1. Vedanta Kalpalatika Madhusudana Saraswati Ed. Ramjna Pandeya Sampoornand University

THE

PRINCESS OF WALES

SARASVATI BHAVANA TEXTS

EDITED BY

GANGĀNĀTHA JHĀ

AND

GOPINĀTHA KAVIRĀJA

No. 3

THE

VEDANTAKALPALATIKA

BENARES : Printed by Dr. Jagannatha Prasad, M. B., B. S, proprietor, E. J Lazarus & Co., at the Medical Hall Press.

1920

BRARY NEW DECHL

Acc. No. 2.405.8. .. 6

Date. Salvl.1.Mad/.Ram

मधुसूदन विरचिता वेदान्तकल्पलतिका

THE

Vedantakalpalatika

OF

RCHAE MADHUSUDANA SARASVATI LOGICALO New Delbi EDITED WITH INTRODUCTION' ETC.

BY

BRARY RAMAJNA PANDEYA VYAKARANOPADHYAYA, LATE SADIIOLAL SCHOLAR, Government Sanskrit Library, Benares

Printed by Dr. Jagannath Prasad, M. B., B. s., proprietor, E. J. Lazarus & Co., at the Medical Hall Press, Benares; and Published under the authority of the Government of the United Provinces by the Government Press, Allahabad.

GOVERNMENT SANSKRIT LIBRARY, BENARES

उपोद्ठातः ।

षिदुषाम्, यद्र्घधर्मक्रामसोक्षाया चतुर्णा पुरुषार्थानां शीर्ष- रयनानायनो शोक्ष एव परमः पुरुषार्थ इति। तत्र चान्यां- स्त्रीन् पुरुषार्थानधिकृत्य तप्तदृषिभियंयायर्यं विसज्य शा- वत्राषि समाम्नातानि। तेषा मप्यन्रैव मक्षशास्त्रे तातपर्य- वधारणेन मुमुक्षवोऽपि तानि तानि शास्त्रारयधिगन्तव्य त्वबुद्धाउघीयते। यद्यप्यन्यस्या अपि प्रञ्जदशन्या मरक्षशा- स्त्रपदव्यवहार्यता युक्का, तथापि तप्तच्छास्त्री: प्रतिपादितस्य मक्षस्य वाहतचिक मेक्षलक्षणानाक्रान्ततयाडस्यव चतुर- ध्याध्यातमकस्य शरीरकमीमांसादशनस्य मिर्दष्टमाक्षतत्या- धनस्वरूपावधारकतया तत्परापकत्वे परमोपायभूततया च तात्विकमेक्षशास्त्रत्यमस्यु पगन्लव्यम्। अन्येषां शास्त्राणं पङ्मुकोशव्युत्पाद्नवदत्र व वेदान्तदर्शने तातपर्यावधारणेन लक्षणया मोक्षशास्त्रत्वव्यवहारेऽवि नारिति काधित् क्षति:। यद्यपि सर्वस्य वेदस्यान्तः परमतात्पर्यविषया बोध- कतासम्बन्घेन यत्रतिव्युहपश्या तरनमस्यादि वाक्यमेव वेदान्तशक्दाभिधेयम्, तथापि सरदर्थव्युत्पादकतया तदुपो- दुलकरूपतया घ चतुरध्यायीलक्षणस्य ब्रह्ममीमांसादर्शन- स्यापि वेदान्तपद्बोध्यत्वे वाधकाभावः। अत एव ततिस- द्रान्तप्रतिपादकानामर्वच्ीनानामपि निबन्धानां तत्पदृवय- पदेशे नरिस्त काचिद् विप्रतिपत्ति:। एवं च मोक्षशास्त्रापर- पर्यायस्यास्य वेदानतदर्शनस्योपेयतया वयवस्थितस्य मोक्ष-

२ )

पदार्थश्य स्वरूपनिर्राय तर्साधनादिप्रदर्शनाय व तत्तद्ूा- दम्यु पगतमोक्षतर्साधना दितत्सवरूपप्रदर्श नपूर्वकं मिश- करणीयांशन् निराकरिव्युभ्तिः श्रीमधुसूदनसरस्वती भिर्वे- दान्तकल्पक्षतिकानानकं प्रकरयं समारमभि । ननु सर्वेरेध वेदान्तविद्गिर्मोक्षपदार्थः सम्यग विचारित एवेति तत एव जिस्ासूनामाकाङ्कोपशनः सेहस्यतीति निष्प्- योजन एवायं ग्रम्थनिर्माणप्रयास इतिचेदुकपते। सन्ति यद्यपि बहवो निबन्धा मोक्षमपि विषयकृत्य तत्तदाचार्यमरवरैनिबद्धाः, तथापि ते नैवं प्राख्जलरुपेषास्ति- कनास्तिका भिमतापवर्गसतसाधनादीन् प्रदर्श्य पराकृत्य चौप- निषदानुमतांस्तान् प्रादीदूशन्। अल्पीयस्यप्यस्मिन् ग्र. न्थेउनयैरचायैः सम्यग्रपेणाम्रदर्शिता वाद्यन्तराभिमता मोक्ष- तर्साधनादयो महता सौष्ठवेनोपपादिता निराकसाप्च सन्ति। एतत्पसङ्गादन्येपि विषया एवमेव निरुपितासतन्र दूग्गोधरीप्रवन्ति। अतएवैतैराचायैः मायः सर्वेष्वेब ग्रन्थेषु वेदान्तकल्पलतिकायां विस्तर' इत्याद्युपन्यस्याध्य ग्रब्थ- शिरोमणे: सुमहद् गौरवं समुद्रावितम्। सामप्रतं समुपल- भ्यमानेषु प्रकृताचार्यप्रणीतेषु निबन्धेव्वस्यैव मन्थरत्नस् सर्बापेक्षया प्राचीनत्वं प्रतीयते। तथा च नैव पुरातनैरन्य- स वैषां विपश्चिताम्। य द्प्येत्तन्मतेऽपि श्रीपूज्यपादभगवच्छङ्करा चार्याभि मतमेव मोक्षस्वरूपम्, तथापि 'भगवता नीलाचलनायकेन' 'नीलाचलनाथेन' इश्यादिपदान्युपाददानैरेतैस्तत्सस्पत्तौ वि- रजाक्षेत्रस्थस्य जगन्नाथस्य भगवतो भक्क्ेरवश्यकीश्वमपि स्पष्ट स्वीकृतम्।

( ३) नन्वेतैनिर्मितेव ग्रन्थेष किमपेक्षयाऽस्य ग्राधीनतवं किमपेकया चार्वापीमत्वमिति चेत, उध्यते तत्र तावदियं वेदान्तकल्पलतिकाऽद्वैतसिद्वेस्तु पूर्वमेव निर्मिता, "उपप- श्यन्तरं चात्र सिद्धान्तबिन्दु-कल्पलतिकादावस्माभिरभि- हितम्" (१)"सिद्धान्तबिन्दुकल्पलतिकयो विस्तर"(२)४- तयादिना तत्र तन्नामग्रहणात पत्र पाद्ूतसिट्ठेर्नाम्नीडनुपल मभात् । एथमेव महिम्नः स्तोधस्य टीकातोग्प्यस्था: प्रागभव. एवं विङ्ठाति, विस्तरेण चात्न युक्तयो वेदान्तकल्पलति- कायामनुसन्धेयाः" (३)"यथा च शब्दादपरोक्षनिर्विक-

लतिकायास्" (४)इतयादिना तत्र तन्नामोल्लेखात्। अस्यां (५) च सिद्धान्तबिन्दुनामोपन्यासात् तत्र चाहपा नामोपादानात् पूर्वावरभाव्वनिश्चयस्य दुष्करतया दयो: समानकालभवश्वमस्युपगनतव्यम् । एतेन ग्रन्थकृतः पवें ग्रन्थानिमाय तत्र घ विषयन्यनाधिकभावं समालोच्य परस्परं नामानि संयोज्यनतीति प्रतीयते। श्रीहर्षोदयना- चार्यमभुतिय्यनथेष्यपीयं रीतिदूश्यते।

(१) पृ० ११० पं० ट दूष्टिदृष्स्युपपत्तौ। (२) पृ० ३३५-पं० ११ (३) निर्सयधागरीय: पृ० ५-पं० ११ (४) पृ० १५-पं० ३। (५) पृ० ८० पं० 9

( ४ )

अरद्वैतसिद्धौ गीतानिबन्धननामग्रहणेन (१)गीतानि- बन्धने(२) श्ीमदुभागवतटीकायां च(३)भक्तिरसायनना- मोपन्यासेन भक्तिरसायने(४)कल्पलतिकानाम्न: संचारेस च सर्धापेक्षयाउस्याः प्राचीमत्वं समायाति। अ्रद्वैतरत्वरक्षपास्य तु समुपलभ्यमानानां सरवेषा ग्रन्था- नामपेक्षयाउर्थाघीनत्वं युक्तियुक्त भासते"। 'शब्दातिरिक्त चात्मविषयं प्रमाएं नास्तीत्यादि निरूपितमद्वैतसिद्धिवे दान्तकल्पक्षतिकयो रिति नेह प्रपञच्यते(५)"वस्तुतस्तु मननस्य प्रवणाङ्गत्वान्न मननदिधेविचारप्रयोजक- त्वभ्। किन्तु साङ्गशवणविधेरेषेति व्युत्पादितमद्वत- विद्धौ" (६) "मुख्याया अर्पसमभवे जघन्याया एव वृत्ते- नर्याव्यत्वात्, उपपादितं ,चैतदद्वैतसिद्धौ" इत्यादिन बहुषु स्थलेषु अह्रैतसिद्ठेनामनः समुपलमभात्। तथा च महिनस्तोत्र संक्षेपशारीरकयोष्टीकातोउव्यस्याद्व तरत्नरक्षण- स्यार्वाबीनत्वे साम्परतं दूढ प्रमोयं नोप्लब्धम, नापि संक्षेपशारीरकटीकाया: किमपेक्षया प्राचीनत्वं किमपेक्षया चार्वाचीनत्वमिति मिरेत शक्यम्। एते श्रीसन्तो मधुसूदनसरइवत्यः कुत्रत्याः किञ्चैषां वृत्तम्, कश्च,समय इत्यादि विषयानधिकृत्य यत्कध्धिदुच्यते।

(१) प. २३५ - पं० ६० - (2) गी, टी, प ५्र६० - पं० ३-। (३) प. १५ - पं० १०। (४) प ३ पं० ६-७ (५) प ०४४ प'०३३ (६) पृ० ट प० ६9-३८

( v )

"नीलाचलनाय केन नारायशेनानुगृहीताः" इत्यत्र नोला चलनायकपदेन विरणाक्षेत्रस्थस्य जगन्नाथस्येव भगवतो ग्रहसस्य सिद्धतया त्मिन् समये प्रायः सर्वत्रैव बङ्गदेशे तङ्गक्त: प्राचर्येण विद्यमानत्वादेतरपि स्वोपास्यदेवस्य तत्येव नामोपन्यासस्य सम्भाव्यनानत्वादेषां वङ्गदेशोद्ग वत्वं प्रतीयते अपि चैतच्ळष्येर पुरुषोत्तमसरस्वत्या सिद्धान्तबिन्दु- टीकायां "बलभद्रो भट्टाचार्यः कश्चन भक्तशिष्यः परम- वेदान्तशास्त्रनिष्णात" रत्यत्र बलभद्रस्य भहाचार्यपदेन विशेषणात्, "आचार्यासां सेवस्ब्रह्मचारिणः" इृत्यस्य च गोडब्रह्मानन्देनोक्तत्वात् तस्मिन् समये भहाचार्यशब्दव्य वहारस्य वङ्गदेशीयेष्वेव प्रसिद्धः, परियशिष्यस्य तह्दशीयत्व- सिद्च्या, नारायसलीरथेन च सिद्धान्तबिन्दोर्वेहहीकायाम् "असौषुषम्" इवति म्रतोकमुपादाय "माष्यभामतीविवरगा दपेक्षघा ऽयि कठिनत्वरूपं तन्ममैघ न गुरोरित्यर्थः, अरखि-

भावः" इत्यनेनैतह्गुररवि भट्टाचार्यपद्ेन विशेषणात्ततव- सिद्ध्या व तम्मध्यपातिनामाचार्याणामपि वङ्षदेशीयत्वं- निर्विबादम्। तु तन्रभवतां मूलपुरुषो रामनिओ्रो नाम उद्गदेशभिजनानां ब्राह्मयानां वंशोदभबो वैदिको व्राह्मण आसीत। एतेन च फरीदपुरमयडलानसग- त "कोटालीपाडा" नामको ग्रामी वासस्थानल्वेन कल्पित इतितद्व शीयकुष पञजकातः समवगस्यते। आचार्यायं पितृ

(()

पादास्तु प्रमोदनपुरन्दराचार्येतयाख्यया सहतीं प्ररयातिं नग्मु: तेषां थ श्ीनाथच डामगि-यादवानन्दन्यायाचार्य- परम- विघेयाश्चर्वारसतनया बभवुः । तत्र याद्वाना्दव्यायाचा रयाः प्रतापादित्यस्य राज्ः समाचूडामगितां प्रापुः । येषां चापूवें पागिहत्य समालोच्य प्रकृतेन राज्जा ते "अविलम्ध- सरसवती त्युपमामना समलचक्रिरे। माधवसरस्वतीत्या- रूथया च तेषां सुम्रसिद्धिरासीत्। एत एव माधवसरस्वत्य:

रामेश्वरभट्टानां शिष्यो माधवसरस्वतीति सम्यङ् नावधा रयितु पार्यते। तृत्षीय: पुत्रः कमलजनयमस्तु नवद्वीपे न्यायशास्त्रमधीत्य प्रथमाश्रम एव संसारासारतामवगत्य समुपजातवैरा्यस्तुरी याश्रमं(१)प्रतिपेदे। एषां विद्यागुरवा माघवसरस्वत्यः परम- गुरवश्च श्रीरामसरस्वश्य आसम्। आश्रमगुरवा विश्वेश्वर-

(१) श्रीमग्तो गदाघरभट्टाचार्या गुरुणां सवर्गारोदणाद्वतो परी- क्षामदत्वा सह यां पदर्वी चालवध्वा तत्मयुक्तविशिष्टपतिष्ठाभावेन छात्रायां तदन्तिक उपस्थित्यभाबात् पुष्पवाटिकार्या गुश्मादीन्येव पाठयन्तः कालं यापयामायुः। तत्न म्रत्यहं गङ्गा रनातु गच्छन्तीभि- जनताभिर्विक्षिप्तं मन्यमानाभिरुंपेक्षांथक्रिे। परन्तु के चन तन्तवा- न्वेदियः किमय पाठयतीति बसुतकरठया तदब्तिके गत्वा, पूर्व तत्पाविदस्यं पाठनशैलीं चावधार्य सर्वचैष सद्यशापम्रख्या: यितुमारेभिरे। ततः प्रभृति चापरिभेया अरन्तेषाषिनर्तान् पर्य- वारयन् ॥

( s )

सरस्वत्या मधुसूदनसरस्वतीत्यभिधानेन तदानीं तं भूषधा- मासुः। ततःप्रभृति से चतुःषष्टिघट्ट गोपालमठें स्ववासंप्राषी कलृपन्। तदानीज्ञानन्दकामनाम्तर्गताउप्ययं प्रदेशः कैश्चि- देव साहसिकधौरेयैः संप्राप्तागमनिरगमा यथार्थतः कानन- मेवासीत्। "एते मुनिधर्या गदाधरचक्रपर्तिभिः मतीथ्यैः सह हरि- रामसर्कवागीश महाशयानामन्तिके न्यायशास्त्रमध्यमच्छनू । (१) अस्मिन्नेवाश्रमे वेदान्तादीनि शास्त्राणि माघव- सरस्वतीमाममितके समभ्यस्तान्या चायै:। प्रायः सर्वे निबन्धा अप्येतैरन्तिमाश्रम एव निषद्धा इति तद्ग्रन्थाद्यन्तभाग- समालचनया प्रतीयते। कदाचिचच स्वजन्मभमिस्नेहेन सतीर्थ्यस्नेहेन वा ध्म्ये पथि सांसारिकान् प्रवर्तयित बा नवद्वीपं गतवरसवाचार्यवर्येषु सत्रत्या: सर्वे तार्किकाः पय्य- नस्यन्। तदानीनतनीमेववस्थां वर्यायता केनचित् कविना "नवद्वीपे समायाते मध सदनवाकपती। चकरपे तर्कवगीशः कातरोडमूद् गदाधरः" इत्यय इलोको गीतः । एते च तत्रागत्य श्ीमतां गदाधरभट्टाचार्यायां सद्मनि निवसन्तस्त. एकलितामातिध्य पत्किरियां स्वीचक्रः। तदानी न्यायशास्त्र पाठयन्तो गदाघरभट्टाचार्याः "किं भोश्छात्ावस्थाया- मेध संकलितानि टिष्पणादीनि पाठ्यन्ते" इति साक्रोश- माचाय: पष्टाः "कानामात्रानुपपत्तिरिति" साभ्षियोगमुक्का तैः साक वादं समुपस्थापयानासु। तदानीं व ते पूर्वावस्था- तोऽपि महतीं पदार्थसम्पत्ति शेसुषीवैभवंध तेषामवगम्य साझुलं म्रगिपेतुरिति किंवदन्तीति महामहोपाठयायराखाल दासन्यायाचाय महाशया भणनिति रम।

(८)

यनएन्टिक्क रो-(Ind,Ant 1912, 9,) नानके मास्तिक- पत्र "तेन रज्ता वितीर्यानि हस्त्यश्वादीनि अस्वीकृत्य रामेश्वरभहः कल्य एव द्वारकां प्रतर्थे। तस्मिन्नेव्र मागे त्रिप्ञाशद्धिकचतुद शशततमे शकाबदे चत्रेमासे (1514 A. D. March )नस्थ कः पुत्रः समजन तर्प च मारायमभटट तिनास्ना महती प्रमिद्धिम्भवत तन्रागत्य महाभाव्य सुरेश्वरवार्तिकं च पाठयन् वर्ष- चतुष्टयं याघदुषित्या प्रतिष्ठानपुर समाजगाम। तग्नापि सहूता सम्मानेन सम्मानितश्वत्वारि वर्षासिं स्थित्वा परम. निःश्रेपसप्राप्रिहेतवे वाराणसीं प्रातिष्ठत। सस्य द्वितीय: पुत्रः श्रीघरस्तृतीयश्च कश्वन सुगृहीतनामघेयो मार्ग एव समजनिषाताम्। एषां त्रयासां काश्यामेवाद्वाहः समपद्यत। नाराययमहाना जन्मसमये रामेश्वरमहो वयसा वृद्धु आसीत। अत एव काश्यामागमनकाले सतोव वार्टुकमन्खभवत अध्य व नयः प्रधाना: शिष्या आसन्(१)अनन्त भट्टः (केा. ङसास्थचित्वावनः (२) दामोदर सरस्वती (३) माधवसरस्वती च। तत्र माधवसरस्वती श्रीमधुसूदनसरस्वतीनां गुरु- रासीदिति गृहस्थडयं नारायसाभटः प्रवृत्तिमार्गविराधिना निः वृत्तिमार्गस्य महान् विद्धष्टाऽडमीत।व्र्शननिष्ण तेाउप्ययं प्ररिद्ठिः सवैरेष संन्यासि्निः शास्त्राथे प्रायो बद्ध- परिकरतां प्रापत। सा5यं बहूनां वेदान्तग्रनथानां निर्मा तार नरसिंहाश्मं तत्काले सर्वन्र विरयातकीतिमुपेन्द्रसर- स्वसीं सकलनैयायिकदिग्गजानां पराजेतारं तेवु व विस्ता-

रितकीतिमहिमानं मधुसूदमसरस्वत्याचार्यप्रवरं (१)च परा- जिग्य इति च लिखितम् (Indian Antiquary 1912,p.10 Para 3 ). नारायणभट्टन वृत्तरत्नाकरटीका १६०२ विक्रमाबदे (1545 A.D. ) निर्मिता। तदानीञ्च स वयसा सप्तषष्टिवर्षीय आसीदिति पूर्वप्रदर्शिततज्जन्मसमयालोचनया प्रतीयत इति। एतेन मधुसदनसरस्वतीनां नारायणमहानां च समानकालस्थितिकत्वं समायाति। एवं च षोडशशताब्दूया मध्ये मधुसूद्नसरस्वतीनां सत्तायां नास्ति काचिद् विप्रतिपत्ति: । शिष्या अ्मध्या- पिता इति पूर्वसन्दर्भावलोकनेन निश्चीयते, वत्यमाय- परघटटकप्रामारयाफच। तथाहि अलवरराजधानीस्थसरस्वतीसवने विद्य मानायां पुरुषोत्तमसरस्वतीनिर्मितायां सिद्ठान्ततत्त्व- बिन्दुटीकायाम् झादौ (Beginning) "शीधरं श्रीगुरु मत्वा नौमि शपादमादरात्। विद्यागुरु गुरुमिव सुराणां मधुसदनम्" इत्युत्ता, अ्रन्ते च (End) "बलभट्गो भहाचार्य: कश्न सम्यग भक्तशिष्य: परमवेदान्तशास्त्र- निष्णातः' इत्युत्ता छ्छिष्यत्वं सिद्ध्यति। अपि व शेषगोविन्दनिर्मितायां भ- (१) टि० कौशिकवंश्यानां परिद्ृतानामितिवृत्त स० म० घं० हर

नारायपाभट्टो मधुसदनपरस्वती: पराजिग्य इत्यंशश्य प्रकृत-

गाधिवंधा नुचरितथ्य प्रामापयं न विहृण्यते।

( १० ) गवत्पज्यपादशङ्कराचार्यविर चितसर्वसिद्ठान्तरहस्यटका याम् "या प्रसादाधीन सिद्धिपुरुषार्थचतुष्टयम्। सरस्वत्यव तारं नं वन्दे श्रीमधुसदनम्॥ इति श्रीशेषपरिडतसु- त शे ष गाविन्द विरचिते सर्वसिद्धान्तरहस्यविवररे भाटट पक्ष: समाप्तः । गुरुणा मधुसूदनेन,यट् यत्करुणापूरि- तचेतसोपदिष्टम्। तदिदं प्रकटीकृतं मयास्मिन् भगव- चछुड्रपूज्यपादमूले ॥" इृत्युत्तास्यापि तष्छिष्यत्वं सिट्ठम्। अयंच शेषपरिडतः(१)प्रायः कृष्णपरिडतो भहोजि दीक्षितगुरुरेध प्रतीयते, शेषवंशे परिडतपदस्य तत्रैव सिट्धः । तस्यायं पुत्रः शेषगोविन्दो भट्ोजिदीक्षितसमकालोद्धय इत्यायातम्। तथा चैतद्गुरूणां मधुसूद्नसरस्वतीनामपि स एव समय इत्यपि सिद्ध्यति। काश्यामाचार्याणां निवास प्ासीदिति किंधदन्ती 'गुरु' काशिराजम्" इत्यादिभगषट्गीताटीकास्थतदुत्तापि दढीभवति। अत एव तुलसीदासगोस्वामी शास्त्रीयान् विषयानधिगन्तुमेषां समीपे समुपसपति स्मेति कथाऽवि युक्वाभाति । भि च फ्रट्ठोनिदीक्षितत्तरात् रक्ोजिन्हस्य स्थिते: (1630 A. D.) १६३० सत्रीस्ताळ्दे सिद्ठतया तद्गुरोर्नसिंहा- श्रमस्य नाराययाभ्हस्नामकालिकत्वं युक्तम्, उक्तग्रश्थोऽव्य- त्र प्रमारम्। एवं गेस्वामितुलसीदासेनापि (1574A. D.) सं० १६३१ विक्रमाब्दे रामायणस्यारब्धतया काशिकराजकीय- सरस्वतीभवने तद्स्तलिखितपुस्तके (२'सं१६४१=(1584A.D.) (१) टि० शेषकृष्णस्मयपच १६०० बोड्शततमेशावीयाबदसमी प एवनिश्चित: । (२) सं० १६४१ मार्गभीर्षसुदि ७ रवौ लि० तुलचीदासेन।

( ११ )

विक्रमाउदस्योपन्यस्ततया अकबरे राज्ति राज्यं प्रशासति

वरप्रतिये।द्धः प्रतापादित्यस्यापि स्थितिस्तदानीमेय सि- द््यति।

नृमिंहान्नममधुसदनसरस्व्रतीनां समकालस्थितिकतवे सिद्ध, श्रीमधुसदनसरत्वतीनां स्थितिसमयः किञ्चिन्न्यूनाधिकभा-

विंशत्यधिकषोडशशततमं यावत्प्रतीयते (1540A. D-1623 A, D. ). एतद्ग्रन्थम द्रसमूलभूतं प्रधानं पुस्तकं केन चिन्मत्मित्रेण दत्तं संपूर्ण शुद्धुंच। एकं घ सरस्वतीभवनस्थं खरिषतं नातिशुद्ध घ। यद्यपि प्रधानग्रनथस्यैव्षर पा्ठो 5ंङीकतोम भिः, तथापि द्वयोर्मधये यो ह्यत्यन्तं युक्ततरः स एबोपरि दत्तो डयबपाचापर: सन्निवेशितः। प्रधानपुस्तकस् A. इति संज्ञा, ह्वििवस्य B. इूति संक्षा कलपिता। यावत्पर्य- न्तं पाठमेदा दृश्यन्ते सावत्पर्यन्त एव भागो द्वितीय- पुस्तकस्योपलब्घ इति बोधयम्। पस्मित् कर्मसि प्रतोष्यशल्यनुसारं श्रीमद्धिः का- शिकरा जकी पवधान संस्कृतवाठ शालाधर्यक्षेः एतत्पदेशीयसस्क

िभपिते: अुनपूर्वैरडाक्टर ए० वेनिसमहोदयैः प्रवर्तिता वयं रमप वार्धा 5नह, परं न तवभपतां बेनितमहे दयाना- माहत्मिकसृ मरिद मुझ कार्य पतिषद्ुनपि सत्पद्मलंुर्दाणे: शपद्ध: म०न0 डक्वरमकाम पकनहदये विद्याविवर्धनर-

( १२ ) परमेात्कर्षपद नीत्वा पुनरपि समुज्भीवितम्। आशास्महे चैतै- महाशयैः करिष्यमायामभूतपूर्वा तत्त्वान्वेषणद्गुतिम्

नाथकविराणमहाशयैर्यथावत्साहाव्यमस्मभ्यं वितीर्ष मिति- तानपि धन्यत्राद्परस्पराभिः समर्चयामः। यैश्वास्म- भिमत्रवयैंः पुस्तकादिप्रदानादिनाऽरमाकमुत्साहः प्रवर्धि- सस्ते5पि सुकी तिभाओो भवनतु। परंचास्मित् पुस्तके मुद्रय- कार्यकर्तु णामन वहित चित्ततया बहुचो डशुद्धया विद्यनत एव, ताश्च शुद्धिपत्े संशोधिता नवेयुः। इतः परं गुरेक्ाक्षपाति ना दोषज्ञान्सत्रितयं त्रुटिक्षमां प्रारथयामहे।समप्यते पैतरफ- लें परमहंसास्वादितघर णक्तमल चिन्मकरन्दाय भक्तजनमानप निवासाय रमाविलासाय। इति शम्। काशिकराजकीय- सरस्वतीभवनस्। रामाज्ञाशर्मपाण्डेय:

विषयसूची।

नडलाचरयन्

रौंकायतिका नाम प० २,४ सदेक देशिनाभ् पृ० २, १२ माध्यमिकानास् पृ० २,१9 पु० २,२० ह्ाणादानास् पृ०३,६ जयापिश्ञानाम् पृ० ३,१३

माभाकराणाम् पु० ४,८ भाह्वानामू पृ० ४.१२ सदनुयायिभाककषाछ्ित पृ० ४,१६ सांखयानास् प० ४,१८ पासखुलानाम् पृ० ५,३ त्रिदविडताम् पृ० ५,८ मनयेषाभ् पृ० ५,१३ अपरेषाम् पृ० ५,१४ पाशुपतानाम् पृ० ५,१६ वेष्णधानाम् पृ० ५,२० हर्थय गर्भागाम् पृ० ५,२२ इृतो भिल्नानामपरेषा् पृ० ६,१ औपनिषदा नामू पृ0 ६,३ तममसेउविद्यानिवृत्त्यपरुक्षित आत्मीय मोस: ६,५ प्रतिबन्धघ तुष्टयरह्ित विद्यासयरूपसाक्षतकार- तर प्षाधमम् पृ० ६,९ पृ० ६, १० सन्िवर्तकामि पृ० ६, १२ असम्मावनादिपरिक्षयाय पतुर्लक्षणमोमांड्ष

( २ )

समारकमः पु० ६,१9 भुमुभोरधिकारिता पृ० ६, १९ पर्वोक्तार्थसंक्षप: qe 9,6 मुमुक्षोरिचछाम्रवृश्योरुतपादनाय मोज्स्वरूप- वर्णनस्य पराभिमतमोत्तखवडनस् चावश्यकता प्रद्र्शनम् पृ० १,१ प्रराभिमतपक्ष मोक्षकाममानुद्य: तत्र नास्तिकमसे पृ० 5,१ चार्वाकमये पृ० =,९ भौगतमये कषिक विश्वानवा दे पू० ८,६ (योगाचारमसे) तत्रेव सर्वपसन्तानान्तर्सावपक्ष पृ०८,१३ शून्यवादे (माउपमिकमये) पृ० ८, आईतमये पृ० ९,५ आस्तिकमते कामनोपपादणस् पृ० १०,२०-पृ० ११२० क्त्र वैशेषिकता र्किकम्राम्माकराणांखयटनम् प० ११,२१-पृ०१४,८ भाहमतस्य विकहप्य खबडनम् पृ० १४,९ भातम भिनन्न नित्य सुख रूपमो क्षक्षपगम् पृ० १४,१२ तदसिन्मस्य तस्ष्य खवडनम् पृ० १५,८ पृ० १५,9 सांरूवयोगाभिभतमुक्त विद्रावणम् अस्मिन् पछ्चे मितरां मोक्षानुपपशि: पृ० १५,१२ पृ० १६,६ सर्वेष्यपि मतैबु भागन्तुकस्य भोक्षस्य जन्यत्वेम विनाशिल्म् पृ० १६,६ दुःखाभावस्य गुणाधानलतणस्य मलसाउमलत्णश्य बा घ्रवमनित्यत्वम् पृ० १9,८ एकदेशिमतानां खवडनम् प० १9,१८

सानकरमस्मुचयेम मुक्तिं वदतां त्रिद्विडनाममत-

३

पृ० १९,११ सौगलाभिमसमक्षसाधनानां मिरास: पृ० १९,१५ आहतीयमुत्तिमाधनस्यानादेयत्वम् पृ० २०,५

पदार्थतश्वश्ञानेन मुचिमभ्युपगच्छतां नैयायिकवेशे- षिकासां मशव्ाधनताया विकलण्छ एपडनस् पृ० २०,१६ पृ०,२१,५ प्रकुततियुरृषिवेकस्य मुक्तिसाधनताखव्डनम् पृ० २१,9

सानेन कर्मकय इति मतस्थ खणडनम् पृ0 २२,१ पुनरपि सांखयमतपयर्पालचनम् पृ० २२,१9 औपनिषड् क्षेतरनुपपसीरुपन्यस्य तन्नरामपूर्वकमवास्स-

बिद्े इच्छाविर द्वातकामनानुद्यप्रदर्शनम् पृ० २३,१३

खगड्नम् २३,१९ इयरप्पाशङ्कपेा: खणडनारम्भः पृ० २४,५ अश्रेव वार्सिकसममतेरुपस्थापनम् पृट २५,३ अविद्यानिवृत्तेदु र्निरूपत्वखयडनम् पृ० २५,१६

पु० २५, ९-१9

भात भतमेत्यत्र ज्वानस्योपलकपततरमाश्र डस्प खपड नम्

जानश्याज्ताननिवर्सकत्वे विकलप्य पू्वेपक्षोपन्यासः प० ६८,१३

प० १९,६ तत्र फेवसचतन्यस्य नान्ताणनिवतकश्वम्, नापि सृत्ि- रूपस्य पृ० २९,७-पृ० २९,१०

( ४ )

तदेब परोक्षत्वापरीक्षत्वा्याँ विकल्प्य स्वमतेन चाप- शेश्तवं मिरुच्या निर्भोक्षत्वापाद्नम् पु० ६०,२०-पृ०३१,१२ प० ३१.१३

ब्रह्मगो द्रानविषयश्वमित्यम्र मगसा मानतवं दूषाित्या वेदान्तवाकयस्य नानत्वापन्यासः ६३,३

प्रह्मणि प्रमाणागोचरत्वम् पृ० ३३,२ वाक्यजन्यबोधे पदार्थद्ञानस्य कारमत्वात् पदमृश्या पदारथंबोधादु ब्रह्मगाश्च मृश्यमिषयत्वात्प्ररक्काद् वृति- निरूपणम् पृ० ३४,१० ताकिकाणाममते शर:एबहपस् पृ० ३४,१२ मोमांसकानाम् पृ० १४,१५ तार्किकमतखयडनम् पृ० ३४,१S तन्मते शक्त : स्वरू पसस्बन्ध यशेवत्वखवडमस् पृ०३५,५ ता्षिरा-

उक्षपोच्छेदापत्तिः, अन्विता भिधानवादेन सदुपपशिश्च

अभ्निहितान्वयवादेन व सदुपपसि: पाक्षेपो लक्षणा वेल्येशन्मलखयडनम् प० ३०८ वेदान्तिमतेन तन्तिरूपणम् प० ३9,१२ रुढियोगभेदेन य सस्या द्विष्यण पुर ६७,१६ै खाषयबाधकसावे केषांचिन्तम् पुर ६६८ पहजा दिप दे माहार्मा नै भाधिकार मा य सतेन यो गहूत्या- रपा मुखुया वृत्ति: पृ० ३८,११ माभाकराणां वेदाप्तिनाज्यु मलेन टल्यबठनम् घ०२5,१४ अभ्युपगमधादेन ततस्वीकारपय पृ०३द,9 नघन्याया दैषिध्यम् पु० ६ृ९,८

)

उपचाराख्यापि वड्नस् ४०,५ गौपया लक्षणातेश्तिरिक्कतवसिद्धान्तशच पृ० ४०,१२ वैथाकरणाभिमतस्य षड्ठिवधस्य शदुस्य मुख्यजघन्य- पृ० ४०,१४ आलङ्कारिकमतेन ठयणजनानिरूपणम् पृ० ४१,१ तन्ि रा सो 5युपगमधादेन तत्स्वीकारप्च पृ० ४१,१६

सहुदाहरसप्रदर्शनपूर्वकम् अन्येषां तैथिकानां मलेन स दुपोट्लनञच प० ४२,६ तस्या हविध्याशङ्का तन्निरासप्य पृ० ४३,१५ आसां वृत्तीनाम ऽसये ब्रप्मरय मरभवप्रतिपादमम् पृ० ४४,६ तत्र रूढेर्सम्भवपच प्रत्यक्षानुमानोपमानसाधम्यवैध- मर्यादिभि: शक्तिग्रहम्द्र्शनम् पृ० ४४,७४८,२ योगस्यापि तत्र नावसरः पृ०४८,३ जहत्स्वार्थादिभेदेन मिन्नाया लक्षणायापच तत्र नाष- काश: पृ० ४१,१ अ्म्युच्चयशादेन स्वीकृताया ठ्यञ्जनाया अपि तन्रा- समभव: पृ०५०,१

त्वाभावपरय्यमुयेोग: पृ०५०,9

तत्र जानस्वरूपस्य सत्यत्वे मिध्यात्वे वा न दोष: पृ० ५०,१३ अवचछेदकस्य कल्पितशवेऽपि अवच्छेद्यस्य वास्तवत्वा- विघातःतथा तार्किकमीमांसकैरम्युपगमात् पृ०.१,१-५२,१६

शोघ: पृ० ५२,९३ सप्रकारत्व निष्मकारत्वविकल्पा्रुपपत्ति: पृ० ५२,१६

( ६ )

पृ० ५२.१९ ५५.१४

वलृमन सार्व्य क्षारमभावस्य ला्किकमतसिद्धे निरविकल्पके 5निष्या पिम्रदर्शनम् पृ० ५६.५ तैः यहैकरु प्यार्थमपरोक्षत्वेन रुपेय प्रमाथिशेषयम् पृ० ५६. १९ सदयं निर्गलितार्थ: पृ० ५9,३

स्थाप्यसरमब: ५१.८ 'अत्र बुमः' इत्यादिना तन्तिरातशय। पृ० १८,४ ब्रह्मणि ज्ञानीयविषयतवाभावेऽवि स्ानस्य ब्रह्मत्ि- वयस्वनाधनस्। पृ० ५८,५ कल्पितविषयता या ब्रह्मणि इ्वीकारैडि न सक्ष कर्म- त्वेम जडत्मइवास: पृ: ५९,३ वृत्तिविषयताया जहत्वापादकत्वनिरास: पृ० ५र,११ फलवपाप्यत्वर्येध जडत्वापादकत्वमिति मतं निरस्

वश्युनरकत्चैतन्यस्य चैतन्यरूपश्वाश्तदृव्या प्यत्वाभाव्ष पृ० ६०,१२ क ल्िपत विषय तावरकलपत प्रकार तामापाद्य तबिरातः,

पृ० ६०, १८-६१,९ जाद्यक्षणे वृत्तेर्निर्विकल्पकत्वाविशेशध: पृ० ६१,१० द्विती यक्षणेऽज्ञानादि निवृत्तिप उकदेहाद्यध्यामानां नि० वृष्या शुद्धुचेतन्यस्थित्या पुनः संसारस्यानावृतिः, पृ० ६१,१३-६२,9

( 9 )

अजनस्य दृश्यश्वेन रूपेण निवत्यता, उर्तप्रमावरिशेष त्वेन निवतकतेति कार्यकारयभावस्वीकारेण सकल. दोबापनेदनम् पृ० ६२,८

तत्साधनल्लु पृ० ६२,१६.६३-१९

पृ० ६४,१

योपश्या च लत्साधनभ् प० ६४,१३ मरत्यक्ष तोउज्ञा न नियृश््य नभवः पृ० ६५,११ अश्ञानस्य त्ानानिश्व येगवखयडनम् ५० ६६,६ सस्य विनाशित्वनिश्चयश्च पृ० ६६,६-६६,१३ शविषरिष: त्वे ब्रह्मगो5वाध्यत्तरमाशडक्य तस्य शतिता- र र्या विष यत्तेमात्.ध्यरवासाव्साघनर पृ० ६६,१९ अवद्याया आतमशसरू प्रनेम निवृास: पृ० ६६,१ पृ० ६७,११

ताकिकेभ्यो िभ्यतां केषांचिद्न्येषां व मते उपपाद्य माद्य- पल्खपटनम् पृ० ६८,६ भावमा जन्यव्रह्मप्तामस्य प्रामायवाशड्डा पृ० ६८,१७ परोक्षज्ञानजव्य साधनाया नापरोक्षमानजनकत्व तथा च न तस्या: म्रामापयम्रयोणकत्यम् हत्यादिना तन्तिरास- शध पृ० २०,५ भावनाया सयकल्पनापेक्षण लाघवाकछबद बयापरोक्षविष- यत्वरर्पनस् इत्यादिना पर्षोक्तसमर्थनं च पृ० 90,१८ प्रतिविरोधान्मनसः प्रामाययाभावसुनपय्यश्देपि तमाशङष्ष

ग्राम ययवादसमर्थनस्। ७१,८-७२,१9 आात्मनो मानसीनत्वे श्रतीरूपन्यस्य तत्र च मनसः कतृतव- मुपपाद्य तस्य करणत्वनिरासः पृ० 9२,१9-9५,9

सह का रिय ह स्र् प्रपरोक्षप्ञानजनरत्वमाशडक्य तव्रिराम: पृ

अत्यत्तिव्वानदृश्टान्ते त्रिधा विशवां म्दश्यैकैकं तम्िरासः 94, १४-9१,११ अन्यरीत्या शबदप्रामायये दोषमुट्धाव्य स्वरीतया तरम्राभायप- ठयवस्थापमम् पृ० 99,११ ममस इब शबदस्यापि परोक्षापरोक्षिप्तानननकतवम् प. 99,१८ मनसोवच्छेदकटैविध्ययच्छवद्स्यापि ट्वरूप्पाशङ्का ततसमा- धिश्च प० ७८,३ प्रसाधारणमनःसहका रित्वेन शकदस्य प्रभाणनतरतवम्

चक्तरूपस्य नेन्द्रियत्वव्यवहार हेतुत्वम् पृ० ८९,१ कमेन्द्वियसत्तायां प्रमाणानि तद्धिषये सांख्यसम्मशिषथ पृ०्८१,३ हन्द्रि यलक्षपाम् पु० ८३,१ मनसः पसमभतातमकत्वनण्येषां चैकैकभूनात्मकत्वम् ८३,६ मनसः परमायुत्याभौतिकत्वयोरनिशास: पृ० ८४,१ इन्ट्रियलक्तणम्, तदुपयोगितया पञ्चभ्यो भतेभ्यस्ततसप्टि- वर्णमं च प० ८५,१०-८७,५ वाचस्तेजसत्वखएडमभ् प . ८६,११ शब्दे इन्द्रि यव्यवहारा पश्यभायः प०८१,१९ प्रस्यक्षतवश्य जरसिश्वनिरास: प. ८,१५

शक्दस्यापरोक्षज्ञानजनकरवैउवि विचारस्यावश्यकताम्रदुश- नमू, अज्ञाननिवृती क्रमप्रदश नं च पृ० ९०,१८ ९२,९ अविद्यानिवृत्त्युवल क्षित शातमैव मोक्ष इत्युपसंहारश्य पृ०ट,१

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ वेदान्तकल्पलतिका।

मीमांसया कपटतो भुजगाम्बयेव स्वाधीनतामुपनिषद्वनितेव नीता ।। येनदुधतामृतफलेन गरुत्मतेव तस्मै नमो भगवतेऽदुभुतशह्कराय॥१॥ दुरापः शास्त्रार्था नियतयतमानैरपि बुधै न सम्प्राप्तु शक्यो मलिनमतिना यद्यपि मया॥

सुधाराभि: सिक्तो न कथमपि रिक्तोऽस्मिभविता2 सत्तर्कपुष्पनिकरैः परमात्मबोध- निष्ठाफलेन दधती परमां विभूतिम्॥ शारीरकार्थसुरशाखिगता सुधीभि- वैदान्तकल्पलतिकेयमुपासनीया॥ ३ ॥ निर्धूय जैमिनि-पतज्जलि-गौतमोक्तीः काखाद-कापिल-शिवादिमतानि चाहम्॥

शुद्धिं व्यनज्मि विशदं मितभाषितेन॥ ४ ॥

( २ ) मुमुक्षूसामनुष्ठेयविक्षेपविनिवृत्तये॥ मोक्षं ससाधनं वच्मि परपक्षनिरासतः।५।। प्रय मोक्षे तत्साधने च विप्रतिपद्यन्ते विपश्चितः।

अनुष्यत्वादिविशिष्टभूतचतुष्टयसंघात एव चैतन्यं मन्यमाना नानागमपुराखानुमानादिमानान्तरप्रसिद्ध- मपि देहादिव्यतिरिक्तं चेतनं बन्धमोक्षभागिन- मशुद्धबुद्धयोऽपलपन्ति, नाऽप्रत्यक्षं प्रमायमिति वदन्तः । तत्र कस्य मोक्षं प्रत्याश ।

्यागि मनः प्रागं वा चेतनसुपगच्छन्तस्तयैव वञ्ञकाः। विज्ञानवादिनस्तु क्षणिकविज्ञानस्कन्धं देहे- न्द्रियादिव्यतिरिक्तमात्मत्वेन मन्यमानाश्चतुर्विधनै- रात्म्यभावनया तस्य सोपप्लवविज्ञानसन्तानस्यात्य- न्तोपरमं वा निरुपप्लवसर्वस्वसन्तानान्तभावं वा मोक्षमिच्छन्ति। माध्यमिकास्तु शून्यमात्रमात्मानसुपगतास्तता न किज्ञिदपि तत्वमस्तीति शून्यभावनाप्रकर्षपर्य्य न्तात् तत्वज्ञानाच्छून्यभावमेवापवर्गमाहुः। आर्हतास्तु देहेन्द्रियादिध्यतिरिक्तं देहपरिमा- ामात्मानमभ्युपगम्य तस्य पुर्य्यष्टककर्माष्टकपरि-

( ३ ) घिना परिपाकेन(१) चाष्टविधबन्धप्रध्वसे सति सुखैकतानस्य निरावरणज्जानस्य सन्ततोर्ध्वगमनमलो काऽडकाशगमनं वा मोक्षमाचक्षते, पञ्चरभज्जन इव प- ज्रस्थस्य शुकस्य स्वातन्त्रयम्। इदमेव च स्वात- न्तयं मोक्ष इति सिद्धम्(२)। काणादास्तु देहेन्द्रियादिव्यतिरिक्तं बिभु- मारमानं नवविशेषगुणाश्रयं कल्पयन्ता जल्पन्ति। द्रव्यगुराकमसामान्यविशेषसमवायानां वरणा पदा- र्थानां साधर्म्यवैध्म्या्यां यत्तत्वज्ञानं तत्पूर्वकादा- त्मतत्वसाक्षातकारादीश्वरोपासना सहितान्नवानां वै सेषिकगुणानां प्रागभावासहृवृत्ति: प्रध्वंस एवात्मनः कैवल्यमिति। नैयायिकास्तु पमाराम्रमेयसंभयप्रयोजनद्वष्टान्त-

सच्छलजातिनिग्रहस्थानानामुद्द शलक्षपपरीक्षाभि-

दुःखाऽपवर्गाख्य द्वादशविध प्रमेयनिष्करषेण्ात्मट्टयसा- क्षात्कारात् श्रवामनननिदिध्यासनपूर्वकात् सवासन- मिथ्याज्ञाननिवृत्तौ तत्कार्य्याणां रागद्वेषमोहानां निवृत्तिः, ततस्तत्कार्य्ययो: प्रवृत्तिपूर्वकयोर्धर्माऽधर्म- यो:, ततः पूर्वार्जितकर्मखां कायव्यूहपूर्वकभोगेन क्षया (१) B. reads पररिपाकेण (२) B. reads म्रसिद्धिम्।

( ४ ) चछूरीरान्तरानारम्भ: । तता बाधलक्षणस्यैकविंश- तिप्रभेददुःखस्याऽत्यन्तविमोक्षेऽपवर्ग इति कल्प- यन्ति।

्व नाऽड्गमिकर्मोत्पादः। विद्यमानस्य चोपभोगेन क्षयात्सकलकर्मोच्छेदलक्षणामपवर्गमाहु: । प्राभाकरा अपि वैदिककर्मानुष्ठानाद् विहिता स्मज्जानपूर्वकादू देहेन्द्रियादिसम्बन्धस्य धर्माउधर्म- परिक्षयनिमित्तमात्यन्तिकोच्छेदलक्षणं मोक्षं म- न्यन्ते। भाहास्तु ज्ञानकर्मसमुच्चयादेवात्मना जडबोधा- तमकस्य नित्यञ्ञानं नित्यसुखज्चोदेति। ततश्य विषय- विशेषाऽनपेक्षया नित्यज्ञानेन नित्यसुखाभिव्यक्ति मु (१)क्तिरित्याहुः। मानसस्तानेन नित्यसुखाभिव्यक्तिर्या दुः(२)खाडभा- वमान्नमेव वा मुक्तिरित्यपि तदीया: केचित्। साङख्यास्तु प्रकृतिपुरुषविवेकादनाद्यविवेकनि- वृत्तौ तं पुरुषं प्रति चरिताधिकारायाः प्रकृ(३)तेः

(१) A omits मुक्ति: (२)B reads दुःखाभाव एव वा (३) B reads प्रकृतेर्नपुनस्तद्गोगार्था प्रवृत्तिः।

( ५)

निरोध एव स्वभावतः केवलस्यापि पुरुषस्य कैवल्य- मित्याहु:। पातज्जलास्तु प्रकृतिपुरुषविवेकेनाऽ्भ्यासवैरा- ज्यपरिपाकाद् यमनियमाऽडसनआ्राणायामप्रत्याहार धारसाध्यानसम्प्रज्वातसमाधिपूर्वकात् परमेश्वरत्र. सादजात् पञ्चविधानाज्वित्तवृत्तीनान्निरोधादेव धर्म- मेघशव्दितादसम्प्रज्ञातसमाधे: कैवल्यमिति कल्प- यन्ति। त्रिदण्डिनस्तु जीवब्रह्मशोर्भेदाऽभेदमभ्युपेत्य ज्ञानकर्मसमुच्चयाभ्यासादेव कारणात्मके ब्रह्मषि कार्य्यात्मकजीवस्य कर्मवासनाप्रहितभेदांशनिवृत्ति- रभौक्ष इति वदन्ति। परमेश्वरप्राप्तिरित्यन्ये। सतरङ्गनिस्तरङ्गभेदेन समुद्रद्वैविध्यवत् सविका रनिर्विकाररूपेशावस्थादूयं ब्रह्मणः परिकल्प्य ज्ञान- कर्मसमुच्चयाभ्यासादेव सविकारावस्थापरित्यागेन नि र्विकारावस्थाप्राप्तिरेव मोक्ष इत्यपरे। पाशुपतास्तु पाशुपतधर्माचरणात् पशुपतिस- मीपगमनमेव पुनरावृत्तिरहितं मोक्ष इत्याङु: । एवं यथोक्तविष्सुभक्तिधर्माचरशाद् विष्सुलोक- गमनमेव मेक्ष इति वैष्णवा: ।

गर्भ प्राप्तिरेव मेक्ष इति हैरण्यगर्भाः ।

( ६ ) एवमपरेऽपि स्वकपोलकल्पितश्रुतियुक्तिविुद्व- मेव बहु कल्पय(१)यन्ति। औपनिषदास्तु भगवता नीलाचलनायकेन ना रायरेनानुगृही(२)ता निरतिशयानन्दबोधरूप प्रात्मै- वानाद्यविद्यानिवृत्त्युपलक्षिता मोस्ष इत्याचक्षते।

कदुःखनिवृत्तिरप्युपप्द्यते। तस्य(३) स्वरूपे साधनान- पेक्षत्वेऽपि व्यञ्जकतया वेदान्तमहावाक्यकरणकस्त- रस्वरूपसाक्षारकार एव प्रतिबन्धचतुष्टयरहित: सा(४) धनं मोक्ष इत्युपचरय्यते। साधनप्रतिबन्धचतुष्टयञ्ञ विषयभोगवासना प्रमाणगताऽसस्भावना प्रमेयगताऽ- सम्भावना विपरीतभावना चेति। तन विषयासक्ते: श्रवणाङ्गभूताः शमदमादयो निवर्तका:, प्रमायगताSस- म्भावनाया: अ्रवयं निवर्तकम्, प्रमेयगताSसम्भावनाया मननं निवर्तकम्, (५) विपरीतभावनायाश्च(६) निदि- ध्यासनन्निवर्तकमिति। अतः अ्रवणादिसम्पादनेना- सम्मावनादिपरिक्षयाय चतुर्लक्षणी शारीर(9)मी- मांसा समारम्भि भगवता बादरायरोन। मोक्षकाम-

(१) B reads जल्पन्ति । (२) B reads नुग- हीता। (३) B reads च after तस्य। (४) B reads साधनं। (५) निवर्तकम्। This reading is omitted by B (६) B omits प । (9) B reads शारीरक :

( ) इचास्यामधिकारी, "शान्तो दान्त उपरतस्ति- तिक्षुः श्रट्ठावित्तो भूत्वात्मन्येवात्मानभ्पश्येत्" इत्यादिश्रुत्युक्तशमदमा ( १)घ्ुपतृ'हित(२)विधिमलके "अपथातो ब्रह्मजिज्ञासा" इतिसूते'सथ'शब्देन श- मादिविशिष्टस्य मुसुक्षोरेव सूत्रणात्। तद्यननिर्गलिताय :- शमादिसहितेन मुमुक्षणा गुरुमुपसृत्य मोक्षसाधनव्रम्मात्मैक्यसाक्षात्कारप्रतिब- न्धाऽसम्भावनादिनिवृत्तये चतुर्लक्षणी(३) मीमांसया वेदान्तवाक्यविचार: प्रतिबन्धनिवृत्तिपर्य्यन्तमावर्त- नीय इति। तत्र मोक्षस्वरूपं यावद्विशिष्य न निश्चीयते तावनत्र कस्य कामनोदेतु, तत्स्वरूपमान्ननिश्चया- त्कामनायां जातायामपि विचारेण साधनविशेषनि- इचये(४) सत्येव तत्र मुमुक्षो: प्रवृत्तिः सम्भवतीति

मार्यसती मुक्तिस्तत्साधनज्न विचार्य्यावधार्यते। तत्रौपनिषदपक्षव्यतिरिक्तपक्षेषु न मोक्ष(ई)त- रसाधनेषु कामनोदेतुमडति, तत्तद्वाद्यभ्युपगतानां

(१) B omits च । (२) B reads विचार after उपवृंहित। (३) B reads चतुर्लेक्षणमीमांसा। (४) B reads जात after निश्चये। (५) B reads तदयं before तत्तद्ा। (६) A omits मोष ।

( c )

तथाहि चार्वाकनये तावन्मोक्षस्वरूपस्यैवानभ्युप- पगमाद् देह(१)स्येन्ट्रियप्रारामनसां च भौतिकत्वेन विनाशित्वाभ्युपगमात् तेषामेव च स्वरूपतो दुःख- रूपत्वाद् दुःखहेतुत्वाच्च न तन्निवृत्तिसमवे संसारस- मये वा दुःखनिवृत्त्यात्मकमोक्षफलभागितावकाशः। सै।(२)गतमतमप्यपास्तम्। तनापि क्ष(३गिकवि- ज्ञानसन्तानस्य सोपप्लवत्वेन स(४)वदा दुःखरूपत्वा- त्। तव्निवृत्तौ च स्वयमेवाभावात् कस्य मोक्षावका- शः। न चात्मनो नाश: कस्याप्यभिमता निरुपाधिप्रे मास्पदत्वात्। रवनाशादूरं(५)दुःखितया जीवनस्। यत्तु प्रयागादौ निःश्रेयसकामनया मरणविधानं कुष्ठा- छ्रुपहतानां चान्यवापि, तदविनश्वरमो(ई)क्षसद्गाव मेव गमयतीति - निदर्शनम्। एतेन सर्वज्ञसंताना- न्तर्भावपक्षोऽपि निरस्तः,सर्वसस्य सर्वसोपप्लवज्ञाना कारतया संसारिसन्तानापेक्षयाऽपि सोपप्लवाधिक्ये नात्यन्तदुःखरूपत्वात्, अन्यस्यान्यान्तर्भावानुपप- नेश्च। अन्यया नी(9)लधवलादीनामपि तथा म्रस- द्वात् विश्वाद्वैतवादापतेः, संतानस्य सन्तान्यभिव्नत्वेन

(१) A reads देहेन्द्रिय। (२) A reads सौगत मध्य। (३) B reads क्षणिकविज्तानस्य। (४) A reads सर्वदु:खस्वरूपत्वात्। (५) A reads न्दुःखतया। (६) B. reads भेकतृत्व। (9) A reads नीलध वछाना ।

(e)

सर्वप्ञसंतानस्यापि विनश्वरत्वाज्ज, अविनश्वरत्वे वा स्थैर्यापत्तिरित्युपेक्षगीया: कुबुद्धयः । शून्यवादे तु किं केन काम्येत कामिनः कालन्रये- व्यसन्वात्।

वस्थानस्य च क्रियात्वेन विनाशित्वान्नापुनरावृत्तिल- क्षयामोक्षकामनाविषयता, सुखस्य व मोक्षरूपत्वाभ्यु पगमे तस्य जन्यत्वे पर्वोक्त एव दोषः । अ्रजन्य- त्वेऽपि मुक्तमंसारियारविशेषात्म एव दोष: । संसा- रदशायां कर्माष्टकेन तदावृतम्, कर्माष्टकनिवृत्तौतु नि- रावरसं सुखमिति चेन्न, कमशामनावरयत्वस्य कुत्राप्य- दर्शनात्। आत्मस्वरूपत्वतद्भिव्वत्वादिनापि तस्यानु- पपत्तिमग्रे वश्यामः । किंचात्मनो देहपरिमाशत्वा- भ्युपगमाहू हानां चाव्यवस्थितप(१)रिमाणवस्वात् ग- जमशकशरीरादा(२)ववयवोपचयापचयाङ्गी का रेयानि- यतपरिमाणव(३)६वमातमना वाच्यम्। तथाच परिमा- सभेद आ्ात्मना विनाशः प्राप्तःप्रदीपादिवत्, द्रव्यभेदं विना परिमाणभेदानुपपन्तेः । यावत्प्रत्यभिज्वं वस्तु- स्थितेरभ्युपगमेऽपि सावयवर्वेन विनाशित्वध्रौव्या- न्नाविनाशिमोक्षफलभागिता, विनाशिन: फलस्य तु (४)श्वर्गादावन्तभविन नात्यन्तपुमर्थमोक्षरूपते- त्यलमतिविस्तरेय। (१) B reads परिमाणर्वात्। (3) A inserts अपि between शरीरादो and अवयव। (३) A reads परिमायत्व। (४) A reads स्वर्गान्तर्भावेन।

(१० ) ननु नास्तिकमतेषु माऽस्तु मोक्षकामना फलफलि नर्विनाशित्वात्। आस्तिकमते तु नारिति स दोष इति तननोपपद्यत एव सा। तथाहि-देहेन्द्रियादिव्य- तिरिक्तो नित्यों विभुरात्मेति तावत्सर्वप्रमाशसिद्धस्। तत्र प्रत्यक्षं तावद योऽहं पितरौ बाल्येऽन्वभूर्व सोऽहं वार्दके प्रणप्तननुभवामीति प्रत्यभिज्ञात्मकम- नन्यथासिद्धमबाधितं च बाल्यवार्द्धकयोरदेहभेदेऽप्येकं प्रतिसंधातारं विषयीकुर्वत्तदतिरित्तमेव स्थायिनमा- त्मानं विषयीकरोति। तस्य च पूर्वकाटिरहितत्वं, जातस्यास्मिञ्जन्मनि किज्ञिदप्यननुभूतवतः स्त- नपानाद्यर्थप्रवृत्त्यन्ययानुपपत्या तज्जातीयेष्टसाधन-

भावनियमात्। तथाच पार(२)मर्षसूत्रम्-"इ- चछा द्वेषप्रयत्नसुखदुःखज्ञानान्यात्मना लिङ्गम्" इति। संघातस्य परार्थत्वाच्च, शव्यासनादेह चेतनस्य भाग्यस्य भोक्तर्थत्वं दूष्टस्। एवं देहस्यापि भोग्यत्वाविशेषाद्वोवलर्यत्वम्। यश्च भोक्ता स स्वयम- स्वार्य एव सिद्ध्यति अन्ययाऽनवस्थानात्। एवं जडवगंद्रष्टृत्वेनापि तत्सिद्धि:। एवं च सत्यका- रणवत्वेनोत्तरकोटिरहितत्वमपि तस्य विनाश- (१) B omits स्मरय। (२) B reads पारमर्ष।

( ११ ) कारणासंभवाच्च, "अविनाशि वा अरेडयमारमा" इत्यादिश्ुतिभ्यश्च । एवं प्रत्यक्षानुमानशब्दैस्तस्य नित्यत्वसिद्ध स्तद्विरोध्य नित्यत्वव्याप्यसावयधत्वमध्य भपरि(१)मारवत्वाऽसंभवान्निरवयवत्वे निश्चिते पर- मायुः परममहान्वेति विशये सर्वत दृष्टकार्यत्वात्प- रममहानेवेनि निशिचीयते, "आप्राकाशवरसर्वगतश्च

त्यत्वसंभवादापाततो न सुसुक्षानुपपत्तिः, विचारनि

तदनुपपत्तिं वक्यामः। तदेव सर्वास्तिकसाधाररयेन देहेन्द्रियातिरि(३)- के भोक्तरि बन्धमक्षभागिनि नित्ये सिद्ध तस्य बुद्धिसु-

श्ान्मनःसंयोगजन्यान्मन्यन्ते वैशेषिक-ताकिक-प्रा- भाकराः। नवविशेषगुलादय एव तस्य संसार: युगपत्त- ननिवृत्तिश्च मोक्ष इति। तथा च पारम(४) ्षसत्रम्- "दुःखजन्मप्रवृत्तिदोषमिथ्या ज्ञानानामुत्तरोत्त· रापाये तदनन्तराभावादपवर्गः" इति। तस्मा-

घ विवेकिनां कामनेोपपद्यत इति। मैवम्-स्वाभाविकधर्माणां धर्मिसि स(५)ति (१) B reads परिमाणर्वाः । (२) B reads भिन्नरूप। (३) B reads तिरिकः। (४) B reads पारमषं। (५) B reads सत्यु- कछेढासंभवात।

( १२ )

स्यदर्शनात्। तथाचोक्तं वार्तिके-"आत्मा क्त्रा- दिरूपश्चेन्मा काङ्क्षीस्त(१)द्विमुक्ततामू। न हि स्वभावो भावाना व्यावर्त्तेतौष्ण्यवद्रवेःइति। तथा च धर्मिणा सहैव तेषां निवृत्तिरङ्गीकरणीयेति पूर्षाक्तनैरत्म्यवादप्रसुङ्ग:। तदुक्तं ब्रह्मसिद्धिकारै :- "विज्ञानादिविशेषगुनिवृत्तिलक्षणा च मुक्ति- रुच्छेदपचान् भिद्यते। न हि सतोऽप्यात्यन्तिको दर्शनाभावोऽभावाद्विशिष्यते, कश्च सर्वतः

मोक्ष: स्याद्" इति। सर्वविशेषगुरनिवृत्तिविशिष्टे चात्मनि प्रमाणाभावात, पज्ञायमानस्य दुःखाभाव-

प्तिः । अज्ञायमानस्यापि स्वरूपेश पुमर्यत्व मित्यपि न, मानाभावेन तत्स्वरूपस्यैवाऽसिद्धरुत्त- त्वात्, तत्ममारत्वाभिमतानामनुमानानामाभास- त्वात्। "अशरीरं वाव सन्तं न (३)प्रियाम्रिये

(१) B reads स्तर्हिमुक्तताम्। (२) B reads

(३) A reads म्रियाम्िये न।

( १ ) सपृशतः" इति श्रुतिरैव तन्न मानमिति चेन्न। जीवतोऽपि देहाभिमानरहितस्य सुखदुःखसम्ब- न्धाभावप्रतिपादनपरत्वान्तस्या:, नवविशेषगुणरहि-

वाज्च। किंच, दुःखध्वंसस्य न पुरुषार्थत्वम्, पुन्दुः-

अय दुःखप्रागभावस्य दुःखकारणत्वात्तन्निवृत्तौ दुःखान्तरानुप्पाद इति मतस्, तन्न। कियतां म्राग- भावानां निवत्तावप्यन्येषां सद्धावसम्भवात्सर्वेषामेकदा निवृत्तौ मानाभावात्, प्रागभावनिवृत्तेः पुरुषव्यापा- रासाध्यतया तदर्य पज्चाध्यायीप्रभृतिशास्त्राभ्यासश्र- वगमनननिदिध्यासनादिप्रयासानां निष्फलत्वापत्तेः,

कारसुखनिर्वृत्तित्वेन द्वेषस्यैवान्नोचितत्वात्, को हि सर्वप्रकारसुखपरिहारेण शुष्ककाष्ठवदवस्थातुमिच्छेत्। यत्तु न्यायभाव्यकृतोत्तं "शान्त: खल्वयं सर्वविप्रयोग: सर्वोपरमेऽपवर्गः, बहुत्र कुच्छ् घोरं पापकं लुप्यत इति, कश्चिट बुट्ठिमान् स- र्वदुःखच्छेदं सर्वदुःखासंविदमपवर्ग न रोचये- दिति। तद्यथा मधुविषसंपृक्तान्नमनादेयमिति,

( १४ ) एवं सुखं दुःखानुषक्तमनादेयम्" इति। तन्न-दुःखाभावस्यापि सुखश्ेषत्वेन पुरुषायत्वा- त्स्वतन्त्रपुरुषार्थद्वयकल्पने मानाभावात्सुखकाले दु: खाभावस्य नियतत्वाद् दुःखाभावकाले च सुपु- प्तिप्रन्यादौ सुखस्याप्यभावान्न सुखस्य दुःखाभा- वार्यत्वेन (१)पुमर्थत्वसम्भावना, व्यभिचारात्। अधिकसुखेच्छया त्वल्पसुखोपेक्षा युज्यते, न तु केव- लबुःखाभावायेति प्रेक्षापूर्वकारियां पन्था: । प्रस्तु तर्हि नित्यसुखाभि(२)व्यक्तिर्मुक्तिरिति भटटाचारयमतम्, तत्र पूर्वोक्तूषण्ासम्भवात्। न, विकल्पासहत्वात्, तन्नि(३)त्यं सुखमात्मनो भिन्नमभि- न्नं वा। सादयडपि जन्यमजन्यं वा । तत्राद्ये जन्यस्य क्षयित्वनियमेन कथमक्षयपुमर्थकामनाविषयता, ब्रह्म- लोकान्तसुखवितृष्णो हि मुमुक्षुरुच्यते, तद्ैतृष्पयं च जन्यत्वेन क्षयित्वादेव। अन्त्येऽपि पक्षे तस्य ज्ापर्क वाच्यम्, स्वप्रकाशत्वासम्मवादनभ्युपगमाज्न। मोक्षे

पुमर्थत्वमायातम्। न ह्य्संवेद्यसषुखस्य पुमर्थत्वमस्ति, परसुखस्यापि तत्प्छङ्गात्। इन्द्रियाद्यभ्युपगमे च संसारावस्थातो न विश्ेष संसारावस्थायां च तस्य (१) A reads पुमर्थसमभावना। मिध्यक्िरिति। (२) A reads (३) B reads नित्यसुख। (४) B omits तत् ।

( १५ ) भाने हेतुर्वाच्यः। कस्यचिदावरणस्याभ्युपगमे व तस्य सत्त्वासतत्वभिन्नत्वादिरूपेश विचारासहत्वादनि- वचनीयमायाभ्युपगमत्वप्रसङ्गः, तथा चसर्वं ब्रह्मवादि- मतमङ्गोकृतं स्यात् । अत एवात्माभिन्नं तत्सुखमिति मतं परास्तम्, आात्मरूपस्य सवदाऽनावृतत्वेन तंद- भिन्नसुखस्य संसारावस्यायामपि भानप्रषङ्गात्। अ्नया चानुपपत्या नव्यमीमांसकैः केवलदुःखाभाव- एव परिगृहीतः । सच निराकृत एव, आात्मनि वृत्तिमन्तरे तदाश्रितदुःखनिवत्त्ययागात्। भाटः

वृत्यैव लोके कार्यनिवृत्तिदर्शनाज्न। ऋ्रस्तु तर्हि सांख्ययोगमतम् । तत्र ह्यमङ्गस्या त्मना निर्विशेषतवाद् दुःखस्य बुद्धिधर्मत्वाभ्युपनमा-

2.64 मेऽपि नात्मन उच्छेदसम्भावना। स्वप्रकाशत्वाज्ज ना नधकारप्पनृत्तलुल्यता। न, अस्मिन्नपि पक्षे सतो दुःखत्य निरोधासम्भवाल् असतो निरोधस्य चात्पत्य- सम्भवात् "नासता विद्यते भावो नाभावो वि- द्यते सतः"इति स्मृतेःसंसारान्मोक्षस्यासुमावेख्ापि विशेषानुपपत्तेरपुरुषार्थत्वं तुल्यमेव। वरं वैशेषिकादि-

( १६ ) भतेऽसताऽपि दुःखस्य निरोध: सम्भवत्यसतश्च निरो- धस्योत्पत्तिः संभवति। तदपेक्षयापि तुच्छ सवायं सत्का(१ र्य्यवादपक्षः। सच्वेऽष्याविर्भावतिरोभावौ संभवत इति चेन्न, तयरपि सच्वाविशेषात्। तत्रा- व्यन्यकल्पनेऽनवस्था मूलक्षतिकरी। तयेो: सदसद्विल क्षणत्वाङ्गीकारे चा२ Sनिर्वचनीयत्वाभ्युपगमाद् ब्रह्म- वादिमतापनिः। तस्मादस्मिन्पक्षे नितरां नोपप घते मोक्ष:। सर्वस्मिंश्च मते मोक्षस्यागन्तुकत्वाभ्युपगमे भावत्वेऽभावत्वे वा जन्यत्वेनाऽवश्यं विनाशित्वस्, ज- न्यत्वमात्स्यैव लाघवेन विना(१)शित्वप्रयोजकत्वात्। प्रतियोगिनिष्ठस्य कस्यचिदतिशयस्य भावरूपस्यैव विनाशिनो ध्वंस वाभ्युपगमादधिकरणातिरिक्ताभा- वानभ्युपगमाद्टा न ध्वंसे व्यभिचारः। घटो ध्वस्त इति प्रतोतेर्ध्वसाश्यत्वेन वा तत्प्रतियोगित्वाश्रय- त्वेन वा घटविषयीकरणत्वात्तस्मिन्काले घटासरवे च निराशयधर्मप्रतीत्ययोगात्। घटस्य ध्वंस इति षष्ठ्यर्थसंबन्धस्य राहे।: शिर इतिददिष्टत्वान्न तार्कि काभ्युपगता निष्मतियोगिकध्वससिद्धि:। घटस्य

(१) A omits. वाद। (२) B reads त्वानङ्गीतनरे चा, but it is wrong.

(१9 ) ध्वंशकालेऽपि सच्वे पूर्ववत् मत्यक्षत्वं श्यादिति चेन्न, मरत्यक्षत्वमन्तरेणापि कुड्यादिव्यवहितस्य सत्ताजङ्गी- कारात, प्रत्यक्षत्वाव्याप्येन सतत्वेन तदापादनायोगात् व्यवधानानां च फलैकान्नेयत्वात् कुड्यादिविलक्षण- व्यवधान ध्वंसान्यथानुपपत्तिरेव गमयतीति न देष:। न चैवं सति सत्कार्य्यवादोक्तदोषापत्तिः, सदसद्विल-

रेख चैतदुपपा(१)दयिष्याः । तथा चात्मनो दुःखाभावा नाम कश्चिदतिशय। गुणाधानलक्षणा मलक्षालनलक्षणा वा वत्तव्यः। उभयथापि तस्य ध्र वमनित्यत्वम्, उत्पक्याप्तिविकृति- संस्कृतिल क्षणानां चतुर्शामपि क्रियाफ़लानां विनाशि त्वनियमात्, मोक्षस्य सर्ववादिभिरविनाशित्वाभ्युपग मात्। तदुक्तं वार्ततिककारैः "उतपत्तिराप्तिर्वि- कृतिः संस्कृतिश्च क्रियाफलम्। मुक्तिर्विलक्ष- सैतेभ्यस्तेनेहानर्थको विधिः"इति। भाष्यकारैश्च महता प्रबन्धेन प्रतिपादितमेतत्समन्वयाधिकरये। ञ्रतएवैकदेशिमतानामध्यनवकाशः, भेदाभेद- पस्स्य सर्वप्रमाणविरुद्धत्वात्, पारमार्थिकभेदस्य नि- वृत्त्ययोगाज् । किं वा तस्य निवर्त्तकम् ? तत्वज्ञान- (१) B inserts उपरिष्टाट् between एतद् and उपपा- दुविष्यामः ।

(١٢) सिति चेत्, तत् किं भिन्नाभिन्नविषयम् अभिन्नमात्र- विषयं वा। आाद्यो न तस्य भेदनिवर्तकत्वं सम्भवति, ज्ञानस्य स्वविषयनिवर्तकत्वायोगात्। द्वितीये भेदस्य ज्ञाननिवर्त्यत्वेन कल्पितत्वप्रसङ्ग:, कल्पितस्यैव ज्ञाननिवत्यत्वनियमात्। पुरुषोत्तमदर्शनादिना पा- पादिनिवृत्तौ व्यभिचार इति चेन्न, तत्र विहितक्रि- याविशेषत्वेनैव पापादिनिवर्तकत्वात्। इह च ज्ञा- नत्वस्य निव(१ र्तकत्वावच्छेदकत्वेनैव विवक्षितत्वा- रस्वप्नगन्धर्वनगरशुक्तिर जतादौ तथा दर्शनात्। तदुक्तं पञ्ञपादिकाकृद्धिः, "यतो ज्ञानमज्ञानस्यैव नि- वर्त्तकम्" इति। अज्ञानस्य व विश्वभ्रमो पादानत्वेनाद्वितीय चैतन्ये कल्पितत्वं वक््यामः। अभि- न्मातस्य वेदप्मेयत्वे भेदांशस्य कथंशास्त्रीयत्वस्, भिन्नाभिन्नस्य वेदप्रमेयत्वे मोक्षदशायामपि तथैव स्यादभिन्नमात्रे प्रमासाभावादित्यलं सृतमारणेन। ज्ञानान्मिध्याज्ञाननिवृत्ति: कर्मणा भेदनिवृ- निरित्यपि तुच्छम्, भेदाभेदवादिमते मिय्याज्ञान- त्व(२)सय दुर्निरूपत्वात्। भेदाभेदेन सर्वचैव सर्व(३) प्रमासम्भवात्। कर्मणाजू न कुत्रापि भेदनिवर्तकत्वं दृष्टं न वा श्रुतस्। कर्मजन्य(४)स्य चानित्यत्वम- वोचाम। "न स पुनरावर्तते" इति श्ुत्या पुनरा- (१) B reads स्वनियर तकत्वावच्ळेदकत्वेन। (२) B omits तव । (३) B omils सवं । (४) B.reads न्या नित्यत्व मेवावोचाम।

( १९ ) वृत्त्यनुमानं बाध्यत इति चेन्न, विरोधाभावात्। न हि यदा ब्रह्मलोकं प्राप्नोति तदैव पुनरावर्तत इति वयं ब्रूमः । श्रुतिश्च "नावर्सते" इति वर्तमा- नकालेनानावृत्ति दर्शयति। नावर्तिष्यत इति तु कल्पना कृतक(१)त्वेन विनाशित्वानुमानविरुद्धृति ब्रूमः। उपासनाविधे: स्तुतिपरत्वाच्च नास्य प्रमाणा- न्तरबाधकत्वम्, ्रुतिश्च "तद्यथेह कर्मजितो लोक: क्षीयत एवमेवामुत्र पुण्यजितो लोक: क्षीयते" इति । केवलकर्मनन्यत्वाच्ज ज्ञानकर्मज- न्यत्वे काऽपि न विशेषः। अशनायाद्यतीताल्मन्ना- नस्य सर्वकर्मविराधित्वाज्ज न समुच्चयावकाशः। नि- र्विकाशवस्थब्रह्मप्राप्त्यादिकज्ज सर्वमनुपपन्नस्। प्र-

त्यास्तां तावत्।

न मोक्षसाधनत्वसम्भावनापि। तथा हि सवलक्षरभा- वना क्षशिकभावना दुःखभावना शून्यभावना चेतिभा- वनाचतुष्टयं मोक्षहेतुरित्यत्र न किज्ञिद(३)पि मानमस्ति, "तमेव विदित्वाऽतिमृत्युमेति" इत्याद्यागमविरो-

(१) A reads कृतत्वेन । (२) A omits साधन । (३) B. reads किजिद प्यत्र ।

( २ )

धश्च। सौगतागमस्य च(१)पौरुषेयस्य मूलग्रमाखशू- न्यत्वेनाप्रमाणत्वात् नामजात्यादियोजनासहितेषु स्थिरेषु(२)सुखसाधनेषु सदात्मकेषु स्वलक्षणादिभा- वनानां विभ्रममात्रत्वाज्च। यथा चैतत्तया वक्यामः।

नाऽनादेयत्वमेव। एवं षट्पदार्थज्ञानस्य षोडशपदार्थज्ञानस्य वा हेतुत्धे न किज्ञिन्मानमस्ति, अलौकिफलसाधनताया आ्रागमैकवैद्यत्वात्। न च काणादादिमहर्षिवाक्य- मेव मन्वादिवाक्यत्रदत् प्रमाशमिति वाच्यस्। युक्ति- शास्त्रत्वेनागमविधया प्रामारयाभावात्। अ्रन्यया प्रतिक्ञामातिशैव वस्तुसिद्ध रुद्देशलक्षणापरीक्षादि- प्रयासो न स्यात्। "य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्त्य- थेतरे दुःखमेवापियन्ति" "मृत्यो: स मृत्यु- माप्नोति य इह नानेव पश्यति"इत्यादिश्रुतिबा- घितत्वाङ्म। कीदृशं च प(४)दार्यतत्त्वज्ञानं मोक्षहेतु: सामान्याकारेण (५)वा विशेषाकारेश वा। ब्राद्ये प्रमेयत्वादिरूपेय सर्वेषामस्त्येव/तञ्ज्ञानम्। द्वितीये तु सर्वेषां पदार्थानां तेन रुपेण ज्ञानंब्रह्मशोऽप्यशक्य- (१) B inserts मतस्य betweeu सौगत and च । (२) B reads first सुखसाधनेघु हिथरेषु and omits सदात्म- केषु। (३) B reads साधनानामना। जज्ञानं। (५) B omits aा l (४) B reads त-

( २१ ) मनन्तत्वात्। द्रव्यत्वादिना ज्ञानं कारशमिति चेत् तर्हि तद्विभागवचनादेव तल्लाभात्। पृथिवीत्वादि- रूपेण तद्व्युत्पादनं व्यर्थस्। यथा चाग्रामाणिक- त्वमनयोः पक्षयोस्तथा विशिष्य व्यामः । ऐकभविकपक्षनिराकरयं निराकतुंस्त्रपामापा- दयति। केवलं नियुक्तिकत्वादित्युपे(२)क्षयते। एवं प्रकृतिपुरुषविवेकेऽपि विकल्पनीयम्। तत्रापि सामान्याकारज्ञानस्यातिसुलभत्वात्। विशे- षाकारेय चाशक्यत्वात्तुल्यैवानुपपत्तिः । आात्ममात्र- ज्ञानं कारणमिति चेत्, तन्र तार्किकादिपक्षेऽहं जानामीत्यात्मज्ञानं वर्तत एव सार्वजनीनस्। न चास्य परोक्षत्व भ्रान्तित्वं वा शक्यंवक्तुम्।एतस्याऽ-

मिध्याज्ञाननिवर्तकता, किन्तु पदार्थतत्त्वविवेकान्त-

सनमिथ्याज्ञाननिवर्तकत्वमिति चेत्, न। आात्मापरो- क्षप्रमात्वेन वासनानिवर्तकत्वाभावस्तत्रापि समान- स्तन्निष्ठवैजात्ये च न किञ्चिन्मानं पश्यामः। ग्राभा- कराणां तु भ्रान्तित्वानभ्युपगमान्तत्वज्ञानस्य क्वोप- योगः। "क्षीयन्ते चास्य कर्मा(२)गि" इतिश्रुतेः

(१) B reads पेक्षते। (२) B reads तस्मिन् दू ष्ट इति after कर्मायि।

(२२ ) कर्मक्षय एव ज्ञानेन क्रियत इति चेत् तर्हि आात्मत- स्वज्ञानस्य सर्वदा विद्यमानत्वात्कुता न कर्मक्षयः । त्वया तु गुरगतजातेरनङ्गीकाराट्वैजात्यं शङ्गितुमपि न शक्यत इत्यधिकम्। ब्रह्मचर्यादिशमदमाद्यङ्गोपतृ- हितमपुनरावृत्तिकलक विहितं ज्ञानं तव्िवर्तकमिति चेत्, ज्ञानस्य कर्तुमकर्तु मन्यय कर्त् मशक्यवेन विधे- यत्वानुपपत्तेः । कीदृशं च ज्ञानं विधीयते-ज्ञानादि- विशिष्टात्मविषयं वा केवलात्मविषयं वा? साद्य सांसारिकज्ञानान्न कोऽपि विश्ेषः। द्वितीये तु मोक्ष- साधनतत्वज्ञानविष(१)यं स्वरूपमेवात्मना वास्तवस्, शा(२स्त्रीयत्वात् ज्ानात्मत्वादित्यायातं ब्रह्मवादि-

मो(३)क्षहेतुत्वयोगात्। म्रत्यक्षादीनां चान्यथोपपतिं वक्यामः। उदाहृतय्रुतेश्च कर्मकारणीभूतमिथ्याज्ञा- नस्य तत्त्वज्ञामनिवर्त्यत्वात् तद्दूवारा कर्मक्षयप्रतिपादने तात्पयं न तु सक्षात् विरोधाभावादि(४)त्येवावधेयम्। सांख्यादिमतेऽपि प्रात्मनो नित्यानुमेयत्वात्तत्सा क्षांत्कारोन संभवत्येव। परोक्षज्ञानं त्वद्याध्यस्तीति न तत्साधनम्। परोक्ष(५)स्वभावस्याप्यात्मना योगज- धर्मप्रमावात्साक्षात्कार इत्यपि न, योगजधर्मस्य (१) B omits अनुस्वार । (२) B reads शास्त्री- यत्थानज्ञानमत्वत्यायातं But ज्ञानमत्वादी stends for ज्ञा- नवत्वादी । (३) B reads मेक्षे (v) B reads दित्यवधयेम्। (५) B reads परोम्षत्वभावस्या ।

(२३)

र्भटाचार्थ्या :- "यत्राप्यतिशयो दृष्टः स स्वार्धान- तिलङघनात्। दूरसूक्ष्मादिदृष्टी स्यान्न्न रूपे श्रोतरवत्तिता" इति। हेयोपादेयशून्यत्वाज्च तस्य

आस्तां तावदित: परं कृतधियामद्वैतनिष्ठावतां तत्तद्वादिबिभीषिकानिरसनैः किं कर्णकोलाहलैः।

वस्तु प्रत्य गभिन्नमेतदधुना निर्णीयते न्यायतः॥ नन्धौप निषदपक्षेऽव्यनुपपत्तिः समाना। तथाहि- अज्नाते कामनानुदयाज्जाते तत्र कामना वाच्या। तथा च कथमहैयानु(२पादेये नित्यसिद्ध आात्मनि सा भवतु, सिद्ध इच्छाविरहात संसारावस्थायामपि मे:क्षापन्तेश्च। तदुक्तम् "किं च मानादविज्ञाता विमुक्ति: काम्यतेन वा। ज्ञातायां त्वात्मनित्य- त्वान्नितरां नास्ति कामना"इति। न च संसारा-

भासते विद्यया त्वविद्यायां निवृत्तायां स्वप्रकाशत्वादा- नन्दरूपेर स्वयमेव प्रथते इत्यविद्यानिवृत्तिविशिष्टत्वेन (१) B reads वैयधर्यमेवावोचाम। (२) B reads नुपादेयनित्यसतिद्ठि आत्मनि।

( २४ )

कामनेति याच्यस्। पविद्यानिवृत्तर्दुनिरूपत्वात् साडविद्या आात्मभिन्ना तत्त्वरूपा वा ? आ्द्ये द्वैताप- त्तिरद्विती(१)यश्रुतिव्याकापश्य, द्वितीये पूर्वोंक्तदोष इति। स्रत्ोच्यते। नासिद्धत्वमात्रेणात्मनीच्छाविरहः, सिद्धत्वं कि सत्वं वा, सायमानत्वं वा, अमतिरुद्ध साक्षारकारविषयतवं वा?नाद्यः, विस्सृतग्रैवेयकप्राप्तौ रण्जुभु२)जङ्गमनिवृत्तौ (३)च व्यभिचारात् प्रर एव न द्वितीयोऽपि तस्येच्छापयोजकत्वात्। तृतीयस्तु भवतीच्छ्रापरिपन्थी। स तु प्रकृते नास्ति, अपसंभावनादिप्रतिबन्धात्। अत एव पित्तद षितर- सनस्य सितामश्नतो मधुरत्वेन तां जानतोऽपि न माधुर्यनिमित्ततृष्निविशेषोत्पत्तिः, पित्तदोषेण मा- धुर्य्यसाक्षात्काराभावात्। तथा च द्विविधमिष्टम,- वस्तुतोऽप्राप्तं ग्रामादि, प्राप्तमपि भ्रमध्यवहितं क- रठचामीकरादि। एवं परिहार्यमपि द्विविधम्,-वस्तु- तोऽपरित गतीदि, सर्वदा परिहृतं रज्जुभुजङ्गादि भ्रममात्रादपरिहृतमिव। तत्राद्ययो: क्रियाव्यवधानौ प्राप्तिपरिहारौ। द्वितीययोस्तु साक्षात्कारमात्सा- ध्यौ। अरन्न(६)व परमपुमर्थत्वं मन्यते क्रियाव्यवधा-

(१) B reads अद्ध त for अद्वितीय। (२) B reads भुजङ्ग। (३) B omits । (४) B reads अत्रेव च परमपुमर्यं मन्यन्ते। (५) B reads रज्जुसर्पादि ।

( २५ ) नाभावात्। तथा च परमानन्दप्राप्त्यविद्यानिवृत्त्यो- रपि भ्रमव्यवहितत्वादसिद्धत्वप्रत्ययेन कामना- विषयत्वसुपपद्मत एव। तदुक्तं दार्तिके, "न युक्तं काम ना मुक्तौ पुंसां नास्तीति भाषितुम्। देश- कालावच्छिन्न् सुखाद्यर्थित्वदर्शनात्॥" इति । आात्मत वेन सिद्धत्वेऽपि निरतिशयसुखत्वेनाडसिद्ध- त्वात्तेन रूपेण कामनोपपद्यत इत्यर्थः । अ्रपरन्यज्ञ- "ग्रामादि किजञिदप्राप्तं प्राप्तुमिष्टमिहेष्छतति। हमादिविस्मृतं किज्ित्करस्थमपि लिप्सते।। परिहार्य तथाऽनिष्टं कण्टकादि जिहासति। रज्ज्वां सर्पादि किव्ञिच्च त्यक्तमेव जिहास्षति॥ नियतोपायसाध्यत्वादवाप्यपरिहारय्ययो: । विधितः प्रतिषेधाच्च साधनापेक्षिता भवेत्॥ अपज्ञानान्तरितरवेन संग्राप्तत्यक्तयो: पुनः । याथात्म्यज्ञानतो नान्यरपुरुषार्थाय कल्पते।।"इति। यन्तु अविद्यानिवृत्तेदु निरूपत्वमुक्तम्, तन्न। पञ्च- म.प्रकारत्वाभ्युपगमात्।यथा हि सन्वमसत्व सदसव्वं वाऽवि(१)द्यातत्कार्ययोर्न सस्भवतीति चतुर्थी कोटिर-

दात्म्यनियमान्निवृसितत्प्रगियोगिनाश्च तादात्म्या-

(१) B reads अविद्याकार्ययो।

( =६ ) योगादनिर्वचमीय विल्तक्षसात्वमपि सिद्ध्यति, अ्न्ययाऽनुपपत्तः सर्वतो बलवत्वात् । अद्धैतभ्ुतेश्च सद द्वैतमात्र विषयत्वान्न विरोधः । एवं स- त्यस्थूलादिवाक्यमप्यनुगृहीतं भवत, स्थूलत्वाद्य- भावानामात्मनि प्रमेयत्वात्, पद्वितीयशब्देनापि द्वितीयाभावबोधनाज्। अन्यया केवलात्मबोधने स- जातीयविजातीयभेदाभावाप्रतीतौ किमद्वैतत्रुत्या वि-

धक एवेति न काप्यनुपपत्तिरितीष्टसिद्धिकारादयः । वस्तुतस्तु अभावस्य चैतन्यात्मकत्वातस्वप्रका- श चैतन्यसंबन्धेनैव भानमभ्युपेयम्, कटस्थाऽसङ्गस्वभा- वस्य वास्तवसम्बन्धायोगात् काल्पनिकत्वे उश्यं वाध्ये सर्वस्या अपि करपनाया अपविद्यामूलत्वादभावकल्प- नाप्यविद्यामलेति नाऽनिर्वचनीयवैलक्षणयम्। तदुत्त

स्याश्मनो यथो। निवृत्ति(२)स्तावदेवास्य नाव- गत्यात्मनोऽपरा"इति॥ प्स्यूलादिषाक्यानां च

सदभावबोधकत्वम्, कल्पितपदार्थभावाभावयोरधि- (९) A reads द्वतीयसाधक। (२) A reads तावद्। (३) A omits न तद्भावबोधकत्वम् ।

( ₹ ) ष्ठानस्वरूपमान्त्वात्। यथाऽज्ञातं शुक्तिद्रव्यमेव र- जतभावात्मकं तदैव ज्ञातं रजताभावातमकम्, तद साधारणस्वरूपस्यैव र(१)जताभावात्मकत्वात् । एवमन्राप्यज्ञात आात्मा सर्वद्वैतभावात्मकः, च्ातश्च तदभावात्मक:, त(२)दसधारणस्वरूपर्यैव द्वैता- भावरूपत्वात्। तदुक्तम्, "स्थूलापह्न तिरत्र स्या- ट्व वस्तु यत्पारमार्थिकम्। नाभावनिष्ठोऽन्य- त्रापि निषेधः किमुसाक्षरे॥ अक्षरं येन रूपेय स्थूलं वस्तु निषेधति। तेनैवात्रापि निःशेषं तस्य स(३)र्वविरोधतः ॥ अन्ये(४)नानान्येन रूपेग रुट्ठो हन्ति न पावकः । विरोधिना यथा तद्वग्नेह स्थूलाद्यपक्रिया ॥ मानिश्वादिनिषेध: स्याद्यथैवाक्रियरूपतः। प्रत्यक्कूटस्थरूपेण तथा स(५)र्वनिषेधतः ॥ कूटस्थबोधपूर्णत्वं

(१) A reads रजताभावत्वात्। (२) B reads तरुमात in the place of तद्। (३) B reads सर्वनिषेधतः । (४) A reads अन्येनान्यरूपेण रुट्ठोहृन्ति न पावकः । (५) B reads सर्वनिषेधकत्।

(२ ) प्रत्यक्षं वस्तुतः स्वतः । एतदस्य विरोधित्वं कार्यकारणवस्तुभिः" ॥ इति। भूतलादिस्वरूप- स्यैवाभावव्यवहार हेतुत्वं ममाकरैप्ड्रीक्रियते। ता- र्किकरपि घ(१टाभावो घटो न भवतीत्या-

कि न स्यात्, एतदेवाभिप्रेत्योत्तं "नाभावनिष्ठोऽ न्यत्रापि निषेधः" इति। तस्मादखएडानन्दाद्वि- तीयचैतन्यसन्मान्न आात्मा ज्ञातः सन्नविद्यानिवृत्ति- रित्युध्यते। परत्नैव च सर्वपुमर्थविश्रान्तिः "कृतं कृत्यं प्राप्तं आ्रपथीयम् आत्मलाभाव्ष परं विद्यते" इति स्मृतेः। ननु ज्ञात आात्मेत्यन्न ज्ञानस्य विशेषणत्वेज्ञानवि- शिष्टस्यैव मक्षत्वाद्टिशेषणनाशे तदभावप्रसङ्ग- स्तेनोपलक्षणत्वमेव तस्य वत्तव्यम्। तथा च ततः प्राक्कालेऽपि मे।क्षव्यवहारापत्तिरिति। मैवसू, काकवन्तो देवदसस्य गृहा इत्यादावपि काकसंबन्धा- त्पागर्जपि देवदत्तस्य गृहत्वादिव्यवहारापशेस्तुल्य (१) A reads घटाभावे घटो न भवतीत्यादा। (२) B reads प्रतियो्यभावा । (a) A reads तच्वरमाकं।

( २९ )

त्वात्। उपलक्ष पास्यापि स्वो(१)त्तरकाल एव उयाव- र्नकत्वमिति चेदिहापि तुल्यम्। न हि दूष्टेऽनुप-

ननिवृत्तावपि पुनरुत्पत्तिप्रसङ्ग: ।

केव(३)लचैतन्यं तस्य सर्वदा सत्वेनाविद्याया नित्यनि- वृत्तिप्रसङ्गात्। ततश्च तन्मूलकसंसारोपलब्ध्यनुपपत्तेः

वृत्तिरूपम्, तस्य सत्यत्वे तत्कारणान्त:करणाविद्या- देरपि सत्यत्वस्यावश्यकत्वान् तेन तन्निवृत्ति: सर्वषेदा- न्तार्थविप्लवापचिश्च, मिथ्यात्वे कथमज्जाननिवर्त- कता। न हि मिथ्याज्ञानमज्ञाननिवर्तकं दृष्टम्, स्व- व्नज्ानस्यापि तत्प्रसङ्गात्। सत्यस्यै(४)व रज्ज्वदि

ब्धम्। कि च तत्सप्रकारं नि(५)ष्प्रकारं वा। खाद्ये निष्पकारे ब्रह्मषि सप्रकारज्ञानस्यायथार्थ- त्वान्नाज्ञाननिवर्तकता, तस्य यथार्थत्वे वा नाद्वै-

(१) B reads स्वोत्तरकालव्यशहर्तकव, but this seems to be a mistake of the copyist. (3) B reads nEu- पगम्यते। (३) B reads केदलं। (8) B reads सत्यस्यैव हि। (५) B reada मिष्प्रकारकं।

( ३० ) तसिद्धिः । न द्वितीयः कुतापि निष्प(श)कार- कज्जानस्याऽज्ञाननिवर्तकत्वादर्शनात्, समानाश्रयस- मानप्रकारसमानविषयज्ञानस्यैव तथात्वदर्शनात्। अन्यथा प्रमेयं द्रव्यमिति ज्ञानादपि घटाय्या- काराज्ञाननिवृत्तिप्रसङ्गः। समानविषयत्वस्य घटत्वम- कारकज्ञानादिना तुल्यत्वात् । किं च तत्पराक्ष- मपरोक्षं वा, आद्ये न तस्यापरोक्षाध्यासोपादानाS- ज्ञाननिवर्तकता, श्वैत्यानुमानादिनापि शङ्गपीतत्व- भ्रमनिवृत्तिप्रसङ्गात्, अपरोक्षाध्यासस्याऽपरोक्षप्रमा- निवर्त्यत्वात्। न द्वितीय:, शब्दस्याऽपरीक्षज्ञान- जनकत्वाउदर्शनात्, ज्ञानकरयत्वावच्छेदेन परोक्ष- ज्ञानजनकत्वनियमात्। दशमसत्वमसीत्यादावपि श- व्देन परो(२)स्षे ज्ञाने जनिते पश्चान्मानसाप- रोक्षज्ञानं ज(३न्यते। अन्यथा करपस्वभावभङ्ग- प्रसङ्ग: । न चात्ापि तथाऽस्त्वति वाच्यम्, औौ. पनिषद्षमाख्याविरोधात्, "नावेदबिन्मनुते तंबृ-

अपरोक्षवस्तुनि परोक्षञ्ञानं जनयतः शब्दस्य प्रामा- एयाऽयोगाच्च। "यद्यपि सत्यं ज्ञानमनन्तम्" इत्यादिवाक्य- (१) B reads निष्प्रकारकस्य । (२) B reads परोक्ष। (३) A omits नमयते।

( ३१ )

ननितं स्वरूपतः परोक्षमपि ज्ानं परोक्षत्वाइग्राहक- स्वान्न भ्रमत्वमहति, व्यधिररयप्रकार(१)कत्वाभा- बात्, तथापि स्वसिद्धान्ते ममान्भिन्नत्वेन भास- मानत्वमपरोक्षत्वम् त(२)च्चेत्त्वमस्यादिवाक्यजन्ये ज्ञाने नास्ति तर्हि ब्रम्मणः प्रमान्नभेदानवभासाद बोधकत्वलक्षणामप्रामापयं वाक्यस्य। अ्रथ प्रमान्नभि- न्रत्वेन ब्रह्मगो भानमङ्गीक्रियते तदा तदेवापरोक्ष- स्वमिनि न तर्वमस्यादिवाक्यस्य परोक्षज्ञानजनक- त्वमिति सिद्धम्। तस्मातकारणान्तरस्याद्वितीये ब्रह्म- रायसम्भवच््दस्य च परोक्षज्ञानजनकत्वनियमा- न्रापरोक्षज्ञानसिद्धि:। तदभावाच्च नापरोक्षभ्रमका-

कि वा तज्ज्ञाननिव्त्यं भावरूपमनाद्यज्षान- मिति चेत्, अना(३)दिभावस्याविनाशित्वव्याप्तत्वा दात्मनि तथादर्शनात्। अन्यथा पात्मनोऽपि भा- वत्वेन घटादिवद्विनाशित्वप्रसङ्गः। तस्मादना दिभावत्वान्नाज्ञानस्य निवृत्तिप्रसङ्गः। न चात्म- नि परमार्यसत्वं वा स्वप्रकाशत्वं वा नित्यत्वप्रयो- अक' न त्वनादिभावत्वमिति वाध्यम्, द्ष्टान्ताभा- वेन प्रयोज्यप्रयोजकभावस्यासिद्धत्वात, आात्माति- [१] A omits क after प्रकार। [2]B reads तच्च। [३] A reads अनादिभावत्वाम्माज्ञाननिवृत्तिसम्भव: fr अनादि-प्रसङ्ग:।

( ३२ ) रिक्ते परमार्थसत्वाद्यनङ्गीकारात्। कि च त(१)स्या नाद्यव्वानस्य मानविषयत्वे मानस्य स्वविषयानि- वर्तकत्वान्न माननिवत्यत्वं संभवति, मानाविषयत्वे

त्वेनार्थक्रियाशन्यत्वान्न कारयत्वसम्भव इति । कि वा तस्य निवर्तक, न तावत्स्वयमेव, न हि क्वापि स्व(३)सप स्वयं निवर्तकत्वसुपलब्धम्, स्वस्य तथातवे क्षणभङ्गापत्तेः। नापि ज्वानान्तरम, तदपिन स्व- निवर्तकमिति तव्ाप्यन्यत्तत्राप्यन्यदित्यनवस्थया न कदापि क वल्यसिद्धि: स्यात् । को वा तस्याश्रयः, न तावदात्मैव, तस्य निर्धर्मकत्वाभ्युपगमात । जन्य-

ज्ञाननिवर्तकत्वानुपपत्तेः, समानाश्रययोरेव हि(५)

(१) A omits अनाद्यक्नानस्य । (२) A reads (३) A reads न हि छ्ापि स्परस्यनथात्े क्षयाभङ्गापत्तेः, नापि ज्ानानतरम्, तदपि न स्वनतिवर्तक्रमिति तत्राप्यन्यक्तन्ा while B reads न हि क्वापि स्वस्यस्वयं मि- वर्तकमिति तन्ना प्यन्यकन्ा but I insert स्यस्य स्वयं between स्व and निवरतकरव in A (४) B read उतमाश्रिता- ज्ञान। (५) B omits हि ।

(३३ ) प्रच्ञानस्य व नान्त:करणाश्रिततवं संभवति, तस्य तत्कार्य्यत्वेन तदुत्पन्तेः मागपि सत्वात्, केवल- चैतन्यमाव्ाश्रयत्वाभ्युपगमाचच। को वा तस्य वि-

रूपं ब्रह्मेति चेत्, किमत्र मानस्। न ताव- न्मनः, तस्य प्रमाणान्तरसहकारित्वेनालोकादिव- रस्वतः प्रमायत्वाभावात्, "यन्मनसा मनुते" इत्या- दिश्रुतिविरोधाच्च। तस्य मानसप्रत्यक्षत्वाभ्युपगमे च तार्किकम(२)ते प्रवेशादद्वैतवादहानिः, मनसा सुखादिविशिष्टस्यैव ग्र(३)हात्। वेदान्तथ्रवरामनन- निदिध्यासनसंस्कृत मनस्तत्र मानं तेन नोक्तदोष इति चेत्, तर्थ पजीव्यत्वाद्वेदान्तवाक्यमेव तन्न मा(४)नं, मनस्तु केवलमपरोक्षत्वाधायकमित्यवधेयस्। तन्तु वादान्तरम्। प्रथमं वेदान्तवाक्यस्यैव तत्र मानत्वसुपपाद्यतां ततस्तज्जन्यं ज्ञानं वा सप- रोक्षं तदुपजीवि मानसं ज्ञानं वेति विचारणीयस्। न हि निधर्मके वस्तुनि वाक्यस्य प्रामाएयं संभवति। वाक्यं हि पदार्थज्ञानद्वारा बोधकम्। पदार्थज्ञानं च गृहीतसंगतिकेभ्यः पदेभ्यो वृत्या भवति। संगति-

(१) B omits परमानन्द। (२) B reads मरप्र। (३) B reads ग्रहणात। (8) This is the read- ing of Ms. B. That of Ms. A is corrupt.

( ३४ )

ग्रहश्य वाक्यार्थज्ञानात्पूर्वमेव प्रमाणान्तरोपस्यित वृद्धव्यवहारादिना भवति। न चात्र निद्ध्मके व्र- ह्मषि प्रमाणान्तरं प्रक्रमते, रूपाद्यभावेन प्रत्यक्षत्वा- योगात्। तद्व्याप्यलिङ्गाभावेनानुमानागोचरत्वात्।

द्यमानार्थाभाबेनार्थापत्याऽगम्यत्वात्। भाव(९)त्वेना- भावागोचरत्वात्। यूपाहवनीयादिवच्छास्त्रादेव तदु- पस्थितिरिति चेन्न, वैषम्यात्, यूपाहवनीयादीनां शब्दशक्यतावच्छेदकधर्मवत्वांत्, इह च सर्वधर्माती तत्वेन पदवृत्त्यविषयत्वात्। तथाहि पदवृत्तिस्तावद् द्वेधा सुख्या जघन्या च।

च्छन्दादयमर्यो बोद्धव्य इतीश्वरेच्ारूपा सङ्केत इति तार्किका:। सामान्यमातविषय: स्वाभाविक एवार्थप्रती- तिजननसामर्थ्यलक्षणः संबन्ध इति मीमांसकाः । तवाद्यो न क्षोदक्षम: ईश्वरेच्छाया एकत्वेन

इति चेतू, प्रतिशब्द तद्भेदापत्ति:, शक्यतावच्छेद- कैक्यादनुगम इति चेत्तदैक्येऽपि पर्य्यायशब्दानां श- कतावच्छेदकभेदेन शक्तिभेदस्वीकारात्, इच्छाया: शब्दनिष्ठत्वाभावाज्च। विषयतासंबन्धाभ्युपगमे चौप- (१) B reads भावरूपत्वेना।

( ३५ )

क्षणिकशब्दस्यापीश्वरेच्छाविषयत्वेन शक्तत्वसम्भवेन लक्षणोष्छेदमसङ्गाचच(१), ईश्वरेच्छाया: सा(२धा- रखकारणत्वेन तत्र सत्वनियमात्। अन्यया कार्य्या- नुदयप्रसङ्गात्। ईश्वरेच्छ्या समं स्वरूपसंबन्धविशेषः शक्तिः, सचन लाक्षणिकेषु इतिन दोष इति

भावाज्। स्वाभाविकं शब्दसामर्थ्यमपि षट्सु प- दार्थेष्वनन्तर्भावादसदिति चेत्। अरहो महतीयं वि- भीषिका, षट्पदार्यातिरिक्तशक्तिवादि(३)ना य(४)- या तृणारशिमशिषु वह्निजननस्तामर्थ्यमेव कल्प्यते लाघवात्, न तु वहिनिष्ठमतिशयत्रयं गौरवात्। तथा घटकलशकुम्भादिपदानां घटत्वप्रकारकप्रती- तिजननसामर्थ्यमेक कल्प्यते लाघवात्। अन्यया व्यभिचारेश कार्यकारणभा(६)वग्रहानुपपत्तेः । तथा च पारम(६)र्षसूत्रम्, 'औ्ौत्पत्तिकस्तु श(७)ब्द- स्यार्थेन संबन्ध' इति तस्मात्सैवाभिधा नाम सुख्या वृत्तिः। न च घटपदे गृहीतशक्त: कुम्भपदश्रवसाद- प्यर्थबोधः स्या(८)त् तदैक्यादिति वाच्यस्, तन्निष्ठ- (१) A omits च । (२) B reads साधारणत्वेन । (३) B reads शक्तिवादिनाम्। (४) B adds fe after यथा। (५) B omits भाव। (६) B reads पारमषं । (9) A reads शकदे नार्थस्य संबन्ध इति। (८) B reads स्थादेषयादि।

( ३६ ) त्वेनाग्रहणासव समवाय दव ममापि शक्तिपदार्य इत्यवेहि। न च लाक्षणिकस्यापि (१)तन्तत प्रकारकप्रतीति-

न्यया तत्र कार्य्यानुद्यप्रशङ्गादिति वाच्यस्, अन्वि- ताभिधानवाढ़े ला(२क्षणिकस्यान्वितानुभवजनन-

या: शक्तेस्तत्राप्रसङ्गात्, लक्षणाया: केवलपदार्थस्मृति- मात्रहेतुत्वात्। लाक्षणिकपदं मुक्त्त्रा वाचकपदस्यै- वान्वयानुभावकत्वाभ्युपगमात्। अर्थवादपदानां सर्वेषां लार्क्षाणकत्वेऽपि तद्युक्तविधिपदस्यान्वयानुभावक- त्वाविरोधात्। अत एव लाक्षणिक नानुभावकमिति मसिद्धि: शास्त्रेषु। अभिहितान्वयवादे तु पदशक्तया पदार्येोप- स्थित्यैव तत्रान्वयायोग्यतायां पदार्थेनैव रवसंबन्धी पदार्थो वाक्यार्थान्वययोग्य उपस्थाप्यते, तन्र पदा- रयनिष्ठैव लक्षणा न तु पदनिष्ठा। वाक्यार्याऽपि प- दाथैरेव लक्ष्यते न तु पदैरिति न लाक्षषिकानां श- कत्वप्रसङ्गः । पदोपस्थापितपदार्थेपिस्थाप्ये लक्ष्ये पदवृत्तिविषयत्व (४)व्यवहारो वाक्यार्थशाब्दत्ववत्पर- (१) A omits one तद। (२) B reads लाक्षणिकपद्रथा। (a) B reads न्वयान् । (४) A omits त्व ।

(३9 )

म्परयेत्यदोष: । तस्य च शक्तिपदार्यस्व सामान्य- मात्रविषयत्वं लाघवादानन्त्यव्यभिचारदोषाभावाञ्। न तु सामान्यविशिष्टव्यक्तिविषयत्वं गौरवात्। तदुक्त "विशेष्यं नाभिधा मच्छेतक्षीणशक्ति- रविशेषणे" इति। उपाधितद्वतोश्च तादात्म्याभ्यु- पगमादुपाधिवाचकादपि व्यक्तयुपस्थित्युपपत्तिः(१, सामान्यस्य जातिरूपतया पच्यादिक्रियारूपोपाधि- रूपतया च व्यत्तौ समवायः, तथा च सामान्यवाच कस्य व्यक्तौ आाक्षेपो लक्षणा वेत्यपरे। तन, समवा- यानङ्गीकारान्नीलो घट इत्यादौ तादात्म्यप्रतीतेस्त- नापि लक्षणानङ्गीकारात्। वेदान्तिमते(२) मद्रूपस्यात्मनः सर्वतादात्म्या- पन्नस्यैव किज्ञिद्विशिष्टस्य तन्तत्सामान्यरूपत्वादनि- रवचनीयगोत्वादिसामान्याभ्युपगमेन वा तन्माचरे श- क्तिर्न विरुध्यते। उपाधिविशिष्टव्यक्तौ शक्तिस्वी- कारेऽपि नास्माक कापि क्षतिः। सापि ट्विविधा रूढियागश्च। तत्र रूढिर्नाम निखिलजनपदेष्वविप्र- तिपन्नप्रयोगे(३)रवा गवाद्याकृतिवाचकनवेन वा वृत्तिः समुदायशक्तिरित्याख्यायते, यथाक्षादिपदानां गवा-

(१) B inserts the passage between तथुपपत्ति: and आक्षेपो। (२) B reads घ after मते । (3) B reads प्रयोगेग ।

(३६ ) दिपदानां थ। योगो नाम शव्दस्यान्यत कलप्ताव- यवद्वारे्ार्थान्तरे वृत्तिः, यथा चन्द्रे रूढस्य सोमशव्द- स्योमया सह वर्तत इति व्युत्पच्या महेशे वृत्तिः, यथा वा पाचकपा(१)ठकादिपदानास्। वत एव रूढि: स+ रवतो बलवती सा हि श्रुतिः, योगस्तु वाक्यम्। तेन मरडपाश्वकर्णादिपदेषु न मएडपानकर्तृ त्वादेरन्वयः ्रुतिलिङ्गाधिकरणन्यायविरोधात्। प्रत्न च(२) बाध्यबाधकभावे सापेक्षत्वनिरपेक्षत्वे एव तन्त्रम्। पदाद्विलम्बोपस्थितिकत्वशीघ्ोपस्थि- तिकत्वे इति केचित्। अत्र पङ्कजादिपदेषु पद्धत्वादेर्नियमत उपस्थितेस्त- स्वाश्च रूडिसाध्यत्वाद्योगरूढ्याख्या मुख्यवृत्तिरिति भाहा नैयायिकाश्च मन्यन्ते। प्राभाकरा वेदान्तिनश्च तन्न समन्ते। यथा गेोशब्दस्य नानार्थत्वेऽपि भूरप्रयोगवशात्सास्नादि- मदाकृतिविशेषस्यैव नियमत उपस्थिति: पदान्तर- सममिव्याहारादिना च शरादेस्तया पङ्कजपदस्या- जवयवशक्तः कुमुदषद्गयारविशिष्टत्वेऽपि भूरिप्रयोग- वशात्पद्वत्वे नियमोपपत्तेः । न च शब्दाद् वृतयुप- स्थितस्यैव शब्दबोधे भाननियमात्, पद्धत्वे वृत्त्यभा- (१) B reads पङूजदि। (R) A reads m but it gives no sense.

(३)

वे तस्य शाब्दबाधे भानं न स्यादिति।वाच्यम्, कर्त्रा- दिकारकस्याशाव्दस्यापि शाबदबाधे भानाम्युपगमात्, शान्दबोधे नियतोपस्थितिकत्वस्यैव तदन्वयनियाम- करवात्। अन्यया लक्ष्यतावच्छेदकस्य वृत्तिविषय(१) त्वाऽनभ्युपगमेन गङ्गायां घोष इत्यादौ तीरत्वादेर्मानं न स्यात्। अय वाऽस्तु योगरूढिरपि तृतीया वृत्तिर्न नः किञ्चिदपचीयते। जघन्यापि द्विविधा लक्षणा गौणी च। तन शक्यसंबन्धो लक्षणा, यथा गङ्गायां घोष इत्यत् प्रवाहश(२)क्तस्य गङ्गापदस्य तत्संबन्धे तीरे वृत्तिः। एतस्या: साक्षाच्छक्वृत्तित्वेऽपि परम्परया पदवृत्तित्वमित्यविरोधः। पत्न चोद्देश्यान्वयानुपप- सिर्बीजम्। शक्यवृत्तिलक्ष्यमाणगुरसबन्धा गौणी। यथा सिंहो मारवक इत्यत्र सिंहपदस्य सिंहवृत्ति- शौर्थ्यादिगुखलक्षणया तद्वति माशवके वृत्तिरिति । प्रत एव लक्षणा गौगीतो बलवती, गौरया वृत्तिदया- तमकत्वात्। तदुक्तम्, 'अपभिधेयाविनाभूतप्रती

तु गौणता" इति।

(१) B reads विषयता । (२) B reads प्रवाहश- क्यर््य; it gives sense by बहुबीहिसमास bub ib is not good.

( ४० )

परनोपचाराखयापरा जघन्या वृत्तिरित्येके। प्रनियतसम्बन्धेनान्यत्र वृत्तिरुपचारः । नियतस- मन्धेनान्यत्र वृत्तिर्लक्षणा। यथा मज्जा: क्रोशन्ती त्यादौ पुरुषैः समं मञ्जसंबन्धोऽनियतः । गङ्गातीर- योस्तु नियत एव संबन्ध इति। तन्न। एवमवान्तर- भेदेऽपि लक्षसायामेवान्तर्भावात्, शक्यसंबन्धस्यो- भयत्रापि तुल्यत्वाद् गौरयास्तु वत्तिदूयात्मकत्वान्न लक्षणायामन्तर्भावः। न च सादृश्यसंबन्धेन सिंहपदस्य मासवके वृत्तिर्लक्षयैवेति साम्प्रतम्, सादृश्यस्य शा- ब्द बोधे भानाभावप्रसङ्गात्, शक्यसम्बन्धस्य स्वोपस्था- पकत्वाभावात्, संबन्धिभानार्थमेव तस्य वृत्तित्वा- भ्युपगमात्। तस्मालृक्षणावैलक्षएयादतिरित्तैव वृ- न्िरगरीति चतुरसत्रस्। यत्तु "यौगिको योगरूढश्च शव्दः स्या- दौपचारिकः ॥ मुख्यो लाक्षणिको गौण: शब्द: षोढा निगद्यते" इति वैयाकरणैः षड्विधत्वमुक्त तन्मुख्यजघन्ययोरेवावान्तरभेदमादाय योजनीयस्। तथाहि, मुष्यो रूढो यौगिको योगरूढ इत्येकं त्रिक मुख्यायाम्॥ लाक्षणिक औपचारिको गौया दत्यपरं विकं जघन्यायामिति॥

( ४ )

KoS ते तु गौगीं लक्षणामधबेऽन्तर्भाव्य मुख्यालक्षणा व्य- जजना पेति तैविधयमाचक्षते। व्यञजना च यत् गतोऽ- स्तमर्क इति वाक्यप्रयोगानन्तरं हठं (१) मा गा इति परयान्यपसार्यन्तामिति संध्योपास्यतामित्या- दि(२)बहूनां बहुविधार्यप्रत्ययो भवति। तत्र च न शक्ति- न वा लक्षणा किं तु शब्दस्यैवान्वयव्यतिरेकाभ्याम- परा व्यञजनाख्या वृत्तिराश्यणीया। तदूभेदा- चच न वाक्यभेद: शवयन्क्ष्यार्यभेद एव तदभ्युपगमा त्। पत एव सा नार्यापत्ति: नियतलिङ्गाभावात्। न्र- न्वयव्यतिरेक्काभ्यां शब्दस्यैव तत्र कारयतावधारणा- त्। यथाकर्यंचिदर्यापत्तिसंभवे(३) व शब्दप्रमागोच्छे- दापातात्, सर्वजैव तस्या: सुलभत्वात्। साचध्- करिमूला लक्षणाम्ला व्यञजनामूला चेत्वाद्यवान्तर- भेदमच्याहुः। तन्न, तस्या सर्यापन्तावम्तर्भावस्य व्यक्तिविवे- कमहिस्ना दशितत्वात्। शब्दो हि (४) नियत- संबन्धनैव व्यञ्जयति, अन्ययातिप्रसङ्गात्। तथा च तेनैव संबन्धेन वकूत्रभिग्रायमेदानुमानं केन वार्यते। स्वार्यानुमाने च व्यभिचारादीनामप्रसवात्। यदिथ (१) B reads दूरं। (२) इत्यादिदिति पाठीयुक्त:। (३) B omits च । (v) B omits हि ।

( ४२ ) नार्थापत्तावन्तर्भवति तर्ह्यस्तु सापि शव्दवृश्िरिति न काप्यस्माक क्षति: । लक्षणापि ति (१) विधा॥ प्रजहत्सवार्था जह- दजहतस्वार्था जह (२) त्स्वार्था चेति। तताद्या वाच्यार्यापरित्यागेनैवान्यत्र वर्तमाना शक्तितुल्या सर्व- जघन्यातो।बलवती यथा काकेभ्यो दधि रक्ष्यता- मिति लोके उपघातकतवेन काकपदस्य काकतदित- रेषु वृत्तिः। यथा वा "सृष्टीरुपदधाति" इत्यत सृष्टिशव्दस्य मन्त्ोपधेयेष्टकासु वृत्ति: सृष्टिमस्त्र- बाहुल्यैनेति। शोगो धावतीत्यादि तुनोदाहरयम्, तादात्म्यसंबन्धेन तन्नापि सुख्यत्वोपपत्तेः। अ्रत एव चतुष्टयी शवदानां वृत्तिरिति महाभाष्यकारैरुक्तम् । चतुष्टयं च जातिगुसक्रियाद्रव्यस्वरूपस्। तन गौरि- त्यादौ जाति:। शुक्लो नील इत्यादौगुयः । चलती- त्यादौ(३)क्रिया। डित्य इत्यादौ(४)द्रव्यस्वरूपमेव। लक्षयाङ्ीकारे च तद्विरुध्येत 'वाक्यपदीये' चैतद्विविच्य व्याख्यातस्। येषां तु समवायाङ्गीका- रस्तेषां तन्र जहल्लक्षणेति संतोष्टव्यस्। जहद- जहत्सवार्या शक्यकदेशपरित्यागेन शक्यैकदैश वृच्ति: ॥ इयमपि जहल्लक्षणातो गौणीतश्च ब- (१) B reads त्रिथा । (२) This is not read by B (३) B. reads चलइत्यादैा। (४) B reads डित्थमि ।

( ४३ ) लवती, वाच्यैकदेशान्वयात्। यथा सोडयं देवदत्त इत्यादौ। प्रत्र हि तरकालवैशिष्ट्य ततकालवै- शिष्ट्ययोर्य गपदन्वय विरोधासदुपलक्षितदेवदत्तस्व- रूपमेव शवयैकदेशलक्षराया पदाभ्यासुपस्था- प्यते, इयमेव भागलक्षरेत्युच्यते। न व विशेषणस्य बाधाततव्राऽनन्वयो न तुविशेष्य(१)लक्षपोति वाच्यम्,

न्रस्य वृश्त्योपस्थित्यङ्गीकारात्, विशेष्यबाधेन वि-

निराकाङक्षत्वात्तत्र लक्षणा, विश्ेष्ये तु साकाडक्ष- स्वान लक्षणा यथा गौरनित्येत्यादाविति वाच्यस्। गोत्वविशिष्टेऽनित्यत्वान्वये गोत्वस्यापि तत्मसङ्गा- ततदुपल(२क्ष्यतेत्यवाच्यः । तथा च लब्धपदैव लक्षणा, एकस्य दयमित्यस्यापि लक्षणासाध्य- स्वात्। न च जहदजहत्स्वार्थभेदेन द्वैवि- ध्यमेव लक्षणाया: प्रसिद्धस्, निःयो(३) गौरि त्यादौ गोत्वमात्रोपस्थित्यर्य लक्षणान्तरस्यापि संभ- वात, भागलक्षणाया अपि प्रसिद्धत्वात, परिभाषामा- नस्य (४)वाडप्रयोजकत्वात्, त्रस्ति तृतीयाऽपि जहद(५)

(९) A reads विशेष्य। (२) B reads तदुपलक्षि- तेल्य। (३) B reads नित्या। (४) B reads था। (५) B reads जहदनइत्स्वार्थलक्पा ।

( ४४ ) जहवक्षणा जहत्रवार्था तुवाच्यार्यस्य सवाशत्यागे- नाऽन्यत वृत्तिर्यया गङ्गायां घोष इत्यादौ। इयं न गौगीतो बलवती सर्वलक्षयातो दुर्बला इतरवृत्तिसंभवे नाद्रियते, सर्वया मुख्यार्यबाधात्।। तदवं सिद्धान्तमतानुसारेणैव निरूपिता। श- उ्दवृत्तयः। आपरासामेकतरापि(१)नादूये ब्रह्मणि भवि तुमहति तन्न रूढेरसंभवः प्रथमं प्रतिपाद्यते। अन्या- सां तन्मूलत्वेन तव्रिषेधादेव निवेधसंभवात्। सा हि ग्युतिपतसुना परिष्छिदाते। क्वचित्प्वत्ति- लिङ्गानुमानात् । यथा घटमानयेति वाक्यश्रवयसम- नन्तरं कश्चित् कम्युग्रीवादिमन्तमर्थमानयति। तश्यानयनक्रियां मत्यक्षत उपलभ्य ततरकारणत्वेन तस्य कृतिमनुमाय तस्या: कृते: स्वकृतिद्वृष्टान्तेन प्रवर्तकज्तानजन्यत्वमनुभिनोति। तच्च ज्ञानं शब्दा- न्वयव्यतिरेकानुविधायित्वात् कारणान्तरस्य चानु- पस्यितेस्तस्य शब्दस्यैव घटकर्मकाऽडनयनकर्तव्यता- प्रतिपादने सामथ्यं कल्पयति, तत आवापोद्दापाभ्यां प्रत्येकषामथ्य क्रमेण निश्चिनतीति शक्तिग्रहक्रमः। एवं दिष्ट्या वर्धसे भद्र पुत्रस्ते जात इत्यादिवाक्य- (१) B reads नाहितीये।

( ४५ ) शवसासमनन्तरं श्तुमुखविकापादिलिङ्गेन हर्षमनु- माय तस्य च कारगान्तरानुपस्थिते: पुत्रजन्मनरच मा- नान्तरेव ज्ञातत्वात्तजज्ञानजन्यतां निश्चित्य तज्ज्ानं प्रत्यन्वयव्यतिरेक्काभ्यामिदं वाक्यं जनकमिति कल्प यित्वा क्रमेणा पूर्ववत् प्रतिपदशक्तिग्रहः। तद्वदश ब्रह्मज्ञानस्य प्रवृश्यादिजनकतवाभावात् मानाउन्तरा- गोचरत्वाचच न तत्र शक्तिग्रहावसरः। ववचिदुपमानाच्छक्तिग्रहः । यथा गोसदूशो गवय इति वाक्यं पतवतो नामरिकस्य कदाचिदर- एयगमनानन्तरं गोसद्ूशव्यक्तयन्तरदर्शने पूर्वश्रुतवा- क्यार्थस्मरयेन गोसादृश्याद् गवयपद्वाच्यत्व- निश्चय:। ववचिद् वैधर्म्याह, यथा घिक्र करभमतिदीर्घ- ग्रीवं कठोरकपटकाशिनमित्यादि निन्दावाकयं श्ुत- वतस्तादू(१)ग्ध्यक्तिदर्शने पूर्ववत् करभपद्वाच्यत्व निश्चयः । तदुभयं ब्रह्मणि न संभवति, साध्म्यवैध-

क्वविदाप्तवाक्यात, यथा कम्बुग्रीवादिमान् घटपद्वाच्य इति। तद्ूदप्यत्र न संभवति, उद्दे- श्यांज्ञोपस्थापकपदाभावात्, तस्यैवाऽधुना विचार्य- त्वात् । (१) B reads w ।

( ४६ )

क्वचित् प्रसिद्धार्थपदसनामानाधिकरययात्, ययेह सहकारतरौ पिक्ो रौतीति रतकर्तरि प्रत्यक्षसिद्धे पिकपदवाच्यत्वनिश्चयः । यथा वा वज्रहस्तः सहस्राक्ष: पुरंदर इत्यादौ वज्रहस्ताद्याकृतिविशिष्टे पुरंदरादिपदवाच्यत्वाध्यवसायस्तदृदपि नेह संभवति, निर्विकलपके तस्मिन् सर्वस्यापि पदस्याप्रसिद्धार्य- कत्वात्। कवचिद् वाक्यश्रेषात्, यथा यववराहादिशब्दानाम्। यदाऽन्या औोषधयाम्लायन्ति अथैते मोदमाना एवावतिष्ठ(१)ते। (२)वराहं गावोऽनुधावन्ति इत्या दिवाक्यश्रेषा, कड्गुकाकादिव्यावृत्त्या वाच्या- ्यविशेषनिश्चयः, यथा वा स्वर्गयपाहवनी यादिशब्दा- नाम्। "यज्न दुःखेन संभिन्नम्" इत्यादिवाक्यशे बादलौकिकार्थविश्चेष निर्ययः। तद्ूदपि ब्रह्मगि न संभ- वति, वाक्यश्ेषस्यापि ब्रह्मविषयत्वासंभवात्। अन्य- विषयवाक्य श्ेषेण च ब्रह्मविषयशक्तयवधारणायोगात्। ननु ब्रह्मशि प्रकारान्तराऽसंभवैपि वाक्यशेषा- च्त्तिय्रहो भविष्यति। तथाहि "ब्रह्मविदाप्नोति परम्"इति परमपुमर्थप्राप्तिसाधमं ब्रह्मज्ञानमित्यभि- हिते किं तद् ब्रह्मेत्याकाङ्क्षायां "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रम्म" इति ब्रह्मलक्षणसुपदिशति। तथा च सत्यादिप- (१) B reads बतिष्ठन्ति। (२) B reads गावेर-

( ४9 ) दोपस्थापिताऽद्वितीये वस्तुन्येव ब्रह्मपदशक्तिग्रह। भविष्यतीति चेत्। तन्न, सत्यादिपदेभ्याऽपि निर्विक- ल्पो(१)पस्थितेरसंभवात्। तत्रापि वाक्यशेषान्तरा- नुधावनेऽनवस्था। मा(२)भूद् विधिरूषवाक्यश्रेषाच्छक्तिग्रहः । निषेध- रूपवाक्यश्रेषात्तु शक्तिय्रह। भविष्यति "तदेतद ब्र ह्ाऽपूर्व मनपरमनन्तरमव ह्यमयमात्मा ब्रह्म"इति पूर्वादिनिषेधद्वारा निर्विकरपकापस्थितिसंम्भवादिति चेन्न। तेन कियदविश्रेषनिषेधे न निर्विकश्पकब्रह्म- सिद्धि:। सकलविशेषनिषेधे च पदवाच्यतवस्यापि निषेधान तभ श(३)क्तिग्रहसस्भवः। "यसो वाचो निधर्तन्ते न चक्षषा गृह्यते नापि वाचा" इत्या- दिशास्त्रेय साक्षात्पदविषयता(४)निषेधाज्। मतैन "अस्थूलमनशु"इत्याद्यपि व्याख्यातम्॥"यती वा इमानि भूतानि जायन्ते येन जातानि जीव- न्ति, यशप्रयन्त्यभिसंविशन्ति, तद्विजिज्ञासस्व, सटुग्रह" इति वाक्यश्ेषाउजगदुपादानत्वादिवि-

(१) B reads कल्पकोप । (२) A reads sरतु । (३) A omits शक्तियह। (४) B reads विषयताया।

( gc )

श्िष्टे शक्तिग्रहःसम्भवतीति चेतू। सम्भवतु, निर्षि- शेषस्य किमागतम्।। प़रत एव न यागाऽवि, सस्यावयवशक्तिरूपत्वेन कंढिमूलत्वात्। "बृह(१)वहि बृट्गौ"इति धातारौषा- दिकेम मनप्रत्ययेन ब्रह्मपदस्य व्युत्पन्त्वाद् योगवृश्या बृहद्वाचकत्ये सस्य बृहतः संकाचकाभावाह्शकोल वस्तुपरिच्छेदभून्यत्वं पर्य्यवस्यति। तेन यागवृर्यैव सर्वपरिच्छेदशून्यं वस्तु ब्रम्मशब्देनाच्यते। तदुत्तं भाव्यकारैः "वृहतेर्धातेरिन्वयानुगमाद"इति । तथातमपदस्य यौगिकत्वं पुराणे दर्शितम्। "यदाप्नोति यदादत्ते यञ्चात्ति विषयानिह। यच्चास्य संततो भावस्तसमादात्मेति कथ्यते"

मात्मेति। तथाऽनापि प्रकृतोपयोगित्वादाव्त्यर्थ एव ग्राह्यः । तत्र संका(३चकाभावात् सर्वव्यापक सर्वपरिष्छेदशन्यं वस्तवा/मशव्देन योगवतत्योच्यत इति चेन्न। एवं सति ब्रह्मात्मशबदयोः पर्यायतापातादनन्त- शब्देन सह पौनवतत्यात् सत्यादिपदवैययर्यापाताज्। निर्विकलपकस्य मानान्तरानुपस्थितत्वेन बुद्धावनारो- हातू, तत्र योगवृन्िविषयत्वाऽग्रहाच्च। एवं ज्ञाना- दिपदेऽपि यौगिकत्वं निराकार्य्यम्। (९) B reads अथकृद्धिषृद्ठा। (२) B reads अत्तेर्ग। (३) B reads संकोचाभा ।

( g )

प्वत एवाशक्येन समं संबंन्धाग्रहणान्न लक्षणापि। न हि लक्षणयैव लक्ष्यस्वरूपोपस्थिति: तस्या: स्मारकत्वात्, स्मरपस्य व पूर्वज्ञानजन्यत्व-

षोपस्थितावपि शक्यसंबन्धस्यापि(१)तेनैव निरा- करगात् न सत्यादिवाक्येन ब्रह्मरा लक्ष्य- त्वसंभ(२)वः । का वाजघ लक्षणा स्वीकर्तव्या, नाजहत्स्वार्था, विशिष्टोपस्थितिप्रसङ्गात् । तनव-

दजहत्स्वार्था, तस्या: शक्यसंबन्धवति प्रमाणान्त रोपस्थिते देवदन्तादौ संभवेऽपि म्रमाणान्तरानु पस्थिते सर्वसंबन्धशन्यऽनवकाशात्। अत एव न जह- हस्वार्यापि, नदङ्गीकारे वा गङ्गापदलक्ष्यस्य तीरस्या-

(३च्यार्थस्य सर्वात्मना परित्यागात्। नापि गौणी तत्र संभवति सर्वसादृश्यशून्यत्वात्। सिद्धान्तेऽपि प्रभ्वा- दिगुपयोगेन गौयया: सवीकार: संक्षेपशारी(४)रक- कारायां मौढिवादमान्चमिति संप्रदायः।

(१) अपि is omitted by B. (२) B reads संभवनस्। (३) A reads वाच्यत्वस्य। (४) B reads शार्रारका- चार्याणां। 9

( ५०)

नापि व्यञजनावृ(१)निस्तन संभवति, तस्पा प्रग्ामाशिकत्वात्। प्रामाशिकत्वे वा निःसंबन्धेऽ प्रशन(२) रादिति। तस्म द्वित्स्ब्रमापार्थ- स्वाभावादपदार्थस्य वाक्यार्थत्वायोगात्पदार्थवाक्या- ययोर्भैदेऽखडासिद्ध रभेदे च वाक्यार्थवैयथर्यात्, केना- पि रूपेष नाउद्वितीयव्रआ्मात्मैक्यानुभवः संभवति। तदेवं स्व(३)रूपतः प्रकारतो विषयतः आाश्रयतः फलतः

वृतत्युपलक्षित(8) आात्मैव मोक्ष इति न क्षोदक्षमं प- श्यामः । इत्यनुपासितगुरवो मन्दबुद्धयः स्वयं संदिहाना एव पूर्वपक्षयन्ति, ते व्युत्पत्तिप्रकारदर्श- नेनानुकम्पनीया: कारुणिकैरिति। सनोच्यते । यत्तावदुक्त ज्ञानस्वरूपं सत्यं मिथ्या वेति। त(प)व नोभयन्ापि दोषं पश्यामः। सत्यस्यैव चैतभ्यस्य प्रमाराजन्यापरोक्षान्त:करणा- वश्यभिव्यक्तस्याऽज्ञाननिवर्तकत्वात् वृत्तेश्च कार- सातावच्छेदकत्वेन

(१) वृत्तिस्तत् is omitted by B. (२) A reads Sप्रसवादिति । (३) स्वरूपतः प्रकाराताविषयतः ; this reading is omitted by B. (४) B reads लक्षितात्मै omitted by B. (५) तत्र is

( ५१ ) कारणतानङ्गीकारात्। अवच्छेदकस्य कल्पित- त्वेऽपि अ्रवच्छेद्यस्य वास्तवत्वं न विहन्यते। पन्न यद्रजतत्वेन भातं तच्छुक्तिद्रव्यमितिवत् तार्किकरा- काशस्य शब्दग्रहणे कर्णशष्कुलीसंबन्धस्य कल्पितस्यै- वावच्छेदकत्वस्याङ्गीकारात्। मीमांसकैश्च कल्पित-

यार्थज्ञानक(१)्तृत्वमिष्यते तद्दस्माक किन्न स्यात्। न च तन् वास्तवसंबन्धेनापपत्तिः, कर्यशब्कुली- संयोगमात्रस्य निरवयवे नभसि सर्वातमना वर्तमान-

नभसि कल्पितमेव वास्तवसंबन्धान्तराभावात् । एवं ध्वनिधर्माणां(२) ध्वनिगतत्बेन भाने वर्णानां विभू नामानुपूर्वीविशेषाऽज्ञानादतिप्रसङ्गेन ततोऽर्य- बोधासंभवाद्वूर्निष्ठत्वेनैक ह्स्वत्वादिभानमङ्गीक- र्नव्यम्, तज्ञ कल्पितमेव। प्रत्युतान्ययाख्यात्यभ्यु- पगभात् तेषामसतोऽपि संसर्गस्यावच्छेदकतवस्। मस्माकं त्वनिर्वचनीयख्यात्यभ्युपगमात् अ्रपद्षि- लक्षपत्वेनार्थक्रियाकारित्वसुपपद्मत एवं। अ्त एव चैतन्येऽदूये प्रमाणाजन्याऽपरोक्षान्त:करणावृत्तेरेवा- ज्ञाननाशकत्वाङ्गीकारेपि न दोषः, पारमार्थि-

(१) B reads जनकत्व । (२) B reads वा after धर्माणां।

(५र)

कमनाभावेऽपि व्यावहारिकसत्ताङ्गीकारात् । न च स्वप्नादिज्ञानतुश्यता दोष:, भावा(१)वबोधरूप- सत्यत्वं डिन प्रामारयप्रयोजकम्, त्वन्मते घटादौ तत्सत्वेऽपि मामाखयाभावात्। किंत्वबाधितज्ञान- विषयत्वम्। तज्न स्वप्नादिज्ञाने नास्त्येव। प्रत एवं मिथ्याज्ञानविषयत्वाद् ब्रह्मापि स्वप्नादिबन्मि- ध्येति परास्तम्, स्वरूपतो मिथ्यात्वस्याप्रयो- जकत्वात् । विषयता मिथ्यात्वस्य बाधाभावाद- सिद्धे:। धूमभ्मजन्यवहून्यनुमितेरपि प्रबाधित- विषयतयाऽपामारयानङ्गीकाराज्। कल्पितेनापि प्र. तिबिम्बेन वास्तवबिम्बानुमानमामारयाज्ज, स्वप्ना-

दैर्जागरेऽव्यनुवृत्तेरवाधाज्। एवं मिथ्याभूतादपि ज्ञानात्पारमार्थिकी ब्रह्मपाप्तिर्न विरुध्यते। पारमा- र्थिकत्वे बाधाभावस्यैव प्रयोजकत्वात्।

सम्(३)कारकत्वस्यानङ्गीकारेण पराहतत्वात्। न

यच (१) The text reads नवबोध but it is wrong. (2) A omits ततू। (३) A reads सप्रकारस्यानङ्गी कारपराइतत्वातू। (४) B reads ज्ञाननिवर्तकस्या after निष्प्रकारकस्या।

( ५३)

स(१)प्रकारकमधिष्ठानं तथ समकारा प्रमाऽपेक्ष्प- ते। यत्र तु निष्पकारकमधिष्ठानं तत्र निष्म(२)कारकैव प्रमाऽपेक्ष्यते, तस्या एव तन्न समर्थत्वाछ्। न चैवं पधिष्ठा नप्रमात्वेनानुगतत्वात् । अपधिष्ठानतवं च भ्रमज- नकाज्ञानविषयदवस्, प्रज्ञानविष्यत्वमात्र वा। न चैवं सति प्रमेयं द्रव्यमित्यादिज्ञानादपि घटाद्याकाराज्ता- ननिवृत्तिप्रसङ्गः अधिष्ठानविषयग्रमात्वादिति वाच्यम्, प्रमेयत्वस्य केवलान्वयिनोऽनङ्गोकारात् न तज्ज्ञा- नश्य सर्वविषयत्वम्। द्रव्यमिति ज्वानस्य(४) च

पि न विशिष्टविषयत्वस्। हवमिदमिति ज्ानस्याऽपि पुरोदेशवृत्तिव्य (५क्तिमान्रविषयत्वस्, न(६) घट- त्वादिविषयत्वम् । उत्तरकाले संशयदर्शनात्।

समानप्रकारकत्वविशेषणप्रक्षेपेऽपि प्रमेयवानितिज्ञाना- रसर्वविषयाऽज्ञाननिवृत्तिप्रसङ्ग:। घटत्वादेरपि प्रमे-

रैव। (१) A reads सप्रकार। (२) A reads निष्प्रका- (३) B reads कल्पने । (४) B omits घ। (५) व्यक्त is omitted by A. (६) A does not read न घटत्वादिविषयत्वस्।

( ५४ )

यत्वेन तउज्ञानस्य घटत्वादिप्रकारकत्वात्। अ्त

न निस्तार:। प्रमेयो घट इत्यादिज्ानात् घटाद्या- काराऽज्ञाननिवृत्त्यभावापातात्, विषयत्वप्रकारकत्वा-

व्य कार्यकारयभावः कल्पनीयः, घटाजज्ञानत्वेन नाश्यता घटत्वप्रकारकप्रमात्वेनैव नाशकता, एवं सर्वत्रापीति चेत्, तर्हि सर्वत्र कार्थ्यकारसभावानां भिन्नत्वाद(२)पि यत्र यावता विशेषसेन बिना न नि- वहति तत तावदेवोपादातव्यस्। अ्रन्न च ब्रम्मा- ज्ञाननिवृत्तित्वेन ब्रह्मपमात्वेनैव कार्य्यकारणभावो- पपसौ न ब्रह्मत्वप्रक्रारकेति विशेषणमुपादेवस्, गौरवादनुपयोगाद्विरोधाज्ज ।अत एव व्यवहारत्वेन व्यवहर्तव्यज्ञानत्वेन कार्यकारयभावे व्यवहर्तव्यत्व(३)- स्यानुगतस्याभावात् घटव्यवहारतवेन घटज्ञानतवेने- त्यादिविश्ेषपर्य्यवसाने घटज्ञानव्यवहारतवेन घट- ज्ञानत्वेनैव कलण्यते कार्य्यकारणभावेो न तु घटव्ा नजानत्वेन, गौरवादनुपयोगाढ़ विरोधाज्जति चटत्ञानस्यैव स्व(४)व्यवहारहेतुत्वेन स्वप्रकाशत्वसि

(१) B reads केसविशे। (२) B omits अपि। (३) तव is omitted by A (४) B omi- ts स्व० ।

( ५ )

द्विरित्यन्यदेतत्। स्थवा सामान्यधर्ममात्राऽम्रकार- कसमानविषय प्रमात्वमज्ञाननिवृत्तौ प्रयोजकम्। अर्प्रन्र प्रमेयमिति ज्ञानेऽतिव्याप्तिनिवारणाय सामान्येति। प्रमेयो घट इत्यादावव्याप्तिवारणाय मात्रेति विभे- षयाम्। तेनेदं विशेषप्रकारके निष्परकारे चानुगतम्। न च सामा(१)न्यधर्मप्रकारके ज्ञानेऽव्याप्ति: इदम- निदं वा प्रभेयमग्रमेयं वेत्यादिसंशयाद्यदर्शनात्

नौचित्यात्। अ्रन्न चाउपामाखयशङकाडनास्कन्दि- तत्वं प्रमाविशेषणं सर्वत्र द्रष्टव्यस्। तज्चाप्रामाएय- शडकासामग्यसमवहितत्वं दोषविश्रेषाऽसहकृतत्वं वा, तेन नासंभावनादिकलुषितज्ञाने ठ4भिचार:। न हि प्रतिबन्धवश्ेन कार्यमजनयतो हेतोर हेतुत्वं भवति।

भ्युपगमादनभ्यासदशापन्नज्जानस्य च तद्रू पत्वाभावा- दुक्त्विश्ञेषसमन्तरेशापि न व्यभिचार इति, तदसत्।

धिकविषयस्य प्रभाणजनितस्य किं नाम सन्तानव- धारसरूपत्वस्, येन न व्यभिचार इति। निश्चयत्वा- भाव इति चेन्न। संशयभिन्नत्वस्य जतिविशेषस्य वा

(१) B reads सामान्यमात्रप्रकारके।

( ५६ ) निश्चयत्वस्यान्नाष्यङ्गीकारात्। संशयादिविरोधित्वं निश्चयत्वम्, तज्जान्र नास्त्युत्तरकाले संशयादिदर्श- नादिनि चेत्, तर्हयायातं मार्गे। तड्चास्मदुक्ताऽ-

इत्यलमव्युत्पन्नविडम्बनया। नन्विदं तार्कि कमतसिद्धनिर्विकलपकेऽतिव्या-

मानाभावाद्विशिष्टज्ञानमातं प्रति विशेषसज्ञानत्वेन कारयात्वात् घटोऽ्यममिति विशिष्टज्तानेऽपि विश्िष्ट- ज्ञानत्वेनैव हेतुपा, विश्ेषसज्ञानजन्यत्वं दरडी पुरुष इत्यादिज्ञानद्वूष्टान्तेनानुमीयते। तब्च ज्वानमनव- स्थाभयादविशिष्टमेव सिध्यतीति चेन्न, प्रत्यक्षानुमि- तत्वव्यतिरेकेय विशिष्टज्वानत्वस्य कार्य्यतावच्ळे- दकत्वे मानाभावात्। तस्मिन् सत्यपि प्रत्यक्षत्वा(१) दिरूपेश कार्य्यकारसभावस्यावश्यकत्वात् तस्य च विशे-

लौकिकं कार्य्यकारणभावान्तरं कल्पनीयस्। तस्य च

यदि च तार्किकैः सहैकरूप्यमपैक्षितं तदाऽपरोक्ष- स्वरूपेति प्रमा विशेषशीया। ताकि कसिद्धनि- र्विकल्पस्य नित्यानुमेयत्वेनापरोक्षस्व(२)रूपत्वाभा- (१) A omits त्व। (२) B reads रूपत्वा ।

( ५ ) वात्। अ्स्नन्मते तु तस्वार्थात् साक्षिवेद्यत्वान्न कोऽपि दोष:। तदयं निर्गलितार्थः। सामान्यधर्ममात्राप्रकार- कसमानविषय कदोष विशेषाऽसहकृताऽपरोक्षप्रमात्वम- ज्ञाननिवर्तकतावच्छेदकम्। अपरोक्षत्वं च स्वरू- पतो विषयतश्च विवक्षितमिति नानुमानादौ निर्वि- कल्पके वा(१)5तिध्याप्ति: । ननु ब्रह्मगो निर्धर्मकत्वानत्र वि(२)षयताया अप्यनुपपन्रत्वान्तद्विषयज्ञानत्वमपि दुर्लभम्, विष- यता हि कर्मता तदङ्गीकारे तस्य क्रियाफलशालि- त्वेन घटादिवज्जडत्वापनेश्च, तद्विषयतासस्भवेनै- व ज्ानं तदज्ञाननिवर्तकमिति चेन्न। समानविषयत्व- स्य निवर्तकतावच्छेदकत्वात्, अन्यथाऽतिप्रसङ्गात्, तद्विषयज्ञानाजनने तत् वेदान्तानां प्रामारयानुपपत्ते- र्च । न(३)च तस्य तदज्ञाननिवर्तकत्वं तेन च तद- ज्ञाननिवर्तकत्वमात्रेर तद्विषयत्वसुपचर्यत इति वा- च्यस्। अन्योन्याश्रय(४)त्वात्, तद्विषयत्वेन तदज्ञा- ननिवर्तकत्वं तेन च तद्विषयत्वमिति। न च तद्विषय- तामान्ेणाज्ञाननिवर्तकत्वं क्वापि सिद्धम्(५) ।

(१) B reads चा। (२) B reads तद्विषयताया। (३) A reads न च तदशाननिवतकतामत्रण तद्विषयसुपचर्यतः इति वाच्यम्। (५) B reads दृष्टम्। (४) B omits त्व ।

( yc )

संस्यैवाधुना विचार्य्यत्वात्। कल्पिता विषयता न कर्मत्वमावहतीति चेन्न, वास्तवविषयतायाः कुत्रा्य- नङ्गीकाराद् व्यावहारिकत्वस्य समानत्वात्। अ्रत्र बरूमः। ब्रह्मसो ज्ानविषयताया ससंभवेड- पि ज्ञानस्य ब्रह्मविषयता वर्तते, सा च तद्विम्बग्राहक- र्वं वाजन्य(१)देव वा किंचिदनिर्वचनीयम्। न च द्रव्यातिरिक्तस्य जन्यधर्माऽनाश्रयत्वादजन्यत्वे चाति- प्रसङ्गादनिरूपशाच्च कथं ज्ञाननिष्ठा विषयतेति वाच्यस्, ज्ञानस्याप्यन्तःकरणपरिणामत्वेन द्रव्य- त्वात्, द्रव्यतवाभावेऽपि जन्यधर्माश्रयत्वे विरोधा- भावाच्, द्रव्यादिपरिभाषाया अप्रयोजकत्वाड्ज । विषयतैव चाकारः प्रतिविषयं विलक्षणः । अ्रत एव

मनतिग्रसक्तायां सम्भवन्त्यां न सामान्याप्रकारकेति

परोक्षप्रमात्वस्य सर्वतानुगमाज्ट। न चेदमित्याकारं ज्ञानं घटाकारमिति शक्कितुमपि शक्यसम्। आाकार- भेदस्य स्फुटतरसाक्षिमत्यक्षत्वात्। अन्यया तयोर्ज्ा- नयोरेकप्रकारत्वस्यापि निस्त्र(३)पेण वत्तु' शक्य-

(१) B reads अन्वदेव किञ्चिच्चानिर्वचनीयमू। (२) A reads अज्ञानविषयस्वरूपा-। (३) B reads निश्चयेव।

( v ) त्वात्। तत्र चानुभव एव शरगाम् । त् प्रकृतेऽपि तुल्यम्। प्रस्तु वा ब्रम्मययपि कल्पिता विषयता। न च कर्मत्वेन जउत्वापात इति वाच्यम्, रवसमानसत्ता- कविषयताया एव कर्मत्वापादकत्वात्। या च घटादौ संभवति। उभयोरपि व्यावहारिकत्वेन तुल्यत्वात्। ब्रह्मखि तु परमार्थप्ति व्यावहारिक्यापि विषयता परमार्थसत्वाभावेन न समानेति किमनुपप- नम्। एतेन "तं त्वौपनिषदम्" इति श्ुतिरण्यनु- गृहीता भवति। सथवा चैतन्यविषयनैव जडत्वापादिका न तु वृत्तिविषयता(१)पि। "यतो वाचो निवर्तनते," "न चक्ष षा गृह्यते नापि वाचा,"तं त्वौपनिषद पुरुषं पृच्छामि,""नावेदविन्मनुते तं बुहन्तम्,"

रेय कल्पनात्।

तम्। ब्रह्मण्यज्ञाननाशाय वृत्तिव्याप्तिरपेक्षितेत्युक्त- स्वात्फलव्याव्यत्वमेव जडत्वापादकमित्याहुः।

शास्त्रे फलत्वव्यपदेशात्, तद्व्याध्यत्वस्यैव जडत्वापा- (8) B omits अपि।

(६) दकतवे(१)ब्रम्मण इव साक्षिभास्यानामपि जडत्वं न स्यात्। चैतन्यकर्मता तु चिद्धिन्नत्वावच्छेदेन सर्वचैवेति सैव जडत्वप्रयोजिका। उदाहृतकारिकायामपि चैतन्यमात्रपरमेव फलपदमिति द्रष्टव्यस् । न तु वृत्तिविषयत्वे तदुपरत्तचैतन्यविषयत्वमपि नियतस्, वृत्तेश्चिदाकारगर्भिरया एवोपपत्ेः । तदुक्त्तम् । "वियद्वस्तुस्वभावानुरोघादेव न कारकात्। वियत्संपूर्णतोत्पत्तौ कुम्भस्यैवं दशा धियाम्। घटदुःखादिरूपत्वं धियो धर्मादिहेतुतः । स्वतःसिट्धार्थसंबोधव्याप्तिर्वस्त्वनुरोधत" इति। तथा च चैतन्यविषयत्वेन जडत्वं दुर्वारमेव (२), वृत्त्युपरक्तचैतन्यस्य स्वयमेव चैतन्यरूपत्वान्न तद्व्या- प्यता फले फलान्तरानुपपत्तेः । तद्गिव्नानां तुर्वतो

ऽपि दोषः। तदुक्तम्। "परागर्थप्रमेयेषु या फलत्वेन संमता। संवित् सैवेह मेयोऽथा वेदा- न्तोक्ति प्र(३)मायत" इति। नन्वेवं कल्पितविषयतावत् कल्पितप्रकारोऽपि किमिति नाङ्गीक्रियते, तथा सति नोक्तकार्यकारण- भावादिकल्पनाक्लेश इति। मैवस्। प्रकारस्य (१) A reads जडत्वापादकत्वम। (२) A and B reads न but it gives no sense. (३) B reads प्रसाद० ।

(६) भाषमानवैशिष्ट्य प्रतियोगित्वादु विशेषवत्बेन ज्ञान- विषयत्वमवश्यं वाच्यम् । तथा च ज्ञानस्य स्वविष- यानिवर्तकत्वास्तस्य प्रकारस्यानिवृत्तिप्रसङ्गः । केवल- चैतन्यागोचरस्य केवलचैतन्यगोचराज्ञाननिवर्तक- त्वायोगाज्ज। अन्यानुपरक्तचैतन्यभानस्यैव पूर्वोक्तरूपे- गाज्ञाननिवर्तकत्वात्, विषयतायास्तु तज्ज्ञान- भासकसाक्षिवेद्यत्वेऽपि तज्ज्ञानाविषयत्वात् अ्न्या- नुपरक्तच तन्यगोचरत्वसुपपद्यत इति वैषस्यम्। तस्मादुपपद्मते ब्रह्मविषयता निष्प्रकारकज्जानस्य. । अरत एव चा(१)दक्षणे वृत्तितद्वूतो : साक्षिभास्यत्वेऽपि न वृत्तेनिर्विकल्पकत्वविरोधः । तस्या: पदार्थशोध- कतर्कसंस्कृतशब्दजन्याया अ्द्वितीयचैतन्यमात्राकार- त्वाद्, इयमेव प्रमारफलावस्थोच्यते। द्वितीयक्षसे तु चिन्मानाकारग्रहपलब्धबलया वृतत्या चिन्माच्मोच- राज्ञानं निवत्यते, रज्ज्वाकारग्राहिएया वृत्येव तदज्ञा-

उपादाननाशस्यैवाव्यवधानोपादेयनाशप्रयोजकत्वात्, परज्ञानस्यैव च तदुपादानत्वात्। ततस्तेन सहैव वा तदनन्तरंवा तदुपादेयच तन्याभिव्यञ्जकवृत्तिनि वृत्तिः। एवमिन्द्रियदेहा(२)द्यध्यासानामपि निवृत्ति:। एवं तदुपरि कस्याप्यवच्छेदकस्याभावादनुपहित (१) B omits च । (२) B omits आदि।

( ६) चैतन्यं जीवज्रह्मजगद्विभागशून्यं कवलीकृताज्ञानत- त्कार्य्य स्वप्रकाशपरमानन्दरूपतया सर्वदा भासमान- मेव तिष्ठति, सैव मोक्षावस्थेत्युच्यते। अ्ज्ञानस्य चानादित्वेनाजन्यत्वात् पुनरनाद्यज्ञानान्तरस्य चा- नङ्गीकारादेकस्या एवाज्ञानव्यत्ते: सर्वोपादानभूताया आात्यन्तिकनिवृत्तौ तत्कार्यमा(१)तदिप्रपञचस्यात्य- न्तिकनिवृत्या न संसारस्य पुनरावृत्ति:। एतेन ज्ा(२)नं स्वनिवर्त्यमन्यनिवत्य वेति विकल्पोऽपि निरस्तः, तस्य सवकारयनाशनिवर्त्य त्वात्। उपादानकारणनाशस्य कार्यनाशकत्वे सर्वे- वामविवादात्। दृश्यत्वेन रूपेणाविद्यया सह स्वनिवर्त्यत्वेऽपि न दोषः। निवर्त्यतानिवर्तकतयो- रवच्छेदकैक्ये क्षयाभङ्गों भवेत्। अ्रत्र चोक्तपमा- विशेषत्वेन निवर्सकता दृश्यत्वेन निवत्यतेति नोक्तदोष: । ननु तर्हि स्वप्नाद्यध्यासादिकारणीभू ताज्ञान- स्य आगरादिप्रमायज्जानेन निवनौ पुनः रवप्नाद्य- ध्यासो न स्थात्, उक्तयुक्तस्तुष्यत्वात्। तत्रानेका- ज्ञानस्वीकारे आात्मन्यपि तथा संभवेन सुक्तावना- (१) B reads प्रामाशादि। (२) B reads तउलानं।

( ६ ) श्वानम्रसुङ्गात् । नन्वनयैवानुपपच्या तत्राज्ञाननिव- निर्नाङ्गीक्रियते। एकस्यामेव रज्ज्वामच्तचातायां सपभ्र-

दिभ्रमतिरोधानमातरं क्रियते। वज्जाननिवृत्तिस्तु

मै(१)वस्। ब्रह्मात्मैकयक्षा(२)नादपि प्रज्ञाननिवृत्तिस म्भावना न स्यात्। कुत्रापि ज्ानादज्ञाननिवृ त्तरदर्श नादिति वुड्धिमिष्टवतो मूलमपि हारित(३)म्। अन्न ब्रूम: । नेभययाध्यनुपपत्तिः। तथाहि जागरा दिज्जानाद(४)पि स्वप्नाद्यध्यासादिनिवृत्त्यभ्युप- गमपक्षे मूलाज्ञानस्यैव विचित्रानेकशक्तिस्वीकारादे- कश क्िनाथेऽपि शक्तयन्तरेण स्वप्नान्तरादीनां पुन- रावृत्ति: संभवति। सर्वशक्तिमतो मूलाज्ञानस्यैव निवृत्तौ तु कारणान्तरासंभवात् तादूशस्य च द्वितीयस्यानङ्गीकाराव्नाहंकाराद्यध्यासानां पुनरुत्प- निः संभवतीत्यपुनरावृत्तिसिद्धि:। रज्जुज्ञाना दिनाऽज्ञाननिवृत्त्यनङ्गीकारेऽपि न कोऽपि दोषः।

प्रमाणप्रयोजनाभावेन तदनङ्गीकारात्। (१) B inserts एवं सति between मैवम and ब्रह्मातमै। (२) B reads विज्ञानादपि। हारित। (४) B omits अपि। (३) B reads स्यात् after

( ६ )

न चाज्ानस्य चिन्मानाश्यत्वे कथमन्तःकरण- चन्तिरूपेण ज्ञानेन तन्निवृत्तिः भिन्नाश्रयत्वात्। ज्ञानस्य व जन्यत्वेन चिन्मान्ाश्रयत्वानुप(१)पत्तेः तस्य कूटस्यस्वभावत्वात्। प्ज्ञानस्य चानादित्वेन कौटस्व्याध्याघातकत्वादित्युक्तमिति वाच्यम्, चैत-

चैतन्यधर्मत्वानपायात्। तदुक्त पञ्जुपादिकाकृद्वि: "आनन्दो विषयानुभवो नित्यत्वं चेति सन्ति धर्माः पपभेदेऽपि चैतन्यातपृथगिव भा- सनते" इति । तार्किकैरपि कर्णशष्कुल्यवच्छि- न्नाकाशेन स्वसमवायसंबन्धेन महाकाशाग्रितशब्द ग्रहगमङ्गीक्रियते । उपहितेऽपि स्वरूपैक्यानपाया दिति ज्ञानाज्ानयो: समानाश्रयत्वोपपत्तिः । न च ज्ञानस्य क्वापि अविद्यानिवर्तकरवादर्श- नात् ब्रह्मज्ञाने(२)ऽपि तत्कल्पनं न स्यादिति वा- व्यम्, न हि अनुमानाद् ब्रह्मज्ानस्य प्ज्ञाननिवर्त- कत्वं वयं साधयामः, येन व्याप्तिग्रहार्थम् उदाहर- णापेक्षा भवेत्, किं तु ध्रुत्या श्रुतार्थापत्या चेति ब्रमः । तत्र श्रुतिस्तावत् "तमेव विदित्वाऽतिमु(३) त्युमेति" मृत्युरविद्य इति शास्त्रे प्रसिद्वस् । तथा (१) B reads तुपपत्तिः। (२) A omits अपि। (३) B omits मृत्युम ।

( ६५ ) तत्वभावाद्भयश्चान्ते विश्वमायानिवृस्तिः"। स्मृतिश्च-"दैवीहय षा गुगमयी मस माया दुरत्यया। मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेर्सा तरन्ति ते। ज्ञानेन तु तदज्ञानं येषां नाशितमा- त्मनः । तेषामादित्यवज्ज्ञानं प्रकाशयति त्प- रम्" इत्यादि। एवं "ब्रह्म वेद ब्रह्मैवभवति" "तरति शोकमात्मवित्" "तरत्यविद्यां बिततां हृदि यस्मिन्निवेशिते। योगी मायाप्रमेयाय तस्मे ज्ञानात्मने नमः" इति। अपविद्या- या: परं पारं तारयसीत्यादि श्रुतार्थापत्तिश्य। ब्रह्मज्ञानाट् ब्रह्मभावः श्रूयमाशास्तद्वयवधायकाज्जान- निवृत्तिमन्तरेण नोपपद्यते इति ज्ञानादज्ञाननि- वृत्तिं गभयति। "अनतेन हि प्रत्यूढा नीहा- रेण प्रावृता", "अन्यद्य ष्माकमन्तरं बभू- व", "अज्ञानेनावृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तवः"इत्यादि प्रुतिस्मृतिभ्योऽज्ञानमेव मोक्ष- व्यवधायकमवगतम्। किं व भगवतो नीलाचलनाथस्य भजनाउज्ञननि-

तन्र का विप्रतिपत्तिः । यदि हि कस्यचिदपितर्वा-

( ६ ) बवौधे जाते नाज्ञानं निवर्ते(१)त ततो व्यभिचारा- रकारयता न स्यात्, न तु क्वापि तथा दर्शनमस्ति, एकस्यैव तत्वज्ञानेनाज्जाननिवृत्त्यभ्युपगमात्। जीवा- न्तरप्रतिभासश्य च स्वाप्निकजीवान्तरप्रतिभासवद्वि- भ्रममातत्वात् । जीवन्मुक्तौ तूपपत्तिं वक्ष्यामः । एतेनाज्ञान न ज्ञाननिवर्त्यम् अनादिभावत्वात् ब्र शहवदिति पराम्तम् उत्तश्रुतिम्मृत्यादिबाधि- तत्वात्। कीदशं च भावत्वमज्ञानस्याSविनाशित्वे प्रयोजक'३)म्, सत्त्वमभावविलक्षरं वा। स्ाद्य सदसट्विलक्षरोऽज्ानेऽसिद्ध तशय सर्वप्रमायाबाध्यत्व- स्वरूपस्य सतत्वायोगात्। द्वितीयं तु नाविनाशित्व- प्रयोजकस्, अनुकूलतर्कानावात् प्रतिक लत्तर्क परा.

न चात्मातिरिक्त सन्वाभावेन व्याप्तिग्रहानव सरः, सन्वाभावस्य विनाशिदवप्रयोजकत्वेन व्यतिरेकि- यास्तस्य सिद्धः। एवं दृश्यत्वपरिच्ळिन्नत्व- जडत्वादिनाप्यज्ञानस्य विनाशित्वनिश्चय: "भयश्चान्ते विश्वमायानिवृत्तिः" इत्यादिवा कयैः करठत एव विनाशित्वप्रतिपादनाज्क। न च श्रुतिविषयत्वे ब्रह्मवदबाध्यत्वप्रसङ्ग, श्रुतिता (१) B reads निवर्त्येत। (२) B reads आत्मवद। प्रयोजकम्। (४) B reads बात्माचि। (३) B reads उच्यते after

( ६ )

प्रयोजनवति मानान्तरानधिगते तात्पर्यसुपक्र- मादिषड्विधलिङ्गेनावधार्यते। अज्ञानस्य व सह- मन् इति साक्षिसिद्धत्वात् तत्प्रतिपादने प्रयोज- नाभावाच्ज न शुनितात्पर्यविषयत्वम, वक्ष्यमायरी- त्या तु ब्रह्मरयेव तात्पर्यनिश्चयात्। एवं च(१)मति

कमनुमानादिना साध्यन इति न कोऽपि दोष:। शुक्तौ रणतज्ञानवानयमिति मिष्यासंसर्गस्यापि तत्वच्ञानवि षयत्ववदस्माक कि न स्यात्। एतेन मानविषयर्वेऽतानस्य मानानिवर्त्यत्वं, मानाविषपत्वे तु स्वम्रकाशत्वानङ्गीआ्ाराच्छशविषा- यादिवदलीकत्वमित्यपास्तम्। स्वरूपतो मानावि दयस्यापि साक्षिसिद्धत्वाभ्युपगमात्, तस्य च भ्रम प्रमासाधारणवात् । तदुक्तम् "अबिद्याया अवि द्यातवे इदमेव तु लक्षणम्। माना(२)द्यातमास- हिष्युत्त्रमसाधारणमिष्यते। अविद्यास्येत्य- विद्यायामेवासिद्ध्या प्रकल्प्यते। ब्रह्मदृष्टय। त्वविद्येयं न कथज्जुन युज्यत" इति च। तस्मादविद्याया अपि रज्जुभुजङ्गवदात्मन्यारोपि-

(१) B omits च। (२) B reads मानाद्यसहिष्णुत्वं हि असा।

( ६ )

यत्त(१)क्तम्-तज्ज्ञानं परोक्षमपरोक्षं वेति तन्रा- परोक्षमेवेति वदाभ: । ननु(२)तत्र कारणासम्भव उत्तः शब्दस्य परो- सक्जा(३)नजननस्वाभाव्यात कारणान्तरस्य चानास म्भवादिति। म्रत् केचिन्तार्किकेभ्यो विभ्यतः शब्दात्परोक्ष ज्ानमेवाङ्गीकृत्य भावनासहकृतान्मनसोऽपरोक्षज्ञान- माघक्षते। अन्ये तु मन्यन्ते-शब्दादापाततः परोक्षज्ञा- नमेध जायते करपस्वाभाव्यात्। उत्तरकालं तु श्रव-

ज्ञानमुदेति संस्कारसहकृतेन्द्रियादिवत् प्रत्यभिज्ञा- नमिति। तनाद्यः पक्षसतावदयुक्तः, भावनाजन्यत्वे ज्ञानस्यापामाययमसङ्गात, कामातुरस्य कामिनीं भावयतो व्यवहितकामिनीसाक्षात्कारवत्। ननु न भावनाजन्यत्वं तत्राप्रामाखयप्रयोजकम, किन्तु बाधितविषयत्वम्। भावनानपेक्षेऽपि शुक्तिर- जतादिभ्मे बाधादेवाप्रामाएयस्वीकारात्। ब्रह्मणि तु सर्वमानागोचरे बाधासम्भवात् तद्भावनाजन्यज्ञान (१) B reads यदुक्त्तम्। (२) B reads तत्र कारणान्तरासम्भ। (३) A omits जनन । (४) B adds सस्कार before साईता।

(६)

स्यापि म्रामारयं न व्याहन्यते। नचव्य- वहितकामिनीविभ्रमादौ दोषत्वेन भावनाया: कल- व्तत्वान्तज्जन्यत्वे ब्रह्मसाक्षात्कारस्य दोषज़न्यत्वेन भ्रमत्वं भविष्यति बाधित विषयत्ववद्दोष- जन्यत्वस्यापि भ्रमत्वप्रयोजकत्वात्। तथा च मोमांसाभाष्यकृद्धि: "यस्य च दुष्ट करणं यत्र च मिथ्येतिप्रत्ययः स एवासमीचीनो नान्यः" इति। तद्वार्नतिमकारैश्व "तस्माद बोधात्मकत्वेन प्राप्ता बुद्धेः प्रमाखता। अथान्यथा तु हेतू- तथदोषज्ञानादपोदते" इति तुल्यवदेवाप्रामाएय- प्रयोजकद्वयमुक्तम्। तस्माद्वाधाभावेऽपि दोषजन्य- त्वादप्रामारयमेवेति वाच्यस्। भावनाया: ववचिट्दो षत्वेऽपि सर्वत्र दोषत्वानिश्चयात्। अन्यया शङ्गपी तत्वभ्रमकारशीभूतस्य पीतद्रव्यस्य स्वविषयज्ञानेव्य प्रामाश्यप्रयोजकत्वं स्वात् क्कचित्कव(१)चिद्दोष इत्येवाङ्गीकारात् विषयबाधेनैव दोषजन्यत्वम(२)- कल्पनाच्। दुष्टक ३रसजन्यस्याप्यनुमानादेविषयाऽ- बाधेन प्रामारयाम्युपगसाज्ज। अन्यथा परिभाषाभा- (४)वरत्वापतेः। मीमांसाभाष्यवार्तिककाराभ्यामपि (१) B reads क्वचित्कश्चिददोषः । (२) B omits प्र I (३) B reads कारण। (४) A reads परिभाषामात्रापत्तेः ।

( 30 )

बाधित विष यव्याप्यत्वेनैव दुष्ट(१)कररजन्यत्वस्याऽ- प्रामाएयप्रयोजकत्वमुक्त न स्वातन्त्रयेष। तर्माद्गा- वनाजन्यमपि ब्रह्मजानमबाधात्म्रामावयं लभता- मिति। मैवस्, परोक्षज्ञानजन्यभावनाया सपरोक्ष- ज्ञानजनकत्वासंभवात्। न हि ब्ह्मयनुमितिज्ञानं सहस्त्रकृत्व आावृत्तमपि वहिपाक्षात्काराय कलपते। वलप्तप्रमाणसामग्रीमन्तरेण जायमानस्यैव ज्ञान- चैत्यं वन्देत स्वर्गकाम इत्यादिपौरुषेयवाक्यानासपि विषयबाधा- भावादपामाएयं न स्थात। न हि चैत्यवन्दनं स्वर्ग- साधनं भवतीत्यन(२)किज्चिन्मानमस्ति अलौशि- कहिताहितसाधनताया वे(३)दैकमेयत्वात्, तब भा- नान्तराप्र(४)सङ्गात, पुरुषवचसां च मानान्तरमूल- त्वेनैव मरामारयात्। तत मूलाभावादे(५)वाप्रामाएयं, पुरुषस्य भ्रमप्रमादा(६दिसम्भवादिति चेत्, प्रकृतेऽ- पि तुल्यं भाव(७)नाया:। न चात्र शब्दप्रमाशश्य मूलत्वान्वाम्लतेति वाच्यम्, संबादात्प्रामाएयाङ्गीकारे पूर्वतन्त्रोपपादि- (१) B reads दुष्टकारणजन्यमप्रामाण्यप्रयोजकमुक्तम्। (२) B omits किचित्। (३) A reads वैदिकम। (४) B reads राप्रसरात् । (५) B omits एव। (६) आदि is omitted by B. (७) B does not read भावनायाः।

( श ) ततत्स्वतस्त्वभङ्गमसङ्गात्। आपावश्यकत्वेन शब्दस्यै- । अन्यन्ाद्ष्टमपि फलान्ययानुपपत्याऽजैव म्रामाएयं कल्व्यत इति चेन्र। पपूर्वप्रमाणान्तरकल्पने मानाभावात् फलस्य च.१ क्लूप्तप्रमारोनैवोपपनेः। परोक्षभावनाया अ्रप. रोक्षविषयत्वं तस्या: प्रमाणान्तरत्वं चान्यत्राद्ूष्टचर- मपि त्वया कल्पनीयम्। तदुभयकल्पनादूरं क्लुप्त-

धर्मिकल्पनातो धर्मकल्पनाया लघुत्वात्। अस्तु तर्हि मन एवात्र प्रमाणम्। तत्किं भाव नासहकृतं केवलं वा ? आाद्ये पर्वोक्त एव दोष: । यदसाधारणं कारणमासाद मनः म्रमां जनयति तस्य प्रभाशान्तरत्वनियमात् । अन्यया चक्षुरादि- व्याप्तिज्ञानादिसहकृतस्य मनस एव सर्वत ग्रामा- रयपम्भवे प्रमाणान्तरोच्छेदापत्तेः । चक्षुरादीना-

नाया अपि तत्तुल्यम्। न द्वितीय :- वेदान्तवाक्य अ्रवसात्पूर्वमपि केवलमनसी विद्यमानत्वेन ब्रह्मय- इच स(२)दा संनिहितत्वेन साक्षात्कार: स्यात्।

(१) व and क्लप्त are omitted by B. (२) B reads सर्वदा

( 9 ) र्यक्येन तत्प्रतिपादकचतुर्लक्षणीमीमांसारम्भी न स्यात्। किंच(१) भावनासापेक्षत्वे शब्दस्याग्रामाएय- प्रसङ्ग:। शब्दप्रमात्वावच्छिन्न कार्या ता ि पिा ण - तानावभयसापेक्षत्वं ह्यमामारयप्रयोजकस्, चक्षुरा- दावपि ताद्शमेवाप्रामाएयस्। किज्च, तस्य प्रमा(२खानुग्राहकत्वेन तर्कालो- कादिवन्न प्रमाणान्तर(३)त्वं सम्भवति, असाधारय- विषयाभावात् सिद्धान्ते सुखदुःखेच्छादीनां मनोध र्मायां करयव्यवधानाभावेनैव साक्षिवेद्यत्वाभ्युपग- मात् न च ब्रह्मैवासाधारणो विषयो मनस इति 'य मनसा न मनुते" इत्यादिश्रुतिविरोधात्। ननु 'यद्वाचानभ्युदितं"-"नचक्षुषा गृह्य ते नापि वाचा" "यतो वाचो निवर्त्तन्ते" इत्यादिश्रुतिविरोध: सिद्धान्तैऽपि सम इति चेतू, "नावेदविभ्मनुते तं बृहन्तम्। वेदेनैव यद्वेदि- तव्यम्" "तत्त्वौपनिषदं पुरुषं पृच्छामि" इत्यादिश्रुतिबलेन निषेधश्रुतीर्ना सुख्यवृत्त्यविषयत्वे नाण्युपपत्तः । मनसि च सुख्यामुख्यभेदाभावात्। (१) This reading between स्यात् and किंच is not given by A. (२) B reads प्रमाणातुग्रहत्बनालोकादि। (३) B reads नतरता ।

( ३३ ) "सर्वे वेदा यत्र(१)कंभवन्ति" "स मानसीन आत्मा" "मनसैवानुद्रष्टव्यम्" इत्यादि(२त्रुतेः का गतिरिति चेत् (३), शृशु। मानसीनत्वं मनस्युपा- धावुपलभ्यमानत्वं न मनोजन्यसाक्षातकारविषय ह्वम्। मनसैवेति तु कर्तरि तृतीया आत्मनोऽकर्तृ- त्वप्रतिपादनार्था मनसो दर्शनकतृ त्व(४)साह न कर- साताम्। औरपनिषदसमाख्याविरोधात्। अरसाधारणे- न हि व्यपदेशा भवन्ति, व्यवहारे मानसौनसमा- ख्यानवत्। परत एव ममाश्रयत्वादपि न मनसस्तन्र कारण- तावकाश:, "कामः संकल्पो विचिकित्सा श्रट्ठाड श्रद्ठा धृ तिरधृतिर्हीर्धोरभी रित्येतत्सर्व मन एव" इति श्रृतौ सृ५)द्घट इतिवदुपादानकारशतवेन मनः- सामानाधिकरएयप्रतिपादनात्। दरशे घट इत्या-

गमेमपपत्तिः। निमित्तकारणताग्रहणार्थमवश्यक-

पात्मनश्च "साक्षी चेता केवलो निर्गणश्च" (१) B reads यत्रैके। (२) आदि is omitted by B. (३) चेत is omitted by A. (४)B reads कर्तृता। (५) B reads मृदघदधदुपा। १०

( 9४ ) इतिश्नुत्या निर्गु सात्व (१)परतिपादनात्। दश्यानांद्रष्ट- धर्मत्वानुपपत्तेश्च(२ दश्यानां घटादीनां स्वरूपतो ध- र्मत्वेन वा तादात्स्याभावस्य सर्वसिद्धत्वात्, कामसंक- सपादीनां च स्वप्रकाशत्वाभावेन दश्यत्वात् द्रष्टुधर्म- त्वाभावनिश्चये, "मनसैवानुद्रष्टव्यम्" "यदा सवे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हृदि म्निताः"तीखो हि तदा सर्वान् शो(३)कान् हृदयरय भवति"इत्यादि- श्रुतिभिर्मनोधर्मत्वमेव कामादीना निश्चीयते। मन-

का व्यवहार:। "बुदुर्गु णेनात्मगुसेन चैन""आ- राग्रमात्रो ह्यवरोऽपि दृष्टः" "स समानः सन्त्रुभौ लोकावनुसंचरति ध्यायतीव" "सधीःस्वप्नो भूत्वेमं लोकमतिक्रामति"इत्यादिध्ुतिभ्यः। "वि- विज्ञानं यजं तनुते कर्माणि तनुतेऽपि च"इतिश्ुभै ज्ञानशब्दवाच्यस्य मनस एव प्रथमान्तपदनिर्देश्यत्वे कर्तृ त्वश्रवणा्च। "मनसा ह्यव पश्यति मनसा शृणोति"इत्यादौ करसत्वमपि श्रुतमिति चेत, न, इ- न्द्रियातिरिक्तेमनसि तिप्रतिपन्नान्प्रति तदतिरिक्तम- नःमद्भावमातरे तस्या: श्रुतेस्तात्पर्यात्, नतु करसत्वेऽ- पि, एवकाराऽनन्वयापत्ते:, चक्षुरादीनामपि करणत्व- (१) B reads ता। (२) A omits च । (३) B reads कामानू।

( s५ ) स्थान्वयव्यतिरेकसिद्धत्वेन तदुव्यवच्छेदेन नियमानुप- पत्तेः, हेतुमात्रेऽपितृतीयसमरणात्। मनसः करणताप्र सिद्धिस्तु निर्धर्मकस्वप्रकाशस्यात्मनोऽसङ्गस्य स्वतो विषयोपलभ्भायोग्यस्य स्वतादात्म्याध्यासेन तदा- कारवृत्तिभिर्विषयोपलम्भद्वारत्वादेव, नतु चक्षुरा- दिव(१द् दू रस्थत्वेनेत्यास्तां तावत् । स्वम्रकाशमक्रि- यायां विस्तरेशैतदुपपादयिष्यामः । पस्तु तर्हि प्रथमं परोक्षं ज्ञानं जनयताऽपि शब्दस्यैव सहकारिविशेषलाभेन पश्चादपरोक्षज्ञानज- नकत्वमिति, तन्न, अर्द्धजरतीयन्यायापातात्। शब्दस्य परोक्षज्ञानजनन(२ स्वाभाव्ये सहकारिसहस्त्र- सापि तद(३)पाकरणायोगात्, आा(४) गन्तुकस्य स्वभा- वत्वानुपपत्तेः। यत्तु दृष्टान्तत्वेन प्रत्यभिज्ञानमुदाहृतं तत्र किं विवक्षितम्। अपरोपज्ञानजनकस्वभावस्य च- क्षुष: संस्कारसहकारेणासंनिकृष्टेऽपि तन्तांशेऽपरो- क्षज्ञानजनकत्वन् किं वा संस्कारनिरपेक्षत्वेन ज्ञानं

(१) B read's वत्तटस्थत्देने। (२) A reads जनक। (३) B reads तदन्यथाकरणा। (४) A reads आगन्तुक- श्वभाबानुपपसेः ।

( ३६ )

जनयतोऽपि चक्षुषः संसकारसापेक्षत्वेऽपि नाप्रामाएय- मिति। तत्र नाद्यः । प्रत्यभिन्नाया अपरोक्षत्वात्, तत्तांभे चक्षषोऽ्जनकत्वाच्च। अपत एव न द्वितीयोऽपि, तत्तांभ्जेऽपरोक्षत्वान- ड्ीकारात्, तदंश्े संसकारमात्रजन्यत्वेन स्सृतित्वस्यैवा- भ्युपगमाच्(१)। एतैन प्रत्यभिज्ञायाः संस्कारजन्यत्वे स्मृतित्वापातात् संस्कारजस्सरणमेव विशेषज्ञानत्वेन तत्कारणमित्यपास्तम्, संस्कारजन्यत्वांथे स्मरपत्वा- द्ीकारात्स्मृति हेतुत्वेनावश्यकल्प्योद्बुद्धसंसकारादेव प्र-

शात, 'तट्टेतोरेव तदस्तु किं तेन' इतिन्यायात्स्मरण दूव ग्रत्यभिन्नायामपि पूर्वानुभवान्वयव्यतिरेकयोस्तु-

कज्ञानवृत्तित्वे विषयकृतांशभेदान् विरोध:। स्मृति-

छवत एव न तृतीय न हिचक्षुषः स्वविषये

स्यात्, किन्तु स्वस्वसहकारिसमवधानात्स्वे स्वे विषये युगपजज्ञानं जनयतोश्चक्षुःसंस्कारयोरार्थतमाजेनानु

(१) B omits च। (२) B reads प्रत्यमिज्ञात्पाद्कत्वसम्भवे।

( 99 ) भवस्मरणात्मकैकज्ञानजनकत्वं पर्यवस्यति, अ्रन्यथा संस्कारसहकारेप चक्षषोऽसंनिकृष्टविषयेपि ज्ञानजनक- त्वे रजतसंसकारमहकारेणासंनिकृष्ट ऽपि रजते चाक्षुषज्ञा- नापन्तेरन्यथारख्यातिस्वीकारप्रसङ्ग:। रजनचाक्षुषत्वेन रजतसंयोगतवेमैव कार्यकारणभावनियमे तद्द शकाल- सम्बन्धरूपायां तत्तायासपि तुल्यम्, प्रत्यक्षस्य विद्य(१)- मानोपलम्भत्वनियमात् । किन्तु भिन्नजातीयज्ञानहेतु- त्वेन वलप्तयोरपि चक्षःसंस्कारयोरन्वयव्यतिरेकाभ्यामे- कज्ञान हे तुत्वं परत्यभिज्ञायां वलप्तम्। इदमेवान्यथाख्या-

नैतावतासापेस्षस्यापि प्रामाएयं भविष्यति। इह स पूर्व मपरोस्ज्ञानासमर्थस्येव शब्दस्य विचारजनितसंस्का- रविशेषसहकारेणापरोक्षज्ञानजनने सापेक्षत्वलक्षणा-

च्छब्द एव विचारात्पर्वमध्व च स्वतःप्रमारभूतो विषयमहिम्ना साक्षात्कारं जनयतौति युक्तमाश्रयि तुम् । न च स्वभावभङ्गदोषः, मनस इव परोक्षापा- रोक्षज्ञानजननश्वभावाङ्गीकारात्। यथा मनः क्कचि-

(१) B reads विद्यमानतापलस्भत्व। (२) B reads भङ्गदापप्रसङ्ग:

(95 ) रपरोक्षं ज्ञानं (१)जनयति कवच्विच्वापरोक्षमित्युपेयते परैस्तदूदस्माकं शब्दे(+)ऽपि किं न स्यात्। ननु तब्ावच्छेदकट्वैविध्यमस्ति। मनसत्वेन प. रेषज्ञानजनकता, इन्द्रियत्वेन चक्षुरादिवदसाधारशे- नापरोक्षज्ञानजनकता । इन्द्रियत्वं च शब्देतरोद्गूत-

त्वस् वा । ततश्चक्षुरादाविव मनस्यपि वर्तते। एवं शब्देऽपि द्वैरूप्यं वाच्यम्। एवं परोक्षज्ञानजन- कतावच्छेदकमपरोक्षज्ञानजनकतावच्छेदकमिति उच्यते । स्व्र(३)विषयाजन्यज्ञानजनकत्वेन वा, ज्ञानकरगात्वेन वा शव्दस्य परोक्षज्ञानजनकत्वं योग्य- पदार्थनिरूपितत्वं पदार्थाभेदपरशब्दत्वेनापरोक्षज्ञा नजनकता । "धर्मस्त्यमसि"(:)इत्यादौ व्यभिचा रवारणाय साद्य विशेषणस्, इतरविशेष वव्यावत्य तुरपष्टम्। एतच्ज दशमसत्वमसि राजा त्वमसीतिवाक्यद् दशमोऽहमरमि राजाहमस्मीत्या दिसाक्षात्कारदर्शनात्, अन्यया नाहं दशमो नव- (१) B reads जनयत। (२) B omits अपि । (३) सव is omitted by A. (v) B reads धार्मिकरश्य।

( se)

माऽहमस्सि, नाहं राजा व्याध एवास्मीत्यादिबा- क्षात्कारिभ्रमनिवृत्तिस्पता न स्यात्। साक्षात्कारि अ्रमे साक्षात्कारिविरोधिज्ञानत्वेनैव विरोधित्वकलप नात् । न च तन्र वाक्यात्पदार्थमात्रोपस्थितौ मानसः संमगबोध इनि वाच्यस्। मर्वस्मिन्नपिं वाक्ये तथा सम्भवेन श(१)दप्रमाणामात्रोचछेदापत्तः, असाधार- सामनःसहकारित्वेन पदार्थज्ञानस्य प्रमाणान्तरावश्य- कत्वःञ्ज, यदसाधारणं कारणमिति(२)न्यायात्। पत एव वाक्यात्परोक्षज्ञानानन्तरं मानसक्चा- नान्तरमेव भ्रमनिवर्तकमित्यपास्तम्। अन्वयव्यतिरे- काभ्यां तत्र वाक्यस्यैव कारणतावधारणात्। अन्यथा वाक्यश्रवणात् पूर्वभेव सामग्या: सम्भवेन मनसा चक्षु- रादिना वा साक्षारकारजननप्रमङ्गात्। वाक्यमपि तत्र सहकारीति ३ चेन् तर्ह्यायातं वाक्यस्यैव प्रामा- रायम् मनसोऽसाधारणसहकारित्वात्। तस्माच्छब्द एव तत्र साक्षात्कारहेतुः । यथा च परोक्षत्वव्याप्यमेकं

च्द्ाब्दत्वमपि द्विविधं, तेन न सांकर्यप्रसङ्ग: । (१) B reads शाब्दप्र । (२) B reads आदि after इति। (३) B omits इति। (४) इन्द्रियत्वम is not read by A.

( co ) नन्बेवं विशेषरूपेश कारणतासम्भवैऽपि चक्षुरा-

चिछव्वानां यथा सामान्यकारणतावच्छेदकमपर मिन्द्रिय- त्वभिष्टम्, एवं शब्देपिषामान्यकारणतावच्छेइर्क्व ष डिन्द्रियानुगतं वत्तव्यम्। अन्यया शब्दजन्ये ज्ञानेड परोक्षपामान्यमाकस्मिकं स्यात्, शब्दे तत्प्रयोजका- भावात्। तथा च व्यापका १भावे तद्व्याप्यशबदाप रोक्षमपि न स्यात्, चाक्षषत्वादिवत्। उच्यते, परे।क्षत्वानधिकरणज्जानकरणत्वमेव सते

नुगतमिन्द्रिया वमिव, विभेषज्ञानकारणताया: सामा. न्यकारणतावच्छेदकत्वं तव मम च समानस् । अन्यथा सामान्यरूपेरोन्द्रियाशां कारणत्वाऽमिद्ध्या ज्ञानज- कमन:शयोगविशेषाश्रयत्वेन कारणता न स्यात्। तेन चक्षुष्ट्वादिविशरेषररूपेव गृहीतकारणानामिव चक्षु- रादीना केनचिदुर्पाधिनैवाक्ति: श्ब्देऽपि न व्याह- न्यते। न चैवं शब्देऽपीन्द्रियव्यवहारापत्ति: प्रत्यक्षज्ञा- नकारणतावचछेदक स्यैवेन्द्रियव्यवहार है तुत्वादिति वा च्यम्। इन्द्रियासा मतीन्द्रियत्वेन तत्र लौकिकानां म त्यक्षव्यवहाराभावात्। परीक्षकारणां च र्वस्वपरिभाषय। व्यवहारात्। अश्नावणात्वविशेषेऽ्पि तस्योक्तरूपस्य वा (१) B reads व्यापकाभावेन।

(६) वहारप्रयोजकत्वाङ्गीकारान्न दोष:। किं चाक्त रूपं

न तेषु मानाभावः "दशेमे पुरुषे प्राणा आत्नै कादश" इत्यादिश्रुतिस्मृतिशतैः प्रतिपाद्यमानत्वा-

नुपपत्तेश्च । तथा चाविरोधलक्षसे चतुर्थपादे व्यु- त्पादितं भगवता सूत्रकारेण "नेन्द्रियाणि त- इुव्यपदेशादन्यत्र श्रेष्ठात्"इति। सांस्यैरप्युक्तम्, "अभिमानोऽहंकारस्तसमाढु द्विविध: प्रवर्तते सर्गः । ऐन्द्रिय एकादशकश् गगास्तन्मान्रपज्चकं चैव।I सातत्विक एकादश- कः प्रवर्तते वैकतादहंकारात्। भूतादेस्तन्मात्रः स तामसस्तैजसादुभयम्। बुद्धीन्द्रियाखि चक्ष :- श्रोत्रघागारसनत्त्रगाख्यानि। वाकूपाणिपाढ- पायूपस्थान् कर्मेन्द्रियाण्याहुः"इति । ब्रस्यार्यः प्रकृते: प्रथमकार्यभूतात् महासत्तासामान्यात्मकान्म- हतोऽहंकारो नाम पदार्थो जात इत्युक्तम् "प्रकृते- महांस्ततोऽहंकारः" इत्यत्र। अधुनाऽडंकारस्य लक्षण- मुच्यते-अभिमान इन्द्रियोपनीतेऽयेऽहमत्राधिकृतः शक्त: खल्वहं मदर्या एवामी विषया मन्तो नान्योऽ(१)

(१) B reads नान्योऽन्नाधि।

( ८ )

धिकृत: कश्चिदतोऽहमस्मीति योऽभिमानः सोहं का(१)रव्य।पारत्वादहंकारस्य लक्षरामु । तेनाभिमान- हेतुरहंकार:। सामानाधिकररायं च कार्यकारणयो स्तादात्म्यविवक्षया। सच त्रिविधो भवति, कारणी- भूतगुणन्रयभेदात्सातत्विको राजसस्तामसश्य। सा- स्विक एव वैकृतवैकारिकश(२)ब्दाभ्यासुच्यते, राजस एव तैजसशब्देनोच्यते, तामसो भूतादिशब्देन। ततश्च सार्वि (३)काद हंकारा देका देशेन्द्रिय पवर्गः, यस्मा- त्म लघुः प्रकाशकश्च। तामसादहंकाराच्न्दस्पर्श- रूपरसगन्धाख्यपञचतन्मान्रसर्गः, यस्मात्स तामसः गुरुत्वादावरणात्मकत्वाज्च । राजसस्य तु स्वतन्त्र- कार्याभावादुभयसहकारित्वमात्रं स्वतो निश्चलयोः सत्वतमसोः स्वकार्य पति चालकत्वाद्रजसः ।"सत्त्वं लघु प्रकाशकमिष्टमुपष्टम्भकं चलं च रजः । गुरु चावरणकमेव तमः"इत्युक्तत्वात्। कारणानुवि- धायि च कार्यम्। ए(४)षांच परस्परविरोधिनामप्येक- कार्यकारित्वं न विहन्यते, तैलवर्तिवह्निषु परस्परवि- रुद्धत्वेऽप्येकप्रकाशाख्यकार्यदर्शनात्। तज्चोक्त. "प्र- दीपवच्चार्थतो वृत्तिः," तस्मादेषविभागः। तत्र (१) B हंकारस्य । (२) B omits शब्द । (३) B reads सास्बिकाहं। (४) A reads एवं च।

(६)

व्याप्तिः । "सामान्यकरगवृत्तिः प्राखाद्या वाय- वः पञ्ज" इत्युक्तत्वात्। तन्मान्राणां भूतानां च ता- मसाहंकारकार्यत्वात्। ननु सिद्धान्ते "अन्नमयं हि सोम्य मन आपोमयः प्रासस्तेजोमयी वाणी(२)इति अ्रतौ

तत्संभवान्सृन्मयमित्यादेरेव सृदन्तरेशोपष्टम्भदर्शनाद् "पपग्निं वागप्येति चक्षुरादित्यं दिशःश्रोत्रम्" इति च भतेषु लयश्रवणाल्लयस्य चाकाररोऽनुपपन्ते- भू तगुशव्यञजकत्वे चालाका दिवद्गौतिकत्वमिन्द्रि- याणां सिद्धस्। यथा च श्रोननत्वक्चक्षूरसनप्राणानां शब्दस्पर्श रूपर सगन्धग्राहकत्वादेकैकशस्तु त(४)त्तद्गु- शावत्वम्। तथा पञ्ञगुणग्राहकत्वान्मनसोऽपि पञ्चगु- रावच्वस्, यदिन्द्रियं यद्गुणग्राहकं तदिन्द्रियं तद्गुण- वदिति व्याप्तेः। तथा च मनसः पञ्ञभूतात्मकत्वम- न्येषां चैक कभूतात्मकत्वं पर्यवस्यति। न च मनसः स्पर्शवत्वेनारम्भकत्वप्रसङ्ग:, चक्षु- रादितुल्यत्वाभ्युपगमात् आ्र्रम्भवादानङ्गीकाराच्च। (१) B reads तत्र। (३) B reads वाग्। (३) P reads समानजातीयेषु तत्सं। (४) B reads तद्व्त्वं।

( c४) न च सर्वविशेषगुराशन्ये परमालावभौतिके किञचन मानमसिति, (१)तत्साधकानुमानानामाभासत्वात्, खहं- परत्ययेन च स्वप्रकाशकेत्रलात्मगोचरैश सर्वदेहव्यापि त्वेनैव तस्य ग्रहात्। एतच्च सवभुक्त वार्निके 'स्वग्राह्यार्थसजातीयमिन्द्रियं स्यात्प्रदीपवत्। रूपस्यैवावभा(२)सत्वान्त्न चेत्स्याच्छोत्रुपवत्। न चेदर्थसजातीयं सर्वार्थग्रहसां भवेद्। ए- कैकस्येन्द्रियस्येह मनोबुदध्यीर्यथा तथा। स- र्वभूतात्मकत्वात्तु सर्वार्थग्रहणं तयोः । मनो बुदध्योरिति ज्ञैयमन्यथा तदसंभवात। तू- गादिज्ञानशक्ती(३)नां बुद्धिः सामान्यमिष्यते। प्राण एव क्रियाश(४)क्ति: सामान्यं तद्कदुच्य- ते। शब्दादिमोगसिद्ध्यर्थ श्रोत्राद्या ज्ञानश- क्तयः । तद्वत्कमोपभोगार्थवागाद्या: कर्मशक्तयः" इति। "यावद्रुधिरसंव्याप्तिः शरीरे तावदेव

यात। योग्येन्द्रियस्य या यस्य ततोऽ्यत्रापि लक्षिता। वृत्तिस्तस्यैव सा ज्ञेया न स्वभाव- (१) तत्साधकानुमानानामाभासत्वात् । this reading is omi- ted by B. (२) B reads ब्जभासित्वा। (३) B reads व्यक्तीनां। (४) B reads शक्तिसामान्य। (५ B reads बुद्धे: सामान्यवृत्तिः स्याद्व्याप्ति।

(< ) विपर्ययः" इत्यादि च। अत मनोबुद्दध्योरित्येरु- स्यैव संकल्पाध्यवसायलक्षणवृत्तिभेदाद् द्वैविध्याभि- धानम्। चक्षु:श्रवसां चक्षुषा श्र(१)वरदर्शनात् पूर्वो- क्तव्याप्तिभङ्गमाशडक्योक्त योग्येति। तत्कस्मिन्न पि गोलके स्वस्वकार्य प्रमर्थमिन्द्रियद्वयमङ्गीक्रियत इ- त्यर्थः। ज्ञानेन्द्रिय कर्मेन्द्रिययोर्च ज्ञानक्रियाशक्तिभे- देन २ वैलक्षणयमुक्तम्। तथा चैकादशस्वनुगतं किंल- क्षणामिन्द्रियं व्यवहारोपपादकं? सात्विकाहंकारोपा- दानत्वलक्षणात्वस्य भर्वाद्भिरनङ्गीकारादिति। उच्यते, प्राशेतरत्वे सत्यपञ्चीकृतभूतोपादानक- त्वमेव सामान्यत इन्द्रियलक्षराम्। "अन्यत्र श्रेष्ठा- तू" दूति सूत्र(३)ख प्राखस्येन्द्रियत्वानङ्गीआारादिति प्रा(४)दं विशेषरास्। शब्दस्पर्शरुपरसगन्धानां च पञ्चोकृतभूतस्वरूपत्वादेव न तदुपादानकत्वस्। तन्र

तद् वृत्तिभेदादू द्विधाख्या(५)यतेबुद्धिर्म नश्चेति। रजों- शप्रधानाऽपज्ञीकृतपज्चमहाभूतकार्य मायाः।सचवृत्ति- भेदात्पज्चधाख्यायते म्रागोडपानो व्यान उदान: (१) B reads शब्दश्रवण। (२) B reads भदेनैव वैलक्षण्य। (३) A reads सूत्रेऽम्य प्राणस्ये। (४) B reads आद्य। (५) B reads व्याख्यायते।

( = )

डपि नैतादूशविभागे विवाद:, ज्ञानशक्तिक्रियाशक्ति- शब्दाभ्यां सत्वरजसोरेवाभिधानात्। एवं सत्वप्रधाना- पञ्चीकृताकाशकार्य श्रोत्ततदपि चक्षुरदिवद् गत्वैव ग्राहकं दूरे शब्द इत्यादिप्रत्ययात्, न तु तार्किक- वन्नित्यमाकाशमस्माकम्। एवं ताद्शवायुकार्य त्वक। ताद्वशतेजःकार्यं चक्षुः। तादूशाप् २कार्य रसनस्। ता- द्शपृथिवीकार्य घ्राणाम्। सतत्वस्य प्रकाशकत्वात् तत्त- त्कार्याणां ज्ञानेन्द्रियत्वम्। एवं किज्िद्रजोमिश्रितस-

तस्यां च शब्दव्यञ्जकेन्द्रियत्वेन श्रोत्वदाकाशज- त्वमेव। केचिन्तेजोमयी वागित्यादिशुतिदर्शनेन वाच- स्तैजसत्वमाहुः। तन्न, तत तेजःशब्दस्य घृतादिस्नि- उधपार्थिवद्रव्यवाचकत्वात्, 'तेजोऽशितं त्रेधा वि- धीयते' इत्युपक्रमात्, 'तेजो वै घृतम्'इति श्ुत्य-

सोम्य मनः' इत्यत्रापि मनसः केवलपार्थिवत्वाङ्गी- कारापाताच्च। तस्मादस्मदुक्तमेव साधु। एवं ताद्शवायुकार्य्य हस्तेन्द्रियम्, आादानादिक्रियाया वाय्वात्मकत्वात्। "त्रयं वा इदं नामरूपं कर्म" इति श्रुतौ म्राणस्य (१) B reads ड्रीकारपक्षे। (२) B reads तादशजलकार्य।

८ ) कर्म्मात्मकत्वाभिधानात् । प्राणवाय्वोश्च संवर्गवि- द्यादिषु तादात्मयोपदेशत्। ताद्दशतेजःकार्य्य पादेन्द्रियं पादचिकित्सायाश्चक्षुरारग्य(१)त्वेन वि- दितत्वान्तयोरेकजातीयत्वस्। ताद्गशाप्कार्य्य पाय्वि न्द्रियं स्निग्धत्वात्। ताद्दृशपृथिवीकार्य्यमुपस्थे न्द्रियं कठिनत्वात्। विस्तरेशैतत्प्रप्चितमस्माभि: सिद्धान्तविन्दौ। पञ्जुदशप्रकरण्यां चाय क्रमः सर्वोऽ- व्यभिहितः "वियत्पवनतेजाऽम्बुभुवो भूतानि जजञिरे। सत्वांशै: पञ्जभिस्तेषां क्रमाद्ठीन्द्रि यपज्जुकम्। श्रोत्र त्वगक्षिरसनघ्रा णाख्यमुपजा - यते। तैरन्तःकरणं सवैवृ त्तिभेदेन तद द्विधा। म- नेोविकल्परूपं स्याद बुट्धिः स्यान्निश्चयात्मिका। रजोंऽशै: पञ्जुभिस्तेषां क्र मातकम्मेन्द्रियाखि तु। वाकूपाणिपादपायूपस्थाभिधानानि जज्ञिरे। तैः सर्वैः सहित: प्राणो वृत्तिभेदात्स पज्जधा"इति।

मान्यलससस्य सम्भवान्नास्माकं मते काचिदनुप- पत्तिरित्यास्तां तावत्। तस्मान्नापरोक्षज्जानकार- साट्वेन शब्देऽपीन्द्रियव्यवहारापत्तिः। न चैवं शब्दत्वस्य परोक्षत्वापरोक्षत्वाभ्यां (१) B reads राराग्यकरत्वेन।

( c ) सांमर्थ्यप्रयङ्ग इति वाच्पस्, उपाधिषंकर्य्यवद् जातिसांकर्य्यस्यापि अदूषकत्वात्, परोक्षत्वापरो- क्षत्व ये।रेकज्ञानवत्तित्वेन प्रमात्वाप्रमात्ववज्जातित्वा

जात्यङ्गीका- रेडतिग्रषङ्गाज्ज। न चेन्द्रियजन्यताबच्छ दकत्वेन प- शक्षत्वजाति: सेत्स्यनीति वाच्यम्, तस्य तन्मते नित्येश्वरज्ञानवृत्तित्वेनास्मन्मते सुखादिभासकनि- त्यमाक्षिवैतन्यवृत्तित्वेन कार्य्यतावच्छ दकत्वात्। मोमांसकमते गुरगतजात्यनङ्गीकारात्। ईश्वर- ज्ञानश्य चापरोक्षत्वानङ्गीकारे तत्सिद्धिरेव न

दनुमानात् । न च जन्यप्रत्यक्षत्वं जातिरस्तु तन्र बाधकाभावादिति वाच्यम्। अस्तु वा भाऽस्तु तन्र का ना हानिः, प्रत्यक्षत्वन्तु नित्यच्जानसाधारणं न जा- तिरित्युक्तम् । ननु तवापि अर्थनिष्ठमपरोक्षत्वं दुर्निरूपम्। तथा हि-न तावदपरोक्षज्जानविषयत्वस्, अन्योन्या- प्रयात्, ज्ञानापरोक्षत्वस्याद्याप्यसिद्धत्वाच्च। नापि "यत्साक्षादपरोक्षाद् ब्रह्म'इति श्ुतिमतिपादितं स्व प्रकाशचैतन्यरूपत्वम्। वस्तुगत्या तद्रूपत्वविवक्षायां सर्वेषामेव पदार्थानां वस्तुतस्तद्र पतयाऽपरोक्षता-

( ce)

प्रसङ्गात, वास्तवापरोक्षतायाश्व व्यवहारेडप्रयोजक- त्वात, अकल्पितताद्शस्वरूपत्वाभ्युपगमे च दशम- हत्वमसीत्यादौ तदभावात्। नापि संविद भिन्नत्वेन भासमानत्वस्, घटादौ तदभावेन परोक्षताम्रसङ्गात्। न च चैतन्यपत्तदैव सन्तेव चैतन्यापरोक्षतयाऽपरोक्ष- तापि घटादीनामिति वाच्यम्, चैतन्यापरोक्षताया एव स्वरूपातिरिक्ताया अनिरूपणात्। स्वरूपमाव्रेणा तदङ्गीकारे च सर्वत्र सत्ताव्यवहारवदपरोक्षव्यवहा रोऽपि स्यात् । ननु निवृत्ताज्ञानत्वमेव चैतन्वस्यापरोक्षत्त्रम्, तज्ज क्वचित्स्वत एव सुखादिसाक्षातकारे, क्वचिच्व मान- जन्यवृत्तिविशेषेण यथा घटादिसाक्षात्कार इति ना- तिप्रसङ्ग इति चेत्। सतावता हि निवृत्तिताज्ञानचै- तन्यस्वरूपाभिन्नत्वेन भासमाना विषय: स्वगोचरज्ञा नेऽपरोक्षत्वमादधातीति फलितऽ्यः, तथा सति तद्- गाचरज्ञानस्य वैयर्थ्यमेव तत्फलस्य फलस्, वूर्वमेव जातत्वात्। आावृतविषयस्य वा मानजज्ञानमन्तरेश कयं निवृत्ताज्ञानत्वम्। मानं स्वयमपरोक्षतारहितमु- त्पन्नविषयस्याज्ञानं निवत्य पश्चान्ताद्टशस्वरूपवि- षयत्वेनापरोझ्षता लभत इत्यपूर्वप सिडत्यं प्रकटयन्ननु. मानादिक कथमेवं पृष्टः कि व्याचष्टाम्। प्रास्तिक: मन रवभाव एवायमिति कथं ब्रयात्। तर्माद्वत्तीनां

( ()

यदज्ञाननिवर्तकतावच्छेदक रूपं तदेवापरे।क्षत्वमि ह पस्तुतम्। तज्ज न चैतन्यस्य वास्तवापरोक्षत्वलभ्य मिति तत्र हेत्वन्तरं वाच्यमेव। अात एवापरोक्षपदार्था भेदशब्दत्वेनापरोक्षज्ञानजनकत्वमित्वपास्तम्, वास्त- वापरोक्षस्वरूपविषयत्वस्य तत्त्वमस्यादिवाव्ये सम्भ- वेपि दशमरत्वपसीत्यादावसभवात् निवृत्ताज्ञानस्य च शाब्दबेधात्पूर्वमभावात, यदा कदाचिव्निवृता- ज्ञानत्वविवक्षायां च पर्वता वह्िमानित्यादिवाक्याना मप्य परोक्षस्वरूपविषयतयाऽपरोक्षज्ञान जनकत्वापाता त। "यतो वा इमानि भतानि जायन्ते" "सत्यं ज्ञानमननन्तम्" इत्यादिवाक्यानामप्यपरोक्षमवरू पविषयतयाऽपरोक्षज्ञानजनकत्वेन महावाक्यवैयथ्या-

दात्। ईश्वरो मदभिन्नः चेतनत्वात मद्ठत, इत्य. नुमानादपि तथा प्रसङ्गाज्ज। तर्मादस्मदुक्तमेव साधु,

ज्ञानजनकतेति। न चैव सति विचारात पूर्वमपि शब्दस्यापरोक्ष ज्ञानजनकत्वसम्भवे तेनैवाज्ञानतत्कार्यनिवृत्युपपत्ता किं विचारेशेति वाच्यम, तस्यासंभावनादि प्रतिबद्धत्वे न तदानीं स्वकार्य्याजनकत्वात्। विचारेय तु प्रति-

बन्धनिवृत्तौ शब्दजन्यस्य निर्विकल्पापरोक्षज्ञानस्या- प्रतिबद्धत्वेन स्वकार्यजनकत्वात्। तत्नायं क्रम :- फलप- र्यन्तं ब्रह्म विद्योपदेशेन विहितयज्ञा द्यनुष्ठानाव्नित्यानि- त्यविवेकप्रतिबन्धकश्चितदोष: प्रतिहन्यते। ततो नित्यानित्यविवेकेन ऐहिकामुष्मिकवैतृष्सय प्रतिब-

दमादिप्रतिबन्धकश्चित्तदाषः। ततः शमादिभिर्वि- परीतप्रवृत्तिहेतुकश्चिन्तदोष: । तताड्द्वितीयब्रह्म क्या-

क्ये वेदान्तानां प्रामारयासम्भवरूपश्चितदोष: । एवं वेदान्तानां प्रामाख्यासम्भावनाप्रचय हेतुभूतचित्तैका- ग्यम्रतिबन्धकश्चित्तदोष: प्रमेयसम्भावनाफलकेन मन-

स्कारप्रचयहेतुज्ञानवृत्तिफ नकेन प्रयत्नेन निदिध्या- सनारयेनानादिप्वृत्तदे हात्मज्ञानजनितसंस्कार प्रचय- चिन्तदेषापसार्यते। ततोऽशेषदोषशन्ये स्थिरे पर्ववदेव वेदान्तवाक्येन जनिता अखरडवाक्यार्यविषया या वृत्ति: सर्वदोषर हितत्वादमतिबद्धा स्वतः प्रामाख्यादेव कृत्स्नमज्ञान- तत्कार्य निवर्तयति ततः परं न शङ्गा न चे।त्तरस्।

( (2) तदुक्तम् "पुरुषापराधमलिना घिषया निरवद्य चक्षुरुदयापि यथा। न फलाय भर्छुविषया भवति ऋ्ररुतिसम्भवापि तु तथात्मनि धीः ॥ पुरुषापराधविगमे तु पुनः प्रतिबन्धकव्युदस- नात्सफलमशिमन्त्रयोरपगमे यथा सति पाव- कादू भवति घूमलता॥ पुरुषापराधविनिवृत्ति- फलः सकलो विचार इति वेदविदः।अनपेक्ष- तामनुरुध्य गिर: फलवद् भवेत्प्रकरयां तदतः इत्यादि। तस्माद द्वितीयब्रह्मा: मैक्यबोधस्यापरोक्षस्य स्वतः प्रमाणस्यापि बलवद्भिदेषि: परक्षतामिवाप्रामाएय मिवापाद्याविद्यानिवत कवमभिभ्तस्। विचारेश त् दोषापगम एव केवलं क्रियते, न किञ्ञिदाधीयते, तेन न स्वतःप्रामारायमङ्गपसङ्गः। तम्माच्छमादिस मपन्नेन परिव्राजकेन मुमुक्षुगा गुरुभुपाश्रित्य चतुर्ल. क्षणामीमांसया विचार एवानुष्ठेय: फलपर्यन्तमिति विचारमेव विभज्य प्रदर्शयामः। तत्सिद्धमात्मैवा विद्यानिवृत्त्युपलच्षितो मोक्ष: । तत्साधनं च वे-

एव अवसाद्यपनीतप्रतिबन्धः सन्निति सर्वें समञ्ज-

न्यायैविद्धत्वदुष्टानिह कपिलकणादाक्षपादादिवादा- नादायाऽदुष्टमेकं श्रुतिमितमसृतद्वारमद्वैतवादम्। वेदान्तैकप्रमेयं परमसुखमयं ज्ञानमज्ञानशन्यं मोक्षंव्याचक्षते यं कमपि सुकृतिन:सोऽ(१)हमेवास्मि पूर्णः

इति शवेदान्तकलपलतिकायां श्रीमतपर महंसपरिव्राण- काचार्य मधुसूदनबरस्वतीकतायां सवाधना5प- वर्गनिरूपणं नाम स्तक्षकः।

श्री मद्गो पालकृषणा पंगमस्तु

(8) The text reads ra, but I propose this reading.

श्री: वेदान्तकल्पलतिकायामुद्ग तवाक्यानामकारा- दिक्रमेश सूचीपत्रम्। प्रमाणा प्रतीकम् पृष्ठाङ्मः पडक्तयङ्क: मूलग्रन्थः तद्ू० नाङ्क:

अग्निं वागव्येति0 ८३ १० अज्ञानेनावृतं० ६५ १५ भगवद्गीता ५११५ पथातो ब्रह्मजित्तासा 9 ब्रह्म सूत्रम् १।१११ 20 अनृतेम हि प्रत्यढा:0 ६५ १३ छान्दोग्यो० अन्नमयं हि सोम्य ८३ ६ छान्दोग्यो० १9 अन्यत्र श्रेष्ठात् ८५ ११ ब्रह्मसत्रम् २।४/१9 अभिधेयाविनाभत ३९ १9 अभिमानोगहंकार: ९ सांख्यकारिका-का०२४-२६ अविद्याया पविद्यातवे०६१ १५ वहदारययकोपनिषद् वार्ततिकम्-कारिका १८१ अविद्याया: परं पार ६५ प्रश्नोपनिषद् ६:८ अविनाशी वा0 ११ १ रददारययको0 अशरीरं वाव० १२ १9 हान्दोग्येो0 ८। १२११ अस्थलमनण १४ वहदारययको० (पा ) आकाशवत्सव० ११ ६ आत्मा कर्त्तादि० १२ २ वृहदारययकवार्तिकम् -का० ५५-५६

( २ )

आनन्दो विषयानुभ्व0 ६४ ८ पज्तुपादिका पृ० ४ पं० ३ ( इ) इच्छाद्ग षम्रयस्त १० १५ न्यायसूत्रम् अ १।१।९० (र) उत्पत्तिराप्तिर्विकृति:० १9 १४ वृहदारययकवार्त्तिकम् -का० २३६ (औ ) औरपत्िकस्तु० १५ १६ मीमांसासूत्रम् ११५ (क) काम: संकल्पो विचिकि0 9३ ११ (१)किंच मानादविद्वाता० २३ १४ -का० २८९ कृतं कृत्यं प्राप्त० २८ १० क्षीयन्ते चास्य० २१ २० मुरडकोपनिषद् शशद (ग) ग्रामादि किज्ञिदमा २५ U

-कारिका0 ८स्पू-८८८ (च) चतुष्टयी शबदानां0 ४२ १२ (त ) त इन्द्रि यायि० ब्रस्मसूत्रम् श४।७१ ६५ १ श्वेताश्वतरोपनिषद१ १० तं त्वौपनिषदं० ५e १,१३षदारयय कपनिषद्शलर तदेतद ब्रह्म: ६ २।५/१९

(१) "मानाघातापहिष्युतक्रम्" इति सूलग्रन्थे पाठो दृश्यते।

( ३ )

तद् यथेह0 १९ छान्दोग्यो० ८।१११६ の

तमेव विदितबा0 १९ १९ श्वेता० ३IC

६४ तरति शोकमू० ६५ छान्दोग्यो० १।१/३ तरत्यविद्यां० ६५ तरुमाद् बोघात्मकरवेनo ६द मीमांसा वानिकस् U चोदना सूत्रम्,का० ५३ सोर्णो हि तदा 9g ६ वहदारय कोपनिष दू ४।३।२२ तेजोमयी वाक तेजो वैघृतम् १३ छान्दोग्यो० ६/५४ १६ तेजोउशितं० ८६ १५ छान्दोग्यो० ६५३ त्रयं या इदंब ८६ वृहदाश्ययकापनि- बड् ११ ६। १ (द) दशेमे पुरुषे वहदारएपकोपनि oY षद् ३।९। ४ दुःखजन्मप्रवृत्ति० ११ १9 न्यायसूत्रम् श१।२ दैवी हेषा गुरामयी० ६५ २ भगवद्गीता १।१४ (न) न चक्षुषा गृहयते० १३ मुरडकोपनिषद् ३१८ 9२ १२ न युक्त कामना0 २५ ३ बहदार यय करवाप्ति - कमू-कारिका २९० न स पुनरावर्तते १८ २१ काला ग्निरुद्रोवनिषद्, २ न च पुतरावतते छान्दोग्यो० ८।१५/१

( ४)

नान्यदश्तानतोर २६ १५ सुरेश्बरवाशि कम् नाभावनिष्ठो0 २८ 9 वात्तिकम नावेद् विन्मनुते० ३०, १६, १४ १२ १५ नासतो विद्यते० १५ १८ भगबद्गीता २१६ नौहारेग प्रावृता:0 ६५ १३ ऋक संहिता १ ८२9 (प) ६० १५ पुरुषापराधमलिना0 १ संक्षेपशारीरकम्-अध्याय १, श्लोक १४ मकृतेमहां0 मदीपवच्चार्थतो ८१ १9 सांख्यकारिका-कारिका २ ६२ "१ क्षा० १३ ( ब ) बुद्धेगु सेनास्म0 १० श्वेताश्यतरो० (१) वृहतेर्धातो० ९ ब्रह्मसूत्रशंकरभाव्यम् पृष्ठ ४२ पड्टि ३ बहषहहि० ब्रह्मविदाप्नोति० ४ धातु पाठः, म्वादि: १३६-७३१ ४६ १८ तैसिरीयोपनिषद् ब्रह्म वेद० ६५ ६ मुरडकोपनिषद् (भ) भयश्चान्ते0 ६६ १८ श्वेलाश्वतरोपनिषद् १।१० म मनसा ह्ेव पश्यति बृहदारशयकोपनिषद् १५३ मनसेषानु० 9३, २ 98 AC मृत्यो: स मृत्यु० २० १४ , १ मृशयुरबिद्या० ६४ २० (१) "वृहते र घातोरर्यानुगमाद्" इति पाठो भाव्ये दवूशयते।

( ५)

(य) य एतद्विदु० २० १३ श्वेताश्वतरो० ३।१० यतो ज्ञान० १5 १० पञचपादिका यतो वा इमानि ४9 १४ ।

यतो बाचो. ११ २। ४१ १२ १२ १३ / २३ २१ चोदनासत्रम्, कारिका ११४ २० बहदारगणको० ३४।१ यदान्या ओषघयो० ४६ (१)यदाप्नोति यदादत्त०४८ ११ पुराणम् यदा सवे प्रमुच्यम्ते० s४ रहदारयको० ४।४19 AC यट्वाचानम्युदितं १२ केनोपनिषद्, ख० १४ ! यन्न दुःखेन० ४६ १३ सांख्यतत्तकीमुद्यामु- टुनोडयंश्लोक: यन्मन साठ ३३ 9 केमोपनिषद् ख० १५ १२ वस्य च दुषट करणं: ६० भोमांसाभा्यम् १।१६ यौगिको योगरूढश्च0 ४ १४ वैयाकरण

वराहं गावो. ४६ १० विज्ञान यज्ञ तनुते 9४ १३ तैतिरीयो0 विज्ञानादिविशेष १२ 3 ब्रह्मसिद्धि:

(१) "यश्चाप्नोति" इत्यादिपाठोडिमन्नादर्शंपुस्तके विद्यते।

( ६ )

पञचद्शप्रकरणी, प्रकरण पलो: १८-२२ वियद्वसतु ६० 9 वृहदारसकवात्त कम्

का० ५४३,५४४

वेदेनैव यद्वेदि० १५, 1 १५ (श)

शान्त: खर्व्य० १३ १६ नयायभाष्य म् ११२ शान्तो दान्त० १ रहदारएयको० ४९४।२३ ( स ) मत्यं ज्ान० ३० तैत्तिरीयो० २ १।१

सत्वं छघु० ८२ १३ सांख्यकारिका-का0 १३ सधी: स्वप्नो भृत्वा 9४ ११ बृहदाररमको० स मानसीन: १ सर्वे वेदा यत्रैकं १

समान: सन्नुभ० ११ बृहदाश्सयकेाठ ४३१ साक्षी चेता० शवेतापवतरे0 ६।११ सामान्यकरणवृत्ति: ८३ ३ सांख्यकारिका का-२९ सृष्टीरुपद० ४२ U स्थलापडू ति0 २१ र्वग्राह्यार्थ सजा० स्वतः सिद्धार्थ0 ६० १० बहदारायक वातति कमू-का० ५४२

( 9)

अस्मिन् ग्रस्थे समुद्ता न्याया :- श्रुतिलिङ्गाघिकरयन्याय :- पृ० ३८ पं० 9 बुद्धिमिष्टवतो मलमपि हारितम्-पृ० ६३ पं० ८ अर्धजरतीयन्याय :- पृ० ३५ पं०१० तद्गेतोरैव तदस्तु किं तेम-पृ० ७६ पं० १२ यदसाधररं कारणमिति न्याय :- पृ० १९ पं-९

-: 0 :-

शब्दसूची। (अ) अजहतस्वार्था लक्षणा शकदो द्ृषव्यः पु०३६, ८४८,८ इृदं विश्वभमोपादानभू-पृ० १६११ अस्यकत्वम्: पृ० ६२,५ सर्वप्रमाणवाध्यस्वरूपएवं च० पृ० ६६,१०

६६,१9

एस्ततप्रतिपाद्कश्नुतेः सददतपरत्वम रष्टसिद्धिकार मतेन पृ० अधिष्ठानत्व पु० ५३,५ प्रनिर्वचनीय (जाति) आतिशबदो द्रष्टव्य: पृ० ३9,१३-१४

पृ० ५१,१9 प्रमुभव पृ० ५e,१ प्रनुभवत्व अस्य जातित्वाभाव: पृ० ६,१६

( २ )

सन्त:करण इदं द्विधा (बुद्धि: मनश्च) पृ० ८५, १६ अन्ययाख्याति ५१,१५;९७,४,99,e अपरोक्ष ज्ञानशब्दो द्ष्टव्य: पृ० ३०,७;९५,४;९०,०१७ अपरोक्षाव एतल्लनणम् पृ. ५७,५,८९,१०-१५ षृदमर्थनिष्टम् पृ० ३१,४;९०,१ ज्ानशब्दो द्रष्टव्य: पृ ८८,१S अपरोक्षप्रमात्व प्रमात्थशबदो द्रष्टव्य: पृ० ५०,१३ अरपवग मोतशब्दो प्रष्टव्य: पृ० ४,9 प्रपुनरावृत्ति पृ० ६३,१६ समामायय

परबोधकतवलक्षणम् ३१६ सापेक्षस्वष्क्षणम् 99,१9 प्रभाव अस्याधिकरयानतिरिकत्वम पृ० १६,१३ (वेदान्तिमसे) अस्याविद्याप्रतियोगिकस्य चैतन्यात्मकल्वम पृ० २६,१० एतत्कल्पना डविद्यामला पृ० २६,१३ अयं भूतलादिश्वरूप: प्राशाकरमते पृ0 २८,२

( ३ ) एसत्प्रतियोगिकाभावस्ता र्किकैनाड्गीक्रियते पृ० २८,५ सभिधा वृत्तिशबदो द्रष्टव्य: पृ० ३५,१9 सर्थक्रियाकारित्य पृ० ५१,१८ अवच्छेदक अस्य कल्पितत्वम् पृ० ५१,१,५ प्रवच्छेदकद्वू विध्य

पृ० ९८,३ प्रवच्छेद्य अस्य वाह्तवत्वम् पृ० ५१,२ मविद्या अस्या: सर्वदुःखोपादामतवम् पृ० ६,६ ० निवृत्तिदु निरूपा पृ१ २४,१ • निवत टु निरूपत्वखयड नम् पृ० २५,१६ पञचमप्रकारत्घम् इष्टप्िट्धिकार मते पु २५,१ • निवुत्े: समभाव्या: पक्ष प्रकाश: पृ० २५,७-२६१ • निवृत: पक्चुमप्रकारतवनिरास: पृ० २६,१० • निवत् : स्वरूपं ग्रण्थकारमते पृ० २६,१४ (आ) पाकाश पश्य श्रत्रफारणत्वम् पृ० दर६, प्रात्मन्

मस्य स्वरूपभ्-

( ४)

(१) नाब्लिकमसेन- (क) लोंफायलिकमलेन पृ० र,५ (ख) सौगतमतेन- A. विज्ञानवादिमतेन पु० २,१२ B. माध्यमिकमलेन प० २,१9 (ग) आर्हतमतेन पृ० २,२० (५) आस्तिकमतेन- (क) वैशेषिकता र्किकम्राभाकरमतेन पृ० ११,१३ (ख) महाचार्यमतेन पृ० १४,९ (ग) नथ्यमीमांसकमतेन पृ० १५,७ (घ) सांख्ययोगमतेन पृ० १५,१२ अस्प नित्यानुमेयत्वम् पृ० २२,१9 (सांखयादिमतेन) • यौगिकत्वं पुराणे दर्णितम् पृ० १८,१० प्राप्तचाक्य नस्य शक्तिप्राह्कत्यम् पृ० ४५,१६ प्रारम्भवाद प० १६,२० साथसमाज प० ०३,२० म्रास्तिक प० १०,२; ८e,पैर (ड) इन्द्रिय। ज्ानकर्ममैदेनास्य ह्वैविध्यम् पृ0 ८५,६ शब्दस्यैत द्विशेषत्वशङ्का पृ० ८०,९=

( ५ )

(१) एतल्वक्षयम्- (क) न्यायवैशेषिकमतेन पृ० ७८,५9 (ख) सांख्यमतेन पृ० ८३,१ (ग) सिद्धान्तमतेन पृ० ८५,१० पपरस्यास्य वडिन्द्रियानुगतत्वम्। पृ० ८०,३-५ इष एत्तद् द्विविधम् पृ० २४,१४ (क) वस्तुतोडप्राप्तम्, पृ० २४,१५ (ख) म्राप्तमप्यप्राप्तमिव पृ० २४,१६ (ई) ईश्वर

(ड) उदान घृ० ८५, १९ उपचार वृत्तिशबदा दष्टव्य: पु० ४१,२ उपमान अस्य शक्तियहे कारयता पृ० ४५,६ उपलक्षण अस्य स्तोत्तरकाले उयावर्तेकत्वम् पृ० २९,१ (औपनिषद्मतेन) उपस्थेन्द्रियः ६०८०,५ उपाधिस्ांकर्य अस्य दोषत्वाभाय: प० ८८,१

( ६)

उपासना प्रस्या मुक्तवावश्यकीत्वम् पृ० ३,१० ( वेंशेषिकनतेन ) (ऐ) ऐकभविक पक्ष अर्प निर्युक्तिकत्वादनिराकरसम् पृ० २१.५ (क) करणा

ज्ञानकरणत्वावच्छेदेन परोक्षज्ञानजनकत्वम् पृ० ३०,११ कल्पित अवच्छेद कशब्दो द्वश्टव्य: पृ० ५१,१ विषयताशब्दो द्रश्टव्य: घृ० ६०,१८ प्रकारशब्दो दष्टव्य: पृ० ६०,१८ काशाद एतम्मतं तत्तद्विषयकं तत्तच्छब्द्रोपरि द्रष्टव्यम्।

कामना

इयं मोक्षविषयियी तत्साधनविषयिणी च नदेतु- महति पृ० 9, १८ (१) चार्वाकायाम् पृ० ८१ (२) सौनतानाम्- (क) योगाचाराणाम् पृ ८६ (क १) सन्ताननिवृत्तिपक्षे पृ० ८,६ (क २) सन्तानान्त भावपक्षे पृ० 9, १० (ख) शून्यवादिनाम् पृ० ९,३ (माध्यमिकानाम्)

( 9)

(३) आर्द्वतानाम् पृ० ९,५ (४) औपनिषदातिरिक्ास्तिकानास् पृ० १२,२ (५) घेशेषिकतार्किकप्रासाकराशाम् पृ० ११,० (६) मीमांसकानाम्- (क) भट्टाचार्याणाम् प,१४, ल (ख) आर्मासतिन्नसुखवादिनाम् पृ० १५,४ (जरन्मी- मांसकानाम्) (ग) नव्यमीमांसकानामू० १५,9 कार्य एतल्लवनम् टर, १६ कैवल्य मोक्षशबदो द्रष्टव्य: पृ० १६, ५१ क्षोदक्षम प० ३४, ११,५०,९ क्रियाशक्ति अस्या रजापर्यायता पृ० ८६,२ (ग) गौषी वृत्तिशबदो द्रष्टव्य: पृ० ३९,९ म्रस्या ब्रह्मरायसरभवः पृ० ४४, ६;४९,१५ तत्र चास्या: द्वीकार:संक्षेपशारीरककाराणां म्रौढ्या ४९,१9 (घ)

घ्राषम् अस्य पृथिषीकार्यत्वम् पृ० ८६,८

( )

(च) चक्षुः मस्य तेग: कार्यत्वम् पृ० ८६,१ चार्वाक=लौकायतिक लौकायतिकशबदो द्रष्टव्य: पृ० ८१, चिततदोष श्वयं षडविध: प०

चेतन

झत्मशुब्दो द्रषकप: । चैतन्य आत्मशबदो द्रष्टव्यः। अस्यान्ताननिवर्तकश्वम् पृ० ५०,१६ चैंतन्यविषयता प्रस्या जडत्वापादकत्वम् पृ० ५र,११ चैतन्यापरोक्षता

अस्या: स्वरूपातिरिक्तत्वानिरूपरम् प0 ८ल,६-9 (ज

जघन्या अस्यानिरूपसाम् पृ० ३४, ११ इयं द्विविधा इयं तृतीयाऽव्येकेषां मते पृ० ३९६ वृत्तिशब्दो द्वष्वव्यः

( )

जडत्व अस्याज्ञानविनाशित्वनिश्चये हेतुत्यम् पृ० ६६,१9 एसदापादकत्वं फलत्वव्याप्यत्वस्य पृ० ५e,२१ जन्यपरत्यक्षत्व अस्य जातित्वेऽभ्युपगमवाद: ८८,१३ जहदजहल्लक्षणा लक्षणाशबदो दरष्टव्य: पृ. ४३,१;४६,१० मस्या जहदजहृत्स्वार्थेलक्षमापदेनापि व्यपदेश: प० ३ जहदजहत्स्वार्था अस्या उद श: प० ४२,४ अस्या लक्षगाम् प० ४२,१९ • ब्रह्मरयसमभवपच पृ० ४६,१० इयमेव भागलक्षणा पृ० ४३,५ जहरस्वार्था अस्या उहश: प० ४२,४ ० लक्षणम् प० ४४,१ ० ब्रह्मरायसरुसवश्च पृ० ४८,१३ जाति अस्या गुणगताया अस्यीकारी भीमांक्षकमतेन पृ०२२,३;८०,१० वेदानितिमतेऽस्या अनिर्वधनीयरयम् प० ३9,१४ जातिशंकर्य

अस्यादूषकत्वम् प० ८८,२

(१ )

जीवन्मुक्ति मस्थामुपपत्ति वश्याम इति प्रतिज्ञा पृ० ६६,५ ज्ञान अस्य द्रव्यत्यम् पृ० ५८,९ अज्ञाननिवतकस्यास्य स्वरूपे विकल्प: एतन्तिवर्तश्र त्वासरमवपूच पृ० २९,६ इदं द्विविधम्- (१) केवलचेतन्यम् पृ० २९,9 (२) वुत्तिरूपम् पृ० २०,१० सत्यत्वादिना विकल्प्य तद्सुम्मत्रप्रतिपाद्नज्ज पृ०२,१० तथाहि -- (फ) सत्यत्वेन पृ० २९,१० (ख) मिध्यात्वेन पृ० २९,१२ (ग) सम्रकारकतवेन पृ० ३९,१9 (घ) निष्पफारकत्वेन पृ० ३०,२ (ड] परोक्षत्वेन पृ० ३०, (च) अपरोक्षतवेन पृ० ३०१० निध्याभतादप्यरमारपारमार्यिकी ब्रह्मप्राप्तिन विरु- छथते पृ० ५२,१४ (त) तादात्म्य अस्य कार्यकाररायोर्भ्ताट्टः सथीकार: पृ० १५,१० तेज: प्रस्य घृतादिस्निग्धद्ृव्यवाचकत्वम् पृ० ८६,१४

( १ )

स्वच् अस्या वायुकार्यत्वम् पृ० ८६, ६ (द) दुःख अ्स्प बुद्धिघर्मत्वं सांख्ययोगैर्मन्यते पृ० १५,१३ एतल्लक्षणम् (नैयायिकमतेन) पृ० ४,१ (घ) धर्म अस्य योगणस्य पदार्थसामर्थ्यानुसारेणालिशयहेतुश्वम् पृ० २२,२० धर्मकल्पना एयं लघ्वी धर्मिकल्पनापेक्षया पृ० 9१,९ धर्मिकल्पना पृ० ७१,९ वंस अश्य विनाशिभावरूपप्रतियोगिनिष्ठातिशयविशे- षानतिरिक्तत्वम् पृ० १६,१३ अस्थ तार्किकाभ्युपगतस्य निष्पतियोगिकस्यािट्र खस् पृ० १६,१९ पयं सदसद्विलक्षण: प० १9,६ (न) नास्तिक एषां मते मोक्षकामनाउनुपपत्ति: पृ० १०,१

(१ ) निर्विकल्प सत्यादिपदेभ्योउपि एतद्रपविशिष्टतया उपस्थितेर- सम्भष: प० ४१,२ अस्य तार्किकसिदवस्य नित्यानुमेघतवेमापरीक्षत्वा- भाव: पृ० ५६,२१ निश्चयत्व एतल्लक्षयम् पृ० ५६,१ नीलाचलनाथ

नीलाचलनायक पृ० ६,३ (प) पदार्थ एषां षटूशयं वैशेषिकमतेन पृ० ३,९ पदार्थज्ञान मस्य प्रमाणान्तरावश्यकल्वम् पृ० s८,८ परमाशु एतस्तवरूपस्य मनमो Sग्रामाणिकर्यम् पृ० ४२ २६ परोक्ष ज्ानशबदो द्रष्टवय: पु० ३,११ परोक्षत्व अस्य जातित्वाभताव: पृ० ८८,३ अस्य जातित्वाशङ्का तत्खयडनं थ पृ० ८६,9

(१३)

पादेन्द्रिय भदय तेग:कार्यत्वम् पृ० ८७,३ पाव्विन्द्रिय अस्य जलकार्यत्वम् पृ० ८9,४ पारमाथिकत्व अस्य बाधासावस्य प्रयोजकत्वम् पृ० ५२,१9 पुरुषोत्तम एमदर्शनादिना पापादिनिवृत्ति: पृ० १६,५ प्रकार श्रस्य भासमानवैश्विष्टघप्रतियोगित्वम् ६१.१ प्रतिबन्धचतुष्टय अस्य स्वरूपम् ६९,६२ कसिपतेना प्येतेन प्रतिब्निम्बवास्तवबिम्यानुमानम् प० ५२,१० पत्यक्ष हदमेव केवलं प्रमाणं लौकायतिकमतेन पृ० २,८ अस्य विद्यमानोपलम्पत्वननयनः पृ० 99,६ तत्वं न जाति: पृ० ८८.१५ मत्यमिज्ञा अस्या समृते: कारणतानिरास: प० ६,६ ममा्व अज्ञान निवतकस्यास्य प्रमाण फल्ावस्थास्वरूपम् पृ० ५४,७;५७,४ पृ० ६१,१३ पाण अयं वृर्तिभेदातपसुधा पृ० ८५,१

( १४ )

(फ ) फल अस्य चैतन्यमात्रपरत्वम् पृ० ६०,४ एतद्कयाप्यत्वस्य जडत्वा पाद्कल्वम् पर,१e (ब)

बाध्यबाधकभाव

अत्र बीजसबरू पम् ०० ३८,८-९ बिम्ब अस्य प्रतिबिम्धापेक्षया वासतवत्यम् प०५२,११ बुद्धि अन्तःकरणश उदो द्र श्वव्य: प ० ८५,१६ ब्रह्म शस्य व्युत्पत्ति: पृ०४८,५ • यौगिकार्थश्य प० ४८,9-८ निर्विकारवस्थम् पृ० १९,११ ब्रह्म विषयता अस्या: स्वरूपम् प० ५८,५-६ (भ) भागलक्षणा लक्षणाशबदो द्रष्टव्य: पृ० ४३,५ भावत्व अज्ञानाविनाशित्वप्रयोजकस्यास्य स्वरूपप्रश्नः प० ६६,८ भावना अश्याश्चातु विध््यं योगाचारमतेन प० १९,१9 एतचचतुष्टयस्य मोक्षहेतुत्वं सौगत्मतेन पृ० १९,१८

( १५)

अत्र मानाभाव इति सिद्धान्तः प० १९,१८ साधनशब्दो द्रष्टव्य: भावना परोकज्ञानजम्याया अस्या अपरोक्षत्तानाश्नकत्वम् पृ० 9०, ५ भ्रान्ति अस्या: म्रामाकरैरस्वीकार: प० २१,१९ (प्र) मनस अस्य परोक्षाप रोक्षप्ञानजननस्त्रभा वा ड्गीकार: प०99,१८ आह्य म्रामाययम् प० १२,१० शनतःकरणशकदो द्ष्डव्य: प० ८५,१६ मानसी नत्व अध्य लनणम् प० १३,४ मिध्यात्व भस्य द्वविध्यम् पृ०५२,७-८ (१) स्वरूपतः (२) विषयक्ष: मुख्या एतल्लक्षणम् (तार्किकमतेन) प०३४,१२ i, (मीमांसकमतेन) पृ० ३४,१५ वृत्तिशबदो द्वष्टव्यः मुुक्षु अस्य स्वरूपम् पृ० १४,१४

( १६ )

मलाज्जान अस्य सरवेशक्तिमत्वम् पृ० ६३,११ अद्ष्य माशे न पुनशवृत्ति: पृ० ६३,१३ मोक्ष एतत्स्वरूपं प्रत्तम्नतेन- (१) तत् लौकायतिकानाम् प० २४ (क) तदेकदेशिनाम् पृ० २,१० (२) सोगतानाम- (क) विक्वामवादिनाम् पृ० २,१२ (ख) माध्यमिकानाम् पृ० २,१9 (३) आहतानाम् प० २,२० (2) काणादानाम् प० ३,६ (५) नैयाधिकानाम् प०३.१३

(9) प्राभाकराणाम् प०४,८ (c) भाट्टानाम प० ४,१२ (e) तद्नुयायिनाम् ० ४.१८ (१०) साखूख्यानास पृ० ४,१८ (११) पातञ्जलानाम् पृ० ५,३ (१२) त्रिदबिडनास् प०५,९ (१३) तद्विशेषाणाम् प० ५,१३ (१४) तदनुयाविनामपरैषाम् पृ० ५,१४ (१५) पाशुपतानाम् प० ५,१८ (१६) वैष्णवानाम् पृ० ५,२० (१9) हैरयय गर्भानाम् प० ५,२२ (१८) ओपनिषदानाम पृ० ६,३;५०,e, १२,१८ ।

( १9 )

साधनशउदपत्रसंरूययैव गतार्घेति नेहोपन्यस्ता। (य) योग एतल्लक्षयम् पृ० ३८,१ एतस्यापि कारता ब्रह्मपद्शक्तियहे नाहित प०४८,३ योगरूढि इयं ाहँ नै यायिकैश्च स्वीक्रियते, प०२०,१२ ,, प्राश्ाकरैवैदान्तिभिश्य माभ्युपगम्थते पृ० २०,१४ (₹ ) रजस अस्य स्वकार्य प्रति चालकत्वम् प० ८२,१३ रसन भ्रस्पाप्कार्यत्वम, पृ० ८६,9 रूढि अस्पालक्षणम् पृ०३9,१9 इयं सर्बतो बलवती ३८,४ मस्ा ब्रह्मममसर्मव: प० ४४,9 (ल) लक्षणा मस्या उपपततिरन्विताभिधानवादे प० ३६५ अस्याः पदार्थनिष्ठत्वम् अभिह्ितान्वयवादे प० ३६,१४ एतल्लक्षणम् प० ३६,e प्स्यांस्त्रेविध्यम् प० ४२,२ प्स्या द्वैविध्यागङ्डा तत्समाधिश्य प० ४३,१५

( १5 )

(१) अनहर्स्वार्धा- अस्या उददश: प० ४२,३ 1, लक्षणम पृ० ४२,४ , ब्रल्मपयसर्पव प ० ४९,८ (२) जहदजहत्स्वार्धा- जवदजहत्स्वार्थाशकदेा द्रष्ठवयः (३) जहत्स्वार्था

लिङ्ग अस्थ षडूभेदा: पृ० ६७,३ लौकायतिक एतन्मतं तत्तद्विषयकं ततच्छब्दोपरि द्रष्टव्यम्। ( व) वर्ण एषां कलिपिल हस्वत्वा दिसंसरगावच्छितानां यथार्थज्ञान- कत त्वं भीमांसक्दैरिकयते पृ० ५१,9 वाक अस्था आ्रफाशकार्यत्वम् पृ० ८६,१० १ सेजसत्वाशङ्का तस्निरासश्च पृ० ८ई,१३ वाक्यशेष

पस्य शक्तियाहकत्यम् पृ० ४६,८ स च द्िविप :- (१) विधिरूप :- पृ० ४६.८४9,४ (२) निषेधरुपश्च प० ४७,५-४८,२

( १ ) विज्ञानवादिन् एसन्मतं तप्तद्विषपक तत्तचछछदो परिद्वष्टव्पम् विशेषगुस एते मनःसंयोगजभ्या नवसंखयाका वैशेपिरतार्किकप्राभा- करेंरङ्गी क्रि पन्ते पृ० ११,१३ विश्येश्वर सयं ग्रन्थकृमो दीक्षापुरुः पृ० १,e विषयता अस्या: कर्नश्यापाद्कत्वम् पृ०५०,१० १, वास्तवत्त्रास्वीकार: प० ५८,२ टूयमतिरिका नैवायिकैनाक्गीकियसी पृ० ३५,१ त्ृन्ति पदानामियं द्विषा प० ३४,१०

अस्या उद शः कृ० ३४, ११ पस्या: स्वछप तार्किकमलेन प० ३४,१३ "' " मोमांसकमतेन प० ३४,१५ ",, सिद्धान्तमतेन प० ३५,८ एतदुग्रहोपाया: पृ० ४४-४9 इयमपि द्विविधा- (क) रूढिः (रूढिशब्दो द्रष्टव्यः) (र) योगः (योगशकदो द्वष्टव्यः ) (२) अघन्या हयमपि द्विविधा

( २० )

(क) लक्षसा (लक्षणाशब्दो द्रष्टव्यः ) (ख) गौदी अस्या उदश: प० ३९,८ 9, लक्षणम् पृ० ३९,१३ , अतिरिक्तत्वसिद्ठान्तः प० ४०,१३ १, ब्रह्मरयसरसव: प.० ४९,१५ ब्रह्मगि स्वीफार: संक्षेपशारीरककाराजां म्रौढिवादमात्र- मिति संघ्रदाय: प० ४९,१८ इयमालङ्कारिकैर्लक्षणाम पे न्तर्फाविता पृ० ४१,१ (ग) उपचाराख्याप्यपरा जघन्येत्येके पृ० ४०,१ पस्या लक्षणम् पृ० ४०,२ (३) व्यञ्जना इयमालडक्कारि कैस्तृतीया वृ सिमंन्यले वृ ० ४१,१ पस्यास्त्र विध्यम् पृ. ४१,१३-१४ एतल्खवडनम् पृ० ४१,१६ भस्पा अम्युष्चयेन सवीकारश्च प०५२,१ , म्रह्मरयसस्भवव्ध पृ० ५०,१ वृत्ति (इयं सानारूया ) असाअन्ययासिद्धश्वम् प० ५०,१9 एतद्विषयताया जश्वानापाद्कल्वम् प ० ५६,१२ वृद्धि

वैधर्स्य अस्य शक्तिय्राह्कश्वम् प.४५,१३

२१ )

ठयङजना वृत्तिशबदो द्वष्टव्य:

ड्यान

प०-८५,१८ (श)

शब्द

अस्य षडविधतवं वैयाकरणमतेन प०४०,१४ शक्ति अस्या प्रतिरिक्त्कपदार्थत्वम मीमांसकमतैन वृ० ३५.१० वृत्तिश्ठो द्रष्टवयः शाबदत्व हृदं द्विविधम् प० ४३,२ श्रुतार्थापत्ति अनया ब्रह्मज्ञानस्यान्ञान मिवतकत्वसाधनम् प. ६४,१८९६५,१० श्रुति

प.० ६४३९ श्रीत्र

अस्याकाश नस्यम् ४०८६,४

(स)

सन्तानवधारण

अस्य लत्तणम प० ५५.१९

( २२ )

सत्यतव एनलक्षणम् पृ०५२३.५ समश्षप

प० ४२,१9 संपरदाय पृ० ४९,१८ संर्ग

साधन औपनिषदयक्षातिरिकस्य मोक्षविषयकस्यास्य गिराकरणम्- तत्र-सौगतानाप पृ०१९,१५ आर्हतानम् प.० २०,६

ऐकभविकानाम् प०२१,५ सारूयांमाम् ए०२२,9 प्राभाकराणास् प० २१,१८ योगिनाम् प० २२,५ औपनिषद्पक्षेऽपि तदमुवपसतराबङ्का सत् समाधिशच प० २३,१० सामान्य इट्मनिर्वधमीयस् पृ० ३9,१४ सिद्धत्व एसल्लक्णानि प० २६,९

( २ )

स्मृतिश्व प्रस्य जातित्वाभाव: प० ७६,१६ स्वभाव श्रास्ति केनैतद्वादास्यीकार: प ० ८९,२२ स्वभावतव आगनतुकस्यैतद्नुपपत्ति: प०५५,१२ स्वरूप पृ० ८९१८,९०-९

अथ शुट्ठिपत्रम् पृष्ठ पंकि श्शुद्ठम् शुद्धभ्

५ १८ पाशुपत यथोक्तपाशुपत

६ १9 पररिक्षयाय प्रतिबन्धपरितषया

C ६ सौगत अतः सौगत स्त्रय मेवाभावात् स्वस्यवाभायात् U

२२ B .. भोकतत्व A.भोक-

"' १८ वादापते: बादापत : २५ A ... परिमासतव B ... परिभारत्व ,, २६-२9 A स्वर्गान्तर्भावन एवर्गादावम्तर्सावेन

१० १८ स्वयमर्वार्थ एव स्वयमसंहृतः सवार्थ एव ११ १ अविनाशि अविनाशी

१६ चो

" ११ (१) २० ता मिष्पति तानिष्पति

१९ ४ कालेनानावृतति काले5नावृत्ति २० तेन तेन तेन

२३ महाषार्थ्याः भ्ट्टाथार्य्या: नन्द्रेकभानात्मकम् नन्दैफतानातमकस् २४ १ दु निरूपत्वात् दु निरूपत्वात् २५ ५ कालावचिछन् कालानवचि्दिन

", १६ निवृत्त दुर्निरूपत्व निवृत्तेदु निरूपत्व २६ १२ त्वेउश्यं स्वेउवश्यं

( २ )

पृष्ठ पंक्रि अशुद्वुस् शुद्ध म्

२9 ५ द्वेता द्वैता ६ स्थूलापहति स्थलापडू ति २१ नानान्येन नान्येन

२८ 9 निष्टो निष्ठो

१८ प्रागउपि प्रागपि

६ कार कज़ाना कारकाज्ाना

" १६ बिन्मनुते विन्मनुसे

३२ २१ स्यस्यस्थयं स्य स्वयं

२२ उतमाश्रिता त्माश्नित

३३ मनसा मनुते मनसा न मनुसे

३४ धर्माती धर्माती-

चाच वाचक-

३9 २० B A

२ शकदु शब्द

३९ सबन्धो संबन्धो

" १८ रिष्ट रिष्टा

२ नियतसंबन्धेनाश्यत्र वृततिर्लक्षणा, A inserts this reading (in note)-

४१ १ ख्याउपरा ख्याउपरा

४१ २ मुरुया लक्षणा मुरुया लत्तणा

४२ ५ वाचयार्या वाच्यार्था १२ चतुष्टयी शदानां वृत्तिरिति "चतुष्टयी शब्दानां वृत्तिः" इति

( ३ )

पृष्ठ पंक्ति अशुद्धुम् शुद्धम्

१४ इत्पादौ गुयः इत्यादी गुखः १९ शक्यैकदेश वृत्ि: शक्यैक देशे वृत्ति: ४४ १ जहललक्षया जहल्लक्षणा।

४६ १३ वाक्यशे वाक्यशे-

४9 १२ निवर्तन्ते न निवर्तन्ते" "न

११ नतरानु नतरानु- ५० क्षोदक्षमं क्षोदक्षेमं

५० १५ न्तः करया मत: करण

६ व्िषय विषय

५३ २ कारकैव कारिकैव

५४ १ तञ्ज़्ञानस्य रजन्ञानस्य

१२ प्रकार प्रकार ५६ १ निश्चयत्व निश्चयत्थ

9 निष्तें निवत

" १२ प्रत्यक्षानुमि प्रत्यक्षानुमि-

" १४ प्रत्यक्षत्वा (१) प्रत्यक्षत्वा(१)- 49 २१ निवतकता निधर्तकता

२१ सुपचर्यत- सुपचर्यत २० अन्यदेव अन्यदेव

६० कुम्भस्यैवं दशा कुम्भस्यैवं ददुशा U

१९ कि.प्रमा च्तिप्रमा

६२ स्वीकारे स्वीकारे

( ४ )

पृष्ठ पंकि अशुद्धम् शुद्धम्

६३ २१ (३) B (३) A: ६४ २० रविद्य रविद्या

६५ १ "तर्वभावाद् भूयश्चा १३ प्रत्यूदा नीहारेख प्रत्यूढा:" "नोहारेय १४ प्रावृता प्रावृता:

६६ १२ प्रतिकू लतर्क. परा प्रतिकूलतर्के परर

९ तरतव स्ञानवि तर्णज्ञानवि-

६9 १६ माना(२)द्यात्मा माना(२) घाता

१९ युज्यते ११ युज्यत 96 ६ बहुच वहच कलप क्लूप संबादा संवादा

" २१ वैदिकम वैदिक मे

१६ भेव

४ तानावभपसापेक्षत्वं

१० भात् मात् ।

" १५ ृृहन्तम्। वेदेनैव वृहन्तम्"। "वेदेनैव

" तरवी० तं रवी०

२१ महत्व नालोकादि महत्वेनालो कादि 98 9 हृदयरय हृद्यस्य कामादीना कामादीनां १० द्वुर्गुणे द्वुगु रो- चैव" "आस "' चैव आरा

(१ )

पृष्ठ पंक्ति अशुद्धम् शुद्धम् " १३ विविद्ञानं विद्वानं 9५ १६ क्षुष क्षषः संस्कारसहकारेग परोक्षज्ञान जनकत्वम्, अथवा संनिकृष्टविषये5- परोक्षज्ञानजनकस्वमाव- स्य चक्ष षः ७६ १9 तृतीय,: तृतीय:, १८ मस्तियेन भरत य्रेन ज्ञारपादकत्व पोत्पाटकरये

99 ४ न्यधारख्याति न्यथा रुयाति १२ नैतावतासापेक्ष नैतावतासापेक्ष परोक्षापा- परोक्षाप- ततश्चक्ष U तचक्षु १३ निरूपिततत्वं पदार्था निरूपितत्वंपदार्थ- १३ सामग्याः सामग्या: 90 २१ (३) इति (३) इति ४ शब्देउपिसामान्य शक्दे5पि सामान्य ज्ञानड ड्रनेड- BIF

सतेप्तस्व सप्स्व

१६ रादीना रादीनां २० यागा मती यागामती ८१ १ वहार तदू्यवहार आल्नै- m

( ६ )

पष्ठ पंक्ि अशुद्धम् शद्धम्

9 नेन्द्रियाषि त इन्द्रियायि

टर १ चावरणक चावरय

" 20 (२) 13 (२) A " २१ सारित्रकाहं सार्विकाडं

भूत भूत

६ रुपवत् रूपवत्

१४ भोगार्थबागा भोगार्थे वागा

२२ ्यास्ति व्याप्ि

ताद्टशापकार्य तादटशापकार्य

ce २० पमिदत्यं26 पासिडत्यं

६ दशमरत्वपचि दवमस्त्वमसि

११ मननत्वं मनन्त

३ ब्रह्म विद्योपदेशेन म्र ह्म विद्यो द्देशें न

१३ उ्यप्रति ग्य प्रति

नाटसफला नात्सफलता ।।

पगमे यथा पगमेतु यथा

टुष्ट दुछ.

४ मोक्षंव्याचक्षते मोक्षं व्याधक्षते