1. Vedanta Kaumudi Ramadevacharya Ed. Subrahmanya Shastri S. University of Madras MUS 20

MADRAS UNIVERSITY SANSKRIT SERIES No. 20.

General Editor :

DR. V. RAGHAVAN, M.A., Ph. D.

Professor of Sanskrit,

UNIVERSITY OF MADRAS.

MADRAS UNIVERSITY SANSKRIT SERIES No. 20.

THE VEDANTA KAUMUDĪ

OF

RĀMĀDVAYĀCHĀRYA

Edited by S· SUBRAHMANYA SASTRI, M.A., Junior Lecturer in Sanskrit, University of Madras.

UNIVERSITY OF MADRAS

1955

मद्रपुरीय विश्वविद्यालय संस्कृतग्रन्थावलि: २०

PK 3861 । वेदान्तकौमुदी ॥ .33688R18 । श्रीरामाद्वयाचार्यप्रणीता ।।

The UNIVERSITY OF CHICAGO LIBRARY

संपादक:

S. सुब्रह्मण्यशास्त्री

मद्रपुरीय विश्वविद्यालय:

1955

INTRODUCTION

The Vedanta Kaumudī of Ramadvayacharya is an elaborate discussion, of the first four of the Brahma Sutras of Badarayana, according to Sri Sankaracharya's Bhasya. It conforms to the class of texts technically called Prakaranas1. Topics not fully discussed in the basic texts which constitute the Sastra had to be discussed, objections raised by the rival Schools of Philosophy had to be answered and apparently conflicting views of the commentators had to be reconciled. For these purposes the Prakaranas became necessary. Also different theories regarding a particular basic concept were expounded by different commen- tators and it became necessary not only to bring together these divergent views but also to harmonise them. Appayya Dikshitar who produced a treatise for this purpose, the Siddhantalesa Sangraha, observes in his work that the ancient teachers who concentrated on the ultimate Truth namely the identity of Jiva with Brahman showed various paths for reaching that goal,2 that these different paths became different theories, and that these diverse approaches helped the aspirants according to their tastes. These Prakaranas sometimes cover the same topics but

(1) शात्रकदेशसंबंद्ध शास्त्रकार्यान्तरे स्थितम्। आहुः प्रकरणं नाम ग्रन्थमेंद निपश्चित: ॥ Ānandagiri-Maņdūkya Bhāsya Tīkā "That work which has some connection with the main Sastra and purports to discuss certain chosen topics connected with it is called a Prakaraņa." (2) प्राचीनैर्व्यवहार सिद्धविषयेष्वात्मैक्यसिद्धौ परम् सन्नत्यद्भिरनादरात्सरणयो नानाविधा दर्शिताः ॥ (सि. ले. 1. 2)

यया यया भवेत्पुंसां व्युत्पत्तिः प्रत्यगात्मनि सा सैव प्रक्रियेह स्यात् साध्वी सा चानवस्थिता॥ Br. Vartika P. 592

2 3

the treatment differs. The author of the present Prakarana copying date given is A. D. 1515. On the basis of the expresses the same view to defend himself against the possible date of the copying of these manuscripts, Das Gupta objection as to his producing one more restatement of the texts says that the work could not have been written later than the of the school (p. 5). fifteenth century A.D. As he himself has further pointed out, Ramadvaya's reference to Janardana, who became Anandagiri The Prakaranas generally follow the Brahma Sutras and later and his nonreference to authors of the 14th century and divide their subject-matter into four chapters. The subject- the subsequent period show that Ramadvaya lived probably in matter of the four chapters of the Brahma Sutras form also the the first half of the fourteenth century. subject-matter of the respective adhyayas of the Prakaranas. Among the works referred to by Ramadvayacharya there is Though the present author takes his stand on the first four a Tattvaviveka mentioned in page 186. There are two works of Sutras only, his discussions cover the subject-matter of all the this name. One is by Sri Vidyaranya and the other by Sri Adhyāyas of Brahma Sūtras. Nrsimhasrama. The first forms a chapter in Vidyaranya's Pañchadasī but is often referred to as an independent work.1 That the present work Vedanta Kaumudi had acquired a This is not the work cited in the Vedanta Kaumudi. high standing as a manual of Advaita as early as the 16th century, is evident from Appayya Dikshita's references to it in The second which is by Nrsimhasrama who lived about A. D. his Siddhāntaleśa Sangraha.1 1500 has some connection with this work as both Ramadvaya and Nrsimhaśrama refute the Anumanas establishing the existence of Brahmananda, the reputed author of Laghuchandrika refers God and both are agreed as to the fact that Scripture alone is the to Ramādvaya as the propounder of a new Anumana for esta- authority on Iśvara ; but as Nrsimhaśrama was probably of a later blishing the unreality of the UniverseR date we cannot say for certain that his work is referred to by

Dr. Das Gupta was the first to notice the importance of the Ramadvaya. The identity of this Tattvaviveka is therefore yet

Vedanta Kaumudī and make a brief survey of the work in his to be found out.

History of Indian Philosophy Vol. II on the basis of its manus- That Ramadvaya was an adherent of the Vivarana School is cripts. There are two manuscripts of Vedanta Kaumudi borne out by his keen support of the doctrines of that School. V yakhyana, by Sri Ramadvaya himself, one in the Asiatic society of Bengal and another in the B. O. R. I. In both of them the Some of these doctrines are- (I) Restrictive injunction Niyamavidhi as regards Hearing (Sravana) of the Vedantas. I. Siddhantalesa P. 42 (Kum Edn.) लक्षणत्रयमेवेदं .... इति कौमुदीकारा: (2) Brahman Realization produced directly by Vedantas. This is evident from our author's accepting जगजन्मकारणत्वं as the (3) Jivas, the reflections of Brahman. definition of Brahman (Adhyaya 2). (4) Maya, the material cause of the universe. कौमुदीकृतस्तु स्वरूपज्ञानेनैव ब्रह्मणः सर्वज्ञत्वं But he supports the other school also whereever possible Siddhāntalega P. 120 and Vedānta Kaumudī p. 215. e.g. Omniscience of Brahman by virtue of being self-effulgent 2. विमत मिथ्या धीकाल एवान्यथाप्रमितत्वात् चित्रनिम्रोन्नतादिवत् भारूपसंलप्नत्वात् (Svaprakāśa). सवितृच्छिद्रादिवत् । न चासिद्धि: धीकाल एव इदं सर्व यदयमात्मेति श्रुत्या सर्वानात्मनः आत्मत्वेन प्रमितत्वात् घटादि स्फुरतीति भारूपसंलप्नत्वाच्चेति कौमुदीकृत: Laghuchandrika 1. See Appayya Dikshitar's Siddhantalesa Samgraha, page 68 -- P. 325. (Bom. Edn.) (Kum. Edn.)

4 5

ANALYSIS OF VEDĀNTA KAUMUDĪ. To assert that Brahman is both the material and the efficient

The work is divided into four chapters. The enquiry of cause of the universe the author rejects the views of (1) the

Brahman the subject matter of the first sūtra of Badarayana is Mīmamsakas that Karma is the cause, (2) of the Tarkikas that

elaborately discused here. Following Sri Harsa the author of Brahman is only its efficient cause (3) of the Sankhyas that

Khandanakhandakhadya the author first establishes the Pradhana is the cause (4) of those who declare that Prana

Advaitin's right to enter into philosophical discussions, as there is the cause and (5) of those who maintain that Kala (Time)

is the uproar of the Realists that those who do not accept the is the cause. He rejects the views of the Buddhists and the Jains also in respect of causation. He then discusses the Swarupala- universe including the Pramanas as real, are not eligible in these discussions. He has developed Sri Harsha's theme. He then ksana, the nature of Brahman. Lastly the most important subject, that Vedantas give rise to the knowledge of an impartite takes up the definition of Prama, valid knowledge. He stresses the unqualified Brahman is discussed. necessity of a Restrictive Injunction-Niyamavidhi, in respect of Śravana (Hearing) and eliminates the concentration of mind as Chapter III deals with the means of Brahman knowledge. a possible means of attaining Brahman-realization. He condemns According to the sutrakara1 it is the Upanisadic text that gives rise the view of Nyaya that the Atman as different from the body is to Brahman knowledge. The Naiyayikas have introduced inference cognised by the mind and advocates adhyasa (error) of Atman in to prove the existence of God : but the Vedantins while accepting the body. Like-wise the Yogins' views of Atman and of final Inference as a means of knowledge reject its scope over things release are rejected. beyond the senses. Ramadvaya controverts the several proofs for the existence of God given by Udayanacharya in his Kusu- Taking up the question of eligibility for Brahman-enquiry he manjali. The controversy is not exactly over the existance of says that persons who, by performing Vedic rites have attained God, in which both are agreed, but over the precise proof that purity of mind and thereby learnt to discriminate between what reveals His Existence.

is eternal and what is non-eternal and are rid of all worldly desires, are alone eligible. He says charity is important among He then discusses the eternality of the Vedas, of words, and

such acts. Rāmadvayachārya is a strong advocate of Ekadanda of their relation to their meanings and refutes the Sphota theory.

Sannyasa. He quotes numerous taxts in favour of Sannyasa and rejecting the view of Bhäskara he expresses his view that Sannyasins In the fourth chapter the subject matter of the 4th sutra is

alone are eligible in the Brahman enquiry. Declaring that the explained extensively.

identity of Jiva with Brahman is the subject of discussion he rejects the view of Yogachara that everything is an aspect of He first condemns the Prabhakara's view that words are

knowledge. significant only in respect of what is related to a karya.

In the second chapter the definition of Brahman, the subject Accepting the Bhatta view that the optative ling signifies

matter of the second sutra, is taken up for discussion. Before Sabda Bhavana he criticices the Prabhakara view of Niyoga. He

taking up the causality of Brahman he has to establish the origin explains the validity of the various parts of the Veda, Viz, Vidhi,

of the universe by Inference. Here he uses the Mahavidyanumāna. Mantra, Namadheya and so on. As regards the Upanisads they

The definition of Mahavidya is given in p. 11I line I. Commen- are authoritative independently and not as conveying a Deity or

tators call this a crooked way of establishing things. But it is the agent related to the Vedic Sacrifices. Though their capacity

employed by several authors including the author of the Kalpataru (I.I.3). 1. शास्त्रदष्टया तूपदेशो वामदेववत्।

6

to convey the qualified Brahman is indisputable their real purport । विषयसूचिका।। is in teaching the Pure Brahman.

The author then examines the position of the Nyaya School extensively and rejects it as conflicting with the Samkhya School ।। प्रथमाध्यायः ॥ and the Upanisads ; The Vedanta is not opposed to any School of Philosophy. In conclusion the author examines the nature of Page

the individual soul and rejects the Charvaka, the Buddhist, the Jain, the Vaisesika and the Mīmamsaka views. He favours मञ्लाचरणम् ....

the Ekajivavada. Accepting Nescience as many, the author विषयाद्यभावात्, सदोषत्वात्, गतार्थत्वात्, प्रमाणादेरद्वैतमते वास्त- supports the view of Vachaspati that it is located in Jivas and वत्वविकलत्वाच्च ग्रन्थो नारम्भणीय इत्याक्षेपः २

not in Īśvara. वादजल्पवितण्डानां लक्षणानि .... २

Explaining the nature of Iśvara he condemns the view of वेदान्तवावयैः विषयाद्यनुबन्धचतुष्टयोपपादनम् ....

Samkshepaśarīraka that Īśvara is a reflection and supports the view of Vivaranakāra that He is the Bimba. वेदान्तविचारस्य ब्रह्मज्ञानेतिकर्तव्यतात्वोपपतिः .... वेदान्तेषु सग्रन्थे च निर्दोषता ....

MANUSCRIPT MATERIALS वर्णनवैचितयात् खग्रन्थारम्भसार्थक्यम् ५

In editing the Vedanta Kaumudi, I made use of the सिद्धान्तसिद्ध प्रमाण लक्षणपुरस्सरं यथार्थानुभवस्य प्रमात्वात् द्वैतमिथ्यात्व- transcript of the work left by the late Dr. T. R. Chintamani of पक्षे प्रमाणाद्यनुपपत्तिकथनम् ७-८

the Sanskrit Department of the Madras University, which Dr. Raghavan, the Head of the Department of Sanskrit, placed यथाप्रसिद्धिसिद्धस्य प्रमाणादेः कथाव्वत्वोपपत्तिः at my disposal. The original of this transcript was the one प्रमाणलक्षणपरीक्षा १०

belonging to the Govt. Oriental Manuscripts Library, Madras, ११ described under R. No. 3346 of the Library's Triennial Catalogues अज्ञातार्थज्ञप्तिः प्रमाणमिति लक्षणे धारावाहिकबुद्धावव्याप्त्युद्धावनम् ...

and copied from a palm leaf belonging to Naduvil Matam, Travan- यावन्ति ज्ञानानि तावन्त्यज्ञानानि इति पक्षावलम्बनम् १३

core-Cochin State. This was the only manuscript of the whole work १५ available. After the printing was complete I came to know of a खतःप्रामाण्यनिरूपणारम्भ:

fragment of the work containing chapter IV alone deposited in दोषाभावमासाद्य प्रमायाः परतस्त्वनिराकरणम् १७

B.O.R.I. I got it through the help of the University, and finding स्वतःप्राप्तप्रामाण्यापवादकनिवृत्तिमात्रेण दोषाभावोपयोगः १८

it very valuable I have given from it select variants at the end of धर्मविचारशास्त्रेणागतार्थत्वनिरूपणम् २१-२२ the book. They will be very useful to correct the text. अध्ययनविघेरथज्ञानफलकत्ववर्णनम् २३

I take this opportunity to thank Dr. V. Raghavan, the Head of the Department of Sanskrit, who with his usual kindness श्रवणविधेरावश्यकत्वम् २५

enabled me to get the manuscripts and offered several helpful श्रवणादौ कीदशो विधिरिति विचारे अपूर्वविधित्वखण्डनम् .... २७

suggestions in editing the work and in writing the introduction. मन: व्यावर्त्यमादाय नियम विधित्वनिरूपणम् २८ I thank the authorities of the University for having included this work in the University Sanskrit Series. वाचस्पतिमतानुसारेण मनसः ब्रह्मसाक्षात्कारे करणत्वं शब्दस्य तु परोक्ष- ज्ञानजनकत्वमेवेति .... २९

S. S. SASTRI, a

ii iii

श्रवणे विधिनिरूपणम् विवरणानुसारेण उपनिषदामेव ब्रह्मदर्शने करणता, मनसः पुनः ३३ यत् न नित्यं नापि काम्यं यथा स्वाहारमध्यादधिकदानादि तस्य चित्त-

सहकारिकारणत्वमेवेति शुद्धिपर्यवसानम् ७० .... ३९-४० ७१ ज्ञानस्य कर्माङत्वे श्रुतिलिक्कादिनिराकरणम् कर्मफलाद्वैराग्योत्पतिर्न संभवतीत्याक्षिप्य तत्संभवनिरूपणम् मत एव न कर्मब्रह्मविचारयो: क्रमनियमः ४०-४१ नचिकेतः प्रभृतीनां दृष्ट वैराग्य तन्निदर्शनेन अन्यस्यापि सुलभमित्याह ७२

देहव्यतिरिक्तात्मनः प्रत्यक्षत्वमिति न्यायमतं; तद्दूषणं; भ्रमत्व- .... किमर्थ वैराग्यम् ! काशीमरणादेव मुक्तिसंभवादित्याक्षेपः ... ७३ 8

स्थापन च शब्दार्थ मेदवर्णनपुरस्सर काशीमरणस्य परंपरया मोक्षजनकत्वसिद्धान्तः ७४

४२-४३ 'नास्त्यकृत: कृतेन' इति श्रुतेः ऐकाश्रम्यनिषेधपरत्ववर्णनम् .... ७५-७६ "साधारणप्रपश्चस्य ईश्वरमायाकृतत्वं लिक््शरीरस्य महाभूतोपसृष्ट- ऐकाश्रम्यनिराकरणम् ७७ जीवाविद्याकृतत्वम् "-इति मतोपपादनपूर्वकं तत्खण्डनम् ४५ एकदण्डसन्यासे श्रुतिस्मृत्युपपततिः ७८-७९ अध्या ससामान्यलक्षणकथनम् अख्यातिमतखण्डनम् सन्यासस्य ज्ञानानङ्गत्वपूर्वपक्ष: ८० ४७ ८४ मायास्व रूपनिरूपणम् ४९ कृतसन्यासस्य प्रत्यावृत्तिराहित्यम्

मायायां अनुमानम् ५१ विषयनिरुपणम् ८५ ८७ मायायां प्रत्यक्षोपपत्तिः ५२ अद्वैतलक्षणनिरूपणम् निर्विकल्पकस्य सामान्यविशेषोभयग्राहकत्वनिरूपणम् ८९ दुःखाभावातिरेकेण भावरूपसुखसद्धवोपपतिः ५३ ११ सुषुप्तयवस्थायां सुखानुभवोपपत्ति: ५५ अचेतनवर्गस्य मिथ्यात्वनिरूपणम् ५६ प्रपश्चभिथ्यात्वे प्रतीतिसमय एवान्यथाप्रमितत्वादिति युक्तयन्तरोपपादनम् ९१ एकरूपे ब्रह्मणि आनन्दोत्कर्षापकर्षी मनसः शुद्धयुत्कर्षापकर्षाभ्यां, जीवपरयोर्भेदस्य न मुख्यत्वं किन्त्वौपाधिकत्वम् १३

योगिमते आत्यन्तिकसंसारनिवृत्तेरनुपपत्तिः ५८-५९ नीलादिप्रत्ययानां पीतादिव्यवच्छेकत्ववादिबौद्धम तनिराकरणम् ९५ ९७ एवं तार्किकमतेऽपि मुक्तेरसंभवो दोष: .... ६ १ विज्ञानवादनिराकरणम्

६२ सत्ताजातिसमर्थनम् ९९

योगप्रभावात् अनेककायनिर्माणेन अशेषकर्मफलानुभवस्याशकयत्व- तादशसत्ताजाते: ब्रह्मामेदकथनम् १०० कथनम् जीवन्मुक्त्युपपत्तिः ६३ विवेकात् शास्त्रारंभः शास्त्ाध्ययनेन नित्यानित्यवस्तुविवेक इत्यन्योन्या-

ऐकभविकमोक्षवादखण्डनम् ६४ श्रयस्य खण्डनम् .... १०१

.... ६५ अमेदोपादाना भेदकल्पना ... १०२ अधिकारिनिरूपणम् ब्राह्मण्यादिजातिसद्धावः ६ ६ त्रिवृत्करणश्रुतेः पश्चीकरणोपलक्षकतानिरूपणम् ... १०३ १०४ ब्रह्मलोकं गतस्य ब्रह्मंविचारसंभावना ६७ प्रपश्चस्यानिर्वाच्यत्वनिरूपणम् कार्यस्य कारणाद्वेदेनामेदेन वा अनिर्वाच्यत्वम् .... १०५ नित्यकर्मणः प्रत्यवायपरिहारफलस्य कथ चित्तशुद्धिजनकत्वमित्याक्षेपः ६९ ६९ इत्थं चाह्वैतस्य सन्देहसप्रयोजनत्वाभ्यां विचार्यत्वप्रतिज्ञा १०६

V

॥ द्वितीयाध्यायः ॥ पाशुपतप्रक्रियया केवलं निमित्तमीश्वर इति पक्षदूषणम् १५५ ....

ब्रह्मलक्षणविचारः ; आत्माश्रयादीनां लक्षणोक्तिः महाविद्यानुमानस्वरूप निरूप्य तेनानुमानेन पृथिव्यादीनामनित्यत्व- १०९ ब्रह्मण: स्वरूपलक्षणनिरूपणम् १५७ .... ब्रह्मण: विवर्तोपादानत्वं मायायाश्च परिणामित्वं १५९ ....

साधनम् १६१ ....

क्षित्या दिकर्तुरीश्वरस्यैकत्व सर्वज्ञत्वादिसाघनप्रकार: ११३ ब्रह्मज्ञाने विधेरसंभवनिरूपणम् ब्रह्मैव ज्ञानं तच्च न साध्यं अतो न विधे: संभवः .... १६२

धर्मादिना सृष्टिः, नेश्वरस्य तत्रापेक्षेति मीमांसकमतनिराकरणम् ११५ ब्रह्मसरूपज्ञानस्य खपकाशत्वोपपत्तिः .... १६२

निमित्तफलाद्यमावात् सृष्टिप्रलययो: आक्षेपः ११७ १६३ ....

नैयायिकप्रक्रिययापि जगज्जन्म।दिसिद्धौ ब्रह्मलक्षणस्य असंभवदोषः ११९ तत्रैव च न्यायप्रयोग: खप्रकाशत्वलक्षणोपपत्तिः १६३

सिद्धान्त: १२० १६१

देवताविग्रहानित्यत्वेपि देवतावाचकशब्दनित्यत्वसमर्थनम् १२१ ब्रह्मण: आनन्दत्वं अनन्तत्वं च .... १६५

आकशस्य निरुपार्यत्वनिराकरणम् १२ सगुणविद्यानां भेदकथनम् अखण्डार्थलक्षणम् १६६

नाभाव उपलब्घेरिति सूत्रेण जगतः कारणं शून्यं न भवतीत्युपपादनम् १२७ महावाक्यानाम खण्डार्थतोपपतिः १६९

लक्षणवाक्यानामखण्डार्थता १६९ ब्रह्मण: जगत्कारणत्वसमर्थनाय अणुकारणत्वनिराकरणम् १२९ ....

नैयायिकाभिमतषट्पदार्थनिराकरणम् १३१ १७१

प्रसक्गात् लक्षण प्रयोजनकथनम् १३४ महावाक्यस्य प्रयोजनकथनम्

द्रव्यादीनां लक्षणकथनम् १३५ ।। तृतीयाध्यायः ॥ स्वभावादेव जगदुत्पाद इति मतम् १६३-१३७ १७३ स्वभाववाद निराकरणम् १३९ ब्रह्मणि प्रमाणनिरूपणम् .... १७१ कालस्य जगत्कारणत्वखण्डनम् १४१ इन्द्रियसरूपचर्चा .... १७५ प्राणस्य जगत्कारणतावादः प्राणपदेन शक्तेर्विवक्षितत्वादतिरिक्तशक्ति १४३ जैमिन्युक्तप्रत्यक्षलक्षणविचार: .... १७७ व्यवस्थापनम् अभावस्य प्रमाणान्तरत्वम्

शक्तिपक्षेऽपि मायासहितब्रह्मकारणतापक्षे पर्यवसानम १४४ अनुमानलक्षण तत्परामाण्योपपादनं च १७८

प्रधानस्य जगदुपादानत्वखण्डनम्; १४४ विधिस्पृष्टे निषेधाभावात् यागीयहिंसाया अदोषत्वोपपतिः .... १८१

.... श्रतिगताव्यक्तपदादे: अन्यपरत्वोपपादनं च उपाधिलक्षणनिरूपण प्रकृतानुमाने तदभावकथनं च १८२

विज्ञानवादिबौद्धमतोपपादनम्, बाद्यार्थवादिमतोपपादनम् ; .... १४५ कुसुमाञ्जल्युक्तहेतुभि: ईश्वरानुमानम् ; .... विज्ञानवादनिराकरणम् .... १४७ ईश्वरानुमाने सिद्धसाघनम् कर्मद्वारा सर्वजीवनिर्वाद्यत्वात् सृष्टेरिति १८६ १८७

जैनमतोपपादनम् तत्खण्डनं च .... १५१ कार्यलिंग का नुमा ननिरूपणम्

.... १५३ एवमेवायोजनादीनां ईश्वरलिकत्वनिराकरणम् १८८ १८९ .... १५५ प्रत्ययादीश्वरानुमाननिरासः

vi vii

वेदकर्तृत्वेनेश्वरानुमाननिरास: एवं ईश्वरस्य उपमानार्थापत्त्योरगोचरत्वाभिधानम् .... १९० वेदान्तानां केवलपुरुषारथत्वेन प्रामाण्योपपत्तिः .... २३९

ब्रह्मण: वेदैकमेयत्वोपपत्ति: .... १९१ वेदान्तानां शुद्धे ब्रह्मणि महातात्पर्य सगुणे अवान्तरतात्पर्यम् २४

.... १९२ स्मतस्य न्यायमतेनाविरोघसिद्धयर्थ सक्षेपतः न्यायमत निरूपयति २४२ शब्दस्य पृथक्प्रामाण्योपपत्तिः शब्दार्थसंबन्घस्य नित्यत्वोपपतिः १९३ तत्र प्रमालक्षणम् प्रत्यक्षलक्षण च २४३

वेदपौरुषेयत्वनिरासः १९५ उपमानशब्दनिरूपणम् २१७

शब्दनित्यतामतोपक्षेप: १९६ संशयः २५१

वर्णानां अर्थप्रत्यायकत्वोपपत्ति: १९८ २५३ अवयवा

स्फोटवाद: तत्खण्डनं च २०१ कथालक्षणम् २५५

अभिहितान्वयवादपरिष्कारः तत्रैव शाब्दबोधप्रकारश्ष २०२ छलादीनां लक्षणानि २५७

नैयायिकाभिमतस्य शाखोच्छेदस्य निराकरणम् २०७ तर्कसमयः साङ्गयसमयविरुद्धः वेदान्तस्तु सर्वाविरुद्धः तस्य वेदस्यापौरुषेयतया प्रामाण्यव्यवस्था २०८ मतान्तरेण न विरोध: २५८ .... ....

सृष्टिप्रलयाभ्युपगमेपि वेदे पुरुषास्वातन्त्र्योपपतिः .... २११ त्वंपदार्थविचारमारभते २५८

ईश्वरस्य मायावृत्तिभि: सर्वज्ञता .... २१३ चार्वाकपूर्वपक्ष: २५९

.... २१५ शब्दानुमानयोः प्रामाण्यात् तत्सिद्धस्य देहातिरिक्तस्यात्मनः

॥ चतुर्थाध्यायः ॥ अप्रत्याख्येयता २६१

शब्दस्य कार्य एव प्रामाण्यात् न ब्रह्म शास्त्रयोनीत्याक्षेप: व्यापकस्यात्मनः लोकान्तरसंचारोपपतिः २६ २६७

लिडादीनां शब्दभावनावाचित्वनिरूपणम् .... २१७ जीवस्य प्रतिबिंबतासमर्थनम्

शब्दभावनाज्ञानस्य प्रवर्तकत्वोपपत्तिः २२१ आत्मन: मध्यमपरिमाणतानिराकरणम् २६९ .... २७१

प्रभाकराभिमतनियोगस्य लिडर्थतानिराकरणम् आत्मन: चिद्रपतासमर्थनम् .... २२३ प्रतिशरीरं आत्मभेदनिराकृति: २७३

अर्थवादानां प्रामाण्यव्यवस्थापनम्। २२५ ....

मन्त्राणां प्रामाण्यनिरूपणम् प्रतिदेहं जीवमेदपूर्वपक्ष: २७५ २२७

नामधेयानां प्रामाण्यम् २३० जीवैक्येपि भोगसांकर्योपपादनम् .... २७६

.... २७८

स्मृतीनां वेदानुसारिणां विध्यादिष्वन्तर्भावात् प्रामाण्यमिव २३१ अनेकाज्ञानोपगमेन अनन्ता जीवा इति पक्षः

उपनिषदामपीति प्राप्ते समन्वयसूत्रमित्याह सर्वज्ञेन ईश्वरेण जीवसंख्यायाः ज्ञातत्वात् जीवानां आनन्त्यानुपपति- रित्याक्षेपः २७८

उपनिषदां मन्त्राणामिव न स्मारकत्वेन कर्मणि विनियोग: २३२

उपनिषदां स्वातन्त्र्येण प्रामाण्योपपत्तिः २३३ अविद्यमानसंख्याया अकलने दोषाभावः २७८ .... ... २७९ सर्वशाखास्वेक कर्मेव ब्रक्षणोप्यैक्योपपत्ति: .... २३५ अनेकाज्ञानोपपतिः

२६१ अविद्याया जीवाश्रयत्वे दोषकथनम् .... २८० ....

viii

तत्परिहार: मायाया विबभूत ईश्वरः प्रतिर्बिंबो जीव इति स्वपक्षसमर्थनम् .... २८१ ॥ श्रीः ।।

प्रतिबिम्बेश्वरवादनिराकरणम् .... २८२ श्रीरामाद्वयाचार्यपूज्यपादविरचिता

बिम्बेश्वरवादे सर्वसामञ्जस्यकथनम् २८४ वेदान्तकौमुदी उपसंहारः .... २८७

.... २८८ प्रारभ्यते

-: 0: व्याख्यामुद्राक्षमाले कलशसुलिस्विते1 बाहुभिर्वामपाद बिभ्राणो जानुमूर्धा पदतलनिहतापस्मृतिर्धद्रुमाधः । सौवर्णे योगपीठे लिपिमयकमले सूपविष्टस्त्रिनेत्र: क्षीरामश्चन्द्रमौलिर्वितरतु विपुलां शुद्धबुद्धिं शिवो नः ॥१॥ उपास्महे मुहुर्ब्रम्म विमुच्य क्ेशश्रृङ्कलाम्। यहृष्टया स्पष्टमानन्ददुग्धाब्धौ विहरेहुघः ।।२।। प्रस्फारानन्दकन्दस्फुरदतुलतमोघस्मरो ज्योतिरोघ स्सत्यो नित्यावदातः श्रतिशतशिरसां मानभावैकभूमिः । योऽखण्ड: खण्डनानामविषयविषयिप्रत्यगात्मैकमूर्ति- र्वध्यादध्यासमानो भवदहितमसौ स्वं पर्द2 पद्मनाभः ।३।। मातर्जागृहि जागृहि ग्रहमिमं जाड्याह्यं छिन्धि मे स्वच्छनदेन सरस्वति प्रवितर स्फीतानुरागा रयात्। मद्वाचां श्रियमम्ब मौक्तिकमणिश्रेणी यतो नान्यथा कश्मीरोद्धवरागचुम्बितकुचद्वन्द्वे तव भ्राजते ॥।४॥ नागो नागोत्तमाञं गणयति गुणवान् धूर्जटेर्जाटरज्जुः स्स्त साहस्रमुर्धा विधुदलमधिकं यन्त्रणात्सविलोक्य। मत्वा सत्त्वाधिकत्वाद्वजमपि च भजन्नप्रणानां हणानां भ्रान्त्या यस्यान्वदग्रभ्रमहर कृशतां स क्रियाद्वः क्रियाभि: (!) ॥५॥

1. सुलिखित पुस्तकम्। 2. पदमध्यासमान: इत्यन्वय:

२ वेदान्तकौमुदी वेदान्तेषु अनुबन्धचतुष्टयोपपादनम् ₹

यो ब्रह्मधीकल्पलतालवालै: वितण्डाया: सप्रयोजनत्वं सिद्धयति "यमर्थमधिकृत्य प्रवर्तते तत् प्रयोजनम्" इति छात्रैर्विचित्रन उपासनीयः । गौतमवचनात्, यदि तु परपक्षदूषणमपि नाधिकूर्यात् तदा वैतण्डिक एव न स्यात् ; ख्यातो महादेव गिराश्रमाह्ो तथाप्येतदेव स्वयं किश्चिदप्यनधिगच्छतो न स्यात, पक्षविशेषपरिग्रहाभावे तदन्तर्गत- धामायमाराध्यतमः पुनीतात् ॥ खण्डनानामप्यनवताराच्च। प्रतिपक्षपरिग्रहाभावे कथासामान्यस्याप्यप्रवृत्तेः। परिशेषात्

बिभ्रद्रुग्णविषाण कन्दलमलं यो विन्नदन्तावलै: स्वपक्षसिद्धिमभिसन्दधानस्यैव प्रवृत्तिर्युक्तेति।

गाढायोघनतः स्वबुद्धिकरणायेव1 प्रभुर्भासते। तत्र न तावत् प्रथम:, कल्पः, "प्राणायामः प्रत्याहारो ध्यान धारण भक्तानां निदधीमहीममनिशं स्वान्ते नितान्तेप्सित- तत्समाधि: षडङ्गान्युच्यन्ते," "यस्तर्केणानुसन्धते2" इति श्रुतिस्मृतिभ्यां श्रेयोविज्नभिदं विनिन्नमनसां सेव्यं सतां भक्तिभिः ॥ तर्कोपकरणस्य वेदस्य, 'यस्मिन् दौ: पृथिवी च इत्यादिद्वैतप्रपश्चः प्रतिष्ठितः

नत्वा व्यासमखण्डबोघसुघया सन्तोषयन्तं बुधान् "तमेवैकं जानथ आत्मानमन्या वाचो विमुश्चथ" "यस्मिन् पञ्च पञ्च जना

धौरेयं शमशालिनां च भगवत्पाद स्वनार्थ तथा। आकाशश्र प्रतिष्ठितः "तमेव धीरो विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत। नानुध्यायात् बहूल्छब्दान्"

आचार्यान्मुहुरद्वयाश्रमगिर: कर्मन्दिचूडामणीन् इति च निष्प्रपश्चस्यात्मनो विज्ञेयत्वात्। "नावेदविन्मनुते त बृहन्तम्6 " इत्यनन्यसाधार-

भव्यां व्याकरवाणि वेदकुमुदपोत्साहदां कौमुदीम्। णत्वात् "वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थाः'" इति प्रतिपादनसामर्थ्यलक्षण सम्बन्घावसायात् । 'त्वं हि नः पिता योऽस्माकमविद्यायाः परं पारं तारयसि"। रसो वै सः। रस ह्येवायं अथ कथमदः प्रारम्भ: ? को भावः ? कि विषयाद्यनुबन्धविधुरत्वादनारम्भ:, लब्ध्वा" उपलभ्य "आनन्दी भवति9" इति च अविद्यापारगमनानन्दावाप्त्योः यद्वा सदोषत्वात्, आहोख्त् बहवोडत्र प्रायस्यन् ? इति। अथवा कथाञ्ञस्य प्रमाणादे- प्रयोजनत्वात्। "ब्राह्मणो निर्वेदमायात्10" इत्यादिना अधिकारिनिरूपणादनुबन्घलाभात्। रद्वैतपक्षे वास्तवत्वविकलत्वात्। प्रमाणादेश् कथाऋ्त्वं प्रथितमेव ; तथा हि-तात्पर्य- विद्यार्थिनो ह्याचार्योपगमनं वेदप्रसिद्धम्। शुद्धि :- तत्त्वनिर्णयमभिसन्धाय विवदमनयो: प्रमाणतर्काभ्यां स्वसिद्धान्तानुरूप- साधनदूषणप्रयोगसन्दर्भो वाद: । "सत्त्वनिर्णयावसाना वादकथा" इति निर्वचने ननु "अष्टवर्ष ब्राह्मणमुपनयीत, तमध्यापयीत" इत्यध्यापनविधिप्रयुक्ताव्ययना- विकारिणो नाचार्योपगमोऽवगम्यते ; मैवम् ; अध्यापनविधावपि न तस्याध्ययनप्रयोज- नैकान्तेन जल्पव्यावृत्ति: फलति। तत्रापि पाक्षिकतत्त्वनिर्णयावसानत्वात्। अवसानपदेन नियमोपादाने च नियतफलमभिसन्धाय सुप्रसिद्धत्वात् प्रवृत्तेरन पूर्वस्माद्विशेष: ; दैवादन्तरा कत्वम् ; तत्र ह्याचार्यत्वकरणकामो नियोज्य उच्यते। यद्यपि " समाननोत्सञ्जनाचार्य-

विच्छेदे च वृक्षस्येव फलानुत्पत्तौ स्वजात्यन्तर्भावसम्भवात् अभिसन्घाय इत्येव सूक्तम्। करणज्ञानभृतिविगणनव्ययेषु नियः" इत्यात्मनेपदश्रतित्रलादुपनयनमात्रसाध्यमाचार्यत्वं

स एव सन्दर्भ: स्वशक्तिपराशक्तिख्यापनमात्रमुद्दिश्य विजिगीषाविशेषितयोर्जल्पः । [वाद]- प्रतीयते, तथाप्युपनयनस्य कर्तृसंस्कारत्वेन अध्यापनशेषत्वमध्ययनद्वारा। तथा चाङ्रस्य स्वातन्त्र्येण फलानपेक्षणात् अङ्गिनि फलोपसहारादेव संपद्यते। तत्र कामाधिकारे करणांशे वितण्डाद्वयमेवैतन्न पृथक् कथा ; युगपदेकैरुपक्षसाधनदूषणयोः प्रत्येकमसम्भवात्। रागस्य प्रवर्तकत्वे सेतिकर्तव्यस्य करणत्वात् इतिकर्तव्यरूपाध्ययनेऽपि रागस्यैव प्रवर्त- तर्हि वादोडपि न पृथक स्यात। अथ फलमेदाद्वेद तर्हत्रापि। तथा हि-अन्यतरस्य त्वया निर्वाह्यम्, मया खण्डनीयम् इत्येवं समयबन्घात् परिशेषन्यायेन स्वपक्षसिद्धि- 1. न्या.सू. 1. 1. 24. 2. मनु. 12.106 ममिप्रेत्य प्रवर्तमानस्स एव सन्दर्भो वितण्डाहय: । यद्यपि परपक्षद्वषणेनापि प्रयोजनेन 3. मु. 2. 2.5. 4. बृ.4.4.17. 5. बृ. 4. 4. 21 6. काठ 3.9 7. मु 3. 2. 6. 8. प्र 6.8.

1. Ms. करणायोव 9. तै 2. 7. 10. मु 1. 2.12.

४ वेदान्तकौमुदी मूलपमाणबलात् वर्णनवैचित्र्याच्च अ्न्थारम्भसमर्थनम् ५

कत्वं स्यात। इतिकर्तव्यतावत्करणस्याप्यपूर्वत्वात् तत्रापि वा न रागस्य प्रवर्तकत्व स्यात्। उच्चारणमात्रं चाध्ययनम्। परकर्तृकोच्चारणफलकमुच्चारणमध्यापनम्। तत्र माण- तत्परत्वे1 यजति इति विधेर्धरौवाज्यद्रव्यलाभात् विष्ण्वादीनां2 देवतागुण तन्नामकं

वकस्य प्रेक्षावतः स्वतन्त्रनियोगमन्तरेण प्रवृत्त्यसम्भवात्, स्वतन्त्रनियोगे चाध्ययनविधि- समर्पयतां युक्तमर्थवादत्वम् । अत्र तु "श्रोतव्य"3 इति विधौ प्रकरणस्याद्वैतात्मपर-

प्रयुक्तिरेव स्यात्। अन्यथा आचार्यापगभे आचार्यान्तरसम्पादनमधिकारिणोऽप्रतिनिधेरन त्वमनपबाध्य प्रवृत्तेः "तस्मान्न ब्राह्मणायापगुरेत्*" इत्यादाविव क्रतुप्रकरणादुच्छितेऽपि विरोधाभावात्। तेन विहिता विचारलक्षणेतिकर्तव्यता। तस्मान्न प्रथम: कल्पो स्यात्। अत एवाध्यापनस्य याजनवद्धत्त्यर्थत्वेन प्राप्तस्यापि तदेकोपायस्य नित्यत्वेन अकरणे शूद्धसघर्मत्वस्मृतेः नित्याध्ययनप्रयोजनकत्वम् इत्यपास्तम् । "उपनीय तु रमणीयः ।

यश्शिष्यम्1" इति सोपनयनाध्यापनस्य आचार्यफलत्वावगमेऽपि आचार्यत्वस्य पूजादर्थ- द्वितीयेऽपि, सदोषत्वं न मूलप्रमाणस्य, अपौरुषेयवेदे पुरुषदोषासक्कमात्। त्वात् वृत्त्यर्थत्वान्न व्यतिरेकः; तेन प्रयोजककर्तृव्यापारं प्राप्तत्वेनोलड्ध्य प्रधान- शब्दत्वप्रयुक्तदोषे चाप्तानाप्तप्रयुक्तया गुणदोषप्रामाण्याप्रामाण्यवर्णनानवतारात्। एवमपि कर्तृव्यापार एवाप्राप्तः 'अष्टवर्षो ब्राह्मण उपगच्छेत् । सोऽधीयीत' इति विधीयते। दोषोत्प्रेक्षा चेत्, अदोषत्वमेव, अदोषेऽपि तदुत्प्रेक्षणात्। तदाहुर्भट्टपादा :- ऋग्वेदे उपगमश्रवणाच्च। "न चात्रातीव कर्तव्यं दोषदष्टिपरं मनः । कचितु कांस्यभोजिन्यायेन2 शिष्योपगम आचार्यस्यापवादः, यथा ऋमोर्निदाघं दोषो ह्यविद्यमानोऽपि तच्चितानां प्रकाशते"॥ प्रति। उपगमश्च्वोत्तरोत्तरस्वरूपोपाधित्वेन वर्तमा न विवे का दि निष्पन्मु मुक्षा वतोमोक्ोपय- ब्रह्मात्मैकत्वसाक्षात्कारफलकवेदान्तविचाराय तत्तद्दृष्टान्तैर्वेदार्थविस्फुटीकरणकुशलं आचार्य इति। विचारस्यापि व्यवस्थितशब्दन्यायशरीरस्य दोषाशङ्कायामपि प्रबलमूल

प्रति करणेतिकर्तव्यताभावेन [इति] वेदविचारयोर्नानुबन्धभेदः । त्वान्न क्षतिकरत्वम्, तत्त्वतः पौरुषेयागमतदप्रामाण्यवादिनामेव सदोषत्वाशङ्कया कथा-

यद्यपि च व्रीह्यादिवत् प्रयाजादिवच्च स्वरूपे फले वोपकरणत्वं न विचारस्य नारम्भ:, नास्माकम् । तदप्याहु :-

वेदस्याध्वरवद्साध्यत्वादनपेक्षपामाण्यव्याघाताच्च, तथापि विप्रतिपत्तिमूलासम्भावनादि- "आगमप्रवणश्चाहै नापवाद्यः रखलन्नपि । दोषस्य प्रामाण्यापवादकस्य विप्रतिपत्तिनिरासेन निरासादनपवादप्रामाण्योपयोगात् इति- न हि सद्वर्त्मना गच्छन् स्खलितेष्वप्यपोद्यते॥ कर्तव्यतात्व कर्मफलनिर्वाहककालादेरिव न विरुध्यते। तदेताहु :- यथाकथन्िदारब्घा त्रयीमार्गानुसारिणी। "धर्मे प्रमीयमाणे हि वेदेन करणात्मना। इतिकर्तव्यताभाग मीमांसा पूरयिष्यति ।।" वागव्ृत्तिरल्पसारापि श्रद्दघानस्य शोभते०"॥

इति। न च उपक्रमोपसहाराभ्यामन्यपरे वाक्ये विचारविधौ "विष्णुरुपांशु इति ॥ नापि तृतीयः । वर्णनीयावैचित्रयेऽपि वर्णनवैचित्यात् रामचरितवत् पुनः

यष्टव्य: " इत्यादयोऽपि विधयः स्युः । तत्र हि पौर्णमासीशब्दवत् उपांशुयाजशब्दस्य प्रयासप्रचारात्। तदाह स मुरारि :-

यागसमुदायवचनत्वशक्कायां तस्य विधेयवचनत्ववैयर्थ्यात्, वाक्यस्यातत्परत्वात्। "यदि क्षुग्णं पूर्वैरिति जदति रामस्य चरितं गुणैरेतावद्धिर्जगति पुनरन्यो जयति कः ।

1. मनु. 2. 140. 2. यत् शिष्यस्य कांस्यभोजित्वनियम: उपाध्यायस्यानियमः यदि द्वयोरेकस्मिन 1. उपांशुयाजवाक्यस्य यागविधिपरत्वे 2. विष्ण्वादिवाक्यानाम् पात्रे भोजनमापद्येत तत्नामुख्यस्यापि श्विष्यस्य धर्मोऽनुगृह्यते-सोऽ्य कांस्यभोजिन्यायः। 3. बृ. 2.4.5. 4. तै.मं. 2.6.10. पू. मी. 12. 2, 14. 5. ऋो. वा. 1. 1. 4. 6. डो. वा. 1. 1. 1. 7 & 8.

६ वेदान्तकौमुदी यथार्थानुभव एव प्रमा, नानघिगतार्थज्ञानम्

स्वमात्मानं तत्तद्रूणगरिमगम्भीरमधुर- उद्दोषश् नासाधारण कारणम् उहुद्धानामेव सर्वत्र कारणत्वात्। अनुभवस्य तु स्फुरद्ूागन्रझ्माण: कथमुपकरिष्यन्ति कवयः 1" ।। चतुष्टयसन्निकर्षाद्यसाधारणम्, तन्व प्रत्युत्पन्नम् प्रत्यगुत्पन्नम्। ततस्स्मृतिप्रमाणफलयो- इति॥ न च अस्य कर्मकाण्डेन गतार्थत्वम्- र्विवेकः। न च महर्षिभिः प्रमाणेषु परिसङ्ध्यातस्सस्कारः । न च तदन्तर्गमात् पृथक्

अर्थवादादिसंसिद्धस्वर्गादिफलभोक्तरि । सङ्गयानाभावः, प्रत्यक्षस्य साक्षातकारफलत्वात् ; लिक्गादेश्च सततामात्रेण प्रतीत्यजनक-

प्रसिद्धे कर्मविघिना ब्रह्मत्वं साध्यतेऽघुना ॥१। त्वात, एतद्विलक्षणस्य संस्कारस्य प्रमाकारणेऽन्तर्गमासम्भवात्।

प्रामाण्यमर्थवादादेर्यदि नो कर्मवादिनः । यदाहु: अज्ञातज्ञापन प्रमाणम् इति। तदसारम्, चिरस्थायिष्वनधिगतत्वा-

स्वर्गादिफलवाक्यानामपापश्लोकतुल्यता ।।२।। योगात्। यदि नेह जन्मनि जन्मान्तरेऽपि, यदि न प्रत्यक्षेण अनुमानोपदेशाभ्यामपि प्रायशः उपलब्घानामेवोपलम्भात्। अन्यथा च प्रत्यभिज्ञानं दत्तजलाल्जलि स्यात्। थयन्न दुःखेन सम्भिन्नं इत्यादिस्वर्गलक्षणम्। ततश्र स्वरूपतोऽनघिगतत्वं बहाकुलयेत्। प्रकारतोऽपि भूयो भूयरस्तम्भादिष्वनुभूयमानेषु अमानसिद्ध मानत्वं कथ संसाधयेच्छतेः ॥३॥ न कश्चित् गुणप्रकार: प्रतिक्षणलब्घजन्मापवर्ग परिमाव्यते। कर्मापि ततोऽप्याशुतर-

तस्माद्विधिभिराक्षिप्ते स्वर्गादिफलशालिनि। विनाशि न प्रतिक्षणापूर्वम्। न च चतुःपश्चक्षणावस्थायिन्यपि तस्मिन्नकमेव विज्ञानं

चेतने ब्रझ्मता तस्य साध्यतेऽतोऽगतार्थता ।।४।। जनयित्वेन्द्रियादिकमन्यकर्मादिजन्मपेक्षते।

विचारविधेश्चाव्यवहितो विषयो विचारः । विचार्यवाक्यद्वारा ब्रह्माद्वैतम्। ननु यद्यपि स्वरूपस्य प्रकारस्य वा तथाविधस्य तादवस्थ्यम्, तथापि प्रत्यक्ष-

अथ प्रमाणादेरवास्तवत्वादनक्वत्वेनानारम्भ: कथायाः । तथा हि - यथार्थोऽनुभवः ज्ञानधारायां वर्तमान एवार्थ: परिस्फुरति। न च कमभाविनामेक एव वर्तमान: कालो

प्रमा। तत्साघनं च प्रमाणमाचक्षते। यथार्थत्वं च दुर्वैनण्डिकेनापि परिशेषात् स्वपक्ष- विषय: ज्ञानयौगपद्यप्रसक्कात्। एकस्यापि नानाप्रमातृवत् प्रत्यभिज्ञानानुपपत्तेश्र। ज्ञानाने कत्वेऽप्येककालावस्थानाकलनात्। तस्मात पूर्वज्ञानैरनाकलित एव वर्तमानोडर्य सिद्धिमभिसन्दघता परिशिष्टतत्त्वानुभवस्य नापलापमर्हति। अतस्तत्स्वरूपखण्डना उत्तरोत्तरैशवसीयत इत्यनधिगतार्थत्वम् इति । नाखण्डलस्यापि शक्यानुष्ठाना। अथ अद्वैतानुभवस्य यथार्थत्व खण्ड्यते, तथापि प्रमा- समान्यासिद्धौ शुक्तिकलधौतबोघस्येव विभ्रमेषु नाद्वैतबोधस्य विशेषात्मनः प्रमात्वं अत्राभिधीयते- न काल: प्रत्यक्षगोचरः ; अपरथा दुर्दिनादावपि प्रहरादि-

सक्रच्छेत; सांव्यावहारिकी प्रमा भ्रमान्नातिरिच्यते, भेदाभेदयोरिव प्रमात्वाप्रमात्वयोरेकत्र कालमेदसन्देहो न स्यात्। नापि मिन्नस्वभावः, किन्तु कालमेदका[र्थ]मुपधायैव

निवेशायोगात्। तेन तस्य प्रमात्वासिद्धौ द्वैतबोधबाघकत्वासिद्धयैव तस्य यथार्थत्वानप- कालमेदः, तत्परत्यक्षत्वमेव च कालमेदप्रत्यक्षत्वमिति परमार्थः । प्रतिक्षणं च

हवः । तात्कालिकासाधारणकारणविशिष्टसामग्रीजन्यं च ज्ञानमनुभवः । स्मृतेश्रासाधारण- स्तम्भादिनिष्ठस्य गुणस्य कर्मातिशयस्य वा कालोपाधेरसम्भवात्, प्रतीयमानेतरनिष्ठो-

कारणं संस्कारः । आत्मान्तःकरणादीनां ज्ञानान्तरसाधारण्यात्। स च चिरकालो- पाघेश्व ज्ञानान्तरविषयत्वे धारावाहनबुद्धयनुदयप्रसज्जात्, प्रमाणान्तरेण इन्द्रियान्तरेण

त्पन्नो न तु प्रत्युत्पन्नः । न च वाच्य क्रमविशेषवद्वूर्णानुभवाहितः प्रत्युत्पन्नोऽपि वा तेनैव वा तद्धर्मपरित्यागेन धर्म्यन्तरेऽनुभूयमाने कालोपाधिग्रहणाय विवक्षितैकार्थ-

कारण तद्ोचरायाः स्मृतेस्सस्कार इति; सार्वत्रिकैतादृटक्कारणस्य विवक्षितत्वात्। विषयबुद्धिघाराया असम्भवेन स्तम्भादिरेव प्रागभावनिवृतिप्रध्वंसानुत्पत्तिरूपो वर्तमानस्त- दवच्छिन्नः कालोऽपि वर्तमानः। स च तथाविधोडनेकज्ञानसाधारण एवं। न चैनावता ज्ञानयौगपद्यापति:, सूक्ष्मकालापेक्षया क्रमसम्भवात्। न च सूक्ष्म कालोपाधीनामप्रतीति:, 1. अनर्षरा. अङ्क. 1. 2. यम दुःखेन संभिन्नं न च प्रस्तमनन्तरम्। कार्यक्रमेणैवोन्नीयमानत्वात्। नापि प्रत्यभिज्ञानुपपत्तिः, पूर्वज्ञानविषयानुसन्धानमेव

अभिलाषोपनीतं च तत्मुख स्व:पदास्पदम् । हि प्रत्यमिज्ञानम् ; तच ज्ञानकमादेवोपपत्नम्। तस्मात् योऽनधिगतार्थबोघन प्रमाण-

८ वेदान्तकौमुदी यथाप्रसिद्धिसिद्धस्य कथाज्ञत्वे उदयनस्यापि संमतिः ९

मिच्छति तस्य धारावाहिबुद्धयोऽपमाः प्रसन्येरन् । न खवलु जरतां मतानुसारेण करिष्यत्, यथा प्रमाणाभास इति ज्ञानप्रामाण्यार्थप्राथमिककथायां धर्म्यादेः प्रसिद्धिमात्र-

संयुक्ततादात्म्यसम्बन्धग्राह्यस्य अर्वाचीनानां वा खप्रकाशस्य प्राकट्यस्य धारावाहि- सिद्धस्यैवाज्रत्वाङ्गीकारात् नास्मान् प्रति पर्यनुयोगो युज्यते। व्याख्यातश्वैतत् तात्पर्य-

बुद्धिष्वभावोऽनुभूयते, येनाज्ञातज्ञप्तितया तासां प्रमात्वं श्रद्धधीमहि। अतो 'यथार्थोड- परिशुद्धिकारेण- नुभव: प्रमा' इत्येव साधीयः । यथार्थत्व च द्वैतानुभवस्याप्युक्तम्, सति चैव "ननु न तावत प्रामाण्यसमर्थप्रवृत्िजनकत्वयोरविनाभावः प्रत्यक्षेण शक्यग्रहः,

वास्तवमेव प्रमाण सम्पत्स्यते, स्वरूपविषययोरबाघात्। तयोरेवाप्रत्यक्षत्वात । प्रामाण्यं हि समर्थप्रवृतिजनकत्वानुमेयम् ; तच्चान्वयव्यतिरेकानु- मेयम् इति। नाप्यनुमानेनान्वयग्रहः प्रामाण्यस्य क्चिदप्यसिद्धेः, सिद्धौ वा भथ एतद्वास्तवत्वस्य व्यवस्थायाः कथारम्भाधीनत्वात् सम्मुग्घसिद्धस्यैव कथा- किमनुमानेन? अनुमानान्तरसिद्धत्वेऽनवस्था दुरवस्था इत्याशङ्कय 'यदि पुनरेवं क्त्त्वम् ; अपराथा एतद्वास्तवत्वसिद्धा कथारम्भसिद्धिः, ततश् तत्सिद्धिः इति परस्प- नाभविष्यत्' इति व्यतिरेकोपन्यासः । अत्र चोपेक्षाज्ञानानां पक्षत्वेनानुपादानात् न राश्रयात्, मैवम् ; निश्चिती हि वाद कुरुत इत्यक्रीकारात्। कथमपरथा "एकं ब्रभास्त्रमादाय1"इत्यादिगलगर्जनापि? अतः प्रागेव कथारम्भात् स्वर्थानुमानाप्तवाक्यादिना भागासिद्धिः । व्यतिरेकी च सर्वत्र सपक्षामावमभ्युपेस्य प्रवर्तत इति नासाधारणा-

तन्निश्चय इति नोक्तदोषावकाशः । न च वाच्य दुर्वैतण्डिकस्य न कथाप्रवेश इति । नैकान्तिकता। न च वाच्यम्-एतस्यैवानुमानस्यार्थवत्त्वानवधारणे कथ प्रमाणाना-

दूषणाभिधान कथानारम्भे न शोभते, कथाप्रवेश विना निग्रहेऽतिप्रसङ्गात्। अतः मर्थवत्त्त्सिद्धिः, तदवधारणे वा कथ केवलव्यतिरेकित्वम् - इति। द्विविधं हि अनुमा-

सम्मुग्घसिद्धिरेव साधीयसी इति जारोपार्जितगर्भाया इव अन्तरेणापि परिषत्प्रवेश नस्य प्रामाण्यम्2। अविनाभाववत्त्वलक्षणम्, प्रमाजननलक्षण च। तत्र स्वविषयपरिच्छेदे कर्तव्येSविनाभावावधारणमेवापेक्ष्यते, न प्रमाजनकत्वावधारणम् इत्यनवधृतप्रामाण्ये- दुष्टत्वावधारणमात्रेण निग्रहसम्भवात्। न खलु कौचिदपि प्रेक्षाकारिणौ कृत्रिमाकृत्रिम- नैवानेन प्रमाणानां प्रमाफलत्वाख्यं2 प्रामाण्यं साध्यत इति सर्व सुन्दरम्3" इति। कनकेन समानमेव व्यवहारमारभमाणौ दृष्टपूर्वौ। न च वाच्यम्-यथैतावती सम्मुग्ध- रीत्यैव प्रवृत्ता कथा, तथोत्तरापि प्रवर्तताम्-इति ; एतावत्याः खलु कथायाः समय- तदस्यां प्रामाण्यकथायां यथाप्रसिद्धमात्रस्यैवाऋ्जत्वं; तेन प्रामाण्याप्रामाण्याव-

बन्घार्थत्वेन रज्रावतारणार्थवादित्राभिघातदेशीयत्वात्। न च वाच्यम्- रेखागवयत्रणदै- धारणमपि यदा नाङ्गं, तदा तदधीनवास्तवावास्तवकथाङ्कचिन्ता प्रागेवाननुरूपा। अपरि-

धर्यस्वम्दृष्टसूचक प्रतिबिम्बसवितृसुष्यादेः सत्यार्थप्रमित्यङ्गत्ववदवास्तवस्यापि मानादेः तोषात्पक्षान्तरोपादानान्नायं सिद्धान्तपरयोगः । तथाहि-"ननु नास्त्येवासौ वादी, यः प्रामाण्यनिश्चये विप्रतिपद्येत ; न हि

दाहरणत्वात्, सत्यस्य प्रामाण्यं स्वीकृत्य तन्निश्चये विप्रतिपत्तिः, सवीकारस्य निश्चयमूलत्वात्। नाप्यसीकृत्य,

[त्वापते: ]। अतो वास्तवाद्गाभावादनारभ्यैवाद्वैतकथा इति। प्रमाणशून्यविप्रतिपत्तेः सर्वत्र सुलभत्वेन सर्ववादिविधिनिषेधप्रसज्ञात्। अनिश्चिते च प्रामाण्ये तदतद्रृपसन्देहोऽपि कचिद्दुर्लभः ; विशेषस्मृतेरभावात्, तत्पूर्वकत्वाच्च नायमपि पक्ष: क्षोदक्षमः, यथा प्रसिद्धिसिद्धस्य कथाङ्गत्वोपपत्तेः मूलनिरूपणाया सर्वसंशयानाम्। तस्मादस्ति प्रामाण्यादिकम् ; तन्निश्चयोपायस्तु चिन्तामर्हति अशक्यत्वाच्च। तदाहुः इष्टसिद्धयाचार्या :- "सत्यम् ; प्रसिद्धिरस्ति, अत एव व्यव- एवश्चान्वयोऽस्त्येव। तत्कर्थ केवलव्यतिरेकी इत्यपरितोषात् अन्वयव्यतिरेकी हराम: ; किन्तु नास्या भूल पश्यामः' इति। न च श्रौताद्वैतकथारम्भे गार्गियाज्ञवल्क्य- वा " । अनुमानस्य स्वतः प्रमाणतया अन्वयस्यापि सम्भवात् इति पक्षान्तरोपन्यासान्न शाकल्यजनकादीनां कथाक्कतत्त्वचिन्ताः श्रयन्ते। किश्च नैयायिकैरपि - विमत ज्ञानम् अर्थाव्यमिचारि, समर्थप्रवृत्तिजनकत्वात् ; यदि पुनरेवं नाभविष्यत् न समर्था प्रवृत्तिम- 1. Udayana's Tatparya Parisvddhi reads अर्थवत्त्वं 2. ibid प्रमाणतत्त्वलक्षण 3. न्या. ता. शु. p. 57. 1. एकं ब्रह्मास्त्रमादाय नान्यं गणयतः क्वचित्। 4. ibid p. 60. आस्ते न धीरवीरस्य भङ्गः सज्रकेलिषु॥ खण्डनखण्डसाधे 1-15. 2

१० वेदान्तकौमुदी वृत्तिनिर्गमनं, तया मावरणभक्कश्र ११

पूर्वप्रयोग: सिद्धान्तत्वेन सम्मत इति, तदाप्यस्माकमेव विजयदुन्दुभ्यास्फालना, प्रामाण्यादेरनिर्धारितस्यैव कथाप्रवृत्त्यव्रत्वात् निर्धारणपक्षे च परस्पराश्रयात्, विशेषात्। तत्र हि प्रभा सावयवा स्वोपाघिमवधूयापि यतस्ततो घाकन्ती युक्तं

पक्षान्तरोपन्यासस्यापि सम्मुग्घसिद्धाङ्रसाधकत्वमेव। तस्मात् यवश्र खल्वयमपि न्यायमुद्रा- यत्किश्चिद्विषयं स्फोरयेत् इति। इह तु निरंशं कुम्भाकाशमिवोपधानपराधीनगतिक चैतन्यं नोपघानेनाव्यापं व्याप्ोति। भेदक: प्रयोग:, न खलु स्वतः प्रामाण्यं न्याये। यदपि स्वतः परतश्च इत्यनुमोदनं उद्यनस्य, तदसत्. अनुमानस्य ननु अस्य धारावहनज्ञानाव्यापनमभ्यधायि। ननु प्रवृतति प्रात्तिं च जनयदेव

प्रमाण्यसाधने तस्यैव दृष्टान्तत्वे विरोधात्। अन्यस्य च तथात्वेऽन्योन्याश्रयात् विज्ञान प्रमा, तदर्थमेव विषये प्रमानुसरणात्। आद्यं च विज्ञान तथा, ततस्तदेव प्रमा

केवलव्यतिरेक्याक्षेपस्यापि कथारम्भपूर्वकत्वात्, ततः प्रामाण्यविचाराय प्रागेव प्रारब्घा इति नाव्याप्तिः इति चेत्, तदसारम् ; न छ्यप्रवर्तयदेव विज्ञानमर्थ प्रापयति, नापि कथा कर्थं न सम्मुग्धोपकरणा; न च अन्वयव्यतिरेकतत्त्वनिश्चयोऽपि प्राक् कथायाः । हठादेव प्रवर्तयति; किन्तर्हि ? अर्थोपटृष्टिरूपतया; सा च सर्वेषां समाना इति अतः प्रसिद्धिमात्रशरणैर्न्यायवादिमिरपि प्रसिद्धिशरणास्तत्त्वदर्शिनः कथाधिकारे प्रति- प्रामाण्यमपि तथा।

षिध्यन्ते धूर्तचोरैरिवेतरचोरा इति साहसमेव बलीय: ! ननु तत्ाप्यकोपधानचैतन्यव्याप्ते कुम्भाकाशकोडीकृते पयसीव नोपहितान्त- किश्च प्रमाणादयः पदार्थाः परमार्थसन्त एव कथाङ्गमिति निर्णयो न रावकाश इति पूर्वव्यावृत्तौ यावदन्यसक्कम: तावदज्ञानान्तरावृतौ द्रागजातायां ज्ञानान्तर- स्वार्थानुमानात्, तस्यापि मुहुः परिदृष्टव्याप्तिमूलत्वात्। न च लौकिककथासु तथा मध्यज्ञाननिवृत्तिफलम् इति नाव्यापनावकाशः, मैवम्; एवं सति नाना प्रमातारो व्याप्तिदर्शनमस्ति। प्रवादुकानां कथासु तथा निर्धारणायां पूर्वोक्तमन्योन्यापेक्षणं, कथा- नापर्यायमेकं गोचरं गोचरयेयुः, दृश्यते च प्रदीपादिप्रभासक्करो विषये। किश्र प्रयुक्त्ो निग्रहोऽपि तदप्रविष्टस्य न जाघटीति। नो स्वल्वक्षान् दीव्यतो यः पराजयः स वृत्तिसश्वरणपक्षे सश्चरणद्वाराणां गोचरोपपातिवृत्तीनां च मिथो गोचरीभावसंभवेन तटस्थस्योपस्थाप्यते परीक्षकैः । सति चैंवं एतावत्यपि कथा समयबन्धानन्तरैव, न घटादिज्ञाने चक्षुरादीनामपरज्ञानानां च घटादिवदनुसन्धेयता दुर्वारा। वर्तते च रक्कावतारडम्बरतुल्यतोपालम्भाय। इत्थं च प्रमाणादीनां सत्त्वमात्रं कथाङ्गत्वेन वृत्तिसश्वारः । तथाहि-कृत्नः प्रज्ञानघनः सदानन्दैकरसः पूर्णः पुरुषो वस्तुस्थित्या परीक्षकाणामपेक्षणीयमिति न सुवर्णोदाहरणावकाशोऽपि। तस्मादनवद्यस्तावदद्वैत- विध्वस्तसमस्ताविद्योऽप्यवद्यसन्ताननिदान अनाद्यनिर्वाच्याविद्यां व्योमेव जलदपटल- दर्शनारम्भ इति सिद्धम्। मनमिहतोऽपि परिघाय व्योमादिविश्वविवर्तसङ्कलां सर्वगतोऽपि तया तत्र तत्र विवर्त-

प्रमाणलक्षणपरीक्षा रूपैरुपगूढ: परिच्छन्न इव।

कथादिलक्षणं तु व्यवहाराय यथाकथश्चिदस्तु नाम ; प्रमाणलक्षणं पुनः "परागर्थप्रमेयेषु या फलत्वेन सम्मता ।

परीक्षणीयं प्रमेयविशेषव्यवस्थापनाय। अज्ञातार्थज्ञपिः प्रमाणम् इति तावद्वैदिकाः, संवित् सैवेह मेयोऽर्थो वेदान्तोक्तिप्रमाणतः ।"

अज्ञातत्वेन व्यवहारयोग्योऽर्थोऽज्ञातोऽर्थः, न च विपर्यासादिविषयः तादशः येन तत्नातिव्यापनं उदयनोक्तं स्यात्। यद्यपि स्वभावप्रतिबुद्धमात्मवस्तु चक्षुरादिजन्यान्तः- करणवृत्तिप्रतिबिम्बिततत्त्वदर्शिनां बाद्यवत्स्वरूपे प्रमाणम्, तथापि तत्स्वविवर्तप्रपश्चोपगूढ परमेश्वरः कूटस्थनित्यो विज्ञानघातुरविद्यया मायया मायाविवदनेकघा विभाव्यते नान्यो

स्वरूपमज्ञातृमेवावरणोत्सारणेन ज्ञापयति इति व्यवस्थाप्यते; ततो नाव्याप्तिः। न च विज्ञानधातुरस्ति" इति दहराधिकरणे भगवत्पादैरभिघानात्। स च परमाण्व- वस्थो वहिरिव नोपधानलब्धामिव्यक्तिमन्तरेण प्रभवति प्रकाशादिकार्याय ; तदुपधानं च स्वरूपत्वात्तत् ज्ञातव्याज्ञातव्यसाधारणं प्रमाणं स्यात्, सावित्राणामिव किरणानां विशुद्धसत्त्वसन्तानमय मन: स्फटिकोपलनिर्मलं विषयेन्द्रियसंप्रयोगादष्टादिक्षुब्धं विषय- दर्पणादिप्रतिफलितानां स्वरूपभूतानामवभासच्छटां तथा कलयामो यत इति वचनीयं; पर्यन्तं दीर्धप्रभाकारेण परिणमते। स चान्तःकरणावच्छिन्नं चैतन्यं तदावरणमविद्या-

१२ वेदान्तकौमुदी ज्ञानं नात्मगुण: नापि क्रिया, अपि तु मनोवृत्ति: १२

पटलं स्वकारणमपि वृश्चिक इव मलीमसवित्रहं गोमयमभिभूयाऽभिव्यनक्ति। तया निश्वयवस्य विषयावकुण्ठननिमित्तो वा मुद्रामुद्रितप्रतिमुद्रान्यायेन वा नाकारस्सम्भवति क्रोडीकृतं विषयमपि तदूपगूढतयैव व्यक्तीकरोति सैव वृत्तिः। उभयसंलम्रत्वाच्च तदभिव्यक्तचैतन्यस्यापि तथात्वेन मयेद विदितमिति संक्लेषप्रत्ययः । वृत्तिलक्षण- यतः, अथ नायनतेजसा विषयावकुण्ठनात् तस्य च मनस्संपर्कद्वारेण।Sऽत्मसम्पर्कात् तस्य च ज्ञानोपादानत्वात् विषयोल्लेखो विज्ञाने न विरुध्यते। विरुध्यत एव; यतो प्रमश्रयान्तःकरणावच्छिन्नं तत् प्रमाता इत्यपि व्यपदिश्यते। कर्मकारकामिव्यक्तं च घटादवकुण्ठ कसावित्रादिप्रकाशसंसर्गिणोडपि गगनस्य तदाकारोलेखवत्परिणामः कदा- प्रमेयम्। तत्प्रकाशात्मना फलव्यपदेशभाक्। अन्तःकरणचैतन्ययो रैक्याध्यासाच्च चित्केनचिद्दृष्टः खीकृतो वा नो निपुणेन। न च अदृष्टमप्यघटमानमेवं घटयति। एवं वृत्तिलक्षणपमाया आश्रयोऽपि चैतन्यम एवं वृत्तिव्यक्षकमपि तप्तायःपिण्डन्यायेन तदेकतामिवासं वृत्तिवद्विषयप्राकट्यात्मना सम्पद्यते। ततः क्रियाफलयोर्यथाक्रमं व्यव- क्रियाया अपि निराकारत्वान्न साक्षाद्विषयानुभावकत्व प्राकट्यव्यवघानाद्वा तदमुमेयायाः । सा चेत् प्रकाशविग्रहा न प्राकट्यानुमेया तथाविधाया अप्यस्फुरणे प्राकट्यस्याप्यसफुर- स्थिताश्रयविषयलाभः । णादलिङ्गत्वम् । यत्र हि नेदीयसोऽपि प्रकाशस्यानावृत्तस्य नानुभवः तत्र का वार्ता

एवं प्रमात्नादिव्यवस्थास्तुच्छा इत्यतो भवन्ति सश्चरणप्रयुक्ता वृत्तेर्दोषाः । दवीयस: प्रकाशस्य प्राकट्यात्मकस्य लिङ्गस्यानुभवे। न चात्र नायनसावित्रतेजसोरिवानु-

अत्रोच्यते-येषां शरीरप्रदेश एव स्वभावजडस्यात्मनो विषयप्रकाशो द्वतरूपत्वादिविशेषोऽस्ति येनोपलम्भानुपलम्भौ व्यवस्थाप्येयाताम्; प्रकाशशरीरता-

गुणात्मको विकारः, तेषामपि मध्यस्थशरीररूपादेरत्मसमवेतधर्मादेश्च भास्वररूपकल्पेन प्रयुक्तखवप्रकाशत्वविशेषस्य ज्ञानेऽपि दुर्वारत्वात्।

तेन ग्रहणप्रसङ्कादनुसन्धान समानमापदयेत; विषयसामग्रया नियामकत्वेनास्माकमपि अथाप्रकाशविग्रहा ज्ञानक्रिया सा प्रकाशविग्रहं विषये प्रमाख्य फलमाघते,

सा काकर्मक्षिता। यदि च ज्ञानगुणस्य घटरूपस्येव नान्येन साक्षादसिति सयोगो वृत्ते: नैतदपि न्यायसहिष्णु ; प्राकट्यलक्षणप्रमाश्रयत्वे घटादे: प्रमातृत्वप्रसज्ञात्। घर्षणादि-

पुनस्स्वतन्त्रद्रव्यतया स समस्ति इति भवत्येवातिप्रतिकूलम्, तर्हि घटादिज्ञानस्य किया हि दर्पणादौ प्रकाशातिशयमादधाना न तत्सम्पर्कमन्तरेणाSडघत्ते। अथात्रापि

साक्षादस्त्यात्मसंसर्ग इति घटादिज्ञान आत्मा प्रकाशेत इति गुरुमतप्रसङ्को नैयायिकस्य स्वाश्रयात्मद्वारेणास्ति विषयसम्पर्कः, तर्यनियम: प्राकट्याधानस्य, अत एव सर्वाडपि

रूपवत्प्रभाद्रव्येण वाऽडत्मना ज्ञानवता संसर्गवतामात्मान्तराणामभिव्यक्तिरपि दुर्वारा। क्रिया स्वातिरिक्तफला इति विज्ञानक्रियापि तथा इत्यपास्तम्। न च बुद्धि: क्रिया

तस्मान्नियतैव योग्यता कल्पकानुसारेणानुसरणीया। येषामपि ज्ञानमात्मनः परिणामः "बुद्धेर्गणेनात्मगुणेन चैव ह्याराग्रमात्नो ह्यवरोऽपि दृष्टः " "स्फटिक इव लोहितद्रव्य-

क्रियारूप: तेषामप्युक्तदोषस्तुल्यः । सन्निधौ समारोपितलोहितिमा जीवः समारोपितोक्तपरिणामवान् तद्वद्बुद्धिसन्निधौ" इत्यागमान्मनसो बुद्धेरिन्द्रियत्वावगतेः। अतः सावयवसत्त्वात्मकमन्तःकरणमेवानुद्धत- अघटमानगुणपरिणामाभ्यां च न बाह्यविषयाभिव्यक्तिरपि; तत्र गुणपक्षे रूपस्पर्शमदश्यमस्पृश्यं च विषयाकारेण परिणमत इति रमणीयम्। तस्य देहावरुद्धात्मप्रदेशत्वान्न बाह्यव्यञ्जकत्वं तावत् ; न खलु घटाद्यवरुद्धप्रदीपादि- प्रकाशो व्यवहितविषयाभिव्यञ्जकः । अथ विषयाभिव्यक्तिर्नाम विज्ञाने तदाकारोलेख- धारावाहिकज्ञानानामपि प्रत्येकमज्ञानोच्छेदकत्वाच्च नाव्याप्तिः । अथैतद्वक्तव्यम्-

मात्रम्, न वहिरङ्गरूपस्य विज्ञानाभिव्यापिः "बुद्धिरुपलब्घिर्ज्ञानं प्रत्यय इत्यनर्थान्तरम्"1 किमज्ञानं विषयविवर्तोपादानमेव प्रमया निवर्तते, ततोऽन्यद्रा? आाद्ये कृतस्ननिवृत्तौ

इति अक्षपादवचनात् ; न ज्ञानजन्यार्थोपलब्धिन्यायेन भट्टानामिब ; नापि साङ्खय- घटज्ञानान्मोक्ष :; तावन्मात्रनिवृत्तौ घटस्यापि नष्टत्वात् तद्दर्शन न स्यात्। अथानारम्भकं

वेदान्तिनोरिव अन्तःकरणवृत्तिर्विज्ञानम्, तत्रामिव्यक्तं च चैतन्यं संवेदनमर्थ- निवर्त्थम्, तदपि मूलाज्ञानांशो वा स्वतन्त्रं वा; प्रथमज्ञानेनैव निवृत्त द्वितीयादेर्ज्ञात-

प्रकाशः । किन्तु विज्ञानमेव संवेदनशब्दार्थो विषयप्रकाशः; मैवम्; आन्तरस्य ज्ञप्तित्वात् कर्थ व्याप्तिः । अथ यावन्ति ज्ञानानि, तावन्ति स्वतन्त्राणि परतन्त्राणि वा अज्ञानानि, ततो न 1. न्या. सू. 1.1.15 दोष: ; दोष एव, यथा लघुप्रदीपप्रकाशः स्वविषयावरकं तमो निरवशेषेण नाशयति

वेदान्तकौमुदी तमसो भावरूपत्वं, ज्ञानानां स्वतःप्रामाण्यंच १५

तथा ज्ञानप्रकाशोऽपि समग्राज्ञानध्वसीति द्वितीयादिज्ञानस्य ज्ञातज्ञापनस्यापरिद्दारात्। निष्पत्तिवैधर्म्यात् भामावः तमः, तत्र च व्योग्नीव नीलरूपसमारोपादयं व्यवहार इति,

नायं दोष:, तुल्यत्वात्। इष्यते हि परेणापि ज्ञानमग्रहणस्य प्रागभावविभ्रहस्य निवर्तकम् ; तदपि शून्ये विश्वं समारोपितं इति माध्यमिकमतप्रवेशाय, तभो ध्वान्तं अन्धकार

तत्र विरोधित्वाविशेषात् निरवशेषेणाग्रहणनिवृत्तौ प्रथमज्ञानेन द्वितीयादेः कृत्याभावः । इति निष्प्रतियोगिकतया प्रतीतस्य कर्थंकारं आलोकाभावत्वनिश्चयोऽपि, येन तत्र

यद्यग्रहणं न विषयावरणं निवर्त्यते ज्ञानेन, तथा सत्ति गेहावरकतमोवद्विषयनिष्ठत्व- स्मर्यमाणनीलरूपं समारोपयति। यदि च दरव्यादिनिष्पत्तिवैधर्म्यादमावत्वम् तर्हि तदभाव

प्रसङ्ञात् ; किन्तु प्रमातृगतमेव विषयविषयम् इति विशेष:, तस्यैकपदे प्रमातर्य- वैधर्म्यात् भावत्वमेव कुतो न स्यात् ? न खलु कस्यचिद्द्रव्यस्य गुणस्य कर्मणो वा

शेषविषयाग्रहणनिवृत्तावेकतमज्ञानेन द्वितीयादवैयर्थ्यम्। स्वप्रागभावमात्रनिवर्तकत्वं तद्वदमावो यस्ततः प्रचलन् मूर्तिमानालोक्यते केनापि। विद्युता द्रव्येण निष्पति

चेत, उद्धतैकाज्ञाननिवर्तकत्वमत्रापि । साधर्म्याच्च सिद्धो हेतु: ।

किश्च बाह्यप्रकाशाभावस्य तमस आवरकत्वदर्शनात् आन्तरज्ञानप्रकाश- किश्न न्यायवार्तिककारैः :- 'आत्मपरद2 सार्थकम्, पदत्वात्, प्रसिद्धवत्,

भावस्यापि तत्सम्भवति। तथा च प्रातिस्विकप्रागभावमात्ननिवर्तकत्वे विज्ञानस्यान्घकार- इति नास्तिकवाद निराकुर्वद्धि: तमःपदेन व्यभिचारमाशङ्कय, तमशशब्दोडपि सद्विषय

शतावृतप्रदेशवदात्मा न कदाचित् प्रकाशेतापि, प्रागेव उद्धतसुखादि। ततो वैफल्यं एव इति परिहारमवतार्य पुनरुक्तसूत्रव्याघातमाशङ्कय च सूत्रार्थापरिज्ञानात् निराकृत

ज्ञानस्य। पक्षान्तरे पुनरप्रकाशासम्भवः। ततस्सत्स्वप्यनन्तेष्वज्ञानेषु बहुजनसमाकुलप्रदेश ते जस्सम्बन्धीनि द्रव्यगुणकर्माणि तमश्शन्नेनाभिधीयन्ते, तस्मान्न सूत्रव्याघात इति सद्

इव वैद्युतनिपातो विज्ञानमितरापसारणेन किश्चिदेव दहत् स्वोचित व्यवहारं जनयति विषयत्वप्रतिपादनात् तमश्शब्दस्य चलनक्रियानीलरूपवद्दव्यं तम इति गम्यते

वावत् त्रिचतुरक्षणावस्थानं, सन्निपातदोवे प्रबलौषधमिव कमपि दोषं निवर्तयत् सत्यन् ; तत्त परप्रसिद्द्धया परं प्रति बोघार्थमुदाहरति, अज्ञानं च भावरूप

इतराभिभव च कुर्वत् इति युज्यते। प्रयोजनकौमुद्यां निवेदयिष्यामः । सति चैवं साम्येन प्रमाणस्य प्रामाण्यं सफल

ननु किमनन्तानि शुक्त्यज्ञानानि? बाढम् ; अनन्तान्येव, "यद्यनन्तानि संपत्स्यते ; न खलु तुच्छस्य तमसो मोहस्य वा प्रध्वसः प्रकाशेन प्रमया वा

शुक्तिज्ञानानि1" इति इष्टसिद्धिकारैः अभिधानाच्च। सर्वविषयविवर्ताघिष्ठानब्रभ्म- शक्यसाधनः । सति चैवं चैतन्यज्योतिषो मन्दनदीपे वेश्मनि दैपस्येवार्चिषो,

विचारात्मागज्ञानप्रमाणज्ञानयोविषय विषयित्वव्यवहारः । विचारिते तु ब्रह्मणि तस्यैव नयनस्येव च, प्रकाशविरोधिनां तमसा मायया सहमाव इत्युपपन्रम्। आलोकाभावत्वे

विषयावच्छिन्नस्य स्फुरणास्फुरणे इति तद्विषयत्वमेव ज्ञानाज्ञानयो: इति हि तत्त्वदशिनां हि तमसस्तीवसावित्राद्यालोकामावतया मन्ददैपादितेजसा सहभावो विशेषज्ञानप्राग-

रहस्यम्। वृत्तिविज्ञानस्य सावयवत्वाच्च हासदशायां दीपज्वालाया इव तमोन्तरं भावस्येव सामान्यज्ञानेन न विरुध्यते ; मायायास्तु निवतकचैतन्यज्योतिस्सहभावोऽनुपपत्र

मोहान्तरमावरितुं विषयं प्रवर्तते, ततोऽपक्रममाणं क्षणान्तरे सामत्रचनुसारेण इत्याशङ्कयेत ; भावरूपस्य तु तमस आलोकमात्रविरोधित्वेऽपि कचिदालोकव्यक्रचत्वं

विज्ञानान्तरं विषयावरणभज्ञेनैव स्वकार्य करोति; तथा सर्वाण्यपि ; अतिशैध्रयातु ज्ञान- सहभाववदत्रापि स इति नानुपपत्त्याशक्का।।

मेदवदावरणान्तरं न लक्ष्यते। अतः प्रतिप्रत्यक्षविज्ञानं मोहभद्गः ; लिङ्गादिजन्यज्ञाने च स्वतः प्रामाण्यवाद: विषयस्य सामग्रीत्वाभावात् वृत्त्यालिक्कनासम्भवेन चैतन्याव्यञ्जकत्वान्न विषयापरोक्षता। अथ प्रामाण्यं निरुप्यते-प्रामाण्यमप्रामाप्य चोभयं स्वत एव इति

व्यवहारोपयोगि इति नाव्याप्तिरसम्भवो वा प्रमाणलक्षणस्य केचित्3। अप्रामाण्यं स्वतः ; परतः प्रामाण्यम् इत्यन्ये। उभयं परत इत्यपरे।

ननु 'आलोकाभावस्य तमसः' वृति कथमुदाहृतम्, यावता 'नीलं तमः' 1. न्या. वा. 3. 1. 1. 2. M. S. वात्मनेपर्द इति तस्य रूपवत्त्वोपलम्भात् द्रव्यत्वेन भावत्वं निश्चीयते? यदपि द्रव्यगुणकर्म- 3. साङ्बया: 4. बौद्धा: 5. नैयाभिका: (1) इ. सि 1-9.

१६ वेदान्तकौमुदी दोषाभावस्य प्रमाहेतुत्वनिराकरणम् १७

प्रामाण्यं स्वतः, परतोऽपमाण्यम् इति तु वैदिकाः। उभय स्वत इति तावद्विरोघव्याकुलं न मूलबन्धायापि। व्यक्तिमेदेन विरोधसमाधानेऽपि कुत्र प्रामाण्यम्, क चाप्रामाण्यम्? अस्ति हि तत्र ज्ञानहेतुः, अन्यथा ज्ञानमपि सा न स्यात् ज्ञानत्वेप्यतिरिक्तदोषानु-

इति निर्धारणहेत्वभावादनध्यवसाय एव। सामग्रीमेदेन प्रमाऽपमाव्यक्तिमेदसिद्धावपि प्रवेशात् अप्रमा इति चेत्, एवं तर्हि दोषाभावमधिकमासाद्य प्रमापि जायेत

ज्ञानत्वेनैव हेत्वन्तरावलम्बने परतस्त्ववादप्रसङ्कात् प्रामाण्याप्रामाण्यावधारणे ज्ञानत्वस्या- नियमेन तदपेक्षणादित्याहुः2। अत्र परिहार :-

विशेषात् उक्तः संशयः स्यात्। तदाहुर्भट्टपादाः :- यथाश्रुते भागासिद्धो हेतुः स्यात्, ईश्वरप्रमायां कार्यत्वे सति ज्ञानविशेषत्वा-

"विज्ञानव्यक्तिमेदेन भवेच्चेदविरुद्धता । नज्गीकारात्। अत एव भागे बाधोऽपि। अनीश्वरप्रमाविवक्षायां विवक्षितसाध्यस्याभावात्,

तथाप्यन्यानपेक्षत्वे किं क्केति न निरूप्यते' ॥" दृष्टान्ते हेतोविरुद्धत्वापातात्। अथातिरिक्तहेतुमात्रस्य विवक्षितत्वात् विशेषस्य च

इति। तस्मान्नाय पक्ष: क्षोदक्षमः । द्वितीयेऽपि प्रामाण्यस्य परतत्त्वं शुद्धकारणजन्यत्वम्; परिशेषलभ्यत्वात् अदोषः, तदाप्यप्रयोजको हेतुः, विपक्षे बाधाभावात्। अथ

तदभावे च स्वत एवाप्रामाण्यम्, तत्र कारणशुद्धत्वं सामग्रयन्तरासक्कुलत्वं चेत् कथमेष हेतुदूषणम्? सिद्धसाधनवदसिद्धान्तर्गतत्वात्। तस्यापि कथ तदन्तर्गमः?

उत्पत्तौ प्रमाण्यस्य कारणम्, तदा स्वतः प्रामाण्यमेव इत्यपराद्धान्तः । विज्ञान- उच्यते-व्याप्तस्य हि पक्षधर्मताप्रतीति: सिद्धिः; तदभावोऽसिद्धि: इयं च व्याप्तिनक्ष-

सामश्रीजन्यत्वे सति यत्तदन्यजन्यत्वं तदभावस्यैव स्वतस्त्वोक्तयक्गीकारात्। तदभावे धर्मतास्वरूपाणा मन्यतमाप्रतीत्या त्रिविधा यथासङ्गयमन्यथासिद्धि: आश्रयासिद्धि:स्वरूपा-

स्वभावतोऽप्रमाणत्वं इत्येतदपि व्याहत शुद्धसामत्रयभावस्याशुद्धसामग्रीमत्त्वेन तज्जन्यत्वे सिद्धि: इत्याख्यायते । मध्यमाप्याश्रयस्वरूपाप्रतीत्या तद्विशेषणपक्षत्वप्रतीत्या च इति

स्वभावतोऽप्रमाणत्वं इत्येतत् कुतो न व्याहन्यते, बौद्धेन पृथगभावानङ्कीकारात्। दयी। तत्र चरमा सिद्धसाधनमिति व्यपदिश्यते, व्याप्तिस्थितौ पक्षत्वरूपस्याहत्य

किश्च अज्ञानलक्षणमप्रामाण्यं प्रागभावात्मकं यद्यपि न हेतुमपेक्षते, तथापि विज्ञान- विघटनात् न त्वेवं बाध: प्रथमतो व्याप्तेरेव विघटनात् इति विशेष:। अप्रयोजकोऽपि

शरीरसंशयविपर्यासलक्षण तदपेक्षत एव; अपरथा प्रमाया अपि विज्ञानविग्रहायाः निश्चितोपाधि: शङ्कयमानोपाघिश्र निवार्यो विपक्षवाघकप्रदर्शनेनैव; तदभावे पक्षस्य

शुद्धकारणजन्यत्वं तद्वज्जन्यत्वासम्भवेन दूरोत्सारितं स्यात्। अतोऽशुद्धकारण जन्यम- विपक्षत्वापत्त्या स्वरूपविघटनादसिद्धो हेतुः ।

प्रामाण्यद्वयमिति न सर्वमप्रामाण्य स्वतः। एतदप्याहुः :- ननु अप्रमाप्यन्यथा प्रमा भवेत इत्यवादि बाघकस्तर्कः । अत्र परीक्षणीयम्-

"अप्रामाण्यं त्रिधा भिन्नं मिथ्यात्वाज्ञानसंशयैः । अस्ति तावत् सुखसामश्री घर्मः; दुःखसामग्री चाघर्मः ; तौ च गुणदोषवन्मिथो

वस्तुत्वात् द्विविधस्यात्न सम्भवो दुष्टकारणात्।। विरोधिनौ। तत्र यथा धर्मो नाधर्माभावस्य सुखोदयाय सामग्रयन्तर्गममपेक्षते सर्वजन-

अविज्ञाने तु दोषाणां व्यापारो नैव विद्यते। प्रतीताघर्माचारस्यापि सुखोदयस्याविगीतत्वात्। किन्तु अधर्माभावे तज्जन्यदुःखाभाव एव,

कारणाभावतस्त्वेव तत्सिद्धं नस्त्वदुक्तिवत्2 ।।" तथापि दोषव्यावृत्तावप्रमैव व्यावर्तत इति न्याय्यम्। सत्यप्यविवादिकाचादिदोषे कदाचि-

इति। ततो नायमपि पक्षो रमणीय: तकस्यचित् प्रमोदयस्याविसंवादित्वात्। अथ न जातिमात्रेण विरोधित्वम् ; किन्तु कार्य- व्याघातकतया, सा चोहुद्धदशायामेव, तेन तदभाव: कार्यसामग्री इति मतम्, तर्हि तृतीयपक्षाबलम्बनेन तार्किका :- प्रमा ज्ञानहेत्वतिरिक्तहेत्वधीना कार्यत्वे प्रसुप्तयापि कार्यसिद्धौ न नियमेन तदभावोडपेक्षणीयः। न च प्रसुप्तिरपि नियता दोषस्य सति तद्विशेषत्वात् अप्रमावत्। यदि तावन्मात्राघीना भवेत् अप्रमापि प्रमैव भवेत्। सर्वथा तदभावेऽपि कार्याभ्युपगमात्। एवमप्यवस्थितौ कथक्कारं तेऽप्यवस्थितमूलाप्रमायाः

1. शो. वा. 1. 2.37. प्रमात्वप्रसञ्जन साधीयः, व्यवस्थितेऽपि साध्ये व्यवस्थितं बाघकमुपन्यस्तव्यम्। अथ 2. शो. वा. 1. 2. 54. 55. संशायभ्रमज्ञानयोः वस्तुत्वात् दोषजन्यत्वसंभवोऽस्ति मतम्-कदाचिद् दोषस्यौदासीन्यं कदाचिदुच्छेदः कार्योपकारी इत्यस्त्येवातिरिक्तहेतु- अविज्ञानस्य तु न दोषजन्यत्वं ज्ञानकारणाभावादेव तस्य सिद्धत्वात् इत्यर्थः। 1. न्या. कु. 2.1. 3

१८ वेदान्तकौमुदी उदयनेन स्वतःप्रामाण्यदूषण तत्परिहारश्र १९

सापेक्षत्वव्यवस्थितिः ; प्रार्थ्यते च दुर्जनौदासीन्यं राजसभादौ कार्यव्यापृतैः ; नैतत, नियमेन तदपेक्षणात् इति स्वोक्तिविघातात्। अथ नियमेन1 दोषकार्याभावोऽपेक्षित गुणापेक्षा इति निर्वाहप्रकारः । अर्थनिश्चयात्मकस्य तस्य फलान्तरासम्भवात् व्यक्तत्वादि

इति मतम् ; तदपि न, विनश्यदविनश्यदवस्थयोः प्रमाप्रमेयोः समावस्थानस्वीकारात्। व्यवहारस्य तावन्मात्रसाध्यत्वात्। तदप्याहुः :-

ततो बाघकस्य व्यवस्थापयितुमशक्यत्वात् अप्रयोजकत्वं हेतोस्सिद्धम्। "आत्मलामे हि भावानां कारणापेक्षिता भवेत् ।

अथैव प्रत्यवत्ष्ठिते-वैदिकेनापि वेदस्य दोषात्यन्ताभावनिबन्धनं प्रामाण्य- लब्घात्मनां स्वकार्येषु प्रवृत्तिस्स्वयमेव तु।"1

मिष्यते ; तत्कथं परमुखमुद्रणमेव क्रियत इति, स वक्तव्य: परमताकुशलोऽसि इति ; इति। तस्माद्विज्ञानसामग्रीजन्यत्वे सति अन्याजन्यत्वमुत्यत्तौ प्रमायास्स्वतस्त्वं निर्मलम् ।

यतः स्वतःप्राप्तस्य प्रामाव्यस्यापवादको दोषोऽत्यन्तं वेदे पुरुषसम्बन्धशून्ये [नास्ति] तद्वत एवं ज्ञप्तावपि ज्ञानज्ञापकसामत्रीमात्रज्ञाप्यत्वं स्वतस्त्वं झटिति प्रचुरसमर्थप्रवृत्त्यन्यथानुप-

इति विपर्यासादाविव नास्ति इत्येतावन्मात्रं परस्य मतम्। तदाहुः भट्टपादा :- पत्तिलक्षणार्थापत्त्याऽवसातव्यम्। ननु "अन्यथैवोपपत्तेनैतदू; झटिति प्रवृत्तिर्हि तत्कारणोपनिपातमनतरेणानुपपद्यमाना "स्वतःसर्वप्रमाणानां प्रामाण्यमिति गम्यताम्। तदाक्षिपेत् प्रचुरप्रवृत्तिरपि स्वकारणप्राचुर्यम्। इच्छा हि प्रवृत्तिकारणम् । तत्कारण न हि स्वतोऽसती शक्ति: कर्तुमन्येन शक्यते ॥ "2 मपीष्टाभ्युपायताज्ञानम्। तदपि तज्जातीयत्वलिङ्गानुभवप्रभवम्। सोऽपीन्द्रियसन्निकर्षजन्मा ; इति। अज्ञातज्ञापनशक्ति: प्रामाण्यम्। तच्च सर्वलौकिकवैदिकप्रमाणानां स्वारसिक- न तु प्रामाण्यस्य क्वचिदुपयोगः ; उपयोगे वा स्वत इति कुतः ?। ततः समर्थप्रवृत्ति- मित्यर्थः । यदप्याह -'अप्रामाण्येऽपि गुणनिवृत्त्या सम्भवति कथ निरपवाद वेदस्य प्राचुर्यमपि प्रामाण्यप्राचुर्यात्, तद्ग्रहणप्राचुर्याद्व। १ स्वतस्त्वं तु तस्य क्ोपयुज्यते, प्रामाण्यम्' इति कश्चित्,3 तदपि तस्येश्वरज्ञानपामाण्योदाहरणेन परिहरणीयम्। न न हि पिपासूनां झटिति प्राचुरा समर्था प्रवृत्तिरम्भसि इति पिपासोपशमनशक्ति: तस्य तस्य तेनोत्पत्तौ गुणपर्येषणं क्रियते। अथवा लोकेऽपि न तावद्गुणस्य प्रामाण्यकारणत्वम्, प्रत्यक्षा स्यात्" इति कुसुमाञ्जलिकार:,2 तदपेशलम् ; प्रामाण्यस्य स्फुरणमन्तरेण किमुत वेदे ; गुणो हि वैशिष्ट्यायापेक्ष्यते, न स्वरूपायैव। तथा च स्वारसिकप्रमाजनन- नोदियादिच्छा, ततः कुतः प्रवृततिः ? दृष्टार्थकर्मसु सम्भावनोपगृहीतेष्वपि प्रार्थनोदयो शक्तिमि: कारणैः प्रमोत्पादादलं गुणपर्येषणया। न खलु स्वशक्तिविरहे सहकारिसहसै- दृष्टचर इति चेत्, न; तत्राप्यौत्सर्गिकप्रामाण्यात्। अपवादस्यापि दर्शनान्न सम्भावना रपि शिलाशकलमक्कुरोत्पादाय प्रभवति। गुणोपयोगश्चाभ्यधायि भट्टपादैः :- प्रमाणश्चेत, तदा सन्देहोडपि दुर्वार इति कुतो झटिति प्रवृत्तिलाभः । यत्र दृष्टार्थकर्मस्व-

"तस्म।द्गुणेभ्यो दोषाणामभावस्तदभावतः । प्येवम्, तत्राहष्टार्थकर्मसु का वार्ता प्रवृत्युदयस्य ?

अप्रामाण्यद्वयासत्त्वं तेनोत्सर्गोऽनपोदित: ।।4 ननु गृह्यतां प्रामाण्यम्, तत्तु न वारं वारं स्वार्थानुमान इव व्याप्तम्रहणं,

इति। योऽप्याह-दोषेभ्यो गुणाभाव इति वैपरीत्यं किं न स्यात् इति, स वक्तव्यः कदाचि द्दृदढगृहीत तालिद्गाप्तवाक्यादिकृता वारान्तरेऽपि वर्तयिष्यति ; ततो न स्वतस्त्वलाभ

कोडभिप्रायः१ कि दोषस्याकारणत्वादप्रामाण्यं स्वत इति? यद्वा यथाकथश्चिदक्तुं मयापि इति। तर्हि कृषीवलादीनां कदाचिन्निश्चितः फललाम इति न सभावनामूलैवेच्छापूर्विका

शक्यमिति? नायं नियमः ; आद्ये तवैवाप्रमावत् इति परतःप्रामाण्यनिदर्शनोच्छेदः । प्रवृत्ति:, यतः कद/चित्कमवधारणमपि। सर्वकालमयमिष्टोपाय इति ग्रहणं चेत्, तदा

अन्त्ये प्रकारान्तरासम्भवस्योक्तत्वात् न तेन तव निर्वाहः । न च उत्पन्नज्ञानस्य कार्याय स्वार्थानुमानता स्यात्। न च तथा, व्यमिचारबाहुल्यात्। प्रतिबन्धकल्पनायां तु प्रति- बन्धप्रसरात् काप्यनुष्ठानाप्रवृत्तेरनेकान्तवाद इव समुच्छित्नपरवृत्तिकं जगत प्रसज्येत; ततः प्रतिप्रवृत्ति प्रामाण्यस्फुरणं वक्तव्यम्। तच्चेत् परतः कुतो झटिति प्रवृत्तिलाभः प्रत्युता- 1. Ms. reads नियमेनादोषकार्यो भाबः । नवस्थाव्यसनान्न विलंळ्यापि स समस्ति। तदाहुर्भट्टपादा ::- 2. शों. वा. 1. 2.47 3. कुसुमांजलौ उदयन: 4. शो. वा. 1. 2. 65 अप्रामाण्यद्वयं बाधज्ञानं दोषज्ञानं च 1. शो. वा. 1. 2.48. 2. कु. 2.

२० वेदान्तकौमुदी शास्त्रारम्भोपपत्तिकथनम् २१

"जातेऽपि यदि विज्ञाने तावन्नार्थोऽवधार्यते। "यदा स्वतःप्रमाणत्वं तदान्यन्नैव मृग्यते । यावत्कारणशुद्धत्वं न प्रमाणान्तराद्गवेत्।। निवरतते हि मिथ्यात्वं दोषाज्ञानादयल्तः ॥।" 1 तत्न ज्ञानान्तरोत्पाद: प्रतीक्ष्यः कारणान्तरात्। यावद्धि न परिच्छिन्ना शुद्धिस्तावदसत्समा ॥ इति। अतो ज्ञप्तावपि स्वतस्त्वं प्रमाया निर्व्याकुलम्। यथार्थोऽनुभवः प्रमा इत्येतलक्षणं

तस्यापि कारणे शुद्धे तज्ज्ञाने स्यात्ममाणता । त्वनुभवस्यार्थयोगाभावादयुक्तमेव। क्रियाया अचिन्त्यशक्तित्वाद भिचारादिवदात्मनिष्ठाया

तस्याप्येवमितीच्छंश्र न कश्चिद्यवतिष्ठते ॥"1 इति। अपि स्वविषये फलाधानसम्भवात्। तेन च प्राकटयेन युक्तस्यापि तस्य न सवैर्विदितत्व- मित्यपि घटनात् सवितृसुष्यादिवद्युक्तोऽर्ययोग: कथश्चित् । अबाध्यमपि स्वप्रकाशमपि अथ परतस्त्वेऽपि मुहुर्मुहु: प्रामाण्यग्रहणाभ्यासात् झटिति प्रवृत्तिः, अपरथा प्राकटयं सर्वगतेश्वरज्ञानवत् कस्यचिदेवादृष्टयोगात् स्फुरति न गुणत्वे ज्ञानस्य कर्थचिदर्थयोग: अनभ्यासदशायां संशयो न स्यात्। प्रामाव्य परतो ज्ञायते, अनभ्यासदशायां समस्ति इति चोक्तम्। अर्थविषयाज्ञानघटितत्वेनार्थसम्पादने चैतल्लक्षणावष्टम्भेनेश्वरज्ञान- सांशयिकत्वात् अप्रामाण्यवत् इति प्रयोगाच्। न च उक्तानवस्थादौस्थ्यात् अभ्यास प्रामाण्यसमर्थन व्याकुलं स्यात्। इह न पूर्वोक्तमनुभवलक्षणमपि इति यथोक्तमेव च एव दुरूद्ववः, समर्थप्रवृत्तिजनकत्वात् एकस्यार्थाव्यमिचारं निश्चित्य तज्जातीयत्वेन ज्ञाना- प्रमाणलक्षणमनेनापि प्रकारेण इति प्रमाणपरिशुद्धिः।2 नतरप्रामाण्याध्यवसायेनानवस्थानवतारादिति। तदपि मन्दम् । समर्थप्रवृत्तिजनकत्वस्य मिथ्याज्ञानेऽपि दर्शनादसाघकत्वात्- एवं परप्रसिद्धयापि सम्भवति निष्प्रत्यूहे कथारम्भे भगवान् बादरायण:

"मणिप्रदीपप्रभयोर्मणिबुद्धयाभिघावतोः । "अथातो ब्रह्मजिज्ञासा" इत्येवं सूत्रमकल्पयत्। धर्मविचारस्तावत्- मिथ्याज्ञानाविशेषेऽपि विशेषोडर्यक्रियां प्रति ॥" "अथातो धर्मजिज्ञासा" इति संवृत्तः। अत्र पुनर्व्रह्मैव विचार्यम्। आनुषङ्गिकं

इति न्यायात्। यथार्थत्वविशेषणे च साध्याविशिष्टत्वात् लिङ्गादिप्रमाया अपि प्रमा- तूपासनधर्मचिन्तनं क्वचित् ।

णान्तरादवधृतौ कथ नानवस्था। एतेनेदमपास्तम्। यदाह उदयनाचार्यः :- ननु कथ धर्मविचारस्संवृत्तः ? यावता ब्रह्मविचारं मन्यमानं कश्चिद्धर्मविचार- "स्वतस्त्वपक्षेऽप्यनवस्था तुल्या, अनुपपद्यमानार्थस्यापि निश्चितस्थैवोपपादकत्वात्"2 माक्षिपति। तथा हि-प्रमितो घर्मो जिज्ञास्यः, उत अप्रमितः ? आदे वैयर्थ्य विचारस्य। इति। अनुपपद्यमानार्थस्य प्रवृतेः सर्वलोकपरीक्षकप्रत्यक्षावसेयत्वात् स्ाश्रयेऽनुभवसिद्ध- चरमे त्वशक्यत्व असिद्धोद्देशेन विचारानुपपत्तेः। तत्रोत्तरम्-सर्वथाप्यप्रसिद्धौ स्वतःप्रामाण्यस्य प्रमाणान्तरमन्तरेणापरितुष्ट प्रति तस्यास्तदुपपादकत्वेऽपि निश्चयान्तरा- चैत्यवन्दनादिलक्षणो धर्म इत्यादिविप्रतिपत्त्यनुदयात् ; केनचिद्रपेण स्थाण्वादौ प्रसिद्ध नपेक्षणच्। एतेनोपेक्षणीयज्ञानस्यापि अनुपेक्षणीयदशायां समर्थप्रवृत्तिजनकजातीयत्वाव- एव विप्रतिपततिदर्शनात्। अतस्सामान्यतः प्रतीतिगोचरो विशेषे विप्रतिपन्नतया जिज्ञासा- धारणेन प्रामाण्यसमर्थनम् उदयनस्यापास्तम्। एवं लिङ्गान्तरेप्यूह्यम्। यथा च जनको धर्मो जिज्ञास्यः । भवत्पक्षे गृहीत एव ज्ञानस्वरूपे प्रामाण्याप्ामाण्यसंशयः, एवं ममापि निश्चित एव स्वरूपेण प्रामाण्ये सापवादत्वनिरपवादत्वसंशयः कचित् कस्यचित् दर्शनात् इत्यन्यथा- ननु सामान्यरूपमपि न यत्र प्रमाणगोचरः, तत्नापि विप्रतिपततिर्द्श्यते खपुष्पादौ; तत् किं सर्वात्मना तुच्छम्, उत केनाप्यात्मना सत् १ इति; कोडमिप्रायः? किं सिद्धो हेतुस्त्वदुक्तः । अत्रापि गुणादेरुपयोगोऽभ्यधायि- तत्प्रत्ययस्य प्रामाण्यमेव न स्फुरति, किं वा न सदर्थतेति? तत्र नाद्यः, औत्सर्गिकस्वतः-

1. शो. वा. 1.2. 49. 51. यदि उत्पन्न ज्ञानं खवविषयावधारणाय गुणावधारण- प्रामाण्यस्य यावदपवाद स्फुरगाङ्गीकारात्। तदाहुर्भट्टपादा ::-

मपेक्षते तर्हि गुणावधारणे प्रमाणान्तरापेक्षा गुणज्ञाने विषयावधारणाय गुणान्तरावधारणापेक्षेत्य- नवस्थेत्यर्थ: 1. श्लो. वा. २. ५२. दोषज्ञानस्यैव प्रामाण्यविरोधात् तदभावेन च नानवस्थेत्यर्थ :- 2. न्या.कु. 2. 2. प्रमाणलक्षणस्य निर्दोषतेत्यर्थः.

२२ वेदान्तकौमुदी अध्ययनविधे: अर्थज्ञानफलत्वनिरूपणम् २३

"तस्माद्वोघात्मकत्वेन प्राप्ता बुद्धेः प्रमाणता । इतिवदस्यार्थावबोधफलत्वावगमात्। नच कल्पनायामपि दोषं पश्यामः, विषमन्त्रादि- अर्थान्यथात्वहेतूत्थदोषज्ञानैरपोद्यते ।1 विधिवदस्याक्षर ग्रहणान्तत्वेऽर्ज्ञातव्यताधीनं वेदस्य विवक्षितार्थत्वं न स्यात्। अथ तदर्थ-

इति। नान्त्य:, त्वया तत्राप्यनिर्वाच्यसत्त्वाभ्युपगमात् ; अतिरिक्तसत्त्वाभावश्चेत्, प्रमितिशेषता स्वाभाविकी, न विध्यधीना वेदस्य, तथापि विधे: फलवदर्थावबोधपर्यवसानं

स स्थाण्वादावपि तुल्यः । न खलु विचारात्पाङनिर्वाच्यं सत्त्वं स्थाण्वादेर्वा ब्रह्मणो वा युक्तम्। पञ्चसूनाप्रायश्चित्तत्वेन पश्चमहायज्ञनिर्वपणविधानात स्वातन्त्रयेण फलकीर्तनस्या-

निर्णीतमस्ति प्रसिद्धम्। अथ "ब्रझविदाप्नोति परम् " 2 इति श्रतावापातप्रतीत ब्रह्म र्थवादत्वात् तदन्तर्गतगृहस्थाधिकारब्रह्मयज्ञफलस्य प्रथमाध्ययने कल्पयितुमशक्यत्वात् ;

विचारं प्रयोजयति, सत्यादिप्रसिद्धार्थपदसमभिव्याहारातु ब्रह्मपदार्थावधारणात् ; तदुक्तम्- अतः परिशेषादर्थावबोधफलत्वमापतति, आवृत्तिगुणस्याविहितस्य विंहितोच्चारणानुपयुक्त

"पदमज्ञातसम्बन्धं प्रसिद्धैरपृथक्श्रुति। स्यापि विधेयत्वकल्पनवद्विचारस्यापि तदुपपत्तेश्च।

निर्णीयते निरूढं तु न सार्थादपनीयते३॥" नन्वेवं क्रतुविधिशेषतास्य स्यात ; तत्रैव मुख्यफलपर्यवसानात्। भस्तु ; तदाहुन

इति। तर्हि "तानि धर्माणि प्रथमान्यासन्" 4 इति श्रुतावापातप्रतीतो धर्मोऽपि र्भट्टपादाः :-

विचारं प्रयोजयतु ; तस्मादनाक्षेपोडयम्। यदि विधिर्नास्ति प्रयोजक इति मतम्, "यत्र तु विहिते फलाकाडक्षिणि तदनात्मककार्यपरम्परायां सत्यामान्तरालिकं तदसाधु ; स्ाध्यायाध्ययनविधे: प्रयोजकत्वात्। किश्ित्कतवे पुरुषाय वा चोद्यते, तत्र तदेव तत्साघनम् ; पूर्वस्य तु विधे: तदुपकारार्थतया ननु नैवम् ; अनुपयोगात् ; न च अर्थावबोघफलोऽसौ, अश्रुतत्वात्। न च पर्यवसानम्" इति (तन्त्र. 1.2.7)। न चैवं काम्यत्वादकरणे प्रत्यवायश्रवणं बाध्येत ; कल्प्यः, उपनीतस्य नित्याधिकारात् ; साध्यायभाव्याभिधायितव्यश्रतिविरोधे च नार्थावबो- ऋतुस्नातागमनस्य काम्यत्वेऽप्यकरणे प्रत्यवायश्रवणात्। अग्निहोत्रवन्नित्यकाम्यतया वा घस्य भाव्यताकल्पनम्। तस्मान्न फलपर्यन्तत्वायवघातावृत्तिवत् अध्ययनविघेर्विचारप्रयो- अस्तु ; यथा च "आत्मा श्रोतव्यः" इत्यत्रात्मानमपहाय तद्दर्शनं भाव्यतया

जकत्वम् इति, आश्रीयते, तथा स्वाध्यायमपहायार्थावबोधोऽपि इति न तव्यश्रुतिविरोधः। अपरथा एकप- दोपात्ताध्ययनक्रियाया एव [भा] व्यत्वप्रसङ्गात्। न च विचारात्मराक् तत्तद्वाक्यार्थ-

बात्। यदि च सोपयुक्तं विचारं प्रयुडक्ते, तदाऽध्ययनक्रियाया धर्मतया नित्यकर्तव्य- विशेषानवबोधात् तत्कामनानुदयात् अर्थावबोधकामोऽध्ययनेनार्थावबोध भावयेत् इति

निर्णयफलं कथक्कारं न धर्मजिज्ञासासूत्रं प्रयुञ्ज्यात्। यदि चोत्तरविधिप्रयुक्त एव तद्विचारः, विध्यनुपपत्तिः फलप्युक्तविचारेऽपि तुल्यत्वनात्। न च आप्तवचसां विधि विनापि

तहि वैपरीत्यं कुतो न स्यात्। न च उपनिषद्विचारस्यापि प्रयोजकत्वेन निस्सन्दिग्घात्मज्ञानो- फलवदर्थावबोधकत्वदर्शनात् साङ्गाच्च कर्मणो विधीयमानादवघातादिष्विवादृष्टजन्मनियमान्न

दये कर्मानारम्भप्रसङ्गः , चित्तशुद्धयाद्यपकरणाभावेन सत्यपि तस्मिन् कर्मारम्भसम्भवात् । विधिफलमर्थावबोध:, किन्तु स्वीकृतसवाध्यायमात्रजन्यं फलम् ; अक्षरावाप्तेरपि विधिव्या-

न च शाखान्तरवत् स्वशाखार्थावचोधनस्य स्वाध्यायविध्यनपेक्षगम ; अध्ययनेऽपि पारविषयत्वप्रसज्ञात। अक्षरावाप्तिसमवेतादृष्टस्यानधिकृत कर्मवाक्येषु प्रायश्चित जपादिद्वारे-

तत्प्रसङ्गात्। "स्वाध्यायोऽध्येतव्य" 5 इति विधौ "मीमांसाऽध्येतव्या" णापूर्वोपकारित्ववदर्थावबोघस्यापि तदीयस्य संयगिज्यादिद्वारेणापूर्वोपकारित्वोपपत्तरन याव दधिकृतकर्मवाक्यमेवाध्ययनाशक्का। तस्मात् फलपर्यन्तत्वायावघाताव्ृततिवत् अध्ययनविधे- विचारप्रयोजकत्वं न विरुध्यते। 1. शो. वा. 1. 253. 2. तै. 2.1. 1. यच्च द्वितीयसूत्रार्थोऽपि परस्पराश्रयग्रस्तः 'चोदनैव धर्मे प्रमाणम्' इत्यवधारणे 3. तन्त्र. वा. 1. 4. 1. सिद्धे 'चोदनालक्षण एवार्थो धर्मो न चैत्यवन्दनादिलक्षणः' इति सिद्धयति। सति च 4. पु. सू. 1. 5. तै. आ. 2. 15. तस्मिन् धर्मे चोदनैव प्रमाणम् इत्यवधारणसिद्धि: इति। न ह्यतीन्द्रियो धर्म इति चोदनां

२४ वेदान्तकौमुदी श्रवणविघेरावश्यकत्वनिरूपणम् २५

विनाऽन्यतस्तैस्सिद्धम् इति। तदप्यलीकम् ; विद्यमानरूपादिमदुपलम्भनमेव चक्षुरा- इति : यथा च सप्तदश ऋत्विजो यजमानश् प्रत्येकं कार्य प्रत्यपर्याप्ता मिलिताः कुर्वन्ति, न तथा ध्वनयो वर्णाश्र; किन्तु मैत्रावरुणः प्रैषकर्ता न दण्डस्तद्वैशिष्टय वा। प्रामाण्याय न प्रमाणान्तरासम्भवोडपेक्षितः, तथापि बौद्धादिप्रोक्तस्य धर्मत्ववारणाया- यथा मैत्रावरुण: प्रैष्याह्दण्डी प्रैषानन्वाह इत्यत्र तयोरचेतनत्वात्, तथैवाकल्पितानां वर्णा- पेक्षितः । किश्व ब्रह्मणोऽपि शास्त्रैकप्रमाणत्वादुक्कदोषात्। तथा हि- वेदान्ता एव नामेव बोधकं रूपं, तृणादिव्यक्तवह्वेरिव च दाहप्रकाशकं रूपम्। यथा च कल्पिता- ब्रह्मणि प्रमाणम् इत्यवधारणे सिद्धे वेदान्तप्रमाणसिद्धमेव ब्रह्म, न नैयायिकादितर्कितमिति विद्याविशिष्टस्य तत्प्रकाशन ब्रह्मणो न कल्पितरूपकृतं स्वरूपप्रकाशस्यैव "तमेव सिद्धयति। सति च तस्मिन् , वेदान्ता एव ब्रह्मणि प्रमाणम्, इत्यवघारणसिद्धिः । भान्तमनुभाति सर्वम् " 1 इति श्रुतेः तत्प्रकाशनत्वात् ; अपरथा, शुन्यवादप्रसङ्गात् न ह्यतर्कित ब्रह्म इति "औपनिषदं पुरुषम्" इत्यादिवेद्रान्तं विनाऽन्यतस्ते सिद्धम्। अधिष्ठानात्मस्व रूपस्यैव समारोपिताविद्याप्रकाशत्वात् ; तस्य च कल्पितत्वे कथं न शून्य- अतः परपक्षे दोषमुद्धाटयन् खपक्षे मा चूचुरस्त्वम्। परमार्थता। विशिष्टस्य प्रकाशकत्वे च विशेषणभूताविद्यायास्त्वप्रकाशकत्वप्रमङ्गात्।

यच्च किं यौगिकोडयं वेदशब्दो वेदयति इति, किं वा रूढ :? प्रथमे चक्षुरादेरपि एवमत्रापि योज्यं इति सर्व रमणीयम् इत्यध्वरमीमांसकाः ।

वेदत्वप्रसङ्गः ; चरमे किं वर्णमात्रे रूढः, किंवा क्रमविशिष्टेषु? नाद्यः, ककारादिदर्श- ब्रह्मविचारे कथाविशेषात्मके प्रयत्नयोग्ये न पुनः (परं) शाब्दज्ञानात्मके भामत्युक्त नेऽपि वेदबुद्धेरभावात्। नापि द्वितीयः, क्रमानिरूपणात। न तावदवूर्णानां देशतः श्रोतव्य इति विधिमभिदधते; अध्ययनविधे: फलवत्कतुपर्यवसानस्योक्तत्वात्, वक्ष्यमाणत्वाच्च कालतो वा क्रमस्सङ्ञच्छते, विभुत्वात्, नित्यत्वाच्च। नापि वस्तुखवभावप्रयुक्त एव क्रमः, समन्वयकौमुद्याम्। न च अनेनैव सामान्यविधिना "वेदः कृत्सोडधिगन्तव्यः2" इत्यमुना 'कपिः पिकः' इत्येतस्य युगपत् पूर्वापरीभावविरोधात्, उच्चारणोपलब्ध्योश्र।प्रत्यक्ष वा वेदान्तविचारे प्राप्ते व्यर्थोडयम्, तत एव अधिकारिविशेषस्य साक्षात्कारकामस्य सवत्र त्वात् क्रमविशिष्टानां न प्रत्यक्षता स्यात्, अनिर्वाच्यक्रमे कल्पितानामेव बोघकता विचारविधायकत्वाच्च आत्मैकत्वसाक्षात्कारायावृत्तिगुणकश्रवणादिविध्युपपत्तेः । कल्पितक्रमविशिष्टानां कल्पितत्वात् इति, अत्राह चोदक :- "अथ ह याज्ञवल्क्यस्य द्वे मार्ये बभूवतुः मैत्रेयी च तदपि वार्तम् ; क्रमविशिष्टवर्णा वेदाः ऋग्वेदादौ वेदशब्दस्य रूढत्वात् कात्यायनी च, तथोई मैलेयी व्रम्मवादिनी बभूव स्त्रीप्रज्ञैव तर्हि कात्यायनी, अथ ह "त्रयो वेदा अजायन्त" "श्रुतिश्र वेदो विज्ञेय" 1 इति श्रुतिस्मृतिभ्यां याज्ञवल्क्योऽन्यद्वुतमुपाकरिष्यन् मैत्रेयीति होवाच 3 " इति मैत्रेयीमधिकारिणी ब्रह्म- 'धर्मादि वेदयति' इति विवक्षया यौगिकत्वे विदो विशेषाभावाच्च। अपरथा बृहत्वा- (बहु) वादिनी इति विशेषणात् विचारे प्रयोजकज्ञानवतीमुपस्थाप्य, "सा होवाच द्व्रह्म इत्यादिनिरुक्तिरपि दुरुक्तिस्स्यात् ब्रह्माण्डादावपि ब्रह्मत्वप्रसङ्गात् । निरुपपद- मैत्रेयी येनाहं नामृता स्याम्, किमहं तेन कुर्याम् ; यदेव भगवान् वेद, तदेव मे ब्रह्मपदार्थस्य निरङ्कुशब्रह्मत्वस्य ब्रह्माण्डादासम्भवश्चेत्, तर्हि प्रघानादौ प्रसक्ति: ज्रहि?" इति तस्या वीतरागतया कैवल्योपायं प्रार्थयमानाया, "भवति ते तद्याख्या- "ईक्षतेरनाशब्द" 2 इत्यादेः अत एव तन्निरासः । नक्षत्रादेर्गतिकमस्याप्रत्यक्ष स्यामि व्याचक्षाणस्य तु मे निदिध्यासस्व " इत्यवधानमुपदिश्य "स होवाच न वा अरे त्वेऽपि तद्धटितस्थानक्रमावच्छिन्नस्य प्रत्यक्षत्ववत् वर्णानामुच्चारणक्रियाया अप्रत्यक्षत्व्रेऽपि पत्युः कामाय" इत्युपक्रम्य "आत्मनस्तु कामाय सर्व प्रियं भवति आत्मा वा अरे- गुरुमते तद्धटितध्वनिकमावच्छिन्नानां प्रत्यक्षत्वोपपत्तेश्र। तदाहुः भट्टपादा :- द्रष्टव्यशश्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यो मैत्रेयि आत्मनि खल्वरे दृष्टे श्रते मते विज्ञात

"यथा घटादेर्दीपादिरभिव्यञ्जक इष्यते। इद सर्व विज्ञातम्" इत्यन्तं उपदिशति बृहदारण्यकश्रुतिस्तावत्। तत्र परप्रेम-

1. कठ. 2. 5. 15. 1. मनु. 2. 10. 2. ब्र. सू. 1. 1. 5. 2. मनु. २. १६५

2. शो. वा. 1. 6. 42 3. बृ. 4. 5. 1. 4

२६ वेदान्तकौमुदी श्रवणादौ अपूर्वविधिपक्षः, तद्षणं च २७

गोचरीभावेन परमानन्ददेहत्वमात्मनो विज्ञापितमेव ; आत्मविज्ञानाच्च सर्वविज्ञानमुपदिशन् वाक्यात्। न च तद्द्वारेणायं नियम इत्युच्यते परिसङ्ख्या हि तथा स्यात्। नियोगात्परागेव अस्य ब्रह्मविग्रहतामप्याचचक्षे। यत्र तत्र चान्यत्र तच्चान्यच प्राप्नुयादिति सम्भाव्यते तत्र परिसङ्खयानकारी विघि: एतदेव च विचारफलत्वेन तैत्तिरीयकश्रुतौ-"आनन्दो ब्रह्मेति व्यजा- परिसङ्कया इत्युच्यते। यथा "सायंप्रातर्जुहोति" इति सर्वकालप्राप्तस्यागनिहोत्रस्य नात्1" इति जेगीयते । परमात्मन एव मायाप्रतिबिम्बितस्य जीवात्मनावस्थितेः कालपरिसङ्गयानम् । यथा च रागादविशेषेण भक्षणप्राप्तौ "पञ्चपञ्चनखा भक्ष्याः" पत्यादिभावससूचितमोक्तजीवोपक्रमणं ब्रह्मपरेऽत्र वाक्ये "अवस्थितेरिति काश- इतीवरवर्जनेन भक्ष्यपरिसङ्कयानम् ॥

कृत्स्:2" इत्यूचे भगवान् व्यासः। ऐकात्म्यज्ञानादन्यत्राश्रुतत्वाभावात् एक- तत्र कतमोडयं विधि: इति न तावन्नियमपरिसङ्गये, अनेकसाघनत्वाभावेन विज्ञानात् सर्वविज्ञानस्य च सर्वप्रपश्चाधिष्ठानात्मवस्तुविज्ञानमन्तरेणासम्भवान् "इद सर्व यदयमात्मा 3 " इत्यादिपरामर्शाच्च ब्रह्ममतीचोरत्यन्ताभेद एवात्र प्रतिपाद्यत इति पाक्षिकप्राप्तयभावात्।।

गम्यते। अतः किमर्थ पुनः पठयते- "द्रष्टव्यः " इत्यादि। 'अथ ब्रह्मवादिनी' अत्र केचिदाहु :- "श्रवणे शुद्ध एव विधिः यस्माद्वाकयैकगम्यवस्तु साक्षा-

इत्युपादानान्मैत्रेय्या ब्रह्म बुभुत्सोरात्मव्यतिरेकेण ब्रह्मगोऽपि नाञ्जसा पुमर्थत्वम् इति त्कारेण विचारादिनियततया धर्मादाविव न कचिदनुभूतचरम्" इति। अमी प्रष्टव्या

सूचयन्नचिवानाचार्यः :- "सर्वस्मात्पिय आत्मा" इति । ततो जीवस्य ब्रह्मपर्यन्त जायन्ते-किं मानान्तरगोचरे नियमोऽयमस्ति, न वा ! आद्ये धूमस्येव धूमध्वजेन

ब्रह्मणश्च जीवपर्यन्त स्वरूपं श्रुतितदनुकूलन्यायाभ्यां साक्षात्कारानुभवावसानं निर्धारणीय- श्रवणादेस्साक्षात्कारेण स्थलविशेषे व्याप्तिबलादिव विवक्षितस्थलेऽपि प्राप्तत्वान्न शुद्ध-

मित्यनेनाह। विधित्वम्, "विधिरत्यन्तमप्राप्ते" इत्युक्तत्वात्। न खलु पूर्वमननुभूतधूमध्वजेन न धुमस्य व्याप्ति: इति निपुणेन निरूपण शक्यम्। द्वितीये वाक्यैकगम्येति विशेषणवैयर्थ्यम्। तत्रापि विधिर्निरूपणीयः । स तावत् त्रिविघ :- अथ श्रवणादयो व्रीह्यादय इव स्वरूपेण सिद्धा अपि न श्रेयस्साधनरूपेण सिद्धा इति "विधिरत्यन्तमप्राप्ते नियम:पाक्षिके सति। शुद्धविधिगोचराः । यदाहु :- तत्र चान्यत्र च प्राप्ते परिसङ्गयेति कीर्त्यते ॥" 4 'द्रव्यक्रियागुणादीनां धर्मत्वं स्थापयिष्यते । इति गिरा शुद्धो नियम: परिसङ्ख्या च इति। तत्न कर्मस्वरूपज्ञापक उत्पत्तिविधि:, तेषामैन्द्रियकत्वेऽपि न तादरूप्येण धर्मता । इतिकर्तव्यताङ्गविनियोजको विनियोगविधिः, फलकामनादिविधिः, पुरुषसम्बन्घनिमित्त- युक्तोऽधिकारविधि:, सर्वक्रोपसंहारेणानुष्ठापकः प्रयोगविधिः । तत्र योऽयमत्यन्तमप्राप्तो श्रेयस्साघनता ह्येषां नित्यं वेदात्प्रतीयते।

न च प्राप्स्यति प्राग्वचनात् इत्यवगम्यते; तत्र विनियोगे शुद्ध एव विधिः, यथा तादरूप्येण च धर्मत्वं तस्मान्नेन्द्रियगोचरः1"।I

"व्रीहीन् प्रोक्षति" इति। अवघातवत्तण्डुलनिष्पत्त्या प्रोक्षणस्य पक्षेऽप्यनाक्षेपात्। यत्र तु इति। तत्रापूर्वाघानाभावे न यथोक्तसिद्धि: ; अपूर्वाधानेऽपि यज्ञादौ तद्दर्शना- प्रार्वचनात् पाक्षिकी प्राप्ति: सम्भाव्यते, तत्रापाप्तिपक्ष पूरयन् यो विधिः प्रवर्तते, स न्नियमविधिरेव स्यात्, नियमादृष्टस्य स्वयं प्रतिषेधाच्च। आवृत्तिहीनश्रवणादेर्यथोक्तफलाद- नियन्तृत्वान्नियम इत्युच्यते ; यथा "व्रीहीनवहन्ति" इति। तण्डुलनिष्पत्त्यर्थाक्षेपादेव र्शनात् विधेरप्रामाण्यपरिहारायावृत्तिविधाने ज्ञानोत्कर्षफलस्य ततो दृष्टत्वादवघाततुल्यतैव। सिद्धर्न तत्पाप्तिमात्र विधिफलम्, कि तहि ? अपाप्तांशपूरण तत्। अप्राप्तिपक्षे च तण्डुलैरुपायान्तराण्याक्षिप्येरन् ; पूर्णे तु सति या तेषां निवृत्तिः असावर्थात्; न अथ इन्द्रियमेव श्रोत्रे मनो वा षड्जादौ श्रवणादिसदकृतं विशेषसाक्षात्कार- हेतुः, तर्हि प्रकृतेऽपि मनः प्रामुयात। न च वाच्यम् श्रोत्रादिवन्न कापि मनसः

1. तै. 3.6. 3. बृ. 4. 5.6. 2. ब्र. सू. 1. 4.22. 4. तन्त्र. वा. 1. छो. वा. 1.1.2.

२८ वेदान्तकौमुदी शब्दस्य साक्षात्कारजनकत्वोपपत्तिः २९ स्वातन्त्रयेण कारणत्वम्, चिदात्मनह्स्प्रकाशत्वात् साक्षिगोचरत्वाच्च सुखादेः इति। "मनसा ह्येव पश्यति मनसाहयेव शृणोति1 " इति करणान्तरोपकरणत्वेनैव श्रवणाच्। प्रतिपक्षमेवं भवान् उभयत्रान्वयव्यतिरेकयोर्दर्शनात् इति, प्रत्युत बहुलतमे तमसि चक्षुर्हीनस्यापि "दशमस्त्वमसि" इत्युपदेशे साक्षात्कारदर्शनादस्मद्दर्शनमेव विनिग- यस्माच्क्षुषोडगोचरे पृष्ठतोऽप्युपसपृष्टः केन विद्धः कस्यायं स्पर्शो जानोरयमिति प्रतिपद्यते। यदि विवेककृन्पनो नाम नास्ति त्वञमात्रेण कुतो विवेकप्रतिपतिः स्यात् । यत्तद्विवेक- म्यते। न, स किं सङ्खयामात्रगोचरः, किं वा तद्विशिष्टरूपादिगुणकविग्रहविषयः ?

प्रतिपत्तिकारण तन्मनोऽस्ति इति विषयविशेषालम्बनतया मनसो बृहदारण्यकवृत्तावाचार्यै नादः, विना धर्मिसाक्षात्कारेण सङ्गयाघर्मस्य साक्षात्कारासम्प्रतिपततेः। नापि द्वितीयः, चक्षुरादिकमेव रूपादि साक्षात्कारयति इति प्रतिपत्तेः । अतः तत्न परोक्षैव प्रतिपततिः, वर्यवस्थापनात्, करणान्तरोपकरणस्यापि हस्तस्येव स्वातन्त्रयेण करणत्वसंभवाच्च। पश्च- पादीविवरणयोः खम्नप्रपश्चविपरीतप्रमात्रादिज्ञानसाधनस्यान्तःकरणस्य निद्रादिदोषपूर्वा- भौतानामिव ख्वशरीरे चाक्षुषस्य, दृढतराभ्यासस्य मुमुक्षोर्मनसस्यात्मन्यभावादभ्यासस्सा-

नुभवसंस्कारसहितस्य सम्प्रतिपन्रकारणत्रितयत्वाद्युक्त स्वप्ेऽपि स्मृतिरूप भ्रन्तिज्ञानमि- क्षात्कारायाश्रयणीयः "तत्त्वमसि 1" इति नवकृत्वो ब्रह्मात्मनोरैकस्य पदार्थपरि-

त्यात्मविषयत्वेनास्य व्यवस्थापनाच्च। न चात्मनः प्रमेयत्वे प्रमातृत्वव्याघातः; चिद- शुद्धिपूर्वकमुपदेशात् शास्त्रीयपदार्थसाक्षात्कारस्य श्रवणाद्यभ्यासजत्वस्य विविक्तषडजादि-

चिदंशद्वयघटितमू्ते: प्रमातृत्वात् चिदचिदंशसंवलितप्रमोपादानस्य प्रमातुस्तत्समानात्मक- साक्षात्कारदृष्टान्तेन सम्भवाच्च; "आवृत्तिरसकृदुपदेशात् 2" इति व्याससूत्राच्च।

त्वात् केवलस्य प्रमाकरणव्यापारयितृत्वानुपपत्ते :; व्यापाराभावेन प्रमातृत्वाभावात्। ननु पदार्थविशुद्धिपूर्वकं "तत्वमसि" इत्युपदेशात् तदावृत्तेश्र स्मरणमात्रो- पयोगेन स्मृतवाकयस्यैवात्र करणत्वावधारणात् "वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थाः 3" इति अत एव "न तावदयमेकान्तेनाविषयः 2 " इति आचार्याः। कर्तृत्वादि- विशिष्टस्य रूपस्य मनोजन्याहम्प्रत्ययविषयत्वात्। अतोऽचिदंशस्य तदालिङ्गितेतरांशस्यापि ज्ञानान्तरनैराकाड्क्ष्यश्रवणाच, "नावेदविन्मनुते ते बृहन्तम् 4" "तं त्वौपनिषद

देहघटादिविवर्तोपगूढवत् प्रमेयत्वेऽपि स्वयंज्योतिष्ट्ा।देः केवलगतस्याव्याघातः । "मनसै- पुरुषं पृच्छामि 5 " इति च वेदैकप्रमाणत्वावधारणात् "तद्धास्य विजिज्ञौ 6 " इति

वानुद्रष्टव्यम् 3" इति श्रुतेः "शास्त्राचार्योपदेशशमदमादिसस्कृतं मन आत्मद्शने च तावन्मात्रेण साक्षात्कारश्रवगात् विशुद्धपदार्थज्ञानवतः शब्दादेवाभ्यासनिरपेक्षात् साक्षात्कारज्ञानोदयो गम्यते। किश्च अभ्यासोडर्यज्ञानस्याप्रमाणत्वादज्ञाननिवत कत्वानुप- कारणम् 4" इति गीताविवरणे भगवत्पादाचायैरभिघानाच्च। "न च एष साक्षा- त्कारो मीमांसासहितस्यापि शाब्दस्य प्रमाणस्य फलम् ; अपितु प्रत्यक्षस्य ; तस्यैव पत्ते: प्रमाणावृत्तौ च प्रमाणस्यैवावृततिसहितस्य साक्षात्कारजनकत्वापत्तेः सूत्रस्यापि पदार्थ-

तरफलत्वनियमात् ; अन्यथा कुटजबीजादपि वटाङ्कुरोत्पादप्रसङ्गात्। तस्मान्निर्विचिकित्स- वाकयार्थभावनापरिपाकसहितमन्तःकरणं त्वम्पदार्थस्यापरोक्षस्योपधाननिषेधेन तत्पदार्थ अत्र वदाम :- वेदस्तावन्निर्दुष्टचक्षुरादिवदशेषशङ्कान्नि [अपेताशक्कं] र्विचि- तामनुभाव्यति" 5 इति आचार्यवाचस्पतिनाप्युक्तत्वान्मनसः करणत्वं न व्याहन्यते। कित्सज्ञानजनक इति वाच्यम् ; अन्यथा कर्मण्यपि तत्प्रतिपादिते न विश्वासःस्यात् ; उद्यनोऽप्याह स्म "नच वाच्यम् वाकयादेवात्मसाक्षात्कारोदयः इति । तस्य केव- तच्च परोक्षमेव। "शास्त्रदृष्टया तूपदेशो वामदेववत्7" "इन्द्रो नाम देवतात्मा लस्य सामर्थ्यानुपलम्भात्"। स्वमात्मानं परमात्मत्वेनाहमेव परं ब्रह्म इत्यार्षेग दर्शनेन यथाशास्त्रं पश्यत्नपदिशति स्म यदि तु स्वयं विदितरूपतया किं तत्र ध्यानादिकमपूर्वमाधास्यतीत्युच्यते, तदा "मामेव विजानीहि" इति प्रतर्दनं प्रति यथा वामदेवः "तद्वैतत्पश्यन् " इत्यादि- श्रुतेरपि वैफल्यमनेनैव न्यायेन। यदपि भौतदशकनदीतरणमुदाहृतम, तत्नापि न श्रते."8 इति च सूत्रभाष्ययोश्शास्त्रार्थध्यानजा प्रमा शास्त्रदृष्टिरमिप्रेता युक्तयनुसारात्। केवलेनैव वाकथेन साक्षात्कार: , किन्तु चक्षुरादिनैव। [ननु] वदति कथक्कारं 1. छां 6.7.8. 5, बृ. 3.9.2.6. 1. बृ. 1,4.3. 4. गी. भा. 2.21. 2. ब्र. सू. 4. 1.1. 6. छा. 6.16.3. 2. ब्र. सू. भा. 1. 1.1. 3. मु. 3. 2.6. 7. ब्र. सू. 1. 1. 30. 3. बृ. 4.4.19. 5. भाम ती. 1. 1. 1. 4. तै. का. 3.5.4. 8. सु. भा. 1. 1. 30.

३० वेदान्तकौमुदी श्रवणे नियमविधिसिद्धान्तः ३१

अथ प्राथमिकं परोक्ष ज्ञानमपरोक्षे वस्तुनि न यथार्थम्, नायं दोष: ; अप- अत्र बूम: :- अयमवघातादिवद्दष्टादृष्टार्थो नियमविधिः। "तस्माद् ब्राह्मणो रोक्षस्य प्रत्यभिज्ञानस्य परोक्षतत्ताविषयत्वेऽपि प्रामाण्यवत् परोक्षशाब्दज्ञानस्यापरोक्षविषय- त्वेऽपि प्रामाण्यसंभवात्। कालविशेषस्पृष्टस्यापि यागादेस्साघनत्वस्य विधिवाकयजन्य नावैदिकमधीयीत" इति मैत्रेयीश्रुतेः, "श्रोतव्यशश्रुतिवाक्येभ्यः " इति स्मृतेश्व नियम-

काललयास्पृष्टत्वज्ञानस्य प्रामाण्येष्टेश। अथ व्यवहितत्वात् जडवस्तुनि यथाकथश्निद्धवतु, विशेषोपपतते:।

प्रत्यगब्रम्मणि पुनरव्यवहिततमे वस्तुतोऽनुभवात्मनि परोक्षज्ञानमयथार्थमेव, तदा "स्वयं यद्यपि "यज्ञेन1" इत्यादिवाक्येऽन्यत्रोत्पन्ना यज्ञादय: घात्वर्थे विध्यश्रवणात् ज्योतिरात्मा1" "आत्मैवानन्दः 2 " "एकघैवानुद्रष्टव्यम् 3 1 "अस्तीत्येवोप- विविदिषायामेव विधिसंबन्धात् रूपान्तररहिता आख्यातापरतन्त्र्यज्ञादिभिरनूद्याः । लब्घव्यः 4" इत्यादिवचनानां प्रमाणीकरणेन विप्रतिपन्न प्रति तत्तदर्थसाधनं न स्यात्, आख्यातपरतन्त्रत्वे हि कर्मपदानामाख्यातस्यानुवादकत्वेऽनुवादकत्वम्, विधायकत्वे अशोघितपदार्थान् प्रत्ययथार्थज्ञानजनकत्वात्। एवं प्रत्यधिकरणमनिर्णायकत्वात् वाकया- विधायकत्वम् ; यथा "दभ्नागिहोत्रं जुहोति" अमिहोलं जुहोति" इति। अत्र चेष्य- नां व्यर्थाश्शास्त्रारमभाः। तत्नाप्यपरोक्षज्ञानोत्पतौ प्रमाया आदित्यस्येव तमोनिवर्तनेऽभ्या- माणज्ञानसाधनत्वेन विनियुज्यन्ते यज्ञादयो नित्याः आश्रमकर्मरूपा अपि विनियोजक- सापेक्षानुपपत्ते: सकृच्छवणेनैत जीवन्मुक्तिसौलभ्यं प्रतिवाद्यादेरपि स्यात्। सर्वात्मनाS- कर्मवाक्ययोस्तुल्यबलत्वात् कत्वर्थपुरुषार्थत्वेन विनियोजकदभ्ना जुहोति, दश्नेन्द्रियकामस्य नवभासकप्रमाणानामप्रामाव्यापतेश्। अतः परोक्षमपि "यत्साक्षादपरोक्षात् 5 " जुहुयात् इति वाक्यवत् "प्रकृतिपत्ययौ प्रत्ययार्थ सह ब्रतस्सनोऽन्यत्र" इति स्मरणात्। इत्यादिशाब्दज्ञानं प्रत्यगब्रह्मणि प्रमाणमेव, तेन तस्मिन् ज्ञातेऽपि शब्दात् मन्तव्यो अत्र प्रकृत्यर्थभूतवेदनस्य प्राधान्यात। यथा च नित्यागिहोत्रे नित्यविधिप्रयोजकत्वं निदिभ्यासितव्यः । तत्प्रयोगकल्पे 'प्राणायामः प्रत्याहारो ध्यान धारणा तर्कस्समाधि: बाधित्वा कामस्य प्रयोजकत्वं सम्पाद्य निविशमानः काम्यप्रयोगो न नित्यप्रयोग विहन्ति षडङ्गान्युच्यन्त' इति प्रयत्नान्तरश्रवणात्। प्रयोगयोरेकरूपत्वेन काम्यकरणादपि नित्यसिद्धेः, एवमत्रापि इति नैकस्य कर्मणो अपरोक्षज्ञानमभ्यासकरणकं मनःकरणकं वा निर्बाधजन्यानुभवस्य प्रमाणाथ- नित्यत्वानित्यत्वविरुद्धघर्मसंयोग: ; यज्ञादयश्रानियतदेशजन्मफलाः प्रारब्धफलविरोधिकर्म- क्षयापेक्षा: फल इति तद्धटितसत्त्वशुद्धयादिद्वारप्रवृत्तविविदिषाक्षिप्ताः श्रवणादयो दुष्ट- र्तकत्वोपपत्तेश्च। न च भावनापरिपाकसहितान्तः करणजन्यत्वे प्रमाणसामग्यजन्यत्वम् करणेषादिविषयसंप्रयोगवत् ? प्रतिबन्धक्षयापेक्षफलत्वादनियतजन्मफलाः प्रातिस्विकविधि- येन "प्रमाणसामम्यजन्यत्वेन प्रमाण्यहानात् " इति प्रकटार्थोक्तं दूषणं स्यात्। मन्तरेणापि सम्भवन्ति,

अथ प्रथमत एवापरोक्षज्ञानं शब्दादुद्धवति ; तच्च प्रमातृगतासंभावनादिदोषेण तथापि यज्ञादिभिरेव .... सन्यासादिवत्प्रातिस्विक विधिसंयोगा अपि सम्भवन्ति । आर्द्रमरीचन्यायेन परोक्षवदवभासते तत्र मननादिना दोषनिरासेन तदपरोक्षतया व्यव- अथ श्रवणादे: प्रमाणान्तर्गमादतथात्वाच्च सन्न्यासादेविधेयत्वात विधेयवैषम्यं! स्थाप्यते, तदपि मन्दम् ; ज्ञानस्य नित्यत्वाभावात् ; तेन तदेवापरोक्षतया कथ व्यव- विधिपक्षेऽपि श्रवण।दिव्यतिरेकेग साधनान्तरस्यावघातव्यतिरेकेण तण्डुलनिष्पत्तौ [त्ताविव] स्थाप्यते ? ज्ञानान्तरं तु हेतुसमुदायाज्जायमानमपरोक्षमज्रीकृतमेव आर्द्रमरीचादिज्ञानस्या- ब्रह्मभावसाक्षात्कारे ब्रम्म[प्राप्तय]भावान्न नियमविधिः । अत एव न परिसङ्कया। न च नध्यवसायात्मकस्य प्रमात्वेन विशेषांशेऽपरोक्षत्वाभावेनानुदाहरणत्वाच्च। ततः परोक्ष- ब्रह्मसाक्षात्कारव्यक्तावुपायान्तरासंभवादपूर्वविधित्व शङ्कनीयम् ; अवघातसाध्यतण्डुलव्यक्ता- मेवादं ज्ञानम्। दृष्टशाम्यासहेतुको गरुडादिसाक्षात्कार: ; तेन तज्जन्यत्वमत्रापि न वप्युपायान्तरासम्भवादपूर्वविधित्वप्रसञ्ञात्। ततो न श्रव्रणादौ विधिः । विरुध्यते। तस्मात् सर्वथाऽपि नात्यन्ताप्राप्तार्थश्रवणे श्रवणफलालोचनया विधि: । अत्रोच्यते-"तस्माङ्गाहणः पाण्डित्यं निर्विद्य बाल्येन तिष्ठासेद्दाल्ये च पाण्डित्यं च निर्विद्याथ मुनिरमौनं च मौंन च निर्विद्याथ ब्राह्मणः "2 इति तावदाम्नायते। . बृ. 4. 3.9. 4. कठ. 2.6.13. 2. ibid 4.3.32. 5. बृ. 3.4.1. 3. ibid 4.4.20 1. बृ. 4. 4. 22. 2. ब. सू. 3. 4, 47.

३२ वेदान्तकौमुदी श्रवणविधिनिरूपणम् ३३ यस्मात्पूर्वे ब्राह्मणा आत्मानं विदित्वैषणाभ्यो व्युत्थाय भिक्षामाचरन् पाण्डित्याद्यप- लक्षणार्थमेतत्। पण्डा साङ्काध्ययनजा धी:, आत्मतत्त्वगा श्रवणप्रवृत्त्युपयोगिनी श्रवण च "श्रवणयापि बहुमिर्यो न लभ्य:"1 इति सम्भाव्यमानप्रतिबन्घोदय

सज्जाताऽस्य इति पण्डितः ; सञ्जतार्थे इताजविधनात्, ततो वर्णलोपे पण्डित इति "शृण्वन्तोऽपि बहवो यं न विद्यः" इति च सम्भाव्यमानप्रतिबन्धफलं श्रयमाणं

पदम्। तस्य कृत्यम् गुरुमुखाद्वेदान्तवाक्यानां ब्रह्मणि संयोजनात्मकं श्रवण पाण्डित्यम्। प्रमाणेतिकर्तव्यात्मके ततोऽन्यत्वेन चक्षुस्संसकारादिवद्विघेयं सम्भवति । "नायमात्म।

तस्मादघुनातनोSपि ब्राह्मणो निर्विद्य निश्चयेन लब्ध्वा बाल्येन ज्ञानबलभावेन युक्तितो- प्रवचनेन लभ्यो न मेघया न बहुना श्रतेन 2" इति श्रुत्या मननध्यानश्रवणानां नात्मा-

Sसंभावनानिरासरूपमननेन शुद्धहृदयत्वेन वा स्थातुमिच्छेत्। "बाल्यं च पाण्डित्यं वगतिसाघनत्वं निषिध्यते ; किन्तु "यमेवैष वृणुते तेन लभ्यः तस्यैष आत्मा विवृणुते

च निर्विद्य" इत्यादिरुक्तदार्ढ्यार्थमनुवादः। अथ मुनिः मननशीलो निदिध्यासकः तनँ खाम्" एष पर आत्मा यमेव देहादिभ्यो विवेचनेन चिन्मात्रविग्रहं साक्षिणमा- स्यात् मौनादन्यद्वालयं पाण्डित्यं चामौनम् तच्व मौंन च निर्विद्य अथ ब्राह्मणः ब्रम्म त्मानमवलम्बमान वृणुते स्वरूपतया महाकाश इव घटादिभ्यो विविच्यमान व्योम, तेन

नित्यवद्धच्छति इति ब्राह्मणः साक्षात्कृतब्रह्मा भवति इति प्रयत्ननिष्पाद्य (बन्घः) लभ्यः । न चासौ भिन्नस्सन् लभ्यस्स: ; किन्तु तस्य लब्घुरेष आत्मैव ।

श्रवणादित्रयं साक्षात्कारसाघनमिह प्रतीयते। तस्य च नियमविधि: "सहकार्यन्तर- कीदशस्तर्हि लाभ: १ उच्यते ; सां जीवस्य निजा तनु मायाजवनिकातिरस्कृतां परात्म।-

विधि: पक्षेण तृतीयं तद्वतो विध्यादिवत्"1 इति सूत्रेण पाण्डित्यबाल्यापेक्षया ख्यां श्रवणादिजन्यसाक्षात्कारेण मायोच्छित्तौ विवृणुते। अभिव्यक्तिमात्रं लाभ इति

तृतीय ज्ञानाभ्यासात्मकमौंन पृथडनिर्दिष्टम्; तदेव विद्योदये सहकार्यन्तरं साधनान्तरं निरूपयन्त्या तया तेषां दाढर्यमेव कुर्वत्या "नानुध्यायात् बहञ्छब्दान्3" इतिवत्

निदिध्यासनं सहकारिशन्देन वाच्यप्रधानभूतश्रवणफलाङ्गम्। तस्य पक्षेण द्वैतदर्शनस्य बहुप्रकारत्वमेव वार्यते "बहुना श्रुतेन" इति।

नान्तरीयकव्यावृत्त्या अप्राप्तपक्षपूरणेन तद्वूतः पाण्डित्यबाल्यवतो विधि: इति सूत्रयता "अङ्गष्ठमात्रः पुरुषोऽन्तरात्मा सदा जनानां हृदये सन्निविष्टः। त स्वाच्छरी- भगवता बादरायणेन सूत्रित :- "विध्यादिवत्" इति। रात्प्रवृहेत् '" कार्यकारणमायाभ्यः पृथक्कुर्यात् "ज्ञातैवात्मा सदा ग्राहमो ज्ञेयमुत्सृज्य प्रधानविधिप्रकरणे तदङ्गविधिवत् विद्याप्रकरणे तदङ्गविधि: इति च विधित्वं हढी- केवल:, इत्यादिगुरूक्तप्रकारैः मुञ्जादिवेषीकां धैर्येण त विद्यात् श्रवणादिबललब्घसाक्षा- चक्रे। यथा च यजनार्थ देशसामान्यप्रसक्तौ "प्राचीनप्रवणे वैश्वदेवेन यजेत" इति देश- त्कारेण ते वास्तवं रूपं लमेत इति (कठ) वल्लयामेवोत्तरत्र कीर्तनात्। विशेषस्याप्राप्तपक्षपूरणेन नियमः, एवमत्रापि दृष्टार्थतया श्रवणमात्रपाप्तौ वैदिकश्रवणविशेष- अथास्तु विधि:, तथापि साक्षात्कारादर्वागेव श्रवणमभ्यस्यतः प्रायणश्चेत् ; तदा नियम: । न च अध्ययनविधिनैव पुराणादिश्रवणनिरासात् पक्षपाप्त्यमावान्न नियमविधिः, जन्मान्तरे दिवसान्तर इव विधिव्यापारो न स्यात् ; स्याच्चेदवशिष्ट कर्तव्यम् इति स्यात्। ब्राह्मणस्य तस्याध्येतव्यनियामकत्ववत् विचार्यनियामकत्वे मानाभावात्। न चैवमस्ति। ततो दुर्घटोडयं विधिः ; उच्यते ; किमवघातवत् फलपर्थन्तावृत्ि- "नियम: परिसङ्कया वा विध्यर्योऽत्र भवेद्यतः । गुण के श्रवण विधीयते ततो येषां तदभ्यासात्तुषादिकल्पसंशयादिव्यावृत्तिः समजनि अनात्मादर्शनेनैव परात्मानमुपास्म हे॥"1 प्राचि भवे तेषां शब्दश्रवणमात्रात् तत्स्मरणमात्राद्वा साक्षात्कारफलसम्भवात् तान् प्रति इति चोदाहृतसूत्रमाष्यानुसारेण सुरेश्वराचायैरपि नियमः प्रत्यपादि। न चात्र- विरतव्यापारो विधिः । तदाहुः भगवत्पादाचार्याः :-

"प्रभुः प्रथमकल्पस्य योऽनुकल्पेन वर्तते। "येषां तु निपुणमतीनामज्ञानसंशयविपर्ययलक्षणः पदार्थविषयः प्रतिबन्धो नासित

स नास्य फलमामोति परत्रेति विचारितम् ।I" ते शक्नुवन्ति सकृदुक्तमेव तत्त्वमसिवाक्यार्थमनुभवितुम् 5 इति, तान् प्रत्यावृत्त्यानर्थक्य-

इति भट्टपादोक्तमनुकल्पदूषणमपि; विप्रस्य वेदान्तश्रवणादरणे क्षत्त्रियवैश्ययोर्वा प्रमाण मुख्यं शब्द एव ।। 1. कठ 1.2.7. 2. कठ. 1. 2. 22. 3. बृ. 4.4.21. 4. कठ. 2.6.17.

1. कठ. 1. 2.7. 5. सू. भा. 4. 1. 1. 5

३४ वेदान्तकौमुदी नित्य काम्यविभाग: ३५

मिष्टमेव" इति। नियमादृष्टस्य च विधिसाध्यस्य यावदपेक्षा न तावद्वि धिव्यापारविरम इति दृष्टफलमपि मर्दनादिकर्म ज्वरादिजनकपाप्मनः फलाभिभवेन तदभिभवकारणं यथा न श्रवणविधौ कलंकलवस्याप्यवकाशः । "इह चेदवेदीदथ सत्यमस्ति न चेदिहावेदीन्महती तथेदमपि प्रत्यकप्रवणतातिशयविघातकासंभावनाद्यभिभावनेन तद्धेतुकषायाभिभावकम् विनष्टिः '" इत्यधिकारिशरीरे ज्ञानार्थ उद्योजयन्ती भगवती श्रुतिः तदुपायश्रवण- य द्यप्यदष्टोत्पादमन्तरेणापि, तथाऽपि ज्ञानार्थानेकजन्म स्मरणा[नन्तर्येग]न्यन्तरेण विरोधि- विधिसरव्यमाक्षिपत्येव, न विरोधगन्धमावहति। अतः "आत्मा द्रष्टव्यः " इति फल क्षयोपयुक्तादष्टोत्पादकत्वेनोपकारकं इत्यध्यवसायात्। कल्मषाणां विचित्रत्वादनेक- मुद्दिश्य "श्रोतव्यः" इत्यादीनि विधानानि तदुपायभूतश्रवणादिविषयाणि युक्ततराणि। विधनिवर्तकविधानमभिप्रेत्यैव "सर्वापेक्षा च'" इत्याह स्म सत्नकारः। अवघातस्येव न च वाच्यम्-विशुद्धबुद्धेरेव फलपर्थन्तप्रवृत्तिमूलसाघनवतो ब्रह्ममीमांसायामधिकारा- तण्डुलनिष्पत्तौ नियमादृष्टनिरपेक्षस्यापि साक्षात्कारे श्रवणस्य फलान्तरार्थ नियमापूर्वसंभ- द्दष्टो[ददृदष्टो]पयोगाभावेन न नियमविधि: इति। यतः कश्चिदधिकारिविशेषणमनुवेक्ष्य- वाच्च। उपात्तदुरितक्षयस्यापि 'धर्मेण पापमपनुदति' इति श्रुतेरदृष्टसाध्यत्वावधारणात्। माण एव स्यात् ब्रह्ममीमांसाप्रविष्टोऽप्यदष्टसहाय: क्रमेण फलभाक् भवति, यथा खलु सहस्राक्षः । तथा च श्रतिः :- "एकशतं ह वै वर्षाणि मघवान् प्रजापतौ ब्रह्मचर्य- "नाविरतो दुश्वरितान्नाशान्तो नासमाहितः ।

मुवास 2 " इति। आग्नेयादिवदपूर्वार्थत्वेन प्रधानकर्मत्वाभावेऽपि साक्षात्कार उपयोक्ष्य- नाशान्तमानसो वापि प्रज्ञानेनैनमाप्नुयात् 2 "

माणकर्तृसंस्कारार्थत्वेनास्य गुणकर्मत्वम् ; अपरथा आश्रमकर्मविघानमप्यनपेक्षित इति श्रुतेरुपात्तदुरितस्यापि विद्योदयविघातकत्वाच्च। तेनादृष्टद्वारेणापि श्रवणादे- स्यात। रुपकारकत्वं न विरुध्यते। नित्यादिकर्मणोऽपि सर्वथा विफलत्वे, तदकरणे दण्डे च,

अथ तत् प्रत्यहमुपात्तदुरितक्षयार्थमेव, न विद्याज्गम्, आचार्योपसनादेश् दृष्ट- वेदस्य क्थ प्रयोजनपर्यन्ते तात्पर्य निर्णीयेत । न च "नियोगसिद्धः किमन्यत्पयोजनं

यथावदुपदेशादिप्रयोजनतैव। यज्ञादीनां च जन्मान्तरीयाणां वा पूर्वाश्रमानुष्ठितानां वा सर्वविधीनाम्" इति गुरूक्तिर्वेदवचनम्, येन नित्यादिनियोगसिद्धिरेव पुरुषार्थः स्यात्।

विविदिषां तदुपलक्षितज्ञन प्रति वा उपकारक्त्वं श्रवणादिप्रवृत्तिजनकत्वेन, न तु प्रवृत्त- वेदवचनमपि युक्तमेव गृद्यते, यथाहि-"अथ यदिदमस्मिन् ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं स्यादृष्टोपयोगे मानम्। इन्द्राद्याख्यायिकाया विद्यावतारोपायमात्रत्वाच्च। तव्यप्रत्ययस्या- वेश्म दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशस्तस्मिन्यदन्तस्तदन्वेष्टव्यम्" इत्यत्र दहराकाशान्तस्समाहि- हार्थित्वेनाऽप्युपपत्तेश्र, द्रष्टव्य इति दर्शने तात्पर्यकरणवत् श्रवणेऽपि तदर्थमर्हत्वप्रकाश- तस्य "उमे अस्मिन्द्यावापृथिवी अन्तरेव समाहिते" इति श्रुत्युक्तस्य श्रुत्युक्तमन्वेष्टव्य- नोपपत्तेः, ज्ञानप्रकरणे क्रियाविधानानुपपत्तेश्र। गान्घर्वशास्त्रोपासनाधेयवासनायाः षड- त्वं हित्वा "यावान्वा अयमाकाशस्तावानेषोऽनतहृदय आकाशः " इत्याकाशस्योत्तरत्र जादिसाक्षात्कारे[इव] श्रवणाद्यावृत्तिजन्यवासनाया वैधापूर्वनिरपेक्षाया ब्रहमैक्यसाक्षात्कारे प्रतिपादनानुपपतत्या स एव दहराकाशः सहान्तस्समाहितेन पृथिव्यादिना अन्वेष्टव्यत्वेन हेतुत्वोपपत्तेश्र न जन्मान्तरीयश्रवणादेर्वामदेवादौ फलदर्शन विधिं गमयति। अधर्मफल- स्वीकृतः । सुखादिवन्नियोगस्यार्थ्यमानत्वादर्शनाच्। न च फलवत्त्वे नित्यकाम्यविभागवि- वद्वैघत्वाभावेडपि सम्भवात् शिल्पादिवच्च। अतो नियमविघिरप्यनुपपत्रः । लोपः ; यत्र नित्यं जीवनादि निमित्तं प्रवृत्तम्, तन्नित्यम् ; यत्र चानित्यं गृहदाहादि

नैवमुचितम् ; कोडमिप्रायः ? किं कर्मणां शुद्धिद्वारेण बुद्धे: प्रत्यकुप्रवणतापाद- तन्नैमितिकम्। यद्वा यत्र फले न श्रयते, दण्डश्वाकरणे तत्फलवदपि नित्यादि ; तद्विप- रींत काम्यम् इति विभागसंभवात्। "यद्रात्र्या पापमकार्षम् 4" इत्यादौ यत्र स्वशब्दे- मात्रफलत्वात तद्वतो ब्रह्ममीमांसाधिकारादृष्टनिरपेक्षता, किं वा नित्यादिकर्मणां निष्फल- नैव दुरितक्षपणे विनियोग: तत्र तत्फलत्वेऽपि यत्र केवलं विधानं तत्र ईश्वरार्पणेन विशिष्ट- त्वान्मुमुक्षो: काम्यकर्मानुष्ठानाभावाच्च नादृष्टमेव विद्याफलं समस्ति इति ? तत्रात्यन्तिक प्रत्यक्प्रवणतायाः कर्मणैवोत्पत्तौ श्रवणमात्रेण विद्योत्पर्त्तेमननादिविधानवैयर्थ्यप्रसञ्नः । 1. ब्र. सू. 3.4. 2. कठ. 1. 2. 23.

1. केन. 2.5. 3. த. 8.1.1.

2. छा. 8. 11.3. 4. तै. आ. 10. 32.

३६ वेदान्तकौमुदी मनसः ब्रह्मसाक्षात्कारकरणत्वम् ३७

विद्याफलत्वोपपत्ते :; दुरितक्षयस्य च करणमात्रेण सिद्धर्विशिष्टकरणस्य फलान्तरस्यावश्यं- योऽप्यग्न्यादिवत् समारोपितेनाप्यद्वयानन्दादिरूपेण ज्ञानविधानसंभवान्रात्मज्ञान- भावित्वात् ससाधनविद्योदयप्रतिबन्धकदुरितक्षयफलत्वेऽपि नास्माक क्षतिः । नियोगान्यथानुपपत्त्यापि चात्मतत्त्वप्रमा। ततो न तस्योद्देश्यत्वम्। "विज्ञाय प्रज्ञां वस्तु नित्यानां फलान्तराभावः । कुर्वीत" इत्यत्रापि विज्ञानपज्ञयोरविशेषे न विध्यवकाशः । विशेषश्चेत्, तथापि विधि-

"नित्यनैमितिकैरेव कुर्वाणो दुरितक्षयम्। [रदु]इशक: शब्दस्यैवापरोक्षज्ञानजनकत्वात्; तत्र यज्ञादीनां कल्मषक्षयः शमादीनां च

ज्ञान च विमलीकुर्वन्नभ्यासेन तु पाचयेत् ।।" विपरीतप्रवृत्तिदोषनिरोधः साध्यः, मननस्य च प्रमेयादिसम्भावना गुण: ; निदिध्यासनस्य च सूक्ष्मतरब्रह्मात्मत्वविषयैकाग्रता चित्तस्य इति तदवधानतासम्पत्तौ शब्दस्साक्षात्कार- इति स्मृतेश्र। आख्यायिकायामपि ज्ञानवत्तदञ्रस्यापि विध्यपहवायोगाच्च। ज्ञानकारणं चक्षुरिव मुमुक्षूणां सम्पद्यते। अगतिका गतिश्वाहर्यिता। अवान्तरवाकयस्य महावाकयान्वयायोग्यत्वे प्रकरणादुद्धारेण विधायकत्वदर्शनाच्च। "यथा ह्याचाराधिकरणे परक्रतुप्रकरणाम्नाताः केनचिन्निमिततेनो- "दृश्यते त्वग्रचया बुद्धया" इति तुशब्देन शाब्दी बुद्धिं व्यावर्त्य अग्रभव-

त्कृष्यमाणाः पुरुषघर्मतां भजन्ते यथा 'मलवद्वाससा न संवदेत' 'तस्मान्न ब्राह्मणायापगु- प्रत्यक्षबुद्धिविषयता श्रुत्यैवोक्ता इत्यपि न मन्तव्यम्। तत्रैव "सूक्ष्मया" इति केवल-

रेत्' इत्येवमादय: " इत्याचार्यैरभिधानात् ; पदैकवाकयत्वे हि वाकयमेदो दोषाय। विषयतया श्रेष्ठलाक्षणिकबुद्धेरध्यवसायात्। शब्दाद्विना च परश्शतान्यपि प्रसङ्खयानान्य-

यथा "ब्राह्मणो न हन्तव्यः" इत्यत्न "ब्राह्मणो हन्तव्य" इति वाकयमेदे, यथा च भ्यस्य नैकाग्रयमेव चित्तस्य लभते। तत्र पुनश्शब्दापेक्षा खानुभवारूढा । तदाहु :-

क्रियाप्रकरणे सिद्ध तदुपकार्युपदिश्यते तथा सिद्धप्रकरणे तजज्ञानोपकार्यङ्ञविधान, अरत्यर्थस्याप्यात्मैक यस्यानुभवपर्यन्तबोधनिर्वाद्यत्वाद्। तदाहु :- "अभ्यासोपचयाह्वद्धेर्यत्स्यादैकाग्रचमेव तत्।" इति, न तु

"आपाततो यदिदमद्वयवादिनीना- "शब्दयुक्तिप्रसङ्ख्यानैरात्मना च मुमुक्षवः ।

मद्वैतमाकलितमर्थतया श्रुतीनाम्। पश्यन्ति मुक्तमात्मानं प्रमाणेन चतुष्पदा ।।"

तत्स्वप्रकाशपरमार्थचिदेव भूत्वा इति शब्दोऽप्यभ्यनुज्ञायते। न हि स एवेतरोपकृतस्साक्षात्कारकरणम्, तस्यासत्यप्यर्थे निष्पीडितादहह निर्वहते विचारात्"। ज्ञानहेतुत्वस्य वलप्तत्वात्।

इति। न च "आत्मा श्रोतव्यः" इत्यत्र विरुद्धत्रिकद्वयप्रसङ्गो दोषः। यथा वा "स्वाराज्यकामो वाजपेयेन यजेत" इत्येतत्प्रतीतयागस्य वाजपेयगुणयोगविधौ उद्देश्य- अथ मनस एव सोपाधिकात्मन्यहंप्रत्ययरूपसाक्षात्कारकरणतया क्रपशक्तः

त्वानुवाद्यत्वप्रधानत्वानि, फलयोगविधौ चोपादेयत्वविधेयत्वशेषत्वानि इति विरुद्धत्रिकदूय- शास्त्रयुक्त्यभ्यासवासितस्य जीवयाथात्म्यब्रह्मसाक्षात्कारकरणत्वं, प्रत्यक्षस्यैव साक्षात्कार-

प्रसङ्गो दोषः । साक्षात्कारफलाय श्रवणविधौ स्वप्रधानसाक्षातकारविशेषणस्य ब्रमाणोपि करणत्वात् संस्कारसहकृतस्यापि चक्षुषः साक्षात्कार एव प्रत्यभिज्ञाफलम्। योगिमनसश्च धर्मविशेषोपकृतस्य सम्बन्धमन्तरेणापि ग्राहकस्य सर्वार्थसाक्षात्कार एवं कार्यम्। स्वप्रधानत्वात् गुणत्वप्रधानत्वविरुद्धद्वययोगभावात्। ज्ञानविधौ तु स्यादेव ब्रह्मणः प्रमेयत्वेन प्रधानत्वापूर्वत्वप्रतिपाद्यत्वानि ; तदुद्देशेन ज्ञानविधौ तस्य गुणत्वसिद्धत्वानु- एवम् "अहं ब्रह्मास्मि" इत्यादिशब्दस्य पदार्थविवेकादिसहकृतस्यापि परोक्षज्ञानमेव

वाद्यत्वानि प्रसज्येरन् ; तद्वाक्येनैवावगतस्योद्देश्यत्वात् अवान्तरवाक्यविज्ञातः आत्मोद्देश्य- साध्यं युक्तम्। करणप्रयुक्त एव ज्ञानकार्यभेदः । सहकारिमेदमात्रेण ज्ञानजातिभेदे

श्रेत्, तर्हि ज्ञातत्वादेव व्यर्थो विधि: । तस्यापि च विधिशेषत्वेनार्थवादत्वान्न संस्कारसहकारिस्थले स्मृतिजातीयमेव ज्ञानमुत्पद्येत। इष्यते च गान्घर्वरत्नपरीक्षादि- शास्त्राभ्याससचिवेन्द्रियस्य षडजादिविविक्तरूपसाक्षात्कारकरणत्वम्। न चैतावता प्रमापकत्वम्। गान्वर्जादिशात्त्रस्याप्रामाण्यमिष्टम्। एवं ब्रह्मशास्त्रस्य परोक्षज्ञानसंस्कारद्वारेणान्तःकरणोप-

३८ वेदान्तकौमुदी मनसः वेदसह कारित्वमात्रम् ३९

कारिण: प्रामाण्यमेष्टव्यम्। "अहमेवेदं सर्वोडस्मीति मन्यते सोऽस्य परमो लोकः"1 उपोपसर्गस्य सक्कोचकामावे निरुपचरितसामीप्यप्रत्यगात्मतया सर्वस्य पर्यवसानात् इति स्वम्नावस्थायां त्रझ्मात्मज्ञानस्येश्वरमायावृत्तिज्ञानस्य च प्रामाण्यम्। दृष्टादिविषयस्य निश्चयार्थस्य निश्चयस्याद्वैतनिश्चये वृत्ते: ; तेनाद्वैतात्मनिश्चयेन मायाया अवसादनात् बाघाभावादेव प्रामाण्यस्य च करणविशेषजन्यत्वेन स्वीकाराच। उपनिषत् अद्वैतात्मविद्या ; तद्धेतुत्वात् अ्रन्थोऽप्युपनिषत्। सदेरुपनिपूर्वस्य किपि च उपनिषत्पदम् इति निरुक्तिरपि शब्दकरणत्वं साक्षात्कारस्य गमयति। यद्यपि प्रमाण- अत्र वदाम :- यद्यपि परोक्षतत्ताया अपरोक्षप्रतिभासवत् अपरोक्षस्यापि ब्रह्मण: शाब्द: परोक्षप्रतिभासो न विरुध्यते, तथापि यथा 'चक्षुषं रूपम्' इत्युक्ते न पर्यन्तावृत्तिषु अहंग्रहोपासनेषु भावनायाः करणत्वं कप्तम्; तत्र हि देहपातोत्तर-

रूपे करणान्तरसश्चारः, एवम् औपनिषदः पुरुषः" इत्युक्तेऽपि न पुरुषे करणान्तर- कालत्वात् सकृत् साक्षातकारं सम्पाद्योपरमेत धर्मवदन्त्यकाले यदाकदाचिदनुष्ठानेपि स्वफलभूत देवादिभावसाक्षात्कार प्रापकत्वोत्सर्गेडपि विरुद्धफलकर्मोद्धवेनापवादसम्भवाद्। सश्वारो युक्त: । सततम नुवर्तमानसाक्षात्कारे तदनुद्धवादन्त्यसाक्षात्कारेण1 साघक देहसम नन्तरमुपासनफल-

ननु चक्षुर्व्यापारमन्तरेण न रूपं केनापि रूपेण स्फुरति इति युक्त: तल प्राप्तिनियमालाभादा प्रायणमावृत्ति: इति स्थितम् आप्रायणात्2 इत्यधिकरणे ; तथापि न

करणान्तरासश्चारः ; पुरुषः पुनरुपनिषद्यापारमन्तरेणापि सोपाधिक रूपेण स्फुरत्येव मनो- साक्षात्कार: प्रमा न चाबाध्यजन्यानुभवत्वेन प्रमात्वम्, अबाध्यत्वस्य वेदसंवादाधीनत्वेन

व्यापारेण इति वैषम्यम्; नैव, रूपस्य करणान्तरसाध्यसाक्षात्कारप्रमागोचरत्ववत् तज्जन्यस्यैवोचितत्वात्। श्रवणाद्यावृत्तिफलभृतस्तु सकृदुत्पन्न एव निरस्तज्ञेयाभिव्यक्तिमाया-

पुरुषस्यापि करणान्तरसाध्यसाक्षाक्षात्कारप्रमागोचरत्वेन साम्यात्। श्रोत्रादेस्तु स्वरादि- तमोनिवृत्तिफलकत्वात् आप्रायणमावृत्त्यनाक्षेपको ब्रह्मात्मत्वसाक्षात्कार: प्रमा । तेन प्रमा-

सामान्यप्रमाजनकत्ववलप्तेश्शास्त्राभ्यासवासितस्य तद्विशेषप्रमाजनक्त्वं युक्तम् ; मनसः करणवेदान्तवाक्यमपेक्षत एव। धर्मादिज्ञानाभ्यासस्यापरोक्षज्ञानकरणत्वाभावेऽपि गरुडादि-

पुनः पुरुषस्य नैवं वास्तवरूपप्रमाहेतुत्वं केवलप्रमातृत्वादिभ्रान्तिकरणस्य कृप्म्। न च गोचरस्य तत्कारणत्ववच्छब्दस्यापरोक्षज्ञानकरणत्वोपपत्तेश्। अत एव विवेक कारयित्वा-

तत्प्रमाकरणस्यैव तद्द्रमकरणत्वम् इति, हेत्वाभासस्य साध्यप्रमाकरणत्वाभावेऽपि त्द्रम- डपि भूयो भूयः "तत्त्वमसि" इत्युपदिष्टम्। मनसो भावनाया वा करणत्वे साक्षात्कार-

कारणत्वात्। "मनसैवानुद्रष्टव्यम्" इति करणश्रुत्या तुश्रुत्या चोपहितानुपहितब्रम्म- रूपैव भवितु युक्तति व्यर्थमावृत्तिगुणकश्रवणादिविधानमिति। परोक्षवाक्यार्थप्रमायामपि सकृ-

ज्ञानकरणत्वमवधार्यते मनस इति चेत्, "नावैदविन्मनुते" इति वेदस्यापि करणत्वाव- च्छवणस्याकिश्चित्करत्वात् 'ईषत् श्रुतम्' 'सामि श्रुतम्' 'सम्यक श्रुत्वावगच्छति'

गमात् नावधारणसम्भवः । न चात्र करणश्रुत्यभावात् "यद्वाचानभ्युदितम्" इति इति आचार्यैरमिधानात्। अत्र चात्यन्तदुर्हपदार्थत्वात्-

निषेधाच्च न वेदस्य करणत्वम् ; तस्य प्रमाकरणत्वाभावे मीमांसातर्कस्य तदनुग्राहाया- "अनादिकालमभ्यस्तं देदात्मत्वादिकं त्यजेत्। नवतारप्रसङ्ञात् ; परोक्षप्रमाकरणत्वस्य स्वयमिष्टेश्, "यन्मनसा न मनुते" इति यावद्विलक्षणात्मान तद्वन्नैवावबुद्धयते। मनसोऽपि निषेधाच्च। न च अनयो: चक्षुः स्पर्शनयोरिव द्रव्यसाधारण्यम्, तथापि वेद- निरपेक्षस्यापि मनसः स्पर्शनस्येव चक्षुर्निरपेक्षस्य स्वविषयप्रमाजनकत्वप्रसङ्गात्। न च विनाऽडवृत्तिं तदाभासि करणं दुर्घटं यतः ।

द्वयोरेकप्रमाकरणत्वम्, प्रमाकरणानां सम्भूयकारित्वस्यानिष्टत्वात्। अतोन्यतस्य [वेदस्य] आवृत्तिगुणकं तेन श्रवणादि विधीयते।।

करणत्वे कि मनसो वास्तवप्रमास्वरूपेण कल्पनीया। वेदात्तु कृष्ा सा तस्यानपेक्षत्व- धर्ममात्र कल्पनीयम् ; ऐन्द्रियकज्ञानस्य कर्मजन्यत्वात्, ब्रह्मणश्च तदयोगात्। वेदावादिबलिध्वंसि तस्मादुदयमागता। सदा सुमनसां सेव्या ब्रह्मविद्यातरङ्गिणी॥"

1. बृ. 4. 3.20. 1. असाधक 2. ब्र. सु. 4. 1. 12.

8० वेदान्तकौमुदी ज्ञानस्य कर्माऋत्वनिराकरणम्

लक्षणापि प्रस्फुटवाच्यलक्ष्यपदार्थाभिज्ञस्यैव खफलाय करपते। अतः सुसंस्कृतचक्षुष इव सूक्ष्मार्यसाक्षात्कारकरणत्वं मनोऽवधानविशेष।पेक्षया वेदस्यापि विशिष्टमनस्सह कार्यपेक्षयैव फलस्य कर्मणो देहव्यतिरिक्तात्मज्ञानेन व्याप्तिः, अथापि नाससारित्र्ात्मज्ञानस्य। नापि

इति श्लिष्यते। वाक्यद्वयसामर्थ्यमारम्याधीतविषयम् "व्रीहीन् प्रेक्षति" इतिवत् प्रकरणम्; तत्न दर्श- पूर्णमासशेषस्य "चतुरो मुष्टीनिर्वपति" इति गृहीतस्य व्रहिसमुदायस्य प्रकरणप्रमाणात् "कृत्समात्नाध्युपादानतमोबाघस्तु बोघतः । व्रीहीन् इति शब्दो वाचकतया निर्णीतो ब्रीहिमात्रप्रोक्षणस्यानर्थक्यात्, अशक्यत्वाच्च। तत्त्वमस्यादिवाक्योत्थात्पूर्ण कात्म्यस्वलक्षणात' ! अत्र च "एष पन्था एतत्कर्मैतद्रक्" इति पृथक् प्रक्रमात्। सर्वोडयं महिमा ज्ञेयो ........ वाक्यस्यैव ।।" स्थानसमाखव्ययोरप्येवमूद्यम्। यथाक्रमपठितानां यथाक्रमपठितैः सम्बन्धः स्थानम्। इति च सुरेश्वराचार्यवचनाच्, पदार्थपरिशुद्धौ परोक्षज्ञानसंवादादर्शनाच्च भाष्यका- संज्ञासाम्यं समाख्या ; तदप्यदो विनियोगे न शक्तम्, तथा पाठादयमावात्। ततस्स्वतन्त्र- रीयमनःकरणत्ववचनन्य परमतेनैव परस्य विरोघापादनपरत्वाच्च। अतः प्रसङ्गयानस्य फलत्वसिद्धौ "ब्रम्म वेद ब्रह्मैत्र भवति" "न च पुनरावर्तत" इति च वर्तमानाप- मनसो वा तत्परिपाकवतः साक्षात्कारकरणत्वं श्रुतिस्मृतिब्रह्मविन्मतविरुद्धमुपेक्षणीयमेव। देशेऽपि रात्रिसत्रन्यायेन ब्रह्मभवनकामोडपुनरावृत्तिकाम इति विपरिणामेन स्वतन्त्राधिकार:

ज्ञानस्य च प्रमाणवस्तुमात्रतन्त्रस्य कर्मविलक्षणस्य विध्यसंभवात् तत्फलकं श्रवणमेव लभ्यते ; पुनरावृत्तिहेत्वविद्याया विद्यया निवृत्तावपुनरावृत्तिस्सिद्धैव स्तुत्यै अनूदते

मनननिदिध्यासनफलोपकार्यङ्रविशिंष्ट क्रियारूपं विधेयम्। तत्र खप्रधानज्ञानविशेषणं वेदनेन तदापि न फलाभावो घियः ।

ब्रह्मापि स्प्रधानमेव इति न ज्ञानविधाविव गुणप्रधानभावविरोधः । न च ज्ञानमपि गुण: "आत्मा ज्ञातव्य इत्येत-मोक्षार्थ न तु चोदितम्। कर्मणः ; "ऐन्या गार्हपत्यमुपतिष्ठते" इति तृतीयाश्रत्या यथा "कदाचनस्तरीरसि" इति मन्त्रस्य गार्हपत्योपस्थाने विनियोग:, तथा निरपेक्षकपदलक्षणायाः श्रुतेस्तत्राभःवात्। कर्मप्रवृत्तिहेतुत्वमात्मज्ञानस्य लक्ष्यते ।।

'यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा तदेव वीर्यवत्तरं भवति" इति च श्रुतेः विज्ञाते चास्य पारार्थ्येऽपापिनामफचश्रुतिः ।

'ओमित्येतदक्षरमुद्रीथमुपसीत " इति प्रकृतोद्गीथविद्या विद्याभासः क्रियैव, पुरुषेच्छानु- स्वार्थवादी भवेदेव न स्वर्गादे: फलान्तरम् ।।"

विधायिन्यवगम्यते। नापि "बहिर्देवसदन दामि" इति यथाश्रुतसामर्थ्यलक्षण लिङ् तत्र विनियोजकम्, तथात्रास्ति। न च जनकादीनां गृहस्थानां ज्ञानश्रवणं लिक्रम्। इत्यपास्तं च भवति। अर्थवादत्वेऽपि भूतार्थवादत्वम् अनुवादत्वम् वा न गुणवादत्वम्।

"एतद्ध स्म वैतत् पूर्वे विद्वांसोऽमिहोत्र न जुहवाश्चकिरे" इति ज्ञानिनः कर्मत्यागस्यापि न च यथा दर्शपूर्णमासाधिकृतस्य "गोदोहनेन पशुकामस्य प्रणयेत् " इत्यत्र कर्मान्तरे- डधिकारः, तथा कर्माधिकृतस्वैव ब्रह्मज्ञानेऽविकारः ; कर्मानधिकृतस्यापि ; देवादेर्ज्ञानाधि- श्रवणात। नियताङ्गत्वे च तदनुपपत्तेः । कर्तत्वादिप्रपश्चशून्यात्मज्ञानस्य विरोधित्वादनिय- ताङ्गत्वस्याप्ययोगात्। नापि "यस्य पर्णमयी जुहूः" इतिवद्धाक्यमनेकपदसामर्थ्यमेक- कारस्य वक्ष्यमाणत्वात्। परिव्राजकस्यानारब्घकर्मणोडपि ।

मिहास्ति। अत एव न कर्मब्रह्मविचारयो: क्रमनियमः, बहनामेककर्तृत्वे हि कर्तुरैक्येन

अत्र हि "जुह्रा जुहोति" इति होमसाधनत्वेन विहिताया जुहाः प्रकृति- युगपदनुष्ठानायोगात क्रमाकाडक्षा स्यात्। अत्र तु भिन्नफलत्वात् अङ्गाङ्गिभावे प्रमाणा-

द्रव्याकाडक्षायां जुहूश्देनाभिघानात् पर्णताथाश्ध द्रव्यत्वेनापूर्वसाघनार्थ यागसम्बन्ध- भावाच्च नैककर्तृकत्वम्, येन क्रमोऽपेक्ष्येत। "श्रुत्यर्थपठनस्थानमुख्यप्रावृत्तिकाः

मपेक्षमाणाया अव्यभिचरितकतुसंबन्धजुहूद्वारेण वाक्यपमाणाद्यागे विनियोगः । अत्र क्रमा" इत्युक्तत्वाच। न च अत्र "अध्वर्युर्गृहपति दीक्षयित्वा ब्रह्माण दीक्षयति"

यद्यप्यात्मज्ञानस्य प्रमात्नपेक्षस्य कर्त्रात्मसंबन्धोऽस्ति, तथाप्यस्य लौकिकेष्वपि कर्मसु इति क्त्वाश्रुतिवत् क्रमश्रुतिः । "ऋणानि त्रीण्यपाकृत्य मनो मोक्षे निवेशयेत्"

कर्तृत्वान्नाव्यभिचरितः कतुसम्बन्धोऽस्ति, येनैद्द्वारेण ज्ञानस्यापि स्यात्। यद्यपि स्वर्गादि इत्यादिकं त्वसञ्जातविवेकवैराग्यस्य मोक्षोपलक्षिततत्फलकसन्न्यासनिषेधकम्। "अभि- होत्रे जुहोति" "यवाग पचति" इत्यत्र यवागूसाध्यत्वात् अमिहोत्रस्यार्थात् तत्पाक; 6

४२ वेदान्तकौमुदी देहादावहं प्रत्ययो भ्रमः न गौण: ४३ प्रथमं यथा, तथाऽत् पूर्वतन्त्रन्यायसाध्यत्वाभावान्नार्थोडपि क्रमः। नच प्रयाजादिवत् दारुवद्िवत् अहंज्ञात्रोस्तादातम्यात् 'इद रजतम्' इतिवत् द्याकारत्वसंभवात् 'अहम्' क्रमः, विरक्तस्योपनिषत्पाठमात्रेणापि "किमर्था वयमध्येष्यामाह" इति श्रुतेरत्राधिकारात्। इत्यध्याससम्भवाच्च। यथा हि 'मम भृत्य' इति निरूढाभिमाने सति कारणविशेषात् तद्वदेकफलवदुपकारत्वप्रयुक्तक्माकांक्षाया अभावे विशेषकमनियाम कपाठकमस्यात्राप्रमाण- 'अयमहमस्मि' इत्युपचारादागन्तुरभिमानो, न तथात्र ; किन्त्वसत्येव निसर्गतो देहादि- त्वाच्च। सवनीयस्थाने पश्चालम्भश्रवणात् सवनीयपशोर्यथा पूर्वमालम्भः तथात्र स्थान- व्यतिरेकवत्यात्मनि 'अहम्' इत्यभिमाने भृत्यादिविश्लेषितस्य तदागमायोद्यमवत् अत्रो- क्रमोडपि नोपलक्ष्यते। ज्योतिष्टोमविकृतौ सादयस्क्रेऽतिदिष्टष्वमीषोमीयसवनीयानूबन्ध्येषु धयमस्यापि विश्लेषितस्यासम्प्रतिपत्तेः स्वस्ामिसम्बन्धोऽप्यसम्भाव्य: । स्वकर्मोपार्जितत्वा- सह पशूनालभत इतिवत् सहत्वपापकाभावात्। नापि मुख्ययागक्रमेणाव्यवधानायाङ्ग- विशेषाच्च सवेनेव भृत्यादिदेहेनापि व्यवहारः प्रसज्येत। न च अविद्यापक्षेऽप्येततुल्यं क्रमवदत्र क्रमः, अद्गत्वाभावादेव। नापि वाजपेयाङ्गपाजापत्यपशुषु अतिदिष्टप्रोक्षणादे न स्यात्। अन्यस्मिन्नन्यात्मनावभासकौशलस्य प्रसिद्धतरत्वात् स्थाण्वादौ। न च "पुण्यो र्मारभ्यैकप्रवृत्तिः तमारभ्यैव धर्मान्तरप्रवृत्तिवदत्र प्रवृत्तिकमः। अत एव तस्माङ्गम्म वै पुण्येन कर्मणा " "रमणीयचरणा रमणीयां योनिम्" इत्याद्यान्नायात कर्मैवात्र विचारविधि: स्वतन्त्रफलाधिकारिप्रवृत्तिः सिद्धब्रह्मविचारविषयः सिद्धधर्मविषयविचार- हेतुः। "नीहारेण प्रावृताः" इत्यादिबह्दागमानुगुण्येन पूर्वव्यवस्थापनात्। युक्तिबलात् निरपेक्ष इति पुष्कलम्। गौणत्वे स्थाणौ पुंप्रत्ययोऽपि गौणस्स्याद्। अथ कथमात्मज्ञानस्य मोक्ष:फलम् यावता तस्य संसारसहमावो लक्ष्यते? अथ तत्र बाघान्मिथ्यात्वम्, नेह बाधोऽस्ति ; तथा सति स्थाणौ पुंवद्विवेक- लिङ्ग लिङ्गिसम्बन्घस्मृत्यनपेक्ष विषयस्वभावभेदानुविधायि "अहम्" इति विज्ञानमात्मनि प्रत्यये देहप्रविलयः स्यात्। अथ परोक्षपत्ययत्वादपरोक्षत्रमाबाघः, तन्न; ब्रह्मतत्त्वं रूपादिविज्ञानवत् प्रत्यक्षम् ; न च रूपादिस्कन्धगोचरमेतत् प्रतिषिद्धत्वात् ; प्रतिषिद्धो साक्षात्कुर्वतोऽपि जीवन्मुक्तस्य देहानुवृत्तेरिष्टत्वात्, अबाध्यत्वनिश्रयात्। न च खम्नस्या- हहक्कारो रूपादिषु "रूपं नाहं " एवमेतत् मिक्षारूप "तत्त्वमसि" इति। न च प्यवश्य जाग्रद्वोधेन बाघः, स्वम्ानन्तरं सम्प्रसादस्यापि दर्शनात् सप्रसादोच्छेदेन तस्यैव "अहं रूपम्" "अहं वेदादयः" इति कदाचिदपि रूपादिष्वहक्कारो दृश्यते। जागरादयुपादानत्वेन जागरणमेव मोक्ष: प्रसज्येत। अतः स्वम्रद्ृष्टान्तेनान्त्यप्रत्ययेन ननु भवति 'अहं गौरः' 'अहं कृष्ण' इति ; न भवति इति ब्रमः ; न ह्यस्य विदुषो देहबाघो दुर्निरूपः । तस्मादबाध्यत्वाद्देहस्य तत्रात्मनि मुख्योऽइम्प्रत्ययो गौण: द्रष्टः "यदेतन्मम रूपं गौरमेतदहम्" इति प्रत्ययो भवति। केवलं तु मतुब्लोपं कृत्वा सार्षपादाविव तैलप्रत्ययः । षष्ठयर्थनिर्देशोऽयम् उपकारकत्वात् 'योडयं सोऽहम्' इतिवत् । अतः प्रत्यक्षेण व्यति- रिक्त एव देहादिभ्य आत्मा स्फुरति इति उद्योतकराचार्याः1। तथा न्यायसूत्र- अत्रोच्यते -"भूयश्चान्ते विश्वमायानिवृत्तिः1" 2 यथेमा नद्यस्स्यन्दमाना: कारोऽपि-व्यतिरिक्तश्चेदात्मा अर्हंप्रत्यक्षसिद्धो न ब्रह्मवधादिपातकं इत्याशङ्कय समुद्रायणास्समुद्र प्राप्यास्त गच्छन्ति मिद्येते चासान्नामरूपे समुद्र इत्येवं प्रोच्यते, समादधे, 'न कार्याश्रयकर्तृवधात्'2 इति। अयमर्थः :- न बमो नित्यस्यात्मनो एवमेवास्य परिद्रष्टरिमाष्षोडशकला भूतानि प्राण इन्द्रियन्नाम कर्म श्रद्धा लोकास्तपो वघाद्धिंसा ; किन्तु कार्य सुखादिवेदनम्, तदाश्रयस्य शरीरस्य स्वविषयोपलब्घेः मन्त्रा मनो वीर्य शरीरं चेति पुरुषायणाः पुरुष प्राप्याऽस्त गच्छन्ति इत्यादिश्रुतिभिर्विदुषो कर्तृणामिन्द्रियाणां च वधादुच्छेदाद्वैकल्याद्धिंसोपचार इति। तस्मात् 'अहम्' इति देहस्यान्त्यप्रत्ययेन उच्छेदावधारणात् नामरूपे शक्त्यात्मके अपि हि भिद्येते। तथा च प्रत्यक्षेण व्यतिरिक्तात्मनि स्फुरत्यपि संसारोऽयमनुवर्तमानो नात्मज्ञानोच्छेद्यः । पारमर्ष सूत्रम् :- "तानि परे तथाह्याह"3 । अस्य च भाष्यम् :- "तानि अत्रोत्तरम्-'सिझो देवदत्तः' इतिवत् नायं गौण: प्रत्ययः, येन व्यतिरेक- स्कुरणं स्यात ; किन्त्वध्यासोऽयमनाहार्यारोपरूप: प्रसिद्धः 'स्थाणौ पुमान्' इति यथा, 1. शवे. 1.10. 2. प्र. 6. 15. 1. न्या. वा, 2. न्या. सू. 3, ब. सू. 4, 2,15.

४४ वेदान्तकौमुदी लिंक्गदेहस्य जीवा विद्याकृतत्वनिराकरणम् ४५

पुनः प्राणशब्दोदितानीन्द्रियाणि भूतानि च परब्रह्मविदस्तस्मिन्नेव परत्मिन्नभिप्रलीयन्ते। पर्यन्तमनुवर्तमानत्वाविशेषात्तद्वदेव तयैव भूतसूक्ष्मद्वारा लिङ्गारम्भोडस्तु, किं मायामय- कस्मात् ? तथह्याह श्रुति :- एवमेवास्य परिद्रष्टुः समन्ताद्वर्तमानत्रम्मसाक्षात्कारवत" महाभूतोपष्टम्भेन ? अथ स्वम्नाद्यारम्भोऽपि तदुपष्टधैरेव, तर्हि तदुच्छेदेपि महाभूतां- इति। ननु- शानां तेषु विलयोऽपमाणसिद्ध ऊरीकार्य: स्यात्। व्यावहारिकस्थूलत्वप्रयुक्त च

"गता: कला: पश्चदश प्रतिष्ठा देवाध सर्वे प्रतिदेवतासु। स्थूलदेहादेर्जीवान्वरोपलम्भादि भाक्तम् ; न तु साधारणमायाजन्यत्वकृतम् ; तज्जन्यस्यापि

कर्माणि विज्ञानमयश्च आत्मा परेऽव्यये सर्व एकीभवन्ति 1।" सूक्ष्मस्य तद्दर्शनात्। किश्च मायावयवानां जीवाविद्यानां नचेत् व्यावहारिकमहाभूतसंसर्गारम्भसाम- घ्राणमनसो: पृथिवीमयत्वेनकीकरण त् कलानां षोडशानामपि पञ्चदशत्वम् इति विद्वद्विष- थर्यमंशतोऽपि कथमवयवसमुदायात्मकमायायास्तदारम्भकत्वम् ? प्रत्येकं पटैकदेशारम्भ- यैव परा श्रति: परस्मादात्मनोऽन्यत्रापि कलानां प्रलयमाह-सत्यम् ; सा तु व्यवहारा- समर्थानामेव तन्तूनां समुदितानां पटारम्भकत्वात्। न चाविदयारब्घो मायानामकोऽवय- पेक्षा, पार्थिवाद्याः कलाः पृथिव्यादीरेव सवप्रकृतीरपियन्ति इति व्यवहारो लौकिक: ; व्यङ्गीक्रियते, येन तस्य वीर्यान्तरकल्पना स्यात्। अवयवानां मायात्वे च समुदायस्याव- सांव्यवहारिकपमाणापेक्षः । इयं श्रुतिः तात्त्विकप्रमाणापेक्षा। सांव्यवहारिकप्रमाणेनानु- स्तुत्वेन मायोपाधिरीश्वरो, जीवा अविद्योपाधय इति कल्पनाया दत्तो जलाञ्जलिः । अथा- मानेन करणानां भौतिकत्वावगमात् भूतेषु लयोऽवगतः । भृतसूक्ष्माणां च साधारणानां विद्याविलक्षणैव माया तदाडपि यथैवाविद्यारब्घभूतसूक्ष्माणां मायारब्धभूतोपष्टम्मादारम्भ- साधारणेषु भूतेषु, प्राणानां वायौ। इतरा त्वेवमेवरास्य परिद्रष्टः इत्यादिका विद्वत्पति- कत्व लिक्देहै प्रति तथैव जीवदश्यब्रह्माण्डाद्यारम्भकत्वमपि कुतो न स्यात्, "यस्मिन् पत्त्यपेक्षा तात्त्विकपमाणापेक्षा, कृतन कलाजातं परब्रझ्मविदो ब्रह्मैव सम्पद्यते तात्तविक- सर्वाणि भूतान्यात्मैवाभूत्"1 "यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवामूत्"2इति तत्त्वबोधेन सर्वस्या- प्रमाणैर्वेदान्तैर्विश्वस्य ब्रह्मविवर्ततावगमात्। ब्रह्मणि मायायामुच्छिद्यमानायां तदुच्छेदा- विशेषेण बाधश्रवणात्। तमको बाध इत्यनूद्य विधेयविषयभेदात् श्रत्योरविप्रतिपतिः इति भाष्यभामतीनिबन्धा- भ्यामेवावघारितम् । "सा कलानां भूतेषु लयप्रतिपादिका श्रुतिः सर्वजीवसाधारण- अथात्र मिथ्यात्ववोधनमेव बाधो, न तूच्छेद: तर्हि षोडशकलास्थोडपि तथा

व्यवहारगोचरमहाभूतविषया, मायामयमहामूतोपसृष्टानि जीवा विद्याकृतभूतसूक्ष्माणि लिङ्ग- स्यात्, बाघकतत्त्वबोधस्याविशेषात्। "तानि यदा कार्यकारणविषयाकारपरिणतानि भूता-

देहाकारेण विवर्तन्ते तत्रोपष्टम्भकभूतांशानां महाभूतेष्वेव विलयः, इतरा तु पुरुष न्यात्मनो विशेषात्माखिलहेतुभूतानि शास्त्राचार्योपदेशेन ब्रह्मविद्यया प्रविलापितानि विन-

प्राप्यास्त गच्छन्ति इति श्रतिर्विद्वत्पतिपत्त्या, अविद्याकृनभूतसूक्ष्मसहितकरणग्रामादि- श्यन्ति, तदा खिल्यभावो नश्यति" इत्येतेभ्यो भूतेभ्यस्समुत्थाय इत्यत्र भगवत्पादो-

दाहविषया" इति च केचित। क्ेश्। अत एव "स उच्छयत्याध्मयत्याध्मातो मृतशशेते3" इति विद्वद्देहस्य प्रागप्रलये व्यवस्थानश्रुतिः सर्पाध्यासोपादानाविद्यानिवृत्तौ तद्विभ्रमवासनानुवृत्तिवदन्याविद्योपादानता- तत्न किश्चित्परीक्षणीयम्। मप्याइ। अथाऽयमशरीरोऽमृतः प्राण इति तत्रैव देहद्वयानुच्छेदश्रुतेः । न च "कस्मिनन्वहमुत्कान्त उत्क्रान्तो भविष्यामि कस्मिन्वा प्रतिष्ठिते प्रतिष्ठास्यामीति प्रातीतिकारम्भकस्य व्यावहारिकारम्भोपष्टम्भको न्याययः । न हि सम्नपुत्रारम्भक- स प्राणमसृजत प्राणाच्छद्धां ख वायुरज्योतिराप: पृथिवीन्द्रियं मनोऽन्नमन्नाद्वी तपो वीर्योपष्टम्भो दृष्टचरः । अथ भूतसूक्ष्मा व्यावहारिकमेवारभन्ते, तर्हि तान्यपि व्यावहारि- मन्त्रा: कर्म लोका लोकेषु च नाम च" अन्न शरीरमइति तावजीवसृष्टिः अ्रयते। तत्र येयं काण्येव स्युः। न खलु प्रातीतिककलधौतस्य व्यावहारिकाङ्गलीयकारम्भकत्वं कस्यापि स्वम्नगन्घर्वनगरादिसृष्टिः जीवाविद्यानिदाना, सा चेन्न मायाकृतभूतनिदाना, तर्हि तत्त्वयोध संमतन, प्रतिजीव व्यावहारिकमहाभूतसर्गाक्कीकारे च खोक्तिमनः । तस्माज्जीवाविद्यैव

1. ई. 6. 1. 5. 3.2. 7. 2. बू. 2. 4.14. 3. बू. 3. 2.11

४ ६ वेदान्तकौमुदी अध्यासलक्षणम् ४७ प्रातीतिकव्यावह।रिकप्रपश्चयोररम्मिका अविद्यावत्तत्कार्यस्यापि महाभूतादेरपि सावयव त्वानवयवत्वाभ्यामनिर्वाच्यत्वात् नानेकेषां महाभूतानां समानदेशताविरोघः । आत्यन्ति- "तत्सर्वमोंकुर्यादतिरिच्येदात्मानं यत्सर्वे नेति ब्रयात् पापिकास्य कीर्तिर्जायेत, तत्सत्यानृते कसावयवत्वे हि योगिनां भूतादुदक इवोन्मज्जनादि प्राकाम्यमिच्छानभिघातो न स्यात्। मिथुनीकरोति तयोर्मिथुनात् प्रजायते भूयान् भवति" इति। अत्र यथा सर्वस्वदाना- मिश्रितभूतवन्मिश्रितकार्यदेशसाधारणसम्भवाच्च उपभोगः सवसाधारणादृष्टकार्य इति पदा- दानयोर्दोषात्कतिपयदानादानमिथुनं व्यवहार इति निर्वाहायोक्तं श्रतौ, तथैव स्वयमात्मनो विक्रियायां सर्वरेचनप्रसङ्गादुपाघिशचलस्यापि तदनाश्रयेण व्यवहार विलोपननिबन्धनपाप- कीर्तिप्रसञ्काच्च मायात्मनोर्मिथुनात् "अहं मनुष्य" इत्यादिः लोकव्यवहारः । तदेवं न चैवं जीवस्य स्वाविद्याविनाशेन ब्रह्मीमूतस्यापि द्वैतदर्शित्वं स्यात्, जीवा- युक्तिसिद्धो "अयमहम्" इत्यध्यासप्रत्ययः । अतोऽनेनात्मनो व्यतिरेकानुललेखात् विद्यामिरेव ब्रह्मणस्सर्वदर्शित्वाभ्युपगमात्। तथा च "यत्र नान्यत्पश्यति"1 इत्यादि" उल्लेरेऽपि वेदान्तोदितरूपेण संसारबन्घविरोधिनाऽनुल्लेखादसौ न संसारविरोधी इति विरोध इति वाच्यम्; यतो न सर्वमायातत्कार्यवैधुर्य मोक्ष:, सर्वासामपि मायाना- साम्प्रतमेव। मद्धितीयचिद्विषयत्वेऽपि तत्साक्षातकारेणैकतमनिवृत्तेरेव परेणाप्यङ्गीकारात्। "तस्या एव ब्रह्मविद्यया सर्वबाधश्रुतेरङ्रीकार्यम्" इत्येके। अध्यासश् "स्मृतिरूपः परत्र पूर्वदृष्टावभास" इत्याचार्याः । समर्यत इति "आत्मैवाभृत्"2 इत्यवधारणात् खम्नस्याविद्यान्तरकार्यत्वात्तदुच्छेदेन सत्यपि स्मृति: स्मर्यमाणोऽर्यः । यद्यपि स्मरण स्मृतिः इति धात्वर्थलक्षणभाववायाची भावे विहितघज दिषु पठितक्तिपत्ययान्तश्शब्दः, तथाऽपि घजादीनां भावकर्तृव्यतिरिक्तकारकेषु, सम्परसादाज्ञाने बाघसम्भवात्। विलीनकार्थस्याप्यज्ञानस्य तत्त्वज्ञानेन बाघसीकारात् जाअद्वोधस्य स्थाण्वादिबाधस्येव तत्त्वचोधात्प्राकप्रमाणतया स्वविषयविपर्यासहेत्वविद्यो- कार्यम् आध्रियतेऽनेन इत्याधार इति स्मृतिः, स्मर्यमाणोडर्यः ; संज्ञायामिवारूढ- च्छेदकत्वात्। मूलाविद्यायां सत्यामपि तस्या एव संप्रसादावस्थाया जागद्विवर्तदर्शनयोनि शब्देऽपि विधानात् "अकर्तरि च कारके संज्ञायाम्" इति कर्मवाच्यपि। अतः त्वात्तेनाभिभवात्। तस्माद्वाध्यत्वाद्देहस्य स्थाणाविव पुंप्रत्ययः तत्राहंमतिर्मिथ्यैव, परशब्दः स्मर्यमाणसद्शोऽन्यात्मना भासमानोऽर्थोडध्यास इत्यर्थाध्यासलक्षग, स्मृतिसदशोऽन्या- परत्र लक्ष्यमाणगुणयोगेन वर्तत इति यत्र प्रयोक्तृप्रतिपत्त्नोः सम्प्रतिपत्तिः, स गौणः, स च तमनाऽवभासो ज्ञानाध्यास इत्यर्थविशिष्टज्ञानाध्यासपक्षे। स्मृतिरूपशब्देन "दोष- संस्कारेन्द्रियसम्प्रयोगार्यकरणत्रितयमुक्तम्" इति टीकाकारः । अतः स्थलान्तरे भेदप्रत्ययपुरस्सर एव। न च चिदात्मा तिलजस्नेहात् सार्षपवन् देहाद्वेदेनोपलभ्यते। "प्रागनात्मैव जडं सदात्मतामेत्यविद्यया" इत्यनात्मन एवान्नस्य भुक्ततामात्रेणात्म- दृष्टस्य स्थलान्तरे स्मृतौ प्रत्यभिज्ञायां च नातिव्यापिः । प्रत्ययालम्बनत्वेनाध्यस्तत्वप्रतिपादनाच। अहंप्रत्ययस्याऽऽत्मविषयत्वं वदताऽपि तस्य ननु न सामान्यलक्षणमेतत्तावत्, मायाध्यासाव्यापनात् मायाया अनादित्वेन देहैक्यग्राहकत्वं विभौ चिदात्मनि परिच्छिन्नत्वोपपादनाय एष्टव्यमेव। ततो जीवविशिष्ट- स्मर्यमाणसदशत्वस्य तत्प्रकाशस्य च साक्षिणो जन्यत्वस्याभावात्। नापि कार्याध्यास- रूपेण देहस्याज्ञानात्मकत्वमेव। मुख्यात्मत्वेन गृहीतत्वे च देहस्य वघात्पातकविधा- लक्षणम्, अन्तःकरणाध्या से करणसम्प्रयोगाभावादव्याप्तेः । अथ संस्कारात्मकमन्तःकरण वधिकारलौकिकव्यवहारौ च समञ्जसौ स्याताम्। प्रलयादौ स्थितमारम्भकाले तदध्यासहेतुः। यदा अहक्कारात्तत्संस्कारोद्धवः तदा प्रलय- व्यवहारो, यदा संस्कारादहङ्कारोद्गवस्तदा प्रपश्चव्यवहार इति, तर्हि संस्कारमात्रादनुभव- तदुक्तम् -"(सत्यानृते) मिथुनीकृत्य नैसिर्गिकोऽयं लोकव्यवहार:3" इति। विज्ञानं प्रावादुकसम्प्रदायविरुद्ध प्रसज्येत। सम्प्रयोगस्य चेन्द्रियव्यापारस्य तस्मिन्नसत्य- सत्यम् आत्मवस्त्वेव, अनृतमनिर्वाच्याऽविद्या । "ओमिति सत्यम् नेत्यनृतम्" सम्भवात्। एवमपि कारणत्रितयाभावादव्याप्तिस्तदवस्था। 1. छा. 7.24.1. 3. ब्र. सू. भा. 1, 1, 1, अथ अपश्चीकृतभूतकार्याणि सूक्ष्मशरीरावयवभूतानि चक्षुरादीनि स्थूलोप- 2. बू. 4. 2.14. संहारेडपि तैजसस्य करणतया व्यापारभाज्जि, न चेत, अभोगसाघनत्वाद्यर्थारम्भाणि

१८ बेदान्त कौमुदी अख्यातिम तखण्डनम् ४९

प्रसज्येरन् । विश्वस्य स्थूलैरपि चरितार्थत्वात् स्वप्रेऽपि रथादिसृष्टयान्नानात तेषां ग्रहण- ननु सम्मेदस्सम्बन्धश्रेत्, अविद्यात्मनो: सम्बन्घैस्सम्बन्धान्तराभावादव्यापिः, योग्यो रूपादिमानर्थोडस्ति। स्थूलानामेव च तेषां व्यावहारिकार्थज्ञानसाघनत्वम् उप- तस्याप्यनृतत्वेन सत्यात्मसम्मेदस्य वक्तव्यत्वात् ; अतलिक्रेऽपि तल्लिक्रस्य "दाराः" संहारश्रतिश् तद्विषया ; एवं मनोडपि सूक्ष्मरूपेण सम्प्रसादादौ वर्तमानं स्थूलाध्यास- "कलत्रम् " इत्यवभासे चातिव्याप्तिः, मैवं वोचः; स्वतन्त्रसम्बन्धस्य समवायस्यापि हेतु: इति नाव्याप्ति :; नैतत्सारम्, संप्रसादादौ मनसोडवस्थाने तस्यैवात्मोपाघित्व समवाय्याघारत्वेन सम्भेदवदत्राप्युपपत्ते: ; तथा च सति आलम्बनमसत्यम् इति अध्यास- सम्भवात् अतिरिक्ताविद्याप्रसाधनानवतारात्। अथ पूर्वमनभिव्यक्त कार्य कारणमुत्त स्वरूप न कापि व्यभिचरति, लिक्रस्य च शब्दधर्मत्वात्, अर्थघर्मत्वे पुनरेकार्थवाचक- सत्रामिव्यक्त कार्यव्यवहारास्पदम्, ततः कारणाविद्यारूपेण मनसोडवस्थानान्न दोषः, शब्दानामनेकलिऋत्वं न स्यात्। अतः प्रतिमादाविव शब्दादाहार्यारोप एवाडसौ। मैवम्; साधारण रूपकारणस्यासाधारणरूपकार्यार्थकियाया मृद इव जलाहरणदेरसम्म- 'स्मृतिरूप' इत्यादिलक्षणन्तु लोकवादिसप्रतिपत्रस्थाणुपुरुषस्वम्रादिसङ्गहार्थमेव। वात्: अपरथा सर्गवैफल्यात्। यद्वा-परत्र सकलप्रपश्चातीते निरवदे वस्तुनि अनादिकालं प्रत्यहमनुवर्तनात् यदि च स्वमे महाभूतक्रमेण सृष्टिः, तदा तत्राभिनवकरणसम्भवात् जाग्र- 'स्मृतिरूपः' पूर्वदृष्टतुल्यावभासः सर्वोडप्यनात्मतत्प्तिभासरूपोऽध्यास इत्येव दिन्द्रियोपादानं व्यर्थम्। अपरथा [यदि]हि विषयस्यैव तत्र सर्गः, तदा सोऽप्यध्यास इति विवक्षितम्। एकविज्ञानात् सर्वविज्ञानप्रतिज्ञाश्रुत्यनुरोधात्। तदधिष्ठानमात्मनो नान्यत् इति सूक्ष्मेन्द्रियाणां तत्र भ्रमहेतुत्वं1 श्रुतिप्रवादविरुद्धम्। ननु प्राभाकरा मिथ्यार्थावभासमेव न मन्यन्ते कथं तेषामध्या सर्स्सप्रतिपत्रः ते आत्मनो मनसा सामान्यग्रहे सम्भवति रूपादिहीनस्य सूर्याद्यनुग्रहाभावे च हि ग्रहणस्मरणयोरगृद्यमाणस्मर्यमाणयोश्र विवेकाग्रहात् भ्रन्तिव्यवहारं तन्निवृत्ते्विवेकेन "अपास्ताशेषकरणादेव तस्यापि चात्मनः । बाघव्यवद्ारमुपवर्णयन्ति। न च स्वरूपस्फुरणे तावन्मात्रविवेकाविवेकास्फुरणन्न युक्तम् क्रियाकारकसिद्धयर्थ भावनैवास्य कारणम्" इति वचनीयम् ; आत्मनः स्वरूपस्फुरणे तावन्मात्रानन्दाद्यस्फुरणवत्सम्भवात् निरवद्या- इति वार्तिकाच्च वहिरिन्द्रियगोचरत्वं दत्तस्वहस्तं स्यात्। रूपाद्युपलब्ध्या2डनुमेयजाग्रदा- नन्दादिस्फुरणे च दुःखित्वाद्यध्यासायोगात् विद्यार्थशास्त्रवैयर्थ्यात्। दीन्द्रियव्यतिरिक्तसूक्ष्मेन्द्रियाप्रसिद्वेश्। न च वे जाज्ञाविषयसत्त्वमस्ति; सत्त्वे नैतचारु ; विवेकनिवर्त्यस्य विवेकाग्रहणस्य प्रागभावतैव । दोष साध्यत्वेन तस्य वा तस्य "न तत्न रथा" इति हि श्रुतिबाध: सर्वजीवसाधारण्यं प्रतिजीवासाधारणदृष्टस्वम्रस्य भ्रान्तिव्यवहारहेतुत्वेऽन्यदापि ्रन्तिव्यवहारप्रसङ्गेन प्रमाणव्यवहारोच्छेदात्। गृह्यमाणादेः स्यात्। प्राणवज्जाग्रद्देहोपयोगेडप्यारम्भसम्भवाच्च। ततो नाव्यापनोद्धारः । प्रामाणिकस्फुरणे चाविद्ययाऽपि तावन्मात्रविवेकाग्रहायोगात् कदाचिदपि विभ्रमव्यवहारो "असन्निहितविषयत्वश्न 'स्मृतिरूपत्वम्' ; तच्ारोप्यस्याधिष्ठाने परमार्थतो- न स्यात्। मेदवदमावोऽपि स्वरूपाद्वस्तुनो नातिरिच्यते चेत्, विवेकज्ञानस्यापि Sसत्वम्, न देशान्तरादौ सत्त्वम्" इत्याचार्यान्तरम्, तत्नापि परत्र इत्यधिष्ठानो- प्रागभावाभावात् सर्वदा सत्वमसत्त्त्व वा प्रसज्येत। वस्तुनश्च ज्ञानेन बाघाभावात् ततो पादानात् तद्ग्राहकं करणं वक्तव्यम्। तथा च यद्यप्यविद्याध्यासे न कारणापेक्षा, न आ्रन्तिवाधव्यवस्था। आनन्दादयश्च भाविरुरूपेग चिदमेदात्तत्पतिभासप्रतिमाता अपि

तथापि मनोऽध्यासे विशिष्टस्याघिष्ठानत्वात्, तत्र च करणाभावादव्यापनमेव ; तस्मा- दुःखप्रत्यनी कत्वादिरूपेगापरामृष्टाः कल्पित मे देनाप्रतिभाता इति युज्यते, प्रमित्यभावात्। सर्वत्रैत्र स्मृतिप्रमोषेणैव विभ्रम इति जरतां प्राभाकराणां मतम् ; स च दोषसाध्य इति दलक्षणमेतत् इति। भ्रमोपपत्तिः ; प्रमोषस्मृतेस्तत्तोलेखप्रागभावश्रेत्, उक्तो दोषः । अत्र वदाम :- "सत्यानृतसम्भेदः सामान्यलक्षणम्"; "अतस्तस्मिस्तद्रूपा- वभासो "वाडध्यासस्य तावत्, भाष्यकारैरुमयोपादानात् तत्रापि "शुक्लो घट" अथेन्द्रियस्य विशेषत्रहणशक्ति निरुन्धन् भ्रमं प्रवर्तयति दोषः, तर्हि निर्विकल्पक-

इत्यादावपि प्रसकेर्न द्वितीयं स्वीयम् । प्रत्यक्षे प्रमाणेऽपि विशेषाग्रहाद्दोषमूलत्वसम्भवेन अ्रमव्यवद्ार: प्रसज्येत। अस्माकं तु

1. अध्यासस्थ प्रपन्ना. 1. ब्रमहेतुत्वम्. 2. रूपाद्यनुपकृत्या, 2. प्रागभावतावादोषा, 7

५० वेदान्तकौमुदी मायास्व रूपनिरू पणम् ५१ दोषस्य भ्रन्तिप्रतिभातार्थोपादानाविद्याक्षोभकत्वमेव। समसमयमेव तदारब्धविवर्ता- च्छादितविशेषांशस्याघिष्ठानस्य सामान्यांशस्फुरणमेवेन्द्रियेण। तेन दोषस्य भ्रमप्रवर्तकत्वं औपाधिकत्रमे च प्रातिभासिकसत्त्वम्रमोपादानलेश एवानुवर्तते बाधे। अतः प्रारब्घ-

युक्तम्। फलकर्मणेव विदुषो दर्पण।दिसन्निकर्षेणावरुद्धो मायालेशोऽपि प्रतिबन्धविगमापेक्षया समु- च्छिद्यत इति नोच्छेदात्मकबाधे किश्चिदवद्यम्। तत्वसाक्षात्कारेणनुच्छेद्यामिच्छन्तो अथ अत्रापि सादृश्यादिदोषेण स्थाण्वादाविन्द्रिया संयुक्तपुरुषादिस्मरणं साध्यत इत्यस्त्येवाल ्रमे तदुपयोग:, तदापि बहूनां स्मरणसम्भवात सन्देहे प्राप्ते व्यवस्थितैकत- स्मृति च विस्मृत्य अवगणय्य वा कथद्कारं तदेकप्रमाणकाः नापत्रपन्ते। माभासहेतुत्वमन्तरेण दोषस्य भ्रमापर्यवसानमेव। तस्मादभ्युपेयत एव ज्ञानाद्वैराग्यवादिभि- रपि विभ्रमप्रत्ययः ; विभ्रमालम्बनं च न परमार्थसद्भावात्। उच्छेदश्चेत् अधिष्ठानतत्व- अथ कथ मायानिवृत्तिरुच्छेदात्मको बाघ: ? यदि विरोधिविद्योदय एव बोघाद्वाघ:, तर्हि मुखाद्येकत्वं निश्चिन्वतोऽपि दर्पणाद्युपाधौ सति प्रतिबिम्बमेद।देरुच्छेदो- तदुच्छेदः, तदा घटत एव ; यदा ज्ञातत्वोपलक्षित आतमैव सः तदा सैव नास्ति इति नास्ति इति परमार्थसत्त्वम्। पारमेश्वरमायाकार्यस्य च तथात्वात्माप्तम्। परमार्थसत्त्वाभाव कस्य बाधचिन्ता? अनिर्वाच्यत्वे च तस्या मायातद्योगकार्याणामन्यतमत्वापत्तिः ;

निश्वयश्रेत् बाघः, तथाऽपि बाघकोऽघिष्ठानतत्त्वयोध एव, निरवधिकनिषेधस्यासम्भवात्। निवृत्तिमत्त्वं चेत् तत्त्वपयोजकं स्ेष्टमायायां व्यमिचारः, अविद्यानिवृत्तिनिवृत्तेरपि पूर्व- स चेद्रज्जुभुजञ्ञादिभ्रमोपादाननिवर्तनद्वारेण तस्य परमार्थसत्त्वाभावनिश्चयाय तदा भ्रान्ति- निवृत्तिवदविद्याविरोधात् तदुन्मज्जनायोगान्नापुनरावृत्तिगतिभक्क इति न साधनव्यापकत्वमपि। दृष्टोच्छेदो दुर्वार एव। स च नास्ति मायाकार्यादौ इति न बाघात्परमार्यसत्त्वाभावः ; निवृत्त्यनवस्था च अनिर्वाच्यत्वेऽपि तत्सत्यत्वादिभ्रमनिवृत्तिपरम्परापत्त्या तुल्या। न ्यनिर्वाच्यत्वपयुक्तोऽन्तर्मावः तद्वूर्जे स्यात्। न च पश्चमप्रकारा सा ; सदसद्वैलक्षण्यं हि उच्यते-लोके तावत् करिनरतुरगादिमायाया उच्छेददर्शनात् वेदेऽपि ख्यातिबाधाभ्यामविद्याद्यन्तर्भावविहत्या त्यज्यते, पश्चमप्रकारत्वेऽप्यनात्मत्वप्रयुक्त: स पुन- मायाशब्द उच्छेदवृत्येव, रूढिपरित्यागे च "निर्मिमते विकारान्" इति "माया रुद्रवन्निर्णय वार्यति ; तेन निवृत्तिरात्मा मोहस्येत्येव सूक्तम्। तदेवं बाघसिद्धौ विश्रमा- प्रज्ञ" इति योगवादिनो विनोदस्स्यात्। "यदा 'तत्वमसि' इत्येव्ञातीयके- लम्बन विशिष्टर्यातिबाधदेशान्तरादिसत्त्वं सर्वथा, न त्वव्यवस्थापकप्रमाणादर्शनादिबला- नाभेदनिर्देशेनाभेदः प्रतिबोधितो भवति अपगत भवति, तदा जीवस्य संसारित्वम् दनिर्वाच्यत्वमनृतम्। तदुपादानं चानृतम् अनिर्वाच्याविद्या सकलाध्यासप्रसरप्रसवभूमिः "अहमज" इति सम्प्रत्ययनलसिद्धा। न चात्र ज्ञानाभावोऽवमासते, न भावरूप-

"उक्ताक्षरात्मा वष्टि तेन किश्चिदवशिष्यत"? मज्ञानम्; भाट्टानामनुमेयस्य ज्ञानाभावस्यापरोक्षत्वायोगात्। न च प्रमाणान्तरेणावसाय

इति वार्तिकाच्च। तस्मात् "रज्जुवत् प्रतिजीवाविद्यया स्रष्टृरत्वादिष्ठानम्। प्रतिजीव- "अहं सुकृती" इतिवत् "अहमज्ञ" इति व्यवहरति लोक इति साम्प्रतम् ;

विद्यया च ब्रम्म ध्वस्तस्त्रष्टृत्वादिप्रपश्चम् " इति सूक्तम्। श्रयते "तस्यामिध्यानाद्योजना- यतस्तस्य परोक्षत्वे परात्मनीव कदाचित् स्वात्मन्यध्यक्षत्वसन्देहस्स्यात्।

तत्त्वभावात् भूयश्रान्ते विश्वमायानिवृत्तिः 1 इति। अत्र हि "नेह नाना 2 इत्यादि- किश्व "आत्मनोऽपरिणामो वा विज्ञानं वान्यवस्तुनि" इति दवयी गतिर्भवता- परोक्षवाघे प्रपश्चे पारमार्थिकसत्त्वम्रमोपादानं निवर्तते, ब्रह्मैकत्वसाक्षात्कारे व्यवहारसत्त्व- मज्ञानस्य। तत्नापरिणामस्य स्वरूपतावन्मात्रत्वं चेतु, विषयभेदाभावात् अहंस्फूर्तिरेव भ्रमोपादानम्, अन्त्यसाक्षात्कारे च दग्घपटवत् प्रातिभासिकसत्त्वत्रमोपादानं माया इति तदा स्यात्, "नाहमज्ञ" इत्येव वा। अनज्ञानकालात्म्राक्कालावच्छेद एवात्मनि भूयः श्रुतेरवगम्यते। निरुपाधिकत्रमस्य चाघिष्ठानतत्त्वापरोक्ष्येऽनुवृत्त्त्यनुपपत्ते: । अज्ञत्वव्यवहारं प्रवर्तयति, तदाऽप्यात्मोलेखात् सति ज्ञाने कथं तत्पराक्कालकल्पना विषयस्याप्यज्ञानावच्छेदकतया जायमानत्वान्न तज्ज्ञानमाक्कालकल्पनाSपि। 1. श्े.1.10. 2. बृ. 4. 4.19 अथ वस्त्वन्तरज्ञानात् ततैव वा वस्तुन्यनुभवाभावात् स्मरणाभावाद्वा ज्ञाने सत्यप्यज्ञानव्यवहारः, तथाऽपि "अहं अज्ञः" इति सामान्यव्यवह्दारस्य सामान्यरूप-

५२ वेदान्तकौमुदी मायायाः प्रत्यक्षसिद्धत्वनिरूपणम् ५३

मालम्बनं वक्तव्यं, विशेषकल्पनायास्तदुत्तरत्वात् ; वस्त्वन्तरज्ञानस्य स्वपरगोचरज्ञातत्वा दविशेषात्। अतः परिशेषादेभ्यो विलक्षणं भावरूपमज्ञानमावरणं चिदात्मनसस्वरूपभूतं ज्ञातत्वव्यवहारद्वयहेतुत्वसामञ्जस्याच्च। न च सति ज्ञाने ज्ञानप्रागभावसामान्यं संभवति स्वप्रकाशब्रह्मणः । इति भावरूपमेवाज्ञानं साधयति "अहमज्ञ" इत्यनुभवः। श्रतयोऽपि-"तम आसीत् तमसा गूढमग्रे"1 "नीहारेण प्रावृताः "2 अस्ति च तटस्थानां प्रतियोगिस्मरणाभावेऽपि स्वात्मन्यन्धकारकल्पाज्ञाना- "अविद्यायामन्तरे वर्तमाना: "3 इत्याद्याः । स्मृतयश्च :- "आसीदिद तमोभूतम्"4 नुभवः। एवं प्रत्यक्षाभाववादेऽपि। महाप्रलये च सिद्धं भावरूपमज्ञानं वेदादेः। "यद्यपि महाप्रलये नान्तःकरणादयः समुदाचरद्वत्तयस्सन्ति, तथापि स्वकारणेऽनिर्वाच्याया इत्याद्या यथोक्तमज्ञानं समर्पयन्ति। "तुच्छेनाभ्वपिहितम्"5 इति श्रुतौ तु तुच्छ- शब्दोऽनिर्वाच्यार्थ: समन्ताद्वर्तमानव्रह्मापिधायकमायायाः प्रकृतित्वश्रुतेः। न चैंव मविद्यायां लीनास्सूक्ष्मेण शक्तिरूपेण कर्मविक्षेपकाविद्यावासनामिस्सहावतिष्ठन्त एव प्रामाणिकमज्ञानं प्रमाणेन दुरुच्छेद्यमापद्येत; प्रामागिकानामपि परैरीश्वरसाक्षातकारे- विक्षेपकाविद्याम्रान्तय" इति आचार्यवाचस्पतिना देवताधिकरणेडमिधानाथ्।। णोच्छेदस्वीकारात्। सर्वैरपि प्रामाणिकसंशयादे: प्रमाणोनोच्छेदाभ्युपगमाच्च। अपरथा विवादगोचरापन्नं प्रमाणज्ञानं स्वप्रागभावव्यतिरिक्तस्वविषयावरणस्वनिवर्त्यस्वदेश- शास्त्रीयविचारवैफल्यात्। अत्र च प्रमाणाप्रमाणसाधारणसाक्षिसिद्धाज्ञानस्य परामिप्रेत- गतवस्त्वन्तरपूर्वक भवितुमर्हति, अप्रकाशितार्थप्रकाशकत्वात्, अन्धकारे प्रथमोत्पन्नप्रदीप- रूपपतिषेधार्थत्वात् प्रमाणस्य, विनापि साक्षिणा सिद्धमज्ञानम्, "त्वदुक्तमर्थ न प्रभावत् इति वृद्धप्रयोगाच्च भावरूपाज्ञानसिद्धिः । अत्र सामान्याश्रयधर्मादिपूर्वज्ञान- जानामि" इत्यादिव्यवहारस्य सुषुप्ते वा प्रमाणज्ञाने वाडनुपपततेः॥ प्रागभाव्पवच्छेदाय प्रातिलोम्येन साध्यविशेषणानि। प्रागभावविषयान्घकार कुड्यादि- ननु प्रतिवादिवचनादेव प्रतीयमाने प्रपश्चसत्यत्वादौ साक्षिसिद्धत्वस्य वक्तु- मिथ्यार्थमिथ्याज्ञानव्यवच्छेदाय चानुलोम्येन। मिथ्याज्ञानस्यापि मिथ्यार्थप्रकाशकस्य मशक्यत्वात् आहार्यारोपत्वे सिद्धे प्रमाणज्ञानाभावादेव यथोक्तव्यवहारसिद्धे: अन्यथा- तत्त्वांशावरकत्वं न विरुध्यते। डप्युपपत्तिः इति चेत्, अत एव ज्ञानविशेषितोऽर्थः साक्षिसिद्ध इत्यनुपपन्नम्। वचन- ननु प्रमाणज्ञानमुक्तसाध्यम् इत्युक्ते न तावत् सिद्धसाधनता परैरेवंमूतविषया- व्यापारे सत्यपि मायैव सत्यत्वादिवृत्तिरूपेण परिणमते चेत्, चक्षुरादिव्यापारेऽपि सैव वरणानङ्गीकारात्। नापि घारावाहिज्ञानभागे बाधः, तस्यापि तत्तत्कालावच्छिन्नानधि परिणमत इति प्रमा अन्तःकरणवृत्तिः, अप्रमा च मायावृत्तिः, इति व्यवस्था दुरवस्था गताधिगन्तृत्वेनोक्तसाध्यत्वात् ; अतो व्यर्थविशेषणः पक्षः इति, नैतत् ; एकाज्ञान स्यात्, मैवम् ; प्रतिवादिवचनस्य प्रामाण्याभावनिश्चयेन मायावृत्त्युपस्थापकत्वात् तदुपा- पक्षे शुक्त्यादिप्रमासु, तथा पूर्वपूर्वविज्ञानस्य विनश्यदवस्थायामेवोत्तरोत्तरज्ञानोत्पादात् दानमायासिद्धेः।

स्वविषयावरणानिवर्तकत्वेन प्रत्यक्षज्ञानधारायां यथोक्तसाध्याभावेन भागे प्रसक्तबाधनिरा- "सम्यकसशयमिथ्याख्यैधीरेवेयं विभज्यते" करणार्थत्वात् विशेषणस्य। सिद्धे हि विशिष्टाज्ञाने तत्रापि तत्पूर्वकत्वसाघनस्य विमत इत्याचार्यवचनाच्चान्तःकरणपरिणामोऽप्यप्रमा इति न कश्रिद्दोषः। कामस्सङ्कल्पो ज्ञानं अर्थाव्यभिचारि इति प्रयोग इव समर्थप्रवृत्तिजनकत्वेन ज्ञानपामाण्येऽनुपेक्षणीय- विचिकित्सा इत्यादिश्रुतेर्मनोमय्या अप्रमावृत्तेर विद्याप्रधानत्वात् साक्षिसिद्धयाक्षेपकत्वात्। ज्ञानेषु ज्ञानप्रामाण्यसाधनस्य शक्यत्वाच्च। तथा यथोक्ताज्ञानाभावे च सम्प्रसादे वेदोक्त- अस्य चागन्तुकत्वे हेत्वन्वेषणायां किमप्यनाघेष्टव्यमनवस्थापरिहाराय। तद्वरमस्यैवानादित्वं ब्रह्मपाप्तिस्तात्विकी इति तदुत्थितानां व्याघ्रादिभावानुवर्तनकीर्तनं वेदस्य व्याहन्येत। न च स्वरूपग्रहणे नित्ये तदभावोऽग्रहणमावरणं घटते। आगन्तुकग्रहणाभावस्तु 1. तै. ब्रा. 2. 8. 9. सवितरीव प्रदीपासावो नावरणाय। न खलु स्वप्काशं विज्ञानं स्वविषयप्रमाणानुदये न 2. तै. स. 4. 6. 6. भाति इति तद्ूदिति । विपर्यासादेस्तत्राभावाच्च तत्संस्कारस्य च शुक्त्यादाविव तत्त्वा- 3. कठ. 2.5. 4. मनु. 1. 5. नावरकत्वात्। न च कर्मापि नर्तशया इव भ्रमणविशेषस्तत्वावर्ण, उस्यापि संस्कार- 5. तै. ब्रा. 2. 8. 9,

५४ वेदान्तकौमुदी सुखस्य दुःखाभावातिरेकनिरूपणम् ५५

तत्त्वज्ञानोच्छेद्यत्वाच्च भावत्वेन प्रतीतस्य तथात्वेन युक्त्या दुर्घटत्वमनिर्वाच्यत्वमपि। आविरिश्चाद्यानन्दादुद्वेगस्तुल्यः, इतरत्नापि आब्रम्मलोकात् सुखस्य दुःखाविनाभाव- अस्याशेषदुःखनिदानस्य तत्त्वज्ञानेनोच्छेदः प्रयोजनस्यैका कोटिः स्वरूपसुखाविर्भाव- दर्शनान्मोक्षसुखस्यापि तदन्वयाशङ्कया। प्रत्युत भवन्मत एव मुमुक्षानुदय: :-

श्रापरा।। "अशरीरं वाव सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशतः"1 इति श्रतेश्च। तुल्ये च सुख- अत्र नैयायिका दुःखाभाव स्वतन्त्र पुमर्थ वर्णयन्तो मोक्षदशायामानन्द दुःखयो: साधनान्वेषणे न सुखस्यैव नित्यत्वं स्वरूपत्वप्रमा च सक्च्छते, "यो वै भूमा नानुमन्यन्ते ; तथा हि-यदि सुखं दुःखाभावे सत्येव भवति इति सुखसाघनान्तर- तत्सुग्वम् नाल्पे सुखमस्ति"2 इति सुखभूमार्थिनः साधनबाहुल्यमेवोपदिश्यते। तेन बद्दःखाभावोडपि मृग्यते, न तु स एव पुरुषस्य समीहितः, तर्हि भोजनादिसुखे सत्येव ब्रह्मण्यानन्दश्रुतिः दुःखाभाव सहज परम आनन्द इति ब्रूत इति युक्तम् /- बुभुक्षादिदुःखं निवर्तत इति दुःखनिवृत्त्यर्थमेव भोजनादिसुखं मृग्यते; न पुनस्तदेव अत्र समाधि ::- अस्ति तावलोके सुखव्यवहारः ; स च दुःखाभात्रमात्रा- पुरुषस्य समीहितम् इति किन्न कल्प्यते? कचिद्दःख.भावे सत्यपि सुखस्येष्यमाणत्वात् लम्बनो आवादावपि प्रसङ्गात् दुस्सम्पादः । इति चेत्, न ; दुःखनिवृत्तेरपि क्चित् सुखाभावेऽपीष्यमाणत्वादेव। दुःखनिवृत्तौ सत्यां सुखमेव भविष्यति इत्यभिसन्धि: तत्रास्ति इति चेत्, न; सुखावस्थायां नियमेन दुःख- अथ दुःखसमानाधिकरणो दुःखाभावोडनुभूयमानस्तद्विशिष्ट आत्मा वा तदालम्बनं

विरहो भविष्यति इत्यमिसन्धे: तत्रापि सम्भवात्। अत एव ज्ञातदुःखाभावस्य नियमेन इति न दोषः । न च सुखदुःखयोर्युगपदुपलम्भान्न दुःखाभावः सुखम्, प्रादेशिकयोः प्रदेशमेदादेव भावाभावयोरेकस्य एकत्रापि सम्भवात्। न च समग्रे वपुषि सुखदुःखे सुखव्यञ्ज कतया तच्छेषत्वं इत्यपास्तम्। तस्मात्, यद्यपि दुःखनिवृत्तौ सुखम् सुखे च दुःखहानिर्नियता, तथापि परस्परनिरपेक्षमेव पुमर्थत्वमनयोः, इच्छाया असक्कीर्ण- युगपदुपलभ्येते। न च क्षुधादिदुःसस्य येन केनाप्यशनादिना निवृत्तौ सुखे सम्पन्ने तद्विरेषोपादान भावरूपं सुखं गमयति विशेषशून्यत्वादभावस्य विशेषवत्त्वे च भावत्व- विषयत्वात्। प्रसञ्न: स्यात् इति वचनीयम् ; तदुपादानस्य कदन्नादिनिमित्तदुःखान्तरव र्जनार्थत्बा्

ननु तथापि यथा दुःखशबलं संसारसुखमनादेयं तथा सुखशबलं दुःखमप्यादेयं "सन्तापयन्ति कमपथ्यभुजं न रोगाः " इति वचनात्। यच्च सत्यपि 3 दुःखे विस्मापन-

स्यात्। दृश्यन्ते हि सुखार्थिनो यागादिदुःखमप्यनुभवन्तः । ततो दुःखस्य हेयत्वा- विषयससर्गादाह्ाददशनम्, तद्पि विद्यमानस्य दुःखाभावत्याभिव्यक्तिविशेषात्।

भावान्नतदभावस्य पुमर्थत्वम्। नैतत्। मोक्षाधिकारिण: हेयहीनस्य मुक्त्यनुपदेशात्। ननु :-

तदुक्तम्- "दुःखाभावोऽपि नावेद्यः पुरुषार्थतयेष्यते। न हि मूर्छाद्यवस्थायां प्रवृत्तौ दृश्यतेसुधीः ॥" "यस्य दुःखमुपादेये तस्य हेयं किमुच्याम्। हेयहीनस्य का मुक्ति: केन वाऽप्युपदिश्यते ।!" इति उक्तत्वान्मोक्षावस्थायां च ज्ञानस्याप्युच्छेदादज्ञातो दुःखाभावः कथ पुरुषार्थ इति

इति। कस्य तर्हि मुवत्युपदेशः ? यस्तु घनतरदुःखतिमिरनिरन्तरात् संसारकान्तारात् स्वप्रकाशरूपं सुखमङ्गीकार्यम्, मैवम् ; धर्माधर्मयोरिव यावत्सत्त्वमविज्ञातस्यापि दुःखा-

सुखखद्योतिकासु द्योतमानास्वपि बिभेति, त प्रत्ययं निस्तमस्कतया सुगमो मार्ग उप- भावस्य पुरुषारथत्वोपपत्ते :.... परमेश्वरसाक्षात्कारेण आगामिदुःखाभावानुभवाङ्गीकाराच;

दिश्यते। अतो दुःखाभाव एव सुखम् इति जरद्वैशेषिकाः।

ननु दुर्गम् एवासौ, यतः सततमनुभूतविविधविचित्रदेवाद्यानन्दपरिहारेण आरवा 1. वस्थाप्रार्थना प्रेक्षाकारिणो दुरुद्ववा, मैवम् ; समानत्वात्। भावरूपोऽपि ब्रम्मानन्दः छा. 8. 1.6. 2. Ibid. 7. 23. शतवारमाकर्णितोडप्यननुभूतत्वादनुभुतानन्दवैरस्याय न विवेकबत् क्षयादिदोषदर्शनाभ्यासे 3. असत्यपि.

५६ वेदान्तकौमुदी सुषुप्तौ ब्रह्मानन्दानुभवे पूर्वपक्ष: ५७

मैबम; अनेन मार्गेण गमने दुःखं न लभ्यते सुखं च लभ्यत इत्यादिव्यप- तत्र वक्तव्यम्-निद्राप्रत्ययः प्रमाणम् न वा ? आदौ सत्त्वविकाराणां देशात् मिन्रमेव दुःसाभावात् सुखम् इति निश्चयात्। न च अत्राप्येवं कुर्वन् नापुत्रो कान्तादीनां प्रमोदात्मकानां सत्त्वान्न जागराज्वेदस्स्यात्। विपर्ययश्चेत् "विपर्ययो मिथ्या- भवति सपुत्रश्च भवति इतिवदेकार्थतैव। निमित्तमेदात्। चोराद्यमावनिमित्तो हि पान्थस्य ज्ञानमतद्रपप्रतिष्ठम्"1 इति तलक्षणात् पृथङनिद्रालक्षणं नाचक्षीत। अथ अभावाः दुःखाभावः, सुखं च पुरस्कारादिनिमित्तम् ; दृष्टान्ते तु पुत्रजन्मैवैंकं निमित्तम् इति प्रत्ययन्ते प्रतिगच्छन्ति लीयन्तेऽस्मिन्विकारे इत्यभावप्रत्ययः तमः तदालम्बना वृत्ति- वैषम्यम्। न चायं व्यपदेशो विद्यमानदुःखाभावस्याभिव्यक्तिविशेषाभिप्रायेण। विदग्ध- र्जीवस्य निद्रा इति विवक्षितम् । प्रयोगे हि तथा कल्पनात् ; मुग्धपयोगे पुनर्नैवम्, दुःखाभाववति लौकिकानामुपचारेण 'सुखी' इति प्रयोगाच्च गम्यते मुख्यप्रयोगे सुखं भावरूपं, एकस्मिन्नेकरसे मुख्यामुख्य- तर्हि "तमसा गूढमग्रे "2 इत्यादिवेदानुसारान्न कापि वृत्तिः इति तमोवग-

वृत्तेरेकस्य शब्दस्य विरुद्धत्वात्। तेन भावरूप सुखं लोके व्यवस्थितम्। देवादेश्शतगुण- मकत्वं स्यात्। न च साङ्गययोगानामात्मा सुस्ादिसमाहारः। अतस्तन्मते तद्विषयो

दुःखानिरूपणान्न तदुच्छेद: सुखमौषघादिवन्मात्राश्रुतेश्च। न च तस्य भावत्वे काचि. नायं प्रत्यवमर्शः कस्यापि गमकः ।

दनुपपत्तिरस्ति। न च ब्रह्माद्यानन्दस्य प्रतिकल्पमनवच्छिन्नस्य कल्पभोग्यस्य स्वेच्छोप- अथ वेदान्तिमतेन स प्रमाण सुखगमकः, तत्र हि माया सुखसाक्षिमोहाकार:

नीतस्य सुगज्ञनाऽङ्रसङ्गादिमधुरस्य तृणवत्परिहारेण दुःखभावमात्रे मोहे प्रवृत्तेरनुप- परिणमते निद्रायामपि, मैम्; तत्परिणामस्याप्रमाणत्वात् रजतादिबोधवत्। अस्तु वा पतिर्दोषः। तस्याधवैनाशिकादिमत एव प्रसरात्। अस्माकं तु सकलुषजलपरिहारेणेव यथाकर्थचित् तथापि दुःखानुभवस्य गतिरशक्या इति नायं सिद्धान्तः । निर्मलजले दुःखकोरकानाघ्रातब्रह्मानन्दे तत्परिहारेणापि प्रवृत्तिसम्भवात्। न च ब्रह्मा- अथ तीव्ररोगाद्यभिभूतस्याचिरसुषुप्तेः स्वप्नान्तर्गतदुःखानुभवविषयोडयं परामर्शः । नन्देऽपि लौकिकानन्द इव दुःखाघ्रातत्वं शक्यमनुम/तुम् ; सुषुप्तोत्थितस्य दुःखपरामर्श- सौषुप्तसुखानुभवोपेतस्यापि तस्याल्पकालत्वान्न परामर्शः । तर्हि खम्ने सुखानुभवबाहुल्या- स्यापि दर्शनात् तत्र च ब्रह्माप्तिश्रवणात् इति वचनीयम् ; "कम् ब्रझ्म खम् दचिरसुषुप्तेस्तत्परामर्श एवायम्, न सौषुप्तसुखानुभवस्य इति किं न स्यात। अथ ब्रह्म- ब्रह्म"1 इत्युपकोसलविद्यायां वैषयिकसुखतुल्यत्वव्यवच्छेदाय ब्रह्मसुखस्य खेन स्वरूपमात्रालोचनव्यापृतस्य "आनन्दो ब्रह्म "3 इति वाक्यात् "यो वै भूमा तत्सुखम्"4 विशेषणात् तत्कल्पनायां च "शान्तं निरवद्यमभयमशोकम्" इत्यादिश्रुतिविरोधात। "एष ह्येत्ानन्दयाति"5 आनन्दयति आनन्दरूपेण स्फुरति कूटस्थचिदात्मनस्तद्विकार- यदाहु ::- त्वायोगात् इत्यादिश्वतेश्र "आनन्द एव हि ब्रह्मत्वकारणादिधर्मवत्तया निरुपाधिब्रम्मरूप

"अभावप्रत्ययालम्बना वृत्तिर्निंद्रा"2। सा तु प्रबोधे प्रत्यवमर्शात् प्रत्ययविशेषः । निर्णीयत" इति वृद्धवचनाच्च सुषुप्ते ब्रह्मपाप्तिश्रवणाच्च तत् सुखानुभवो निश्चीयते।

कथं? 'सुखमहमस्वाप्सम्' प्रसन्नं मे मनः प्रज्ञां विशारदां करोति' "दुःखमहमस्वाप्सम्" मैवम् ; आगमेन सुखस्वरूपत्वनिश्चयेऽपि सुप्तौ तदनुभवानिश्चयात्। किश्च ख्वतःप्रामाण्य-

"मलानं मे मनो भ्रमत्यनवस्थितम्" "गार्ढं मूढोऽहमस्व्राप्सम् " 'गूरूणि मे गात्राणि' मपि प्रमाणान्तरापेक्षया निश्चायकत्वे तदनुभवस्य हीयते। न च अनुभवोऽपि मुक्ति-

"कान्तं मे चित्तम् अलसं मुषितमिव तिष्ठति" इति। स सल्वयं प्रबुद्धस्य प्रत्यवमर्शो- सहोर्का,? यतः तर्हि मायया किमावरणं कृतं स्यात्? यदि तथैव समुत्खातसकलद्वैतेन्द्र-

न स्यात्। असति च प्रत्ययानुभवे स्मृतयस्तद्विषया न स्युः। तस्मात् प्रत्ययविशेषो जालं सदेकरस स्वप्रकाशानन्दविग्रह ब्रम्मतत्त्वमाविर्भावित स्यात् "सति सम्पद्य न

निद्रा, अतो निद्रायां ब्रह्मभूयममनुभूयोत्थितस्य सुखावमर्शवत् दुःखमोहयोरपि परमर्शा- विदुस्सति सम्पद्यामहे" इति च श्रतेनिर्विक्षेपमायावृतस्यैव ब्रम्मणः केवलं प्राप्तिरवधार्यते।

नैकान्तिकसुखोपेता ब्रह्मपाप्तिः इति, तत्र सकलकर्मनिवृत्तिनिरोधे च प्रलयानुमाननिदर्शने सम्प्रसादे का कथा निरवद्यानन्द-

1. यो. सू. 1. 8. 2. तै. ब्रा. 28.9. 1. छा. 4.10. 5 3. तै. उ. 3.6. 4. छा. 7. 23. 2. यो. सू. 1,.5 5. तै. 2. 7. 8

५८ वेदान्तकौमुदी एकरूपे ब्रम्मणि आनन्दोत्कर्षप्रतीत्युपपत्तिः ५९ प्राकट्यस्य लब्घवृत्तिधर्मसन्दोहसाध्यस्य? ततो नैष ब्रझ्मसुखावमर्शो येन तत्र दुःख- मोक्षावपि सम्भाव्येयाताम। अतो दुःखान्वयाशङ्कानुदयादानन्दस्य भावत्वेऽपि मुमुक्षोदय- लिङ्गानुपलम्भविरोध: "ये कर्मणा देवानपि यन्ति " इत्यादिश्रतिविरोधाच्च। मुमुक्षुविवक्षया स्स्यात्। न च भावत्वे जनिमत्वादिदोषः, नित्यत्वात । सम्पादनस्य च ब्रह्मानन्दसिद्धिसव्यपेक्षत्वात्। अतः श्रोत्रियकर्मैव साघकविशेष इति

यदपि श्रोतव्यविज्ञानानन्दयोः सामानाधिकरण्यस्योपयोगित्वेन साधनोत्कर्षतारतम्यमन्यथा प्रशंसामात्रं स्यात्। बृहस्पतेर्हिरण्यगर्भस्याSडनन्दः श्रोत्रियेणा- वृजिनेनाकामहतेन सर्वाप्रत्यक्षमुपलभ्यते। "तस्मादेतानि त्रीणि साधनानि इत्यवगम्यत" तदतदूपिणो भावास्तदतद्रूपहेतुजाः । इति भाष्यकारै्व्याकृतत्वाच्च। "सोडकामयत भूयसा यज्ञेन भूयो यजेय"'ति पूर्वजन्म- तत्सुखादि किमज्ञानं विज्ञानाभिन्नहेतुजम् ॥ कृतसाधनरब्घसर्वात्मभावः कामनापूर्व तत्तत्सर्गकर्ता मृत्युनामको हिरण्यगर्भो बृहदारण्यके इति बाह्यसवादेन विज्ञानाभिन्नहेतुकस्यानन्दस्य विज्ञानत्वं ब्रह्मतत्वसमीक्षाकारैरभ्य- श्रुतश्र इति । एवमपि परमकाष्ठां प्राप्तस्य ब्रह्मानन्दस्य न साध्यत्वे प्रमाणमुक्तं भवति। धायि, तदपि व्यञ्जकवृत्तेरप्यनयोन विलक्षणत्वम् किमुत आकाशकल्पयोर्व्यङ्रययोः ? अथैतस्यैवावयवशस्साध्यत्वमध्यवसीयते अमेदेऽप्युपचारात्। तथा हि-सार्वभौमसम्प- इत्यमिप्रायेण ; न त्वानन्दस्य जन्यत्वमपि इत्याशयः । " न विज्ञानत्वस्य सुखदुःखराग- दोऽन्ये मात्रामुपजीवन्ति इत्युक्तेपि तस्या अन्यसाध्यत्वानध्यवसायात्। द्वेषादिमहासामान्यत्वम्" इत्यभियुक्तवाचोयुक्ति: - अथ, "एतस्यैव" इत्यवधारणश्रुतेः न मेदेऽप्युपचारोऽयम्, तर्हि त्वयैव "मनसः परिणामोडयं सुखदुःखोपलक्षणः" लौकिक ब्रम्मानन्दयोर मेदावघारणात्, ब्रह्मणश्च नित्यत्वसंवादात् कूराकाशवत् औपाधिक- इति पराशरवचनात् व्यक्षकवृत्तेरेव मनोहेतुकत्वाभिप्रायेण ; अतो नानन्दस्य जन्यत्वेन मानन्दस्य साध्यत्वं निरधारि। "तस्माद्वा एतस्मात्" ब्रह्मत्वेन प्रकान्तात् "यो वेद नाशादिनिमित्तदुःखसम्भावनापि भावरूपत्वै दोषः । निहितं गुहायात्"2 इति प्रत्यक्तया वेद्यत्वेनेपक्षिप्तादाकाशोत्पतिश्रुतौ तदेतच्छब्दयोः अथ शतगुणोत्कर्षेण श्रूयमाण आनन्दः कथमेकरूपब्रह्मणो रूपम् ? कोडमि- सामानाधिकरण्यात् तत्रैव च "आत्मन" इत्यात्मशब्दस्य च ब्रह्मणि प्रयोगात् जीव- प्रायः ; किमानन्दोत्कर्षात् साघनोत्कर्षोडपि इति तज्जन्यानन्दस्य कथ नित्यब्रह्मरूपता, ब्रह्मणोरैक्ये स्थिते "आनन्दाद्धयेव खल्विमानि भूतानि "3 "आनन्दो ब्रह्म" इति, कि वा तस्यैकरसब्रह्मरूपत्वे उत्कर्षेण वेदश्रतिर्लोकप्रसिद्धिश्च पीडयेत भेदानुमान तत्र आनन्दशब्दप्रयोगात् ब्रह्मात्मानन्दानामेकरसत्वाध्यवसायाच्च; "तदेतत्पेयः पुत्रात्प्रेयो चोत्कर्षतारतम्यलिङ्रकम्। नाद्यः प्रतिपर्यायं "श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य"1 इत्यभि- वित्तात्प्रेयोऽन्यस्मातसर्वस्मादन्तरतरं यदयमात्मा"4 इति निरुपाधिकप्रयेन जीवस्यानन्द- व्यक्त्युपयुक्ताकामहतलक्षणशुद्ध युत्कर्षव्यतिरिक्तसाघनाश्रवणात्। शुद्धयत्कर्षोडपि शत- रूपत्वावधारणाच्च न सार्वभौमसम्पद्वत्सर्वोत्कृष्टोऽप्यानन्दःसाध्य इति शङ्काऽवतारः। अत गुणानन्दवत् न श्रूयत इति चेत्, उत्तरोत्तरलोकेषु तावन्मात्रेणानन्दोत्कर्षे च तत्र तत्रोत्कृष्ट- एव नेतरौ कल्पौ। न च अभिव्यक्तिपक्षे प्रकृष्टजन्मनैव शतगुणोत्कर्षामिव्वक्तौ देवादि- भोगसाधनश्रुतीनां तदुद्देशेनाश्वमेघादिविधीनां च प्राप्तं अप्रामाण्यम् "तरति तरति भोगसाघनानारम्भप्रसङ्नः । दर्पणस्येव शुद्धितारतम्ये वैराग्यतारतम्यमपि इत्युक्कृष्टोत्कृष्ट- ब्रह्महत्यां योऽश्वमेधेन यजते। य उ चैनमेवं वेद" इति। अनधिकृतब्राह्मणवैश्ययोरश्वा विषयानुरागेण भोगभाजामानन्दनिकर्षतारतम्यापत्तेः, वैपरीत्यदर्शनाच्च। कालतारतम्ये- द्युपास्तेः "उषा वा अश्वस्य "2 इत्यादेरधिकृतस्य च तदनुष्ठानात् तुल्यं फलम् इत्यादि- डपि अदीर्घकालसार्वभौमादेः शतगुणोत्कर्षानन्दश्रुतिपीडनाच्च ततोऽनभिव्यक्तिः इति श्रवणात्। अकामहततत्वं च यल्ोकसाघनावलम्बनं ततोऽन्यत्र कामपरित्यागो विषयान्तर- क्षोदक्षम:, मैवम्; जन्मपक्षेऽपि प्रथमतृतीयदोषयोस्तुल्यत्वात्, उत्कर्षतारतम्यशालि- प्रवृत्तिवारकतया चरितार्थश्र नानन्दविधायको ब्रह्मचर्यादिवत्तपोविशेषतया वा नानन्दस्य पुण्योपस्थापितभोगसाघनसम्पर्कजन्यत्वमेव शुद्धयुत्कर्षतारतम्यस्य प्रमोदव्यञ्जकस्य न वैराग्य- साध्यत्वं वारयति। श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य मर्त्यलोकस्थस्यैव विवक्षायां तादगानन्द- तारतम्यम्, येनोक्तदोषस्स्यात्।

1. तै. उ. 2.8. 2. बृ.1.1. 1. बृ. 1. 2.6. 2. तै 2.1. 3. तै. 3.6. 4. बृ. 1. 4.8.

६० वेदान्तकौमुदी योगमते मुक्तेर नुपपत्तिप्रदर्शनम् ६१

यथा च धवलरूपविशेष एव शुद्धत्वं व्यक्षकतारतम्याद्यज्यते तारतम्येन शुक्कस्य दुःखानुशयो द्वेषः' । पूर्ववद्दःखे तत्साघने वा ये प्रति यो मन्युः जिदासा क्रोषः, स "तथाऽस्तु स्वरूपमपि सुखम्, श्रोत्रियत्वावृजिनत्वे अविशिष्टे अकामहतत्वन्तु विषयोत्कर्षा- पकर्षतः" विशिष्यत इति भाष्यात्। आनन्दत्वं च ब्रह्मणः सिद्ध कृत्वा तस्य निरतिशयत्व- द्वेष: । स्वरसवाही विदुषोडपि तथा रूढोऽभिनिवेश:2 । सर्वप्राणिनामियम।शीर्नित्या

संकथनाय सातिशयानन्दकथने "श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य" इति वदन्ती श्रुतिः काम- भवति। मा न भूवम् भूयासम् इत्येषा पूर्वानुभूतमरणत्रास गमयति। कृमेरति खरसतः

त्यागस्य यथावदभिव्यक्त्युपायत्वं सूचयति, तन्न कश्चिद्दोषः ; "तत्र लौकिक आनन्दो प्रमाणव्यापाराकुशलस्यायुश्छेददृष्टयात्मकः, सोडयं अभिनिवेशः, तथा विदुषोऽपि

बाह्याध्यात्मिकसाघनसम्पत्तिनिमित्त उत्कृष्टो यः स एव निर्दिश्यते ब्रह्मानन्दानुगमार्थम् रूढः । अविद्याक्षेत्रमुत्तरेषां प्रसुप्ततनुविच्छित्नोदाराणाम् 3 प्रसङ्गयानवतः सतामपि केशानां बीजसामर्थ्य दग्घम् इति विषयस्य सम्मुखीभावे लब्धपवृत्तयश्रोदारा भवन्ति अकामहतत्वाग्रहणं च तद्विशेषतः शतगुणसुखोत्कर्षोपलब्धे: अकामहतत्वस्य परमानन्द- प्राप्तिसाघनत्व्विधानार्थम् "1 इति भगवत्पादोक्तेश्। इति।

"यच्च काममुखं लोके यच्च दिव्यं महत्सुखम् । सुषुप्तास्तत्वलीनानाम्, तनुदग्धास्तु योगिनाम् !

तृष्णाक्षयसुख्वस्यैते नार्हतष्षोडशीं कलाम् ॥" विच्छिन्नोदाररूपाश्च क्वेशा विषयसङ्गिनाम्॥

इति व्यासोक्तेश्। भोगसाघनस्यापि निध्यादेः क्रयादिन: सम्बन्धाभावेऽपि पराससर्ग- इत्युक्तेश्र। तत्र बीजसामर्थ्यस्य 'वहचौष्ण्यवत्' वस्तुसहभाविनो दाहे प्रधानस्या-

मात्रेण दृष्टस्य पुमर्थत्वदर्शनात् कर्मकारकतया दर्शनाभावेऽपि एष्यतः खवर्गादेः पुमर्थ- विद्यादिविकारकोशस्य दाहः केन वार्येत? तद्दाहे वा वहेरिवौष्ण्यं सामर्थ्यमति नश्येत्। "न दृश्यते तत्त्वमनेन" इत्यदर्शम् तमोगुणः । तस्माद्बुद्धिपरिणतप्रधानपुंसो: त्वाच्च। किमु वक्तव्यं सुखस्य पराससर्गित्वेन साक्षात् पुमर्थत्वम् इति, "तदेतत् "प्रेय: पुत्रात्" इत्यादिका श्रतिः आत्मनो निरतिशयसुखत्वेन परमपुमथत्वं संयोग: तादात्म्यं विपर्ययस्ततो बुद्धिविकाराणां आत्मनि समारोपस्संसारः ।

व्यवस्थापयति। "उपादीयमानं सर्वे यदर्थ यच्चात्मातिरिक्तार्थ न भवति वस्तु तत् सुखम्" तमोगुणस्य च नित्यत्वान्न विपर्यासादुच्छेद: मूषिकाघ्रातशालिशक्तिवत् दाहश्रेत् इति सुखलक्षण चात्मनि सम्पादयति ; अतो ब्रह्मणि प्रतीचि सुख्स्यैवानन्दश्रतिः । सोऽपि योग: चित्तवृत्तिनिरोधः । एतदनुरागोऽप्येतस्मिन्नेव प्रवर्तयन्नक्वेशेन मोक्षपर्यवसाय्येव। बलात्प्रवर्तितो हि न विवेकख्यातावपि बुद्धयात्मनोरशुद्धयादिभावनया विरक्तचित्तस्य संस्कारमात्र- नियमेन फलपर्यन्तं प्रवर्तते। यथोक्तानन्दाविर्भावश्च तमःपटलपाटनेन विद्याया द्वितीया तानिरोधोऽसम्प्रज्ञातसमाधि: योगः, अभ्यासवैराग्याभ्याम् तन्निरोघ :; वैराग्याद्विषयामि- कोटिः । मुख्यनिरोधो, विवेकदर्शनाभ्यासेन च तावत्संस्कारशेषताख्यो "निरोधः" इत्यादिना स यत्पुनर्दर्शनम्-"अविद्यास्मितारागद्वेषाभिनिवेशाः क्ेशाः"2 विपर्यया इत्यर्थः । क्ेशः चेतसः क्रयाक्रयविभावनया मूर्च्छनामात्रोपदेशाद्दाह एवं। एवम् "स तु दीर्धकाल-

अनित्याशुचिदु:खानात्मसु नित्यशुचिसुख/त्मख्यातिरविद्या3। दगदर्शनशक्त्योरेकात्म- नैरन्तर्यसंस्कारासेवितो दृढभूमि:"4 व्युत्थानसंस्कारेण न बाध्य, इत्यपि शक्त्युच्छेदमन्तरेण तेवास्मिता। पुमान् हकशक्तिः ; बुद्धिर्दर्शनशक्तिः ; तयोरेकस्वरूपापत्तिरिवास्मिता पारिमाषिकम्। दृष्टन्तेऽपि प्रतिबन्धमात्रं मन्त्रादिवशात् तत्परिहारात्। न च वाच्यम् केशः । अस्मि इत्यस्य भावोऽस्मिता तादात्म्याभिमान इत्यर्थः । सुखानुशयो रागः । "यत्रत्वस्य सर्वमात्मैवामूत् "5 इति मुक्तौ सर्वस्यात्मतावन्मात्रताश्रवणात "आत्मैवेदमग्र" सुखाभिज्ञस्य सुखानुस्मृतिपूर्वः सुखे तत्साघने वा यो गर्ध: तृष्णा लोभस्स रागः । इति श्रवणात् पूर्वमपि आत्मैव सर्वम् इति पुनः सर्वात्मतावस्थानसम्भवात् तवापि मुक्ति प्रच्युतिः इति । "इन्द्रो मायामि: "1 इत्याद्यागमैरेकसयैव मायोपधानतो बहुरूपत्वामि-

1. तै. भा. 2.8. 2. यो. सू. 2.3. 1. यो. सू. 2.8. 2. Ibid 2. 9. 3. यो. सू . 2. 5. 4. Ibid. 2. 6. 3. Ibid 2. 4. 4. Ibid 1. 4. 5. Ibid. 2. 7. 5. बृ. 2. 4. 14. 6. 2.2.19.

वेदान्तकौमुदी कायव्यूहेन एकदा निखिलकर्मफलानुभवस्याश्क्यत्वम् ६३ ६२

धानात्। तत्त्वविद्यया तद्ाहे पुनः स्वरूपस्थितस्य प्रच्युतेरसम्भवात् पूर्वमात्मैकत्वा- श्रह्यमन्त्यावयवि शरीरम् इति लक्षणात्। अन्यथा शरीरत्वायोगात् तत्त्वदर्शनाच धारणस्य च मायाशबलकारणमात्रविषयत्वात्। विश्वमायानिवृत्तौ न मायान्तरं पूर्वतन मनसो भौतिकत्वेन शरीरवत्सृष्टिसम्भवात्। नव वा सम्बोभवीति। तेन साङ्गयस्यैव मोक्षासम्भवो, नास्माकम्। न च प्रधानस्य विवेकोडस्ति, येनैतं प्रत्यहं कृतार्थ न मया पुनः प्रवर्तितव्यम् इत्यालोच्य, पुनः यद्यप्यन्तःकरणमेदात् जीवभेद इष्टः, तथापि भिन्नाविद्याजन्यात्। उपासकात्मन प्रवर्तते। अतो धर्माघर्मवैराम्यावैराम्यैश्वर्यानैश्वर्याज्ञानाख्यै रूपैः सप्तभिरेवं बक्नात्या- एकान्तःकरणावच्छिन्नस्यापि विद्यासामर्थ्यात् व्याप्िसम्भवात्, अनेकान्तःकरणावच्छेदेन त्मानमात्मना प्रकृतिः। सैव च पुरुषस्यार्थ विमोचयति एकरूपेण ज्ञानार्येन तत्र तत्नाहंग्रहेण भोगोपपत्तेश्र। एकोऽपि विद्वानैश्वर्ययोगादनेकमावमापद्य सर्वशरीरा- इति प्रकृतेर्मुख्यौ बन्घमोक्षौ पुंस्युपचर्येते इति अपास्तावकाशम्। अष्टाङ्ञस्योपचारनि- व्याविशति इति भाष्याच। नैयायिकमते च मायातो धर्माणामनभ्युपगमान्न तद्दारा मित्तसंसर्गाभावाच्च। Sने कशरीराघिष्ठानेन भोग: सम्भवरति, योगप्रभावान्मुक्तिनियये नैकस्यापि मुक्तिरभूत इति मुक्तानां मनांस्यधिष्ठाय योगिनो भोग इत्यपि वार्तम्। तथा तार्किकाणामपि भाविकससारकारणस्य विपर्यासादेः तत्त्वसाक्षातकारे- णोच्छेदासम्भवान्न मुक्तिप्रत्याशा। अपरथा शुक्त्या दितत्त्वज्ञाने रजतादिवत् तदज्ञानस्यापि ये तु च सगुणब्रह्मोपासनात् सहैव मनसा परमेश्वरसायुज्यं व्रजन्ति, न तेषां महाभूतकार्यब्रम्माण्डस्ष्टत्वं, तत्स्रष्टत्वेन पूर्वसिद्धेश्वरान्वे[षे]षणजिज्ञासनपूर्वकत्वा- एतेन कर्मोच्छेदोऽपि व्याख्यातः । त्तदैश्वर्यस्य। "आम्नोति स्वाराज्यम्" "सर्वेडस्मै देवा बलिमावहन्ति" "तेषां सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति" इत्यादिश्रुतयस्तु यस्सवितृमण्डलादिषु विशेषायतनेष्ववस्थितः यापि परिभाषा योगप्रभावात् कायनिकायनिर्माणेन अगस्त्यसमुद्रपानवदशेषकर्म- परमेश्वरः तदायत्तामेव स्वाराज्यप्राप्तिं दर्शयन्ति। यत्कारण खवाराज्यप्राप्तिमुक्त्वाSनन्तर फलोपभोगादचिरेणैव मुक्तिरिति, सापि कथञ्चिदवर्तमानपरिपाक एव घटते। यदा तु "आम्नोति मनसस्पतिम्" इत्याह। यो हि सर्वमनसां पतिः पूर्वसिद्ध ईश्वरः, तं ब्रझ्माण्डान्तरादिविशिष्टदेशकालयो: कर्मणः परिपाकः, ब्रह्माण्डान्तरादेराइरतुमशक्यत्वान्न प्राम्ोति इत्यर्थः । तदुपभोगसम्भावना। आहरणे वा मूर्तद्रव्याणां समानदेशत्वासम्भवादेतद्वझाण्डादन्यत्र न्रह्माण्डकल्पना निर्मला स्यात्। शापकृताकालजरादि1 च शापादिकर्मण: तत्कालफलत्वा- सर्वेश्वरवादिनामुपास्ये ब्रह्मणि विद्यमानानामपि सत्यकामादिगुणवदुपास्यत्वे नोदाहरणम्। न खलु तत्र कालान्तरभावि कर्मफलाहरणम्, अतद्धतव्याघ्रादिभावस्यापि नाविधानादुपासकानां प्राप्त्यभावात्। प्राप्तावपि प्रथमोपासकस्यैव हैरण्यगर्भवत् प्राप्तेः, शापादिजत्वेन स्मरणात्। "स यदा पितृलोककामो भवति सङ्कल्पादेवास्य पितरस्समु- स एव पूर्वसिद्धशब्दभाक्, तस्य सर्गकामनादि मायावृत्तिरेव। "सोडकामायत भूयसा तिष्ठन्ति" "मनसैतान् कामान् पश्यन् रमते य एते ब्रह्मलोक"2 इति। "स एकदा भवति यज्ञेन भूयो यजेयेति"1 इति भूयशश्रुत्या अश्वमेधयजनं कृतवत एव हिरण्यगर्भात्मना त्रिधा भवति पश्चधा भवति"3 इति च श्रुतेः सत्यसङ्कल्पादिगुणैः अर्चिरादिमार्गप्राप्तसत्य- संवृत्तस्य इच्छापूर्वविराडादिस्ष्टृत्वश्रुतेश्च। ततो योगिनामिच्छया लोकान्तरसश्चारस्तत्र लोकामिव्यक्ते: ताहग देहयोगी तत्ैवाभिव्यक्तियोग्यैरविशिष्ट उपासको यदा समनस्केन्द्रिय- तत्राणिमाधैश्वर्य भोगाघिष्ठाननिर्माणञ्च। तच्च नाञ्जसं न्यायमत इति न योगप्रभवा- शरीरवत्तां सङ्कल्पयति, तदा तत्सम्पत्त्या जाग्रत्पित्रादिमिः करीडति; यदा तु समनस्कता- दपर्यायेण सकलकर्मफलभोगान्मुक्ति: । योगप्रभावहीनानामपि जडभरतादीनां

मात्रे सङ्कल्पयति, तदा खप्नमनोरथवत् इत्यवगम्यते। तत्र भोगाविष्ठानशरीराणि दारु- मुक्तिश्रवणाच् न तब्लात्कर्मक्षयोपपादनं युक्तिमत्। यन्त्रवच्चेतन/वता अहंबुध्यनाघ्रातानि न भवन्ति। यदवच्छिन्न आत्मनि भोग: तदिन्द्रिय- अस्माकं तु "मिद्यते हृदयग्रन्थिः" इत्यादिश्रुतेरभुक्तकर्मणोऽपि क्षयः । न चैंव प्रारब्घफलानामपि क्षयात् सद्योमुक्तिरेव स्यात्, न जीवन्मुक्ति: इति शक्कनीयम् ; 1. यथा यर्याते: शुकशापात् यत उत्सर्गोडयं ब्रह्माधिगमे पूर्वयोः पुण्यपापयोर्विनाश इति। तस्य श्रुत्यादिप्रसिद्ध- 2. ன. 8.2.1. ब्रभ्मविद्धावहिरण्यगर्भादीनां महाकल्पादिजीवनावधारणात् प्रारब्घफलकर्मोपष्टब्घमाया- 3. छा 7. 26.

६४ वेदान्तकौमुदी ऐकभविकमोक्षवादखण्डनम् ६५ वेशं प्रति कुण्ठीभाव इत्यपवादः । अत एव भोगानुवृत्तिबीजकर्मवत् ब्रम्मात्मत्त्व- साक्षात्कारस्य आपायणमनुवृत्तिकारणज्ञाना्थयज्ञादिकर्मापूर्वशेषानुवृत्ति: इत्यपरोडपवादः अथ प्रायणं सर्वकर्माणां व्यक्जकम्, तानि च सर्वाणि मुमुक्षुदेहमारभन्ते। अत एव ज्ञानप्रमोषसम्भवाज्जीवन्मुक्तस्य कर्मलोपेन उत्तरसंसारशक्काSपास्ता। "अथ तत्न काम्यप्रतिषिद्धक्रियावर्जनात् नित्याद्यनुष्ठानात् प्रत्यवायानुदयात् उत्तरशुभाशुम सम्पत्स्य" इति श्रुत्या चास्मदादेर्देहादस्मादूर्ध्व कैवल्यमवश्यम्भावि, "ज्ञानमप्रतिधं देहारम्भाभावात्, प्रारब्घकर्मणां च भोगेन क्षयात् वर्तमानदेहपाते कैवल्यमवश्यम्भावि यस्य" इत्यादिशास्त्रादधिकारिणां ज्ञानाप्रमोषावधारणाच्च। इति मतम्, तदप्यौत्प्रेक्षणिकमेव; श्रुत्याद्यदर्शनात् आन्नायसिद्धानेकविजातीय देह- भोग्यफलानां कर्मणामेकदेहारम्भकत्वानुपपत्तेश्र। प्रायणस्य च व्यञ्जकत्वे युगपद्विरुद्ध- तथाऽपि सति तत्त्वसाक्षात्कारे निरुपाधिकाहक्कारादिभ्रममूलानुवृत्तिर्न युज्यत इति चेत्, मैवम्; "भूयश्चान्ते विश्वमायानिवृत्तिः" इति श्रतिविरोधेन सामान्यतो दृष्टा- फलानां कर्मणां युगपदेव स्वफलदान तेषां प्रसज्येत। क्रमेण चोपलभ्यते। प्रबलस्य नवतारात्। वैदिककर्मवत् वैदिकज्ञानस्यापि विचित्रशक्तित्वं वेदवादिभिरनपनोद्यमेव। प्रथम कार्यारम्भे सपजन्मदिप्रारम्भोऽपि इति व्यर्था प्रायणस्य व्यञ्जकत्वकल्पना। कल्पने तस्मात् सह ब्रह्मसाक्षात्कारेण मायावेशानुवृत्तिर्न दुष्यति। अपान्तरतमा वेदाचार्य: चामुमुक्षोरपि मोक्षः स्यात्। कर्मानधिकृतस्य निश्चितः, कर्माधिकारिणः प्रमादात् पुराणर्षिः कृष्णद्वैपायनोऽभूत्। कृतब्रह्मसाक्षात्कारोडपि सनत्कुमारश्च स्कन्दस्त- काम्यादिसम्भवात् सन्दिग्घध। अतः क्रियाजत्वे नित्यत्वहानात् नेयं कल्पना। दाधिकारिकत्वात् यावदधिकारं प्रारब्घफलकर्मवशादेव देहान्तरं, कर्मणः सप्जन्मादि- न च प्रदीपस्येव निर्वाणान्मोक्ष:, "तस्य तायिन" इति वचनात्, व्यवहार- हेतुत्वप्रसिद्धेः । न च स [गु] णोपास्तिकर्मणस्सवर्गभोगादस्य शेषात् ततो हीनजन्मा- सिद्ध सोपप्रवविज्ञानसन्तानात्म कमुमुक्षोरुच्छेदो मोक्षः ; मुच्यमानाभावे मोक्षानिरूपणात्। नुपपत्ति: ; ऐश्वर्याद्यविघातात्, तन्मूलत्वानिश्चयात् "सर्वेषु लोकेषु कामचार" इति न शून्यमेव व्यवहारसिद्धमुमुक्षुभावं ब्रह्मैव विमुच्यते, तादृशस्य वन्ध्यापुत्रा देर्व्यवहारसिद्ध- श्रुतेश्च चन्द्रोत्तीर्णानां तद्दृष्टेन तच्छेषादावृत्तिः इति सिद्धान्तो न भज्यते। मुमुक्षुभावस्यापि अप्रसिद्धत्वात्। अत एव तत्पूर्वको विशुद्धविज्ञानोदयोऽपि न मोक्ष:, "ज्ञात्वा देवं सर्वपाशापहानिः क्षीणैः क्केशैजन्ममृत्युप्रहाणिः । तत्राप्युपप्लुतसन्तानदेहस्य मुमुक्षोरुच्छेदेन मोक्षार्थानुपपत्तेः । अन्त्यक्षणानुपपत्तेश्च न तस्याभिध्यानात् तृतीयं देहमेदे विश्वैश्वर्थ केवलआप्तकामः-॥ सन्तानोछेदः। अर्थक्रियायां तस्यान्त्यत्वानुपपत्तेः, तदभाचे च तस्यासत्त्वेन पूर्वपूर्वासत्त्वे सन्तानस्यैवासत्त्वात् कस्योछेद उदीयात्? अथ सर्वज्ञसन्ताने निरुपप्नवत्वेन सजातीयत्वेन निर्गुणादेव साक्षात्कारादविद्याकामकर्मतत्कार्यजन्मादिप्रहाणिः। सगुणध्यानाच स आरमते, तेन सत्त्वं सवसन्ताने चान्त्यत्वम्, तन्न्न; आरभ्यारम्भकभावेन सन्तान- "विराट्सूत्रात्मापेक्षया तृतीयं पारमेश्वरं विश्वनिर्माण।वैश्वर्यमनुभूय कैवल्यम्" भेदानुपपत्तेः। अथ सर्वज्ञज्ञान प्रत्यालम्बनतयैष जनको, नोपादनतया, समनन्तरप्रत्यय इत्येतदाह श्रुतिः । स्तूपादानम्, तेन न तुल्यजातीयत्वेन सन्तानानुवृत्तिः, तन्न ; यतो निरन्वयविनाशा- येषां स्वतो विभक्ता ब्रह्मणो जीवा येषां चाविभक्ता: स्वतो ब्रम्मणैव क्रीडया भ्युपगमे कारणान्वयाभावान्नामिन्नकारणस्वभावेन तुल्यजातीयत्वं इति। जनकतामात्रेण विभूतिदर्शनेच्छया वा स्वातन्त्र्यख्यापनार्य चाविभक्ताः, तेषामीश्वरस्य स्वतन्त्रत्वादेव तुल्यत्वे न सन्तानोच्छेदः। तस्मात् अस्मत्पक्ष एव रमणीय इति प्रयोजनसिद्धिः॥ सेश्वरसाङ्गयपैलुकपैठराणां वेदान्तैकदेशिनां च पुनः कोपो न ह्यनन्तमुक्तानपि निवारयेत्। न च श्रुतिस्मृतिलक्षणा तदाज्ञैव तं वारयेत्, साक्कुशत्वान्निर क्कुशत्वस्वातन्व्य- इति प्रयोजननिरूपणम् व्याकोपात्, आज्ञाया एव निरक्कुशनियामकत्वात्। दृश्यन्ते च स्ाज्ञामङ्गमाज्ञान्तर्र च कुर्वाणा: स्वतन्त्रा: केचित्।

1. श्वे. 1. 11.

9

६६ वेदान्तकोमुदी ब्राह्मणत्वादिजातिव्यल्ल कपरीक्षा

अधिकारिनिरूपणम्। अतो वृत्तस्स्य हीनस्यापि व्यपदिश्यमानं ब्राह्मणत्व पात्रतैव। एवं ब्राह्मण एव ब्रक्षण वृत्त [1]सम्पन्नोऽब्राकण इत्यत्रापि। अतो ब्राश्मणत्वयोग एव तललक्ष्म। अथ अधिकारी यथोक्तविचारे विचारणीयः । श्रुतिस्ताकत् ननु तथाभूतोभयजन्या ब्राह्मणत्वव्यञ्जिका व्यक्तिर्विवक्षिता, अन्यतरजन्या वा ? जादये व्यासादीनामब्राह्मणत्वम्। द्विंतीयेऽपि मातृतस्साजात्यविवक्षायां पितृतस्तस्यां "परीक्ष लोकान् कर्मचितान् ब्राह्मणो निर्वेदमायान्नास्त्यकृतः कृतेन। धृतराष्ट्रादीनामग्रजन्मत्वम्। किश्व ब्राम्मण्यां ब्राह्मणेन जात इत्येतन्मात्रं प्रत्यक्षैक तद्विज्ञानार्थ स गुरुमेवाभिगच्छेत् समित्पाणिशश्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठम् ।।"1 गम्यम् न हयश्वाश्वतर्यादिवदन्यतरजन्यत्वचिह्नं निर्णायकमस्ति। जननी च लज्जादिपरवशा

इति ज्ञानार्थश्रवणाय ब्राह्मणं गुरुपादोपसर्पणं कारयति। तस्मादौपनिषदात्मज्ञानादे: चेन्नाचष्टे, तदा कथ विवेक: ; येन ब्राह्मणप्रेरणा स्यात्। न च व्यभिचारासम्भवोडनादौ

स्वतन्त्रनित्यमोक्षपुमर्थलामः, "तमेव विदित्वा" इत्यादिवेदात् "पुरुषार्थोऽतश्शब्दा- संसारे, कुण्डगो ळका दिवर्णनवैफल्यात्।

दिति बादरायण2" इति व्याससूत्रात्। अतः यथोक्तज्ञानात, शब्दादुदाहृत- "ब्राह्मण्यां क्षत्रियात्सुतो वैश्याद्वैदेहकस्तथा।

वेदात्। शूद्राज्जातस्तु चण्डाल: सर्वधर्मबहिष्कृतः ॥।"

अत्र ब्राह्मणस्तावत्परीक्षणीयः । तत्र वृत्तं ब्राह्मणलक्षणम् इति वदन्तः प्रष्टव्या: इति स्मरणान्च। एवं चैतदुपपत्नम् यदाह-

कि[न्त]खजिद्विशेषणं वृत्तम् तथा, यद्वा शमादिव्यावर्तकम्, वैदिकोपसर्जनम् वा ब्राह्मण- "अनादौ किल संसारे निर्वाधे मकरभ्वजे। व्यवच्छेदकम् अथवा इति। ब्राह्मणशब्दार्थोऽपि जातिर्वोपाधिर्वा। लक्षणं च जाति- कुले च कामिनीमूले का जातिपरिकल्पना ॥।" व्यञ्जकम् वा दानादिपात्रता वा ? तत्र प्रथमद्वितीययोः शूद्रादेरपि ब्राम्मणशब्दस्य जाति- परत्वे ब्राह्मणत्वप्रसङ्गः ; तृतीये क्षत्रियवैश्ययोरपि ; तथा च-"ब्राह्मणोऽस्य मुखमसीत् इति। अतो जातिलक्षणपक्षेऽपि "ब्राझ्मणो निर्वेदमायात्"2 "ब्राह्मणमुपनयीत" इति

"वाहू राजन्यः "3 ब्राह्मणो बृहस्पतिसवेन यजेत "राजा राजसूयेन" सर्वस्यैवास्य "ब्राझगो वसन्तेऽमीनादघीत"3 इति "श्रीष्मे राजन्यश्शरदि वैश्य" इति शूद्स्या-

सर्गस्य धर्मतो ब्राह्मणः प्रभुः"4 ब्राह्मणक्षत्रियविशां कर्माणि प्रविभक्तानि"5 इत्यादि प्युक्तागन्याघानश्रवण वेदाधिकारप्रयोजनम्, तदा "ब्राह्मणो यजेत" इत्याद्यनुपपत्रम् ;

श्रुतिस्मृति लक्षण विभागप्रामाण्यव्याकोपः प्रसज्येत। अथ ब्राम्मणे ब्राह्मण्यादुपाघेर्त्राझ्मणशब्दः अत्रोत्तरम्-

तर्हि "अष्टवर्ष ब्राह्मणमुपनयीत" इति श्रुतिबाघः । न खलु पचिक्रियायोगात् प्रागेव अस्ति तावत् ब्राह्मणस्य यथाक्रम वर्णत्रये पत्नीपरिग्रहाभ्यनुज्ञा, अस्ति चास्यां पाचको भवति। अथ भाव्युपाधिमपेक्ष्यायं प्रयोग:, तर्हि राजन्यवैश्ययोरपि अयमेवोप- जायमानस्तव इति समयबन्धेनापि विवाहविधानम्। तत्र परिणीतायाः पतिगोत्ाचरणादि- नयनकालस्स्यात् तयोरपि तद्धावादनेन ब्राह्मणशब्देनाभिघानात्। तथा च कालभेदवचन वत् भाषापुत्नस्य विवक्षितजाति: विधिबलादेव। ततः क्षत्रियाज्जातस्य व्यासादे- बाध्येत। अथ अग्रजन्मनि रूढो ब्राह्मणशब्दः, तर्ह्लं वृत्तलक्षणेन। ब्राह्मणवृत्त च र्धृतराष्ट्रादेश्च ब्राह्मणत्वं क्षत्रियत्व च न विरुध्यते। विश्वामित्रस्य च ब्राझ्मचर सन्न्यासादि तज्जातेरेव इति। चतुर्थेऽप्यनिष्टापतिः । अतो ब्राह्मणत्वयोग एव तल्लक्ष्म। प्रसूतत्त्वादमोघसङ्कल्प देवताप्रसादाच्च स्थाणुपल्लवितत्ववत् ब्राह्मणत्वम्। वृत्तस्थतामात्रेण जातिस ककमे तत्पुत्रपौत्रादीनां विनिर्बाध ब्राह्मणत्वं देवताप्रतिष्ठितानामिव स्यात्। व्यभिचारश्र

1. मु. 2.12. 2. 3. पु. सू. 1. ब्र. सू. 3.4.1.

2. भ. गी. 18. 41, 4. मनु. 1. 93. 1. मु. 2.12. 2. ते. ब्ा. 1.1.

६८ वेदान्तकौमुदी ब्रह्मलोकें गतस्य ब्रझ्मविचारोपपतति: ६९ "युगमहिम्रा दण्डारई" इत्यादिना वा वार्यते । कचिदपवादेऽपि ज्ञातकुण्डगोलवर्जन- सम्भवान्न दोषः । ऋषिर्वशानां च निर्बाधत्वात् तदुद्देशेन श्रुतिप्रवृत्तिरपि। अतो ब्राक्मण- समन्तादवलोक्य "एषोऽस्य परम आनन्द" इति श्रतौ पूर्वोदितेषु खानुभवलब्ध- सिद्धौ कुशलस्य। पि वर्णगुरुत्वात तस्य गुरुपादोपसर्पणं, सम्प्रदायस्य प्रामाणिकत्वाय विश्वासतया दृढजातश्रद्धः तमानन्दं कामयमानो ब्रम्मलोकस्थितक्षुद्रेषु निर्वेदवानुपसर्पति युक्तमेव। "स ब्रह्मविद्यां सर्वविद्याप्रतिष्ठां अथर्वाय ज्येष्ठपुत्राय प्राह"1 इति गुरु- गुरुम्" इति। पारम्पर्यश्रतेः । "यस्यैतेऽष्टाचत्वारिंशत् संस्कारा: गर्भाधानपुंसवनसीमन्तोन्नयनजातकर्मनाम-

"आचार्यदेवो भव2" "गुरवोऽनुवृत्तगुर5" इति वेदाचार्यवचोभ्यामपि करणबहिर्निष्कामणान्नप्राशनचूडा करणोउपनयनमेघाजननानि, अष्टौ वेदव्तानि "सानं सहघर्मचारिणीसयोग:, पञ्चानां यज्ञानामनुष्ठानम्, सप्त सोमसंस्थाः सप्तपाकसंस्थाः "ब्रम्मनिष्ठम्" इति गुरूणां निष्ठासङ्कीरतनेन चात्रास्यावधानोपदेशः "एष पन्था एतत्कर्म एतत् ब्रह्म" इति "तत्सत्यम् तस्मान्न प्रमाद्येत्तन्नादीयान्नद्यत्यायन् पूर्वे येजत्यायस्ते अनश्रन् संहिताध्ययनम्, प्रायणकर्णजपोत्कमणौर्वदेहिकभस्मसमूहनास्थिसश्चयन श्राद्धानि।" पराबभूवुः "4 इत्यैतरेयकश्चतेश्, "न साम्परायः प्रतिभाति बाल प्रमाद्यन्तं वित्तमोहन मूढम्। अय लोको नास्ति पर इति मानी पुनः पुनर्वशमापद्यते मे"5 इति काठक- "अष्टौ गुणा दया क्षान्तिश्शौचमायासवर्जनम्। श्रतेश्च। 'परीक्ष्य' इति कौशलं गुरुणामपि चमत्कारकरमुपदिश्यते। तथा च अनसूयाथ माञ्जल्यमकार्पण्यास्पृहे तथा ।I" बृहदारण्य कम्-"अत्र ह याज्ञवल्क्यो बिभयाश्चकार मेघावी राजा सर्वेभ्यो मान्तेभ्य इति स्मृत्युक्तसंस्कारवतः, "स ब्रह्मणः सायुज्यं सलोकतां गच्छति" इति फलाभि- उदरौत्सीत् "6 इति "त्वादड़नो भूयान्नचिकेतः प्रष्टा"7 इति कठश्रुतेश्च। अकुशलाय घानादपि कर्ममिब्रह्मलोकगतस्य ब्रह्मविचारः सम्भाव्यते। ततो नात्राधिकारिविधुरा सर्वज्ञोऽप्युपदिशन विफकोपदेशो भवति। यथा शक्र्कविरोचनाभ्यां "य एषोडक्षिणि मीमांसा प्रणेतव्या इति युक्तमेवमपि। एवमेव तु युक्तम् ; शुद्धचेतसः कस्यचित् पुरुषो दृश्यते"8 इत्याद्युपदिशति। "स लोकेश्वर:" "लोकान् कर्मचितान्"9 इति पुरुषधौरेयस्याग्र जन्मनस्साङ्गोपाञ्ञवेदाध्ययनवतः सहसा जातपरमानन्दानुरागस्यानुक्रमणार्थे विशेषणादभ्युद्यात्मकत्वं गम्यते। कुशलेन बुभुत्सावता तत्र निर्देश: कार्य :- अत्रापि मीमांसा प्रणेतव्यैव ; यतः

"श्रेयश्च प्रेयश्च मनुष्यमेतस्तौ संपरीत्य विविनक्ति धीरः । "यथा काष्ठमयो हस्ती, यथा चर्ममयो मृगः । श्रेयो हि धीरोडमिप्रेयसो वृणीते प्रेयो मन्दो योगक्षेमाद्रणीते1॥" यश्च विप्रोऽनघीयानस्त्रयस्ते नाम बिभ्रति ।।"2

इति काठकश्रुतेः मोक्षाभ्युद्यसाघेने श्रेयःप्रेयसी, मनुष्यश्चाधिकारी। इति मनुनाऽनध्ययनस्य निन्दितत्वाच।

अथ कथ चेतसः शुद्धि: नित्यादिकर्मणः प्रत्यवायपरिहारः फलम्, यद्वा अथवा एवं व्याख्या-मनुष्यलोकादारभ्य यथा सङ्कल्पं कुर्वाण: क्रियाभेदानू पितृलोकादि ; सर्वथाऽपि न चित्तशुद्धावुपयोगः ; अपरथा नित्यानां भोगार्थानामपि माब्रम्मलोकाच्छतगुगोत्कर्षेण श्रयमाणानन्दार्थी तान् कर्मचितान् लोकान् परीक्ष्य शुद्धिप्रघानत्वे तत्सौलभ्यात् प्रायश्चित्स्यापि तत्प्रसञ्जाच्च भूयानर्थो मुमुक्षूणाम् इति ; "मनुष्याणां सहस्त्रेषु कश्चिद्यतति सिद्धये"3 1. मु. 1.1. 2. तै. 1. 11. इत्यादि बाध्येत । अविशुद्धचेतसश् मुमुक्षानुदयात् वेदानुवचनादौ विविदिषार्थप्रवृत्ते- 3 बृ. वार्ति. 1. 2. 4. ऐ. आ. 5. कठ. 2. 5. 6. बृ. 4.3.33. 7. कठ. 2.9. 8. ன. 8.7.4. 1. गौ. ध. सू. 1. 8. 9. मु. 2. 12. 10. क. 2. 2. 2. मनु. 2.157. 3. भ. गी. 7. 3.

७० वेदान्तकौमुदी कर्मफलाद्वैराम्योपपत्ति: ७१

रप्यनुदयो, दूरत एव वेदार्थश्रवगादौ प्रवृत्तेः । न च परमानन्दरागोऽपि, येन परवशी- कृत: प्रवृत्तिमारमेत। तस्मादधुना शुद्धयर्थकर्मणा मुमुक्षा, तया च तद् इति परस्पराश्रय- तत् किं भौतिकत्वेन, प्रकृत्यात्मना वा मिथ्यात्वेन वा; त्रिधाऽपि न निर्वेदोदयं पश्यामः । निर्वेदो हि वीतरागता, वेदनं वेदस्तदभावो वा! नाद्यः ; तत्रोक्तहेतुः साध्यश्रन्दनादे- अ्स्तम् ; भौतिकत्वज्ञानेऽपि रागदर्शनात्। अणिम/दैश्वर्यस्य प्राकृतत्वज्ञानेऽपि तथा। प्रतीपादि- अत्र भण्यते :- यत्तावन्न नित्याधन्तर्गतम् नापि कामकषायप्रवर्तितम्, नापि व्यामोह केन्द्र जालादेर्मिथ्यात्वज्ञानेऽपि च । द्वितीयद्वितीये निर्णयज्ञाने ज्ञानाभावो दृष्ट- प्रतिषिद्धं कर्म, यथा मिक्षात्रयमावश्यकम्; तदुपरि स्वाहारमध्यादिकदानादि तस्य विरुद्धत्वाद्दुरनुष्ठेयः;। यदि वीतरागतैव निर्वेदः, स च व्यामोहकारिणस्स्वस्य मिथ्यात्व- चित्तशुद्धिपर्यवसानमेवोचितम् । स चाघिकशुद्धये मुमुक्षाक्कुरमुद्धाव्यति, परमपि निश्चयाघीनः ; नैवमपि, तथाभूतस्यापि चित्रकामिनीस्तनोन्नत्यादेर्मिथ्यात्वेन निश्वयेऽपि परमेश्वरारथ कर्म कारयति। तदुक्तम्- प्रेक्षणादिरागदर्शनात्।

"तस्यैवं दुःखतप्तस्य कथश्चित्युण्यशीलनात्। अथ संपतत्यनेनास्मादमुं लोकं फलभोगाय इति सम्पात इष्टादिकर्म। बह्ायासं नित्येहाक्षालितिधियो वैराम्यं जायते हृदि ॥" कर्म कृत्वाडपि चन्द्रलोके कर्मभूमाविव देवानामुपचारपरः परतन्त्र: फलं भुक्त्वा तदन्ते

इति। विविदिषाश्रतिर्विहित कर्मणामावश्यकतत्फलात्। एवमेव कृतानां चानावश्यकतत्फल- न भोगायतनस्थूलदेहरहितो भोगान्तदर्शनजशोकाग्निता [मृ]त्त्वा व्योमादितुल्य :

स्वात् इति कथश्चित् इत्युक्तम्। कालं क्षिपन् वृष्टिद्वारेण जीवान्तरभोगाघिष्ठानव्रीद्यादिदेहेन प्रवासिवत् संसर्गमनुभूयानुप- भुक्तरमणीयादिकर्मभोगाय व्रीद्यादेरतुर्देहं प्रविश्य रेतोद्वारयोनिगर्भाद्यनुभवति इत्या- ननु- लोचनात् निर्वेदोदयार्थः "यावत्संपातमुषित्वा"1 इत्याद्याकर्णनात् द्यां प्रति दुःखमय- "कुर्यात् क्रियेत कर्तव्यं भवेत्स्यादिति पश्चमम्। त्वभावनया रागो विरमति दारादीन् प्रति च दष्टदोषादेव। बाह्या अप्याहु :--

एतःस्यात्सर्ववेदेषु नियतं विधिलक्षणम् ।।" "सर्व दुःखम्" इत्यादि।

इत्युक्तत्वात् 'विविदिषन्ति' इति वर्तमानापदेशात् कथ विघिलाभः१ नार्य लट्प्रत्य- यान्तशब्द:, किन्तु लेट्प्रत्ययान्तः; स च विधौ "लिडर्थे लेट्" इति स्मरणात् तर्हिं दुःख एव लोके व्युत्पन्न आनन्दशब्दो ब्रह्मणस्तदात्मतामात्रमुपदिशन् वा

रूपसादृश्येऽपि प्रत्ययमेदादर्थमेदो न दोषाय। कथ मोक्षायोत्थापयेत् प्रक्षाकारिणम् । यदि च कल्पायुषामप्यानन्दस्य पृथग्भावत्वे सत्येवैषा भावना ततोऽप्युक्तानन्दलाभप्रारम्भाय, तदाऽपि सन्ततमनुभूत (य) प्रमोदभर-

अथवा ब्राह्मणस्य सत्त्वगुणप्रधानत्वात् जन्मनैव शुद्धबुद्धिता । दृश्यते च सत्य- निदानवृन्दारकवनितादौ दुःखमयत्वाभावात् तथा दुस्सम्पादतया भग्नोद्यमानामद्यतनानामिव कामादेः। "त ह कुमारं सन्त दक्षिणासु (यज्ञियगोषु) नीयमानासु श्रुद्धा विवेश"1 का कथा वैराग्यस्य। अत्रापि ब्राह्मणश्रुत्यैव दत्तमुत्तरम् "ब्राह्मणो हि शाश्वतर्धर्ममूर्तिः" इति श्रुतेश्र। निमित्तान्तरातु कुचिदन्यथात्वम्। एतदपि ब्राह्मणश्रुत्या दर्शितम्। [इति]: यथा तद्विरुद्धाघर्मकार्यरागादेवोद्विजन् मानसमेव धर्ममनुवर्तयन्- अथ ईदशी लोकपरीक्षा- "श्रतिः स्मृतिस्सदाचारः सवस्य च प्रियमात्मनः ।

यदि लोका भुवनानि, तदेकदेशा वा, तन्निवासिजना वा; परीक्षणञ्च तेषां एतच्चतुविध प्राहुस्साक्षाद्वर्मस्य लक्षणम्।I"

प्रत्ये कलक्षणपरिशोधनम् ; तत्कल्पायुषप्यशक्यम्। अब कथश्ित्स्राकर्मात्मनावधारणं, इति सप्माणकं न्रश्ममावमनुमूयैव निरुद्योगो भवति। तदाह स्म मनु ::-

1. .1.12. 1. ன.5.10.5.

७२ वेदान्तकौमुदी शब्दार्थयोर मेदनिराकरणम्

"उत्पत्तिरेव विप्रस्य मूर्तिर्धर्मस्य शाश्वती। क्षत्रियादेरनधिकार:, देवर्षीणां निर्वेदपूर्वकब्रभ्मविद्याश्रवणात् "त्यजतैव हि तज्ज्ञेयम्" स हि धर्मार्थमुत्पन्नो ब्रह्मभूयाय कल्पते॥"1 इति श्रुत्यन्तराच्च (अ)त्यागिनश्चावश्यक ब्रह्मश्रवणम् इति ज्ञानफलत्वात् ध्रव त्यागे-

इति। तस्य च लोकेषु दुःखमयत्वभावनाया ईषत्करत्वाद्युक्तो निर्वेदः। तादृशपरिसङ्कयान- नामृतत्वम्। "अरुन्मुखान्यतीन् सालावृकेभ्यः प्रायच्छम्"1 रौति जीवब्रह्मणोरैक्यं इति

साध्यो हि रागविरोधिचेतोवृत्तिमेदो वैराग्यम् । कर्मचितान् इति कर्मणो ब्राह्मण्या- रुद्वेदान्तमागः तत्पराङ्मुखान् सालावृका गृहपालसारमेयाः तेभ्यः प्रायच्छम् इति

दध्यासमूलत्वात लोकानामविद्यात्मकत्वेन सन्याससंस्का रपूर्व कश्रवणादिफलत्वज्ञा नहेयत्वेन इन्द्रवाक्याच्। ज्ञानार्थमुद्योजयति श्रुतिनिर्वेदस्य त्यागफलत्वात्। ननु किमनेन क्वेशसङ्कुलकलत्रादित्यागानुष्ठानेन यथाकाम वर्तमानानामपि

ननु नैवं तथा निर्विण्णोद्वार :- वाराणसीमरणमेवानुष्ठेयम्, तत्र हि शम्भूपदेशभक्त्या ज्ञानान्मुक्त्युपपत्तेः । "अत्र हि

"हतो म्राता हता माता हतः काञजकया पिता। जन्तो: प्राणेषूत्क्ममाणेषु रुद्रस्तारकं ब्रह्म व्याचष्टे येनासवमृतीभूत्वा मोक्षी भवति"

तथाऽप्येनां स्वगोत्रन्नी निन्दामिच पिवामि- च । " इति जाबालश्रुतेस्तारकं संसारसागरात् प्रणवः । (प्रमाणत वा) केचिदेतदेव ब्रह्म इत्याहुः । इति। तथा वेदेऽपि, ब्रभ्मविद्याचार्यस्य याज्ञवल्क्यस्य "नमो वयं ब्रझिष्ठाय कुर्मो गोकामा एव वयम्"2 इत्युद्धोषपूर्वकं गोपरिग्रहभूपालोपदेशकरणाद्युदाहरणात्, "चर्मखण्ड प्रणवो हि "अकारो वै सर्वावाग2 " "वाचारम्भणं च विकारो" व्योमादि

द्विघा भिन्नम" इत्यादिनिर्वेदवर्णनपरस्य वेदान्तसूत्रकृतोऽप्सरोदर्शनमात्राद्रेतस्कन्दनपुत्र- जगदर्थरूप नामधेयमेव इत्यकार: सर्वात्मको गम्यते । अकारम्य चैकदेशत्वाद।

विलापाद्याभिलापाच्च। अतो घूर्तप्रलाप इव त्यीमार्गोऽपि प्रतिभाति । किमुत न्यायेन सर्वात्मकता "एतद्वै सत्यकाम परश्चापरं च ब्रह्म यदोङ्कार*(सर्वात्मक"

नैतत्सारम् ; नाचिकेतप्रभृतीनाम् - इति श्रत्यन्तरादवगम्यते। न च ओक्कारामिधेयस्य ब्रह्मणस्सर्वात्मकत्वम् तदमिधाने, तत्रोच्यते-ओङ्कार इति कारप्रत्ययान्तत्वादर्थपरत्वाभावात् "वर्णात् कारः5" यत्र "देवैरत्रपि विचिकित्सितं पुरा नहि सुविज्ञेयमणुरेष धर्मः"। वर्णस्वरूपमेवाऽमिधेयत्वेन विवक्षितम्, तत्र केवलात् समुदिताद्वा वर्णात् परः कार-

"अन्यं वरं नचिकेतो वृणीष्व" इत्यादिना दुर्लभवरैः प्रलोभ्यमानानामपि प्रत्ययो भवति इति स्मरणात्। एवकार इति समुदायात् परस्यापि दर्शनात्। तस्मा-

"देवैरत्नापि विचिकित्सितं किल त्वं च मृत्यो यन्न सुविज्ञेयमात्थ"। दकारादिवर्णसमुदायात्मकात् प्रणवात् परकार(ल्यु)प्रत्ययस्य श्रवणादोंकार इति तस्यैव सर्वात्मकत्वं गम्यते। सर्वे च वाच्य वागनुविद्धमेव स्फुरति 'कि संज्ञकोऽयम्' "बक्ता चास्य त्वादगन्यो न लभ्यो नान्यो वरस्तुल्य एतस्य कश्चित्॥3 इत्यादावपि सामान्यानुवेधोऽस्त्येव। निर्विकल्पकेऽप्येवम्। तच्च सामान्यरूपमनादि- इत्यादिना मोक्षमार्गादप्रस्खलनश्रवणात्। याज्ञवल्क्यस्य च "एतावदरे खल्व- निधन कूटस्थस्फोटाख्यं ब्रह्मैव। मृतत्वम् इति होक्त्वा याज्ञवल्क्यः प्रवत्राज4" इति पारित्राज्यान्नानात्। व्यासस्य च तद्युक्तम् ; "अशब्दम् "6 इत्यादिश्रुतेः । शब्दार्थयोरभेदे च पृथकत्वादिबत् वासुदेवस्यैव भगवल्लीलावतारत्वादप्रतर्क्र्यचारित्राविरोघात्। अय च साघकानामुपदेशो कुम्भादिषु शब्दत्वजातिः श्रोत्रग्राद्यत्वं च स्यात्। अर्थस्यापरोक्षे संज्ञायास्त्मर्यमाणत्वाच्च न सिद्धानाम् इति न कश्िद्विरोषः । न च 'एतया रौद्रेष्ट्या निषादस्थपति याजयेत्" नानयोरैक्यम्। इति श्रुतिबलात् निषादस्यैवाधिकारवत् 'ब्राझ्मणो निर्वेदमायात्" इति विशेषादेव

1. मनु. 1.98. 1. कौ. 3. 1. 2. ऐ. आ. 2. 3. 6. 2. बृ.3.1.2. छा. 6. 3. 4. प्र. 5. 1. 3 8. क. 1. 1. 22. 4. बृ. 4. 5. 15. 5. पा. सू. वा. 3. 3, 103. 6. क. 1.3. 15, 10

वेदान्तकौमुदी गृहस्थस्यैव गौणाश्रमचतुष्टयोपपततिपूर्वपक्ष: ७५ किश्व "आकाशो वै नाम नामरूपयोनिर्वहिता"1 इति नाम्नोऽपि पारतन्व्य- श्रवणात् तस्यापि प्रपञ्चैकदेशत्वमेव, वर्णसमुदायस्य जडस्यैकरसज्ञानशरीरब्रम्मत्वानुपपत्तेश्। त्काराधिकारे सम्पन्ने बचनेनैव साक्षात्कारं जनयति इत्यर्थः आस्थेयः। अपरथा सकल- एवमेकविधस्यापि स्फोटस्याजडत्वे एकरसचेतनत्वे च नाममात्रभेदस्स्यात्। तस्मा- श्रतिस्मृत्युदितपरिपाट्याः खज्ञारूपाया भत्रे भगवान् भवोऽप्यनाप् इव स्यात्। न्नोक्कारस्ष्य सर्वात्मकब्रह्मत्वम् ; किन्तु महावाक्यत्वम्। न च अवति इति ओम् इति अतः काशीमरणं संयतस्य प्रकृष्टादृष्टादिद्वारेण झटिति मोक्षप्रवेश प्रतिपादयति इत्येवा- व्युत्पत्त्या पदत्वमेव, विभक्तिपदवर्णानामादिमध्यान्तलोपाङ्गीकारात्। अकारादिस्पष्ट- स्थयम्। "तस्मात् अविमुक्तमेव निषेवेत" इत्येतदपि व्याख्यातार्थम्। "अविमुक्तं वै पदत्रयोपपत्तौ व्युत्पत्तेरतिप्रसक्कितया अस्वीकार्यत्वात्। तेन ब्रह्मचैतन्यस्यैव प्रत्यगभूनस्य देवानाम्" इत्यादिना इ(स)हैव न परमार्थशास्त्रेण विमुक्त इति अविमुक्त: परमात्मा संसारतारकत्वाश्रयणात् । यच् भगवान् रुद्रः काश्यां मुमूर्षणां व्याचष्ट इति इत्याद्यर्थपरतया वासस्थानानियमोक्तेः। अतः काशीमहिमास्थापकपुराणस्याप्युक्तार्थत्वमेव तदसमञ्जसम्, तदाह श्रुतिः :- "नास्त्यकृतः कृतेन" इति। कृतमन्तवत् इत्यनवद्यम्।

इत्यकृत: तद्वर्जितत्वादमृतभावो ब्र्मत्वम् "ब्रह्मैव सन् "2 इत्यादिश्रुतेः, स कृतेन श्री त्रितात्रिकेशवाद्यघिष्ठाननिष्पादितेन काशीक्षेत्रेण नास्ति, यतो विशिष्टदेशकालानुष्ठित अथवा लोके यद्यपि सावयवा जन्मविनाशभाजस्सत्यादयः, तथाऽपि निरवयवाः

वेदोदितं स्वधर्मार्यं कर्म एष स्वधर्मामिहितो यो वेदेषु" इति मैत्रश्रुतेः3 "धर्मेण पाप- परमाण्वादयो न तथा इति चिदेकवस्तुव्यतिरेकि सर्वमनित्यम् तावन्मात्रं च नित्यम् इति न विवेको निर्वेदमूलम् इति तत्सपादनाय आह-"नास्त्यकृतः कृतेन" इति।

तत्फलज्ञानद्वारेण मोक्षाय भवति इति सर्वोपनिषदामविसंवादः । कृतो द्यणुकादिविकार: प्रयत्नसाध्यसूक्ष्मद्रव्यात्मकः, तेन सहितः परमाण्वादिरिह प्रक्रिया- मात्रसिद्धो नास्ति अकृतो जन्मनाशवर्जितः, तन्त्वादिरिव पटादिविकारसहितः । यथा अत्रापि च "जनको ह वैदेहो ये!ज्ञवल्वयमुपसमेत्योवाच भगवन् सन्न्यास- तेषां निष्प्रदेशानामप्रदेशवर्तिसंयोगादिरघटमानोऽपि कल्प्यमानो व्यवहाराय पर्याम्रोति मनुब्रहि "5 इत्युपक्रमात् "सन्न्यासेन देहत्यागं करोति स परमहंस"6 इत्युपसंहाराद- तथा निरवयवोडप्याकाशपरमाण्वादिविकारः श्रुतिगदितपरमात्मनो मायाबलजातः । ततश्व पूर्वत्वात् "ब्रह्मभूयाय भवति" इति फलसङ्कीर्तनात् "प्रव्रज" इति विधिपद- युक्तो विवेक: । श्रवणात् प्रत्रजतिशब्दस्य लोके चतुर्थाश्रमलक्षणसन्न्यासाभिवायित्वेन प्रसिद्धेश्व सन्न्यास्येव ज्ञानाधिकारी इत्यवगम्यते। "अथ परिव्राड् विवर्णवासा मुण्डोऽपरिग्रह"7 इत्यादि- अथवा यदाहु :- "ऐकाश्रम्धं त्वाचार्या: प्रत्यक्षविधानाद् गार्हस्थ्यस्य"-

धर्मविघानात्, नदीपुलिनगिरिकुहराद्यनियवासस्थानो पदे शाच् नाशीवासो्य इत्यैकाश्रम्यमेव गौतमेन प्रत्यक्षश्रुतेः समाप्तब्रह्मचर्यस्योक्तम् "त्रयो धर्मस्कन्धा यज्ञो1

वैकान्तेनाडभिप्रेतो दूरतस्तत्र मरणसाघनं 41नायमात्मा बलहीनेन लभ्यः " इत्यादि डध्ययनन्दानम् इति प्रथम: तप एव द्वितीय: ब्रह्मचार्याचार्यकुलवासी तृतीयोऽत्यन्त-

श्रुत्यालोचनयात्रापि, प्राणा:स्वान्तस्थप्रणिधानादिसामर्थ्यविशेषाः तेषामुत्क्रमणं लक्ष्य- मात्मानमाचार्यकुलेऽवसादयन् "2 इति गृहस्थवानपस्थनैष्ठिकान् निरूप्य तेषां सर्व एते

स्याधिक्येनावलम्बनम्। सति तस्मिन् रुद्रः परमात्मा सर्वकार्यमूलं, वेदो वा खवप्रतिपक्षा- पुण्यलोका भवन्ति" इत्याश्रमफलवत् 'ब्रह्मसंस्थस्य' "ब्रह्म तंस्थोऽमृतत्वमेति"

ननिष्टसंयोजनेन रोदयति इति रुद्रः स्वस्यैव रूपान्तरं (तम) ब्रह्म व्याचष्टे साक्षा- इति सन्न्यासिनोऽप्यमृतत्वफलसक्कीतनात्, पारिव्राज्यूर्विकां ब्रह्मनिष्ठाममृतत्वकामः कुर्यात् ' इति विधेर्विवक्षितत्वात् कथक्कारमैकाश्रम्यम् इति च न वाच्यम् ; गृहस्थस्य व्रतविशेषपरायणस्य वानप्रस्थ्यं, खदारसन्तुष्टस्य वृद्धोपासकस्य नैष्ठिकत्वम् बृ. 4.4.6. वेदान्ताभ्यासरतस्य कर्मफळत्यागिनः सन्यासित्वम्, . छा. 8. 14. 2. 1 3. मै. 4.3. 4. जबाल 4, 5. ना 79. 6. Ibid. 6. 1. ज. 1. 2. गौ. ध. सू. 4. 35. 7. जा, 5. 8. छा. 2. 23.

७६ वेदान्तकौमुदी ऐकाश्रम्यनिराकरणम् ७७

"अनाश्रितः कर्मफलं कार्य कर्म करोति यः । आश्रमः श्रुत्या न प्रतीयते। रुच्यादेश् सकषायतया2 मोक्षमार्गात् पातित्यवारणार्थम् स सन्यासी च योगी च1 अभ्यनुज्ञामात्रं पित्रादीनाम्। अपरथाऽनाप्तत्वप्रसन्गात्। तदुक्तम्-

इत्यादिशास्त्रादवगम्यते। यतः दण्डवाक्यानि च-"ब्रह्मभावमयं सूत्रम्" "कामिनो वर्णयन् कामान् लोम लुब्धस्य वर्णयन्। इत्यादिवदान्तरनियमपराणि। "दैणवं दण्डम्" इति तु वेणुवन्मनोदण्डादेर्बहुशाखत्वं नरः किं फलमामोति कूपेऽन्धमिव पातयन्।। विवक्षितम्। "त्रिदण्डेन यतिः" इति बहिर्लिङ्गसहपाठोऽव्यक्तलिङ्गा इत्यनेनावस्थाप्यः । कन्थाकौपीनमुण्डनादिवचांसि च "येन केनचिदाच्छन्नो येन केनचिदाशित" इत्यादि इति। जाया मे स्यात् "1 इत्यादिना अथो खल्वाहु: काममय एवायं पुरुषः इत्यादिना च सपपश्चमुक्त्वा श्रुत्या "इति नु कामयमान" इति कामिनमनूद "अथाकामयमान" इति विरक्तिविधानाच्च। "अथाकामयमानो योऽकामो निष्काम आप्तकाम आत्मकामो "विज्ञानसारथिर्थस्तु मनःप्रग्रहवान्रः । न तस्य प्राणा उत्कामन्ति" इत्यत्नाकामयमानत्वेSकामत्वं प्रवर्तककामाभावः सोऽध्वन: पारमाम्ोति तद्विष्णोः परमं पदम् ॥"2 तत्न निष्कामत्वं सूक्ष्मकामाभावः; तत्र आपतकामत्वमात्मकामपदोक्तविद्यावलात्

इति सयमादिमतः संसाराध्वपारभूतपदप्राप्तिसाधारण्यश्रुतेश्र। उपवीतसर्वस्वत्याग- स्वरूपानन्दलाभ इति सम्प्रदायविदो मूलमाहुः। तथाऽपि नित्यादिज्ञानसाध्यः प्रत्रज्योप-

प्राजापत्येष्टिप्रभृतिनिरूपकवचोजात मोक्षकामस्य तस्यैव यज्ञोपवीतादेः पुमर्थानऋत्वाभि- युक्त: कामाभावो न विरुद्धयते ; तत्य च सर्वथा जायादिकामहीनस्य गार्ईस्थ्यानुपपत्ते:

प्रायम् इति नाश्रमान्तरावकाश इति। तन्मूलक्रियाभावान्न स्वर्गः। न च मोक्षस्वर्गयोमेंदेन प्रसिद्धयोरर्थकामयोरिव मिन्न- साधनत्वेन चैक्यम्। ततः काण्डयोः साधनादिभेदोऽपि। अतः स्वेच्छामात्रकृतेनापि तत्प्रतिषेधति भगवती श्रुतिः-"नास्त्यकृतःकृतेन" इति। सत्यम् यदि गृहस्थाश्रमेण तद्विपरीतस्सन्न्यासादिश्कृतः सह अवस्थाभेदमात्रतया नास्ति। यथा- गृहस्थाश्रमः प्रत्यक्षश्रुत्या स्वरूपेण विहितस्स्यात् ; न तथा, किन्तु पश्चादीनामिव दार- कथश्चिच्चतुर्णाम श्रमणमनुष्ठा नस्तरेणपिर्तु शक्यत्वात्, गार्हस्थ्यैकाययोगाच, संग्रहलक्षणोऽसौ सवरसेनैव कृत: तस्य स्वरसकृतत्येत्यम्भावमात्र शास्त्रेण विधीयते। न या वज्जीव जरामर्यादा मिहोत्रवीर ह।श्रुतेर्भस्मान्तता लिक्रस्याविरक्तविषयत्वेनाप्युपपततेश। ऐका- तावत् "ब्रह्मचर्य समाप्य गृही भवेत् "3 इति प्रत्यक्षश्रुतिः गाईस्थ्यं विधत्ते, सन्यास- स्यैव प्रकान्तत्वात्। अतोऽसौ "रतिपुत्रफला दारा" इतिक्द्ष्टसफलत्वेन स्वरसतः कृत एबानूदते, नैवमाश्रमान्तरम् ; तस्य क्वेशात्मकस्य खरसकृतत्वाभावात्। अथवा तथा हि काण्वायनस्मृतिः :- "चत्वार आश्रमाष्बोडशमेदा भवन्ति । तत्र ब्रह्मचारिणश्चतुर्विधा मवन्ति-गायत्रो, ब्राह्मः, प्राजापत्यो, बृहन् इति। स्थलान्तरे विहितम् तदनूदते संन्याससमुच्चयेन विकल्पेन च विधानार्थम् गार्हस्थ्यस्य य उपनयनादृर्ध्वे त्रिरात्मक्षारलवणाशी गायत्रीमधीते, स गायत्रः । योऽषटचत्वारिंश- चेत्थभावात्मना विधेयत्वाद्विधेयर्पंक्ताबनुवादः । द्वर्षाणि वेदतभ्मचर्य चरेत्, प्रतिवेद द्वादश वा, यावद्ग्रहणान्त वा वेदस्य, स ब्राह्मः।

ननु "आचार्याय प्रिय घनमाहृत्य प्रजातन्तुं मा व्यवच्छेत्सीः "4 इति स्वदारनिरतश्र ऋतुकालाभिगामी सदा परदारवर्जी प्राजापत्यः । अथवा चतुर्विशति-

पुत्रोत्पादनस्यावश्यकत्वात् तदर्धदारसंग्रहस्याप्यावश्यकत्वं गम्यते। विरक्तस्यापि रुचि- वर्षाणि गुरुकुलवासी ब्राह्मः। अष्टाचत्वारिंशदूर्षवासी च प्राजापत्यः । आपरायणात्

प्रजापतेः पितृनिर्दारसंत्रहस्य कारितत्वस्मरणाच्च, मैवम् ; परक्षेत्रेऽपि प्रजातन्तुसम्भवात् गुरोरपरित्यागी नैष्ठिको बृहन् इति। गृहस्था अपि चतुविधा भवन्ति-वार्ताक-

1. भ. गी. 6.1. 2. कठ. 1. 3. 9, 1. g. 1. 4. 7. 3. जा. 4. 4. ब्रै. 1. 11, 1, 2, Ibid 4. 4, 5.

वेदान्तकौमुदी एकदण्डिसन्यासे श्रुत्युपपति: वृत्तयश्शालीनवृत्तयो यायावरा घोरसन्यासिकाश्र इति। तत्र वार्ताकवृत्तयः "चातुर्वण्य त्रयो वेदाश्वत्वारः पृथगाश्माः । कृषिगोरक्षवाणिज्यमगर्हितमुपयुञ्जानाः । शतसवत्सरामि: क्रियाभिर्यजन्त आत्मानं प्रार्थ- भूत भवद्धविष्यच् सर्व वेदाद्धविष्यति ।।"1 यन्ते शालीनवृत्तयः । यजन्तो न याजयन्तोऽघीयाना नाध्यापकाः पतितानां च त्यागिन: शून्यागारदेवगृहनिवासिन: (न)- इति चतुर्णामाश्रमाणां पृथक्कर्तव्यताविधिम्। न च यथोक्तषोडशमेदत्वं गृहस्थस्यैकस्य "तेषां न धर्मो नाघर्मो न सत्यन्नापि चानृतम् । सम्भाव्यते। न च वहुस्मृतिविरोधे गौतमस्मृतिः प्रमां जनयति, बह्धद्वैतश्रुतिविरोधात्- सर्वेसहास्सर्वमयास्सम लोष्टाश्मकाश्चनाः ।।" द्वैतश्रुतिरिव । न च आश्रमान्तरं गार्ईस्थ्यानधिकृतानां, गार्हस्थ्यारूढानां याज्ञ- वल्क्यादीनां प्रत्रज्याश्रतणात्; तेषां च श्रवणमननोत्तरं ध्यानार्थमेवाश्रमो विद्वत्सन्न्यास "यथोपपन्नचातुर्ववर्यभैक्षचर्यश्चरन्त आत्मानं मोक्षयन्त" इति। इति परिभाष्यते। अतः सन्ति चत्वार आश्रमाः, विशेषाच्च सन्यासश्श्रुतिस्मृत्योर्विधि- परमहंसस्य च शमादयुपबृंहिताम्। दृष्टः । मैत्रायणीयब्राह्मणे च-

इज्याचारदमाहिंसादानसाध्याय कर्मणाम्। "अथ परिव्राड एकशाटीपरिहितो मुण्डः उदरपात्यरण्यनित्यो मिक्षार्थी आ्रार्म "अयन्तु परमो धर्मो यद्योगेनात्मदर्शनम् ॥2 प्रविशेदा सायं प्रदक्षिणेनाविचिकित्सन् सार्ववर्णिक मैक्षवरोडभिशस्तपतित वर्जमयज्ञोपवीती शौ वनिष्ठः काममेकं वैणवं दण्डमाददीत" इत्येकदण्डी कीर्त्यते। यज्ञायोपवीत सर्वभूतेषु चात्म नं सर्वभृतानि चात्मनि ॥" यज्ञोपवीतम्, "श्रेयान् द्रव्यमयाद्यज्ञात् ज्ञानयज्ञः" इति ज्ञानिनः परमहंसत्य "सम्पश्यन्नात्मयाजी वै खाराज्यमधिगच्छति ।" यज्ञोपवीतप्राप्ति;। न, ज्ञानिनोऽपि विदुरादेस्तदपराप्ते: परमहंसस्य तत्प्रतिषेधागमविरोघाच्च। इति याज्ञवल्क्येन मनुना चोक्तत्वात् ब्रह्मनिष्ठत्वमेव प्रधानघर्मः । जाबालश्रुतावपि- "यतीनामुपशमो धर्मो नियमो वनवासिनाम्। अथ परिव्राडविवर्णवासाः मुण्डोऽपरिग्रहः शुचिरद्रोही मैक्षाणो ब्रह्ममूयाय दानमेकं गृहस्थानां शुश्रषा ब्रह्मचारिणाम् ।।" (भवति)कल्पते ।।"

इत्यत्र च शमत्रहणं दानशुश्रूषावत् प्रधानघर्मोपलक्षणार्थम्। अत एव- इति। अस्मिंश्च प्रतिपसवे यज्ञोपवीतादिपरित्रहाविधानात्।

"चत्वारोऽप्याश्रमा ह्येते सन्ध्यावन्दनवर्जिताः । "शिखा ज्ञानमयी यस्य उपवीतश्च तन्मयम्। ब्राह्मण्यादेव हीयन्ते यद्यप्युग्रतपोरताः ।।" ब्राह्मण्यं सकलं तस्य इति ब्रह्मविदो विदुः ।।"

इति सं्ध्यावन्दनाधिकृतसन्यासिविशेषविषयमेव, न परमहंसविषयम्।3 "अत ऊर्ध्व, इति ज्ञानमययज्ञोपवीतविघानाच्च।

अमन्त्रवदा चरेत् (दोषोद्धवदर्शनात्) त्रिसन्ध्यादौ स्नानमाचरेत् सन्धि समाघावात्मन्या- "अम्रेरिव शिखा नान्या यस्य ज्ञानमयी शिखा। चरेत्" इत्यादि आरुणिश्रुतेः, निरुदका ध्यानसन्ध्या इति च। मनुरप्याह- स शिखीत्युच्यते विद्वान्नेतरे केशधारिणः ।।" इति इतरनिन्दया तद्विधेर्दार्द्याच्च। तथा कौषीतकिव्राह्मणे-"स शिखान् केशा- त्रिकृत्य विसृज्य यज्ञोपवीतम्" इत्युपकरम्य 'किमस्य यज्ञोपवीतम् का वाऽस्य शिखा 1. या. एमृ. 1. 2. मनु. 12. 91. 3 भा. उ. 2. 1. मनु. 12. 97.

८० बेदान्तकौमुदी सन्यासस्य ज्ञानाऋत्वनिरूपणम् ८१

कथ वाडस्योपस्पर्शनमिति तान् होवाचेदमेवास्य यज्ञोपवीत यदात्मध्यान विद्या शिखा इति स्मृति: कालविशेषविशेषणस्यापि स्त्रीकामातिरेकादकाण्डेडपि सम्भोमस्वानुष्ठेयतां नीरैस्सर्वत्रावस्थितै: कार्ये निर्वर्तयति" इति प्रश्नोत्राभ्यां तस्यैव दृढीकरणात्। ततः विधते। तथा वैराग्यातिरेकात् कृतदारस्याकृतदारस्य वा प्रसूतस्य वाऽप्रसूतस्य वा प्रमाणवानेकदण्डाश्रमः । न च "यावत्र स्युस्त्यो दण्डास्तावदेकेन पर्यटेत्" इति प्रव्रज्यां श्रुतिर्विधते यतः। तस्माद् गौतमवचनम्गा र्हस्थ्यप्रशंसापरं, नाश्रमान्तरस्य रमृते: त्रिदण्डभक्जादि विषयमेकदण्डवाक्यम्। "अथ परिव्राड" इति प्रथमप्रतिपस्तव स्वयमपि तत्न "पूर्वे त्रय आश्रमिणः" इति परिषल्लक्षणकथने कीर्तितस्य प्रतिषे- एव एकदण्डविधानात्। घार्थम्-

"कर्मण्यधिकृता ये च वैदिके ब्राह्मणादयः । "अर्थस्य मूलन्निकृतिः क्षमा च कामस्य रूपं च वयो वपुश्च। तैस्तु धार्यमिदं सूत्रं कर्मान्ं तद्ि वै श्रति: ॥" धर्मस्य यागादि दया दमश्च मोक्षस्य सर्वोपरमः क्रियाभ्यः ॥" इति श्रुति: परमहंसानां सकलकर्मत्यागिनां केवर्ल तत्वम्पदार्थवाक्यार्थविचारपराणानाम- इति व्यासोक्तेश्। अपरथा, "औदुम्बरी स्पृष्टोद्रायेत्" इति श्रुत्या सर्ववेष्टन- यज्ञोपवीतित्वं द्रढयति। स्मृतेरिव वेदेन बाध: केन वार्येत? सन्यासश् वागुपसर्जनो मानसस्सङ्कल्पविशेषो "विना यज्ञोपवीतेन स्ाचान्तोऽपयशुचिर्मवेन।" विधिरागाभ्यामनुष्ठेयत्वेन प्राप्तस्य त्यागविषयः, निष्पन्नस्य काम्यादेस्त्यागायोगात्। "उपासने गुरूणां वृद्धानामतिथीनां जपहोमकर्मणि भोजनाचमनस्वाध्याये च ननु एवमपि न ज्ञानाक संन्यासो गम्यते ; "चत्वारः पृथगाश्रमा" इत्यादि- यज्ञोपवीती स्यात् ।" कचांसि नित्यसन्यासेन प्रायश्चित्तार्थसन्न्यासेन वा चरितार्थानि विशेषतो ज्ञानाङ्वत्व- "नित्योदकी नित्ययज्ञोपवीती नित्यस्वाध्यायी नित्यवृषलान्नवर्जी। वचनादृष्टेश्र। न च प्रमादादिवर्जनायैषः ।

"ऋतौ च गच्छन् विधिवच् जुहन् न ब्राह्मणश्च्यवते ब्रम्मलोकात्।" "प्रमादिनो बहिश्चित्ता: पिशुना: कलहोतसुकाः । इति आम्नानेन कत्वर्थपुरुषार्थोपवीतविभागस्य ऋतुगमनादिवदन्यविषयत्वाच्च। तस्म द्वेद- सन्न्यासिनोऽपि दृश्यन्ते दैवसन्दूषिताशयाः ।।" स्मृत्याचारपमितस्सन्यासो बलादुपवीतादेने साहसमात्रेणापलपनीयः । स च "यदि इत्युक्तत्वात्। आश्रमान्तरेऽपि पुरुषविशेषसग्भवाच्च। न, "त्यजतैव हि तत् ज्ञेयम्" वेतरथा ब्रम्मचर्यादेव प्र्रजेत्।" इति श्रुत्या सन्यासस्य ज्ञानाऊ्वत्वावगमात्। पुरुषविशेषस्य आश्रमान्तरेऽपि सम्भवेन "यदहरेव विरजेतदहरेव प्रव्रजेत्। व्यर्थोऽयम् इत्यपि तदा स्यात् यद्यस्मिन्नेव जन्मनि कृतस्यास्याऋ्ञतत्वम ; न तथा ; किन्तु, संसारमेव निस्सार दृष्ट्रा सारदिदृक्षया।।" "तानि वा एतान्यवराणि तपांसि न्यास एवात्यरेचयत्" इति परमतपोरूपत्वावधारणात् तादगदष्टोत्पादनेन यदाकदाचिदपि कृतस्य, "प्रव्रजन्त्यकृतोद्वाहाः परं वैराग्यमाश्रिताः ।।" इति श्रतिस्मृतिभ्यां प्रागेव दारसंग्रहादुच्यमानः कथ गृइस्थाश्रमान्तर्वर्ती स्यात् ? न "सन्न्यासयोगाद्यतयशशुद्धसत्त्वाः"

च ऋणत्रयापाकरणसतत्यादि कालविधा नविरोधः। यथा खलु-"ता अब्रुवन् वर इति भ्रतेश्च। वृणामहा ऋत्वियाहतुगमनात् प्रजां विन्दामहै काममाविजनितो: प्रसवपर्यन्तं संभवाम ननु "येन केन च न यजेतापि दर्विहोमेनाप्यनुपहतमना एव भवति" इति सम्भोगं लमेमहि" इति वृत्रहत्याभागनिक्षेपे स्त्रीणामिन्द्राद्वरप्रार्थना श्रुतिमूला- श्रुतेः ; "यथाकामी भवेद्वाऽपि स्त्रीणां वरमनुस्मरन्।" "महायज्ञैश्र यज्ञैश्र ब्राह्मीयं कियते तनुः" 11

८२ वेदान्तकौमुदी विपाणामेव सन्यासः न तु त्रैवर्णिकानाम् ८३ इति स्मृतेश्व विनाऽपि सन्यास सत्त्वशुद्धिफललाभान्नैष तदर्थ इति, दर्विहोमो याग- रूपोडगिहोत्रादिकर्मविशेषः, मैवम्; ममत्वह्ान्युपयुक्ता देद्दादावनात्मनि प्रत्यगात्मनि चतुर्थाश्रम इति चेत्, "ब्राह्मणो निर्वेदमायात्" "ब्राह्मणो व्युत्थाय प्रव्रजेत्" च ब्रम्मत्वाविष्कारस्य झटिति कारणं विवेकाक्कुरयुक्ता या परा शुद्धि: तस्याः परतपोरूप- इतिवदनयोरप्युपदेशात्, मैवम् ; न च शूद्धस्याप्यध्ययनाङ्कोपनयनस्य विद्यापाप्त्यर्थस्य सन्यासैकलभ्यत्वात् । वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थत्वे तस्या हेतुसमीहानुपन्यासात्। च उपसदनापरपर्यायसंस्कारविशेषात्म कोपनयनस्याभावेऽपि उत्तमवर्णाचार्ये विहितस्य "कर्मणा पितृलोक" इति श्रुतेः, यथाऽडम्रे फलार्थे निमिते छायागन्धौ अनूत्पद्येते एवं मन्त्रराज विद्यायामिव क्षत्रियादेस्सन्न्यासे विशेषश्रतिरस्ति 'ब्रह्मणो वेदस्य बृंहणात् धर्मश्चर्थमाणमर्था अनूत्पद्यन्ते" इति स्मृतेश्च, नियतकर्मणोऽपि संसारफलत्वाद्। वर्णिनो ब्राह्मणास्त्रय' इति ब्राह्मणशब्दस्य साधारण्ये च बृदस्पतिसवादावपि त्रयाणा- "नियतस्य तु सन्न्यास" इत्यादिवचनमविरक्तविषयमेव। अतोऽस्त्येव ज्ञानार्थस्सन्यासः । मधिकारप्रसञ्वात्। न च "ब्रम्मचर्य समाप्य गृही भवेत् गृहाद्वनी भूत्वा प्रव्रजेत् "2 न च “यज्ञेन यजेतैव" इति च विरुद्धम्, हलान्नाभ्यां जीवनवदविरुद्धत्वात्। इति साधारण्यश्रवणादन्यत्नापि त्रयाणामवकाशः, साधारणश्रुतेर्विशेषश्रुतिनियामकत्वेऽति- प्रसज्ञात्। अतो यथा याजनादि वचनवलादसाधारणम्, तथैव सन्न्यासोऽप्यग्रजस्य । सन्न्यासोSवश्यम्भावी सार्वभौमपदस्येव पूर्वकर्मसामग्री। ननु जनकपश्ात जावालश्रुतौ विशेषोऽवगम्यते ; मैवम्, बहुज्ञत्वार्थमपि यद्यपि चतुर्णामाश्रमाणां न समुच्चयनियमो "यदि वेतरथा" इत्यादिविकल्प- प्रश्नसम्भवात्।

श्रतिविरोधात् ; तथापि "यतयस्सन्न्यासयोगाच्छुद्धसत्त्वाः "त्रिदण्ड कमण्डलुं शिक्यं एतेन- पात्रं जलपवित्रं शिखा यज्ञोपवींत चेत्येतत्सर्वे भूस्तवाहेत्यप्यु परित्यजेत्" इति च श्रते; "पौरवृद्धाश्च ये तत्र निवसन्त्यस्मदाश्रिताः । सन्न्यासमेदानामस्त्येव समुच्चयः । अतो न प्रथमत एव पारमहंस्यं युक्तम्, मैवं सर्वे प्रसाद वक्तव्याः पाण्डुःप्रत्रजितो वनम् ॥" चोचः ; अथ "योगिनां परमहंसानां कोडयं मार्गः, तेषां का स्थितिरपि" इत्युपक्रम्य "पुत्रमित्रकलत्रबन्धून् शिखा यज्ञोपवीतं च त्यक्त्वा स्वाध्यायं च सर्वाणि कर्माणि इति निर्ममताद्योतनमात्रम्, नाचारप्रमाण स्यात्। अतो "अभिहोत्र जुहुयात् स्वर्ग- सन्न्यस्यायं ब्रझ्माण्ड च हित्वा कौपीन दण्डमाच्छादन स्वशरीरस्योपभोगार्थाय लोकस्योप- काम" इतिवदधिकारिविशेषनिरूपकश्रुत्यनुसारेण साधारणश्रुतिर्नेतन्या। चाराय च गृह्लीयात्" इति प्रथमत एव पारमहंस्यविधानात्। अतोऽत्ापि वैराग्यानति- "मुखजानामय घर्मो वैष्णवं लिक्लचारणम्। रेके विकल्प एव त्रिदण्डेन। "यदि च " इत्यादिश्रतिविरुद्धमुपेक्षणीयम्। गृहाश्रमादि- बाहुजातोरु जातानां न त्रिदण्डो विधीयते॥" चिह्ान्तरवदेकदण्डस्याप्युपलक्षणार्थम् वा। न खलु "नखलोमैर्वनाश्रमी" इत्याद्युक्त- मात्रं तत्र चिंह्न, "सकाषायोऽनुपन्नविज्ञानोSशक्तश्रेमं विधिमाचरेत्- इति भगवल्लीलावताराश्रमप्रतिषेघाच्च। न च त्रिदण्डनिषेषादेकदण्डप्राप्ति :; 'वैष्णवम्' इति सर्वलिक्संग्रहयात्। उत्तरस्य तदुपलक्षणार्थत्वात्। अपरथा लिङ्गान्तरविधीनामकाण्ड- त्रिदण्ड कुण्डिकां चैव सूत्र चाधिकपालिकाम्। ताण्डवप्रसङ्गात् । यद्यपि सत्यकामजाबाल प्रति विमर्शो गोत्र/परिज्ञानलक्षणः- (सत्यम्) जन्तूनां वारणं वस्त्रं संग्राह्यं सर्वमेव तु ।। " "नैतदब्राहणो विवक्तुमर्हति" इति शूद्रस्य मायावित्वसम्भवात् अब्राह्मणसब्देन तद्यव- इति अगस्त्यस्मरणात्। अल्पवैराग्याधिकारत्वाच्च त्रिदण्डस्य। एकदण्डस्य पुन- चछेदात् उपनयनयोग्ये त्रैवर्णिके ब्राह्मणशब्दशश्रुतः, तथाऽपि "मुखजानाम्" इति ब्राह्मणत्वसाधारण्येऽपि सर्वस्मिन्ननात्मवर्गे वैराम्यं परमविवेकपूर्वकमसाधारणम् ; ब्राझ्मण- विशेषात् सन्न्यासे नियमोपपत्तेः। उपनयनार्थमेव गौतमेन तत्परीक्षणात्। ततो स्येवात्राधिकारात्। ब्राह्मणस्यैव "सन्न्यासेन देहत्यागं करोति" इति श्रुतेः प्रत्यावृत्तिवर्जितस्सन्न्यासः । ननु "त्रयाणां वर्णानां वेदमधीत्य चत्वार आश्रमा,' इति सत्रकारवचनात् (चतुर्थो निष्ठावान्) बृदृदद्वताश्रमवेदाध्ययनाश्रमान्तरसाधारण्याच्च राजन्यवैश्वयोरपि 1. मन्त्रराज: पञाक्षरी 2. जावाल.

८४ वेदान्तकौमुदी अद्वैत लक्षणम्

सूत्रस्य च स्मृतितुल्यत्वेन परिहृत्यैव स्मृतिविरोध स्वार्थसाघकत्वात्। यदि तस्वनिष्ठायां दाढर्यमभिष्रैति श्रतिः । एवं खदुहिता स्मृतिरपि गृहस्थाश्रमचिकीर्षावि- सूत्रकारस्य प्रत्यक्षा क्षत्रियादिसन्न्यासविधायिनी किमित्यात्रेयस्य सहजसर्वज्ञोपज्ञस्य लक्षणमानसप्रत्यावृत्तावपि महत्प्रायश्चित्तमिति स्वनिष्ठाया अप्रच्युतिरेव शुद्धिमतानुष्ठेया न तथा येन तन्निषेधति। किश्न "अयज्ञोपवीती कथ ब्राह्मण" इति सन्न्यासावस्थाया- इति शिक्षयति। तदेतदाह-"श्रोत्रियम् " इति । अपरथा "ब्रझ्मनिष्ठम् " मपि ब्राह्मणस्यैव परामर्शात्। इति विशेषणेनवालम् "आत्मकीड: आत्मरतिः करियावानेष ब्रह्मविदां वरिष्ठः " इति

अथ कथ प्रत्यावृत्तिवर्जनं ? "अरण्यमियात् इति पद ततो न पुनरेयात्" पुनस्तन्रैवाम्नानाच्च। "समित्पाणिः" इति विरक्तत्वात् यत्किश्विताभृतं विवक्षितम्

"तद्भतस्य तु नातद्भावो जैमिनेरपि" इति श्रुतिन्यायाभ्याम्। ननु सोडयमधिकारी श्रुतिसमर्पितोऽद्वैतब्रह्ममीमांसायाम् ॥

"आख्यातानामर्थ ब्ुवतामधिकारिशक्तिः सहकारिणो" इति न्यायात् योऽसमर्थः विषय निरूपणम्। प्रवृत्तोऽपि तस्य प्रत्यावृतौ न दोष पश्यामः, कथमपरथा यावज्जीव/धिकारस्यामिहोत्रस्य जरामर्यादत्वाभ्यनुज्ञा, तर्हि तद्वदेवानुष्ठानविशेषहानिरेव, न तद्धावलाभः । अथ प्राय- अथ विषयः परीक्षणीय :- "एकघैवानुदष्टव्यम्" इति तावदद्वैत

श्विवत्तात्तलाम: :- विषयः अत्योपन्यस्यते। तच् स्वाभावपतिबद्धत्वादेव प्रमाणान्तराणां विषयीकारा सम्भवात् तेषां च लक्षणावृत्तिवैधुर्येण विषयीकारमन्तरेण प्रतिपादकत्वायोगात् अनन्य "सन्यस्य दुर्मतिः कश्ित् प्रत्यावृत्तिं व्रजेद्यदि। साधारणतया विषयः । विद्वदनुभवस्याप्यागमार्थसाक्षात्कारानतिरेकात्, आगमप्रमणेन स चरेत् कृच्छमाश्रितषण्मासात्प्रत्यनन्तरम् ।।" पुनर्लक्षणावृत्तिबलात् विषयीकारमन्तरेणापि विरुद्धांशपहाण्या प्रतिपादयितुं शक्यत्वात्।

इति संवर्तस्मरणाव। अनेन प्रतिपाद्यप्रतिपादकमावसम्बन्धः तस्य चानन्दादिस्वलक्षणस्य यथाकथश्चित्

" ये प्रत्यवसिता विप्राः प्रव्रज्याभ्यो विनिर्गताः । तत्प्रसिद्धयैव प्रसिद्धेर्विशेषविप्रतिपत्तेश्च, प्रमाणेन प्रसिद्धत्वाप्रसिद्धत्वयोर्वेदान्तानां

अनायकनिवृत्ताश्च गृहस्थाश्रमचिकीषवः ।। निर्विषयत्वम् प्रतिपादनासमर्थत्वश्न इति विषयसम्बन्घाक्षेपोऽपि परास्तः। आनन्दादिशब्दाश्चान्तःकरणाद्युपहितानन्दादिषु व्युत्पन्ना लक्षणया स्वपकाशमपि लक्ष्य चरित्वा त्रीणि कृच्छाणि त्रीणि चान्द्रायणानि च। गमयन्ति। न च वाच्यम् स्वपकाशस्यात्यन्ताविषयस्य ज्ञानं प्रति आकारप्रदत्वायोगत् जातकर्मादिसस्कारैः संस्कृताश्युद्धिमाम्ुयुः ।।" (स्वप्रकाशात्) स्वप काशादि विशेष विषयत्वनिरूणं ज्ञानस्य न स्यात् इति। यतो यथा खलु मदीयनिरूपणा निवारणमत्यन्ताविषये कुर्वती भवन्निरूपणा तत्र विषयत्वभ्रमनिरासेन। इति यमवचनाच्। अत्रापि शुद्धिमात्र वाचनिकोडर्थो, न तद्धावः ; गोवघप्रायश्चिते विषयत्वमेव हढीकरोति। अन्यथा निवारणाशक्तत्वात्, एवं ममापि, "न तावदय- सशिखवपनजातकर्मादिसंस्कारैस्सह प्राप्तयज्ञोपवीतस्यानात्यन्तिकत्वात्, दारसयोगविध्य- योगात्। अथ गृहस्थाश्रमचिकीर्षव इत्युक्तत्वात्तदुपयुक्ता शक्तिर्गम्यते, (ते)नातद्वाव- सिद्धि: ; न, प्रतिषिद्धचिकीर्षायामपगुरणादिवत् प्रायश्चित्तस्य तद्विध्यनाक्षेपकत्वात्। अद्वैतलक्षणम् ।। पूर्वलिज्ने सति च तस्मिन् गृहस्थाश्रमचिकीर्षोः प्रायश्चित्तार्थोपवीतादित्यागेन गृहस्थस्येव प्रायश्चित्तार्थ लिङ्गान्तरं भजतः पुनस्तलिक्गानुसन्धानोपपत्तेश्च। उपपातके महापातके वा अथ किं लक्षणमद्वैतस्य १ तात्त्विकद्वैतविधुरं सद्वस्त्वद्वैतम्।

कृतप्रायश्चित्तोऽपि शिष्टसंव्यवहारात् बहिरेव इति वैयासिकमतमलोच्य गृहस्थाश्रमं ननु द्वैतस्य तात्विकत्वविशेषण स्वसिद्धं चेत्, तदा व्याघातः ; असद्वस्तुनो तस्मिन् चिकीर्षत्यपि तस्मादतद्धाव एव नातोऽन्यथा, यस्मात् "मिक्षुः हिरण्यं रसेन दृष्ट्ा निरुपाख्यस्य तात्विकद्वैतधर्मत्वायोगात सद्वस्तुघर्मत्वे तस्य च तद्वघुर्याभिघाने व्याघातात ब्रह्महा भवेत्" इति रागमात्रं निमित्तीकृत्य प्रतिषिद्धार्थे महापातकोदयज्ञापना- परिसिद्धं चेत्, तदाऽप्यात्मवत्स्वपरसाधारणत्वे स एव दोषः । अथ परस्य तात्त्विकतया

८६ वेदान्तकौमुदी अद्वैतलक्षणपरीक्षा ८७

सिद्ध आ्रन्तिसिद्धमेव तव तथाप्यद्वैताभिमते सद्वस्तुनि ब्रह्मणि भ्रन्तिसिद्धद्वैताङ्गीकारात् व्याघातान्मुच्यसे। परेष्टतात्त्विकत्वविशेषणमात्रवैधुर्योक्तौ च स्वेष्टपपश्चविशिष्टस्य अत्रोत्तरम्-प्रमाणाधीना वस्तुव्यवस्था, न वस्त्वधीना प्रमाणव्यवस्था ;

सद्वस्तुत्वाभावात् स एव दोषः । ततो नैतल्लक्षण क्षोदक्षमम् । वस्तुन एव व्यवस्थापकत्वे प्रमाणान्वेषणवैफल्यप्रसज्ञात् इति तावत् सर्वतन्त्र सिद्धान्तः । प्रमाणश्च किश्चित् सत्तां प्रमेयस्य व्यवस्थापयति, यथा निर्विकल्पक

अथ मायामयप्रपश्चस्य वस्तुविधातकत्वाभावान्न व्याघातः; न, तत्र तत्र विशिष्टस्य सविकल्पकयोनि, पूर्वानुभवसंस्कारादि प्रत्यभिज्ञायोनि, न तावता प्रातिस्विकप्रामाण्यह।नि

मिथ्यात्वोक्तिव्याघातात्। अथ सदद्वैतम्, न च सत एवाद्वैतत्वान्न लक्ष्यलक्षणविभागः, सविकल्पकादेः । नापीतरेतराश्रयम्, निर्विकल्पकादेः स्वार्थसिद्धौ सवोत्पत्तौ वा 'अनुभूति: प्रमा' 'खम् छिद्रम्' इतिवत्तदुपपतेः इति मतम् ; न, सतः सामान्यत्वे सविकल्पकाद्यनपेक्षणात्। एवमभावज्ञानमपि चक्षुरादिजन्यं धर्मिग्रहण संस्कारहेतुकं

व्यवत्यस्वरूपत्वे च स्फुटमेदादद्वैतव्याघातात्। प्रतियोगिस्मरण चापेक्ष्य यज्जायते, न तदपेक्षम् तदुभयमुत्पत्तावर्थपरिच्छेदे वा ततः

कथ च द्वैतमतात्विकम् ? यावता भवत्प्रमाणेन प्रत्यक्षान्तरेण वा इन्द्रियार्थ- कथमन्योन्यापेक्षणम् ?

संयोगमात्रजन्यविघायकपत्यक्षाद्धर्मिग्रहणादिसह कार्यन्तरविशिष्टेन घटपटादयो भावाः अथ पूर्व घटमूतलयोरसङ्कीर्णयोराघाराघेयत्वेन प्रतिपन्नयोरपेक्षणात्। अन्यथा

परस्परव्यावृत्तात्मानः प्रमीयन्ते। ननु- विशेषनिषेघायोगात्। तथा च धर्मिप्रतियोगिभावस्यासङ्कीर्णतापरिच्छेदपूर्वकपरिच्छेदक-

"गृहीत्वा वस्तुसद्गावं स्मृत्वा च प्रतियोगिनम्। त्वात भवत्येवासक्कीर्णतापरिच्छेदस्य तत्पूर्वकत्वे परस्पराश्यदोषः, नैवम् ; यथा खलु

मानसं नास्तिताज्ञानं जायते ह्यनपेक्षया ।।" यूपाहवनीयादिपदेभ्यो वस्तुमात्रप्रतीतौ "यूपं तक्षति" इत्यादिवलात् दारु प्रतीति: ततोऽपि खादिरबैल्वादिविशेषपरिच्छेदो वचनान्तरात ; एवमव्युत्पन्नस्य इति धर्मिप्रतियोगिज्ञानसापेक्षत्वाभिघानादभावप्रमाणस्य, धर्मिप्रतियोगिभावश्च नाविभागे प्रत्यक्षेण घटादिस्वरूपसिद्धौ "भूतले घट" इत्याप्तवाक्यादसक्कीर्णत्वेनाघाराघेयत्वेन वस्तुमात्रे, तस्य धर्मित्वे प्रतियोग्यभावः प्रतियोगित्वे च धर्म्यभाव इति नेदमिह प्रत्यय: कालान्तरे च तत्राभावप्रमाणेन प्रत्यक्षान्तरेण वा घटाभावप्रतींतौ कथमन्योन्या- नायमयम् इति विशेषनिषेधो न स्यात्। तस्मादसक्कीर्णस्वभावौ भिन्नावेव धर्मिप्रतियोगिनौ पतिपद्य यथोक्तनिषेध: सिध्येत्। तथा चेतरेतराश्रयत्वम्; असङ्करपूर्वकमभावज्ञानम् पेक्षणम् ? अपरथा किम् अद्वैतलक्षणम् ? इति मम प्रश्ने श्रुत्यर्थानुसारेण त्वया तद्वक्तव्यम्। ततश्च श्रुत्यर्थपत्यय इत्यत्नापि तत्स्यात्। एवमयं अयं न भवति इति ततश्ासङ्करसिद्धि: इति । तादात्म्यनिषेधेषूत्प्रेक्षणीयम्। न च वाच्यम्-तादात्म्यं प्रमित न निषेध: प्रविशेत किश्च योग्यानुपलब्घिरभावज्ञानकारणम्। सा चावस्तुत्वाद् न चक्षुरादिवदज्ञातैव अप्रमितं चेत्, अप्रसक्तप्रतिषेधो नार्थवान् इति। यथा जगतः कार्यत्वात् सामान्येन बोघहेतुः, असमर्थत्वात्। अतोऽनुपपन्नतय। बोधहेतुः। विषयव्यतिरिक्तज्ञानकारणे कारणे सिद्धे प्रधानत्वादिकं प्रावादुकविशेषमत्यनुसारेण प्राप्त प्रतिषिध्यते, तथा मुग्ध- परिपूर्णे सति ज्ञानानुत्पादो विषयाभावादेव, एकतमज्ञानहेतुसत्त्वे सत्यपि विषये तमादिमत्यनुसारेण घटादौ पटादित्वं प्रसक्तं प्रतिषेधास्पदम्। अपरथा कथ भेदप्रपश्च-

ज्ञानानुत्पादसम्भवात् इत्यनुपपत्त्या, ज्ञानहेतुसत्वे ज्ञातत्वमवश्यम्भावि तस्याश्चोपलब्ध्य- विलयद्वारेण च निरूपण ब्रह्मण आहुराम्नाये, अभेदादेरनुत्थानात्। प्रतिषेधवेलायां भावतया धर्म्यादिज्ञानाधीनं ज्ञानमिति, स एव दोषः । सा चेद्वस्त्वन्तरज्ञान नासिद्धे भूतले समारोपित एव चैत्रः प्रतिषिध्यते, विद्यमानस्य तदयोगात्। अतः कचिति वस्तुमेदे सिद्धयति, अपरिणामोऽपि न स्तिमितावस्थव सर्वाप्रतिपत्तौ कस्यचिदभावस्य प्रमितप्रतियोगिकाभावेऽपि। यदैवं तदा किमु वक्तव्यम्, सर्वत्राप्रमितप्रतियोगिकात्यन्ताभावे, ज्ञातत्वासंभवात्। तस्मात् सत्यपि वस्त्वन्तरज्ञानरूपपरिणामे विवक्षितज्ञानरूपपरिणामा- 'समारोपितस्य प्रतिषेध' इति तार्किकोद्गाराच्। ततो बहुत्वात् सतां न सदद्वैतम् इत्यपि भावोडमावज्ञानहेतुः। न चैष विशेष: प्रागवस्तुभेदबुद्धेः सिद्धयति इति। तदा च लक्ष्म इति, तर्हि भक्ञचन्तरमुपास्यं द्वैतलक्षणार्थम्। इतरेतराश्रयत्वम्। एवं प्रत्यक्षविशेषस्यापि धर्म्यादिज्ञानसापेक्षस्याभावपरिच्छेदकत्वात् मेदसिद्धिपूर्वकतैव दोष: ।. अत्र समाधि ::- "यस्मिन् विज्ञाते सर्वे विज्ञात भवति तदद्वैतम्" इति श्रीतं लक्षणम् ; यथा खल् "यो वा एतदक्षरं गार्ग्यविदित्वाऽस्मिन् लोके जुहोति

वेदान्तकौमुदी निर्विकश्पकस्य सामान्यविशेषोभयग्राहकता ८९

यजते तपस्तप्यते बहूनि वर्षसहस्राण्यन्तवदेवास्य तद्धवति2" इत्यस्मादक्षरज्ञानपूर्वकं आरादष्टे च पुरुषे सन्देहो ब्र.अणादिषु। कर्म कुर्वतोऽनन्तं फलं भवति इति न विवक्षितम् अक्षरज्ञानस्य कर्मदाहकत्वात्, किन्तु न स्याद्यतो न गृद्येत सामान्यश्वक्षुरादिना ।। प्राशस्त्यमेव। एवमत्राप्युततमादेशमप्राक्ष्यः1 इत्यादिना न ब्रह्मज्ञान कल्पकोटिमि- रपि दुर्जेय प्रपश्चविशेषज्ञानार्थम्, किन्तु यस्मिन् विज्ञाते सर्वं जगद् विज्ञात दग्ध आविर्भावतिरोभववर्मकेष्वनुयायि यत्। ज्ञातत्वोपलक्षितं ब्रह्मैत्र तद्भवति इति विवक्षित, 'ज्ञातं ब्रह्मैव प्रपश्चदाह' इति खीकाराव्। तद्धर्मि यत्र वा ज्ञानं प्राग्रधर्मग्रहणाद्गवेत्2।" अध्यस्तस्याऽडत्यन्तिक रूपानिरूपणादघिष्ठानमेव तदाकारेण दृढम् इति तद्विज्ञाने दर्शित- इति, तद्युक्तम् ; प्रतिद्रव्यं मिन्नरूपोपलम्भात् इति। सामान्यविषयत्वमध्यक्षस्य रूपान्तरैन्द्र जालिकवत् परमरूपेण तस्य विज्ञातत्व वा भवति इति विवक्षितम्। उभयथाऽपि भट्टपादैः प्रतिषिद्धमपि इति चेत्, भैवम् ; तत्रैव- नासम्भवो, नाप्यतिव्यापिः । "वाचारम्भण यिकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम्" इत्युभयथाडपि सम्भवात्। न च सर्वज्ञकर्पे वेदेऽपि विज्ञाते सर्वे विज्ञात भवति, "निर्विकल्पकबोघेऽपि द्यात्मकस्यापि वस्तुनः ।

तस्यापि कल्पनाकलेवरत्वात्। न च कल्पितविज्ञानमेव परमार्थविज्ञानम्। ग्रहण लक्षणारूयेय ज्ञात्रा शुंद्ध तु गृह्यते3 ॥"

एतेन काल्पनिकास्सामान्यधर्मा अपि व्याख्याता :; तदज्ञानेऽप्य्थविशेषज्ञान- इति, उभयग्रहस्योक्तत्वात् निर्विक्पकस्य सामान्यमात्रग्रहणेनैव चरितार्थत्व इत्यस्यैव योगाच्। न च तत्त्वसमुदायस्य विभज्यैकदेशेन कथनमवयुत्यवादो यदे कात्मतत्त्वकीर्तनम् पक्षस्य निषिद्धत्वावगमात्। लक्षणार्येयं इति सविकल्पे दवयोः प्रतिभासानुपात्त्या गम्य-

यथा-"पुत्रे जाते वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपेत्"1 इत्यस्य कपालसमुदायस्य निर्विकल्पके द्यात्मकग्रहणम्। तदाह- "यदष्टाकपालो भवति" इति विभज्यैकदेशकथनम् ; यतो यथा "यद्दादशकपालो" "तत्रार्थापत्तितः पूर्वदृष्टोऽयमिति गम्यते। अवति" इत्युपसंहारात् तदुपक्रमाच्च द्वादशकपाल एव विधेय इतरोऽर्थबादः ; तथा नैव हि प्रागदष्टेडर्ये प्रत्यभिज्ञानसम्भवः ।" उपक्मोपसंहाराभ्यां सदेदेकात्मतत्त्वस्य विधेयत्वमवगम्यते। अतोऽत्र ईक्षणपूर्वक- इति। तथा- अष्टृत्वादिपपश्चवद एवार्थवादः; तथा च बृहतेर्धातोरर्थानुगमात् सर्वतोऽसक्कुचत वृहत्वसम्पन्न मीमांस्यत्वेनोपक्षिप्तं ब्रह्मैवाद्वैतपदार्थस्सम्पत्स्यते विषयो वेदान्तानाम्। न च "सर्ववस्तुषु बुद्धिश्च व्यावृत्त्यनुगमात्मिका ।

प्रत्यक्षेणाद्वैते गृहीते तत्पादोपजीविना लिक्कादिना सदर्थग्राहकेणापि शक्यपरिच्छेद द्वैतम् जायते द्यात्मकत्वेन विना सा च न सिद्धयति4॥

कि पुनर्वस्त्वसत्ताबोधकेन षष्ठप्रमाणेन? तथा हि- स्थित नैव हि जात्यादेः परत्वं व्यक्तितो हि नः ।

"भावांशेनैव संयोगे योग्यत्वादिन्द्रियस्य हि" यदि द्येकान्ततो मिन्नं विशेषात्स्या द्विशेषणः ।

इत्युक्तत्वाचत भावांशशव्देन सामान्यं वा धर्मिवस्तु वा; केवलमद्वैतपदार्थश्च ततो नो स्वानुरूपां तदा बुद्धि विशेष्ये जनयेत् कथम्।।"

मिन्नः । उभयथापि प्रत्यक्षत्वोक्ते :- इति सामान्यविशेषयोर मेदाभिधानादेकतरग्रहणेनोभयग्रहणमभिमतम्। यथा च भावांश-

"मुद्गमाषतिलादौ च यत्र मेदो न गृद्यते। ग्राहकं प्रत्यक्ष घट गोचरयत् भावांशभिन्नं पटाद्यात्मकमपि गोचरयति इति तत्रैकबुद्धिनिर्ग्राह्या जातिरिन्द्रियगोचरः ॥" 1. शलो. वा. 5. 25. 2. Ibid. 4. 152

1. छा. 6. 1. 3. शो. वा. 1. 5. 24. 3. Ibid 1. 4.118. 4. ग्लो. वा. आकृतिवादे 5. 2. तै. सं. 2. 2. 6. 5. Ibid 1.4. 141, 6. Ibid 1. 4. 142. 12

९० वेदान्तकौमुदी पचेतन वर्गस्य कल्पनामयत्व नरूपणम् ९१

षष्ठप्रमाणम् तद्विरुद्धेन घटपटयोर्व्यवच्छेद गोचरयेत्, यथा चामिज्ञाततायाः परिच्छेदा- अथ कथमचेतनवर्गस्य कल्पनामयत्वम्? "अतोऽन्यदार्थम् "1 अतः चेतना- भावेऽपि प्रत्यमिज्ञायां स्फुरणम्, तथा निर्विकल्पके विशेषांशस्फुरणाभावेऽपि सविकलपके दात्मनोऽन्यत् अचेतनजातम् आर्तम् अनृतम् ऋतम् सत्यं न भवति इति साक्षा- स्फुरणोपपत्तेरमेदावगा्येव निर्विकल्पकमवसीयते। यदि च निर्विकल्पके संज्ञोलेख- दाम्नायात्। "इदं सर्व यदयमात्मा "2 इत्यनात्मवर्गस्यात्मत्वविधानात् उभयत्वासम्भवाच्च। वैकल्यम्, तदा सविकल्पकानुभवान्तरजन्यसंस्कारहेतुकतत्स्मरणव्यवघानेन जायमान यदपि "विज्ञातश्वाविज्ञातश्न "3 इति द्विरूपत्वाभिधानं "तदात्मानं स्वयं जगदात्मना- सविकल्पकं धूमदर्शनव्याप्तिस्मृतिभ्यामिवानुमानं व्यवहितं कुतः प्रत्यभिज्ञानाम लभेतः डकुरुत" इत्यादि च, तदपि "इन्द्रो मायाभिः "4 इत्यादेरागमात् पुरुषस्य विशुद्धस्या- निर्विकल्पकार्थे संज्ञोलेखे च न सविकल्पकान्निर्विकल्पकं भिद्येत। यदि च निर्विकल्पके विशुद्धविक्रियायोगोऽसङ्गत इत्याक्षेपसमाधानरूपात्तदनुसार्येव। न खलु शुभ्रतरतन्तूनां डप्यन्योन्याभावरूपो भेदःसिद्धयति, तदा किमु वक्तव्यम् सविकल्पक इति। वस्त्वसक्कर- नीलपटविकरिया दष्टचरी। न च कार्यानुसारेण ब्रह्मापि विज्ञानाविज्ञानात्मकम्; सिद्धिश्च तत्मामाण्यसमाश्रिता इति वस्त्वसक्करसिद्धयर्थ भावप्रमाणाभ्युपगमो व्य्थः । "एकधैवानुद्रष्टव्यम् "5 "कृत्सः प्रज्ञानघन" इत्यादिश्रुतिव्याकोपात्, बाह्यज्योति-

अन्योन्याभावोऽप्यन्योन्यस्वरूपम् तद्धर्मो वा ? आद्ये परस्पराभावात्मान एव वैदात्मज्योतिषोडपि एकविधत्वसम्भवाच्च। तस्मादविज्ञानं मायाभाग एवं। तथा "ब्रह्म

सर्वे भावा इत्यभाव एव जगतस्तत्वं स्यात्। भावानामेवाभावमात्मन्यन्तर्भाव्यावशेषे तं परादादोऽन्यत्रात्मनो ब्रह्म वेद "6 इत्यारभ्य "सर्व तं परादादयोऽन्यत्रात्मनस्सर्व वेद"

चान्योन्याभावात्मकद्वैताभावादद्वैतमेव भन्नचन्तरेणोक्तं स्यात्। धर्मोडप्येक एव सर्वत्र इत्यन्तेन ब्राह्मणत्वाद्यनात्मवर्गः स्ववास्तवाभिमानिनं योनिजत्वाद्यापादनेन स एव श्रेयो- मार्गात् प्रच्यावयति" इति निन्दयाऽनात्मवर्गस्य कल्पनामयत्वमवगम्यते। तथा "आत्मनि प्रतिभाव वा पृथक? उभयथाऽप्यभावप्रमाणवादिनः प्रत्यक्षागोचरत्वादद्वैतमेव प्रत्यक्ष- गोचरस्स्यात्। तद्विरोधे च नाभावप्रमाणात् दुर्बलात् भेदः। चिदात्मनश्च स्वप्रकाश- विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातम् " इति प्रधानप्रतिज्ञाऽपि गुणभ्रमदुन्दुभ्यादिदृष्टान्तप्रपश्चोपासित-

त्वस्य वक्ष्यमाणत्वात्। अतस्तत्य सजातीयप्रतियोगिको वा विजातीयप्रतियोगिको वा चरणा अनात्मवर्गस्य आत्मतावन्मात्रतां गमयन्ती कल्पनामयत्वं गमयति। यस्मात् न्याय-

नान्योन्याभावश्शक्यपरिच्छेद: 'अयमयत्र भवति' इति धर्मिप्रतियोगिनोरेकज्ञानपरिच्छेद्य- सम्पादनाय सूत्रयामास-"तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्य" इति भगवान्

त्वस्यासम्भवात् इतरेतराभावस्यापि स्वभावत्वे चैतन्यानतिरेकः प्रमाणविषयत्वं1 च स्यात् बादरायण: । तस्मात् ब्रह्मगोऽघिष्ठानभूतात् (स)समायया समारोपितस्य प्रपश्चस्य

चितश्चोपलब्घिस्वाभावाया योग्यानुपलब्ध्यसम्भवात्। योग्यता हि विषयतातिरिक्तक्ृपोप- अनन्यत्वम् इति। "वाचारम्भणे विकारो नामधेयम् " "ऐतदात्म्यमिंद सर्वम्",

लब्धिकारणानि । चितश्रोप लब्ध्यगोचरत्वान्न तत्कारणसम्भवः । ततो नेतरेतराभावरूपं इत्यादिशब्देभ्य एव प्रतीयते, वास्तवत्वे चानात्मवर्गस्य "आत्मा वा इदमेक एवाग्र

द्वैत तातत्विकम्। विगीतो न वास्तवोऽन्योन्याभावत्वात् एकस्यैव वर्णस्य ह्वस्वत्वदीघत्वा- आसीत् नान्यत् किश्चन"8 इत्यात्मतावन्मात्रवशेषश्रुतिबाधः "यस्मिन् सर्वागि भूतान्यात्मैवाभूद्विजानतः "9 "यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्" 10इति चात्मतत्त्वज्ञानेना- भ्यां प्रतिभासमानान्योन्याभाववत्। नात्मवर्गस्य आात्मतावन्मात्रतावसानावसायाच्च करपनामयत्वमवगम्यते। एतेन आत्मा आत्मप्रतियोगिकान्योन्याभाववान् द्रव्यत्वात् पटवत् इत्यपास्यम् कल्पितश्चायं प्रतीतिसमय एव अन्यथा प्रमितत्वात् चित्रनिम्नोन्नतादिवत्, "इदं प्रातिभासिकस्य सिद्धत्वात् वास्तवत्त्वे च दृष्टान्ताभावात्। न च अन्योन्याभावस्य सरव यदयमात्मा "11 इत्यादिविशेषेणानात्मवर्गस्य आत्मत्वप्रमितेः । न च चित्रनिम्नोन्न- अवास्तवत्वे चेतनचेतनयोर्वास्तवतादात्म्यं प्रसज्येत ; चन्द्रे कल्पितप्रादेशकत्ववस्तुसत्परि माणयोर ्वास्तवान्योन्याभावेऽपि वास्तवतादात्म्याभावात् कल्पितवस्तुसतोर्धर्मस्य भावित- . बृ. 3.4. 2. 2. बृ. 2. 4.6.

नष्टपुत्रालिङ्गनवत् वास्तवत्वायोगाच्च। 3. तै. 2.6. 4. बृ. 2. 5. 5. बृ. 4.4.20. 6. Ibid 4.5.7. . प्रच्यवति-मा 8. ऐ. 1. 1. 1. विषयत्वे-मा कारणानिश्चित-मा 9. ईश. 6. 10. बू. 4.5.15. 3. परिमाणो: वा स्तव-मा 11. बू. 2, 4.6,

९२ वेदान्तकौमुदी जीवपर योर्भेदस्यौपाधिकत्वम् ९३

तादिग्राहिणो युक्तो बाध्यवाघकभावः, निपुणचाक्षुषप्रत्ययेनैव संवादात्, आगमस्य तु प्रापश्चिकप्रमाणेन संवादाभावान्न तस्य बाघकत्वनिश्वय इति वचनीयम् ; संवादाभावेऽपि श्रान्तरत्वं तदवेद्यत्वं नियन्तृत्वं च प्रसिद्धम्। तर्हि "यस्याऽऽत्म। शरीरम् 1 इत्यपि

चन्द्रप्रादेशिकत्वादिप्रत्यक्षस्यागमेन बाघस्याविगीतत्वात्। विगीतःकल्पितो भारूपस्व कि मुख्यमेवाभिमतमायुष्मतः, तथा च जीवस्य प्रसिद्धशरीरत्वेनोपक्षीणत्वात्तन्नियन्ता

संलम्रत्वेन भासमानत्वात् सवितृछिद्रवत्। "भारूप" "आदित्यवर्णम्" इत्यागमेनात्मनो जीव एवेश्वर इत्युक्तं स्यात् तस्मादुपाधिविशिष्टस्य उपाधिशीर्णत्वप्रयुक्तजीवभावापन्नस्य

भारूपत्वावगमात्। तस्य च अहममप्रत्ययालम्बनत्व्रेनानात्मवर्गस्य भासनात्। न च परमात्मनोऽत्र शरीरत्वमास्थेयम्। बिम्बस्य चाव्यवहितस्वरूपस्योपाधित्र्यवहितस्व रूपप्रति-

पुरुषविशेषस्यैव भासनात् तत्र कल्पितत्वं, देहात्मभावेन व्यभिचारात। तस्मादनात्मवर्गस्य बिम्बापेक्षयान्तरत्वं; व्यवहितश्र जीवो बिम्बकल्पं परमात्मानं तद्रूपतानुशीलनात् प्रायः

कल्पितत्वात् आत्मनस्तत्सापेक्षोSSन्योन्याभावोऽपि कल्पित एव इति सिद्धम्। विरुध्यते, "यत्न वेद" इति। "वायुर्वथैको भुवन प्रविष्टो रूपं रूपं प्रतिरूपो बहिश्व"2 इति श्रतेर्विम्बव्रह्मावगमात् "एष त आत्मSन्तर्याम्यमृत" "नान्योऽन्तोऽस्ति द्रष्टा"3 नापि चेतनान्योन्याभावस्तात्त्विकः । न तावद् ब्रह्मणोडन्यो जीवः "अयमात्मा इत्यमेदनिरूपणाच्। "समाने वृक्षे पुरुषो निममः"4 "द्वा सुपर्णा "5 इत्यागमोऽपि न ब्रम्म "2 इत्यादयैक्याम्नानात् "एतन्त्वेव ते भूयोऽनुव्याख्यास्यामि "3 इति प्रसिद्धजीव- चिदात्मनो मुख्यं भेद गमयति। अत्रापि नैकविध वृक्षालिक्वनं मुख्यं सम्भवति। जीवस्य मनुकृष्य तस्योत्तमपुरुषत्वप्रतिपादनाच्च। न च असाधारणबन्धमोक्षाभ्यामन्योन्याभावसिद्धि: हि "रमणीयचरणा रमणीयां योनिमापद्यन्ते कुपूयचरणाः कुपूयाम् "6 इत्यागमात् परस्परं जीवानां परमात्मनापि बन्घमोक्षाभ्यां तद्विधुरात् इति शङ्कनीयम् ; "प्रतिबोध- कर्मानुबद्ध देहवृक्षालिक्कनम्, परमात्मनस्तु "य आत्माऽपहतपाप्मा" "स न साधुना विदितं मतम् "4 "रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव"5 "सर्वभूतान्तरात्मा"6 इत्याद्यान्नायैः कर्मणा वर्धते नो एवासाधुना कनीयान्" इत्यादिशास्त्रात केवलं विभुतया कारणतया परमात्मन एव जलसूर्यकघटाकाशादिवत् अवच्छेदभेदो जीवो बन्घमोक्षमागी इत्यव- वा नियम्यतया जीवेन समानवृक्षपरिरम्भः । अतस्समानश्रतिः परमात्मन एवौपाधिक- सायात्। "अत एव चोपमा सूर्यकादिवत्"7 इति व्याससूत्राच्च। "अजो ह्येको जुषमाणोऽनुशेते जहात्येनां भुक्तमोगामजोऽन्यः "8 इत्यनुपपदाजत्वश्रवणात् औपाधिक- जीवभावे मुख्यव्ृति लभते "अथ येजन्यथाऽतो विदुरन्यराजानस्त क्षय्यलोका भवन्ति"9

त्वेन मेदोक्तिरयुक्ता इति चेत्, न ; तत्रैव "योनिं योनिमधितिष्ठत्येक "9 इत्येकस्यैवा- इत्यादिभेददर्शननिन्दनाच्च मेदस्यामुख्यत्वं गम्यते। एवं यत्र यत्र जीवपरयोः जीवानां

नेका जभावनिर्णयात्। न च औपाधिकस्य उपाधिजन्मनैव जन्मव्यवहारात् जीवोपाघेस्तु वोपाधिमनुक्त्वा मेदोऽमिधीयते, तत्र तत्रैवमौपाधिकत्वमुत्पेक्षणीयम्। वेदे चिदात्म-

मायाया अजात्वेन श्रुतिसिद्धाया जन्माभावेन तदुपाधेर्जीवस्य आत्मजत्वनिर्देशो- भेदानुमानं जीवकौमुद्यां निराकरिष्यते। तस्म/न्न चिदात्मनामन्योन्याभावो मेदक इति

जाघटीति। [ननु]अगतिका गतिरौपाधिकत्वम्, तर्हि मुख्यश्चिदात्मनो मेदो निरूपणीयः। स्थितम्।

न च "य आत्मनि तिष्ठन्नात्मनोऽन्तरो यमात्मा न वेद यस्यात्मा शरीरं य आत्मान- ये तु प्रत्यक्षेण भेद गृह्ृन्ति तेषामप्यमेदोलेखः पूर्व, वस्तुस्वरूपग्रहणपूर्वकत्वा- मन्तरो यमयति "10 इत्याधाराधेयादिभावेन मुख्यः चेतनमेदः प्रतीयते [इति वाच्यम् ।] द्धर्मिप्रतियोगिभावस्य। धर्मिप्रतियोगिभावमेदप्रतीत्योः परस्पराश्रयव्युदासाय स्वरूपमात्रेण अस्मादेवामुख्यमेदप्रमितेः । न खल नियन्तृत्वेनाभिमतस्य विभोश्िदात्मनो नियम्ये गृहीतयोर्धर्मिप्रतियोगिभाव [ग्रहण]पूर्वक भेदप्रतीत्यभ्युपगमाच्च। तथा चोपजीव्यैक्य- जीवात्मनि कुण्डे बदरवन्मुख्या वृत्तिर्घटते। अथैषा विषयसप्तमी विषयाद्विषयिण- प्रत्यक्षविरोधान्नात्र द्वैतप्रत्यक्षं प्रमाणम्। तदुक्तम्-

1. भारूपसुस. 2. बृ.2.5.19 बृ.8 .. 22 2. कठ 2.2, 10. . छा.8. 11.3. 4. केन. 12. 3. बृ. 3. 6. 23. 4. मु. 3. 1. 2, 5. कठ 2. 2.9. 6. बव. 6. 11. 6. मु. 3.1.1. 6. छा. 6,10.7 7. बृ. सृ. 3. 2, 18, 8. शे. 4.4, 7. छा. 8. 7. 1. 8, g. 4. 4. 22 9. श्रे 5. 12. 10. बृ. माध्य. 3, 8. 0. छा. 7. 26.

९४ वेदान्तकौमुदी नीलादिप्रत्ययस्य पीतादिध्यवच्छेद कत्वनिराकरणम् ९५

"अमेद नोलिखन्ती धीर्न भेदोलेखनक्षमा। "तस्माद्घोघात्मकत्वेन प्राप्ता बुद्धे: प्रमाणता। तथाचाद्यप्रमाणत्वान्नान्ये सापेक्षवैशसात्।।" अर्थान्यथात्वहेतूत्थदोषज्ञानैरपोद्यते ॥।"1 इति। भेद एव पूर्व गृहीत इति चेत्, यदि मतम् वस्तुखवरूपग्राहकमपि प्रत्यक्ष भूतलादिषु घटादिकं गोचरयत् ततो भेदेनैव गोचरयति प्रथमत एव भूतले घटो दृश्यत इति भट्टपादोक्तेः। तत्त्वावेदनप्रामाण्यं च न चैततस्थले सम्प्रतिपत्रम् तन्मात्रतत्त्ववादे इत्यसद्कीर्णानुभवात्, मैवम्; निर्विकल्पकेन तयोस्खरूपम नुभूय संज्ञां स्मृत्वा सविकल्पकेन च नायं दोष:, अधिष्ठानात्मना प्रामाणिकत्वात् अतस्खवरजताद्यात्मनेव घटाद्यात्मना दोष- तदुलेखनानन्तरं व्यवस्थिताधाराधेयत्वविवेकप्रत्ययपूर्वकत्वात् अस्य। यतो निर्विकल्पकं विशेषवशात् प्रतिभाने प्रवृत्तिनियमोपपत्तेः । अस्त्यर्थ एव च "घटोऽस्ति" इति

सन्माल्रावगाह्येव। तद्धावेन स मे नास्ति इति च व्यवहियते स्थाणौ पुमानिव। ततो न शब्दादे: पौनरुक्त्यम्

ननु घटसत्तामात्रं चेत् तच्छब्दार्थः, तदा "घटोडस्ति" इति न वक्तव्यम्, सत्त्वासत्त्वविरोधो वा। नीलज्ञाने पीताद्यनुलेखादेव तत्परिहारेण नीले प्रवृत्तिश्व

पुनरुक्तत्वात्। एवं "घटो नास्ति" इत्यपि व्यवहारो न स्यात्, घटशब्दस्य सदर्थ- व्यावृत्तिग्रहणमन्तरेणापि। नीलज्ञानं च ज्ञातान्यव्यवच्छेदकं, नाव्यवच्छेदकमेव।

त्वात् 'नास्ति' इत्यसत्त्वार्थेन साहप्रयोगात्। तदुक्त धर्मकीर्तिना- अज्ञायमाने पीतादिव्यवच्छेदसम्भवात् नीलज्ञाने पीतादेरज्ञानात् ज्ञानयौगपद्याभावात् अन्यज्ञानेनापि ज्ञातत्वासम्भवात्। न च स्वाभाववदविशेषेणान्यव्यवच्छेदः साभावव्यव- "घटोऽस्तीति न वक्तव्यं सन्नेव हि घटो यतः। च्छेदमन्तरेण स्वविधानस्यानुपपत्नत्ववदन्यव्यवच्छेदमन्तरेणानुपपन्नत्वाभावात् रूपव्यव- नास्तीत्यपि न वक्तव्यं विरोधात्सदसत्त्वयोः ॥" च्छेदमन्तरेणापि तत्समानदेशरसविधानाव्1 इति। "सन् घट" इत्यत्र घटशब्दस्य वैधर्म्यम्। अतः सद्ब्रह्मैकं जगत् इत्यप्ययुक्तम्। तेन निर्विकल्पकप्रत्यक्षस्य न सन्मात्रमनुस्यूत विषय इति प्रक्रिया अथ तथाऽपि रसस्य रूपताव्यवच्छेदो रसैकाकारप्रत्ययाद्वाच्य एव रूपासंसृष्ट-

रम्या। किन्त्वस्य स्वलक्षणगोचर(त्व)स्याम्रान्तस्थैकाकारप्रतिनियत एव विधिव्यवच्छेदरूपः रसैकाकारप्रत्ययाभावे तद्यवहारनियमानुपपत्ते:, मैवम्; केवलविज्ञानादेवेतरव्पवच्छेदे

सविकल्पकपरत्ययद्वयप्रसवहेतुः । तथा हि-नीलाकारमालोचन नीलं परिच्छिन्दत् निषेधाय दत्तो जलाञ्जलि:। नीलाभावाविनाभूतत्वाच्चेत् पीतादिव्यवच्छेदः स तर्हि

नीलाभावं व्यवच्छिनत्ति, तदव्यवच्छेदे तत्परिच्छेदानुपपत्ते: सवाभावव्यवच्छेदरूपत्वात् लिङ्गात्, न प्रत्यक्षतः ; अतस्स्वरूपभूतो भावभेदः प्रत्यक्षगम्यः । न खलु नीलस्य

सर्वभावानां, तदभावाविनाभाविनश्च पीतादय इति नीलैकाकारप्रतिनियतानपि व्यव- सत्तायामपि अनुभवमन्तरेणास्ति व्यवस्थापकं प्रमाणम्। स च नीलसत्तां व्यवस्थापयन्

च्छिनति। तदिदं नीलाकारतया "नीलमिदम्" इति च तन्नियततया "नान्यत्" पीतादिव्यावृत्तस्वभावामेव तां व्यवस्थापयति इत्यनुभवमार्गागतम्। अपरथा सत्तायामपि

इति च विधिव्यवच्छेदरूपौ प्रकल्पौ प्रसूते तदनवसाये तदर्थिनां तत्न प्रवृत्तिनियमानुप- प्रमाणान्तर मृग्य स्यात्। सर्वस्वरूपभेदानामेकसवरूपान्तर्गमादहैतं स्वरूपा नेकत्वं च

पत्तेः पीतादव्यवच्छेदे नीलार्थिनस्तत्रापि प्रवृत्तिस्स्यात् । तदुक्तम्-"तत्परिच्छिनति भेदसिद्धावसिद्धम् ।

ततोऽन्यद्यवच्छिनति तृतीयप्रकाराभाव सूचयति" इति प्रक्रिया रमणीया। किश्वास्य नीलसत्तापीतादिव्यवच्छेदपरिच्छेदौ नानुभवमार्गागतौ। ननु पीतादि-

न रमणीया। अस्ति तावद्द्रान्ताषपि रजताद्यर्थिन इतरपरिद्वारेण तत्र प्रवृत्तिः। व्यावृत्त्यस्फुरणे नीले पीतादिस्फूर्तिरपि स्यात्, तथा च नासक्कीर्णनीलव्यवहारसिद्धि: न च निर्विकल्पकपूर्वकौ यथोक्तविकल्पौ, रजतादे: शुक्त्यादौ प्रामाणिकत्वापत्तेः कल्पना- इति चेत्, न ; त्वयाऽपि व्यावृत्ते: पृथकत्वानङ्गीकारेण नीले नीलत्वस्येव पीतादेरपि पोढमभ्रान्तम् इति प्रत्यक्षलक्षणाभिधानात्। निर्विकल्पकस्य प्रमाणत्वात्। प्रामाणिकस्थले सङ्करस्य वारयितुमशक्यत्वात्। नीलतामात्रोलेखेन तद्वारणं चेत्, नोऽपि तुल्यम् तज्जन्यविकरपाधीन: प्रवृततिनियमश्चेत्, न ; यावद्वार्धं भ्रान्तावपि प्रामाणिकत्वात्। अखण्डस्वरूपप्रतीतिरेव चेत् भेदप्रतीतिः, तदा 'अयमनयोर्भेदः, 'अयमस्माद्विन्न' इति

1. घे. प्रमा- मा. 1. शो. वा. 2. 53.

९६ वैदान्तकौमुदी वैनाशिकमतेन पूर्वपक्ष: ९७ व व्यवहारस्य यथाज्ञानत्वासिद्धरेद्वैतव्यवद्ारस्य च यथाज्ञानत्वादद्वैतमेव मरचन्तरेण वर्णित स्यात्। "अथ तस्यात्म रूपत्वान्नान्यसम्बन्घकलपना । अमेदात्समवायोऽस्तु स्वरूपं धर्मधर्मिणोः ॥। " किश्व यथा प्रसिद्धमेदस्य मेदस्य नीलस्वरूपमात्रत्वम्, तथा पीतादेरपि इति। किन्न स्यात्। अपेक्षायाश्र पौरुषेयत्वात्। सापेक्षं स्वरूपम् भेद इत्यप्ययुक्तम्। अत्र यस्य च "शुक्ो गौः" इत्यादयो बुद्धयो व्यवहाराञ्रमूताः द्रव्येषु गुण- च पुंसः तद्धतनिरपेक्षत्वमापद्यते । अथ वस्तुनो धर्मो भेदः विभागादिलक्षणतवेऽस्य जात्युपधाननिबन्धनास्तस्यैता न यथावस्तु, जातिगुणद्व्याणामन्योन्यपदार्थान्तरत्वात्। गुणादावभेद एव तात्त्विकः स्यात् । सामान्यधर्मश्चेत्, न, विशेषेषु मेदः स्यात् । तथा च न वस्तुनिबन्धनो व्यवहार: अध्यक्षानुपदर्शितस्य चातथात्वात्। एवं च प्रत्यय- विशेषधर्मत्वेऽप्येवम्, विशेषेषु विशेषधर्मान्तराभावात्। न च सामान्यविशेषाभ्यां विरचितेनैवायमर्थेन व्यावृत्तो व्यवहारोऽनुवृत्तश्र इति व्यर्था वस्तुभेदकरपना। व्यावहारिक- भक्रचन्तरं धर्मस्य प्रसिद्धम् प्रसिद्धत्वे वा "सन् घटो" "गौस्स्वस्ति मती" बुद्धीनां यथार्थत्वाय वस्तुभेदः कल्पनीयः। कल्पिते च तस्मिन् व्यवहारस्यैक्य- इति सामानाधिकरण्यपरत्ययोऽविरुद्धप्रसरः कथ सामान्यविशेषणौ भिन्दात्। निबन्धनत्वाभावान्नायथार्थत्वपरिहारः । अत एव समवायस्य- ननु अनुगतिव्यावृत्तिप्रत्ययाभ्यां सिद्धयो: सामान्यविशेषयोः प्रवर्तमानस्सामानाधि- कर्यपत्ययो नैक्यनिबन्धनो युक्त :. तथा "नीलमुत्पलम् " इति मेदेन सिद्धयोर्द्रव्य "मेदान्तर्धानसामर्थ्य तस्य भेदेपि चेन्मतम्।

गुणयो:, मैवम्; अनुगतप्रत्ययो व्यक्तयसंक्ान्तां जातिम् व्यक्तिप्रत्ययश्च जात्यनालिङ्किता हन्तैकस्यैव तत् किन्न यदेवमवभासते ॥"

व्यक्तिम् परिच्छिन्दन्नानुभूतः केनापि यतः । तदाहुर्भट्टपादा अपि इति। अतो न सामान्यविशेषौ द्वे वस्तुनी, अनुवृत्तव्यावृत्तपत्ययप्रमाणके।

"न तु जातिविनिर्मुक्ता व्यक्तिर्दष्टा कदाचन।" मा भूदर्धवैनाशिकादिमतमेतत् वैनाशिकमतं पुनर्भविष्यति। विशेषा एव इति। अतः "सन् घट" इत्यादिसल्लमपत्यये "दण्डी देवदत्त" इतिवत् भेदे व्यावृत्तिधीवेद्य: परमार्थवस्तु, अनुस्यूतधीवेदं सामान्यं कल्पितम्। एवं प्रवाहज्वाला- प्रथम! नैव, संयोगमात्रेण विशेषणविशेष्ययोः सम्बन्धिनोरस्फुरणात् अभेद एव वक्तव्यः । घूमादिविवेक: । तत्रापि विषयान्तराकारा संसर्गवती बुद्धि: प्रमाण चेत्, अनुधृत्तधियोऽपि न च मिन्नयोरेव समवायादमेदास्फुरणम्; अनिष्पन्नत्य घटादेः समवायानिरूपणात्। व्यावृत्ताकारसंसर्गाभावात् स्वगोचरे प्रामाण्यं केन वार्येत। न च एकाकारप्रतिनियम निष्पन्नस्य च [संयोगो] युक्तः सिद्धस्य च समवाये तल्लक्षणभङ्गात्। न खलु निष्पद्य- बलान्निर्विकल्पकेन सर्वतो व्यावृत्तविशेषसिद्धिः इत्युक्तम। एकाकारप्रतिनियमस्येतर-

मानमलब्घसत्ताकं समवायेन नियन्तु शक्यते। न च समवेतमेवोत्पद्येत, घटादिप्र्ध्वंस- व्यवच्छेदकत्वे च "नेदमिह" इति "नेदमिदम्" इति चाभावप्रमाणवैफल्यम्, स्यापि कपालादिसमवेततयोत्पत्तिप्रसज्ञात् समवायस्य चेहप्रत्ययहेतुत्वेन लक्षणात् अविशेषेण तादात्म्यससर्गयोर्निषेधसिद्धेः । न च संसर्गनिषेधेन साफल्यम्, तस्य तन्निवन्धनं "सति घटो घटे सद्" इति वा प्रत्यत्यो व्यधिकरण एव स्यात्। संसर्गज्ञानपूर्वकत्वात् प्रतिनियमपक्षे च तदनिरूपणात्।

अथार्थतो व्यधिकरण एव प्रतीतिरस्तु, न समानाधिकरणः "सन् घट" इति अथ मिथ्यासंसर्गज्ञानमस्ति, तर्हि "भूतले घट" इत्यादिसंसगज्ञानस्य प्रत्ययः, तर्हि "सिंहो देवदत" इतिवत् समवायनिबन्धनो न स्यात्। जातिव्यक्त्योरिव मिथ्यात्वात् रजतादिवत् घटादे: बहिस्सत्त्वापलापः स्यात्। संसर्गमात्रसमारोपान्न दोषश्रेत् गुणगुणिनोरपि भेदासंभवात् नीलमुत्पलम् इत्याद्यनुदाहरणं सामवायिकगौणसामानाधि- स कापि वस्तुसन्न वा ? आद्ये तस्योभयनिष्ठत्वनियमादनुस्यूतवस्तुसिद्धिः ; नान्त्यः, करण्यस्य। न चात्यन्तमिन्नयोरसंलमेन समवायेन क्षीरोदकयोरम्ययसोर्वा संयोगेनेव अत्यन्तासतो वन्ध्यासुतादेः समारोपादर्शनात्। श(क्त्यै)क्यमैक्यमुद्धासयितुम्। विना सम्बन्ध परस्परात्मना समवायश्रेन्न पदार्थान्तर- त्वलाभः । तदाहु ::- अथ ज्ञानाकारस्य बहिस्समारोपः ; तथा हि-सौत्रान्तिकस्य बाद्य वस्तु सत्, तत्र ज्ञानाकारस्याध्यारोपः । विज्ञानवादिनोऽपि यद्यपि न बाह्यवस्तु सत्,

९८ वेदान्तकौमुदी सत्ताजातिव्यवस्थापनम् ९९

तथाऽप्यविद्यावासनासमारोपितमस्ति लैङ्िक बाद्यम् ; तत्न ज्ञानाकारस्याध्यारोपः । बाधकः, सत्तावतां द्रव्यगुणकर्मणामनेकव्यक्तित्वात्। नापि तुल्यत्वमन्यूनानतिरेक- तत्नापि ज्ञाने संसर्गाकारस्य व्यवस्थापकतया संसर्गाकारौ वक्तव्यौ। अत उभयानुस्यूत- वृत्तित्वम् हस्तत्वकरत्ववत् सत्तापेक्षया द्रव्यत्वादेर्न्यूनवृत्तित्वात्। न च सङ्कर:, परस्पर- वस्तुसिद्धिः । तेन प्रतिनियमपक्षे न कीदृशोऽपि संसर्ग इत्यमाववैयर्थ्यम्। परिहारेण वर्तमानयोरेकत्र समावेशः, यथा भूतत्वपरिहारेण मनसि वर्तमानस्य मूर्तत्वस्य

अपि च चित्रज्ञाने नीलाद्यन्यतमाकारप्रतिनियमाभावात् भेदो रूपाणां न तत्परिहारेण आकाशे वर्तमानस्य भूतत्वस्य च पृथिव्यां समावेशः, द्रव्यत्वादेः सत्तापरि-

सिद्धयेत्। अथ चित्रज्ञानस्याप्येकैकरूपप्रतिनियतपूर्वकत्वान्न दोषः, तर्हि चित्रज्ञानस्य हारेणाप्यवर्तमानत्वात्। नाप्यनवस्थितिः जातौ जातिस्वीकार इव द्रव्यत्वादौ सत्ता-

बहिरङ्ोऽवयवी विषयश्चेदनुस्यूतवस्तुसिद्धिः समारोपितश्चेदनुस्यूतबौद्धवस्तुसिद्धिः । एवं नङ्गीकारात्। न च सत्तायां तदभावमात्रेणानवस्थाSनवतारात् (अ)द्रव्यत्वादावस्तु सा

नगरत्रैलोक्यादिबुद्धिष्वपि आकाराणां च बुद्धिव्यतिरेकेणाननुभूयमानत्वादबुद्धयात्मक- इति वचनीयम् ; प्रत्येकमेकव्यक्तित्वात्। समुदायव्ृत्तित्वं च समवायस्येवागुणस्य संयोग-

त्वाच्च इत्येकस्या एव बुद्धेरनिर्ववनीयानेकाकारावभाससिद्धौ ब्रह्मणोऽप्यनिर्वचनीयाशेष- वृत्तित्वम् पदार्थान्तरत्वाय। ततस्सत्तायामिव न द्रव्यत्वादावपि सत्ता। नापि रूपहानि :;

विशेषाकारप्रतिभासो न विरुध्यते। यथा पाचकत्वादिसामान्ये तदुपधेरागन्तुकत्वान्नित्यत्वलक्षणहानिः विशेषत्वजातौ विशेष

किश्च यदि निर्विकल्पकं सर्वतो व्यावृत्ताकारं स्वलक्षण गृह्णाति, तर्हि समारोप्य- रूपहानि: निस्सामान्या अत्यन्तव्यावृत्तबुद्धिहेतवो विशेषा इति तल्लक्षणात्, न तथाSत्र ;

माणादपि व्यावृत्तौ स्फुरन्त्यां का कथा समारोपस्य। न च स्वलक्षणस्य सविकल्प- द्रव्यत्वाद्युपाघेरनागन्तुकत्वात् द्रव्यत्वादेर्निस्सामान्यत्वरूपाभावाच्च। नाप्यसम्बन्धः ;

विषयत्वमस्ति। अतो नानुमेयादिमेय इवास्मिन् प्रत्यक्षसमारोपः स्यात्। "नीलं नम" यथा समवायत्वजातेः समवायान्तराभावात्। अतस्सत्ताया जातित्वे बाघकामावान्न

इत्यादिसमारोपस्तु चाक्षुषाकाशवादिनान्न नोपपद्यते। अस्तु वा यथाकथश्चित् स प्रमाणगम्यत्वम्, तद्योग्यत्वं वा सत्त्वम् इत्युपाधित्वमास्थेयम् ।

समारोप:, तथाऽप्यनेकेष्वेकत्वसमारोपे चित्रादिज्ञानानामाकारेषु समारोपो दुष्परिहरः । नापि प्रमाणाभावः, सन् घटस्सन् घट इत्यनुगतप्रत्ययस्य प्रमाणत्वात्। न च

न च पादपा इव विज्ञानान्यपर्यायेण स्थितिभाञ्जि, येन वनत्ववच्चित्रज्ञानत्वसमारोपस्स्यात् एष कालविशेषनिबन्धनः, कालेऽपि भावात्। वस्तुसत्तावच्छिन्नस्यैव कालस्य वर्तमानत्व- प्रवाहादीनां चाभिन्ने जलादिद्रव्ये भेदेन समारोपितानां पुनरमेदेन समारोपणं न वस्तुतो व्यपदेशश्रेत्, तर्हि न वर्तमानकालसंसर्गाधीनं सत्त्वम्; किन्तु सत्त्वसंसर्गाधीनो मिन्नेष्वभेदसमारोपर्णं दृष्टम् ; तत्रापि न च भेदस्य मृत्सुवर्णादिकार्यकारणतुल्यजातीयत्व- वर्तमानकालः । व्यवहारार्थक्रियाहेतो: कल्पितत्वम्। तवार्थक्रियाकारित्वस्य परमार्थसल्लक्षणत्वात्। यदि कल्पितमप्यैक्यं व्यवहाराज्ञम्, तर्हि ब्रम्मणः कल्पितं नानात्वं तथा कि न स्यात्। अथ यथा "खण्डो गौ:" इति गोप्रत्यमिज्ञानम् तथा सतः सदन्तरे, तत् किन्न

अत एव विभिन्नार्थक्रियाकारित्वादिहेतुमिर्न भावानां भाविकभेदानुमानावकाशः। यथा सद्रपेण किं वा विशेषरूपेग ? द्वितीये, यथा देवदत दृष्ट्रा पुनः पश्यतः प्रत्यभिज्ञानम्,

चैकमेव नीलज्ञान तत्परिच्छिनति ततोऽन्यद्यवच्छिनत्ति तृतीयप्रकाराभाव सूचयति तव, तथा खण्डं दृष्ट्ा मुण्डं पश्यत इति गोत्वस्याप्यपलानः स्यात्। एवं घर्ट दष्ट्रा शरावे

यथा च दहनस्पर्शपरमाणूनां दाहपाकलक्षणार्थक्रियाविभागः, तथा ममाप्येकं वस्तु, पश्यतस्तथा प्रत्यमिज्ञाभावान्मुण्डादिलोपप्रसङ्ञः । सामान्यरूपपत्यभिज्ञानं च प्रकृतेऽप्यस्ति।

अनेका अर्थकियाः करोति विरुद्धाश्च। अत एव न प्रथम: कल्पः। एतच्च पदार्थत्रयवर्ति परामिप्रेतं, तत्त्वदर्शिनां तु सर्व- पदार्थविशेषकल्पनाश्रिष्ठानत्वेनानुस्यूतम् ब्रह्मैव सत्त्वम्, "सत्यश्चानृतश्न सत्यमभवत्" एतेन तिलेभ्य एव तैलम् पयस एव दधि इत्यादिव्यवस्थापि व्याख्याता । इति श्रुतेः । यत् खलु भ्रान्तौ दृष्ट बाधेऽप्नुवर्तते, तदबाध्यत्वात् सत्यम् इति व्यप- स्वानुस्यूतसदात्मना मेदाभावात् तिलपयसोर्दघ्नः तैलस्य चोभयार्थक्रियात्वोपपत्तेः । अतः दिश्यते। यथा शुक्तौ इदन्ता। यतपुनर्न पूर्व नापि बाधेऽनुवर्तते तदनृतम् ; यथा रजतादि- सामान्यरूपग्राहकं प्रत्यक्षप्रमाणमेव इति न विशेषा एव तत्त्वम्। विशेषः । तथा च व्यावहारिकप्रातीतिकविशेषविवर्ताघिष्ठान सन्मात्रमेव वस्तु। यदि च योऽपि मन्यते-न सता नाम सामान्यम् इति, स वक्तव्यः, किं जातिबाघकात् सामान्यविशेषावनुवृत्तव्यावृत्तप्रत्ययप्रमाणकौ द्वे वस्तुनी, तर्हि द्रव्यस्य ताभ्यामभेदा- तदभाव:, उत प्रमाणाभावात् इति? नाद्यः, न तावव्यक्तेरभेद: खादिवदत् जाति- भावात्, अद्रन्ये तदुपाधिनिबन्धनोऽनुवृत्तव्यावृत्तव्यवहार: स्फटिकलौहित्या दिवदयथाज्ञान-

१०० वेदान्तकौमुदी १०१

निबन्धनः स्यात्। न च "शुक्लो गौः" इत्यादिज्ञानस्यौपाधिकज्ञानवदयथात्वमिष्यते। ससम्बन्धमपि भाखवररूपवदज्ञानतमोनिरासि, किमु वाच्यम् प्रमारूपं तथा इति। स्वरूप- अत्र च जातिगुणद्रव्याणामेकत्वप्रख्यानात्। अतौ नैषा कल्पना । ज्ञानं च प्रमात्नपेक्षत्वात् साधारणम्।

नापि सामान्यविशेषात्मकमे कें वस्तु इति कौमारिलादिप्रक्रिया। एवं द्यात्मकम् ननु अनात्मा सर्वोडपि मायामरीच्युदकादिवन्न वस्तु; केवलमात्मवस्त्वेव परमार्थ

अनुवृत्तं व्यावृतं च इति विरुद्धकोटिद्वियालम्बनज्ञानस्य संशयज्ञानवत् प्रामाण्यानुपपत्ते: इति विवेकवतो ब्रह्ममीमांसायामध्यधिकारात् शास्त्रेणापि अस्यैवार्थस्य साध्यत्वात् क्थ

व्यमिचारान्निर्णयेन सह संशयस्य न निर्णयज्ञानेन बाघादपामाण्यम्; किन्तु विप्रति- न वैयर्थ्यम् तदारम्भस्य ; मैवम्, आपातपरोक्षापरोक्षविभा गोपपत्तेः। तत्र च परोक्षविवेकस्य

षिद्धार्थत्वात्। एवमत्रापि। यद्यपि अनात्मप्रपश्चे प्रवृत्तिवारकत्वम्, तथाऽप्यस्योच्छेदहेतुत्वाभावात् तदर्थतत्व- साक्षात्काराय यतमानस्यानुग्रहाय शास्त्रारम्भोपपत्तेः, परोक्षविव्रेकस्यापि तारतम्याच् ; विश्व भेदाभेदवादे यदि सामान्यविशेषयोरन्योन्याभावलक्षणो मेदोडस्ति, तदा प्रपश्चश् चन्द्रद्वित्वादिवदनिर्वाच्यत्वात् तत्त्वसाक्षात्कारेण निवर्तत एव। न च अनि- कथम् तदभावात्माडमेदः, अभेदश्चेत् कथ भेदः? स्वरूपभेदश्र सुतरामैक्याभावः । र्ाच्यत्वमेवाप्रसिद्धम्। कविनाSपि तमोवाय्वादिवर्णनव्याजेन तत्पपिद्धेर्दर्शितत्वात्- अमेदे चैकतरबुद्धयोभयसिद्धेर्न बुद्धयन्तरस्य वैयर्थ्यम्। विशेषविशिष्टस्य च विशेषानु- "व्यसरन्नु भूघरगुहान्तरतः यादित्वाभावान्नास्मिन् पक्षेऽनुवृत्तबुद्धेः प्रमाणताऽपि। केवलस्यानुगमे च भेदवाद पटलं बहिर्बहुलपक्करुचि। एवानुगतव्यावृत्तयोः प्रसज्येत, केवलस्य वस्तुत्वाभावात्। सामान्यस्यानुगमेऽपि न दिवसावसानपट नभसो वस्त्वनुगतिः स्यात्, सामान्यविशेषात्मकचित्ररूपत्वाद्वस्तुनः । बहिरेत्य चाधिकमभक्तगुण: ।।"

"सामान्यं न हि वस्त्वात्मा विशेषश्चित्र एव सः। "किमलम्बताम्बरविलम्रमधः

तत्त्वस्या (नन)न्वयतोSमेदवादश्शब्दान्तरादयम्।।" किम वर्घतोर्ध्वमवनीतलतः ।

इत्युक्तेश्र। तस्मान्नैषोडपि पक्षो रमणीयः । प्रससार तिर्यगथ दिग्भ्य इति प्रचुरीभवन्न निरधारि तमः ॥" अतः सदेकरसब्रह्मणि सर्वेषां विशेषाणां समारोपः । अत्र च यद्यपि बाह्यें सादृश्यादि भ्रमकारणं नास्ति, अद्वैतवादे मेदािष्ठानस्य सादृश्यादेरसम्भवात्, तथा- इति। प्रावादुकाश् प्रपश्चस्येतरेतरामिप्रेतत्वादिप्रतिषेधेन दाडिमीफलमिव स्वरूप

डप्यान्तरो मायादोषो भ्रमकारणमस्ति, सादृश्यादेश्वानियतत्वात्। तदुक्तम्- निष्कुलीचक्रुः । तदाहुस्तत्र भवन्तो गौडपादाः :- "स्वसिद्धान्तव्यवस्थासु द्वैतिनो निश्चिता दृढम्। "अयथार्थधियो बीजमवश्यं बाद्यमेव न। परस्पर विरुध्यन्ते तैरयं न विरुध्यते॥" दृष्टस्तिमिरकाचादिरान्तरोऽपि ह्युपप्नवः ।।" इति। तथा हि- इति। ब्रह्मणः स्वयम्प्रकाशस्य स्वरूपेण प्रामाण्यानज्गीकारान्नाज्ञानावरण विरुध्यते बौद्धानाम् स्वप्रमाणज्ञानस्येव। अतोऽस्मन्मते समारोपो युक्तः । विशेषात्मकमेव जगत् इति बाह्यवादिनः। तेषु कल्पितमेकत्वं सामान्यव्यवहारं प्रवर्तयति द्वयमप्यकल्पित पृथक पृथक वस्तु इति वैशेषिकादयः। सामान्यं विशेषात्मकं बौद्धानाथ् स्वलक्षणप्रमाणज्ञानेSविद्याया असम्भवान्न तेषाममिन्नज्ञानेष्वविद्या- एक वस्तु इति कौमारिला: अनैकान्तवादिनश्। वशादेकत्वसमारोपोडपि। प्रमाणज्ञाने सत्येव जातोऽपि विरुद्धनिवर्तकाभावान्न निवर्तेत । ननु तर्द्यात्मनोऽप्यनिर्वचनीयत्वम् प्रावादुकैर्विरुद्धरूपैण निरूपणात्, मैवम् ; अत एव तत्त्वज्ञानार्थशास्त्रारम्भोऽपि व्यर्थः। न च प्रमारुपमपि ईश्वरज्ञान स्ाश्रयद्वारा भेदकल्पनाया अमेदोपादानत्वात्। धर्मिप्रतियोगिनोर्व्यासज्य वर्तते चेद्रेदः, तदा प्रत्येक-

१०२ वेदान्तकौमुदी त्रिवृत्करणश्रतेः पश्चीकरणोपलक्षणत्वविचार: १०३

गतमेकत्वं तत्सत्तोपादान; यदि प्रतियोगिनमनपेक्ष्य धर्मिण्येव वर्तेत, तदा धर्म्यैक्यं तदुपादानम्। न च नित्यभेदे प्रमाणमस्ति दृश्यते चैकस्मिश्रन्द्रे मेदसमारोपः इति विजातीयानेककार्यव्यवधानेऽपि नीलाकारज्ञानस्य सजातीयनीलाकारज्ञानोपादानत्ववत्

अभेदोपादानक एव सः अनिर्वाच्यस्याधिष्ठानत्वानुपपत्तेश्र। आत्मनश्चाभेदात्मकत्वा- साम्प्रतजबीजाकारावयवानां विजातीयाक्कुरादिकार्यव्यवधानेन सजातीयबीजोपादानत्वम्

न्नानिर्वाच्यत्वम् । इति कल्पना भज्येत। द्वितीये बीजावयवानामल्पतमत्वात् पार्थिवावयवेषु वर्तमाना- व्यतैजसादयवयवानामिव कार्ये स्वजातिव्यवहारहेतुत्वं न स्यात् । तृतीये बीजादक्कुरो ननु यथा मुखाद्यमेदस्य प्रसिद्धं दर्पणादिषु प्रतिमुखादिभेदोपादानत्वम् ; न जायत इति प्रवादोऽस्तमियात्। तस्मादनिर्वाच्य एवात्र कार्यकदम्वं प्रर्ति कारणभावो खलु तत्र मुद्रायोगात् प्रतिमुद्रावन्मुखाद्याकार: ; तथा सति समानपरिमाणत्वम् वक्तव्यः । स च नैकस्याप्यनुपपन्नः । मुखाद्यसन्निधानेऽपि स्थितिश्र स्यात्। परिणामेडप्येवम्। अतोडनिर्वचनीय एव तत्र मुखाद्याकारो भेदश। तथा वनादौ भेदोपादानाऽमेदकल्पना, तत्र कुतो निर्णय इति, किश्च यथैवावयवानां बीजादिचूर्णानाममृदा प्रविष्टानां घटाकारोऽपि इति विचित्रकार्याविरोध एकैकशेनापि, तथा ब्रह्म गोऽप्यवयवानां सहकारिसव्यपेक्षाणामेव उच्यते-मेदस्यैवाघिष्ठानत्वे परमाणोरमेदसमारोपाधिष्ठानम् न परमाणुद्वयं चेत्तथाभावः, तर्हि ब्राह्मणोऽप्यस्ति माया सहकृत्वरी सजातीयानां संयुक्तानामने- एकसिध्यपेक्षत्वात् द्वयस्य। तयोरपि द्वयसिद्धिपुर्वकत्वात् ; किन्तु तदवयवा वक्तव्याः । केषामारम्भकत्वं द्रव्यं प्रति इति नियम आरम्भवादेन। विवर्तपक्षे त्रिवृत्करणस्य तासां तेषामपि प्रत्येकमेकत्वममारोपे तदवयवाः, तत्राप्येवम् इत्यनवस्थितेः परमाण्वैक्यस्य त्रिवृत त्रिवृतमेकैकामकरोत् इति श्रत्या निरूपणात् केवलसजातीयनियमस्य दुर्लमत्वाच्च, समारोपासिद्धेः। अनन्नावयवत्त्वे चोक्तनीत्याऽणोरपि पर्वतपरिमाणत्वप्रसक्कात्। मेदश् "यदमे रोहित रूपं तेजसस्तद्रूपम् यच्छुऊं तदपाम् यत्कृष्णम् तदन्नस्य" इति व्यावृत्तिरूपः । स च व्यावर्त्यव्यावृत्तिमत्परतन्त्रः । स्वरूपैक्यं च न तथा। तस्मान्न सर्वत्र त्रिवृत्करणलिञ्कश्रतेः । न चैवम् एकभूततयैव व्यवहारः प्रसज्येत, भूतान्तरभागस्याल्प- मेदस्याधिष्ठानत्वम्। त्वात्। अल्पचणकचूर्गादिपक्षेपेऽपि हिङ्गवादाविव्ासक्कीर्णव्यवहारोपपतते: । पश्चीकरणं यः पुनः पादपेषु एकं वनम् इति समारोपः सनमूलाघिष्ठानस्यैक्यविघाती; च न श्रतम्। तथा हि-"सन्नूलाः सौम्येमास्सर्वाः प्रजा" इति सदेकरस ब्रह्म महाभूतभेद- नापि गुणोपसंहारन्यायेन वाय्वाकाशयोरिव छन्दोगश्रुतावस्योपसंहारः, तद्वदस्य आ्रमाषिष्ठान श्रयते ; तथा 'त्रीणि रूपाणीत्येव सत्यम्' इति भृतभेदस्य स्वकार्यभेदाघि- 1 छानत्वम्, तत्कार्याणां च पादपानामभेदभ्रमाधिष्ठानत्वम्। अतो जीव इव खम्नाध्यास- तयोर्भोगसाधनत्वं न स्यात् ; मिश्रणेडपि महतो रूपवतो रूपादर्शने तत्तदसाधनत्वादपश्ची- परम्पराया ब्र्ैव सर्वस्या अत्या अध्यासपरम्पराया अधिष्ठानम्। न च वनैक्यवत् ब्रह्मैक्य कृतवदविमिश्रणेऽपि कार्यारम्भोपरत्ेश्च मुधा मिश्रणकल्पना, तेजोऽबन्नानां श्रुवमपि। श्र्ण कल्पितं युक्तम्, प्रत्येकें पादपानां वनत्वाभावात्, समुदायस्य चावस्तुत्वात् तद्गत- प्रपश्चसृष्टावुपसंहियते चेत् तर्हि रूपमपि स्वाभाविकम् पवनाकाशयोरुपसंहर्तव्यं स्यात्। बहुत्वसङ्गयायाश्चैकवस्तुत्वेऽपि वनत्वव्यवहारालम्बनत्वस्य पश्चादिष्वदर्शनादनुपपततेः पाद- न च अमन्यादाविव वाख्वाकाशयोर्भतान्तरस्थरूपादिदर्शीन मिश्रणलिङ्गमस्ति । न च पत्रये तस्या अविशेषिताया विद्यमानत्वेऽपि वनत्वव्यवहाराभावात् अस्मिन्वने सहस्त्र अनुद्भूतत्वात् न तद्दर्शनम् अयुक्तित्वात् न्यायसकृतश्रुतिविरोधेन। पादपा इति मेदेन व्यवहाराच्च उक्तं वनैक्यं समारोपितम्। ब्रह्मैक्यकल्पनायां पुनर्न तथाहि-सत्यप्यमिभावके विपरीतरूपे वहचादौ तुल्यभागक्षेपे च भूतान्तर- बीजं पश्यामः। न तावद्विचित्रकार्यजनकत्वं मेदमूलम्, येनैक्यं कल्पित स्यात्। एकैकस्यापि बीजस्याक्कुरपत्रकाण्डादिविचित्र कार्यदर्शनात्। रूपमुद्धूत दृश्यते, वा्वाकाशयोस्तु विपरीतरूपाभावे स्वरूपेण रूपानारम्भकत्वे चान्यथा रूपमात्राप्रकाशप्रसङ्गात् तदनुद्धतत्वं कथक्कारं युक्तिमत्। न्यायसहकृतश्रुतिविरोधे च अथ तत्नसप्यवयवानां मिन्नानामेव कारणत्वम्। तत्र वक्तव्यम्-कि बीजावष्टव्या स्मृतेरपि स्वार्थाव्यवस्थापकत्वात्। तदाहुः भट्टपादा :- अवयवा अङ्कुरमारम्य चरितार्थाः, अन्य एवादृष्टानुकृष्टाः पत्राध्यारभ्य फलाद्यारभन्ते, "यत्राप्येकं श्रतौ कर्म स्मृतौ चान्यत्प्रतीयते। किं वा बीजावयवा बीजान्तरमारभम्ते, परे तु अब्कुरादि बीजान्तरादर्बाक्। भादये मिथस्तयोर्घिरोधे तु श्रौतेऽनुष्ठानमिष्यते " इति ।

१०१ बेदान्त कौमुदी कार्यस्या निर्वाच्यत्वव्यवस्थापनम् १०५

यद्यपि पञ्चानाममिश्रणनिषेधो नास्ति, तद्विधौ च त्रयमिश्रणं लभ्यते, तथाऽपि इति न्यायवार्तिक कारैर्निरूपितत्वात् इति चेत्, तदयुक्तम् ; दग्धपटादेः कारणतन्त्वादि- लयः पिध्य इति वचनमिवानुत्प्रेक्षिकपश्चवचने बाघक भवत्येव। ततस्त्रिवृत् करणपक्ष एव नाशेनापि प्रलयाभ्युपायात् कार्यशून्यं कारण प्रलय इत्यनुपपत्ते: । कार्यस्य निरन्वयनाशे साधीयान्। वस्तु वा पश्चीकरणम्, यथासम्प्रदायं मायावादख्वात्; मायायाश्च च न कारणावस्थानेन प्रयोजनमपि पश्यामः । शक्तयात्मनाऽपि कार्योच्छेदेजत्यन्तासत सावयवत्वानवयववत्त्वाभ्यां रूपवत्त्वारूपवत्त्वाभ्यां तथा सत्त्वासत्त्वाभ्यामनिर्वाच्याया एव उत्पत्तौ नियतकारणानिरूपणात् अकस्माद्वा यस्मात् कस्माचिद्वा कार्योत्पत्तिसम्भ- अव,च्यविचित्रकार्ययोनित्वस्य ब्रम्मोपाश्रयणेन युक्तत्वात् दावानलादिससर्गलब्घरौद्रस्पर्शा- बात्। अतो न कार्यकारणव्यवस्था काचित्स्यात्। केनाप्याकारेण कार्यस्य कारणेडन- तिरेके पवनस्यानुभूयमानेऽपि रूपानुभवाभावात्। वाय्वाकाशयोभृतान्तरमिश्रणे दोषा- वस्थाने कारकव्यापरस्य निर्रर्थकत्वप्रसङ्गाच्च। कारणस्य निष्पन्नत्वेनातिशयानपेक्षणात् भावाच्। सम्भावितार्थस्मृत्यनुमितश्रत्या पश्चीकरणं निर्णेतु शक्यते। कार्यस्य चासतः तदाधारार्थताविरहात्। न च सतो विनाशोऽपि कार्यत्वादुक्तन्यायेन इतश्र द्वैतस्य मायामयत्वमास्थेयम्। तथा हि-प्रत्यक्षादिः कुम्भादीनामेकान्तेन कारकव्यापारसाध्यः, सदसतोश्च नाशजन्मनी चेदात्मखपुत्पादेरपि किं न स्याताम्।

सत्त्वस्य व्यवस्थापने व्यापृतश्वेत् प्रध्वस्तो घट इत्यादसत्त्वव्यवस्थापने न व्याप्रियेत, ब्रह्मणस्सत्त्वव्यवस्थापक प्रमाणमिव, व्याप्रियते च । तेन गम्यते ब्रह्मसत्त्वविलक्षणम् अत्राह साङ््य :-

कुम्भादीनां सत्त्वम् इति। अथ चिराचिरत्वेन तुल्यत्वामावेऽपि कालनस्तुल्यमेव बाध्यत्वे सत्यम्; न जन्मविनाशौ कस्यचित् ; किन्तु व्यक्तितिरोभावौ तद्यवहारनिर्वाह कौ नास्त्येव, तत्त्वानुभूतेरेव प्रमाणत्वात्। प्रत्यक्षादेरपि तत्त्वावेदकतयैव प्रामाण्यस्य इति लयेऽपि सूक्ष्मरूपेण स्थितस्य स्थूलरूपेगाभिव्यक्तिः कारकव्यापारफलम् इति वक्तव्यत्वात् । अतो न प्रत्यक्षादिसिद्धस्य कुम्भदिसत्त्वस्य ब्रह्मसत्त्वस्येव केनापि सत्कार्यवादिनां प्रक्रिया। नैयायिकोडप्याह- कदाचिदपि बाघ: सम्भाव्यते, देहात्मप्रत्यक्षस्य देहस्यान्नरसविकृतित्वस्य गुडादेरिवे- क्ष्वादिविकृतित्वस्य ग्रहकमूलप्रत्यक्षेण बाघादप्रामाण्यं युक्तम्। अत्र तु तन्नास्ति इति । तच्चैतन्न, कस्मात् ? उत्पत्तिविशेषकत्वात्। व्यक्तिरुत्पत्तिविशेषः । कथ? नानु-

यद्येवं तर्हि घटप्रत्यक्षस्य पूर्वभाविपिण्डप्रत्यक्षेण बाघादपामाण्यं कुतो न स्यात्, पजातविशेषस्य व्यक्तिर्यतः । अथानुपजातविशेषं व्यज्यत इति मन्यसे, नित्यं व्यक्ति:

एवं ततोऽपि पूर्वावस्थाग्राहकप्रत्यक्षान्तरेण उत्तरोत्तरप्रत्यक्षस्य बाघादप्रमाणत्वं केन स्यात्। एतेन तिरोभावोऽपि व्याख्यातः । तिरोभाव इति विद्यमानतैव नक्षत्रादिवत् न किश्चिन्निवृत्त चेत्, तन्न युक्तम्; न ह्यनिवृत्तविशेषस्य सर्वेषामग्रहणं युक्तिमत्। वार्येत? एवं घटप्रत्यक्षेण तद्ध्वंसप्रत्यक्षस्यानुमानादौ च तुल्यमिदम ; तेन तत्तदवस्था- नक्षत्रादेरपि कस्यचित् दर्शनात्। नित्य कार्यपक्षे च पूर्वापरभावव्याप्तः कार्यकारणभावोऽपि व्यवस्थापनशूराणां सर्वेषामविरोधेन प्रामाण्यम्, रज्जुभुजक्गादियोधानामपि तत्प्रसङ्गात्। तथा च त्वयैव अध्यक्षादेरतत्त्वावेदकत्वमावेदितम्। कुतस्त्यः १ व्यक्तेरपि नित्यत्वे व्यङग्यत्वं न कारकप्रयोजनमपि। आगन्तुत्वे चासत्कार्य- वादप्रसञ्ञ इति। एवं नासत्कार्यवादे सत्कार्यवादे वा जातिनाशौ। अनिर्वाच्याविद्या- किश्च तत्त्वानुभूति: प्रमा इत्यत्र, तस्य भावः तत्त्वम् अनुगत वस्तु न व्यभिवारि निर्वाच्यावेव परिशिष्टौ कार्येण सहैव- व्यभिचारात्मककलप्तमिथ्यात्वयोग्यतासम्पन्नम् शुक्तिकलधौतादिवन्न भवति इत्यर्थः । न च तादश कुम्भादि, ततः कर्थ तदनुभूतिः स्यात् तत्त्वानुभूतिः । न च रज्जुभुजङ्गा- सतो हि मायया जन्म युज्यते न तु तत्त्वतः ।

देर्ज्ञानमात्रनिवर्त्यत्वान्मिथ्यात्वम् कुम्भादेश्व मुद्गरादिना तदनिवर्तकेन निवर्त्यत्वातद्वै- तत्त्वतो जायते यस्य जातं तस्य हि जायते।

लक्षण्यम् इति वचनीयम्, कुलालादेः प्रमाणव्यापारे सति जायमानत्वाच्च इत्यपि। असतो मायया जन्म तत्त्वतो नैव युज्यते।

ईश्वरज्ञानेन प्रपश्चम्वंसाभ्युपगमात्, जन्मनाशयोरेव दुर्निरूपत्वाच्च। वन्ध्यापुत्रो न तत्त्वेन मायया वाऽपि जायते।।

ननु कथ दुर्निरूपत्वम् प्रलयशब्देन च कार्यशन्यं कारणममिधीयते, न पुनः इति गौडपादीयोक्तेश्। कुलालादिव्यापारस्यापि न कुम्भादेः परमार्थसत्त्वाक्षेपकत्वम्। कार्यस्य कारणे लय: प्रल्यः । एवं सत्यसदुत्पद्यते सन्निरुध्यत इत्ययमर्थ उक्तो भवति यथा खलु मायाविनो वर्णिकाअदणादिव्यापारो व्याघ्रादिमावाय न व्याघ्रादिमावपरमार्यत्व- 14

१०६ वेदान्तकौमुदी प्रकरणारम्भप्रतिज्ञा १०७

माक्षिपति। तस्मादद्वैतमेव तत्त्वपदार्थः । सर्व चानेकातमकम् एकवस्तुसापेक्षम् निर्व्यापारोऽस्त्यधिकारी इत्यकाण्डेऽपि मुण्डनं कार्यते। अत उक्तम्-प्राधान्येनेति तत्समुच्चयरूपत्वात्। अत एकबुद्धिपूर्वकानेकबुद्धिश्चन्द्रादाविव भ्रान्तिः । एकबुद्धिस्तु शास्त्रीयचतुःसूत्रिकायां किश्चित् किश्चित् बालव्युत्पादनाय वक्तु प्रकरणमिदमारब्ध नानेकबुद्धिमपेक्षते, अनेकबुद्धिविषये तस्या निरालम्बनाया उदयासम्भवेनाने कबुद्धे- तेन सूत्रावलम्बनम्। अत्र हि संक्षेपेण शारीरकार्थस्य समाविष्टत्वात्। न पुनः- रेतत्प्रतिकूलत्वात्। अनेकालम्बनायास्तु बुद्धेरेकबुद्धयालम्बनस्य विषये निवेशसम्भवेनैक- बुद्धेरप्रतिकूलत्वात्। ततोऽप्यद्वैतम् परमार्थः । "एकं सद्विपाः बहुधा वदन्ति" इति "उपोद्धातः पदश्चव पदार्थः पदविग्रहः ।

वेदस्तीर्थकराणां सदादिविकल्पालम्बनमविकल्पमद्वैतम् सत्यमाह। चालना प्रत्यवस्थान व्याख्यानं तस्य षडिधम्।।"

भगवत्पादाचार्या अपि- इति व्याख्यानमेवारब्षम्। अतो न पदशो व्याख्याय

"सदसत्सदसच्चेति विकल्पात्प्राग् यदिष्यते। यदुपन्यस्य जिज्ञास्यं पञ्चाङ्ग्यायमानतः ।

तदद्वैतं समत्वाच्च (तत्तु) नित्यं चान्यद्विकल्पितात् ॥" निर्णींत पञ्चधा ब्रह्म वेदव्यासेन तन्नुमः ।।

इति। मण्डनमिश्राश्च :- प्रपद्यन्ते प्रवादिनः कश्चिदर्थस्वभावमेकं यस्यायं पश्चषडवा यश्चात्र परसिद्धान्ते पूर्वाचार्योक्तदोषोद्धारः, सोऽपि तस्य दोषत्वव्यवस्थापनायैव।

इत्यादिप्रमेदसङ्गह इति। तेनाद्वैतविकलपावलम्बनानां प्रमाणाभिमतानां व्यवहारे विसंवा न खलु कण्टकोद्धारस्तस्य पादतलदूषणत्वं प्रतिषेघति। शिष्याणां पुनः स्थापनार्थमूहाय च

दस्यादर्शनाद्यावहारिकं प्रामाण्यम्, न तत्त्वावेदनलक्षणम्। अतो नोडद्वैतम् सर्वथोपपन्नम्। इति सकलमनाविलम्।

उद्धिन्ननीलदलनीरजराजलक्ष्मी- इदश्वाद्वैतम् सन्दिग्धत्वात् सपयोजनत्वाच्च विचारगोचरः । सन्देहश्र साधारण- लक्ष्मीकटाक्षवलया र्पितलक्ष्मवक्षाः । प्रतीतिमन्तरेण नावतरति इति साध्म्यवदस्यापि लोकतो वेदतो व सम्पाद्यत्वं इति समपादि। इद तत्सत् अर्थे वस्तु इति सामान्यरूपेण दयाद्यात्मना तस्य प्रसिद्धत्वात धर्मवत्, द्वैतस्य श्रेयस्तनोतु भवतां भवतापहन्ता

मिथ्यात्वोपपादनेन सम्भावितविषयत्वाच्च शास्त्रस्य संभावितविषयत्वात् आरम्भोऽपि चक्रायुध: श्रुतिवितानविनीततत्त्वः । गौरीपर्ती गौरमयूखलेखया सम्भाव्यते । अधिकारिणः प्रमितिजनको वेद इति न्यायाद्। अनधिकारिभिः कुतू- हलादिना शास्त्रमिदमुपाश्रितमपि न फलपर्थवसायि इति नासम्भावितप्रयोजनत्वाशक्कापि। विभ्राजिंत बभ्रुजटावमृष्टया।

न खलु शूद्धादिना क्रियमाणमगिहोत्ादि न फलावसानम् इति स्यात् अध्वरशास्त्रस्या- वन्दामहे मन्मथदाह उल्लल-

सम्भावितप्रयोजनत्वाशक्का। विषयप्रयोजनसूत्रणाय च प्राधान्येन प्रथम सूत्रम्। तदुक्तम् त्कपालखण्डत्रमया भवच्छिदम् ।।

तन्त्रान्तरेऽपि- इति

"अथातो धर्मजिज्ञासासूत्रमाद्यमिदं कृतम् । घर्मारव्यं विषयं वक्तु मीमांसायाः प्रयोजनम् ॥" क्लो. वा. 1. 1.11. भगवतो रामाद्वयस्य कृतौ वेदान्तकौमुदां

इति। आभ्यामाकृष्टोऽप्यधिकारी सम्भवति। न च अधिकारिणा एते। दृश्यते हि प्रथमोऽध्यायः समाप्तः।।

वेतनादिना व्यापारस्य कर्तुरभावे खेनाप्यनुष्ठानम् सति प्रयोजनादौ। न च दिवाकीर्ति-

आत्माश्रयादीनां लक्षणकथनम् १०९

तावद्रवति। ततः संशयः, किमयं स्थाणुः पुरुषो वा इति। तदनन्तर कारणोपपत्तिसत्वे ॥ श्रीः ।। विपर्ययेऽनिष्टापत्तितो भवितव्यतात्मा भवति प्रत्यय ऊहरूपस्तर्कः - पुरुषेणान्येन भवितव्यम्

अथ द्वितीयोऽध्यायः ॥ इति। अनिष्टापत्तिस्तु (सततमिह वा भान्वाह यतिनाजेति) "न शक्यम् तृणमात्रकेणापि स्थातुमत्न किं पुनरियता स्थाणुना" इति। एतच् सर्व सम्भावनायां व्यक्तमेव।

-: 0 :- तथा चेत्थ प्रसङ्कात्मनाऽप्रसक्कात्मना वा इर्द ब्रह्म इति व्यवहर्तव्यं जगज्जात्यादि- हेतुत्वात् व्यतिरेकेणाविगीतवत्, सजातीयविजातीयाद्यवच्छिन्नम् वा । "सजातीय-

यस्य स्वात्सविभज्य स्फुटमिव कमलामालयं मङ्गलानाम्। विजातीयव्यवच्छेदो वा व्यवहारसिद्धिर्वा लक्षणपयोजनम्" इति उदयनेनोदीरणात्

घत्ते वक्ष: क्षमायां भ्रममिव विदघत्तार्किकाणां पुमर्थैः इत्युक्तौ हेतोरसिद्धत्वात् जगज्जात्यादिकारणत्वाभावस्य चेष्टत्वादसम्भवः, तस्यैव च लक्षणत्वात्। अत एव तर्कविशेषा अपि नात्र सावकाशाः । सोडस्मान् संसारचक्रश्रमभिदुरदशां लिक्कतु ग्लानबोधान् । तथा हि-स्वस्याव्यवहितस्वापेक्षणमात्माश्रयः। अस्य च सम्बन्धद्वारभेदा- अथ "जन्मादस्य यतः" इति ब्रह्मणो लक्षणं निरूपणीयम्, प्रमाणादिविचारस्य दाभासत्वम्, यथा प्रमेयत्वस्यात्मनि वृत्तौ। कचित्नैवमपि-यथाऽनेककालस्थस्य घटस्य स्वरूपविचारापेक्षत्वात्। अत्र केचित् व्योमादिमहाभूतानां भौतिकानां च ब्रम्माण्डादीनां पूर्वक।ववृत्त्यात्मन उत्तरकालवृत्तिमात्मान प्रति कारणत्वे। अन्योन्यस्याव्यवहितान्योन्या- जन्मान्तगमकहेतुप्रयोजनान्यथानुपपत्त्योर्वक्तुमशक्यत्वादसम्भवि लक्षणमिदमाचक्षते। तथा पेक्षणमन्योन्याश्रयः। अस्य व्यक्तिमेदादुद्धारः, यथा ज्ञानेन संस्कारस्य, तेन च हि-लक्षणं तावत् प्रसञ्ञाप्रसङ्कविग्रहं केवलव्यतिरेकि। अभ्युपगतव्याप्यं प्रति [अ]व्या- प्येनानिष्टप्रसञ्जनं च प्रसङ्गः । प्रसञ्जनं च स्वीकारार्हताबोधनम् अथ (व्यापिः) ज्ञानस्य जनने। अन्तरितस्यापेक्षितत्वे तदेव द्वयमात्माश्रयोऽन्योन्याश्रयश्च चक्र्कम्, यथा-बीजेनाक्कुरः, तेन च स्तम्बः, तेन च बीजम् जन्यत इत्यत्न। विरुद्धसमुच्चयो अस्ति ह्यप्रसक्कोडपि सम्भावना यदि जल सहकारिभिस्सपत्स्यते तदा मे तृषं शम- यिष्यति इति, मैवम् ; प्रसञ्जनं च स्वीकारार्हताबोधनम् इत्याह आहार्यारोपरूपताया- व्याघातः। अस्य च कालमेदादिनोपाधिनाSनवकाशः यथा जननादौ। उपपादोपपादक- प्रवाहोऽनवधिरनवस्था। क्रियायाः परम्परानन्त्यानपेक्षणादस्या उद्धारः । यथा सामग्रया स्तर्कस्योक्तत्वात्। सम्मावनाया अपि तथात्वात् इतरलक्षणस्य तदुपकरणत्वात्, यथा कार्यजननाय स्वसामग्रधानन्त्यानपेक्षणे । तामेतामधो घावन्तीमनवस्थामावक्षते। कचि- स्वव्याघातकमुत्तरं जाति: इति तात्पर्येण लक्षणं विवक्षन्, प्रयुक्ते हेतौ समीकरणाभिप्रायेण नैवमपि -- यथा स्वाश्रये मिन्नबुद्धिजननाय स्वगतमेदानुपजीवनादपि मेदस्यानन्त्य- प्रसङ्गो जाति: इत्यवोचत् । कृते हि हेतुप्रसक्गे खवव्याघातकत्वस्यावतारयिंतु शक्यत्वात्। एवमत्राप्याहार्यारोपसम्पादनार्थ यत्किश्चिदुपलक्षणत्वेनोचे। अतो न दोषः। तथा प्राग्लोपादिदोषात्-

च न्यायविदामप्रणी: आचार्यवाचस्पतिः स्मृतिरूप इत्याद्ध्यासलक्षणेऽवभासपद- "प्रागलोपा विनिगम्यत्वप्रमाणापगमैभैवेद्।" मुद्धत्य, "अवसन्नोऽवमतो वा भासोऽवभास: प्रत्ययान्तरबाधश्चास्यावसादोऽवमानो वा। अनवस्थितिमास्थातुरचिकित्स्या त्रिदोषता ।। एतावता मिथ्याज्ञानम् इत्युक्त भवति। तस्येदमुपव्याख्यान पूर्वदृष्टेत्यादि" इति विवक्षा- विशेषेण व्याचकार। मिन्ने मेदस्थित्यद्रीकारे मैदव्यवहाराय पूर्वमेदवैयर्थ्यम्। अनेकमेदानां युगपद्धर्मिसम्बन्धे किमेदविशिष्टे किम्भेदस्थितिरनवस्थितिः, युगपदनन्तभेदग्राहकाभावाच्च। तामेतामूर्ध्व "अविज्ञाततत्वेडर्यें कारणोपपत्तितस्तत््वज्ञानार्थमूहस्तर्कः" इति च अक्षपादा- घावन्तीमनवस्थामाचक्षते। स्वाभ्युपगतदोषतुश्यता प्रतिबन्दी विशेषादनवकाशोऽस्याः। चार्य: । पुरोवर्तिन्यू्ध्वें धर्मिणि सामान्यतो ज्ञातेऽविज्ञाततत्वेडनिर्णीनयथास्वरूपे जिज्ञासा यथा धूमानुमाने (वाविशत्या)परतिबन्दां तर्कानुकूलत्वाद्विकल्पेनान्वययोग्येनैकस्मिन्नभ्युपगते

११० वेदान्तकौमुदी महाविद्यानुमानस्वरूपोपवर्णनम् १११ तदेकदेशान्वयनियम निर्धारणाशक्यत्वमविनिगमस्सत्प्रतिपक्षहेत्वोरिव निर्धारथितुं शक्या- न्वययो: परस्परप्रतिक्षेप एव पर्यवसानात्। अथ महाविद्याऽनुमानेन जगदनित्यत्वं साध्यते; तथा हि- केवलान्वयिनि व्यापके प्रवर्तमानो हेतुः पक्षे व्यापकप्रतीत्यपर्यवसानवलादन्वयव्यतिरेकि साध्याभिमतं

ननु अन्यतरमादायाविप्रकृतस्योपपत्तिसम्भवेनाविनिगमस्य दोषत्वमेवानुपपत्नं साधयन् महाविद्या इत्युच्यते। तस्य च महाविद्यात्वमसिद्धयादिसकलदोषविरहात्।

केवलं पुंसः तत्र यदि संशयस्स्यात् स च किं न स्यात् इति चेत्, न; भावानव- प्रमेयत्वादीनां निर्णीतापक्षवृत्तित्वेन पक्षधर्मत्वासिद्धेरसम्भवात् केवलान्वयिसाध्याभावा

बोधात्। प्रमाणासम्भवेन कश्विदपि (इति)विशेषः कथमभ्युपगन्तुं शक्यो यमादाय प्रसिद्धौ साध्याभावाधिकरणविवक्षाऽसम्भवेन यस्य कस्यचिदुपाधित्वेनाभिधीयम,नस्या-

वस्तुगत्याऽप्येकस्यान्वयः स्यात्। ननु एवं प्रमाणाभावदोषस्स्यात्, नाविनिगम इति वश्यकपक्षेतरत्वदोषग्रस्तत्त्वेन उपाधित्वासिद्धौ व्याप्यत्वासिद्धेरपि निरस्तत्वात्।

चेत्, तस्याविनिगमोन्नेयत्वेनाविनिगमस्यैव प्रथमोपनतस्य उपन्यासौचित्यात्। बाहुल्य- अथ सवर्गापूर्वादिकं कस्यचित् प्रत्यक्षम् प्रमेयत्वात् करतलादिवत् इत्यत्र दृष्टमपेक्ष्याबाहुल्यद्ृष्टतया दुर्बलस्यानुपगमार्हता उत्सर्गः। तदथा स्वस्थस्य जानतो ज्ञाने केवलान्वयिन्यप्ययोगिप्रत्यक्षत्वमुपाघिः । तथा च न सर्वज्ञकर्तृशून्यं (स)कार्यनू प्रामाण्याप्रामाण्यनिर्धारकप्रमाणानुपनिपाताविशेषेऽपि विना बाधकं प्रामाण्यमभ्युपगच्छन्तं आकाशवदकार्यत्वप्रसङ्गात् इति केवलव्यतिरेकिण्यपि कर्तशून्यत्वमुपाधिः, तदसारम्; प्रति स्यास् न तु[भ]प्रामाण्यम्; यं तर्कमतेनावलम्ब्याहुः- योगिनमनङ्गीकुर्वतो न तद्यवच्छेदायायोगी इति विशेषणम् यतः। प्रत्यक्षत्वस्य साध्य

"तस्माद्वोघात्मकत्वेन" इत्यादि। व्याप्तौ सत्यां साघनाव्यापकत्वार्थमेवायोगिविशेषणोपादानात् पक्षेतरता च।

ननु बलवदेककोटिकसंशयत्वात् उत्सर्गस्य स कथ तर्क: स्यात् इति चेत्, न ; अथायोगिप्रत्यक्षता चातदपेक्षिता विप्रकर्षोपलक्षणम्, नैवम् साधुः विप्रकृष्टत्वे

उत्सर्गस्य सम्भावनायाश्चार्थस्थित्यनुकूलतयाऽवलम्ब्यत्वात्, संशयस्यानेवभावात् उत्सर्ग- सति प्रत्यक्षत्वोपांधे: पक्षेतरत्वात् साध्यव्याप्तौ सत्यां साधनव्याप्त्यर्थ विशेषणोपादानात्

स्थैककोटियथात्वात्। संशयस्य कोटिद्ियावगाहित्वम् सुगमासुगमयोरसुगमदुर्बल्त्वं एतस्यैव पक्षेतरलक्षणत्वात्। अविभ्रकृष्टत्वमेवोपाधिश्चेत्, तस्य विषमव्यापकत्वे यत्पुन-

कल्पनागौरवं, दृष्टजातीयम पेक्ष्यादृष्टजातीयं दुःखेन प्रतीयते समपेक्ष्य बहु इत्याद्यखिल- र्विपरकृष्टम्, न तत् कस्यचित् प्रत्यक्षम् इत्युदाहरणाभावात् साध्यव्यापकत्वम्। उपाधे:

जनानुभवसिद्धमेतत् ; यथा नैयायिकादीन् प्रति क्षित्यादिषु प्रतिकार्य कर्तणां मिन्नाना- समव्यापकत्वे चाविप्रकृष्टत्त्वं विप्रकृष्टाभावत्वमेव चेतत्न करतलादौ इति साध्याव्यापकत्व-

मभ्युपगमापादके; यथा च सौगत प्रति प्रत्येक कारणानां समर्थानामनेकसमानदेश मेव; विप्रकर्षासहत्व चेत् नित्यानुमेयादौ, तर्हि कालादिविप्रकर्षाभावे तद्धावेऽपि साध्या-

कालनील। दिव्यक्त्युत्पादापाद के च दूषणानुकूलमिदम्। तदेतद्यतिरेकेण कल्पनालाघवं भावादसाध्यव्यापकत्वम्। विप्रकृष्टान्योन्याभावत्वं चेत् अविप्रकृष्टत्वम्, तर्हि पक्षव्यव-

साधनानुकूलं समर्थानेककल्पनागौरवं समर्थाल्पकल्पनालाघवम् इति चाहुः। प्रामाणिका- च्छेदार्थमेव विशेषणम् ततः पक्षेतरता। अर्थतः नित्यानुमेयेऽन्योन्याभाववत्त्वेऽपि

व्यवहार्यमसमाधेयजातीयमौचित्यं वैयात्यनामकम्। तस्य भेदाः प्रश्नवैयात्यादयः । साध्याभावात् न समव्याप्तिश्चेत्, तर्हि तत्तायां कस्यचित्प्रत्यक्षत्वेऽपि विशिष्टोपाध्यभावान्न

प्रश्नविषयम प्रमिण्वति प्रष्टरि प्रश्नानौचित्यं प्रश्नवैयात्यम्। यथा वस्तुनि विधिनिषेधयोः साध्यव्याप्तिरेव।

किमिच्छसि इति प्रमाणव्यवहारे सौगते अप्रतिसमाधेयप्रश्नपरम्परायां मौनं वैयात्यम् एवं कर्तृशून्यत्वोपाधावपि कर्तृपदस्य पक्षमात्रव्यवच्छेदार्थत्वात् पक्षेतरता दुर्वारा इत्याहुः। पक्षद्वयेऽपि व्यतिरेकान्वयव्याप्त्योरयोगात् अन्वयव्यतिरेकनियतोपाध्यनुपपत्तेश्र। ततो

स एते, सोद्धारास्तर्का नात्रावसरं लभन्ते; तथा हि-यदि जगज्जात्यादि तत यत्किश्चिदेतत्। केवलान्वयिसाध्याभावाप्रसिद्धत्वेनैव च साध्याभाववन्मात्रवृत्तित्वसाध्याभाव-

एव तदात्माश्रयः, जन्म नाशतो नाशतश्र जन्म इत्यन्योन्याश्रय इत्यादिपकारेणवकाशो साघ कसमानवलसाध्याभावसाघकाधिकबलरूपाणां विरुद्धत्वा नैकान्तिकत्वप्रति पक्षताधाना-

वक्तव्य: अन्माधमावे च कर्थ नः स्यात्। मपि अनुपपत्ते: विपक्षाभावेन विपक्षवृत्तित्वाशङ्काSसम्भवेन तन्निवृत्त्यर्थ तर्काकाडक्षाभावेन तर्क विरहादीनामप्यदूषणत्वात् इति। सा चेय महाविद्या बहुप्रकारा; काचिदन्वयव्यति-

११२ वंदान्तकौमुदी पृथिव्याद्यनित्यत्वे महाविद्यानुमानानि ११३

रेकिण: पक्ष पक्षीकृत्य प्रवर्तते, काचित् सपक्षम् काचिद्विपक्षम्, काचित् साध्यम्, यद्यपि ब्रक्मणि नित्यवृत्तित्वरहितो धर्मो व्याहतः, तथाऽप्येतत्पृथिव्यादीतरानित्ये

काचित् साध्याभावम् इति। नित्ये च ये वर्तन्ते, तेषु यदेतत्पृथिव्यादीतरानित्यनित्यवृत्तित्वं धर्मः तद्रहितो धर्मो ब्रह्मणि न व्याहतः। एतत्पृथिव्यादीतरनित्यवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणम् इत्युक्ते तल्न पृथिव्यादि अनित्यम् कार्यत्वात् कुम्भवत् इत्यन्वयव्यतिरेकिणि महाविद्या व्याघातः । यस्य कस्यचिदपि ब्रद्मधर्मस्य एतत्पृथिव्यादीतरनित्यब्रह्मनिष्ठत्वेन तद्रहितत्वा- नुपपत्ते:, तन्निवृत्त्यर्थमनित्यग्रहणम्। एतत् पृथिव्यादीतरनित्यनिष्ठत्वरहितघमस्य ब्रह्मणि तदितरस्मिश् वर्तन्ते धर्माः, तेषु पक्षतदितरवृत्तित्वं नाम धर्मः तदत्यन्ताभावश्च स्वस्वेतर- व्याहतत्वेप्येतत्पृथिव्यादी तरानित्यनिष्ठत्वर हितधर्मस्याव्याहतत्वात्।एतत्पृथिव्यादीतरा वृत्तित्वानाक्रान्तत्वं तद्वांश्र स्वस्वेतरवृत्तित्वानधिकरणम्; स चासावनित्यनिष्ठश्च तेन नित्यनिष्ठत्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणम् इत्युक्त चाप्रसिद्धविशेषणता। न ह्येततपृथिव्या- स्वस्वेतरवृत्तित्वात्यन्ताभाववद नित्यनिष्ठघर्मवान् पक्ष इति प्रतिज्ञार्थः। अय च प्रमेय- दीतरानित्यत्वसिद्धे: पूर्वम् एतत्पृथिव्यादीतरानित्यनिष्ठत्वरहितस्यानित्यनिष्ठत्वं शक्याघि- त्वादिहेतु: स्वस्वेतरवृत्तित्वानाक्रान्तानित्यनिष्ठघर्मवत्त्वं पक्षे गमयन् अनित्यत्वमन्तर्भाव्य गमम्, तन्निवृत्त्यथ नित्यपदम्। गमयति। न हि पक्षेऽनित्यत्वमनधिगम्य पक्षमात्रनिष्ठस्यानित्यनिष्ठत्वं शक्याघिगमम्। नापि पक्षे पक्षमात्रनिष्ठानित्यनिष्ठधर्मवत्त्वमनधिगम्य तदितरवृत्तित्वानाक्रान्तानित्यनिष्ठ- नित्यनित्यनिष्ठत्वर हितानित्यनिष्ठस्यैतत्पृथिव्यादीतरानित्यत्वादेससुप्रसिद्धत्वात् एतत्पृथिव्या- धर्मवत्त्वं शक्याधिगमम् ; पक्षव्यतिरिक्तमात्रवृत्तिधर्मस्य पक्षे व्याघातेनोपसंहर्तुमशक्यत्वात्। दीतरानित्यनित्यवृत्तित्वरहितो धर्मः एतत्पृथिव्यादीतरानित्यमात्रवृत्तिर्वा नित्यमात्रवृत्तिर्वा, तदिद व्यापकप्रतीतेर नित्यत्वा दिकम नालम्ब्यानुत्पत्तिरूपमपर्यवसानमाहुः। एतत्पृथिव्याद्येतत्पृथिव्यादीतरानित्यमात्रवृत्तिर्वा, एतत्पृथिव्यादिमात्रवृत्तिर्वा, एतत्पृथिव्यादि

इदानी सपक्ष पक्षीकृत्योच्यते-अयं घट एतद्धटपक्षीकृतपृथिव्याद्यन्या- ब्रह्मव्यतिरिक्तनित्यमात्रवृत्तिर्वा, एतत्पृथिव्यादिब्रह्ममात्रववत्तिर्वा ? प्रथमतृतीयपश्चमा ब्रह्मणि व्याहताः । द्वितीयस्त्वनित्यनिष्ठग्रहणेन दूरनिरस्तः । षष्ठस्य त्वनित्यनिष्ठत्वम् एतत्पृथिव्या- न्यानित्यान्य: मेयत्वात् आकाशवत्। एतद्धटपक्षीकृतपृथिव्याद्यो: ये अन्यत्वे तदुभयत्व- दयनित्यत्वमन्तर्भाव्यैव सिद्धयति ब्रम्मनित्यत्वस्योभयवादिसिद्धत्वात् इति एतत्पृथिव्या- रहित: एतद्धटपक्षीकृतपृथिव्याद्यन्यान्यः स चासावनित्यश्च तदन्यत्वाधिकरणम् इत्यर्थः । द्यनित्यत्वसिद्धि: एतद्धटपक्षीकृतपृथिव्याद्यन्यान्यानित्यान्यत्वं च एतद्टान्यत्वेन वा स्यात्, पक्षीकृत- अथ साध्य पक्षीकृत्योच्यते-अनित्यत्वम् अनित्यत्वान्योन्याभावव्यतिरिक्त एत- पृथिव्याद्यन्यत्वेन वा स्यात्। पूर्वस्मिन् व्याघातः, न ह्यय घट एतस्माद्धटादन्य इति त्पृथिव्या दिनिष्ठात्यन्तभव प्रतियोगिनिष्ठत्वरहिताधिकरणम् मेयत्वात् घटवत्। अनित्यत्वा सम्भाव्यते। द्वितीये तु पृथिव्याद्यनित्यत्वसिद्धिः, यदि पक्षीकृतं पृथिव्यादि नानित्यम्, न्योन्याभावव्यतिरिक्तश्वासावेतत पृथिव्यादिनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिनिष्ठत्वम्, तद्रहितश्रा- कथ पक्षीकृतानित्यान्यत्वं घटे स्यात्। न्योन्याभावो वा स्यात् ; तस्य ख्ातिरिक्तत्वे सति इति विशेषणायोगात्। तत्त्वे सति अथ विपक्षीभूत ब्रह्म पक्षः एतत्पृथिव्यादीतरानित्यनित्यवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधि- एतत्पृथिव्यादिनिष्ठान्ताभावप्रतियोगिनिष्ठत्वरहितो वा। आद्यो व्याहतः; न ह्यनित्यत्व-

करणम् मेयत्वात्। अनित्यनिष्ठाधिकरणम् इत्युक्ते प्रमेयत्व।दिभिरनित्यनिष्ठैरेतत्पृथिव्यादि- मनित्यत्वव्यतिरिक्तम् इति सम्भवति। एतत्पृथिव्यादिनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिनिष्ठत्वरहित

नित्यत्वेऽप्युपपद्यमानैर्थान्तरता स्यात्, तन्निवृत्त्यर्थमेतत् पृथिव्यादीतरानित्यनित्यवृत्तित्व- श्रानित्यत्वे तर्थ्ेव स्यात्, यद्यनित्यत्वं एतत्पृथिव्यादिनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगि न स्यात्

रहितग्रहणम्। एतत्पृथिव्यादीतरानित्यनित्यवृत्तित्वरहिताधिकरणम् इत्युक्त नित्यत्व- इति अनित्यत्वस्यतत्पृथिव्यादिनिष्ठत्वसिद्धिः अनित्यत्वस्यान्योन्याभावमुपादाय घटे साध्य-

तदवान्तरै: ब्रह्ममिष्ठैरेतत्पृथिव्वादिनित्यत्वेऽप्युपपद्यमानैर्थान्तरता स्यात्, तन्निवृत्त्यर्थ प्रसिद्धिः ।

नित्यनिष्ठग्रहणम्। नित्यनिष्ठत्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणम् इत्युक्ते व्याघातः। न हि अथ साध्याभावपक्षीकार :- अनित्यत्वात्यन्ताभावस्य चान्योन्याभावव्यतिरिक्तो- नित्यनिष्ठत्वरहितो नित्ये ब्रह्मणि सम्भवति, तन्निवृत्त्त्यर्थम् एतत्प्ृथिव्यादीतरानित्यग्रहणम्। डभायोडत्यन्ताभाव एव, तस्य प्राकप्रध्वसाभावविरहात अनित्यत्वात्यन्ताभावस्य चात्य- 15

११४ वेदान्तकौमुदी क्षित्यादे:कर्तुरेकत्वसर्वज्ञत्वादिसाघनम् ११५

न्ताभावोऽनित्यत्वमेव इति एतत्पृथिव्याद्यनित्यत्वसिद्धिः इति जन्माद्यपि पृथिव्यादे रीश्वरानवस्थापरिहाराय स्वतन्त्रः सन्नादिसर्गे प्रवर्तमानः कथक्कारं सेवाफलदानव्यापृतः

नित्यभावत्वादेव इति नासम्भवि ब्रह्मणो लक्षणम्। सार्वभौम इवाविज्ञाय तत्तदुचितं प्रवर्तेत। न च महतः प्रासादादेः कार्यस्य बहुकर्तृक- त्वोपलम्भादत्रापि तदापततिः, सार्वभौमन्यायेनैकस्यापि सम्भवात्। आदिसर्गे बहूनां अत्रोच्यते-किमिदमनित्यत्वं साध्यते प्रध्वंसात्मकं वा अव्यवस्थितस्वरूप- शरीरादिरहितानां ज्ञानेच्छायला: कलपनीया नित्या एव। अतो वरमेकस्यैव तत्कल्पनम्। त्वम् वा? नाद्यः, लयवादिमि: सर्वत उच्छेदापरपर्यायप्रध्वसानुपगमात्। अथ यथा नियोगवादिनां तस्य सदा साध्यत्वाकारानुपरमेऽपि तद्विषयरागादिनिष्पत्या प्रेरकत्वाकारो- अतः कार्यमहत्वस्य बहुकर्तृकत्वेन व्याप्तत्वात् न कल्पनालाघवन्यायावतार: ; परम :; अपरथा यागादिनिष्पादकानुपरमप्रसङ्ञात्, तथा पृथिव्यादेरपि कस्य- किन्तु गौरवमेव युक्तम्। तथा-एकस्य शरीरादिरहितस्य नित्यज्ञानेच्छाप्रयल्ना इति चिदाकारस्यानित्यत्वमुपरम इति चरमः पक्षः, तर्हि परिणामिनित्यत्ववादिनां तस्य परस्यैव कल्पना गरीयसी इति न दूषणावकाशः। न च एवमपि कल्पनालाघवादेका-

सिद्धत्वेन सिद्धसाघनत्वात्। नेककर्तृसन्देहे एक: कर्तेति सम्भावनैव, न निर्णय इति वाच्यम्; उक्तन्यायेन बहुकर्तृ- कत्वानङ्गीकार्यत्वे तन्निर्णयात्। अथ नैयायिकप्रक्रियमा सर्गध्बंसौ साध्येते। विगीतं जन्म प्र्ध्वंसवत् सावयव- त्वात्, मध्यमपरिमाणत्वात्, विन्यासविशेषत्वात्, अलभ्यमानस्पर्शाघिष्ठानत्वात्, एक- यद्पि यथा पचियोगात् पक्ता तथा कृतियोगात् कर्ता। अतः पक्षघर्मताबलात् देशेनोत्पाद्ध्वसवत्त्वात् अरणिमथनादमेश्रन्द्रकान्ताज्जलस्य चोत्पाददर्शनात घटादिवत्, कृतिसम्बन्धे सिद्धेऽपि प्रमावत्संबन्धः कथ सिद्धयति भ्रन्त्युत्प्रेक्षादिपूर्वककृतिमत्त्वस्य कुलालादावेव बहुलमुपलम्भात् इति; तदप्यसमीक्षिताभिधानम् ; आ्रान्त्यादिकारण- तदपेशलम् ; अवयवसमवायस्य समवायानङ्गीकारवादिनं प्रति सावयवस्यासिद्ध- मधर्माज्ञानरागादिक क्षित्यादिकर्तुरसंसारित्वेन न सक्रच्छते यतः, नियतयुगधर्मग्रहनक्षत्र- त्वात्, अवयवारभ्यत्वस्य च साध्याविशिष्टत्वात् अवयवसहमावस्य च देशतो विवक्षायां द्यणु का वयक्यो:परमाण्वोर्नित्यद्रव्यतया देशाभावेनासिद्ध त्वात्, अवयवेभ्योऽन्यत्रवयविनः अविज्ञातप्रमातृभाववेदनिर्मातृत्वेनापि तस्यानुमानादेव; यच्च तदुपादानसाक्षात्काराधीन समवायानङ्गीकाराच्च यथाप्रसिद्धसावयवत्वस्य च पुञ्जवादिनामिवानारम्भेऽपि सम्भवात्, कृतिमत्त्वम्, तदनेकान्तम्; अस्मदादीनां शब्दकर्तृत्व्ेऽपि तदुपादानसाक्षात्कारा- मध्यमपरिमाणस्य च सावयवत्वसिध्यधीनत्वेनासिद्धेः, विन्यासविशेषस्य च विजातीय- नभ्युपगमात्। न च तस्यापि पक्षता, अनादिप्रसिद्धकर्तृकादन्यत् सकर्तृकम् इत्युदयने- परमाणोरिवाघाराधेयभावस्य विनाऽप्यारम्भं सम्बन्धविशेषादुपपत्तेः, उपलभ्यमानस्पर्शा- नोद्रारात् इति, घिष्ठानत्वस्य च द्यणुकेष्वभावादसिद्धे: तज्जातीयत्वस्य च परमाणुष्वपि भावेनानैकान्तात् पृथिव्यादेरेकदेशसर्गध्वंसाभ्यां परमाणुरूपपृथिव्यादौ प्रसङ्गादिष्टक्षतिकरम ; अतो नायं हेतुकलाप: सर्गर्ध्वससाघनक्षमः क्षमादेः । एतेन क्षित्यादेः सकर्तृकत्वानुमानमपि तदप्यलीकम् ; विमत सकर्तृकम् कार्यत्वात् इति सामान्यतो दृष्टामिप्रायेण

पूतिकूश्माण्डीकृतम्। तथा हि प्रयुञ्जते-क्षित्यादिकं सकर्तृकम् कार्यत्वात् कुम्भवत्। उदयनेनोद्वारात्। विशेषविवक्षायां हि यथोक्तसाध्यवतो घटादेरेव दृष्टान्तत्वेन शब्दादे- रपि पक्षनिक्षेपात् व्यजनाभिघातात् द्यणुकादिपरक्रमेण पवनस्य, आरणेयस्यारणिमथनाव्, ननु कार्यमात्रस्य तद्विशेषस्य वा सर्वज्ञाशरीरिकर्त्रा न क्वापि व्याप्तिरुपलब्धा । पाषाणोत्पाटनादिना शारीरजलस्य जन्मनः प्रसिद्धत्वाव यथैवास्मदादिकर्तृकमेतदनादि- अथ कर्तृमात्रेण व्याप्तिरस्ति इत्यनुमानेन कर्तमात्रसिद्धौ सर्वज्ञत्वादिकं तस्यानुपपत्ति- पक्षनिक्षिप्तम्, तथा शब्दादिकमपि इति सन्तोष्टव्यम्। न च वाच्यम्- ताद्शोऽनुप- लभ्यम् , तंदसुन्दरम् ; कतिपयपरिचयमात्रेणापि कर्तृत्वोपलम्भात्। न हि कुम्भकारो- लभ्यमानोऽपि कर्ता यदीष्यते, तदा नरशिरसि श्रुङ्गमप्ययोग्यत्वादनुपलभ्यमानमस्त्येव डदृष्ट निमितं ज्ञातुमीष्टे। नापि मधुधारणादिप्रयोजनविशेष; नापि कर्तृपुरुषविशेषम्, इति प्रसञ्ज: स्यात्- इति, पिशाचादेरनुपलभ्यमानस्यापि भेदेन सङ्कान्तस्यैव कर्नन्तरस्य नैवम् ; विशेषोपपत्तेः । कुलालो हीश्वरपरतन्त्रो यथा कथश्चित् करोतु नाम । ईश्वरः पुन- कार्यविशेषेण सत्वसम्भवेनाप्रसज्ञात्। अपरथाडनीश्वरवादिनामपि पिशाचादेरनुपलभ्य-

११६ वेदान्तकौमुदी धर्मादिनैव सृष्टेरुपपत्तौ नेश्वरकल्पनेति मीमांसकाक्षेप: ११७

मानस्य सत्त्वे नृशक्ादेरपि सत्त्वं केन वार्येत? तस्माच्चोद्याभासा अमी। तदेतत् यजुर्मन्त्रब्राह्मणाभ्यामक्कुरादेः कर्मकार्यत्वावगमाच्च। धर्मत्वं च चोदनैकप्रमाणकम्। सकर्तृकत्वानुमानं कार्यत्वस्य सावयवत्त्वसम्पाद्यत्वेन तदपाकरणादपाकृतम्। अपरथा सर्वज्ञाभिमतबुद्धाद्युपदिष्टचैत्यवन्दनादेरपि धर्मकोटित्वममिहोत्रादिवत् केन वार्येत।

अथापि अक्करादिकार्यम् उपादानगोचरापरोक्षविज्ञप्तिचिकीर्षाकृतिमज्जन्यम् कार्य- यदीश्वरस्य योगिनां वा धर्मः प्रत्यक्ष: कुतस्तदा बुद्धस्य न स्यात् विप्लम्भार्थमन्यथोपदेश-

त्वादेव कुम्भवत्, ततोऽस्मदादिविलक्षणकर्तृसिद्धिः, एवमप्यसाधु। श्रेतर्हि वेदविरुद्धसिद्धान्ताविशेषात् नैयायिकाभिमतेश्वर कल्पनायां न विश्वासलेशः स्यात्, निराकरिष्यते च प्रत्यक्षत्वं धर्मस्य। अतो वेदैकवेद्यस्य धर्मस्य वेदोदितं तत्तदुचितफल- अस्ति तावत् कर्मणः फलहेतुत्वं प्रसिद्धम्, तन्नाक्कुराद्युत्पादमन्तरेण सम्भवति। जनकत्वं विनापि प्रयत्नान्तरं म विरुद्धयते। दृश्यते च विनाऽपि प्रयत्नं निघनादिप्राप्तिः । ततः कर्तार एव कर्मद्वारेणाङ्कुरादीनुत्पाद्य तत्फलं सम्पादयन्ति। तेन कार्यत्वमन्यथाऽपि कुर्वन्तोऽपि महान्तमुद्योगं दुर्गता एव केचित्। ततो विज्ञायते धर्माधर्मार्थप्रयत्न एव सेत्स्यति इति न विलक्षणकर्तरीदं प्रमाणम्। प्रयत्नान्तरनिरपेक्ष: शुभाशुभफलहेतुः । एतेन-

ननु न तावद्वर्माधर्मावक्कुरोत्पत्तौ व्यापारमर्हतः सुखाद्युत्पतावेव तयोहेतुभावात् ; न हि धर्मादि दर्ष्ट कारणम्; शास्त्रं तु धर्मादेर्थादिहेतुतामाचष्टे, नाक्कुरादेहेतुताम्। "तस्म।द्दृष्टविरोधेन देवताराधनात्फलम्।

न च अक्कुराद्युत्पादमन्तरेण सुखादेरपर्यवसानात् तत्रापि धर्मादेर्हेतुत्वकल्पना इति न त्वपूर्वात्कर्मणो वा केवलातद्विरोघतः ।।" भा. ३. २. ४१.

वाच्यम् ; कुम्भाद्युत्पत्तावपि तत्प्रसङ्गात् । तथा च कर्तृनियमासिद्धिः । तत्न चातिरिक्त- इति आचार्यवाचस्पत्युक्तामिप्रायः, "फलमत उपपत्तेः" इति व्याससूत्रमपि शिथिली- व्यापारकल्पनेSत्रापि तत्कल्पनम् न्याय्यम् दृष्टानुसारात्। कृतम्। भूपालस्ष्य सेवादिकर्मणा प्रसादनवदगिहोत्रादिना महेशपर स्ा द्नानुम नस्या वैदिक - तन्न चोपपन्नम् ; प्रमाणाभावात्। न ह्यक्करादयोऽस्मदादिव्याप।रेणान्वयव्यति कर्मणाडपि प्रसादने दृष्टान्तलाभादमिहोत्रादिना प्रसादननियमासिद्धिप्रसङ्गेन पराहतत्वात्।

रेकावनुभवन्तोऽनुभूयन्ते शास्त्राच्च न धर्माधर्माभ्यां ऋतेऽन्यं कर्तृगं व्यापारर प्रतिपादयितु- "वसुदान" इत्याद्यागमस्य च उपासनार्थगुणारोपपरत्वादमिहोत्रादिफलदातरि न

मीष्टे। न च अङ्कुरादीनामकर्तृकत्वं न्याय्यम् कार्यत्वव्याघातात्। न चान्यो व्यापार: मानत्वम्, येनैतदनुमानम् तदर्थसम्भावक स्यात्। तथा च सौषुप्तपाणप्रेरणोपयुक्त: कर्तृत्वोपयोगी, कृतेरेव तदुपयोगात्। कल्प्यमानाऽपि कर्तृगामिनी कृतिन सर्वकतृगा प्रयल्नो जीवस्य ज्ञानेच्छाभ्यामनुत्थापितोऽपि नैयायिकैरद्गीकृतः। सुकृतादिवासनैव तथा, कल्प्या, कल्पनागौरवात्; अनुपयोगाच्च । कृतेर्नित्यत्वे जीवव्यतिरिक्तकर्तृसिद्धि: व्यापकस्य तस्य तत्तद्क्कराध्यनुकूल: प्रयलः किमपि नाड्गीकियते अनित्यत्वेऽपि तथैव, तस्या इच्छापूर्वकत्वात्, इच्छायाश् ज्ञानपूर्वकत्वात्। न चास्म- दादीनामक्कुराद्युपादानगोचरसाक्षाद्विज्ञानादिकं सम्भवति इति सर्वज्ञकर्तसिद्धि: इति किश्व, ईश्वरप्रयत्नोऽपि न कुलालादिप्रयलनतुल्यः, युतायुतकरणशून्यत्वात्तस्य ।

केचित् प्रगश्मन्ते, न चैंव बहुकर्तृगामिनी कृति: इति कलपनागौरवम्, साधारणकार्यस्य जीवानां प्रत्येक- मदष्टकल्पनायामिवागौरवात्, अत एव नानुपयोगः । नित्यानां च कृतौ नादृष्टापेक्षापि तेऽपि प्रतियन्त्रणीया: आत्यायुर्भोगा: कर्मविपाक इति शास्त्रात् अङ्करादीनां युक्तिमती, इंशस्य परोद्यक्तस्य निर्विषयप्रयत्नासम्भवेन सयमेव सर्गादिसम्भवात्। एवं घ जीवविशेषाणां स्थावरजातिः कर्महेतुः इति शास्त्रं सिद्धमेव इति शास्त्रं धर्मादीना- चानवच्छिन्नतया इदानीमिव सर्गप्रलयौ स्याताम् नात्यन्तिकौ, ज्ञानेच्छयोरपि प्रयन्ष- मक्कुरादिहेतुत्वं नाचष्ट इति विस्पर्ष्ट बचो वैयात्यमूलमेव। "फलिन्यो न ओषघयः प्रवर्तक्योरीशस्यैकरूपत्वात् । पच्यन्ताम्" "फलिन्यो ह वै तत्नौषधयः पच्यन्ते। यत्रैतेन यज्ञेन यजन्त'" इति यदप्याह किरणावलीकार :- "यद्यपि भगवत इच्छा अस्ति इस्येवमाकारैकैब, तथाप्युपाधिमेदात् सञ्जिहीर्षा चिकीर्षा इत्यादिरुच्यते उपाधिरपि कालविशेषो वर्षशता- 1. तै. बा. 8, 8, 13. न्तादिशब्दवाच्य:, तदुत्पततिरेवेच्छाया उत्पत्ति: " इति, तदप्यचारु, उपाध्यनेकाकार-

११८ वेदान्तकौमुदी सर्गप्रलययो: निमित्फलाधभावेन आक्षेपः ११९ त्वमन्तरेणासम्भवेन परस्परव्यपेक्षत्वात् । तथा हि-सर्गानुकूलः सर्गेच्छामन्तरेण सहारानुकूलश् सञ्िहीर्षामन्तरेण कथमुत्पद्येत उद्धाहादिवाञ्छयैव तदनुकूलकालसाघन- यदप्यूचे-अहोरत्रमात्रपूर्वकत्वे सिद्धसाधनत्वम्, निरन्तपूर्वकत्वे चाप्रयो-

दर्शनाव। जकत्वम् सर्गानुवृत्तिनिमित्तब्रम्माण्डस्थिति रूप का लोपाधिनिचन्धनत्वात्तस्य, तदभाव एव व्यावृत्तेः । उदयनस्य उक्तोपाधिव्यावृत्तौ साध्यव्यावृत्तेः प्रलयानज्वीकारकरणोपन्यासवन्तं यदि लब्घवृत्ति प्राण्यदष्ट भगवदिच्छानियामकें तर्हि, तस्य वृत्तिलाभोडपि तदधीन प्रत्युदाहतुमशक्यत्वेनोपाधेः साध्याव्यापकत्वात्। अथ समव्यापकोऽयमुपाधि:, एवमपि इति स एव दोषः । सहकारिलाभ एव वृत्तिलाभः । सहकारि च वर्षशतान्तादिकाल इति दिनमणिभ्रमणपूर्वकाहोरात्स्य ब्रह्माण्डस्थितिकालत्वेनैव सम्भवेन साघनव्यापकत्वात्, ब्रवतश्चादृष्टवृत्त्या सहकारिकाललामेनेच्छानियमः, ततः कालनियम इति पूर्वदोष एव। तथा Sपि सर्गाद्याहोशत्रपक्षी कारादाश्रयासिद्धि: इति चेत्, मैवम् ; खपसिद्धस्वायम्भुवमन्व- नतरादेवाद्याहोरत्रपक्षी कारेणाप्यस्यार्थम्य साघयितुं शक्यत्वात्। ततो न सर्गप्रलय- किश्च अदृष्टस्य भगवदिच्छाकृतिनियाम कस्याक्कुराद्युपादाननियामकता केन वार्येतः न चैवम् घटादपादाननियामकताऽपि प्रसज्येत। अथेश्वरवादिनामीश्वरप्रयत्स्य घटा- सद्धावः, नाप्यनयो: फलमस्ति, देहादिसर्गप्रलयमात्रेण।पि कर्मफलभोगसिद्धेः।

दावक्कुरादौ च तुल्यत्वेऽपि कुलालादिप्रयत्नावकाशः, तथाऽदृष्टवादिनोऽपि सम्भवात् । अथापि क्रीडार्थ स्वातन्त्र्यप्रकटनार्थ वा भगवान् करोति, तर्हि सृष्टयन्तरमपि

इतश्च नात्यन्तिकसर्गप्रलयौ ; प्रलये हि चिरकालं भोगो विच्छिद्येत, न च तद्युक्तम् ; तथैव कुर्यात्। किश्व कर्मणां वैफल्यम् वैषम्यनै्धण्यादिदोषः, अतः कर्मपरतन्त्र एव

कर्मवतां युगपद्वततिनिरोघस्यापामाणिकत्वात्। तदाहु: भट्टपादा :- करोति इति तेषां प्रसुप्तानामुद्धोधकं वक्तव्यम्। तच्ेदीश्वरेच्छा, तर्हि सैव कर्मोद्ोधमिव कर्मनिरपेक्षैव सर्व किमिति न कुर्यात् । तस्याश्र कर्महेतुकत्वे उक्तो दोषः। अथ "न च कर्मवतां युक्ता स्थितिस्सम्भोगवर्जिता।" इति। (श्लो. वा. 1. 5. 69) तस्या निमित्तान्तरं भविष्यति सर्हि तदेव तामिव सर्व कुर्यात्। तदाहुरमट्टपादाः :-

स्यान्मतम् विवादास्पदानि सर्वप्राणिकर्माणि कदाचिदपर्याय फलारम्भवै- "कर्मणां वाप्यभिव्यक्तौ किन्निमित्त तदा भवेत्। मुख्यभाञ्जि कर्मत्वात् सुषुप्तकभवत्, नैतत् ; दृष्टान्ते साध्यवैकल्यात्; यस्माज्जात्या- युर्भोगा: कर्मविपाक इति त्रैविद्यवृद्धाः । न खलु जात्यायुषी अनारभमाणानि तानि ईश्वरेच्छा यदीष्येत सैव स्याल्लोककारणम् ।।

भोगाय कल्पन्ते, तत्र यद्यपि सुप्तकर्माणि न जातिमारभन्ते, नाषि भोगम् ; तथाऽप्या- ईश्वरेच्छावशत्वे च निष्फला कर्मकल्पना ।

युरारभन्त एव । तथा च श्रुति :-- "प्राणेन रक्षत्रवर कुलायम्" इति। "प्राणोऽपि यद्वा तस्या निमितं यत्तद्वतानां भविष्यति ।।"1 तत्कर्मवशादेव शरीरं परिपालयन् वतते स्वम्रसुषुप्तयोः मृतम्रान्तिपरिहाराय" इति इति। भूपालदेरनित्येच्छायास्सेवादिकर्मजन्यत्वसंभवात् फलदाने प्रवृत्तिहेतुत्वं युक्तम्, सम्परदायकर्तृवचनाच्। अत एतदनवकाशम् यदाहु :- "पूर्वारम्भपरिक्षयादुत्तरारम्भ- न नित्यैकरूपायाः । वैमुख्याचान्तरालकाल:प्रसुत्िः" इति। अतः साध्यविकलो दष्टान्तः । एतेनामिहोत्रादिफलं सम्प्रदानादिविज्ञानवता दीयमानं व्यवहितफळत्वात् सेवादि- यद्प्युवाच उदयन :- सुषुप्तवद्धतिनिरोधश्रेत्कमेणैव प्रलय: स्यात् इत्याशक्कय फलवत् इत्यपास्तम्। न च नित्यत्वे ज्ञानेच्छादौ प्रमाणम्। अथ अयं घट एतज्जनका- न थ लहेतुवलायातैः कारणैः कार्यैरवा क्रमेण भवितव्यम् अनियतत्वादेव। अतो युग- नित्यज्ञानेतरज्ञानजन्य: जन्यत्वात् पटवत् इत्यनुमानात् नित्यज्ञानसिद्धिः। एवमिच्छा- पत्पलय: सर्वम्रासोपरागवत् त्रिदोषसन्निपातवद्वा। तथा हि-वातपित्त ल्लेष्मणां च प्रयत्नविशेषणात् तयोरपि सिद्धिः इति मतम्, नैतन्मनोहरम्; उक्तविधज्ञानाद्यजन्या- मकोपप्रशमक्रमाभावेडप्येकदा सन्निपातः स्यात् तदा देहसंहारः तथा अनिलानलपवन- दृष्टजन्यत्वेनापि जन्यत्वोपपत्तेरप्रयोजकत्वात्। एतज्जनकानित्यादृष्टेतरादृष्ट जन्यत्वानुमान- महार्णवानां सन्निपाते, ब्रझ्माण्डदेहपळयावस्थायां युगपदेव भोगरहिताश्चेतनाः स्यु: इति, प्रसराच। तदसारम्; सम्प्रतमिवाहोरात्रस्यानादिकालम होर। त्रपूर्वकत्वानुमानेन प्रल्या सम्भवात्। 1. श्ो. वा. 1, 5, 72, 73. संबन्धाक्षेपपरिहारे

१२० वेदान्तकौमुदी ब्रम्मलक्षण समर्थनाय सिद्धान्तोपकमः १२१

अथात्मत्वम नित्यविशेषगुणवन्निष्ठं आत्मत्वात् सत्तावत्। न च स्पर्शसह- एवं प्राप्ते सिद्धान्त :- "जन्माद्यस्य यत" इति। भावित्वमुपाधि:, पृथिवीत्वस्य स्पर्शसहमावित्वे नित्यविशेष गुणवन्निष्ठत्वाभावेन साध्या- "यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते इत्यादिका सर्गप्रलयोपवर्णनमुखेन तद्ह समव्यापकत्वात् विषमव्यापकत्वाङ्गीकारेऽपि यत्र स्पर्शसहमावित्वं नास्ति, नास्ति तत्र विशेषगुणवन्निष्ठत्वम् मनस्त्व इव इति व्यतिरेकव्याप्तौ अनात्मजातित्वस्य उपाधित्वात् तद्विजिज्ञासस्व इति दैवपुरुषकारप्रभावप्रदर्शनार्थम्। सर्वे हि तत्परभावेन प्रवर्तन्ते

(सत्तायाप्यलत्वाच्च)। न च पृथिवीत्वं नित्यविशेषगुणवन्निष्ठम् परमाणुजातित्वात् तदुपरमे वोपरमन्ति" इति भट्टपादैरुक्तत्वात् नैव श्रत्याऽपि सर्गादिसिद्धिः, इदमसमञ्ज-

सत्तावत् इत्यतिप्रसङ्रः ; "परास्य शक्तिर्विविधैव श्रयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च" सम् ; शब्दस्य वहयादावित्र स्वार्थबोधनेऽनाधेया शक्ति: इति, औत्पत्तिकस्तु शब्दा-

त्यनुकूलश्रुतिवदत्र प्रमाणवैधुर्येण पृथिवीविशेषगुणानां पाकजत्वग्राह कप्रमाणविरोधेनानु- स्यार्थेन सम्बन्ध इति स्थितत्वाद्। यदि पौरुषेयसङ्केताघेया शब्दे शक्तिः, तदा

मानानुत्थानात्। ततो नित्यज्ञानादिसिद्धिः । तदाघानात्मागबोधकतया शब्दे न सक्केत एवावतरेत्। अथ सर्गकाले सर्वज्ञेन सक्केति- ताश्शब्दा: अस्मदादीनां व्यवहार्याः। न च आद्यसक्केतकरणमपि 'इदं नामास्य' इति नैतच्चतुरश्रम् ; आत्मत्व न विशेषगुणवन्निष्ठम् जलाद्यवृत्तित्वात् पृथिवीत्ववत् इदमा निर्दिश्यैव इति स्वाभाविकत्वासिद्धि: प्रमाणान्तरसिद्धे सामान्यविशेषशब्दयोः इति प्रत्यनुमानात् आगमस्य चागमान्तरानुसारेण निर्गुणवस्तुपरस्य वा जीवगतज्ञानात्मक- सक्केतात् प्रथमव्युत्पत्तौ; अतस्सक्वेताधीन एव शक्तिरस्य इत्यादिसामान्यशब्देडपीष्टादि- शक्तिपरस्य वाडतौदासीन्यात्। शब्द इव, मैवम; प्रतिशब्द प्रयोगकल्पनस्य वाचकशक्तयालोचनपूर्वकत्वाभावे प्रमा-

अथ पार्थिवद्यणुकादि नित्यविशेषगुणवज्जन्यम् कार्यत्वात् आप्यद्यणुकादिवत्। त्वाद्यविशेषापातात्। प्रतिशब्द तथा सङ्केते च द्रव्यगुण कर्मादिशब्दार्थाव्यवस्थितत्वापत्या

न च नित्यविशेषगुणसमवायिसिद्धयार्थान्तरता, पार्थिवाणूनां नित्यविशेषगुणत्वस्य उभया- बहुकल्पनाप्रसङ्गात्। ततः पूर्वूर्वकल्पप्रयोगानुस्मरणेन भगवानपि प्रयोगान् कल्पयति

संवादात्। नैषोडपि साधु: प्रयोग: ; तादक् समवायिजन्यत्वेन परमाणुजन्यत्वाभावानु- इति न तेनाप्याधेया शब्दे शक्तिः ; ताः पुरुषबुद्धयपेक्षाभावादपौरुषेयत्वे संबन्धस्या-

मानात् । नपेक्षतालक्षणं शब्दस्य प्रामा्ण्य स्थितम्। औत्पत्तिकं च शब्दस्य विवक्षितार्थत्वम्। कचितु प्रमाणान्तरविरोधादविवक्षितार्थःवमपवादः, अक्कुरादीनामिव तेषामपि जीवविशेषाधिष्ठितत्वेन अथ वायुत्वं रूपात्यन्ताभ।ववन्नित्य विशेष गुणवन्निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगि द्रव्यत्व- भोगोपयोगिभावसम्भवात्। अन्यथा मनुष्यादिशरीरादिष्वेव कर्मानुसारेण सश्वारोपपत्तौ व्याप्यजातित्वात् इति प्रयुज्यते। न च वायुनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वमुपाधि: पक्षेत- तत्सर्गादि कमपि न स्यात्। एततस्थूलशरीरमात्मन इति पश्चीकरणप्रकरणे भाष्यकार- रत्वात् इति। भवतामीश्वराभिमते वर्तमानात्मत्वेन व्यमिचारान्न तत्प्रयोक्तव्यम्, वचनाच, कर्मविपाकस्मृतेश्र- तत्र द्रव्यत्वव्याप्यजातित्वे सत्यपि यथोक्तसाध्यभावात्। "ब्रझ्मा विश्वसृजो धर्मो महानव्यक्तमेव च। यच्चेश्वरज्ञानं नित्यम् द्विष्ठव्यतिरेके सति ईश्वरनिष्ठत्वात तन्महत्ववत्, न चैव उत्तमां सात्विकीमेतां गतिमाहुर्मनीषिणः ॥" जीवज्ञानमपि नित्यम् द्विष्ठव्यतिरेके सति जीवनिष्ठत्वात् तन्महत्ववत् इति अतिप्रसन्गः, जीवज्ञानस्यानित्यत्वग्राह कविरोघात्। तच न, ईश्वरस्य खनिष्ठप्रत्युत्पन्नघटादिसंयोगाद्या- इत्या देख्याकृतार्यमूलाभिमानपर्यन्त कर्मफलावगमात् अक्करादीनां रेतोगर्भाद्यभावेपि

धारत्वधर्मस्य घटादीतरधर्मित्वेन साम्प्रतमेव क्रियमाणनिर्णयव्यावर्तनीयपक्षत्वेन च तन्निष्ठेन कर्मफलस्थानत्ववत् आकाशादेरपि तथात्त्रम। तेषां लीलादेहेन विशेषभोगसम्भवाच,

व्यभिचारात्। ईश्वरज्ञानेच्छाप्रयल्ना आश्रयव्यापिनो नित्यगुणत्वात् रूपवत् इत्यप्रयोगोऽत पृथिव्यादेर्लीलाविग्रहस्मरणाच्च। न च त्रिवृत्करणादौ विभज्यमानानां पूर्वाघिष्ठातृमिः

एव नित्यत्वस्य दुर्वचत्वात। तस्मान्न नैयायिकप्रक्रिययाऽपि जगज्जन्मादिरिति सुशकम् परित्यागनाशादिव्यवहारः, वृक्षादेरर्धवशेषस्यापि जीवनदर्शनाच, जलोदरादिवृद्धाविव

इति ब्रह्मलक्षणमसम्भवदुष्टम् इति सिद्धम्। भूनान्तरागमेऽपि तत्त्वाविघाताच्च, भूतेषु कारणदेवताया जीवात्मनाऽनुप्रवेशश्रवणाच्च 16

१२२ वेदान्तकौमुदी देवताविग्रहानित्यत्व्रेऽपि शब्दनित्यत्वोपपत्तिः १२३

वृक्षादे: खपरकर्मफलोपभोगार्थसर्गादिसम्भवाच्च। "शतायुर्वै पुरुष"1 इति स्थितिकाल- परिमाणश्रवणात् तदन्ते प्रलयाच्च सर्गप्रलयसद्धावसिद्धिः। प्रलपकालपरिमाणं तद्विघायक- स्वरूपवर्णना, अहल्याजारत्व - वृत्रवधकर्तृत्व - तीर्थप्रणेतृत्व-मेघवरदानादिवर्णना विफला

स्मृत्यनुमितश्रतिप्रमाणकं नापनेयम् । जीवमायाविषयीकृतस्य ब्रह्मणः तत्र विर्वमानमाया- निर्मला च प्रसज्येत ; कल्पमन्वन्तरादि कालभोग्यकर्मविशेषफलानां च मर्त्यदेहमोग्यत्वा-

विकारैस्सवज्ञत्वादिगुणस्य व्योमादिनिमित्तोपादानभावसम्भवाच्च । सम्भवात्तद्विषयाः वेदवादाः बार्हस्पत्यानामिव विकत्थिताः स्युः । प्रमाणान्तरप्राप्ति विरोधयोश्वासतो: देवतादौ मन्त्रादिपदसमन्वयस्यापाकरणायोगाच्च। अन्तर्धानाने कशरीर-

अथात्माSविद्याऽव्यक्तादिरूपेण प्रथते तदा। धारणादिशक्तियोगाच्च न यागादौ दर्शनयुगतद्धागग्रहणासम्भवादिदोषप्रसङ्गः, एकदेह-

तन्निवृत्तौ निवृत्तिःस्यान्निवृत्तिःकेवलात्मना2।। त्वेऽपि तस्या मानोरिव तदुद्देशेन युगपदनेकेषां हविस्त्यागो नमस्कारवन्न विरुद्धयते। अतः सर्वथाऽस्त्येव विग्रहवती देवता। इति वार्तिकाच्च। इतश्च न सर्गादि प्रयोजनाभावः, विध्यनुसारेण "त यथायथोपसते" "तस्यामिध्यानात् तृतीयं विराट् सूत्रात्मापेक्षया विश्वैशवर्यम्" इति च श्रतेरविकृते- तस्याश्रानित्यत्वेऽपि शक्रत्वादिजातेर्नित्यत्वाङ्गीकारात्। शकादिव्यक्तीनां क्रमेणा-

श्वरोपासकस्य तद्धावफलार्थत्वात् अनिर्वाच्यसर्गे प्रयोजनानपेक्षणात्। न च विधौ ब्रम्मणि ने कत्वात् तदनुगतजातित्वोपपत्तेश्र। "युगपत्कात्सर्न्येनानेकत्र वर्तमाना जातिः" इति

वा तात्पर्यवतां वचसां न देवतादौ प्रामाण्यम्, येन "देवो भूत्वा देवानप्येति4 " लक्षणे च प्रलये ज्ञानत्वादिजातिरीश्वरज्ञानादिषु दिनादौ दिनत्वादिजातिश्र न स्यात्।

इति श्रुति: प्रमाणं स्यात् इति वचनीयम् ; सोमेन यजेतेति सोमद्रव्ययुक्तयागविधौ अनेकत्र कास्त्येन वर्तमाना जाति: इति लक्षणाच्च। तस्याश्र शक्रादिशब्दार्थतवेन

गुणांशे तात्पर्यामावेऽपि प्रामाण्यवदत्राप्युपपतेः । महेश्वरचन्द्रयोः प्रसिद्धात् सोमशब्दा- शब्दार्थसम्बन्घस्यानित्यत्वाप्रसङ्गाच्च विग्रहवत्वे न कश्चिद्दोषः । तत्र स्थावरभावादारभ्य

दन्यत्र एतद्वाक्यात् लताया अप्राप्तत्वात्। यावदव्याकृतभावस्तावत् सर्व कर्मविपाककुटुम्ब एव, तेन कर्मफलोपपादनार्थमेवात्यन्तिक- सर्गप्रलये। महालये जात्युच्छेदेऽपि सुप्तोत्थितवत् अनादौ संसारे लयोत्थितस्य धातुः अथ सोमेन यजेत इति सिद्धवदनुवादेन सोमगुणस्यार्थसिद्धविषयत्रमाणान्तरा- पूर्वतुल्यप्रवृत्तेरदोषः । क्षेपात्तद्विशिष्टविधेरेव तत्र प्रामाण्यम्। वििष्टविधेर्विशेषणविध्याक्षेपकत्वाभ्युगगमात्। यदि नाव्याकृतभाव उपासनादिकियाफलम्, किन्तनादिविक्षेपप्रधानमायाया- सोममभिषुणुयात् सोमाभावे पूतिकानभिषुणुयादिति विशेषणान्तरग्रहणादभिषवणयोग्य- मविद्यामय्यां तद्विलक्षणायां वा स्वोपहितेश्वरस्वरूपानावरकत्वात् प्रतिबिम्बितं चैतन्यम् द्रव्यविशेषावगमाच्च ; तथाऽपि सर्वत्र विशेषणस्य मानान्तरासिद्धत्वात् तथैव श्रत्योन्मीलि- ईश्वरो जगत्कर्ता जीवानां प्रशास्ता न कदाचित्ससारि न कदाचिदन्योपाधिप्रध्वंसेन तस्य सोमादिगुणस्य "ऐन्द्रन्दधि" इत्यादिना देवतागुणस्यापि प्रामाणिकत्वमपह्रोतु- केवलनिम्बकल्पचैतन्यात्मना स्थितिभागव्याकृताहयोडनादिसिद्ध एव तदापि यदि तदु-

मशक्यमेव पासक: फलमाक्, तदा पूर्वसिद्धेश्वरभावस्येदानीमसाध्यत्वादुपहितस्योपासकस्य उपहितै- "प्राप्ते कर्मणि नानेको विधातुं शक्यते गुणः । कयायोगाचानन्ताव्याकृतेश्वर प्रसक्को दुर्वारः । तथा च इष्टसिद्धि: :- अप्राप्ते तु विधीयन्ते बहवोऽप्येकयत्तः5।I" " विद्याकियाभ्यां न ब्रह्मपूर्वसिद्वं भवेदयम् । [सदाभूत भविष्यति]

इति अपूर्वस्य कर्मणोडनेकगुणविशिष्टस्य विद्धयङ्गीकाराच्च चतुर्थ्यन्तशब्दमात्रस्य तदुद्धा- कुलालव्यापृतेः किं स्यात्पूर्वसिद्धघटादयः ।।" (इ. सि. 2.88.) सितरूपविशिष्टस्य वा बुद्धिशरीरस्य देवतात्वे "वज्रहस्तः पुरन्दरः" इत्यादिविशेष- इति। न च स्वरूपविषयप्रामाणिकसाक्षात्कारे सति कदाचिदप्यनुच्छिद्यमाना माया माया

1. तै. ब्रा. 3.8.60 भवति। मायायाः साक्षात्कारे व्याघ्रादिभावलक्षणमायायाशच्छेददर्शनात्। हिरण्यगर्भ-

2. बृ. वा. Page 386. . श्वे. 1. 11. स्यापि सहैव ब्रह्मवित्समानेन तथाऽन्येषां च विद्यया कैवल्याशा समुच्छिद्येत भगवतो

3. बृ. 6. 1. 2. 5. तन्त्रवा. 2. 2. 6. मायाया अनिवृत्तौ। न च मिथ्यात्वेऽपि अनादित्ववदनुच्छेद्यत्वमपि मायायाः

१२४ वेदान्तकौमुदी जीवोपाघिस्वरूपविचार: १२५

उच्छेदात्मकबाघाभावे मिथ्यात्वस्यैवायोगात्। अतो यथा प्रतिकल्प मिद्यते हिरण्य- गर्भस्तथैवाव्याकृतेश्वरोऽपि । न चैवम् "नेतरेऽनुपपत्तेः" इत्यादिन्यायस्य जीवस्य वान्तर्यामी वक्तव्यः। अतो नोपाधिभेदो युक्तः हिरण्यगर्भस्यैव लिङ्गसमष्टयात्मकस्य

सर्गकर्तृत्वादिनिषेधकस्यानवकाशः, यतो हिरण्यगर्भा वधिरेव जीवव्यपदेशः अव्याकृतः भूतानां पश्चीकरणेन स्थूलविराडादिकारणत्वसम्भवात्। यदि चोपाध्य तरमव्याकृत-

पुनरीश्वरव्यपदेश एव ; यथा ब्रह्मभूयंगतस्य बिम्बतैव। मीश्वरस्य, तर्हि हिरण्यगर्भस्य बीजावस्थेयम्। एतदुच्छेदेन संसारवृक्षोच्छेद इत्यादि- भाष्यवार्तिकविरोधः । किश्च हिरण्यगर्भोऽपि प्रायः परत्वेनोच्यते, किमु अव्याकृतः । "हिरण्यगर्भ: उपाधिशुद्धयतिशयापेक्षया प्रायशः पर एवेति श्रुतिस्मृतिवादाः प्रवृत्ताः । संसारित्वं तु अथ अनन्तजीवोपाध्यनन्ताज्ञानावयवसमाहाररूपा मायेव व्याकृतम्, तत्त्वज्ञानेन

क्कचिदेव दर्शयति" इति बृद्दारण्यकवृत्तावाचार्यैरभिधानात्। तस्मात् बिम्बमेव च तदवयवा उच्छिधन्ते; ततो न विरोध:, तदापि समष्टिसृष्टेः कारणसमष्टिशरीर-

अनादिरीश्वरः, तस्य प्रतिबिंबत्वे अनादिपपश्चभ्रमाघिष्ठानस्य निरक्कुशनियन्तृत्वाद्यनुपपत्तिः हिरण्यगर्भोपाधिमायावयवोपाघेरेवेश्वरस्य साधारणसृष्टिकर्तृत्वम् जीवोपाध्यविद्यावयवानां

प्रतिबिम्बस्य प्रतिबनिम्बनियन्तृत्वाद्यसिद्धेः प्रसज्येत । तथा च श्रति :- साधारणसृष्टिपरिणामानभ्युपगमात्। अथ तत्तदवयवोच्छितौ समष्टीश्वरोच्छित्तिभयात् स्वतन्त्रैव काचिन्माया परोपाधिरव्याकृतशब्दार्थ:, तर्हि तस्य जीवगततत्त्वज्ञानेनोच्छेदा- "यथा वटबीजसामान्यमेकमनेकान् स्वाव्यतिरिक्तान् सबीजानुत्पाद्य तत्न पूर्ण नज्गीकारात् भाष्यविरोधस्तदवस्थः । सन्तिष्ठति एवमेवैषा माया स्ाव्यतिरिक्तानि पूर्णानि क्षेत्राणि दर्शयित्वा जीवेशा- वाभासेन करोति माया चाविद्या च स्वयमेव भवति सैषा चित्रा सुदृढा" इति एकेनैव "यन्तृत्वहेतुविध्वस्तावेष सम्पद्यतेऽक्षरम्"1

ब्रह्मण आभासेन स्वयमविद्याव्यपदेशवती जीवव्यवहारं, कर्मविद्याविशेषाभ्यां तिरस्कृता- प्रत्यगात्मनो नियन्तृत्वं कारणत्वश्चाज्ञानहेतुकम् तस्य ज्ञानान्निवृत्तावेष आकाशः कार्य- वरणसामर्थ्यात्, जीवानां तूपाधिगताशुद्धिबाहुल्यात् संसारित्वमेव प्रायशोडमिलप्यत कारणविलक्षण मक्षरम् सम्पद्यत-इति वार्तिकाच। इत्याचार्योदीरणात् , मायाव्यपदेशवती चेश्वरव्यवहारं प्रकृतिः करोति इत्यर्थः। "चित्रा सुदृढ।" इति चित्रव्योमाद्विविवर्तवती, न स्वप्रवददृढा; किन्तु जाम्र्यवहारस्य किश्व "कस्िन्न्वहमुत्कान्त" इत्यादिना प्रागेव प्राणा दिसर्गतस्सङ्कल्पपुर्व-

कर्मकाण्डानुबन्धस्य निर्वाह हेतुत्वेन सुदृढा। (नृसिंहो. 9) जीवसर्गाङ्गीकारश्चेत्, तन्मध्यपातिमन्त्रादिशब्दवाच्यवेद।दिपर्गस्यापि तन्मूलत्व्रेन प्रत्येकं सर्वस्रष्टत्वं जीवानामनिवार्यम्। तथा च श्रुति :- (नृसिंहो. १) "हिरण्यगर्भस्त्रिरूप ईश्वरवद्यक्तचैतन्यः सर्वगो द्येष ईश्वरः क्रियाज्ञानात्मा सर्वं "विज्ञानपुरुषस्येद स्वभावादेव सर्वदा।

सर्वमयं सर्वे जीवा: सर्वमायास्सर्वावस्थास्थितिः"हिरण्यगर्भो हि व्याकृतजगदात्मस्वरूप- आतमैव हि जगत्कृत्नं साधारणविशेषवत् ।।

भावनया तदात्ममावफलभागी तस्य वृक्षस्येवाव्याकृतम् जडमज्ञानलक्षणं क्रियाज्ञान- अभिव्यक्तः पुराऽप्येतद्रृपमासीत्समावतः । वासनोपेते जगदक्कुरावस्थामूल "तद्वेदं तर्द्यव्याकृतमासीत्" इति श्रत्योक्तम्। अभिव्यक्ता तु तत्साक्षात्समष्टिव्यष्टिलक्षणम् ।।"2 मूलोच्छेदे हि संसारवृक्षस्योच्छेदस्संभवति इत्यतो मूलवर्णनम् इत्याचार्याः। इति वार्तिकाच्च प्रत्येकं सकलप्रपश्चलाभः । अथ इयमपि मायोपाघिसृष्टिः, गतम् तदा ब्रह्मणस्स्यं कारकत्वामावान्न मायाब्रह्मणी सूत्रद्वयवद्रज्ज्वाः कारण माया- षोडशकलोच्छेदवादेन, दश्यते च चन्द्राद्यघिष्ठानस्समारोपिताकाशविशेषो भूमिष्ठैः, स व सहकृत वा ब्रझ्म, किन्तु जगदात्मना विवर्तमानमायाघिष्ठानस्यैव ब्रह्मणः कारणत्वम् इति जीवाविद्याजन्योऽभ्युपेयते, असाधारणत्वात्। एवं तत्र तत्र उपादानतयाऽनुवर्तमाना- स्वीकारात्। अन्तर्यामी चेश्वरो नियम्यजीवकार्यकरणैरेव कार्यकरणवान् नियन्ता इति सिद्धान्तकारोडयोषीत्। जीवाविद्ययैवाविध्ावान् इत्यपि सम्मवात्। अतः समसतसाक्ष्ये- 1. बृ. बा. 3. 8, 43. 2. बृ. वा. 5, 16, 48, 50,

१२६ वदान्तकौमुदी बौद्धमतेन आकाशस्य निरुपाख्यत्वपूर्वपक्ष: १२७

डविद्या पटान्तरकल्पमायावयवत्वशालिनी स्यात्। "अनेन जीवात्मनाऽनुप्रविश्य"1 प्रतीते:। ततो नात्यन्तिकसर्गपलययोरसम्भवः। अत एव च "आत्मा वा इदमेक एवाअ्र "स एष इह प्रविष्ट2" इति श्रयमाण: प्रवेश: किमीक्षणकर्तु: कारणस्य, चिन्मात्रस्य आसीत् नान्यत्किश्चन मिषत् सईक्षन लोकान्नु सृजा इति स इमान् लोकानसृजताम्भो दा? आद्ये, नित्यमुक्तत्वम् बद्धत्वं च मायोपाधेः। अन्त्ये अन्यस्येक्षणप्रवेशसङ्कल्पः, मरीचीर्मरमापोऽदोडम्म: परेण दिवं दयौ: प्रतिष्ठान्तरिक्षं मरीचयः पृथिवी मरो या अध- अन्यस्य प्रवेश इति किम् केन सङ्गतम् ? स्ताता आप.1" इति लोकमात्रसृष्टिः अन्यत्नापि महाभूतमृष्ठेरुपलक्षणार्था। "नान्य

अथ अनादिसिद्धि प्रतिबिम्बतया प्रवेशे पिपतिषावत् सङ्कल्पश्रुतिरुपचरितार्था िकिश्चित्" इत्यत्नापि कार्त्स््येनाभावश्रवगात् प्रसूतिरपि कात्स्येंन गम्यते। कारणात्माव

इति मतम्, तर्हि व्योमादिसर्गसङ्कल्पो मुख्य इति का प्रमा। चेतनस्य स्वगतविकारा- शेषश्रवणाच्च शून्यकारणतादोऽप्यनस्त: । छन्दोगश्रतौ च " तद्धैक आहुरसदेवेदमत्र

भावान्मायवृत्तय एव सङ्कल्पादिरूपाः स्वरूपज्ञानेनान्तर्वहिर्मास्यमानास्तद्धर्मतया समा- आसीदेकमेवाद्वितीय तस्मादसतस्सज्जायत" इति पूर्वपक्षत्वेन शून्यकारणवादमुत्थाप्य

रोप्यमाणा ईक्षणादिवेदपामाण्याय, तच्च न स्वतन्त्रमेवोपाधिमपेक्षते। विशेषतश्र तत्त्व- "कुतस्तु खलु सोम्यैव स्यादिति होवाच कथमसतस्सज्जायेत" इति निर्युक्तिकत्वेन तन्निराकृत्य "सत्त्वेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयम् तदैक्षत बहु स्याम् प्रजायेय" ज्ञानेनाप्यनुच्छेद्यम्। इति सत्कारणवाद निर्दधार भगवती श्रुतिः । ततोऽन्यत्रापि "असद्वा इदमग्र आसीत्"

किश्व यदि विच्छिन्नोपाधिः, तदा तस्यापि यद्विज्ञानात्सर्वविज्ञानम् तत्सर्वश्रमा- इत्यादौ व्यक्तकार्यविधुरे सत्येव कारणे प्रयुक्तोऽयमसच्छब्द इति गम्यते। न च "असद्वा

घिष्ठानमायाविषयीकृतम् तत्त्वम्पदार्थ इति तत्पदार्थत्वे स्थिते स्फुटमजागलस्तनाय- इदमग्र आसीत् ततो वै सदजायत"2 इति "असदेवेदमग्र आसीत् तत्सदासीत्

मानत्वम्। यव्च स्वतन्त्रोपाधिकृत कारणत्वम् जीवानामतद्भ्रमहेतुः, स एवोपाधिश्रेत्- तत्समभवत्"इति च शाखान्तरीयोऽसद्व।दोऽनुदितादि होमवदितरत्र निन्दत एव, न वस्तुतो

भ्रमान्तरस्यापि स्यात्। अतः स्वोपाधिकृतः कारणत्वज्ञानमात्राध्यासः, तदा जीवदृष्टया निरस्यत इति वाच्यम्; "अस्ति ब्रह्मेति चेद्वेद" इत्यादिना ब्रह्मणि सति वर्णिते

नास्ति कारणत्वं नामार्थ इति तत्पदवाच्य निरालम्बन ज्ञानमात्रं स्यात्। यदा पुन- "तदप्येष, तत्र चैषश्लोको भवति असद्व।" इत्यवतारणात् "अव्यक्तनामरूप सदे-

रनिश्चितरज्जुन्यायः, तदा प्रत्येकम् "पूर्णमदःपूर्णमिदम् "3 इत्याद्युपदेशेन सर्वजडांशस्य वासत्" इत्युक्तं इत्यवधारणात्। "तत्सदासीत्" इत्युत्तरसच्छब्दात् वन्ध्यासुतादौ

सर्पादिवदुच्छेदेन तत्वम्पदार्थयोस्सैनघवघनवद्विज्ञानघनताविर्भावो मोक्षः क्षोदक्षमस्स्यात्। कार्योन्मुखत्वेनाप्यपवर्तनात् "असदेवेदम्" इत्यत्रापि सन्निर्देशावगमादवैदिकत्व-

अपरथा, एकतरोपाध्यनुच्छेदेनार्धजरतीयं भवेत्। सिद्धिः ।

".बोधबोधौ नभो दृष्ट्ा कृत्स्धीनीडगौ यथा। ननु नैवम्; बौद्धसिद्धान्ते तावत् आकाशम् निरुपाख्यम। न च शब्द-

बाध्येतरात्मकौ स्यातां तथेहात्मनि गम्यता ।।" स्याश्रयान्तरानिरूपणात् तदाश्रयस्य नमसो न शून्यत्वं; शब्दतन्मालं नमोडजायत इतिवदत्र आश्रयाश्रयिभावानिरूपणात् नित्यं च विभु च द्रव्वं स्वतन्त्रं शब्द इति वदतोऽपि। इति जीवगताज्ञानविषयतया जगद्धेतुतादिश्रमवर्णनाच। एतदेव स्फोरयति-"सर्वे योगपैठरादिमते तु विनाऽपि विकृति कर्णशष्कुल्यवरोधमात्रेण नमसः श्रोत्रत्वव्यवहारवत् जीवास्सर्वमया" इति। यदाहु: :- भेर्याद्यवरोधमात्रेण तदुपाधिकशब्दसमव।यित्वव्यवहारसम्भवादनुपाख्यमेव नभः। छन्दोग-

"यद्रझ्मविद्यया सर्वे भविष्यन्तो मनुष्या मन्यन्ते किमुत तद्वमावेद्यस्मासत्सर्व- श्रतावेव च साम्नो निस्सीमप्रतिष्ठाविचारे -"4अस्य लोकस्य का गतिः इति आकाश

मभवत्" इति। प्रतिजीवं विद्यया सर्वस्य आत्मतयोपसहारश्रुतेश्र प्रतिजीवोपादानत्व- इति होवाच सर्वाणि ह वा इमानि भूतानि आकाशादेव समुत्पद्यन्ते आकाश प्रत्यस्तं यन्ति आकाशो हे(हे)वैभ्यो ज्यायानाकाशः परायणम् स एष परोवरीयानुद्रीथस्स एषो-

1. எ. 6.3.2. 2. बृ. 1. 4, 7, 1. ऐ. 1. 1. 2. तै. 2. 7

3, बृ. 5. 1, 3. छा. 3. 19, 1, 4. छा. 1, 9, 1,

१२८ वेदान्तकौमुदी अविद्यारयां प्रमाणनिरूपणम् १२९

Sमन्त" इत्याकाशस्य जगन्मूलत्वमुक्तम्। असतश्र सत्पतियोगिकस्य सन्ततमावाभावाद कारणावस्थानम् मा भूत् इति तस्य करणत्वप्रतिषेधोडयम् "कथमसतससज्जायेत" ब्रह्मविद्यया आश्रितद्वैतोच्छेदस्य सम्भावनाय प्रपश्चमिथ्यात्ववर्णनस्याचार्यवर्येः श्रुतफलस्य

इति न तन्निष्प्रतियोगिकस्य, तस्य सन्ततभावात्। अत एव 'सदेव' इत्यादिवेदेना- कर्मण इवापूर्वादिवर्णनस्यास्थानाच्च नायम् दोषः । कस्यचिद्विपलम्भकस्य वाक्यात् वन्ध्या-

स्यैवानुच्छित्तिघर्मतया "न प्रेत्य संज्ञाडस्ति" इति च श्रुतेः सर्क्कीरतनम् ; न मोक्षे पुत्रो घावति इति विभ्रमे वन्ध्यापुत्रस्य तुच्छस्यैव धावनभ्रमाघिष्ठानत्वम् तुच्छत्वालोचनया

किमपि ज्ञानमस्ति इत्यर्थः । सर्वस्य च तदभिमतस्य "नेह नानास्ति किश्चन" धावन.सम्भवेन तद्वाघावघित्वं च यथा तत्प्रतिपादकवाक्यस्य च यावद्वाध प्रामाण्यम्,

"अस्थूलमनणु" इत्यादिनिषेधाद्धि सदेव परमार्थ इति गम्यते। न च निषेधस्या- तद्वदत्रापि सम्भवात् । अतः शून्यकारणवाद एव श्रतेरप्यभिप्रेत इति।

वधित्वेन सदवशेषलाभ: खप्नरजतादिनिषेधे शुक्तिकाद्यवधेर्दर्शनात्। अत एव सदघिष्ठान अत्र समाधि: :- "नाभाव उपलब्घेः" जगत्कारणमभावः शून्यं न भवति एव भ्रम इत्यप्ययुक्तम्। न च वाच्यम् स्वम्नपपश्चससह तत्तदारोपमालया सदात्माधिष्ठान श्रुत्या प्रमाणेन सत्कारणविज्ञानात्। "एवमेव खळ्ठ सोम्यान्नेन शुङ्गेनापो मूलमन्विच्छाद्धि: स्तदवधिनिषेधश्र इति न शून्यवादवकाश इति। तस्याद्यापि विचार्यत्वात्। सोम्य शुद्भेन तेजोमूलमन्विच्छ तेजसा सोम्य शुङ्गेन सन्मूलमन्विच्छ सन्मूलास्सोम्येमाः

ननु तथाऽपि न निर्णयो, जागरेण सदघिष्ठानत्वस्यापि दर्शनात्, मैवम्; सर्वा: प्रजाः सदायतनास्सत्प्तिष्ठाः" इति छन्दोगश्रुतिः "तत्तेजोऽसृजत" इत्यादिना सतः

स्वाम्रदृष्टन्तेन जाअत्प्रपश्चमिथ्यात्वस्योभयसम्प्रतिपन्नत्वात्। तदेतदाहुः :- कारणत्वमुपन्यस्य सत्त्वाख्यापनमनुमानमूचे यतः ।

"हर्द वस्तु बलायात यद्वदन्ति विपश्चितः । ननु सतोऽपि निर्विकारत्वादौपचारिकमेव कारणत्वं एकस्यानेकत्व च। अनि-

यथा यथार्थाश्चिन्त्यन्ते विविच्यन्ते तथा तथा॥ र्वाच्याविद्या च जगदाकारेण विवर्तमाना उपचारहेतुः। एतच्च शून्यपक्षेऽपि तुल्यम्

बुद्धया विविच्यमानानां स्वरूपं नावघार्यते। तेनाविद्यावच्छून्यमेव शुक्कलिङ्कानुमेय इति चेत्।

अतो निरमिलप्यास्ते निस्स्वभावाश्च देशिताः । मैवम्; अविद्यायास्साघकं न शून्यमेव तुल्यत्वात्। न च स्वप्रभत्वं

इति। विचिन्त्यन्ते न क्वचिदपि व्यवतिष्ठत इत्यर्थो, न तु निर्णीयन्त इत। अविद्यात्वव्याघातात् । न च प्रमाणं तस्यास्साधकम्, बाधकाभावप्रसङ्ञात्। न च प्रपश्चस्येव प्रत्यक्षादि साधकम्, व्यवस्थाप्रमाणभेदेनाविद्यायां प्रत्यक्षादीनामपि शून्यपक्षे ननु बाधो विश्रमस्याधिष्ठानविषयप्रमाणात् इति परीक्षकाः । प्रमाणश्च प्रकाशाति- चिदंशहीनानां साधकत्वात्। "अहमज्ञः" इत्याश्रयतया प्रतीयमानो यदि शून्या- शय वा ज्ञानावरणध्वंसं वा विदधाति निरुपाख्ये च नोमयं संभवति ; ततो बाघायोगान्न न्नातिरिच्यते वन्ध्यापुत्रवत्, नैवं प्रतीयेत। न च शून्यस्यावरणीय रूपमस्ति, येन

शून्याधिष्ठानो जगङ्भमः । अथ समारोप्यस्य न्यायाघातासहिष्णुत्वमेव बाध्यत्वम्, तन्न, तद्विषयत्वमविद्याया वर्ण्येत।

प्रपश्चावेदकप्रत्यक्षादे: कथद्वारं व्यावहारिकप्रामाण्यव्यवस्थापनेन शून्यमेव परमार्थ इति ननु चिदात्मनोऽपि निर्रशस्य नावरणीयं किश्चिदस्ति, सत्यम् ; रूपान्तरभावेडपि

व्यवस्थाप्येत। ब्रह्मवादिनां पुनर्नायं दोषः; तत्राविद्यावरणध्वंसस्य प्रमाणफलत्वाङ्गीकारात् स्वरूपमावरणीयमस्ति जात्यादावन्यापोहत्वात् इति भ्रमवन्नाधिष्ठानसामान्यग्रहणादेर्रम- प्रयोजकत्वम्। किन्तु अविद्याया एव। अन्यच्चापि, तस्य च प्रकाशात्मकस्य सवितुरिव इति। जलदाद्यविद्यावरण सम्भवति, जडस्य त्वप्रकाशमानत्वान्नाविद्यावरणकृतम्, किन्तु जडत्व- "अकारणमकार्य सत् कार्यकारणतामगात्। कृतमेव; तेनाविद्यापर्यालोचनया न शून्यतत्त्ववादः । अत औपचारिकमपि कारणत्वं मोहार्देव ततश्शास्त्र तदुच्छित्तौ प्रवर्तते ।।" बृ. वा. P. 327. सत एव। चेतनस्यैव च मायासचिवस्य मुख्यं कारणत्वं वेदान्तेषु स्थितमेव, अन्यस्य

इति जगत कारणत्वप्रयोजकमोहोच्छेदाय शास्त्रारम्भ इति सुरेश्वराचार्योक्तेश। जिज्ञास्य- मुख्यस्यानिरूपणात्। न च ब्रह्मण्यविद्याविरद्दात् राजादिवत् स्वगतव्यापारसमारोपाभावेन वेदोक्तप्रशासनानुपपत्तिः अन्यारोपितव्यापारेण प्रधानादेरपि नियन्तृत्वं प्रसज्येत इति

१३० वेदान्तकौमुदी अणुकारणतावादनिराकरणम् १३१

वाच्यम् ; व्यापारप्रशासने व्यापारान्तराभावेऽपि चैतन्यस्यैव प्रशासनात् समारोपित- वादान्नियमासम्प्रतिपत्तेश्व अविगीतप्रामाण्यवेदस्मृतिप्रतिपा दितजीवविशेषाणां देहादित्वे- व्यापारेणापि चेतनस्यैव प्रशासनोपपत्तेः। अन्यथा साक्षात् स्वगतो व्यापारो मायाया एव नोपयोगाच्च नारम्भवैफल्यं व्योम्नः । आसमन्तात् काशत इति आकाश इति योगवृत्ते- इति प्रशासनकर्तृत्वं केन वार्येत? मायाक्षोभकत्व भ्रामकत्वादिवदन श्रयत्वाप्रतिबिम्बत्व- रपि न्यायोपगृहीतत्वात् साधो: विभुत्वादिगुणयोगात् "आकाशवत्सर्वगत" इत्यादि- योर्युक्तम्। ततश्च सद्वस्तुन एवाविद्यातत्कार्यसमारोपाधिष्ठानत्वात् "नेह नानाडस्ति वेदात् कृप्तादूढार्थिकदेशग्रहेण छन्दोगश्रुतौ च आकाशशब्दं ब्रह्मैव। गुणलक्षणाद्वारा- किश्चन" इत्यादिनिषेधोऽपि तदवधिक एव इति न शून्यपरमार्थता। मोक्षेऽपि तदनु- डर्थान्तरवृत्तरगोप्या इव साक्षाल्लक्ष्यार्थवृत्तर्लक्षणायाः । श्रुतौ च आकाशशब्द ब्रह्मैव, ततो वतत इति "न प्रेत्य संज्ञाऽस्ति" इति विशेषज्ञानाभावसक्कीरतनमात्रम्। न प्रमाणशून्येन शून्येन ब्रह्मलक्षणस्यार्थान्तरता।

न च प्रतिसङ्कयाऽप्रतिसङ्गयानिरोधवत् बुद्धिपूर्वाबुद्धिपूर्वविनाशवदाकाशम् अथ "न्यग्रोधफलमत आहरेतीद भगव इति भिन्धीति मिन्नं भगव इति किमत्र निरुपाख्यम्, निरोधस्यापि निरुपाखव्यत्वे साध्यत्वानुपपत्तेः साघनोपदेशवैयर्थ्यात्। पश्यसीति अण्व्य इवेमा घाना भगव इति आसामझैकां भिन्धीति भिन्ना भगव इति किमत्र आकाशस्य च प्रतिबिम्बप्रदत्वान्मुखादिवन्न निरुपाख्यत्वम् प्रत्यक्षवादिनां प्रत्यक्षसिद्ध- पश्यसीति न किश्च न भगव इति तं होवाच ये वै सोम्यैतमणिमान न निभालयस एतस्य त्वाच्च। न च आलोकाभाववन्मूर्ताभावसमारोपितनीलरूपः प्रतिबिम्बादिनिर्वाहकः, वै सोम्यैषोडणिन्न एवं महान्न्य्रोधस्तिष्ठति श्रद्धत्स्व सोम्येति" इति छन्दोगश्रुतौ सूक्ष्मतम- कारणस्योपपत्त्या निरूपणात् परमाणव एव जगत्कारणम्। नैतच्चतुरश्रम्। "यतो वा न च मूर्तानामत्यन्ताभाव आकाशं, वन्ध्यासुतवन्मूर्तादर्शनप्रसङ्गात्। अन्योन्याभावश्च इमानि" इति 'यत' इति पश्चमीश्रुत्या ब्रह्मणो जगन्निमित्तोपादानत्वाध्यवसायात् घटादीनां इतरसन्निष्ठ एव, न स्वतन्त्रो य आकाशव्यवहारालम्बनं स्यात्। प्राकप्रध्वंसा- "जनिकर्तुः प्रकृतिः"1 इति जायमानकर्तुरस्योत्पादनेSादानसज्ञां विधाय "अपादाने भावावपि मृत् पिण्डकपालादिनिष्ठौ आत्मनस्सकाशादाकाशस्योत्पत्तिश्रवणाच्च नानुपाख्य- पश्चमी "2 इति तत्र पश्चम्या विधानान्मृदादिदृष्टान्तैः कारणविज्ञानात् सर्वविज्ञानपतिज्ञाया त्वम्। न च एषा श्रुतिर्गौणी ; "आकाशाद्वायुःवायोरमिः " इत्यादावपि तत्प्रसङ्गात्। उपपादनाव, वटधानादृष्टान्तेन परमाणूपादानत्वोपपादेन च निमित्तादेखतद्विज्ञानासम्भवात न खलु सकृत्पठितस्यापौरुषेयस्य शब्दस्यैकत्र गौणत्वम्, अपरत्र मुख्यत्वम् इति प्रतिकूलत्वपरिहारार्थ तस्या आनुगुण्येन कारणब्रह्मगतसूक्ष्मत्वपरत्वेनाणिमदृष्टान्तनयनाच। युज्यते। ननु वाय्बादावपि गौणत्वमेव सम्भूतश्रतेः, परमाणूनामनुत्पादात् सजातीय- "मृदादयो हि दृष्टान्ताः प्रतिज्ञामनुरुन्घते। द्यणुकादेश् स्वमात्रारभ्यत्वात् ; तथाऽपि तावत् "पृथिव्या ओषधयः ओषधीभ्योऽन्न- धामास्तामुपरुन्धाना भक्तिमार्ग प्रपेदिरे ॥"3 मन्नात्पुरुष" इत्यत्र तवापि मुख्ये बाधकाभावान्न गौणत्वम्। सूक्ष्माणां च तेजो- जलादीनां विरोधाभावान्न कार्यकरणभावासक्गतिः। न च निरंशद्रव्यत्वादात्मवदाकाशस्या- इति च कल्पतरुः। "स य एषोडणिमैतदात्म्यमिदरसवैं तत्सत्य स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो" इति ब्रक्मण्यप्यणिमकीर्तनात् तदेव मायामहिन्रा लब्धपरिणामभाव पटाद्युपा- नुत्पादः, स्वाप्नवद निर्वचनीयस्योत्पादसम्भवात्। सावयवत्वानवयवत्वाभ्यामनिर्वाच्यमाया- दानमपि। कार्यत्वेनानवयवत्वसम्भवाच्च। न चांशवत्त्वेवायोरिव व्यजनाभिघातादिना भेदेऽपि निमित्तविशेषेणोत्पादप्रसिद्धि: स्यात्, खननादिना विवराद्यत्पत्तिप्रसिद्धेरभिव्यक्तिपरत्वात् अणोरणीयान्महतो महीयानात्माडस्य जन्तोर्निहितो गुहयाम्। इति शक्कनीयम् ; उत्पादेऽपि रूपस्पर्शविधुरत्वेन तमोवद्वायुवच्च दर्शनस्पर्शनायोग्यत्वेन तमकतुः पश्यति वीतशोको धातुः प्रसादान्महिमानमात्मनः ॥1 तत्प्रसिद्ध यभावसम्भवात्। ननु आरब्घद्रव्यस्य रूपस्पर्शयोरन्यतरवत्त्वेनैव भोगसाधनत्वं, विषयरूपेण वाडस्य 1. पा. सू. 1. 4.80. 2. पा. सू . 2. 3. 28. तत्त्वम्। न च आकाशकार्य शरीर प्रसिद्धम् ततो नास्योत्पादः ; मैवम् ; अनिर्वाच्य- 8. $.1.4.28. 4. कढ, 1. 2. 20

१३२ वेदान्तकौमुदी परमाणुकारणत्वनिराकरणम् १३३

इति कठश्रुतावपि अणीयश्शब्दश्चेतने प्रयुक्तः। "तदैक्षत बहु स्याम् "1 इतीक्षणपूर्वक- जनयन् एतदुपलक्षितगगनादिसर्गकारी इत्युपादानकारणम्। तत एव विश्वतश्चक्षुः बहुभावप्रार्थनया निमित्तत्त्वमुपादानत्वश्चावेदयति वेदाचार्यः । न च पुत्रपौत्रादिना बहु- इत्यादिविशेषणम् । तथा सम्पतत्रैः पतनात् सम्यक् त्राणकारणैरलीलावतारैः, धमति भावप्रार्थनवदिंद निमित्तत्वेऽपि घटते। अपरथा "तत्तेज ऐक्षत बहुस्याम् प्रजायेय" बृह्मणं करोति शब्दयति वा शास्त्राण्युपदिशति इति निमित्तकारणमपि स इति इति "ता आप ऐक्षन्त बह्यः स्याम प्रजायेमहि" इति प्रत्येकमीक्षणबहुमावपार्थनावर्णन- व्याख्यायास्सकलवेदान्तानुकूलतया गरीयस्त्वात्। परमाणुकारणवादे संयोजयति इति वैफल्यात् "तदात्मानं स्वयमकुरुत "2 इति "आतमा वै जायते पुत्रो" "अर्धो वा दुर्योजम्, निरंशपरमाणूनां कर्मामावात् संयोगानुपपत्तेः । एष आत्मनो यत्पली "3 इत्यादिवद्योज्यम् इति शक्कनीयम् ; तत्तदुपाध्युपरक्तस्य तस्यै- वेक्षणपूर्व कतत्दवान्तर बहुभावपार्थनसम्भवान्मायाप्रकृतिमायोपाघिबहु रूपत्वादिश्रुत्यनुसारेण तथा हि-निरंश: परमाणुः किरणावलीकारेण न्यरूपि। स्थूलकार्यस्य

तदात्मानम् इत्यादिश्रतयोSनिर्वाच्यविकारात्मना पूर्वसिद्धमात्मानमकुरुत देवदत इवात्मान व्याघ्रम् इति योजनीयाः। अतो नाणुभिरप्यर्थान्तरता न। चाणूनामुपदानत्वेऽपि मानम्। परमाणुमाचक्ष्म हे। एष ह्यवयवावयविप्रसङ्गो न तावन्निरवधिरेव, अनन्तावयवारब्घत्वा- विशेषेण मेरुसर्षपयोस्तुल्त्यपरिमाणत्वप्रसङ्गात्। न च कारणसङ्गयाया अविशेषेऽपि

अथ मन्त्रवर्णात् परमाणूपादानत्वसिद्धि :- परिमाणप्रचयाद्विशेष इति युक्तम्, तयोरपि सङ्कयाविशेषाभावेऽनुपपतेः। द्रव्यस्यावयव- विभागविनाशावपि प्रलयावधिकस्य चिदन्त्यस्य चिद्वयवत्वे तदनुपपत्तेः । द्रव्यस्यावयव- "विश्वतश्क्षुरुत विश्वतोमुखो विश्वतो हस्त उत विश्वतस्पात्। विभागविनाशाभ्यां विना विनाशाभावात् ; नापि विभागावधिः, तस्य विभज्यमाना-

संबाहुभ्यां घमति सम्पतत्र्ध्यावापृथिवी जनयन् देव एक:4॥" श्रयतया तदभावेऽनुपपत्तेः । न चैकाश्रय एव विभाग इति युक्तम्, किश्चिद्धि कुतश्चि- द्विमज्यते, न तु तदेव तस्मात्। तस्मान्निरवयवाविरवयवावयविप्रसङ्ग इति ज्ञायत "अल प्रथमेन सर्वज्ञत्वम्, चक्षुषा दृष्टेरुपलक्षणात् । द्वितीयेन वक्तृत्वम्, इति। न चावयवान्तराणां क्रियादर्शनान्मूलावयवाभिमतपरमाणूनामपि करियाध्यवसायः, मुखेन वागुपलक्षणात्। तृतीयेन सर्वसहकारित्वम्, बाहुना सहायोपलक्षणात्। चतुर्थेन अनित्यत्वाद्यध्यवसायस्यापि प्रसङ्गात् प्रत्यक्षसिद्धत्रसरेणूनां मूलावयवानां क्रियावतां व्यापकत्वम्, पदा व्याप्त्युपलक्षणात्। पश्चमेन धर्माघर्मलक्षणप्रधानकारणकत्वम्, संभवे तदितरकल्पनानवताराच्च तस्य चावयवकल्पनायान्न प्रमाण पश्यामः । तौ हि लोकयात्रावहनात् बाहू षष्ठेन परमाणुरूपप्रधानाषिष्ठेयत्वम्, तेन गतिशीलत्वात् पतत्रव्यपदेशः सन्धमति सञ्जनयन् इति व्यवहितोपसर्गसम्बन्धः 'व्यवहिताश्च5' इति अथ त्रसरेणुरमहानु चाक्षुषद्रव्यत्वान्महत्त्वे सति द्रव्यत्वाच्चानेकद्रव्योत्पन्नघटवत् पाणिनिस्मरणात। संयोजयति समुत्पादयन् इति चार्यः। द्यावा इत्यूर्ध्वसप्तलो कोपलक्षणम् यदि हि द्रव्यस्य चाक्षुषता महत्त्वमन्तरेण स्यात् दूरदूरतरादौ न महत्परिमाणप्रकर्षमनु- भूमी इत्यघस्तात्। एक इति अनादिता" इति कुसुम/ञ्वलिकारः। ततः परमाणूपादा- विदध्यात् । यदि चास्यानेकद्रव्यता नाद्रियेत, महत्त्वमपि नाद्रियेत ; तद्यावृत्तौ

नस्वसिद्धि:, तस्यैव व्यावृत्तेः । न च चाक्षुषत्वे सति महत्वे सति इति द्रव्यत्वहेतुविशेषणयोः परमाण्वसिद्धौ व्यावर्त्याभावः । नित्यश्शब्दः ध्वनिधर्मान्यत्वे सति श्रवणत्वात् तदप्यसारम; एक: सर्वथा मेदासहिष्णुः देवः स्वप्रकाशश्चिदात्मा एवम्भूतोऽपि शब्दत्ववत् इति प्रयोग इव सवसिद्धव्यवच्छेद्यार्यत्वात्। सम्बाहुम्याम् सतः परमात्मनो बहुभावकारणाभ्यां विचारासहाविद्याभ्याम् द्यावाभूमी नैतधयुक्तम् ; प्रमाणान्तरगृहीतविशेषण(वत्रहण)वादे परमाणुजन्योडयं घट इति प्रत्यक्षपरमाणौ चाक्षुषद्रव्यत्वहेतोर्व्यभिचारात् भतो न महत्त्वसिद्धि: इति न तेनानेकद्रव्य- 4 1. छा. 6. 2. 2. तै. 2. 7. 8. तै. ब्रा. 3. 3, 4, त्वानुमानम्। न च महत्त्तवमन्तरेण द्रव्यस्य चाक्षुषत्वे दूरदूरतरादौ महत्परिमाण- 4. तै. भा. 10. 1. 3, 5. पा. सू. 1. 4. 82. प्रकर्ानुविधानाभावः तस्य दोषः, परिमाणान्तरम्रद्दकत्वे सत्यपि तत्सम्भवात्। अणु.

३४ वेदान्तकौमुदी लक्षणप्रयोजनकथनम् परिमाणद्रव्यस्य चाक्षुषत्वेऽपि न महत्परिमाणमचाक्षुषमेव, येन दूरादिद्रव्यचाक्षुषता १३५

महत्परिमाणप्रकर्षव्याप्ता न स्यात् । अस्तु वा त्रसरेणुर्यथा तथा परमाणुस्तु सक्रियो इति। अतो योभ्यानुपलब्भ्या भावान्तरस्याभार्वनिश्वयाभावेऽपि भावत्वलिज्नेन तन्निश्चयात् न सम्भवत्येव। न च अर्य घट एतदतिरिक्तानित्यमूर्तातिरिक्तमूर्तान्यः द्रव्यत्वात् घटवत् "षडेव" इत्यवधारणोपपततेः। न च शक्त्यादिपदार्थानां षट्खन्तर्भावश्चेत् एकस्मिन्नेव इति नित्यमूर्ततया तत्सिद्धौ क्रियावत्त्वसिद्धि: सक्रियत्वानित्यत्वेन नित्यत्वव्याघातात्। सर्वान्तर्भावोऽस्तु, कल्पनाया लघीयस्त्वात् इति वचनीयम्, समानवलप्रमाणसिद्धव्यावृत्त अतस्संयोगविभागयो: कर्मजन्ययो: सर्गप्रल्यबीजयोरभाव एवाणूनाम् । तदुक्तम् :- स्भावानां भावनामेकान्वर्गमस्य दुस्सम्पादत्वात्। न चैकप्रमाण बलवच्छकत्यादीनां वा "उभयथाऽपि न कर्मातस्तदभावः" इति। तुल्यमेतत् इति शङ्कनीयम्। स्वरूपेण षोढा व्यावृत्तव्यवहारहेतावेकस्मिन् प्रमाणादर्शनात् एतेन षट्पदार्थसङ्कहोऽपि व्याख्यातः । अथ के षट्पदार्थाः १ द्रव्यगुणकर्म- स्फोटादिजनकत्वधर्मेणैव शक्तिव्यवहारहेतुत्वात् अप्रतिबन्धस्वरूपात् कार्यसिद्धावतिरेक- सामान्यविशेषसमवायाष्षट पदार्थाः । साधकदौर्बल्याच्च।

ननु षट्पदार्था इति समासःपदम् वा ? आद्ये न सङ्गयालामः सप्तग्राम ननु यदेतद्दव्यादिलक्षणम्, तन्न तावलक्ष्यस्वरूपावगतये, परस्पराश्रयापातात् इतिवत् "दिकसङ्कये संज्ञायाम1" इति पाणिनिस्मरणात्। दिगवाचिनस्सङ्गावाचिनः लक्ष्ये दृष्टे तल्लक्षणदृष्टिः लक्षणद्ृष्टिश्र तद्दृष्टिः इति। नापि द्रव्यलक्षणमद्रव्यव्यावृत्तये, शब्दा: संज्ञायां गम्यमानायामुत्तरपदेन समस्यन्ते तत्पुरुषसंज्ञकसमास इति सूत्राथः । सिद्धि द्रव्यलक्षणे तत्पतियोगिकाद्रव्यसिद्धि: तत्सिद्धौ च तद्यावृतये द्रव्यलक्षणम् इति दक्षिणाभिः सप्तग्राम इत्यादय: संज्ञाशब्दा रूढा अपि व्युत्पाद्यन्ते दक्षिणदिशि वर्तमानो इतरेतराश्रयात् ; मैवम् ; यथा हि श्रत्या-"ब्रह्मविदामनोति परम्" दत्युद्देशनपूर्वक डनिर्दक्षिणाभिः, सप्तानां ग्रमः सप्तग्राम इति। अतः संज्ञापदत्वान्न सङ्गयालाभः । पराभिमतप्रधानादेर्रझ्मणो व्यवच्छेदार्थ 'सत्य ज्ञानमनन्तं ब्रम्म" इति लक्षणं निर्दिश्यते। "षट च ते पदार्थाश्च" इति कर्मधारयादपि संज्ञासमासस्य रूढत्वेन बलीयस्त्वाच्च। तथा "द्रव्यादयः षट्पदार्था" इत्युद्दिश्य "गुणाश्रयो द्रव्यम् " इत्यादिलक्षगम् असमासपदाभिघाने नान्यान्तर्भावः । "षडेते भावा" इत्युक्ते न हि (सलेगवा) इतरव्यवच्छेदाय। तत्र यथा पृथिव्याः कचित् गन्धवत्वेन लक्षणेन विशिष्टाया दर्शने सर्वेषां तत्रैवान्तर्भावः सम्बोभवीति। अथ षडेव वस्तूनि भावस्वरूपाणि सप्तमस्त्वभावो "गन्घवती पृथिवी" इति ततोऽन्यत्रापि लक्षणं प्रवर्तते तथा जीवांशे ब्रम्मयक्षगस्य नान्यत् किश्चिदस्ति इत्यभिप्रायः, तर्हि कुतोऽन्याभावोऽज्ञायि भवता? न तावदनुपलम्भ- तथैव द्रव्यलक्षणस्य प्रवृत्तौ नेतरेतराश्रयदोषः। न च प्रामाणिकवादिनां सर्वत्र प्रमाण- मात्रात् अतिप्रसक्कात्, न च योग्यानुपलब्ध्या लोकान्तरादिवर्तिनामभावानां भवतो- परीक्षितस्यैवाभ्युपगमनीयत्वात् लक्ष्यस्य .सद्धत्वासिद्धत्वयोन लक्षणावकाश इति शक्क- डयोग्यत्वात्। न च सर्वज्ञसूत्रकारवचनादपि इति वाच्यम्, तेषां विवाददर्शनात्। न नीयम् ; अभ्युपगमसिद्धान्तेन आपातसिद्धाभ्युपगमेन परीक्षाङ्वीकारात् "अपरीक्षिता- च "एकस्सर्वज्ञो नेतर" इति प्रमाणमस्ति। अन्तर्भावकल्पनायाञ्चवैकस्मिन् सा भ्युपगमात् तद्विशेषपरीक्षणमभ्युपगमसिद्धान्त" इति अक्षपादसूत्राच।1 लघीयसी इति ; ननु लक्षण केवलव्यतिरेक्यनुमानम् उदयनादिना जगदे, तथा हि-"गुणवद् अत्रोत्तरम्-षडेव भावरूपाः पदार्था इत्यसमास एवात्रामिहित: अन्यत्वेन द्रव्यम्" इति व्यवहर्तव्यम् गुणाश्रयत्वात्, न यदेवम् न तदेवं; यथा वस्त्वन्तरं कल्प्यमानभावस्य सम्प्रतिपत्रभाववत्द्रव्यादीनां षण्णामन्यतमलक्षणवत्त्वेनानुमानात्। तद्दुराशामात्रम्, हेतोरसिद्धत्वात्। सिद्धे हि गुणाद्विभागे गुणाश्रयत्वसिद्धिः, तत्सिद्धौ तदाह लीलावतीकार: :- च गुणातिरिक्तद्रव्यसिद्धि: इति परस्राश्रयात्। किश्च द्रव्याभावप्रमितेर्द्रव्यप्रमितिसापेक्ष- "भावत्वाघिष्ठितास्सर्वाः प्रस्येकं व्यक्तयो मताः । तथा तदसिद्धौ व्यतिरेकानवधारणात् सन्दिग्धानैकान्तिकत्वम् अप्रसिद्धविशेषणत्वं च द्रव्यादषटकविच्छेद मेलकेन विवर्जिताः ।।" सुत्रसिद्धम् इति,

1, पा. 2. 1. 50. 1, 1.1.31,

११६ वेदाम्तकौमुदी द्रभ्यादीनां लक्षणानि १३७

नैतदवदातम्; "लोहितः स्फटिक" इति शौकयाम्रहेऽपि स्फटिकस्य, यदप्याहु :- गुणवत्त्व द्रव्यत्वजातिव्यक्षक चेत् गुणस्यापि विशेषणभूतस्य कस्यायं गन्ध इत्याश्रयाग्रहणेऽपि त्रहणाद्गन्वस्य गुणगुणिभेदसिद्धे: द्रव्यत्वेन समतस्या- तद्यक्षकत्वेन द्रव्यत्वापत्तिः इति । तदप्यनुचितम् : ऋत्विग्विशिष्टस्य यागकतृत्वेऽपि भ्रादेरगमापायादिरूपाद्गुणाद्विभागस्य प्रसिद्धत्वात्, "यथा घटादयो रूपादिमन्त- यथा ऋत्विजां न यजमानत्वम्, किन्तु याजकत्वमेव ; तथाSत्रापि संभवात् नियमस्य । श्वक्षुरादिकरणैरुपलभ्यन्त" इति वेदान्ताचार्योदीरणाच्च। अतो न गुणाश्रयत्वम् पूर्वपूर्वविका रविशिष्टस्य उत्तरोत्तरकारणत्वेडपि परमात्मनो यथा न विकारणां कारणत्वम्, प्रसिद्धगुणाश्रपत्वेन द्रव्यत्वविधाने परस्पराश्रयानवताराच। रूपादेः रूपाश्रयत्वप्रसिद्धय- अनेककारणप्रसन्गात्। ततो द्रव्यत्वजातियोगोऽपि द्रव्यलक्षणम् युक्तम् ॥ भावाच्च, क्रियादेरपि द्रव्यत्वप्रसिद्धयमावाच्च, व्यतिरेकस्थलत्वसिद्धेर्न सन्दिग्धानैकान्ति- कत्वम्। प्रसिद्धस्यैव द्रव्यम् इति व्यत्रहारस्य स्थलविशेषे कर्तव्यनाविधानाच्च नाप्रसिद्ध- सामान्यवानचलनात्मकस्समवायिकारणताहीनो गुणः । रूपादीनां सङ्कया- समवायिकारणताया निरस्तत्वाच्च नासम्भवि लक्षणम् । "सामान्यवान् स्पर्शरहितो

त्वयो: उदयनाचार्येण कृतपरिहारत्वात्। द्रव्याश्रितः कर्मातिरिक्तो गुण" इत्यपि लक्षणम् । न च गुणात्कर्मणो भेदासिद्धौ तथाऽपि "गुणाश्रयो द्रव्यम् " इत्यलक्षणम् उत्पन्नमात्रं द्रव्यमगुणं क्षणं तिष्ठति कर्मव्यावृत्तिरयुक्ता ? असामान्यत्वादिविशेषणप्रसज्ञात् "शुक्को रूपम्" "मधुरो रसो "निम्नप्रवणा गतिर्जलस्य" इति भेदप्रसिद्धेः, अपरीक्षिताभ्युपगमेन परीक्षास्वीकाराच्च। इत्यज्रीकारादव्याप्तेः । गुणादिष्वपि "चतु्विशतिर्गुणा" इत्यादिसङ्ख्यान्वयान्वीक्षणा- दतिव्याप्तिश्च। न च तत्र रुङ्कयाप्रतीतिर्भ्रमः "नव द्रव्याणि" इत्यादाविव बाघा- संयोगविभागयोरनपेक्षकारणजातीयं कर्म। न च समवायिकारणेश्वरेच्छाद्य- दर्शनात्। पेक्षणादसम्भवः, यथा द्रव्यस्य द्रव्यान्तरापेक्षया संयोगविभागारम्भकत्वम् तयोरुमय- नैतत्। गुणाश्रयशब्देन गुणो यदाश्रय एव इति विवक्षितत्वात्। न खलु निष्ठत्वात्; नैवम् कर्मणः, अन्यतरकर्मणाऽपि संयोगादिसिद्धि: इत्येतावन्मालस्य गुणो भवति न भवति चाश्रयपरतन्त्र इति प्रसिद्धमार्गागतम्। तथाच क्षणान्तरे सता- विवक्षितत्वात् । "परसमवेतक्रियाफलशालि हि कर्म" इति कर्मकारकस्य लक्ष्म, न मालम्बमानो गुणो द्रव्याश्रयापेक्ष एव तामालम्बत इति नाव्याप्तिः, द्रव्यसङ्गययैव चैकार्थ- क्रियायाः । पर्णसमवेतपतनक्रियाफलपर्णविभागभाजोऽपि वृक्षस्य "वृक्षात् पर्ण पतति" समवायाद्रुणादिषु सङ्गयाव्यवहारोपपतेः पृथक् सङ्गयागुणाभावान्नातिव्यापिः। नवत्व- इत्यपादानत्वात अलक्षण चैतत्। न च गुरुफलादिसयोग एव विभागपतनयोर्युगपज्जनकः, सङ्गयायास्तत्र भावेऽपि द्रव्यगतचतुर्विशत्याद्यवान्तरसङ्गयाव्यवहारस्य गुणादिषु सम्भवात् संयोगस्य क्रियाद्वारमन्तरेण विभागहेतुत्वे केवलविभागजनकत्वस्यानि प्रसक्गात् । न चैंवं द्रव्येषु परार्धसङ्कयाया अपि सम्भवात्, गुणादिष्वपि तत्मसङ्गः । न खलु "नित्यमेकम नेकसमवेतम् सामान्यम्"। न च एकपर्द व्यर्थम्, नित्येष्व- गम्भीरं भागीरथीस्रोतस्सकलं पिपासुभि: पातव्यम् पातव्यश्चेत्, अन्यथा न लुचुकमात्रा- नेकसमवेतेषु जलपरमाणुरूपादिषु प्रसक्तिवारणारथत्वात्। न च तत्रापि प्रत्येकं मपि इति सार्वभौमाज्ञैवम् इति किंवदन्त्यस्ति क्कापि। किन्तु यावदुपयुक्तं तावदेव तथा एकत्वमस्ति इति प्रसक्तिरेव एकव्यक्तेरनेकसमवायस्य विवक्षितस्य तत्राभावात्। यदि Sत्रापि नियमसम्भवात्। न चैवम् द्रव्यसत्तयैव गुणकर्मणोरपि सत्ताव्यवहारोपपतेन सामान्य न स्यात् मिन्नेष्वनुगताकारः प्रत्ययो न स्यात्। द्रव्यगुणकर्मणामपि सामान्य- सत्ता कल्पनीया इति - वाच्यम् ; यथा द्रव्येष्वेव सत्तायां द्रव्यत्वेन तुल्यवृत्तित्वं जाति- द्वारेणैवानुवृत्तव्यवहारहेतुत्वात् अननुवृत्तेष्वनुवृत्तप्रत्ययस्य भ्रमत्वपसज्ञात् । तदालम्बनानु- बाघकम्, तथा तत्र जातिबाधकामावात्। न च रूपादिषु सङ्कयाभ्युपगमेऽपि सयोग वृत्तस्वीकारे सामान्यसिद्धेः । न च तथाऽपि न सत्ता सामान्यम् प्रमाणयोगस्यैव इव समवायस्वीकारे नानवस्था, सङ्गयायामेव तदभ्युपगमे सा स्यात् इति तत्रैव सा न तद्यवहारोपपादकत्वात् इति-शङ्कनीयम् ; तथा सति प्रथमत एव "अस्ति" इति स्यात् इति-वचनीयम् ; सङ्गयाया गुणत्वेन सङ्गयासमवायित्वे कथ नानवस्था । प्रत्ययस्य प्रमाणादनुपपत्तेः । रूपादीनां समवायिकारणत्वे सङ्गयां प्रति नित्यरूपादेः परमाणुवत् सवातन्व्यप्रसङ्गात्। तत्वे गुणत्वानिरूपणाच। नातो निर्दिष्टे "गुणाश्रयो द्रव्यम् " इति लक्ष्यं गमयति अस्ति च सत्ताया "अभूत् " "अस्ति" "भविष्यति" इति त्रैकाल्य:

लक्षणम्। प्रत्ययः। स च प्रमाणयोगस्य वर्तमानैकरूपत्वादनुपपत्रः भूतादिपमाणयोगलक्षण सत्त्व 18

१३८ वैदान्तकौमुदी परमाणुकारणतानिराकरणं स्भाववादश्च १३९ वर्तमानप्रमाणेन गृद्यते चेत् भूतादिप्रमाणस्यापि वर्तमानप्रमाणगम्यत्वेन सत्त्वप्रसञ्नः । अतो डमावस्यापि प्रमाणगम्यत्वात् भवत्येव सत्त्वलक्षणस्यातिव्याप्तिः । अत एवार्थक्रिया- अनाश्रित कालयोगप्रमाणमात्रस्य सत्त्वलक्षणत्वे प्रमितनष्टेनार्थक्रियाप्रसज्ञात्। तदुक्तम्- कारित्वान्न सत्त्वापेक्षमर्थक्रियाकारित्वं सत्त्वम् । अतः सत्ताजातिः सिद्धा । सा च "प्रमाणयोगमात्रं चेत् सत्ताऽसत्ताविपर्ययः । महासामान्यम्। द्रव्यादित्रये डवान्तरजातिः इति। अतएव न तद्वीने द्रव्यत्वादौ प्राप्ता प्रमितनष्टेन घटेन मधुधारणा।" संयोगे समवायवत्तद्वतिः ।

इति। वर्तमानप्रमाणयोगस्सत्त्व चेत् प्रत्यक्षाद्यगोचरस्य भूमौ निखातनिध्यादेः स्मर्यमाणस्य "नित्येष्वेव द्रव्येष्वेव वर्तन्त एव ये, तेऽन्त्या विशेष: " आत्मत्वमनस्त्वयोश् चासत्त्वलक्षणत्वान्नियतासत्त्वेऽप्रतीतिरेव स्यात् न संशयो जीणराजघान्यादिषु स्यात्। सर्ववृत्तित्वाभावादेव नातिव्याप्तिः; एकस्मिन् एकव्यक्तौ नित्यद्रव्य एव वर्तमानो जाति- न च द्रव्यत्वादिसामान्यत्रयविषयस्तदुपलक्षितद्रव्यादिविषयो वा सच्छन्दस्साधारणो न रहितो विशेष इति प्रत्येकं लक्षणस्य विवक्षितत्वाच्च नाव्यापिः । सत्तावचनः ; यथा विभीतकत्वादिजातिसमुदायविषयः तदुपलक्षितविभीतकादिव्यक्तिविषयो वा Sक्षशब्दो, नाक्षत्वजातिविषय इत्यपि शोभनम्, सत्तायामभावप्रापकस्य प्रत्यभिज्ञा- "अयुतसिद्धानां आधार्याधारभूतानामिहप्रत्ययहेतुर्यः सम्बन्धः, स समवायः ; सुखधर्मयो: कार्यकारणमावसम्बन्धव्यवच्छेदार्थमाधार्याघारभूतानाम् इत्युक्तम्। आकाश- डभावस्य द्रव्यत्वादावपि सम्भवात्। न खलु जलं दृष्ट्रा तेजो भूमि वा पश्यतो बुद्धिरूप- तद्वाचकशब्दयोस्सबन्धा पोहार्थम् इह प्रत्ययहेतुः इति, कुण्डबदरयोराधाराधेयभावसम्बन्ध- साम्यमस्ति। अथ मात्रयाऽस्त्यनुगम: तत्र सोडत्रापि । सतो निरुपार्यत्वे लक्षणस्यै व्यवच्छेदार्थमयुतसिद्धानाम् इत्युक्तम्। न च "इह भूतले घटो नास्ति" इति विशेषण- करूपत्वात् । न च "स एवायम्" इत्येकत्वसाधनमनुसन्धानमेव, अभिन्नदेशकाल- विशेष्यभावसंबन्धेडतिव्यापितिः, मुख्यस्य संबन्घस्योभयनिष्ठत्वेन प्रसिद्धस्य विवक्षितत्वात्। स्याप्येकत्वावगमात्। तस्मादस्ति सत्तासामान्यम्। यद्यपि एवमयुतसिद्धानां संबन्धस्समवाय इत्येतावताऽलम, तथाऽपि परिष्कारत्वेनाव- किश्व अभावस्यापि प्रमाणगम्यत्वादतिव्याप्तिः, अभावश्च यदि प्रमाणविषयात्सतो शिष्टम्, भावयोर्वा सम्बन्धिनोर्विवक्षितत्वान्नातिव्याप्तिः । तदेवं लक्षणतः षट्पदार्थाः। एते व्यावृत्तो, यथा वा बौद्धगन्धिमीमांसकः, यदि वा सर्वशक्तिविरहः सतो व्यावर्तमानो च "एकं सद्विपा बहुधा वदन्ति" इत्यागमप्रमाणात् कर्माविद्यादिवशाद्विवर्तमानब्रह्म- डर्थक्रियाशक्तात् सर्वथाऽपि प्रमेयः । अपरथा सत्त्वेनैव व्यवस्थापनयोगात् " दृष्टिपूत विकार एव, न परमार्था इति न परमाणुषु जगदुपादानलक्षण स्यार्थान्तरता इति। न्यसेत्पादम्" इत्यादिशास्त्रोक्तचरणन्यासादिव्यवहारस्य अभावापरिच्छेदे प्रवृत्त्यनुप- पत्तेश्च। अथ 'स्वभावादेव' जगत्पभवति, न कर्मादेरुपयोगः । न च एवं कृत- अथ यत्र प्रवर्तते तस्य केवलत्वविज्ञानात् । तत्र वक्तव्यम्, संविदः कैवल्यं विप्राणाशाकृताभ्यागमदोषः । श्रुत्यादिना तावदेवमवसायात्-"ब्रह्मविकारा एव" ; प्रति नियाताकारत्वं प्रवृत्तिहेतुः, किं वा विषयस्यैव? आद्ये स्थूलभूतलावलम्बिज्ञानमात्रात् तथा हि-"तद्यथाऽस्मिन्नाकाशे श्येनो वा सुपर्णो वा विपरिपत्य श्रान्तः संहत्य पक्षौ प्रवर्तेत, न सूक्ष्म कीटकण्टकादिक जिज्ञासेत। जिज्ञासते च । विषयोपि स्वरूपेण सल्लयायैव ध्रियत एवमेवायं पुरुष एतस्मा अन्ताय धावति यत्र सुप्तो न कश्चन काम केवलो विवक्षितो, विशेषणयोगाद्वा ? नाद्य :- कण्टकादिमिश्रमपि भूतलं स्वरूपेण कामयते न कश्चन खमन पश्यति"1। इयेन इव शीघ्रगः सुपर्णस्संहत्य प्रसार्य निश्चलौ केवलम् इति सकण्टकेऽपि प्रवृत्ति: स्यात् । द्वितीये तु कल्पे विशेषणस्याभावव्यति- कृत्वा संलीयतेऽस्मिन् इति संल्लयो नींड ध्रियते खात्मनैव अन्तो लयोडस्मिन् खप्नादे- रिक्तस्य कैवल्योपयुक्तस्यासम्भवात्, अभावधीशब्दव्यवहारालम्बनत्वेनाभावसिद्धेश्च। न रित्यन्तः सम्प्रसादः । "तद्वा अस्यैतदतिच्छन्द्रा अपहतपाप्माS्मरयं रूपं तद्यथा प्रियया च वाच्यम्-सहुद्धुयमावेSभावबुद्धिभ्रमः सद्यवहारत्रम इति, सुषुप्त्यादौ त्रैलोक्याभाव- स्त्रिया सम्परिष्वक्तो न बाह्यं किश्चन वेद नान्तरमेवार्य पुरुषः प्राज्ञेनात्मना सपरिष्वक्तो न दर्शनभ्रमपरसङ्गात्। अभावाप्रमेयत्वे च सहुध्यभावे सद्यवहारामावे च इति विशेष्यतया, अभावबुद्धि:अभा-व्यवहार - इति च विशेषगत्वेनाभावस्य प्रतिभानुपपत्तेरन भ्रमोडपि । 1. ब. 4.3.

१४० वदान्तकौमुदी सभाववादनिराकिया १४१

बाह्यं किश्चन न वेद नान्तरं तद्वा अस्यैतदाप्तकाममात्मकाममकाम रूपं शोकान्तरं। अत पिताSपिता भवति माताऽमाता लोका अलोका देवा अदेवा वेदा अवेदा अत्र स्तेनो- इति वाजसनेयिश्रतेः । न च प्रलयार्थकर्माद्यश्रवणात् खमावादेव स इति,

डस्तेनो भवति भ्रणहाऽभ्रणहा चाण्डालोडचाण्डाल: पौलकसोडपौल्कस: श्रमणोऽश्रमण- महाप्रलयवन्महासर्गोऽपि स्वभावत एव इति वाच्यम् ; घृतादे: काठिन्यवन्मूलकारणस्यैव

स्तापसोडतापसोऽनन्वागत पुण्येनानन्वागतं पापेन तीर्णो हि तदा सर्वान् शोकान् हृदयस्य सं थानविशेषात्मककार्यस्य कारणात्मतापतते: प्रलयाङ्गीकारात्। न च स्वभावो मूलकारणं

भवति" इति सुप्तावस्थायां सकारणजात्यादेः पुण्यपापयोश् तस्याविच्छेदं तामवधीर्य श्रुत मायात्वनिर्वाच्या यत्किश्चिन्निमित्तमपेक्ष्यानपेक्ष्य वा अनुरूपं चेष्टते प्रकृतित्वेन श्रुता

प्रतिपादयति बार्हदारण्यकी श्रुतिः । चण्डालो ब्राह्मण्यां शूद्धाज्जातः। पौल्कस: स्वमावपक्षे विशिष्टकालादिनिमित्तोपादानायोगाच्च।

क्षत्रियायां शृद्राज्जातः । श्रमणस्सन्यासी। तापसी वनस्थः । तथा च- सुषुप्तयनन्तरं न च वाच्यम्-कर्मापि इत्यादिकं कार्य कर्मादिवशाच्ेत् करो[त्यन]वस्था सर्वं स्वभावादेव प्रभवति तथा प्रलयानन्तरमपि इति गम्यते। "यत्र चैतत् सुपतस्समस्त- स्वाभावादेव चेत् न खवमाववादापलाप-इति । "यथोर्ण नाभिस्तन्तुनोच्चरेत्यथाSमे :- स्संप्रसन्न: स्वमं न विजानाति आसु तदा नाडीषु सुप्तो भवति ते न कश्चन पाप्मां क्षुद्रा विस्फुलिक्रा व्युच्चरन्त्येत्रमेवास्मादात्मनस्सर्वे प्रणाः चक्षुरादिकास्सवे देवाः सर्वाणि स्पृशति, तेजसा हि तदा सम्पन्नो भवति" इति छन्दोगश्रुतिः । "तन्नामरूपाभ्यामेव भूतानि व्युच्चरन्ति" इत्यात्मन इव कर्माविद्याद्युपाघेस्ख्भावतः सर्गाश्रयणात्। "लूयते व्याकियत" इति कर्तुरनुपादानेन स्वभावमूलत्वावधारणाच्च। तदेतद्युक्तं ; यस्मादन्त- केदार: स्वयमेव" इतिवद्याकियत इति कर्मकतरि प्रयोगश्चेदल्पप्रयाससाध्यत्वा भिप्राय- करणोपाधिकश्नुकस्य सक्कोचादर्सक्रेषः उपाधिघर्माणामविरुद्धः । तेजस। ब्रह्मणा। सम्पन्नः त्वात् कर्तारं तद्वन्त गमयत्येव। 'गम्यते ग्राम' इतिवत्कर्मण्येव चेत् 'देवदत्तेन ग्रामो सर्वदा आत्मसम्पन्नोऽपि ख्प्नजागरयोरुपाधिविशेषादसम्पन्न इव तदा खापे प्रसन्नः गभ्यत' इतिवदीश्वरेण तद्याक्रियत इति कर्तृप्रतीतेन स्वभावादेव व्याक्रियत इति युक्तम्। एव निर्विक्षेपमायोपाधिस्वरूपोल्लासात् संपन्न इति विशेष्यते। पापाद्संस्पृष्टश्र "अहरह- "वर्णा आश्रमाश्र स्वकर्मनिष्ठाः प्रेत्य कर्मफलमनुमूय ततश्शेषेण विशिष्टदेशजातिकुल- ्ैच्छन्त्योडपि न विदु:" इति सानुकोशवीप्सयोर्सम्पत्तावप्युपसंहारात, भविद्यावृतेश्र नान्यस्सम्पन्नोडन्यो निष्क्रान्त इति शह्कावकाशः । रूपायुः श्रतवृत्तवित्तसुखमेघसो जन्म प्रतिपाद्यन्ते विष्वश्चो विपरीता नश्यन्ति"1 इति स्मृते:, "तद इह रमणीयचरणा" इत्यादिश्रुतेश्र स्वर्गैकफलकर्मणो निश्शेषेण भोगेऽपि

त्रिविधा: कर्मविपाकश्रुतयश्च दृश्यन्ते। तथा हि-" ये चामी अरण्ये श्रद्धां कर्मान्तरेणावशिष्टेन यद्यपहृतसर्वस्वोपि गृहगतेन शेषघनेन वित्तवानितिवच्छेषशब्दवाच्येन

सत्यमुपासते सत्य ब्रह्म श्रद्धालव उपासत इत्येतत् । तेऽर्चिरभिसम्भवन्त्यर्चिषोडहरह योनिफलाथ्। कर्मणः क्षणर्ध्वसित्वेऽप्यपूर्वात्मना स्थायिन उपाधित्वसम्भवाच्। न्यरूपि

आपूर्यमाणपक्षमापूर्यमाणपक्षादान् षण्मासानुदगादित्य एति मासेभ्यो देवलोकं देवलोका- चापूर्व भट्टपादैः :-

दादित्यमादित्याद्वैद्युत वैद्यतात्पुरुषो मानस एत्य ब्रह्मलोकान् गमयति तेषु ब्रह्मलोकेषु पराः परावतो वसन्ति तेषामिह न पुनरावृत्तिः। अथ ये यज्ञेन दानेन तपसा लोकान् अथवा सर्वमेव कार्ये दध्यादि क्षीरादेरुत्पद्यमान न सहसा स्थूलेनैवात्मनोत्पघने

जयन्ति, ते धूममभिसम्भवन्ति धूमाद्रात्रिं रात्रेरपक्षीयमाणपक्षमपक्षीयमाणपक्षादान् किन्तर्हि सूक्ष्माणि तावद्रपान्तराण्यनुभवन्ति एवं स्वर्गादयोडप्यक्चुराद्यवस्थायान्वावदपूर्वा

ष्मासान् दक्षिणा(ण)दित्य एति मासेभ्यः पितृलोक पितृलोकाच्चन्द्र ते चन्द्र प्राप्यान्नं वस्थां प्रतिपद्यम्ते तया चोतपद्यमानया त एवोत्पन्ना भवन्ति। आह च-

भवन्ति तास्तत्न देवा यथा सोमें राजानमाप्यायस्ापक्षीयख, सोमं राजानं जडरूपिण "काफ्ठैः पक्तव्यमित्युक्ते निर्दिष्टा ज्वलनक्रिया। जलसे के ना प्याय्य निष्पीड्य मुहुर्मुहुर्भक्षयन्तीत्येवमेनांस्तत्र भक्षयन्ति तेषां यदा तत्पर्थ- वैयथेम मेवाकाशम किनिष्पदयन्त आकाशाद्वायुं वायोर्वष्टिं वृष्टेः पृथिवीं ते पृथिवी प्राप्यान्नं अहुरे जायमाने च वृक्षोऽप्युत्पन्न इष्यते ।।"

भवन्ति त एवमेवानुपरिवर्तन्ते अथ य एतौ पन्थानौ न विदुस्ते कीटाः पतक्ञा यदीद दन्दशूकम्"। 1, गौ. ध. सू. 2. 3. 29,

१४२ वेदान्तकौमुदी कालोपादानत्वखण्डनम् प्राणोपादानवादश् १४३ तच्च वेदैकप्रमाणकम्- इति सुरेश्वराचार्यवचनात् सूर्यादीनां च कालेन सह व्यज््यव्यञ्ञकभावात् तदात्म- "फलाय विहितं कर्म क्षणिकं चिरभाविने। तत्सिद्धिर्नान्यथेत्येवमपूर्वमपि गम्यते ॥"3 द्वाभावात्। "मृत्युर्यस्योपसेचन कालमूषकभक्षकः । वेदवाक्योपात्तयागादिसम्बन्धान्यथानुपपत्त्या तच्चोदनयाऽपूर्वमपि चोदित भविष्यति इति कालस्वरूपी भगवान् कृष्णः पृथुललोचन: ।।" प्रमाणकत्। तस्मादस्त्यपूर्वम् इति। अन्वयव्यतिरे कादिसिद्ध कारणभावानां स्वभावादेव जनकत्वेऽपि न कार्यस्य जगतःस्वमावत एव प्रभवत्वम्, ईश्वरोपासनया विश्वैश्वर्यफलायाः "काल: कलयतामस्मि" इति श्रुतिस्मृतिभ्यां कालस्य परमात्ममायाविभूतित्वावधारणात् क्रियाया महासर्गादिमूलत्वाच्च। एवं स्वाभावस्याप्यनयामकत्वे न किश्चिन्नियामकम्, 'मृत्युर्धावति पश्चमः" इति च पारतन्व्यश्रतेः नेश्वरत्वं कालस्य। ननु मायाविकारा यदच्छयैत सर्वे भवति इति यादच्छिकपक्षो दूरापास्त एव । एतेन कालवादो- महाप्रलये साकल्येन लीयन्ते, तत्र कालोऽपि लीयते चेत्, एतावान् प्रलयकाल इति डयपास्तः । अथ विशेषान्नवम्, तथा हि-"नैवेह किश्चनासीद्यक्तमित्यर्थो मृत्यु- कथक्कारं परिकलन पुराणमार्गेषु ? कथम् वा "सदेवेदमग्र आसीत् " इति भूनकाल- नैवेदमावृत्तमासीतस्यार्चत आपो जायन्त आपो वा अर्कः यावत्य आप: तावानसौ व्यपदेश: ? यदि च तिष्ठति तर्वनादिपव्ृत्तसर्गपलयप्रवाहे न जायते न च लीयत इति चन्द्र: " "एष संवत्सरः प्रजापतिः षोडशकलः तस्य रात्रय एव पश्चदशकला ध्रुवैवास्य स्वतन्त्रं तत्त्वम्। उच्यते। "तद्यद्रेत आसीत् स संवत्सरोऽमवन्न ह ततः पुरा संवत्सर षोडशी कला" इत्यादिश्रुतेः- आस" इति कालजन्मश्रुतेः, "तथाऽक्षरात्सम्भवतीह विशम्" इत्यविशेषश्रुतेश्च। लीयत एव काल:, 'ईशः कालकार' इति परमेश्वरस्य 'कुम्भकार' इतिवत् कालस्य "कालो भावाय भूतानामभावाय च पाण्डव। कुम्भवज्जनकव्यापारकर्मत्वे कलनते व्यपदेशः। अतो व्याकृतं कालमुपजीव्य पुराण- कालमूलमिदं ज्ञात्वा भव स्थैर्यघनोडर्जुन ।।" श्त्यादिव्यपदेशः । यथा खलु लोकदष्टान्तेनाव्याकृते नामरूपे विषयीकृत्य तद्याकृत- इत्यादिस्मृतेश्र परमाण्वादिकल्पनोपपत्तेश्र निमेषादिषु, ततो न स्वभाववदनागमिकः व्यापार: परमेश्वरस्य कालत्येऽपि । द्यमणिश्रमणौपाधिककालसङ्गचानां भह्मीभावस्या- काल इति कालवादिनः । हष्यते च वसन्तादिप्रयुक्तः पुष्पादिप्रसवः । अतो निमित्- परिहार्यत्वाच्च। मेघादीनां धूमादिद्व्यान्तरोपाद/नत्वप्रसिद्धेः कालस्य निमित्तत्त्वमात्रम्। मुपादानं च काल एव जगत इति, ततो न कालप्रक्रिया। नैवम्; "मृत्युनैवेदमावृतमासीत्।"1 इत्यत्र "तमसा गूढमत्र"2 इति अथ सर्वाणि ह वा इमानि भूतानि प्राणमेवाभिसंविशन्ति प्राणमेवाभ्युज्जिहते" श्रुः्यन्तरानुमारेण कार्यगर्म मायाविशिष्ट कारणं ब्रह्म आसीत् इत्यवधारणात्। अशनाया "प्राणो वाव संवर्गः स यदा स्वपिति प्राणमेव वागप्येति प्राणं चक्षुः प्राण श्रोत्रम् मृत्युश्रेन्न कालशक्काऽपि अशनायया बुद्धिधर्मेण तदुपाधिहिरण्यगर्भो लक्ष्यते। अविद्यैव प्राणं मनः प्राणो घ्यवैनान् संवृङक्ते" "प्राणबन्धन हि सोम्य मनः" "प्राणोडस्मि बा मृत्यु: :- प्रज्ञात्मा" इति च वेदे प्राणकारणवादः। "प्राणो वै बलम्" इति श्रतेः प्राण- "नामरूपादिना येयमविद्या प्रथते सती। शब्दार्थ: शक्तिः। न च शक्तिर्न पदार्थान्तरम, गुणादिवृत्तित्वात्। न द्रव्यादि- माया तस्याः पर सौक्ष्म्यं मृत्युनैवेति भण्यते ॥!"3 व्वन्तर्गमः, मिन्नसामग्रीग्राह्यत्वाच्च। 'ज्ञास्यामि ते शक्तिम् पाषाणमुत्पाटय' इति कार्यानुमेयत्वव्यपदेशात्। अन्यथा प्रतिबन्ध्यविकलः प्रतिबन्धोऽपि न प्रसरेत्। न च स्वरूपस्यैव कार्यौदासीन्यं प्रतिबन्धशब्दार्थः, केनान्यथा शक्तेरपि शक्त्यन्तर्र वार्येत इति 1. बृ. 1. 2.1. 2. तै. ब्रा. 2. 8. 9. वचनीयम ; बीजतन्त्वादे: कुसूलाद्यवस्थानदशायां कार्यौदासीन्येडपि प्रतिबन्धत्वयवददार- 8, बृ. बा. 1. 2. 185 प्रसरात्। सत्यां सामग्रयां प्रतिबन्धश्चेत् "प्रतिबन्धो विसाम्री" इति सोक्तिव्याघातः ।

बेदान्तकौमुदी प्रधानकारणवाद निराकरणम् १४५ किश् प्रमाणसिद्धस्य युक्तिमात्रेण।पह्नवेडतिप्रसशत् वहिः स्वमात्रसम्बन्ध्यतीन्द्रिय- इत्यन्वयः । मिधयन्त इति मेदा विकार: अविभक्तजउवस्तुप्रकृतिका अमी परिमितत्वात् सापेक्ष: कारणम् कारणत्वात् आत्मवत्। स्थितस्थापकसंस्कारस्य कालाद्यन्योन्याभावस्य च स्फोट/दुत्पत्तौ स्वरूपनिर्वाहोपक्षीणस्यानपेक्षणीयत्वात् न तेन सिद्धसाघनत्वम्। न च घटशरावादिवत्। विगीतम् सुखदुःखमोहसामान्यप्रकृतिकम् नियमेन तदन्वितस्वभावत्वात्

आत्मत्वमुपाधि:, गुरुत्वाधारे साध्याव्यापनात्। न च स्वमतसिद्धशक्तावनैकान्तिकता यद् यदन्वितस्वभावम् तत् तत्सामान्यप्रकृति दृष्टम् यथा मृत्सामान्यान्वितस्वभावा

तस्यापि कार्यानुरूपतादशोत्कर्षाद्यनपेक्षणात्। अयमभिरेतन्निष्ठात्यन्ताभावेष्टसाध्यान्य- घटशरावादय: तत्प्रकृतिकाः तदन्वितसवमावत्वश्च भावानां रागद्वेषमोहहेतुत्वेन। असुखा-

तराधिकरणम् मेयत्वात् घटवत् । तथा अयममिः एतदन्योन्याभावात्यन्ताभावेष्टसाध्या- द्यात्म कत्वे च तदसम्भवात् सुखदुःखमोहा एव सत्त्वरजस्तमांसि। अनेन च व्यात्मकेन

त्यन्ताभावान्यतररहितः मेयत्वात् घटवत् । तत्र चैतदन्योन्याभावात्यन्ताभावत्रति पक्षे (समा)विश्वम् प्रधीयत इति प्रधानम् इत्युच्यते चेतन प्रत्युपकारकत्वेन गुणभूतमवि-

तद्रहितत्वं पक्षे सिध्यदिष्टसाध्यमन्तर्भाव्य सिद्धय्ति इतीष्टसाध्यसिद्धि: ब्रीद्यादिकर्म- तथम्।

कार कनिष्ठपोक्षणादिसाध्यातीन्द्रियातिशयमन्तरा तदविधानान्यथनुपपत्तिरपि शक्ति व्यनक्ति विगानगोचरो विभक्तम् जडवस्तुप्रकृतिकम् रथादिवत् तरत्रादिवद्वा ; समानाना शास्त्रीयापूर्वस्याप्यनात्मनिष्ठत्वस्येष्टत्वात। तदाहुर्भट्टपादा ::- कार्यकारणविभागस्य लोके दर्शनात् जगच्च जडम् इति जडप्रधानप्रकृतिकम्। तथैव "कर्मभ्यः प्रागयोग्यस्य कर्मणः पुरुषस्य वा । जडवस्तुप्रकृतिकम् विचित्रकार्यत्वात् एकबीजप्रकृतिकाक्कुरकाण्डादिवत् यथा महतः योग्यता श.स्त्रगम्या या परा साडपूर्वमिष्यते ।।" परमव्यक्तम् इति। अजामेकाम् इत्यादिश्र वेदः प्रधानम् प्रथयति। न च जीवादन्यः

प्रधानकर्मणामञ्कर्मणा च प्राककारणात् स्वर्गादिप्राप्तययोग्याः पुरुषाः कतवश्च स्वकार्या- कश्चिदीश्वरः, स एव स्वमहिमप्रतिष्ठितो वेदान्तैस्तथा तथोच्यत इति लिक्कादिबलात्प्धान- सिद्धि: इति । योग्यास्तामुभयीमप्ययोग्यतां व्युदस्य प्रधानैर्रैश योग्यतोपजन्यत इत्यवश्यं सर्वेणाभ्युप- गन्तव्यम्। असत्यां तस्यामकृतसमत्त्रपसज्ञात्। सैव च पुरुषगता वा क्रतुगता वा तत्र समाधि: :- प्रघानस्य गुणानां साम्यात्मकस्य पृथगवस्तुत्वाभावाद्विमक्ता योग्यता शास्त्रेडस्मिन्नपूर्वम् इत्युपदिश्यत इति। न च त्रीद्यादौ चेतनगुणो धर्म एव योग्यता गुणा एव जगद्विकारकारणम् इति नाविभक्तजडवस्तुप्रकृतित्वप्रतिज्ञा साधयसी। इति विलक्षणशक्तिसिद्धिः । सैव प्राणश्रत्या जगद्बीजमुक्तम् इति प्राप्तम्। अविभक्तत्वे संयुक्तत्वश्चेत् अणुभि: सिद्धसाधनम्। परिमितत्व्रमपि देशतश्रेत् आकाशादौ अत्र समाधि: :- शक्तिर्हि शक्यमिव शक्तमप्यपेक्षते। तथा च यस्तस्या नास्ति इति भागासिद्धिः । कालतश्च्ेत्, न काल इति स एव दोषः। वस्तुतश्चेत् अधिष्ठाता स एव जगद्बीजम्। स्वतन्त्र/Sपि चेतना स्यात् अचेतना वा? आद्ये कथ गुणपुंसो: व्यभिचारः सङ्गयातः । परिमितत्वश्चासिद्धम् विकाराणामनन्तत्वात्। सर्व-

कूटस्थाया अमुष्या जगद्विकारपरम्परा। मायाशक्त्यात्मकत्वस्वीकारे च पर्यायेण ब्रश्मपक्ष भावानां सुखाद्यन्वयासिद्वेश्र, सुखादिसाधनत्वेनापि रागादिहेतुत्वसम्भवाच्च। न च

एव कक्षीकृतः । अचेतना चेदघिष्ठातृस/पेक्षत्वात् न स्वतन्त्रा। प्राणश्रतिश् प्राणोपा- सुखादिवत सुखादिरूपत्वं चेतोवृत्तौ प्रतिफलितिमनुभूयते। भावानां प्रकृतिशक्तिमत्वं च

ध्यात्मविषयतयाऽपि घटते। अतो न शक्तिपक्षोऽपि। स्वतो रथादौ न सम्मतम् अश्वाद्यनपेक्षत्वप्रसज्ञात्। परतः प्रवृतिशक्तौ च विमत चेतन- व्यापारापेक्षपव्ृत्तिशक्ति जडत्वात् रथादिवत् इति परतन्त्रकारणसाघकत्वेन विरुद्धत्वात्। एतेन स्वतन्त्र सत्यं ईश्वरतन्त्र वा प्रधानं जगदुपादानम् इति निरस्तप्रायम्। चेतनप्रकृतिकं वा आगन्तुकत्वात् बुद्धौ तत्प्रतिबिम्बवत् इति प्रतिसाधनत्वाच्च। तदपि सक्विरन्ते :- "मेदानां परिमाणात्समन्वयाच्छक्तितः प्रवृत्तेश्व। चतुर्थमप्यसाधनम् अणुमायावादयोरपि जडत्वेन समानप्रप्रकृतित्वोपपत्तेः । कारणकार्यविभागादविभागाद्वैश्वरूप्यस्य।। मायया सिद्धसाघनत्वान्न पश्चममपि। अव्यक्तादिश्रुतेश्च मायातद्विकारत्वेनाप्युपपत्ते:।

कारणमस्त्यव्यक्त।" भेदानां महदादिविशेषा/णाम्। तत्र अव्यक्तपर्द कारणमायावाचि स्थत्वेन प्रकृतम् "सोऽध्वनः पारमाम्नोति तद्विष्णोः परमं पदम् " इत्युक्तप्रकरणिविष्णुपदस्य निरतिशयपरत्वज्ञप्तय इति 19

वैदान्तकौमुदी बौद्धम तोपपादनम् १४७

"इन्द्रियेभ्य: परा" इत्यादौ प्रपश्चे परिशिर्ष्ट शरीरं प्रतिपादयति। अजापर्द च "सेयं देवतैक्षत हन्ताहमिमास्तिस्त्रो देवता अनेन जीवेनात्मनाऽनुप्रविश्य नाम- श्वेताश्वतरे शाखान्तरसिद्धतेजोबन्नरूपावान्तररोहितादित्रिवर्णप्रकृतिपरम्। स्वप्रकरणोक्तां रूपे व्याकरवाणि इति तासां त्रिवृतं त्रिवृतमेकैकां करवाणि इति सेयं देवतेमास्तिस्त्रो 'मायाम्' इति परां प्रकृति वा निरूपयति। किश्व गुणवैषम्यम् सर्गकाले न पुंव्यापारात् देवता अनेन र्जीवेनात्मनाऽनुप्रविश्य नामरूपे व्याकरोत् तासां त्रिवृत त्रिवृतमे कैका- तस्याकर्तृत्वाभ्युपगमात्। न कर्माणि तदा विद्यन्ते। विद्यमानानि वा न प्रकृतिप्रेरकाणि मकरोत्" इति च ईक्षणपूर्वकं कर्तृश्रवणात् सङ्गातात्मक पश्चस्कन्धव्यापार जन्यमेव निमित्तं अप्रयोजकं प्रकृतीनाम् इत्युक्तत्वात्। विश्वम इति न वौद्धमतानवकाशः ।

मथ "वरणभेदस्तु ततः क्षेत्रिकवत्" इति भणितत्वात् सुखेतरसृष्ट्योः प्रति- तथा हि-बुद्धाचार्याणां छात्राश्चत्वारः ; सौत्रान्तिको वैभाषिको योगाचारो बन्धकयोरधर्मस्य च धर्मस्य च परस्परोत्सारकत्वे निष्प्रतिबद्धानां गुणानां केदाराम्भसा- माध्यमिकश्च। तत्र आद्यौ ज्ञानार्थास्तित्ववादिनौ। तृतीयो ज्ञानैकस्कन्घवादी। तुरीयो मिव स्वतन्त्रवृत्ति: ; तन्न, तयो: प्रसुप्तयोश्शक्त्यवस्थापन्नयोः इतरेतरोतसारकत्वानुपपतेः । नकिश्चिद्वादी। तत्नापि वैभाषिको बाद्यार्थपत्यक्षतां भाषते। सौत्रान्तिकस्तु ज्ञानदर्पणे अपरथा मोक्षेऽपि सर्गः स्यात्। न च मिथ्याज्ञानरागादयो मनस्यनुत्पन्ने तद्वत्तयः प्रतिरूपदर्शनात् नीलादीनां बिम्बानामनुमेयत्वमेव मनुते। तयोश्र समुदायद्वयी चेतन- सभवन्ति याः कर्मोद्बोध कुर्युः साम्यभक्कं वा तद्गुणानाम्। तदाहुर्भट्टपादा अपि- व्यापारनिरपेक्षा बाद्याध्यात्ममेदेन। बाह्यं भूतं भौतिकं च। पृथिव्यादीनि चत्वारि भूतानि नभश्रावरणाभावमात्रे निरुपाख्यम्। भौतिकानि रूपादयश्रक्षुरादयश्च। आध्यात्मिकं चित्तं "पुमानकर्ता येषां तु तेषामपि गुणक्रिया। चैत्तश्च। तयो: रूपविज्ञानवेदनासंज्ञासंस्काराख्याः पञ्चस्कन्घाः । यथा "पञ्च पञ्चजना" कथमादौ भवेत्तत्र कर्म तावन्न विद्यते॥।" इत्यत्र काण्वानां प्राणश्रोत्रचक्षुर्मनोज्योतिस्संज्ञकाः, माध्यन्दिनानां अन्नपञ्चमा ज्योति- "मिथ्याज्ञानं न तत्रास्ति रागद्वेषादयोडपि वा। र्वर्जिता: पश्च, न तथा ईश्वरव्यवस्थिता इति। तत्र सविषयाणि इन्द्रियाणि रूप- मनोवृत्तिर्हि सर्वेषां न चोत्पन्नं मनस्तदा ।।"1 स्कन्धः रूप्यन्ते विषया एमिः इति रूपशब्देन इन्द्रियाण्युच्यन्ते। रूप्यन्त इति इति। ईश्वरोऽपि क्वेशकर्मविपाकाशयैरपरामृष्टः पुरुष ईश्वर इति लक्षणवान्। स्वरूप- रूपाणि विषयाः । यद्यपि रूप्यमाणाः प्रथिव्यादयो बाह्याः तथापि कायस्थत्वात् काया- ज्ञानेनैव चेद् गुणवैषम्यादिकारणं न जीवः कस्माद्विशेषाभावात्। सर्वदा वा कस्मान्न कारेण संहतत्वात् इन्द्रियसम्बन्धत्वाद्वा अध्यात्मम्। अहमाकारं रूपादिगोचरश्वेन्द्रियादि- स्यात् अन्तःकरणाधीनसार्वज्यश्रेत् न सर्गात्माक तत्, इति न स्वकार्यकरत्वम्। तस्मात् जन्यं दण्डायमान निर्विकल्पक संवेदनं "विज्ञानस्कन्धः"। चित्तस्य प्रियाप्रियो- निरीश्वरवाद एव। सेश्वरवादेऽपि ईक्षणपूर्वकसर्गासम्भवात् गुणवैषम्यानिरूपणाच्च प्रधान- दासीनविषयस्पर्शसुखाद्यवस्था वेदानास्कन्धः। "संज्ञास्कन्धो" नाम विकल्पप्रत्ययः, स्योद्रिक्तसर्वगुणेन सार्वश्ञ्यासंभवाच्च "तत्त्वमसि" इति चेतनस्य कारणैक्योपदेशानुप- यथा "गौरः कुण्डली ब्राह्मगो गच्छति" इति। रागद्वेषमोहाः क्ेशा उपक्केशाश्र मद- पत्तेश्र, नैषा प्रक्रिया युक्ता। न च "यस्मिन् पश्चपश्चजनाः" इति साङ्कयतत्त्वानुवादः मानादयो धर्माधर्मो च "संस्कारस्कन्धः" । तत्र अहम् इत्यालयविज्ञानमात्र पश्चजनशब्दस्य मनुष्ये रूढस्य "प्राणस्य प्राणम्" इत्यादिवाक्यशेषोक्तमनुष्यसम्बन्धि- चित्तम्। इतरे स्कन्घाश्वैत्तम्। क्षणभक्जुरचतुर्विधाणुहेतुको भूतभौतिकसमुदाय एकोऽपरो पश्चप्राणादिपरत्वात्। "प्राणादयो वाक्यशेषात्" । ततो न श्रौतत्वेन युक्तत्वम् तत्- रूपादिपश्चस्कन्धहेतुकश्च इति समुदायद्वयी इति। सेयं लोके मृदादिसमुदायस्य प्रक्रियायाः। न च ऋषि प्रसूत कपिलं यस्तम्रे ज्ञानैर्विमर्ति प्रपूरयति जायमानं च चेतनव्यापारपूर्वकत्वान्न तन्निरपेक्षा भवितुमर्ईति। ततो लोकानुसारिश्रुतिपक्ष एव पश्येत् स ईश्वरः सर्वात्मा इति श्रत्युक्तसर्ववित्कपिलप्रोक्तत्वादेषा साध्वी, स्वस्य रमणीयः। ज्ञानामृतैः पोषकमीश्वरमपलपतः कपिलस्य श्रत्या प्रतिपादनविरोघात् कपिलनाममात्रवतस्तु प्रक्रिया न श्रौतसमक्षी। अथ भोक्तराश्रयः क्रियावासनामयो भोगार्थ समुदायमाक्षिपति क्षणिकस्य भोक्त- राश्रयाश्रयत्वाभावात्तस्य स्वातन्त्र्यासम्भवे तदपि कुतत्त्यम्। चित्ताभिज्वलनाधारस्समुदाय हत्यप्यशोभनम्। समुदायसिद्धौ हि विषयेन्द्रियसंयोग: ततश्चित्ताभिज्बलना वितरेतराश्रयात्। 3, श्रो. वा. सं. आ. परि. 87, 87.

१४८ वेदान्तकौमुदी बाद्यार्थवादिबौद्धपक्षोपपादनम् १४९ न च सर्वभावानां क्षणिकत्वे प्रमाणमस्ति। न तावत् प्रत्यक्षम्, येन हि घटादिना नेत्रोलोक: प्रज्ञा प्रतिष्ठा प्रज्ञान ब्रह्म" इत्यैतरेयकश्रुतेः प्रमाणादिविभागोऽपि विज्ञान- यदिन्द्रियं संयुक्तम्, तस्यानन्तरक्षणे सत्त्वाभावादुत्पन्नमपि विज्ञानं कुत्र प्रमाणीभवेत्। मात्रावलम्बी इति विज्ञानैकस्कन्धवादिनः । तथा हि-'प्रमाता प्रमाणम्, प्रमेयम, सम्प्रयोगस्य कारणत्वेन ज्ञानकार्येण नियतपूर्वक्षणवर्तिना नियतोत्तरभाविना सहभावा- प्रमिति:' इति हि चतसृषु विधासु तत्त्वपरिसमाप्तिः। आसामन्यतमाभावेऽपि तत्त्वस्या- सम्भवाच्च व्यापारवत्तया च कारणत्वं वक्तव्यम्। तथा च पूर्वक्षणवर्तिन उत्तरक्षणे व्यवस्थापनात् तत्न स्वरूपविज्ञानस्याकारयुक्तम् -प्रमेयं, प्रमेयपकाशनम् प्रमाणफलम्, तत्पकाशनशक्ति: प्रमाणम्, तद्त्या प्रमाता। तथा च-विज्ञानस्कन्घमात्रं तत्त्वम्। नीलाभासस्य चित्तस्य नीलाद्यालंबनाख्यप्रत्ययान्नीलाकारता, समनन्तरप्रत्ययात्पूर्व- वैभाषिकसौतान्तिकयोः प्रमाणादिविभागो यद्यपि विज्ञाने कल्पितः, ज्ञानाद्वोघरूपता, चक्षुषोऽधिपतिप्रत्ययात् रूपग्रहणं प्रति नियमः, आलोकात् स्पष्टता। तथाऽपि प्रमेयं बाह्यमेव ; तथा हि -मिन्नाधिकरणत्वे हि प्रमाणफल्योस्तद्वावो न एवं सुखादीनामपि चैतानां चत्वार्येतान्येव कारणानि इति कार्यकारणभावाश्रयणाच्। स्यात्। न हि खदिरगोचरे संयोगाविष्टरूपेण परशौ पलाशद्वैधीभावो भवति। न च क्षणिकानामनुपकृतत्वे सति अकृतत्वम् क्षणद्वयावस्थानप्रसङ्गात्। न च जलाद्यनुप- तस्मादनयोरकाधिकरण्यं वक्तव्यम्; कथ च तद्भवति, यदि ज्ञानस्थे एव प्रमाणफले कृतानां बीजानामक्कुरादिजनकत्वं दृष्टम्। ततो न क्षणिकत्वं केवलाद्धेतोर्हेतूपनिचन्धन- भवतः । ज्ञानप्रकाशो हि फलम्, तज्जननशक्तिश्च प्रमाणम्; तयोश्च ज्ञाननिष्ठत्वेन संज्ञात्। नापि सहकारिसमवधानात् प्रत्ययोपनिबन्धसंज्ञात्कार्योत्पादः । प्रत्यक्षश्व प्रत्युत जन्यजनकभावः। न च ज्ञानम्नंशमंशाभ्यां वस्तुसद्धयां युज्यते । तदेवम् ज्ञानमज्ञान- 'स एवायं स्फटिकः' 'स एवायम्' इति च विषयात्मनोऽस्थायित्वमेव स्थापयति। क्षणभक्रवादे च 'मयेदमनेनामिप्रायेणोक्तम्' इति ग्रन्थगमनिकाSतिदुर्लभा स्यात्। न प्रमाणम् प्रमेयन्त्वस्य बाद्यमेव इति वैभाषिकाः । सौत्रान्तिकनये-अ्थज्ञानस्यार्थ- च "यत्सत् तत्क्षणिकम्" इत्यादिलिकं प्रमाणम ; तस्य स्थायिव्याप्तिसंस्कारापेक्षत्वेन सारूप्यमनीलाकारव्यावृत्त्या कल्पितं नीलाकारत्वं प्रमाणम् प्रतिबिम्बस्येव बिम्बम् बाघ क्षणिकत्वेनानुत्थानात्। प्रति तक्य व्यवस्थापनहेतुत्वात् ; अज्ञानव्यावृत्तिकल्पित च ज्ञानत्वं फलम्, व्यवस्थाप्य- स्वात्। तथा ह्याहु :- "न हि वित्तिसतैव तद्वेदना युक्ता, तस्याः सर्वत्राविशेषात्, नानुपमृद् प्रादुर्भावः बीजमृत्पिण्डक्षीराद्यनुपमर्देनाक्कुरकुम्भदध्यादिकार्याप्रादु- तां तु सारूप्यमाविशत् सरुपत्वं घटयेत"। तां विरति स्वप्रतिबिम्बेन समानरूपां र्भावेन, इत्यप्यसुन्दरम् ; उपमर्दः प्रध्वंसः, स किं स्वरसतः, कार्यप्रयुक्तों वा? आद्ये कुर्वाण विषय तद्वितिगत सरूपत्वं तद्विषयभावेन घटयेत् प्रकाशमात्स्य सर्वत्र साधा- काप्रत्ययानुपपत्तिः ; "कार्य हि कारणमुपमृद्य प्रादुर्भवति" इति मानात्। अन्त्ये- रण्येन नीलादिविषयविशेषे वेदनत्वायोगात् इत्यर्थः । बाह्यार्थश्व न परमाणुमात्ररूपः कार्यस्य पूर्वमपि सत्त्वं स्यात्। कारणस्य चासतोऽपि नाश्यत्वायोगात् स्वहेतूच्छित्तयेडलं प्रत्यक्षके स्थूलनील।वभासस्या ने कपरमसूक्ष्मपरम।णुगोचरत्वायोगात्। न च प्रतिभासधर्मः चेत्, अजातमपि सत्, यदि द्वयमप्यभ्युपेतं स्यात्। "न ह्यसद्धन्यते सता" इति स्थौल्यम् इति युक्तम्, विकल्पासहत्वात्। किमय प्रतिभासस्य ज्ञानस्य धर्मः उत सुरेश्वराचार्यवचनाच्च। न च स्वयं पिण्डादि कारणम्, किन्तु तदनुगता मृदेव। प्रतिभासकालेऽर्थस्य तदुपाधिकस्तत्कृतो धर्मः। यदि पूर्वः कलपः अद्धा। तथा सति हि पिण्डाभावेऽपि कपालावस्थाया मृद एव कुम्भकारणत्वम् इति नैषा प्रक्रिया । स्वांशाळम्बनमेव विज्ञानमभ्युपेत स्यात्। द्वितीय इति चेत्, तथा हि- रूपपरमाणव योगाचारस्तु-युक्तितो भवदभिमतमामाण्यायाश्च "कोऽयमात्मेति वय- एव निरन्तरमुत्पन्ना एकविज्ञानोपारोहिणः स्थौल्यम्। न च औपाधिकस्थौल्यविषयत्वादत्र मुपास्महे कतरस्स आत्मा येन वा पश्यति येन वा श्ृणोति येन वा गन्धानाजिघ्रति" कस्यचिद्ान्तता। न हि न ते रूपपरमाणवः, न च न निरन्तरमुत्पन्नाः। न चैक विज्ञानानुपारोहिणः । तेन मामून्नीलत्वादिवत्परमाणुघर्मः, प्रत्येकं परमाणुष्वभावात् प्रति- इत्याधुक्ता "सर्वाण्येतानि प्रज्ञानस्य नामधेयानि भवन्ति एष ब्रझ्मा एष इन्द्र एष प्रजापतिरेते सर्वे देवीं इमानि च पश्चमहाभूतानि" इत्यादिना प्रज्ञानगतमेव विश्व- भासदशापन्नानां तु तेषां भविष्यति बहुत्वादिवत् सांवृत स्थौल्यम्, । बिशकलितपरमाणु- पपथ्च स्फुरति, न ब्ाह्यम् किश्वन हत्युदीर्य "सर्व तत्पज्ञानेत्रं प्रज्ञाने प्रतिष्ठितं प्रज्ञा- तत्वावरकत्वात्। संव्ृतिर्नानाबुद्धिगृहीतपरमाणूनां निरन्तरदेशावच्छिन्नरवेन बुद्धिस्त दुपाधिक सांधृत्तम् , यथSडडुः :-

१५० वेदान्त कौमुदी विज्ञानवादनिराकरणम् "ग्रहे नैकस्य चैकेन किश्चिद्प हि गृह्यते। १५१

सांवृत्त प्रतिभादिस्थं तदेकात्मन्यसम्भवात्।। विज्ञानजन्यत्वोपपत्ते:, पक्षेऽपि विपक्षत्वसंभावनया सन्दिग्धानैकान्तिकता -इति। क्षणानां

न च तद्दर्शकं भ्रान्त नानावस्तुग्रहाद्यतः । भेदस्य शक्तिमेदहेतुत्वे एकस्य शक्तिः, नान्यस्य इत्येकस्यैव नीलज्ञानजनने सामर्थ्यम्

सांवृतं ग्रहण नान्यन्न च वस्तुग्रहो भ्रमः ।" इति नीलविज्ञानप्रवाहानुदयप्रसङ्गात्। बाह्यार्थवादिनां च नीलादीनां शक्तत्वेऽपि सन्निधानादिसह कारिसमवधानापेक्षत्वात् तत्प्रत्ययानां कादाचित्कत्वोपपतेः। न च बाद्यानां इति। तन्नैरन्तर्यावभासस्य भ्रान्तत्वात्। गन्घरसस्पर्शपरमाण्वन्तरिता हि नीलपटादर्थे यथाSने केषां नीलविज्ञानजनक्त्वं कर्मत्वेन तथाSSलयविज्ञानानां कर्तृत्वेन इति वाच्यन्; नील रूपपरमाणवो न निरन्तराकारा:। तस्मादारातसान्तरेषु तरुषु एकघनवनप्रत्ययवत् एकस्थूलप्रत्ययः सान्तरेषु भ्रान्तः परमाणुषु। भ्रान्तत्वे च न घटादिप्रत्ययस्य व्यक्तः कर्तृकत्वायोगात्। स्वतक्षणतया न शक्यसङ्केतत्वेन तद्विषयस्य कल्पनापोढत्वेऽपि प्रत्यक्षत्वम्, "कल्पना- पोढमभ्रान्तं प्रत्यक्षम्" इति लक्षणात्। नापि परमाणुसमूहाः स्तम्भादयोऽवयविनः किश्च यदि विज्ञानमेव ग्रह्यग्राहकरूपम् तदा "नीलमई जानामि" इति प्रत्यक्षाः, तेषामभेदे परमाणुभ्यः परमाणुत्वमेव इत्युक्तदोषात्; भेदे तु गवाश्वस्येव द्वयाकार्र ग्रहण भवेत्। आकारयोश् परस्परभेदवद्विज्ञानादपि भेदश्चेत्, स एव नावयवावयविभाव: स्यात् खवातन्त्र्येणोपलम्भश्च स्यात्। एवं मेदाभेदविकल्पेन नातिगुण- तात्त्विको ग्राहकादिविज्ञानाद्गिन्नं वस्तु आक्षिपेत्। एकविज्ञानादनन्यत्वे च ग्राह्यग्राहकयो- कर्मादीनि प्रत्याचक्षीत। ततो न प्रत्यक्षं बाद्ये घटादौ प्रमाणम् इति, र्ञानस्यैक्यात् आ्रद्यमेव ग्रहकमेव वा विज्ञानं पर्यवस्येत्। मिथोऽपि तयोरेकत्वात् आद्यम्राहकयोश् परस्परसापेक्षरूपत्वात् एकतराभावे द्वितीयाभावनियमात्। तथा सदेतदयुक्तम्: मेदामेदाभ्यामनिर्वाच्याभ्युपगमेनैव व्यावहारिकप्रामाण्यप्रत्यक्ष- चैकाकारोपरमे द्वितीयोपरमात् ज्ञानस्य चांशवैधुर्यात् निस्सभावत्वेनाभावपर्यवसान स्यात्। गोचरत्वाभ्युपगमात्। न च घटादीनां ज्ञानविग्रहवत्वे सहोपलम्भनियम: प्रमाणम्, किश्च परस्परभिन्नाभ्यामाकाराभ्यां विज्ञानस्यामेदात् सवरूपं मिद्येत। भेदे च सिद्ध दूयोरेकदेशकालत्वस्य सदशब्दार्थतवेन, प्रत्युत भेदसाधकत्वेन विरुद्धत्वात्। अथ ग्राह्यग्राहकवस्तुद्वयम्, तयोश्च ज्ञानम् इति संज्ञा चेत्, अस्तु नाम सा ; अथ-भिन्न- असहानुपलभ्यमानत्वमेव सहशब्दार्थ: तर्हि रूपप्रकाशयोर्व्यभिचारः, घटादिरूपस्य त्वेऽपि ज्ञानान्तर्भृतमेव ग्रह्यम्, त्हिं "ज्ञानम् ज्ञानम्" इति द्वयोरनुगतप्रत्ययः सावित्रादिप्रकाशैक्याभावात्। अथ विज्ञानेनासहानुपलभ्यमानतया घटादीनां विज्ञान- स्यात्, न चासिति ; व्यतिरिक्तसामान्यानङ्गीकाराच। अथ अन्यव्यावृत्तिकल्पितांश स्वरूपस्यैव तदमेदसाघनेनानेकान्तः तदा हि कल्पितबाझत्वादिनानेकान्तः :- ग्राह्यग्राहकाकारं विज्ञानम् इति न कश्िद्दोषः, मैवम् ; विज्ञानमात्रवादिनोडपोद्य-

"यदन्तर्जेयरूपं तु बहिर्वदवभासितम्।" वस्त्वन्तराभावात्। अज्ञानमपि नापोह्यम्, तस्याभाववपुषो भावान्तर एवाभाव इति वस्त्वन्तरत्वाभ्युपगमात्। अपोह्यत्वादपि तस्य वस्तुत्वमवश्यंभावि नीलज्ञानापह्यपीतादि- इति स्वयमेव प्रयुक्तत्वात्। बहिष्टेन प्रतीतस्याऽन्तरज्ञानाकारत्वसाधनस्य स्वानुभव- ज्ञानकत्। तथा चाज्ञानापोहस्याज्ञानत्वे ज्ञानव्यतिरिक्तत्वं वस्त्वापद्येत। विरोषश्च। तथा "अहम्" इत्यालयज्ञानसन्ताने सत्यपि कदाचिद्धवन्तो नीलादिप्रत्यया- स्तव्तिरिक्तहेतुका भवितुमर्ईन्ति, ये यस्िन् सत्यपि कादाचित्कास्ते तदतिरिक्तहेतु- तथाहुर्भट्टाचार्या ::-

सापेक्षाः । यथा एकस्मिन्नकुर्वत्यपि विवक्षां जिगमिषां वा विवक्षाजिगमिषाप्रत्ययौ "वस्त्वन्तरस्य चाभावात्त्वयाऽपोहोऽपि दुष्करः । पुरुषान्तरकर्तृकौ ; तेषां यो बाह्योडर्थः, स हेतुः इत्यनुमानविरुद्धत्वञ्च। न च वाच्यम् नाज्ञानं नाम किश्चित्स्यादपोद्यज्ञानवादिनः ।।" सन्तानैक्येऽपि सन्तानिनां क्षणानां मेदेन शक्तिमेदाद् केषाश्िदेव नीलादिज्ञान- जनकत्वम्, न सर्वेषाम् ; तेन कादाचित्करर्ं नीळाविपत्ययानाम्, ततः स्वसं्तान अपोहो न ह्यमावस्य कथश्िदुपपद्यते। वस्त्वन्तरमभावस्स्यादपोद्यत्वाच् वस्तुता ॥!

१५२ वैदान्तकौमुदी जैनमतनिराकरणम् १५२ तेनाज्ञाननिवृत्तौ ते ज्ञानेऽन्योऽर्थः प्रसज्यते ॥" केन सुखेतरेषु वर्तामहे ब्रह्मविदो व्यवस्थाम्। इति। अथ कह्पितमपोह्यम्, तदपि न ; अत्यन्तासत्यस्य कल्पनानुपपत्तेः। मज्ञननिर्भासा "काल:स्वभावो नियतिर्यहच्छा भूतानि योनि: पुरुष इति चिन्त्यम् । अपि न तव बुद्धिरेव अज्ञानश्व प्रकल्पितम्, ततश् ज्ञानमेवापोद्यं न, तथा च न ज्ञान- संयोग एषान्न त्वात्मभावादात्माप्यनीशस्सुखदुःखहेतोः ।।" (श्वे. 1.2.) त्वसिद्धयर्थ ज्ञानापोहो युज्यते। न खलु वृक्षत्वसिद्धचर्थ वृक्षा एवापोद्यन्ते। अपोद्ये च विज्ञाने विज्ञानत्वं न भवेत्। न हि वृक्षत्वकरपनायामपोह्येषु घटादिषु वृक्षत्वम्। किश्च, इति मीमांसमाना :-

अस्मिन्मते स्मृतिरपि न सज्चच्छते। "ते ध्यानयोगानुगता अपश्यन् देवात्मशक्तिं स्वगुणैनिगूढाम्" (श्रे. 1. 3.) इति "मारयां तु प्रकृति" "योनि योनिमधितिष्ठत्येक" इति च श्वेताश्वतरोपनिषदि "अतीतत्वानुविद्धं हि आ्झ्यमत्नानुभूयते" माययाः त्रिगुणाया ब्रह्माधिष्ठिताया जगत्कारणत्वम् ब्रह्मण एव वा तदुपकरणस्य इति न च प्रत्युत्पन्नविज्ञानस्यातीताकारसमावेशः सम्बोभवीति। विचित्रार्थाभावे च सर्व निर्धारणश्रवणात्। विज्ञानं नीलाकारं पीताकारमेव वा किं न स्यात् ! खमेऽप्यनिर्वाच्यार्थवैचित्र्याभ्युपग- संयुक्तमेतत्क्षरमक्षरं व्यक्ताव्यक्तं भरते विश्वमीशः । मात् "न तत्र रथाः" इत्यादिश्रतेः । उक्तम् च - अनीशश्रात्मा बध्यते भोक्तृमावनात् ज्ञात्वादेवं मुच्यते सर्वपापैः"(श्वे. 1.8.) "मायामात्रं तु कार्त््र्येनानभिव्यक्तस्वरूपत्वात्" । मात्रशब्देन जागरणस्य मायामयत्वाविशेषेऽपि सति प्रमातर्यबाध्यत्वम्, खम्नस्य तु बाभ्यत्वं विवक्षितम्। इतीश्वरपक्षप्रकटीकरणाच्च तत्रैव। न चात्र पारमेश्वर्याश्शक्ते: प्रदेशा योनिशब्दवाच्याः ततः सूत्रादप्येतत् । अथ वासनाभेदात् ज्ञानवैचित्री, स एव कुतः १ ज्ञानभेदा- प्रकृतियोन्योरैक्यस्य विवक्षितत्वात् योनिम् इति वस्या एवावगमात् इति भाष्योक्तत्वात। च्चेत् अन्योन्यापेक्षणम् ; न चानादित्वेन परिहारः, भेदग्राहकपमाणाभावात्। वासनाया अतोऽविद्यैव प्रतिजीवगता जगद्योनि: माया ब्रह्मविषया ; ततो न भवदभिमतप्रमाणभावाः अपि प्रमाणशून्यत्वात् जाग्रदर्थोपलब्धिजन्यवासनाजन्यत्वाच्च खवम्नोपलब्धेर्बाद्यार्थो।लब्धय श्रुतय एवानेकान्तवादमवतारयन्ति इति वाच्यम् ; अव्यवस्थाश्रुतेः, सृष्टयाद्निर्वाच्यता- जन्यवासनाजन्यार्था कारोपलब्धेरसम्प्रतिपत्तेश्र। अतो बाद्यार्थसिद्धौ तत्कारणत्वं ब्र्मलक्षणं परत्वस्याचार्यरुक्तत्वाच।

नापलापमर्हति॥ यच्चोच्यते :-

अथ आर्हताः अनेकान्तवादमवतारयन्तो लक्षणमासिपन्ति। तथा हि- "द्रव्यपर्याययोरैक्यमभेदप्रतिपतितः । "आनन्दाद्धयेव खवल्विमानि भूतानि जायन्ते" "यस्सर्वज्ञः " "को अद्धा वेद क (न)तथा कथश्विन्नानात्वं मेददष्टेर्वशादपि॥" इह प्रवोचत् कुत आजाता कुत इयं विसृष्टिः अर्वाग्देवा अस्म विसर्जनाय अथ। इति तदप्यपरीक्षिताभिधानम्। न खलु प्रतीतिमात्रेण तत्र व्यवस्था, रज्जुभुजज्ञादेरपि को वेद यत आबभूव इये विसृष्टिर्यत आवभूव यदि वा दघे यदि वा म यो अस्याध्यक्ष: परमे व्योमन् सो अक्र वेद यदि वा न वेद" इत्यव्यवस्थारूपभवदभीष्टश्रतेः द्रव्यपर्याय- तत्त्वान्तरत्वप्रसज्ञात् तत्र भेदप्रतीतिर्न प्रमाणीभवितुमर्हति, तत्प्रमाणत्वस्य विषयपरीक्षायां

योरैकयम् इत्यादियुक्तेश्र इति न नियतलक्ष्यसिद्धिः इति। ननु निर्धारितमपि निराकृतत्वात्। तस्मादद्वैतपतीतिरेव प्रमाण तत्त्वव्यवस्थापकम्। अत एवैतदनव- काशम्- सन्देहपुरस्सरं श्रत्यन्तरे- तथा हि ब्रह्मवादिनो वदन्ति किं कारणम् ब्रह्म ब्रम्म तावत् स्वयं विशुद्धम् अशुद्धविक्रियामूलं न इति कि सहकारिकारणमस्य इति किं "कैश्िदव्यतिरिक्तत्वं कैश्चिच्च व्यतिरिक्तता। कारणम् केन सहकृतम् कुतोऽस्य जाता जीवामहे केन क च संप्रतिष्ठाः अघिष्ठिता; दूषिता साधिता चापि न च तत्र वलाबलम् ।। 20

१५४ वेदान्तकौमुदी १५५ कदाचिन्निश्चितं कैश्चित्तस्मान्मध्यस्थता वरम्। "उत्पत्तिस्थितिभङ्गानामेकत्र समवायतः । तेनान्यानन्यते तस्य स्तो नस्तश्चति कीर्त्यते। प्रीतिमध्यस्थताशोका: स्युर्नस्युरिति दुर्घटम् ॥" 1

तस्माचित्रवदेवात्र मृषा स्यादेकरूपता। न चालद्वार एवायमनेकान्तवादिन: इति वाच्यम् ; तथा हि- स्वर्गादिप्राप्त- वस्त्वने कान्तवादाच्च न सन्दिग्वा प्रमाणता ।।" मपि इति नोपायारम्भोऽप्राप्तमपि इत्यारम्भ इत्यादि विरुद्धानुष्ठानाशक्त जगन्निश्वेष्टं डोलायमान प्रसज्येत ; सति चैवंसप्तभज्गीनयोपन्यासोऽपि प्रयासायव स्यात्, सप्तानामेका- इति। आत्मवस्तुनश्रा मेदसत्त्वैकान्तावघ।रणादागमन्यायाभ्यां प्रपश्चस्य वास्तवसत्त्वैकान्ता- न्तभज्ञानां समाहार: सप्तभङ्गी, तस्या नयः सप्तभङ्गीनयः । धनभ्युपगमाच्च तत्नानैकान्तोडपि न नो दोषाय। अनेकान्तवादेन "सतैव पदार्था" तथा हि, - स्यादस्ति स्यान्नास्ति स्यादस्तिनास्ति इति च स्यादवक्तव्य: इत्यवधारणायोगाच्च। स्यादस्ति चावक्तव्यक्र स्यान्नास्ति चावक्तव्यश्ष स्यादस्ति च नास्ति चावक्तव्यश्ष इति सप्

तथा हि :- जीवाजीवौ संक्षेपेण द्वौ पदार्थो; आस्त्रवसवरनिर्जरबन्घमोक्षा: भङ्गा: । तत्र भावस्य विधिविवक्षायां आद्यः; निषेघविवक्षायां द्वितीयः ; उमयविवक्षायां तृतीय: ; सदसत्त्वयोर्वाचः क्रमवर्तित्वाद्युगपद्गावेन वक्तुमशकयतायां चतुर्थः; स्यादस्ति- पञ्च पदार्थाः तयोरवान्तरा इति सप्त। कार्यकारणैक्यात् प्रकृतिपुरुषार्ये द्वे एव सङ्कहेण भक्गो नास्तित्वेन सहावक्तव्य: स्यादस्तिभङ्गोऽस्तित्वेन सहावक्तव्यः स्यादस्तिनास्तिभङ्र तत्त्वे। तथा कतिपयविकारगणनेन समस्तानि पञ्चविंशतितत्त्वानि इति यथा सङ्म्याः एकैकेन सह। स्यादस्ति इत्येव स्यान्नास्ति इत्येव वा वक्तव्यः। स्याच्छब्दः खल्वयं एवं विवसना अपि कयाचित्परिभाषयोक्तमाहुः :- तत्र बोघात्मको जीवो जडवर्गस्त्व- निपात: तिडन्तसदशोऽनेकान्तत्वद्योतकः । ततो नास्य साध्यार्थता। यथाहुः :- जीवः । आस्त्रवसंवरनिर्जराख्यास्त्रयः प्रवृत्तिलक्षणाः । द्वेघा प्रवृत्ति :- सम्यक्, मिथ्या च। तत्र मिथ्याप्रवृत्तिरास्त्रवः । आस्त्रवयति पुरुषम् विषयेषु इति इन्द्रियप्रवृत्ति: "वाकयेष्वनेकान्तविद्योति गम्यं प्रति विशेषणम्।

आस्रवः । ततश्च पौरुष ज्योतिर्विषयान् स्पृशन तदूपादिविज्ञानाकारेण परिणममानं स्यान्निपातोऽर्ययोगित्वात्तिङ्गन्त प्रतिरूपकः ॥"

संसरति इात्यनर्थहेतुत्वात् सा मिथ्याप्रवृत्तिरास्त्रवः । कर्माणि वा कर्तारमभिव्याप्य स्रवन्ति स्यादस्ति इत्यादिवाकथे स्याच्छन्दो गम्यमस्त्यादिकं प्रति विशेषण भृत्वाSनेकान्त्त्व अनुगच्छन्ति इत्यस्रवाः । संवरनिर्जरौ च सम्यकनवृत्ती। तत्र शमदमादिरूपा प्रवृत्ति- द्योठ्यति स्यादस्ति क्थचिद्-अस्ति इति अर्थयोगित्वात्, अन्यथा निरर्थकः स्यात् स्संवरः। सा ह्यास्त्रवः स्रोतसो द्वारं संवृणोति इति संवरः । निर्जरस्तु अनादिकालवृत्त- इत्यर्थः । नयश्र यदि सामान्यविशेषयोरैकयमेव स्यात्, तदाऽनुवृत्तव्यावृत्तव्यवहारौ कषायकलुषपुण्यापुण्यप्रहाणहेतुस्तप्तशिलारोहणादिः। स हि निश्शेषेण पुण्यपापे सुख- युज्येते। विशेषस्य सामान्यान्तर्भावे व्यावृत्तव्यवहारस्य सामान्यस्य च तदन्तमावेऽनु- दुःखोपभोगेन जरयति इति निर्जरः। बन्धः कर्मविशेषो ज्ञानावरणीयादिः । विगलित- वृत्तव्यवहारस्य चाभावप्रसज्ञात्। अत्यन्तभेदे च गवाश्ववद्वयतिरेकोपलम्मः स्यात् समस्तक्केशतद्वासनस्यासंवरणज्ञानस्य सुखैकतानस्यात्मनोडलो का काशावस्थान मोक्ष इत्येके। इत्यर्थ: । सोडयं सप्तभङ्गीनयोपन्यासः । अन्ये सततोर्ध्वगमनशीलो जीवो धर्माघर्मास्तिकायावरुद्धस्तद्विमोक्षाद्यदूर्ध् गच्छत्येव स किश्च भेदाभेदाभ्यामुभयात्मकत्वा(द्यात्या)त् वियदादेपि वस्तुनस्सामान्यविशे- मोक्ष-इति। अस्ति इति कायनात् शब्दनात् अस्तिकाय इति तेषां संज्ञा इति सप षयो: नैकैकात्मकत्वेनैकत्रोभयव्यवहारस्स्यात् इति तुल्यम् यदि सामान्यविशेषौ। एतेन पदार्थाः संक्षेपविस्तारापेक्षयोक्ताः। अनेकान्तवादे नैतन्नियमः स्यात्। न चानेकान्तवादे प्रीतिमध्यस्थताशोका अपि नियताः स्युः। तथा हि-कटकमज्ञेन कुण्डलोत्पादे "चित्ररूपेण नानात्वममेद: कारणात्मना।

कुण्डलार्थिन: प्रीति: कटकार्थिनः शोक: सुवर्णमात्रार्थिनो मध्यस्थता प्रसिद्धा। तदाहुः हेमात्मना यथाऽमेद: कुण्डलद्यात्मना मिदा ।।"

मण्डनमिश्रा ::- 1. Br. Siddhi. 2. 24.

१५६ वेदान्तकौमुदी पाशुपतनिराक्रिया स्वरूपलक्षणविचारोपकमश्च १५७ इति निरस्तम्। वस्तुनोऽपि यदि कार्यकारणरूपोपाधिको भेद/भेदाभ्यां सम्मेदः, तथा "तमः प्रधानं क्षेत्राणां चित्पकाशः चिदात्मनाम्। सति कार्यकारणरूपाभ्यामप्युपाधिद्वयाघीनस्संसर्ग:, एवं तत्र तत्र इत्यनवस्था। एवं कार्यकारणरूपयोर्वस्तुनश्च रूपिण: परस्परं भेदाभेदसिद्धयर्थ त्रयाणामुपाधित्वेन द्वे द्वे परः कारणतामेति भावनाज्ञानकर्मभिः ॥" रूपे कल्पनीये तथा ताभ्यामपि इत्यनवस्था सहस्रधा प्रसरेत्। इति। ततः क्षुद्रोडयं पक्ष उपेक्षणीयः । कार्यकारणयोगविधिदुःखान्ताः पश्च पदार्थाः पशुपतिना पशुकर्पजीवानां अथ निरुपाघेरेव कार्यकारणरूपसम्बन्घस्तर्हि मेदाभेदाभ्यामपि तथाऽस्तु ; संसारपाशविमोक्षायोपदिष्टाः ; स च भगवान् निमित्तकारणमेव्र इति न्यायानुसारि- तथा च-"कार्यरूपेण नानात्वं अमेदः कारणात्मना" इति। तदुक्तम् - कार्यकारणव्यव- तत्प्रणेतृकागमप्रामाण्यात् पाशुपता भाषन्ते। कार्य प्राधानिकं महदादि, कारणं हारोऽप्येकघैव इत्यादि। वेदान्ततत्त्वतः सत्कार्यादिपक्षे दुर्निरूपत्वाच्च। तस्माद्वेदाभेदा- प्रधानम् पशुपतिश्व, योग ओक्कारोपासनादिः विधिस्त्रिषवणमस्मस्नानादिः, दुःखान्तो भ्यामनिर्वाच्यमायोपाघिना कार्यकारणरूपे परिकल्पिते चिदात्मनि स्वप्न इव इति मोक्ष इति। तत्र वदाम ::- आगमस्य वेदविरुद्धस्य बुद्धादिवाक्यवदतीन्द्रियार्येषु न्याय्यम्। पुरुषाशक्तितः तत्र सापवादत्वसम्भव इति अप्ामाण्यमध्वरमीमांसायामेवोक्तम्। आत्मा यदपि-"तत्सत्यं स आत्मा" इति कारणस्य सत्यत्वसंकीर्तनम्, तदपि द्रव्योपादानं अनन्त्यावयवित्वे सति द्रव्यत्वावान्तरजात्यघिकरणत्वात् पृथिव्यादिवत् कार्यापेक्षया चिरत्वेन सत्यमन्यद् इति, कार्यस्यासत्यत्वदाढर्याय वा। 'सदेवेदमेकमेवा- इत्यानुमानाच न निमित्तमात्रतावादः । मनश्च पक्षतुल्यम्। अतो न तेन व्यमिचारः। द्वितीयमत्र आसीत्' इति यथा कार्यस्य कारणतावन्मात्रत्वादत्यन्तामेदनिर्देशः, तथा न च अविभुत्वमुपाधि:, समव्यापकत्वे तव गुगादौ साध्याव्यातेः। विषयमव्यापकत्वे च विचार्यमाणे कारणरूपस्य ब्रह्मदर्शनाद्वा "तत्सत्यं ब्रह्मैव" इति व्यपदेशः। अत एव यद्विभु, तन्न द्रव्योपादानम् इति व्यतिरेकस्य मां प्रत्युद्दाहर्तुमराक्यत्वात्। यलो वा इत्यादिकारणोपदेशमुखेन "तद्रह्म तद्विजिज्ञासस्व" इत्युपदेशः । उक्रमादि- ननु आम्नाय एव यः पृथित्यां तिष्ठन् योडप्यु तिष्ठन् इत्यादिना मृदादेरुगदाना- नाडद्वैते फलवति तात्पर्यवदिह वाकयम्। अध्यस्तसर्गवाकयानां पुनस्तदनुरोघेन मायामय- दविष्ठातारं पृथकरोति; तेन तद्विरुद्धमनुमानम् ; नैतत् ; मृदादेरपि ब्रमपादानम्; सर्गविषयाणामात्यन्तिकाद्वैतबुद्धयवतारोपायमात्रत्वाद्। एकत्वमनुपश्यतः शोकादिनिवृत्ि- तत्र दारुगीवाग्निरभिव्यक्त: अन्तर्यामी मायाप्राधान्यादुपादानमव्याकृताकाश इत्यत्याकृता- वदेकत्वानेकत्वे अनुपश्यतः फलाश्रवणाच्च। अतो नानेकान्तवादो रमणीयः, किन्त्व- न्तर्यामिभेदस्य मायिकस्याक्कीकारेणोभयोपपतेः । न च ब्रह्म न द्रव्योपादानम् निर्गुण- निर्वाच्यवाद एव ।। त्वात् गन्धादिवत् इति प्रत्यनुमानम्। केवलस्यानुपादानत्वेन सिद्धसावनत्वात् ; आधि- शबलस्य गुणकत्वादसिद्धश्व हेतुः । परमाणूनामनेकपयुक्तसंयोगगुणविशिष्टानां द्रव्या- यच्च-भागवता मन्यन्ते- रम्भकत्वस्वीकाराच। उपादानस्य तद्रूपेण जगत्कार्येऽन्वयाच। न च "मायां तु प्रकृतिं तदेतत् सत्यम् यथा सुदीप्तात् पावकात् विस्फुलिक्ास्सहस्रशः प्रभवन्ते सरूपाः। विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम् " "मयाध्यक्षेण प्रकृति: सूयते" इत्यागमबलान्निमित- तथाक्षराद्विविघास्सोम्य भावाः प्रजायन्ते तत्र चैवापियन्ति ॥ मु. 2. 1. मात्रत्वं व्रह्मगो मन्तव्यम्। उमयत्वेऽव्येवं निर्देशह्य "तदैक्षत" इत्याद्यनुसारेण सम्भवात्। आकाशादिकमेणैव च सर्वत्र सृष्टिरमिप्रेता तेजआदेः, प्राथम्यनिर्देशस्तु इति श्रतेः, निरञ्जनज्ञानविग्रहो भगवान् परमात्मा वासुदेवाख्यः, तस्य सङ्कर्षणाख्यो सर्वकार्याणां साक्षादूबह्मसृष्टिः इते रयापनार्थोडपूर्वकार्यनिवारणार्थो बहुपुत्रस्य कनीवांस- जीव: प्रथमो विकार: स्थूलस्फुलिङ्रकल्पः, तस्य च प्रद्युम्नाखयं मनः, तस्याफि मुद्दिश्य "अस्यायं जनक" इतिवत्। तेनैकसर्गरूपसत्कार्येण उक्तरूपकारणत्वरक्षण- अनिरुद्धाख्योऽहंकारो विकार इति। अन्यथा सरूपत्वानुपपत्तेः । मविरुद्धम् । तस्मादसम्भवादिदोषाभावान्निराकुलं तटस्थरक्षगं ब्रम्मगः। मन्दमेतदपि। केवलामेर्विस्फुलिक्कादर्शनाद्वाह्यसंकान्तिवन्मायाक्रा न्तिरपि चिदा- अथ स्वरूपलक्षणं संक्षेपेण भण्यते-"सत्य ज्ञानमनन्तमानन्द ब्रम्म" इति त्मनो विकाराय वक्तव्यैव श्रुत्यभिमता इति। तदुक्तम्- च स्वरूपरक्षगम्। तन्न सत्त्वव्यवहारो न तावन् सतामवा्यो पािसादवि तम्म

१५८ वेदान्तकौमुदी ब्रम्मग:विवर्तोपादानता, मायायाश्च परिणामित्वरम् १५९ निर्ब घस्य दर्शनात् द्वे तत्वे सदसती भावाभावौ इत्यविशेषेण सङ्हान्च। सत्त्वं मुक्त्वाSपि. भावत्वं चेत, षडेव भावा इति व्यपदेशो न स्यात्। अत एवार्थक्रियाप्रमाणयोग्योपाघि- परिणामश्च का्त्स्येन चेन् द्वितीयपरिणामाभावः । "त्रिपादस्यामृ। दिवि" इयविकृ श्रुतिविरोषश्च। एकदेशेन चेत्, सावयवत्त्त्म् ; अतो 'दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः", रि न युज्यते, तयोरपि सत्त्वव्यवहारात् तत्र परनिबन्धनत्वेऽनवस्थानात्। अतः स्वरूप- निष्कल निष्क्रियम्' इत्यादिश्रुतिकोपः । तस्मान्मायाविकारबलात् विवर्त एव जगत् सरू मेव सव्यवहारहेतुः । तच्च चिदात्मनो ब्रह्मणः समानः । इति ब्रह्मैव तु स्वरूसत्त्त्रम् बहक्ुरेति मायाविकारश्रतेश्च। तदाहुर्बाचस्पतिमिश्राः :- चिदात्मा तु श्रतिस्मृतीतिहासपुराणगोचर स्तन्मूल- "सर्वज्ञ करुणानुन्ना विचारज्ञानकामना। तद वरुद्धन्यायनिर्णीतशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावः सत्त्वेनैव निर्वाच्यः अबाघितस्वयंप्रकाश- ईक्षणोपचयात्नादिरूपेणाथ विवर्तते ॥" तैवस्य सत्ता। सा च स्वरूपमेव चिदात्मनो, न तु तदतिरिक्तसत्ासामान्यसमवायो- डर्थकियाकारिता च इति। न च स्वरूपसत्वमपि प्रतिभाव मिद्यते। अपरथा केषाश्चित्सत्त्वे इति वार्तिककद्भि: सक्कहीताश्च विकारः श्रुत्युक्ताः। यथा सिक्तस्य बीजस्य अक्करोत्पते: सर्वेषां सत्त्वात् नष्टानष्टोत्पन्नानुत्पन्नविभागो न स्यात्। अतो नाद्वैतसत्त्वसिद्धि: इति पूर्वाभाविन उच्छू नताविकारविशेषा भवन्ति, तथा मायाया आकाशादिविकारविशेषा: बचनीयम्। तत्र सृष्ट्यवसरोद्वतेन सर्वप्राणिविषयेण ज्ञानविशेषेग मायाविकारेण ईश्वरस्य सर्वज्ञत्वम्। ततः प्राणिविषयः करुणाविकारः, ततो नुन्नमायाविषय एव प्रेरणाविकारः ; ततः कथे तथा हि-सत्तायां सत्यामपि द्रव्यादिव्यक्तीनामुपरागानुपरागमात्रेण सत्त्वा- प्राणिनां पुमर्थो भवति इति विचारविकारः । ततः सृयैव इति विचारफउज्ञानविकार: रुत्वादिव्यवहार: परेषाम्, तथा ब्रह्मसत्त्वे सत्यपि नष्टादिव्यवहारसम्भवात्। कथ तर्हि ततः सृष्टिकामनाविकारः । ततः क्थ सृजामि इतीक्षणविकार: ततः किश्चिदुपचम स्वरूपसत्त्वम्, यद्यसत्यपि स्वरूपे वर्तते? उच्यते-स्वरूपसत्त्वं हि यद्लेन माया- उच्छूनताविशेषस्थानीयो विकारः ततो गर्माकुरवदनभिव्यक्तरूपान्नादिशब्दपृथिव्या दिरूपेज विजम्भित: प्रपश्चो लोहपिण्ड इवाम्यात्मना सदात्मना रज्जुर्देर्ध्येणेव रज्जुभुजङ्गः विकार इत्यर्थो वार्तिकस्य। ईश्वराव्याकृतनाणविराडमूतेन्द्रियादिकं नाविद्योपाश्रनं मुक्त पतिभासते तदेवाघिष्ठानभूत ब्रह्मास्य स्वरूपं तत्त्वत इति। अत एव "इद सर्व यदय- सम्भाव्यं प्रत्यगात्मनि अव्याकृत जगन्मूलं तदन्तःस्थितोऽनतर्यामी। आदिशब्दाद्देहोविषयश् मात्मा" "सर्व खल्विद ब्रक्म" इति "रज्जुरियम्, न सर्प" इतिवत् सर्वदा इत्यष्टावस्थाः सुरेश्वराचार्यैरप्युक्ताः । "त्रिपादस्यामृतन्दिवि" इति च " अतो ब्रह्मात्मकत्वं जगतो वदति श्रुतिः। आरम्भणशब्दादिभ्यश्र आकाशादिप्रपश्चस्यानृतत्वाव- ज्यायांश्र पूरुषः" इति चाम्नातं विकारवर्तिरूप प्रतिविम्बेधरस्य नाञ्जसम्, मुख्यामृतत् धारणात्। व्यापित्वयोस्तत्रासम्भवात्। अतो यस्यायं वादस्थानीयो विश्वप्रपश्चः, स न प्रतिबिम्बाता ननु "वाचारम्भणं विकारो नामघेयम्" इति वाचा केवलमस्ति इत्यारभ्यते भवितुमर्हति । बिम्बें च जीवानां साधारणम् "त्रिपादस्य" इति व्यपदेश नार्हति। न तु वस्तुसन् विकार: यतो नामधेयमात्रं पुरुषस्य चैतन्यम् इति पुरुषचैतन्ययोस्सम्बन्धवत् इति। यथाश्रुतार्थे "नामघेयेन उदकमाहर" इत्यादिव्यवहारप्रसङ्कात्। अवश्यमर्थान्तर- यया यया भवेत्पुंसां व्युत्पतिः प्रत्यगात्मनि । सा सैव प्रक्रियेह स्यात् साध्वी सा चानवस्थिता । पा म्रहेण एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानोपक्रमात् नामघेयत्वं मिथ्यात्वम्। तथा सति- इति सुरेश्वराचार्योक्तेश्। (अनात्मप्रतिपतिद्यात्यनुच्छेद्यमानवादो ग्राह्यः ।) अने "आशामोदकतृप्ता ये ये चोपार्जितमोदकाः । मुख्यमेव परं ब्रह्म जीवाविद्य दिस्विकारपरम्परा [विष्ठानत्वेन] सीक्रियमाणमीश्वर- रसवीर्यविपाकादि तुल्यं तेषां प्रसज्यते।I" नामधेयालम्बनं सदेकरस च; तदुक्तम्-एवं ज्ञानमपि ब्रमैव। न प्रसज्यते व्यावहारिकसत्त्वानपलापेन चेत, उच्यते :- नामधेयश्रुतिश्र देह आत्मा ननु लोकवेदयोः कर्तव्यतयोपदिश्यमानं प्रमाणादिव्यापारसाध्य च ज्ञान कथे नामघेयमात्रम् इतिवत्। न च ब्रह्मपरिणामः प्रपश्चः, विवर्तनिर्वाहकमायोपकरणश्रुतेः । नित्यसिद्ध ब्रम्म,उच्यते, वेदे तावत् आत्मतत्त्वं शब्दैकगोचर इति शाब्दी प्रतिपतिर्तों

१६० वेदान्तकौमुदी ब्रझमज्ञाने विध्यसभवनिरूपणम् १६१ त्पत्तौ कर्मविधिवाकचार्थबोघवदधीतवेदस्य स्वयमुत्पद्यमानत्वाद्विधेया। अन्यथा कर्मविधि- वाकचार्थबोधोत्पत्तावपि विधौ तस्याप्यवबुद्धार्थस्य प्रवर्तकत्वात् तदर्थबोधोत्पत्तौ विध्यन्तरम् णम् प्रवर्तकमात्रत्वात्। अन्यथाऽनुपपत्त्या चेत् इतरेऽपि पदार्था न स्वरूपमात्रज्ञप्तये पदैकसममिव्याहारेणोच्यन्ते। विशिष्टार्थप्रत्यायनप्रयुक्ता हि सममिव्याहृतिरिति। तेन इत्यनवस्थाप्रसंगात्। तुल्यत्वान्न विशेषेण नियोगस्यैव संसर्गाक्षेपकत्वम् आकांक्षादिबलेनेतरेषामपि तदाक्षेपक- ननु यथाध्ययनविधितः कर्मविधीनां पाठस्तथा वेदः कृत्स्ोऽधिगन्तव्य इति त्वात्। अतो न शाब्दज्ञाने नियोगावकाशः । बोघोत्पादोऽपि अधिगतिविधितः स्वाध्यायविधेः स्वपरपाठप्रयोजकत्वेनानवस्थापरिहारं अथ साक्षात्कार रूपं संसर्गावगाह कशाब्दज्ञानात्तदावृत्तिक्रियायाश्च विलक्षण बदतोपि सम्भवात्, मैवम् ; दृष्टफले सम्भवत्यदृष्टकरपनानुपपत्तेः "दृष्टो हि तस्यार्थः आ्रह्यग्राह कविकल्पातीतवस्त्ववगाहिज्ञानं विधीयते, तदपि न ; तस्य ब्रम्मातिरेकानिरूप- कर्मावबोधनम्" इति न्यायात् । अध्ययनविधिनार्थाक्षिप्तावबोधविधेरपूर्वार्थत्वाभावेनाविघि- णात्। अतिरेके हि ्ह्यग्राह कविकल्पातीतत्वासम्भवात् प्रमाणत्वेन यथावस्तुत्वे त्वात् कर्मविघेश्र कर्मबोधोपक्षीणत्वात् न सवतःतस्यार्थाववोधनं व्यापारः । अथ न बोध- च शाब्दज्ञानस्यापि प्रमाणत्वेन तथात्वान्न वैलक्षण्यम्। शब्दस्य च तत्नाप्रमाणत्वे मात्रे विधि:, किन्तु निश्चये ; सोऽपि शब्दतश्चेत् विधिं विनाऽपि स्यात्। अर्थो "सर्वमिद ब्रम्म" इति प्रतिपत्तव्यं इति ज्ञातव्या, प्रमितावुत्पत्तिविधेरेवासिद्धेः । ज्ञातव्य इत्युक्तेस्तात्पर्येण वैयर्थ्याशङ्कानुदयाद्विवक्षितार्थे बोघोत्पत्तौ विधिः, न ; एवमपि मोक्षकाम: प्रज्ञां साक्षातकारलक्षणां कुर्वीत इति अधिकारविधेर्दरनिरस्तावकाशता; यथा एतद्विधेरविध्यन्तरमन्तरेण विवक्षितार्थत्ववदितरवाकयेष्वपि तत्सम्भवात्। शब्दघर्मतात्पर्य- अमिहोत्रे प्रकृत्य "जर्तिलयवाग्वा जुहुयात् गवीधुकयवाग्वा वा न ग्राम्यान् पशून् निर्णायकलिङ्गैरपि विवक्षिताथबोधोत्पादे विधिवैयर्थ्याच्च। नापि विधानादेव यागादीनामिव हिनस्ति, नारण्यान्; पयसाडग्निहोत्रें जुहुयात्" इति श्रुत्योक्तम्, तत्र ग्राम्यारण्य- ज्ञानस्य पुमर्थसाधनत्वम इति तद्विधिः, ज्ञेयाभिव्यक्तिलक्षणज्ञानफलस्य विधिमन्तरेणापि पशुहिंसाविधुरत्वाज्जर्तिलगवीधुकहोम: प्रशस्तः, ततोऽपि पयोहोमस्य प्राशस्त्यार्थ सम्भवात् प्रवृत्त्यादिफलस्य सिद्धवस्तुन्यसम्भवाच्च। न च माषपरिमितहेम्रः पश्चमभागा- अनाहुतिर्वैजर्तिलाश् गवीधुकाश्च इति जर्तिलगवीधुकरोमौ निन्धेते; अतो जर्तिलादि- त्मककृप्णलानां "सौर्य चरुन्निर्वपेच्छतकृष्णलमायुष्काम" इति विधे: पाकासम्भवेऽपि वाक्यपयोहोमशेषोडर्थवादः। एवं द्रष्टव्य इत्यात्मनस्तदर्शनस्य वा प्रशंसार्थोडर्थवाद एवं चरितार्थत्वाय सीक्रियते पुंसा पचतेर्विकेदनार्थत्वात्पुरुषसाध्यं जलामिसंयोगमात्रम्, अतो न विधेरवकाशः । ्द्वदिंह सम्भवति। तत्नादृष्टोत्पादफलकत्वात्। अवकाशोऽपि न ज्ञानस्य मोक्षाङ्वत्वेन न तावत् चैत्रस्य ........ गामप्राप्तस्य अथ भूतत्वाद्गह्मणस्सम्भवत्प्रमाणान्तरगोचरत्वात् तद्वाकयानां, विधेश्व साध्यै- क्रमेण निर्गुणब्रह्मप्राप्तिपक्षेऽपि सम्भवात् "इमं मानवमावत नावर्तन्ते" "तेषामिह न कस्वभावत्वेन तद्वाकचस्यातथात्वात्। अतो मूलप्रमाणस।पेक्षत्वेनानुवादलक्षणाप्रामाण्यपरि- पुनरावृत्तिः" इति "इम" "इछ" इति विशेषणात् वर्तमानब्रह्माण्डे मानवावरते पुनरावृत्त्य- हाराय विधि:, भावपरा वा श्रतिः। निर्गुणप्रकरणे कचिन्मार्गश्रुतेः स्तुत्यर्थत्वाच्च। न च कुसुमरसानां

मैवम् वोच:, प्रत्यक्षादेर्भतार्थस्य तथाविधाप्रामाण्यासम्भवात्। आप्तवाकयमूल- मधुनि, नदीनां समुद्र इव च जीवस्य ब्रह्मणि प्रवेशादविभागलक्षणो मोक्ष: साध्यः, अनवयवत्वादुभयोः। तत्नाप्यवयविनोऽवयव्यन्तरप्रवेशे विनाशात् परमाणूनां परमाण्वन्तर- प्रमाणसापेक्षस्याप्युत्पत्तौ मूलप्रमाणप्रमितावेवमयं पुरुषो वेद इति निरपेक्षत्वेन प्रमाण्य- स्वीकाराच्। एत्द्वदनाप्तवचसो वक्तृगतप्रमागमकत्वाभावाद्वाकयार्थे न तद्दारेणापि भावाभावात्; " तथा विद्वान् नामरूपे औपाधिके विहाय" इत्याद्यविभागश्रुतेश्च मेददष्टिर्न भवति इत्येतावन्मात्रपरत्वात्। न च औषवादिना मनुष्यस्य व्याघ्राकारपरिणाम- प्रामाण्यम् इत्याप्तानाप्तवाकययोर्विशेषः । नियोगस्य च लौकिकव्युत्पत्तिस्थले वेदे वा वत् जीवस्य ब्रह्मत्वेन परिणामः साध्यः। अयमात्मा व्रम्म इति ब्रह्मैव सन् इति च कल्पितव्युत्पत्तिस्थले प्रवृत्त्यनुमितप्रवर्तकज्ञानविशेषणतया साध्यस्यावश्यमनुमानगोचरत्वेन पूर्वमपि सिद्धत्वात्। अतः परिशेषेणाविद्यानिवृत्तेरेव मोक्षत्वमास्थेयम्। शब्दैकवेद्यत्वायोगान्नं तत्परत्वेऽपि निरपेक्षप्रमाणत्वलाभः । अत एव शाब्दज्ञानविषय- पदार्थसंसर्गलक्षणवाक्यार्थसिद्धये विधिः इत्यपास्तम्। न खलु नियोग: साक्षात् तत्र प्रमा- विद्यैव (चाद्वयाशान्ताद)चाविद्यास्तमयस्तत्त्वदर्शिभिरुच्यते। अतो न साध्य- साधनभावो ज्ञानमोक्षयोः। तेन वेदे ज्ञानस्य स्वरूपफलालोचनया न कार्यत्वावगमः। एवं 21

१६२ वेदान्तकौमुदी आत्मनः खपकाशत्वानुमानोपपत्तिः १६३ लोकेऽपि उपाधिवशादप्याकाशस्येव जन्मविनाशमेदादिव्यवहा रोपपत्तेः शत्यनुसारेण ब्रह्मैव करणत्वप्रतिज्ञाविरोधात् । वेद्यत्वं फलव्याप्यत्वं चेत्, नित्यानुमेयादिनिष्ठात्यन्ताभाव- ज्ञान, तच्च स्वप्रकाशम्, सर्वावभासकस्यान्याधीनपकाशानुपपत्तेः "तस्य भासा सर्व- प्रतियोगित्वेन तस्य सिद्धसाघनता, तार्किक प्रत्यप्रसिद्धविशेष्यता च फलासिद्धेः। मिदं विभाति" "न तत्र सूर्यो भाति" इत्यादिश्रुतेः अनन्याधीनतया प्रकाशमानतैव च स्वप्रकाशता, अवेद्यत्वे सत्यपरोक्षव्यवहारयोग्यत्वं स्वप्रकाशत्वम् इति वा लक्षणम्। अथ यदनभ्युपगमे असमीहितप्रसक्तिः तत्सामान्यतो मानयोग्यम् स्वयंप्रकाश- त्वानभ्युपगमे च ज्ञानस्य घटाद्यविशेषात् जगदान्ध्यादसमीहितप्रसक्तेर्नाप्रसिद्धविशेषण- ननु अस्य परज्ञानेष्वसंभवात् अव्यापनाशक्कापि स्यात्। खाश्रय इति विशेषणे त्वम्, तदयुक्तम् ; निलीनज्ञा नेनापि खमहिम्ना विषये प्रकाशाङ्गीकारात्। च स्वशब्देनैकतमविवक्षायामुक्तो दोष:, सर्वविवक्षायां च सर्वत्र सर्वस्य तदभावादुक्तो दोषः । एवं प्रकाशमानत्वमपि नानन्याधीनतया। परज्ञान इति पूर्वलक्षणमप्ययुक्तम् इति अथ प्रकाशमानमेव ज्ञानं विषयप्रकाशकम्, अव्यवधानेन स्वविषयान्ध्यविरोधि- चेत् ; न, उभयथापि स्यात, खाश्रय एवानुव्यवसायमन्तरेण स्फुरणस्य खवप्रकाशत्वस्य त्वात् आलोकवत्। स्ापरोक्ष्यं ज्ञानान्तरायत चेत् तस्य तस्याप्येवम् इत्यनवस्था इति परस्यानुव्यवसायाधीनस्फुरणलक्षणवेद्यत्ववत् विवक्षितत्वात्, तच्च गुरुमतानुसारिण: तुल्यत्वात् । अभद्रमेतत्। भवतोऽपि प्रमाणत्वेन सम्मतम् चक्षुरादिजन्यान्तःकरणवृत्ति- सङ्गिरन्ते-तद्रणसंविज्ञानबहुव्रीहौ "गां कुट।दिभ्योञ्णिन्नित्" इत्यादौ कुटादेर्गणस्य विशेषात्मकं क्रोडीकृतचैतन्यमपि न खप्रकाशमिष्टं भानम, अपरथा चिज्जडविभागो न कुटादित्वादिविरहेऽपि स्वोपसंग्राहकत्ववत् संवेदनस्य विषयव्यवहारजनकस्य संवेद- स्यात्। अतस्तस्य सत्ता प्रमाणान्तरमन्तरेणैव चेद् घटादेरेपि तथा स्यात् इति प्रमाण- नान्तरवैधुर्येऽपि स्वव्यवहारोपायसंग्राहकत्वं खप्रकाशत्वम् इति। तत्राप्यनन्याधीनतया सडग्रहो व्यर्थ: । न च खवप्रकाशं साक्षिज्ञानं तत्र प्रमाणम् येनानवस्था न स्यात् प्रकाशमानता न व्यभिचरति, किन्तु सविषयत्वमन्तर्भाव्य सा बौद्धानां ........ वस्त्व प्रमाणस्याज्ञानबाधकत्वात्, तस्य च तत्साधकत्वात्। अतो बलात् प्रमाणान्तरापत्तौ कर्मत्वम्। न च विषयाकारशून्यं ज्ञानं नास्त्येव निराकारं बुद्धिमनुमिमीमहे इति कुतो नानवस्था इति। अत एव अयं घट एतद्धटान्यत्वे सति अनुभाव्यत्वानधिकरण- कर्ममीमांसकै: सवीकारात्। त्वान्य: द्रव्यत्वात् घटवत् इति महाविद्यापयोगात् विशेषणप्रसिद्धिः इत्यपास्यं प्रथमप्रयोगदोषात् ; अतो नायं प्रयोग: खप्रकाशत्वसाधकः । "अर्थेनैव विशेषो हि निराकारतया धियाम्" इति च। ईश्वरवादिनश्च तदीयज्ञानस्याजन्यत्वेन विषयलिक्काद्यर्पिताकाराभावात् सौगतैरपि अत्र वदाम :-

मुक्तौ विशुद्धज्ञानामिघानात्; आहतैः साङ्गचैश्च आत्मनो निर्विषयज्ञानविग्रहत्वमज्गी- "यत्साक्षादपरोक्षाङ्रह्म" इत्यागमेन ज्ञानान्तरमन्तरेणापरोक्षत्वप्रतिपादनात् ब्रह्म कृतमेव। तावत् स्वप्रकाशम् गुणभूतज्ञानादपरोक्षत्वे साक्षात्पदानुपपत्तेः। अनुमान चागमस्यैव प्रयोगध्-अनुभूति: स्वयम्प्रकाशा अनुभूतित्वात् व्यतिरेकेण घटवत्। न युक्तिमात्रमनुकूलम्। न च अप्रसिद्धविशेषणता, वेद्यत्वे प्रकाशप्रतिषेधे ज्ञानेच्छादेरि- च अप्रसिद्धविशेषण: पक्षः, घटादिप्रकाशस्यान्यनिबन्धनत्वप्रसिद्धेः अत् च स्वशब्देन वाष्टद्रव्याश्रितत्वनिषेधेऽमीष्टस्यार्थात् प्रसिद्धिसम्भवात् विप्रतिपत्तितः प्रसिद्धेश्च। न तत्प्रतिषेधात् प्रतियोगिसिद्धचैव च तदभावपसिद्धय्ुपपत्तेः । च अनवस्थासाम्यम्, अस्मन्मते ज्ञान नामान्तःकरणवृत्त्यभिव्यक्तं चैतन्यम् ; ततो व्यज्जकवृत्तेर्जडत्वेऽपि तस्य तथाविघप्रमाणान्तरनिरपेक्षतया स्फुरतः स्वप्रकाशत्वे स्थिते ननु अप्रसिद्धाभावस्य आत्मवत् तत्प्रतियोगित्वस्याप्यप्रसिद्धत्व/न्नैवम्। अथ कुतोऽनवस्थावतारः । ततो नानुमानमप्यसाधकम्। अतः श्रुतिन्यायसिरद्धं स्वप्रकाश- वेद्यत्वम् किश्चिन्निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगि धर्मत्वात् शौकल्यवत् इति धर्मिमात्रनिष्ठतया ज्ञानशरीरत्वं ब्रह्मण: -"न दृष्टेर्द्रष्टारं पश्येर्न श्रुतेः श्रोतारं श्रृणुया न मतेर्मन्तारं- तदभावप्रसिद्धेः नाप्रसिद्धविशेषणता। के वलव्यतिरे किणश्चानुभूतिलक्षणधर्मिविशेषनिष्ठतय। मन्वीथाः न विज्ञातेर्विज्ञातारं विजानीया एष त आत्मा सर्वान्तरोऽतोऽन्यदार्तम्" इति तत्साधनान्नानवकाशः, तन्न, किश्चिच्छव्देन वेदनीयस्य[ग्रहणे ]वेद्यत्वात्यन्ताभावाधि- स्वप्काशाद्वितीयसदात्मनिर्धारणात्, "अयमात्मा त्रझ्म सर्वानुभू: " इति तस्य ब्रक्षत्वेन

१६४ वेदान्तकौमुदी ब्रह्मण:त्रिविधपरिच्छेदाभावः सगुणविद्याभेदश्च १६५

कीतनाच्च सिद्धं ब्रह्मणः सवप्रकाशज्ञानविग्रहत्वम्। द्रव्यबोघरूप आत्मा, तस्य बेघांशेन ब्रह्मणो देशतः कालतश्च अनवच्छेद इष्यते। न च ईदग्वस्तु वस्तुतोऽवच्छेदमरहति। कर्मत्वम् इति पक्षे द्रव्यांशस्य जडसाधारण्यादनात्मत्वे बोधांशे कर्मकर्तृभावविरोधात् न च आकाशादेदेशकालाभ्यामनवच्छेदः युगपत् सर्वमूर्तसंयोगितामात्रेण विभुत्वाभि-

बलादापतति स्वप्रभत्वम् इति। धानात्। मूर्तदेशाव्यापनात्। व्यापने वा मूर्तिस्वरूपतद्रपादिवत् सयोगित्वाभिघानमनुप-

एवमानन्दोऽपि ब्रह्म "आनन्दो क्रह्म" इति श्रुतेः "आनन्द ब्रह्मणो विद्वान्" पन्नम्। उत्पत्तिप्रलयश्रुत्या च कालावच्छेदोऽपि तस्य। अणूनाश्च "तथाSक्षरात्सम्भवती

इति भेदश्रुतेः गुणप्रयुक्त सामानाधिकरण्यम् इति चेत्, मैवम् ; "न बिभेति कुतश्र- ह विश्वम् " इति श्रुतेः तस्य त्रिविधोऽप्यवच्छेदो मायामरीच्युदकखवप्रगन्घर्वनगरसवितृ-

नेति" तद्विज्ञानादभयश्रुतिविरोधात्। "द्वितीयाद्वै भयं भवति" "उदरमन्तरं कुरुते सुष्यादिसहोदर इत्यखण्डत्वमनन्तत्वं ब्रह्मणः । "सत्यं ज्ञानम्" इत्यत्र "आनन्दादयः

अथ तस्य भय भवति" "मृत्योस्स मृत्युमाम्नोति य इह नानेव पश्यति" इति च प्रधानस्य" इति सूत्रात् शाखान्तरीयानन्दोपसहारेण यथोक्तलक्षणमविरुद्धम्। " आन-

भेददर्शिनां भयश्रवणात्। अत उपचारतो भेदनिर्देशो बहुश्रुत्यनुसारेण, ततो न "मनन्दो न्दादय: प्रधानस्य ब्रह्मणो धर्माः सवे सर्वत्र प्रतिपत्तव्याः । सर्वत्र हि तदेवैक प्रधान

ब्रह्म" इति गौणं सामानाधिकरण्यम्, "एकं सद् विप्रा बहुधा वदन्ति" "प्रज्ञा- विशेष्यं ब्रह्म न भिद्यत" इति भाष्याच।

नस्य नामधेयानि प्रज्ञानेत्रो लोक:" "अदृष्टं द्रष्टश्रत श्रोतृ" "एतस्यैवानन्दस्या- न चैवम् सगुणब्रह्मविशेषणानामपि अपुनरुक्तानां तत्र तत्रोपसहारप्रसङ्गेन निर्गुण-

न्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति" इत्यादिश्रुतिभ्यः सत्य ज्ञानमानन्दश् ब्रह्मण एव स्वरूप विद्यावत्सगुणविद्याया अप्येकविघत्वेनैक्यप्रसङ्ग इति शङ्कनीयम्; "नाम ब्रह्मेत्युपासीत"

सकलमूतेषु कल्पितावच्छेदं विपरीतमिवाभासते। इत्यादिप्रतीकोपासनानां "त्वं वा अहमस्मि भगवो देवते अहं वै त्वमसि" इत्याद्यहं-

अनन्तत्वं च प्रपश्चेन मैल्नोपनिषदि श्रयते-"ब्रह्म ह वा इदग्र आसीदेको- संहाराप्रसङ्गात् । इति शब्दशिरस्कस्य ब्रह्मशब्दस्य ब्रह्मदृष्टिमात्रपरत्वात्। ब्रह्मपत्ययस्यो- डनन्त प्रागनन्तो दक्षिणतोऽनन्तः प्रतीच्यनन्त उदीच्यनन्त ऊर्ध्वे चान्यां च सर्वतो- पासनकर्मतया प्राधान्यानाक्षेपादन्यधियोऽन्यत्र क्षेपः प्रकृतलक्षणपुरस्सरः सगुणस्य हि इनन्तो न ह्यस्य प्रागादिदिश: करप्यन्त" इत्यादिना स्वशब्देन देशावच्छेदस्य इदमेक ब्रह्मणस्तत्तद्धिरण्मयादिविकारावस्थामेदेन भेदात् । अप्रतीकालम्बनान् अहंग्रहोपास- शब्दाभ्यां वस्तुकालाभ्यामवच्छेदस्य च प्रतिषेधात् "अनन्ते ब्रह्म" इति "सत्यं नारतन् वैद्यत स्थानमर्चिरादिमार्गेण गतान् अमानवः पुरुषः सत्यलोकं नयति, न ज्ञानमनन्तं ब्रह्म" इति आनन्त्यं प्रतिज्ञाय तत्सिद्धये "यतो वा " इत्यादिना प्रतीकालम्बनान् तद्गतानपि इति शास्त्रे फलमेदव्यवस्थापनाच्। निर्गुणविद्याविषयस्य तत्र समारोपरूपः प्रपश्च उक्तः । प्रतिबिम्बेश्वरस्यापि तदन्तर्गतस्य न परमकारणभावः निर्विशेषस्य ब्रह्मणसतारतम्याभावादेव तदविद्याफलस्य तदात्मसंप्रतिपत्तिरूपस्य न भेदगन्धो- एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानमुक्तोपसृप्यत्वाद्यसम्भवात्। अत एव "जन्माद्यस्य यतः " इति डप्युपपद्यते "ब्रह्मैव सन् ब्रम्माप्येति "ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति" इत्यादिश्रुतेः । न तस्य सृष्टिकार्येण कारणतया लक्ष्यत्वम्। विम्ब एव निर्विक्षेपसविशेषमायोपाधित्वेन आनन्दादिविधिविशेषण वत्स्थूला दिनिषेधविशेषणानामल्पनिषेधविशेषणस्थले अक्षरधिया- जीवनां लय उदयश्च तत इत्यज्गीकारात्। नत्ववरोध इति सूत्रकृतोपसंहारस्य वर्णितत्वात्। सर्वत्राखण्डैकर सब्रझतत्त्वप्रमितिर्वा-

बिम्बत्रह्मणि मायारोपनिषेधे च सर्वपरमानन्त्यं प्रमाणीक्रियते "तमेव धीरो क्यात् इति।

विज्ञाय" इत्यवधारणेन अन्यस्य " यस्मिन् पश्चपश्च जना आकाशश् प्रतिष्ठित" कालादिप्रविभक्तम् सद्यद्ब्रह्माभूदविद्यया।

इति प्रसक्तस्य ज्ञेयत्वप्रतिषेधेन मायामयत्वावगमाच्चायमर्थोडवगम्यते। न चात्र ज्ञान सत्प्रत्यकतत्वसम्बोधाद्ध्वस्ते ध्वान्तेSनतरात्मनि।

विधीयते न प्रतिषेध्यते किश्चित् अवधारणश्रुतिवैयर्थ्यात्। अन्यनिषेधे विधौ च आत्मानमेव तद्गक ब्रह्मैवात्मेत्यवेच्छूतेः "। (बृ. वा. 1.13. 1418)

प्रतिपाद्यमाने वाक्यं मिद्येत "नानुध्यायाद् बहून् शब्दान् तत्प्रकाश्यानर्थान्" इति - ्ाशवावयेऽन्यज्ञेयत्वप्रतिषेघात् प्रधानवाक्येऽपि प्रतिषेध एव प्रतिपादो गम्यते। परैरपि अभावात्मना वा परिशेषासम्भवात्। "यस्य स्यादद्धा न विचिकित्साऽस्ति" इतति

१६६ वेदान्तकौमुदी बाक्यानां अखण्डार्थत्वे पूर्वपक्ष: श्रते: अद्धाशब्दवाच्यासन्दिग्धवाक्यार्थसाक्षातकारेणाखण्डैकरस/वशेष इति वार्तिकाच्च शेषणव्यावृत्त मैदसज्ञकविशिष्ट पदार्थात्मकवाकथ्यार्थप्रमाजनकापर्यायशब्देषु इति व्यापन्नम्। सर्वमकदातम्। अन्यथा भेदससर्गवाकय्यार्थयोर्भेंदाभावप्रसज्ञात् सर्वथा संसर्गागोचरप्रमाजनकत्वं चेत अथ कथ वाक्यस्याखण्डब्रह्मार्थत्वम् अपर्यायपदानां घटपटादिपदवदेकरसार्थ- विवक्षितम्, तर्धपाप्तयोः प्राप्तिःसयोगो, नित्यसंबन्धः समवाय इत्यादि संसर्गलक्षणे- त्वानुपपत्ते:। ननु क इत्थमाचक्षीत ? न तावत् वैयाकरणः, तेन स्वयमेव प्रातिपदिक- व्वव्याप्तिपरिहारः स्वयंकृतो न स्यात्। द्वितीयेऽपि लक्षणया एकप्रातिपदिकार्थमात्रप- प्रथमाक्भिक्तचोरेकरसार्यवृत्तिताभ्युपममात्। नापि सौगतेन इत्थ पर्यनुयुज्यते, "विज्ञानं रत्वं वक्तव्यम्-

भिन्नम्" इति वाक्ये विज्ञानभिन्नशब्दयोरेकरसार्थवृत्तिताभ्युपगमात्। नो खलु विज्ञाना- दन्यस्तद्वेदो, येन भिन्नपदस्यार्थातिरेको वर्ण्येत। अत एव न गुरुमतानुसारिणोऽप्येवं "वाच्यस्यार्थस्य वाकयार्थे सम्बन्धानुपपत्तितः ।

पर्यनुयोगावकाशः, समानन्यायत्वात् कणभक्षाचरणकौमारिलपक्षपातिनोडपि स्वरूप- भेदवादिन: प्रागुन्नीतन्यायेन शिक्षणीयाः। धर्मभेदवादिनस्तु "भेदो भिन्न" इत्युदाहर- णेन। न स्वलु भेदस्य भेदान्तरमस्ति, येन भिन्नपदस्यार्थातिरेको वर्ण्येत; तस्मात् मानान्तरविरोध इत्यादि वा लक्षणालक्षणम्। पदानां पदार्थस्वरूपमात्रपरत्वे वाकयप्रामा -

सर्वतन्त्र सिद्धान्तोSयमखण्डवाक्यार्य इति। व्यानुपपत्त्याक्षिप्ता प्रतिपत्तिर्लक्षणा इति च त्रिविधाऽपि संसृष्टथप्रमैव लक्षणया न अखण्डार्थप्रमा इत्यसम्भवदोषः ।

अत्र ब्रम: :- वाक्यं तावदनेकपदात्मकश्शब्दःअविकृत सुप्तिडन्तं पदम् इति पदलक्षणं च विद्धता प्रातिपदिकप्रथमाविभक्तयोर्मिलितयोः पदत्वमुक्तम्। अतः "प्राति- यच्चोक्तम् 'विश्त्रे देवा देवता अस्या' इत्यस्मिन्नर्थे "सास्य देवता" इति सूत्रे-

पदिकार्थलिक्गप रिमाणवचनमात्रे प्रथमा" इति यद्यपि प्रातिपदिकप्रथमाविभक्तयोरेकार्यत्व- णाणप्रत्ययविघानात् "वैश्वदेवी" इत्यणप्रत्ययान्तपदेन आमिक्षाया विश्वदेवसम्बन्धः

मुक्तम्, तथाऽपि पदानामखण्डार्थत्वे नोदाहरणम्। शाब्दप्रतीत्यजन्यशाब्दप्रतीति- केवल:सन्निधानात् प्रतिपाद्यते, "दण्डी " इति 'इनि' प्रत्ययान्तेन सन्निहितदेवदत्त-

जनक वर्णात्मकं परद, शाब्दपदार्थधीजन्यशाब्दवाकयार्थघीजनकं वाकयं; शब्दप्रतीत्य- संबन्धमात्रं दण्डस्य, "कमण्डलुमान्" इति 'मतुप' प्रत्ययेन कमण्डलुसम्बन्धमात्रम्।

जन्येति हेयम्, शाब्दप्रतीत्यजन्यधीजनकमक्षादि अतः शाब्दप्रतीतिजनकेति। पदार्थ- चित्रा गावोऽस्य इति 'चित्रगुः' इति बहुव्रीहिसमासेन देवदतस्य चित्रगोसम्बन्धमात्रे

धीजनक अदृष्टादि अतः वर्णेति। अत्रापि लक्षणे प्रातिपदिकौधस्य वाकयत्वाभावाद्वि- विधेयम् इत्यपर्यायपदानामखण्डारथव्ृतितायां सुलभमुदाहरणम् इति।

भक्तिरन्तरा न शकथते हातुम्। "विज्ञानं मिन्नम्" इत्यत्र च पृथक् मेदधर्माभ।वेऽपि " विज्ञानम्" इति यथाप्रसिद्धानुवादेन व्यक्तयो नीलपीताद्याकारा बहव इति विधीयते तदपि-उपकार्यत्वोपकारकत्वयोर्विशेषणत्वविशेष्यत्वयोर्वा परस्परपरिहारेण

मिन्नम् इति। तेन सामान्यविशेषयो: शब्दद्वयेन प्रतिभानान्नोदाहृतिलाभः दयोः। स्वलक्षण- स्थितिभाजोरखण्डत्वानुपपत्त्या पराकर्तव्यं तयोरेव विवक्षितसम्बन्धात्मकत्वात्। ततो न

मात्रार्थत्वे च पर्यायत्वेनानुदाहरणत्वम्। अतो नेदमप्युदाहरणम्। अन्येषामपि स्वरूप- सत्यज्ञानाद्यवान्तरवाकयस्याखण्डार्थत्वम्। एवं महावाकयस्यापि। अथ "सोडयम्"

भेदवादिनां अनयैव दिशोदाहरणं नेतव्यम्। "मिन्नो भेद" इत्यत्र च भेदस्य इति प्रत्यभिज्ञावाकये तदेतद्देशकालविशिष्टयोरैकयप्रतिपादनायोगात् अवश्यं लक्षणायां

मेदान्तरविधानाभावेऽपि भेदो वस्तुनो धर्म इति सम्बन्धो विधीयते प्रतिवस्त्वन्य इति वा। पूर्वदेशकालोपलक्षितस्य एतद्देशकालविशिष्टेनामेदप्रतिपादनस्य केवलावशिष्टयोर मेदासम्भ- वेनासम्भवात्। तथा सति वर्तमानकालविशिष्टस्य पूर्वमपि सद्धावप्रसक्ञात वर्तमानका- तेनैतदप्यनुदाहरणम्। तस्मान्न सर्वतन्त्रसिद्धान्तोऽयमखण्डवाकचार्थ इति। लोऽपि पूर्व प्रसज्येत। साक्षादेवाभेदप्रतिपादने सम्भवति पूर्वकालाद्युपलक्षिते वर्तमानक/-

वच्चोच्यते-अपर्यायशब्दानां संसर्गागोचरप्रमादिजनकत्वं एकप्रातिपदिकार्थ- लादिवैशिष्टयर्धर्म प्रतिपादने नार्थाद मेदस्सिद्धयति इति बक्तमशकयत्वाच्च साक्षाहुमुत्सितार्थ-

मात्रपर्ववसायित्यम् वा अखण्डारथत्वम् इति; मैवम्, यत आद्यलक्षणे तावत् अनेकवि- प्रतिपादनप्रयोजनवत्तया चोभयपदलक्षगस्वीकारस्यागौरवात्। तेनाखण्डाथत्वे महावाक्य- स्यापि तलाभ इति,

१६८ वैदान्त कौमुदी मखण्डार्थनिरूपणम् १६९

नैतचचतुरश्रम् ; अभिज्ञाद्वयेन देवदतैकये सिद्धे प्रत्यमिज्ञाया न विषयम् न विधानात्। समग्रस्य "योऽयम् " इत्यादिवाक्यास्यानुवादर्तव पूर्वविरुद्धं स्यात। तेनावा- मूलवाकधस्य वाडवस्यामः । न च मेदम्रमाभावो विषयः, तद्वाचकपदाभावात् ऐकय- नतरवाक्यमेवैतत् "स्यंज्योति: आत्मनैव ज्योतिष।" इति चोक्ते कतमो ज्योतीरूप आत्मा विधाननान्तरीयकतया च तत्सिद्धौ न वाकधविषयत्वम्। "अप्राप्ते हि शास्त्रमर्थवत्," इति प्रभ्ने "ज्योतीरूप " इति चोत्तरं साधु यज्ञब्रह्मणोरेव वेदार्थत्वात्। अत एव तयो- "यश्ष अर्थादर्थो न स चोदनार्थ" इति च न्यायात्। पूवापरकालविशिष्टै- रेव जैमिनिवादरायणाम्यां जिज्ञास्यत्वेनोपक्षेपः। यथा च सानुबन्धयागपरिच्छेदाय कगोचर प्रत्यक्ष, तदुपलक्षितैकगोचरत्वं वाकयस्यापि। किं वा प्रत्यभिज्ञानं चेद्वाकयस्य सिद्धोपदेशः, तथा ब्रभ्माद्वैतपरिच्छेदाय श्रवणादिसाध्यनिर्देशः साक्षातकारोपकारकत्वात्। विशिष्टार्थमूलानुरोघात् प्रत्यक्षस्य निष्टलक्षणावृत्तिपसङ्गः। लक्षणया तत्प्रतिपादने च तदेव सकलोपनिषदेकं वाक्यम् ब्रह्माद्वैतपरम्। न च अपर्यायशब्दानां तदर्थानां च मेदभ्रमाभाववैशिष्ट्चमेव वाकयार्थः स्यात् ; ततो नाखण्डार्थत्वम्। एवं महावाकय- भिन्नार्थत्वं च शक्यमनुमातुम् "प्रज्ञानस्य नामधेयानि" इति श्रुतेः घटपटादिशब्दाना- स्यापि। मपि ब्रह्मकाण्डत्वेन दृष्टान्ताभावात्। उक्तश्-

किश्च अहपदलक्षितस्य ब्रह्मपदलक्ष्याभेदात् "सर्वप्रत्ययवेदे वा ब्रह्मरूपे व्यवस्थिते। "श्रुत्यादिप्रतिबद्धं सद्विशेषार्थ भवेत्पदम्" प्रपश्चस्य प्रविलयश्शब्देन प्रतिपाद्यते। इति सुरेश्वराचार्यवचनाच्च न पदान्तरस्यावकाश इति न वाकयार्थैकयम्। विरुद्धांशव्या- वृत्तेश्वार्थिकत्वान्न व्यावर्त्यार्थमेदात् पदान्तरसार्थकयम्। अथ ब्रह्मात्मत्वोपदेशमन्तरेण प्रविलीनप्रपश्चेन तद्रपेण न गोचरः ।

विरोधास्फुरणान्न लक्षणव प्रवर्तते ; तेन न व्यर्थ ब्रह्मपदम् "सुखमहमखवाप्सम्" मानान्तरस्येति मतमास्नायैकनिबन्घनम् ॥। " ब्र. सि. 4.8, 4

इत्यत्र सुप्तावहकाराभावात् 'अहम्' शब्दस्यात्मनि लक्षणया प्रयोगाङ्गीकारात्, मवम् ; इति। "वाचारम्भणं विकारो नामधेयम्" इति विशेषरूपाणामनृतत्वाभिधानात्। न पदद्वयप्रयोगेऽपि लक्षितयोभेंदे "नीलमुत्पलम् " इत्यादिवत् गौणसामानाधिकरण्य- च "योडयं विज्ञानमयः" इत्यत्र विज्ञप्तिर्विज्ञानं ब्रह्म, तद्विकारो जीवो विज्ञानमयः, प्रसज्ञात्। अमेदे पूर्वोक्तन्यायेन न वाकयलाभ इति वाकयस्याखण्डार्थत्वं मनोरथ- सोडप्येवं मिथ्या इति शङ्कनीयम् ; 'पृथिवीमय' इत्यादि प्रायार्थमयट्पाये पाठात्। मात्रम् इति। अतो बुद्धिपायो विज्ञानमय ::-

अत्र समाधि ::- यथा खलु "यावान् ल्युडर्थस्तेनायं तदविद्यैकहेतुकः । "अथातो यज्ञं व्याख्यास्यामो द्रव्यं देवता त्याग" अविशिष्टो मतो यस्मात्तदाभासैकवर्त्मना ॥" बृ. वा. 4. 8. 815

इति त्रिस्कन्धमुक्ता "तदज्मितरत्" इति ब्रह्मविद्याकर्मकाण्डस्य यज्ञमात्रपर्यवसानमुक्तम् : क्युडर्थों विज्ञानम् ; असौ चिदाभासेनाविशिष्टः, चिदामासोऽपि तेनाविशिष्टसतलाय इति तथैव "अथातो ब्रह्मविद्यां व्याख्य स्यामो "विज्ञानमान-द ब्रह्म" "योडयं विज्ञानमय, वार्तिकाच्च । सत्त्वेनानुस्यूतत्वाच्च तत्तदाकारोपसंहारे च सन्मात्रावशेषात् "सत्यमा- प्राणेषु हृद्यन्तर्ज्योतिः पुरुष:" अहं ब्रह्मास्मि" इति त्रिस्कन्धमुक्ता, "तदङ्गमितरद्" कृतिसंहारे यदन्ते व्यवतिष्ठत" इत्यभियुक्तवचनाच्च अखण्डार्थत्वोपपत्तौ विपरीतसाधन- इति ब्रह्मविद्यामात्रपर्यवसानमुपनिषदोऽप्यनुकरणीयम्। तावत् "कतम आत्मा इति स्याभासत्वाच्। योयं विज्ञानमयं प्राणेषु हृद्यन्तर्ज्योतिःपुरुष" इति प्राणादिव्यतिरेकं मध्ये स्म्रादिराहित्य खोक्ता, अन्ते शोघिंत त्वंपदार्थम् "योडयं विज्ञानमय" इत्यादिवाक्येनानूय, "स वा "प्रकृष्टप्रकाशः सविता" इत्यपर्यायशब्दैरनेकान्ताच्च सर्व तावद्वाक्यमपूर्वार्थ-

एष महानज आत्मा" इति तत्पदार्थिक्यप्रतिपादनदर्शनात्। "योडयं विज्ञानमयः विशेषप्रमापकत्वेनैव प्रमाणम्। यथा-कनकाचले जम्बूवृक्षस्य महागजप्रमाणानि

प्राणेषु हृद्यन्तर्वरतते स ज्योति: पुरुषः खपकाशः परमात्मा" इति पृथक परमात्मभाव- फलानि" इति जम्बूसामान्यानुवादेन महागजप्रमाणफलवत्त्वमपूर्व प्रमापयद्वचः, एव- 22

१७० वैदान्तकौमुदी महावाक्यपरयोजनकथनम् १७१

मत्रापि; तब्व प्रकृष्टादिवाक्यस्यापूर्वप्रमापकत्वमखण्डार्थत्वेनैव, प्रकर्षादिवैशिष्टयस्य लोक- मज्ञानं तर्दशिबोधेन विधुनोति। एवमवान्तरवाक्याभ्यां ब्रह्माहंपदार्थयोः प्रत्येकमज्ञान- सिद्धत्वात् युक्तत्वाच्चाखण्डार्थत्वस्य। तथा हि-यादशस्य सवितुः प्रकर्षगुणाश्रयत्वम् निवृत्तौ तयोरवच्छेदविभ्रमोपादानमविद्या महावाक्यकृतैक्यबोधेन प्रविलीयते। "सिद्धन्तु तादृशस्यैव प्रकृष्टशब्दवाच्यत्वसम्भवे तदतिरिक्तप्रकर्षगुणकल्पनायां प्रमाणाभावात्। न निवर्तकत्वात्" इति भेदनिवर्तकत्वमात्रेण च तत्त्वमादेः प्रामाण्यं सिद्धम् इत्यर्थो च प्रकर्षो गुण: 'प्रकृष्टो गन्धोऽम्बुगतिश्र' इति गुणादावपि व्यपदेशात्। नापि प्रकाशो ग्राह्यः अज्ञातप्रमाजनकत्वप्रमाणलक्षणस्यात्राव्याप्तिपरसज्ञात्। किन्त्वेकैकपदात् स्फुर- गुण:, मण्डलावयवेभ्योऽन्यत्र तदभावप्रसङ्गात्। मध्ये निबिडावयवारब्घश्चन्द्र इव दप्यैक्यं न भेदप्रत्यनीकाकारेण स्फुरति इति तदाकारप्रमाजनकत्वेनैव प्रामाण्य सिद्धम् सकलं प्रभाद्रव्यमेव प्रकाशशब्दार्थः । अतो निबिडविरलावयवावस्थाभेदमात्रेण "सवितुः इत्यर्थो ग्राह्यः । यद्यपि -- " को ह्येवान्यात् कः प्राण्यात्। यदेष आकाश आनन्दो न प्रकाश" इति मेदोपचारः। तेन प्रकर्षप्रकाशौ नांशुमालिनि विद्येते, व्यवच्छेदयोश्च स्यात् " "सैषानन्दस्य मीमांसा" "आनन्दाद्धयेव" "आनन्दो ब्रम्म" इति निकर्षशार्वरयोश्च मेदान्न पदान्तरवैयर्थ्याशक्का, प्रकृष्टप्रकाशशब्दाभ्यां स्ववाच्यसामान्य- च ब्रह्माहम्पदार्थयोरानन्दैकरसत्वेन स्वरूपतो विशेषो नावघार्यते, तथाडपि यथा परित्यागेन सवितृपातिपदिकार्थमात्रस्य विशेषरूपस्यापूर्वस्य पदार्थमात्रस्य सामान्यात्मकस्य साङ्यानां विज्ञानैकरसत्वेऽपि पुंसां प्रतिदेहं वास्तवो भेदः, तथाऽनयोरपि इति प्रसिद्धत्वेन तत्परत्वे वाक्यप्रामाण्यानुपपत्तर्लक्षणया अस्ण्डार्थत्वं वाक्यार्थस्य सुस्थम् । मन्दाशङ्का मा भूत् इति श्रुतिर्वत्सलतयोपदिशति-"अहं ब्रह्मास्मि" इति सामानाधि- सामान्याभिधा नेनार्थान्तिकर्षादिव्यवच्छेदात् न तद्यावृत्तर्वाक्यार्थान्तर्गमोऽपि। अतः करण्येन। सिद्धमनैकान्तिकत्वम्। "तदाहुः यद्ब्रह्मविद्यया सर्व भविष्यन्तो मनुष्या मन्यन्ते"

एवं च सन्मात्रतया लोकतो वेदतश्र कारणतया प्रसिद्धस्य ब्रह्मणो विज्ञानानन्दादिः इति मनुष्यप्रक्रमानुसारेण "ब्रह्म वा इदमत्र आसीत्" "किमुतद् ब्रह्मावेत्"

विशेषरूपं सामान्यवाचिमिर्विज्ञानादिपदैस्तद्विघा नेनार्थात् जडत्वादिव्यवच्छेदात्। इत्यत्र च ब्रह्मशब्देनाधिकारी ब्राह्मणः परं ब्रह्मैव मायाप्रतिबिम्बितमभिधीयते, न बिम्बकल्पम् ; येन तस्य विद्यया अविद्याविनाशायोग आशक्कयेत। यथा च "प्रतिपद्य पदार्थ हि विरोधात्तद्विरोघिनः । देवदत्तस्वरू पवेषादिपरावृत्तिनिमित्तो भेदविभ्रमः स्वरूपे स्फुरत्यपि प्रत्यक्षेणापोपदेशाद्विना

पश्चादभावं जानाति वध्यघातकवत्पदात् ।।" न निवर्तते, तथा जीवादभिन्नव्रम्मणोऽपि अहमूपदेन लक्षणया स्रूपे स्फुरत्यपि जग- ज्जनकत्वादिनिमित्तो भेदविभ्रमो 'अहम् ब्रम्मास्मि" इत्युपदेशमन्तरेण भेदविरोध्याकार- इति च आचार्यरुक्तत्वात् लक्षणयाऽपूर्व प्रमीयते। न खलु खप्रकाशभावरूपानन्दात् प्रमाहेतुं न नाशमायाति इति न पदान्तरवैयर्थ्यम्। ज्ञानं सत्त्वं वा पृथक् येन लक्षणया संसर्ग: प्रमीयेत। आनन्दश्र ब्रह्मैव इत्यवादिष्म, प्रयोजनकौमुद्यां च श्रुतियुक्तिभ्यामेतत् प्रायः शिष्टम्। ततो नात्र चित्रवदनेकरूपत्वा- ननु "प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात्" इति एकविज्ञानात् सर्वविज्ञान- प्रतिज्ञादृष्टानतश्रुतिभ्यां ब्रह्मगो जगत्पकृतित्वनिरूपणात् ब्रह्मपदार्थविज्ञाने विज्ञातव्यानवशे-

विधानात मिथ्याशङ्कितानृतजडत्वादिव्यावृत्त्युपपत्तेश्च। षात् 'अहम्' पर्द व्यर्थम् इति चेत, न व्यर्थम् ; द्वयोरपि विच्छेद्रमनिमित्तप्रावा- दुकविप्रतिपत्तिद्वैराश्यत् । जीवव्यतिरिक्तप्रपश्चस्य ब्रह्मविवर्तत्वेन ब्रह्मतावन्मात्रत्वात् "स एष संप्रसादोऽस्माच्छरीरात्समुत्थाय विविक्त तवंपदार्थ ज्ञात्वा स्वेन रूपेण तद्विज्ञानेन तद्विज्ञानसम्भवेऽपि न जीवविज्ञानसम्भव इति "तत्त्वमसि" इति 'त्वम्' ब्रह्मणाऽमिनिष्पद्यते, तत्साक्षात्कारवान् ततो मायावरणभङ्गेन परञ्ज्योतिर्ब्रह्मस्वरूपमुप- पदम्। तहूत् 'अहम्' पदमपि विच्छेदभ्रमनिरासफलत्वात्। यत्र च पदार्थः प्रमितुः संपद्यते।" उपनिष्पद्य इति 'मुखं व्यादाय स्वपिति' इतिवत् इत्यवस्थावतो जीवस्य स्यात्, तत्र स इतरपदार्थविशिष्टः प्रतिपाद्यः यस्त्वज्ञातः स नान्यैः शक्यो विशिष्टः क्रमेण वाक्यार्थज्ञानोक्ते: । एकैकमपि परद "विज्ञानम्" इत्यादि श्रत्यादिप्रतिबन्ध- प्रतिपादयितुम इति स एव वाकथेन प्रमेयः । प्रमिते च तस्मिन् वाकयसमाप्ेर्न विशिष्ट- विशेषार्थ सद्विज्ञानादंशविषयाज्ञानावयवोच्छेदाय प्रभवति। वाक्यं च सामग्रयांशविषय- परत्वम्। एवमादौ।

१७२ वेदान्तकौमुदी

"यद्वत्तयोग: प्राथम्यम् इत्युद्देश्यस्य लक्षणम्"। इति भट्टपादैः उक्तत्वात् प्रथम निर्दिष्टतत्पदार्थस्योद्देश्यत्वम् इत्यपि नाशक्कनीयम ; अथ तृतीयोऽध्यायः

"यदाग्नेयोऽष्टाकपाल:" इतिवदपूर्वार्थस्यापवादकत्वेन तद् इत्यस्य विधेयपरत्वसम्भ- -: 0 :- वात्। न च वाच्यम् उत तमादेशमप्राक्ष्यः इत्युपक्रमात् गर्वातिरेककीर्तनाच्चादेश- निरूपणपूर्वक तत् तस्मादज्ञोऽसि गर्वातिरेकं वहंसत्वमभद्रोडसि इत्युपहासमात्रमेतत्, न ब्रह्मोपदेश इति। आख्यायिकायास्तत्त्वकथनाय द्वारमात्रत्वात्। उद्दालकश्वेतकेतुव्याजेन कोडे विक्रीडमानां कुवलयनयनां कालिकामप्यकाले।

गुरुशिष्यमात्रसङ्ग्रहात्। "अतः तत्त्वमसि इत्येवमनुशिष्याय शिष्यत" इति ब्रह्म- भूयो भूयो विभूत्या विदघतमधिक ध्यानतानप्रदीप

सिद्धकारवचनाच्च। तस्मात् "स एवायम्, नान्य" इति सोपस्कारोपदेशवत् "अरहं वन्दे वन्दारुवृन्दप्रमदविभवद श्रेयसे चन्द्रचूडम्॥

ब्रह्मैवास्मि, नान्य" इति सुत्नितत्वात् "स एतमेव पुरुषं ब्रह्म ततममपश्यत्" इति अथोक्तलक्षणे ब्रह्मणि प्रमाणं परीक्षणीयम्। तत्र तावत् "सत्सम्प्रयोगे ऐतरेयमहावाक्यैरवधारणश्रवणात् "तमेवैकं जानथ आत्मानम्" इत्याथर्वणेऽपि पुरुषस्येन्द्रियाणां बृद्धिजन्म तत्पत्यक्षम्। तत्र सद् इति लोकप्रसिद्ध विद्यमानोपलम्भत्व- श्रवणात् "तदात्मानमेवावेत्" इत्यत्रापि तस्य श्रवणात्। माह। ननु

"अङकष्ठमात्रः पुरुषो ज्योतिरिवाधूमकः। "अतीतानागतेऽप्यर्थे सूक्ष्मे व्यवहितेऽपि च। ईशानो भूतभव्यस्य स एवाद्य स उश्वः ।" प्रत्यक्षं योगिनामिष्टं कैश्चिनमुक्तात्मनामपि।। प्रत्यक्षादर्शि भगवान् व्यासो भूतभविष्यताम्।।" इति कठवल्लयाम् "अङ्कुष्ठमात्रः पुरुष ईशान" इति महावाकये "स एवाद्य" इत्यवधारणात् "यदेवेह तदमुत्र यदमुत्र तदन्विह" इति तत्रैव वर्णनात् "पूर्णमदः इति भारतवचनाच् ; पूर्णमिदम्" अदो ब्रम्म इद प्रत्यग इति बृहदारण्यकाच्चावान्तरवाक्तयमहावाकययोर- खण्डार्थत्व निर्मलम् इति लक्षणपरिशुद्धि: ।। "प्रत्यक्षमनुमान च शास्त्रं च विविधागमम्। त्रये सुविदितं कार्य धर्मशुद्धिमभीप्सता1।" वन्दे कृष्णपदाम्बुजं सुरपथस्त्रोतस्विनीस्त्रोतसो इति मनुना धर्मस्य प्रत्यक्षगोचरत्वामिघानाच्चानागतादयुपलम्भनमपि प्रत्यक्षम् इति चेत्, तन्न ; यद्यपि सूक्ष्मव्यवहितयोरिन्द्रियाणां नमैल्याद्यतिशयवशादुपलम्भः समस्ति गृधादि- चक्षुर्वत् , तथाऽपि स्वआद्ययोरेव सतो:, तदाहुः- यत्कामानलतप्तवक्षसि तथा गोपी दधौ गौरवात्।। "यस्याप्यतिशयो दृष्टः स स्वार्थानतिलङ्गनात्। इति वेदान्तकौमुद्यां द्वितीयोऽध्याय: दूरसूक्ष्मादिद्टष्टौ स्यान्न रूपे श्रोत्रवृत्तिता2।"

॥ समाप्तः । इत्यदृष्टातिशयक्पनेऽतिप्रसक्राच्। आगमस्य च गतेर्विधमानत्वात्तेन विमानोपलम्भ एव चक्षुरादिभिः । न च प्रत्यभिज्ञायामविद्यमानतत्तोपलम्भादव्याप्तिः अदुष्टेन्द्रियेणैक-

1. मनु 12, 105. 2. छो. वा. 2. 114,

१७४ वेदान्तकौमुदी प्रत्यक्षलक्षणविचार: १७५

देशसन्निकर्षादपि जायमानबुद्धे: सङ्कलितपटादिबुद्धिवत् प्रत्यक्षत्वाङ्गीकारात्। एतदेव प्राप्तस्य भ्रहणे प्राच्यां प्रतीच्यां वा शब्द श्रृणोति इति व्यवहारस्य तार्किकेण सम्पादयितु- विद्यमानगिरा विवक्षितम्। 'अरयं पर्वतो वहिमान्' इत्यनुमानस्य इन्द्रियकरणक- मशक्यत्वात्। श्रोत्पर्यन्त एक एव वा शब्दे वाच्यः। चक्षुःश्रवसः श्रोत्रगोलकामावेऽपि त्वाभावान्नातिव्याप्तिः । तत्र अदुष्टेन्द्रियजन्यत्वेऽपि चित्रनिम्नोन्नतादि प्रत्यक्षस्याभासत्वम् शब्दोपलम्भदर्शनात् गोलकरूपस्य कृष्णसारस्य व्यतिरिक्तेन्द्रियाधिष्ठितत्वसिद्धः । ततो इति चेत् नेद चित्रनिम्नोन्नतादेरस्तुत्वेनैन्द्रिय सन्निकर्षाभावात् रेखान्यासविशेषस्यैव न तदेव चक्षुः। न च स्फटिकान्तरितलौहित्यस्योपलब्घेरप्राप्यकारि चक्षुः, स्फटिकादे: तत्न दोषत्वात्। अत एव दुष्टेन्द्रियसम्प्रयुक्तायां शुक्तौ कलधौतबुद्धिर्न प्रत्यक्षम् ; स्वच्छतया नायनरश्मिप्रतिघातकत्वाभावेऽपि तदन्तरितग्रहणोपपतेः। अपरथा कुड्य- तदाहुः :- धयन्तरितस्यापि उपलब्धिप्रसङ्गात् गोलकसद्धावेडपि अन्घमूकाद्यवाधितव्यवहारात्न गोलक- "सम्यगर्थे च संशब्दो दुष्प्रयोगनिवारणः । मात्रमिन्द्रियम्। नाप्यप्राप्यकारि। रश्मिद्वारेण महत्तरपर्वतादिग्राहकत्वोपपत्तौ च न तावत् प्रयोग इन्द्रियाणां च व्यापरोडर्थेडपि कथ्यते॥।" परिमाणत्वविभुत्वकल्पनापि युक्ता। श्रोत्रचक्षुषोश्चान्यत्र कार्यदर्शनेन त्वगिन्द्रियस्य शरीरमात्रवृत्तौ शरीराद्यन्यत्नावृत्तिस्त्वगिन्द्रियत्त्वेनानुमतव्या। 'सर्वेडनन्ता' इत्यधिदैव- दुष्टत्वात् शुक्तिकायेगो वार्यते रजतेक्षणात् इति। श्रो. वा. 1. 4.28 दशाभिप्रायेण भौतिकत्वमपरित्यज्यैव। ततो नाहक्कारिकमिन्द्रियम्। अतः संप्रयोगपर्द बौद्धा गोलकानीन्द्रियाण्याहुः । साङ्ग्या योगाश्च आहंकारिकाणि व्यापका- पुरुषस्येन्द्रियाणाम् इति च नानुपपन्नम् । जन्मातिरिक्तव्यापारत्वे बुद्धेः नयनादि- नीन्द्रियाण्याहुः। युक्तिश्-कृष्णसारे सत्येव रूपोपलब्घे: कृष्णसारमेव चक्षुः इत्याद्या कारकाविशेषप्रसङ्गवारणार्थ बुद्धिजन्म इत्युक्तम्। तदाहुः भट्टपादा ::- बौद्धानाम्। यदि भौतिकानि इन्द्रियाणि तदा वास्यादिवद्यावत्परिमाणम तावत्येवार्थ करिया स्यात्। अतश्रक्षुषो महत्तरपर्वतादिग्राहक्त्वं न युक्तम्। ततोऽन्यदाहक्कारिकं "बुद्धिजन्मेति चाप्याह जायमानप्रमाणताम्।

चक्षुः इति। व्यापारः कारकाणां हि दृष्टो जन्मातिरेकतः ॥

" चिकित्सादिप्रयोगश्च योऽघिष्ठाने प्रयुज्यते । प्रमाणेपि तदा मा भूदिति जन्म विवक्ष्यते ।

सोऽपि तस्यैव संस्कार आधेयस्योपकारकः । न हि तत्क्षणमप्यास्ते जायते वा प्रमात्मकम् ।

तद्देशस्यापि संस्कार: सर्वव्याप्त्यर्थ इष्यते। येनार्थग्रहणे पश्चाद्याप्रियेतेन्द्रियादिवत्। चक्षुराद्यपकारश्र पादादावपि दृश्यते। तेन जन्मैव विषये बुद्धेर्व्यापार इष्यते।।"1

तस्मान्नैकान्ततः शव्य संस्कारात्तत्र वर्तनम् ॥"1 इति। यदि सम्प्रयुक्तग्राहकमेव प्रत्यक्षम्, तर्हि योगिप्रत्यक्षाणामगतिः, उच्यते ; इत्याद्याः साङ्गयानाम्। तत्र आद्ये श्रोत्रचक्षुषोर्दवीयोऽर्यग्रहकयोरपाप्यकारित्वम् इति "दिव्यं चक्षुर्ददाम्यहम्" न सम्प्रयोगनियम: । द्वितीये पुरुषस्य इन्द्रियाणाम् इति शरीरप्रदेशवृत्तिकथनमयुक्तम् इति। "प्रादात्तेषां स भगवान् दिव्यं चक्षुर्जनार्दन: "

अत्रोच्यते- घिमते सन्निकृष्टग्राहके इन्द्रियत्वात् त्वगिन्द्रियवत्। श्रोत्रस्य दूर- इति च विश्वरूपादिविषयातिशयमात्रेणापि तदुदाहरणात् योग्यार्थविषयमेव तत् तावदवय- देशोत्पन्नस्य शब्दस्य ग्रहणाय गतिर्वक्तव्या वीचीतरत्रन्यायेन जायमानान्त्यस्ैव श्रोत्र- वस्थितम्। भूतभविष्यद्भूपालादिचरित्रदर्शनस्य च वेदमूलत्वे स्मृतित्वेनाप्युपपत्ते: ।

1, डो. वा. 4-46. 1, शरो. बा. 63-56,

वेदाम्तकौमुदी योगिप्रत्यक्षस्य अतीन्द्रियायें न प्रसरः १७७

वेदानामनन्तस्वात्, व्यासादीनां तद्दर्शनस्य प्रसिद्धत्वाच्च, "अनन्ता वै वेदा" इति किश्व योगिनां युगपदनेककायनिर्माणाश्रयणात् तत्र तत्रेन्द्रियसक्रेऽपि नित्यस्य श्नतेः। पुराणकाराणामपि तत्तदाख्यायिकाव्याजेन धर्मादिनिरूपण एव तात्पर्यात् "श्रयतां धर्मसर्वस्वम्" इत्युद्गारात। न च अनागतादिसंवादात् तदध्यक्षत्वाध्यवसायः, मनसः तदभावात् तदिना विज्ञानकमो वा सुखादिसाक्षात्कारो वा न देहान्तरेषु सक्च्छत

यथैव अगद का रस्याह्वानकर्तृचेष्टालिक्ाद्रोगिजीवितादिप्रतिभा संवादवती; ज्योतिश्शास्त्राच्च इति "स एकघा भवति स द्विधा भवति" इत्यादि शास्त्रमपि न तार्किकनये योगिनि

जन्मोपक्रमप्रायणावधि कर्तव्या जातिप्रतिभा साम्प्रत, तथा कालान्तरे तदाहितसंस्कारस्य प्रमाणम्। योगविधानस्यातिशयविशेषादपि सम्भवाच्च ।

सामान्याघर्म विषयव्याप्तिसंस्कारस्येव प्रणिधानाद्यहुद्वस्य संवाद।स्पद प्रत्ययहेतुत्वसंभवात्। "अणिमा लघिमा चैव महिमा प्राप्तिरीशिता ।

हिरण्यगर्मस्यापि स्वयं प्रतिभातवेदस्य वेदद्वारेणैव धर्मादिपमाज्जीकारात्। किमञ्र ! प्राकाम्यश् वशित्वं च यत्रकामावसायिता ।।"

अन्येषाम्। मनुवाकये च प्रत्यक्ष श्रुति: स्मृतिरनुमान शास्त्रश्च मीमांसा। प्रत्यक्षस्यैव प्राप्तिः अङ्गल्यग्रेण चन्द्रादिस्पर्शः । प्राकाम्यम् इच्छाऽनमिघातः । यथा भूमावु- म्रहणञ्चेत्, अयोगिप्रत्यक्षगम्योऽपि धर्मः प्रमज्येत। तस्मात् योगिनामनागतादिज्ञानं कदक इवोन्मज्जनादिः । ईशिता भौतिकोत्पत्त्यादावैश्वर्यम्। वशित्वम् भृतादिनियन्तृता चेत्, प्रतिभासमात्रम् स्वम्नवत्। न च संवादविषयोऽपि स्वमरो भविष्यत्प्रत्यक्षम्, भक्ष- इच्छामात्रेण सकलविषयलाभो यत्रकामावसायिता इति योगफलं धर्मादेरपत्यक्षत्वेऽपि

पादादेः विपर्ययस्वीकारात्। संगच्छते। ततो विद्यमानमात्रोपलम्भनं प्रत्यक्षम्। न च घटाद्यभावोऽपि प्रत्यक्षः, अभावेन सहेन्द्रियस्य संयोगसमवाययोरभावात् विशेषणविशेष्यभावमात्रेण संयुक्तभृतले- ननु स्वर्गापूर्वदेवतादय: कस्यचित् प्रत्यक्ष प्रमेयत्वात वस्तुत्वात् सत्त्वात् नाभावस्य प्रत्यक्षत्वं न युक्तम्, पर्वतस्थवहेरपि तथाभावेन प्रत्यक्षत्वमसङ्ञात्। नापि घटादिवत्। विपक्षे च बाघकम् तदर्थविधिवैयर्थ्यप्रसङ्गः । यथैव खलु मनसो निद्रोपघा- योग्यतार्य: सम्बन्धः, तस्य सर्वप्रमाणप्रमेयसाधारण्येन विशेषसंबन्धोच्छेदप्रसङ्कात्। तापेक्षस्य बहिरुपपुतसाक्षात्कारजनकत्वेऽपि मनस एव सर्वार्थग्राहकत्वप्रयुक्तो नान्घवधि- अतो न घटाद्यमाव: प्रत्यक्ष: । किन्तु, योग्यानुपलब्धिकरणकमर्थाभावज्ञानमभाव इत्य- राधमावप्रसन्गः, तथैव योगजघर्मानुगृहीतस्य बहिरनुपप्तुतसाक्षात्कारजनकत्वेऽपि यथैव भावप्रमाणगम्यः । निद्रोपघातादेरन्वयव्यतिरेकाभ्यां बहिरुपलब्धावेव सहकारित्वाध्यवसायः तथैव योगज- धर्मस्य तद्विघेरेवानुपप्ठव इति न कश्चिद्विरोध इति योगिप्रत्यक्षसिद्धिं किरणावलीकारो न च एतदनुमानम्, अनुपलब्घे: अज्ञातकरणत्वात्। अन्यथाऽनुपलब्ध्यन्तर- वेद्यत्वेनानवस्थानात्। न च उपलब्धिवदनुपलब्घेरपि स्वतःसिद्ध साक्षिप्र सादसिद्धत्वात् निबबन्ध, तदसारम् ; रसादयः कस्यचिच्चाक्षुषाः, प्रमेयत्वात् रूपादिवत् इत्यपि अनवस्थाप्रतीकारः । साक्षिणो निर्विकल्पकज्ञानत्वादनुपलब्घे: स्वरूपोपलब्ध्यभावत्वेन प्रयोगप्रसरात्। सविकल्पकविषयत्वात्। अन्थया सुषुप्ते विषयज्ञानाभावस्याविरोधिभावरूपाज्ञानानुभवेनानु-

ननु रसादिषु रूपैकव्यल्जकमिन्द्रियं चक्षुर्मतम्, तथा च प्रतिज्ञापदयोर्व्याघातः, मेयत्वाभिधान अवधूत स्यात्। सत्तामात्रेण च लोचनादिवदनुपलम्भः प्रमेयाभावविज्ञान-

यदि हि रसादिषु रूपमात्रव्यञ्जकं चक्षुः क्थ तद्गाह्या रसादय इति, मैवम् ; तुल्यत्वात् कारणम्। ततः तद्वदेव कार्योन्नेयत्वात् नाभावप्रमाणवादिनोऽप्यनुपलब्घे: कदाचिदनु-

स्वर्गादीनामतीन्द्रियतयैव प्रसिद्धेः ; तथा च ऐन्द्रियकत्वप्रतिज्ञायां व्याघातः प्रतिपतमे- पलब्ध्यन्तरवेद्यत्वादनवस्था तुल्या इति शङ्कनीयम् ; न चैवमनुपलम्भान्निर्धारणे सत्त्वास-

देन वा विरोधो रसादिष्वपि तुल्यः, कस्यचिदेव चाक्षुषत्वसाधनाच्चक्षुर्लक्षणं चासस्कृत- त्वसंशीतिर्न स्यात्। किन्तु, असत्त्वनिश्चय एव, चाक्षुषार्थे तत्त्वान्यत्वसन्देहवत्तदुपपतते:।

चक्षुषि चरितार्थम्। न च स्वम्रेऽपि मनसो बाद्यार्थसाक्षात्कारे स्वातन्त्र्यं सर्वसंप्रतिपत्रम् ननु तर्हि मध्याह्वे चैत्रं पश्यतः प्रातःकालीनतदभावविज्ञानम्, तत्रैव देशविशेषे "अत्र अयं पुरुषः स्वयं ज्यातिः" इति श्तेः मनसो गजाद्याकारपरिणतस्य विषयतयै- तदनुपलम्भस्य प्रागभावस्य दर्शने निवृत्तत्वात् निर्मलतया न स्यात्। नैवम्। तत्र केवल- वावस्थानस्वीकारात्। न च वाच्यम् योगिनां रसादयोऽपि चाक्षुषाः सन्तु, किं दुष्करं भूतलोपलम्भस्मरणादिलिअ्गगम्यत्वादमावस्य। भूतलविशेष एवानुपलम्भस्य प्रमाणत्वात्। कर्म विशेषस्याचक्षुःश्रवसोड़पि सर्वस्य दर्शनात् इति। धर्मादेरपि तथात्वपसज्गात्। तदुक्तम् :- 23

१७८ बेदान्तकौमुदी अनुमानस्य प्रामाण्यव्यवस्थापनम् १७९ "प्रमाणपश्चक यत्र वस्तुरूपे न जायते। वस्त्वसत्तावबोघार्थ तत्राभावप्रमाणता ।।"1 "विशेषेऽनुगमाभावः सामान्ये सिद्धसाधनम्"

इति। एवमभावप्रमाणमपि परिशुद्धम्। अतो न घटाद्यभावः प्रत्यक्षो येन तस्यासदुप- इत्यादिदोषदुष्टत्वात् न च नोऽनुमितिः प्रमा इति,

लम्भनमाशड्कथेत । तत्र ब्रह्मणो 'अस्ति ब्रम्मेति चेद्वेद सन्तमेनं ततो विदुः" इति इदमसाम्प्रतम् ; सामान्यधर्मयोरेव प्रयोज्यप्रयोजकत्वाङ्गीकारात्। तदाहुः :- श्रुतेः सदेकरसत्वेऽपि निर्विकलपकप्रत्यक्षस्य च- "व्याप्तेश्र दृश्यमानायाः कश्चिद्धर्मः प्रयोजकः । "आलोच्यते वस्तुमात्रे ज्ञानेनापातजन्मना"। यस्मिन् सत्यमुना भाव्यमिति शक्त्या निरूप्यते ।।" इति सन्मात्रआहित्वेऽपि न केवलस्य प्रत्यक्षत्वम्, किन्तु, मायावेशेन कारणतया कार्यप्रपश्चानुस्यूतस्य ; भावत्वादेव च नाभावप्रमाणगम्यताऽपि ।। व्याप्तिग्रहणसमये हि घूमवत्वादेः प्रयोजकत्वं प्रयोज्यत्वं च वहिमत्त्वादेर्घर्मंस्य गृह्यते ; पर्वतादेश्च व्यमिचारित्वान्न प्रयोजकविशेषणत्वं प्रयोज्यविशेषणत्वं वा। अनयोरनौपाधिका विनाभावग्रह्देकतर दर्शनादन्यतरस्यापूर्वदेशसम्बन्धो गृद्यत इति कथकार्र ज्ञातसंबन्ध: प्रमाता वा एकदेशवान्वा ज्ञातश्रासौ सम्बन्धश्र इति विग्रहे च एकदेशौ सिद्धसाघनता? विशेषस्य साध्यसाघनत्वानभ्युपगमादेव न व्याप्त्यभावो दोषः । यतु ज्ञातसम्बन्घशब्देन समुदायात्मक द्वयं वा, तस्य समुदायिनौ चैकदेशौ; तदाहुः व्याप्तिसंवेदनसमये 'यत्र यत्र धूमवत्त्वम्, तत्र तत्र वहिमत्त्वम्' इति वीप्साविषयतया वार्तिककृत :- पर्वतादिप्रवेशोऽपि प्रतीतश्र अन्यथा सर्वोपसंहारवद्याप्त्यभावात्तदनुमान न इति, तद्चतु- "प्रमाता ज्ञातसम्बन्ध एकदेश्यथ वोच्यते। रश्रम् ; वीप्साया अव्यभिचारदार्ढ्यर्थत्वात् पार्थिवत्त्वलोहलेख्यत्वयोरिव न कचिदपि कर्मधारयपक्षे वा सम्बन्धिन्येकदेशता ।। केनचिदपि व्यावहारिकेण व्यमिचारो दृष्टचर इत्यर्थः । न च सञ्जमनीयोऽप्यसौ। द्वयं वा ज्ञातसम्बन्धमुपलब्ध परस्परम् । अनुमानमन्तरेण कथाप्रवृत्त्याद्यनुपपत्तेरवश्यकतत्पामाण्याभ्युपगमे व्यभिचारशक्कायाः स्व तस्यैकदेशशब्दाभ्यामुच्येते समुदायिनौ॥ "2 व्याघातकत्वात्। विगीतमसत्यम् अनुपलभ्यमानप्रागवस्थत्वात् व्यतिरेकेण पराभि- इति। सम्बन्धश्र लिङ्रघर्मस्य लिङ्गिना व्याप्तिः। सा च व्याप्यव्यापकभावनिर्वाह्या। मतात्मवत् इति वैतण्डिकमुख्येन माध्यमिकेनापि प्रयोगोपगमादव्यभिचारनिरूकतया

"यो यस्य देशकालाभ्यां समो न्यूनोऽपि वा भवेत्। वहिम त्वादिमात्रमुपयुज्यते, न पुनः पर्वतादिरपि। अत इदमाहुः :-

स व्याप्त्या व्यापकस्तस्य समो वाऽप्यघिकोऽपि वा॥ "अमे: पूर्वतरञ्चात्र देश एवानुभूयते। भूयोदर्शनगम्या च व्याप्तिस्सामान्यधर्मयोः ॥" तज्ज्ञानकालबुद्धश्च न देशः स्याद्विशेषणम् ।।"

ननु विशेषाणां साध्यत्वे तेषामनुगमाभावात् न व्यापिः, सामान्यसाधने न चैवं देशस्य ज्ञातत्वादनुमानवैफल्यम्- स्वव्याप्तिग्रहकालत एव तस्य सिद्धत्वात् सिद्धसाधनता। यथाह चार्वाक: :- "देशस्य पर्वतादेश् स्वरूपे पावकाहते। गृहीतेऽभिविशिष्टस्य पुनर्ज्ञानं न दुष्यति॥।"1 1. शो. वां. 5. अभाव. 1. 2. शो. वा. अनु. 2, 3, 1. शो. वा. अनु. 45, 46,

१८० वदान्तकौमुदी यागीयहिंसायां निषेधापरवृत्त्युपपादनम् १८१

तस्माद्धर्मविशिष्टस्य धर्मिणस्स्यात्परमेयता। सा देशस्मामियुक्तस्य घूमस्यान्यैश्र कल्पिता ।।"1 यद्यपि स्याद्विघिस्पृष्टे निषेधो नैव तादशः । विज्ञायते द्यनर्थत्वं षोडशिग्रहणादिवत् ।।"1 यदा हि उपाधिप्रयुक्तव्याप्तिमुपजीव्य हेतु: प्रवर्तते, तदा दृष्टोऽपि न साध्यांशप्रमां परसूते। श्येनादेरविधान चेत् कस्यान्यस्य विधेयता। तदाहु ::- सर्वत्रावस्थितो न्यायो भावनांशद्ये विघि: ।

"अन्ये परप्रयुक्तानां व्याप्तीनामुपजीवकाः । स बाध्यते ह ये चामी ज्योतिष्टोमादयो मताः । तैदष्टैरपि नैवेष्टा व्यापकांशावधारणा ।।" धर्मत्वेन न तेऽपि स्यु: हिंसासाघनका हि ते।।

इति। उपाधिश्र "साधनाव्यापकत्वे सति साध्यसमव्यापक उपाधिः" इत्येके। विषम- न चाविधीयमानस्य फलतत्साघनांशता।

व्यापक इत्यपरे। उपाधिश्र यथा हि-विमता हिंसा अधर्मसाधनम् हिंसात्वात् राग- साधनत्वेन विहिंत न चाविहितमुच्यते ॥2

प्रयुक्तहिंसावत्। अत्र निषिद्धत्वमुपाधि: ; यत्र यत्राधर्मसाधनत्वं तत्र निषिद्धत्वम्, यथा तेनार्थग्रहणेनोक्ता विधेयस्येह धर्मता। रागमूलहिंसायाम्। यत्र च निषिद्धत्वं तत्राधर्मसाधनत्वम्, यथा सुरापानादाविति साध्य- निषेध्यानामनर्थत्वमर्थसिद्धन्न सूत्रितम्। समव्याप्तिः । तथा शब्दो द्रव्यम् साक्षादिन्द्रियसंबन्धेन गृह्यमाणत्वात् पटवत्। अत्र श्येनादीनामविधेयत्वादिष्टस्यापि च साघनात्। अश्रावणत्वमुपाधि: ; यत्र द्रव्यत्वम्, तत्राश्रावणत्वम् यथा पटे । यत्र पुनः श्रावणत्वम् तत्नाद्रव्यत्वम्, यथा शब्दत्वसामान्ये। अश्रावणत्वेऽपि रूपादौ द्रव्यत्वाभावात् विषम- उपचारादनर्थत्वं फलद्वारेण वर्ण्यते ।।"3

व्याप्तिरेवायम्। तदाहुः भट्टपादा ::- इति। श्येनादिना यत्साध्यं फलं अतीव हिंसात्मक तन्निषिद्धत्वादनर्थाय इति तत्साधन

"निषिद्धत्वेन हिंसानामधर्मत्व प्रयुज्यते ! श्येनादिकमनर्थ इत्युपचर्यते। अमीषोमीयादेस्तु फलं सवर्गो न निषिद्धम, तेन न

तदभावे न तत्सिद्धिरहिंसात्वादप्रयोजकात् ।। "2

न्यायवेत्तारश्च :- समवायः समवेतः सम्बन्धत्वात् संयोगवत् इत्यत्न सम्बन्धत्वे अथ विधेर्द्विविधो व्यापारः साध्यसाधनसम्बन्धोऽनुष्ठापन च, श्येनादौ च

सति समवेतत्वे कार्यत्वं उपाधि; इति। रागतोऽनुष्ठानपाप्ती विधेरनुष्ठापकत्वाभावे निषेधप्रवेशादनर्थत्वम्, तन्न; कामाधिकारे करणांशे रागतः प्रवृत्त्यज्ञीकारात्, सेतिकर्तव्यस्य करणत्वाच्च, इतिकर्तव्येऽम्रीषोमीये ननु श्येनादिवत् "न हिंस्याद्" इति श्रुतेः अभीषोमीयादेरपि निषिद्धत्वेन रागनिबन्धनहिंसायामनिषेधप्रवेशात् तस्यापि त्वन्मतेऽनर्थत्वं स्यात्। यच्च "न हिंस्यात्"

हिंसायाः साधनव्यापकत्वमुपाधेः इति चेत्, नैवम्, श्येनस्यापि विधानालम्बनस्य इति साधारणो निषेध:, तस्मात् सामान्यद्वारप्रवृत्तौ "अभीषोमीयं पशुमालमेव" इति

निषेधासम्भवात्। यदाहुर्भट्टपादा ::- विशेषविधि: साक्षात् सविषयं परिच्छिन्दंस्तस्यावकाश प्रतिषेषति इति न पक्षे निषिद्धत्वम्

"चोदनालक्षणो यश्च श्येनादिरिह गम्यते। येन साघनव्यापकता स्यात्।

निषेघाभावतस्तस्य कथ ब्रयादनर्थताम्॥ 1. शो. वा. 2, 202, 3.

1. श्ो. वा. अनु. 48 2. शो. वा. 2. 208, 9. 2. फो. षा. अनु. 18 8. शो. वा. 215, 16

१८२ वैदान्तकौमुदी उपाधिनिरूपणम् १८१ ननु तथापि नायमुपाधि:, सपक्षत्वस्यापि साध्यसमव्यापकत्वेनोपाधित्वप्रसङ्गे- प्रमेय स्यात् इत्यादिपसज्नात्। कारणपूर्वकत्वमन्त्ररेणाकार्यत्वादनाशङ्कता पक्षेतरप्रसरेण नानुमानमात्रोच्छेदात्। यच्चोदाहरणं 'स श्यामो मैत्रातनयत्वात् सम्मतवन्' इत्यत्र शाकाद्याहारपरिणतिपूर्वकत्वमुपाधि: इति, तच्चासत्, साधनव्यापकत्वात् परिदश्यमान- च व्यतिरेकासिद्धेः । साध्यव्यापकत्वाभावे न तत्र विषमव्यापकत्वमषि। पक्षेतरस्वधर्मेऽपि

मैत्रतनयस्तोमे मैत्रतनयत्वस्य शाकाद्याहारपरिणत्या व्याप्तिमुपलभ्य देशान्तरवर्तिन्यपि पक्षाऽन्योन्याभाववत्वेन पक्षेतरत्वसवीकाराच् न तस्य व्यतिरेकस्थलत्वम्। न च व्यातिरे- कस्य व्याप्तिभज्ञानऋ्वत्वम्, व्यापकामावप्रयुक्त हि व्याप्याभावज्ञान व्यतिरेकः। पक्षे च तदनुमानात्। न च आहारविपर्ययाशङ्कया व्याप्तेरनिश्चयः तथा सति कार्यत्वस्यापि सकर्तकत्वेन व्याप्त्यनिश्रयप्रसङ्कात्। एतेन साध्यसमानवृत्तित्वे सति पक्षावृत्तित्वम् उपाधि: इत्यप्यपास्तम्। न च विषमव्यापकोऽपि, पक्षेतरत्वस्यापि उपाधित्वप्रसज्ञात्। मस्यान्जत्वम्? अन्वयवदस्या (द्यादशत्वव्य?) बलेनैवाज्गत्वान्न पक्षेतरे प्रसक्तिः । न च शरीरजन्यत्वोपाघावतिव्यापिः, साध्याभावाविनाभावव्यत्ययः इत्यत्र निरुपाधिकत्वस्य ननु यः पक्षोऽसावभिमान् न भवति इति व्यतिरेकासिद्धयैवास्यादुष्टत्वम्, पक्षे व्यवहितत्वात् शरीर जन्यत्वव्यतिरेके च सोपाधिकत्वात्। यदाह मानमनोहरकार ::- साध्यस्य सन्दग्घत्वेनाभावानिश्चयात्। विषमव्यापकेऽपि साध्यस्योपाधिनान्वयव्यतिरेकशालि- न च विमत शरीरिणा जन्यम् जन्यत्वात् इत्यनेन प्रकरणसमत्वम् ; नापि तज्जन्यत्व- त्वस्यैव साध्यव्यापकत्वात्, मैवम्; सत्यन्वये वस्तुगत्या विद्यमानस्यापि व्यतिरेकस्य मुपाधि:, अकार्यत्वोपाधेर्व्यर्थविशेषणत्वाच्च इति। अर्थावाधकेन शक्कितोपा धविधूतेश्र न सर्वानुमानोच्छेदपरसङ्गोडपि।

यश्च उपधिलक्षणामिधायी श्लोक ::- यावच्चाव्यतिरेकित्वम् शतांशेनापि शक्यते।

"एकसाध्याविनाभावे मिथः सम्बन्धशून्ययोः । विपक्षस्य कुतस्तावद्धतोर्गमनिकाबलम् ॥

साध्यामावाविनाभावी स उपाधिर्यदत्ययः ।।" इति शङ्कितोपाधि: सवीकाराच्च। व्याप्तिमञ्जकत्वेन चोपाघेर्दूषणत्वम्-

हिंसात्वनिषिद्धत्वयो रागप्रयुक्तहिंसायां अर्धर्मसाधनत्वैकसाध्याविनामावे सति व्यमिचारोऽनवयं कुर्वन्नुंपाधिर्याति दोषताम्। सुरापानादौ हिंसात्वाभावेऽपि निषिद्धत्ववर्तनान् मिथः सम्बन्धशून्ययोर्यस्य निषिद्धत्व- एतदेव च सर्वेषामुपाधीनां परायणम् ।। स्याऽत्ययः साध्यस्योक्तस्याभावेनाविनाभाववान् स उपाधि: इति, सोऽप्यसाधु: ; इत्युक्तत्वात्। न च उपाधेर्व्यतेश्र परस्परसापेक्षलक्षणत्वं दोषः । यथैव खलु धूमधूम- ईश्वरानुमाने शरीरिजन्यत्वस्योपाघितापातात् अतिव्यापकत्वाद्वा? यदा प्रसिद्धोपाधेरप्ये- ध्वजादिव्याप्तिः प्रत्यक्षाप्तोपदेशाभ्यामवधार्यते, तथैव स्फटिकलौहित्यादेरौपाधिकमावेनापि। वादशी दशा, तदा शक्कितोपाधिवज्रस्य सर्वत्र पातसम्भवात् इति। ततश्च भूयोदर्शनबलेन धूमादिव्याप्तेस्तद्िलक्षणत्वमवघार्यते, न निरुपाधिकसम्बन्धो अत्र वदाम ::- न तावत् सपक्षत्वमुपाधि: ; पक्षस्यापि यत्किश्चिदपेक्ष्य सप- व्याप्ति: इति। किन्तु अव्यमिचरितसम्बन्धो व्याप्तिः इति लक्षणम्। साध्यव्यापकत्वा- क्षत्वेन साधनव्यापकत्वात् प्रकृतसपक्षत्वं चेत्, तर्हि अत्राप्यनतिप्रसबित्वं विशेषणमूद्यम् च्ोपाधे: साध्यवन्निष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वं साधनवत्निष्ठात्यन्ताभावमतयोगत्वं च यतिकश्चिदपेक्षनक्षस्य सपक्षत्वमस्ति इति प्रकृतविशेषणे पक्षेतरत्वात् व्यतिरेके प्रकृतविप- साधनाव्यापकत्वम्, तेन समासमव्यापकत्वोपाधेर्निष्कलङ्कता। शिष्ट चाडभ्युपगम- क्षत्वोपाघेश्र नायमुपाधि:। न च मैत्रतनयत्वेन शाकाद्याहारपरिणत्यददुमानं दोहवैचि- सिद्धान्तेन निर्वाह्यम् इति। एतदनुमानम्। न चानेनापि ब्रह्म गम्यते, लिङ्गाभावात् ।। प्येम प्रतिगर्म शाकाद्याहारनियमाभावेन सन्दिग्धानैकान्तादवैचित्यकल्पनायाश्र सर्वमैत्र- सनयगतश्यामत्वनिश्वयाधीनत्वात्। सति चैवम् विप्रतिपत्नश्यामत्वस्याऽपि निश्चये कुतोऽनु- अत्राह-असमञ्जसमेतदिति कुसुमाञ्जलिकारः तथा हि -

मानम् ? कुतस्तरामुपाधि :! कुतस्तमां साधनव्याप्तिः? अत एव न कार्यत्वपतिबन्दि- "कार्यायोजनधृत्यादेः पदात्प्रत्ययतः श्रतेः । मदोऽपि अरष्टेनाशङ्ितव्यमिचाग्ख्वात् त्वयोक्तो न दोषः। अन्यथा प्रमाण विनापि वाक्यात् सङ्कयाविशेषाच्च साध्यो विश्वविदव्ययः ॥"

बैदाम्तकौमुदी सक्कयया ईश्वरानुमानन् १८५

क्षित्यादिकं कर्तृपूर्वकम् कार्यत्वात् कुम्भवत्। कायत्वश्च रथादिवत् सावयवत्त्वात्, तथा स्वम, प्रमाणत्वे सति पौरुषेयत्वस्य विवक्षितत्वात् इति शङ्कनीयम् ; प्रणेतृप्रमाणान्तर- परमाण्वादय: चेतनायोजिताः प्रवर्तन्ते अचेतनत्वात् वाध्यादिवत्। अन्यथा कारण विना गोचरार्थत्वस्य पक्षेपि भावेन साघनव्यापकत्वात्। कार्योत्पत्तिपसङ्ः ; अचेतनक्रियायाः चेतनाघिष्ठानकार्यत्वावधारणात्। क्षित्यादिक ब्रह्माण्डपर्यन्त जगत् साक्षात् परम्परया वा विधारकपयत्नाघिष्ठितम् गुरुत्वे सत्यपतितत्वात् सङ्गयाविशेषाच्च, व्यणुकव्यणुके तावत्परिमाणवती द्रव्यत्वात् ; तच्च परिमाणं वियति विहञ्तमशरीरवत्। तत्सयुक्तद्रव्यवच्च। अदष्टादेव केवलात् स्तिमितपवनसहकृतादूा कार्य गुणत्वात्। न च ह्यणुके प्रमाणाभावः, महतः कार्यद्रव्यस्याकार्यद्रव्यारब्घत्व- तदुपपत्ते: अन्यथासिद्धमिदम् इति चेत्, न ; तद्धावेऽपि प्रयत्नान्वयव्यतिरेकानुविधानेन नियमेन द्यणुकसिद्धिः। अन्यथा परमाणुभिरेव बहुत्वसङ्ग्योपेतैर्महद्दव्यारममे गोघटादे- तस्यापि स्थितिं प्रति कारणभावावधारणात् प्राणस्येव स्तिमितवायोरपि प्रयत्नाधिष्ठिनत्व- रपि तैरेवारम्भात् आन्तरालिकारपाल्पतरादिकार्योपलम्भविरोघात्। तदा हि व्यणुक-

संभवाच्च। ब्रह्माण्डादिद्यणुकपर्यन्तं जगत् प्रयत्नवद्विनाश्यम् विनाश्यत्वात् पाट्यमान- बदनुपलक्षितरेखोपरेखो घटादिरपि स्यात्। तथा च संस्थानमेदानुपलम्मे तदभिव्यज्ञयं

पटवत्। न च समवायादिनाशेन नाशोत्पत्तेरप्रयोजकत्वम् नाशस्यापि दृष्टात् प्रयत्न- घटत्वादिकमपि नोपलभ्येत।

पूर्व कत्वानुमानात्। ननु एष विचार: द्वयणुकेष्वपि समान: तैरपि हि यदि बहुमिः, कार्यद्रव्यमार- तथा पद्यते गम्यते व्यवहाराञ्मर्थोडनेन इति वृद्धव्यवहारः पद ततोSपीश्वर- भ्यते पटादयोऽप्यारभ्येरन्। तथा चान्तरालिककार्यपरम्परानुपलम्भपरसक्गः। अथ सिद्धिः । यदेतत् पटादिनिर्माणनैपुण्यं कुविन्दादीनां वाग्यवहारश्व व्यक्तवाचां लिपि- तैस्न्रसरेणुरेवारभ्येत इति नियमः । न च तमारभ्यान्यारम्भः अन्यस्यापि पूर्वकार्यदेशस्थितौ तत्क्रमव्यवहारश्र बालानां स सर्व: स्वतन्त्रपुरुषविश्रान्तः व्यवहारत्वात् निपुणतरशिल्पि- मूर्तानां समानदेशत्वं विरुद्धमापद्येत, पूर्वोत्तरकार्ययोर्न्यनाधिकदेशतया समानदेशत्वे- निर्मितापूर्वघटनानैपुणवत् चैत्रमैत्रादिव्यवहदारात्, पत्राक्षरवत्, पाणिनीयवर्णकमनिर्देशवच्च। डप्यविरोध इत्यपि नाम्ति। न्यूनदेशतया हि यत्र नास्ति तत्नाधिकदेशस्यास्तु इति मा न च कल्पान्तरीयव्यवहारानुस्मतृहिरण्यगर्भादिपुरुषविश्रान्त्या सिद्धसाघनत्वम्, अद्यापि विरौत्सीत्, सवदेशे तु विरुध्यादेव ; तत्नाप्यविरोधे मूर्तत्वं जद्यात् अवयवरूपादिवत्। मीमांसकस्य हिरण्यगर्मकल्पान्तराद्यसंप्रतिपतेः। वेदान्तिनश्-"यो ब्रह्माणं विद्धाति अतः त्रसरेणुरेव द्वयणुकैरारभ्यते परमाणुभिरपि स एवारभ्यत इति तुल्यम्। विशेषो पूर्वम् " इत्यादिवेदपामाण्यात् हिरण्यगर्भादेः स्वातन्त्याभावात्। वा वक्तव्यः ।

प्रत्ययादपि। प्रत्यय इत्यनेन समाश्वासविषयं प्रामाण्यमुच्यते। तथा चागम- उच्यते :- यथा हवयवावयविप्रसञ्नः परमाणुषु विश्राम्यति तथाऽयमवयवि- सम्प्रदायोड़यं कारणगुणपूर्वकः प्रमाणत्वात् प्रत्यक्षादिवत्। न चानाप्ताप्रणीतत्वगुण- सड्ख्याप्रकर्ष: क्वचिद्विश्राम्येत् समानदेशत्वे लोष्टतदवयवानां समानगुरुत्वप्रसङ्कात्। न जन्यत्वेनार्थान्तरत्वम्, अनाप्ताप्रणीतत्वगुणस्य कार्यगतत्वेन कारणगुणत्वाभावात् आप- च त्रित्वमपकर्षकाष्ठा द्वित्वैकत्वयोः सम्भवात्। तत्रैकमनारम्भकम्। अवयवसंयोगानुप-

वाक्यस्येव कारणगुणपूर्वकत्वस्य वेदे विवक्षितत्वात्। पत्तावसमवायिकारणाभावात्। अनेकसडख्याभावे चावयविनोऽवयवापेक्षयाऽधिकपरिमा- णानुपपत्ते:, अवयवापेक्षया चावयविनोऽधिकपरिमाणत्वनियमात्। न च दुकूलदूयारब्घ- श्रुतेः खल्वपि। सर्वज्ञपणीता वेदा: वेदत्वात् ; यत्पुनर्न सर्वज्ञप्रणीर्त नासौ रज्जुद्रव्ये व्यभिचारः, तल्ारम्भानङ्गीकारात्। अथ अन्त्यावयवित्वेनानारम्भकत्वम्, वेद: यथा इतरवाक्यम् इति। न च अप्रसिद्धविशेषणत्वम् योगिसिद्धयार्डर्थान्नरत्वं ततश्रान्त्यावयवित्वे परस्पराश्रयप्रसङ्गो दोषः। नैवम् ; घटादि कार्यद्रव्यसमवेतद्रव्यानुप- च इति वचनीयम् ; सर्वज्ञशब्देन स्वोत्पाद्यसम्प्दा ना दि वि्ञानवत्त्व्य प्रसिद्धम्यैव विविक्षित - लम्भादेव तदनारम्भकत्वसिद्धयापत्त्याSवयविव्यवहारस्यातदुपजीवनेन सिद्धेः। दुकूलादेस्तु त्वात्। योगसिद्विश्व वेदेदितानुष्ठानमूलत्वेन योगिनो वेदकर्तृत्वानुपपत्तेः। अन्वयतो रज्ज्वाकारसंकलनेऽपि "दुकूलमानीयताम्" इत्यादिव्यवहारानुवृत्तेः न तद्दव्यान्तरत्व- वा ; वेदवाक्यानि पौरुषेयाणि वाक्यत्वात् अस्मदादिवाक्यवत्। न च प्रमाणान्तर- शङ्काऽवकाशः । एकस्य चावयवस्य विभागाऽनुपपत्तेः तत्कार्यस्य विनाशासम्भवेन नित्य- गोचराथत्वं तत्रोपाघिः। न च सुगताद्यागमानां पौरुषेयत्वेडव्यतथात्वात् साध्याव्यापक- त्वप्रसङ्गात्। तथा च द्वित्वमपकर्षपर्यन्तस्तदादिरयमारम्भः, तेन द्वयणुकसिद्धि: ; 24

१८६ वैदान्तकौमुदी कार्यादीश्वरानुमाननिरास: १८७

तत्परिमाणस्य न परमाणुपरिमाण कारणम नित्यपरिमाणत्वात्। न च प्रचयोपेक्षणीयोडव- यच्च कार्यपदस्य व्याख्यान्तर यदुद्देशेन यः शब्दः प्रवृत्तः स्यात्, स तत्परस्तथेव यवसयोगाभावात्। अतोऽनेकसङ्गया परिशिष्यते। सा चापेक्षाबुद्धिजन्या अनेकसङ्खया- लोकव्युत्पत्ते:। तथा हि-प्रशंसावाक्य उपादानमुददिश्य लोके प्रयुज्यते, तदुपादानपरं; त्वात्। न चास्मदादीनां अपेक्षाबुद्धि: परमाणुषु सम्भवति, तद्यस्यासौ स सर्वज्ञः । न निन्दावाक्यम् हानमुद्दिश्य प्रयुज्यते, तद्धानपरम्। वेदेऽप्येवं विधिशक्तयुत्तम्भकत्वार्थम- च एकत्वद्वयमेव कारणत्, न तदारव्घद्वित्वसङ्गया इति वचनीयम् ; एक इतिवत् भ्युपेयम्। अन्यथारडर्थवादानां सर्वथैवानर्थकत्वप्रसञ्ञः। स चोदेशो व्यवसायोऽधिकारोडमि- द्वौ इत्यप्यबाध्यव्यवदारात् द्वित्वसङ्गयाङ्गीकारे चैकत्वयोः कारणत्वकल्पना मुघा। तदेवं प्रायो भाव आशय इत्यनर्थान्तरम् इति तदाघारप्रणेतृपुरुषधौरेयप्रसिद्धिः। तथा च सर्वहेतूनामनवद्यत्वान्नकारप्रक्षेपेणायं श्लोको योजनीय इति तत्वविवेककारोक्तम् प्रयोग :- वैदिकानि प्रशंसावाक्यानि उपादानाभिप्रायपूर्वकाणि प्रशंसावाक्यत्वात् नकारान्तरप्रक्षेपेण प्रतिक्षेपणीयम् । अतो ब्रह्मणि लिक्गाभावोऽनुपपन्न इति। परिणतिसुरसमाम्रं इति लोकवाक्यवत्। एवं निन्दावाक्यानि हानामिप्रायपूर्वकाणि

अत्र राद्वान्त: :- नैष लिज्कलापः साधीयान्, क्षित्यादेः कर्तृपूर्वकत्वं निन्दावाक्यत्वात् परिणतिविरसं पनसम् इति लोकवाक्यवत्। अपि च न चेदेवम्,

कर्मद्वारेण सर्वजीवनिर्वाद्यम् इति सिद्धसाधनत्वात्। यदाहुर्भट्टपादा ::- श्रतार्थापत्तिरपि हीयेत सिद्धो ह्यर्थः प्रमाणस्य विषयः ; न तत्र तेनैव कर्तव्यः । न च "पीनो देवदत्तो दिवा न भुडक्त" इत्यत्र "रात्रौ भुड्क्ते" इति वाकयशेषोडस्ति

"कस्य चिद्धेतुमात्रत्वं यद्यधिष्ठातृतेष्यते। अनुपलम्भवाधितत्वात्, उत्पत्तिव्यक्तिसामश्रीताल्वादिव्यापारविरहात्, अयोग्यस्याशक्कि-

कर्मभिः सर्वजीवानां तत्सिद्धेः सिद्धसाधनम् 1॥" तुमशकयत्वात्। तस्मादमिप्रायस्था एव परिशिष्यन्ते गत्यन्तराभावात्। स चेत् वेदे नास्ति नास्ति श्रुतार्थापतिः इति तद्वयुत्पादनानर्थकयप्रसङ्गः । तस्मात् कार्यतात्पर्यादुन्नी- इति। अथ यथा कुलालादि: स्रष्टव्यं नामत आकारतश्च बुद्धौ समालिख्य मृदादयुपा- यते "अस्ति प्रमाता" इति। दानं साक्षात्कुर्वन् व्यापार्यति यथोक्तः कर्ताऽपि तथा इति विवक्षितत्वान्न दोषः। तच्चासत् ; 4 अन्धो मणिमविन्दत्। तमनङ्कलिरावयत्। सोऽग्रीवः प्रत्य- नैवमपि परमाण्वादयो न साक्षाच्चेतनाघिष्ठेयाः शरीरेतरत्वात्, यत्पुनः साक्षादविष्ठेयम् मुश्चत् " इत्यादिप्रशंसायास्त्वन्धत्वाद्युपादानपरत्वप्रसञ्ञात्, "मो मो मल्लाक्ष मलाक्ष" न तदेवम् ; यथास्मच्छरीरम्। नापि परम्परयाऽघिष्ठेयाः सवव्यापारे शरीरानपेक्षत्वात् इत्यादिविरुद्धपशंसादर्शनाच् न प्रशंसया उपादानामिप्रायसाघनमवतरति इति। अशरीरं स्चेष्टायामस्मच्छरीरवत्। व्यतिरेकेण वा दण्डादयुदाहरणम् इति सत्प्रतिपक्षत्वात्। न च वाव सन्त प्रियाप्रिये न स्पृशत" इति प्रियस्पर्शनिषेधनिन्दया मोक्षस्यानुपादानपरत्व- वाच्यम् परमाण्वादीनामपि साक्षात्पयत्नवदधिष्ठेयत्वं शरीरत्वमिष्यत एव, तेन शरीरे शरी- प्रसङ्गाच्, अभिप्रायविकलवालवक्यवदर्यवादानामर्थविशेषोपपतेश्च। "अथ येज्न्यथा जतो रेतरत्वमसिद्धम् इति। यदवच्छित्ने आत्मनि भोग इत्यादिभवदुक्तलक्षणशरीरस्य विवक्षि- विदुरन्यराजानस्ते क्षय्यलोका भवन्ति " इत्यादर्थवादानां तटस्थेश्वराभिप्रायपूर्वकत्वं च तत्वात्। तद्विवक्षायां घटपटादेरपि शरीरत्वव्यपदेशप्रसङ्ग: स्यात् प्रसिद्धविभागश्च एवम्। विरुद्धम्। न चाभिप्राये शब्द: प्रमाणम्, अर्थासिद्धिपरसद्गात्। अतः शब्दात् प्रशंसा इष्यते हि कार्यद्रव्यस्यैव शरीरेन्द्रियविषयविभागस्तार्किक: । एवश्च हेतो: साध्यावैशि- निन्दा वा प्रतीता विधिव्यासेघस्थले शाब्दन्यायबलात् अङ्गतया पुरुषाभिमुख्यवैमुख्यमात्र- ध्यम् इत्यपि प्रत्युदस्तम् ; प्रसिद्धशरीरेतरत्वस्य निस्सन्दिग्धत्वात्। फलतया वा व्यवस्थाप्यते, न पुरुषाभिप्रायपूर्वकतया; श्रुतार्थापत्तावपि पीनत्वाद्यर्य

किश्च कर्तृपूर्वकत्वं तदिच्छानन्तरभावित्वं भवदभिमत न युक्तम् ; यतः एवानुपपद्यमान: स्वोपपादके गमयति रात्रिमोजनरसायनादिकमजानतोडपि पीनो दिवा

स्यादेकदेशे साध्यवैधुर्यम् अचेतनभावस्येच्छामनुरुनधत इति, प्रयत्नाविष्ठानस्य चापह- न भुंक्ते इत्यादिप्रयोगदर्शनात्, पीनत्वहेतूनामनेकत्वाच्च। नानाभिप्रायप्रतीतौ प्रत्युत

स्तित्वाद्। सन्देहेन विवक्षितवाक्यशेषासिद्धेश्च। तस्माद्वाच्यमूतार्यघटनार्थ वाक्यशेषपूरणम्, तच्च वेदेऽपि इति नानुपपतिबलादीश्वरानिप्रायलाभः । आयोजनमपि निरवयवस्य क्रियानिरासे पुरैव [निरस्तम् ] न खल शतधा गल- 1. शो. वा. सं आ. परि. 75. हस्तितमपि नमश्रलति।

१८८ वेदान्तकौमुदी प्रत्ययादीश्वरानुमानिरासः १८९

अथ वेदा: कदाचित् सर्ववेदार्थविद्व्याख्याताः अनुष्ठातृमतिचलनेऽपि निश्चला- लौकिकवद्वैदिकमपि "अहम्" इति परद स्वप्रयोक्तारमेवाह इत्यपि जघन्यम्। नुष्ठानत्वात्, यदेवम्, तत्समस्ततदर्थविद्व्याख्यातम्। यथा मन्वादिसंहिता। अन्यथा- कस्मिन्न्वहमुत्कान्त उत्कान्तो भविष्यामि इति वेदात्करतुर्जीवस्य अहम्शब्दवाच्यत्वात्। त्वनाश्वासेऽननुष्ठानं, अव्यवस्थानादनुष्ठानाव्यवस्था वा भवेत् अनादेशिकत्वात् इत्या- अथ ईश्वरप्रयुक्तमहंपदं ईश्वरमाह इति विवक्षितम, तदा परस्परापेक्षणम्। प्रामाण्यस्य योजनं प्रयुज्यात्, कर्तृगुणपूर्वकत्वस्य निराकरणादेव न प्रत्ययादपि ईश्वरसिद्धिः ।

तदपि कुशलतमतया विश्वासपात्रमनुव्यासाद्यादेशवशात् निश्ितपदार्थनिश्चलानु- ष्ठानलाभेनान्यथासिद्धत्वान्न प्रयोक्तव्यम्। असर्वज्ञत्वेऽि तेषां विध्या दिविवेचनकुशल- अथ प्रत्ययो लिडादिः,स च प्रवृत्त्यादिविषय वक्तरमिपायात्मके विधिमभिधत इति वेदवक्तीश्वरसिद्धिः। यदाह- त्वात्। तदाहु: भट्टपादा ::- न चावश्यं मन्वादयः सर्वशाखाऽध्यायिनः, ते हि प्रयल्नेन शाखान्तराध्यायिभ्यः श्रत्वाऽर्थमात्रं स्ववाक्यरपि स्मरणार्थ निबनीयुः ; शकुवन्ति "विधिर्वक्तरभिप्रायः प्रवृत्त्यादौ लिडादिमिः । हि ते विध्यर्थवादौ विवेक्तम् इति। अभिधेयोऽनुमेया तु कर्तुरिष्टाभ्युपायता1।।"

गुरुत्वे सत्यपातित्वं च नित्यं ब्रह्माण्डाधोगमनवादिनं प्रत्यसिद्धम् शाखाअ्रच्युता- इति। एतच्चार्थवादगतिकथने व्याख्यातम्। इष्टसाघनोपदेश एव च विधि: इति

फलफलशर्करादेश् तीव्रतरवेगभागितया भूभागसंसर्गभावत्व न विरुध्यते। कचित् तस्य वक्ष्यामः । वेदानां सर्वज्ञपणीतत्वमप्यसाधु सर्वज्ञानिरुक्त: नित्यज्ञानगुणस्य व्युद्ासात्।

प्रयत्नादिधारकत्वसंभवाच्च प्रयल्नसमानदेश एव विधारकत्वं चेत्, विहञ्मस्यापि पतत्र- जन्यज्ञान च जीवस्यापि प्रमाणषट्कव्यापारात् तुल्यम्। एवं सार्वजञ्यबीजं चेत प्रमाणम्

लम्नतृणपर्णादिविधारकत्वनिदर्शने साध्यवैधुर्य स्यात। साक्षात् परम्परया वा विधारक- प्रत्यक्षानुमेयादिप्रमेयविभागो न स्यात्। तदाहुर्भट्टपादाः :-

प्रयल्नाविष्ठितम् इति च प्रतिज्ञा हीयेत। विनाश्यत्वं च ब्रझ्माण्डादेरनीश्वरवादिनं प्रत्य- "एकेन तु प्रमाणेन सर्वज्ञो येन कल्प्यते। सिद्धम्। न च सावयवत्त्वात् विनाश्यत्वम् तस्यैवानिरूपणात् इत्यवादि। एवं व्यवहार- नूनं स चक्षुषा सर्वान् रसादीन्प्रतिपद्यते2॥" नैपुणादि तत्तज्जातीयपुरुषविशेषप्रवर्तितमपि न नोतपेक्षादिबद्धं इति। दृष्टान्तेऽप्यपूर्वघटनो- इति। न च आगमेन सर्वज्ञावधृतौ विकल्पोडनवसरः, तत्प्रगीततवेन तस्य पादानाच्। प्रामाण्ये परस्पराश्रयात्। नरान्तरप्रणीतत्वे चातीन्द्रियार्थत्वाद्दध्यादिवचोवदपामाण्यम्। अथवं पद व्याख्यायते-प्रणव-ईशानादिशब्दो जगत्कर्तृवाची असति वृत्त्यन्तरे नित्यागमबलेन चेत् सर्वज्ञसिद्धि:, तर्हि तत्प्रणयनार्थत्वात् सर्वज्ञकल्पना व्यर्था स्यात्।

वृद्धैस्तत्र प्रयुज्यमानत्वात् यश्शब्दो यत्र वेदवृद्वैरसति वृत्त्यन्तरे प्रयुज्यते, स तस्य तदाहुः :-

वाचकः यथा स्वर्गशब्दः सुखविशेषे प्रयुज्यमानः तस्य वाचकः । प्रयुज्यते चायं जगत्- 3 "आगमस्य च नित्यत्वे सिद्धे तत्कल्पना वृथा" । कर्तुः इति। अन्यथा निर्रर्थकत्वप्रसक्के सार्थकपदकदम्बकसमभिव्याहारानुपपतिः इति, तदाप्यप्रसिद्धविशेषणता। इति। किश्न-

· • अथेद सार्थक अविगानेन श्रतिस्मृतीतिहासेषु प्रयुज्यमानत्वात् घटपदवत् इति "कल्पनीयाश् सर्वज्ञा भवेयुर्वहवस्तव।

सामान्यतः सिद्धे कोऽस्यार्थ इति व्युत्पित्सोर्विमर्शे सति निर्णयः स्वर्गादिपदवत् इति य एव स्यादसर्वज्ञः स सर्वज्ञ न बुध्यते॥"

नोक्तदोष: । न, एवं सति जीवस्यैवैश्वर्यविशेष/च्चक्रवपादिवत् ईशानादिवद।विष्करण- सम्भवात्। सर्वथाऽपि श्रुतीनां मुख्यार्थत्वे जीवमेदानादिविअ्रद्त्वादिपरसज्ञाच्च। 1. न्या, कुसु. 5. 15, 2. श्लो. वा. 2. 112. शो. पा. 2, 120 4. शो. वा. 2, 185,

१९० वेदान्तकौमुदी ब्रक्मण: उपमानगोचरत्वनिरास: १९१ सर्वज्ञो नावबुद्धश्च येनैव स्यान्न तें प्रति ॥ च वाच्यम्-भूयोऽवयवसामान्ययोग एव सादृश्यम्, तब्व बुद्धयनारूढेऽपि प्रतियोगिनि तद्वाक्यानां प्रमाणत्वं मूलाज्ञानेऽन्यवाक्यवत्३॥ गोत्ववत् निर्विकल्पकेनाकलितं पुनर्गवयस्य प्रतियोगिनो दर्शने परामृश्यते सविकल्पकेन एतेनान्वयप्रयोगोऽपि व्याख्यातः । तत्र किमपरमवशिष्यते यत्रोपमानमिष्यत इति। गोत्वेऽपि निर्विकल्पकानुभवस्य विशिष्ट- प्रत्यभिज्ञानुपपत्तिवलेन गम्यमानत्वाङ्गीकारात्। अतोऽपरिकलितनिर्विकल्पकानुभव बलेनैव अथ श्रुतेः इत्येवं व्याख्यायते - कृत्स एव वेदोडयं परमेश्वरगोचर एव। तथा प्रत्यमिज्ञोपपादनम् न विना पाण्डित्यात् ; तदुक्तम् :- हि-सष्ट्रत्वेन पूरुषसूक्तेषु, वभूत्या रुद्रेषु, शब्दब्रह्मत्वेन मण्डलब्राह्मणे, प्रपश्वं पुरस्कृत्य निष्परपञ्चतयोपनिषत्तु यज्ञपुरुषत्वेन मन्त्रविधिषु देहाविर्भावैरुपाख्यानेषु उपाय- "तत्रार्थापत्तितः पूर्व दृष्टोडयमिति गम्यते। त्वेन च सर्वत्र इति; तदापि वेदस्येश्वरप्रणीतत्वेन प्रामाण्ये वेदाचेश्वरसिद्ध/वितरेतरा- नैव हि प्रागद्ष्टेडर्थे प्रत्यभिज्ञानसंभवः"॥ श्रयः। तात्पर्थमात्रेण प्रामाण्ये च जीवाभिन्नेश्वरसिद्धिराञ्जसी न त्याज्या। कर्मवाकयानां स्वर्गादिफलवत्तया स्वार्थपर्थवसितानामीश्वरपरत्वकल्पनाऽनुपपतेश्च न कृत्स्नोऽपि वेद- अथ सादृश्यज्ञानकरणक ज्ञानमुपमानम् इति सवीकारात् ; तथा च एतस्य तत्सदृशत्वान्यथानुपपत्तिरेव तस्यैतत्सदशत्वं गमयति इति नोपमानावकाश इति, मैवम् ; स्तत्परः । विनाऽपि प्रत्यक्षागमाभ्यां व्याप्तिग्रहं प्रथमत एव झटिति "अनेन सदशी मदीया गौः" यदपि संसर्गभेदप्रतिपादकत्वं वाकयत्वम्। तथा च यत्पदकदम्बकं यत्तसग- इति प्रमोदयात् सर्वव्याप्तिनिर पेक्षत्व/वधारणात्। तथा लक्षणखुरादिसादृश्यज्ञान शब्द- भेदप्रतिपादकं, तत्तदपेक्षप्रमाणमूलज्ञानपूर्वकम्, यथा लोकिकम्, तथा वैदिकम् ; तत विज्ञानवन्र स्यात् सदशत्वान्यथानुपपच्या यथोक्तार्थज्ञानहेतुः। अतो नार्थापत्तिरुपमानम् ईश्वरसिद्धि: इति, तदपि वेदस्येश्वरप्रणीतत्वे प्रामाण्यसम्भवादपार्थम्, अतीन्द्रियाय- ब्रम्म च "न तस्य प्रतिमा," न तत्समश्चाभ्यधिकश्च दृश्यत" इत्यागमान्नोप- दर्शित्वेन भगवतः परमाप्ततया तत्पणीतवेदस्य प्रामाण्यं वक्तव्यम्। सिद्धे च तस्य मानगम्यम्। प्रमाणमूळत्वे संसर्गभेदापेक्षाबुद्धिपूर्वकत्वेन तत्प्रणेतृपुरुषातीन्द्रियार्यदर्शित्वसिद्धे: इति। विवक्षित सं सर्गभेदप्रतिपादक कुमार्यादिवाक्यवद पेक्षाबुद्धिविधुरस्यापि सम्भवाच।सङ्खया "आदित्यवर्णम् " इत्यत्र न भास्कर रूपवत्त्वसाध्म्य प्रतिपाद्यते, ब्रम्मणो नीरू-

च परमाण्वारम्भनिराकरणेनैव निराकारि। ततो न कार्यादेर्व्रह्मलिङ्गत्वम्। पत्वात्। नापि तेजोद्रव्यात्मना सालक्षण्यम्, "तत्तेजोऽसृजत" इति कार्यकारण- भावश्रुते: इति वाच्यम्; विवर्तकार्यस्य सादृश्यनियमाभावात्। न च प्रकाशनक्रियासा- तस्य निरतिशय सर्वज्ञबीजम् सातिशयानां ज्ञानशक्तयश्वर्याणां कचिन्निरतिश- दृश्यम् निष्क्रियत्वात्। एतेन आत्मकार्यत्वादि व्याख्यातम्। अङ्गष्ठाकाशोपमान च यत्वम् परिमाणवत् इति निरतिशयज्ञानाद्याघारेश्वरसिद्धि: इति योगानुमानम्, तदप्य- "ज्यायानाकाशात्" इत्यादिना प्रतिषिद्धम्। तस्मान्मन्दप्रतिबोधनार्थ यत्किश्वित्सादृश्य- समञ्जसम् ; सातिशयत्वस् रागादीनामिव, अन्यथापि सम्भवात् ; अन्यथा निरतिशय- मारोप्यते। रागादिमानपीश्वरः स्यात् ; रागादीनाश्चानीश्वरे निरतिशयत्वे ज्ञानादेरपि तथैव स्यात्। भतो न स्वतन्त्रमनुमानं ब्रझ्मणि प्रमाणम् ।। आरोपित च न प्रमाणगोचरः, अतो नेदमुपमानगोचरः ।।

एवं नार्थापत्तेरपि गोचरो ब्रह्म। अन्यथाऽनुपपद्यमानदर्शनादुपपादके बुद्धि- नगरानुभूतचरगोपिण्डस्य वनमुपेयुषः साक्षाद्गवयमीक्षमाणस्य "अनेन सहशी रर्थापत्तिः ; यथा जीवतो देवदत्तस्य गृहेऽमावदर्शनाद्वहिः सत्त्वाधिगतिः ।

अथ देवदत्तो बहिरस्ति जीवने सति गृहनिष्ठाभावप्रतियोगित्वात् सम्मतवत् 3. श्लो. वा. P. 136, इत्यनुमानमेव। एतद्वृदृनिष्ठाभावानवधारणे च कल्पकामावाद् अर्थापत्तेरनुदयप्रसज्गात्,

१९२ वैदान्तकौमुदी शब्दपमाणस्यानुमानेऽन्तर्भावनिषेध: १९३

मैवम् ; उत्प्रेक्षिकावयवैरनुमा नत्वप्रसन्रेऽतिप्रसज्ञात् प्रमक्नोन्नेयानुमानवादोच्छेदाद्। पक्ष- ननु बौद्धा योगाश्च नानुमानतः शब्दप्रमाणस्य मेद मन्यन्ते। तथा हि :- धर्मत्वादिबोघस्य बहिःसत्त्वबोघाघीनत्वे च परस्पराश्रयत्वम्। तदाहुः :- "प्रत्यक्षमनुमान च प्रमाणेऽसदशात्मना । "पक्षधर्मादिविज्ञानं बहिस्सम्बोधतो यदि। अप्रत्यक्षस्य सम्बन्घादन्यतः प्रतिपततितः ।।" तैश्र तद्बोधतोऽवश्यं अन्योन्याश्रयता भवेत् ॥"1 असदशातमना सम्बन्धादविनाभावात्। अन्यतः प्रमाणान्तराद् अप्रत्यक्ष- न च योग्यानुपलब्धिगम्यस्याभावस्य देशान्तरत्वाभावेन व्याप्ति: प्रत्यक्षा। अनुमानस्य च स्या्थस्य प्रतिपत्तितः इति द्वयं प्रमाणयति। अतः शब्दो नानुमानाद्विद्यते प्रत्यक्षान्य- व्याप्तिसापेक्षत्वात्। अतोडर्थापत्यैव देशान्तरे सत्त्वमवसाय कथश्विद्याप्तिग्रह इति प्रमाणत्वात् तद्दृष्टार्थबोघनात्, सामान्यविषयत्वाच्च। कथमर्थापत्त्यपलापः ? तदाहुः :- त्रैकाश्यविषयाश्रयान् इच्छया विनियुज्यमानशब्दात् अर्थप्रतीतिवत् धूमादेर- "तेन सम्बन्धवेलायां सम्बन्ध्यन्यतरो ध्रुवम्। भावान्नानुमानं शब्द इति चेत्, अर्थापत्त्याऽवगन्तव्यः पश्चादस्त्यनुमानता ।।"2 मैवम् ; यथेष्टविनियोगेन प्रतीतिजनकस्याप्यङ्गव्यापारस्यानुमानत्वात्, घुसंज्ञा-

इति। तस्मात् यथाकथश्चिद्याप्तिमात्रमुपजीव्य प्रमां जनयत्यर्थापतिः नानुमानेऽन्तर्गम- दयश्र कृतसङ्केता अर्थ प्रतिपादयन्तो लिक्कशरीराः। पदमप्येवम्। न चास्त्याज्ञात-

मर्हति। ब्रह्म च नानयापि गम्यते, तदन्तरेणानुपपद्यमानाभावात्। न खलु प्रत्यग्रप- संबन्धं पद किश्चित्प्रकाशकम् तेनानुमानान्न पृथक् प्रमाण शब्द इति।

सच्चिदानन्दाद्वयब्रह्मव्यतिरेकेण लौकिको वा कश्चिद्वैदिको वा क्रियाकर्त्रादिव्यवहारो अत्र समाधि ::- नोपपद्यते, प्रत्युत तस्मिन् सत्येव कारणत्वाधिष्ठानत्वादिरूपेणार्थापत्तिगम्यत्वेऽपि "लक्षणेन त्वमिन्नत्वं यदि शब्दानुमानयोः । विवक्षितरूपेण तदगम्यत्वात्। तदेवं प्रमाणासत्त्वेन सप्तमरसादेरिव ब्रह्मणोऽसत्त्वा- वेदज्ञानाप्रमाणत्वं स्यादतल्लक्षणत्वतः।। शङ्कायाम् भगवान् बादरायण: सूत्रयामास :- आपवादादिसंवादसामान्यान्नृवचस्सु हि। लक्षणेनानुमानत्वात् प्रामाण्यं सिद्धिमृच्छति।। ॥ शास्त्रयोनित्वात् ।। वेदे त्वाप्तनराभावात् सम्बन्धानुभवाहते।

इति। आम्नायपमाणके ब्रह्म इत्यर्थसंक्षेपः । लक्षणं नानुमानस्येत्यप्रामाण्यं प्रसज्यते ।।1"

"अस्नायतः प्रसिद्धिं च कवयोऽस्य प्रचक्षते।" ननु "वायुर्वै क्षेपिष्ठा देवता" इत्यादिवेदस्य यथार्थत्वात् अगनिहोत्रादिवाक्यमपि यथार्थ वेदत्वाद्वायुक्षेपिष्ठवेदवत् इति चेत्, मैवम्; "आदित्यो यूप" इत्यादौ व्यमि- इत्यभियुक्तोक्तेश्। आम्नायो नाम शाब्द प्रमाणम् ; तदेव शास्त्रमत्रोक्तम् इति। शब्द- चारात्, मुख्यवृत्तित्वविशेषणे च मुख्यत्वं यथाप्रतीयमानार्थत्वम् इति साध्या- संविज्ञानादसन्निकृष्टेऽर्थे बुद्धिः शाब्दम्। यद्विज्ञानमनुमानरूपम् न तत्नातिव्यापिः, वैशिष्टयम्। अपि च स्वमावकार्यानुपलळ्घयः त्रीणि लिक्गानि बाह्यानाम्। तत्र न व्याप्तिज्ञानस्यापि तत्र भावात् । शब्दार्थयोरनुपलब्धिसम्बन्घः, प्रमाणाभावात् प्रमेयाभाव इति ह्यनुपलब्घेगमकत्वम्। तयोश्र भावरूपत्वात्। द्वयोरेकतरस्य वा भावत्वे सम्भवति चेत्, तदपि नास्ति। न च

1. शो, वा. P. 457 2. छो. चा. 1. 4,206 1. छो. ना. p. 418 25

१९४ वेदान्तकौमुदी शब्दार्थयो: संबन्धः औप्ृत्तिकः न तु सांक्कितिकः १९५ अपोह एव शब्दार्थ इति विद्यत एवैकतरस्याभावत्वम्, अपोहस्याभावस्य भावान्तरत्वा- इत्याचार्यव चनात्। जातिविषयत्वं प्रत्यक्षस्याप्यर्धवैनाशिकमतेऽस्ति, अनुस्यूत- भ्युपगमात्। अन्यापोहस्य तुच्छत्वे वाजन्यशब्दार्थस्यापि तुच्छत्वं चेत्, सर्वे तुच्छमेव वस्तुव्यवस्थापनाच। वैशेषिकमतेऽपि त्रैकाल्यविषयत्वं योगिप्रत्यक्षे व्यमिचरति। पर्यवस्येत्। अन्यान्तरापोहस्य च तस्य तस्य सत्त्वे न भावो नाम भावान्तरादन्यः स्यात्। कस्तर्हि शब्दार्थयो: सम्बन्धः? औत्पत्तिकस्तु शब्दस्यार्थेन सम्बन्धः । यथा खलु न च धूम।अचोरिव शब्दार्थयोः कार्यकारणसम्बन्घोडस्ति। न चार्थविवक्षाजन्यत्वाच्छब्द- त्रीह्यादीनां प्रोक्षणाद्याघेया फलविशेषजननशक्तिन तथा शब्दे सक्केताघेया शक्तिर्थप्रका- स्यार्थकार्यत्वम्, अन्यथा विवक्षतोऽप्यन्यथाशब्दप्रयोगदरीनात्। नापि वृक्षत्वशिशपात्वो- शनाय, किन्त्वनाधेया वह्ेरिव दाहकशक्ति: सम्बन्धश्र सैव, "शक्तिरेव हि संबन्ध" रिवानयो: स्वमावप्रतिसम्बन्धः, एकार्थसमवायेन तादात्म्याभावात्। शब्दार्थयोरेकदेश- इति वार्तिकाच्च (बहूनामेकविघशब्दमाकर्णयतां बहुधा कल्पनेष्यते।) यदि च सक्े- कालनियमाभावात्। अविनाभावपक्षध्मवत्तया च लिक््त्वे सिद्धऽनुपलब्धित्वादेर्निर्लिद्गत्व- ताधेया शक्ति: तदा सक्केतात् प्रागर्थप्रकाशनाभावात् 'अस्यार्थस्यायं शब्दो वाचक' प्रयोजकत्वा। लिक्रमेदोऽप्यवैदिकस्यैव शोभते कृत्तिकोदयस्य रोहिण्युदयासति प्रति इति सक्केत एव नावतरेत्। स्वभावकार्यानुपलब्धित्वाभावेऽपि लिक्त्वात्, 'त्रीण्येव लिङ्गानि' इति नियमानुपपते: । अथेश्वरेण सर्गादौ कृतसक्केतशब्दाच्छात्रादिपारम्पर्येण लोकेषु प्रवर्तमाना एतेन यावदद्य व्यवहारं निर्वहन्ते, तदापीश्वरः कल्पान्तरीयशब्दार्थानुसन्धानेन शब्दसर्ग करोति "अनुमेयेन सम्बद्धं प्रसिद्ध च तदन्विते। चेत्, कल्पान्तरेष्वप्येवम् इत्यनाधेथैव शक्तिरापदते। अन्यथा प्रतिकल्पमन्यथाऽन्यथा तदभावे च च नास्त्येव तलिक्जमनुमापकम् ॥" (प्रशस्तपादभा. अनु.) कल्पने "घाता यथापूर्वमकल्पयत्" इति सोक्तिव्याघातो भगवतः । तस्मात् सक्केतः इति अर्धवैनाशिकोपदिष्टलिङ्कलक्षणयोगोऽपि शब्दस्यापास्यः। प्रत्यक्षान्यप्रमाणत्वं च स्वारसिकशक्तयन्मीलित एव, वहेरिव सननिधिविशेष: धर्मादेरपि कल्पान्तरीयस्याऽन्यथात्वा- व्याप्तचादिमत्त्वोपाध्युपहितम्। न च "गामानय" इत्यादिशब्दे व्याप्त्यादिकं, तथा पत्ते:। अस्मिन् कल्पेडकस्मातसुखदुःसोदयपसङ्गश्च। अत एव चक्षुरादीनामिव शब्द- सत्यनुमानवाक्यवत्पञ्चावयवत्वं वक्तव्यम्। न च 'गाम्' इति प्रतिज्ञा, 'आनय' इति स्याविनाभावसम्बन्धमन्तरेणैव स्ार्थप्रकाशकत्वान्नानुमानान्तर्गमः । गवादिशब्दो जातेः हेतुः इत्याद्यवयवकल्पनाऽस्ति । तेनोपाघेर्न साधनव्यापकत्वम्। आकाशादिशब्दो व्यक्त: दण्डयादिशब्दाश्रोपाधे: प्रकाशनसमर्थाः। दण्डाद्युपाधेरनित्यत्वे- डपि तद्धतदण्डत्वादिजातेर्नित्यत्वात् जातिवा चकशब्दवदुपाधिशब्देऽपि सम्बन्धनित्यत्वं च युक्तम् । तदेवदाह- 'शब्दविज्ञानात्' इति। साध्यसमव्यापकता। समव्यापकस्य चाचार्यसम्मतत्वात्- ये त्वाहु ::- आप्तोपदेश आगमः । आप्तश्र प्रमाणान्तरेणार्थमुपलभ्य तत्र "समा समाविनाभावावेकत्र स्तो यदा तदा। वाक्य रचयति। ततश्र मूलप्रमाणपुरस्कारेणैव शब्दोर्ऽर्थप्रकाशक इति। तेऽपि प्रति- समेन यदि नो व्याप्तिस्तयोर्हींनोऽप्रयोजकः ॥।" बोधनीया ::- स्वयमननुभूतार्थेऽपि नूनमनेनानुभूतोऽसौ इत्याप्तोक्तिनिबन्धना प्रमाणान्तरसम्भिन्ना बुद्धिर्जायते। तत्र विषयाप्रमितौ तद्वूयावृत्तस्य वक्तुरनुभवस्य इति। प्रमित्यनुदयात्। वाक्यलिङ्गेन विशिष्टवाक्यार्थानुभवानुमान च सव्यमिचारम्। तेन नैतन्। सर्वाङ्गत्वेन विवक्षितत्वात् विप्रलम्भकवाक्यस्य प्रत्यक्षटष्टार्थबोधकस्या- वक्तुरत्र भावस्य परिशेषात् वाक्यादेव वाक्यार्थप्रमितौ प्रमितस्य वाक्यार्थप्रमित्यअ्त्वे प्यनुमानप्रमाणत्वाभावाच्च। अर्थबोधनमर्थाव्यमिचारित्वं चेत् मणिप्रदीपप्रभयो: इत्युक्त- परस्परापेक्षणम्। अप्रमितस्य च वाक्याप्रयोगहेतुत्वमेव। वक्तृज्ञानस्यैव च वाक्यार्वप्रमाप- मिथ्याज्ञाने व्यभिचारः । सामान्यविषयत्वं च वाक्यरूपशब्दस्य नास्ति । कत्वे पदानां, पदानन्तरसिद्धपदाथोनां वा, पदातिरिक्तस्य वाक्यस्य वा, वाक्यार्थप्रमिति- "सामान्यं हि पद ब्रते विशेषो वाकयवक्तृक: " सामर्थ्यकथा प्रावादुकानां प्रविलीयेत। अतो वक्तृज्ञान तद्धतम्रानतिपमादादिदोष- निवारकतयैव चरितार्थम्। आपस्यापि पुरुषत्वेन तत्सम्भवात्।

१९६ ३. वेदान्तकौमुदी शब्दानित्यत्वसाधकानुमानैः पूर्वपक्ष: १९७

यदपि शाबरवच: :- पुरुषवचनादेवमर्य पुरुषो वेद इति प्रत्ययो, त्वेव- इति। सविकल्पकप्रत्यक्षे च विनाऽपि विवक्षां शब्दोलेख:, विवक्षादेश् प्रयोग- मयमर्थ इति, तदपि वक्तृज्ञानस्याप्रामाण्यवाधाय, न प्रामाण्यमेव तदधीनम् इति व्याख्ये- लिक्गगम्यतयाऽनन्यलभ्यत्वाभावान्न शब्दार्थत्वम्, विवक्षादिवाचकपदाभावाच्च। अप- यम्। यदाहुभट्टपादा ::- दार्थस्य वाक्यार्थत्वेऽतिपसक्गात्। तस्मात् यथासामर्थ्यग्रहणमर्थ एव शब्दगोचरः "प्रामाण्यस्थापनन्तु स्याद्वक्तृधीहेतुसम्भवात् 1। अनाप्तवाक्यस्य च प्रणेतृदोषे गौतसर्गिकार्थपरत्वस्थापवादमात्रत्वात्, सतोऽपरत्यायकत्वे विधि- स्थापनं बाघराहित्य प्रत्य .. ।! " सहस्त्रेणापि प्रत्यायकत्वादर्शनाच। अतश्रक्षुरादेरिव शब्दस्यौतसर्गिक यथार्थत्वं, तेनार्थ

लक्षणकथनेन वेदाथे तत्सम्भवप्रतिपादनमपि न वेदस्य प्रामाण्यायैव। किन्तु एव शब्दो मानम् ; तदेवदाह-अर्थ इति। अतः परिशुद्धं शब्दस्य लक्षणम्।।

स्वःसिद्धप्रामाण्यस्य प्रमाणान्तरसम्भवनिमित्तसन्देहादिबाधपरिहाराय। तदेतदाह- शब्दविज्ञानात् इत्यत्र शब्दशब्देन तज्जातिरुच्यते पाचकादिशब्दवदवयवार्था- 'सन्निकृष्ट' इति। श्रोतुरधिगतोऽबाधितश्र सन्निकृष्टः। तदाहु :- भावेनोपाध्यसम्भवात्। न च वाच्यम्- अखण्डस्यापीदँतदादिशब्दस्य पुरोदेशसंबन्घाद्य-

"असन्निकृष्टवाचा च द्वयमत्र जिहासितम् ।1 पाधिवदत्रापि श्रोत्रग्राह्यत्वं तटस्थोपािरमिधीयत इति। उपाधिज्ञानपूर्वकत्वादौपाधिक-

ताद्रुप्येण प्रतीतत्वं तद्विपर्थयतोऽपि च2॥" शब्दप्रयोगस्य श्रोत्रग्राद्यत्वस्य च प्रत्यक्षाविषयत्वादनुमानाव्; यथा हि - विमतः शब्द: श्रोत्रग्राद्यः शब्दत्वात् सम्मतवत् इत्यन्वयव्यतिरेकी केवलव्यतिरेकी वा? उभयथा यदप्यूचु :- यदि शब्दस्याथे प्रामाण्यं इन्त कस्मादनाप्प्रणीतात् वाक्यतो प्रथमशब्द प्रत्ययानुपपत्ते: । सामान्यस्य तु प्रत्यक्षत्वेपि न काचिद्नुपपततिः इति तदेव नार्थनिश्वयः प्रवृतिसामर्थ्य वा। नो खल्वाप्तानाप्तप्रणेतृकस्य "नद्यास्तीरे फलानि सन्ति" शब्दशब्देना भिघातव्यम्। इति वचसः कश्विदस्ति स्वरूपतो विशेषः । न च वक्तृगुणदोषा वचसः । किश्च नासा- वुत्सहते विशेषम्। स हि शब्दस्य व्यक्तिमात्र एवोपयुज्यते, न पुनरस्य कार्येऽपि ; स अथ शब्दत्वाघारो नित्योऽनित्यो वा ? अनित्य इति तावदाह। तथा

तु तनाभिव्यक्त: समर्थश्चेदर्येपि निश्यायानाप्तपयुक्तोऽपि स तादृश एव इति तमादधीत, हि-अय शब्दो अनित्यत्वातिरिक्ततद्धर्मत्वरहिताधिकरणम् मेयत्वात् घटवत्। अत्र

स नादधानो वा नूनमसमर्थः । ततश्वापप्रणीतालौकिकप्रमाणकारणे नान्तरीयककार्यात् चानित्यत्वव्यतिरिक्तैतद्धर्नेष्वनित्यत्वव्यतिरिक्तैतद्धरनतवं नाम धर्मः तद्रहितश्र पक्षावृतिर्वा अनित्यत्वं वा ! तत्र प्रथम: पक्षे नोपसहतु शक्यः, पक्षाव्ृति: पक्षे वर्तत इति व्याघातात्। तस्मात् द्वितीयमनित्यत्वं पक्षे सिद्धयति। अर्य शब्दोऽनित्यत्वात्यन्ताभावव्यतिरिक्तैत- मनकाच्छब्दादथसम्प्रत्ययो न त्वनाप्तप्रणीतात् तत्स्यात्। खभावस्य तदुत्पत्तेश्च त्रिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वरहितात्यन्ताभावाधिकरणम् मेयत्वात् घटवत्। अत्र च.नित्य

भूत्वापि विवक्षादे: प्रयोगविषयतामेव जानाति न शब्दविषयताम्। तथा च शब्द- वाऽनित्यत्वात्यन्ताभावव्यतिरिक्तैतन्निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वं नाम धर्मः, तद्रहितश्र पक्ष-

निर्णय ::- वृत्तिर्वा स्यात् अनित्यत्वात्यन्ताभावो वा ? आद्यस्यात्यन्ताभावः पक्षे व्याहतः। तेना- नित्यत्वात्यन्ताभावात्यन्ताभावः पक्षे सिद्धयति । स चानित्यत्वमेव इत्यनित्यत्वं पक्षे प्रवृत्त्या न विवक्षा धीर्गम्यतेऽर्थेकनिष्ठया। सिद्धय्ति। अय शब्द: सम्पतिपन्नैतद्धर्मत्वानाक्रान्ताघिकरणम् मेयत्वात् घटवत्। प्रयोगहेतुतामेव पश्चादपि समीक्षते।। अत्र च सम्प्रतिपन्नैतद्धर्मेषु सम्प्रतिपन्नैतद्धर्भत्व नाम धर्मः तदनाक्रान्तश् शब्द-

1. शो. वा. 1. 2. 167. इृत्तित्वरहितो वा विश्रतिपत्रम् अनित्यत्वं वा ? प्रथमो व्याहतत्वात् न पक्षे सिद्धयति।

2. शो. वा. P. 862. तेन विप्तिपन्नानित्यत्वसिद्धिः । अनित्यः शब्द उत्पत्तिधर्मकत्वात् घटवत्। न च इंद

१९८ वैदान्तकौमुदी ध्वने: वर्णव्यक्षकत्वनिरूपणम् १९९ प्रत्यभिज्ञानबाधितम् , तस्याः पृथुपृथुतरमन्दमन्दतरत्वादिविरुद्धघर्मग्राहकपत्यक्षव्राधि- वक्तव्यम्, व्यक्त्यालम्बनतया प्रामाण्यसम्भवात्। तदप्याहुः :- येन व्यक्तिमेदो तत्वात्। न च तेषामौपाधिकत्वाददोषः, स्वाभाविकशौक्श्यघर्मविशिष्टस्य स्फटिकस्य गकारादे: खण्डमुण्डादिवन्निरुपाधिक: प्रमाणेन नानुभूयते, प्रमाणसिद्धत्वे हि तत्रोपाधिकलौहित्यमास्थीयते, अत्र तु तदभावात। न च ध्वनिधर्मा गुद्यन्ते, येन संस्कारोपनीतानां समारोपस्स्यात् गृह्यमाणानामेव वा। न च श्रवणेनैव तेन यत्परार्थ्यते जाते: तद्वर्णादेव लभ्यते। तद्रहणम्, अवायवीयत्वेन तस्य वायुधर्माग्राहकत्वाच्चक्षुर्वत्। तारादयो वा न वायुधर्मा: व्यक्तिलभ्यन्तु नादेभ्यः इति गत्वादिधीवृथा।1 श्रावणत्वात् कादिवत्। वायुर्वा न श्रवणत्रद्यधर्मा मुतत्वात् पृथिवीवत्।

अथ ध्वनयोऽपि नामसाः । तथा च तद्धर्मग्रहर्ण श्रवसाप्युपपद्यत इति, न, सम्भवात्। अत आहुः :-

तारस्तारवरो वाडयं गकार इत्यत्र ध्वनीनामस्फुरणात। न च व्यक्त्या विना सामान्य- "मधुरं तिक्तरूपेण श्वेत पीततया तथा। स्फुरणं, प्रमाणाभावात् व्यक्तिस्फुरणसामश्रीविनिनिष्टा जातिस्फुरणसामग्री यतः। तस्मा- गृहन्ति पित्तदोषेण विषयं भ्रान्तचेतसः । दनित्य एव शब्द इति कुसुमाञ्जलिकारादयः । तथा वेगेन धावन्तो नाव्यारूढाक्ष गच्छतः । नित्य एव शब्दो द्रव्यम् इति तौतातितानुसारिणः। नित्योडयं नमसो विशेष- पर्वतादीन् विजानन्ति भ्रमेण भ्रमतश्च तान् ।।"2 गुण इति केचिन्मीमांसकाः। न च तावदनित्यत्वानुमानानि "स एवायं गकार" इति प्रत्यभिज्ञाबाघितविषयाणि। न चाजातबाघाऽपि संविन्नाभ्रान्तिः, सामान्यतो मण्डूकवसयाऽक्ताक्षा वंशानुरगबुद्धिमिः । व्यक्त्यल्पत्वमहत्वाभ्यां सामान्यं च तदाश्रयम्।। दष्टस्य विगीता आन्तिर्ज्वालादिप्रत्यभिज्ञावत् इत्यस्यातिप्रसङ्गात् । यदाहुः तत्र- "उत्मेक्षेतापि यो मोहादजातमपि बाघनम्। गृह्न्ति यद्वदेतानि निमित्तग्रहणाद्विना ।

स सर्वव्यवहारेषु संशयात्मा क्षं व्रजेत् ॥" इति। व्यञ्जकस्थमबुध्वैव व्यक्रचे आ्रन्तिर्भविष्यति ॥।"

ननु वर्णानां प्रत्युच्चारणमन्यथात्वं सर्वजनप्रसिद्धम् ; कथमपरथा "सोमशर्माडय- दूरादुचारणे वर्णव्यक्त्यभावेऽपि य आकर्ण्यते स वर्णव्यतिरिक्तो गम्यत इति मधीते, न विष्णुशर्मा" इति ध्वनिविशेषलिङ्कः प्रत्ययः, मैवम्; भेदप्रत्ययस्यौपाधिक- ध्वनिः । स च प्रत्यासीदतः पुंसः स्वधर्माणां वर्णे पुंसामारोपहेतुः। न चाव्यक्ता वर्णा लवात्। यदाहु: भट्टपादा ::- एव ध्वनिः, ध्वनिमेदेऽपि वर्णस्य तदुपरक्तस्य खण्डाद्युपरक्तगोत्ववत्पत्यमिज्ञानात्।

"यथैव तव गत्वादि गम्यमाने द्रतादिभिः । न च वर्णत्वसामान्यमेतत्। तस्य उदात्तादिधर्मवैधुर्यात्। वर्णगतोदात्तादीनां तत्र

विशेषैरपि नानेकमेवं वर्णोडपि नो भवेत्॥ समारोपाङ्गीकरणाच्च। एवं च ध्वनिवत् तद्धर्माणामपि ग्रहणात समारोपः। ध्वनिश्च नाभसोऽशब्दात्म कोऽवर्णात्मकः, शब्द एव वा, श्रावणश्च। अतोऽनन्ता गादिव्यक्तयः । त्वयाऽपि व्यञ्जकव्यक्ति मेदाद्वेदोऽभ्युपेयते। तासु च प्रत्यभिज्ञानिर्वाहाय गत्वादिजातिः । तत्र च द्रुतादिव्यवहारो वर्णोपाधिक इति ममापि व्यञ्ञ कैर्ना दर्भेद बुद्धिर्भविष्यति।।"1 गरीयसी कल्पनां हित्वा वर्णेषु ध्वनिकृतो मेदव्यवहार इति लघीयसी कल्पना स्वीकार्या।

अतः "स एवायं गकार" इत्यादिप्रत्यभिज्ञाया गत्वादिजात्यालम्बनतवेन प्रामा्ण्य न न च व्यञ्जकाङ्गीकारे युगपदभिव्यक्तिरापद्यते रुपरसादिवत् दीपेनानभिव्यक्तिसम्भवात्।

1. ले. वा. p. 51 1 इलो. बा. p. 516 2. श्लो. वा. P. 520

२०० वेदान्तकौमुदी वर्णानामर्थप्रत्यायकत्वोपपतिः २०१

गोचरत्वेनापि सम्भवाच। न च सुखादिवत् केवलमनोवेद्यः शब्द: बधिराभावप्रसन्ञात्। पन्नः। न च आत्मनामिव तथाभूतानां विचित्रमनोव्यञ्जनीयत्व व त् ्ा त्रषां ििवि व्यङ्म्यत्वं मनसोऽणुत्वेन द्वारापेक्षस्य तत्सामग्रीनियम्यत्वात्, ध्वनेस्तु तद्वैघुर्यात ; अतो न लिक्रग्राहकप्रमाणबाघः । तदेव, वर्णात्मकः शब्दो द्रव्यम् नित्यश्च इति व्यवस्थितम्।

मैवं वोच :; यथा चक्षुषोऽनुग्राहकत्वेनालोकस्य घटादिव्यञ्ज कत्वम् तथा अथ अर्थपत्यायकत्वं वर्णानां कथम् ? उच्यते-तेषामस्ति हि सामर्थ्यमर्थ- ध्वनेरपि श्रोत्रानुआ्राहकत्वेन। यदाहुर्भट्टपादा :- प्रत्यायनं प्रति ।

"यथा घटादेदीपादिरभिव्यञ्जक इष्यते। यावन्तो याहशा ये च यदर्थप्रतिपादने।। चक्षुषोऽनुग्रहादेवं ध्वनिस्स्याच्छोत्रसंस्कृते: -।I" वर्णाःप्रज्ञातसामर्थ्यास्ते तथैवावबोघकाः ।

ध्वने: अवच्छेदकघटादेर्व्यापकमात्रसाधारण्येऽपि 'नमोमात्रे घटाकाशः' तेषां तु गुणभूतानामर्थप्रत्ययनं प्रति। इत्याद्यवच्ि उन्नव्यवहार प्रवर्तकत्ववन्नियमोपपततेः। तैजसत्वाविशेषेपि सतो दिगव्यवहार- साहित्यमेककर्त्रादिक्रमश्ापि विवक्षितम्। प्रवर्तकत्वन्न पावकादेः इतिवच्च। कर्त्रेकत्वनिमिते च कमे सति नियामकम् । नित्य: शब्दो ध्वनिधर्मान्यत्वे सति श्रवणत्वात् शब्दत्वत् इति प्रयोगोऽप्यत एव साधुः। एवं नित्यत्वे सिद्धे शब्दस्य द्रव्यत्वं साघनीयम्। द्रव्यं शब्द: साक्षादिन्द्रिय- प्रयुआनस्य यत्पूर्व वृद्धेभ्यः क्रमदर्शनम् 1॥"

सम्बन्धेन गृद्यमाणत्वात् घटवत्। न च संहत्यकारिणां क्रमोऽनुपपत्रः, दृष्टश् पौर्णमासादेः क्रमः संहत्यकारिणः पतदेव विचार्यते-अस्ति तावद्रकारादिवर्णोपलब्ध्यनन्तरमर्थबुद्धिः, सा किं वर्णेभ्य अथ असिद्धो हेतुः ; न हि श्रोत्रगुणत्वे द्रव्यत्वे वाऽसिद्धे साक्षात् सम्बन्घे शब्दस्य प्रमाणमस्ति। सामान्यवत्त्वेन सामान्यादित्यव्यावृतौ मुर्तदव्यासमवायेन कर्मत्व- एव, किं वा तदतिरिक्तस्फोटत्मकशब्दात् इति ? तत्न न तावदेकैकस्मादुपल-

निषेधाद्दव्यगुणत्वपरिशेषे संयोगसमवाययोरन्यतरः सम्बन्ध इति चेन्न, बाघकबलेन ब्घादनुपलब्धाद्वा वर्णादर्थघीः सम्भवति इत्याह-अदर्शनाद्वर्णान्तरवैयर्थ्याच्। अथ वर्णसमुदायादर्यबुद्धिः। परिशेषे द्रव्यत्वस्यापि निषेधात लिक्रगराहकपरमाणबाघापत्तेः । न वा यत्रैकशोऽशक्तिः, तत्र सर्वेष्वशक्तता । तथा हि- न शब्दो द्रव्यम् त्वगिन्द्रियव्यवस्थाहेतुत्वात् रूपवत् इति परिशेषात् गुणत्वेन समवायिसिद्धौ लिकगाहकप्रमाणबाघात् माव्यवहितसम्वन्घग्राह्यत्वेन रथाज्कानि हि दृश्यन्ते शाल्यादिवहनादिषु ॥

द्रव्यत्वसिद्धि: इति । रथस्यापि तु यत्कार्य शाल्यादिवहनं न तत् । प्रत्येकं दृश्यते किश्चिन्मनागपि यथेहितम् 2॥ एतन्न साधु ; बहिरिन्द्रियव्यवस्थाहेतुत्वेन गुणत्वानुमाने मूर्तगुणत्वानुमानमपि रूपादिवत् प्रसरेत्। बहिरिन्द्रियव्यवस्थापकत्वस्य बहिर्मुखेन्द्रियान्तराजन्यजन्यसाक्षात्कार- तथापि प्रत्येकं जायमानक्षणमङ्कराभिव्यक्तिविशिष्टानां न समुदाय: समुदियात्, उपलब्धिकारणानां वर्णोचारणानां क्रमवर्तित्वात्। संस्काराणां च स्मृतिहेतूनां प्रतिवर्ण

1. को. वा. 1, 6, 42, 1. इलो. वा. p, 528. 2. शो. वा. p. 532, 26

२०२ वेदान्तकौमुदी स्फोटनिराकरणम् २०३ निरपेक्षतया स्मृतिहेतुत्वान्न स्मृत्यधिरूढानामपि समुदायः। अतोर्ऽयबुद्धिकार्यपरिशेषानु- मानगम्याद्वर्णभेदेडप्येकोडयं शब्द इति प्रत्यक्षावसेयात् अर्थघीः स्फोटत एव। स्फुटास्फुटत्वम्, येन वर्णान्तरसाफल्य स्यात् इति चोद्यमपास्तम्। अनेकेषां वर्णानां निरुपाधिकैकबुद्धिविषयत्वाभावेऽपि एक पदम् इति प्रतीतेश्चैकार्थप्रदिपादनोपाधिविशिष्ट- अत्र वदाम :- स्फोट: किं नेत्रादिवदनमिव्यक्त एवार्थधियमादघाति, यद्वा वर्णावलम्बनत्वेनापि सम्भवात्। यदाहुर्भट्टपादा ::- अभिव्यक्त: ? आध्ये शब्दप्रयोगवैफल्यम्। द्वितीये पर्यनुयोगसाम्यम्। तदाहुर्भट्ट- "गौग्तियेकम तित्वन्तु नैवास्माभिर्निवार्यते पादा ::- तद्माह्यैकार्थतायाश्च शब्दे स्यादेकतामतिः 1।।"

"यस्यानव्यवःस्फोटो व्यज्यते वर्णबुद्धिभिः । अस्मिन् कल्पे चाभिधेयधीहेतुभावः त्रयाणामपि वर्णानामेकस्मरणसमारोहिणां सोडपि पर्यनुयोगेन नैवैतेन विमुच्यते॥" आवणामिवैकपिठरघारणम्। न चैवम् अन्येन्याश्रयः, अर्थेन सह सम्बन्धबोघाधीन-

एकस्मृत्यारूढानां अभिव्यञ्जकत्वं चेत् सम्पाद्यते, तन्नोऽपि समानम् इति। तदर्थबोधकस्य च पदावधारणधीनत्वात् इति वाच्यम् ; क्रमविशेषवतां वर्णानामर्थधी-

अर्थबुद्धिश्र यदनन्तरं जायते तदेवास्या निमिसं वक्तव्यम्। सा च 'गौ:' इत्यत्र जनकत्वात्। अर्थघीदर्रनेन तत्र सामर्थ्यमनुमाय पदव्यवहारस्य वर्णेषु सम्भवात्।

वर्णद्वयज्ञानेSतीते ऽन्त्यज्ञानतः पराग्भवति इति, ईदगेवास्या निमित्तमवकल्प्ते। न पूर्ववर्णो- तथा हि-न हि पदावधारणाधीनः संबन्धबोधः, किन्तु तदधीन पदवि- पलब्धिसंस्कार सहकृतान्त्यवर्णोपलब्धिकार्यमर्थबुद्धिः अर्थसंस्कारस्य प्रत्यक्षत्वाभावात् ज्ञानम्। कारकमेदामिधायि हि पदम्। पद्यतेऽनेन इति व्युत्पत्त्या तु तच्छब्दाश्ष तत्सहितान्त्यवर्णस्य प्रत्यक्षत्वासम्भवात् ; श्रोतुर्न ज्ञातशब्दजन्यार्थघीः ततो न बालस्य कार्यसम्बन्घबोधोपहितसीमानो नासति तस्मिन् प्रवर्तितुमीशते। न च स्वरूपभेदस्तादृशः सञ्कतिग्रहस्स्यात्, तर्हि 'गौ:' इत्येकस्मृत्यारूढाः प्रत्येकग्रहपूर्वकमर्यधियमाधास्यन्ति । तावतां वर्णानां धर्मान्तरेभ्यस्तेभ्यो वाऽतावद्गयस्तावद्धयो वाडनादगभ्यो वाऽन्त्यविज्ञानो- तेषु च सङ्कतिग्रहःस्यात् । पारोहिणामर्थप्रत्यायनात् प्राक् न प्रथते, येन सम्बन्धिभेदाग्रहे सम्बन्धभेदो न निरुप्येत।

यदपि 'गौ:' इत्येकं पद इति प्रत्येकवर्णज्ञानेभ्यो मिन्नं विज्ञान स्फोटा- तथा च सम्बन्घनोधनाख्यानमप्यमीषामीषत्करम् समवधृतैकामिधेयहेतुभावानां च तेषां पश्चात् 'पदम्' इति व्यपदेशः, नानुपपन्न इति तत्त्वबिन्दुकारैः समाहितत्वात्। लम्बनं प्रत्यक्षम् इति, तदप्यपेशलम् ; गकारादिवर्णत्रयातिरेकेणार्थान्तरस्य।नुभवा तस्मादर्थधीर्न स्फोटसाध्या। भावात्। यथा व्यञ्ञकधूमज्ञानव्यतिरिक्त व्यक्रचव हिज्ञानं, तथा व्यञ्तकर्वणज्ञानातिरिक्तं व्यङ्रचस्फोटज्ञानमपि वक्तव्यमेव। न च गकारादीनामप्यपर्याय वर्णोपलम्भः । अपरे पुनः पूर्ववर्णोपलब्घिसंस्कारलब्धानुम्रहोऽन्त्यवर्ण एव संस्कारः प्रसिद्धो वा वासनामयः । स एवार्थधीहेतुः इत्याहुः। यतःसर्व एव- अथ वर्णत्रयोपलब्धिजनिताः संस्काराः सम्भूयाशेषवर्णविषयमेकं स्मरणमुत्पाद- येयुः न तर्हि स्मर्यमाणवर्णावलम्बिपदविज्ञानं प्रत्यक्षं स्मर्यमाणशौक्कयादिप्रतिभासवत्। "दृढज्ञानागृहीतेऽयें सस्कारोऽसतीति मन्यते।

अत एव वर्णानां न स्वातिरिच्यमानस्फोटव्यञ्जकत्वम्। यदा च वर्णातिरिक्तस्फोटो सस्य चार्थधीहेतुत्वे कस्यापि न विसंवाद: नानुभूयते, तदा रत्नतत्त्वमिव प्रतीन्द्रियसंयोगमभिव्यक्तावपि बहुमि: स्फुट स्फोट: प्रत्येक- वर्णव्यक्तोऽपि बहुमिर्व्यज्यते। ततो न प्रागवत् उत्तरेषां वर्णानां वैयर्थ्यम्, प्राक्तन- "यद्यपि स्मृतिहेतुत्वं संस्कारस्य व्यवस्थितम्।

सचिवस्योत्तरस्यैव,स्फुटव्यल्जकत्वात्, अर्थप्रत्ययस्य तु शाब्दस्य परोक्षस्य स्फोटप्रत्यक्षवत्र कार्यान्तरेऽपि सामर्थ्य न तस्य प्रतिषिध्यते2॥"

1. शो. वा. p. 540. 1. शो. वा. p. 533. 2. ऋो. बा. p. 536.

२०४ वेदान्तकौमुदी अर्थबोधकत्व पदानां उत पदार्थस्य २०५

इति। यथा क्रियापदान्तरोपादानात् 'अश्व' इत्यस्य क्रियापदत्वघीः। उद्धिदादेर्याग-

शब्दपक्षेऽपि तच्चैतत् अदृष्टत्वान्न मुच्यते । नामपदत्वं, 'यजेत' इति समानाधिकरणश्रुत्या। स्मृतिश्र वर्णसमुदयविषया। तथा च

(विशिष्ट)कार्यबोधनशक्तत्वं तुल्यं सस्कारशब्दयोः । तत एवार्थधीसिद्धिरस्तु, किं संस्कारकारणवादेन: वर्णोपलब्धीनां स्मृत्यजनकसस्कार-

"क्षीणार्थापत्तिरेवं च न स्फोटं परिकलपयेत्1।।" जनकत्वकल्पना च निर्मुलेति वर्णपक्ष एव रमणीयः ।

अतः संस्कारपक्ष एव रमणीयः । न रमणीयः ; न खल वर्णस्य स्मरणकारण- एवं तावदेकार्थप्रतिपादनोपाधौ वर्णा एव पदव्यवहारभाजः । एकसंसर्गप्रति-

संस्काराणामेकस्मरणा रूढार्थावबोघाभ्यर्णवर्णान् विहाय तत्कारणत्वपरित्रहो युक्तायते। पादनोपाधौ च पदानि वाक्यव्यवहारभाज्जि। नैभ्यो व्यतिरिच्यमाने पदवाक्ये स्फोटात्मके

यदाहुराचार्या ::- प्रत्यक्षगम्ये मानान्तरगम्ये वा इति स्थिते विचार्यते-

"तेन श्रोत्मनोभ्यां स्यात् क्रमाद्वूर्णेषु यद्यपि। किं पदानामेव साक्षाद्वाक्यार्थबोधकत्वम्, पदार्थस्मृत्यवान्तरव्यापाराणं वा

पूर्वज्ञान परस्तान्न युगपत्स्मरणं भवेत् । स्मृतपदार्थानाम् वा इति? तत्र प्रवृत्तिलिङ्गेन वाक्यार्थधीरेवान्वयव्यतिरेकाभ्यां शब्द- साध्येति अन्विताभिधानवादिनः । न च वाक्यार्थज्ञानकारणभूतपदार्यज्ञाननिदान- तदारूढास्ततो वर्णा न दूरेऽर्थावबोधनात्। त्वात्तद्वेदकतयान्यथासिद्धत्वम्, अन्वयव्यतिरेक्योरन्त्यपदार्थधीव्यवघानाच्च नाव्यवधाना- शब्दादर्थमितिस्तेन लौकिकैरमिधीयते॥" द्वाक्यार्थधीजनकत्वं पदानाम् इति मन्तव्यम्। "गाम् आनय" इति पदद्वयस्य

इति। तस्मादयातयामानां वर्णानामेवार्थबोधकत्वम्। न च स्मृत्यजनक एव वर्णोपलब्धि- बुद्धिविपरिवृत्तिसमय एव क्रियाकारकमावेन संसर्गप्रतिपत्तेर्व्यवधानादर्शनात्। किश्व

संस्कार अर्थधीहेतुः इति साम्प्रतम्। स्फोटात्म के पर्द निगकुर्वता पदव्यवहारायाशेष- पदावापोद्वापाभ्यां संसर्गावापोद्वापी न पदार्थज्ञानावापोद्वापाभ्याम्, अन्वयिपदार्थ-

वर्णावमशिविज्ञानं तावदेष्टव्यमेव। वर्णसमुदायस्मृतिश्र वर्णानां पदत्वोपायः। तदाहु :- स्मरणेडपि दैवगत्या सममिव्याहृतपदार्थानामेवान्वयधियो निष्प्रत्यूहमुदयात्।

"पदावधारणोपायान् बहूनिच्छन्ति सूरयः । अत्र अभिहितान्वयवादिन: समादघते-पदार्थस्मरणव्यवधानमन्तरेणैव पदानामन्वितबोधजनकत्वे विनाऽपि सक्कतिग्रहं तत्प्रसज्येत । क्रमेण च पदान्याकर्ण्यन्ते, क्रमन्यूनातिरिक्तत्वस्वरवाक्यश्रुतिस्मृतीः ॥।"2 ततः प्रत्येकं पदार्थबोधोSवश्यभाबी, विदितसक्तेः, ततोऽव्यवधानं वाच्यम्। किश्व- राजाजारा इति क्रमः, गौर्गोमान् इति न्यूनातिरिक्तत्वं, स्वरो भाषिकादि: "जातिमेवाकृति प्राहुव्यक्तिरक्ियते यया। पञ्चजना इत्यादौ। सामान्यं तच पिण्डानामेकबुद्धिनिबन्धनम्।

"छन्दोगा बहचाश्चैव तथा वाजसनेयिनः । तन्निमितत च यत्किश्चित् सामान्यं शब्दगोचरः ।

उच्चनीचस्वरं प्राहुः स बै भाषिक उच्यते ।।" सर्व एवेच्छतीत्यत्र निर्विरोधोऽनर वादिनाम् ॥। "1

इति अन्तोदात्तस्वराख्यं भाषिकस्वरमाहुः । वाक्य पदान्तरसममिहारः "अश्वो गच्छति" इति सामान्यस्य पदगोचरत्वाभिघानात् तत्नैव च सक्तिग्रह्ावबोधनव्यवघानेनैव विशेष- वाक्यार्थबोधकत्व पदानामादेयम्।

1. शो. वा. p. 536. 2. ऋो. चा. p. 896. 1. छो. वा. p. 546.

२०६ वेदान्तकौमुदी अमिहितान्वयवादे शाब्दबोघप्रकार: २०७ पदाच् पदार्थमात्रज्ञानं, सक्रत्यनुरोधादन्वितज्ञानं वा न तावत् प्रमा, प्रमाणान्तर- वाक्यार्थमितये तेषां प्रवृत्तौ नान्तरीयकम् । दृष्टारथत्वादज्ञाते सक्कतिग्रहायोगात्। नापि विपर्यासो, बाधवैधुर्यात्। न च संशयः, कोटि- द्वयविकलत्वात। नापि च विकल्पो निर्वस्तुकत्वाभावात्। अतः स्मृतिरेव। तेनान्वित- पाके ज्वालेव काष्ठानां पदार्थप्रतिपादनम् ।।"1

प्रमा व्यवधानेनैव शब्दस्य चाभिघाव्यापारोऽपि न विभुद्रव्यस्य परिस्पन्दः । इत्युक्तत्वाच्च स्मृतपदार्थानां वाक्यार्थधीहे तुत्वेऽपि नैवाभिधाव्यापारान्तरम्। "वर्णात्मनस्तु ये शब्दा नित्याः सर्वगतास्तथा। ननु यदापि पदाभिहितानां पदार्थानामाकाङकषादिवशादन्वयबोघकत्वम्, तदापि पृथगुद्रव्यतया ते हि न गुणाः कस्यचिन्मताः ॥" पदानां पदार्थबुद्धिसामर्थ्य पदार्थेषु च वाक्यार्थबुद्धिसामर्थ्याघानसामर्थ्य कल्पनागौरवाय। इति विभुद्रव्यत्वस्वीकाराच्च। गुणपक्षेऽप्येवम्। नापि प्रयत्नोऽचेतनत्वात्। अतः शब्द- न, एवं वदतोऽपि पदार्थानां सवार्थ इतरस्मिंश्च तदन्वये सामर्थ्यकल्पनात् तदस्त्येव इति विज्ञानमेव पदार्थस्मरणजननशक्त्युपबृदितिम् तस्याभिघाव्यापारः। अतोऽपि पदार्थस्मरण- न दोष पश्यामः । व्यवधानम्। न च सङ्केतग्रहदशायां गृहीतसाहचर्यवशात् पदार्थस्मृत्युपपत्तेः संसर्गधी- "वाक्यार्थो लक्ष्यमाणो हि सर्वत्रैवेति च स्थितिः ।" जननशक्तिरेव शब्दस्याभिघाव्यापारः। तथा सति एतदस्याभिधायकम् इति सक्केत- स्यैवानुदयात् पदार्थस्यापि साहचर्यात् पदस्मारकत्वेन तदभिघानत्वप्रसङ्गात्। तेनान्विताभि- लक्षणया बोधकत्वेन न गौरवशङ्काऽपि। न चैंव अपूर्वार्थत्वभन्र:, लक्षणाया-

घाने पदार्थवाक्यार्थाभिघाव्यापारद्वयप्रसङ्गः, शब्दबुद्धिकर्मणां च विरम्यव्यापारानङ्गी- मर्थापत्त्यवकाशेऽपि तस्या उपक्रमादिवत् तात्पर्यमात्रव्यवस्थापकत्वात् लाक्षणिकशब्दस्या-

कारात्। यदि च संसर्गग्रहोऽपि संसर्गसामान्यस्य तदा पदानां भूयः समभिव्याहार- पूर्वार्थत्वव्याघातात् । यश्च केवलादर्थादर्थो न शब्दस्य कयाऽपि वृत्त्या तात्पर्यात् स एव

लब्घातिशयानां हरीतक्यादिन्यायेन पूर्वसंसर्गविशेषप्रमापकत्वं प्रथमत एवेति नाघिको- चोदनार्थ: । तथा च-

डभिघाव्यापारः। तथाऽपि हरीतकीगुडादीनामिवागृद्दीतसामर्थ्यानामपि यदच्छाप्रयुक्तानां "शब्दप्रामाण्यनिर्णीत्यै पदार्थेभ्यो यथेष्यते। पदानां स्वकार्यकरत्वं प्रसज्येत; अन्यवाक्यार्थसम्बन्धज्ञानाच्चेत् अन्यबोध:, तदा अत्यन्तादृष्टवाक्यार्थप्रतिपतिस्तथोच्यते ॥2 पदार्थान्तरबोघस्यापि प्रसज्ञात्। 'गामानय' इत्युक्ते तुरङ्गिणीबन्धनबोध: स्यात् । तदाहुर्भट्टपादाः :- इति प्रक्रम्य,

"अन्यवाक्यार्थसम्बन्धज्ञानाच्चान्येन गम्यते।1 "भावनादचनस्तावतां स्मारयति लोकवत्।

सामान्यदष्टभ्ृपौ च लभ्यते न विशेषधीः ॥" अन्वयव्यतिरेकाभ्यां प्रत्ययार्थश्र सेष्यते ।।"3

इति। यदा तु वाक्यार्थधीकरणमूतानां पदानाम्- ततश्च भावना भाव्यमाकाडक्षमाणा योग्यतासन्निधानाभ्यां खर्गादिना भाव्येन सम्बध्धते। "न विमुश्चन्ति सामर्थ्य वाक्यार्थेऽपि पदानि नः। "2 'यजे3' इति यागस्य करणत्वेनार्थसिद्धमन्वर्य तृतीयाश्रुतिः स्पष्टीकरोति इत्यादिना

इति पदार्थस्मरणमवान्तरव्यापारः कियाया इवापूर्व, न तदाऽधिकोडमिघाव्यापार: :- सप्रपश्चमुपवर्ण्य- "एवं पदार्थवाक्यार्थसङ्गातैरुपकल्पिताम् । "साक्षादद्यपि कुर्वन्ति पदार्थप्रतिपादनम्। विशिष्टां भावनां प्राप्य वृत्तिर्विधिनिषेधयोः ॥ वर्णास्तथापि नैतस्मिन् पर्यवस्यन्ति निष्फले।। 1. शो. वा. 943. 1. छो. वा. p 900. 2. शो. वा. p. 914. 2. डो. षा. 907, 3. शो. वा. p. 914,

२०८ वैदान्तकौमुदी नैया यिकाभिमतस्य उच्छन्नप्रच्छन्नवादस्य दृषणम् २०९

यद्यप्यन्यैरसस्पृष्टां विधि: स्पृशति भावनाम्। तथाऽप्यशक्तितो नासौ तन्मात्रे पर्यवस्यति ॥ भ्रुतेश्र प्रमाणान्तरेणार्थमालोच्य तत्र वेदवाक्यरचना लोकवाक्यवत् इत्ययं पक्षो न श्रतिसम्मतः । अनुष्ठेये हि विषये विधि: पुंसां प्रवर्तकः । यन्नैयायिका आहु ::- "स्मृत्यनुमितानां शाखानामुच्छेददर्शनात् स्वा- अङ्जत्रयेण चापूर्णा नानुतिष्ठति भावनाम् ।I" तन्त्र्येण स्मृतीनामाचाराणां च प्रामाण्यानम्युपगमात् मन्वादीनाम् अतीन्द्रियार्थदर्शने

इत्याद्यपसदारेण वार्तिक कारैरपूर्वार्थत्वनिर्णयात "अमिना सिश्चेत्" इत्यादौ। तेन प्रमाणाभावादासंसारमनाम्नातस्य वेदत्वव्याघातेनानुमानायोगात् उत्पत्तितोडभिव्यक्तितो-

पदार्थेषु प्रतीतेषु पश्चाद्योग्यतादिवशात्तेषामन्वयप्रमितिः इति वाक्यलक्षणालोचनयाऽपि डभिप्रायतोऽनवच्छिन्नवर्णमात्रस्य निर्थकत्वात्। तत्मात् प्रत्यक्षश्रतिरेव मूल स्मृतीना-

युक्तोडभिहितान्वयः । माचरस्य च। सा चेदानी नास्ति इति शाखोच्छेदः। एवं सर्वोच्छेदे कदाचिदुत्पत्तिः, तेन स्मृतिरिव श्रतिरपि मूलसापेक्षा इति निःश्वसितश्रुतिर्न पौरुषयत्वं प्रतिषेधति इति।

ननु पदार्थानां बोधकत्वे सप्तमप्रमाणत्वप्रसञ्ञ इति चेत्, तुल्यमेतत् यागादि- क्रियायां क्षणभज्ञिन्यां स्वर्गार्थिनः कार्यबुद्धयनुपपतत्या कल्प्यमानक्रियाविलक्षणकार्य एतच्च आचाराधिकरणपूर्वपक्षपातित्वात् तेनैव राद्धान्तेनावधूतम्। तथा हि-

वाक्यार्थपक्षेऽपि। तत्रापि हि पदेभ्यः प्रतीतस्वर्गादिपदार्था एव वाक्यार्थप्रमित्यक्ञम्; "धर्मस्य शब्दमूलत्वादशब्दमनपेक्ष स्ात्; वैदिकशब्दप्रमाणको हि धर्मः ।

अन्यथा यथाश्रुता क्रियैव वाक्यार्थस्स्यात् लिव्गादेरि पदार्थानां शाब्दप्रमाणान्तर्गमोप- अतोऽशव्दं अदृष्टमूलभूतवेदशव्द स्मृतिजातम् 'अष्टका: कर्तव्या' इत्यादि तस्य न

पत्तेश्च। तस्मात्पदानामेव पदार्थस्मृत्यवान्तरव्यापाराणां स्मृत्यालिङ्गितपदार्थानां वाक्यार्थ- प्रामाण्यमपेक्षितव्यम्। शब्दस्य तावदेकमेव प्रत्यक्ष प्रमाणम्। स च एतेनानवगम्य-

प्रमित्यऋ्वत्वम्, न पुनः पदानां साक्षात्, इत्ययमेव पक्षः साधीयान्। शब्दपरत्ृत्तिनिमितं मानोडस्ति इत्युच्यते। ततोऽपर घर्मास्तित्वमेव निष्प्रमाणकमभ्युपगन्तव्यम्" इति।

तु समन्वयकौमुद्याम् व्यवस्थापयिष्यामः ॥ यथैव धर्मसम्बन्धादर्शनान्न तत्र किश्चिलित्कमुच्यते तथाऽष्टकादिस्मृतावपि। आगमोऽपि नित्यो नोपलभ्यते पौरुषेये च न विश्वासः। दृश्यन्ते ह्यनागमिकानप्यर्थानागमिकत्वा- ध्यारोपेण केचिदद्यत्वे द्यभिदधानाः। न च सर्वेषां स्मृतिप्रणयिनामविगान, येन पौरुषे- ॥ ओम् ।। यागमबलादुपलब्धपूर्वश्रुतिमूलत्वं स्यात्। यदि तु प्रलीनशाखामूलता कल्प्येत, ततः

अथ सूत्रोपातं वेदास्यं शास्त्रं चिन्तनीयम् पौरुषेयत्वापौरुषेयत्वाभ्याम्। श्रति- सर्वासां बुद्धादिस्मृतीनामपि तद्द्वारं प्रामाण्यं प्रसज्येत। यस्यैव च यदमिप्रेत, स

बलात्तावत् अपौरुषेयत्वं प्रतिभाति। तथा हि-"यथाद्रैघासेरभ्याहितात्पृथगधूमा एव तत्पलीनशाखामस्तके निक्षिप्य प्रमाणीकुर्यात्। तस्मात् अप्रमाणम् इति। विनिश्चरन्त्येवं वा अरेऽस्य महतो भूतस्य निःश्वसितमेतद्यद्दग्वेदो यजुर्वेद: सामवेदोऽथ- अत्र राद्ान्त ::- र्वाङ्गिरस इतिहास: पुराण विद्या उपनिषदः श्रोकाः सूत्राण्यनुव्याख्यानानि व्याख्यानानि सर्वाण्यस्यैतानि विश्वसितानि"1 इति बृहदारण्यके श्रयते। विद्या देवजनविद्याः नृत- अपि वा कर्तृसामान्यात्प्रमाणमनुमानं स्यात्। य एव वेदार्थानुष्ठातारस्त

शास्त्रादि, उपनिषदो रहस्योपासनाः, श्रोका ब्रह्मणः प्रतिपादका मन्त्राः, आत्मेतयेवोपासीत एव स्मार्ताचारस्यापि इति प्रमाणमेवानुमानमष्टकादिस्मृतिः । सर्वथा तावन्मन्वादिप्रणीता-

इत्यादिसङ्रहवाकयानि सूत्राणि, तद्विवरणमनुव्याख्यानम्। मन्त्रव्याख्या व्याख्यानम् । समृतयः शेषाणि च विद्यास्थानानि स्वार्थ प्रतिपादयन्त्युपलभ्यन्ते। मन्वादीनां चाप्रत्यक्ष- त्वात् तद्विज्ञानमूलं अदृष्ट किश्चिदवश्यं कल्पनीयम्। सर्वत्रैव चाद्ृष्टकलपनायां तादर्शं इतिहासाद्ष्टविघम् ब्राह्मणम्। ऋगादिः मन्त्रः। तत्रामिधूमदृष्टानतोपादानान्निश्वसित- कल्पनीयम् यद्दृष्ट नापि विरुगद्धि, न चादष्टान्तरमासञ्जयति। तत्र भ्रान्तौ तावत् सम्यडबिन्घशास्त्रदर्शनविरोधापतिः सर्वलोकाम्युपगतदृढपरामाण्यवाधश्। तदानीन्तनैश्व 1. बृ. 2. 5. पुरुषैरपि भ्रान्तिर्मन्वादीनामनुवर्तिता तत्परिहारोपन्यासो मन्वादीनां इत्यनेकाऽदष्टकल्पना। 27

वैदान्तकौमुदी वेदस्यापौरुषेयतया प्रामाण्यसमर्थनम् २११

तथा विप्रलम्मेऽपि विप्रलिप्सुः प्रयोजनम्, लोकस्य च तत्र भ्रन्ति: तस्याध्वयन्तं काल- सान्निध्यमात्रतस्तस्य पुंसश्चिन्तामणेरिव।

मनुवृत्ति: इत्याद्याश्रयणीयम् । उत्पन्नस्य च दृढस्य प्रत्ययस्य प्रामाण्यनिराकरणाद्दृष्ट- निस्सरन्ति यथाकामं कुड्यादिभ्योऽपि देशनाः ॥ विरोघ: । तस्मात् सर्वेभ्यश्चोदनाकल्पना गरीयसी। तत्र हि तावन्मात्रादृष्टाभ्युपगमः । शेषास्तु महाजनपरिग्रहादय: सर्वा अनुविधीयन्ते। संभाव्यते च मन्वादीनां चोदन! एवमाद्युच्यमानन्तु श्रद्दधानस्य शोभते।

पूर्वविज्ञानकारणत्वेन। तदर्थमेवाह-तेनोपपन्नो वेदसयोगस्त्रैवर्णिकानाम् इति। कुड्या दिनिःसृतत्वाच्च नाश्वाशो देशनासु नः ॥

यानि पुनरनुपपन्नवेदसम्भावनानां म्लेच्छादीनामतीन्द्रियार्थस्मरणानि, तेषां मूलविकलपना- किमु बुद्धप्रणीता: स्युः किमु कैश्चिहुरात्मभिः । वेलायामेव चोदना सम्भावनास्पदम् नारूढेति पारिशेष्यादप्रमाणत्वम्। अदृश्यैर्विप्रलम्भार्थ पिशाचादिभिरीरिताः ।।"1

कथ तर्हि मन्वादिस्मृतिमूलभूतचोदना नोपलभ्यते ? अथ रागादिरहितोऽपि भगवान् प्राणिकर्मोपरोधेन विग्रहमादाय महोपाध्याय इव शास्त्रसङकूर्हं कृत्वा वेदान् निर्भय प्रवर्तयति, तेन युक्तो नैयायिकपक्ष: शक्यो निर्वोदुम्। "शासानां विप्रकीर्णत्वात् पुरुषाणां प्रमादतः । निःश्वासश्रतिरपि वत्कारत्वात् सब्रच्छते तथाडपि यथा पूर्वमकल्पयत् अपूर्व व इति कुतो नानाप्रकरणस्थत्वात् स्मृतेर्मलं न दृश्यते ।।" निश्यः १ न च तदीयज्ञानस्य प्रामाण्याध्यवसायोऽपि, येन तेनोपलभ्यार्थ तत्र वाक्य- रचनात् तत्मामाण्यविश्वासः स्यात्। न च तदुक्तस्य पुत्रेष्टयष्टकादेर्दष्टफलत्वात्तदध्यवसायः नानाप्रकरणगतवाक्यसङ्रहणेनाध्ययने च क्रमान्यत्वात् साध्यायविधिविरोध: स्यात्। शव्नुवन्ति हि ते विध्य्थवादान् विवेक्तम्। तत्र स्मृतेर्विध्यात्मकत्वात् प्रकृतितादात्म्या- तदुक्तत्वस्याद्रव्यसिद्धत्वात्। ततो नेश्वरप्रणीतो वेदः। नापि विज्ञानविशेषवत्पणीतस्तादृश- ज्ञानासंभवात्। तदाहुः :- नुमाने लब्घास्पदेऽयवादपूर्वकत्वं निष्प्रमाणकम्। "एवं यैः केवलं ज्ञानमिन्द्रियाद्यनपेक्षिणः । अपि च "वेदोऽखिलो धर्ममूलम्" "स सर्वोडमिहितो वेदे" इति स्वयमेव सूक्ष्मातीतादिविषयं जीवस्य परिकल्पितम् ॥ स्मर्तृभिरात्मा वध्वा समर्पितः । तच्चेदं नियोगतः तत्कालैः कर्तृमिर्बुद्धिपूर्वकारित्वा- दुपलब्घम्। अतः सिद्धं वेदद्वारं प्रामाण्यम्। यद्यपि शाखान्तरेषु विद्यन्त एव श्रुतयः, नर्ते तदागमात्सिद्धयेन्न च तेनागमो विना।

तथाऽपि कस्यां शाखायां का: पठ्यन्त इत्यस्यांशस्य विस्मरणम्। वैदिकत्वमात्रं तु दृष्टोऽतोऽपि न तस्यान्यो नृषु कश्ित्प्रतीयते ॥ "2 प्रामाण्यसिद्धये परिपालयन्ति । तद्विशेषविज्ञानं पुनरनौपाधिकत्वादकर्तव्यमेव। तेन ततो न प्रमाणान्तरेणार्थमुपलभ्य तत्न वेदवाक्यनिर्माणम् इति साम्प्रतम्। स्मृत्यनुमितश्रुतीनां नासत्त्वेनोच्छेद: शक्यते वक्तुम्। कलावपि कलापत्रामादावध्येतृणां वर्गनात्। अत एव आचारोच्छेदोऽपि न शाखोच्छेदानुमापकः। प्रलयं प्रसार्योच्छेद- ननु नित्यसिद्धप्रतिभानपक्षोऽपि न विश्वासाय। तथा हि- करपनेपि न वेदस्येश्वरप्रणीतत्वं सर्वज्ञबुद्धादिप्रणीतत्वं देशनानामिव शक्कनीयं निर्वोदुम्। "न हि तत्रापि विस्रम्मो दष्टोऽनेन कृतोऽथवा।

यत आहु ::- सर्वदा चापि पुरुषाः प्रायेणानृतवादिन: ।

"रागांदिरहिते तस्मिन्निर्व्यापारे व्यवस्थिते । देशनाऽन्यप्रणीतैव स्यादते प्रत्यवेक्षणात् ।। 1. शो. वा. 1. 2. 140. 2. इलो. वा. p. 88

२१२ वेदान्तकौमुदी वेदस्य सर्गेपि पुरुषस्वातन्त्र्यप्रतिषेध: २१३

यथाऽडद्यत्वे न विस्रम्भ: तथा कालान्तरेऽप्यभूत्। अत्र समाधि: :- यथैव खलूच्यते- स्वम्रादिज्ञानवच्चापि प्रत्ययोऽस्यागमार्थयोः ॥ लिडादीनां तु नित्यत्वान्नित्यमनुच्चारितश्रुत्यनुमानकरणमविरुद्धम् इति, नित्यस्य भवेदिति सशक्कानां प्रामाण्यं युज्यते कथम् ॥। "1 लिडा। देर्नित्यश्रतिमूलत्वम्, तथैव श्रतीनां नित्यत्वेऽपि नित्यब्रह्ममूलत्वं कस्मान्नोच्यते ?

ब्रह्मस्वरूपज्ञानस्य च प्रमाणाप्रमाणसाधारणत्वात्। अथ व्यवस्थितं कल्पान्तरीयस्मरण- किश्न येऽपि वर्णानां नित्यत्वमास्थिषत तैरपि पदादीनामनित्यत्वमभ्युपेतव्यम्। मास्थीयते, ततो निराशङ्कतया प्रामाण्यं युज्यते ; तर्द्यागमस्मृतिवत् तदर्थस्मृतेरपि दुर्वारत्वात् अर्थमुपलभ्य विरचनापक्षप्रद्वेषो वृथैव भवतः । यतः "यो ह्यनुच्चरित शब्दं आनुपूर्व्यवन्तो हि वर्णाः पदम्, पदानि चानुपूर्व्यवन्ति वाक्यम्। वाक्यानि चानुपूर्व्यवन्ति प्रकरणम्, प्रकरणानि चानुपूर्व्यवन्ति शास्त्रम्। व्यक्तिधर्मश्रानुपूर्व्य न वर्णघर्मः । वर्णानां गृह्ात्यर्थेऽस्य का कथा"। किश् नैयायिकपक्षादपि हीनोडयं पक्षः । नित्यानां विभूनां च देशतः कालतो वा पौर्वापर्यायोगात्। व्यक्तिश्चानित्या इति कथ

"पुमांस्तावत्स्वतन्त्रः स्यादर्थग्रहणवादिनाम्। तदुपगृहीतानां वर्णानां नित्यानामपि पदता नित्या। पदानित्यतया च वाक्याद्यनित्यता

आगमप्रतिभाने तु पारतन्व्यं द्वयोरपि ॥ "2 व्याख्याता। तस्मान्नृत्यानुकरणवत् पदाद्यनुकरणम्। यथा हि यादशं गात्रचलनादि नर्तकः करोति तादृशमेव शिक्षमाणाऽनुकरोति नर्तकी, न तु तदेव व्यनक्ति। एवं भवत्पक्षेऽपि वेदस्य पारतन्त्र्यं सममिति चेन्न ; यादृशीमानुपूर्वी वैदिकानां वर्णपदादीनां करोत्यध्यापयिता तादशीमेवानुकरोति माणवको

अनेकपुरुषस्थत्वादेकत्रैव च जन्मनि। न तु तामेवोच्चारयति ; आचार्यव्यक्तिभ्यो माणवकव्यक्तीनामन्यत्वात्। तस्मात् नित्या-

ग्रहणस्मरणाद्वेदे न स्वातन्त्र्यं विह्न्यते ।।"8 नित्यवादिनां न लौकिकवैदिकपदवाक्यादिपौरुषेयत्वे विवाद: केवलं वेदवाक्येषु पुरुष- स्वातन्त्यास्वातन्त्ये विप्रतिपतिः। यथाहुः :- उपाध्यायेश्वरयोरपि न साम्यम्- "यल्तः प्रतिषेध्या नः पुरुषाणां स्वतन्त्रता"

"अन्यथाकरणे चास्य बहुभ्यः स्यान्निवारणम्। इति। ननु "स्ाध्यायोऽध्येतव्य" इति परतन्त्रं वेदाध्ययनम् श्रयते, आचार्याधीनो एकस्य प्रतिभानन्तु कृतकान्न विशिष्यते॥ "4 वेदमधीष्व इति च। अतो वेदाध्ययनं प्रत्यस्मादृशगुरुशिष्यपारम्पर्यमविच्छिन्नं वेदस्या-

काळमेदेषु सम्प्रदायप्रवर्तकैकपुरुषवदीश्वरस्य प्रवर्तकत्वम् इत्यपि नाशङ्कनीयम्। नादितां गमयति। ब्रह्मणश्च पूर्वसर्गानुसारेण तादृशानुपूर्व्यरचना न प्रमाणवती; घुणाक्षर- न्यायस्य व्यभिचारित्वात्। न च सर्वज्ञत्व नियामकम्, अन्यथा विजानतोप्यन्यथो- "अतश् सम्प्रदायेऽपि नैकः पुरुष इष्यते। ्धारणदर्शनाद। ततो न सर्वथा वेदसर्ग इति स्वीकार्यम्। बहवः परतन्त्रा: स्युः सर्वेऽप्यद्यत्ववन्नराः ।।" ननु वषयागदानब्रश्महत्यादयोर्ऽर्थहेतवो ब्रश्मविवर्ता अपि न सर्गान्तरे विपरीयन्ते।

सस्मादपुरुषतन्त्र एवानादिनिधनो वेद इत्यास्थेयम् । न हि जातु कचित्सर्गे ब्रह्हत्याऽर्थहेतुः, अनर्थहेतुश्वाश्वमेधो भवति अग्निः क्वेदयति आापो दहन्ति इति। यथाऽत्र सर्गे नियतानुपूर्व्य वेदाध्ययन अम्युदयनिशश्रेयहेतुः ; अन्यथा तदेव वाग्वज्रयाऽनर्थहेतुः । एवं सर्गान्तरेष्वपि इति तदनुरोधात् सर्वज्ञोऽपि 1. लो. वा. 2.145. सर्वशक्तिरपि पूर्वसर्गानुसारेण वेदान् विरचयन् न स्वतन्त्र:, नैवम् ; एवमपि 2. ो. वा. 2.148 8. मो. वा. 2. 149 कश्पनादनवच्छिन्नगुरुशिष्यपारम्पर्याश्रयणस्यैव युक्ततवात्। यतो ब्रह्महत्यादिफलं वेदैक- 4. 4. 2 150 प्रमाणकम देशादि मेदेन मेषजादिवीर्यविपाकवत् सर्गान्तरेऽप्यन्यथाप्युत्मेक्षेत।

₹१ 8 वेदान्तकौमुदी ईशस्य सर्वज्ञर्वोपपादनप्रकार: २१५ चैत्य वन्दनादिवच साम पि सर्वज्ञबुद्धेन सर्गान्तरानुसारेणैव विरचितत्वात् तत्साघन- भावस्य तदेकप्रमाणत्वात् वेदवदप्रतिबन्ध प्रामाण्यं केन वार्यते?। इति वेदादेवावसीयते। सर्वप्रकाशनसमर्थनशब्दोपादानभावात् सर्वज्ञं ब्रम्म इति

अत्रोच्यते :- सर्गप्रलयौ तावत् असाधिषाताम्। प्रलये च सम्प्रदायोच्छेदस्या- चाभियुक्ताः। मायावृत्तिभि: सर्वं वेतति इति वा सर्वज्ञ ब्रह्म। अस्मिन् पक्षे न सदा सर्वज्ञत्वम् इति न युगपद्दैताह्दैतवृत्तिविरोधः । सत्यसक्ल्पत्वादेव च यथार्थप्रतिभा । वश्यकत्वात्। अतः "घाता यथापूर्वमकल्पयत्" इत्यादिश्रुतिप्ामाण्यानुसारेण वेदेश्वरयोः पारतन्व्याभ्युपगमो युक्त एव विधे:। गुरुप्रसादलभ्यत्वं चाध्ययनस्य फल एवोपयुज्यते तस्मान्निःश्वसितश्रुतेर्वेदाख्यशास्त्रं यथोपपादितापौरुषेयभावं युक्तम् ब्रह्मणि मानम् । ईश्वरस्य च फलासंसर्गत्वात्। न च एकस्य प्रतिभानेऽनाश्वास इति युक्तम्, नित्य प्रत्यक्षवादिनां न वर्तमानकाले भूतानागतयोः प्रत्यक्षता वर्तमानवत् इति नैकविध- पुराणाद्युपदिष्टविप्लिप्सापूर्वक चैत्य वन्दना दिवाक्येष्वेव तस्याप्रतिबन्धत्वात्। अत एव प्रत्ययेन सर्वज्ञत्वं सक्कच्छेत। वर्तम।नसर्वज्ञत्वं च सर्गात् प्राडन सम्भवति इति सर्गो- न तेषां वेदतुल्यतापि। सर्गादिभुवां च प्रजापतिदेवर्षीणां धर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्यसङ्मानामु- डप्यबुद्धिपूर्वकः प्रसज्येत। करणविशेषस्य चाभावादेव नियामकस्य विप्रकृष्टसन्निकृष्टार्थ- पपद्यते स्वरूपावधारणम्, किमयं विप्रलम्भकोऽन्यथा वा इति। तत्न विप्रलिप्साद्य- साधारणज्ञानस्य कुतः प्रत्यक्षसंज्ञा, मानन्तरसज्ञैव कुतो न भवेत्। प्रमाणविशेषत्वानि- स्मरणान्नावकाशोऽनाश्वासस्य। अत एव स्वम्नप्रत्ययवदागमप्रत्ययोऽस्य नैकान्तेन रूपणे च "कृत्स्नः प्रज्ञानघन" इति श्रुतेः नित्यज्ञानस्य आत्मरूपतैव इत्यस्मत्पक्ष विश्वासाय प्रामाण्यस्य इति व्युदस्तम्। सत्यसङ्कल्पत्वेन यथावत्पतिभानसम्भवाच्च । पूर्वानुसारेण विरचनादेव चाध्यापकादिवन्न तदुक्तत्वमात्रेण प्रामाण्यम्, येन तदुक्तत्व- एव रमणीयः । क्रमविशेषवर्णात्मकवेदतदर्थयोश्च युगपदाविर्भावान्नार्थज्ञानपूर्विका भगवतो

प्रामाण्ययोरन्योन्यापेक्षण परेषामिव। वेदसृष्टिः। वेद एव च यथोक्तलक्षणब्रह्मतत्त्वावेदनभरं सोढुं क्षमते। तस्यापुरुषतन्त्रस्य निर्देषत्वेन निरक्कशप्रामाण्यात्। यथा हि- परमते च वेदस्य बोधकत्वमनुपपन्नमेव। तथा हि टीकाकारमते तावत् :- उपलब्घिघर्म एव क्रमो वर्णेषु समारोपणीयः । अतः क्रममात्रस्य वर्णमात्रस्य वा कर्पररेणुरमणीयपयांसि यस्या वेदशब्दानर्हत्वाद्विशिष्टप्रत्ययाभावाच्च अविवेकमात्र वेद इत्यर्थावबोघो न स्यात्। आकाशकाचकलशीमपि वा अयामति। (?) अन्यथाख्यातौ पुनर्विशिष्टप्रत्ययमात्रत्वाद्विशिष्टार्थाभावाद्विज्ञानातिरिक्तो वेदो न स्यात्। ब्रह्माण्डमण्डलकरण्डधृतां धुनीन्ता- न च उपलब्धिकरमोपलक्षितवर्णो वेदो न विशिष्ट इत्ति युक्तम्, क्रमविशिष्टवर्णप्रत्ययस्य माशंसते खलु महेश्वर एव वोढुम् ।। प्रत्यक्षत्वात्। अनिर्वचनीयवादे पुनर्विशिष्टार्थ प्रत्यययोर्भावाद्विज्ञानव्यतिरेकेणार्थस्या- निर्वचनीयत्वैडपि अर्थक्रियासमर्थतया तुच्छव्यावृत्तसत्त्वाभ्युपगमादस्त्येव अर्थाववोघ- यद्वेदाः प्रतिजानते प्रतिपदन्तात्पर्यपर्यायतो समर्थो वेदः। स्वतन्त्रेश्वरवादिनामपि तस्य सर्वज्ञत्वम् यथासिद्धसर्वप्रकाशन एवोपयुज्ते ब्रह्मैकं बहुजिह्ममोहनिवहच्छेदाय वेद्यं बुघैः। नो पुनरन्यथामूतविरचनाय । अन्यथाभूतविरचने च सेच्छानिर्मितत्वात् नियतस्वरवर्ण- प्रेक्षावांस्तदपास्य हास्यपदवीं तत्त्वान्तर को भजेत् शिक्षादिविनयनिबन्धनं मन्वादिवाक्येष्विव प्रत्यवायकीर्तनं न स्यात्। अर्थज्ञापनस्यैव प्रावारीयति कम्बलं परिमलस्त्रिग्घोऽपि कः कामुकः॥ विवक्षितत्वात्। अतो यथावस्थितमनुसृत्योच्चारयति भगवान् अध्यापक इव इति न विशेष पश्याम: प्रक्रियान्तरस्य। सर्वज्ञत्वमपि "यः सर्वज्ञः सर्ववित्" इति सामान्य- वेदो मानमवादि वादिकरिणा व्यासेन योडयं स्वतो रूपेण, विशेषरूपेण च स्वरूपचैतन्यव्याप्तमेव सर्व सर्वास्ववस्थासु इति ब्रह्मण्यत्र विमानमङ्क वद किं मान न वेति स्फुटम्। "तमेब भान्तमनुभाति सर्व तस्य भासा सर्वमिंद विभाति" सर्वज्ञोऽपि परीक्ष्य यं स्वमकुटे चक्रे कलानां निधिं किं तस्याद्य सदाऽवदातसह जज्योतिष्मतश्चिन्त्यताम्।।

२११ वेदान्तकौमुदी

तस्मात् सर्वमनाकुलम् । ॥ श्रीरस्तु ।

शशिखण्डशिखण्ड मण्ड नण्डवलव्या लण्डवरण्डपीडितम्। गरुडध्वजण्डिकाद्वय्ययो कलहव्रीडविडम्बन नुमः ॥ (१) अथ चतुर्थोडध्यायः ॥

-: 0 :- इति

श्रीमत्परमहंसपरित्राजका वार्यश्रीमदद्वयाश्रमपूज्यपादशिष्यस्य भगवतो शास्त्रप्रमाणकम् ब्रह्म इत्यम्यधायि। अत्र चोदयन्ति कार्यार्थविषयमेव श्ब्द प्रमाणमज्गीकुर्वाणा :- न शब्दप्रमाणगोचरो ब्रह्म इति। तथा हि-कार्य तत्फलज्ञानं वा रामाद्वयस्य कृतौ वेदान्तकौमुद्यां तृतीयोऽध्यायः समाघ्ः ॥ प्रवर्तकम् इति वृद्धमीमांसकाः। इष्टसाघनज्ञानं रागो वा तथा इति वेदान्तितार्किकाः। लिडादिशब्दः तद्वयापारो वा प्रवृत्तिबीजम इति भावनावादिनो भाट्टाः । लिडादि- ー :0※0: ー शब्दातिरिक्तः शब्दोऽभिधातद्वयापारो वा तथा इति वैयाकरणादयः, तल्र भाट्टानां शाब्दव्यवहारे शब्दभावना तावत् सर्वत्र प्रवृत्तिनिमित्तम्। तत्राभूतार्थप्रादुर्भावफलं करोत्यर्थमात्रं भावना । तथा हि- सिद्ध कर्तृक्रियावाचिन्याख्यातप्रत्यये सति। सामानाधिकरण्येन करोत्यर्थोऽवगम्यते ॥ इह केभ्यश्चिद्धातुभ्य: परा तिडि्मिक्तिरुच्चार्यमाणा कर्त्रात्मलाभमेव व्यापार प्रतिपादयति। यथा अस्तिभवतिविद्यतिभ्यः । अपरेभ्यस्तु सिद्धे कर्तरि अन्यात्म- लाभविषयव्यापारप्रतीतिः । यथा यजति ददाति पठति पचति गच्छति इति। द्रव्यमेव विशिष्टशक्तयुपेत प्रचलितात्मतत्व विप्रकीर्णसस्वभाव पूर्वापरीमूत पूर्वावस्थातः प्रच्युत परामवस्थां प्राप्त नानाक्षणव्यासक्तं व्यापारशब्दवाच्यं भवति। तत्र कदाचित् कतुरेव- मवस्था प्रतीयते। कदाचित् सिद्धे कर्तर्यन्यस्य। तद्यदा कर्तुरेवैषाऽवस्था भवति तदा असौ स्वयमेवान्यस्मादात्मलाभमपेक्षमाण परनिष्पत्ताकव्याप्रियमाणत्वात् न करोतिशब्दवाच्यतां भजते। यदा तु लब्घात्मलाभोऽन्यत्र व्याप्रियते, तदा करोति इत्येवमपदिश्यते। तथा च किं करोति ! पचति; किं करोति ? पठति; किं करोति? गच्छति; इति सामान्य- विशेषरूपेण सामानाधिकरण्यप्रयोगो दृश्यते। न तु किं करोति भवत्यस्ति च इति प्रयुज्यते। तस्माल्लब्घात्मककर्तुर्व्यापारवचनानि करोत्यर्थवन्त्याख्यातानि। तत्र च क्रियमाणेन केनचिदवश्यं भवितव्यम्। कुतः ?

1. मी. वा. 2. 1. 1, 28

२१८ वेदान्तकौमुदी शब्दभावनायाः लिडादिवाच्यत्वोपपतिः २१९ करोति: क्रियमाणेन न कश्चित् कर्मणा विना। व्यतिरिक्तशब्दविशेषाभिधेया विधिप्रतिषेधभूतभविष्यद्वर्तमानादयः प्रतीयन्ते। तथा च सर्वत्र भवत्यर्थस्य कर्ता च करोतेः कर्म जायते।। सामान्यतः करोत्यर्थोडवगम्यते। किं करोति ? पचति। किमकार्षीत्? अपाक्षीत्। नित्यन्न भवनं यस्य यस्य वा नित्यभूतता। किं करिष्यति ? पक्ष्यति कि कार्य? पचेत्, किन्न कुर्यात्, न पचेत् इति। न तत्स्यात् क्रियमाणत्वं खपुष्पाकाशयोरिव । य एव हि वृत्तभवनःसम्भावितभावनो वाडन्येन प्रयुज्यते स एव क्रियमाणत्वेन तथाऽर्शात्मिकायां भावनायां लिडादिशब्दानां यः पुरुषं प्रति प्रयोजकव्यापारः Sवघार्यते, नान्य: स द्वितीयः शब्दघर्मोडभिधा भावना विधि: इत्युच्यते, सा च शाब्दी भावना। शब्द- कर्तृकार्यज्ञानभाव्यनिष्ठा शब्दज्ञानकरणिका सम्बन्धज्ञानसंस्कारेतिर्कतव्यताका सर्वशब्दा- करोत्यर्थस्य यः कर्ता भवितुः स प्रयोजकः । नामविशेषवती। लिडादिशब्दे तु मिद्यते। सा हि लिडादिकर्तृकार्थभावनात्मकपुरुष- भविता तमपेक्ष्याऽथ प्रयोज्यत्वं प्रपद्यते ।। प्रवृत्तिलक्षणभाव्यनिष्ठा सज्ञानकरणिका स्तुतिनिन्दार्थवादादिज्ञा नेतिर्कर्तव्याता का च प्रयोज्यकतृकैकान्तव्यापारप्रतिपादकाः । समाश्रीयते। लिडादीनां विधिविवक्षया प्रयुज्यमानानां चेतनविषयप्रयोगत्वात् पुरुष- ्यन्ता एव प्रयुज्यन्ते तत्प्रयोजककमसु ॥ प्रयत्न: पुरुषार्थमाव्यनिष्ठो घात्वर्थकरणको लोकवेदोचितेतिकर्तव्यताकोऽर्थभावनालक्षण: भावयति क्वेदयति इत्याद्याः। शक्तय: सर्वभावनां नानुयोज्याः स्वभावतः । तत्र स्वाभिधेयार्थभावनाज्ञानजनको लिडादिव्यापारः स्वाभिधेयार्थभावनामप्युत्पाद- तेन नाना वदन्त्यर्थान् प्रकृतिप्रत्ययादयः । यति इति भेदः। कथ? लिडादिश्रवणानन्तरं प्रवृत्तिदर्शनात् शब्दमात्रस्यागृहीसम्बन्धस्या- एवं करोत्यर्थद्वारेण सर्वाख्यातेषु भावयत्यर्थसिद्धिः । प्रवर्तकत्वात् प्रवृत्तिहेतुं कश्विदर्थमभिधाय शब्दः प्रवर्तयति इति गम्यते। तत्र शाब्द- भावनातिरिक्तकार्याद्यमिधाने शाब्दभावनाभिधाने च कल्पनागौरवात् तामेवाभिधाय अर्थ- तेन भूतिषु कर्तृत्व प्रतिपन्नस्य वस्तुनः । भावनां प्रवृति जनयति इति परिशेषार्थापततिभ्यां कल्प्यते। ततश्रार्थभावना भाव्यनिष्ठा प्रयोजकक्रियामाहुर्भावनां भावनाविदः ॥। शब्दभावना केवलं तदर्था न भाव्यनिष्ठा, प्रवृत्तिजनकत्वस्य प्रमाणसिद्धत्वात्। अभिधान- अभिघाभावनामाहुरन्यामेव लिडादयः । जन्यं शब्दभावनाविषयज्ञ नं प्रवर्तकज्ञानत्वात् प्रवृत्तिलक्षणभाव्यनिष्पादनद्वारेण शब्द- अर्थात्मभावना त्वन्या सर्वाख्यातेषु गम्यते'॥ भावनायाः करणतामश्रुते। अंशत्रयसहितार्थभावनाविषयस्तु तिनिन्दार्थवादविज्ञानस्यापि तत्रार्थभावना पुरुषस्य सामान्यविशेषात्मकव्यापाररूपा सामान्यावगमपूर्वको प्ररोचनद्वारेण प्रवृत्तिहेतुत्वात् शब्दभावनां प्रति इतिकर्तव्यतात्वावघारणाभावे कथ व्यापारविशेषावगमश्च। कर्ता च व्यापारवान् भावनाव्यापारानुपपतिगम्यः । स यत्र प्रवुत्तिजनकत्वम्। स च परिशेषार्थापतिभ्यां स्वाभिधेयमनुवदति। तदेवमंशत्रयसहिता प्राधान्येन गम्यते, तत्र तत्सङ्गया वचनार्थो यथा 'करोति' इत्युक्ते एक इति लभ्यते। शब्दभावना शाब्दव्यवहारे प्रवृततिहेतुः । यत्र कर्म प्राधान्येन गम्यते पच्यत इत्यादौ, तत्र कर्मसङ्गयैव वचनार्थः। कर्ता तु अथ शब्दभावना कर्तुः स्वात्मनि प्रवृत्तिहेतुतया प्रतीयते न प्रतिपत्तिपर- देवदत्तेन इत्यादितृतीयया गम्यते, न तत्सङ्ग्या वचनार्थः । यदा हि सर्वाख्यातवर्तिनी शब्दार्थतया साऽनुमीयेत। ततस्तस्याः शब्दार्थत्वावधारणाभावे कथ प्रवृत्तिजनकत्वम्। करोतिधातुवाच्या पुरुषव्यापाररूपा भावनाऽवगता भवति तदा तद्विशेषाः सामान्याख्यात- न च परिशेषार्थापतिभ्यां स्वामिधेयामिधानमवगम्यते; लोकसिद्धकार्यानुमानेनैवान्यथा- सिद्धेः, एकस्य शब्दस्य शज्दार्थभावनामिघेयद्वयकल्पनागौरवाच्च। अतो न भावनावादो 1, मी. षा. 2.1,1 2 मी. वा. 2. 1. 1, युक्त: ।

२२० वेदान्तकौमुदी लिडादीनां शब्दभावनाभिघायित्वव्यवस्थापनम् २२१

अत्रोच्यते-स्तनन्धयस्यापि "एहि स्तनं पिब वत्स" इति जननीवचन- माकर्णयतो यद्यय शब्दो मां स्तनपानं प्रति प्रयोजयति इति विज्ञानं नाभविष्यत् न हि तदानी बलवदनिलसलिलौघनुद्यमानस्येवेच्छाऽपि तत्र प्रवृति प्रति पुरुषस्य। अतो-

नाकरिष्यत् प्रवृत्तिमपि इति शब्दभावनेति विशेषनामापरिज्ञानेपि स्वरूपावधारणस्यानप Sविषयादौ प्रवृत्तेरनियमो न स्यात्। ज्ञापकश्च स्वरूपतत्कर्मसम्बन्धविषयज्ञानमपेक्षते,

वादात्। कार्य च प्रेरणैव चेन्न विवादः। प्रवृत्तिलक्षणं च कार्य प्रेरणसापेक्षमेव। न तु कारकः। लिडादिस्वरूपं च प्रवृत्ते: कारकम्। ततो वाय्वादिनुदमानस्येव प्रवृत्ति-

प्रेक्षावतः शब्दव्यापारप्रवृत्तिभ्यां विलक्षणकार्यस्य बालेनाविज्ञातत्वाच्च पर्यनुयोग: तवैवा- विषयादिसंविदाश्रयणं न स्यात्। न चाभिधायकत्वेनाज्ञापकस्य केवलं कारकस्य

ड्यम्। प्रेरणासामर्थ्याच्च्ावगम्यमानमिष्टसाधनं न वाक्यार्थः। तदाहुर्विधिविवेके शङ्कध्वने: प्रवर्तितव्यम् इत्युपयुक्तस्वरूपसंबन्धसंविद एव प्रवर्तन्ते नेतर इति तत्र व्यभिचारः । मण्डनमिश्रा: :- "साधने पुरुषार्थस्य सङ्गिरन्ते त्रयीविदः । अनभिधायकोऽपि शङ्कध्वनिर्न प्रवृत्तौ कारकः अपि तु प्रवृत्तिहेतुमभिप्राय-

बोध विधौ समायत्तमतः स प्रविचिन्त्यते ॥"1 विशेषमनुविधेयस्यावगमयन् ज्ञापक एव इत्यव्यभिचारात्। न च प्रवृत्तिकारकोडपि लिक्कादि: प्रवृत्तिविषयमवगमयति ; प्रबलपवनेरितस्येव परतन्त्रप्रवृत्तौ वेदस्यानङ्गत्वाव्। इति। "अनुमेया तु कर्तुरिष्टाभ्युपायता"2 इति उदयनेनाप्युक्तत्वाच्च। न च न च कारकोऽपि प्रायेण अहिदंश: ज्ञानमपेक्षत इति व्यभिचारः ; शङ्काविषेणापि मरण- वक्तुरभिप्रायो विधिः, 'कुरुष्व' इति शब्दोपातपरेरणापरिहाण्या तदनुमेयाभिप्रायविधि- दर्शनेन विज्ञानस्यैव तत्र कारणत्वात्। बालादीनामपि प्रागभवीयवासनाप्रबोधादहिदंश- कल्पनाऽसंभवात्। अतःप्रेरणायाः प्रमाणसिद्धत्वात् नामिघेयद्वय कल्पनागौरवम्। अतो विज्ञाने सत्येव मरणम्। प्रत्ययमात्ात् प्रकृतिमात्राच्चार्थप्रतीतेरनुत्पत्तेः प्रकृतिप्रत्यययोः भावनापक्ष एव रमणीयः । सहाभिधानात् समभिव्याहृति: स्यात्, नान्यथा ;

ननु शब्दमावना नाम शब्दस्वरूपमेव इत्यनुपपन्नम्, भावार्थतया हि प्रमाण- तथा हि-प्रकृत्यर्थानुगताद्वा एको द्वौ बहव इति प्रकृत्यर्थद्योतनाद्वा १ यथा त्वात् अनियमात्मवृत्तेः संविदाश्रयात् समभिव्याहतेः शाब्दो न विधिः, कार्यकल्पनात् कुमारी इति डीप प्रत्ययः स्त्रीत्वं द्योतयति । प्रकृत्यर्थसम्बन्ध्यर्थान्तराभिधानाद्वा? यथा प्रमाणं हि शब्द: प्रतिज्ञायते-चोदनालक्षणोडर्थो धर्म इति। बोधकं च प्रमाण- पचति पाचक इति। अवाचकस्य तु लिडादे: प्रवृत्तिकारकस्य न समभिव्याह्यारो युक्त:, मबाधितानधिगतासन्दिग्धार्थप्रमाजनकम्। तत्र प्रवृत्तेहेंतु कश्चनार्थातिशयमवगमयन्नेव सहाभिधानाभावात्। शब्दश्रोदनार्थत्वेन प्रमाणतामश्रुते। शब्दस्वरूपविधिवादिनस्तु मते स्वयमेब प्रवृत्ते- रपमायाः कारकः सवां प्रमाणतामपजद्यात्। अपि चाक्षतफलेषु स्वर्गादिफलाध्याहारः, आरादुपकारकल्पना समिदादौ, श्रुतानामपि पुरुषविशेषणतया स्वर्गादीनां फलत्वाध्यवसाय इति सर्व एष महिमा विधेः। कथ तर्हि "चोदनेति क्रियायाः प्रवर्तकं वचनम्" इति च "विधिना त्वेक- स च शब्दस्य विधिभावेऽनुपपत्रः । न हि तदा शब्दादनवकल्पमानं फलं क्रतूपकारं वाक्यत्वात" इति च शब्दस्यैव विधित्वोपदेशः, उच्यते ; बिध्यमिधायकत्वाच्छन्द्रोऽपि च विना किश्चिद्म्यते, यच्छन्दादवगत फलादिना विनाऽनुपपद्यमान फलादिकल्पनाबीज तथा व्यपदिश्यत इति। शब्दस्वातन्त्रये च पुंसः प्रवृत्तौ, नियोगतोऽवश्यप्रवृत्ति: स्यात् भवेत्। तस्माद्वेतुपश्चकान्र लिडादिशब्द एव विधि: । तथा च "अकुर्वन् विहितं कर्म"3 इति धर्मसूत्रकाराणां च वचनम् निर्विषयं स्यात्। अथाभिधाभावनामभिघायाः शब्दस्य भावनां प्रवर्तनां लिडादयः प्रतिपादयन्ति। एवं च कारकत्वेन यदप्रामाण्यमासज्जितम्, तत् स्वकार्यप्रवर्तनाज्ञापकत्वेन परिहृतम्। 1. विधिवि. p.1 2. म्या. कु. 515. इच्छायाश्रावश्यंभावनियमाभावात् प्रवृत्त्यनियमोऽप्युपपन्नः, प्रवृतिहेतुं बुद्धा पुरुषस्येच्छया 3. मनु. 11. 44. पवृत्तिः। तेन ज्ञापकत्वे सति संविदाश्रयणमप्युपपत्रम्। प्रकृत्त्यर्थानुरक्तपवर्तनाभि-

२२२ वेदान्त कौमुदी शब्दभावनाज्ञानस्य प्रवर्तकत्वविचार: २२३ घायिना च प्रत्ययेन सह प्रकृतेः समभिव्याहारविशेषोऽप्युपपन्रः । शब्दव्यापारश्चाभिहितः इच्छासहकारी प्रवर्तयति इति कार्यकल्पनाऽप्युपपन्नेति प्रवृत्तिज्ञानं प्रति सामर्थ्यमात्रमुन्नेयम्। नैवमपि सर्वशब्द्ानां यथास्वममिधेयेष्वमिधा-

नैतत् सारम् ; तथा हि- व्यापार इति घटादिशन्देभ्योऽपि प्रवृत्तिपंसज्ञात्। न च लिडादर्थभूतः प्रैषादिरेव विधि:, अपौरुषेये वेदे तदसम्भवात्। अतो न भावनानिर्णयः ।

अप्रवृत्ते: फलायोगाद्रूपोक्ते व्यापृतिश्रुतेः ॥" अत्र वदाम: :- शब्दस्य प्रवर्तनालक्षणो व्यापारः प्रैषादिः न सम्भवति अचेतनत्वात् इत्येततावन्र सम्भवति। प्रयोज्यचेतनद्वारेण तत्सम्भवात्। अन्यथा श्रतेर्लिडादिशब्दस्य व्यापृतिः प्रवर्तनालक्षणो व्यापारो विधिन भवति, कुतः? प्रयोगा- लिडादेरविघायकशब्दता न स्यात्। वदन्ति स्म च भट्टाचार्या: :- निरूपणात्। न हि प्रेषणाऽध्येषणाऽभ्यनुज्ञानलक्षण: शब्दस्य प्रयोगो व्यापारो निरूप्यते, शब्दोच्चारणानन्तरमुपलभ्यमानस्यापि तस्य पुंधर्मत्वात्। न च वाच्यम्-यथा कारीषो- "यद्यपि चाचेतनत्वान्न लिडादिष्वेवंविधप्रयोजकत्वं सम्भवति, तथाऽपि डभिरध्यापयति इत्यध्ययनप्रवृत्तौ समर्थ शीतापनोदमध्येतुर्भावयन् कारिषाग्निरध्ययने पुरुषस्य प्रयोजकस्य प्रयोज्यत्वानुपपत्तेः तद्गतचैतन्यद्वारेण विधायकानां प्रयोजकता। प्रवर्तयति पुरुषम्, एवं लिडादयोऽपि प्रवृत्तिसमर्थ कश्चिदुपकारं पुरुषस्याचरन्तः यदि चैवं न कल्प्येत, नैवैष विधायकव्यपदेशो भवेत्। तद्धतचैतन्यद्वारेण इत्येवं स्वव्यापारेण प्रवर्तयिष्यन्ति इति; प्रमाणान्तरेण तदुपकारानुपलब्धेः ; शब्दस्य च वदद्विश्र शब्दप्रयोगे तद्यापारे सत्यपि पुमान्न प्रवर्तेत स्वाम्यादाविव शाब्दानर्थपाप्त- सम्बन्धबोघसापेक्षत्वात् तत एव सम्बन्धिनोरडर्यस्य प्रतीतौ परस्पराश्रयप्रसङ्गात्। परिहाराद्यनुविधानकारणाभावात् इति चोद्यमपास्तम्। दृश्यते चाधिकारिणो विधायक- शब्दश्रवणमात्रात् स्वास्थ्यपच्युतरूपा प्रवृतिः, न शब्दमात्राकर्णनात्। तेन गम्यते स्यान्मतम्-पवनादिरिव लिझ्वादिः प्रेरयति पुरुषं; किं मानान्तरव्यापारत्रहणेन प्रवर्तनाव्यापारः। न च प्रवर्तनाव्यापारमुत्पाद्य तदभिधाने तदाधारस्वरूपाभिधानम्, इति मैवम् ; तथा हि सति तद्वदेव प्रव्तकत्वोपपत्ते: व्यापाराभिधानस्य वैयर्थ्यात्, तस्य शब्दैकगम्यत्वेन सङ्गतिग्रहात् बोधकत्वम्, बोधकत्वे च सक्जतिग्रह इति पूर्वो क्ता प्रमाणत्वादिदोषप्रसङ्गाच्। शब्दप्रयोगे तद्यापारे सत्यपि न पुमान् प्रवर्तते। न परस्पराश्रयश्च स्यात् इति वचनीयम् ; अर्थाबोधकत्वेऽपि श्रोत्रादेः शब्दादिबोधकत्वाज्गी- हि सर्वस्मिन् प्रवर्तयति प्रवृत्ति: प्रेक्षावताम् अपि तु अनुविधेये। न चार्थानर्थप्राप्ति- कारात् शब्दस्वरूपस्य च प्रमाणान्तरादप्यवगमात्, परस्पराश्रयत्य च नियोगादिवादेऽपि परिहारादयनुविधानकारण सवाम्यादाविव शब्दे समस्ति। न च फलप्राप्तिरनुविधान- तुल्यत्वात्, यथाकथश्चित् समाधानस्यास्मन्मतेऽपि सम्भवाच। अतः प्रवर्तनाव्यापारस्य कारणम् ; तथा सति फलात् प्रवृत्तेः प्रवर्तनावैयर्थ्यात्। स्वव्यापारेण कृतेनावभासितेन भावनारत्वं युक्तम् । शब्दे प्रवर्तयितरि फलावगमायोगाच्च। आपे हि सप्रत्ययकिये हितकामे प्रवर्तयति अन्यथानुपपत्त्या फलावगमः । अथ कर्मपवर्तकमभिमतसाघनताज्ञानं तस्य प्रवर्तना प्रयोजकव्यापारः, तया अथ शास्त्रत्वेन फलावगमः, शासनाद्धि शिष्याणां शास्त्रमुच्यते। शासनं च खल्वभिमतसाघने कर्मणि स्वयं दुःखात्मकेऽपि प्रवर्त्यते ; नैनत्। प्रवृत्तिकर्तुः प्रयोजकः सक्केतसमारोपरूपव्यवच्छेदेन हिताहितप्राप्तिपरिहारोपायतत्त्वप्रज्ञापनम्। ततश्र न शास्त्र- प्रवर्तकः सिद्धश्च स भवति। तदिह सिद्ध चेत् कर्मप्रवृत्तेः प्राक् प्रवृत्तर्मावनया भाव्यम्। स्वादेव पुरुषश्रेयोऽघिगतिः, प्राक् फलावगमाच्छास्त्रत्वादेव सिद्धः, फलावगमाच्च शास्त्रत्वे न चात्र सिद्ध गमनस्य भान भवितुमर्हति ; असिद्ध न प्रवर्तकम्। सत एव क्रियातिरिक्तो नियोगो न प्रवर्तकः। तस्यापि साध्यैकस्व्रभावत्वाश्रयगादनियोगप्रत्ययसिद्ध एव प्रवर्तकः। सोऽपि विषयरूपनियोगानिरूपणात् कुतस्त्यः। तस्यापदार्थत्वे वाक्यार्थत्वानुपपत्तेः यदि लिडादिस्वरूप नामिधीयते, ततस्तत् नावगतम् इति तद्विशिष्टव्यापारा- पदार्थस्यैकस्येतरपदार्था[न्वयस्यैव तथात्वात्]नाडप्यसौ वाववार्थः । नापि पदार्थ: प्रत्ययात् तदूपोक्तिप्रसन्नः विनाभिधाभावनां विधिरूपाम्। अथार्थाभिघाव्यापार एव शब्दस्य मानान्तरसिद्धत्वाभावेन सज्जतिग्रहाभवात् लोके। वेदे च 'ऐन्या गार्हपत्यम् उपतिष्ठते'

वेदान्तकौमुदी नियोगस्य लिडर्थत्वनिराकरणम् २२५ इति श्रुत्या लिक़्बाधेन विनियोगे इन्द्रशब्दस्य फलैश्वर्यादिगुणात् गार्पत्ये वृत्ति:, अत्र समाधि ::- सत्यम् ; कर्तव्यताभिधायिनो लिडादय: कर्तव्यता च क्रियाया सहस्रसंवत्सरे कर्मणि च मनुप्यस्याधिकारिणस्तावज्जीवनासम्भवादहर्वाची संवत्सरशब्दः। एब नापूर्वस्य लोकादिनाSवघार्यत्वात् शब्दसामर्थ्यस्य। अत एव च कार्यतया प्रवृत्ति- अथास्ति तादृशो लिडादिपदस्य सामर्थ्यातिशयो येन गृहीतसम्बन्घमपि कतिपय- हेतुत्वेन स्वात्मनि भागान्तरेण विदितत्वात् न अपूर्वस्य ; तस्य मानान्तरागोचरत्वात्। श्रवरण सहकारि जनयति विलक्षणविषयमवबोर्ध, कतिपयश्रवणसमनन्तरं तत्सद्वावात्। उपाधयश्चेन्मानान्तरसिद्धाः नैकस्तेष्वन्वयी प्रतर्तको नियोगाखव्यःप्रमाणान्तरागोचरः । न सान्ये गृहीतसङ्गतयः शब्दाः स्वार्थमभिदघति इत्यनेनापि तथा भवितव्यम्। मा पशुत्वोपाघिप्रयुक्त तिह रिशब्दोऽर्थात् न मानान्तरागोचरः पशुत्वस्यापि तदापतेः । न च मूदन्येषां न साक्षात्कार्यार्थता इत्यस्यापि तथाभावः । परमते आनन्दादिवद्विशिष्टस्य मानान्तरगोचरत्वम्, केवलस्य शब्दैकवेद्यत्वं युक्तम्; आनन्दादिवदपूर्वस्य लोके सामान्यतोऽप्यप्रसिद्धेः । ततः प्रामाणान्तरगोचरत्वादुपाधीनामेव नंवै। प्रथमश्रवणाद्धि सम्वन्ध्यन्तराम्रहे शतशोऽपि श्रुतालिडादेः विलक्षणविषय- लिड। दिवाच्यत्वज्ञानम् । तेषामेव च शब्दार्थता विदितसव्रतित्वात्। बोधानुत्पत्ते: । व्यवहारदर्शनस्य च प्रसिद्धार्थसम्बन्धिदर्शनगर्भतयोत्पत्तेश्र नादृष्टचर- सामर्थ्यातिशयकल्पना औत्सर्गिकशब्दमात्रवर्तिसंबन्धापेक्षापवादेन असति बलवद्धाघको- अथ वेदे क्रियातिरिक्त कार्य तथाऽपि तस्यैव लिडाधर्थता, न पुनः करियाया पनिपाते युज्यते। अपि लौकिक्या इति कुतस्त्यम्? अने कार्थत्वस्याने कशक्तिगौरवेणान्याय्यत्वात्। लक्षणया डपि च क्रियायां लौकिकस्य लिक्रादिप्रयोगस्योपपत्तेः क्रियाकर्तव्यतानान्तरीयकत्वात् अथ मध्यमवृद्धव्यवहार लिग्नेन बालस्यात्मोपमया लिडादिनां सामान्येन कार्याभि- अपूर्वकर्तव्यताया असाधितायाः करियायाः तत्साघनत्वानुपपत्तेः लौकिकपयोगाविरोघात्। धायिताबुद्धिः। न च श्रेयर्साघनतैव कार्यता परस्परपरिहारस्थितिलक्षणविरोधा धा रत्वात् । अपूर्वकर्तव्यतायास्तु लोके क्रियाकर्तव्यतानान्तरीयकत्वानुपलब्धेर्वेपरीत्यानुपपत्ते:, अत्यन्त- न ह्यस्ति सम्भवो यदेव समीहितं प्रति साधनत्वं, तदेव कृतिं प्रति साध्यत्वम् इति, प्रयोगाभ्यासाच। लाक्षणिकस्यापि वाचकत्वाभिघानादपूर्वाभिघाननियमसिद्धि: इति चेत् ; सुखस्य कृतिसाध्यस्यापि समीहितसाधनत्वाभावात्। तदुक्तम् :- न, अनेकार्थत्वमनेकशक्तिकल्पनागौरवादन्याय्यम् चेत् तर्ध्यपूर्वाण्यने कविधिप्रभावाद्गवन्ति "कार्यता कृतिसाध्यत्वं फलसाधनता पुनः । नाना इति कथमैकार्थ्य लिडः ? अथ कृतिव्याप्यतायाः प्रवृत्तिनिमित्तस्य सर्वत्राविशेषात् करणत्वं फलोत्पादे ते भिद्येते परस्परम्॥" रूपमेदेऽपि अपूर्वाणामेकैव शक्तिः, तर्हि करियाया अपि कर्तव्यतारूपाया अभिधानाय न शक्त्यन्तरापेक्षा लिङ:। इति। तच्च "अग्निहोत्र जुहुयात्स्वर्गकामः" इत्यादिवावयेषु सवर्गकामस्य नियोज्यस्य क्षणभन्गुरक्रियायां कार्यधियोऽसम्भवादतिरिक्तं क्रियातः कार्यमवगम्यते; तदेव च अथ यद्यपि कर्तव्यताशब्दसाम्यम्, तथाऽपि कृतिं प्रति तब मता कर्तव्यता लोकेऽपि कार्यम्। न च लोके प्रैषादयः कार्ये उपाघय एव, न तु शब्दार्थाः। त एव नापूर्वस्य, तदुद्देशेन पुरुषपयत्नस्य कृते: अपवृत्ते:। सैव च लिडादिपवृत्तिनिमित्तम् । न चोपाघयोऽत्र तटस्थाः प्रयोगदर्शनमात्रेण शब्दार्थविशेषे व्यवस्थापयन्ति । यथा दतिहरि- त्वेवरूपा क्रियाकर्तव्यता, तस्याः दुःखरूपतया तां प्रति प्रधानभावानुपपत्तेः ; ओदना- पदामिधेयत्वे पशुत्वमुपाधिः। तथा हि-पशुत्वं तस्थमेविानानिवेशि सत् दति धर्थप्रवृत्तकृतिव्याप्यतालक्षणा त्वस्य ओदनादिहेतोः कर्तव्यता ; सा चान्यत्वान्न हरिपदार्थत्वं पशावेव नियच्छति। एवं प्रैषादयोऽप्यमिधानाविनिवेशिन एव कार्य विशेषे शक्त्यन्तरमन्तरेण लिडादिगोचर इति तन्निर्विशेषभावात् क्रियाकर्तव्यतायाः । न व्यवस्थापयन्ति। न पुनरभिधेया इति सम्बन्धग्रहणसम्भवात् । उत्कृष्टप्रेरितस्य प्रवृत्ते: खल्वपूर्वमुद्दिश्य कृति: प्रवर्तितुमई ति, असुखत्वेनेच्छापूर्वककृतिघर्मत्वानुपपत्तेः। इष्टादि- समकनीयसां प्रवृत्त्यपेक्षया मेदात् सः प्रैषादिव्यपदेशभाग इति। 'नाध्येषण हानम्' साधनत्वकल्पनयोद्देश्यत्वं च क्रियाया अपि समानम्। उद्देश्यत्वं च फलतत्साधनयोरेव। इत्यौपाधिक भेदस्योक्तत्वाच्च। कार्यत्वेन नियोज्यं च खात्मनि प्रेरयन असौ नियोग इति प्रसिद्धापूर्वावान्तरव्यापारायाः क्रियाया एव स्वर्गादिसाधनत्वोपपत्तेश्र न कापि नियोग- मीमांसानिष्णातैर मिधीयत इति च। कल्पना। तदाहु ::- 29

२२६ वेदान्तकौमुदी अर्थवादानां प्रामाण्यव्यवस्थापनम् २२७

"फलाय विहितं कर्म क्षणिक चिरभाविने। धर्म" इत्युपक्रमात् "तस्य ज्ञानमुपदेशः" तस्य धर्मस्य ज्ञानम् ज्ञायतेऽनेन इति तत्सिद्धिर्नान्यथेत्येवमपूर्वमपि गम्यते॥ प्रमाण उपदेश: चोदना-

श्रतार्थापत्तिरेवैका प्रमाण तस्य चेष्यते। "चेदना चोपदेशश्च विधिश्चैकार्थवाचिनः"1

शब्दैकदेशभावाच्च स्वार्थेष्वागम एव नः ।।"1 इति वचनात्। तद्भूतानां क्र्रियार्थेन समाम्नायः2। तत्र वेदे भूतानां सिद्धवाचि- पदानां कार्यवाचिपदेन समान्नायः सम्बन्ध इत्युपसहारात् विधिप्रतिषेधयोरेव प्रामाण्यं येन वाक्येन यागात्स्वर्गो भवति प्रयाजादिभ्यश्च प्रधानोपकार इत्येतच्चोद्यते, नावश्य विनष्टानामप्येषां कापि स्वर्गोत्पादनशक्तिरस्ति इत्यभ्युपगन्तव्यम्। प्रतिपादितम्। न च तद्वयतिरिक्तशब्दगम्यत्वं धर्माधर्मयोः नाप्यनधिगतार्थबोधनं मुक्त्वा शब्दव्यापारोडस्ति। अतश्र यावन्त्येव साध्यसाधनेतिकर्तव्यतावाचित्वेन पदानि विधि-

"लौकिकं चापि यत्कर्म फले कालान्तरोद्गतौ । प्रतिषेधान्तर्गतानि तेषां भवतु प्रामाण्यम् ; यानि त्वतिरिक्तार्थानि अर्थवादमन्त्रनाधेयानु-

तत्रापि शक्तिरेवास्ते नत्वपूर्वमिहोच्यते।। पातीनि "सोरोदीत्" "इषेत्वोर्जेत्वा" "उद्धिदा" इत्येवमादीनि तानि सत्यप्य- पौरुषेयत्वे खवार्थामिधानसामथ्यें च घर्माधर्मयोरपरमाणम्। अतदर्थत्वात् यथाश्रुतगृहीतानां यागादेव फल तद्धि शक्तिद्वारेण सिद्धयति। तावत् प्रतिपत्त्यनुपलब्घे: प्रसिद्धमेवातदर्थत्वम्। अथ कयाचिच्छब्दवृत्त्या तादर्थ्यम् ब्रह्मशक्त्यात्मकं वा तत्फलमेवोपजायते ॥। "2 कल्प्येत प्रतिपत्त्यनुपलब्धे:(प्रसिद्धमेवातदर्थत्वं ते ।) एवमपि व्यवस्थाहेत्वभावान्न घर्माधर्मयो- रवधारणं स्यात्। यदेव हि वाक्यगृहीतम्, तदेवाध्याहारविपरिणामादि भर्यथेष्ट इति। "अमिहोत्र जुहुयात्स्वर्गकाम" इत्यत्र क्रियायाः सामान्येन फलसाघनत्वेऽवगते कश्पयितुं शक्यते। सन्निहितस्वर्ग: फलविशेषश्चेन्न संबन्ध्यते। न च स्वर्गकामस्योपदेशलात् यागस्वर्गयोः साध्यसाधनत्वेनान्वयकल्पना। "दण्डी प्रैष/नन्वाह " इतिवत् स्वर्गकामपद विशेषण- तथा "सोरोदीद्" इत्येतदेव तावत् वाक्यं विशिष्टपुरुषचरितोपन्यासद्वारा रोदन- स्वर्गपरं वाडधिकारिव्यावर्तकम् वा इति संशयेऽर्थिन उपदेशा इत्युत्सर्गाद्विशिष्टाधिकारि- कर्तव्यतापरम्। यद्वा महतामप्येवविघाः प्रमादा भवन्ति तस्मात प्रयलेन वर्जयितव्यम् प्राप्तेर्विशेषणपरत्वनिश्चयात्। अतो भावनापक्ष एव सूत्रकारादिभिरपि निर्णीतः । तथा इति। अतो विधिप्रतिषेषयोः अस्फुटत्वात् धर्माघर्मत्वेन निर्णेतु शक्त्यभाव इति।

हि-"आम्नायस्य क्रियार्थत्वादानर्थक्यमतदर्थानाम्, तस्मादनित्यमुच्यते3 अत्र सिद्धान्तः। 3"विधिना त्वेकवाक्यत्वात्स्तुत्यर्थेन विधीनां अयमर्थ: :- स्यु:" । सकलस्य तावद्वेदस्य "स्वाध्यायोऽध्येतव्य" इत्यध्ययनभावना विधीयते ।

"सिद्धप्रमाणभावस्य धर्मे वेदस्य सर्वशः । तत्र 'किं भावयेत् ?' इत्यपेक्षायाम्" अध्ययनं इत्यवगतमपि पुरुषप्रवर्तनशक्तियुक्तेन

विध्यर्थवादमन्त्राणामुपयोगोऽघुनोच्यते ।।"4 विधायकेनापुरुषार्थसाध्यायां भावनायां प्रवर्तनाशक्तिप्रसक्ते: तदशान्निराक्रियते। ततश्चाध्ययनेन इत्यविरोधात् सन्निधेश् करणांशे निविशते। तेन किम् इत्यपेक्षते। धर्मे सामान्यतः प्रामाण्ये सिद्धे समस्तस्य वेदस्य विध्यर्थवादमन्त्रनामघेयात्मकस्य यथा- यच्छक्यत इत्युपबन्घादक्षरग्रहणम् इत्यापतति। विभाग धर्म प्रत्युपयोग: प्रतिपाद्यते । तत्र पूर्ववाद्यभिप्रायः :- "चोदनालक्षणोऽयों 1. शो. वा. 1, 5. 11,

1. तन्त्. वा. 2. 1. 2. 3. ज. सू. 1. 2. 1. 2. जै. सू. i. 1. 25,

2. तन्त्र, वा. 2. 1. 2, 4 तन्त्र. वा. 1. 2.1, 8. जै. सू. 1. 2, 7,

२२८ वेदान्तकौमुदी अर्थवादानां स्तुतिनिन्दान्यतरपरत्वम् २२९ तस्याप्यपुरुषार्थत्वात् तेन किम् इति पदावधारणम् इत्युपतिष्ठते। तेनापि प्रवर्तते "भावयेत्" इति। तत्र लिडादीनां प्रयोजककर्तृत्वं, पुरुषः प्रयोज्यते। ननु पदार्थज्ञानम्। तेन च वाक्यार्थज्ञानम्, तेन चानुष्ठानम्, अनुष्ठानेन स्वर्गादिफलप्राप्ति: किम् ? इत्यपेक्षायां पुरुषप्रयत्नवर्तनम् इति सम्बध्यते। इति। एतावति प्राप्ते निराकाड्क्षिंत भवति। एवं सर्वविधीनां प्राक् पुमर्थलाभादपर्यव सानम्। अक्षरावाप्तिरेवाध्ययनविधिफलम् इति अत एव नास्थेयम्। न च स्वर्गादि- अथवा योग्यतयैव लिडादिविषया क्रिया उच्यते, "प्रवर्तयेद्" इति। तत्र फलोडसी साक्षादेव, किम् इत्यपेक्षिते "पुरुषम्" इति सम्बष्यते। यद्यपि वाऽचेतनत्वालिड।दिष्वेवंविधं प्रयोजकत्वं न सम्भवति, तथाऽपि पुरुषस्य प्रयोज्यस्य प्रयोजकत्वानुपपत्तेः तद्गतचैतन्य न खलु सहसैव विधिदर्शनात् स्वर्गाद्येव फलं करप्येत। योग्यतया हि यस्य द्वारेण प्रयोजकता। अथ केन इत्यपेक्षिते पूर्वसंबन्धानुभवापेक्षेण विधिज्ञानेन इति यत्रानन्तरभाविनि व्यापारो लक्ष्यते, तदेव तस्य कार्यम् इत्यवधार्यते। तत्र यदि तावत् सम्बध्यते। कथम् ? इति प्राशस्त्यज्ञानानुगृहीतेन इति। कृत एतत् ? बुद्धिपूर्व कारिणो. तदनुसारेणैव कियत्यप्यध्वनि फलमासादते ततो नान्तरा कल्पनमर्हति, पारम्पर्य- हि पुरुषा यावत् प्रशस्तोऽयम् इति न बुद्धयन्ते, तावन्र प्रवर्तन्ते, तत्र विधिविभक्तिरव- प्रयोजनेनापि श्रतविध्यन्यथाऽनुपपत्तिलक्षणार्थापत्त्युदयाद्। सीदति तां प्राशस्त्यज्ञानमुत्तभ्नोति। तत्न पुरुषार्थात्मकफलांशे सर्वस्य ख्वयमेवानुष्ठानं भवति इति प्रसिद्धत्वान्न वैदादुत्पद्यमानमपेक्ष्यते। साघनेतिकर्तव्यतये.रुतपरतृत्तपुरुष- एतेनैतदपास्तम्, "स्वाध्यायाध्ययनेन स्वर्ग भावयेत् " इति वाक्यविपरिणाम नियोगाच्छास्त्रमेव प्राशस्तयप्रतिपादनाया काड्क्ष्यते। ततपुनः केन करियेत इति साधनापेक्षा; इति। यदाहु: :- सा यदि वा फलेन निर्वर्त्यते प्रशस्तोडयं फलत्वात् इति।

"न च अक्षरावाप्तिपर्यन्त एव विधिव्यापारः, साक्षादपुमर्थत्वं भवदमिमतार्थाव अथवा विधिनैव सर्वदोषाशङ्काविनिर्मुक्तवेदविहितत्वाद् इति। अथवा विशिष्ट- घोधस्यापि तुल्यम्। अन्यथाऽध्यापनविधेरेव स्वर्गादिपर्यन्तं व्यापारे उत्तरविध्यानर्थक्यम् द्रव्यदेवतेतिकर्तव्यतायुक्ततवात् इति। एवं च न प्ररोचनाऽन्यकृता कर्माक्म्। न इति वाच्यम् ; आप्तवाक्यवत् प्राप्तमात्स्यापुमर्थत्वात्। न च ब्रह्मयज्ञपारायणादिहेतुतया वार्डर्यवादैः प्रयोजनान्तरं साघनीयं इत्यज्ञानसामर्थ्यात् उभयमतेन प्रतिषेधापेक्षित- प्रयोजनम्, अवश्यकर्तव्यतालक्षणार्थावबोधाद्विना तस्याप्यसिद्धेः । न च पित्राध्युपदेशात् द्वेषसिद्धयर्थ निन्दापदसज्नतिर्व्याख्याता, तत्रापि न द्वेषाहते निन्दा निवरतते; द्वेषश्वप्रशस्त- सन्ध्योपासनादिवत्तत्सिद्धि: प्रेक्षाकारिणो हि विहितदर्थप्रदर्शनमन्तरेण प्रवर्तयितुमशक्यत्वात् प्रत्ययाधीनोत्पत्तिः । "स्वाध्यायोऽध्येतव्यः" इति विहिताध्ययनस्यार्थावबोघकत्वानुष्ठानादिपरम्परया फलव- स्वम् तावस; राजसूयादीनां च केषाश्चित् वेदाधिकृतानामप्यनुष्ठानासम्भवात् तत्पाठः "इतिहासपुराणाभ्यां वेद समुपबुंद्येत्। पाठार्थ एव स्यात्। अतस्तत्राध्ययनविधिरर्थवत्त्वानुपपत्त्या प्राणामिहोत्रे आस्यमाहवनीय विभेत्यल्पश्रुताद्वेदो मामयं प्रतरिष्यति॥" इत्यादिसम्पादनात् तत्कर्मफलसिद्धिर्वक्तव्या " इति। वेदान्तिभिरपि सीकाराच। "वेदः समुपबूक्मण " इति च स्मरणात्। एवं भारतादिवाक्यान्यपि व्यार्येयानि। तेषामपि यत्र त्वनन्तरदृष्ट कार्य न स्वयं पुरुषार्थो नापि पारम्पर्येण तमामोति। यथा "आवयेच्चतुरो वर्णान्" इत्येवमादिविध्यनुसारेण पुरुषार्थान्वेषणात्। अक्षरादीन्यतिकरम्य होमस्याहवनीयप्राप्ति: भस्मसाद्धावो वा तत्र तदतिक्रमेण कर्मण एव साक्षावद्ष्टकरपना। सर्वत्र चैतलक्षयितव्यम्। तत्रापि मोक्षधर्मादिषु केषुचित् साक्षात् विषयः । केचित् पुनः परकृतिपुराकलपरूपेणार्थ- वादाः । सर्वेष्वाख्यानेषु च तात्पर्ये सति "श्रवयेद्" इति विधेरानर्थक्यात् कथश्चिद्रम्य- इह च लिडादियुक्तवाक्येषु द्वे भावने गम्येते-शब्दात्मिका, अर्थात्मिका मानस्तुतिनिन्दापरिग्रहः। तत्परत्वाच्च नातीबोपाख्यानतत्त्वामिनिव्रेशः कार्य: वेद- न्। अर्थात्मिकया अर्थवादा नापेक्ष्यम्ते। शब्दात्मिकया तु म्रहीष्यन्ते। सा घ्ेव प्रस्थानाव। वाएमीकिद्वैपायनप्रभुतिभि: तथैव स्ववाक्यानि प्रणीतानि। तत्र तु

२३6 वेदान्तकौमुदी नामघेयप्रामाण्यनिरूपणम् २११

विधिप्रतिषेधाः केचिद्ित्तिमूलाः केचिदर्थसुखादिषु लोकमूलाः। तथाऽर्थवादाः तत्र न प्रकरणम् अशक्येऽर्थे विनियोक्तुमर्हति इत्येकान्तेनैतदापतति केचिद्वैदिका एव; अपरे लौकिका: ; केचितु काव्यन्यायेन खयमेव रचिताः । सर्वे च यच्छकनुयात्तन्मन्त्रेण कुर्यात् इति। न च असावद्दष्ट शक्नोति इति लौकिक वैदिकं वा स्तुत्यर्थतया बेदवदेव प्रमाणम्। प्रमाणं विद्यते। तस्मादुमयोर्लिक्गपकरणयोर्दष्टार्थप्रयोगेणैकवाक्यता। एवं च सति इत्थमर्थवादानां प्रामाण्ये सिद्धे मन्त्राण्यपि चिन्त्यन्ते। तदर्थशास्त्रात्-खा- याज्ञिकप्रयोगप्रसिद्धेर्न मूलान्तरकल्पनाक्केशो भविष्यति इति मन्त्राणामपि विध्येकवाक्य-

ध्यायाध्ययनविधिनैव मन्त्राः पुमर्थाय नीयन्ते। तथा हि- त्वेन प्रामाण्यम्।

दर्शपूर्णमासादिभि: क्र्मप्रकरणाभ्यां यावत् संस्पृश्यते, तावत् सर्वमुपकारकत्वेन नामधेयानां तदुच्यते-उक्तं समाम्नायैदमर्थ्यम् तस्मात्सर्वं तदर्थ स्याद स्वीक्रियते मन्त्ररूपमपि। तत्न प्रयाजादिवाक्यान्यर्थ समर्प्य चरितार्थानि स्वरूपसंस्पर्शे उद्धिदादीनुदाहृत्य सन्देहः क्रियते -किमेते कश्विद्वर्म प्रत्युपयोग गच्छन्ति, उत सत्यपि प्रयोज्यतां न प्रतिपद्यन्ते। मन्त्रा: पुनः कर्मानौपयिकार्थाभिधायित्वात् तेनांशेना- न इति! किम् प्राप्तम् ? आम्रायस्य क्रियार्थत्वादानर्थक्यम्। न ह्येते विध्यादिष्वन्त- नपेक्षिताः। स्तुतिविधिस्मृतीनां च प्रकारान्तरेण सिद्धि: इति प्रयोगवचनेनैषां रूपमेवाज्गी- र्भवन्ति साध्यसाघनेतिकर्तव्यतानभिघायित्वात् तावचोदनाबाद्यत्वं, स्तुतिबुद्धयभावादर्थ क्रियते। स्वाध्यायकथनचोदनापि प्रत्यासन्नतरं मन्त्रस्वरूपमेव समर्प्य चरितार्थत्वात न विप्रकृष्टम् यावदवच्छति। तस्मादृपमेबाङ्रम्। तथा च तदर्थ शास्त्रादीन्युच्यन्ते। अन्यद्वेदेन प्रयोजनमस्ति इत्यप्रमाणम् एवंजातीयका इत्यवान्तरपूर्वपक्ष कृत्वोक्तम् । यथा खलु (नी)रोगाधुपहतेन्द्रियस्य चक्षुरस्त्येव इति परैर्दश्यते। परेण तु नीयमान- मुपलभ्य न पश्यति इति ज्ञायते; तथा मन्त्ररूपम।लोचयतामर्थप्रकाशनशक्तिबुद्धि: यद्यपि सर्वस्य त्रिविभागत्वात् वेदस्योक्तेन हेतुना उद्धिदाद्यपमाणत्वानतिरेकात् न भवति, तथाऽपि परेण विनियोग दष्ट्रा स्वयं विनियोजकशब्दो नास्ति इति गम्यत इति; सिद्धयति यदा तदा तदर्थत्रयान्यतमार्थम् इति स्थितम्। तदा विचार :- किमर्थम् इति? एवं प्राप्ते सिद्धान्त ::- न तावदर्थवादत्त्व वाक्यशेषत्वामावात् । कथ पुनरयं न वाक्यशेषो यावता वायुक्षेपिष्ठ-

अविशिष्टस्तु वाक्यार्थः। मन्त्रोच्चारणं तावत् अर्थग्रहणेन कृतार्थीकृतम्, न त्वादिवत् एकवाक्यताऽवगम्यते, नैतदस्ति; विधायकस्य हि यश्शेषः, स वाक्यशेष:

साक्षात्कत्वक्ञतां प्रतिपद्यते अक्षराणाच्च द्रव्यवदनितिकर्तव्यतात्वात् प्रकरणेनाग्रहणम्। सोऽर्थवादः, अयन्तु विध्युद्देशादेव नातिरिच्यत इति न वाक्यशेषः । न चास्य मन्त्रत्वम्,

एवं पदार्थज्ञानस्य वाक्यार्थप्रत्ययेन नैराकाड्क्ष्यादग्रहणम्। वाक्यार्थप्रत्ययस्त्वकृतार्थः ताद्रप्येणाप्रतीते:, अध्येतृस्मरणाभावाच्च। तस्माद्विष्युद्देशान्तर्गम एव।

प्रकरणे विपरिवर्तमानः क्रियात्मकत्वात् प्रयोगवचनाकाङक्षितकर्मसमवेतानुष्ठास्य- तत्र च गुणविधिर्नामधेयम् वा ? प्रातिपदिकं तावदुद्वेदनसमर्थे द्रव्ये खनित्रा- मानार्थस्मृतिफलत्वेनेतिकर्तव्यता भवति। तत्नादृष्ट कल्पनानि मित्ताभावः। समान्नानान्यथा- दाववयवप्रसिद्धया वर्तते। न च समुदायोऽर्थान्तरवाची लोके प्रसिद्धः । न च लोका- नुपपत्तौ हि तत्कल्प्येत। नोपपन्नेऽ्यवत्त्वे। यद्यपि च कल्पनावसरो भवेत्। तथाऽपि दनवगतोऽर्थवादादेवावगम्यते सम्बन्धस्याशास्त्रहेतुत्वात्। तृतीयाऽपि च करणवाचिनी। काम वाक्यार्थप्रत्ययादेव। तच्चौपयिकार्थप्रतीतिनिराकाडक्षाद्वा स्यात् अवश्यं च दष्टा- क्रियायाश्र शक्तिमद्दव्यम् तदाधारा वा शक्ति: करणम्। तेन उद्धित्साघनको यागो रष्ठयो: विनियुज्यमानस्य प्रमाणमुपन्यसितव्यम्। इह च प्रकरणाद्दृष्टार्यता स्यात्। विज्ञायत इति प्राप्ते सिद्धान्तः :- लिमदउष्ठार्थता। "अर्थास्प्रकरणालिज्ञादौचित्याद्देशकालतः । अपि वा नामधेयं स्यात् यदुत्पत्तावपूर्वमविधायकत्वात्।1 यस्य शब्दार्थान् प्रतिपद्यन्ते न शब्दादेव केवलात् ।।" यागस्योतनत्तापूर्व निष्पद्ते तस्येदं नामधेयमेव गुणविधायकत्वानुपपत्तेः। तत्र फलं प्रति

हति उक्तलवात्। 1. पू. मीमा. 1. 4, 2,

२१२ बेदान्तकौमुदी उपनिषदां मन्त्राणामिव न स्मारकत्वेनोपयोग: २१३

गुणे विधीयमाने परपदसंबन्धविधान, व्यवहितकलपना, औस्पत्तिकसोमबाघः, अनदनीयेन सम्यक तात्पर्येण ब्रह्मात्मैकत्वनिरूपणे वेदान्तपदानामन्वयदशनात् तद्वेदान्त- च खनित्रादिनाऽप्यन्ताप्रसिद्धेन याग इति च दोषाः। तथा याग प्रति गुणविधौ फल- वेदं, तदेकवेद्यश्च इत्यर्थसंक्षेपः 1 अत्र हि न धर्म इव चोदना प्रवर्तकं वचन प्रमाणम्, पदानर्थक्यम् प्रत्ययव्यापारविप्रकृष्टतादयो दोषाः । द्रव्ययागयोर्भेदात् "उद्धिदा-यजेत" प्रवृत्त्यसाध्यत्वाङ्गह्मणः ; किन्तु समन्वय उपनिषत्थदानाम् "फलिता अमी द्रुमा" इति यागसामानाधिकरण्यं न स्यात्। "उद्धिद्वता यजेत" इ.युक्त मत्त्वर्थलक्षणा- इत्यादिवत्। स च "सत्यं ज्ञानमनन्त ब्रम्म" इत्येवमादिवत् दृश्यत्वाद्वहिदग्धृत्वादिबत्न प्रसङ्गात्। "उद्धिदा याग भावयेत्" "यागेन फलम्" इति वैय्यधिकरण्ये च सन्देइमर्हति। तदाहुर्भट्टपादाः :- 'यागस्य फलं प्रति साधनत्वं' द्रर्व्यं प्रति साध्यत्वम्' इति वैरूप्यापत्तिः, विध्यावृत्तौ वाक्यमेदः । तथा विशिष्टविघावनेकविधिशक्तिकलपनामत्वर्थलक्षणादयो दोषा:। तस्मान्न स्पष्टशब्दात्प्रतीतेडर्थे नानर्थक्यं हि शङ्कयते। गुणविधि: किन्तु विधेययागनामधेयतैव िध्युद्देशानतर्म इति।वं्मृतिामा्यमपि अमौ दहति दृष्टे वा दग्धृत्वं किं विचार्यते ॥1

विद्युद्देशान्तर्गमेनोक्तम् । तथा हि :-- इति। न च उपनिषदां मन्त्रान्तर्गमः कर्मौपयिकार्थास्मारकत्वात्। "विरोधे त्वनपेक्ष स्यात्मामाण्यं स्मृतिबन्धनम् । अविरोधे हि वेदेन तन्मूलमनुशील्यते॥ किश्च उपनिषदां मन्त्राणमिव कर्मणि विनियोगे तद्गतोपासनाविधानानि तिरो-

या तु वेदविरुद्वेह स्मृतिः काचन दृश्यते। धीयेरन्। तदाहुः :- "प्रकाशवच्चावैयर्ध्यात्"2। "यथा प्रकाशः सौरशान्द्रमसो

सा तु स्याद्ध/न्तिमूलैव न स्पष्टश्रतिमूलिका ॥ वा वियद्याप्यावतिष्ठपानोडकुल्याद्युपाधिसम्बनधादजुवकदिभार्व तेषु प्रतिपद्यमानेषु तद्धाव- मिव प्रतिपद्यते, एवं ब्रम्मपि पृथिव्यादुपाधिसम्बन्घात्तदाकारतामिव प्रतिपद्यते तदालम्बनो स्वातन्त्रयेण प्रमाणत्वं स्मृतेस्तावन्र समतम्। ब्रह्मण आकारविशेषोपदेशः उपासनार्थो न विरुध्यते। एवमवैयर्थ्यमाकारवद्ब्रम्म- वेदमूलानुमानं च प्रत्यक्षेण विरुद्धयते॥ विषयाणामपि वाक्यानां भविष्यति"3 इति सूत्रभाष्यकाराः। मन्त्रेष्वप्याहुः :- वेदवाक्यानुमानं हि तावदेव प्रवर्तते । तदर्थविषयं यावत् प्रत्यक्षं नोपलभ्यते।। "अनुष्ठाने पदार्थानामवश्यं भाविनी स्मृतिः । अनन्यसाधनाऽनन्यकार्यर्मन्त्रै: प्रसाध्यते ।"4 प्रत्यक्षे श्रयमाणे तु न विद्येतानुमानिकम्।1 न हि हस्तिनि दृष्टेऽपि तत्पदेनानुमेष्यते॥ न तावदनुष्ठानवेलायामस्मृतः कश्चिदपि पदार्थः शक्य: कर्तुम् इत्यवश्यंभाविन्या

अतः स्मृतीनां वेदानुसारेण विध्यादिष्वन्तर्भावात् प्रामाण्यन्, तथोपनिषदामपि स्मृत्या योग्यसाधनमात्र/पेक्षणात् यत्किश्चित् ब्राह्मणार्थानुसन्धान वा पूर्वपदार्थप्रत्यवेक्षणं वा सूत्रग्रन्थो वाSऽत्मीयग्रहणकवाक्यानि वा उपद्रष्ट्रादि वा साधन अ्रहीतुमारभ्यते। इति प्राप्त आह :- तत्रानन्यप्रयोजनान्मन्त्रान् प्रकरणे पठ्यमानान् सामान्यतः किमप्येभिः कर्तव्यम् इत्येवं

॥। त्तु समन्वयात् ॥ प्रयोगवचनेन गृद्यमाणानुपलभ्य याहशेन वाक्येन स्मृति: कर्तुमाकाड्क्ष्यते तदरूपा एते इति विदित्वा लिङ्गपकरणानुमितश्रुत्या विनियोगे सत्यभिघानाथता विज्ञायते। ततश्रोपा- इति। 1. शो. वा. 2. बृ. सू. 3. 2.15. 1. तन्न. पा. 1.3.2. 3. सू. भा. 3. 2. 15 4. मी. तम्त्षा, 2 1. 31. 30

२३४ वेदान्तकौमुदी उपनिषदां प्रामाण्योपपति: २३५ यान्तराण्यप्रमाणकत्वान्निवर्तनते। नियमादष्टसिद्धिश्च मन्त्रैरेव स्मृत्वा कृतकर्माभ्युदयकारी "तानि वा एतान्यवराणि तपांसि न्यास एवात्यरेचयत् " तै. उ. 3.4.99 इत्यवधार्यते। तथा च मन्त्रेषु पठ्यमानाः 'वदामि' 'गृह्लामि' "निर्वपामि" इत्यादिभावनास्तिरोधीयन्त इति । एवम् उपनिषद्गत-"आत्मेत्येवोपासीत" इत्यादि- इत्यादिकर्मत्यागलिङ्गात् "एष पन्था एतत्कर्म एतङ्र" इति प्रकरणविभागाच्च भावना अपि तासां मन्त्रवत्कर्माङ्जत्वेऽपि तिरोधीयेरन्। कर्मानवत्वमेवोपनिषदां गम्यते। न च अर्थवादत्वमप्यासाम् ; अविधायकवाक्यशेषत्वेन

ननु मन्त्राणां विधायकत्वपक्षाश्रयणमपि मीमांसायामस्ति। तथा हि येऽप्येत- अर्थवादत्वस्वीकारात, अत्र च तदभावात, तस्मात् 'वायव्यं पशुमालमेत' इतिवत्शंसा- पूर्वक विध्यदर्शनाच्च। माहुः :-

"यस्माद्व्ीद्यादिवन्मन्त्राः करणत्वेन कर्मणाम्। किश्च अर्थवादानामपि मानान्तराविरुद्धाज्ञातप्रत्यायकत्वाद्धतार्थवादत्वेन स्वार्थे

ब्राह्मणेन नियुज्यन्ते तद्वते न विधायकाः ।।" मानत्वम्।

इति। तैरपि सामान्यतो दृष्टमात्र व्यपदिष्टम् ; कुतः ! "विरोधे गुणवादस्स्यादनुवादोऽवधारिते भूतार्थवादस्तद्धानादर्थवादस्त्रिधा मतः ॥।"

"विधिशक्तिर्नियोगेन न मन्त्रस्यापनीयते। स्वतो विधास्यति ह्येष नियोगात्स्मारयिष्यति ।।"2 इति वचनात् यदा, तदा किमु वक्तव्यम् स्वतन्त्रवाक्यानां तात्पर्यवतां प्रयोजनाय वाक्यान्तरान्वयं, प्रयाजादिवाक्यवत अनिच्छतां स्वार्थे निरङ्कुशं मानत्वम् इति सगुणो-

इति विधायकत्ववर्णनात्। तथोपनिषदामपि। एवमपि मन्त्रवदुपनिषदां लिक्कपकरणयो- पासनविधायिप्रकरणस्य कर्मप्रकरणादविशेषात्। निर्गुणवचसां न स्यादुपास्यप्रशंसा-

र्विनियोजकश्रत्यनुमापकयोरभावात् समाख्या स्थानं तत्परकरण तद्वाक्यं तलिंत् तच्छूति परत्वम्। तद्वहिर्भतत्वेन तद्विशेषाणामग्रहात् । तत्रारोपितत्ववत्स्वानुविद्धविशेषाणां तत्रारोपेण ततोऽनतिरेकबुद्धेर्निर्धार्यत एवात्माद्वैतम् श्रतौ । स्थितिकाले चिन्मात्त्वे कल्पयति विनियोगाय। अत एव- दुन्दुभ्यादिशब्दानां दृष्टान्तत्वम्। प्रागुत्पत्तेरादे घात्नि आविधकप्रलये सर्वासामविभाग-

"वाधिकैव श्रुतिर्नित्यं समाख्या बाध्यते सदा। स्थानमब्धि:, विद्यानिमित्तपलये च सैन्धवखिल्यो दृष्टान्तः। न चैवमर्थप्रतीतावविवक्षितार्थ-

मध्यमानान्तु बाध्यत्वं बाघकत्वमपेक्षया।। त्वेन जपमात्रोपयोगित्वाशङ्काऽपि। अत एव जपवादिनाऽपि कस्यचिददष्टस्य कल्पनीय- त्वात् तद्वरं दृष्टमेव स्वार्थप्रत्ययेन प्रयुक्त्त फलमनर्थनिवृत्त्यादि। यथा शीघ्रपवृत्तत्वालिङ्कादेर्वाधिका श्रुतिः । तथैव विनियोगेऽपि सैव पूर्व प्रवर्तते ।। "3 किश्च पदोच्चारणमात्रप्रयुक्तादृष्टमपि परममन्त्राणामिव स्वार्थप्रत्यायनप्रयुक्तम्। तदा किमु वाच्य दष्टस्य परत्वे यथोक्तमविरुद्ध; परं अदष्टार्थोच्चारणवादिनोऽपि तन्नियमा- इति विनियोगं प्रति सन्निकर्षविप्रकर्षाभ्यां श्रत्यादीनां प्राबल्यदौर्बल्यकृते विरोधे बाध्य- दपरमवश्यं कल्पनीयमदष्टम्, तन्ममापि प्रत्यायननियमाद्धविष्यति इत्यविरोध इति मन्त्राणां दष्टपदार्थस्मृतिसमवेत पर स्वार्थप्रत्यायनपयुक्तं फरम् इति। एवं न मन्त्रार्थ- बादवद् उपनिषद्धावनाशेषः । नापि विधिरत्र कश्चिन्निश्चितो, येन तत्परवेश आशङ्कचेत।

1. तन्त्रवा. 2. 1. 31. 2. तन्त्रना. 2.1.31. "अभिहोत्रें तपस्सत्यं वेदानां चानुपालनम्। 3. तन्त्रवा. 3.3,14, आतिर्थ्य वैश्वदेवं च इष्टमित्यभिधीयते।।"

२३६ वेदान्तकौमुदी २३७

"वापीकूपतटाकादिदेवतायतनानि च। वाक्यमेदप्रसज्ञः । सर्वेषां तु फलं प्रत्युपादीयमानानामैकरूप्यात् तत्र सम्बन्धोपपततिः । अन्नप्रदानमारामः पूर्तमित्यभिधीयते ।।" सर्वश्च सति सम्भवे गुणमतिलङ्ङ्वय प्रधानेनैव सम्बन्ध्यते। तस्मात्सर्वेषां फल- सम्बन्धाद्धर्मत्वम् इति। एवमुपनिषत्पदानामपि प्रत्येकं जीवब्रह्मणोरेकत्वे समन्वयश्चेत्, "शरणागतसन्त्राणं भूतानां चाप्यहिंसनम्। सत्यज्ञानाद्यन्यतमपदार्यज्ञानान्मोक्ष: प्रसज्येत, वाक्यार्थज्ञानाद्वा वा। न च तथेष्यते। बहिर्वेदि च यद्दान दत्तं तदभिधीयते।" अथैतत्सिद्धान्तानुसारेण समन्वयः, तथा हि-

इत्यादेः कर्तव्योपदेशस्याभावाच्च। न च सिद्धार्थकथने फलादर्शनात् प्रमाणान्तर- "फलेन यस्य सम्बन्धः ततोडपूर्व प्रकल्प्यते।

सापेक्षत्वप्रसक्तेश्र यथाकथश्चित् प्रमाणान्तरागोचरफलवत्साध्यार्थकथनमेव युक्तम् इति तदल्पत्त्वोपपत्तौ च न युक्ता बहुकल्पना ।। 1"

मन्तव्यम् । किन्तु "स्थाणुः " इति सिद्धकथनेऽपि भयनिवृत्तिपुरुषार्थोपलम्भात्। न यदि फलसम्बन्घमात्रपर्यवसाययेव वाक्यं भवेत, ततः कदाचित्सर्वाण्यपि फलेन च तत्नाप्यभिलषितस्थानप्राप्तिरेव प्रयल्साध्यः पुमर्थः, स्थानान्तरं गच्छतोऽप्यन्धकारादौ सम्बद्धयेरन्। इह तु तावन्मात्रेणासिद्धेरपूर्वमन्यत्कल्पयितव्यम्। तच्चान्यथानुपपत्ति- स्थाणौ चोरत्रमदर्शनात्। सिद्धस्यापि रूपादिशून्यस्यात्मनः प्रमाणान्तरागोवरत्वेन प्रमाणकम्। तत्रैकापूर्वकल्पनयोपपत्ने वाक्ये नादष्टान्तरकल्पनाप्रमाणमस्ति। यो हि तत्सापेक्ष वेद्यस्थान स्यात्। पुरुषप्रणीतत्वञ्च प्रमाणान्तरसापेक्षत्वपरयोजकम्। न च बहून्यपूर्वाणि कल्पयति, कल्पयत्यसवेकम् ; तच्चेत् कल्पित अर्थवत्वाद्वक्यस्य क्षीणा- अपौरुषेये वेदे सिद्धारथेऽपि तत्प्रसञ्जयितुं शक्यम्। न च साध्याङ्वतवेऽपि सिंद्धत्वप्रयुक्त- जन्यथानुपपततिरनापूर्वान्तरस्य प्रमाण भवति। तस्मादेकमेव फलसम्बन्धि, तस्माच्चापूर्व- मात्मन: सापेक्षत्वं व्यावर्त्यते, प्रमितस्यैवाङ्गत्वेन विनियोगात् ब्रह्मगो विज्ञानविधौ। न च मितरत्फलवदुपकारि इत्यध्यवसीयते। न चात्र विरोधो भविष्यति, नामधेयत्वेन परि- वेदादन्यप्रमाणगोचरोऽसौ इत्युद्धोषितमस्मामि:। एकं वा संयोगरूपचोदनाख्या- हारात्। अगत्या वा 'दशापवित्रेण ग्रहं सम्मार्ष्टि' इतिवन्मत्त्वर्थलक्षणाश्रयणादर्थाक्षिप्त- विशेषात् इति। यथा फलसंयोगद्रव्यदेवतात्मकरूपैक्यादिना सर्वशाखास्वेकं कर्म, तथा साध्यांशद्वरेण वा घात्वर्थैरात्मीयकरणग्रहणासिद्धिः। एवं स्थिते कतरदेकं सम्बध्यताम् सर्वशाखापत्ययचोदनाद्यविशेषात् इति ब्रह्मापि सर्वोपनिषत्स्वेकें प्रमातव्यम् इति इति ? सर्वथाSनेकादृष्ट कल्पनापरिहारादनियमप्राप्तौ उच्यते ;:- सूत्रयामास स भगवान् व्यासः । "प्रधानं फलसम्बन्धि तत्सम्बन्ध्यङ्गमिष्यते।

फलरूप ब्रह्मैवानन्दशरीरमावेदितम्। तेम न फलसिद्धयर्थमप्यक्जत्वकल्पना । प्रधानाऊत्वमेकस्य न चैकत्रावकल्पते ।"

अतः स्वातन्त्रयेणैवोपनिषत्समन्वयगम्यं ब्रम्म, तथापि किं प्रतिपदाधिकरणन्यायेन। न हेकस्मिन्वाक्ये तदेव फलसम्बन्धातकदाचित् प्रधानम्, कदाचिच्च फलवदुपकारादज

यद्वा प्रकारान्तरेण समन्वयः । तथाहि वर्णयन्ति-कि सर्वाणि पदानि फलेन युज्यते, नियतरूपत्वादङ्गाङ्गिमावस्य। तस्मान्नियोगेनाख्यातादपूर्वप्रतीति: इति। एव-

सम्बध्यन्ते कि वा एकं इति। कि प्राप्तम्ः प्रतिपदम इति। कृतः ? ऐकरूप्येण सम्बन्धः मत्राप्येकतमपदात् ब्रह्मपतीर्तिर्वक्तव्या पदान्तराणां कर्मवाक्यवत्फलवदुपकारकत्वम्। न

प्रघाने च न च सिद्धयति। तस्मात् फलपदेनैव सर्व सम्बध्यते। यदि विशेषो गम्यते च एतद्ुज्यते, तद्वत्पकरणेतिकर्तव्यताद्याकाडक्षाभावात् । अन्यथा साध्यत्वप्रसज्ञात्।

'इदं फलसम्बन्घयोग्यम्, नेदम् ' इति ततः किश्चिदेव सम्बध्येत; अगम्यमाने तु सर्वाणि प्रकारान्तरमपि। भावार्थाः कर्मशब्दः तेभ्यः क्रिया प्रतीयेत एष ह्यर्थो

पदानि तेनैव सम्बध्यन्ते। यदि चैंकं फलसम्वन्धि, इतराणि तत्सम्बन्धीनि कल्प्यन्ते, विधीयत इत्यत्र यथा, तथोपनिषदां वाच्यम्, समन्वयेऽन्यस्याप्रसिद्धत्वात्। तथा

तदेकस्य तं प्रत्युपादानविधानगुणभावात् इतरस्य तं प्रति उद्देश नुवादमाघान्याद्वैरूप्यं इति हि-यावानेव ह्यनन्यलभ्योडर्थः शब्दद्वम्यते, स सर्वः शब्दार्थ: सर्वत्र चाख्याते घात्वर्थः, तदनुरक्ताश्र भावना विज्ञायन्ते। तस्माद्धावार्थत्वव्यपदेशो यागदानादाख्याता-

1. मी. सू 2. 4, 9. 1. त. बा. 2. 1. 1.

२३८ वेदान्तकौमुदी वेदान्तानां सकलक्केशनिवर्तकत्वेन प्रामाण्यम् २३९

नाम् इति भावार्थनिरुक्तिपूर्वकमुक्तम्। सर्वत्र हि फलं साध्यरूपत्वात् सिद्धसाधन- "यदि यज्ञोपयोगित्वं नेहास्त्याथर्वणश्रतेः । मपेक्षते, न साध्यान्तरं, नामार्थश्र सिद्धत्वात् तदपेक्षापूरणसमर्थो नाख्यातार्थः स्वयमेव अर्थान्तरप्रमाणत्वं केनास्याः प्रतिहन्यते॥" तत्साध्यत्वात्। तस्मात् द्रव्यादिलभ्यं फलम् इति प्राप्ते सिद्धान्तः :- "भावार्था: कर्मशब्दा ये तेभ्योऽपूर्वक्रेयागतिः । इति। अत्र च सकलक्वेशोपशान्ति: शान्त्यादिशास्त्रवद्दृष्टमेव फलम्-

तै: कुर्याद्यजिना स्वर्गमेष ह्यर्थो विधीयते ॥।"1 "शरदर्काशुजं तापं निन्ये तारापतिः शमम्। अहंमानोद्धवं दुःखं विवेकस्सुमहानिव ।।"

घायक 'यजेत' इत्यादिशब्दात्। फलसम्बन्धो हेतुः अपूर्वप्रतिपतेः, सम्बन्धश्च इति पराशरवचनात्। भावनाकाडक्षापूवकः । सा च भावशब्देभ्यः प्रसरन्ती दृश्यते, न द्रव्यगुणशब्देभ्यः । तस्मादाख्यातेभ्यो5पूर्वभावना गम्यते तत एव फलम् इति। तथा च शब्दविशेषेभ्यो ब्रम्म निषेधवाक्यानां च मुख्यार्यत्यागेन क्रियान्तलक्षणादवरं तत्परिग्रहेण "न

प्रतीयते चेत्, तदा भावनावत्परतिवाक्यं भेदफलादिकमापद्येत। न च तादृशाः शब्द- सर्पायाञ्कलिं दद्यात्" इत्यादौ प्रसिद्धानुपायत्वज्ञानम् तद्वद्वेदान्तानां सिद्धबोधकत्व-

विशेषा दृश्यन्ते। अतः शास्त्रप्रमाणकत्वेन ब्रह्मणः समन्वयात् इत्यसमर्थो हेतुः इति। सम्भवाच्च। न च "तत्त्वमसि" इति नवकृत्वोऽभ्यासात् समिदादिवत् तत्त्वभेदः । तत्र हि कस्य विधित्वम् इत्यनिश्चयात् अन्येषां विधेयानुवादेन गुणविधित्वासम्भवात् अत्रोच्यते-समर्थ एवासौ। इष्यते हि परेणाप्याख्यातस्य वाक्यत्वम् तदर्थ- सर्वयजतीनां तुल्यत्वेन कर्मभेदः। अत्र त्वेकस्यैव कर्मणः किश्चित्तदुपयोग्येकत्वानु- मूतभावनाबोधकस्य। तेनास्माकमप्याख्यातस्थाने महावाक्यम् इतरपदस्थानीयश्चावान्तर- वादत्वादितरेषामेक एव विधि: इति न तत्त्वमेदशक्का। 'भूय एव मा भगवान् वाक्यम् महावाक्योपकारिपदार्थशुद्धया तद्गतानां सत्यज्ञानादिपदानामखण्डाये लक्षणया विज्ञापयतु' इति पूर्वोक्तेरेव प्रश्नद्यज्ञ काण्डस्यादृष्टार्थत्वविप्ृवाच्च। समन्वयस्य दर्शितत्वात्। तथा महावचः समन्वयस्यापि करणादिवत् पदार्थभेदाभावादेव न वाक्यमेदाद्याशङ्का सकलपदानां प्रत्येक समन्वयेऽपि न कर्मवाक्यवदपूर्वगौरवम् "लोकायतिकमूर्खाणां नैवान्यत्कर्म विद्यते। तदज्ीकारात् तत्तदंशाविद्योच्छेदफलस्य दृष्टत्वात। नाप्येकैकपदार्यज्ञानान्मोक्षो दर्शादिभ्यः यावत्किश्चिददृष्टार्थ तद्दृष्टार्थ हि कुर्वते॥ स्वर्ग इव प्रत्येक सच्चिदानन्दाद्यादिपदानां प्रत्येक समग्रांशाज्ञापकत्वादेव, मोक्षस्य वैदिकान्यपि कर्माणि दष्टार्थान्येव ते विदुः । समस्ताविद्योच्छेद रूपत्वाच्च। अतो युक्तः सर्वपदानां समन्वयः । न च "आमेयोऽषा- अल्पेनापि निमित्तेन विरोधं योजयन्ति च।। कपाल" इत्यत्र "आमेय" इति तद्धितान्तर्गतामिपदस्य मन्त्रत्वेन देवताप्रकाशकत्वेन हवि: प्रक्षेपोडमिशब्देनैव देवतामुद्दिश्य यथा, तथा तत्त्वप्रकाशने ब्रह्माद्यन्यतमपद- तेभ्यश्चेत्पसरो नाम दत्तो मीमांसकै: क्वचित्।

नियमोऽपि, देवतादेशस्यादृष्टाव्वत्वेन नियमसम्भवात्। जत्र तु दृष्टाविद्याध्वंसफलत्वा- न च कश्चन मुश्चेयुर्धर्ममार्ग हि ते सदा।।

दनियमोपपतेः । प्रसरन्न लभन्ते हि यावत्कचन मर्कटाः ।

किश्व आथर्वणश्रतीनामिव यज्ञाज्ञानुपयोगित्वेऽपि वेदान्तानां केवलपुरुषाथ नाभिद्रवन्ति ते तावत् पिशाचा वा खगोचरे ॥

स्वेनापि प्रामाण्योपपत्तेवेंदोषरा वेदान्ता इति प्रलापमात्रं केषाश्वित्। यदाहु- इति। न चार्वाकवदस्माकं मीमांसकेष्वप्रसरः । न चात्र विरोधयोजनमात्रेणाप्रामाण्य र्बार्तिककृत: :- कर्मकाण्डस्यास्माभिर्वण्वते ; किन्तु विवर्तदृष्टिमाश्रित्य "यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत"

1. त. वा. 2. 1, 1. तन्त्रषा. 1. 8. 2.

२४० वेदान्तकौमुदी वैदान्ताना उपासनादौ अवान्तरतात्पर्यम् २४१

इत्यादिकी । एवं दृष्टश्रतिमूलब्रम्मसमन्वितगीतादिस्मृतीनामपि मूलान्तरोद्धवत्वेनाप- स्मृतित्वमुपनयनादिस्मृतिवन्न मन्तव्यम्। यदाहुर्भट्टपादा ::- इति वार्तिकान्मन्वादिवचोवद् व्यासवचोऽपि युगादिषु प्रवर्तमान प्रमाणमेव। तदाहु :-

"कठमैत्र।यणीयादिपठितश्रतिमूलिकाः। "वेदेनैवाभ्यनुज्ञ ता येषामेव प्रवक्तृता। नित्यानामभिधेयानां मन्वन्तरयुगादिषु ॥ दृश्यन्ते स्मृतयस्सर्वा यदोपनयनादिषु । तेषां विपरिवर्तेषु कुर्वतां धर्मसंहिताम् । तदा तन्मध्यपात्येकं वाक्यं किश्चिदपस्मृतिः। मूलान्तरोद्धव वक्तु जिह्रा नो न प्रवर्तते1।। वचनानि प्रमाणानि नान्येषामिति निश्चयः ।।"1

इति। तस्मादध्वरमीमांसालोचनया ब्रह्मणि वेदान्तसमन्वयो नानुपपन्नः । इति। "अथातो धर्मजिज्ञासा" इति च वेदार्थिकदेश एवोपक्षिप्तः, स एव च "आम्नायस्य क्रियार्थत्वात्" इत्यादिना विध्यर्थवादमन्त्राणामुपयोगेन निगृद्यते ; एवं निर्विशेषे ब्रम्मणि वेदान्तानामुत्सर्गसिद्धे समन्वये तत्पतिपत्त्यर्थ कचिद्विशेष वेदान्तानां ब्रह्मसमन्वयस्य न्यायसिद्धत्वात् । अत एव पृथगारम्भोऽपि। न च धर्म- विवक्षया विशेषनिरूपणे तत्र महातात्पये सत्येवावान्तरतात्पर्यात् अवान्तरवाक्यमेदे- शब्देन वेदार्थमत्र न तदेकदेश इति युक्तम्, प्रामाष्यप्रसाधनात्माक् सामान्यप्रतिपत्ति- नोपासनाविधिरपि मन्दानुकम्पार्थमपवादत्वेन, यथा हिरण्मयपुरुषादौ। अन्नमयादिश्व विशेषप्रतिपत्तिपुरुषार्थसाघनत्वानां वेदार्थेऽसम्भवेन जिज्ञासानुदयात्। तथा सति निर्विशेषपुच्छत्रम्मज्ञानद्वारमेव। एवमन्यत्राप्यूद्यम्। न च अभूतार्थपादुर्भावफला भावनैव चोदनालक्षणत्वविशेषणवैयर्थ्याच्च। चोदनायाः प्रवर्तकवचनत्वेन वेदविशेषत्वाच्चोदना- सर्वत्र वाक्याथः सिद्धार्थवादानामपि बहुलमुपलम्भात्। न च सर्वत्र क्रियोत्प्रेक्षणं शब्देनापि वेदविवक्षायामर्थवादादेरपि प्रमाणत्वेन द्वितीयाधिकरणेनैवार्थविशेष- न्याय्यम्, निराकाडक्षान्वये सत्यपि क्रियाकल्पनायामतिप्रसङ्गात्। "अयमात्मा ब्रम्म" व्यवस्थापनात अर्थवादाद्यधिकरणानारम्भः सिद्धः प्रामाण्यविचारश्र इति तत्पामाण्य- इत्यादौ च "अस्तिर्मवन्तीपरः प्रथमपुरुषोडप्रयुज्यमानोऽपि गम्यत" इति स्मरणात् चिन्तानवतार: स्यात्। लोकप्रवादाख्यप्रमाणाभासेन प्रसिद्ध सामान्यात्मना धर्ममुद्दिश्य "अस्ति " इत्यादिविव्रक्षितक्रियालाभात्। किश्न- तस्यामिहोत्रचैत्यवन्दनादित्वेन विचारे न सर्वमेतद्युज्यते। वेदार्थस्य पुनर्विचारे सिद्धसाध्यादिभेदेन सन्देहे तन्निर्णय एव कर्तव्यस्स्यात्। वेदार्थजिज्ञासा तत्र वेद: "अ्रेयश् प्रेयश्च मनुष्यमेतस्तौ सम्परीत्य विविनक्ति धीरः ।

प्रमाण च इति। अनुचितं च पण्डितमन्यस्य धर्मचोदनाशब्दयोर्लाक्षणिकत्वपरसज्ञात् श्रेयो हि धीरोडमिप्रेयसो वृणीते प्रेयो मन्दो योगक्षेमाद्वगीते ॥"2

सर्ववेदवाक्योदाहरणस्य मुख्यार्थबाधकस्यादर्शनाच्च धर्मशब्दस्य चैत्यवन्दनादावपि इति पुरुषस्य प्रवृति प्रति स्वातन््यश्रवणादिष्टसाधनादिबोध एव शब्दसाध्यो, न प्रसक्तत्वेन वेदार्थे रूढत्वासम्भवात्। अस्तु वा वेदार्थजिज्ञासैवेयम्; तथाऽपि प्रवृत्यादिकमपि फलवत्। साधनेतिकर्तव्यतयोरपि फलरागेण समुत्पादितरागेणैव श्रुतिलिक्कादिपरमाणकब्रह्मममन्वयस्य श्रतस्य स्मार्तेन कार्यार्थसमन्कयेन नापहवो युक्तः । प्रवृत्तस्य तद्विशेषबोधनमात्रेण शास्त्रस्य चरितार्थत्वसम्भवात्। यद्यपि साधनविशेषानव-

"यावदेकं श्रतौ कर्म स्मृतौ चान्यदितीर्यते । गमेनेतिकर्तव्यतां वाञ्छति सामान्येनापि, तथाऽप्यर्थित्वादिसम्पन्नस्य फलवती नैसर्गिकी

ताक्तयोर्विरुद्धत्वे श्रौतानुष्ठानमिष्यते2 ॥" प्रवृत्ति: इति विधेरज्ञातज्ञापन एव व्यापारः अनेनैव च प्रकारेण प्रयोज्यचैतन्यद्वारेण शब्दस्य प्रवर्तकत्वदर्शनात्। कृतिसाध्यैकार्थसमवायिनी हितसाघनविधिः इति हि वृद्धाः।

1. तन्लषा. 1.3. 2. 2. तन्त्रवा. 1. 3. 2. 1. तन्त्रवा. 1. 3.3, 2. कठ. 1. 2. 2. 31

२४२ प्रमात्वलक्षणखण्डनम २४३ सगगोचरे हितसाधने च चन्द्रोदयादौ कृतिसाध्यत्वाभावेनाप्रवृत्तेः एकतमकालसम्बन्ध- व्यावृत्त्यथ अनुपपर्द कृतिसाध्यत्वं वा विशेषणम्। तस्माल्लोकवेदयोः सिद्धे "तत्त्वानुभूति: प्रमा" इत्यत्र तस्य भावस्तत्त्वम् इत्यर्थविवक्षायाम् प्रकृतार्थेन

समन्वयः सिद्धः ।। तच्छब्देन किं परामृश्येत ? प्रस्तुताभावात् । अथ अनुभूत्या खसम्बन्धी विषयः आक्षेपात् बुद्धिस्थः कार्यते स तच्छब्देन परामृश्यते वक्तृश्रोतृबुद्धिस्थतायामेव प्रकरण- अथ न्यायविरुद्धोडयं समन्वयः न्याये हि षोडशतत्त्वानि निरूपितानि ; पदार्थविश्रमात्। तेन यस्यार्थस्य यो भावः तत्तस्य तत्त्वमुच्यते; न, अरजतादेरपि "प्रमाण प्रमेय संशयप्रयोजनद्ष्टान्तसिद्धन्तावयवतर्क निर्णयवाद जल्पवितण्ड।हेत्वाभासच्छर- रजताद्यात्मनाऽनुभूतिविषयतासम्भवात् असत्यानुभूत्यव्यवच्छेदात्, भवितुः अतत्त्व- जातिनिग्रहस्थानानां तत्त्वज्ञानात् निःश्रेयाधिगम"1 इत्युद्देशपूर्वक त्रिविधाअस्य शास्त्रत्य शब्दार्थत्वप्रसज्जेन च धर्माशेन विशिष्टे च प्रमाया अप्रमात्वापातात्।

प्रवृत्तिरुद्देशो लक्षण परीक्षा च इति। तत्र नामघेयेन पदार्थाभिघानमात्रमुद्देशः, उददिष्ट- अथ तत्त्वशब्द: स्वरूपमात्रवचनः, तदपि न, स्वरूपत्वस्य जातेः उपाघेर्वा तत्त्वव्यवस्थापको धर्मो लक्षणं लक्षितस्य यथालक्षणमुपपद्यते न वा इति प्रमाणै: स्वात्मनि वृत्त्यवृत्तिभ्यामनुपपत्तेः स्वरूपशब्दार्थस्यैकस्यासम्भवे प्रतिविषयव्यावृत्त्या तत्त्वावधारणम् परीक्षा। विभागस्य चोद्देश एवान्तर्भावः । तत्र प्रत्यक्षानुमानोपमान- लक्षणस्याव्यापकत्वापातात् कथ तत्त्वशब्दः१ कथ च 'तत्त्वं' इति पदेन विपर्यासादे- शब्दा: प्रमाणानि। 'प्रमाणानि' इत्यनेनैव निरुक्तिसामर्थ्याद्विशेषविभागाक्षिसं र्निरासः । तथा हि-शुक्तौ यो 'रजतम्' इति प्रत्ययः, सोऽपि स्वरूपबुद्धिर्भवत्येव । सामान्यलक्षणं सूच्यते 'प्रमासाघनानि' इति। प्रमायाः साघकतममेव च प्रमाकरणम्। न हि धर्मी इदन्ता रजतत्वं वा न स्वस्य रूपम्, नापि तयोः प्रतिभासमानः सम्बन्धो

कर्तृत्वानधिकरणत्वे सति प्रमासार्वत्रिकं कारक प्रमाकरणम्। प्रमाकारका- न स्वरूपम् इति युक्तम्, समवायो हि तयो: सम्बन्धः प्रतिभाति, स च स्वरूपमेव ;

वृत्तिप्रमाकारकनिष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वं प्रमासार्वत्रिकत्वम् इति लक्षण न युक्तम्। सत्यम् ; समवायः स्वरूपम्। स एव तु शुक्तिव्यक्तेः रजतत्वस्य नास्ति इति चेत्,

उभयावृत्तिपदेन कर्तृकर्मव्यावृत्तौ प्रमासार्वत्रिकं कारकं प्रमाकरणम् इत्येतावताऽलम् ; मैवम् ; तत्र नास्तित्वेऽपि स्वरूपताया अव्यावृत्तेः। न हि "गृहे देवदत्तो नास्ति"

प्रमासवित्रिकव्यापापस्य कारकपदेन व्यवच्छेदात्। प्रमा च स्मृतेरन्योऽन्यभिचारी इति स्वरूप न स्यात्।

स्वतन्त्र:, लोके तथा व्यवहारात्। न हि लोक:स्मृतिमर्थव्यभिचारिणौ च प्रमाणविपर्ययौ अथ न स्वरूपमात्र तत्त्वम् ; किन्तु यद्देशकालसम्बन्धि यस्य स्वरूपं प्रतीतम्, प्रमाणपराधीनं च तर्क प्रमामाचष्टे। अत एतदनवकाशम् यत्केचिदाहु :- सस्य तद्देशकालसम्बन्धि स्वरूपं तत्त्वमुच्यते। एवमपि देशकालसम्बन्धांशे प्रमाया

स्मृतेरन्यत्वं प्रमाणेन व्यवस्थाप्यते अप्रमाणेन वाः प्रमया साध्ये प्रमाणविशेषेण अप्रमात्वापातात्। तयो: स्वरूपमेव तत्त्वशब्दार्थ इति चेत्, न, तत्त्वपदस्यानेकार्थत्वे

स्मृतेरन्यप्रमासिद्धिः, ततस्तत्करणतया प्रमाणसामान्यसिद्धिः, सिद्धौ च तस्य प्रमाण- लक्षणाव्यापकत्वापत्ते: । कुम्भश्यामदशायामपि रक्तोपाधिना रक्ततयोपलभ्यमान: तत्त्वं स्यात्

विशेषसिद्धि: इति चक्रकम्। प्रमाणेन प्रमाव्यवस्थापनम् तया च प्रमाणव्यवस्थापनम् इति तद्बुद्धे: प्मात्वापत्तेः। 'यदा तदा' इति विशेषणप्रक्षेपणे च कालविशिष्टताप्रतीते-

इति परस्पराश्रयं वा। द्वितीयं व्यर्थम्, प्रमाणनिरूपणप्रमाणादपि व्यवस्थासिद्धेरिष्टत्वात् रप्रमाणतापातः । न हि कालवैशिष्टयावगमेऽपि कालान्तरसम्बन्धः सम्भवी। अन्योपा-

इति प्रमास्वीकारास्वीकारयोरनाक्षेपात् सवीकारस्य तल्लक्षणादिनिश्चयमूलत्वात् प्रमाण- ध्यवच्छिन्नेन सम्भत्स्यन्ति इति चेत्, तर्हि "दण्ड्य पे देवदतः कुण्डलिनं खमारोक्ष्य-

शून्यविप्रतिपत्तेः सर्वत्र सुलभतया सर्ववादविधिनिषेधप्रसन्नात्। वितण्डापरवृत्तेरपि परिशेषात् स्येव, उपाधिमेदेऽप्युपघेयस्यैकत्वानिवृत्तेनैवम् इति चेत्, तुल्यम् इति तत्त्वमनारोपितं

स्वपक्षसिद्धयभिसन्धानपूर्वकत्वस्य व्युत्पादितत्वात् परिशिष्टतत्त्वानुभूतेः प्रमात्वानपलापाच्च। रूपम् इति निर्वचनस्याखण्डितत्वाच्।

एतेनैतदपास्तम् ॥1. यदाहुः खण्डनकारा: :- यध्ानुभूतित्वखण्डनं-अनुभूतित्व न ज्ञानत्वावान्तरजातिभेदः, तज्जातित्वस्यैव गमकाभाव त्। "अनुभवामि" इति प्रत्ययानुगमवशात् तत्सिद्धिः इति चेत्, न ; 1. न्या. सू. 1,1, माघमासीयनिशावसाने सितासितसरित्सममेदसायिनः सत्यपि शब्दबलात् भाविर्वकीय-

२४४ वेदान्तकौमुदी प्रत्यक्षलक्षणविचार: २४५

स्वर्गसुखसम्प्रत्यये "सुखमनुभवामि" इति प्रत्ययानुदयात्। प्रत्युत शीतसम्भूतवेदना- ज्ञानमस्ति वक्तुः श्रोतुश्च। तच्च न तत्पदेन व्यवच्छेतुं शक्यम्; वस्तुतः तस्य 'पश्च' संवेदनादेव। परस्त्िया उपगन्तुर्जनस्यास्तिककामुकस्य शब्दाधीने सत्यपि भाविनरक- सङ्कयावच्छिन्नत्वेनातथाभूतत्वाभावात्। नापि अनुभवशब्दव्यवच्छेद्य अननुभूत्चरगोत्वेन गमनानुभवनीययातनाधिगमे "दुःखमनुभवामि" इति मतेरनुपपत्तेः ; प्रत्युत "अमन्द- स्मरणलक्षणोपेक्षणात। न च प्रमैव तत इत्युररीकरणीयम् मध्येऽध्यक्षा दिदुरन्तभावत्वात् मानन्दं सविदान: साम्प्रत अस्मि" इति प्रत्ययात्। यदि तु शब्दोपदर्शितव्याप्तिज- इति, मनुमानमनुभव एव स्यात्, वर्हि "सुखं दुःखश्चानुभवामि" इति तयो: प्रत्ययः स्यात्। तदप्यसारम्; 'कति वराटका' इत्युक्ते, नानासङ्गयावच्छित्नवराटकस्मृतौ नापि स्मृत्यन्यत्वमनुभूतित्वम् ; यत्किश्वित्स्मरणान्यत्वं स्मृत्यन्तरेऽप्यस्ति इति, "'पञ्च' वराटका" इत्येतत्, स्मृत्युद्गरादनुभवपदेन तद्यवच्छेदोपपत्तेः । तत्र तत्राप्यनुभूतित्वप्रसक्तेः। सर्वस्मृत्यन्यत्वं चेत्, तर्हि मदीयादिस्मृतिव्यक्तिभ्यो भव्रता कथ विप्रतिपत्तौ सङ्गयान्तरस्मृत्युद्धारदर्शनात्। अनुभूयन्ते हि पाणौ बहुवारं ताद्ग्वराटकाः। व्यतिरिक्तत्वमवधारणीयम्? प्रमायाः परकीयज्ञाने परस्यास्मादशाघ्यूहासम्भवात्। ततः समीचीनमेव प्रमालक्षणम् इन्द्रियार्थसन्निकर्षकृतम् उत्पन्नं ज्ञान अव्यपदेश्यम् नाप्यनुमानार्थापत्ती ; विञ्ञानुपपद्यमानयोः सर्वत्रार्वाग्दृशा प्रत्येतुमशक्यत्वात्। उपमाना- अव्यमिचारि व्यवसायात्मकं प्रत्यक्षम्। यच्छब्दपूरणेन यतश्चक्षुरादेरेतादश ज्ञानम्, द्यसम्भवोऽपि स्फुट एव। ततः कथ सर्वाभ्यः स्मृतिव्यक्तिभ्यो व्यतिरेको निरूप्य: तत्प्रत्यक्षम् इत्यर्थः । फलेन करणलक्षणात् निर्विकल्पकावरोधार्थ तत्र अव्यपदेश्य प्रमाया इत्यनवनोषादसिद्धिर्क्षणस्य। न च वाच्यम्-स्मृतित्वे च सर्वास्स्मृतिव्यक्तयः पदम्। क्षित्यादिस्वरूपमात्रग्राहि, न तु मिथो विशेषणविशेष्यभावावगादि ज्ञानं सर्वकालसवपुरुषसम्बन्धिन्यः स्वात्मीयां स्मृतिव्यक्ति प्रत्यक्षतया प्रत्यक्षादेवावगम्यन्ते निर्विकल्पकं प्रत्यक्षम्। सविकरपकावरोघार्थ व्यवसायात्मकपदम्। व्यवसायो सामान्यलक्षणद्वयप्रत्यासत्त्या व्यापिग्रहकाल इव व्याप्यव्यापकव्यक्तय इति। दृष्टान्त- निश्चयो विकल्प इत्येकोऽर्थः । विकल्पकात्मकं ज्ञानं 'गौ:' इत्युलेखि सविकल्पकम् दार्ष्टान्तिकयोर्दोषग्रस्तत्वात्। तथा सति एकं प्रमेयं प्रत्यक्षयतः प्रमेयत्वस।मान्यप्रत्यासत्या इत्यर्थः । तदाहु ::- विश्वमेव प्रत्यक्ष स्यात्। एवमभ्युपगच्छतश्र- "अस्ति ह्यालोचनं ज्ञानं प्रथमं निर्विकल्पकम् । "श्रद्दधीमहि सार्वश्यमिदं यदि जानासि किमस्मशच्चेतसि विपरिवर्तते" इति, बालमूकादिविज्ञानसदश शुद्धवस्तुजम् ।1

तद्युक्तम् ; तात्का लिकासाधारणकारणविशिष्टसामभ्रीजन्यं ज्ञानमनुभूतिः, ततः परं पुनर्वस्तु ध्मैर्जात्यादिमिर्यथा। सत्समान्यं च "अयमनुभवोऽयमनुभव" इति सर्वत्रानुगतमनुभूतित्वम् इत्यज्गीफारात्। बुध्यावसीयते सापि प्रत्यक्षत्वेन समता ।।"2 न च वाच्यम् कार्यलक्षणानुगममन्तरेण क कारणता क साधारण्यं ज्ञेयम् इति। अर्थाव्रहत्वादिलक्षणस्य कृतिसाध्यस्य ज्ञानादिकार्येऽनुगमाभावे परोक्तप्रतीत्यनुदयेन इति। चक्षुरादेर्घटादेश्ष 'संयोग, संयुक्तसमवाय, संयुक्तसमवेतसमवाय, समवाय, समवेतसमवाय, विशेषणविशेष्यभावरूपः षोढा सन्निकर्षपदेनोक्तः । न च वचनीयं

यदप्यवादि "तत्वानुभूतिः प्रमा" इत्येतत् काकतालीयमपि यथार्थ जाने योग्यतासम्बन्घेनैव प्रमितिकार्यस्योपपत्तेः न षोढा संबन्धकल्पना युक्तिमती इति ;

व्याप्यते, तधथा- पाणौ पञ्च वराटकान् पिधाय कश्चित् पृच्छति 'कति वराटका' योग्यताया यावदूदव्यभाविन्याः संयोगादिनिरपेक्षत्वे सर्वदा कार्यकरत्वप्रसङ्गात्। न

इति? पृष्टश् अजाकृपाणीयन्यायेन1 ब्रवीति 'पश्च' इति। ततः 'पश्च' इति च संयोगजन्यघटादिद्रव्यप्रमायां सयोगस्यार्थविशेषणत्वे प्रत्यक्षाप्रत्यक्षसयोगस्याप्रत्यक्षत्वा-

1. Same as काकताळीयन्याय: 1. छो. वा. p. 168. 2. लो. बा. 172,

२४६ वेदान्तकौमुदी अनुमानविभजनम् दर्थाप्रत्यक्षत्वम् इति शङ्कनीयम्। स्वप्रकाशत्वात् विशेषणत्वस्याप्रत्यक्षत्वेऽपि ज्ञान- प्रत्यक्षतावदतापि सम्भवात्। न च संयुक्तसमवायमात्रादरपस्य चाक्षुषत्वे रसादेरपि तदनुपपश्या वा तदवगमः, ताभ्यां सामान्यतः कारणपात्राक्षेपेण कारणगतानुगतरूपा- चाक्षुषत्वप्रसङ्गः कार्यदर्शनगम्ययोग्यतानियामकत्वे सत्येव संबन्धविशेषाकाडक्षायामुक्त- सिद्धावेकरूपलक्षणासिद्धेः । कार्यस्यैकजात्यादेकजातीयकारणसिद्धि: इति चेत् तर्हि

सम्बनधनिवेशात् विपरीतापादनस्याशक्यत्वात्। न च यदि श्रोत्रे नभोभागनिग्रहे समवाया- कार्यगतैकजात्यस्य पूर्वमवश्यं प्रत्येतव्यत्वाज्रीकारे ततस्सजातीयव्यवच्छेदपतिपत्तिरस्तु, च्छेदोपलम्भस्स्यात् तर्हिं बधिरस्यापि इति वचनीयम्, मेरीदण्डसयोगस्येव आकाशा- कृतमनया पारम्पर्यदष्टया। नाति द्वितीयम्, साक्षात्कारित्वावगममन्तरेण तच्चिहावगमा वच्छेदस्य दृष्टत्वे समवायस्य तथाविधकार्यकरत्वसम्भवात्। न च नभोऽक्षागम्यः । नुपपतते:। तदवगमाच्चास्य प्रतीतावन्योन्याश्रयप्रसन्गः। नापि तृतीयः, स ह्येवरूपो यदिन्द्रियार्थसन्निकर्षजाति तत्प्रत्यक्षम् इति व्यवहर्तव्यम् इति; अयमप्यनुपपन्नो "षट्पदार्थातिरिक्तत्वादसत्त्वाद्वा नृश्ङ्गवत्" लक्षणस्य ज्ञातुमशक्यत्वात्। साक्षात्कारित्वात्त तदवगमे साक्षात्कारित्वमेवास्तु व्यवहार नियमनिदानम् अव्यवहितप्रतिपत्तिकत्वात्। इति न विशेषणविशेष्यभावसम्बन्धोपयोग इति वाच्यम्, र्द्वैतस्य सत्त्वास्त्त्वाभ्यामनि र्वाच्यत्वमिच्छतो हेतोरसिद्धेः साधनविकलत्वाच्च दृष्टान्तस्य। अव्यमिचारिपद च व्यर्थम्। न हि शुक्तौ रजतज्ञानं रजतेन्द्रियसन्निकर्षा- दुत्पन्नम्, येन व्यवच्छिद्येत ; ततो नैतल्लक्षण युक्तम् इति। अपर आह-किमर्थमिदमुच्यते? कि सजातीयविजातीयव्यवच्छिन्नतत्मती- त्यर्थम्, उत साक्षात्कारित्वप्रतीतये तच्चिह्वोपदर्शनमिदम्, उत व्यवहारार्थम् ! नादः; अत्रोच्यते। उपन्यस्यते तावत्परेणापि ब्रह्मणो लक्षणम् किलक्षणं पुनस्तद्ब््त किं सजातीय इति प्रत्यक्षत्वेन साजात्यं ते विवक्षितम्, रूपान्तरेण वा ? नादः, इत्याकाड्क्षापुरस्सरम्-"जन्माद्यस्य यतः" इति। तत्न जीवप्रधानादिकं सजातीय-

तस्माव्यवच्छेदावधे: प्रत्यक्षजातीयादव्यावृत्तत्वे व्यवच्छेदकत्वानुपपत्त्या व्यावृत्तत्व- विजातीयाभिमत व्यवच्छिद्यते। तथा च पर्यनुयोगसाम्यम् प्रपश्चस्यानिर्वाच्यत्वेऽपि लक्षणादे-

स्वीकारेणाव्यापकत्वात्। नापि द्वितीय:, विजातीयपदोपादानवैयर्थ्यात। अस्ति हि प्रमेयत्वादिना सर्वसाजात्यम्। खण्डनानामपि स्वव्याघातकत्वादखण्डनतैव। तेन युक्तमेव प्रत्यक्षलक्षणम् तत्पूर्वकं त्रिविघमनुमानम् पूर्ववत् शेषवत सामान्तो दृष्ट चानुमानम् इति वक्ष्यमाणम्। तत्पूर्वकम् अथ प्रमाणत्वादिना विशेषेण साजात्यं विवक्षित्वेदमुच्यते, तर्हि लक्ष्यस्यापि इति लक्षणम्। तानि सर्वप्रमाणानि पूर्व यस्येति। अत्र पक्षे प्रमाणचतुष्टयपूर्वक- प्रमाणत्वेन साजात्यात् तद्यवच्छेद्यकोटिप्रविष्टतया सङ्गाह्याभावप्रसङ्गः । लक्ष्यस्य यत्परमाण- मध्यनुमानं सिद्धयति इति नाव्याप्तिः। व्याप्तिकाले महानसादावेकं लिब्रदर्शनम्, पर्वतादौ त्वादिमि: सजातीयम् , तद्यवछेद्यम्। न च लक्ष्यस्य लक्ष्यं सजातीयम्, षष्ठचर्थस्य भेद- च धर्मिणि द्वितीयम् इत्येते लिक्रदर्शने पूर्व यस्य। तथा च "अयं धूमवान्" इत्यादेः व्यवस्थितत्वात् इति चेत, एवं तर्हि लक्ष्यापेक्ष्या मिन्नाद्यवच्छेद इत्येवोच्यताम्; कृतं परामर्शज्ञानस्य तदिद तत्पूर्वकं परामशज्ञानमनुमानम्। व्याख्यानतो विशेषप्रतिपत्तेः। प्रमाणत्वादिना साजात्येन प्रकृतानुपयोगिना वर्णितेन। यदा च लक्ष्यादन्यत्वं परेषा- तदनुमानं त्रिविघम् :- तत्र पूर्व तावत्कारणं तत् विद्यते विषयतया यस्य मवगतम्, तदा परस्मादन्यत्वमपि लक्ष्यस्यार्थादवगम्यत इति सिद्ध मदग्रत एव लक्षण- नरामर्शज्ञानस्य तत्कारणेन कार्यानुमानम पूर्वतत्। यथा-वृष्टमन्त एते मेघा गम्भीर- योजनम् इति व्यर्थ लक्षणाख्यानम्। व्वानवत्त्वे नीरप्रभावत्वे च चटुलबलाकावत्वे च अत्युन्नतत्वात् ; य एवं स तथा, यथा

अस्तु वा विवक्षावैचित्यवशात् कथमपि ईदशमभिधानम्, तथापि न भावदर्शनेन दृष्टो मेघ:, तथा चामी; तस्मात्तथा। कारणस्य प्रागुपयोगादनुपयुक्तं कार्यम् शेषः स

लक्षणेनानवगतेनैव व्यर्वच्छि त्रपरतीतिसम्भवोडतिपसङ्गात्। न विज्ञातेन, दुरवधारणत्वात्। विद्यते विषयतया यस्य पराम्शज्ञानस्य तत्कार्येंण कारणानुमानं शेषवत्; यथा-

म ताबदिन्द्रियार्थसन्निकर्षोरपत्तिः प्रत्यक्षा, अप्रत्यक्षविशेषणत्वात्। नापि कार्येण लिग्नेन उपरि वृष्टिमद्देशसम्बन्धिनी नदी, कलुषितोद कत्वे शीघ्रतरस्त्रोतस्त्वे फलफेनकाष्ठादिवह नत्वे च सति पूर्णत्वात् ; यैबम्, सा तथा; यथा उभयसिद्धा नदी, तथा चेयम् ; तस्मात्तथा।

२४८ वेदान्तकौमुदी उपमानशब्द योर्निरूपणम् २४९

अकार्यकारणभूतेननाना धर्मेण यदनुमानं, तत्सामान्यतो दृष्टम्; यथा दूरवर्ति- ननु अभिमत्त्वमात्रेण व्याप्तिश्चेत् प्रागेव प्रत्यक्ष इति वैफल्यमनुमानस्य। न च जलाशया एते वृक्षा अजहद्वृत्तिबलाकावत्त्वात् ; य एवम्, स तथा; यथा उमयसिद्धो पर्वतावच्छिन्नवह्विमत्त्वेनाविनाभावग्रहो धूमस्य इति चेत्, मैवम् ; धूमवत्त्वस्यैव प्रत्यक्षत्वा- वृक्ष:, तथा चामी; तस्मात् तथा। अथवा व्यतिरेकात्पूर्व प्रतीयत इति पूर्वोन्वयः । स विवादात्, क्कचित्पर्वतेऽपि व्याप्तिग्रहाच्च। न च पक्षे तदग्रहणमपराधः, पक्षामिमतेऽपि एव शुद्धे नास्ति इति पूर्ववत् केवलान्वयिविवक्षित जातीयोपपत्तौ विपक्षहीनम्। यथा :- कालमेदेन व्याप्तिग्रहात्। न च विवक्षितधूमवह्िव्यक्तयोरविनाभावाग्रहोऽपराधः व्यक्ति- अभिधेयो विशेष: प्रमेयत्वात् ; यत्प्रमेयम् तदभिघेयम् ; यथा सामान्यम्, तथा च विशेषस्यासाध्यत्वात्, वहिमत्त्वधर्मस्यैव खलु साध्यत्वात्। न च इदानी पक्षे व्याप्त्य विशेष: ; तस्मादभिधेयः । अटृष्टादिकं कस्यचित्प्रत्यक्षम् प्रमेयत्वात् मीमांसकाना- ग्रहोऽपराध: पूर्वगृहीताविनाभावस्यैवेदानी स्मृतस्य साधकत्वात् ; ततो न कश्रिद्दोषः । मप्रत्यक्षत्वाच्चास्मत्सुखादिवत् इति वा ॥ प्रसिद्धसाधम्यात् साध्यसाधनमुपमानम् । प्रसिद्धेन गवा साचर्म्यात् सादृश्यात् साध्यस्य संज्ञासंबन्धस्य साधनम् सिद्धिः। अय गवयशब्दवाच्य इति मेकेन प्रमाणेन धर्मत्वेन निश्चयः शक्य: कर्तुम्। न च बहूनां प्रमाणानां सम्भूय बुद्धिस्ततो भवति। तत्सादृश्यज्ञानमुपमानम् प्रमाणम् । 'कीदग गवय' इत्येवं पृष्टो धर्मिनिश्चायकत्वं सम्भाव्यते, स्वगोचरशूरत्वात् सर्वेषाम् इति। नैवम्; प्रत्यक्षागमाद्यनेक- नागरिकै: यदाब्रवीत्यारण्यको वाक्यम्-"यथा गौर्गवयः तथा" तदा तच्छत्वा वनं प्रमाणोपकलितिमर्त्यलोका दिप्रपश्चस्य मिथ्यात्वानुमाने दृश्यत्वादेर्धर्मित्वेन निश्चयोप ते: स्वगोचरशूरत्वेपि प्रमाणानां प्रमातुस्तत्तदर्थनिश्चयोपपत्तेश्च। तदुक्तम्- गतस्य नागरिकस्य गवयगतसादृश्यज्ञानं वाक्यार्थानुभवाहितसंस्कारजस्मृत्यपेक्षं संज्ञ/संज्ञि संबन्धबुद्धिं कुर्वदुपमानमेव। "यदि षडमिः प्रमाणैस्स्यात्सर्वज्ञः केन वार्यते" आप्तोपदेशः शब्द :; आप्तः खलु साक्षात्कृतधर्मा यथादृष्टस्यार्थस्य चिख्याप- इति। न च कस्यचिच्छब्दस्यानिर्धारितार्थत्वात् तद्विशेषित प्रत्यक्षमप्यप्र सिद्धविशेषणम्; यिषया प्रयुक्त उपदेष्टा। तस्योपदेशः परप्रयोजनवत्पदमात्र शब्दः । पक्षस्य विशेष्यस्य प्रकारान्तरलभ्यत्वेन सामान्यप्रसिद्धौ च विशेषपरसिद्धय्ुपपतेः । न च विपक्षे बाधाभावः, असंभाविते विपक्षे बाघकानुपयेगेनादोषत्वात्। न च प्रत्यक्षत्वं अत्र यदा वाक्यज्ञान प्रमाणं, तदा वाक्यार्थज्ञान फलम्। पदार्थस्मृत्याकाडक्षा-

किश्चिन्निष्ठात्यन्ताभावत्रतियोगि धर्मत्वात् रूपवत् इति विपक्षसम्भावना, संयोगि- योग्यताप्रकरणादय आन्तरालिक्य इतिकर्तव्यताः । यदा वाक्यार्थज्ञानं प्रमाणम्,

प्रत्यक्षत्वस्यातथात्वेन सिद्धसाधनत्वात् तदतिरिक्तस्य तवाप्रसिद्धत्वात् धर्म्यसिद्धेश्व। तदा उपादानादिबुद्धि: फलम्। नास्तिका हि प्रत्यक्षदष्टार्थमेव शब्दं मान मन्यन्ते

ततो नैषा दूषणरीति: साध्वी। तत्राह-स द्विविधो दृष्टाटष्टार्थत्वात्। यथैव दृष्टार्थ: शब्दो मानम्, तथाऽदष्टार्थो प्याप्तोक्तत्वाविशेषात् इत्यर्थः। यथोक्तस्य च मालतीमाघवादिवाक्येऽभावाद्या हतिरित्य- पश्चात् प्रर्तायमानत्वात शेषो व्यतिरेकः स एव शुद्धोऽस्यास्तीति शेषवत्तेन च व्यतिरेकिपक्षव्यापकत्वे सपक्षाभावे च विपक्षावृत्ति, यथा जीवच्छरीरं सात्मकम् प्रमेयम्1 अस्त्यन्यदपि द्रव्यादिसमवायान्त प्रमेयन्। यत मोक्षोपयोगि तद् प्राणादिमत्वात्, यत्सात्मकं न भवति, तन्न प्राणादिमत्, यथा घटः । न च जीवच्छरीरं द्वादशविधमेव इति तुशव्दार्थः । तत्रेच्छाद्वेषप्रयत्नमुखदुःखज्ञानाद्यात्मलिङं, इच्छादय: न प्राणादिमत् ; तस्मात् सात्मकम्। क्चिदाश्रिता: गुणत्वात् ; यो गुणः, स तथा; यथा रूपम्, तथा चैते ; तस्मात्

यत्सामान्येन अन्वयव्यतिरेकाभ्यां द्वाभ्यामपि दृष्टम्, तत् सामान्यतो दृष्टमन्वय- तथा। न च पारिशेष्यान्मन एवैतदाश्रय इति नात्मलिक्गता । करणस्यैव मनसः

व्यतिरेकि; यथा :- "पर्वतोऽभिमान् धूमवत्वात्; यो धूमवान् सोऽिमान्; यथा रसवतीप्रदेशः , तथा चाडयम् ; तस्मासथा । 1. न्या. सु. 1. 2. 32

२५० वेदान्तकौमुदी संशयनिरूपणम् २५१ चेष्टेन्द्रियार्थाश्रयः शरीरम्। चेष्टा स्पन्दमात्रम्। तदाश्रयो घटादिरपि इति कायिकी दानहिंसादिका। मानसी शुद्धाशुद्धात्मिका यथाक्रम पुण्यपापहेतुः। प्रवर्तना- हिताहितपराप्तिप रिहरार्थस्पन्दश्रेष्टा सामर्थ्याद्द्रष्टव्या। तथापि रथादिनाऽनेकान्तः। अतो 'मूर्तान्तराप्रयोज्यत्वे सति' इति विशेषणमुन्नेयम्। पाणिपादादयोऽपि चैवम्। अतो लक्षणा दोषा: रागद्वेषमोहाः। पुनरुत्पत्तिः प्रेत्यभावः; पुनः इत्यम्यासोक्तिः । अपूर्वाभि: शरीरेन्द्रियबुद्धिवेदनाभिः सम्बन्ध उत्पत्तिः । प्रेत्य मृत्वा भावो जन्म, प्रेत्य उन्त्यावयवित्वे सति इत्यूद्यम् । योग्यताश्रयणाच्च न पाषाणमध्यवर्तिमण्डकशरीराव्यापि: भाव: ; स पुनः पुनरुत्पत्तिः इत्यर्थः । तस्यापि पाटिते पाषाणे चेष्टाश्रयत्वात्। इन्द्रियाणि तु यद्यपि घ्राणरसनाचक्षुःस्पर्शनानि स्वावयवाश्रितानि; श्रोतमनसी त्वतदाश्रिते, तथाऽपि तदुपघातानुध्रह्योगित्वमाश्रयत्वं प्रवृत्तिदोषजनितो:्ऽर्यः फलम्। यथोक्तपवृत्तिदोषजनितोडर्यः सुखदुःख- द्रष्टव्यम्। यथा "आमीणाः आ्रमण्यमाश्षिता" इति। अर्थास्तु गन्धादयो यद्यपि न संवेदनतत्साघककर्म रूपः सहदेहादिभि: फलम्। बाधनालक्षणं दुःखम्। बाधने पीडा, देहाश्रयाः, तथापि तेषां कार्य सर्वदा दुःखसंवेदनरूपं देहाविष्ठानम् इति शरीराश्रयत्वं तया स्वविषया बुद्धिर्लक्ष्यते। तेन तद्विषयत्वाद्वाघनाच तदनुषङ्गिणश्च देहादयो द्रष्टन्यम्। घ्राणरसनचक्षुस्त्वक्श्रोत्ाणि इन्द्रियाणि भृतेभ्यः।2 जिप्रत्यनेन दुःखम्। सा च बाघनाबुद्धि: दुःखे मुख्या, दुःखिदेहादौ च गौणी। तदत्यन्त- गन्धं गृह्ाति इति घ्राणम्। रसयत्यनेन रसमास्वादयति इति रसनम्। चष्टेऽनेन रूप विमोक्षोऽपवर्गः । तेन दुःखेन शरीरादिनाऽत्यन्तं विमुक्तिरपवर्गः । पश्यति इति चक्षुः । त्वकस्थानमिन्द्रियं त्वक्। शृणोत्यनेन 'शब्द गृद्लाति' इति श्रोत्रम्। इति निर्वचनसामर्थ्यादिन्द्रियाणि लक्षणान्यपि भवन्ति। ग्हणकरणत्वस् समानानेकधर्मोपपत्तेः विप्रतिप ततेरुपलब्ध्यनुपलब्ध्यव्यवस्थातश्च विवक्षितत्वाच्च न इन्द्रियार्थसन्निकर्षे गन्घादिज्ञानसाघनेडतिव्याप्तिः । शरीरसंयुक्त- विशेषापेक्षो विमर्शः संशयः। तत्र विमर्शस्सशय इति समान्यलक्षणम्। विरोधि- मतीन्द्रियं संस्कारदोषव्यतिरिक्तम् साक्षात्प्रतीतिसाघनमिन्द्रियम् इति सामान्यलक्षण- नानार्थावमर्शो विमर्शः 'किमयम्' 'किं वाडयम्' इति। स त्रिविधः । तत्र समानो मिन्द्रियपदेनैव सूचितम्। धर्मो यस्यासौ समानधर्मा धर्मी; तम्योपपत्तेरुपलब्धे: संशयो भवति। एवं सति

गन्धरसरूपस्पर्शशब्दाः पृथिव्यादिगुणास्तदर्थाः। पृथिव्यादयश्च गुणाश्च विशेषास्मरणेऽपि समानघर्मधर्मिणो दर्शनात् संशयः स्यात्। अज उक्तम् विशेषापेक्ष इति द्वन्द्वः। तत्र पृथिव्यादयः पृथिव्यप्तेजांसि गुणाश्च धर्मा: सङ्कयापरिमाणपृथकत्व- इति, विशेषस्मृत्यपेक्ष इत्यर्थः । संयोग विभागपरत्वापर त्ववेगकर्मसामान्यसमवायाभावास्तेषा मिन्द्रियाणामर्थाः । तथाउरषि सहकारतरुमनुभूय दूर गतस्य तद्धतसमानघर्मोपलम्मे करितरुरूपविशेष- वुद्धिरुपलब्धिर्ज्ञानम् इत्यनर्थान्तरम्। बुद्धयादिपर्यायामिधेयत्वं बुद्धे- स्मृतौ च संशयः स्यात 'नगो' 'नागो' वा इति; अत उक्तम्-उपलब्ध्यनुप- र्लक्षणम्। पर्यायात्मकलक्षणाभिधानं साङ््यमतनिरासार्थम्। तेषां हि प्रधामस्यादो लब्ध्यव्यवस्थातश्र इति। साधकबाघकप्रमाणाभावात् इत्यर्थः । न च सहकारादौ विकारो बुद्धि: बुद्धेः परिणतिविशेषो ज्ञानम्, तद्धत्तिरुपलब्धिः ; तच्चायुक्तम् ; साधकबाघकपमाणाभावोऽस्ति इति भावः। तदेवं कारणद्वयोपकृतस्सम। नघर्मोपलभ: संशयो बुद्धयादीनां पर्यायत्वेन लोकत एव सिद्धेः । यथा-ऊर्ध्वत्वविशिष्टघर्मदर्शनात् अय 'स्थाणुः' 'पुरुषो' वा इति।

युगपज्ज्ञानानुत्पादो मनसो लिङ्गम्। चक्षुरादयःस्वकियासु क्रमकारि- एवमने करघमोपपत्ते: कारणद्वयोपकृतायाः सन्देहः । तत्र गुणत्वेन समानजातीय करणान्तरसापेक्षाः सत्त्वेप्यनुत्पाद्योत्पादकत्वाद्व/स्यादय इव हस्तापेक्षाः । प्रवृत्ति- रूपादि असमानजातीये च द्रव्यकर्मणी; तदिदमनेकम्। तस्मादनेकस्माद्यावृत्तो धमों वोग्बुद्विशरीरारम्भः । आरम्भोऽनुष्ठानम् प्रवृत्तिः । तत्र वाचिकी सत्यासत्यादि । अनेकापादानव्यावृत्तिहेतुत्वात् लक्षणया अनेक इत्युच्यते, असाधारण इत्यर्थः । अनेको- डसाधारणो धर्मो यस्य, असौ अनेकधर्माऽसाधारणघर्मा, तस्योपपत्तेरुपलब्घे: सन्देहः ; 1. न्या. सू. 1. 1. 11, यथा-कारणमात्रविभागजविभागजत्वात् किं शब्दो द्रव्य गुणः कर्म वाः न हि 2. न्या. सू. 1. 1,12. कारणमात्रविभागजविभागज द्रव्यगुणकर्मणामन्यतमद् इति। ततस्ततो व्यादृत्त तस्मात

२५२ वेदान्तकौमुदी अवयवनिरूपणम् २५३

स्मारकत्वेनासाधारणधर्मोपलम्भात्सन्देहः। एवं विप्रतिपत्तेरपि विशेषणद्वयसहितायाः सन्देहः भवति सोऽधिकरणसिद्धान्तः। तल्ेन्द्रियव्यतिरिक्तो ज्ञाता दर्शनस्पर्शनाभ्यामेकार्य- विप्रतिपत्तर्वादिगताया दुर्ज्ञातत्वात्। तच्छब्देन तदुत्थितः प्रवादो गृद्यते; यथा :- ग्रहणात् इति हेतोस्सिद्धावनुषज्विणोऽर्या इन्द्रियनानात्वम् तदविषयाणीन्द्रियाणि गन्घादि- 'अस्त्यात्मा' इत्येकः 'नास्त्यात्मा' इत्यपरः ततो विरुद्धप्रवाद शृण्वतः पार्श्वस्थस्य द्रव्य गुणाधिकरणमनियतविषयाश्चेतना इति। विवादाध्यासितं बुद्धिमत्पूर्वकम् इति सन्देहो भवति 'किम् अस्त्यात्मा न वा' इति। तदेवं त्रिपदविशेषणः त्रिविधः संशयः पक्षसिद्धावनुषङ्गिणोडर्ाः सर्वज्ञत्वादयः सिद्धान्ताः । अपरीक्षिताभ्युपगमात् तद्विशेष- स चायं प्रमाणे प्रमेये वाऽन्तर्मवन् न्यायाङ्गत्वात् पृथगुक्तः। उक्तं च :- परीक्षणमभ्युपगमसिद्धान्तः। अपरीक्षित साक्षाच्छास्त्रेणानुक्तं यथामनस इन्द्रियत्वम्

"तत्न नानुपलब्धेजर्ये न निर्णीते प्रवर्तते । तस्याभ्युपगमादभ्युपगमसिद्धान्तः । कथम्? तदनुक्तमप्यभ्युपेतं सूत्रकृता इति तद्विशेष-

किन्तु संशयिते न्यायस्तदञ तेन संशयः ॥" परीक्षणं करोति। यतः :-

इति। "धर्मिण प्रापयन्नेष ह्याश्रयासिद्धिवारकः ।

यमर्थमधिकृत्य प्रवर्तते तत् प्रयोजनम्। यमर्थ प्राप्तव्यं हातव्यं वा तं वादजल्पवितण्डानां हेतुरित्युच्यते पृथक।।"

निश्चित्य कर्म आरभते तत् प्रयोजनम्। ससाधनसुखदुःखावाप्तिहाने इत्यर्थः । प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनयनिगमनान्यवयवाः । अवयवा इत्यनेन साधक-

"प्रयोजनमनुद्दिश्य न यन्न्यायं प्रयुञ्जते। वाक्येन निर्देशत्वं सामान्यलक्षणमवयवानां सूचितम्। तत्र साध्यनिर्देशः प्रतिज्ञा

प्रमेयान्तर्गतं तस्माद्वेदेनोक्तं प्रयोजनम् ।।" सिषाघयिषितर्धर्नविशिष्टो धर्मीह साध्यः तस्य निर्देशोऽग्रीकरणं प्रतिज्ञा। यथा "अनित्यः शब्द: " इति। उदाहरणसाधम्यात् साध्यसाधनं हेतुः । साध्यसाधनं हेतुः इति लौकिकपरीक्षकाणां यस्मिन्नर्थे बुद्धिसाम्यम् स दष्टान्तः । लौकिका: सामान्यलक्षणम्। साध्यम् साध्यतेऽनेन इति व्युत्पत्त्या साध्यसाधनपरम्। तत्रोदाहियते- प्रतिपाद्याः, परीक्षकाः प्रतिपादका वादिपतिवादिन इत्यर्थः तेषां यत्रार्थे साध्यसधर्म्यात् डस्मिन् इति उदाहरणम दृष्टान्तघर्मी तेन साधम्य साध्यघर्मिणः । कृतकत्वादि तद्धर्मभाविनि साध्यवैधर्म्यादतद्धर्मभाविनि वा बुद्धिसाम्यम्, स दृष्टान्तः । साधनम्। तस्मात् यदुत्थित ज्ञानविवक्षादिक्रमेण बचन "कृतकत्वात्" इत्यादि साध्य-

"एषामेवाबहिर्भतो दृष्टान्तः पृथगुच्यते। साधन हेतुः। अत्र तु यदा- उदाहरणेन साध्म्य इत्येतावन्मात्रत्वं विवक्षित, तदा केवलान्वयिहेतुः । यदा तु विशेषनिषेधार्यत्वादनुदाहरणेन विपक्षेण वैधर्म्य, तदा न्यायसम्बन्धविज्ञानस्थानं यन्नामुना विना ।" अन्वयव्यतिरेकी। तथा वैधम्यें तु उदाहरणेन विपक्षस्वरूपेण वैधर्म्यात् व्यतिरेकादेव

तन्त्राधिकरणाभ्युपगमसंस्थितिः सिद्धान्तः । तन््यन्ते व्युत्पाधयन्ते साध्यसाधनं, स हेतुर्व्यतिरेकी ।

प्रमेयाण्यनेन इति तन्त्रम् प्रमाणम् ; तदेवाधिकरणं आश्रयो येषामर्थानाम्, ते यथा- प्रामाणिका इत्यर्थः । तेषामभ्युपगम सस्थितिरङ्कीकरणं सिद्धान्तः । सामन्यलक्ष्मेदम् । स साध्युसाधम्यात् तद्गर्मभावी दृष्टान्त उदाहरणम्। साध्यसाघनयोर्व्याप्ति:

चतुविध: :- सर्वतन्त्रप्रतितन्त्राधिकरणाभ्युपगमसस्थित्यर्थान्तरभावात्। तत्र सर्वतन्त्रा- अनेन उदाहियत इति उदाहरणम् इति निरुक्ति: सामान्यलक्षणम्। सर्व तु सूत्रे

विरुद्धस्तनत्रेऽधिकृतोऽर्थः सर्वतन्त्रसिद्धान्तः यथाप्रमाण प्रमेयबोधनमइति। समान- साधर्म्योदाहरणलक्षणम्। तथा च साध्येन पक्षेण साधर्म्यात् कृतकत्वादेः प्रयोजकाद्यः

तन्त्रसिद्ध: प्रतितन्त्रासिद्धः प्रतितन्त्रसिद्धान्तः। यथा-"इदं साङ्खयानाम्" तद्धर्मभावितस्य पक्षस्य धर्मो नित्यत्वादिः स यस्यासौ भावश्च विधीयमानः अस्ति इति - तद्धर्मभावी दष्टान्तः तद्वचनम् इत्यर्थः। एतत् साधर्म्योदाहरणम् तत्र साध्यसाधर्म्यात् "इदरं योगानाम्" इति । यत्सिद्धावन्यपकरणसिद्धिः, सोऽधिकरणसिद्धान्तः । यस्यार्थस्य हेतोर्बा पक्षस्य वा सिद्धावन्यस्य प्रकरणस्य प्रक्रियमाणस्यानुक्तस्यार्थस्य सिद्धि- इति साधनविकलमपास्तम्। तबर्मभावी इति साध्यविकलम् द्वाम्यां पदाभ्यामुभय- विकलम्।

२५४ वेदान्तकौमुदी कथालक्षणानि २५५ तद्विपर्ययाद् विपरीतम्। तेन पक्षेण विपर्ययात् वैधर्म्यात् निरात्मकत्वाद्यो- प्रमाणतर्क साधनोपालम्भः सिद्धान्ताविरुद्धः पञ्चावयवोपपत्नः पक्ष Sतद्धर्मभावी प्राणादिमत्त्वरहितो घटादि: तदचलम् वैधर्म्योदाहरणम्। प्रतिपक्षपरिग्रहो वाद:। पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहस्यानेनैव नानाप्रवर्तना विचारविषया उदाहरणापेक्षस्तथा इत्युपसंहारो न तथा इति वा साध्यस्योपनयः । वचनसन्दब्धि: कथा इति कथायाः सामान्यलक्षण सूचितम। सर्वन्तु कथाविशेषवाद- उदाहरणापेक्ष: साध्यस्य पक्षस्य दृष्टान्तसिद्धव्याप्तिहेतुमत्तयोपसहार उपनय इति सामान्य- लक्षणार्थम्। तत्न सामान्यतोऽघिगतस्य वस्तुनः शब्दादेर्विशेषैः नित्यत्वानित्यत्वादि कैः लक्षणम्। तथा इति न तथा इति सामान्यापेक्षे द्वे विशेषलक्षणे। तथा च कृतकः एकाधिकरणौ विरुद्धौ एककालौ अनवसितौ पक्षप्रतिपक्षौ ; तयोः परिग्रहोऽग्गीकारवचनम् शब्दो; न च तथा प्राणादिमज्जीवच्छरीरम् इति। बादः । एवं च जल्पवितण्डे अपि वाद: स्यात्। अत उक्त 'प्रमाण' इत्यादि।

हेतुव्यपदेशात् प्रतिज्ञायाः पुनर्वचननं निगमनम्। तस्मात् इति प्रमाणेन तर्केण वा पक्षस्य साधनं सिद्धिः प्रतिपक्षसाघनस्योपालम्भ उपालब्धि- हेत्वपदेशानन्तर तत्सहितमेव यत् प्रतिज्ञायाः स्वार्थद्वारा पुनरभिधानं तन्निगमनम श्रास्मिन् क्रियत इति। न च एवमपि तुल्यता, अभिप्रायनियमात् ; तत्त्वतो हि तर्क- सहितप्रमाणमूला अवयवा भवन्तु, मा वा भूवन्। वादिनोस्त्वयमभिप्रायः-भवन्ति तस्मादनित्य इति। प्रमाणमूला एव इत्येतावतैव वादः। जल्पवितण्डयोस्त्वामासेनापि प्रत्यवस्थेयम् एकान्ते "वादजल्पवितण्डानां प्रवृत्तौ हेतवो यतः । पराजयाद् वरम् संशय इति। उपालम्भपदेन सर्वनिग्रहस्थानपराप्तौ नियमार्थ सिद्धान्त तत्त्वव्यवस्थितेः स्थानमतो मेदेन भाषिताः । इत्यादिपदद्यम् । तत्र सिद्धान्ताविरुद्ध इत्यनेनापसिद्धान्तो वादे न चोद् इति लभ्यते। पञ्चपदात् न्यनाधिके, अवयवोपपन्नपदाच्च हेत्वाभासाः । सपक्षसाघनपर पक्षसा घनोपालम्भ: अव्यवाः। स्वपक्षसाघनसाधन-परपक्षसाघनसाघन दृषणश्दतो विव्षानि साधनोपालम्मश्दे अविज्ञाततत्वेऽर्थे कारणोपपत्तितः तत्त्वज्ञानार्थमूहस्तर्कः। पुरोवर्तिन्यूर्ध्वे नैवोक्तानि। प्रतिज्ञादयश्च प्रमाणशब्देनैवोक्ताः । अतो न तत्कथनाय पश्चावयवपदम् ; धर्मिणि सामान्यतो ज्ञाते विवक्षिते तत्त्वेऽनिर्णीतयथास्वरूपे जिज्ञासा तावद्भवति। ततः किन्तु न्यूनादिनिग्रहस्थानसूचनायैव। न च अय नियमोऽष्टनिग्रहस्थानक एव वादः ; किन्तु संशयः "किम् अय स्थाणुः पुरुषो वा " इति तदनन्तरं कारणोपपाततो विपर्यये यावत्यनुद्धाविते तत्त्वप्रतिपत्तिव्याघातः तत्सर्वमुद्धाव्यम्। न त्वप्रतिभादि। तस्यानुद्धावने- डनिष्टापत्तितो भवितव्यतात्मा भवति प्रत्यय ऊहरूपस्तर्क: पुरुषेणानेन भवितव्यम् इति। डपि तत्ताविरोधात् शिष्यादिविषयत्वाच्च वादस्य नाप्रतिभादिचोदना न्याय्या। तदाह-तं अनिष्टापत्तिस्तु सततमिह वाहान वाहयति राजा इति न शक्य तृणमात्रकेगापि शिष्यगुरुसब्रह्मचारिशिष्टश्रेयोऽर्थिभिरनसूयुभि: अभ्युपेयात् इति। त्रिविधफलत्वाच्च वादस्य । स्थातुमत्र, किंपुनरियता स्थाणुनेति। अज्ञावबोघो ज्ञातानुमान संशयच्छेद इति त्रीणि चोक्तानि। प्रमेयेऽपि पृथग्वाद उपलक्ष यितुमुच्यते। तादशो व्यवहारश्र त्त्त्वज्ञानाय जायते। "इतिकर्तव्यतारूपो विषयस्य विबेचनात्। यथोक्तोपपन्नश्छलजाति निग्रहस्थानसाधनोपालम्भो जल्पः । अभिप्राय- प्रमाणस्य यतस्तर्कस्तेनायं सुतोषितः ।।" नियमवज सकलेन वादलक्षणेनोपपत्रः छलजातिनिग्रहस्थानसाधनोपालम्पश्च जल्पः पृथक् प्रमाणार्थसन्देहेऽस्य निर्णयाञ्रत्वेनापेक्षणादेव न संशयान्तर्भावः शङ्कनीयः । समाधाने परेणोक्त झटिति तात्त्विकोत्तरा फुरणे समाकुलबुद्धेश्छलादिप्रयोग:। कद/चिदसी छलादिना व्याकुलबुद्धिरुत्तरं न प्रतिपद्येत; । अतो निगृद्यते इति। एवश्ासदुत्तरत्वे विमृश्य पक्षप्रतिपक्षाभ्यामर्थावधारणं निर्णयः। विमृश्य इति संशये डप्येषां सिध्युपालब्ध्यक्गता। कुस्वा यदर्थस्य तर्कविवेचितस्यावधारणं पक्षप्रतिपक्षाभ्याम् इति लक्षणया तद्विषयसाधन- दूरषणाभ्यों स निर्णयः । निर्णयाज्ञत्वादस्य जम्पवतण्डयोर निर्णयार्थत्वाच्च पृथगुक्तोऽगम्। स प्रतिपक्षस्थापनाहीनो विपण्डा। सजल्प एव प्रतिपक्षे प्रति दिपक्षे यदा स्थापनया साघनवाक्येन हीनो भवति तदा वितण्डा। पक्षमञ्जीकृत्य न स्थापप्रति ; किन्तु

२५६ वेदान्तकौमुदी डकादीनां कक्षणानि २५७

प्रथममेवोपालभते द्वितीयः । तत्त्वाध्यवसायसंरक्षाहेतुभूते उमे अपि, कण्टकवृतितुल्य- सिद्ध एवैकसस्मात ; अन्येषां सर्वथा सिद्धत्वेन साध्यविशेषाभावात्। मत उक्तम्- त्वात्। अतो मेदेन भाषिते। साध्यत्वात् इति।

सव्यभिचारविरुदूप्रकरणसमसाध्यसमातीतकाला हेत्वाभासाः । हेतु- साध्यत्वेन अ्यसिद्धत्वमुच्यते। तथ के षांचित्सर्वदा, केषाश्वित्कादाचित्कम् लक्षणाभावादहेतवो हेतुसामान्यात् हेतुवदवभासमाना हेत्वाभासा इति सामान्यलेक्षणं इत्यविरोषः । हेत्वाभासा इत्यनेन पदेन सूचितम्। सर्वेण तु विभाग:, पश्चव इति। तत्र अनैकान्तिक: सव्यभिचारः । एकोऽन्तः सपक्षो, अपरश्च विपक्षः। तत्रान्वयेन व्यतिरेकेण वा गत उभय- कालात्ययापदिष्टः कालातीतः। काल इति हेतूपन्यासकाल: स तु सन्देह- पक्षगामी इत्यर्थः । अन्वयेनासाधारणानैकान्तिको, यथा-" नित्यः शब्द: प्रमेयत्वात्' विशिष्टः सन्दिग्धे न्यायपवृत्ते: । तस्म काक्ात्ययः प्रत्यक्षादिमिः तद्विपरीतार्थनिर्णयाव् इति। व्यतिरेकेणासाधारणानैकान्तिको, यथा-"नित्या भूर्गन्धवत्वात्" इति। तस्मिन् कालात्ययेSपदिष्ट उपदिष्टः उपन्यस्तो यः स कालात्ययापदिष्टः ।

सिद्धान्तमभ्युपेत्य तद्विरोधी विरुद्धः । सिद्धान्तमङ्गीकृत्य तमेव यो विरुणद्धि वचनविघातोरऽर्थविकल्पोपपच्या छलम्। वर्त्तुत विवक्षितादर्थादन्योडर्थो- स विरुद्धो, यथा- "नित्यशब्दः कृतकत्वात्" इति। अत्र च हेतुद्वारा पुंसो- डत्रार्थः। तस्य विकल्पः कल्पना, तस्योपपत्तिः सद्धावः तथा विवक्षितार्थादर्थान्तर- डभ्युपगमो हेतावुपचरितः अभ्युपगमविषयतामात्रेण च पक्ष एव सिंद्धान्त उक्तः । तेन कल्पनया यो वचनविघातः क्रियते तत् छलम्। तत्त्रिविषम् :- वाक्छलम् सामान्य- तु तद्विरोधो विरुद्धो न मीमांसकस्येव विशेषे विरुद्ध इत्युक्तम्। न हि विशेषोऽभ्युपगम- छलम् उपचारच्छलश्न। अविशेषाभिहितेऽर्थे वक्तुरभिप्रायादर्थान्तरकल्पना विषय: प्रतिज्ञपदागोचरत्वात्, किन्तु प्रतिज्ञातार्थानुषङ्गी; यथा-'विवादाध्यासितं बुद्धि- वाक्छलम्। अविशेषेण सामान्येनामिहितेडर्ये या वक्तुरभिप्रायादर्थान्तरस्य कल्पना मद्धेतुकम्' इत्यत्र 'स्वज्ञत्वादिः । तट्वाडनिमित्तत्वाद्वाक्छलम्। यथा-"नवकम्बलोडयं माणवक" इति नूतनाभिप्राये- णोक्ते कश्षित्रवसङ्ग्यामिपायेण प्रतिषेषति "कुतोऽस्य नवकम्बला" इति। सम्भवतो यस्मात्प्रकरणचिन्ता स निर्णयार्थमुपदिष्टः प्रकरणसमः । प्रक्रियेते रर्थस्यातिसामान्ययोगादसद्भ्तार्थस्य कल्पना सामान्यच्छलम्। यथा- प्रसूयेते इति प्रकरणम् पक्षप्रतिपक्षौ। तयोश्चिन्तावमर्शात् प्रभृति निर्णयम् यावदालोचन सा यस्माद्धवति सुखनिर्णयार्थ यदोच्यते तदा प्रकरणसमो भवति। सर्वथा सत्प्रतिपक्षः "चतुर्वेदाभिज्ञोऽयं ब्राक्मण" इत्युक्ते व्रात्येनानैकान्तोक्तिः । धर्मविकल्पनिर्देशेर्थ प्रकरणसम इति ज्ञेय:, अन्यथाऽनैकान्तिकेपि प्रसज्ञात्; निदशनम् यथा- नित्यः शब्दो सद्दावप्रतिषेध उपचारच्छलम् । शब्दस्य धर्मः प्रयोग: तस्य विकल्पो द्वैविध्यम्- वस्तुत्वे सत्यनुपलभ्यमानानित्यघर्मकत्वात् आकाशवत्। एवम् अनित्यः शब्दो वस्तुत्वे प्रधानताऽपघानताभेदेन। तेन निर्दिश्यतेऽनेन इति व्युत्पत्त्या वाक्ये, "मश्चाः सत्यनुप उभ्यमाननित्यधर्म कत्वात् घटवत्। न वा इतरेतरवाद्यमिप्रायेणासिद्ध एवान्तर्मावः। क्रोशन्ति " इत्येवरूपे सति योऽर्थसद्धावस्य प्रतिषेष: क्रियते-"न मश्चाः क्रोशन्ति सन्देहावस्थाने द्वयोर्वादिनो: प्रकरणसमाज्गीकारात् तदा च तयोरुद्वावनासामर्थ्यात्। अचेतनत्वात्" इति। अर्थसद्धावेन च प्रतिषेध :- "पुरुषाः क्रोशन्ति न मश्चा:" सामथ्ये त्वन्यतरासिद्धत्वमेव। एवमन्यदप्युदाहरणम्-"मूर्त मनः क्रियावत्वात् इति। तदुपचारनिमित्तत्वात् उपचारछलम्। शरवत्" "अमूर्त मनः अस्पर्शवत्त्वात् आकाशादिवत्" इति। साधर्म्यवैधर्म्या्यां प्रत्यवस्थानं जातिः। प्रतीपमवस्थान प्रत्यवस्थानम्। साध्याविशिष्टःसाध्यत्वात् साध्यसमः, साध्येन योऽविशिष्टस्तुल्य: स तेन द्वितीयवाद्येव जातिवाद्युक्तः। यथा पक्षे सति प्रतिपक्षवचन स्थापनायां सत्यां साध्यसमः। अत्र चासिद्धः साध्यसम इत्येव सूत्रे सिद्धे साध्याविशिष्टप्द अन्यतरा प्रत्यवस्थान जातिः । एवं सति सम्यकसाघने प्रसज्ञात् अत उक्तम्-साधर्म्य सिद्धस्यापि संग्रहार्थम्। अन्यथा अत्यन्तासिद्ध एव परमसिद्ध: स्यात्। न त्वेवमन्यतरा- वैधर्म्याभ्याम् इति। तस्मात् हे वमासाप्रयोजकाभ्याम् इति ज्ञेयम्। 33

२५८ वेदान्तकौमुदी चार्वाकमतेन पूर्वपक्ष: २५९ विप्रतिपत्तिरप्रतिपत्तिश्र निग्रहस्थानम् । अन्यथाऽमिहितस्यान्यथा प्रतिपत्तिः अथान्त:करणवृत्तिप्रतिविम्बितचैतन्यस्य बिम्बभूते आत्मन्यध्यस्तत्वेन तदध्यासा- विप्रतिपत्तिः । खपरोत्तरसाघनासवित्ति: अप्रतिपत्तिः । त एते षोडश पदार्थाः समयादौ द्विशेष गुणव्यवहारः, तथाऽपि भूतविशेषगुणत्वेन रूपादिवद्देहभावाभावित्वसाघने भवत्ये- लक्षणतो निरूपिताः । एतद्विरुद्धोSयमद्वैतसमन्वय इति। वान्यतरासिद्धिः। विशेषगुणमात्रेण यावदेद्दादिभावित्वसाघने वैशेषिकस्य सुखादि- शब्दाभ्यां वेदान्तिनश्चातपादिविनश्यदूपेण व्यभिचारः । अत्र वदाम: :- "अस्यैव तत्त्वविभागस्य साड्ख्याध्मिमततत्त्वविभागेन विरद्धत्वात् सर्ववादिविभागकरपनालम्बनस्य चाविभक्तवस्तुनः सर्वाविरुद्धत्वात् तद्विषय- अथ देहस्यात्मत्वे बाह्येन्द्रियवेदनापातः । न हि चक्षःस्पर्शने विनाऽन्यतो रूप- वेदान्तसमन्वयस्य पदार्थविभागालम्बनन्यायकलापेन न विरुद्ध्त्वं युक्तम्। पदार्थमेदस्य च वद्ग्रहणसभवः न चेष्टापतिः ; अव्यावृत्तवाह्येन्द्रियस्यापि 'अहम्' इत्यात्मोपलब्धे: । तत्न तत्र सन्दिग्घत्वात्। न च एतेषां तत्त्वज्ञानं निश्श्रेयसाय, द्वैतदर्शनात् भयश्रवणात्। न च चक्षुषोऽतिरिक्स्य स्पर्शनह्येवर मनसो विरूपवद्माहकत्वं कल्प्यम्; करपका- तस्मास् अद्वैते वेदान्तानां युक्त एव समन्वयः ॥ भावात्। न च निमीलितिनयनस्यापि अहम्मतिः कल्पिका इति युक्तम्, तत्या नीरूप- त्वंपदार्थविचार: । विषयत्वेनाऽप्युपपत्तेः। उक्तातिपसतक्या च न विनिगमनसम्भवः ।

अथ अहं ब्रक्मास्मि इति अहम् पदार्थो निर्णेतव्यो यस्य ब्रह्मत्वं विधातव्यम्। अत्र वदामः । केयम् निनीलितनयनस्य अहम्मतिः कि गौरत्वादिविशेषिता ? न च "सोऽइमस्मीत्यग्रे व्याहरत् ततोऽहम्नामाभवत्" इति श्रुतेः शुद्धस्यैव 'अहम्' कि वा सुखादिविशेषणा? सवथा निर्विशेषणा वा: आधे कथक्ारे नीरूपविषयत्वे- इति नामधेये शोघनानवतार: स्यात् । श्रुतेः प्रथमजशरीरिविषयत्वेन नाम्नोऽपि संविदित- नोपपति: ? चार्वाकमते च चक्षुषोपलब्धत्यानुवादमात्रत्वात्। द्वितीयेऽपि नाम-जाति- विषयावघारणात्। तत्र केचिदाहु :- रूपादेरत्यन्ताभ्यस्तस्य सङ्कातस्य तादात्म्याध्यासवादिनो "अहम् " इति प्रत्ययत्य विषयत्वेन तस्य च नीरूपविषयत्वम्। बार्हस्त्यत्य तु चक्षुरादिना विषय सश्लेषवदेेहें पृथिव्यादिभूतसङ्ध एवाहंपदार्थ: ऐकैकश्येनादृष्टोऽपि स्त्रीपुंसयोरिव मिलितभूतानां तत्र विकारिणमनुभूय निमीलितनयनस्याप्येवं अनुवादसम्भवात्। एतेन वृतीपोऽपि भोगः सम्भवति। न च स्वतन्त्रभोक्तणां गुणप्रधानभावसाध्यसंघातो न युक्तः । व्याख्यातः। अत एव प्रत्यक्षादेव व्यतिरिक्तात्मासिद्धौ तत्प्रत्यक्षातिरिक्तपमाणाभावादेह- स्त्रीपुंसयोरपि शरीरयोरेव गुणप्रधानभावो न केवलभोक्तो: इति वाच्यम्; व्यतिरिक्तात्मनो नास्तित्वाभिघानं तदपोद्यम् इत्यगेधम्; बाह्यप्रत्यक्षत्यान्तरस्य च यथा- योंगं भूतसङ्काततत्कार्यग्राह्कत्वमात्रेण चरितार्यत्वात्, "य एवाई बाल्ये पितरावन्व- "आत्मेन्द्रियमनोयुक्त भोक्तेत्याहुर्मनीषिणः" भूव स एव स्थाविरे प्रणतृननुभवानि" इति प्रत्यनिज्ञायामपि "स एवान देवदत" इति श्रते: विशिष्टस्यैव भोक्तृत्वाङ्गीकारात्, विशिष्टयोश्च स्त्रीपुंसयोर्दष्टत्वादेव भोगस्या- इतिवत् देह एवाभाति। मन शरीरं इति व्यपदेशो नात्कत्य आतिकस्य ममात्मा इति नपह्ववात्। व्यपदेशवदौपचारिको नीयते। तेन अईं मनुष्य इति तादात्म्यवत् "मम शरीरम्" इति भेदो भाति इति न प्रतिबन्दी थुका। अश् चैतन्यस्य विशेषगुणत्वेन रूपादिवत् न देहे सति व्युपरमः संभवति। तथा च कथ स्वापादि। न च तदनमिव्यक्तिस्तदुपपत्तिः, तदभिव्यक्तेरपि तद्धर्मत्वे तथाभावस्य अथ देहो न चैतन्याश्रयो भूतत्वात् घटवत्; न च अनुमान न मानम्? समानत्वात्, नैवम् ; गन्धस्य विशेषगुणत्वेऽपि मल्ििकामुकुलादौ कादाचित्काभिव्यक्ति- बाघकामावात्। भवताऽनि प्रत्यक्षत्यतिरेकमात्रे नेष्यते,न प्रामाण्यं कथानविकारप्रसज्ञात्, दर्शनात्, भल्लातकादिना विनश्यद्देह रूपेण व्यभिचाराच्। वैशेषिकैरपि चैतन्यस्य विशेष- तदसाधु ; कदाचिचैतन्यानाश्रपत्वेन निद्धसाघनत्वात्; यवैव कदावित् चैतन्यानाश्रयतं गुणत्वं वदद्भिः तस्य स्थितेऽप्यात्मनि जन्मविनाशाङ्गीकारेण सापादयुपपादनस्वीकाराच्च न व्यतिरिक्तस्यातननः, तथा भुनात्मकुत्यापि इति स्व्रीकारात्, "वेद, विद्वान् ब्राझ्मग" तन्मतेनाय पर्यनुयोगः । वेदान्तिमिश्चैतन्यस्य विशेषगुणत्वानज्गीकाराच।

२६० वैदान्तकौमुदी देहातिरिक्तात्मनिरूपणम् २६१ यद्प्युक्तम् -- चैतन्यविशिष्टस्प देहस्य 'अहम्' प्रत्ययवेद्यत्वेऽन्यत्रापि तत्र ब्रूम: :- कथाऽघिकारलोकयात्रासिद्धौ शब्दानुमानयोः स्वरूपमालाव- 'अहम्' प्रत्ययपसभ्ः । अथ, लशरीर एव 'अहम्' इति मतिः । गाहिपत्यक्षागृहीतपामाण्यत्वात् तत्सिद्धदेहातिरिक्तचेतनस्य न कथश्विदपहव: शक्यानु- ननु स्मतमवघार्य वदन्तु भवन्तः, न च प्रसक्गसाम्यम् ; अस्मन्मते परात्मनो- ष्ठानः । डप्रत्यक्षत्वेन तदप्रसज्ञात् ; न च त्वम् तदिच्छसि, तदसिद्धिप्रसज्ञात्। तदप्यनालोचन- पूर्वकं, यधात्मत्वपयुक्तमेव 'अहम' धीगम्यत्वम्, तदा कर्थ न प्रसक्तसाम्यम्। यदि किश्च बृहस्पतिः सहस्राक्षस्य वस्वाद्युपलक्षितसुरसमूहाधिपतेः पुरोषाश्रेत, तर्हि

वा तत्प्रत्यक्षमूलत्वम्, तदप्यनुचितम् ; योगिनामीश्वरस्य वा परात्मसु प्रत्यक्षेष्वपि अहम्- भारतभूभागे सम्यगनुष्ठिताश्वमेघशतफलत्वात् सहस्राक्षपदस्य तथेतरेषां पुरुषाणामपि "ये कर्मणा देवानपि यन्ति" इत्यागमात् तत्तत्कर्मविशेषफलत्वात् पूर्वदेहविनाशेन फल- नुध्यभावात्। शालित्वे नानादेहसश्चार्यात्मसिद्धिः संस्कारेण प्रेतत्वादिव्यावृत्त्या। प्रेतादीनामपि च अथ चैतन्यस्य भूतविशेषगुणत्वे रूपादिवत् पृथिव्यादिव्यापितापातः, तदा विरुद्धमरणादिकर्मफलानां कथह्कार देहतावन्मात्रत्वम्? तेन सुराचार्यस्य नैतत्तात्विक- घटादावपि चैतन्यं समवेयात्। देहावयवेष्वपि चैतन्योपलन्धि: स्यात्, मनुमत भाति। सुराश्च लोकेऽनुवर्तमान देहान्तरात्मानं जन्मान्तरीयचरित्रसंवादेन नैतदपि; पार्थिवलोहितादिरूपेणैकप्रतीकवर्तिना शब्देन च व्यभिचारात्। दरढयन्ति । स्वप्रेपि न च जाग्रद्वव्य्यवहारो बा्यज्योतिरनुम्रहाभावे करणादिज्ञानाधीनः, देहव्यतिरिक्तात्मगुणत्वेऽपि पतनगुणत्वात् तत्परिमाणवच्चैतन्यस्य सर्वत्र प्रसङ्: स्याद्। विलक्षणात् "ज्योतिरात्मा" "आत्मनैवाय ज्योतिषास्त" इत्यस्मादवगम्यते। अथासुराणां संघाताधीनचैतन्यस्य प्रत्येकं भूतेषु प्रेक्षयितुमशक्यत्वाच् देहाकारपरिणतानामेव ह्येषोपनिषदिति छन्दोगश्रतेः कश्चिदसुर एव बृहस्पतिर्नाम, तदापि जातिस्मृत्यादिबलाद्देह- भूतानां चैतन्यस्वीकारात्। अतो देहस्य अहम्पदार्थत्वे न दोषं पश्यामः ; दृश्यत्वादे- व्यतिरेक आत्मनो दुर्वारः । न च चैतन्यं प्रत्यक्षदेहधर्मः शूलादिवदान्तरतयाऽपि रात्मत्वेऽपि योजयितु शक्थत्वात्। न च सवर्गादिफलकर्मचोदनावशादतिरिक्तात्मसिद्धि:, देहधर्मत्वेन व्यपदेशादर्शनात्, आन्तरदेहदेशपरिणामत्वानङ्गीकाराच। सुखविशेषात्मकस्म स्वर्गस्यानेनैव देहेन भोगसम्भवेन तदनाक्षेपात्। मेरुपृष्ठादिगमनस्य अथ 'गच्छामि' 'जानामि' इति समानव्यपदेशाद्गतिज्ञानयोः समानाधारत्वं पादुकादि 'सद्धिबलेन सुकरत्वाच्च "यज्ञायुधी यजमानः सर्ग लोकं याति" इति च पपते: अने कशरीर हेतुपुण्यादेश्वोचितसुखदुःखद्वारेणैकेनापि शरीरेण भोगोपपत्तेश् । फले स्फुरति, तर्हि रथादिना गच्छतोऽप्येवंविधव्यपदेशदर्शनात् स्थादेरपि प्रज्ञाधारत्व

देहान्तरे च तात्पर्ये वाक्यं भिद्येत, योगबलेन चिरकालयौवनस्थायित्वादिसंभवेन देव- प्रसज्येत। अथ रथारूढ इव देहारूढश्रेतनो नानुभूयते अनुभूयत एव स्वमं सेवमानैः। देहस्यैवात्मत्वे स्वाम्नदेहस्यौषघादिगृहीतस्य च व्यात्रादिदेहस्यापगमे द्रष्टुरपगमात् देहत्वव्यपदेशव्युत्पादनाथ्थ। विग्रहवत्या देवताया अध्वरमीमांसकैरनभ्युपगमाच्च। न च प्रत्यक्षागोचरप्रेतादिसवादाद्देहव्यतिरिक्त: आत्मा, कदाचित्मेतादेरपि शरीरं दश्यत एव पुनः स्वदेहे तत्रानुभूतानुसन्धान न स्यात्। मरणे च यमदर्शनात् पुनरायातस्य तथानुभव-

प्रत्यक्षेण, न पुनर्व्यतिरिक्तात्ममात्रम् ; यतः "तम् विद्याकर्मणी समन्वारमेते पूर्वप्रज्ञा1 संवादाच्च। अतो नागमा अपि "यथा च मरणे प्राष्य आत्मा भवति गौतम तथा वक्ष्यामि" इति प्रतिज्ञाय- च" इतिवत् जन्मान्तरीयत्वेन प्रज्ञाय। अप्रत्यमिज्ञानादेवासऋतम्। देहान्तरसक्वारक्ष कदलीगर्भफल-न्यायेन2 देहस्यैव, श्रद्धादिकिया च कर्तुरेव फलदायिनी कथमपरथा "योनिमन्ये प्रपद्यन्ते शरीरत्वाय देहिनः । सर्वथा मुक्तस्य पक्षान्तरेऽपि पुत्रादेः श्राद्धादिकिया फलपर्यवसायिनी स्यात्। स्थाणुमन्येऽनुसंयन्ति यथाकर्म यथाश्रुतम् । जातिस्मरादेश स्वम्नदष्टवन्मिथ्यार्थानुवादकत्वात्। तस्मादयमेव पक्षो रमणीय इति एष सुप्तेषु जागर्ति कामे काम पुरुषो निर्मिमाणः । बार्हस्पत्या:। तदेव शुक तद्रल्म तदेवामृतमुच्यते॥"1

1. ₹. 4. 4. 2. 2. कक्ली यथा स्वगर्भेण फरेन नश्यति तथेष्र्य: 1. कठ. 2, 2, 8.

२६२ वेदान्तकौमुदी २६३

इति व्यतिरेकात्मनिरूपणपरा: स्वर्गादिपराश्च यथाकर्थंचित् कदर्थनीयाः। तेन न देह एव अहम्रदार्थ: । देहोऽपि शरावादिवत्परिमाणमेदाद्भिन्न इति कश्विदाह-न च रूपात्मना परिणमते इत्येकदेशिकल्पना। "एतेभ्यः कार्यकारणाकारपरिणतेभ्यो

देहान्तरारम्भासम्भवः अनारब्घत्वे भुक्तपीतयोश्षर्मप्रसेविकादिनिक्षिप्तयोरिव परिणामवत्त्व भूतेभ्यः प्रतिबिम्बतया तेषु समुत्थाय"1 "मात्रासंसर्ग" इति च श्रुतेर्भत- विकारत्वावगममात्रम्। न स्यात् । नापि पित्तधातुगत तेज एव स्थानावच्छेदेनेन्द्रियम् इति वैद्यकल्पना। यदपि पराशरमुनिनोक्तम् :- चक्षुर्वदितरेषामप्यालोका पेक्षा पसज्ञात्।

"मृन्मयं हि गृहं यद्वन्मृदालिसं स्थिरीभवेत्। खानि च समुदितानि प्रत्येकं वा नात्मा, तथा सत्यन्यतमनाशेन मूकान्ध- पार्थिवोडयं तथा देहः पार्थिवैः परमाणुमिः ॥" बधिरादौ नाशव्यवहारप्रसञ्ञात्। द्वितीयोऽपि सर्वेषां स्वातन्व्ये विमनस्कस्य व्यर्थदृष्टि- युगपत्स्यात्। अतः सर्वेन्द्रियानुभूतानुसन्धानसिद्धयर्थ मन एव तत्तदिन्द्रियात्मोपकरण इति, तदपि कुड्य।दिवद्देह्दस्यान्तरलोपासम्भवात् परमाणुग्रहणाच्चारम्भ गोचरयति ; ततः सर्वार्थसाघकम् इत्यपि दुर्घटम्। ग्राहकत्वे चेतनपारतन्व्यदृष्टेश्र। अतो न तान्यप्यात्मा । परिमाणमेदाद्गेद इति, नैतत्साधुः ; वृद्धिविकारेणापि परिमाणभेदसंभवात्। अपरथा "वर्धते" इति लोकव्यवहारस्य "अष्टवर्ष ब्राह्मणमुपनीयत" इत्यादिशास्त्रीयव्यवहारस्य तानि चैकादश, "दशेमे पुरुषे प्राणा आत्मैकादशस्ते यदाऽस्माच्छरीरादुत्का- मन्त्यथ' रोदयन्ति" इति आमुक्तेः सहमावप्रकाशकवेदात्, कार्यानुसाराच्च भौतिकत्वेऽपि चोच्छेद: स्यात्। न च सन्तानालम्बनोडयं व्यवहारः तस्यावस्तुभूतत्वात्; सन्तानिनां भेदाच्च द्वितीयादिशरीरिणां योनिजत्वादिव्यवददारस्योच्छेदप्रसज्ञात्। ततो न परिमाण- सत्त्वासत्त्वप्रधानभूतजन्यतया ज्ञानक्रियाकर्तृत्वविभागः तेषाम् । न च "श्रोत्रादीनि

भेदाहेह मेदः। च प्च" "षष्ठं च मन" इति इन्द्रियाणि षडेव, व्यापकम् त्वगिन्द्रियमेव तत्ततस्थान- विशिष्ट तत्तत्कार्यकरम् इति न कर्मेन्द्रियकल्पना इति वाच्यम्; आत्मन एव न च अय "पृथिवी शरीरम्" इत्याम्रायात् पृथिवीमाल्ारब्घः ; 'पश्चात्मकम्' त्वगिन्द्रियस्येव व्यापकस्य तथात्वकल्पनादनिन्द्रियवादप्रसज्जात एकेन्द्रियवादप्रसक्काच्च। इति श्रुत्या त्रिवृत्करण-श्रुत्या पश्चत्ववचनाच्च विनाशे पृथिवीश्रुतेमतान्तरोपलक्षणत्वोपपते:। न च देहेन्द्रियसंघातोऽप्यात्मा, सङ्गातस्यासनादिसङ्घातवत् परार्थत्वात्। न च तर्हि भूतान्तरस्यापचये देहस्यापचयदर्शनान्च तन्त्वपचयेऽ1चीयमानपटस्य तन्त्वारब्घत्ववत्। देहादिसङ्कातस्यापि सङ्कातार्थत्वमासनादिवत्प्रसज्यत इति वाच्यम् ; वास्यादिकरणानां न च सुवर्णवत् अन्यथासिद्धिः, शुक्रशोणितयोभुक्तपीतयोश्ष श्रुत्यैव् धातुविशेषारन्भकत्वेन हस्तादिकरणप्रेर्यत्व्रेऽपि हस्तादे: तथात्वस्य केनाप्यनक्गीकारात्। तथव च सङ्गातार्थत्वमेव मलाद्यात्म कत्वयोर्विनियोगात्। न च प्रत्यक्षाप्रत्यक्षारब्घत्वेन, घटादेरप्रत्यक्षत्वप्रसङ्गः ; सङ्घातस्य इत्यापादयितुमशक्यम् ; आसनादिसङ्कातस्यापि तुल्यमङ्कातार्थत्वाभावात्। दृर्षट प्रत्यक्षाप्रत्यक्षशब्दाभ्यां सरूपनीरूपविवक्षायामपि यवद्वयवैरारम्भ: तावदवयवनां प्रत्यक्ष- चैकबिलप्रकाशशरीरभासवत्प्रकाशतया लैलोक्यसङ्गातस्य तद्वशवर्तित्वम्। एवं विज्ञानैकतान- त्वाभावेऽपि घटदेः प्रत्यक्षत्ववत् अनियतारळवस्यापि तत्सम्भवेन प्रसक्कत्य दुर्वलत्वम्। विग्रहचेतनप्रकाश्यतया तद्वशवर्तित्वं देहादिसङ्कातस्यावश्यंभाव्येव ! अतः केवलो देहः न खलु रूपवन्तोऽपि घटस्थान्तरावयवाः प्रत्यक्षीभवन्ति। इन्द्रियेगैरुदेशसन्रिकर्षेऽपि करणानि वा तदुभयसङ्गातो वा नात्मा, किन्तु लोकान्तरसश्वारी विभु: कर्मफलमोक्ता प्रत्यक्षज्ञानसवीकारात् वायुव नस्पतिसंयोगादेवर्मिग्रहणसापेक्षत्वेन तदग्रहणे अहणाभावो तावदास्थेयः । युक्तः, शरीरस्य पुनः द्रव्यस्य समभ्रसमवायिग्रहणाभावेऽपि घटादेरिव ग्रहण सम्भवाच्च । -अन्नरसमयः, प्राणमयो मनोमयः "तेह वाचमूचुम्त न उद्गायेति2 " "त्वं अतो बाघकाभावात्पस्चात्मकं शरीरम्। तच्व नात्मेति स्थितम् जीर्णो दण्डेन वश्चसि "3 इत्यागमात् "येयं प्रेते विचिकित्सा मनुष्येऽस्तीत्येके नाय- इन्द्रियाण्यपि न मेलकमात्रम् सर्पादेःश्रोत्रादिगोलकाभावे कार्यापलापमसज्ञाद्। बृ. 4. 6. 13. 2. बृ. 3, 9. 4. अत एव न गोळकशकयो, विनापि हगादिशक्तिसम्पिण्डित आत्मा, तलै व शक्तिश्रक्ष- 1. ते. 2. 1. 2. बृ. 1. 3. 2, 3. श्रे. 4.3.

२६० वेदान्तकौमुदी जीवस्य लोकान्तरसश्चार २६५

मस्तीति चैके"1 इत्युत्तरपक्षत्वेनोपादानाथ लोकायतिकमत नापहोतुं युक्तम् इति चेतू, किश्च अस्मिन् पक्षे धर्माघर्मयोर्देहदेशमात्रवर्तिकिया निष्पन्रयोर्लोकान्तरवर्त्यात्म- नैवम् ; तदेतत् पदनीयमस्य सर्वस्य यदयमात्मा "2 इति सर्वसारभूतात्मनो विज्ञाने प्रदेशसमवायाभावात् भारतभूमागमपहाय क्रिययापि तयोरनुत्पत्तरदेवादिभोगसद्वावो न तात्पर्योपदेशात् "यथाह वै पदेनानुविन्देत " इति पदन्यासलिक्ेन गवादिलाभवत स्यात्। प्रदेशवर्तिन्यपि किया चेत् सर्वत्राधते धर्मादिकं सस्कार तदा तत्कार्य बुद्धयादिसङ्काते चित्प्रतिबिम्बलिग्ेन बिम्बभूतपूर्णचैतन्येन लाभोपदेशात् न प्रसिद्धा- प्रमोदादिकं देहप्रदेशादन्यत्रापि प्रसज्येत। क्रियाया इव विषयेन्द्रियसंपयोगस्यापि सर्वत्र न्नमयत्वादिसम्भवो, यतः अन्नमयादीनामन्तरान्तरादृष्टिसश्चारणेन ब्रम्ममयनिरुपचरितात्म- स्वकार्याधायकत्वसम्भवात्। प्रतिपत्त्यर्थ "ब्रह्मपुच्छं प्रतिष्ठा" इति श्रुतेरुपन्यासात्। आनन्दमयस्यात्मनः पुच्छ- मयत्वेन श्रतमपि ब्रक्म निरपेक्षया श्रुत्या प्रच्यावयति प्रथमश्रत्या चरमश्रतावयवार्थपुच्छ- अथ कचित् सत्तयैव कर्मादिकं फलोपयोगि, वैश्वानरीयेष्टयादिक्रियायाः पित्रादि- श्रुतिम्। आनन्दमयवादिनोऽपि मुख्यपुच्छासंभवात्, स्वार्थच्युतत्वेन दुर्बलं बाघित्वा गताया अपि पुत्रपूतत्वादिफलश्रवणात् । कर्मवद्दव्यं मुक्त्वापि स्वासमवेतायाः

स्वपधान ब्रम्म निरतिशयप्रतिष्ठात्वेन 'पुच्छम्' इति व्यवस्थितत्वाच्च। प्रकरणात्पूर्वपक्ष फलाधाने क्रियायाः, तदा इच्छादेः स्वाश्रयसयोगापेक्षस्य च धर्मादेः स्वकार्यकरत्वेन

तया "योनिम-ये प्रपद्यन्ते" "न जायते म्रियत" इत्यादेर्व्यवस्थापनाच । तत्तदधीनभोगसाधनोत्पत्ते: धर्मादेर्निमित्तत्वात् तदाश्रयस्यात्मनोऽपि तत्न तत्र वानेन

इन्द्रियाणामिन्द्रियान्तरस्वीकारे तेषामप्यात्मत्वस्तवार्थमिन्द्रियानवस्थाप्रसश्ञाच्च। भूतार्थ- व्यापकत्वसाघन व्याकुलं स्यात्। एकदेशवर्तिगुरुत्वादेः स्वाश्रयप्रदेशसंयोग।पेक्षस्य

वादत्वात् शरीरादे रथहयादिरूपककल्पनया व्यतिरिक्तात्मप्रतिपादनाच। ततो नागमिक कार्यकरत्वसम्पतिपत्ते: । अथ स्वर्गादिवर्त्यात्मप्रदेशे धर्मादिसमवायो वक्तव्य एव ; स

बार्हस्पत्य मतम्। च न सम्भवति इत्युक्तम्।

अथ व्यापकस्यात्मनः कर्थ लोकान्तरसश्चारः ! उच्यते ; उपाधयः पश्चतनमात्र- तस्मादागमानुसरणेनैव व्यापकत्वमात्मनो लोकान्तरसश्चारो वा वक्तव्यः ।

महाभूताख्यास्तदारब्घम् लिङ्शरीरम् । तत्र स्थूलदेहे त्वक्षाणि नित्याकाशकल्पस्यात्मन आगमश्चोदाहृतः सशरीरपरः जीवस्य कर्मसहितस्वाविद्ययोपार्जितमपि जगत क्षेत्रादिवत्

उपाधि: तदुपहितोऽसौ लोकान्तरं देशान्तरं ईहते तल्म्रधर्माधर्मफलं च तत्रानुभूयते इति कर्षणादिक्रियान्तर्र कर्मान्त्र भोगसावकत्वे Sपेक्षने। सूक्ष्मशरीरगत च क्रियादि वासना-

तच्वदर्शिनः। "अस्ति खल्वन्योऽपरो भूतात्माख्यो योऽयं तदाश्रितैः कर्मफकैरभिमूयमान: रूपम्। कारणाविद्यासह चरितस्य तदमेदात। प्राणादिपश्चकं भूतसूक्ष्मपश्चकं कर्मेन्द्रिय-

सदसद्योनिमापद्यते" इति मैत्रश्रतेः "सर्वे अनन्ताः "1 "समो मशकेन समो पञ्च के बुद्धीन्द्रियपश्चके अन्तःकरण अविद्या काम: कर्म च इति पुर्यष्टकम् मोक्षादर्वाग्-

नागेन "3 इति प्राणाद्यात्मकलिज्वादनन्तस्यापि स्थूलदेहे संकोचावगमात् तत्सहितस्य जीवबन्धनमागमप्रसिद्धम्। :-

गत्युपपत्तेः। स्वमन एव केवलं लोकान्तरं गत्वा तत्तत्कलेबरानुप्रविष्ट तदवच्छिन्नस्यात्मनो- "पुर्यष्टकेन लिज्रेन प्राणाद्येन स युज्यते। भोगं साघयति इति। "तद्यथाऽनस्सुसमाहितं सम्भारोपेत शकटमुत्सर्जत् शब्तं कुर्वद्याति तेन बद्धस्य वै बन्धो मोक्षो मुक्तस्य तेन च।। " एवमेवारय शारीर आत्मा लिङ्गदेहोडविद्याकर्म कर्मफलभोगवासनामयपूर्वज्ञासन्तानः प्राज्ञे- नात्मनाऽऽत्मनि रूढोडघितिष्ठतः उत्सर्जन् हिक्कादिशब्द कुर्वन् याति"4 इति जाग्रत्खम्- इति स्मृतेश्र। ननु भूतात्मापि मिश्रणेन नयति इति वक्तव्यम्, तच्ात्रानुपपत्नम्।

दृष्टान्तेने हलोकपरलोकसंचारार्थो वेदाविरुद्धः पक्षः। तदाहुर्भट्टपादा ::-

"स्वतस्तावदमूतत्वान्न भूतैर्मिश्रतात्मनः।

1. कठ 1. 20. . बृ. 1. 4.7. ततश्व तैरसंल्लिष्टो न नेतुं शक्यते कचित्॥" 3. बृ. 1. 5. 13. 4. बृ 1. 3.22, 5, बृ. 4. 3. 35, 1. मी. बा. 2. 1. 2, 34

२६६ बेदान्तकौमुदी प्रतिबिंबात्मवादसमर्थनम् २६७

यदा मूर्तानामपि सुक्ष्माणां चन्द्रादित्यप्रकाशादीनां न मृत्पिण्डादिभि: सह मिश्रत्व- मुपास्तेऽन्योसावन्योऽहमस्मीति न स वेद1" इति चाविद्याया वेदे साक्षिसिद्धायाः मुपपद्यते; तन्नयनेन वा नयनम् तदाSऽत्मनसस्वभावेनात्यन्तामूर्तस्य भूतैर्मिश्रत्वं नयन सूत्रितत्वात्। प्रमाणविषयत्वे तस्या अज्ञानविषयत्वेनाज्ञानानवस्थानात्- भवति इति कुत एतद् इति ? "आराममस्य पश्यन्ति न तं पश्यति कश्चन2 । स्यादेवम्, यदि मिश्रणेन नयनमुपपाधते न तथा, प्रतिबिम्बत्वेन हि "तन्न पश्यन्त्यकृत्स्नो हि स"3 नयनमुपपाद्यते "तदन्तरप्रतिपत्तौ रंहति सम्परिष्वक्तः" इत्यत्न पर्जन्यपृथिवी - पुरुषयोषार्येषु पश्चस्वमिषु श्रद्धापूर्वभूतानां दधिपयस्सोमरसाद्यपामपूर्वात्मकसूक्ष्म रूपेण इति च यथावत्त्वदर्शनविरोधित्वेन तस्याअवधारणाच्च। अत एव "आदित्यवर्णम्" इति

पुरुषमिश्रितानामातिवाहिकदेहैः प्रथमे, द्वितीये चन्द्ररूपेण तृतीये वृष्टिरूपेण चतुर्थेऽन्न- समारोपितरूपाभिप्रायेणाह वेदाचार्यः

रूपेण भूतानां पश्चम्यामाहुतौ योषिदमौ हुतानां पुरुषवचस्त्वश्रवणेन आसा च अथाप्यनाद्यविद्यायामनादिप्रतिबिम्बभावः कथ रूपसमारोपपूर्वकः? उच्यते; त्रिवृत्कृतत्वात् भूतमिश्रितजीवस्य वर्णित श्रुत्युक्तं च प्रतिबिम्बाभिप्रायेण । अपरथा वेदस्यानादित्वात्, तलैव च 'आदित्यवर्ण' "रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव" इति च इष्टादिकर्मरहितानामुत्पत्यभावात् देहबन्धो न स्यात। उक्तश्र यमालये दुःखभोगाव- रूपसमारोपप्रतिबिम्बभावयोरवगमात्, तत्परामाण्यानुसारेणैव तन्निर्णयः । नन्तरं "सयमने त्वनुभूय'" इत्यत्र सूत्रकृता । "तदेव सक्तः सह कर्मणैति लिनं मनो यत्र निषक्तमस्य2 अथवा चाक्षुषप्रतिबिम्ब एव रूपनियम:। प्रतिबिम्बपक्षे च द्विगुणीकृत्य नभो-

इति मनःप्रधानलिक्स्य गतिश्रुतेश्च। चद्धतिसद्धावात्, अवच्छेदपक्षे च तदसम्भवात् हृदयाद्यवच्छिन्नेऽनतर्यामितया परमात्मनो Sवस्थानासंभवेन प्रतिबिम्बपक्ष एव रमणीयः। घटादेरच्छेदकत्वे च तावति प्रदेशे "अपहारो यथा भानोस्सर्वतो जलपात्रकैः। तदपसारणे नभसोडमावप्रज्ञात्। तत्रापि यथाकथश्चित् कल्पने जलदर्पणादाविव प्रतिबिम्ब- तत्कियाकृतिदेश्चाभिस्तथा बुद्धिभिरात्मनः ॥" त्वस्यैव कल्पनीयत्वात्।

इति सुरेश्वराचार्यवचनत्। न च अमूर्तात्मनोSरूपत्वात प्रतिबिम्बोद्गाहित्वाभावः शङ्कनीय: ; रूपस्य तत्राप्यज्रीकारात् अविद्याया अचिन्त्यशक्तित्वाद्रपादिकार्योपादा- मायया भेदादिसमारोपः स्फटिकलौहित्यवदहक्कारोपाधिकः। कर्तृत्वादिः रज्जुसर्पादि- नत्वेन प्रतिबिम्बोद्गाहित्वस्य सम्भवाच्च। तस्याश्चलाचलादिरूपेणानिर्वाच्यत्वाच्च। न च बन्निरुपाधिकः । अहंमनुष्यत्वादिक्रमो वस्तुतोऽसक्रस्य महाकाशवत् सङ्रसमारोपः नीरूपस्य चेतनस्य शब्दादिवन्न प्रतिबिम्बता, तदुक्तम् :- अनीश्वरत्वेश्वरत्वादिघर्मः उपाघिसन्निधिकृतश्च्िदाभास उच्यते।

"शब्दगन्धरसादीनां कीदृशी प्रतिबिम्बता" अथ किमनया कल्पनया ? चेतन एवास्तु देहपरिमाण:, सच पक्षिषद्धक्षान्तर- इति शङ्कनीयम्, नीरूपस्यापि नभसो जले प्रतिबिम्बदर्शनात्। न च वाच्यम्-नमसोऽपि फलम् तत्तहेहसंक्रमणेन कर्म भुङ्क्ते। तल्नैव च भोगदर्शन तत्परिमाणत्वगमकम्। न

समारोपितरूपस्यैव प्रतिबिम्बदर्शनात्, आत्मनश् तदभावान्न प्रतिबिम्बतापततिः इति ; चेतरत्र विषयेन्द्रियसम्प्रयोगाभावेन भोगादर्शनं व्यापकस्यापि इति मन्तव्यम् ; तथा

अविद्यामहिम्रा तस्यापि सम्भवात् "तद्धेदन्तर्धव्याकृतमासीत्3" "अथ योऽन्यां देवता- सति चक्षुराधन्वतमस्य शरीरैकदेशवर्तिनो विषयविशेषसंप्रयोगेण समप्रशरीरप्रदेश- बर्त्यात्मनि भोमानुदयप्रसज्ञात्।

1. ब्र. सू. 3. 1.3. 2. बृ. 4. 4.6. 1. बू. 1. 4.10 2. बृ. 4. 3. 3. बृ. 1. 4.7. 8. बू. 1, 4. 7,

२६८ वेदान्तकौमुदी आत्मन: मध्यमपरिमाणनिराकरणम् २६९

किश्च बद्धात्मनां शरीरादत्यन्तव्यतिरेकाभावादस्त्येव मूर्तत्वं जीवस्य, तेन विकासो घटते। जीवावयवानां त्वमूर्तत्वात् सर्वेषां समानदेशत्वाविघातान्नित्यमणुमात्रत्व- मिश्रत्वेन लोकान्तरादिगतिरपि सम्भवति इति; तन्न; शरीरे मिश्रितत्वेन शरीरपरिमाण- प्रसङ्ग: । तया मूर्तत्वे परस्पराश्रयप्रसङ्गात् 'मिश्रत्वान्मूर्तत्वम् मूर्तत्वाच्च मिश्रत्वम्' इति । तस्मान्मुक्तावस्थानिदर्शनेनास्य लक्षणतोऽमूर्तत्वान्न शरीरसम्पर्कनिमित्तमूर्तत्वसिद्धिः । कथ चैकस्य जीवस्य पुत्तिकाहस्तिदेहपरिमितौ सकोचविकासौ युज्येते? मरण-

ततश्र शरीरादन्यस्तेनासम्पृक्तश्रास्पशत्वात्। वायुना कृष्यमाणे शरीरे गच्छति काले चान्तराभवशरीरसंचरणम्। तच्चास्ति। केनचित्प्रतिबन्घेन सदपि न गृद्यते। तेन

तद्गताकाशप्रदेशवदात्मावच्छिन्नस्तथैव तिष्ठेत्। न हि तस्य वायुना पृथिव्यादिमिर्वा च शरीरान्तरे जीवनिक्षेप इत्यादि निष्प्रमाणकम्। तस्मात् सर्वगत एव। अत एव न

प्रेरणम्, येन स्वेरित: परप्रेरितो वा गच्छेत्। जाल प्रभृतीनां तु स्पर्शसम्भवाद्वायुना प्र्य- पक्षिवदुत्पुत्य देहान्तरसश्चारोडस्य। स्थायित्वादेव च न क्षणिकामम् इत्यालयविज्ञानात्मक-

माणानां मूल्यकादिना वा नीयमानानां युक्त गमनम्। तेन केवलशरीरं गच्छदचेतनं स्यात्मनो देहान्तरे शब्दादिज्ञानकार्यलाभः तत्सश्वारः । सेन्द्रियदेहोत्पत्तेः परमाणूनामिव

स्यात्। किश्वार्हतैरभ्युपगम्यमानोडयं शरीरपरिमितोऽभ्युपगम्यते। तत्नापि बहुदृष्ट प्रतिक्षणमात्मोत्पत्तौ उपादानाभावाच्च। यथा भूतसूक्ष्माणामुपमृद्योपमृद्य नवनवस्थूल-

कल्पनीयम्। तदाहुर्भट्टपादा ::- देहारम्भकत्वं वेदान्तिनाम्।।

"सद्धावोऽवयवानां च तथा तेषामनन्तता। संश्लेषश्र विनाऽन्येन तद्धावेऽपि च नित्यता॥ औपाधिकानुवादो वा, "तद्गणसारत्वात्तु तद्वयपदेशःप्राज्ञवत्" इतिव्याससूत्राद्।

अतिसंकोचविस्तारौ पुत्तिकाह स्तिदेहयोः । यदि च अणुमात्र आत्मा भवति, तदा यावानेष प्रदेशविशेषः तेनाधिष्ठितस्तन्मात्-

अन्तराभवसश्वारः तद्भावाज्ञानकारणे ॥"1 गतानामेव सुखादीनामुपलब्धि: प्राप्ता। ततश्चैकस्मिन् क्षणे शिरःपादादिवेदनानुभवो न स्यात्। न च तस्य मण्यादेरिव प्रभामण्डलं, देहव्यापिज्ञानम्। ज्ञानस्य गुणत्वे नो खलु द्रवत्वादिना विनाडवयवानां कश्चित्सश्लेषहेतुरविद्यते। न च असश्लिष्टानामेक- सक्रियत्वे वा न तद्णुमात्रम्। अथ लघुसश्चारित्वात् तत्तदुपलभत इत्युच्यते, न जीवारम्भसामर्थ्यम्। सर्वसंयोगानां च वियोगावसानत्वात् घटादितुल्यस्य जीवस्य तत्र प्रमाणमस्ति। न च कालभेदो लक्ष्यते। वस्तुतः तत्योपलब्धिकालासम्भवानैकत्रा- कदाचित्प्र्ध्वंसो भवेत्। छिन्नावयवानां बहिष्पातश्च। गात्रच्छेदे च तद्वर्तिनां प्युपलभ्येत। तस्मादकल्पनेयम्। जीवाक्यवानां ततो निस्सृत्यावशिष्टे शरीरभागे पुनः प्रवेशश् इत्येतदप्यप्रमाणकम्। फलभोवतुश्च कर्तृत्वमर्थसिद्धम् साक्षात् "ब्राह्मणो यजेत" इति विनियोगसिद्ध च यत्तु वियोजितगात्राणां हस्तादीनां स्फुरण दृष्टम् तदभिघातप्रेरितवायुनिमित्तम् बुद्ध यादितादात्म्याध्या समूलमेव। शास्ति च स हि कर्ता" इति श्रुत्यनुसारि "दष्ट्रैव इति, न तावता जीवावयवानुगतिविज्ञायते। तथा सति संकोचविकासावेतेषां भवत पुण्यं च पार्प च" इति जागरेऽपि स्वप्रवत् साक्षात्कर्तृत्वनिषेधात् शास्त्रकृत् "कर्ता इत्यत्र न किश्चित्पमाणम्। प्रदीपप्रभापरभृतीनां प्रत्यक्षत्वात् संकोचाद्यपपदमते। न च शास्त्रार्थवत्त्वात् " इति। तेन न साक्षादात्मनो गत्यादिकर्तृत्वं शङ्कनीयम्, देहादौ प्रदीपप्रमायां सकोचो भवति; शराबादिच्छादने शेषप्रभाविनाशात्। चेतन इति विशेषपरतिभासात् चेतनोऽप्यत्राध्यस्तः। विशेषश्वाधिष्ठानभूतः स्वनिष्ठतया

एतेन विकासोऽपि प्रत्युक्तः । अन्य एव ह्यवयवाः तत्न प्रतीयमाना विस्तारं दृष्ट एवाध्यासविरोधी। चेतनस्य च विशिष्टस्यैवाविद्यादिभिर्देदादावध्यासात् न मिथ्या-

जनयन्ति इति न तावतामेव विकासः। स्पशवतां च परस्परदेशप्रतिबन्धाद्देशान्तरव्याप्त्या स्वाशक्का।

अथ बुद्धे: पुरुषोपरागो, विषयोपरागो, व्यापारोपरागश्च, इत्यशत्रयम् "मयेद 1. तन्त्र. बा. 2. 1. 2. कर्तव्यम्" इति भाति। तत्र 'मया' इति पुरुषोपरागो विवेकाप्रहादसत्यो दर्पणस्येव

२७० वेदान्तकौमुदी भात्मन: चिद्रूपत्वसमर्थनम् २७१

मुखोपरागः । साङ्क्यानामपि विपर्यासोऽस्ति । किन्तु बुद्धयाश्रय एव इत्यविरोधः । इदम् एतेन ज्ञानजननशक्तिरपि व्याख्याता ; इति विषयोपरागः इन्द्रियद्वारक: परिणामविशेषः सत्यो, यथा दर्पणस्य मलिनिमा । तदुभयोपरागनिबन्धनः कर्तव्यं इति व्यापारोपरागः । तथा च "सैव कर्त्री" इति "पराऽस्य शक्तिर्विविधैव श्रयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च" साङ्कयाः, तदा बुद्धेरेव भोक्तृत्वमापद्यते। न च बुद्धेरेव भोकतृत्वमात्मन्युपचर्यते। इत्यागमोऽपि बह्ागमानुसारेणानाद्यविद्योपाघिनिबन्धनामेव शक्त्तमाह। कार्यकारणादि- न च बुद्धर्लोहपिण्ड कल्पाया वहिस्थानीयचिदात्मसंक्रान्तिमन्तरेण दाहप्रकाशादितुल्य- प्रतिषेधानुसारेण च "निर्गुणश्च" इत्यादिश्रुतेश्र न ज्ञानादिकं गुणोऽप्यात्मनः । न च भोगशालित्वं सम्भवति सुखाद्युपलब्घेर्भोगशब्दार्थत्वात्। उपलब्घेश्च चिदात्मकत्वात् इच्छाद्याश्रयतयाऽष्टद्रव्यातिरिक्तात्मनोऽवधारणात् तद्गुणत्वापलापो न युक्ः । श्रुतेश्च बुद्धेश्वोपलब्धिसम्भवे चेतनकल्पनावैयर्थ्यात्। अतश्रेतनस्यैव मुख्यभोक्तृत्वसम्भवे रूपादिगुणनिषेघकतयाऽप्युपपत्ते: इति वाच्यम्; "अरूपमस्पर्शम्" इत्यादिना रूपादेः कर्तृत्वमपि तस्यैवास्थेयम्। न च तर्हि स्वाभाविकी या शक्ति: दाहशक्तिरिव वहेरात्मा पृथक् प्रतिषेघात्। "किंज्योतिरेवायं पुरुष" इत्यारभ्य जाग्रद्यवहारकारणसवित्र/दि- न स्यात् इति मन्तव्यम्, तथा सति तथा ज्ञानोच्छेद्यत्वासम्भवेन मोक्षानुपपत्तेः । ज्योतिर्निरूप्य तदभावे स्ाम्नव्यवहारस्य "आत्मैवास्य ज्योतिर्भवति" इति स्वरूप- तदुक्तम् :- ज्योतिषो निरूपणात्। पूर्वदेहस्य प्रत्यक्षेण तादवस्थ्योपलम्मेऽपि युवस्थाविशादिदेहा- "म हि स्वभावो भावानां व्यावर्तेतौष्ण्यवद्रवेः" इति। "को घ्येवान्यात् क: प्राण्यात्। यदेष आकाश आनन्दो न स्यात्" "य एषोडक्षिणि

ननु स्वाभाविक्या अध्यक्कुरजननशक्ते: शाल्यादिबीजस्य मूषिकाप्राणादिदोषे- पुरुषो दृश्यते।" "अथ यो वेद इर्द जिघ्राणि इति स आत्मा गन्धाय ब्राणम्"

णोच्छेद: प्रसिद्ध इति चेत्, न ; तत्रापि प्रतिबन्धकमात्रत्वात्। दृष्टिनिपातादिनिमितत- "योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु" इत्याद्यागमतदनुकूलन्यायर्विज्ञानादिशरीर तयैवात्मनो

विच्छाय कत्वादे: प्रतीकारविशेषेणोपशमदर्शनात्, तद्वदत्रापि सम्भवात्। प्रतिबन्धस्य निर्णेतुं शक्यत्वाच्च।

चानन्तकालास्थायिनि कदाचित्राशात्। तेन अविद्याजन्यबुद्धयाद्यपाघिगत लोकसिर्द्ध यद्यपि विज्ञानमयशब्दो बुद्धिकोशप्रणिघानमाह, तथाऽप्यन्तर्ज्योतिः इति साक्षिणं करियावेशात्मकं कर्तृत्वं भोक्तत्वश्च चिदात्मनि तत्तादात्म्याध्यासान्मिथ्याभूतमुपजायते चिदूर्प निरूपयति। व्यवहारक्षम लोकवेदयोः । तथा हि-अचिद्रपस्य चिद्रपविकारश्रेत्, देहस्यैव भूतमयस्य सर्वलोकानु-

ननु- सारेण स किन्न स्यात्। यदि देहे सत्यपि स्वापादौ चैतन्याभावान्न तस्य चिद्विकारत्वम्,

"स्वाभा विकीमबिद्यान्तु नोच्छेतुं कश्िदर्दति। तर्हि व्यतिरिक्तस्यापि जडस्य त्थात्वान्न स्यात्। एवमानन्दोऽपि प्रशस्तविषयानुभवजन्यो

विलक्षणोपपाते हि नश्येत् स्वाभाविकं क्चित् ॥ जडस्यानुभवासम्भवात् न विकारः सम्भवति। अतश्र स्वरूपमेव विज्ञानमानन्दश्च चेतोवृत्तिविशेषव्यञ्जनीयावभ्युपेयौ। न चैवमिच्छाद्वेषदुःखादेरपि स्वरूपतापति:, तस्याप्येवं न हैकात्म्याभ्युपायानां हेतुरस्ति विलक्षणः ।" सम्भवात् इति वचनीयम् ; तस्य "कामस्सङ्कल्पो विचिकित्सा" इत्यादिना मनो-

इत्युक्कत्वादा विद्यकक्रियाशक्तेरपि नोच्छेद इति चेत्, धर्मत्वावधारणात्।

मैव म् : क्रियात्वाविशेषेऽपि पुण्यापुण्यविभागः पुण्येन चापुण्यनिवृत्तिः इतिवत् प्रत्युपस्थितविषये सामान्यतो ज्ञाते इष्टत्वविशेषेणावधारणं सङ्कलपः काममूलम्।

भविद्यात्वाविशेषेऽपि प्रमणवस्तुमत्रतन्त्रविद्याया वैलक्षण्येनाविद्यादाहकतवोपपतेः । "सत्यकाम: " "सर्वकामः" इत्यादेश्च "तद्वा अस्यैतदतिच्छन्दा" इत्यादिमोक्ष-

प्म्मादविद्योपाविरेव क्रियाशक्तिरात्मनः । धीशब्दः श्त्यन्तरानुसारेण व्यञ्जऋतृत्तिविषयः। अतो निर्गुण एवात्मा।

२७२ बेदान्तकौमुदी आत्म मेदनिराकरणम् २७१ सस्य चानेकावस्थानुसन्धान कालव्यवहितक्रियाफलश्ञालित्वादिबलात् चतुर्विध- बौद्धकश्पनाबाद्यत्वम् । नित्यः सर्वगतश्च तार्किकादेः सम्मत एव चिदात्मा। सर्वगत- कल्पिताश्रयणेन तत्सम्पादने च आत्मादिकमपि कल्पितमेव व्यवहाराक्रम् इति शून्य-

त्वादेव चाकाशवेदकत्वमपि। वादस्यापि दत्तावसरता स्यात्। तेन निर्दोषोडयं प्रयोग: ॥

आत्मा यथोक्तसाध्यवान् शरीरात्मसम्बन्घाघारत्वात् शरीरवत् इति प्रयोगाच्च। कुम्भवत् इत्यनुमानात् भेदःसाध्यते। द्रव्यत्वव्यतिरिक्तापरजात्याघारभेदेन नाना इति न चात्र कार्यत्वमुपाधि:, परमाणुषु द्रव्यत्वव्यतिरिक्तापरजात्याधारत्वेऽपि कार्यत्वाभावेन साध्येडपि द्रव्यत्व्यतिरिक्तपृथिवीत्वाद्यपर जात्याधारपृथिव्यादेर्मेंदेन नानात्वस्य सिद्धत्वात् साध्याव्यापकत्वात्। सिद्धसाघनतावारणार्थ द्रव्यत्वव्यतिरिक्तापरजात्याधारत्वे सति इति वक्तव्यमेव। तथा च विवक्षितजातिवत् नानात्वस्याप्यपर्यवसानवृत्त्यासिद्धेः व्यर्थ पदान्तरम्। न च भैदे विवादपदानि जीवच्छरीराणि खवसङ्गयासंख्येयात्मंवन्ति जीवच्छरीरत्वात्

किं मानम् ? इति प्रश्नानुरूपत्वार्थमनुमानादेव नानात्वज्ञानार्थ च पदान्तरम्। वक्तुः सम्प्रतिपन्नवत्। शरीरमात्रपक्षीकारे मृतातीतमुक्तशरीरेषु हेत्वभावात् भागासिद्धिप्रसज्ञात्।

प्रयोगेष्वर्थात् साध्यज्ञानेऽपि प्रश्नानुरूपत्वस्याविसंव्रादात् ॥ न च एकत्वसंख्याया अपि स्वकीयत्वेन सिद्धसाघनम्, खसमवेतसकलसंख्यासंख्येयात्म- वत्वसाघने च साध्यविकलो दृष्टान्त इति साम्प्रतम् ; शरीराणामिव आत्मनोऽपि प्रति- ननु किमत्र आत्मशब्देन जातेः पक्षीकरणम् व्यक्तर्बा! आद्येऽपसिद्धान्तः, शरीरं प्रातिस्विकैकत्वस्य साध्यत्वात्। न च विमतान्युभयसिद्धात्मभोगसाधनानि जीव- जातेर्जात्याघारत्वानुपगमात्। द्वितीये सन्दिग्धविशेष्यः पक्षः, जात्याधारत्वे सन्दिग्घे च्छरीरत्वात् प्रतिवादिशरीरवत् इति सप्रतिसाधनता ; तत्कर्मोपार्जितत्वोपाघेः । न च व्यक्तित्वसन्देहात्। अथ प्रमित एव धर्मी इति तार्किकामिमान हित्वा लोकमसिद्धस्यात्म- साधनव्यापकता, याद्ृशस्य कर्तृत्वं, तादृशस्यैकत्वाभावेनैककर्मोपार्जितत्वस्य सर्वशरीरेषु पदार्थस्य पक्षीकरणम्, तदा लोके देहादेरात्मत्वप्रसिद्धेः सिद्धसाधनम्। किश्च वक्तुमशक्यत्वात् असाघनव्यापकत्वात्। शरीरादिविशिष्टस्य भोक्तुः क्तृत्वात् कर्मो- ईश्वरोऽपरजात्याघार उक्तहेतुनिदर्शनाभ्याम्। अतोऽतिप्रसञ्लक्षण प्रतिकूलतर्कपराह- पार्जितत्वस्य दृष्टान्तशरीरे सद्धावान्न साध्याव्याप्तिशङ्कापि। एकत्वावगमस्योपचारेणा- तत्वात् अनुकूलतर्कविरहाच्चाप्रयेजको हेतुः इति, प्युपपत्ते:, प्रसिद्धत्वाच्चेच्छा देरात्मव्यार्वर्तकत्वस्य सिद्ध आत्मभेद इति।

नैष दोष :; सतो द्रव्यत्वजात्याघारतया व्यक्तित्वेन सिद्धस्यात्र केवलमेकानेक- अत्र समाधि: :- न तावदिच्छादयो व्यवच्छेदका आत्मनः, तेषां त्वेन विगीतस्य कार्यविशेषात् द्रव्यान्तराद्ययावृत्तस्य प्रयोगे पक्षीकरणात्। एकामानन्द- गन्घादिवत् स्वाधारस्येतरेभ्यो भेदकत्वेऽपि न सजातिभ्यो मेदकत्वम्। न खलु गन्धा- व्यक्तिं विज्ञानादिशब्दा लक्षयन्ति इति शब्दार्थविशेषत्वाभिघाने परस्यापि व्यक्तित्व- धारत्वेनैव पृथिवी पृथिवीप्रतियोगिकमेदवती, न वा व्यक्तगन्धवती सैवाव्यक्तगन्घवती सम्प्रतिपत्तेः । ईश्वरस्याप्यात्मत्वजातेरिष्टत्वात् सिद्ध साघनत्वाच्च। ईश्वरत्वजातिविवक्षायां च पर्यायेण मिद्यते। न च अपर्यायमपि तेषां भावाभावौ व्यापकस्यात्मनः शब्दस्येव च दष्टान्ताभावः । पटस्य पृथिवीत्वावान्तरजातिरिव ईश्वरस्यात्मत्वापरजातिश्चेत् , नमसो मेदकौ। अपरथा शरीरप्रदेशे तदन्यत्र चैक आत्मा, नमश्र शब्दवदशब्द- द्रव्यत्वापरजात्याधार इति साध्यते "एको रुद्र" इत्यागमबाघः "एको जीव" प्रदेशयो: वास्तवेनैव वृत्तेन भिद्येत। तथा च पुनर्जैनमतमुज्जीवितं स्यात्। इत्यश्रुतेश्र । "एको देवः सर्वभूतान्तरात्मा" "एक एव तु भूतात्मा" इति च श्रुतिस्मृती कर्तृत्वादिविशिष्टनानामेदप्रतिपादनक्षमे। तेषां चानुमानेन भेदः साध्यते। एतेन विरुद्धत्वेनाप्यभेदकत्वं व्याख्यातम्। नमोवत् कल्पितात्मभेदेन व्याव- अतो भिन्नविषयत्वान्न बाध्यबाधकभावः । ऐकात्म्ये व्यवस्थासम्भवादेरनुमानानुक्लत्वच्च हारिकव्यवस्थोपपादनमात्रेण न माध्यमिकमतप्रवेशाशक्काऽपि। अपरथा मेदोऽपि स्यात् आकाशादौ तथाङ्गीकारात्। अविद्याया अपि न चिन्मात्रतन्त्रत्वम्। तन्त्रशब्देनाश्रयत्वे,

1. न्यायमकरन्दस्थमन्ुमानमुपन्यस्यति-अथेति। मात्रशब्देन समग्रत्वे च निरवदं बिम्बम् इति कथोच्छेदात्। मात्रशब्देन केवलत्वेऽपि समग्रस्याश्रयत्वे स एव दोषः। कल्पितपदेशन्याश्रयत्वेन वित्रक्षितत्वे अनाद्यविद्यातन्त्रा- 35

२७४ वेदान्तकौमुदी मीमांसकमतेन आत्मनानात्वपूर्वपक्ष: २७५

नादयने कप्रदेशकल्पनया विद्याविद्या वत्कार्याणामसारङ्कर्यम् व्योमादौ शब्दसयोगादीनामिव न "रूपसंस्थानतुल्याधारौ रागद्वेषौ भयं च यद्रद्यते धीश्रयम्। तस्मात् ज्ञाता विरुध्यत इति नास्मदनिष्टम्। पक्षान्तरे चाव्यवस्थानात्। कालाकाशवदेव द्रव्ययोः शुद्धोऽगुणोऽदूयः"। समानपरिमाणयोर्मायाब्रह्मणोर्नाघेयाघारभाव इति असमत्वेन न समग्रवृत्तिता इति प्रादेशिकत्वलाभ इति। अतो नेच्छादिलाभात्प्रतिदेहमात्मनो भेदलाभः । न च अमी आत्म गुणा इत्यवादिष्म। "यस्यानुवित्तः प्रतिबुद्ध आत्माऽस्मिन्सन्देह्ये गहने प्रविष्टः । स विश्वकृत्स हि सर्वस्य कर्ता तस्य लोकस्स उ लोक एव ।I अत एवाश्रावणविशेषगुणाधिकरणत्वात् इत्यसिद्धो हेतुः । द्रव्यत्वे सति द्रव्यत्वव्यतिरिक्तापरजातिमच्वे साध्ये मूर्तत्वोपाघेश्च। गुणकर्मणोर्द्रव्यत्वव्यतिरिक्तापर- सन्देधे सन्देहे यकारश्छान्दसः। गहने सहसा दुर्विवेके प्रतिबुद्ध: पारोक्ष्येण, जातिमत्त्वेऽपि मूर्तत्वाभावेन साध्याव्यापकत्वम् मा भूत् इति 'द्रव्यत्वे सति' इति अनुवित्त: साक्षात्कारतः स ब्रह्मापि देवोडज्ञानावस्थोऽपि विश्वकर्ता इति जीवेश्वरैक्य- साध्यविशेषणम्। यथा स श्यामो मैत्रतनयत्वात् इत्यत्र शाकाद्याहारपरिणतिपूर्वकत्वो- श्रुतेश्च।

पाघेरिन्द्रनीलादौ साध्याव्यापकत्वापोहार्थ चेतनत्वे सति इत्यादिसाध्यविशेषणम् । अत्र मीमांसका: प्रत्यवतिष्ठन्ते-प्रतिदेहं भिद्यत एवात्मा इति। शरीर- द्रव्यत्वव्याप्यजातिमत्त्वे च साध्ये स्यात् अविशेषितसाध्योऽप्युपाधिः । क्षणिकविशेष- भूयस्त्वात्। प्रतिशरीरं च सुखदुःखोपलब्घिव्यवस्थादर्शनात्। अपरथा द्वयेकशरीरेणैव गुणवच्वेन नभोवद् भवन्मतेनैवात्मैक्यानुमानाच। न च बाद्येन्द्रियग्राद्यक्षणिकविशेष चरितार्थत्वात् अनेकशरीरवैयर्थ्य स्यात् । जन्मान्तरशरीरवददोष इति चेत्, न ; तत्र गुणत्वमुपाधि: दिक्कालयो: साध्याव्याप्तेः । आत्मा शरीरपरिमाणः शरीरात्मसम्बनधा- कर्मान्तरवशेनोपभोगार्य पुनःपुनरारम्भात। सर्वशरीरगतसुखाद्युपलन्धिश्च प्रतिशरीरं घारत्वात् शरीरवत् इत्याभाससमानयोगक्षेमत्वाच्च। द्वितीयस्यापि हेतो: यथैव मध्यम- स्यात्। अन्यदीयैश्रेन्द्रियैः शरीरान्तरगतस्यात्मीयत्वादुपलब्घे: अन्घबधिरादीनामभावः परिमाणवत्वेनानित्यत्वादिप्रसक्तिः तथैव भिन्नत्वेनापि शरीरादिवत्। "यावद्विकारं तु स्यात्। वर्णविशेषव्यवस्थया च कर्मचोदनामेदो न स्यात्। एकस्यैवात्मनः तेन तेन विभागो लोकवत्"1 इति व्याससूतात्। शरीरेण सम्बद्धयमानस्य सर्वर्णत्वोपपतेः । आत्मनानात्वे त्वदोषः, सर्वेषां सर्वगत

विगीता विकारा: विभक्तत्वात् सम्मतवत्। विकारत्वं च पराधीनसत्ताकत्वम्। त्वेऽपि मूर्तिरहितात्मसमानदेशवृत्त्यविरोध: । तदपेक्षयैव चैतन्याद्यात्मकत्वाविभागाच्चोप- निषत्स्वैकात्म्यव्यवहारः । तथा च विभक्तत्वहेतोरविद्यातत्सम्बन्धादौ न व्यमिचारः। तस्याप्यध्यस्तत्वेन पराधीन- सत्ताकत्वात्। विभक्तत्वं च धर्मिसमानसत्ताकविभागवत्त्वम् ; ब्रह्मणश्च तदभावान्न तेन कथ पुनः नानात्वेऽपि सर्वेषां शरीरैः सम्बन्घादन्यदीयसुखाद्यनुपलब्धि: ? व्यभिचार: । तत् स्थितमाभाससमानयोगक्षेमत्वम् । आकाशो द्रव्यत्वव्यतिरिक्तापर- एकत्वेऽपि चातीतदेहगतानुपलब्धिवद्धर्तमानदेहान्तरगतानुपलब्धि: कथ वा न स्यात्। जात्याधारो घटाकाशसम्बन्धाधारत्वात् घटवत् इत्यादिप्रयोगप्रसराच। भेदे दोष- आत्मैकत्वमेव चेत् अनुसन्धानप्रयोजकम्, तदा स्यादेवातीतदेहगतसुखदुःखाद्यनुसन्धा- प्रदर्शनादेव तृतीयमपि साधनं साधनाभास एव। एवं प्रयोगान्तराण्यपि व्युदस्यानि। नम्। यदि च वर्तमानोपाध्यवच्छिन्नत्वम् "पादे मे वेदना" "शिरसि सुखम्" तस्मात् आत्माडगुणो निर्विकार एकश्च इति स्थितम्। इतिवत् अनुसन्धानप्रयोजकं तत्तदृष्टान्ते किमुपाधौ वर्तमानत्वादनुसन्धानम् कि वा एकदेहावयवत्त्वात् इति सन्देहेनैकतरानिर्णयात्।

इत्यादिश्रुतेः । गुणादेबुद्धयाश्रयत्वेन व्यवस्थापनात्। "कस्मिन्नु रूपाणि प्रतिष्ठितानि हृदय" अत्रोत्तरम् :- सुखादेर्यावत्सत्वं प्रकाशमानत्वस्वीकारात् अतीतदेहगर्भावस्था- दिगतसुखाद्यमावादप्रकाशो युक्तः। अतस्तत्सत्तायां सत्यामनुसन्धानामावे कर्मफलत्व-

1. ब्र. सू. 2. 3.7. 2. बृ. 3. 9,20 1. बृ. 4.4.13

२७६ वेदान्तकौमुदी ऐकात्म्यसमर्थनम् २७७

हानाद्वक्तव्यमेव सर्वदेहेष्वेकस्यानुसन्धानम् । न च द्रषटृत्वमात्रं भोक्तृत्वम्, परमते इति कठश्रतेश्च। यदि खलु विराडात्माऽव्याकृतो वा जीव एव, तदा न केवलं पूर्वोक्त- योगीश्वरयोरशेषदुःखादिभोक्तृत्वप्रसङ्गात् । न च अन्यासमवेतत्वविशेषणमद्वैतवादे सार्थकम्। ततोऽस्त्वद्वैतिनो व्यवस्थभावो दोषः। नानात्वे तु परिहार उच्यते- यदि च साघनमनुष्ठाय तत्प्द लभते, तदा ब्रह्माण्डादौ सत्येव तदनुष्ठान- देश प्राप्य यदीष्येत सुखादेरुपभोग्यता। सम्भवात् अनुष्ठातुर्न तदवयवत्वेन तदमेदः ; किन्तु गर्भगतवामदेववत् स्मरणम्। तत्र तदा दोष: प्रसज्येत योग्यायोग्ये च कृप्ता ॥ कार्यकरणसङ्कातवत्त्वेन भेद एव। ततस्तस्य च वर्णाश्रम।दिविभागनिर्वाह कस्यानन्त्य एवं

यदि ह्यात्मनः सुखादीनां च समानदेशलक्षण एव सम्बन्ध उपभोगकरणमिष्येत, ततोडयं पर्यवसानम् अन्यथा नाविद्यावलम्बनेन कर्मकाण्डादिव्यवहारो निर्व्यढः स्यात्, निर्वाद्यते

दोष: स्यात्। इह तु चक्षुरादीनां रूपादीनामिव च योग्यतालक्षणः सम्बन्धः, तत्र यथा च। तथा च इष्टसिद्धि: :- सक्क

त्वगिन्द्रियेण स्पर्शसमानदेशानामपि रूपादीनामग्रहणम्। एवमन्येनात्मनाऽन्यदीयधर्मा- "प्रत्यक्षादिप्रमाणानां कर्मविज्ञानकाण्डयोः । धर्मोपात्तसुखदुःखाद्यग्रहणम् इति नाव्यवस्था परस्येव। तस्य सर्वत्रानुसन्धानाभावे प्रामाण्यमविरोधश्र नर्तेंडविद्यां प्रसिद्धयति॥ चैकात्म्यं मनोरथमात्रम्। न च वाच्यम् श्रुतिबलात् सर्वदेहेष्वात्मैक्येSवगते किं अनुसन्धानाभावः करिष्यति इति ; याद्ृशस्यैकदेहे भोक्तरनुसन्धान, तादशस्य सर्व- धर्मार्थकाम मोक्षाखव्याश्चत्वार इतरेऽपि च।

देहेष्वेकस्यानुसनधानाभावे घटादेरिव चेतनान्तरादभेदासम्भवादघटमाना श्रतिरुप- इष्टानिष्टाः प्रसिद्धयन्ति सर्वतीर्थदशां तथा।

चरितार्था केन वार्येत। ततो दुर्घटोडयं पक्ष इति । दर्शनानि विरुद्धानि जगत्तैविध्यमेव च। तस्मारसर्वस्य सिद्धचर्थ विचार्य निरधारि सा । अत्र वदाम: :- सत्यम्, यदि यथा शिरःपाण्याद्यवयवाः तथा श्रह्मादि- स्थावरान्ता देहमेदा एकस्यैव भोक्तुर्मोगाघिष्ठानम् सर्वकरणानि भोगसाघनानि तथा, तदा इति

हस्तपादादि भेदेनानुसन्धानवद्देद्दान्तरवेदनानुसन्धानादि पूर्वोक्तदोषजात वेदनापरिहारार्थ "अविद्याफलकारूढं तदेवं रूपकं परम् । युगपत् सर्वश्रीर प्रवृत्तिश्र प्रसज्येत। न च तथाऽडस्थीयते ; किन्तु प्रतिशरीरं भोक्ता,- ब्रह्मविद्याधिकारित्वं द्वैविध्यात्प्रतिपद्यते।।

"आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहुर्मनीषिणः " स्वतो मुक्तं यतस्तस्माङ्गह्म विद्यां तदर्हति।

इति श्रुत्युक्तलक्षणो मिद्यते। "अनश्नन्नन्यो अभिचाकशीति" इति श्रुंतौ द्रष्टैव केवलो संसारित्वमविद्यातो मुमुक्षुत्वं ततो भवेत् । "2

न भोक्ता। कर्मश्रुत्या सर्वदेहेष्वेको देवदत्त इव स्वप्रतिबिम्बश्यामत्वादिदर्शी मिद्यत इति सुरेश्वराचायैरप्याविद्यक मे देन व्यवहारनिर्वाहात्। इति न दोषावकाशः। सम्भोगप्राप्तिरिति चेन्न वैशेष्यात्1 इति सूत्रेणापि जीव- ब्रह्मणो: पुण्यापुण्यतदभावविशेषेण ब्रह्मण्युक्तप्रसङ्गापाकरणाच्च। "महिमानो यदाऽमी स्युरविद्याया न वस्तुतः ।

" सूर्यो यथा सर्वलोकस्य चक्षुर्न लिप्यते चाक्षुषैर्बाद्यदोषैः । काला देवादयस्तस्यां ध्वस्तायां तद्विनाशतः ।।

एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा न लिप्यते लोकदुःखेन बाद्य: " 2 कालदेवादय: के स्यु्वित्रं वा कस्य कुर्वते।3

1. 1. ब्र. सु 1. 2. 8. इष्टसि. p. 378. 2. बृ. वा. 1. 4, 1336. 2. कठ, 2. 2, 11 8. बृ. वा. 1, 4. 1504, Vartika Edn. reads. देवेश्वरादयः।

२७८ वेदान्तकौमुदी अनेकाज्ञानोपपति: २७९ इति। "तस्य ह ब्रह्मविदो न देवाश्च नाशक्ता अपि अमूत्यै ब्रह्ममावविप्ञाय ईशत" इति "अत एव च चिद्धस्तु मुच्यमानेषु सन्ततम् । श्रुतिव्याख्यानं च। प्रतिजीवं घिया तदभावोक्तेश्र। अतो मायातत्कार्योपाघिभोक्तृमेदा- ब्रह्माण्डलोकजीवानामनन्तत्वान्न मुच्यते ।।" देवानाव्यवस्थाप्रत्यवस्थानावकाशः ।

सर्वगता: स्वाभाविकमेदभाजो जीवा इति पक्षे तु मनो वा तत्संयोगजास्सुखादयो इति। "तद्यो यो देवानां प्रत्यबुध्यत स एव तदभवत्" "अजो ह्ेको जुषमाणोऽनु- शेते जहात्येनां भुक्तमोगामजोऽन्यः" इत्यादिवेदाच्च बन्घमुक्तव्यवस्था गम्यते।न च वा पुण्यादिक्रिया वा तद्धेतुसङ्कल्पादिकिया वा तनुर्वा सर्वसाधारणैव कस्मान्न स्यात्। अजपयोहोमस्य "जर्तिलयवागवा वा जुहुयात् " इत्यादिवत् ज्ञानस्यैव प्रशंसावादः, न च अनादित्वमात्रावलम्बनेन स्वस्वामिभावादिव्यवस्था प्रामाणिकी स्यात्। अतो "अविद्यायामन्तरे वर्तमानाः " इत्याद्याम्नायादविद्यातत्कार्योपाध्यनन्तजीवाश्रयणेन सर्व देवताधिकारसमर्थनविरोघात्, "तदिदमप्येतर्हि य एवं वेद अहं ब्रझ्मास्मि इति स इर्द सर्वं भवति" इति। रज्ज्वादिप्रमाया इव ब्रह्मपरमाया दृष्टफलव्याकोपात्। प्रत्यक्षादि- निर्वाह्यम्। अनन्ताक्ष जीवा अज्ञातसङ्गयात्वात्। प्रमाया व्यावहारिकानेकजीवाश्रिताया रज्जवाद्यज्ञाननिवर्तकत्वे तादशब्रहैक्यप्रमाया अपि

ननु असिद्धो हेतुः, ईश्वरेण ज्ञातसङ्गयात्वात्। अन्यथा सर्वज्ञत्वहानात। तथा तदज्ञाननिवर्तकस्यानपलापाच्च। न च वाच्यम्, ब्रह्माण्डादेः कारणानुवृत्त्या युक्त

च इष्टसिद्धि: :- मनन्तस्यातीतत्वेऽपि साम्प्रत दर्शनम्, जीवानान्तु प्रतिकल्पमेकैकस्यापि मुक्तावनन्त- कलपेषु सर्वमुक्तेस्सांप्रत दर्शनमयुक्तम् इति। मुक्तानां बद्धानां च सर्वदाऽडनन्त्याभ्युप- "यद्यपि ज्ञायते संख्या नास्माभिर्गणितज्ञवत्' गमात्। अनादिकालं प्रमाणज्ञानैः प्रत्येक पज्ञाननिवृत्तावपि साम्प्रतमज्ञानानां तत्पागभा-

ईश्वरो वेति तत्संख्यां न चेत् सर्वज्ञताहति: ।।" वानां चानुवृत्तिवदनन्तानां मुक्तावपि बद्धानामनुवृत्तेः सम्भवाच्च। तदुक्तम :-

इति। तत्कथम् साधु ; न खल्वविद्यमानसंख्यायाः कलनाभावेन वन्ध्यापुत्रविवाहस्येवा- "अन्तन्यूनातिरिक्तत्वैर्युज्यते परिमाणवत्।

सार्वज्ञचापत्ति: प्रत्युत कलन एव आ्रन्तियोगात्। वस्तून्यपरिमेये तु नूनं तेषामसंभवः ॥" इति।

अथ मिन्नत्वलिग्गेन संख्यावत्त्व साध्यते, तदापि संप्रतिपन्नाविद्यक मझाण्ड- यदत्नोदयनः परिजहार-कालनियमे प्रमाणाभावात् प्रतिकल्पमेव मुक्त-

कल्पादिमिरनेकान्तः । तस्यापि संख्यावत्त्वे संसारस्यादिमत्ता स्यात्। अत एव न रप्यनावश्यकत्वात् न साम्प्रतं संसारदर्शनम् विरुष्यत इति, तदपठितवेदवत्प्रतिभाति-

द्रव्यत्वमपि जीवसंख्यागमकम्। "विष्णोर्नुकं वीर्याणि प्रवोचं यः पार्थिवानि विममे "ते ब्रह्मलोके तु परान्तकाले परामृतात्परिमुच्यन्ति सर्वे" रजांसि" इति मायोपाधिष्वाहितजीवाख्यवीर्याणामानन्त्यश्रुतिविरुद्धं च। "रूपाणि देवः कुरुते बहूनि" "नीह।रेण प्रावृता जल्प्या चासुतृप उक्थशासः" 'उक्थ शसति' इत्युक्थ- इत्यादिवेदेन कालविशेषव्यवस्थापनात्। "अनन्ता विश्वेदेवा" इत्येकजातीना- शासः । 'उक्थशास' इति दैध्य छान्दसम् इत्यादिनिरुपपदबहुत्वश्रवणाच्च आनन्त्य मप्यानन्त्यश्रवणाच। प्रतीयते। न च "वसन्ताय कपिज्जलानालमेत" इत्यत्र, यथा अनन्तकपिञ्जलालम्भन- प्रतीतावपि त्रय एव बहुवचनसिद्धधर्थम्, अवान्तरसंख्याया अनुपादानात् गृघ्न्ते "सत्त्वेऽप्येते यथादृष्टि द्येकैकस्य मनख्िनः ।

भनन्तालम्भस्याशक्यत्वान्, तथाSत्रापि विश्वादयस्त्रय एव ग्राद्या इति, साम्प्रतम्; सूत्रादयोऽनुभूयन्ते यथाकर्म यथाश्रुतम् ।।"

युगपद् अनेकेषां जागरादिदर्शनात् प्रत्येकं त्रितयवतां जीवानां व्यवहारभार्जा भाननत्यापतिषेवात्। तदुक्तम् :- इति वार्तिकाचानेकाज्ञानसिद्धेः। न च स्वम्नवदेकस्यैव जागत्पपश्चस्य बुद्धाबुद्धमुक्ता- मुक्तादिरूपसम्भिन्नस्य प्रतिभानम्।

२८० वैदान्तकौमुदी अविद्याया जीवाश्रयस्वसमर्थनम् २८१

"अब्राकणादध्ययनमापतकाले विधीयते। श्वरोपाधि:। तदेव कर्मकृताहड कारपरिणामात् लब्घदढ्त्वं चितिशक्तिबाघकतयाप्यव- अनुब्रज्या च शुश्रषा यावदध्ययनं गुरो: ॥ तिष्ठमांन जीवोपाधि:। अविद्या नाम कर्मैव। ततो न जीवे स्थितमज्ञान ब्रह्मविषयम्; किन्तु, केवलचिदात्मनि ब्रह्मण्येव इति। नाब्राह्मणे गुरौ शिष्यो वासमात्यन्तिकं वसेत्। ब्राह्मणे चाननूचाने काड्क्षन् गतिमनुत्तमाम् ।।" (मनु 2.241,242.) तत्र वदाम :- "यदेव साक्षादपरोक्षाङ्वहम य भात्मा सर्वान्तरः त मे व्याचक्ष्व" -"अधीहि भगवो ब्रम्म" इत्यादिप्रश्नान्यधानुपपत्त्या ब्रह्मण्यज्ञातत्वं तावत् श्रुतेः इत्यादिनियमानुपपत्ते: । किश्च स्वम्रादविशेषपसज्ञेन पुण्यापुण्यमूलविध्यादिशास्त्रपामाण्य- अवधार्यते। अज्ञातस्यैव ब्रह्मणः शब्दप्रमेयत्वम्-शास्त्रयोनित्वात् इति व्यवस्थाप्यते लोपापत्ते: । स्वमादिनाशे च व्यावहारिकानेकप्राणभृदपलापायोगात्। अप्राणजीवस्या- डनुवादत्वनिरासार्थम्। ब्रह्मण्यज्ञानम् इति वादेऽपि तस्याज्ञातस्य शास्त्रविषयत्वं व्यव- संप्रतिपत्तेश्र। ब्रह्मण एव संसारित्वे तत्पदार्थाभावः । स्थापनीयम्। ततः प्रथमपक्षदोषस्तत्रापि समानः। अथाज्ञात्त्वं शास्त्रपवृत्तिप्रयोजकम्,

अथ प्राज्ञस्तत्पदार्थ: विश्वतैजसौ च त्वम्पदार्थस्तर्धध्यातमं सुप्तौ अधिदैवं तद्विषयस्तु केवलमेव ब्रह्म, तथापि कुम्भादिवद्विषयत्वात् जाडयं स्यात्। वृत्तिव्याप्यत्वेन परिहारस्तुल्यः । सम्प्रसादे चान्तः करणोपाध्यभावेन जीवसंज्ञानिमित्तपाणसद्ध,वेडपि प्रलयसस्यात्। जीवसंज्ञालोपप्रसज्ञात्। अन्तःकरणस्यैव क्रिया ज्ञानशक्त्यवच्छिन्नस्य प्राणःएकदेश इति, यदि च प्रलय एव सुप्तिः, तदा "यत्र सुपो न कश्चन स्वमं पश्यति" न दोष इति वदतः, शक्तिमदन्तःकरणस्यावस्थानापत्त्या सम्प्रसादोच्छेदापत्तेः। ततः इत्यादितत्प्रतिपादकश्रतिविरोधः । अप्रामाण्ये चास्याः प्रलयश्रुतीनामपि तथात्वमविशेषाद्। सम्प्रसादावस्थस्यापि जीवत्वं वक्तव्यम् ; ब्रह्मण एव जीवत्वे च कर्मकृताहं कारपरिणामल- किंच ब्राह्मणत्वादिविशिष्टस्यैव कर्मज्ञानाधिकारित्वात् तस्य चानन्तत्वात् तस्य चानादि- ब्धद्रढिम अज्ञानं जीवोपाघिः इति स्वोक्तिविरोधः सम्प्रसादे तदभावात्। तस्माद- कालं अमुक्तस्य शास्त्रे प्रामाण्यान्मुक्तिर्भवति इति प्रतारणामात्रम्। तस्मादने कजीवपक्ष एव नाद्यविद्यावान् जीवः, तस्यैव 'अहं अहं' इति स्फुटोऽनुभवः; 'मायिनम्' अविद्यापक्षे च श्रेयान्। अविद्या च यथानुभवं जीवे तावत्पदं बभ्नाति। न चाविद्यक- इति तु तद्विषयत्वेनापि व्यपदेशो घटते। स्वयमेव तरुणी वृद्धा च इतिवत् त्वात् जीवविभागस्य तदाश्रयःस इति परस्परापेक्षणम्। जीवगताविद्यासम्बन्घवदविद्यात- "माया चाविद्या च ख्यमेव भवति" इति श्रुतेः मायाऽविद्ययो: मुलमूलिमा- न्वस्यानादित्वेनोत्पत्तौ तदनपेक्षणात्। जीवस्य ब्रह्मवदनादित्वेन प्रतिबिम्बभाव इति चेत् वानुपपत्तेश्च न मायी जीवादनादिमिन्नः। 'कस्य पुनरयमप्रबोध :? इति चेत् यहत्वं

न ; उपाधेरनादित्वादेव बिम्बप्रतिबिम्बयोः पूर्वोत्तर कालकोट्यनपेक्षणात्। पृच्छसि, तस्य ते इति वदाम: इति भाष्याच्च । अज्ञत्वस्य जीवे विषयत्वकृतत्वाभावात् आश्रयत्वसाधकत्वात् स्वाश्रयाज्ञानास्फुरणे ततपरिहाराय शास्त्रश्रवणाद्यनुपपत्तेश्। अत अत्र केचिदाहु :- यदि जीवाश्रयं ब्रह्मविषयमज्ञानम्, तत्राज्ञातत्वं ब्रह्मणः किं एवार्थात् जीवे ब्रह्मस्वरूपप्रकाशाच्ानादि: एकाडविद्या इति टीका। चैतन्यमात्रेऽ- प्रमाणात, उत भ्रान्तेः, जनुभवाद्वा ? आद्ये प्रमाणफलव्याप्यत्वात् कुम्भादिवत् जाडयं विद्या चेत् स्थिता, जीवेश्वरादिविभागसवित्री, तदा विभागस्सादि: स्यात्। ईश्वरो ब्रह्मण:, प्रज्ञानस्य सत्यत्वं च, अज्ञानस्यैव प्रमेयत्वम् इत्यज्ञानेप्यज्ञानान्तरप्रस- जीवो वा संसारो वानादि: इति चैतन्यमात्रे नाविद्यासिद्धि:। मात्रशब्देन जीवादनुगत - क्तिश्च। द्वितीये ब्रह्मणोऽप्यज्ञानतत्कार्यवत्कल्पितत्वम् । न चरमः-जीवाज्ञत्ववत् चैतन्यविवक्षायां तस्यैवाकाशवत् स्वतन्त्रोपाधिमेदो बन्घमुक्तव्यवस्था च इति न ब्रह्मण्यज्ञत्वानुभवाभावात् । 'अहमज्ञ' इत्यनुभवस्य जीवाश्रयाज्ञानसाघकत्वमपि विवादः । चैतन्यमात्राश्रयत्वे चैकविद्यया समस्ताविद्यानिवृत्तिप्रसज्ञात्। नास्ति, अन्तःकरणोपाधिलव्घजीवावस्थस्य ब्रह्मण एवाज्ञत्वानुभवः स्फुटो भवति यस्मात्। अनेकजीवपक्षेऽपि जीवाश्रयैव सा कर्णादौ शब्दसंयोगादिवत् कल्पितमेदेन केवलं जडशक्तिमात्रवपुषा स्थितस्याज्ञानस्य तावन्मात्रेण स्फुरतोऽपि "जान" इति ज्ञानापनोदत्वेन जीवावस्थायां प्राकट्याङ्गीकारात्। तच् ज्ञानं कोमलकण्टकवत् चिति- व्यवस्थानात् विभोर्मायायाः ।

शक्तिसमुच्छेद्यतया वशवर्ति कर्मकृताहक्कारानारम्भकं मायाभिधानीयक लममाने सर्वज्ञे- 1. गी. भाष्यम् 13 2. 36

२८२ वेदान्तकौमुदी मायाबिद्ययोरौपाघिक मेदवर्णनम् २८३

किश्च ईश्वरोपाधौ यथावस्थितब्रम्मसाक्षात्काराभावे सर्वज्ञत्वहानिः ; सद्धावे स्वमावेऽपि विक्षेपोऽतद्रपस्य कर्तृत्वादेरभासस्य तद्वेतुत्वात्। अनिर्वाच्यमेव हि

च न मायासद्धावः स्यात् । बाघिताऽप्यनुवर्तत इति चेत्, तर्हि तस्यैकत्वात् जीवो किश्चिद्वस्तु स्वोपहितमनाच्छादयत् तत्र विक्षेप च कुर्वत् 'माया' इति प्रसिद्धम्।

पाधेरपि नित्यबाधान्नित्यं जीवन्मुक्ति: स्यात् । प्रारब्घकर्मविशेषस्यानुवृत्तिबीजस्येश्वरे "मायान्तु1" "मयाध्यक्षेण2" इति श्रतिस्मृतिभ्यामेव सिद्धेः ।

Sसम्भवाच्च। ततो जीवाश्रयमज्ञानं ब्रह्मविषयम्। जीवाविद्ययोरमूर्तत्वात् न कुण्डबदरन्यायो, ये तु मायामुख्योपाघिप्रदेशप्रतिबिम्निता जीवा बन्घमोक्षमाजः, ते मायाप्रदेशेषु येनाविद्याधेये जीवेऽविद्या इत्यात्माश्रयः स्यात् । किन्तु "अहमज्ञ" इति जीवव्यावृत्त- अज्ञानत्वेन आवरणविक्षेपशक्तिमत्सु प्रतिबिम्बिता संवित् 31 न क्वचित् प्रतिबिम्बितस्यैव तया प्रतीयमानत्वमेव। एतादृगितरेतरापेक्षत्वं च प्रमाणप्रमेयादौ सुलभोदाहरणम्। महेश्वरत्वम्। "एको देव" इत्यादिश्रुतौ समष्टयुषाध्यनुप्रविष्टस्य सर्वज्ञत्वं सर्वभूता- ब्रह्मणश्च मायाविषयत्वमेव जगद्विभ्रमाघिष्ठानत्वेन कारणत्वनिर्वाहकमायाश्रयत्ववत्। घिष्ठानत्वञ्चोक्ता तत्तज्जीवस्य केवलस्यात्मनः सर्वज्ञत्वादिगुणराहित्यमुच्यते। ततोऽस्ति

"मायैषा तस्य देवस्य ययाऽयं मोहितः स्वयम्" सर्वज्ञेश्वरात बिम्बकल्पं सर्वोपाधिघर्मासंसृष्टं ब्रम्म। ननु ब्रह्मणि अविद्यमानजगद्वेतुत्वं कथम् ? प्रतिबिम्बस्योपाधिभूतमायामहिम्ना इति ज्रमः, सर्वज्ञत्वादिगुणान्विते जगद्धातरि इति मोहवत एव मायाश्रयत्ववचनाच्च। अतः शुद्धमेव ब्रम्म अनन्तजीवाविद्याविषयीकृतं परमेश्वरेऽसंसारिणि श्रुतिशिरश्शतानां समन्वयस्यापि दर्शनात्। न तु जीवभ्रान्तिसिद्ध यस्य यस्य साक्षादात्मतया स्फुरति, तस्य तस्य अविद्याव्यवधाननिधृत्तौ तदात्मनावस्थानम् श्रत्या तात्पर्येण प्रतिपाद्यते, अनाश्वासप्रसञ्ञात; ईश्वरोपासनादिविधान पुण्यपापयोः मोक्षः, इतरेषां बन्ध इति व्यवस्थावादः श्रयान्। फलपर्थन्तत्वादि बहु विष्ठवेत। प्रत्यभिज्ञासिद्धश्च पृथिव्यादिनिर्हेतुकः प्रसज्येत। तस्मा-

न चैव ब्रह्मण: सर्वात्मना मुक्तयभावोऽनन्तोप/धीनां कल्पेनानुच्छेदाद्दोषः, दयदधिकर णोऽस्मदादीनां संवादप्रत्ययो, यदधिकरणश्च साधारणाभोगः, तदखिलकार्योपा-

तस्यैव बन्धमुक्तव्यवस्थावादस्य आकाशन्यायेनाभ्युपगमात् । अभ्युपगमस्य च दोषत्वे- दानम् महेशोपाधिरविद्यातो नान्या भगवती मायाऽभ्युपगन्तव्या।

नाचोद्यत्वात् । अतः प्रतिबिम्बो जीव इति साधीयः । प्रतिबिम्बस्य चोपाध्याधारत्वम- प्रसिद्धमपि पञ्चमप्रकाराविद्यानिवृत्तिवदास्थेयम् 'प्रतिरूप' इति श्रतेः । "आभास ये तु मायोपाधिमहेश्वरं नाङ्गीकुर्वते, ते "फलमत उपपतेः"4 "लोकवत्त लीलाकैवल्यम् "5 इत्यादिसूत्रवाक्यैः "निरतिशयोपाधिसम्पन्नेश्वरः सातिशयोपाधिसम्पन्नान् एव च" इत्याह स्म सूत्रकारः। "आमास एव चैष जीवः परस्यात्मनो जलसूर्यकादि वत्प्रतिपत्तव्यो न स एव साक्षात्, नापि वस्त्वन्तरम" इति भाष्यकारैरप्यभ्यघायि। यस्य जीवान् प्रशास्ति इति किमनुपपन्नम्" इत्यादिभाष्यवाक्यैस्तन्मूलश्रुतिस्मृतिवाक्यैश्वाज्नी-

चांश: प्रतिबिम्बो जीव:, स एव अंशांशिसम्बन्घेन नियन्ता। ईश्वरम।योपाधेरुक्तसंबन्धा- कारयितव्यास्तद्विरुद्धाभिघ्यितया वा उपेक्षणीया इति।

सम्भवेन नियन्तृत्वानुपपत्तेः। अतः शरीरेन्द्रियसङ्घातसम।रोपभूमिस्वप्रकाशविज्ञानानन्दैकर- सापि परीक्षणीया। "इन्द्रो मायामिः" इति चानेकत्वश्रुतेरेकैव इति सोडपि मायाकृतेन तन्त्रेणावच्छेदेन परात्मापि जीवसंज्ञामनादिकालमवलम्बमानः संसार. तावहुर्घटम्। नामरूपभूतकृता मिथ्याभिमाना 'मनुष्योऽहम्' इत्यादयो यतो भवन्ति, चक्रपरिभ्रमेण श्रान्त इष । चित्तस्थानेऽभ्यस्ताः तानि मायांशत्वान्मायाभि: इत्युच्यन्ते इति व्याख्यानात्। अवयव- यापि प्रक्रिया वस्तुमेदाभावेऽपि विक्षेपप्रधानतया "माया"इत्यावरणप्रधानतया च कल्पनया बहुत्वेन प्राच्याः उत्तरा प्रक्रियाऽतिरिच्येत। उत्तरस्यामपि "माया च "आविद्या" इति गीयते तत्र विक्षेपप्रधानमायाप्रतिबिम्बित ईश्वरो जगत्कर्ता जीवानां अविद्या च स्वयमेव भवति"6 इति श्रतिव्याकोपः । प्रशास्ता; आवरणपधानमायाप्रतिबिम्बिताश्च जीवाः । अन्यथा स्वोपबंहितेश्वरस्वरूपाना- वरकत्वात् स उपाधिरविद्या न स्यात्। आवरकस्यैव प्रमाणनिरत्यस्याविद्यात्वमसिद्धः 1. श्व. 4.10 2. भ. गी. 9. 10. अनावरण चेत् स्वस्य सदा वेदान्तवाक्यानां सवोपाध्युपदर्शितानामद्वयात्मतात्पर्यसहिता- 3. तादृशसंविद्रूपाः । 4. व्र सू. 3. 2. 38 नामपरोक्षत्वात्। न चैवं जीवस खरूनावरणं उपाधेःसकाशान्न भवति। अनावृत- 5. ब. सू. 2. 1.33 6. नृसिंहो. 9.3.

२८४ वेदान्तकौमुदी प्रतिबिंबेश्वरपक्षनिराकरणम् २८५

"अनादिमायया सुप्तो यदा 'जीवः प्रबुध्यते। अज्ञत्वभ्रान्तत्वे यदा, तदा तत्समुदायोपाधेः तत्कार्यकर्तृत्वादिसमारोपभाजश्र किमु अजमनिद्रमस्वप्रमद्वैतं बुद्धयते तदा ॥।" मा. का-1-16. वक्तव्यम् ते। मायावृत्त्या चाप्रमारूपयाऽवधारणे वेदान्तानामपरोक्ष[त]त्वाववारणोक्ति-

इत्याद्याचार्योक्तिविरोधश्, शुक्तयादितत्त्वावरकस्य मानापनोद्यस्य च रजतादेरविद्या- व्याहतिः । कुत्र चैषा साधारणी माया केवलविक्षेपकारिणी प्रसिद्धा ? लौकिकमायिन: माया स्वोपाध्यविद्याव्यतिरेकेण हस्त्यश्वादिकारणमिति चेत् तस्यास्तथैव दृष्टान्ततयोप- त्वानक्रीकाराच्। पादन प्रसज्येत। श्रतिस्मृत्योस्तु यद्यपि माया प्रसिद्धा, तथाऽपि भवदभिमताज्ञानावयव- अथ साक्षान्न मानापनोद्यत्वं विवक्षितम्; तत् कि शुक्तिप्रमयाऽपि जीवोपाधि- वती न प्रसिद्धा । रविधयैव चर्व्यते ; तथा चैतावतैव मुक्तिस्स्याद्। अथ तूक्ताविद्याया अवयवो निरस्यते, न च मायया प्रतिबिम्बतामन्तरेण संबन्धाभावो भगवतः, भगवच्छब्देन लक्ष्य- तदाप्यविद्याया विद्यापनोद्यत्वेनैवावयवनिवृत्तिवन्मायावयवस्याविद्याया अपि मायाया विद्या- चैतन्यमात्रविवक्षायामाश्रयत्वेन तस्य संबन्धाङ्गीकारः कुप्येत। बिम्बस्य च मायासम्बन्ध- पनोदत्वेन निवृत्तिः, पटस्येव दाह्यस्योपाञ्चलदाह इति नाविध्यावैलक्षण्यमपि मायायाः कृतमहेश्वरत्वस्य स्वयमङ्गीकारात् प्रतिबिम्बभेदत्रमस्य विम्बाधिष्ठानत्वस्य स्वयमङ्गीकाराच् स्यात। बिम्बस्य सर्वोपाधिधर्मासंसृष्टत्वोक्ति्व्याहता। किंच स्पर्शाभावो न विशेषणम् ; तथा सति

अथ पृथिव्या इव द्वीपादयः साङ्कावयवा एव मायाया अज्ञानानि, तर्हि तेषु मुखश्यामत्ववत् चिन्मात्गताविद्या बिम्बे स्यात्। प्रतिबिम्बश्यामत्ववच्च जीवगता न

सकृत प्रतिबिम्बिते चैतन्ये कथक्कारं जीवेश्वरविभागः स्यात्। न हि स्वर्वाहिन्याः तत्र स्यात्। मायाप्रतिबिम्नितस्य मायाप्रतिविम्धितत्वं ससर्गान्तराभावान्महेश्वरत्वम् इति

प्रवाहसहस्रे प्रत्येकप्रतिबिम्बातिरिक्तं व्योम्नः प्रतिबिम्बमनुभूयते। तत्र प्रवाहानुस्यूत. सूक्तम्। "तत्तु समन्वयात्" इति निर्विशेषे ब्रह्मणि वेदान्तानां समन्वय

व्योम्नि सत्यपि द्विगुणीकृत्य वर्तमानप्रतिबिम्बद्धयादर्शनात्। तथात्वे च मृत्पदेशारब्घ- उत्सर्गतः ।

प्रासादा दिवन्मायावयवारब्धकार्यस्यानेकजीवसाघारण्यमङ्गीकृतं स्यात्। अथ महा- तत्र मन्दानां निर्विशेषवस्तुनो बुद्धयारोहणाय सविशेषनिरूपणं कचिदपवादः । सरस्यानीयमाना या तस्याः कुल्यास्थानान्यज्ञानानि, तर्हि व्यवहितत्वाज्जीवानां महासर: अतः प्रतिबिम्बिते सर्वज्ञत्वादिगुणे वेदान्तानां कात्स्येन समन्वय इत्यनुपपन्नम्। कमलैरिव कुल्यादायानां महाभूतकार्यैस्तादात्म्य न स्यात्। अथ सविशेषवाक्यानां तत्रैव समन्वयः कचिद्विशेषविवक्षयोपासनाविधावपि किश् शिरःपाण्यादिसमुदाये देहव्यवहार इवाज्ञानसमुदाये मायाव्यवहार इति समन्वयाङ्गीकारत्, नैवम्" यथामूतो द्येकस्मिन् वेदान्ते सर्वज्ञः सर्वेश्वरः सर्वोत्मैको देहोपाधिर्जीवः, तदवयवोपाधयस्तु नामान्तरभाजश्चेतना इति व्यवस्था यथा नाद्रियते, डद्वितीय: कारणत्वेन व्यपदिष्टः तथामूत एव वेदान्तान्तरेष्वपि व्यपदिश्यत" इति तथा मायातदवयवोपाघयो मिन्ना इत्येषाऽपि नादर्तव्या। न चानिर्वाच्यत्वेऽपि भाष्यान्न प्रतिबिम्बेशः कारणम्। भाष्यस्य विशेषणायोगात्। न खल तस्य सर्व- मायावयवी प्रसिद्धविलक्षणो युक्तिमान्। स्वयं जलराश्युदाहरणात्। अतः स्वतन्त्रोपाघय प्रत्यगात्मैक्यं, उपाधिभेदात्। नापि सर्वकार्यक्यम्। तत एव नाप्यद्वयत्वम्, न च एव चैतन्यस्य वक्तव्याः सर्वत्वमज्गीकृत्यापि। परलये जीवानां तदात्मना बिम्बेनैव तादात्म्यात् जीवाविद्याविषयत्वोपाघेर्भवति। जग- द्विवर्ताघिष्ठाने विशेषवाक्यानां समन्वयसम्भवाच्च। जीवाविद्यासुष्टेरपि सुप्तदेहारम्भक- वेदान्तवाक्यानामद्वैततात्पर्यवतामपरोक्षत्वावधारणोपायता भूतखम्रसृष्टिवत्तात्पर्येण श्रुत्या प्रतिपादनासम्भवाच्च।

सत्यपि चाद्वैतसाक्षात्कारे स्वात्मनि कर्ततत्वादिद्वैतसाक्षात्कार इति चाकौशलमिव अनाश्ासश्च प्रतिबिम्बेश्वरपक्ष एव, यतस्तस्य चतन्यप्रमया सहानादिकालमनु- नीवन्मुक्तानामपि व्युत्थानदशायामेव द्वैतामासपरिभासाङ्गीकारात्। प्रमारूपाद्वैतसाक्षा- पृता माया Sनन्तश्वोत्तरकालमनुवर्तिष्यते। तस्याश्च हस्तपादादिस्थानीया अज्ञानमेद। त्काराभावे च स्वरूपायधारणो किव्याघातः । विश्वानवधारणे स्वरूपस्य एकाज्ञानोगघेरपि भागन्तुकपमया निवर्तन्ते तादृश्यः। तेषां चोच्छेदात्मकबाधात् ख्यातेश्रानिर्वाच्यत्वम्।

२८६ वेदान्तकौमुदी विंबेश्वरवादे सर्वसामञ्जस्यम् २८७ तस्याश्र चेतनवदनुच्छिद्यमानाया अप्यनिर्वाच्यत्वम्। "भूयश्चान्ते विश्वमायानिवृत्तिः " इत्याद्यागमश्च नेश्वरपक्षे जागर्ति, किन्तु जीवाविद्यालयपर इत्यादि प्रक्रिया न।श्वासाय। साधनत्वं वोपपद्येत। 'सर्वं सर्वपय सर्वे जीवास्सर्वमायाः सर्वावस्थासु"1 इति श्रुते; साधारणप्रपश्चस्य सर्वादृष्ट कारण कत्ववत्सर्वाविद्याकारणकत्वोपपतेः। अत एव "भूय- प्रसर्र न लभन्ते हि यावत् क्वचन मर्कटाः । श्रान्ते विश्वमायानिवृत्तिः" इति श्रवणादिजन्यप्राथमिकप्रमया वास्तवाकारेण निवृत्तायाः नामिद्रवन्ति, ते तावत् पिशाचा वा खगोचरे ॥1 विश्वकारणमायायाश्चरमपमया दग्घपटन्यायेन प्रातिभासिकविश्वमायाया उच्छेद वदति

इति न्यायात् ईशपरमावैफल्ये सर्वत्र तत्प्रसारात् जीवाविद्यया समारोपितसर्वजगदैश्वर्यस्य श्रतिः। साधारणमायापक्षेऽपि न तदुपादानक एव तत्कार्यदेहैक्यसमारोपो जीवानां,

सति प्रमातरि बाघविधुरस्य देहात्मभाववदीश्वरोपासनपुण्यपापफलपर्यन्तत्वादि निर्वाह कत्वा- तदुपादानकस्याद्वैतप्रमयाऽप्युच्छेदानक्रीकाराद् विदेहकैवल्यानुपपत्तेः ।

अथ अविद्याऽप्युपादानं, तदा स्थूलस्य मायोपादानत्वं अविद्योपादानत्वश्च ।

स्वरूपमाश्रयश्च्वेत, न ; बिम्बस्य स्वरूपातिरेके कल्पितत्वात्, अनतिरेके अपरथा राद्धान्तविरोधः । कथमपरथाऽन्येषां वास्तवाकारेण व्यवहारः स्यात् ?

स्वरूपस्यैवानवद्यत्वात्। न च जीवाविद्या जत्वेऽज्ञातसत्वं न स्यात्, इन्द्रियादिवद् व्याव- एतस्मिन्नेव प्रपश्चे विदुषो दग्धपटाभप्रतिभासः कथं वा ज्ञानादात्यन्तिकः प्रपश्चस्य

हारिकसत्वात्। न खल्वय समारोपो रज्जुभुजक्कादिवदागन्तुः जीवानां, किन्त्वविद्या- प्रलयोऽन्यथा पुराणाद्युक्तः सिद्धयेत्। न च वस्तूनां सुखादिहेतुत्वं नियतम्। तेन

वत्त्वोपाधिना परिच्छिन्नत्ववत् तद्विषयत्वोपाधिवशात् प्रसुप्तानामपि जीवानां भगवत्यनु- विचित्रनिमित्तोपादानत्वमविरुद्धम् । एवं प्रतिबिम्बेश्वरानुपपत्तौ "जीवेशावाभासेन करोति"1 इति श्रुतौ आभासेन प्रतिबिम्बेन विशिष्टबिम्बप्तिबिम्बात्मना जीवेश्वर- वर्तमानो व्याकृताव्याकृतविभागवत्। न चान्यसमारोपितज्ञानेच्छाप्रयत्नपरं न कापि दृष्ट सृष्टयादौ प्रवर्तमाने इत्याशङ्कनीयम् ; प्रमाणज्ञानस्याज्ञाननिवर्तकत्वेन विदुषो विभागकव्यावहारं प्रवर्तयति माया इति व्याख्येयम्। उक्त च ईश्वरमाश्रितय"फलमत

भगवति ज्ञानादिगुणरहितचिन्मान्रप्रमया मुक्तस्योत्तरसंसाराय भगवतः सृष्टचादौ प्रवृ- उपपत्ते:" इत्यादेर्योजयिंतुं शक्यत्वात्; तस्मान्नैषाऽपि प्रक्रिया।

त्यमावात्। "अथ येऽन्यथाडतो विदुः" स्वाविद्यया सर्वज्ञत्वादिगु्ण स्वतो मिन्नं "वयञ्जन्ति वेदाः सहजावदातज्योतिर्विदानन्दघनं घनं यत्। विपर्थस्ताः पश्यन्ति, "तेऽन्यराजानः क्षय्यलोका भवन्ति" इति श्रुतेश् जीवसमारोपित- ब्रह्माभिकन्दे ह तमोहजिहं सदैकतान स्ववपुःप्रतीचम्।" ज्ञानादिगुणस्य विनापि दृष्टान्तं सृष्टयादिप्रवृत्त्यध्यवसायात्। न च माया स्वाश्रय एवं कार्यकारी इति नियम:, अनाश्रयेऽपि प्रतिबिम्ेशे तदक्कीकारव्याकोपात्। नाप्युपहितेन तदेव चा्वा कादिमतप्रतिषेधेन देहाद्यात्मभ्यो व्यावृत्ततया श्रत्याचार्यगणेन परिशुद्धस्त्वं नियम:, उपहित प्रतिबिम्बं चेत, न बिम्बे तद्भेदभ्रमकारित्वम्। उपाधिसंबन्धमात्रें पदार्थ: चिद्धातुर्यथोक्तक्रमेण वाक्यार्थभाव साक्षादनुभूय सद्य एव प्रध्वस्ताविद्यातत्कार्य- चेत्, जीवाविद्ययापि विषयत्वेन सम्बन्घाददोषः । रक्षणादयश्च मायायाः परिणामाः । प्रपश्चो विमुच्धते, यतः समारोपमात्रसिद्ध एव बन्धः। तदाहुरभगवत्पादाचार्या :- "मायाहस्तिनमारुह्य मायाव्येको यथा व्रजेत्। किमनुपपन्नम् ! तदुक्तम् :- असुप्तस्तद्वदेवात्मा प्राणखम्रादिगोचरः ।। "ईक्षणं जीवाज्ञातस्य विवर्त आकाशादिवत। तेन न प्रमातृत्वेनाविद्यावत्व प्रसक्न"इति। साधारणचैतन्याघिष्ठानप्रपश्चस्य संवादप्रत्ययास्पदत्वम् साधारणभोग- न हस्ती न तदारूढो मायाव्यन्यो यथास्थितः । प्राणानामुपद्रष्टा तथाऽन्योऽहं सदा दशि ॥"

1. को. बा. 1. 3, 4 1. नृसिं. 3.9,-4

२८८ बेदाम्तकौमुदी उपसहार: २८९

इति। तद्द्रष्टद्रष्ट्रकारपरिणता बुद्धिः, हस्त्यारूढ: मायाऽपि तुल्यस्वरूपेण मिथ्या। विष्णुं रोचिष्णुमुच्वैःश्रुतिशतविशदानन्दसंदोह देहं

जीवस्तु मायादिप्रतिबिम्बितः सत्य एव, ब्रह्माभिन्नत्वात् । अत एवंविदो विद्याबलात् स्ान्तागारान्धकारच्छिदुरमभिमतश्रेयसां दानशौण्डम्।

सद्योऽप्यविद्यातत्कार्योच्छेदो न्याय्यः "उपमर्द च" इति व्याससूत्रात्। कियाकारक- दुग्घाब्घे: शीकराणां प्रसरघवलितं शुद्धसत्त्वप्रतान-

फलात्मकपरपश्चस्य समस्तस्याविद्याकृतस्य विद्यासामर्थ्यात् स्वरूपोपमर्द "यत्र त्वस्य प्राकटचौत्कट्यभाजं स्फुटमिव मुनिभि: सेवनीयं प्रणौमि।।

सर्वमात्मैवाभूत्" इति श्रुतिर्वदति इति भाष्याच्च। स्वरूपविशेषणेनान्तःकरणादिनिवृत्तौ प्रह्ीभवामि गुरुपादसरोरुहाभ्यां प्रपश्चस्यानुपमर्देऽप्यदर्शनमात्रमुपमर्द इति मत वारयति "आत्मैवाभृत्" इति साव- याभ्यामहं परमनिर्वतिमापितोऽस्मि। धारणश्रुतिं प्रमाशीकुर्वन् । "तस्य तावदेव चिरम्" इत्यवघिश्रुतेः कश्चित्कालं संसाररौद्रमवघूय सदेकतान- जीवन्मुक्ति: इत्यप्याचार्याः। श्रतार्थापत्तेः 'तद्यथाहिनिर्ल्वयनी' इत्य/द्यागमसहकृतायाः "क्षीयन्ते चास्य" इति विशेषश्रुतिसक्कोचकत्वाच्च । तत्रापि "भोगेन त्वितरे क्षपयित्वा" इति न्यायात् प्रारब्घफलकर्मवशात् तत्संस्कारवशेन वा भोगाभासानु- वृत्तिरविद्यासस्कारेण च द्वैताभासानुवृत्तिः इत्यभियुक्ता: :- स्साटोपानां स्फटानां भसितमरसिताभ्यो जटाभ्यो विभक्तः । स्वर्वाहिन्याः प्रवाहादपि विशदतमाद्यस्य भोगस्य भङ्ग-

"भोगारम्भणक्प्तानां कर्मणामुपजीवनात्। प्रागभारानुद्गमेन श्रियमयमहिराड्घूर्जटे: साघयेद्वः ॥

ज्ञानार्थानि तथाऽSरब्घे देहे ददु: फलं यतः॥ वेदान्तमुक्तामणिसूत्रकर्ता सरस्वतीकान्तकलावतारः ।

अतो न बाघते ज्ञान संपारब्घफलक्रियाः । युष्मानजसरं द्विजसार्वभौमो

जीवन्मुक्तिस्ततस्सिद्धा श्रुतिस्मृतिनिवेदिता ।।" द्वैपायन: पात्वघसन्निपातात्॥ यश्शङ्करोऽपि विषमां श्रयते न दष्टिं "प्रवृत्तफलकर्मसंस्कारशेषानुवृत्त्या देह एव विशेषविज्ञानोत्पतिः" इति गीता- ख्यातः कलानिधिरपि स्वयमेव यक्ष । विवरणे भगवत्पादाचार्यवचनाच्च ज्ञानस्यानियतदेहफलत्वात्, न तदारम्भककर्मणः सत्त्वसफुरत्कमलकन्ददलै: प्रपुष्ट स्वतन्त्रदेहाक्षेपकत्वं प्रारब्घफलस्यापि ज्वरादिहेतो: कर्मणः शान्तिकादिना निवृत्तिप्रसिद्धेः वन्दामहे परमहंसधुरन्घरं तम् । विद्ययाऽपि तत्सम्भवात् यद्देहारम्भकर्मसंस्कारः, स तत्रैव देहे भोगमारभत इति न देहान्तरे तत्प्रसक्तिः । तत्संस्कार पक्ष एव युक्त इति केचित्। संस्कारोऽपि रजतादि- इति श्रीमत्परमहंसपरित्राजकाचार्यश्रीमदद्वयाश्रमपूज्यपाद विभ्रमनिवृत्तौ रजतादिरविद्यान्तरजन्य इति स्वीकारात्। सर्वथाऽप्यविद्योच्छित्तौ तदव- शिष्यस्य भगवतो रामाद्वयस्य कृतौ स्थानमयुक्तम् इत्यविद्याकारविशेषादेव जीवन्मुक्तिः इत्यन्ये। मुक्तस्य च जीवन तथा वेदान्तकौमुदयां चतुर्थोऽध्यायः॥ न यावज्जीवनादिचोदनोपयुक्तं, देहैक्याध्यासमूलसम्यगजीवनस्य कर्माधिकारहेतोर्दाहात प्राणधारणमात्रजीवनस्य सुषुप्तवत् कर्माप्रयोजकत्वात्। अतो मुक्तदेहे जीवच्छरीरत्व- -:*:-

मप्याभासरूपमेव इति तेन कृतस्यापि न फलपर्यवसानम्। तस्मात् अस्ति सर्वथा जीवन्मक्तिरपि इति सकलमनाविलम्। 37

INDEX OF CITATIONS (Quotations from the principal Upanișads have been omitted)

-:*:-

अकारणमकार्य सत् बृ. वा. P. ३२७ १२८ अकारौ वे सर्वा वाक् ऐ. आ. २. ३. ६. ७३ अभिहोत्रं जुहोति- ४१ अमिहोत्रं तपस्सत्यं २३५ अमेरिव शिखा नान्या ७९ अमे: पूर्वतरं चात्र १७९ अणिमा लघिमा चैव १७७ अत एवोपमा ब्र. सू. ३. २.१८ ९२ अत्र एव च चिद्धस्तु २७९ अतीतत्वानुविद्धं हि क्रो. वा. P. ३१२ १५२ अतीतानागतेप्यर्थे १२३ अथ तस्यात्मरूपत्वात् ९७ अथ परिव्ाट् एकशाटी मैत्रा. ब्रा. ७९ अथ परिव्ाट् जा. ५ ७४ अथातो ब्रह्मजिज्ञासा ब्र. सू. १. १.१ २१ अथातो धर्मजिज्ञासासूत्रमद्य - श्रो. वा. १. १. ११ १०६ अथात्माविद्याव्यक्तादि बृ. वा. P. ३८६ १२२ अथातो यज्ञं व्याख्यास्याम: आ. परि. सू. १. १ १६८ अध्वर्युर्गुहपति दीक्षयित्व ४ १ अना दिकालमभ्यस्तम् ३९ अनादौ किल ससारे ७ अनाश्रितः कर्मफल भ. गी. ६. १ ९६ अनुष्ठाने पदार्थानां त. वा. २. १. ३१ २३३ अनुमेयेन संबद्धम प्रशस्त. भा. अनुमानम् १९४ अनुमेया तु कर्तुरिष्टाभ्युपायता न्या.कु. ५.१५ १८९

ii iii

अन्तन्यूनातिरिक्तत्वै: २७९ आात्मा ज्ञातव्य इत्येतत् ४१

अन्धो मणिमविन्दत् तै. आ. १. ११ १८६ आत्मा वै जायते पुत्नः १३२

अन्ये परप्रयुक्तानां १८० आपाततो यदिदमद्वयवादिनीनां ३६

अन्यथैवोपपत्तेर्नैतत कुसु. २ १७ आाम्रायस्य क्रियार्थत्वात् जै. सू. १. २. १ १२६

अन्यवाक्यार्थसंबन्ध क्रो. वा. P. ९०० २०६ आवृत्तिरसकृदुपदेशात् ब्र. सू. ४. १. १ २९

अपहारो यथाभानो: २६६ आशामोदकतृप्ता ये १५८

अपास्ताशेष करणदेव ४८ आसीदिदं तमोभूतं मनु. १. ५ ५३

अप्रामाण्य त्रिधा भिन्नं श्रो. वा. १. २.५४ १६ इज्याचारदमार्हिसा या. स्मृ. १ ७८

अब्राह्मणादध्ययनं मनु. २. २४१ २८० इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपबंहयेत् २२९

अभावप्रत्यया लंबना यो. सू. १.५ ५६ इंद वस्तुबलायातं १२८

अभेद नोलिखन्ती घी: ९४ उक्त समाम्नायैदमथ्य जै.सू. १.४. २ २३१

अभ्यासोपचयाद्बुद्धेः ३७ उक्ताक्षरात्मा वष्टि

मयथार्थधियो बीजम् १00 उत्पत्तिस्थितिभज्ञानां ब्र. सि. २.२४ १५५

अर्थवादादिसंसिद्धः ६ उत्प्रेक्षतापि यो मोहात १९८

अर्थस्य मूल निकृति: ८१ उपनीय तु यश्शिष्यम् मनु. २. १४० १४०

२३८ उपासने गुरूणां ८०

अर्थेनैव विशेषो हि न्या. कुसु. ४. ४ १६२ उपोद्धातः पद चव पदार्थ: १०७

अवसन्नोऽबमतो वा भास: भामती. १.१.१ १०८ उत्पत्तिरेव विप्रस्य मनु. १. ९८ ७२

अवस्थितेरिति ब्र. सू. १.४. २२ २६ ऋणानि त्रीण्यपाकृत्य ४१

अविद्यास्मिताराग यो. सू. २.३ ६० एकसाध्याविनाभावे १८२

अविमुक्तं देवयजन जा. १ ७५ एकेन तु प्रमाणेन श्रो. वा. २. ११२ १८९

अविशिष्टस्तु वाक्यार्थ: जै. सू. १. २ २३० एकं ब्रह्मास्त्रमादाय. खण्डनम् १. १५ ७२

अष्टवर्ष ब्राह्मणमुपनयीत ३१ एतया रौद्रेष्टया २२

अष्टौ गुणा दया क्षान्ति: ६९ ऐकाश्रम्यं त्वाचार्य: गौ. धर्म. ४. ३४

असन्निकृष्टवाचा च क्रो. वा. P. ३६२ १९६ कर्मण्यधिकृता ये च ८०

अस्ति खल्परो भृतात्माख्य :. मैत्रश्रतिः २६४ कर्मणां वाप्यभिव्यक्तौ श्रो. वा. १. ५. ७२. ७३ ( संवन्धाक्षेप) ११९

आगमप्रवणश्ाहं श्रो. वा. १.१.१. ७ ५ कर्मभ्यः प्रागयोग्यस्य १४४

आत्मपद सार्थकम् न्या. वा. ३. १.१ १५ कस्यचिद्धेतुमात्रत्वं क्रो. वा P. ६५९ १८६

आत्मलामे हि भावानाम् क्लो. वा. १. २. ४८ १९ कामिनो वर्णयन् कामान् ७७

iv

कार्यता कृतिसाध्यत्वम् २२४ तस्माद्बोघात्मकत्वेन -श्रो. वा २. ५३ २२ कार्यायोजनधृत्यादे: न्या. कु. ५. १ १८३ तस्माद् दृष्टविरोघेन - भामती ३. २.४१ १०७ कालादिप्रविभक्तं सत् बृ. वा. १. १३. १४१३ १६५ तस्माद्धर्मविशिष्टस्य १८० कालो भावाय भूतानां १४२ तस्माद्गुणेभ्यो दोषाणां श्रो. वा. १. २. ६५ काष्ठैः पक्तव्यमित्युक्त: १४१ तस्माद्वाझ्षणो नावैदिकमधीयीत (मैत्रेयी श्रति:) १८ ३१ किम लंबताम्बर १०१ तस्माद्बोघात्मकत्वेन क्रो. वा. १. २५३ कुर्यात्कियेत कर्तव्यम् २२ ७० ततसर्वमोंकुर्यात् ४७ कृत्समात्राद्यपादान तस्याभिध्यानाद्योजनात्तत्त्वभावात् श्वे. १. १० ४३ १५३ तमःप्रधान क्षेत्राणां १५७ गां कुटादिभ्यो पा. सू. १. २.१ १६२ तम आसीत्तमसागूढमग्रे तै. ब्रा. २. ८. ९ ५३ गुणाश्रयो द्रव्यम् १३६ तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् पु. सू. १ २२ गुरवोऽनुवृत्तगुरवः बृ. वा. १. २ ६८ तानि परे ब्र. सू. ४. २.१५ ४३ गृहीत्वा वस्तुसद्धावं ८६ तुच्छेनाभ्वपिहित तै .. ब्रा. २. ८. ९ ५३ ग्रहे नैकस्य चैकेन १५० तेन यत्प्राप्यते जाते: श्रो. वा. P. ५१. १९९ घटोऽतीति न वक्तव्यम् ९४ तेन संबन्घवेलायां क्लो. वा. १.४. २०६ १९२ चत्वार आश्रमाः (काण्वायनस्मृतिः) ७७ तेषां न धर्मो नाधर्मो ७८ चत्वारोप्याश्रमा ह्येते ७८ त्यो वेदा अजायन्त २४ चातुर्वर्ण्य त्यो वेदाः मेनु. १२-९७ ७९ त्रयाणां वर्णानां ८२ चिकित्सादिप्रयोगश् श्रो. वा. ४. ४६ १७४ त्रिदण्ड कमण्डलुं शिक्यम् ८२ चित्ररू पेण नानात्वं १५५ त्रिदण्ड कुण्डिकां चैव (अगस्त्यः) ८२ चोदनेति क्रियायाः प्रवर्तकं वचन शबरभा. १-१.२ २२० त्यजतैव हि तज्ज्ञेयम् ७३ जनको ह वैदेहः जाबाल ४ ४ त्वं वा अहमस्मि भगवो देवते १६५ जन्माद्यस्य यतः ब्र. सू. १.१.२ १२१ दुःखाभावोपि नावेद्यः ५५ जातेऽपि यदि विज्ञाने श्रो. वा. १. २. ४९ २० दृष्टिपूर्त न्यसेत्पादम् १३८ ज्ञात्वा देवं सर्वपाशापहानि: ६४ देशस्य पर्वतादेश्ष १७९ तददूपिणो भावाः ५८ दोषसंस्कारेन्द्रिय (पश्चपादी) ४७ तद्ूतस्य तु नातद्वाव: ब्र. सू. ३. ४. ४० ८४ द्रव्यक्रियागुणादीनां श्रो. वा १. १.२ २७ तत्रार्थापपत्तित: पूर्व १९१ द्रव्यपर्याययोरैक्यम् १५३ तस्यैवं दुःखतप्तस्य ७० धर्मस्य शब्दमूलत्वात् जै. सू. १. ३. १ २०९

vi vii

धर्मे प्रमीयमाणे तु 8 पुमानकर्ता येषां तु श्रो. वा. सं. आ. ८७ १४६

न च कर्मवतां युक्ता श्रो. वा. १.५. ६९ ११९ प्रभु: प्रथमकल्पस्य ३२

न कार्याश्रयकर्तृवधात् ४२ प्रकृतिप्रत्ययौ सहार्थ ब्रतः ३१

न च जातिविनिर्मुक्ता ९३ प्रत्यक्षमनुमान च १९३

न च विमत शरीरिणा जन्यं (मानमनोहर) १८६ प्रमाणसामप्रचजन्यत्वेन (प्रकटार्थः) ३०

न च साक्षात्कारो मीमांसा भामती १. १. १ २८ प्रमादिनो बहिश्चिताः ८१

न चात्रातीव कर्तव्यं श्रो. वा. ११४ ५ प्रत्यक्षादिप्रमाणानां. इष्टसिद्धि: P. ३७८ २७७

न चावश्यं मन्वादयः १८८ प्रमाणयोगमात्रं चेत् १३८

न तावदयमेकान्तेनाविषयः ब्र. सृ. भा. १. १.१ २८ प्रमाता ज्ञातसंबन्ध: श्रो. वा. ३४६ १७८

न तु न तावत् प्रामाण्य न्या. वा. तात्पर्यपरिशुद्धि: P. ५९. ९ प्रमाणपञ्चक १७८

न विमुश्जन्ति सामर्थ्य श्रो. वा. ९०७ २०६ प्रसर न लभन्ते हि त. वा. १. ३.४ २८६

नहि वित्तिसत्तैव तद्वेदना युक्ता १४९ प्रत्यक्षमनुमान च. मनु. १२. १०५ १७३

न हि स्वमावो भावानां २७० प्रतिपद पदार्थ हि १७०

नाभाव उपलब्घे: ब्र. सू. २. २ १२९ प्राचीनप्रवणे देशे ३२

नामरूपादिना येयं बृ. वा. १. २. १३५ १४२ प्राग्लोपाविनिगम्यत्व १०९

नावेदविन्मनुते त बृहन्तं काठक. ३. ९ ३ प्रातिपदिकार्थलिंग १०६

नित्यनैमित्तिकैरेव ३६ प्रादात्तेषां स भगवान् १७५

नियम: परिसंख्या वा ३२ प्राप्ते कर्मणि नानेको तन्त्र. वा. २. २. ६ १२२

नित्योदकी नित्ययज्ञोपवोती ८० प्रामाण्यस्थापन तु स्यात् श्रो. वा. १. २. १६७ १९६

निषिद्धत्वेन हिंसानाम १८० फलाय विहिंत कर्म त. वा. २. १.२ १४२, २२६

नीहारेण प्रावृता तै. सं. ४. ६. ६ ५३ बाधिकैव श्रतिर्नित्यं त. वा. ३. ३. १४ २३४

पक्षघर्मादिविज्ञानम् श्रो. वा. P. ४५७ १९२ बुद्धिरुपलब्धिर्ज्ञान न्या. सू. १.१.१५ १२

पदमज्ञातसन्दिग्धं तन्त्र. वा. १.४. १ २२ बुद्धिजन्मेति चाप्याह श्रो. वा. P. १५० १७५

पदावघारणोपायान् क्रो. वा. P. ८९६ २०४ बुद्धेर्गुणेनात्मगुणेन चैव १३

परागर्थप्रमेयेषु (नैष्कर्म्यसिद्धि:) ११ बोधाबोघौ नमोद्ृष्ट्रा १२६

पुरुषार्थोऽतःशब्दात् ब्र. सू. ३. ४. १ ६६ ब्रह्म वा इदमग्र आसीत मैत्रोपनिषत् १६४

पुर्यष्टकेन लिंगेन. २६५ ब्रझ्मा विश्वसजो धर्मः १२१

पुरुषवचनादेवमयं पुरुषोवेदेति शबरभा. १.१. २ १९६ ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीत् पु.सु. १ ६ ६

पौरवृद्धाश्च ये तत्र ८३ ब्राह्मण्यां क्षत्रियात् ६७

38

viii ix

भावत्वाधिष्ठितास्सर्वाः १३१ यत्राप्यतिशयो दृष्ट श्रो. वा. २. १७४ १७३

भावांशेनैव संयोगे ८८ यत्राप्येकं श्रतौ कर्म १०३

मेदानां परिमाणात् सांख्य. का. १४४ यथा घटादयो रूपादिमन्तः १३६

भेदान्तर्धानसामर्थ्यम् ९७ यथावटबीजसामान्यं नृसिंहोत्तर. ९ १२१

मणिप्रदीपप्रभयोः २० यदन्तर्ज्ञेय रूपं तु १५०

मधुरं तिक्तरूपेण क्लो. वा. P. ५२० १९९ यदि वेतरथा ८२

मनसः परिणामोयं (पराशरः) ३८ यदि षडमि: प्रमाणैः स्यात् २४८

मनुष्याणां सहस्त्रेषु भ. गी. ७. ३ ६९ यदि यज्ञोपवीतित्वं २३९

महायज्ञैश यज्ञैश्व ८१ यद्यपि ज्ञायते संख्या-इष्टसिद्धि: २७८

महिमानो यथामीस्यु: बृ. वा. १. ४. १५०४ २७७ यदि क्षुण्ण पूर्वैः अनर्घरा. अङ्क. १ ५

मायामात्रन्तु ब्र. सू. ३. २.२ १५२ यद्धत्तयोग: प्राथम्यम् १७२

मायाहस्तिनमारु्य २८७ यन्तृत्वहेतुविध्वस्तौ बृ. वा. ३. ४. ४३ १२५

मायैषा तस्य देवस्य २८२ यमर्थमधिकृत्य तत्प्रयोजनम् न्या. सू. २५२

मुखजानामयं धर्मः ८३ यद्यनन्तनि शुक्तिज्ञानानि इ. सिद्धि. १४

मुद्रमाषतिलादौ श्लो. वा. १. ५. २४ ८८ यद्यपि भगवत इच्छा किरणावली ११७

मृत्युर्यस्योपसेचनं कालमूपकमक्षकः १४३ यस्य दुःखमुपादेयम् ५४

मृदादयो हि दष्टान्ताः कल्पतरु: १.४.२८ १३ यस्यैतेऽष्ट।चत्वारिंशत् गौ. ध. सू. १. ८ ६९

मृन्मयं हि गृह यद्वत् २६२ यावच्चाव्यतिरेकित्वं ८३

यथाकामी भवेद्वापि ८० यावन्तो यहशा: श्रो. वा. P. ५२८ २०

यथा घटादेर्दीपादि: श्लो. वा. १. ६. ४२ २०० यावान् ल्युडर्थस्तेनायं १६९

यथा काष्ठमयो हस्ती मनु. २.५७ ६९ ये प्रत्यवसिता विप्रा: ८४

यथैव तव गत्वादि श्लो. वा. P. ५११ १९८ येन केनचन यजेतापि ८१

यथा घटादेर्दीपादि: श्लो. वा. १. ६. ४२ २४ येषां तु निपुणमतीनां ब्र. सु. भा. ४. १. १ ३३

यदा स्वतः प्रमाणत्वम् श्रो. वा. २. ५२ २१ यो यक्य देशकालाभ्यां श्रो. P. ३४८ १७८

यया यया भवेत् १५९ योगिनां परमहंसानां ८२

यच्च कामसुखं लोके रागादिरहिते तस्मिन् तन्त्. वा. १. २. १४० २१०

यज्ञैन यजेतैव ८२ लक्षणेन त्वभिन्नत्वं श्रो. वा. P. ४१८ १९३

यतीनामुपशमो धर्मः ७८ लोकायतिकमूर्खाणां त. वा. १. ३.२ २३९

यत्र तु विहिते फलाकांक्षिणि त. वा. १. २. ७ २३ वज्नहस्तः पुरन्दरः १२२

x xi

वर्णात्मनस्तु ये शब्दा: २०६ सदसत् सदसच्चेति १०६ वस्त्वन्तरस्य चाभावात् श्रो. वा. P. ३०५ १५१ सश्षिखान् केशान् ७०

वर्णा आश्रमाश्च स्वकर्मनिष्ठाः गौ. घ. सृ. २. ३.२९ १४१ सत्यानृते मिथुनीकृत्य ब्र. सू. भा. १. १. १ वर्णात्कारः कात्या. वा. ३.३.१०८ ७३ सत्वेप्येते यथाशक्ति २७९ वसन्ते ब्राह्मणोऽमीनादघीत तै. ब्रा. १. १ ६७ सन्यस्य दुर्मतिः कश्ित् संवर्तः ८४ वाक्यार्थमितये तेषां श्रो. वा. ९४३ २०७ समासमाविनाभावौ १९४ वाक्येष्वनेकान्तविद्योति १५५ सन्तापयन्ति यमथ्यभुजं ५५

वाच्यस्यार्थस्य वाक्यार्थे १६७ सम्यकसंशयमिथ्यात्वैः ५३

विज्ञानपुरुषस्येद बृ. वा. ५. १६. ४८ १२५ सर्वज्ञकरुणानुन्ना १५९ विद्याक्रियाभ्यां न ब्रह्म इष्टसि. २.८८ १२३ सर्वप्रत्ययवेद्ये च ब्र. सि. ४. ३.४ १६९ विधिरत्यन्तमप्राप्ते २६ सर्वस्यैवास्य सर्गस्य मनु. १. ९३ ६ ६ विधिर्वक्तुरभिप्रायः न्या. कु. ५. १५ १३९ सर्वभूतेषु चात्मानं मनु. १२. ९१ विना यज्ञोपवीतेन ८० सर्वापेक्षा च ब्र. सू. ३.४ ३५

विरोधे गुणवाद:स्यात् २३५ सर्वे जीवास्सर्वमयाः १२६ विरोधे त्वनपेक्ष स्यात् तन्त्र वा. १. ३.२ २३२ सुषुप्तास्तत्वलीनानां ६१ विशेषेऽनुगमाभावः १७९ साधने पुरुषार्थस्य. विधिविबेक: P. १ २२० व्यमिचारोडन्वयं कुर्वन् १८३ सामान्यं न हि वस्त्वात्मा

व्यसरन्तु भूघरगुहा १०१ सामान्यं हि पद ब्रते १९४ शब्दयुक्तिप्रसंख्यानै: ३७ सिद्धकर्तृक्रियावाचिन्याख्यातप्रत्यये सति तन्त्रवा. २.१.१ २१७ शरदकोशुजं तापं २३९ सिद्ध पमाणभावस्य तन्त्र वा. २.१.२ २२६ शास्त्रदृष्ट्या तूपदेश: ब्र. सू. १. १. ३० २९ संयगर्थे च संशब्दो श्लो. वा. १.४. २८ १७४

शिखा ज्ञानमयी यस्य ७९ संसारमेव निस्सारं ८०

श्रुतिःस्मृतिः सदाचारः ७१ स्पष्टशब्दात् प्रतीतेर्थे २३३ श्रत्यादिप्रतिबद्ध सत् विशेषार्थ भवेत्पदम् १६८ स्वतःसर्वप्रमाणानां श्लो. वा. १. २.४७ १८ श्रद्धधीमहि सार्वज्ञयमिदं खण्डनम् १. २४४ स्वतस्त्वपक्षेप्यनवस्था न्या. क. २ २० श्रावयेच्चतुरो वर्णान् २२९ स्वसिद्धान्तव्यवस्थासु मा. का. १०१ षट्पदार्थातिरिक्तत्वात्, २४६ स्वाध्यायोऽध्येतव्यः तै. आ. २.१५ २२ स तु दीर्घकालसत्कार यो. सू. २. ९ ६१ स्वाभाविकीमवि्द्या तु २७० सतो हि माययाजन्म मा.का. ४ १०५ हतो माता ७२ हिरण्यगर्मख्िरूपः नृसिंहोत्तर १ १२४

xiii

WORKS & AUTHORS CITED IN VEDANTA KAUMUDI भगवत्पादाः ब्रह्मसूत्रभाष्यम् ११,३३,२८ भट्टपादाः श्रोकवार्तिकम् मण्डनमिश्राः ब्रह्मसिद्धिः १६, १८, २७, ३२ अक्षपाद: न्या. सु. १२, ४२ १०६ आचार्यवाचस्पतिः. भामती २८, ५२, १०८ * मनुस्मृतिः ७९ इष्टसिद्धयाचार्याः इष्टसिद्धि: ८ * मानमनोहरः वादिवागीश्वरः १८३ उदयन: कुसुमाञ्जलि: १०,२० मुरारि: अनर्घराघवम् ५ उदयन: किरणावली ११७ * यमस्मृतिः ८४ * कठोपनिषत् ३५ * याज्ञवल्कयस्मृति: ७८

• कल्पतरु: अमलानन्दः १३१ * विधिविवेकः मण्डनमिश्राः २२० * काण्वायनस्मृतिः ७७ वृद्धमीमांसकाः २१७ * कुसुमाञ्जलि: उदयनः १९ * श्वेताश्वतरोपनिषत् १५३ * कौषीतकिब्राझ्मणम् ७९ * संवर्तस्मृतिः ८४ चार्वाक: १७८ सुरेश्वराचार्याः वृददारण्यकवार्तिकम् ११, ३२, १६५ जरद्वैशेषिका: ५५ जैमिनि: मीमांसासूत्रम् २०९ * तत्त्वविदुः वाचस्पतिः २०३ READINGS FROM AN OLD MANUSCRIPT FROM THE

• तत्त्वविवेक: १८६ BHANDARKAR ORIENTAL MANUSCRIPTS LIBRARY * तात्पर्यशुद्धि: उदयनाचार्य: २, २६ * तैत्तिरीयकम् २६ POONA.

तौतातितानुसारिण: १९८ २१९-१७ शब्दभावना न केवलं तज्ज्ञानमाव्यनिष्ठा धर्म कीर्ति: ९४ १९ वादविज्ञानमपि प्ररोचन * नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषत् १२४ २३ न प्रतिपत्तुरपि शब्दार्थयोः न्यायवार्तिककार: न्यायवार्तिकम् १५ २५ परिशेषार्थापत्तिभ्यां स्वाभिप्रायाभिधान * पदार्थपरिशुद्धि: ४0 २२०- ३ नाकारयिष्यत्

पराशर: २६२ १४ इत्यनुपपन्र तावत् तथा हि प्रमाणत्वात् प्रकटार्थ: अनुभूतिस्वरूपाचार्या: ३० १७ कश्चनातिशयम् बादरायण: ब्रह्मसूत्राणि २१ १८ शब्दश्रोदनात्वेन * ब्रह्मतत्त्वसमीक्षा वाचस्पतिमिश्राः ३८ २२३-११ शाब्दार्थानर्थप्राप्ति * बृहदारण्यकोपनिषत् २५ २३ प्राक् न प्रवृत्ते:

xiv XV

२४ असिद्धं तत् न प्रवर्तकं, अत एव २३१- ४ इत्यतः स्वाभाविकमेवार्थप्राधान्यमवस्थितमिति २५ स्वमावत्वाश्रयणात्। अथ नियोग २३३- ४ इत्येवमादि: दृश्यत्वात २६ पदार्थस्यैकस्येतरपदार्थान्तरापरिकल्पितविशेषस्य बाक्यार्थत्वात्। २३४- २ "दामि" गृह्भामि असंबन्धरूपत्वेन संबन्धरूपो व्यापारो वाक्यार्थ: २७ लोके गृहीतसक्कतिरेव वेदे मुख्यासंभवे गुणाद्यमिधान स्यात्। २३५-१२ निर्गुणवचसां स्यादुपास्यप्रशंसापरत्वेनार्थवादत्वमिति चेत्। यद्यपि तेषु प्रशंसास्ति निर्गुणस्य तथापि तस्य सगुणब्रह्मसम्बन्धित्वान्निर्गुणद्वारेण २२४ - ८ उत्पत्तेरुपपत्तेश्र सगुणस्येव प्रशंसागम्येन गौणी तदाह भगवान् जैमिनि :- ४ श्रवणसहकारि गुणवादस्तु । अयमर्थ: । यत्र तावत् विधिस्तुत्योरेकविषयत्वं, तत्रोपपद्यतां ७ श्रवणादिव नाम संबन्धः । विषयनानात्वे तु कथमिति ? गुणादित्याह। यत्र क्रियायाः २ शब्दार्थ विशेषे संबन्धिनि श्रोतव्ये, तत्संबन्ध्यन्तरं श्रयेत तत्र तद्द्वारेणापि लोके वेदे च २७ उपपन्नं नियोगाभिधान लिक्कादीनामिति। उक्तं च-कार्यमेव च स्तुतिसिद्धे: न प्रकारान्तरतेति नैव द्वासुपर्णेत्यादेः कर्मफलभोक्तृजीवानु- वकतृणां ज्यायस्समकनीयसाम्। प्राबल्यापेक्षया मेदाः प्रैषादि- वादेन अभोक्तृत्रह्मत्वविधानार्थत्वात्। भोक्तृप्रत्ययस्य वुद्धिसत्वविषयत्वेन व्यपदेशना इति ज्यायसा कनीयांसं प्रति प्रतिपाद्यमानं कार्य तद्वर्जितविशुद्ध जीवपरत्वेन वा मेदे तात्पर्याभावात् न तद्विरोधेनाद्वैतवाक्यानां प्रेष उच्यते गुणवादत्वं यतः सगुणप्रकरणस्पर्शाभावेन निर्गुणस्य तदुपकारकत्वेनान्वया। २२५-२ तस्या एव च कार्यतया सिद्धिः । न च निर्गुणप्रकरणे कस्यचिदविद्यमानस्य विद्यमानस्य चोपासनार्थ- ३ मानान्तरेण विदितत्वात् । मारोपणीयत्वे उपक्रमादितात्पर्थलिंगैरद्वैते तात्पर्यमवधार्यते। पारमार्थिक 8 उपाघयश्चेन्मानान्तरागोचरा: पशुत्वस्यापि तदापतते: एव तात्पर्य नाम अनेन भवितव्यमिति संभावितार्थत्वम् । तथ् द्विविघम्। १९ कृतिं प्रतीप्सिततमता प्रधानबुद्धिफलत्वाविरोधेन अर्थान्तरबुद्धिफलत्वं अवान्तरतात्पर्य निरुपाधिक- २५ फलतत्साघनयोरेव सिद्धम्। अपूर्वावान्तर शेषिबुद्धिफलत्वं महातात्पर्य, तच्च वेदे उपक्रमादिलिंगगम्यम् । २२६-१० सूक्ष्मशक्त्यात्मर्क तथा हि-'आत्मनि विज्ञाते सर्वमिंद विज्ञांत' इत्युपक्रमात् 'यत्र १२ फलविशेषत्वेन त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत' इत्युपसहारात् 'इद सर्वं यदयमात्मे' त्यभ्या- २२९- १ पुरुषः प्रयोज्यः, तेन किं सात्। 'विज्ञातारमरे केन विजानीयादित्यपूर्वार्थत्वात्', 'एतावदरे २ पुरुषप्रवर्तनम् स्वल्वमृतत्व' मिति फलश्रवणात् 'भृतेभ्यस्समुत्थाय तान्येवानुविनश्यति' १६ इत्याम्नायसामर्थ्यात् उभयनियमः । एतेन इत्यर्थवादोपादानात् । दुन्दुभ्याद्युत्पत्तिकीर्तनाच्च दुन्दुभ्याद्यभिव्यक्तशब्दत्व- २३ साध्यसाधनप्रतिपत्तिरुपादानपरित्यागाङ्गभूता फलम् । सामान्याद्वहिर्भतत्वेन तद्विशेषाणामत्रहात्। तत्रारोपितत्ववत् २३०-१० स्वाध्यायाध्ययनचोदनापि २३५-१२ संविदनुविद्ध in the place of 'खानुविद्ध' १२ नीलीरागाद्युपहतेन्द्रियस्य १९ वरं मन्त्राणा १६ तावत् अक्षर ग्रहणेन १८ वाक्यार्थप्रत्यायने २२६- २० दृष्टस्य वरत्वे २३६- १ "नायं चोर: किन्तु स्थाणुः २२ नत्वौपयिकार्थप्रतीतिनिराकांक्षाद्वा स्याव ११ तत्सापेक्षत्वं वेदस्य न स्यात् 39

xvi xvii

२३८-१७ तदनङ्गीकारात्। ६ न च नाभावोऽक्षगम्यः २२ देवतोद्देशस्य २१ लक्षणप्रयोजनं नतावदनेन लक्षणेनानवगतेनैव २३९- २ शान्तिपुष्टयमिचारार्था एकब्रह्मर्त्विगाश्रिताः । २४७- ६ यदिन्द्रियार्थसन्निकर्षजादि कियास्तथा प्रमीयन्ते तत्राप्यात्मीयगोचराः ।। २३ गभीरध्वानवत्त्वे न चायमपि यज्ञाङ्गविधि: शान्त्यादिशास्त्रवत् । २४८-१४ न च कस्य चिदर्थस्यानिर्धारितार्थनिश्चयोपपत्तेः अतोऽस्यापि प्रमाणत्वं पुरुषार्थे न वार्यते।। २४०-१२ कुर्वदुपमानम्। साधर्म्यग्रहणस्य धर्ममात्रोपलक्षणार्थत्वात अतितीत् ७ नञो मुख्यार्थत्यागेन कठोरकण्टकाशी दीर्घवक्त्रग्रीवः प्रलंबोष्ठः कुत्सितावयवसन्निवेश: ८ प्रसिद्धानिष्टोपायत्वज्ञानम् पशूनामपसदः क्रमेलक इति श्रत्वा दाक्षिणात्यस्य उत्तरापथमागतस्य २४०- ८ निर्वाद्यते Instead of निगृद्यते तादशवर्मज्ञानमप्यसौ कमेलकशब्दवाच्य इति संज्ञासंज्ञिसंबन्धबुद्धि १० विशेषविप्रतिपत्ति कुर्वदुपमानमेव २४१-१७ प्रवृत्तिनिवृत्ती प्रति १ ६ योग्यतासततिप्रकरणादिघियः २२ प्रवर्तकत्वसंभवात् । प्रत्यक्षादिशब्दानां पुरुषस्य हितसाघनत्वानु- २५१-१६ दूरं गतस्य कुञ्जरसमानघर्मोपलंभे सन्घानेन प्रवर्तकत्वदर्शनात् १९ कारणद्वयोपकृतात्समानधर्मोपलंभात् संशयः २४२-१२ प्रमाप्रमाकारकावृत्ति २६ ततस्ततो व्यावृत्त्या तत्ततस्मारकत्वेनासाधारण १५ खतन्त्र: परिच्छेद :- नहि लोक: स्मृति अर्थव्यभिचारिणौ संशयविपर्ययौ २५३-२ इन्द्रियनानातवं नियतविषयाणीन्द्रियाणि गन्धादिव्यतिरिक्तं द्रव्यम् १८ अप्रमाणेन वा प्रमायाः। आद्ये प्रमाणविशेषेण २५४-२० तर्कस्तेनायं भाषितः पृथक २० प्रमात्वेन प्रमाव्यवस्थापनं २१ omit पृथक् २४३-१९ लक्षणाव्यापकत्वापत्ते: अथ यद्यथाभूतं प्रमीयेत तत्तथा परमार्थताव्य- २५५-२ पक्षप्रतिपक्षपरिग्रह इत्यनेनैव नानाप्रवक्तृका स्थिंत तत्वमुच्यते। नैवमपि। यद्यथाभूत प्रतीयतेतत् यदि प्रतीति- १४ दूषणशब्ददोष विवर्जनानि समयमपहाय कालान्तरे तथामूत स्यात् तदाप्येवं तत्त्वं स्यादिति भावि- २५८-१२ नाम्नोपि संपिण्डितविषयत्वावधारणात्

पाकजराग: कुंभश्याम etc. २५९-१ आत्मन्यध्यस्तत्वेन तदाश्रितत्वाद्विशेषणगुणव्यवहार: २१ संभवी। अन्योपाध्यवच्छिन्न, अन्योन्य ७ मनसोऽपि रूपवद्गाहकत्वं २४४ -८ परस्यास्मादृशोऽध्यक्षा मंभवात् १ ६ प्रत्यक्षादेव व्यतिरिक्तात्मसिद्धौ यत्पत्यक्ष २४५-१ तच न तत्त्वपदेन २६०-११ गुणत्वेपि चेतनगुणत्वात् २४५- ३ मध्येध्यक्षादि दुरन्तर्भावत्वात् पश्चवराटका इत्येकतमस्मृत्युद्वारात् २६१- २ प्रत्यक्षागृहीतप्रामाण्ययोः प्रामाण्यात् अनुभवपदेन तद्वयवच्छेदोपपत्ते: ११ विलक्षणज्योतिरात्मा तद्धेतुरात्मैवाय २४६ -. १ स्वप्रकाशत्वादिविशेषणस्याप्रत्यक्षत्वेपि २६२-८ आरंभ न निवारयति। ४ श्रोत्रे नभोभागविग्रहे समवायाच्चेच्छब्द्रोपलंभ: १८ प्रत्यक्षाप्रत्यक्षारब्घत्वेनाप्रत्यक्षत्वप्रसङ्गः परमाण्वारंभवादिनां सर्वस्व ५ आकाशावच्छेदकस्य प्रत्यक्षाप्रत्यक्षारब्वत्वेन घटादेरप्यप्रत्यक्षत्वप्रसज्ञात् 1

xviii cix

२६ इन्द्रियाण्यपि न गोलकमात्रम् २०५-१ रूपसंस्थानतु्या घी: रागद्वेषौ भयं च यत् ।

२६३-३ विकारत्वावगमात् गृद्यते धीश्रयं तस्मात् ज्ञाता शुद्धोऽगुणोडद्वयः ॥ १६ मूर्तिरहितत्वे समानदेशवृत्त्यविरोघ:

१८ तथैव २० कर्मशून्यः सर्वदेवेषु ........ विद्यत इति

२६४-५ आन्तरान्तरदष्टिसंचारेण २२ तन्न, दृष्टान्ते किमुपाधौ

१४ उच्यते पश्चतन्मात्रा महाभूताख्यास्तदारब्घश्च सूक्ष्मो देहः तानि च २७७- ४ गर्भगतवामदेववत्स्वतन्त्रकार्यकरण

तत्र तत्र स्थूलदेहबीजानीति आकाशकल्पस्यात्मनः उपाधि: २७९- ८ रज्ज्वाद्यज्ञानानिवरतकत्वे भ्रन्तिबाघव्यवहारोच्छेदेन प्रपंचानिर्वाच्य-

१८ योडयं सितासितैः तयाः साघनानुदयप्रसंगात्। निवर्तकत्वे वा तादशब्रहमैक्यप्रमाया अपि

१९ प्राणाद्यात्म कलिक्रस्यानन्तस्यापि १६ प्रतिकल्पमेकमुक्ते:

२६५- ७ श्रवणात्। किमु वक्तव्यं क्ापि स्वसमबेतायाः फलसाघनक्रियायाः २८०-१५ जीवविभागस्य

तदा गुरुत्वादेरिव स्वाश्रयसंयोगापेक्षस्येव च १ ६ ब्रह्मप्रतिबिंबभाव

१० स्वशून्याश्रयप्रदेशसंयोगापेक्षस्यापि कार्यकरत्वासंप्रतिपत्तेः । अतः २८१-१५ 'अहं अज्ञ' इति स्फुटोऽनुभवः

इत्यादि १७ मायाविद्ययोस्तू लमूलभावानुपपत्ेश्र न मायी जीवादभिन्नः ।

१४ सूक्ष्मशरीरपर: २८२-२६ अनावरण चेश्वरस्य

२३६- ५ धुपर्जन्य इत्यादि २७ उपाधेस्सकाशात्संभवति

१ ६ कर्तृत्वादिग्रमो २८३-५ प्रतिबिंबिता सवित् कृचिद्विंबकल्पसंविदेकत्वविज्ञानात् तदवच्छेक्षयेद

१७ मनुष्यत्वादिभ्रमो बिंबभूय गता मुच्यते बुहुदादितुल्यावयवनिवृत्तावपि न समुद्रस्थानीय-

२६८- उल्मुकादिना मायानिवृत्ति:, मायापरमात्मनोः सम्बन्धान्तरासंभवात् मायाप्रतिबिंबि-

२६९- ६ क्षणिकाहमित्यालय तस्यैव महेश्वरत्वं

१६ लक्ष्यते। अनवस्थितस्योपलब्धि ८ सर्वज्ञेश्वरादन्यत्

२१ विशेषश्राषिष्ठानस्य ९ कथं प्रतिबिंबे स्यात्। उपाधिभूत

२७०- ८ साभाविकी क्रियाशक्ति: वहेरात्मनः स्यात् । २१ चित्तन्त्राज्ञानेऽभ्यस्तानि

२७१- ५ इच्छादाश्रयतया मृद्दव्यव्यतिरिक्त्तेत्यादि २८४-२२ वेदान्तवाक्यानामद्वैततात्पर्यवतामपरोक्षत्वादनावरणोपपादनम्।

९ युवस्थाविरादिदेहवत्स्वाम्नदेह २८५-४ हस्त्यश्ादिकार्योपादानं न प्रसिद्ध तत्कार्य चेत्साधारण हन्त तर्हि

१५ बुद्धिकोशप्रधानमाह जीवान्तराविद्याकार्य कुतो न? येन तद्भिन्नमायाकल्पना लौकिकस्य

२७२-१७ सत्ताद्रव्यत्वजात्याघारतया मन्त्रादिप्रयोगादीश्वरमायापरिणामे तावत् तस्यास्तथैव दृष्टान्ततयोप- २७३-१३ वक्तुमशकयत्वात् कारकनिरपेक्षस्वरूपमात्रस्य कर्तृत्वाभावेन तत्कर्मो- पादनं प्रसज्येत।

पार्जितत्वस्य सुतरां वक्तुमशकयत्वात् मसाघन इत्यादि १० वास्तवस्पर्शाभावः न विशेषणं

२३ अन्यथा तवापि २२ विषयत्वोपाघेर्भगवति जगद्विवर्ताघिष्ठाने

XX

२४ प्रतिपादनसंभवाच्च २५ यस्स्तस्याद्वैतप्रमया सह २८६-१२ विभागवान् instead of विभागकत् १२ न चान्यसमारोपितज्ञानप्रयन्नवान् न कोऽपि दृष्टः सृष्यादौ प्रवर्तमान: १४ प्रमया युक्तस्य २० संबन्धादिदोषाः । ईक्षणादयश्च विदेह कैवल्यानुपपत्ते: अविद्यया निमित्तमृतया जीवसंपृक्त एव कार्य आरभ्यते चेत् उपादानं अज्ञानमिति लक्षणभक्गपसङ्गः अविद्यया तत्कार्येण च लिंगेन संपृक्तो जीव: मूलमात्मनि तं च। अथाविद्याप्युपादान १५ ज्योतिर्निजानन्दघनं १ ६ स्ववपुः प्रतीच: न प्राणादि न तद्दष्टा .... सदा दशि:

-*:-

Rathnam Press, Madras-1.