Books / Vākyapadīya of Bhartṛhari — Sanskrit Text

1. Vākyapadīya of Bhartṛhari

Kāṇḍa 1

1.1

1स्त् काण्ड अनादिनिधनम् ब्रह्म शब्दतत्त्वं यद् अक्षरम् विवर्तते ऽर्थभावेन प्रक्रिया जगतो यतः

1st kāṇḍa anādinidhanam brahma śabdatattvaṃ yad akṣaram vivartate 'rthabhāvena prakriyā jagato yataḥ

1.2

एकम् एव यद् आम्नातं भिन्नशक्तिव्यपाश्रयात् अपृथक्त्वे ऽपि शक्तिभ्यः पृथक्त्वेनेव वर्तते

ekam eva yad āmnātaṃ bhinnaśaktivyapāśrayāt apṛthaktve 'pi śaktibhyaḥ pṛthaktveneva vartate

1.3

अध्याहितकलां यस्य कालशक्तिम् उपाश्रिताः जन्मादयो विकाराः षड् भावभेदस्य योनयः

adhyāhitakalāṃ yasya kālaśaktim upāśritāḥ janmādayo vikārāḥ ṣaḍ bhāvabhedasya yonayaḥ

1.4

एकस्य सर्वबीजस्य यस्य चेयम् अनेकधा भोक्तृभोक्तव्यरूपेण भोगरूपेण च स्थितिः

ekasya sarvabījasya yasya ceyam anekadhā bhoktṛbhoktavyarūpeṇa bhogarūpeṇa ca sthitiḥ

1.5

प्राप्त्युपायो ऽनुकारश् च तस्य वेदो महर्षिभिः एको ऽप्य् अनेकवर्त्मेव समाम्नातः पृथक् पृथक्

prāptyupāyo 'nukāraś ca tasya vedo maharṣibhiḥ eko 'py anekavartmeva samāmnātaḥ pṛthak pṛthak

1.6

भेदानां बहुमार्गत्वं कर्मण्य् एकत्र चाण्गता शब्दानां यतशक्तित्वं तस्य शाखासु दृष्यते

bhedānāṃ bahumārgatvaṃ karmaṇy ekatra cāṇgatā śabdānāṃ yataśaktitvaṃ tasya śākhāsu dṛṣyate

1.7

स्मृतयो बहुरूपास् च दृष्टादृष्टप्रयोजनाः तम् एवाश्रित्य लिङ्गेभ्यो वेदविद्भिः प्रकल्पिताः

smṛtayo bahurūpās ca dṛṣṭādṛṣṭaprayojanāḥ tam evāśritya liṅgebhyo vedavidbhiḥ prakalpitāḥ

1.8

तस्यार्थवादरूपाणि निश्रिताः स्वविकल्पजाः एकत्विनां द्वैतिनां च प्रवादा बहुधागता

tasyārthavādarūpāṇi niśritāḥ svavikalpajāḥ ekatvināṃ dvaitināṃ ca pravādā bahudhāgatā

1.9

सत्या विसुद्धिस् तत्रोक्ता विद्यैवेकपदागमा युक्ता प्रणवरूपेण सर्ववादाविरोधिना

satyā visuddhis tatroktā vidyaivekapadāgamā yuktā praṇavarūpeṇa sarvavādāvirodhinā

1.10

विधातुस् तस्य लोकानाम् अङ्गोपाङ्गनिबन्धनाः विद्याभेदाः प्रतायन्ते ज्नानसंस्कारहेतवः

vidhātus tasya lokānām aṅgopāṅganibandhanāḥ vidyābhedāḥ pratāyante jnānasaṃskārahetavaḥ

1.11

आसन्नं ब्रह्मणस् तस्य तपसाम् उत्तमं तपः प्रथमं छन्दसाम् अङ्गम् आहुर् व्याकरणं बुधाः

āsannaṃ brahmaṇas tasya tapasām uttamaṃ tapaḥ prathamaṃ chandasām aṅgam āhur vyākaraṇaṃ budhāḥ

1.12

प्राप्तरूपविभागाया यो वाचः परमो रसः यत् तत् पुण्यतमं ज्योतिस् तस्य मार्गो ऽयम् आन्जससः

prāptarūpavibhāgāyā yo vācaḥ paramo rasaḥ yat tat puṇyatamaṃ jyotis tasya mārgo 'yam ānjasasḥ

1.13

अर्थप्रवृत्तितत्त्वानां शब्दा एव निबन्धनम् तत्त्वावबोद्जः शब्दानं नास्ति व्याकरणाद् ऋते

arthapravṛttitattvānāṃ śabdā eva nibandhanam tattvāvabodjaḥ śabdānaṃ nāsti vyākaraṇād ṛte

1.14

तद् द्वारम् अपवर्गस्य वाङ्मलानां चिकित्सितम् पवित्रं सर्वविद्यानाम् अधिविद्यं प्रकासते

tad dvāram apavargasya vāṅmalānāṃ cikitsitam pavitraṃ sarvavidyānām adhividyaṃ prakāsate

1.15

यथार्थजातयः सर्वाः सबाकृतिनिबन्धनाः तथैव लोके विद्यानाम् एसा विद्या परायनम्

yathārthajātayaḥ sarvāḥ sabākṛtinibandhanāḥ tathaiva loke vidyānām esā vidyā parāyanam

1.16

इदम् आद्यं पदस्थानं सिद्धिसोपानपर्वणाम् इयं सा मोक्षमाणानाम् अजिह्मा राजपद्धतिः

idam ādyaṃ padasthānaṃ siddhisopānaparvaṇām iyaṃ sā mokṣamāṇānām ajihmā rājapaddhatiḥ

1.17

अत्रातीतविपर्यासः केवलाम् अनुपस्यति छन्दस्यस् छन्दसां योनिम् आत्मा छन्दोमयीं तनुम्

atrātītaviparyāsaḥ kevalām anupasyati chandasyas chandasāṃ yonim ātmā chandomayīṃ tanum

1.18

प्रत्यस्थमितभेदाया यद् वाचो रूपम् उत्तमम् यद् अस्मिन्न् एव तमसि ज्योतिः सुद्धं विवर्तते

pratyasthamitabhedāyā yad vāco rūpam uttamam yad asminn eva tamasi jyotiḥ suddhaṃ vivartate

1.19

वैकृतं समति क्रान्ता मूर्तिव्यापारदर्शनम् व्यतीत्यालोकतमसी प्रकाशं यम् उपासते

vaikṛtaṃ samati krāntā mūrtivyāpāradarśanam vyatītyālokatamasī prakāśaṃ yam upāsate

1.20

यत्र वाचो निमेत्तानि चिह्नानीवाक्षरस्मृतेः शब्दपूर्वेण योगेन भासन्ते प्रतिबिम्बवत्

yatra vāco nimettāni cihnānīvākṣarasmṛteḥ śabdapūrveṇa yogena bhāsante pratibimbavat

1.21

अथर्वणाम् अङ्गिरसां सांनाम् ऋग्यजुषस्य च यस्मिन्न् उच्चावचा वर्णाः पृथक्स्थितपरिग्रहाः

atharvaṇām aṅgirasāṃ sāṃnām ṛgyajuṣasya ca yasminn uccāvacā varṇāḥ pṛthaksthitaparigrahāḥ

1.22

यद् एकं प्रक्रियाभेदैर् बहुधा प्रविभज्यते तद् व्याकरणं आगम्य परं ब्रह्माधिगम्यते

yad ekaṃ prakriyābhedair bahudhā pravibhajyate tad vyākaraṇaṃ āgamya paraṃ brahmādhigamyate

1.23

नित्याः शब्दार्थसंबन्धास् तत्राम्नाता महर्षिभिः सूत्राणां सानुतन्त्राणां भाष्याणां च प्रणेतृभिः

nityāḥ śabdārthasaṃbandhās tatrāmnātā maharṣibhiḥ sūtrāṇāṃ sānutantrāṇāṃ bhāṣyāṇāṃ ca praṇetṛbhiḥ

1.24

अपोद्धारपदार्थाः ये ये चार्थाः स्थितलक्षणाः अन्वाख्येयाश् च ये शब्दा ये चापि प्रतिपादकाः

apoddhārapadārthāḥ ye ye cārthāḥ sthitalakṣaṇāḥ anvākhyeyāś ca ye śabdā ye cāpi pratipādakāḥ

1.25

कार्यकारणभावेन योग्यभावेन च स्थिताः धर्मे ये प्रत्यये चाङ्गं संबन्धाः साध्वसाधुषु

kāryakāraṇabhāvena yogyabhāvena ca sthitāḥ dharme ye pratyaye cāṅgaṃ saṃbandhāḥ sādhvasādhuṣu

1.26

ते लिङ्गैश् च स्वशब्दैश् च शास्त्रे ऽस्मिन्न् उपवर्णिताः स्मृत्यर्थम् अनुगम्यन्ते के चिद् एव यथागमम्

te liṅgaiś ca svaśabdaiś ca śāstre 'sminn upavarṇitāḥ smṛtyartham anugamyante ke cid eva yathāgamam

1.27

शिष्टेभ्य आगमात् सिद्धाः साधवो धर्मसाधनम् अर्थप्रत्यायनाभेदे विपरीतास् त्व् असाधवः

śiṣṭebhya āgamāt siddhāḥ sādhavo dharmasādhanam arthapratyāyanābhede viparītās tv asādhavaḥ

1.28

नित्यत्वे कृतकत्वे वा तेषाम् आदिर् न विद्यते प्राणिनाम् इव सा चैषा व्यवस्थानित्यतोच्यते

nityatve kṛtakatve vā teṣām ādir na vidyate prāṇinām iva sā caiṣā vyavasthānityatocyate

1.29

नानर्थिकाम् इमां कश् चिद् व्यवस्थां कर्तुम् अर्हति तस्मान् निबध्यते शिष्टैः साधुत्वविषया स्मृतिः

nānarthikām imāṃ kaś cid vyavasthāṃ kartum arhati tasmān nibadhyate śiṣṭaiḥ sādhutvaviṣayā smṛtiḥ

1.30

न चागमाद् ऋते धर्मस् तर्केण व्यवतिष्ठते ऋषीणाम् अपि यज् ज्ञानं तद् अप्य् आगमपूर्वकम्

na cāgamād ṛte dharmas tarkeṇa vyavatiṣṭhate ṛṣīṇām api yaj jñānaṃ tad apy āgamapūrvakam

1.31

धर्मस्य चाव्यवच्छिन्नाः पन्थानो ये व्यवस्थिताः न तांल् लोकप्रसिद्धत्वात् कश् चित् तर्केण बाधते

dharmasya cāvyavacchinnāḥ panthāno ye vyavasthitāḥ na tāṃl lokaprasiddhatvāt kaś cit tarkeṇa bādhate

1.32

अवस्थादेशकालानां भेदाद् भिन्नासु शक्तिषु भावानाम् अनुमानेन प्रसिद्धिर् अतिदुर्लभा

avasthādeśakālānāṃ bhedād bhinnāsu śaktiṣu bhāvānām anumānena prasiddhir atidurlabhā

1.33

निर्ज्ञातशक्तेर् द्रव्यस्य तां तान् अर्थक्रियां प्रति विशिष्टद्रव्यसंबन्धे सा शक्तिः प्रतिबध्यते

nirjñātaśakter dravyasya tāṃ tān arthakriyāṃ prati viśiṣṭadravyasaṃbandhe sā śaktiḥ pratibadhyate

1.34

यत्नेनानुमितो ऽप्य् अर्थः कुशलैर् अनुमातृभिः अभियुक्ततरैर् अन्यैर् अन्यथैवोपपाद्यते

yatnenānumito 'py arthaḥ kuśalair anumātṛbhiḥ abhiyuktatarair anyair anyathaivopapādyate

1.35

परेषाम् असमाख्येयम् अभ्यासाद् एव जायते मणिरूप्यादिविज्ञानं तद्विदां नानुमानिकम्

pareṣām asamākhyeyam abhyāsād eva jāyate maṇirūpyādivijñānaṃ tadvidāṃ nānumānikam

1.36

प्रत्यक्षम् अनुमानं च व्यतिक्रम्य व्यवस्थिताः पितृरक्षःपिशाचानां कर्मजा एव सिद्धयः

pratyakṣam anumānaṃ ca vyatikramya vyavasthitāḥ pitṛrakṣaḥpiśācānāṃ karmajā eva siddhayaḥ

1.37

आविर्भूतप्रकाशानाम् अनुपप्लुतचेतसाम् अतीतानागतज्ञानं प्रत्यक्षान् न विशिष्यते

āvirbhūtaprakāśānām anupaplutacetasām atītānāgatajñānaṃ pratyakṣān na viśiṣyate

1.38

अतीन्द्रियान् असंवेद्यान् पश्यन्त्य् आर्षेण चक्षुषा ये भावान् वचनं तेषां नानुमानेन बाधते

atīndriyān asaṃvedyān paśyanty ārṣeṇa cakṣuṣā ye bhāvān vacanaṃ teṣāṃ nānumānena bādhate

1.39

यो यस्य स्वम् इव ज्ञानं दर्शनं नातिशङ्कते स्थितं प्रत्यक्षपक्षे तं कथम् अन्यो निवर्तयेत्

yo yasya svam iva jñānaṃ darśanaṃ nātiśaṅkate sthitaṃ pratyakṣapakṣe taṃ katham anyo nivartayet

1.40

इदं पुण्यम् इदं पापम् इत्य् एतस्मिन् पदद्वये आचण्डालमनुष्याणाम् अल्पं शास्त्रप्रयोजनम्

idaṃ puṇyam idaṃ pāpam ity etasmin padadvaye ācaṇḍālamanuṣyāṇām alpaṃ śāstraprayojanam

1.41

चैतन्यम् इव यश् चायम् अविच्छेदेन वर्तते आगमस् तम् उपासीनो हेतुवादैर् न बाध्यते

caitanyam iva yaś cāyam avicchedena vartate āgamas tam upāsīno hetuvādair na bādhyate

1.42

हस्तस्पर्शाद् इवान्धेन विषमे पथि धावता अनुमानप्रधानेन विनिपातो न दुर्लभः

hastasparśād ivāndhena viṣame pathi dhāvatā anumānapradhānena vinipāto na durlabhaḥ

1.43

तस्माद् अकृतकं शास्त्रं स्मृतिं च सनिबन्धनाम् आश्रित्यारभ्यते शिष्टैः साधुत्वविषया स्मृतिः

tasmād akṛtakaṃ śāstraṃ smṛtiṃ ca sanibandhanām āśrityārabhyate śiṣṭaiḥ sādhutvaviṣayā smṛtiḥ

1.44

द्वाव् उपादानशब्देषु शब्दौ शब्दविदो विदुः एको निमित्तं शब्दानाम् अपरो ऽर्थे प्रयुज्यते

dvāv upādānaśabdeṣu śabdau śabdavido viduḥ eko nimittaṃ śabdānām aparo 'rthe prayujyate

1.45

अविभक्तो विभक्तेभ्यो जायते ऽर्थस्य वाचकः शब्दस् तत्रार्थरूपात्मा संबन्धम् उपगच्छति

avibhakto vibhaktebhyo jāyate 'rthasya vācakaḥ śabdas tatrārtharūpātmā saṃbandham upagacchati

1.46

आत्मभेदं तयोः के चिद् अस्तीत्य् आहुः पुराणगाः बुद्धिभेदाद् अभिन्नस्य भेदम् एके प्रचक्षते

ātmabhedaṃ tayoḥ ke cid astīty āhuḥ purāṇagāḥ buddhibhedād abhinnasya bhedam eke pracakṣate

1.47

अरणिस्थं यथा ज्योतिः प्रकाशान्तरकारणम् तद्वच् छब्दो ऽपि बुद्धिस्थः श्रुतीनां कारणं पृथक्

araṇisthaṃ yathā jyotiḥ prakāśāntarakāraṇam tadvac chabdo 'pi buddhisthaḥ śrutīnāṃ kāraṇaṃ pṛthak

1.48

वितर्कितः पुरा बुद्ध्या क्व चिद् अर्थे निवेशितः करणेभ्यो विवृत्तेन ध्वनिना सो ऽनुगृह्यते

vitarkitaḥ purā buddhyā kva cid arthe niveśitaḥ karaṇebhyo vivṛttena dhvaninā so 'nugṛhyate

1.49

नादस्य क्रमजातत्वान् न पूर्वो न परश् च सः अक्रमः क्रमरूपेण भेदवान् इव जायते

nādasya kramajātatvān na pūrvo na paraś ca saḥ akramaḥ kramarūpeṇa bhedavān iva jāyate

1.50

प्रतिबिम्बं यथान्यत्र स्थितं तोयक्रियावशात् तत्प्रवृत्तिम् इवान्वेति स धर्मः स्फोटनादयोः

pratibimbaṃ yathānyatra sthitaṃ toyakriyāvaśāt tatpravṛttim ivānveti sa dharmaḥ sphoṭanādayoḥ

1.51

आत्मरूपं यथा ज्ञाने ज्ञेयरूपं च दृश्यते अर्थरूपं तथा शब्दे स्वरूपं च प्रकाशते

ātmarūpaṃ yathā jñāne jñeyarūpaṃ ca dṛśyate artharūpaṃ tathā śabde svarūpaṃ ca prakāśate

1.52

आण्डभावम् इवापन्नो यः क्रतुः शब्दसंज्ञकः वृत्तिस् तस्य क्रियारूपा भागशो भजते क्रमम्

āṇḍabhāvam ivāpanno yaḥ kratuḥ śabdasaṃjñakaḥ vṛttis tasya kriyārūpā bhāgaśo bhajate kramam

1.53

यथैकबुद्धिविषया मूर्तिर् आक्रियते पटे मूर्त्यन्तरस्य त्रितयम् एवं शब्दे ऽपि दृश्यते

yathaikabuddhiviṣayā mūrtir ākriyate paṭe mūrtyantarasya tritayam evaṃ śabde 'pi dṛśyate

1.54

यथा प्रयोक्तुः प्राग् बुद्धिः शब्देष्व् एव प्रवर्तते व्यवसायो ग्रहीतॄणाम् एवं तेष्व् एव जायते

yathā prayoktuḥ prāg buddhiḥ śabdeṣv eva pravartate vyavasāyo grahītṝṇām evaṃ teṣv eva jāyate

1.55

अर्थोपसर्जनीभूतान् अभिधेयेषु केषु चित् चरितार्थान् परार्थत्वान् न लोकः प्रतिपद्यते

arthopasarjanībhūtān abhidheyeṣu keṣu cit caritārthān parārthatvān na lokaḥ pratipadyate

1.56

ग्राह्यत्वं ग्राहकत्वं च द्वे शक्ती तेजसो यथा तथैव सर्वशब्दानाम् एते पृथग् अवस्थिते

grāhyatvaṃ grāhakatvaṃ ca dve śaktī tejaso yathā tathaiva sarvaśabdānām ete pṛthag avasthite

1.57

विषयत्वम् अनापन्नैः शब्दैर् नार्थः प्रकाश्यते न सत्तयैव ते ऽर्थानाम् अगृहीताः प्रकाशकाः

viṣayatvam anāpannaiḥ śabdair nārthaḥ prakāśyate na sattayaiva te 'rthānām agṛhītāḥ prakāśakāḥ

1.58

अतो ऽनिर्ज्ञातरूपत्वात् किम् आहेत्य् अभिधीयते नेन्द्रियाणां प्रकाश्ये ऽर्थे स्वरूपं गृह्यते तथा

ato 'nirjñātarūpatvāt kim āhety abhidhīyate nendriyāṇāṃ prakāśye 'rthe svarūpaṃ gṛhyate tathā

1.59

भेदेनावगृहीतौ द्वौ शब्दधर्माव् अपोद्धृतौ भेदकारेषु हेतुत्वम् अविरोधेन गच्छतः

bhedenāvagṛhītau dvau śabdadharmāv apoddhṛtau bhedakāreṣu hetutvam avirodhena gacchataḥ

1.60

वृद्ध्यादयो यथा शब्दाः स्वरूपोपनिबन्धनाः आदैच्प्रत्यायितैः शब्दैः संबन्धं यान्ति संज्ञिभिः

vṛddhyādayo yathā śabdāḥ svarūpopanibandhanāḥ ādaicpratyāyitaiḥ śabdaiḥ saṃbandhaṃ yānti saṃjñibhiḥ

1.61

अग्निशब्दस् तथैवायम् अग्निशब्दनिबन्धनः अग्निश्रुत्यैति संबन्धम् अग्निशब्दाभिधेयया

agniśabdas tathaivāyam agniśabdanibandhanaḥ agniśrutyaiti saṃbandham agniśabdābhidheyayā

1.62

यो य उच्चार्यते शब्दो नियतं न स कार्यभाक् अन्यप्रत्यायने शक्तिर् न तस्य प्रतिबध्यते

yo ya uccāryate śabdo niyataṃ na sa kāryabhāk anyapratyāyane śaktir na tasya pratibadhyate

1.63

उच्चरन् परतन्त्रत्वाद् गुणः कार्यैर् न युज्यते तस्मात् तदर्थैः कार्याणां संबन्धः परिकल्प्यते

uccaran paratantratvād guṇaḥ kāryair na yujyate tasmāt tadarthaiḥ kāryāṇāṃ saṃbandhaḥ parikalpyate

1.64

सामान्यम् आश्रितं यद् यद् उपमानोपमेययोः तस्य तस्योपमानेषु धर्मो ऽन्यो व्यतिरिच्यते

sāmānyam āśritaṃ yad yad upamānopameyayoḥ tasya tasyopamāneṣu dharmo 'nyo vyatiricyate

1.65

गुणः प्रकर्षहेतुर् यः स्वातन्त्र्येणोपदिश्यते तस्याश्रिताद् गुणाद् एव प्रकृष्टत्वं प्रतीयते

guṇaḥ prakarṣahetur yaḥ svātantryeṇopadiśyate tasyāśritād guṇād eva prakṛṣṭatvaṃ pratīyate

1.66

तस्याभिधेयभावेन यः शब्दः समवस्थितः तसाप्य् उच्चारणे रूपम् अन्यत् तस्माद् विविच्यते

tasyābhidheyabhāvena yaḥ śabdaḥ samavasthitaḥ tasāpy uccāraṇe rūpam anyat tasmād vivicyate

1.67

प्राक् सम्ज्ञिनाभिसंबन्धात् संज्ञा रूपपदार्थिका षष्ट्याश् च प्रथमायाश् च निमित्तत्वाय कल्पते

prāk samjñinābhisaṃbandhāt saṃjñā rūpapadārthikā ṣaṣṭyāś ca prathamāyāś ca nimittatvāya kalpate

1.68

तत्रार्थवत्त्वात् प्रथमा संज्ञाशब्दाद् विधीयते अस्येते व्यतिरेकश् च तदर्थाद् एव जायते

tatrārthavattvāt prathamā saṃjñāśabdād vidhīyate asyete vyatirekaś ca tadarthād eva jāyate

1.69

स्वं रूपम् इति कैश् चित् तु व्यक्तिः संज्ञोपदिश्यते जातेः कार्याणि संसृष्टा जातिस् तु प्रतिपद्यते

svaṃ rūpam iti kaiś cit tu vyaktiḥ saṃjñopadiśyate jāteḥ kāryāṇi saṃsṛṣṭā jātis tu pratipadyate

1.70

संज्ञिनीं व्यक्तिम् इच्छन्ति सूत्रे ग्राह्याम् अथापरे जातिप्रत्यायिता व्यक्तिः प्रदेशेषूपतिष्ठते

saṃjñinīṃ vyaktim icchanti sūtre grāhyām athāpare jātipratyāyitā vyaktiḥ pradeśeṣūpatiṣṭhate

1.71

कार्यत्वे नित्यतायां वा के चिद् एकत्ववादिनः कार्यत्वे नित्यतायां वा के चिन् नानात्ववादिनः

kāryatve nityatāyāṃ vā ke cid ekatvavādinaḥ kāryatve nityatāyāṃ vā ke cin nānātvavādinaḥ

1.72

पदभेदे ऽपि वर्णानाम् एकत्वं न निवर्तते वाक्येषु पदम् एकं च भिन्नेष्व् अप्य् उपलभ्यते

padabhede 'pi varṇānām ekatvaṃ na nivartate vākyeṣu padam ekaṃ ca bhinneṣv apy upalabhyate

1.73

न वर्णव्यतिरेकेण पदम् अन्यच् च विद्यते वाक्यं वर्णपदाभ्यां च प्रविभागो न कश् चन

na varṇavyatirekeṇa padam anyac ca vidyate vākyaṃ varṇapadābhyāṃ ca pravibhāgo na kaś cana

1.74

पदे न वर्णा विद्यन्ते वर्णेष्व् अवयवा न च वाक्यात् पदानाम् अत्यन्तं प्रविभागो न कश् चन

pade na varṇā vidyante varṇeṣv avayavā na ca vākyāt padānām atyantaṃ pravibhāgo na kaś cana

1.75

भिन्नदर्शनम् आश्रित्य व्यवहारो ऽनुगम्यते तत्र यन् मुख्यम् एकेषां तत्रान्येषां विपर्ययः

bhinnadarśanam āśritya vyavahāro 'nugamyate tatra yan mukhyam ekeṣāṃ tatrānyeṣāṃ viparyayaḥ

1.76

स्फोतस्याभिन्नकालस्य ध्वनिकालानुपातिनः ग्रहणोपाधिभेदेन वृत्तिभेदं प्रचक्षते

sphotasyābhinnakālasya dhvanikālānupātinaḥ grahaṇopādhibhedena vṛttibhedaṃ pracakṣate

1.77

स्वभावभेदान् नित्यत्वे ह्रस्वदीर्घप्लुतादिषु प्राकृतस्य ध्वनेः कालः शब्दस्येत्य् उपचर्यते

svabhāvabhedān nityatve hrasvadīrghaplutādiṣu prākṛtasya dhvaneḥ kālaḥ śabdasyety upacaryate

1.78

शब्दस्य ग्रहणे हेतुः प्राकृतो ध्वनिर् इष्यते स्थितिभेदनिमित्तत्वं वैकृतः प्रतिपद्यते

śabdasya grahaṇe hetuḥ prākṛto dhvanir iṣyate sthitibhedanimittatvaṃ vaikṛtaḥ pratipadyate

1.79

शब्दस्योर्ध्वम् अभिव्यक्तेर् वृत्तिभेदं तु वैकृतः ध्वनयः समुपोहन्ते स्फोटात्मा तैर् न भिद्यते

śabdasyordhvam abhivyakter vṛttibhedaṃ tu vaikṛtaḥ dhvanayaḥ samupohante sphoṭātmā tair na bhidyate

1.80

इन्द्रियस्यैवसंस्कारः शब्दस्यैवोभवस्य वा क्रियते ध्वनिभिर् वादास् त्रयो ऽभिव्यक्तिवादिनाम्

indriyasyaivasaṃskāraḥ śabdasyaivobhavasya vā kriyate dhvanibhir vādās trayo 'bhivyaktivādinām

1.81

इन्द्रियस्यैव संस्कारः समाधानाञ्जनादिभिः विषयस्य तु संस्कारः तद्गन्धप्रतिपत्तये

indriyasyaiva saṃskāraḥ samādhānāñjanādibhiḥ viṣayasya tu saṃskāraḥ tadgandhapratipattaye

1.82

चक्षुषः प्राप्यकारित्वे तेजसा तु द्वयोर् अपि विषयेन्द्रिययोर् इष्टा संस्कारः स क्रमो ध्वनेः

cakṣuṣaḥ prāpyakāritve tejasā tu dvayor api viṣayendriyayor iṣṭā saṃskāraḥ sa kramo dhvaneḥ

1.83

स्फोटरूपाविभागेन ध्वनेर् ग्रहणम् इष्यते कैश् चित् ध्वनिर् असंवेद्यः स्वतन्त्रो ऽन्यैः प्रकल्पितः

sphoṭarūpāvibhāgena dhvaner grahaṇam iṣyate kaiś cit dhvanir asaṃvedyaḥ svatantro 'nyaiḥ prakalpitaḥ

1.84

यथानुवाकः श्लोको वा सोढत्वम् उपगच्छते आवृत्त्या न तु स ग्रन्थः प्रत्यावृत्ति निरूप्यते

yathānuvākaḥ śloko vā soḍhatvam upagacchate āvṛttyā na tu sa granthaḥ pratyāvṛtti nirūpyate

1.85

प्रत्ययैर् अनुपाख्येयैर् ग्रहणानुगुणैस् तथा ध्वनिप्रकाशिते शब्दे स्वरूपम् अवधार्यते

pratyayair anupākhyeyair grahaṇānuguṇais tathā dhvaniprakāśite śabde svarūpam avadhāryate

1.86

नादैर् आहितबीजायाम् अन्त्येन ध्वनिना सह आवृत्तपरिपाकायां बुद्धौ शब्दो ऽवधार्यते

nādair āhitabījāyām antyena dhvaninā saha āvṛttaparipākāyāṃ buddhau śabdo 'vadhāryate

1.87

असतश् चान्तराले याञ् छब्दान् अस्तीति मन्यते प्रतिपत्तुर् अशक्तिः सा ग्रहणोपाय एव सः

asataś cāntarāle yāñ chabdān astīti manyate pratipattur aśaktiḥ sā grahaṇopāya eva saḥ

1.88

भेदानुकारो ज्ञानस्य वाचश् चोपप्लवो ध्रुवः क्रमोपसृष्टरूपा वाग् ज्ञानं ज्ञेयव्यपाश्रयम्

bhedānukāro jñānasya vācaś copaplavo dhruvaḥ kramopasṛṣṭarūpā vāg jñānaṃ jñeyavyapāśrayam

1.89

ज्ञेयेन न विना ज्ञानं व्यवहारे ऽवतिष्ठते नालब्धक्रमया वाचा कश् चिद् अर्थो ऽभिधीयते

jñeyena na vinā jñānaṃ vyavahāre 'vatiṣṭhate nālabdhakramayā vācā kaś cid artho 'bhidhīyate

1.90

यथाद्यसंख्याग्रहणम् उपायः प्रतिपत्तये संख्यान्तराणां भेदे ऽपि तथा शब्दान्तरश्रुतिः

yathādyasaṃkhyāgrahaṇam upāyaḥ pratipattaye saṃkhyāntarāṇāṃ bhede 'pi tathā śabdāntaraśrutiḥ

1.91

प्रत्येकं व्यञ्जका भिन्न वर्णवाक्यपदेषु ये तेषाम् अत्यन्तभेदे ऽपि संकीर्णा इव शक्तयः

pratyekaṃ vyañjakā bhinna varṇavākyapadeṣu ye teṣām atyantabhede 'pi saṃkīrṇā iva śaktayaḥ

1.92

यथैव दर्शनैः पूर्वैर् दूरात् संतमसे ऽपि वा अन्यथाकृत्य विषयम् अन्यथैवाध्यवस्यति

yathaiva darśanaiḥ pūrvair dūrāt saṃtamase 'pi vā anyathākṛtya viṣayam anyathaivādhyavasyati

1.93

व्यज्यमाने तथा वाक्ये वाक्याभिव्यक्तिहेतुभिः भागावग्रहरूपेण पूर्वं बुद्धिः प्रवर्तते

vyajyamāne tathā vākye vākyābhivyaktihetubhiḥ bhāgāvagraharūpeṇa pūrvaṃ buddhiḥ pravartate

1.94

यथानुपूर्वीनियमो विकारे क्षीरबीजयोः तथैव प्रतिपत्तॄणां नियतो बुद्धिषु क्रमः

yathānupūrvīniyamo vikāre kṣīrabījayoḥ tathaiva pratipattṝṇāṃ niyato buddhiṣu kramaḥ

1.95

भागवत्स्व् अपि तेष्व् एव रूपभेदो ध्वनेः क्रमात् निर्भागेष्व् अभ्युपायो वा भागभेदप्रकल्पनम्

bhāgavatsv api teṣv eva rūpabhedo dhvaneḥ kramāt nirbhāgeṣv abhyupāyo vā bhāgabhedaprakalpanam

1.96

अनेकव्यक्त्यभिव्यङ्ग्या जातिः स्फोट इति स्मृता कैश् चित् व्यक्तय एवास्य ध्वनित्वेन प्रकल्पिताः

anekavyaktyabhivyaṅgyā jātiḥ sphoṭa iti smṛtā kaiś cit vyaktaya evāsya dhvanitvena prakalpitāḥ

1.97

अविकारस्य शब्दस्य निमित्तैर् विकृतो ध्वनिः उपलब्धौ निमित्तत्वम् उपयाति प्रकाशवत्

avikārasya śabdasya nimittair vikṛto dhvaniḥ upalabdhau nimittatvam upayāti prakāśavat

1.98

न चानित्येष्व् अभिव्यक्तिर् नियमेन व्यवस्थिता आश्रयैर् अपि नित्यानां जातीनां व्यक्तिर् इष्यते

na cānityeṣv abhivyaktir niyamena vyavasthitā āśrayair api nityānāṃ jātīnāṃ vyaktir iṣyate

1.99

देशादिभिश् च संबन्धो दृष्टः कायवताम् अपि देशभेदविकल्पे ऽपि न भेदो ध्वनिशब्दयोः

deśādibhiś ca saṃbandho dṛṣṭaḥ kāyavatām api deśabhedavikalpe 'pi na bhedo dhvaniśabdayoḥ

1.100

ग्रहणग्राह्ययोः सिद्धा योग्यता नियता यथा व्यङ्ग्यव्यञ्जकभावे ऽपि तथैव स्फोटनादयोः

grahaṇagrāhyayoḥ siddhā yogyatā niyatā yathā vyaṅgyavyañjakabhāve 'pi tathaiva sphoṭanādayoḥ

1.101

सदृशग्रहणानां च गन्धादीनां प्रकाशकम् निमित्तं नियतं लोके प्रतिद्रव्यम् अवस्थितम्

sadṛśagrahaṇānāṃ ca gandhādīnāṃ prakāśakam nimittaṃ niyataṃ loke pratidravyam avasthitam

1.102

प्रकाशकानां भेदांश् च प्रकाश्यो ऽर्थो ऽनुवर्तते तैलोदकादिभेदे तत् प्रत्यक्षं प्रतिबिम्बके

prakāśakānāṃ bhedāṃś ca prakāśyo 'rtho 'nuvartate tailodakādibhede tat pratyakṣaṃ pratibimbake

1.103

विरुद्धपरिमाणेषु वज्रादर्शतलादिषु पर्वतादिसरूपाणां भावानां नास्ति संभवः

viruddhaparimāṇeṣu vajrādarśatalādiṣu parvatādisarūpāṇāṃ bhāvānāṃ nāsti saṃbhavaḥ

1.104

तस्माद् अभिन्नकालेषु वर्णवाक्यपदादिषु वृत्तिकालः स्वकालश् च नादभेदाद् विभज्यते

tasmād abhinnakāleṣu varṇavākyapadādiṣu vṛttikālaḥ svakālaś ca nādabhedād vibhajyate

1.105

यः संयोगविभागाभ्यां करणैर् उपजन्यते स स्फोटः शब्दजाः शब्दा ध्वनयो ऽन्यैर् उदाहृताः

yaḥ saṃyogavibhāgābhyāṃ karaṇair upajanyate sa sphoṭaḥ śabdajāḥ śabdā dhvanayo 'nyair udāhṛtāḥ

1.106

अल्पे महति वा शब्दे स्फोटकालो न भिद्यते परस् तु शब्दसंतानः प्रचयापचयात्मकः

alpe mahati vā śabde sphoṭakālo na bhidyate paras tu śabdasaṃtānaḥ pracayāpacayātmakaḥ

1.107

दूरात् प्रभेव दीपस्य ध्वनिमात्रं तु लक्ष्यते घण्टादूनां च शब्देषु व्यक्तो भेदः स दृश्यते

dūrāt prabheva dīpasya dhvanimātraṃ tu lakṣyate ghaṇṭādūnāṃ ca śabdeṣu vyakto bhedaḥ sa dṛśyate

1.108

द्रव्याभिघातात् प्रचितौ भिन्नौ दीर्घप्लुताव् अपि कम्पे तूपरते जाता नादा वृत्तेर् विशेषकाः

dravyābhighātāt pracitau bhinnau dīrghaplutāv api kampe tūparate jātā nādā vṛtter viśeṣakāḥ

1.109

अनवस्थितकम्पे ऽपि करणे ध्वनयो ऽपरे स्फोटाद् एवोपजायन्ते ज्वाला ज्वालान्तराद् इव

anavasthitakampe 'pi karaṇe dhvanayo 'pare sphoṭād evopajāyante jvālā jvālāntarād iva

1.110

वायोर् अणूनां ज्ञानस्य शब्दत्वापत्तिर् इष्यते कैश् चिद् दर्शनभेदो हि प्रवादेष्व् अनवस्थितः

vāyor aṇūnāṃ jñānasya śabdatvāpattir iṣyate kaiś cid darśanabhedo hi pravādeṣv anavasthitaḥ

1.111

लब्धक्रियाः प्रयत्नेन वक्तुर् इच्च्चानुवर्तिना स्थानेष्व् अभिहतो वायुः शब्दत्वं प्रतिपद्यते

labdhakriyāḥ prayatnena vaktur icccānuvartinā sthāneṣv abhihato vāyuḥ śabdatvaṃ pratipadyate

1.112

तस्य कारणसामर्थ्याद् वेगप्रचयधर्मणः संनिपाताद् विभज्यन्ते सारवत्यो ऽपि मूर्तयः

tasya kāraṇasāmarthyād vegapracayadharmaṇaḥ saṃnipātād vibhajyante sāravatyo 'pi mūrtayaḥ

1.113

अणवः सर्वशक्तित्वाद् भेदसंसर्गवृत्तयः छायातपतमःशब्दभावेन परिणामिनः

aṇavaḥ sarvaśaktitvād bhedasaṃsargavṛttayaḥ chāyātapatamaḥśabdabhāvena pariṇāminaḥ

1.114

स्वशक्तौ व्यज्यमानायां प्रयत्नेन समीरिताः अभ्राणीव प्रचीयन्ते शब्दाख्याः परमाणवः

svaśaktau vyajyamānāyāṃ prayatnena samīritāḥ abhrāṇīva pracīyante śabdākhyāḥ paramāṇavaḥ

1.115

अथायम् आन्तरो ज्ञाता सूक्ष्मवागात्मनि स्थितः व्यक्तये स्वस्य रूपस्य शब्दत्वेन विवर्तते

athāyam āntaro jñātā sūkṣmavāgātmani sthitaḥ vyaktaye svasya rūpasya śabdatvena vivartate

1.116

स मनोभावम् आपद्य तेजसा पाकम् आगतः वायुम् आविशति प्राणम् अथासौ समुदीर्यते

sa manobhāvam āpadya tejasā pākam āgataḥ vāyum āviśati prāṇam athāsau samudīryate

1.117

अन्तःकरणतत्त्वस्य वायुर् आश्रयतां गतः तद्धर्मेण समाविष्टस् तेजसैव विवर्तते

antaḥkaraṇatattvasya vāyur āśrayatāṃ gataḥ taddharmeṇa samāviṣṭas tejasaiva vivartate

1.118

विभजन् स्वात्मनो ग्रन्थीञ् छ्रुतिरूपैः पृथग्विधैः प्राणो वर्णान् अभिव्यज्य वर्णेष्व् एवोपलीयते

vibhajan svātmano granthīñ chrutirūpaiḥ pṛthagvidhaiḥ prāṇo varṇān abhivyajya varṇeṣv evopalīyate

1.119

आत्मा बुद्ध्या समर्थ्यार्थान् मनो युङ्क्ते विवक्षया मनः कायाग्निम् आहन्ति स प्रेरयति मारुतम्

ātmā buddhyā samarthyārthān mano yuṅkte vivakṣayā manaḥ kāyāgnim āhanti sa prerayati mārutam

1.120

अजस्रवृत्तिर् यः शब्दः सूक्ष्मत्वान् नोपलभ्यते व्यजनाद् वायुर् इव स स्वनिमित्तात् प्रतीयते

ajasravṛttir yaḥ śabdaḥ sūkṣmatvān nopalabhyate vyajanād vāyur iva sa svanimittāt pratīyate

1.121

तस्य प्राणे च या शक्तिर् या च बुद्धौ व्यवस्थिता विवर्तमाना स्थानिषु सैषा भेदं प्रपद्यते

tasya prāṇe ca yā śaktir yā ca buddhau vyavasthitā vivartamānā sthāniṣu saiṣā bhedaṃ prapadyate

1.122

शब्देष्व् एवाश्रिता शक्तिर् विश्वस्यास्य निबन्धनी यन्नेत्रः प्रतिभात्मायं भेदरूपः प्रतायते

śabdeṣv evāśritā śaktir viśvasyāsya nibandhanī yannetraḥ pratibhātmāyaṃ bhedarūpaḥ pratāyate

1.123

शब्दादिभेदः शब्देन व्याख्यातो रूप्यते यतः तस्माद् अर्थविधाः सर्वाः शब्दमात्रासु निश्रिताः

śabdādibhedaḥ śabdena vyākhyāto rūpyate yataḥ tasmād arthavidhāḥ sarvāḥ śabdamātrāsu niśritāḥ

1.124

शब्दस्यपरिणामो ऽयम् इत्य् आम्नायविदो विदुः छन्दोभ्य एव प्रथमम् एतद् विश्वं प्रवर्तते

śabdasyapariṇāmo 'yam ity āmnāyavido viduḥ chandobhya eva prathamam etad viśvaṃ pravartate

1.125

विभज्य बहुधात्मानं स च्छन्दस्यः प्रजापतिः छन्दोमयीभिर् मात्राभिर् बहुधैव विवेश तम्

vibhajya bahudhātmānaṃ sa cchandasyaḥ prajāpatiḥ chandomayībhir mātrābhir bahudhaiva viveśa tam

1.126

साध्वी वाग् भूयसी येषु पुरुषेषु व्यवस्थिता अधिकं वर्तते तेषु पुण्यं रूपं प्रजापतेः

sādhvī vāg bhūyasī yeṣu puruṣeṣu vyavasthitā adhikaṃ vartate teṣu puṇyaṃ rūpaṃ prajāpateḥ

1.127

प्राजापत्यं महत् तेजस् तत्पात्रैर् इव संवृत्तम् शरीरभेदे विदुषां स्वां योनिम् उपधावति

prājāpatyaṃ mahat tejas tatpātrair iva saṃvṛttam śarīrabhede viduṣāṃ svāṃ yonim upadhāvati

1.128

यद् एतन् मण्डलं भास्वद् धाम चित्रस्य राधसः तद्भावम् अभिसंभूय विद्यायां प्रविलीयते

yad etan maṇḍalaṃ bhāsvad dhāma citrasya rādhasaḥ tadbhāvam abhisaṃbhūya vidyāyāṃ pravilīyate

1.129

इतिकर्तव्यता लोके सर्वा शब्दव्यपाश्रया यां पूर्वाहितसंस्कारो बालो ऽपि प्रतिपद्यते

itikartavyatā loke sarvā śabdavyapāśrayā yāṃ pūrvāhitasaṃskāro bālo 'pi pratipadyate

1.130

आद्यः कारणविन्यासः प्राणस्योर्ध्वं समीरणम् स्थानानाम् अभिघातश् च न विना शब्दभावनाम्

ādyaḥ kāraṇavinyāsaḥ prāṇasyordhvaṃ samīraṇam sthānānām abhighātaś ca na vinā śabdabhāvanām

1.131

न सो ऽस्ति प्रत्ययो लोके यः शब्दानुगमाद् ऋते अनुविद्धम् इव ज्ञानं सर्वं शब्देन भासते

na so 'sti pratyayo loke yaḥ śabdānugamād ṛte anuviddham iva jñānaṃ sarvaṃ śabdena bhāsate

1.132

वाग्रूपता चेत् उत्क्रामेद् अवबोधस्य शाश्वती न प्रकाशः प्रकाशेत सा हि प्रत्यवमर्शिनी

vāgrūpatā cet utkrāmed avabodhasya śāśvatī na prakāśaḥ prakāśeta sā hi pratyavamarśinī

1.133

सा सर्वविद्याशिल्पानां कलानां चोपबन्धनी तद्वशाद् अभिनिष्पन्नं सर्वं वस्तु विभज्यते

sā sarvavidyāśilpānāṃ kalānāṃ copabandhanī tadvaśād abhiniṣpannaṃ sarvaṃ vastu vibhajyate

1.134

सैषा संसारिणां संज्ञा बहिर् अन्तश् च वर्तते तन्मात्राम् अव्यतिक्रान्तं चैतन्यं सर्वजातिषु

saiṣā saṃsāriṇāṃ saṃjñā bahir antaś ca vartate tanmātrām avyatikrāntaṃ caitanyaṃ sarvajātiṣu

1.135

अर्थक्रियासु वाक् सर्वान् समीहयति देहिनः तदुत्क्रान्तौ विसंज्ञो ऽयं दृश्यते काष्टकुड्यवत्

arthakriyāsu vāk sarvān samīhayati dehinaḥ tadutkrāntau visaṃjño 'yaṃ dṛśyate kāṣṭakuḍyavat

1.136

भेदोद्ग्राहविवर्तेन लब्धाकारपरिग्रहा आम्नाता सर्वविद्यासु वाग् एव प्रकृतिः परा

bhedodgrāhavivartena labdhākāraparigrahā āmnātā sarvavidyāsu vāg eva prakṛtiḥ parā

1.137

एकत्वम् अनतिक्रान्ता वाङ्नेत्रा वाङ्निबन्धनाः पृथक् प्रत्यवभासन्ते वाग्विभागा गवादयः

ekatvam anatikrāntā vāṅnetrā vāṅnibandhanāḥ pṛthak pratyavabhāsante vāgvibhāgā gavādayaḥ

1.138

षड्द्वारं षडधिष्ठानां [षट्प्र]बोधां षडव्ययाम् ते मृत्युम् अतिवर्तन्ते ये वै वाचम् उपासते

ṣaḍdvāraṃ ṣaḍadhiṣṭhānāṃ [ṣaṭpra]bodhāṃ ṣaḍavyayām te mṛtyum ativartante ye vai vācam upāsate

1.139

प्रविभागे यथा कर्ता तया कार्ये प्रवर्तते अविभागे तथा सैव कार्यत्वेनावतिष्ठते

pravibhāge yathā kartā tayā kārye pravartate avibhāge tathā saiva kāryatvenāvatiṣṭhate

1.140

प्रविभज्यात्मनात्मानं सृष्ट्वा भावान् पृथग्विधान् सर्वेश्वरः सर्वमयः स्वप्ने भोक्ता प्रवर्तते

pravibhajyātmanātmānaṃ sṛṣṭvā bhāvān pṛthagvidhān sarveśvaraḥ sarvamayaḥ svapne bhoktā pravartate

1.141

स्वमात्रा परमात्रा वा श्रुत्या प्रक्रम्यते यथा तथैव रूढताम् एति तया ह्य् अर्थो विधीयते

svamātrā paramātrā vā śrutyā prakramyate yathā tathaiva rūḍhatām eti tayā hy artho vidhīyate

1.142

अत्यन्तम् अतथाभूते निमित्ते श्रुत्यपाश्रयात् दृश्यते ऽलातचक्रादौ वस्त्वाकारनिरूपणा

atyantam atathābhūte nimitte śrutyapāśrayāt dṛśyate 'lātacakrādau vastvākāranirūpaṇā

1.143

अपि प्रयोक्तुर् आत्मानं शब्दम् अन्तर् अवस्थितम् प्राहुर् महान्तम् ऋषभं येन सायुज्यम् इष्यते

api prayoktur ātmānaṃ śabdam antar avasthitam prāhur mahāntam ṛṣabhaṃ yena sāyujyam iṣyate

1.144

तस्माद् यः शब्दसंस्कारः सा सिद्धिः परमात्मनः तस्य प्रवृत्तितत्त्वज्ञस् तद् ब्रह्मामृतम् अश्नुते

tasmād yaḥ śabdasaṃskāraḥ sā siddhiḥ paramātmanaḥ tasya pravṛttitattvajñas tad brahmāmṛtam aśnute

1.145

प्राणवृत्तिम् अतिक्रान्ते वाचस् तत्त्वे व्यवस्थितः क्रमसंहारयोगेन संहृत्यात्मानम् आत्मनि

prāṇavṛttim atikrānte vācas tattve vyavasthitaḥ kramasaṃhārayogena saṃhṛtyātmānam ātmani

1.146

वाचः संस्कारम् आधाय वाचं ज्ञाने निवेश्य च विभज्य बन्धनान्य् अस्याः कृत्वा तां छिन्नबन्धनाम्

vācaḥ saṃskāram ādhāya vācaṃ jñāne niveśya ca vibhajya bandhanāny asyāḥ kṛtvā tāṃ chinnabandhanām

1.147

ज्योतिर् आन्तरम् आसाद्य च्छिन्नग्रन्थिपरिग्रहः कारणज्योतिषैकत्वं छित्त्वा ग्रन्थीन् प्रवर्तते

jyotir āntaram āsādya cchinnagranthiparigrahaḥ kāraṇajyotiṣaikatvaṃ chittvā granthīn pravartate

1.148

न जात्व् अकर्तृकम् कश् चिद् आगमं प्रतिपद्यते बीजं सर्वागमापाये त्रय्य् एवातो व्यवस्थिता

na jātv akartṛkam kaś cid āgamaṃ pratipadyate bījaṃ sarvāgamāpāye trayy evāto vyavasthitā

1.149

अस्तं यातेषु वादेषु कर्तृष्व् अन्येष्व् असत्स्व् अपि श्रुतिस्मृत्युदितं धर्मं लोको न व्यतिवर्तते

astaṃ yāteṣu vādeṣu kartṛṣv anyeṣv asatsv api śrutismṛtyuditaṃ dharmaṃ loko na vyativartate

1.150

ज्ञाने स्वाभाविके नार्थः शास्त्रैः कश् चन विद्यते धर्मो ज्ञानस्य हेतुश् चेत् तस्याम्नायो निबन्धनम्

jñāne svābhāvike nārthaḥ śāstraiḥ kaś cana vidyate dharmo jñānasya hetuś cet tasyāmnāyo nibandhanam

1.151

वेदशास्त्राविरोधी च तर्कश् चक्शुर् अपश्यताम् रूपमात्राद् धि वाक्यार्थः केवलं नातितिष्ठति

vedaśāstrāvirodhī ca tarkaś cakśur apaśyatām rūpamātrād dhi vākyārthaḥ kevalaṃ nātitiṣṭhati

1.152

सतो ऽविवक्षा पारार्थ्यं व्यक्तिर् अर्थस्य लैङ्गिकी इति न्यायो बहुविधस् तर्केण प्रविभज्यते

sato 'vivakṣā pārārthyaṃ vyaktir arthasya laiṅgikī iti nyāyo bahuvidhas tarkeṇa pravibhajyate

1.153

शब्दानाम् एव सा शक्तिस् तर्को यः पुरुषाश्रयः स शब्दानुगतो न्यायो ऽनागमेष्व् अनिबन्धनः

śabdānām eva sā śaktis tarko yaḥ puruṣāśrayaḥ sa śabdānugato nyāyo 'nāgameṣv anibandhanaḥ

1.154

यद् उदुम्बरवर्णानां घटीनां मण्डलं महत् पीतं न गमयेत् स्वर्गं किं तत् क्रतुगतं नयेत्

yad udumbaravarṇānāṃ ghaṭīnāṃ maṇḍalaṃ mahat pītaṃ na gamayet svargaṃ kiṃ tat kratugataṃ nayet

1.155

रूपादयो यथा दृष्टाः पर्यर्थं यतशक्तयः शब्दास् तथैव दृश्यन्ते विषापहरणादिषु

rūpādayo yathā dṛṣṭāḥ paryarthaṃ yataśaktayaḥ śabdās tathaiva dṛśyante viṣāpaharaṇādiṣu

1.156

यथैषां तत्र सामर्थ्यं धर्मे ऽप्य् एवं प्रतीयताम् साधूनां साधुभिस् तस्माद् वाच्यम् अभ्युदयार्थिनाम्

yathaiṣāṃ tatra sāmarthyaṃ dharme 'py evaṃ pratīyatām sādhūnāṃ sādhubhis tasmād vācyam abhyudayārthinām

1.157

सर्वो ऽदृष्टफलान् अर्थान् आगमात् प्रतिपद्यते विपरीतं च सर्वत्र शक्यते वक्तुम् आगमे

sarvo 'dṛṣṭaphalān arthān āgamāt pratipadyate viparītaṃ ca sarvatra śakyate vaktum āgame

1.158

साधुत्वज्ञानविषया सेयं व्याकरणस्मृतिः अविच्छेदेन शिष्टानाम् इदं स्मृतिनिबन्धनम्

sādhutvajñānaviṣayā seyaṃ vyākaraṇasmṛtiḥ avicchedena śiṣṭānām idaṃ smṛtinibandhanam

1.159

वैखर्या मध्यमायाश् च पश्यन्त्याश् चैतद् अद्भुतम् अनेकतीर्थभेदायास् त्रय्या चाचः परं परम्

vaikharyā madhyamāyāś ca paśyantyāś caitad adbhutam anekatīrthabhedāyās trayyā cācaḥ paraṃ param

1.160

गौर् इव प्रक्षरत्य् एका रसम् उत्तमशालिनी दिव्यादिव्येन रूपेण भारती गौः शुचिस्मिता

gaur iva prakṣaraty ekā rasam uttamaśālinī divyādivyena rūpeṇa bhāratī gauḥ śucismitā

1.161

एतयोर् अन्तरं पश्य सूक्ष्मयोः स्पन्दमानयोः प्राणापानान्तरे नित्यम् एका सर्वस्य तिष्ठति

etayor antaraṃ paśya sūkṣmayoḥ spandamānayoḥ prāṇāpānāntare nityam ekā sarvasya tiṣṭhati

1.162

अन्या त्व् अप्रेर्यमाणैव विना प्राणेन वर्तते जायते हि ततः प्राणो वाचम् आप्याययन् पुनः

anyā tv apreryamāṇaiva vinā prāṇena vartate jāyate hi tataḥ prāṇo vācam āpyāyayan punaḥ

1.163

प्राणेनाप्यायिता सैवं व्यवहारनिबन्धनी सर्वस्योच्छ्वासम् आसाद्य न वाग् वदति कर्हि चित्

prāṇenāpyāyitā saivaṃ vyavahāranibandhanī sarvasyocchvāsam āsādya na vāg vadati karhi cit

1.164

घोषिणी जातनिर्घोषा अघोषा च प्रवर्तते तयोर् अपि च घोषिण्या निर्घोषैव गरीयसी

ghoṣiṇī jātanirghoṣā aghoṣā ca pravartate tayor api ca ghoṣiṇyā nirghoṣaiva garīyasī

1.165

स्थानेषु विवृते वायौ कृतवर्णपरिग्रहा वैखरी वाक् प्रयोक्तॄणां प्राणवृत्तिनिबन्धना

sthāneṣu vivṛte vāyau kṛtavarṇaparigrahā vaikharī vāk prayoktṝṇāṃ prāṇavṛttinibandhanā

1.166

केवलं बुद्ध्युपादानक्रमरूपानुपातिनी प्राणवृत्तिम् अतिक्रम्य मध्यमा वाक् प्रवर्तते

kevalaṃ buddhyupādānakramarūpānupātinī prāṇavṛttim atikramya madhyamā vāk pravartate

1.167

अविभागा तु पश्यन्ती सर्वतः संहृतक्रमा स्वरूपज्योतिर् एवान्तः सूक्ष्मा वाग् अनपायिनी

avibhāgā tu paśyantī sarvataḥ saṃhṛtakramā svarūpajyotir evāntaḥ sūkṣmā vāg anapāyinī

1.168

पीयूषापूर्यमाणापि नित्यम् आगन्तुभिर् मलैः अन्त्या कलेव सोमस्य नात्यन्तम् अभिधीयते

pīyūṣāpūryamāṇāpi nityam āgantubhir malaiḥ antyā kaleva somasya nātyantam abhidhīyate

1.169

यस्यां दृष्टस्वरूपायाम् अधिकारो निवर्तते पुरुषे षोडशकले ताम् आहुर् अमृतां कलाम्

yasyāṃ dṛṣṭasvarūpāyām adhikāro nivartate puruṣe ṣoḍaśakale tām āhur amṛtāṃ kalām

1.170

प्राप्तोपरागरूपा सा विप्लवैर् अनुषङ्गिभिः वैखरी सत्त्वमात्रेव गुणैर् न व्यवकीर्यते

prāptoparāgarūpā sā viplavair anuṣaṅgibhiḥ vaikharī sattvamātreva guṇair na vyavakīryate

1.171

तद्विभागाविभागाभ्यां क्रियमाणाम् अवस्थितम् स्वभावज्ञैस् तु भावानां दृश्यन्ते शब्दशक्तयः

tadvibhāgāvibhāgābhyāṃ kriyamāṇām avasthitam svabhāvajñais tu bhāvānāṃ dṛśyante śabdaśaktayaḥ

1.172

अनादिम् अव्यवच्छिन्नां श्रुतिम् आहुर् अकर्तृकाम् शिष्टैर् निबध्यमाना तु न व्यवच्छिद्यते स्मृतिः

anādim avyavacchinnāṃ śrutim āhur akartṛkām śiṣṭair nibadhyamānā tu na vyavacchidyate smṛtiḥ

1.173

अविभागाद् विवृत्तानाम् अभिख्या स्वप्नवच् छ्रुतौ भावतत्त्वं तु विज्ञाय लिङ्गेभ्यो विहिता स्मृतिः

avibhāgād vivṛttānām abhikhyā svapnavac chrutau bhāvatattvaṃ tu vijñāya liṅgebhyo vihitā smṛtiḥ

1.174

कायवाग्बुद्धिविषया ये मलाः समवस्थिताः चिकित्सालक्षणाध्यात्मशास्त्रैस् तेषां विशुद्धयः

kāyavāgbuddhiviṣayā ye malāḥ samavasthitāḥ cikitsālakṣaṇādhyātmaśāstrais teṣāṃ viśuddhayaḥ

1.175

शब्दः संस्कारहीनो यो गौर् इति प्रयुयुक्ष्यते तम् अपभ्रंशम् इच्छन्ति विशिष्टार्थनिवेशिनम्

śabdaḥ saṃskārahīno yo gaur iti prayuyukṣyate tam apabhraṃśam icchanti viśiṣṭārthaniveśinam

1.176

अस्वगोण्यादयः शब्दाः साधवो विषयान्तरे निमित्तभेदात् सर्वत्र साधुत्वं च व्यवस्थितम्

asvagoṇyādayaḥ śabdāḥ sādhavo viṣayāntare nimittabhedāt sarvatra sādhutvaṃ ca vyavasthitam

1.177

ते साधुष्व् अनुमानेन प्रत्ययोत्पत्तिहेतवः तादात्म्यम् उपगम्येव शब्दार्थस्य प्रकाशकाः

te sādhuṣv anumānena pratyayotpattihetavaḥ tādātmyam upagamyeva śabdārthasya prakāśakāḥ

1.178

न शिष्टैर् अनुगम्यन्ते पर्याया इव साधवः ते यतः स्मृतिशास्त्रेण तस्मात् साक्षाद् अवाचकाः

na śiṣṭair anugamyante paryāyā iva sādhavaḥ te yataḥ smṛtiśāstreṇa tasmāt sākṣād avācakāḥ

1.179

अंब्वंब्व् इति यथा बालः शिक्षमाणो ऽपभाषते अव्यक्तं तद्विदां तेन व्यक्तौ भवति निश्चयः

aṃbvaṃbv iti yathā bālaḥ śikṣamāṇo 'pabhāṣate avyaktaṃ tadvidāṃ tena vyaktau bhavati niścayaḥ

1.180

एवं साधौ प्रयोक्तव्ये यो ऽपभ्रंशः प्रयुज्यते तेन साधुव्यवहितः कश् चिद् अर्थो ऽभिधीयते

evaṃ sādhau prayoktavye yo 'pabhraṃśaḥ prayujyate tena sādhuvyavahitaḥ kaś cid artho 'bhidhīyate

1.181

पारंपर्याद् अपभ्रंशा विगुणेष्व् अभिधातृषु प्रसिद्धिम् आगता येन तेषां साधुर् अवाचकः

pāraṃparyād apabhraṃśā viguṇeṣv abhidhātṛṣu prasiddhim āgatā yena teṣāṃ sādhur avācakaḥ

1.182

दैवी वाग् व्यतिकीर्णेयम् अशक्तैर् अभिधातृभिः अनित्यदर्शिनां त्व् अस्मिन् वादे बुद्धिविपर्ययः

daivī vāg vyatikīrṇeyam aśaktair abhidhātṛbhiḥ anityadarśināṃ tv asmin vāde buddhiviparyayaḥ

1.183

उभयेषाम् अविच्छेदाद् अन्यशब्दविवक्षया यो ऽन्यः प्रयुज्यते शब्दो न सो ऽर्थस्याभिधायकः

ubhayeṣām avicchedād anyaśabdavivakṣayā yo 'nyaḥ prayujyate śabdo na so 'rthasyābhidhāyakaḥ

Kāṇḍa 2

2.1

आख्यातं शब्दसंघातो जातिः संघातवर्तिनी एको ऽनवयवः शब्दः क्रमो बुद्ध्यनुसंहृतिः

ākhyātaṃ śabdasaṃghāto jātiḥ saṃghātavartinī eko 'navayavaḥ śabdaḥ kramo buddhyanusaṃhṛtiḥ

2.2

पदम् आद्यं पृथक् सर्वं पदं सापेक्षम् इत्य् अपि वाक्यं प्रति मतिर् भिन्ना बहुधा न्यायदर्शिनाम्

padam ādyaṃ pṛthak sarvaṃ padaṃ sāpekṣam ity api vākyaṃ prati matir bhinnā bahudhā nyāyadarśinām

2.3

निघातादिव्यवस्थार्थं शास्त्रे यत् परिभाषितम् साकाङ्क्षावयवं तेन न सर्वं तुल्यलक्षणं

nighātādivyavasthārthaṃ śāstre yat paribhāṣitam sākāṅkṣāvayavaṃ tena na sarvaṃ tulyalakṣaṇaṃ

2.4

साकाङ्क्षावयवं भेदे परानाकाङ्क्षशब्दकम् कर्मप्रधानं गुणवद् एकार्थं वाक्यम् उच्यते

sākāṅkṣāvayavaṃ bhede parānākāṅkṣaśabdakam karmapradhānaṃ guṇavad ekārthaṃ vākyam ucyate

2.5

संबोधनपदं यच् च तत् क्रियाया विशेषकम् तथा तिङन्तं तत्राहुस् तिङन्तस्य विशेषकम्

saṃbodhanapadaṃ yac ca tat kriyāyā viśeṣakam tathā tiṅantaṃ tatrāhus tiṅantasya viśeṣakam

2.6

यथानेकम् अपि क्त्वान्तं तिङन्तस्य विशेषकम् तथा तिङन्तं तत्राहुस् तिङन्तस्य विशेषकम्

yathānekam api ktvāntaṃ tiṅantasya viśeṣakam tathā tiṅantaṃ tatrāhus tiṅantasya viśeṣakam

2.7

यथैक एव सर्वार्थप्रकाशः प्रविभज्यते दृश्यभेदानुकारेण वाक्यार्थावगमस् तथा

yathaika eva sarvārthaprakāśaḥ pravibhajyate dṛśyabhedānukāreṇa vākyārthāvagamas tathā

2.8

चित्रस्यैकस्य रूपस्य यथा भेदनिदर्शनैः नीलादिभिः समाख्यानं क्रियते भिन्नलक्षणैः

citrasyaikasya rūpasya yathā bhedanidarśanaiḥ nīlādibhiḥ samākhyānaṃ kriyate bhinnalakṣaṇaiḥ

2.9

तथैवैकस्य वाक्यस्य निराकाङ्क्षस्य सर्वतः शब्दान्तरैः समाख्यानं साकाङ्क्षैर् अनुगम्यते

tathaivaikasya vākyasya nirākāṅkṣasya sarvataḥ śabdāntaraiḥ samākhyānaṃ sākāṅkṣair anugamyate

2.10

यथा पदे विभज्यन्ते प्रकृतिप्रत्ययादयः अपोद्धारस् तथा वाक्ये पदानाम् उपपद्यते

yathā pade vibhajyante prakṛtipratyayādayaḥ apoddhāras tathā vākye padānām upapadyate

2.11

वर्णान्तरसरूपत्वं वर्णभागेषु दृष्यते पदान्तरसरूपाश् च पदभागा इव स्थिताः

varṇāntarasarūpatvaṃ varṇabhāgeṣu dṛṣyate padāntarasarūpāś ca padabhāgā iva sthitāḥ

2.12

भागैर् अनर्थकैर् युक्ता वृषभोदकयावकाः अन्वयव्यतिरेकौ तु व्यवहारनिबन्धनम्

bhāgair anarthakair yuktā vṛṣabhodakayāvakāḥ anvayavyatirekau tu vyavahāranibandhanam

2.13

शब्दस्य न विभागो ऽस्ति कुतो ऽर्थस्य भविष्यति विभागैः प्रक्रियाभेदम् अविद्वान् प्रतिपद्यते

śabdasya na vibhāgo 'sti kuto 'rthasya bhaviṣyati vibhāgaiḥ prakriyābhedam avidvān pratipadyate

2.14

ब्राह्मणार्थो यथा नास्ति कश् चिद् ब्राह्मणकम्बले देवदत्तादयो वाक्ये थतैव स्युर् अनर्थकाः

brāhmaṇārtho yathā nāsti kaś cid brāhmaṇakambale devadattādayo vākye thataiva syur anarthakāḥ

2.15

सामान्यार्थस् तिरोभूतो न विशेषे ऽवतिष्ठते उपात्तस्य कुतस् त्यागो निवृत्तः क्वावतिष्ठताम्

sāmānyārthas tirobhūto na viśeṣe 'vatiṣṭhate upāttasya kutas tyāgo nivṛttaḥ kvāvatiṣṭhatām

2.16

अशाब्दो यदि वाक्यार्थः पदार्थो ऽपि तथा भवेत् एवं सति च संबन्धः शब्दस्यार्थेन हीयते

aśābdo yadi vākyārthaḥ padārtho 'pi tathā bhavet evaṃ sati ca saṃbandhaḥ śabdasyārthena hīyate

2.17

विशेशशब्दाः केषां चित् सामान्यप्रतिरूपकाः शब्दान्तराभिसंबन्धाद् व्यज्यन्ते प्रतिपत्तृषु

viśeśaśabdāḥ keṣāṃ cit sāmānyapratirūpakāḥ śabdāntarābhisaṃbandhād vyajyante pratipattṛṣu

2.18

तेषां तु कृत्स्नो वाक्यार्थः प्रतिभेदं समाप्यते व्यक्तोपव्यञ्जना सिद्धिर् अर्थस्य प्रतिपतृषु

teṣāṃ tu kṛtsno vākyārthaḥ pratibhedaṃ samāpyate vyaktopavyañjanā siddhir arthasya pratipatṛṣu

2.19

स व्यक्तः क्रमवाञ् छब्द उपांशु यम् अधीयते अक्रमस् तु वितत्येव बुद्धिर् यत्रावतिष्ठते

sa vyaktaḥ kramavāñ chabda upāṃśu yam adhīyate akramas tu vitatyeva buddhir yatrāvatiṣṭhate

2.20

यथोत्क्षेपविशेषे ऽपि कर्मभेदो न गृह्यते आवृत्तौ व्यज्यते जातिः कर्मभिर् भ्रमणादिभिः

yathotkṣepaviśeṣe 'pi karmabhedo na gṛhyate āvṛttau vyajyate jātiḥ karmabhir bhramaṇādibhiḥ

2.21

वर्णवाक्यपदेष्व् एवं तुल्योपव्यञ्जना श्रुतिः अत्यन्तभेदे तत्त्वस्य सरूपेव प्रतीयते

varṇavākyapadeṣv evaṃ tulyopavyañjanā śrutiḥ atyantabhede tattvasya sarūpeva pratīyate

2.22

नित्येषु च कुतः पूर्वं परं वा परमार्थतः एकस्यैव तु सा शक्तिर् यद् एवम् अवभासते

nityeṣu ca kutaḥ pūrvaṃ paraṃ vā paramārthataḥ ekasyaiva tu sā śaktir yad evam avabhāsate

2.23

चिरं क्षिप्रम् इति ज्ञाने कालभेदाद् ऋते यथा भिन्नकाले प्रकाशेते स धर्मो ह्रस्वदीर्घयोः

ciraṃ kṣipram iti jñāne kālabhedād ṛte yathā bhinnakāle prakāśete sa dharmo hrasvadīrghayoḥ

2.24

न नित्यः क्रममात्राभिः कालो भेदम् इहार्हति व्यावर्तिनीनां मात्राणाम् अभावे कीदृशः क्रमः

na nityaḥ kramamātrābhiḥ kālo bhedam ihārhati vyāvartinīnāṃ mātrāṇām abhāve kīdṛśaḥ kramaḥ

2.25

ताभ्यो या जायते बुद्धिर् एका सा भागवर्जिता सा हि स्वशक्त्या भिन्नेव क्रमप्रत्यवमर्शिनी

tābhyo yā jāyate buddhir ekā sā bhāgavarjitā sā hi svaśaktyā bhinneva kramapratyavamarśinī

2.26

क्रमोल्लेखानुषङ्गेण तस्यां यद् बीजम् आहितम् तत्त्वनानात्वयोस् तस्य निरुक्तिर् नावतिष्ठते

kramollekhānuṣaṅgeṇa tasyāṃ yad bījam āhitam tattvanānātvayos tasya niruktir nāvatiṣṭhate

2.27

भावनासमये त्व् एतत् क्रमसामर्थ्यम् अक्रमम् व्यावृत्तभेदो येनार्थो भेदवान् उपलभ्यते

bhāvanāsamaye tv etat kramasāmarthyam akramam vyāvṛttabhedo yenārtho bhedavān upalabhyate

2.28

पदानि वाक्ये तान्य् एव वर्णास् ते च पदे यदि वर्णेषु वर्णभागानां भेदः स्यात् परमाणुवत्

padāni vākye tāny eva varṇās te ca pade yadi varṇeṣu varṇabhāgānāṃ bhedaḥ syāt paramāṇuvat

2.29

भागानाम् अनुपश्लेषान् न वर्णो न पदं भवेत् तेषाम् अव्यपदेश्यत्वात् किम् अन्यद् व्यपदिश्यताम्

bhāgānām anupaśleṣān na varṇo na padaṃ bhavet teṣām avyapadeśyatvāt kim anyad vyapadiśyatām

2.30

यद् अन्तःशब्दतत्त्वं तु भागैर् एकं प्रकाशितम् तम् आहुर् अपरे शब्दं तस्य वाक्ये तथैकताम्

yad antaḥśabdatattvaṃ tu bhāgair ekaṃ prakāśitam tam āhur apare śabdaṃ tasya vākye tathaikatām

2.31

अर्थभागैस् तथा तेषाम् अन्तरो ऽर्थः प्रकाश्यते एकस्यैवात्मनो भेदौ शब्दार्थाव् अपृथक्स्थितौ

arthabhāgais tathā teṣām antaro 'rthaḥ prakāśyate ekasyaivātmano bhedau śabdārthāv apṛthaksthitau

2.32

प्रकाशकप्रकाश्यत्वं कार्यकारणरूपता अन्तर्मात्रात्मनस् तस्य शब्दतत्त्वस्य सर्वदा

prakāśakaprakāśyatvaṃ kāryakāraṇarūpatā antarmātrātmanas tasya śabdatattvasya sarvadā

2.33

तस्यैवास्तित्वनास्तित्वे सामर्थ्ये समवस्थिते अक्रमे क्रमनिर्भासे व्यवहारनिबन्धने

tasyaivāstitvanāstitve sāmarthye samavasthite akrame kramanirbhāse vyavahāranibandhane

2.34

संप्रत्ययप्रमाणत्वात् पदार्थास्तित्वकल्पने पदार्थाभ्युच्चये त्यागाद् आनर्थक्यं प्रसज्यते

saṃpratyayapramāṇatvāt padārthāstitvakalpane padārthābhyuccaye tyāgād ānarthakyaṃ prasajyate

2.35

राजशब्देन राजार्थो भिन्नरूपेण गम्यते वृत्ताव् आख्यातसदृशं पदम् अन्यत् प्रयुज्यते

rājaśabdena rājārtho bhinnarūpeṇa gamyate vṛttāv ākhyātasadṛśaṃ padam anyat prayujyate

2.36

यथाश्वकर्ण इत्य् उक्ते विनैवाश्वेन गम्यते कश् चिद् एव विशिष्टो ऽर्थः सर्वेषु प्रत्ययस् तथा

yathāśvakarṇa ity ukte vinaivāśvena gamyate kaś cid eva viśiṣṭo 'rthaḥ sarveṣu pratyayas tathā

2.37

वाक्येषु अर्थान्तरगतः सादृश्यपरिकल्पने केषां चित् रूढिशब्दत्वं शास्त्र एवानुगम्यते

vākyeṣu arthāntaragataḥ sādṛśyaparikalpane keṣāṃ cit rūḍhiśabdatvaṃ śāstra evānugamyate

2.38

उपादायापि ये हेयास् तान् उपायान् प्रचक्षते उपायानां च नियमो नावश्यम् अवतिष्ठते

upādāyāpi ye heyās tān upāyān pracakṣate upāyānāṃ ca niyamo nāvaśyam avatiṣṭhate

2.39

अर्थं कथं चित् पुरुषः कश् चित् संप्रतिपद्यते संसृष्टा वा विभक्ता चा भेदा वाक्यनिबन्धनाः

arthaṃ kathaṃ cit puruṣaḥ kaś cit saṃpratipadyate saṃsṛṣṭā vā vibhaktā cā bhedā vākyanibandhanāḥ

2.40

सो ऽयम् इत्य् अभिसंबन्धो बुद्ध्या प्रक्रम्यते यदा वाक्यार्थस्य तदैको ऽपि वर्णः प्रत्यायकः क्व चित्

so 'yam ity abhisaṃbandho buddhyā prakramyate yadā vākyārthasya tadaiko 'pi varṇaḥ pratyāyakaḥ kva cit

2.41

केवलेन पदेनार्थो यावान् एवाभिधीयते वाक्यस्थं तावतो ऽर्थस्य तद् आहुर् अभिधायकम्

kevalena padenārtho yāvān evābhidhīyate vākyasthaṃ tāvato 'rthasya tad āhur abhidhāyakam

2.42

संबन्धे सति यत् त्व् अन्यद् आधिक्यम् उपजायते वाक्यार्तम् एव तं प्राहुर् अनेकपदसंश्रयम्

saṃbandhe sati yat tv anyad ādhikyam upajāyate vākyārtam eva taṃ prāhur anekapadasaṃśrayam

2.43

स त्व् अनेकपदस्थो ऽपि प्रतिभेदं समाप्यते जातिवत् समुदाये ऽपि संख्यावत् कल्प्यते ऽपरैः

sa tv anekapadastho 'pi pratibhedaṃ samāpyate jātivat samudāye 'pi saṃkhyāvat kalpyate 'paraiḥ

2.44

सर्वभेदानुगुण्यं तु सामान्यम् अपरे विदुः तद् अर्थान्तरसंसर्गाद् भजते भेदरूपताम्

sarvabhedānuguṇyaṃ tu sāmānyam apare viduḥ tad arthāntarasaṃsargād bhajate bhedarūpatām

2.45

भेदान् आकाङ्क्षतस् तस्य या परिप्लवमामता अवच्छिनत्ति संबन्धस् तां विशेषे निवेशयन्

bhedān ākāṅkṣatas tasya yā pariplavamāmatā avacchinatti saṃbandhas tāṃ viśeṣe niveśayan

2.46

कार्यानुमेयः संबन्धो रूपं तस्य न विद्यते असत्त्वभूतम् अत्यन्तम् अतस् तं प्रतिजानते

kāryānumeyaḥ saṃbandho rūpaṃ tasya na vidyate asattvabhūtam atyantam atas taṃ pratijānate

2.47

नियतं साधने साध्यं क्रिया नियतसाधना स संनिधानमात्रेण नियमः संप्रकाशते

niyataṃ sādhane sādhyaṃ kriyā niyatasādhanā sa saṃnidhānamātreṇa niyamaḥ saṃprakāśate

2.48

गुणभावेन साकाङ्क्षं तत्र नाम प्रवर्तते साध्यत्वेन निमित्तानि क्रियापदम् अपेक्षते

guṇabhāvena sākāṅkṣaṃ tatra nāma pravartate sādhyatvena nimittāni kriyāpadam apekṣate

2.49

सन्त एव विशेषा ये पदार्थेष्व् अविभाविताः ते क्रमाद् अनुगम्यन्ते न वाक्यम् अभिधायकम्

santa eva viśeṣā ye padārtheṣv avibhāvitāḥ te kramād anugamyante na vākyam abhidhāyakam

2.50

शब्दानां क्रममात्रे च नान्यः शब्दो ऽस्ति वाचकः क्रमो हि धर्मः कालस्य तेन वाक्यं न विद्यते

śabdānāṃ kramamātre ca nānyaḥ śabdo 'sti vācakaḥ kramo hi dharmaḥ kālasya tena vākyaṃ na vidyate

2.51

ये च संभविनो भेदाः पदार्थेष्व् अविभाविताः ते संनिधाने व्यज्यन्ते न तु वर्णेष्व् अयं क्रमः

ye ca saṃbhavino bhedāḥ padārtheṣv avibhāvitāḥ te saṃnidhāne vyajyante na tu varṇeṣv ayaṃ kramaḥ

2.52

वर्णानां च पदानां च क्रममात्रनिवेशिनी पदाख्या वाक्यसंज्ञा च शब्दत्वं नेष्यते तयोः

varṇānāṃ ca padānāṃ ca kramamātraniveśinī padākhyā vākyasaṃjñā ca śabdatvaṃ neṣyate tayoḥ

2.53

समाने ऽपि तु शब्दत्वे दृष्टः संप्रत्ययः पदात् प्रतिवर्णं त्व् असौ नास्ति पदस्यार्थम् अतो विदुः

samāne 'pi tu śabdatve dṛṣṭaḥ saṃpratyayaḥ padāt prativarṇaṃ tv asau nāsti padasyārtham ato viduḥ

2.54

यथा सावयवा वर्णा विना वाच्येन केन चित् अर्थवन्तः समुदिता वाक्यम् अप्य् एवम् इष्यते

yathā sāvayavā varṇā vinā vācyena kena cit arthavantaḥ samuditā vākyam apy evam iṣyate

2.55

अनर्थकान्य् अपायत्वात् पदार्थेनार्थवन्ति वा क्रमेणोच्चरितान्य् आहुर् वाक्यार्थं भिन्नलक्षणम्

anarthakāny apāyatvāt padārthenārthavanti vā krameṇoccaritāny āhur vākyārthaṃ bhinnalakṣaṇam

2.56

नित्यत्वे समुदायानां जातेर् वा परिकल्पने एकस्यैकार्थताम् आहुर् वाक्यस्याव्यभिचारिणीम्

nityatve samudāyānāṃ jāter vā parikalpane ekasyaikārthatām āhur vākyasyāvyabhicāriṇīm

2.57

अभेदपूर्वकाभेदाः कल्पिता वाक्यवादिभिः भेदपूर्वान् अभेदांस् तु मन्यन्ते पददर्शिनः

abhedapūrvakābhedāḥ kalpitā vākyavādibhiḥ bhedapūrvān abhedāṃs tu manyante padadarśinaḥ

2.58

पदप्रकृतिभावश् च वृत्तिभेदेन वर्ण्यते पदानां संहिता योनिः संहिता वा पदाश्रया

padaprakṛtibhāvaś ca vṛttibhedena varṇyate padānāṃ saṃhitā yoniḥ saṃhitā vā padāśrayā

2.59

पदाम्नायश् च यद्य् अन्यः संहिताया निदर्शकः नित्यस् तत्र कथं कार्यं पदं लक्षणदर्शनात्

padāmnāyaś ca yady anyaḥ saṃhitāyā nidarśakaḥ nityas tatra kathaṃ kāryaṃ padaṃ lakṣaṇadarśanāt

2.60

प्रतिवर्णम् असंवेद्यः पदार्थप्रत्ययो यथा पदेश्व् एवम् असंवेद्यं वाक्यार्थस्य निरूपणम्

prativarṇam asaṃvedyaḥ padārthapratyayo yathā padeśv evam asaṃvedyaṃ vākyārthasya nirūpaṇam

2.61

वाक्यार्थः संनिविशते पदेषु सहवृत्तिषु यथा तथैव वर्णेषु पदार्थः सहवृत्तिषु

vākyārthaḥ saṃniviśate padeṣu sahavṛttiṣu yathā tathaiva varṇeṣu padārthaḥ sahavṛttiṣu

2.62

सूक्ष्मं ग्राह्यं यथान्येन संसृष्टं सह गृह्यते वर्णो ऽप्य् अन्येन वर्णेन संबद्धो वाचकस् तथा

sūkṣmaṃ grāhyaṃ yathānyena saṃsṛṣṭaṃ saha gṛhyate varṇo 'py anyena varṇena saṃbaddho vācakas tathā

2.63

पदस्योच्चारणाद् अर्थो यथा कश् चिन् निरूप्यते वर्णानाम् अपि सांनिध्यात् तथा सो ऽर्थः प्रतीयते

padasyoccāraṇād artho yathā kaś cin nirūpyate varṇānām api sāṃnidhyāt tathā so 'rthaḥ pratīyate

2.64

प्राप्तस्य यस्य सामर्थ्यान् नियमार्था पुनः श्रुतिः तेनात्यन्तं विशेषेण सामान्यं यदि बाध्यते

prāptasya yasya sāmarthyān niyamārthā punaḥ śrutiḥ tenātyantaṃ viśeṣeṇa sāmānyaṃ yadi bādhyate

2.65

यजेतेति ततो द्रव्यं प्राप्तं सामर्थ्यलक्षणम् व्रीहिश्रुत्या निवर्तेत न स्यात् प्रतिनिधिस् तथा

yajeteti tato dravyaṃ prāptaṃ sāmarthyalakṣaṇam vrīhiśrutyā nivarteta na syāt pratinidhis tathā

2.66

तस्माद् व्रीहित्वम् अधिकं व्रीहिशब्दः प्रकल्पयेत् द्रव्यत्वम् अविरुद्धत्वात् प्राप्त्यर्थः सन् न बाधते

tasmād vrīhitvam adhikaṃ vrīhiśabdaḥ prakalpayet dravyatvam aviruddhatvāt prāptyarthaḥ san na bādhate

2.67

तेन चापि व्यवच्छिन्ने द्रव्यत्वे सहचारिणि असंभवाद् विशेषाणां तत्रान्येषाम् अदर्शनम्

tena cāpi vyavacchinne dravyatve sahacāriṇi asaṃbhavād viśeṣāṇāṃ tatrānyeṣām adarśanam

2.68

न च सामान्यवत् सर्वे क्रियाशब्देन लक्षिताः विशेषा न हि सर्वेषां सतां शब्दो ऽभिधायकः

na ca sāmānyavat sarve kriyāśabdena lakṣitāḥ viśeṣā na hi sarveṣāṃ satāṃ śabdo 'bhidhāyakaḥ

2.69

शुक्लादयो गुणाः सन्तो यथा तत्राविवक्षिताः तथाविवक्षा भेदानां द्रव्यत्वसहचारिणाम्

śuklādayo guṇāḥ santo yathā tatrāvivakṣitāḥ tathāvivakṣā bhedānāṃ dravyatvasahacāriṇām

2.70

असंनिधौ प्रतिनिधिर् मा भून् नित्यस्य कर्मणः काम्यस्य वा प्रवृत्तस्य लोप इत्य् उपपद्यते

asaṃnidhau pratinidhir mā bhūn nityasya karmaṇaḥ kāmyasya vā pravṛttasya lopa ity upapadyate

2.71

विशिष्टैव क्रिया येन वाक्यार्थः परिकल्प्यते द्रव्याभावे प्रतिनिधौ तस्य तत् स्यात् क्रियान्तरम्

viśiṣṭaiva kriyā yena vākyārthaḥ parikalpyate dravyābhāve pratinidhau tasya tat syāt kriyāntaram

2.72

निर्ज्ञातार्थं पदं यच् च तदर्थे प्रतिपादिते पिकादि यद् अविज्ञातं तत् किम् इत्य् अनुयुज्यते

nirjñātārthaṃ padaṃ yac ca tadarthe pratipādite pikādi yad avijñātaṃ tat kim ity anuyujyate

2.73

सामर्थ्यप्रापितं यच् च व्यक्त्यर्थम् अनुषज्यते श्रुतिर् एवानुषङ्गेण बाधिका लिङ्गवाक्ययोः

sāmarthyaprāpitaṃ yac ca vyaktyartham anuṣajyate śrutir evānuṣaṅgeṇa bādhikā liṅgavākyayoḥ

2.74

अप्राप्तो यस् तु शुक्लादिः संनिधानेन गम्यते स यत्नप्रापितो वाक्ये श्रुतिधर्मविलक्षणः

aprāpto yas tu śuklādiḥ saṃnidhānena gamyate sa yatnaprāpito vākye śrutidharmavilakṣaṇaḥ

2.75

अभिन्नम् एव वाक्यं तु यद्य् अभिन्नार्थम् इष्यते तत् सर्वं श्रुतिभूतत्वान् न श्रुत्यैव विरोत्स्यते

abhinnam eva vākyaṃ tu yady abhinnārtham iṣyate tat sarvaṃ śrutibhūtatvān na śrutyaiva virotsyate

2.76

वाक्यानां समुदायश् च य एकार्थप्रसिद्धये साकाङ्क्षावयवस् तत्र वाक्यार्थो ऽपि न विद्यते

vākyānāṃ samudāyaś ca ya ekārthaprasiddhaye sākāṅkṣāvayavas tatra vākyārtho 'pi na vidyate

2.77

प्रासङ्गिकम् इदं कार्यम् इदं तन्त्रेण लभ्यते इदम् आवृत्तिभेदाभ्याम् अत्र बाधसमुच्चयौ

prāsaṅgikam idaṃ kāryam idaṃ tantreṇa labhyate idam āvṛttibhedābhyām atra bādhasamuccayau

2.78

ऊहो ऽस्मिन् विषये न्याय्यः संबन्धो ऽस्य न बाध्यते सामान्यस्यातिदेशो ऽयं विशेषो ऽत्रातिदिश्यते

ūho 'smin viṣaye nyāyyaḥ saṃbandho 'sya na bādhyate sāmānyasyātideśo 'yaṃ viśeṣo 'trātidiśyate

2.79

अर्थित्वम् अत्र सामर्थ्यम् अस्मिन्न् अर्थो न भिद्यते शास्त्रात् प्राप्ताधिकारो ऽयं व्युदासो ऽस्य क्रियान्तरे

arthitvam atra sāmarthyam asminn artho na bhidyate śāstrāt prāptādhikāro 'yaṃ vyudāso 'sya kriyāntare

2.80

इयं श्रुत्या क्रमप्राप्तिर् इयम् उच्चारणाद् इति क्रमो ऽयम् अत्र बलवान् अस्मिंस् तु न विवक्षितः

iyaṃ śrutyā kramaprāptir iyam uccāraṇād iti kramo 'yam atra balavān asmiṃs tu na vivakṣitaḥ

2.81

इदं पराङ्गैः संबद्धम् अङ्गानाम् अप्रयोजकम् प्रयोजकम् इदं तेषाम् अत्रेदं नान्तरीयकम्

idaṃ parāṅgaiḥ saṃbaddham aṅgānām aprayojakam prayojakam idaṃ teṣām atredaṃ nāntarīyakam

2.82

इदं प्रधानं शेषो ऽयं विनियोगक्रमस् त्व् अयम् साक्षाद् अस्योपकारीदम् इदम् आराद् विशेषकम्

idaṃ pradhānaṃ śeṣo 'yaṃ viniyogakramas tv ayam sākṣād asyopakārīdam idam ārād viśeṣakam

2.83

शक्तिव्यापारभेदो ऽस्मिन् फलम् अत्र तु भिद्यते संबन्धाज् जातभेदो ऽयं भेदस् तत्राविवक्षितः

śaktivyāpārabhedo 'smin phalam atra tu bhidyate saṃbandhāj jātabhedo 'yaṃ bhedas tatrāvivakṣitaḥ

2.84

प्रसज्यप्रतिषेधो ऽयं पर्युदासो ऽयम् अत्र तु इदं गौणम् इदं मुख्यं व्यापीदं गुरु लघ्व् इदम्

prasajyapratiṣedho 'yaṃ paryudāso 'yam atra tu idaṃ gauṇam idaṃ mukhyaṃ vyāpīdaṃ guru laghv idam

2.85

भेदेनाङ्गाङ्गिभावो ऽस्य बहुभेदं विकल्प्यते इदं नियम्यते ऽस्यात्र योग्यत्वम् उपजायते

bhedenāṅgāṅgibhāvo 'sya bahubhedaṃ vikalpyate idaṃ niyamyate 'syātra yogyatvam upajāyate

2.86

अस्य वाक्यान्तरे दृष्टाल् लिङ्गाद् भेदो ऽनुमीयते अयं शब्दैर् अपोद्धृत्य पदार्थः प्रविभज्यते

asya vākyāntare dṛṣṭāl liṅgād bhedo 'numīyate ayaṃ śabdair apoddhṛtya padārthaḥ pravibhajyate

2.87

इति वाक्येषु ये धर्माः पदार्थोपनिबन्धनाः सर्वे तेन प्रकल्पेरन् पदं चेत् स्यद् अवाचकम्

iti vākyeṣu ye dharmāḥ padārthopanibandhanāḥ sarve tena prakalperan padaṃ cet syad avācakam

2.88

अविभक्ते ऽपि वाक्यार्थे शक्तिभेदाद् अपोद्धृते वाक्यान्तरविभागेन यथोक्तं न विरुध्यते

avibhakte 'pi vākyārthe śaktibhedād apoddhṛte vākyāntaravibhāgena yathoktaṃ na virudhyate

2.89

यथैवैकस्य गन्धस्य भेदेन परिकल्पना पुष्पादिषु तथा वाक्ये ऽप्य् अर्थभेदो ऽभिधीयते

yathaivaikasya gandhasya bhedena parikalpanā puṣpādiṣu tathā vākye 'py arthabhedo 'bhidhīyate

2.90

गवये नरसिंहे वाप्य् एकज्ञानावृते यथा भागं जात्यन्तरस्यैव सदृशं प्रतिपद्यते

gavaye narasiṃhe vāpy ekajñānāvṛte yathā bhāgaṃ jātyantarasyaiva sadṛśaṃ pratipadyate

2.91

अप्रसिद्धं तु यं भागम् अदृष्टम् अनुपश्यति तावत्य् असंविदं मूढः सर्वत्र प्रतिपद्यते

aprasiddhaṃ tu yaṃ bhāgam adṛṣṭam anupaśyati tāvaty asaṃvidaṃ mūḍhaḥ sarvatra pratipadyate

2.92

तथा पिकादियोगेन वाक्ये ऽत्यन्तविलक्षणे सदृशस्येव संज्ञानम् असतो ऽर्थस्य मन्यते

tathā pikādiyogena vākye 'tyantavilakṣaṇe sadṛśasyeva saṃjñānam asato 'rthasya manyate

2.93

एकस्य भागे सादृश्यं भागे भेदश् च लक्ष्यते निर्भागस्य प्रकाशस्य निर्भागेणैव चेतसा

ekasya bhāge sādṛśyaṃ bhāge bhedaś ca lakṣyate nirbhāgasya prakāśasya nirbhāgeṇaiva cetasā

2.94

तथैव भागे सादृश्यं भागे भेदो ऽवसीयते भागाभावे ऽपि वाक्यानाम् अत्यन्तं भिन्नधर्मणाम्

tathaiva bhāge sādṛśyaṃ bhāge bhedo 'vasīyate bhāgābhāve 'pi vākyānām atyantaṃ bhinnadharmaṇām

2.95

रूपनाशे पदानां स्यात् कथं चावधिकल्पना अगृहीतावधौ शब्दे कथं चार्थो विविच्यते

rūpanāśe padānāṃ syāt kathaṃ cāvadhikalpanā agṛhītāvadhau śabde kathaṃ cārtho vivicyate

2.96

संसर्ग इव रूपाणां शब्दे ऽन्यत्र व्यवस्थितः नानारूपेषु तद्रूपं तन्त्रेणापरम् इष्यते

saṃsarga iva rūpāṇāṃ śabde 'nyatra vyavasthitaḥ nānārūpeṣu tadrūpaṃ tantreṇāparam iṣyate

2.97

तस्मिन्न् अभेदे भेदानां संसर्ग इव वर्तते रूपं रूपान्तरात् तस्माद् अनन्यत् प्रविभज्यते

tasminn abhede bhedānāṃ saṃsarga iva vartate rūpaṃ rūpāntarāt tasmād ananyat pravibhajyate

2.98

शास्त्रे प्रत्यायकस्यापि क्वचिद् एकत्वम् आश्रितम् प्रत्याय्येन क्वचिद् भेदो ग्रहणग्राह्ययोः स्थितः

śāstre pratyāyakasyāpi kvacid ekatvam āśritam pratyāyyena kvacid bhedo grahaṇagrāhyayoḥ sthitaḥ

2.99

ऊ इत्य् अभेदम् आश्रित्य यथासंख्यं प्रकल्पितम् लृलुटोर् ग्रहणे भेदो ग्राह्याभ्यां परिकल्पितः

ū ity abhedam āśritya yathāsaṃkhyaṃ prakalpitam lṛluṭor grahaṇe bhedo grāhyābhyāṃ parikalpitaḥ

2.100

यस्येत्य् एतद् अणो रूपं संज्ञिनाम् अभिधायकम् न हि प्रतीयमानेन ग्रहणस्यास्ति संभवः

yasyety etad aṇo rūpaṃ saṃjñinām abhidhāyakam na hi pratīyamānena grahaṇasyāsti saṃbhavaḥ

2.101

ऊ इत्य् एतद् अभिन्नं च भिन्नवाक्यनिबन्धनम् भेदेन ग्रहणं यस्य पररूपम् इव द्वयोः

ū ity etad abhinnaṃ ca bhinnavākyanibandhanam bhedena grahaṇaṃ yasya pararūpam iva dvayoḥ

2.102

प्लुतस्याङ्गविवृद्धिं च समाहारम् अचोस् तथा व्युदस्यता पुनर् भेदः शब्देष्व् अत्यन्तम् आश्रितः

plutasyāṅgavivṛddhiṃ ca samāhāram acos tathā vyudasyatā punar bhedaḥ śabdeṣv atyantam āśritaḥ

2.103

अर्धर्चादिषु शब्देषु रूपभेदः क्रमाद् यथा तन्त्रात् तथैकशब्दत्वे भिन्नानां श्रुतिर् अन्यथा

ardharcādiṣu śabdeṣu rūpabhedaḥ kramād yathā tantrāt tathaikaśabdatve bhinnānāṃ śrutir anyathā

2.104

संहिताविषये वर्णाः स्वरूपेणाविकारिणः शब्दान्तरत्वं यान्तीव शक्त्यन्तरपरिग्रहात्

saṃhitāviṣaye varṇāḥ svarūpeṇāvikāriṇaḥ śabdāntaratvaṃ yāntīva śaktyantaraparigrahāt

2.105

इन्द्रियादिविकारेण दृष्टं ग्राह्येषु वस्तुषु आत्मत्यागाद् ऋते भिन्नं ग्रहणं स क्रमः श्रुतौ

indriyādivikāreṇa dṛṣṭaṃ grāhyeṣu vastuṣu ātmatyāgād ṛte bhinnaṃ grahaṇaṃ sa kramaḥ śrutau

2.106

अभिधानक्रियाभेदाच् छब्देष्व् अविकृतेष्व् अपि रूपम् अत्यन्तभेदेन तद् एवैकं प्रकाशते

abhidhānakriyābhedāc chabdeṣv avikṛteṣv api rūpam atyantabhedena tad evaikaṃ prakāśate

2.107

ऋचो वा गीतिमात्रं वा साम द्रव्यान्तरं न तु गीतिभेदात् तु गृह्यन्ते ता एव विकृता ऋचः

ṛco vā gītimātraṃ vā sāma dravyāntaraṃ na tu gītibhedāt tu gṛhyante tā eva vikṛtā ṛcaḥ

2.108

उपायाच् छ्रुतिसंहारे भिन्नानाम् एकशेषिणाम् तन्त्रेणोच्चारणे तेषां शास्त्रे साधुत्वम् उच्यते

upāyāc chrutisaṃhāre bhinnānām ekaśeṣiṇām tantreṇoccāraṇe teṣāṃ śāstre sādhutvam ucyate

2.109

परिगृह्य श्रुतिं चैकां रूपभेदवताम् अपि तन्त्रेणोच्चारणं कार्यम् अन्यथा ते न साधवः

parigṛhya śrutiṃ caikāṃ rūpabhedavatām api tantreṇoccāraṇaṃ kāryam anyathā te na sādhavaḥ

2.110

सरूपाणां च वाक्यानां शास्त्रेणाप्रतिपादितम् तन्त्रेणोच्चारणाद् एकं रूपं साधूपलभ्यते

sarūpāṇāṃ ca vākyānāṃ śāstreṇāpratipāditam tantreṇoccāraṇād ekaṃ rūpaṃ sādhūpalabhyate

2.111

एकस्यानेकरूपत्वं नालिकादिपरिग्रहात् यथा तथैव तन्त्रात् स्याद् बहूनाम् एकरूपता

ekasyānekarūpatvaṃ nālikādiparigrahāt yathā tathaiva tantrāt syād bahūnām ekarūpatā

2.112

यथा पदसरूपाणां वाक्यानां संभवः पृथक् तथा वाक्यान्तराभावे स्याद् एषां पृथगर्थता

yathā padasarūpāṇāṃ vākyānāṃ saṃbhavaḥ pṛthak tathā vākyāntarābhāve syād eṣāṃ pṛthagarthatā

2.113

अभिधेयः पदस्यार्थो वाक्यस्यार्थः प्रयोजनम् यस्य तस्य न संबन्धो वाक्यानाम् उपपद्यते

abhidheyaḥ padasyārtho vākyasyārthaḥ prayojanam yasya tasya na saṃbandho vākyānām upapadyate

2.114

तत्र क्रियापदान्य् एव व्यपेक्षन्ते परस्परम् क्रियापदानुषक्तस् तु संबन्धो ऽथ प्रतीयते

tatra kriyāpadāny eva vyapekṣante parasparam kriyāpadānuṣaktas tu saṃbandho 'tha pratīyate

2.115

आवृत्तिर् अनुवादो वा पदार्थव्यक्तिकल्पने प्रत्येकं तु समाप्तो ऽर्थः सहभूतेषु वर्तते

āvṛttir anuvādo vā padārthavyaktikalpane pratyekaṃ tu samāpto 'rthaḥ sahabhūteṣu vartate

2.116

अविकल्पितवाक्यार्थे विकल्पा भावनाश्रयाः अत्राधिकरणे वादाः पूर्वेषां बहुधा मताः

avikalpitavākyārthe vikalpā bhāvanāśrayāḥ atrādhikaraṇe vādāḥ pūrveṣāṃ bahudhā matāḥ

2.117

अभ्यासात् प्रतिभाहेतुः सर्वः शब्दो ऽपरैः स्मृतः बालानां च तिरश्चां च यथार्थप्रतिपादने

abhyāsāt pratibhāhetuḥ sarvaḥ śabdo 'paraiḥ smṛtaḥ bālānāṃ ca tiraścāṃ ca yathārthapratipādane

2.118

अनागमश् च सो ऽभ्यासः समयः कैश् चिद् इष्यते अनन्तरम् इदं कार्यम् अस्माद् इत्य् उपदर्शकः

anāgamaś ca so 'bhyāsaḥ samayaḥ kaiś cid iṣyate anantaram idaṃ kāryam asmād ity upadarśakaḥ

2.119

अस्त्य् अर्थः सर्वशब्दानां इति प्रत्याय्यलक्षणम् अपूर्वदेवतास्वर्गैः समम् आहुर् गवादिषु

asty arthaḥ sarvaśabdānāṃ iti pratyāyyalakṣaṇam apūrvadevatāsvargaiḥ samam āhur gavādiṣu

2.120

प्रयोगदर्शनाभ्यासाद् आकारावग्रहस् तु यः न स शब्दस्य विषयः स हि यत्नान्तराश्रयः

prayogadarśanābhyāsād ākārāvagrahas tu yaḥ na sa śabdasya viṣayaḥ sa hi yatnāntarāśrayaḥ

2.121

के चिद् भेदाः प्रकाश्यन्ते शब्दैस् तदभिधायिभिः अनुनिष्पादिनः कांश् चिच् छब्दार्थान् इति मन्यते

ke cid bhedāḥ prakāśyante śabdais tadabhidhāyibhiḥ anuniṣpādinaḥ kāṃś cic chabdārthān iti manyate

2.122

जातेः प्रत्यायके शब्दे या व्यक्तिर् अनुषङ्गिणी न तद्व्यक्तिगतान् भेदाञ् जातिशब्दो ऽवलम्बते

jāteḥ pratyāyake śabde yā vyaktir anuṣaṅgiṇī na tadvyaktigatān bhedāñ jātiśabdo 'valambate

2.123

घटादीनां न चाकारान् प्रत्याययति वाचकः वस्तुमात्रनिवेशित्वात् तद्गतिर् नान्तरीयका

ghaṭādīnāṃ na cākārān pratyāyayati vācakaḥ vastumātraniveśitvāt tadgatir nāntarīyakā

2.124

क्रिया विना प्रयोगेण न दृष्टा शब्दचोदिता प्रयोगस् त्व् अनुनिष्पादी शब्दार्थ इति गम्यते

kriyā vinā prayogeṇa na dṛṣṭā śabdacoditā prayogas tv anuniṣpādī śabdārtha iti gamyate

2.125

नियतास् तु प्रयोगा ये नियतं यच् च साधनम् तेषां शब्दाभिधेयत्वम् अपरैर् अनुगम्यते

niyatās tu prayogā ye niyataṃ yac ca sādhanam teṣāṃ śabdābhidheyatvam aparair anugamyate

2.126

समुदायो ऽभिधेयो वाप्य् अविकल्पसमुच्चयः असत्यो वापि संसर्गः शब्दार्थः कैश् चिद् इष्यते

samudāyo 'bhidheyo vāpy avikalpasamuccayaḥ asatyo vāpi saṃsargaḥ śabdārthaḥ kaiś cid iṣyate

2.127

असत्योपाधि यत् सत्यं तद् वा शब्दनिबन्धनाम् शब्दो वाप्य् अभिजल्पत्वम् आगतो याति वाच्यताम्

asatyopādhi yat satyaṃ tad vā śabdanibandhanām śabdo vāpy abhijalpatvam āgato yāti vācyatām

2.128

सो ऽयम् इत्य् अभिसंबन्धाद् रूपम् एकीकृतं यता शब्दस्यार्थेन तं शब्दम् अभिजल्पं प्रचक्षते

so 'yam ity abhisaṃbandhād rūpam ekīkṛtaṃ yatā śabdasyārthena taṃ śabdam abhijalpaṃ pracakṣate

2.129

तयोर् अपृथगात्मत्वे रूढिर् अव्यभिचारिणी किं चिद् एव क्व चिद् रूपं प्राधान्येनावतिष्ठते

tayor apṛthagātmatve rūḍhir avyabhicāriṇī kiṃ cid eva kva cid rūpaṃ prādhānyenāvatiṣṭhate

2.130

लोके ऽर्थरूपतां शब्दः प्रतिपन्नः प्रवर्तते शास्त्रे तूभयरूपत्वं प्रविभक्तं विवक्षया

loke 'rtharūpatāṃ śabdaḥ pratipannaḥ pravartate śāstre tūbhayarūpatvaṃ pravibhaktaṃ vivakṣayā

2.131

अशक्तेः सर्वशक्तेर् वा शब्दैर् एव प्रकल्पिता एकस्यार्थस्य नियता क्रियादिपरिकल्पना

aśakteḥ sarvaśakter vā śabdair eva prakalpitā ekasyārthasya niyatā kriyādiparikalpanā

2.132

यो वार्थो बुद्धिविषयो बाह्यवस्तुनिबन्धनः स बाह्यं वस्त्व् इति ज्ञातः शब्दार्थ इति गम्यते

yo vārtho buddhiviṣayo bāhyavastunibandhanaḥ sa bāhyaṃ vastv iti jñātaḥ śabdārtha iti gamyate

2.133

आकारवन्तः संवेद्या व्यक्तिस्मृतिनिबन्धनाः एते प्रत्यवभासन्ते संविनंआत्रं त्व् अतो ऽन्यथा

ākāravantaḥ saṃvedyā vyaktismṛtinibandhanāḥ ete pratyavabhāsante saṃvinṃātraṃ tv ato 'nyathā

2.134

यथेन्द्रियं संनिपतद् वैचित्रेणोपदर्शकं तथैव शब्दाद् अर्थस्य प्रतिपत्तिर् अनेकधा

yathendriyaṃ saṃnipatad vaicitreṇopadarśakaṃ tathaiva śabdād arthasya pratipattir anekadhā

2.135

वक्त्रान्यथैव प्रक्रान्तो भिन्नेषु प्रतिपत्तृषु स्वप्रत्ययानुकारेण शब्दार्थः प्रविभज्यते

vaktrānyathaiva prakrānto bhinneṣu pratipattṛṣu svapratyayānukāreṇa śabdārthaḥ pravibhajyate

2.136

एकस्मिन्न् अपि दृश्ये ऽर्थे दर्शनं भिद्यते पृथक् कालान्तरेण चैको ऽपि तं पश्यत्य् अन्यथा पुनः

ekasminn api dṛśye 'rthe darśanaṃ bhidyate pṛthak kālāntareṇa caiko 'pi taṃ paśyaty anyathā punaḥ

2.137

एकस्यापि च शब्दस्य निमित्तैर् अव्यवस्थितैः एकेन बहुभिश् चार्थो बहुधा परिकल्प्यते

ekasyāpi ca śabdasya nimittair avyavasthitaiḥ ekena bahubhiś cārtho bahudhā parikalpyate

2.138

तस्माद् अदृष्टतत्त्वानां सापराधं बहुच्छलं दर्शनं वचनं वापि नित्यम् एवानवस्थितम्

tasmād adṛṣṭatattvānāṃ sāparādhaṃ bahucchalaṃ darśanaṃ vacanaṃ vāpi nityam evānavasthitam

2.139

ऋषीणां दर्शनं यच् च तत्त्वे किं चिद् अवस्थितम् न तेन व्यवहारो ऽस्ति न तच् छब्दनिबन्धनं

ṛṣīṇāṃ darśanaṃ yac ca tattve kiṃ cid avasthitam na tena vyavahāro 'sti na tac chabdanibandhanaṃ

2.140

तलवद् दृश्यते व्योम खद्योतो हव्यवाड् इव नैव चास्ति तलं व्योम्नि न खद्योते हुताशनः

talavad dṛśyate vyoma khadyoto havyavāḍ iva naiva cāsti talaṃ vyomni na khadyote hutāśanaḥ

2.141

तस्मात् प्रत्यक्षम् अप्य् अर्थं विद्वान् ईक्षेत युक्तितः न दर्शनस्य प्रामाण्याद् दृश्यम् अर्थं प्रकल्पयेत्

tasmāt pratyakṣam apy arthaṃ vidvān īkṣeta yuktitaḥ na darśanasya prāmāṇyād dṛśyam arthaṃ prakalpayet

2.142

असमाख्येयतत्त्वानाम् अर्थानां लौकिकैर् यथा व्यवहारे समाख्यानं तत् प्रज्ञो न विकल्पयेत्

asamākhyeyatattvānām arthānāṃ laukikair yathā vyavahāre samākhyānaṃ tat prajño na vikalpayet

2.143

विच्छेदग्रहणे ऽर्थानां प्रतिभान्यैव जायते वाक्यार्थ इति ताम् आहुः पदार्थैर् उपपादिताम्

vicchedagrahaṇe 'rthānāṃ pratibhānyaiva jāyate vākyārtha iti tām āhuḥ padārthair upapāditām

2.144

इदं तद् इति सान्येषाम् अनाक्येया कथं चन प्रत्यात्मवृत्ति सिद्धा सा कर्त्रापि न निरूप्यते

idaṃ tad iti sānyeṣām anākyeyā kathaṃ cana pratyātmavṛtti siddhā sā kartrāpi na nirūpyate

2.145

उपश्लेषम् इवार्थानां सा करोत्य् अविचारिता सार्वरूप्यम् इवापन्ना विषयत्वेन वर्तते

upaśleṣam ivārthānāṃ sā karoty avicāritā sārvarūpyam ivāpannā viṣayatvena vartate

2.146

साक्शाच् छब्देन जनितां भावनानुगमेन वा इतिकर्तव्यतायां तां न कश् चिद् अतिवर्तते

sākśāc chabdena janitāṃ bhāvanānugamena vā itikartavyatāyāṃ tāṃ na kaś cid ativartate

2.147

प्रमाणत्वेन तां लोकः सर्वः समनुगच्छति समारम्भाः प्रतायन्ते तिरश्चाम् अपि तद्वशात्

pramāṇatvena tāṃ lokaḥ sarvaḥ samanugacchati samārambhāḥ pratāyante tiraścām api tadvaśāt

2.148

यथा द्रव्यविशेषाणां परिपाकैर् अयत्नजाः मदादिशक्तयो दृष्टाः प्रतिभास् तद्वतां तथा

yathā dravyaviśeṣāṇāṃ paripākair ayatnajāḥ madādiśaktayo dṛṣṭāḥ pratibhās tadvatāṃ tathā

2.149

स्वरवृत्तिं विकुरुते मधौ पुंस्कोकिलस्य कः जन्त्वादयः कुलायादिकरणे शिक्षिताः कथम्

svaravṛttiṃ vikurute madhau puṃskokilasya kaḥ jantvādayaḥ kulāyādikaraṇe śikṣitāḥ katham

2.150

आहारप्रीत्यपद्वेषप्लवनादिक्रियासु कः जात्यन्वयप्रसिद्धासु प्रयोक्ता मृगपक्षिणाम्

āhāraprītyapadveṣaplavanādikriyāsu kaḥ jātyanvayaprasiddhāsu prayoktā mṛgapakṣiṇām

2.151

भावनानुगताद् एतद् आगमाद् एव जायते आसत्तिविप्रकर्षाभ्याम् आगमस् तु विशिष्यते

bhāvanānugatād etad āgamād eva jāyate āsattiviprakarṣābhyām āgamas tu viśiṣyate

2.152

स्वभाववरणाभासयोगादृष्टोपपादिताम् विशिष्टोपहितां चेति प्रतिभां षड्विधां विदुः

svabhāvavaraṇābhāsayogādṛṣṭopapāditām viśiṣṭopahitāṃ ceti pratibhāṃ ṣaḍvidhāṃ viduḥ

2.153

यथा संयोगिभिर् द्रव्यैर् लक्षिते ऽर्थे प्रयुज्यते गोशब्दो न त्व् असौ तेषां विशेशाणां प्रकाशकः

yathā saṃyogibhir dravyair lakṣite 'rthe prayujyate gośabdo na tv asau teṣāṃ viśeśāṇāṃ prakāśakaḥ

2.154

आकारवर्णावयवैः संसृष्टेषु गवादिषु शब्दः प्रवर्तमानो ऽपि न तान् अङ्गीकरोत्य् असौ

ākāravarṇāvayavaiḥ saṃsṛṣṭeṣu gavādiṣu śabdaḥ pravartamāno 'pi na tān aṅgīkaroty asau

2.155

संस्थानवर्णावयवैर् विशिष्टे ऽर्थे प्रयुज्यते शब्दो न तस्यावयवे प्रवृत्तिर् उपलभ्यते

saṃsthānavarṇāvayavair viśiṣṭe 'rthe prayujyate śabdo na tasyāvayave pravṛttir upalabhyate

2.156

दुर्लभं कस्य चिल् लोके सर्वावयवदर्शनं कैश् चित् त्व् अवयवैर् दृष्टैर् अर्थः कृत्सो ऽनुमीयते

durlabhaṃ kasya cil loke sarvāvayavadarśanaṃ kaiś cit tv avayavair dṛṣṭair arthaḥ kṛtso 'numīyate

2.157

तथा जात्युत्पलादीनां गन्धेन सहचारिणाम् नित्यसंबन्धिनां दृष्टं गुणानाम् अवधारणम्

tathā jātyutpalādīnāṃ gandhena sahacāriṇām nityasaṃbandhināṃ dṛṣṭaṃ guṇānām avadhāraṇam

2.158

संख्याप्रमाणसंस्थाननिरपेक्षः प्रवर्तते बिन्दौ च समुदाये च वाचकः सलिलादिषु

saṃkhyāpramāṇasaṃsthānanirapekṣaḥ pravartate bindau ca samudāye ca vācakaḥ salilādiṣu

2.159

संस्कारादिपरिच्छिन्ने तैलादौ यो व्यवस्थितः आहैकदेशं तत्त्वेन तस्यावयववर्तिना

saṃskārādiparicchinne tailādau yo vyavasthitaḥ āhaikadeśaṃ tattvena tasyāvayavavartinā

2.160

येनार्थेनाभिसंबद्धम् अभिधानं प्रयुज्यते तदर्थापगमे तस्य प्रयोगो विनिवर्तते

yenārthenābhisaṃbaddham abhidhānaṃ prayujyate tadarthāpagame tasya prayogo vinivartate

2.161

यांस् तु संभविनो धर्मान् अन्तर्णीय प्रयुज्यते शब्दस् तेषां न सांनिध्यं नियमेन व्यपेक्षते

yāṃs tu saṃbhavino dharmān antarṇīya prayujyate śabdas teṣāṃ na sāṃnidhyaṃ niyamena vyapekṣate

2.162

यथा रोमशफादीनां व्यभिचारे ऽपि दृश्यते गोशब्दो न तथा जातेर् विप्रयोगे प्रवर्तते

yathā romaśaphādīnāṃ vyabhicāre 'pi dṛśyate gośabdo na tathā jāter viprayoge pravartate

2.163

तस्मात् संभविनो ऽर्थस्य शब्दात् संप्रत्यये सति अदृष्टविप्रयोगार्थः संबन्धित्वेन गम्यते

tasmāt saṃbhavino 'rthasya śabdāt saṃpratyaye sati adṛṣṭaviprayogārthaḥ saṃbandhitvena gamyate

2.164

वाचिका द्योतिका व स्युर् द्वित्वादीनां विभक्तयः स्याद् वा संख्यावतो ऽर्थस्य समुदायो ऽभिधायकः

vācikā dyotikā va syur dvitvādīnāṃ vibhaktayaḥ syād vā saṃkhyāvato 'rthasya samudāyo 'bhidhāyakaḥ

2.165

विना संख्याभिधानाद् वा संख्याभेदसमन्वितान् अर्थान् स्वरूपभेदेन काम्श् चिद् आहुर् गवादयः

vinā saṃkhyābhidhānād vā saṃkhyābhedasamanvitān arthān svarūpabhedena kāmś cid āhur gavādayaḥ

2.166

ये शब्दा नित्यसंबन्धा विवेके ज्ञातशक्तयः अन्वयव्यतिरेकाभ्यां तेषाम् अर्थो विभज्यते

ye śabdā nityasaṃbandhā viveke jñātaśaktayaḥ anvayavyatirekābhyāṃ teṣām artho vibhajyate

2.167

यावच् चाव्यभिचारेण तयोः शक्यं प्रकल्पनम् नियमस् तत्र न त्व् एवं नियमो नुट्शबादिषु

yāvac cāvyabhicāreṇa tayoḥ śakyaṃ prakalpanam niyamas tatra na tv evaṃ niyamo nuṭśabādiṣu

2.168

संभवे नाभिधानस्य लक्षणत्वं प्रकल्पते आपेक्षिक्यो हि संसर्गे नियताः शब्दशक्तयः

saṃbhave nābhidhānasya lakṣaṇatvaṃ prakalpate āpekṣikyo hi saṃsarge niyatāḥ śabdaśaktayaḥ

2.169

न कूपसूपयूपानाम् अन्वयो ऽर्थस्य दृश्यते अतो ऽर्थान्तरवाचित्वं संघातस्यैव गम्यते

na kūpasūpayūpānām anvayo 'rthasya dṛśyate ato 'rthāntaravācitvaṃ saṃghātasyaiva gamyate

2.170

अन्वाख्यानानि भिद्यन्ते शब्दव्युत्पत्तिकर्मसु बहूनां संभवे ऽर्थानां निमित्तं किं चिद् इष्यते

anvākhyānāni bhidyante śabdavyutpattikarmasu bahūnāṃ saṃbhave 'rthānāṃ nimittaṃ kiṃ cid iṣyate

2.171

वैरवासिष्ठगिरिशास् तथैकागारिकादयः कैश् चित् कथं चिद् आख्याता निमित्तावधिसंकरैः

vairavāsiṣṭhagiriśās tathaikāgārikādayaḥ kaiś cit kathaṃ cid ākhyātā nimittāvadhisaṃkaraiḥ

2.172

यथा पथः समाख्यानं वृक्षवल्मीकपर्वतैः अविरुद्धं गवादीनां भिन्नैश् च सहचारिभिः

yathā pathaḥ samākhyānaṃ vṛkṣavalmīkaparvataiḥ aviruddhaṃ gavādīnāṃ bhinnaiś ca sahacāribhiḥ

2.173

अन्यथा च समाख्यानम् अवस्थाभेददर्शिभिः क्रियते किंशुकादीनाम् एकदेशावधारणं

anyathā ca samākhyānam avasthābhedadarśibhiḥ kriyate kiṃśukādīnām ekadeśāvadhāraṇaṃ

2.174

कैश् चिन् निर्वचनं भिन्नं गिरतेर् गर्जतेर् गमेः गवतेर् गदतेर् वापि गौर् इत्य् अत्रानुदर्शितम्

kaiś cin nirvacanaṃ bhinnaṃ girater garjater gameḥ gavater gadater vāpi gaur ity atrānudarśitam

2.175

गौर् इत्य् एव स्वरूपाद् वा गोशब्दो गोषु वर्तते व्युत्पाद्यते न वा सर्वं कैश् चिच् चोभयथेष्यते

gaur ity eva svarūpād vā gośabdo goṣu vartate vyutpādyate na vā sarvaṃ kaiś cic cobhayatheṣyate

2.176

सामान्येनोपदेशश् च शास्त्रे लघ्वर्थम् आश्रितः जात्यन्तरवद् अन्यस्य विशेषाः प्रतिपादकाः

sāmānyenopadeśaś ca śāstre laghvartham āśritaḥ jātyantaravad anyasya viśeṣāḥ pratipādakāḥ

2.177

अर्थान्तरे च यद् वृत्तं तत् प्रकृत्यन्तरं विदुः तुल्यरूपं न तद् रूढाव् अन्यस्मिन्न् अनुषज्यते

arthāntare ca yad vṛttaṃ tat prakṛtyantaraṃ viduḥ tulyarūpaṃ na tad rūḍhāv anyasminn anuṣajyate

2.178

भिन्नाव् इजियजी धातू नियतौ विषयान्तरे कैश् चित् कथं चिद् उद्दिष्टौ चित्रं हि प्रतिपादनम्

bhinnāv ijiyajī dhātū niyatau viṣayāntare kaiś cit kathaṃ cid uddiṣṭau citraṃ hi pratipādanam

2.179

एवं च वालवायादि जित्वरीवद् उपाचरेत् भेदाभेदाभ्युपगमे न विरोधो ऽस्ति कश् चन

evaṃ ca vālavāyādi jitvarīvad upācaret bhedābhedābhyupagame na virodho 'sti kaś cana

2.180

अडादीनां व्यवस्थार्थं पृथक्त्वेन प्रकल्पनम् धातूपसर्गयोः शास्त्रे धातुर् एव तु तादृशः

aḍādīnāṃ vyavasthārthaṃ pṛthaktvena prakalpanam dhātūpasargayoḥ śāstre dhātur eva tu tādṛśaḥ

2.181

तथा हि संग्रामयतेः सोपसर्गाद् विधिः स्मृतः क्रियाविशेषाः सम्घाते प्रक्रम्यन्ते तथाविधाः

tathā hi saṃgrāmayateḥ sopasargād vidhiḥ smṛtaḥ kriyāviśeṣāḥ samghāte prakramyante tathāvidhāḥ

2.182

कार्याणाम् अन्तरङ्गत्वम् एवं धातूपसर्गयोः साधनैर् याति संबन्धं तथाभूतैव सा क्रिया

kāryāṇām antaraṅgatvam evaṃ dhātūpasargayoḥ sādhanair yāti saṃbandhaṃ tathābhūtaiva sā kriyā

2.183

प्रयोगार्थेषु सिद्धः सन् भेत्तव्यो ऽर्थो विशिष्यते प्राक् च साधनसंबन्धात् क्रिया नैवोपजायते

prayogārtheṣu siddhaḥ san bhettavyo 'rtho viśiṣyate prāk ca sādhanasaṃbandhāt kriyā naivopajāyate

2.184

धातोः साधनयोगस्य भाविनः प्रक्रमाद् यथा धातुत्वं कर्मभावश् च तथान्यद् अपि दृश्यताम्

dhātoḥ sādhanayogasya bhāvinaḥ prakramād yathā dhātutvaṃ karmabhāvaś ca tathānyad api dṛśyatām

2.185

बीजकालेषु संबन्धाद् यथा लाक्षारसादयः वर्णादिपरिणामेन फलानाम् उपकुर्वते

bījakāleṣu saṃbandhād yathā lākṣārasādayaḥ varṇādipariṇāmena phalānām upakurvate

2.186

बुद्धिस्थाद् अभिसंबन्धात् तथा धातूपसर्गयोः अभ्यन्तरीकृताद् भेदः पदकाले प्रकाशते

buddhisthād abhisaṃbandhāt tathā dhātūpasargayoḥ abhyantarīkṛtād bhedaḥ padakāle prakāśate

2.187

क्व चित् संभविनो भेदाः केवलैर् अनिदर्शिताः उपसर्गेण संबन्धे व्यज्यन्ते प्रनिरादिना

kva cit saṃbhavino bhedāḥ kevalair anidarśitāḥ upasargeṇa saṃbandhe vyajyante pranirādinā

2.188

स वाचको विशेषाणां संभवाद् द्योतको ऽपि वा शक्त्याधानाय वा धातोः सहकारी प्रयुज्यते

sa vācako viśeṣāṇāṃ saṃbhavād dyotako 'pi vā śaktyādhānāya vā dhātoḥ sahakārī prayujyate

2.189

स्थादिभिः केवलैर् यच् च गमनादि न गम्यते तत्रानुमानाद् द्विविधात् तद्धर्मा प्रादिर् उच्यते

sthādibhiḥ kevalair yac ca gamanādi na gamyate tatrānumānād dvividhāt taddharmā prādir ucyate

2.190

अप्रयोगे ऽधिपर्योश् च यावद् दृष्टं क्रियान्तरम् तस्याभिधायको धातुः सह ताभ्याम् अनर्थकः

aprayoge 'dhiparyoś ca yāvad dṛṣṭaṃ kriyāntaram tasyābhidhāyako dhātuḥ saha tābhyām anarthakaḥ

2.191

तथैव स्वार्थिकाः के चित् संघातान्तरवृत्तयः अनर्थकेन संसृष्टाः प्रकृत्यर्थानुवादिनः

tathaiva svārthikāḥ ke cit saṃghātāntaravṛttayaḥ anarthakena saṃsṛṣṭāḥ prakṛtyarthānuvādinaḥ

2.192

निपाता द्योतकाः के चित् पृथगर्थप्रकल्पने आगमा इव के चित् तु संभूयार्थस्य साधकाः

nipātā dyotakāḥ ke cit pṛthagarthaprakalpane āgamā iva ke cit tu saṃbhūyārthasya sādhakāḥ

2.193

उपरिष्टात् पुरस्ताद् वा द्योतकत्वं न भिद्यते तेषु प्रयुज्यमानेषु भिन्नार्थेष्व् अपि सर्वथा

upariṣṭāt purastād vā dyotakatvaṃ na bhidyate teṣu prayujyamāneṣu bhinnārtheṣv api sarvathā

2.194

चादयो न प्रयुज्यन्ते पदत्वे सति केवलाः प्रत्ययो वाचकत्वे ऽपि केवलो न प्रयुज्यते

cādayo na prayujyante padatve sati kevalāḥ pratyayo vācakatve 'pi kevalo na prayujyate

2.195

समुच्चिताभिधाने तु व्यतिरेको न विद्यते असत्त्वभूतो भावश् च तिङ्पदैर् अभिधीयते

samuccitābhidhāne tu vyatireko na vidyate asattvabhūto bhāvaś ca tiṅpadair abhidhīyate

2.196

समुच्चिताभिधाने ऽपि विशिष्टार्थाभिधायिनाम् गुणैर् पदानां संबन्धः परतन्त्रास् तु चादयः

samuccitābhidhāne 'pi viśiṣṭārthābhidhāyinām guṇair padānāṃ saṃbandhaḥ paratantrās tu cādayaḥ

2.197

जनयित्वा क्रिया का चित् संबन्धं विनिवर्तते श्रूयमाणे क्रियाशब्दे संबन्धो जायते क्व चित्

janayitvā kriyā kā cit saṃbandhaṃ vinivartate śrūyamāṇe kriyāśabde saṃbandho jāyate kva cit

2.198

तत्र षष्ठी प्रतिपदं समासस्य निवृत्तये विहिता दर्शनार्थं तु कारकं प्रत्युदाहृतम्

tatra ṣaṣṭhī pratipadaṃ samāsasya nivṛttaye vihitā darśanārthaṃ tu kārakaṃ pratyudāhṛtam

2.199

स चोपजातः संबन्धो विनिवृत्ते क्रियापदे कर्मप्रवचनीयेन तत्र तत्र नियम्यते

sa copajātaḥ saṃbandho vinivṛtte kriyāpade karmapravacanīyena tatra tatra niyamyate

Kāṇḍa 2 (cont. 2)

2.200

येन क्रियापदाक्षेपः स कारकविभक्तिभिः युज्यते विर् यथा तस्य लिखाव् अनुपसर्गता

yena kriyāpadākṣepaḥ sa kārakavibhaktibhiḥ yujyate vir yathā tasya likhāv anupasargatā

2.201

तिष्ठतेर् अप्रयोगश् च दृष्टो ऽप्रत्य् अजयन्न् इति सुन्व् अभीत्य् आभिमुख्ये च केवलो ऽपि प्रयुज्यते

tiṣṭhater aprayogaś ca dṛṣṭo 'praty ajayann iti sunv abhīty ābhimukhye ca kevalo 'pi prayujyate

2.202

कर्मप्रवचनीयत्वं क्रियायोगे विधीयते षत्वादिविनिवृत्त्यर्थं स्वत्यादीनां विधर्मणाम्

karmapravacanīyatvaṃ kriyāyoge vidhīyate ṣatvādivinivṛttyarthaṃ svatyādīnāṃ vidharmaṇām

2.203

हेतुहेतुमतोर् योगपरिच्छेदे ऽनुना कृते आरम्भाद् बाध्यते प्राप्ता तृतीया हेतुलक्षणा

hetuhetumator yogaparicchede 'nunā kṛte ārambhād bādhyate prāptā tṛtīyā hetulakṣaṇā

2.204

क्रियाया द्योतको नायं न संबन्धस्य वाचकः नापि क्रियापदाक्षेपि संबन्धस्य तु भेदकः

kriyāyā dyotako nāyaṃ na saṃbandhasya vācakaḥ nāpi kriyāpadākṣepi saṃbandhasya tu bhedakaḥ

2.205

अनर्थकानां संघातः सार्थको ऽनर्थकस् तथा वर्णानां पदम् अर्थेन युक्तं नावयवाः पदे

anarthakānāṃ saṃghātaḥ sārthako 'narthakas tathā varṇānāṃ padam arthena yuktaṃ nāvayavāḥ pade

2.206

पदानाम् अर्थयुक्तानां संघातो भिद्यते पुनः अर्थान्तरावबोधेन संबन्धविगमेन च

padānām arthayuktānāṃ saṃghāto bhidyate punaḥ arthāntarāvabodhena saṃbandhavigamena ca

2.107

सार्थकानर्थकौ भेदे संबन्धं नाधिगच्छतः अधिगच्छत इत्य् एके कुटीरादिनिदर्शनात्

sārthakānarthakau bhede saṃbandhaṃ nādhigacchataḥ adhigacchata ity eke kuṭīrādinidarśanāt

2.208

अर्थवद्भ्यो विशिष्टार्थः संघात उपजायते नोपजायत इत्य् एके समासस्वार्थिकादिषु

arthavadbhyo viśiṣṭārthaḥ saṃghāta upajāyate nopajāyata ity eke samāsasvārthikādiṣu

2.209

के चिद् धि युतसिद्धार्था भेदे निर्ज्ञातशक्तयः अन्वयव्यतिरेकाभ्यां के चित् कल्पितशक्तयः

ke cid dhi yutasiddhārthā bhede nirjñātaśaktayaḥ anvayavyatirekābhyāṃ ke cit kalpitaśaktayaḥ

2.210

शास्त्रार्थ एव वर्णानाम् अर्थवत्त्वे प्रदर्शितः धात्वादीनां हि शुद्धानां लौकिको ऽर्थो न विद्यते

śāstrārtha eva varṇānām arthavattve pradarśitaḥ dhātvādīnāṃ hi śuddhānāṃ laukiko 'rtho na vidyate

2.211

कृत्तद्धितानाम् अर्थश् च केवलानाम् अलौकिकः प्राग् विभक्तेस् तदन्तस्य तथैवार्थो न विद्यते

kṛttaddhitānām arthaś ca kevalānām alaukikaḥ prāg vibhaktes tadantasya tathaivārtho na vidyate

2.212

अभिव्यक्ततरो यो ऽर्थः प्रत्ययान्तेषु लक्ष्यते अर्थवत्ताप्रकरणाद् आश्रितः स तथाविधः

abhivyaktataro yo 'rthaḥ pratyayānteṣu lakṣyate arthavattāprakaraṇād āśritaḥ sa tathāvidhaḥ

2.213

आत्मभेदो न चेत् कश् चिद् वर्णेभ्यः पदवाक्ययोः अन्योन्यापेक्षया शक्त्या वर्णः स्याद् अभिधायकः

ātmabhedo na cet kaś cid varṇebhyaḥ padavākyayoḥ anyonyāpekṣayā śaktyā varṇaḥ syād abhidhāyakaḥ

2.214

वर्णेन केन चिन् न्यूनः संघातो यो ऽभिधायकः न चेच् छब्दान्तरम् असाव् अन्यूनस् तेन गम्यते

varṇena kena cin nyūnaḥ saṃghāto yo 'bhidhāyakaḥ na cec chabdāntaram asāv anyūnas tena gamyate

2.215

स तस्मिन् वाचके शब्दे निमित्तात् स्मृतिम् आदधत् साक्षाद् इव व्यवहितं शब्देनार्थम् उपोहते

sa tasmin vācake śabde nimittāt smṛtim ādadhat sākṣād iva vyavahitaṃ śabdenārtham upohate

2.216

पदवाच्यो यथा नार्थः कश् चिद् गौरखरादिषु सत्य् अपि प्रत्यये ऽत्यन्तं समुदाये न गम्यते

padavācyo yathā nārthaḥ kaś cid gaurakharādiṣu saty api pratyaye 'tyantaṃ samudāye na gamyate

2.217

समन्वित इवार्थात्मा पदार्थैर् यः प्रतीयते पदार्थदर्शनं तत्र तथैवानुपकारकम्

samanvita ivārthātmā padārthair yaḥ pratīyate padārthadarśanaṃ tatra tathaivānupakārakam

2.218

समुदायावयवयोर् भिन्नार्थत्वे च वृत्तिषु युगपद् भेदसंसर्गौ विरुद्धाव् अनुषङ्गिणौ

samudāyāvayavayor bhinnārthatve ca vṛttiṣu yugapad bhedasaṃsargau viruddhāv anuṣaṅgiṇau

2.219

कश् च साधनमात्रार्थान् अध्यादीन् परिकल्पयेत् अप्रयुक्तपदश् चार्थो बहुव्रीहौ कथं भवेत्

kaś ca sādhanamātrārthān adhyādīn parikalpayet aprayuktapadaś cārtho bahuvrīhau kathaṃ bhavet

2.220

प्रज्ञुसंज्ञ्वाद्यवयवैर् न चास्त्य् अर्थावधारणम् तस्मात् संघात एवैको विशिष्टार्थनिबन्धनम्

prajñusaṃjñvādyavayavair na cāsty arthāvadhāraṇam tasmāt saṃghāta evaiko viśiṣṭārthanibandhanam

2.221

गर्गा इत्य् एक एवायं बहुष्व् अर्थेषु वर्तते द्वन्द्वसंज्ञो ऽपि संघातो बहूनाम् अभिधायकः

gargā ity eka evāyaṃ bahuṣv artheṣu vartate dvandvasaṃjño 'pi saṃghāto bahūnām abhidhāyakaḥ

2.222

यथैकशेषे भुज्यादिः प्रत्येकम् अवतिष्ठते क्रियैवं द्वन्द्ववाच्ये ऽर्थे प्रत्येकं प्रविभज्यते

yathaikaśeṣe bhujyādiḥ pratyekam avatiṣṭhate kriyaivaṃ dvandvavācye 'rthe pratyekaṃ pravibhajyate

2.223

यच् च द्वन्द्वपदार्थस्य तच्छब्देन व्यपेक्षणम् सापि व्यावृत्तरूपे ऽर्थे सर्वनामसरूपता

yac ca dvandvapadārthasya tacchabdena vyapekṣaṇam sāpi vyāvṛttarūpe 'rthe sarvanāmasarūpatā

2.224

यथा च खदिरच्छेदे भागेषु क्रमवांस् छिदिः तथा द्वन्द्वपदार्थस्य भागेषु क्रमदर्शनम्

yathā ca khadiracchede bhāgeṣu kramavāṃs chidiḥ tathā dvandvapadārthasya bhāgeṣu kramadarśanam

2.225

सङ्घैकदेशे प्रक्रान्तान् यथा सङ्घानुपातिनः क्रियाविशेषान् मन्यन्ते स द्वन्द्वावयवे क्रमः

saṅghaikadeśe prakrāntān yathā saṅghānupātinaḥ kriyāviśeṣān manyante sa dvandvāvayave kramaḥ

2.226

प्रतिपादयता वृत्तिम् अबुद्धान् वाक्यपूर्विकाम् वृत्तौ पदार्थभेदेन प्राधान्यम् उपदर्शितम्

pratipādayatā vṛttim abuddhān vākyapūrvikām vṛttau padārthabhedena prādhānyam upadarśitam

2.227

अभेदाद् अभिधेयस्य नञ्समासे विकल्पितम् प्राधान्यं बहुधा भाष्ये दोषास् तु प्रक्रियागताः

abhedād abhidheyasya nañsamāse vikalpitam prādhānyaṃ bahudhā bhāṣye doṣās tu prakriyāgatāḥ

2.228

जहत्स्वार्थविकल्पे च सर्वार्थत्यागम् इच्छता बहुव्रीहिपदार्थस्य त्यागः सर्वस्य दर्शितः

jahatsvārthavikalpe ca sarvārthatyāgam icchatā bahuvrīhipadārthasya tyāgaḥ sarvasya darśitaḥ

2.229

शास्त्रे क्व चित् प्रकृत्यर्थः प्रत्ययेनाभिधीयते प्रकृतौ विनिवृत्तायां प्रत्ययार्थश् च धातुभिः

śāstre kva cit prakṛtyarthaḥ pratyayenābhidhīyate prakṛtau vinivṛttāyāṃ pratyayārthaś ca dhātubhiḥ

2.230

यम् अर्थम् आहतुर् भिन्नौ प्रत्ययाव् एक एव तम् क्व चिद् आह पचन्तीति धातुस् ताभ्यां विना क्व चित्

yam artham āhatur bhinnau pratyayāv eka eva tam kva cid āha pacantīti dhātus tābhyāṃ vinā kva cit

2.231

अन्वाख्यानस्मृतेर् ये च प्रत्ययार्था निबन्धनम् निर्दिष्टास् ते प्रकृत्यर्थाः स्मृत्यन्तर उदाहृताः

anvākhyānasmṛter ye ca pratyayārthā nibandhanam nirdiṣṭās te prakṛtyarthāḥ smṛtyantara udāhṛtāḥ

2.232

प्रसिद्धेर् उद्वमिकरीत्य् एवं शास्त्रे ऽभिधीयते व्यवहाराय मन्यन्ते शास्त्रार्थप्रक्रिया यतः

prasiddher udvamikarīty evaṃ śāstre 'bhidhīyate vyavahārāya manyante śāstrārthaprakriyā yataḥ

2.233

शास्त्रेषु प्रक्रियाभेदैर् अविद्यैवोपवर्ण्यते अनागमविकल्पा तु स्वयं विद्योपवर्तते

śāstreṣu prakriyābhedair avidyaivopavarṇyate anāgamavikalpā tu svayaṃ vidyopavartate

2.234

अनिबद्धं निमित्तेषु निरुपाख्यं फलं यथा तथा विद्याप्य् अनाख्येया शास्त्रोपायेव लक्ष्यते

anibaddhaṃ nimitteṣu nirupākhyaṃ phalaṃ yathā tathā vidyāpy anākhyeyā śāstropāyeva lakṣyate

2.235

यथाभ्यासं हि वाग् अर्थे प्रतिपत्तिं समीहते स्वभाव इव चानादिर् मिथ्याभ्यासो व्यवस्थितः

yathābhyāsaṃ hi vāg arthe pratipattiṃ samīhate svabhāva iva cānādir mithyābhyāso vyavasthitaḥ

2.236

उत्प्रेक्षते सावयवं परमाणुम् अपण्डितः तथावयविनं युक्तम् अन्यैर् अवयवैः पुनः

utprekṣate sāvayavaṃ paramāṇum apaṇḍitaḥ tathāvayavinaṃ yuktam anyair avayavaiḥ punaḥ

2.237

घटादिदर्शनाल् लोकः परिच्छिन्नो ऽवसीयते समारम्भाच् च भावानाम् आदिमद् ब्रह्म शाश्वतम्

ghaṭādidarśanāl lokaḥ paricchinno 'vasīyate samārambhāc ca bhāvānām ādimad brahma śāśvatam

2.238

उपायाः शिक्षमाणानां बालानाम् उपलापनाः असत्ये वर्त्मनि स्थित्वा ततः सत्यं समीहते

upāyāḥ śikṣamāṇānāṃ bālānām upalāpanāḥ asatye vartmani sthitvā tataḥ satyaṃ samīhate

2.239

अन्यथा प्रतिपद्यार्थं पदग्रहणपूर्वकम् पुनर् वाक्ये तम् एवार्थम् अन्यथा प्रतिपद्यते

anyathā pratipadyārthaṃ padagrahaṇapūrvakam punar vākye tam evārtham anyathā pratipadyate

2.240

उपात्ता बहवो ऽप्य् अर्था येष्व् अन्ते प्रतिषेधनम् क्रियते ते निवर्तन्ते तस्मात् तांस् तत्र नाश्रयेत्

upāttā bahavo 'py arthā yeṣv ante pratiṣedhanam kriyate te nivartante tasmāt tāṃs tatra nāśrayet

2.241

वृक्षो नास्तीति वाक्यं च विशिष्टाभावलक्षणम् नार्थे न बुद्धौ संबन्धो निवृत्तेर् अवतिष्ठते

vṛkṣo nāstīti vākyaṃ ca viśiṣṭābhāvalakṣaṇam nārthe na buddhau saṃbandho nivṛtter avatiṣṭhate

2.242

विच्छेदप्रतिपत्तौ च यद्य् अस्तीत्य् अवधार्यते अशब्दवाच्या सा बुद्धिर् निवर्त्येत स्थिता कथम्

vicchedapratipattau ca yady astīty avadhāryate aśabdavācyā sā buddhir nivartyeta sthitā katham

2.243

अथ यज् ज्ञानम् उत्पन्नं तन् मिथ्येति नञा कृतम् नञो व्यापारभेदे ऽस्मिन्न् अभावावगतिः कथम्

atha yaj jñānam utpannaṃ tan mithyeti nañā kṛtam naño vyāpārabhede 'sminn abhāvāvagatiḥ katham

2.244

निराधारप्रवृत्तौ च प्राक्प्रवृत्तिर् नञो भवेत् अथाधारः स एवास्य नियमार्था श्रुतिर् भवेत्

nirādhārapravṛttau ca prākpravṛttir naño bhavet athādhāraḥ sa evāsya niyamārthā śrutir bhavet

2.245

नियमद्योतनार्था वाप्य् अनुवादो यथा भवेत् कश् चिद् एवार्थवांस् तत्र शब्दः शेषास् त्व् अनर्थकाः

niyamadyotanārthā vāpy anuvādo yathā bhavet kaś cid evārthavāṃs tatra śabdaḥ śeṣās tv anarthakāḥ

2.246

विरुद्धं चाभिसंबन्धम् उदाहार्यादिभिः कृतम् वाक्ये समाप्ते वाक्यार्थम् अन्यथा प्रतिपद्यते

viruddhaṃ cābhisaṃbandham udāhāryādibhiḥ kṛtam vākye samāpte vākyārtham anyathā pratipadyate

2.247

स्तुतिनिन्दाप्रधानेषु वाक्येष्व् अर्थो न तादृशः पदानां प्रविभागेन यादृशः परिकल्प्यते

stutinindāpradhāneṣu vākyeṣv artho na tādṛśaḥ padānāṃ pravibhāgena yādṛśaḥ parikalpyate

2.248

अथासंसृष्ट एवार्थः पदेषु समवस्थितः वाक्यार्थस्याभ्युपायो ऽसाव् एकस्य प्रतिपादने

athāsaṃsṛṣṭa evārthaḥ padeṣu samavasthitaḥ vākyārthasyābhyupāyo 'sāv ekasya pratipādane

2.249

पूर्वं पदेष्व् असंसृष्टो यः क्रमाद् उपचीयते छिन्नग्रथितकल्पत्वात् तद् विशिष्टतरं विदुः

pūrvaṃ padeṣv asaṃsṛṣṭo yaḥ kramād upacīyate chinnagrathitakalpatvāt tad viśiṣṭataraṃ viduḥ

2.250

एकम् आहुर् अनेकार्थं शब्दम् अन्ये परीक्षकाः निमित्तभेदाद् एकस्य सार्वार्थ्यं तस्य भिद्यते

ekam āhur anekārthaṃ śabdam anye parīkṣakāḥ nimittabhedād ekasya sārvārthyaṃ tasya bhidyate

2.251

यौगपद्यम् अतिक्रम्य पर्याये व्यवतिष्ठते अर्थप्रकरणाभ्यां वा योगाच् छब्दान्तरेण वा

yaugapadyam atikramya paryāye vyavatiṣṭhate arthaprakaraṇābhyāṃ vā yogāc chabdāntareṇa vā

2.252

यथा सास्नादिमान् पिण्डो गोशब्देनाभिधीयते तथा स एव गोशब्दो वाहीके ऽपि व्यवस्थितः

yathā sāsnādimān piṇḍo gośabdenābhidhīyate tathā sa eva gośabdo vāhīke 'pi vyavasthitaḥ

2.253

सर्वशक्तेस् तु तस्यैव शब्दस्यानेकधर्मणः प्रसिद्धिभेदाद् गौणत्वं मुख्यत्वं चोपजायते

sarvaśaktes tu tasyaiva śabdasyānekadharmaṇaḥ prasiddhibhedād gauṇatvaṃ mukhyatvaṃ copajāyate

2.254

एको मन्त्रस् तथाध्यात्मम् अधिदैवम् अधिक्रतु असंकरेण सर्वार्थो भिन्नशक्तिर् अवस्थितः

eko mantras tathādhyātmam adhidaivam adhikratu asaṃkareṇa sarvārtho bhinnaśaktir avasthitaḥ

2.255

गोत्वानुषङ्गो वाहीके निमित्तात् कैश् चिद् इष्यते अर्थमात्रं विपर्यस्तं शब्दः स्वार्थे व्यवस्थितः

gotvānuṣaṅgo vāhīke nimittāt kaiś cid iṣyate arthamātraṃ viparyastaṃ śabdaḥ svārthe vyavasthitaḥ

2.256

तथा स्वरूपं शब्दानां सर्वार्थेष्व् अनुषज्यते अर्थमात्रं विपर्यस्तं स्वरूपे तु श्रुतिः स्थिता

tathā svarūpaṃ śabdānāṃ sarvārtheṣv anuṣajyate arthamātraṃ viparyastaṃ svarūpe tu śrutiḥ sthitā

2.257

एकत्वं तु सरूपत्वाच् छब्दयोर् गौणमुख्ययोः प्राहुर् अत्यन्तभेदे ऽपि भेदमार्गानुदर्शिनः

ekatvaṃ tu sarūpatvāc chabdayor gauṇamukhyayoḥ prāhur atyantabhede 'pi bhedamārgānudarśinaḥ

2.258

सामिधेन्यन्तरं चैवम् आवृत्ताव् अनुषज्यते मन्त्रास् च विनियोगेन लभन्ते भेदम् ऊहवत्

sāmidhenyantaraṃ caivam āvṛttāv anuṣajyate mantrās ca viniyogena labhante bhedam ūhavat

2.259

तान्य् आम्नायान्तराण्य् एव पठ्यते किं चिद् एव तु अनर्थकानां पाठो वा शेषस् त्व् अन्यः प्रतीयते

tāny āmnāyāntarāṇy eva paṭhyate kiṃ cid eva tu anarthakānāṃ pāṭho vā śeṣas tv anyaḥ pratīyate

2.260

शब्दस्वरूपम् अर्थस् तु पाठे ऽन्यैर् उपवर्ण्यते अत्यन्तभेदः सर्वेषां तत्संबन्धात् तु तद्वताम्

śabdasvarūpam arthas tu pāṭhe 'nyair upavarṇyate atyantabhedaḥ sarveṣāṃ tatsaṃbandhāt tu tadvatām

2.261

अन्या संस्कारसावित्री कर्मण्य् अन्या प्रयुज्यते अन्या जपप्रबन्धेषु सा त्व् एकैव प्रतीयते

anyā saṃskārasāvitrī karmaṇy anyā prayujyate anyā japaprabandheṣu sā tv ekaiva pratīyate

2.262

अर्थस्वरूपे शब्दानां स्वरूपाद् वृत्तिम् इच्छतः वाक्यरूपस्य वाक्यार्थे वृत्तिर् अन्यानपेक्षया

arthasvarūpe śabdānāṃ svarūpād vṛttim icchataḥ vākyarūpasya vākyārthe vṛttir anyānapekṣayā

2.263

अनेकार्थत्वम् एकस्य यैः शब्दस्यानुगम्यते सिद्ध्यसिद्धिकृता तेषां गौणमुख्यप्रकल्पना

anekārthatvam ekasya yaiḥ śabdasyānugamyate siddhyasiddhikṛtā teṣāṃ gauṇamukhyaprakalpanā

2.264

अर्थप्रकरणापेक्षो यो वा शब्दान्तरैः सह युक्तः प्रत्याययत्य् अर्थं तं गौणम् अपरे विदुः

arthaprakaraṇāpekṣo yo vā śabdāntaraiḥ saha yuktaḥ pratyāyayaty arthaṃ taṃ gauṇam apare viduḥ

2.265

शुद्धस्योच्चारणे स्वार्थः प्रसिद्धो यस्य गम्यते स मुख्य इति विज्ञेयो रूपमात्रनिबन्धनः

śuddhasyoccāraṇe svārthaḥ prasiddho yasya gamyate sa mukhya iti vijñeyo rūpamātranibandhanaḥ

2.266

यस् त्व् अन्यस्य प्रयोगेण यत्नाद् इव नियुज्यते तम् अप्रसिद्धं मन्यन्ते गौणार्थाभिनिवेशिनम्

yas tv anyasya prayogeṇa yatnād iva niyujyate tam aprasiddhaṃ manyante gauṇārthābhiniveśinam

2.267

स्वार्थे प्रवर्तमानो ऽपि यस्यार्थं यो ऽवलम्बते निमित्तं तत्र मुख्यं स्यान् निमित्ती गौण इष्यते

svārthe pravartamāno 'pi yasyārthaṃ yo 'valambate nimittaṃ tatra mukhyaṃ syān nimittī gauṇa iṣyate

2.268

पुराराद् इति भिन्ने ऽर्थे यौ वर्तेते विरोधिनि अर्थप्रकरणापेक्षं तयोर् अप्य् अवधारणम्

purārād iti bhinne 'rthe yau vartete virodhini arthaprakaraṇāpekṣaṃ tayor apy avadhāraṇam

2.269

वाक्यस्यार्थात् पदार्थानाम् अपोद्धारे प्रकल्पिते शब्दान्तरेण संबन्धः कस्यैकस्योपपद्यते

vākyasyārthāt padārthānām apoddhāre prakalpite śabdāntareṇa saṃbandhaḥ kasyaikasyopapadyate

2.270

यच् चाप्य् एकं पदं दृष्टं चरितास्तिक्रियं क्व चित् तद् वाक्यान्तरम् एवाहुर् न तद् अन्येन युज्यते

yac cāpy ekaṃ padaṃ dṛṣṭaṃ caritāstikriyaṃ kva cit tad vākyāntaram evāhur na tad anyena yujyate

2.271

यच् च को ऽयम् इति प्रश्ने गौर् अश्व इति चोच्यते प्रश्न एव क्रिया तत्र प्रक्रान्ता दर्शनादिका

yac ca ko 'yam iti praśne gaur aśva iti cocyate praśna eva kriyā tatra prakrāntā darśanādikā

2.272

नैवाधिकत्वं धर्माणां न्यूनता वा प्रयोजिका आधिक्यम् अपि मन्यन्ते प्रसिद्धेर् न्यूनतां क्व चित्

naivādhikatvaṃ dharmāṇāṃ nyūnatā vā prayojikā ādhikyam api manyante prasiddher nyūnatāṃ kva cit

2.273

जातिशब्दो ऽन्तरेणापि जातिं यत्र प्रयुज्यते संबन्धिसदृशाद् धर्मात् तं गौणम् अपरे विदुः

jātiśabdo 'ntareṇāpi jātiṃ yatra prayujyate saṃbandhisadṛśād dharmāt taṃ gauṇam apare viduḥ

2.274

विपर्यासाद् इवार्थस्य यत्रार्थान्तरताम् इव मन्यन्ते स गवादिस् तु गौण इत्य् उच्यते क्व चित्

viparyāsād ivārthasya yatrārthāntaratām iva manyante sa gavādis tu gauṇa ity ucyate kva cit

2.275

नियताः साधनत्वेन रूपशक्तिसमन्विताः यथा कर्मसु गम्यन्ते सीरासिमुसलादयः

niyatāḥ sādhanatvena rūpaśaktisamanvitāḥ yathā karmasu gamyante sīrāsimusalādayaḥ

2.276

क्रियान्तरे न चैतेषां विभवन्ति न शक्तयः रूपाद् एव तु तादर्थ्यं नियमेन प्रतीयते

kriyāntare na caiteṣāṃ vibhavanti na śaktayaḥ rūpād eva tu tādarthyaṃ niyamena pratīyate

2.277

तथैव रूपशक्तिभ्याम् उत्पत्त्या समवस्थितः शब्दो नियततादर्थ्यः शक्त्यान्यत्र प्रयुज्यते

tathaiva rūpaśaktibhyām utpattyā samavasthitaḥ śabdo niyatatādarthyaḥ śaktyānyatra prayujyate

2.278

श्रुतिमात्रेण यत्रास्य सामर्थ्यम् अवसीयते तं मुख्यम् अर्थं मन्यन्ते गौणं यत्नोपपादितम्

śrutimātreṇa yatrāsya sāmarthyam avasīyate taṃ mukhyam arthaṃ manyante gauṇaṃ yatnopapāditam

2.279

गोयुष्मन्महतां च्व्यर्थे स्वार्थाद् अर्थान्तरे स्थितौ अर्थान्तरस्य तद्भावस् तत्र मुख्यो ऽपि दृश्यते

goyuṣmanmahatāṃ cvyarthe svārthād arthāntare sthitau arthāntarasya tadbhāvas tatra mukhyo 'pi dṛśyate

2.280

महत्त्वं शुक्लभावं च प्रकृतिः प्रतिपद्यते भेदेनापेक्षिता सा तु गौणत्वस्य प्रसाधिका

mahattvaṃ śuklabhāvaṃ ca prakṛtiḥ pratipadyate bhedenāpekṣitā sā tu gauṇatvasya prasādhikā

2.281

अग्निसोमादयः शब्दा ये स्वरूपपदार्थकाः संज्ञिभिः संप्रयुज्यन्ते ऽप्रसिद्धेस् तेषु गौणता

agnisomādayaḥ śabdā ye svarūpapadārthakāḥ saṃjñibhiḥ saṃprayujyante 'prasiddhes teṣu gauṇatā

2.282

अग्निदत्तस् तु यो ऽग्निः स्यात् तत्र स्वार्थोपसर्जनः शब्दो दत्तार्थवृत्तित्वाद् गौणत्वं प्रतिपद्यते

agnidattas tu yo 'gniḥ syāt tatra svārthopasarjanaḥ śabdo dattārthavṛttitvād gauṇatvaṃ pratipadyate

2.283

निमित्तभेदात् प्रक्रान्ते शब्दव्युत्पत्तिकर्मणि हरिश्चन्द्रादिषु सुटो भावाभावौ व्यवस्थितौ

nimittabhedāt prakrānte śabdavyutpattikarmaṇi hariścandrādiṣu suṭo bhāvābhāvau vyavasthitau

2.284

ऋष्यादौ प्राप्तसंस्कारो यः शब्दो ऽन्येन युज्यते तत्रान्तरङ्गसंस्कारो बाह्ये ऽर्थे न निवर्तते

ṛṣyādau prāptasaṃskāro yaḥ śabdo 'nyena yujyate tatrāntaraṅgasaṃskāro bāhye 'rthe na nivartate

2.285

अत्यन्तविपरीतो ऽपि यथा यो ऽर्थो ऽवधार्यते यथासंप्रत्ययं शब्दस् तत्र मुख्यः प्रयुज्यते

atyantaviparīto 'pi yathā yo 'rtho 'vadhāryate yathāsaṃpratyayaṃ śabdas tatra mukhyaḥ prayujyate

2.286

यद्य् अपि प्रत्ययाधीनम् अर्थतत्त्वावधारणम् न सर्वः प्रत्ययस् तस्मिन् प्रसिद्ध इव जायते

yady api pratyayādhīnam arthatattvāvadhāraṇam na sarvaḥ pratyayas tasmin prasiddha iva jāyate

2.287

दर्शनं सलिले तुल्यं मृगतृष्णादिदर्शनैः भेदात् तु स्पर्शनादीनां न जलं मृगतृष्णिका

darśanaṃ salile tulyaṃ mṛgatṛṣṇādidarśanaiḥ bhedāt tu sparśanādīnāṃ na jalaṃ mṛgatṛṣṇikā

2.288

यद् असाधारणं कार्यं प्रसिद्धं रज्जुसर्पयोः तेन भेदपरिच्छेदस् तयोस् तुल्ये ऽपि दर्शने

yad asādhāraṇaṃ kāryaṃ prasiddhaṃ rajjusarpayoḥ tena bhedaparicchedas tayos tulye 'pi darśane

2.289

प्रसिद्धार्थविपर्यासनिमित्तं यच् च दृश्यते यस् तस्माल् लक्ष्यते भेदस् तम् असत्यं प्रचक्षते

prasiddhārthaviparyāsanimittaṃ yac ca dṛśyate yas tasmāl lakṣyate bhedas tam asatyaṃ pracakṣate

2.290

यच् च निम्नोन्नतं चित्रे सरूपं पर्वतादिभिः न तत्र प्रतिघातादि कार्यं तद्वत् प्रवर्तते

yac ca nimnonnataṃ citre sarūpaṃ parvatādibhiḥ na tatra pratighātādi kāryaṃ tadvat pravartate

2.291

स्पर्शप्रबन्धो हस्तेन यथा चक्रस्य संततः न तथालातचक्रस्य विच्छिन्नं स्पृश्यते हि तत्

sparśaprabandho hastena yathā cakrasya saṃtataḥ na tathālātacakrasya vicchinnaṃ spṛśyate hi tat

2.292

वप्रप्राकारकल्पैश् च स्पर्शनावरणे यथा नगरेषु न ते तद्वद् गन्धर्वनगरेष्व् अपि

vapraprākārakalpaiś ca sparśanāvaraṇe yathā nagareṣu na te tadvad gandharvanagareṣv api

2.293

मृगपश्वादिभिर् यावान् मुख्यैर् अर्थः प्रसाध्यते तावान् न मृन्मयेष्व् अस्ति तस्मात् ते विषयः कनः

mṛgapaśvādibhir yāvān mukhyair arthaḥ prasādhyate tāvān na mṛnmayeṣv asti tasmāt te viṣayaḥ kanaḥ

2.294

महान् आव्रियते देशः प्रसिद्धैः पर्वतादिभिः अल्पदेशान्तरावस्थं प्रतिबिम्बं तु दृश्यते

mahān āvriyate deśaḥ prasiddhaiḥ parvatādibhiḥ alpadeśāntarāvasthaṃ pratibimbaṃ tu dṛśyate

2.295

मरणादिनिमित्तं च यथा मुख्या विषादयः न ते स्वप्नादिषु स्वस्य तद्वद् अर्थस्य साधकाः

maraṇādinimittaṃ ca yathā mukhyā viṣādayaḥ na te svapnādiṣu svasya tadvad arthasya sādhakāḥ

2.296

देशकालेन्द्रियगतैर् भेदैर् यद् दृश्यते ऽन्यथा यथा प्रसिद्धिर् लोकस्य तथा तद् अवसीयते

deśakālendriyagatair bhedair yad dṛśyate 'nyathā yathā prasiddhir lokasya tathā tad avasīyate

2.297

यच् चोपघातजं ज्ञानं यच् च ज्ञानम् अलौकिकम् न ताभ्यां व्यवहारो ऽस्ति शब्दा लोकनिबन्धनाः

yac copaghātajaṃ jñānaṃ yac ca jñānam alaukikam na tābhyāṃ vyavahāro 'sti śabdā lokanibandhanāḥ

2.298

घटादिषु यथा दीपो येनार्थेन प्रयुज्यते ततो ऽन्यस्यापि सांनिध्यात् स करोति प्रकाशनम्

ghaṭādiṣu yathā dīpo yenārthena prayujyate tato 'nyasyāpi sāṃnidhyāt sa karoti prakāśanam

2.299

संसर्गिषु तथार्थेषु शब्दो येन प्रयुज्यते तस्मात् प्रयोजकाद् अन्यान् अपि प्रत्याययत्य् असौ

saṃsargiṣu tathārtheṣu śabdo yena prayujyate tasmāt prayojakād anyān api pratyāyayaty asau

2.300

निर्मन्थनं यथारण्योर् अग्न्यर्थम् उपपादितम् धूमम् अप्य् अनभिप्रेतं जनयत्य् एकसाधनम्

nirmanthanaṃ yathāraṇyor agnyartham upapāditam dhūmam apy anabhipretaṃ janayaty ekasādhanam

2.301

तथा शब्दो ऽपि कस्मिंश् चित् प्रत्याय्ये ऽर्थे विवक्षिते अविवक्षितम् अप्य् अर्थं प्रकाशयते संनिधेः

tathā śabdo 'pi kasmiṃś cit pratyāyye 'rthe vivakṣite avivakṣitam apy arthaṃ prakāśayate saṃnidheḥ

2.302

यथैवात्यन्तसंसृष्टस् त्यक्तुम् अर्थो न शक्यते तथा शब्दो ऽपि संबन्धी प्रविवक्तुं न शक्यते

yathaivātyantasaṃsṛṣṭas tyaktum artho na śakyate tathā śabdo 'pi saṃbandhī pravivaktuṃ na śakyate

2.303

अर्थानां संनिधाने ऽपि सति चैषां प्रकाशने प्रयोजको ऽर्थः शब्दस्य रूपाभेदे ऽपि गम्यते

arthānāṃ saṃnidhāne 'pi sati caiṣāṃ prakāśane prayojako 'rthaḥ śabdasya rūpābhede 'pi gamyate

2.304

क्व चिद् गुणप्रधानत्वम् अर्थानाम् अविवक्षितम् क्व चित् सांनिध्यम् अप्य् एषां प्रतिपत्ताव् अकारणम्

kva cid guṇapradhānatvam arthānām avivakṣitam kva cit sāṃnidhyam apy eṣāṃ pratipattāv akāraṇam

2.305

यच् चानुपात्तं शब्देन तत् कस्मिंश् चित् प्रतीयते क्व चित् प्रधानम् एवार्थो भवत्य् अयस्य लक्षणम्

yac cānupāttaṃ śabdena tat kasmiṃś cit pratīyate kva cit pradhānam evārtho bhavaty ayasya lakṣaṇam

2.306

आख्यातं तद्धितार्थस्य यत् किं चिद् उपदर्शकम् गुणप्रधानभावस्य तत्र दृष्टो विपर्ययः

ākhyātaṃ taddhitārthasya yat kiṃ cid upadarśakam guṇapradhānabhāvasya tatra dṛṣṭo viparyayaḥ

2.307

निर्देशे लिङ्गसंख्यानां संनिधानम् अकारणम् प्रमाणम् अर्धह्रसादाव् अनुपात्तं प्रतीयते

nirdeśe liṅgasaṃkhyānāṃ saṃnidhānam akāraṇam pramāṇam ardhahrasādāv anupāttaṃ pratīyate

2.308

ह्रस्वस्यार्धं च यद् दृष्टं तत् तस्यासंनिधाव् अपि ह्रस्वस्य लक्षणार्थत्वात् तद्वद् एवाभिधीयते

hrasvasyārdhaṃ ca yad dṛṣṭaṃ tat tasyāsaṃnidhāv api hrasvasya lakṣaṇārthatvāt tadvad evābhidhīyate

2.309

दीर्घप्लुताभ्यां तस्य स्यान् मात्रया वा विशेषणम् जातेर् वा लक्षणाय स्यात् सर्वथा सप्तपर्णवत्

dīrghaplutābhyāṃ tasya syān mātrayā vā viśeṣaṇam jāter vā lakṣaṇāya syāt sarvathā saptaparṇavat

2.310

गन्तव्यं दृश्यतां सूर्य इति कालस्य लक्षणे ज्ञायतां काल इत्य् एतत् सोपायम् अभिधीयते

gantavyaṃ dṛśyatāṃ sūrya iti kālasya lakṣaṇe jñāyatāṃ kāla ity etat sopāyam abhidhīyate

2.311

विध्यत्य् अधनुषेत्य् अत्र विशेषेण निदर्श्यते सामान्यम् आश्रयः शक्तेर् यः कश् चित् प्रतिपादकः

vidhyaty adhanuṣety atra viśeṣeṇa nidarśyate sāmānyam āśrayaḥ śakter yaḥ kaś cit pratipādakaḥ

2.312

काकेभ्यो रक्ष्यतां सर्पिर् इति बालो ऽपि चोदितः उपघातपरे वाक्ये न श्वादिभ्यो न रक्षति

kākebhyo rakṣyatāṃ sarpir iti bālo 'pi coditaḥ upaghātapare vākye na śvādibhyo na rakṣati

2.313

प्रक्षालने शरावाणां स्थाननिर्मार्जनं तथा अनुक्तम् अपि रूपेण भुज्यङ्गत्वात् प्रतीयते

prakṣālane śarāvāṇāṃ sthānanirmārjanaṃ tathā anuktam api rūpeṇa bhujyaṅgatvāt pratīyate

2.314

वाक्यात् प्रकरणाद् अर्थाद् औचित्याद् देशकालतः शब्दार्थाः प्रविभज्यन्ते न रूपाद् एव केवलात्

vākyāt prakaraṇād arthād aucityād deśakālataḥ śabdārthāḥ pravibhajyante na rūpād eva kevalāt

2.315

संसर्गो विप्रयोगश् च साहचर्यं विरोधिता अर्थः प्रकरणं लिङ्गं शब्दस्यान्यस्य संनिधिः

saṃsargo viprayogaś ca sāhacaryaṃ virodhitā arthaḥ prakaraṇaṃ liṅgaṃ śabdasyānyasya saṃnidhiḥ

2.316

सामर्थ्यम् औचिती देशः कालो व्यक्तिः स्वरादयः शब्दार्थस्यानवच्छेदे विशेषस्मृतिहेतवः

sāmarthyam aucitī deśaḥ kālo vyaktiḥ svarādayaḥ śabdārthasyānavacchede viśeṣasmṛtihetavaḥ

2.317

भेदपक्षे ऽपि सारूप्याद् भिन्नार्थाः प्रतिपत्तृषु नियता यान्त्य् अभिव्यक्तिं शब्दाः प्रकरणादिभिः

bhedapakṣe 'pi sārūpyād bhinnārthāḥ pratipattṛṣu niyatā yānty abhivyaktiṃ śabdāḥ prakaraṇādibhiḥ

2.318

नामाख्यातसरूपा ये कार्यान्तरनिबन्धनाः शब्दा वाक्यस्य तेष्व् अर्थो न रूपाद् अधिगम्यते

nāmākhyātasarūpā ye kāryāntaranibandhanāḥ śabdā vākyasya teṣv artho na rūpād adhigamyate

2.319

या प्रवृत्तिनिवृत्त्यर्था स्तुतिनिन्दाप्रकल्पना कुशलः प्रतिपत्ता ताम् अयथार्थां समीहते

yā pravṛttinivṛttyarthā stutinindāprakalpanā kuśalaḥ pratipattā tām ayathārthāṃ samīhate

2.320

विधीयमानं यत् क्रर्म दृष्टादृष्टप्रयोजनम् स्तूयते सा स्तुतिस् तस्य कर्तुर् एव प्रयोजिका

vidhīyamānaṃ yat krarma dṛṣṭādṛṣṭaprayojanam stūyate sā stutis tasya kartur eva prayojikā

2.321

व्याघ्रादिव्यपदेशेन यथा बालो निवर्त्यते असत्यो ऽपि तथा कश् चित् प्रत्यवायो ऽभिधीयते

vyāghrādivyapadeśena yathā bālo nivartyate asatyo 'pi tathā kaś cit pratyavāyo 'bhidhīyate

2.322

न संविधानां कृत्वापि प्रत्यवाये तथाविधे शास्त्रेण प्रतिषिद्धे ऽर्थे विद्वान् कश् चित् प्रवर्तते

na saṃvidhānāṃ kṛtvāpi pratyavāye tathāvidhe śāstreṇa pratiṣiddhe 'rthe vidvān kaś cit pravartate

2.323

सर्पेषु संविधायापि सिद्धैर् मन्त्रौषधादिभिः नान्यथा प्रतिपत्तव्यं न दतो गमयेद् इति

sarpeṣu saṃvidhāyāpi siddhair mantrauṣadhādibhiḥ nānyathā pratipattavyaṃ na dato gamayed iti

2.324

क्व चित् तत्त्वसमाख्यानं क्रियते स्तुतिनिन्दयोः तत्रापि च प्रवृत्तिश् च निवृत्तिश् चोपदिश्यते

kva cit tattvasamākhyānaṃ kriyate stutinindayoḥ tatrāpi ca pravṛttiś ca nivṛttiś copadiśyate

2.325

रूपं सर्वपदार्थानां वाक्यार्थोपनिबन्धनम् सापेक्षा ये तु वाक्यार्थाः पदार्थैर् एव ते समाः

rūpaṃ sarvapadārthānāṃ vākyārthopanibandhanam sāpekṣā ye tu vākyārthāḥ padārthair eva te samāḥ

2.326

वाक्यं तद् अपि मन्यन्ते यत् पदं चरितक्रियम् अन्तरेण क्रियाशब्दं वाक्यादेर् द्वित्वदर्शनात्

vākyaṃ tad api manyante yat padaṃ caritakriyam antareṇa kriyāśabdaṃ vākyāder dvitvadarśanāt

2.327

आख्यातशब्दे नियतं साधनं यत्र गम्यते तद् अप्य् एकं समाप्तार्थं वाक्यम् इत्य् अभिधीयते

ākhyātaśabde niyataṃ sādhanaṃ yatra gamyate tad apy ekaṃ samāptārthaṃ vākyam ity abhidhīyate

2.328

शब्दव्यवहिता बुद्धिर् अप्रयुक्तपदाश्रया अनुमानं तदर्थस्य प्रत्यये हेतुर् उच्यते

śabdavyavahitā buddhir aprayuktapadāśrayā anumānaṃ tadarthasya pratyaye hetur ucyate

2.329

अपरे तु पदस्यैव तम् अर्थं प्रतिजानते शब्दान्तराभिसंबन्धम् अन्तरेण व्यवस्थितम्

apare tu padasyaiva tam arthaṃ pratijānate śabdāntarābhisaṃbandham antareṇa vyavasthitam

2.330

यस्मिन्न् उच्चरिते शब्दे यदा यो ऽर्थः प्रतीयते तम् आहुर् अर्थं तस्यैव नान्यद् अर्थस्य लक्षणम्

yasminn uccarite śabde yadā yo 'rthaḥ pratīyate tam āhur arthaṃ tasyaiva nānyad arthasya lakṣaṇam

2.331

क्रियार्थोपपदेश्व् एवं स्थानिनां गम्यते क्रिया वृत्तौ निरादिभिश् चैवं क्रान्ताद्यर्थः प्रतीयते

kriyārthopapadeśv evaṃ sthānināṃ gamyate kriyā vṛttau nirādibhiś caivaṃ krāntādyarthaḥ pratīyate

2.332

तानि शब्दान्तराण्य् एव पर्याया इव लौकिकाः अर्थप्रकरणाभ्यां तु तेषां स्वार्थो नियम्यते

tāni śabdāntarāṇy eva paryāyā iva laukikāḥ arthaprakaraṇābhyāṃ tu teṣāṃ svārtho niyamyate

2.333

प्रतिबोधाभ्युपायास् तु ये तं तं पुरुषं प्रति नावश्यं ते ऽभिसंबद्धाः शब्दा ज्ञेयेन वस्तुना

pratibodhābhyupāyās tu ye taṃ taṃ puruṣaṃ prati nāvaśyaṃ te 'bhisaṃbaddhāḥ śabdā jñeyena vastunā

2.334

असत्यां प्रतिपत्तौ वा मिथ्या वा प्रतिपादने स्वैर् अर्थैर् नित्यसंबन्धास् ते ते शब्दा व्यवस्थिताः

asatyāṃ pratipattau vā mithyā vā pratipādane svair arthair nityasaṃbandhās te te śabdā vyavasthitāḥ

2.335

यथाप्रकरणं द्वारम् इत्य् अस्यां कर्मणः श्रुतौ बधान देहि वेत्य् एतद् उपायाद् अवगम्यते

yathāprakaraṇaṃ dvāram ity asyāṃ karmaṇaḥ śrutau badhāna dehi vety etad upāyād avagamyate

2.336

तत्र साधनवृत्तिर् यः शब्दः सत्त्वनिबन्धनः न स प्रधानभूतस्य साध्यस्यार्थस्य वाचकः

tatra sādhanavṛttir yaḥ śabdaḥ sattvanibandhanaḥ na sa pradhānabhūtasya sādhyasyārthasya vācakaḥ

2.337

स्वार्थमात्रं प्रकाश्यासौ सापेक्षो विनिवर्तते अर्थस् तु तस्य संबन्धी प्रकल्पयति संनिधिम्

svārthamātraṃ prakāśyāsau sāpekṣo vinivartate arthas tu tasya saṃbandhī prakalpayati saṃnidhim

2.338

पारार्थ्यस्याविशिष्टत्वान् न शब्दाच् छब्दसंनिधिः नार्थाच् छब्दस्य सांनिध्यं न शब्दाद् अर्थसंनिधिः

pārārthyasyāviśiṣṭatvān na śabdāc chabdasaṃnidhiḥ nārthāc chabdasya sāṃnidhyaṃ na śabdād arthasaṃnidhiḥ

2.339

नष्टरूपम् इवाख्यातम् आक्षिप्तं कर्मवाचिना यदि प्राप्तं प्रधानत्वं युगपद् भावसत्त्वयोः

naṣṭarūpam ivākhyātam ākṣiptaṃ karmavācinā yadi prāptaṃ pradhānatvaṃ yugapad bhāvasattvayoḥ

2.340

तैस् तु नामसरूपत्वम् आख्यातस्यास्य वर्ण्यते अन्वयव्यतिरेकाभ्यां व्यवहारो विभज्यते

tais tu nāmasarūpatvam ākhyātasyāsya varṇyate anvayavyatirekābhyāṃ vyavahāro vibhajyate

2.341

न चापि रूपात् संदेहे वाचकत्वं निवर्तते अर्धं पशोर् इति यथा सामर्थ्यात् तद् धि कल्पते

na cāpi rūpāt saṃdehe vācakatvaṃ nivartate ardhaṃ paśor iti yathā sāmarthyāt tad dhi kalpate

2.342

सर्वं सत्त्वपदं शुद्धं यदि भावनिबन्धनम् संसर्गे च विभक्तो ऽस्य तस्यार्थो न पृथग् यदि

sarvaṃ sattvapadaṃ śuddhaṃ yadi bhāvanibandhanam saṃsarge ca vibhakto 'sya tasyārtho na pṛthag yadi

2.343

क्रियाप्रधानम् आख्यातं नाम्नां सत्त्वप्रधानता चत्वारि पदजातानि सर्वम् एतद् विरुध्यते

kriyāpradhānam ākhyātaṃ nāmnāṃ sattvapradhānatā catvāri padajātāni sarvam etad virudhyate

2.344

वाक्यस्य बुद्धौ नित्यत्वम् अर्थयोगं च लौकिकम् दृष्ट्वा चतुष्ट्वं नास्तीति वदत्य् औदुम्बरायणः

vākyasya buddhau nityatvam arthayogaṃ ca laukikam dṛṣṭvā catuṣṭvaṃ nāstīti vadaty audumbarāyaṇaḥ

2.345

व्याप्तिमांश् च लघुश् चैव व्यवहारः पदाश्रयः लोके शास्त्रे च कार्यार्थं विभागेनैव कल्पितः

vyāptimāṃś ca laghuś caiva vyavahāraḥ padāśrayaḥ loke śāstre ca kāryārthaṃ vibhāgenaiva kalpitaḥ

2.346

न लोके प्रतिपत्तॄणाम् अर्थयोगात् प्रसिद्धयः तस्माद् अलौकिको वाक्याद् अन्यः कश् चिन् न विद्यते

na loke pratipattṝṇām arthayogāt prasiddhayaḥ tasmād alaukiko vākyād anyaḥ kaś cin na vidyate

2.347

अन्यत्र श्रूयमाणैश् च लिङ्गैर् वाक्यैश् च सूचिताः स्वार्था एव प्रतीयन्ते रूपाभेदाद् अलक्षिताः

anyatra śrūyamāṇaiś ca liṅgair vākyaiś ca sūcitāḥ svārthā eva pratīyante rūpābhedād alakṣitāḥ

2.348

उत्सर्गवाक्ये यत् त्यक्तम् अशब्दम् इव शब्दवत् तद् बाधकेषु वाक्येषु श्रुतम् अन्यत्र गम्यते

utsargavākye yat tyaktam aśabdam iva śabdavat tad bādhakeṣu vākyeṣu śrutam anyatra gamyate

2.349

ब्राह्मणानां श्रुतिर् दध्नि प्रक्रान्ता माठराद् विना माठरस् तक्रसंबन्धात् तत्राचष्टे यथार्थताम्

brāhmaṇānāṃ śrutir dadhni prakrāntā māṭharād vinā māṭharas takrasaṃbandhāt tatrācaṣṭe yathārthatām

2.350

अनेकाख्यातयोगे ऽपि वाक्यं न्यायापवादयोः एकम् एवेष्यते कैश् चिद् भिन्नरूपम् इव स्थितम्

anekākhyātayoge 'pi vākyaṃ nyāyāpavādayoḥ ekam eveṣyate kaiś cid bhinnarūpam iva sthitam

2.351

नियमः प्रतिषेधश् च विधिशेषस् तथा सति द्वितीये यो लुग् आख्यातस् तच्छेषम् अलुकं विदुः

niyamaḥ pratiṣedhaś ca vidhiśeṣas tathā sati dvitīye yo lug ākhyātas taccheṣam alukaṃ viduḥ

2.352

निराकाङ्क्षाणि निर्वृत्तौ प्रधानानि परस्परम् तेषाम् अनुपकारित्वात् कथं स्याद् एकवाक्यता

nirākāṅkṣāṇi nirvṛttau pradhānāni parasparam teṣām anupakāritvāt kathaṃ syād ekavākyatā

2.353

विशेषविधिनार्थित्वाद् वाक्यशेषो ऽनुमीयते विधेयवन् निवर्त्ये ऽर्थे तस्मात् तुल्यं व्यपेक्षणम्

viśeṣavidhinārthitvād vākyaśeṣo 'numīyate vidheyavan nivartye 'rthe tasmāt tulyaṃ vyapekṣaṇam

2.354

संज्ञाशब्दैकदेशो यस् तस्य लोपो न विद्यते विशिष्टरूपा सा संज्ञा कृता च न निवर्तते

saṃjñāśabdaikadeśo yas tasya lopo na vidyate viśiṣṭarūpā sā saṃjñā kṛtā ca na nivartate

2.355

संज्ञान्तराच् च दत्तादेर् नान्या संज्ञा प्रतीयते संज्ञिनं देवदत्ताख्यं दत्तशब्दः कथं वदेत्

saṃjñāntarāc ca dattāder nānyā saṃjñā pratīyate saṃjñinaṃ devadattākhyaṃ dattaśabdaḥ kathaṃ vadet

2.356

सर्वैर् अवयवैस् तुल्यं संबन्धं समुदायवत् के चिच् छब्दस्वरूपाणां मन्यन्ते सर्वसंज्ञिभिः

sarvair avayavais tulyaṃ saṃbandhaṃ samudāyavat ke cic chabdasvarūpāṇāṃ manyante sarvasaṃjñibhiḥ

2.357

वर्णानाम् अर्थवत्त्वं तु संज्ञानां संज्ञिभिर् भवेत् संबद्धो ऽवयवः संज्ञाप्रविवेके न कल्पते

varṇānām arthavattvaṃ tu saṃjñānāṃ saṃjñibhir bhavet saṃbaddho 'vayavaḥ saṃjñāpraviveke na kalpate

2.358

सर्वस्वरूपैर् युगपत् संबन्धे सति संज्ञिनः नैकदेशसरूपेभ्यस् तत्प्रत्यायनसंभवः

sarvasvarūpair yugapat saṃbandhe sati saṃjñinaḥ naikadeśasarūpebhyas tatpratyāyanasaṃbhavaḥ

2.359

एकदेशात् तु संघाते केषां चिज् जायते स्मृतिः स्मृतेस् तु विषयाच् छब्दात् संघातार्थः प्रतीयते

ekadeśāt tu saṃghāte keṣāṃ cij jāyate smṛtiḥ smṛtes tu viṣayāc chabdāt saṃghātārthaḥ pratīyate

2.360

एकदेशात् स्मृतिर् भिन्ने संघाते नियता कथम् कथं प्रतीयमानः स्याच् छब्दो ऽर्थस्याभिधायकः

ekadeśāt smṛtir bhinne saṃghāte niyatā katham kathaṃ pratīyamānaḥ syāc chabdo 'rthasyābhidhāyakaḥ

2.361

एकदेशसरूपास् तु तैस् तैर् भेदैः समन्विताः अनुनिष्पादिनः शब्दाः संज्ञासु समवस्थिताः

ekadeśasarūpās tu tais tair bhedaiḥ samanvitāḥ anuniṣpādinaḥ śabdāḥ saṃjñāsu samavasthitāḥ

2.362

साधारणत्वात् संधिग्धाः सामर्थ्यान् नियताश्रयाः तेषां ये साधवस् तेषु शास्त्रे लोपादि शिष्यते

sādhāraṇatvāt saṃdhigdhāḥ sāmarthyān niyatāśrayāḥ teṣāṃ ye sādhavas teṣu śāstre lopādi śiṣyate

2.363

तुल्यायाम् अनुनिष्पत्तौ ज्ये-द्रा-घा इत्य् असाधवः न ह्य् अन्वाख्यायके शास्त्रे तेषु दत्तादिवत् स्मृतिः

tulyāyām anuniṣpattau jye-drā-ghā ity asādhavaḥ na hy anvākhyāyake śāstre teṣu dattādivat smṛtiḥ

2.364

कृतणत्वाश् च ये शब्दा नित्याः खरणसादयः एकद्रव्योपदेशित्वात् तान् साधून् संप्रचक्षते

kṛtaṇatvāś ca ye śabdā nityāḥ kharaṇasādayaḥ ekadravyopadeśitvāt tān sādhūn saṃpracakṣate

2.365

गोत्राण्य् एव तु तान्य् आहुः संज्ञाशक्तिसमन्वयात् निमित्तापेक्षणं तेषु स्वार्थे नावश्यम् इष्यते

gotrāṇy eva tu tāny āhuḥ saṃjñāśaktisamanvayāt nimittāpekṣaṇaṃ teṣu svārthe nāvaśyam iṣyate

2.366

व्यवहाराय नियमः संज्ञानां संज्ञिनि क्व चित् नित्य एव तु संबन्धो डित्थादिषु गवादिवत्

vyavahārāya niyamaḥ saṃjñānāṃ saṃjñini kva cit nitya eva tu saṃbandho ḍitthādiṣu gavādivat

2.367

कृतकत्वाद् अनित्यत्वं संबन्धस्योपपद्यते संज्ञायां सा हि पुरुषैर् यथाकामं नियुज्यते

kṛtakatvād anityatvaṃ saṃbandhasyopapadyate saṃjñāyāṃ sā hi puruṣair yathākāmaṃ niyujyate

2.368

यथा हि पांसुलेखानां बालकैर् मधुक्रादयः संज्ञाः क्रियन्ते सर्वासु संज्ञास्व् एषैव कल्पना

yathā hi pāṃsulekhānāṃ bālakair madhukrādayaḥ saṃjñāḥ kriyante sarvāsu saṃjñāsv eṣaiva kalpanā

2.369

वृद्ध्यादीनां च शास्त्रे ऽस्मिञ् छक्त्यवच्छेदलक्षणः अकृत्रिमो हि संबन्धो विशेषणविशेष्यवत्

vṛddhyādīnāṃ ca śāstre 'smiñ chaktyavacchedalakṣaṇaḥ akṛtrimo hi saṃbandho viśeṣaṇaviśeṣyavat

2.370

संज्ञा स्वरूपम् आश्रित्य निमित्ते सति लौकिकी का चित् प्रवर्तते का चिन् निमित्तासंनिधाव् अपि

saṃjñā svarūpam āśritya nimitte sati laukikī kā cit pravartate kā cin nimittāsaṃnidhāv api

2.371

शास्त्रे ऽपि महती संज्ञा स्वरूपोपनिबन्धना अनुमानं निमित्तस्य संनिधाने प्रतीयते

śāstre 'pi mahatī saṃjñā svarūpopanibandhanā anumānaṃ nimittasya saṃnidhāne pratīyate

2.372

आवृत्तेर् अनुमानं वा सारूप्यात् तत्र गम्यते शब्दभेदानुमानं वा शक्तिभेदस्य वा गतिः

āvṛtter anumānaṃ vā sārūpyāt tatra gamyate śabdabhedānumānaṃ vā śaktibhedasya vā gatiḥ

2.373

क्व चिद् विषयभेदेन कृत्रिमा व्यवतिष्ठते संख्यायाम् एकविषयं व्यवस्थानं द्वयोर् अपि

kva cid viṣayabhedena kṛtrimā vyavatiṣṭhate saṃkhyāyām ekaviṣayaṃ vyavasthānaṃ dvayor api

2.374

विषयं कृत्रिमस्यापि लौकिकः क्व चिद् उच्चरन् व्याप्नोति दूरात् संबुद्धौ तथा हि ग्रहणं द्वयोः

viṣayaṃ kṛtrimasyāpi laukikaḥ kva cid uccaran vyāpnoti dūrāt saṃbuddhau tathā hi grahaṇaṃ dvayoḥ

2.375

सङ्घैकशेषद्वन्द्वेषु के चित् सामर्थ्यलक्षणम् प्रत्याश्रयम् अवस्थानं क्रियाणां प्रतिजानते

saṅghaikaśeṣadvandveṣu ke cit sāmarthyalakṣaṇam pratyāśrayam avasthānaṃ kriyāṇāṃ pratijānate

2.376

भोजनं फलरूपाभ्याम् एकैकस्मिन् समाप्यते अन्यथा हि व्यवस्थाने न तदर्थः प्रकल्प्यते

bhojanaṃ phalarūpābhyām ekaikasmin samāpyate anyathā hi vyavasthāne na tadarthaḥ prakalpyate

2.377

अन्नादानादि रूपां च सर्वे तृप्तिफलां भुजिम् प्रत्येकं प्रतिपद्यन्ते न तु नाट्यक्रियाम् इव

annādānādi rūpāṃ ca sarve tṛptiphalāṃ bhujim pratyekaṃ pratipadyante na tu nāṭyakriyām iva

2.378

पाद्यवत् सा विभागेन सामर्थ्याद् अवतिष्ठते भुजिः करोति भुज्यर्थं न तन्त्रेण प्रदीपवत्

pādyavat sā vibhāgena sāmarthyād avatiṣṭhate bhujiḥ karoti bhujyarthaṃ na tantreṇa pradīpavat

2.379

दृश्यादिस् तु क्रियैकापि तथाभूतेषु कर्मसु आवृत्तिम् अन्तरेणापि समुदायाश्रया भवेत्

dṛśyādis tu kriyaikāpi tathābhūteṣu karmasu āvṛttim antareṇāpi samudāyāśrayā bhavet

2.380

भिन्नव्यापाररूपाणां व्यवहारादिदर्शने कर्तॄणां दर्शनं भिन्नं संभूयार्थस्य साधकम्

bhinnavyāpārarūpāṇāṃ vyavahārādidarśane kartṝṇāṃ darśanaṃ bhinnaṃ saṃbhūyārthasya sādhakam

2.381

लक्ष्यस्य लोकसिद्धत्वाच् छास्त्रे लिङ्गस्य दर्शनात् अर्थिष्व् आदैक्षु भेदेन वृद्धिसंज्ञा समाप्यते

lakṣyasya lokasiddhatvāc chāstre liṅgasya darśanāt arthiṣv ādaikṣu bhedena vṛddhisaṃjñā samāpyate

2.382

शतादानप्रधानत्वाद् दण्डने शतकर्मके अर्थिनां गुणभेदे ऽपि संख्येयो ऽर्थो न भिद्यते

śatādānapradhānatvād daṇḍane śatakarmake arthināṃ guṇabhede 'pi saṃkhyeyo 'rtho na bhidyate

2.383

सङ्घस्यैव विधेयत्वात् कार्यवत् प्रतिपादने तत्र तन्त्रेण संबन्धः समासाभ्यस्तसंज्ञयोः

saṅghasyaiva vidheyatvāt kāryavat pratipādane tatra tantreṇa saṃbandhaḥ samāsābhyastasaṃjñayoḥ

2.384

लक्षणार्था श्रुतिर् येषां कां चिद् एव क्रियां प्रति तैर् व्यस्तैश् च समस्तैश् च स धर्म उपलक्ष्यते

lakṣaṇārthā śrutir yeṣāṃ kāṃ cid eva kriyāṃ prati tair vyastaiś ca samastaiś ca sa dharma upalakṣyate

2.385

वृषलैर् न प्रवेष्टव्यम् इत्य् एतस्मिन् गृहे यथा प्रत्येकं संहतानां च प्रवेशः प्रतिषिध्यते

vṛṣalair na praveṣṭavyam ity etasmin gṛhe yathā pratyekaṃ saṃhatānāṃ ca praveśaḥ pratiṣidhyate

2.386

संभूय त्व् अर्थलिप्सादिप्रतिषेधोपदेशने पृथग् अप्रतिषिद्धत्वात् प्रवृत्तिर् न विरुध्यते

saṃbhūya tv arthalipsādipratiṣedhopadeśane pṛthag apratiṣiddhatvāt pravṛttir na virudhyate

2.387

व्यवायलक्षणार्थात्वाद् अट्कुप्वाङादिभिस् तथा प्रत्येकं वा समस्तैर् वा णत्वं न प्रतिषिध्यते

vyavāyalakṣaṇārthātvād aṭkupvāṅādibhis tathā pratyekaṃ vā samastair vā ṇatvaṃ na pratiṣidhyate

2.388

अनुग्रहार्था भोक्तॄणां भुजिर् आरभ्यते यदा देशकालाद्यभेदेन नानुगृह्णाति तान् असौ

anugrahārthā bhoktṝṇāṃ bhujir ārabhyate yadā deśakālādyabhedena nānugṛhṇāti tān asau

2.389

पात्रादिभेदान् नानात्वं यस्यैकस्योपदिश्यते विपर्यये वा भिन्नस्य तस्यैकत्वं प्रकल्प्यते

pātrādibhedān nānātvaṃ yasyaikasyopadiśyate viparyaye vā bhinnasya tasyaikatvaṃ prakalpyate

2.390

संहत्यापि च कुर्वाणा भेदेन प्रतिपादिताः स्वं स्वं भोज्यं विभागेन प्राप्तं संभूय भुञ्जते

saṃhatyāpi ca kurvāṇā bhedena pratipāditāḥ svaṃ svaṃ bhojyaṃ vibhāgena prāptaṃ saṃbhūya bhuñjate

2.391

वीप्साया विषयाभावाद् विरोधाद् अन्यसंख्यया द्विधा समाप्त्ययोगाच् च शतम् सङ्घे ऽवतिष्ठते

vīpsāyā viṣayābhāvād virodhād anyasaṃkhyayā dvidhā samāptyayogāc ca śatam saṅghe 'vatiṣṭhate

2.392

भुजिर् द्वन्द्वैकशेषाभ्यां यत्रान्यैः सह शिष्यते तत्रापि लक्षणार्थत्वाद् द्विधा वाक्यं समाप्यते

bhujir dvandvaikaśeṣābhyāṃ yatrānyaiḥ saha śiṣyate tatrāpi lakṣaṇārthatvād dvidhā vākyaṃ samāpyate

2.393

वाक्यान्तराणां प्रत्येकं समाप्तिः कैश् चिद् इष्यते रूपान्तरेण युक्तानां वाक्यनां तेन संग्रहः

vākyāntarāṇāṃ pratyekaṃ samāptiḥ kaiś cid iṣyate rūpāntareṇa yuktānāṃ vākyanāṃ tena saṃgrahaḥ

Kāṇḍa 2 (cont. 3)

2.394

न वाक्यस्याभिधेयानि भेदवाक्यानि कानि चित् तस्मिंस् तूच्चरिते भेदांस् तथान्यान् प्रतिपद्यते

na vākyasyābhidheyāni bhedavākyāni kāni cit tasmiṃs tūccarite bhedāṃs tathānyān pratipadyate

2.395

येषां समस्तो वाक्यार्थः प्रतिभेदं समाप्यते तेषां तदानीं भिन्नस्य किं पदार्थस्य सत्तया

yeṣāṃ samasto vākyārthaḥ pratibhedaṃ samāpyate teṣāṃ tadānīṃ bhinnasya kiṃ padārthasya sattayā

2.396

अथ तैर् एव जनितः सो ऽर्थो भिन्नेषु वर्तते पूर्वस्यार्थस्य तेन स्याद् विरोधः सह वा स्थितिः

atha tair eva janitaḥ so 'rtho bhinneṣu vartate pūrvasyārthasya tena syād virodhaḥ saha vā sthitiḥ

2.397

सहस्थितौ विरोधित्वं स्याद् विशिष्टाविशिष्टयोः व्यभिचारी तु संबन्धस् त्यागे ऽर्थस्य प्रसज्यते

sahasthitau virodhitvaṃ syād viśiṣṭāviśiṣṭayoḥ vyabhicārī tu saṃbandhas tyāge 'rthasya prasajyate

2.398

एकः साधारणो वाच्यः प्रतिशब्दम् अवस्थितः सङ्घे सङ्घिषु चार्थात्मा सम्निधाननिदेशकः

ekaḥ sādhāraṇo vācyaḥ pratiśabdam avasthitaḥ saṅghe saṅghiṣu cārthātmā samnidhānanideśakaḥ

2.399

यथा साधारणे स्वत्वं त्यागस्य च फलं धने प्रीतिश् चाविकला तद्वत् संबन्धो ऽर्थेन तद्वताम्

yathā sādhāraṇe svatvaṃ tyāgasya ca phalaṃ dhane prītiś cāvikalā tadvat saṃbandho 'rthena tadvatām

2.400

वर्णानाम् अर्थवत्तायां तेनैवार्थेन तद्वति समुदाये न चैकत्वं भेदेन व्यवतिष्ठते

varṇānām arthavattāyāṃ tenaivārthena tadvati samudāye na caikatvaṃ bhedena vyavatiṣṭhate

2.401

एकेनैव प्रदीपेन सर्वे साधारणं धनम् पश्यन्ति तद्वद् एकेन सुपा संख्याभिधीयते

ekenaiva pradīpena sarve sādhāraṇaṃ dhanam paśyanti tadvad ekena supā saṃkhyābhidhīyate

2.402

नार्थवत्ता पदे वर्णे वाक्ये चैवं विशिष्यते अभ्यासात् प्रक्रमो ऽन्यस् तु विरुद्ध इव दृश्यते

nārthavattā pade varṇe vākye caivaṃ viśiṣyate abhyāsāt prakramo 'nyas tu viruddha iva dṛśyate

2.403

विनियोगाद् ऋते शब्दो न स्वार्थस्य प्रकाशकः अर्थाभिधानसंबन्धम् उक्तिद्वारं प्रचक्षते

viniyogād ṛte śabdo na svārthasya prakāśakaḥ arthābhidhānasaṃbandham uktidvāraṃ pracakṣate

2.404

यथा प्रणिहितं चक्षुर् दर्शनायोपकल्पते तथाभिसंहितः शब्दो भवत्य् अर्थस्य वाचकः

yathā praṇihitaṃ cakṣur darśanāyopakalpate tathābhisaṃhitaḥ śabdo bhavaty arthasya vācakaḥ

2.405

क्रियाव्यवेतः संबन्धो दृष्टः करणकर्मभिः अभिधानियमस् तस्माद् अभिधानाभिधेययोः

kriyāvyavetaḥ saṃbandho dṛṣṭaḥ karaṇakarmabhiḥ abhidhāniyamas tasmād abhidhānābhidheyayoḥ

2.406

बहुष्व् एकाभिधानेषु सर्वेष्व् एकार्थकारिषु यत् प्रयोक्ताभिसंधत्ते शब्दस् तत्रावतिष्ठते

bahuṣv ekābhidhāneṣu sarveṣv ekārthakāriṣu yat prayoktābhisaṃdhatte śabdas tatrāvatiṣṭhate

2.407

आम्नायशब्दान् अभ्यासे के चिद् आहुर् अनर्थकान् स्वरूपमात्रवृत्तींश् च परेषां प्रतिपादने

āmnāyaśabdān abhyāse ke cid āhur anarthakān svarūpamātravṛttīṃś ca pareṣāṃ pratipādane

2.408

अभिधानक्रियायोगाद् अर्थस्य प्रतिपादकान् नियोगभेदान् मन्यन्ते तान् एवैकत्वदर्शिनः

abhidhānakriyāyogād arthasya pratipādakān niyogabhedān manyante tān evaikatvadarśinaḥ

2.409

तेषाम् अत्यन्तनानात्वं नानात्वव्यवहारिणः अक्षादीनाम् इव प्राहुर् एकजातिसमन्वयात्

teṣām atyantanānātvaṃ nānātvavyavahāriṇaḥ akṣādīnām iva prāhur ekajātisamanvayāt

2.410

प्रयोगाद् अभिसंधानम् अन्यद् एषु न विद्यते विषये यतशक्तित्वात् स तु तत्र व्यवस्थितः

prayogād abhisaṃdhānam anyad eṣu na vidyate viṣaye yataśaktitvāt sa tu tatra vyavasthitaḥ

2.411

नानात्वस्यैव संज्ञानम् अर्थप्रकरणादिभिः न जात्व् अर्थान्तरे वृत्तिर् अन्यार्थानां कथं चन

nānātvasyaiva saṃjñānam arthaprakaraṇādibhiḥ na jātv arthāntare vṛttir anyārthānāṃ kathaṃ cana

2.412

पदरूपम् च यद् वाक्यम् अस्तित्वोपनिबन्धनम् कामं विमर्शस् तत्रायं न वाक्यावयवे पदे

padarūpam ca yad vākyam astitvopanibandhanam kāmaṃ vimarśas tatrāyaṃ na vākyāvayave pade

2.413

यथैवानर्थकैर् वर्णैर् विशिष्टो ऽर्थो ऽभिधीयते पदैर् अनर्थकैर् एवं विशिष्टो ऽर्थो ऽभिधीयते

yathaivānarthakair varṇair viśiṣṭo 'rtho 'bhidhīyate padair anarthakair evaṃ viśiṣṭo 'rtho 'bhidhīyate

2.414

यद् अन्तराले ज्ञानं तु पदार्थेषूपजायते प्रतिपत्तेर् उपायो ऽसौ प्रक्रमानवधारणात्

yad antarāle jñānaṃ tu padārtheṣūpajāyate pratipatter upāyo 'sau prakramānavadhāraṇāt

2.415

पूर्वैर् अर्थैर् अनुगतो यथार्थात्मा परः परः संसर्ग एव प्रक्रान्तस् तथान्येष्व् अर्थवस्तुषु

pūrvair arthair anugato yathārthātmā paraḥ paraḥ saṃsarga eva prakrāntas tathānyeṣv arthavastuṣu

2.416

अङ्गीकृते तु केषां चित् साध्येनार्थेन साधने आराधनियमार्थैव साधनानां पुनः श्रुतिः

aṅgīkṛte tu keṣāṃ cit sādhyenārthena sādhane ārādhaniyamārthaiva sādhanānāṃ punaḥ śrutiḥ

2.417

आधारे नियमाभावात् तदाक्षेपो न विद्यते सामर्थ्यात् संभवस् तस्य श्रुतिस् त्व् अन्यनिवृत्तये

ādhāre niyamābhāvāt tadākṣepo na vidyate sāmarthyāt saṃbhavas tasya śrutis tv anyanivṛttaye

2.418

क्रिया क्रियान्तराद् भिन्ना नियताधारसाधना प्रक्रान्ता प्रतिपत्तॄणां भेदाः संबोधहेतवः

kriyā kriyāntarād bhinnā niyatādhārasādhanā prakrāntā pratipattṝṇāṃ bhedāḥ saṃbodhahetavaḥ

2.419

अविभागं तु शब्देभ्यः क्रमवद्भ्यो ऽपदक्रमम् प्रकाशते तदन्येषां वाक्यं वाक्यार्थ एव च

avibhāgaṃ tu śabdebhyaḥ kramavadbhyo 'padakramam prakāśate tadanyeṣāṃ vākyaṃ vākyārtha eva ca

2.420

स्वरूपं विद्यते यस्य तस्यात्मा न निरूप्यते नास्ति यस्य स्वरूपं तु तस्यैवात्मा निरूप्यते

svarūpaṃ vidyate yasya tasyātmā na nirūpyate nāsti yasya svarūpaṃ tu tasyaivātmā nirūpyate

2.421

अशब्दम् अपरे ऽर्थस्य रूपनिर्धारणं विदुः अर्थावभासरूपा च शब्देभ्यो जायते स्मृतिः

aśabdam apare 'rthasya rūpanirdhāraṇaṃ viduḥ arthāvabhāsarūpā ca śabdebhyo jāyate smṛtiḥ

2.422

अन्यथैवाग्निसंबन्धाद् दाहं दग्धो ऽभिमन्यते अन्यथा दाहशब्देन दाहार्थः संप्रतीयते

anyathaivāgnisaṃbandhād dāhaṃ dagdho 'bhimanyate anyathā dāhaśabdena dāhārthaḥ saṃpratīyate

2.423

पृथङ्निविष्टतत्त्वानां पृथगर्थानुपातिनाम् इन्द्रियाणां यथा कार्यम् ऋते देहान् न कल्पते

pṛthaṅniviṣṭatattvānāṃ pṛthagarthānupātinām indriyāṇāṃ yathā kāryam ṛte dehān na kalpate

2.424

तथा पदानां सर्वेषां पृथगर्थनिवेशिनाम् वाक्येभ्यः प्रविभक्तानाम् अर्थवत्ता न विद्यते

tathā padānāṃ sarveṣāṃ pṛthagarthaniveśinām vākyebhyaḥ pravibhaktānām arthavattā na vidyate

2.425

संसर्गरूपं संसृष्टेष्व् अर्थवस्तुषु गृह्यते नात्रोपाख्यायते तत्त्वम् अपदार्थस्य दर्शनात्

saṃsargarūpaṃ saṃsṛṣṭeṣv arthavastuṣu gṛhyate nātropākhyāyate tattvam apadārthasya darśanāt

2.426

दर्शनस्यापि यत् सत्यं न तथा दर्शनं स्थितम् वस्तु संसर्गरूपेण तद् अरूपं निरूप्यते

darśanasyāpi yat satyaṃ na tathā darśanaṃ sthitam vastu saṃsargarūpeṇa tad arūpaṃ nirūpyate

2.427

अस्तित्वेनानुषक्तो वा निवृत्त्यात्मनि वा स्थितः अर्थो ऽभिधीयते यस्माद् अतो वाक्यं प्रयुज्यते

astitvenānuṣakto vā nivṛttyātmani vā sthitaḥ artho 'bhidhīyate yasmād ato vākyaṃ prayujyate

2.428

क्रियानुषङ्गेण विना न पदार्थः प्रतीयते सत्यो वा विपरीतो वा व्यवहारे न सो ऽस्त्य् अतः

kriyānuṣaṅgeṇa vinā na padārthaḥ pratīyate satyo vā viparīto vā vyavahāre na so 'sty ataḥ

2.429

सद् इत्य् एतत् तु यद् वाक्यं तद् अभूद् अस्ति नेति वा क्रियाभिधानसंबन्धम् अन्तरेण न गम्यते

sad ity etat tu yad vākyaṃ tad abhūd asti neti vā kriyābhidhānasaṃbandham antareṇa na gamyate

2.430

आख्यातपदवाच्ये ऽर्थे साधनोपनिबन्धने विना सत्त्वाभिधानेन नाकाङ्क्षा विनिवर्तते

ākhyātapadavācye 'rthe sādhanopanibandhane vinā sattvābhidhānena nākāṅkṣā vinivartate

2.431

प्राधान्यात् तु क्रिया पूर्वम् अर्थस्य प्रविभज्यते साध्यप्रयुक्तान्य् अङ्गानि फलं तस्य प्रयोजकम्

prādhānyāt tu kriyā pūrvam arthasya pravibhajyate sādhyaprayuktāny aṅgāni phalaṃ tasya prayojakam

2.432

प्रयोक्तैवाभिसंधत्ते साध्यसाधनरूपताम् अर्थस्य चाभिसंबन्धकल्पनां प्रसमीहते

prayoktaivābhisaṃdhatte sādhyasādhanarūpatām arthasya cābhisaṃbandhakalpanāṃ prasamīhate

2.433

पचिक्रियां करोतीति कर्मत्वेनाभिधीयते पक्तिः करणरूपं तु साध्यत्वेन प्रतीयते

pacikriyāṃ karotīti karmatvenābhidhīyate paktiḥ karaṇarūpaṃ tu sādhyatvena pratīyate

2.434

यो ऽंशो येनोपकारेण प्रयोक्तॄणां विवक्षितः अर्थस्य सर्वशक्तित्वात् स तथैव व्यवस्थितः

yo 'ṃśo yenopakāreṇa prayoktṝṇāṃ vivakṣitaḥ arthasya sarvaśaktitvāt sa tathaiva vyavasthitaḥ

2.435

आराद्वृत्तिषु संबन्धः कदा चिद् अभिधीयते आश्लिष्टो यो ऽनुपश्लिष्टः स कदा चित् प्रतीयते

ārādvṛttiṣu saṃbandhaḥ kadā cid abhidhīyate āśliṣṭo yo 'nupaśliṣṭaḥ sa kadā cit pratīyate

2.436

संसृष्टानां विभक्तत्वं संसर्गश् च विवेकिनाम् नानात्मकानाम् एकत्वं नानात्वं च विपर्यये

saṃsṛṣṭānāṃ vibhaktatvaṃ saṃsargaś ca vivekinām nānātmakānām ekatvaṃ nānātvaṃ ca viparyaye

2.437

सर्वात्मकत्वाद् अर्थस्य नैरात्म्याद् वा व्यवस्थितम् अत्यन्तयतशक्तित्वाच् छब्द एव निबन्धनम्

sarvātmakatvād arthasya nairātmyād vā vyavasthitam atyantayataśaktitvāc chabda eva nibandhanam

2.438

वस्तूपलक्षणः शब्दो नोपकारस्य वाचकः न स्वशक्तिः पदार्थानां संस्प्रष्टुं तेन शक्यते

vastūpalakṣaṇaḥ śabdo nopakārasya vācakaḥ na svaśaktiḥ padārthānāṃ saṃspraṣṭuṃ tena śakyate

2.439

संबन्धिधर्मा संयोगः स्वशब्देनाभिधीयते संबन्धः समवायस् तु संबन्धित्वेन गम्यते

saṃbandhidharmā saṃyogaḥ svaśabdenābhidhīyate saṃbandhaḥ samavāyas tu saṃbandhitvena gamyate

2.440

लक्षणाद् व्यवतिष्ठन्ते पदार्था न तु वस्तुतः उपकारात् स एवार्थः कथं चिद् अनुगम्यते

lakṣaṇād vyavatiṣṭhante padārthā na tu vastutaḥ upakārāt sa evārthaḥ kathaṃ cid anugamyate

2.441

वाक्यार्थो यो ऽभिसंबन्धो न तस्यात्मा क्व चित् स्थितः व्यवहारे पदार्थानां तम् आत्मानं प्रचक्षते

vākyārtho yo 'bhisaṃbandho na tasyātmā kva cit sthitaḥ vyavahāre padārthānāṃ tam ātmānaṃ pracakṣate

2.442

पदार्थे समुदाये वा समाप्तो नैव वा क्व चित् पदार्थरूपभेदेन तस्यात्मा प्रविभज्यते

padārthe samudāye vā samāpto naiva vā kva cit padārtharūpabhedena tasyātmā pravibhajyate

2.443

अन्वाख्यानाय यो भेदः प्रतिपत्तिनिबन्धनम् साकाङ्क्षावयवं भेदे तेनान्यद् उपवर्ण्यते

anvākhyānāya yo bhedaḥ pratipattinibandhanam sākāṅkṣāvayavaṃ bhede tenānyad upavarṇyate

2.444

अनेकशक्तेर् एकस्य प्रविभागो ऽनुगम्यते एकार्थत्वं हि वाक्यस्य मात्रयापि प्रतीयते

anekaśakter ekasya pravibhāgo 'nugamyate ekārthatvaṃ hi vākyasya mātrayāpi pratīyate

2.445

संप्रत्ययार्थाद् बाह्यो ऽर्थः सन्न् असन् वा विभज्यते बाह्यीकृत्य विभागस् तु शक्त्यपोद्धारलक्षणः

saṃpratyayārthād bāhyo 'rthaḥ sann asan vā vibhajyate bāhyīkṛtya vibhāgas tu śaktyapoddhāralakṣaṇaḥ

2.446

प्रत्ययार्थात्मनियताः शक्तयो न व्यवस्थिताः अन्यत्र च ततो रूपं न तासाम् उपलभ्यते

pratyayārthātmaniyatāḥ śaktayo na vyavasthitāḥ anyatra ca tato rūpaṃ na tāsām upalabhyate

2.447

बहुश्व् अपि तिङन्तेषु साकाङ्क्षेष्व् एकवाक्यता तिङा तिङ्भ्यो निघातस्य पर्युदासस् तथार्थवान्

bahuśv api tiṅanteṣu sākāṅkṣeṣv ekavākyatā tiṅā tiṅbhyo nighātasya paryudāsas tathārthavān

2.448

एकतिङ् यस्य वाक्यं तु शास्त्रे नियतलक्षणम् तस्यातिङ्ग्रहणेनार्थो वाक्यभेदान् न विद्यते

ekatiṅ yasya vākyaṃ tu śāstre niyatalakṣaṇam tasyātiṅgrahaṇenārtho vākyabhedān na vidyate

2.449

तिङन्तान्तरयुक्तेषु युक्तयुक्तेषु वा पुनः मृगः पश्यत यातीति भेदाभेदौ न तिष्ठतः

tiṅantāntarayukteṣu yuktayukteṣu vā punaḥ mṛgaḥ paśyata yātīti bhedābhedau na tiṣṭhataḥ

2.450

इतिकर्तव्यतार्थस्य सामर्थ्याद् यत्र काङ्क्ष्यते अशब्दलक्षणाकाङ्क्षं समाप्तार्थं तद् उच्यते

itikartavyatārthasya sāmarthyād yatra kāṅkṣyate aśabdalakṣaṇākāṅkṣaṃ samāptārthaṃ tad ucyate

2.451

तत्त्वान्वाख्यानमात्रे तु यावान् अर्थो ऽनुषज्यते विनापि तत्प्रयोगेण श्रुतेर् वाक्यं समाप्यते

tattvānvākhyānamātre tu yāvān artho 'nuṣajyate vināpi tatprayogeṇa śruter vākyaṃ samāpyate

2.452

चिङ्क्रम्यमाणो ऽधीष्वात्र जपंश् चङ्क्रमणं कुरु तादर्थ्यस्याविशेषे ऽपि शब्दाद् भेदः प्रतीयते

ciṅkramyamāṇo 'dhīṣvātra japaṃś caṅkramaṇaṃ kuru tādarthyasyāviśeṣe 'pi śabdād bhedaḥ pratīyate

2.453

फलवन्तः क्रियाभेदाः क्रियान्तरनिबन्धनाः असंख्याताः क्रमोद्देशैर् एकाख्यातनिदर्शिताः

phalavantaḥ kriyābhedāḥ kriyāntaranibandhanāḥ asaṃkhyātāḥ kramoddeśair ekākhyātanidarśitāḥ

2.454

निवृतभेदा सर्वैव क्रियाख्याते ऽभिधीयते श्रुतेर् अशक्या भेदानां प्रविभागप्रकल्पना

nivṛtabhedā sarvaiva kriyākhyāte 'bhidhīyate śruter aśakyā bhedānāṃ pravibhāgaprakalpanā

2.455

अश्वमेधेन यक्ष्यन्ते राजानः सत्त्रम् आसते ब्राह्मणा इति नाख्यातरूपाद् भेदः प्रतीयते

aśvamedhena yakṣyante rājānaḥ sattram āsate brāhmaṇā iti nākhyātarūpād bhedaḥ pratīyate

2.456

सकृच् छ्रुता सप्तदशस्व् अनावृत्तापि या क्रिया प्रजापत्येषु सामर्थ्यात् सा भेदं प्रतिपद्यते

sakṛc chrutā saptadaśasv anāvṛttāpi yā kriyā prajāpatyeṣu sāmarthyāt sā bhedaṃ pratipadyate

2.457

देवदत्तादिषु भुजिः प्रत्येकम् अवतिष्ठते प्रतिस्वतन्त्रं वाक्यं वा भेदेन प्रतिपद्यते

devadattādiṣu bhujiḥ pratyekam avatiṣṭhate pratisvatantraṃ vākyaṃ vā bhedena pratipadyate

2.458

उच्चारणे तु वाक्यानाम् अन्यद् रूपं न गृह्यते प्रतिपत्तौ तु भिन्नानाम् अन्यद् रूपं प्रतीयते

uccāraṇe tu vākyānām anyad rūpaṃ na gṛhyate pratipattau tu bhinnānām anyad rūpaṃ pratīyate

2.459

एकं ग्रहणवाक्यं च सामान्येनाभिधीयते कर्तरीति यथा तच् च पश्वादिषु विभज्यते

ekaṃ grahaṇavākyaṃ ca sāmānyenābhidhīyate kartarīti yathā tac ca paśvādiṣu vibhajyate

2.460

यदि आकाङ्क्षा निवर्तेत तद्भूतस्य सकृच् छ्रुतौ नैवान्येनाभिसंबन्धं तद् उपेयात् कथं चन

yadi ākāṅkṣā nivarteta tadbhūtasya sakṛc chrutau naivānyenābhisaṃbandhaṃ tad upeyāt kathaṃ cana

2.461

एकरूपम् अनेकार्थं तस्माद् उपनिबन्धनम् योनिर् विभागवाक्यानां तेभ्यो ऽनन्यद् इव स्थितम्

ekarūpam anekārthaṃ tasmād upanibandhanam yonir vibhāgavākyānāṃ tebhyo 'nanyad iva sthitam

2.462

क्व चित् क्रिया व्यक्तिभागैर् उपकारे प्रवर्तते सामान्यभाग एवास्याः क्व चिद् अर्थस्य साधकः

kva cit kriyā vyaktibhāgair upakāre pravartate sāmānyabhāga evāsyāḥ kva cid arthasya sādhakaḥ

2.463

कालभिन्नाश् च ये भेदा ये चाप्य् उष्ट्रासिकादिषु प्रक्रमे जातिभागस्य शब्दात्मा तैर् न भिद्यते

kālabhinnāś ca ye bhedā ye cāpy uṣṭrāsikādiṣu prakrame jātibhāgasya śabdātmā tair na bhidyate

2.464

एकसंख्येषु भेदेषु भिन्ना जात्यादिभिः क्रियाः भेदेन विनियुज्यन्ते तच्छब्दस्य सकृच् छ्रुतौ

ekasaṃkhyeṣu bhedeṣu bhinnā jātyādibhiḥ kriyāḥ bhedena viniyujyante tacchabdasya sakṛc chrutau

2.465

अक्षादेषु यथा भिन्ना भक्षिभञ्जिदिविक्रियाः प्रयोगकालाभेदे ऽपि प्रतिभेदं पृथक् स्थिताः

akṣādeṣu yathā bhinnā bhakṣibhañjidivikriyāḥ prayogakālābhede 'pi pratibhedaṃ pṛthak sthitāḥ

2.466

अक्षिणां तन्त्रिणां तन्त्रम् उपायस् तुल्यरूपता एषां क्रमो विभक्तानां तन्निबद्धा सकृच् छ्रुतिः

akṣiṇāṃ tantriṇāṃ tantram upāyas tulyarūpatā eṣāṃ kramo vibhaktānāṃ tannibaddhā sakṛc chrutiḥ

2.467

द्वाव् अप्य् उपायौ शब्दानां प्रयोगे समवस्थितौ क्रमो वा यौगपद्यं वा यौ लोको नातिवर्तते

dvāv apy upāyau śabdānāṃ prayoge samavasthitau kramo vā yaugapadyaṃ vā yau loko nātivartate

2.468

क्रमे विभज्यते रूपं यौगपद्ये न भिद्यते क्रिया तु यौगपद्ये ऽपि क्रमरूपानुपातिनी

krame vibhajyate rūpaṃ yaugapadye na bhidyate kriyā tu yaugapadye 'pi kramarūpānupātinī

2.469

भेदसंसर्गशक्ती द्वे शब्दाद् भिन्ने इव स्थिते यौगपद्ये ऽप्य् अनेकेन प्रयोगे भिद्यते श्रुतिः

bhedasaṃsargaśaktī dve śabdād bhinne iva sthite yaugapadye 'py anekena prayoge bhidyate śrutiḥ

2.470

अभिन्नो रूपभेदेन य एको ऽर्थो विवक्षितः तस्यावयवधर्मेण समुदायो ऽनुगम्यते

abhinno rūpabhedena ya eko 'rtho vivakṣitaḥ tasyāvayavadharmeṇa samudāyo 'nugamyate

2.471

भेदनिर्वचने त्व् अस्य प्रत्येदं वा समाप्यते श्रुतिर् वचनभिन्ना वा वाक्यभेदे ऽवतिष्ठते

bhedanirvacane tv asya pratyedaṃ vā samāpyate śrutir vacanabhinnā vā vākyabhede 'vatiṣṭhate

2.472

तत्रैकवचनान्तो वा सो ऽक्षशब्दः प्रयुज्यते प्रत्येकं वा बहुत्वेन प्रविभागो यथाश्रुति

tatraikavacanānto vā so 'kṣaśabdaḥ prayujyate pratyekaṃ vā bahutvena pravibhāgo yathāśruti

2.473

द्विष्ठानि यानि वाक्यानि तेष्व् अप्य् एकत्वदर्शिनाम् अनेकशक्तेर् एकस्य स्वशक्तिः प्रविभज्यते

dviṣṭhāni yāni vākyāni teṣv apy ekatvadarśinām anekaśakter ekasya svaśaktiḥ pravibhajyate

2.474

अत्यन्तभिन्नयोर् वा स्यात् प्रयोगे तन्त्रलक्षणः उपायस् तत्र संसर्गः प्रतिपत्तृषु भिद्यते

atyantabhinnayor vā syāt prayoge tantralakṣaṇaḥ upāyas tatra saṃsargaḥ pratipattṛṣu bhidyate

2.475

भेदेनाधिगतौ पूर्वं शब्दौ तुल्यश्रुती पुनः तन्त्रेण प्रतिपत्तारः प्रयोक्त्रा प्रतिपादिताः

bhedenādhigatau pūrvaṃ śabdau tulyaśrutī punaḥ tantreṇa pratipattāraḥ prayoktrā pratipāditāḥ

2.476

एकस्यापि विवक्षायाम् अनुनिष्पद्यते परः विनाभिसंधिना शब्दः शक्तिरूपः प्रकाशते

ekasyāpi vivakṣāyām anuniṣpadyate paraḥ vinābhisaṃdhinā śabdaḥ śaktirūpaḥ prakāśate

2.477

अनेका शक्तिर् एकस्य युगपच् छ्रूयते क्व चित् अग्निः प्रकाशदाहाभ्याम् एकत्रापि नियुज्यते

anekā śaktir ekasya yugapac chrūyate kva cit agniḥ prakāśadāhābhyām ekatrāpi niyujyate

2.478

आवृत्तिशक्तिभिन्नार्थे वाक्ये सकृद् अपि श्रुते लिङ्गाद् वा तन्त्रधर्माद् वा विभागो व्यवतिष्ठते

āvṛttiśaktibhinnārthe vākye sakṛd api śrute liṅgād vā tantradharmād vā vibhāgo vyavatiṣṭhate

2.479

संप्रसारणसंज्ञायां लिङ्गाभ्यां वर्णवाक्ययोः प्रविभागस् तथा सूत्र एकस्मिन्न् एव जायते

saṃprasāraṇasaṃjñāyāṃ liṅgābhyāṃ varṇavākyayoḥ pravibhāgas tathā sūtra ekasminn eva jāyate

2.480

तथा द्विर्वचने ऽचीति तन्त्रोपायाद् अलक्षणः एकशेषेण निर्देशो भाष्य एव प्रदर्शितः

tathā dvirvacane 'cīti tantropāyād alakṣaṇaḥ ekaśeṣeṇa nirdeśo bhāṣya eva pradarśitaḥ

2.481

प्रायेण संक्षेपरुचीन् अल्पविद्यापरिग्रहान् संप्राप्य वैयाकरणान् संग्रहे ऽस्तम् उपागते

prāyeṇa saṃkṣeparucīn alpavidyāparigrahān saṃprāpya vaiyākaraṇān saṃgrahe 'stam upāgate

2.482

कृते ऽथ पातञ्जलिना गुरुणा तीर्थदर्शिना सर्वेसं न्यायबीजानां महाभाष्ये निबन्धने

kṛte 'tha pātañjalinā guruṇā tīrthadarśinā sarvesaṃ nyāyabījānāṃ mahābhāṣye nibandhane

2.483

अलब्धगाधे गाम्भीर्याद् उत्तान इव सौष्ठवात् तस्मिन्न् अकृतबुद्धीनाम् नैवावास्थित निश्चयः

alabdhagādhe gāmbhīryād uttāna iva sauṣṭhavāt tasminn akṛtabuddhīnām naivāvāsthita niścayaḥ

2.484

वैजिसौभवहर्यक्षैः शुष्कतर्कानुसारिभिः आर्षे विप्लाविते ग्रन्थे संग्रहप्रतिकञ्चुके

vaijisaubhavaharyakṣaiḥ śuṣkatarkānusāribhiḥ ārṣe viplāvite granthe saṃgrahapratikañcuke

2.485

यः पातञ्जलिशिष्येभ्यो भ्रष्टो व्याकरणागमः कालेन दाक्षिणात्येषु ग्रन्थमात्रो व्यवस्थितः

yaḥ pātañjaliśiṣyebhyo bhraṣṭo vyākaraṇāgamaḥ kālena dākṣiṇātyeṣu granthamātro vyavasthitaḥ

2.486

पर्वताद् आगमं लब्ध्वा भाष्यबीजानुसारिभिः स नीतो बहुशाखत्वं चान्द्राचार्यादिभिः पुनः

parvatād āgamaṃ labdhvā bhāṣyabījānusāribhiḥ sa nīto bahuśākhatvaṃ cāndrācāryādibhiḥ punaḥ

2.487

न्यायप्रस्थानमार्गांस् तान् अभ्यस्य स्वम् च दर्शनम् प्रणीतो गुरुणास्माकम् अयम् आगमसंग्रहः

nyāyaprasthānamārgāṃs tān abhyasya svam ca darśanam praṇīto guruṇāsmākam ayam āgamasaṃgrahaḥ

2.488

वर्त्मनाम् अत्र केषाम् चिद् वस्तुमात्रम् उदाहृतम् काण्डे तृतीये न्यक्षेन भविष्यति विचारणा

vartmanām atra keṣām cid vastumātram udāhṛtam kāṇḍe tṛtīye nyakṣena bhaviṣyati vicāraṇā

2.489

प्रज्ञा विवेकं लभते भिन्नैर् आगमदर्शनैः कियद् वा शक्यम् उन्नेतुं स्वतर्कम् अनुधावता

prajñā vivekaṃ labhate bhinnair āgamadarśanaiḥ kiyad vā śakyam unnetuṃ svatarkam anudhāvatā

2.490

तत् तद् उत्प्रेक्षमाणानां पुराणैर् आगमैर् विना अनुपासितवृद्धानां विद्या नातिप्रसीदति

tat tad utprekṣamāṇānāṃ purāṇair āgamair vinā anupāsitavṛddhānāṃ vidyā nātiprasīdati

Kāṇḍa 3

3.1.1

3,1: जातिसमुद्देश द्विधा कैश् चित् पदं भिन्नं चतुर्धा पञ्चधापि वा अपोद्धृत्यैव वाक्येभ्यः प्रकृतिप्रत्ययादिवत्

3,1: jātisamuddeśa dvidhā kaiś cit padaṃ bhinnaṃ caturdhā pañcadhāpi vā apoddhṛtyaiva vākyebhyaḥ prakṛtipratyayādivat

3.1.2

पदार्थानाम् अपोद्धारे जातिर् वा द्रव्यम् एव वा पदार्थौ सर्वशब्दानां नित्याव् एवोपवर्णितौ

padārthānām apoddhāre jātir vā dravyam eva vā padārthau sarvaśabdānāṃ nityāv evopavarṇitau

3.1.3

केषां चित् साहचर्येण जातिः शक्त्युपलक्षणम् खदिरादिष्व् अशक्तेषु शक्तः प्रतिनिधीयते

keṣāṃ cit sāhacaryeṇa jātiḥ śaktyupalakṣaṇam khadirādiṣv aśakteṣu śaktaḥ pratinidhīyate

3.1.4

अस्वातन्त्र्यफलो बन्धिः प्रमाणादीव शिष्यते अतो जात्यभिधाने ऽपि शक्तिहीनं न गृह्यते

asvātantryaphalo bandhiḥ pramāṇādīva śiṣyate ato jātyabhidhāne 'pi śaktihīnaṃ na gṛhyate

3.1.5

संश्लेषमात्रं बध्नातिर् यदि स्यात् तु विवक्षितः शक्त्याश्रये ततो लिङ्गं प्रमाणाद्यनुशासनम्

saṃśleṣamātraṃ badhnātir yadi syāt tu vivakṣitaḥ śaktyāśraye tato liṅgaṃ pramāṇādyanuśāsanam

3.1.6

स्वा जातिः प्रथमं शब्दैः सर्वैर् एवाभिधीयते ततो ऽर्थजातिरूपेषु तदध्यारोपकल्पना

svā jātiḥ prathamaṃ śabdaiḥ sarvair evābhidhīyate tato 'rthajātirūpeṣu tadadhyāropakalpanā

3.1.7

यथा रक्ते गुणे तत्त्वं कषाये व्यपदिश्यते संयोगिसन्निकर्षाच् च वस्त्रादिष्व् अपि गृह्यते

yathā rakte guṇe tattvaṃ kaṣāye vyapadiśyate saṃyogisannikarṣāc ca vastrādiṣv api gṛhyate

3.1.8

तथा शब्दार्थसंबन्धाच् छब्दे जातिर् अवस्थिता व्यपदेशे ऽर्थजातीनां जातिकार्याय कल्पते

tathā śabdārthasaṃbandhāc chabde jātir avasthitā vyapadeśe 'rthajātīnāṃ jātikāryāya kalpate

3.1.9

जातिशब्दैकशेषे सा जातीनां जातिर् इष्यते शब्दजातय इत्य् अत्र तज्जातिः शब्दजातिषु

jātiśabdaikaśeṣe sā jātīnāṃ jātir iṣyate śabdajātaya ity atra tajjātiḥ śabdajātiṣu

3.1.10

या शब्दजातिः शब्देषु शब्देभ्यो भिन्नलक्षणा जातिः सा शब्दजातित्वम् अव्यतिक्रम्य वर्तते

yā śabdajātiḥ śabdeṣu śabdebhyo bhinnalakṣaṇā jātiḥ sā śabdajātitvam avyatikramya vartate

3.1.11

अर्थजात्यभिधाने ऽपि सर्वे जात्यभिधायिनः व्यापारलक्षणा यस्मात् पदार्थाः समवस्थिताः

arthajātyabhidhāne 'pi sarve jātyabhidhāyinaḥ vyāpāralakṣaṇā yasmāt padārthāḥ samavasthitāḥ

3.1.12

जातौ पदार्थे जातिर् वा विशेषो वापि जातिवत् शब्दैर् अपेक्ष्यते यस्माद् अतस् ते जातिवाचिनः

jātau padārthe jātir vā viśeṣo vāpi jātivat śabdair apekṣyate yasmād atas te jātivācinaḥ

3.1.13

द्रव्यधर्मा पदार्थे तु द्रव्ये सर्वो ऽर्थ उच्यते द्रव्यधर्माश्रयाद् द्रव्यम् अतः सर्वो ऽर्थ इष्यते

dravyadharmā padārthe tu dravye sarvo 'rtha ucyate dravyadharmāśrayād dravyam ataḥ sarvo 'rtha iṣyate

3.1.14

अनुप्रवृत्तिधर्मो वा जातिः स्यात् सर्वजातिषु व्यावृत्तिधर्मसामान्यं विशेषे जातिर् इष्यते

anupravṛttidharmo vā jātiḥ syāt sarvajātiṣu vyāvṛttidharmasāmānyaṃ viśeṣe jātir iṣyate

3.1.15

संयोगिधर्मभेदेन देशे च परिकल्पिते तेषु देशेषु सामान्यम् आकाशस्यापि विद्यते

saṃyogidharmabhedena deśe ca parikalpite teṣu deśeṣu sāmānyam ākāśasyāpi vidyate

3.1.16

अदेशानां घटादीनां देशाः संबन्धिनो यथा आकाशस्याप्य् अदेशस्य देशाः संबन्धिनस् तथा

adeśānāṃ ghaṭādīnāṃ deśāḥ saṃbandhino yathā ākāśasyāpy adeśasya deśāḥ saṃbandhinas tathā

3.1.17

भिन्नवस्त्वाश्रया बुद्धिः संयोगिष्व् अनुवर्तते समवायिषु भेदस्य ग्रहणं विनिवर्तते

bhinnavastvāśrayā buddhiḥ saṃyogiṣv anuvartate samavāyiṣu bhedasya grahaṇaṃ vinivartate

3.1.18

अतः संयोगिदेशानां गौणत्वं परिकल्प्यते अविवेकात् प्रदेशेभ्यो मुख्यत्वं समवायिनाम्

ataḥ saṃyogideśānāṃ gauṇatvaṃ parikalpyate avivekāt pradeśebhyo mukhyatvaṃ samavāyinām

3.1.19

अनुप्रवृत्तिरूपा या प्रख्या ताम् आकृतिं विदुः के चिद् व्यावृत्तिरूपां तु द्रव्यत्वेन प्रचक्षते

anupravṛttirūpā yā prakhyā tām ākṛtiṃ viduḥ ke cid vyāvṛttirūpāṃ tu dravyatvena pracakṣate

3.1.20

भिन्ना इति परोपाधिर् अभिन्ना इति वा पुनः भावात्मसु प्रपञ्चो ऽयं संसृष्टेष्व् एव जायते

bhinnā iti paropādhir abhinnā iti vā punaḥ bhāvātmasu prapañco 'yaṃ saṃsṛṣṭeṣv eva jāyate

3.1.21

नैकत्वं नापि नानात्वं न सत्त्वम् न च नास्तिता आत्मतत्त्वेषु भावानाम् असंसृष्टेषु विद्यते

naikatvaṃ nāpi nānātvaṃ na sattvam na ca nāstitā ātmatattveṣu bhāvānām asaṃsṛṣṭeṣu vidyate

3.1.22

सर्वशक्त्यात्मभूतत्वं एकस्यैवेति निर्णये भावानाम् आत्मभेदस्य कल्पना स्याद् अनर्थिका

sarvaśaktyātmabhūtatvaṃ ekasyaiveti nirṇaye bhāvānām ātmabhedasya kalpanā syād anarthikā

3.1.23

तस्माद् द्रव्यादयः सर्वाः शक्तयो भिन्नलक्षणाः संसृष्टाः पुरुषार्थस्य साधिका न तु केवलाः

tasmād dravyādayaḥ sarvāḥ śaktayo bhinnalakṣaṇāḥ saṃsṛṣṭāḥ puruṣārthasya sādhikā na tu kevalāḥ

3.1.24

यथैव चेन्द्रियादीनाम् आत्मभूता समग्रता तथा संबन्धिसंबन्धसंसर्गे ऽपि प्रतीयते

yathaiva cendriyādīnām ātmabhūtā samagratā tathā saṃbandhisaṃbandhasaṃsarge 'pi pratīyate

3.1.25

न तद् उत्पद्यते किं चिद् यस्य जातिर् न विद्यते आत्माभिव्यक्तये जातिः कारणानां प्रयोजिका

na tad utpadyate kiṃ cid yasya jātir na vidyate ātmābhivyaktaye jātiḥ kāraṇānāṃ prayojikā

3.1.26

कारणेषु पदं कृत्वा नित्यानित्येषु जातयः क्व चित् कार्येष्व् अभिव्यक्तिम् उपयान्ति पुनः पुनः

kāraṇeṣu padaṃ kṛtvā nityānityeṣu jātayaḥ kva cit kāryeṣv abhivyaktim upayānti punaḥ punaḥ

3.1.27

निर्वर्त्त्यमानं यत् कर्म जातिस् तत्रापि साधनम् स्वाश्रयस्याभिनिष्पत्त्यै सा क्रियाणां प्रयोजिका

nirvarttyamānaṃ yat karma jātis tatrāpi sādhanam svāśrayasyābhiniṣpattyai sā kriyāṇāṃ prayojikā

3.1.28

विधौ वा प्रतिषेधे वा ब्राह्मणत्वादि साधनम् व्यक्त्याश्रितास्रिता जातेः संख्याजातिर् विशेषिका

vidhau vā pratiṣedhe vā brāhmaṇatvādi sādhanam vyaktyāśritāsritā jāteḥ saṃkhyājātir viśeṣikā

3.1.29

यथा जलादिभिर् व्यक्तं मुखम् एवाभिधीयते तथा द्रव्यैर् अभिव्यक्ता जातिर् एवाभिधीयते

yathā jalādibhir vyaktaṃ mukham evābhidhīyate tathā dravyair abhivyaktā jātir evābhidhīyate

3.1.30

यथेन्द्रियगतो भेद इन्द्रियग्रहणाद् ऋते इन्द्रियार्थेष्व् अदृश्यो ऽपि ज्ञानभेदाय कल्पते

yathendriyagato bheda indriyagrahaṇād ṛte indriyārtheṣv adṛśyo 'pi jñānabhedāya kalpate

3.1.31

तथात्मरूपग्रहणात् केषां चिद् व्यक्तयो विना सामान्यज्ञानभेदानाम् उपयान्ति निमित्तताम्

tathātmarūpagrahaṇāt keṣāṃ cid vyaktayo vinā sāmānyajñānabhedānām upayānti nimittatām

3.1.32

सत्यासत्यौ तु यौ भागौ प्रतिभावं व्यवस्थितौ सत्यं यत् तत्र सा जातिर् असत्या व्यक्तयः स्मृताः

satyāsatyau tu yau bhāgau pratibhāvaṃ vyavasthitau satyaṃ yat tatra sā jātir asatyā vyaktayaḥ smṛtāḥ

3.1.33

संबन्धिभेदात् सत्तैव भिद्यमाना गवादिषु जातिर् इत्य् उच्यते तस्यां सर्वे शब्दा व्यवस्थिताः

saṃbandhibhedāt sattaiva bhidyamānā gavādiṣu jātir ity ucyate tasyāṃ sarve śabdā vyavasthitāḥ

3.1.34

तां प्रातिपदिकार्थं च धात्वर्थं च प्रचक्षते सा नित्या सा महान् आत्मा ताम् आहुस् त्वतलादयः

tāṃ prātipadikārthaṃ ca dhātvarthaṃ ca pracakṣate sā nityā sā mahān ātmā tām āhus tvatalādayaḥ

3.1.35

प्राप्तक्रमा विशेषेषु क्रिया सैवाभिधीयते क्रमरूपस्य संहारे तत् सत्त्वम् इति कथ्यते

prāptakramā viśeṣeṣu kriyā saivābhidhīyate kramarūpasya saṃhāre tat sattvam iti kathyate

3.1.36

सैव भावविकारेषु षड् अवस्थाः प्रपद्यते क्रमेण शक्तिभिः स्वाभिर् एवं प्रत्यवभासते

saiva bhāvavikāreṣu ṣaḍ avasthāḥ prapadyate krameṇa śaktibhiḥ svābhir evaṃ pratyavabhāsate

3.1.37

आत्मभूतः क्रमो ऽप्य् अस्या यत्रेदं कालदर्शनम् पौर्वापर्यादिरूपेण प्रविभक्तम् इव स्थितम्

ātmabhūtaḥ kramo 'py asyā yatredaṃ kāladarśanam paurvāparyādirūpeṇa pravibhaktam iva sthitam

3.1.38

तिरोभावाभ्युपगमे भावानां सैव नास्तिता लब्धक्रमे तिरोभावे नश्यतीति प्रतीयते

tirobhāvābhyupagame bhāvānāṃ saiva nāstitā labdhakrame tirobhāve naśyatīti pratīyate

3.1.39

पूर्वस्मात् प्रच्युता धर्माद् अप्राप्ता चोत्तरं पदम् तदन्तराले भेदानाम् आश्रयाज् जन्म कथ्यते

pūrvasmāt pracyutā dharmād aprāptā cottaraṃ padam tadantarāle bhedānām āśrayāj janma kathyate

3.1.40

आश्रयः स्वात्ममात्रा वा भावा वा व्यतिरेकिनः स्वशक्तयो वा सत्ताया भेददर्शनहेतवः

āśrayaḥ svātmamātrā vā bhāvā vā vyatirekinaḥ svaśaktayo vā sattāyā bhedadarśanahetavaḥ

3.1.41

पृथिव्यादिष्व् अभिव्यक्तौ न संस्थानम् अपेक्षते अनुच्छिन्नाश्रयाज् जातिर् अनित्ये ऽप्य् आश्रये स्थिता

pṛthivyādiṣv abhivyaktau na saṃsthānam apekṣate anucchinnāśrayāj jātir anitye 'py āśraye sthitā

3.1.42

अनुच्छेद्याश्रयाम् एके सर्वां जातिं प्रचक्षते न यौगपद्यं प्रलये सर्वस्येति व्यवस्थिताः

anucchedyāśrayām eke sarvāṃ jātiṃ pracakṣate na yaugapadyaṃ pralaye sarvasyeti vyavasthitāḥ

3.1.43

प्रकृतौ प्रविलीनेषु भेदेष्व् एकत्वदर्शिनाम् द्रव्यसत्त्वं प्रपद्यन्ते स्वाश्रया एव जातयः

prakṛtau pravilīneṣu bhedeṣv ekatvadarśinām dravyasattvaṃ prapadyante svāśrayā eva jātayaḥ

3.1.44

ब्राह्मणत्वादयो भावाः सर्वप्राणिष्व् अवस्थिताः अभिव्यक्ताः स्वकार्याणां साधका इत्य् अपि स्मृतिः

brāhmaṇatvādayo bhāvāḥ sarvaprāṇiṣv avasthitāḥ abhivyaktāḥ svakāryāṇāṃ sādhakā ity api smṛtiḥ

3.1.45

चित्रादिष्व् अप्य् अभिव्यक्तिर् जातीनां कैश्चिद् इष्यते प्राण्याश्रितास् तु ताः प्राप्तौ निमित्तं पुण्यपापयोः

citrādiṣv apy abhivyaktir jātīnāṃ kaiścid iṣyate prāṇyāśritās tu tāḥ prāptau nimittaṃ puṇyapāpayoḥ

3.1.46

ज्ञानं त्व् अस्मद् विशिष्टानां तासु सर्वेन्द्रियम् विदुः आभ्यासान् मणिरूप्यादिविशेषेष्व् इव तद्विदाम्

jñānaṃ tv asmad viśiṣṭānāṃ tāsu sarvendriyam viduḥ ābhyāsān maṇirūpyādiviśeṣeṣv iva tadvidām

3.1.47

जात्युत्पलादिगन्धादौ भेदतत्त्वं यद् आश्रितम् तद् भावप्रत्ययैर् लोके ऽनित्यत्वान् नाभिधीयते

jātyutpalādigandhādau bhedatattvaṃ yad āśritam tad bhāvapratyayair loke 'nityatvān nābhidhīyate

3.1.48

अस्वशब्दाभिधानास् तु नरसिंहादिजातयः सरूपावयवेवान्या तासु श्रुतिर् अवस्थिता

asvaśabdābhidhānās tu narasiṃhādijātayaḥ sarūpāvayavevānyā tāsu śrutir avasthitā

3.1.49

जात्यवस्थापरिच्छेदे संख्या संख्यात्वम् एव वा विप्रकर्षे ऽपि संसर्गाद् उपकाराय कल्पते

jātyavasthāparicchede saṃkhyā saṃkhyātvam eva vā viprakarṣe 'pi saṃsargād upakārāya kalpate

3.1.50

लक्षणा शब्दसंस्कारे व्यापारः कार्यसिद्धये संख्याकर्मादिशक्तीनां श्रुतिसाम्ये ऽपि दृश्यते

lakṣaṇā śabdasaṃskāre vyāpāraḥ kāryasiddhaye saṃkhyākarmādiśaktīnāṃ śrutisāmye 'pi dṛśyate

3.1.51

न विना संख्यया कश् चित् सत्त्वभूतो ऽर्थ उच्यते अतः सर्वस्य निर्देशे संख्या स्याद् अविवक्षिता

na vinā saṃkhyayā kaś cit sattvabhūto 'rtha ucyate ataḥ sarvasya nirdeśe saṃkhyā syād avivakṣitā

3.1.52

एकत्वं वा बहुत्वं वा केषां चिद् अविवक्षितम् तद् धि जात्यभिधानाय द्वित्वं तु स्याद् विवक्षितम्

ekatvaṃ vā bahutvaṃ vā keṣāṃ cid avivakṣitam tad dhi jātyabhidhānāya dvitvaṃ tu syād vivakṣitam

3.1.53

यद्य् एतौ व्याधितौ स्यातां देयं स्याद् इदम् औषधम् इत्य् एवं लक्षणे ऽर्थस्य द्वित्वं स्याद् अविवक्षितम्

yady etau vyādhitau syātāṃ deyaṃ syād idam auṣadham ity evaṃ lakṣaṇe 'rthasya dvitvaṃ syād avivakṣitam

3.1.54

एकादिशब्दवाच्यायाः कर्मस्व् अङ्गत्वम् इष्यते संख्यायाः खनति द्वाभ्याम् इति रूपाद् धि साश्रिता

ekādiśabdavācyāyāḥ karmasv aṅgatvam iṣyate saṃkhyāyāḥ khanati dvābhyām iti rūpād dhi sāśritā

3.1.55

यजेत पशुनेत्य् अत्र संस्कारस्यापि संभवे यथा जातिस् तथैकत्वं साधनत्वेन गम्यते

yajeta paśunety atra saṃskārasyāpi saṃbhave yathā jātis tathaikatvaṃ sādhanatvena gamyate

3.1.56

लिङ्गात् तु स्यात् द्वितीयादेस् तद् एकत्वं विवक्षितम् एकार्थविषयत्वे च तल् लिङ्गं जातिसंख्ययोः

liṅgāt tu syāt dvitīyādes tad ekatvaṃ vivakṣitam ekārthaviṣayatve ca tal liṅgaṃ jātisaṃkhyayoḥ

3.1.57

अन्यत्राविहितस्यैव स विधिः प्रथमं पशोः क्रियायाम् अङ्गभावश् च तत् त्व् एतस्माद् विवक्षितम्

anyatrāvihitasyaiva sa vidhiḥ prathamaṃ paśoḥ kriyāyām aṅgabhāvaś ca tat tv etasmād vivakṣitam

3.1.58

ग्रहास् त्व् अन्यत्र विहिता भिन्नसंख्याः पृथक् पृथक् प्राजापत्या नवेत्य् एवमादिभेदसमन्विताः

grahās tv anyatra vihitā bhinnasaṃkhyāḥ pṛthak pṛthak prājāpatyā navety evamādibhedasamanvitāḥ

3.1.59

अङ्गत्वेन प्रतीतानां संमार्गे त्व् अङ्गिनां पुनः निर्देशं प्रति या संख्या सा कथं स्याद् विवक्षिता

aṅgatvena pratītānāṃ saṃmārge tv aṅgināṃ punaḥ nirdeśaṃ prati yā saṃkhyā sā kathaṃ syād vivakṣitā

3.1.60

नान्यत्र विधिर् अस्तीति संस्कारो नापि चाङ्गिता हेतुः संख्याविवक्षाया यत्नात् सा हि विवक्षिता

nānyatra vidhir astīti saṃskāro nāpi cāṅgitā hetuḥ saṃkhyāvivakṣāyā yatnāt sā hi vivakṣitā

3.1.61

संमार्जने विशेषश् च न ग्रहे क्व चिद् आश्रितः विहितास् ते च संस्कार्याः सर्वेषाम् आश्रयस् ततः

saṃmārjane viśeṣaś ca na grahe kva cid āśritaḥ vihitās te ca saṃskāryāḥ sarveṣām āśrayas tataḥ

3.1.62

प्रत्याश्रयं समाप्तायां जाताव् एकेन चेत् क्रिया पशुना न प्रकल्पेत तत् स्याद् एव प्रकल्पनम्

pratyāśrayaṃ samāptāyāṃ jātāv ekena cet kriyā paśunā na prakalpeta tat syād eva prakalpanam

3.1.63

एकेन च प्रसिद्धायां क्रियायां यदि संभवात् पश्वन्तरम् उपादेयम् उपादानम् अनर्थकम्

ekena ca prasiddhāyāṃ kriyāyāṃ yadi saṃbhavāt paśvantaram upādeyam upādānam anarthakam

3.1.64

यथैवाहितगर्भायां गर्भाधानाम् अनर्थकम् तथैकेन प्रसिद्धायां पश्वन्तरम् अनर्थकम्

yathaivāhitagarbhāyāṃ garbhādhānām anarthakam tathaikena prasiddhāyāṃ paśvantaram anarthakam

3.1.65

तावतार्थस्य सिद्धत्वाद् एकत्वस्याव्यतिक्रमम् के चिद् इच्छन्ति न त्व् अत्र संख्याङ्गत्वेन गृह्यते

tāvatārthasya siddhatvād ekatvasyāvyatikramam ke cid icchanti na tv atra saṃkhyāṅgatvena gṛhyate

3.1.66

द्वितीयादि तु यल् लिङ्गम् उक्तन्यायानुवादि तत् न संख्या साधनत्वेन जातिवत् तेन गम्यते

dvitīyādi tu yal liṅgam uktanyāyānuvādi tat na saṃkhyā sādhanatvena jātivat tena gamyate

3.1.67

अन्वयव्यतिरेकाभ्यां संख्याभ्युपगमे सति युक्तं यत् साधनत्वं स्यान् न त्व् अन्यार्थोपलक्षणं

anvayavyatirekābhyāṃ saṃkhyābhyupagame sati yuktaṃ yat sādhanatvaṃ syān na tv anyārthopalakṣaṇaṃ

3.1.68

साधनत्वे पदार्थस्य सामर्थ्यं न प्रहीयते संख्याव्यापारधर्मो ऽतस् तेन लिङ्गेन गम्यते

sādhanatve padārthasya sāmarthyaṃ na prahīyate saṃkhyāvyāpāradharmo 'tas tena liṅgena gamyate

3.1.69

अपूर्वस्य विधेयत्वात् प्राधान्यम् अवसीयते विहितस्य परार्थत्वाच् छेशभावः प्रतीयते

apūrvasya vidheyatvāt prādhānyam avasīyate vihitasya parārthatvāc cheśabhāvaḥ pratīyate

3.1.70

संमार्गस्य विधेयत्वात् अन्यत्र विहिते ग्रहे विधिवाक्ये श्रुता संख्या लक्षणायां न बाध्यते

saṃmārgasya vidheyatvāt anyatra vihite grahe vidhivākye śrutā saṃkhyā lakṣaṇāyāṃ na bādhyate

3.1.71

विधिवाक्यान्तरे संख्या पशोर् नास्ति विरोधिनी तस्मात् सगुण एवासौ सहैकत्वेन गम्यते

vidhivākyāntare saṃkhyā paśor nāsti virodhinī tasmāt saguṇa evāsau sahaikatvena gamyate

3.1.72

निर्ज्ञातद्रव्यसंबन्धे यः कर्मण्य् उपदिश्यते गुनस् तेनार्थिता तस्य द्रव्येणेव प्रतीयते

nirjñātadravyasaṃbandhe yaḥ karmaṇy upadiśyate gunas tenārthitā tasya dravyeṇeva pratīyate

3.1.73

कश्चिद् एव गुणो द्रव्ये यथा सामर्थ्यलक्षणः आधारो ऽपि गुणस्यैवं प्राप्तः सामर्थ्यलक्षणः

kaścid eva guṇo dravye yathā sāmarthyalakṣaṇaḥ ādhāro 'pi guṇasyaivaṃ prāptaḥ sāmarthyalakṣaṇaḥ

3.1.74

तयोस् तु पृथगर्थित्वे संबन्धो यः प्रतीयते न तस्मिन्न् उपघातो ऽस्ति कल्प्यम् अन्यन् न चाश्रुतम्

tayos tu pṛthagarthitve saṃbandho yaḥ pratīyate na tasminn upaghāto 'sti kalpyam anyan na cāśrutam

3.1.75

क्रियया यो ऽभिसंबन्धः स श्रुतिप्रापितस् तयोः आश्रयाश्रयिणोर् वाक्यान् नियमस् त्व् अवतिष्ठते

kriyayā yo 'bhisaṃbandhaḥ sa śrutiprāpitas tayoḥ āśrayāśrayiṇor vākyān niyamas tv avatiṣṭhate

3.1.76

तत्र द्रव्यगुणाभावे प्रत्येकं स्याद् विकल्पनम् श्रुतिप्राप्तो हि संबन्धो बलवान् वाक्यलक्षणात्

tatra dravyaguṇābhāve pratyekaṃ syād vikalpanam śrutiprāpto hi saṃbandho balavān vākyalakṣaṇāt

3.1.77

यदा तु जातिः शक्तिर् वा क्रियां प्रत्य् उपदिश्यते सामर्थ्यात् संनिधीयेते तत्र द्रव्यगुणौ तदा

yadā tu jātiḥ śaktir vā kriyāṃ praty upadiśyate sāmarthyāt saṃnidhīyete tatra dravyaguṇau tadā

3.1.78

जातीनां च गुणानां च तुल्ये ऽङ्गत्वे क्रियां प्रति गुणाः प्रतिनिधीयन्ते छागादीनां न जातयः

jātīnāṃ ca guṇānāṃ ca tulye 'ṅgatve kriyāṃ prati guṇāḥ pratinidhīyante chāgādīnāṃ na jātayaḥ

3.1.79

व्यक्तिशक्तेः समासन्ना जातयो न तथा गुणाः साक्षाद् द्रव्यं क्रियायोगि गुणस् तस्माद् विकल्पते

vyaktiśakteḥ samāsannā jātayo na tathā guṇāḥ sākṣād dravyaṃ kriyāyogi guṇas tasmād vikalpate

3.1.80

साम्येनान्यतराभावे विकल्पः कैश्चिद् इष्यते अतद्गुणो ऽतश् छागः स्यान् मेषो वा तद्गुणो भवेत्

sāmyenānyatarābhāve vikalpaḥ kaiścid iṣyate atadguṇo 'taś chāgaḥ syān meṣo vā tadguṇo bhavet

3.1.81

जातेर् आश्रितसंख्यायाः प्रवृत्तिर् उपलभ्यते संख्याविशेषम् उत्सृज्य क्वचित् सैव प्रवर्तते

jāter āśritasaṃkhyāyāḥ pravṛttir upalabhyate saṃkhyāviśeṣam utsṛjya kvacit saiva pravartate

3.1.82

पराङ्गभूतं सामान्यं युज्यते द्रव्यसंख्यया स्वार्थं प्रवर्तमानं तु न संख्याम् अवलम्बते

parāṅgabhūtaṃ sāmānyaṃ yujyate dravyasaṃkhyayā svārthaṃ pravartamānaṃ tu na saṃkhyām avalambate

3.1.83

यजेत पशुनेत्य् अत्र यज्यर्थायां पशुश्रुतौ कृतार्थैकेन पशुना प्रधानं भवति क्रिया

yajeta paśunety atra yajyarthāyāṃ paśuśrutau kṛtārthaikena paśunā pradhānaṃ bhavati kriyā

3.1.84

यावतां संभवो यस्य स कुर्यात् तावतां यदि आलम्भनं गुणैस् तेन प्रधानं स्यात् प्रयोजितम्

yāvatāṃ saṃbhavo yasya sa kuryāt tāvatāṃ yadi ālambhanaṃ guṇais tena pradhānaṃ syāt prayojitam

3.1.85

संमृज्यमानतन्त्रे तु ग्रहे यत्र क्रियाश्रुतिः संख्याविशेषग्रहणं नैव तत्राद्रियामहे

saṃmṛjyamānatantre tu grahe yatra kriyāśrutiḥ saṃkhyāviśeṣagrahaṇaṃ naiva tatrādriyāmahe

3.1.86

शिष्यमाणपरे वाक्ये यद् एकग्रहणं कृतम् शेषे विशिष्टसंख्ये ऽपि व्यक्तं तल् लिङ्गदर्शनम्

śiṣyamāṇapare vākye yad ekagrahaṇaṃ kṛtam śeṣe viśiṣṭasaṃkhye 'pi vyaktaṃ tal liṅgadarśanam

3.1.87

समासप्रत्ययविधौ यथा निपतिता श्रुतिः गुणानां परतन्त्राणां न्यायेनैवोपपद्यते

samāsapratyayavidhau yathā nipatitā śrutiḥ guṇānāṃ paratantrāṇāṃ nyāyenaivopapadyate

3.1.88

गुणे ऽपि नाङ्गीक्रियते प्रधानान्तरसिद्धये संख्या कर्ता तथा कर्मण्य् अविशिष्टः प्रतीयते

guṇe 'pi nāṅgīkriyate pradhānāntarasiddhaye saṃkhyā kartā tathā karmaṇy aviśiṣṭaḥ pratīyate

3.1.89

यस्यान्यस्य प्रसक्तस्य नियमार्था पुनः श्रुतिः निवृत्तौ चरितार्थत्वात् संख्या तत्राविवक्षिता

yasyānyasya prasaktasya niyamārthā punaḥ śrutiḥ nivṛttau caritārthatvāt saṃkhyā tatrāvivakṣitā

3.1.90

सरूपसमुदायात् तु विभक्तिर् या विधीयते एकस् तत्रार्थवान् सिद्धः समुदायस्य वाचकः

sarūpasamudāyāt tu vibhaktir yā vidhīyate ekas tatrārthavān siddhaḥ samudāyasya vācakaḥ

3.1.91

प्रत्ययस्य प्रधानस्य समासस्यापि वा विधौ सिद्धः संख्याविवक्षायां सर्वथानुग्रहो गुणे

pratyayasya pradhānasya samāsasyāpi vā vidhau siddhaḥ saṃkhyāvivakṣāyāṃ sarvathānugraho guṇe

3.1.92

अभेदरूपं सादृश्यम् आत्मभूताश् च शक्तयः जातिपर्यायवाचित्वम् एषाम् अप्य् उपवर्ण्यते

abhedarūpaṃ sādṛśyam ātmabhūtāś ca śaktayaḥ jātiparyāyavācitvam eṣām apy upavarṇyate

3.1.93

दण्डोपादित्सया दण्डं यद्य् अपि प्रतिपद्यते न तस्माद् एव सामर्थ्यात् स दण्डीति प्रतीयते

daṇḍopāditsayā daṇḍaṃ yady api pratipadyate na tasmād eva sāmarthyāt sa daṇḍīti pratīyate

3.1.94

नेच्छानिमित्ताद् इच्छावान् इति ज्ञानम् प्रवर्तते तस्मात् सत्य् अपि सामर्थ्ये बुद्धिर् अर्थान्तराश्रया

necchānimittād icchāvān iti jñānam pravartate tasmāt saty api sāmarthye buddhir arthāntarāśrayā

3.1.95

स्वभावो व्यपदेश्यो वा सामर्थ्यं वावतिष्ठते सर्वस्यान्ते यतस् तस्माद् व्यवहारो न कल्पते

svabhāvo vyapadeśyo vā sāmarthyaṃ vāvatiṣṭhate sarvasyānte yatas tasmād vyavahāro na kalpate

3.1.96

यदा भेदान् परित्यज्य बुद्ध्यैक इव गृह्यते व्यक्त्यात्मैव तदा तत्र बुद्धिर् एका प्रवर्तते

yadā bhedān parityajya buddhyaika iva gṛhyate vyaktyātmaiva tadā tatra buddhir ekā pravartate

3.1.97

भेदरूपैर् अनुस्यूतं यदैकम् इव मन्यते समूहावग्रहा बुद्धिर् बहुभ्यो जायते तदा

bhedarūpair anusyūtaṃ yadaikam iva manyate samūhāvagrahā buddhir bahubhyo jāyate tadā

3.1.98

यदा सहविवक्षायाम् एकबुद्धिनिबन्धनः बद्धावयवविच्छेदः समुदायो ऽभिधीयते

yadā sahavivakṣāyām ekabuddhinibandhanaḥ baddhāvayavavicchedaḥ samudāyo 'bhidhīyate

3.1.99

प्रतिक्रियं समाप्तत्वाद् एको भेदसमन्वितः द्वन्द्वे द्वित्वादिभेदेन तदासाव् उपगम्यते

pratikriyaṃ samāptatvād eko bhedasamanvitaḥ dvandve dvitvādibhedena tadāsāv upagamyate

3.1.100

सकृत्प्रवृत्ताव् एकत्वम् आवृत्तौ सदृशात्मताम् भिन्नात्मकानां व्यक्तीनां भेदापोहात् प्रपद्यते

sakṛtpravṛttāv ekatvam āvṛttau sadṛśātmatām bhinnātmakānāṃ vyaktīnāṃ bhedāpohāt prapadyate

3.1.101

अनुप्रवृत्तेति यथाभिन्ना बुद्धिः प्रतीयते अर्थो व्यावृत्तरूपो ऽपि तथा तत्त्वेन गृह्यते

anupravṛtteti yathābhinnā buddhiḥ pratīyate artho vyāvṛttarūpo 'pi tathā tattvena gṛhyate

3.1.102

सरूपाणां च सर्वेषां न भेदोपनिपातिनः विद्यन्ते वाचकाः शब्दा नापि भेदो ऽवधार्यते

sarūpāṇāṃ ca sarveṣāṃ na bhedopanipātinaḥ vidyante vācakāḥ śabdā nāpi bhedo 'vadhāryate

3.1.103

ज्ञानशब्दार्थविषया विशेषा ये व्यवस्थिताः तेषां दुरवधारत्वाज् ज्ञानाद्येकत्वदर्शनम्

jñānaśabdārthaviṣayā viśeṣā ye vyavasthitāḥ teṣāṃ duravadhāratvāj jñānādyekatvadarśanam

3.1.104

ज्ञानेष्व् अपि यथार्थेषु तथा सर्वेषु जातयः संसर्गदर्शने सन्ति ताश् चार्थस्य प्रसाधिकाः

jñāneṣv api yathārtheṣu tathā sarveṣu jātayaḥ saṃsargadarśane santi tāś cārthasya prasādhikāḥ

3.1.105

ज्ञेयस्थम् एव सामान्यं ज्ञानानाम् उपकारकम् न जातु ज्ञेयवज् ज्ञानं पररूपेण रूप्यते

jñeyastham eva sāmānyaṃ jñānānām upakārakam na jātu jñeyavaj jñānaṃ pararūpeṇa rūpyate

3.1.106

यथा ज्योतिः प्रकाशेन नान्येनाभिप्रकाश्यते ज्ञानाकारस् तथान्येन न ज्ञानेनोपगृह्यते

yathā jyotiḥ prakāśena nānyenābhiprakāśyate jñānākāras tathānyena na jñānenopagṛhyate

3.1.107

न चात्मसमवेतस्य सामान्यस्यावधारणे ज्ञानशक्तिः समर्था स्याज् ज्ञातस्यान्यस्य वस्तुनः

na cātmasamavetasya sāmānyasyāvadhāraṇe jñānaśaktiḥ samarthā syāj jñātasyānyasya vastunaḥ

3.1.108

अयौगपद्ये ज्ञानानाम् अस्येत्य् अग्रहणं न च यथोपलब्धि स्मरणम् उपलब्धे च जायते

ayaugapadye jñānānām asyety agrahaṇaṃ na ca yathopalabdhi smaraṇam upalabdhe ca jāyate

3.1.109

घटज्ञानम् इति ज्ञानं घटज्ञानविलक्षणम् घट इत्य् अपि यज् ज्ञानं विषयोपनिपाति तत्

ghaṭajñānam iti jñānaṃ ghaṭajñānavilakṣaṇam ghaṭa ity api yaj jñānaṃ viṣayopanipāti tat

3.1.110

यतो विषयरूपेण ज्ञानरूपं न गृह्यते अर्थरूपविविक्तं च स्वरूपं नावधार्यते

yato viṣayarūpeṇa jñānarūpaṃ na gṛhyate artharūpaviviktaṃ ca svarūpaṃ nāvadhāryate

3.2.1

3,2: द्रव्यसमुद्देशः आत्मा वस्तु स्वभावश् च शरीरं तत्त्वम् इत्य् अपि द्रव्यम् इत्य् अस्य पर्यायास् तच् च नित्यम् इति स्मृतम्

3,2: dravyasamuddeśaḥ ātmā vastu svabhāvaś ca śarīraṃ tattvam ity api dravyam ity asya paryāyās tac ca nityam iti smṛtam

3.2.2

सत्यं वस्तु तदाकारैर् असत्यैर् अवधार्यते असत्योपाधिभिः शब्दैः सत्यम् एवाभिधीयते

satyaṃ vastu tadākārair asatyair avadhāryate asatyopādhibhiḥ śabdaiḥ satyam evābhidhīyate

3.2.3

अध्रुवेण निमित्तेन देवदत्तगृहं यथा गृहीतं गृहशब्देन शुद्धम् एवाभिधीयते

adhruveṇa nimittena devadattagṛhaṃ yathā gṛhītaṃ gṛhaśabdena śuddham evābhidhīyate

3.2.4

सुवर्णादि यथा युक्तम् स्वैर् आकारैर् अपायिभिः रुचकाद्यभिधानानां शुद्धम् एवैति वाच्यताम्

suvarṇādi yathā yuktam svair ākārair apāyibhiḥ rucakādyabhidhānānāṃ śuddham evaiti vācyatām

3.2.5

आकारैश् च व्यवच्छेदात् सार्वार्थ्यम् अवरुध्यते यथैव चक्षुरादीनां सामर्थ्यं नालिकादिभिः

ākāraiś ca vyavacchedāt sārvārthyam avarudhyate yathaiva cakṣurādīnāṃ sāmarthyaṃ nālikādibhiḥ

3.2.6

तेष्व् आकारेषु यः शब्दस् तथाभूतेषु वर्तते तत्त्वात्मकत्वात् तेनापि नित्यम् एवाभिधीयते

teṣv ākāreṣu yaḥ śabdas tathābhūteṣu vartate tattvātmakatvāt tenāpi nityam evābhidhīyate

3.2.7

न तत्त्वातत्त्वयोर् भेद इति वृद्धेभ्य आगमः अतत्त्वम् इति मन्यन्ते तत्त्वम् एवाविचारितम्

na tattvātattvayor bheda iti vṛddhebhya āgamaḥ atattvam iti manyante tattvam evāvicāritam

3.2.8

विकल्परूपं भजते तत्त्वम् एवाविकल्पितम् न चात्र कालभेदो ऽस्ति कालभेदश् चगृह्यते

vikalparūpaṃ bhajate tattvam evāvikalpitam na cātra kālabhedo 'sti kālabhedaś cagṛhyate

3.2.9

यथा विषयधर्माणां ज्ञाने ऽत्यन्तम् असंभवः तदात्मेव च तत् सिद्धम् अत्यन्तम् अतदात्मकम्

yathā viṣayadharmāṇāṃ jñāne 'tyantam asaṃbhavaḥ tadātmeva ca tat siddham atyantam atadātmakam

3.2.10

तथा विकाररूपाणां तत्त्वे ऽत्यन्तम् असंभवः तदात्मेव च तत् तत्त्वम् अत्यम्न्तम् अतदात्मकम्

tathā vikārarūpāṇāṃ tattve 'tyantam asaṃbhavaḥ tadātmeva ca tat tattvam atyamntam atadātmakam

3.2.11

सत्यम् आकृतिसंहारे यद् अन्ते व्यवतिष्ठते तन् नित्यं शब्दवाच्यं तच् छब्दात् तच् च न भिद्यते

satyam ākṛtisaṃhāre yad ante vyavatiṣṭhate tan nityaṃ śabdavācyaṃ tac chabdāt tac ca na bhidyate

3.2.12

न तद् अस्ति न तन् नास्ति न तद् एकं न तत् पृथक् न संसृष्टं विभक्तं वा विकृतं न च नान्यथा

na tad asti na tan nāsti na tad ekaṃ na tat pṛthak na saṃsṛṣṭaṃ vibhaktaṃ vā vikṛtaṃ na ca nānyathā

3.2.13

तन् नास्ति विद्यते तच् च तद् एकं तत् पृथक् पृथक् संसृष्टं च विभक्तं च विकृतं तत् तद् अन्यथा

tan nāsti vidyate tac ca tad ekaṃ tat pṛthak pṛthak saṃsṛṣṭaṃ ca vibhaktaṃ ca vikṛtaṃ tat tad anyathā

3.2.14

तस्य शब्दार्थसंबन्धरूपम् एकस्य दृश्यते तद् दृश्यं दर्शनं द्रष्टा दर्शने च प्रयोजनम्

tasya śabdārthasaṃbandharūpam ekasya dṛśyate tad dṛśyaṃ darśanaṃ draṣṭā darśane ca prayojanam

3.2.15

विकारापगमे सत्यं सुवर्णं कुण्डले यथा विकारापगमे सत्यां तथाहुः प्रकृतिं पराम्

vikārāpagame satyaṃ suvarṇaṃ kuṇḍale yathā vikārāpagame satyāṃ tathāhuḥ prakṛtiṃ parām

3.2.16

वाच्या सा सर्वशब्दानां शब्दाश् च न पृथक् ततः अपृथक्त्वे च संबन्धस् तयोर् नानात्मनोर् इव

vācyā sā sarvaśabdānāṃ śabdāś ca na pṛthak tataḥ apṛthaktve ca saṃbandhas tayor nānātmanor iva

3.2.17

आत्मा परः प्रियो द्वेष्यो वक्ता वाच्यं प्रयोजनम् विरुद्धानि यथैकस्य स्वप्ने रूपाणि चेतसः

ātmā paraḥ priyo dveṣyo vaktā vācyaṃ prayojanam viruddhāni yathaikasya svapne rūpāṇi cetasaḥ

3.2.18

अजन्मनि तथा नित्ये पौर्वापर्यविवर्जिते तत्त्वे जन्मादिरूपत्वं विरुद्धम् उपलभ्यते

ajanmani tathā nitye paurvāparyavivarjite tattve janmādirūpatvaṃ viruddham upalabhyate

3.3.1

3.3: संबन्धसमुद्देश ज्ञानं प्रयोक्तुर् बाह्यो ऽर्थः स्वरूपं च प्रतीयते शब्दैर् उच्चरितैस् तेषां संबन्धः समवस्थितः

3.3: saṃbandhasamuddeśa jñānaṃ prayoktur bāhyo 'rthaḥ svarūpaṃ ca pratīyate śabdair uccaritais teṣāṃ saṃbandhaḥ samavasthitaḥ

3.3.2

प्रतिपत्तुर् भवत्य् अर्थे ज्ञाने वा संशयः क्वचित् स्वरूपेषूपलभ्येषु व्यभिचारो न विद्यते

pratipattur bhavaty arthe jñāne vā saṃśayaḥ kvacit svarūpeṣūpalabhyeṣu vyabhicāro na vidyate

3.3.3

अस्यायं वाचको वाच्य इति षष्ठ्या प्रतीयते योगः शब्दार्थयोस् तत्त्वम् अप्य् अतो व्यपदिश्यते

asyāyaṃ vācako vācya iti ṣaṣṭhyā pratīyate yogaḥ śabdārthayos tattvam apy ato vyapadiśyate

3.3.4

नाभिधानं स्वधर्मेण संबन्धस्यास्ति वाचकम् अत्यन्तपरतन्त्रत्वाद् रूपं नास्यापदिश्यते

nābhidhānaṃ svadharmeṇa saṃbandhasyāsti vācakam atyantaparatantratvād rūpaṃ nāsyāpadiśyate

3.3.5

उपकारात् स यत्रास्ति धर्मस् तत्रानुगम्यते शक्तीनाम् अपि सा शक्तिर् गुणानाम् अप्य् असौ गुणः

upakārāt sa yatrāsti dharmas tatrānugamyate śaktīnām api sā śaktir guṇānām apy asau guṇaḥ

3.3.6

तद्धर्मणोस् तु ताच्छब्द्यं संयोगसमवाययोः तयोर् अप्य् उपकारार्था नियतास् तदुपाधयः

taddharmaṇos tu tācchabdyaṃ saṃyogasamavāyayoḥ tayor apy upakārārthā niyatās tadupādhayaḥ

3.3.7

का चिद् एव हि सावस्था कार्यप्रसवसूचिता कस्य चित् केन चिद् यस्यां संयोग उपजायते

kā cid eva hi sāvasthā kāryaprasavasūcitā kasya cit kena cid yasyāṃ saṃyoga upajāyate

3.3.8

निरात्मकानाम् उत्पत्तौ नियमः क्वचिद् एव यः तेनैवाव्यपवर्गश् च प्राप्तभेदे स यत्कृतः

nirātmakānām utpattau niyamaḥ kvacid eva yaḥ tenaivāvyapavargaś ca prāptabhede sa yatkṛtaḥ

3.3.9

आत्मान्तरस्य येनात्मा तदात्मेवावधार्यते यतश् चैकत्वनानात्वं तत्त्वं नाध्यवसीयते

ātmāntarasya yenātmā tadātmevāvadhāryate yataś caikatvanānātvaṃ tattvaṃ nādhyavasīyate

3.3.10

तां शक्तिं समवायाख्यां शक्तीनाम् उपकारिणीम् हेदाभेदाव् अतिक्रान्ताम् अन्यथैव व्यवस्थिताम्

tāṃ śaktiṃ samavāyākhyāṃ śaktīnām upakāriṇīm hedābhedāv atikrāntām anyathaiva vyavasthitām

3.3.11

धर्मं सर्वपदार्थानाम् अतीतः सर्वलक्षणः अनुगृह्णाति संबन्ध इति पूर्वेभ्य आगमः

dharmaṃ sarvapadārthānām atītaḥ sarvalakṣaṇaḥ anugṛhṇāti saṃbandha iti pūrvebhya āgamaḥ

3.3.12

पदार्थीकृत एवान्यैः सर्वत्राभ्युपगम्यते संबन्धस् तेन शब्दार्थः प्रविभक्तुं न शक्यते

padārthīkṛta evānyaiḥ sarvatrābhyupagamyate saṃbandhas tena śabdārthaḥ pravibhaktuṃ na śakyate

3.3.13

समवायात् स्व आधारः स्वा च जातिः प्रतीयते एकार्थसमवायात् तु गुणाः स्वाधार एव ये

samavāyāt sva ādhāraḥ svā ca jātiḥ pratīyate ekārthasamavāyāt tu guṇāḥ svādhāra eva ye

3.3.14

द्रव्यत्वसत्तासंयोगाः स्वान्याधारोपबन्धनाः तत्प्रदेशविभागाश् च गुणा द्वित्वादयश् च ये

dravyatvasattāsaṃyogāḥ svānyādhāropabandhanāḥ tatpradeśavibhāgāś ca guṇā dvitvādayaś ca ye

3.3.15

के चित् स्वाश्रयसंयुक्ताः के चित् तत्समवायिनः संयुक्तसमवेतेषु समवेतास् तथापरे

ke cit svāśrayasaṃyuktāḥ ke cit tatsamavāyinaḥ saṃyuktasamaveteṣu samavetās tathāpare

3.3.16

स्वाश्रयेण तु संयुक्तैः संयुक्तं विभु गम्यते समवायस्य संबन्धो नापरस् तत्र दृश्यते

svāśrayeṇa tu saṃyuktaiḥ saṃyuktaṃ vibhu gamyate samavāyasya saṃbandho nāparas tatra dṛśyate

3.3.17

संबन्धस्याविशिष्टत्वान् न चात्र नियमो भवेत् तस्माच्छब्दार्थयोर् नैवं संबन्धः परिकल्प्यते

saṃbandhasyāviśiṣṭatvān na cātra niyamo bhavet tasmācchabdārthayor naivaṃ saṃbandhaḥ parikalpyate

3.3.18

अदृष्टवृत्तिलाभेन यथा संयोग आत्मनः क्व चित् स्वस्वामियोगाख्यो ऽभेदे ऽन्यत्रापि स क्रमः

adṛṣṭavṛttilābhena yathā saṃyoga ātmanaḥ kva cit svasvāmiyogākhyo 'bhede 'nyatrāpi sa kramaḥ

3.3.19

प्राप्तिं तु समवायाख्यां वाच्यधर्मातिवर्तिनीम् प्रयोक्ता प्रतिपत्ता वा न शब्दैर् अनुगच्छति

prāptiṃ tu samavāyākhyāṃ vācyadharmātivartinīm prayoktā pratipattā vā na śabdair anugacchati

3.3.20

अवाच्यम् इति यद् वाच्यं तद् अवाच्यतया यदा वाच्यम् इत्यवसीयेत वाच्यम् एव तदा भवेत्

avācyam iti yad vācyaṃ tad avācyatayā yadā vācyam ityavasīyeta vācyam eva tadā bhavet

3.3.21

अथाप्य् अवाच्यम् इत्य् एवं, न तद् वाच्यं प्रतीयते विवक्षितास्य यावस्था सैव नाध्यवसीयते

athāpy avācyam ity evaṃ, na tad vācyaṃ pratīyate vivakṣitāsya yāvasthā saiva nādhyavasīyate

3.3.22

तथान्यथा सर्वथा च यस्यावाच्यत्वम् उच्यते तत्रापि नैव सावस्था तैः शब्दैः प्रतिषिध्यते

tathānyathā sarvathā ca yasyāvācyatvam ucyate tatrāpi naiva sāvasthā taiḥ śabdaiḥ pratiṣidhyate

3.3.23

न हि संशयरूपे ऽर्थे शेषत्वेन व्यवस्थिते अव्युदासे स्वरूपस्य संशयो ऽन्यः प्रवर्तते

na hi saṃśayarūpe 'rthe śeṣatvena vyavasthite avyudāse svarūpasya saṃśayo 'nyaḥ pravartate

3.3.24

यदा च निर्णयज्ञाने निर्णयत्वेन निर्णयः प्रक्रम्यते तदा ज्ञानं स्वधर्मे नावतिष्ठते

yadā ca nirṇayajñāne nirṇayatvena nirṇayaḥ prakramyate tadā jñānaṃ svadharme nāvatiṣṭhate

3.3.25

सर्वं मिथ्या ब्रवीमीति नैतद् वाक्यं विवक्ष्यते तस्य मिथ्याभिधाने हि प्रक्रान्तो ऽर्थो न गम्यते

sarvaṃ mithyā bravīmīti naitad vākyaṃ vivakṣyate tasya mithyābhidhāne hi prakrānto 'rtho na gamyate

3.3.26

न च वाचकरूपेण प्रवृत्तस्यास्ति वाच्यता प्रतिपाद्यं न तत् तत्र येनान्यत् प्रतिपाद्यते

na ca vācakarūpeṇa pravṛttasyāsti vācyatā pratipādyaṃ na tat tatra yenānyat pratipādyate

3.3.27

असाधिका प्रतिज्ञेति नेयम् एवाभिधीयते यथा, तथास्य धर्मो ऽपि नात्र कश्चित् प्रतीयते

asādhikā pratijñeti neyam evābhidhīyate yathā, tathāsya dharmo 'pi nātra kaścit pratīyate

3.3.28

व्यापारस्यापरो यस्मान् न व्यापारो ऽस्ति कश्चन विरोधम् अनवस्थां वा तस्मात् सर्वत्र नाश्रयेत्

vyāpārasyāparo yasmān na vyāpāro 'sti kaścana virodham anavasthāṃ vā tasmāt sarvatra nāśrayet

3.3.29

इन्द्रियाणां स्वविषयेष्व् अनादिर् योग्यता यथा अनादिर् अर्थैः शब्दानां संबन्धो योग्यता तथा

indriyāṇāṃ svaviṣayeṣv anādir yogyatā yathā anādir arthaiḥ śabdānāṃ saṃbandho yogyatā tathā

3.3.30

असाधुर् अनुमानेन वाचकः कैश्चिद् इष्यते वाचकत्वाविशेषे वा नियमः पुण्यपापयोः

asādhur anumānena vācakaḥ kaiścid iṣyate vācakatvāviśeṣe vā niyamaḥ puṇyapāpayoḥ

3.3.31

संबन्धशब्दे संबन्धो योग्यताञं प्रति योग्यता समयाद् योग्यतासंविन् मातापुत्रादियोगवत्

saṃbandhaśabde saṃbandho yogyatāñṃ prati yogyatā samayād yogyatāsaṃvin mātāputrādiyogavat

3.3.32

शब्दः कारणम् अर्थस्य स हि तेनोपजन्यते तथा च बुद्धिविषयाद् अर्थाच् छब्दः प्रतीयते

śabdaḥ kāraṇam arthasya sa hi tenopajanyate tathā ca buddhiviṣayād arthāc chabdaḥ pratīyate

3.3.33

भोजनाद्य् अपि मन्यन्ते बुद्ध्यर्थे यद् असंभवि बुद्ध्यर्थाद् एव बुद्ध्यर्थे जाते तद् अपि दृश्यते

bhojanādy api manyante buddhyarthe yad asaṃbhavi buddhyarthād eva buddhyarthe jāte tad api dṛśyate

3.3.34

अनित्येष्व् अपि नित्यत्वम् अभिधेयात्मना स्थितम् अनित्यत्वं स्वशक्तिर् वा सा च नित्यान् न भिद्यते

anityeṣv api nityatvam abhidheyātmanā sthitam anityatvaṃ svaśaktir vā sā ca nityān na bhidyate

3.3.35

शब्देनार्थस्य संस्कारो दृष्टादृष्टप्रयोजनः क्रियते सो ऽभिसंबन्धम् अन्तरेण कथं भवेत्

śabdenārthasya saṃskāro dṛṣṭādṛṣṭaprayojanaḥ kriyate so 'bhisaṃbandham antareṇa kathaṃ bhavet

3.3.36

नावश्यम् अभिधेयेषु संस्कारः स तथाविधः दृस्यते न च संबन्धस् तथाभूतो विवक्षितः

nāvaśyam abhidheyeṣu saṃskāraḥ sa tathāvidhaḥ dṛsyate na ca saṃbandhas tathābhūto vivakṣitaḥ

3.3.37

सति प्रत्ययहेतुत्वं संबन्ध उपपद्यते शब्दस्यार्थे यतस् तत्र संबन्धो ऽस्तीति गम्यते

sati pratyayahetutvaṃ saṃbandha upapadyate śabdasyārthe yatas tatra saṃbandho 'stīti gamyate

3.3.38

नित्ये ऽनित्ये ऽपि वाप्य् अर्थे पुरुषेण कथंचन संबन्धो ऽकृतसंबन्धैः शब्दैः कर्तुं न शक्यते

nitye 'nitye 'pi vāpy arthe puruṣeṇa kathaṃcana saṃbandho 'kṛtasaṃbandhaiḥ śabdaiḥ kartuṃ na śakyate

3.3.39

व्यपदेशे पदार्थानाम् अन्या सत्तौपचारिकी सर्वावस्थासु सर्वेषाम् आत्मरूपस्य दर्शिका

vyapadeśe padārthānām anyā sattaupacārikī sarvāvasthāsu sarveṣām ātmarūpasya darśikā

3.3.40

स्फटिकादि यथा द्रव्यं भिन्नरूपैर् उपाश्रयैः स्वशक्तियोगात् संबन्धं ताद्रूप्येणेव गच्छति

sphaṭikādi yathā dravyaṃ bhinnarūpair upāśrayaiḥ svaśaktiyogāt saṃbandhaṃ tādrūpyeṇeva gacchati

3.3.41

तद्वच् छब्दो ऽपि सत्तायाम् अस्यां पूर्वं व्यवस्थितः धर्मैर् उपैति संबन्धम् अविरोधिविरोधिभिः

tadvac chabdo 'pi sattāyām asyāṃ pūrvaṃ vyavasthitaḥ dharmair upaiti saṃbandham avirodhivirodhibhiḥ

3.3.42

एवं च प्रतिषेध्येषु प्रतिषेधप्रकॢप्तये आश्रितेषूपचारेण प्रतिषेधः प्रवर्तते

evaṃ ca pratiṣedhyeṣu pratiṣedhaprakḷptaye āśriteṣūpacāreṇa pratiṣedhaḥ pravartate

3.3.43

आत्मलाभस्य जन्माख्या सता लभ्यं च लभ्यते यदि सज् जायते कस्माद् अथासज् जायते कथम्

ātmalābhasya janmākhyā satā labhyaṃ ca labhyate yadi saj jāyate kasmād athāsaj jāyate katham

3.3.44

सतो हि गन्तुर् गमनं, सति गम्ये प्रवर्तते गन्तृवच् चेन् न जन्मार्थो, न चेत् तद्वन् न जायते

sato hi gantur gamanaṃ, sati gamye pravartate gantṛvac cen na janmārtho, na cet tadvan na jāyate

3.3.45

उपचर्य तु कर्तारम् अभिधानप्रवृत्तये पुनश् च कर्मभावेन तां क्रियां च तदाश्रयाम्

upacarya tu kartāram abhidhānapravṛttaye punaś ca karmabhāvena tāṃ kriyāṃ ca tadāśrayām

3.3.46

अथोपचारसत्तैवं विधेयस् तत्र लादयः जन्मना तु विरोधित्वान् मुख्या सत्ता न विद्यते

athopacārasattaivaṃ vidheyas tatra lādayaḥ janmanā tu virodhitvān mukhyā sattā na vidyate

3.3.47

आत्मानम् आत्मना बिभ्रद् अस्तीति व्यपदिश्यते अन्तर्भावाच् च तेनासौ कर्मणा न सकर्मकः

ātmānam ātmanā bibhrad astīti vyapadiśyate antarbhāvāc ca tenāsau karmaṇā na sakarmakaḥ

3.3.48

प्राक् च सत्ताभिसंबन्धान् मुख्या सत्ता कथं भवेत् असंश् च नास्तेः कर्ता स्याद् उपचारस् तु पूर्ववत्

prāk ca sattābhisaṃbandhān mukhyā sattā kathaṃ bhavet asaṃś ca nāsteḥ kartā syād upacāras tu pūrvavat

3.3.49

तस्माद् भिन्नेषु धर्मेषु विरोधिष्व् अविरोधिनीम् विरोधिख्यापनायैव शब्दैस् तैस् तैर् उपाश्रिताम्

tasmād bhinneṣu dharmeṣu virodhiṣv avirodhinīm virodhikhyāpanāyaiva śabdais tais tair upāśritām

3.3.50

अभिन्नकालाम् अर्थेषु भिन्नकालेष्व् अवस्थिताम् प्रवृत्तिहेतुं सर्वेषां शब्दानाम् औपचारिकीम्

abhinnakālām artheṣu bhinnakāleṣv avasthitām pravṛttihetuṃ sarveṣāṃ śabdānām aupacārikīm

3.3.51

एतां सत्तां पदार्थो हि न कश् चिद् अतिवर्तते सा च संप्रतिसत्तायाः पृथग् भाश्ये निदर्शिता

etāṃ sattāṃ padārtho hi na kaś cid ativartate sā ca saṃpratisattāyāḥ pṛthag bhāśye nidarśitā

3.3.52

प्रदेशस्यैकदेशं वा परतो वा निरूपणम् विपर्ययम् अभावं वा व्यवहारो ऽनुवर्तते

pradeśasyaikadeśaṃ vā parato vā nirūpaṇam viparyayam abhāvaṃ vā vyavahāro 'nuvartate

3.3.53

यथेन्द्रियस्य वैगुण्यान् मात्राध्यारोपवान् इव जायते प्रत्ययो ऽर्थेभ्यस् तथैवोद्देशजा मतिः

yathendriyasya vaiguṇyān mātrādhyāropavān iva jāyate pratyayo 'rthebhyas tathaivoddeśajā matiḥ

3.3.54

अकृत्स्नविषयाभासं शब्दः प्रत्ययम् आश्रितः अर्थम् आहान्यरूपेण स्वरूपेणानिरूपितम्

akṛtsnaviṣayābhāsaṃ śabdaḥ pratyayam āśritaḥ artham āhānyarūpeṇa svarūpeṇānirūpitam

3.3.55

रूपणव्यपदेशाभ्यां लौकिके वर्त्मनि स्थितौ ज्ञानं प्रत्य् अभिलापं च सदृशौ बालपण्डितौ

rūpaṇavyapadeśābhyāṃ laukike vartmani sthitau jñānaṃ praty abhilāpaṃ ca sadṛśau bālapaṇḍitau

3.3.56

सर्वार्थरूपता शुद्धिर् ज्ञानस्य निरुपाश्रया ततो ऽप्य् अस्य परां शुद्धिम् एके प्राहुर् अरूपिकाम्

sarvārtharūpatā śuddhir jñānasya nirupāśrayā tato 'py asya parāṃ śuddhim eke prāhur arūpikām

3.3.57

उपप्लवो हि ज्ञानस्य बाह्याकारानुपातिता कालुष्यम् इव तत् तस्य संसर्गे व्यतिभेदजम्

upaplavo hi jñānasya bāhyākārānupātitā kāluṣyam iva tat tasya saṃsarge vyatibhedajam

3.3.58

यथा च ज्ञानम् आलेखाद् अशुद्धौ व्यवतिष्ठते तथोपाश्रयवान् अर्थः स्वरूपाद् विप्रकृष्यते

yathā ca jñānam ālekhād aśuddhau vyavatiṣṭhate tathopāśrayavān arthaḥ svarūpād viprakṛṣyate

3.3.59

एवम् अर्थस्य शब्दस्य ज्ञानस्य च विपर्यये भावाभावाव् अभेदेन व्यवहारानुपातिनौ

evam arthasya śabdasya jñānasya ca viparyaye bhāvābhāvāv abhedena vyavahārānupātinau

3.3.60

यथा भावम् उपाश्रित्य तदभावो ऽनुगम्यते तथाभावम् उपाश्रित्य तद्भावो ऽप्य् अनुगम्यते

yathā bhāvam upāśritya tadabhāvo 'nugamyate tathābhāvam upāśritya tadbhāvo 'py anugamyate

3.3.61

नाभावो जायते भावो नैति भावो ऽनुपाख्यताम् एकस्माद् आत्मनो ऽनन्यौ भावाभावौ विकल्पितौ

nābhāvo jāyate bhāvo naiti bhāvo 'nupākhyatām ekasmād ātmano 'nanyau bhāvābhāvau vikalpitau

3.3.62

अभावस्यानुपाख्यत्वात् कारणं न प्रसाधकम् सोपाख्यस्य तु भावस्य कारणं किं करिश्यति

abhāvasyānupākhyatvāt kāraṇaṃ na prasādhakam sopākhyasya tu bhāvasya kāraṇaṃ kiṃ kariśyati

3.3.63

तस्मात् सर्वम् अभावो वा भावो वा सर्वम् इष्यते न त्व् अवस्थान्तरं किं चिद् एकस्मात् सत्यतः स्थितम्

tasmāt sarvam abhāvo vā bhāvo vā sarvam iṣyate na tv avasthāntaraṃ kiṃ cid ekasmāt satyataḥ sthitam

3.3.64

तस्मान् नाभावम् इच्छन्ति ये लोके भाववादिनः अभाववादिनो वापि न भावं तत्त्वलक्षणम्

tasmān nābhāvam icchanti ye loke bhāvavādinaḥ abhāvavādino vāpi na bhāvaṃ tattvalakṣaṇam

3.3.65

अद्वये चैव सर्वस्मिन् स्वभावाद् एकलक्षणे परिकल्पेषु मर्यादा विचित्रैवोपलभ्यते

advaye caiva sarvasmin svabhāvād ekalakṣaṇe parikalpeṣu maryādā vicitraivopalabhyate

3.3.66

चतस्रो हि यथावस्था निरुपाख्ये प्रकल्पिताः एवं द्वैविध्यम् अप्य् एतद् भावाभावव्यपाश्रयम्

catasro hi yathāvasthā nirupākhye prakalpitāḥ evaṃ dvaividhyam apy etad bhāvābhāvavyapāśrayam

3.3.67

अविरोधी विरोधी वा सन्न् असन् वापि युक्तितः क्रमवान् अक्रमो वापि नाभाव उपपद्यते

avirodhī virodhī vā sann asan vāpi yuktitaḥ kramavān akramo vāpi nābhāva upapadyate

Kāṇḍa 3 (cont. 2)

3.3.68

अविरोधी विरोधी वा सन्न् असन् वापि तत्त्वतः क्रमवान् अक्रमो वापि तेन भावो न विद्यते

avirodhī virodhī vā sann asan vāpi tattvataḥ kramavān akramo vāpi tena bhāvo na vidyate

3.3.69

अभावे त्रिषु कालेषु न भेदस्यास्ति संभवः तस्मिन्न् असति भावे ऽपि त्रैकाल्यं नावतिष्ठते

abhāve triṣu kāleṣu na bhedasyāsti saṃbhavaḥ tasminn asati bhāve 'pi traikālyaṃ nāvatiṣṭhate

3.3.70

आत्मतत्त्वपरित्यागः परतो नोपपद्यते आत्मतत्त्वं तु परतः स्वतो वा नोपकल्पते

ātmatattvaparityāgaḥ parato nopapadyate ātmatattvaṃ tu parataḥ svato vā nopakalpate

3.3.71

तत्त्वे विरोधो नानात्व उपकारो न कश् चन तत्त्वान्यत्वपरित्यागे व्यवहारो निवर्तते

tattve virodho nānātva upakāro na kaś cana tattvānyatvaparityāge vyavahāro nivartate

3.3.72

यत्र द्रष्टा च दृश्यं च दर्शनं चाविकल्पितम् तस्यैवार्थस्य सत्यत्वं श्रितास् त्रय्यन्तवेदिनः

yatra draṣṭā ca dṛśyaṃ ca darśanaṃ cāvikalpitam tasyaivārthasya satyatvaṃ śritās trayyantavedinaḥ

3.3.73

सामान्यं वा विशेषं वा यस्माद् आहुर् विशेषवत् शब्दास् तस्माद् असत्येषु भेदेष्व् एव व्यवस्थिताः

sāmānyaṃ vā viśeṣaṃ vā yasmād āhur viśeṣavat śabdās tasmād asatyeṣu bhedeṣv eva vyavasthitāḥ

3.3.74

न ह्य् अभावस्य सद्भावे भावस्यात्मा प्रहीयते न चाभावस्य नास्तित्वे भावस्यात्मा प्रसूयते

na hy abhāvasya sadbhāve bhāvasyātmā prahīyate na cābhāvasya nāstitve bhāvasyātmā prasūyate

3.3.75

न शाबलेयस्यास्तित्वं बाहुलेयस्य बाधकम् न शाबलेयो नास्तीति बाहुलेयः प्रकल्पते

na śābaleyasyāstitvaṃ bāhuleyasya bādhakam na śābaleyo nāstīti bāhuleyaḥ prakalpate

3.3.76

अभावो यदि वस्तु स्यात् तत्रेयं स्यात् विचारणा ततश् च तदभावे ऽपि स्याद् विचार्यम् इदं पुनः

abhāvo yadi vastu syāt tatreyaṃ syāt vicāraṇā tataś ca tadabhāve 'pi syād vicāryam idaṃ punaḥ

3.3.77

अवस्तु स्याद् अतीतं यद् व्यवहारस्य गोचरम् तत्र वस्तुगतो भेदो न निर्वचनम् अर्हति

avastu syād atītaṃ yad vyavahārasya gocaram tatra vastugato bhedo na nirvacanam arhati

3.3.78

अपदे ऽर्थे पदन्यासः कारणस्य न विद्यते अथ च प्रागसद्भावः कारणे सति दृष्यते

apade 'rthe padanyāsaḥ kāraṇasya na vidyate atha ca prāgasadbhāvaḥ kāraṇe sati dṛṣyate

3.3.79

का तस्य प्रागवस्थेति वस्त्वाश्रितम् इदं पुनः प्राग् अवस्थेति न ह्य् एतद् द्वयम् अप्य् अस्त्य् अवस्तुनि

kā tasya prāgavastheti vastvāśritam idaṃ punaḥ prāg avastheti na hy etad dvayam apy asty avastuni

3.3.80

न चोर्ध्वम् अस्ति नास्तीति वचनायानिबन्धनम् अलं स्याद् अपदस्थानम् एतद् वाचः प्रचक्षते

na cordhvam asti nāstīti vacanāyānibandhanam alaṃ syād apadasthānam etad vācaḥ pracakṣate

3.3.81

अत्यद्भुता त्व् इयं वृत्तिर् यद् अभागं यद् अक्रमम् भावानां प्राग् अभूतानाम् आत्मतत्त्वं प्रकाशते

atyadbhutā tv iyaṃ vṛttir yad abhāgaṃ yad akramam bhāvānāṃ prāg abhūtānām ātmatattvaṃ prakāśate

3.3.82

विकल्पोत्थापितेनैव सर्वो भावेन लौकिकः मुख्येनेव पदार्थेन व्यवहारो विधीयते

vikalpotthāpitenaiva sarvo bhāvena laukikaḥ mukhyeneva padārthena vyavahāro vidhīyate

3.3.83

भावशक्तिम् अतश् चैनां मन्यन्ते नित्यवादिनः भावम् एव क्रमम् प्राहुर् न भावाद् अपरः क्रमः

bhāvaśaktim ataś caināṃ manyante nityavādinaḥ bhāvam eva kramam prāhur na bhāvād aparaḥ kramaḥ

3.3.84

क्रमान् न यौगपद्यस्य कश् चिद् भेदो ऽस्ति तत्त्वतः यथैव भावान् नाभावः कश् चिद् अन्यो ऽवसीयते

kramān na yaugapadyasya kaś cid bhedo 'sti tattvataḥ yathaiva bhāvān nābhāvaḥ kaś cid anyo 'vasīyate

3.3.85

कालस्याप्य् अपरं कालं निर्दिशन्त्य् एव लौकिकाः न च निर्देशमात्रेण व्यतिरेको ऽनुगम्यते

kālasyāpy aparaṃ kālaṃ nirdiśanty eva laukikāḥ na ca nirdeśamātreṇa vyatireko 'nugamyate

3.3.86

आधारं कल्पयन् बुद्ध्या नाभावे व्यवतिष्ठते अवस्तुष्व् अपि नोत्प्रेक्षा कस्य चित् प्रतिबध्यते

ādhāraṃ kalpayan buddhyā nābhāve vyavatiṣṭhate avastuṣv api notprekṣā kasya cit pratibadhyate

3.3.87

तस्माच् छक्तिविभागेन नित्यः सदसदात्मकः एको ऽर्थः शब्दवाच्यत्वे बहुरूपः प्रकाशते

tasmāc chaktivibhāgena nityaḥ sadasadātmakaḥ eko 'rthaḥ śabdavācyatve bahurūpaḥ prakāśate

3.3.88

व्यवहारश् च लोकस्य पदार्थैः परिकल्पितैः शास्त्रे पदार्थः कार्यार्थं लौकिकः प्रविभज्यते

vyavahāraś ca lokasya padārthaiḥ parikalpitaiḥ śāstre padārthaḥ kāryārthaṃ laukikaḥ pravibhajyate

3.4.1

3,4: भूयोद्रव्यसमुद्देशः संसर्गरूपात् संभूताः संविद्रूपाद् अपोद्धृताः शास्त्रे विभक्ता वाक्यार्थात् प्रकृतिप्रत्ययार्थवत्

3,4: bhūyodravyasamuddeśaḥ saṃsargarūpāt saṃbhūtāḥ saṃvidrūpād apoddhṛtāḥ śāstre vibhaktā vākyārthāt prakṛtipratyayārthavat

3.4.2

निमित्तभूताः साधुत्वे शास्त्राद् अनुमितात्मकाः के चित् पदार्था वक्ष्यन्ते संक्शेपेण यथागमम्

nimittabhūtāḥ sādhutve śāstrād anumitātmakāḥ ke cit padārthā vakṣyante saṃkśepeṇa yathāgamam

3.4.3

वस्तूपलक्षणं यत्र सर्वनाम प्रयुज्यते द्रव्यम् इत्य् उच्यते सो ऽर्तो भेद्यत्वेन विवक्शितः

vastūpalakṣaṇaṃ yatra sarvanāma prayujyate dravyam ity ucyate so 'rto bhedyatvena vivakśitaḥ

3.5.1

3,5: गुणसमुदेश संसर्गि भेदकं यद् यत् सव्यापारं प्रतीयते गुणत्वं परतन्त्रत्वात् तस्य शास्त्र उदाहृतम्

3,5: guṇasamudeśa saṃsargi bhedakaṃ yad yat savyāpāraṃ pratīyate guṇatvaṃ paratantratvāt tasya śāstra udāhṛtam

3.5.2

द्रव्यस्याव्यपदेशस्य य उपादीयते गुणः भेदको व्यपदेशाय तत्प्रकर्षो ऽभिधीयते

dravyasyāvyapadeśasya ya upādīyate guṇaḥ bhedako vyapadeśāya tatprakarṣo 'bhidhīyate

3.5.3

सर्वस्यैव प्रधानस्य न विना भेदहेतुना प्रकर्षो विद्यते नापि ऽशब्दस्योपैति वाच्यताम्

sarvasyaiva pradhānasya na vinā bhedahetunā prakarṣo vidyate nāpi 'śabdasyopaiti vācyatām

3.5.4

विद्यमानाः प्रधानेषु न सर्वे भेदहेतवः विशेषशब्दैर् उच्यन्ते व्यावृत्तार्थाभिधायिभिः

vidyamānāḥ pradhāneṣu na sarve bhedahetavaḥ viśeṣaśabdair ucyante vyāvṛttārthābhidhāyibhiḥ

3.5.5

वस्तूपलक्षणे तत्र विशेषो व्यापृतो यदि प्रकर्षो नियमाभावात् स्याद् अविज्ञातहेतुकः

vastūpalakṣaṇe tatra viśeṣo vyāpṛto yadi prakarṣo niyamābhāvāt syād avijñātahetukaḥ

3.5.6

सर्वं च सर्वतो ऽवश्यं नियमेन प्रकृष्यते संसर्गिणा निमित्तेन निकृष्टेनाधिकेन वा

sarvaṃ ca sarvato 'vaśyaṃ niyamena prakṛṣyate saṃsargiṇā nimittena nikṛṣṭenādhikena vā

3.5.7

नापेक्षते निमित्तं च प्रकर्षे व्यापृतं यदि द्रव्यस्य स्याद् उपादानं प्रकर्षं प्रत्य् अनर्थकं

nāpekṣate nimittaṃ ca prakarṣe vyāpṛtaṃ yadi dravyasya syād upādānaṃ prakarṣaṃ praty anarthakaṃ

3.5.8

सव्यापारो गुणस् तस्मात् स्वप्रकर्षनिबन्धनः द्रव्यात्मानं भिनत्त्य् एव स्वप्रकर्षं निवेशयन्

savyāpāro guṇas tasmāt svaprakarṣanibandhanaḥ dravyātmānaṃ bhinatty eva svaprakarṣaṃ niveśayan

3.5.9

अरूपं पररूपेण द्रव्यम् आख्यायते यथा अप्रकर्षं प्रकर्षेण गुणस्याविश्यते तथा

arūpaṃ pararūpeṇa dravyam ākhyāyate yathā aprakarṣaṃ prakarṣeṇa guṇasyāviśyate tathā

3.6.1

3,6: दिक्समुद्देश दिक् साधनम् क्रिया काल इति वस्त्वभिधायिनः शक्तिरूपे पदार्थानाम् अत्यन्तम् अनवस्थिताः

3,6: diksamuddeśa dik sādhanam kriyā kāla iti vastvabhidhāyinaḥ śaktirūpe padārthānām atyantam anavasthitāḥ

3.6.2

व्यतिरेकस्य यो हेतुर् अवधिप्रतिपाद्ययोः ऋज्व् इत्य् एवम् यतो ऽन्येन विना बुद्धिः प्रवर्तते

vyatirekasya yo hetur avadhipratipādyayoḥ ṛjv ity evam yato 'nyena vinā buddhiḥ pravartate

3.6.3

कर्मनो जातिभेदानाम् अभिव्यक्तिर् यदाश्रया सा स्वैर् उपाधिभिर् भिन्ना शक्तिर् दिग् इति कथ्यते

karmano jātibhedānām abhivyaktir yadāśrayā sā svair upādhibhir bhinnā śaktir dig iti kathyate

3.6.4

परापरत्वे मूर्तिनां देशभेदनिबन्धने तत एव प्रकल्पेते क्रमरूपे तु कालतः

parāparatve mūrtināṃ deśabhedanibandhane tata eva prakalpete kramarūpe tu kālataḥ

3.6.5

आकाशस्य प्रदेशेन भागैश् चान्यैः पृथक् पृथक् सा संयोगविभागानाम् उपाधित्वाय कल्पते

ākāśasya pradeśena bhāgaiś cānyaiḥ pṛthak pṛthak sā saṃyogavibhāgānām upādhitvāya kalpate

3.6.6

दिशो व्यवस्था देशानां दिग्व्यवस्था न विद्यते शक्तयः खलु भावानाम् उपकारप्रभाविताः

diśo vyavasthā deśānāṃ digvyavasthā na vidyate śaktayaḥ khalu bhāvānām upakāraprabhāvitāḥ

3.6.7

प्रत्यस्तरूपा भावेषु दिक् पूर्वेत्य् अभिधीयते पूर्वबुद्धिर् यतो दिक् सा समाख्यामात्रम् अन्यथा

pratyastarūpā bhāveṣu dik pūrvety abhidhīyate pūrvabuddhir yato dik sā samākhyāmātram anyathā

3.6.8

स्वाङ्गाद् व्यवस्था या लोके न तस्याम् नियता दिशः प्रत्यङ्मुखस्य यत् पश्चात् तत् पुरस्ताद् विपर्यये

svāṅgād vyavasthā yā loke na tasyām niyatā diśaḥ pratyaṅmukhasya yat paścāt tat purastād viparyaye

3.6.9

देशव्यवस्थानियमो दिक्षु न व्यवतिष्ठते रूढम् अप्य् अपरत्वेन पूर्वम् इत्य् अभिधीयते

deśavyavasthāniyamo dikṣu na vyavatiṣṭhate rūḍham apy aparatvena pūrvam ity abhidhīyate

3.6.10

अतो भाषितपुंस्कत्वात् पुंवद्भावो न सिध्यति अस्मिन्न् अर्थे न शब्देन प्रसवः क्व चिद् उच्यते

ato bhāṣitapuṃskatvāt puṃvadbhāvo na sidhyati asminn arthe na śabdena prasavaḥ kva cid ucyate

3.6.11

दिक्शक्तेर् अभिधाने तु नियतं दिशि दर्शनम् पूर्वादिनां यथा षष्टेर् जीवितस्यावधारणे

dikśakter abhidhāne tu niyataṃ diśi darśanam pūrvādināṃ yathā ṣaṣṭer jīvitasyāvadhāraṇe

3.6.12

छायाभाभ्यां नगादीनाम् भागभेदः प्रकल्पते अतद्धर्मसु भावेषु भागभेदो न कल्पते

chāyābhābhyāṃ nagādīnām bhāgabhedaḥ prakalpate ataddharmasu bhāveṣu bhāgabhedo na kalpate

3.6.13

परमाणोर् अभागस्य दिशा भागो विधीयते भागप्रकल्पनाशक्तिं प्रथमां तां प्रचक्षते

paramāṇor abhāgasya diśā bhāgo vidhīyate bhāgaprakalpanāśaktiṃ prathamāṃ tāṃ pracakṣate

3.6.14

अदेशाश् चाप्य् अभागाश् च निष्क्रमा निरुपाश्रयाः भावाः संसर्गिरूपात् तु शक्तिभेदः प्रकल्पते

adeśāś cāpy abhāgāś ca niṣkramā nirupāśrayāḥ bhāvāḥ saṃsargirūpāt tu śaktibhedaḥ prakalpate

3.6.15

निर्भागात्मकता तुल्या परमाणोर् घटस्य च भागः शक्त्यन्तरं तत्र परिमाणं च यत् तयोः

nirbhāgātmakatā tulyā paramāṇor ghaṭasya ca bhāgaḥ śaktyantaraṃ tatra parimāṇaṃ ca yat tayoḥ

3.6.16

यतः प्रकल्पते भेदो भेदस् तत्रापि दृश्यते अदृष्टोपरतिं भेदम् अतो ऽयुक्ततरं विदुः

yataḥ prakalpate bhedo bhedas tatrāpi dṛśyate adṛṣṭoparatiṃ bhedam ato 'yuktataraṃ viduḥ

3.6.17

सर्वत्र तस्य कार्यस्य दर्शनाद् विभुर् इष्यते विभुत्वम् एतद् एवाहुर् अन्यः कायवतां विधिः

sarvatra tasya kāryasya darśanād vibhur iṣyate vibhutvam etad evāhur anyaḥ kāyavatāṃ vidhiḥ

3.6.18

चैतन्यवत् स्थिता लोके दिक्कालपरिकल्पना प्रकृतिं प्राणिनां तां हि को ऽन्यथा स्थापयिष्यति

caitanyavat sthitā loke dikkālaparikalpanā prakṛtiṃ prāṇināṃ tāṃ hi ko 'nyathā sthāpayiṣyati

3.6.19

संकरो व्यवहाराणां प्रकृतेः स्याद् विपर्यये तस्मात् त्यजन्न् इमान् भावान् पुनर् एवावलम्बते

saṃkaro vyavahārāṇāṃ prakṛteḥ syād viparyaye tasmāt tyajann imān bhāvān punar evāvalambate

3.6.20

तस्यास् तु शक्तेः पूर्वादिभेदो भावान्तराश्रयः भिन्ना दिक् तेन भेदेन भेदायैवोपकल्पते

tasyās tu śakteḥ pūrvādibhedo bhāvāntarāśrayaḥ bhinnā dik tena bhedena bhedāyaivopakalpate

3.6.21

अवधित्वेन चापेक्षायोगे दिग्लक्षणो विधिः पूर्वम् अस्येति षष्ठ्य् एव दृष्टा धर्मान्तराश्रये

avadhitvena cāpekṣāyoge diglakṣaṇo vidhiḥ pūrvam asyeti ṣaṣṭhy eva dṛṣṭā dharmāntarāśraye

3.6.22

पूर्वादिनां विपर्यासो ऽदृष्टश् चावध्यसंकरे ऋज्व् एतद् अस्येत्य् एतच् च लिङ्गं न व्यतिकीर्यते

pūrvādināṃ viparyāso 'dṛṣṭaś cāvadhyasaṃkare ṛjv etad asyety etac ca liṅgaṃ na vyatikīryate

3.6.23

अन्तःकरणधर्मो वा बहिर् एवं प्रकाशते अस्यां त्व् अन्तर्बहिर्भावः प्रक्रियायां न विद्यते

antaḥkaraṇadharmo vā bahir evaṃ prakāśate asyāṃ tv antarbahirbhāvaḥ prakriyāyāṃ na vidyate

3.6.24

एकत्वम् आसां शक्तीनां नानात्वं वेति कल्पने अवस्तुपतिते ज्ञात्वा सत्यतो न परामृशेत्

ekatvam āsāṃ śaktīnāṃ nānātvaṃ veti kalpane avastupatite jñātvā satyato na parāmṛśet

3.6.25

विकल्पातीततत्त्वेषु संकेतोपनिबन्धनाः भावेषु व्यवहारा ये लोकस् तत्रानुगम्यते

vikalpātītatattveṣu saṃketopanibandhanāḥ bhāveṣu vyavahārā ye lokas tatrānugamyate

3.6.26

नैकत्वम् अस्त्य् अनानात्वं विनैकत्वेन नेतरत् परमार्थे तयोर् एष भेदो ऽत्यन्तं न विद्यते

naikatvam asty anānātvaṃ vinaikatvena netarat paramārthe tayor eṣa bhedo 'tyantaṃ na vidyate

3.6.27

न शक्तीनां तथा भेदो यथा शक्तिमताम् स्थितिः न च लौकिकम् एकत्वं तासाम् आत्मसु विद्यते

na śaktīnāṃ tathā bhedo yathā śaktimatām sthitiḥ na ca laukikam ekatvaṃ tāsām ātmasu vidyate

3.6.28

नैकत्वं व्यवतिष्ठेत नानात्वं चेन् न कल्पयेत् नानात्वं चावहीयेत यद्य् एकत्वं न कल्पयेत्

naikatvaṃ vyavatiṣṭheta nānātvaṃ cen na kalpayet nānātvaṃ cāvahīyeta yady ekatvaṃ na kalpayet

3.7.1

3,7: साधनसमुद्देश स्वाश्रये समवेतानां तद्वद् एवाश्रयान्तरे क्रियाणाम् अभिनिष्पत्तौ सामर्थ्यं साधनं विदुः

3,7: sādhanasamuddeśa svāśraye samavetānāṃ tadvad evāśrayāntare kriyāṇām abhiniṣpattau sāmarthyaṃ sādhanaṃ viduḥ

3.7.2

शक्तिमात्रासमूहस्य विश्वस्यानेकधर्मणः सर्वदा सर्वथा भावात् क्व चित् किं चिद् विवक्ष्यते

śaktimātrāsamūhasya viśvasyānekadharmaṇaḥ sarvadā sarvathā bhāvāt kva cit kiṃ cid vivakṣyate

3.7.3

साधनव्यवहारश् च बुद्ध्यवस्थानिबन्धनः सन्न् असन् वार्थरूपेषु भेदो बुद्ध्या प्रकल्प्यते

sādhanavyavahāraś ca buddhyavasthānibandhanaḥ sann asan vārtharūpeṣu bhedo buddhyā prakalpyate

3.7.4

बुद्ध्या समीहितैकत्वान् पञ्चालान् कुरुभिर् यदा पुनर् विभजते वक्ता तदापायः प्रतीयते

buddhyā samīhitaikatvān pañcālān kurubhir yadā punar vibhajate vaktā tadāpāyaḥ pratīyate

3.7.5

शब्दोपहितरूपांश् च बुद्धेर् विषयतां गतान् प्रत्यक्षम् इव कंसादीन् साधनत्वेन मन्यते

śabdopahitarūpāṃś ca buddher viṣayatāṃ gatān pratyakṣam iva kaṃsādīn sādhanatvena manyate

3.7.6

बुद्धिप्रवृत्तिरूपं च समारोप्याभिधातृभिः अर्थेषु शक्तिभेदानां क्रियते परिकल्पना

buddhipravṛttirūpaṃ ca samāropyābhidhātṛbhiḥ artheṣu śaktibhedānāṃ kriyate parikalpanā

3.7.7

व्यक्तौ पदार्थे शब्दादेर् जन्यमानस्य कर्मणः साधनत्वं तथा सिद्धं बुद्धिरूपप्रकल्पितम्

vyaktau padārthe śabdāder janyamānasya karmaṇaḥ sādhanatvaṃ tathā siddhaṃ buddhirūpaprakalpitam

3.7.8

स्वतन्त्रपरतन्त्रत्वे क्रमरूपं च दर्शितम् निरीहेष्व् अपि भावेषु कल्पनोपनिबन्धनम्

svatantraparatantratve kramarūpaṃ ca darśitam nirīheṣv api bhāveṣu kalpanopanibandhanam

3.7.9

शक्तयः शक्तिमन्तश् च सर्वे संसर्गवादिनाम् भावास् तेष्व् अस्वशब्देषु साधनत्वं निरूप्यते

śaktayaḥ śaktimantaś ca sarve saṃsargavādinām bhāvās teṣv asvaśabdeṣu sādhanatvaṃ nirūpyate

3.7.10

घटस्य दृशिकर्मत्वे महत्त्वादीनि साधनम् रूपस्य दृशिकर्मत्वे रूपत्वादीनि साधनम्

ghaṭasya dṛśikarmatve mahattvādīni sādhanam rūpasya dṛśikarmatve rūpatvādīni sādhanam

3.7.11

स्वैः सामान्यविशेषैश् च शक्तिमन्तो रसादयः नियतग्रहणा लोके शक्तयस् तास् तथाश्रयैः

svaiḥ sāmānyaviśeṣaiś ca śaktimanto rasādayaḥ niyatagrahaṇā loke śaktayas tās tathāśrayaiḥ

3.7.12

इन्द्रियार्थमनःकर्तृसंबन्धः साधनं क्व चित् यद् यदा यदनुग्राहि तत् तदा तत्र साधनम्

indriyārthamanaḥkartṛsaṃbandhaḥ sādhanaṃ kva cit yad yadā yadanugrāhi tat tadā tatra sādhanam

3.7.13

स्वशब्दैर् अभिधाने तु स धर्मो नाभिधीयते विभक्त्यादिभिर् एवासाव् उपकारः प्रतीयते

svaśabdair abhidhāne tu sa dharmo nābhidhīyate vibhaktyādibhir evāsāv upakāraḥ pratīyate

3.7.14

निमित्तभावो भावानाम् उपकारार्थम् आश्रितः नतिर् आवर्जनेत्य् एवं सिद्धः साधनम् इष्यते

nimittabhāvo bhāvānām upakārārtham āśritaḥ natir āvarjanety evaṃ siddhaḥ sādhanam iṣyate

3.7.15

स तेभ्यो व्यतिरिक्तो वा तेषाम् आत्मैव वा तथा व्यतिरेकम् उपाश्रित्य साधनत्वेन कल्प्यते

sa tebhyo vyatirikto vā teṣām ātmaiva vā tathā vyatirekam upāśritya sādhanatvena kalpyate

3.7.16

संदर्शनं प्रार्थनायां व्यवसाये त्व् अनन्तरा व्यवसायस् तथारम्भे साधनत्वाय कल्पते

saṃdarśanaṃ prārthanāyāṃ vyavasāye tv anantarā vyavasāyas tathārambhe sādhanatvāya kalpate

3.7.17

पूर्वस्मिन् या क्रिया सैव परस्मिन् साधनं मता संदर्शने तु चैतन्यं विशिष्टं साधनं विदुः

pūrvasmin yā kriyā saiva parasmin sādhanaṃ matā saṃdarśane tu caitanyaṃ viśiṣṭaṃ sādhanaṃ viduḥ

3.7.18

निष्पत्तिमात्रे कर्तृत्वं सर्वत्रैवास्ति कारके व्यापारभेदापेक्षायां करणत्वादिसंभवः

niṣpattimātre kartṛtvaṃ sarvatraivāsti kārake vyāpārabhedāpekṣāyāṃ karaṇatvādisaṃbhavaḥ

3.7.19

पुत्रस्य जन्मनि यथा पित्रोः कर्तृत्वम् उच्यते अयम् अस्याम् इयं त्व् अस्माद् इति भेदो विवक्षया

putrasya janmani yathā pitroḥ kartṛtvam ucyate ayam asyām iyaṃ tv asmād iti bhedo vivakṣayā

3.7.20

गुणक्रियाणां कर्तारः कर्त्रा न्यक्कृतशक्तयः न्यक्तायाम् अपि संपूर्णैः स्वैर् व्यापारैः समन्विताः

guṇakriyāṇāṃ kartāraḥ kartrā nyakkṛtaśaktayaḥ nyaktāyām api saṃpūrṇaiḥ svair vyāpāraiḥ samanvitāḥ

3.7.21

करणत्वादिभिर् ज्ञाताः क्रियाभेदानुपातिभिः स्वातन्त्र्यम् उत्तरं लब्ध्वा प्रधाने यान्ति कर्तृताम्

karaṇatvādibhir jñātāḥ kriyābhedānupātibhiḥ svātantryam uttaraṃ labdhvā pradhāne yānti kartṛtām

3.7.22

यथा राज्ञा नियुक्तेषु योद्धृत्वं योद्धृषु स्थितम् तेषु वृत्तौ तु लभते राजा जयपराजयौ

yathā rājñā niyukteṣu yoddhṛtvaṃ yoddhṛṣu sthitam teṣu vṛttau tu labhate rājā jayaparājayau

3.7.23

तथा कर्त्रा नियुक्तेषु सर्वेष्व् एकार्थकारिषु कर्तृत्वं करणत्वादेर् उत्तरं न विरुध्यते

tathā kartrā niyukteṣu sarveṣv ekārthakāriṣu kartṛtvaṃ karaṇatvāder uttaraṃ na virudhyate

3.7.24

अनाश्रिते तु व्यापारे निमित्तं हेतुर् इष्यते आश्रितावधिभावं तु लक्षणे लक्षणं विदुः

anāśrite tu vyāpāre nimittaṃ hetur iṣyate āśritāvadhibhāvaṃ tu lakṣaṇe lakṣaṇaṃ viduḥ

3.7.25

द्रव्यादिविषयो हेतुः कारकं नियतक्रियम् कर्ता कर्त्रन्तरापेक्षः क्रियायां हेतुर् इष्यते

dravyādiviṣayo hetuḥ kārakaṃ niyatakriyam kartā kartrantarāpekṣaḥ kriyāyāṃ hetur iṣyate

3.7.26

क्रियायै करणं तस्य दृष्टः प्रतिनिधिस् तथा हेत्वर्था तु क्रिया तस्मान् न स प्रतिनिधीयते

kriyāyai karaṇaṃ tasya dṛṣṭaḥ pratinidhis tathā hetvarthā tu kriyā tasmān na sa pratinidhīyate

3.7.27

प्रातिलोम्यानुलोम्याभ्यां हेतुर् अर्थस्य साधकः तादर्थ्यम् आनुलोम्येन हेतुत्वानुगतं तु तत्

prātilomyānulomyābhyāṃ hetur arthasya sādhakaḥ tādarthyam ānulomyena hetutvānugataṃ tu tat

3.7.28

सर्वत्र सहजा शक्तिर् यावद्द्रव्यम् अवस्थिता क्रियाकाले त्व् अभिव्यक्तेर् आश्रयाद् उपकारिणी

sarvatra sahajā śaktir yāvaddravyam avasthitā kriyākāle tv abhivyakter āśrayād upakāriṇī

3.7.29

कुड्यस्यावरणे शक्तिर् अस्यादीनां विदारणे सर्वदा स तु सन् धर्मः क्रियाकाले निरूप्यते

kuḍyasyāvaraṇe śaktir asyādīnāṃ vidāraṇe sarvadā sa tu san dharmaḥ kriyākāle nirūpyate

3.7.30

स्वा"न्गसंयोगिनः पाशा दैत्यानां वारुणा यथा व्यज्यन्ते विजिगीषूणां द्रव्याणां शक्तयस् तथा

svā"ngasaṃyoginaḥ pāśā daityānāṃ vāruṇā yathā vyajyante vijigīṣūṇāṃ dravyāṇāṃ śaktayas tathā

3.7.31

तैक्ष्ण्यगौरवकाठिन्यसंस्थानैः स्वैर् असिर् यदा छेद्यं प्रति व्याप्रियते शक्तिमान् गृह्यते तदा

taikṣṇyagauravakāṭhinyasaṃsthānaiḥ svair asir yadā chedyaṃ prati vyāpriyate śaktimān gṛhyate tadā

3.7.32

प्रा"न् निमित्तान्तरोद्भूतं क्रियायाः कैश् चिद् इष्यते साधनं सहजं कैश् चित् क्रियान्यैः पूर्वम् इष्यते

prā"n nimittāntarodbhūtaṃ kriyāyāḥ kaiś cid iṣyate sādhanaṃ sahajaṃ kaiś cit kriyānyaiḥ pūrvam iṣyate

3.7.33

प्रवृत्तिर् एव प्रथमं क्व चिद् अप्य् अनपाश्रिता शक्तीर् एकाधिकरणे स्रोतोवद् अपकर्षति

pravṛttir eva prathamaṃ kva cid apy anapāśritā śaktīr ekādhikaraṇe srotovad apakarṣati

3.7.34

अपूर्वं कालशक्तिं वा क्रियां वा कालम् एव वा तम् एवम्लक्सनम् भावम् के चिद् आहुह् कथम् च न

apūrvaṃ kālaśaktiṃ vā kriyāṃ vā kālam eva vā tam evamlaksanam bhāvam ke cid āhuh katham ca na

3.7.35

नित्याः षट् शक्तयो ऽअन्येषां भेदाभेदसमन्विताः क्रियासंसिद्धये ऽर्थेषु जातिवत् समवस्थिताः

nityāḥ ṣaṭ śaktayo 'anyeṣāṃ bhedābhedasamanvitāḥ kriyāsaṃsiddhaye 'rtheṣu jātivat samavasthitāḥ

3.7.36

द्रव्याकारादिभेदेन ताश् चापरिमिता इव दृश्यन्ते तत्त्वम् आसां तु षट् शक्तीर् नातिवर्तते

dravyākārādibhedena tāś cāparimitā iva dṛśyante tattvam āsāṃ tu ṣaṭ śaktīr nātivartate

3.7.37

निमित्तभेदाद् एकैव भिन्ना शक्तिः प्रतीयते षोढा कर्तृत्वम् एवाहुस् तत्प्रवृत्तेर् निबन्धनम्

nimittabhedād ekaiva bhinnā śaktiḥ pratīyate ṣoḍhā kartṛtvam evāhus tatpravṛtter nibandhanam

3.7.38

तत्त्वे वा व्यतिरेके वा व्यतिरिक्तं तद् उच्यते शब्दप्रमाणको लोकः स शास्त्रेणानुगम्यते

tattve vā vyatireke vā vyatiriktaṃ tad ucyate śabdapramāṇako lokaḥ sa śāstreṇānugamyate

3.7.39

परमार्थे तु नैकत्वं पृथक्त्वाद् भिन्नलक्षणम् पृथक्त्वैकत्वरूपेण तत्त्वम् एव प्रकाशते

paramārthe tu naikatvaṃ pṛthaktvād bhinnalakṣaṇam pṛthaktvaikatvarūpeṇa tattvam eva prakāśate

3.7.40

यत् पृथक्त्वम् असंदिग्धं तद् एकत्वान् न भिद्यते यद् एकत्वम् असंदिग्धं तत् पृथक्त्वान् न भिद्यते

yat pṛthaktvam asaṃdigdhaṃ tad ekatvān na bhidyate yad ekatvam asaṃdigdhaṃ tat pṛthaktvān na bhidyate

3.7.41

द्यौः क्षमा वायुर् आदित्यः सागराः सरितो दिशः अन्तःकरणतत्त्वस्य भागा बहिर् अवस्थिताः

dyauḥ kṣamā vāyur ādityaḥ sāgarāḥ sarito diśaḥ antaḥkaraṇatattvasya bhāgā bahir avasthitāḥ

3.7.42

कालविच्छेदरूपेण तद् एवैकम् अवस्थितम् स ह्य् अपूर्वापरो भावः क्रमरूपेण लक्ष्यते

kālavicchedarūpeṇa tad evaikam avasthitam sa hy apūrvāparo bhāvaḥ kramarūpeṇa lakṣyate

3.7.43

दृष्टो ह्य् अव्यतिरेके ऽपि व्यतिरेको ऽन्वये ऽसति वृक्षाद्यर्थान्वयस् तस्माद् विभक्त्यर्थो ऽन्य इष्यते

dṛṣṭo hy avyatireke 'pi vyatireko 'nvaye 'sati vṛkṣādyarthānvayas tasmād vibhaktyartho 'nya iṣyate

3.7.44

सामान्यं कारकं तस्य सप्ताद्या भेदयोनयः षट् कर्माख्यादिभेदेन शेषभेदस् तु सप्तमी

sāmānyaṃ kārakaṃ tasya saptādyā bhedayonayaḥ ṣaṭ karmākhyādibhedena śeṣabhedas tu saptamī

3.7.45

निर्वर्त्यं च विकार्यं च प्राप्यं चेति त्रिधा मतम् तत्रेप्सिततमं कर्म चतुर्धान्यत् तु कल्पितम्

nirvartyaṃ ca vikāryaṃ ca prāpyaṃ ceti tridhā matam tatrepsitatamaṃ karma caturdhānyat tu kalpitam

3.7.46

औदासीन्येन यत् प्राप्यं यच् च कर्तुर् अनीप्सितम् संज्ञान्तरैर् अनाख्यातं यद् यच् चाप्य् अन्यपूर्वकम्

audāsīnyena yat prāpyaṃ yac ca kartur anīpsitam saṃjñāntarair anākhyātaṃ yad yac cāpy anyapūrvakam

3.7.47

सती वाविद्यमाना वा प्रकृतिः परिणामिनी यस्य नाश्रियते तस्य निर्वर्त्यत्वं प्रचक्षते

satī vāvidyamānā vā prakṛtiḥ pariṇāminī yasya nāśriyate tasya nirvartyatvaṃ pracakṣate

3.7.48

प्रकृतेस् तु विवक्षायां विकार्यं कैश् चिद् अन्यथा निर्वर्त्यं च विकार्यं च कर्म शास्त्रे प्रदर्शितम्

prakṛtes tu vivakṣāyāṃ vikāryaṃ kaiś cid anyathā nirvartyaṃ ca vikāryaṃ ca karma śāstre pradarśitam

3.7.49

यद् असज् जायते सद् वा जन्मना यत् प्रकाश्यते तन् निर्वर्त्यं विकार्यं च कर्म द्वेधा व्यवस्थितम्

yad asaj jāyate sad vā janmanā yat prakāśyate tan nirvartyaṃ vikāryaṃ ca karma dvedhā vyavasthitam

3.7.50

प्रकृत्युच्छेदसंभूतं किं चित् काष्ठादिभस्मवत् किं चिद् गुणान्तरोत्पत्त्या सुवर्णादिविकारवत्

prakṛtyucchedasaṃbhūtaṃ kiṃ cit kāṣṭhādibhasmavat kiṃ cid guṇāntarotpattyā suvarṇādivikāravat

3.7.51

क्रियाकृता विशेषाणां सिद्धिर् यत्र न गम्यते दर्शनाद् अनुमानाद् वा तत् प्राप्यम् इति कथ्यते

kriyākṛtā viśeṣāṇāṃ siddhir yatra na gamyate darśanād anumānād vā tat prāpyam iti kathyate

3.7.52

विशेषलाभः सर्वत्र विद्यते दर्शनादिभिः केषां चित् तदभिव्यक्तिसिद्धिर् दृष्टिविषादिषु

viśeṣalābhaḥ sarvatra vidyate darśanādibhiḥ keṣāṃ cit tadabhivyaktisiddhir dṛṣṭiviṣādiṣu

3.7.53

आभासोपगमो व्यक्तिः सोढत्वम् इति कर्मणः विशेषाः प्राप्यमाणस्य क्रियासिद्धौ व्यवस्थिताः

ābhāsopagamo vyaktiḥ soḍhatvam iti karmaṇaḥ viśeṣāḥ prāpyamāṇasya kriyāsiddhau vyavasthitāḥ

3.7.54

निर्वर्त्यादिषु तत् पूर्वम् अनुभूय स्वतन्त्रताम् कर्त्रन्तराणां व्यापारे कर्म संपद्यते ततः

nirvartyādiṣu tat pūrvam anubhūya svatantratām kartrantarāṇāṃ vyāpāre karma saṃpadyate tataḥ

3.7.55

तद्व्यापारविवेके ऽपि स्वव्यापारे व्यवस्थितम् कर्मापदिष्टांल्लभते क्व चिच् छास्त्राश्रयान् विधीन्

tadvyāpāraviveke 'pi svavyāpāre vyavasthitam karmāpadiṣṭāṃllabhate kva cic chāstrāśrayān vidhīn

3.7.56

निवृत्तप्रेषणं कर्म स्वक्रियावयवे स्थितम् निवर्तमाने कर्मत्वे स्वे कर्तृत्वे ऽवतिष्ठते

nivṛttapreṣaṇaṃ karma svakriyāvayave sthitam nivartamāne karmatve sve kartṛtve 'vatiṣṭhate

3.7.57

तानि धात्वन्तराण्य् एव पचिसिध्यतिवद् विदुः भेदे ऽपि तुल्यरूपत्वाद् एकत्वपरिकल्पना

tāni dhātvantarāṇy eva pacisidhyativad viduḥ bhede 'pi tulyarūpatvād ekatvaparikalpanā

3.7.58

एकदेशे समूहे च व्यापाराणां पचादयः स्वभावतः प्रवर्तन्ते तुल्यरूपसमन्विताः

ekadeśe samūhe ca vyāpārāṇāṃ pacādayaḥ svabhāvataḥ pravartante tulyarūpasamanvitāḥ

3.7.59

न्यग्भावना न्यग्भवनं रुहौ शुद्धे प्रतीयते न्यग्भावना न्यग्भवनं ण्यन्ते ऽपि प्रतिपद्यते

nyagbhāvanā nyagbhavanaṃ ruhau śuddhe pratīyate nyagbhāvanā nyagbhavanaṃ ṇyante 'pi pratipadyate

3.7.60

अवस्थां पञ्चमीम् आहुर् ण्यन्ते तां कर्मकर्तरि निवृत्तप्रेषणाद् धातोः प्राकृते ऽर्थे णिज् उच्यते

avasthāṃ pañcamīm āhur ṇyante tāṃ karmakartari nivṛttapreṣaṇād dhātoḥ prākṛte 'rthe ṇij ucyate

3.7.61

ब्रवीति पचतेर् अर्थं सिध्यतिर् न विना णिचा स ण्यन्तः पचतेर् अर्थे प्राकृते व्यवतिष्ठते

bravīti pacater arthaṃ sidhyatir na vinā ṇicā sa ṇyantaḥ pacater arthe prākṛte vyavatiṣṭhate

3.7.62

केषां चिद् देवदत्तादेर् व्यापारो यः सकर्मके स विना देवदत्तादेः कटादिषु विवक्ष्यते

keṣāṃ cid devadattāder vyāpāro yaḥ sakarmake sa vinā devadattādeḥ kaṭādiṣu vivakṣyate

3.7.63

निवृत्तप्रेषणं कर्म स्वस्य कर्तुः प्रयोजकम् प्रेषणान्तरसंबन्धे ण्यन्ते लेनाभिधीयते

nivṛttapreṣaṇaṃ karma svasya kartuḥ prayojakam preṣaṇāntarasaṃbandhe ṇyante lenābhidhīyate

3.7.64

सदृशादिषु यत् कर्मकर्तृत्वं प्रतिपद्यते आपत्त्यापादने तत्र विषयत्वं प्रति क्रिये

sadṛśādiṣu yat karmakartṛtvaṃ pratipadyate āpattyāpādane tatra viṣayatvaṃ prati kriye

3.7.65

कुतश् चिद् आहृत्य पदम् एवं च परिकल्पने कर्मस्थभावकत्वं स्याद् दर्शनाद्यभिधायिनाम्

kutaś cid āhṛtya padam evaṃ ca parikalpane karmasthabhāvakatvaṃ syād darśanādyabhidhāyinām

3.7.66

विशेषदर्शनं यत्र क्रिया तत्र व्यवस्थिता क्रियाव्यवस्था त्व् अन्येषां शब्दैर् एव प्रकाश्यते

viśeṣadarśanaṃ yatra kriyā tatra vyavasthitā kriyāvyavasthā tv anyeṣāṃ śabdair eva prakāśyate

3.7.67

कालभावाध्वदेशानाम् अन्तर्भूतक्रियान्तरैः सर्वैर् अकर्मकैर् योगे कर्मत्वम् उपजायते

kālabhāvādhvadeśānām antarbhūtakriyāntaraiḥ sarvair akarmakair yoge karmatvam upajāyate

3.7.68

आधारत्वम् इव प्राप्तास् ते पुनर् द्रव्यकर्मसु कालादयो भिन्नकक्ष्यं यान्ति कर्मत्वम् उत्तरम्

ādhāratvam iva prāptās te punar dravyakarmasu kālādayo bhinnakakṣyaṃ yānti karmatvam uttaram

3.7.69

अतस् तैः कर्मभिर् धातुर् युक्तो ऽद्रव्यैर् अकर्मकः लस्य कर्मणि भावे च निमित्तत्वाय कल्पते

atas taiḥ karmabhir dhātur yukto 'dravyair akarmakaḥ lasya karmaṇi bhāve ca nimittatvāya kalpate

3.7.70

सर्वं चाकथितं कर्म भिन्नकक्ष्यं प्रतीयते धात्वर्थोद्देशभेदेन तन् नेप्सिततमं किल

sarvaṃ cākathitaṃ karma bhinnakakṣyaṃ pratīyate dhātvarthoddeśabhedena tan nepsitatamaṃ kila

3.7.71

प्रधानकर्म कथितं यत् क्रियायाः प्रयोजकम् तत्सिद्धये क्रियायुक्तम् अन्यत् त्व् अकथितं स्मृतम्

pradhānakarma kathitaṃ yat kriyāyāḥ prayojakam tatsiddhaye kriyāyuktam anyat tv akathitaṃ smṛtam

3.7.72

दुह्यादिवन् नयत्यादौ कर्मत्वम् अकथाश्रयम् आख्यातानुपयोगे तु नियमाच् छेष इष्यते

duhyādivan nayatyādau karmatvam akathāśrayam ākhyātānupayoge tu niyamāc cheṣa iṣyate

3.7.73

अन्तर्भूतणिजर्थानां दुह्यादीनां णिजन्तवत् सिद्धं पूर्वेण कर्मत्वं णिजन्तनियमस् तथा

antarbhūtaṇijarthānāṃ duhyādīnāṃ ṇijantavat siddhaṃ pūrveṇa karmatvaṃ ṇijantaniyamas tathā

3.7.74

करणस्य स्वकक्ष्यायां न प्रकर्षाश्रयो यथा कर्मणो ऽपि स्वकक्ष्यायां न स्याद् अतिशयस् तथा

karaṇasya svakakṣyāyāṃ na prakarṣāśrayo yathā karmaṇo 'pi svakakṣyāyāṃ na syād atiśayas tathā

3.7.75

कर्मणस् त्व् आप्तुम् इष्टत्व आश्रिते ऽतिशयो यतः आश्रीयते ततो ऽत्यन्तं भेदः पूर्वेण कर्मणा

karmaṇas tv āptum iṣṭatva āśrite 'tiśayo yataḥ āśrīyate tato 'tyantaṃ bhedaḥ pūrveṇa karmaṇā

3.7.76

णिजन्ते च यथा कर्ता सक्रियः सन् प्रयुज्यते न दुह्यादौ तथा कर्ता निष्क्रियो ऽपि प्रयुज्यते

ṇijante ca yathā kartā sakriyaḥ san prayujyate na duhyādau tathā kartā niṣkriyo 'pi prayujyate

3.7.77

भेदवाक्यं तु यन् ण्यन्ते नीदुहिप्रकृतौ च यत् शब्दान्तरत्वान् नैवास्ति संस्पर्शस् तस्य धातुना

bhedavākyaṃ tu yan ṇyante nīduhiprakṛtau ca yat śabdāntaratvān naivāsti saṃsparśas tasya dhātunā

3.7.78

यथैवैकम् अपादानं शास्त्रे भेदेन दर्शितम् तथैकम् एव कर्मापि भेदेन प्रतिपादितम्

yathaivaikam apādānaṃ śāstre bhedena darśitam tathaikam eva karmāpi bhedena pratipāditam

3.7.79

निर्वर्त्यो वा विकार्यो वा प्राप्यो वा साधनाश्रयः क्रियाणाम् एव साध्यत्वात् सिद्धरूपो ऽभिधीयते

nirvartyo vā vikāryo vā prāpyo vā sādhanāśrayaḥ kriyāṇām eva sādhyatvāt siddharūpo 'bhidhīyate

3.7.80

अहितेषु यथा लौल्यात् कर्तुर् इच्छोपजायते विषादिषु भयादिभ्यस् तथैवासौ प्रवर्तते

ahiteṣu yathā laulyāt kartur icchopajāyate viṣādiṣu bhayādibhyas tathaivāsau pravartate

3.7.81

प्रधानेतरयोर् यत्र द्रव्यस्य क्रिययोः पृथक् शक्तिर् गुणाश्रया तत्र प्रधानम् अनुरुध्यते

pradhānetarayor yatra dravyasya kriyayoḥ pṛthak śaktir guṇāśrayā tatra pradhānam anurudhyate

3.7.82

प्रधानविषया शक्तिः प्रत्ययेनाभिधीयते यदा गुणे तदा तद्वद् अनुक्तापि प्रकाशते

pradhānaviṣayā śaktiḥ pratyayenābhidhīyate yadā guṇe tadā tadvad anuktāpi prakāśate

3.7.83

पचाव् अनुक्तं यत् कर्म क्त्वान्ते भावाभिधायिनि भुजौ शक्त्यन्तरे ऽप्य् उक्ते तत् तद्धर्म प्रकाशते

pacāv anuktaṃ yat karma ktvānte bhāvābhidhāyini bhujau śaktyantare 'py ukte tat taddharma prakāśate

3.7.84

इषेश् च गमिसंस्पर्शाद् ग्रामे यो लो विधीयते तत्रेषिणैव निर्भोगः क्रियते गमिकर्मणः

iṣeś ca gamisaṃsparśād grāme yo lo vidhīyate tatreṣiṇaiva nirbhogaḥ kriyate gamikarmaṇaḥ

3.7.85

पक्त्वा भुज्यत इत्य् अत्र केषां चिन् न व्यपेक्षते ओदनं पचतिः सो ऽसाव् अनुमानात् प्रतीयते

paktvā bhujyata ity atra keṣāṃ cin na vyapekṣate odanaṃ pacatiḥ so 'sāv anumānāt pratīyate

3.7.86

तथाभिनिविशौ कर्म यत् ति"नन्ते ऽभिधीयते क्त्वान्ते ऽधिकरणत्वे ऽपि न तत्रेच्छन्ति सप्तमीम्

tathābhiniviśau karma yat ti"nante 'bhidhīyate ktvānte 'dhikaraṇatve 'pi na tatrecchanti saptamīm

3.7.87

यन् निर्वृत्ताश्रयं कर्म प्राप्तेर् अप्रचितं पुनः भक्ष्यादिविषयापत्त्या भिद्यमानं तद् ईप्सितम्

yan nirvṛttāśrayaṃ karma prāpter apracitaṃ punaḥ bhakṣyādiviṣayāpattyā bhidyamānaṃ tad īpsitam

3.7.88

धातोर् अर्थान्तरे वृत्तेर् धात्वर्थेनोपसंग्रहात् प्रसिद्धेर् अविवक्षातः कर्मणो ऽकर्मिका क्रिया

dhātor arthāntare vṛtter dhātvarthenopasaṃgrahāt prasiddher avivakṣātaḥ karmaṇo 'karmikā kriyā

3.7.89

भेदा य एते चत्वारः सामान्येन प्रदर्शिताः ते निमित्तादिभेदेन भिद्यन्ते बहुधा पुनः

bhedā ya ete catvāraḥ sāmānyena pradarśitāḥ te nimittādibhedena bhidyante bahudhā punaḥ

3.7.90

[अथ करणाधिकारः] क्रियायाः परिनिष्पत्तिर् यद्व्यापाराद् अनन्तरम् विवक्ष्यते यदा तत्र करणत्वं तदा स्मृतम्

[atha karaṇādhikāraḥ] kriyāyāḥ pariniṣpattir yadvyāpārād anantaram vivakṣyate yadā tatra karaṇatvaṃ tadā smṛtam

3.7.91

वस्तुतस् तद् अनिर्देश्यं न हि वस्तु व्यवस्थितम् स्थाल्या पच्यत इत्य् एषा विवक्षा दृश्यते यतः

vastutas tad anirdeśyaṃ na hi vastu vyavasthitam sthālyā pacyata ity eṣā vivakṣā dṛśyate yataḥ

3.7.92

करणेषु तु संस्कारम् आरभन्ते पुनः पुनः विनियोगविशेषांश् च प्रधानस्य प्रसिद्धये

karaṇeṣu tu saṃskāram ārabhante punaḥ punaḥ viniyogaviśeṣāṃś ca pradhānasya prasiddhaye

3.7.93

स्वकक्ष्यासु प्रकर्षश् च करणानां न विद्यते आश्रितातिशयत्वं तु परतस् तत्र लक्षणम्

svakakṣyāsu prakarṣaś ca karaṇānāṃ na vidyate āśritātiśayatvaṃ tu paratas tatra lakṣaṇam

3.7.94

स्वातन्त्र्ये ऽपि प्रयोक्तार आराद् एवोपकुर्वते करणेन हि सर्वेषां व्यापारो व्यवधीयते

svātantrye 'pi prayoktāra ārād evopakurvate karaṇena hi sarveṣāṃ vyāpāro vyavadhīyate

3.7.95

क्रियासिद्धौ प्रकर्षो ऽयं न्यग्भावस् त्व् एव कर्तरि सिद्धौ सत्यां हि सामान्यं साधकत्वं प्रकृष्यते

kriyāsiddhau prakarṣo 'yaṃ nyagbhāvas tv eva kartari siddhau satyāṃ hi sāmānyaṃ sādhakatvaṃ prakṛṣyate

3.7.96

अस्यादीनां तु कर्तृत्वे तैक्ष्ण्यादि करणं विदुः तैक्ष्ण्यादीनां स्वतन्त्रत्वे द्वेधात्मा व्यवतिष्ठते

asyādīnāṃ tu kartṛtve taikṣṇyādi karaṇaṃ viduḥ taikṣṇyādīnāṃ svatantratve dvedhātmā vyavatiṣṭhate

3.7.97

आत्मभेदे ऽपि सत्य् एवम् एको ऽर्थः स तथा स्थितः तदाश्रयत्वाद् भेदे ऽपि कर्तृत्वं बाधकं ततः

ātmabhede 'pi saty evam eko 'rthaḥ sa tathā sthitaḥ tadāśrayatvād bhede 'pi kartṛtvaṃ bādhakaṃ tataḥ

3.7.98

यथा च संनिधानेन करणत्वं प्रतीयते तथैवासंनिधाने ऽपि क्रियासिद्धेः प्रतीयते

yathā ca saṃnidhānena karaṇatvaṃ pratīyate tathaivāsaṃnidhāne 'pi kriyāsiddheḥ pratīyate

3.7.99

स्तोकस्य वाभिनिर्वृत्तेर् अनिर्वृत्तेश् च तस्य वा प्रसिद्धिं करणत्वस्य स्तोकादीनां प्रचक्षते

stokasya vābhinirvṛtter anirvṛtteś ca tasya vā prasiddhiṃ karaṇatvasya stokādīnāṃ pracakṣate

3.7.100

धर्माणां तद्वता भेदाद् अभेदाच् च विशिष्यते क्रियावधेर् अवच्छेदविशेषाद् भिद्यते यथा

dharmāṇāṃ tadvatā bhedād abhedāc ca viśiṣyate kriyāvadher avacchedaviśeṣād bhidyate yathā

3.7.101

[अथ कर्त्रधिकारः] प्राग् अन्यतः शक्तिलाभान् न्यग्भावापादनाद् अपि तदधीनप्रवृत्तित्वात् प्रवृत्तानां निवर्तनात्

[atha kartradhikāraḥ] prāg anyataḥ śaktilābhān nyagbhāvāpādanād api tadadhīnapravṛttitvāt pravṛttānāṃ nivartanāt

3.7.102

अदृष्टत्वात् प्रतिनिधेः प्रविवेके च दर्शनात् आराद् अप्य् उपकारित्वे स्वातन्त्र्यं कर्तुर् उच्यते

adṛṣṭatvāt pratinidheḥ praviveke ca darśanāt ārād apy upakāritve svātantryaṃ kartur ucyate

3.7.103

धर्मैर् अभ्युदितैः शब्दे नियमो न तु वस्तुनि कर्तृधर्मविवक्षायां शब्दात् कर्ता प्रतीयते

dharmair abhyuditaiḥ śabde niyamo na tu vastuni kartṛdharmavivakṣāyāṃ śabdāt kartā pratīyate

3.7.104

एकस्य बुद्ध्यवस्थाभिर् भेदे च परिकल्पिते कर्तृत्वं करणत्वं च कर्मत्वं चोपजायते

ekasya buddhyavasthābhir bhede ca parikalpite kartṛtvaṃ karaṇatvaṃ ca karmatvaṃ copajāyate

3.7.10

उत्पत्तेः प्राग् असद्भावो बुद्ध्यवस्थानिबन्धनः अविशिष्टः सतान्येन कर्ता भवति जन्मनः

utpatteḥ prāg asadbhāvo buddhyavasthānibandhanaḥ aviśiṣṭaḥ satānyena kartā bhavati janmanaḥ

3.7.106

@ कारणं कार्यभावेन यदा वाव्यवतिष्ठते कार्यशब्दं तदा लब्ध्वा कार्यत्वेनोपजायते

@ kāraṇaṃ kāryabhāvena yadā vāvyavatiṣṭhate kāryaśabdaṃ tadā labdhvā kāryatvenopajāyate

3.7.107

यथाहेः कुण्डलीभावो व्यग्राणां वा समग्रता तथैव जन्मरूपत्वं सताम् एके प्रचक्षते

yathāheḥ kuṇḍalībhāvo vyagrāṇāṃ vā samagratā tathaiva janmarūpatvaṃ satām eke pracakṣate

3.7.108

विभक्तयोनि यत् कार्यं कारणेभ्यः प्रवर्तते स्वा जातिर् व्यक्तिरूपेण तस्यापि व्यवतिष्ठते

vibhaktayoni yat kāryaṃ kāraṇebhyaḥ pravartate svā jātir vyaktirūpeṇa tasyāpi vyavatiṣṭhate

3.7.109

भावेष्व् एव पदन्यासः प्रज्ञाया वाच एव वा नास्तीत्य् अप्य् अपदे नास्ति न च सद् भिद्यते ततः

bhāveṣv eva padanyāsaḥ prajñāyā vāca eva vā nāstīty apy apade nāsti na ca sad bhidyate tataḥ

3.7.110

बुद्धिशब्दौ प्रवर्तेते यथाभूतेषु वस्तुषु तेषाम् अन्येन तत्त्वेन व्यवहारो न विद्यते

buddhiśabdau pravartete yathābhūteṣu vastuṣu teṣām anyena tattvena vyavahāro na vidyate

3.7.111

आकाशस्य यथा भेदश् छायायाश् चलनं यथा जन्मनाशाव् अभेदे ऽपि तथा कैश् चित् प्रकल्पितौ

ākāśasya yathā bhedaś chāyāyāś calanaṃ yathā janmanāśāv abhede 'pi tathā kaiś cit prakalpitau

3.7.112

यथैवाकाशनास्तित्वम् असन् मूर्तिनिरूपितम् तथैव मूर्तिनास्तित्वम् असदाकाशनिश्रयम्

yathaivākāśanāstitvam asan mūrtinirūpitam tathaiva mūrtināstitvam asadākāśaniśrayam

3.7.113

यथा तदर्थैर् व्यापारैः क्रियात्मा व्यपदिश्यते अभेदग्रहणाद् एष कार्यकारणयोः क्रमः

yathā tadarthair vyāpāraiḥ kriyātmā vyapadiśyate abhedagrahaṇād eṣa kāryakāraṇayoḥ kramaḥ

3.7.114

विकारो जन्मनः कर्ता प्रकृतिर् वेति संशये भिद्यते प्रतिपत्तृणां दर्शनं लि"न्गदर्शनैः

vikāro janmanaḥ kartā prakṛtir veti saṃśaye bhidyate pratipattṛṇāṃ darśanaṃ li"ngadarśanaiḥ

3.7.115

कॢपि संपद्यमाने या चतुर्थी सा विकारतः सुवर्णपिण्डे प्रकृतौ वचनं कुण्डलाश्रयम्

kḷpi saṃpadyamāne yā caturthī sā vikārataḥ suvarṇapiṇḍe prakṛtau vacanaṃ kuṇḍalāśrayam

3.7.116

वाक्ये संपद्यतेः कर्ता स"न्घश् च्व्यन्तस्य कथ्यते वृत्तौ सङ्घीभवन्तीति ब्राह्मणानां स्वतन्त्रता

vākye saṃpadyateḥ kartā sa"nghaś cvyantasya kathyate vṛttau saṅghībhavantīti brāhmaṇānāṃ svatantratā

3.7.117

अत्वं संपद्यते यस् त्वं न तस्मिन् युष्मदाश्रया प्रवृत्तिः पुरुषस्यास्ति प्राकृतः स विधीयते

atvaṃ saṃpadyate yas tvaṃ na tasmin yuṣmadāśrayā pravṛttiḥ puruṣasyāsti prākṛtaḥ sa vidhīyate

3.7.118

पूर्वावस्थाम् अविजहत् संस्पृशन् धर्मम् उत्तरम् संमूर्छित इवार्थात्मा जायमानो ऽभिधीयते

pūrvāvasthām avijahat saṃspṛśan dharmam uttaram saṃmūrchita ivārthātmā jāyamāno 'bhidhīyate

3.7.119

सव्यापारतरः कश् चित् क्व चिद् धर्मः प्रतीयते संसृज्यन्ते च भावानां भेदवत्यो ऽपि शक्तयः

savyāpārataraḥ kaś cit kva cid dharmaḥ pratīyate saṃsṛjyante ca bhāvānāṃ bhedavatyo 'pi śaktayaḥ

3.7.120

विपरीतार्थवृत्तित्वं पुरुषस्य विपर्यये गम्येत साधनं ह्य् अत्र सव्यापारं प्रतीयते

viparītārthavṛttitvaṃ puruṣasya viparyaye gamyeta sādhanaṃ hy atra savyāpāraṃ pratīyate

3.7.121

त्वम् अन्यो भवसीत्य् एषा तत्र स्यात् परिकल्पना राज्ञि भृत्यत्वमापन्ने यथा तद्वद् गतिर् भवेत्

tvam anyo bhavasīty eṣā tatra syāt parikalpanā rājñi bhṛtyatvamāpanne yathā tadvad gatir bhavet

3.7.122

संभावनात् क्रियासिद्धौ कर्तृत्वेन समाश्रितः क्रियायाम् आत्मसाध्यायां साधनानां प्रयोजकः

saṃbhāvanāt kriyāsiddhau kartṛtvena samāśritaḥ kriyāyām ātmasādhyāyāṃ sādhanānāṃ prayojakaḥ

3.7.123

प्रयोगमात्रे न्यग्भावं स्वातन्त्र्याद् एव निश्रितः अविशिष्टो भवत्य् अन्यैः स्वतन्त्रैर् मुक्तसंशयैः

prayogamātre nyagbhāvaṃ svātantryād eva niśritaḥ aviśiṣṭo bhavaty anyaiḥ svatantrair muktasaṃśayaiḥ

3.7.124

निमित्तेभ्यः प्रवर्तन्ते सर्व एव स्वभूतये अभिप्रायानुरोधो ऽपि स्वार्थस्यैव प्रसिद्धये

nimittebhyaḥ pravartante sarva eva svabhūtaye abhiprāyānurodho 'pi svārthasyaiva prasiddhaye

3.7.125

[अथ हेत्वधिकारः] प्रेषणाध्येषणे कुर्वंस् तत्समर्थानि चाचरन् कर्तैव विहितां शास्त्रे हेतुसंज्ञां प्रपद्यते

[atha hetvadhikāraḥ] preṣaṇādhyeṣaṇe kurvaṃs tatsamarthāni cācaran kartaiva vihitāṃ śāstre hetusaṃjñāṃ prapadyate

3.7.126

द्रव्यमात्रस्य तु प्रैषे पृच्छ्यादेर् लोड् विधीयते सक्रियस्य प्रयोगस् तु यदा स विषयो णिचः

dravyamātrasya tu praiṣe pṛcchyāder loḍ vidhīyate sakriyasya prayogas tu yadā sa viṣayo ṇicaḥ

3.7.127

गुणक्रियायां स्वातन्त्र्यात् प्रेषणे कर्मतां गतः नियमात् कर्मसंज्ञायाः स्वधर्मेणाभिधीयते

guṇakriyāyāṃ svātantryāt preṣaṇe karmatāṃ gataḥ niyamāt karmasaṃjñāyāḥ svadharmeṇābhidhīyate

3.7.128

क्रियायाः प्रेरकं कर्म हेतुः कर्तुः प्रयोजकः कर्मार्था च क्रियोत्पत्तिसंस्कारप्रतिपत्तिभिः

kriyāyāḥ prerakaṃ karma hetuḥ kartuḥ prayojakaḥ karmārthā ca kriyotpattisaṃskārapratipattibhiḥ

3.7.129

[अथ संप्रदानाधिकारः] अनिराकरणात् कर्तुस् त्यागा"न्गं कर्मणेप्सितम् प्रेरणानुमतिभ्यां च लभते संप्रदानताम्

[atha saṃpradānādhikāraḥ] anirākaraṇāt kartus tyāgā"ngaṃ karmaṇepsitam preraṇānumatibhyāṃ ca labhate saṃpradānatām

3.7.130

हेतुत्वे कर्मसंज्ञायां शेषत्वे वापि कारकम् रुच्यर्थादिषु शास्त्रेण संप्रदानाख्यम् उच्यते

hetutve karmasaṃjñāyāṃ śeṣatve vāpi kārakam rucyarthādiṣu śāstreṇa saṃpradānākhyam ucyate

3.7.131

भेदस्य च विवक्षायां पूर्वां पूर्वां क्रियां प्रति परस्या"न्गस्य कर्मत्वान् न क्रियाग्रहणं कृतम्

bhedasya ca vivakṣāyāṃ pūrvāṃ pūrvāṃ kriyāṃ prati parasyā"ngasya karmatvān na kriyāgrahaṇaṃ kṛtam

3.7.132

क्रियाणां समुदाये तु यदैकत्वं विवक्षितम् तदा कर्म क्रियायोगात् स्वाख्ययैवोपचर्यते

kriyāṇāṃ samudāye tu yadaikatvaṃ vivakṣitam tadā karma kriyāyogāt svākhyayaivopacaryate

Kāṇḍa 3 (cont. 3)

3.7.133

भेदाभेदविवक्षा च स्वभावेन व्यवस्थिता तस्माद् गत्यर्थकर्मत्वे व्यभिचारो न दृश्यते

bhedābhedavivakṣā ca svabhāvena vyavasthitā tasmād gatyarthakarmatve vyabhicāro na dṛśyate

3.7.134

विकल्पेनैव सर्वत्र संज्ञे स्याताम् उभे यदि आरम्भेण न योगस्य प्रत्याख्यानं समं भवेत्

vikalpenaiva sarvatra saṃjñe syātām ubhe yadi ārambheṇa na yogasya pratyākhyānaṃ samaṃ bhavet

3.7.135

त्यागरूपं प्रहातव्ये प्राप्ये संसर्गदर्शनम् आस्थितं कर्म यत् तत्र द्वैरूप्यं भजते क्रिया

tyāgarūpaṃ prahātavye prāpye saṃsargadarśanam āsthitaṃ karma yat tatra dvairūpyaṃ bhajate kriyā

3.7.136

[अथापादानाधिकारः] निर्दिष्टविषयं किं चिद् उपात्तविषयं तथा अपेक्षितक्रियं चेति त्रिधापादानम् उच्यते

[athāpādānādhikāraḥ] nirdiṣṭaviṣayaṃ kiṃ cid upāttaviṣayaṃ tathā apekṣitakriyaṃ ceti tridhāpādānam ucyate

3.7.137

संयोगभेदाद् भिन्नात्मा गमिर् एव भ्रमिर् यथा ध्रुवावधिर् अपायो ऽपि समवेतस् तथाध्रुवे

saṃyogabhedād bhinnātmā gamir eva bhramir yathā dhruvāvadhir apāyo 'pi samavetas tathādhruve

3.7.138

द्रव्यस्वभावो न ध्रौव्यम् इति सूत्रे प्रतीयते अपायविषयं ध्रौव्यं यत् तु तावद् विवक्षितम्

dravyasvabhāvo na dhrauvyam iti sūtre pratīyate apāyaviṣayaṃ dhrauvyaṃ yat tu tāvad vivakṣitam

3.7.139

सरणे देवदत्तस्य ध्रौव्यं पाते तु वाजिनः आविष्टं यद् अपायेन तस्याध्रौव्यं प्रचक्षते

saraṇe devadattasya dhrauvyaṃ pāte tu vājinaḥ āviṣṭaṃ yad apāyena tasyādhrauvyaṃ pracakṣate

3.7.140

उभाव् अप्य् अध्रुवौ मेषौ यद्य् अप्य् उभयकर्मजे विभागे प्रविभक्ते तु क्रिये तत्र विवक्षिते

ubhāv apy adhruvau meṣau yady apy ubhayakarmaje vibhāge pravibhakte tu kriye tatra vivakṣite

3.7.141

मेषान्तरक्रियापेक्षम् अवधित्वं पृथक् पृथक् मेषयोः स्वक्रियापेक्षं कर्तृत्वं च पृथक् पृथक्

meṣāntarakriyāpekṣam avadhitvaṃ pṛthak pṛthak meṣayoḥ svakriyāpekṣaṃ kartṛtvaṃ ca pṛthak pṛthak

3.7.142

अभेदेन क्रियैका तु द्विसाध्या चेद् विवक्षिता मेषाव् अपाये कर्तारौ यद्य् अन्यो विद्यते ऽवधिः

abhedena kriyaikā tu dvisādhyā ced vivakṣitā meṣāv apāye kartārau yady anyo vidyate 'vadhiḥ

3.7.143

गतिर् विना त्व् अवधिना नापाय इति गम्यते वृक्षस्य पर्णं पततीत्य् एवं भाष्ये निदर्शितम्

gatir vinā tv avadhinā nāpāya iti gamyate vṛkṣasya parṇaṃ patatīty evaṃ bhāṣye nidarśitam

3.7.144

भेदाभेदौ पृथग्भावः स्थितिश् चेति विरोधिनः युगपन् न विवक्ष्यन्ते सर्वे धर्मा बलाहके

bhedābhedau pṛthagbhāvaḥ sthitiś ceti virodhinaḥ yugapan na vivakṣyante sarve dharmā balāhake

3.7.145

धनुषा विध्यतीत्य् अत्र विनापायविवक्षया करणत्वं यतो नास्ति तस्मात् तद् उभयं सह

dhanuṣā vidhyatīty atra vināpāyavivakṣayā karaṇatvaṃ yato nāsti tasmāt tad ubhayaṃ saha

3.7.146

एकैव वा सती शक्तिर् द्विरूपा व्यवतिष्ठते निमित्तं संज्ञयोस् तत्र परया बाध्यते ऽपरा

ekaiva vā satī śaktir dvirūpā vyavatiṣṭhate nimittaṃ saṃjñayos tatra parayā bādhyate 'parā

3.7.147

निर्धारणे विभक्ते यो भीत्रादीनां च यो विधिः उपात्तापेक्षितापायः सो ऽबुधप्रतिपत्तये

nirdhāraṇe vibhakte yo bhītrādīnāṃ ca yo vidhiḥ upāttāpekṣitāpāyaḥ so 'budhapratipattaye

3.7.148

[अथाधिकरणाधिकारः] कर्तृकर्मव्यवहिताम् असाक्षाद् धारयत् क्रियाम् उपकुर्वत् क्रियासिद्धौ शास्त्रे ऽधिकरणं स्मृतम्

[athādhikaraṇādhikāraḥ] kartṛkarmavyavahitām asākṣād dhārayat kriyām upakurvat kriyāsiddhau śāstre 'dhikaraṇaṃ smṛtam

3.7.149

उपश्लेषस्य चाभेदस् तिलाकाशकटादिषु उपकारास् तु भिद्यन्ते संयोगिसमवायिनाम्

upaśleṣasya cābhedas tilākāśakaṭādiṣu upakārās tu bhidyante saṃyogisamavāyinām

3.7.150

अविनाशो गुरुत्वस्य प्रतिबन्धे स्वतन्त्रता दिग्विशेषाद् अवच्छेद इत्याद्या भेदहेतवः

avināśo gurutvasya pratibandhe svatantratā digviśeṣād avaccheda ityādyā bhedahetavaḥ

3.7.151

आकाशम् एव केषां चिद् देशभेदप्रकल्पनात् आधारशक्तिः प्रथमा सर्वसंयोगिनां मता

ākāśam eva keṣāṃ cid deśabhedaprakalpanāt ādhāraśaktiḥ prathamā sarvasaṃyogināṃ matā

3.7.152

इदम् अत्रेति भावानाम् अभावान् न प्रकल्पते व्यपदेशस् तम् आकाशनिमित्तं संप्रचक्षते

idam atreti bhāvānām abhāvān na prakalpate vyapadeśas tam ākāśanimittaṃ saṃpracakṣate

3.7.153

कालात् क्रिया विभज्यन्त आकाशात् सर्वमूर्तयः एतावांश् चैव भेदो ऽयम् अभेदोपनिबन्धनः

kālāt kriyā vibhajyanta ākāśāt sarvamūrtayaḥ etāvāṃś caiva bhedo 'yam abhedopanibandhanaḥ

3.7.154

यद्य् अप्य् उपवसिर् देशविशेषम् अनुरुध्यते शब्दप्रवृत्तिधर्मात् तु कालम् एवावलम्बते

yady apy upavasir deśaviśeṣam anurudhyate śabdapravṛttidharmāt tu kālam evāvalambate

3.7.155

वसताव् अप्रयुक्ते ऽपि देशो ऽधिकरणं ततः अप्रयुक्तं त्रिरात्रादि कर्म चोपवसौ स्मृतम्

vasatāv aprayukte 'pi deśo 'dhikaraṇaṃ tataḥ aprayuktaṃ trirātrādi karma copavasau smṛtam

3.7.156

[अथ शेषाधिकारः] संबन्धः कारकेभ्यो ऽन्यः क्रियाकारकपूर्वकः श्रुतायाम् अश्रुतायां वा क्रियायां सो ऽभिधीयते

[atha śeṣādhikāraḥ] saṃbandhaḥ kārakebhyo 'nyaḥ kriyākārakapūrvakaḥ śrutāyām aśrutāyāṃ vā kriyāyāṃ so 'bhidhīyate

3.7.157

द्विष्ठो ऽप्य् असौ परार्थत्वाद् गुणेषु व्यतिरिच्यते तत्राभिधीयमानः सन् प्रधाने ऽप्य् उपयुज्यते

dviṣṭho 'py asau parārthatvād guṇeṣu vyatiricyate tatrābhidhīyamānaḥ san pradhāne 'py upayujyate

3.7.158

निमित्तनियमः शब्दात् संबन्धस्य न गृह्यते कर्मप्रवचनीयैस् तु स विशेषो ऽवरुध्यते

nimittaniyamaḥ śabdāt saṃbandhasya na gṛhyate karmapravacanīyais tu sa viśeṣo 'varudhyate

3.7.159

साधनैर् व्यपदिष्टे च श्रूयमाणक्रिये पुनः प्रोक्ता प्रतिपदं षष्ठी समासस्य निवृत्तये

sādhanair vyapadiṣṭe ca śrūyamāṇakriye punaḥ proktā pratipadaṃ ṣaṣṭhī samāsasya nivṛttaye

3.7.160

निष्ठायां कर्मविषया षष्थी च प्रतिषिध्यते शेषलक्षणया षष्ठ्या समासस्तत्र नेष्यते

niṣṭhāyāṃ karmaviṣayā ṣaṣthī ca pratiṣidhyate śeṣalakṣaṇayā ṣaṣṭhyā samāsastatra neṣyate

3.7.161

अन्येन व्यपदिष्टस्य यस्यान्यत्रोपजायते व्यतिरेकः स धर्मौ द्वौ लभते विषयान्तरे

anyena vyapadiṣṭasya yasyānyatropajāyate vyatirekaḥ sa dharmau dvau labhate viṣayāntare

3.7.162

प्राधान्यं स्वगुणे लब्ध्वा प्रधाने याति शेषताम् सहयोगे स्वयोगे ऽतः प्रधानत्वं न हीयते

prādhānyaṃ svaguṇe labdhvā pradhāne yāti śeṣatām sahayoge svayoge 'taḥ pradhānatvaṃ na hīyate

3.7.163

सिद्धस्याभिमुखीभावमात्रं संबोधनं विदुः प्राप्ताभिमुख्यो ह्य् अर्थात्मा क्रियासु विनियुज्यते

siddhasyābhimukhībhāvamātraṃ saṃbodhanaṃ viduḥ prāptābhimukhyo hy arthātmā kriyāsu viniyujyate

3.7.164

संबोधनं न वाक्यार्थ इति पूर्वेभ्य आगमः उद्देशेन विभक्त्यर्था वाक्यार्थात् समपोद्धृताः

saṃbodhanaṃ na vākyārtha iti pūrvebhya āgamaḥ uddeśena vibhaktyarthā vākyārthāt samapoddhṛtāḥ

3.7.165

विभक्त्यर्थे ऽव्ययीभाववचनाद् अवसीयताम् अन्यो द्रव्याद् विभक्त्यर्थः सो ऽव्ययेनाभिधीयते

vibhaktyarthe 'vyayībhāvavacanād avasīyatām anyo dravyād vibhaktyarthaḥ so 'vyayenābhidhīyate

3.7.166

द्रव्यं तु यद् यथाभूतं तद् अत्यन्तं तथा भवेत् क्रियायोगे ऽपि तस्यासौ द्रव्यात्मा नापहीयते

dravyaṃ tu yad yathābhūtaṃ tad atyantaṃ tathā bhavet kriyāyoge 'pi tasyāsau dravyātmā nāpahīyate

3.7.167

तस्माद् यत् करणं द्रव्यं तत् कर्म न पुनर् भवेत् सर्वस्य वान्यथाभावस् तस्य द्रव्यात्मनो भवेत्

tasmād yat karaṇaṃ dravyaṃ tat karma na punar bhavet sarvasya vānyathābhāvas tasya dravyātmano bhavet

3.8.1

3,8: क्रियासमुद्देश यावत् सिद्धम् असिद्धं वा साध्यत्वेनाभिधीयते आश्रितक्रमरूपत्वात् तत् क्रियेति प्रतियते

3,8: kriyāsamuddeśa yāvat siddham asiddhaṃ vā sādhyatvenābhidhīyate āśritakramarūpatvāt tat kriyeti pratiyate

3.8.2

कार्यकारणभावेन ध्वनतीत्य् आश्रितक्रमः ध्वनिः क्रमनिवृत्तौ तु ध्वनिर् इत्य् एव कथ्यते

kāryakāraṇabhāvena dhvanatīty āśritakramaḥ dhvaniḥ kramanivṛttau tu dhvanir ity eva kathyate

3.8.3

श्वेते श्वेतत इत्य् एतच् छ्वेतत्वेन प्रकाशते आश्रितक्रमरूपत्वाद् अभिधानं प्रवर्तते

śvete śvetata ity etac chvetatvena prakāśate āśritakramarūpatvād abhidhānaṃ pravartate

3.8.4

गुणभूतैर् अवयवैः समूहः क्रमजन्मनाम् बुद्ध्या प्रकल्पिताभेदः क्रियेति व्यपदिश्यते

guṇabhūtair avayavaiḥ samūhaḥ kramajanmanām buddhyā prakalpitābhedaḥ kriyeti vyapadiśyate

3.8.5

समूहः स तत्बाभूतः प्रतिभेदम् समूहिसु समाप्यते ततो भेदे कालभेदस्य संभवः

samūhaḥ sa tatbābhūtaḥ pratibhedam samūhisu samāpyate tato bhede kālabhedasya saṃbhavaḥ

3.8.6

क्रमात् सदसतां तेषाम् आत्मानो न समूहिनाम् सद्वस्तुविषयैर् यान्ति संबन्धं चक्षुरादिभिः

kramāt sadasatāṃ teṣām ātmāno na samūhinām sadvastuviṣayair yānti saṃbandhaṃ cakṣurādibhiḥ

3.8.7

यथा गौर् इति सम्घातः सर्वो नेन्द्रियगोचरः भागशस् तूपलब्धस्य बुद्धौ रूपं निरूप्यते

yathā gaur iti samghātaḥ sarvo nendriyagocaraḥ bhāgaśas tūpalabdhasya buddhau rūpaṃ nirūpyate

3.8.8

इन्द्रियैर् अन्यथाप्राप्तौ भेदाम्शोपनिपातिभिः अलातचक्रवद् रूपं क्रियाणां परिकल्प्यते

indriyair anyathāprāptau bhedāmśopanipātibhiḥ alātacakravad rūpaṃ kriyāṇāṃ parikalpyate

3.8.9

यथा च भागाः पचतेर् उदकासेचनादयः उदकासेचनादिनां ज्ञेया भागास् तथापरे

yathā ca bhāgāḥ pacater udakāsecanādayaḥ udakāsecanādināṃ jñeyā bhāgās tathāpare

3.8.10

यश् चापकर्षपर्यन्तम् अनुप्राप्तः प्रतीयते तत्रैकस्मिन् क्रियाशब्दः केवले न प्रयुज्यते

yaś cāpakarṣaparyantam anuprāptaḥ pratīyate tatraikasmin kriyāśabdaḥ kevale na prayujyate

3.8.11

पूर्वोत्तरैस् तथा भागैः समवस्थापितक्रमः एकः सो ऽप्य् असदध्यासाद् आख्यातैर् अभिधीयते

pūrvottarais tathā bhāgaiḥ samavasthāpitakramaḥ ekaḥ so 'py asadadhyāsād ākhyātair abhidhīyate

3.8.12

कालानुपाति यद् रूपं तद् अस्तीत्य् अनुगम्यते परितस् तु परिच्छिन्नं भाव इत्य् एव कथ्यते

kālānupāti yad rūpaṃ tad astīty anugamyate paritas tu paricchinnaṃ bhāva ity eva kathyate

3.8.13

व्यवहारस्य सिद्धत्वान् न चेयं गुणकल्पना उपचारो हि मुख्यस्य संभवाद् अवतिष्ठते

vyavahārasya siddhatvān na ceyaṃ guṇakalpanā upacāro hi mukhyasya saṃbhavād avatiṣṭhate

3.8.14

आहितोत्तरशक्तित्वात् प्रत्येकं वा समूहिनः अनेकरूपा लक्ष्यन्ते क्रमवन्त इवाक्रमाः

āhitottaraśaktitvāt pratyekaṃ vā samūhinaḥ anekarūpā lakṣyante kramavanta ivākramāḥ

3.8.15

अनन्तरं फलं यस्याः कल्पते ताम् क्रियाम् विदुः प्रधानभूतां तादर्थ्याद् अन्यासां तु तदाख्यता

anantaraṃ phalaṃ yasyāḥ kalpate tām kriyām viduḥ pradhānabhūtāṃ tādarthyād anyāsāṃ tu tadākhyatā

3.8.16

क्रियाप्रवृत्तौ यो हेतुस् तदर्थं यद् विचेष्टितम् अनपेक्ष्य प्रयुञ्जीत गच्छतीत्य् अवधारयन्

kriyāpravṛttau yo hetus tadarthaṃ yad viceṣṭitam anapekṣya prayuñjīta gacchatīty avadhārayan

3.8.17

सत्सु प्रत्ययरूपो ऽसौ भावो यावन् न जायते तावत् परेषां रूपेण साध्यः सन्न् अभिधीयते

satsu pratyayarūpo 'sau bhāvo yāvan na jāyate tāvat pareṣāṃ rūpeṇa sādhyaḥ sann abhidhīyate

3.8.18

सिद्धे तु साधनाकाङ्क्षा कृतार्थत्वान् निवर्तते न क्रियावाचिनां तस्मात् प्रयोगस् तत्र विद्यते

siddhe tu sādhanākāṅkṣā kṛtārthatvān nivartate na kriyāvācināṃ tasmāt prayogas tatra vidyate

3.8.19

स चापूर्वापरिभूत एकत्वाद् अक्रमात्मकः पूर्वापराणां धर्मेण तदर्थेनानुगम्यते

sa cāpūrvāparibhūta ekatvād akramātmakaḥ pūrvāparāṇāṃ dharmeṇa tadarthenānugamyate

3.8.20

असन् निवर्तते तस्माद् यत् सत् तद् उपलभ्यते तयोः सदसतोश् चासाव् आत्मैक इव गृह्यते

asan nivartate tasmād yat sat tad upalabhyate tayoḥ sadasatoś cāsāv ātmaika iva gṛhyate

3.8.21

जातिम् अन्ये क्रियाम् आहुर् अनेकव्यक्तिवर्तिनीम् असाध्या व्यक्तिरूपेण सा साध्येवोपलभ्यते

jātim anye kriyām āhur anekavyaktivartinīm asādhyā vyaktirūpeṇa sā sādhyevopalabhyate

3.8.22

अन्ते या वा क्रियाभागे जातिः सैव क्रिया स्मृता सा व्यक्तेर् अनुनिष्पादे जायमानेव गम्यते

ante yā vā kriyābhāge jātiḥ saiva kriyā smṛtā sā vyakter anuniṣpāde jāyamāneva gamyate

3.8.23

स्वव्यापारविशिष्टानाम् सत्ता वा, कर्तृकर्मनाम् क्रिया व्यापारभेदेषु सत्ता वा समवायिनी

svavyāpāraviśiṣṭānām sattā vā, kartṛkarmanām kriyā vyāpārabhedeṣu sattā vā samavāyinī

3.8.24

अन्त्ये वात्मनि या सत्ता सा क्रिया कैश् चिद् इष्यते भाव एव हि धात्वर्थ इत्य् अविच्छिन्न आगमः

antye vātmani yā sattā sā kriyā kaiś cid iṣyate bhāva eva hi dhātvartha ity avicchinna āgamaḥ

3.8.25

बुद्धिं तज्जातिम् अन्ये तु बुद्धिसत्ताम् अथापरे प्रत्यस्तरूपां भावेषु क्रियेति प्रतिजानते

buddhiṃ tajjātim anye tu buddhisattām athāpare pratyastarūpāṃ bhāveṣu kriyeti pratijānate

3.8.26

आविर्भावतिरोभावौ जन्मनाशौ तथापरैः षट्सु भावविकारेषु कल्पितौ व्यावहारिकौ

āvirbhāvatirobhāvau janmanāśau tathāparaiḥ ṣaṭsu bhāvavikāreṣu kalpitau vyāvahārikau

3.8.27

ताभ्यां सर्वप्रवृत्तीनाम् अभेदेनोपसम्ग्रहः जन्मैवाश्रितसारूप्यं स्थितिर् इत्य् अभिधीयते

tābhyāṃ sarvapravṛttīnām abhedenopasamgrahaḥ janmaivāśritasārūpyaṃ sthitir ity abhidhīyate

3.8.28

जायमानान् न जन्र्नान्यद् विनाशे ऽप्य् अपदार्थता अतो भावविकारेषु सत्तैका व्यवतिष्ठते

jāyamānān na janrnānyad vināśe 'py apadārthatā ato bhāvavikāreṣu sattaikā vyavatiṣṭhate

3.8.29

पूर्वभागस् तु यज् जातात् तज् जन्मेत्य् अपदिश्यते आश्रितक्रमरूपेण निमित्तत्वे विवक्षिते

pūrvabhāgas tu yaj jātāt taj janmety apadiśyate āśritakramarūpeṇa nimittatve vivakṣite

3.8.30

आख्यातशब्दैर् अर्थो ऽसाव् एवंभूतो ऽभिधीयते नामशब्दाः प्रवर्तन्ते संहरन्त इव क्रमम्

ākhyātaśabdair artho 'sāv evaṃbhūto 'bhidhīyate nāmaśabdāḥ pravartante saṃharanta iva kramam

3.8.31

फलं फलापदेशो वा वस्तु वा तद्विरोधि यत् तद् अन्यद् एव पूर्वेषां नाग इत्य् अपदिश्यते

phalaṃ phalāpadeśo vā vastu vā tadvirodhi yat tad anyad eva pūrveṣāṃ nāga ity apadiśyate

3.8.32

नैवास्ति नैव नास्तीति वस्तुनो ग्रहनाद् विना कल्पते पररूपेण वस्त्व् अन्यद् अनुगम्यते

naivāsti naiva nāstīti vastuno grahanād vinā kalpate pararūpeṇa vastv anyad anugamyate

3.8.33

भावाभावौ घटादिनाम् अस्पृशन्न् अपि पाणिना कश् चिद् वेदाप्रकाशे ऽपि प्रकाशे तत एव वा

bhāvābhāvau ghaṭādinām aspṛśann api pāṇinā kaś cid vedāprakāśe 'pi prakāśe tata eva vā

3.8.34

व्यापि सौक्ष्म्यं क्व चिद् याति क्व चित् संहन्यते पुनः अकुर्वाणो ऽथ वा किं चित् स्वशक्त्यैवं प्रकाशते

vyāpi saukṣmyaṃ kva cid yāti kva cit saṃhanyate punaḥ akurvāṇo 'tha vā kiṃ cit svaśaktyaivaṃ prakāśate

3.8.35

सर्वरूपस्य तत्त्वस्य यत् क्रमेणेव दर्शनम् भागैर् इव प्रकॢप्तिश् च तां क्रियाम् अपरे विदुः

sarvarūpasya tattvasya yat krameṇeva darśanam bhāgair iva prakḷptiś ca tāṃ kriyām apare viduḥ

3.8.36

सत्ता स्वशक्तियोगेन सर्वरूपा व्यवस्थिता साध्या च साधनं चैव फलं भोक्ता फलस्य च

sattā svaśaktiyogena sarvarūpā vyavasthitā sādhyā ca sādhanaṃ caiva phalaṃ bhoktā phalasya ca

3.8.37

क्रियाम् अन्ये तु मन्यन्ते क्व चिद् अप्य् अनपाश्रिताम् साधनैकार्थकारित्वे प्रवृत्तिम् अनपायिनीम्

kriyām anye tu manyante kva cid apy anapāśritām sādhanaikārthakāritve pravṛttim anapāyinīm

3.8.38

सामान्यभूता सा पूर्वं भागशः प्रविभज्यते ततो व्यापाररूपेण साध्येव व्यवतिष्ठते

sāmānyabhūtā sā pūrvaṃ bhāgaśaḥ pravibhajyate tato vyāpārarūpeṇa sādhyeva vyavatiṣṭhate

3.8.39

प्रकृतिः साधनानां सा प्रथमं तच् च कारकम् व्यापाराणां ततो ऽन्यत्वम् अपरैर् उपवर्ण्यते

prakṛtiḥ sādhanānāṃ sā prathamaṃ tac ca kārakam vyāpārāṇāṃ tato 'nyatvam aparair upavarṇyate

3.8.40

बहूनां संभवे ऽर्थानां के चिद् एवोपकारिनः संसर्गे कश् चिद् एसां तु प्राधान्येन प्रतीयते

bahūnāṃ saṃbhave 'rthānāṃ ke cid evopakārinaḥ saṃsarge kaś cid esāṃ tu prādhānyena pratīyate

3.8.41

साध्यत्वात् तत्र चाख्यातैर् व्यापाराः सिद्धसाधनाः प्राधान्येनाभिधीयन्ते फलेनापि प्रवर्तिताः

sādhyatvāt tatra cākhyātair vyāpārāḥ siddhasādhanāḥ prādhānyenābhidhīyante phalenāpi pravartitāḥ

3.8.42

एकत्वावृत्तिभावाभ्यां भेदाभेदसमन्वये संख्यास् तत्रोपलभ्यन्ते संख्येयावयवक्रियाः

ekatvāvṛttibhāvābhyāṃ bhedābhedasamanvaye saṃkhyās tatropalabhyante saṃkhyeyāvayavakriyāḥ

3.8.43

सिद्धस्यार्थस्य पाकादेः कथं साधनयोगिता साध्यत्वे वा तिङन्तेन कृतां भेदो न कश् चन

siddhasyārthasya pākādeḥ kathaṃ sādhanayogitā sādhyatve vā tiṅantena kṛtāṃ bhedo na kaś cana

3.8.44

तत्र कारकयोगाया यद्य् आख्यातं निबन्धनम् षष्ठ्वाः सा लेन संबन्धे व्युदस्ता कर्तृकर्मनोः

tatra kārakayogāyā yady ākhyātaṃ nibandhanam ṣaṣṭhvāḥ sā lena saṃbandhe vyudastā kartṛkarmanoḥ

3.8.45

एकाभिधान एको ऽर्थो युगपच् च द्विधर्मभाक् न संभवति सिद्धत्वे स साध्यः स्यात् कथं पुनः

ekābhidhāna eko 'rtho yugapac ca dvidharmabhāk na saṃbhavati siddhatve sa sādhyaḥ syāt kathaṃ punaḥ

3.8.46

एतावत् साधनं साध्यम् एतावद् इति कल्पना शास्त्र एव न वाक्ये ऽस्ति विभागः परमार्थतः

etāvat sādhanaṃ sādhyam etāvad iti kalpanā śāstra eva na vākye 'sti vibhāgaḥ paramārthataḥ

3.8.47

आख्यातशब्दे भागाभ्यां साध्यसाधनवर्तिता प्रकल्पिता यथा शास्त्रे स घञादिस्व् अपि क्रमः

ākhyātaśabde bhāgābhyāṃ sādhyasādhanavartitā prakalpitā yathā śāstre sa ghañādisv api kramaḥ

3.8.48

साध्यत्वेन क्रिया तत्र धातुरूपनिबन्धना सत्त्वभावस् तु यस् तस्याः स घञादिनिबन्धनः

sādhyatvena kriyā tatra dhāturūpanibandhanā sattvabhāvas tu yas tasyāḥ sa ghañādinibandhanaḥ

3.8.49

बन्धुताभेदरूपेण बन्धुशब्दे व्यवस्थिता समूहो बन्ध्ववस्था तु प्रत्ययेनाभिधीयते

bandhutābhedarūpeṇa bandhuśabde vyavasthitā samūho bandhvavasthā tu pratyayenābhidhīyate

3.8.50

तत्र यम् प्रति साध्यत्वम् असिद्धा तं प्रति क्रिया सिद्धा तु यस्मिन् साध्यत्वं न तम् एव पुनः प्रति

tatra yam prati sādhyatvam asiddhā taṃ prati kriyā siddhā tu yasmin sādhyatvaṃ na tam eva punaḥ prati

3.8.51

राज्ञः पुत्रस्य नप्तेति न राज्ञि व्यतिरिच्यते पुत्रस्यार्थः प्रधानत्वं न चास्य विनिवर्तते

rājñaḥ putrasya napteti na rājñi vyatiricyate putrasyārthaḥ pradhānatvaṃ na cāsya vinivartate

3.8.52

मृगो धावति पश्येति साध्यसाधनरूपता तथा विषयभेदेन सरणस्योपपद्यते

mṛgo dhāvati paśyeti sādhyasādhanarūpatā tathā viṣayabhedena saraṇasyopapadyate

3.8.53

लकृत्यक्तखलर्थानां तथाव्ययकृताम् अपि रूढिनिष्ठाघञादिनाम् धातुः साध्यस्य वाचकः

lakṛtyaktakhalarthānāṃ tathāvyayakṛtām api rūḍhiniṣṭhāghañādinām dhātuḥ sādhyasya vācakaḥ

3.8.54

साध्यस्यापरिनिष्पत्तेः सो ऽयम् इत्य् अनुपग्रहः तिङन्तैर् अन्तरेणेवम् उपमानं ततो न तैः

sādhyasyāpariniṣpatteḥ so 'yam ity anupagrahaḥ tiṅantair antareṇevam upamānaṃ tato na taiḥ

3.8.55

साधनत्वं प्रसिद्धं च तिङ्क्षु संबन्धिनां यतः तेनाध्यारोप एव स्याद् उपमा तु न विद्यते

sādhanatvaṃ prasiddhaṃ ca tiṅkṣu saṃbandhināṃ yataḥ tenādhyāropa eva syād upamā tu na vidyate

3.8.56

न्यूनेषु च समाप्तार्थम् उपमानं विधीयते क्रिया चैवाश्रये सर्वा तत्र तत्र समाप्यते

nyūneṣu ca samāptārtham upamānaṃ vidhīyate kriyā caivāśraye sarvā tatra tatra samāpyate

3.8.57

येनैव हेतुना हंसः पततीत्य् अभिधीयते आतौ तस्य समाप्तत्वाद् उपमार्थो न विद्यते

yenaiva hetunā haṃsaḥ patatīty abhidhīyate ātau tasya samāptatvād upamārtho na vidyate

3.8.58

क्रियाणां जातिभिन्नानां सादृश्यं नावधार्यते सिद्धेश् च प्रक्रमे साध्यम् उपमातुम् न शक्यते

kriyāṇāṃ jātibhinnānāṃ sādṛśyaṃ nāvadhāryate siddheś ca prakrame sādhyam upamātum na śakyate

3.8.59

वनम् वृक्षा इति यथा भेदाभेदव्यपाश्रयात् अर्थात्मा भिद्यते भावे स बाह्याभ्यन्तरे क्रमः

vanam vṛkṣā iti yathā bhedābhedavyapāśrayāt arthātmā bhidyate bhāve sa bāhyābhyantare kramaḥ

3.8.60

सामान्ये भाव इत्य् अत्र यल् लिङ्गम् उपलभ्यते भेदानां अनुमेयत्वान् न तत् तेषु विवक्ष्यते

sāmānye bhāva ity atra yal liṅgam upalabhyate bhedānāṃ anumeyatvān na tat teṣu vivakṣyate

3.8.61

निर्देशे चरितार्थत्वाल् लिङ्गं भावे ऽविवक्सितम् उपमानविधित्वाच् च भावाद् अन्यत् पचादिसु

nirdeśe caritārthatvāl liṅgaṃ bhāve 'vivaksitam upamānavidhitvāc ca bhāvād anyat pacādisu

3.8.62

भवतौ यत् पचादिनां तावद् अत्रोपदिश्यते न च लिङ्गम् पचादिनां भवतौ समवस्थितम्

bhavatau yat pacādināṃ tāvad atropadiśyate na ca liṅgam pacādināṃ bhavatau samavasthitam

3.8.63

एकश् च सो ऽर्थः सत्ताख्यः कथम् चित् कैश् चिद् उच्यते लिङ्गानि चास्य भिद्यन्ते पचिरूपादिभेदवत्

ekaś ca so 'rthaḥ sattākhyaḥ katham cit kaiś cid ucyate liṅgāni cāsya bhidyante pacirūpādibhedavat

3.8.64

आचार्यो मातुलश् चेति यथैको व्यपदिश्यते सम्बन्धिभेदाद् अर्थात्मा स विधिः पक्तिभावयोः

ācāryo mātulaś ceti yathaiko vyapadiśyate sambandhibhedād arthātmā sa vidhiḥ paktibhāvayoḥ

3.9.1

3,9: कालसमुद्देशः व्यापारव्यतिरेकेण कालम् एके प्रचक्षते नित्यम् एकं विभु द्रव्यं परिमाणं क्रियावताम्

3,9: kālasamuddeśaḥ vyāpāravyatirekeṇa kālam eke pracakṣate nityam ekaṃ vibhu dravyaṃ parimāṇaṃ kriyāvatām

3.9.2

दिष्टिप्रस्थसुवर्णादि मूर्तिभेदाय कल्पते क्रियाभेदाय कालस् तु संख्या सर्वस्य भेदिका

diṣṭiprasthasuvarṇādi mūrtibhedāya kalpate kriyābhedāya kālas tu saṃkhyā sarvasya bhedikā

3.9.3

उत्पत्तौ च स्थितौ चैव विनाशे चापि तद्वताम् निमित्तं कालम् एवाहुर् विभक्तेनात्मना स्थितम्

utpattau ca sthitau caiva vināśe cāpi tadvatām nimittaṃ kālam evāhur vibhaktenātmanā sthitam

3.9.4

तम् अस्य लोकयन्त्रस्य सूत्रधारं प्रचक्षते प्रतिबन्धाभ्यनुज्ञाभ्यां तेन विश्वं विभज्यते

tam asya lokayantrasya sūtradhāraṃ pracakṣate pratibandhābhyanujñābhyāṃ tena viśvaṃ vibhajyate

3.9.5

यदि न प्रतिबध्नीयात् प्रतिबन्धं च नोत्सृजेत् अवस्था व्यतिकीर्येरन् पौर्वापर्यविनाकृताः

yadi na pratibadhnīyāt pratibandhaṃ ca notsṛjet avasthā vyatikīryeran paurvāparyavinākṛtāḥ

3.9.6

तस्यात्मा बहुधा भिन्नो भेदैर् धर्मान्तराश्रयैः न हि भिन्नम् अभिन्नं वा वस्तु किं चन विद्यते

tasyātmā bahudhā bhinno bhedair dharmāntarāśrayaiḥ na hi bhinnam abhinnaṃ vā vastu kiṃ cana vidyate

3.9.7

नैको न चाप्य् अनेको ऽस्ति न शुक्लो नापि चासितः द्रव्यात्मा स तु संसर्गाद् एवंरूपः प्रकाशते

naiko na cāpy aneko 'sti na śuklo nāpi cāsitaḥ dravyātmā sa tu saṃsargād evaṃrūpaḥ prakāśate

3.9.8

संसर्गिनां तु ये भेदा विशेषास् तस्य ते मताः स भिन्नस् तैर् व्यवस्थानां कालो भेदाय कल्पते

saṃsargināṃ tu ye bhedā viśeṣās tasya te matāḥ sa bhinnas tair vyavasthānāṃ kālo bhedāya kalpate

3.9.9

विशिष्टकालसंबन्धाद् वृत्तिलाभः प्रकल्पते शक्तीनां संप्रयोगस्य हेतुत्वेनावतिष्ठते

viśiṣṭakālasaṃbandhād vṛttilābhaḥ prakalpate śaktīnāṃ saṃprayogasya hetutvenāvatiṣṭhate

3.9.10

जन्माभिव्यक्तिनियमाः प्रयोगोपनिबन्धनाः नित्याधीनस्थितित्वाच् च स्थितिर् नियमपूर्विका

janmābhivyaktiniyamāḥ prayogopanibandhanāḥ nityādhīnasthititvāc ca sthitir niyamapūrvikā

3.9.11

स्थितस्यानुग्रहस् तैस् तैर् धर्मैः संसर्गिभिस् ततः प्रतिबन्धस् तिरोभावः प्रहाणम् इति चात्मनः

sthitasyānugrahas tais tair dharmaiḥ saṃsargibhis tataḥ pratibandhas tirobhāvaḥ prahāṇam iti cātmanaḥ

3.9.12

प्रत्यवस्थं तु कालस्य व्यापारो ऽत्र व्यवस्थितः काल एव हि विश्वात्मा व्यापार इति कथ्यते

pratyavasthaṃ tu kālasya vyāpāro 'tra vyavasthitaḥ kāla eva hi viśvātmā vyāpāra iti kathyate

3.9.13

मूर्तीनां तेन भिन्नानाम् आचयापचयाः पृथक् लक्ष्यन्ते परिणामेन सर्वासां भेदयोगिना

mūrtīnāṃ tena bhinnānām ācayāpacayāḥ pṛthak lakṣyante pariṇāmena sarvāsāṃ bhedayoginā

3.9.14

जलयन्त्रभ्रमावेशसदृशीभिः प्रवृत्तिभिः स कलाः कलयन् सर्वाः कालाख्यां लभते विभुः

jalayantrabhramāveśasadṛśībhiḥ pravṛttibhiḥ sa kalāḥ kalayan sarvāḥ kālākhyāṃ labhate vibhuḥ

3.9.15

प्रतिभद्धाश् च यास् तेन चित्रा विश्वस्य वृत्तयः ताः स एवानुजानाति यथा तन्तुः शकुन्तिकाः

pratibhaddhāś ca yās tena citrā viśvasya vṛttayaḥ tāḥ sa evānujānāti yathā tantuḥ śakuntikāḥ

3.9.16

विशिष्टकालसंबन्धाल् लब्धपाकासु शक्तिषु क्रियाभिव्यज्यते नित्या प्रयोगाख्येन कर्मणा

viśiṣṭakālasaṃbandhāl labdhapākāsu śaktiṣu kriyābhivyajyate nityā prayogākhyena karmaṇā

3.9.17

जातिप्रयुक्ता तस्यां तु फलव्यक्तिः प्रजायते कुतो ऽप्य् अद्भुतया वृत्त्या शक्तिभिः सा नियम्यते

jātiprayuktā tasyāṃ tu phalavyaktiḥ prajāyate kuto 'py adbhutayā vṛttyā śaktibhiḥ sā niyamyate

3.9.18

ततस् तु समवायाख्या शक्तिर् भेदस्य बाधिका एकत्वम् इव ता व्यक्तीर् आपादयति कारणैः

tatas tu samavāyākhyā śaktir bhedasya bādhikā ekatvam iva tā vyaktīr āpādayati kāraṇaiḥ

3.9.19

अथास्मान् नियमाद् ऊर्ध्वं जातयो याः प्रयोजिकाः ताः सर्वा व्यक्तिम् आयान्ति स्वच्छे छाया इवाम्भसि

athāsmān niyamād ūrdhvaṃ jātayo yāḥ prayojikāḥ tāḥ sarvā vyaktim āyānti svacche chāyā ivāmbhasi

3.9.20

कारणानुविधायित्वाद् अथ कारण पूर्वकाः गुणास् तत्रोपजायन्ते स्वजातिव्यक्तिहेतवः

kāraṇānuvidhāyitvād atha kāraṇa pūrvakāḥ guṇās tatropajāyante svajātivyaktihetavaḥ

3.9.21

आश्रयाणां च नित्यत्वम् आश्रितानां च नित्यता ता व्यक्तीर् अनुगृह्णाति स्थितिस् तेन प्रकल्पते

āśrayāṇāṃ ca nityatvam āśritānāṃ ca nityatā tā vyaktīr anugṛhṇāti sthitis tena prakalpate

3.9.22

अनित्यस्य यथोत्पादे पारतन्त्र्यं तथा स्थितौ विनाशायैव तत् शृष्टम् अस्वाधीनस्थितिं विदुः

anityasya yathotpāde pāratantryaṃ tathā sthitau vināśāyaiva tat śṛṣṭam asvādhīnasthitiṃ viduḥ

3.9.23

स्थितः संसर्गिभिर् भावैः स्वक्रियास्व् अनुगृह्यते नैषां सत्ताम् अनुद्गृह्य वृत्तिर् जन्मवतां स्मृता

sthitaḥ saṃsargibhir bhāvaiḥ svakriyāsv anugṛhyate naiṣāṃ sattām anudgṛhya vṛttir janmavatāṃ smṛtā

3.9.24

जराख्या कालशक्तिर् या शक्त्यन्तरविरोधिनी सा शक्तीः प्रतिबध्नाति जायन्ते च विरोधिनः

jarākhyā kālaśaktir yā śaktyantaravirodhinī sā śaktīḥ pratibadhnāti jāyante ca virodhinaḥ

3.9.25

प्रयोजकास् तु ये भावाः स्थितिभागस्य हेतवः तिरोभवन्ति ते सर्वे यत आत्मा प्रहीयते

prayojakās tu ye bhāvāḥ sthitibhāgasya hetavaḥ tirobhavanti te sarve yata ātmā prahīyate

3.9.26

यथैवाद्बुतया वृत्त्या निष्क्रमं निर्निबन्धनम् अपदं जायते सर्वं तथास्यात्मा प्रहीयते

yathaivādbutayā vṛttyā niṣkramaṃ nirnibandhanam apadaṃ jāyate sarvaṃ tathāsyātmā prahīyate

3.9.27

क्रिययोर् अपवर्गिण्योर् नानार्थसमवेतयोः संबन्धिना विनैकेन परिच्छेदः कथं भवेत्

kriyayor apavargiṇyor nānārthasamavetayoḥ saṃbandhinā vinaikena paricchedaḥ kathaṃ bhavet

3.9.28

यथा तुलायां हस्ते वा नानाद्रव्यव्यवस्थितम् गुरुत्वं परिमीयेत कालाद् एवं क्रियागतिः

yathā tulāyāṃ haste vā nānādravyavyavasthitam gurutvaṃ parimīyeta kālād evaṃ kriyāgatiḥ

3.9.29

जहाति सहवृत्ताश् च क्रियाः स समवस्थिताः व्रीहिर् यथोदकं तेन हायनाख्यां प्रपद्यते

jahāti sahavṛttāś ca kriyāḥ sa samavasthitāḥ vrīhir yathodakaṃ tena hāyanākhyāṃ prapadyate

3.9.30

प्रतिबन्धाभ्यनुज्ञाभ्यां वृत्तिर् या तस्य शास्वती तया विभज्यमानो ऽसौ भजते क्रमरूपतां

pratibandhābhyanujñābhyāṃ vṛttir yā tasya śāsvatī tayā vibhajyamāno 'sau bhajate kramarūpatāṃ

3.9.31

कर्तृभेदात् तदर्थेषु प्रचयापचयौ गतः समत्वं विषमत्वं वा स एकः प्रतिपद्यते

kartṛbhedāt tadartheṣu pracayāpacayau gataḥ samatvaṃ viṣamatvaṃ vā sa ekaḥ pratipadyate

3.9.32

क्रियाभेदाद् यथैकस्मिंस् तक्षाद्याख्या प्रवर्तते क्रियाभेदात् तथैकस्मिन्न् ऋत्वाद्याख्योपजायते

kriyābhedād yathaikasmiṃs takṣādyākhyā pravartate kriyābhedāt tathaikasminn ṛtvādyākhyopajāyate

3.9.33

आरम्भश् च क्रिया चैव निष्ठा चेत्य् अभिधीयते धर्मान्तराणाम् अध्यासभेदात् सदसदात्मनः

ārambhaś ca kriyā caiva niṣṭhā cety abhidhīyate dharmāntarāṇām adhyāsabhedāt sadasadātmanaḥ

3.9.34

यावांश् च द्व्यणुकादीनां तावान् हिमवतो ऽप्य् असौ न ह्य् आत्मा कस्य चिद् भेत्तुं प्रचेतुं वापि शक्यते

yāvāṃś ca dvyaṇukādīnāṃ tāvān himavato 'py asau na hy ātmā kasya cid bhettuṃ pracetuṃ vāpi śakyate

3.9.35

अन्यैस् तु भावैर् अन्येषां प्रचयः परिकल्प्यते शनैर् इदम् इदं क्षिप्रम् इति तेन प्रतीयते

anyais tu bhāvair anyeṣāṃ pracayaḥ parikalpyate śanair idam idaṃ kṣipram iti tena pratīyate

3.9.36

असतश् च क्रमो नास्ति स हि भेत्तुं न शक्यते सतो ऽपि चात्मतत्त्वं यत् तत् तथैवावतिष्ठते

asataś ca kramo nāsti sa hi bhettuṃ na śakyate sato 'pi cātmatattvaṃ yat tat tathaivāvatiṣṭhate

3.9.37

क्रियोपाधिश् च सन् भूतभविष्यद्वर्तमानताः एकादशाभिर् आकारैर् विभक्ताः प्रतिपद्यते

kriyopādhiś ca san bhūtabhaviṣyadvartamānatāḥ ekādaśābhir ākārair vibhaktāḥ pratipadyate

3.9.38

भूतः पञ्चविधस् तत्र भविष्यंश् च चतुर्विधः वर्तमानो द्विधाख्यात इत्य् एकादश कल्पनाः

bhūtaḥ pañcavidhas tatra bhaviṣyaṃś ca caturvidhaḥ vartamāno dvidhākhyāta ity ekādaśa kalpanāḥ

3.9.39

काले निधाय स्वं रूपं प्रज्ञया यन् निगृह्यते भावास् ततो निवर्तन्ते तत्र संक्रान्तशक्तयः

kāle nidhāya svaṃ rūpaṃ prajñayā yan nigṛhyate bhāvās tato nivartante tatra saṃkrāntaśaktayaḥ

3.9.40

भाविनां चैव यद् रूपं तस्य च प्रतिबिम्बकम् सुनिर्मृष्ट इवादर्शे काल एवोपपद्यते

bhāvināṃ caiva yad rūpaṃ tasya ca pratibimbakam sunirmṛṣṭa ivādarśe kāla evopapadyate

3.9.41

तृणपर्णलतादीनि यथा स्रोतो ऽनुकर्षति प्रवर्तयति कालो ऽपि मात्रा मात्रावतां तथा

tṛṇaparṇalatādīni yathā sroto 'nukarṣati pravartayati kālo 'pi mātrā mātrāvatāṃ tathā

3.9.42

आविश्येवानुसंधत्ते यथा गतिमतां गतीः वायुस् तत्रैव कालात्मा विधत्ते क्रमरूपताम्

āviśyevānusaṃdhatte yathā gatimatāṃ gatīḥ vāyus tatraiva kālātmā vidhatte kramarūpatām

3.9.43

अयनप्रविभागश् च गतीश् च ज्योतिषां ध्रुवा निवृत्तिप्रभवाश् चैव भूतानां तन्निबन्धनाः

ayanapravibhāgaś ca gatīś ca jyotiṣāṃ dhruvā nivṛttiprabhavāś caiva bhūtānāṃ tannibandhanāḥ

3.9.44

मात्राणां परिणामा ये कालवृत्त्यनुपातिनः नक्षत्राख्या पृथक् तेषु चिह्नमात्रं तु तारकाः

mātrāṇāṃ pariṇāmā ye kālavṛttyanupātinaḥ nakṣatrākhyā pṛthak teṣu cihnamātraṃ tu tārakāḥ

3.9.45

रुतैर् मृगशकुन्तानां स्थावराणां च वृत्तिभिः छायादिपरिणामैश् च ऋतुधामा निरूप्यते

rutair mṛgaśakuntānāṃ sthāvarāṇāṃ ca vṛttibhiḥ chāyādipariṇāmaiś ca ṛtudhāmā nirūpyate

3.9.46

निर्भासोपगमो यो ऽयं क्रमवान् इव दृश्यते अक्रमस्यापि विश्वस्य तत् कालस्य विचेष्टितम्

nirbhāsopagamo yo 'yaṃ kramavān iva dṛśyate akramasyāpi viśvasya tat kālasya viceṣṭitam

3.9.47

दूरान्तिकव्यवस्थानम् अध्वाधिकरणं यथा चिरक्षिप्रव्यवस्थानं कालाधिकरणं तथा

dūrāntikavyavasthānam adhvādhikaraṇaṃ yathā cirakṣipravyavasthānaṃ kālādhikaraṇaṃ tathā

3.9.48

तस्याभिन्नस्य कालस्य व्यवहारे क्रियाकृताः भेदा इव त्रयः सिद्धा यांल् लोको नातिवर्तते

tasyābhinnasya kālasya vyavahāre kriyākṛtāḥ bhedā iva trayaḥ siddhā yāṃl loko nātivartate

3.9.49

एकस्य शक्तयस् तिस्रः कालस्य समवस्थिताः यत्संबन्धेन भावानां दर्शनादर्शने सताम्

ekasya śaktayas tisraḥ kālasya samavasthitāḥ yatsaṃbandhena bhāvānāṃ darśanādarśane satām

3.9.50

द्वाभ्यां स किल शक्तिभ्यां भावानां वरणात्मकः शक्तिस् तु वर्तमानाख्या भावरूपप्रकाशिनी

dvābhyāṃ sa kila śaktibhyāṃ bhāvānāṃ varaṇātmakaḥ śaktis tu vartamānākhyā bhāvarūpaprakāśinī

3.9.51

अनागता जन्मशक्तेः शक्तिर् अप्रतिबन्धिका अतीताख्या तु या शक्तिस् तया जन्म विरुध्यते

anāgatā janmaśakteḥ śaktir apratibandhikā atītākhyā tu yā śaktis tayā janma virudhyate

3.9.52

तमःप्रकाशवत् त्व् एते त्रयो ऽध्वानो व्यवस्थिताः अक्रमास् तेषु भावानां क्रमः समुपलभ्यते

tamaḥprakāśavat tv ete trayo 'dhvāno vyavasthitāḥ akramās teṣu bhāvānāṃ kramaḥ samupalabhyate

3.9.53

द्वौ तु तत्र तमोरूपाव् एकस्यालोकवत् स्थितिः अतीतम् अपि केषां चित् पुनर् विपरिवर्तते

dvau tu tatra tamorūpāv ekasyālokavat sthitiḥ atītam api keṣāṃ cit punar viparivartate

3.9.54

युगपद् वर्तमानत्वं तद्धर्मा प्रतिपद्यते केषां चिद् वर्तमानत्वाच् चैति तद्वद् अतीतताम्

yugapad vartamānatvaṃ taddharmā pratipadyate keṣāṃ cid vartamānatvāc caiti tadvad atītatām

3.9.55

हेतुपकाराद् आक्षिप्तो वर्तमानत्वम् आगतः शान्तहेतूपकारः सन् पुनर् नोपैति दर्शनम्

hetupakārād ākṣipto vartamānatvam āgataḥ śāntahetūpakāraḥ san punar nopaiti darśanam

3.9.56

द्वे एव कालस्य विभोः केषां चिच् छक्तिवर्त्मनी करोति याभ्यां भावानाम् उन्मीलननिमीलने

dve eva kālasya vibhoḥ keṣāṃ cic chaktivartmanī karoti yābhyāṃ bhāvānām unmīlananimīlane

3.9.57

कलाभिः पृथगर्थाभिः प्रविभक्तं स्वभावतः के चिद् बुद्ध्यनुसंहारलक्षणं तं प्रचक्षते

kalābhiḥ pṛthagarthābhiḥ pravibhaktaṃ svabhāvataḥ ke cid buddhyanusaṃhāralakṣaṇaṃ taṃ pracakṣate

3.9.58

ज्ञानानुगतशक्तिं वा बाह्यं वा सत्यतः स्थितम् कालात्मानम् अनाश्रित्य व्यवहर्तुं न शक्यते

jñānānugataśaktiṃ vā bāhyaṃ vā satyataḥ sthitam kālātmānam anāśritya vyavahartuṃ na śakyate

3.9.59

तिस्रो भावस्य भावस्य केषां चिद् भावशक्तयः ताभिः स्वशक्तिभिः सर्वं सदैवास्ति च नास्ति च

tisro bhāvasya bhāvasya keṣāṃ cid bhāvaśaktayaḥ tābhiḥ svaśaktibhiḥ sarvaṃ sadaivāsti ca nāsti ca

3.9.60

सत्त्वाद् अव्यतिरेकेण तास् तिस्रो ऽपि व्यवस्थिताः क्रमस् तास् तदभेदाच् च सदसत्त्वं न भिद्यते

sattvād avyatirekeṇa tās tisro 'pi vyavasthitāḥ kramas tās tadabhedāc ca sadasattvaṃ na bhidyate

3.9.61

दर्शनादर्शनेनैकं दृष्टादृष्टं तद् एव तु अध्वनाम् एकता नास्ति न च किं चिन् निवर्तते

darśanādarśanenaikaṃ dṛṣṭādṛṣṭaṃ tad eva tu adhvanām ekatā nāsti na ca kiṃ cin nivartate

3.9.62

शक्त्यात्मदेवतापक्षैर् भिन्नं कालस्य दर्शनम् प्रथमं तद् अविद्यायां यद् विद्यायां न विद्यते

śaktyātmadevatāpakṣair bhinnaṃ kālasya darśanam prathamaṃ tad avidyāyāṃ yad vidyāyāṃ na vidyate

3.9.63

अभेदे यदि कालस्य ह्रस्वदीर्घप्लुतादिषु दृश्यते भेदनिर्भासः स चिरक्षिप्रबुद्धिवत्

abhede yadi kālasya hrasvadīrghaplutādiṣu dṛśyate bhedanirbhāsaḥ sa cirakṣiprabuddhivat

3.9.64

ह्रस्वदीर्घप्लुतावृत्त्या नालिकासलिलादिषु कथं प्रचययोगः स्यात् कल्पनामात्रहेतुकः

hrasvadīrghaplutāvṛttyā nālikāsalilādiṣu kathaṃ pracayayogaḥ syāt kalpanāmātrahetukaḥ

3.9.65

अभिव्यक्तिनिमित्तस्य प्रचयेन प्रचीयते अभिन्नम् अपि शब्दस्य तत्त्वम् अप्रचयात्मकम्

abhivyaktinimittasya pracayena pracīyate abhinnam api śabdasya tattvam apracayātmakam

3.9.66

एवं मात्रातुरीयस्य भेदो दाशतयस्य वा परिमाणविकल्पेन शब्दात्मनि न विद्यते

evaṃ mātrāturīyasya bhedo dāśatayasya vā parimāṇavikalpena śabdātmani na vidyate

3.9.67

अनुनिष्पादिकल्पेन ये ऽन्तराल इव स्थिताः शब्दास् ते प्रतिपत्तॄणाम् उपायाः प्रतिपत्तये

anuniṣpādikalpena ye 'ntarāla iva sthitāḥ śabdās te pratipattṝṇām upāyāḥ pratipattaye

3.9.68

विशिष्टम् अवधिं तं तम् उपादाय प्रकल्पते कालः कालवताम् एकः क्षणमासर्तुभेदभाक्

viśiṣṭam avadhiṃ taṃ tam upādāya prakalpate kālaḥ kālavatām ekaḥ kṣaṇamāsartubhedabhāk

3.9.69

बुद्ध्यवग्रहभेदाच् च व्यवहारात्मनि स्थितः तावान् एव क्षणः कालो युगमन्वन्तराणि वा

buddhyavagrahabhedāc ca vyavahārātmani sthitaḥ tāvān eva kṣaṇaḥ kālo yugamanvantarāṇi vā

3.9.70

प्रतिबन्धाभ्यनुज्ञाभ्यां नालिकाविवराश्रिते यद् अम्भसि प्रक्षरणं तत् कालस्यैव चेष्टितम्

pratibandhābhyanujñābhyāṃ nālikāvivarāśrite yad ambhasi prakṣaraṇaṃ tat kālasyaiva ceṣṭitam

3.9.71

अल्पे महति वा छिद्रे तत्संबन्धे न भिद्यते कालस्य वृत्तिर् आत्मापि तम् एवास्यानुवर्तते

alpe mahati vā chidre tatsaṃbandhe na bhidyate kālasya vṛttir ātmāpi tam evāsyānuvartate

3.9.72

आक्रीड इव कालस्य दृश्यते यः स्वशक्तिभिः बहुरूपस्य भावेषु बहुधा तेन भिद्यते

ākrīḍa iva kālasya dṛśyate yaḥ svaśaktibhiḥ bahurūpasya bhāveṣu bahudhā tena bhidyate

3.9.73

त्वचिसारस्य वा वृद्धिं तृणराजस्य वा दधत् तावत् तद्वृद्धियोगेन कालतत्त्वं विकल्पते

tvacisārasya vā vṛddhiṃ tṛṇarājasya vā dadhat tāvat tadvṛddhiyogena kālatattvaṃ vikalpate

3.9.74

व्यतिक्रमे ऽपि मात्राणां तस्य नास्ति व्यतिक्रमः न गन्तृगतिभेदेन मार्गभेदो ऽस्ति कश् चन

vyatikrame 'pi mātrāṇāṃ tasya nāsti vyatikramaḥ na gantṛgatibhedena mārgabhedo 'sti kaś cana

3.9.75

उदयास्तमयावृत्त्या ज्योतिषां लोकसिद्धया कालस्याव्यतिपाते ऽपि ताद्धर्म्यम् इव लक्ष्यते

udayāstamayāvṛttyā jyotiṣāṃ lokasiddhayā kālasyāvyatipāte 'pi tāddharmyam iva lakṣyate

3.9.76

आदित्यग्रहनक्षत्रपरिस्पन्दम् अथापरे भिन्नम् आवृत्तिभेदेन कालं कालविदो विदुः

ādityagrahanakṣatraparispandam athāpare bhinnam āvṛttibhedena kālaṃ kālavido viduḥ

3.9.77

क्रियान्तरपरिच्छेदप्रवृत्ता या क्रियां प्रति निर्ज्ञातपरिमाणा सा काल इत्य् अभिधीयते

kriyāntaraparicchedapravṛttā yā kriyāṃ prati nirjñātaparimāṇā sā kāla ity abhidhīyate

3.9.78

ज्ञाने रूपस्य संक्रान्तिर् ज्ञानेनैवानुसंहृतिः अतः क्रियान्तराभावे सा क्रिया काल इष्यते

jñāne rūpasya saṃkrāntir jñānenaivānusaṃhṛtiḥ ataḥ kriyāntarābhāve sā kriyā kāla iṣyate

3.9.79

भूतो घट इतीयं च सत्ताया एव भूतता भूता सत्तेति सत्तायाः सत्ता भूताभिधीयते

bhūto ghaṭa itīyaṃ ca sattāyā eva bhūtatā bhūtā satteti sattāyāḥ sattā bhūtābhidhīyate

3.9.80

परतो भिद्यते सर्वम् आत्मा तु न विकल्प्यते पर्वतादिस्थितिस् तस्मात् पररूपेण भिद्यते

parato bhidyate sarvam ātmā tu na vikalpyate parvatādisthitis tasmāt pararūpeṇa bhidyate

3.9.81

प्रसिद्धभेदा व्यापारा विरूपावयवक्रियाः साहचर्येण भिद्यन्ते सरूपावयवक्रियाः

prasiddhabhedā vyāpārā virūpāvayavakriyāḥ sāhacaryeṇa bhidyante sarūpāvayavakriyāḥ

3.9.82

व्यवधानम् इवोपैति निवृत्त इव दृश्यते क्रियासमूहो भुज्यादिर् अन्तरालप्रवृत्तिभिः

vyavadhānam ivopaiti nivṛtta iva dṛśyate kriyāsamūho bhujyādir antarālapravṛttibhiḥ

3.9.83

न च विच्छिन्नरूपो ऽपि सो ऽविरामान् निवर्तते सर्वैव हि क्रियान्येन सम्कीर्णेवोपलभ्यते

na ca vicchinnarūpo 'pi so 'virāmān nivartate sarvaiva hi kriyānyena samkīrṇevopalabhyate

3.9.84

तदन्तरालदृष्टा वा सर्वैवावयवक्रिया सादृश्यात् सति भेदे तु तदङ्गत्वेन गृह्यते

tadantarāladṛṣṭā vā sarvaivāvayavakriyā sādṛśyāt sati bhede tu tadaṅgatvena gṛhyate

3.9.85

सद् असद् वापि वस्तु स्यात् तृतीयं नास्ति किं चन तेन भूतभविष्यन्तौ मुक्त्वा मध्यं न विद्यते

sad asad vāpi vastu syāt tṛtīyaṃ nāsti kiṃ cana tena bhūtabhaviṣyantau muktvā madhyaṃ na vidyate

3.9.86

निर्वृत्तिरूपम् एकस्य भेदाभावान् न कल्पते सद् असद् वापि तेनैकं क्रमरूपं कथं भवेत्

nirvṛttirūpam ekasya bhedābhāvān na kalpate sad asad vāpi tenaikaṃ kramarūpaṃ kathaṃ bhavet

3.9.87

बहूनां चानवस्थानाद् एकम् एवोपलभ्यते यथोपलब्धि स्मरणं तत्र चाप्य् उपपद्यते

bahūnāṃ cānavasthānād ekam evopalabhyate yathopalabdhi smaraṇaṃ tatra cāpy upapadyate

3.9.88

सदसद्रूपम् एकं स्याद् सर्वस्यैकत्वकल्पने निर्वृत्तिरूपं निर्वृत्तेः सामान्यम् अथ वा भवेत्

sadasadrūpam ekaṃ syād sarvasyaikatvakalpane nirvṛttirūpaṃ nirvṛtteḥ sāmānyam atha vā bhavet

3.9.89

कार्योत्पत्तौ समर्थं वा स्वेन धर्मेण तत् तथा आत्मतत्त्वेन गृह्येत सा चास्मिन् वर्तमानता

kāryotpattau samarthaṃ vā svena dharmeṇa tat tathā ātmatattvena gṛhyeta sā cāsmin vartamānatā

3.9.90

क्रियाप्रबन्धरूपं यद् अध्यात्मं विनिगृह्यते संक्रान्तरूपम् एकत्र ताम् आहुर् वर्तमानताम्

kriyāprabandharūpaṃ yad adhyātmaṃ vinigṛhyate saṃkrāntarūpam ekatra tām āhur vartamānatām

3.9.91

क्रियातिपत्तिर् अत्यन्तं क्रियानुत्पत्तिलक्षणा न च भूतम् अनुत्पन्नं न भविष्यत् तथाविधम्

kriyātipattir atyantaṃ kriyānutpattilakṣaṇā na ca bhūtam anutpannaṃ na bhaviṣyat tathāvidham

3.9.92

प्राग् विरुद्धक्रियोत्पादान् निर्वृत्ते वा विरोधिनि व्यापारे ऽवधिभेदेन विषयस् तत्र भिद्यते

prāg viruddhakriyotpādān nirvṛtte vā virodhini vyāpāre 'vadhibhedena viṣayas tatra bhidyate

3.9.93

व्यभिचारे निमित्तस्य साधुत्वं न प्रकल्पते भाव्य् आसीद् इति सूत्रेण तत् काले ऽन्यत्र शिष्यते

vyabhicāre nimittasya sādhutvaṃ na prakalpate bhāvy āsīd iti sūtreṇa tat kāle 'nyatra śiṣyate

3.9.94

स्वकाल एव साधुत्वे कालभेदे गतिः कथम् वाक्यार्थाद् अतदर्थेषु विशिष्टत्वं न सिध्यति

svakāla eva sādhutve kālabhede gatiḥ katham vākyārthād atadartheṣu viśiṣṭatvaṃ na sidhyati

3.9.95

तदर्थश् चेद् अवयवो भाविनो भूततागतिः न स्याद् अत्यन्तभूतत्वम् एवैकं तत्र संभवेत्

tadarthaś ced avayavo bhāvino bhūtatāgatiḥ na syād atyantabhūtatvam evaikaṃ tatra saṃbhavet

3.9.96

विशिष्टकालता पूर्वं तथापि तु विशेषणे आश्रयात् सो ऽन्तरङ्गत्वात् तत्र साधुर् भविष्यति

viśiṣṭakālatā pūrvaṃ tathāpi tu viśeṣaṇe āśrayāt so 'ntaraṅgatvāt tatra sādhur bhaviṣyati

3.9.97

आमिश्र एव प्रक्रान्तः स पदार्थस् तथाविधः केवलस्य विमिश्रत्वं नित्ये ऽर्थे नोपपद्यते

āmiśra eva prakrāntaḥ sa padārthas tathāvidhaḥ kevalasya vimiśratvaṃ nitye 'rthe nopapadyate

3.9.98

शुद्धे च काले व्याख्यातम् आमिश्रे न प्रसिध्यति साधुत्वम् अयथाकालं तत् सूत्रेणोपदिश्यते

śuddhe ca kāle vyākhyātam āmiśre na prasidhyati sādhutvam ayathākālaṃ tat sūtreṇopadiśyate

Kāṇḍa 3 (cont. 4)

3.9.99

आख्यातपदवाच्ये ऽर्थे निर्वर्त्यत्वात् प्रधानता विशेषणं तदाक्षेपात् तत्काले व्यवतिष्ठते

ākhyātapadavācye 'rthe nirvartyatvāt pradhānatā viśeṣaṇaṃ tadākṣepāt tatkāle vyavatiṣṭhate

3.9.100

संप्रत्ययानुकारो वा शब्दव्यापार एव वा अध्यस्यते विरुद्धे ऽर्थे न च तेन विरुध्यते

saṃpratyayānukāro vā śabdavyāpāra eva vā adhyasyate viruddhe 'rthe na ca tena virudhyate

3.9.101

भूतं भविष्यद् इत्य् एतौ प्रत्ययौ वर्तमानताम् अत्यजन्तौ प्रपद्येते विरुद्धाश्रयरूपताम्

bhūtaṃ bhaviṣyad ity etau pratyayau vartamānatām atyajantau prapadyete viruddhāśrayarūpatām

3.9.103

अध्वनो वर्तमानस्य विषयेण भविष्यता भाष्ये भविष्यत्कालेति कार्यार्थं व्यपदिश्यते

adhvano vartamānasya viṣayeṇa bhaviṣyatā bhāṣye bhaviṣyatkāleti kāryārthaṃ vyapadiśyate

3.9.104

इच्छा चिकीर्शतीत्य् अत्र स्वकालम् अनुरुध्यते भविष्यति प्रकृत्यर्थे तत्कालं नानुरुध्यते

icchā cikīrśatīty atra svakālam anurudhyate bhaviṣyati prakṛtyarthe tatkālaṃ nānurudhyate

3.9.105

आशास्यमानतन्त्रत्वाद् आशंसायां विपर्ययः प्रयोक्तृधर्मः शब्दार्थे शब्दैर् एवानुशज्यते

āśāsyamānatantratvād āśaṃsāyāṃ viparyayaḥ prayoktṛdharmaḥ śabdārthe śabdair evānuśajyate

3.9.106

अप्छालिबीजसंयोगे वर्तते निष्पदिर् यदा तत्रावयववृत्तित्वाद् भविष्यत्प्रतिषेधनम्

apchālibījasaṃyoge vartate niṣpadir yadā tatrāvayavavṛttitvād bhaviṣyatpratiṣedhanam

3.9.107

फलप्रसवरूपे तु निष्पदौ भूतकालता धर्मान्तरेषु तद् रूपम् अध्यस्य परिकल्प्यते

phalaprasavarūpe tu niṣpadau bhūtakālatā dharmāntareṣu tad rūpam adhyasya parikalpyate

3.9.108

उपयुक्ते निमित्तानां व्यापारे फलसिद्धये तत्र रूपं यद् अध्यस्तं तत्कालं तत् प्रतीयते

upayukte nimittānāṃ vyāpāre phalasiddhaye tatra rūpaṃ yad adhyastaṃ tatkālaṃ tat pratīyate

3.9.109

निष्पत्ताव् अवधिः कश् चित् कश् चित् प्रतिविवक्षितः हेतुजन्मव्यपेक्षातः फलजन्मेति चोच्यते

niṣpattāv avadhiḥ kaś cit kaś cit prativivakṣitaḥ hetujanmavyapekṣātaḥ phalajanmeti cocyate

3.9.110

अबहिःसाधनाधीना सिद्धिर् यत्र विवक्षिता तत् साधनान्तराभावात् सिद्धम् इत्य् अपदिश्यते

abahiḥsādhanādhīnā siddhir yatra vivakṣitā tat sādhanāntarābhāvāt siddham ity apadiśyate

3.9.111

तस्माद् अवधिभेदेन सिद्धा मुख्यैव भूतता अनागतत्वम् अस्तित्वं हेतुधर्मव्यपेक्षणे

tasmād avadhibhedena siddhā mukhyaiva bhūtatā anāgatatvam astitvaṃ hetudharmavyapekṣaṇe

3.9.112

सताम् इन्द्रियसंबन्धात् सैव सत्ता विशिष्यते भेदेन व्यवहारो हि वस्त्वन्तरनिबन्धनः

satām indriyasaṃbandhāt saiva sattā viśiṣyate bhedena vyavahāro hi vastvantaranibandhanaḥ

3.9.113

अस्तित्वं वस्तुमात्रस्य बुद्ध्या तु परिगृह्यते यः समासादनाद् भेदः स तत्र न विवक्षितः

astitvaṃ vastumātrasya buddhyā tu parigṛhyate yaḥ samāsādanād bhedaḥ sa tatra na vivakṣitaḥ

3.9.114

योगाद् वा स्त्रीत्वपुंस्त्वाभ्यां न किं चिद् अवतिष्ठते स्वस्मिन्न् आत्मनि तत्रान्यद् भूतं भावि च कथ्यते

yogād vā strītvapuṃstvābhyāṃ na kiṃ cid avatiṣṭhate svasminn ātmani tatrānyad bhūtaṃ bhāvi ca kathyate

3.10.1

3,10: पुरुषसमुद्देश प्रत्यक्ता परभावश् चाप्य् उपाधी कर्तृकर्मनोः तयोः श्रुतिविशेषेण वाचकौ मध्यमोत्तमौ

3,10: puruṣasamuddeśa pratyaktā parabhāvaś cāpy upādhī kartṛkarmanoḥ tayoḥ śrutiviśeṣeṇa vācakau madhyamottamau

3.10.2

सद् असद् वापि चैतन्यम् एताभ्याम् अवगम्यते चैतन्यभागे प्रथमः पुरुषो न तु वर्तते

sad asad vāpi caitanyam etābhyām avagamyate caitanyabhāge prathamaḥ puruṣo na tu vartate

3.10.3

बुधिजानातिचितिभिः प्रथमे पुरुषे सति सम्ज्ञानार्थैर् न चैतन्यस्योपयोगः प्रकाश्यते

budhijānāticitibhiḥ prathame puruṣe sati samjñānārthair na caitanyasyopayogaḥ prakāśyate

3.10.4

संबोधनार्थः सर्वत्र मध्यमे कैश् चिद् इष्यते तथा संबोधने सर्वां प्रथमां युष्मदो विदुः

saṃbodhanārthaḥ sarvatra madhyame kaiś cid iṣyate tathā saṃbodhane sarvāṃ prathamāṃ yuṣmado viduḥ

3.10.5

संबोधनं न लोके ऽस्ति विधातव्येन वस्तुना स्वाहेन्द्रशत्रुर् वर्धस्व यथा राजा भवेति च

saṃbodhanaṃ na loke 'sti vidhātavyena vastunā svāhendraśatrur vardhasva yathā rājā bhaveti ca

3.10.6

युष्मदर्थस्य सिद्धत्वान् नियता चाद्युदात्तता युष्मदः प्रथमान्तस्य परश् चेन् न पदाद् असौ

yuṣmadarthasya siddhatvān niyatā cādyudāttatā yuṣmadaḥ prathamāntasya paraś cen na padād asau

3.10.7

गुणप्रधानताभेदः पुरुशादिविपर्ययः निर्देशश् चान्यथा शास्त्रे नित्यत्वान् न विरुध्यते

guṇapradhānatābhedaḥ puruśādiviparyayaḥ nirdeśaś cānyathā śāstre nityatvān na virudhyate

3.10.8

यथानिर्देशम् अर्थाः स्युर् येसां शास्त्रं विधायकम् किम् चित् सामान्यम् आश्रित्य स्थिते तु प्रतिपादनम्

yathānirdeśam arthāḥ syur yesāṃ śāstraṃ vidhāyakam kim cit sāmānyam āśritya sthite tu pratipādanam

3.10.9

यो ऽश्वे यः पीठ इत्य् अत्र भूतयोर् अश्वपीठयोः यथोपलक्षणार्थत्वं तथार्थेष्व् अनुशासनम्

yo 'śve yaḥ pīṭha ity atra bhūtayor aśvapīṭhayoḥ yathopalakṣaṇārthatvaṃ tathārtheṣv anuśāsanam

3.11.1

3,11: संख्यासमुद्देश संख्यावान् सत्त्वभूतो ऽर्थः सर्व एवाभिधीयते भेदाभेदविभागो हि लोके संख्यानिबन्धनः

3,11: saṃkhyāsamuddeśa saṃkhyāvān sattvabhūto 'rthaḥ sarva evābhidhīyate bhedābhedavibhāgo hi loke saṃkhyānibandhanaḥ

3.11.2

स धर्मो व्यतिरिक्तो वा तेषां आत्मैव वा तथा भेदहेतुत्वम् आश्रित्य संख्येति व्यपदिश्यते

sa dharmo vyatirikto vā teṣāṃ ātmaiva vā tathā bhedahetutvam āśritya saṃkhyeti vyapadiśyate

3.11.3

समवेता परिच्छेद्ये क्व चिद् अन्यत्र सा स्थिता प्रकल्पयति भावानां संख्या भेदं तथात्मनः

samavetā paricchedye kva cid anyatra sā sthitā prakalpayati bhāvānāṃ saṃkhyā bhedaṃ tathātmanaḥ

3.11.4

परत्वे चापरत्वे च भेदे तुल्या श्रुतिर् यथा संख्याशब्दाभिधेयत्वं भेदहेतोस् तथा गुणे

paratve cāparatve ca bhede tulyā śrutir yathā saṃkhyāśabdābhidheyatvaṃ bhedahetos tathā guṇe

3.11.5

अस्वतन्त्रे स्वतन्त्रत्वं परधर्मो यथा गुणे अभेद्ये भेद्यभावो ऽपि द्रव्यधर्मस् तथा गुणे

asvatantre svatantratvaṃ paradharmo yathā guṇe abhedye bhedyabhāvo 'pi dravyadharmas tathā guṇe

3.11.6

स्वबुद्ध्या तम् अपोद्धृत्य लोको ऽप्य् आगमम् आश्रितः स्वधर्माद् अन्यधर्मेण व्याचष्टे प्रतिपत्तये

svabuddhyā tam apoddhṛtya loko 'py āgamam āśritaḥ svadharmād anyadharmeṇa vyācaṣṭe pratipattaye

3.11.7

परोपकारतत्त्वानां स्वातन्त्र्येनाभिधायकः शब्दः सर्वपदार्थाना स्वधर्मद् विप्रकृष्यते

paropakāratattvānāṃ svātantryenābhidhāyakaḥ śabdaḥ sarvapadārthānā svadharmad viprakṛṣyate

3.11.8

यथैवाविषयं ज्ञानं न किं चिद् अवभासते तथा भावो ऽप्य् असंसृष्टो न कश् चिद् उपलभ्यते

yathaivāviṣayaṃ jñānaṃ na kiṃ cid avabhāsate tathā bhāvo 'py asaṃsṛṣṭo na kaś cid upalabhyate

3.11.9

भेदेन तु समाख्यातं यल् लोको ऽप्य् अनुवर्तते आगमाच् छास्त्रसदृशो व्यवहारः स वर्ण्यते

bhedena tu samākhyātaṃ yal loko 'py anuvartate āgamāc chāstrasadṛśo vyavahāraḥ sa varṇyate

3.11.10

बुद्धौ स्थितेषु तेष्व् एवम् अध्यारोपो न दुर्लभः परधर्मस्य न ह्य् अत्र सदसत्त्वं प्रयोजकम्

buddhau sthiteṣu teṣv evam adhyāropo na durlabhaḥ paradharmasya na hy atra sadasattvaṃ prayojakam

3.11.11

सामान्येष्व् अपि सामान्यं विशेषेषु विशिष्टता संख्यासु संख्या लिङ्गेषु लिङ्गम् एवं प्रकल्पते

sāmānyeṣv api sāmānyaṃ viśeṣeṣu viśiṣṭatā saṃkhyāsu saṃkhyā liṅgeṣu liṅgam evaṃ prakalpate

3.11.12

अतो द्रव्याश्रितां संख्याम् आहुः संसर्गवादिनः भेदाभेदव्यतीतेषु भेदाभेदविधायिनीम्

ato dravyāśritāṃ saṃkhyām āhuḥ saṃsargavādinaḥ bhedābhedavyatīteṣu bhedābhedavidhāyinīm

3.11.13

आत्मान्तरानां येनात्मा तद्रूप इव लक्ष्यते अतद्रूपेण संसर्गात् सा निमित्तसरूपता

ātmāntarānāṃ yenātmā tadrūpa iva lakṣyate atadrūpeṇa saṃsargāt sā nimittasarūpatā

3.11.14

संसृष्टेष्व् अपि निर्भागे भूतेष्व् अर्थक्रिया यथा सत्त्वादिषु च मात्रासु सर्वास्व् एवं प्रतीयते

saṃsṛṣṭeṣv api nirbhāge bhūteṣv arthakriyā yathā sattvādiṣu ca mātrāsu sarvāsv evaṃ pratīyate

3.11.15

द्वित्वादियोनिर् एकत्वं भेदास् तत्पूर्वका यतः विना तेन न संख्यानाम् अन्यासाम् अस्ति संभवः

dvitvādiyonir ekatvaṃ bhedās tatpūrvakā yataḥ vinā tena na saṃkhyānām anyāsām asti saṃbhavaḥ

3.11.16

एकत्वे बुद्धिसहिते निमित्तं द्वित्वजन्मनि एकत्वाभ्यां समुत्पन्नम् एवं वा तत् प्रतीयते

ekatve buddhisahite nimittaṃ dvitvajanmani ekatvābhyāṃ samutpannam evaṃ vā tat pratīyate

3.11.17

एकत्वसमुदायो वा सापेक्षे वा पृथक् पृथक् एकत्वे द्वित्वम् इत्य् एवं तयोर् द्विवचनं भवेत्

ekatvasamudāyo vā sāpekṣe vā pṛthak pṛthak ekatve dvitvam ity evaṃ tayor dvivacanaṃ bhavet

3.11.18

एको ऽपि गुणभेदेन सङ्घो भेदं प्रकल्पयेत् आश्रयाश्रयिभेदो हि तदाश्रयनिबन्धनः

eko 'pi guṇabhedena saṅgho bhedaṃ prakalpayet āśrayāśrayibhedo hi tadāśrayanibandhanaḥ

3.11.19

संख्येयसङ्घसंख्यानसङ्घः संख्येति कथ्यते विम्शत्यादिसु सान्यस्व द्रव्यसङ्घस्य भेदिका

saṃkhyeyasaṅghasaṃkhyānasaṅghaḥ saṃkhyeti kathyate vimśatyādisu sānyasva dravyasaṅghasya bhedikā

3.11.20

एकविंशतिसंख्वावां संख्यान्तरसरूपयोः एकस्यां बुद्ध्यनावृत्त्या, भागयोर् इव कल्पना

ekaviṃśatisaṃkhvāvāṃ saṃkhyāntarasarūpayoḥ ekasyāṃ buddhyanāvṛttyā, bhāgayor iva kalpanā

3.11.21

असंख्यासमुदायत्वात् संख्याकार्यं विधीयते समूहत्वे तु तन् न स्यात् स्वाङ्गादिसमुदायवत्

asaṃkhyāsamudāyatvāt saṃkhyākāryaṃ vidhīyate samūhatve tu tan na syāt svāṅgādisamudāyavat

3.11.22

संख्येयान्तरतन्त्रासु या संख्यासु प्रवर्तते आवृत्तिवर्गसंख्येया तां संख्यां तादृशीं विदुः

saṃkhyeyāntaratantrāsu yā saṃkhyāsu pravartate āvṛttivargasaṃkhyeyā tāṃ saṃkhyāṃ tādṛśīṃ viduḥ

3.11.23

न संख्यायां न संख्येये द्वौ दशेत्य् अस्ति संभवः भेदाभावान् न संख्यायां विरोधान् न तदाश्रये

na saṃkhyāyāṃ na saṃkhyeye dvau daśety asti saṃbhavaḥ bhedābhāvān na saṃkhyāyāṃ virodhān na tadāśraye

3.11.24

संख्यायेते दशद्वर्गौ द्विदशा इति संख्यया तद्रूपे वापि संख्येय आवृत्तिः परिगण्यते

saṃkhyāyete daśadvargau dvidaśā iti saṃkhyayā tadrūpe vāpi saṃkhyeya āvṛttiḥ parigaṇyate

3.11.25

संख्या नाम न संख्यास्ति संज्ञैषेति यथोच्यते रूपं न रूपम् अप्य् एवं सम्ज्ञा सा हि सितादिषु

saṃkhyā nāma na saṃkhyāsti saṃjñaiṣeti yathocyate rūpaṃ na rūpam apy evaṃ samjñā sā hi sitādiṣu

3.11.26

संख्यानजातियोगात् तु संख्या संख्येति कथ्यते रूपत्वजातियोगाच् च रूपे रूपम् इति स्मृतम्

saṃkhyānajātiyogāt tu saṃkhyā saṃkhyeti kathyate rūpatvajātiyogāc ca rūpe rūpam iti smṛtam

3.11.27

निमित्तम् एकम् इत्य् अत्र विभक्त्या नाभिधीयते तद्वतस् तु यद् एकत्वं विभक्तिस् तत्र वर्तते

nimittam ekam ity atra vibhaktyā nābhidhīyate tadvatas tu yad ekatvaṃ vibhaktis tatra vartate

3.11.28

एकस्य प्रचयो दृष्टः समूहश् च द्वयोस् तथा निमित्तव्यतिरेकेण संख्यान्या भेदिका ततः

ekasya pracayo dṛṣṭaḥ samūhaś ca dvayos tathā nimittavyatirekeṇa saṃkhyānyā bhedikā tataḥ

3.11.29

तद् एकम् अपि चैकत्वं विभक्तिश्रवणाद् ऋते नोच्यते तेन शब्देन विभक्त्या तु सहोच्यते

tad ekam api caikatvaṃ vibhaktiśravaṇād ṛte nocyate tena śabdena vibhaktyā tu sahocyate

3.11.30

अन्वयव्यतिरेकौ च यदि स्याद् वचनान्तरम् स्याताम् असति तस्मिम्श् च प्रकृत्यर्थो न कल्प्यते

anvayavyatirekau ca yadi syād vacanāntaram syātām asati tasmimś ca prakṛtyartho na kalpyate

3.11.31

एकत्वम् एक इत्य् अत्र शुद्धद्रव्यविशेषणम् सगुणस् तु प्रकृत्यर्थो विभक्त्यर्थेन भिद्यते

ekatvam eka ity atra śuddhadravyaviśeṣaṇam saguṇas tu prakṛtyartho vibhaktyarthena bhidyate

3.11.32

द्व्येकयोर् इति निर्देशात् संख्यामात्रे ऽपि संभवः एकादीनां प्रसिद्ध्या तु संख्येयार्थत्वम् उच्यते

dvyekayor iti nirdeśāt saṃkhyāmātre 'pi saṃbhavaḥ ekādīnāṃ prasiddhyā tu saṃkhyeyārthatvam ucyate

3.12.1

3,12: उपग्रहसमुद्देश य आत्मनेपदाद् भेदः क्व चिद् अर्थस्य गम्यते अन्यतश् चापि लादेशान् मन्यन्ते तम् उपग्रहम्

3,12: upagrahasamuddeśa ya ātmanepadād bhedaḥ kva cid arthasya gamyate anyataś cāpi lādeśān manyante tam upagraham

3.12.2

क्व चित् साधनम् एवासौ क्व चित् तस्य विशेषणम् साधनं तत्र कर्मादि व्यक्तवाचो विशेषणम्

kva cit sādhanam evāsau kva cit tasya viśeṣaṇam sādhanaṃ tatra karmādi vyaktavāco viśeṣaṇam

3.12.3

क्रिया विषयभेदेन जीविकादिषु भिद्यते लादेशैः स क्रियाभेदो वाक्येष्व् अपि नियम्यते

kriyā viṣayabhedena jīvikādiṣu bhidyate lādeśaiḥ sa kriyābhedo vākyeṣv api niyamyate

3.12.4

धात्वर्थस् तद्विशेषश् चाप्य् उक्तः क्व चिद् उपग्रहः धात्वर्थो गन्धनादिः स्याद् व्यतिहारो विशेषणम्

dhātvarthas tadviśeṣaś cāpy uktaḥ kva cid upagrahaḥ dhātvartho gandhanādiḥ syād vyatihāro viśeṣaṇam

3.12.5

क्रियाप्रवृत्ताव् आख्याता कैश् चित् स्वार्थपरार्थता असति वा सति वापि विवक्षितनिबन्धना

kriyāpravṛttāv ākhyātā kaiś cit svārthaparārthatā asati vā sati vāpi vivakṣitanibandhanā

3.12.6

केसां चित् कर्त्रभिप्राये णिचा सह विकल्पते आत्मनेपदम् अन्येसां तदर्था प्रकृतिर् यथा

kesāṃ cit kartrabhiprāye ṇicā saha vikalpate ātmanepadam anyesāṃ tadarthā prakṛtir yathā

3.12.7

क्रीणीष्व वपते धत्ते चिनोति चिनुते ऽपि च आप्तप्रयोगा दृश्यन्ते येषु ण्यर्थो ऽभिधीयते

krīṇīṣva vapate dhatte cinoti cinute 'pi ca āptaprayogā dṛśyante yeṣu ṇyartho 'bhidhīyate

3.12.8

संविधानं पचादिनां क्व चिद् अर्थः प्रतीयते तन्निमित्ता यथान्यापि क्रियाधिश्रयणादिका

saṃvidhānaṃ pacādināṃ kva cid arthaḥ pratīyate tannimittā yathānyāpi kriyādhiśrayaṇādikā

3.12.9

कर्त्रभिप्रायता सूत्रे क्रियाभेदोपलक्षणम् तथाभूता क्रिया या हि तत्कर्ता फलभाग् यतः

kartrabhiprāyatā sūtre kriyābhedopalakṣaṇam tathābhūtā kriyā yā hi tatkartā phalabhāg yataḥ

3.12.10

यथोपलक्ष्यते कालस् तारकादर्शनादिभिः तथा फलविशेषेण क्रियाभेदो निदर्श्यते

yathopalakṣyate kālas tārakādarśanādibhiḥ tathā phalaviśeṣeṇa kriyābhedo nidarśyate

3.12.11

क्रियाविशेषवचने सामर्थ्यम् उपरुध्यते केसां चिद् अन्ये तु कृताः स्वरितेतो ञितस् तथा

kriyāviśeṣavacane sāmarthyam uparudhyate kesāṃ cid anye tu kṛtāḥ svariteto ñitas tathā

3.12.12

अनुबन्धश् च सिद्धे ऽर्थे स्मृत्यर्थम् अनुषज्यते तुल्यार्थेष्व् अपि चावश्यं न सर्वेष्व् एकधर्मता

anubandhaś ca siddhe 'rthe smṛtyartham anuṣajyate tulyārtheṣv api cāvaśyaṃ na sarveṣv ekadharmatā

3.12.13

दृशीक्ष्योः सदृशे ऽप्य् अर्थे नाभेदः प्रतिपूर्वयोः ण्यर्थोपादायिनस् तस्मान् न तुल्यार्थाः पचादिभिः

dṛśīkṣyoḥ sadṛśe 'py arthe nābhedaḥ pratipūrvayoḥ ṇyarthopādāyinas tasmān na tulyārthāḥ pacādibhiḥ

3.12.14

उम्भ्यर्थे वर्तमानस्य करोतेर् भिन्नधर्मणः ण्यर्थोपादायिता तस्मान् नियताः शब्दशक्तयः

umbhyarthe vartamānasya karoter bhinnadharmaṇaḥ ṇyarthopādāyitā tasmān niyatāḥ śabdaśaktayaḥ

3.12.15

तथा ह्य् अनुप्रयोगस्य करोतेर् आत्मनेपदे पूर्ववद्ग्रहणं प्राप्ते स्वरितं समुपस्थितम्

tathā hy anuprayogasya karoter ātmanepade pūrvavadgrahaṇaṃ prāpte svaritaṃ samupasthitam

3.12.16

एकत्वे ऽपि क्रियाख्याते साधनाश्रयसंख्यया भिद्यते न तु लिङ्गाख्यो भेदस् तत्र तदाश्रितः

ekatve 'pi kriyākhyāte sādhanāśrayasaṃkhyayā bhidyate na tu liṅgākhyo bhedas tatra tadāśritaḥ

3.12.17

तस्माद् अवस्थिते ऽप्य् अर्थे कस्य चित् प्रतिबध्यते शब्दस्य शक्तिः स त्व् एष शास्त्रे ऽन्वाख्यायते विधिः

tasmād avasthite 'py arthe kasya cit pratibadhyate śabdasya śaktiḥ sa tv eṣa śāstre 'nvākhyāyate vidhiḥ

3.12.18

यस्यार्थस्य प्रसिद्ध्यर्थम् आरभ्यन्ते पचादयः तत् प्रधानं फलं तेषां न लाभादि प्रयोजनम्

yasyārthasya prasiddhyartham ārabhyante pacādayaḥ tat pradhānaṃ phalaṃ teṣāṃ na lābhādi prayojanam

3.12.19

यत्रोभौ स्वामिदासौ तु प्रारभेते सह क्रियाम् युगपद् धर्मभेदेन धातुस् तत्र न वर्तते

yatrobhau svāmidāsau tu prārabhete saha kriyām yugapad dharmabhedena dhātus tatra na vartate

3.12.20

यत्र प्रतिविधानार्थः पचिस् तत्रात्मनेपदम् परस्मैपदम् अन्यत्र संस्काराद्यभिधायिनि

yatra pratividhānārthaḥ pacis tatrātmanepadam parasmaipadam anyatra saṃskārādyabhidhāyini

3.12.21

संविधातुश् च सांनिध्याद् दासे धर्मो ऽनुसज्यते प्लक्षशब्दस्य सांनिध्यान् न्यग्रोधे प्लक्षता यथा

saṃvidhātuś ca sāṃnidhyād dāse dharmo 'nusajyate plakṣaśabdasya sāṃnidhyān nyagrodhe plakṣatā yathā

3.12.22

पुरोडाशाभिधानं च धानादिषु यथा स्थितम् छत्त्रिणा चाभिसंबन्धाच् छत्त्रिशब्दाभिधेयता

puroḍāśābhidhānaṃ ca dhānādiṣu yathā sthitam chattriṇā cābhisaṃbandhāc chattriśabdābhidheyatā

3.12.23

अर्थात् प्रतीतम् अन्योन्यं पारार्थ्यम् अविवक्षितम् इत्य् अयं शेषविषयः कैश् चिद् अत्रानुवर्ण्यते

arthāt pratītam anyonyaṃ pārārthyam avivakṣitam ity ayaṃ śeṣaviṣayaḥ kaiś cid atrānuvarṇyate

3.12.24

अथ प्रतिविधाता यो हलैः कृषति पञ्चभिः भाष्ये नोदाहृतं कस्मात् प्राप्तं तत्रात्मनेपदम्

atha pratividhātā yo halaiḥ kṛṣati pañcabhiḥ bhāṣye nodāhṛtaṃ kasmāt prāptaṃ tatrātmanepadam

3.12.25

प्रतीतत्वात् तदर्थस्य शेषत्वं यदि कल्प्यते न स्यात् प्राप्तविभाषासौ स्वरितेतां निवर्तिका

pratītatvāt tadarthasya śeṣatvaṃ yadi kalpyate na syāt prāptavibhāṣāsau svaritetāṃ nivartikā

3.12.26

शुद्धे तु संविधानार्थे कैश् चिद् अत्रेष्यते कृषिः तद्धर्मा यजिर् इत्य् एवं न स्यात् तत्रात्मनेपदम्

śuddhe tu saṃvidhānārthe kaiś cid atreṣyate kṛṣiḥ taddharmā yajir ity evaṃ na syāt tatrātmanepadam

3.12.27

अत्र तूपपदेनायम् अर्थभेदः प्रतीयते प्राप्ते विभाषा क्रियते तस्मान् नात्रात्मनेपदम्

atra tūpapadenāyam arthabhedaḥ pratīyate prāpte vibhāṣā kriyate tasmān nātrātmanepadam

3.13.1

3,13: लिङ्गसमुद्देश स्तनकेशादिसंबन्धो विशिष्टा वा स्तनादयः तदुपव्यञ्जना जातिर् गुणावस्था गुणास् तथा

3,13: liṅgasamuddeśa stanakeśādisaṃbandho viśiṣṭā vā stanādayaḥ tadupavyañjanā jātir guṇāvasthā guṇās tathā

3.13.2

शब्दोपजनितो ऽर्थात्मा शब्दसंस्कार इत्य् अपि लिङ्गानां लिङ्गतत्त्वज्ञैर् विकल्पाः सप्त दर्शिताः

śabdopajanito 'rthātmā śabdasaṃskāra ity api liṅgānāṃ liṅgatattvajñair vikalpāḥ sapta darśitāḥ

3.13.3

उपादानविकल्पाश् च लिङ्गानां सप्त वर्णिताः विकल्पसंनियोगाभ्यां ये शब्देषु व्यवस्थिताः

upādānavikalpāś ca liṅgānāṃ sapta varṇitāḥ vikalpasaṃniyogābhyāṃ ye śabdeṣu vyavasthitāḥ

3.13.4

तिस्रो जातय एवैताः केसां चित् समवस्थिताः अविरुद्धा, विरुद्धाभिर् गोमहिष्यादिजातिभिः

tisro jātaya evaitāḥ kesāṃ cit samavasthitāḥ aviruddhā, viruddhābhir gomahiṣyādijātibhiḥ

3.13.5

हस्तिन्यां वडवायां च स्त्रीति बुद्धेः समन्वयः अतस् तां जातिम् इच्छन्ति द्रव्यादिसमवायिनीम्

hastinyāṃ vaḍavāyāṃ ca strīti buddheḥ samanvayaḥ atas tāṃ jātim icchanti dravyādisamavāyinīm

3.13.6

परतन्त्रस्य यल् लिङ्गम् अपोद्धारे विवक्षिते तत्रासौ शब्दसंस्कारः शब्दैर् एव व्यपाश्रितः

paratantrasya yal liṅgam apoddhāre vivakṣite tatrāsau śabdasaṃskāraḥ śabdair eva vyapāśritaḥ

3.13.7

बुद्ध्या कल्पितरूपेषु लिङ्गेष्व् अपि च संभवः स्त्रीत्वादीनां व्यवस्था हि सा लिङ्गैर् व्यपदिश्यते

buddhyā kalpitarūpeṣu liṅgeṣv api ca saṃbhavaḥ strītvādīnāṃ vyavasthā hi sā liṅgair vyapadiśyate

3.13.8

यथा सलिलनिर्भासा मृगतृष्णासु जायते जलोपलब्ध्यनुगुणाद् बीजाद् बुद्धिर् जले ऽसति

yathā salilanirbhāsā mṛgatṛṣṇāsu jāyate jalopalabdhyanuguṇād bījād buddhir jale 'sati

3.13.9

तथैवाव्यपदेश्येभ्यो हेतुभ्यस् तारकादिषु मुख्येभ्य इव लिङ्गेभ्यो भेदा लोके व्यवस्थिताः

tathaivāvyapadeśyebhyo hetubhyas tārakādiṣu mukhyebhya iva liṅgebhyo bhedā loke vyavasthitāḥ

3.13.10

व्यक्तेषु व्यक्तरूपाणां स्तनादीनां तु दर्शनात् अव्यक्तव्यञ्जनाव्यक्तेर् जातिर् न परिकल्प्यते

vyakteṣu vyaktarūpāṇāṃ stanādīnāṃ tu darśanāt avyaktavyañjanāvyakter jātir na parikalpyate

3.13.11

अस्तित्वं च प्रतिज्ञाय सदादर्शनम् इच्छतः अत्यन्तादर्शने न स्याद् असत्त्वं प्रति निश्चयः

astitvaṃ ca pratijñāya sadādarśanam icchataḥ atyantādarśane na syād asattvaṃ prati niścayaḥ

3.13.12

न चालम् अनुमानाय शब्दो ऽदर्शनपूर्वकः सिद्धे हि दर्शने किं स्याद् अनुमानप्रयोजनम्

na cālam anumānāya śabdo 'darśanapūrvakaḥ siddhe hi darśane kiṃ syād anumānaprayojanam

3.13.13

आविर्भावस् तिरोभावः स्थितिश् चेत्य् अनपायिनः धर्मा मूर्तिषु सर्वासु लिङ्गत्वेनानुदर्शिताः

āvirbhāvas tirobhāvaḥ sthitiś cety anapāyinaḥ dharmā mūrtiṣu sarvāsu liṅgatvenānudarśitāḥ

3.13.14

सर्वमूर्त्यात्मभूतानां शब्दादिनां गुणे गुणे त्रयः सत्त्वादिधर्मास् ते सर्वत्र समवस्थिताः

sarvamūrtyātmabhūtānāṃ śabdādināṃ guṇe guṇe trayaḥ sattvādidharmās te sarvatra samavasthitāḥ

3.13.15

रूपस्य चात्ममात्रानां शुक्लादिनां प्रतिक्षणम् का चित् प्रलीयते का चित् कथं चिद् अभिवर्धते

rūpasya cātmamātrānāṃ śuklādināṃ pratikṣaṇam kā cit pralīyate kā cit kathaṃ cid abhivardhate

3.13.16

क्वथितोदकवच् चैषाम् अनवस्थितवृत्तिता अजस्रं सर्वभावानां भाष्य एवोपवर्णिता

kvathitodakavac caiṣām anavasthitavṛttitā ajasraṃ sarvabhāvānāṃ bhāṣya evopavarṇitā

3.13.17

प्रवृत्तेर् एकरूपत्वं साम्यं वा स्थितिर् उच्यते अविर्भावतिरोभावप्रवृत्त्या वावतिष्ठते

pravṛtter ekarūpatvaṃ sāmyaṃ vā sthitir ucyate avirbhāvatirobhāvapravṛttyā vāvatiṣṭhate

3.13.18

गुणा इत्य् एव बुद्धेर् वा निमित्तत्वं स्थितिर् मता स्थितेश् च सर्वलिङ्गानां सर्वनामत्वम् उच्यते

guṇā ity eva buddher vā nimittatvaṃ sthitir matā sthiteś ca sarvaliṅgānāṃ sarvanāmatvam ucyate

3.13.19

स्थितेषु सर्वलिङ्गेषु विवक्षानियमाश्रयः कस्य चिच् छब्दसंस्कारे व्यापारः क्व चिद् इष्यते

sthiteṣu sarvaliṅgeṣu vivakṣāniyamāśrayaḥ kasya cic chabdasaṃskāre vyāpāraḥ kva cid iṣyate

3.13.20

संनिधाने निमित्तानां किं चिद् एव प्रवर्तकम् यथा तक्षादिशब्दानां लिन्गेषु नियमस् तथा

saṃnidhāne nimittānāṃ kiṃ cid eva pravartakam yathā takṣādiśabdānāṃ lingeṣu niyamas tathā

3.13.21

भावतत्त्वदृशः शिष्टाः शब्दार्थेषु व्यवस्थिताः यद् यद् धर्मे ऽङ्गताम् एति लिङ्गं तत् तत् प्रचक्षते

bhāvatattvadṛśaḥ śiṣṭāḥ śabdārtheṣu vyavasthitāḥ yad yad dharme 'ṅgatām eti liṅgaṃ tat tat pracakṣate

3.13.22

स्वरभेदाद् यथा शब्दाः साधवो विषयान्तरे लिङ्गभेदात् तथा सिद्धात् साधुत्वम् अनुगम्यते

svarabhedād yathā śabdāḥ sādhavo viṣayāntare liṅgabhedāt tathā siddhāt sādhutvam anugamyate

3.13.23

प्रयोगो विप्रयोगश् च लोके यत्रोपलभ्यते शास्त्रम् आरभ्यते तत्र न प्रयोगाविपर्यये

prayogo viprayogaś ca loke yatropalabhyate śāstram ārabhyate tatra na prayogāviparyaye

3.13.24

उपाधिभेदाद् अर्थेषु गुणधर्मस्य कस्य चित् निमित्तभावः साधुत्वे विवक्षा च व्यवस्थिता

upādhibhedād artheṣu guṇadharmasya kasya cit nimittabhāvaḥ sādhutve vivakṣā ca vyavasthitā

3.13.25

हिमारण्ये महत्त्वेन युक्ते स्त्रीत्वम् अवस्थितम् ह्रस्वोपाधिविशिष्टायाः कुट्याः प्रसवयोगिता

himāraṇye mahattvena yukte strītvam avasthitam hrasvopādhiviśiṣṭāyāḥ kuṭyāḥ prasavayogitā

3.13.26

शब्दान्तरानां भिन्ने ऽर्थ उपायाः प्रतिपत्तये एकताम् इव निश्चित्य लघ्वर्थम् उपदर्शिताः

śabdāntarānāṃ bhinne 'rtha upāyāḥ pratipattaye ekatām iva niścitya laghvartham upadarśitāḥ

3.13.27

उत्पत्तिः प्रसवो ऽन्येषां नाशः संस्त्यानम् इत्य् अपि आत्मरूपं तु भावानां स्थितिर् इत्य् अपदिश्यते

utpattiḥ prasavo 'nyeṣāṃ nāśaḥ saṃstyānam ity api ātmarūpaṃ tu bhāvānāṃ sthitir ity apadiśyate

3.13.28

दृष्टं निमित्तं केसां चिज् जात्यादिवद् अवस्थितम् दृष्टवच् छब्दसंस्कारमात्रं तु परिकल्पितम्

dṛṣṭaṃ nimittaṃ kesāṃ cij jātyādivad avasthitam dṛṣṭavac chabdasaṃskāramātraṃ tu parikalpitam

3.13.29

यथा प्रसिद्धे ऽप्य् एकत्वे नानात्वाभिनिवेशिनः नानात्वं जनयन्तीव शब्दा लिङ्गे ऽपि स क्रमः

yathā prasiddhe 'py ekatve nānātvābhiniveśinaḥ nānātvaṃ janayantīva śabdā liṅge 'pi sa kramaḥ

3.13.30

इदं वेयम् अयं वेति शब्दसंस्कारमात्रकम् निमित्तदर्शनाद् अर्थे कैश् चित् सर्वत्र वर्ण्यते

idaṃ veyam ayaṃ veti śabdasaṃskāramātrakam nimittadarśanād arthe kaiś cit sarvatra varṇyate

3.13.31

नावश्यं विषयत्वेन निमित्तं व्यवतिष्ठते इन्द्रियादि यथादृष्टं भेदहेतुस् तद् इष्यते

nāvaśyaṃ viṣayatvena nimittaṃ vyavatiṣṭhate indriyādi yathādṛṣṭaṃ bhedahetus tad iṣyate

3.14.1

3,14: वृत्तिसमुद्देश कुत्साप्रशंसातिशयैः समाप्तार्थं तु युज्यते पदं स्वार्थादयः सर्वे यस्मात् कुत्सादिहेतवः

3,14: vṛttisamuddeśa kutsāpraśaṃsātiśayaiḥ samāptārthaṃ tu yujyate padaṃ svārthādayaḥ sarve yasmāt kutsādihetavaḥ

3.14.2

देवदत्तादिकुत्सायां वर्तते कुत्सितश्रुतिः कुत्सितस्था तु या कुत्सा तदर्थः को विधीयते

devadattādikutsāyāṃ vartate kutsitaśrutiḥ kutsitasthā tu yā kutsā tadarthaḥ ko vidhīyate

3.14.3

प्रकृष्ट इति शुक्लादिप्रकर्षस्याभिधायकः प्रकृष्टस्य प्रकर्षे तु तरबादिर् विधीयते

prakṛṣṭa iti śuklādiprakarṣasyābhidhāyakaḥ prakṛṣṭasya prakarṣe tu tarabādir vidhīyate

3.14.4

कुत्सितत्वेन कुत्स्यो वा न सम्यग् वापि कुत्सितः स्वशब्दाभिहिते केन विशिष्टो ऽर्थः प्रतीयते

kutsitatvena kutsyo vā na samyag vāpi kutsitaḥ svaśabdābhihite kena viśiṣṭo 'rthaḥ pratīyate

3.14.5

न च सांप्रतिकी कुत्सा भेदाभावात् प्रतीयते पूज्यते कुत्सितत्वेन प्रशस्तत्वेन कुत्स्यते

na ca sāṃpratikī kutsā bhedābhāvāt pratīyate pūjyate kutsitatvena praśastatvena kutsyate

3.14.6

विशेषणविशेष्यत्वं पदयोर् उपजायते न प्रातिपदिकार्थश् च तत्रैव व्यतिरिच्यते

viśeṣaṇaviśeṣyatvaṃ padayor upajāyate na prātipadikārthaś ca tatraiva vyatiricyate

3.14.7

विशेष्यं स्याद् अनिर्ज्ञातं निर्ज्ञातो ऽर्थो विशेषणम् परार्थत्वेन शेषत्वं सर्वेषाम् उपकारिणाम्

viśeṣyaṃ syād anirjñātaṃ nirjñāto 'rtho viśeṣaṇam parārthatvena śeṣatvaṃ sarveṣām upakāriṇām

3.14.8

विभक्तिभेदो नियमाद् गुणगुण्यभिधायिनोः सामानाधिकरण्यस्य प्रसिद्धिर् द्रव्यशब्दयोः

vibhaktibhedo niyamād guṇaguṇyabhidhāyinoḥ sāmānādhikaraṇyasya prasiddhir dravyaśabdayoḥ

3.14.9

द्रव्ये ऽनिर्ज्ञातजातीये कृष्णशब्दः प्रयुज्यते अनिर्ज्ञातगुणे चैवं तिलशब्दः प्रवर्तते

dravye 'nirjñātajātīye kṛṣṇaśabdaḥ prayujyate anirjñātaguṇe caivaṃ tilaśabdaḥ pravartate

3.14.10

सामान्यानाम् असंबन्धात् तौ विशेषे व्यवस्थितौ रूपाभेदाद् विशेषं तम् अभिव्यङ्क्तुं न शक्नुतः

sāmānyānām asaṃbandhāt tau viśeṣe vyavasthitau rūpābhedād viśeṣaṃ tam abhivyaṅktuṃ na śaknutaḥ

3.14.11

ताव् एव संनिपतितौ भेदेन प्रतिपादने अवच्छेदम् इवाधाय संशयं व्यपकर्षतः

tāv eva saṃnipatitau bhedena pratipādane avacchedam ivādhāya saṃśayaṃ vyapakarṣataḥ

3.14.12

द्रव्यात्मा गुणसंसर्गभेदाद् आश्रीयते पृथक् जातिसंबन्धभेदाच् च द्वितीय इव गृह्यते

dravyātmā guṇasaṃsargabhedād āśrīyate pṛthak jātisaṃbandhabhedāc ca dvitīya iva gṛhyate

3.14.13

निमित्तैर् अभिसंबन्धाद् या निमित्तसरूपता तयैकस्यापि नानात्वं रूपभेदात् प्रकल्पते

nimittair abhisaṃbandhād yā nimittasarūpatā tayaikasyāpi nānātvaṃ rūpabhedāt prakalpate

3.14.14

द्रव्यावस्था तृतीया तु यस्यां संसृज्यते द्वयम् तयोर् अवस्थयोर् भेदाद् आश्रयत्वे नियुज्यते

dravyāvasthā tṛtīyā tu yasyāṃ saṃsṛjyate dvayam tayor avasthayor bhedād āśrayatve niyujyate

3.14.15

बुद्ध्यैकं भिद्यते भिन्नम् एकत्वं चोपगच्छति बुद्ध्यावस्था विभज्यन्ते सा ह्य् अर्थस्य विधायिका

buddhyaikaṃ bhidyate bhinnam ekatvaṃ copagacchati buddhyāvasthā vibhajyante sā hy arthasya vidhāyikā

3.14.16

व्यपदेशिवद् एकस्मिन् बुद्ध्या नानात्वकल्पना तया कल्पितभेदः सन्न् अर्थात्मा व्यपदिश्यते

vyapadeśivad ekasmin buddhyā nānātvakalpanā tayā kalpitabhedaḥ sann arthātmā vyapadiśyate

3.14.17

क्रियाभेदेन दृष्टानाम् अश्मादीनां पुनः पुनः किं चिद् दर्शनम् अन्येन दर्शनेनापदिश्यते

kriyābhedena dṛṣṭānām aśmādīnāṃ punaḥ punaḥ kiṃ cid darśanam anyena darśanenāpadiśyate

3.14.18

प्रयोगभेदाद् धातूनां प्रकल्प्य बहुरूपताम् भेदाभेदाव् उपादाय क्व चिद् एकाच्त्वम् उच्यते

prayogabhedād dhātūnāṃ prakalpya bahurūpatām bhedābhedāv upādāya kva cid ekāctvam ucyate

3.14.19

अन्वयव्यतिरेकाभ्याम् अर्थवान् परिकल्पितः एको धात्वर्थविगमाद् वर्णत्वेनोपचर्यते

anvayavyatirekābhyām arthavān parikalpitaḥ eko dhātvarthavigamād varṇatvenopacaryate

3.14.20

द्रव्यात्मानस् त्रयस् तस्माद् बुद्धौ नाना व्यवस्थिताः आश्रयाश्रयिधर्मेणेत्य् अयं पूर्वेभ्य आगमः

dravyātmānas trayas tasmād buddhau nānā vyavasthitāḥ āśrayāśrayidharmeṇety ayaṃ pūrvebhya āgamaḥ

3.14.21

सामानाधिकरण्यं च शब्दयोः कैश् चिद् इष्यते विशेषणविशेष्यत्वं संज्ञासंज्ञित्वम् एव च

sāmānādhikaraṇyaṃ ca śabdayoḥ kaiś cid iṣyate viśeṣaṇaviśeṣyatvaṃ saṃjñāsaṃjñitvam eva ca

3.14.22

केषां चिज् जातिगुणयोर् एकार्थसमवेतयोः वृत्तिः कृष्णतिलेष्व् इष्टा शब्दे द्रव्याभिधायिनि

keṣāṃ cij jātiguṇayor ekārthasamavetayoḥ vṛttiḥ kṛṣṇatileṣv iṣṭā śabde dravyābhidhāyini

3.14.23

संस् तु रूपरसादिनाम् आश्रयो नाभिधीयते द्रव्याभिधानेन विना ततस् ते द्वन्द्वभाविनः

saṃs tu rūparasādinām āśrayo nābhidhīyate dravyābhidhānena vinā tatas te dvandvabhāvinaḥ

3.14.24

द्रव्याभिधायी कृष्णादिर् आकाङ्क्षावान् प्रवर्तते निमित्तानुविधायित्वात् तत् तिलादौ न विद्यते

dravyābhidhāyī kṛṣṇādir ākāṅkṣāvān pravartate nimittānuvidhāyitvāt tat tilādau na vidyate

3.14.25

एवं जातिमति द्रव्ये प्रत्यासन्ने क्रियां प्रति गुणधर्म गुणाविष्टं द्रव्यं भेदाय कल्पते

evaṃ jātimati dravye pratyāsanne kriyāṃ prati guṇadharma guṇāviṣṭaṃ dravyaṃ bhedāya kalpate

3.14.26

गुणमात्राभिधायित्वं के चिद् इच्छन्ति वृत्तिषु अजाश्वादिषु संबन्धाद् रूढीनाम् इव रूढिभिः

guṇamātrābhidhāyitvaṃ ke cid icchanti vṛttiṣu ajāśvādiṣu saṃbandhād rūḍhīnām iva rūḍhibhiḥ

3.14.27

तिले पूर्वम् उपात्ते वा तत्रैव मतुब् इष्यते स च धर्मः समासेषु गुणस् तस्माद् विशेषणम्

tile pūrvam upātte vā tatraiva matub iṣyate sa ca dharmaḥ samāseṣu guṇas tasmād viśeṣaṇam

3.14.28

[पट्वीमृद्व्योः समासे तु यद्य् अप्य् एकार्थवृत्तिता भिन्नम् अत्राधिकरणं प्राग् वृत्तेस् तच् च गृह्यते

[paṭvīmṛdvyoḥ samāse tu yady apy ekārthavṛttitā bhinnam atrādhikaraṇaṃ prāg vṛttes tac ca gṛhyate

3.14.29

अनुस्यूतेव भेदाभ्याम् एका प्रख्योपजायते यदा सहविवक्षां ताम् आहुर् द्वन्द्वैकशेषयोः

anusyūteva bhedābhyām ekā prakhyopajāyate yadā sahavivakṣāṃ tām āhur dvandvaikaśeṣayoḥ

3.14.30

इतरेतरयोगस् तु भिन्नसङ्घाभिधायिनाम् प्रत्येकं च समूहो ऽसौ समूहिषु समाप्यते

itaretarayogas tu bhinnasaṅghābhidhāyinām pratyekaṃ ca samūho 'sau samūhiṣu samāpyate

3.14.31

व्यापारसमुदायस्य यथाधिश्रयणादिषु प्रत्येकं जातिवद् वृत्तिस् तथा द्वन्द्वपदेष्व् अपि

vyāpārasamudāyasya yathādhiśrayaṇādiṣu pratyekaṃ jātivad vṛttis tathā dvandvapadeṣv api

3.14.32

शौण्डार्धर्चपुरोडाशच्छत्त्रिणो ऽत्र निदर्शनम् ते विष्णुमित्रा इति च भिन्नेषु सहचारिषु

śauṇḍārdharcapuroḍāśacchattriṇo 'tra nidarśanam te viṣṇumitrā iti ca bhinneṣu sahacāriṣu

3.14.33

अर्थान्तराभिधायित्वं तथार्थान्तरवर्तिनाम् याभ्यां चैकम् अनेकार्थं ताभ्याम् एवापरं पदम्

arthāntarābhidhāyitvaṃ tathārthāntaravartinām yābhyāṃ caikam anekārthaṃ tābhyām evāparaṃ padam

3.14.34

समुदायान्तरत्वाच् च तादृशो ऽर्थो न लौकिकः अन्वयव्यतिरेकाभ्यां शास्त्रार्थो ऽपि न दृश्यते

samudāyāntaratvāc ca tādṛśo 'rtho na laukikaḥ anvayavyatirekābhyāṃ śāstrārtho 'pi na dṛśyate

3.14.35

दुःखा दुरुपपादा च तस्माद् भाष्ये ऽप्य् उदाहृता युगपद्वाचिता सा तु व्यवहारार्थम् आश्रिता

duḥkhā durupapādā ca tasmād bhāṣye 'py udāhṛtā yugapadvācitā sā tu vyavahārārtham āśritā

3.14.36

समुदायम् उपक्रम्य पदं तस्यां प्रयुज्यते विभागेन समाख्याने ततस् तद् द्व्यर्थम् उच्यते

samudāyam upakramya padaṃ tasyāṃ prayujyate vibhāgena samākhyāne tatas tad dvyartham ucyate

3.14.37

वाक्ये ऽपि नियता धर्माः के चिद् वृत्तौ द्वयोस् तथा ते त्व् अभेदेन सामर्थ्यमात्र एवोपवर्णिताः

vākye 'pi niyatā dharmāḥ ke cid vṛttau dvayos tathā te tv abhedena sāmarthyamātra evopavarṇitāḥ

3.14.38

वृत्तौ विशेषवृत्तित्वाद् भेदे सामान्यवाचिता उपमानसमासादौ श्यामादीनाम् उदाहृता

vṛttau viśeṣavṛttitvād bhede sāmānyavācitā upamānasamāsādau śyāmādīnām udāhṛtā

3.14.39

वृत्तिर् अन्यपदार्थे या तस्या वाक्येष्व् असंभवः चार्थे द्वन्द्वपदानां च भेदे वृत्तिर् न विद्यते

vṛttir anyapadārthe yā tasyā vākyeṣv asaṃbhavaḥ cārthe dvandvapadānāṃ ca bhede vṛttir na vidyate

3.14.40

भेदे सति निरादीनां क्रान्ताद्यर्थेष्व् असंभवः प्राग् वृत्तेर् जातिवाचित्वं न च गौरखरादिषु

bhede sati nirādīnāṃ krāntādyartheṣv asaṃbhavaḥ prāg vṛtter jātivācitvaṃ na ca gaurakharādiṣu

3.14.41

क्रीडाया, जीविकायाश् च वाक्येनावचनात् तथा न नित्यग्रहणं युक्तं कौटिल्ये यङ्विधौ यथा

krīḍāyā, jīvikāyāś ca vākyenāvacanāt tathā na nityagrahaṇaṃ yuktaṃ kauṭilye yaṅvidhau yathā

3.14.42

निर्धारणादिविषये व्यपेक्षैव यतः स्थिता समासप्रतिषेधानां ततो नास्ति प्रयोजनम्

nirdhāraṇādiviṣaye vyapekṣaiva yataḥ sthitā samāsapratiṣedhānāṃ tato nāsti prayojanam

3.14.43

विधिभिः प्रतिषेधैश् च भेदाभेदनिदर्शनम् कृतं द्वन्द्वैकवद्भावे सङ्घवृत्त्युपदेशवत्

vidhibhiḥ pratiṣedhaiś ca bhedābhedanidarśanam kṛtaṃ dvandvaikavadbhāve saṅghavṛttyupadeśavat

3.14.44

सामर्थ्यम् अविशेषोक्तम् अपि लोकव्यवस्थया वृत्त्यवृत्त्योः प्रयोगज्ञैर् विभक्तं प्रतिपत्तृभिः

sāmarthyam aviśeṣoktam api lokavyavasthayā vṛttyavṛttyoḥ prayogajñair vibhaktaṃ pratipattṛbhiḥ

3.14.45

अर्थस्य विनिवृत्तत्वाल् लुगादि न विरुध्यते एकार्थीभाव एवातः समासाख्या विधीयते

arthasya vinivṛttatvāl lugādi na virudhyate ekārthībhāva evātaḥ samāsākhyā vidhīyate

3.14.46

व्यवस्थितविभाषा च सामान्ये कैश् चिद् इष्यते तथा वाक्यं व्यपेक्षायां समासो ऽन्यत्र शिष्यते

vyavasthitavibhāṣā ca sāmānye kaiś cid iṣyate tathā vākyaṃ vyapekṣāyāṃ samāso 'nyatra śiṣyate

3.14.47

तुल्यश्रुतित्वात् तत्त्वे ऽपि राजादीनाम् उपाश्रिते वृत्तौ विशेषणाकाङ्क्षागमकत्वान् निवर्तते

tulyaśrutitvāt tattve 'pi rājādīnām upāśrite vṛttau viśeṣaṇākāṅkṣāgamakatvān nivartate

3.14.48

संबन्धिशब्दः सापेक्षो नित्यं सर्वः प्रयुज्यते स्वार्थवत् सा व्यपेक्षास्य वृत्ताव् अपि न हीयते

saṃbandhiśabdaḥ sāpekṣo nityaṃ sarvaḥ prayujyate svārthavat sā vyapekṣāsya vṛttāv api na hīyate

3.14.49

समुदायेन संबन्धो येसां गुरुकुलादिना संस्पृश्यावयवांस् ते ऽपि युज्यन्ते तद्वता सह

samudāyena saṃbandho yesāṃ gurukulādinā saṃspṛśyāvayavāṃs te 'pi yujyante tadvatā saha

3.14.50

अबुधान् प्रत्य् उपायाश् च विचित्राः प्रतिपत्तये शब्दान्तरत्वाद् अत्यन्तभेदो वाक्यसमासयोः

abudhān praty upāyāś ca vicitrāḥ pratipattaye śabdāntaratvād atyantabhedo vākyasamāsayoḥ

3.14.51

असमासे समासे च गोरथादिष्व् अदर्शनात् युक्तादिनां न शास्त्रेण निवृत्त्यनुगमः कृतः

asamāse samāse ca gorathādiṣv adarśanāt yuktādināṃ na śāstreṇa nivṛttyanugamaḥ kṛtaḥ

3.14.52

शब्दान्तरत्वाद् युक्तादिः क्व चिद् वाक्ये प्रयुज्यते प्रपर्णप्रपलाशादौ गतशब्दश् च वृत्तिषु

śabdāntaratvād yuktādiḥ kva cid vākye prayujyate praparṇaprapalāśādau gataśabdaś ca vṛttiṣu

3.14.53

विशेषणविशेस्यत्वं कैश् चिद् एकस् तथाश्रयः उपाये तत्त्वदर्शित्वाद् इष्यते वृत्तिवाक्ययोः

viśeṣaṇaviśesyatvaṃ kaiś cid ekas tathāśrayaḥ upāye tattvadarśitvād iṣyate vṛttivākyayoḥ

3.14.54

पदं यथैव वृक्षादि विशिष्टे ऽर्थे व्यवस्थितम् नीलोत्पलाद्य् अपि तथा भागाभ्यां वर्तते विना

padaṃ yathaiva vṛkṣādi viśiṣṭe 'rthe vyavasthitam nīlotpalādy api tathā bhāgābhyāṃ vartate vinā

3.14.55

श्रोत्रियक्षेत्रियादिनां न च वासिष्ठगार्ग्यवत् भेदेन प्रत्ययो लोके तुल्यरूपासमन्वयात्

śrotriyakṣetriyādināṃ na ca vāsiṣṭhagārgyavat bhedena pratyayo loke tulyarūpāsamanvayāt

3.14.56

सप्तपर्णादिवद् भेदो न वृत्तौ विद्यते क्व चित् रूढ्यरूढिविभागो ऽपि क्रियते प्रतिपत्तये

saptaparṇādivad bhedo na vṛttau vidyate kva cit rūḍhyarūḍhivibhāgo 'pi kriyate pratipattaye

3.14.57

या सामान्याश्रया संज्ञा विशेषविषया च या बहुलग्रहणान् नास्ति प्रवृत्तिर् उभयोस् तयोः

yā sāmānyāśrayā saṃjñā viśeṣaviṣayā ca yā bahulagrahaṇān nāsti pravṛttir ubhayos tayoḥ

3.14.58

सुसूक्ष्मजटकेशादौ समासो ऽवयवे यदि स्यात् स्यात् तत्रान्तरङ्गत्वाद् बाधको ऽवयवस्वरः

susūkṣmajaṭakeśādau samāso 'vayave yadi syāt syāt tatrāntaraṅgatvād bādhako 'vayavasvaraḥ

3.14.59

समुदायस्य वृत्तौ च नैकदेशो विभाष्यते भेद एव विभाषाया नियतो विषयो यतः

samudāyasya vṛttau ca naikadeśo vibhāṣyate bheda eva vibhāṣāyā niyato viṣayo yataḥ

3.14.60

यतश् चाविषयः सो ऽस्यास् तस्मान् नास्त्य् अकृतार्थता अभेदप्रक्रमे ऽत्यन्तं भेदानाम् अपसारणात्

yataś cāviṣayaḥ so 'syās tasmān nāsty akṛtārthatā abhedaprakrame 'tyantaṃ bhedānām apasāraṇāt

3.14.61

महाकष्टश्रितेत्य् एवं न स्याद् भेदः पदत्रये वृत्ताव् अवयवस्यात्त्वं यस्मान् न प्रतिषिध्यते

mahākaṣṭaśritety evaṃ na syād bhedaḥ padatraye vṛttāv avayavasyāttvaṃ yasmān na pratiṣidhyate

3.14.62

महारण्यम् अतीते तु त्रिपदाद् भिद्यते स्वरः यस्मात् तत्रान्तरङ्गत्वाद् बाधको ऽवयवस्वरः

mahāraṇyam atīte tu tripadād bhidyate svaraḥ yasmāt tatrāntaraṅgatvād bādhako 'vayavasvaraḥ

3.14.63

सतिशिष्टबलियस्त्वात् थाथादिस्वर एव तु द्विपदे तेन यगपत् त्रितयं न समस्यते

satiśiṣṭabaliyastvāt thāthādisvara eva tu dvipade tena yagapat tritayaṃ na samasyate

3.14.64

येषाम् अपूज्यमानत्वं परार्थानुगमात्मके विशेषणविशेष्यत्वम् अपि तेषां न कल्पते

yeṣām apūjyamānatvaṃ parārthānugamātmake viśeṣaṇaviśeṣyatvam api teṣāṃ na kalpate

3.14.65

विशेषः श्रूयमाणो ऽपि प्रधानेषु गुणेषु वा शब्दान्तरत्वाद् वाक्ये तु वृत्तौ नित्यं न विद्यते

viśeṣaḥ śrūyamāṇo 'pi pradhāneṣu guṇeṣu vā śabdāntaratvād vākye tu vṛttau nityaṃ na vidyate

3.14.66

विशेषकर्मसंबन्धे निर्भुक्ते ऽपि कृतादिभिः विशेषनिरपेक्षो ऽन्यः कृतशब्दः प्रवर्तते

viśeṣakarmasaṃbandhe nirbhukte 'pi kṛtādibhiḥ viśeṣanirapekṣo 'nyaḥ kṛtaśabdaḥ pravartate

3.14.67

अकर्मकत्वे सत्य् एवं क्तान्तं भावाभिधायि तत् ततः क्रियावता कर्त्रा योगो भवति कर्मणाम्

akarmakatve saty evaṃ ktāntaṃ bhāvābhidhāyi tat tataḥ kriyāvatā kartrā yogo bhavati karmaṇām

3.14.68

अविग्रहा गतादिस्था यथा ग्रामादिकर्मभिः संबध्यते क्रिया तद्वत् कृतपूर्व्यादिषु स्थिता

avigrahā gatādisthā yathā grāmādikarmabhiḥ saṃbadhyate kriyā tadvat kṛtapūrvyādiṣu sthitā

3.14.69

मुण्डिसूत्र्वादयो ऽसद्भिर् भागैर् अनुगता इव विभक्ताः कल्पितात्मानो धातवः कुट्टिचर्चिवत्

muṇḍisūtrvādayo 'sadbhir bhāgair anugatā iva vibhaktāḥ kalpitātmāno dhātavaḥ kuṭṭicarcivat

3.14.70

पुत्रीयतौ न पुत्रो ऽस्ति विशेषेच्छा तु तादृशी विनैव पुत्रानुगमाद् या पुत्रे व्यवतिष्ठते

putrīyatau na putro 'sti viśeṣecchā tu tādṛśī vinaiva putrānugamād yā putre vyavatiṣṭhate

3.14.71

प्राणैर् विना यथा धारिर् जीवतौ प्राणकर्मकः न चात्र धारिर् न प्राणा जीवतिस् तु क्रियान्तरम्

prāṇair vinā yathā dhārir jīvatau prāṇakarmakaḥ na cātra dhārir na prāṇā jīvatis tu kriyāntaram

3.14.72

तथा विनेषिपुत्राभ्यां पुत्रीयायां क्रियान्तरम् अन्वाख्यानाय भेदास् तु सदृशाः प्रतिपादकाः

tathā vineṣiputrābhyāṃ putrīyāyāṃ kriyāntaram anvākhyānāya bhedās tu sadṛśāḥ pratipādakāḥ

3.14.73

आक्षेपाच् च प्रयोगेन विषयान्तरवर्तिना सद् अपीच्छाक्यचः कर्म वाक्य एव प्रयुज्यते

ākṣepāc ca prayogena viṣayāntaravartinā sad apīcchākyacaḥ karma vākya eva prayujyate

3.14.74

प्रसिद्धेन हृतः शब्दो भावगर्हाभिधायिना अभ्यासे तुल्यरूपत्वान् न यङन्तः प्रयुज्यते

prasiddhena hṛtaḥ śabdo bhāvagarhābhidhāyinā abhyāse tulyarūpatvān na yaṅantaḥ prayujyate

3.14.75

शब्दा यथा विभज्यन्ते भागैर् इव विकल्पितैः अन्वाख्येयास् तथा शास्त्रम् अतिदूरे व्यवस्थितम्

śabdā yathā vibhajyante bhāgair iva vikalpitaiḥ anvākhyeyās tathā śāstram atidūre vyavasthitam

3.14.76

अर्थस्यानुगमं कं चिद् दृष्ट्वैव परिकल्पितम् पदं वाक्ये पदे धातुर् धातौ भागश् च मुण्डिवत्

arthasyānugamaṃ kaṃ cid dṛṣṭvaiva parikalpitam padaṃ vākye pade dhātur dhātau bhāgaś ca muṇḍivat

3.14.77

अविप्रयोगः साधुत्वे व्युत्पत्तिर् अनवस्थिता उपायान् प्रतिपत्तीनां नाभिमन्येत सत्यतः

aviprayogaḥ sādhutve vyutpattir anavasthitā upāyān pratipattīnāṃ nābhimanyeta satyataḥ

3.14.78

यथैव डित्थे दवतिः पाचके पचतिस् तथा डयतिश् च पचिश् चैव द्वाव् अप्य् एताव् अलौकिकौ

yathaiva ḍitthe davatiḥ pācake pacatis tathā ḍayatiś ca paciś caiva dvāv apy etāv alaukikau

3.14.79

प्रकृतिप्रत्ययाव् ऊह्यौ पदात् ताभ्यां पदं तथा अनुबन्धस्वरादिभ्यः शिष्टैः शास्त्रं न तान् प्रति

prakṛtipratyayāv ūhyau padāt tābhyāṃ padaṃ tathā anubandhasvarādibhyaḥ śiṣṭaiḥ śāstraṃ na tān prati

3.14.80

शास्त्रदृष्टिस् तु शास्त्रस्य प्राप्तिमात्रे ऽप्य् अनिश्चिते युज्यते प्रत्यवायेन शास्त्रं चक्षुर् अपश्यताम्

śāstradṛṣṭis tu śāstrasya prāptimātre 'py aniścite yujyate pratyavāyena śāstraṃ cakṣur apaśyatām

Kāṇḍa 3 (cont. 5)

3.14.81

अर्थान्तराभिधानाच् च पौर्वापर्यं न भिद्यते राजदन्ताहिताग्न्यादिराजाश्वादिषु सर्वथा

arthāntarābhidhānāc ca paurvāparyaṃ na bhidyate rājadantāhitāgnyādirājāśvādiṣu sarvathā

3.14.82

विनैव प्रत्ययैर् वृत्तौ ये भिन्नार्थाभिधायिनः गर्गादयो लुका तेषां साधुत्वम् अनुगम्यते

vinaiva pratyayair vṛttau ye bhinnārthābhidhāyinaḥ gargādayo lukā teṣāṃ sādhutvam anugamyate

3.14.83

[सो ऽयम् इत्य् अभिसंबन्धात् प्रत्ययेन विना यदि भृग्वादयः प्रयुज्येरन् नापत्ये नियमो भवेत्

[so 'yam ity abhisaṃbandhāt pratyayena vinā yadi bhṛgvādayaḥ prayujyeran nāpatye niyamo bhavet

3.14.84

सो ऽयम् इत्य् अभिसंबन्धे लिङ्गोपव्यञ्जनाद् ऋते प्रष्ठादिषु न जायैव नियमेन प्रतीयते

so 'yam ity abhisaṃbandhe liṅgopavyañjanād ṛte praṣṭhādiṣu na jāyaiva niyamena pratīyate

3.14.85

मानमेयाभिसंबन्धविशेषे ऽङ्गीकृते तथा प्रस्थादीनाम् असाधुत्वं तद्धितेन विना भवेत्

mānameyābhisaṃbandhaviśeṣe 'ṅgīkṛte tathā prasthādīnām asādhutvaṃ taddhitena vinā bhavet

3.14.86

तद्धितो योगभेदेन वाक्यं वा स्याद् विभाषितम् परिमाणाधिके तत्र प्रथमा शिष्यते पुनः

taddhito yogabhedena vākyaṃ vā syād vibhāṣitam parimāṇādhike tatra prathamā śiṣyate punaḥ

3.14.87

व्यतिरिक्तस्य साधुत्वे तद् एव च निदर्शनम् युज्यते ऽङ्गीकृताधिक्यं तत् सर्वाभिर् विभक्तिभिः

vyatiriktasya sādhutve tad eva ca nidarśanam yujyate 'ṅgīkṛtādhikyaṃ tat sarvābhir vibhaktibhiḥ

3.14.88

शुक्लादिषु मतुब्लोपो व्यतिरेकस्य दर्शनात् असाधुत्वनिवृत्त्यर्थं साधवस् ते बिदादिवत्

śuklādiṣu matublopo vyatirekasya darśanāt asādhutvanivṛttyarthaṃ sādhavas te bidādivat

3.14.89

विशेषणाद् विशेष्ये ऽर्थे तद्भावाभ्युच्चये सति पुनश् च प्रतिसंहारे वृत्तिम् एके प्रचक्षते

viśeṣaṇād viśeṣye 'rthe tadbhāvābhyuccaye sati punaś ca pratisaṃhāre vṛttim eke pracakṣate

3.14.90

निमित्ते प्रत्ययः पूर्वो नानुप्राप्तो निमित्तिना निमित्तवति बुद्धेश् च न निमित्तसरूपता

nimitte pratyayaḥ pūrvo nānuprāpto nimittinā nimittavati buddheś ca na nimittasarūpatā

3.14.91

संस्कारसहिताज् ज्ञानान् नोपश्लेसः स्मृतेर् अपि व्यापारे तन्निमित्तानां न ग्राह्यं स्यात् तथा स्थितम्

saṃskārasahitāj jñānān nopaślesaḥ smṛter api vyāpāre tannimittānāṃ na grāhyaṃ syāt tathā sthitam

3.14.92

अन्तःकरणवृत्तौ च व्यर्था बाह्यार्थकल्पना तस्माद् अनुपकारे वा ग्राह्यं वा न तथा स्थितम्

antaḥkaraṇavṛttau ca vyarthā bāhyārthakalpanā tasmād anupakāre vā grāhyaṃ vā na tathā sthitam

3.14.93

अनुस्यूतेव संसृष्टैर् अर्थे बुद्धिः प्रवर्तते व्याख्यातारो विभज्यार्थांस् तान् भेदेन प्रचक्षते

anusyūteva saṃsṛṣṭair arthe buddhiḥ pravartate vyākhyātāro vibhajyārthāṃs tān bhedena pracakṣate

3.14.94

तदात्मन्य् अविभक्ते च बुद्ध्यन्तरम् उपाश्रिताः विभागम् इव मन्यन्ते विशेषणविशेष्ययोः

tadātmany avibhakte ca buddhyantaram upāśritāḥ vibhāgam iva manyante viśeṣaṇaviśeṣyayoḥ

3.14.95

अबुधान् प्रति वृत्तिं च वर्तयन्तः प्रकल्पिताम् आहुः परार्थवचने त्यागाभ्युच्चयधर्मताम्

abudhān prati vṛttiṃ ca vartayantaḥ prakalpitām āhuḥ parārthavacane tyāgābhyuccayadharmatām

3.14.96

अन्वयाद् गम्यते सो ऽर्थो विरोधी वा निवर्तते द्व्यर्थम् अर्थान्तरे वापि तत्राहुर् उपसर्जनम्

anvayād gamyate so 'rtho virodhī vā nivartate dvyartham arthāntare vāpi tatrāhur upasarjanam

3.14.97

उपायमात्रं नानात्वं समूहस् त्व् एक एव सः विकल्पाभ्युच्चयाभ्यां वा भेदसंसर्गकल्पना

upāyamātraṃ nānātvaṃ samūhas tv eka eva saḥ vikalpābhyuccayābhyāṃ vā bhedasaṃsargakalpanā

3.14.98

वृत्तिं वर्तयताम् एवम् अबुधप्रतिपत्तये भिन्नाः संबोधनोपायाः पुरुषेष्व् अनवस्थिताः

vṛttiṃ vartayatām evam abudhapratipattaye bhinnāḥ saṃbodhanopāyāḥ puruṣeṣv anavasthitāḥ

3.14.99

वाचिका द्योतिका वापि संख्यानां वा विभक्तयः तद्रूपे ऽवयवे वृत्तौ संख्याभेदो निवर्तते

vācikā dyotikā vāpi saṃkhyānāṃ vā vibhaktayaḥ tadrūpe 'vayave vṛttau saṃkhyābhedo nivartate

3.14.100

अभेदैकत्वसंख्या वा तत्रान्यैवोपजायते संसर्गरुपं सैंख्यानाम् अविभक्तं तद् उच्यते

abhedaikatvasaṃkhyā vā tatrānyaivopajāyate saṃsargarupaṃ saiṃkhyānām avibhaktaṃ tad ucyate

3.14.101

यथौषधिरसाः सर्वे मधुन्य् आहितशक्तयः अविभागेन वर्तन्ते तां संख्यां तादृशीं विदुः

yathauṣadhirasāḥ sarve madhuny āhitaśaktayaḥ avibhāgena vartante tāṃ saṃkhyāṃ tādṛśīṃ viduḥ

3.14.102

भेदानां वा परित्यागात् संख्यात्मा स तथाविधः व्यापाराज् जातिभागस्य भेदापोहेन वर्तते

bhedānāṃ vā parityāgāt saṃkhyātmā sa tathāvidhaḥ vyāpārāj jātibhāgasya bhedāpohena vartate

3.14.103

अगृहीतविशेषेण यथा रूपेण रूपवान् प्रख्यायते न शुक्लादिभेदरूपस् तु गृह्यते

agṛhītaviśeṣeṇa yathā rūpeṇa rūpavān prakhyāyate na śuklādibhedarūpas tu gṛhyate

3.14.104

भेदरूपसमावेशे तथा सत्य् अविवक्षिते भागः प्रकाशितः कश् चिच् छास्त्रे ऽङ्गत्वेन गृह्यते

bhedarūpasamāveśe tathā saty avivakṣite bhāgaḥ prakāśitaḥ kaś cic chāstre 'ṅgatvena gṛhyate

3.14.105

संकःयासामान्यरूपेण तदा सो ऽम्शः प्रतीयते अर्थस्यानेकशक्तित्वे शब्दैर् नियतशक्तिभिः

saṃkḥyāsāmānyarūpeṇa tadā so 'mśaḥ pratīyate arthasyānekaśaktitve śabdair niyataśaktibhiḥ

3.14.106

अव्ययानां च यो धर्मो यश् च भेदवतां क्रमः अभिन्नव्यपदेशार्हम् अन्तरालं तद् एतयोः

avyayānāṃ ca yo dharmo yaś ca bhedavatāṃ kramaḥ abhinnavyapadeśārham antarālaṃ tad etayoḥ

3.14.107

अलुकश् चैकवद्भावस् तस्मिन् सति न शिष्यते स च गोषुचरादीनां धर्मो ऽस्ति वचनान्तरे

alukaś caikavadbhāvas tasmin sati na śiṣyate sa ca goṣucarādīnāṃ dharmo 'sti vacanāntare

3.14.108

जातौ द्विवचनाभावात् तद् वृत्तिषु न विद्यते प्रत्याख्याने तु योगस्य द्रव्ये गोषुचरादयः

jātau dvivacanābhāvāt tad vṛttiṣu na vidyate pratyākhyāne tu yogasya dravye goṣucarādayaḥ

3.14.109

आश्रयाद् भेदवत्तायाः सर्वभेदसमन्वयः द्रव्याभिधानपक्षो ऽपि जात्याख्यायां न विद्यते

āśrayād bhedavattāyāḥ sarvabhedasamanvayaḥ dravyābhidhānapakṣo 'pi jātyākhyāyāṃ na vidyate

3.14.110

सर्वद्रव्यगतिश् चैवम् एकशेषश् च नोच्यते प्रत्याख्याते ऽन्यथा सूत्रे भिन्नद्रव्यगतिर् भवेत्

sarvadravyagatiś caivam ekaśeṣaś ca nocyate pratyākhyāte 'nyathā sūtre bhinnadravyagatir bhavet

3.14.111

वृत्तौ यो युक्तवद्भावो वरणादिषु शिष्यते अभेदैकत्वसंख्यायां गोदौ तत्र न सिध्यति

vṛttau yo yuktavadbhāvo varaṇādiṣu śiṣyate abhedaikatvasaṃkhyāyāṃ godau tatra na sidhyati

3.14.112

प्राग् वृत्तेर् युक्तवद्भावे षष्ठी भेदाश्रया भवेत् वृत्तौ संख्याविशेषाणां त्यागाद् भेदो निवर्तते

prāg vṛtter yuktavadbhāve ṣaṣṭhī bhedāśrayā bhavet vṛttau saṃkhyāviśeṣāṇāṃ tyāgād bhedo nivartate

3.14.113

विद्यमानासु संख्यासु के चित् संख्यान्तरं विदुः अभेदाख्यम् उपग्राहि वृत्तौ तच् चोपजायते

vidyamānāsu saṃkhyāsu ke cit saṃkhyāntaraṃ viduḥ abhedākhyam upagrāhi vṛttau tac copajāyate

3.14.114

व्यापारं याति भेदाख्यैस् तत् स्वैर् अवयवैः क्व चित् आत्मा भेदानपेक्षो ऽस्य क्व चिद् एति निमित्तताम्

vyāpāraṃ yāti bhedākhyais tat svair avayavaiḥ kva cit ātmā bhedānapekṣo 'sya kva cid eti nimittatām

3.14.115

दास्याः पतिर् इति व्यक्तो गोदाव् इति च दृश्यते व्यापारभेदः संख्यायास् तस्माद् एव व्यवस्थितः

dāsyāḥ patir iti vyakto godāv iti ca dṛśyate vyāpārabhedaḥ saṃkhyāyās tasmād eva vyavasthitaḥ

3.14.116

द्व्यादिनां च द्विपुत्रादौ बाह्यो भेदो निवर्तते विभक्तिवाच्यः स्वार्थत्वान् निमित्तं त्व् अवतिष्ठते

dvyādināṃ ca dviputrādau bāhyo bhedo nivartate vibhaktivācyaḥ svārthatvān nimittaṃ tv avatiṣṭhate

3.14.117

द्वित्वोपसर्जने सङ्घे द्विशब्दस् तत्र वर्तते सो ऽयम् इत्य् अभिसंबन्धाद् उभशब्दे न तत् तथा

dvitvopasarjane saṅghe dviśabdas tatra vartate so 'yam ity abhisaṃbandhād ubhaśabde na tat tathā

3.14.118

उभयस् तत्र तुल्यार्थो वृत्तौ नित्यं प्रयुज्यते सूत्रे ऽपि नित्यग्रहणं तदर्थम् अभिधीयते

ubhayas tatra tulyārtho vṛttau nityaṃ prayujyate sūtre 'pi nityagrahaṇaṃ tadartham abhidhīyate

3.14.119

आपि के चापरार्थत्वान् नाभेद उपजायते उभे इति ततः स्वार्थे भेदे वृत्तिः प्रयुज्यते

āpi ke cāparārthatvān nābheda upajāyate ubhe iti tataḥ svārthe bhede vṛttiḥ prayujyate

3.14.120

स्त्रीत्वाभिधानपक्षे ऽपि गुणभावविपर्ययः स्वभावाद् अपरार्थत्वात् तत्र भेदो न हीयते

strītvābhidhānapakṣe 'pi guṇabhāvaviparyayaḥ svabhāvād aparārthatvāt tatra bhedo na hīyate

3.14.121

तस्माद् द्विवचनाट् टापश् चोभयो ऽन्यत्र दृश्यते प्रत्ययं तयपं हित्वा नास्त्य् उत्तरपदे पुनः

tasmād dvivacanāṭ ṭāpaś cobhayo 'nyatra dṛśyate pratyayaṃ tayapaṃ hitvā nāsty uttarapade punaḥ

3.14.122

प्राप्तिः प्रगृह्यसंज्ञाया न स्यात् प्रत्ययलक्षणात् कुमार्यगारे न ह्य् अस्ति समासो वचनान्तरे

prāptiḥ pragṛhyasaṃjñāyā na syāt pratyayalakṣaṇāt kumāryagāre na hy asti samāso vacanāntare

3.14.123

एकद्वयोर् यञादिनां विभाषा लुङ् न कल्पते यौष्माकस् तावकश् चेति भेदाभावान् न सिध्यति

ekadvayor yañādināṃ vibhāṣā luṅ na kalpate yauṣmākas tāvakaś ceti bhedābhāvān na sidhyati

3.14.124

दृष्टो गार्ग्यतरे भेदस् तथा गर्गतरा इति युष्मत्पिता त्वत्पितेति तथादेशौ व्यवस्थितौ

dṛṣṭo gārgyatare bhedas tathā gargatarā iti yuṣmatpitā tvatpiteti tathādeśau vyavasthitau

3.14.125

उपाधिभूता या संख्या प्रकृतौ समवस्थिता आदेशैः सम्ज्नया वापि विभक्त्या व्यज्यते विना

upādhibhūtā yā saṃkhyā prakṛtau samavasthitā ādeśaiḥ samjnayā vāpi vibhaktyā vyajyate vinā

3.14.1.26

शौर्पिके मासजाते च परिमाणं स्वभावतः उपाधिभूताम् आश्रित्य संख्यां भेदेन वर्तते

śaurpike māsajāte ca parimāṇaṃ svabhāvataḥ upādhibhūtām āśritya saṃkhyāṃ bhedena vartate

3.14.127

वयस्विनि परिच्छेदः क्रीते चापि न गम्यते इष्टो ऽभेदाद् ऋते तत्र पतिमाणम् अनर्थकम्

vayasvini paricchedaḥ krīte cāpi na gamyate iṣṭo 'bhedād ṛte tatra patimāṇam anarthakam

3.14.128

भिन्नस्याभेदवचनात् प्रस्थादिभ्यः शसो विधिः तद्धर्मत्वाद् अभेदात् तु घटादिभ्यो न दृश्यते

bhinnasyābhedavacanāt prasthādibhyaḥ śaso vidhiḥ taddharmatvād abhedāt tu ghaṭādibhyo na dṛśyate

3.14.129

श्रूयते वचनं यत्र भावस् तत्र विशिष्यते निवर्तते यद् वचनं तस्य भावो न विद्यते

śrūyate vacanaṃ yatra bhāvas tatra viśiṣyate nivartate yad vacanaṃ tasya bhāvo na vidyate

3.14.130

कार्यं सत्ताश्रयं शास्त्राद् अप्रवृत्तिर् अदर्शनम् वाक्ये दृष्टं यद् अत्यन्तम् अभावस् तस्य वृत्तिषु

kāryaṃ sattāśrayaṃ śāstrād apravṛttir adarśanam vākye dṛṣṭaṃ yad atyantam abhāvas tasya vṛttiṣu

3.14.131

सम्ज्ञाविषयभेदार्थं प्रसक्तादर्शनं स्मृतम् श्रूयमानं तु वचनं विशिष्टम् उपलभ्यते

samjñāviṣayabhedārthaṃ prasaktādarśanaṃ smṛtam śrūyamānaṃ tu vacanaṃ viśiṣṭam upalabhyate

3.14.132

अभावो वा लुको यत्र रूपवान् वा विधीयते व्यभिचारान् निमित्तस्य तत्रासाधुः प्रसज्यते

abhāvo vā luko yatra rūpavān vā vidhīyate vyabhicārān nimittasya tatrāsādhuḥ prasajyate

3.14.133

भेदः संख्याविशेषो वा व्याख्यातो वृत्तिवाक्ययोः सर्वत्रैव विशेषस् तु नावश्यं तादृशो भवेत्

bhedaḥ saṃkhyāviśeṣo vā vyākhyāto vṛttivākyayoḥ sarvatraiva viśeṣas tu nāvaśyaṃ tādṛśo bhavet

3.14.134

आतेश् च भेदहेतुत्वान् न लिङ्गेन विशेष्यते प्रधानं मृगदुग्धादौ गार्गीपुत्रे न स क्रमः

āteś ca bhedahetutvān na liṅgena viśeṣyate pradhānaṃ mṛgadugdhādau gārgīputre na sa kramaḥ

3.14.135

अभेदे लिङ्गसंख्याभ्यां योगाच् छुक्लं पटा इति प्रसक्ते शास्त्रम् आरब्धं सिद्धये लिङ्गसंख्ययोः

abhede liṅgasaṃkhyābhyāṃ yogāc chuklaṃ paṭā iti prasakte śāstram ārabdhaṃ siddhaye liṅgasaṃkhyayoḥ

3.14.136

परार्थं शेषभावं यो वृत्तिषु प्रतिपद्यते गुणो विशेषणत्वेन स सूत्रे व्यपदिश्यते

parārthaṃ śeṣabhāvaṃ yo vṛttiṣu pratipadyate guṇo viśeṣaṇatvena sa sūtre vyapadiśyate

3.14.137

शब्दान्तरत्वाद् वाक्येषु विशेषा यद्य् अपि श्रुताः वृत्तेर् अभिन्नरूपत्वात् तेषु वृत्तिर् न विद्यते

śabdāntaratvād vākyeṣu viśeṣā yady api śrutāḥ vṛtter abhinnarūpatvāt teṣu vṛttir na vidyate

3.14.138

रूपाच् च शब्दसंस्कारः सामान्यविषयो यतः तस्मात् तदाश्रयं लिङ्गं वचनं च प्रसज्यते

rūpāc ca śabdasaṃskāraḥ sāmānyaviṣayo yataḥ tasmāt tadāśrayaṃ liṅgaṃ vacanaṃ ca prasajyate

3.14.139

सलिङ्गं च ससंख्यं च ततो द्रव्याभिधायिना संबध्यते पदं तत्र तयोर् भिन्ना श्रुतिर् भवेत्

saliṅgaṃ ca sasaṃkhyaṃ ca tato dravyābhidhāyinā saṃbadhyate padaṃ tatra tayor bhinnā śrutir bhavet

3.14.140

भाविनो बहिरङ्गस्य वचनाद् आश्रयस्य ये लिङ्गसंख्ये गुणानां ते सूत्रेण प्रतिपादिते

bhāvino bahiraṅgasya vacanād āśrayasya ye liṅgasaṃkhye guṇānāṃ te sūtreṇa pratipādite

3.14.141

विशेषवृत्तेर् अपि च रूपाभेदाद् अलक्षितः यस्माद् विशेषस् तेनात्र भेदकार्यं न कल्पते

viśeṣavṛtter api ca rūpābhedād alakṣitaḥ yasmād viśeṣas tenātra bhedakāryaṃ na kalpate

3.14.142

विशेष एव सामान्यं विशेसाद् भिद्यते यतः अभेदो हि विशेषाणाम् आश्रितो विनिवर्तकः

viśeṣa eva sāmānyaṃ viśesād bhidyate yataḥ abhedo hi viśeṣāṇām āśrito vinivartakaḥ

3.14.143

यद् यद् आश्रीयते तत् तद् अन्यस्य विनिवर्तकम् भेदाभेदविभागस् तु सामान्ये न निरूप्यते

yad yad āśrīyate tat tad anyasya vinivartakam bhedābhedavibhāgas tu sāmānye na nirūpyate

3.14.144

अपोद्धारश् च सामान्यम् इति तस्योपकारिनः निमित्तावस्थम् एवातस् तत् स्वधर्मेण गृह्यते

apoddhāraś ca sāmānyam iti tasyopakārinaḥ nimittāvastham evātas tat svadharmeṇa gṛhyate

3.14.145

अनिर्धारितधर्मत्वाद् भेदा एव विकल्पिताः निमित्तैर् व्यपदिश्यन्ते सामान्याख्याविशेसिताः

anirdhāritadharmatvād bhedā eva vikalpitāḥ nimittair vyapadiśyante sāmānyākhyāviśesitāḥ

3.14.146

यदा तु व्यपदिश्येते लिङ्गसंख्ये स्वभावतः प्रयोगेष्व् एव साधुत्वं वाक्ये प्रक्रम्यते तदा

yadā tu vyapadiśyete liṅgasaṃkhye svabhāvataḥ prayogeṣv eva sādhutvaṃ vākye prakramyate tadā

3.14.147

तत्र प्रयोगो ऽनियतो गुणानाम् आश्रयैः सह सामान्यं यत् तद् अत्यन्तं तत्रैव समवस्थितम्

tatra prayogo 'niyato guṇānām āśrayaiḥ saha sāmānyaṃ yat tad atyantaṃ tatraiva samavasthitam

3.14.148

न गोत्वं शाबलेयस्य गौर् इति व्यपदिश्यते शुक्लत्वं बाहुलेयस्य शुक्ल इत्य् अपदिश्यते

na gotvaṃ śābaleyasya gaur iti vyapadiśyate śuklatvaṃ bāhuleyasya śukla ity apadiśyate

3.14.149

व्यतिरेके च सत्य् एवं मतुपः श्रवनं भवेत् लुग् अन्वाख्यायते तस्माद् रसादिभ्यश् च नास्ति सः

vyatireke ca saty evaṃ matupaḥ śravanaṃ bhavet lug anvākhyāyate tasmād rasādibhyaś ca nāsti saḥ

3.14.150

यत् सो ऽयम् इति संबन्धाद् रूपाभेदेन वर्तते शुक्लादिवत् ततो लोपस् तद् रसादौ न विद्यते

yat so 'yam iti saṃbandhād rūpābhedena vartate śuklādivat tato lopas tad rasādau na vidyate

3.14.151

आवेशो लिङ्गसंख्याभ्यां क्व चिन् मञ्चादिवत् स्थितह् सो ऽयम् इत्य् अभिसंबन्धे स प्रस्थादौ न विद्यते

āveśo liṅgasaṃkhyābhyāṃ kva cin mañcādivat sthitah so 'yam ity abhisaṃbandhe sa prasthādau na vidyate

3.14.152

लिङ्गम् लिङ्गपरित्यागे सूत्रं प्रत्ययशासनम् सो ऽयम् इत्य् अभिसंबन्धात् पुंशब्दे स्त्र्यभिधायिनि

liṅgam liṅgaparityāge sūtraṃ pratyayaśāsanam so 'yam ity abhisaṃbandhāt puṃśabde stryabhidhāyini

3.14.153

आश्रये लिङ्गसंख्याभ्याम् आश्रितं व्यपदिश्यते विशेषणानां चाजातेर् इति शास्त्रव्यवस्थया

āśraye liṅgasaṃkhyābhyām āśritaṃ vyapadiśyate viśeṣaṇānāṃ cājāter iti śāstravyavasthayā

3.14.154

निमित्तानुविधायित्वाद् ये धर्मा भेदहेतुषु त आश्रये ऽपि विद्यन्त इति बुद्धिर् निवर्त्यते

nimittānuvidhāyitvād ye dharmā bhedahetuṣu ta āśraye 'pi vidyanta iti buddhir nivartyate

3.14.155

आख्यायते च शास्त्रेण लोकरूढा स्वभावतः निमित्ततुल्या गोदादौ प्रवृत्तिर् लिङ्गसंख्ययोः

ākhyāyate ca śāstreṇa lokarūḍhā svabhāvataḥ nimittatulyā godādau pravṛttir liṅgasaṃkhyayoḥ

3.14.156

हरितक्यादिषु व्यक्तिः संख्या खलतिकादिषु मनुष्यलुब्विशेषाणाम् अभिधेयाश्रयं द्वयम्

haritakyādiṣu vyaktiḥ saṃkhyā khalatikādiṣu manuṣyalubviśeṣāṇām abhidheyāśrayaṃ dvayam

3.14.157

जातिप्रयोगे जात्या चेत् संबन्धम् उपगच्छति विशेषणं ततो धर्माञ् जातेस् तत् प्रतिपद्यते

jātiprayoge jātyā cet saṃbandham upagacchati viśeṣaṇaṃ tato dharmāñ jātes tat pratipadyate

3.14.158

लुबन्ते संनिपतितं जातेर् अन्यद् विशेषणम् लुबन्तस्य प्रधानत्वात् तद्धर्मैर् व्यपदिश्यते

lubante saṃnipatitaṃ jāter anyad viśeṣaṇam lubantasya pradhānatvāt taddharmair vyapadiśyate

3.14.159

नञ्समासबहुव्रीहिद्वन्द्वस्त्र्यतिशयेषु ये भेदा भाष्यानुसारेण वाच्यास् ते लिङ्गसंख्ययोः

nañsamāsabahuvrīhidvandvastryatiśayeṣu ye bhedā bhāṣyānusāreṇa vācyās te liṅgasaṃkhyayoḥ

3.14.160

यदि षष्ठीद्वितीयान्तान् निकृष्टात् तमबादयः न्यक्कारिणि स्युर् उत्कृष्टे प्रकृतेः स्याद् विलिङ्गता

yadi ṣaṣṭhīdvitīyāntān nikṛṣṭāt tamabādayaḥ nyakkāriṇi syur utkṛṣṭe prakṛteḥ syād viliṅgatā

3.14.161

काल्यां कालाद् द्वितीयान्तात् काले काल्यास् तरब् भवेत् न्यक्कारिणि तथा गार्ग्ये गर्गेभ्यः प्रत्ययो भवेत्

kālyāṃ kālād dvitīyāntāt kāle kālyās tarab bhavet nyakkāriṇi tathā gārgye gargebhyaḥ pratyayo bhavet

3.14.162

न्यक्कर्तृषु च गर्गेषु गार्ग्यात् स्यात् तच् च नेष्यते कुमार्याः स्वार्थिके ङीप् स्यात् प्रकृत्यर्थो हि नाधिकः

nyakkartṛṣu ca gargeṣu gārgyāt syāt tac ca neṣyate kumāryāḥ svārthike ṅīp syāt prakṛtyartho hi nādhikaḥ

3.14.163

षष्ठ्यन्ताद् अधिके तस्माद् गुणे स्वाश्रयवर्तिनि उत्कृष्टसमवेतायां क्रियायां वा विधीयते

ṣaṣṭhyantād adhike tasmād guṇe svāśrayavartini utkṛṣṭasamavetāyāṃ kriyāyāṃ vā vidhīyate

3.14.164

उपात्तं च प्रकृत्यर्थो द्रव्यम् एवाश्रयस् तयोः सो ऽयम् इत्य् अभिसंबन्धाद् अभेदेन प्रतीयते

upāttaṃ ca prakṛtyartho dravyam evāśrayas tayoḥ so 'yam ity abhisaṃbandhād abhedena pratīyate

3.14.165

रूपाभेदाच् च तद् द्रव्यम् आकाङ्क्षावत् प्रतीयते विशेषैर् भिन्नरूपैस् तद् आश्रयैर् इव युज्यते

rūpābhedāc ca tad dravyam ākāṅkṣāvat pratīyate viśeṣair bhinnarūpais tad āśrayair iva yujyate

3.14.166

भिन्नरूपेसु यल् लिङ्गं विशेषेसु व्यवस्थितम् संख्या च ताभ्याम् द्रव्यात्मा सो ऽभिन्नो व्यपदिश्यते

bhinnarūpesu yal liṅgaṃ viśeṣesu vyavasthitam saṃkhyā ca tābhyām dravyātmā so 'bhinno vyapadiśyate

3.14.167

आश्रयः समवायि च निमित्तं लिङ्गसंख्ययोः कर्तृस्थभावकः शेतिर् अतो भाष्य उदाहृतः

āśrayaḥ samavāyi ca nimittaṃ liṅgasaṃkhyayoḥ kartṛsthabhāvakaḥ śetir ato bhāṣya udāhṛtaḥ

3.14.168

निमित्तम् आश्रयत्वेन गृह्येत यदि साधनम् कर्मापदिष्टयोः प्राप्तिस् तत्र स्याल् लिङ्गसंख्ययोः

nimittam āśrayatvena gṛhyeta yadi sādhanam karmāpadiṣṭayoḥ prāptis tatra syāl liṅgasaṃkhyayoḥ

3.14.169

शास्त्रे निमित्तभावेन समुदायाद् अपोद्धृतः स्त्र्यर्थस् तस्येच्छया योगः प्रकृत्या प्रत्ययेन वा

śāstre nimittabhāvena samudāyād apoddhṛtaḥ stryarthas tasyecchayā yogaḥ prakṛtyā pratyayena vā

3.14.170

स्त्रीशब्दो गुणशब्दत्वात् तुल्यधर्मा सितादिभिः गुणमात्रे प्रयुज्येत संस्त्यानवति वाश्रये

strīśabdo guṇaśabdatvāt tulyadharmā sitādibhiḥ guṇamātre prayujyeta saṃstyānavati vāśraye

3.14.171

स्त्र्यर्थः संस्त्यानवद् द्रव्यं प्रकृत्यर्थश् च यद्य् असौ द्रव्योपलक्षणार्थत्वं संस्त्यानस्य तथा सति

stryarthaḥ saṃstyānavad dravyaṃ prakṛtyarthaś ca yady asau dravyopalakṣaṇārthatvaṃ saṃstyānasya tathā sati

3.14.172

संस्त्यानेन क्व चिद् द्रव्यं दृष्टं यद्य् उपलक्षितम् अनङ्गीकृतसंस्त्यानात् तद्वृत्तेः प्रत्ययो भवेत्

saṃstyānena kva cid dravyaṃ dṛṣṭaṃ yady upalakṣitam anaṅgīkṛtasaṃstyānāt tadvṛtteḥ pratyayo bhavet

3.14.173

भूतादयः षडाख्याश् च संस्त्यानेनोपलक्षिते ब्राह्मण्यादौ यदा वृत्तास् तेभ्यः स्युः प्रत्ययास् तदा

bhūtādayaḥ ṣaḍākhyāś ca saṃstyānenopalakṣite brāhmaṇyādau yadā vṛttās tebhyaḥ syuḥ pratyayās tadā

3.14.174

तद्वन्तो हि प्रधानत्वात् प्रत्ययाणाम् प्रयोजकाः सामानाधिकरैण्ये ऽपि तस्माट् टाबादिसंभवः

tadvanto hi pradhānatvāt pratyayāṇām prayojakāḥ sāmānādhikaraiṇye 'pi tasmāṭ ṭābādisaṃbhavaḥ

3.14.175

गुणमात्राभिधायित्वं स्त्रीशब्दे वर्ण्यते यदा प्रकृत्यर्थश् च संस्त्यानं स्वार्थिकाः प्रत्ययास् तदा

guṇamātrābhidhāyitvaṃ strīśabde varṇyate yadā prakṛtyarthaś ca saṃstyānaṃ svārthikāḥ pratyayās tadā

3.14.176

संस्त्याने केवले वृत्तिः प्रकृतीनाम् न विद्यते तदाविष्टे ततो द्रव्ये गृह्यन्ते समवस्थिताः

saṃstyāne kevale vṛttiḥ prakṛtīnām na vidyate tadāviṣṭe tato dravye gṛhyante samavasthitāḥ

3.14.177

उपकारि च संस्त्यानं येषु शब्देष्व् अपेक्षितम् तेभ्यष् टाबादयस् तच् च भूतादिष्व् अविवक्षितम्

upakāri ca saṃstyānaṃ yeṣu śabdeṣv apekṣitam tebhyaṣ ṭābādayas tac ca bhūtādiṣv avivakṣitam

3.14.178

संस्त्यानं प्रत्ययस्यार्थः शुद्धम् आश्रीयते यदा तदा द्विवचनानेकप्रत्ययत्वं न सिध्यति

saṃstyānaṃ pratyayasyārthaḥ śuddham āśrīyate yadā tadā dvivacanānekapratyayatvaṃ na sidhyati

3.14.179

जातिश् चेत् स्त्रीत्वम् एवासौ भेदो ऽन्यत्राविवक्षितः यस्माद् भिन्नैर् अपि द्रव्यैस् तद् एकं सद् विशिष्यते

jātiś cet strītvam evāsau bhedo 'nyatrāvivakṣitaḥ yasmād bhinnair api dravyais tad ekaṃ sad viśiṣyate

3.14.180

मात्राणाम् हि तिरोभावे परिमाणम् न विद्यते कुमार्य इति तेन स्यात् कुमार्यां भेदसंभवात्

mātrāṇām hi tirobhāve parimāṇam na vidyate kumārya iti tena syāt kumāryāṃ bhedasaṃbhavāt

3.14.181

जातिसंख्यासमाहारैर् यथैव सहचारिणि द्रव्ये क्रियाः प्रवर्तन्त एकात्मत्वे व्यपेक्षिते

jātisaṃkhyāsamāhārair yathaiva sahacāriṇi dravye kriyāḥ pravartanta ekātmatve vyapekṣite

3.14.182

मूर्तिभ्यो मूर्तिधर्माणाम् तथाभेदस्य दर्शनात् सामानाधिकरण्यं च क्रियायोगश् च कल्पते

mūrtibhyo mūrtidharmāṇām tathābhedasya darśanāt sāmānādhikaraṇyaṃ ca kriyāyogaś ca kalpate

3.14.183

सामानाधिकरण्ये तु मतुब्लोपाद् अपेक्षिते लुक् तद्धितलुकीति स्याल् लुक् तत्राप्य् उपलक्षणम्

sāmānādhikaraṇye tu matublopād apekṣite luk taddhitalukīti syāl luk tatrāpy upalakṣaṇam

3.14.184

केसां चित् त्यक्तभेदेषु द्रव्येष्व् एव विधीयते संस्त्यानवत्सु टाबादिर् अभेदेन समन्वयात्

kesāṃ cit tyaktabhedeṣu dravyeṣv eva vidhīyate saṃstyānavatsu ṭābādir abhedena samanvayāt

3.14.185

सामान्यभूतो द्रव्यात्मा परिच्छिन्नपरिग्रहः क्रियाभिर् युज्यते भेदैर् भागशश् चावतिष्ठते

sāmānyabhūto dravyātmā paricchinnaparigrahaḥ kriyābhir yujyate bhedair bhāgaśaś cāvatiṣṭhate

3.14.186

शुक्लादिष्व् आश्रयद्रव्यं प्राधान्येनाभिधीयते स्त्रीत्वं तु प्रत्ययार्थत्वाद् अभिधाविषयो यतः

śuklādiṣv āśrayadravyaṃ prādhānyenābhidhīyate strītvaṃ tu pratyayārthatvād abhidhāviṣayo yataḥ

3.14.187

सो ऽयम् इत्य् अभिसंबन्धाद् आश्रयं प्रतिपद्यते स्त्रीत्वं स्वभावसिद्धो वा गुणभावविपर्ययः

so 'yam ity abhisaṃbandhād āśrayaṃ pratipadyate strītvaṃ svabhāvasiddho vā guṇabhāvaviparyayaḥ

3.14.188

साकाङ्क्षत्वाद् गुणत्वेन सामान्यं वोपदिश्यते व्यक्तीनाम् आत्मधर्मो ऽसाव् एकप्रख्यानिबन्धनः

sākāṅkṣatvād guṇatvena sāmānyaṃ vopadiśyate vyaktīnām ātmadharmo 'sāv ekaprakhyānibandhanaḥ

3.14.189

एवम्भूता च सावस्था भागभेदपरिग्रहे कृते बुद्ध्यैव भेदानाम् आश्रयत्वे च कल्पिते

evambhūtā ca sāvasthā bhāgabhedaparigrahe kṛte buddhyaiva bhedānām āśrayatve ca kalpite

3.14.190

निस्कृष्टेष्व् अपि भेदेषु व्यक्तिरूपाश्रये ततः लिङ्गप्रत्यवमर्शेन लिङ्गसंख्ये प्रपद्यते

niskṛṣṭeṣv api bhedeṣu vyaktirūpāśraye tataḥ liṅgapratyavamarśena liṅgasaṃkhye prapadyate

3.14.191

अन्तरेन चशब्दस्य प्रयोगं द्वन्द्वभाविनाम् अविशिष्टार्थवृत्तित्वं रूपाभेदात् प्रतीयते

antarena caśabdasya prayogaṃ dvandvabhāvinām aviśiṣṭārthavṛttitvaṃ rūpābhedāt pratīyate

3.14.192

विकल्पवति वा वृत्तिर् निवर्त्ये ऽथ समुच्चिते तेषाम् अज्ञातशक्तीनां द्योतकेन नियम्यते

vikalpavati vā vṛttir nivartye 'tha samuccite teṣām ajñātaśaktīnāṃ dyotakena niyamyate

3.14.193

वृत्तौ विशिष्टरूपत्वाच् चशब्दो विनिवर्तते अर्थभेदे ऽपि सारूप्यात् तच् चार्थेनापदिश्यते

vṛttau viśiṣṭarūpatvāc caśabdo vinivartate arthabhede 'pi sārūpyāt tac cārthenāpadiśyate

3.14.194

चस्य चासत्त्वभूतो ऽर्थः स एवाश्रियते यदि तद्धर्मत्वं ततो द्वन्द्वे चादिष्व् अर्थकृतं हि तत्

casya cāsattvabhūto 'rthaḥ sa evāśriyate yadi taddharmatvaṃ tato dvandve cādiṣv arthakṛtaṃ hi tat

3.14.195

चार्थः शब्दे क्व चिद् भेदात् कथं चित् समवस्थितः द्योतकाश् चादयस् तस्य वक्ता द्वन्द्वस् तु तद्वताम्

cārthaḥ śabde kva cid bhedāt kathaṃ cit samavasthitaḥ dyotakāś cādayas tasya vaktā dvandvas tu tadvatām

3.14.196

विकल्पाद्यभिधेयस्य चार्थस्यान्यपदार्थता द्योतकत्वान् न कल्पेत तस्मात् सद् उपलक्ष्यते

vikalpādyabhidheyasya cārthasyānyapadārthatā dyotakatvān na kalpeta tasmāt sad upalakṣyate

3.14.197

तत्र स्वाभाविकं लिङ्गं शब्दधर्मे व्यपेक्षिते शब्दः कश् चित् तम् एवार्थं कथं चित् प्रतिपद्यते

tatra svābhāvikaṃ liṅgaṃ śabdadharme vyapekṣite śabdaḥ kaś cit tam evārthaṃ kathaṃ cit pratipadyate

3.14.198

शब्दाद् अर्थाः प्रतायन्ते स भेदानां विधायकः अनुमानं विवक्षायाः शब्दाद् अन्यन् न विद्यते

śabdād arthāḥ pratāyante sa bhedānāṃ vidhāyakaḥ anumānaṃ vivakṣāyāḥ śabdād anyan na vidyate

3.14.199

समुच्चितः स्याद् द्वन्द्वार्थो गुणभूतसमुच्चयः समुच्चयो वापि भवेद् गुणभूतसमुच्चितः

samuccitaḥ syād dvandvārtho guṇabhūtasamuccayaḥ samuccayo vāpi bhaved guṇabhūtasamuccitaḥ

3.14.200

समुच्चितस्य प्राधान्ये लिङ्गसंख्ये स्वभावतः समुच्चयस्य प्राधान्ये शास्त्रं स्यात् प्रतिपादकम्

samuccitasya prādhānye liṅgasaṃkhye svabhāvataḥ samuccayasya prādhānye śāstraṃ syāt pratipādakam

3.14.201

समुच्चयवतो ऽर्थस्य प्राधान्ये ऽप्य् अपरे विदुः निमित्तानुविधायित्वाद् असिद्धिम् लिङ्गसंख्ययोः

samuccayavato 'rthasya prādhānye 'py apare viduḥ nimittānuvidhāyitvād asiddhim liṅgasaṃkhyayoḥ

3.14.202

समुच्चयो निमित्तं चेत् स्यान् निमित्तानुवर्तनम् अन्वयव्यतिरेकाभ्यां चार्थो द्वन्द्वनिबन्धनः

samuccayo nimittaṃ cet syān nimittānuvartanam anvayavyatirekābhyāṃ cārtho dvandvanibandhanaḥ

3.14.203

समुच्चितनिमित्तत्वे चार्थस्यापगमे ऽपि वा स्वभावसिद्धे द्वन्द्वस्य लिङ्गसंख्ये व्यवस्थिते

samuccitanimittatve cārthasyāpagame 'pi vā svabhāvasiddhe dvandvasya liṅgasaṃkhye vyavasthite

3.14.204

पदान्तरस्थस्यार्थस्य द्योतकत्वान् न युज्यते निपातो लिङ्गसंख्याभ्यां द्वन्द्वस् त्व् अर्थस्य वाचकः

padāntarasthasyārthasya dyotakatvān na yujyate nipāto liṅgasaṃkhyābhyāṃ dvandvas tv arthasya vācakaḥ

3.14.205

निमित्तानुविधाने च द्रव्यधर्मानपेक्षणात् गुणप्रधानभावेन क्रियायोगो न कल्पते

nimittānuvidhāne ca dravyadharmānapekṣaṇāt guṇapradhānabhāvena kriyāyogo na kalpate

3.14.206

यस्य नास्ति क्रियायोगः स्वतन्त्रो ऽसौ न विद्यते अर्थो द्वन्द्वस्य तत्र स्याद् उपादानम् अनर्थकम्

yasya nāsti kriyāyogaḥ svatantro 'sau na vidyate artho dvandvasya tatra syād upādānam anarthakam

3.14.207

समुच्चयवतो ऽर्थस्य वाचको नानुवर्तते निमित्तम् अपि चास्यार्थः स्वधर्मैर् युज्यते ततः

samuccayavato 'rthasya vācako nānuvartate nimittam api cāsyārthaḥ svadharmair yujyate tataḥ

3.14.208

बाह्यो नास्त्य् आश्रयो द्वन्द्वे विशेषौ तत्र हि श्रुतौ समुच्चयस् तदाधारस् तद्धर्मैर् व्यपदिश्यते

bāhyo nāsty āśrayo dvandve viśeṣau tatra hi śrutau samuccayas tadādhāras taddharmair vyapadiśyate

3.14.209

यो वावयवभेदाभ्यां भेदवद्भ्याम् इवान्वितः एकः समूहो धर्मान् स भागयोः प्रतिपद्यते

yo vāvayavabhedābhyāṃ bhedavadbhyām ivānvitaḥ ekaḥ samūho dharmān sa bhāgayoḥ pratipadyate

3.14.210

एकश् च द्व्यात्मको ऽर्थो ऽसौ भेदाभेदसमन्वितः यौ भेदाव् आश्रितस् तत्स्थे लिङ्गसंख्ये प्रपद्यते

ekaś ca dvyātmako 'rtho 'sau bhedābhedasamanvitaḥ yau bhedāv āśritas tatsthe liṅgasaṃkhye prapadyate

3.14.211

यथा स्वशब्दाभिहिते चैत्रार्थे न प्रयुज्यते चैत्रशब्दो बहुव्रिहाव् अप्रयोगस् तथा भवेत्

yathā svaśabdābhihite caitrārthe na prayujyate caitraśabdo bahuvrihāv aprayogas tathā bhavet

3.14.212

यथा गौर् इति शुक्लादेर् अभिधानं न विद्यते एवं यस्याभिसंबन्धो गोभिस् तावत् प्रतीयते

yathā gaur iti śuklāder abhidhānaṃ na vidyate evaṃ yasyābhisaṃbandho gobhis tāvat pratīyate

3.14.213

संबन्धी नियतो रूढश् चित्राणां न च विद्यते गवां यथा वज्रपाणिस् त्र्यक्षे वा ऽपि व्यवस्थितः

saṃbandhī niyato rūḍhaś citrāṇāṃ na ca vidyate gavāṃ yathā vajrapāṇis tryakṣe vā 'pi vyavasthitaḥ

3.14.214

शब्दान्तरत्वाद् वाक्येषु विशेषा यद्य् अपि श्रुताः वृत्तिशब्दो ऽन्य एवायं सामान्यस्याभिधायकः

śabdāntaratvād vākyeṣu viśeṣā yady api śrutāḥ vṛttiśabdo 'nya evāyaṃ sāmānyasyābhidhāyakaḥ

3.14.215

अगोर् अचित्रगोश् चैव रूपभेदान् निवर्तकः न चित्रगुर् विशेषाणां रूपाभेदात् तु वाचकः

agor acitragoś caiva rūpabhedān nivartakaḥ na citragur viśeṣāṇāṃ rūpābhedāt tu vācakaḥ

3.14.216

यथा चित्रगुर् इत्य् एतत् प्रयुक्ते न प्रयुज्यते एवं यदि स्यात् सामान्यं तस्य न स्यात् प्रतिश्रुतिः

yathā citragur ity etat prayukte na prayujyate evaṃ yadi syāt sāmānyaṃ tasya na syāt pratiśrutiḥ

3.14.217

सर्वादयो विशेषास् तु प्रदेशानां निवर्तकाः यथा प्रदेशाः सामान्यप्रदेशान्तरबाधकाः

sarvādayo viśeṣās tu pradeśānāṃ nivartakāḥ yathā pradeśāḥ sāmānyapradeśāntarabādhakāḥ

3.14.218

विभक्त्यर्थाभिधानाद् वा षष्ठी नानुप्रयुज्यते द्रव्यस्यानभिधानात् तु तच्छब्दो ऽनुप्रयुज्यते

vibhaktyarthābhidhānād vā ṣaṣṭhī nānuprayujyate dravyasyānabhidhānāt tu tacchabdo 'nuprayujyate

3.14.219

सामानाधिकरण्यं चेन् मतुब्लोपात् प्रकल्पते मतुपो ऽपि तदर्थत्वाद् अनवस्था प्रसज्यते

sāmānādhikaraṇyaṃ cen matublopāt prakalpate matupo 'pi tadarthatvād anavasthā prasajyate

3.14.220

संबन्धस्य च संबन्दी संबन्धो ऽन्यः प्रसज्यते विभक्त्यर्थप्रधाने च क्रियायोगो न कल्पते

saṃbandhasya ca saṃbandī saṃbandho 'nyaḥ prasajyate vibhaktyarthapradhāne ca kriyāyogo na kalpate

3.14.221

विभक्त्यर्थप्रधानत्वात् ततस् तत्रेति न क्रिया दृश्यादिः कर्मकर्त्रादिनिमित्तत्वाय कल्पते

vibhaktyarthapradhānatvāt tatas tatreti na kriyā dṛśyādiḥ karmakartrādinimittatvāya kalpate

3.14.222

अन्तर्भवेच् च संबन्धः प्राधान्याभिहितः कथम् स प्रातिपदिकार्थश् च तथाभूतः कथं भत्वेत्

antarbhavec ca saṃbandhaḥ prādhānyābhihitaḥ katham sa prātipadikārthaś ca tathābhūtaḥ kathaṃ bhatvet

3.14.223

असंभवात् तु संबन्धे संबन्धसहचारिणि जातिसंख्यासमाहारकार्याणाम् इव संभवः

asaṃbhavāt tu saṃbandhe saṃbandhasahacāriṇi jātisaṃkhyāsamāhārakāryāṇām iva saṃbhavaḥ

3.14.224

सो ऽयम् इत्य् अभिसंबन्धाद् विशिष्टाश्रयवाचिनाम् शुक्लादिवल् लिङ्गसंख्ये शास्त्रारम्भाद् भविष्यतः

so 'yam ity abhisaṃbandhād viśiṣṭāśrayavācinām śuklādival liṅgasaṃkhye śāstrārambhād bhaviṣyataḥ

3.14.225

भेदेन तु विवक्षायां सामान्ये वा विवक्षिते सलिङ्गस्य ससंख्यस्य पदार्थस्यागतिर् भवेत्

bhedena tu vivakṣāyāṃ sāmānye vā vivakṣite saliṅgasya sasaṃkhyasya padārthasyāgatir bhavet

3.14.226

साधुत्वं न विभक्त्यर्थमात्रे वृत्तस्य दृश्यते कृत्स्नार्थवृत्तेः साधुत्वम् इत्य् अर्थग्रहणं कृतम्

sādhutvaṃ na vibhaktyarthamātre vṛttasya dṛśyate kṛtsnārthavṛtteḥ sādhutvam ity arthagrahaṇaṃ kṛtam

3.14.227

सो ऽयम् इत्य् अभिसंबन्धाद् द्रव्यवृत्तिर् अयं यदा सलिङ्गस्य ससंख्यस्य तदा साधुत्वम् उच्यते

so 'yam ity abhisaṃbandhād dravyavṛttir ayaṃ yadā saliṅgasya sasaṃkhyasya tadā sādhutvam ucyate

3.14.228

अन्तर्भूतविभक्त्यर्थे षष्ठी न श्रूयते यथा तथाश्रुतिः प्रसज्येत लिङ्गसंख्याभिधायिनाम्

antarbhūtavibhaktyarthe ṣaṣṭhī na śrūyate yathā tathāśrutiḥ prasajyeta liṅgasaṃkhyābhidhāyinām

3.14.229

साधर्म्यम् अव्ययेन स्याद् बहुव्रीहेस् तथा सति लिङ्गसंख्यानिमित्तस्य संस्कारस्यापवर्तनात्

sādharmyam avyayena syād bahuvrīhes tathā sati liṅgasaṃkhyānimittasya saṃskārasyāpavartanāt

3.14.230

प्रयुक्तेन च संबन्धाच् चैत्रादिश्रवनं भवेत् विना विभक्त्या संबन्धो विभक्त्या विद्यते विना

prayuktena ca saṃbandhāc caitrādiśravanaṃ bhavet vinā vibhaktyā saṃbandho vibhaktyā vidyate vinā

3.14.231

अभिधाने ऽपि संख्यायाः संख्यात्वं न निवर्तते षष्ठ्यर्थस्याभिधाने तु स्यात् प्रातिपदिकार्थता

abhidhāne 'pi saṃkhyāyāḥ saṃkhyātvaṃ na nivartate ṣaṣṭhyarthasyābhidhāne tu syāt prātipadikārthatā

3.14.232

अनुप्रयोगसिद्ध्यर्थं न विभक्त्यर्थकल्पना वस्त्वन्तरम् उपक्षिप्तम् इति के चित् प्रचक्षते

anuprayogasiddhyarthaṃ na vibhaktyarthakalpanā vastvantaram upakṣiptam iti ke cit pracakṣate

3.14.233

संबन्दिभिर् विशिष्टानाम् संबन्धानां निमित्तता संबन्धैर् वा विशिष्टानां तद्वतां स्यान् निमित्तता

saṃbandibhir viśiṣṭānām saṃbandhānāṃ nimittatā saṃbandhair vā viśiṣṭānāṃ tadvatāṃ syān nimittatā

3.14.234

के चित् संयोगिनो दण्डाद् विषाणात् समवायिनः तद्वति प्रत्ययान् आहुर् बहुव्रीहिं तथैव च

ke cit saṃyogino daṇḍād viṣāṇāt samavāyinaḥ tadvati pratyayān āhur bahuvrīhiṃ tathaiva ca

3.14.235

भिन्नं संबन्धिभेदेन संबन्धम् अपरे विदुः निमित्तं स विभक्त्यर्थः समासेनाभिधीयते

bhinnaṃ saṃbandhibhedena saṃbandham apare viduḥ nimittaṃ sa vibhaktyarthaḥ samāsenābhidhīyate

3.14.236

प्रधानम् अन्यार्थतया भिन्नं स्वैर् उपसर्जनैः निमित्तम् अब्बिधेयं वा सर्वपश्चाद् अपेक्ष्यते

pradhānam anyārthatayā bhinnaṃ svair upasarjanaiḥ nimittam abbidheyaṃ vā sarvapaścād apekṣyate

3.14.237

स्वामिनि व्यतिरेकश् च वाक्ये यद्य् अपि दृश्यते प्राधान्य एव तस्येष्टो बहुव्रीहिर् विवक्षिते

svāmini vyatirekaś ca vākye yady api dṛśyate prādhānya eva tasyeṣṭo bahuvrīhir vivakṣite

3.14.238

गवां विशेषणत्वेन यदा तद्वान् प्रवर्तते अस्यैता इति तत्रार्थे बहुव्रीहिर् न विद्यते

gavāṃ viśeṣaṇatvena yadā tadvān pravartate asyaitā iti tatrārthe bahuvrīhir na vidyate

3.14.239

यदा प्रत्यवमर्शस् तु तासां स्वामी गवाम् इति गोभिस् तदाभिसंबन्धो निमित्तत्वाय कल्पते

yadā pratyavamarśas tu tāsāṃ svāmī gavām iti gobhis tadābhisaṃbandho nimittatvāya kalpate

3.14.240

अपेक्षमानः संबन्धं रूढित्वस्य निवृत्तये निमित्तानुविधायित्वात् तद्धर्मार्थः प्रसज्यते

apekṣamānaḥ saṃbandhaṃ rūḍhitvasya nivṛttaye nimittānuvidhāyitvāt taddharmārthaḥ prasajyate

3.14.241

नाना चित्रा इति यथा निमित्तम् अनुरुध्यते नानाभूते ऽपि वृत्तः सन् बहुव्रीहिस् तथा भवेत्

nānā citrā iti yathā nimittam anurudhyate nānābhūte 'pi vṛttaḥ san bahuvrīhis tathā bhavet

3.14.242

संबन्धिनि निमित्ते तु द्रव्यधर्मो न हीयते लिङ्गाभावो हि लिङ्गस्य विरोधित्वेन वर्तते

saṃbandhini nimitte tu dravyadharmo na hīyate liṅgābhāvo hi liṅgasya virodhitvena vartate

3.14.243

संख्वावांल् लिङ्गवाम्श् चार्थो ऽभिन्नधर्मा, निमित्ततः आसन्न एव द्रव्यत्वात् तद्धर्मैर् न विरुध्यते

saṃkhvāvāṃl liṅgavāmś cārtho 'bhinnadharmā, nimittataḥ āsanna eva dravyatvāt taddharmair na virudhyate

3.14.244

विभक्त्यर्थेन चाविष्टं शुद्धं चेति द्विधा स्थितम् द्रव्यं शुद्धस्य यो धर्मः स न स्याद् अन्यधर्मणः

vibhaktyarthena cāviṣṭaṃ śuddhaṃ ceti dvidhā sthitam dravyaṃ śuddhasya yo dharmaḥ sa na syād anyadharmaṇaḥ

3.14.245

द्रव्यमात्रस्य निर्देशे भेदो ऽयम् अविवक्षितः ग्रन्थे पूर्वत्र भेदस् तु द्वितीये ऽनुप्रदर्शितः

dravyamātrasya nirdeśe bhedo 'yam avivakṣitaḥ granthe pūrvatra bhedas tu dvitīye 'nupradarśitaḥ

3.14.246

द्रव्यस्य ग्रहणं चात्र लिङ्गसंख्याविशेषणम् द्रव्याश्रितत्वं हि तयोस् ततो ऽन्यस्य न सिध्यतः

dravyasya grahaṇaṃ cātra liṅgasaṃkhyāviśeṣaṇam dravyāśritatvaṃ hi tayos tato 'nyasya na sidhyataḥ

3.14.247

संबन्धिभिन्नसंबन्धपरिछिन्ने प्रवर्तते समासो द्रव्यसामान्ये विशिष्टार्थानुपातिनि

saṃbandhibhinnasaṃbandhaparichinne pravartate samāso dravyasāmānye viśiṣṭārthānupātini

3.14.248

द्रव्यधर्मानतिक्रान्तो भेदधर्मेष्व् अवस्थितः भविष्यदाश्रयापेक्षे लिङ्गसंख्ये प्रपद्यते

dravyadharmānatikrānto bhedadharmeṣv avasthitaḥ bhaviṣyadāśrayāpekṣe liṅgasaṃkhye prapadyate

3.14.249

शास्त्रप्रवृत्तिभेदे ऽपि लौकिको ऽर्थो न भिद्यते नञ्समसे यतस् तत्र त्रयः पक्षा विचारिताः

śāstrapravṛttibhede 'pi laukiko 'rtho na bhidyate nañsamase yatas tatra trayaḥ pakṣā vicāritāḥ

3.14.250

शब्दान्तरे ऽपि चैकत्वम् आश्रित्यैवं विचारणा अब्रह्मणादिषु नञः प्रयोगो न हि विद्यते

śabdāntare 'pi caikatvam āśrityaivaṃ vicāraṇā abrahmaṇādiṣu nañaḥ prayogo na hi vidyate

3.14.251

प्राक् समासात् पदार्थानां निवृत्तिर् द्योत्यते नञा स्वभावतो निवृत्तानां रूपाभेदाद् अलक्षिता

prāk samāsāt padārthānāṃ nivṛttir dyotyate nañā svabhāvato nivṛttānāṃ rūpābhedād alakṣitā

3.14.252

ब्राह्मणादिस्थया वाक्येष्व् आख्यातपदवाच्यया क्रियया यस्य संबन्धो वृत्तिस् तस्य न विद्यते

brāhmaṇādisthayā vākyeṣv ākhyātapadavācyayā kriyayā yasya saṃbandho vṛttis tasya na vidyate

3.14.253

पाचकादिपदस्था चेन् नञा संबध्यते क्रिया तत्र सत्तानुपादानात् त्रिपक्षी नोपपद्यते

pācakādipadasthā cen nañā saṃbadhyate kriyā tatra sattānupādānāt tripakṣī nopapadyate

3.14.254

सत्तयैवाभिसंबन्धो यदि सर्वत्र कल्प्यते असन्न् इति समासे ऽस्मिन् सत्तान्या परिकल्प्यताम्

sattayaivābhisaṃbandho yadi sarvatra kalpyate asann iti samāse 'smin sattānyā parikalpyatām

3.14.255

क्त्वान्ते च तुमुनन्ते च नञ्समासे न दृश्यते विशेषणविशेष्यत्वं नञासत्ताभिधायिना

ktvānte ca tumunante ca nañsamāse na dṛśyate viśeṣaṇaviśeṣyatvaṃ nañāsattābhidhāyinā

3.14.256

क्रियायाः साधनाधारसामान्ये नञ् व्यवस्थितः ततो विशिष्टैर् आधारैर् युज्यते ब्राह्मणादिभिः

kriyāyāḥ sādhanādhārasāmānye nañ vyavasthitaḥ tato viśiṣṭair ādhārair yujyate brāhmaṇādibhiḥ

3.14.257

वृत्तौ यथा गताद्यर्थम् उपादाय निरादयः युज्यन्ते साधनाधारैर् नञ्समासे ऽपि स क्रमः

vṛttau yathā gatādyartham upādāya nirādayaḥ yujyante sādhanādhārair nañsamāse 'pi sa kramaḥ

3.14.258

तत्रासति नञो वृत्तेर् ब्राह्मणक्षत्रियादिभिः विशेषणविशेष्यत्वं कल्प्यते कुब्जखञ्जवत्

tatrāsati naño vṛtter brāhmaṇakṣatriyādibhiḥ viśeṣaṇaviśeṣyatvaṃ kalpyate kubjakhañjavat

3.14.259

कामचारे च सत्य् एवम् असतः स्यात् प्रधानता, गुणत्वम् इतरेषां च तेषां वा स्यात् प्रधानता

kāmacāre ca saty evam asataḥ syāt pradhānatā, guṇatvam itareṣāṃ ca teṣāṃ vā syāt pradhānatā

3.14.260

प्राधान्येनाश्रिताः पूर्वं श्रुतेः सामान्यवृत्तयः विशेष एव प्रक्रान्ता ब्राह्मणक्षत्रिवादवः

prādhānyenāśritāḥ pūrvaṃ śruteḥ sāmānyavṛttayaḥ viśeṣa eva prakrāntā brāhmaṇakṣatrivādavaḥ

3.14.261

यथा गौरादिभिस् तेषाम् अवच्छेदो विधीयते असताप्य् अनभिव्यक्तं तादात्म्यं व्यज्यते तथा

yathā gaurādibhis teṣām avacchedo vidhīyate asatāpy anabhivyaktaṃ tādātmyaṃ vyajyate tathā

3.14.262

यथा सत्ताभिधानाय सन्न् अर्थः परिकल्प्यते तथासत्ताभिधानाय निरुपाख्यो ऽपि कल्पते

yathā sattābhidhānāya sann arthaḥ parikalpyate tathāsattābhidhānāya nirupākhyo 'pi kalpate

3.14.263

क्षत्रियादौ पदं कृत्वा बुद्धिः सत्तान्तराश्रया जात्या भिन्नां ततः सत्तां प्रसक्ताम् अपकर्षति

kṣatriyādau padaṃ kṛtvā buddhiḥ sattāntarāśrayā jātyā bhinnāṃ tataḥ sattāṃ prasaktām apakarṣati

3.14.264

अभाव इति भावस्य प्रतिषेधे विवक्षिते सोपाख्यत्वम् अनाश्रित्य प्रतिषेधो न कल्पते

abhāva iti bhāvasya pratiṣedhe vivakṣite sopākhyatvam anāśritya pratiṣedho na kalpate

3.14.265

अनेकधर्मवचनाः शब्दाः सङ्घाभिधायिनः एकदेशेषु वर्तन्ते तुल्यरूपाः स्वभावतः

anekadharmavacanāḥ śabdāḥ saṅghābhidhāyinaḥ ekadeśeṣu vartante tulyarūpāḥ svabhāvataḥ

3.14.266

यथैकदेशकरणात् कृत इत्व् अभिधीयते अकृतश् चेति संघातः स एवाब्राह्मणे क्रमः

yathaikadeśakaraṇāt kṛta itv abhidhīyate akṛtaś ceti saṃghātaḥ sa evābrāhmaṇe kramaḥ

3.14.267

ब्राह्मणो ऽब्राह्मणस् तस्माद् उपन्यासात् प्रसज्यते अकृते वा कृतासङ्गाद् अविशिष्टं कृताकृतात्

brāhmaṇo 'brāhmaṇas tasmād upanyāsāt prasajyate akṛte vā kṛtāsaṅgād aviśiṣṭaṃ kṛtākṛtāt

3.14.268

अमुख्यसंभवे तत्र मुख्यस्य विनिवृत्तये शास्त्रान्वाख्यानसमये नञ् प्रयुक्तो विशेषकः

amukhyasaṃbhave tatra mukhyasya vinivṛttaye śāstrānvākhyānasamaye nañ prayukto viśeṣakaḥ

3.14.269

पदार्थानुपघातेन दृश्यते ऽन्यविशेषणम् अथ जातिमतो ऽर्थस्य कश् चिद् धर्मो निवर्तितः

padārthānupaghātena dṛśyate 'nyaviśeṣaṇam atha jātimato 'rthasya kaś cid dharmo nivartitaḥ

3.14.270

अवश्यं ब्राह्मणे कश् चित् क्व चिद् धर्मो न विद्यते विशेषावचनात् तत्र नञः श्रुतिर् अनर्थिका

avaśyaṃ brāhmaṇe kaś cit kva cid dharmo na vidyate viśeṣāvacanāt tatra nañaḥ śrutir anarthikā

3.14.271

अविशिष्टस्य पर्यायो नञ्विशिष्टः प्रसज्यते अन्वाख्यानाद् धि साधुत्वम् एवंभूते प्रतीयते

aviśiṣṭasya paryāyo nañviśiṣṭaḥ prasajyate anvākhyānād dhi sādhutvam evaṃbhūte pratīyate

3.14.272

पदार्थानुपघातेन यद्य् अप्य् अत्र विशेषणम् उपचारसतो ऽर्थस्य सावस्था द्योत्यते नञा

padārthānupaghātena yady apy atra viśeṣaṇam upacārasato 'rthasya sāvasthā dyotyate nañā

Kāṇḍa 3 (cont. 6)

3.14.273

विशेष्येषु यथाभूतः पदार्थः समवस्थितः तथाभूते तथाभावो गम्यते भेदहेतुभिः

viśeṣyeṣu yathābhūtaḥ padārthaḥ samavasthitaḥ tathābhūte tathābhāvo gamyate bhedahetubhiḥ

3.14.274

निवृत्ते ऽवयवस् तस्मिन् पदार्थे वर्तते कथम् नानिमित्ता हि शब्दस्य प्रवृत्तिर् उपपद्यते

nivṛtte 'vayavas tasmin padārthe vartate katham nānimittā hi śabdasya pravṛttir upapadyate

3.14.275

आराच् छब्दवद् एकस्य विरुद्धे ऽर्थे स्वभावतः शब्दस्य वृत्तिर् यद्य् अस्ति नञः श्रुतिर् अनर्थिका

ārāc chabdavad ekasya viruddhe 'rthe svabhāvataḥ śabdasya vṛttir yady asti nañaḥ śrutir anarthikā

3.14.276

अथ स्वभावो वचनाद् अन्वाख्येयत्वम् अर्हति तद् वाच्यम् अप्रसिद्धत्वान् नञार्थो विनिवर्त्यते

atha svabhāvo vacanād anvākhyeyatvam arhati tad vācyam aprasiddhatvān nañārtho vinivartyate

3.14.277

यद्य् अप्य् उभयवृत्तित्वं प्रधानं तु प्रतीयते प्रस्थानं गम्यते शुद्धे तदर्थे ऽपि न तिष्ठतौ

yady apy ubhayavṛttitvaṃ pradhānaṃ tu pratīyate prasthānaṃ gamyate śuddhe tadarthe 'pi na tiṣṭhatau

3.14.278

किमर्थम् अतथाभूते ऽसति मुख्यार्थसंभवे भेदे ब्राह्मणशब्दस्य वृत्तिर् अभ्युपगम्यते

kimartham atathābhūte 'sati mukhyārthasaṃbhave bhede brāhmaṇaśabdasya vṛttir abhyupagamyate

3.14.279

अयं पदार्थ एतस्मिन् क्षत्रियादौ न विद्यते इति तद्वचनः शब्दः प्रत्ययाय प्रयुज्यते

ayaṃ padārtha etasmin kṣatriyādau na vidyate iti tadvacanaḥ śabdaḥ pratyayāya prayujyate

3.14.280

बुद्धेर् विषयतां प्राप्ते शब्दाद् अर्थे प्रतीयते प्रवृत्तिर् वा निवृत्तिर् वा ग्रुत्या ह्य् अर्थो ऽनुसज्यते

buddher viṣayatāṃ prāpte śabdād arthe pratīyate pravṛttir vā nivṛttir vā grutyā hy artho 'nusajyate

3.14.281

असम्यगुपदेशाद् वा निमित्तात् संशयस्य वा शब्दप्रवृत्तिर् न त्व् अस्ति लोष्टादिषु विपर्ययात्

asamyagupadeśād vā nimittāt saṃśayasya vā śabdapravṛttir na tv asti loṣṭādiṣu viparyayāt

3.14.282

अनेकस्माद् अस इति प्राधान्ये सति सिध्यति सापेक्षत्वं प्रधानानाम् एवं युक्तं त्वतल्विधौ

anekasmād asa iti prādhānye sati sidhyati sāpekṣatvaṃ pradhānānām evaṃ yuktaṃ tvatalvidhau

3.14.283

एकस्य च प्रधानत्वात् तद्विशेषणसंनिधौ प्रधानधर्माव्यावृत्तिर् अतो न वचनान्तरम्

ekasya ca pradhānatvāt tadviśeṣaṇasaṃnidhau pradhānadharmāvyāvṛttir ato na vacanāntaram

3.14.284

प्रधानम् अत्र भेद्यत्वाद् एकार्थो विकृतो नञा हित्वा स्वधर्मान् वर्तन्ते द्व्यादयो ऽप्य् एकतां गताः

pradhānam atra bhedyatvād ekārtho vikṛto nañā hitvā svadharmān vartante dvyādayo 'py ekatāṃ gatāḥ

3.14.285

ब्राह्मणत्वं यथापन्ना नञ्युक्ताः क्षत्रियादयः द्वित्वादिषु तथैकत्वं नञ्योगाद् उपचर्यते

brāhmaṇatvaṃ yathāpannā nañyuktāḥ kṣatriyādayaḥ dvitvādiṣu tathaikatvaṃ nañyogād upacaryate

3.14.286

एकत्वयोगम् आसाद्य स धर्मः प्रतिषिध्यते द्व्यादिभ्यस् तेषु तच्छब्दो वर्तते ब्राह्मणादिवत्

ekatvayogam āsādya sa dharmaḥ pratiṣidhyate dvyādibhyas teṣu tacchabdo vartate brāhmaṇādivat

3.14.287

आविष्टसंख्यो वाक्ये ऽसौ यथा द्व्यादौ प्रयुज्यते वृत्तौ तस्य प्रधानत्वात् सा संख्या न निवर्तते

āviṣṭasaṃkhyo vākye 'sau yathā dvyādau prayujyate vṛttau tasya pradhānatvāt sā saṃkhyā na nivartate

3.14.288

प्रतिषेध्यो यथाभूतस् तथाभूतो ऽनुषज्यते वचनान्तरयोगे हि न सो ऽर्थः प्रतिषिध्यते

pratiṣedhyo yathābhūtas tathābhūto 'nuṣajyate vacanāntarayoge hi na so 'rthaḥ pratiṣidhyate

3.14.289

अशुक्ल इति कृष्णादिर् यथार्थः संप्रतीयते संख्यान्तरं तथानेक इत्य् अत्राप्य् अभिधीयते

aśukla iti kṛṣṇādir yathārthaḥ saṃpratīyate saṃkhyāntaraṃ tathāneka ity atrāpy abhidhīyate

3.14.290

क्रियाप्रसङ्गात् सर्वेषु कर्मस्व् अङ्गीकृतेषु च एकस्मिन् प्रतिषिद्धे ऽपि प्राप्तम् अन्यत् प्रतीयते

kriyāprasaṅgāt sarveṣu karmasv aṅgīkṛteṣu ca ekasmin pratiṣiddhe 'pi prāptam anyat pratīyate

3.14.291

क्रियाश्रुतिश् च प्रक्रान्ते प्रसज्यप्रतिषेधने पर्युदासे तु नियतं संख्येयान्तरम् उच्यते

kriyāśrutiś ca prakrānte prasajyapratiṣedhane paryudāse tu niyataṃ saṃkhyeyāntaram ucyate

3.14.292

धात्वर्थः कर्मविषयो व्यपदिष्टः स्वसाधनैः अर्थात् सर्वाणि कर्माणि प्राग् आक्षिप्यावतिष्ठते

dhātvarthaḥ karmaviṣayo vyapadiṣṭaḥ svasādhanaiḥ arthāt sarvāṇi karmāṇi prāg ākṣipyāvatiṣṭhate

3.14.293

निर्ज्ञातसाधनाधारे यत्राख्याते प्रयुज्यते अनेक इति पश्चाच् च तिष्ठतीत्य् अनुषज्यते

nirjñātasādhanādhāre yatrākhyāte prayujyate aneka iti paścāc ca tiṣṭhatīty anuṣajyate

3.14.294

साध्यत्वात् तत्र सिद्धेन क्रिया द्रव्येण लक्ष्यते प्राग् एवाङ्गीकृतं द्रव्यम् अतः पूर्वेण भिद्यते

sādhyatvāt tatra siddhena kriyā dravyeṇa lakṣyate prāg evāṅgīkṛtaṃ dravyam ataḥ pūrveṇa bhidyate

3.14.295

संख्यैव प्रतिषेधेन संख्यान्तरम् अपेक्षते वाक्ये ऽपि तेन नैकत्वमात्रम् एव निवर्त्यते

saṃkhyaiva pratiṣedhena saṃkhyāntaram apekṣate vākye 'pi tena naikatvamātram eva nivartyate

3.14.296

स्नेहान्तराद् अवच्छेदस् तथासत्तेः प्रतीयते तैलेन भोजने ऽप्राप्ते न त्व् अन्यद् उपसेचनम्

snehāntarād avacchedas tathāsatteḥ pratīyate tailena bhojane 'prāpte na tv anyad upasecanam

3.14.297

एकार्थे वर्तमानाभ्याम् असता ब्राह्मणेन च यदा जात्यन्तरं बाह्यं क्षत्रियाद्य् अपदिश्यते

ekārthe vartamānābhyām asatā brāhmaṇena ca yadā jātyantaraṃ bāhyaṃ kṣatriyādy apadiśyate

3.14.298

श्यामेव शस्त्री कन्येति यथान्यद् व्यपदिश्यते असन् ब्राह्मण इत्य् आभ्यां तथान्ये क्षत्रियादयः

śyāmeva śastrī kanyeti yathānyad vyapadiśyate asan brāhmaṇa ity ābhyāṃ tathānye kṣatriyādayaḥ

3.14.299

असास्नो गौर् इति यथा, गवयो व्यपदिश्यते जात्यन्तरं न गोर् एव सस्नाभावः प्रतीयते

asāsno gaur iti yathā, gavayo vyapadiśyate jātyantaraṃ na gor eva sasnābhāvaḥ pratīyate

3.14.300

तुल्यरूपं यथाख्यातं कण्टकैर् भेदहेतुभिः खदिरं जातिभेदेन खर्जूरात् प्रतिपद्यते

tulyarūpaṃ yathākhyātaṃ kaṇṭakair bhedahetubhiḥ khadiraṃ jātibhedena kharjūrāt pratipadyate

3.14.301

अविद्यमानब्राह्मण्यो यादृशो ब्राह्मणो भवेत् अङ्गीकृतोपमानेन तथान्यो ऽर्थो ऽभिधीयते

avidyamānabrāhmaṇyo yādṛśo brāhmaṇo bhavet aṅgīkṛtopamānena tathānyo 'rtho 'bhidhīyate

3.14.302

अवृष्टयो यथा वर्सा नीहाराभ्रसमावृताः तद्रूपत्वात् स हेमन्त इत्य् अभिन्नः प्रतीयते

avṛṣṭayo yathā varsā nīhārābhrasamāvṛtāḥ tadrūpatvāt sa hemanta ity abhinnaḥ pratīyate

3.14.303

अपरे ब्राह्मणादीनां सर्वेषां जातिवाचिनाम् द्रव्यस्यान्यपदार्थत्वे नञा योगं प्रचक्षते

apare brāhmaṇādīnāṃ sarveṣāṃ jātivācinām dravyasyānyapadārthatve nañā yogaṃ pracakṣate

3.14.304

न चैवंविषयः कश् चिद् बहुव्रीहिः प्रकल्पते अगुर् अश्व इति व्याप्तिर् नञ्समासेन यस्य न

na caivaṃviṣayaḥ kaś cid bahuvrīhiḥ prakalpate agur aśva iti vyāptir nañsamāsena yasya na

3.14.305

द्वन्द्वैकदेशिनोर् उक्ता परवल्लिङ्गता यतः अवर्षासु ततो ऽसिद्धिर् इष्टयोर् लिङ्गसंख्ययोः

dvandvaikadeśinor uktā paravalliṅgatā yataḥ avarṣāsu tato 'siddhir iṣṭayor liṅgasaṃkhyayoḥ

3.14.306

विशेषणं ब्राह्मणादि क्रियासंबन्धिनो ऽसतः यदा विषयभिन्नं तत् तदासत्त्वम् प्रतीयते

viśeṣaṇaṃ brāhmaṇādi kriyāsaṃbandhino 'sataḥ yadā viṣayabhinnaṃ tat tadāsattvam pratīyate

3.14.307

ब्राह्मणत्वेन चासत्त्वाद् उच्यते सत् तद् अन्यथा असद् इत्य् अपि सत्त्वेन सतः सत्ता निवर्त्यते

brāhmaṇatvena cāsattvād ucyate sat tad anyathā asad ity api sattvena sataḥ sattā nivartyate

3.14.308

समन्यद्रव्यवृत्तित्वान् निमित्तानुविधायिनः अयोगो लिङ्गसंख्याभ्यां स्याद् वा सामान्यधर्मता

samanyadravyavṛttitvān nimittānuvidhāyinaḥ ayogo liṅgasaṃkhyābhyāṃ syād vā sāmānyadharmatā

3.14.309

प्राग् असत्त्वाभिधायित्वं समासे द्रव्यवाचिता निमित्तानुविधानं च न सर्वत्र स्वभावतः

prāg asattvābhidhāyitvaṃ samāse dravyavācitā nimittānuvidhānaṃ ca na sarvatra svabhāvataḥ

3.14.310

निमित्तानुविधाने च क्रियायोगो न कल्पते तथा चाव्यपदेश्यत्वाद् उपादानम् अनर्थकम्

nimittānuvidhāne ca kriyāyogo na kalpate tathā cāvyapadeśyatvād upādānam anarthakam

3.14.311

असत्सामान्यवृत्तिर् वा विशेषैः क्षत्रियादिभिः प्रयुक्तैर् आश्रयैर् भिन्नो याति तल्लिङ्गसंख्यताम्

asatsāmānyavṛttir vā viśeṣaiḥ kṣatriyādibhiḥ prayuktair āśrayair bhinno yāti talliṅgasaṃkhyatām

3.14.312

प्राग् आश्रयो हि भेदाय प्रधाने ऽभ्यन्तरीकृतः पुनः प्रत्यवमर्शेन विभक्त इव दृश्यते

prāg āśrayo hi bhedāya pradhāne 'bhyantarīkṛtaḥ punaḥ pratyavamarśena vibhakta iva dṛśyate

3.14.313

समासे श्रूयते स्वार्थो येन तद्वांस् तदाश्रयः द्रव्यं तु लिङ्गसंख्यावद् असताभ्यन्तरीकृतम्

samāse śrūyate svārtho yena tadvāṃs tadāśrayaḥ dravyaṃ tu liṅgasaṃkhyāvad asatābhyantarīkṛtam

3.14.314

एकार्थविषयौ शब्दौ तस्मिन्न् अन्यार्थवर्तिनौ असतैव तु भेदानां सर्वेषाम् उपसंग्रहः

ekārthaviṣayau śabdau tasminn anyārthavartinau asataiva tu bhedānāṃ sarveṣām upasaṃgrahaḥ

3.14.315

ते क्षत्रियादिभिर् वाच्या वाच्या वा सर्वनामभिः यान्तीवान्यपदार्थत्वं नञो रूपाविकल्पनात्

te kṣatriyādibhir vācyā vācyā vā sarvanāmabhiḥ yāntīvānyapadārthatvaṃ naño rūpāvikalpanāt

3.14.316

विशेषस्याप्रयोगे तु लिङ्गसंख्ये न सिध्यतः अवर्षादिषु दोसश् च हेमन्तो ऽन्याश्रयो यतः

viśeṣasyāprayoge tu liṅgasaṃkhye na sidhyataḥ avarṣādiṣu dosaś ca hemanto 'nyāśrayo yataḥ

3.14.317

आकृतिः सर्वशब्दानां यदा वाच्या प्रतीयते एकत्वाद् एकशब्दत्वं न्याय्यं तस्याश् च वर्ण्यते

ākṛtiḥ sarvaśabdānāṃ yadā vācyā pratīyate ekatvād ekaśabdatvaṃ nyāyyaṃ tasyāś ca varṇyate

3.14.318

आविष्टलिङ्गता तस्यां स्याद् ग्राम्यपगुसङ्घवत् द्रव्यभेदे ऽपि चैकत्वात् तत्रैकवचनं भवेत्

āviṣṭaliṅgatā tasyāṃ syād grāmyapagusaṅghavat dravyabhede 'pi caikatvāt tatraikavacanaṃ bhavet

3.14.319

आश्रयाणां हि लिङ्गैः सा नियतैर् एव युज्यते तथा च युक्तवद्भावे प्रतिषेधो निरर्थकः

āśrayāṇāṃ hi liṅgaiḥ sā niyatair eva yujyate tathā ca yuktavadbhāve pratiṣedho nirarthakaḥ

3.14.320

सर्वत्राविष्टलिङ्गत्वं लोकलिङ्गपरिग्रहे विरोधित्वात् प्रसज्येत नाश्रितं तच् च लौकिकम्

sarvatrāviṣṭaliṅgatvaṃ lokaliṅgaparigrahe virodhitvāt prasajyeta nāśritaṃ tac ca laukikam

3.14.321

सामान्यम् आकृतिर् भावो जातिर् इत्य् अत्र लौकिकम् लिङ्गं न संभवत्य् एव तेनान्यत् परिगृह्यते

sāmānyam ākṛtir bhāvo jātir ity atra laukikam liṅgaṃ na saṃbhavaty eva tenānyat parigṛhyate

3.14.322

प्रवृत्तिर् इति सामान्यं लक्षणं तस्य कथ्यते आविर्भावस् तिरोभावः स्थितिश् चेत्य् अथ भिद्यते

pravṛttir iti sāmānyaṃ lakṣaṇaṃ tasya kathyate āvirbhāvas tirobhāvaḥ sthitiś cety atha bhidyate

3.14.323

प्रवृत्तिमन्तः सर्वे ऽर्थास् तिसृभिश् च प्रवृत्तिभिः सततं न वियुज्यन्ते वाचश् चैवात्र संभवः

pravṛttimantaḥ sarve 'rthās tisṛbhiś ca pravṛttibhiḥ satataṃ na viyujyante vācaś caivātra saṃbhavaḥ

3.14.324

यश् चाप्रवृत्तिधर्मार्थश् चितिरूपेण गृह्यते अनुयातीव सो ऽन्येषां प्रवृत्तीर् विश्वगाश्रयाः

yaś cāpravṛttidharmārthaś citirūpeṇa gṛhyate anuyātīva so 'nyeṣāṃ pravṛttīr viśvagāśrayāḥ

3.14.325

तेनास्य चितिरूपं च चितिकालश् च भिद्यते तस्य स्वरूपभेदस् तु न कश् चिद् अपि विद्यते

tenāsya citirūpaṃ ca citikālaś ca bhidyate tasya svarūpabhedas tu na kaś cid api vidyate

3.14.326

अचेतनेषु चैतन्यं संक्रान्तम् इव दृश्यते प्रतिबिम्बकधर्मेण यत् तच् छब्दनिबन्धनम्

acetaneṣu caitanyaṃ saṃkrāntam iva dṛśyate pratibimbakadharmeṇa yat tac chabdanibandhanam

3.14.327

अवस्था तादृशी नास्ति या लिङ्गेन न युज्यते क्व चित् तु शब्दसंस्कारो लिङ्गस्यानाश्रये सति

avasthā tādṛśī nāsti yā liṅgena na yujyate kva cit tu śabdasaṃskāro liṅgasyānāśraye sati

3.14.328

कृत्तद्धिताभिधेयानां भावानां न विरुध्यते शास्त्रे लिङ्गं गुणावस्था तथा चाकृतिर् इष्यते

kṛttaddhitābhidheyānāṃ bhāvānāṃ na virudhyate śāstre liṅgaṃ guṇāvasthā tathā cākṛtir iṣyate

3.14.329

लिङ्गं प्रति न भेदो ऽस्ति द्रव्यपक्षे ऽपि कश् चन तस्मात् सप्त विकल्पा ये सैवात्राविष्टलिङ्गता

liṅgaṃ prati na bhedo 'sti dravyapakṣe 'pi kaś cana tasmāt sapta vikalpā ye saivātrāviṣṭaliṅgatā

3.14.330

वचने नियमः शास्त्राद् द्रव्यस्याभ्युपगम्यते यतस् तद् आकृतौ शास्त्रम् अन्यथैव समर्थ्यते

vacane niyamaḥ śāstrād dravyasyābhyupagamyate yatas tad ākṛtau śāstram anyathaiva samarthyate

3.14.331

वर्तते यो बहुष्व् अर्थो ऽभेदे तस्य विवक्षिते स्वाश्रयैर् व्यपदिष्टस्य शास्त्रे वचनम् उच्यते

vartate yo bahuṣv artho 'bhede tasya vivakṣite svāśrayair vyapadiṣṭasya śāstre vacanam ucyate

3.14.332

यदा त्व् आश्रयभेदेन भेद एव प्रतीयते आकृतेर् द्रव्यपक्षेन तदा भेदो न विद्यते

yadā tv āśrayabhedena bheda eva pratīyate ākṛter dravyapakṣena tadā bhedo na vidyate

3.14.333

अभेदे त्व् एकशब्दत्वाच् छास्त्राच् च वचने सति एकशेषो न वक्तव्यो वचनानां च संभवः

abhede tv ekaśabdatvāc chāstrāc ca vacane sati ekaśeṣo na vaktavyo vacanānāṃ ca saṃbhavaḥ

3.14.334

ननु चानभिधेयत्वे द्रव्यस्य तदपाश्रयः आकृतेर् उपकारो ऽयं द्रव्याभावान् न कल्पते

nanu cānabhidheyatve dravyasya tadapāśrayaḥ ākṛter upakāro 'yaṃ dravyābhāvān na kalpate

3.14.335

व्यपदेशो ऽभिधेयेन न शास्त्रे कश् चिद् आश्रितः द्रव्यं नाम पदार्थो यो न च स प्रतिषिध्यते

vyapadeśo 'bhidheyena na śāstre kaś cid āśritaḥ dravyaṃ nāma padārtho yo na ca sa pratiṣidhyate

3.14.336

गुणभावो ऽभिधेयत्वं प्रति द्रव्यस्य नाश्रितः उपकारि गुणः शेषः परार्थ इति कल्पना

guṇabhāvo 'bhidheyatvaṃ prati dravyasya nāśritaḥ upakāri guṇaḥ śeṣaḥ parārtha iti kalpanā

3.14.337

द्रव्ये न गुणभावो ऽस्ति विनाद्रव्याभिधायिताम् आकृतौ वा प्रधानत्वम् अत एवं समर्थ्यते

dravye na guṇabhāvo 'sti vinādravyābhidhāyitām ākṛtau vā pradhānatvam ata evaṃ samarthyate

3.14.338

कैश् चिद् गुणप्रधानत्वं नामाख्यातवद् इष्यते न वृत्तिवत् परार्थस्य गुणभावस् तु वर्ण्यते

kaiś cid guṇapradhānatvaṃ nāmākhyātavad iṣyate na vṛttivat parārthasya guṇabhāvas tu varṇyate

3.14.339

गुणभूतस्य नानात्वाद् आकृतेर् एकशब्दता सिद्धो वचनभेदश् च द्रव्यभेदसमन्वयात्

guṇabhūtasya nānātvād ākṛter ekaśabdatā siddho vacanabhedaś ca dravyabhedasamanvayāt

3.14.340

साधनं गुणभावेन क्रियाया भेदकं यथा आख्यातेष्व् एकशब्दाया जातेर् द्रव्यं तथोच्यते

sādhanaṃ guṇabhāvena kriyāyā bhedakaṃ yathā ākhyāteṣv ekaśabdāyā jāter dravyaṃ tathocyate

3.14.341

एकत्वे तुल्यरूपत्वाच् छब्दानां प्रतिपादने निमित्तात् तद्वतो ऽर्थस्य विशिष्टग्रहणे सति

ekatve tulyarūpatvāc chabdānāṃ pratipādane nimittāt tadvato 'rthasya viśiṣṭagrahaṇe sati

3.14.342

सो ऽयम् इत्य् अभिसंबन्धाद् आश्रयैर् आकृतेः सह प्रवृत्तौ भिन्नशब्दायां लिङ्गसंख्ये प्रसिध्यतः

so 'yam ity abhisaṃbandhād āśrayair ākṛteḥ saha pravṛttau bhinnaśabdāyāṃ liṅgasaṃkhye prasidhyataḥ

3.14.343

प्राक् च जात्यभिसंबन्धात् सर्वनामाभिधेयता वस्तूपलक्षणं सत्त्वे प्रयुज्यन्ते त्यदादयः

prāk ca jātyabhisaṃbandhāt sarvanāmābhidheyatā vastūpalakṣaṇaṃ sattve prayujyante tyadādayaḥ

3.14.344

पाकौ पाका इति यथा भेदकः कैश् चिद् आश्रयः इष्यते चानुपादानो धर्मो ऽसौ गुणवाचिनाम्

pākau pākā iti yathā bhedakaḥ kaiś cid āśrayaḥ iṣyate cānupādāno dharmo 'sau guṇavācinām

3.14.345

आश्रयस्यानुपादाने केवलं लभते यदि आधारधर्मान् सामान्यं पुरस्तात् तद् विचारितम्

āśrayasyānupādāne kevalaṃ labhate yadi ādhāradharmān sāmānyaṃ purastāt tad vicāritam

3.14.346

जातौ पूर्वं प्रवृत्तानां शब्दानां जातिवाचिनाम् अशब्दवाच्यात् संबन्धाद् व्यक्तिर् अप्य् उपजायते

jātau pūrvaṃ pravṛttānāṃ śabdānāṃ jātivācinām aśabdavācyāt saṃbandhād vyaktir apy upajāyate

3.14.347

सो ऽयम् इत्य् अभिसंबन्धाज् जातिधर्मोपचर्यते द्रव्यं तदाश्रयो भेदो जातेश् चाभ्युपगम्यते

so 'yam ity abhisaṃbandhāj jātidharmopacaryate dravyaṃ tadāśrayo bhedo jāteś cābhyupagamyate

3.14.348

मञ्चशब्दो यथाधेयं मञ्चेष्व् एव व्यवस्थितः तत्त्वेनाह तथा जातिशब्दो द्रव्येषु वर्तते

mañcaśabdo yathādheyaṃ mañceṣv eva vyavasthitaḥ tattvenāha tathā jātiśabdo dravyeṣu vartate

3.14.349

तत्र जातिपदार्थत्वं तथैवाभ्युपगम्यते जातिर् उत्सृष्टसंख्या तु द्रव्यात्मन्य् अनुषज्यते

tatra jātipadārthatvaṃ tathaivābhyupagamyate jātir utsṛṣṭasaṃkhyā tu dravyātmany anuṣajyate

3.14.350

अस्येदम् इति वा यत्र सो ऽयम् इत्य् अपि वा श्रुतिः वर्तते परधर्मेण तद् अन्यद् अभिधीयते

asyedam iti vā yatra so 'yam ity api vā śrutiḥ vartate paradharmeṇa tad anyad abhidhīyate

3.14.351

यत् प्रधानं न तस्यास्ति स्वरूपम् अनिरूपनात् गुणस्य चात्मना द्रव्यं तद्भावेनोपलक्ष्यते

yat pradhānaṃ na tasyāsti svarūpam anirūpanāt guṇasya cātmanā dravyaṃ tadbhāvenopalakṣyate

3.14.352

गुणस्य भेदकाले तु प्राधान्यम् उपजायते संसर्गश्रुतिर् अर्थेषु साक्षाद् एव न वर्तते

guṇasya bhedakāle tu prādhānyam upajāyate saṃsargaśrutir artheṣu sākṣād eva na vartate

3.14.353

जातौ वृत्तो यदा द्रव्ये स शब्दो वर्तते पुनः जातेर् एव पदार्थत्वं न तदाभ्युपगम्यते

jātau vṛtto yadā dravye sa śabdo vartate punaḥ jāter eva padārthatvaṃ na tadābhyupagamyate

3.14.354

प्रवृत्तानां पुनर् वृत्तिर् एकत्वेनोपवर्ण्यते प्रतिपत्तेर् उपायेषु न तत्त्वम् अनुगम्यते

pravṛttānāṃ punar vṛttir ekatvenopavarṇyate pratipatter upāyeṣu na tattvam anugamyate

3.14.355

अपृथक्शब्दवाच्यस्य जातिर् आश्रीयते यदा द्रव्यस्य सति संस्पर्शे तदा जातिपदार्थता

apṛthakśabdavācyasya jātir āśrīyate yadā dravyasya sati saṃsparśe tadā jātipadārthatā

3.14.356

द्रव्यस्य सति संस्पर्शे द्रव्यम् आश्रीयते यदा वाच्यं तेनैव शब्देन तदा द्रव्यपदार्थता

dravyasya sati saṃsparśe dravyam āśrīyate yadā vācyaṃ tenaiva śabdena tadā dravyapadārthatā

3.14.357

अपृथक्शब्दवाच्यापि भेदमात्रे प्रवर्तते यदा संबन्धवज् जातिः सापि द्रव्यपदार्थता

apṛthakśabdavācyāpi bhedamātre pravartate yadā saṃbandhavaj jātiḥ sāpi dravyapadārthatā

3.14.358

अत्यन्तभिन्नयोर् एव जातिद्रव्याभिधायिनोः अवाच्यस्योपकारित्व आश्रिते तूभयार्थता

atyantabhinnayor eva jātidravyābhidhāyinoḥ avācyasyopakāritva āśrite tūbhayārthatā

3.14.359

आश्रिते त्व् आश्रयकृतं भेदम् अभ्युपगच्छता पुनश् चाप्य् एकशब्दत्वं जातिशब्दे ऽनुवर्णितम्

āśrite tv āśrayakṛtaṃ bhedam abhyupagacchatā punaś cāpy ekaśabdatvaṃ jātiśabde 'nuvarṇitam

3.14.360

अनिर्जातस्य निर्ज्ञानं येन तन् मानम् उच्यते प्रस्थादि तेन मेयात्मा साकल्येनावधार्यते

anirjātasya nirjñānaṃ yena tan mānam ucyate prasthādi tena meyātmā sākalyenāvadhāryate

3.14.361

अनिर्ज्ञातं प्रसिद्धेन येन तद्धर्म गम्यते साकल्येनापरिज्ञानाद् उपमानं तद् उच्यते

anirjñātaṃ prasiddhena yena taddharma gamyate sākalyenāparijñānād upamānaṃ tad ucyate

3.14.362

द्वयोः समानयोर् धर्म उपमानोपमेययोः समास उपमानानां शब्दैस् तदभिधायिभिः

dvayoḥ samānayor dharma upamānopameyayoḥ samāsa upamānānāṃ śabdais tadabhidhāyibhiḥ

3.14.363

आधारभेदाद् भेदो यः श्यामत्वे सो ऽविवक्षितः गुणो ऽसाव् आश्रितैकत्वो भिन्नाधारः प्रतीयते

ādhārabhedād bhedo yaḥ śyāmatve so 'vivakṣitaḥ guṇo 'sāv āśritaikatvo bhinnādhāraḥ pratīyate

3.14.364

गुणयोर् नियतो भेदो गुणजातेस् तथैकता एकत्वे ऽत्यन्तभेदे वा, नोपमानस्य संभवः

guṇayor niyato bhedo guṇajātes tathaikatā ekatve 'tyantabhede vā, nopamānasya saṃbhavaḥ

3.14.365

जातिमात्रव्यपेक्षायाम् उपमार्थो न कश् चन श्यामत्वम् एकं गुणयोर् उभयोर् अपि वर्तते

jātimātravyapekṣāyām upamārtho na kaś cana śyāmatvam ekaṃ guṇayor ubhayor api vartate

3.14.366

येनैव हेतुना श्यामा शस्त्री तत्र प्रतीयते स हेतुर् देवदत्तायाः प्रत्यये न विशिष्यते

yenaiva hetunā śyāmā śastrī tatra pratīyate sa hetur devadattāyāḥ pratyaye na viśiṣyate

3.14.367

आश्रयाद् यो गुणे भेदो जातेर् या चाविशिष्टता ताभ्याम् उभाभ्यां द्रव्यात्मा सव्यापारः प्रतीयते

āśrayād yo guṇe bhedo jāter yā cāviśiṣṭatā tābhyām ubhābhyāṃ dravyātmā savyāpāraḥ pratīyate

3.14.368

सो ऽयम् एकत्वनानात्वे व्यवहारः समाश्रितः भेदाभेदविमर्शेन व्यतिकीर्णेन वर्तते

so 'yam ekatvanānātve vyavahāraḥ samāśritaḥ bhedābhedavimarśena vyatikīrṇena vartate

3.14.369

श्यामेत्य् एवाभिधियेत जातिमात्रे विवक्षिते शस्त्र्यादिनाम् उपादाने तत्र नास्ति प्रयोजनम्

śyāmety evābhidhiyeta jātimātre vivakṣite śastryādinām upādāne tatra nāsti prayojanam

3.14.370

अशब्दवाच्यो यो भेदः श्याममात्रे न वर्तते श्यामेषु केषु चिद् वृत्तिर् यस्य सो ऽत्र व्यपेक्ष्यते

aśabdavācyo yo bhedaḥ śyāmamātre na vartate śyāmeṣu keṣu cid vṛttir yasya so 'tra vyapekṣyate

3.14.371

श्यामेषु केषु चित् किं चित् किं चित् सर्वत्र वर्तते सामान्यं कश् चिद् एकस्मिञ् छ्यामे भेदो व्यवस्थितः

śyāmeṣu keṣu cit kiṃ cit kiṃ cit sarvatra vartate sāmānyaṃ kaś cid ekasmiñ chyāme bhedo vyavasthitaḥ

3.14.372

तथा हि सति सौरभ्ये भेदो जात्युत्पलादिषु गन्धानां सति भेदे तु सादृश्यम् उपलभ्यते

tathā hi sati saurabhye bhedo jātyutpalādiṣu gandhānāṃ sati bhede tu sādṛśyam upalabhyate

3.14.373

गुणानाम् आश्रयाद् भेदः स्वतो वाप्य् अनुगम्यते अनिर्देश्याद् विशेषाद् वा संकराद् वा गुणान्तरैः

guṇānām āśrayād bhedaḥ svato vāpy anugamyate anirdeśyād viśeṣād vā saṃkarād vā guṇāntaraiḥ

3.14.374

उपमानं प्रसिद्धत्वात् सर्वत्र व्यतिरिच्यते उपमेयत्वम् आधिक्ये साम्ये वा न निवर्तते

upamānaṃ prasiddhatvāt sarvatra vyatiricyate upameyatvam ādhikye sāmye vā na nivartate

3.14.375

अन्यैस् तु मानं जात्यादि भेद्यस्यार्थस्य वर्ण्यते अनिर्ज्ञातस्वरूपो हि ज्ञेयो ऽर्थस् तेन मीयते

anyais tu mānaṃ jātyādi bhedyasyārthasya varṇyate anirjñātasvarūpo hi jñeyo 'rthas tena mīyate

3.14.376

मितस् तु स्वेन मानेन प्रसिद्धो यो गुणाश्रयः आश्रयान्तरमानाय स्वधर्मेण प्रवर्तते

mitas tu svena mānena prasiddho yo guṇāśrayaḥ āśrayāntaramānāya svadharmeṇa pravartate

3.14.377

रूपान्तरेण संस्पर्शो रूपान्तरवतां सताम् भिन्नेन यस्य भेद्यानाम् उपमानं तद् उच्यते

rūpāntareṇa saṃsparśo rūpāntaravatāṃ satām bhinnena yasya bhedyānām upamānaṃ tad ucyate

3.14.378

धर्मः समानः श्यामादिर् उपमानोपमेययोः आश्रियमानप्राधान्यो धर्मेणान्येन भिद्यते

dharmaḥ samānaḥ śyāmādir upamānopameyayoḥ āśriyamānaprādhānyo dharmeṇānyena bhidyate

3.14.379

शस्त्रीकुमार्योः सदृशः श्याम इत्य् एवम् आश्रिते व्यपदेश्यम् अनेनेति निमित्तं गुणयोः स्थितम्

śastrīkumāryoḥ sadṛśaḥ śyāma ity evam āśrite vyapadeśyam aneneti nimittaṃ guṇayoḥ sthitam

3.14.380

यदा निमित्तैस् तद्वन्तो गच्छन्तीव तदात्मताम् भेदाश्रयं तदाख्यानम् उपमानोपमेययोः

yadā nimittais tadvanto gacchantīva tadātmatām bhedāśrayaṃ tadākhyānam upamānopameyayoḥ

3.14.381

तत्त्वासङ्गविवक्षायां येषु भेदो निवर्तते लुप्तोपमानि तान्य् आहुस् तद्धर्मेण समाश्रयात्

tattvāsaṅgavivakṣāyāṃ yeṣu bhedo nivartate luptopamāni tāny āhus taddharmeṇa samāśrayāt

3.14.382

शस्त्र्यां प्रसिद्धं श्यामत्वं मानं सा तेन मीयते अन्या श्यामा तु तद्रूपा तेनात्यन्तं न मीयते

śastryāṃ prasiddhaṃ śyāmatvaṃ mānaṃ sā tena mīyate anyā śyāmā tu tadrūpā tenātyantaṃ na mīyate

3.14.383

शस्त्रिं स्वेन गुणेनातो मिमानाम् आश्रयान्तरम् असमाप्तगुणं सिद्धेर् उपमानं प्रचक्षते

śastriṃ svena guṇenāto mimānām āśrayāntaram asamāptaguṇaṃ siddher upamānaṃ pracakṣate

3.14.384

उपमेये स्थितो धर्मः श्रुतो ऽन्यत्रानुमीयते श्रुतो ऽथ वोपमानस्थ उपमेये ऽनुमियते

upameye sthito dharmaḥ śruto 'nyatrānumīyate śruto 'tha vopamānastha upameye 'numiyate

3.14.385

अधीयते ब्राह्मणवत् क्षत्रिया इति दृश्यते उपमेयस्य भिन्नत्वाद् वचनं क्षत्रियाश्रयम्

adhīyate brāhmaṇavat kṣatriyā iti dṛśyate upameyasya bhinnatvād vacanaṃ kṣatriyāśrayam

3.14.386

साधारणं ब्रुवन् धर्म क्व चिद् एव व्यवस्थितम् सामान्यवचनः शब्द इति सूत्रे ऽपदिश्यते

sādhāraṇaṃ bruvan dharma kva cid eva vyavasthitam sāmānyavacanaḥ śabda iti sūtre 'padiśyate

3.14.387

नाभेदेन न भेदेन गुणो द्विष्ठो ऽभिधीयते भिन्नयोर् धर्मयोर् एकः श्रूयते ऽन्यः प्रतीयते

nābhedena na bhedena guṇo dviṣṭho 'bhidhīyate bhinnayor dharmayor ekaḥ śrūyate 'nyaḥ pratīyate

3.14.388

नात्यन्ताय मिमीते यत् सामान्ये समवस्थितम् सादृश्याद् उपमेयार्थसमीपे परिकल्प्यते

nātyantāya mimīte yat sāmānye samavasthitam sādṛśyād upameyārthasamīpe parikalpyate

3.14.389

मानं प्रति समीपं वा सादृश्येन प्रतीयते परिच्छेदाद् धि सादृश्यम् इह मानोपमानयोः

mānaṃ prati samīpaṃ vā sādṛśyena pratīyate paricchedād dhi sādṛśyam iha mānopamānayoḥ

3.14.390

एकजातिव्यपेक्षायां तद् एवेत्य् अवसीयते भेदस्यैव व्यपेक्षायाम् अन्यद् एवेति गम्यते

ekajātivyapekṣāyāṃ tad evety avasīyate bhedasyaiva vyapekṣāyām anyad eveti gamyate

3.14.391

कर्मत्वं करणत्वं च भेदेनैवाश्रितं यतः अत्यन्तैकत्वविषयो न स्यात् तेनात्र सम्शयः

karmatvaṃ karaṇatvaṃ ca bhedenaivāśritaṃ yataḥ atyantaikatvaviṣayo na syāt tenātra samśayaḥ

3.14.392

भेदे ऽपि तुल्यरूपत्वाच् छालीमं तान् इति दृश्यते जात्यभेदात् स एवायम् इति भिन्नो ऽभिधीयते

bhede 'pi tulyarūpatvāc chālīmṃ tān iti dṛśyate jātyabhedāt sa evāyam iti bhinno 'bhidhīyate

3.14.393

कथं ह्य् अवयवो ऽन्यस्य स्याद् अन्य इति चोच्यते अत्यन्तभेदे नानात्वं यत्र तत्त्वं न विद्यते

kathaṃ hy avayavo 'nyasya syād anya iti cocyate atyantabhede nānātvaṃ yatra tattvaṃ na vidyate

3.14.394

अभेदस्य विवक्षायाम् एकत्वं सङ्घसङ्घिनोः सङ्घिनोर् न त्व् अभेदो ऽस्ति तथान्यत्वम् उदाहृतम्

abhedasya vivakṣāyām ekatvaṃ saṅghasaṅghinoḥ saṅghinor na tv abhedo 'sti tathānyatvam udāhṛtam

3.14.395

तत्राभिन्नव्यपेक्षायाम् उपमार्थो न विद्यते यो हि गौर् इति विज्ञाने हेतुः सो ऽस्ति गवान्तरे

tatrābhinnavyapekṣāyām upamārtho na vidyate yo hi gaur iti vijñāne hetuḥ so 'sti gavāntare

3.14.396

व्यावृत्तानां विशेषाणां व्यापारे तु विवक्षिते न कश् चिद् उपकारो ऽस्ति बुद्धेर् बुद्ध्यन्तरं प्रति

vyāvṛttānāṃ viśeṣāṇāṃ vyāpāre tu vivakṣite na kaś cid upakāro 'sti buddher buddhyantaraṃ prati

3.14.397

किं चिद् यत्रास्ति सामान्यं यदि भेदाश् च के चन गोत्वं गोष्व् अस्ति सामान्यं भेदाश् च शबलादयः

kiṃ cid yatrāsti sāmānyaṃ yadi bhedāś ca ke cana gotvaṃ goṣv asti sāmānyaṃ bhedāś ca śabalādayaḥ

3.14.398

सामान्यं श्यामतान्यैव तद् धि साधारणं द्वयोः तद् एव सिद्ध्यसिद्धिभ्यां भेद इत्य् अपदिश्यते

sāmānyaṃ śyāmatānyaiva tad dhi sādhāraṇaṃ dvayoḥ tad eva siddhyasiddhibhyāṃ bheda ity apadiśyate

3.14.399

श्यामत्वम् एव सामान्यम् अन्येषाम् उभयोः स्थितम् संपूर्नत्वात् तद् अन्यस्माद् विशेष इति गम्यते

śyāmatvam eva sāmānyam anyeṣām ubhayoḥ sthitam saṃpūrnatvāt tad anyasmād viśeṣa iti gamyate

3.14.400

आकृतौ वापि सामान्ये क्व चिद् एव व्यवस्थिताः श्यामादौ ये ऽवसीयन्ते विशेषास् त इहाश्रिताः

ākṛtau vāpi sāmānye kva cid eva vyavasthitāḥ śyāmādau ye 'vasīyante viśeṣās ta ihāśritāḥ

3.14.401

जातेर् अभेदे भेदे वा सादृश्यं तत् प्रचक्षते कश् चित् कदा चित् अर्थात्मा तथाभूतो ऽपदिश्यते

jāter abhede bhede vā sādṛśyaṃ tat pracakṣate kaś cit kadā cit arthātmā tathābhūto 'padiśyate

3.14.402

यत्रार्थे प्रत्ययाभेदो न कदा चिद् विकल्पते अविद्यमानभेदत्वात् स एक इति गम्यते

yatrārthe pratyayābhedo na kadā cid vikalpate avidyamānabhedatvāt sa eka iti gamyate

3.14.403

यो ऽर्थ आश्रितनानात्वः स एवेत्य् अपदिश्यते व्यापारं जातिभागस्य तत्रापि प्रतिजानते

yo 'rtha āśritanānātvaḥ sa evety apadiśyate vyāpāraṃ jātibhāgasya tatrāpi pratijānate

3.14.404

जातिभागाश्रया प्रख्या तत्राभिन्ना प्रवर्तते व्यक्तिभागाश्रया बुद्धिस् तत्र भेदेन जायते

jātibhāgāśrayā prakhyā tatrābhinnā pravartate vyaktibhāgāśrayā buddhis tatra bhedena jāyate

3.14.405

अन्यत्र वर्तमानं सद् भेदाभेदसमन्वितम् निमित्तं पुनर् अन्यत्र नानात्वेनेव गृह्यते

anyatra vartamānaṃ sad bhedābhedasamanvitam nimittaṃ punar anyatra nānātveneva gṛhyate

3.14.406

आधारेषु पदन्यासं कृत्वोपैति तदाश्रयम् स सादृश्यस्य विषय इत्य् अन्यैर् अपदिश्यते

ādhāreṣu padanyāsaṃ kṛtvopaiti tadāśrayam sa sādṛśyasya viṣaya ity anyair apadiśyate

3.14.407

परापेक्षे यथा भावे कारणाख्या प्रवर्तते तथान्याधिगमापेक्षम् उपमानं प्रचक्षते

parāpekṣe yathā bhāve kāraṇākhyā pravartate tathānyādhigamāpekṣam upamānaṃ pracakṣate

3.14.408

गुरुगिश्यपितापुत्रक्रियाकालादयो यथा व्यवहारास् तथौपम्यम् अप्य् अपेक्षानिबन्धनम्

gurugiśyapitāputrakriyākālādayo yathā vyavahārās tathaupamyam apy apekṣānibandhanam

3.14.409

श्यामत्वम् उपमाने चेद् वृत्तं वृत्तौ प्रयुज्यते उपमेयं समासेन बाह्यं तत्राभिधीयते

śyāmatvam upamāne ced vṛttaṃ vṛttau prayujyate upameyaṃ samāsena bāhyaṃ tatrābhidhīyate

3.14.410

टाबन्त एव चैत्रादौ श्यामाशब्दस् तथा भवेत् सूत्रे च प्रथमाभावान् न श्यामाद्युपसर्जनम्

ṭābanta eva caitrādau śyāmāśabdas tathā bhavet sūtre ca prathamābhāvān na śyāmādyupasarjanam

3.14.411

अथ त्व् एकविभक्तित्वाद् गुणत्वाद् वोपसर्जनम् नैवं तित्तिरिकल्माष्याम् इष्टः स्त्रीप्रत्ययो भवेत्

atha tv ekavibhaktitvād guṇatvād vopasarjanam naivaṃ tittirikalmāṣyām iṣṭaḥ strīpratyayo bhavet

3.14.412

सतिशिष्टबलीयस्त्वाद् बाह्ये ङिषि च सत्य् अपि उपमानस्वरो न स्यात् तस्मात् स्त्र्यन्तः समस्यते

satiśiṣṭabalīyastvād bāhye ṅiṣi ca saty api upamānasvaro na syāt tasmāt stryantaḥ samasyate

3.14.413

गुणे न चोपमानस्थे सापेक्षत्वं प्रकल्पते प्रधानस्य तथा न स्याद् व्याघ्रादौ लिङ्गदर्शनम्

guṇe na copamānasthe sāpekṣatvaṃ prakalpate pradhānasya tathā na syād vyāghrādau liṅgadarśanam

3.14.414

तस्मात् सति गुणत्वे ऽपि प्राधान्यं विग्रहान्तरे नैवंजातीयकं शास्त्रे संभवत्य् उपसर्जनम्

tasmāt sati guṇatve 'pi prādhānyaṃ vigrahāntare naivaṃjātīyakaṃ śāstre saṃbhavaty upasarjanam

3.14.415

उपमेयात्मनि श्यामो वर्तमानो ऽभिधीयते उपमानेष्व् अनिर्दिष्टः सामर्थ्यात् स प्रतीयते

upameyātmani śyāmo vartamāno 'bhidhīyate upamāneṣv anirdiṣṭaḥ sāmarthyāt sa pratīyate

3.14.416

द्रव्यमात्रे ऽपि निर्दिष्टे चन्द्रवक्त्रे ऽनुगम्यते विशिष्ट एव चन्द्रस्थो गुणो नोपप्लवादयः

dravyamātre 'pi nirdiṣṭe candravaktre 'nugamyate viśiṣṭa eva candrastho guṇo nopaplavādayaḥ

3.14.417

भेदभावनयैतच् च समासे ऽप्य् उपवर्ण्यते विशिष्टगुणभिन्ने ऽर्थे पदम् अन्यत् प्रयुज्यते

bhedabhāvanayaitac ca samāse 'py upavarṇyate viśiṣṭaguṇabhinne 'rthe padam anyat prayujyate

3.14.418

यदि भिन्नाधिकरणो वचनाद् अनुगम्यते मृगीव चपलेत्य् अत्र पुंवद्भावो न सिध्यति

yadi bhinnādhikaraṇo vacanād anugamyate mṛgīva capalety atra puṃvadbhāvo na sidhyati

3.14.419

अस्त्रीपूर्वपदत्वात् तु पुंवद्भावो भविष्यति यथैव मृगदुग्धादौ न चेत् स्त्र्यर्थो विवक्ष्यते

astrīpūrvapadatvāt tu puṃvadbhāvo bhaviṣyati yathaiva mṛgadugdhādau na cet stryartho vivakṣyate

3.14.420

शस्त्रीव शस्त्रीश्यामेति देवदत्तैव कथ्यते तस्याम् एवोभयं तस्माद् उच्यते शास्त्रविग्रहे

śastrīva śastrīśyāmeti devadattaiva kathyate tasyām evobhayaṃ tasmād ucyate śāstravigrahe

3.14.421

पुंवद्भावस्य सिद्ध्यर्थं पक्षे स्त्रीप्रत्ययस्य च बह्व् अपेक्ष्यम् अतस् तस्याम् उभयप्रतिपादनम्

puṃvadbhāvasya siddhyarthaṃ pakṣe strīpratyayasya ca bahv apekṣyam atas tasyām ubhayapratipādanam

3.14.422

श्यामा शस्त्री यथा श्यामा शस्त्रीकल्पेति चोच्यते तत्रोपमानेतरयोः श्यामेत्य् एतद् अपेक्ष्यते

śyāmā śastrī yathā śyāmā śastrīkalpeti cocyate tatropamānetarayoḥ śyāmety etad apekṣyate

3.14.423

अथ श्यामेव शस्त्रीयं श्यामेत्य् एवं प्रयुज्यते शस्त्री यथेयम् श्यामेति तावद् एव प्रतीयते

atha śyāmeva śastrīyaṃ śyāmety evaṃ prayujyate śastrī yatheyam śyāmeti tāvad eva pratīyate

3.14.424

उपलक्षणमात्रार्था गुणस्यास्य यदि श्रुतिः पृथग् द्वयोः श्रुतो ऽप्य् एष नेष्टस्वार्थस्य वाचकः

upalakṣaṇamātrārthā guṇasyāsya yadi śrutiḥ pṛthag dvayoḥ śruto 'py eṣa neṣṭasvārthasya vācakaḥ

3.14.425

उपमेयं तु यद् वाच्यं तस्य चेत् प्रतिपादने सव्यापारा गुणास् तत्र सर्वस्योक्तिः सकृच्छ्रुतौ

upameyaṃ tu yad vācyaṃ tasya cet pratipādane savyāpārā guṇās tatra sarvasyoktiḥ sakṛcchrutau

3.14.426

प्रकाराधारभेदेन विशेषे समवस्थितः शब्दान्तराभिसंबन्धे सामान्यवचनः कथम्

prakārādhārabhedena viśeṣe samavasthitaḥ śabdāntarābhisaṃbandhe sāmānyavacanaḥ katham

3.14.427

सादृश्यमात्रं सामान्यं द्विष्ठं कैश् चित् प्रतीयते गुणो भेदे ऽप्य् अभेदेन द्विवृत्तिर् वा विवक्षितः

sādṛśyamātraṃ sāmānyaṃ dviṣṭhaṃ kaiś cit pratīyate guṇo bhede 'py abhedena dvivṛttir vā vivakṣitaḥ

3.14.428

व्यापारो जातिभागस्य द्रव्ययोर् वाभिधित्सितः रूपात् सामान्यवाचित्वं प्राग् वा वृत्तेर् उदाहृतम्

vyāpāro jātibhāgasya dravyayor vābhidhitsitaḥ rūpāt sāmānyavācitvaṃ prāg vā vṛtter udāhṛtam

3.14.429

व्याघ्रशब्दो यदा शौर्यात् पुरुषार्थे ऽवतिष्ठते तदाधिकरणाभेदात् समासस्यास्ति संभवः

vyāghraśabdo yadā śauryāt puruṣārthe 'vatiṣṭhate tadādhikaraṇābhedāt samāsasyāsti saṃbhavaḥ

3.14.430

शूरशब्दप्रयोगे तु व्याघ्रशब्दो मृगे स्थितः भिन्ने ऽधिकरणे वृत्तेस् तत्र नैवास्ति संभवः

śūraśabdaprayoge tu vyāghraśabdo mṛge sthitaḥ bhinne 'dhikaraṇe vṛttes tatra naivāsti saṃbhavaḥ

3.14.431

सामानाधिकरण्ये ऽपि गुणभेदस्य संभवात् प्रयोगः शूरशब्दस्य समासे ऽप्य् अनुषज्यते

sāmānādhikaraṇye 'pi guṇabhedasya saṃbhavāt prayogaḥ śūraśabdasya samāse 'py anuṣajyate

3.14.432

पूजोपाधिश् च यो दृष्टः कुत्सनोपाधयश् च ये तेषां भिन्ननिमित्तत्वान् नियमार्था पुनः श्रुतिः

pūjopādhiś ca yo dṛṣṭaḥ kutsanopādhayaś ca ye teṣāṃ bhinnanimittatvān niyamārthā punaḥ śrutiḥ

3.14.433

असंभवे ऽपि वा वृत्तेः स्याद् एतल् लिङ्गदर्शनम् अच्वेर् इति यथा लिङ्गम् अभावे ऽपि भृशादिषु

asaṃbhave 'pi vā vṛtteḥ syād etal liṅgadarśanam acver iti yathā liṅgam abhāve 'pi bhṛśādiṣu

3.14.434

वत्यन्तावयवे वाक्ये यद् औपम्यं प्रतीयते तत्प्रत्ययविधौ सूत्रे निर्देशो ऽयं विचार्यते

vatyantāvayave vākye yad aupamyaṃ pratīyate tatpratyayavidhau sūtre nirdeśo 'yaṃ vicāryate

3.14.435

क्रियेत्य् उपाधिः प्राथम्यात् प्रकृत्यर्थस्य यद्य् अपि न प्रातिपदिकं तत्र क्रियावाच्य् उपपद्यते

kriyety upādhiḥ prāthamyāt prakṛtyarthasya yady api na prātipadikaṃ tatra kriyāvācy upapadyate

3.14.436

सत्त्ववृत्तस्य शेषे वा तृतीया साधने ऽपि वा तिङाम् असत्त्ववाचित्वाद् उभयं तन् न विद्यते

sattvavṛttasya śeṣe vā tṛtīyā sādhane 'pi vā tiṅām asattvavācitvād ubhayaṃ tan na vidyate

3.14.437

पाकादयस् तृतीयान्ताः सत्त्वधर्मसमन्वयात् न क्रियेत्य् अपदिश्यन्ते कृत्वो ऽर्थप्रत्यये यथा

pākādayas tṛtīyāntāḥ sattvadharmasamanvayāt na kriyety apadiśyante kṛtvo 'rthapratyaye yathā

3.14.438

ये चाव्ययकृतः के चित् क्रियाधर्मसमन्विताः तेषाम् असत्त्ववाचित्वं तिङन्तैर् न विशिष्यते

ye cāvyayakṛtaḥ ke cit kriyādharmasamanvitāḥ teṣām asattvavācitvaṃ tiṅantair na viśiṣyate

3.14.439

कृत्वसुज्विषया यापि शयितव्यादिषु क्रिया उपमानोपमेयत्वं तत्रात्यन्तम् असंभवि

kṛtvasujviṣayā yāpi śayitavyādiṣu kriyā upamānopameyatvaṃ tatrātyantam asaṃbhavi

3.14.440

न केवलौ द्रव्यगुणौ तद्वान् वाप्य् उपमीयते शयितव्यादिभिस् तेषु नोपमार्थो ऽस्ति कश् चन

na kevalau dravyaguṇau tadvān vāpy upamīyate śayitavyādibhis teṣu nopamārtho 'sti kaś cana

3.14.441

उपमानोपमेयत्वे द्रव्ये चानुक्तधर्मिणि निमित्तत्वेन गम्यन्ते रूढयोगाः क्रियागुणाः

upamānopameyatve dravye cānuktadharmiṇi nimittatvena gamyante rūḍhayogāḥ kriyāguṇāḥ

3.14.442

होतव्यसदृशो होतेत्य् अत्राप्य् अर्थो न विद्यते विरोधात् क्रियया तस्मात् क्रियावान् नोपमीयते

hotavyasadṛśo hotety atrāpy artho na vidyate virodhāt kriyayā tasmāt kriyāvān nopamīyate

3.14.443

क्रिया समानजातिया तद्भावान् नोपमीयते जातिभेदे ऽपि पाकेन भिन्नाः पाकादयः क्रियाः

kriyā samānajātiyā tadbhāvān nopamīyate jātibhede 'pi pākena bhinnāḥ pākādayaḥ kriyāḥ

3.14.444

आधारभेदाद् भिन्नायाम् उपमानस्य संभवः अध्येतव्येन विप्राणां तुल्यम् अध्ययनं विशाम्

ādhārabhedād bhinnāyām upamānasya saṃbhavaḥ adhyetavyena viprāṇāṃ tulyam adhyayanaṃ viśām

3.14.445

अर्थात् प्रकरणाद् वापि यत्रापेक्ष्यं प्रतीयते सामर्थ्याद् अनपेक्षस्य तस्य वृत्तिः प्रसज्यते

arthāt prakaraṇād vāpi yatrāpekṣyaṃ pratīyate sāmarthyād anapekṣasya tasya vṛttiḥ prasajyate

3.14.446

तैलपाकेन तुल्ये च घृतपाके विवक्षिते क्रियावद् अपि कार्याणां दर्शनात् प्रत्ययो भवेत्

tailapākena tulye ca ghṛtapāke vivakṣite kriyāvad api kāryāṇāṃ darśanāt pratyayo bhavet

3.14.447

अतिङ्ग्रहणम् एवं तु समासस्य निवर्तकम् गमनं कारकस्येति ण्वुल्य् अन्यस्मिन् न संभवेत्

atiṅgrahaṇam evaṃ tu samāsasya nivartakam gamanaṃ kārakasyeti ṇvuly anyasmin na saṃbhavet

3.14.448

सर्वस्य परिहारार्थं समुदायत्वम् आश्रितम् शुद्धायाः संभवान् न स्यात् क्रियाया ब्राह्मणादिषु

sarvasya parihārārthaṃ samudāyatvam āśritam śuddhāyāḥ saṃbhavān na syāt kriyāyā brāhmaṇādiṣu

3.14.449

उपमानविवक्षायां स्वधर्मश् च निवर्तते क्रियाया न श्रुताद् यस्माद् उपमानं समाप्यते

upamānavivakṣāyāṃ svadharmaś ca nivartate kriyāyā na śrutād yasmād upamānaṃ samāpyate

3.14.450

तृतीयो ऽप्य् आश्रितो भेदो धर्मः साधारणो द्वयोः व्यापारवान् न कृत्स्नस्य साम्यं कृत्स्नेन विद्यते

tṛtīyo 'py āśrito bhedo dharmaḥ sādhāraṇo dvayoḥ vyāpāravān na kṛtsnasya sāmyaṃ kṛtsnena vidyate

3.14.451

द्रव्ये वापि क्रियायां वा निमित्तात् तत् प्रकल्पते क्रियाणां विद्यमानत्वाद् वृत्तिर् न स्याद् गवादिषु

dravye vāpi kriyāyāṃ vā nimittāt tat prakalpate kriyāṇāṃ vidyamānatvād vṛttir na syād gavādiṣu

3.14.452

अभावात् केवलायास् तु तद्वान् अर्थः प्रतीयते प्रधानासंभवे युक्ता लक्षणार्था क्रियाश्रुतिः

abhāvāt kevalāyās tu tadvān arthaḥ pratīyate pradhānāsaṃbhave yuktā lakṣaṇārthā kriyāśrutiḥ

3.14.453

क्रियान्तरेषु सापेक्षाः क्रियाशब्दाः क्रियान्तरे उपकाराय गृह्यन्ते यथैव ब्राह्मणादयः

kriyāntareṣu sāpekṣāḥ kriyāśabdāḥ kriyāntare upakārāya gṛhyante yathaiva brāhmaṇādayaḥ

3.14.454

यथा प्रकर्षः सर्वत्र निमित्तान्तरहेतुकः द्रव्यवद् गुणशब्दे ऽपि स निमित्तम् अपेक्षते

yathā prakarṣaḥ sarvatra nimittāntarahetukaḥ dravyavad guṇaśabde 'pi sa nimittam apekṣate

3.14.455

यो य उच्चार्यते शब्दः स स्वरूपनिबन्धनः यथा तथोपमानेषु व्यपेक्ष न निवर्तते

yo ya uccāryate śabdaḥ sa svarūpanibandhanaḥ yathā tathopamāneṣu vyapekṣa na nivartate

3.14.456

क्रियावृत्तेस् तृतीयान्तस्यैवं चासंभवे सति प्रसिद्धन्यायकरणो भाष्ये युजिर् उदाहृतः

kriyāvṛttes tṛtīyāntasyaivaṃ cāsaṃbhave sati prasiddhanyāyakaraṇo bhāṣye yujir udāhṛtaḥ

3.14.457

अन्तर्भूते तु करणे प्रयोगो न पुनर् भवेत् न्यायेनायुक्तम् इत्य् अत्र जीवतौ प्राणकर्मवत्

antarbhūte tu karaṇe prayogo na punar bhavet nyāyenāyuktam ity atra jīvatau prāṇakarmavat

3.14.458

शास्त्राभ्यासाच् च भेदो ऽयम् अयुक्तम् इति वर्ण्यते अशोभनम् असंबद्धम् इति रूढिर् व्यवस्थिता

śāstrābhyāsāc ca bhedo 'yam ayuktam iti varṇyate aśobhanam asaṃbaddham iti rūḍhir vyavasthitā

3.14.459

विविभक्तिः प्रकृत्यर्थं प्रत्य् उपाधिः कथं भवेत् विभक्तिपरिणामे च प्रकल्प्यं विषयान्तरम्

vivibhaktiḥ prakṛtyarthaṃ praty upādhiḥ kathaṃ bhavet vibhaktipariṇāme ca prakalpyaṃ viṣayāntaram

3.14.460

विभक्त्यन्तरयोगो हि यस्य तद् विषयान्तरे विभक्त्यन्तरसंबन्धः सामर्थ्याद् अनुमीयते

vibhaktyantarayogo hi yasya tad viṣayāntare vibhaktyantarasaṃbandhaḥ sāmarthyād anumīyate

3.14.461

सारूप्यात् तु तद् एवेदम् इति तत्रोपचर्यते शब्दान्तरं विभक्त्या तु युक्तं शास्त्रे तद् अश्रुतम्

sārūpyāt tu tad evedam iti tatropacaryate śabdāntaraṃ vibhaktyā tu yuktaṃ śāstre tad aśrutam

3.14.462

प्रकृतिश् चेत् तृतीयान्ता तेनेत्य् अस्मात् प्रतीयते क्रियेति प्रथमान्ता सा कथं भवितुम् अर्हति

prakṛtiś cet tṛtīyāntā tenety asmāt pratīyate kriyeti prathamāntā sā kathaṃ bhavitum arhati

3.14.463

क्रिययेति तृतीया च प्रयोगे कस्य कल्प्यताम् तेनेत्य् अस्य हि संबन्धः सूत्रस्थेन न विद्यते

kriyayeti tṛtīyā ca prayoge kasya kalpyatām tenety asya hi saṃbandhaḥ sūtrasthena na vidyate

3.14.464

सोपस्कारेषु सूत्रेषु वाक्यशेषः समर्थ्यते तेन यत् तत् तृतीयान्तं क्रिया चेत् सेति गम्यते

sopaskāreṣu sūtreṣu vākyaśeṣaḥ samarthyate tena yat tat tṛtīyāntaṃ kriyā cet seti gamyate

3.14.465

उपाधेः कस्य चिद् वाक्ये प्रयोग उपलभ्यते प्रतीयमानधर्मान्यो न कदा चित् प्रयुज्यते

upādheḥ kasya cid vākye prayoga upalabhyate pratīyamānadharmānyo na kadā cit prayujyate

3.14.466

नीलम् उत्पलम् इत्य् अत्र न विशेष्ये न भेदके कश् चित् तद्धर्मवचनो वाक्ये शब्दः प्रयुज्यते

nīlam utpalam ity atra na viśeṣye na bhedake kaś cit taddharmavacano vākye śabdaḥ prayujyate

3.14.467

अत्यन्तानुगमात् तत्र न सूत्रे न च विग्रहे विभक्तिपरिणामेन किं चिद् अस्ति प्रयोजनम्

atyantānugamāt tatra na sūtre na ca vigrahe vibhaktipariṇāmena kiṃ cid asti prayojanam

Kāṇḍa 3 (cont. 7)

3.14.468

तृतीयान्तं क्रियेत्य् एतद् विग्रहे न प्रयुज्यते यथा दण्डः प्रहरणं क्रीडायाम् इति दृश्यते

tṛtīyāntaṃ kriyety etad vigrahe na prayujyate yathā daṇḍaḥ praharaṇaṃ krīḍāyām iti dṛśyate

3.14.469

घविधौ यच् च संज्ञायाम् इति सूत्र उदाहृतम् उपादानं प्रयोगेषु तस्यात्यन्तं न विद्यते

ghavidhau yac ca saṃjñāyām iti sūtra udāhṛtam upādānaṃ prayogeṣu tasyātyantaṃ na vidyate

3.14.470

यैर् अप्रयुक्तैः संस्कारः प्रधानेषु प्रतीयते ते भेदे ऽपि विभक्तीनां निर्दिश्यन्त उपाधयः

yair aprayuktaiḥ saṃskāraḥ pradhāneṣu pratīyate te bhede 'pi vibhaktīnāṃ nirdiśyanta upādhayaḥ

3.14.471

समुदायेषु वर्तन्ते भावानां सहचारिणाम् शब्दास् तत् त्व् अविवक्षायां समुच्चयविकल्पयोः

samudāyeṣu vartante bhāvānāṃ sahacāriṇām śabdās tat tv avivakṣāyāṃ samuccayavikalpayoḥ

3.14.472

समुच्चयस् तु क्रियते येषु प्रत्यर्थवृत्तिषु भेदाधिष्ठानया योगस् तेसां भवति संख्यया

samuccayas tu kriyate yeṣu pratyarthavṛttiṣu bhedādhiṣṭhānayā yogas tesāṃ bhavati saṃkhyayā

3.14.473

सर्वैर् विशिष्टास् तैर् अर्थैर् जन्यन्ते सहचारिभिः बुद्धयः प्रतिपत्तॄणां शब्दार्थांस् तान् अतो विदुः

sarvair viśiṣṭās tair arthair janyante sahacāribhiḥ buddhayaḥ pratipattṝṇāṃ śabdārthāṃs tān ato viduḥ

3.14.474

संसृष्टाः प्रत्ययेष्व् अर्थाः सर्व एवोपकारिनः तेषां प्रत्ययरूपेण सर्वेषां शब्दवाच्यता

saṃsṛṣṭāḥ pratyayeṣv arthāḥ sarva evopakārinaḥ teṣāṃ pratyayarūpeṇa sarveṣāṃ śabdavācyatā

3.14.475

केवलानां तु भावानां न रूपम् अवधार्यते अनिरूपितरूपेषु तेषु शब्दो न वर्तते

kevalānāṃ tu bhāvānāṃ na rūpam avadhāryate anirūpitarūpeṣu teṣu śabdo na vartate

3.14.476

पूर्वशब्दप्रयोगाच् च समूहान् न निवर्तते वर्तते ऽवयवे नापि नोपात्तं त्यजते क्व चित्

pūrvaśabdaprayogāc ca samūhān na nivartate vartate 'vayave nāpi nopāttaṃ tyajate kva cit

3.14.477

समुदायाभिधायि च यदि भेदं विशेषयेत् तत्रातुल्यविभक्तित्वं पूर्वकायादिवद् भवेत्

samudāyābhidhāyi ca yadi bhedaṃ viśeṣayet tatrātulyavibhaktitvaṃ pūrvakāyādivad bhavet

3.14.478

समूहे च प्रदेशे च पञ्चाला इति दृश्यते तथा विशेषणं सर्व इत्य् एतद् उपपद्यते

samūhe ca pradeśe ca pañcālā iti dṛśyate tathā viśeṣaṇaṃ sarva ity etad upapadyate

3.14.479

तथार्धपिप्पलीत्य् अत्र जात्यन्तरनिवृत्तये अर्धं च पिप्पली चेति खन्दे शब्दः प्रतीयते

tathārdhapippalīty atra jātyantaranivṛttaye ardhaṃ ca pippalī ceti khande śabdaḥ pratīyate

3.14.480

पञ्चालानां प्रदेशो ऽपि भिन्नो जनपदान्तरात् तत्रान्यस्य निवृत्त्यर्थे शब्दे भेदो न गम्यते

pañcālānāṃ pradeśo 'pi bhinno janapadāntarāt tatrānyasya nivṛttyarthe śabde bhedo na gamyate

3.14.481

प्रसिद्धास् तु विशेषेण समुदाये व्यवस्थिताः प्रदेशे दर्शनं तेषाम् अर्थप्रकरणादिभिः

prasiddhās tu viśeṣeṇa samudāye vyavasthitāḥ pradeśe darśanaṃ teṣām arthaprakaraṇādibhiḥ

3.14.482

यद् उपव्यञ्जनं जातेः सहचारि च कर्मसु तत्र वा रूढसंबन्धं यत् प्रायेणोपलक्षितम्

yad upavyañjanaṃ jāteḥ sahacāri ca karmasu tatra vā rūḍhasaṃbandhaṃ yat prāyeṇopalakṣitam

3.14.483

समुदायः प्रदेशो वेत्य् एवं तस्मिन्न् अनाश्रिते अर्थात्मन्य् अविशेषेण वर्तन्ते ब्राह्मणादयः

samudāyaḥ pradeśo vety evaṃ tasminn anāśrite arthātmany aviśeṣeṇa vartante brāhmaṇādayaḥ

3.14.484

यश् च तुल्यश्रुतिर् दृष्टः समुदाये व्यवस्थितः तेनोपचरितैकत्वं प्रदेशे ऽप्य् उपलभ्यते

yaś ca tulyaśrutir dṛṣṭaḥ samudāye vyavasthitaḥ tenopacaritaikatvaṃ pradeśe 'py upalabhyate

3.14.485

संस्काराद् उपघाताद् वा वृत्तो ऽक्तपरिमाणके तैलादौ जातिशब्दो ऽत्र सामर्थ्याद् अवसीयते

saṃskārād upaghātād vā vṛtto 'ktaparimāṇake tailādau jātiśabdo 'tra sāmarthyād avasīyate

3.14.486

न जातिगुणशब्देषु मूर्तिभेदो विवक्षितः ते जातिगुणसंबन्धभेदमात्रनिबन्धनाः

na jātiguṇaśabdeṣu mūrtibhedo vivakṣitaḥ te jātiguṇasaṃbandhabhedamātranibandhanāḥ

3.14.487

कृष्णादिव्यपदेशश् च सर्वावयववृत्तिभिः गुणैस् ते ऽप्य् एकदेशस्थाः पटादीनां विशेषकाः

kṛṣṇādivyapadeśaś ca sarvāvayavavṛttibhiḥ guṇais te 'py ekadeśasthāḥ paṭādīnāṃ viśeṣakāḥ

3.14.488

पटावयववृत्तास् तु यदा तत्र पटादयः तदा तैलादिवत् तेषां जातिशब्दत्वम् उच्यते

paṭāvayavavṛttās tu yadā tatra paṭādayaḥ tadā tailādivat teṣāṃ jātiśabdatvam ucyate

3.14.489

निवृत्त्यर्था श्रुतिर् येषां भेदस् तेष्व् अनपेक्षितः प्रदेशे समुदाये वा गुणो ऽन्येषां निवर्तकः

nivṛttyarthā śrutir yeṣāṃ bhedas teṣv anapekṣitaḥ pradeśe samudāye vā guṇo 'nyeṣāṃ nivartakaḥ

3.14.490

ब्राह्मणाध्ययने तत्र वर्तते ब्राह्मणश्रुतिः सादृश्यं तत्र दृष्टं हि क्षत्रियाध्ययनादिभिः

brāhmaṇādhyayane tatra vartate brāhmaṇaśrutiḥ sādṛśyaṃ tatra dṛṣṭaṃ hi kṣatriyādhyayanādibhiḥ

3.14.491

ब्राह्मणाध्ययने वृत्तिर् यदि स्याद् ब्राह्मणश्रुतेः वक्तव्यं केन धर्मेण तुल्यत्वं क्रिययोर् इति

brāhmaṇādhyayane vṛttir yadi syād brāhmaṇaśruteḥ vaktavyaṃ kena dharmeṇa tulyatvaṃ kriyayor iti

3.14.492

अध्येतरि यदा वृत्तिर् उच्यते ब्राह्मणश्रुतेः निमित्तत्वं तदोपैति क्रियैवाध्येतरि स्थिता

adhyetari yadā vṛttir ucyate brāhmaṇaśruteḥ nimittatvaṃ tadopaiti kriyaivādhyetari sthitā

3.14.493

सिम्हशब्देन संबन्धे गौर्यमात्राभिधायिना चैत्रात् षष्ठी प्रसज्येत योगे शत्त्र्यादिभिर् यथा

simhaśabdena saṃbandhe gauryamātrābhidhāyinā caitrāt ṣaṣṭhī prasajyeta yoge śattryādibhir yathā

3.14.494

ब्राह्मणायेव दातव्यं वैश्यायेत्य् एवमादिषु संप्रदानादियोगश् च क्रियामात्रे न कल्पते

brāhmaṇāyeva dātavyaṃ vaiśyāyety evamādiṣu saṃpradānādiyogaś ca kriyāmātre na kalpate

3.14.495

क्रियामात्राभिधायित्वाद् अव्ययेषु वतेर् न च पाठः कदा चित् कर्तव्यस् तुल्यौ पक्षाव् उभौ यतः

kriyāmātrābhidhāyitvād avyayeṣu vater na ca pāṭhaḥ kadā cit kartavyas tulyau pakṣāv ubhau yataḥ

3.14.496

जहाति जातिं द्रव्यं वा तस्मान् नावयवे स्थितः क्रियायास् तु श्रुतिर् यस्मात् तद्वत्य् अर्थे ऽवतिष्ठते

jahāti jātiṃ dravyaṃ vā tasmān nāvayave sthitaḥ kriyāyās tu śrutir yasmāt tadvaty arthe 'vatiṣṭhate

3.14.497

अक्रियाणां निवृत्त्यर्था, यतश् चात्र क्रियाश्रुतिः क्रियोपलक्षिते तस्मात् क्रियाशब्दः प्रतीयते

akriyāṇāṃ nivṛttyarthā, yataś cātra kriyāśrutiḥ kriyopalakṣite tasmāt kriyāśabdaḥ pratīyate

3.14.498

होतव्यादिषु यस्माच् च क्रियान्या ब्राह्मणादिवत् अपेक्षणीया शुद्धे ऽर्थे तस्माद् वृत्तिर् न कस्य चित्

hotavyādiṣu yasmāc ca kriyānyā brāhmaṇādivat apekṣaṇīyā śuddhe 'rthe tasmād vṛttir na kasya cit

3.14.499

सर्वं वाप्य् एकदेशो वा यस्मिन्न् आश्रियते क्व चित् विशेषवृत्तिं तं सर्वम् आहुर् भेदे व्यवस्थितम्

sarvaṃ vāpy ekadeśo vā yasminn āśriyate kva cit viśeṣavṛttiṃ taṃ sarvam āhur bhede vyavasthitam

3.14.500

समुच्चयो विकल्पो वा प्रकाराः सर्व एव वा विशेषा इति वर्ण्यन्ते सामान्यं वाविकल्पितम्

samuccayo vikalpo vā prakārāḥ sarva eva vā viśeṣā iti varṇyante sāmānyaṃ vāvikalpitam

3.14.501

न हि ब्राह्मण इत्य् अत्र भेदः कश् चिद् अपाश्रितः अपाकृतो वा तेनायं समुदाये व्यवस्थितः

na hi brāhmaṇa ity atra bhedaḥ kaś cid apāśritaḥ apākṛto vā tenāyaṃ samudāye vyavasthitaḥ

3.14.502

क्रिया त्व् आश्रीयते यस्मिन् स भेदो ऽध्यवसीयते तथान्यथा सर्वथा चेत्य् अप्रयोगे न विद्यते

kriyā tv āśrīyate yasmin sa bhedo 'dhyavasīyate tathānyathā sarvathā cety aprayoge na vidyate

3.14.503

उपमाने क्रियावृत्तिम् उपमेये क्रियाश्रुतिः प्रत्याययन्ती भेदस्य करोतीव पदार्थताम्

upamāne kriyāvṛttim upameye kriyāśrutiḥ pratyāyayantī bhedasya karotīva padārthatām

3.14.504

व्यापारेणैव सादृश्ये व्यापारस्य विवक्षिते क्रियावद्वचनाच् छब्दात् प्रत्ययः प्रतिपाद्यते

vyāpāreṇaiva sādṛśye vyāpārasya vivakṣite kriyāvadvacanāc chabdāt pratyayaḥ pratipādyate

3.14.505

क्रियावतो ऽपि सादृश्ये वक्तुम् इष्टे क्रियावता अध्येता ब्राह्मण इव प्रत्ययो न निवर्तते

kriyāvato 'pi sādṛśye vaktum iṣṭe kriyāvatā adhyetā brāhmaṇa iva pratyayo na nivartate

3.14.506

अधीते तुल्य इत्य् एवं पुंल्लिङ्गेन विशेषणम् क्रियावति क्रियायां तु तुल्यशब्दे नपुंसकम्

adhīte tulya ity evaṃ puṃlliṅgena viśeṣaṇam kriyāvati kriyāyāṃ tu tulyaśabde napuṃsakam

3.14.507

प्रकृत्यर्थे विशिष्टे ऽपि प्रत्ययार्थाविशेषणात् पुत्रेण तुल्यः कपिल इति वृत्तिः प्रसज्यते

prakṛtyarthe viśiṣṭe 'pi pratyayārthāviśeṣaṇāt putreṇa tulyaḥ kapila iti vṛttiḥ prasajyate

3.14.508

याः पुत्रे रूढसंबन्धाः क्रिया लोके विवक्षिताः ताभिः क्रियावतः पुत्राद् गुणतुल्ये वतिर् भवेत्

yāḥ putre rūḍhasaṃbandhāḥ kriyā loke vivakṣitāḥ tābhiḥ kriyāvataḥ putrād guṇatulye vatir bhavet

3.14.509

अन्तर्भूतं निमित्तं च रूढिशब्देषु यद्य् अपि क्रियास् तु सहचारिण्यो रूढाः सन्ति पदार्थवत्

antarbhūtaṃ nimittaṃ ca rūḍhiśabdeṣu yady api kriyās tu sahacāriṇyo rūḍhāḥ santi padārthavat

3.14.510

क्रमं तु यदि बाधित्वा प्रत्ययार्थविशेषणम् प्रधानानुग्रहात् साम्याद् विभक्तेश् चावतिष्ठते

kramaṃ tu yadi bādhitvā pratyayārthaviśeṣaṇam pradhānānugrahāt sāmyād vibhakteś cāvatiṣṭhate

3.14.511

प्रकृतेर् अविशिष्टत्वात् क्रियातुल्ये प्रसज्यते पुत्रादौ गुणशब्देभ्यः पूर्वोक्तस्य विपर्यये

prakṛter aviśiṣṭatvāt kriyātulye prasajyate putrādau guṇaśabdebhyaḥ pūrvoktasya viparyaye

3.14.512

स्थूलेन तुल्यो यातीति बहिरङ्गा क्रियाश्रुतिः अनिमित्तं वतेस् तुल्यं यातीत्य् अत्रेष्यते वतिः

sthūlena tulyo yātīti bahiraṅgā kriyāśrutiḥ animittaṃ vates tulyaṃ yātīty atreṣyate vatiḥ

3.14.513

द्वयं विशेष्यते तेन यद् एकत्र विशेषणं तुल्यशब्दो हि तं धर्मम् उभयस्थम् अपेक्षते

dvayaṃ viśeṣyate tena yad ekatra viśeṣaṇaṃ tulyaśabdo hi taṃ dharmam ubhayastham apekṣate

3.14.514

एकः समानो धर्मश् चेद् उपमानोपमेययोः तुलया संमितं तुल्यम् इति तत्रोपपद्यते

ekaḥ samāno dharmaś ced upamānopameyayoḥ tulayā saṃmitaṃ tulyam iti tatropapadyate

3.14.515

सूत्रे श्रुतश् च द्विष्ठो ऽसाव् अभेदेन प्रतीयते न च सामान्यशब्दत्वाद् अश्रुता गम्यते क्रिया

sūtre śrutaś ca dviṣṭho 'sāv abhedena pratīyate na ca sāmānyaśabdatvād aśrutā gamyate kriyā

3.14.516

अश्रुताश् च प्रतीयन्ते निदेशस्थायितादयः ये धर्मा नियतास् तेषां पुत्रादिषु न विद्यते

aśrutāś ca pratīyante nideśasthāyitādayaḥ ye dharmā niyatās teṣāṃ putrādiṣu na vidyate

3.14.517

अनाश्रितक्रियस् तस्मान् न तुल्यो ऽस्ति क्रियावता क्रियायाः श्रवणे सापि क्रियावत्ता प्रतीयते

anāśritakriyas tasmān na tulyo 'sti kriyāvatā kriyāyāḥ śravaṇe sāpi kriyāvattā pratīyate

3.14.518

द्वयोः प्रतिविधानाच् च ज्यायस्त्वम् अभिधीयते नित्यासत्त्वाभिधायित्वात् प्रत्ययार्थविशेषणे

dvayoḥ pratividhānāc ca jyāyastvam abhidhīyate nityāsattvābhidhāyitvāt pratyayārthaviśeṣaṇe

3.14.519

असत्त्वभूतो व्यापारः केवलः प्रत्यये यतः विद्यते लक्षणार्थत्वं नास्ति तेन क्रियाश्रुतेः

asattvabhūto vyāpāraḥ kevalaḥ pratyaye yataḥ vidyate lakṣaṇārthatvaṃ nāsti tena kriyāśruteḥ

3.14.520

क्रियावतस् तु ग्रहणात् प्रकृत्यर्थविशेषणे क्रियामात्रेन तुल्यत्वे सिद्धासत्त्वाभिधायिता

kriyāvatas tu grahaṇāt prakṛtyarthaviśeṣaṇe kriyāmātrena tulyatve siddhāsattvābhidhāyitā

3.14.521

यदा क्रियानिमित्तं तु सादृश्यं स्यात् क्रियावतोः क्रियावतो ऽभिधेयत्वात् तदा द्रव्याभिधायिता

yadā kriyānimittaṃ tu sādṛśyaṃ syāt kriyāvatoḥ kriyāvato 'bhidheyatvāt tadā dravyābhidhāyitā

3.14.522

अव्ययेषु वतेः पाठः कार्यस् तत्र स्वरादिवत् ब्राह्मणेन समो ऽध्येतेत्य् अत्र च प्रत्ययो भवेत्

avyayeṣu vateḥ pāṭhaḥ kāryas tatra svarādivat brāhmaṇena samo 'dhyetety atra ca pratyayo bhavet

3.14.523

सामानाधिकरण्यं च वत्यर्थेनापदिश्यते तुल्यम् इत्य् अन्यथा कल्प्यो वाक्यशेषो ऽश्रुतो भवेत्

sāmānādhikaraṇyaṃ ca vatyarthenāpadiśyate tulyam ity anyathā kalpyo vākyaśeṣo 'śruto bhavet

3.14.524

क्रियावतोश् च सादृश्ये प्रत्ययार्थविशेषणे अध्येत्रा सदृशो ऽध्येतेत्य् अत्र नास्ति वतेर् विधिः

kriyāvatoś ca sādṛśye pratyayārthaviśeṣaṇe adhyetrā sadṛśo 'dhyetety atra nāsti vater vidhiḥ

3.14.525

तुल्यार्थैर् इति या तस्यास् तृतीयाया न भिद्यते अर्थो भेदे ऽपि सर्वाभिर् इतराभिर् विभक्तिभिः

tulyārthair iti yā tasyās tṛtīyāyā na bhidyate artho bhede 'pi sarvābhir itarābhir vibhaktibhiḥ

3.14.526

भोज्यते ब्राह्मण इव तुल्यं भुक्तं द्विजातिना पश्यति ब्राह्मणम् इव तुल्यं विप्रेण पश्यति

bhojyate brāhmaṇa iva tulyaṃ bhuktaṃ dvijātinā paśyati brāhmaṇam iva tulyaṃ vipreṇa paśyati

3.14.527

ब्राह्मणेनेव विज्ञातं तुल्यं ज्ञातं द्विजातिना दीयतां ब्राह्मणायेव तुल्यं विप्रेण दीयताम्

brāhmaṇeneva vijñātaṃ tulyaṃ jñātaṃ dvijātinā dīyatāṃ brāhmaṇāyeva tulyaṃ vipreṇa dīyatām

3.14.528

ब्राह्मणाद् इव वैश्यात् त्वम् अधीष्वाध्ययनं बहु इत्य् एवमादिभिर् भेदस् तृतीयाया न कश् चन

brāhmaṇād iva vaiśyāt tvam adhīṣvādhyayanaṃ bahu ity evamādibhir bhedas tṛtīyāyā na kaś cana

3.14.529

तुल्यं मधुरयाधीये मात्रा तुल्यं स्मरामि ताम् मधुरायाश् च मातुश् च कथं सादृश्यकल्पना

tulyaṃ madhurayādhīye mātrā tulyaṃ smarāmi tām madhurāyāś ca mātuś ca kathaṃ sādṛśyakalpanā

3.14.530

मधुराविषयः पाठः स्मरणं मातृकर्मकम् मधुरामातृशब्दाभ्याम् अभेदेनाभिधीयते

madhurāviṣayaḥ pāṭhaḥ smaraṇaṃ mātṛkarmakam madhurāmātṛśabdābhyām abhedenābhidhīyate

3.14.531

उष्ट्रावयवतुल्येषु मुखेषूष्ट्रश्रुतिर् यथा वर्तते गृहतुल्ये च प्रासादे मधुराश्रुतिः

uṣṭrāvayavatulyeṣu mukheṣūṣṭraśrutir yathā vartate gṛhatulye ca prāsāde madhurāśrutiḥ

3.14.532

यथाध्ययनयोः साम्यम् अध्येत्रोर् अपदिश्यते तथा क्रियागतैर् धर्मैर् उच्यन्ते साधनाश्रयाः

yathādhyayanayoḥ sāmyam adhyetror apadiśyate tathā kriyāgatair dharmair ucyante sādhanāśrayāḥ

3.14.533

इवार्थे यच् च वचनं पूर्वसूत्रे च यो विधिः क्रियाशब्दश्रुतौ भेदो न कश् चिद् विद्यते तयोः

ivārthe yac ca vacanaṃ pūrvasūtre ca yo vidhiḥ kriyāśabdaśrutau bhedo na kaś cid vidyate tayoḥ

3.14.534

यद्य् अप्य् उपाधिर् अन्यत्र नियतो न प्रयुज्यते रूपाभेदात् त्व् अनिर्ज्ञाता क्रियात्र श्रूयते पुनः

yady apy upādhir anyatra niyato na prayujyate rūpābhedāt tv anirjñātā kriyātra śrūyate punaḥ

3.14.535

यथा व्युत्परयः पुच्छौ क्यङन्ते सुदुरादयः सत्य् अपि प्रत्ययार्थत्वे भेदाभावाद् उदाहृताः

yathā vyutparayaḥ pucchau kyaṅante sudurādayaḥ saty api pratyayārthatve bhedābhāvād udāhṛtāḥ

3.14.536

एवं च सति पूर्वेण सिद्धो ऽत्रापि वतेर् विधिः नियमे वाभिधाने वा भिद्यते न क्रियाश्रुतिः

evaṃ ca sati pūrveṇa siddho 'trāpi vater vidhiḥ niyame vābhidhāne vā bhidyate na kriyāśrutiḥ

3.14.537

इवे द्रव्यादिविषयः प्रत्ययः पुनर् उच्यते क्रियाणाम् एव सदृश्वे पूर्वसूत्रे विधीयते

ive dravyādiviṣayaḥ pratyayaḥ punar ucyate kriyāṇām eva sadṛśve pūrvasūtre vidhīyate

3.14.538

मधुरायाम् इव गृहा ब्राह्मणस्येव पाण्डुराः इत्य् अत्र द्रव्यगुणयोः पूर्वेण न वतिर् भवेत्

madhurāyām iva gṛhā brāhmaṇasyeva pāṇḍurāḥ ity atra dravyaguṇayoḥ pūrveṇa na vatir bhavet

3.14.539

आरम्भस्याक्रियार्थत्वे नार्थो योगेन विद्यते ऋते क्रियाया ग्रहणात् पूर्वयोगेन सिध्यति

ārambhasyākriyārthatve nārtho yogena vidyate ṛte kriyāyā grahaṇāt pūrvayogena sidhyati

3.14.540

मधुरावयवे वृत्तिर् व्वाख्याता मधुराश्रुतेः ब्राह्मणावयवान् दन्तान् वक्ष्यति ब्राह्मणश्रुतिः

madhurāvayave vṛttir vvākhyātā madhurāśruteḥ brāhmaṇāvayavān dantān vakṣyati brāhmaṇaśrutiḥ

3.14.541

न का चिद् इवयोगे तु बाह्यात् संबन्धिनो षष्ठी विधीयते तत्र पूर्वेण प्रत्ययो भवेत्

na kā cid ivayoge tu bāhyāt saṃbandhino ṣaṣṭhī vidhīyate tatra pūrveṇa pratyayo bhavet

3.14.542

आधिक्यं तुल्यशब्देन संबन्ध उपजायते षष्ठीतृतीये तत्र स्तस् तुल्यशब्दो हि वाचकः

ādhikyaṃ tulyaśabdena saṃbandha upajāyate ṣaṣṭhītṛtīye tatra stas tulyaśabdo hi vācakaḥ

3.14.543

इवशब्दप्रयोगे तु बाह्यात् संबन्धिनो विना नाधिक्यम् उपमाने ऽस्ति द्योतकः स प्रयुज्यते

ivaśabdaprayoge tu bāhyāt saṃbandhino vinā nādhikyam upamāne 'sti dyotakaḥ sa prayujyate

3.14.544

इवे यो व्यतिरेको ऽत्र स प्रासादादिहेतुकः तुल्ये तद्विषयापेक्षम् आधिक्यम् उपजायते

ive yo vyatireko 'tra sa prāsādādihetukaḥ tulye tadviṣayāpekṣam ādhikyam upajāyate

3.14.545

गवयेन समो ऽनद्वान् इति वृत्तिस् तथा भवेत् न त्व् अस्ति गौर् इवेत्य् अत्र व्यतिरेक इवाश्रयः

gavayena samo 'nadvān iti vṛttis tathā bhavet na tv asti gaur ivety atra vyatireka ivāśrayaḥ

3.14.546

उपमेयेन संबन्धात् प्राक् प्रासादादिहेतुके व्यतिरेके वतेर् भावो न तुल्यार्थत्वहेतुके

upameyena saṃbandhāt prāk prāsādādihetuke vyatireke vater bhāvo na tulyārthatvahetuke

3.14.547

इवशब्देन संबन्धे न तृतीया विधीयते प्रकृतां ताम् अतस् त्यक्त्वा विभक्त्यन्तरं आश्रितम्

ivaśabdena saṃbandhe na tṛtīyā vidhīyate prakṛtāṃ tām atas tyaktvā vibhaktyantaraṃ āśritam

3.14.548

सप्तम्य् अपि न तत्रास्ति ज्ञापकार्था तु सा कृता इष्टा सा शेषविषये नियतासु विभक्तिषु

saptamy api na tatrāsti jñāpakārthā tu sā kṛtā iṣṭā sā śeṣaviṣaye niyatāsu vibhaktiṣu

3.14.549

यदि तु व्यतिरेकेण विषये ऽस्मिन् विभक्तयः प्रवर्तेरंस् तृतीयैव व्यभिचारं प्रदर्शयेत्

yadi tu vyatirekeṇa viṣaye 'smin vibhaktayaḥ pravarteraṃs tṛtīyaiva vyabhicāraṃ pradarśayet

3.14.550

व्यभिचारे तथा सिद्धे सप्तमीग्रहणाद् विना सप्तम्य् एवोच्यते सर्वा न सन्त्य् अन्या विभक्तयः

vyabhicāre tathā siddhe saptamīgrahaṇād vinā saptamy evocyate sarvā na santy anyā vibhaktayaḥ

3.14.551

अत्यन्तम् अत्र विषये सप्तम्या ज्ञापकार्थया बाधिता विनिवर्तेत षष्ठी सा गृह्यते पुनः

atyantam atra viṣaye saptamyā jñāpakārthayā bādhitā vinivarteta ṣaṣṭhī sā gṛhyate punaḥ

3.14.552

पूर्वाभ्याम् एव योगाभ्यां विग्रहान्तरकल्पनात् अर्हार्थे ऽपि वतिः सिद्धः स त्व् एकेन निदर्श्यते

pūrvābhyām eva yogābhyāṃ vigrahāntarakalpanāt arhārthe 'pi vatiḥ siddhaḥ sa tv ekena nidarśyate

3.14.553

तेन तुल्यम् इति प्राप्ते क्रियोपाधिः प्रसिध्यति राजवद् वर्तते राजेत्य् अत्र भेदे विवक्षिते

tena tulyam iti prāpte kriyopādhiḥ prasidhyati rājavad vartate rājety atra bhede vivakṣite

3.14.554

राजत्वेन प्रसिद्धा ये पृथुप्रभृतयो नृपाः युधिष्ठिरान्तास् ते ऽन्येषाम् उपमानं महीक्षिताम्

rājatvena prasiddhā ye pṛthuprabhṛtayo nṛpāḥ yudhiṣṭhirāntās te 'nyeṣām upamānaṃ mahīkṣitām

3.14.555

सिद्ध्यसिद्धिकृतो भेद उपमानोपमेययोः सर्वत्रैव यतो ऽसिद्धं प्रसिद्धेनोपमीयते

siddhyasiddhikṛto bheda upamānopameyayoḥ sarvatraiva yato 'siddhaṃ prasiddhenopamīyate

3.14.556

राजवद् रूपम् अस्येति राजन्य् एव विवक्षिते अक्रियार्थेन योगेन द्वितीयेन भविष्यति

rājavad rūpam asyeti rājany eva vivakṣite akriyārthena yogena dvitīyena bhaviṣyati

3.14.557

उपमानाविवक्षायां नियमार्थो ऽयम् उच्यते धर्मो ऽर्हतिक्रियाकर्ता तदर्थं वचनं पुनः

upamānāvivakṣāyāṃ niyamārtho 'yam ucyate dharmo 'rhatikriyākartā tadarthaṃ vacanaṃ punaḥ

3.14.558

कृतहस्तवद् इत्य् एतत् प्रसिद्धेष्व् एव दृश्यते राजत्वेन प्रसिद्धे च राज्ञि राजवद् इत्य् अपि

kṛtahastavad ity etat prasiddheṣv eva dṛśyate rājatvena prasiddhe ca rājñi rājavad ity api

3.14.559

अराज्ञि येषां धर्माणां दृष्टो ऽत्यन्तम् असंभवः ते राजनि नियम्यन्ते त्यज्यन्ते व्यभिचारिणः

arājñi yeṣāṃ dharmāṇāṃ dṛṣṭo 'tyantam asaṃbhavaḥ te rājani niyamyante tyajyante vyabhicāriṇaḥ

3.14.560

अर्हतेश् च क्रिया कर्त्री या तस्यां वतिर् इष्यते राजानम् अर्हति च्छत्त्रम् इति न त्व् एवमादिषु

arhateś ca kriyā kartrī yā tasyāṃ vatir iṣyate rājānam arhati cchattram iti na tv evamādiṣu

3.14.561

प्रयुक्तानां हि शब्दानां शास्त्रेणानुगमः सताम् छत्त्राद्यर्थे तु वचने प्रत्याख्यानं न संभवेत्

prayuktānāṃ hi śabdānāṃ śāstreṇānugamaḥ satām chattrādyarthe tu vacane pratyākhyānaṃ na saṃbhavet

3.14.562

तदर्हम् इति नारब्धं सूत्रं व्याकरणान्तरे संभवत्य् उपमात्रापि भेदस्य परिकल्पनात्

tadarham iti nārabdhaṃ sūtraṃ vyākaraṇāntare saṃbhavaty upamātrāpi bhedasya parikalpanāt

3.14.563

एकस्य कार्यनिर्ज्ञानात् सिद्धस्य विषयान्तरे तद्धर्मत्वविवक्षायां बुद्ध्या भेदः प्रकल्प्यते

ekasya kāryanirjñānāt siddhasya viṣayāntare taddharmatvavivakṣāyāṃ buddhyā bhedaḥ prakalpyate

3.14.564

सूत्रारम्भान् न चैतस्माद् इवशब्दस्य विद्यते प्रयोगः सो ऽपि चैतस्य विषये विद्यते वतेः

sūtrārambhān na caitasmād ivaśabdasya vidyate prayogaḥ so 'pi caitasya viṣaye vidyate vateḥ

3.14.565

दस्युहेन्द्र इवेत्य् एतद् ऐन्द्रमन्त्रे प्रयुज्यते अन्यत्र दृष्टकर्मेन्द्रो यथेत्य् अस्मिन् विवक्षिते

dasyuhendra ivety etad aindramantre prayujyate anyatra dṛṣṭakarmendro yathety asmin vivakṣite

3.14.566

पूर्वाम् अवस्थाम् आश्रित्य यावस्था व्यपदिश्यते सदृशस् त्वं तवैवेति तत्रैवम् अभिधीयते

pūrvām avasthām āśritya yāvasthā vyapadiśyate sadṛśas tvaṃ tavaiveti tatraivam abhidhīyate

3.14.567

प्रसिद्धभेदं यत्रान्यद् उपमानं न विद्यते उपमेयस्य तत्रात्मा स्वबुद्ध्या प्रविभज्यते

prasiddhabhedaṃ yatrānyad upamānaṃ na vidyate upameyasya tatrātmā svabuddhyā pravibhajyate

3.14.568

यो ऽपि स्वाभाविको भेदः सो ऽपि बुद्धिनिबन्धनः तेनास्मिन् विषये भिन्नम् अभिन्नं वा न विद्यते

yo 'pi svābhāviko bhedaḥ so 'pi buddhinibandhanaḥ tenāsmin viṣaye bhinnam abhinnaṃ vā na vidyate

3.14.569

अङ्गदी कुण्डली चेति दर्शयन् भेदहेतुभिः चैत्रम् ईदृशम् इत्य् आह बुद्ध्यवस्थापरिग्रहात्

aṅgadī kuṇḍalī ceti darśayan bhedahetubhiḥ caitram īdṛśam ity āha buddhyavasthāparigrahāt

3.14.570

एतैः शब्दैर् यथाभूतः प्रत्ययात्मोपजायते तत्प्रत्ययानुकारेण विषयो ऽप्य् उपपद्यते

etaiḥ śabdair yathābhūtaḥ pratyayātmopajāyate tatpratyayānukāreṇa viṣayo 'py upapadyate

3.14.571

बुद्ध्यवस्थाविभागेन भेदकार्यं प्रतीयते जन्यन्त इव शब्दानाम् अर्थाः सर्वे विवक्षया

buddhyavasthāvibhāgena bhedakāryaṃ pratīyate janyanta iva śabdānām arthāḥ sarve vivakṣayā

3.14.572

तथाविधे ऽपि बाह्ये ऽर्थे भिद्यन्ते यत्र बुद्धयः न तत्र कश् चित् सादृश्यं सद् अपि प्रतिपद्यते

tathāvidhe 'pi bāhye 'rthe bhidyante yatra buddhayaḥ na tatra kaś cit sādṛśyaṃ sad api pratipadyate

3.14.573

अत्यन्तं विषये भिन्ने यावत् प्रख्या न भिद्यते न तावत् प्रत्यभिज्ञानं कस्य चिद् विनिवर्तते

atyantaṃ viṣaye bhinne yāvat prakhyā na bhidyate na tāvat pratyabhijñānaṃ kasya cid vinivartate

3.14.574

अयम् एव तु सूत्रेण भेदो भेदेन दर्शितः प्रसिद्धम् अपि दुर्ज्ञानम् अबुधः प्रतिपद्यते

ayam eva tu sūtreṇa bhedo bhedena darśitaḥ prasiddham api durjñānam abudhaḥ pratipadyate

3.14.575

वैयाकरणवद् ब्रूते न वैयाकरणः सदा वैयाकरणवद् ब्रूष्वेत्य् अतः सो ऽप्य् अभिधीयते

vaiyākaraṇavad brūte na vaiyākaraṇaḥ sadā vaiyākaraṇavad brūṣvety ataḥ so 'py abhidhīyate

3.14.576

के चित् पुमांसो भाषन्ते स्त्रीवत् पुंवच् च योषितः व्यभिचारे स्वधर्मो ऽपि पुनस् तेनोपदिश्यते

ke cit pumāṃso bhāṣante strīvat puṃvac ca yoṣitaḥ vyabhicāre svadharmo 'pi punas tenopadiśyate

3.14.577

सदृशस् त्वं तवैवेति लोके यद् अभिधीयते उपमानान्तरं तत्र प्रसक्तं विनिवर्तते

sadṛśas tvaṃ tavaiveti loke yad abhidhīyate upamānāntaraṃ tatra prasaktaṃ vinivartate

3.14.578

युक्तम् औपयिकं राज्ञ इत्य् अर्थस्य निदर्शने उपमानाविवक्षायां तदर्हम् इति पठ्यते

yuktam aupayikaṃ rājña ity arthasya nidarśane upamānāvivakṣāyāṃ tadarham iti paṭhyate

3.14.579

प्रसक्तानुप्रसक्तस् तु वतिशेषो ऽभिधीयते उपमानाभिसंबन्धाद् अस्मिन् वतिर् उदाहृतः

prasaktānuprasaktas tu vatiśeṣo 'bhidhīyate upamānābhisaṃbandhād asmin vatir udāhṛtaḥ

3.14.580

प्रधानकल्पनाभावे गुणशब्दस्य दर्शनात् उपसर्गाद् वतौ सिद्धा धातौ धात्वर्थकल्पना

pradhānakalpanābhāve guṇaśabdasya darśanāt upasargād vatau siddhā dhātau dhātvarthakalpanā

3.14.581

स्वं रूपम् इति चैतस्मिन्न् अर्थस्यापि परिग्रहः रूपवज् ज्ञापितस् तस्माद् आसन्नो ऽर्थो ग्रहीष्यते

svaṃ rūpam iti caitasminn arthasyāpi parigrahaḥ rūpavaj jñāpitas tasmād āsanno 'rtho grahīṣyate

3.14.582

धात्वर्थेनोपजनितं साधनत्वेन साधनम् धातुना कृतम् इत्य् एवम् अस्मिन् सूत्रे प्रतीयते

dhātvarthenopajanitaṃ sādhanatvena sādhanam dhātunā kṛtam ity evam asmin sūtre pratīyate

3.14.583

यः शब्दश् चरितार्थत्वाद् अत्यन्तं न प्रयुज्यते विषये ऽदर्शनात् तत्र लोपस् तस्याभिधीयते

yaḥ śabdaś caritārthatvād atyantaṃ na prayujyate viṣaye 'darśanāt tatra lopas tasyābhidhīyate

3.14.584

क्रियायां साधने द्रव्ये प्रादयो ये व्यवस्थिताः तेभ्यः सत्त्वाभिधायिभ्यो वतिः स्वार्थे विधीयते

kriyāyāṃ sādhane dravye prādayo ye vyavasthitāḥ tebhyaḥ sattvābhidhāyibhyo vatiḥ svārthe vidhīyate

3.14.585

प्रत्ययेन विना प्रादिस् तत्रार्थे न प्रयुज्यते भेदेन तु समाख्याने विभागः परिकल्पितः

pratyayena vinā prādis tatrārthe na prayujyate bhedena tu samākhyāne vibhāgaḥ parikalpitaḥ

3.14.586

अनङ्गीकृतसत्त्वं तु यदि गृह्येत साधनम् विभक्तिभिर् नियोगः स्याद् यथैव तसिलादिषु

anaṅgīkṛtasattvaṃ tu yadi gṛhyeta sādhanam vibhaktibhir niyogaḥ syād yathaiva tasilādiṣu

3.14.587

पाठाद् यैर् अविभक्तित्वं वत्यन्तेष्व् अनुगम्यते तेषाम् उद्वत इत्य् अत्र वक्तव्या सविभक्तिता

pāṭhād yair avibhaktitvaṃ vatyanteṣv anugamyate teṣām udvata ity atra vaktavyā savibhaktitā

3.14.588

वत्यर्थं नावगाहेते पुंवद् इत्य् अस्य दर्शनात् नञ्स्नञाव् अपवादस्य बाधकं तन् निपातनम्

vatyarthaṃ nāvagāhete puṃvad ity asya darśanāt nañsnañāv apavādasya bādhakaṃ tan nipātanam

3.14.589

एतम् उत्क्रामतो नूनं वत्यर्थं नञ्स्नञाव् इति तयोः प्रवृत्ताव् उत्सर्गो बाधनान् नोपपद्यते

etam utkrāmato nūnaṃ vatyarthaṃ nañsnañāv iti tayoḥ pravṛttāv utsargo bādhanān nopapadyate

3.14.590

नञ्स्नञौ विहितौ येन स योगो नावगाहते वतिप्रकरणं तद् धि लिङ्गम् एवं समर्थ्यते

nañsnañau vihitau yena sa yogo nāvagāhate vatiprakaraṇaṃ tad dhi liṅgam evaṃ samarthyate

3.14.591

अभेदेनोपमानस्य भिन्नार्थोपनिपातिता ऊहस् तथोपमानानाम् अङ्गवन् नोपलभ्यते

abhedenopamānasya bhinnārthopanipātitā ūhas tathopamānānām aṅgavan nopalabhyate

3.14.592

गावेधुके चरौ दृष्टा गोविकर्ताक्षवापयोः पशू रुद्र इव ह्य् एताव् इत्य् एकवचनश्रुतिः

gāvedhuke carau dṛṣṭā govikartākṣavāpayoḥ paśū rudra iva hy etāv ity ekavacanaśrutiḥ

3.14.593

उपमानस्य भेदाच् च बहुषु स्याद् अञो विधिः काश्यपा इति लोपः स्यात् तथा प्रतिकृतिष्व् अपि

upamānasya bhedāc ca bahuṣu syād año vidhiḥ kāśyapā iti lopaḥ syāt tathā pratikṛtiṣv api

3.14.594

एवं तु युक्तवद्भावाद् अत्रैकवचनं भवेत् लुम् मनुष्ये तथोक्तं स्याल् लिङ्गस्यैकस्य सिद्धये

evaṃ tu yuktavadbhāvād atraikavacanaṃ bhavet lum manuṣye tathoktaṃ syāl liṅgasyaikasya siddhaye

3.14.595

उपमेयेषु भिन्नेषु किं चिद् एकं प्रवर्तते प्रत्ययस्य विधौ तत्र नित्यं युक्तवद् इष्यते

upameyeṣu bhinneṣu kiṃ cid ekaṃ pravartate pratyayasya vidhau tatra nityaṃ yuktavad iṣyate

3.14.596

यदा प्रत्युपमेयं तु तद् एकैकम् अवस्थितम् तदा बाह्यार्थभेदेन तद्धितान्तं प्रचीयते

yadā pratyupameyaṃ tu tad ekaikam avasthitam tadā bāhyārthabhedena taddhitāntaṃ pracīyate

3.14.597

यथा समूहप्रचये द्विगूनां भिन्नसंख्यता पञ्चपूल्यादिषु तथा लुबन्तप्रचयो भवेत्

yathā samūhapracaye dvigūnāṃ bhinnasaṃkhyatā pañcapūlyādiṣu tathā lubantapracayo bhavet

3.14.598

प्रचये भिद्यमाने तु संख्या पूलेषु भिद्यते अर्थभेदो लुबन्तेषु नैवं कश् चन दृश्यते

pracaye bhidyamāne tu saṃkhyā pūleṣu bhidyate arthabhedo lubanteṣu naivaṃ kaś cana dṛśyate

3.14.599

येषूपमेयवचनः शब्दो ऽन्यो न प्रयुज्यते उपमानस्य तत्रान्यैः संख्याया भेद इष्यते

yeṣūpameyavacanaḥ śabdo 'nyo na prayujyate upamānasya tatrānyaiḥ saṃkhyāyā bheda iṣyate

3.14.600

यथा गुडतिलादीनां प्रयोगाद् एकसंख्यता पाकादेर् अप्रयोगे तु भिन्ना संख्याभिधीयते

yathā guḍatilādīnāṃ prayogād ekasaṃkhyatā pākāder aprayoge tu bhinnā saṃkhyābhidhīyate

3.14.601

यः संबन्धिगतो भेदः स प्रयोगे प्रतीयते संबन्धिनाम् अतो भेद उपमेये न गम्यते

yaḥ saṃbandhigato bhedaḥ sa prayoge pratīyate saṃbandhinām ato bheda upameye na gamyate

3.14.602

तस्मात् सामान्यशब्दत्वप्रसङ्गविनिवृत्तये उपमेयगतो भेद उपमानेषु दृश्यते

tasmāt sāmānyaśabdatvaprasaṅgavinivṛttaye upameyagato bheda upamāneṣu dṛśyate

3.14.603

उपमानं समस्तानाम् अभिन्नम् श्रूयते क्व चित् भिन्नानाम् उपमेयनाम् एकैकम् वोपमीयते

upamānaṃ samastānām abhinnam śrūyate kva cit bhinnānām upameyanām ekaikam vopamīyate

3.14.604

यथा गरुड इत्य् एतद् व्यूहापेक्षं प्रयुज्यते एकेन यत्र सादृश्यं वैनतेयेन हस्तिनाम्

yathā garuḍa ity etad vyūhāpekṣaṃ prayujyate ekena yatra sādṛśyaṃ vainateyena hastinām

3.14.605

एकस्यापि प्रतीयेत भिन्ना प्रतिकृतिः सह काश्यपस्येति तेनायं प्रत्येकम् अवतिष्ठते

ekasyāpi pratīyeta bhinnā pratikṛtiḥ saha kāśyapasyeti tenāyaṃ pratyekam avatiṣṭhate

3.14.606

मेघाः शैल इवेत्य् उक्ते समस्तानां प्रतीयते सादृश्यम् गिरिणैकेन प्रत्येकं तेन भिद्यते

meghāḥ śaila ivety ukte samastānāṃ pratīyate sādṛśyam giriṇaikena pratyekaṃ tena bhidyate

3.14.607

छापेक्षा तद्विषयता विधेयत्वान् न गम्यते काकतालीयम् इत्य् अत्र प्रसिद्धम् ह्य् उपलक्षणम्

chāpekṣā tadviṣayatā vidheyatvān na gamyate kākatālīyam ity atra prasiddham hy upalakṣaṇam

3.14.608

राजाश्वादिश् च विषयः स्याद् अन्यो वेत्य् अनिश्चितम् तेन च्छस्य विधानात् प्राग् व्यपदेशो न विद्यते

rājāśvādiś ca viṣayaḥ syād anyo vety aniścitam tena cchasya vidhānāt prāg vyapadeśo na vidyate

3.14.609

द्वयोर् इवार्थयोर् अत्र निमित्तत्वं प्रतीयते एकेनावयवो युक्तः प्रत्ययो ऽन्येन युज्यते

dvayor ivārthayor atra nimittatvaṃ pratīyate ekenāvayavo yuktaḥ pratyayo 'nyena yujyate

3.14.610

चैत्रस्य तत्रागमनं काकस्यागमनं यथा दस्योर् अभिनिपातस् तु तालस्य पतनं यथा

caitrasya tatrāgamanaṃ kākasyāgamanaṃ yathā dasyor abhinipātas tu tālasya patanaṃ yathā

3.14.611

संनिपाते तयोर् यान्या क्रिया तत्रोपजायते वधादिर् उपमेये ऽर्थे तया छविधिर् इष्यते

saṃnipāte tayor yānyā kriyā tatropajāyate vadhādir upameye 'rthe tayā chavidhir iṣyate

3.14.612

क्रियायां समवेतायां द्रव्यशब्दो ऽवतिष्ठते पातागमनयोः काकतालशब्दौ तथा स्थितौ

kriyāyāṃ samavetāyāṃ dravyaśabdo 'vatiṣṭhate pātāgamanayoḥ kākatālaśabdau tathā sthitau

3.14.613

यद् अन्वाख्यायकं वाक्यं तद् एवं परिकल्प्यते प्रयोगवाक्वं यल् लोके तद् एवं न प्रयुज्यते

yad anvākhyāyakaṃ vākyaṃ tad evaṃ parikalpyate prayogavākvaṃ yal loke tad evaṃ na prayujyate

3.14.614

ययोर् अतर्किता प्राप्तिर् दृश्यते काकतालवत् तयोः समासप्रकृतेर् वृत्तिर् अभ्युपगम्यते

yayor atarkitā prāptir dṛśyate kākatālavat tayoḥ samāsaprakṛter vṛttir abhyupagamyate

3.14.615

काकस्य तालेन यथा वधो यस्य तु दस्युना तत्र चित्रीकृते ऽन्यस्मिन्न् उपमेये छ इष्यते

kākasya tālena yathā vadho yasya tu dasyunā tatra citrīkṛte 'nyasminn upameye cha iṣyate

3.14.616

चञ्चत्प्रकारश् चञ्चत्को बृहत्क इति चापरे मणिमड्डूकखद्योतान् सादृश्वेन प्रचक्षते

cañcatprakāraś cañcatko bṛhatka iti cāpare maṇimaḍḍūkakhadyotān sādṛśvena pracakṣate

3.14.617

तत्रोन्मेषनिमेषाभ्यां खद्योत उपमीयते श्वासप्रबन्धैर् मण्डूकः स्पन्दमानप्रभो मणिः

tatronmeṣanimeṣābhyāṃ khadyota upamīyate śvāsaprabandhair maṇḍūkaḥ spandamānaprabho maṇiḥ

3.14.618

प्रविकासिप्रभो ऽल्पो ऽपि महान् य उपलभ्यते बृहत्क इति तत्रैष मणौ शब्दः प्रयुज्यते

pravikāsiprabho 'lpo 'pi mahān ya upalabhyate bṛhatka iti tatraiṣa maṇau śabdaḥ prayujyate

3.14.619

सादृश्यम् एव सर्वत्र प्रकारः कैश् चिद् इष्यते भेदे ऽपि तु प्रकाराख्या कैश् चिद् अभ्युपगम्यते

sādṛśyam eva sarvatra prakāraḥ kaiś cid iṣyate bhede 'pi tu prakārākhyā kaiś cid abhyupagamyate

3.14.620

प्रकारवचनः कश् चित् प्रकारवति संस्थितः प्रकारमात्रे वर्तित्वा कश् चित् तद्वति वर्तते

prakāravacanaḥ kaś cit prakāravati saṃsthitaḥ prakāramātre vartitvā kaś cit tadvati vartate

3.14.621

सादृश्यग्रहणं सूत्रे सदृशस्योपलक्षणम् तुल्ययोर् अव्ययीभावे सहशब्दो ऽभिधायकः

sādṛśyagrahaṇaṃ sūtre sadṛśasyopalakṣaṇam tulyayor avyayībhāve sahaśabdo 'bhidhāyakaḥ

3.14.622

विप्सासादृश्ययोर् वृत्तिर् या यथार्थाभिधायिनः स चायम् अव्ययीभावे भेदो भेदेन दर्शितः

vipsāsādṛśyayor vṛttir yā yathārthābhidhāyinaḥ sa cāyam avyayībhāve bhedo bhedena darśitaḥ

3.14.623

सादृश्यं योग्यता कैश् चिद् अनाव् अभ्युपगम्यते यत् तु मूर्तिगतं साम्यं तत् सहेनाभिधीयते

sādṛśyaṃ yogyatā kaiś cid anāv abhyupagamyate yat tu mūrtigataṃ sāmyaṃ tat sahenābhidhīyate

3.14.624

इत्थंभावे ऽपि सादृश्यं बुद्ध्यवस्थानिबन्धनम् ग्रहणे भेदमात्रस्य तत्रान्यैवाभिधीयते

itthaṃbhāve 'pi sādṛśyaṃ buddhyavasthānibandhanam grahaṇe bhedamātrasya tatrānyaivābhidhīyate

3.14.625

गौर् वाहीक इति द्वित्वे सादृश्यं प्रत्युदाहृतम् शुक्लादौ सति निष्पन्ने वाहीको न द्विर् उच्यते

gaur vāhīka iti dvitve sādṛśyaṃ pratyudāhṛtam śuklādau sati niṣpanne vāhīko na dvir ucyate