितुं प्रवृत्तस्य7 मम मनः किमिति बद्धोत्कण्ठमिति परिसमाप्ते्डपि तथाविधवस्तुविन्यासो विहित :- "अथवा9 प्रेमासमाप्तोत्सवम्" इति, येन पूर्वेषां जीवितमिवा10- र्पितम्। यद्यपि11 द्वयोरप्येतयोस्तत्प्राधान्येनैव वाक्योपनिबन्धः, तथापि कविप्रतिभाप्रौढिरेव प्राधान्येनावतिष्ठते। शब्दस्यापि शब्दान्तरेण साहित्यविरहोदाहरणं यथा

(1) ०तरापर B. (2) काव्यशोभा० A. (3) बालरामायण i. 51 (p. 2) =रसाणवसधाकर p. 108 (anon). (4) ibid, loc. cit. (5) तापसवत्स- राजचरित, Berlin MS, fol. i, 68a (see Weber, Berlin Cat.ii,no. 2166 ; also see Hultzsch in Nach. Goett. Gesellsch. 1886, no. 7, p. 235). Quoted in Locana (p. 151, two lines) ; Hema- candra, comm. pp. 121-122. (6) Lost in A.(7) Wanting in A. (8) समाप्तो A. (9) किमथवा A. (10) ०मित्य A. (11) यदि वा A.

१४ वकोक्तिजीवितम, चारुता वपुरभूषयदासां तामनूननवयौवनयोगः। तं पुनर्मकरकेतनलक्ष्मीस्तां मदो दयितसङ्गमभूषः1 ॥२४।।

दयितसङ्गमस्तामभूषयदिति व्यक्तव्ये कीदृशो मदः, दयितसङ्गमो भूषा यस्येति। दयितसङ्गमशब्दस्य प्राधान्येनाभिमतस्य2 समासवृत्ता- वन्तर्भूतत्वाद् गुणीभावो न तद्विदाह्लादकारी। दीपकालंकारस्य च काव्यशोभाकारित्वनोपनिबद्धस्य निर्वहणावसरे त्रुटितप्रायत्वात्3 प्रकरमभङ्गविहितं सरसहृदयवैरस्यमनिवार्यम । 'दयितसङ्गतिरेनम्' इति पाठान्तरं4 सुलभमेव।

द्वयोरप्येतयोरुदाहरणयोः5 प्राधान्येन प्रत्येकमेकतरस्य साहित्य- विरहो व्याख्यातः। परमार्थतः6 पुनरुभयोरप्येकतरस्य साहित्य- विरहोऽन्यतरस्यापि पर्यवस्यति। तथा चार्थः समर्थवाचकासन्द्गावे स्वात्मना स्फुरन्नपि मृतकल्प एवावतिष्ठते। शब्दोऽपि वाक्योपयोगि- वाच्यासंभवे7 वाच्यान्तरवाचकः सन् वाक्यस्य8व्याधिभूतः प्रतिभाती- त्यलमतिप्रसङ्गन।

प्रकृतं तु। कीदृशे बन्धे -- वत्रकविव्यापारशालिनि। वक्रो योऽसौ शास्त्रादिप्रसिद्धशब्दार्थोपनिबन्धव्यतिरेकी षट्प्रकारवक्रता- विशिष्ट: कविव्यापारस्तत्कियाक्र्मस्तेन शालते श्लाघते यस्तस्मिन्9। एवमपि कष्टकल्पनोपहतेऽपि प्रसिद्धव्यतिरेकित्वमस्तीत्याह-तद्वि-

(1) शिशुपाल० x. 33 (2) The text is corrupt here in A and some words are missing. It reads मदः कीदृशोऽन्येनाभिमतस्य and omits दयितसङ्गमो भूषा etc. up to प्राधा०. (3) कुटिलत्वात A. (4) A is corrupt and omits all words from अनिवायम to पाठान्तरम (5) उदाहरणयो: omitted in A. (6) Missing in A. (7) A reads वाच्योपयोगिसंभवे (8) वाच्यस्य B. (9) This explanation is quoted by समुद्रबन्ध (p.8) and महिमभट्ट (p. 28).

प्रथमोन्मेषः १५

दाह्लादकारिणि। तदिति काव्यपरामर्शः तद्विदन्तीति तद्विदस्तज्ज्ञाL- स्तेषामाह्लादमानन्दं करोति यस्तस्मिन् तद्विदाह्लादकारिणि बन्धे व्यवस्थितौ। वकतां2 वक्रताप्रकारांस्तद्विदाह्वादकारित्वं च प्रत्येक यथावसरमेवोदाहरिष्यन्ते3।

एवं काव्यस्य सामान्यलक्षणे विहिते विशेषलक्षणमुपक्मते। तत्र शब्दार्थयोस्तावत्स्वरूपं निरूपयति-

वाच्योऽर्थों वाचकः शब्दः प्रसिद्धमिति यद्यपि। तथापि काव्यमार्गेडस्मिन परमार्थो डयमेतयोः॥८।।

इति एवंविधं4 वस्तु प्रसिद्धं प्रतीतम्-यो वाचकः स5 शब्दः, यो वाच्यश्चाभिधेयः सोऽर्थ इति। ननु च द्योतकव्यञ्जकावपि शब्दौ संभवतः, तदसंग्रहान्नाव्याप्तिः6, यस्मादर्थप्रतीतिकारित्वसामान्या- दुपचारात्तावपि वाचकावेव। एवं द्योत्यव्यङ्गययोरर्थयोः प्रत्येयत्व- सामान्यादुपचाराद्वाच्यत्वमेव। तस्माद् वाचकत्वं वाच्यत्वं च शब्दार्थयोलोके सुप्रसिद्धं यद्यपि लक्षणम्, तथाप्यस्मिन् अलौकिके काव्यमार्गे7 कविकर्मवत्मनि अयमेतयोर्वक्ष्यमाणलक्षणः8 परमार्थः किमप्यपूर्व तत्त्वमित्यर्थः । कीदृशमित्याह- शब्दो विवक्षितार्थकवाचकोऽन्येषु सत्स्वपि।

स शब्द: काव्ये यस्तत्समुचित समस्तसामग्रीकः। कीदृक्-

(1) तज्ज्ञा missing in A. (2) Wanting in A. (3) ०ष्यते B. (4) ०विधं० omitted in A. (5) omitted in A. (6) न काव्यव्याप्ति: for नाव्याप्ति: A. (7) मार्गे only, A. (8) वक्ष्यमाण: only, B. (9) A is corrupt here and reads ०समुचितः समस्तपदेषु, dropping all the words from समुचितसमस्तसामग्रीक: to अपरेषु।

१६ वक्रोक्तिजीवितम

विवक्षितार्थैकवाचकः। विवक्षितो योऽसौ वक्तुमिष्टोऽर्थस्तदेकवाचकः तस्यैक: केवल एव वाचकः। कथम्-अन्येषु सत्स्वपि। अपरेषु तद्वाचकेषु बहुष्वपि विद्यमानेषु। तथा च-सामान्यात्मना वक्तुमभि- प्रेतो योऽर्थस्तस्य विशेषाभिधायी शब्दः सम्यग् वाचकतां न प्रति- पद्यते। यथा1

कल्लोलवेल्लितदृषत्परुषप्रहारै रत्नान्यभूनि मकराकर मा वमंस्थाः । किं कौस्तुभेन भवतो विहितो न नाम याच्चाप्रसारितकरः पुरुषोत्तमोऽपि ।।२५॥2 अत्र रत्नसामान्योत्कर्षाभिधानमुपकान्तम्। कौस्तुभेनेति रत्नविशेषा- भिधायी शब्दस्तद्विशेषोत्कर्षाभिधानमुपसंहरतीति प्रक्मोपसंहार- वैषम्यं न शोभातिशयमावहति। न चैतद्वक्तुं शक्यते-यः3 कश्चि- द्विशेषे4 गुणग्रामगरिमा विद्यते स सर्वसामान्येऽपि संभवत्येवेति। यस्मात्5 वाजिवारणलोहानां काष्ठपाषाणवाससाम्। नारीपुरुषतोयानामन्तरं महदन्तरम्॥२६। तस्मादेवंविधे विषये सामान्यभिधाय्येव शब्दः सहृदयहृदयहारितां प्रतिपद्यते। तथा चास्मिन् प्रकृते पाठान्तरं सुलभमेव-"एकेन कि न विहितो भवतः स नाम" इति। यत्र विशेषात्मना वस्तु प्रतिपाद- यितु मभिमतं तत्र विशेषाभिधायकमेवाभिधानं निबघ्नन्ति कवयः । यथा

(1) Omitted in A. (2) भल्लटशतक 62 (=सुभाषितावली no 866 भागवतत्रिविक्रमस्य=काव्यप्रकाश p. 397 anon). मम्मट also notes the पाठान्तर. (3) यदेक: A. (4) ०विशेष A. (5) यतः A. (6) तन्त्राख्यायिका, ed. Hertel, i. 40 (=सुभाषितरत्नभाण्डागार, p. 170, anon.). (7) प्रतिभासयितु A.

प्रथमोन्मेषः १७ द्वयं गतं संप्रति शोचनीयतां समागमप्रार्थनया कपालिनः । कला च सा कान्तिमती कलावत- स्त्वमस्य लोकस्य च नेत्रकीमुदी-।२७।।

अत्र2 परमेश्वरवाचकशब्दसहस्त्रसंभवेऽपि कपालिन इति बीभत्सरसा- लम्बनविभाववाचक: शब्दो जुगुप्सास्पदत्वेन प्रयुज्यमान: कामपि वाचकवकतां विदधाति। 'संप्रति' 'द्वय' चेत्यतीव रमणीयम्-यत् किल पूर्वमेका सैव3 दुर्व्यसनदूषितत्वेन शोचनीया संजाता, संप्रति पुन- स्त्वया तस्यास्तथाविधदुरध्यवसायसाहायकमिवारब्धमित्युपहस्यते। 'प्रार्थना' -शब्दोऽप्यतितरां रमणीयः, यस्मात् काकतालीययोगेन तत्- समागम: कदाचिन्न वाच्यतावहः। प्रार्थना पुनरत्रात्यन्तं कौलीन- कलङ्ककारिणी। 'साच' 'त्वंच' इति द्वयोरप्यनु भूयमानपरस्परस्पर्धि- लावण्यातिशयप्रतिपादनपरत्वेनोपात्तम्। 'कलावतः' 'कान्तिमती' इति च मत्वर्थीयप्रत्ययेन4 द्वयोरपि प्रशंसा प्रतीयत इत्येतेषां प्रत्येक कश्चिदप्यर्थ: शब्दान्तराभिधेयतां नोत्सहते। कविविवक्षितविशेषाभि- धानक्षमत्वमेव वाचकत्वलक्षणम्। यस्मात्प्रतिभायां तत्कालोल्लिखितेन केनचित्परिस्पन्देन परिस्फुरन्तः5 पदार्थाः प्रकृतप्रस्तावसमुचितेन केनचिदुत्कर्षेण वा समाच्छादितस्वभावाः सन्तो विवक्षाविधेयत्वेना6-

(1) कुमारसम्भव v. 71 (=काव्यप्रकाश pp. 239, 308, 376= Hemacandra, pp. 144, 174, वृत्ति p. 28=व्यक्तिविवेक p. 40 etc.) A reads पिनाकिन: (for कपालिनः) and कलात्मनः (for कलावतः), which readings are given in some editions and MSS of कुमार०. (2) Hemacandra in his वृत्ति utilises (p. 139) this passage anonymously up to प्रशंसा प्रतीयते. (3) पूर्वमेकासौ च B. (4) त्वमन्- श्रुत्ययेन B. (5) There is a gap for the two syllables रिस्फु in A. (6) A reads विवक्षिता only. २

१८ वक्रोक्तिजीवितम् भिधेयतापदवीमवतरन्तस्तथाविधविशेषप्रतिपादन समर्थेनाभिधानेना- भिधीयमानाश्चेतन2चमत्कारितामापद्यन्ते । यथा संरम्भ: करिकीटमेघशकलोद्देशेन सिंहस्य यः सर्वस्यैव स जातिमात्रविहितो हेवाकलेशः किल। इत्याशाद्विरदक्षयाम्बुदघटाबन्धेऽप्यसंरब्धवान् योऽसौ कुत्र चमत्कृतेरतिशयं यात्वम्बिकाकेसरी4॥२८॥ अत्र5 करिणां 'कीट'-व्यपदेशेन6 तिरस्कारः, तोयदानां च 'शकल'- शब्दाभिधानेनानादरः, 'सर्वस्य' इति यस्य कस्यचित्तुच्छ'तरप्रायस्ये- त्यवव्हेला, जातेश्च 'मात्र'-शब्दविशिष्टत्वेनावलेपः, हेवाकस्य 'लेश'- शब्दाभिधानेनाल्पताप्रतिपत्तिरित्येते विवक्षितार्थैकवाचकत्वं द्योत- यन्ति। 'घटाबन्ध'-शब्दस्य प्रस्तुतमहत्त्वप्रतिपादनपरत्वेनोपात्तस्त- न्निबन्धनतां प्रतिपद्यते। विशेषाभिधानाकाङ़ क्षिण: पुनः पदार्थ- स्वरूपस्य तत्प्रतिपादनपरविशेषणशून्यतया शोभाहानिरुत्पद्यते। यथा तत्रा1नुल्लिखिताख्यमेव निखिलं निर्माणमेतद्विधे- रुत्कर्षप्रतियोगिकल्पनमपि न्यक्कारकोटि: परा। याता:1 प्राणभृतां मनोरथगतीरुलङ्डय यत्संपद- स्तस्याभासमणीकृताश्मसु मणेरश्मत्वमेवोचितम्1।।२६।।। अत्र 'आभास' -शब्दः स्वयमेव मात्रादिविशिष्टत्वमभिलषँल्लक्ष्यते। पाठान्तरम्-'छायामात्रमणीकृताश्मसु मणेस्तस्याश्मतैवोचिता'

• (1) ०पादन lost in A. (2) ०चेतः A. (3) ०तिमा० lost in A. (4) This verse is discussed in व्यक्तिविवेक pp. 37f, 57=Hema- candra p. 173 (anon). (5) Hemacandra appropriates in his वृत्ति (p. 173) this passage up to अल्पताप्रतिपत्तिः. (6) ०व्यपदेश B. (7) ०कृच्छ A. (8) ०त्यत्र A. (9) घटा only, A. (10) यत्रा A. (11) जाता: B. (12) Quoted anonymously in काव्यप्रकाश (p. 394), which also notes the पाठान्तर.

प्रथमोन्मेप: १९

इति। एतच्च वाचकवक्रताप्रकारस्वरूपनिरूपणावसरे प्रतिपदं प्रकटीभविष्यतीतित्यलमतिप्रसङ्गेन। अर्थश्च वाच्यलक्षणः कीदृशः-काव्ये यः सहृदयाह्लादकारि- स्वस्पन्दसुन्दरः। सहृदयाः काव्यार्थविदस्तेषामाह्लादमानन्दं करोति यस्तेन स्वस्पन्देनात्मीयेन स्वभावेन सुन्दर: सुकुमारः। तदेतदुक्तं भवति-यद्यपि पदार्थस्य नानाविधधर्मखचितत्वं संभवति तथापि तथाविधेन धर्मेण1 संबन्धः समाख्यायते यः सहृदयहृदयाह्लादमाधातुं क्षमते। तस्य च तदाह्लादसामर्थ्य संभाव्यते येन काचिदेव स्वभाव- महत्ता रसपरिपोषाङ्गत्वं वा2 व्यक्तिमासादयति। यथा दंष्ट्रापिष्टेषु3 सद्यः शिखरिषु न कृतः स्कम्धकण्डूविनोदः सिन्धुष्वङ्गावगाहः खुरकुहरगलत्तुच्छतोयेषु4 नाप्तः । लब्धा:5 पातालपङ्के न लुठनरतयः पोत्रमात्रोपयुक्ते6 येनोद्धारे धरित्र्याः स जयति विभुताविध्नितेच्छो वराहः7॥३०॥ अत्र च8 तथाविधः पदार्थपरिस्पन्दमहिमा निबद्धोदयः स्वभाव- संभविनस्तत्परिस्पन्दान्तरस्य संरोधसंपादनेन9 स्वभावमहत्तां समुल्ला- सयन् सहृदया10ह्वादकारितां प्रपन्नः। यथा च तामभ्यगच्छद्रुदितानुसारी. मुनिः कुशेध्माहरणाय यातः निषादविद्धाण्डजदर्शनोत्थः श्लोकत्वमापद्यत यस्य शोक:12 ।।३१।।

(1) Missing in A, (2) ०पोषाङ्गतया A. (3) ०विष्टेषु A. (4) ०विशसतोयतुच्छेषु B ; ०त्तुच्छ० lost in A. (5) प्राप्ताः A, (6) ०त्रोप० lost in A. (7) Quoted in सदुक्तिकर्णामृत (वराह- मिहिरस्य) ; सुभाषितरत्नभाण्ड०, p. 29, 61. 39. The reading of सदुक्तिकणामृत is खुरकुहरविशत्तोयतुच्छेषु, which agrees with B. (8) Missing in A. (9) ०सम्पादने A, (10) हृदया only, B. (11) ०कारितामापन्नः B. (12) रघुवंश xiv. 70.

२० वकोक्तिजीवितम,

अत्र कोऽसौ मुनिर्वाल्मीकिरिति पर्यायपदमात्रे वक्तव्ये परमकारुणि- कस्य निषादनिर्भिन्नशकुनिसंदर्शनमात्रसमुत्थितः शोक:1 श्लोक- त्वमभजत यस्येति तस्य तदवस्थजनकराजपुत्रीदर्शनविवशवृत्तेरन्तः- करणपरिस्पन्दः करुणरसपरिपोषाङ्गतया सहृदयहृदया2ह्लादकारी कवेरभिप्रेतः। यथा च

भर्तुर्मित्रं प्रियमविधवे विद्धि मामम्बु वाहं तत्संदेशाद्धदयनिहितादागतं त्वत्समीपम् । यो वृन्दानि त्वरयति पथि श्राम्यतां प्रोषितानां

अत्र प्रथममामन्त्रणपदार्थस्तदाश्वासकारिपरिस्पन्दनिबन्धनः। भर्तु- मिंत्रं मां विद्धीत्युपादेयत्वमात्मनः4 प्रथयति। तच्च न सामान्यम्, प्रियमिति विश्रम्भकथापात्रताम्। इति5 तामाश्वास्योन्मुखीकृत्य च तत्संदेशात्त्वत्समीपमागमनमिति6 प्रकृतं प्रस्तौति। हृदयनिहिता- दिति स्वहृदयानिहितं' सावधानत्वं द्योत्यते। ननु चान्यः8 कश्चिदेवं- विधश्व्यवहारविदग्धबुद्धि: कथं न नियुक्त इत्याह-ममैवात्र किमपि कौशलं विजुम्भते। अम्बुवाहमित्यात्मनस्तत्कारिताभिधानं द्योत- यति10। यः प्रोषितानां वृन्दानि त्वरयति, संजातत्वराणि करोति। कीदृशानाम्-श्राम्यतां त्वरायामसमर्थानामपि। वृन्दानीति बाहुल्यात्तत्कारिताभ्यासं कथयति। केन-मन्द्रस्निग्धैर्ध्वनिभिः, माधुर्य11रमणीयैः शब्दैर्विदग्धदूतप्ररोचनावचनप्रायैरित्यर्थः। क्व-

(1) शोकावेशः B. (2) B omits हृदया० (3) मेघदूत (ed. Hultzsch) 96. (4) ०आदेय० lost in A (5) अपि B, which word may go with पात्रताम् of the previous sentence.A reads विश्रम्भपात्रताम् only. (6) ०गतमिति A. (7) सुहृत्त्वविहितं B. (8) अथान्यः A for ननु चान्य: (9) कश्चिद्वैधव्य A. (10) The sentence अम्बुवाह० etc. missing in B. (11) सौन्दर्य A.

प्रथमोन्मेष: र१

पथि1 मार्गे। यदृच्छया यथाकथंचिदहमेतदाचरामीति2 किं पुनः प्रयतनेन सुहृत्प्रमनिमित्तं संरब्धबुद्धिं न करोमीति। कीदृशानि वृन्दानि-अबलावेणिमोक्षोत्सुकानि। अबला-शब्देनात्र तत्प्रेयसी- विरहवैधुयसिहत्वं भण्यते3, तद्वेणिमोक्षोत्सुकानीति तेषां तदनुरक्त- चित्तवृत्तित्वम्। तदयभत्र वाक्यार्थ :- विधिविहितविरहवैधुर्यस्य परस्परानुरक्तचित्तवृत्तेर्यस्य कस्यचित्कामिजनस्य समागमसौख्य- संपादनसौहार्दे सदैव गृहीतव्रतोडस्मीति। अत्र यः पदार्थपरि- स्पन्दः कविनोपनिबद्धः प्रबन्धस्य मेघदूतत्वे4 परमार्थतः स एव जीवितमिति5 सुतरां सहृदयहृदयाह्लादकारी। न पुनरवंविधो यथा

सद्यः पुरीपरिसरेऽपि7 शिरीषमृद्वी सीता8 जवात्तिच तुराणि पदानि गत्वा9। गन्तव्यमद्य कियदित्यसकृद् ब्रुवाणा रामाश्रुण: कृतवती प्रथमावतारम्10।३३।

अत्रासत्कृत्प्रतिक्षणं कियदद्य गन्तव्यमित्यभिधान1लक्षणः परिस्पन्दो न स्वभावमहत्तामुन्मीलयति, न च रसपरिपोषाङ्गतां प्रतिपद्यते। यस्मा- त्सीताया: सहजेन केनाप्यौचित्येन गन्तुमध्यवसितायाः सौकुमार्या- देवंविधं वस्तु हृदये परिस्फुरदपि वचनमारोहतीति सहृदयैः संभा- वयितुं12 न पार्यते। न च प्रतिक्षणमभिधीयमानमपि राघवाश्रुप्रथमा- वतारस्य सम्यक् सङ्गति भजते, सकृदाकर्णनादेव तस्योपपत्तेः13। एबच्चात्यन्तरमणीयमपि मनाङ मात्रचलितावधानत्वेन कवे: कदर्थि-

(1) Wanting in A. (2) इति missing in B. (3) Wanting in A. (4) ०दूतत्वेन A. (5) जीवजीवमिति A, for एव जीवितमिति. (6) सुहृदां सहदाह्लादकारी A. (7) ०सरेण A. (8) दत्त्वा B. (9) सीता B. (10) बालरामायण vi. 34 (p. 161)= र्सार्णवसुधाकर p.104. (11) ०मित्यसकृदित्य भिधान A. (12) संभावितुं A. (13) तस्योत्पत्ते: B.

२२ वक्रोक्तिजीवितम

तम्। तस्माद् 'अवशम्' इत्यत्र पाठ: कर्तव्यः-। तदेवंविधं विशिष्ट- मेव शब्दार्षयोरलक्षणमुपादेयम्। तेन नेयार्थापार्थादयो2 दूरोत्सारित- त्वात्पृथङ् न वक्तव्याः ।

एवं शब्दार्थयोः प्रसिद्धस्वरूपातिरिक्तमन्यदेव रूपान्तरमभिधाय न तावन्मात्रमेव काव्योपयोगि, किन्तु वैचित्र्यान्तरविशिष्ट- मित्याह-

उभावेतावलंकायौ तयोः पुनरलंकृतिः। वकोक्तिरेव वैदग्ध्यभङ्गीभणितिरुच्यते8॥१०॥

उभौ द्वावप्येतौ शब्दार्थविलंकार्यावलंकरणीयौ केनापि शोभाति- शयकारिणालंकरणेन4 योजनीयौ। किं तत्तयोरलङ्करणमित्यभि5- धीयते -- तयोः पुनरलंकृतिः। तयोर्द्वित्वसंख्याविशिष्टयोरप्यलं- कृतिः पुनरेकैव, यया द्वावप्यलंक्रियेते। कासौ-वक्रोक्तिरेव। वक्रोक्तिः7 प्रसिद्धाभिधानव्यतिरेकिणी विचित्रैवाभिधा8। कीदृशी -- वैदग्ध्यभङ्गीभणितिः। वैदग्ध्यं विदग्धभावः कविकर्म- कौशलं तस्य भङ्गी विच्छित्तिः, तया भणिति:10 विचित्रैवाभिधा वक्रोक्तिरित्युच्यते। तदिदमत्र तात्पर्यम्-यत् शब्दार्थौं पृथगवस्थितौ केनापि व्यतिरिक्तेनालंकरणेन योज्येते, किन्तु वक्रतावैचित्र्ययोगि-

(1) करणीय: A. (2) नेयारथदियो A. These refer to the दोषs so called. (3) समुद्रबन्ध (p.8) and जयरथ (p. 8, last line only) on Ruyyaka quote this verse in connexion with their exposition of the वकोक्तिजीवितकार's views. (4) ०लङ्कारेण A. (5) त्यभि० lost in A. (6) ०लंकृतौ क्रियेते A. (7) वक्रो० lost in A. (8) ०भिधानं B. समुद्रबन्ध appropriates (p.8) this passage, from here to शोभातिशयकारित्वात्. (9) कर्म missing in A. (10) भणि ० lost in A.

प्रथ मोन्मेषः २३

तयाभिधानमेवानयोरलंकारः, तस्यैव शोभातिशयकारित्वात्। एतच्च वकरताव्याख्यानावसर एवोदाहरिष्यते। ननु च किमिदं प्रसिद्धार्थविरुद्धं प्रतिज्ञायते यद्वक्रोक्तिरेवा- लंकारो नान्य: कश्चिदिति, यतश्चिरन्तनैरपरं2 स्वभावोक्तिलक्षण- मलंकरणमाम्नातं तच्चातीवरमणीयमित्यसहमानस्तदेव निराकर्तु- माह3- अलंकारकृतां येषां स्वभावोक्तिरलकृतिः। अलकार्यतया तेषां किमन्यदवतिष्ठते ॥११।। येषामलंकारकृतामलंकारकाराणां स्वभावोक्तिरलंकृतिः, या स्वभावस्य पदार्थधर्मलक्षणस्य परिस्पन्दस्य उक्तिरभिधा सैवा- लंकृतिरलंकरणमिति प्रतिभाति, ते सुकुमारमानसत्वाद् विवेक- क्लेशद्वेषिणः। यस्मात् स्वभावोक्तिरिति कोऽर्थः ? स्वभाव एवोच्य- मान: स एव यद्यलंकारस्तत्किमन्यत्तद् व्यतिरिक्तं काव्यशरीरकल्पं वस्तु विद्यते यत्तेषामलंकार्यतया विभूष्यत्वेनावतिष्ठते पृथगव- स्थितिमासादयति, न किंचिदित्यर्थः । ननु च पूर्वमवस्थापितम्-यद्वाकयस्यैवाविभागस्य सालंकारस्य काव्यत्वमिति (१।६) तत्किमर्थमेतदभिधीयते ? सत्यम्, किन्तु तत्रासत्यभूतोऽप्यपोद्धारबुद्धिविहितो विभाग: कर्तु शक्यते वर्णपद5- न्यायेन वाक्यपदन्यायेन चेत्युक्तमेव (पः६)। एतदेवप्रकारान्तरेण विकल्पयितुमाह- खभावव्यतिरेकेण वक्तुमेव न युज्यते। वस्तु तद्रहितं यस्मान्निरुपाखयं प्रसज्यते ॥१२।।

(1) ०मेव तयो० in A. (2) ०नैः परं B. The word चिरन्तन would refer to writers like दण्डी (ii. 8, 13) and उन्भट (p. 49). (3) भामह ii. 85, 87, 93. Kuntaka follows भामह in rejecting स्वभावोक्ति as an अलङ्कार. (4) ०किमपरम० A. (5) वक्तृपद A.

२४ वक्ोक्तिजीवितम् स्वभावव्यतिरेकेण स्वपरिस्पन्दं विना निःस्वभावं वक्तुमभि- धातुमेव न युज्यते न शक्यते। वस्तु वाच्यलक्षणम्। कुतः-तद्रहितं तेन स्वभावेन रहितं वर्जितं यस्मान्निरुपाख्यं प्रसज्यते। उपाख्याया निष्कान्तं निरुपाख्यम्। उपाख्या शब्दः, तस्यागोचरभूतमभिधाना- योग्यमेव संपद्यते। यस्मात् स्वभावशब्दस्येदृशी व्युत्पत्ति :- भवतो- डस्मादभिधानप्रत्ययाविति भावः, स्वस्यात्मनो भावः स्वभाव:1। तेन स एव यस्य कस्यचित्पदार्थस्य प्रख्योपाख्यावतारनिबन्धनम्, तेन वर्जितमसत्कल्पं वस्तु शशविषाणप्रायं शब्दज्ञानागोचरतां प्रति- पद्यते। स्वभावयुक्तमेव सर्वथाभिधेयपदवीमवतरतीति2 शाकटिक- वाक्यानामपि सालंकारता प्राप्नोति, स्वभावोक्तियुक्तत्वेन। एतदेव युक्त्यन्तरेण विकल्पयति-

शरीरं चेदलंकारः किमलंकुरुतेऽपरस्। आत्म व नात्मनः स्कन्ध क्वचिदप्यधिरोहति ॥१३।।

यस्य कस्यचिद्वर्ण्यमानस्य वस्तुनो वर्णनीयत्वेन स्वभाव एव वर्ण्य3- शरीरम्। स एव चेदलंकारो यदि विभूषणं तत्किमपरं तद्वयतिरिक्त विद्यते यदलंकुरुते4 विभूषयति। स्वात्मानमेवालंकरोतीति चेत्तद- युक्तम् अनुपपत्तेः। यस्मादात्मैव नात्मनः स्कन्धं क्वचिदप्यधि- रोहति, शरीरमेव शरीरस्य न कुत्रचिदप्यंसमधिरोहतीत्यर्थः5 स्वात्मनि क्रियाविरोधात्। अन्यच्चाभ्युपगम्यापि ब्रम :-

भूषणल स्वभावस्य विहिते भूषणान्तरे। भेदावबोध: प्रकटस्तयोरप्रकटोऽथवा।।१४।।

(1) Wanting in A. (2) मनुसरति A (3) वर्णना A. (4) कुरुते lost in A. (5) ०व्यर्थ: lost in A.

प्रथमोन्मेष: २५ स्पष्ठ सर्वत्र संसृष्टिरस्पष्ट संकरस्ततः। अलंकारान्तराणां च विषयो नावशिष्यते ।।१५।।

भूषणत्वे स्वभावस्य अलंकारत्वे स्वपरिस्पन्दस्य1 यदा भूषणान्तर- मलंकारान्तरं विधीयते तदा विहिते कृते, तस्मिन् सति, द्वयी गतिः संभवति। कासौ-तयोः स्वभावोक्त्यलंकारान्तरयोः2 भेदावबोधो भिन्नत्वप्रतिभास: प्रकट: सुस्पष्ट: कदाचिदप्रकटश्चापरिस्फुटो वेति। तदा स्पष्टे प्रकटे तस्मिन् सर्वत्र सर्वस्मिन 3 कविवाक्ये संसृष्टिरेवैका- लंकृतिः प्राप्नोति। अस्पष्टे तस्मिन्नप्रकटे सर्वत्रैवैकः संकरोऽलंकार: प्राप्नोति। ततः को दोष: स्यादित्याह-अलंकारान्तराणां च विषयो नावशिष्यते। अन्येषामलंकाराणामुपमादीनां विषयो गोचरो न कश्चिदप्यवशिष्यते, निर्विषयत्वमेवायातीत्यर्थः। ततस्तेषां लक्षण- करण4वैयर्थ्यप्रसङ्गः। यदि वा5 तावेव संसृष्टिसंकरौ तेषां विषयत्वेन कल्प्येते तदपि न किंचित्, तैरेवालंकारैस्तस्यार्थस्यानङ्गीकृतत्वात्। इत्यनेनाकाशचर्वणप्रतिमेनालमलीकनिबन्धनेन। प्रकृतमनुसरामः । सर्वथा यस्य कस्यचित् पदार्थजातस्य कविव्यापारविषयत्वेन वर्णना- पदवीमवतरतः स्वभाव एव सहृदयाह्लादकारी काव्यशरीर- त्वेन वर्णनीयतां प्रतिपद्यते। स एव च यथायोगं शोभातिशय- कारिणा येन केनचिदलंकारेण योजयितव्यः। तदिदमुक्तम्-'अर्थः सहृदयाह्लादकारिस्वस्पन्दसुन्दर:' (१।६) इति। 'उभावेताव- लंकायौ"' (१।१०) इति च ।

एवं शब्दार्थयोः परमार्थमभिधाय 'शब्दाथौ"' इति(१।७) काव्य- लक्षणवाक्ये पदमेकं व्याख्यातम। इदानीं 'सहितौ' इति (१।७) व्याख्यातुं साहित्यमेतयो: पर्यालोच्यते-

(1) परिस्पन्दस्य B. (2) ०अन्तर missing in A. (3) Wanting in A. (4) करण missing in A. (5) च B. (6) पदार्थस्य जातस्य A.

२६ वक्रोक्तिजीवितम शब्दार्थौ सहितावेव पतीतौ स्फुरतः सदा। सहिताविति तावेव किमपूर्व' विधीयते ॥।१६

शब्दार्थावभिधानाभिधेयौ सहिताववियुक्तावेव1 सदा सर्वकालं प्रतीतौ स्फुरतः ज्ञाने प्रतिभासेते। ततस्तावेव सहिताववियुक्ताविति किमपूर्वं विधीयते न किंचिदपूर्व2 निष्पाद्यते, सिद्धं साध्यत इत्यर्थः । तदेवं शब्दार्थयोर्निसर्गसिद्धं3 साहित्यं कः सचेताः पुनस्तदभिधानेन निष्प्रयोजनमात्मानमायासयति? सत्यमेतत्, किन्तु न4 वाच्यवाचक- लक्षणशाश्वतसंबन्धनिबन्धनं वस्तुतः5 साहित्यमित्युच्यते। यस्मा- देतस्मिन् साहित्यशब्देनाभिधीयमाने कष्टकल्पनोपरचितानि गाङ्क टादिवाक्यान्यसंबद्धानि शाकटिकादिवाक्यानि च सर्वाणि साहित्यशब्देनाभिधीयेरन्। तेन पदवाक्यप्रमाणव्यतिरिक्तं किमपि तत्त्वान्तरं साहित्य मिति विभागोऽपि न स्यात्। ननु च पदादिव्यतिरिक्तं यत्किमपि साहित्यं नाम तदपि सुप्रसिद्धमेव, पुनस्तदभिधानेऽपि कथं न पौनरुक्त्यप्रसङ्ग: ? अतएवै- तदुच्यते8-यदिदं9 साहित्यं नाम तदेतावति10 निःसीमनि समयाध्वनि11 साहित्यशब्दमात्रेणैव12 प्रसिद्धम्। न13 पुनरेतस्य कविकर्मकौशलकाष्ठाधिरूढिरमणीयस्याद्यापि।4 कश्चिदपि विप- शिचिदयमस्य परमार्थ इति मनाङ्मात्रमपि विचारपदवी- मवतीर्णः । तदद्य सरस्वतीहृदयारविन्दमकरन्दबिन्दुसन्दोहसुन्दराणां

(1) ०तावेव युक्तावेव B. (2) अभूतं (for अपूर्व) B. (3) स्वभाब० (for निसर्ग) B. (4) Wanting in A. (5) वस्तु न A. (6) शाक- टिक० A. (7) ०हित्य० lost in A. (8) A has अ, then lacunae for two syllables, and then व तदुच्यते. (9) तदिदं A. (10) तदेव A. (11) सहिताध्वनि A. (12) साहित्यमात्रशब्देनैव B, (13) Want- ing in A. (14) All letters after ० रमणीयस्य lost in A.

प्रथ मोन्मेष: २७

सत्कविवचसामन्तरामोद मनोहरत्वेन परिस्फुरदेतत्2 सहृदयउषट् चरणगोचरतां नीयते।

साहित्यमनयोः शोभाशालितां प्रति काप्यसौ। अन्यूनानतिरिक्तत्वमनोहारिण्यवस्थितिः।१७।।

सहितयोर्भावः साहित्यम्। अनयोः शब्दार्थयोर्या काप्यलौ- किकी चेतनचमत्कारकारिताया: कारणम् अवस्थितिर्विचित्रैव विन्यास- भङ्गी। कीदृशी-अन्यूनानतिरिक्तत्वमनोहारिणी, परस्परस्पर्धित्व- रमणीया। यस्यां द्वयोरेकरतस्यापि न्यूनत्वं निकर्षो न विद्यते नाप्य- तिरिक्तत्वमुत्कर्षो वास्तीत्यर्थः। ननु च तथाविधं साम्यं द्वयोरुपहत- योरपि संभवतीत्याह-शोभाशालितां प्रति। शोभा सौन्दर्यमुच्यते। तया शालते श्लाघते यः स शोभाशाली, तस्य भावः शोभाशालिता, तां प्रति सौन्दर्यश्लाघितां प्रतीत्यर्थः । सैव च4 सहृदयाह्वादकारिता। तस्यां स्पर्धित्वेन यासाववस्थितिः परस्परसाम्यसुभगमवस्थानं सा5 साहित्यमुच्यते। तत्र वाचकस्य वाचकान्तरेण वाच्यस्य वाच्यान्तरेण साहित्यमभिप्रेतम्, वाक्ये काव्यलक्षणस्य परिसमाप्तत्वादिति प्रति- पादितमेव (१।७)।

ननु च वाचकस्य वाच्यान्तरेण वाच्यस्य वाचकान्तरेण कथं न साहित्यमिति चेत्तन्न, क्रमव्युत्कमे प्रयोजनाभावादसमन्वयाच्च । तस्मादेतयो: शब्दार्थयोर्यथास्वं यस्यां स्वसम्पत्सामग्रीसमुदायः स- हृदयाह्लादकारी परस्परस्पर्धया परिस्फुरति, सा काचिदेव वाक्य- विन्याससम्पत् साहित्यव्यपदेशभाग् भवति।

(1) All syllables after ०साम and before द lost in A. (2) This phrase is missing in A. (3) सहृदयहृदय A. (4) Wanting in A. (5) Wanting in B.

२८ वकोक्तिजीवितम्

मार्गानुगुण्यसुभगो माधुर्यादिगुणोदयः । अलंकरणविन्यासो वकरतातिशयान्वितः ।।३४।। वृत्त्यौचित्यमनोहारि रसानां परिपोषणम्। स्पर्धया विद्यते यत्र यथास्वमुभयोरपि ॥३५॥

पदादिवाक्परिस्पन्दसारः साहित्यमुच्यते ।३६।। एतेषां च पदवाक्यप्रमाणसाहित्यानां चतुर्णामपि प्रतिवाक्य2मुपयोगः । तथा चैतत्पदमेवंस्वरूपं गकारौकारविसर्जनीयात्मकमेतस्य चार्थस्य प्रातिपदिकार्थपञ्चकलक्षणस्याख्यातपदार्थषट्कलक्षणस्य वाचकमिति पदसंस्कारलक्षणस्य व्यापारः। पदानां च परस्परान्वयलक्षणसंबन्ध- निबन्धनमेतद्वाक्यार्थ4तात्पर्यमिति वाक्यविचारलक्षणस्योपयोगः। प्रमाणेन प्रत्यक्षादिनैतदुपपन्नमिति युक्तियुक्तत्वं नाम प्रमाणलक्षणस्य प्रयोजनम्। इदमेव परिस्पन्दमाहात्म्यात्सहृदयहृदयहारितां5 प्रति- पन्नमिति साहित्यस्योपयुज्यमानता। एतेषां यद्यपि प्रत्येकं स्वविषये प्राधान्यमन्येषां गुणीभावस्तथापि सकलवाक्परिस्पन्दजीवितायमान- स्यास्य साहित्यलक्षणस्यैव कविव्यापारस्य8 वस्तुतः सर्वत्रा-9 तिशयित्वम्। यस्मादेतदमुख्यतयापि यत्र वाक्यसन्दर्भान्तरे स्वपरि- मलमात्रेणैव संस्कारमारभते10 तस्यैतदधिवास1शून्यतामात्रेणैव रामणीयकविरह: पर्यवस्यति। तस्मादुपादेयतायाः परिहाणिरुत्पद्यते। तथा च स्वप्रवृत्तिवैयर्थ्य12प्रसङ्ग:13। शास्त्रातिरिक्तप्रयोजनत्वं शास्त्राभिधेयचतुर्वर्गाधिकफलत्वं घास्य पूर्वमेव प्रतिपादितम् (१।३,५) ।

(1) ०तद्विदाह्लादैकनिबन्धनम् A. (2) यथावाक्य A. (3) क missing in A.(4) ०अर्थ wanting in A. (5) सहृदयाह्लादकारितां A. (6) प्रति० lost in A. (7) ०विताय० lost in A. (8) Omitted in B. (9) सवा० B. (10) ०रमारभ० lost in A. (11) ०वासना B. (12) वैयर्थ्य omitted in A. (13) A reads here (श।स्त्रा) तिरिक्तप्रयोजनप्रसङ्ग:।

प्रथमोन्मेष: २९ अपर्यालोचितेऽप्यर्थे बन्धसौन्दर्यसम्पदा। गीतवद्धृदयाह्लादं तद्विदां विदधाति यत् ।।३७।। वाच्यावबोधनिष्पत्तौ पदवाक्यार्थवर्जितम् यत्किमप्यर्पयत्यन्तः पानकास्वादवत्सताम् ।३८।। शरीरं जीवितेनेव स्फुरितेनेव जीवितम्। विना निर्जीवतां येन वाक्यं1 याति विपश्चिताम् ।।३६।। यस्मात्किमपि सौभाग्यं2 तद्विदामेव गोचरम्। सरस्वती समभ्येति तदिदानीं विचार्यते ॥।४०।। इत्यन्तरश्लोकाः ।

एवं सहिताविति व्याख्याय कविव्यापारवऋत्वं व्याचष्टे-

कविव्यापारवक्रतपकाराः संभवन्ति पट। प्रत्यक® बहवो भेदास्तषां विच्छित्तिशोभिनः ।।१८।। कवीनां व्यापार: कविव्यापार: काव्यक्रियालक्षणस्तस्य वकत्वं वक्रभावः प्रसिद्धप्रस्थानव्यतिरेकि वैचित्र्यं तस्य प्रकारा: प्रभेदा: षट् संभवन्ति। मुख्यतया तावन्त एव संभवन्तीत्यर्थः। तेषां प्रत्येक प्रकारा:4 बहवो भेदविशेषाः । कीदृशाः-विच्छित्तिशोभिनः वैचित्र्य- भङ्गीभ्राजिष्णवः। संभवन्तीति संबन्धः। तदेव दर्शयति- वर्णविन्यासवक्रल पदपूर्वार्धवक्रता। वक्रतायाः परोऽप्यस्ति प्रकारः प्रत्ययाश्रयः5॥१९॥

वर्णानां विन्यासो वर्णविन्यासः अक्षराणां विशिष्टन्यसनं तस्य

(1) काव्यं B. (2) किमप्यसौभाग्यं B. (3) तमभ्येति A. (4) प्रतिकारं B. (5) B reads कारिका's 19, 20 consecutively.

३० वकोक्तिजीवितम वकत्वं वक्रभावः प्रसिद्धप्रस्थानव्यतिरेकिणा वैचित्रयेणोपनिबद्धः संनि- वेशविशेषविहितस्तद्विदाह्लादकारी शब्दशोभातिशयः। यथा प्रथममरुणच्छायस्तावत्ततः कनकप्रभ- स्तदनु विरहोत्ताम्यत्तन्वीकपोलतलद्युतिः । प्रसरति ततो ध्यान्तक्षोद क्षमः क्षणदामुखे सरसबिसिनीकन्दच्छेदच्छविर्मृ गलाञ्छनः2 ॥४१॥ अत्र वर्णविन्यासवक्रतामात्र3विहितः शब्दशोभातिशयः सुतरां समुन्मी- लितः। एतदेव वर्णविन्यासवकत्वं चिरन्तनेष्वनुप्रास इति प्रसिद्धम्। अत्र च प्रभेदस्वरूपनिरूपणं लक्षणावसरे करिष्यते (२।१)। पदपूर्वाधधिवक्रता-पदस्य सुबन्तस्य तिडन्तस्य वा यत्पूर्वधिं प्रातिपदिकलक्षणं धातुलक्षणं वा तस्य वकता वत्रभावो विन्यास- वैचित्र्यम्। तत्र च बहवःप्रकाराः संभवन्ति। यत्र रूढिशब्दस्यैव प्रस्तावसमुचितत्वेन वाच्यप्रसिद्धधर्मान्तरा4धयारोपगर्भत्वेन निबन्धः स पदपूवर्धिवकतायाः प्रथम प्रकारः। यथा रामोऽस्मि सर्वं सहे5॥ ४२ ॥ द्वितीय :- यत्र संज्ञाशब्दस्य वाक्यप्रसिद्धस्य धर्मस्य लोकोत्तरा- तिशयाध्यारोपं गर्भीकृत्योपनिबन्धः। यथा

(1) धवंस (for क्षोद) in B. (2) सुभाषितावली no. 2004(anon) =काव्यप्रकाश p. 260(anon)=सरस्वतीकण्टाभरण ad i. 87(anon)= सदुक्तिकणममृत i. 396-अलङ्कारतिलक (वाग्भट) p. 45 (anon)= अलङ्कारशेखर ad viii. 1 (anon). The चन्द्रिका commentary on मम्मट says that this verse occurs in मालतीमाधव as a description of morning. But this is probably a mistake, as it does not occur in any MS of the drama. (3) मात्र wanting in A. (4) प्रसिद्धान्तरघर्मा A. (5) महानाटक v. 7=ध्वन्यालोक p. 61 (anon) =प्रतिहारेन्दुराज p. 86=मुकुलभट्ट p. 11=काव्यप्रकाश p. 188 (anon). (6) वाच्यधर्म A.

प्रथमोन्मेष: ३१

रामोऽसौ भुवनेषु विक्मगुणैः प्राप्तः प्रसिद्धिं परा- मस्मद्गाग्यविपर्ययाद्यदि परं देवो न जानाति तम्1। वन्दीवैष2 यशांसि गायति मरुद्यस्यैकबाणाहति- श्रेणीभूतविशालतालविवरोद्गीणैः स्वरैःसप्तभिः4॥४३।। अत्र राम-शब्दो लोकोत्तरशौर्यादिधर्मातिशयाध्यारोपपरत्वेनोपात्तो वक्तां प्रथयति।

पर्यायवकत्वं प्रकारान्तरं पदपूर्वाधवक्रताया:5-यत्रानेकशब्दा- भिधेयत्वे वस्तुनः किमपि पर्यायपदं प्रस्तुतानुगुणत्वेन प्रयुज्यते। यथा-

वामं कज्जलवद्विलोचनमुरो रोहद्विसारिस्तनं मध्यं क्षाममकाण्ड एव विपुलाभोगा नितम्बस्थली। सद्य:प्रोद्गतविस्मयैरिति गणैरालोक्यमानं मुहुः पायाद्वः प्रथमं वपुः स्मररिपोर्मिश्रीभवत्कान्तया ।।४४।।

अत्र 'स्मररिपोः' इति पर्यायः कामपि वकतामुन्मीलयति। यस्मात्काम- शत्रो: कान्तया मिश्रीभावः शरीरस्य न कथचिदपि6 संभाव्यत7 इति गणानां सद्यःप्रोद्गतविस्मयत्वमुपपन्नम्। सोऽपि पुनः पुनः परिशीलने-

(1) ताम् B. (2) चैष B. (3) ०साल A. (4) सप्तमैः A. This verse is quoted anonymously by the काव्यप्रकाश (pp.182, 246). The commentators on मम्मट attribute it to the lost राघवानन्दनाटक. माणिक्यचन्द्र says that it forms the speech of कुम्भकर्ण in that drama ; while ०चन्दिका says that it is addressed by विभीषण to रावण in the same play. It is atrributed to विशाखदत्त in सदुक्तिकर्णांमृत (see Dhruva's edition of मुद्राराक्षस, introd.p.xii). Also quoted anonymously in the सरम्वतीकण्ठा- भरण (p. 341). (5) ०वकता० lost in A. (6) कथन्चित् A. (7) संभाव्य A.

३२ वक्ोक्तिजीवितम,

नाश्चर्यकारीति 'प्रथम'-पदस्य1 जीवितम्। एतच्च पर्यायवऋत्वं वाच्यासंभविधर्मान्तर2गर्भीकारेणापि दृश्यते। यथा अङ्गराज सेनापते राजवल्लभ रक्षैनं भीमाद्द :शासनम् इति ॥४५॥ अत्र त्रयाणामपि पर्यायाणामसंभाव्यमानतत्परित्राणपात्रत्वलक्षण- मकिंचित्करत्वं गर्भीकृत्योपहस्यते-रक्षैनमिति।

पदपूर्वाधवकरताया उपचारवकत्वं नाम प्रकारान्तरं विद्यते- यत्रामूर्तस्य वस्तुनो मूर्तद्रव्याभिधायिना शब्देनाभिधानमुपचारात्। यथा-निष्कारणं निकारकणिकापि मनस्विनां मानसमायासयति। यथा-हस्तापचेयं यशः। 'कणिका'-शब्दो5 मूर्तवस्तुस्तोकार्थाभि- धायी6 स्तोकत्वसामान्योपचारादमूर्तस्यापि निकारस्य स्तोकाभिधान- परत्वेन7 प्रयुक्तस्तद्विदा ह्वादकारित्वाद्वकतां पुष्णाति। 'हस्तापचेयम्'

हस्तापचेयमित्यभिधानं वक्त्वमावहति। द्रवरूपस्य9 वस्तुनो वाचकशब्दस्तर्राङ्गतत्वादिधर्म10निबन्धनः किमपि सादृश्यमात्रमव- लम्ब्य संहतस्यापि वाचकत्वेन प्रयुज्यमानः कविप्रवाहे प्रसिद्धः। यथा

श्वासो1त्कम्पतर्राङ्गणि स्तनतटे12 इति ॥४६।।

क्वचिदमूर्तस्यापि द्रवरूपार्थाभिधायी वाचकत्वेन प्रयुज्यते। यथा

(1) शब्दस्य B, for पदस्य. (2) ०सम्भव० only, A. (3) वेणीसंहार, ad iii. 47, p 46=व्यक्तिविवेक p 45 (4) अपि पर्यायाणां dropped in B. (5) The whole passage from मूतद्रव्यामिधायिना up to this word is dropped in A. समुद्रबन्ध (p.9) substantially quotes this passage (6) मूर्तद्रव्याभिधायी only in A. (7) सूचकोभिधान० B. (8) वस्तु missing in A. (9) द्रव्य० A. (10) धर्म wanting in A. (12) कवीन्द्र- वचनसमुच्चय no. 450 (anon). This verse is quoted in full below.

प्रथमोन्मेष: ३३

एकां कामपि कालविप्रुषममी शौर्योष्मकण्डूव्यय- व्यग्रा: स्युश्चिरविस्मृतामरचमूडिम्बाहवा1 बाहवः ॥४७।। एतयोस्तरंगिणीति विप्रुषमिति च वक्रतामावहतः। विशेषणवऋत्वं नाम पदपूर्वाधवक्रतायाः प्रकारो विद्यते-यत्र विशेषणमाहात्म्यादेव तद्विदाह्लादकारित्वलक्षणं वक्रत्वमभिव्यज्यते। यथा- दाहोऽम्भ:प्रसृ्तिपचः प्रचयवान् बाष्पः प्रणालोचितः इ्वासाः प्रेङ्ङितदीप्रदीपलतिका:2 पाण्डिम्नि मग्नं वपुः । किंचान्यत्कथयामि रात्रिमखिलां त्वन्मार्गवातायने हस्तच्छत्तुनिरुद्वचन्द्रमहसस्तस्याः स्थितिर्वर्तते4॥४८॥ अत्र दाहो बाष्पः श्वासा वपुरिति न किंचिद्वैचित्र्यमुन्मीलितम्। प्रत्येकं विशेषणमाहात्म्यात्पुनः काचिदेव वक्रताप्रतीतिः। यथा च व्रीडायोगा न्नतवदनया संनिधाने गुरूणां बद्धोत्कम्पस्तनकलशया6 मन्युमन्तर्नियम्य तिष्ठेत्युक्तं किमिव न तया यत्समुत्सूज्य बाष्पं मय्यासक्तश्चकित हरिणीहारिनेत्रत्रिभागः8।४६।। अत्र चकितहरिणीहारीति क्रियाविशेषणं नेत्रत्रिभागासङ्गस्य गुरु- संनिधानविहिताप्रगल्भत्वरमणीयस्य कामपि कमनीयतामावहति9 चकितहरिणीहारिविलोचनसाम्येन।

(1) ०डिम्बाहवा lost in A. This verse is quoted in full in ch.ii. (2) दीपदीप्तकलिका: A. (3) त्वद्वक्त्र० A. (4) विद्धशालभन्जिका ii. 21 == सुभाषितावली no. 1411=कवीन्द्रवचन० no. 276=रुय्यक p.68 (anon)=Jayaratha p 41 (anon)=अलङ्कारशेखर p. 68 (anon) =चित्रमीमांसा p. 103 (anon). (5) व्रीडालोका० A. (6) वेधोत्कम्प- स्तनकलशयो: B. (7) ०इचकित० lost in A. (8) शाङ्गधरपद्धति no. 3464 (नेत्रत्रिभागब्रह्मयशखिनः)=सुभाषितावली no, 1335 (यशः- स्वामिन: )=ध्वन्यालोक p. 132 (anon). (9) पुष्णाति (for आवहति) B. ३

३४ वकोक्तिजीवितम, अयमपर: पदपूर्वाधवकरतायाः प्रकारो यदिदं संवृतिवकत्वं नाम- यत्र पदार्थस्वरूपं प्रस्तावानुगुण्येन1 केनापि निकर्षेणोत्कर्षेण वा युक्तं व्यक्ततया साक्षादभिधातुमशक्यं संवृतिसामर्थ्योपयोगिना शब्देनाभि- धीयते। यथा

सोऽयं दम्भधृतव्रतः प्रियतमे कर्तु किमप्युद्यतः2 ॥५०॥ अत्र वत्सराजो वासवदत्ताविपत्तिविधुरहृदयस्तत्प्राप्तिप्रलोभनवशेन पद्मावतीं परिणेतुमीह मानस्तदेवाकरणीयमित्यवगच्छन् तस्य वस्तुनो महापातकस्येवाकीर्तनीयतां ख्यापयति किमपीत्यनेन संवरणसमर्थेन सर्वनामपदेन। यथा च

निद्रानिमीलितदृशो मदमन्थराया5 नाप्यर्थवन्ति न घ यानि निरर्थकानि। अद्यापि मे वरतनोर्मधुराणि6 तस्या- स्तान्यक्षराणि हृदये किमपि ध्वनन्ति।५१।।

(1) ववानुगुणेन A. (2) This forms the last line of the verse चक्षुर्यस्य तवाननादपगतम् from तापसवत्सराजचरित. Kuntaka quotes this verse in full in ch. iv. See below, abstract of that chapter for reference. (3) ०विवर्त्ति A. (4) ०णेतुमपी B. (5) ०मन्थराणि B. (6) गदितानि B, for मधुराणि. (7) चौरपञ्चाशिका (ed. Solf, no. 36). This verse does not occur in Bohlen's edition (Berlin 1833). Since this verse is quoted (anonymously) in ०अवलोक on दशरूपक (ed. Parab, ad iv. 23) and in oLocana, p. 60, विह्रण's author- ship of the verse appears doubtful. In सुभाषितावली (no. 1280) and जह्मणकृत सूकतिमुक्तावली (74a), this श्लोक is attributed to कलशक Quoted also anonymously in Hemacandra p. 89 and Samudrabandha p. 9 (समुद्रबन्ध probably quotes it from the वक्रोक्तिजीवित itself).

प्रथमोन्मेष: ३५ अत्र किमपीति तदाकर्णनविहितायाश्चित्तचमत्कृतेरनुभवैकगोचरत्व- लक्षणमव्यपदेश्यत्वं प्रतिपाद्यते1। तानीति2 तथाविधानुभवविशिष्ट- तया स्मर्यमाणानि। नाप्यर्थवन्तीति स्वसंवेद्यत्वेन व्यपदेशाविषयत्वं प्रकाश्यते। तेषां च न च यानि निरर्थकानीत्यलौकिकचमत्कार- कारित्वादपार्थकत्वं निवार्यंते। त्रिष्वप्येतेषु विशेषणवऋत्वं प्रतीयते। इदमपरं पदपूर्वधिवकरतायाः प्रकारान्तरं संभवति वृत्तिवैचित्र्य- वऋत्वं नाम-यत्र समासादितवृत्तीनां कासांचिद्, विचित्राणामेव कविभि परिग्रहः क्रियते। यथा मध्येऽङ्क रं पल्लवा:3।५२॥ यथा च पाण्डिम्नि मग्नं वपु:4।५३। यथा वा सुधाविसरनिष्यन्दसमुल्लासविधायिनि। हिमधामनि खण्डेऽपि न जनो नोन्मनायते ।।५४। अपरं लिङ्गवैचित्र्यं नाम पदपूर्वरधधिवकतायाः प्रकारान्तरं दृश्यते- यत्र भिन्नलिङ्गानामपि शब्दानां वैचित्र्या य सामानाधिकरण्योप- निबन्धः। यथा इत्थं जडे जगति को नु बृहत्प्रमाण- कर्ण:5 करी ननु भवेद् ध्वनितस्य पात्रम् ।५५।। यथा च मैथिली तस्य दारा:6॥ इति7॥५६॥

(1) This passage is quoted by समुद्रबन्ध p. 9. (2) तानि only, B. (3) विद्धशालभञ्जिका i. 23. (4) See above p. 33, sl. 48. (5) कण्ठ: (for कर्ण:) A. Quoted in full in सुभाषितावली no. 628 (भट्टवासुदेवस्य). The verse is given in full below, ch.ii. (6) बालरामायण iii. 27, p. 64 (7) इति omitted in A.

३६ वक्रोक्तिजीवितम, अन्यदपि लिङ्गवैचित्र्यवकरत्वम् -- यत्रानेकलिङ्गसंभवेऽपि सौकुमार्यात् कविभि: स्त्रीलिङ्गमेव प्रयुज्यते, 'नामैव स्त्रीति पेशलम्' (२।२२) इति कृत्वा। यथा1 एतां पश्य पुरस्तटीम्2 इति ॥५७॥ पदपूर्वाधस्य धातोः क्रियावैचित्र्यवऋत्वं नाम वक्रत्वप्रकारान्तरं विद्यते -- यत्र क्रियावैचित्र्यप्रतिपादनपरत्वेन3 वैदग्ध्य4भङ्गीभणिति- रमणीयान् प्रयोगान् निबध्नन्ति कवयः। तत्र क्रियावैचित्र्यं बहुविधं विच्छित्तिविततव्यवहारं दृश्यते। यथा रइकेलिहिअणिअंसणकरकिसलअरुद्धणअणजुअलस्स रुद्दस्स तइअणअणं पव्वइपरिचुम्बिअं जअइ6।५८।। अत्र समानऽपि हि7 स्थगनप्रयोजने साध्ये तुल्ये च लोचनत्वे, देव्याः परिचुम्बनेन यस्य निरोधः संपाद्यते तद्गवतस्तृतीयं8 नयनं जयति सर्वोत्कर्षेण वर्तत इति वाक्यार्थः । अत्र जयतीति क्रियापदस्य किमपि सहृदयहृदयसंवेद्यं वैचित्र्यं9 परिस्फुरदेव लक्ष्यते। यथा स्वेच्छाकेसरिणः स्वच्छस्वच्छायायासितेन्दवः । त्रायन्तां वो मधुरिपो: प्रपन्नार्तिच्छिदो नखा:10 ।५६।

(1) Wanting in A. (2) दशरूपकावलोक p. 41 (anon)=Hem- candra p. 297 (anon)=सरस्वतीकण्ठा० p.300 (anon), This verse is quoted in full below, at ii. 22. (3) ०पादनद्वारेण परत्वेन A. (4) वैचित्र्य A. (5) तच्च A. (6) रतिकेलिहृतनिवसनकरकिस लयरुद्धनयनयुगलस्य। रुद्रस्य तृतीयनयनं पार्वतीपरिचुम्बितं जयति ॥ इति छाया। गाथासप्तशतक (ed. Weber) 455=काव्यप्रकाश p.168. (7) Wanting in B. (8) तृतीयं missing A. (9) ०वेद्यं वै lost in A. (10) This is मङ्गलश्लोक to the वृत्ति of the ध्वन्यालोक.

प्रथ मोन्मेष: ३७ अत्र नखानां1 सकललोकप्रसिद्धच्छेदनव्यापारव्यतिरेकि किमप्य- पूर्वमेव प्रपन्नार्तिच्छेदनलक्षणं क्रियावैचित्र्यमुपनिबद्धम्। यथा च स दहतु दुरितं शाम्भवो वः शराग्निः2।६०।' अत्र च पूर्वदेव क्रियावैचित्र्यप्रतीतिः3। यथा च कण्णुप्पलदलमिलिअलोअणेहिं हेलालोलणमाणिअणअणेहिं। लीलइ लीलावईहि णिरुद्धओ सिढिलिअचाओ जअइ मअरद्धओ4।६१॥। अत्र लोचनैर्लीलया लीलावतीभिर्निरुद्धः स्वव्यापारपराङ मुखीकृतः सन् शिथिलीकृतचापः कन्दर्पो जयति सर्वोत्कर्षेण वर्तत इति किमु- च्यते, यतस्तास्तथाविधविजयावाप्तौ सत्यां जयन्तीति वक्तव्यम्। तदयमत्राभिप्राय :- यत्त6ल्लोचनविलासानामेवंविधं जैत्रताप्रौढभावं पर्यालोच्य चेतनत्वेन स स्वचापारोपणायासमुपसंहृतवान्। यतस्तेनैव त्रिभुवनविजयावाप्तिः परिसमाप्यते। ममेति मन्यमानस्य तस्य सहा- यत्वोत्कर्षातिशयो जयतीति क्रियापदेन8 कर्तृ तायाः कारणत्वेन

(1) नखा lost in A. (2) अमरुशतक, श्लो० 2. (3) ०वैचित्र्य- प्रसिद्धि: A. (4) A reads ०सलोणेहिं in the first line, ०लोलणो and णअणीहिं in the second line; लीलाए and लीलावलीहि in the third, सिहिलिअचाओ in the last line. B reads ०सलोणिहिं in the first line ; हेलालोलवमालिहि in the second line ; निरद्धउ in the third line, ०चाउ and मअरद्वउ in the last line. The conjectural छाया of the verse would be : कर्णोत्पलदलमिलितलोचनैर्हेलालोलनमानितनयनाभिः । लीलया लीलावतीभिर्निरुद्धः शिथिलीकृतचापो जयति मकरध्वजः ॥ If we read ०सलोणेहिं in the first line with MS A, then would it mean ०सलावण्यैः, qualifying णअणेहिं, which would be नयनैः, in second line ? (5) स A. (6) यदेत B. (7) सहृदयत्वो० B. (8) ०पद B.

३८ वक्ोक्तिजीवितम

कवेश्चेतसि परिस्फुरितः। तेन किमपि क्रियावैचित्र्यमत्र तद्विदाह्लाद- कारि प्रतीयते। यथा च

तान्यक्षराणि हृदये किमपि ध्वनन्ति-।।६२।। अत्र जल्पन्ति वदन्तीत्यादि न प्रयुक्तम्, यस्मात्ताणि कयापि विच्छित्त्या किमप्यनाख्येयं समर्पयन्तीति कवेरभिप्रेतम्। वकताया: परोऽप्यस्ति प्रकार: प्रत्ययाश्रयः2 इति। वक्रभाव- स्यान्योऽपि प्रभेदो विद्यते। कीदृशः-प्रत्ययाश्रयः। प्रत्ययः सुप्तिड च यस्याश्रयः स्थानं स तथोक्तः। तस्यापि बहवः प्रकाराः संभवन्ति- संख्यावैचित्र्यविहितः, कारकवैचित्र्यविहितः, पुरुषवैचित्र्यविहितश्च। तत्र, संख्यावैचित्र्यविहित :- यस्मिन् वचनवैचित्र्यं काव्यबन्धशोभायै3 निबध्यते। यथा

मैथिली तस्य दारा:4।।इति ॥६३॥

यथा च फुल्लेन्दीवरकाननानि नयने पाणी सरोजाकराः5।६४।। अत्र द्विवचनबहुवचनयोः सामानाधिकरण्यमतीव चमत्कारकारि। कारकवैचित्र्यविहितः-यत्राचेतनस्यापि पदार्थस्य चेतनत्वाध्या- रोपेण चेतनस्यैव क्रियासमावेशलक्षणं रसादिपरिपोषणार्थं कर्तृ त्वादि- कारकं6 निबध्यते। यथा

स्तनद्वन्द्वं मन्दं स्नपयति बलाद्वाष्पनिवहो हठादन्त:कण्ठं7 लुठति सरसः पञ्चमरवः ।

(1) See above p. 34. (2) This is part of कारिका 19, which is now taken up for comment, (3) काव्पशोभोपनिबन्धनाय B. (4) See above p. 35. (5) तापसवत्सराज० (Berlin MS, i. 68b). (6) कारकत्वं A. (7) कण्ठे B.

प्रथमोन्मेष: ३९

शरज्ज्योत्स्नापाण्डुः पतति च कपोल: करतल न जानीमस्तस्याः क इव हि विकारव्यतिकरः ॥६५॥ अत्र बाष्पनिवहादीनामचेतनानामपि चेतनत्वाध्यारोपेण कविना कर्तृ त्वमुपनिबद्धम्-यत्तस्या2 विवशायाः सत्यास्तेषामेवंविधो व्यवहारः, सा पुनः स्वयं न किंचिदप्याचरितुं समर्थेत्यभिप्रायः । अन्यच्च कपोलादीनां तद्वयवानामेतदवस्थत्वं प्रत्यक्षतया- स्मदादिगोचरतामापद्यते, तस्याः पुनर्योऽसावन्तर्विकारव्यतिकरस्तं4 तदनुभवैकविषयत्वाद्वयं न जानीमः। यथा च चापाचार्यस्त्रिपुरविजयी कार्तिकेयो विजेय: शस्त्रव्यस्तः सदनमुदधिर्भूरियं हन्तकारः। अस्त्येवैतत् किमु कृतवता रेणुकाकण्ठबाधां बद्धस्पर्वस्तव परशुना लज्जते चन्द्रहास: 5।६६।। अत्र चन्द्रहासो लज्जत इति पूर्ववत् कारकवैचित्र्यप्रतीतिः । पुरुषवैचित्र्यविहितं वकरत्वं विद्यते-यत्र प्रत्यक्तापरभावविपर्यासं प्रयुञ्जते कवयः, काव्यवैचित्र्यार्थ युष्मद्यस्मदि वा प्रयोक्तव्ये प्राति- पदिकमात्रं निबध्नन्ति। यथा अस्मद्द्ाग्यविपर्ययाद्यदि परं देवो न जानाति तम् ।६७।। अत्र त्वं न जानासीति वक्तव्ये वैचित्र्याय देवो न जानातीत्युक्तम्। एवं7 युष्मदादिविपर्यासः क्रियापदं विना प्रातिपदिकमात्रेऽपि दृश्यते। यथा अयं जनः प्रष्टुमनास्तपोधने न चेद्रहस्यं प्रतिवक्तुमर्हसि8।।६८।।

(1) विकारस्य B. (2) यदि तस्या B. (3) A omits तद०. (4) A omits तं (5) बालरामायण ii. 37 (p. 42)=काव्यप्रकाश pp. 323, 354 व्यक्तिविवेक pp. 45, 66. (6) See above p. 31. (7) एष हि A. (8) कुमारसम्भव v. 40.

बकोक्तिजीवितम,

अत्राहं प्रष्टुकाम इति वक्तव्ये ताटस्थ्यप्रतीत्यर्थमयं जन इत्युक्तम् यथा वा।

सोऽयं दम्भधृतव्रतः1 इति ॥६८॥ अत्र सोऽहमिति वक्तव्ये पूर्ववद् 'अयम्' इति वैचित्र्यप्रतीतिः। एते च मुख्यतया वक्ताप्रकारा: कतिचिन्निदर्शनार्थ प्रदर्शिताः। शिष्टाश्च सहस्रश: संभवन्तीति महाकविप्रवाहे सहृदयैः स्वयमेवोत्प्रेक्षणीयाः । एवं वाक्यावयवानां पदानां2 प्रत्येक वर्णाद्यवयवद्वारेण यथा- संभवं वत्रभावं व्याख्यायेदानीं पदसमुदायभूतस्य वाक्यस्य वकता व्याख्यायते-

वाक्यस्य वक्रभावोऽन्यो भिद्यते यः सहस्त्रधा। यत्रालंकारवर्गोडसौ सर्वोऽप्यन्तर्भविष्यति॥२०॥

वाक्यस्य वत्रभावोऽन्यः । वाक्यस्य पदसमुदायभूतस्य। आख्यातं साव्ययकारकविशेषणं वाक्यमिति यस्य प्रतीतिस्तस्य श्लोकादेर्वक्रभावो भङ्गीभणितिवैचित्र्यम् अन्यः पूर्वोक्तवक्ताव्यतिरेकी समुदायवैचित्र्य- निबन्ध: कोऽपि संभवति। यथा

उपस्थितां पूर्वमपास्य लक्ष्मीं वनं मया सार्धमसि प्रपन्नः । त्वामाश्रयं प्राप्य तया नु कोपा- त्सोढास्मि न त्वन्द्वने वसन्ती4॥७०॥

एतत्सीतया तथाविधकरुणाक्रान्तान्तःकरणया वल्लभं प्रति संदिश्यते -- यदुपस्थितां सेवासमापन्नां लक्ष्मीमपास्य श्रियं परित्यज्य पूर्व यस्त्वं

(1) See above p. 34. (2) A omits this word. (3) This कारिका is quoted by समुद्रबन्ध p. 9. (4) रघुवंश xiv. 60.

प्रधमोन्मेष: ४१

मया सार्ध वनं प्रपन्नो विपिनं प्रयातस्तस्य तव स्वप्नेऽप्येतन्न संभाव्यते। तया पुनस्तस्मादेव कोपात् स्त्रीस्वभावसमुचितसपत्नीविद्वेषात्त्वद्गृहे वसन्ती न सोढास्मि। तदिदमुक्तं भवति-यत्तस्मिन् विधुरदशावि- संष्ठुलेऽपि समये तथाविधप्रसादास्पदतामध्यारोप्य यदिदानीं साम्राज्ये निष्कारणपरित्यागतिरस्कारपात्रतां नीतास्मीत्येतदुचितमनुचितं वा विदितव्यवहारपरंपरेण भवता स्वयमेव1 विचार्यतामिति। स च वक्रभावस्तथाविधो यः सहस्रधा भिद्यते बहुप्रकारं भेद- मासादयति। सहस्र-शब्दोऽत्र संख्याभूयस्त्वमात्रवाची, न नियतार्थ2- वृत्तिः, यथा-सहस्रदलमिति3। यस्मात् कविप्रतिभानामानन्त्या- त्नियतत्वं न संभवति। योऽसौ वाक्यस्य वक्रभावो बहुप्रकारः, न जानीमस्तं कीदृशमित्याह-यत्रालंकारवर्गोऽसौ सर्वोऽप्यन्तर्भविष्यति। यत्र यस्मिन्नसावलंकारवर्गः कविप्रवाहप्रसिद्धप्रतीतिरुपमादिरलंकरण- कलाप: सर्वः सकलोऽप्यन्तर्भविष्यति4 अन्तर्भावं व्रजिष्यति5 पृथक्- त्वेन नावस्थाप्यते। तत्प्रकारभेदत्वेनैव7 व्यपदेशमासादयिष्यतीत्यर्थः । स चालंकारवर्गः स्वलक्षणावसरे प्रतिपदमुदाहरिष्यते। एवं वाक्यवकतां व्याख्याय वाक्यसमूहरूपस्य प्रकरणस्य तत्समु- दायात्मकस्य च प्रबन्धस्य वक्रता व्याख्यायते-

वक्रभावः प्रकरणे प्रबन्धे वास्ति8 यादृशः। उच्यते सहजाहार्यसौकुमार्यमनोहरः ॥२१॥

वक्रभावो विन्यासवैचित्र्यं प्रबन्धैकदेशभूते प्रकरणे यादृशोऽस्ति यादृग् विद्यते प्रबन्धे वा नाटकादौ सोप्युच्यते कथ्यते9। कीदृशः- सहजाहार्यसौकुमार्यमनोहरः। सहजं स्वाभाविकमाहार्य व्युत्पत्त्यु-

(1) स्व lost in A. (2) नियता० lost in A. (3) सहस्रसवध्यमिति B. (4) अन्तर्भविष्यति omitted in B. (5) अनुभविष्यति for व्रजिष्यति A. (6) नावस्थास्यते B. (7) ०स्वभाव A, for भेद. (8) अप्यस्ति A. (9) omitted in A.

४२ वक्रोक्तिजीवितम

पार्जितं यत्सौकुमार्य रामणीयक तेन मनोहरो हृदयहारी यः स तथोक्तः। तत्र प्रकरणे वक्रभावो यथा-रामायणे मारीचमाया- मयमाणिक्यमृगानुसारिणो रामस्य करुणाक्रन्दाकर्णनकातरान्तः- करणया जनकराजपुत्र्या तत्प्राणपरित्राणाय स्वजीवितपरिरक्षानिर- पेक्षया1 लक्ष्मणो निर्भर्त्स्य प्रेषितः। तदेतदत्यत्तमनौचित्ययुक्तम्2, यस्मादनुचरसंनिधाने प्रधानस्य तथाविधव्यापारकरणमसंभावनीयम्। तस्य च सर्वातिशयचरितयुक्तत्वेन वर्ण्यमानस्य तेन कनीयसा प्राण- परित्राणसंभावनेत्येतदत्यन्तमसमीचीनमिति पर्यालोच्य उदात्तराघवे4 कविना वैदग्ध्यवशेन मारीचमृगमारणाय प्रयातस्य परित्राणार्थं लक्ष्म- णस्य सीतया कातरत्वेन राम: प्रेरितः इत्युपनिबद्धम्। अत्र च तद्विदा- ह्वादकारित्वमेव वकत्वम्। यथा च किरातार्जुनीये किरातपुरुषो- क्तिषु5 वाच्यत्वेन स्वमार्गणमार्गणमात्रमेवोपकान्तम्। वस्तुतः पुनरर्जुनेन सह तात्पर्यार्थपर्यालोचनया विग्रहो वाक्यार्थतामुपनीतः। तथा च तत्रैवोच्यते-

प्रयुज्य सामाचरितं विलोभनं भयं विभेदाय धियः प्रदर्शितम्' तथाभियुक्तं च शिलीमुखार्थिना

प्रबन्धे वक्रभावो यथा-कुत्रचिन्महाकविविरचिते राम8्कथोप- निबन्धे नाटकादौ पञ्चविध वक्रतासामग्रीसमुदायसुन्दरं सहृदय-

(1) निरपेक्ष omitted in A, which reads ०परिरक्षाया only. (2) व्युक्तमुक्तम् A. (3) व्यापारणं A. (4) This lost drama is quoted in दशरूपकावलोक, by Hemacandra and in साहित्यदर्पण. (5) B omits किरात, but A reads किरातपुरुषोक्तिरिति. (6) स्वमार्ग- मार्गण० A ; स्वमार्गणमात्र० B. (7) किरात० xiv. 7. (8) रामायण० A.

प्रथमोन्मेष: ४३

हृदयहारि महापुरुषवर्णनमुपक्मे प्रतिभासते। परमार्थतस्तु विधि- निषेधात्मकधर्मोपदेशः पर्यवस्यति, रामवद्वर्तिव्यं न रावणवदिति। यथा च, तापसवत्सराजे कुसुमसुकुमारचेतसः सरसविनोदैकरसिकस्य नायकस्य चरितवर्णनमुपक्ान्तम्। वस्तुतस्तु व्यसनार्णवे निमज्ज- त्निजो राजा तथाविधनयव्यवहारनिपुणैरमात्यैस्तैस्तैरुपायैरुत्तारणीय इत्युपदिष्टम्। एतच्च स्वलक्षणव्याख्यानावसरे व्यक्ततामाया- स्यति।

एवं कविव्यापारवक्रताषट्कमुद्देशमात्रेण व्याख्यातम्। विस्तरेण तु स्वलक्षणावसरे व्याख्यास्यते।

क्रमप्राप्तत्वेन बन्धोऽधुना व्याख्यास्यते-

वाच्यवाचकसौभाग्यलावण्यपरिपोषकः। व्यापारशाली वाक्यस्य1 विन्यासो बन्ध उच्यते॥२२॥

विन्यासो विशिष्टं न्यसनं यः सन्निवेशःस एव व्यापारशाली बन्ध- उच्यते। व्यापारोऽत्र प्रस्तुतकाव्यक्रियालक्षणः। तेन शालते श्लाघते यः स तथोक्तः। कस्य-वाक्यस्य श्लोकादेः। कीदृशः-वाच्य- वाचकसौभाग्यलावण्यपरिपोषकः। वाच्यवाचकयोद्वयोरपि वाच्य- स्याभिधेयस्य वाचकस्य च शब्दस्य वक्ष्यमाणं सौभाग्यलावण्यलक्षणं यद्गुणद्वयं तस्य परिपोषकः पुष्टतातिशयकारी। सौभाग्यं प्रतिभा- संरम्भफलभूतं चेतनचमत्कारित्वलक्षणम्, लावण्यं संनिवेशसौन्दर्यम्, तयो: परिपोषकः। यथा

दत्त्वा वामकरं नितम्बफलके लीलाबलन्मध्यया प्रोत्तुङ्गस्तनमंसचुम्बिचिबुक कृत्वा तया मां प्रति

(1) The reading of the commentary is वाक्यस्य which is preferable, although the MS here reads काव्यस्य in the कारिका.

४४ वकोक्तिजीवितम

प्रान्तप्रोतनवेन्द्रनीलमणिमन्मुक्तावलीविभ्रमाः सासूयं प्रहिता: स्मरज्वरमुचो द्वित्राः कटाक्षच्छटा :- ॥७२।। अत्र समग्रकविकौशलसंपाद्यस्य चेतनचमत्कारित्वलक्षणस्य सौभाग्यस्य कियन्मात्रवर्णविन्यासविच्छित्तिविहितस्य पदसंधानसम्पदुपार्जितस्य च लावण्यस्य पर: परिपोषो विद्यते। एवं च स्वरूपमभिधाय तद्विदाह्लादकारित्वमभिधत्ते-

वाच्यवाचकवक्रोक्तित्रितयातिशयोत्तरम्। तद्विदाह्नादकारित्वं किमप्यामोदसुन्दरम् ।।२३।। तद्विदाह्लादकारित्वं काव्यविदानन्दविधायित्वम्। कीदृशम्- वाच्यवाचकवक्रोक्तित्रितयातिशयोत्तरम्। वाच्यमभिधेयं वाचकं शब्दो वकोक्तिरलंकरणम्, एतस्य त्रितयस्य योऽतिशयः कोऽप्युत्कर्ष- स्तस्मादुत्तरमतिरिक्तम्। स्वरूपेणातिशयेन च स्वरूपेणान्यत् किमपि तत्त्वान्तरमेतदतिशयेनैतस्मात्तितयादपि लोकोत्तरमित्यर्थः । अन्यच्च कीदृशम्-किमप्यामोदसुन्दरम्। किमप्यव्यपदेश्यं सहृदयहृदय- संवेद्यम् आमोदः सुकुमारवस्तुधर्मो रञ्जकत्वं नाम, तेन सुन्दरं रञ्जकत्वरमणीयम्। यथा हंसानां निनदेषु यैः कवलितैरासज्यते कूजता- मन्यः कोऽपि कषायकण्ठलुठनादाघर्घरो विभ्रमः। ते संप्रत्यकठोरवारणवधूदन्तांङ्ग रस्पर्धिनो निर्याता: कमलाकरेषु बिसिनीकन्दाग्रिमग्रन्ययः2।।७३।। अत्र त्रितयेऽपि वाच्यवाचकवक्रोक्तिलक्षणे प्राधान्येन न कश्चिदपि कव: संरम्भो विभाव्यते। किंतु प्रतिभावैचित्र्यवशेन किमपि तद्विदाह्लादकारित्वमुन्मीलितम्। यद्यपि सर्वेषामुदाहरणानामवि- कलकाव्यलक्षणपरिसमाप्तिः संभवति तथापि यत्प्राधान्येनाभिधीयते

(1) कवीन्द्रवचन २१३ (anon). (2) Quoted anonymously in ध्वन्यालोक ch. iv, p. 242.

प्रथमोन्मेष: [४५ स एवांश: प्रत्येकमुद्रिक्ततया तेषां परिस्फुरतीति सहृदयैः स्वयमेवो- त्प्रेक्षणीयम् । एवं काव्यसामान्यलक्षणमभिधाय तद्विशेषलक्षणविषयप्रदर्श- नार्थ मार्गभेदनिबन्धनं त्रैविध्यमभिधत्ते-

संप्रति तत्र ये मार्गा: कविप्रस्थानहेतबः। सुकुमारो विचित्रश्च मध्यमश्चोभयात्मकः॥२४।।

तत्र तस्मिन् काव्ये मार्गा: पन्थानस्त्रयः1 संभवन्ति। न द्वौ चत्वारः, स्वरादिसंख्यावत्तावतामेव वस्तुतस्तज्ज्ञैरुपलम्भात्। ते च कीदृशा :- कविप्रस्थानहेतवः। कवीनां प्रस्थानं प्रवर्तनं तस्य हेतवः, काव्यकरणस्य कारणभूताः। किमभिधाना :- सुकुमारो विचित्रश्च मध्यमश्चेति। कीदृशो मध्यम :- उभयात्मकः। उभयमनन्तरोक्तं मार्गद्वयमात्मा यस्येति विग्रहः। छायाद्वयोपजीवीत्युक्तं भवति। तेषां च स्वलक्षणावसरे स्वरूपमाख्यास्यते।

अत्र च बहुविधा विप्रतिपत्तयः संभवन्ति। यस्माच्चिरन्तनै- विंदर्भादिदेशविशेषसमाश्रयणेन वैदर्भीप्रभृतयो रीतयस्तिस्त्रः समाम्नाताः2। तासां चोत्तमाधममध्यमत्ववैचित्र्येण त्रैविध्यम्। अन्यैश्च3 वैदर्भगौडीयलक्षणं मार्गद्वितयमाख्यातम्। एतच्चोभयमप्य- युक्तियुक्तम्। यस्माद्देशभेदनिबन्धनत्वे रीतिभेदानां देशानामान- न्त्यादसंख्यत्वं प्रसज्यते। न च विशिष्टरीतियुक्तत्वेन काव्यकरणं मातुलेयभगिनीविवाहवद् देशधर्मतया व्यवस्थापयितुं शक्यम्। देश- धर्मो हि वृद्धव्यवहारपरंपरामात्रशरणः शक्यानुष्ठानतां नातिवर्तते। तथाविधकाव्यकरणं पुनः शक्त्यादिकारणकलापसाकल्यमपेक्ष्यमाणं न

(1) B adds सन्ति here. (2) वामन i. 2.9-13. (3) दण्डी i. 42.

४६ वक्रोक्तिजीवितम

शक्यते यथाकथंचिदनुष्ठातुम्। न च दाक्षिणात्यगीतविषयसुस्वरतादि- ध्वनिरामणीयकवत्तस्य स्वाभाविकत्वं वक्तुं पार्यते। तस्मिन् सति तथाविधकाव्यकरणं सर्वस्य स्यात्। किंच शक्तौ विद्यमानाया- मपि व्युत्पत्त्यादिराहार्यकारणसम्पत्प्रतिनियतदेशविषयतया न व्यव- तिष्ठते, नियमनिबन्धनाभावात् तत्रादर्शनाद् अन्यत्र च दर्शनात्। न च रीतीनामुत्तमाधममध्यमत्वभेदेन त्रैविध्यं व्यवस्थापयितुं न्याय्यम्। यस्मात् सहृदयाह्लादकारिकाव्यलक्षणप्रस्तावे वैदर्भी- सदृशसौन्दर्यासंभवान्मध्यमाधमयोरुपदेशवैयर्थ्यमायाति। परिहार्यत्वे- नाप्युपदेशो न युक्ततामालम्बते, तैरेवानम्युपगतत्वात्। न चागतिक- गतिन्यायेन यथाशक्ति दरिद्रदानादिवत् काव्यं करणीयतामर्हता- महंति। तदेवं निर्वचनसमाख्यामात्रकरणकारणत्वे देशविशेषाश्र- यणस्य वयं न विवदामहे। मार्गद्वितयवादिनामप्येतान्येव दूषणानि। तदलमनेन निःसारवस्तुपरिमलनव्यसनेन.

कविस्वभावभेदनिबन्धनत्वेन काव्यप्रस्थानभेदः समञ्जसतां गाहते। सुकुमारस्वभावस्य कवेस्तथाविधैव सहजा शक्तिः समुद्धवति, शक्ति- शक्तिमतोरभेदात्। तया च तथाविधसौकुमार्यरमणीयां व्युत्पत्तिमा- बध्नाति। ताभ्यां च सुकुमारवर्त्मनाभ्यसतत्परः क्रियते। तथैव चैत- स्माद् विचित्र: स्वभावो यस्य कवे1स्तद्विदाह्लादकारिकाव्यलक्षण- करणप्रस्तावात् सौकुमार्यव्यतिरेकिणा वैचि त्र्येण रमणीय एव, तस्य च काचिद्विचित्रैव तदनुरूपा शक्तिः समुल्लसति। तया च तथाविधवैदग्ध्य- बन्धुरां व्युत्पत्तिमाबध्नाति। ताभ्यां च वैचित्र्यवासनाधिवासित- मानसो विचित्रवर्त्मनाभ्यासभाग् भवति। एवमेतदुभयकविनिबन्धन- संवलितस्वभावस्य कवेस्तदुचितैव शबलशोभातिशयशालिनी शक्तिः समुदेति। तया च तदुभयपरिस्पन्दसुन्दरव्युत्पत्त्युपार्जनमाचरति। ततस्तच्छायाद्वितयपरिपोषपेशलाभ्यासपरवशः संपद्यते।

(1) B reads क only.

प्रथमोन्मेष: ४७

तदेवमेते कवयः सकलकाव्यकरणकलापकाष्ठाधिरूढिरमणीयं किमपि काव्यमारभन्ते, सुकुमारं विचित्रमुभयात्मकं च। त एव तत्प्रवर्तननिमित्तभूता मार्गा इत्युच्यन्ते। यद्यपि कविस्वभावभेद- निबन्धनत्वादनन्तभेदभिन्नत्वमनिवार्य तथापि परिसंख्यातुमशक्यत्वात् सामान्येन त्रैविध्यमेवोपपद्यते। तथा च रमणीयकाव्यपरिग्रहप्रस्तावे स्वभावसुकुमारस्तावदेको राशिः, तद्मतिरिक्तस्यारमणीयस्यानुपादेय- त्वात्। तद्वतिरेकी रामणीयकविशिष्टो विचित्र इत्युच्यते। तदेतयो- द्वयोरपि रमणीयत्वादेतदीयच्छायाद्वितयोजीविनोऽस्य रमणीयत्वमेव न्यायोपपन्नं पर्यवस्यति। तस्मादेषां प्रत्येकमस्खलितस्वपरिस्पन्द- महिम्ना तद्विदा ह्वादकारित्वपरिसमाप्तेर्न कस्यचिन्न्यूनता।

ननु च शक्त्योरान्तरतम्यात् स्वाभाविकत्वं वक्तुं युज्यते, व्युत्पत्त्य- भ्यासयो: पुनराहार्ययो: कथमेतद् घटते ? नैष दोषः, यस्मादास्तां तावत् काव्यकरणम्, विषयान्तरेऽपि सर्वस्य कस्यचिदनादिवासना- भ्यासाधिवासितचेतसः स्वभावानुसारिणावेव व्युत्पत्त्यभ्यासौ प्रवर्तेते। तौ च स्वभावाभिव्यञ्जनेनैव साफल्यं भजतः । स्वभावस्य तयोश्च परस्परमुपकार्योपकारकभावेनावस्थानात् स्वभावस्तावदारभते, तौ च तत्परिपोषमातनुतः । तथा चाचेतनानामपि भावः स्वभावसंवादि- भावान्तरसंनिधानमाहात्म्यादभिव्यक्तिमासादयति, यथा चन्द्रकान्त- मणयश्चन्द्रमसः करपरामार्शवशेन स्पन्दमानसहजरसप्रसरा: संपद्यन्ते।

तदेवं मार्गानुद्दिश्य तानेव क्रमेण लक्षयति-

अम्लानप्रतिभोद्विननवशब्दार्थ बन्धुरः। अयत्नविहितस्वल्पमनोहारिविभूषणः ॥२५।। भावस्वभावपाधान्यन्यक्कृताहार्यकौशलः। रसादिपरमार्थज्ञमनःसंवादसुन्दरः ॥२६।।

४८ वक्रोक्तिजीवनम अविभावितसंस्थानरामणीयकरञ्जक:। विधिवैदग्ध्यनिष्पन्ननिर्माणातिशयोपमः ।।२७। यत् किंचनापि वैचित्रयं1 तत्सर्वं प्रतिभोन्भवम्। सौकुमार्यपरिस्पन्दस्यन्दि यत्र विराजते ॥२८।। सुकुमाराभिधः सोडयं येन सत्कवयो गताः। मार्गे णोत्फुल्लकुसुमकाननेनेव षट पदाः।।२१।।

सुकुमाराभिधः सोडयम्, सोऽयं पूर्वोक्तलक्षणः सुकुमारशब्दाभि- धानः। येन मार्गेण सत्कवयः कालिदासप्रभृतयो गताः प्रयाताः, तदा- श्रयेण काव्यानि कृतवन्तः। कथम्-उत्फुल्लकुसुमकाननेनेव षट्- पदाः। उत्फुल्लानि विकसितानि कुसुमानि पुष्पाणि यस्मिन् कानने वने तेन षट्पदा इव भ्रमरा यथा। विकसितकुसुमकाननसाम्येन तस्य कुसुमसौकुमार्यासदृशमाभिजात्यं द्योत्यते। तेषां च भ्रमर- सादृश्येन कुसुममकरन्दकल्पसारसंग्रहव्यसनिता। स च कीदृश :- यत्र यस्मिन् किंचनापि कियन्मात्रमपि वैचित्र्यं विचित्रभावो वक्रोक्ति- युक्तत्वम्। तत्स्वमलंकारादिप्रतिभोद्गवं कविशक्तिसमुल्लसतिमेव, न पुनराहार्यं यथाकर्थंचित्प्रयत्नेन निष्पाद्यम्। कीदृशम् -- सौकुमार्य- परिस्पन्दस्यन्दि। सौकुमार्यमाभिजात्यं तस्य परिस्पन्दस्तद्विदाह्लाद- कारित्वलक्षणं रामणीयकं तेन स्यन्दते रसमयं संपद्यते यत्तथोक्तम्। यत्र विराजते शोभातिशयं पुष्णातीति संबन्धः। यथा

प्रवृत्ततापो दिवसोऽतिमात्र- मत्यर्थमेव क्षणदा च तन्वी।

(1) The MS B. reads वैदग्ध्यं here ; but in the commen- tary the word वैचित्र्यं is explained.

प्रथमोन्मेषः ४९

उभौ विरोधक्रियया विभिन्नौ जायापती सानुशयाविवास्ताम्1।।७४।। अत्र श्लेषच्छायाच्छुरितं कविशक्तिमात्रसमुल्लसितमलंकरणमना- हायं कामपि कमनीयतां पुष्णाति। तथा च 'प्रवृत्ततापः' 'तन्वी' इति वाचकौ सुन्दरस्वभावमात्रसमर्पणपरत्वेन वर्तमानावर्थान्तरप्रती- त्यनुरोधपरत्वेन प्रवृत्ति न संमन्येते, कविव्यक्तकौशलमुल्लससितस्य पुनः प्रकारान्तरस्य प्रतीतावानुगुण्यमात्रेण तद्विदाह्लादकारितां प्रति- पद्येते। किं तत्प्रकारान्तरं नाम ?- विरोधविभिन्नयोः शब्दयोरर्था- न्तरप्रतीतिकारिणोरुपनिबन्धः। तथा चोपमेययोः सहानवस्थान- लक्षणो विरोध:, स्वभावभेदलक्षणं च विभिन्नत्वम्। उपमानयोः पुनरीष्यकिलहलक्षणो विरोधः, कोपात् पृथगवस्थानलक्षणं विभिन्न- त्वम् । 'अतिमात्रम्' 'अत्यर्थ" चेति विशेषणद्वितयं पक्षद्वयेऽपि सातिशयताप्रतीतिकारित्वेनातितरां रमणीयम्। श्लेषच्छायोत्क्लेश संपाद्याप्ययत्नघटितत्वेनात्र मनोहारिणी।

पश्च कीदृश :-- अम्लानप्रतिभोद्धिन्ननवशब्दार्थबन्धुरः। अम्लाना यासावदोषोपहता प्राक्तनाद्यतनसंस्कारपरिपाकप्रौढ़ा प्रतिभा काचिदेव कविशक्तिः, तत उद्धिन्नौ नूतनाङ्कु रन्यायेन स्वयमेव समुल्लसितौ, न पुनः कदर्थनाकृष्टौ नवौ प्रत्यग्रौ तद्विदाह्लादकारित्व- सामर्थ्ययुक्तौ शब्दार्थावभिधानाभिधेयौ ताभ्यां बन्धुरो हृदयहारी। अन्यच्च कीदृशः -- अयत्नविहितस्वल्पमनोहारिविभुषणः । अयत्ने- नाक्लेशेन विहितं कृतं यत् स्वल्पं मनाङमात्रं मनोहारि हृदयाह्लादकं विभूषणमलंकरणं यत्र स तथोक्तः। 'स्वल्प '-शब्दोऽत्र प्रकरणा- दपेक्ष:, न वाक्यमात्रपरः। उदाहरणं यथा- बालेन्दुवक्राण्यविकाशभावाद् बभुः पलाशाम्यतिलोहितानि।

(1) रघु० xvi. 45.2 म प्रा (5) e5 .स पतम्ह (।) ४

५० वकोक्तिजीवितम्

सद्यो वसन्तेन समागतानां नखक्षतानीव वनस्थलीनाम्।।७५।।

अत्र 'बालेन्दुवक्राणि' 'अतिलोहितानि' 'सद्यो वसन्तेन समागतानाम्' इति पदानि सौकुमार्यात् स्वभाववर्णनामात्रपरत्वेनोपात्तान्यपि 'नख- क्षतानीव' इत्यलंकरणस्य मनोहारिण: क्लेशं विना स्वभावोद्धिन्न- त्वेन योजनां भजमानानि चमत्कारितामापद्यन्ते।

यश्चान्यच्च कीदृशः-भावस्वभावप्राधान्यन्यक्कृताहार्यकौशलः । भावा: पदार्थास्तेषां स्वभावस्तत्त्वं तस्य प्राधान्यं मुख्यभावस्तेन न्यक्कृतं तिरस्कृतमाहाय व्युत्पत्तिविहितं कौशलं नैपुण्यं यत्र स तथोक्तः। तदयमभिप्रायः-पदार्थपरमार्थमहिमैव कविशक्ति समुन्मीलितः, तथाविधो यत्र विजृम्भते। येन विविधमपि व्युत्पत्तिविलसितं काव्यान्तरगतं तिरस्कारास्पदं संपद्यते। अत्रोदाहरणं रघुवंशे मृगयावर्णनपरं प्रकरणम्, यथा

तस्य स्तनप्रणयिभिर्महुरेणशावै- वर्याहन्यमानहरिणीगमनं पुरस्तात्। आविर्बभूव कुशगर्भमुखं मृगाणां यूथं तदग्रसरगर्वितकृष्णसारम्2।।७६।। यथा च कुमारसम्भवे (३।३५) द्वन्द्वानि भावं क्रियया विवव्रुः।७७।। इतःपरं प्राणिधर्मवर्णनम्, यथा शृङ्गेण च स्पर्शनिमीलिताक्षीं मृगीमकण्डूयत कृष्णसार:3।।७८।।

(1) कुमार० iii. 29. (2) रघ ix, 55. (3) कुमार० iii. 35.

प्रथमोन्मेषः ५१

अन्यच्च कीदृशः-रसादिपरमार्थज्ञमनःसंवादसुन्दरः। रसाः शृङ्गारादयः । तदादिग्रहणेन रत्यादयोऽपि गृह्यन्ते। तेषां परमार्थः परमरहस्यं तज्जानन्तीति तज्ज्ञास्तद्विदस्तेषां मनःसंवादो हृदय- संवेदनं स्वानुभवगोचरतया प्रतिभासः, तेन सुन्दरः सुकुमारः सहृदय- हृदयाह्लादकारी वाक्यस्योपनिबन्ध इत्यर्थः। अत्रोदाहरणानि रघौ1 रावणं निहृत्य पुष्पकेनागच्छतो रामस्य सीतायास्तद्विरहविधुरहृदयेन मयास्मिन्नस्मिन् समुद्देशे किमप्येवंविधं वैशसमनुभूतमिति वर्णयतः सर्वाण्येव वाक्यानि। यथा पुर्वानुभूतं स्मरता च रात्रौ2 कम्पोत्तरं भीरु तवोपगूढम् । गुहाविसारीण्यतिवाहितानि मया कथंचिद् घनगर्जितानि।७ह।। अत्र राशिद्वयकरणस्यायमभिप्रायो यद् विभावादिरूपेण रसाङ्ग- भूता: शकुनिरुततरुसलिलकुसुमसमयप्रभृतयः पदार्थाः सातिशय- स्वभाववर्णनप्राधान्येनैव रसाङ्गतां प्रतिपद्यन्ते। तद्वयतिरिक्ताः सुरगन्धर्वप्रभृतयः सोत्कर्षचेतनायोगिनः शृङ्गारादिरसनिर्भरतया वर्ण्यमाना: सरसहृदयाह्वादकारितामायातीति कविभिरभ्युपगतम्। तथाविधमेव लक्ष्ये दृश्यते। अन्यच्च कीदृशः-अविभावितसंस्थानरामणीयकरञ्जकः। अवि- भावितमनालोचितं संस्थानं संस्थितिर्यत्र तेन रामणीयकेन रमणीय- त्वेन रञ्जकः सहृदयाह्लादकः। तेनायमर्थः-यदि तथाविधं कवि- कौशलमत्र संभवति तद् व्यपदेष्टुमियत्तया न कथचिदपि पार्यते, केवलं सर्वातिशायितया चेतसि परिस्फुरति। यश्च कीदृशः-विधि- वैदग्ध्यनिष्पन्ननिर्माणातिशयोपमः। विधिविधाता तस्य वैदग्ध्यं

(1) रघृ० canto xiii. (2) The usual reading is स्मरता च यस्मिन्. (3) रघु० xiii. 28.

५२ चक्रोक्तिजीवितम् कौशलं तेन निष्पन्नः परिसमाप्तो योऽसौ निर्माणातिशयः सुन्दरः सर्गोल्लेखो रमणीयरमणीलावण्यादिः स उपमा निदर्शनं यस्य स तथोक्तः। तेन विधातुरिव कवेः कौशलं यत्र विवेक्तुमशक्यम्। यथा

ज्याबन्धनिष्पन्दभुजेन यस्य

कारागृहे निर्जितवासवेन दशाननेनोषितमा प्रसादात्-।।८०।। अत्र व्यपदेशप्रकारान्तरनिरपेक्ष: कविशक्तिपरिणामः परं परिपाक- मधिरूढः । एतस्मिन् कुलके -- प्रथमश्लोके प्राधान्येन शब्दालंकरणयोः सौन्दर्य प्रतिपादितम्। द्वितीये वर्णनीयस्य वस्तुनः सौकुमार्यम्। तृतीये प्रकारान्तरनिरपेक्षस्य संनिवेशस्य सौकुमार्यम्। चतुर्थे वैचित्र्यमपि सौकुमार्याविसंवादि विधेयमित्युक्तम्। पञ्चमो विषय- विषयिसौकुमार्यप्रतिपादनपरः । कुमाराभिधानस्य मार्गस्य लक्षणं विधाय तस्यैव गुणान् लक्षयति- असमस्तमनोहारिपदविन्यासजीवितम्। माधु्यं' सुकुमारस्य मार्गस्य प्रथमो गुणः ।३०।। असमस्तानि समासवर्जितानि मनोहारीणि हृदयाह्लादकानि श्रुतिरम्यत्वेनार्थरमणीयत्वेन च यानि पदानि सुप्तिडन्तानि तेषां विन्यास: संनिवेशवैचित्र्यं जीवितं सर्वस्वं यस्य तत्तथोक्तं माधुर्यं नाम सुकुमारलक्षणस्य मार्गस्य प्रथमः प्रधानभूतो गुणः। असम्रस्त- शब्दोऽत्र प्राचुर्यार्थः, न समासाभावनियमार्थः। उदाहरणं यथा

, (1) रघु० vi. 40.

प्रथमोन्मष: ५३

कीडारसेन रहसि स्मितपूर्वमिन्दो- लखां विकृष्य विनिबध्य च मू्ध्नि गौर्या। किं शोभिताहमनयेति शशाङ्कमौले: पृष्टस्य पातु परिचुम्बनमुत्तरं व :- ।८१।। अत्र पदानामसमस्तत्वं शब्दार्थरमणीयता विन्यासवैचित्र्यं च त्रितय- मपि चकास्ति।

तदेवं माधुर्यमभिधाय प्रसादमभिधत्ते- अक्लेशव्यञ्चिताकूतं झगित्यथसमर्पणम्। रसवक्रोक्तिविषयं यत्पसाद: स कथ्यते॥ ३१॥

झगिति प्रथमतरमेवार्थसमर्पणं वस्तुप्रतिपादनम्। कीदृशम्- अक्लेशवञ्जिताकूतम् अकदर्थनाप्रकटिताभिप्रायम्। किंविषयम्- रसवक्रोक्तिविषयम । रसाः शृङ्गारादयः, वक्रोक्तिः सकलालंकार- सामान्यं विषयो गोचरो यस्य तत्तथोक्तम्। स एव प्रसादाख्यो गुणो कथ्यते भण्यते। अत्र पदानामसमस्तत्वं प्रसिद्धाभिधानत्वम् अव्यव- हितसंबन्धत्वं समाससद्ावेऽपि गमकसमासयुक्तता च परमार्थः । 'आकृत' -शब्दस्तार्पर्यविच्छित्तौ च वर्तते। उदाहरणं यथा हिमव्यपायाद्विशदाधराणा- मापाण्डुरींभूतमुखच्छवीनाम्। स्वेदोद्गम: किंपुरुषाङ्गनानां चक्रे पदं पत्रविशेषकेषु2।।८२।

अत्रासमस्तत्वादि5्सामग्री विद्यते। यदपि विविधपत्रविशेषकवैन्चिय- विहितं किमपि वदनसौन्दर्य मुक्ताकणाकारस्वेदलवोब'हितं तदपि सुव्यक्तमेव। यथा वा

(1) The last two lines of this verse are quoted again below,ii. 84 (2) कुमार० iii. 33. (3) अत्र समत्वादि B.

५४ वक्रोक्तिजीवितम्

अनेन सार्ध विहराम्बुराशे- स्तीरेषु ताडीवनमर्मरेषु। द्वीपान्तरानीतलवङ्गपुष्पै- रपाकृतस्वेदलवा मरुन्द्ि :- ।।८३।। अलंकारव्यक्तिर्यथा बालेन्दुवक्राणि2 इति ।।८४।।

एवं प्रसादमभिधाय लावण्यं लक्षयति- वर्ण विन्यासविच्छित्तिपदसंधानसंपदा। स्वल्पया बन्धसौन्दर्य® लावण्यमभिघोयते।३२।। बन्धो वाक्यविन्यासस्तस्य सौन्दर्य रामणीयकं लावण्यमभि- धीयते लावण्यमित्युच्यते। कीदृशम्-वर्णानामक्षराणां विन्यासो विचित्रं न्यसनं तस्य विच्छित्तिः शोभा वैदग्ध्यभङ्गी तया लक्षितं पदानां सुप्तिडन्तानां संधानं संयोजनं तस्य सम्पत्, सापि शोभैव, तया लक्षितम्। कीदृश्या-उभयरूपयापि स्वल्पया मनाङमात्रया नातिनिर्बन्धनिर्मितया। तदयमत्रार्थः -- शब्दार्थसौकुमार्यसुभगः संनिवेशमहिमा लावण्याख्यो गुण: कथ्यते। यथा स्नानार्द्रमुक्तेष्वनुधूपवासं विन्यस्तसायन्तनमल्लिकेषु । कामो वसन्तात्ययमन्दवीर्य केशेषु लेभे बलमङ्गनानाम्३।।८५। अत्र संन्निवेशसौन्दर्यमहिमा सहृदयसंवेद्यो न व्यपदेष्टुं पार्यते। यथा वा

(1) रघु० vi, 53. (2) Already quoted above p. 49. (3) रघु० xvi. 50; शार्ङ्गधरपद्धति no. 3289.

प्रथमोन्मेष:

चकार बाणैरसुराङ्गनानां SuEla wer PMllbR PT गण्डस्थली: प्रोषितपत्रलेखा :- ।।८६।।वलीक अत्रापि वर्णविन्यासविच्छित्तिः पदसंधानसम्पच्च संनिवेशसौन्दय- निबन्धनस्फुटावभासैव। एवं लावण्यमभिधाय आभिजात्यमभिधत्ते- श्रुतिपेशलताशालि सुस्पशमिव चेतसा। स्वभावमसृणच्छायमाभिजात्यं प्रचक्षते ॥ ३३ ॥ एवंविधं वस्तु आभिजात्यं प्रचक्षते आभिजात्याभिधानं गुणं वर्ण- यन्ति। श्रुतिः श्रवणेन्द्रियं तत्र पेशलता रामणीयकं तेन शालते श्लाघते यत्तथोक्तम्। सुस्पर्शमिव चेतसा मनसा सुस्पर्शमिव। सुखेन स्पृश्यत इवेत्यतिशयोक्तिरियम्। यस्मादुभयमपि स्पर्शयोग्यत्वे सति सौकुमार्यात किमपि चेतसि स्पर्शसुखमर्पयतीव। यतः स्वभावमसृणच्छायम् अहार्यश्लक्ष्णकान्ति यत्तद् आभिजात्यं कथयन्तीत्यर्थः। यथा ज्योतिर्लेखावलयि गलितं यस्य बहं भवानी पुत्रप्रीत्या कुवलयदलप्रापि कर्णे करोति2।।८७॥ अत्र श्रुतिपेशलतादि स्वभावमसूणच्छायत्वं किमपि सहृदयसंवेद्यं परिस्फुरति। ननु च लावण्यमाभिजात्यं च लोकोत्तरतरुणीरूपलक्षण वस्तुधर्म- तया यत् प्रसिद्धं तत् कथं काव्यस्य भवितुमर्हतीति चेत्तन्न। यस्माद- नेन न्यायेन पूर्वप्रसिद्धयोरपि माधुर्यप्रसादयोः काव्यधर्मत्वं विघटते। माधुर्य हि गुडादिमधुरद्रव्यधर्मतया प्रसिद्धं तथाविधाह्लादकारित्व- सामान्योपचारात् काव्ये व्यपदिश्यते। तथैव च प्रसाद: स्वच्छसलिल- स्फटिकादिधर्मतया प्रसिद्धः स्फुटावभासित्वसामान्योपचाराज् झगिति-

(1) रघु० vi. 72. (2) मेघदूत 44. कोगमन (1)

५६ वक्रोक्तिजीवितम्

प्रतीतिपेशलतां प्रतिपद्यते। तद्वदेव च काव्ये कविशक्तिकौशलो- ल्लिखितकान्तिकमनीयं बन्धसौन्दर्यं चेतनचमत्कारकारित्वसामान्योप- चाराल्लावण्यशब्दव्यतिरेकेण शब्दान्तराभिधेयतां नोत्सहते। तथैव च काव्ये स्वभावमसृणच्छायत्वमाभिजात्यशब्देनाभिधीयते। ननु च कैश्चित्प्रतीयमानं वस्तु ललनालावण्यसाम्याल्लावण्यमित्यु- त्पादितप्रतीति-

प्रतीयमानं पुनरन्यदेव वस्त्वस्ति वाणीषु महाकवीनाम् । यत्तत्प्रसिद्धावयवातिरिक्त- माभाति लावण्यमिवाङ्गनासु1।।८८।

तत्कथं बन्धसौन्दर्यमात्रं लावण्यमित्यभिधीयते ? नैष दोषः, यस्माद- नेन दृष्टान्तेन वाच्यवाचकलक्षणप्रसिद्धावयवव्यतिरिक्तत्वेनास्तित्व- मात्रं साध्यते प्रतीयमानस्य, न पुनः सकललोकलोचनसंवेद्यस्य ललना- लावण्यस्य। सहृदयहृदयानामेव संवेद्य सत् प्रतीयमानं समीकर्तु पार्यते। तस्य बन्धसौन्दर्यमेवाव्युत्पन्नपदपदार्थानामपि श्रवणमात्रेणैव हृदयहारित्वस्पर्धया व्यपदिश्यते। प्रतीयमानं पुनः काव्यपरमार्थ- ज्ञानामेवानुभवगोचरतां प्रतिपद्यते। यथा कामिनीनां किमपि सौभाग्यं तदुपभोगोचितानां नायकानामेव संवेद्यतामहति, लावण्यं पुनस्तासामेव सत्कविगिरामिव सौन्दर्य सकललोकगोचरतामायाती- त्युक्तमेवेत्यलमतिप्रसङ्गन।

एवं सुकुमारस्य लक्षणमभिधाय विचित्रं लक्षयति -- प्रतिभापथमोन्द् दसमये यत्र वक्रता। शब्दाभिधेययोरन्तः स्फुरतीव विभाव्यते॥ ३४॥

(1) ध्वन्यालोक i. 4.

प्रथमोन्मेष: ५७ अलंकारस्य कवयो यत्रालंकरणान्तरम्। असंतुष्टा निबध्नन्ति हारादेमणिबन्धवत्।३५। रत्नरश्मिच्छटोत्सेकभासुरैभू षणैर्यथा। कान्ताशरीरमाच्छाद्य भूषायै परिकल्प्यते ॥३६।। यत्र तद्वदलंकारैभ्राजमानैनिजात्मना। स्वशोभातिशयान्तःस्थमलकायें प्रकाश्यते ॥३७।।

यदप्यनूतनोल्लेख वस्तु यत्र तदप्यलम् । उक्तिवचित्र्यमात्रेण काष्ठां कामपि नीयते।।३८।। यत्रान्यथाभवत् सवमन्यथैव यथारुचि। भाव्यते प्रतिभोल्लेखमहत्त्वेन महाकवेः ॥३९॥ प्रतीयमानता यत्र वाक्यार्थस्य निबध्यते। वाच्यवाचकवृत्तिभ्यां व्यतिरिक्तस्य कस्यचित्।। ४०।। स्वभावः सरसाकूतो भावानां यत्र बध्यते। केनापि कमनीयेन वैचित्रयेणोपबृ हितः ॥४१।। विचित्रो यत्र वक्रोक्तिवैचित्र्य® जीवितायते1। परिस्फुरति यस्यान्तः सा काप्यतिशयाभिधा॥४२।। सोऽतिदुःसंचरो येन विदग्धकवयो गताः। खङ्गधारापथेनेव सुभटानां मनोरथाः ।।४३।।

(1) Jayaratha (p. 8) quotes this line in connexion with his exposition of the वक्रोक्तिजीवितकार's views.

)

५८ वक्रोक्तिजीवितम्

स विचित्राभिधान: पन्थाः कीदृक्-अतिदुःसंचरः, यत्रातिदुःखेन संचरते। किं बहुना, येन विदग्धकवयः केचिदेव व्युत्पन्नाः केवलं गता: प्रयाताः, तदाश्रयेण काव्यानि चक्रुरित्यर्थः। कथम्-खङ्ग- धारापथेनेव सुभटानां मनोरथाः। निस्त्रिंशधारामार्गेण यथा सुभटानां महावीराणां मनोरथा: संकल्पविशेषाः। तदयमत्राभिप्रायः-यदसि- धारामार्गगमने मनोरथानामौचित्यानुसारेण यथारुचि प्रवर्तमानानां मनाङमात्रमपि म्लानता न संभाव्यते। साक्षात्समरसंमर्दसमाचरणे पुनः कदाचित् किमपि म्लानत्वमपि संभाव्येत। तदनेन मार्गस्य दुर्गमत्वं तत्प्रस्थितानां च विहरणप्रौढिः प्रतिपाद्यते। कीदृक् स मार्ग :- यत्र यस्मिन् शब्दाभिधेययोरभिधानाभिधीयमानयोरन्तः स्वरूपानुप्रवेशिनी वकता भणितिविच्छित्तिः स्फुरतीव प्रस्पन्दमानेव विभाव्यते लक्ष्यते। कदा-प्रतिभाप्रथमोन्द्ेदसमये। प्रतिभायाः कविशक्तेरचरमोल्लेखा- वसरे। तदयमत्र परमार्थ :- यत् कविप्रयत्ननिरपेक्षयोरेव शब्दार्थयोः स्वाभाविकः कोऽपि वक्रताप्रकार: परिस्फुरन् परिदृश्यते। यथा

कोऽयं भाति प्रकारस्तव पवन पदं लोकपादाहतीनां तेजस्विव्रातसेव्ये नभसि नयसि यत्पांसुपूरं प्रतिष्ठाम्। यस्मिन्नुत्थाप्यमाने जननयनपथोपद्रवस्तावदास्तां केनोपायेन सह्यो वपुषि कलुषतादोष एष त्वयैव- ।।८६।।

अत्राप्रस्तुतप्रशंसालक्षणोऽलंकार: प्राधान्येन वाक्यार्थः। प्रतीयमान- पदार्थान्तरत्वेन प्रयुक्तत्वात्तत्र विचित्रकविशक्तिसमुल्लिखितवक्र- शब्दार्थोपनिबन्धमाहात्म्यात् प्रतीयमानमप्यभिधेयतामिव प्रापितम् । प्रक्रम एव प्रतिभासमानत्वान्न चार्थान्तरप्रतीतिकारित्वेऽपि पदानां श्लेषव्यपदेशः शक्यते कर्तुम्, वाच्यस्य समप्रधानभावेनानवस्थानात्।

(1) सुभाषितावली no 1032 (भागवतामृतदत्तस्य).

प्रथमोन्मेष: ५९

अर्थान्तरप्रतीतिकारित्वं च प्रतीयमानार्थस्फुटत्वावभासनार्थमुपनिबध्य- मानमतीवचमत्कारकारितां प्रतिपद्यते।

तमव विचित्रं प्रकारान्तरेण लक्षयति-अलंकारस्येत्यादि। यत्र यस्मिन्मार्गे कवयो निबध्नन्ति विरचयन्ति, अलंकारस्य विभूषण- स्यालंकरणान्तरं विभूषणान्तरम् असंतुष्टाः सन्तः। कथम्- हारादेर्मणिबन्धवत्। मुक्ताकलापप्रभृतेर्यथा पदकादिमणिबन्धं रत्न- विशेषविन्यासं वैकटिकाः। यथा

हे हेलाजितबोधिसत्त्व वचसां किं विस्तरैस्तोयधे नास्ति त्वत्सदृशः परः परहिताधाने गृहीतव्रतः। तृष्यत्पान्थजनोपकारघटनावैमुख्यलब्धायशो- भारप्रोद्वहने करोषि कृपया साहायकं यन्मरो :- ।६०।।

अत्रात्यन्तगर्हणीयचरितं पदार्थान्तरं प्रतीयमानतया चेतसि निधाय तथाविधविलसितः सलिलनिधिर्वाच्यतयोपकान्तः। तदेतावदेवा- लंकृतेरप्रस्तुतप्रशंसाया:2 स्वरूपम्-गर्हणीयप्रतीयमानपदार्थान्तर- पर्यवसानमपि वाक्यं [व] स्तुन्युपक्रमरमणीयतयोपनिबध्यमानं तद्वि- दाह्लादकारितामायाति। तदेतद् व्याजस्तुतिप्रतिरूपकप्रायमलं- करणान्तरमप्रस्तुतप्रशंसाया भूषणत्वेनोपात्तम्। न चात्र संकरालंकार- व्यवहारो भवितुमर्हति3, पृथगतिपरिस्फुटत्वेनावभासनात्। न चापि संसृष्टिसंभवः समप्रधानभावेनानवस्थितेः। नच द्वयोरपि वाच्यालंकारत्वम्, विभिन्नविषयत्वात्। यथा वा

नामाप्यन्यतरोर्निमीलितमभूत्तत्तावदुन्मीलितं प्रस्थाने स्खलतः स्ववत्मनि विधेरन्यद् गृहीतः करः।

(1) Quoted anonymously in काव्यप्रकाश x, p. 671=पुञ्जराज on वाक्यपदीय (ii. 249)=Hemacandra (comm.), p.28 (anon) == Ruyyaka p. 113. (2) ०प्रशंसयो: B. (3) महतीति B.

६० वक्रोक्तिजीवितम्

लोकश्चायमदृष्टदर्शनकृता1 दृग्वैशसादुद्धृतो युक्तं काष्ठिक लूनवान् यदसि तामाम्रालिमाकालिकीम्2।६१॥ अत्रायमेव न्यायोऽनुसंधेयः। यथा च किं तारुण्यतरोरियं रसभरोद्धिन्ना नवा वल्लरी लीलाप्रोच्छलितस्य किं लहरिका लावण्यवारांनिधः । उद्गाढोत्कलिकावतां स्वसमयोपन्यासविश्रम्भिणः किं साक्षादुपदेशयष्टिरथवा देवस्य शृङ्गारिण:3६२।। अत्र रूपकलक्षणो योऽयं4 वाक्यालंकार: तस्य सन्देहोक्तिरियं छाया- न्तरातिशयोत्पादनायोपनिबद्धा चेतनचमत्कारितामावहति। शिष्टं पूर्वोदाहरणद्वयोक्तमनुसर्तव्यम्। अन्यच्च कीदृक्-रत्नेत्यादि। युगलकम्। यत्र यस्मिन्नलंकारै- भ्रजिमानैर्निजात्मना स्वजीवितेन भासमानैर्भूषायै परिकल्प्यते शोभायै भूष्यते। कथम्-यथा भूषणैः, कङ्कणादिभिः। कीदृशैः- रत्नरश्मिच्छटोत्सेकभासुरैः मणिमयूखोल्लासभ्रनाजिष्णुभिः। किं कृत्वा-कान्ताशरीरमाच्छाद्य कामिनीवपुः स्वप्रभाप्रसरतिरोहितं विधाय। भूषायै कल्प्यते तद्वदेवालंकरणैरुपमादिभिर्यत्र कल्प्यते। एतच्चैतेषां भूषायै कल्पनम्-यदेतैः स्वशोभातिशयान्तःस्थं निजकान्ति- कमनीयान्तर्गतमलंकार्यम5लंकरणीयं प्रकाश्यते द्योत्यते। तदिदमत्र तात्पर्यम्-तदलंकारमहिमैव तथाविधो्डत्र भ्राजते, तस्यात्यन्तो- द्रिक्तवृत्तेः स्वशोभातिशयान्तर्गतमलंकार्य प्रकाश्यते7। यथा

(1) ०कृत्ता B. (2) ०मामालिकामालिकीम B. भल्लटशतक 86= सुभाषितावली no. 1017. (3) सुभाषितावली 1471 (बन्धोः)=anony- mous in Ruyyaka p. 43. (4) ०लक्षणयोरयं B. (5) The whole passage from प्रतिभासते on p. 43, line 1, up to this word (inclu- sive) is dropped entirely in A. The above text is given by B alone. (6) तादृशो A. (7) प्रकाशते B.

प्रथमोन्मेषः ६१

आर्यस्याजिमहोत्सवव्यतिकरे नासंविभक्तोऽत्र वः कश्चित् काप्यवशिष्यते त्यजत रे नक्तञ्चराः संभ्रमम्। भूयिष्ठेष्वपि का भवत्सु1 गणनात्यर्थ2 किमुत्ताम्यते तस्योदारभुजोष्मणोऽनवसिता नाचारसंपत्तयः ।।६३।। अत्राजेर्महोत्सवव्यतिकरत्वेन तथाविधं रूपणं विहितं यत्रालंकार्यम् "आर्य: स्वशौर्येण युष्मान् सर्वानेव मारयति" इत्यलंकारशोभातिशया- न्तर्गतत्वेन भ्राजते। तथा च कश्चित् सामान्योऽपि क्वापि दवीय- स्यपि4 देशे नासंविभक्तो युष्माकमवशिष्यते। तस्मात् समरमहोत्सव- संविभागलम्पटतया प्रत्येकं यूयं संभ्रमं त्यजत। गणनया वयं भूयिष्ठा इत्यशशक्यानुष्ठानतां यदि मन्यध्वे तदप्ययुक्तम्। यस्मादसंख्यसंवि- भागाशक्यता6 कदाचिदसंपत्त्या कार्पण्येन वा संभाव्यते। तदेतदुभय- मपि नास्तीत्युक्तम् -- तस्योदारभुजोष्मणोऽनवसिता नाचाररसंपत्तयः [इति]। यथा च कतमः प्रविजृम्भितविरहव्यथः शून्यतां नीतो देशः ?॥६४॥ इति। यथा च कानि च 8 पुण्यभाज्जि भजन्त्यभिख्यामक्षराणिश।।६५।। इति। अत्र कस्मादागता: स्थ, किं चास्य नाम इत्यलंकार्यमप्रस्तुत- प्रशंसालक्षणालंकारच्छायाच्छुरितत्वेनैतदी यशोभान्तर्गतत्वेन10 सहृदय- हृदयाह्लादकारितां प्रापितम्। एतच्च व्याजस्तुतिपर्यायोक्त- प्रभृतीनां भूयसा विभाव्यते। ननु च रूपकादीनां स्वलक्षणावसर एव स्वरूपं निर्णेष्यते तत् कि प्रयोजनमेतेषामिहोदाहरणस्य ? सत्यमेतत्, किन्त्वेतदेव विचित्रस्य वैचित्र्यं नाम यदलौकिकच्छायातिशययोगि- त्वेन भूषणोपनिबन्धः कामरपि वाक्यवक्रतामुन्मीलयति।

(1) का भव० lost in A. (2) गपना व्यर्थ A. (3) विहि० lost in A. (4) दवी० lost in A. (5) इत्य lost in A. (6) ०शक्तता A. (7) हर्षचरित १, प: ४०, ४१. (8) नः A. (9) हर्षचरिते, तत्रैव. (10) तदीयशोभान्तर्गतत्वेन wanting in B. (11) आपन्नम् प्रापितम् in B.

६२ वकरोक्तिजीवितम

विचित्रमेव रूपान्तरेण लक्षयति-यदपीत्यादि। यदपि वस्तु वाच्यमनूतनोल्लेखमनभिनवत्वेनोल्लिखितं तदपि यत्र यस्मिन्नलं कामपि काष्ठां नीयते लोकोत्तरातिशयकोटिमधिरोप्यते॥ कथम्1-उक्तिवैचित्र्यमात्रेण, भणितिवैदग्ध्येनैवेत्यर्थः। यथा अण्णं लडहत्तणअं अण्णं च्चिअ काइ वत्तणच्छाआ। सामा सामण्णपआवइणो रेह च्चिअ ण होइ2॥६६॥ यथा वा उद्देशोऽयं सरसकदलीश्रेणिशोभातिशायी3 कुञ्जोत्कर्षाङ्करितहरिणीविभ्रमो4 नर्मदायाः। किं चैतस्मिन् सुरतसुहृदस्त्वन्वि ते वान्ति वाता येषामग्रे सरति कलिताकाण्डकोपो मनोभू:5।६७॥ भणितिवैचित्र्यमात्रमेवात्र काव्यार्थः, न तु नूतनोल्लेखशालि वाच्य- विजुम्भितम्। एतच्च भणितिवैचित्र्यं सहस्रप्रकारं संभवतीति स्वयमेवोत्प्रेक्षणीयम्। पुनर्विचित्रमेव प्रकारान्तरेण लक्षयति-यत्रान्यथेत्यादि6। यत्र यस्मिन्नन्यथाभवदन्येन प्रकारेण सत् सर्वमेव पदार्थजातम् अन्यथैव प्रकारान्तरेणैव भाव्यते। कथम्-यथारुचि। स्वप्रतिभासानुरूपेणो- त्पद्यते। केन-प्रतिभोल्लेखमहत्त्वेन महाकवेः, प्रतिभासोन्मेषाति- शयत्वेन सत्कवेः7। यत्किल वर्ण्यमानस्य वस्तुनः प्रस्तावसमुचितं किमपि सहृदयहृदयहारि रूपान्तरं निर्मिमीते कविः। यथा

(1) Omitted in A. (2) गाथासप्तशतक 969=काव्यप्रकाश p. 630 (anon)=Ruyyaka p. 67 (anon). The छाया would be- अन्यद् लटभत्वमन्यैव च कापि वर्तनच्छाया। श्यामा सामान्यप्रजापते रेखैव च न भवति॥ (3) विटपि for कदली in B. (4) रमणी for हरिणी in B. (5) काव्यप्रकाश p. 76 (anon). (6) यत्रेति A. (7) सत्क० lost in A.

प्रथमोन्मेषः ६३

ताप: स्वात्मनि संश्रितद्रुमलताशोषोऽधवगैर्वर्जनं1 सख्यं 2 दुःशमया तृषा तव मरो कोऽसावनर्थो न यः3। एकोऽर्थस्तु महानयं जललवस्वाम्यस्मयोद्गर्जिनः संनह्यन्ति न यत्तवोपकृतये4 धाराधराः प्राकृता:5।।६८।। यथा वा

विशति यदि नो कंचित्कालं किलाम्बुनिधिं विधे: कृतिषु सकलास्वेको लोके प्रकाशकतां गतः । कथमितरथा धाम्नां धाता तमांसि निशाकरं स्फुरदिदमियत्ताराचकं प्रकाशयति6 स्फुटम् ।हह।। अत्र जगद्गर्हितस्यापि मरो: कविप्रतिभोल्लिखितेन लोकोत्तरौदार्य- धुराधिरोपणेन7 तादृक् स्वरूपान्तरमुन्मीलितं8 यत्प्रतीयमानत्वेनो9 दारचरितस्य कस्यापि सत्स्वप्युचितपरिस्पन्दसुन्दरेषु पदार्थसहस्रेषु तदेव व्यपदेशपात्रतामर्हतीति तात्पर्यम्। अवयवार्थस्तु-दुःशमयेति 'तृड्'- विशेषणेन प्रतीयमानस्य त्रैलोक्यराज्येनाप्यपरितोषः पर्यवस्यति। अध्वगैर्वर्जनमित्यौदार्येऽपि तस्य समुचितसंविभागासंभ वादर्थिभिर्लज्ज- मानैरपि स्वयमेवानभिसरणं प्रतीयते। संश्रितद्रुमलताशोष इति तदाश्रितानां तथाविधेऽपि सङ्कटे तदेकनिष्ठताप्रतिपत्तिः। तस्य च पूर्वोक्तस्वपरिकरपरितोषाक्षमतया ताप: स्वात्मनि न भोगलवलौल्ये- नेति प्रतिपद्यते। उत्तरार्धेन-तादृशे दुर्विलसितेऽपि परोपकार- विषयत्वेन श्लाघास्पदत्वमुन्मीलितम्। अपरत्रापि विधिविहितसमु- चितसमयसंभवं सलिलनिधिनिमज्जनं निजोदयन्यक्कृतनिखिल- स्वपरपक्षः प्रजापतिप्रणीतसकलपदार्थप्रकाशनव्रताभ्युपगमनिर्वहणाय

(1) शोषोऽ० lost in A. (2) सत्यं A. (3) ०वनर्थोदय: A. (4) न यत् lost in A. (5) सुभाषितावली no. 948 (ईश्वरसूनोर्लोटकस्य). (6) प्रकाशयतु B, (7) ०तराधि रोपणेन B. (8) ०न्तरमुत्पादितं A. (9) ०प्रतीयमानवृत्तेरुदार० A.

६४ वकोक्तिजीवितम् विवस्वान् स्वयमेव समाचरतीत्यन्यथा कदाचिदपि शशाङ्कतम स्तारा दीनामभिव्यक्तिर्मनागपि न संभवतीति कविना नूतनत्वेन यदुल्लिखितं तदतीवप्रतीयमानमहत्त्वव्यक्तिपरत्वेन चमत्कारकारितामापद्यते2। विचित्रमेव प्रकारान्तरेणोन्मीलयति-प्रतीयमानतेत्यादि। यत्र यस्मिन् प्रतीयमानता गम्यमानता काव्यार्थस्य मुख्यतया विवक्षितस्य वस्तुन: कस्यचिदनाख्येयस्य निबध्यते। कया युक्त्या4-वाच्य- वाचकवृत्तिभ्यां शब्दार्थशक्तिभ्याम्5। व्यतिरिक्तस्य तदतिरिक्त- वृत्तेरन्यस्य व्यंग्यभूतस्याभिव्यक्तिः क्रियते। 'वृत्ति'-शब्दोऽत्र शब्दा- र्थयोस्तत्प्रकाशनसामर्थ्यमभिधत्ते। एष च 'प्रतीयमान'-व्यवहारो वाक्यवकताव्याख्यानावसरे सुतरां समुन्मील्यते। अनन्तरोक्त- मुदाहरणद्वयमत्र योजनीयम्7। यथा वा वक्त्रन्दोर्न8 हरन्ति बाष्पपयसां धारा मनोज्ञां श्रियं निश्वासा न कदर्थयन्ति मधुरां बिम्बाधरस्य द्युतिम्। तस्यास्त्वद्विरहे विपक्वलवलीलावण्यसंवादिनी च्छाया कापि9 कपोलयोरनुदिनं तन्व्याः परं पुष्यति10।।१००। अत्र त्वद्विरहवैधुर्यसंवरणकदर्थनामनुभवन्त्यास्तस्यास्तथाविधे महति गुरुसङ्गटे वर्तमानाया :- किं बहुना-बाष्प11निश्वासमोक्षावसरोऽपि न संभवति। केवलं परिणतलवलीलावण्यसंवादसुभगा कापि कपोलयो: कान्तिरशक्यसंवरणा प्रतिदिनं12 परं परिपोषमासादयतीति वाच्य-

(1) ०मत A. (2) प्रतिपद्यते for आपद्यते in A. (3) ०नाख्येय- वस्तुनो A. (4) वृत्त्या A. (5) omitted in A. (6) omitted in B. (7) प्रयोजनीयम् B. (8) वक्त्रन्दो lost in A. (9) छाया कापि lost in A. (10) कवीन्द्रवचन० 275 (धर्मकीतेः)=सदुक्तिकर्णामृत ii. 141 (धर्मकीर्तेः)=सुभाषितावली p. 47 (introd.). (11) ना बाष्प lost in A. (12) ०दिनं lost in A.

प्रथमोन्मेष: ६५

व्यतिरिक्तवृत्ति दृत्युक्तितात्पर्य1 प्रतीयते। उक्तप्रकारकान्तिमत्त्व- कथनं च कान्तकौतुकोत्कलिकाकारणतां प्रतिपद्यते।

विचित्रमेव रूपान्तरेण प्रतिपादयति-स्वभाव इत्यादि। यत्र यस्मिन् भावानां स्वभावः स्वपरिस्पन्दः सरसाकूतो2 रसनिर्भरा- भिप्रायः पदार्थानां निबध्यते निवेश्यते। कीदृशः-केनानि कमनीयेन वैचित्र्येणोपवृहितः, लोकोत्तरेण हृदयहारिणा वैदग्ध्येनोत्तेजिनः । 'भाव' शब्देनात्र सर्वपदार्थोऽभिधीयते, न रत्यादिरेव। उदाहरणम्

कीडासु बालकुसुमायुधसंगताया यत्तत् स्मितं न खलु तत् स्मितमात्रमेव। आलोक्यते स्मितपटान्तरितं मृगाक्ष्या- स्तस्या परिस्फुरदिवापरमेव किंचित् ॥१०१। अत्र न खलु तत् स्मितमात्रमेवेति प्रथमार्धेऽभिलाषसुभगं सरसाभि- प्रायत्वमुक्तम्। अपरार्धे तु-हसितांशुकतिरोहितमन्यदेव6 किमपि परिस्फुरदालोक्यत इति कमनीयवैचित्र्यविच्छित्तिः ।

इदानीं विचित्रमेवोपसंहरति-विचित्रो यत्रेत्यादि। एवंविधो विचित्रो मार्गो? यत्र यस्मिन् वक्रोक्तिवैचित्र्यम् अलंकारविचित्रभावो जीवितायते जीवितवदाचरति। वैचित्र्यादेव विचित्रे 'विचित्र'-शब्द:8 प्रवर्तते। तस्मात्तदेव तस्य जीवितम्। किं तद्वैचित्र्यं नामेत्याह- परिस्फुरति यस्यान्तः सा काप्यतिशयाभिधा। यस्यान्तः स्वरूपा- नुप्रवेशेन सा काप्यलौकिकातिशयोक्तिः परिस्फुरति भ्राजते। यथा-

(1) प्रत्युक्ति for दूत्युक्ति in A.(2) सरसाकृत A.(3) अर्ध omitted in A. In B, the last two lines of the verse are missing. After reading the first-half of the verse, it goes on इति प्रथमार्धे. (4) ०प्रावसुक्तम् A. (5) च A. (6) स्मितांशुक० A. (7) विचित्रः पन्थाः A. (8) विचित्रेऽपि चित्रशब्द: A. ५

६६ वक्रोक्तिजीवितम यत्सेनारजसामुदञ्चति चये द्वाभ्यां दवीयोऽन्तरान् पाणिभ्यां युगपद्विलोचनपुटानष्टाक्षमो रक्षितुम्। एकैकं दलमुन्नमय्य गमयन् वासाम्बुजं कोशतां धाता संवरणाकुलश्चिरमभूत् स्वाध्यायबद्धाननः॥॥१०२।। एवं वैचित्र्यं संभावनानुमानप्रवृत्ताया:2 प्रतीयमानत्वमुत्प्रेक्षायाः। तच्च धाराधिरोहणरमणीयतयातिशयोक्तिपरिस्पन्दस्यन्दि संदृश्यते। तदेवं वैचित्र्यं व्याख्याय तस्यैव गुणान् व्याचष्टे- वैदग्ध्यस्यन्दि माधुर्य पदानामत्र बध्यते। याति यत्त्यक्तैथिल्यं बन्धबन्धुरताङ्गताम् ।।४४।। अत्रास्मिन् माधुर्यं वैदग्ध्यस्यन्दि वैचित्र्यसमर्पकं पदानां बध्यते वाक्यैकदेशानां4 निवेश्यते। यत्त्यक्तशैथिल्यमुज्झितकोमलभावं भव- द्वन्धबन्धुरताङ्गतां याति संनिवेशसौन्दर्योपकरणतां गच्छति। यथा किं तारुण्यतरोः इत्यत्र5 पूर्वाधे॥१०३॥ एवं माधुर्यमभिधाय7 प्रसादमभिधत्ते- असमस्तपदन्यासः प्रसिद्धः कविवत्म नि। किं चिदोज: स्पृशन प्रायः प्रसादोऽप्यत्र दृश्यते ।।४५।। असमस्तानां समासरहितानां8 पदानां न्यासो निबन्धः कवि- वर्त्मनि विपश्चिन्मार्गे यः प्रसिद्धः प्रख्यातः सोऽप्यस्मिन् विचित्राख्ये प्रसादाभिधानो गुणः किंचित् कियन्मात्रमोज:9 स्पृशन्रुत्तानतया व्यवस्थित: प्रायो दृश्यते प्राचुर्येण लक्ष्यते। बन्धसौन्दर्यनिबन्धनत्वात्। तथाविधस्यौजसः समासवती वृत्ति :- 'ओज:'-शब्देन चिरन्तनैरुच्यते10। (i) बालरामायण vii. 66 (p. 203). (2) सम्भावनानुप्रवृ० A. (3) धारा lost in A. (4) देशानां lost in A. (5) ०रोरित्यत्र lost in A. (6) See above p. 60. (7) ०मभिधा० lost in A. (8) ०सरहि० lost in A. (9) ०त् कियन्मा० lost in A. (10) दण्डी i. 80 ; वामन iii. i. 5.

प्रथमोन्मेषः ६७

तदयमत्र परमार्थ :- पूर्वस्मिन् प्रसादलक्षणे सत्योज:संस्पर्शमात्रमिह विधीयते। यथा अपाङगगततारकाः स्तिमितपक्ष्मपालीभृतः स्फुरत्सुभगकान्तयः स्मितसमुद्गतिद्योतिताः । विलासभरमन्थरास्तरलकल्पितैकभ्रुवो 1 जयन्ति रमणेऽर्पिताः2 समदसुन्दरीदृष्टयः ॥१०४॥ प्रसादमेव प्रकारान्तरेण प्रकटयति- गमकानि निबध्यन्त वाक्ये वाक्यान्तराण्यपि। पदानीवात्र कोऽप्येष प्रसादस्यापरः क्रमः ॥४६।। अत्रास्मिन् विचित्रे यद्वाक्यं पदसमुदायस्तस्मिन् गमकानि समर्प- काण्यन्यानि वाक्यान्तराणि निबध्यन्ते निवेश्यन्ते3। कथम्-पदा- नीव पदवत्, परस्परान्वितानीत्यर्थ:4। एष5 कोऽप्यपूर्वः प्रसादस्या- परः क्रमः बन्धच्छायाप्रकारः। यथा नामाप्यन्यतरो: 6 इति ॥१०५॥ प्रसादमभिधाय लावण्यं लक्षयति- अत्रालुप्तविसर्गान्तैः पदैः प्रोतैः' परस्परम्। हस्व : संयोगपूर्वेश्च लावण्यमतिरिच्यते॥४७।। अत्रास्मिन्नेवंविधैः पदैलविण्यमतिरिच्यते परिपोषं प्राप्नोति। कीदृशैः -- परस्परमन्योन्यं प्रोतैः संश्लेषं नीतैः। अन्यच्च8 कीदृशैः- अलुप्तविसर्गान्तैः, अलुप्तविसर्गा:9 श्रूयमाणविसर्जनीया अन्ता येषां तानि तथोक्तानि तैः। हरस्वैश्च लघुभिः। संयोगेभ्यः10 पूर्वैः।

(1) मन्थराः सरल B. (2) रमणार्पिता: B. (3) omitted in B. (4) परस्परा द्विथावित्यर्थः A. (5) अयं A. (6) See above p. 59. (7) प्रोक्तः A. (8) अन्यथा A. (9) ०विसर्जनीयैः A. (10) संयोग only in A.

६८ वक्रोक्तिजीवितम्

अतिरिच्यते इति संबन्धः। तदिदमत्र तात्पर्यम्-पूर्वोक्तलक्षणं लावण्यं विद्य मानमनेनातिरिक्ततां2 नीयते। यथा श्वासोत्कम्पतर्राङ्गणि स्तनतटे धौताञ्जनश्यामलाः कीर्यन्ते कणशः कृशाङ्गि किममी बाष्पाम्भसां बिन्दवः । किंचाकुन्चितकण्ठरोधकुटिला: कर्णामृतस्यन्दिनो हूंकारा: कलपञ्चमप्रणयिनस्त्रुटयन्ति निर्यान्ति च० ॥१०६॥ यथा वा एतन्मन्दविपक्वतिन्दुकफलश्यामोदरापाण्डुर- प्रान्तं हन्त पुलिन्दसुन्दरकरस्पर्शक्षमं1 लक्ष्यते। तत् पल्लीपतिपुत्रि कुञ्जरकुलं कुम्भाभयाभ्यर्थना5- दीनं त्वामनुनाथते कुचगुगं6 पत्रांशुकैर्मा पिधाः ।१०७।। यथा वा हंसानां निनदेषु इति॥१०८।। एवं लावण्यमभिधायाभिजात्यमभिधीयते- यन्नातिकोमलच्छायं नातिकाठिन्यमुद्दहृत्। आभिजात्यं मनोहारि तदत्र प्रौढिनिर्मितम् ॥।४८।। अत्रास्मिन् तदाभिजात्यं यन्नातिकोमलच्छायं नात्यन्तश्मसृणकान्ति नातिकाठिन्यमुद्वहन्नातिकठोरतां धारयत् तत् प्रौढिनिर्मितं सकल10- कविकौशलसंपादितं सन्मनोहारि हृदयरञ्जकं भवतीत्यर्थ:1। यथा अधिकरतलतल्पं कल्पितस्वापलीला- परिमलन12निमीलत्पाण्डिमा गण्डपाली

(1) विद्योत A. (2) ०मनेन व्यतिरिक्ततां A. (3) कवीन्द्रवचन० no. 450 (anon). See above p. 32. (4) कर lost in A. (5) ०भयान्यर्थना B. (6) ०नाथति स्तन० B. (7) सदुक्तिकर्णामृत ii. 376 (वल्लनस्य)= काव्यप्रकाश p. 269 (anon). (8) See above p.44. A omits निनदेषु. (9) नात्यन्त lost in A. (10) सत् for सकल A. (11) भवती lost in A. (12) परिमिलन A.

प्रथमोन्मेष: ६९

सुतनु कथय कस्य व्यञ्जयत्यञ्जसैव स्मरनरपतिकेलीयौवराज्याभिषेकम्1 ।।१०ह।

एवं सुकुमारविहितानामेव गुणानां विचित्रे कश्चिदतिशयः संपा- द्यत इति बोद्धव्यम् । आभिजात्यप्रभृतयः पूर्वमार्गोदिता गुणाः। अत्रातिशयमायान्ति जनिताहार्य संपदः ॥११०।।

इत्यन्तरश्लोक:3। एवं विचित्रमभिधाय मध्यममुपक्रमते - वैचित्रयं सौकुमार्य च यत्र संकीर्ण तां गते। भ्राजेते सहजाहार्यशोभातिशयशालिनी॥४९॥ माधुर्यादिगुणग्रामो वृत्तिमाश्रित्य मध्यमाम्। यत्र कामपि पुष्णाति बन्धच्छायातिरिक्तताम् ॥५०॥। मार्गोडसौ मध्यमो नाम नानारुचिमनोहर:। स्पर्धया यत्र वर्तन्ते मार्गद्वितयसंपदः ॥५१।। अत्रारोचकिन: केचिच्छायावैचित्रयरञ्जके। विदग्धनेपथ्यविधौ भुजङ्गा इव सादराः5।५२।। मार्गोऽसौ मध्यमो नाम मध्यमाभिधानोऽसौ पन्थाः। कीदृशः -नानाविधा रुचय: प्रतिभासा येषां ते तथोक्तास्तेषां6 सुकुमार- विचित्रमध्यमव्यसनिनां7 सर्वेषामेव मनोहरो हृदयहारी। यस्मिन्

(1) ०भिषेकम् lost in A. Quoted in काव्यप्रकाश p.342. (2) ०ताश्चर्य A. (3) Omitted in B. (4) ०मभिधीयते A. (5) This कारिका is omitted here in B, but given later. (6) तेषां omitted in A. (7) स्थानिकानां for ०व्यसनिनां in A.

७० वक्रोक्तिजीवितम् स्पर्धया मार्गद्वितयसंपदः सुकुमारविचित्रशोभाः साम्येन वर्तन्ते व्यवतिष्ठन्ते, न न्यूनातिरिक्तत्वेन। यत्र वैचित्र्यं विचित्रत्वं सौकुमार्य सुकुमारत्वं संकीर्णतां गते तस्मिन् मिश्रतां प्राप्ते सती भ्राजेते शोभेते। कीदृशे1-सहजाहार्यशोभातिशयशालिनी, शक्तिव्युत्पत्तिसंभवो यः2 शोभातिशयः कान्त्युत्कर्षस्तेन शालेते श्लाघेते ये ते तथोक्ते। माधुर्येत्यादि। यत्र च माधुर्यादिगुणग्रामो माधुर्यप्रभृतिगुण- समूहो मध्यमामुभयच्छायाच्छुरितां वृत्ति स्वस्पन्दगतिमाश्रित्य काम- प्यपूर्वा बन्धच्छायातिरिक्ततां संनिवेशकान्त्यधिकतां पुष्णाति पुष्यती- त्यर्थः । तत्र गुणानामुदाहरणानि। तत्र माधुर्यस्य यथा- वेलानिलैमृ दुभिराकुलितालकान्ता गायन्ति यस्य चरितान्यपरान्तकान्ताः । लीलानता: समवलम्ब्य लतास्तरूणां हिन्तालमालिषु तटेषु महार्णवस्य3॥१११॥ प्रसादस्य यथा तद्वक्त्रेन्दुविलोकनेन4 इत्यादि ॥११२। लावण्यस्य यथा संक्रान्ताङ्ग लिपर्वसूचितकरस्वापा कपोलस्थली नेत्रे निर्भरमुक्तबाष्पकलुषे निश्वासतान्तोऽधरः। बद्धोन्द्धेदविसंष्ठुलालकलता निर्वेदशून्यं मनः कष्टं दुर्नयवेदिभिः कुसचिवैर्वत्सा दृढं खेद्यते5॥११३। आभिजात्यस्य यथा आलम्ब्य लम्बा: सरसाग्रवल्ली: पिबन्ति यस्य स्तनभारनम्राः। (1) Omitted in A. (2) सम्भवोदय: B. (3) पादताडितकभाण, श्लो० 55. (4) See above p. 13. (5) तापसवत्मराज (Berlin MS iii. 76 b).

प्रथमोन्मेषः ७१

स्रोतश्च्युतं शीकरकूणिताक्ष्यो ककार कय् मन्दाकिनीनिर्झरमश्वमुख्यः ॥११४॥गणास

एवं मध्यमं व्याख्याय तमेवोपसंहरति -- अत्रेति। अत्रैतस्मिन् केचित् कतिपये सादरास्तदाश्रयेण काव्यानि कुर्वन्ति। यस्मात्2 अरोचकिन: कमनीयवस्तुव्यसनिनः3। कीदृशे चास्मिन्-छाया- वैचित्र्यरञ्जके कान्तिविचित्रभावाह्लादके। कथम् -- विदग्धनेपथ्य- विधौ भुजङ्गा इव, अग्राम्याकल्पकल्पने नागरा यथा। सोऽपि छाया- वैचित्र्यरञ्जक एव।

अत्र गुणोदाहरणानि4 परिमितत्वात्प्रदर्शितानि, प्रतिपदं पुन- इछायावैचित्र्यं सहृदयैः स्वयमेवानुसर्तव्यम्5। अनुसरणदिक्प्रदर्शनं पुनः क्रियते। यथा-मातृगुप्त'मायुराज मञ्जीरप्रभृतीनां सौकु- मार्यवैचित्र्य संवलितपरिस्पन्दस्यन्दीनि काव्यानि संभवन्ति। तत्र मध्यममार्गसंवलितं9 स्वरूपं विचारणीयम्। एवं सहजसौकुमार्य- सुभगानि10 कालिदाससर्वसेनादीनां काव्यानि दृश्यन्ते। तत्र सुकुमारमार्गस्वरूपं चर्चनीयम्। तथैव च विचित्रवऋत्वविजृम्भितं हर्ष- चरिते11 प्राचुर्येण भट्टबाणस्य विभाव्यते12, भवभूतिराजशेखर- विरचितेषु बन्धसौन्दर्यसुभगेषु मुक्तकेषु परिदृश्यते। तस्मात् सहृदयैः सर्वत्र सर्वमनुसर्तव्यम्18। एवं मार्गत्रितयलक्षणं दिङ्- मात्रमेव प्रदर्शितम्। न पुनः साकल्येन सत्कविकौशलप्रकाराणां केनचिदपि स्वरूपमभिधातुं पार्यते। मार्गेषु गुणानां समुदाय- धर्मता। यथा न केवलं शब्दादिधर्मत्वं तथा तल्लक्षणव्याख्याना- वसर एव प्रतिपादितम्।

(1) B here inserts कारिका 52. (2) कस्मात् A. (3) omitted in A. (4) ०हरणा lost in A. (5) स्वयमनुवक्तव्यम् A. (6) मन्त्रिगुप्त B. (7) युराज lost in A. (8) वेदग्ध्य for वैचित्रा in B. (9) मार्गसम्भकि संवलितं B. (10) वर्यसुभगा० lost in A. (11) हर्षचय A. (12) स्य and वि lost in A. (13) सम० for सर्वम० in A.

७२ वक्रोक्तिजीवितम,

एवं प्रत्येकं प्रतिनियतगुणग्रामरमणीयं मार्गत्रितयं व्याख्याय साधारणगुणस्वरूपव्याख्यानार्थमाह- आञ्जसेन स्वावस्य महत्वं येन पोष्यते। प्रकारेण तदौचित्यमुचिताख्यानजीवितम ॥।५३।। तदौचित्यं नाम गुणः । कीदृक्-आञ्जसेन सुस्पष्टेन1 स्वभावस्य पदार्थस्य महत्त्वमुत्कर्षो येन पोष्यते परिपोषं प्राप्यते2। प्रकारेणेति प्रस्तुतत्वादभिधावैचित्र्यमत्र 'प्रकार'-शब्देनोच्यते। कीदृशम्- उचिताख्यानमुदाराभिधानं जीवितं परमार्थो यस्य तत्तथोक्तम् । एतदानुगुण्येनैव विभूषणविन्यासो विच्छित्तिमावहति। यथा करतलकलिताक्षमालयो: समुदितसाध्वससन्नहस्तयोः। कृतरुचिरजटानिवेशयो- रपर इवेश्वरयोः समागम:3॥११५॥

यथा वा उपगिरि पुरुहूतस्यष सेनानिवेश-

ध्रुवमिह करिणस्ते दुर्धराः संनिकर्षे सुरगजमदलेखासौरभं न क्षमन्ते ॥११६।।

यथा च

हे नागराज बहुधास्य नितम्बभागं भोगेन गाढमभिवेष्टय मन्दराद्रेः।

(1) सुपुष्टेन A. (2) परिपोषं भाष्यते omitted in A. (3) तापसवत्मराज Berlin MS iv. 84b. The word समागम: repeated in B. (4) परिमितो A. E1) . A nF I

प्रथमोन्मेष: ७३

o सोढाविषह्यवृषवाहनयोगलीला पर्य ङ्कबन्धनविधेस्तव कोऽतिभार:1 ॥११७। अत्र पूर्वत्रोदाहरणयो र्भूषणगुणेनैव तद्गुणपरितोषः, इतरत्र च स्वभावौदार्याभिधानेन3। औचित्यस्यैव छायान्तरेण स्वरूपमुन्मीलयति- यत्र वक्तुः प्रमातुर्वा वाच शोभातिशायिना। आच्छाद्यते स्वभावेन तदप्यौचित्यमुच्यते ॥५४।

यत्र यस्मिन् वक्तुरभिधातुः प्रमातुर्वा श्रोतुर्वा स्वभावेन स्वपरि- स्पन्देन वाच्यमभिधेयं वस्तु शोभातिशायिना रामणीयकमनोहरेण आच्छाद्यते संव्रियते4 तदप्यौचित्यमेवोच्यते। यथा शरीरमात्रेण नरेन्द्र तिष्ठन्नाभासि तीर्थप्रतिपादितर्द्धिः। आरण्यकोपात्तफलप्रसूतिः स्तम्बेन नीवार इवावशिष्टः5।११८।।

अत्र श्लाध्यतया तथाविध महाराजपरिस्पन्दे वर्ण्यमाने मुनिना स्वानुभवसिद्धव्य वहारानुसारेणालंकरणयोजनमौचित्यपरिपोषमावहति अत्र7 वक्तुः स्वभावेन च वाच्यपरिस्पन्दः संवृतप्रायो लक्ष्यते। प्रमातुर्यथा। निपीयमानस्तबका शिलीमुखै8- रशोकयष्टिश्च लबालपल्ल वा । विडम्बयन्ती ददृशे वधूजनै-

(1) Quoted anonymously in काव्यभीमांसा p. 88=सरस्वतीकण्ठाभरण p. 65=Hemacandra, वृत्ति, p. 15. (2) पूर्वोदाहरणे B. (3) औदार्याभि- धानेन lost in A. (4) संध्रियते B. (5) रघु० v. 15. (6) Omitted in A. (7) Omitted in B. (8) ०का शिली० lost in A. (9)०रानन्ददष्टौ० A. किरात० viii. 6.

७४ बक्रोक्तिजीवितम अत्र वधूजनैर्निजानुभववासनानुसारेण1 तथाविधशोभाभिरामतानु- भूतिरौचित्यपरितोष मावहति। यथा वा वापीतडे कुडुंगा पिअसहि ह्वाउं गएहिं दीसंति। ण धरंति करेण भणंति ण ति वलिउं पुण ण देंति३॥१२०॥ अत्र कस्याश्चित्प्रमातृभूतायाः सातिशयमौग्ध्यपरिस्पन्दसुन्दरेण स्वभावेन वाच्य माच्छादितमौचित्यपरिपोषमावहति5। एवमौचित्यमभिधाय सौभाग्यमभिधत्त - इत्युपादेयवर्गेडस्मिन् यदर्थ प्रतिभा कवेः। सम्यक संरभते तस्य गुण: सौभाग्यमुच्यते॥५५। इत्येवंविधेऽस्मिन्नुपादेयवर्गे शब्दाद्युपेयसमूहे7 यदर्थ यन्निमित्तं कवे: संबन्धिनी प्रतिभा शक्तिः सम्यक् सावधानतया संरभते व्यव- स्यति तस्य वस्तुनः प्रस्तुतत्वात् काव्याभिधानस्य यो गुणः स सौभाग्यमित्युच्यते भण्यते ।

तच्च न8 प्रतिभासंरम्भमात्रसाध्यम्, किन्तु तद्विहितसमस्त- सामग्रीसंपाद्यमित्याह9- सर्वसंपत्परिस्पन्दसंपाद सरसात्मनाम। अलौकिकचमत्कारकारि काव्य कजीवितम ॥५६।। सर्वसंपत्परिस्पन्दसंपाद्यं सर्वस्योपादेयराशेर्या संपत्तिरनवद्यता- काष्ठा तस्याः परिस्पन्दः स्फुरितत्वं तेन संपाद्य निष्पादनीयम्। (1) ०सारेण lost in A. (2) परिपोष omitted in B. (3) This verse is obscure in sense. B reads तावी० for वापी० ; while in A the last line reads ण धरंति करेण भ ... लीलाप्पुण ण देत्ति. (4) बाल्य A. (5) B omits परिपोष। (6) ०मभिधीयते A. (7) उपादेय for उपेय in A. (8) Omitted in A. (9) A reads ०जन्य for ०सम्पाद्य ; B omits समस्त before सामग्री.

प्रथमोन्मेष: ७५ अन्यच्च कीदृशम्-सरसात्मनामार्द्रचेतसामलौकिकचमत्कारकारि लोकोत्तराह्लादविधायि। किं बहुना, तच्च काव्यैकजीवितं काव्यस्य परः परमार्थ इत्यर्थ:। यथा दोर्मूलावधि2सूत्रितस्तनमुरः स्निह्यत्कटाक्षे दृशौ किंचित्ताण्डवपण्डिते स्मितसुधासिक्तोक्तिषु भ्रूलते। चेतः कन्दलितं स्मरव्यतिकरैरलविण्यमङ्गैवृ तं3 तन्वङ्गास्तरुणिम्नि सर्पति शनैरन्येव काचिल्लिपि: ॥१२१॥ तन्व्या:5 प्रथमतरतारुण्येऽवतीर्णे, आकारस्य चेतसश्चेष्टायाश्च वैचित्र्य- मत्र7 वर्णितम्। तत्र8 सूत्रितस्तनमुरो लावण्यमङ्गवृ तमित्याकारस्य, स्मरव्यतिकरै: कन्दलितमिति चेतसः, स्निह्यत्कटाक्षे दृशाविति किंचि- त्ताण्डवपण्डिते स्मितसुधासिक्तोक्तिषु भ्रूलते इति चेष्टायाश्च। क लक्ष्यते, स्निह्यदित्येतस्य कालविशेषावेदक:10 प्रत्ययवक्रभावः, अन्यैव काचि- दवर्णनीयेति संवृतिवक्रताविच्छित्तिः, अङ्गवृ तमिति11 कारकवक्र- त्वम्। विचित्रमार्गविषयो लावण्यगुणातिरेकः। तदेवमेतस्मिन्12 प्रतिभासंरम्भजनितसकलसामग्रीसमुन्मीलितं सरसहृदयाह्लादकारि किमपि सौभाग्यं समुद्धासते। अनन्तरोक्तस्य गुणद्वयस्य विषयं प्रदर्शयति- एतत्तिष्पपि मागेषु गुणद्वितयमुज्ज्वलम्। पदवाक्याप्रबन्धानां व्यापकलेन वर्तते ॥५७॥ (1) Omitted in A. (2) ०मू लादधि A, (3) धृतं for वृतं in A. (4) Quoted by Hemacandra p. 302. B reads काचिद्युतिः. (5) तस्या: A. (6) • तारुण्यावतीर्णमाकारस्य A. (7) एव for अत्र in A. (8)Omitted in B. (9) अधिसूत्रित A. (10) कालविच्छेदावशेषकः A. (11) धृतं for वृतं in A. (12) तदेतस्मिन् A.

७६ वकरोक्तिजीवितम् एतद् गुणद्वितीयमौचित्यसौभाग्याभिधानम् उज्ज्वलमतीवभ्राजि- ष्णु1पद वाक्यप्रबन्धानां त्रयाणामपि2 व्यापकत्वेन वर्तते सकलावयव- व्याप्त्यावतिष्ठते। क्वेत्याह-त्रिष्वपि मार्गेषु सुकुमारविचित्रमध्य- माख्येषु। तत्र पदस्य तावदौचित्यं बहुविधभेदभिन्नो वक्रभावः। स्वभावस्याञ्जसेन प्रकारेण परिपोषणमेव वक्रतायाः परं रहस्यम्। उचिताभिधान जीवितत्वाद् वाक्यस्याप्येकदेशेडप्यौचित्यविरहात्त- द्विदाह्लादकारित्वहानिः। यथा रघुवंशे पुरं निषादाधिपतेस्तदेत- दस्मिन्मया मौलिमणिं विहाय जटासु बद्धास्वरुदत्सुमन्त्र: कैकयि कामा: फलितास्तवेति6॥१२२॥ अत्र रघुपतेरनर्घमहापुरुषसंपदुपेतवेन वर्ण्यमानस्य 'कैकेयि कामाः फलितास्तव' इत्येवंविधतुच्छतरपदार्थसंस्मरणं तदभिधानं चात्यन्त7- मनौचित्यमावहति। प्रबन्धस्यापि क्वचित्प्रकरणैकदेशेऽप्यौचित्यवि- रहादेकदेशदाहदूषितदग्धपटप्रायता प्रसज्यते। यथा-रघुवंशे एव8 दिलीप-सिंह-संवादावसरे

गुरोः कृशानुप्रतिमाद्विभेषि। शक्योऽस्य मन्युर्भवतापि जेतुं गा: कोटिशः स्पर्शयता घटोध्नी:10।।१२३।।।

इति सिंहस्याभिधातुमुचितमेव, राजोपहासपरत्वेनाभिधीयमानत्वात्।

(1) उज्ज्वलमतीवभ्राजिष्णु omitted in A. (2) त्रया० lost in A. (3) रहस्याभिधानम A. (4) उचितवत्र A. (5) अप्येक lost in A. (6) रघु xiii. 59 (7) यत्तत् for च in A, (8) Omitted in A. (9) दण्डा B. (10) रघु ii. 49.

प्रथमोन्मेषः ७७ राज्ञ: पुनरस्य1 निजयशःपरिरक्षणपरत्वेन तणवल्लघुवृत्तयः प्राणाः प्रतिभासन्ते। तस्यैतत्पूर्वपक्षोत्तरत्वेन

कथं च शक्यानुनयो महर्षि2 र्विश्राणनादन्यपयस्विनीनाम्। इमां तनुजां सुरभेरवेहि रुद्रोजसा तु प्रहृतं त्वयास्याम्3 ॥१२४।।

इत्यन्यासां गवां तत्प्रतिवस्तुप्रदानयोग्यता यदि कदाचित्संभवति तत- स्तस्य मुनेर्मम चोभयोरप्येतज्जीवितपरिरक्षणनैरपेक्ष्य मुपपन्नमिति तात्पर्यपर्यवसानादत्यन्तमनौचित्ययुक्तेयमुक्तिः। यथा च कुमारसंभवे त्रैलोक्याक्रान्तिप्रवणपराक्रमस्य तारकाख्यस्य रिपोर्जिंगीषावसरे सुरपतिर्मन्मथेनाभिधीयते

कामेकपत्नीं व्रतदुःखशीलां लोलं मनश्चारुतया प्रविष्टाम्। नितम्बिनीमिच्छसि5 मुक्तलज्जां कण्ठे स्वयंग्राहनिषक्तबाहुम्।१२५।।

इत्यविनयानुष्ठाननिष्टं त्रिविष्टपाधिपत्यप्रतिष्ठितस्यापि तथाविधाभि- प्रायानुवर्तनपरत्वेनाभिधीयमानमनौचित्यमावहति। एतच्चैतस्यैव कवे: सहजसौकुमार्यमुद्रित सूक्तिपरिस्पन्दसौन्दर्यस्य पर्यालोच्यते, न पुनरन्येषामाहार्यमात्रकाव्यकरणकौशलश्लाघिनाम्। सौभाग्यमपि पदवाक्यप्रकरणप्रबन्धानां प्रत्येकमनेकाकारकमनीय8कारणकलाप- कलितरामणीयकानां किमपि सहृदयहृदयसंवेद्यं काव्यैकजीवितम-

(1) पुनर्यस्य B. (2) शक्योऽनुनयो महर्ष: B. (3) रघु ii. 54. (4) परि- रक्षणैरत्नयापेक्ष्य A. (5) विलम्बिनी० A. (6) कुमार iii. 7. (7) ०मुदित A. (8) रमणीय for कमनीय in A.

७८ वक्रोक्तिजीवितम, लौकिकचमत्कारकारि संवलितयानेकरसास्वादसुन्दरं1 सकलावयव- व्यापकत्वेन काव्यस्य गुणान्तरं परिस्फुरतीत्यलमतिप्रसङ्गेन। इदानीमेतदुपसंहृत्यान्यदवतारयति- मार्गाणां त्रितयं तदेतदसकृत्माप्तव्यपर्यत्सुकैः क्षुण्ण कैरपि यत्र कामपि भुवं प्राप्य प्रसिद्धिं गताः। सर्व स्वैरविहारहारि कवयो यास्यन्ति2 येनाधुना तस्मिन् कोऽपि स साधु सुन्दरपदन्यासक्रमः कथ्यते॥५८॥ मार्गाणां सुकुमारादीनामेतत्तितयं कैरपि महाकविभिरेव, न सामान्यैः3, प्राप्तव्यपर्युत्सुकैः प्राप्योत्कण्ठितैरसकृत् बहुवारमभ्यासेन क्षुण्णं परिगमितम्। यत्र यस्मिन् मार्गत्रये कामपि भुवं प्राप्य प्रसिद्धिं गता:4 लोकोत्तरां भूमिमासाद्य प्रतीति प्राप्ताः। इदानीं सर्वे कवयस्तस्मि- न्मागत्रितये येन यास्यन्ति गमिष्यन्ति स्वैरविहारहारि स्वेच्छाविहरण रमणीयं स5 कोऽपि अलौकिकः साधु शोभनं कृत्वा सुन्दरपदन्यास- कमः कथ्यते सुभगसुप्तिङन्तसमर्पणपरिपाटीविन्यासो वर्ण्यंते। मार्ग- स्वैरविहार-पद-प्रभृतयः शब्दाः श्लेषच्छायाविशिष्टत्वेन व्याख्येयाः ।

इति श्रीराजानककुन्तकविरचितेवक्रोक्तिजीविते काव्यालंकारे प्रथम उन्मेषः ।

(1) A reads पानकरसा० for संवलितयानेकरसा०. (2) लास्यन्ति A. (3) ०रेव न सा० lost in A. (4) This word is lost in A. (5) Lost in A. (6) Omitted in B. (7) ०कुन्तलक० in A.

द्वितीयोन्मेष:

सर्वत्रैव सामान्यलक्षणे विहिते विशेषलक्षणं विधातव्यमिति काव्यस्य "शब्दाथौं सहितौ" इत्यादि (१।७) सामान्यलक्षणं विधाय तदवयवभूतयो: शब्दार्थयोः साहित्यस्य प्रथमोन्मेष एव विशेषलक्षण विहितम्। इदानीं प्रथमोद्दिष्टस्य वर्णवित्यासवत्रत्वस्य विशेष- लक्षणमुपक्रमते-

एको द्वौ बहवो वर्णा बध्यमाना: पुनः पुनः। सवल्पान्तरास्त्रिधा सोक्ता वर्णविन्यासवक्रता।१

वर्णशब्दोऽत्र व्यञ्जनपर्यायः, तथा प्रसिद्धत्वात्। तेन सा वर्ण- विन्यासवकता व्यञ्जनविन्यासनविच्छित्तिः त्रिधा त्रिभिः प्रकारै- रुक्ता वर्णिता। के पुनस्ते त्रयः प्रकारा इत्युच्यते1-एक: केवल एव, कदाचिद् द्वौ बहवो वा वर्णाः पुनः पुनर्बध्यमाना योज्यमानाः। कीदृशाः -स्वल्पान्तराः। स्वल्पं स्तोकमन्तरं व्यवधानं येषां ते तथोक्ताः। त एव त्रयः प्रकारा इत्युच्यन्ते। अत्र वीप्सया2 पुनः पुनरित्ययोग- व्यवच्छेदपरत्वेन नियमः, नान्ययोगव्यवच्छेदपरत्वेन। तस्मात्पुनः पुन- बंध्यमाना एव, न तु पुनः पुनरेव बध्यमाना इति। तत्रैकव्यञ्जन- निबद्धोदाहरणं यथा

धम्मिल्लो विनिवेशिताल्पकुसुमः सौन्दर्यधुर्य स्मितं विन्यासो वचेसां विदग्धमधुर: कण्ठे कलः पञ्चमः । लीलामन्थरतारके चे नयने यातं विलासालसं कोऽप्येवं हरिणीदृशः स्मरशरापातावदातः क्रमः॥१ ॥

(1) उच्यन्ते for इत्युच्यते in A, which omits the next two or three lines (from एक: s0 इत्युच्यते). (2) वीप्साया: A.

८० वक्रोक्तिजीवितम्

एकस्य द्वयोबहूनां चोदाहरणं यथा भग्नैलावल्लरीकास्तरलितकदलीस्तम्बताम्बूलजम्बू- जम्बीरास्तालतालीसरलतरलतालासिका1 यस्य जह्न। वेल्लत्कल्लोलहेला बिसकलनजडा: कूलकच्छेषु सिन्धोः सेनासीमन्तिनीनामनवरतरताभ्यासतान्ति2 समीराः ॥२॥ एतामेव वकतां विच्छित्त्यन्तरेण विविनक्ति- वर्गान्तयोगिनः स्पर्शा दविरुक्तास्त-ल-नादयः। शिष्टाश्र रादिसंयुक्ताः प्रस्तुतौचित्यशोभिनः ॥२ इयमपरा वर्णविन्यासवक्ता त्रिधा त्रिभि: प्रकारैरुक्तेति 'च'-शब्दे- नाभिसंबन्धः। के पुनरस्यास्त्रयः प्रकारा इत्याह-वर्गान्तयोगिनः स्पर्शा:। स्पर्शा:4 कादयो मकारपर्यन्ता वर्गास्तिदन्तैः5 डन्कारादिभि- र्योग संयोगो येषां ते तथोक्ताः, पुनः पुनर्बध्यमानाः-प्रथमः प्रकारः । त-ल-नादयः तकार-लकार-नकार-प्रभृतयो द्विरुक्ता द्विरुच्चारिता द्विगुणाः सन्तः, पुनः पुनर्बध्यमानाः-द्वितीयः। तद्व्यतिरिक्ताः शिष्टारच व्यञ्जनसंज्ञा ये वर्णास्ते रेफप्रभृतिभिः6 संयुक्ताः पुनः पुनर्बध्यमाना :- तृतीयः। स्वल्पन्तराः परिमितव्यवहिता इति सर्वेषामभिसंबन्धः7। ते च कीदृशाः -- प्रस्तुतौचित्यशोभिनः । प्रस्तुतं वर्ण्यमानं वस्तु तस्य यदौचित्यमुचितभावस्तेन शोभन्ते ये ते तथोक्ताः। न पुनर्वर्णसावर्ण्यव्यवनितामात्रेणोपनिबद्धाः प्रस्तुतौ- चित्यम्लानकारिण:8। प्रस्तुतौचित्यशोभित्वात् कुत्रचित्परुषरस- प्रस्तावे9 तादृशानेवाभ्यनुजानाति। अथ प्रथमप्रकारोदाहरणं यथा (1) ०तरलतरलता A ; ०लासका B. (2) तन्द्रीं for तान्तिं in A. (3)रेफादिभिश्च संयुक्ता: A. (4) Omitted in B. (5) वर्गान्तैः only in A. (6) प्रभृतिभि: lost in A. (7) ०भिसम्बध्यते B. (8) ०रिणः lost in A. (9) रस omitted in A.

द्वितीयोन्मेष: ८१

उन्निद्रकोकनदरेणुपिशङ्ङ्गिता ङ्गा गुञ्जन्ति मञ्जु मधुपाः कमलाकरेषु। एतच्चकास्ति च रवेरनवबन्धुजीव- पष्पच्छदा भमुदयाचलचुम्बिबिम्बम्2।३। यथा च कदलीस्तम्बताम्बूलजम्बूजम्बीरा:3 इति॥४॥

यथा वा सरस्वतीहृदयारविन्दमकरन्दबिन्दुसन्दोहसुन्दराणाम्4 इति ॥५॥ द्वितीयप्रकारोदाहरणं

इत्यस्य द्वितीयचतुथौ पादौ। तृतीयप्रकारोदाहरणमस्यैव तृतीयः पादः। यथा वा सौन्दर्यधुर्य स्मितम्॥७॥ यथा च 'कह्वार'-शब्दसाहचर्येण 'ह्वाद'-शब्दप्रयोगः। परुषरस'- प्रस्तावे तथाविधसंयोगोदाहरणं यथा उत्ताम्यत्तालवश्च प्रतपति तरणावाशंवीं तापतन्द्री- मद्रिद्रोणीकुटीरे कुहरिणि हरिणारातयो यापयन्तिश।।८।। एतामेव वैचित्र्यान्तरेण10 व्याचष्टे- क्कचिदव्यवधानेऽषि मनोहारिनिबन्धना। सा स्वराणामसारूष्यात् परां पुष्णाति वक्रताम्।।३।।

(1) ०च्छटा० A. (2) शा्ङ्गधरपद्धति no. 3736 (anon)=काव्य- प्रकाश p. 192 (anon). (3) See above p. 80. (4) See above p. 26, 1. 19. (5) See above p. 30. (6) See above p. 79. (7) रस omitted in A. (8) ०तालपत्रं A. (9) हरिणा रात्रयो पाययन्ति in A. कवीन्द्रवचन० no. 93 (anon), where the readings are corrupt. (10) एतस्यैव वैचित्र्यान्तरं A. ६

८२ वक्रोक्तिजीवितम क्वचिदनियतप्रायवाक्यैकदेशे कस्मिंशचिदव्यवधानेऽपि व्यव- धानाभावे15प्येकस्य द्वयोः समुदितयोश्च बहूनां वा पुनःपुनर्बध्यमाना- नामेषां मनोहारिनिबन्धना हृदयावर्जकविन्यासा भवति। काचिदेवं संपद्यत इत्यर्थः। यमकव्यवहारोऽत्र न प्रवर्तते2, तस्य नियतस्थान- तया व्यवस्थानात्। स्वरैरव्यवधानमत्र न विवक्षितम्, तस्यानुपपत्तेः। तत्रैकस्याव्यवधानोदाहरणं यथा वामं कज्जलवद्विलोचनमुरो रोहद्विसारिस्तनम्3।ह। द्वयोर्यथा ताम्बूलीनद्धमुग्धक्रमुकतरुतलस्रस्तरे4 सानुगाभि: पायं पायं कलाचीकृतकदलदलं नारिकेलीफलाम्भ: । सेव्यन्तां व्योमयात्राश्रमजलजयिनः सैन्यसीमन्तिनीभि- र्दात्यूहव्यूहकेलीकलितकुहकुहारावकान्ता वनान्ताः5 ॥१०। यथा वा अयि पिबत चकोरा: कृत्स्नमुन्नाम्य कण्ठान् क्रमुकबलनचञ्चच्चञ्चवश्चद्रिकाम्भः। विरहविधुरितानां जीवितत्राणहेतो- रभवति हरिणलक्ष्मा येन तेजोदरिद्रः6॥११॥

बहूनां यथा सरलतरलतालासिका7 इति ॥१२॥ 'अपि'-शब्दात् क्वचिद् व्यवधानेऽपि। द्वयोर्यथा स्वस्था: सन्तु वसन्त ते रतिपतेरग्रेसरा वासराः ॥१३। (1) कस्मिंश्चिदव्यवधानाभावे B. (2) वर्तते B. (3) See above p. 31. (4) ०तरुलताप्रस्तरे A. (5) बालरामायण i. 63 (p. 28)=quoted in सुवृत्ततिलक ii. 41. (6) बालरामायण v. 73 (p. 143)=विद्धशाल- भन्जिका iii. 15=कवीन्द्रवचन० no. 493. (7) See above p. 80. The same readings here as there. A mनF Fionp (01)

1

द्वितीयोन्मेषः ८३ बहूनां व्यवधानेऽपि यथा चकितचातकमेचकितवियति वर्षात्यये ।।१४।। सा स्वराणामसारूप्यात् सेयमनन्तरोक्ता स्वरानामकारादीनाम- सारूप्यादसादृश्यात् क्वचित्कस्मिंश्चिदावर्तमानसमुदायकदेशे परा- मन्यां वकतां कामपि पुष्णाति पुष्यतीत्यर्थ:1। यथा राजी वजीवितेश्वरे ॥१५॥ यथा वा धूसरसरिति2 इति॥१६॥ यथा च3 स्वस्था सन्तु वसन्त इति4।१७॥ यथा वा तालताली इति5 ।१८। सोऽयमुभयप्रकारोऽपि वर्णविन्यासवक्ताविशिष्टवाक्यविन्यासो6 यमकाभास: संनिवेशविशेषो7 मुक्ताकलापमध्यप्रोतमणिमयपदकबन्ध- बन्धुरः सुतरां सहृदयहृदयहारितां प्रतिपद्यते। तदिदमुक्तम्- अलंकारस्य कवयो यत्रालंकरणान्तरम्। असन्तुष्टा निबध्नन्ति हारादेर्मणिबन्धवत्।१६॥ इति। एतामेव विविधप्रकारां9 वकतां विशिनष्टि, यदेवंविधवक्ष्यमाण- विशेषणविशिष्टा40 विधातव्येति- नातिनिबन्धविहिता नाप्यपेशलभूषिता। पूर्वावृत्तपरित्यागनूतनावर्तनोज्ज्वला।।४।।

(1) पुष्णाति only in B. (2) Sarvananda on Amara-kosa (i. 5. 13) quotes from Janakiharana a similar line महिषघूसरितः सरितस्तटः (2-3) इति यथा च lost in A. (4)See above p. 82. (5) See above p. 80. (6) ०विन्यस्तो A. (7) A marks a lacuna here. (8) This is कारिका i. 35. (9) एतामेवंविधप्रकारां A. (10) •वर्ज्यमानविशेष A.

८४ वकरोक्तिजीवितम नातिनिर्बन्धविहिता1-'निर्बन्ध'-शब्दोऽत्र व्यसनितायां वर्तते। तेनातिनिर्बन्धेन पुनः पुनरावर्तनव्यसनितया न विहिता, अप्रयत्न- विरचितेत्यर्थः। व्यसनितया प्रयत्नविरचने हि प्रस्तुतौचित्यपरिहाणे2- र्वाच्यवाचकयोः परस्परस्पर्धित्वलक्षणसाहित्यविरहः पर्यवस्यति। यथा भण तरुणि इति ॥२०॥ नाप्यपेशलभूषिता न चाप्यपेशलैरसुकुमारैरक्षरैरलंकृता। यथा शीर्ण ध्राणा्ङि4 इति ॥।२१।। तदेवं कीदृशी तर्हिं कर्तव्येत्याह-पूर्ववृत्तपरित्यागनूतनावर्तनोज्ज्वला पूर्वमावृत्तानां पुनः पुनर्विरचितानां परित्यागेन प्रहाणेन नूतनाना- मभिनवानां वर्णानामावर्तनेन पुनः पुनः परिग्रहेण च तदेवमुभाभ्यां प्रकाराभ्यामुज्ज्वला भ्राजिष्णुः। यथा एतां पश्य पुरस्तटीमिह किल क्रीडाकिरातो हरः कोदण्डेन किरीटिना सरभसं चूडान्तरे ताडितः । इत्याकर्ण्य कथाद्ग तं हिमनिधावद्रौ सुभद्रापते- र्मन्दं मन्दमकारि येन निजयोर्दोर्दण्डयोर्मण्डनम्5 ।।२२। यथा वा हंसानां निनदेषु6 इति ॥२३। (1) Omitted in A. (2) परिहानि: in A. (3) See above p. 7. (4) मयूरशतक 51. 6=काव्यप्रकाश p. 418=Hemacandra p. 170. B reads प्राण for घाण ; A has only शीणघाण इति. The entire verse runs thus : शीर्णघाणाद्ङि, पाणीन् वणिभिरपघनैर्धघराव्यक्तघोषान् दीर्घाघातानघौघैः पुनरपि घटयत्येक उल्लाघयन् यः। घर्माशोस्तस्य घोऽन्तर्द्विगुणघनघृणानिघ्ननिर्विघ्नवृत्ते- दत्तार्घाः सिद्धसङ्गविदधतु घृणयः शीघूमंहोविघातम् ॥ (5) Quoted anonymously in अभिनवभारती ch. xvi=दशरूपका- वलोक p. 41=सरस्वतीकण्ठा० p. 300=Hemacandra p. 297. (6) See above p. 44.

द्वितीयोन्मेष: ८५

यथा च एतन्मन्दविपक्व1 इत्यादौ ॥२४॥ यथा वा णमह दसाणणसरहसकरतुलिअबलन्तसेलभअविहलं2। वेबंतथोरथणहरहरकअकंठग्गहं गोरिं ।।२५॥ एवमेतां वर्णविन्यासवक्रतां व्याख्याय तामेवोपसंहरति-

वर्णच्छायानुसारेण गुणमार्गानुवतिनी। वृत्तिवै चित्र्ययुक्त ति सैव प्रोक्ता चिरन्तनैः॥५॥

वर्णानामक्षराणां या छाया कान्तिः श्रव्यतादिगुणसंपत्तया हेतु- भूतया यदनुसरणमनुसार: प्राप्यस्वरूपानुप्रवेशस्तेन। गुणान् माधुर्या- दीन् मागींश्च सुकुमारप्रभृतीननुवर्तते या सा तथोक्ता। तत्र गुणा- नामान्तरतम्यात् प्रथममुपन्यसनम्, गुणद्वारेणैव मार्गानुसरणोपपत्तेः । तदयमत्रार्थ :- यद्येषा वर्णविन्यासवक्ता व्यञ्जनच्छायानुसारेणैव, तथापि3 प्रतिनियतगुणविशिष्टानां मार्गाणामनुवर्तनद्वारेण1 यथा स्वरूपानुप्रवेशं विदधाति तथा विधातव्येति। तत एव च तस्यास्तन्नि- बन्धना: प्रवितताः5 प्रकाराः समुल्लसन्ति। चिरन्तनैः पुनः सैव स्वातन्त्र्येण वृत्तिवैचित्र्ययुक्तेति प्रोक्ता। वृत्तीनामुपनागरिकादीनां यद् वैचित्र्यं विचित्रवभावः स्वनिष्ठसंख्याभेदभिन्नत्वं तेन युक्ता समन्वितेति चिरन्तनैः पूर्वसूरिभिरभिहिता। तदिदमत्र तात्पर्यम्- यदस्याः सकलगुणस्वरूपानुसरणसमन्वयेन सुकुमारादिमार्गानुवर्तना-

(1) See above p. 68. (2) चलक्क for बलन्त in A. The छाया of the verse would be नमत दशाननसरभसकस्तुलितबलच्छैलभयविह्वलाम्। वेपमानस्थूलस्तनभरहरकृतकण्ठग्रहां गौरीम्।। (3) Omitted in B. (4) ०मनुसरणद्वारेण A. (5) Omitted in A.

८६ वकोक्तिजीवितम,

यत्तवृत्तेः पारतन्त्र्यमपरिगणितप्रकारत्वं चैतदुभयमप्यवश्यंभावि तस्मादपारतन्त्रयं परिमितप्रकारत्वं चेति1 नातिचतुरस्रम्। ननु च प्रथममेको द्वावित्यादिना प्रकारेण2 परिमितान् प्रकारान् स्वतन्त्रत्वं च स्वयमेव व्याख्याय किमेतदुक्तमिति चेन्नैष दोषः, यस्माल्लक्षण- कारैर्यस्य कस्यचित्पदार्थस्य1 समुदायपरायत्तवृत्तेः परव्युत्पत्तये प्रथममपोद्धारबुद्धया स्वतन्त्रतया स्वरूपमुल्लिख्यते, ततः समुदायान्त- र्भावो5 भविष्यतीत्यलमतिप्रसङ्गेन।

येयं वर्णविन्यासवकरता नाम6 वाचकालंकृतिः स्थाननियमाभावात् सकलवाक्यस्य विषयत्वेन समाम्नाता, सैव प्रकारान्तरविशिष्टा नियत- स्थानतयोपनिबध्यमाना किमपि वैचित्र्यान्तरमाबध्नातीत्याह-

समानवर्णमन्यार्थ' प्रसादि श्रुतिपेशलम्। औचित्ययुक्तमाद्यादिनियतस्थानशोभि यत् ।।६।। यमकं नाम सोऽप्यस्याः प्रकारः परिद्ृश्यते। स तु शोभान्तराभावादिह नाति प्रतन्यते।७।।

कोऽप्यस्याः प्रकार: परिदृश्यते, अस्याः पूर्वोक्तायाः, कोऽप्यपूर्वः प्रभेदो विभाव्यते। कोऽसावित्याह-यमकं नाम। यमकमिति यस्य प्रसिद्धिः। तच्च कीदृशम्-समानवर्णम्। समानाः स्वरूपाः सदृशश्रुतयो वर्णा यस्मिन् तत्तथोक्तम्। एवमेकस्य द्वयोरबहूनां सदृश- श्रुतीनां व्यवहितमव्यवहितं वा यदुपनिबन्धनं तदेव यमकमित्युच्यते। तदेवमेकरूपे संस्थानद्वये सत्यपि-अन्यार्थ भिन्नाभिधेयम्। अन्यच्च

(1) A omits all words from चतदुभय० to चेति. (2) प्रकरणेन A. (3) स्वातन्त्र्यं A. (4) अर्थस्य for पदार्थस्य in A. (5) A reads ततस्त after which some letters (i.e. त्समुदा० possibly) are lost. After this, A reads यान्तर्भावो. (6) Omitted in A.

द्वितीयोन्मेषः ८७

कीदृशम्-प्रसादि प्रसादगुणयुक्तं झगिति वाक्यसमर्पकम्1, अकदर्थना- बोध्यमिति यावत्। श्रुतिपेशलमित्येतदेव विशिष्यते-श्रुतिः श्रवणे- न्द्रियं तत्र पेशलं रञ्जकम्, अकठोरशब्दविरचितम्। कीदृशम्2- औचित्ययुक्तम्। औचित्यं वस्तुनः स्वभावोत्कर्षस्तेन युक्तं समन्वितम्। यत्र यमकोपनिबन्धनव्यसनित्वेनाप्यौचित्यमपरिम्लानमित्यर्थः। तदेव विशेषणान्तरेण विशिनष्टि-आद्यादिनियतस्थानशोभि यत्। आदि- रादिर्येषां ते तथोक्ताः प्रयममध्यान्तास्तान्येव नियतानि स्थानानि विशिष्टा: संनिवेशास्तैः शोभते भ्राजते यत्तथोक्तम्। अत्राद्यादय:3 संबन्धिशब्दा: पदादिभिर्विशेषणीयाः। स तु प्रकार: प्रोक्तलक्षण- संपदुपेतोऽपि भवन् इह नाति प्रतन्यते ग्रन्थेऽस्मिन्नाति विस्तार्यते। कुतः-शोभान्तराभावात्। स्थाननियमव्यतिरिक्तस्यान्यस्य शोभान्त- रस्य छायान्तरस्यासंभवादित्यर्थः । अस्य च वर्णविन्यासवैचित्र्य- व्यतिरेकेणान्यत्किंचिदपि जीवितान्तरं न परिदृश्यते4। तेनानन्तरोक्ता- लंकृतिप्रकारतैब युक्ता। उदाहरणान्यत्र शिशुपालवधे चतुर्थे सगे समर्पकाणि कानिचिदेव5 यमकानि, रघुवंशे वा वसन्तवर्णने।

एवं पदावयवानां वर्णानां विन्यासवक्रभावे विचारिते वर्णसमु- दायात्मकस्य पदस्य च वक्रभावविचार:6 प्राप्तावसरः। तत्र पद- पूर्वारधस्य तावद्वकताप्रकारा: कियन्तः संभवन्तीति प्रक्रमते-

यत्र रूढेरसंभाव्यधर्माध्यारोपगरभता। सद्धर्मातिशयारोपगर्भत वा प्रतीयते॥८। लोकोत्तरतिरस्कारश्लाघ्योत्कर्षाभिधित्सया। वाच्यस्य सोच्यते कापि रूढिवैचित्रवक्रता।।९।।

(1) A omits वाक्य. (2) Omitted in A. (3) अत्रादय: A. (4) दृश्यते A. (5) कतिचिदेव B. (6) वक्रभाव omitted in B.

८८ वकोक्तिजीवितम यत्र रूढेरसंभाव्यधर्माध्यारोपगर्भता प्रतीयते। शब्दस्य नियत- वृत्तिता नाम धर्मो रूढिरुच्यते, रोहणं रूढिरिति कृत्वा। सा च द्विप्रकारा संभवति-नियतसामान्यवृत्तिता नियतविशेषवृत्तिता। तेन रूढिशब्देनात्र रूढिप्रधान: शब्दोऽभिधीयते2, धर्मधर्मिणोरभेदो- पचारदर्शनात्। यत्र यस्मिन् विषये रूढिशब्दस्य असंभाव्यः संभावयितुमशक्यो यो धर्मः कश्चित्परिस्पन्दस्तस्याध्यारोपः समर्पणं गर्भोडभिप्रायो यस्य स तथोक्तस्तस्य भावस्तत्ता सा प्रतीयते प्रतिपद्यते। यत्रेति संबन्धः। सद्धमािशयारोपगर्भत्वं वा। संश्चासौ धर्मरच सद्धर्म: विद्यमान: पदार्थस्य परिस्पन्दस्तस्मिन् यस्य कस्यचिदपूर्वस्या- तिशयस्या्द्ग तरूपस्य महिम्न आरोपः समर्पणं गर्भोऽभिप्रायो4 यस्य स तथोक्तस्य भावस्तत्त्वम्। तच्च वा यस्मिन् प्रतीयते। केन हेतुना- लोकोत्तरतिरस्कारश्लाध्योत्कर्षाभिधित्सया। लोकोत्तर: सर्वाति- शायी यस्तिरस्कार: खलीकरणं श्लाध्यश्च स्पृहणीयो य उत्कर्ष: सातिशयत्वं तयोरभिधित्सा अभिधातुमिच्छा वक्तुकामता तया। कस्य- वाच्यस्य। रूडिशब्दस्य वाच्यो योऽभिधेयोऽर्थस्तस्य। सोच्यते कथ्यते काप्यलौकिकी रूढिवैचित्र्यवक्रता। रूढिशब्दस्यैवंविधेन वैचित्र्येण विचित्रभावेन वकता वक्रभावः। तदिदमत्र तात्यर्यम्-यत्सामान्य- मात्रसंस्पर्शिनां शब्दानामनुमानवन्नियतविशेषालिङ्गनं यद्यपि स्वभावा- देव न किंचिदपि संभवति, तथाप्यनया युक्त्या कविविवक्षितनियत- विशेषनिष्ठतां नीयमाना:5 कामपि चमत्कारकारितां प्रतिपद्यन्ते6।

यथा ताला जाअंति गुणा जाला दे सहिअएहि घेप्पंति। रइकिरणाणुग्गहिआइ होंति कमलाइ कमलाइ7 ।।२६।।

(1) रुढिरुच्य lost in A. (2) अभिधीयते lost in A. (3) विषयीभूते A. (4) अभिप्रायो omitted in A. (5) ०विशेषनिश्चितोन्नी- यमानां A. (6) प्रतिपद्यते A. (7) Quoted in ध्वन्यालोक (p. 62) from Anandavardhana's own lost Prakrit poem विषमबाणलीला=

द्वितीयोन्मेष: ८९

प्रतीयते इति क्रियापद वैचित्र्यस्यायमभिप्रायो यदेवंविधे विषये शब्दानां वाचकत्वेन न व्यापारः, अपि तु वस्त्वन्तरवत्प्रतीतिकारित्व- मात्रेणेति युक्तियुक्तमप्येतदिह नाति प्रतन्यते। यस्माद्3 ध्वनिकारेण व्यङ्गयव्यञ्जकभावोऽत्र सुतरां समर्थितस्तत् किं पौनरुक्त्येन।

सा च रूढिवैचित्र्यवक्ता3 मुख्यतया द्विप्रकारा संभवति-यत्र रूढिवाच्योऽर्थः स्वयमेव आत्मन्युत्कर्ष निकर्ष वा समारोपयितुकामः कविनोपनिबध्यते, तस्यान्यो वा कश्चिद्वक्तेति। यथा

स्निग्धश्यामलकान्तिलिप्तवियतो वेल्लद्वलाका घना वाताः शीकरिणः पयोदसुहृदामानन्दकेकाः कला:4। कामं सन्तु दृढं कठोरहृदयो रामोर्डास्म सर्व सहे5। वैदेही तु कथं भविष्यति हहा हा देवि धीरा भव०।।२७।

अत्र 'राम'-शब्देन 'दृढं कठोरहृदयः' 'सर्व सहे" इति यदुभाभ्यां प्रति- पादयितुं न पार्यते, तदेवंविधविविधोद्दीपनविभावविभ वसहनसामर्थ्य- कारणं दुःसहजनकसुताविरहव्यथाविसंष्ठुलेऽपि समये निरपत्रपप्राण- परिरक्षावैचक्षण्यलक्षणं संज्ञापदनिबन्धनं8 किमप्यसंभाव्यमसाधारणं कौर्य प्रतीयते। वैदेहीत्यनेन जलधरसमयसुन्दरपदार्थसंदर्शनासहत्व-

काव्यप्रकाश p. 430 (anon)=Ruyyaka p. 23 (anon). The छाया would be तदा जायन्ते गुणा यदा ते सहृदयैगृ ह्यन्ते। रविकिरणानुगृहीतानि भवन्ति कमलानि कमलानि॥ (1) पद omitted in A. (2) यथा A. (3) रुढिशब्दस्य वक्रता A. (4) ०केकाकला: B. (5) सर्वसहा B. (6) महानाटक v. 7=धवन्या- लोक p. 61 (anon)=प्रतिहारेन्दुराज on उन्ट p. 86 (anon)=काव्य- प्रकाश p. 188 (anon)= मुकुलभट्ट p. 11 (anon). (7) सवंसहा B. (8) ०रक्षावैलक्ष्य० A; लक्षणमसंविज्ञानपद० B.

९० वक्रोक्तिजीवितम,

समर्पकं1 सहजसौकुमार्यसुलभं किमपि कातरत्वं तस्याः समर्थ्यते। तदेव च पूर्वस्माद्विशेषाभिधायिनः 'तु'-शब्दम्य जीवितम् ।

विद्यमानधर्मातिशयवाच्याध्यारोपगर्भत्वं यथा ततः प्रहस्याह पुनः पुरंदरं

गृहाण शस्त्रं यदि सर्ग4 एष ते न खल्वनिर्जित्य रघुं कृती भवान्5 ॥२८।।

'रघु'-शब्देनात्र सर्वत्राप्रतिहतप्रभावस्यापि6 सुरपतेस्तथाविधाध्यवसाय- व्याघातसामर्थ्यनिबन्धनः कोऽपि स्वपौरुषातिशयः7 प्रतीयते। प्रह- स्येत्यनेनैतदेवोपबृ हितम्।

अन्यो वक्ता यत्र तत्रोदाहरणं यथा आज्ञा शकरशिखामणिप्रणयिनी शास्त्राणि चक्षुर्नवं भक्तिर्भूतपतौ पिनाकिनि पदं लङ्केति दिव्या पुरी। संभूतिर्द्रुहिणान्वये च तदहो नेदृग्वरो लभ्यते स्याच्चेदेष न रावण: क्व नु पुनः सर्वत्र सर्वे गुणाः8।२६।

'रावण' -शब्देनात्र सकललोकप्रसिद्धदशाननदुर्विलासव्यतिरिक्तमभि जनविवेकसदाचारप्रभावसंभोगसुखसमृद्धिलक्षणाया:10 समस्तवरगुण-

(1) समर्थक B. (2) This is the reading of the MSS क and ग in Nandargikar's edition of रघ०. (3) lost in A. (4) गर्व B. (5) रघु० iii. 51. (6) ताप for प्रभाव in B. (7) स्वगौरवातिशयः A. (8) बालरामायण i. 36 (p. 17)=काव्यप्रकाश p. 400. (9) प्रसिद्ध- दुर्विलासदशाननव्यक्तमभि० A. (10) A reads सुप्रभाव for प्रभाव and adds शंसोत्पन्ना after सम्भोग and before सुखसमृद्धि०.

द्वितीयोन्मेषः ९१

सामग्रीसंपदस्तिरस्कारकारणं किमप्यनुपादेयतानिमित्तभूतमौपहत्यं प्रतीयते। अत्रैव विद्यमानगुणातिशयाध्यारोपगर्भत्वं यथा- रामोऽसौ भुवनेषु विक्रमगुणैः प्राप्तः प्रसिद्धि पराम् ।३०। अत्र 'राम' -शब्देन सकलत्रिभुवनातिशायी रावणानुचरविस्मयास्पदं शौर्यातिशयः प्रतीयते2। एषा च रूढिवैचित्र्यवक्र्ता प्रतीयमानधमबाहुल्याद् बहुप्रकारा भिद्यते। तच्च स्वयमेवोत्प्रेक्षणीयम्। यथा गुर्वर्थमर्थी श्रुतपारदृश्वा रघोः सकाशादनवाप्य कामम्4। गतो वदान्यान्तरमित्ययं मे मा भूत्परीवादनवावतारः5।।३१।। 'रघु'-शब्देनात्र त्रिभुवनातिशय्यौदार्यातिरेकः6 प्रतीयते। एतस्यां वक्र- तायामयमेव परमार्थो यत् सामान्यमात्रनिष्ठतामपाकृत्य कवि- विवक्षितविशेषप्रतिपादनसामर्थ्यलक्षणः शोभातिशयः समुल्लास्यते। संज्ञाशब्दानां नियतार्थनिष्ठत्वात् सामान्यविशेषभावो न कश्चित् संभव- तीति न वक्तव्यम्। यस्मात्तेषामप्यवस्थासहस्त्रसाधारणवृत्तेरवच्यस्य नियतदशाविशेषवृत्तिनिष्ठता सत्कविविवक्षिता संभवत्येव, स्वरश्रुति- न्यायेन लग्नांशुकन्यायेन चेति।

एवं रूढिवक्रतां विवेच्य क्रमप्राप्तसमन्वयां पर्यायवक्रतां विविनक्ति- अभिधेयान्तरतमस्तस्यातिशयपोषकः। रम्यच्छायान्तरस्पर्शात्तदलंकर्तु मीश्वरः ॥१०॥

(1) See above p. 31. (2) A reads ०त्रिभुवनातिशायि, शौर्यादय: and प्रतीयन्त. (3) ते तु B. (4) ०दनवाप्तकाम: B. (5) रघु० v. 24. (6) अतिशयः for अतिरेक: in A.

९२ वक्रोक्तिजीवितम,

स्वयं विशेषणेनापि स्वच्छायोत्कर्ष पेशलः। असंभाव्यार्थपात्रखगर्भ यश्चाभिधीयते1 ।।११।। अलंकारोपसंस्कारमनोहारिनिबन्धनः। पर्यायस्त न वैचित्रयं परा पर्यायवक्रता ॥१२।।

पूर्वोक्तविशेषणविशिष्टः काव्यविषये पर्यायस्तेन हेतुना2 यद्वैचित्र्यं विचित्रभावो विच्छित्तिविशेषः सा परा प्रकृष्टा काचिदव पर्यायवक्रते- त्युच्यते। पर्यायप्रधान: शब्द: पर्यायोऽभिधीयते। तस्य चैतदेव पर्यायप्राधान्यं यत् स कदाचिद्विवक्षिते वस्तुनि वाचकतया प्रवर्तते, कदाचिद्वाचकान्तरमिति। तेन पूर्वोक्तनीत्या बहुप्रकार: पर्यायोऽ- भिहितः4, तत् किमियन्तोऽस्य5 प्रकारा:6 सन्तीत्याह-अभिधेयान्तर- तमः। अभिधेयं वाच्यं वस्तु तस्यान्तरतमः प्रत्यासन्नतमः?। यस्मात् पर्यायशब्दत्वे सत्यप्यन्तरङ्गत्वात् स यथा विवक्षितं वस्तु व्यनक्ति8 तथा नान्य: कश्चिदिति। यथा

नाभियोक्तुमनृतं त्वमिष्यसे कस्तपस्विविशिखेषु चादरः । सन्ति भूभृति हि नः शराः परे ये पराक्रमवसूनि वज्रिण:9॥३२॥

अत्र महेन्द्रवाचकेष्वसंख्येषु10 संभवत्सु पर्यायशब्देषु 'वज्त्िणः' इति प्रयुक्तः पर्यायवकतां पुष्णाति। यस्मात् सततसंनिहित वज्रस्यापि

(1) A omits these two lines of the कारिका here. (2) A reads : एवंविधः पर्यायस्तेन वैचित्यं परा पर्यायवकता (apparently repeating partly the last line of the कारिका 12) पूर्वोक्तविशेषण- विशिष्टा कापि। तेन पर्यायविषयहेतुना. (3) चिद्वि lost in A. (4) पर्यायो विहितः A. (5) कियन्तस्तस्य A. (6) Lost in A. (7) प्रसन्नतमः A. (8) ०तं वस्तु व्यन० lost in A. (9) किरात० xiii. 58. (10) इन्द्रवाचकेष्व० A. (11) वज् is omitted in B.

द्वितीयोन्मेषः ९३

सुरपतेर्यें पराक्रमवसूनि विक्रमधनानीति सायकानां लोकोत्तरत्व- प्रतीतिः। 'तपस्वि' -शब्दोऽप्यतितरां रमणीयः। यस्मात् सुभटसाय- कानामादरो1 बहुमानः कदाचिदुपपद्यते, तापसमार्गणेषु पुनरकिं- चित्करेषु कः संरम्भ इति। यथा वा कस्त्वं ज्ञास्यसि मां स्मर2स्मरसि मां दिष्टया किमभ्यागत- स्त्वामुन्मादयितुं कथं ननु बलात् किं ते बलं पश्य तत्3। पश्यामीत्यभिधाय पावकमुचा यो लोचनेनैव तं कान्ताकण्ठनिषक्तबाहुमदहत्तस्मै नमः शूलिने ।।३३। अत्र परमेश्वरे पर्यायसहस्त्रेष्वपि संभवत्सु 'शूलिने' इति यत्प्रयुक्तं तत्रायमभिप्रायो यत्तस्मै भगवते नमस्कारव्यतिरेकेण किमन्यदभि- धीयते4। यत्ततथाविधोत्सेकपरित्यक्तविनयवृत्तेः स्मरस्य कुपिते- नापि तदभिमतावलोकव्यतिरेकेण5 तेन6 सततसंनिहितशूलेनापि कोप- समुचितमायुधग्रहणं नाचरितम् । लोचनपातमात्रेणैव कोपकार्यकरणा- द्वगवतः प्रभावातिशयः परिपोषितः। अतएव तस्मै नमोऽस्त्विति युक्तियुक्ततां प्रतिपद्यते। अयमपर: पदपूर्वार्धवक्रताहेतुः पर्यायः-यस्तस्यातिशयपोषकः7। तस्याभिधेयस्यार्थस्यातिशयमुत्कर्ष पुष्णाति यःस तथोक्तः। यस्मात् सहजसौकुमार्यसुभगोऽपि पदार्थस्तेन परिपोषितातिशयः सुतरां सहृदय- हृदयहारितां प्रतिपद्यते। यथा संबन्धी रघुभूभुजां मनसिजव्यापारदीक्षागुरु- गौ राङ्गीवदनोपमापरिचितस्तारावधूवल्लभः। सद्योमार्जितदाक्षिणात्यतरुणीदन्तावदातद्युति- श्चन्द्रः सुन्दरि दृश्यतामयमितश्चण्डीशचूडामणिः8॥३४।

(1) भट for सुभट in A. (2) स्मरं A. (3) यत् B. (4) ०भिधीयताम् B. (5) ०व्यतिकरे A. (6) Omitted in B. (7) B omits यः. (8) बाल- रामायण x. 41 (p. 293)=औचित्यविचार श्लो० 12.

९४ वकोक्तिजीवितम

अत्र पर्यायः सहजसौन्दर्यसंपदुपेतस्यापि चन्द्रमसः सहृदयहृदया- ह्वादकारणं कमप्यतिशयमुत्पादयन्तः पदपूर्वाधवकरतां पुष्णन्ति। तथा च रामेण रावणं निहत्य पुष्पकेन गच्छता सीतायाः सविस्रम्भ स्वैर- कथास्वेतदभिधीयते यच्चन्द्रः सुन्दरि दृश्यतामिति, रामणीयकमनो हारिणि सकललोकलोचनोत्सवशचन्द्रमा विचार्यतामिति। यस्मात्तथा- विधानामेव तादृशः समुचितो विचारगोचर:1। संबन्धी रघुभूभुजा- मित्यनेन चास्माकं नापूर्वो बन्धुरयमित्यवलोकनेन संमान्यतामिति प्रकारान्तरेणापि तद्विषयो बहुमानः प्रतीयते। शिष्टाश्च2 तदतिशया- धानप्रवणत्वमेवात्मनः प्रथयन्ति। तत एव च प्रस्तुतमर्थ प्रति प्रत्येक पृथक्त्वनोत्कर्षप्रकटनात्पर्यायाणां बहूनामप्यपौनरुक्त्यम्3। तृतीये पादे विशेषणवक्ता विद्यते, न पर्यायवकत्वम्।

अयमपरः पर्यायप्रकार: पदपूर्वारधवक्रतानिबन्धनः-यस्तदलं- कर्त्तुमीश्वरः। तदभिधेयलक्षणं4 वस्तु विभूषयितुं यः प्रभवतीत्यर्थः । कस्मात्-रम्यच्छायान्तरस्पर्शात्। रम्यं रमणीयं यच्छायान्तरं विच्छित्त्यन्तरं श्लिष्टत्वादि5 तस्य स्पर्शात्, शोभान्तरप्रतीतेरित्यर्थः। कथम्-स्वयं विशेषणेनापि। स्वयमात्मनैव, स्वविशेषणभूतेन पदा- न्तरेण वा। तत्र स्वयं यथा

इत्थं जडे जगति को नु बृहत्प्रमाण- कर्ण: करी ननु भवेद्6 ध्वनितस्य पात्रम्। इत्यागतं7 झटिति योऽलनमुन्ममाथ मातङ्ग एव किमतः परमुच्यतेऽसौ॥३५॥

(1) ०चर: lost in A. (2) lost in A. (3) अपि lost in A. (4) तत् omitted in A. (5) श्लेषश्लिष्टत्वादि A. (6) भाव B. (7) इत्याह तं A. (8) सुभाषितावली no. 628 (भट्टवासुदेवस्य). See above p. 35.

द्वितीयोन्मेष: ९५ अत्र 'मातङ्ग' -शब्दः प्रस्तुते वारणमात्रे प्रवर्तते। शिष्टया वृत्त्या चण्डाल1लक्षणस्याप्रस्तुतस्य वस्तुनः प्रतीतिमुत्पादयन् रूपकालंकार- च्छायासंस्पर्शाद् गौर्वाहीक इत्यनेन न्यायेन सादृश्यनिबन्धन- स्योपचारस्य संभवात् प्रस्तुतस्य वस्तुनस्तत्त्वमध्यारोपयन् पर्यायवकतां पुष्णाति। यस्मादेवंविधे विषये प्रस्तुतस्याप्रस्तुतेन संबन्धोपनिबन्धो रूपकालंकार द्वारेण कदाचिदुपमामुखेन वा। यथा स एवायं स इवायमिति वा। एष एव च4 शब्दशक्ति- मूलानुरणनरूपव्यङ्गयस्य पदध्वनेर्विषयः, बहुषु चैवंविधेषु सत्सु वाक्यध्वनेर्वा। यथा कुसुमसम ययुगमुपसंहरत्नुत्फुल्लमल्लिकाधवलाट्टहासो5 व्यजुम्भत ग्रीष्माभिधानो महाकाल:6 ।३६।। यथा वृत्तेऽस्मिन् महाप्रलये धरणीधारणायाधुना त्वं शेष:7 इति ॥३७॥ अत्र युगादयः शब्दाः प्रस्तुताभिधानपरत्वेन प्रयुज्यमानाः सन्तोऽप्य- प्रस्तुतवस्तुप्रतीतिकारितया कामपि काव्यच्छायां समुन्मीलयन्तः प्रतीयमानालंकारव्यपदेशभाजनं भवन्ति8॥ विशेषणेन यथा सुस्निग्धमुग्धधवलोरुदृशं9 विदग्ध- मालोक्य यन्मधुरमद्य10 विलासदिग्धम् 11। भस्मीचकार मदनं ननु काष्ठमेव तन्नूनमीश इति वेत्ति12 पुरन्धिलोकः ।३८।। अत्र काष्ठमिति विशेषणपदं13 वर्ण्यमानपदार्थापेक्षया14 मन्मथस्य

(1) चास्थान A. (2) A repeats here च्छायासंस्पर्शाद गोवाहीक इत्यनेन न्यायेन सादृश्यनिबन्धनस्योपचारस्य सम्भव० from above. (3) म वायमिति B. (4) एव च omitted in A. (5) धवल omitted in A. (6) हर्षचरित ii (p. 72)=धवन्यालोक p. 99 (anon). (7) हर्षचरित ii, loc. cit= ध्वन्यालोक p. 127. (8) ०व्यपदेशितां जनयन्ति B. (9) ०दुग्घ० B. (10) मुग्ध for ०मद्य in B. (11) ० दिग्ध: B. (12) lost in A. (13) ०परं A. (14) ०क्षेपया B.

९६ वक्रोक्तिजीवितम् नीरसतां प्रतिपादयद्1 रम्यच्छायान्तरस्पर्शिश्लेषच्छायामनोज्ञ- विन्यासपरमस्मिन्2 वस्तुन्यप्रस्तुते मदनाभिधानपादपलक्षणे प्रतीतिमुत्पादयद्3 रूपकालंकारच्छायासंस्पर्शात् कामपि पर्याय- वक्तामुन्मीलयति। अयमपरः पर्यायप्रकारः पदपूर्वाधिवक्रतायाः कारणम्- यः स्वच्छायोत्कर्षपेशलः। स्वस्यात्मनरछाया कान्तिर्या सुकुमारता तदुत्कर्षेण तदतिशयेन यः पेशलो हृदयहारी। तदिदमत्र तात्पर्यम्- यद्यपि वर्ण्यमानस्य वस्तुनः प्रकारान्तरोल्लासकत्वेन4 व्यवस्थितिस्तथापि परिस्पन्दसौन्दर्यसंपदेव सहृदयहृदयहारितां प्रतिपद्यते। यथा

इत्थमुत्कयति ताण्डवलीला- पण्डिताब्धिलहरीगुरुपादैः5। उत्थितं विषमकाण्डकुटुम्ब- स्यांशुभि: स्मरवतीविरहो5 माम् ।३६॥

अत्रेन्दुपर्यायो 'विषमकाण्डकुटुम्ब'-शब्दः कविनोपनिबद्धः। यस्मा- न्मृगाङ्कोदयद्वेषिणा7 विरहविधुरहृदयेन केनचिदेतदुच्यते। यदयम- प्रसिद्धोऽप्यपरिम्लानसमन्वयतया प्रसिद्धतमतामुपनीतस्तेन प्रथमतरो- ल्लिखितत्वेन च8 चेतनचमत्कारकारितामवगाहते। एष च स्वच्छायो- त्कर्षपेशल: सहजसौकुमार्यसुभगत्वेन नूतनोल्लेखविलक्षणत्वेन च

(1) प्रतिपादयन् A. (2) ०स्पर्शे A and ०विन्यासमपरस्मिन् B. (3) ०मुत्पादयन् A. (4) B has redundant न here. (5) ०पातः A ; गुरु lost in A. In the first line, उत्कषति for उत्कयति in B. (6) विरहे B. (7) There is no मृगाङ्मो० in A, which reads पूर्ण with a lacuna (apparently पूर्णचन्द्रो०). (8) च is omitted in A, which has a lacuna here, followed by समानश्चेतन० (apparently विभासमान- इचेतन०).

द्वितीयोन्मेष: ९७

कविभिः पर्यायान्तरपरिहारपूर्वकमुपवर्ण्यते1। यथा कृष्णकुटिल- केशीति वक्तव्ये यमुनाकल्लोलवकालकेति2। यथा वा गौराङ्गीवदनो- पमापरिचित3 इत्यत्र वनितादिवाचकसहस्रसद्द्वावेऽपि4 गौराङ्गीत्य- भिधानमतीवरमणीयम्5। अयमपर: पर्यायप्रकार: पदपूर्वधिवकताभिधायी -- असंभाव्यार्थ- पात्रत्वगभ यश्चाभिधीयते। वर्ण्यमानस्यासंभाव्यः6 संभावयितु- मशक्यो योऽर्थः कश्चित्परिस्पन्दस्तत्र पात्रत्वं भाजनत्वं गर्भोऽभि- प्रायो यत्राभिधाने तत्तथाविधं कृत्वा यश्चाभिधीयते भण्यते। यथा अलं महीपाल तव श्रमेण प्रयुक्तमप्यस्त्रमितो वृथा स्यात्। न पादपोन्मूलनशक्ति रंह: शिलोच्चये मूर्छति मारुतस्य०।।४०। अत्र महोपालेति राज्ञः सकलपृथ्वीपरिरक्षणक्षमपौरुषस्यापि9 तथा विधप्रयत्नपरिपालनीयगुरुगोरूपजीवमात्रपरित्राणासामर्थ्य10 स्वप्ने- उप्यसंभावनीयं यत्तत्पात्रत्वगर्भमामन्त्रणमुपनिबद्धम्11। यथा वा

भूतानुकम्पा तव चेदियं गौ- रेका भवेत् स्वस्तिमती त्वदन्ते। जीवन् पुनः शश्वदुपप्लवेभ्यः प्रजा: प्रजानाथ पितेव पासि12।।४१।।

(1) ०हार० lost in A. (2) ०लके इति A. (3) See above p. 93. (4) ०निता० lost in A. (5) ०त्यतीवाग्राम्यतारमणीयम् B. (6) A has वस्तुन: instead of असंभाव्य: (7) Omitted in B. (8) रघु० ii. 34. (9) क्षम omitted in B. (10) जीव omitted in B. (11) यत omitted in B. (12) रघ० ii. 48.

९८ वकोक्तिजीवितम् अत्र यदि1 प्राणिकरुणाकारणं निजप्राणपरित्यागमाचरसि तदप्य- युक्तम्। यस्मात्त्वदन्ते स्वस्तिमती भवेदियभेकैव गौरिति त्रितयमप्यनादरास्पदम्। जीवन् पुनः शश्वत्सदैवोपप्लवेभ्योऽनर्थेभ्यः प्रजा: सकलभूतधात्रीवलयवर्तिनीः प्रजानाथ पासि रक्षसि2। पितेवेत्यनादरातिशयः प्रथते। तदेवं यद्यपि सुस्पष्टसमन्वयोऽयं वाक्यार्थस्तथापि तात्पर्यान्तरमत्र प्रतीयते। यस्मात् सर्वस्य कस्यचित्प्रजानाथत्वे सति सदैव तत्परिरक्षणस्याकरणमसंभाव्यम्। तत्पात्रत्वगर्भमेव तदभिहितम्4। यस्मात् प्रत्यक्षप्राणिमात्र- भक्ष्यमाण ्गुरुहोमधेनुप्राणपरिरक्षणापेक्षा निरपेक्षस्य सतो जीवतस्त- वानेन न्यायेन कदाचिदपि प्रजापरिरक्षणं मनागपिन संभाव्यत इति प्रमाणोपपन्नम्। तदिदमुक्तम् प्रमाणवत्त्वादायातः7 प्रवाहः केन वार्यते ॥४२॥ इति। अत्राभिधानप्रतीतिगोचरीकृतानां पदार्थानां परस्परप्रति-

अयमपर: पर्यायप्रकार:11 पदपूर्वधिवकरतां विदधाति-अलं- कारोपसंस्कारमनोहारिनिबन्धनः। अत्र 'अलंकारोपसंस्कार' -शब्दे तृतीयासमासः षष्ठीसमासश्च करणीय:12। तेनार्थद्वयमभिहितं भवति। अलंकारेण रूपकादिनोपसंस्कारः शोभान्तराधानं यत्तेन मनोहारि हृदयरञ्जकं निबन्धनमुपनिबन्धो यस्य स तथोक्तः। अलंकारस्योत्प्रेक्षादेरुपसंस्कार: शोभान्तराधानं13 चेति विगृह्य। तत्र तृतीयासमासपक्षोदाहरणं यथा

(1) A adds वा after this. (2) परिरक्षसि A. (3) तदेव A. (4) एव omitted in A, which also reads एतदभि ० for तदभि० (5) भक्ष्यमाण omitted in B. (6) रक्षणोपेक्षा० B. (7) प्रमाणबन्धा यदायातः B. (8) Omitted in A. (9) योगित्व only B. (10) प्रत्युदाहरण omitted in B. (11) Dropped in B. (12) कार्य: A. (13) शोभा० lost in A.

द्वितीयोन्मेषः ९९

यो लीलातालवृत्तो1 रहसि निरुपधिर्यश्च2 केलीप्रदीप कोपकीडासु योऽस्त्रं दशनकृतरुजो योऽधरस्यैकसेक:3. आकल्पे दर्पणं यः श्रमशयनविधौ यश्च गण्डोपधानं देव्याः स व्यापदं वो हरतु हरजटाकन्दलीपुष्पमिन्दुः।४३। अत्र तालवृन्तादिकार्यसामान्यादभेदोपचारनिबन्धनो रूपकालंकार- विन्यास: सर्वेषामेव पर्यायाणां शोभातिशयकारित्वेनोपनिबद्धः। षष्ठी- समासपक्षोदाहरणं यथा देवि त्वन्मुखपङ्कजेन शशिनः शोभातिरस्कारिणा पश्याब्जानि5 विनिर्जितानि सहसा गच्छन्ति विच्छायताम्।।४४॥ अत्र स्वरससंप्रवृत्तसायंसमयसमुचिता सरोरुहाणां7 विच्छायताप्रति- पत्तिर्नायकेन नागरकतया वल्लभोपलालनाप्रवृत्तेन तन्निदर्शनोपक्रम- रमणीयत्वमुखेन9 निर्जितानीवेति प्रतीयमानोत्प्रेक्षालंकारकारित्वेन10 प्रतिपादते। एतदेव च युक्तियुक्तम्। यस्मात्सर्वस्य कस्यचित्प ङ्गजस्य शशाङ्कशोभातिरस्कारितां प्रतिपद्यते। त्वन्मुखपङ्कजेन पुनः शशिनः शोभातिरस्कारिणा न्यायतो निर्जितानि सन्ति विच्छायतां गच्छन्ती- वेति11 प्रतीयमानस्योत्प्रेक्षालक्षणस्यालंकारस्य शोभातिशयः समु- ल्लास्यते।

एवं पर्यायवकरतां विचार्य करमसमुचितावसरामुपचारवक्रतां विचा- रयति- यत्र दूरान्तरेन्यस्मात्सामान्यमुपचर्यत। लेशेनापि भवत् कांचिद्वक्तमुद्रिक्तवत्तिताम् ॥१३।।

(1) ०वृन्तं B. (2) निरुपधे: B. (3) ०जो योऽ lost in A. (4) सामान्या० lost in A. (5) वन्य for पश्य in A. (6) रत्नावली i. 25. (7) ०रुहा० lost in A. (8) विच्छायापत्ति० A. (9) ०रमणीयं त्वन्मुखेन B. (10) ०परत्वेन for ०कारित्वेन in A. (11) प्रतिपद्यन्त इति A.

१०० वक्रोक्तिजीवितम् यन्सूला सरसोल्लेखा रूपकादिरलकृतिः। उपचारप्रधानासौ वक्रता काचिदुच्यते ।१४।। असौ काचिदपूर्वा वकरतोच्यते वक्भावोऽभिधीयते। कीदृशी- उपचारप्रधाना। उपचरणमुपचारःस एव प्रधानं यस्याःसा तथोक्ता। किंस्वरूपा च-यत्र यस्यामन्यस्मात्पदार्थान्तरात् प्रस्तुतत्वाद्वर्ण्यमाने वस्तुनि सामान्यमुपचर्यते साधारणो धर्मः कश्चिद्वक्तुमभिप्रेतः समारोप्यते। कस्मिन् वर्ण्यमाने वस्तुनि-दूरान्तरे। दूरमनल्प- मन्तरं व्यवधानं यस्य तत्तथोक्तं तस्मिन्। ननु च व्यवधानममूर्त्तत्वा- द्वर्ण्यमानस्य2 वस्तुनो देशविहितं तावन्न संभवति। कालविहितमपि नास्त्येव, तस्य क्रियाविषयत्वात्। क्रियास्वरूपं कारकस्वरूपं चेत्यु- भयात्मकं यद्यपि वर्ण्यमानं वस्तु, तथापि देशकालव्यवधानेनात्र न भवितव्यम्। यस्मात्पदार्थानामनुमानवत् सामान्यमात्रमेव शब्द- र्विषयीकर्तु पार्यते, न विशेषः। तत्क्थं दूरान्तरत्वमुपपद्यते ? सत्यमेतत्, किन्तु 'दूरान्तर'-शब्दो मुखतया देशकालविषये विप्रकर्षे प्रत्यासत्तिविरहे वर्तमानोऽप्युपचारात् स्वभावविप्रकर्षे वतते। सोऽयं स्वभावविप्रकर्षो विरुद्धधर्माध्यासलक्षणः पदार्थानाम्। यथा मूर्तिमत्त्वममूर्तत्वापेक्षया, द्रवत्वं च घनत्वापेक्षया, चेतनत्वमचेतनत्वापेक्षयेति। कीदृक् तत्सामान्यम्- लेशेनापि भवत्। मनाङ्मात्रेणापि सत्। किमर्थम् -- कांश्चिद- पूर्वामुद्रिक्तवृत्तितां वक्तुं सातिशयपरिस्पन्दतामभिधातुम्। यथा

(1) These two कारिकाs are cited by Jayaratha (p.8) in connexion with his exposition of the वकोक्तिजीवितकार views (2) ०वर्णस्य A. (3) See above p. 89.

द्वितीयोन्मेष: १०१

अत्र यथा बुद्धिपूर्वकारिण: केचिच्चेतनवर्णच्छायातिशयोत्पादनेच्छया केनचिद्विद्यमानलेपनशक्तिना मूर्तेन नीलादिना रञ्जनद्रव्यविशेषेण किंचिदेव लेपनीयं मूर्तिमद्वस्तु वस्त्रप्रायं1 लिम्पन्ति, तद्वदेव तत्कारित्व- सामान्यं मनाङ मात्रेणापि विद्यमानं कामप्युद्रिक्तवृत्तितामभिधातुमुप- चारात्2 स्निग्धश्यामलया कान्त्या लिप्तं वियद् द्यौरित्युपनिबद्धम्। 'स्निग्ध'-शब्दोऽप्युपचारवक्र एव। यथा मूर्तं वस्तु दर्शनस्पर्शनसंवेद्य- स्नेहनगुणयोगात्3 स्निग्धमित्युच्यते4, तथैव कान्तिरमूर्ताप्युपचारात् स्निग्धेत्युक्ता। यथा वा गच्छन्तीनां रमणवसति योषितां तत्र नक्तं रुद्धालोके नरपतिपथे सूचिभेद्यैस्तमोभिः । सौदामिन्या कनकनिकषस्निग्धया दर्शयोर्वी तोयोत्सर्गस्तनितमुखरो मास्म भूर्विक्लवास्ता:5॥४६।। अत्रामूर्तानामपि तमसामतिबाहुल्याद् घनत्वान्मूर्तसमुचितं सूचिभेद्य- त्वमुपचरितम्। यथा वा गअणं च मत्तमेहं धारालुलिअज्जुणाइ अ वणाइ। णिरहंकारमिअंका हरंति णीलाओ वि णिसाओ।।४७।। अत्र मत्तत्वं निरहंकारत्वं च चेतनधर्मसामान्यमुपचरितम्। सोऽय- मुपचारवक्रताप्रकारः सत्कविप्रवाहे सहस्रशः संभवतीति सहृदयैः

(1) ०वस्तुप्रायं A. (2) ०मभि ० lost in A. (3) B has only स्पर्शसंवेद्यं. (4) स्निग्धमि० lost in A. (5) मेधदूत 37. (6) गौडवहो श्लो० 406= quoted in ध्वन्यालोक p. 63 (anon)=व्यक्तिविवेक p. 119 (anon)= Jayaratha p. 8 (anon)=माणिक्यचन्द्र p. 25 (anon). The छाया would be, गगनं च मत्तमेघं धारालुलिताजुनानि च वनानि। निरहङ्कारमृगाङ्का हरन्ति नीला अपि निशाः ॥

१०२ वकरोवितजीवितम्

स्वयमेवोत्प्रेक्षणीयः। अतएव च प्रत्यासन्नान्तरेऽस्मिन्नुपचारे न वक्ता- व्यवहार:, यथा गौर्वाहीक इति। इंदमपरमुपचारवकताया: स्वरूपम्-यन्मूला सरसोल्लेखा रूप- कादिरलंकृतिः। या मलं यस्या: सा तथोकता। रूपकमादिर्यस्या सा तथोक्ता। का सा -अलंकृतिरलंकरणं रूपकप्रभृतिरलंकार- विच्छित्तिरित्यर्थ:1। कीदृशी-सरसोल्लेखा। सरसः सास्वादःस- चमत्कृतिरुल्लेखः समुन्मेषो यस्या: सा तथोक्ता। समानाधिकरणयोरत्र हेतुहेतुमद्द्ावः, यथा अतिगुरवो राजमाषा न भक्ष्या इति ॥४८।। यन्मूला सती रूपकादिरलंकृतिः सरसोल्लेखा। तेन रूपकादेरलंकरण- कलापस्य सकलस्यैवोपचारवक्रता जीवितमित्यर्थः । ननु च पूर्वस्मादुपचारवक्रताप्रकारादेतस्य को भेदः ? पूर्वस्मिन् स्वभावविप्रकर्षात् सामान्येन मनाङ मात्रमेव साम्यं समाश्रित्य साति- शयत्वं प्रतिपादयितुं तद्धर्ममात्राध्यारोपः प्रवर्तते, एतस्मिन् पुनरदूर- विप्रकृष्टसादृश्यसमुन्द् वप्रत्यासत्तिसमुचितत्वादभेदोपचारनिबन्धनं2 तत्त्वमेवाध्यारोप्यते। यथा सत्स्वेव3 कालश्रवणोत्पलेषु सेनावनालीविषपल्लवेषु4। गाम्भीर्यपातालफणीश्वरेषु खड़ गेषु को वा भवतां मुरारि:5।४६।। अत्र कालश्रवणोत्पलादिसादृश्यजनितप्रत्यासत्तिविहितमभेदोपचार- निबन्धनं7 तत्त्वमध्यारोपितम्।

(1) इत्यर्थ: omitted in A. (2) ०समुचित्वादुपचार० B. (3) सस्वेद B. (4) सनावमालीविष० B. (5) भविता मुरारि: A. (6) ०सादृश्यं संजनितं B. (7) •निमित्तं for ०निबन्धनं A.

द्वितीयोन्मेष: १०३

'आदि'-ग्रहणादप्रस्तुतप्रशंसाप्रकारस्य कस्यचिदन्यापदेश- लक्षणस्योपचारवकरतैव जीवितत्वेन लक्ष्यते। तथा च किमपि पदार्थान्तरं प्राधान्येन प्रतीयमानतया चेतसि निधाय तथाविधलक्षणसाम्यसमन्वयं समाश्रित्य पदार्थान्तरमभिधीय- मानतां प्रापयन्तः प्रायशः2 कवयो दृश्यन्ते। यथा अनर्घ: कोऽप्यस्तस्तव हरिण हेवाकमहिमा स्फुरत्येकस्यैव त्रिभुवनचमत्कारजनकः । यदिन्दोर्मूर्तिस्ते दिवि विहरणारण्यवसुधा सुधासारस्यन्दी किरणनिकर: शष्पकवल:3॥५०॥ अत्र लोकोत्तरत्वलक्षणमुभयानुयायि सामान्यं समाश्रित्य प्राधान्येन विवक्षितस्य वस्तुनः प्रतीयमानवृत्तेरभेदोपचारनिबन्धनं तत्त्वमध्या- रोपितम्4। तथा चैतयोद्वयोरप्यलंकारयोस्तुल्येऽप्युपचारवक्रता- जीवितत्त्वे वाच्यत्वमेकत्र प्रतीयमानत्वमपरस्मिन् स्वरूपभेदस्य5 निबन्धनम्। एतच्चोभयोरपि स्वलक्षणव्याख्यानावसरे समुन्मील्यते। एवमुपचारवकतां विवेच्य समनन्तरप्राप्तावकाशां विशेषणवक्रतां विविनक्ति- विशेषणस्य माहात्म्यात् क्रियायाः कारकस्य वा। यत्रोल्लसति लावण्यं7 सा विशेषणवक्रता ।१५।। सा विशेषणवकता विशेषणवऋत्वविच्छित्तिरभिधीयते। कीदृशी- यत्र यस्यां लावण्यमुल्लसति रामणीयकमुन्धिद्यते। कस्य-क्रिियायाः कारकस्य8 वा। क्रियालक्षणस्य वस्तुनः कारकलक्षणस्य वा।

(1) i.e. in रूपकादि: in the कारिका. (2) Omitted in A. (3) The first two lines are quoted anonymously in Amaracandra's काव्य- कल्पलता (p. 51)=माणिक्यचन्द्र p. 20. (4) ०पचारात्तन्निदन्धनतत्त्व- मध्यारोपितम् A. (5) ०भेद only in A. (6) च B. (7) ०ल्लसति ला० lost in A. (8) ०या: कार० lost in A. (9) च B.

१०४ वकोवितजीवितम्

कस्मात्-विशेषणस्य माहात्म्यात्। एतयोः प्रत्येकं यद्विशेषण भेदकं1 [तस्य माहात्म्यात्] पदार्थान्तरस्य सातिशयत्वात्। किं

तिशयपरिपोषकत्वम्3च। यथा

श्रमजलसेकजनितनवलिखितनखपददाहमूर्छिता वल्लभरभसलुलितललितालकवलयचयार्धनिह्न ता4। स्मररसविविधविहितसुरतक्रमपरिमलनत्रपालसा5 जयति निशात्यये युवतिदृक् तनुमधुमदविशदपाटला ।५१।।

यथा वा करान्तरालीनकपोलभित्ति- र्बाष्पोच्छलत्कणितपत्रलेखा6। श्रोत्रान्तरे पिण्डितचित्तवृत्ति: शृणोति गीतध्वनिमत्र तन्वी।।५२।। यथा वा

शुचिशीतलचन्द्रिकाप्लुता- श्चिरनिःशब्दमनोहरा दिशः । प्रशमस्य मनोभवस्य वा हृदि तस्याप्यथ हेतुतां ययुः7 ॥५३॥ क्रियाविशेषणवऋत्वं यथा सस्मार वारणपतिर्विनिमीलिताक्ष:8

(1) तदेकं A. (2) तत्य for तत्० in B. (3) पोषकत्वं for परिपोषकत्वं in A. (4) A reads वल्लभसरभस० and ०वलयचयार्थता. B'reads ०वलय- धमार्धनिह्न ता. (5) ०परिमल B. (6) वाष्पोच्चल० A .. (7) कस्या in तस्य। in B. (8) ०लिताक्ष B. (9) Quoted anonymously by Samudra- bandha p. 9. S'isu° v. 50.

द्वितीयोन्मेष: १०५

अत्र सर्वत्रैव स्वभावसौन्दर्यसमुल्लासकत्वं विशेषणानाम्। अलंकार- च्छायातिपरिपोषकत्वं2 विशेषणस्य यथा शशिनः शोभातिरस्कारिणा।५५।। एतदेव विशेषणवऋत्वं नाम प्रस्तुतौचित्यानुसारि सकलसत्काव्य- जीवितत्वेन लक्ष्यते, यस्मादनेनैव रसः परां परिपोषपदवीमवतार्यते। यथा करान्तरालीन4 इति ॥५६॥ स्वमहिम्ना विधीयन्ते येन लोकोत्तरश्रियः । रसस्वभावालंकारास्तद्विधेयं विशेषणम् ।५७।। [इति] अन्तरश्लोक:5 । एवं विशेषणवकरतां विचार्य क्मसमर्पितावसरां संवृतिवकतां विचारयति- यत्र6 संव्रियते वस्तु वैचित्रयस्य विवक्षया। सर्वनामादिभिः कैश्चित् सोक्ता संवृतिवक्रता ॥१६। सोक्ता संवृत्तिवकता -- या किलैवंविधा सा संवृत्तिवक्रतेत्युक्ता" कथिता। संवृत्त्या वकता संवृतिप्रधाना वेति समासः।. यत्र यस्यां वस्तु पदार्थलक्षणं संव्रियते समाच्छाद्यते। केन हेतुना-वैचित्र्यस्य विवक्षया विचित्रभावस्याभिधानेच्छया। यया8 पदार्थो विचित्रभावं समासादयतीत्यर्थः। केन संव्रियते-सर्वनामादिभिः कैश्चित्। सर्वस्य नाम सर्वनाम तदादिर्येषां ते तथोक्तास्तैः कैश्चिदपूर्वै र्वाचकै- रित्यर्थः । अत्र बहवः प्रकारा: संभवन्ति। यत्र किमपि सातिशयं वस्तु वक्तुं शक्यमपि साक्षादभिधानादियत्तापरिच्छिन्नतया परिमितप्रायं

(1) अलङ्करण A. (2) A drops ०परि०. (3) See above p. 99. (4) See above p. 104. (5) Omitted in A. (6) यत्त A. (7) इत्युक्ता omitted in A. (8) यथा A.

१०६ वक्रोक्तिजीवितम, मा प्रतिभासतामिति सामान्यवाचिना सर्वनाम्नाच्छाद्य तत्कार्याभि- धायिना तदतिशयाभिधानपरेण वाक्यान्तरेण प्रतीतिगोचरतां नीयते। यथा तत्पितर्यथ परिग्रहलिप्सौ स व्यधत्त करणीयमणीयः । पुष्पचापशिखरस्थकपोलो मन्मथः किमपि येन निदध्यौ ।५८।। अत्र सदाचारप्रवणतया गुरुभक्तिभावितान्तःकरणो लोकोत्तरौदार्य- गुणयोगाद्विविधविषयोपभोगवितृष्णमना निजेन्द्रियनिग्रहमसंभावनीय- मपि1 शान्तनवो विहितवानित्यभिधातुं शक्यमपि सामान्याभिधायिना सर्वनाम्नाच्छाद्योत्तरार्धेन कार्या्तराभिधायिना2वाक्यान्तरेण प्रतीति- गोचरतामानीयमानं कामपि3 चमत्कारकारितामावहति। अयमपर: प्रकारो यत्र स्वपरिस्पन्दकाष्ठाधिरूढेः सातिशयं वस्तु वचसामगोचर इति प्रथयितुं सर्वनाम्ना समाच्छाद्य तत्कार्याभिधा- यिना तदतिशयवाचिना वाक्यान्तरेण समुन्मील्यते। यथा याते द्वारवतीं तदा मधुरिपौ तद्दत्तसंपादनां5 कालिन्दी जलकेलिवञ्जुललतामालम्ब्य सोत्कण्ठया। तद् गीतं गुरुबाष्पगद्गदगलत्तारस्वरं राधया

(1) ०मसम्भाव० lost in A. (2) कार्याभिधायिना A. (3) ०यमानं का० lost in A. (4) ०:कार्याभिधा० lost in A. (5) दत्तः सम्पानतां B ; दत्तसंवादनां A. Hemacandra and वाग्भट read oभम्पानतां ; while the readings in सदुक्तिकणामृत and लोचन p. 25 are respectively तद्वस्त्रसंव्यानया and तद्दत्तकम्पानतां. (6) Quoted anonymously by Hemacandra (p. 73) =वाग्भट's अलङ्कारतिलक p. 54=सदुक्तिकरणामृत p. 75 (ed. Bibl. Ind.)

द्वितीयोन्मेषः १०७

अत्र सर्वनाम्ना संवृतं वस्तु तत्कार्याभिधायिना वाक्यान्तरेण समुन्मील्य सहृदयहृदयहारितां1 प्रापितम्। यथा वा तह. रुण्णं कण्ह विसाहीआए रोहगग्गरगिराए। जह कस्स वि जम्मसए वि कोइ मा वल्लहो होउ2।६० ।। अत्र पूर्वधध संवृतं वस्तु रोदनलक्षणं तदतिशयाभिधायिना वाक्यान्तरेण कामपि तद्विदाह्लादकारितां नीतम्। इदमपरमत्र प्रकारान्तरं यत्र सातिशयसुकुमारं वस्तु कार्याति- शयाभिधानं विना संवृतिमात्ररमणीयतया कामपि काष्ठामधिरोप्यते। यथा दर्पणे च परिभोगदर्शिनी पृष्ठतः प्रणयिनो निषेदुषः । दीक्ष्य बिम्बमनुबिम्बमात्मनः IP.IPP

कानि कानि न चकार लज्जया3।।६१।। अयमपर: प्रकारो यत्र स्वानुभवसंवेदनीयं वस्तु वचसा वक्तुम- विषय इति ख्यापयितुं संव्रियते4। यथा तान्यक्षराणि हृदये किमपि ध्वनन्ति ।।६२।। इति पूर्वमेव व्याख्यातम्। इदमपि प्रकारान्तरं संभवति यत्र परानुभवसंवेद्यस्य वस्तुनो वक्तुरगोचरतां प्रतिपादयितुं संवृतिः क्रियते। यथा

(1) सहृदयहारितां B. (2) The छाया would be तथा रुदितं कृष्ण विशाखया रोधगद्गदगिरा। यथा कस्यापि जन्मशतेऽपि कोऽपि मा वल्लभो भवतु ॥ A reads विशाहिआलंबोधगरगअ० and होइ ; while B reads विसाहिआइ वीगगगर०. (3) कुमार० viii. 11=शाङ्गधरपद्धति 3744. (4) संवृतिः क्रियते A. (5) See above p. 34, where add reference to लोचन p.60.

१०८ वक्रोक्तिजीवितम्

मन्मथ: किमपि येन निदध्यौ1।।६३।। अत्र त्रिभुवनप्रथितप्रतापमहिमा तथाविधशक्तिव्याघातविषण्णचेताः काम: किमपि स्वानुभवसमुचितमचिन्तयदिति। इदमपरं प्रकारान्तरमत्र विद्यते-यत्र स्वभावेन कविविवक्षया वा केनचिदौपहत्येन युक्तं वस्तु महापातकमिव कीर्तनीयतां नार्हतीति समपयितुं संव्रियते। यथा दुर्वचं तदथ मास्म भून्मृग- स्त्वय्यसौ यदकरिष्यदोजसा। नैनमाशु यदि वाहिनीपतिः प्रत्यपत्स्यत शितेन पत्रिणा2।।६४।। यथा वा

निवार्यतामालि किमप्ययं वटुः पुनर्विवक्षु: स्फुरितोत्तराधर:3। न केवलं यो महतोऽपभाषते4 शृणोति तस्मादपि यः स पापभाक्5 ।६५। अत्रार्जुनमारणं भगवदपभाषणं च न कीर्तनीयतामर्हतीति संवरणेन रमणीयतां नीतमु। कविविवक्षयोपहतं यथा सोऽयं दम्भधृतव्रतः7 प्रियतमे कर्तु किमप्युद्यतः8॥६६॥ इति प्रथममेव व्याख्यातम्। एवं संवृतिवक्रतां विचार्य प्रत्ययवक्रतायाः कोऽपि प्रकार: पद- मध्यान्तर्भूतत्वादिहैव समुचितावसरस्तस्मात्तद्विचारमाचरति-

(1) See above p. 106. (2) किरात० xiii. 49. (3) स्फुरिताधरोत्तर: A. (4) महतां विभाषते B. (5) कुमार० v. 85=व्यक्तिविवेक p. 9. (6) B adds दृति. (7) B drops व्रतः. (8) See above p. 34,40.

द्वितीयोन्मेष: १०९ प्स्तुतौचित्यविछित्ति' स्वमहिम्ना विकासयन्1। प्रत्ययः पदमध्येऽन्यामुल्लासयति वक्रताम् ।१७।। कश्चित् प्रत्ययः कृदादिः पदमध्यवृत्तिरन्यामपूर्वा वक्ता- मुल्लासयति वक्रभावमुद्दीपयति। किं कुर्वन्-प्रस्तुतस्यवर्ण्यमानस्य- वस्तुनो यदौचित्यमुचितभावस्तस्य विच्छित्तिमुपशोभां विकासयन् समुल्लासयन्। केन-स्वमहिम्ना निजोत्कर्षेण। यथा वेल्लद्वलाका घना:2।६७।। यथा वा

स्निह्यत्कटाक्षे दृशौ8 इति4।।६८।।

अत्र वर्तमानकालाभिधायी शतृप्रत्ययः कामप्यतीतानागतविभ्रम- विरहितां तात्कालिकपरिस्पन्दसुन्दरीं प्रस्तुतौचित्यविच्छितति समुल्ला- सयन् सहृदयहृदयहारिणीं5 प्रत्ययवक्रतामावहति।

इदानीमेतस्या: प्रकारान्तर पर्यालोचयति- आगमादिपरिस्पन्दसुन्दरः शब्दवक्रताम्। परः कामपि पुष्णाति बन्धच्छायाविधायिनीम् ।।१८।। परो द्वितीयः प्रत्ययप्रकार: कामप्यपूर्वा शब्दवकरतामाबध्नाति वाचकवक्रभावं विदधाति। कीदृक्-आगमादिपरिस्पन्दसुन्दरः। आगमो मुमादिरादिर्यस्य स तथोक्तः, तस्यागमादेः परिस्पन्दः स्व- विलसितं तेन सुन्दर: सुकुमारः। कीदृशीं शब्दवकरताम्-बन्धच्छाया- विधायिनीं संनिवेश कान्तिकारिणीमित्यर्थः । यथा

(1) प्रकाशयन् B. (2) See above p. 89 (3) See above p. 75. (4) दृशौ इ० lost in A. (5) हारिणीं lost in A. (6) All the sentences from परो द्वितीय: up to this are lost in A.

११० वक्रोक्तिजीवितम्

जाने सख्यास्तव मयि मनः संभृतस्नेहमस्मा- दित्थंभूतां प्रथमविरहे तामहं तर्कयामि। वाचालं मां न खलु सुभगंमन्यभावः करोति प्रत्यक्षं ते निखिलमचिराद् भ्रातरुक्तं मया यत्-।।६६।। यथा च

दाहोऽम्भःप्रसृर्तिपचः2 इति ॥७०॥

यथा वा पायं पायं कलाचीकृतकदलदलम्3।७१॥

इति। अत्र सुभगंमन्यभावप्रभृतिशब्देषु1 मुमादिऽ्परिस्पन्द- सून्दरा: संनिवेशच्छायाविधायिनीं वाचकवकतां प्रत्ययाः पुष्णन्ति। एवं प्रसङ्गसमुचितां पदमध्यवर्तिप्रत्ययवक्रतां विचार्य समनन्तर- संभविनीं7 वृत्तिवकतां विचारयति-

अव्ययीभावमुख्यानां वृत्तीनां रमणीयता। यत्रोल्लसति सा झेया वृत्तिव चित्रयवक्रता।।१९।। सा वृत्तिवैचित्र्यवक्रता ज्ञेया बोद्धव्या। वृत्तीनां वैचित्र्यं8 विचित्र- भाव: सजातीयापेक्षया सौकुमार्योत्कर्षस्तेन वकता वक्रभावविच्छित्तिः। कीदृशी-रमणीयता यत्रोल्लसति। रामणीयकं यस्यामुन्धिद्यते। कस्य-वृत्तीनाम्। कासाम्-अव्ययीभावमुख्यानाम्। अव्ययी- भाव: समास:10 मुख्यः प्रधानभूतो यासां11 तास्तथोक्तास्तासां समास-

(1) मेघदूत 90. (2) See above p. 33. (3) See above p. 82. (4) ० प्रभृ० lost in A. which reads apparently प्रभृतिषु. (5) पाणिनि iti. 2. 83; vi. 3. 66, 67. (5) ०विधायिनो B. (7) भाविनीं B. (8) Omitted in A. (9) तस्या: A. (10) Omitted in A. (11) A here adds वृत्तीनां.

द्वितीयोन्मेष: १११

तद्धितसुब्धातुवृत्तीनां1 वैयाकरणप्रसिद्धानाम्। तदयमत्रार्थ :- 2यत्र स्वपरिस्पन्दसौन्दर्यमेतासां समुचितभित्तिभागोपनिबन्धादभिव्यक्ति- मासादयति। यथा अभिव्याक्ति तावद् बहिरलभमान:3 कथमपि स्फुरन्नन्तः स्वात्मन्यधिकतरसंमूर्छितभरः4। मनोज्ञामुद्दृत्तां परपरिमलस्पन्दसुभगा5- महो धत्ते शोभामधिमधु लतानां नवरसः ॥७२॥ अत्र 'अधिमधु' -शब्दे विभक्त्यर्थविहितः समासः समयाभिधाय्यपि विषयसप्तमीप्रतीतिमुत्पादयन् 'नवरस'-शब्दस्य श्लेषच्छायाच्छुरण- वैचित्र्यमुन्मीलयति। एतद्वृत्तिविरहिते विन्यासान्तरे वस्तुप्रतीतौ सत्यामपि न तादृक्तद्विदाह्लादकारित्वम्। उद्धृत्त-परिमल-स्पन्द- सुभग-शब्दानामुपचारवऋत्वं परिस्फुरद्विभाव्यते। यथा च आ स्वर्लोकादुरगनगरं नूतनालोकलक्ष्मी- मातन्वद्धिः किमिव सिततां चेष्टितैस्ते न नीतम्"। अप्येतासां दयितविहिता8 विद्विषत्सुन्दरीणां यैरानीता नखपदमयी मण्डना पाण्डिमानम्०।।७३।। अत्र पाण्डुत्व-पाण्डुता-पाण्डुभाव-शब्देभ्यः पाण्डिम-शब्दस्य किमपि वृत्तिवेचित्र्यवऋत्वं विद्यते। यथा च कान्त्योन्मीलति10 सिंहलीमुखरुचां चूर्णाभिषेकोल्लस-11 ल्लावण्यामृतवाहिनिर्झरजुषामाचान्तिभिश्चन्द्रमाः ।

(1) A has समासतद्धितसुख्याना. वृत्ति is recognised as fivefold कृत्, समास, तद्धित, एकशेष and सनन्त. (2) B adds यदि before यत्र. (3) बलि० for बहि in B. (4) ०मूर्छितेचर: B. (5) ०मुद्द त्तस्मरपरिमल० B. (6) तादृक omitted in A. (7) A reads सिकता, नीतः. (8) दयित- विरहे A. (9) सुभाषितावली no. 2954. (10) Lost in A ; B reads कान्तत्वीयति. Our emendation is conjectural. (11) पूर्णा for चूर्णा in B.

११२ वकरोक्तिजीवितम्

येनापानमहोत्सवव्यतिकरेष्वेकातपत्रायते1 देवस्य त्रिदशाधिपावधिजगज्जिष्णोर्मनोजन्मनः ।।७४।। अत्र सुब्धातुवुत्तेः समासवृत्तेश्च किमपि वकतावैचित्र्यं2 परिस्फुरति । एवं वृत्तिवकतां विचार्य पदपूर्वाधभाविनीमुचितावसरां भाव- वकतां विचायति --

साध्यतामप्यनादृत्य सिद्धत्वेनाभिधीयते। यत्र भावो भवत्येषा भाववैचित्रयवक्रता॥२०।।

एषा वर्णितस्वरूपा भाववैचित्र्यवक्ता1 भवत्यस्ति। भावो धात्वर्थरूपस्तस्य वैचित्र्यं विचित्रभावः प्रकारान्तराभिधानव्यतिरेकि रामणीयकं तेन वकता वकत्वविच्छित्तिः। कीदृशी-यत्र यस्यां भाव:5 सिद्धत्वेन परिनिष्पन्नत्वेनाभिधीयते भण्यते। किं कृत्वा- साध्यतामप्यनादृत्य निष्पाद्यमानतां प्रसिद्धामप्यवधीर्य। तदिदमत्र तात्पर्यम् -- यत् साध्यत्वेनापरिनिष्पत्तेः7 प्रस्तुतस्यार्थस्य दुर्बलः परि- पोषः, तस्मात् सिद्धत्वेनाभिधानं परिनिष्पन्नत्वात्पर्याप्तं प्रकृतार्थपरि- परिपोषमावहति। यथा

केयूरायितमङ्गदैः परिणतं पाण्डिम्नि गण्डत्विषा। अस्या: किं च विलोचनोत्पलयुगेनात्यन्तमश्रुस्त्रुता तारं तादृगपाङ्गयोररुणितं येनोत्प्रतापः स्मरः ॥७५॥ अत्र भावस्य सिद्धत्वेनाभिधानमतीव चमत्कारकारि।

(1) पार for पान in A. (2) वक lost in A. (3) ०विनी० lost in A, (4) वैचित्र्य lost in A. (5) यस्यां भाव: lost in A. (6) परिस्पन्द- त्वेना० A. (7) A is corrupt here and has lost परिनि० but reads साध्यत्वेनाभिधा before it. (8) रुचे lost in A.

द्वितीयोन्मेष: ११३

एवं भाववकरतां विचार्य प्रातिपदिकान्तर्वर्तिनीं लिङ्गवक्रतां विचारयति -- भिन्नयोर्लिङ्गयोर्यस्यां सामानाधिकरण्यतः। कापि शोभाभ्युदेत्येषा1 लिङ्गवैचित्रयवक्रता ।।२१।। एषा कथितस्वरूपा2 लिङ्गवैचित्र्यवक्रतास्त्यादिविचित्रभाववक्रता- विच्छित्तिः। भवतीति संबन्धः, क्रियान्तराभावात्। कीदृशी-यस्यां यत्र विभिन्नयोर्विभक्तस्वरूपयोलिङ्गयोः सामानाधिकरण्यतस्तुल्या- श्रयत्वादेकद्रव्यवृत्तित्वात् काप्यपूर्वा शोभाभ्युदेति कान्तिरुल्लसति। यथा यस्यारोपणकर्मणापि बहवो वीरव्रतं त्याजिताः

स्त्रीरत्नं तदगर्भसंभवमितो लभ्यं च लीलायिता तेनैषा मम फुल्लपङ्कजवनं जाता दृशां विंशति: 3।७६।। यथा वा नभस्वता लासितकल्पवल्ली4- प्रबालबालव्यजनेन5 तस्य। उरःस्थलेऽरकीर्यत दक्षिणेन सर्वसस्पिदं सौरभमङ्गरागः ।७७॥ यथा च आयोज्य मालामृतुभि: प्रयत्न- संपादितामंसतटेऽस्य चक्रे। करारविन्दं मकरन्दबिन्दु- स्यन्दि श्रिया विभ्रमकर्णपूरः ॥७८।

(1) उदेति शोभा काप्येषा A. (2) स्वरूपकथिता B. (3) बालरामायण i. 30 (p. 15). (4) लालित A. (5) बाल omitted in A. ८

११४ वकोक्तिजीवितम्

इयमपरा च लिङ्गवैचित्र्यवक्रता- सति लिङ्गान्तरे यत्र सत्ीलिङ्ग च प्रयुज्यते। शोभानिष्पत्तये यस्मान्नामैव स्त्रीति पेशलम, ।२२।। यत्र यस्यां लिङ्गान्तरे सत्यन्यस्मिन् संभवत्यपि लिङ्गे स्त्रीलिङ्गं प्रयुज्यते निबध्यते। अनेकलिङ्गत्वेऽपि पदार्थस्य स्त्रीलिङ्गविषयः प्रयोग: क्रियते। किमर्थम्-शोभानिष्पत्तये। कस्मात् कारणात्- यस्मान्नामैव स्त्रीति पेशलम्। स्त्रीत्यभिधानमेव हृदयहारि। विच्छित्यन्तरेण रसादियोजनयोग्यत्वात्1। उदाहरणं यथा यथेयं ग्रीष्मोष्मव्यतिकरवती पाण्डुरभिदा मुखोद्धिन्नम्लानानिलतरल वल्लीकिसलया2। तटी तारं ताम्यत्यतिशशियशा:3 कोऽपि जलद- स्तथा मन्ये4 भावी भुवनवलयाक्रान्तिसुभगा5।।७६।। अत्र त्रिलिङ्गत्वे सत्यपि 'तट'-शब्दस्य, सौकुमार्यात् स्त्रीलिङ्गमेव प्रयुक्तम्। तेन विच्छिन्त्यन्तरेण भावी नायकव्यवहारः6 कश्चिदा- सूत्रित इत्यतीव रमणीयत्वाद्वकतामावहति"॥ इदमपरमेतस्याः प्रकारान्तरं लक्षयति- विशिष्ट' योज्यते लिङ्गमन्यस्मिन संभवत्यपि। यत्र विछित्तये सान्या वाच्यौचित्यानुसारतः।।२३।।

(1) योग्यता A. (2) तरुण for तरल in B. (3) ०अनिशयि for अतिशशि in A. (4) मध्ये A. (5) कान्ति for क्ान्ति in A. (6) भावि- नायिका० A. (7) अभिनवगुप्त (लोचन p. 160) says : तथा हि-'तटी तारं ताम्यति' इत्यत्र तटशब्दस्य पुस्त्वनपुसकत्वे अनादृत्य स्त्रीत्वमेवाश्रितं सहृदयैः 'स्त्रीति नामापि मधुरम्' इति कृत्वा। It is possible that this is a reminiscence of Kuntaka's कारिका and its illustration.

द्वितीयोन्मेष: ११५

सा चोक्तस्वरूपान्यापरा विद्यते। यत्र यस्यां विशिष्टं योज्यते लिङ्गत्रयाणामेकतमं किमपि कविविवक्षया निबध्यते। कथम्- अन्यस्मिन् संभवत्यपि, लिङ्गान्तरे विद्यमानेऽपि। किमर्थम्- विच्छित्तये शोभायै। कस्मात् कारणात्-वाच्यौचित्यानुसारतः । वाच्यस्य1 वर्ण्यमानस्य वस्तुनो यदौचित्यमुचितभावस्तस्यानुसरण- मनुसारस्तस्मात्। पदाथौ चित्यमनुसृत्येत्यर्थः । यथा त्वं रक्षसा भीरु यतोऽपनीता2 तं मार्गमेता: कृपया लता मे। अदर्शयन् वक्तुमशक्नुवन्त्यः शाखाभिरावर्जितपल्लवाभि:3।।८०।। अत्र सीतया सह राम: पुष्पकेनावतरंस्तस्याः स्वयमेव4 तद्विरहवैधुर्य- मावेदयति-यत्वं रावणेन तथाविधत्वरापरतन्त्रचेतसा मार्गे यस्मिन्न- पनीता तत्र तदुपमर्दवशात्तथाविधसंस्थानयुक्तत्वं5 लतानामुन्मुखत्वं6 मम त्वन्मार्गानुमानस्य निमित्ततामापन्नमिति वस्तु विच्छित्त्यन्तरेण रामेण7 योज्यते। यथा-हे भीरु स्वाभाविकसौकुमार्यकातरान्तः- करणे, रावणेन तथाविधकूरकर्मकारिणा यस्मिन्मार्गे त्वमपनीता तमेताः साक्षात्कारपरिदृश्यमानमूर्तयो लताः किल मामदर्शयन्निति। तन्मार्गप्रदर्शनं परमार्थतस्तासां निश्चेतनया न संभाव्यम् इति प्रतीय- मानवृत्तिरुत्प्रेक्षालंकार: कवेरभिप्रेतः। यथा-तव भीरुत्वं रावणस्य कौर्य ममापि त्वत्परित्राणप्रयत्नपरतां पर्यालोच्य स्त्रीस्वभावादार्द्र- हृदयत्वेन समुचितस्वविषयपक्षपातमाहात्म्यादेताः कृपयैव8 मम मार्गप्रदर्शनमकुर्वन्निति। केन करणभूतेन9-शाखाभिरावर्जितपल्ल- वाभिः। यस्माद्वागिन्द्रियवर्जितत्वाद्वक्तुमशक्नुवन्त्यः। यत्किल

(1) Lost in A. (2) ०तोऽपनीता० lost in A. (3) रघृ० xiii. 24. (4) ०स्या: स्व० lost in A. (5) पदस्थान for संस्थान in A. (6) उन्मुखत्वं omitted in B. (7) Omitted in A. (8) Omitted in A. (9) कारणभूतेन B.

११६ वक्ोक्तिजीवितम,

ये केचिदजल्पन्तो मार्गप्रदर्शनं प्रकुर्वन्ति ते तदुन्मुखीभूतहस्तपल्लवै-

विद्यते र्बाहुभिरित्येतदतीव युक्तियुक्तम्। तथा चात्रैव वाक्यान्तरमपि

मृग्यश्च दर्भाङ्क रनिर्व्यपेक्षा- स्तवागतिज्ञं समबोधयन्माम्। व्यापारयन्त्यो दिशि दक्षिणस्या- मुत्पक्ष्मराजीनि विलोचनानि-।।८१।। हरिण्यश्च मां समबोधयन्। कीदृशम्-तवागतिज्ञम्, लताप्रदर्शित- मार्गमजानन्तम्। ततस्ता:2 सम्यगबोधयन्निति, यतस्तास्तदपेक्षया किंचित्प्रबुद्धा इति। ताश्च कीदृश्य :- तथाविधवैशससंदर्शनवशाद् दुःखितत्वेन परित्यक्ततृणग्रासाः। किं कुर्वाणाः -- तस्यां दिशि नयनानि समर्पयन्त्यः। कीदृशानि-ऊर्ध्वीकृतपक्ष्मपङ क्तीनि। तदेवं तथाविधस्थानकयुक्तत्वेन दक्षिणां दिशमन्तरिक्षेण नीतेति संज्ञया निवेदयन्त्यः । अत्र वृक्षमृगादिषु लिङ्गान्तरेषु संभवत्स्वपि स्त्रीलिङ्ग- मेव पदार्थौ चित्यानुसारेण चेतनचमत्कारकारितया कवेरभिप्रेतम्। तस्मात् कामपि वक्तामावहति। एवं प्रातिपदिकलक्षणस्य सुबन्तसंभविनः पदपूर्वराधधस्य यथासंभवं वक्रभावं विचार्येदानीमुभयोरपि सुप्तिङ् न्तयोर्धातुस्वरूप: पूर्वभागों यः संभवति तस्य वक्रतां विचारयति। तस्य च क्रियावैचित्र्यनिबन्धन- मेव वकत्वं विद्यते। तस्मात् क्रियावैचित्र्यस्यैव कीदृशाः कियन्तशच3 प्रकारा: संभवन्तीति तत्स्वरूपनिरूपणार्थमाह- कर्त्त रत्यन्तरङ्गत्त्वं कर्त्र न्तरविचित्रता।

(1) रघु० xiii. 25. (2) ता: omitted in A. (3) किय० lost in A. B reads कियन्ती वा.

द्वितीयोन्मेष: ११७

कर्मादिसंवृतिः पञ्च' प्रस्तुतौचित्यचारवः। क्रियावैचित्रयवक्रत्वप्रकारास्त इमे स्मृता:।२५॥ क्रियाविचित्र्यवऋत्वप्रकारा धात्वर्थविचित्रभाववक्रताप्रभेदास्त इमे स्मृता वर्ण्यमानस्वरूपा:3 कीर्तिताः। कियन्तः -- पञ्च पञ्चसंख्या- विशिष्टाः । कीदृशाः -- प्रस्तुतौचित्यचारवः। प्रस्तुतं वर्ण्यमानं वस्तु तस्य यदौचित्यमुचितभावस्तेन चारवो4 रमणीयाः। तत्र प्रथमस्तावत् प्रकारो य :- कर्तुरत्यन्तरङ्गत्वं नाम। कर्तुः स्वतन्त्रतया मुख्यभूतस्य कारकस्य क्रियां5 प्रति निर्वर्तयितुर्यदत्यन्तरङ्गत्वम् अत्यन्तमान्तर- तम्यम्6। यथा

धत्तामुद्धुरतामसौ भगवतः शेषस्य मूर्धा परम्। स्वैरं संस्पृशतीषदप्यवनति7 यस्मिन् लुठन्त्यक्रमं8 शून्ये नूनमियन्ति नाम भुवनान्युद्दामकम्पोत्तरम् ।।८२।। अत्रोद्धुरता धारणलक्षणक्रिया कर्तुः फणीश्वरमस्तकस्य प्रस्तुतौचित्य- माहात्म्यादन्तर्भवं9 यथा भजते10 तथा नान्या काचिदिति क्रिया- वैचित्र्यवक्रतामावहति। यथा वा किं शोभिताहमनयेति पिनाकपाणेः पृष्ठस्य पातु परिचुम्बनमुत्तरं व:1॥८३। अत्र चुम्बनव्यतिरेकेण भगवता तथाविधलोकोत्तरं गौरीशोभाति-

(1) A reads this पाद as नवोल्लेत्रविशिष्टार्थ०. (2) A transposes the lines of this कारिका. वकत्व lost in A. (3) इमे स्मृता व० lost in A. (4) lost in A. (5) क्रिया: A. (6) ०रत० lost in A. (7) अवनतं A. (8) लुठति A. (9) महात्म्यादवाद् A. (10) युज्यते A. (11) See above p. 53. In the previous quotation, the reading is शशाङ्कमौलेः (for पिनाकपाणेः) which seems preferable in the context. 562

११८ वकरोक्तिजीवितम. शयाभिधानं न केनचित् क्रियान्तरेण कर्तु पार्यत इति क्रियावैचित्र्य- निबन्धनं वक्रभावमावहति। यथा च रुद्दस्स तइ्अणअणं पव्वइपरिचुम्बिअं जअइ-।।८४।। यथा वा सिढिलिअचाओ जअइ2 मअरद्धओ3।८५॥। एतयोवै चित्र्यं पूर्वमेव व्याख्यातम्। अयमपर: क्रियावैचित्र्यवक्रतायाः प्रकार :- कर्त्रन्तरविचित्रता। अन्यः कर्ता कर्त्रन्तरं तस्माद्विचित्रता वैचित्र्यम्। प्रस्तुतत्वात् सजातीय- त्वाच्च कर्तुरेव। एतदेव च तस्य वैचित्र्यं यत् क्रियामेव कर्त्रन्तरा- पेक्षया विचित्रस्वरूपां संपादयति। यथा नैकत्र शक्तिविरतिः क्वचिदस्ति सर्वे भावा: स्वभावपरिनिष्ठिततारतम्याः । आकल्पमौर्वदहनेन निपीयमान5- मम्भोधिमेकचुलकेन पपावगस्त्य:6 ।८६।। अत्रैकचुलकेनाम्भोधिपानं सतताध्यवसायाभ्यासकाष्ठाधिरूढिप्रौढत्वा- द्वाडवाग्नेः किमपि क्रियावैचित्र्यमुद्वहत् कामपि वक्तामुन्मीलयति। यथा वा प्रपन्नार्तिच्छिदो नखाः?।।८७।। यथा वा स दहतु दुरितं शाम्भवो वः शराग्निः8॥८८।। एतयोवै चित्र्यं पूर्वमेव प्रदर्शितम् ।

(1) See above p. 36. (2) जअड B. (3) See above p.37. (4) विजातीय० A. (5) निपीडामान B (6) सुभाषितावली no. 992. (7) See above p. 36. B reads आपन्नार्त्ति. (8) See above p. 37.

द्वितीयोन्मेषः ११९ अयमपरः क्रियावैचित्र्यवक्रतायाः प्रभेद :- स्वविशेषण- वैचित्र्यम्। मुख्यतया प्रस्तुतत्वात् क्रियायाः स्वस्यात्मनो यद्1 विशेषणं भेदकं तेन वैचित्र्यं विचित्रभावः। यथा- इत्युद्गते शशिनि पेशलकान्तिदूती- संलापसंवलितलोचनमानसाभि:2। अग्राहि मण्डनविधिर्विपरीतभूषा- विन्यासहासितसखीजनमङ्गनाभिः ।८६।। अत्र मण्डनविधिग्रहणलक्षणायाः क्रियाया विपरीतभूषाविन्यास- हासितसखीजनमिति विशेषणेन किमपि सौकुमार्यमुन्मीलितम्। यस्मात्तथाविधादरोपरचितं4 प्रसाधनं5 यस्य व्यञ्जकत्वेनोपात्त मुख्यतया वर्ण्यमानवृत्तेर्वल्लभानुरागस्य सोऽप्यनेन सुतरां समुत्तेजितः । यथा वा

अस्य वैचित्र्यं पूर्वमेवोदितम्। एतच्च क्रियाविशेषणं द्वयोरपि क्रियाकारकयोर्वऋत्वमुल्लासयति7। यस्माद्विचित्रत्रियाकारित्व- मेव कारकवैचित्र्यम्। इदमपरं क्रियावैचित्र्यवकतायाः प्रकारान्तरम्-उपचारमनो- ज्ञता। उपचार: सादृश्यादिसमन्वयं समाश्रित्य धर्मानन्तराध्यारोप स्तेन मनोज्ञता वऋत्वम्। यथा- तरन्तीवाङ्गानि स्खलदमललावण्यजलधौ प्रथिम्न: प्रागल्भ्यं स्तनजघनमुन्मुद्रयति च।

(1) Omitted in A. (2) संलापसंवर्धितमानसाभि: A, contrary to metre. (3) Quoted in काव्यमीमांसा p. 70-दशरूपकावलोक (on ii. 38)= रसार्णवसुधाकर i. 272. (4) ०दरोपचित A. (5) प्रसाधनविधानं A. (6) प्रभाग: B. See above p. 33. (7) ऋत्वमुल्ला० lost in A. (8) समाश्रित्य धर्मा० lost in A.

१२० वक्रोक्तिजीवितम दृशोर्लीलारम्भा: स्फुटमपवदन्ते सरलता- महो सारङ्गाक्ष्यास्तरुणिमनि गाढ: परिचय: ।६१।। अत्र स्खलदमललावण्यजलधौ समुल्लसद्विमलसौन्दर्यसंभारसिन्धौ परिस्फुरन्त्यपि स्पन्दतया2 प्लवमानत्वेन3 लक्ष्यमाणानि पारप्राप्तिमा- सादयितुं व्यवस्यन्तीवेति4 चेतनपदार्थसंभाविसादृश्योपचारात्तारुण्य- तरलतरुणीगात्राणां तरणमुत्प्रेक्षितम्। उत्प्रेक्षायाश्चोपचार एव भूयसा जीवितत्वेन5 परिस्फुरतीत्युत्प्रेक्षावसर एव विचारयिष्यते०। प्रथिम्न: प्रागल्भ्यं स्तनजघनमुन्मुद्रयति च [इति]-अत्र स्तनजघनं कर्तृ प्रथिम्नः प्रागल्भ्यं महत्त्वस्य प्रौढिमुन्मुद्रयत्युन्मीलयति8। यथा कश्चिच्चेतनः9 किमपि रक्षणीयं वस्तु मुद्रयित्वा कमपि समयमवस्थाप्य समुचितोपयोगावसरे स्वयमुन्मुद्रयत्युद्धाटयति10, तदेवं तत्कारित्व- साम्यात् स्तनजघनस्योन्मुद्रणमुपचरितम्। तदिदमुक्तं भवति- यत्11 यदेव शैशवदशायां शक्त्यात्मना निमीलितस्वरूपमनवस्थित- मासीत्, तस्य प्रथिम्न:12 प्रागल्भ्यस्य प्रथमतरतारुण्यावतारावसरसमु- चितं प्रथनप्रसरं13 समर्पयति। दृशोर्लीलारम्भा: स्फुटमपवदन्ते सरल- ताम् [इति] -- अत्र शैशवप्रतिष्ठितां स्पष्टतां प्रकटमेवापसार्य दृशो-

(1) सदुक्तिकर्णामृत ii. 11, p. 126 (राजशेखरस्य). But सूक्तिमुक्तावली attributes it to कुम्भक. Quoted anonymously by Hemacandra (p. 302) and वाग्भट (अलङ्कारतिलक) p. 62. माणिक्यचन्द्र refers (p.25) to this criticism of the verse to the वकरोक्तिजीवितकार (वक्रोक्तिजीवितकारोऽपि 'तरन्तीवाङ्गानि' इत्यत्र सादृश्योपचारमूचे। ). (2) ०स्फुरत्परिस्पन्दतया A. (3) न of प्लवमान is lost in A, which reads ०त्वव for ०त्वेन. (4) व्यवन्त्यन्ति चेति A. (5) पचारणवयः सज्जीवित० A. (6) वक्ष्यते A. This is discussed below in ch. iii. (7) A omits haplologically all the words from here up to प्रथिम्न: प्रागल्भ्यं in the next line (8) आमीलयति A. (9 कश्चिन्नवं A. (10) उत्पाटयति A. (11) Omitted in A. (12) प्रथिम B. (13) प्रथम० B.

द्वितीयोन्मेष: १२१

र्विलासोल्लासा: कमपि नवयौवनसमुचितं विभ्रममधिरोपयन्ति। यथा केचिच्चेतना: कुत्रचिद्विषये कमपि व्यवहारं समासादितप्रसरमपसार्य किमपि स्वाभिप्रायाभिमतं परिस्पन्दान्तरं प्रतिष्ठापयन्तीति1 तत्का- रित्वसादृश्याल्लीलावतीलोचनविलासोल्लासानां सरलत्वापवदनमुप- चरितम्। तदेवंविधेनोप2चारेणैतास्तिस्रोऽपि क्रियाः कामपि वक्रतामधिरोपिताः। वाक्येऽस्मिन्नपरेऽपि वक्रताप्रकाराः प्रतिपदं संभवन्तीत्यवसरान्तरे3 विचार्यन्ते।

इदमपरं क्रियावैचित्र्यवक्रतायाः प्रकारान्तरम्-कर्मादिसंवृतिः । कर्मप्रभृतीनां कारकाणां संवृतिः संवरणम्, प्रस्तुतौचित्यानुसारेण सातिशयप्रतीतये समाच्छाद्याभिधा4। सा च क्रियावैचित्र्यकारि- त्वात् प्रकारत्वेनाभिधीयते5। कारणे कार्योपचाराद् यथा- नेत्रान्तरे मधुरमर्पयतीव किंचित् कर्णान्तिके6 कथयतीव किमप्यपूर्वम्। अन्तः समुल्लिखति किंचिदिवायताक्ष्या रागालसे मनसि रम्यपदार्थलक्ष्मीः ।६२।। अत्र तदनुभवैकगोरत्वादनाख्येयत्वेन किमपि सातिशयं प्रतिपदं कर्म संपादयन्त्य: क्रियाः स्वात्मनि कमपि वक्रभावमुद्धावयन्ति8। उपचार- मनोज्ञताप्यत्र विद्यते। यस्मादर्पणकथनोल्लेखनान्युपचारनिबन्धना- न्येव चेतनपदार्थधर्मत्वात्। यथा च-

(1) इति omitted in B. (2) ०म्। तदेवंवि० lost in A. (3) ०न्तीत्येवमन्तरा A. This is discussed below, p. 132. (4) B reads समाच्छाद्याभिद्य (?). (5) The whole of the paragraph is dropped in A. (6) कण्ठान्तरे A. (7) ०दिवासिताक्ष्या B. (8) •मुत्पादयन्ति A.

१२२ वकोक्तिजीवितम्

नृत्तारम्भाद्विरतरभसस्तिष्ठ तावन्मुहूर्त यावन्मौलौ रलथमचलतां भूषणं ते नयामि। इत्याख्याय प्रणयमधुरं कान्तया योज्यमाने चूडाचन्द्रे जयति सुखिनः कोऽपि शर्वस्य गर्वः ॥६३। अत्र 'कोऽपि' इत्यनेन सर्वनामपदेन1 तदनुभवैकगोचरत्वादव्यप- देश्यत्वेन सातिशयः शर्वस्य गर्व इति कर्त संवृतिः। जयति सर्वोत्कर्षेण वर्तत इति क्रियावैचित्र्यनिबन्धनम्। इत्ययं पदपूर्वार्धवक्रभावो व्यवस्थितः । दिङ मात्रमेवमेतस्य2 शिष्टं लक्ष्ये निरूप्यते ॥६४।। इति संग्रहश्लोकः । तदेवं सुप्तिन्तयोरद्वयोरपि पदपूर्वार्धस्य प्रातिपदिकस्य धातोश्च यथायुक्ति वकतां विचार्येदानीं तयोरेव यथास्वमपरार्धस्य प्रत्यय-5 लक्षणस्य वक्रतां विचारयति। तत्र क्रियावैचित्र्यवक्रतायाः सम- नन्तरसंभविनः क्रमसमन्वितत्वात्6 कालस्य वकत्वं पर्यालोच्यते, क्रियापरिच्छेदकत्वात्तस्य। औचित्यान्तरतम्येन7 समयो रमणीयताम्। याति यत्र भवत्येषा कालवैचित्र्यवक्रता॥२६।। एषा प्रकान्तस्वरूपा भवत्यस्ति कालवैचित्र्यवक्र्ता8। कालो वैयाकरणादिप्रसिद्धो वर्तमानादिर्लट्प्रभृतिप्रत्ययवाच्यो यः पदार्थाना- मुदयतिरोधानविधायी तस्य वैचित्र्यं विचित्रभावस्तथाविधत्वेनोप-

(1) Omitted in A (2) दिङ् मात्रमेव तदेतस्य A ; दिङ मात्रमे- तदस्य B (both readings corrupt, because contrary to metre). (3) पद० omitted in A. (4) वकरभावं A. (5) ०स्य प्रत्यय० lost in A. (6) क्रिया for क्म in B. (7) औचित्यान्त० lost in A. (8) All words from एषा up to this omitted in A. (9) ०नामुदय० lost in A.

द्वितीयोन्मेष: १२३

निबन्धस्तेन वकता वकत्वविच्छित्तिः। कीदृशी-यत्र यस्यां समयः कालाख्यो रमणीयतां याति रामणीयकं गच्छति। केन हेतुना- औचित्यान्तरतम्येन। प्रस्तुतत्वात्प्रस्तावाधिकृतस्य वस्तुनो यदौचित्यमुचितभावस्तस्यान्तरतम्येनान्तरङ्गत्वेन। तदतिशयो- त्पादकत्वेनेत्यर्थः। यथा- समविसमणिव्विसेसा समंतदो मंदमंदसंचारा। अइरो होहिंति पहा मणोरहाणं पि दुल्लंघा-।।६५ ।। अत्र वल्लभाविरहवैधुर्यकातरान्त:करणेन2 भाविनः समयस्य संभाव- नानुमानमाहात्म्यमुत्प्रेक्ष्य उद्दीपनविभावत्वविभवविलसितं तत्परि- स्पन्दसौन्दर्यसन्दर्शनासहिष्णुना किमपि भयविसंष्ठुलत्वमनुभूय शङ्का- कुलत्वेन केनचिदेतदभिधीयते-यदचिराद् भविष्यन्ति पन्थानो मनो- रथानामप्यलङ्नीया इति भविष्यत्कालाभिधायी प्रत्ययः कामप्य- परार्धवक्रतां विकासयति। यथा वा- यावत्किंचिदपूर्वमार्द्रमनसामावेदयन्तो नवाः सौभाग्यातिशयस्य कामपि दशां गन्तु व्यवस्यन्त्यमी। भावास्तावदनन्यजस्य4 विधुरः कोऽप्युद्यमो5 जुम्भते पर्याप्ते मधुविभ्र मे तु किमयं कर्तेति कम्पामहे ।।१६।। अत्र व्यवस्यन्ति जम्भते कर्ता कम्पामहे चेति प्रत्ययाः प्रत्येकं प्रति- नियतकालाभिधायिन: कामपि पदपरार्धवक्रतां प्रख्यापयन्ति। तथा च-प्रथमतरावतीर्णमधुसमयसौकुमार्यसमुल्लसितसुन्दरपदार्थसार्थ- समुन्मेषसमुद्दीपितसहजविभ वविलसितत्बेन मकरकेतोर्मनाङ मात्रमाधव-

(1) गाथासप्तशतक 675=quoted in ध्वन्यालोक p. 158. The छाया would be समविषमनिर्विशेषा: समन्ततो मन्दमन्दसञ्चाराः । अचिराद्द्रविष्यन्ति पन्थानो मनोरथानामपि दुर्लङ्घाः॥ (2) ०कातरा० omitted in A. (3) कामपि पदार्थ० B. (4) भावः A. (5) कोऽप्यद्य मे A.

१२४ वक्रोक्तिजीवितम्

सानाथ्य समुल्लसितातुलशक्तेः सरसहृदयविधुरताविधायी कोऽपि संरम्भ: समुज्जुम्भते। तस्मादनेनानुमानेन परं परिपोषमधिरोहति। कुसुमाकरविभववित्रमे मानिनीमानदलनदुर्ललितसमुदितसहज- सौकुमार्यसंपत्संजनितसमुचितजिगीषावसर:2 किमसौ विधास्यतीति विकल्पयन्तस्तत्कुसुमशरनिकरनिपातकातरान्तःकरणा: किमपि कम्पा- महे चकितचेतसः संपद्यामह इति प्रियतमाविरहविधुरचेतसः सरस- हृदयस्य कस्यचिदेतदभिधानम्। एवं कालवकतां विचार्य क्रमससुचितावसरां कारकवक्रतां विचारयति-

यत्र कारकसामान्यं प्राधान्येन निबध्यते।

परिपोषयितु® कांचिद, भङ्गीभणितिरम्यताम्+। कारकाणां विपर्यासः सोक्ता कारकवक्रता ॥२८।। सोक्ता कारकवकता सा कारकवकत्वविच्छित्तिरभिहिता। कीदृशी-यस्यां कारकाणां विपर्यासः साधनानां विपरिवर्तनम्, गौण- मुख्ययोरितरेतरत्वापत्तिः। कथम्-यत् कारकासामान्यं मुख्या- पेक्षया करणादि तत् प्राधान्येन मुख्यभावेन प्रयुज्यते। कया युक्त्या6- तत्त्वाध्यारोपणात्। तदिति मुख्यपरामर्शः, तस्य भावस्तत्त्वं तदध्या- रोपणात् मुख्यभावसमर्पणात्7। तदेवं मुख्यस्य का व्यवस्थेत्याह8- मुख्यगुणभावाभिधानतः। मुख्यस्य यो गुणभावस्तदभिधानाद- मुख्यत्वेनोपनिबन्धादित्यर्थः। किमर्थम्-परिपोषयितुं9 कांचिद् भङ्गीभणितिरम्यताम्10। कांचिदपूर्वा विच्छित्युक्तिरमणीयतामुल्ला-

(1) ०सामर्थ्य B (2) ०दुर्ललितसहजमाधुर्यसम्पत्० A. (3) तस्या A. (4) रस्यतां B ; रुद्यताम A. (5) मुख्यगौणापेक्षया A. (6) वृत्त्या A. (7) मुख्यभावसम० lost in A. (8) काप्यवस्था A. (9) पोषयितु lost in A. (10) ०रस्यतां B.

द्वितीयोन्मेष: १२५ सयितुम्। तदेवमचेतनस्यापि चेतनसंभविस्वातन्त्रयसमर्पणाद- मुख्यस्य1 करणादेर्वा कर्तृत्वाध्यारोपणाद्यन्र2 कारकविपर्यास- श्चमत्कारकारी संपद्यते। यथा याञ्चां दैन्यपरिग्रहप्रणयिनीं नेक्ष्वाकव: शिक्षिता: सेवासंवलितः कदा रघुकुले5 मौलौ निबद्धोऽञ्जलि:4 । सर्व तद्विहितं तथाप्युदधिना नैवोपरोध: कृतः पाणि: संप्रति मे हठात् किमपर स्प्रष्टु5 धनुर्धावति।।६७।। अत्र पाणिना धनुर्ग्रहीतुमिच्छामीति वक्तव्ये पाणिः करणभूतस्य कर्तृत्वाध्यारोपः कामपि कारकवकतां7 प्रतिपद्यते। यथा वा स्तनद्वन्द्वम् इत्यादौथ।।ह८ा। यथा वा निष्पर्यायनिवेशपेशलरसैरन्योन्यनिर्भर्त्सिभि- र्हंस्ताग्रैर्युगपन्निपत्य दशभिर्वामैर्धृतं कार्मुकम्। पव्यानां पुनरप्रथीयसि विधावस्मिन्10 गुणारोपणे मत्सेवाविदुषामहंप्रथमिका काप्यम्बरे वर्तते।हहा। अत्र पूर्ववदेव कर्तृत्वाध्यारोपनिबन्धनं कारकवक्रत्वम्। यथा वा बद्धस्पर्द्ध इति12 ॥।१००। एवं कारकावकरतां विचार्य क्रमसपन्वितां संख्यावक्रतां विचारयति, तत्परिच्छेदकत्वात् संख्याया:18 -

(1) ०समर्पणममुख्यस्य A. after which करणादेर्वा lost. (2) कर्त्रध्यारोप० A. (3) कदा रघुकुले lost in A (4) निबद्धाञ्जलि: B. (5) स्पष्टं A. (6) वाञ्छति B. This verse occurs in महानाटक (मधुसूदन's version), ed. जीवानन्द, iv. 78, p.54. Quoted anony- mously in सरस्वतीकण्ठा p. 52. (7) कारक० omitted in B. (8) See above p. 38. (9) This illustration is omitted here in A. (10) विधास्तस्मिन् B. (11) बालरामायण i. 50 (p. 23). (12) See above p. 39. (13) तत्परि etc. omitted in A.

१२६ वक्रोक्तिजीवितम्

कुर्वन्ति काव्यवैचित्र्यविवक्षापरत्रिताः। यत्र संख्याविपर्यासं तां संख्यावक्रतां विदुः ॥२९।। यत्र यस्यां कवयः काव्यवैचित्र्यविवक्षापरतन्त्रिताः स्वकर्म- विचित्रभावाभिधित्सापरवशाः संख्याविपर्यासं वचनविपरिवर्तनं कुर्वन्ति विदधते तां संख्यावक्रतां विदुः तद्वचनवक्रत्वं जानन्ति तद्विदः। तदयमत्रार्थ :- यदेकवचने द्विवचने प्रयोक्तव्ये वैचित्र्यार्थं वचनान्तरं यत्र प्रयुज्यते, भिन्नवचनयोर्वा यत्र सामानाधिकरण्यं विधीयते। यथा कपोले पत्राली करतलनिरोधेन मृदिता निपीतो निश्वासैरयममृतहृद्योऽधररसः। मुहुः कण्ठे लग्नस्तरलयति बाष्पः स्तनतटीं प्रियो मन्युर्जातस्तव निरनुरोधे न तु वयम्॥१०१।। अत्र 'न त्वहम्' इति वक्तव्ये, 'न तु वयम्' इत्यनन्तरङ्गत्वप्रति- पादनार्थ' ताटस्थ्यप्रतीतये बहुवचनं प्रयुक्तम्। यथा2 वा वयं तत्त्वान्वेषान्मधुकर हतास्त्वं खलु कृती ।।१०२।। अत्रापि पूर्ववदेव ताटस्थ्यप्रतीतिः। यथा वा फुल्लेन्दी वरकाननानि नयने पाणी सरोजाकरा:3 ॥१०३। अत्र द्विवचनबहुवचनयोः सामानाधिकरण्यलक्षणः संख्याविपर्यासः सहृदयहृदयहारितामावहति। यथा वा शास्त्राणि चक्षुर्नवम्4 इति ।।१०४।। अत्र पूर्ववदेवैकवचनबहुवचनयोः सामानाधिकरण्यं वैचित्र्यविधायि।

(1) अमरुशतक no. 85-सुभाषितावली no. 1627 (anon)= कवीन्द्रवचन no. 377 (anon)=सदुक्तिकर्णा० ii. 245 (anon)= ध्वन्यालोक p. 86 (anon)=सरस्वतीकण्ठा० p. 370. (2) अभिज्ञान- शकुन्तल i. 24. (3) See above p. 38. (4) बालरामायण i 36. See above p. 90.

द्वितीयोन्मेष: १२७

एवं संख्यावकतां1 विचार्य तद्विषयत्वात् पुरुषाणां करमसमर्पिता- वसरां पुरुषवक्रतां विचारयति- प्रत्यक्ता2 परभावश्च विपर्यासेन योज्यते। यत्र विच्छित्तये सेषा ज्ञया पुरुषवक्रता ।३०।। अत्र यस्यां प्रत्यक्ता निजात्मभावः परभावश्च अन्यत्वमुभय- मप्येतद्विपरयाससन योज्यते विपरिवर्तनेन निबध्यते। किमर्थम् -- विच्छित्तये वैचित्र्याय। सैषा वर्णितस्वरूपा ज्ञेया ज्ञातव्या पुरुष- वकता पुरुषवकत्वविच्छित्तिः । तदयमत्रार्थः-यदन्यस्मिन्नुत्तमे मध्यमे वा पुरुषे4 प्रयोक्तव्ये वैचित्र्यायान्यः कदाचित् प्रथमः प्रयुज्यते। तस्माच्च पुरुषैकयोगक्षेमत्वादस्मदादेः प्रातिपदिकमात्रस्य च विपर्यास: पर्यवस्यति5। यथा

कौशाम्बीं परिभूय नः कृपणकैर्विद्वेषिभिः स्वीकृतां जानाम्येव6 तथा प्रमादपरतां पत्युर्नयद्वेषिणः । स्त्रीणां च प्रियविप्रयोगविधुरं चेतः सदैवात्र मे वक्तुं नोत्सहते7 मनः परमतो जानातु देवी स्वयम्॥१०५॥ अत्र 'जानातु देवी स्वयम्' इति युष्मदि मध्यमपुरुषे प्रयोक्तव्ये प्रातिप- दिकमात्रप्रयोगेण वक्तुस्तदशक्त्यानुष्ठानतां मन्यमानस्यौदासीन्य- प्रतीतिः। तस्याश्च प्रभुत्वात् स्वातन्त्र्येण हिताहितविचारपूर्वकं स्वयमेव कर्तव्यार्थप्रतिपत्ति:10 कमपि वाक्यवक्रभावमावहति। यस्मादेतदेवास्य वाक्यस्य जीवितत्वेन परिस्फुरति।

(1) ०वैचित्यं for वकतां A. (2) प्रत्युक्ता A and B. In the वृत्ति, the word is the same in B, but प्रत्यक्तो in A. (3) ०ध्यते। किम० lost in A. (4) ०ध्यमे वा पु० lost in A. (5) ०सः पर्यवस्दति lost in A. (6) जानास्येव B ; जानाम्यस्य A (7) नोपहते A. (8) तापसवत्सराज० (Berlin MS i. 67a). (9) चैव for च in A. (10) ०प्रतीति: A.

१२८ वकोक्तिजीवितम,

एवं पुरुषवकरतां विचार्य पुरुषाश्रयत्वादात्मानेपदपरस्मैपदयो- रुचितावसरां वकतां विचारयति। धातूनां लक्षणानुसारेण नियत- पदाश्रयः प्रयोग: पूर्वाचार्याणाम् 'उपग्रह'-शब्दाभिधेयतया प्रसिद्धः । तस्मात्तदभिधानेनैव व्यवहरति- पदयोरुभयोरेकमौचित्याद1 विनियुज्यते। शोभायै यत्र जल्पन्ति तामुपग्रहवक्रताम्।।३१।।

कथयन्ति। कीदृशी-यत्र यस्यां पदयोरुभयोर्मध्यादेकमात्मनेपदं परस्मैपदं वा विनियुज्यते विनिबध्यते नियमेन। कस्मात्कारणात्- औचित्यात्। वर्ण्यमानस्य वस्तुनो यदौचित्यमुचितभावस्तस्मात्, तं समाश्रित्येत्यर्थः। किमर्थम्-शोभायै विच्छित्तये। यथा तस्यापरेष्वपि मृगेषु शरान्मुमुक्षो: कर्णान्तमेत्य बिभिदे निविडोऽपि मुष्टिः। त्रासातिमात्रचटुलैः स्मरयत्सु नेत्रैः प्रौढप्रियानयनविभ्रमचेष्टितानि2 ।१०६।। अत्र राज्ञः सुललितविलासवतीलोचनविलासेषु स्मरणगोचरम-

मुष्टिर्बिभिदे3 भिद्यते स्म। स्वयमेवेति कर्मकर्तृनिबन्धन मात्मने- पदमतीव चमत्कारकारिणीं5 कामपि वाक्यवक्रतामावहति। एवमुपग्रहवक्तां विचार्य तदनुसंभविनीं प्रत्ययान्तरवक्र्तां विचारयति-

(1) पदयोरेकमौचित्यादुभयोर् A. (2) रघु० ix. 58. (3) निवर्तना- न्मुष्टि: A. (4) कर्मकतृ कत्व० A. (5) ०कारकारि A.

द्वितीयोन्मेष: १२९

विहितः प्रत्ययादन्यः प्रत्ययः कमनीयताम् । यत्र कामपि पुष्णाति सान्या प्रत्ययवक्रता ।३२।। सान्या प्रत्ययवकरता1 सा समाम्नातरूपादन्यापरा2 काचित् प्रत्यय- वकरत्वविच्छित्तिः। अस्तीति संबन्धः। यत्र यस्यां प्रत्ययः काम- प्यपूवीं कमनीयतां3 रम्यतां पुष्णाति पुष्यति। कीदृशः-प्रत्ययात् तिङादेर्विहित: पदत्वेन विनिर्मितोऽ्न्यः4 कश्चिदिति। यथा- लीनं वस्तुनि येन सूक्ष्मसुभगं तत्त्वं गिरा5 कृष्यते निर्मातु प्रभवेन्मनोहरमिदं वाचैव यो वाक्पतिः6। वन्दे द्वावपि तावहं कविवरौ वन्देतरां तं पुन- र्यो विज्ञातपरिश्रमोऽयमनयोर्भारावतारक्षमः ॥१०७॥ 'वन्देतराम्' इत्यत्र7 कापि प्रत्ययवक्रता कवेश्चेतसि परिस्फुरति। ततएव 'पुनः'-शब्दः पूर्वस्माद्विशेषाभिधायित्वेन8 प्रयुक्तः। एवं नामाख्यातस्वरूपयोः पदयोः प्रत्येक प्रकृत्याद्यवयवविभाग- द्वारेण9 यथासंभवं वऋत्वं10 विचार्येदानीमुपसर्गनिपातयोरव्युत्पन्न- त्वादसंभवद्विभक्तिकत्वाच्च11निरस्तावयवत्वे सत्यविभक्तयोः12 साक- ल्येन वकतां विचारयति- रसादिद्योतनं यस्यामुपसगेनिपातयोः। वाक्यकजीवितल न सापरा पदवक्रता॥ ३३ । सापरा पदवकरता-सा समर्पितस्वरूपापरा पूर्वोक्तव्यतिरिक्ता

(1) This phrase is lost in A, but marked by no lacuna. (2) अपरा omitted in A. (3) कमनी० lost in A. (4) परतोऽन्य: A. (5) गिरां A. (6) वा बहिः for वाक्पतिः in B. (7) वन्देतरामित्म० lost in A. (8) विशेषाभिधायी A. (9) प्रकृत्या lost in A, which also omits विभाग. (10) क्कभावं B. (11) निपातयोरपि उत्पन्नत्वादसम्भवादविहत- भक्तिकत्वाच्च A. (12) सत्य lost is A. ९

१३० वक्रोक्तिजीवितम,

पदवऋत्वविच्छित्तिः। अस्तीति संबन्धः। कीदृशी-यस्यां वक्रताया- मुपसर्गनिपातयोवैयाकरणप्रसिद्धाभिधानयो रसादिद्योतनं शृङ्गार- प्रभृतिप्रकाशनम्। कथम्-वाक्यैकजीवितत्वेन। वाक्यस्य श्लोकादेरेकजीवितं वाक्यैकजीवितं तस्य भावस्तत्त्वं तेन। तदिद- मुक्तं भवति-यद्वाक्यस्यैकस्फुरितभावेन परिस्फुरति यो रसादि- स्तत्प्रकाशनेनेत्यर्थः। यथा- वैदेही तु कथं भविष्यति हहा हा देवि धीरा भव-।।१०८।। अत्र रघुपतेस्तत्कालज्वलितोद्दीपनविभावसंपत्समुल्लासितः संभ्रमो निश्चितजनितजानकीविपत्तिसंभावनस्तत्परित्राणकरणोत्साहकारणतां प्रतिपद्यमानस्तदेकाग्रतोल्लिखितसाक्षात्कारस्तदाकारतया2 विस्मृत- विप्रकर्ष: प्रत्यग्ररसपरिस्पन्दसुन्दरो निपातपरंपराप्रतिपद्यमानवृत्ति- र्वक्यैकजीवितत्वेन प्रतिभासमानः कामपि3 वाक्यवकतां3 समुन्मीलयति। तु-शब्दस्य च वक्रभावः पूर्वमेव व्याख्यातः। यथा वा- अयमेकपदे तया वियोग: प्रियया चोपनतः सुदुःसहो मे। नववारिधरोयादहोभि- भवितव्यं च निरातपत्वरम्यैः॥१०६॥ अत्र द्वयो: परस्परं सुदुःसहत्वोद्दीपनसामर्थ्यसमेतयोः5 प्रियाविरह- वर्षाकालयोस्तुल्यकालत्वप्रतिपादनपर 'च' -शब्दद्वितयं समसमय- समुल्लसितवह्निदाहदक्षदक्षिणवातव्यजनसमानतां6 समर्थयत् कामपि वाक्यवकतां समुद्दीपयति7। 'सु'-'दुः'-शब्दाभ्यां च प्रियाविरहस्या- शक्यप्रतीकारता प्रतीयते। यथा च-

(1) See above p. 89. (2) साक्षात्कारतदाकार० B. (3) Omitted in A. (4) निरातपत्र B. विकरमोर्वशी iv. 3=ध्वन्यालोक p. 156=काव्यप्रकाश p. 690. (5) ०सामर्थ्यमेतयो: A. (6) B omits दक्ष and reads व्यसन for व्यजन. (7) समुन्मीलयति A.

द्वितीयोन्मेषः १३१

महुरङ्ग लिसंवृताधरोष्ठं प्रतिषेधाक्षरविक्लवाभिरामम्। मुखमंसविवर्ति पक्ष्मलाक्ष्याः कथमप्युन्नमितं न चुम्बितं तु ॥११०। अत्र नायकस्य प्रथमाभिलाषविवशवृत्तेरनुभवस्मृतिसमुल्लिखित- तत्कालसमुचिततद्वदनेन्दुसौन्दर्यस्य पूर्वपरिचुम्बनस्खलितसमुद्दीपित- पश्चात्तापवशावेशद्योतनपर:2 'तु'-शब्दः कामपि वाक्यवक्रता- मुत्तेजयति। एतदुत्तरत्र प्रत्ययवऋत्वमेवंविधप्रत्ययान्तरवक्रभावान्तभू त- त्वात् पृथकृत्वेन नोक्तमिति3 स्वयमेवोत्प्रेक्षणीयम्। यथा1- येन श्यामं वपुरतितरां कान्तिमापत्स्यते ते बर्हेणेव स्फुरितरुचिना गोपवेषस्य विष्णोः5॥१११। अत्र 'अतितराम्' इत्यतीव चमत्कारकारि। एवमन्येषामपि सजातीयलक्षणद्वारेण लक्षणनिष्पत्तिः स्वयमनुसर्तव्या। तदेवमिय- मनेकाकारा वऋत्वच्छित्तिश्चतुर्विधपदविषया वाक्यैकदेशजीवित- त्वेनापि6 परिस्फुरन्ती सकलवाक्यवैचित्र्यनिबन्धनतामुपयाति। वकताया: प्रकाराणामेकोऽपि कविकर्मणः । तद्विदाह्लादकारित्वहेतुतां प्रतिपद्यते ।११२।। इत्यन्तरश्लोकः?। यद्येवमेकस्यापि8 वकताप्रकारस्य यदेवंविधो महिमा तदेते बहवः संपतिताः9 सन्तः कि संपादयन्तीत्याह- परस्परस्य शोभाये बहवः पतिताः कचित्। प्रकारा जनयन्त्येतां10 चित्रच्छायामनोहराम,।।३४॥

(1) अभिज्ञानशकुन्तल iii. 78=ध्वन्यालोक p. 156. (2) ०पश्चात्तापदेशा० B, which also reads पूर्वमपरिचुम्बन०. (3) ०न नो० lost in A. (4) Omitted in A. (5) मेघदूत 15. (6) जीवितत्वेना० lost in A. (7) Omitted in A. (8) एकस्या lost in A. (9) संपादिता, A. (10) ०यन्त्ये० lost in A.

१३२ वक्रोक्तिजीवितम्

क्वचिदेकस्मिन् पदमात्रे वाक्ये वा वक्ताप्रकारा वकत्व- प्रभेदा बहवः प्रभूताः कविप्रतिभामाहात्म्यसमुल्लसिताः। किमर्थम् -- परस्परस्य शोभायै, अन्योन्यस्य विच्छित्तये। एतामेव चित्र- च्छायामनोहरामनेकाकारकान्तिरमणीयां वकतां जनयन्त्युत्पादन्ति। यथा1- तरन्तीव इति ॥११३। अत्र क्रियापदानां त्रायाणामपि प्रत्येकं त्रिप्रकारं वैचित्र्यं परिस्फुरति-क्रियावैचित्र्यं कारकवैचित्र्यं कालवैचित्र्यं च। प्रथिम-स्तन-जघन-तरुणिम्नां त्रयाणामपि वृत्तिवैचित्र्यम्। लावण्य- जलधि-प्रागल्भ्य-सरलता-परिचय-शब्दानामुपचारवैचित्र्यम्। तदेव- मेते बहवो वक्रताप्रकारा एकस्मिन् पदे वाक्ये वा संपतिताश्चित्र- च्छायामनोहरामेतामेव चेतनचमत्कारकारिणीं वाक्यवक्तामाव- हन्ति। एवं नामाख्यातोपसर्गनिपातलक्षणस्य चतुर्विधस्यापि पदस्य यथासंभवं वक्रताप्रकारान् विचार्येदानीं प्रकरणमुपसंहृत्यान्यदव- तारयति- वाग्बल्ल्या: पदपल्लवास्पदतया या वक्रतोन्भासिनी विच्छित्तिः सरसत्संपदुचिता काप्युज्ज्वला जृम्भते2। तामालोच्य® विदग्धषट पदगणैर्वाक्यप्रसूनाश्रयि4 स्फारामोदमनोहरं मधु नवोत्कण्ठाकुलं पीयताम्।३५॥ वागेव वल्ली वाणीलता तस्या: काप्यलौकिकी विच्छित्तिर्जृ म्भते शोभा समुल्लसति। कथम्-पदपल्लवास्पदतया। पदान्येव पल्लवानि5 सुप्तिङन्तान्येव पत्राणि तदास्पदतया तदाश्रयत्वेन।

(1) Omitted in A. For the quotation, see above p. 119. (2) B reads वाग्वल्याः सरसत्वसम्पदुचिता in the first and विच्छित्ति: पदपल्लवास्पदतया in the second line. (3) तामासाद्य A. (4) The Vrtti appears to read oप्रसूनाश्रयं (5) पल्लवा: A.

द्वितीयोन्मेषः १३३

कीदृशी विच्छिति :- सरसत्वसंपदुचिता, रसवत्त्वातिशयोपपन्ना1 । किंविशिष्टा च-वक्रतया वक्रभावेनोद्द्गासते भ्राजते या सा तथोक्ता। कीदृशी-उज्ज्वला, छायातिशयरमणीया। तामेवंविधा- मालोच्य विचार्य विदग्धषट्दगणैविबुधषट्चरणचत्रैरमधु पीयतां मकरन्द आस्वाद्यताम्। कीदृशम्-वाक्यप्रसूनाश्रयम्। वाक्या- न्येव पदसमुदायरूपाणि प्रसूनानि पुष्पाण्याश्रयः स्थानं यस्य तत्तथोक्तम्। अन्यच्च कीदृशम्-स्फारामोदमनोहरम्। स्फारः स्फीतो योऽसावामोदस्तद्धर्मविशेषस्तेन2 मनोहरं हृदयहारि। कथमास्वाद्यताम्-नवोत्कण्ठाकुलं नूतनोत्कलिकाव्यग्रम्। मधुकर- समूहा: खलु वल्ल्या: प्रथमोल्लसितपल्लवोल्लेखमालोच्य प्रतीत- चेतसः समनन्तरोद्द्रिन्नसुकुमा रकुसुममक रन्दपानमहोत्स वमनुभवन्ति। तद्वदेव सहृदयाः पदास्पदं कामपि वकरताविच्छित्तिमालोच्य नवो- त्कलिकाकलितचेतसो वाक्याश्रयं किमपि वक्रताजीवितसर्वस्वं विचारयन्त्विति तात्पर्यार्थः। अत्रैकत्र सरसत्वं स्वसमयसंभवि रसाढयत्वम्1, अन्यत्र शृङ्गारादिव्यञ्जकत्वम्। वक्रतैकत्र बालेन्दु- सुन्दरसंस्थानयुक्तत्वम्, इतरत्रोक्त्यादिवैचित्र्यम्। विच्छित्तिरेकत्र सुविभक्तपत्रत्वम्, अन्यत्र कविकौशलकमनीयता5। उज्ज्वलत्व- मेकत्र पर्णच्छायायुक्तत्वम्6, अपरत्र संनिवेशसौन्दर्यसमुदयः । आमोदः पुष्पेषु सौरभम्, वाक्येषु तद्विदाह्वादकारिता। मधु कुसुमेषु मकरन्दः7, वाक्येषु सकलकाव्यकारणसंपत्समुदय इति। इति श्रीमत्8 कुन्तकविरचिते वक्रोक्तिजीविते द्वितीय उन्मेषः ।

(1) सरसत्वातिशयो० A. (2) तद्धर्म omitted in A. (3) B adds वस्तु before सुकुमार. (4) ०संभविरसा० lost in A, which reads after the lacuna ०द्रत्वम् (probably रसार्द्रत्वम्.) (5) ०कौशलक० lost in A. (6) वर्ण for पर्ण in B. (7) ०सुमेषु मक० lost in A. (8) Omitted in B. (9) ०कुन्तलकविवि० A.

तृतीयोन्मेषः एवं पूर्वस्मिन् प्रकरणे वाक्यावयवानां यथासंभवं वक्रभावं विचारयन्1 वाचकवकताविच्छित्तिप्रकाराणां2 दिकप्रदर्शनं विहित- वान्। इदानीं वाक्यवक्तावैचित्र्यमासूत्रयितु वाच्यस्य वर्णनीयतया प्रस्तावाधिकृतस्य वस्तुनो वक्रतास्वरूपं निरूपयति, पदार्थावबोध- पूर्वकत्वाद्3 वाक्यार्थावसिते :- उदारस्वपरिस्पन्दसुन्दरत्वेन वर्णनम्। वस्तुनो वक्रशब्दैकगोचरत्वेन वक्रता।१।। वस्तुनो वर्णनीयतया प्रस्तावितस्य5 पदार्थस्य यदेवंविधत्वेन वर्णनं सा तस्य वक्रता वकत्वविच्छित्तिः। किंविधत्वेनेत्याह- उदारस्वपरिस्पन्दसुन्दरत्वेन6। उदारः सोत्कर्षः सर्वातिशायी यः स्वपरिस्पन्दः स्वभावमहिमा तस्य सुन्दरत्वं सौकुमार्यातिशयस्तेन, अत्यन्तरमणीयस्वाभाविकधर्मयुक्तत्वेन। वर्णनं प्रतिपादनम्। कथम्-वक्शब्दैकगोचरत्वेन। वक्रो योऽसौ नानाविधवक्रता- विशिष्ट: शब्द: कश्चिदेव वाचकविशेषो विवक्षितार्थसमर्थस्तस्यै- कस्य केवलस्य7 गोचरत्वेन प्रतिपाद्यतया विषयत्वेन8। वाच्यत्वे- नेति नोक्तम्, व्यङ्गयत्वेनापि प्रतिपादनसंभवात्। तदिदमुक्तं भवति-यदेवंविधे भावस्वभावसौकुमार्यवर्णनप्रस्तावे9 भूयसां10 न वाच्यालंकाराणामुपमादीनामुपयोगयोग्यता संभवति, स्वभाव- सौकुमार्यातिशयम्लानताप्रसङ्गात्।

(1) Omitted in A. (2) A reads वाच्यवाचकवकरता०. (3) ०बोधकत्वाद् B. (4) This Kārikā is missing in A; but this is marked by the words उदारेत्वादि instead, at the begining of the वृत्ति. (5) प्रस्तुतोचितस्य A. (6) स्व dropped in A. (7) Omitted in B. (8) विशेषणत्वेन A. (9) ०सौकुमार्यवर्णमानप्रस्तावि A. (10) वहूयमा (?) A.

तृतीयोन्मेष: १३५

ननु च सैषा सहृदयाह्लादकारिणी स्वभावोक्तिरलंकारतया समाम्नाता, तस्मात् किं तद्द षणदुर्व्यसनप्रयासेन ? यतस्तेषां समान्य- वस्तुधर्ममात्रमलंकार्यम्1, सातिशयस्वभावसौन्दर्यपरिपोषणमलंकार: प्रतिभासते। तेन स्वभावोक्तेरलंकारत्वमेव2 युक्तियुक्तमिति ये मन्यन्ते तान् प्रति समाधीयते यदेतन्नातिचतुरश्रम्। यस्माद- गतिकगतिन्यायेन काव्यकरणं न1 यथाकथंचिदनुष्ठेयतामर्हति, तद्विदा- ह्लादकारिकाव्यलक्षणप्रस्तावात्5। किंच-अनुत्कृष्टधर्मयुक्तस्य वर्ण- नीयस्यालंक रणमप्यसमुचितभित्तिभागोल्लिखितालेख्यवन्न7 शोभा- तिशयकारितामावहति। यस्मादत्यन्तरमणीयस्वाभाविकधर्मयुक्तं वर्णनीयवस्तु परिग्रहणीयम्। तथाविधस्य तस्य यथा- योगमौचित्यानुसारेण रूपकाद्यलांरथ्योजनया भवितव्यम्। एतावांस्तु9 विशेषो यत् स्वाभाविकसौन्दर्यप्राधान्येन विवक्षितस्य न10 भूयसा रूपकाद्यलंकार उपकाराय कल्प्यते, वस्तुस्वभावसौ- कुमार्यस्य11 रसादिपरिपोषणस्य वा समाच्छादनप्रसङ्गात्। तथा चैतस्मिन्12 विषये सर्वाकारमलंकार्य विलासवतीव पुनरपि स्नानसमय13-विरहव्रतपरिग्रह14-सुरतावसानादौ नात्यन्तमलंकरण- सहतां प्रतिपद्यते, स्वाभाविकसौकुमार्यस्यैव रसिकहृदयाह्नाद- कारित्वात्15। यथा- तां प्राङमुखीं तत्र निवेश्य तन्वीं क्षणं व्यलम्बन्त16 पुरो निषण्णाः।

(1) सामान्येन सुधर्ममात्रमलङ्कारय A. (2) ०वोक्तेरयलङ्कार० B. (3) नानु प्रीति A. (4) A repeats काव्यकरणं न. (5) ०प्रस्तावा A. (6) A adds a न before किञ्च. (7) ०वर्ण for वन्न A. (8) आदि omitted in B. (9) एतावता स A. (10) Omitted in A. (11) व of वस्तु lost in A. (12) च कस्मिंश्चिद् B. (13) A is corrupt here and reads पुरिस्तातत. (14) ०व्रतपरि० lost in A. (15) रहित for रसिक in A. (16) lost in A.

१३६ वक्रोक्तिजीवितम्

भूतार्थशोभाह्नियमाणनेत्राः प्रसाधने संनिहितेऽ्पि नार्य:1 ।।१।। अत्र तथाविधस्वाभाविकसौकुमार्यमनोहरः शोभातिशयः कवेः प्रतिपादयितुमभिप्रेतः2। अस्यालंकरणकलापकलनं3 सहजच्छाया- तिरोधानशङ्कास्पदत्वेन संभावितम्। यस्मात्4 स्वाभाविकसौकुमार्य- प्राधान्येन वर्ण्यमानस्योदारस्वपरिन्दमहिम्नः5 सहजच्छायातिरो- धानविधायि6 प्रतीत्यन्तरापेक्षमलंकरणकल्पनं नोपकारितां प्रति- पद्यते। विशेषस्तु-रसपरिपोषपेशलायाः प्रतीतेर्विभावानुभाव- व्यभिचायौचित्यव्यतिरेकेण प्रकारान्तरेण7 प्रतिपत्तिः प्रस्तुतशोभा- परिहारकारितामावहति। तथा च प्रथमतरतरुणीतारुण्यावतार- प्रभृतयः पदार्थाः सुकुमारवसन्तादिसमयसमुन्मेषपरिपोषपरिसमाप्ति- प्रभृतयश्च स्वप्रतिपादकवाक्यवकताव्यतिरेकेण9 भूयसा न कस्य- चिदलंकरणान्तरस्य कविभिरलंकरणीयतामुपनीयमाना:10 परि- दृश्यन्ते। यथा- स्मितं किंचिन्मुग्धं तरलमधुरो दृष्टिविभव: परिस्पन्दो वाचामभिनवविलासोक्तिसरसः । गतानामारम्भ: किसलयितलीलापरिमल: स्पशन्त्यास्तारुण्यं किमिव हि न रम्यं मृगदृशः11।।२।। यथा वा- अव्युत्पन्नमनोभवा मधुरिमस्पर्शोल्लसन्मानसा12 भिन्नान्त:करणं दशौ मुकुलयन्त्याव्रातभूतोद्भ्रमा:13।

(1) कुमार० vii. 13. (2) 0वेः प्रतिप ० lost in A. (3) यस्य for अस्य in B. (4) तस्य ते B. (5) वर्ण्यमानपदार्थपरिस्पन्द० A. (6) विरोधिन for तिरोधान in A. (7) प्रकारान्तर B. (8) प्रथम B. (9) B drops स्व, and A adds पद before वाक्य (10) B omits कविभि :. (11) Quoted in ध्वन्यालोक p. 234 (anon). (12) ०मानसो A ; B drops ०रिम० (13) दृशोमु कुलय ० A and भूतोद्गमा: B.

तृतीयोन्मेषः १३७

रागेच्छां न1 समापयन्ति मनसः खेदं विनैवालसा2 वृत्तान्तं न विदन्ति यान्ति च वशं कान्या4 मनोजन्मनः5।३। यथा च दोर्मूलावधि6 इति॥४॥ यथा वा- गर्भग्रन्थिषु वीरुधां सुमनसो मध्येऽङ्क रं पल्लवा वाञ्छामात्रपरिग्रहः7 पिकवधूकण्ठोदरे पञ्चमः । किंच त्रीणि जगन्ति जिष्णु दिवसैद्वित्रैर्मनोजन्मनो देवस्यापिचिरोज्झितं8 यदि भवेदभ्यासवश्यं धनुः9 ।।५।।

यथा वा- हंसानां निनदेषु10 इति ।।६।। यथा च- सज्जेइ सुरहिमासो ण दाव अप्पेइ जुअइअणलक्खसुहे। अहिणअसहआरमुहे णवपल्लवपत्तले अणंगस्स सरे ।।७।। एवंविधविषये स्वाभाविकसौकुमार्यप्राधान्येन वर्ण्यमानस्य वस्तुन-

(1) ०च्छां न lost in A. (2) विदौवलसा A. (3) वदन्ति A. (4) कन्या A. (5) मनोजं मनः A. (6) दोर्मूलाञ्चदिति A. This verse is cited above, p. 75. (7) ञ्छा lost in A. (8) चिरोत्थितं A. (9) विद्धशालभन्जिका i. 13=कवीन्द्रवचन० no. 68=Hemacandra p. 134 (anon)=सदुक्तिकर्णा० ii. 751. (10) See above p. 44. (11) The verse in corrupt in A. In B also, some of the readings are not clear. For ण दाव अप्पेइ, A reads ण अवणामेइ, B आपणामेइ ; for जुअइअणलक्खमुहे, A reads जइसकखसहे. In the second line, A reads अवणिव for अहिणव, and सहचापसुदे. The verse is quoted anonymously in ध्वन्यालोक p. 106. The छाया would be सज्जयति सुरभिमासो न तावदर्पयति युवतिजनलक्ष्यसुखान। अभिनवसहकारमुखान् नवपल्लवपत्रलाननङ्गस्य शरान् ।।

१३८ वकोक्तिजीवितम्

स्तदाच्छादनभयादेव1 न भूयसा तत्कविभिरलंकरणमुपनि- बध्यते। यदि वा कदाचिदुपनिबध्यते2 तत्तदेव स्वाभाविकं सौकुमार्यं सुतरां समुन्मीलयितुम्, न पुनरलंकारवैचित्र्योपपत्तये। यथा- धौताञ्जने3 च नयने1 स्फटिकाच्छकान्ति5- ्गण्डस्थली विगतकृत्रिमरागमोष्ठम्6। अङ्गानि दन्तिशिशुदन्तविनिर्मलानि किं यन्न सुन्दरमभूत्तरुणीजनस्य ।।८।। अत्र 'दन्तिशिशुदन्तविनिर्मलानि' इत्युपमया स्वाभाविकमेव सौन्दर्यमुन्मीलितम्। यथा वा- अकठोरवारणवधूदन्ताङ्क रस्पर्धिनः7 इति ॥६॥ एतदेवातीव8 युक्तियुक्तम्। यस्मान्महाकवीनां प्रस्तुतौ- चित्यानुरोधेन कदाचित् स्वाभाविकमेव सौन्दर्यमैकराज्येन वि- जृम्भयितुमभिप्रेतं9 भवति,कदाचिद् विविधरचनावैचित्र्ययुक्तमिति10। अत्र पूर्वस्मिन्11 पक्षे, रूपकादेरलंकरणकलापस्य न तादृक्12 तत्त्वम्। अपरस्मिन् पुनः, स एव सुतरां समुज्जुम्भते। तस्मादनेन न्यायेन सर्वातिशायिन: स्वाभाविकसौन्दर्यलक्षणस्य पदार्थपरिस्पन्दस्या- लंकार्यत्वमेव13 युक्तियुक्ततामालम्बते14। न पुनरलंकरणत्वम्। सातिशयत्वशून्यधर्मयुक्तस्य वस्तुनो विभूषितस्यापि पिशाचादेरिव15

(1) ०छादनतया वेदन B. (2) कश्चित् for कदाचित् B. (3) कैताञ्जने A. (4) वचने A. (5) स्फटिकात्सुकान्ति: B. (6) रागमोषः A. (7) स्पर्धिनः lost in A. The full verse is already quoted at p. 44 (हंसानां > निनदेषु) above (8) वनादेवानीय A. (9) जुम्भयितु lost in A, which repeats स्वाभाविकमेव सौन्दर्यमैकराज्येन after these words. (10) ०मुक्तम् for युक्तम् in A. (11) पूर्व .... सि तु A. (12) नादृत्यादृ for न तादृक् B. (13) अलंका० lost in A (14) भुक्तिमुक्तिताम् A. (15) पिपासादेरिव वद A.

तृतीयोन्मेष: १३९

प्रस्तुतौचित्यमाहात्म्यान्मुख्यतया2 भावस्वभावः सातिशयत्वेन वर्ण्य- मान: स्वमहिम्ना8 भूषणान्तरासहिष्णुः स्वयमेव शोभातिशय- शालित्वादलंकार्यो4पप्यलंकरणमित्यभिधीयते तदयमास्माकीन5 एव पक्षः। तदतिरिक्तवृत्तेरलंकारान्तरस्य तिरस्कारतात्पर्येणाभिधाना- न्नात्र7 वयं विवदामहे। एवमेषैव वर्ण्यमानस्य वस्तुनो वक्रतेत्युतान्या काचिदस्तीत्याह- अपरा सहजाहायेकविकौशलशालिनी। निर्मितिनू तनोल् खलोकातिक्रान्तगोचरा॥ २॥ अपरा द्वितीया वर्ण्यमानवृत्तेः9 पदार्थस्य निर्मितिः सृष्टिः। वक्तेति संबन्धः। कीदृशी-सहजाहार्यकविकौशलशालिनी। सहजं स्वाभाविकमाहार्यं शिक्षाभ्याससमुल्लासितं च शक्तिव्युत्पत्ति- परिपाकप्रौढं यत् कविकौशलं निर्मातृनैपुण्यं तेन शालते श्लाघते या सा तथोक्ता। अन्यच्च कीदृशी-नूतनोल्लेखलोकातिकान्तगोचरा। नूतनस्तत्प्रथमो योऽसावुल्लिख्यत इत्युल्लेखस्तत्कालसमुल्लिख्य- मानोऽतिशयः, तेन लोकातिकान्तः प्रसिद्धव्यापारातीतः10 कोऽपि सर्वातिशायी गोचरो विषयो11 यस्याः सा तथोक्तेति विग्रहः12। तस्मान्निर्मितिस्तेन रूपेण विहितिरित्यर्थः। तदिदमत्र तात्पर्यम्-

(1) ०दनुपादेय० lost in A, and अधर्मप्रसङ्गेन for अलमतिप्रसङ्गेन A. (2) माहात्म्यानु A. (3) सु for स्व A. (4) शोभातिशयशालित्वा० corrupt in A, some letters being lost. (5) यदयमसावास्माकीन B. (6) तदतिरिक्तवृत्ते० lost partially in A, which reads only प्रवृत्ते०. (7) न्नात्र lost in A. A reads अलंकारतात्पर्येण. (8) This कारिका is missing in A ; but it is marked by the word [अ]परेत्यादि at the beginning of the वृत्ति. (9) वर्ण्यमानाव्यावृत्ते: A. (10) व्यवहारादित: A. (11) Omitted in B. (12) सपचेति सविग्रहः A (for इति विग्रहः).

१४० वकोक्तिजीवितम्

यन्न1 वर्ण्यमानस्वरूपाः पदार्थाः कविभिरभूताः सन्तः क्रियन्ते, केवलं2 सत्तामात्रेण परिस्फुरतां चैषां3 तथाविधः कोऽप्यतिशयः पुनराधीयते, येन4 कामपि सहृदयहृदयहारिणीं रमणीयतामधिरोप्यते। तदिद- मुक्तम् लीनं वस्तुनि5 इत्यादि॥१०॥ तदेवं सत्तामात्रेणैव परिस्फुरतः पदार्थस्य कोऽप्यलौकिक: शोभातिशयविधायी6 विच्छित्तिविशेषोऽभिधीयते, येन नूतनच्छाया- मनोहारिणा वास्तवस्थितितिरोधानप्रवणेन निजावभासोन्द्ासित- तत्स्वरूपेण तत्कालोल्लिखित इव वर्णनीयपदार्थपरिस्पन्दमहिमा प्रतिभासते, येन विधातृव्यपदेशपात्रतां प्रतिपद्यन्ते कवयः। तदिद- मुक्तम् अपारे काव्यसंसारे कविरेव प्रजापतिः। यथास्मै7 रोचते विश्वं तथेदं8 परिवर्तते ॥११॥ सैषा सहजाहार्यभेदभिन्ना वर्णनीयस्य वस्तुनो द्विप्रकारा वकता। तदेवमाहार्या येयं सा प्रस्तुतविच्छित्तिविधा1व्यलंकार- व्यतिरेकेण नान्या काचिदुपपद्यते। तस्माद् बहुविधतत्प्रकारभेद- द्वारेणात्यन्तविततव्यवहारा:11 पदार्था:12 परिदृश्यन्ते। यथा अस्या: सर्गविधौ प्रजापतिरभूच्चन्द्रो नु कान्तद्युतिः शृङ्गारैकरसः स्वयं नु मदनो मासो नु पुष्पाकरः।

(1) यन्तु न A ; यदि न B. (2) B has dropped all the sentences from here up to the end of the first line of Sloka 11 below, but supplies it wrongly later on after रसवत्तमसा on p. 141, 1. 4. (3) तेषां B. (4) Omitted in A. (5) See above p. 129. (7) यथा कस्म B. (8) तद्विदं B. (9) अग्निपुराण ch. 338. 10=quoted in ध्वन्यालोक p. 222. (10) विधया A, which drops अपि. (11) पीत for वितत in A. (12) Omitted in B.

तृतीयोन्मेष: १४१

वेदाभ्यासजड: कथं1 नु विषयव्यावृत्तकौतूहलो निर्मातुं प्रभवेन्मनोहरमिदं रूपं पुराणो मुनिः2।१२॥ अत्र कान्तायाः कान्तिमत्त्वमसीमविलाससंपदां पदं3 च रस- वत्त्वमसा मान्यसौष्ठवं च सौकुमार्यं प्रतिपादयितुं प्रत्येकं तत्परिस्पन्द- प्राधान्यसमुचितसंभावनानुमानमाहात्म्यात्5 पृथक् पृथगपूर्वमेव निर्माणमुत्प्रेक्षितम्। तथा च कारणत्रितयस्याप्येतस्य सर्वेषां विशेषणानां स्वयम् इति संबध्यमानमेतदेव सुतरां समुद्दीपयति7। यः किल8 स्वयमेव कान्तद्युतिस्तस्य सौजन्यसमुचितादरोचकित्वात्9 कान्तिमत्कार्यकरणकौशलमेवोपपन्नम्10। यश्च स्यमेव शृङ्गारैक- रसस्तस्य रसिकत्वादेव रसवद्वस्तुविधानवैदग्ध्यमौचित्यं11 भजते। वश्च स्वयमेव पुष्पाकरस्तस्याभिजात्यादेव12 तथाविधः सुकुमार एव सर्ग: समुचितः। तथा चोत्तरार्धे व्यतिरेकमुखेन13 त्रयस्याप्येतस्य कान्तिमत्त्वादेर्विशेषणैरन्यथानुपपत्तिरुपपादिता14। यस्माद् वेदाभ्यास- जडत्वात् कान्तिमद्वस्तुविधानानभिज्ञत्वम्, व्यावृत्तकौतुकत्वाद् रस- वत्पदार्थे15 विहितवैमुख्यम्, पुराणत्वात् सौकुमार्यसरसभावविरचन- वैरस्यं प्रजापतेः प्रतीयते। तदेवमुत्प्रेक्षालक्षणोऽयमलंकार: कविना

(1) Omitted in B. (2) विक्रमोर्वशीय i. 8=सुभाषितावलि 1467= शार्ङ्गधरपद्धति 3268-दशरूपकावलोक ad iv. 2 (anon)=सरस्वतीकण्ठा० p. 175 (anon)=साहित्यदर्पण p. 516 (anon) =काव्यप्रदीप ad x. 6 (anon) etc. (3) संपदास्पदं A. (4) After ०वत्त्वमसा, B introduces the passage dropped on p. 140, 1. 2, after केवलं. (5) ०समुचितं B; ०प्राधान्ये A. A reads ०नानुमानमाहात्भ्यपूर्वमेव dropping पृथक् पृथक् (6) lost in A. (7) समुद्दपनी A. (8) किञ्च A. (9) ०समु- चितादाराचकितत्वात् B ; ०न्यसमुचित lost in A, which reads भौज० for सौज०. (10) काव्यकरण for कार्यकरण in A. (11) ०मौचित्यं lost in A. (12) अतिजाडया० for आभिजात्या० in A. (13) ०मुख्यं A. (14) ०विशे० lost in A. (15) ०त् र० lost in A.

१४२ वक्रोक्तिजीवितम्

वर्णनीयवस्तुनः कमप्यलौकिकलेखविलक्षणमतिशयमाधातुं1 निबद्धः। स च स्वभावसौन्दर्यमहिम्ना स्वयभेव तत्सहायसंदा2 सह अर्थ- महनीयतामीहमान:3 सन्देहसंसर्गमङ्गीकरोतीति तेनोपबृंहितः। तस्माल्लोकोत्तरनिर्मातृनिमित्तत्वं4 नाम नूतनः कोऽप्यतिशयः पदार्थस्य वर्ण्यमानवृत्तेर्नायिकास्वरूपसौन्दर्यलक्षणस्यात्र निर्मितः कविना, येन तदेव तत्प्रथममुत्पादितमिव प्रतिभाति। यत्राप्युत्पाद्यं वस्तु प्रबन्धार्थवदपूर्वतया5 वाक्यार्थस्तत्कालमुल्लि- ख्यते कविभिः, तस्मिन् स्वसत्तासमन्वयेन स्वयमेव परिस्फुरतां पदार्थानां तथाविधपरस्परात्वयलक्षणसंबन्धोपनिबन्धनं नाम नवीनमतिशय- मात्रमेव6 निर्मितिविषयतां नीयते, न पुनः स्वरूपम्। यथा कस्त्वं भो दिवि मालिको75हमिह किं पुष्पार्थमभ्यागतः किं ते सूनमह8 करयो यदि9 महच्चित्रं तदाकर्ण्यताम्। संग्रामेष्वलभा1भिधाननृपतौ दिव्याङ्गनाभिः स्त्रजः प्रोज्झन्तीभिरविद्यमानकुसुमं11 यस्मात्कृतं नन्दनम् ॥१३।। तदेवंविधे विषये वर्णनीयवस्तुविशिष्टातिशयविधायी विभूषण- विन्यासो विधेयतां प्रतिपद्यते। तथा च-प्रकृतमिद- मुदाहरणमलंकरणकल्पनं विना सम्यङ न12 कथचिदपि वाक्यार्थ- सङ्गतिं13 भजते। यस्मात् प्रत्यक्षादिप्रमाणोपपत्तिनिश्चयाभावात्

(1) आधारत्वं for आधातु in B. (2) साहाय्य for सहाय in A. (3) महार्घाहनीयतामीहमानः A. (4) लीकोत्तरं निर्मातु A. (5) यत्राप्यु- त्पादयं वस्तु प्रबन्धार्थपूर्वतया A. (6) The word नवीन is corrupt in A and reads नयिनि. (7) The verse is very corrupt in A. The beginning reads रसं बोधितो. (8) किं ते सूत्रमहत्वे B, contrary to metre. A reads किं तेऽस्तु महान् missing one metrical syllable. (9) तथो यदि A. (10) The name is lost in A. B reads .मेष्वलप्भ contrary to metre. (11) ०ज्भन्० lost in A. (12) शप्पष्ट B. (13) वाक्यार्थः सङ्गतिं B.

तृतीयोन्मेषः १४३

स्वाभाविकं वस्तु धर्मितया व्यवस्थापनां न सहते, तस्माद्विदग्धकवि- प्रतिभोल्लिखितालंकरणगोचरत्वेनैव सहृदयहृदयाह्लादमादधाति। तथा च, दुःसहसमरसमयसमुचितशौर्यातिशयश्लाघया प्रस्तुतनरनाथ- विषये1 वल्लभलाभरभसोल्लसितसुरसुन्दरीसमू हसंगृह्यमाणमन्दारा-

सभावसिद्धि:3 समुत्प्रेक्षिता। यस्मादुत्प्रेक्षाविषयं वस्तु कवयस्त- दिवेति तदेवेति वा द्विविधमेपनिबध्नन्तीत्येत (त्त) ल्लक्षणावसर एव विचारयिष्यामः । तदेवमियमुत्प्रेक्षा पूर्वारधविहिता प्रस्तुत- प्रशंसोपनिबन्धबन्धुरा5 प्रकृतपार्थि वप्रतापातिशयपरिपोषप्रवणतया5 सुतरां समुद्भासमाना तद्विदावर्जनं जनयति। सातिशयत्वम् उत्प्रेक्षातिशयान्विता।।१४।।

इत्यस्या:, स्वलक्षणानुप्रवेश इत्यतिशयोतेक्श्च7 कोऽलंकारोऽनया विना।।१५।।

इति सकलालंकरणानुग्राहकत्वम्। तस्मात् पृथगतिशयो- क्तिरेवेयं मुख्यतयेत्युच्यमानेऽपि9 न किंचिदतिरिच्यते10। कवि- प्रतिभोत्प्रेक्षितत्वेन चात्यन्तमसंभाव्यमप्युपनिबध्यमानमनयैव11 युक्त्या समञ्जसतां12 गाहते। न पुनः स्वातन्त्र्येण। यद्वा कारणतो लोकातिकरान्तगोचरत्वेन वचसः सैवेयमित्यस्तु, तथापि, प्रस्तुता- तिशयविधानव्यतिर केण न किंचिदपूर्वमत्रास्ति।

(1) S०तरताथ० A (2) ०मप० for दाम, समर्प्यमाण for संगृह्यमाण, and ०संभावनात् नन्दनोद्यान० in A ; ०सम्भावनानुमानानन्ता B. (3) ० प्रध्वंसा० B. (4) पूर्ववद्विहिता. (5) प्रसवो for (०प्रशंसो०), बन्घुरो, प्रकृति- प्रत्ययातिशय A ; बन्धुरो B. (6) भामह ii. 91. (7) ०नुप्रवेश्य .... योक्तेश्च A. (8) भामह ii. 85. (9) मुख्येत् उच्यमाने A. (10) किञ्चिदिति A. (11) ०सम्भाव्यमुपपत्तिबध्यमानमनोप A. (12) समुद्धासतां A. (13) ०ऋान्तगोच० lost in A.

१४४ वकोक्तिजीवितम्

तदेवमभिधानस्य पूर्वमभिधेयस्य1 चेह वकरतामभिधायेदानीं वाक्यस्य वकत्वमभिधातुमुपक्रमते2- मार्गस्थव क्रशब्दार्थ गुणालंकारसंपद:। अन्यद्वाक्यस्य वक्रत्वं तथाभिहितिजीवितम् ॥।२।। मनोज्फलकोल्लेखवर्णच्छायाश्रियः पृथक। चित्रस्येव मनोहारि कतु : किमपि कौशलम्2॥३॥ अन्यद्वाक्यस्य वकरत्वम्-वाक्यस्य परस्परान्वितवृत्तेः पदसमुदाय- स्यान्यदपूर्व व्यतिरिक्तमेव वकत्वं वक्रभावः4। भवतीति संबन्धः, क्रियान्तराभावात्5। कुतः-मार्गस्थ वक्रशब्दार्थगुणालंकारसंपदः। मार्गा: सुकुमारादयस्तत्रस्थाः केचिदेव वक्राः प्रसिद्धव्यवहारव्यति- रेकिणो ये शब्दार्थगुणालंकारास्तेषां संपत्6 काप्युपशोभा7 तस्याः । पृथग्भूतं किमपि वकत्वान्तरमेव8। कीदृशम्-तथाभिहितिजीवितम्। तथा तेन प्रकारेण केनाप्यव्यपदेश्येन याभिहितिः9 काप्यपूर्वैवाभिधा10 सैव जीवितं सर्वस्वं यस्य तत्तथोक्तम्। किंस्वरूपमित्याह-कर्तुः किमपि कौशलम्। कर्तुर्निमातु:11 किमप्यलौकिक यत्कौशलं नैपुण्यं तदेव वाक्यस्य वऋत्वमित्यर्थ:12। कथंचिद् चित्रस्येव13, आलेख्यस्य यथा, मनोहारि हृदयरञ्जकं14 प्रकृतोपकरणव्यतिरेकि कर्तुरेव कौशलं किमपि पृथग्भूतं व्यतिरिक्तम्। कुत इत्याह -- मनोज्ञफलको-

(1) पूर्वाभिधेयस्य A. (2) A is exceedingly corrupt here and reads वक्रतामभिधा .... भिधायास्तामभिधातुमुपक्रमते. (3) These two कारिकाS are missing in A, but marked by मार्गस्थेत्यादि instead at the beginning of the वृत्ति. (4) ०त्वं व० lost in A. (5) योगात् for भावात् in A. (6) संयम B. (7) काप्य च शोभामूतं किमपि A. (8) तत्त्वान्तरमेव B. (9) ०भिहितैः A. (10) कोप्यपूर्वो भिधास्येव A. (11) विधातु: for निर्मातु: B. (12) तत्त्वमित्यर्थः B. (13) तस्येव A. (14) हृदयाह्वादक: A.

तृतीयोन्मेष: १४५

ल्लेखवर्णच्छायाश्रियः । मनोज्ञा: काश्चिदेव हृदयहारिण्यो या: फलकोल्लेखवर्णच्छायास्तासां श्रीरुपशोभा तस्याः। पृथग्रूपं किमपि तत्त्वान्तरमेवेत्यर्थः । फलकमालेख्याधारभता भित्तिः, उल्लेख- रिचित्रसूत्रप्रमाणोपपन्नं रेखाविन्यसनमात्रम्, वर्णा रञ्जकद्रव्यविशेषाः, छाया कान्तिः। तदिदमत्र तात्पर्यम् -- यथा चित्रस्य किमपि1 फलकाद्युपकरणकलापव्यतिरेकि सकलप्रकृतपदार्थजीवितायमानं चित्र- करकौशलं पृथक्त्वेन2 मुख्यतयोद्ासते3, तथैव वाक्यस्य मार्गादि- प्रकृतपदार्थसार्थव्यतिरेकि कविकौशललक्षणं किमपि सहृदयसंवेद्यं सकलप्रस्तुतपदार्थस्फुरितभूतं वकत्वमुज्जम्भते। तथा च, भावस्वभावसौकुमार्यवर्णने शृङ्गारादिरसस्वरूप- समुन्मीलने वा विविधविभूषणविन्यासविच्छित्तिविरचने च परः परिपोषातिशयस्तद्विदाह्लादकारितायाः कारणम्। पदवाक्यैकदेश- वत्तिवा यः कश्चिद्वकताप्रकारस्तस्य कविकौशलमेव निबन्धनतया व्यवतिष्ठते। यस्मादाकल्पमेवेषां तावन्मात्रस्वरूपनियतनिष्ठतया व्यवस्थितानां स्वभावालंकरणवत्रताप्रकाराणां नवनवोल्लेखविलक्षणं चेतनचमत्कारकारि किमपि स्वरूपान्तरमेतस्मादेव समुज्जम्भते। तेनेदमभिभीयते'- आसंसारं कइपुंगवेहि पडिदिअहगहिअसारो8 बि। अज्जवि अभिन्नमुद्दो व्व जअइ वाआं परिप्फंदो।१६॥

(1) Repeated in A. (2) पृथक् केन A. (3) सुख्यतया भासते A. (4) ०मुद्भजते A. (5) The whole passage from here to the beginning of the word विलाससुहृदां of the verse तेषां गोपवध० next is lost in A. (6) वृत्ति वा B. (7) येन for तेन in B. (8) तहिअह० B ; our conjectural emendation is from the वृत्ति below, where प्रतिदिवस is used twice, as well as from राजशेखर's sankri- tisation of this verse. (9) This verse (from Gaudavaho 87) occurs in Sanskrit in Rajasekhara's काव्यमीमांसा (p. 52). as follows : .00 .q oroga 658 (a)O)1q 0rods १०

१४६ वक्रोक्तिजीवितम् अत्र सर्गारम्भात् प्रभृति कविप्रधानैः प्रातिस्विकप्रतिभापरिस्पन्द- माहात्म्यात् प्रतिदिवसगृहीतसर्वस्वोऽप्यद्यापि1 नवनवप्रतिभासानन्त्य- विजृम्भणादनुद्धाटितप्राय इव यो वाक्यपरिस्पन्दः स जयति सर्वोत्कर्षेण वर्तते इत्येवमस्मिन् सुसङ्गतेऽपि वाक्यार्थे कविकौशलस्य विलसितं किमप्यलौकिकमेव परिस्फुरति। यस्मात् स्वाभिमानध्वनि- प्राधान्येन तेनैतदभिहितम् यथा-आसंसारं कविपुङ्गवैः प्रति- दिवसगृहीतसारोऽप्यद्याप्यभिन्नमुद्र2 इवायम्। एवमपरिज्ञाततत्त्व- तया न केनचित् किमप्येतस्माद् गृहीतमिति मत्प्रतिभोद्धाटित- परमार्थस्येदानीमेव मुद्राबन्धोन्द्ेदो भविष्यतीति लोकोत्तर- स्वपरिस्पन्दसाफल्यापत्तेवक्यपरिस्पन्दो जयतीति संबन्धः। यद्यपि रसस्वभावालंकाराणां सर्वेषां कविकौशलमेव जीवितम्, तथाप्यलंकारस्य विशेषतस्तदनुग्रहं विना वर्णनाविषयवस्तुनो भूषणा- भिधायित्वेनाभिमतस्य स्वरूपमात्रेण परिस्फुरतो यथार्थत्वेन निबध्यमानस्य तद्विदाह्लादविधानानुपपत्तेर्मनाङमात्रमपि न वैचित्र्य- मुत्प्रेक्षामहे, प्रचुरप्रवाहपतितेतरपदार्थसामान्येन प्रतिभासनात्। यथा- दूर्वाकाण्डमिव श्यामा तन्वी श्यामालता यथा।।१७।। इत्यत्र4नूतनोल्लेखमनोहारिणः पुनरेतस्य लोकोत्तरविन्यसनविच्छित्ति- विशेषितशोभातिशयस्य किमपि तद्विदाह्लादकारित्वमुन्धिद्यते। यथा अस्या: सर्गविधौ5 इति ॥१८॥

यथा- किं तारुण्यतरोः6 इति ॥१६॥

आंसंसामुदारैः कविभिः प्रतिदिनगृहीतसारोडपि। अद्याप्यभिन्नमुद्रो विभाति वाचां परिस्पन्दः॥ (1) ०सर्वस्वोपद्योपि B. (2) सारोप्यन्यत्वप्पभिन्नमुद्रा B. This is a reference to the ध्वन्यालोक. (3) तथा B. (4) इति च B. (5) See above p. 140. (6) See above p. 60.

तृतीयोन्मेषः १४७

तदेवं पृथग्भावेनापि भवतोऽस्य कविकौशलायत्तवृत्तित्वलक्षणवाक्य- वकतान्तर्भाव एव युक्तियुक्ततामवगाहते। तदिदमुक्तम् वाक्यस्य वक्रभावोऽन्यो भिद्यते यः सहस्रधा। यत्रालंकारवर्गोऽसौ सर्वोऽप्यन्तर्भविष्यति।।२०।। स्वभावोदाहरणं यथा तेषां गोपवधूविलाससुहृदां2 राधारहःसाक्षिणां क्षेमं भद्र कलिन्दशैलतनयातीरे3 लतावेश्मनाम्। विच्छिन्ने स्मरतल्पकल्पनमृदुच्छेदोपयोगेऽधुना ते5 जाने जरठीभवन्ति विगलन्नीलत्विषः पल्लवाः6॥२१॥

अत्र यद्यपि सहृदयसंवेद्यं वस्तुसंभवि स्वभावमात्रमेव वर्णितम्, तथाप्यनुत्तानतया व्यवस्थितस्यास्य विरलविदग्धहृदयैकगोचरं किमपि नूतनोल्लेखमनोहारि पदार्थान्तरलीनवृत्ति7 सूक्ष्मसुभगं तादृक् स्वरूप- मुन्मीलितं येन वाक्यवक्रतात्मनः कविकौशलस्य काचिदेव काष्ठाधि- रूढिरुपपद्यते8। यस्मात्तद्वयतिरिक्तवृत्तिरर्थातिशयो न कश्चि- ल्लभ्यते। रसोदाहरणं यथा

लोको यादृशमाह साहसधनं तं9 क्षत्रियापुत्रकं स्यात्सत्येन10 स तादृगेव11 न भवेद्वार्त्ता विसंवादिनी12। एकां कामपि कालविप्रुषममी शौर्योष्मकण्डव्यय13_ व्यग्रा: स्युश्चिरविस्मृतामरचमूडिम्बाहवा बाहवः ॥२२॥

(1) This is कारिका i. 20. (2) तेषां गोपवधू० lost in A. (3) कलिन्द lost in A. (4) सुर for स्मर A. (5) Lost in A ; B reads तेजा only. (6) Quoted in धवन्यालोक p 87 (anon). (7) पदार्थातलामा- वृत्ति B. (8) रूढोपलभ्यते A. (9) कं A. (10) स्मात्मन्येन B. (11) ०वृगे ० lost in A. (12) वार्त्तापि संवादिनी A. (13) कन्द for कण्डू A. The last two lines of this verse have been already quoted above p. 33.

१४८ वक्रोक्तिजीवितम,

अत्रोत्साहाभिधान: स्थायिभाव:1 समुचितालम्बनविभावलक्षणविषय2- सौन्दर्यातिशयश्लाघाश्रद्धालुतया विजिगीषोवैदग्ध्यभ ङ्गीभणिति- वैचित्र्येण परां परिपोषपदवीमधिरोपितः सन् रसतामानीयमानः3 किमपि वाक्यवक्रभावस्वभावं कविकौशलमावेदयति। अन्येषां पूर्वप्रकरणोदाहरणानां प्रत्येकं तथाभिहितिजीवितलक्षणं वकत्वं स्वयमेव5 सहृदयैर्विचारणीयम्। वक्रतायाः प्रकाराणामौचित्यगुणशालिनाम्6। एतदुत्तेजनायालं7 स्वस्पन्दमहतामपि ।।२३।। रसस्वभावालंकारा आसंसारमपि स्थिताः8। अनेन नवतां9 यान्ति तद्विदाह्लाददायिनीम्10।।२४। इत्यन्तरश्लोकौ11। एवमभिधानाभिधेयाभिधालक्षणस्य काव्योप1थयोगिनस्त्रितय- स्य स्वरूपमुल्लिख्य वर्णनीयस्य13 वस्तुनो विषयविभागं विदधाति- भावानामपरिम्लानस्वभावौचत्यिसुन्दरम्। चेतनानां जडानां च स्वरूपं द्विविधं स्मृतम 14।।५।।

भावानां वर्ण्यमानवृत्तीनां स्वरूपं परिस्पन्दः। कीदृशम्-द्विविधम्। द्वे विधे प्रकारौ यस्य तत्तथोक्तम्। स्मृतं15 सूरिभिराम्नातम्16।

(1) भाव: lost in A ; so also the next letter स. (2) ०लवन for लम्बन A (3) सन्तसतां B ; स तु रसता A. (4) ०मानीयमान: कि० lost in A. (5) ०वऋत्वं स्वय० lost in A. (6) ०शालिनी A. (7) ते .... दत्तेजनायालं A. (8) ०ताः lost in A. (9) वकतां A. (10) ०ह्राद- कारिणी A. (11) अन्तरस्योक्तौ A. (12) The word is corrupt in A- कादप्यो. (13) वर्णनी० lost in A. (14) This कारिका is missing in A, but marked by भावानामित्यादि instead at the outset of the वृत्ति. (15) Omitted in B. (16) सूरिभिरास्नां A.

तृतीयोन्मेष: १४९.

केषां भावानाम्-चेतनानां अडानां च। चेतनानां संविद्वतां1 प्राणिनामिति यावत्; अडानां तद्वयतिरेकिणां चैतन्यशन्यानाम्। एतदेव च धर्मिद्वैविध्यं धर्मद्वैविध्यस्य2 निबन्धनम्। कीदृक्स्वरूपम्- अपरिम्लानस्वभावौचित्यसुन्दरम्। अपरिम्लानः प्रत्यग्रपरिपोष- पेशलो यः स्वभावः पारमार्थिको धर्मस्तस्य यदौचित्यमुचितभावः प्रस्तावोपयोग्यदोषदुष्टत्वं तेन सुन्दरं सुकुमारं4 तद्विदाह्लादकमित्यर्थः। एतदेव द्वैविध्यं विभज्य5 विचारयति- तत्र पूर्व प्रकाराभ्यां द्वाभ्यामेव विभिद्यते।

तत्र द्वयो: स्वरूपयोर्मध्यात् पूर्व यत्प्रथमं चेतनपदार्थसंबन्धि7 तद् द्वाभ्यामेव राश्यन्तराभावात् प्रकाराभ्यां विभिद्यते भेदमासा- दयति, द्विविधमेव संपद्यते। कस्मात्-सुरादिसिंहप्रभृतिप्राधान्ये- तरयोगतः8। सुरादिः त्रिदशप्रभतयो ये चेतनाः सुरासुरसिद्ध- विद्याधरगन्धर्वप्रभृतयः, ये चान्ये सिंहप्रभृतयः केसरिप्रमुखास्तेषां- यत्प्राधान्यं मुख्यत्वमितरदप्रधान्यं9च ताभ्यां यथासंख्येन प्रत्येकं यो योग: संबन्धस्तस्मात कारणात्।

स्पदम्। तदेवं सुरादीनां मुख्यचेतनानां स्वरूपमेकं कवीनां वर्णना- सिंहादीनाममुख्यचेतनानां पशुमृगपक्षिसरीसृपाणां स्वरूपं द्वितीयमित्येतदेव विशेषेणोन्मीलयति-

(1) संविदानां B. (2) The passage is exceedingly corrupt in A. (3) Omitted in B. (4) Omitted in B ; but A repeats this word. (5) द्वेविध्यविभक्तं A. (6) This कारिका is missing in A, but marked by तत्रेत्यादि instead. (7) A adds अचेतनपदार्थसम्बन्धि after this. (8) Omitted in B. (9) इतरप्राधान्यं A.

१५० ९ वक्रोक्तिजीवितम्

स्वजात्युचितहेवाकसमुल्लेखोज्ज्वलं परम.।७॥

मुख्यं यत्प्रधानं चेतनसुरासुरादिसंबन्धिस्वरूपं2 तदेवंविधं सत्कवीनां वर्णनास्पदं भवति स्वव्यापारगोचरतां प्रतिपद्यते। कीदृशम्-अक्लिष्टरत्यारिपोषमनोहरम्। अक्लिष्टः कदर्थनाविर- हितः प्रत्यग्रतामनोहरो3 यो रत्यादिः स्थायिभावस्तस्य परिपोषः शृङ्गारप्रभृतिरसत्वापादनम्, स्थाय्येव तु रसो भवेदिति न्यायात्। तेन मनोहरं हृदयहारि। अत्रोदाहरणानि विप्रलम्भशृङ्गारे चतुर्थेऽङ्के विकरमोर्वश्यामुन्मत्तस्य पुरूरवसः प्रलपितानि। यथा तिष्ठेत्कोपवशात्प्रभावपिहिता दीर्घ न सा कुप्यति स्वर्गायोत्पतिता भवेन्मयि पुनर्भावार्द्रमस्या मनः। सां हर्तु विबुधद्विषोऽपि न च मे शक्ताः पुरोवर्तिनीं सा चात्यन्तमगोचरं नयनयोर्यतति कोऽयं विधि:4 ॥२५॥ अत्र राज्ञो वल्लभाविरहवैधुर्यदशावेशविवशवृत्ते स्तदसंप्राप्तिनिमित्त- मनधिगच्छतः6 प्रथमतरमेव स्वाभिाविकसौकुमार्यसंभाव्यमानम् अनन्तरोचितविचारापसार्यमाणोपपत्ति8 किमपि तात्कालिकविकल्पो- ल्लिख्यमानमनवलोकनकारणमुत्प्रेक्षमाणस्य तदासादनसमन्वया- संभवान्नैराश्यनिश्चयविमूढमानसतया रसः परां परिपोषपदवी- मधिरोपितः। तथा चैतदेव वाक्यान्तरैरुद्दीपितं यथा

(1) This कारिका is missing in A, but marked by मुख्यमित्यादि instead. (2) ०सुरासुरादिसम्बन्धविश्वरूपं B. (3) प्रत्ययो नाम A. (4) विक्रमोर्वंशीय iv, 2. (5) A is corrupt after ०दशा. (6) ०मदधिगच्छतः A. (7) ०मार्यसम्भाव्य० lost in A. (8) ०विचाराप्रसाय माणो० B ; ०पपत्ति: A. (9) A is corrupt here and some letters appear to have been lost before नैराश्य.

तृतीयोन्मेषः १५१

पन्दयां स्पृशेद्वसुमतीं यदि सा सुगात्री मेघाभिवृष्टसिकतासु वनस्थलीषु। पश्चान्नता गुरुनितम्बतया ततोडस्या दृश्येत चारुपदपडक्तिरलक्तकाङ्का ॥२६॥ अत्र पन्द्धयां वसुमतीं2 कदाचित् स्पृशेदित्याशंसया तत्प्राप्तिः संभाव्येत। यस्माज्जलधरसलिलसेकसुकुमारसिकतासु वनस्थलीषु गुरुनितम्बतया तस्याः पश्चान्नतत्वेन नितरां मुद्रितसंस्थाना रागोपरक्ततया3 रमणीयवृत्तिश्चरणविन्यासपरंपरा दृश्येत, तस्मान्नैराश्यनिश्चितिरेव4 · सुतरां समुज्जृम्भिता, या तदुत्तरवाक्योन्मत्तविलपितानां निमित्तता- मभजत्5। करुणरसोदाहरणानि तापसवत्सराजे द्वितीयेऽङ्के वत्सराजस्य परिदेवितानि। यथा धारावेश्म विलोक्य दीनवदनो भ्रान्त्वा च लीलागृहा6- त्निश्वस्यायतमाशु केसरलतावीथीषु कृत्वा दृशः?। किं मे पार्श्वमुपैषि पुत्रक कृतैः किं चाटुभिः क्रूरया मात्रा त्वं परिवर्जितः सह मया यान्त्यातिदीर्धा भुवम्॥२७॥ अत्र रसरिपोषनिबन्धनं विभावादिसंपत्समुदयः कविना सुतरां समुज्जृम्भितः। तथा चास्यैव वाक्यस्यावतारक विदूषकवाक्यमेवं प्रयुक्तम्- पमादो9 एसो क्खु देवीए10 पुत्तकिदको11 हरिणपोदो अत्त- भवंतं12 अणुसरदि13 ।।२८।। (1) विक्रमोर्वशीय iv. 6. (2) A adds यदि before कदाचित्. (3) वागो० for रागो० in A. (4) तैराख्य for नैराश्य in A. (5) A is corrupt here. (6) लीलया गृहात् B. (7) दिशः A. (8) तापसवत्मराज ii.71a (Berlin MS). (9) अहो A. (10) दावेव A. (11) किदमु A. (12) पुत्रत्वभवन्तं A. (13) तापसवत्सराज०, loc. cit.

१५२ वक्रोक्तिजीवितम,

एतेन करुणरसोद्दीपनविभावता हरिणपोतकधारागृहप्रभृतीनां सुतरां समुत्पद्यते1। तथा चायमपरः क्षते क्षारावक्षेप2 इति रुमण्वद्वचना- दनन्तरमेतत्परत्वेनैव8 वाक्यान्तरमुपनिबद्धम्, यथा कर्णान्तस्थितपद्मरागकलिकां भूयः समाकर्षता4 5चञ्च्ा दाडिमबीजमित्यभिहता पादेन गण्डस्थली। येनासौ तव तस्य नर्मसुहृद:6 खेदान्मुहुः ऋन्दतो निःशङ्गं7 न शुकस्य किं प्रतिवचो देवि त्वया दीयते8।।२६।। अत्र शुकस्यैवंविधदुर्ललितयुक्तत्वं वाल्लभ्यप्रतिपादनपरत्वे- नोपात्तम्। 'असौ' इति कपोलस्थल्याः स्वानुभस्वदमानसौकुमार्यो- त्कर्षपरामर्शः । एवमेवोद्दोपनविभावैकजीवितत्वेन करुणरस: काष्ठाधिरूढिरमणीयतामनीयत। एवं विप्रलम्भशृङ्गारकरुणयोः सौकुमार्यादुदाहरणप्रदर्शनं विहितम्। रसान्तराणामपि स्वयमेवोत्प्रेक्षणीयम्। एवं द्वितीयमप्रधानचेतनसिंहादिसंबन्धि10 यत्स्वरूपं तदित्थं कवीनां11 वर्णनास्पदं संपद्यते। कीदृशम्-स्वजात्युचितहेवाक- समुल्लेखोज्ज्चलम्। स्वा प्रत्येकमात्मीया सामान्यलक्षणवस्तुस्वरूपा12 या जातिस्तस्याः समुचितो यो हेवाक:13 स्वभावानुसारी परिस्पन्दस्तस्य समुल्लेखः सम्यगुल्लेखनं14 वास्तवेन रूपेणोपनिबन्ध- स्तेनोज्ज्चलं भ्राजिष्णु15, तद्विदाह्लादकारीति यावत्। यथा

(1) समुद्योत्यते A. (2) ०वसेक A. (3) अन्तरम् for अनन्तरम in B. (4) समाकर्ष्यता B ; समाकर्षताम् A. (5) ०भिहिता A. (6) नर्ममुदः B. (7) निश्चके A ; निःशके B. (8) तापसवत्सराज ii. 71b (Berlin MS) (9) तल्लभ्य A. (10) सम्बन्धे B ; सवधी A. (11) Omitted in B. (12) ०क्षणव० lost in A. (13) ०स्यैकवाक: A. (14) सम्यग्लिखनं B. (15) उज्ज्वलं भ्रा० lost in A.

तृतीयोन्मेष: १५३

कदाचिदेतेन च पारियात्र-1 गुहागृहे मीलितलोचनेन। व्यत्यस्तहस्तद्वितयोपविष्ट-2 दंष्ट्राङ्क राज्चच्चिबुकं प्रसुप्तम्।३०॥ अत्र गिरिगुहागेहान्तरे4 निद्रामनुभवतः केसरिणः स्वजातिसमुचितं स्थानकमुल्लिखितम्। यथा वा ग्रीवाभङ्गाभिरामं मुहुरनुपतति स्यन्दने दत्तदृष्टिः पश्चार्धेन प्रविष्टः शरपतनभयाद् भूयसा पूर्वकायम्। शष्पैरर्धावलीढैः श्रमविवतमुखभ्रंशिभिः5 कीर्णवर्त्मा पश्योदग्रे6 प्लुतत्वाद्वियति बहुतरं स्तोकमुर्व्या प्रयाति7॥३१। एतदेव8 प्रकारान्तरेणोन्मीलयति- रसोद्दीपन सामर्थ्यविनिबन्धनवन्धुरम। चेतनानाममुख्यानां जडानां चापि भूयसा।।८।। चेतनानां प्राणिनाममुख्यानामप्रधानभूतानां यत्स्वरूपं तदेवं- विधं तद्वर्णनीयतां प्रतिपद्यते प्रस्तुताङ्गतयोपयुज्यमानम्10। कीदृशम्- रसोद्दीपनसामर्थ्यविनिबन्धनबन्धुरम्। रसा: शृङ्गारादयस्तेषा- मुद्दीपनमुल्लासनं परिपोषस्तस्मिन् सामर्थ्य शक्तिस्तया विनिबन्धनं निवेशस्तेन बन्धुरं हृदयहारि। यथा चूताङ्क रास्वादकषायकण्ठः पुंस्कोकिलो यन्मधुरं11 चुकूज।

(1) पारि repeated in A. (2) ०धवस्तद्विकयोपविष्टं A. (3) ०प्तम् lost in A. (4) गिरि lost in A. (5) वितत for विवृत in B. (6) ० दग्र A. (7) अभिज्ञानशकुन्तल i, 7. (8) तदेव A. (9) This कांरिका is missing in A, but marked by रमोद्दीपनोत्यादि instead. (10) A is corrupt and reads : प्रस्तुतान्तयोगयक्तमानं. (11) •कोकिलोऽयं मधुरं A.

१५४ वक्रोक्तिजीवितम्

मनस्विनीमानविघातदक्ष तदेव जातं वचनं स्मरस्य।।३२।। जडानां चापि भूयसा-जडानामचेतनानां सलिलतरुकुसुमसमय- प्रभृतीनामेवंविधं स्वरूपं रसोद्दीपनसामर्थ्यविनिबन्धनबन्धुरं वर्णनीय- तामवगाहते। यथा इदमसुलभ वस्तुप्रार्थनादुर्निवारं प्रथममपि मनो मे पञ्चबाण:2 क्षिणोति। किमुत मलयवातोन्मूलितापाण्डुपत्रै- रुपवनसहकारैदर्शितेष्वङ्क रेषु०।३३। यथा वा- उद्ेदाभिमुखाड्क राः कुरवकाः शैवालजालाकुल- प्रान्तं भान्ति सरांसि फेनपटलैः सीमन्तिताः4 सिन्धवः। किंचास्मिन् समये कृशाद्ि विलसत्कन्दर्पकोदण्डिक- कीडाभाज्जि भवन्ति सन्ततलताकीर्णान्यरण्यान्यपि।३४॥ एवं स्वाभाविकसुन्दरपरिस्पन्दनिबन्धनं पदार्थस्वरूपमभिधाय तदेवोपसंहरति- शरीरमिदमर्थस्य रामणोयकनिर्भरम। उपादेयतया ज्ञेयं कवीनां वर्णनास्पदम5॥९। अर्थस्य वर्णनीयस्य वस्तुनः शरीरमिदम् उपादेयतया ज्ञेयं6 ग्राह्यत्वेन बोद्धव्यम्। कीदृशं सत्-रामणीकनिर्भरम्, सौन्दर्यपरि- पूर्णम्, औपहत्यरहितत्वेन तद्विदावर्जकमिति यावत्। कवीनामेत-

(1) कुमार० iii. 32. (2) पार्श्वबाण: B. (3) विकरमोर्वशी ii. 6= सरस्वतीकण्ठा० p. 304. (4) फेनपटलीढानना: A. प्रान्तां भासि B ; व्राता भान्ति A. (5) This कारिका is missing in A, but marked by शरीरमित्यादि instead. (6) B here repeats ग्राह्यतया ज्ञेयं.

तृतीयोन्मेष: १५५

देव यस्माद्वर्णनास्पदमभिधाव्यापारगोचरम्। एवंविधस्यास्य स्वरूप- शोभातिशय भ्राजिष्णोर्विभूषणान्युपशोभान्तरमारभन्ते1। एतदेव प्रकारान्तरेण विचारयति-

धर्मादिसाधनोपायपरिस्पन्दनिवन्धनम। व्यवहारोचितं चान्यल्लभते वर्णनीयताम2॥१०॥

व्यवहारोचितं चान्यत्। अपरं पदार्थानां चेतनाचेतनानां स्वरूपमेवंविधं वर्णनीयतां3 लभते कविव्यापारविषयतां4 प्रतिपद्यद्वते। कीदृशम्-व्यवहारोचितम्, लोकवृत्तयोग्यम्। कीदृशं सत्-धर्मादि- साधनोपायपरिस्पन्दनिबन्धनम्। धर्मादेशचतुर्वर्गस्य साधने संपादने उपायभूतो यः परिस्पन्दः स्वविलसितं तदेव निबन्धनं यस्य तत्त- थोक्तम्। तदिदमुक्तं भवति-यत् काव्ये वर्ण्यमानवृत्तयः प्रधान- चेतनप्रभृतयः सर्वे पदार्थाश्चतुर्वर्गसाधनोपायपरिस्पन्दप्राधान्येन वर्ण- नीयाः, येऽप्यप्रधानचेतनस्वरूपाः पदार्थास्तेपि5 धर्मार्थाद्युपायभूत- स्वविलासप्राधान्येन कवीनां वर्णनीयतामवतरन्ति। तथा च राज्ञां शूद्रकप्रभृतीनां मन्त्रिणां च शुकनासमुख्यानां चतुर्वरगानुष्ठानोपदेश- परत्वेनैव चरितानि6 वर्ण्यन्ते?। अप्रधानचेतनानां हस्तिहरिण- प्रभृतीनां8 संग्राममृगयाद्यङ्गतया परिस्पन्दसुन्दरं स्वरूपं लक्ष्ये वर्ण्य- मानतया परिदृश्यते। तस्मादेव च तथाविधस्वरूपोल्लेख प्राधान्येन9

(1) विभूषणं प्रपञ्चशोभा० and आरभते A. (2) This कारिका is missing in A, but marked by घर्मादीत्यादि instead. (3) स्ववर्णनीयतां A. (4) अथापि विषयतां A. (5) A omits all words from चतुर्वर्गसाधनो० to ०चेतनस्वरूपा: पदार्था: (6) चरिता A. (7) In कादम्बरी. (8) हस्तिहार० lost in A. (9) ०न्येन lost in A.

१५६ वकोक्तिजीवितम्

काव्यकाव्योपकरणकवीनां1 चित्रचित्रोपकरणचित्रकरैः साम्यं प्रथम- मेव प्रतिपादितम्। तदेवंविधं स्वभावप्राधान्येन रसप्राधान्येन द्वि- प्रकारं2 सहजसौकुमार्यसरसं3 स्वरूपं4 वर्णनाविषयवस्तुनः शरीरमेवा- लंकार्यतामेवारहति।

तत्र स्वाभाविकं पदार्थस्वरूपमलंकरणं यथा न भवति5 तथा प्रथममेव6 प्रतिपादितम्। इदानीं रसात्मनः प्रधानचेतनपरिस्पन्द- वर्ण्यमानवृत्तेरलंकारकारान्तरा भिमतामलंकारतां निराकरोति-

अलंकारो न रसवत् परस्याप्रतिभासनात्। स्वरूपादतिरिक्तस्य शब्दार्थासङ्गतेरपि०।११।।

अलंकारो न रसवत्। रसवदिति9 योऽयमुत्पादितप्रतीति- र्नामालंकारस्तस्य विभूषणत्वं10 नोपपद्यते इत्यर्थः। कस्मात् कार- णात्-स्वरूपादतिरिक्तस्य परस्याप्रतिभासनात्। वर्ण्यमानस्य वस्तुनो यत् स्वरूपमात्मीयः परिस्पन्द11 स्तस्मादतिरिक्तस्यात्यधि- कस्य12 परस्याप्रतिभासनाद्13 अनवबोधनात्। तदिदमत्र तात्पर्यम्- यत् सर्वेषामेवालंकृतीनां सत्कविवाक्यानामिदमलंकार्यमिदमलंकरणम् इत्यपोद्धारविहितो विविक्तभावः सर्वस्य कस्यचित् प्रमातु14शचेतसि

(1) काव्योप० lost in A. (2) विप्रक .... A. (3) Lost in A. (4) सौकुमार्य® रसस्वरूपं A. (5) यथा न भवति lost in A (6) प्रथमे A. (7) अलङ्कारान्तर instead of अलङ्कारकारान्तर in A, On the figure rasavat, see my Sanskrit Poetics pp. 244-5. (8) This कारिका is missing in A, but marked by अलङ्कार इत्तादि instead. (9) B omits all words from here up to ·प्रतिभासनात् next (both inclusive). (10) विभूषणस्य A. (11) आत्मीयं परिस्पन्दते A. (12) अभ्यधिकस्य for अत्यधिकस्य in A. (13) प्रतिभासनात् repeated in A. (14) प्रमातृ० A.

तृतीयोन्मेष: १५७

परिस्फुरति। रसवदलंकारवदिति1 वाक्ये पुनरवहितचेतसोऽपि2 न किंचिदेतदेव3 बुध्यामहे। नथा च-यदि शृङ्गारादिरेव प्राधान्येन वर्ण्यमानोऽलंकार्यस्त- दन्येन केनचिदलंकरणेन भवितव्यम्। यदि वा तत्स्वरूपमेव तद्विदा- ह्लादनिबन्धनत्वादलंकरणमित्युच्यते तथापिं तद्वयतिरिक्तमन्यदलंकार्य- तया प्रकाशनीयम्। तदेवंविधो न कश्चिदपि विवेकश्चिरन्तना- लंकारकाराभिमते4 रसवदलंकारलक्षणोदाहरणमार्गे मनागपि विभा- व्यते। यथा च

[इति] रसवल्लक्षणम्। अत्र दर्शिताः स्पृष्टाः स्पष्टं वा शृङ्गारादयो यत्रेति व्याख्याने काव्य व्यतिरिक्तो न कश्चिदन्य:8 समासार्थभूतः संलक्ष्यते। योऽसावलंकारः काव्यमेवेति चेत्, तदपि न सुस्पष्टसौष्ठवम्। यस्मात् काव्यैकदेशयोः शब्दार्थयोः पृथक् पृथगलंकारा: सन्तीत्युपक्रम्येदानीं काव्योमेवालंकरणमित्युप- कमोपसंहारवैषम्यदुष्टत्वमायाति। यदि वा दर्शिताः स्पष्ट शृङ्गारादयो येनेति समासः, तथापि9 वक्तव्यमेव-कोऽसाविति? प्रतिपादनवैचित्र्यमेवेति चेत्, तदपि10 न सम्यक् समर्थनार्हम्। यस्मात् प्रतिपाद्यमानादन्यदेव तदुपशोभानिबन्धनं प्रतिपादनवैचित्र्यम्, न पुनः प्रतिपाद्यमेव11। स्पष्टतया दर्शितं रसानां प्रतिपादनवैचित्र्यं यद्यभिधीयते, तदपि न12 सुप्रतिपादनम्। स्पष्टतया दर्शने शृङ्गारा-

(1) तद्वदलङ्कारवदिति A. (2) आहित for अवहित in A. (3) किजन्विदेव तदेव A. (4) •भिमतो B. (5) भामह iii. 6. (6) रसस्येदमिति लक्षणं A. (7) काव्यस्य B. (8) अन्यत् B. (9) तस्यापि B. (10) A omits all words from here to न पुनः. (11) प्रतिपादनत्वेव A. (12) Lost in A.

१५८ वकोक्तिजीवितम्

दीनां स्वरूपपरिनिष्पत्तिरेव पर्यवस्यति। किंच, रसवतः काव्य- स्यालंकार इति तथाविधस्य सतस्तस्यासाविति न किंचिदनेन तस्याभि- धेयं1 स्यात्। अथवा तेनैवालंकारेण रसवत्त्वं तस्याधीयते, तदेवं तर्ह्यसौ न रसवतोऽलंकार:2 प्रत्युत रसवानलंकार3 इत्यायाति, तन्माहात्म्यात् काव्यमपि रसवत् संपद्यते। यदि वा तेनैवाहितरस- सम्बन्धस्य रसवतः4 काव्यस्यालंकार इति तत्पश्चाद्रसवदलंकार- व्यपदेशमासादयति-यथाग्निष्टोमयाज्यस्य पुत्रो भवितेत्युच्यते5-तदपि न सुप्रतिबद्धसमाधानम्। यस्माद् 'अग्निष्टोमयाजि' -शब्दः प्रथमं6 भूतलक्षणे विषयान्तरे निष्प्रतिपक्षतया समासादितप्रसिद्धिः पश्चाद्7 भविष्यति वाक्यार्थसंबन्धलक्षणयोग्यतया तमनुभवितुं शक्रोति। न पुनरत्रैवं प्रयुज्यते। यस्माद्रसवतः काव्यस्यालंकार इति तत्सं- बन्धितयैवास्य स्वरूपलब्धिरेव। तत्संबन्धिनिबन्धनं च काव्यस्य रसवत्त्वमित्येवमितरेतराश्रयलक्षणदोषः केनापसार्यते9। यदि वा रसो विद्यते यस्यासौ तद्वानलंकार एवास्तु इत्यभिधीयते तथाप्यलंकारः काव्यं वा नान्यत् तृतीयं किंचिदत्रास्ति10। तत्पक्षद्वितयमपि प्रत्युक्तम्। उदाहरणं लक्षणैकयोगक्षेमत्वात् पथड न विकल्प्यते। मृतेति प्रेत्य सङ्गन्तुं यया मे11 मरणं स्मृतम्12। सैवावन्ती मया लब्धा कथमत्रैव जन्मनि13।।३६।।

(1) ०भिधेयं lost in A. (2) तर्हिं सोदररसारूढौ रसालङ्कार: A ; तर्ह्यसौ न वरसन्तोलद्वार: (न रसवतोऽलङ्कारः ?) B. (3) रसचालङ्कार: B. (4) A adds सतः after this. (5) ·मयाज्यस्य पुत्रो भवि० lost in A. (6) प्रथमे B. (7) ०प्रसिद्धि: पश्चा० lost in A. (8) ०ति तत्सं० lost in A. (9) केन वार्यये A. (10) अत्र omitted in B. (11) यया मे dropped in B. This श्लोक is too corrupt in A for its readings to be of any use. (12) मतम् in Dandin. (13) Dandin's काव्यादर्श ii. 280.

तृतीयोन्मेष: १५९

अत्र रतिपरिपोषलक्षणवर्णनीयशरीरभूतायाश्चिवृत्तेरतिरिक्त- मन्यद्विभक्तं वस्तु न किंचिद्विभाव्यते। तस्मादलंकार्यतैव1 युक्तिमती। यदपि कैश्चित् स्वशब्दस्थायिसंचारिविभावाभिनयास्पदम्2 ।।३७।। इत्यनेन पूर्वमेव लक्षणं विशेषितम्, तत्र स्वशब्दास्पदत्वं रसानाम- परिगतपूर्वमस्माकम्। ततस्त एव रससर्वस्वमाहितचेतसस्तत्पर- मार्थविदो विद्वास: परं3 प्रष्टव्या :- किं स्वशब्दास्पदत्वं4 रसानामुत रसवत इति5। तत्र पूर्वस्मिन् पक्षे-रस्यन्त इति रसास्ते स्वशब्दा- स्पदास्तेषु तिष्ठन्तः शृङ्गारादिषु वर्तमानाः सन्तस्तज्ज्ञैरास्वाद्यन्ते। तदिदमुक्तं भवति-यत् स्वशब्दैरभिधीयमानाः श्रुतिपथमवतरन्त- श्चेतनानां चवर्णचमत्कारं6 कुर्वन्तीत्यनेन न्यायेन घृतपूरप्रभृतयः पदार्था: स्वशब्दैरभिधीयमानास्तदास्वादसंपदं संपादयन्तीत्येवं सर्वस्य कस्यचिदुपभोगसुखार्थिनस्तैरुदारचरितैरयत्नेनैव7 तदभिधानमात्रादेव त्रैलोक्यराज्यसंपत्सौख्यसमृद्धिः प्रतिपाद्यते8 इति नमस्तेभ्यः। रसवतस्तदास्पदत्वं नोपपद्यते, रसस्यैव स्ववाच्यस्यापि तदास्पदत्वाभावात्। किमुतान्यस्येति। तदलंकारत्वं10 च प्रथम- मेव प्रतिषिद्धम्। शिष्टं स्थाय्यादिलक्षणं पूर्व व्याख्यातमेवेति11 न पुनः पर्यालोच्यते। यदपि12 रसवद्रससंश्रयात् ।।३८।।

(1) तस्मादार्यकार्यतैव B. (2) उ्ट iv. 3. (3) एव A. (4) B omits स्व. (5) उत्तरव (corrupt) in A for उत रसवत. (6) B repeats चर्वण० ; A has चेतचर्वण०. (7) ०चरितैरयं तेनैव A. (8) प्रतिपादिता A. (9) स्वभाववाच्यस्यापि A. (10) अलंकारत्वं only in B. (11) स्थाय्यादिपूर्वलक्षणव्याख्यानमेवेति A. (12) B has dropped all words after this up to the beginning of र ससंश्रथ: next (p. 160, 1.2).

१६० वक्रोक्तिजीवितम् इति कैश्चिल्लक्षणमकारि तदपि न सम्यक् समाधेयतामधि- तिष्ठति। तथा हि-रसः संश्रयो यस्यासौ रससंश्रयः, तस्मात् कारणादयं रसवदलंकार: संपद्यते। तथापि वक्तव्यमेव-कोऽसौ रसव्यतिरिक्तवृत्तिः पदार्थः। काव्यमेवेति चेत् तदपि पूर्वमेव प्रत्युक्तम्, तस्य स्वात्मनि क्रियाविरोधादलंकारत्वानुपपत्तेः। अथवा रसस्य1 संश्रयो रसेन संश्रियते यस्तस्माद्2 रससंश्रयादिति। तथापि कोऽसाविति व्यतिरिक्तत्वेन वक्तव्यतामेवा(याति)। उदाहरण- जातमप्यस्य लक्षणस्य पूर्वेण समानयोगक्षमप्रायमिति [न] पृथक् पर्यालोच्यते। रसपेशलम्3 ।३६।। इति पाठे न किंचिदत्रातिरिच्यते। अथ ......... प्रतिपादक- वाक्योपारूढपदार्थसार्थस्वरूपमलंकार्य रसस्वरूपानुप्रवेशेन विगलित- स्वपरिस्पन्दानां द्रव्यानाम् इव4 ...... कथमलंकरणं भवतीत्येतदपि चिन्त्यमेव। किंच तथाभ्युपगमेऽपि5 प्रधानगुणभावविपर्यासः पर्य- वस्यतीति न किंचिदेतत्। अत्रैव .... (उ) पक्रमते-शब्दार्थासङ्गतेरपि6। शब्दार्थ- योरभिधानाभिधेययोरसमन्वयाच्च रसवदलंकारोपपत्तिर्नास्ति। अत्र7 च रसो विद्यते (तिष्ठ) ति यस्येति मत्प्रत्ययविहिते तस्यालंकार इति षष्ठीसमास: क्रियते। रसवांश्चासावलंकारश्चेति विशेषणसमासो वा। तत्र पूर्वस्मिन् पक्षे-र(सव्यतिरिक्तम)न्यत् पदार्थान्तरं विद्यते यस्या- सावलंकारः। काव्यमेवेति चेत्, तत्रापि तद्वयतिरिक्तः कोऽसौ पदार्थो यत्र रसवदलंकारव्यपदेशः सावकाशतां8 प्रतिपद्यते ? विशेषातिरिक्तः (1) रूपस्य A. (2) Here B MS ends; the rest of the text follows A alone. It is given here to complete the topic under discussion. (3) दण्डी ii. 275. (4) A reads द्रव्यानां इवासः सम्पा .... , which is evidently corrupt. (5) किं त्वमाद्यभ्युपगमेऽपि A. (6) A is corrupt here and reads शब्दार्थसद्गतेरसमरपि. (7) तेषां A. (8) सावकांशता A.

तृतीयोन्मेबः १६१

पदार्थो न कश्चित् परिदृश्यते यस्तद्वानलंकार इति व्यवस्थितिमा- सादयति। तदेवमुक्तलक्षणे मार्गे1 रसवदलंकारस्य शब्दार्थसङ्गतिर्न कदाचिदस्ति। यदि वा निदर्शनान्तरविषयतया समासद्वितयेऽपि शब्दार्थसङ्गति- योजना विधीयते, यथा

तन्वी मेघजलार्द्रपल्लवतया2 धौताधरेवाश्रुभिः शून्येवाभरणैः स्वकालविरहाद् विश्रान्तपुष्पोद्गमा । चिन्तामौनमिवास्थिता मधुकृतां शब्दैर्विना लक्ष्यते चण्डी मामवधूय पादपतितं जातानुतापेव सा3॥४०॥ यथा वा

तरङ्गभ्रूभङ्गा (क्षुभित)विहगश्रेणिरशना विकर्षन्ती फेनं वसनमिव संरम्भशिथिलम् । यथाविद्धं याति स्खलितमभिसंधाय बहुशो नवीभावेनेयं ध्रुवमसहना सा परिणता॥४१। अत्र रसत्वमलंकारश्च प्रकटं प्रतिभासेते। तस्मान्न कथंचिदपि तद्वि- वेकस्य दुरवधानता। तेन रसवतोऽलंकार इति षष्ठीसमासपक्षे शब्दार्थयोरन किंचिदसङ्गतत्वम्, रसपरिपोषपरत्वादलंकारस्य तन्नि- बन्धनमेव रसवत्त्वभ्5। रसवांश्चासावलंकारश्चेति विशेषणसमासपक्षे ...... 6। तथा चैतयोरुदाहरणयोर्लतायाः सरितश्चोद्दीपनविभाव- त्वेन वल्लभाभावितान्तःकरणतया नायकस्य तन्मयत्वेन(निश्चेतन?)- मेव पदार्थजातं सकलमवलोकयतः7 तत्साम्यसमारोपणं तद्धर्माध्या-

(1) ०लक्षणो मार्गो A. (2) वल्कलतया A. (3) विकमोर्वंशीय iv. 38= ध्वन्यालोक p. 76 (anon). (4) विक्रमोर्वशीय iv. 28=ध्वन्यालोक p. 76 (anon). (5) रसवत्त्वमेव A. (6) A is corrupt here and reads ०पक्षो यदिन रूर्ध्वयोरेव. (7) ०लोकयतं A.

११

१६२ वक्रोक्तिजीवितम,

रोपणं1 चेत्युपम।रूपककाव्यालंकारयोजनं विना न केनचित् प्रकारेण घटते, तल्लक्षणवाक्यत्वात्2। सत्यमेतत्, किन्तु 'अलंकार'-शब्दाभिधानं विना विशेषणसमा[सप]क्षे केवलस्य रसवानिति [अस्य] प्रयोग: प्राप्नोति। रसवानलंकार इति चेत् प्रतीतिरभ्युपगम्यते तदपि युक्ति(युक्ततां नार्हति) ...... देरभावात्। रसवतोऽलंकार5 इति षष्ठीसमासपक्षोऽपि न सुस्पष्टममन्वयः । यस्य कस्यचित् काव्यत्वं रसवत्त्वमेव। यस्यातिशयत्वनिबन्धनं तथाविधं6 तद्विदाह्लादकारि काव्यं करणीयमिति तस्यालंकार इत्याश्रिते सर्वेषामेव रूपकादीनां रसवदलंकारत्वमेव न्यायोपपन्नता प्रतिपद्यते। अलंका[रस्य य]स्य कस्यचिद्रसत्वाद् विशेषणसमासेऽप्येषैव वार्त्ता7। किंच, तदभ्युपगमे प्रत्येकमुत्स्खलितलक्षणोल्लेखवि ...... कृतपरि- पोषतया8 लब्धात्मनामलंकाराणां प्रातिस्विकलक्षणाभिहितातिशय- व्यतिरिक्तमनेन किंचिदाधिक्यमास्थीयते। तस्मात्तल्ल (क्षण) करण- वैचित्र्यं प्रतिवारितप्रसरमेव परापतति। न चैवंविधविषये9 रसवदलं- कारव्यवहारः सावकाशः, तज्ज्ञैस्तयावगमात्, अलंकाराणां च सुख्यतया व्यवस्थानात्। अथवा, चेतनपदार्थगोचरतया रसवदलंकारस्य निश्चेतनवस्तुविषय- त्वेन चोपमादीनां विषयविभागो व्यवस्थाप्यते, तदपि न विद्वज्जना- वर्जनं विदधाति। यस्मादचेतनानामपि रसोद्दीपनसामर्थ्यसमुचित- सत्कविसमुल्लिखितसौकुमार्यसरसत्वादुपमादीनां प्रविरलविषयता

(1) तद्माप्यारोपणं A. (2) ०वाक्याद्वा A. (3) A reeads .... क्षकेवलस्य. (4) रसवदलंकार A. (5) रसवदलंकार A. (6) तथाविधं त्वे A. (7) A is corrupt here and reads oसमासेऽप्येषा वार्ता कञ्चषेव वार्त्ता (8) The MS A marks a lacuna after वि. (9) विधिविषये A.

तृतीयोन्मेषः १६३ निर्विषयत्वं वा स्यादिति शृङ्गारादिनिस्पन्दसुन्दरस्य सत्कविप्रवाहस्य च नीरसत्वं प्रसज्यत इति प्रतिपादितमेव पूर्वसूरिभिः1। यदि वा वैचित्र्यान्तरमनोहारितया रसवदलंकार: प्रतिपाद्यते, यथाभियुक्तै- स्तैरेवाभ्यधायि- प्रधानेऽन्यत्र वाक्यार्थे यत्राङ्गं तु रसादयः । काव्ये तस्मिन्नलंकारो रसादिरिति मे मतिः2 ॥४२।। इति। यत्रान्यो वाक्यार्थः प्राधान्यादलंकार्यतया व्यस्थितस्तस्मिन् तदङ्गतया विनिबध्यमानः शृङ्गारादिरलंकारतां प्रतिपद्यते। यस्माद् गुणप्राधान्यं3 भावाभिव्यक्तिपूर्वमेवंविधविषये विभूष्यते। भूषण- विवेकव्यक्तिरुज्जुम्भते, यथा क्षिप्तो हस्तावलग्नः प्रसभमभिहतोऽप्याददानोंऽशुकान्तं गृह्हन् केशेष्वपास्तश्चरणनिपतितो नेक्षितः संभ्रमेण। आलिङ्गन् योऽवधूतस्त्रिपुरयुवतिभिः साश्रुनेत्रोत्पलाभिः कामीवार्द्रापराधः स दहतु दुरितं शाम्भवो वः शराग्निः4।४३। न च शब्दवाच्यत्वं नाम समानं कामिशराग्नितेजसोः5 संभवतीति न तावतैव तयोस्तथाविधविरुद्धधर्माध्यासादिविरुद्धस्वभावयोरैक्यं कथचिदपि व्यवस्थापयितु पार्यते, परमेश्वरप्रयत्नेऽपि स्वभावस्या- न्यथाकर्तु मशक्यत्वात्। न च तथाविधशब्दवाच्यतामात्रादेव तद्विदां- तदनुभवप्रतीतिरस्ति। 'गुडखण्ड'-शब्दाभिधानादपि प्रतिविषादेस्त- दास्वादप्रसङ्गात् तदनुभवप्रतीतौ सत्यां रसद्वय समावेशदोषोऽप्यनि- वार्यतामाचरति। यदि वा भगवत्प्रभावस्य मुख्यत्वे द्वयोरप्येतयो-

(1) See ध्वन्यालोक pp. 75-76. (2) ध्वत्यालोक ii. 5. (3) गुणप्रधानं A. (4) A part of the last line of this verse, which is discussed in ध्वन्यालोक in this connection as an example of the संकीर्ण variety of रसवदलंकार (p. 73), is already quoted before p. 38, which see for references. (5) The MS A is corrupt here and reads निमित्तरणितेजसोः, (6) पुरुषद्वय A.

१६४. वकरोक्तिजीवितम, रङ्गत्वाद् भूषणत्वमित्युच्यते1 तदपि [न] स(मीचीनम्)। यस्मात् कारणस्य वास्तवत्वादिरेव स्यात्। निर्मू लत्वादेव तयोर्भावाभा- वयोरिव न कथंचिदपि साम्योपपत्तिरित्य लमनु2चि (तविषय) चर्वण- चातुर्यचापलेन। यदि वा निदर्शनेऽस्मिन्ननाश्वसतः समाम्नातलक्षणोदाहरणसङ्गतिं सम्यक् समीहमाना: समर्षणा उदाहरणान्तरवि (न्यासं ? रसव) दलं- कारस्य व्याचख्युः, यथा किं हास्येन मे प्रयास्यसि पुनः प्राप्तश्चिरादर्शनं केयं निष्करुण4 प्रवासरुचिता केनासि दूरीकृतः । स्वप्नान्तेष्विति5 (ते वदन् प्रियतम)व्यासक्तकण्ठग्रहो6 बुद्धा (रोदि) ति रिक्तबाहु वलयस्तारं रिपुस्त्रीजनः7।४४।। अत्र भ [ग]वद्विनिहतवल्लभो चैरिविलासिनीसमूहः शोकावेशाद[शर]णः करुण रसकाष्ठाधिरूढिविहितमेवंविधवैशसमनुभवतीति तात्पर्यंप्राधान्ये वाक्यार्थस्तदङ्गतया विनिबध्यमानः। प्रवासविप्रलम्भशृङ्गार (प्रति- भासन?)परत्वमत्र परमार्थः परस्परान्वितपदार्थसार्थसमर्प्यमाणवृत्ति- र्गुणभावेनावभासनादलंकरणमित्युच्यते। तस्य चनिर्विषयत्वाभावाद् रसवदालम्बनवि नावादिस्वकारणसामग्रीविरहविहिता लक्षणानुपपत्तिन संभवति। रसद्वयसमावेशदुष्टत्वमपि दूरमपास्तमेव। द्वयोरपि वास्तवस्वरूपस्य8 विद्यमानत्वात्तदनुभवप्रतीतौ सत्यां नात्मविरोधः9, स्पर्धित्वाभावात्। तेन तदपि तद्विदाह्लादविधानसामर्थ्यसुन्दरम्, करुणरसस्य निश्चायकप्रमाणाभावात्। प्रवासविप्रलम्भस्य स्वकारण- भूत वाक्योपारूढालम्बनविभावादिसमर्प्यमाणत्वं स्वप्नान्तरसमये च (1) A is corrupt and reads भूषणलमित्युच्यते. (2) ०रित्येवम० A. (3) A appears to be corrupt here and reads समर्षाणामुदाहरण०. (4) निस्फुरण A. (5) ०न्तेष्विव A. (6) ०प्यासकत० A. (7) Quoted and discussed as an example of the शुद्ध variety of रसपदलंकार in ध्वन्यालोक p. 72. (8) वास्तवस्य स्वरूपस्य A. (9) सत्यात्मविरोध A.

तृतीयोन्मेष: १६५

तथाविधत्वं युक्त्या संभवतस्तस्योभयमुपपन्नमिति प्रथमतरमेव कथमसौ समुद्वतीति चे[त्त]दपि न समञ्जसप्रायम्। यस्माच्चाटु- विषयमहापुरुषप्रतापाक्र्कान्तिचकितचेतसामितस्ततः स्ववैरिणां तत्प्रेय- सीनां च प्रकाशनैरपि (?) पृथगवस्थानं न युक्तिप्रयुक्ततामतिवर्तते। .स्तमेव तदपि चतुरश्रम्। करुणरसस्य सत्यपि निश्चये, तथा- विधपरिपोषदशाधाराधिरूढेरेकाग्रतास्तिमितमानसस्य तथाभ्यस्त1- रसवासनाधिवासितचेतसः2 सुचिरात्समासादि[त]स्वप्नसमागमः पूर्वानु- भूतवृत्तान्तसमुचितसमारब्धकान्तसंलापः कथमपि संप्रबुद्ध। प्रबोध- समनन्तर समृल्लसितपूर्वपरानुसंधानविहित प्रस्तुतवस्तुविसंवादविदारि- तान्तःकरणो भवद्वैरिविलासिनीसार्थो रोदितीति करुणस्यैव परिपोष- पदवीमधिरोहः। तथाविधव्यभिचार्योचित्यचारुत्वं तत्स्वरूपानुप्रवेशो वेति कुतः प्रवासविप्रलम्भस्य पृथगव्यापारे रसगन्धोऽपि4? यदि वा प्रेयस:5 प्राधान्ये तदङ्गत्वात् करुणरसस्यालंकरणत्वमित्यभिधीयते तदपि न7 निरवद्यम्। यस्माद् द्वयोऽरप्येतयो8रुदाहरणयोमु ख्यभूतो वाक्यार्थ: करुणात्मनैव विवर्तमानवृत्तिरुपनिबद्धः । पर्यायोक्तान्याप- देशन्यायेन9 वाच्यताव्यतिरिक्तयोः प्रतीयमानतया न करुणस्य रस- त्वाद् व्यङ्गयस्य सतो वाच्यत्वमुपपन्नम्। नापि गुणीभूतभ्यङ्गयस्य विषयः, व्य[ङ्गयस्य क]रुणात्मनैव प्रतिभासनात्। न च द्वयोरपि व्यङ्गयत्वम्, अङ्गाङ्गिभावस्यानुपपत्तेः। एतच्च10 यथासंभवमस्माभि- विकल्पितम् । न पुनस्तन्मात्र ...... ण।

(1) स्तिमितमानस्युतताभ्यस्य० A. (2) ०व्यसनादिवासित० A. (3) समानतर A. (4) दशगन्धोऽपि A. (5) That is, the प्रेयस् अलङ्कार. (6) तदङ्गत्वा- रूप A. (7) A is corrupt and reads तदोपता. (8) ०तदोपता for प्येतयो: A. (9) पर्यायोक्त्यन्यापदेशन्यायेन A. (10) एतस्य A.

१६६ वक्रोक्तिजीवितम

किंच, 'काव्ये तस्मिन्नलंकारो रसादि' इति रस एवालंकार: केवल:, न तु रसवदिति मत्प्रत्ययस्य जीवितम् न किंचिदभिहितं स्यात्। एवं सति शशार्थ ...... दनस्थैव (शशविषाणवदनवस्थैव?) तिष्ठतीत्येतदपि न किंचित् ।

[ असमाप्तोऽयमुन्मेषः ग्रन्थश्च ]2

(1) Quoted from the 6वन्यालोक, see above p. 163. (2) A re'sume' of the rest of the work, of which the MS material available is inadequate to permit of a critical edition, is given below.

A Re sume of the Contents of the Unedited Portion of the Text, with extracts.1 Unmesa III. After discussing the figure rasavat, Kuntaka goes on to deal with the figure preyas2, closely connected with rasavat, criticising in this connexion Bhāmaha's view of the matter. He refers to The figure preyas Dandin's definition ( ii. 275) प्रेयः प्रिय- तराख्यानम्, and remarks that Bhamaha (iii. 5) does not define the figure, but thinks that the illustration given would suffice ( उदाहरणमात्रमेव लक्षणं : ) Dandin quotes the same illustration with approval, adding another line (which makes the sentence complete and the figure clear) : कालेनैषा

(1) This résumé, as already noted, is based upon one MS only, viz. the hopelessly corrupt Devanagari transcript of the Madras MS. These portions are entirely wanting in the Jesalmer Ms. With this imperfect material it is not possible to edit this part of the text properly ; but as no further MSS of the text are likely to be discovered, a résume', however defecient, is attempted. It is given in the author's own words as far as possible, presenting full extracts wherever the text is intelligible and capable of being reconstructed. The emendations, which had to be numerous on account of the corrupt nature of the MS, are mostly conjectural and capable of improvement ; while the restoration of the missing Kārikās cannot be taken as final. (2) The Kārikā on the this point is lost and cannot be reconstructed from the commentary.

१६८ वक्रोवितजीवितम्

भवेत् प्रीतिस्तवैवागमनात् पुनः, so that the whole verse, which is cited by Kuntaka, stands thus ; प्रेयो गृहा(गतं कृष्णमवादीद्) विदुरो यथा। अद्य या मम गोविन्द जाता त्वयि गृहागते। कालेनैषा भवेत् प्रीतिस्तवै वागमनात पुनः ॥ (Dandin ii. 276) But Kuntaka criticises : तदेवं न क्षोदक्षमतामहति। तथा च, कालेनेत्युच्यते तदेव वर्ण्यमानविषयतया वस्तुनः स्वभावः (?)2, तदेव लक्षणकरणमित्यलंकार्य न किंचिदवशिष्यते। तस्यैवोभयमलं- कार्यमलंकरणत्वं चेत्ययुक्तियुक्तम्। एकक्रियावि यं युगपदेकस्यैव वस्तुनः कर्मकरणत्वं नोपपद्यते। यदि दृश्यते तथाविधानि वाक्यानि येषामुभयमपि संभवति- आत्मानमात्मना वेत्सि सृजस्यात्मानमात्मना। आत्मना कृतिना च त्वमात्मन्येव प्रलीयसे ॥ (कुमार० २।१०) इत्यभिधीयते, तदपि निःसमन्वयप्रायमेव। यस्मादत्र वास्तवेऽप्यभेदे काल्पनिकमुपचारसत्तानिबन्धनं विभागमाश्रित्य तद्वावहारः प्रवर्तते। किंच, विश्वमयत्वात् परमेश्वरस्य परमेश्वरमयत्वाद्वा विश्वस्य पार- मार्थिकेऽप्यभेदे माहात्म्यप्रतिपादनार्थ प्रातिस्विकपरिस्पन्दविचित्रां जगत्प्रपञ्च रचनां प्रति सकलप्रमातृतास्वसंवेद्यमानो भेदावबोध: स्फुटा- वकाशतां न कदाचिदप्यतिकामति। तस्मादत्र परमेश्वरस्यैव रूपस्य कस्यचित्तदाप्यमानत्वाद्वेदनादेः क्रियायाः कर्मत्वम्, कस्यचित्साधक- तमत्वात् करणत्वमति ...... । उदाहरणे पुनरोपद्धारबुद्धिरिति2 कल्पनयापि न करथचिदपि विभागो विभाव्यते। तस्मात स्वरूपादतिरिक्तस्य परस्याप्रतिभासनात्3।

(1) MS. सरितः. (2) अपि for इति in Ms. (3) See above p. 156 (iii. 10).

Résumé (Unmeșa iii) १६९

इति दूषणमत्रापि संबन्धनीयम्। ..... पक्षे च यदेवालंकार्य 1 तदेवा- लंकरणमिति प्रयसो रसवतश्च स्वात्मनि क्रियाविरोधात् आत्मैव नात्मन:8 स्कन्धं क्वचिदप्यधि रोहति3। इति स्थितमेव। After discussing another objection to the view that preyas is an alamkāra4, Kuntaka points out that such cases cannot be regarded as instances of samsrsti and samkara. He cites the illustration इन्दोर्लक्ष्म त्रिपुरजयिन: कण्ठमूलं मुरारि- र्दिंङ नागानां मदजलमसीभान्जि गण्डस्थलानि ; अद्याप्युर्वीवलयतिलक श्यामलिम्नानु (लिप्ता)- (न्या)भासन्ते वद धवलितं किं यशोभिस्त्वदीयैः7॥ and remarks: अत्र प्रेयोभिहितिरलंकार्य:, व्याजस्तुतिरलंकरणम्। न पुनरुभयोरलंकारप्रतिभासो येन तद्वयपदेशः संकरव्यपदेशो व्या- वर्तते, तृतीयस्यालंकार्यतया वस्त्वन्तरस्याप्रतिभासनात्। He sums up the discussion by saying: अन्यस्मिन् विषये प्रायो भणितिविविक्ते वर्णनीयान्तरे प्रयसो विभूषणत्वादुपमादेरिवोपनिबन्धः प्राप्तोति [इति] न क्वचिदपि दृश्यते। तस्मादन्यत्रान्यदापि प्रेयसो न युक्तियुक्तमलंकरणत्वम्। रसवतोऽपि तदेव, योगक्षेमत्वात्।

(1) तदेव for यदेव in MS. (2) MS आत्मनैवात्मनः, (3) See text, Kārikā i. 13 (4) The passage is too corrupt and fragmentary. The Kārikā appears to be explained in part here. But as the verse is lost in the text, it is difficult to reconstruct it from the commentary. (5) The line is corrupt in MS and reads इदोकण्ठनलं मुरारि. (6) मल for जल in MS. (7) The verse is attributed to राजशेखर in सुभाषितावली 2563=anon.in Ruyyaka p. 113.

१७० वकोक्तिजीवितम्

Then he goes to deal with the figures ऊजस्वि and

The figure उदात्त in the same manner. The Karika ūrjasvin on this is given in the text in a some- what corrupt form, but may be reconstructed thus : एवमलंकरणतां प्रेयसः प्रत्यादिश्य वर्णनीयशरीरत्वात्तदेकरूपा- णामन्येषां प्रत्यादिशति-

ऊर्जस्व्युदात्ताभिधयो:1 पौर्वापर्यप्रणीतयोः2। अलंकरणयास्त द् भूषणत्वं न विद्यते।। न विद्यते3 न संभवति ॥ कथम्-तद्वत्। तदित्यनन्त रोक्त- रसवदादिपरामशः। ......... 4रसवदादिवदेव तयोर्विभूषणत्वं नास्ति। Then he criticises the definitions and examples of ūrjasvin given by Udbhata and Bhāmaha, quoting Udbhata iv. 5 (अनौचित्यप्रवृत्तानां) and 6 (तथा कामोऽस्य ववृध and Bhamaha iii. 7, with the remark that the latter considers the illustration to be enough for indicating the nature of the figure in question (कैश्चिदुहारणमेव वक्तव्याल्लक्षण मन्यमानैस्तदेव प्रदर्शितम्). He cites another illustration : अपहर्ताहमस्मीति हृदि ते मास्म भू्यम् ।5 विमुखेषुन मे खड़गः प्रहतु जातु वाञ्छति॥

Taking Udbhata's definition, he points out that if

(1) ०भिधानयो: MS contrary to metre. (2) As we find them treated in भामह iii. 7 and 10. (3) MS तद्विद्यते. (4) The passage is hopelessly corrupt. (5) v. l. Daņdin ii. 293.

Résumé (Unmeșa iii) १७१

the bhava is अनोचित्यप्रवृत्त, there would be a breach of rasa (रसभङ़) in accordance with the dictum अनौचित्या- दृते नान्यद्रसभङ्गस्य कारणम् : but in such illustrations as are cited समुचितोऽपि रसः परमसौन्दर्यमावहति, तत्र कथमनौ- चित्यपरिम्लानः कामादिकारणकल्पनोपसंहतवृत्तिरलंकारता(प्रति)- भास: प्रयास्यति. He quotes Kumarao vi. 95 ( पशुपतिरपि तान्यहानि) and maintains against भरतनयनिपुणमानस's that the rasabhasa here is alamkara (उदाहरणमेवोजितम्। तदेवमयं प्रधानचेतनलक्षणोपकृतातिशयविशिष्टचित्तवृत्तिशेषवस्तु- स्वभाव एव मुख्यतया वर्ण्यमानत्वादलंकार्यो न पुनरलंकार: ) on grounds similar to those he has already expounded in the case of rasavat etc. (न रसवदाद्यभिहितदूषणपात्रतामति- कामति, तदेतदुक्तमत्र योजनीयम्). Regarding udatta, he The figure advances similar arguments against its udātta being considered as an alamkara : एव- मुदात्तस्योभयप्रकारस्याप्यलंकार्यतैव युक्तिमती, न पुनरलंकरणत्वम्, and goes on to consider its two varieties in detail. Criticising Udbhata's definition of the first variety viz. उदात्तमृद्धिमद्वस्तु, he says: अत्र यद्वस्तु तदुदात्तम्, अलंकरणं कीदृशमित्याकाङ क्षायाम् 'ऋद्धिमत्' इत्यनेन यदि विशेष्यते, तद्यदेव संपदुपेतं वस्तु वर्ण्यमा[नमलंका]यं तदेवालंकरणमिति स्वात्मनि क्रियाविरोधलक्षणस्य दोषस्य दुर्निवारत्वात् स्वरूपातिरिक्तस्य वस्त्वन्तरस्याप्रतिभासनादुर्जस्विरिवत। ... अथवा ऋद्धिमद्वस्तु यस्मिन्

(1) Quoted from ध्वन्यालोक p. 145. (2) Udbhata's defini- tion is : अनौचित्यप्रवृत्तानां कामकोधादिकारणात्। भावानां च रसानां च बन्ध ऊजखि कथ्यते।।

१७२ वकोक्तिजीवितम, यस्य वेत्यपि व्याख्यानं क्रियते। तथापि तदन्यपदार्थलक्षणं वस्तु वक्तव्यमेव यत्समानर्थतामुपनीतं1 तद्द्धिशमद्वस्तु। यस्मिन् यस्य वेति तत्काव्यमेव तथाविधं भविष्यतीति चेत्, तदपि न किंचिदेव। यस्मात्काव्यस्यालंकार इति प्रसिद्धिः, न पुनः काव्यमेवालंकरणमिति। यदि वा ऋद्धिमद्वस्तु यस्मिन् यस्य वेत्यसावलंकारः ...... तथापि वर्णनीयालंकरणमतिरिक्तमलंकरणकल्पमन्यदत्र [किं]चिदेवोपलभ्यत इत्युभयथापि शब्दार्थासङ्गतिलक्षणदोषः संप्राप्तावसर:3 संपद्यते। Regarding its second variety as given by Udbhata, he goes on to remark: द्वितीयस्याप्युदात्तप्रकारस्यालं कार्यत्वमे- वोपपन्नम, न पुनरलंकारभावः। तथा चैतस्य लक्षणं चरितं च महात्मनाम्। उपलक्षणतां प्राप्तं नेतिवृत्तत्वमागतम् । (Udbhata iv. 8) इति। तत्र वाक्यार्थपरमार्थविद्धिरेवं पर्यालोच्यताम्-यन्महा(नु)- भावानां व्यवहारस्योपलक्षणमात्रवृत्तेरन्वयः प्रस्तुते वाक्यार्थ कश्चि- द्विद्यते वा न वेति। तत्र पूर्वस्मिन् पक्षे-तत्र तदलीनत्वात् पृथग- भिधेयस्यापि पदार्थान्तरवत्तदवयवत्वेनैव ब्यपदेशो न्याय्यः, पाण्या- देरिव शरीरे। न पुनरलंकारभावोऽपीति। अन्यस्मिन् पक्षे-तदन्वया- भावादेव वाक्यान्तरवर्त्तिपदार्थवत्तस्य तत्र सत्तैव न संभवति, किं पुनर- लंकरणत्वचच्चा। In this connexion he cites an illustra- tive verse, which is too corrupt and fragmentary in the MS to be properly restored. Then he goes on to the figure samahita, which he The figure deals with in the same way, declaring ; samahita एवं समाहितस्याप्यलंकार्यत्वमेव न्याय्यम्, न पुन

(1) ०मुपमानीत MS. (2) तमृद्धि० MS. (3) संप्राप्तोऽवसर: MS.

Résumé (Unmeșa iii) १७३

रलंकारभाव: The Karika on this point (as far as it can be reconstructed from the vrtti) is तथा समाहितस्यापि प्रकारद्वयशोभिनः । (to be construed with the Kārikā, given above, on ऊर्जस्विन् and उदात्त). The Karika is explained thus: तथा तेनैव पूर्वोक्तेन प्रकारेण समाहिताभिधानस्य चालंकारस्य भूषणत्वं न विद्यते नास्तीत्यर्थं: । Then he criticises Udbhata's definition (iv. 7) of the figure, which, according to Kuntaka, constitutes the first variety referred to in the Kārikā. The verse of Udbhata however, is quoted with a reading slightly different from that of the printed texts : रसभावतदाभासतत्प्रशान्त्यादिरक्रमः। अन्यानुभावनिःशून्यरूपो यस्तत् समाहितम् ।। Then he criticises its second variety, as defined by Dandin (ii, 298-99), whose definition and illustration are both quoted, in connexion with the explanation of the above Karika : यदपि कैश्चित् प्रकारान्तरेण समा- हिताख्यमलंकरणमाख्यातं तस्यापि तथैव भूषणत्वं न विद्यते।

(1) MS प्रशान्तो निरक्रम:, which is corrected from Mammata (p. 84) who makes use of this line. The Nir. Sag. Ed. reads ०तदाभासवृत्तैः प्रशमबन्धनम्, with which the reading of the Bombay Sansk. Ser. ed. agrees (with the exception of reading oqr: for :). Jacob's text in JRAS, 1837, p. 840 agrees with Nir. Sag. ed. reading. In the next line, of course, all these texts read oरूपं, यत्तत्.

१७४ वक्ोक्तिजीवितम्

तदभिधत्ते-प्रकारद्वयशोभिनः। पूर्वोक्तेन प्रकारेणानेन चापरेणेति द्वाभ्यां शोभमानस्य समाहितस्यालंकारत्वं न संभवति। Of the first variety, the following illustrative verse is discussed :

अक्ष्णो: स्फुटाश्रु1कलु षोऽरुणिमा विलीन: शान्तं च सार्धमधरस्फुरणं भ्रुकुटया। भावान्तरस्य ( तव) गण्डगतोऽपि कोपो नोद्गाढवासनतया प्रसरं ददाति॥2

After this, Kuntaka proceeds to explain his own idea of rasavat, with some preliminary remarks: तदेवं

Kuntaka's own चेतनाचेतनपदार्थभेदभिन्नं स्वाभाविकसौकुमार्यमनो- idea of rasavat हरं (व)स्तुनः स्वरूपं प्रतिपादितम्। इदानीं तदेव कविप्रतिभोल्लिखतलोकोत्तरातिशयशालितया नवनिर्मितं मनोज्ञता- मुपनीयमानमालोच्यते। तथाविधभूषणविन्यासविहितसौन्दर्याति- शयव्यतिरेकेण भूतत्वनिमित्तभूत न तद्विदाह्लादकारितायाः कारणम्. Here he quotes two antara-slokas and explains a Karika ( beginning अभिधाया: प्रकारौ स्तः ) which are partially lost and corrupt in the MS. Then comes the Kārika on rasavat, which is missing in the text, but may be reconstructed as follows from the vrtti :

यथा स रसवन्नाम सर्वालंकारजीवितम्। काव्यैकसारतां याति तथेदानीं विवेच्यते॥

(1) MS अक्षो स्फुटास्तु. (2) This verse is quoted anonymously in Ruyyaka p. 189.

Résumé (Unmeșa iii) १७५

रसेन वतते तुल्यं रसवत्त्वविधानतः। योऽलंकार: स रसवत् तद्विदाह्वादनिर्मितेः॥ The Vrtti on these verses runs thus: यथेत्यादि। यथा स रसवन्नाम यथा येन प्रकारेण पूर्वप्रत्याख्यातवृत्तिरलंकारो रसवद- भिधान (:) काव्यैकसारतां याति (काव्यै)कसर्वस्वतां प्रतिपद्यते, सर्वालंकारजीवितं सर्वषामलंकाराणामुपमादीनां जीवितं स्फुरितं संपद्यते, तथा तेन प्रकारेणेदानीमधुना विविच्यते विचार्यते लक्षणो- दाहरणभेदेन वितन्यते। तमेव रसवदलंकारं लक्षयति-रसेनेत्यादि। 'योऽलंकार: स रसवत्' इत्यन्वयः1। यः किल एवंस्वरूपो रूपकादि: रसवदभिधीयते। किंस्वभावेन-रसेन वर्तते तुल्यम्2। रसेन शृङ्गारादिना तुल्यं वर्तते, यथा ब्राह्मणवत् क्षत्रियस्तथैव। स रस- वदलंकारः। कस्मात्3-रसवत्त्वविधानतः। रसोऽस्यास्तीति रसवत् काव्यम्, तस्य भावस्तत्त्वम् ततः, सरसत्वसंपादनात्। तद्विदा- ह्वादनिर्मितेश्च। तत् काव्यं विदन्तीति तद्विदः, तज्ज्ञास्तेषामाह्नाद- निर्मितेरानन्दनिष्पादनात्। तथा रसः काव्यस्य रसवत्तां तद्विदाह्नादं च विदधाति। एवमुपमादिरप्युभयं निष्पादयन् भिन्नो रसवदलंकार: संपद्यते। यथा उपोढरागेण विलोलतारकं4 तथा गृहीतं शशिना निशामुखम। यथा समस्तं तिमिराशुक तया पुरोऽपि रागाद् गलितं5 न लक्षितम्॥ (1) MS रसवदनुनयः. (2) MS तुभ्यं. (3) MS तस्मात्. (4) MS विलोलतीरे (corrupt). (5) तीरं for रागात् MS. (6) This verse, attributed to पाणिनि in सुभाषितावली 1969 and शाङ्गधरपद्धति 3634, is quoted anonymously in ध्वन्यालोक p.35 (=Ruyyaka p.83, anon .= Hemacandra p. 274, anon etc.). For full references see कवीन्द्रवचन, p. 52.

१७६ वक्ोक्तिजी वितम

रूपकालंकार: समारोपितकान्तवृत्तान्तः कविनोपनिबद्धः। स च इ्लेषच्छायामनोज्ञविशेषणवत्रभावाद् विशिष्टलिङ्गसामर्थ्याच्च .... काव्यस्य सरसतामुल्लासयंस्तद्विदाह्लादमादधानः स्वयमेव रसवद- लंकारतां समासादितवान्।

Then he cites another illustrative verse चलापाङ्ां दृष्टिं from Abhijnana-sakuntala i. 24, and goes on to remark : अत्र परमार्थ :- प्रधानवृत्तेः शृङ्गारस्य भ्रमरसमारोपित- कान्तवृत्तान्तो रसवदलंकारः शोभातिशयमाहितवान्। यथा वा कपोले पत्राली2 इत्यादौ। तदेवमनेन न्यायेन क्षिप्तो हस्तावलग्न:3

इत्यत्र रसवदलंकारप्रत्याख्यानमयुक्तम्। सत्यमेतत्, किंतु विप्रलम्भ- शृङ्गारता तत्र निवार्यते। शेषस्य पुनस्तत्तल्यवृत्तान्ततया रसवदलं- कारत्वमनिवार्यमेव। न चालंकारान्तरे सति रसवदपेक्षानिबन्धनः संसृष्टिसंकरव्यपदेशप्रसङ्गः प्रत्याख्येयतां4 प्रतिपद्यते। यथा अज्गुलीभिरिव केशसंचयं संनिगृह्य तिमिरं मरीचिभिः। कुट्मलीकृतसरोजलोचनं चुम्बतीव रजनामुखं शशी5॥

(1) वर्णनीयम् MS. The passage after this has a lacuna and is corrupt. (2) Already quoted at p. 126. (3) Already quoted at p. 163. (4) संसृष्टिः संकरव्यपदेशप्रसङ्गप्रत्याख्येयतां MS. (5) कुमार० ८।६३=quoted in सुभाषितावली 1963=सरस्वतीकण्ठाo p. 236.

Résumé (Unmeșa iii) १७७

अत्र रसवदलंकारस्य रूपकादीनां च सनिपातः सुतरां न समुद्धासते। तत्र 'चुम्बतीव रजनीमुखं शशी' [इति] उत्प्रेक्षालक्षणस्य रसवदलं- कारस्य प्राधान्येन निबन्धनम्, तदङ्गत्वेनोपमादीनां केवलस्य प्रस्तुत- परिपोषाय परिनिष्पन्नवृत्तेः। ऐन्द्रं धनुः पाण्डुपयोघरेण शरद्दधानार्द्रनखक्षताभम्। प्रसादयन्ती सकलङ्कमिन्दु तापं रवेरभ्यधिकं चकार1 ।। 'प्रसादयन्ती रवेरभ्यधिकं तापं शरच्चकार' इति समयसंभवः पदार्थ- स्वभावस्तद्वाचक-'वारिद'-शब्दाभिधानं विना प्रतीयमानोत्प्रेक्षालक्षणेन रसवदलंकारेण कविना कामपि कमनीयतामधिरोपितः, प्रतीत्यन्तर- मनोहारिणां 'सकलङ्गा'दीनां वाचकादीनामुपनिबन्धनात्, 'पाण्डु- पयोध रेणाद्रनखक्षताभमैन्द्रं धनुर्दधाना' इति श्लेषोपमयोश्च तदानुगुण्येन विनिवेशनात्। एवं 'सकलङ्कमपि प्रसादयन्ती (शरत्) परस्याभ्यधिकं तापं चकार' इति रूपकालंकारनिबन्धनः प्रकटाङ्गनावृत्तान्तसमा(रोपः सु)तरां समन्वयं सादितवान्। अत्रापि प्रतीयमानवृत्ते रसदलंकारस्य प्राधान्यम्, तदङ्गत्वमुपमादीनामिति पूर्ववदेव सङ्गतिः। Then he cites Kumarao iii. 30 (लग्नद्विरेफाञ्जनभक्तिचित्रं) as an- other illustration and concludes the topic with the remark: अय रसावतां2 सर्वालंकाराणां चूडामणिरिवाभाति, quoting two antara-ślokas (fragmentary and corrupt in the MS) in justification.

After this, Kuntaka takes up the figure dīpaka and its three varieties thus: एवं नीरसानां पदार्थानां सरसतां समुल्लासयितु रसवदलंकार समासादितवान्। इदानीं

(1) Quoted in oLocana, p. 37. (2) MS सरसवतां. १२

१७८ वक्रोक्तिजीवितम

The figure स्वरूपमात्रेणैवावस्थितानां वस्तूनां कम1प्यतिशयमुद्दी- dīpaka पयितु दोपकालंकारमुपक्रमते। तच्च पूर्वाचार्येरादि- दीपकं मध्यदीपकमन्तदीपकमिति दीप्यमानपदापेक्षया वाक्यस्यादौ मध्ये चान्ते च व्यवस्थितमिति क्रियापदमेव दीपकाख्यमलंकरणमाख्या- तम्। Then he cites the three instances of the three varieties as given by Bhamaha ii. 27-29 (मदो जनयति प्रीतिं etc.). He severely criticises this defini- tion and classification of dipaka, remarking : तत्र क्रियापदानां दीपकत्वं प्रकाशकत्वम्, यस्मात् क्रियापदेरेव2 प्रकाश्यन्ते स्वसम्बन्धितया स्थाप्यन्ते। तदेवं सर्वस्य कस्यचिद्दीपककव्यतिरे- किणोऽपि क्रियापदस्यकरूपत्वाद्दीपकाद द्वैतं प्रसज्यते। किं च शोभाकारित्वस्य युक्तिशून्यत्वादलंकरणत्वानुपपत्तिः8। अन्यच्च, आस्तां तावत् क्रिया, एवं यस्य कस्यचिद्वाक्यवर्तिनः पदस्य संबन्धि- तया पदान्तरद्योतनस्वभाव एव। परस्परान्वयसंबन्धनिबन्धनाद्वा- क्यार्थस्वरूपस्येति पुनरपि दीपकद्वैतमायातम्। आदौ मध्ये चान्ते वा व्यवस्थितं क्रियापदमतिशयमासादयति, येनालंकारतां प्रतिपद्यते। तेषां वाक्यादीनां परस्परं तथाविध: कः स्वरूपातिरेकः संभवति ? क्रियापदप्रकारभदनिबन्धनं वाक्यस्य यदादिमध्यान्तं तदेव5 तदर्थ- वाचकेष्त्रपि6 सभवतीत्येवं दीपकप्रकारानन्त्यप्रसङ्गः। दीपकालंकार- विहितवाक्यान्तरवर्तिनः क्रियापदस्य भ्वादिव्यतिरिक्तमेव7(०स्यैव?) काव्यान्तरव्यपदेशः8। यदि वा समानविभक्तानां बहूनां कारणाना- मेकक्रियापदं प्रकाशकं दीपकमित्युच्यते, तत्रापि काव्यच्छायातिशय-

(1) तमं MS. (2) कारुण्यैरेव (?) MS. (3) ०रणत्वमुपपत्ति: MS. (4) The phrase कस्यचिदाक्य upto सम्बन्धितया is repeated in the MS. (5) ०मध्यान्तस्तदैव MS. (6) तदर्थें वादेष्वपि MS. (7) ०पद- स्याभ्यादि MS. (8) काव्यान्तरमन्यादेशम MS.

Résumé (Unmeșa iii) १७९

कारितायाः किं निबन्धनमिति वक्तव्यमेव। Rejecting this definition, he thinks that the exposition of Udbhata, whom he calls अभियुक्ततर, is better : प्रस्तुताप्रस्तुतविध्य- सामर्थ्यसंप्राप्तिप्रतीयमानवृत्तिसाम्यमेव नान्यत् किचिदित्यभियुक्ततर प्रतिपादितमेव, and quotes Udbhata i. 14. The illustrative Prakrit verse quoted by Kuntaka in the course of his discussion, is corrupt in the MS1 and difficult to reconstruct. Restored, it would possibly run thus :-

चंकमन्ति करीन्दा दिसागअमअगन्धहारिअहिअआ। दुक्खं वण च कइणो भणिइविसममहाकइमग्गे।। He maintains, with Udbhata, that there would be no dipaka if there is no प्रतीयमानवृत्तिसाम्य of the प्रस्तुत and अप्रस्तुत, and approves of the addition of the qualification अन्तर्गतोपमाधम. Then he proceeds to define the figure. The kārikā on this may be recons- tructed from the vrtti thus :

(1) Most of the Prakrit verses, as usual in South Indian MSS, are in a hopeless state of corruption ; and I have not been able to restore most of them properly. The छाया would be : चंक्रम्यन्ते करीन्द्रा दिग्गजमदगन्धहारितहृदयाः । दुःखं वने च कवयो भणितिविषममहाकविमागे ॥ The readings in the MS are: दिसागमअगन्धोवग्गणाइहाविअहिअआ and दुखं, चणे गलन्दा कइअक भणिइ° but the Vrtti explains: यथा दिक्कुञ्जरमदामोदहारितमानसाः करीन्द्राः कानने कथमपि दुःखं चङ्कम्यन्ते, तथा भणितिविषमे वक्रोक्तिविचित्रे महाकविमार्ग .... कवय इति 'च'-शब्दार्थः ।

१८० वकोक्तिजीवितम

औचित्यावहमम्लानं तद्विदाह्लादकारणम्। अशक्तं धर्ममर्थानां दीपयद्वस्तुदीपकम्। Thus explained: तदिदानीं दीपकमलंकारान्तरकारणं कलयन् कामपि काव्यकमनीयतां कल्पयितु प्रकारान्तरेण1 प्रक्रमते- औचित्यावहमित्यादि। वस्तुदीपकं वस्तुसिद्धरूपमलंकरणं भवतीति संबन्धः, क्रियान्तराश्रवणात्। तदेवं सर्वस्य कस्यचि स्तुनः स्दावापत्तिरित्याह-दीपयत्2 प्रकाशयदलंकरणं संपद्यते। किं कस्येत्यभिघते-धर्म3 परिस्पन्दविशेषमर्थानां वणैनीयानाम्। की- शम्-अशक्तम् अप्रकट तेनैव प्रकाश्यमानत्वात्। किंस्वरूपं च- औचित्यावहम्। औचित्यमौदार्यम (!) आवहति यः स तथोक्तः। अन्यच्च किंविधम-अम्लानम्, प्रत्यग्रम्। अनालीढमिति यावत्। एवंस्वरूपत्वात्-तद्विदाह्लादकारणम्, काव्यविदानन्टनिमित्तम्। Owing to the defective nature of our MS, it Kuntaka's is difficult to make out precisely classification of dīpaka Kuntaka's classification of dīpaka; but the kārika may be provisionally reconstructed thus : कं प्रकाशकं सन्ति भूयांसि भूयसां क्वचित्। केवलं पङ्ङिसंस्थ वा द्विविधं परिदृश्यते।। which is explained in this way: अस्यंव प्रकारान्निरूपयति- द्विविधं परिदृश्यते। द्विप्रकारमवलोक्यते, लक्ष्ये विभाव्यते। कथम- केवलमसहायम्, पङ क्तिसंस्थं वा पङ् कतौ5 व्यवस्थित तत्तुल्यकक्ष्या-

(1) But no other कारिका on दीपक is to be found in the text previous to it. (2) दीपवत् MS. (3) The MS omits the अनुस्वार. (4) पड् कितिसंख्या वा MS. (5) पत्तो MS.

Résumé (Unmeșa iii) १८१

(यां)1 सहायान्तरोपरचितायां वर्तमानम्। कथम्-एकं बहूना पदार्थानामेकं प्रकाशकं दीपकं केवलमित्युच्यते। यथा असारं संसारम्8 त्यादि। अत्र 'विधातु' व्यवसितः' कर्ता संसारादीनामसारत्व- प्रभृतीन् धर्मानुद्दयोतयन् दीपकालंकारतामाप्तवान्। पङ क्तिसंस्थम्- भूयांसि बहूनि वस्तूनि दीपकानि भूयसां प्रभूतानां वर्णनीयानां सन्ति4 वा क्वचिद् भवन्ति वा कस्मिश्चिद्विषये। As an instance of this he cites two Prakrit verses, one of which चन्दन- मअएहिं is quoted in Dhvanyaloka p. 109 and by Hemacandra p. 254. The first of these verses may be conjecturally restored as follows : कइकेसरी वअणाण मोत्तिअरअणाण आइवेअटिओ। ठाणाठाण जाणइ कुसुमाण अ जीणमालारो5। With regard to the subdivision of पङ्ङिसंस्थ variety (which would correspond to मालादीपक of later writers), the passage is not clear ; but it appears to have been subdivided again into three kinds ( त्रिप्रकारम्). The kārikā on this point cannot be restored, but it is explained in the vrtti in this way : यदपरं पङ क्तिसंस्थ

(1) MS. reads : तत्तुल्यकक्ष०. The emendation is conjectural. (2) सहायान्तरो परिचितायां0 MS. (3) Already cited above from मालतीमाधव. (4) सति MS. (5) The छाया would be : कविकेसरी वचनानां मौक्तिकरत्नानां आदिवैकटिकः । स्थानास्थानं जानापि कुसुमानां च जीर्णमालाकारः। The reading of the MS is : कविकेसरा एआण मौक्तिरअणाण आइवेअदि। जाणिढोणं जाणाइ कुसुमाण अ जग्गमालारोनु।।

१८२ वक्रोक्तिज़ीवितम्

नाम ...... कारणात् त्रिप्रकारम्। त्रयः प्रकाराः प्रभदा यस्येति विग्रहः। तत्र प्रथमस्तावदनन्तरोक्तो 'भूयांसि भूयसां क्वचिद् भवन्ति' इति। द्वितीयो-दीपकं दीपयत्यन्यत्रान्यदिति, (अ)न्य- स्यातिशयोत्पादकत्वेन दीपकम्। यह्ीपितं1 तत्कमंभूतमन्यत् कर्तृ भूतं दीपयति प्रकाशयति तदप्यन्यद्दीपयतीति। As an instance of the second variety ( which was probably named दीपकदीपक as distinguished from the third variety दीपितदीपक ), he cites : द्वितीयदीपकप्रकारो यथा- क्षोणीमण्डलमण्डनं नृपतयस्तेषां श्रियो भूषणं ताः शोभां गमयत्यचापलमिदं प्राल्भ्यतो राजते। तन्द् ष्यं नयवर्त्मनस्तदपि च कौर्यक्रियालंकृत बिभ्राणं यदियत्तया2 त्रिभुवनं छेतु व्यवस्येदपि॥ अत्रोत्तरोत्तराणि पूर्वपूर्वपददीपकानि मालायां3 कविनोपनिबद्धा- नीति4। यथा वा- शुचि भूषयति श्रुतं वपुः प्रशमस्तस्य भवत्यलंक्रिकिया। प्रशमाभरणं पराक्रमः स नयापादितसिद्धिभूषण: ॥ (Kirata ii. 32) यथा च- चारुता वपुरभूषयदासाम् (Sisupala x. 33)5 इत्यादि। तृतीयप्रकारोऽत्रैव श्लोकाध6 'दीपक'-स्थाने 'दौपित'मिति (1) यद्विहितं MS. (2) The MS reads तद्दूष्यं and यदियत्तदा. Inspite of the emendations, the last two lines of this verse are still somewhat obscure in sense. Should we read चेच्छौर्यक्रिया ? In this case, we can retain तथा in यदियत्तदा. (3) मालतायां MS. (4) कवितापनिवस्थेति MS. (5) Already quoted above, i. 24. (6) i, e. in the कारिका. This makes it probable that this third variety of पङ्क्तिसंस्थ दीपक was called दीपितदीपक as distinguished from the second variety which was probably called दीपकदीपक.

Résumé (Unmeșa iii) १८३ :

पाठान्तरं विघाय व्याख्येयः। तदयमत्रार्थ :- यह्दीपितं यदन्येन केन- चिदुत्पादितातिशयं संपादितं वस्तु तत्कर्तृ भूतमन्यह्दीपयदुत्तेजयति .... । यथा-

मदो जनयति प्रीतिम् (Bhamaha ii. 27 ) इत्यादि। Kuntaka has already criticised this illustration of Bhämaha ; how is it that he cites it himself again ? He answers the objection thus: ननु पूवाचार्यश्चैतदेव पूर्व- मुदाहृतं तदेव प्रथमं प्रत्याख्यायेदानीं समाहितमित्यभिप्रायो व्याख्यातव्यः। सत्यमुक्तम्। तदयं व्याख्यायते-क्रिियापदमेकमेव दीपकमिति तेषां तात्पर्यम्, अस्माक पुनः कर्तृ पदादिनिबन्धनानि दीपकानि बहूनि संभवन्तीतिः। Kuntaka concludes with the kārikā which can only be partially restored from the vrtti : यथायोगिक्रियापद मनः वादि तद्विदाम। वर्णनीयस्य विच्छित्तेः कारणं [वस्तुदीपकम्?]।। The commentary on this is as follows : इदानीमेतदेवोप- संहरति-प्रथायोगिक्रियापदम् [इत्यादि]। यथा येन प्रकारेण युज्यते इति यथायोगि क्रियापदं यस्य तत्तथोक्तम्। तेन यथा संबन्धमनु- भवितु शक्नोति तथा दीपके क्रिया। तद्विदां काव्यज्ञानां मनसि संवदति चेतसि प्रतिफलति यत्तत्तथोक्तम्। तस्मादेव सहृदयहृदय- संवादमाहात्म्यात्3 'मुखमिन्दु।' इत्यादौन के वल रूपकं [इति] यावत्।

(1) कृपापरo MS. (2) Later writers, however, would probably regard Kuntaka's केवलदीपक as nothing more than कारकदीपक ; and the first variety of पङ्क्तिसंस्थ as त्रियादीपक. (3) संवादे MS.

१८४ वक्रोक्तिजीवितम्

किं तारुण्यतरोः1 इत्येवमाद्यपि। तस्मादेव च सूक्ष्ममतिरिक्तं वा न किंचिदुपमानात साम्यं तस्य निमित्तमिति सचेतसः प्रमाणम्। अन्यच्च कीदृशम- वर्णनीयस्य विच्छितेः कारणम्। वर्णनीयस्य प्रस्तावाधिकृतस्य पदा- र्थंस्य विच्छित्तेरुपशोभायाः कारण निमित्तभूतम्। न पुनर्जयत्व(?) प्रमेयत्वादि सामान्यम्। यस्मात पूर्वोक्तलक्षणन साम्येन वर्णनीयं सहृदयहारितामवतरति। After this, Kuntaka proceeds to the treatment of rupaka. In ii. 14 ( यन्मूला सरसोल्लेखा ) he has already indicated that upacāra-vakratā lies at the very root

The figure of this figure ( यस्मादुपचारवकताजीवितमेतद- rūpaka लंकरणं प्रथममेव समाख्यातम्-यन्मूला सरसोल्लेखा रूपकादिरलंकृतिरिति) ; but now he intends to deal with its varieties (एवं च रूपकादिसामान्यलक्षणमुल्लिख्य प्रकारपर्या- लोचनेन तमेवोन्मीलयति). He accepts Bhamaha's classifica- tion of the figure (ii. 22) into समस्तवस्तुविषय and एक- देशविवर्ति. The definition of rupak itself is not given here, but appears later after the treatment of paryā- yoktaº, although this should have occurred not in

(1) Already cited above p. 60 (i. 92). (2) After the treatment of Paryayokta ग्रन्थपात: is marked in the MS.After this comes रूपक. Possibly the leaves of the original MS got displaced. There seems to be another lacuna after रूपक, as ब्याजस्तुति which is taken up next, is not defined; and the illustration cited there applies to the latter figure (and not to the former)

Résumé (Unmea iii) १८५

the present context1. The kārikā on rūpaka, given there, may be provisionally restored from the vrtti thus : उपचारैकसर्वस्वं (यत्र तत् ?) साम्यमुद्वहत्। यदर्पयति रूपं स्वं वस्तु तद्रूपकं विदुः॥ on which the commentary runs: रूपकं विविनक्ति-उप- चारेत्यादि। वस्तु तद्रूपकं विदुः तद्वस्तु पदार्थस्वरूपं रूपकाख्यमलंकारां विदुः जना इति [शेषः]। कीदृशम्-यदर्पयतीत्या (दि यत) कर्त भूतमर्पयति विन्यस्यति। (किम्-स्व) मात्मीयं रूपम् वा[क्य]स्य वाचकात्मकं परिस्पन्दम्, अलंकारप्रस्तावादलंकारस्यैव स्वसंबन्धित्वात्। किं कुर्वत्2-साम्यमुद्द (हत्) समत्वं धारयत्3। उपचारैकसर्वस्वम्-उपचारस्तत्त्वाध्यारोपस्तस्यैक सर्वस्वं केवलमेव जीवितम्, तन्निबन्धनत्वाद् उपचारैः [रूपकस्य] प्रवृत्तेः। The commentary then adds: अन्यच्च किंरूपम् ... मनःसंवादि तद्विदाम् । This phrase belongs really to the previous concluding kārikā on dīpaka4. The term साम्य must be qualified by उपचारैकसर्वस्व and mean from the context प्रतीयमानवृत्तिसाम्य (as in dipaka). The next half-kārika probably reads: समस्तवस्तुविषयमेकदेशविवर्ति च। (1) The author himself says : एकदेशवृत्तित्वमनेकदेशवृत्तित्वं च रूपकस्य दीपकेन समालक्ष्यमिति तदनन्तरमस्योपनिबन्धनम्, which explains the object of this particular order of treatment. (2) कुर्वन् MS. (3) धारयन् MS. (4) It is probable that the folios of the original MS got disarranged, causing this confusion to the scribe. See above p. 184, footnote 2.

१८६ वकोक्ति जीवितम्

which reproduces Bhamaha ii. 22a. The first of

Its classifi- these two varieties of rūpaka is thus cation explained: समस्तवस्तुविषयो यस्य तत्तथोक्तम्। तदयमत्रार्थ :- यत् सर्वाण्येव प्राधान्येन वाच्यतया सकलवाक्यो- पारूढान्यभिधेयान्यालंकार्यतया सुन्दरस्वपरिस्पन्दसमर्पणेनरूपान्तरा- पादितानि गोचरो यस्येति। Illustration :

मृदुतनुलतावसन्तः सुन्दरवदनेन्दुबिम्बसितपक्षः। मन्मथमातङ्गमदो जयत्यहो2 तरुणतारम्भः।

With regard to ekadesa-vivarti, Kuntaka explains : अत्र पूर्वाचार्येर्व्याख्यातम्-यथा यदेकदेशेन विवर्तते विघटते विशेषेण वा वर्तते तथोक्तम् इति उभयथाप्येतदयुक्तं भवति। यद्वाक्यस्य यत्कस्मिश्चिदेव, स्थाने स्वपरिस्पन्दसमर्पणात्मक- रूपणमादधाति क्वचिदेवेति तदेकदेशविवतिरूपकम्। यथा-

तडिद्वलयकक्ष्याणां3 वलाकामालभारिणाम्। पयोमुचां ध्वनिर्धीरो5 दुनोति मम तां प्रियाम्।

अत्र विद्युद्वलयस्य कक्ष्यात्वेन, वलाकानां तन्मालात्वेन रूपणं विद्यते। पयोमुचां पुनर्दन्तिभावो नास्तीत्येक[देश] विवर्तिरूप- कमलं(कारः)। तदत्यर्थयुक्तियुक्तम्, यस्मादलंकरणस्यालंकार्य- शोभातिशयोत्पादनमेव प्रयोजनम्, नान्यत्कचित्। यदुक्तम्- रूपकापेक्षया किंचिद्विलक्षणमेतेन यदि संपाद्यते तदेतस्य रूपक- प्रकारान्तरतोपपत्तिः7 स्यात्, तदेतदास्तां तावत्। प्रत्युत कक्ष्यादि- निमित्तरूपणोचितमुख्यवस्तुविषये विघटमानत्वादलंकारदोषत्वं दुर्नि-

(1) ०मत्रावार्यो (corrupt) MS. (2) जयति अरोस्तरूणा० (corrupt) MS. (3) तदिवलयकक्षणां (corrupt) MS. (4) वलंकामालतामालतारीणाम् MS. (5) ०मारो धुवाति समतां धिय: MS. (6) The verse is corrupt in MS. It is quoted from भामह ii. 24. (7) ०न्तरमुपपत्तिः MS.

Résumé (Unmeșa iii) १८७

वारतामवलम्बते। तस्मादन्यच्चैवैतदस्मात् समाधीयते। रूपका- लंकारस्य परमार्थस्तावदयम्-यत् प्रसिद्धसौन्दर्यातिशयपदार्थ- सौकुमार्यनिबन्धनं वर्णनीयस्य वस्तुनः साम्यसमुल्लिखितं स्वरूप- समर्पणग्रहणसामर्थ्यमविसंवादि। तेन 'मुखमिन्दुः' इत्यत्र मुख- मेवेन्दुः संपाद्यते(?), तेन रूपेण विवर्तते। तदेवमयमलंकारः। As further instances he cites हिमाचलसुतावल्लिगाढालि (ङ्ङगित) मूर्तये। संसारमरुमार्गेककल्पवृक्षाय ते[?] नमः ॥ Also उपोढरागेग already cited above (p. 175). As an instance of प्रतीयमानरूपक, is cited the verse लावण्य- कान्तिपरिपूरित०, which Anandavardhana (p.IIo) quotes as his own. The topic appears to be conclu- ded with the kārikā (restored conjecturally): नयन्ति कवयः कांचिद्वकरभावरहस्यताम्। अलंकारान्तरोल्लेखसहायं प्रतिभावशात्।

The commentary from which this is reconstructed is : तदेव विच्छित्त्यन्तरेण विशिनष्टि-एतदेव रूपकाख्यमलंकरणं कांचिदलौकिको वक्भावरहस्यतां वकत्वपरमार्थतां नयन्ति प्राप- यन्ति। तथोपनिबद्धानि यथा वक्ताविच्छित्ति2[वैचित्र्य]दि- रूढिरमणीयतया तदेव तत्त्वं परं प्रतिभासते। कीदृशम्-अलंकारा- (न्तरो) ल्लेखसहायम्। अलंकारान्तरस्यान्यस्य ससंदेहोत्प्रेक्षाप्रभृते:3 उल्लेख: समु्द्गेदः सहायः काव्यशोभातिशयोत्पादने सहकारी यस्य (तत्तथोक्तम्। क) स्मान्नयन्ति-प्रतिभावशात्। स्वशक्तेरायत्त-

(1) ०वृक्षा यथा नमः MS. ; also वर्तये for मूर्तये and संसारमनु० for संमारमरु० in MS. (2) विच्छित्तितेद्ववादिरूढ़ि MS. (3) ०प्रवृत्ते Ms.

१८८ वक्रोक्तिजीवितम्

त्वात्। तथाविधे लोककान्तिक्रान्तिगोचरे विषये तस्योपनिबन्धो1 विधीयते। यत्र तथाप्रसिद्धाभावात् सिद्धव्यवहारावतरणं साहसिक- मिवावभासते विभूषणान्तरसहायस्य पुनरुल्लेखत्वेन2 विधीयमान- त्वात् सहृदयहृदयसंवादसुन्दरी परा प्रौढिरुत्पद्यते। The verse किं तारुण्यतरोः (already cited above i. 92) and another half-verse (too corrupt in the text) are cited as illustrations. Then comes the figure aprastuta-prasamsā, of which the kārika, reconstructed, would be as follows : अप्रस्तुतोऽपि विच्छित्ति प्रस्तुतस्यावतारयन्। यत्र तत्साम्यमाश्रित्य संबन्धान्तरमेव वा। वाक्यार्थोऽसत्यभूतो वा प्राप्यते वर्णनीयताम्। अप्रस्तुतप्रशंसेति कथितासावलंकृतिः ।। The vrtti runs thus : एवं रूपकं विचार्य तद्दर्शन(?)सम्पन्निव- न्धनामप्रस्तुतप्रशंसा प्रस्तौति-अप्रस्तुतोऽपोत्यादि। अप्रस्तुतप्रशंसेति The figure (कथिता साव) लंकृतिः-अप्रस्तुतप्रशंसेति नाम्ना4 aprastuta- praśamsā सा कथिता ... (अ) लंकारविद्धिरलंकृतिः। कीदृशो

प्राप्यते -यत्र यस्यामप्रस्तुतोऽप्यविवक्षितः पदार्थो वर्णनी (यतां) प्रति5 वर्णनाविषयः संपाद्यते। किं कुर्तन्-प्रस्तुतस्य विवक्षितार्थस्य द्विविधो विच्छित्तिमुपशोभामवतारयन् समुल्लासयन्। हि प्रस्तुत: पदार्थः संभवति-वाक्यान्त- र्भूतपदमात्रसिद्धः सकलवाक्यव्यापककार्यो विविधस्वपरिस्पन्दातिशय- विशिष्टप्राधान्येन वर्तमान[शच]। तदुभयरूपमपि प्रस्तुतं प्रतीय-

(1) ० निवद्धो MS. (2) MS is corrupt here and reads पुनरुच्चेदग्रथे न(?). (3) ०निबन्धनाना० MS. (4) मात्रा MS. Or is it प्रमात्रा ? (5) This word seems to be redundant.

Résumé (Unmeșa iii) १८९

मानतया चेतसि विधाय पदार्थान्तरमप्रस्तुतं तद्विच्छित्तिसंपत्तये वर्णनीयतामस्यामलंकृतौ कवयः प्रापयन्ति। किं कृत्वा-तत्साम्य- माश्रित्य। तदनन्तरोक्तं रूपकालंकारोपकारि साम्यं समत्वं निमित्ती- कृत्य। संबन्धान्तरमेव वा1 निमित्तभावादि संश्रित्य। वाक्या- र्थोऽसत्य (भू) तो वा-परस्परान्वयपदसमुदायलक्षणवाक्यार्थो2[ऽसत्य]- भूतः। साम्यं संबन्धान्तर वा समाश्रित्याप्रस्तुतं प्रस्तुतशोभायै वर्णनीयतां यत्र नयन्तीति। As an instance of साम्यसमाश्रणाद्वाक्यान्तभूं तप्रस्तुतपदार्थ- प्रशंसा he cites लावण्यसिन्धु रपरैव, already quoted in Dhvanyaloka p. 205. As to साम्यश्रयणात् सकलवाक्य- व्यापकप्रस्तृतपदार्थप्रशंसा, which constitutes the second variety, the following illustration is given (=Subhāșitāvali 82I) : छाया नात्मन एव या कथमसावन्यस्य (निष्प्र) ग्रहा ग्रीष्मोष्मापदि शीतलस्तलभूवि स्पर्शोऽनिलादे: कुतः. वार्ता वर्षशतैरनेकलवलं3 भावीति वार्तैव सा द्राघिम्णा मुषिता: कियच्चिरमहो तालेन बाला वयम्॥ With regard to two such varieties due to संबन्धान्तरा- श्रयण, the example of वाक्यान्तभू तप्रस्तुतपदार्थप्रशंसा is the verse इन्दुर्लिप्त इवाञ्जनेन from Bala-ramayana i. 42. The example of सकलवाक्यव्यापकप्रस्तुतप्रशंसा under this head is as follows : (1) These three words are repeated in MS. (2) The MS. reads ०लक्षणवाक्यकार्यभूतः, which is not intelligible in the context. (3) The सुभाषितावलि reads वर्षशते गते किल फलं. But the word लवल may here mean 'the fruit of the लवली creeper'. The emendation लवनं (=mowing) is easy, but does not appear to be necessary.

१९० वक्रोक्तिजीवितम्

परामृशति सायकं क्षिपति लोचनं1 कार्मुके विलोकयति वल्लभां स्मितसुधार्द्रवक्त्रं स्मर:2। मधो: किमपि भाषते भुवननिर्जयाग्रचावनिं3 गतोऽहमिति (हर्षितः) स्पृशति गोत्रलेखामहो॥

Here the urtti explains, the अप्रस्तुत 1S मन्मथचेष्टातिशय, while the प्रस्तुत refers to तरुणीतारुण्यावतार. For the example of असत्यभूतवाक्यार्थतात्पर्याप्रस्तुतप्रशंसा, a Prakrit verse is cited, which, however, is too corrupt in the MS to be properly restored. Kuntaka concludes this topic with the remark : तदेवमयमप्रस्तुतप्रशंसाव्यवहार: कवीनामतिविततप्रपञ्चः परिदृश्यते। तस्मात् सहृदयश्च स्वयमेवो- त्प्रेक्षणीयः। प्रशंसा-शब्दोडत्र अर्थप्रकाशादिवद्(?) विपरीतलक्षणया वर्तते।

Then the figure paryayokta is introduced. The The figure kārikā reconstructed would be as paryāyokta follows :

यद्वाक्यान्तरवक्तव्यं तदन्येन समर्थ्यंते। येनोपशोभानिष्पत्त्यै पर्यायोक्तं तदुच्यते। This is explained thus : एवम प्रस्तुतप्रशंसां विचार्य विवक्षितार्थ- प्रतिपादनाय प्रकारान्तराभिधानत्वादनयैव समानप्रायं पर्यायोक्तं विचारयति-यद्वाक्यान्तरेत्यादि। पर्यायोक्तं तदुच्यते-पर्या- योक्ताभिधानमलंकरणं तदभिधीयते। कीदृशम्-यद्वाक्यान्तर- वक्तव्यं वस्तु वाक्यार्थलक्षणं पदसमुदायान्तराभिधेयं तदन्येन वाक्यान्त- रेण येन समर्थ्यते प्रतिपाद्यते। किमर्थम्-उपशोभानिष्पत्त्यै विच्छित्ति-

(1) लोभन० MS. (2) स्मरन् MS. (3) ०निर्जयाग्रावनि MS.

Résumé (Unmeșa iii) संपत्तये। तत्पर्यायोक्तमित्यर्थः। तदेवं पर्यायवकत्वात् किमत्राति- रिच्यते ? पर्यायवकत्वस्य पदार्थमात्रं वाच्यतया विषयः पर्यायोक्तस्य वाक्यार्थोऽप्पङ्गतयेति तस्मात् पृथगभिधीयते। उदाहरणं यथा (quoted also in Dhvanyāloka p. 89) : चक्राभिघातप्रसभाज्ञयैव चकार यो राहुवधूजनस्य। आलिङ्गनोद्दामविलासब (न्धं रतोत्सवं चुम्बनमात्रशेषम्) । After this, there is a gap in the MS marked with अत्र ग्रन्थपातः। This is followed by the treatment of rupaka, which we have already quoted above. The verse which follows this is, however, not an instance of rūpaka but of vyajastuti, the treatment of which is thus also apparently lost in the MS (though not marked as such in the MS). The verse is as follows :

भूभारोद्वहनाय शेषशिरसां सार्थेन1 संनह्यते विश्वस्य स्थितये स्वयं स भगवान् जागर्ति देवो हरिः। अद्याप्पत्र च नाभिमानमसमं राजंस्त्वया तन्वता2 विश्रान्ति:3 क्षणमेकमेव न तयोजतिति कोऽ्यं क्रमः ॥ Other examples cited are इन्दोलक्ष्म (already quoted p.I69), हे हेलाजित (cited at p. 59 ; i. 90) and नामाप्यन्यतरो: (already cited p. 59 ; i.gI). This is followed by the treatment of utpreksa, on The figure which the three karikas, would read as utprekșā follows, when reconstructed : (1) सार्थेन MS. (2) नत्वता MS. (3) The विसर्ग is omitted in the MS.

१९२ वक्रोक्तिजीवितम

संभावनानुमानेन सादृश्येनोभयेन वा। निर्वर्ष्यातिशयोद्रेकप्रतिपादनवाच्छया।। वाच्यवाचकसामर्थ्याक्षिप्तस्वार्थेरिवादिभिः। तदिवेति तदेवेति वादिभिर्वाचकं विना1 (?)।।

समुल्लिखित वाक्यार्थव्यतिरिक्तार्थयोजनम्। उत्प्रेक्षा .. 11

The commentary explains : संभावनेत्यादि। समुल्लिखित- वाक्यार्थव्यतिरिक्तार्थयोजनम् उत्प्रेक्षा। समुल्लिखितः सम्यगु- ल्लिखितः स्वाभाविकत्वेन समर्पयितुं प्रस्तावितो2 वाक्यार्थः पद- समुदायोऽभिधेयवस्तु तस्माद् व्यतिरिक्तस्यार्थस्य वाक्यान्तरतात्पर्य- लक्षणस्य योजनमुपपाद उत्प्रेक्षाभिधानमलंकरणम्। उत्प्रेक्षण- मुत्प्रेक्षेति विगृह्यते। किसाधनेनेत्याह-संभावनानुमानेन4। संभावनया यदनुमानं संभाव्यमानस्य ... तेन। Then it proceeds : प्रकारान्तरेणाप्येषा संभवतीत्याह-सादृश्येनेति। सादृश्येन साम्ये- नापि हेतुना समुल्लिखित वाक्यार्थव्यतिरिक्तार्थयोजनमुत्प्रेक्षैव। द्विविधं सादृश्यं संभवति-वास्तवं काल्पनिकं च। तत्र वास्तवमुपमादि- विषयम्। काल्पनिकमिहाश्रोयते। Then it goes on after a few corrupt lines: प्रका रान्तरमस्या: प्रतिपादयति-उभयेन वा।

(1) This line does not appear to be explained in the following वृत्ति ; but its presence in the कारिका is indicated in the course of the discussion on चन्दनासक्त given below and by the वृत्ति on the next कारिका, which quotes this line. The restoration of the कारिका is not satisfactory, as the वृत्ति has many lacunae and corrupt lines. The word उत्प्रेक्षा ought to have occurred in the कारिका, as it is explained in the वृत्ति, but possibly one whole line of the कारिका is missing. (2) ०यितुमास्तवितो MS. (3) न MS. (4) एववंभानानुमानेन MS.

Résumé (Unmeșa iii) १९३

सादृश्यलक्षणेनोभयेन वा कारणद्वितयेन संबलितवृत्तिना प्रस्तुतव्यति- । (रिक्तार्था)न्तरयोजनम्। उत्प्रेक्षाप्रकार[स्य] तृतीयस्याप्यस्य केनाभिप्रायेणोपनिबन्धनमित्याह - निर्वर्ण्यातिशयोद्रेकप्रतिपादन- वा (ञ्छ) या वर्णनीयोत्कर्षो(न्मेष)समर्पणाकाङ क्षया। कथम्-तदिवेति तदेवेति वा द्वाभ्यां प्रकाराभ्याम्। तदिव अप्रस्तुतमिव, तदतिशय- प्रतिपादनाय प्रस्तुतसादृश्योपनिबन्धः। तदेवेत्यप्रस्तुत[मेवेति] तत्स्वरूपप्रसारणपूर्वक प्रस्तुतस्वरूपसमारोपः। प्रस्तुतोत्कर्षधाराधि- रोहप्रतिपत्तये तात्पर्यान्तरयोजनम्। कैर्वक्यरुत्प्रेक्षा प्रकाश्यते [इ]त्याह-इवादिभिः। इवप्रभृतिभिः शब्दैर्यथायोगं प्रयुज्यमानै- रित्यर्थः। न चेदिति पक्षान्तरमभिधत्ते-वाच्यवाचकसाम्थ्या- क्षिप्तस्वार्थः। तैरेव प्रयुज्यमानैः, प्रतीयमानवृत्तिभिर्वा। Example of संभावनानुमानोत्प्रेक्षा- आपीडलोभादुपकर्णमेत्य1 प्रत्याहितः पांशुयतैर्द्विरेफैः। अस्यास्यमानेव (?)2 महीपतीनां संमोहमन्त्रो3 मकरध्वजेन। काल्पनिकसादृश्योदाहरणम् यथा राशीभूतः प्रतिदिनमिव त्र्यम्बकस्यादृहासः4। यथा वा निर्मोकमुक्तिरिव गगनोरगस्य॥।5 इत्यादि। The वास्तवसादृश्योदाहरण is a Prakrit verse which can- not be reconstruced from the MS. So is the Prakrit verse given as उभयोदाहरण. The following

(1) प्रत्याहितो MS. (2) अमृष्यमाणेन would be a conjectural emandation : but it is not clear whether the kind of उत्प्रेक्षा illustrated by Kuntaka requires a वाचक like इव or not. The difficulty would perhaps be removed by reading अमर्षणेनेव. (3) •मन्त्रं MS. (4) Meghaduta 58. (5) Harsa-carita, ed. NSP, p.19. १३

१९४ वकोक्तिजीवितम verse is also quoted as an example of वास्तव- सादृश्योत्प्रेक्षा- उत्फुल्लचारुकुसुमस्तवकन नम्रा1 येयं धुता रुचिरचूतलता मुगाक्ष्या। शङ्के न वा विरहिणीमृदुमर्दनस्य पारस्य तर्जितमिदं प्रति पुष्पचापम्।। Then: तदेवेत्यत्र वादिभिर्विनोदाहरणम्, यथा चन्दनासक्तभुजगनिःश्वासानिलमूर्च्छितः । मूच्छयत्येष2 पथिकान् मधौ3 मलयमारुतः4॥ यथा वा-देवि त्वन्मुखपङ्कजेन (from Ratnavali, already cited above p. 99) इत्यादि। यथा वा-त्वं रक्षसा भीरु5 (from Raghu°, already cited abcve p. II5)। तदेवेत्यत्र वाच विनोदाहरणम्, यथा-एकेकं दलम् (already cited from Bāla-rāma° vii, at p. 66, no. I02, above). Then the author goes on to deal with another variety of उत्प्रेक्षा, the karika on which may be recon- structed as follows : प्रतिभासात्तया बोद्धः स्वस्पन्दमहिमोचितम्। वस्तुनो निष्किरियस्यापि क्रियायां कर्तृतार्पणम्।। explained as: तदिदमपरमुत्प्रेक्षायाः प्रकारान्तरं परिदृश्यते-प्रतिभा- सादित्यादि। क्रियायां साध्यस्वरूपायां कर्तृतारोपणं स्वतन्त्रत्व- समारोपणम्। कस्य-वस्तुनः पदार्थस्य निष्क्रियस्य क्रियाविरहित- स्यापि। कीदृशम्-स्वस्पन्दमहिमोचितम्। तस्य पदार्थस्य यः

(1) The MS reads पुन which is corrupt and contrary to metre. (2) मूर्छस्वत्येष MS. (3) पथिकामथो MS. (4) The verse is quoted anonymously in धवन्यालोक p. 113. (5) त्वं वक्षसाधि- त्यादि MS.

Résumé (Unmeșa iii) १९५ स्वस्पन्दमहिमा स्वभावोत्कर्षस्तस्योचितमनुरूपम्। कस्मात्- बोद्धुरनुभवितुस्तथा तेन प्रकारेण प्रतिभासादवबोधात्1। 'निर्वर्ण्या- तिशयोद्रेकप्रतिपादनवाञ्छया' 'तदिवेति तदेवेति वादिभि[र्वाचकं] विना' इति2 पूर्ववदिहापि संबन्धनीये। उदाहरणं यथा -- लिम्पतीत्र तमोऽङ्गानि वर्षतीवाञ्जनं नभः। (Dandin ii. 226)3। यथा वा-तरन्तीवाङ्गानि स्खलदमललावण्यजलधौ (already quoted above p. 119). The third example is corrupt and fragmentary in the MS. Regarding this variety, Kuntaka goes on to remark: अत्र दण्डिना विहितमिति न पुनर्विधीयते. Here a concluding antara- śloka is quoted : अपहृत्यान्यालंकारलावण्यातिशयश्रियः । उत्प्रेक्षा प्रथमोल्लेखजीवितत्वेन जृम्भते॥ इत्यन्तरश्लोकः। The figure atisayokti is then taken up. The The figure kārikā, reconstructed, appears to be as atiśayokti follows :

यस्यामतिशयः कोऽपि विच्छित्त्या प्रतिपाद्यते। वर्णनीयस्य धर्माणां तद्विदाह्लाददायिनाम्।। on which the commentary runs thus : एवमुत्प्रेक्षां व्याख्याय सातिशयत्वसादृश्यसमुल्लसितावसरामतिशयोक्ति प्रस्तौति-यस्या- मित्यादि ...... सातिशयोक्तिरलंकृतिरभिधीयते। कीदृशी-यस्या- मतिशयः प्रकर्षकाष्ठाधिरोहः कोऽप्यतिकान्तप्रसिद्धव्यवहारसरणिः4

गना (1) प्रतिभासना० MS. (2) वावेति for विनेति MS. (3) This verse occurs also in मृच्छकटिक (ed. Nir. Sag. Press., 1916, i. 34), चारुदत्त (i. 19) and बालचरित (i. 15). Also quoted in सुभाषितावलि 1890 and शार्ङ्गरधपद्धति 3603 and attributed therein to विकरमादित्य and भतृ मेण्ठ. (4) ०प्रसिद्धयपहार० MS.

१९६ वक्ोक्तिजीवितम

विच्छित्या प्रतिपाद्यते वैदग्ध्यभङ्गया समर्प्यते। कस्य-वर्णनीयस्य धर्माणाम्, प्रस्तावाधिकृतस्य वस्तुनः1 स्वभावानुसंबन्धिनां परिस्पन्दा- नाम्। कारिणाम्। कीदृशानाम्-तद्विदाह्लाददायिनाम्, काब्यविदानन्द- कीदृशानाम्-तद्विदाह्लाददायिनाम्, काव्यविदा- नन्दकारिणाम्। यस्मात्सहृदयहृदयाह्लादकारि स्वस्पन्दसुन्दरत्व- मेव (वाक्यार्थः?) काव्यार्थः, ततस्तदतिशयपरिपोषिकायामतिश- योक्तावलंकारकृतः कृतादराः । As instances five verses are quoted and discussed, among which occur Bhāmha ii. 82 : स्वपुष्पच्छविहारिण्यश्चन्द्रहासा तिरोहिताः । अन्वमीयत भृङ्गालीवाचा सप्तच्छदद्रुमाः ॥ and Kumara° viii. 62 (शक्यमोषधिपतेर्नवोदयाः). Of the other two verses, one may be restored thus : यस्य प्रोच्छ्यति2 प्रतापतपने तेजस्विनामित्यलं3 लोकालोकधराधरावति यशःशीतांशुबिम्बे4 प्रथा5।

सूर्याचन्द्रमसौ स्वयं तु7 कुशलच्छायां8 समारोहतः ॥ After this, Kuntaka proceeds to deal in detail with upama, which is one of the most The figure upama important poetic figures of the Sanskrit theorists : but unfortunately the MS in this part is hopelessly corrupt and imperfect, and

(1) MS reads सम्बन्धिनां after वस्तुन: and before स्वभावान्- सम्बन्धिनां. (2) यस्य प्रज्ञायति in MS, contrary to metre. (3) तेज- स्विनीमित्यलं MS. (4) शयः for यश: in MS. (5) यथा MS. (6) ०प्रथितापदानमहिमा MS. (7) स्वरन्त MS. (8) For the sense सकलच्छायां would be better reading.

Résumé (Unmeșa iii ) १९७

it is not possible to follow his treatment properly or give consistent extracts. It is difficult to reconstruct the missing kārikā, but it may tentatively be put as follows :

विवक्षितपरिस्पन्दमनोहारित्वसिद्धये। वस्तुन: केनचित् साम्यं तदुत्कर्षवतोपमा । तां साधारणधर्मोक्तौ वाक्यार्थे वा तदन्वयात्। इवादिरपि विच्छित्त्या यत्र वक्ति क्रियापदम्।।

So much of the commentary as can be restored may be given here : इदानीं साम्यसमुद्द्ासिनो विभूषणवर्गस्य विन्यास- विच्छित्तिं विचारयति-विवक्षितेत्यादि। यत्र यस्यां वस्तुनः प्रस्ता- वाधिकृतस्य केनचिदप्रस्तुतेन पदार्थान्तरेण साम्यं सादृश्यं सोपमा उपमालंकृतिरूपमित्युच्यते1। किमर्थमप्रस्तुतेन साम्यमित्याह-विव- क्षितपरिस्पन्दमनोहारित्वसिद्धये। विवक्षितो वक्तुमभिप्रेतो योऽसौ परिस्पन्दः कश्चिदेव धर्मविशेषस्तस्य मनोहारित्वं हृदयरञ्जकत्वं तस्य सिद्धिर्निष्पत्तिस्तदर्थम्। कीदृशेन पदार्थान्तरेण2-तदुत्कर्ष- वता। तदिति मनोहारित्वं परामृश्यते। तस्योत्कर्ष सातिशयत्वं नाम तदुत्कर्षः, स विद्यते यस्य स तथोक्तस्तेन ततुत्कर्षवता। तदिदमत्र तात्पर्यम्-वर्णनीयस्य विवक्षितधर्मसौन्दर्यसिद्धयर्थ प्रस्तुतपदार्थ- धर्मिणो3 वा साम्यं युक्तियुक्ततामर्हति। धर्मेणेति नोक्तं केवलस्य तस्यासंभवात्। तदेवमयं धर्मद्वारको धर्मिणोरुपमानोपमेयलक्षणयोः फलतः साम्यसमुच्चयः पर्यवस्यति। अस्याम् (?) एवंविधामुपमां कः प्रतिपादयतीत्याह-क्रियापदमित्यादि4। क्रियापदं धात्वर्थः । वाच्यवाचकसामान्यमात्रमत्राभिप्रेतम् न पुनराख्यातपदमेव।

(1) स्योपा० (for उपमा) in MS. (2) कीदृशी नवव्यर्थान्तरेण in MS. (3) प्रस्तुतं in MS. (4) ०त्यादौ MS.

१९८ वक्रोक्तिजीवितम्

यस्मादमुख्यभावेनापि1 यत्र क्रिया वर्तते तदप्युपमावाचकमेव। ...... तदेवमुभयरूपमपि क्रियापरिस्पन्द(:)2 ...... तामुपमां वक्त्यभिधत्ते। कथम्-विच्छित्त्या, वैदग्धयभङ्गया। विच्छित्तिविरहेणाभिधानेन तद्विदाह्लादकत्वं न संभवतीति भावः। तावत् त्रियापदं न केवलं तां3 वक्ति यावद् इवादि:4 इवप्रभृतिरपि। तत्समर्पणसामर्थ्यसमन्वितो यः कश्चिदेव शब्दविशेषः प्रत्ययोऽपि समासो बहुव्रीह्यादिः5 ...... विच्छित्या तां वक्तीत्यपिः समुच्चये। कस्मिन् सति-साधारण- धर्मोक्तौ। साधारण: समानो यो साध्योपमानोपमेययोरुभयोरनु- यायिनो: धर्मः6 ...... । कुत्र7 -- वाक्यार्थे वा। परस्परान्वयसंबन्धेन पदसमूहो वाक्यं तदभिधेयं वस्तु विभूष्यत्वेन विषयगोचरं तस्याः8। कथम् -- तदन्वयात्। तदिति पदार्थपरामर्शः। तेषां पदार्थानां समन्वयाद् अन्योन्यमभिसंबद्धत्वात्। वाक्ये बहवः पदार्थाः संभवन्ति, तत्र परस्पराभिसंबन्धमाहात्म्यात्। Then he goes on to distinguish the sphere of this figure from that of utpreksā by a half-kārikā as follows: तदेवं तुल्येऽस्मिन् वस्तुसाम्ये सत्युपमोत्प्रेक्षावस्तुनोः पृथत्कवम् इत्याह- उत्प्रेक्षावस्तुसाम्येऽपि तात्पर्यगोचरो मतः। The phrase तात्पर्यगोचगे (which alone can be

(1) ०भावो नापि MS. (2) The text is corrupt here and reads क्रियापरिस्पन्दस्पन्दीवदतामुपमां etc (3) केवलतां MS. (4) याव- देवादि: MS. (5) The text is corrupt here. The whole passage from तदेवमुभयरूपमपि (1.2) to साध्योपमानोपमेययो: (1. 8) is repeated in the MS, and neither the text is consistent nor correct. (6) The text reads उभयोरनुयायिनः धर्मान्वययो: क्रिययो: कर्त्तृ भेदेन सुवन्तस्योपमा. (7) ततः in MS. (8) विषयोगोचरः परस्तस्याः in MS.

Résumé (Unmeșa iii) १९९ rescued from the corroupt text) is explained as तात्पर्य पदार्थव्यतिरिक्तवृत्ति वाक्यार्थजीवितभूतं वस्त्वन्तरमेव गोचरो विषयस्तद्विदामन्तःप्रतिभास:[यस्य] । As an instance of उपमा due to अमुख्यक्रियापदपदार्थ, the following verse is given : पूर्णेन्दोस्तव1 संवादि वदनं वनजेक्षणे। पुष्णाति पुष्पचापस्य जगत्रयजिगीषुताम्॥ Then, इवादिप्रतिपाद्यपदार्थोपमोदाहरणम्। यथा निपीयमानस्तबका शिलीमुखैः। (already cited p. 73) इत्यादि। आख्यातपदप्रतिपाद्यपदार्थोपमोदाहरणम् यथा ततोऽरुणपरिस्पन्द (already cited p. II) इत्यादि। तथाविधत्वाद्वाक्योपमोदाहरणम्, यथा मुखेन सा केतकपत्रपाण्डुना कृशाङ्गयष्टिः परिमेयभूषणा। स्थिताल्पतारां तरुणीन्दुमण्डलां विभातकल्पां रजनीं व्यडम्बत्2। इत्यादि। अप्रतिपाद्यपदार्थोदाहरणम्, यथा चुम्बन्कपोलतलमुत्पलकं प्रियाया स्पर्शोल्लसन्नयनमामुकुलीचकार। आविर्भवन्मधुरनिद्रमिवारविन्द- (मित्रस्पृशास्त)3मितमुत्पलमुत्पलिन्याः । तथाविधवाक्योपमोदाहरणम्, यथा

After discussing these examples the author says : आदि-ग्रहणाद् इवादिव्यतिरिक्तेनापि तथादिशब्दोत्तरेणोपमाप्रतीति-

(1) पूर्णदो० MS. (2) विडम्बयत् in MS. (3) मिन्दस्पस्त MS. Our emendation is conjectual. Or is it ०भिन्दु: स्पृशन् स्तिमित ? (4) Raghu° vi. 60.

२०० वक्रोक्तिजीवितम्

र्भवतीति. The following is probably an example of the figure upamā involving samāsa : पूर्णेन्दुकान्तिवदना नीलोत्पलविलोचना। Then the verse यान्त्या मुहर्बलितकन्धरमानन from Malati-madhava i. 28, माञ्जिष्ठीकृतपट्टसूत्रसदृश: from Bala-ramayana iii. I0, रामेण मुग्धमनसा वृषभध्वजस्य from Bala-ramayana iii. 80, and महीभृतः पुत्रवतोऽपि दृष्टि: from Kumāra° i. 27 are cited. In the last of these verses Kuntaka admits that there is अर्थान्तरन्यासभ्रान्ति. There are two other verses, इत्याकर्णितकालनेमिवच(नो) and इतीदमाकर्ण्य तपस्विकन्या, which cannot be restored. Kuntaka considers the question as to whether it

The figure is necessary to regard प्रतिवस्तू पमा as a prativastūpamā. separate figure or include it in upamā : समासवस्तुन्यासोपनिबन्धनं प्रतिवस्तूपमापि न पृथग् वक्तव्यतामरहति, पूर्वोदाहरणेनैव समानयोगक्षेमत्वात. Then citing Bhamaha's definition and example of prativastūpamā (ii. 34 and 36 respectively), he remarks : कियन्तः सन्ति गुणिनः साधुसाधारणप्रियाः। स्वादुचारुफला नम्राः कियन्तो वाध्वशाखिनः।1

अत्र समानविलासितानामुभयेषामपि कविविचक्षितविरलत्व- लक्षणसाम्यव्यतिरेक[न] किंचिदन्यत् मनोहारि जीवितमतिरिच्य- मानमुपलभ्यते ।/।। Kuntaka, however, would in the same way re- gard उपमेयोपमा and तुल्ययोगिता as figures not separate

(1) Bhāmaha ii. 36.

Résumé (Unmeșa iii) २०१

but included in upama. He proceeds : तदेवं प्रतिवस्तूप- मायाः प्रतीयमानोपमायामन्तर्भावोपपत्त्यौ सत्यामिदानीमुपमेयोप- मादेरुपमायामन्तर्भावो विचार्यते. He says1 that upameyo-

The figure pama is nothing different (सामान्या, न upameyopama ananvaya and व्यतिरिक्ता) from upama, on the ground tulyayogitā. लक्षणानन्यथास्थिते: (explained as तत्स्वरूपा- भिधानं लक्षणं, तस्यानन्यथारि ते: अतिरिक्तभावेन नावस्थानात्), for here only the उपमेय and उपमान become respec- tively उपमान and उपमेय. Similar remarks, he says, apply to tulyayogita (सा भवत्युपमितिः स्फुटम्2), because of the साम्यातिरेक between the two objects, each of which is मुख्यतया वर्णनीय वस्तु. The examples given of tulyayogita are जनस्य साकेतनिवासिनस्तौ from Raghu v. 31 and उभी यदि व्योम्नि from Sisu° iii. 8. In the same way, Kuntaka thinks that the ananvaya, in which there is a काल्पनिक उपमान, does not require a separate definition. The verse cited as an illustra- tion of the figure is corrupt in the MS, but may be restored as follows :

तत्पूर्वानुभवे भवन्ति लघवो भावा: शशाङ्कादय- स्तद्वक्त्रोपमिते: परं परिणमेच्चेतो रसायाम्बुजात्3॥ एवं निश्चिनुते मनस्तव मुखं सौन्दर्यसारावधि बध्ना[ति] व्यवसायमेतुमुपमोत्कर्ष4 स्वकान्त्या5 स्वयम्।।

(1) The Kārikās on these two figures we have not been able to restore from the वृत्ति. (2) This appears to be a fragment of the missing Karika. (3) चेतारसाभूभवत् MS (4) ० मुपमाकर्षां MS. (5) स्वकान्तः MS.

२०२ वक्रोक्तिजीवितम्

On this Kuntaka remarks : तदेवमभिधावचित्र्यप्रकाराण- मेवंविधं वैश्वरुप्यम्, न पुनर्लक्षणभेदानाम्। In this connexion he quotes Bhämaha's definition and illustration of tulyayogitā (iii. 26, 27). It is noteworthy that the verse शेषो हिमगिरिस्त्वं च, which Bhamaha gives as an illustration of the figure and which Kuntaka criti- cises, is also quoted in Dhvanyāloka iv. 4 (p. 236). Kuntaka explains that with Bhamaha's definition also, the tulyayogita falls within the province of upama ( उक्त लक्षणे तावदुपमान्तर्भावस्तुल्ययोगितायाः). The figure nidarsana, in Kuntaka's opinion, may The figure similarly be included in upama : निदर्शनम- nidarśana. प्येवंप्रायमेव. He quotes and discusses an instance of it running as follows :

यैर्वा दृष्टा न वा दृष्टा1 मुषिताः सममेव ते। हृतं हृदयमेतेषामन्येषां चक्षुषः फलम् ॥2 He also quotes only two lines of a śloka

यत्काव्यार्थनिरूपणं प्रियकथालापा रहोऽवस्थितिः। 1291 कण्ठान्त मृदुगीतमादृतसुहृद्द:खान्तरावेदनम्3।

(1) The reading here is corrupt in MS. (2) सुभाषितावलि 1254 (शुकदेवस्य)-शार्ङ्गधरपद्धति 3368 (प्रभाकरदेवस्य)=सूक्तिसुक्तावलि p. 65b (प्रभाकरदेवस्य)=सदुकतिकर्णामृत ii. 494 (कस्यचित्)=Hema- candra, वृत्ति p. 256 (anon)=कवीन्द्रवचन० 248 (anon). (3) ०वेधनम् MS.

Résumé (Unmeșa iii) २०३

as well as Bhamaha's definition and illustration (ताम्बूलरागवलय) of ananvaya, iii. 44-45. The comment which follows is corrupt and difficult to reconstruct. Then comes the quotation तद्वल्गुना युलपदुन्यिषितेन तावत् from Raghu v. 68, and another corrupt verse. beginning with हेलावभग्नहरकामु क एष सोऽपि, probably from some lost Rāma-drama. Taking up the figure parivrtti after this, Kuntaka

The figure says: परिवत्तिरप्यनेन न्यायेन पृथङ नास्तीति parivrttl. निरूप्यते. In his opinion, it is, like the figures discussed above, nothing more than a variety of upamā ; because in it the two objects are each described principally and the साम्यप्रतीति is clear. The missing kārikā on this and its vrtti, recons- tructed, would run thus :

विनिवर्तनमेकस्य यत्तदन्यस्य वर्तनम्। न परिवर्तमानत्वादुभयोरत्र(?) पूर्ववत्।

तदेवं परिवृत्तेरलंकरणत्वमयुक्तमित्याह-विनिवर्तनमित्यादि। यदे- कस्य पदार्थस्य विनिवर्तनम् अकारणं (अपसारणं?) तदन्यस्य तद्वयति- रिक्तस्य परस्य वर्तनं तदुपनिबन्धनम्। तदलंकरणं न भवति। कस्मात्-उभयोः परिवर्तमानत्वात् मुख्येनाभिधीयमानत्वात्। कथम् -पूर्ववत्, यथापूर्वम्। प्रत्येकं प्राधान्यान्नियमानिश्चितेश्च न क्वचित् कस्यचिदलंकरणम्। तद्वदिहापि न च तावन्मात्ररूपतया तयो: परस्परविभूषणभावः, प्राधान्ये निर्वर्तनप्रसङ्गात्। रूपान्तर- निरोधेषु पुनः साम्यसद्भ्ावे भवत्युपमितिरेषा चालंकृतिः समुचिता। उपमा पूर्ववदेव। यथा-

२०४ वक्रोक्तिजीवितम्

सदयं1 (बु)भुजे महीभुजः सहसोद्वेगमियं व्रजेदिति। अचिरोपनतां2 स मेदिनीं नवपाणिग्रहणां वधूमिद3।। He distinguishes several kinds of parivrtti, e.g. the kinds in which there is विषयन्तिरपरिवर्तन or in which there is धर्मान्तरपरिवर्तन. Of the first variety, the illustration is

स्वल्पं जल्प बृहस्पते सुरगुरो नैषा सभा वज्णः। and Kumara° v. II ( विसृष्टरागादधरान्निवर्तितः) is cited as an example of the second variety. On this verse Kuntaka remarks : अत्र गौर्या: करकमल- लक्षणो धर्म: परिवर्तित: । and then goes on : क्वचिदेकस्यैव धर्मिणः समुचितस्वसंवेदिधर्मावकाशे धर्मान्तरं परिवर्तते। [यथा- धृतं] त्वया वार्द्धकशोभि वल्कलम् (Kumara° v. 44)। क्वचिद, बहूनामपि धर्मिणां परिस्पर्धिनां पूर्वोक्ताः सर्वे विपरिवर्तन्ते। तथा च लक्षणकारेणात्रवोदाहरणं दर्शितम्, यथा (शस्त्र) प्रहारं ददता भुजेन तव भुभुज (ाम्) । चिरार्जितं हृतं तेषां यशः कुमुदपाण्डुरम् ।

Kuntaka quotes Raghu i. 95 (निर्दिष्टां कुलपतिना) and discusses whether this is a case where the परिवर्तनीय पदार्थान्तर is प्रतीयमान ।

(1) सेदय MS. (2) अभिरोपमतां MS. (3) Raghu viii. 7. (4) Kuntaka means Daņdin whom he quotes. Daņdin ii. 356.

Résumé (Unmeșa iii) २०५

From this point, the MS is hopelessly corrupt, and no consistent or intelligible account can be given of Kuntaka's concluding remarks on this subject. He appears, however, to quote and discuss Bhāmaha's definition and illustration (iii. 32, 33 अयं मन्दद्युतिर्भा- ₹aT) of the figure nidarsana; and apparently this is taken up by the rest of the vrtti on this topic. In the course of the discussion, Raghu° iv. 66 (aa: प्रतस्थे कौवेरों and Kirata° iii. 25 (निर्याय विद्याथ) are quoted. It is a matter of great regret that Kuntaka's

The figure treatment of an important figure like śleșa. ślesa, which is next taken up, cannot be reconstructed from the MS, nor can even a cursory account of it given : for the MS is very corrupt, fragmentary and entirely unintelligible here. It appears, however, that Kuntaka classifies ślesa into three varieties, although the exact nomen- clature or characteristics of the three varieties are not clear. He probably follows Udbhata in accept- ing ślesa as relating to artha. śabda or sabdārtha, and this may be the basis of his classification. Of the first variety the illustration given is

स्वाभिप्रायसमर्पणप्रवणया माधुर्यमुद्रा ङ्गया1

(1) मुद्राज्ञता MS (but marked in transcript as corrupt)

२०६ (iii वक्रोक्तिजोवितम्

bas विच्छित्या हृदयेऽभिजातमनसामन्तः किमप्युल्लिखत्1। आरूढं रसवासनापरिणते[: काष्ठां2 कवीनां परं3 कान्तानां च विलोकितं विजयते वैदग्ध्यवक्रं वचः ॥

The example of the second variety is the very well- known verse येन धवस्तमनाभवेन बलिजित्काय: quoted by mose Ālamkārikas from Ānandavardhana (p. 95) downwards4. It is regrettable that the apparently fine verse, which is given as an example of the third variety, is corrupt in the MS and cannot be reconstructed satisfactorily as the last line is defec- tive. It may be given thus : मालामुत्पलकन्दलैः प्रतिकचं खायोजितां5 विभ्रती नेत्रेणासमदृष्टिपातसुभगेनोद्दीपयन्ती स्मरम्। काञ्चीदामनिबद्धभङङग दधती व्यालम्बिना वाससा मूर्तिः कामरिपोः सिताम्बरधरा पायाच्च कामस्त्रियः7॥ After this, the verse दृष्टया केशव गोपरागहृतया (already

(1) किमप्युल्लिखन MS. (2) काष्ठा MS, (3) तरं MS. (4) काव्यमीमांसा p. 88=व्यक्तिविवेक p. 94=काव्यप्रकाश p.419= रुय्यक p. 96=हेमचन्द्र p. 159=विश्वनाथ p 461=सुभाषितावलि 44 (anon). Jhalakikara in his commentary on काव्यप्रकाश attri- butes it to Candraka. (5) प्रतिकचोरायोजितां MS. (6) The syllables are marked as corrupt in the MS and read . In the case of रति, construe as निबद्धभद्गि काञ्चीदाम दधती ; in the other ease, काञ्चीदामनिबद्धभङ्ि व्यालं दधती. Again, construe in the one case as व्यालम्बिना ; in the other, व्यालं विना. (7) This line is extremely corrupt after कामरिपो: and reads सिताश्वकधरा पायावागजगं. In the case of कामरिपो: मूर्ति it should be split up as सिता and अम्बरधरा. Jud) 2M4 TORIRP (1)

Résumé (Unmeșa iii) २०७

cited in Dhvanyāloka p. 98)1 is quoted as an exam- ple of असत्यभूतश्लेष, although the exact signification of the term cannot be determined from the MS. Kuntaka then passes on to the figure vyatireka,

The figure the kārikā on which may be conjectu- vyatireka. rally reconstructed thus : सति तच्छब्दवाच्यत्वे धर्मसाम्येऽन्यथास्थितेः। व्यतिरेचनमन्यस्मात् प्रस्तुतोत्कर्षसिद्धये।। शाब्द: प्रतीयमानो वा व्यतिरेकोऽभिधीयते॥ The comment on this runs thus : एवं श्लेषमभिधाय साम्यक- निबन्धनत्वाद उक्तरूप ्लेषकारणं व्यतिरेकमभिधत्ते-सती- त्यादि। तच्छब्दवाच्यत्वे, स चासौ शब्दश्चेति विगृह्य। तच्छब्द- शक्त्या श्लेषनिमित्तभूतः शब्दः परामृश्यते। तस्य वाच्यत्वेऽभिधेयत्वे सति विद्यमाने। धर्मसाम्ये सत्यपि विद्यमाने ......... 4तथाविधशब्दवाच्यत्वस्य धर्मसाम्यस्य चोभय- निष्ठत्वादुभययोः प्रकृतत्वात् प्रस्तुताप्रस्तुतयोरेव तयोर्धमाद् एकस्य यथारुचि केनापि5 विवक्षि(तपदार्थान्त) रेण अन्यथास्थितेरतथा- भावेनावस्थिते:6 (?) व्यतिरेचनं पृथक्करणम्। अन्यस्माद् उपमेयस्योपमानादुपमानस्य7 वा तस्मात्। स व्यतिरेकनामालंकारोऽ- भिधीयते कथ्यते। किमर्थम्-प्रस्तुतोत्कर्षसिद्धये8। प्रस्तुतस्य वर्ण्यमानस्य वृत्तेश्छायातिशयनिष्पत्तये। सच द्विविधः संभवति- शाब्द: प्रतीयमानो वा। शाब्द: कविप्रवाहप्रसिद्धः तत्समर्पणसमर्था9-

(1) Also quoted by विश्वनाथ p. 234. Possibly असत्यभूत श्लेष is in the word गोपरागः for गो: परागः is not a matter of fact but imagined, (2) उपरूपक MS. (3) ०सादृश्याद् MS. (4) A lacuna is marked here. (5) यथारुचकेनापि MS. (6) ०नावस्थिता MS. (7) •दुपमानं MS. (8) ०त्कर्षप्रसिद्धयोः MS. (9) ०समर्षा MS.

२०८ वकोक्तिजीवितम

भिधानेना[भि]धीयमानः। प्रतीयमानो वाक्यार्थसामर्थ्यमात्राव- बोध्यः । Of the three illustrative verses (one Prakrit and two Sanskrit), unfortunately two are too corrupt and fragmentary to be given here. The third, which also is fragmentary in our MS, appears to be the same as the verse प्राप्तश्रीरेष कस्मात् cited in Dhvanyaloka p. 109. In his comment on the last of these verses which Kuntaka regards apparently as प्रतीयमानव्यतिरेक but which earlier writers would regard as pratīya- mana rupaka (तत्त्वाध्यारोपणात् प्रतीयमानतया रूपकमेव पूर्व सूरिभिराम्नातम्), Kuntaka cites Dhvanyaloka i.13 (the Dhvanikāra's definition of dhvani-kāvya) and discusses the meaning of प्रतीयमानता in this connexion. This is followed by an example of श्लेषव्यतिरेक, illustrated by the verse इलाघ्याशेषतनु सुदर्शनकर: (Dhanyaloka, p. 96). A third variety of vyatireka is mentioned, of which the missing karika would probably read as follows : लोकप्रसिद्धसामान्यपरिस्पन्दाद्विशेषतः। व्यतिरेको यदेकस्य स परस्तद्विवक्षया।। The commetary explains : अस्यैव प्रकारान्तरमाह-लोक- प्रसिद्धेत्यादि। परोऽन्यः स1 व्यतिरेकालंकारः। कीदृशः- यदेकस्य वस्तुनः कस्या[पि] व्यतिरेक: पृथक्करणम्। कस्मात्2- लोकप्रसिद्धसामान्यपरिस्पन्दात्। लोकप्रसिद्धो जगत्प्रतीतः समान्य- भूतः सर्वसाधारणो यः परिस्पन्दो व्यापारस्तस्मात्। कुतो हेतोः- (1) परेन्याय MS. (2) यस्मात् MS.

Résumé (Unmeșa iii) २०९

विशेषतः, कुतश्चिदतिशयात्। कथम्-तद्विवक्षया1। 'तद्' इत्यु- इत्युपमादीनां परमार्थस्तेषां विवक्षया। तद्विवक्षितत्वेन2 विहितः। The illustration given of this variety is unfortunately fragmentary : चापं पुष्पितभू (तलं सुरचिता) मौर्वी द्विरेफावलि: पूर्णेन्दोरुदयोऽभियोगसमयः पुष्पाकरोऽप्यासर:4। शस्त्राण्युत्पलकेतकीसुमनसो योग्यात्मनः कामिनां त्रैलोक्ये (मदनस्य सापि ल) लितोल्लेखा जिगीषाग्रहः॥

अत्र सकललोकप्रसिद्धशस्त्राद्युपकरणकलापाच्च जिगीषाव्यवहारा- न्मन्मथः सुकुमारोपकरणत्वाज्जिगीषा ...... । ननु च भूतलादीनां चापादिरूपणाद्रूपकव्यतिरेक5 एवायम्। नैतदस्ति। रूपकव्यति- रेके हि रूपणं विधाय तस्मादेव व्यतिरेचनं विधीयते। एतस्मिन् पुनः सकललोकप्रसिद्धात्सामान्यव्य[हार] तात्पर्या[द्] व्यतिरेचनम्। भूतलादीनां चापादि6रूपणं विशेषान्तरनिमित्तमात्रमवधार्यताम्। After dealing with the figure virodha7 which, in his opinion, generally involves slesa (श्लेषेणाभिसंभिन्न-

The figure त्वात्), Kuntaka passes on to the figure samāsokti. samāsokti, which he refuses to accept as au independent figure, as it lacks the requisite

(1) तद्विवक्षायां MS. (2) तान्यविवक्षित्वायो MS. (3) •रुदयाभियोग MS. (4) The word आसर: may be interpreted as आ समन्तात् सरति यः सः, meaning something like अग्रेसर: ; for वसन्त is often described as such in relation to मदन ; but it is probable that the author meant आसार (=सुहृद्दल), metrically shortened. (5) रूपकाद्वय- तिरेक MS. (6) भाषादि MS. (7) The Karika on this figure as well as on Samasokti is difficult to reconstruct from the corrupt Vrtti on this topic.

१४

२१० वक्रोक्तिजीवितम् charm of a poetic figure (अलंकारान्तरत्वेन शोभाशन्यतया). In this connexion he discusses Bhamaha's definition and illustration (ii. 79-80) of this figure, citing Bhāmaha's illustrative verse स्कन्धवानृजुरव्याल: स्थिरोऽनेकमहाफलः। जातस्तरुरयं चोच्चैः पातितश्च नभस्वता-।। Kuntaka remarks: अत्र तरोमहापुरुषस्य च द्वयोरपि2 मुख्यत्वे महापुरुषपक्षे विशेषणानि सन्तीति विशेष्यविधायकं पदान्तरमभि- धातव्यम्। यदि3 वा विशेषणेजन्यथानुपपत्त्या प्रतीयमानतया विशेष्यं परिकल्प्यते तदैवंविधंस्य कल्पनस्य स्फुरितं न किंचिदिति स्फुटमेव शोभाशून्यता. Kuntaka then quotes and discusses the well known verse अनुरागवती सन्ध्या (already quoted in Dhvanyāloka p. 37) which, in the opinion of Bhāmaha,4 contains the figure samāsokti. Passing on to the figure sahokti, Kuntaka cites, discusses and rejects Bhamaha's definition and illus_ tration (iii. 38, 39) of that figure. He The figure sahokti. considers the figure in Bhāmaha's illustrative verse हिमपाताविलदिश: to be nothing more than upama ( अत्र परस्परसाम्यसमन्वयो मनोहारनिबन्धनमिप्युपर्मेव). He defines sahokti as follows (the kārikā conjecturally reconstructed) : (1) This verse is quoted in a very corrupt form in the MS. (2) बन्धयोरपि MS. (3) यथा MS. (4) See Abhinavagupta's remarks on this verse in Locana, at p. 37 ; but there is nothing in the text of Bhamaha regarding this verse.

Résumé (Unmeșa iii) २११ यत्रैकेनैव वाक्येन वर्णनीयार्थसिद्धये। उक्तिर्युगपदार्थानां सा सहोक्तिःसतां मता। This is explained thus : प्रमाणोपपन्नमभिधत्ते तत्र सहोक्ते- स्तावत्1-यत्रेत्यादि। सा सहोक्तिरलंकृतिर्मता प्रतिभाता सतां तद्विदां समाम्नातेत्यर्थ:2। कीदृशी-यत्र यस्याम् एकेनैव वाक्ये- नाभिन्नेनैव पदसमहेन अर्थानां वाक्यार्थतात्पर्यभूतानां वस्तूनां युग- पत्तुल्यकालमुक्तिरभिहितिः4। किमर्थम्-वर्णनीयार्थसिद्धये। वर्णनीयस्य प्रधानत्वेन विवक्षितस्यार्थस्य वस्तुनः संपत्तये5। तदिद- मुक्तं भवति-यत्र वाक्यान्तरवक्तव्यमपि वस्तु प्रस्तुतार्थनिष्पत्तये विच्छित्त्या तेनैव वाक्येनाभिधीयते। यथा-

हे हस्त दक्षिण मृतस्य शिशोर्द्विजस्य जीवातवे विसृज शूद्रमुनौ कृपाणम्। रामस्य पाणिरसि निर्भरगर्भखिन्न- देवीप्रवासनपटो: करुणा कुतस्ते ।6

The other three examples of this figure given by Kuntaka are Kirata ix.39-40 (उच्यतां स वचनीयमशेषं and किं गतेन न हि युक्तमुपतुम्) and सर्वक्षितिभृतां नाथ दृष्टा सर्वाङ्गसुन्दरी। रामा रम्ये वनोद्देशे मया विरहिता त्वया॥7 On this last verse, the comment is : अत्र प्रधानभूत- विप्रलम्भशृङ्गाररसपरिपोषण (सिद्ध) ये वाक्यार्थद्वयमुपनिबद्धम्।

(1) महोकेस्तावत् MS. (2) समानमित्यर्थ: MS. (3) तद० MS. (4) ·मुक्तिभिरभिहित: MS. (5) संपन्नम् MS. (6) Uttara-rama-carita 2. 10. (7) Vikramorvaśīya iv. 51.

२१२ वकोक्तिजीवितम् Kuntaka then raises the question, viz. that if in sahokti more than one sense is involved, why should not there be श्लेषानुप्रवेश: in such cases ? This portion of the vrtti is unfortunately corrupt, but the general sense is pretty clear : ननु चानेकार्थसंभवेऽत्र श्लेषानुप्रवेश: कथं न संभवतीत्यभिधीयते -तत्र यस्माद् द्वयोरेकतरस्य वा मुख्यभावे श्लेषे ...... 1 तस्मिन् पुनस्तथाविधभावात्। बहूनां द्वयोवा सर्वेषामेव गुणभावः प्रधानार्थ- परत्वेनावसानात्। अन्यच्च, तस्मिन्नेकेनैव2 शब्देन युगपत्प्रदीप- प्रकाशवदर्थद्वयप्रकाशनं शब्दार्थद्वयप्रकाशनं वेति शब्दस्तत्र सामान्याय3 विजृम्भते। सहोक्तेः पुनस्तथाविधस्वाङ्गाभावादेकेनैव वाक्येन पुनः पुनरावर्तमानतया वस्त्वन्तरप्रकाशनं विधीयते। तस्मादावृत्तिरत्र शब्दन्याय्यतां प्रतिपद्यते। 'सर्वक्षितिभृतां नाथ' इत्यत्र वाक्यैकदेशे श्लेषानुप्रवेश: संभवतीत्युच्यते -..... 4। अत्र वाक्यैकदेशे श्लेष- स्याङ्गत्वम्, मुख्यभावः पुनः सहो तेरेव। तदेवमावृत्य5 वस्त्वन्तराव- गतौ सहोक्तेः सहभावाभावादर्थान्वये परिहाणिः प्रसज्येत। नैत- दस्तीति। यस्मात् सहोक्तिरित्युक्तम्, न पुनः सहप्रतिपत्तिरिति। तेनात्यन्तसहाभिधानमेव प्रतिपन्नोत्कर्षावगतिरिति6 न किंचिदसंबद्धम्। कैश्चिदेषा समासोक्तिः सहोक्तिः कैश्चदुच्यते अर्थान्वयाच्च7 विद्वन्धिरन्यैरन्यत्वमेतयोः॥

(1) Lacuna marked in MS. (2) तस्मिन here probably refers to ०शलेष. (3) सामान्या यत्र MS. (4) The MS is corrupt here and reads : यथा हि कश्चिद्दोषः तस्मादलङ्करणमलङ्गरणान्तरं क्वचिदङ्गभावं न जनयतीति, which gives no consistent sense. (5) सावृत्य MS. (6) प्रतिपन्नोहं कर्मावगतेरिति MS. (7) ०न्वया स MS.

Résumé (Unmeșa iii) २१३

This is followed by a brief treatment of the figure The figure drstanta, of which the missing kārika drstānta may be partly given 'as follows : वस्तुसाम्यं समाश्रित्य यदन्यस्य प्रदर्शनम्। explained as: दृष्टान्तं तावदभिधत्ते-वस्तुसाम्येत्यादि। यदन्यस्य वर्ण्य[मान]प्रस्तुताद्वयतिरिक्तवृत्तेः पदार्थान्तरस्य प्रदर्शन1- मुपनिबन्धनं स दृष्टान्तनामालंकारोऽभिधीयते। कथम्-वस्तु- साम्यं समाश्रित्य। वस्तुनः पदार्थयोर्दष्टान्तदार्ष्टान्तिकयोः साम्यं सादृश्यं समाश्रित्य निमित्तीकृत्य। लिङ्गसंख्याविभक्तिस्वरूप- साम्यवर्जितमिति वस्तुग्रहणम्। The example given consists of the first three lines of the verse सरसिजमनुबिद्धं from Abhijnana-sakuntala i. 20. (पादत्रय- यमेवोहरणम्, चतुर्थे भूषणान्तरसंभवात्)। The figure arthāntara-nyāsa is next taken up, The figure of which the missing kārika may be arthāntara- nyās ı conjecturally restored thus : वाक्यार्थान्तरविन्यासो मुख्यतात्पर्यसाम्यतः। ज्ञेयः सोऽर्थान्तरन्यास: यः समर्पकतयाहितः ॥ The explanation is as follows: अर्थातन्रन्यासमभिधत्ते- वाक्यार्थेत्यादि। ज्ञेयः सोऽर्थान्तरन्यासः [अर्थान्तरन्यास]नामा- लंकारो ज्ञेय: परिज्ञातः। कः-यः वाक्यार्थान्तरविन्यासः। परस्परा- न्वितपदसमुदायाभिधेयवस्तु वाक्यार्थः तस्मादन्यत्2 प्रकृतत्वात् प्रस्तुतव्यतिर्रोक3 वाक्यार्थान्तिरम्। तस्य1 विन्यासो विशिष्टं न्यसनं5 तद्विदाह्लादकारितयोपनिबन्धः6। कस्मात् कारणात्7-

(1) पदार्था तरस्याप्रदर्शन MS. (2) तस्मादन्यत्र M3. (3) ०व्यतिरेके MS. (4) न्यस्य MS. (5) नसङ्गतं MS. (6) ०निबद्धः MS. (7) तस्मात् MS.

२१४ वक्रोक्ति जीवितम, मुख्य'तात्पर्यसाम्यतः2। मुख्यं प्रस्तावाधिकृतत्वात् प्रधानभूतं वस्तु, तस्य तात्पर्य यत्परत्वेन ...... 3 तस्य साम्यतः4 सादृश्यत्। कथम्- समर्पकतया5हितः। समर्पकत्वेनोपनिबद्धः, तत्तदुपपत्तियोजनेनेति6 यावत्। The examples given consist of the last line of the verse सरसिजमनुविद्ध already quoted from Sakuntala, and the verse असंशयं क्षत्रपरिग्रहक्षमा from the same drama ( i. 22 ). The karika on the figure aksepa, which is next The figure ākșepa dealt with, may be given thus :

निषेधच्छाययाक्षेपः कान्ति प्रथयितुं पराम्। आक्षेप इति स ज्ञेयः प्रस्तुतस्यैव वस्तुनः ॥

Explained as: आक्षेपमभिधत्ते-निषेधच्छाययेत्यादि। आक्षेप इति स ज्ञेयः सोऽयमाक्षेपालंकारो ज्ञातव्यः। स7 कीदृश :- प्रस्तुतस्यैव वस्तुनः प्रकृतस्यैवार्थस्य आक्षेपः क्षेपकृत्8। अभिप्रेतस्यापि निर्वर्तनमिति9। कथम्-निषेधच्छायया प्रतिषेधविच्छित्त्या। किम- र्थम्-कान्ति प्रथयितुं पराम्। उपशोभां प्रकटयितुं प्रकृष्टाम्। The illustration given is a Prakrit verse which is hopelessly corrupt and unintelligible in the MS. Having dealt with all the important poetic figures, Kuntaka now concludes the Minor poetic figures. chapter with some general remarks vibhāvanā on the subject, incidentally discussing

(1) मुख्ये MS. (2) स्याद्यता MS. (3) The MS is hopelessly corrupt here and reads : यत्परत्वेन तद्भ्रमन्तं. (4) तस्मात् साम्यात् MS. (5) यथा for तथा MS. (6) तुत पपत्तियोजनतेनेति MS. (7) य: MS. (8) MS reads प्राकृतस्यैतार्थस्य क्षपकृत्. (9) निवर्तनमिति MS.

Résumé (Unmeșa iii) २१५

some minor figures. The figure vibhāvanā is first dealt with. The kārikā may be reconstructed thus : वर्णनीयस्य केनापि विशेषेण विभावना। स्वकारणपरित्यागपूर्वकं कान्तिसिद्धये।। Explained as follows: एवंस्वरूपं प्रतिषेधवैचित्र्यच्छायातिशय- मलंकरणमभिधाय कारणप्रतिषेधोत्तेजितातिशयमभिधत्ते-स्वकारणे- त्यादि। वर्णनीयस्य प्रस्तुतस्यार्थस्य विशेषेण केनाप्यलौकिकेन रूपान्तरेण विभावनेत्यलंकृतिरभिधीयते। ...... 2 कथम्-स्वकारण- परित्यागपूर्वकम्। तस्य विशेषस्य स्वमात्मीयं4 कारणं यन्निमित्तं6 [त]स्य परित्याग: प्रहाणं पूर्व प्रथमं यत्र। तत्कृत्वेत्यर्थः। किमर्थम्- कान्तिसिद्धये" शोभा[निष्पत्तये]। तदिदमुक्तं भवति-यया लोको- त्तरविशेषविशिष्टता वर्णनीयतां नीयते। यथा- असंभृतं मण्डनमङ्गयष्टेरनासवाख्यं करणं मदस्य। कामस्य पुष्पव्यतिरिक्तमस्त्रं बाल्यात्परं साथ वयः प्रपेदे॥ अत्र कृत्रिमकारणपरित्यागपूर्वकं लोकोत्तरसहजविशेषविशिष्टता कवे- कवेरभिप्रेता। This is followed by a reference to the figure

The figure sasamdeha, the kārikā of which is sasamdeha difficult to reconstruct ! यस्मिन्नुत्प्रेक्षितं रूपं संदेहमेति वस्तुनः (?)। उत्प्रेक्षान्तरसद्द्ावाद् विच्छित्त्यै तत् ...... ।। (1) ०वैधित MS. (2) The line omitted here, beginning with तदयमत्रार्थ:, is corrupt and gives no sense. (3) विनाशेषस्य MS. (4) स्वमात्मौ MS. (5) करणं MS. (6) यन्निमित्त MS. (7) MS reads कान्तियष्टये which is obviously corrupt: the emendation is conjectural. (8) Kumāra 1. 31.

२१६ वक्रोक्तिजीवितम

The commentary is pretty clear : तदेवमसंभाव्यकारण- त्वादविभाव्यमानस्वभावतां विचार्य विचारगोचरस्वरूपतया स्वरूप- सन्देहसमर्पितातिशयमभिधत्ते-यस्मिन्नित्यादि1। यस्मिन्नलंकरणे संभावनानुमानात् साम्यसमन्वयाच्च स्वरूपान्तरसमारोपद्वारेण2 उत्प्रेक्षितं प्रतिभालिखितं रूपं पदार्थपरिस्पन्दलक्षणं सन्देहमेति संशय- मारोहति। कस्मात्कारणात्-उत्प्रेक्षान्तरसद्द्ावात्। उत्प्रेक्षा- प्रकर्षपरस्यापि तद्विषयस्य सद्भ्ावात्। किमर्थम्-विच्छित्त्यै शोभायै तदेवंविधमभिधावैचित्र्य संदेहाभिधानं8 वदन्ति। यथा र्जिता नु विविधास्तरुशैला नामिता नु गगनं स्थगितं नु। पूरिता नु विषमेषु धरित्री संहृता नु ककुभस्तिमिरेण ॥4 निमीलदाकेकरलोलचक्षुषां (प्रियोपकण्ठं) कृतगात्रवेपथुः । निमज्जतीनां श्वसितोद्धतस्तनः श्रमो नु तासां मदनो नु पप्रथे।5 There are two more examples ; one in Prakrit, too corrupt and unintelligible, and the other in Sanskrit, which may be given here : कि सौन्दर्यम हार्थसंचितजगत्कोशैकरत्नं6 विधेः7 किं शृङ्गारसरःसरोरुहमिदं8 स्यात् सौकुमार्यावधि। किं लावण्यपयोनिधेरभिनवं बिम्बं सुधादीधिते- वक्तुं कान्ततमाननं9 तव मया साम्यं न निश्चीयते।।

(1) यस्मादित्यादि MS. (2) See Kuntaka's definition of उत्प्रेक्षा above. (3) सदाह भमानं MS. (4) Kirata° ix. 15. (5) Kirata viii. 53. (6) ०करत्वं MS. (7) विधौ MS. (8) शृङ्गारपरस्पर ...... रहं MS. (9) ०मानसे MS.

Résumé (Unmeșa iii) २१७

This figure, in Kuntaka's opinion is only of one kind, being based on utpreksa ( ससंदेहस्यकविधप्रकारत्व- मुत्प्रेक्षामूलत्वात.). Then comes the figure apahnuti, which is defined as follows (the missing kārikā restored conjecturally): अन्यदर्पयितुं रूपं वर्णनीयस्य वस्तुनः। स्वरूपापह्रवो यस्यामसावपह्न तिर्मता।। Explained as follows: एवं स्वरूपसंदेहसुन्दरं ससंदेह- मभिधाय स्वरूपापह्न तिरमणीया1मपह्न तिमभिधत्ते-अन्यदित्यादि। पूर्व वदुत्प्रेक्षामूलत्वमेव जीवितमस्याः2। संभावना3- The figure apahnuti. नुमानात् सादश्याच्च वर्णनीयस्य वस्तुनः प्रस्तुतस्या- र्थस्य अन्यत् किमप्यपूर्व रूपमर्पयितुं रूपान्तरं [विधातं] स्वरूपापह्रवः स्वभावापलापः संभवति यस्याम्, असौ तथा- विध भणितिरेवापह्न तिर्मता प्रतिभाता तद्विदाम्6। Of the three examples given of this figure, the first (in Sārdūla- vikrīdita metre) is exceedingly corrupt and full of lacunae in the MS ; the second can be given tenta- tively as follows : पूर्णेन्दोः परिपोषकान्तिवपुषः स्फारप्रभाभासुरं नेदं मण्डलमभ्युदेति गगने भासोज्जिहीर्षोर्जगत्7। मारस्योच्छिरितमातपत्रमधुना8 पाण्डुप्रदोषश्रियो9 मानो बन्धुजनाभि[लाष]दलनोऽद्योच्छिद्यते किं न ते1॥

(1) Corrupt in MS, and reads ०स्वरूपावल्गवयरसणीय०. (2) जीवित- स्यानु MS. (3) सम्भावनेन MS. (4) तेषं विध० MS. (5) महता MS. (6) तद्विधं MS. (7) भासौ जिहीर्षा जगत् MS. (8) मारस्योच्छतरेतपत्र- मधुनो marked as corrupt), पाण्डु: MS. (9) ०श्रितो MS. (10) • दलनोद्योच्छेकयाकिन: (marked as corrupt) MS.

२१८ वकोक्तिजीवितम

The third example is तव कुसुमशरत्वम् from Abhijnana- śakuntala iii. 55. Kuntaka now proceeds to deal with the cases of

Samsriti and संसृष्टि and संकर of two or more poetic Samkara figures. The kārikās cannot be res- tored, nor is the vrtti on them fully intelligible. There are two illustrative verses under the first head, which may by given thus : आश्लिष्टो नवकुङ्क मारुणरविव्यालोकितैराश्रितो1 लम्बान्ताम्बरया2 समेत्य भुवने ध्यानान्तरे सन्ध्यया। चन्द्रांशूत्करकोरकाकुलमतिर्ध्वान्तिद्विरेफोऽधुना3 देव्या स्थापितदोहदे4 कुरवके भाति प्रदोषागमः ॥

The second would read thus : म्लानि वान्तविषानलेन5 नयनव्यापारलब्धात्मना नीता राजभुजङ्ग पल्लवमृदुनूनं6 लतेयं त्वया।

कैलासोपवने यथा सुगहने नैति प्ररोहं पुनः।। The verse cited as an example of सङ्कोर्ण has lost some letters in the first line :

(रूढा जालैर्जटाना) मुरगपतिफणैस्तत्र पातालकुक्षी प्रोद्यद्वालाङ्कुरश्रीर्दिशि दिशि दशनैरेभिराशागजानाम्।

(1) ० त्यलोकितकसृतं MS. Our emendation is conjectural. (2) लम्बारम्बरया MS. (3) कुलपतेध्वान्तद्विरेभाधना MS. (4) वापितदोहदे MS. (5) वेमावषानलेन MS. (6) पल्लवमुहुर्नामा MS.

Résumé (Unmeșa iii) २११

अस्मिन्नाकाशदेशे विकशितकुसुमा1 राशिभिस्तारकाणां नाथ त्वत्कीर्तिवल्ली फलति फलमिदं बिम्बमिन्दोः सुराद्रेः।

Other examples are निर्मोकमुक्तिरिव गगनोरगस्य already citeda, and अस्या: सर्गविधो from Vikramorvasiya I. 9 (already cited p. 140). Having defined and illustrated all the important poetic figures, Kuntaka says that he is not prepared

Other poetic to accept any other figure that, may figures. still remain undefined, as independent figures, because they may either be reduced to some figure already defined or because they do not possess the essential charm which is necessary to constitute a poetic figure. He says (the kārikā conjecturally reconstructed) :

भूषणान्तरभावेन शोभाशून्यतया तथा। अलंकारास्तु ये केचिन्नालंकारतया मनाक्।

Explained as: एवं यथोपपत्त्यालंकारान् लक्षयित्वा केषांचिद: लक्षितत्वाल्लक्षणव्याप्तिदोषं परिहर्तुमुपक्रमते -- भूषणेत्यादि। ये पूर्वोक्तव्यतिरिक्ताः केचिदलंकारास्तेऽलंकारतया मनाङ न विभूषण- त्वेनाभ्युपगताः। केन हेतुना-भूषणान्तरभावेन। तेभ्यो व्यति- रिक्तमन्यद् [भूषणं] भषणान्तरम्, तत्स्वभावत्वेन1 पूर्वोक्तानामेवान्य- तमत्वेनेत्यर्थः। शोभाशून्यतया तथा-शोभा कान्तिस्तया शून्यं

(1) ०कुरग०, पोतालकुक्षे: and ०कुसुम in MS. (2) See above p. 193. (3) केशाविद० MS. (4) नदावेदनत्वेन MS.

२२० बक्रोतिजोवितम

रहितं शोभाशून्यम्, तस्य भावः शोभाशून्यता तया हेतुभूतया ...... 1 तेषामलंकरणत्वमनुपपन्नम्। In this way, he rejects the claim of yathāsamkhya to be considered as a alamkāra, although it is so considered by older writers (पूर्वराम्नातः) Figures rejected and quoting Bhāmaha's example of as such. that figure, he criticises it by saying that it lacks the requisite charm ( भणितिवचित्रय- विरहान्न काचिदत्र कान्तिर्विद्यते)2. He finds fault with those who enumerate āsīh as a figure and remarks: आशिषो लक्षणोदाहरणानि3 नेह पठ्यन्ते4, तेषु चाशंसनीयस्यैवार्थस्य मुख्यतया वर्णनीयत्वादलंकार्यत्वमिति प्रेयोऽलंकारोक्तानि दूषणान्या- पतन्ति। The case of visesokti is the same: विशेषोक्तेरलंकारान्नरभावेना5लंका तया च भूषणत्वानुपपति.6। Quoting Bhamaha's example of this figure (iii. 22) स एकस्त्रीणि जयति जगन्ति कुसुमायुधः। हरतापि तनुं यस्य शम्भुना न हृतं बलम्।। he remarks अत्र सकललोकप्रसिद्धजयित्वव्यतिरेकिकन्दर्पस्वभाव- मात्रमेव वाक्यार्थः। Kuntaka next quotes with approval Bhāmaha's kārikā ( ii. 86 ) which rejects hetu, sūkșma and lesa as figures, because they do not (1) The line omitted here is corrupt and gives no sense. (2) Jayaratha (pp. 148-9), following Kuntaka, rejects यथासंख्य. from the enumeration of poetic figures and refers to this passage of Kuntaka. (3) सुलापात्यहरणानि MS. (4) पथ्यन्ते MS. (5) ०लङ्कारान्तर्भाना MS. (6) ०नुपपत्ते: MS.

Résumé (Unmeșa iii) २२१ manifest any vaicitrya or charmigness of expression. Under the first figure, he cites and criticises the verse सङ्कतकालमनसं विटं ज्ञात्वा (already quoted in Dhvanya- loka p. 103); and under the second and third figures respectiveiy, Kuntaka cites and criticises Dandin ii. 266 (राजकन्यानुरक्तं मां) and 236 (अयमान्दो- लितप्रौढ०). He thinks that in these cases स्वभावमात्रमेव. रमणायम्, and hence they are alamkarya and not alam- kāra. In the same way, he rejects upamā-rūpaka which is regarded by Bhamaha as an independent alamkara (के चिदुपमारूपकाणाम करण[त्वं] मन्यन्ते, तदयुक्तम्, अनुपपद्यमानत्वात), quoting and commenting on Bhama- ha's example of the figure (समस्तगगनाभोगम् iii. 35). Kuntaka concludes this chapter with a kārikā in Sārdūla-vikrīdita metre on the general nature of वस्तुवकरता (वस्तुवकरतास्वरूपमासूत्रयति). As the vrtti itself is corrupt in places, the missing kārikā cannot be entirely restored, but it appears to contain a comparison between poetic speech(वाक) and नायिका ; लावण्यादिगुणोज्ज्चला प्रतिपदन्यासैर्विलासाज्चिता विच्छित्त्या रचितैर्विभूषणभरैरल्पैर्मनोहारिणी। अत्यर्थ रसवत्तयार्द्रहृदया ...... उदाराभिधा वाक् ...... मनोहर्तु यथा नायिका ।। The colophon to this chapter reads : इति कुन्तलक- विरचिते वक्रोक्तिजीविते तृतीयोन्मेषः समाप्तः ॥श्रीः॥

२२२ वक्रोक्तिजीवितम

Unmesa IV This chapter opens with a kārikā on prakaraņa-

Prakaraņa- vakratā, of which the latter part is

vakratā probably lost and the urtti on which is corrupt. It runs thus :

प्राप्तां प्रकरणवकरतामवतारयति-

यत्र निर्यन्त्रणोत्साहपरिस्पन्दोपशोभिनी1। व्यावृत्तिर्व्यवहर्त्णां स्वाशयोल्लेखशालिनी2।१।। अव्यामूलादनाशङ्कयसमुत्थाने मनोरथे3। काप्युन्मीलति निःसीमा सा प्रबन्धस्य1 वक्ता ॥।२।।

[वक्ता] वक्रभावो भवतीति संबन्धः। कीदृशी-निःसोमा निरवधिः। यत्र यस्यां व्यवहत णां तद्वयापारपरिग्रहव्यग्राणां व्यावृत्तिः प्रवृत्ति: काप्यालौकिकी उन्मीलति उन्धिद्यते। किंविशिष्टा- निर्यन्त्रणोत्साहपरिस्पन्दोपशोभिनी निरर्गलव्यवसायस्फुरितस्फार- विच्छित्तिः। अतएव स्वाशयोल्लेखशालिनी निरुपमनि[ज]हृदयो- ल्लासितालंकृतिः। कस्मिन् सति-अव्यामूलादनाशङ्कय समुत्थाने मनोरथे। कन्दात्प्रभृत्यसंभाव्यसमुद्दे समीहिते। तदय- मत्रार्थ :...... Then he goes on to quote as examples of प्रकरणवक्रता from the third act (entitled सेतुबन्ध) of a drama cited as अभिजातजानकी ; तत्र नीलस्य सेनापतेर्वचनम्

(1) •शोभिनि MS. (2) ०शालिनि MS. (3) ०मनोहरे MS. The reading is corrupt : अव्यमूलादीनांशक्य. (4) sic in MS : but we expect प्रकरणवतता. The reading probably is सा प्रबन्धाशंवक्रता ।

Résumé (Unmeșa iv) २२३

शैला: सन्ति सहस्रशः प्रतिदिशं वल्मीककल्पा इमे दोर्दण्डाश्च1 कठोरविक्रमरसक्रीडासमुत्कण्ठकाः। कर्णास्वादितजम्भसंभावकथा2 किन्नाम कल्लोलिनी प्रायो गोष्पदपूरणेऽपि कपयः कौतूहलं नास्ति वः॥ वानराणामुत्तरवाक्यं नेपथ्ये कलकलानन्तरम्

आन्दोल्यन्ते कति न गिरय: कन्दुकानन्दमुद्रां व्यातत्वानां करपरिसरे कौतुकोत्कर्षहर्षे3। लोपामुद्रापरिवृढकथाभिज्ञताप्यस्ति किन्तु व्रीडावेशः पवनतनयोच्छिष्टसंस्पर्शनेन।। ...... रामेण पर्यनुयुक्तजाम्बवतोऽपि वाक्यम् । अनङ्ग रितनिःसीममनोरथरुहेष्वपि4। कृतिनस्तुल्यसंरम्भमारभन्ते5 जयन्ति च।।

एवंविधमपरमपि। तत एव विभावनीयमभिनवा्द्ग तं भोगभङ्गी- सुभगं सुभाषितसर्वस्वम् । As another example of प्रकरणवक्रता Kuntaka cites from Raghu° canto v the episode of Raghu and Kautsa, quoting and commenting on the verses किं वस्तु विद्वन् गुरवे प्रदेयम् (v. I8), तं भुपतिर्भासुरहेम- राशिम् (v.30), गुर्वर्थमर्थी श्रूतपारदृश्वा (v.24) and जनस्य साकेत- निवासिनस्तौ (V.31), and remarking कुवेरं प्रति सामन्तसंभा- वनया जयाध्यवसायः कामपि सहृदयह्यदहारितां प्रतिपद्यते। ...... अन्यच्च, 'जनस्य साकेत' इत्यादि अत्रापि गुरुप्रदेयदक्षिणातिरिक्तकार्त- स्वरमप्रतिगह्वतः कौत्सस्य, रघोरपि प्रार्थिंतशतगुणं सहस्रगुणं वा प्रयच्छतो निरवधि[निः]स्पृहतौदार्यसंपत्साकेतवासिनमाश्रित्यापूर्वा6

(1) दोर्दण्डाप० MS. (2) Is it जह्न सम्भवकथा ? (3) •हर्ष MS. (4) रुषास्वपि MS. (5) ०मारम्भन्ते MS. (6) ०श्रित्य पूर्वः MS.

२२४ वक्रोक्तिजीवितम, कामपि महोत्सवमुद्रामाततान। एवमेषां महाकविप्रबन्धेषु प्रकरण- वकताविच्छित्तिः रसनिष्यन्दिनी सहृदयैः स्वयमुत्प्रेक्षणीया। Then Kuntaka goes on : इमामेव प्रकारान्तरेण प्रकाशयति- इतिवृत्तप्रयुक्तेऽपि कथावैचित्र्यवर्त्मनि। उत्पाद्यलवलावण्यादन्या भवति1 वकरता ।।३।। (तथा) यथा प्रबन्धस्य सकलस्यापि जीवितम्। भाति प्रकरणं काष्ठाधिरूढरसनिर्भरम् ।।४।। तथा उत्पाद्यलवलावण्यादन्या भवति2 वक्ता-तेन प्रकारेण कृत्रिमसंविधानकमनीयकालौकिकी वत्रभावभङ्गी समुज्जुम्भते, सहृदयानावर्जयतीति यावत्। क्व3-कथावैचित्र्यवत्मनि काव्यस्य ...... 4 वैचित्र्यभावमा्गे। किंविशिष्टे-इतिवृत्तप्रयुक्तेऽपि इति- हासपरिग्रहेऽपि। तथेति यथाप्रयोगमपेक्षत इत्याह-यथा प्रबन्धस्य सकलस्यापि जीवितं भाति प्रकरणम्। येन प्रकारेण सर्गबन्धादेः5 समग्रस्यापि प्राणप्रतिमम्6 अङ्गम्। कीदृग्भूतम्-काष्ठाधिरूढ- रसनिर्भरम्। प्रथमधाराध्यासितशृङ्गारादिपरिपूर्णम्,। As an example Kuntaka quotes and comments on the introduction of the curse of Durvāsas in the Abhijñāna-sakuntala and its effect on the king's mind, citing in this connexion the verse विचिन्तयन्ती यमनन्यमानसा (iv. 87), रम्याणि वीक्ष्य मधुरांश्च (v. 04), प्रत्यादिप्टविशेषमण्डन (vi. I38), and आश्लिष्टबालतरु° (vi. 152)7. Then he adds: (1) ० दन्यावगति MS. (2) ०दन्य लवति MS. (3) स MS. (4) The words omitted are corrupt and read वीरवीचि. (5) MS repeats सकलस्यापि here. (6) प्राणप्रियं MS. (7) The commentary portion is so corrupt that it is not possible either to follow the remarks or give an intelligible summary of it.

Résumé (Unmeșa iv) २२५

उत्पाद्यलवलावण्यादिति द्विधा व्याख्येयम्। क्वचिदसदेवोत्पाद्यम् अथवा1 आहृतम् क्वचिदौच्यित्यत्यक्तं सदप्यन्यथा संपादं2 सहृदय- हृदयाह्लादनाय।यथोदात्तराघवे मारीचवधः। तच्च प्रागेव (प:४२) व्याख्यातम्। एवमन्यदप्यस्या वक्रताविच्छित्तेरुदाहरणं महाकवि- प्रबन्धेषु स्वयमेवोत्प्रेक्षणीयम्। निरन्तररसोद्गारगर्भसन्दर्भनिर्भराः । गिर: कवीनां जीवन्ति न कथामात्रमाश्रिताः । इत्यन्तरश्लोकः। Then he goes on to the next karika on the subject : अपरमपि प्रकरणवक्रताप्रकारमाविर्भावयति -- प्रबन्धस्यैकदेशानां फाल बन्धानुबन्धवान्। उपकार्योपकर्त त्वपरिस्पन्दः परिस्फुरन् ॥५।। असामान्यसमुल्लेखप्रतिभाप्रतिभासिनः । सूते नूतनवऋत्वरहस्यं कस्यचित्कवेः ।६॥ सूते3 समुन्मीलयति। किम्-नूतनवऋत्वरहस्यम् अभिनवक्रभावो- पनिषदम्। कस्यचित्, न सर्वस्य कवे :... 4प्रस्तुतौचित्यचारुरचना- विचक्षणस्येति यावत्। क :- उपकार्योपकर्तृत्वपरिस्पन्दः, अनुग्राह्या- नुग्राहकत्वमहिमा। किं कुर्वन्-परिस्फुरन्, समान ... (उ)न्मी- लन्। किंविशिष्ट :-- फलबन्धानुबन्धवान्, प्रधानकार्यानुसन्धानवान्, कार्यानुसन्धाननिपुणः। कस्यैवंविध5 इत्याह-असामान्यसमुल्लेख- प्रतिभाप्रतिभासिन: निरुपमोन्मीलितशक्तिविभावभ्राजिष्णोः6।

(1) यथा वा MS. (2) न मान्यं MS. (3) Portions of the वृत्ि from here up to प्रतिभाप्रतिभासिन: are repeated in the MS. (4) The word omitted as corrupt here is given as कविन: in one place and कथित: in another, in the MS. (5) कथमहमेवंविध MS. (6) ० भ्राजिष्णु MS. १५

२२६ वक्रोक्तिजीवितम् केषाम्-प्रबन्धस्यैकदेशानाम, प्रकरणानाम्। तदिदमुक्तं भवति .... संनिवेशशोभिनां प्रबन्धावयवानां प्रधानकार्य2संबन्धनिबन्ध (ना)नु- ग्राह्यग्राहकभावः स्वभावसुभगप्रतिभाप्रकाश्यमानः कस्यचिद्विच- क्षणस्य3 वक्रता]चमत्कारिणः कवेरलौकिकं वकतोल्लेखलावण्यं समुल्लासयति। यथा पुष्पदूषितके4 द्वितीयेऽङ्के प्रस्थानात् प्रति- निवृत्त्य ... 5अमन्दमदनोन्मादमुद्रेण समुद्रदत्तेन निजमहिमकेतनं तुल्यदिवसमानन्दयन्ती (?) ... 6प्रविशता प्रकम्पावेगविकलालस- काय निपातनिहितनिद्रस्य द्वारदेशशायिनः.8कु वलयस्योत्कोच- कारणं स्वकरादङ्गलीयकदानं यत्कृतं तच्चतुर्थेऽङ्के मथुराप्रति- निवृत्तेन तेनैव ... 9निष्कम्य समावेदितसमुद्रदत्तवृत्तान्तेन कुलकलड्का- तङ्गकदर्थ्यमानस्य सार्थवाहसागरदत्तस्य स्वतनयस्पर्शमान ... 10 शीलशु द्धिमुन्मीलयत्तदुपकाराय कल्प्यते11। ...... यथा चोत्तरराम- चरिते पृथुगर्भभरखेदितदेहाया विदेहराजदुहितुर्विनोदाय दाशरथिना चिरन्तनराजचरितचित्ररुचि दर्शयता निर्व्याजविजयिविजुम्भमाणजुम्भ- कास्त्राण्युद्दिश्य 'सर्वथेदानीं त्वत्प्रसूतिमुपस्थास्यन्ति' (Act i, p.22) इति यदभिहितं तत्पञ्वमेऽक्के प्रवीरचर्याचतुरेण चन्द्रकेतुना क्षणं समरकेलिमाकाङ क्षता तदन्तरायकलितकलकलाडम्बराणां वरूथिनीनां (1) The word omitted is corrupt and reads प्रातर्विक (सार्व- त्रिक?) in MS. (2) प्रधानबल० MS. (3) विचक्षण: MS. (4) This lost drama is quoted in दशरूपकावलोक (ed. Parab iii. 72, p. 72) and apparently in साहित्यदर्पण vi. 225 (quoted as पुष्प- भूषितक). (5) The passage omitted as corrupt reads: निविडा- नुकारदः नवरायाविभावादर्या. (6) The omitted corrupt passage reads: समाननाय मणिसुचेनेव (मलिम्लुचेनेव?). (7) ०विकललासकायन MS. (8) The omitted corrupt words read in MS. as कदाहाय- मानस्य. (9) The words omitted as corrupt read : शमदमस्य. (10) The words omitted as corrupt are : समाविदूरसुषा. (11) The rest of the passage (one line) is hopelessly corrupt and unintelligible.

Résumé (Unmeșa iv) २२७ सह [ज]जयोत्कण्ठा भ्राजिष्णोजनिकीनन्दनस्य कमप्युपकारमुत्पादयति। तथा च तत्र- लव:1-भवतु जुम्भकास्त्रेण तावत्सैन्यानि स्तम्भयामि। इति सुमन्त्र: (ससंभ्रमम्)- वत्स, कुमारेणानेन जूम्भकास्त्रमभिमन्त्रितम्। चन्द्रकेतु :- आर्य, कः सन्देहः । व्यतिकर इव भीमो वैद्युतस्तामसश्च एणिहितमपि चक्षुर्ग्रस्तमुक्तं हिनस्ति। अभिलिखितमिवैतत्सैन्यमस्पन्दमास्ते नियतमजितवीर्यं जुम्भते जुम्भकास्त्रम्।। आव्चर्यम्- पतालोदरकुञ्जपुज्जित2(तमः) श्यामैर्नभोजम्भकै- रन्तःप्रस्फुरदारकूटकपिल (ज्योति) ज्वलद्दीप्तिभिः। कल्पाक्षेपकठोरभैरवमरुद्व्यस्तैरवस्तीर्यंते

इत्यादि। तत एक एवायम्। 'एकदेशानाम्'3 इति बहुवचन अत्र द्वयोरपि बहूनाम् उपकार्योपकारकत्वं स्वयमुत्प्रेक्षणीयम्। Kuntaka continues to describe another variety of this vakratā :

अस्या एव प्रकारान्तरं प्रकाशयति- प्रतिप्रकरणं प्रौढप्रतिभाभोगयोजितः । एक एवाभिधेयात्मा बध्यमान: पुनः पुनः।।७।।

(1) The readings of this extract from उत्तररामचरित Act V, differ in many places from those of the printed editions. (2) कृजित only in MS for कुञ्जपुञ्जित० (3) एकदेश्यतामेति MS.

२२८ वकोक्तिजीवितम् अन्यूननूतनोल्लेखरसालंकरणोज्ज्वलः । बध्नाति वकरतोद्गेदभङ्गीमुत्पादिताद्द्ध ताम् ।।८।। त्रध्नातीति1 अत्र निबिडयतीति यावत्। काम्-वक्रतोद्द्ेदभड्गीम्, वक्रभावाविर्भावात्2 शोभाम्। किंविशिष्टाम्-उत्पादिताद्द् ताम्, कन्दलितकुतूहलाम्। क:3-एक एवाभिधेयात्मा, तदेव वस्तु- स्वरूपम्। किंत्रियमाणम्-बध्यमानम्4 प्रस्तुतौचित्यचारुरचना- गोचरतामापद्यमानम्। कथम्-पुनः पुनः वारं वारम्। कव- प्रतिप्रकरणम्, प्रकरणे प्रकरणे, स्थाने स्थान इति यावत्। नन्वेवं पुनरुक्तपात्रतामसौ करणोज्ज्वल:, समासादयतीत्याह-अन्यूमनूतनोल्लेखरसालं- अविकलाभिनवोल्लासशृङ्गाररूपकादिपरिस्पन्द- म्राजिष्णुः। यस्मात् प्रोढप्रतिभाभोगयोजितः, प्रगल्भतरप्रज्ञाप्रकर- प्रकाशितः। अयमस्य परमार्थ :- तदेवं सकलचन्द्रोदय (दयादि ?)- प्रकरणप्रकारेषु वस्तु प्रस्तुत कथासंविधानकानुरोधान् मुहर्मुहुरुप- निबध्यमानं यदि परिपूर्णपूर्वविलक्षणरूपकाद्यलंकाररामणीयक- निर्भरं भवति तदा कामपि रामणीयकमयादां वकतामवतारयति। After citing the Harsa-carita9 as affording an example of this variety of vakratā, Kuntaka quotes extensively from the drama Tāpasa-vatsarāja-carita charming illustrations of this form of प्रकरणवक्रता.

(1) The portion from Vrtti from here up to अन्यूननूतनोल्लेख० is repeated in MS. but the readings are corrupt in both places. (2) MSS वकतां वाविर्भावात् in one place and वत्रभावाद्विर्भावात् in another place. (3) अतएव in the second or repeated passage. (4) वन्द्यमानं MS. (5) ०चाम in one place and ०चामर in another. (6) रचनामास्वन्दमानं in the first passage. (7) प्रस्तुत: MS. (8) विरूप for रूपकाद्य in MS. (9) It is not clear what episode is particularly referred to.

Résumé (Unmeșa iv) २२९ He comments on the pathos of the king's speech beginning with (Act ii) कुरवकतरुर्गाढाश्लेषं मुखासवलालनां1 वकुलविटपी रक्ताशोकस्तथा चरणाहतिम्2। but unfortunately the rest of the verse is corrupt in the MS. as well as the comments on it After referring to two other verses from the same drama (धारावेश्म विलोक्य and कर्णान्तस्थितपद्मराग°) already ex- plained by himself3, he quotes and discusses the following tearful सास्त्रं speech of the king (Act iii): सर्वत्र ज्वलितेषु वेश्मसु भयादालीजने विद्रुते त्रासोत्कम्पविहस्तया प्रतिपद देव्या पतन्त्या तदा। हा नाथेति मुहुः प्रलापपरया दग्धं वराक्या तथा शान्तेनापि वयं तु तेन दहनेनाद्यापि दह्यामहे7॥ Kuntaka points out the use of विरोधालकार in the last line is to assist the pathetic sentiment (करुणरस) in the verse. Then the following verse is quoted from Act iv :

चतुर्थऽङ्के राजा सकरुणमात्मगतम् चक्षुर्यस्य तवाननादपगतं नाभूत् क्वचिन्निर्वृति- र्येनैषा सततं त्वदेकशयनं वक्षःस्थली कल्पिता।

(1) ०सवलनां in MS. (2) The reference in Berlin MS. of the drama is ii. 73a (3) See above pp. 151-2. (4) The read- ings are corrupt in our MS., but they are corrected, when possible, from Hultzsch's quotations from the Berlin MS. दविजने विविस्तते in our MS. (5) देशा MS. (6) पराव्या MS. (7) Berlin MS. iii. 77a.

२३० (v वक्रोक्तिजीवितम् यनोक्तासि1 तया विना वत2 जगच्छून्यं क्षणाज्जायते o sh सऽयं दम्भघृतव्रतः प्रियतमे कर्तु किमम्युद्यतः3 । The next verse cited from the same drama ( Act v, Berlin MS. v. 86 b ) is : भ्रूभङ्गं रुचिरे ललाटफलके तारं4 समारोपयन् बाष्पाम्बुप्लुतपीतपत्ररचनां कुर्यात्कपोलस्थलीम। व्यावृत्तैर्विनिबन्धचाटुमहिमामालोक्य लज्जानतां तिष्ठेत् किं कृतकोपभारकरुणैराश्वासयैनां प्रियाम्॥ The उन्माद अवस्था of the king evidenced by the following verse (Act V, Berlin MS v, 87a) is then commented upon as enhancing the करुणरस। किं प्राणा न मया तवानुगमनं कर्तु समुत्साहिता बद्धा कि न जटा न वा प्ररुदितं भ्रान्तं वने निर्जने। त्वत्संप्राप्तिविलोभनेन पुनरप्यूनेन पापेन किं किं कृत्वा कुपिता यदद्य न वचस्त्वं मे ददासि प्रिये।। इति। 'रोदिति' इत्यन्तेन मनागुन्मादमुद्राप्युन्मीलिता तमेव।=करुण- रसमेव] प्रोद्दीपयति। षष्ठेडङ्के राजा-हा देवि त्वत्संप्राप्तिविलोभनेन सचिवैः प्राणा मया धारिता- स्तन्मत्वा त्यजतः शरीरकमिदं नैवास्ति निःस्नेहता। आसन्नोऽवसरस्तथानुगमने जाता धृतिः किन्त्वयं खेदो यच्छतघा गतं न हृदयं तद्वत् क्षणे दारुणे5।। (1) येनोत्यासि MS. (2) वम MS. (3) This line is already commented upon by our author. See above वृत्ति १५०. (4) हारं MS. (5) Berlin MS vi. 93a. The last line in our MS. reads खेदोऽयं क्व तदा. The reading in the text is adopted from the Berlin MS. which gives better sense. (Hultzsch, Nachr. Goett. Gess. 1886, p. 238).

Résumé (Unmesa iv) २३१

After this, Kuntaka refers to Raghu° ix, depicting the episode of Dasaratha's hunting expedition (मृगय।- प्रकरण), and remarks: प्रमाद्यता दशरथेन राज्ञा स्थविरान्ध- तपस्विबालवधो व्यधीयतेति एकवाक्यशक्यप्रतिपादनः पुनरप्ययमर्थः परमार्थसरससरस्वतीसर्वस्वायमानप्रतिभाविधानकलेशेन तादृश्या विच्छित्त्वा विस्फुरितश्चेतनचमत्कारकरणतामधितिष्ठति। The poet's treatment of this episode is then discussed in detail, and verses 63 व्याघ्रानभीरभिमुखो0), 67 (अपि तुरगसमीपात), 57 (लक्षीकृतस्य हरिणस्य), 70 (स ललितकुसुम0) 60 (विस्मृतान्य0), 72 (अथ जातु रुरोगृ हीत) and 80 (शापोड- व्यदृष्टतनया°) are quoted in this order from the canto in question. The next karika is missing in the MS. and can be only partially recovered thus from the vrtti : कथावैचित्र्यपात्रं [तद्वक्रिमाणं प्रपद्यते)। यदङ्गं सर्गबन्धादेः सौन्दर्याय निबध्यते ।६।। प्रसङ्गेनास्या एव प्रभेदान्तरमुन्मीलयति । ... वक्रिमाणं1 किंविशिष्टम् -कथावैचित्र्यपात्र[म्], प्रस्तुतसंविधानकभङ्गीभाजनम्2 । किं तत् -यदङ्गं सर्गबन्धादेः3 सौन्दर्याय निबध्यते। यज्ललक्रीडादि4 प्रकरणं महाकाव्यप्रभृतेरुपशोभानि[ष्प]त्त्यै निवेश्यते। अयमस्य परमार्थ :- प्रबन्धेषु जलकेलिकुसुमावचयप्रभृति प्रकरणं प्रकरान्तसंविधानकानु- बन्धि5 निबध्यमानं निधानमिव कमनीयसंपदः संपद्यते।

(1) There must have been a lacuna here for the missing पाद, although such lacuna is not marked in the MS. (2) •भोजनं MS. (3) यदङ्गसंसर्गबन्धादेः MS. (4) ० क्रीडादिषु MS. (5) संविद्धानु- कानुबन्धि MS.

२३२ वकोक्तिजीवितम् The example cited is the episode of Kusa's जलक्रीड़ा in Raghu xxi, and verses 54 (अथोर्मिलोलोन्मद°) and 82-85 (अवैमि कार्यान्तरमानुषस्य etc.) are cited and dis- cussed in this connexion1. The next karikā on prakaraņa-vakratā runs thus : पुनरप्यस्याः प्रभेदमुद्भावयति- यत्राङ्गिरसनिष्यन्दनिकषः कोऽपि लक्ष्यते। पूर्वोत्तरैरसंपाद्यः साङ्कादे: कापि वक्रता ॥१० ।। साङ्कादे: कापि वकरता ... 2 प्रकरणस्य3 सा काप्यलौकिकी वकता वक्रभावो भवतीति संबन्धः। यत्राङ्गिरसनिष्यन्दनिकषः कोऽपि लक्ष्यते-यत्र यस्यामङ्गी रसो यः4 प्राणरुपः [तस्य] निष्यन्दः प्रवाहः, तस्य5 काञ्चनस्येव निकष: परीक्षापदाविषयो विशेषः कोऽपि ... 'निरुपमो लक्ष्यते .. 7। किविशिष्ट :- पूर्वोत्तरैरसंपाद्यः, प्राक्परवृत्त- रङ्कादैः संपादयितुमशक्यः। The example cited is यथा विक्रमोर्वश्यामुन्मत्ताङ्क:, where विप्रलम्भ शृङ्गार is the अङ्गो रस : तथा च तदुपकम एव-राजा (ससंभूमम्)-आ दुरात्मन्, तिष्ठ तिष्ठ, क्व नु खलु प्रियतमामादाय गच्छसि। (विलोक्य) कथं शैलशिखराद् गगनमुत्प्लुत्य बाणैर्मामभिवर्षति। (विभाव्य सबाष्पम्) कथं विप्रलब्धोऽस्मि।

(1) The passages are too corrupt for intelligible quotation or even for a sensible presentation of their general drift. (2) The words omitted are corrupt and read : सास्तुकादे कापि वक्रता सत्संकसगानु .. सप्रद्दतेः (3) प्रकरण MS. (4) The passage is obviously corrupt and reads : यत्र यत्सङ्गिनो रसो यस्य सः, which gives no consistent meaning. (5) यस्य MS. (6) The words omitted are corrupt and read : भूतनिर्वाण (7) The words omitted are corrupt and read : याजने .... दयैरिव.

Résumé (Unmeșa iv) २३२

·नी नवजलधरः सन्नद्धोऽयं न दृप्तनिशाचरः -P सुरधनुरिदं दूराकृष्टं न नाम शरासनम्। अयमपि पटुर्धारासारो न बाणपरंपरा कनकनिकषस्निग्धा विद्युत् प्रिया न ममोर्वशी॥

In this quotation from Vikramorvasīya, Act iv, there is one point to which attention may be drawn. The drama as known to Kuntaka possibly did not contain the Prakrit verse हिअआहिअ which occurs between अभिवर्षति and the verse नवजलधर: in some printed texts (ed. Bomb. Sansk. Ser. Act vi, p. 113) while the passage कथं विप्रलब्धोऽस्मि does not occur in this place in the printed edition. This point need not be pressed too far, but it possibly supports the suspicion of those scholars who regard the Prakrit verses in this Act as interpolations. The other two verses referred to by Kuntaka in this connexion are पद्धप्ां स्पुशेद्सुनीं and तरङ्गभ्र पङ्ा which, as he himself says, he has commented upon already (see above pp. 15I, 16I). The next example cited is : यथा वा किराताजु नीये बाहयुद्धप्रकरणम्, where the rasa involved is वीर.

The next kārikā describes another variety of the same :

पुनरिमामेवान्यथा प्रथयति-

प्रधानवस्तुनिष्पत्त्यै वस्त्वन्तरविचित्रता। यत्रोल्लसति सोल्लेखा सापराप्यस्य वकता।११।।

२३४ वक्रोक्तिजीवितम् अपरापि अस्य प्रकरणस्य वक्ता वक्रभावो भवतीति संबन्धः। यत्रो- ल्लसति1 उन्मीलति सोल्लेखा अभिन वो्द्ेदभ ङ्गीसुभगा .. 2 प्रतिरूप- मितरद्वस्तु तस्य विचित्रता वैचित्र्यं नूतनचमत्कार इति यावत्। किमर्थम्-प्रधानवस्तुनिष्पत्त्यै। प्रधानमविकृतं प्रकरणं कमपि वत्रिमाणमाक्रमति। As an example is quoted the episode from the Mudra-raksasa, introduced with ततः प्रविशति रज्जुहस्तः पुरुष: (Act vi), and the conversation which follows. In this connexion, the verse छग णसजोअदिढा (Act vi. 4) quoted and commented on, but the verse is so corrupt in the MS. that it is almost beyond recognition. The drift of the whole conversa- tion between Rāksasa and the Purusa relating to Candanadasa, beginning with भद्रमुख, अग्निप्रवेशे सुहृदस्ते को हेतु: and ending with Purusa's words अज्ज अधइं, is explained with reference to the above kārika. The next kārikā further explains and develops the above : पुनर्भङ्गयन्तरेण व्याचष्टे- सामाजिकजनाह्लादनिर्माणनिपुणैनटैः3। तद्द मिकां समास्थाय निर्वर्तितनटान्तरम्॥१२॥

(1) येनोल्लसयति MS. (2) Some words are lost here and the MS. marks a lacuna with चासौ ..... रि. Undoubtedly the phrase वस्त्वन्तरविचित्रता which is explained must have occurred here. (3) The verse is corrupt in MS, and reads ०घर्माणनिपुणौतदै. (4) निर्णातनन्दान्तर MS.

Résumé (Unmeșa iv) २३५

क्वचित् प्रकरणस्यान्तः1 स्मृतं प्रकरणान्तरम्2। सर्वप्रबन्धसर्वस्वकलां पुष्णाति वक्रताम् ।।१३।। सर्वप्रबन्धसर्वस्वकलां पुष्णाति वक्ताम्, सकलरूपकप्राणरूपकं समु- ल्लासयति वक्रिमाणम्। क्वचित् प्रकरणस्यान्तः स्मृतं प्रकरणान्तरम्, -कस्मिश्चित् कविकौशलोन्मेषशालिनि3 नाटके, न सर्वत्र। एकस्य मध्यवर्ति अङ्कान्तरगर्भीकृतं .... 4 इति यावत्। किंविशिष्टम्- निर्वर्तितनटान्तरम्, विभावितान्यनर्तकम्। नटैः कीदृशैः5 -सामा- जिकजनाह्लादनिर्माणनिपुणैः सहृदयपरिषत्परितोषणनिष्णातैः। तद्द मिकां समास्थाय सामाजिकीभूय। इदमत्र तात्पर्यम्-कुत्र- चिदेव निरङ्क शकौशला[:] कुशीलवा[:] स्वीयभूमिकापरिग्रहेण रङ्गमलंकुर्वाणाः7 नर्तकान्तरप्रयुज्यमाने प्रकृतार्थजीवित इव गर्भ- वर्तिनि8 अङ्कान्तरे9 तर्राङ्गतवक्रतामहिम्नि सामाजिकीभवन्तो विविधाभिर्भावनाभङ्गीभिः साक्षात्सामाजिकानां किमपि चमत्कार- वैचित्र्यमासूत्रयन्ति10। यथा (बालरामा) यणे चतुर्थेडङ्गे11 लङ्केश्वरा- नुकारी प्रहस्तानुकारिणा नटो नटेनानुवर्त्यमानः। कपूर इव दग्धोऽपि शक्तिमान् यो जने जने। नमः शृङ्गारबीजाय तस्मै कुसुमधन्वने ।।42 Then the next verse in the drama (iii. I2 श्रवणः पेयम्) is quoted, and commented upon. The next example given is from Uttara-carita, Act vii where Rāma's speech हा कुमार हा लक्ष्मण etc. is cited.

(1) ०स्यान्त Ms. (2) प्रकरणान्तं MS. (3) ०मेगगालिनि MS. (4) The apparently corrupt words omitted are : गभों वा नाम. (5) The words are corrupt here and read : देवत्रिभिः. (6) भूमिकाय MS. (7) ०कुवाणो MS. (8) ०वस्तिनी MS. (9) अङ्गान्तरे MS. (10) ०सूत्रयति MS. (11) चतुर्थके MS. (12) Bala-ramayana iii. 11.

२३६ वक्ोक्निजीवितम् The next variety of प्रकरणवक्रता is defined as follows : अपरमपि प्रकरणवकरतायाः प्रकारमाविष्करोति- मुखादिसन्धिसन्धायि1 संविधानकबन्धुरम्। पूर्वोत्तरादिसंङ्गत्याद् भङ्गानां2 विनिवेशनम्॥ १४॥ न त्वमार्गग्रहग्रस्तग्रहकाण्डकदर्थितम्। वक्तोल्लेखलावण्यमुल्लासयति नूतनम् ॥१५। Unfortunately, a part of the vrtti on these kārikās is lost in the MS and the remaining is too corrupt to give a consistent sense. It seems, however, that भङ्गानाम is paraphrased by the word प्रकरणानाम, which fact makes it likely that the word is possibly अङ्गानाम. The term पूर्वोत्तरादिसाङ्गत्यात् is explained as: कस्मात्3- पूर्वोत्तरादिसाङ्गत्यात्, पूर्वस्य पूर्वस्योत्तरेणोत्तरेण यत्साङ्गत्यमति- शयितसौगम्यम4 उप5जीव्योपजीवकभावलक्षण तस्मात् The subs- tance of the first of these kārikās is thus set forth : इदमुक्तं भवति-प्रबन्धेषु पूर्वपूर्वप्रकरणम् अपरस्मात् परस्य परस्य प्रकरणान्तरस्य सरससंपादितसन्धिसंबन्धसंविधानकसमर्प्य- माणकताप्राणं प्रौढिप्ररूढवकरतोल्लेखमाह्लादयति। यथा पुष्प- दूषितके प्रथमं प्रकरणम्। अतिदारुणाभिनव वेदनानिरानन्दस्य .... समागतस्य समुद्रतीरे समुद्रदत्तस्योत्कण्ठाप्रकारप्रकाशनम्। द्वितीय- मपि-प्रस्थानात् प्रतिनिवृत्तस्य निशीथिन्यामुत्कोचालंकारदान- मूकीकृतकुवलयस्य कुसुमवाटिकाया्मनाकलितमेव तस्य सहचरी-

(1) सन्ध्यापि MS. (2) Sic in MS. Is it अङ्गानां ? (3) तस्मात् MS. (4) ०मौबद्धं MS. (5) कृप० MS. (6) कुसुमपातिताया० MS.

Résumé (Unmeșa iv) २३७

सङ्गमनम्। तृतीयमपि- संभावितदुर्विनयेऽपि1(?) नयदत्त- नन्दिनीनिवसिनव्यसनतत्समाधाननिबन्धनम्। चतुर्थमपि-मथुरां प्रतिनिवृत्ता[स्य] कुवलयप्रदृश्यमानाङ्ग लीयकसमावेदितविमलसंपदः कठोरतरगर्भभारखिन्नायां स्नुषायां निष्कारणनिष्कासनादनाहित- प्रवृत्ते मंहापातकिनमात्मानं मन्यमानस्य सार्थवाहसागरदत्तस्य तीर्थयात्राप्रवर्तनम्। पञ्चममपि-वनान्तः ... 3 समुद्रदत्तकुशलोदन्त- कथनम्। षष्ठमपि-सर्वेषां विचित्रसंख्यासमागमाभ्युपायसंपादक- मिति। एवमेतेषां ... रसनिष्यन्दतत्पराणां तत्परिपाटिः कामपि काम- नीयकसंपदमुद्ड्ावयति। यथा वा कुमारसम्भवे-पार्वत्याः प्रथमतारुण्या4वतारवर्णनम्। हरशुश्रूषा दुस्तरतारकपराभवपारा- वारोत्तरण कारणम् [इति] अरविन्दसूतेरुपदेशः। कुसुमाकर- सुहृदः कन्दर्पस्य पुरंदरोद्देशाद् गौर्या: सोन्दर्यबलाद्विप्रहरतो हरविलोचनविचित्रभानुना भस्मीकरणदुःखावेशविवशाया [रत्याः] विलपनम्। विवक्षता (?) विकलमनसो मेनकात्मजायायास्तपश्च- रणम्। ... निरगलप्राग्भारपरिमृष्टचेतसा विचित्रशिखण्डिभि: शिखरि- नाथेन वारणंपाणिपीडनमिति7 प्रकरणानि पौर्वापर्यपर्यवसित- सुन्दरसंविधान बन्धुराणि रामणीयकधारामधिरोहन्ति। एव- मन्येष्वपि महाकविप्रबन्धेषु प्रकरणव [ऋ्]तावैचित्र्यमेव• विवेचनीयम् The next illustration cited is from the Venī-samhāra

(1) •कुविंनयोऽपि MS. (2) The construction here is some- what peculiar. (3) The portion omitted is corrupt, but it probably gives some proper names of the person by whom the good news of Samudradatta is narrated. (4) प्रसवस्तारुण्या MS. (5) तारकापरिभवपरिवारोत्तरव्य MS. (6) शिखरिनाथवार्यनं MS. (7) It is noteworthy that the summary of the episodes of the कुमार- सम्भव is given up to the marriage of गौरी. But Kuntaka obvi- ously knew Dhvanyāloka and Anandavardhan's criticism of canto viii. (8) ०सन्दरसमविसंबन्ध० MS.

२३८ वत्तोक्तिजीवितम् Act ii (यथा वेणीसंहारे प्रतिमुवसन्ध्यङ्गभागिनि द्वितीयेऽङ्क) and from Śisupala-vadha. The whole topic is wound up with antara-slokas which are fragmentary and corrupt in the MS. After dealing with prakarana-vakratā, Kuntaka

Prabandha takes up prabandha-vakratā which vakratā forms apparently the last topic of dicussion. The kārikā is given thus: इतिवृत्तान्यथावृत्तरससंपदुपेक्षया। रसान्तरेण1 रम्येण यत्र निर्वहणं भवेत् ॥१६।। तस्या एव2 कथामूर्तेरामूलोन्मीलितश्रियः। विनेया नन्दनिष्पत्त्यै सा प्रबन्धस्य वकता ।।१७।। सा प्रबन्धस्य नाटकसर्गबन्धा[देः] वक्रता वक्रभावो भवतीति संबन्धः। यत्र निर्वहणं भवेत, यस्यामुपसंहरणं स्यात्, रसान्तरेण इतरेण रम्येण रसेन रामणीयकविधिना। कया-इतिवृत्तान्यथावृत्तरससंपदुपेक्षया। इतिवृत्तम् इतिहासोऽन्यथापरेण प्रकारण वृत्ता निर्व्युढा या रससंपत् शृङ्गारादिभङ्गी ततुपेक्षया तदनादरेण5 तां परित्यज्येति यावत्। कस्या :- तस्या एव कथामूर्तें:, तस्यैव काव्यशरीरस्य। किंभूतायाः -- आमूलोन्मीलितश्रियः। आमूलं प्रारम्भाद् उन्मीलिता श्रीर्वाच्य- वाचकरचनासंपद् यस्यास्तथोख्ता तस्याः। किमर्थम्-विनेयानन्द- निष्पत्त्यै, प्रतिपाद्यपार्थिवादिप्रमोदसंपादनाय। As illustra- tions, Kuntaka cites Veņī-samhāra and Uttara-rāma- carita. These two dramas are based respectively on

(1) सोन्तरेण MS. (2) कस्यैवं MS. (3) विनय MS. (4) इतिवृत्त MS. (5) नेदंवादरेण MS.

Résumé (Unmesa iv) २३९

the epics Mahābhārata and Rāmāyana which have santa-rasa as the predominant sentiment ( रामायण- महाभारतयोश्च शान्ताङ्गित्वं पूर्वसूरिभिरेव1निरूपितम्); but the itivrtta is somewhat differently treated in the two dramas, in which the prevailing rasas are vīra and śrngara respectively. The antara-śloka with which this topic closes is corrupt. The next variety of prabandha-vakratā is thus defined and explained : त्रैलोक्याभिनवोल्लेखनायकोत्कर्षपोषिणा। इतिहासैकदेशेन प्रबन्धस्य समापनम् ॥१८।। तदुत्तरकथावर्तिविरसत्वजिहासया। कुर्वीत यत्र सुकविः सा विचित्रास्य वक्ता ।।१६।।

सा विचित्रा विविधभङ्गीभ्राजिष्णुरस्य प्रबन्धस्य वक्ता वक्रभावो भवतीति संबन्धः। कुर्वीत यत्र सुकविः-कुर्वीत विदधीत यत्र यस्यां सुकविरौचित्यपद्धतिप्रभेद2चतुरः। प्रबन्धस्य समापनम्- प्रबन्धस्य सर्गबन्धादेः समापनमुपसंहरणम्, समर्थनमिति यावत्। इतिहासैकदेशेन इतिवृत्तस्यावयवेन। किंभूतेन-त्रैलोक्याभिनवो- ल्लेखनायकोत्कर्षपोषिणा, जगदसाधारणस्फुरितनेतृप्रकर्षप्रकाशकेन3। किमर्थम्-तदुत्तरकथावर्तिविरसत्वजिहासया। तस्मादुत्तरा या कथा तद्वर्ति तदन्तर्गतं यद्विरसत्वं वैरस्यमनार्जवं तस्य जिहासया परिजिहीर्षया। इदमुक्तं भवति-इतिहासोदाहृतां कश्चन महा- कविः सकलां कथां प्रारभ्यापि तदवयवेन4 त्रैलोक्यचमत्कारकारण- निरुपमाननायकयशःसमुत्कर्षोदयदायिना तदग्रिमग्रन्थप्रसर'संभावित-

(1) धवन्यालोक p. 238. (2) ०पद्धतिप्रभा MS. (3) ०प्रकाशेन MS. (4) तदवयव MS. (5) प्रसरः MS.

२४० वक्रोवितिजीवितम्

नीरसभावहरणेच्छया1 उपसंहरमाणस्य प्रबन्धस्य कामनीयक- निकेतनायमानवक्किमाणमादधाति। यथा किरातार्जुनीये सर्गबन्धे2

द्विषां विधाताय विधातुमिच्छतो रहस्यनुज्ञामधिगम्य भूभृतः । (i.3) रिपुतिमिरमुदस्योदीयमानं दिनादौ दिनकृतमिव लक्ष्मीस्त्वां समभ्येतु भूयः ॥ (i. 46) एते दुरापं समवाप्य वीर्य- मुन्मूलितार: कपिकेतनेन॥ (iii 22.) इत्यादिना दुर्योधननिधनान्तां धर्मराजाभ्युदयदायिनीं सकलामपि कथा मुपकम्य कविना निबध्यमानत्वात् ...... 4दूरीभूतविभूतेः प्रभूतद्रुपदात्मजनिकारनिरतिशयोद्दीपितमन्योः कृष्णद्वैपायनोपदिष्ट- विद्यासंयोगसंपदः पाशुपतादिदिव्यास्त्रप्राप्तये तपस्यतो गाण्डीव- सुहृद: पाण्डुनन्दनस्यान्तरा किरातराजसंप्रहरणात्। समुन्मीलितानुपम- विक्रमोल्लेखं कमप्यभिप्रायं प्रकाशयति। The comment goes on expanding these remarks and ends up with an antara-sloka which is fragmentary in the MS. Kuntaka then proceeds to deal with another variety of prabandha-vakratā, which is defined and explained as follows : भूयोऽपि भेदान्तरमस्या: संभावयति- प्रधानवस्तुसंबन्ध[तिरोधान]विधायिना। कार्यन्तिरान्तरायेण5 विच्छिन्नविरसा कथा॥२०॥

(1) सम्भावितवीररसभावभया MS. The emendation is conjectu- ral from the sense of the कारिका (2) सहिसर्गबन्धे MS. (3) कला० MS. (4) The passage omitted is corrupt and reads : मेदस्विवृन्दारथास्यदुरोदरहार. Perhaps the reading should be : निबध्य- मानं यत् तेजस्विवृन्दारकस्य दूरोदरद्वारा दूरीभूत०. (5) कार्यान्तरेण MS.

Résumé Unmesa (iv) २४१

तत्रैव तस्य निष्पत्तेः1 निर्निबन्ध2रसोज्ज्वलाम्। प्रबन्धस्यानुबध्नाति नवां कामपि वकताम् ।।२१।।

प्रबन्धस्य सर्गबन्धादेरनुबध्नाति द्रढयति नवामपूर्वोल्लेखां कामपि सहृदयानुभूयमानाम्-न पुनरभिधागोचरसचमत्काराम्-वक्रतां वक्रिमाणम्। काऽसौ -- कार्यान्तरान्तरायेण3 विच्छिन्नविरसा कथा। कार्यान्तरान्तरायेण अपरकृत्यप्रत्युहेन4। विच्छिन्नविरसा विच्छिन्ना चासौ विरसा च सा, विच्छिद्यमानत्वादनावर्जनसंज्ञेत्यर्थः । किंभूतेन-प्रधानवस्तुसंबन्ध[तिरोधान]विधायिना, आधिकारिक- फलसिद्युपायतिरोधानकारिणा5। कुतः6-तत्रैव तस्य निष्पत्तेः। तत्रैव कार्यान्तरानुष्ठाने एतस्याधिकारिकस्य निष्पत्तेः संसिद्धेः। तत एव निर्निबन्धरसोज्ज्वलां निरन्तरायतरङङ्गताद्गिरसप्रभा- भ्राजिष्णुम्। अयमस्य परमार्थ :- या किलाधिकारिककथानिषेधि- कार्यान्तरव्यवधानाज् झगिति विघटमाना अलब्धावकाशापि विकाश्य- माना सा प्रस्तुतेतरव्यापारादेवं प्रस्तुतनिष्पन्नेन्दीवरसितरसनिर्भरा प्रबन्धस्य रामणीयक (मनोहर) वत्रिमाण्मादधाति। The illustration given is Sisupāla-vadha.

The prabandha-vakratā is further developed and explained thus :

तत्रैकफलसंपत्तिसमुद्युक्तोऽपि नायकः। फलान्तरेष्वनन्तेषु तत्तुल्यप्रतिपत्तिषु ।२२॥

(1) निष्पन्नः MS. (2) निर्बन्ध MS. (3) वार्ान्तरेण MS (4) MS reads: अधिहारकृत्य प्रत्याहेन which is obviously corrupt. The emendation is conjectural. (5) MS reads ०सिद्धुपायतिरोधिना. (6) कृतः MS. (7) निष्पन्नैः MS. (8) क्रियमानं MS. १६

२४२ वक्रोक्तिजीवितम

धत्ते निमित्ततां स्फारयशःसंभारभाजनम्। स्वमाहात्म्यचमत्कारात् सापरा चास्य वकता ।।२३।।

The vrtti on this kārikā is corrupt and fragmentary but may be given thus : सापरापि अन्यापि, न प्रागुक्ता, अस्य रूपकादेर्वकरता वक्रभावो भवतीति संबन्धः। यत्रैकफलसं- पत्तिसमुद्युक्तोऽपि नायक :- यत्र यस्याम् एकफलसंपत्तिसमुद्युक्तोऽपि अपराभिमतवस्तुसाधनव्यवसितो[5पि] नायकः1 फलान्तरेष्वनन्तेषु तत्तुल्यप्रतिपत्तिषु धत्ते निमित्तताम्। फलान्तरेष्वपि साध्यरूपेषु वस्तुषु2 अनन्तेषु [अ] गणनां नीतेषु तत्तुल्यप्रतिपत्तिषु आधिकारिक- फलसमानोपपत्तिषु, प्रस्तुतार्थसिद्धेरेवाधिगतसिद्धिष्विति। The rest of the vrtti on this verse appears to be lost, although no lacuna is marked in the MS. This is clear from the fact that some words of the kārika are left out in the explanation and no illustrations are given and discussed. The next kārikā is abruptly begun in continuation of the vrtti with one foot missing. Probably one whole page or folio was lost or mis- placed in the original MS, of which the scribe had no idea ; hence no lacuna is marked. A part of the com- mentary on kārikā 23 appears later as part of the commentary on kārikā 25 (see below pp. 244, 246 ). The example cited there is नागानन्द, with the mention in a fragmentary passage of जीमूतवाहन and शङ्चूड।

The next kārikā (as we have indicated) suffers

(1) MS reads पेता (नेता?) after this word. (2) वस्तु MS. (3) सम्माननो MS.

Résumé (Unmeșa iv) २४३ also from this loss and misplacement in the original MS, and the first foot of the verse (which can however be restored from vrtti) is missing : [आस्तां वस्तुषु वैदग्ध्यं] काव्ये कामपि वक्रताम्। प्रधानसंविधानाङ्गनाम्नापि कुरुते कविः ॥२४।। आस्तां वस्तुषु वैदग्ध्यम्-आस्तां दूरत एव वर्ततां वस्तुषु अभिधेयेषु प्रकरणेषु प्रतिपाद्येषु वैदग्ध्यं विच्छित्तिः। काव्ये कामपि वक्रतां कुरुते कवि :- काव्ये नाटके सर्गबन्धादौ कामपि वकतां कुरुते विद- धाति कविरित्यद्द् तप्रतिभाप्रसारप्रकाशः। केन-संविधानाङ्क- नाम्नापि। प्रधानप्रबन्धप्राणगतप्रायं यत्संविधानं कथायोजनं तदङ्करिचि ह्नमुपलक्षणं यस्य तत्तथोक्तं तच्च तन्नाम ... 2 । 'अपि'- शब्दो विस्मयमुद्ोतयति। The illustrations cited are such names as: यथा-अभिज्ञानशकुन्तल-मुद्राराक्षस-प्रतिमानिरुद्ध- मायापुष्पक-कृत्यारावण-च्छलितराम-पुष्पदूषितकादीनि।

प्रायाणि। The next karika is unfortunately missing, and cannot be restored from its fragmentary vrtti. The sense appears to be that in such prabandha-vakratā different poets, basing the plot upon one particular legend, unfold it in different ways, sometimes abridging, sometimes expanding it. Curiously enough, the missing kārikā appears later, after the kārikā next following, with a corrupt and frag- mentary vrtti again on it. It runs thus :

(1) प्रचार MS. (2) MS is corrupt here and reads चेत नापि (च तेनापि?).

२४४ वकोक्तिजीवितम

प्रबन्धवकताया: प्रकारान्तरमप्याह- अप्येककक्ष्यया बद्धा:1 काव्यबन्धाः2 कवीश्वरैः। पुष्णन्त्यनर्घामन्योन्यवैलक्षण्येन वकताम् ।२५।। The vrtti restored from both places3 would run thus: पुष्णन्ति उल्लासयन्ति अनर्घामपरिच्छेद्याम् अन्योन्य (वैलक्षण्येन) परस्परवैसादृश्येन वक्रतां वक्रभावम्। के ते-काव्यबन्धाः रूपक- पुरःसराः। किंविशिष्टा-अप्येककक्ष्यया बद्धाः, एकेन .... योजिताः4। कैः-कवीश्वरैः। [एकत्र] विस्तीणं वस्तु संक्षिर्पन्द्रिः, अन्यत्र संक्षिप्तं वा विस्तारर्यन्द्रिः कीदृशमपि (तादृशमपि?) वा विचित्रवाच्यवाचकालंकरणं संकलनया नवतां नर्यन्द्रिरित्यर्थः । As Kuntaka summarises: इदमत्र तात्पर्यम्-एकामेव कामपि कन्दलितकामनीयकां5 कथां निर्वहन्धिर्बहुभिरपि कविकुञ्जरै- र्निबध्यमाना बहबः प्रबन्धा मनागप्यन्योन्यसंवादनमनासादयन्तं सहृदयहृदयाह्लादकं कमपि व्रिमाणमादधति। यथा-रामाभ्युदय-

तयः। ते हि प्रबन्धप्रवरास्तेनैव कथामार्गेण निरर्गलरसासार- गर्भसंपदा प्रतिपदं प्रतिवाक्यं प्रतिप्रकरणं च प्रकाशमानाभिनव-

त्कर्षास्तेषां भङ्गीप्राया र(मणीयतां)6 भ्राजिष्णवो नवनवोन्मीलितनायकगुणो- हर्षातिरेक मनेकशोऽप्यास्वाद्यमानाः समुत्पादयन्ति सहृदयानाम्। एवमन्यदपि निदर्शनान्तरमुद्धावनीयम्।

(1) ...... कथया वद्वा MS. (2) बन्धान् MS. (3) Possibly the pages of the original MS were misplaced, and this कारिका and वृत्ति got mixed up and misplaced. (4) MS is corrupt here and reads : एकेनाप्रीतिवृतिनयोजिता: (5) कामनीयक एषां MS. (6) Read रमणीयतां? (7) ०गुणोत्कर्षकर्षसस्तिषमतिरेक MS.

Résumé (Unme iv) २४५

कथोन्मेषसमानेऽपि वपुषीव निथजै ]गुणैः। प्रबन्धा: प्राणिन इव प्रभासन्ते पृथक् पृथक्।।

इत्यन्तरश्लोकः । The next kārikā is also missing but can be restored from the vrtti thus; नूतनोपायनिष्पन्ननय वर्त्मोपदेशिनाम्। महाकविप्रबन्धानां सर्वेषामस्ति वक्ता ॥।२६।। The vrtti is corrupt in many places but may be restored thus : [महाकवि]प्रबन्धानां नवनिर्मानैपुण्यनिरुपमान- कविप्रकाण्डानां1 प्रबन्धानां सर्वेषां सकलानामस्ति वक्ता वक्भाव- विच्छित्तिः । [कीदृशानाम्-]नूतनोपाय2निष्पन्ननयवर्त्मोपदेशि- नाम्। नूतना: प्रत्यग्राः उपायाः सामादिप्रयोगप्रकारास्तद्विदां3 गोचरा ये तैर्निष्पन्नं सिद्धं यन्नयवर्त्म नीतिमार्ग:4 तदुपदिशन्ति शिक्षयन्ति ये ते तथोक्तास्तेषाम्। इदमुक्तं5 भवति-सकलेष्वपि सत्कवि- प्रबन्धेषु अभिनवभङ्गीनिवेशपेशलि (पेशलताशालि?) नीत्याः फल- मुपपद्यमानं प्रतिपाद्योपदेशद्वारेण किमपि कारणमुपलभ्यत एव। यथा-मुद्राराक्षसे। तत्र हि प्रवरप्रज्ञाप्रभावप्रपञ्चितविचित्रनीति6- व्यापारा: प्रगल्भ्यन्त एव। तापसवत्सराजोद्देश एव व्याख्यातः। एवमन्यदप्युत्प्रेक्षणीयम्।

वक्तोल्लेखवैकल्य ....... लोक्यते। प्रबन्धेषु कवीन्द्राणां कीर्तिकन्देषु किं पुनः। इत्यन्तरश्लोकः।

(1) ०कविप्रकाण्डवान् MS. Just before this phrase the MS repeats आस्तां वस्तुष वैदग्ध्यं of the above कारिका and there is a somewhat confused arrangement of the words. (2) अविरतेनोपाय० MS. (3) तद्विदामस्य MS. (4) नीतितत्र MS. (5) किमुक्तं MS. (6) विचित्रमति MS.

२४६ वक्ोक्तिजीवितम्

This is followed by kārikā 25, which is misplaced here (see above p. 242). The MS breaks off with the discussion of नागानन्द as an illustration of the prabandha-vakratā described in that kārikā, with these words : नागानन्दे-तत्र दुर्निवारवैरादपि वैनतेयान्तकादेक .... सकलकारुणिकचूडामणिः शङ्चूडं जीमूतवाहनो देहदानादभिरक्षन्न केवलं तत्कुल .... ।

Here our MS ends without completing the chapter and the work. It seems, however, that not much of the work is lost, as prabandha-vakratā appears to be the last topic which the author had proposed to discuss and would naturally come at the end of the work. This topic is not completed, but possibly it could not have taken more than a few more kārikās. As no other topic is left for discussion, it is impossible to believe that the work contained more than four unmesas, or that the unfinished topic could have occupied such extended treatment as to require another unmesa to finish.

There is no colophon to this chapter, but the scribe marks: असमाप्तोऽयं ग्रन्थः ।

I. Index to the Text

( References are by chapter and verse, unless otherwise specified ) A. Index of Kārikā-ślokas

अक्लेशव्यन्जिताकतं १।३१ एतत्रिष्वपि मा्गषु १।५७ अत्रारोचकिन: केचित् १।५२ औचित्यान्तरतम्येन २।२६

अत्रालुप्तविसर्गान्तैः १।४७ कर्तुरत्यन्तरङ्गत्वं २।२४

अपरा सहजाहारय० ३।२ कर्मादिसंवृतिः पञ्च २।२५

अभिधेयान्तरतम० २।१० कविव्यापारवकत्व० १।१८

अम्लानप्रतिभोद्धिन्न० १।२५ कुर्वन्ति काव्यवैचित्र्य० २।२९

अलंकारकृतां येषां १।११ क्वचिदव्यवधानेऽपि २।३

अलंकारस्य कवयो० १।३५, २।१९ गमकानि निबध्यन्ते १।४६

(वृत्ति चतुर्वर्गफलास्वाद० १।५

अलंकारो न रसवत् ३।१० तत्र पूर्व प्रकाराभ्यां ३।६

अलंकारोपसंस्कार० २।१२ धर्मादिसाधनोपायः सुकुमार० १।३

अलकृतिरलंकार्यं १।६ धर्मादिसाधनोपायपरिस्पन्द० ३/९

अविभावितसंस्थान० १।२७ नातिनिर्बन्धविहिता २।४

अव्ययीभावमुख्यानां २।१९ पदयोरेकमौचित्यात् २।३१

असमस्तपदन्यास: १।४५ परस्परस्य शोभायै २।३४

असमस्तमनोहारि० १।२० परिपोषयितु कांचित २।२८

आगमादिपरिस्पन्द० २१८ प्रतिभाप्रथमोन्द्ेद० १।३४

आञ्जसेन स्वभावस्य १।५३ प्रतीयमानता यत्र १।४०

इत्युपादेयवर्गेऽस्मिन् १।५५ प्रत्यक्ता परभावश्च २।३०

उदारस्वपरिस्पन्द० ३१।' प्रस्तुतौचित्यविच्छित्ति २।१७

उभावेतावलंकायौं १।१० भावस्वभावप्राधान्यं १।२६

उको द्वौ बहवो वर्णाः २।१ भावानामपरिम्लान० ३।५

२४८ INDEX TO THE TEXT

भिन्नयोर्लिङ्गयोर्यस्यां २।२१ वर्गान्तयोगिन: स्पर्शा: २।२

भूषणत्वे स्वभावस्य १।१४ ST वर्णच्छायानुसारेण २/५

मनोज्ञफलकोल्लेख० ३।४ वर्णविन्यासविच्छित्ति० १।३२

माधुर्यादिगुणग्राम: १।३४ वर्णविन्यासवऋत्वं १।१९

मार्गस्थवकशब्दार्थ० ३।३ वाक्यस्य वकभावोऽन्य: १।२०

मार्गाणं त्रितयं तदे० १।५८ वाग्वल्या: पदपल्लवास्पद० २।३५

मार्गोऽसौ मध्यमो नाम १।५१ वाच्यवाचकसौभाग्य० १।२२

मुखमक्लष्टरत्यादि ३।७ वाच्यवाचकवक्रोक्ति० १।२३

यत किंचनापि वैचित्र्यं १।२८ वाच्योऽर्थो वाचक: शब्दः १।८

यत्तु संव्रियते वस्तु २।१६ विचित्रो यत्र वक्रोक्ति० १।४२

यत्र कारकसामान्य २।२७ विशिष्टं योज्यते लिङ्गं २।२३

यत्र तद्वदलंकारै: १।३७ विशेषणस्य माहात्म्यात. २।१५

यत्र दूरान्तरेऽन्यस्मात् २।१३ विहितः प्रत्ययादन्यः २।३२

यत्र रूढेरसंभाव्य० २।८ वैचित्र्यं सौकुमार्यं च १।४९

यत्र वक्तु: प्रमातुर्वा १।५४ वैदग्ध्यस्यन्दि माधुर्य १।४४

यत्रान्यथाभवत्स्वम् १।३९ व्यवहारपरिस्पन्द० १।४

यदप्यनूतनोल्लेखं १।३८ शब्दार्थौ® सहितावेव १।१६

यन्नातिकोमलच्छायं १।४८ शब्दार्थौ सहितौ वक० १।७

यन्मूला सरसोल्लेखा २।१४ शब्दो विवक्षितार्थेक० १।९

यमकं नाम कोऽप्यस्या: २।७ शरीरं चेदलंकार: १।१३

रत्नरश्मिच्छटोत्सेक० १।३६ शरीरमिदमर्थस्य ३।८

रसादिद्योतनं यस्यां २।३३ श्रुतिपेशलताशालि १।३३

रसोद्दीपनसामर्थ्य ३।७ सति लिङ्गान्तरे यत्र २।२२

लोकोत्तरचमत्कार० १।२ समानवर्णमन्यार्थम् २।६

लोकोत्तरतिरस्कार० २।९ सम्प्रति तत्र ये मार्गा: २।२४

वक्रभाव: प्रकरणे १।२१ सर्वसम्पत्परिस्पन्द० १।५६

वन्दे कवीन्द्रवक्त्रेन्दु० १।१ साध्यतामप्यनादृत्य २।२०

INDEX TO THE TEXT २४९ साहित्यमनयो: शोभा० १।१७ स्वयं विशेषणेनापि २।११ सुकुमाराभिध: सोऽयं १।२९ स्वभावव्यतिरेकेण १।१२ सोऽतिदुःसंचरो येन १।४३ स्वभाव: सरसाकूतो १।४१ स्पष्टे सर्वत्र संसृष्टि० १।१५

B. Index of Illustrative Quotations occurring in the Commentary

अकठोरवारणवधू० ३।९, १।७३ आर्यस्याजिमहोत्सव० १।९३ अङ्गराज सेनापते १।४५ आलम्ब्य लम्बा: सरसा० १।११४ अण्णं लडहत्तणअं १।६६ आसंसारं कइपुंगवेहि ३।१६ अथैकधेनोरपराध० १।१२३ आ स्वर्लोकादुरगनगरं २।७३ अधिकरतलतल्पं १।१०९ इत्थं जडे जगति १।५५, २।३५ अनर्ध: कोऽप्यन्तस्तव २।५० इत्थमुत्कयति ताण्डव० २।३९ अनुरणन्मणिमेखल० १।१० इत्युद्गते शशिनि पेशल० २।८९ अनेन सार्ध विहराम्बु० १।८३ इदमसुलभवस्तुप्रार्थना० ३।३३ अपाङ्गगततारका: १।१०४ उत्ताम्यत्तालवश्च प्रतपति २।८ अभिव्यक्तिं तावद्वहि० २।७२ उद्देशोऽयं सरसकदली० १।९७ अय जन: प्रष्टुमना: १।६८ उद्ध दाभिमुखाङ्क रा: ३।३४ अयमेकपदे तया वियोग: २।१०९ उन्निद्रकोकनदरेणु० २।३ अयि पिबत चकोरा: २।११ उपगिरि पुरुहूत० १।११६ अलं महीपाल तव २।४० उपस्थितां पूर्वमपास्य १।७० अव्युत्पन्नमनोभवा ३।३ एकां कामपि कालविप्रुष० १।४७ असारं संसारं परिमुषित० १।२१ एतन्मन्दविपक्कतिन्दुक० १।१०७ अस्मद्दाग्यविपर्यया० १।६७, १।४३ एतां पश्य पुरस्तटी० १।५७, २।२२ अस्या: सर्गविधौ ३।१२, १८ कण्णुप्पलदलमिलिअ० १६१ आज्ञा शक्रशिखामणि० २।२९ कतमः प्रविजृम्भित० १।९४ आयोज्य मालामृतुभि: २।७८ कथं च शक्यानुनयो १।१२४

२५० INDEX TO THE TEXT

कदलीस्तम्बताम्बूल० २।२, २।४ ग्रीवाभङ्गाभिरामं मुहु० ३।३१ कदाचिदेतेन च पारियात्र० ३।३० चकितचातके मेचकित० २।१४

कपोले पत्राली करतल० २।१०१ चापाचार्यस्त्रिपुरविजयी १।६६

कर्णान्तस्थितपझ्मराग० ३।२९ चारुता वपुरभूषय० १।२४ उ

करतलकलिताक्षमाल० १।११५ चूडारत्ननिषन्नदुर्वह० २।८२

करान्तरालीनकपोल० २।५२, ५६ चूताङ्क रास्वादकषाय० ३।३२ कल्लोलवेल्लितदृषत्परुष० १।२५ जाने सख्यास्तव मयि मनः २।६९

कस्त्वं ज्ञास्यसि मां स्मर २।३३ ज्याबन्धनिस्पन्दभुजेन १।८०

कस्त्वं भो दिवि मालिकोऽह० ३।१३ ज्योतिर्लेखावलयि गलितं १।८७

कानि नः पुण्यभान्जि १।९५ णमह दशाणण सरहस० २।२५

कान्त्योन्मीलति सिंहली० २/७४ ततः प्रहस्याह पुनः २।२८

कामेकपत्रीं व्रतदुःख० १।१२५ ततोऽरुणपरिस्पन्द० १।१९

किं तारुण्यतरोरियं १।९२, २।१०३, तत्पितर्यथ परिग्रह० २।५८

३१९ तत्रानुल्लिखिताख्यमेव १।२९ किं शोभिताहमनयेति २।८३, १।८२ किं हास्येन मे प्रयास्यसि ३।४४ तद्वक्त्रेन्दुविलोकनेन दिवसो १।३३, १।११२

कुसुमसमययुग० २।३६ तन्वी मेघजलार्द्रपल्लव० ३।४०

कोऽयं भाति प्रकारस्तव १।८९ तरङ्गभ्रूभङ्गा (क्षुभित०) ३।४१ कौशाम्बीं परिभूय नः २।१०५ तरन्तीवाङ्गानि स्खलद० २।९१, ११३

क्रमादेकद्वित्रिप्रभृति० १।१४ तस्य स्तनप्रणयिभि० १।७६

क्रोडारसेन रहसि १।८१ तस्या परेष्वपि मृगेषु २।१६

कोडासु बालकुसुमायुध० १।१०१ तह रुण्णं कण्ह विसाही २।६० क्षिप्तो हस्तावलग्नः प्रसभ० ३।४३ तां प्राङ्मुखीं तत्र निवेश्य ३।१

गअणं च मत्तमेहं धारा० २।४७ तान्यक्षराणि हृदये १।६२, ६१, २६२

गच्छन्तीनां रमणवसति २।४६ ताप: स्वात्मनि संश्रित० १।९८

गर्भग्रन्थिषु वीरुधां ३।५ तामभ्यगच्छद्रुदिता० १।३१

गुर्वर्थमर्थी श्रुतपार० २।३१ ताम्बूलीनद्धमुग्धक्मुक० २।१०

INDEX TO THE TEXT २५१ तालताली २।१८, २।२ नृ त्यारम्माद्विरतरभस: २।९३ ताला जाअंति गुणा २।२६ नेत्रान्तरे मधुरमर्पयतीव २।९२ तिष्ठेत् कोपवशात् ३।२५ नैकत्र शक्तिविरतिः क्वचिद० २।८६ तेषां गोपवधूविलास० ३।२१ पद्द्यां स्पृशेद्वसुमतीं ३।२६ त्वं रक्षसा भीरु यतो० २।८० श्री पमादो एसो क्खु ३।२८ दत्त्वा वामकरं नितम्ब० १।७२ पाण्डिम्नि मग्नं वपु: १।५३, ४८ दर्पणे च परिभोग० २।६१ पायं पायं कलाची० २।७१, १० दाहोऽम्भः प्रसृतिपच: १।४८, ५३; पुरं निषादाधिपते० १।१२२ २/७० पूर्वानूभूतं स्मरता च १।७९ दुर्वचं तदथ मास्म २।६४ प्रकाशस्वाभाव्यं विदधति १।११ देवि त्वन्मूखपङ्कजेन २।४४ प्रथममरुणच्छाय० १।४१, २१६ दोर्मूलावधिसूत्रित० १।१२१, ३।४ प्रपन्नार्तिच्छिदो नखा: २।८७, १।५९ द्रष्ट्राविष्टेषु सद्यः शिखरिषु १।३० प्रयुज्य सामाचरितं १।७१ द्वन्द्वानि भावं क्रियया १।७७ प्रवृत्ततापो दिवसोऽति० १।७४ द्वयं गतं सम्प्रति शोचनीय० १।२७ फुल्लेन्दीवरकाननानि १।६४,२।१०३ धम्मिल्लो विनिवेशिताल्प० २।१ बद्धस्पर्धस्तव २।१००, १।६६ धारावेश्म विलोक्य ३।२७ बालेन्दुवक्राण्यविकाश० १।७५, ८४ धूसरसरिति २।१६ भग्नैलावल्लरीकास्तर० २।२ धौताञ्जने च नयने ३।८ भण तरुणि रमण० १।९, २।२० नभस्वता लालितकल्प० २।७७ भर्तुर्मित्रं प्रियमविधवे १।३२ नाभियोक्तुमनृतं त्वमि० २।३२ भूतानुकम्पा तव चेदियं २।४१ नामाप्यन्यतरो: १।९१, १०५ मध्येऽङ्ग रं पल्लवा: १।५२, ३/५ निद्रानिमीलितदृशः १।५१, ६२ मन्मथः किमपि येन २।६३, २।५८ निपीयमानस्तबका १।११९ मध्यासक्तश्चकितहरिणी २।९०, १।४९ निवार्यतामालि किम० २१६५ मानिनीजनविलोचन० १।१३ निष्कारणं निकारकणिका प: ३२ मुहुरङ्गलिसंवृता० २।११० निष्पर्यायनिवेशपेशल० २।९९ मृग्यश्च दर्भाङ्क र० २।८१

२५२ INDEX TO THE TEXT

मृतेति प्रेत्य सङ्गन्तु ३।३६ शरीरमात्रेण नरेन्द्र तिष्ठन् १।११८ मथिली तस्य दारा: १।५६, ६३ शशिनः शोभातिरस्कारिणा १।४४,५५

यत्सेनारजसामुदञ्चति १।१०२ शास्त्राणि चक्षुर्नवं २।१०४, १।२९ यथेयं ग्रोष्मोष्मव्यतिकर० २।७९ शीर्णघाणाद्ि,० २।२१

यस्यारोपणकर्मणापि २।७६ शुचिशीतलचन्द्रिका० २।५३

याच्चादैन्यपरिग्रहः २।९७ श्टङ्गेण च स्पर्श० १।७८ याते द्वारवतीं तदा २।५९ श्रमजलसेकजनित० २।५१

यावत्किञ्चिदपूर्वमार्द्र २।९६ श्वासायासमलीमसा: २।७५ येन श्यामं वपुरतितरां २।१११ श्वासोत्कम्पतर्राङ्गणि १।४६,१०६ यो लीलातालवृन्तो रहसि २।४३ संक्ान्ताङ्ग लिपर्व० १।११६ रइकेलिहिअणिअंसण ११५८ सम्बन्धो रघुभूभुजां २।३४ राजीवजीवितेश्वरे २।१५ संरम्भ: करिकीटमेघ० १।२८ रामोऽसौ भुवनेषु विक्रम १।४३, २।३० सज्जइ सुरहिमासो ३1७ रुद्दस्स तइअणअणं २।८४, १।५८ सत्खेव कालश्रवणोत्पले० २।४९

रुद्राद्रेस्तुलनं स्वकण्ठ० १।२२ स दहतु दुरितं शाम्भवः १।६०, लीनं वस्तुनि येन सूक्ष्म० २।१०७, ३।१० २।८८, ३।४३

लीलाइ कुवलअं कुवलअं १।२० सद्यः पुरीपरिसरेण १।३३

लोको यादृशमाह साहस० ३।२२ समविसमणिव्विसेसा २।९५

वक्त्रेन्दोर्न हरन्ति बाष्प० १1१०० सरलतरलता २।१२, २।२

वयं तत्त्वान्वेषान्मधुकर २।१०२ सरस्वतीहृदयारविन्द० २।५

वापीतटे कुड़ंगा १।१२० सस्मार वारणपतिविनि० २।५४

वामं कज्जलवद्विलोचन० १।४४,२।९ सिढिलिअचाओ २।८५, १६१

विशति यदि नो कंचित्कालं १।९९ सुधाविसरनिष्यन्द० १।५४

वृत्तेऽ्रस्मिन् महाप्रलये २।३७ सुस्निग्धदुग्धधवलोरु० २।३८

वेलानिलैर्म दुभि० १।१११ सोडयं दम्भधृतव्रत० १५०, ६९

. वेल्लद्वलाका घना: २।६७, २।२३ सौन्दर्यधूर्यं स्मितं २।१, २।७ ब्रीडालोलान्नतवदनया १।४९ स्तनद्वन्द्वं मन्दं स्नपयति १।६५, २।९८

INDEX TO THE TEXT २५३ स्नानार्द्रमुक्तेष्वनुधूप० १।८५ स्वेच्छाकेसरिण: स्वच्छ० १।५९ स्निग्धश्यामलकान्ति० १।४२, २।२७ हंसानां निनदेषु १।७६, १०८, २।२३, ४५, १०७ ३/६ स्निह्यत्कटाक्षे दृशौ २।६८, १।१११ हस्तापचेयं यशः प: ३२ स्मररसविविधविहित० २।५१ हिमव्यपायाद्विशद० १।८२ स्मितं किञ्चिन्मुग्धं ३।२ हे नागराज बहुधास्य १।११७ स्वस्था: सन्तु वसन्त २।१३, १७ हे हेलाजितबोधिसत्त्व १।९०

C. Index of Antara-ślokas occurring in the Commentary अपर्यालोचितेऽप्यर्थे १।६ वकतायाः प्रकाराणामेकोऽपि २।११२ आभिजात्यप्रभृतय: १।११० वकताया: प्रकाराणामौचित्य० ३।२३ आयत्यां च तदात्वे च १।८ वाचो विषयनैयत्य० १।६ इत्ययं पदपूर्वाध० २।९४ वाच्यावबोधनिष्पत्तौ १।३८ कटुकौषधवच्छास्त्रं १।७ शरीरं जीवितेनेव १।३९ यस्मात्किमपि सौभाग्यं १।४० स्वमहिम्ना विधीयन्ते २।५७ रसस्वभावालंकारा ३।२४

D. Index of other Verses and Quotations in the Commentary अतिगुरवो राजमाषा २।४८ प्रधानेऽ्प्यत्र वाक्यार्थे ३।४२ अपारे काव्यसंसारे ३।११ प्रमाणवत्त्वादायातः २।४२ अलंकारस्य कवयो २।१९ मार्गानुगुण्यसुभगो १।३४ इत्यसत्तर्कसन्दर्भ १।४ यथातत्त्वं विवेच्यन्ते १।२ उत्प्रेक्षातिशयान्विता ३।१४ येन द्वितयमप्येतत् १।५ कोडलंकारोऽनया विना ३।१५ रसवद्रससंश्रयात् ३।३८ जगत्तितयवैचित्र्य० १।१ रसवद्रसपेशलम् ३।३९ तदेतदाहुः सौशब्दं १।१७ रसवद्दशितस्पष्ट० ३।३५ तद्द्ावहेतुभावौ हि १।१२ रूपकादिमलंकारबाह्यं १।१६ प्रतीयमानं पुनरन्यदेव १।८८ रूपकादिरलंकारस्तथा १।१५

२५४ INDEX TO THE TEXT

वाक्यस्य वक्रभावोऽन्यो ३।२० सा काप्यवस्थिति० १।३६ वाजिवारणलोहानां १।२६ स्वमनीषिकयैवाथ १।३ वृ त्त्यौचित्यमनोहारि० १।३५ स्वशब्दस्थायिसंचारि० ३।३७ समसर्वगुणौ सन्तौ १।१८

E. Index of Authors and Works cited by name in the Commentary ( Reference are to pages )

उदात्तराघव प: ४२ मायुराज प: ७१ कालिदास प: ४८, ७१ मेघदूत प: २१ किरातार्जुनीय प: ४२ रघुवंश प: ५०, ५१, ८७ कुमारसम्भव प: ६०, ७७ राजशेखर प: ७१ तापसवत्सराज प: ४३, १५१ रामायण प: ४२

ध्वनिकार प: ८९ विक्मोर्वशी प: १५१

बाणभट्ट प: ७१ शिशुपालवध प: ८७

भवभूति प: ७१ सर्वसेन प: ७१

मञ्जीर प: ७१ हर्षचरित प: ७१

मातृगुप्त प: ७१

F. Index of Authors and Works from which anonymous Quotations are made in the Commentary अग्निपुराण ३।११ कादम्बरी प: १५५ अभिज्ञानशकुन्तल २।१०२, ११०; किरातार्जुनीय १।१३, ७१, ११९;

३।३१ २।३२, ६४ अमरुशतक १।६०; २।८८,१०१; ३।४३ कुमारसम्भव १।२७,६८,७५,७७,७८, उन्ट, काव्यालंकार० ३।३७ ८२,८४,११५; २।६१,६५;३।१,३२

INDEX TO THE TEXT २५५ गाथासप्तशतक १।५८, ९६; २।९५ मयूरशतक २।२१ गौडवह २।४७ महानाटक १।४२; २।२७,४५,६७,९७ चिरन्तन, अलंकारकारान्तर, पूर्वसूरि, मालतीमाघव १।२१ अभियुक्त, विद्वत् प: २३, ३०, ४५, मेघदूत १।३२, ८७; २।४६, ६९, १११ ६६, ८५ १६३, १५७, १५९ चौरपञ्चाशिका १।५१,६२; २।६२ रघुवंश १।३२,७०,७४,७६,७९,८०, ८३, ८५,१२२,१२३,१२४; २।२८, तापसवत्स राजचरित १।२३, ५०, ६४, ३१, ४०, ४१, ८०, ८१, १०६ ६९, ११२, ११३, ११५; २।६६, रत्नावली २।४४, ५५ १०३,१०५; ३।२७-२९ राघवानन्दनाटक(?) १।४३, २।३० दण्डिन्, काव्यादर्श ३।३६, ३९ रुद्रट, काव्यालंकार १।९-१०; २।२० ध्वन्यालोक (कारिका) १८८; ३।४२ विक्रमोर्वशी २।१०९, ३।१२, १८, २५, (वृत्ति) १।५९, ८७ २६, ३३, ४०, ४१ पादताडितकभाण १।१११ विद्धशालभन्जिका १।४८, ५२, ५३; बालरामायण १।२२,३३,५६,६३, २११, ७०; ३/५ १०२; २।१०, ११, २९, ३४, ७१, विषमबाणलीला २।२६ ७६, ९९, १००, १०४ वेणीसंहार १।४५ भल्लटशतक १।२५, ९१, १०५ शिशुपालवध १।२४; २।५४ भामह, काव्यालंकार १।१५-१७; हर्षचरित १।९४, ९५, २/३६, ३७ ३।१४, १५, ३५

II. Index to the Resume ( References are to pages ) A. Index of Kārikās अन्यदर्पयित्ं रूपं २१७ अभिधायाः प्रकारौ स्त: ११४ अन्यूननूतनोल्लखरसा० २२८ अर्वाङ् मूलादनाशड्का २२२ अप्येककक्ष्यया बद्धा: २४४ असामान्यसमुल्लेख० २२५ अप्रस्तुतोऽपि विच्छित्ति १८८ [आस्तां वस्तुषु वैदग्ध्यं] २४३

२५६ INDEX TO THE RESUME

इतिवृत्तप्रयुक्तोऽपि २२४ प्रबन्धस्यैकदेशानां २२१

इतिवृत्तान्यथावृत्ते० २३८ भूषणान्तरभावेन २१९ उत्प्रेक्षावस्तुसाम्येडपि १९८ मुखाभिसन्धिसन्ध्यादि० २३६

उपचारैकसर्वस्वं १८५ यत्र निर्यन्त्रणोत्साह० २२२

ऊर्जस्वुदात्ताभिधयो: १७० एकं प्रकाशकं सन्ति १८० यत्रैकेनैव वाक्येन १११

औचित्यावहमम्लानं १८० यद्वाक्यान्तरवक्तव्यं १९०

कथावैचित्र्यपात्रं २३१ यथायोगि क्रियापदं १८३

क्वचित्प्रकरणस्यान्त: २३५ यथा स रसवन्नाम १७४

तत्रैव तस्य निष्पत्ते: २४१ यस्यामतिशयः कोऽपि १९५

तत्रैव फलसम्पत्ति० २४१ यस्मिन्नुत्प्रेक्षितं रूपं २१५ (तथा) यथा प्रबन्धस्य २२४ रसेन वर्तते तुल्यं १७५

तथा समाहितस्यापि १७३ लावण्यादिगुणोज्ज्वला २२१

तदुत्तरकथावर्ति २३९ लोकप्रसिद्धसामान्य०२०८

तस्या एव कथामूर्ते० २३८ वर्णनीयस्य केनापि २१५

तां साधारणधर्मोक्तौ १९७ वस्तुसाम्यं समाश्रित्य २१३

त्रैलोक्याभिनवोल्लेख० २३९ वाक्यार्थान्तरविन्यासो २१३

धत्ते निमित्ततां स्फार० २४२ वाक्यार्थोऽसत्यभूतो वा १८८

न त्वमार्गग्रहग्रस्त० २३६ वाच्यवाचकसामर्थ्या० १९२ नयन्ति कवयः काञ्चित् १८७ विनिवर्तनमेकस्य २०३

निषेधच्छाययाक्षेप: २१४ विवक्षितपरिस्पन्द० १९७

नूतनोपायनिष्पन्न० २४५ सति तच्छब्दवाच्यत्वे २०७

प्रतिप्रकरणं प्रौढिप्रतिभा० २२७ समस्तवस्तुविषय० १८५

प्रतिभासात्तथा बोद्धु: १९४ सम्भावनानुमानेन १९२

प्रधानवस्तुनिष्पत्त्यै २३३ सामाजिकजनाह्लाद० २३४

प्रधानवस्तुसम्बन्ध० २४०

INDEX TO THE RESUME २५.७

B. Index of Illustrative Quotations अक्ष्णो: स्फुटाश्रुकलुषो० १७४ उपोढरागेण विलोल० १७५ अङ्गलीभिरिव केशसंचयं १७६ उभौ यदि व्योम्नि २०१ अथ जातु रुरोगृ हीत० २३१ एकैकं दलमुन्नमय्य १९४ अथोर्मिलोलोन्मद० २३२ ऐन्द्रं धनु: पाण्डुपयो० १७७ अनङ्क रितनिःसीम० २२३ कइकेसरी वअणाण १८१

अनुरागवती सन्ध्या २१० कपोले पत्राली कर० १७६

अपहर्ताहमस्मीति १७० कर्णान्तस्थितपद्म राग० २२९ अपि तुरगसमीपात् २३११ कर्पूर इव दग्धोऽपि २३५ अयमान्दोलितप्रौढ० २२१ कियन्तः सन्ति गुणिनः २००

अयं मन्दद्युतिर्भास्वान् २०५ किं तारुण्यतरोरियं १८४, १८८

अवैमि कार्यान्तरमानुषस्य २३२ किं प्राणा न मया २३०

असम्भृतं मण्डनमङ्गयष्टे० २१५ किं वस्तु विद्वन गुरवे २२३

असंशयं क्षत्रपरिग्रहक्षमा २१४ किं सौन्दर्यमहार्थसञ्चित० २१६

असारं संसार परिमुषित० १८१ कुरवकतरुर्गाढाश्लेष० २२९ अस्या: सर्गविधौ प्रजापति० २१९ क्षिप्तो हस्तावलग्न: १७६

आत्मानमात्मना वेत्सि १६८ क्षोणीमण्डलमण्डनं १८२

आन्दोल्यन्ते कति न गिरय: २२३ गुर्वर्थमर्थी श्रुतपार० २२३

आपीडलोभादुपकर्णमेत्य १९३ चक्राभिधातप्रसभा० १९१

आश्लिष्टबालतरु० २२४ चक्षुर्यस्य तवाननादपगत० २२९

आश्लिष्टो नवकुङ्क मारुण २१८ चङ्कमन्ति करोन्दा दिशा० १७९

इति विस्मृतान्य० २३१ चन्दनमअएहिं १८१

इतीदमाकर्ण्य तपस्वि० २०० चन्दनासक्तभुजग० १९४

इत्याकर्णितकालनेमि० २०० चलापाङ्गां दृष्टि स्पृशसि १७६

इन्दुर्लिप्त इवाञ्जनेन १८९ चापं पुष्पितभूतलं २०९ इन्दोर्लक्ष्म त्रिपुरजयिन: १६९, १९१ चारुता वपुरभूषयदासां १८२

उत्फुल्लचारुकुसुम० १९४ चुम्बन् कपोलतल० १९९

१७

२५८ INDEX TO THE RESUME

छग्गुणसंजोअदिढा २३४ पूर्णेन्दुकान्तिवदना २००

छाया नात्मन एव या १८९ पूर्णेन्दोस्तवं संवादि १९९ जनस्य साकेतनिवासिन० २०१, २२३ पूर्णेन्दोः परिपोषकान्ति० २१७

तडिद्वलयकक्ष्याणां १८६ प्रत्यादिष्टविशेषमण्डन० २२४

ततोऽरुणपरिस्पन्द० १९९ प्राप्तश्रीरेष कस्मात् २०८

तथा कामोऽस्य ववृधे १७० प्रेयो गृहागतं कृष्णं १६८ तद्वल्गुना युगपदुन्मिषितेन २०३ भूभारोद्वहनाय शेष० १९१ तरङ्गभ्रूभङ्गा क्षुभित० २३३ भ्रूभङ्गं रुचिरे ललाट० २३० तरन्तीवाङ्गानि स्खलद० १९५ मदो जनयति प्रीति १७८, १८३

तं भूपतिर्भासुरहेम० २२३ महीभृतः पुत्रवतोऽपि २००

ताम्बूलरागवलयं २०३ माञ्जिष्ठीकृतपट्टसूत्र० २००

त्वत्सन्प्राप्तिविलोभनेन २३० मालामुत्पलकन्दलै: २०६ त्वं रक्षसा भीरु यतो० १९४ मुखेन सा केतकपत्र० १९९ दृष्टया केशव गोपरागहृतया २७६ मृदुतनुलतावसन्तः १८६ देवि त्वन्मुखपङ्कजेन १९४ म्लानिं वान्तविषानलेन २१८

धारावेश्म विलोक्य २२९ यत्काव्यार्थनिरूपणं २०२

नवजलधर: सन्नद्धोऽयं २३३ यस्य प्रोच्छ्यति प्रताप० १९९

नामाप्यन्यतरो: १९१ यान्त्या मुहुर्वलितकन्धर० २००

निपीयमानस्तबका १९९ येन ध्वस्तमनोभवेन २०६

निमीलदाकेकरलोल० २१६ यैर्वा दृष्टा न वा दृष्टा २०२

निर्दिष्टां कुलपतिनां २०४ रञ्जिता नु विविधास्तरु० २१६

निर्मोकमुक्तिरिव १९३, २१९ रम्याणि वीक्ष्य मधुरांश्च २२४ पद्यां स्पृशेद्वसुमतीं २३३ राजकन्यानुरक्तं मां २२१

परामृशति सायकं १९० रामेण मुग्धमनसा २००

पशुपतिरपि तान्यहानि १७१ राशीभूतः प्रतिदिनमिव १९३ पाण्डचोऽ्यमंसापित० १९९ (रूढा जालैर्जटाना? ) मुरगपति० ११८ पातालोदरकुञ्जपुज्जित० २२७ लक्ष्यीकृतस्य हरिणस्य २३१

INDEX TO THE RESUME २५९ लग्नद्विरेफाञ्जनभक्ति० १७७ टा० स एकस्त्रीणि जयति २२० लावण्यकान्तिपरिपूरित० १८७ संकेतकालमन० २२१ लावण्यसिन्धुरपरैव १८९ सदयं (बुभुजे) महीभुजः २०४ लिम्पतीव तमोऽङ्गानि १९५ समस्तगगनाभोगं २२१ विचिन्तयन्ती यमनन्य० २२४ सरसिजमनुविद्धं २१३, २१४ विसृष्टरागादधरा० २०४ सर्वत्र ज्वलितेषु वेश्मसु २२९ व्यतिकर इव भीमो० २२७ सललितकुसुम० २३१ व्याघूादमीरभिमुखो० २३१ स्कन्धवानृजुरव्याल: २१० शक्यमोषधिपते० १९६ स्वपुष्पच्छविहारिण्य० १९९ शस्त्रप्रहारं ददता २०४ स्वल्पं जल्प बृहस्पते २०४ शापोऽप्यदृष्टतनया० २३१ स्वाभिप्रायसमर्पण० २०५ शुचि विभूषयति श्रुतं १८२ हिमाचलसुतावल्लि० १८७ शेषो हेमगिरिस्त्वं च २०२ हिमपाताविलदिश: २१० शैला: सन्ति सहस्रश: २२३ हेलावभग्नहरकार्मुक० २०३ श्रवणैः पेयं २३५ हे हस्त दक्षिण मृतस्य २११ श्लाध्याशेषतन् सुदर्शन० २०८ हे हेलाजितबोधिसत्त्व १९१

C. Other Miscellaneous Quotations अनौचित्यादृते नान्यद् १७१ प्रेयः प्रियतराख्यानं १६७ आत्मैव नात्मन: स्कन्धं १६९ यन्मूला सरसोल्लेखा १८४ उदात्तं ऋद्धिमद्वस्तु १७१ रसभावतदाभास० १७३ कैश्चिदेषा संमासोवित: २१२ स्वरूपादतिरिक्तस्य १६८

D. Antara-ślokas

अपहृत्यान्यालंकार० १६५ निरन्तररसोद्वारगर्भ० २२५ कथोन्मेषसमानेऽपि २४५ वक्रतोल्लेखवैकल्य० २४५

२६० INDEX TO THE TEXT E. Works and Authors cited by Name अभिजातजानकी (सेतुबन्धाङ्क) २२२ बालरामायण २३५, २४४ अभिज्ञानशकुन्तल २२४, २४३ महाभारत २३९ उत्तररामचरित २२६, २३५, २३८ मायापुष्पक २४३, ३४४ उदात्तराघव २२५, २४४ मुद्राराक्षस २३४, २४३, ३४५ किरातार्जुनीय २३३, २४० रघुवंश २३१, २३२, २३३

कुमारसम्भव २३७ रामचरित २४३ कृत्यारावण २४३, २४४ रामानन्द २४३

छलितराम २४३ रामायण २३९ तापसवत्सराजचरित २२८, २४५ लक्षणकार २०४

दण्डिन् १४५ विक्रमोर्वशीय २३२

नागानन्द २४२, २४५ वीरचरित २४४

पाण्डवाभ्युदय २४३ वेणीसंहार २३८ पुष्पदूषितक २२६, २३६, २४३ शिशुपालवव २३८, २४१, २४३ पूर्व, पूर्वाचार्य, पूर्वसूरि १८३, २२० हयग्रीववध २४३

प्रतिमानिरुद्ध २४३ हर्षचरित १९३, २१९, २२८ F. Works and Authors quoted anonymously अभिज्ञानशकुन्तल १७६, २१३, २१८ बालरामायण १९४, २००

अमरुशतक १७६ भल्लटशतक १९१ उत्तररामचरित २११, २२६-२८ भामह १६७,१८०,१७१, १७८,१९९, उन्ट १७०, १७१, १७२, १७३, १७६ २००,२०२,२०३,२०४, २१०,

किरातार्जुनीय २०५, २११, २१६ २२०, २२१

कुमारसम्भव १६८, १७७, १९६, मालतीमाधव २००

२००, २०४, २१५ मेघदूत १९३

तापसवत्सराजचरित २२९-३० रघु १९४, १९९, २०१, २०३, दण्डिन् १६७, १६८, १७३, १९५. २०४, २०५

२०४ रत्नावली १९४ ध्वन्यालोक (कारिका) २०८ (वृत्ति) विक्रमोर्वशीय २११, २३२

१७१ शिशुपालवध २०१

BY THE SAME AUTHOR

ASPECTS OF SANSKRIT LITERATURE Demy 8vo. vi+315pp. 1959. Rs 15.00 A collection of mature, erudite contributions which have an abiding interest for the specialist as well as the intelligen reader. This work constitutes a supplement to the author's famous History of Sanskrit Literature.

SOME PROBLEMS OF SANSKRIT POETICS Demy 8vo. viii+267pp. 1959. Rs. 15.00 A selection of mengraphs and articles on the problems and theories of Sanskrit Poetics. Almost all the articles have a significant bearing on the study of Sanskrit Litera- ture. The ollection contains the text of Kavyaloka-locana iv.

HISTORY OF SANSKRIT POETICS Complete revised edition. viii+361+341pp. 1960. New edition of this standard work on Sanskrit Poetics giving (a) Chronology and Sources and (b) Systems and and Theories has received a gratifying welcome.

EARLY HISTORY OF VAISNAVA FAITH AND MOVEMENT Second revised edition. 1961. Rs. 30.00 Reappearing with additions and emendations it is destined to go down as a classic on the subject.

BENGAL'S CONTRIBUTIONS TO SANSKRIT LITE- RATURE & STUDIES IN BENGAL VAISNAVISM. 12.50 Cr. 4to. Reprinted with minor corrections from D. U .- HISTORY OF BENGAL, vol. I. 161 pp. Hard Bound.

ANCIENT INLTAN EROTICS & EROTIC LITERATURE Demy 8vo. x-109 pp., 1959.