1. Varaha Upanishad

वराहोपनिषत् श्रीमद्वाराहोपनिषद्वेद्याखण्डसुखाकृति । त्रिपान्नारायणाख्यं तद्रामचन्द्रपदं भजे ॥ ॐ सह नाववतु सह नौ भुनक्तु सह वीर्यं करवावहै ॥ तेजस्विनावधी तमस्तु मा विद्विषावहै ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ हरिः ॐ ॥ अथ ऋभुर्वै महामुनिर्देवमानेन द्वादशवत्सरं तपश्चचार । तदवसाने वराहरूपी भगवान्प्रादुरभूत् । स होवाचोत्तिष्ठोत्तिष्ठ वरं वृणीश्वेति । सोदतिष्ठत् । तस्मै नमस्कृत्योवाच भगवन्कामिभिर्यद्यत्कामितं तत्तत्त्वत्सकाशात्स्वप्नेऽपि न याचे । समस्तवेदशास्त्रेतिहासपुराणानि समस्तविद्याजालानि ब्रह्मादयः सुराः सर्वे त्वद्रूपज्ञानान्मुक्तिमाहुः । अतस्त्वद्रूपप्रतिपादिकां ब्रह्मविद्यां ब्रूहीति होवाच । तथेति स होवाच वराहरूपी भगवान् । चतुर्विंशतितत्त्वानि केचिदिच्छन्ति वादिनः । केचित्षट्त्रिंशत्तत्त्वानि केचित्षण्णवतीनि च ॥ १॥

varāhopaniṣat śrīmadvārāhopaniṣadvedyākhaṇḍasukhākṛti / tripānnārāyaṇākhyaṃ tadrāmacandrapadaṃ bhaje // ॐ saha nāvavatu saha nau bhunaktu saha vīryaṃ karavāvahai // tejasvināvadhī tamastu mā vidviṣāvahai // ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ // hariḥ ॐ // atha ṛbhurvai mahāmunirdevamānena dvādaśavatsaraṃ tapaścacāra / tadavasāne varāharūpī bhagavānprādurabhūt / sa hovācottiṣṭhottiṣṭha varaṃ vṛṇīśveti / sodatiṣṭhat / tasmai namaskṛtyovāca bhagavankāmibhiryadyatkāmitaṃ tattattvatsakāśātsvapne'pi na yāce / samastavedaśāstretihāsapurāṇāni samastavidyājālāni brahmādayaḥ surāḥ sarve tvadrūpajñānānmuktimāhuḥ / atastvadrūpapratipādikāṃ brahmavidyāṃ brūhīti hovāca / tatheti sa hovāca varāharūpī bhagavān / caturviṃśatitattvāni kecidicchanti vādinaḥ / kecitṣaṭtriṃśattattvāni kecitṣaṇṇavatīni ca // 1//

तेषां क्रमं प्रवक्ष्यामि सावधानमनाः शृणु । ज्ञानेन्द्रियाणि पञ्चैव श्रोत्रत्वग्लोचनादयः ॥ २॥

teṣāṃ kramaṃ pravakṣyāmi sāvadhānamanāḥ śṛṇu / jñānendriyāṇi pañcaiva śrotratvaglocanādayaḥ // 2//

कर्मेन्द्रियाणि पञ्चैव वाक्पाण्यङ्घ्र्यादयः क्रमात् । प्राणादतस्तु पञ्चैव पञ्च शब्दादयस्तथा ॥ ३॥

karmendriyāṇi pañcaiva vākpāṇyaṅghryādayaḥ kramāt / prāṇādatastu pañcaiva pañca śabdādayastathā // 3//

मनोबुद्धिरहंकारश्चित्तं चेति चतुष्टयम् । चतुर्विंशतितत्त्वानि तानि ब्रह्मविदो विदुः ॥ ४॥

manobuddhirahaṃkāraścittaṃ ceti catuṣṭayam / caturviṃśatitattvāni tāni brahmavido viduḥ // 4//

एतैस्तत्त्वैः समं पञ्चीकृतभूतानि पञ्च च । पृथिव्यापस्तथा तेजो वायुराकाशमेव च ॥ ५॥

etaistattvaiḥ samaṃ pañcīkṛtabhūtāni pañca ca / pṛthivyāpastathā tejo vāyurākāśameva ca // 5//

देहत्रयं स्थूलसूक्ष्मकारणानि विदुर्बुधाः । अवस्थात्रितयं चैव जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तयः ॥ ६॥

dehatrayaṃ sthūlasūkṣmakāraṇāni vidurbudhāḥ / avasthātritayaṃ caiva jāgratsvapnasuṣuptayaḥ // 6//

आहत्य तत्त्वजातानां षट्त्रिंशन्मुनयो विदुः । पूर्वोक्तैस्तत्त्वजातैस्तु समं तत्त्वानि योजयेत् ॥ ७॥

āhatya tattvajātānāṃ ṣaṭtriṃśanmunayo viduḥ / pūrvoktaistattvajātaistu samaṃ tattvāni yojayet // 7//

षड्भावविकृतिश्चास्ति जायते वर्धतेऽपि च । परिणामं क्षयं नाशं षड्भावविकृतिं विदुः ॥ ८॥

ṣaḍbhāvavikṛtiścāsti jāyate vardhate'pi ca / pariṇāmaṃ kṣayaṃ nāśaṃ ṣaḍbhāvavikṛtiṃ viduḥ // 8//

अशना च पिपासा च शोकमोहौ जरा मृतिः । एते षडूर्मयः प्रोक्ताः षट्कोशानथ वच्मि ते ॥ ९॥

aśanā ca pipāsā ca śokamohau jarā mṛtiḥ / ete ṣaḍūrmayaḥ proktāḥ ṣaṭkośānatha vacmi te // 9//

त्वक्च रक्तं मांसमेदोमज्जास्थीनि निबोधत । कामक्रोधौ लोभमोहौ मदो मात्सर्यमेव च ॥ १.१०॥

tvakca raktaṃ māṃsamedomajjāsthīni nibodhata / kāmakrodhau lobhamohau mado mātsaryameva ca // 1.10//

एतेऽरिषड्वा विश्वश्च तैजसः प्राज्ञ एव च । जीवत्रयं सत्त्वरजस्तमांसि च गुणत्रयम् ॥ ११॥

ete'riṣaḍvā viśvaśca taijasaḥ prājña eva ca / jīvatrayaṃ sattvarajastamāṃsi ca guṇatrayam // 11//

प्रारब्धागाम्यर्जितानि कर्मत्रयमितीरितम् । वचनादानगमनविसर्गानन्दपञ्चकम् ॥ १२॥

prārabdhāgāmyarjitāni karmatrayamitīritam / vacanādānagamanavisargānandapañcakam // 12//

संकल्पोऽध्यवसायश्च अभिमानोऽवधारणा । मुदिता करुणा मैत्री उपेक्षा च चतुष्टयम् ॥ १३॥

saṃkalpo'dhyavasāyaśca abhimāno'vadhāraṇā / muditā karuṇā maitrī upekṣā ca catuṣṭayam // 13//

दिग्वातार्कप्रचेतोऽश्विवह्नीन्द्रोपेन्द्रमृत्युकाः । तथा चन्द्रश्चतुर्वक्त्रो रुद्रः क्षेत्रज्ञ ईश्वरः ॥ १४॥

digvātārkapraceto'śvivahnīndropendramṛtyukāḥ / tathā candraścaturvaktro rudraḥ kṣetrajña īśvaraḥ // 14//

आहत्य तत्त्वजातानां षण्णवत्यस्तु कीर्तिताः । पूर्वोक्ततत्त्वजातानां वैलक्षण्यमनामयम् ॥ १५॥

āhatya tattvajātānāṃ ṣaṇṇavatyastu kīrtitāḥ / pūrvoktatattvajātānāṃ vailakṣaṇyamanāmayam // 15//

वराहरूपिणं मां ये भजन्ति मयि भक्तितः । विमुक्ताज्ञानतत्कार्या जीवन्मुक्ता भवन्ति ते ॥ १६॥

varāharūpiṇaṃ māṃ ye bhajanti mayi bhaktitaḥ / vimuktājñānatatkāryā jīvanmuktā bhavanti te // 16//

ये षण्णवतितत्त्वज्ञा यत्र कुत्राश्रमे रताः । जटी मुण्डी शिखी वापि मुच्यते नात्र संशयः ॥ १७॥ इति॥

ye ṣaṇṇavatitattvajñā yatra kutrāśrame ratāḥ / jaṭī muṇḍī śikhī vāpi mucyate nātra saṃśayaḥ // 17// iti//

इति प्रथमोऽध्यायः ॥१ ॥

iti prathamo'dhyāyaḥ //1 //

ऋभुर्नाम महायोगी क्रोडरूपं रमापतिम् । वरिष्ठां ब्रह्मविद्यां त्वमधीहि भगवन्मम । एवं स स्पृष्टो भगवान्प्राह भक्तार्तिभञ्जनः ॥ २.१॥

ṛbhurnāma mahāyogī kroḍarūpaṃ ramāpatim / variṣṭhāṃ brahmavidyāṃ tvamadhīhi bhagavanmama / evaṃ sa spṛṣṭo bhagavānprāha bhaktārtibhañjanaḥ // 2.1//

स्ववर्णाश्रमधर्मेण तपसा गुरुतोषणात् । साधनं प्रभवेत्पुंसां वैराग्यादिचतुष्टयम् ॥ २॥

svavarṇāśramadharmeṇa tapasā gurutoṣaṇāt / sādhanaṃ prabhavetpuṃsāṃ vairāgyādicatuṣṭayam // 2//

नित्यानित्यविवेकश्च इहामुत्र विरागता । शमादिषट्कसंपत्तिर्मुमुक्षा तां समभ्यसेत् ॥ ३॥

nityānityavivekaśca ihāmutra virāgatā / śamādiṣaṭkasaṃpattirmumukṣā tāṃ samabhyaset // 3//

एवं जितेन्द्रियो भूत्वा सर्वत्र ममतामतिम् । विहाय साक्षिचैतन्ये मयि कुर्यादहंमतिम् ॥ ४॥

evaṃ jitendriyo bhūtvā sarvatra mamatāmatim / vihāya sākṣicaitanye mayi kuryādahaṃmatim // 4//

दुर्लभं प्राप्य मानुष्यं तत्रापि नरविग्रहम् । ब्राह्मण्यं च महाविष्णोर्वेदान्तश्रवणादिना ॥ ५॥

durlabhaṃ prāpya mānuṣyaṃ tatrāpi naravigraham / brāhmaṇyaṃ ca mahāviṣṇorvedāntaśravaṇādinā // 5//

अतिवर्णाश्रमं रूपं सच्चिदानन्दलक्षणम् । यो न जानाति सोऽविद्वान्कदा मुक्तो भविष्यति ॥ ६॥

ativarṇāśramaṃ rūpaṃ saccidānandalakṣaṇam / yo na jānāti so'vidvānkadā mukto bhaviṣyati // 6//

अहमेव सुखं नान्यदन्यच्चेन्नैव तत्सुखम् । अमदर्थं न हि प्रेयो मदर्थं न स्वतःप्रियम् ॥ ७॥

ahameva sukhaṃ nānyadanyaccennaiva tatsukham / amadarthaṃ na hi preyo madarthaṃ na svataḥpriyam // 7//

परप्रेमास्पदतया मा न भूवमहं सदा । भूयासमिति यो द्रष्टा सोऽहं विष्णुर्मुनीश्वर ॥ ८॥

parapremāspadatayā mā na bhūvamahaṃ sadā / bhūyāsamiti yo draṣṭā so'haṃ viṣṇurmunīśvara // 8//

न प्रकाशोऽहमित्युक्तिर्यत्प्रकाशैकबन्धना । स्वप्रकाशं तमात्मानमप्रकाशः कथं स्पृशेत् ॥ ९॥

na prakāśo'hamityuktiryatprakāśaikabandhanā / svaprakāśaṃ tamātmānamaprakāśaḥ kathaṃ spṛśet // 9//

स्वयं भातं निराधारं ये जानन्ति सुनिश्चितम् । ते हि विज्ञानसंपन्ना इति मे निश्चिता मतिः ॥ २.१०॥

svayaṃ bhātaṃ nirādhāraṃ ye jānanti suniścitam / te hi vijñānasaṃpannā iti me niścitā matiḥ // 2.10//

स्वपूर्णात्मातिरेकेण जगज्जीवेश्वरादयः । न सन्ति नास्ति माया च तेभ्यश्चाहं विलक्षणः ॥ ११॥

svapūrṇātmātirekeṇa jagajjīveśvarādayaḥ / na santi nāsti māyā ca tebhyaścāhaṃ vilakṣaṇaḥ // 11//

अज्ञानान्धतमोरूपं कर्मधर्मादिलक्षणम् । स्वयंप्रकाशमात्मानं नैव मां स्प्रष्टुमार्हति ॥ १२॥

ajñānāndhatamorūpaṃ karmadharmādilakṣaṇam / svayaṃprakāśamātmānaṃ naiva māṃ spraṣṭumārhati // 12//

सर्वसाक्षिणमात्मानं वर्णाश्रमविवर्जितम् । ब्रह्मरूपतया पश्यन्ब्रह्मैव भवति स्वयम् ॥ १३॥

sarvasākṣiṇamātmānaṃ varṇāśramavivarjitam / brahmarūpatayā paśyanbrahmaiva bhavati svayam // 13//

भासमानमिदं सर्वं मानरूपं परं पदम् । पश्यन्वेदान्तमानेन सद्य एव विमुच्यते ॥ १४॥

bhāsamānamidaṃ sarvaṃ mānarūpaṃ paraṃ padam / paśyanvedāntamānena sadya eva vimucyate // 14//

देहात्मज्ञानवज्ज्ञानं देहात्मज्ञानबाधकम् । आत्मन्येव भवेद्यस्य स नेच्छन्नपि मुच्यते ॥ १५॥

dehātmajñānavajjñānaṃ dehātmajñānabādhakam / ātmanyeva bhavedyasya sa necchannapi mucyate // 15//

सत्यज्ञानानन्दपूर्णलक्षणं तमसः परम् । ब्रह्मानन्दं सदा पश्यन्कथं बध्येत कर्मणा ॥ १६॥

satyajñānānandapūrṇalakṣaṇaṃ tamasaḥ param / brahmānandaṃ sadā paśyankathaṃ badhyeta karmaṇā // 16//

त्रिधामसाक्षिणं सत्यज्ञानानन्दादिलक्षणम् । त्वमहंशब्दलक्ष्यार्थमसक्तं सर्वदोषतः ॥ १७॥

tridhāmasākṣiṇaṃ satyajñānānandādilakṣaṇam / tvamahaṃśabdalakṣyārthamasaktaṃ sarvadoṣataḥ // 17//

सर्वगं सच्चिदात्मानं ज्ञानचक्षुर्निरीक्षते । अज्ञानचक्षुर्नेक्षेत भास्वन्तं भानुमन्धवत् ॥ १८॥

sarvagaṃ saccidātmānaṃ jñānacakṣurnirīkṣate / ajñānacakṣurnekṣeta bhāsvantaṃ bhānumandhavat // 18//

प्रज्ञानमेव तद्ब्रह्म सत्यप्रज्ञालक्षणम् । एवं ब्रह्मपरिज्ञानादेव मर्त्योऽमृतो भवेत् ॥ १९॥

prajñānameva tadbrahma satyaprajñālakṣaṇam / evaṃ brahmaparijñānādeva martyo'mṛto bhavet // 19//

तद्ब्रह्मानन्दमद्वन्द्वं निर्गुणं सत्यचिद्घनम् । विदित्वा स्वात्मनो रूपं न बिभेति कुतश्चन ॥ २.२०॥

tadbrahmānandamadvandvaṃ nirguṇaṃ satyacidghanam / viditvā svātmano rūpaṃ na bibheti kutaścana // 2.20//

चिन्मात्रं सर्वगं नित्यं संपूर्णं सुखमद्वयम् । साक्षाद्ब्रह्मैव नान्योऽस्तीत्येवं ब्रह्मविदां स्थितिः ॥ २१॥

cinmātraṃ sarvagaṃ nityaṃ saṃpūrṇaṃ sukhamadvayam / sākṣādbrahmaiva nānyo'stītyevaṃ brahmavidāṃ sthitiḥ // 21//

अज्ञस्य दुःखौघमयं ज्ञस्यानन्दमयं जगत् । अन्धं भुवनमन्धस्य प्रकाशं तु सुचक्षुषाम् ॥ २२॥

ajñasya duḥkhaughamayaṃ jñasyānandamayaṃ jagat / andhaṃ bhuvanamandhasya prakāśaṃ tu sucakṣuṣām // 22//

अनन्ते सच्चिदानन्दे मयि वाराहरूपिणी । स्थितेऽद्वितीयभावः स्यात्को बन्धः कश्च मुच्यते ॥ २३॥

anante saccidānande mayi vārāharūpiṇī / sthite'dvitīyabhāvaḥ syātko bandhaḥ kaśca mucyate // 23//

स्वस्वरूपं तु चिन्मात्रं सर्वदा सर्वदेहिनाम् । नैव देहादिसङ्घातो घटवद्दृशिगोचरः ॥ २४॥

svasvarūpaṃ tu cinmātraṃ sarvadā sarvadehinām / naiva dehādisaṅghāto ghaṭavaddṛśigocaraḥ // 24//

स्वात्मनोऽन्यदिवाभातं चराचरमिदं जगत् । स्वात्ममात्रतया बुद्ध्वा तदस्मीति विभावय ॥ २५॥

svātmano'nyadivābhātaṃ carācaramidaṃ jagat / svātmamātratayā buddhvā tadasmīti vibhāvaya // 25//

स्वस्वरूपं स्वयं भुङ्क्ते नास्ति भोज्यं पृथक् स्वतः । अस्ति चेदस्तितारूपं ब्रह्मैवास्तित्वलक्षणम् ॥ २६॥

svasvarūpaṃ svayaṃ bhuṅkte nāsti bhojyaṃ pṛthak svataḥ / asti cedastitārūpaṃ brahmaivāstitvalakṣaṇam // 26//

ब्रह्मविज्ञानसंपन्नः प्रतीतमखिलं जगत् । पश्यन्नपि सदा नैव पश्यति स्वात्मनः पृथक् ॥ २७॥

brahmavijñānasaṃpannaḥ pratītamakhilaṃ jagat / paśyannapi sadā naiva paśyati svātmanaḥ pṛthak // 27//

मत्स्वरूपपरिज्ञानात्कर्मभिर्न स बध्यते ॥ २८॥

matsvarūpaparijñānātkarmabhirna sa badhyate // 28//

यः शरीरेन्द्रियादिभ्यो विहीनं सर्वसाक्षिणम् । परमार्थैकविज्ञानं सुखात्मानं स्वयंप्रभम् ॥ २९॥

yaḥ śarīrendriyādibhyo vihīnaṃ sarvasākṣiṇam / paramārthaikavijñānaṃ sukhātmānaṃ svayaṃprabham // 29//

स्वस्वरूपतया सर्वं वेद स्वानुभवेन यः । स धीरः स तु विज्ञेयः सोऽहं तत्त्वं ऋभो भव ॥ २.३०॥

svasvarūpatayā sarvaṃ veda svānubhavena yaḥ / sa dhīraḥ sa tu vijñeyaḥ so'haṃ tattvaṃ ṛbho bhava // 2.30//

अतः प्रपञ्चानुभवः सदा न हि स्वरूपबोधानुभवः सदा खलु । इति प्रपश्यन्परिपूर्णवेदनो न बन्धमुक्तो न च बद्ध एव तु ॥ ३१॥

ataḥ prapañcānubhavaḥ sadā na hi svarūpabodhānubhavaḥ sadā khalu / iti prapaśyanparipūrṇavedano na bandhamukto na ca baddha eva tu // 31//

स्वस्वरूपानुसन्धानान्नृत्यन्तं सर्वसाक्षिणम् । मुहूर्तं चिन्तयेन्मां यः सर्वबन्धैः प्रमुच्यते ॥ ३२॥

svasvarūpānusandhānānnṛtyantaṃ sarvasākṣiṇam / muhūrtaṃ cintayenmāṃ yaḥ sarvabandhaiḥ pramucyate // 32//

सर्वभूतान्तरस्थाय नित्यमुक्तचिदात्मने । प्रत्यक्चैतन्यरूपाय मह्यमेव नमोनमः ॥ ३३॥

sarvabhūtāntarasthāya nityamuktacidātmane / pratyakcaitanyarūpāya mahyameva namonamaḥ // 33//

त्वं वहमस्मि भगवो देवतेऽहं वै त्वमसि । तुभ्यं मह्यमनन्ताय मह्यं तुभ्यं चिदात्मने ॥ ३४॥

tvaṃ vahamasmi bhagavo devate'haṃ vai tvamasi / tubhyaṃ mahyamanantāya mahyaṃ tubhyaṃ cidātmane // 34//

नमो मह्यं परेशाय नमस्तुभ्यं शिवाय च । किं करोमि क्व गच्छामि किं गृह्णामि त्यजामि किम् ॥ ३५॥

namo mahyaṃ pareśāya namastubhyaṃ śivāya ca / kiṃ karomi kva gacchāmi kiṃ gṛhṇāmi tyajāmi kim // 35//

यन्मया पूरितं विश्वं महाकल्पांबुना यथा । अन्तःसङ्गं बहिःसङ्गमात्मसङ्गं च यस्त्यजेत् । सर्वसङ्गनिवृत्तात्मा स मामेति न संशयः ॥ ३६॥

yanmayā pūritaṃ viśvaṃ mahākalpāṃbunā yathā / antaḥsaṅgaṃ bahiḥsaṅgamātmasaṅgaṃ ca yastyajet / sarvasaṅganivṛttātmā sa māmeti na saṃśayaḥ // 36//

अहिरिव जनयोगं सर्वदा वर्जयेद्यः कुणपमिव सुनारीं त्यक्तुकामो विरागी । विषमिव विषयादीन्मन्यमानो दुरन्ता ञ्जगति परमहंसो वासुदेवोऽहमेव ॥ ३७॥

ahiriva janayogaṃ sarvadā varjayedyaḥ kuṇapamiva sunārīṃ tyaktukāmo virāgī / viṣamiva viṣayādīnmanyamāno durantā ñjagati paramahaṃso vāsudevo'hameva // 37//

इदं सत्यमिदं सत्यं सत्यमेतदिहोच्यते । अहं सत्यं परं ब्रह्म मत्तः किंचिन्न विद्यते ॥ ३८॥

idaṃ satyamidaṃ satyaṃ satyametadihocyate / ahaṃ satyaṃ paraṃ brahma mattaḥ kiṃcinna vidyate // 38//

उप समीपे यो वासो जीवात्मपरमात्मनोः । उपवासः स विज्ञेयो न तु कायस्य शोषणम् ॥ ३९॥

upa samīpe yo vāso jīvātmaparamātmanoḥ / upavāsaḥ sa vijñeyo na tu kāyasya śoṣaṇam // 39//

कायशोषणमात्रेण का तत्र ह्यविवेकिनाम् । वल्मीकताडनादेव मृतः किं नु महोरगः ॥ २.४०॥

kāyaśoṣaṇamātreṇa kā tatra hyavivekinām / valmīkatāḍanādeva mṛtaḥ kiṃ nu mahoragaḥ // 2.40//

अस्ति ब्रह्मेति चेद्वेद परोक्षज्ञानमेव तत् । अहं ब्रह्मेति चेद्वेद साक्षात्कारः स उच्यते ॥ ४१॥

asti brahmeti cedveda parokṣajñānameva tat / ahaṃ brahmeti cedveda sākṣātkāraḥ sa ucyate // 41//

यस्मिन्काले स्वमात्मानं योगी जानाति केवलम् । तस्मात्कालात्समारभ्य जीवन्मुक्तो भयेदसौ ॥ ४२॥

yasminkāle svamātmānaṃ yogī jānāti kevalam / tasmātkālātsamārabhya jīvanmukto bhayedasau // 42//

अहं ब्रह्मेति नियतं मोक्षहेतुर्महात्मनाम् । द्वे पदे बन्धमोक्षाय निर्ममेति ममेति च ॥ ४३॥

ahaṃ brahmeti niyataṃ mokṣaheturmahātmanām / dve pade bandhamokṣāya nirmameti mameti ca // 43//

ममेति बध्यते जन्तुर्निर्ममेति विमुच्यते । बाह्यचिन्ता न कर्तव्या तथैवान्तरचिन्तिका । सर्वचिन्तां समुत्सृज्य स्वस्थो भव सदा ऋभो ॥ ४४॥

mameti badhyate janturnirmameti vimucyate / bāhyacintā na kartavyā tathaivāntaracintikā / sarvacintāṃ samutsṛjya svastho bhava sadā ṛbho // 44//

संकल्पमात्रकलनेन जगत्समग्रं संकल्पमात्रकलने हि जगद्विलासः । संकल्पमात्रमिदमुत्सृज निर्विकल्प माश्रित्य मामकपदं हृदि भावयस्व ॥ ४५॥

saṃkalpamātrakalanena jagatsamagraṃ saṃkalpamātrakalane hi jagadvilāsaḥ / saṃkalpamātramidamutsṛja nirvikalpa māśritya māmakapadaṃ hṛdi bhāvayasva // 45//

मच्चिन्तनं मत्कथनमन्योन्यं मत्प्रभाषणम् । मदेकपरमो भूत्वा कालं नय महामते ॥ ४६॥

maccintanaṃ matkathanamanyonyaṃ matprabhāṣaṇam / madekaparamo bhūtvā kālaṃ naya mahāmate // 46//

चिदिहास्तीति चिन्मात्रमिदं चिन्मयमेव च । चित्त्वं चिदहमेते च लोकाश्चिदिति भावय ॥ ४७॥

cidihāstīti cinmātramidaṃ cinmayameva ca / cittvaṃ cidahamete ca lokāściditi bhāvaya // 47//

रागं नीरागतां नीत्वा निर्लेपो भव सर्वदा । अज्ञानजन्यकर्त्रादिकारकोत्पन्नकर्मणा ॥ ४८॥

rāgaṃ nīrāgatāṃ nītvā nirlepo bhava sarvadā / ajñānajanyakartrādikārakotpannakarmaṇā // 48//

श्रुत्युत्पन्नात्मविज्ञानप्रदीपो बाध्यते कथम् । अनात्मनां परित्यज्य निर्विकारो जगत्स्थितौ ॥ ४९॥

śrutyutpannātmavijñānapradīpo bādhyate katham / anātmanāṃ parityajya nirvikāro jagatsthitau // 49//

एकनिष्ठतयान्तस्थसंविन्मात्रपरो भव । घटाकाशमठाकाशौ महाकाशे प्रतिष्ठितौ ॥ २.५०॥

ekaniṣṭhatayāntasthasaṃvinmātraparo bhava / ghaṭākāśamaṭhākāśau mahākāśe pratiṣṭhitau // 2.50//

एवं मयि चिदाकाशे जीवेशौ परिकल्पितौ । या च प्रागात्मनो माया तथान्ते च तिरस्कृता ॥ ५१॥

evaṃ mayi cidākāśe jīveśau parikalpitau / yā ca prāgātmano māyā tathānte ca tiraskṛtā // 51//

ब्रह्मवादिभिरुद्गीता सा मायेति विवेकतः । मायातत्कार्यविलये नेश्वरत्वं न जीवता ॥ ५२॥

brahmavādibhirudgītā sā māyeti vivekataḥ / māyātatkāryavilaye neśvaratvaṃ na jīvatā // 52//

ततः शुद्धश्चिदेवाहं व्योमवन्निरुपाधिकः । जीवेश्वरादिरूपेण चेतनाचेतनात्मकम् ॥ ५३॥

tataḥ śuddhaścidevāhaṃ vyomavannirupādhikaḥ / jīveśvarādirūpeṇa cetanācetanātmakam // 53//

ईक्षणादिप्रवेशान्ता सृष्टिरीशेन कल्पिता । जाग्रदादिविमोक्षान्तः संसारो जीवकल्पितः ॥ ५४॥

īkṣaṇādipraveśāntā sṛṣṭirīśena kalpitā / jāgradādivimokṣāntaḥ saṃsāro jīvakalpitaḥ // 54//

त्रिणाचिकादियोगान्ता ईश्वरभ्रान्तिमाश्रिताः । लोकायतादिसांख्यान्ता जीवविश्रान्तिमाश्रिताः ॥ ५५॥

triṇācikādiyogāntā īśvarabhrāntimāśritāḥ / lokāyatādisāṃkhyāntā jīvaviśrāntimāśritāḥ // 55//

तस्मान्मुमुक्षिभिर्नैव मतिर्जीवेशवादयोः । कार्या किंतु ब्रह्मतत्त्वं निश्चलेन विचार्यताम् ॥ ५६।

tasmānmumukṣibhirnaiva matirjīveśavādayoḥ / kāryā kiṃtu brahmatattvaṃ niścalena vicāryatām // 56/

अद्वितीयब्रह्मतत्त्वं न जानन्ति यथा तथा । भ्रान्ता एवाखिलास्तेषां क्व मुक्तिः क्वेह वा सुखम् ॥ ५७॥

advitīyabrahmatattvaṃ na jānanti yathā tathā / bhrāntā evākhilāsteṣāṃ kva muktiḥ kveha vā sukham // 57//

उत्तमाधमभावश्चेत्तेषां स्यादस्ति तेन किम् । स्वप्नस्थराज्यभिक्षाभ्यां प्रबुद्धः स्पृशते खलु ॥ ५८॥

uttamādhamabhāvaścetteṣāṃ syādasti tena kim / svapnastharājyabhikṣābhyāṃ prabuddhaḥ spṛśate khalu // 58//

अज्ञाने बुद्धिविलये निद्रा सा भण्यते बुधैः । विलीनाज्ञानतत्कार्ये मयि निद्रा कथं भवेत् ॥ ५९॥

ajñāne buddhivilaye nidrā sā bhaṇyate budhaiḥ / vilīnājñānatatkārye mayi nidrā kathaṃ bhavet // 59//

बुद्धेः पूर्णविकासोऽयं जागरः परिकीर्त्यते । विकारादिविहीनत्वाज्जागरो मे न विद्यते ॥ २.६०॥

buddheḥ pūrṇavikāso'yaṃ jāgaraḥ parikīrtyate / vikārādivihīnatvājjāgaro me na vidyate // 2.60//

सूक्ष्मनाडिषु संचारो बुद्धेः स्वप्नः प्रजायते । संचारधर्मरहिते मयि स्वप्नो न विद्यते ॥ ६१॥

sūkṣmanāḍiṣu saṃcāro buddheḥ svapnaḥ prajāyate / saṃcāradharmarahite mayi svapno na vidyate // 61//

सुषुप्तिकाले सकले विलीने तमसावृते । स्वरूपं महदानन्दं भुङ्क्ते विश्वविवर्जितः ॥ ६२॥

suṣuptikāle sakale vilīne tamasāvṛte / svarūpaṃ mahadānandaṃ bhuṅkte viśvavivarjitaḥ // 62//

अविशेषेण सर्वं तु यः पश्यति चिदन्वयात् । स एव साक्षाद्विज्ञानी स शिवः स हरिर्विधिः ॥ ६३॥

aviśeṣeṇa sarvaṃ tu yaḥ paśyati cidanvayāt / sa eva sākṣādvijñānī sa śivaḥ sa harirvidhiḥ // 63//

दीर्घस्वप्नमिदं यत्तद्दीर्घं वा चित्तविभ्रमम् । दीर्घं वापि मनोराज्यं संसारं दुःखसागरम् । सुप्तेरुत्थाय सुप्त्यन्तं ब्रह्मैकं प्रविचिन्त्यताम् ॥ ६४॥

dīrghasvapnamidaṃ yattaddīrghaṃ vā cittavibhramam / dīrghaṃ vāpi manorājyaṃ saṃsāraṃ duḥkhasāgaram / supterutthāya suptyantaṃ brahmaikaṃ pravicintyatām // 64//

आरोपितस्य जगतः प्रविलापनेन चित्तं मदात्मकतया परिकल्पितं नः । शत्रून्निहत्य गुरुषट्कगणान्निपाता द्गन्धद्विपो भवति केवलमद्वितीयः ॥ ६५॥

āropitasya jagataḥ pravilāpanena cittaṃ madātmakatayā parikalpitaṃ naḥ / śatrūnnihatya guruṣaṭkagaṇānnipātā dgandhadvipo bhavati kevalamadvitīyaḥ // 65//

अद्यास्तमेतु वपुराशशितारमास्तां कस्तावतापि मम चिद्वपुषो विशेषः । कुम्भे विनश्यति चिरं समवस्थिते वा कुम्भाम्बरस्य नहि कोऽपि विशेषलेशः ॥ ६६॥

adyāstametu vapurāśaśitāramāstāṃ kastāvatāpi mama cidvapuṣo viśeṣaḥ / kumbhe vinaśyati ciraṃ samavasthite vā kumbhāmbarasya nahi ko'pi viśeṣaleśaḥ // 66//

अहिनिर्ल्वयनी सर्पनिर्मोको जीववर्जितः । वल्मीके पतितस्तिष्ठेत्तं सर्पो नाभिमन्यते ॥ ६७॥

ahinirlvayanī sarpanirmoko jīvavarjitaḥ / valmīke patitastiṣṭhettaṃ sarpo nābhimanyate // 67//

एवं स्थूलं च सूक्ष्मं च शरीरं नाभिमन्यते । प्रत्यग्ज्ञानशिखिध्वस्ते मिथ्याज्ञाने सहेतुके । नेति नेतीति रूपत्वादशरीरो भवत्ययम् ॥ ६८॥

evaṃ sthūlaṃ ca sūkṣmaṃ ca śarīraṃ nābhimanyate / pratyagjñānaśikhidhvaste mithyājñāne sahetuke / neti netīti rūpatvādaśarīro bhavatyayam // 68//

शास्त्रेण न स्यात्परमार्थदृष्टिः कार्यक्षमं पश्यति चापरोक्षम् । प्रारब्धनाशात्प्रतिभाननाश एवं त्रिधा नश्यति चात्ममाया ॥ ६९॥

śāstreṇa na syātparamārthadṛṣṭiḥ kāryakṣamaṃ paśyati cāparokṣam / prārabdhanāśātpratibhānanāśa evaṃ tridhā naśyati cātmamāyā // 69//

ब्रह्मत्वे योजिते स्वामिञ्जीवभावो न गच्छति । अद्वैते बोधिते तत्त्वे वासना विनिवर्तते ॥ २.७०॥

brahmatve yojite svāmiñjīvabhāvo na gacchati / advaite bodhite tattve vāsanā vinivartate // 2.70//

प्रारब्धान्ते देहहानिर्मायेति क्षीयतेऽखिला । अस्तीत्युक्ते जगत्सर्वं सद्रसं ब्रह्म तद्भवेत् ॥ ७१॥

prārabdhānte dehahānirmāyeti kṣīyate'khilā / astītyukte jagatsarvaṃ sadrasaṃ brahma tadbhavet // 71//

भातीत्युक्ते जगत्सर्वं भानं ब्रह्मैव केवलम् । मरुभूमौ जलं सर्वं मरुभूमात्रमेव तत् । जगत्त्रयमिदं सर्वं चिन्मात्रं स्वविचारतः ॥ ७२॥

bhātītyukte jagatsarvaṃ bhānaṃ brahmaiva kevalam / marubhūmau jalaṃ sarvaṃ marubhūmātrameva tat / jagattrayamidaṃ sarvaṃ cinmātraṃ svavicārataḥ // 72//

अज्ञानमेव न कुतो जगतः प्रसङ्गो जीवेशदेशिकविकल्पकथातिदूरे । एकान्तकेवलचिदेकरसस्वभावे ब्रह्मैव केवलमहं परिपूर्णमस्मि ॥ ७३॥

ajñānameva na kuto jagataḥ prasaṅgo jīveśadeśikavikalpakathātidūre / ekāntakevalacidekarasasvabhāve brahmaiva kevalamahaṃ paripūrṇamasmi // 73//

बोधचन्द्रमसि पूर्णविग्रहे मोहराहुमुषितात्मतेजसि । स्नानदानयजनादिकाः क्रिया मोचनावधि वृथैव तिष्ठते ॥ ७४॥

bodhacandramasi pūrṇavigrahe moharāhumuṣitātmatejasi / snānadānayajanādikāḥ kriyā mocanāvadhi vṛthaiva tiṣṭhate // 74//

सलिले सैन्धवं यद्वत्साम्यं भवति योगतः । तथात्ममनसोरैक्यं समाधिरिति कथ्यते ॥ ७५॥

salile saindhavaṃ yadvatsāmyaṃ bhavati yogataḥ / tathātmamanasoraikyaṃ samādhiriti kathyate // 75//

दुर्लभो विषयत्यागो दुर्लभं तत्त्वदर्शनम् । दुर्लभा सहजावस्था सद्गुरोः करुणां विना ॥ ७६॥

durlabho viṣayatyāgo durlabhaṃ tattvadarśanam / durlabhā sahajāvasthā sadguroḥ karuṇāṃ vinā // 76//

उत्पन्नशक्तिबोधस्य त्यक्तनिःशेषकर्मणः । योगिनः सहजावस्था स्वयमेव प्रकाशते ॥ ७७॥

utpannaśaktibodhasya tyaktaniḥśeṣakarmaṇaḥ / yoginaḥ sahajāvasthā svayameva prakāśate // 77//

रसस्य मनसश्चैव चञ्चलत्वं स्वभावतः । रसो बद्धो मनो बद्धं किं न सिद्ध्यति भूतले ॥ ७८॥

rasasya manasaścaiva cañcalatvaṃ svabhāvataḥ / raso baddho mano baddhaṃ kiṃ na siddhyati bhūtale // 78//

मूर्च्छितो हरति व्याधिं मृतो जीवयति स्वयम् । बद्धः खेचरतां धत्ते ब्रह्मत्वं रसचेतसि ॥ ७९॥

mūrcchito harati vyādhiṃ mṛto jīvayati svayam / baddhaḥ khecaratāṃ dhatte brahmatvaṃ rasacetasi // 79//

इन्द्रियाणां मनो नाथो मनोनाथस्तु मारुतः । मारुतस्य लयो नाथस्तन्नाथं लयमाश्रय ॥ २.८०॥

indriyāṇāṃ mano nātho manonāthastu mārutaḥ / mārutasya layo nāthastannāthaṃ layamāśraya // 2.80//

निश्चेष्टो निर्विकारश्च लयो जीवति योगिनाम् । उच्छिन्नसर्वसंकल्पो निःशेषाशेषचेष्टितः । स्वावगम्यो लयः कोऽपि मनसां वागगोचरः ॥ ८१॥

niśceṣṭo nirvikāraśca layo jīvati yoginām / ucchinnasarvasaṃkalpo niḥśeṣāśeṣaceṣṭitaḥ / svāvagamyo layaḥ ko'pi manasāṃ vāgagocaraḥ // 81//

पुङ्खानुपुङ्खविषयेक्षणतत्परोऽपि ब्रह्मावलोकनधियं न जहाति योगी । सङ्गीतताललयवाद्यवशं गतापि मौलिस्थकुम्भपरिरक्षणधीर्नटीव ॥ ८२॥

puṅkhānupuṅkhaviṣayekṣaṇatatparo'pi brahmāvalokanadhiyaṃ na jahāti yogī / saṅgītatālalayavādyavaśaṃ gatāpi maulisthakumbhaparirakṣaṇadhīrnaṭīva // 82//

सर्वचिन्तां परित्यज्य सावधानेन चेतसा । नाद एवानुसन्धेयो योगसाम्राज्यमिच्छता ॥ ८३॥

sarvacintāṃ parityajya sāvadhānena cetasā / nāda evānusandheyo yogasāmrājyamicchatā // 83//

इति द्वितीयोऽध्यायः ॥ २॥

iti dvitīyo'dhyāyaḥ // 2//

नहि नानास्वरूपं स्यादेकं वस्तु कदाचन । तस्मादखण्ड एवास्मि यन्मदन्यन्न किंचन ॥ ३.१॥

nahi nānāsvarūpaṃ syādekaṃ vastu kadācana / tasmādakhaṇḍa evāsmi yanmadanyanna kiṃcana // 3.1//

दृश्यते श्रूयते यद्यद्ब्रह्मणोऽन्यन्न तद्भवेत् । नित्यशुद्ध विमुक्तैकमखण्डानन्दमद्वयम् । सत्यं ज्ञानमनन्तं यत्परं ब्रह्माहमेव तत् ॥ २॥

dṛśyate śrūyate yadyadbrahmaṇo'nyanna tadbhavet / nityaśuddha vimuktaikamakhaṇḍānandamadvayam / satyaṃ jñānamanantaṃ yatparaṃ brahmāhameva tat // 2//

आनन्दरूपोऽहमखण्डबोधः परात्परोऽहं घनचित्प्रकाशः । मेघा यथा व्योम न च स्पृशन्ति संसारदुःखानि न मां स्पृशन्ति ॥ ३॥

ānandarūpo'hamakhaṇḍabodhaḥ parātparo'haṃ ghanacitprakāśaḥ / meghā yathā vyoma na ca spṛśanti saṃsāraduḥkhāni na māṃ spṛśanti // 3//

सर्वं सुखं विद्धि सुदुःखनाशा त्सर्वं च सद्रूपमसत्यनाशात् । चिद्रूपमेव प्रतिभानयुक्तं तस्मादखण्डं मम रूपमेतत् ॥ ४॥

sarvaṃ sukhaṃ viddhi suduḥkhanāśā tsarvaṃ ca sadrūpamasatyanāśāt / cidrūpameva pratibhānayuktaṃ tasmādakhaṇḍaṃ mama rūpametat // 4//

न हि जनिर्मरणं गमनागमौ न च मलं विमलं न च वेदनम् । चिन्मयं हि सकलं विराजते स्फुटतरं परमस्य तु योगिनः ॥ ५॥

na hi janirmaraṇaṃ gamanāgamau na ca malaṃ vimalaṃ na ca vedanam / cinmayaṃ hi sakalaṃ virājate sphuṭataraṃ paramasya tu yoginaḥ // 5//

सत्यचिद्घनमखण्डमद्वयं सर्वदृश्यरहितं निरामयम् । यत्पदं विमलमद्वयं शिवं तत्सदाहमिति मौनमाश्रय ॥ ६॥

satyacidghanamakhaṇḍamadvayaṃ sarvadṛśyarahitaṃ nirāmayam / yatpadaṃ vimalamadvayaṃ śivaṃ tatsadāhamiti maunamāśraya // 6//

जन्ममृत्युसुखदुःखवर्जितं जातिनीतिकुलगोत्रदूरगम् । चिद्विवर्तजगतोऽस्य कारणं तत्सदाहमिति मौनमाश्रय ॥ ७॥

janmamṛtyusukhaduḥkhavarjitaṃ jātinītikulagotradūragam / cidvivartajagato'sya kāraṇaṃ tatsadāhamiti maunamāśraya // 7//

पूर्णमद्वयमखण्डचेतनं विश्वभेदकलनादिवर्जितम् । अद्वितीयपरसंविदंशकं तत्सदाहमिति मौनमाश्रय ॥ ८॥

pūrṇamadvayamakhaṇḍacetanaṃ viśvabhedakalanādivarjitam / advitīyaparasaṃvidaṃśakaṃ tatsadāhamiti maunamāśraya // 8//

केनाप्यबाधितत्वेन त्रिकालेऽप्येकरूपतः । विद्यमानत्वमस्त्येतत्सद्रूपत्वं सदा मम ॥ ९॥

kenāpyabādhitatvena trikāle'pyekarūpataḥ / vidyamānatvamastyetatsadrūpatvaṃ sadā mama // 9//

निरुपाधिकनित्यं यत्सुप्तौ सर्वसुखात्परम् । सुखरूपत्वमस्त्येतदानन्दत्वं सदा मम ॥ ३.१०॥

nirupādhikanityaṃ yatsuptau sarvasukhātparam / sukharūpatvamastyetadānandatvaṃ sadā mama // 3.10//

दिनकरकिरणैर्हि शार्वरं तमो निबिडतरं झटिति प्रणाशमेति । घनतरभवकारणं तमो यद्द् हरिदिनकृत्प्रभया न चान्तरेण ॥ ११॥

dinakarakiraṇairhi śārvaraṃ tamo nibiḍataraṃ jhaṭiti praṇāśameti / ghanatarabhavakāraṇaṃ tamo yadd haridinakṛtprabhayā na cāntareṇa // 11//

मम चरणस्मरणेन पूजया च स्वकतमसः परिमुच्यते हि जन्तुः । न हि मरणप्रभवप्रणाशहेतु र्मम चरणस्मरणादृतेऽस्ति किंचित् ॥ १२॥

mama caraṇasmaraṇena pūjayā ca svakatamasaḥ parimucyate hi jantuḥ / na hi maraṇaprabhavapraṇāśahetu rmama caraṇasmaraṇādṛte'sti kiṃcit // 12//

आदरेण यथा स्तौति धनवन्तं धनेच्छया । तथा चेद्विश्वकर्तारं को न मुच्येत बन्धनात् ॥ १३॥

ādareṇa yathā stauti dhanavantaṃ dhanecchayā / tathā cedviśvakartāraṃ ko na mucyeta bandhanāt // 13//

आदित्यसंनिधौ लोकश्चेष्टते स्वयमेव तु । तथा मत्संनिधावेव समस्तं चेष्टते जगत् ॥ १४॥

ādityasaṃnidhau lokaśceṣṭate svayameva tu / tathā matsaṃnidhāveva samastaṃ ceṣṭate jagat // 14//

शुक्तिकाया यथा तारं कल्पितं मायया तथा । महदादि जगन्मायामयं मय्येव केवलम् ॥ १५॥

śuktikāyā yathā tāraṃ kalpitaṃ māyayā tathā / mahadādi jaganmāyāmayaṃ mayyeva kevalam // 15//

चण्डालदेहे पश्वादिस्थावरे ब्रह्मविग्रहे । अन्येषु तारतम्येन स्थितेषु न तथा ह्यहम् ॥ १६॥

caṇḍāladehe paśvādisthāvare brahmavigrahe / anyeṣu tāratamyena sthiteṣu na tathā hyaham // 16//

विनष्टदिग्भ्रमस्यापि यथापूर्वं विभाति दिक् । तथा विज्ञानविध्वस्तं जगन्मे भाति तन्न हि ॥ १७॥

vinaṣṭadigbhramasyāpi yathāpūrvaṃ vibhāti dik / tathā vijñānavidhvastaṃ jaganme bhāti tanna hi // 17//

न देहो नेन्द्रियप्राणो न मनोबुद्ध्यहंकृति । न चित्तं नैव माया च न च व्योमादिकं जगत् ॥ १८॥

na deho nendriyaprāṇo na manobuddhyahaṃkṛti / na cittaṃ naiva māyā ca na ca vyomādikaṃ jagat // 18//

न कर्ता नैव भोक्ता च न च भोजयिता तथा । केवलं चित्सदानन्दब्रह्मैवाहं जनार्दनः ॥ १९॥

na kartā naiva bhoktā ca na ca bhojayitā tathā / kevalaṃ citsadānandabrahmaivāhaṃ janārdanaḥ // 19//

जलस्य चलनादेव चञ्चलत्वं यथा रवेः । तथाहंकारसम्बधादेव संसार आत्मनः ॥ ३.२०॥

jalasya calanādeva cañcalatvaṃ yathā raveḥ / tathāhaṃkārasambadhādeva saṃsāra ātmanaḥ // 3.20//

चित्तमूलं हि संसारस्तत्प्रयत्नेन शोधयेत् । हन्त चित्तमहत्तायां कैषा विश्वासता तव ॥ २१॥

cittamūlaṃ hi saṃsārastatprayatnena śodhayet / hanta cittamahattāyāṃ kaiṣā viśvāsatā tava // 21//

क्व धनानि महीपानां ब्रह्मणः क्व जगन्ति वा । प्राक्तनानि प्रयातानि गताः सर्गपरम्परः । कोटयो ब्रह्मणां याता भूपा नष्टाः परागवत् ॥ २२॥

kva dhanāni mahīpānāṃ brahmaṇaḥ kva jaganti vā / prāktanāni prayātāni gatāḥ sargaparamparaḥ / koṭayo brahmaṇāṃ yātā bhūpā naṣṭāḥ parāgavat // 22//

स चाध्यात्माभिमानोऽपि विदुषोऽयासुरत्वतः । विदुषोऽप्यासुरश्चेत्स्यान्निष्फलं तत्त्वदर्शनम् ॥ २३॥

sa cādhyātmābhimāno'pi viduṣo'yāsuratvataḥ / viduṣo'pyāsuraścetsyānniṣphalaṃ tattvadarśanam // 23//

उत्पाद्यमाना रागाद्या विवेकज्ञानवह्निना । यदा तदैव दह्यन्ते कुतस्तेषां प्ररोहणम् ॥ २४॥

utpādyamānā rāgādyā vivekajñānavahninā / yadā tadaiva dahyante kutasteṣāṃ prarohaṇam // 24//

यथा सुनिपुणः सम्यक् परदोषेक्षणे रतः । तथा चेन्निपुणः स्वेषु को न मुच्येत बन्धनात् ॥ २५॥

yathā sunipuṇaḥ samyak paradoṣekṣaṇe rataḥ / tathā cennipuṇaḥ sveṣu ko na mucyeta bandhanāt // 25//

अनात्मविदमुक्तोऽपि सिद्धिजालानि वाञ्छति । द्रव्यमन्त्रक्रियाकालयुक्त्याप्नोति मुनीश्वर ॥ २६॥

anātmavidamukto'pi siddhijālāni vāñchati / dravyamantrakriyākālayuktyāpnoti munīśvara // 26//

नात्मज्ञस्यैष विषय आत्मज्ञो ह्यात्ममात्रदृक् । आत्मनात्मनि संतृप्तो नाविद्यामनुधावति ॥ २७॥

nātmajñasyaiṣa viṣaya ātmajño hyātmamātradṛk / ātmanātmani saṃtṛpto nāvidyāmanudhāvati // 27//

ये केचन जगद्भावास्तानविद्यामयान्विदुः । कथं तेषु किलात्मज्ञस्त्यक्ताविद्यो निमज्जति ॥ २८॥

ye kecana jagadbhāvāstānavidyāmayānviduḥ / kathaṃ teṣu kilātmajñastyaktāvidyo nimajjati // 28//

द्रव्यमन्त्रक्रियाकालयुक्तयः साधुसिद्धिदाः । परमात्मपदप्राप्तौ नोपकुर्वन्ति काश्चन ॥ २९॥

dravyamantrakriyākālayuktayaḥ sādhusiddhidāḥ / paramātmapadaprāptau nopakurvanti kāścana // 29//

सर्वेच्छाकलनाशान्तावात्मलाभोदयाभिधः । स पुनः सिद्धिवाञ्छायां कथमर्हत्यचित्ततः ॥ ३.३०॥ इति॥

sarvecchākalanāśāntāvātmalābhodayābhidhaḥ / sa punaḥ siddhivāñchāyāṃ kathamarhatyacittataḥ // 3.30// iti//

इति तृतीयोध्यायः ॥ ३॥

iti tṛtīyodhyāyaḥ // 3//

अथ ह ऋभुं भगवन्तं निदाघः पप्रच्छ जीवन्मुक्तिलक्षणमनुब्रूहीति । तथेति स होवाच । सप्तभूमिषु जीवन्मुक्ताश्चत्वारः । शुभेच्छा प्रथमा भूमिका भवति । विचारणा द्वितीया । तनुमानसी तृतीया । सत्त्वापत्तिस्तुरीया । असंसक्तिः पञ्चमी । पदार्थभावना षष्ठी । तुरीयगा सप्तमी । प्रणवात्मिका भूमिका अकारोकारमकारार्धमात्रात्मिका । स्थूलसूक्ष्मबीजसाक्षिभेदेनाकारादयश्चतुर्विधाः । तदवस्था जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तितुरीयाः । अकारस्थूलांशे जाग्रद्विश्वः । सूक्ष्मांशे तत्तैजसः । बीजांशे तत्प्राज्ञः । साक्ष्यंशे तत्तुरीयः । उकारस्थूलांशे स्वप्नविश्वः । सूक्ष्मांशे तत्तैजसः । बीजांशे तत्प्राज्ञः । साक्ष्यंशे तत्तुरीयः । मकारस्थूलांशे सुषुप्तविश्वः । सूक्ष्मांशे तत्तैजसः । बीजांशे तत्प्राज्ञः । साक्ष्यंशे तत्तुरीयः । अर्धमात्रास्थूलांशे तुरीयविश्वः । सूक्ष्मांशे तत्तैजसः । बीजांशे तत्प्राज्ञः । साक्ष्यंशे तुरीयतुरीयः । अकारतुरीयांशाः प्रथमद्वितीयतृतीयभूमिकाः । उकारतुरीयांशा चतुर्थी भूमिका । मकारतुरीयांशा पञ्चमी । अर्धमात्रातुरीयांशा षष्ठी । तदतीता सप्तमी । भूमित्रयेषु विहरन्मुमुक्षुर्भवति । तुरीयभूम्यां विहरन्ब्रह्मविद्भवति । पञ्चमभूम्यां विहरन्ब्रह्मविद्वरो भवति । षष्ठभूम्यां विहरन्ब्रह्मविद्वरीयान्भवति । सप्तमभूम्यां विहरन्ब्रह्मविद्वरिष्ठो भवति । तत्रैते श्लोका भवन्ति । ज्ञानभूमिः शुभेच्छा स्यात्प्रथमा समुदीरिता । विचारणा द्वितीया तु तृतीया तनुमानसा ॥४.१॥

atha ha ṛbhuṃ bhagavantaṃ nidāghaḥ papraccha jīvanmuktilakṣaṇamanubrūhīti / tatheti sa hovāca / saptabhūmiṣu jīvanmuktāścatvāraḥ / śubhecchā prathamā bhūmikā bhavati / vicāraṇā dvitīyā / tanumānasī tṛtīyā / sattvāpattisturīyā / asaṃsaktiḥ pañcamī / padārthabhāvanā ṣaṣṭhī / turīyagā saptamī / praṇavātmikā bhūmikā akārokāramakārārdhamātrātmikā / sthūlasūkṣmabījasākṣibhedenākārādayaścaturvidhāḥ / tadavasthā jāgratsvapnasuṣuptiturīyāḥ / akārasthūlāṃśe jāgradviśvaḥ / sūkṣmāṃśe tattaijasaḥ / bījāṃśe tatprājñaḥ / sākṣyaṃśe tatturīyaḥ / ukārasthūlāṃśe svapnaviśvaḥ / sūkṣmāṃśe tattaijasaḥ / bījāṃśe tatprājñaḥ / sākṣyaṃśe tatturīyaḥ / makārasthūlāṃśe suṣuptaviśvaḥ / sūkṣmāṃśe tattaijasaḥ / bījāṃśe tatprājñaḥ / sākṣyaṃśe tatturīyaḥ / ardhamātrāsthūlāṃśe turīyaviśvaḥ / sūkṣmāṃśe tattaijasaḥ / bījāṃśe tatprājñaḥ / sākṣyaṃśe turīyaturīyaḥ / akāraturīyāṃśāḥ prathamadvitīyatṛtīyabhūmikāḥ / ukāraturīyāṃśā caturthī bhūmikā / makāraturīyāṃśā pañcamī / ardhamātrāturīyāṃśā ṣaṣṭhī / tadatītā saptamī / bhūmitrayeṣu viharanmumukṣurbhavati / turīyabhūmyāṃ viharanbrahmavidbhavati / pañcamabhūmyāṃ viharanbrahmavidvaro bhavati / ṣaṣṭhabhūmyāṃ viharanbrahmavidvarīyānbhavati / saptamabhūmyāṃ viharanbrahmavidvariṣṭho bhavati / tatraite ślokā bhavanti / jñānabhūmiḥ śubhecchā syātprathamā samudīritā / vicāraṇā dvitīyā tu tṛtīyā tanumānasā //4.1//

सत्त्वापत्तिश्चतुर्थी स्यात्ततोऽसंसक्तिनामिका । पदार्थभावना षष्ठी सप्तमी तुर्यगा स्मृता ॥ २॥

sattvāpattiścaturthī syāttato'saṃsaktināmikā / padārthabhāvanā ṣaṣṭhī saptamī turyagā smṛtā // 2//

स्थितः किं मूढ एवास्मि प्रेक्ष्योऽहं शास्त्रसज्जनैः । वैराग्यपूर्णमिच्छेति शुभेच्छेत्युच्यते बुधैः ॥ ३॥

sthitaḥ kiṃ mūḍha evāsmi prekṣyo'haṃ śāstrasajjanaiḥ / vairāgyapūrṇamiccheti śubhecchetyucyate budhaiḥ // 3//

शास्त्रसज्जनसंपर्कवैराग्याभ्यासपूर्वकम् । सदाचारप्रवृत्तिर्या प्रोच्यते सा विचारणा ॥ ४॥

śāstrasajjanasaṃparkavairāgyābhyāsapūrvakam / sadācārapravṛttiryā procyate sā vicāraṇā // 4//

विचारणाशुभेच्छाभ्यामिन्द्रियार्थेषु रक्तता । यत्र सा तनुतामेति प्रोच्यते तनुमानसी ॥ ५॥

vicāraṇāśubhecchābhyāmindriyārtheṣu raktatā / yatra sā tanutāmeti procyate tanumānasī // 5//

भूमिकात्रितयाभ्यासाचित्तेऽर्थविरतेर्वशात् । सत्वात्मनि स्थिते शुद्धे सत्त्वापत्तिरुदाहृता ॥ ६॥

bhūmikātritayābhyāsācitte'rthaviratervaśāt / satvātmani sthite śuddhe sattvāpattirudāhṛtā // 6//

दशाचतुष्टयाभ्यासादसंसर्गफला तु या । रूढसत्त्वचमत्कारा प्रोक्ता संसक्तिनामिका ॥ ७॥

daśācatuṣṭayābhyāsādasaṃsargaphalā tu yā / rūḍhasattvacamatkārā proktā saṃsaktināmikā // 7//

भूमिकापञ्चकाभ्यासात्स्वात्मारामतया भृशम् । आभ्यन्तराणां बाह्यानां पदार्थानामभावनात् ॥ ८॥

bhūmikāpañcakābhyāsātsvātmārāmatayā bhṛśam / ābhyantarāṇāṃ bāhyānāṃ padārthānāmabhāvanāt // 8//

परप्रयुक्तेन चिरं प्रत्ययेनावबोधनम् । पदार्थभावनानाम षष्ठी भवति भूमिका ॥ ९॥

paraprayuktena ciraṃ pratyayenāvabodhanam / padārthabhāvanānāma ṣaṣṭhī bhavati bhūmikā // 9//

षड्भूमिकाचिराभ्यासद्भेदस्यानुपलम्भनात् । यत्स्वभावैकनिष्ठत्वं सा ज्ञेया तुर्यगा गतिः ॥ ४.१०॥

ṣaḍbhūmikācirābhyāsadbhedasyānupalambhanāt / yatsvabhāvaikaniṣṭhatvaṃ sā jñeyā turyagā gatiḥ // 4.10//

शुभेच्छादित्रयं भूमिभेदाभेदयुतं स्मृतम् । यथावद्वेद बुद्ध्येदं जगज्जाग्रति दृश्यते ॥ ११॥

śubhecchāditrayaṃ bhūmibhedābhedayutaṃ smṛtam / yathāvadveda buddhyedaṃ jagajjāgrati dṛśyate // 11//

अद्वैते स्थैर्यमायाते द्वैते च प्रशमं गते । पश्यन्ति स्वप्नवल्लोकं तुर्यभूमि सुयोगतः ॥ १२॥

advaite sthairyamāyāte dvaite ca praśamaṃ gate / paśyanti svapnavallokaṃ turyabhūmi suyogataḥ // 12//

विच्छिन्नशरदभ्रांशविलयं प्रविलीयते । सत्वावशेष एवास्ते हि निदाघ दृढीकुरु ॥ १३॥

vicchinnaśaradabhrāṃśavilayaṃ pravilīyate / satvāvaśeṣa evāste hi nidāgha dṛḍhīkuru // 13//

पञ्चभूमिं समारुह्य सुषुप्तिपदनामिकाम् । शान्ताशेषविशेषांशस्तिष्ठत्यद्वैतमात्रके ॥ १४॥

pañcabhūmiṃ samāruhya suṣuptipadanāmikām / śāntāśeṣaviśeṣāṃśastiṣṭhatyadvaitamātrake // 14//

अन्तर्मुखतया नित्यं बहिर्वृत्तिपरोऽपि सन् । परिश्रान्ततया नित्यं निद्रालुरिव लक्ष्यते ॥ १५॥

antarmukhatayā nityaṃ bahirvṛttiparo'pi san / pariśrāntatayā nityaṃ nidrāluriva lakṣyate // 15//

कुर्वन्नभ्यासमेतस्यां भूम्यां सम्यग्विवासनः । सप्तमी गाढसुप्ताख्या क्रमप्राप्ता पुरातनी ॥ १६॥

kurvannabhyāsametasyāṃ bhūmyāṃ samyagvivāsanaḥ / saptamī gāḍhasuptākhyā kramaprāptā purātanī // 16//

यत्र नासन्न सद्रूपो नाहं नाप्यनहंकृतिः । केवलं क्षीणमनन आस्तेऽद्वैतेऽतिनिर्भयः ॥ १७॥

yatra nāsanna sadrūpo nāhaṃ nāpyanahaṃkṛtiḥ / kevalaṃ kṣīṇamanana āste'dvaite'tinirbhayaḥ // 17//

अन्तःशून्यो बहिःशून्यः शून्यकुम्भ इवाम्बरे । अन्तःपूर्णो बहिःपूर्णः पूर्णकुम्भ इवार्णवे ॥ १८॥

antaḥśūnyo bahiḥśūnyaḥ śūnyakumbha ivāmbare / antaḥpūrṇo bahiḥpūrṇaḥ pūrṇakumbha ivārṇave // 18//

मा भव ग्राह्यभावात्मा ग्राहकात्मा च मा भव । भावनामखिलां त्यक्त्वा यच्छिष्टं तन्मयो भव ॥ १९॥

mā bhava grāhyabhāvātmā grāhakātmā ca mā bhava / bhāvanāmakhilāṃ tyaktvā yacchiṣṭaṃ tanmayo bhava // 19//

द्र्ष्टृदर्शनदृश्यानि त्यक्त्वा वासनया सह । दर्शनप्रथमाभासमात्मानं केवलं भज ॥ ४.२०॥

drṣṭṛdarśanadṛśyāni tyaktvā vāsanayā saha / darśanaprathamābhāsamātmānaṃ kevalaṃ bhaja // 4.20//

यथास्थितमिदं यस्य व्यवहारयतोऽपि च । अस्तंगतं स्थितं व्योम स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ २१॥

yathāsthitamidaṃ yasya vyavahārayato'pi ca / astaṃgataṃ sthitaṃ vyoma sa jīvanmukta ucyate // 21//

नोदेति नास्तमायाति सुखे दुःखे मनःप्रभा । यथाप्राप्तस्थितिर्यस्य स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ २२॥

nodeti nāstamāyāti sukhe duḥkhe manaḥprabhā / yathāprāptasthitiryasya sa jīvanmukta ucyate // 22//

यो जागर्ति सुषुप्तिस्थो यस्य जाग्रन्न विद्यते । यस्य निर्वासनो बोधः स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ २३॥

yo jāgarti suṣuptistho yasya jāgranna vidyate / yasya nirvāsano bodhaḥ sa jīvanmukta ucyate // 23//

रागद्वेषभयादीनामनुरूपं चरन्नपि । योऽन्तर्व्योमवदच्छन्नः स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ २४॥

rāgadveṣabhayādīnāmanurūpaṃ carannapi / yo'ntarvyomavadacchannaḥ sa jīvanmukta ucyate // 24//

यस्य नाहंकृतो भावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते । कुर्वतोऽकुर्वतो वापि स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ २५॥

yasya nāhaṃkṛto bhāvo buddhiryasya na lipyate / kurvato'kurvato vāpi sa jīvanmukta ucyate // 25//

यस्मान्नोद्विजते लोको लोकान्नोद्विजते च यः । हर्षामर्षभयोन्मुक्तः स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ २६॥

yasmānnodvijate loko lokānnodvijate ca yaḥ / harṣāmarṣabhayonmuktaḥ sa jīvanmukta ucyate // 26//

यः समस्तार्थजालेषु व्यवहार्यपि शीतलः । परार्थेष्विव पूर्णात्मा स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ २७॥

yaḥ samastārthajāleṣu vyavahāryapi śītalaḥ / parārtheṣviva pūrṇātmā sa jīvanmukta ucyate // 27//

प्रजहाति यदा कामान्सर्वांश्चित्तगतान्मुने । मयि सर्वात्मके तुष्टः स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ २८॥

prajahāti yadā kāmānsarvāṃścittagatānmune / mayi sarvātmake tuṣṭaḥ sa jīvanmukta ucyate // 28//

चैत्यवर्जितचिन्मात्रे पदे परमपावने । अक्षुब्धचित्तो विश्रान्तः स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ २९॥

caityavarjitacinmātre pade paramapāvane / akṣubdhacitto viśrāntaḥ sa jīvanmukta ucyate // 29//

इदं जगदहं सोऽयं दृश्यजातमवास्तवम् । यस्य चित्ते न स्फुरति स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ४.३०॥

idaṃ jagadahaṃ so'yaṃ dṛśyajātamavāstavam / yasya citte na sphurati sa jīvanmukta ucyate // 4.30//

सद्ब्रह्मणि स्थिरे स्फारे पूर्णे विषयवर्जिते । आचार्यशास्त्रमार्गेण प्रविश्याशु स्थिरो भव ॥ ३१॥

sadbrahmaṇi sthire sphāre pūrṇe viṣayavarjite / ācāryaśāstramārgeṇa praviśyāśu sthiro bhava // 31//

शिवो गुरुः शिवो वेदः शिव देवः शिवः प्रभुः । शिवोऽस्म्यहं शिवः सर्वं शिवदन्यन्न किंचन ॥ ३२॥

śivo guruḥ śivo vedaḥ śiva devaḥ śivaḥ prabhuḥ / śivo'smyahaṃ śivaḥ sarvaṃ śivadanyanna kiṃcana // 32//

तमेव धीरो विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत ब्राह्मणः । नानुध्यायाद्बहूञ्छब्दान्वाचो विग्लापनं हि तत् ॥ ३३॥

tameva dhīro vijñāya prajñāṃ kurvīta brāhmaṇaḥ / nānudhyāyādbahūñchabdānvāco viglāpanaṃ hi tat // 33//

शुको मुक्तो वामदेवोऽपि मुक्त स्ताभ्यां विना मुक्तिभाजो न सन्ति । शुकमार्गं येऽनुसरन्ति धीराः सद्यो मुक्तास्ते भवन्तीह लोके ॥ ३४॥

śuko mukto vāmadevo'pi mukta stābhyāṃ vinā muktibhājo na santi / śukamārgaṃ ye'nusaranti dhīrāḥ sadyo muktāste bhavantīha loke // 34//

वामदेवं येऽनुसरन्ति नित्यं मृत्वा जनित्वा च पुनःपुनस्तत् । ते वै लोके क्रममुक्ता भवन्ति योगैः सांख्यैः कर्मभिः सत्त्वयुक्तैः ॥ ३५॥

vāmadevaṃ ye'nusaranti nityaṃ mṛtvā janitvā ca punaḥpunastat / te vai loke kramamuktā bhavanti yogaiḥ sāṃkhyaiḥ karmabhiḥ sattvayuktaiḥ // 35//

शुकश्च वामदेवश्च द्वे सृती देवनिर्मिते । शुकः विहङ्गमः प्रोक्तो वामदेवः पिपीलिका ॥ ३६॥

śukaśca vāmadevaśca dve sṛtī devanirmite / śukaḥ vihaṅgamaḥ prokto vāmadevaḥ pipīlikā // 36//

अतद्व्यावृत्तिरूपेण साक्षाद्विधिमुखेन वा । महावाक्यविचारेण सांख्ययोगसमाधिना ॥ ३७॥

atadvyāvṛttirūpeṇa sākṣādvidhimukhena vā / mahāvākyavicāreṇa sāṃkhyayogasamādhinā // 37//

विदित्वा स्वात्मनो रूपं संप्रज्ञातसमाधितः । शुकमार्गेण विरजाः प्रयान्ति परमं पदम् ॥ ३८॥

viditvā svātmano rūpaṃ saṃprajñātasamādhitaḥ / śukamārgeṇa virajāḥ prayānti paramaṃ padam // 38//

यमाद्यासनजायासहठाभ्यासात्पुनःपुनः । विघ्नबाहुल्यसंजात अणिमादिवशादिह ॥ ३९॥

yamādyāsanajāyāsahaṭhābhyāsātpunaḥpunaḥ / vighnabāhulyasaṃjāta aṇimādivaśādiha // 39//

अलब्ध्वापि फलं सम्यक्पुनर्भूत्वा महाकुले । पुनर्वासनयैवायं योगाभ्यासं पुनश्चरन् ॥ ४.४०॥

alabdhvāpi phalaṃ samyakpunarbhūtvā mahākule / punarvāsanayaivāyaṃ yogābhyāsaṃ punaścaran // 4.40//

अनेकजन्माभ्यासेन वामदेवेन वै पथा । सोऽपि मुक्तिं समाप्नोति तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ ४१॥

anekajanmābhyāsena vāmadevena vai pathā / so'pi muktiṃ samāpnoti tadviṣṇoḥ paramaṃ padam // 41//

द्वाविमावपि पन्थानौ ब्रह्मप्राप्तिकरौ शिवौ । सद्योमुक्तिप्रदश्चैकः क्रममुक्तिप्रदः परः । अत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यतः ॥ ४२॥

dvāvimāvapi panthānau brahmaprāptikarau śivau / sadyomuktipradaścaikaḥ kramamuktipradaḥ paraḥ / atra ko mohaḥ kaḥ śoka ekatvamanupaśyataḥ // 42//

यस्यानुभवपर्यन्ता बुद्धिस्तत्त्वे प्रवर्तते । तद्दृष्टिगोचराः सर्वे मुच्यन्ते सर्वपातकैः ॥ ४३॥

yasyānubhavaparyantā buddhistattve pravartate / taddṛṣṭigocarāḥ sarve mucyante sarvapātakaiḥ // 43//

खेचरा भूचराः सर्वे ब्रह्मविद्दृष्टिगोचराः । सद्य एव विमुच्यन्ते कोटिजन्मार्जितैरघैः ॥ ४४॥ इति॥ इति चतुर्थोऽद्यायः ॥ ४॥

khecarā bhūcarāḥ sarve brahmaviddṛṣṭigocarāḥ / sadya eva vimucyante koṭijanmārjitairaghaiḥ // 44// iti// iti caturtho'dyāyaḥ // 4//

अथ हैनं ऋभुं भगवन्तं निदाघः पप्रच्छ योगाभ्यासविधिमनुब्रूहीति । तथेति स होवाच । पञ्चभूतात्मको देहः पञ्चमण्डलपूरितः । काठिन्यं पृथिवीमेका पानीयं तद्द्रवाकृति ॥ ५.१॥

atha hainaṃ ṛbhuṃ bhagavantaṃ nidāghaḥ papraccha yogābhyāsavidhimanubrūhīti / tatheti sa hovāca / pañcabhūtātmako dehaḥ pañcamaṇḍalapūritaḥ / kāṭhinyaṃ pṛthivīmekā pānīyaṃ taddravākṛti // 5.1//

दीपनं च भवेत्तेजः प्रचारो वायुलक्षणम् । आकाशः सत्त्वतः सर्वं ज्ञातव्यं योगमिच्छता ॥ २॥

dīpanaṃ ca bhavettejaḥ pracāro vāyulakṣaṇam / ākāśaḥ sattvataḥ sarvaṃ jñātavyaṃ yogamicchatā // 2//

षट्शतान्यधिकान्यत्र सहस्राण्येकविंशतिः । अहोरात्रवहिः श्वासैर्वायुमण्डलघाततः ॥ ३॥

ṣaṭśatānyadhikānyatra sahasrāṇyekaviṃśatiḥ / ahorātravahiḥ śvāsairvāyumaṇḍalaghātataḥ // 3//

तत्पृथ्वीमण्डले क्षीणे वलिरायाति देहिनाम् । तद्वदापो गणापाये केशाः स्युः पाण्डुराः क्रमात् ॥ ४॥

tatpṛthvīmaṇḍale kṣīṇe valirāyāti dehinām / tadvadāpo gaṇāpāye keśāḥ syuḥ pāṇḍurāḥ kramāt // 4//

तेजःक्षये क्षुधा कान्तिर्नश्यते मारुतक्षये । वेपथुः संभवेन्नित्यं नाम्भसेनैव जीवति ॥ ५॥

tejaḥkṣaye kṣudhā kāntirnaśyate mārutakṣaye / vepathuḥ saṃbhavennityaṃ nāmbhasenaiva jīvati // 5//

इत्थंभूतं क्षयान्नित्यं जीवितं भूतधारणम् । उड्ड्याणं कुरुते यस्मादविश्रान्तं महाखगः ॥ ६॥

itthaṃbhūtaṃ kṣayānnityaṃ jīvitaṃ bhūtadhāraṇam / uḍḍyāṇaṃ kurute yasmādaviśrāntaṃ mahākhagaḥ // 6//

उड्डियाणं तदेव स्यात्तत्र बन्धोऽभिधीयते । उड्डियाणो ह्यसौ बन्धो मृत्युमातङ्गकेशरी ॥ ७॥

uḍḍiyāṇaṃ tadeva syāttatra bandho'bhidhīyate / uḍḍiyāṇo hyasau bandho mṛtyumātaṅgakeśarī // 7//

तस्य मुक्तिस्तनोः कायात्तस्य बन्धो हि दुष्करः । अग्नौ तु चालिते कुक्षौ वेदना जायते भृशम् ॥ ८॥

tasya muktistanoḥ kāyāttasya bandho hi duṣkaraḥ / agnau tu cālite kukṣau vedanā jāyate bhṛśam // 8//

न कार्या क्षुधि तेनापि नापि विण्मूत्रवेगिना । हितं मितं च भोक्तव्यं स्तोकं स्तोकमनेकधा ॥ ९॥

na kāryā kṣudhi tenāpi nāpi viṇmūtraveginā / hitaṃ mitaṃ ca bhoktavyaṃ stokaṃ stokamanekadhā // 9//

मृदुमध्यममन्त्रेषु क्रमान्मन्त्रं लयं हठम् । लयमन्त्रहठा योगा योगो ह्यष्टाङ्गसंयुतः ॥ ५.१०॥

mṛdumadhyamamantreṣu kramānmantraṃ layaṃ haṭham / layamantrahaṭhā yogā yogo hyaṣṭāṅgasaṃyutaḥ // 5.10//

यमश्च नियमश्चैव तथा चासनमेव च । प्राणायमस्तथा पश्चात्प्रत्याहारस्तथा परम् ॥ ११॥

yamaśca niyamaścaiva tathā cāsanameva ca / prāṇāyamastathā paścātpratyāhārastathā param // 11//

धारणा च तथा ध्यानं समधिश्चाष्टमो भवेत् । अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यं दयार्जवम् ॥ १२॥

dhāraṇā ca tathā dhyānaṃ samadhiścāṣṭamo bhavet / ahiṃsā satyamasteyaṃ brahmacaryaṃ dayārjavam // 12//

क्षमा धृतिर्मिताहारः शौचं चेति यमा दश । तपः सन्तोषमास्तिक्यं दानमीश्वरपूजनम् ॥ १३॥

kṣamā dhṛtirmitāhāraḥ śaucaṃ ceti yamā daśa / tapaḥ santoṣamāstikyaṃ dānamīśvarapūjanam // 13//

सिद्धान्तश्रवणं चैव ह्रीर्मतिश्च जपो व्रतम् । एते हि नियमाः प्रोक्ता दशधैव महामते ॥ १४॥

siddhāntaśravaṇaṃ caiva hrīrmatiśca japo vratam / ete hi niyamāḥ proktā daśadhaiva mahāmate // 14//

एकादशासनानि स्युश्चक्रादि मुनिसत्तम । चक्रं पद्मासनं कूर्मं मयूरं कुक्कुटं तथा ॥ १५॥

ekādaśāsanāni syuścakrādi munisattama / cakraṃ padmāsanaṃ kūrmaṃ mayūraṃ kukkuṭaṃ tathā // 15//

वीरासनं स्वस्तिकं च भद्रं सिंहासनं तथा । मुक्तासनं गोमुखं च कीर्तितं योगवित्तमैः ॥ १६॥

vīrāsanaṃ svastikaṃ ca bhadraṃ siṃhāsanaṃ tathā / muktāsanaṃ gomukhaṃ ca kīrtitaṃ yogavittamaiḥ // 16//

सव्योरु दक्षिणे गुल्फे दक्षिणं दक्षिणेतरे । निदध्यादृजुकायस्तु चक्रासनमिदं मतम् ॥ १७॥

savyoru dakṣiṇe gulphe dakṣiṇaṃ dakṣiṇetare / nidadhyādṛjukāyastu cakrāsanamidaṃ matam // 17//

पूरकः कुम्भकस्तद्वद्रेचकः पूरकः पुनः । प्राणायामः स्वनाडीभिस्तस्मान्नाडीः प्रचक्षते ॥ १८॥

pūrakaḥ kumbhakastadvadrecakaḥ pūrakaḥ punaḥ / prāṇāyāmaḥ svanāḍībhistasmānnāḍīḥ pracakṣate // 18//

शरीरं सर्वजन्तूनां षण्णवत्यङ्गुलात्मकम् । तन्मध्ये पायुदेशात्तु द्व्यङ्गुलात्परतः परम् ॥ १९॥

śarīraṃ sarvajantūnāṃ ṣaṇṇavatyaṅgulātmakam / tanmadhye pāyudeśāttu dvyaṅgulātparataḥ param // 19//

मेढ्रदेशादधस्तात्तु द्व्यङ्गुलान्मध्यमुच्यते । मेढ्रान्नताङ्गुलादूर्ध्वं नाडीनां कन्दमुच्यते ॥ ५.२०॥

meḍhradeśādadhastāttu dvyaṅgulānmadhyamucyate / meḍhrānnatāṅgulādūrdhvaṃ nāḍīnāṃ kandamucyate // 5.20//

चतुरङ्गुलमुत्सेधं चतुरङ्गुलमायतम् । अण्डाकारं परिवृतं मेदोमज्जास्थिशोणितैः ॥ २१॥

caturaṅgulamutsedhaṃ caturaṅgulamāyatam / aṇḍākāraṃ parivṛtaṃ medomajjāsthiśoṇitaiḥ // 21//

तत्रैव नाडीचक्रं तु द्वादशारं प्रतिष्ठितम् । शरीरं ध्रियते येन वर्तते तत्र कुण्डली ॥ २२॥

tatraiva nāḍīcakraṃ tu dvādaśāraṃ pratiṣṭhitam / śarīraṃ dhriyate yena vartate tatra kuṇḍalī // 22//

ब्रह्मरन्ध्रं सुषुम्णा या वदनेन पिधाय सा । अलम्बुसा सुषुम्णायाः कुहूर्नाडी वसत्यसौ ॥ २३॥

brahmarandhraṃ suṣumṇā yā vadanena pidhāya sā / alambusā suṣumṇāyāḥ kuhūrnāḍī vasatyasau // 23//

अनन्तरारयुग्मे तु वारुणा च यशस्विनी । दक्षिणारे सुषुम्णायाः पिङ्गला वर्तते क्रमात् ॥ २४॥

anantarārayugme tu vāruṇā ca yaśasvinī / dakṣiṇāre suṣumṇāyāḥ piṅgalā vartate kramāt // 24//

तदन्तरारयोः पूषा वर्तते च पयस्विनी । सुषुम्ना पश्चिमे चारे स्थिता नाडी सरस्वती ॥ २५॥

tadantarārayoḥ pūṣā vartate ca payasvinī / suṣumnā paścime cāre sthitā nāḍī sarasvatī // 25//

शङ्खिनी चैव गान्धारी तदनन्तरयोः स्थिते । उत्तरे तु सुषुम्नाया इडाख्या निवसत्यसौ ॥ २६॥

śaṅkhinī caiva gāndhārī tadanantarayoḥ sthite / uttare tu suṣumnāyā iḍākhyā nivasatyasau // 26//

अनन्तरं हस्तिजिह्वा ततो विश्वोदरी स्थिता । प्रदक्षिणक्रमेणैव चक्रस्यारेषु नाडयः ॥ २७॥

anantaraṃ hastijihvā tato viśvodarī sthitā / pradakṣiṇakrameṇaiva cakrasyāreṣu nāḍayaḥ // 27//

वर्तन्ते द्वादश ह्येता द्वादशानिलवाहकाः । पटवत्संस्थिता नाड्यो नानावर्णाः समीरिताः ॥ २८॥

vartante dvādaśa hyetā dvādaśānilavāhakāḥ / paṭavatsaṃsthitā nāḍyo nānāvarṇāḥ samīritāḥ // 28//

पटमध्यं तु यत्स्थानं नाभिचक्रं तदुच्यते । नादाधारा समाख्याता ज्वलन्ती नादरूपिणी ॥ २९॥

paṭamadhyaṃ tu yatsthānaṃ nābhicakraṃ taducyate / nādādhārā samākhyātā jvalantī nādarūpiṇī // 29//

पररन्ध्रा सुषुम्ना च चत्वारो रत्नपूरिताः । कुण्डल्या पिहितं शश्वद्ब्रह्मरन्ध्रस्य मध्यमम् ॥ ५.३०॥

pararandhrā suṣumnā ca catvāro ratnapūritāḥ / kuṇḍalyā pihitaṃ śaśvadbrahmarandhrasya madhyamam // 5.30//

एवमेतासु नाडीषु धरन्ति दशवायवः । एवं नाडीगतिं वायुगतिं ज्ञात्वा विचक्षणः ॥ ३१॥

evametāsu nāḍīṣu dharanti daśavāyavaḥ / evaṃ nāḍīgatiṃ vāyugatiṃ jñātvā vicakṣaṇaḥ // 31//

समग्रीवशिरः कायः संवृतास्यः सुनिश्चलः । नासाग्रे चैव हृन्मध्ये बिन्दुमध्ये तुरीयकम् ॥ ३२॥

samagrīvaśiraḥ kāyaḥ saṃvṛtāsyaḥ suniścalaḥ / nāsāgre caiva hṛnmadhye bindumadhye turīyakam // 32//

स्रवन्तममृतं पश्येन्नेत्राभ्यां सुसमाहितः । अपानं मुकुलीकृत्य पायुमाकृष्य चोन्मुखम् ॥ ३३॥

sravantamamṛtaṃ paśyennetrābhyāṃ susamāhitaḥ / apānaṃ mukulīkṛtya pāyumākṛṣya conmukham // 33//

प्रणवेन समुत्थाप्य श्रीबीजेन निवर्तयेत् । स्वात्मानं च श्रियं ध्यायेदमृतप्लावनं तथा ॥ ३४॥

praṇavena samutthāpya śrībījena nivartayet / svātmānaṃ ca śriyaṃ dhyāyedamṛtaplāvanaṃ tathā // 34//

कालवञ्चनमेतद्धि सर्वमुख्यं प्रचक्षते । मनसा चिन्तिता कार्यं मनसा येन सिध्यति ॥ ३५॥

kālavañcanametaddhi sarvamukhyaṃ pracakṣate / manasā cintitā kāryaṃ manasā yena sidhyati // 35//

जलेऽग्निज्वलनाच्छाखापल्लवानि भवन्ति हि । नाधन्यं जागतं वाक्यं विपरीता भवेत्क्रिया ॥ ३६॥

jale'gnijvalanācchākhāpallavāni bhavanti hi / nādhanyaṃ jāgataṃ vākyaṃ viparītā bhavetkriyā // 36//

मार्गे बिन्दुं समाबध्य वह्निं प्रज्वाल्य जीवने । शोषयित्वा तु सलिलं तेन कायं दृढं भवेत् ॥ ३७॥

mārge binduṃ samābadhya vahniṃ prajvālya jīvane / śoṣayitvā tu salilaṃ tena kāyaṃ dṛḍhaṃ bhavet // 37//

गुदयोनिसमायुक्त आकुञ्चत्येककालतः । अपानमूर्ध्वगं कृत्वा समानोन्ने नियोजयेत् ॥ ३८॥

gudayonisamāyukta ākuñcatyekakālataḥ / apānamūrdhvagaṃ kṛtvā samānonne niyojayet // 38//

स्वात्मानं च श्रियं ध्यायेदमृतप्लावनं ततः । बलं समारभेद्योगं मध्यमद्वारभागतः ॥ ३९॥

svātmānaṃ ca śriyaṃ dhyāyedamṛtaplāvanaṃ tataḥ / balaṃ samārabhedyogaṃ madhyamadvārabhāgataḥ // 39//

भावयेदूर्ध्वगत्यर्थं प्राणापानसुयोगतः । एष योगो वरो देहे सिद्धिमार्गप्रकाशकः ॥ ५.४०॥

bhāvayedūrdhvagatyarthaṃ prāṇāpānasuyogataḥ / eṣa yogo varo dehe siddhimārgaprakāśakaḥ // 5.40//

यथैवापाङ्गतः सेतुः प्रवाहस्य निरोधकः । तथा शरीरगा च्छाया ज्ञातव्या योगिभिः सदा ॥ ४१॥

yathaivāpāṅgataḥ setuḥ pravāhasya nirodhakaḥ / tathā śarīragā cchāyā jñātavyā yogibhiḥ sadā // 41//

सर्वासामेव नाडीनामेष बन्धः प्रकीर्तितः । बन्धस्यास्य प्रसादेन स्फुटीभवति देवता ॥ ४२॥

sarvāsāmeva nāḍīnāmeṣa bandhaḥ prakīrtitaḥ / bandhasyāsya prasādena sphuṭībhavati devatā // 42//

एवं चतुष्पथो बन्धो मार्गत्रयनिरोधकः । एकं विकासयन्मार्गं येन सिद्धाः सुसङ्गताः ॥ ४३॥

evaṃ catuṣpatho bandho mārgatrayanirodhakaḥ / ekaṃ vikāsayanmārgaṃ yena siddhāḥ susaṅgatāḥ // 43//

उदानमूर्ध्वगं कृत्वा प्राणेन सह वेगतः । बन्धोऽयं सर्वनाडीनामूर्ध्वं याति निरोधकः ॥ ४४॥

udānamūrdhvagaṃ kṛtvā prāṇena saha vegataḥ / bandho'yaṃ sarvanāḍīnāmūrdhvaṃ yāti nirodhakaḥ // 44//

अयं च संपुटो योगो मूलबन्धोऽप्ययं मतः । बन्धत्रयमनेनैव सिद्ध्यत्यभ्यासयोगतः ॥ ४५॥

ayaṃ ca saṃpuṭo yogo mūlabandho'pyayaṃ mataḥ / bandhatrayamanenaiva siddhyatyabhyāsayogataḥ // 45//

दिवारात्रमविच्छिन्नं यामेयामे यदा यदा । अनेनाभ्यासयोगेन वायुरभ्यसितो भवेत् ॥ ४६॥

divārātramavicchinnaṃ yāmeyāme yadā yadā / anenābhyāsayogena vāyurabhyasito bhavet // 46//

वायावभ्यसिते वह्निः प्रत्यहं वर्धते तनौ । वह्नौ विवर्धमाने तु सुखमन्नादि जीर्यते ॥ ४७॥

vāyāvabhyasite vahniḥ pratyahaṃ vardhate tanau / vahnau vivardhamāne tu sukhamannādi jīryate // 47//

अन्नस्य परिपाकेन रसवृद्धिः प्रजायते । रसे वृद्धिं गते नित्यं वर्धन्ते धातवस्तथा ॥ ४८॥

annasya paripākena rasavṛddhiḥ prajāyate / rase vṛddhiṃ gate nityaṃ vardhante dhātavastathā // 48//

धातूनां वर्धनेनैव प्रबोधो वर्तते तनौ । दह्यन्ते सर्वपापानि जन्मकोट्यर्जितानि च ॥ ४९॥

dhātūnāṃ vardhanenaiva prabodho vartate tanau / dahyante sarvapāpāni janmakoṭyarjitāni ca // 49//

गुदमेढ्रान्तरालस्थं मूलाधारं त्रिकोणकम् । शिवस्य बिन्दुरूपस्य स्थानं तद्धि प्रकाशकम् ॥ ५.५०॥

gudameḍhrāntarālasthaṃ mūlādhāraṃ trikoṇakam / śivasya bindurūpasya sthānaṃ taddhi prakāśakam // 5.50//

यत्र कुण्डलिनी नाम परा शक्तिः प्रतिष्ठिता । यस्मादुत्पद्यते वायुर्यस्माद्वह्निः प्रवर्धते ॥ ५१॥

yatra kuṇḍalinī nāma parā śaktiḥ pratiṣṭhitā / yasmādutpadyate vāyuryasmādvahniḥ pravardhate // 51//

यस्मादुत्पद्यते बिन्दुर्यस्मान्नादः प्रवर्धते । यस्मादुत्पद्यते हंसो यस्मादुत्पद्यते मनः ॥ ५२॥

yasmādutpadyate binduryasmānnādaḥ pravardhate / yasmādutpadyate haṃso yasmādutpadyate manaḥ // 52//

मूलाधारादिषट्चक्रं शक्तिस्थानमुदीरितम् । कण्ठादुपरि मूर्धान्तं शांभवं स्थानमुच्यते ॥ ५३॥

mūlādhārādiṣaṭcakraṃ śaktisthānamudīritam / kaṇṭhādupari mūrdhāntaṃ śāṃbhavaṃ sthānamucyate // 53//

नाडीनामाश्रयः पिण्डो नाड्यः प्राणस्य चाश्रयः । जीवस्य निलयः प्राणो जीवो हंसस्य चाश्रयः ॥ ५४॥

nāḍīnāmāśrayaḥ piṇḍo nāḍyaḥ prāṇasya cāśrayaḥ / jīvasya nilayaḥ prāṇo jīvo haṃsasya cāśrayaḥ // 54//

हंसः शक्तेरधिष्ठानं चराचरमिदं जगत् । निर्विकल्पः प्रसन्नात्मा प्राणायां समभ्यसेत् ॥ ५५॥

haṃsaḥ śakteradhiṣṭhānaṃ carācaramidaṃ jagat / nirvikalpaḥ prasannātmā prāṇāyāṃ samabhyaset // 55//

सम्यग्बन्धत्रयस्थोऽपि लक्ष्यलक्षणकारणम् । वेद्यं समुद्धरेन्नित्यं सत्यसंधानमानसः ॥ ५६॥

samyagbandhatrayastho'pi lakṣyalakṣaṇakāraṇam / vedyaṃ samuddharennityaṃ satyasaṃdhānamānasaḥ // 56//

रेचकं पूरकं चैव कुम्भमध्ये निरोधयेत् । दृश्यमाने परे लक्ष्ये ब्रह्मणि स्वयमाश्रितः ॥ ५७॥

recakaṃ pūrakaṃ caiva kumbhamadhye nirodhayet / dṛśyamāne pare lakṣye brahmaṇi svayamāśritaḥ // 57//

बाह्यस्थविषयं सर्वं रेचकः समुदाहृतः । पूरकं शास्त्रविज्ञानं कुम्भकं स्वगतं स्मृतम् ॥ ५८॥

bāhyasthaviṣayaṃ sarvaṃ recakaḥ samudāhṛtaḥ / pūrakaṃ śāstravijñānaṃ kumbhakaṃ svagataṃ smṛtam // 58//

एवमभ्यासचित्तश्चेत्समुक्तो नात्र संशयः । कुम्भकेन समारोप्य कुम्भकेन पूरयेत् ॥ ५९॥

evamabhyāsacittaścetsamukto nātra saṃśayaḥ / kumbhakena samāropya kumbhakena pūrayet // 59//

कुम्भेन कुम्भयेत्कुम्भं तदन्तस्थः परं शिवम् । पुनरास्फालयेदद्य सुस्थिरं कण्ठमुद्रया ॥ ५.६०॥

kumbhena kumbhayetkumbhaṃ tadantasthaḥ paraṃ śivam / punarāsphālayedadya susthiraṃ kaṇṭhamudrayā // 5.60//

वायूनां गतिमावृत्य धृत्वा पूरककुम्भकौ । समहस्तयुगं भूमौ समं पादयुगं तथा ॥ ६१॥

vāyūnāṃ gatimāvṛtya dhṛtvā pūrakakumbhakau / samahastayugaṃ bhūmau samaṃ pādayugaṃ tathā // 61//

वेधकक्रमयोगेन चतुष्पीठं तु वायुना । आस्फालयेन्महामेरुं वायुवक्त्रे प्रकोटिभिः ॥ ६२॥

vedhakakramayogena catuṣpīṭhaṃ tu vāyunā / āsphālayenmahāmeruṃ vāyuvaktre prakoṭibhiḥ // 62//

पुटद्वयं समाकृष्य वायुः स्फुरति सत्वरम् । सोमसूर्याग्निसंबधाज्जानीयादमृताय वै ॥ ६३॥

puṭadvayaṃ samākṛṣya vāyuḥ sphurati satvaram / somasūryāgnisaṃbadhājjānīyādamṛtāya vai // 63//

मेरुमध्यगता देवाश्चलन्ते मेरुचालनात् । आदौ संजायते क्षिप्रं वेधोऽस्य ब्रह्मग्रन्थितः ॥ ६४॥

merumadhyagatā devāścalante merucālanāt / ādau saṃjāyate kṣipraṃ vedho'sya brahmagranthitaḥ // 64//

ब्रह्मग्रन्थिं ततो भित्त्वा विष्णुग्रन्थिं भिनत्त्यसौ । विष्णुग्रन्थिं ततो भित्त्वा रुद्रग्रन्थिं भिनत्त्यसौ ॥ ६५॥

brahmagranthiṃ tato bhittvā viṣṇugranthiṃ bhinattyasau / viṣṇugranthiṃ tato bhittvā rudragranthiṃ bhinattyasau // 65//

रुद्रग्रन्थिं ततो भित्त्वा छित्वा मोहमलं तथा । अनेकजन्मसंस्कारगुरुदेवप्रसादतः ॥ ६६॥

rudragranthiṃ tato bhittvā chitvā mohamalaṃ tathā / anekajanmasaṃskāragurudevaprasādataḥ // 66//

योगाभ्यासात्ततो वेधो जायते तस्य योगिनः । इडापिङ्गलयोर्मध्ये सुषुम्नानाडिमण्डले ॥ ६७॥

yogābhyāsāttato vedho jāyate tasya yoginaḥ / iḍāpiṅgalayormadhye suṣumnānāḍimaṇḍale // 67//

मुद्राबन्धविशेषेण वायुमूर्ध्वं च कारयेत् । ऱ्हस्वो दहति पापानि दीर्घो मोक्षप्रदायकः ॥ ६८॥

mudrābandhaviśeṣeṇa vāyumūrdhvaṃ ca kārayet / ऱ्hasvo dahati pāpāni dīrgho mokṣapradāyakaḥ // 68//

आप्यायनः प्लुतो वापि त्रिविधोच्चारणेन तु । तैलधारामिवच्छिन्नं दीर्घघण्टानिनादवत् ॥ ६९॥

āpyāyanaḥ pluto vāpi trividhoccāraṇena tu / tailadhārāmivacchinnaṃ dīrghaghaṇṭāninādavat // 69//

अवाच्यं प्रणवस्याग्रं यस्तं वेद स वेदवित् । हस्वं बिन्दुगतं दैर्घ्यं ब्रह्मरन्ध्रगतं प्लुतम् । द्वादशान्तगतं मन्त्रं प्रसादं मन्त्रसिद्धये ॥ ५.७०

avācyaṃ praṇavasyāgraṃ yastaṃ veda sa vedavit / hasvaṃ bindugataṃ dairghyaṃ brahmarandhragataṃ plutam / dvādaśāntagataṃ mantraṃ prasādaṃ mantrasiddhaye // 5.70

सर्वविघ्नहरश्चायं प्रणवः सर्वदोषहा । आरंभश्च घटश्चैव पुनः परिचयस्तथा ॥ ७१॥

sarvavighnaharaścāyaṃ praṇavaḥ sarvadoṣahā / āraṃbhaśca ghaṭaścaiva punaḥ paricayastathā // 71//

निष्पत्तिश्चेति कथिताश्चतस्रस्तस्य भूमिकाः । कारणत्रयसंभूतं बाह्यं कर्म परित्यजन् ॥ ७२॥

niṣpattiśceti kathitāścatasrastasya bhūmikāḥ / kāraṇatrayasaṃbhūtaṃ bāhyaṃ karma parityajan // 72//

आन्तरं कर्म कुरुते यत्रारंभः स उच्यते । वायुः पश्चिमतो वेधं कुर्वन्नापूर्य सुस्थिरम् ॥ ७३॥

āntaraṃ karma kurute yatrāraṃbhaḥ sa ucyate / vāyuḥ paścimato vedhaṃ kurvannāpūrya susthiram // 73//

यत्र तिष्ठति सा प्रोक्ता घटाख्या भूमिका बुधैः । न सजीवो न निर्जीवः काये तिष्ठति निश्चलम् । यत्र वायुः स्थिरः खे स्यात्सेयं प्रथमभूमिका ॥ ७४॥

yatra tiṣṭhati sā proktā ghaṭākhyā bhūmikā budhaiḥ / na sajīvo na nirjīvaḥ kāye tiṣṭhati niścalam / yatra vāyuḥ sthiraḥ khe syātseyaṃ prathamabhūmikā // 74//

यत्रात्मना सृष्टिलयौ जीवन्मुक्तिदशागतः । सहजः कुरुते योगं सेयं निष्पत्तिभूमिका ॥ ७५॥ इति॥ एतदुपनिषदं योऽधीते सोऽग्निपूतो भवति । स वायुपूतो भवति । सुरापानात्पूतो भवति । स्वर्णस्तेयात्पूतो भवति । स जीवन्मुक्तो भवति । तदेतदृचाभ्युक्तम् । तद्विष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरयः । दिवीव चक्षुराततम् । तद्विप्रासो विपन्यवो जागृवांसः समिन्धते । विष्णोर्यत्परमं पदमित्युपनिषत् ॥

yatrātmanā sṛṣṭilayau jīvanmuktidaśāgataḥ / sahajaḥ kurute yogaṃ seyaṃ niṣpattibhūmikā // 75// iti// etadupaniṣadaṃ yo'dhīte so'gnipūto bhavati / sa vāyupūto bhavati / surāpānātpūto bhavati / svarṇasteyātpūto bhavati / sa jīvanmukto bhavati / tadetadṛcābhyuktam / tadviṣṇoḥ paramaṃ padaṃ sadā paśyanti sūrayaḥ / divīva cakṣurātatam / tadviprāso vipanyavo jāgṛvāṃsaḥ samindhate / viṣṇoryatparamaṃ padamityupaniṣat //

इति पञ्चमोऽध्यायः ॥ ॥ ५॥

iti pañcamo'dhyāyaḥ // // 5//

ॐ सह नाववतु सह नौ भुनक्तु सह वीर्यं करवावहै ॥ तेजस्विनावधी तमस्तु मा विद्विषावहै ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ हरिः ॐ तत्सत् ॥ इति वराहोपनिषत्समाप्ता ॥ == अधिकाध्ययनाय == वर्गः:उपनिषदः

ॐ saha nāvavatu saha nau bhunaktu saha vīryaṃ karavāvahai // tejasvināvadhī tamastu mā vidviṣāvahai // ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ // hariḥ ॐ tatsat // iti varāhopaniṣatsamāptā // == adhikādhyayanāya == vargaḥ:upaniṣadaḥ