1. Vedanta Nama Ratna Sahasra Parama Sivendra Sarasvati Ed. Krishna Muthi shastri S.R. Kanchi

॥ वेदान्तनामरतसहस्त्रम् ॥

(श्रीपरमशिवेन्द्रसरस्वतीप्रणीतम्)

मद्रपुरी संस्कृतकलाशाला वेदान्तशास्त्राध्यापक: ब्रह्मश्री S.R. कृष्णमूर्तिशास्त्रिवर्येः सम्पादित परिशोधितञ्च्

PUBLISHED BY SRI KANGHI KAMAKOTI SANKARA MANDIR Secunderabad. 1969

FOREWORD

The text that is offered now in print is one of the first works to attract my attention when nearly thirtyeight years ago, at the threshold of my research work, I was working on the new Descriptive Catalogue of the Sanskrit manuscripts in the Sarasvati Mahal Library, where I came across three manuscripts of it.1 The work struck me by its original conception and the wealth of citations in it made me go through it again and again. I returned to it later more than once in the course of my work on Srī Sadasivabrahmendra Sarasvatī, the celebrated pupil of its author2 and had often desired its seeing the light of day. I have, therefore, a feeling of a special gratification in seeing this work in print now.

The publicatian of the Vedanta-nama-ratna-sahasra of Sri Paramasivendra Sarasvati has an additional significance now as it ap- pears as a special issue commemorating the Sastipurti of the ascension to the Kañcī Kāmakoți Pitha of His Holiness Srī Candrasekharendra Sarasvati ; for the author of this work was an illustrious predecessor on this blessed pītha of Sri Sankara Bhagavatpada. I have already shown8 that Venkatakrsna Diksita, in the prologue to his play Kusalava- vijayanā taka mentioned his having received instruction and initiation in Brahmavidya from JAGADGURU Paramasivendra. Further cor. roboration of this now comes from a manuscript in the Adyar Libra- ry of a stotra, Subrahmanya Bhujanga4 in which the colophon mentions our author, who is known as a pupil of Abhinava Nārāyanendra Sarasvati, simply as Srī Sankara BHAGAVATPĀDA. Apart from other works of his where Sri Sadasivendra Sarasvati mentions and salutes his guru Paramasivendra Sarasvati, it is particularly relevant,

1. Nos. 7592-4. . See e. g. my Introduction to the Sahendra Vilasa of Sridhara Venkațeśa Ayyāvāl, Sarasvati Mahal Series 54, p. 30. 3. See p. vi, my Tamil Foreword to Sri Sadasiva Brahmendra Sarasvatī Svāmigal Vijayam, Kamakoțipradīpa Publications 1, 1961. 4. No. 80 [no. 66446], Descriptive Catalogue of Sanskrit Manuscripts, Stotras, Part II, pp. 20.21.

2

on this occasion, to draw attention to Sri Sadāsivendra's Ātmānu- sandhana1, which is named almost after the second alternate name of the present work of his Guru and which, in 36 Anustubh verses, provides a concordance of select Names dealt with by his Guru in this work.

श्री मत्पर शिवेन्द्रश्रीदेशिकानां वयं मुदा। अद्वैतानन्दमाध्वी कमडिघ्रपभ्ममुपास्महे॥ श्रीदेशिकोक्तवेदान्तनाम सा ह ा स्त्र मध्यगाम् । कांश्चिन्नाममणीन् पद्यदामभिरग्रथयाम्यह्म् ।।

Sri Paramasivendra Sarasvatī wrote the following works: 1. The Vedāntanāmaratnasahasravyākhyā, now published. 2. The Sivagītā-tatparya-prakasika, partly (chs. i-iii) published by the Vani Vilas Press, Srirangam, 1906. 3. The Dahara-vidya-prakasika, published by the Bālamano- rama Press, Madras, 1915.

4. The Subrahmanya-bhujanga-stotra, referred to above, and preserved in a manuscript in the Adyar Library, and 5. Vedasāra-Sivasahasranāma vyākhya preserved in a manus- cript in the Madras Government Oriental Manuscripts Library, R. 1647. A comparative study of this work with the text now issued will be fruitful as the latter, although emphatically advaitic, is still redolent of the great devotion of the author to his Istadevatas-Siva and Umā.

The Vedantanamaratnasahasra, as already observed, is original in conception. It selects a thousand words or expressions or Names, as it would call them, referring to the Supreme Being, the Brahman, in the Upanisads. These words are (a) positive expressions describing the Brahman, e. g. Ananda, (b) negative ones doing the same by negating of it limitations of every kind to which the non-Brahman is subject to, e. g. Ananta, (3) those speaking of the non-qualified (nirguna), and (4) those of its qualified aspects (saguna).

1. Tanjore Des. Cat. vol. xiii. nos. 7746-7; pp. 5895-8.

3

आनन्दादय: शब्दा: विधिमुखेन ब्रह्मस्वरूपं प्रतिपादयितुं प्रवृत्ताः । अन्ये अस्थूलादयः शब्दा: देहेन्द्रियादिद्दश्यप्रपश्चनिषेधमुखेन प्रवृत्ताः । एवं सगुणप्रतिपादकानामपि निर्गुणब्रह्मप्रतिपत्तौ स्तुतिद्वारा उपयोगः सम्भवति। P. 5

The purpose of this collection is the meditation of Self, anu- sandhana; in fact, the other name of the work is svarūpānusandhāna. The author had evidently the Sahasranama stotras, such as the famous one dedicated to Visnu, in his mind; but his work appears to have stemmed also, directly, from the works of the Bhāsya-kāra which he quotes in his introduction.

व्याख्यातं च भाष्यकारैः "आत्मैकत्वप्रतिपादका ओङ्कारादिशब्दा एव अनुसन्धा- तव्या: "। P. 5

The analogy of the Name should not however lead to any confusion. In later devotional literature and practice, of which many prominent Advaitins were votaries, it is common to find an accent on the importance of the Divine Name and its recitation and this gradually escalating into a veritable supremacy of the Name, which is placed alongside of the supreme Being or Brahman itself. A textual exposition of this is to be found in Upanişad Brahmendra's Upeyanāma- viveka (Nāmārthaviveka) which I have recently edited. In my Intro- duction to that text, I have traced the probable lines on which such an idea might have developed. But so far as classical Advaita is concerned, there is no compromising on the issue. It is interesting to note the present work saying categorically that Naman, like any Image, is a ' Pratīka' and leads its Upāsaka only to Sālokamukti.

'के षाञ्चित् प्रतिमादिषु विष्ण्वादिदेवतानामिव नामादिप्रतीकेषु देवतोपासकानां सालोक्य- रूपा मुक्ति: ।' P. 23

Of all such "Names', 'OM' is the subtlest and nearest to the Abstract, and hence the texts, Upanisads not exempted, lay special emphasis on it and glorify it.

अत्र ओङ्कारे नामान्तरापेक्षया विशेषो दृश्यते, श्रुतिस्मृतीतिहासपुराणेषु। P. 124

But even so, OM or Pranava is not Brahman; although the Yatis resort to it in preference to the other forms of adorative or

4

even meditative acts, it is still only the means of Atmajñana which alone is release. Pranava could refer directly only to the embodied individual soul and only by extension, could it refer also to the Supreme Soul.

यद्यपि यतीनां प्रणवावलम्बनबलेनैव गायत्र्यादिश्रतिस्मृतिकर्मत्यागः, तथापि न प्रणवजपेनव पुरुषार्थसिद्धि: प्रणवस्यैव आत्मज्ञानोपायत्वात् .. ओङ्कारस्य हि स्वाज्ञानपरिकल्पितभूतभौतिकात्मप्रपञ्चविशिष्टः प्रत्यगात्मा वाच्यार्थः। सर्व- दृश्यविनिर्मुक्तस्य एव सच्चिदानन्दरूपो लक्ष्यार्थः । P. 147

तुरीयस्यैव प्राप्यत्वेन तत्प्रतिपत्त्युपायत्वेन ओङ्कारप्रवृत्तेः। P. 151

But the issues involved in the mysticism of Pranava are not over with this. OM has also been given as a Mahavakya and the view that it is for upasana has to be reconciled with the Mahavakya view. How this reconciliation1 is to be sought through the significance of the component syllables2 of OM forms the subject of a long and important section of the present work (pp. 152-168), in the course of which the author brings together a wealth of authoritative texts from Gaudapāda, Sankara, Sureśvara, Ānandagiri, his own Guru3 and several Upanişads, Purāņas, and Mantraśāśtra works. Incidentally the fact that OM is stated as a Mahāvākya of importance is to be noted for its intrinsic as well as other significance.

Although, apparently, a running gloss on a collection of words expressive of Brahman, as useful for contemplation, the work cannot but engage itself in detailed discussions, and on such occasions it takes on the character of a regular prakarana-grantha of advaita. The exten- sive discussion of OM, dealt with above, is one such context. On some

1. In addition to the views of Pranava as Pratika and as Abhidhana of Brahman (p. 56), there is also the view given in the Sutasamhita (VI, 5) that Pranava is really two-fold, Para which is Brahman itself, and Aparā, of the form of sound, a text which Paramasivendra does not fail to take note of (p. 276). 2. The three syllables stand for the three stages of the identity of Tat- Tvam-Asi ; when in SO'HAM, the two consonants 'S' and 'H' fall, what remains is 'OM' (p. 156). 3. Abhinava Nārāyaņendra Sarasvatī and his Pancīkaraņa Bhāvaprakā šikā.

5

of the Names which have a Saguna end or complexion, like Ambikāpati (pp. 44-48) and Siva (pp. 377-407), the interpretations are noteworthy. The Nirguna-interpretation of apparent Saguna Names could be seen in other cases also, notably Nrsimha (pp. 92, 251); and for similar esoteric interpretation of other words, 'Namami' (pp. 93, 251) could be seen.

The wealth of authorities cited and sources drawn upon was referred to at the outset. Apart from the primary source and base of the work-the Upanisads, the most frequently quoted authority is the Bhasya-kāra, Sankara, himself; the Sūtra-kāra, the Bhagavad-gītā, and Gaudapada are quoted; of the commentators on the Bhasya we have Sureśvara, Vācaspati, Padmapāda, Ānandagiri; Vidyāranya is, next to Sankara, the most often drawn upon. The Maha- bharata is quoted several times. Of the Puranic sources, a large number is extracted ; indeed an excellent anthology of Advaitic and Vedantic passages from different Puranas is to be had here1. But in this class, the Sutasamhita stands foremost, quoted almost at every step. The entire review of different schools of thought as implying ultimately a kind of acceptance of the ultimate Advaitic reality (found on pp. 400 ff) is a reproduction from the commentary of Mādhava mantrin (Vidyāranya according to our author, and often confused so by most writers) on the Sutasamhita (iv-8. 20 ff). Of the other works, the rogavasistha is quoted largest. The Editor has given the list of the 28 Upanisads from which the thousand names are drawn and sixtyone authorities, works and authors, cited in the course of the exposition by the author. There are still some unidentified quotations. Among quotations introduced with the words Abhiyuktas, the verse rām āma- nanti on p. 417 is the opening verse of the Ambastava of the Devi- pañcastavī. The verse tvam arkah tvam somah etc. on the same page is verse 26 of Puspadanta's S'ivamahimnas-stava. The verse rad ajñā- tam jivaih etc. cited on page 259 as by Abhiyuktāh is the opening verse of the Kalpataru of Amalananda. On page 71, one Sarvayogin, an Advaitin, and a verse of his are cited. The Daśaśloki of Sańkara, known by diverse titles, is cited on page 87 as Sarvavedāntasāra.

1. The author's pupil Sadasiva Brahmendra pursued this line further and compiled a large anthology of Advaita from the Purānas.

6

What is quoted as Rajavartika on page 419 is really Bhoja's vrtti on the rogasūtras of Patañjali.

May all those who have participated in bringing out this work be the recepients of the blessings of the illustrious successor of the author on the time-honoured KAMAKOTI PITHA* at the ancient and historic city of Kānci, His Holiness Jagadguru Śri Sankarācārya Sri Chandrasekharendra Sarasvatī Swamigal.

Madras 18-3-69 V. RAGHAVAN

• Attention may be drawn in this connection to the fact that the adhisthanam of Sri Paramasivendra Sarasvati at Tiruvengadu is maintained by the Kāmakoți Pīțha.

PREFACE

This work Vedantanamaratnasahasra is published now for the first time with the aid of the Government of Andhra Pradesh which is encouraging in many ways the holy culture and philosophy of our ancient Bharata. The work is printed on the basis of two manu- scripts, one from the Government Oriental Manuscripts Library, Madras and the other from the Adyar Library secured with the help of Professor V. Raghavan. The Thousand Epithets of the Supreme Being expounded herein are culled from the Upanisads or Vedānta. The names set in Sanskrit alphabetical order from a to kşa are discussed and explained with copious quotations. A study of this work brings home even to a layman interested in our Upanisadic philosophy the permanent values of life more clearly than a technical treatise on the subject. The author of this work is Sri Parama- sivendra Sarasvatī. The great saint Sadāsiva Brahmendra invokes Paramasivendra Sarasvati in many of his works. The Gururatna- mālikā, a work purporting to give the names of the successors of Srī Sankarācārya, refers to Parmasivendra Sarasvatī.

We cannot adequately thank the Government of Andhra Pradesh for having helped us to present to the cultural world this unique work which had not so far attracted the attention of the world of the Pandits or research scholars. We are thankful to Prof. Raghavan for his interest in the taking up of this work for publication and for contributing a Foreword to it.

The Publishers place this Vedantanamaratnasahasra - The Thousand Gems of the Upanisadic Names as an offering to Sri Sankarā- cārya of Srī Kāñcī Kāmakoți Pitha on the auspicious occasion of the completion by Him of Sixty Caturmasyas-every one of which period is itself a dedication to the devout pursuit of Vedantic studies.

Madras 1-3-1969 S. R. KRISHNAMURTHI SASTRI

प्रस्तावना

कोटिपौठाधिपानां श्रीमत्परमशिवेन्द्रसरखतीयोगीन्द्राणां विचित्ररचनारूपोडयं स्वरूपानुसन्धानाख्यो ग्रन्थः। अस्य च "वेदान्तनामरतसहस्त्रव्याख्यानम्" इति नामान्तरम्। जीवन्मुक्ताः श्रीसदाशि- वब्रह्मेन्द्रसरस्वतीश्री पादाः स्वीयग्रन्थेष्यन्यतमे आत्मानुसन्धानाख्ये स्वगुरून् प्रकृतम्रन्थकर्तन् प्रकृतं ग्रन्थ च इत्थं महयन्ति-

"श्रीमत्परमशिवेन्द्रश्रीदेशिकानां वयं मुदा। अद्वैतानन्दमाध्वीकम इधिपद्ममुपास्महे॥ श्रीदेशिकोक्तवेदान्तनामसाहस्त्रमध्यगान्। कांश्विन्नाममणीन् पद्यदामभिर्ग्रथयाम्यहम्"॥ इति।

नवमणिमालाख्ये ग्रन्थेऽपि श्रीमत्परमशिवेन्द्रसरस्वतीयोगीन्द्रदेशिकाश्रयणेनैव आत्मार्न कृतकृत्यं निश्चिन्वानाः श्रीसदाशिवब्रह्मेन्द्रसरस्वत्यः इत्थं प्रतिश्लोकं घुष्यन्तो तृत्यन्ति-

परमशिवाचार्यपादमद्राक्षम् परमशिवेन्द्रं भजामि निस्तन्द्रम् परमशिवार्य प्रणौमि गुरुवर्यम् इति।

किश्च स्वमोदिताख्ये-सने स्वस्य श्रीदेशिकेन्द्रानुगृहीतां आत्मनिष्ठां वर्णयति ग्रन्थे- देशिकानुग्रहेण देशिकेन्द्रकृपया स्वस्य सहजसमाधिपर्यन्तजीवन्मुक्तिनिष्ठां लब्धां वर्णयन्ति-

"देशिकानुग्रहोदारवेत्रोदस्तमनोग्रहः। विजानामि जगत सर्व आत्ममात्रतयाऽघुना"॥ इति। '"देशिकवरकरुणोदितपरजीवात्मैक्यतत्त्वबोधोऽहम्" इति च स्वानुभृतिप्रकाशिकायाम् "देशिकपरमशिवेन्द्रादेशवशादगुद्धदिव्यमहिमाऽहम्" इति आत्मविद्याविलासे।

2

"यदपाङितः प्रबोधः भवदुःस्वनावसानकरः। तमहं परमशिवेन्द्रं वन्दे गुरुमखिलतन्त्रजीवातुम्" इति च सिद्धान्तकलप-

वल्लयाम्। अखिलतन्त्र जीवातुत्वं स्वेनैव तद्याख्यायां विवृतम् "अखिलानि यानि तन्त्राणि दर्शनानि तेषां जीवातुं उज्जीवक, सर्वेषां तन्त्राणां परमतात्पर्येण अद्वितीयब्रह्मावसायित्वस्य तत्र तत्र स्वकृत- ग्रन्थेषु स्थापितत्वात्"इति। तदेतत् अखिलतन्त्रजीवातुत्वं प्रकृतग्रन्थदर्शने स्पषट सर्वेषां हृदयङ्गमं, विशिष्य "समः" इति नाम्नो व्याख्याने। तदेतत् भाष्यवार्तिकाद्युक्ति अनुगच्छति। तथाहि- "यदर्थ: सर्वशास्त्रारंभः " इति भाष्यम्।

"यदर्थ सर्वशास्त्राणां प्रवृत्तिरतिविस्तरा। आत्मज्ञानावतारार्थः सर्वशास्त्रसमुद्यमः॥ विरोध: सर्वशास्त्राणं स्वाभिधेयव्यपेक्षया। निवृत्त्यर्थेऽविरोधित्वात् अत एतत् समीरितम्॥ स्वत एव यतः पुसां प्रवृत्ति: स्वार्थसिद्धये। तत्राऽनुवादि शास्त्रं स्यात निवृत्तावेव तन्मितिः॥ अपि वात्स्यायनादीनां शास्त्राणामुक्तहेतुतः । प्रामाण्यमविरुद्धं स्यात् ऐकात्म्यज्ञानजन्मने॥" इति वार्तिकम्।

तदेव जीवन्मुक्तयोगिवर्यैः श्रीसदाशिवत्रह्मेन्द्रसरस्वतीश्रीचरणैः इत्थं महीकृतानां जग- द्गुरूणां श्रीमत्परमशिवेन्द्रसरस्वतीयोगीन्द्राणां ज्ञानिनां तत्वदर्शिनां कृतिषु अन्यतममिदं "वेदान्त- नामरलसहस्रम्" इत्येतावदेव पर्याप्त एतद्ग्रन्थवैशिष्टयपरिज्ञानाय। तथाडपि संपादकेन अवश्यकर्तव्यनिर्वाहाय किश्चिदिव प्रस्तूयते।

अत्र ग्रन्थे ईशावास्यादिनृसिंहोत्तरतापनीयान्तेम्यो वेदान्तेभ्यः (उपनिषद्भ्यः) सहसर नामरल्नानि उदतानि। ताश्चैता उपनिषदो भवन्ति-

3

१ ईशावास्योपनिषत् १५ बृहज्जाबालोपनिषत्

२ केनोपनिषत् १६ हंसोपनिषत

३ कठोपनिषत् १७ आरुणिकोपनिषत्

४ प्रश्नोपनिषत् १८ गर्भोपनिषत्

५ मुण्डकोपनिषत् १९ नारायणोपनिषद्

६ माण्डक्योपनिषत् २० परमहंसोपनिषत्

७ तैत्तरीयोपनिषत् २१ अमृतब्िन्दूपनिषत्

८ ऐतरेयोपनिषत् २२ अमृतनादोपनिषत् ९ छान्दोग्योपनिषत् २३ अथर्वशिरउपनिषत् १० बृहदारण्यकोपनिषत् २४ अथर्वशिखोपनिषत ११ ब्रह्मोपनिषत् २५ मैत्रायण्युपनिषत् १२ कैवल्योपनिषत् २६ कौषीतकिब्राह्मणोपनिषत्

१३ जाबालोपनिषत् २७ सुबालोपनिषत्

१४ श्वेताश्वतरोपनिषत् २८ नृसिंहोत्तरतापन्युपनिषत्

एतेनैव क्रमेण परिगृहीता एता उपनिषदः प्रकृते अ्रन्थे। नामोद्धारे च अकारादिक्षका- राम्तवर्णानुक्रमोऽनुसृतः। प्रतिनाम व्याख्याऽपि स्वेनैव कृता। नामार्थव्याख्यायाः यथायोगं उपष्ट-

म्भकतया उपबृंहणतया च षष्टयधिकाः ग्रन्थाः उद्धताः। ते च एते-

१ श्रीगौडपादाचार्याणां माण्डूक्यकारिका ६ तैत्तरीयोपनिषद्धाष्यवार्तिकम् २ श्रीमच्छंकर भगवत्पादाचार्याणां भाष्य- ७ ग्रन्था:, उपदेशसाहस्त्री प्रपश्चसारादि- पञ्चीकरणवार्तिकम्

V प्रकरणग्रन्थाश्र। नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषद्भाष्यवार्तिकम्

श्रीमदभगवद्गीता ९ पञ्चपादिका ३

ब्रह्मसूत्राणि १० भामती

श्रीमत्सुरेश्वराचार्याणां श्री विद्यारण्यस्वामिनां

५ बृहदारण्यकोप- ११ वार्तिकसार:

१२ तात्पर्यदीपिका-सूतसंहिंताव्याख्या

4

१३ अनुभूतिप्रकाशः (विद्याप्रकाशः) ३७ भविष्योत्तरम्

१४ पञ्चदशी ३८ श्रीमहाभारतम्

१५ अधिकरणरत्नमाला (वैयासिकन्याय- ३९ माला) ४0 पातञ्जलयोगसूत्राणि १६ शिवरहस्यम् ४१ आगमाः

१७ शुकरहस्योपनिषत् ४२ शिवगीता १८ वासिष्ठरामायणम् ४३ विरूपाक्षपञ्चाशिका

२९ सूतसंहिता ४४ ललितास्तवरत्नम्

२० विष्णुपुराणम ४५ सांबपश्चाशिका

२१ कूर्मपुराणम् ४६ शारदातिलकम्

२२ तदन्तर्गता ईश्वरगीता ४७ बहवृचब्राह्मणम्

२३ ब्रह्माण्डपुराणम् ४6 उत्तरगीता

२४ आदित्यपुराणम् ४९ पुरुषाथसुवानिघि:

२५ पराशरोपपुराणम् ५० श्रीनारसिक्षपुराणम्

२६ वासिष्ठलैङ्गम् ५१ संक्षेपशारीरकम्

२७ लिङ्गपुराणम् ५२ गरुडपुराणम्

२८ स्कान्दम् (षट्संहितात्मकम्) ५३ प्रबोधचन्द्रोदयम्

३९ स्कान्दम् (षट्खण्डात्मकम्) ५४ भर्तृहरिशतकम्

३० पाझपुराणम् ५५ परमार्थसार: (श्रीशेषकृतो ग्रन्थः)

३१ शिवपुराणम् ५६ मृगेन्द्रसंहिता

३२ शिवधर्मः ५७ ब्रह्मवैवतपुराणम्

३३ विष्णुधर्म: सोमशंभुग्रन्थः

३४ शिवधर्मोत्तर: ५९ पश्चीकरणभावप्रकाशिका

३५ विष्णुधर्मोत्तर: ६० सारसंग्रहः

३६ भविष्यपुराणम् ६१ अभियुक्तवचनानि ,चेति।

5

प्रकृतग्रन्थकरणे जीवन्मुक्तानां कृतकृत्यानां प्रवृत्तिः न स्वार्था। अपि तु सुमुक्षूपकाराय। तथा हि-अस्मिन् जन्मनि जन्मान्तरेषु वा श्रत्यादिविहितनित्याद्यनुष्ठानेन परमेश्वराराधनरूपेण शुद्धान्त:करणः श्रत्यादिभि: प्रत्यक्षादिमिश्च प्रमाणैः आ सत्यलोकात् आ चावीचे: आध्यात्मिकादि- सापत्रयपरिभूयमानमानसं प्राणिनिकायं आत्मानञ्च अवलोक्य चकितमानसः दुःखबहुलसंसार- सागरात् आत्मनस्तरणोपायमन्वेषते। श्रुतिवाक्यपर्यालोचनया आत्मज्ञानमेव तरणोपायं निश्चित्य आत्मज्ञानोपायानन्वेषते। श्रुत्यादिपर्यालोचनया वैराग्यशान्त्यादीन् श्रवणादींश्च तदुपायत्वेन निश्चित्य वैराग्यादिसंपन्नः श्रवणाद्यर्थ सद्गुरुसमीपं गत्वा तच्छुश्रषणादिपुरःसरं सकलवेदान्त श्रवणं कृत्वा मननाधनुष्ठाय साक्षात्कृतप्रत्यगभिन्नब्रह्मतत्त्वो भवति। एवमात्मतत्वसाक्षात्कारवतोऽपि अनेकशतसहस्त्रजन्मवासनावशात् अनुवर्तमाना देहाद्यात्मबुद्धिरूपा विपरीतभावना मध्येमध्ये पुनःपुनः अनुवर्तते। तन्निरासाय निरन्तरं देहेन्द्रियादिदृश्यप्रपश्चप्रविलापनपुरःसरं आत्मैकत्व-

प्रतिपादकैः शब्दैः स्वरूपानुसन्धानं कतव्यम्। "ओमित्येवं व्यायथ आत्मानं" इति "अन्या-

वाचो विमुश्चथ अमृतस्यैष सेतु:" इति "तमेव धीरो विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत ब्राह्मणः। नातु- ध्यायात् बहून् शब्दान् वाचो विग्लापनं हि तत् " इति च श्रुतेः। उक्तं च भाष्यकृद्भि :- "नानुध्यायात् बहून् शब्दान् " इति बहुत्वप्रतिषेधात् केवलात्मकत्वप्रतिपादकाः स्वल्पाः शब्दाः अनुज्ञायन्ते" इति। तत्रैवं सति ब्रह्मजिज्ञासोः ब्रह्मविचारे प्रवृत्तस्य ब्रह्मविचारप्रकारः यथा शारीरकमीमांसायां प्रदर्शितः भगवद्धिः श्रीबादरायणाचार्यैः तथा स्वरूपानुसन्धाने प्रवृत्तस्य मुमुक्षोः वेदान्तनामसहस्त्रेण स्वरूपानुसन्धानप्रकारः प्रदश्यते। यद्यपि विधिमुखेन निरुपाधिकब्रह्मप्रति-

पादका: आनन्दादिशब्दाः निषेधमुखेन प्रवृत्ताः अस्थूलादयः शब्दाश्च मुमुक्षोः स्वरूपानु- सन्धानोपयोगिन:, तथापि सोपाधिकत्रह्मप्रतिपादकानामपि निरुपाधिकब्रअ्मप्रतिपत्तौ स्तुतिद्वारा उपयोग: संभवति। तटस्थलक्षणमिव स्वरूपप्रतिपत्तौ निरुपाधिकप्रतिपत्तौ सोपाधिकानुसन्धानं उपकरोति च। अत एव बृहदारण्यकोपनिषदि तृतीयाध्याये अक्षरब्राह्मणे "अस्थूलमनणु" इत्यादिना निरुपाधिकं बोधयित्वा तत्प्रतिपत्त्युपायतां अभिप्रेत्य "एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि" इत्या- दिना सोपाधिक बोधयति श्रुतिः इत्यतो हेतोः सोपाधिकसगुणब्रह्मप्रतिपादकैः नामभिरपि

6

स्वरूपानुसन्धानप्रकार: अत्र प्रदर्श्यते। सोपाधिकस्यापि साकारं रूपं लीलाविग्रहरूपं संभवति। तच्च केनोपनिषत्कैवल्योपनिषदादुक् उमासहायं रूपमिति तादृशान्यपि नामानि उपनिषद्दयः उद्धृत्य प्रकाशितानि। यथा-अंबिकापतिः, उमापतिः, उमासहाय :- इत्यादीनि। वस्तुतस्तु उमाशब्दार्थो ब्रह्मविद्या, तदुपाघिकं ब्रह्म उमापत्यादिनामार्थः । अयमप्यर्थः केनोपनिषद्धाष्यं अनुसरति। "ईशान: सर्वविद्यानां" इत्यादिश्रुतिमप्यनुसरति। सर्वोऽव्ययमर्थः सोम सौम्य उमापत्यादिनामव्याख्यायां विवृतः। उपवृंहितश्च श्रुतिस्मृतीतिहासपुराणादिमिः। तत्नतत्र शिवपुराणविष्णुपुराणवाक्यप्रदर्शनेन तत्तन्नामव्याख्यां रचयन्तः इमे गुरवः नारायणशिवादि- शब्दार्थ अन्तर्यामिस्वरूपं एकमेव सोपाधिकं ब्रह्मेति आचार्यसंप्रदायसिद्धं,

"इंद तत् सर्ववेदेषु यथाभूतार्थवित्तये। सदेवेत्यादिभिर्वाक्यैः कारण ब्रह्म गीयते।। सर्वज्ञः सर्वशक्तिश्र सर्वात्मा सर्वगो ध्रुवः। जगज्जन्मस्थितिध्वंसहेतुरेष महेश्वरः॥ यः पृथिव्यामितीशोऽसौ अन्तर्यामी जगद्रुः । हरिब्रह्मा पिनाकीति बहुधैकोऽपि गीयते"

इत्यव्याकृतप्रक्रियायाम् (बृ-उप. भा-वा.)

"चतुर्धा प्रविभज्यैनं सात्वताः पर्युपासते। तथा हैरण्यगभीयाः तथा पाशुपतादयः। कृष्णद्वैपायनो व्यास: वेदात्मा ध्वान्तहानिकृत।

प्राहेममेव बहुशः प्राणिनां हितकाम्यया।

नारायण: परोऽव्यक्तादण्डमव्यक्तसम्भवम् । अण्डस्यान्तस्त्विमे लोकाः सप्तद्वीपा च मेदिनी।

7

एतमेव समुद्दिश्य मन्त्रो नारायणस्तथा। वेदविद्धिर्महाप्राज्ञैः पुरुषैर्विनियुज्यते।

इत्यादि अन्तर्यामिब्राह्वणे (बृ.उप.भा-वा.) श्रीमत्सुरेश्वराचाये: प्रतिपादितं

प्रत्यग्ध्वान्तं चिदाभासं स्वकार्यनियमात्मकम्। तदुपाधिर्नियन्तैष परः प्रोक्तो न तु स्वतः। सर्बज्ञः सर्वशक्तिश्र सर्वभुक् सर्वगो ध्रुवः। जगज्जनिस्थितिध्वंसहेतु रेष महेश्वरः। नारायणाभिधो मन्त्र: एतस्यैवाभिधायकः। पश्चाक्षरेण मन्त्रेण शिव इत्येष गीयते। हिरण्यगर्म हैरण्यगर्भीया एनमूचिरे। व्यासस्तत्तत्पुराणेषु तत्तदरूंपतयोचिवान्।" इति च वार्तिकसारे श्रीविद्या- रण्यस्वामिभिः उपपादितं च सर्वमार्गप्रामाण्यनिर्वाहकं सर्वश्रुतिमनोहरं प्रकरणग्रन्थेषु श्रीमद्भगवत्पादैः स्पुटीवृतं अद्वैतसिद्धान्तं, अथवा औपनिषदं दर्शनं, व्ैदिकमेव वा, सोपबृंहणं प्रदर्शयन्ति।

किश्व शुकरहस्योपनिषतप्रसिद्ध ओङ्कारस्य मूलमहावाक्यतवं जीवब्रह्मैक्यपराणि यावन्ति महावाक्यानि तावतां सर्वेषां मुमुक्षुभिः परमहंसैरनुसन्धेयत्वं तत्र पूर्वाचार्याणां प्रमाणवाक्यानि विशिष्य प्रपश्चसार पञ्चीकरणवार्तिक नृसिह्ोत्तरतापन्युपनिषत् स्कान्दान्तर्गतप्रणवकल्प सूतसंहिताSSदिग्रन्थेषु तदुपपादनं इत्यादिकं बहु परिशीलितमत्र ग्रन्थे। 'औपनिषदः' इति नाग्नो व्याख्याव्याजेन सर्वासामुपनिषदां अद्वते गतिसामान्यं प्रपश्चितम। इत्थंमहिमेदं वेदान्तनाम रत्नसहस्रव्याख्यानाभिधं अ्रन्थरत्नं प्रत्यहमनुसन्धीयमानं निःश्रेयसाय भवेत् इति सकृत् एनं अ्रन्थं

पठतां निश्चप्रचम्।

8

एवम्भूतग्रन्थसंपादने प्रकाशने च, सर्वजीवोद्दिधीषया पुनःकृतशरीरपरिग्रहाणां अद्य भुवनेसश्चरतां श्रीमच्छङ्करभगवत्पादानां श्रीकाञ्चीकासकोटिपीठाधीश्वराणां जगद्गरूणा परमानुग्रहपूर्वकाशैव परमं निदानं, इति यथाशक्तिकृतमिदं कर्म श्रीस्वामिसन्निधौ मृत्योऽं समुपहरन् समर्पयामि- "भवे भवे च मे भूयात् श्रीपादानामनुग्हः" इति प्रार्थयमानः ।

इत्थं

एस्. आर्. कृष्णमूर्तिशास्त्री, मद्रपुरीसंस्कृतमहाविद्याशाला, मैलापूर-

श्रीराम: सहायः

श्रीगुरुभ्यो नमः

शुभमस्तु

॥ वेदान्तनामरत्नसहस्रम् ॥

सव्याख्यम्

अविध्रमस्तु

नमामि गणिन स्कन्दं सदाशिवमुमापतिम्। उमाञ्च हिमवत्पुत्रीं ब्रह्मविद्यास्वरूपिणीम् । १ ॥

अक्षमालापुस्तकश्रीवरदाभयलाञ्छितम्। कल्याणरूपङ्कलये हृदये सुस्थितम्महः ॥२ ॥

शङ्कचक्रधरं इ्यामं शरच्चन्द्रसुशीतलम्। भक्तेष्टद पदं नौमि सुरसिद्धनिषेवितम् ॥ ३ ।

येषां कटाक्षलेशेन तीर्णस्संसारसागरः । तेषां गुरूणां पादारविन्दद्वन्द्वं भजाम्यहम् 50

अनुभूय सवमात्मानमनुसन्धानमादरात्। वेदान्तनामरनानां सहस्रेण करोम्यहम्

2 वेदान्तना पर तसह स्त्रम्

इह खलु कश्चिदस्मिन् जन्मनि जन्मान्तरेषु वा श्रत्यादिविहितनित्याद्यनुष्ठानेन परमेश्वराराधनरूपेण शुद्धान्त:करण: श्रुत्यादिभिः प्रत्यक्षादिमिश्च प्रमाणैरासत्यलोकादा चावीचेः

नारकादिषु योनिषु पुण्यापुण्यमिश्रकर्मवैवित्र्यवशादनिशमावर्तमानं आध्यात्मिकादितापत्रयपारे- भूयमानमानसं प्राणिनिकायमात्मानञ्चावलोक्य चकितमानसः दुःबबहडुलसंसारसागरादात्मनस्तरणो- पायमनवेषते। "तरति शोकमात्मवित्" "तमेव विदित्वाऽतिमृत्युमेति" "निचाय्य तं मृत्युमुखात् प्रसुच्यते" "तमेवं ज्ञात्वा मृत्युपाशान्" इत्यादि श्रुतिवाक्यपर्यालोचनया आत्मज्ञानमेव तरणोपायं निश्चित्य तदनन्तरमात्मज्ञानोपायानन्व्रेषते। "परीक्ष्य लोकान् कर्मचितान् ब्राह्मणो निरवदमायान्नास्त्यकृतः कृतेन। तद्विज्ञानार्थ स गुरुमेवाभिगच्छेत् समित्याणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठम्" "शान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुस्समाहितो भूत्वाऽत्म- न्येवात्मानं पश्यति" "आत्मा वाऽरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः" इत्यादिश्रुतिवाक्यपर्यालोचनया वैराग्यादीन् शान्त्यादीन् श्रवणादीश्च तदुपायतवन निश्चिनोति। निश्चित्य च शान्त्यादिसम्पन्नः ब्रह्मादिलोकेभ्यो विरत्तः श्रवणादयर्थ सद्गुरुसमीप गत्वा तच्छुश्रत्रणादिपुरस्सरं सकलवेदान्तश्रवणं कृत्वा मननादिभिस्साक्षात्कृतप्रत्यगभिन्नब्रह्मतत्त्व्ो भवति। एवमात्मतत्त्वसाक्षात्कारवतोऽपि अनेकशतसहस्त्रजन्मवासनावशादनुवर्तमाना देहादयात्म- बुद्धिरूपा विपरीतभावना मध्ये मध्ये पुनः पुनरनुव्तते। यत्रेदमुक्तम --

स्वरूपे निर्मले नित्ये निमेपमपि विस्मृते। दृश्यमुल्लासमायाति प्रावृषीव पयोधरः॥ इति।

अतस्तन्निरासाय विरक्तस्य कृतश्रवणस्य त्यक्तस्वैषणम्य लच्घसाक्षात्कारवतोऽपि निरन्तरं दे हेन्द्रियादिदृदश्यप्रपश्चप्रतिलापनपुरस्सरं स्वरूपानुसन्धानं कर्तव्यम्।

अत्राप्युक्तम् :-

शश्वन्नश्वरमेव विश्वमखिलं निश्चित्य वाचा गुरे- निंत्यं ब्रह्म निरन्तरं विमृशता निर्व्याजशान्तान्मना। भूतं भावि च दुष्कृतं प्रदहता संविन्मये पावके प्रारब्धाय समर्पितं स्व्रवपुरित्येषा मनीपा मम ॥ इति ॥

5

'जगन्मिथ्यात्वप्रतिपादका नि आत्मैकत्वप्रतिपादकानि च वचनानि विस्तरशः समीक्षि- तव्यानी"ति उपदेशसाहस्त्रिकायां भगवन्दिर्भाष्यकारैरप्युक्तम्। "आसुप्तेरामृतेः कालं नयेद्वेदान्तचिन्तये" त्याद्यभियुक्तोक्तेश्र-इति चेत्-न- स्वरूपनिश्रयात् पूर्व श्रवणादेगवश्यकत्बेSपि सवमूपनिश्चयादनन्तरं तदेव कर्तव्यमिति निय- माभावात्।

किञ्च-"तमेव धीरो विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत ब्राह्मण। नानुध्यायाद्हन् शब्दान् वाचो विग्लापनं हि तदि"ति श्रुतिः सरूपज्ञानवतः पुरुषस्य पुनः पुनः श्रवणादि- कमेव कर्तव्यमिति नानुमेने। व्याख्यातञ्च भाष्यकारः "आत्मैकत्वप्रतिपादका ओङ्कारादिशब्दा एवानुसन्धातव्याः"2 इति। तस्मादात्मानन्तादिशब्दैरेव खरूपानु- सन्धानं कर्तव्यम्। तदुक्तं सूत्रकारैः आनन्दादयः प्रधानस्येति। आनन्दादयः शब्दाः विघिमुखेन ब्रह्मस्वरूप प्रतिपादयितुं प्रवृत्ताः। अन्ये अस्थूलादयः शब्दाः देहेन्द्रियादिदृश्य- प्रपञ्चनिषेधमुखेन प्रवृत्ताः। तदप्युक्तम्-अक्षरधियान्त्ववरोधः सामान्यतद्भ्ावाभ्यामोपसद- वत् तदुक्तम् इति। एवं सगुणप्रतिपादकशव्दानामपि निर्गुणब्रह्मप्रतिपत्तौ स्तुतिद्वारा उपयोग- स्सम्भवति। तदप्युक्त सूत्रकारै: कामादीतग्त्र तत्र चायतनादिभ्यः इति। तथा च ये शब्दा विधिमुखेन लक्षणया निषेधमुखेन स्तुतिद्वारा च ब्रह्म प्रतिपादयितुं प्रवृत्ताः नित्यः शुद्धो बुद्धो मुक्त आनन्दः परः प्रत्यगेकरसः अस्थलमनंण्वह्स्वमदीध वामनीर्भामनीस्सत्यकामः सत्य- मङ्गल्पः इत्यादयः श्रुतिगनाः नेषां नाम्नां सहस्त्रेण स्वरूपानुमन्धानप्रकारः प्रदश्यते।

मुहूर्तमपि यो ध्यायेन्नारायणमतन्द्रितः । सोऽपि सिद्धिमवाम्नोति किं पुनस्तत्परायणः । एकस्मिन्नप्यतिक्रान्ते सूहूते ध्यानवर्जिते। दस्युभिमुपितेनेव युक्तमाक्रन्दितुं भृशम् ॥ एवमेकाग्रचित्त: सन् संश्रितो मधुसृदनम् । जन्ममृत्युजराग्राहं संसाराब्धि तरिष्यति। तम्मान्न विज्ञानमृतेऽस्ति किश्चित् कचित् कदाचित् द्विज वस्तुजातम् ॥

1. अर्थतोऽनुवाद: 2. अर्थतोऽनुवादः

61 6 वेदान्तनामरत्सहस्त्रम्

विज्ञानमेकन्निजकर्मभेदा- द्विभिन्नचित्तैर्ब हुधाऽभ्युपेतम्। ज्ञानं विशुद्धं विमलं विशोकमशेषलोभादिनिरस्तसङ्गम्। एक: सदेकः परमः परेशस्सवासुदेवो न तदन्यदस्ति॥ यथा समस्तदेहेषु पुमानेको व्यवस्थितः । तदा हि को भवान् कोऽहमित्येतद्विफलं वच: ॥ एक: समस्तं यदिहास्ति किश्चित् तदच्युतो नास्ति परं ततोऽन्यत्। सोऽहं स च त्वं स च सर्वमेतत्। आत्मस्वरूपं त्यज भेदमोहम्। ज्ञानागमे ध्यानजले रागद्वेषमलापहे। यः स्नाति मानसे तीर्थे स याति परमाङ्गतिम्। आत्मा नदी संयमतोयपूर्णा सत्यहदा शीलतटा दयोरमिः। तत्राभिषेकं कुरु पाण्डपुत्र न वारिणा शुद्धयति चान्तरात्मा।। अथ वा सत्यमीशानं ज्ञानमानन्दमद्वयम्। अत्यच्छमचलं नित्यमादिमध्यान्तवर्जितम्। तथाऽस्थूलमनाकाशमसंस्पृश्यमचाक्षुषम् । न रसन्न च गन्धार्यमप्रमेयमनूपमम् सर्वाकारं जगद्रपममूर्तम्मूर्तमव्ययम्। अदृश्यं दृश्यमन्तस्थं बहिष्ं सर्वतोमुखम्।। सर्वत:पाणिपादञ्च सर्वकारणकारणम्। सर्वज्ञतादिसंयुक्त सोहमित्येव चिन्तयेत्।। अयं पन्था मुनिश्रेष्ठ साक्षात् संसारनाशनः । अथ वा सच्चिदानन्दमनन्तं ब्रह्म सुवत ॥

3 3ा वेदान्तनामरलसहस्त्रम्

आत्मन्येवाखिलं दृश्यं प्रविलाप्य धिया सुधीः। भावयेदेकमात्मानं निर्मलाकाशवत्सदा। इति च।

अयमर्थ: वार्तिकसारे शङ्कापरिहारान्यां दृढीकृतः । तथा हि-

ननु विज्ञाय कुर्वीत प्रज्ञामित्यनुशासनात्। उर्ध्वं चावृत्तिरिति चेत् तत्सत्यं न हि संशयः।

नैतावतावकाशोऽस्ति त्वन्मतस्यात्र कश्चन। नैवानुभूतिसिद्टयर्थमिदं श्रौतानुशासनम् ।

विज्ञायेत्यनुभूतिं तां वाक्यजन्यामुपेत्य तु। विदधाति तदैकाग्रयं बहिश्चित्तनिवृत्तये।।

विवक्षितोपयोगोऽत्र वाक्यशेषेण वर्णितः । नानुध्यायाद्बहून्च्छब्दान् वाचो विग्लापनं हि तत्।।

ननु मुक्त्यै प्रवृत्ताया: श्रुतेर्द्टष्टार्थवर्णनम्। अयुक्तमितिचेन्मैवं जीवन्मुक्त्यर्थमीरणात्।।

अवुद्धे त्रह्मतत्वेऽस्मिन् यद्वज्जन्म भविष्यति। तद्वत् वहिरमुखे चित्ते स्यादेव ग्लानिरिन्द्रियैः।

अथासङ्गस्य न ग्लानिरिति चेदिदमेव हि। पर्यालोचनमत्रोक्तं श्रुत्याSक्षग्लानिवारकम्।

बुद्धतत्त्वस्य यस्यैतत् स्वतः सिदूं न तं प्रति। विधत्तेऽन्यं त्वनात्माभिमुखं प्रति विधीयते॥

सूत्रकारोऽत एवाह निदिध्यासनरूपिणि। पाण्डित्यवाल्यवाक्यस्थे मौनेऽस्मिन् पाक्षिकं विधिम्।।

4 वेदान्तनामरतसहस्त्रम्

न विध्यर्हो बुद्धतत्व इति चेद्वासनाबलात्। अवुद्ध इव संक्िश्यन् विधिं ध्याने तदार्डर्हति॥

अप्रमत्तो यदा योगी तदा मा भृढयं विधि:। ज्योतिष्टोमो न विहितस्स्वर्गस्थं पुरुषं प्रति ।

वासनाभिः क्विश्यतोऽस्य ध्यानवन्नैव कर्मसु। विधिः प्रसज्यते यस्मात् कर्म क्वेशं न वारयेत्।।

यदि सेदेत कर्माणि तृडार्तोऽशिश्च सेवने। तृङवृद्विरगिदाहाच्चेत् क्लेशवृद्धिय् कर्मतः ॥

ध्यानन्तु सावधानत्वमात्रत्वान्न हि दुःखकृत। प्रत्युतानन्दमुद्धोध्य पूर्वदुःखं च वारयेत्।

विज्ञाने सावधानत्वमत्र ध्यानं न तु क्रिया। इत्यर्थस्य विवक्षायै प्रज्ञाशब्द: प्रयुज्यते॥

मैत्रेयीब्राह्मणेऽप्येवँ निदिध्यासनशब्दनः। उपक्रम्योपसंहारे विज्ञानमिति वर्णितम्।

निदिध्यासस्वेति गिरा यदुक्त श्रवणाय तत्। ऐकाउ्रयं याज्ञवल्क्येन विहितं साधनन्तु तत् ।।

साधनं फलरूप च द्विविधं ध्यानमीरितम्। 'प्रज्ञां कुर्वीत' वाक्येन फलाभिमुसतोच्यते। इति ॥

ननु विपरीतभावनानिवृत्यर्थ श्रवणाद्यावृत्तिरेव कर्तव्या। तथा हि -- "सर्वेपु वेदेष्वार- ण्यकमावर्तयेद्पनिषद्मावर्तये"दिति श्रतिः। अर्थतोऽनुमन्धानं कर्तव्यमित्यस्याः श्रनेग्थः ।

7

अहमस्मीत्यभिध्यायेत् ध्येयातीतं विमुक्तये। इदन्तया न देवेशमभिध्यायेन्मनागपि। ब्रह्मणः साक्षिरूपत्वान्नेदं यदिति हि श्रुतिः । कुलं पवित्रं जननी कृतार्था विश्वंभग पुण्यवती च तेन।। अपारसच्चित्सुखसागरेऽस्मिन् विलीयते यस्य मनःप्रचार:ः । दिक्का लादनवच्छिन्नमद्दष्ट्ो भय कोटिकम्॥ चिन्मात्रमक्षयं शान्तमेक ब्रह्मास्ति नेनरत् । इति मत्वाहमित्यन्तर्मुक्तो मुक्तवपुर्महान् । एकरूपः प्रशान्तात्मा मौनी स्वात्मसुखो भव। चिदाकाशमिदं सर्व जगदित्येव भावयन् ।। यस्तिष्ठत्युपशान्तेच्छस्स ब्रह्मकवचस्सुखी। नित्योदित विमलमाद्यमनन्तमेकम् ब्रह्मास्ति ने तरकलाकलनं हि किश्चित् इत्येव भावय निरंजनतामुषेतो निर्वाणमेहि सकलामलशान्तवृत्तिः ।

एवमादिवचनानि आन्मानुसन्धानमेव सर्वदा कर्तव्यमित्यत्र प्रमाणतयों द्रष्टव्यानि।

यस्मिन् सर्वाणिभूतान्यात्मैवाभूद्विजानतः । तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यतः । अशरीरं शरीरेषु अनवस्थेष्ववस्थितम् । महान्तं विभ्ुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचति। भिद्यते हृदयग्रन्थिः छिद्यन्ते सर्वसंशयाः। क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे।

एवमाद्या श्रुतिरात्मविदः कृतकृत्यतां दर्शयति।

यस्त्वात्मरतिरेव स्यादात्मतृप्तथ्च मानवः। आत्मन्येव च सन्तुष्टस्तस्य कार्यन्नविद्यते॥

8 वेदान्तनामरतसहस्त्रम्

इत्याद्या स्मृतिरपि निरन्तरमात्मानुसन्धानवतः कार्यान्तरं वारयति॥ अतस्तदर्यतया नाम्नां सहस्रं ईशावास्याद्यासु तापनीयान्तासु श्रुतिषु बुाद्धसौकर्याय अकारादिक्षकारान्ततया संगृहीतम् ॥

तत्रादौ ईशावास्योपनिषदि :- अनेजत्-एज कम्पने, कम्पनं चलनं स्वावस्था- प्रच्युति:, तद्विवर्जितं सर्वदैकरूपमित्यर्थः । अनेजदेकमिति श्रुतिः ।

अकायम्। अशरीरं लिङ्गशरीरवर्जितमित्यर्थः ।

अव्रणम्-अक्षतम्।

अस्नाविरम-स्न्नावा ः सिरा: अस्मिन् विदयन्ते इति स्नाविर न स्नाविरमस्नाविरम्

अव्रणमस्नाविरंमित्याभ्यां स्थूलशरीरप्रतिषेधः। तथा च स्थूलसूक्ष्मशरीरवर्जित आत्मेत्यर्थः । एवं च अनात्मनि देहे आत्मबुद्धिः कदापि न कार्या।

तदुक्त वासिष्ठे सा कालसूत्रपदवी सा महावीचिवागुरा। साऽसिपत्रवनश्रोणिर्या देहेऽहमिति स्थितिः । सा त्याज्या सर्वयत्नेन सर्वनाशेऽप्युपस्थिते । स्प्रष्टव्या सा न भव्येन सश्वमांसेव पुल्कसी। इति।

श्रीविष्णुपुराणेपि क्क शरीरमशेषाणां श्लेष्मादीनां महाचयः । ' क चाङ्गशोभासौरभ्यकमनीयादयो गुणाः ।

देहे चेत् प्रीतिमान् सूढो भविता नरकेऽपि सः। इति।

तस्मात् देहेन्द्रियादिव्यतिरिक्तस्वरूपानुसन्धानमेव सर्वदा कर्तव्यम्।

वेदान्तनामरतसहस्त्रम् 9

तदुक्तं सूतसंहितायाम्

ब्रह्मैवाहं सदा नाहं देवो यक्षोऽथवा नरः। न देहेन्द्रियबुद्ध्यादिर्न माया वाऽन्यदेवता। इति।

अन्यत्रापि :-

देहेन्द्रियादिसंघातेऽहम्मतिर्जायते दृढम् । देहेन्द्रियादयो भावा नाहमर्थो निरूपणे। मृदम्भसा यथा ..·. ... मृदम्भसा। आप्यायते तथा भूतैर्भृतैर्देहादयोऽपि च।। अतो देहादिसंघातेऽहम्ममेत्यादिकाम्मतिम्। विसृज्य साक्षिचैतन्ये विद्वान् कुर्यादहम्मतिम्। दभ्न: सर्पिर्यथा जात मन्थनेन सुर्र्षभाः । तथा बुद्धयादयो भावा भूतेभ्यश्रोद्भवन्ति हि। भौतिकं देहसंघातं विसृज्य मतिमान् पुनः। सर्वसाक्षिणि चिद्रपे कुर्यान्नित्यमहम्मतिम्। अन्नेनाप्यायिते भुक्तेनाधीत स्तस्य भासते।। ततोऽपि बुद्धिरन्नस्य कार्यमेव न संशयः ॥ अतोऽपि बुद्धिमन्नस्य कार्य त्यत्त्वा विविक्तधीः। सर्वसाक्षिणि चिद्रपे कुर्यान्नित्यमहम्मतिम्। देहेन्द्रियादिसंघातेऽहम्ममेत्यादिकां मतिम्। त्यत्त्वा स्वात्मनि चिद्रूपे यदापीतो भवत्ययम्। तदा स्वपिति दुःखादिदर्शनं च न विद्यते। स्वात्मरूपे सुखप्राप्तिरेव दृष्टा स्वदेहिनः । अतोऽपि मतिमान् नित्यं त्यक्तवा देहादिगां धियम्। सर्वसाक्षिणि चिद्रूपे साक्षात् कुर्यादहम्मतिम्। इति। * 2

16 वैदान्तनामरत्सहस्त्रम्

उक्त च भाष्यकारै :-

नाहं देहो नेन्द्रियाण्यन्तरङ्गंनाहंकारः प्राणवर्गो न बुद्धिः। दारापत्यक्षेत्रविच्तादि दूरे साक्षी नित्यः प्रत्यगात्मा शिवोऽहम्। इति। नाहं मनुष्यो न च देवयक्षा न ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशद्राः। न ब्रह्मचारी न गृही वनस्थो भिक्षुश्च नाहं निजबोधरूप:॥

इत्याद्यमियुक्तोक्तेश्व ।

अकायमत्रणमस्नाविरमिति श्रुतिः । अपापविद्म् धर्माधर्मादिपापसंबन्धरहितम्। शुद्धमपापविदूमिति भुति:। अथ केनोपनिषद़ि अनन्त: त्रिविधपरिच्छेदरहितः । अनन्ते स्वर्गे लोके इतिश्रुतिः । एवं कठवल्लीतैत्तिरीय वृहदारण्यकेषु अनाद्यनन्तम्महतः परं ध्ुवं निचाय्य तं मृत्युमुखात् प्रसुच्यते, सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म, इदं महद्भूतमनन्तमपारं इत्यद्यनन्तश्रुतयो द्रष्टव्याः ।

कठवल्लीषु अणुः परमसूक्ष्म: दुर्विज्ञान इत्यर्थः। न तु परमाणुपरिमाणः, तस्य विभुत्वात्। अणुरेष धर्म इति श्रुति:। मुण्डकेपि एषोणुरात्मा चेतसा वेदितव्यः इति। अणीयान् अणुतरः, अणीयान्ह्यतर्क्य इति श्रुतिः एष म आत्माऽन्तर्हदयेऽणीयानिति श्रत्यन्तरम्। अतर्क्यम्-सवबुद्ध्यूहाविषयम्। तथा हि स्वबुद्ध्यूहदोषवशादेव लोकायतिका- देहमेवात्मानं मेनिरे। बौद्धास्तु बुद्धिमेव। वैशेषिकादयस्तु अहंकारमेव कर्तृत्वभोक्तृत्वविशिष्टं

वेदान्तनामरतसहस्त्रम् 11

विभुमात्मेति मेनिरे। भाद्टास्तु सविकारमात्मानम्। सांख्यादयस्तु आत्मनानात्वं मेनिरे। उक्त च सूत्रकृद्भिः "तर्काप्रतिष्ठाना"दिति । यत्ेनानुमितोऽप्यर्थः कुशलैरनुमातृभिः। अभियुक्ततरैरन्यैरन्यथैवोपपाद्यते इत्याद्यभियुक्तोक्तेश्र। तस्मात् न तर्कगम्यमात्मतत्वं किन्तु उपनिषदेकसमधिगम्यम्।

ननु श्रत्यर्थनिर्णये तर्कस्यावश्यकत्वात् कथं सर्वथा तर्कानपेक्षेति चेत्-सत्यम् श्रुत्यनु- कूलतर्कस्येष्टत्वात्।

तदुक्त भाष्यकारैः-"दुस्तर्कात सुविरम्यतां श्रुतिमतस्तर्कोंऽनुसन्धीयता"मिति उक्त च सूतसंहितायाम् :- दिक्कालाकाशपूर्वाणामनित्यत्वमनात्मनाम्। श्रुतयोऽनित्यतामेषां प्रवदन्ति हि सादरम्। श्रुत्यनुग्राहकस्तर्को न स्वतन्त्र इति स्थितिः। दृष्टसाम्येन वेदज्ञा: खलु तर्कोडर्थसाधकः। श्रुतिरन्यानपेक्षा हि द्विजेन्द्रा अर्थसाधिका। प्रत्यक्षादिप्रमाणानां पञ्चानां पण्डितोत्तमा: । अगम्यं ब्रह्म धर्मश्रधर्मः श्रत्यैव गम्यते।

इति श्रुत्यनुकूलतर्कस्यात्मज्ञानोपयोगित्वमुकूत्वा श्रुतिविरुद्धतर्कस्य प्रत्यवायहेतुत्वं चोक्तम्।

अतो वेदोदितोह्यर्थस्सम्यगर्थस्सुनिश्चितः । तर्कसिद्धोऽतिदुःस्थोऽर्थः प्रत्यवायस्य लक्षणम्। बहवः केवलं तर्क समाश्रित्य विना श्रुतिम्। रौरवादिषु सन्तप्ता अभवन् वेदवित्तमाः। इति। अणीयान् ह्यतर्क्यमणुप्रमाणात् इति श्रुतिः ।

अज :- जनिरहितः । उपलक्षणमेतत् ।षड््भावविकाररहित इत्यर्थः । भावविकाराश्व जायते आस्ति वर्धते परिणमते अपक्षीयते नश्यति इति।

12 वेदान्तनामरत्सहस्त्रम्

भगवताप्युक्तम् न जायते म्रियते वा कदाचित् नायं भूत्वा भविता वा न भूयः। अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे इति।

श्रीविष्णुपुराणेपि- विशुद्धं विविधंनित्यमजमक्षरमव्ययम्। अव्यक्तमविकारं यत्तद्विष्णोः परमं पदम्। इति।

वासिष्ठेऽपि- अनन्तमाद्यमव्यक्तमजरं शान्तमच्युतम्। अद्वितीयमनाद्यन्तं यदाद्यमुपलम्भनम्। अप्रतर्क्यमविज्ञेयं तच्छिवं शान्तमव्ययम्। इति। अजो नित्यः इति श्रुतिः । एवं बृहदारण्यकादावपि-स वा ए महानज आत्माऽजरोऽमरोऽमृतोभयो ब्रह्मेत्यादि।

अणोरणीयान् अणोः श्यामाकादेरणीयान् अणुतरः। अतिसूक्ष्मवस्तुनः श्यामाकादेः

स्वरूपमात्मैवेत्यमिप्रायः। न केवलमणोरेवात्मा स्वरूपं किन्तु महत्पदार्थस्याकाशादेरपीति। तदुक्त श्रीविष्णुपुराणे- नारायणमणीयांसमशेषाणामणीयसाम्। समस्तानां गरिष्ठं च भृतादीनां गरीयसामिति॥ ईश्वरगीतायां चतुर्थाध्याये विश्वरूपसन्दर्शनवेलायां नारायणवामभागमीश्वरं प्रति सनकादय :-

त्वत्त: प्रसनता जगतः प्रसूतिः सर्वात्मभूस्त्वं परमात्मभूतः। अणोरणीयान् महतो महीयान् त्वामेव सर्व प्रवदन्ति सन्तः। हिरण्यगर्भो जगदन्तरात्मा त्वत्तो हि जातः पुरुषः पुराणः। स जायमानो भगवान् विसृष्टो यथाविधानं सकलं ससर्ज। त्वत्तो वेदास्सकलास्संप्रसूता त्वय्येवान्ते संस्थितिं ते लभन्ते। पश्यामि त्वा जगतो हेतुभूतं नृत्यन्तं स्वे हृदये देवदेवम्।

वेदान्तनामरतसहस्त्रम् 13

ब्रह्मैवेद भ्राम्यते कर्मचक्रं मायावी त्वं जगतामेकरूपः। नमामस्त्वां शरणं संप्रपन्नाः संवित्पति दिव्यनृत्ते प्रवृत्तम्। पश्याम त्वा परमाकाशमध्ये नृत्यन्तन्ते महिमानं स्मरामः। सर्वात्मानं बहुधा सन्निविष्टं ब्रह्मानन्दमनुभूयानुभूय। इति

अणोरणीयान् इति श्रतिः। एवं तैतिरीयकादावपि।

अशरीर :- शरीरसंबन्धरहितः ।

अवस्थितः-नश्यत्स्पि शरीरेषु स्वयं अनश्वरतया स्थितः । नश्यत्खपि घटकरकादिषु यथ आकाश: परिपूर्णतया अचलः सन् तिष्ठति एवमात्मापीत्यर्थः। श्रुतिस्तु अशरीरं शरीरेष्व- नवस्थेष्ववस्थितमिति।

अभयम्-भयरहितं नित्यमुक्तत्वात्। अभयं आ्रन्तिरहितमनिद्रमजरामरम् इति विष्णुपुराणे। श्रतिस्तु अभयं तितीर्षतां पारमिति, बृहदारण्यकादिष्वपि-अभयवैजनक- प्राप्तोसि इत्याद्या। अध्वनः पारम्-अध्वनस्संसारगतेः पारं प्रान्तभूमिः, संसारविनिर्मुक्तमित्यर्यः । श्रीविष्णुपुराणे-पारं परं विष्णुरपारपारः इति। अस्यायमर्थ :- परं निरतिशयं व्यापकं विप्णवाख्यं पदं पारं संसाराध्वनः प्रान्तभूमिः सन्ततसंसाराध्वसंचरणशीलस्य ब्रह्मप्राप्त्यैव तदध्व- संचारनिवृत्तेः, परिपूर्ण ब्रह्मैव संसारगतेः पर्यवसानभूमिरित्यर्थः । स्मृतिरपि-यमध्वनःपार- मुशन्ति योगिनः इति । सोध्वनः पारमाम्ोतीति श्रुतिः।

अव्यक्तात् पर :- अव्यक्तं सर्वजगतोऽि बीजभूत अध्याकृ तनामरूपसतत्त्व सर्वकार्य कारणशकिसमाहाररूपं अव्याकृताकाशादिनामवाच्यं परमात्मनि ओतप्रोतभावेन समाश्रितं वटकणिकायामित्र वटवृक्षशक्तिः, तस्मादव्यक्तात् परः सृक्ष्मतरः सर्वकारणत्वात्। प्रत्यगात्म त्वाच्च महांश्व। स एव पुरुप: पूरणात्।

14 वे दान्तनामर तसहसत्रम्

ब्रह्माण्डपुराणे-भिक्षाटने द्वितीयाच्याये शचीं प्रति इन्द्रः- देवत्वादशुभं किंचित् देवि लोके न विद्यते। दृष्टूवाऽपि सर्वदेबेशं गच्छामो न वयं परम्। पश्य चन्द्राभवदनं त्रिनेत्रं भूतिभूषणम्। चतुर्बाहुमुदाराङं जटामकुटधारिणम्। सर्वपापहर सूक्ष्म प्रकृतेः परमं स्थितम् । कारणं पुरुषस्यापि पश्य शीतांशुभूषणम्। इति।

एतस्मिन्नेव पुराणे तृतीयाच्याये शिव प्रति धर्मराज :- अद्य धन्योऽस्म्यहं देव अद्य मे सफलं तपः। धर्मराजो भवाम्यद्य तव पादाब्जदर्शनात्। त्वं कर्ता सर्वलोकानां हर्ता पाता त्वमेव हि। त्वं गतिः सर्वभूतानां अस्माकं तु विशेषतः । सन्धाता सर्वलोकानां प्रकृतेः परमास्थितः । अस्माकं मम वेशानामिच्छया रूपवान् भवान्। न जाने त्वां महादेव सर्वकारणकारणम्। अनिर्देश्यमचिन्त्यं च सर्वभूतालयं परम्। विरिञ्चो न प्रजानाति त्वामजः सर्वसाक्षिणम्। किमहं देवदेवेश सर्वज्ञ त्रिपुरान्तक। इति।

ईश्वरगीतायां द्वितीयाध्याये मुनीन् प्रति शिववचनम्-

यद्यात्मा मलिनस्सूक्ष्मो विकारी स्ात् स्वभावतः । न हि तस्य भवेन्मुक्ति: जन्मान्तरशतैरपि। पश्यन्ति मुनयो मुक्ताः स्वात्मानं परमार्थतः। विकारहीनं निर्दुःखमानन्दात्मानमव्ययम्।

वैदान्तनामरत्नस हस्म् 15

अहं कर्ता सुखी दुःखी कृशः स्थूलीति या मतिः। सा चाहंकारकर्तृत्वादात्मन्यारोप्यते जनैः। वदन्ति वेदविद्वांस: साक्षिणं प्रकृतेः परम्। भोक्तारमक्षरं शुद्धूं सर्वत्र समवस्थितम्। तस्मादज्ञानमूलो हि संसारः सर्वदेहिनाम्। अज्ञानादन्यथाज्ञानं न तु प्रकृतिसम्मतम् । इति।

ननु अव्यक्तशब्देन सतन्त्रस्य प्रधानस्य ग्रहणं युक्त न तु शक्तिरूपस्य। तथाहि-य एव यन्नामान: यत्क्रमकाश्च महदव्यक्तपुरुषाः स्मृतिप्रसिद्धाः त एबेह प्रत्यभिज्ञायन्ते, तस्माद- व्यक्तशब्देन प्रधानमेव गृह्यते इति चेन्न-ब्रह्मप्रकरणे रतन्त्रप्रधानग्रहणस्यायुक्तत्वात् निराकृतत्वाच्च सूत्रकारैः आनुमानिकमप्येकेषामिति चेन्न शरीररूपकविन्यस्तगृहीतेर्दर्शयति च इत्यादिना।

तस्मादव्यक्तशब्देन ब्रह्मपरतन्त्रमायाशक्तिरेवोच्यते। अव्यक्तात् परः इति परशब्देन तदधिष्ठानभूतं प्रत्यगभिन्नं ब्रह्मतत्वमेवोच्यते। श्रुतिस्तु अव्यक्तात् पुरुषः परः इति॥

अशब्दम्। अस्पर्शम्। अरूपम्। अव्ययम् । अरसम्। अगन्धवत्। अनादि। अत्र अकारादीनि नामानि सप्त श्रयन्ते। यद्यप्यनन्तशब्दोऽप्यत्रान्ते दृश्यते, तस्याप्यकारादित्वात् ग्रहणेन भवतव्यम् ; तथापि केनोपनिषदि अनन्तशब्दस्य गृहीतत्वान्नपुनरत्र गृह्यते। अत्र अशब्दमिति शब्दरहितम्, अस्पर्शमिति स्पर्शरहितम्, अरूपमिति नोलपीतादिरूप निर्मुक्तम् अरसमिति रसरहितम्, अगन्धवदिति गन्धरहितमुक्तम्। अनेन शब्दस्पर्शरूपरसगन्धानां निषेधेन ब्रह्मण: परमसूक्ष्मत्वं प्रदर्शितं भवति। यत्रैते गुणा वर्तन्ते सा स्थूला तावदियं पृथिवी शब्दस्पर्शरूपरसगन्धोपचिता दृश्यते, सर्वेन्द्रियविषयभूता च। तथा शरीरम्। तत्रैकैकगुणाप- कर्षे सूक्ष्मत्वमहत्त्वशुद्धत्वनित्यत्वादितारतम्यं दृष्टमबादिषु यावदाकाशमिति एते गन्धादयस्सर्व एव स्थूलत्वादिकारणभूता: शब्दान्ता: यत्र न सन्ति किमु तस्य सूक्ष्मत्वाद्यतिशयवत्वं वक्तव्यमित्ये- तद्द्शयति श्रुतिः। अशन्दस्पर्शमरूपमरसमगन्ववच्च यदेतत् ब्रह्म तदेव अव्ययम्। शब्दादि- मत्त्वाभावात्। यछब्दादिमत्तत् व्येति यथा पृथिव्यादि। अत एव अनादि उत्पत्ति रहितम्, यदु- त्पत्तिमत् तद्विनाशि, यथा घटादि, इदं त्वविनाशि, तस्मादुत्पत्तिरहितम्। उत्पन्नस्य भावस्य विनाशनियमात्। तस्मात् ब्रह्म परमसूक्ष्ममिन्द्रियागोचरमुत्पत्तिविनाशरहितं इत्यभिप्रायः।

16

प्रधानस्याप्येतादृशलक्षणं वेदान्तेषु ज्ञेयत्वञ्चास्तीत्याशङ्कय, ज्ेयत्वावचनाच्च वद्तीति चेन्न प्राज्ञो हि प्रकरणादिति सूत्राभ्यां सूत्रकारैः परिहृतम्। तस्माद्देहेन्द्रियादिविनिर्मुक्तं शब्दादिरहितं परमसूक्ष्ममुत्पत्तिविनाशरहितं परिपूर्ण कूटस्थनित्यं ब्रह्माहमस्मीति संसारबन्ध- मोक्षार्थी योगी सर्वदा अनेन मन्त्रेण अनुसन्धानं कुर्यात्।।

मन्त्रस्तु "अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययं तथाSरसंनित्यमगन्धवच्च यत्। अनाद्यनन्तं महतः परं ध्रुवं निचाय्य तं मृत्युमुखात् प्रमुच्यते" इति।

अन्तरात्मा-खदेहेन्द्रियमनआद्यघिष्ठाता प्रत्यग्रपः परमात्मेत्यर्थः । तथा चामृतत्व- काम: निगृहीतसकलकरणग्रामः शमदमादिंसाधनसंपन्नः सर्वान्तरं स्वप्रकाश प्रत्यगात्मानं परिपूर्णब्रह्मात्मना सर्वदा अपरोक्षत्व्ेन जानीयात्। तदुक्त श्रीसूतसंहितायाम्- 'अस्ति सर्वान्तरस्साक्षी प्रत्यगात्मा स्वयं प्रभुः । तदेव ब्रह्म संपूर्णमपरोक्षतमं सुराः। प्राणापानादिभेदस्य यस्सत्तास्फुरणप्रदः। यस्य सन्निधिमात्रेण चेष्टते सकलं सुराः। यश्च सर्वस्य चेष्टायां असक्तो निष्क्रियः स्वयम्। स हि सर्वान्तरस्साक्षादात्मा नान्यः सुरर्षभाः ॥ इति श्रुतिस्तु-परांचि खानि व्यतृणत् स्वयंभूस्तस्मात् पराङ् पश्यति नान्तरात्मन्। कश्चिद्वीरः प्रत्यगात्मानमैक्षदावृत्तचक्षुरमृतत्वमिच्छन्। इति।

वंशपर्वान्तर्वर्त्याकाशवद्। न हि स्भावतः सर्वव्यापिनोSतिमात्रस्य परमात्मनोड्ङ्गुष्ठमात्रत्वमुप- पद्यते। न चान्यः परमात्मन इह ग्रहणमर्हति। उत्तरत्र ईशानं भूतभव्यस्येति ईशानश्रुतिविरोधात्। तदुक्त सूत्रकारेण "शब्दादेव प्रमितः" "हृद्यपेक्षया तु मनुष्याधिकारत्वा"दिति च। श्रुतिस्तु-अड्ङ्गष्ठमात्र: पुरुषो मध्य आत्मनि तिष्ठति। ईशानो भूत भव्यस्य" इति।

वेदान्तनामरतसहस्त्म् 17

अवक्रचेताः ॥ नवक्रमवक्रमकुटिलं नित्यमादित्यप्रकाशवत् सर्वदावस्थितमेकरूपं चेतो विज्ञानं अस्येत्यवक्रचेताः, तस्यावक्रचेतसो ब्रह्मणः यत् पारमार्थिक रूप तद्ूपं सर्वैषणाविनिर्मुक्त: सन् सम्यग्विज्ञानपूर्वकमनुष्ठाय ध्यात्वा न शोचति। तद्विज्ञानादभयप्राप्तिः शोकावसराभावा- दित्यर्थः ।

श्रतिस्तु- पुरमेकादशद्वारमजस्यावक्रचेतसः । अनुष्ठाय न शोचति। इति।

अमृतम्-अविनाशिखभावं सच्चिदानन्दरूपं ब्रह्म, तद्व्यतिरिक्तं सर्वमनृतं जडदुःखात्मकं तस्मिन्नव समाश्रितम्। तस्मात् सर्वप्रपञ्चविनिमुक्त ब्रह्मैवाहमित्यनु- सन्दध्यात्।

श्रुतिस्तु- तदेव शुक्रं तद् ब्रह्म तदेवामृतमुच्यते। तस्मिन् लोकाःश्रितास्सर्वे इति। अनिर्देश्यम्। इदन्तदितिनिदेंष्टुमशक्यं परस्मै, समस्तोपाधिविनिर्मुक्ततवात्। उप- लक्षणमेतत्, मनसापि चिन्तयितुमशक्यम्। अथापि ये निवृत्तैषणाः ते प्रत्यक्षमेवैतन्मन्यन्ते।

तदुक्त श्रीविष्णुपुराणे- याऽतीतगोचरा वाचाम्मनसाञ्चाविशेषणा। ज्ञानाज्ञानापरिच्छेद्यां तां वन्दे चेश्वरीं पराम्। इति।

श्रीसूतसंहितायामपि इदं रूपमहंरूपं यस्य भाति तमीश्वरम्। वन्देऽलक्षणमद्वन्द्वमनिर्ददेश्यं स्वयंप्रभम्। स्तुतिमितिनिवहस्य नैव गोचरं भवभयजलधेस्सदैव तारकम्। अहमहमिति सर्वदोदितप्रभं निखिलजगद्रहित नमामि शश्त्। इति।

श्रुतिस्तु- ·तद्ेतदिति मन्यन्तेऽनिर्देश्यं परमं सुखम्। इलि।

18 वेदान्तनामरतसहस्त्रम्

अलिङ्ग :- लिङ्गयते गम्यते येन तल्लिङ्गं बुद्धयादि तद्रहितः। सवस्य स्वप्रकाशरूपत्वेन सर्वस्य जडवर्गस्य गमकत्वात् न स्वयं बुद्धयादिजडवगेंण गम्यः । ..

ननु प्राणादीनां परमात्मनो लिङ्गत्वेन प्रसिद्धत्वात् कथमलिङ्गं इत्युच्यते इति चेत्- सत्यम्। व्यवहारदृष्टया तेषां लिङ्ग्त्वं न तत्वदृष्टया।

तथा चोक्तम्- शिवस्य लिङ्गं कथयन्ति केचित् बहुप्रकार व्यवहारदृष्टया। न तत्वदृष्टया षरमेश्वरस्य स्ययंप्रभस्यास्य न चास्ति लिङ्गम्। वेदान्तवाक्योत्थपरात्मविद्यां शिवस्य लिङ्गम् कथयन्ति केचित्। विचारजन्यामपि सत्यविद्यां ब्रुवन्ति चान्ये परमस्य लिङ्गम्। स्मृतिजन्यामितिहासजामिमां परविद्यामपि लिङ्गमीशितु: अतिशुद्धामपि तां पुराणजां प्रवषन्ति श्रुतिवित्तमोत्तमःः ॥ शिवस्य लिङ्गं कथयन्ति मायां शिवस्य दृश्यां शिववस्तुनिष्ठाम्।। वदन्ति केचिज्जनचित्तमन्ये त्वहंकृतिश्चापि मनश्र बुद्धिम्। प्राणं च लिङ्गं प्रवदन्ति केचित् शरीरमन्ये प्रवदन्ति लिङ्गम्। यदस्ति यन्नास्ति महेश्वरस्य समस्तमेतत् प्रवदन्ति लिङ्गम्। विशुदधविद्याः परयोगिनोऽस्य स्वयंप्रभस्ैव न लिङ्गमृचुः। इति। तस्मात् परमार्थदृष्टया स्वयंप्रकाशस्य ब्रह्मणो गमकान्तरनिरपेक्षत्वात् स्वयमेव सर्व- गमकत्वाच्च अलिङ्गत्वमुपपन्नम्।

लिङ्गपुराणेऽपि तृतीयाध्याये-

अलिङ्गो लिङ्गमूलन्तु चाव्यक्त लिङ्गमुच्यते। अलिङ्गश्शिव इत्युक्तो लिङ्गं शैवमतः परम्॥ प्रधानं प्रकृतिश्रेति यथाहुर्लिंङ्गमुत्तमम् ।

वेदान्तनामरतसहस्त्रम् 19

गन्धवर्णरसैहींनं शब्दस्पर्शादिवर्जितम्।। अगुणं ध्रुवमक्षय्यमलिङ्गं शिवलक्षणम्। गन्धवर्णरसैर्युक्तं शब्दस्पर्शादिलक्षणम्। जगद्योनि महाभूतं स्थूलसूक्ष्मं द्विजोत्तमा: | विग्रहं जगतां लिङ्गं अलिङ्गादभवंत् स्वयम्। इति। श्रुतिस्तु-व्यापकोऽलिङ्ग एवच। इति । अथ प्रश्नोपनिषदि- अछायम्-तमोवर्जितम्। अलोहित'-लोहितादिसत्व गुणवर्जितम् अक्षरः-नाशरहितः । ईश्वरगीतायां चतुर्थाध्याये-

ओङ्कारस्ते वाचको मुक्तिबीजं त्वमक्षरं प्रकृतौ गूढरूपः । तं त्वा सत्यं प्रवदन्तीह सन्तः स्वयंत्रभं भवतो विश्वरूपम्। स्तुवन्ति त्वां सर्वतः सर्वदेवा नमन्ति त्वां क्षीणितसर्वदोषाः। शान्तात्मानस्सत्यसन्धा वरिष्ठं विशन्ति त्वा यतयो ब्रह्मनिष्ठाः। इति।

ब्रह्मगीतायाम्।

विस्फुलिङ्गा यथा वह्नेस्सुदीप्तात् अ्रभवन्ति च। अपियन्ति तथा भावा अक्षरे शिवसंज्ञिते। इति।

एवमविद्यातत्कार्यरहितं शुद्ध सर्वात्मकं यस्तु जानाति स सवज्ञस्सर्वात्मकश्च भवति।

श्रुतिस्तु-स यो ह वैतदछायमशरीरमलोहित शुभ्रमक्षर वेदयते यस्तु सोम्य स सर्वज्ञस्सर्वो भवतीति।

एवं बृहदारण्यकेऽपि-एतद्वै तदक्षर गार्गीत्यत्राक्षरश्रुतिर्द्रष्टव्या।

20 वे दान्तनामरलसह स्त्र म्

तत्राक्षरशब्दस्य ओंकारवाचकत्वमाशङ्कथ भगवता सूत्रकारेण परमात्मपरत्वं अक्षरमम्बरान्तवृतेः इत्यघिकरणे निर्णीतम्।

अजरम्-जरारहितम्। तदुक्तं विष्णुपुराणे-

अभयं भ्रान्तिरहितं अनिद्रमजरामरम्। अरजोशब्दममृतमप्ठुत यदसंवृतम् ।। इति।

श्रुतिस्तु-यत् तच्छान्तमजरममृतमभयं परञ्चेति। इति।

अकल :- न विद्यन्ते प्राणादिकला "यस्मिन्नित्यकलः । स एषोऽकलोऽमृतः इति श्रुतिः । अथ मुण्डकोपनिषदि-

अदृश्यम्-ज्ञानेन्द्रियागम्यमित्यर्थः ।

अग्राह्यम्-कर्मेन्द्रियाविषयमिति यावत्।

अगोत्रम्-गोत्रमन्वयोमूलमित्यनर्थान्तरम्, तद्रहितं अनन्वयमित्यर्थः । न हि तस्य मूलमस्ति, येनान्वित स्यात्।

अवर्णम्-वर्ण्यन्ते इति वर्णाः द्रव्यधर्माः स्मूलत्वादयश्शुक्लत्वादयो वा, तद्रहितं ब्राह्मणादिवर्णरहितं वा।

अपाणिपादम्-पाणिपादोपलक्षितकर्मेन्द्रियशून्यम्।

ईश्वरगीतायां द्वितीयाच्याये-

अपाणिपादो जवनो गृहीता हृदि सस्थितः। अचक्षुरपि पश्यामि तथाऽकर्णः शृणोम्यहम्। वेदाहं सर्वमेवेद न मां जानाति कशन। प्राहुर्महान्त पुरुषं मामेकं तत्वदर्शिनः। इति।

वेदान्तनामस्तसहस्त्रम् 21

अनेन नामषटूकेन सर्वेन्द्रियाविषयः सर्वेन्द्रियरहितः परमात्मा नित्यः परिपूर्णः प्रत्यगात्मत्वेनानुसन्धेय इत्युक्तं भवति। अत्र भगवता सूत्रकारेण अदृश्यत्वादिगुणकत्वं प्रधानस्यैव संभवतीति पूर्वपक्षं प्रापय्य परमात्मन एवेति सिद्धान्तितम्। श्रुतिस्तु- अदृश्यमग्राह्यं अगोत्रं अवर्ण अचक्षुःश्रोत्रं तदपाणिपादमिति-

अकृत :- नित्यः, अभयः, अमृत: अचलः, कूटस्थः, ध्रुवो, मोक्षरूपः। स नित्यप्राप्तोऽपि अज्ञानेनावृतस्सन्नाभिव्यज्यते, ज्ञानादज्ञाननिवृत्तौ स्वयमेवाविभवति, तस्मान्न कर्मणां मोक्षहेतुत्वम्, किन्तु संशयविपर्यासरहितनिष्प्रपश्चब्रह्मात्मत्वसाक्षात्काररूपसम्यग्- ज्ञानेनैवाविर्भावः। न च वाच्य 'यस्यैते चत्वारिंशत् सस्काराः स ब्रह्मणस्सायुज्यं सालोक्यश्च गच्छति' 'कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः' इत्यादिवाक्य- पर्यालोचनया कर्मणामपि मोक्षहेतुत्वं सम्भवतीति। मोक्षस्य कर्मसाध्यत्वे खर्गादिवदनित्य- त्वापातात्। न विज्ञानसमुच्चितस्य। तस्य कार्यब्रह्मप्राप्तिसाधनत्वात्।

तदुक्तं सूतसंहितायां-

तत्र सायुज्यरूपाया मुक्तेस्साक्षात्तु साधनम्। सम्यग्ज्ञानं न कर्मोक्त न तयोश्र समुच्चयः । इति।

तत्रैवान्यत्राप्युक्तम्-

आत्मनः परमा मुक्तिर्ज्ञानादेव न कर्मणा। ज्ञानं वेदान्तवाक्यानाम्महातात्पर्यनिर्णयात। उत्पन्नायां मनोवृत्तौ महत्यामम्बुजेक्षण। अभिव्यक्तं भवेदेतत् ब्रह्मैवात्मविचारतः । अनेनैवात्मनोऽज्ञानमात्मन्येव विलीयते। विलीने स्वात्मनोऽज्ञाने द्वैतं वस्तु विनश्यति। द्वैतवस्तुविनाशे तु शोभनाशोभना मतिः।

22 वेदान्तनामरल्सहस्त्रम्

लीयते मतिनाशेन रागद्वेषौ विनश्यतः । धर्माधर्मक्षयाद्देहो ज्ञात्वा देवमिति श्रुतिः। घटज्ञानात् घटाज्ञानं यथा लोके विनश्यति। तथाSऽत्मज्ञानमात्रेण नश्यत्यज्ञानमात्मनः। रज्ज्वज्ञानविनाशेन रज्जुसर्पो विनश्यति। तथात्माज्ञाननाशेन संसारश्र विनश्यति। तस्मादज्ञानमूलस्य संसारस्य क्षयो हरे। आत्मनस्तत्वविज्ञानात्तत्व ब्रह्ैव केवलम्।

अन्यत्रापि-

बहुधा श्रूयते मुक्तिवेदान्तेषु विचक्षण। एका सालोक्यरूपोक्ता द्वितीया कमलेक्षण। सामीप्यरूपा सारूप्या तृतीया पुरुषोत्तम । अन्या सायुज्यरूपोक्ता सुखदुःखविवर्जिता। षड्रभावविक्रियाहीना शुभाशुभविवर्जिता। सर्वद्वन्द्वविनिर्मुक्ता सत्यविज्ञानरूपिणी। केवलं त्रह्मरूपोक्ता सर्वदा सुखलक्षणा। न हेया नाप्युपादेया सर्वसंबन्धवर्जिता। न दष्टा न श्रुता विष्णो न चास्वाद्या न तर्किता। सर्वावरणनिर्भुक्ता न विज्ञेया निराश्रया। वाच्यवाचकनिमुक्ता लक्ष्यलक्षणवर्जिता। सर्वेषां प्राणिनां साक्षादात्मभूता स्वयंप्रभा । प्रतिबन्धविनिर्मुक्ता सर्वदा परमार्थतः। अविचारदशायान्तु प्रतिबद्धा स्वमायया।

23

एषैव परमा मुक्तिः प्रोक्ता वेदान्तवेदिभिः। अन्याश्च मुक्तयस्सर्वा अपराः परिकीर्तिताः। जन्मनाशाभिभूताश्च तारतम्येन संस्थिताः। स्पर्धयोपहता नित्यं परतन्त्राश्र सर्वदा। सुखोत्तरा अपि श्रेष्ठा दुःखमिश्राश्च सर्वदा। एताश्र मुक्तयोऽन्येपां केपांचिद्धिकारिणाम्। इति।

अन्यत्रापि-

ज्ञानमेव महाविष्णो मोक्षसाधनमुच्यते। ज्ञानं वेदशिरोद्भूतमिति मे निश्चिता मतिः। अनेकजन्मसिद्धानां श्रौतस्मार्तानुवर्तिनाम्। जायते तच्च विज्ञानं प्रसादादेव मे हरे। इति च।

अत्र मुक्ति: पंचविधा-सामीप्य, सालोक्य, सारूप्य, सगुणसायुज्य, निर्गुणसायुज्य- मेदेन। अत्र केषांचिदूर्ध्वरेतःस्वाश्रमेषु यथोक्तधर्मानुष्ठानवतां सूर्योपलक्षितेन अर्चिरादिमार्गेण ब्रह्मलोकं गत्वा ब्रह्मसमीपेडवस्थानं सामीप्यरूपा मुक्तिः। तथा च श्रुति :--- तप:श्रद्धे येहथपवसन्त्यरण्ये शान्ता विद्वांसो भैक्षचर्या चरन्तः। सूर्यद्वारेण ते विरजाः प्रयान्ति यत्रामृतस्स पुरुपो ह्वव्ययात्मा॥ इति।

केषांचित् प्रतिमादिषु विष्ण्वादिदेवतानामि नामादिप्रतीकेषु देवतोपासकानां सालोक्य- रूपा मुक्तिः। अन्तरेणैव प्रतीकं खात्मनः पृथकूत्बेन विविधैश्वर्यविशेविशिष्टतया देवतोपास- कानां केषांचित सार्षटिता समानर्धिता सारूप्यम्। सगुणदेवतारूपमहंग्रहेणोपासीनानामुपास्य- देवतातादात्म्यं सायुज्यम् । अत्र सालोक्यसारूप्यसगुणसायुज्यरूपासु तिसृषु मुक्तिष 'एतासामेव देवतानां सायुज्यं सार्ष्टितां समानलोकतामान्नोतीति तैत्तिरीयश्रुतिः। : या तु ज्ञानफलभूताः नित्यनिरतिशयानन्दाभिव्यक्तिलक्षणा सा निर्गुणसायुज्यरूपा पंचमी मुक्ति: तल्ाषि 'य एवं विद्वानुदगयने प्रमीयते देवानामेव महिमानं गत्वाSदित्यस्य सायुज्यं गच्छत्यथ

24

यो दक्षिणे प्रमोयते पितृणामेव महिमान गत्वा चन्द्रमसस्सायुज्यं गच्छत्येतौ वै सूर्या- चन्द्रमसोर्महिमानौ ब्राह्मणो विद्वानभिजयति तस्मात् ब्रह्मणो महिमानमान्नोती'ि तैत्तरीयके केवलकर्मिणां चन्द्रलोकप्राप्तिरुक्ता। 'य एवं विद्वानिति विद्वच्छब्दाभिहितप्रतीकाद्यु- पासनात्रयवतो' देवानामेब महिमान'मिति सालोक्यसारूप्यसायुज्यलक्षणास्तिस्रो मुक्तय उक्ताः। 'ब्राह्मणो विद्वानि'ति ब्रह्मनिष्ठस्तत्वज्ञानवानुच्यते। एतौ कर्मोपासनाप्राप्यत्वेनोक्तौ सूर्याचन्द्रम- सोर्महिमानावेतादृशौ वै खलु सातिशयत्वानित्यत्वादिदोषोपेतत्वात् 'द्वितीयाद्वै भयं भवति' 'स एको मानुष आनन्दः' 'तद्यथेह कर्मचितो लोकः क्षीयते एवमेवामुत्र पुण्यचितो लोक: क्षीयते' 'पुवा हेते अदढा यज्ञरूपाः' 'अतोऽन्यदार्तम्' 'वाचारम्भणं 'विकारो नामधेयम्' 'ते तं शुक्त्वा स्वर्गलोकं विशालम्' 'कामात्मान: स्वर्गपराः' 'क्षरन्ति स्वर्ग सर्वा वैदिक्यो जुहोतियजतिक्रियाः' 'आब्रह्मभवनाल्लोकात पुनरावर्तते जनः' 'यस्मिन्न्यस्तमतिर्न याति नरक स्वर्गोपि यच्चिन्तने विन्नो यत्र निवेशितात्मम- नसो ब्राह्मोडपि लोकोडल्पकः' 'यावद्विकारं तु विभागो लोकवत्' इति श्रुतिन्यायप्रसिद्धौ महिमानौ बुध्वा ब्राह्मणो विद्वान् प्रकृतिप्राककृतमलैरनास्कन्दितं परं ब्रह्म आत्मतया तद्भाव गतो ब्राह्मण: अभिजयति अमितः पराकरोति। यद्वा-एतौ महिमानौ सूर्याचन्द्रमसोर्ज्ञानानन्दैश्वर्याद्या- विर्भावलक्षणौ विद्वान् ब्राह्मणोडभिजयति आत्मत्वेन प्रामोति स्वात्मनो ज्ञानानन्दादिलेशत्वात् तयोरानन्दादिमहिम्रोः, खात्मन्येव पश्यति। 'एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुप- जीवन्ती'ति श्रुतेः। 'सोऽश्नुते सर्वान् कामान् सह' 'तमेव भान्तमनुभाति सर्व तस्य भासा सर्वमिद विभाति' 'वामनीः' 'यद्यद्विभूतिमत् सत्व श्रीमदूर्जितमेव वा। तत्तदेवावगच्छ त्वं मम तेजोंऽशसम्भवम्' "यावानर्थ उदपाने सर्वतःसंपतो- दके। तावान् सर्वेषु वेदेषु त्राह्मणस्य विजानतः ।" इति श्रुतिस्मृतिभ्यः। तस्मात् ब्रह्मगो महिमानमाप्नोति" येन सम्यग्ज्ञानेनावच्छेदकविश्वादिसर्वोपाधीन् आत्ममात्रतया प्रिलाप्य तदुपहितज्ञानानन्दादीन् स्वात्ममात्रतया पश्यति विद्वान् तस्मात् ब्रह्मात्मकत्व ज्ञांनात् ब्रह्मणो निरस्तसमस्तोपक्रवानन्तसत्यपरमानन्दबोधैकतानस्य परमात्मनः सरू- पभूतं महिमानं महसवं अंपास्तसमस्तातिशयपरमानन्दैकतानलक्षणं स्वात्मत्वेनामोति।

वेदान्तनामरलसह स्त्रम् 25

एकत्वज्ञानेन व्यवधायकाविद्यानिवृत्तिरेव आमोतीत्युपचर्यते। 'ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येती' त्यादिश्रुतिभ्यः। प्रकृतश्रुतिस्तु-नास्त्यकृतः कृतेन, तद्विज्ञानार्थ स गुरुमेवाभिगच्छेत् इति।।

अमूर्त :- सर्वमूर्तिवर्जितः। दिव्यो ह्यमूर्तः इति श्रुतिः ॥

अप्राण :- अविद्यमानः क्रियाशक्तिभेदवान् चलनात्मको वायुर्यस्मिन्नसावप्राणः ।

अमना :- ज्ञानशक्तिभदवत् सङ्कल्पाद्यात्मकं मनोडविद्यमानं यस्मिन् सोयम- मनाः । अप्राणोह्यमनाः इति प्राणादिवायुभेदाः कर्मेन्द्रियाणि तद्विषयाश्च तथा बुद्धिमनसी बुद्धीन्द्रियाणि तद्विषयाश्च प्रतिषिद्धा वेदितव्याः । अत्र बाह्येन्द्रियाणामुपादानं विना मनस उपादानं श्रुव्यां मनसः प्राधान्यात; तन्निरोधे कृते सर्वदुःखविनिर्मुक्ततया आत्मस्वरूपाभि- व्यक्तिर्भवतीति। तदुक्तं श्रीमत्पतञ्जलिना-

योगश्चित्तवृत्तिनिरोध:, तदा द्रष्टः स्वरूपेऽवस्थानमिति।

उक्तश्व वासिष्ठे

संकल्पसंक्षयवशाद्गलिते तु चित्ते संसारमोहमिहिका गलिता भवन्ति।

स्वच्छं विभाति शरदीव खमागतार्यां चिन्मात्रमेकमजमाद्यमनन्तमन्तः इति।

अप्राणो ह्यमनाश्शुभ्र: इति श्रुतिः।

अक्षरात् परतः पर :-

अक्षरात् नामरूपबीजोपाविलक्षितस्रूपात् सर्वकार्यकरणबीजतवेन उपलक्ष्यमाणत्वात् परं तत्त्वमुपाधिलक्षणमव्याकृताख्यमक्षरं सर्वविकारेभ्यः; तस्मात् अक्षरात् परः निरुपाधिकः पुरुष इत्यर्थ: । 'दिव्यो ह्यमूर्त' इत्यस्मिन् मन्त्रे शारीरप्रधानाभ्यां भिन्नः परमेश्वर एव प्रतिपादित इति भगवता बादरायणेन विशेषणभेदव्यपदेशाभ्याञ्च नेतरौ इति सूत्रे प्रति- पादितम्। अत्रेयं श्रुति :-

26

अप्राणो ह्यमनाश्शुओ्रो ह्यक्षरात् परतः परः इति।

अर्चिमत्-दीप्षिमत् तद्दीत्या ह्यादित्यादिर्दीप्यते इति।

अणुभ्योऽणु-सूक्ष्मात् सूक्ष्मतरभ्।

यदर्चिमद्यद्णुभ्योऽणुचेति श्रुतिः ।

अनश्नन्-भोजनमकुवन्, भोक्तृभोज्ययोः प्रेरयितृत्वात् स्वयं नाश्नाति, किन्तु साक्षि- त्वेन पश्यतीत्यर्थः। अनश्नन्नन्यो अभिचाकशीतीति श्रुतिः ।

अचिन्त्यरूपम् -- न चिन्तयितुं शक्यते अस्य रूपमिति अचिन्त्यरूपं, सर्वप्रत्ययाविषयस्व- भावमिति यावत्। ननु आत्मा चेतनरूपः सर्वगतः सर्वप्रपश्चविलक्षणोऽस्तीत्येवं चिन्तयितुं शक्यत्वात् कथमचिन्त्यरूपत्वमात्मन इति चेन्न, आत्मनश्वेतनत्वं नाम चेत्यप्रकाशकत्वं, तच्च चेत्यं विनाऽनुपपन्नं आत्मव्यतिरेकेण परमार्थतश्चेत्यस्यासंभवात्, अतः आत्मनश्चेतनत्वं न संभवति। तथा सर्वगतत्वमपि न सम्भवति, गमनक्रियाया अभावात्। एवं प्रपश्चविलक्षणत्वमपि न संभवति स्वव्यतिरिक्तप्रपञ्चस्याभावात्, इत्थं अस्तित्वमपि न सम्भवति, आश्रयाभावात्। तस्मादुपपन्नमचि- नत्यरूपत्वमात्मनः। नन्वेवं चेत् वरधाताय कन्याविवाहन्यायवत् आत्मनोSचिन्त्यस्वरूपत्वप्र- दर्शनेन शून्यत्वमेवोपपादितमिति चेत्-मैवम्-अस्याः शङ्कायाः प्रश्नोत्तराभ्यां वासिष्ठरामा- यणे परिह्वतत्वात्। तथा हि-ककटिप्रश्नः-

एकस्यानेकसंख्यस्य कस्याणोरम्बुधेरिव। अन्तर्बझ्माण्डलक्षाणि लीयन्ते बुद्बुदा इव। किमाकाशमनाकाशं न किंचित् किंचिदेव किम्। गच्छन्न गच्छति च क: कस्तिष्ठनैव तिष्ठति। कश्चेतनोऽपि पाषाणः कश्च व्योमनि चित्रकृत्। अणौ जगन्ति तिष्ठन्ति कस्मिन् बीज इव दुमः। कस्मान् किंचिच्च पृथक भ्रम्यादीव महाम्भसः ।

इति श्लोकचतुष्टयेन दश ग्रश्नाः कृताः। तत्रोत्तरं श्लोकषट्रकेन मन्त्रिणा दत्तम्।

वेदान्तनामरतसहस्त्रम् 27

एकस्यानेकसंख्यस्येति प्रश्नस्य श्लोकद्वयेनोत्तरम्-

चिन्मात्रमेवमात्माणुराकाशादपि सूक्ष्मतः । चिदणोः परमस्यान्तः कोडिब्रह्माण्डबुद्बुदाः। संभूयस्थितिमभ्येत्य लीयन्ते शक्तिपर्ययात्। इति।

अत्र अनाख्यत्वादित्यनेन अभिवदनव्यवहारस्य न विषय इत्युक्तम्। अगम्यत्वात् मनष्षष्ठेन्द्रियस्थितेः इत्यनेन अभिज्ञाव्यवहारस्याप्यविषय इत्युक्तम्। एवं चिन्मात्ररूप आत्मा अणुः, यतः आकाशादपि सूक्ष्म:, एवम्भूतचिदूपाणोः अन्तः कोटिब्रह्माण्डबुद्बुदाः अनुग्राह- कचिच्छक्त्या संभूय संगम्य स्थितिमभ्येत्य शक्तिपर्ययात् शक्तिक्षयात् हेतोः लीयन्ते। अनेन अणौ जगन्ति तिष्ठन्ति कस्मिन्नित्यष्टमप्रश्नस्यापि उत्तरं दत्तमिति वेदितव्यम्।

किमाकाशमनाकाशमिति द्वितीयप्रश्नस्य अधश्लोकेन उत्तरम्। आकाशं बाह्यशून्य त्वात् अनाकाशश्च चिच्वतः इति। आकाशं-बाह्यवस्तुशून्यत्वात् ब्रह्मैवाकाशशब्दवाच्यम्। चिद्रपत्वाज्जडाकाशविलक्षणञ्च।

न किंचित् किंचिदेव किमिति द्वितीयप्रश्नस्याधश्रोकेनोत्तरम्-न किंचिदयद- निर्देश्यं वस्तुसत्तेति किंचन इति। यत् यस्मात् अनिर्देश्य इदन्तया निर्देष्टुं न शक्यते तस्मात् न किंचित्। वस्तुसत्तेति सर्ववस्तुसत्तारूपत्वात् किंचनापि भवति।

कश्वेतनोऽपि पाषाण इति षष्ठप्रश्नस्य अर्धश्लोकेन उत्तरम्-चेतनोऽसौ प्रका- शत्वाद्वेद्याभावाच्छिलोपमः इति। प्रकाशरूपत्वात् चेतनः स्वव्यतिरिक्तवेद्यस्याभावात् शिलोपमः ।

कश्च व्योमनि चित्रकृदिति सप्तमप्रश्नस्यापि उत्तरमर्धश्लोकेन-आत्मनि व्योमनि सवच्छे जगद्न्मेषचित्रकृत् इति। चिदाकाशरूपे सात्मनि जगदुन्मेषचित्र करोतीत्यर्थः। कस्मानकिंचिच्च पृथक् अ्र्यादीव महाम्भस इति नवमप्श्नस्पार्धल्लोकेन उत्तरम्-

28

तत्तन्मात्मिदं विश्वमिति न स्यात्ततः पृथकू इति। ब्रह्मणससफुरणमेवेति विश्वंततः पृथक् न भवतीत्यर्थः ।

द्वैतमप्यपृथक् कस्मादिति दशमप्रश्नस्योत्तरमधश्लोकेन-जगन्भेदोऽपि तद्भासमिति भेदोऽपि तन्मयः इति। जगद्भेदोपि तस्य तद्रपस्यात्मनः स्फुरणमेव्रेति तन्मय एव। गच्छन्नगच्छति च क इति चतुर्थप्रश्नस्यार्धश्रोकेनोत्तरम्-सर्वगस्सर्वसंबन्धात् निष्क्रियत्वान्नगच्छति इति। सर्वगस्सर्वानुप्रविष्टस्सवसंबद्धः सर्वाकारश्वायमात्मा, गमे: प्राप्त्यर्थ- त्वात्, निष्क्रियत्वात् न गच्छति च। कस्तिष्ठन्नैव तिष्ठतीति पंचमप्रश्नस्योत्तरं श्लोकार्घेन-नास्त्यसावाश्रयाभावात सद्गप- त्वादथास्ति च इति। आश्रयस्य स्वव्यतिरिक्तस्याभावात् न काप्यसौ तिष्ठति, सर्वत्र परिपूर्ण- त्वेन सत्त्वात् तिष्ठति च ।

तस्मात नात्मनश्शून्यतवशङ्कोपपत्तिः। नाप्यचिन्त्यरूपत्वानुपपत्तिः। श्रतिस्तु-बृहच्य तददिव्यमचिन्त्यरूपम् इति। अथ माण्डूक्योपनिषदि --- अन्तर्यामी-अन्तः प्रविश्य सर्वेषां भूतानां यमयिता। ईश्वरगीतायां चतुर्थाव्याये सनकादीन् प्रति शिषवचन- नाह तपोभिर्विविधैर्न दानेन न चेज्यया। शक्यो हि पुरुषैर्ज्ञातुमृते शक्तिमनुत्तमाम्। अहं हि सर्वभूतानां अन्तस्तिष्ठामि सर्वगः। मां सर्वसाक्षिणं लोके न जानन्ति मुनीश्वराः। यस्यान्तरा सर्वमिदं यो हि सर्वान्तरः परः । सोऽहं धाता विधाता च कालोऽग्निर्विश्वतोमुखः। इति। ईशानसंहितायां ब्रह्मा महेसरं प्रति- प्रेरक: सर्वभूतानामन्तर्वामी हृदिं स्थितः । त्वन्मायापहृतप्रज्ञो न आने स्वां महेश्वर॥ इति

वेदान्तनामरल्सहस्त्रम् 29

काशीखण्डे त्रयोविशान्याये शिव प्रक्रम्य-

सर्वेषां शासकश्रासौ तस्य शास्ता न चापरः । स्वयं सृजति भृतानि स्वयं पाति तथात्ति च.।. सर्वज्ञ एकस्संप्रोक्त: स्वेच्छाधीनविचेष्टितः। तस्य प्रवर्तकः कोपि न हि नैव निवर्तकः इति।

आदित्यपुराणे सप्तमाध्याये ब्रह्मा-

अन्तर्यामी स विश्वेशस्सर्वेषामेव देहिनाम्। भोक्ता हि सर्वयज्ञानां शङ्करः परमार्थतः । इति।

ब्रझ्माण्डपुराणे त्र्यशीतितमाध्याये नृसिह्नं प्रति, वीरभद्र :-

मयि त्वयि ब्रह्मणि च स्थित: सर्वत्र शङ्करः । न त्वं स्रष्टा न संहर्ता न स्वतन्त्रोऽसि कुत्चित्। कुलालचक्रवच्छक्त्या प्रेरितोऽसि पिनाकिना। मन्त्रात्मा स पुमान् शम्भु: जपतां फलदश्च सः। सर्वात्मा सर्वकर्ता च प्रवर्तकनिवर्तक:। स्थिरधर्मा क्षयद्वीरो रुद्रो विश्वाधिक: प्रभुः । शास्ताऽशेषस्य जगतः नत्वं नैव चतुर्मुखः । इति

श्रीसुरेश्ररवार्तिके-

सदेवेत्यादिभिर्वाक्यैः कारणं ब्रह्म: गीयते। सर्वज्ञः सर्वशक्तिश्र सर्वात्मा सर्वगो घुवः जगज्जनिस्थिति्ध्वंसहेतुरेष स. ईश्वरः।

30

यः पृथ्व्याममृतस्सोसावन्तर्यामी जगद्गुरु:। हरिर्ब्रह्मापिनाकीति बहुधैकोऽपि गीयते। इति।

एषोऽन्तर्याम्येषयोनिरिति श्रुंति: ।

वृहदारण्यकेऽपि यः पृथिवीमन्तरो यमयत्येष त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः इत्याद्यघि- दैवतादिसर्वयमयिता कश्चन श्रयते। स किमघिदैवतादयभिमानी देवतात्मा वा उत प्राप्ताणिमाद्यै- ध्वर्यः कश्चित् योगी वा अथवा प्रधानं अहोस्वित् परमात्मा अथवा शारीरः इति विचार्य भगवद्धिरसूत्रकारैः अन्तर्याम्यधिदैवादिषु तद्धर्मव्यपदेशादित्यधिकरणे परमात्मव्यतिरिक्ताना- मन्तर्यामित्वासंभवात् परमेश्वर एव अन्तर्यामीति सिद्धान्तितम्।

अदृश्यम् -- प्रत्यक्षादिप्रमाणेरनवलोक्यम्।

अव्यवहार्यम्-वचनादिव्यवहार गन्धरहितम।

अलक्षणम्-अलिंग अननुमेयमित्यर्थः।

अचिन्त्यम्-अन्तःकरणवृत्यविषयभूतम्।

अव्यपदेश्यम्-विशेषशब्दैर्व्यपदेशायोग्यम्।

अद्वैतम्-मेदविकल्परहितम्।

अनेन नामषट्केन सर्वव्यवहारातीतः सच्चिदानन्दरूप: एक: अद्यः प्रत्यगात्मा बोधितः । एवं प्रत्यगात्मनि यदा प्रतिबुद्धः तदा-संसारविनिमुक्तो भवति। तदुक्तम्-

अनादिमायया सुप्ो यदा जीवः प्रबुध्यते। अजम निद्रम खममद्वैतं बुध्यते तदा। इति।

अस्यार्थ :- योडयं संसारी जीवः स उभयलक्षणेन तत्वाप्रतिबोधरूपेण बीजात्मना अन्यथाग्रहणलक्षणेन चानादिकालप्रवृ्तेन सायालक्षणेम स्वापेन ममाय पिता पुत्रोऽयं इमानि

वेदान्तनामरलसह साम् 31

गृहक्षेत्रादीनि अहमेषां स्वामी सुखी दुःखी क्षुघितोऽहं वर्धितश्चाहमनेनेत्येवप्रकारान् स्वमान् स्थानद्वये पश्यन् सुप्तः यदा वेदान्तार्थतत्त्वाभिज्ेन परमकारुणिकेन गुरुणा नासि त्वं संसारी किन्तु तत्त्वमसींति प्रतिबोध्यमानो भवति तदा एवं बुध्यते; कथम्, जन्मादिभावविकाररहितम् निवृत्ताज्ञानतत्कार्य तुरीयमद्वैतमात्मान बुध्यत इति। ननु प्रपञ्चनिवृत्त्या चेदद्वैतं प्रतिबुध्यते अनिवृत्ते प्रपश्चे कथमद्वैतमिति चेत्-उच्यते-सत्यमेवं स्यात् यदि प्रपंचः स्यात्, नत्वस्ति रज्वां सर्प इव कल्पितत्वात्, न हि रज्वां कल्पितस्सर्पों विद्यमानः सन् विवेकतो निवृत्तः। न च माया मायाविना कल्पिता विद्यमाना सती पुनर्निवृत्ता। तदुक्तम्-

प्रपंचो यदि विद्येत निवर्तेत न संशयः। मायामात्नमिद द्वैत अद्वैत परमार्थतः। इति।

उक्तंश्च श्रीविष्णुपुराणे-

तस्मान्न विज्ञानमृतेऽस्ति किंचित् कचित् कदाचिद्विज वस्तुजातम्। ज्ञान विशुद्ध विमलं विशोकमशेषलोभादिनिरस्तसङ्गम्। एकस्सदेक: परमः परेशः स वासुदेवो न तदन्यदस्ति। एकस्समस्तं यदिहास्ति किंचित् तदच्युतो नास्ति परं ततोऽन्यत्। सोऽहं स च त्वं स च सर्वमेतत आत्मस्वरूप त्यज भेदमोहम्। इति।

श्रतिस्तु - अदृश्यमव्यवहार्यम ग्राह्यमलक्षणमचिन्त्यमव्यपदेश्यमेकात्मप्रत्ययसारं प्रपश्चोपशमं शान्तं शिवमद्वैतम् इति।

गर्भेश्वरात्मकाः यत्र तुरीये न सन्ति सोऽमात्र:। अपरिच्छिन्नस्सर्वव्यवहारातीत आत्मेत्यर्थः।

तदुक्तम्-अमाल्रो S. न न्तमा ल्राश्य द्वै तस स्योपशमरिशवः इति। अमात्रश्तुर्थोऽव्यवहार्यः इति श्रुतिः ।

32 वैदान्तनामरतसहस्त्रम्

तैत्तरीयके-

असत्-व्याकृतनामरूपविशेषविपरीतमव्याकृत ब्रह्मोच्यते, न पुनरत्यन्तमेवासत, नह्यसतस्सज्जन्मास्ति, तदात्मानं स्वयमंकुरुतेति वाक्यशेषविरोधाच्च, तस्मात् असच्छब्देन अनमि- व्यक्तनामरूपात्मकं ब्रह्मैवोच्यते। तदुक्त सूत्रकारैः -- असन्पदेशान्नेति चेन्न धर्मान्तरेण वाक्यशेषात् इति।श्रतिस्तु-असद्वा इदमग्र आसीत् ततो वै सदजायत तदात्मान स्वयमकुरुत इति।

अनात्म्यम् -- अशरीरं।

अनिरुक्तम् --- अविशेषम्। विशेषश्च विकारः अन्तःकरणादिः तद्रहितम्।

अनिलयनम् --- निलीयते Sस्मिन्नितिनिलयनम्माया तद्रहितम्। अनेन शरीरत्रयविलक्षण- मात्मानं ब्रह्म बुध्वा ब्राह्मणो निर्भयो भवेदिति उक्त भवति। श्रुतिस्तु-अदृश्येऽनात्म्येऽनिरुक्ते- Sनिलयनेऽभयं प्रतिष्ठां विन्दते, अथ सोडभयं गतो भवति इति।

अद्भुतम्-आश्चर्यकरम्, सकलप्रपञ्चविलक्षण परमानन्दरूपं ब्रह्मेत्यर्थः । सदसस्पति- मद्युतमिति श्रुतिः ।

अक्रतुः-विविधभोगसंकल्परहित इत्यर्थः। परमानन्दस्वरूपत्वात्। तथा च मुमुक्षुरपि बन्धरूपं भोगसंकल्पं त्यक्त्वा परमानन्दरूपं परमात्मानमात्मत्वेन ज्ञात्वा विमुक्तो भवतीति। तथाचोक्त वासिष्ठे --- बहुनात किमुक्त्ेन स पादिदसुच्यते। संकल्पन परो बन्धरतदभावो विमुक्तता। इति।

श्रतिस्तु-तमक्रतुः पश्यति वीतशोकः इति।

अमृतस्य नाभि :--- अमृतत्वस्य मोक्षस्य नाभि: कारणम्। जिह्वा देवानाममृतस्य नाभिरिति श्रतिः ।

वैदान्तनामरतसहस्त्रम् 33

अच्युतः। च्युतिरहितः। षद्धावविकाररहित इत्यर्थः। महाभारते द्रोणपर्वणि शताधिकाष्टाशीतितमाध्याये अश्वत्थामानं प्रति व्यासवचनम्-

योऽसौ नारायणो नाम पूर्वेषामपि पूर्वजः । आदिदेवो जगन्नाथो लोककर्ता स्वयं प्रभुः। आद्यस्सर्वस्य लोकस्थ अनादिनिधनोऽच्युतः। व्याकुर्वते यस्य त्त्वं श्रुतयो सुनयश्च ह। अतोऽजय्यः स्सर्वभूतैर्मनसापि जगत्पतिः ॥ इति।

कूर्मपुराणे षडविंशाध्याये- अपश्यंश्र महात्मानं कैलासगिरिवासिन:। पूजयांचक्रिरे कृष्णं देवदेवेशमच्युतम्। चतुरुंजमुदाराङं कालमेघसमप्रभम् । किरीटिनं गदापाणिं श्रीवत्साङ्कितवक्षसम्। दीर्घवाहु विशालाक्ष पीतवाससमच्युतम्। दधानमुरसा मालां वैजयन्तीमनुत्तमाम्। भ्राजमानं श्रिया देव्या युवानमतिकोमलम्। पद्माङ्घिं पद्मनयनं सुस्मितं सुभगाकृतिम्। इति।

श्रीविष्णुपुराणे- अनादिमध्यान्तमजमवृद्धिक्षयमच्युतम्। प्रणतोऽस्म्यन्तरात्मानं सर्वकारणकारणम्। इति। यम्मिन् न्यस्तमतिर्न याति नरकं स्वर्गोड़पि यच्चिन्तने विन्नो यत्र निवेशितात्ममनसो ब्रह्मादिलोकोऽल्पक:। मुक्ति चेतसि यः स्थितोऽमलधियां पुसां ददात्यव्ययः किं चित्रं यदघं प्रयाति विलयं तत्राच्युते कीर्तिते। इति च।

34. वेदान्तनामरलसहस्त्रम्

शाश्वतं शिवमच्युतं इति श्रुतिः ।

अंविकापतिः-अम्बिका संविद्रपा पराशक्तिः, तस्याः पतिः तदभिन्नः परशिवः। ननु शक्तेर्जडरूपत्वात् कथं संविद्रपत्वमिति चेत्-उच्यते-द्विविधा हि शक्तिः। चिच्छक्तिर्जड- शक्तिश्वेति। तत्र चिच्छक्ति: परशिवादभिन्नैव।तयोः भेदस्तु भ्रान्तः। यथा जीवपरयोः। जडशक्तिस्तु माया साश्रयव्यामोहकारिणी। सा च चिद्रपे परमात्मनि स्वरूपेणाध्यस्ता सत्वासत्वाभ्यामनिर्वचनीया सम्यग्ज्ञानेन निवर्त्या च। तथाहि-नियतकालपरिपाकानां हि प्राणिकर्मणां मध्ये परिपक्काना- मुपभोगेन प्रक्षयात् इतरेषाञ्च्वापरिपाकात् भोगाभावेन तदर्थायाः सृष्टेरनुपयोगात् प्राकृत प्रलये ग्रस्तव्यस्तसमस्तप्रपश्चा माया सप्रतिष्ठे निष्कले परशिवे विना यावदवशिष्टकर्मपरिपाकं वर्तते।

उक्त हि-

प्रलये प्राकृते तस्यां चराचरमिद जगत्। इति। तथा जगत्प्रतिष्ठा देवर्षे पृथिव्यप्सु प्रलीयते। तेजस्यापः प्रलीयन्ते तेजो वायौ ग्रलीयते। वायुः प्रलीयते व्योम्नि तदव्यक्ते प्रलीयते। अव्यक्तं पुरुषे ब्रह्मन् निष्कले संप्रलीयते। इति।

अव्यक्तं माया, तस्याश्च सम्यक् प्रलयो नाम मुक्ताविव नात्यन्तिको विनाशः, किन्तु सुषुप्तौ सतीनां मायागोचरवृत्तीनामप्यभावात् सप्रतिष्ठपरमात्मप्रकाशस्यात्यन्तनिर्विकल्पकतया तदूलात् भासमानाया अपि अत्यन्ताप्रतिभानप्रायत्वम्; नपुनरनवभानमेव्र, प्रतिभामात्रशरीरस्य हि मिथ्यावस्तुनः अनवभाने सति अभाव एव स्यादिति। न चाभावएवास्तु ; उत्तर- सर्गाभावप्रसङ्गादिति। अवशिष्टैः प्राणिकर्ममिश्च तस्यां मायायां विलीयैव क्रमेण प्राप्तपरिपाकैः खफलप्रदानाय परमेश्वरस्य सिसृक्षात्मिका मायावृत्तिर्जन्यते। सैषा मायावस्था ईक्षति-काम्यति-तप आदिशब्दैरमिधीयते। तदैक्षत बहुस्यां प्रजायेयेति छान्दोग्ये। तदैक्षतलोकान्नुसृजा इत्यैतरेयके। सोऽकामयत बहुस्यांप्रजायेयेति तैत्तरीयके। तपसाचीयतेब्रह्मेति मुण्डके। परमेश्वरोपि तत्संबन्धवशात् किंचित् रवप्रतिष्ठतां अविज्ञाय जगतसृष्टयुम्मुखो भवति। नन्वसंङ्गो- दासीनस्य परानन्दरूपस्याविक्रियस्य मायावष्टम्भेन कुतो जगत्सृष्टयादिहेतुत्वम्? प्राणिकर्मपरि-

वेदान्तनामरत्नसहस्त्रम् 35

पाकवशादिति चेत्, परशिवस्य कर्मपारवश्यदोषप्रसंगात्-नैष दोष :- प्राणिकर्मणामपि परमेश्वर- संकल्पहेतुकत्वात् जगत्सृष्टयादिक्रियायां प्रवृत्तस्य परमेश्वरस्य न खातन्त्र्यभंगः । तथा च शिव- शक्त्युभयसाधारणं चिन्मात्रमाश्रिता सा माया पुनर्दविधा भवति, शक्यप्रतियोम्यधीननिरूपण विषयत्वाकारेण, तदनवीननिरूपणविषयत्वाकारेण च। एवं उपाधिद्वैविध्यात् उपघेय चिन्मात्र- मपि द्वेधा भिद्यते। तत्र शक्यप्रतियोग्यधीननिरूपणा या माया सा शक्तिः। सलिलपवनादि संयोगवशात् उच्छूनावस्थस्य बीजस्य यथाडकुरावस्था तथैव प्राणिकर्मपरिपाकवशात् उपचितरूपा- या मायाया जगत्कायहेतुभूताङकुरावस्था सेत्यर्थः। शक्यप्रतियोग्यनधीननिरूपणो यो मायाया आकार: तदुपहितं चैतन्यं शिवः। जगदडकुररूपिण्या शक्त्या यदवच्छिन्नं सा संविदूपिणी पराशक्तिरुच्यते। अतश्च उपाधिपरिच्छेदादेव एकस्यैव चिन्मात्रस्य शिवशक्त्यात्मना विभाग: । परमार्थतस्तु चिन्मात्ररूपतया एकत्वमेव।

तदुक्तमागमिकै :- चिदचिदनुग्रहहेतोरस् सिसृक्षोर्य आद्य उन्मेषः। तच्छक्ति- तत्वमभिहितमविभागापन्नमस्यैव। इति।

तथा-शक्तो यथा स शंभुर्भुक्तौ मुक्तौ च पश्ुगणस्य। तामेकां चिद्रपामाद्यां सर्वात्मनाऽस्मि नतः।

उक्तं च सूतसंहितायां- चिन्मात्राश्रयमायायाः शक्त्याकारे द्विजोत्तमाः । अनुप्रविष्टा या संविन्निर्विकल्पा स्वयंप्रभा। सदाकारा परानन्दा संसारच्छेदकारिणी। सा शिवा परमा देवी शिवाभिन्रा शिवङ्करी। न शिवेन विना शक्तिर्न शक्तिरहित: शिवः। उमाशंकरयोरकथं यः पश्यति स पश्यति।

उक्तं चागमेः-

पावकस्योष्णतेवेयमुष्णांशोरिव दीधितिः । चन्द्रस्य चन्द्रिकेवेयं शिवस्य सहजा ध्रुवा। इति।

36 वेदान्तनामरलसहस्त्रम्

उक्त स वायव्यसंहितायामुपरिभागे श्रीकृष्णं प्रत्युपमन्युना-

शक्तिस्साक्षान्महादेवी महादेवस्स शक्तिमान्। तयोर्विभूतिलेशो वै सर्वमेतच्चराचरम्। वस्तु किंचिदचिदूप किंचिद्वस्तु चिदात्मकम्। द्वय शुद्धमशुद्ध च परं चापरमेव च। यत्संसरति चिच्चक्रमचिच्चक्रसमन्वितम्। तदेवाशुद्ूमपरमितरत्तु परं शुभम्। अपरं च परं चैव द्वयश्चिदचिदात्मकम्। स्वं शिवस्य शिवायाश्च स्वाम्यं चैतत् स्वभावतः । शिवयोवैं वशे विश्वं न विश्वस्य वशे शिवौ।। ईशितव्यमिद तस्मात् विश्व विश्वेश्वरौ शिवौ। यथा शिवस्तथा देवी यथा देवी तथा शिवः। नानयोरन्तरं विद्याचन्द्रचन्द्रिकयोरिव। धन्द्रो न खलु भात्येप यथा चन्द्रिकया विना। न भाति विद्यमानोपि तथा शक्त्या विना शिवः। प्रभयाऽपि विना यद्वन्भानुरेव न विद्यते। प्रभा च भानुना तेन सुतरां नैव विद्यते। एवं परस्परापेक्षा शक्तिशक्तिमतोः स्थितिः । न शिवेन विना शक्तिर्न शक्त्या च विना शिवः। शक्तो यया शिवो नित्यं भुक्तौ मुक्तौ च देहिनाम्। आद्या सैका पराशक्ति: चिन्मयी शिघसंश्रया।

37

यामाहुरखिलेशस्य तैस्तैरनुगुणैर्गुणैः। समानधर्मिणी चैव शिवस्य परमात्मनः । सैवैकापि च चिढपा शक्तिः प्रसवधर्मिणी। विभज्य बहुधा विश्वं विद्धाति शिवेच्छया। सा मूलप्रकृतिर्माया त्रिगुणा च त्रिधा भवेत्। शिवाद्यवनिपर्यन्त यया ततमिद जगत्। इति।

तस्मिन्नेवाध्याये-

यथा न जायते पुत्रः पितरं मातरं बिना। तथा भवं भवानीं च विना नैतचराचरम्। स्त्रीपुसप्रभवं विश्वं स्त्रीपुंसात्मकमेव च। स्तीपुंसयोविंभूतिश्र स्तीपुंसाभ्यामधिष्ठितम्। परमात्मा शिवः प्रोक्त: शिवा च परिकीर्तिता। शिवस्सदाशिवः प्रोक्तश्शिवा सा च मनोन्मनी। शिवो महेश्वरो ज्ञेयः शिवा मायेति कथ्यते। पुरुषः परमेशानः प्रकृतिः परमेश्वरी। रुद्रो महेश्वरः साक्षात् रुद्राणी रुद्रवल्लभा। विष्णुर्विश्वेश्वरो देवो लक्ष्मी विश्रेश्वरप्रिया। ब्रह्मा ब्रह्मशिरोहर्ता ब्रह्माणी ब्रह्मरूपिणी। भास्करो भगवान् शंभुः प्रभा भगवती शिवा। महेन्द्रो मन्मथारातिश्शची शैलेन्द्रकन्यका। जातवेदा महादेव: स्वाहा सर्वार्थदायिनी। यम: व्यम्बको देवः तप्य्रिया गिरिकन्यका।

38 वेदान्तनामरत्सहस्त्रम्

निऋतिर्भगवानीशो नैऋतिर्नगनन्दिनी। वरुणो भगवान् रुद्रो गौरी गिरिवरात्मजा। वालेन्दुशेखरो वायुरिशवा शिवमनोरमा। यक्षो दक्षशिरोहर्ता बुद्विर्हिमगिरीन्द्रजा। चन्द्रार्धशेखरश्न्द्रो रोहिणी रुद्रवल्लभा। ईशान: परमेशानस्तद्धार्या परमेश्वरी। अनन्तवलयोनन्तो ह्यनन्ताऽनन्तवल्लभा। कालागिरुद्रः कालारि: काली कालान्तकप्रिया। पुरुषाख्यो मनुः शम्भु: शतरूपा शिवप्रिया। दक्ष: साक्षात् महादेवः प्रसूतिः परमेश्वरी। रुचिर्मवो भवानी च बुधैराकृतिरुच्यते। भृगुर्भगाक्षहा देवः ख्यातिस्त्रिणनयनप्रिया। मरीचिर्भगवान् रुद्रः संभूतिर्वल्लमा विभो:। गंगाधरोऽद्रिरा ज्ञेय: स्मृतिः साक्षात् उमाद्रिजा। पुलहश्शशभृन्मौनी ... कान्ता पिनाकिनः । पुलस्त्यःत्रिपुरध्वंसी तत्प्रिया तु शिवप्रिया। कतुर्दक्षऋतुध्वसी सन्नतिर्दयिता विभो:। त्रिणेत्रोऽतिरुमा. साक्षादनसूया स्मृता बुधैः। काश्यप: कालहा देवो लोकमाता महेशवरी। वसिष्ठो मन्मथारातिर्देवी साक्षादरुन्धती। शंकर: पुरुषा: सवे स्त्रियस्सर्वा महेशंवरी। सवें स्त्रीपुरुषास्तस्मात तयोरेव विभूतयः । विषयी भगवानीशो विषय: परमेश्वरी।

39

श्राव्यं सर्वमुमारूपं श्रोता शूलवरायुधः । स्रष्टव्यं वस्तुजातन्तु सर्वं शंकरवल्लभा। स्रष्टा स एव विश्वात्मा बालचन्द्रावर्तसकः । द्रष्टव्यवस्तुरूपं तु विभर्ति भववल्लभा। द्रष्टा विश्वेश्वरो देवश्शशिखण्डशिखामणिः । रसजालं महादेवी देवो रसयिता शिव: । प्रियजातं च गिरिजा श्रोता चैव गराशनः । मन्तव्यवस्तुतां धत्ते महादेवी महेश्वरी। मन्ता स एव विश्वात्मा महादेवो महेश्वरः । बोध्यवस्तुस्वरूषं तु विभर्तति शिववल्लभा। देवस्स एव भगवान् भोक्ता सुग्धेन्दुशेखरः। प्राणः पिनाकी सर्वेषां प्राणिनां भगवान् प्रभुः । प्राणस्थितिस्तु सर्वेषां अम्बिका चाम्बुरूपिणी। विभर्त्ति क्षेत्रतां देवी त्रिपुरान्तकवल्लभा। क्षेत्रज्ञत्वं तथा धत्ते भगवानन्तकान्तकः । अहश्शूलायुधो देवश्शूलपाणिप्रिया निशा। आकाशरङ्करो देवः पृथिवी शङ्करप्रिया। समुद्रो भगवानीशो वेला शैलेन्द्रकन्यका। वृक्षो वृषध्वजो देवो लता विश्वेश्वरप्रिया। पुल्िङ्गमखिलं धत्ते भगवान् पुरशासनः । स्त्रीलिङ्गमखिलं धत्ते देवी देवमनोरमा। शब्दजातमशेष तु धत्ते शर्वस्य वल्लभा। अर्थस्वरूपमखिलं धत्ते मुग्घेन्दुशेखरः। यस्य यस्य पदार्थस्य या या शक्तिरूदाहुता।

40

सा सा सर्वेश्वरी देवी स स शर्वो महेश्वरः। यत् परं यत् पवित्रं च यत पुण्यं यच् मङ्गलम्। तत्तदाहुर्महावाहो तयोस्तेजोविजुम्भितम्। यथा दीपस्य दीप्स्य शिखा दीपयते गृहम्। तथा तेजस्तयोरेतत् व्याप्त्या दीपयते जगत्। तृणादिशिवमूर्त्यन्त विश्वस्यातिशयक्रमः । सन्निकर्षक्रमवशात्तयोरिति परा श्रुतिः । सर्वाकारात्मकावेतौ सर्वश्रेयोविधायिनौ। पूजनीयौ नमस्कायौ चिन्तनीयौ च सर्वदा। यथाप्रज्ञमिदं कृष्ण याथार्थ्य परमेशयोः। कथितं हि मया तेडद्य न तु यावदियत्तया। तत् कथं शक्यते वक्तुं याथार्थ्य परमेशयोः। महतामपि सर्वेषां मनसोऽपि बहिर्गतम्। अन्तर्गतमनन्यानामीश्वरार्पिंतचेतसाम्। अन्येपां बुद्ध्यनारूढमारूढं च यथैव तद्। येयमुक्ता विभूतिवै प्रकृती सा परा स्मृता। अप्राकृतीं परामन्यां गुह्यं गुह्यविदो विद्ुः। यतो वाचो निवर्तन्ते मनसा चेन्द्रियैः सह। अप्राकृति: परा सैषा विभूतिः परमेश्वरी। सै वेह परमं धाम सैवेह परमा गतिः। सैवेह परमा काष्ठा विभूतिः परमेष्ठिनः। तां प्राप्तुं प्रयतन्तेऽद्य जितशवासा जितेन्द्रियाः गर्भकारा गृहद्वारं निच्छिद्र घटितं यया। संसाराशी विषालीढमृतसंजीवनौषधम्।

वेदान्तनामरलसहस्त्रम् 41

विभृति शिवयोविद्वान न बिभेति कुतश्रन। यः परामपराश्चैव विभूति वेत्ति तत्वतः। सोऽपरां भूतिमुल्लद्दय परां भूतिं समश्नुते। इति।

अथवा अम्बिकाशब्देन ब्रह्माकारमनोवृत्त्यवच्छिन्ना सर्वप्राणिनां सुखकारिणी संसारनिवर्तिका संविदुच्यते। तदुक्तं स्रतसंहितायाम्-

विद्यारूपामुमां देवीं महाकारुणिकोत्तमाम् । इति सदाकारा परानन्दा संसारछेदकारिणी॥ इति च।

तस्याः पतिः प्रदाता परशिवः। ब्रह्मविद्यायाः परमेश्वरप्रसादाधीनत्वात्। ननु ब्रह्मविद्यायाः पराशक्तिप्रसादलभ्यत्वमवगम्यते सूतसंहितायाम्-

ईहशी परमा विद्या शांकरी भवनाशिनी। प्रसादादेव जन्तूनां शक्तेरेव हि जायते। इति।

किंच-

पार्वती परमा देवी ब्रह्मविद्याप्रदायिनी। विशेषेणैब जन्तूनां नात्र सन्देहकारणम्। इति। पुंसस्सांख्याभिध ज्ञानं पार्वत्यास्तु प्रसादतः इति च।।

सम्यक ख्यायते अनयेति साक्षात्कारज्ञानजननी बुद्धिः संख्या तज्जन्यं सांरव्यं तथाविधं ज्ञानं पावत्याः प्रसादात् लभ्यत इति चेत्-

सत्यम्-शक्िंश क्तिमतोरभेदस्योक्तत्वात्।

किं च-

सांख्यस्योत्पत्तिवेलायां मोचकस्य शिवस्य तु। प्रसादो जायते तेन संसारस्य विमर्दनम्। संसारमोचकस्साक्षाच्छिव एव न चापर: । इति। 6

42

तथाच अखण्डब्रह्मसाक्षात्कारस्य अम्बिकाप्रसादलभ्यत्वेऽपि तदप्रतिबन्धः परमेश्वर- प्रसादलभ्य एवेति न विरोधः ।

तथा शिवमाहात्म्यखण्डे-

प्रसादादेव रुद्रस्य श्रुत्युत्पन्नात्मविद्यया। बहूनां जन्मनामन्ते जानन्त्येव शिव बुधाः । इति।

मुक्तिखण्डेडपि-

ब्रह्माद्या: स्थावरान्ताश्र पशवः परिकीर्तिताः। तेषां पतिरह देवि स्मृतः पशुपतिर्बुधैः। मायापाशेन वन्नामि पशुनेतान् सरस्वति। तेषां पशूनां सर्वेषां मोचकोऽहं सुलोचने। मामेव मोचकं प्राह श्रुतिः साध्वी सनातनी। इति।

श्रुतिश्र अशुभक्षयकर्तारं भुक्तिमुक्तिप्रदायिनम्। यदि योन्याः प्रमुश्चामि तं प्रपद्े महेश्वरम् ॥ इति।

तथा यज्ञवैभवखण्डेSपि-

शिवप्रसादेन विना न भुक्तयः शिवप्रसादेन विना न मुक्तय:। शिवप्रसादेन विना न देवता शिवप्रसादेन हि सर्वमास्तिकाः। शिवप्रसादेन समो न विद्यते शिवप्रसादादधिको न विद्यते। शिवप्रसादेन शिवस्य सन्निधिः शिवप्रसादेन विशुद्धताऽडत्मनः ।

वेदान्तिनामरत्सह स्त्रम् 43

शिवप्रसादेन युतस्य वैदिकं न विद्यते कर्म जनस्य सुव्रताः। शिवप्रसादेन युतस्य तान्त्रिकं न विद्यते कर्म तथैव किंचन। शिवप्रसादेन युतस्य सुत्रता न जन्मनाशौ भवतस्सदैव तु। शिवप्रसादेन युतः स्वयं शिवः शिवप्रसादस्तु शिवप्रसादतः । इति।

पराशरोपपुराणेऽपि-

ज्ञाननिष्ठो भवेद्विप्रो महादेवप्रसादतः । प्रसादेन हि रुद्रस्य ब्रह्मविद्ब्राह्मणो भवेत्। इति च।

अथवा अम्बिकाशब्देन भक्तानुग्रहार्थ स्वीकृतलीलाविग्रहा परमकारुणिका लोकोत्तरसौ- न्दर्यशालिनी परमशिवाविनाभूता गौरी देवी प्रतिपादते। तदुक्तं श्रुत्या सह स्वस्राऽम्बि- कयेति।

तथा चोक्तं सूतसंहितायाम्-

सा शिवा करुणामूर्तिर्जगन्माता त्रयीमयी। शिवाभिन्ना परानन्दा शङ्करस्यापि शङ्करी। स्वेच्छया हिमवत्पुत्री स्वभक्तजनवत्सला। इति।

तस्याः पतिः प्रियः परमेश्वरः। स एव सवैर्मुमुक्षुभि: हृदयादिस्थानेषु अम्बिकया सह अहंग्रहादिरूपेण ध्यातव्यः नमस्कार्यश्च। तदुक्तमाचार्यैः-

भवान्यै भवायापि मात्रे च पित्रे मृडान्यै मृडायाप्यघध्न्यै जनिन्ने। शिवाङ्गयै शिवाङ्गाय कुर्मरिशवायै शिवायाम्बिकायै नमस्त्र्यम्बकाय। इति।

सूतसंहितायामपि ---

नमामि विग्रहं साम्ब संसारामयमेषजम्। इति।

44 वेदान्तनामरतसहस्त्रम्

एवन्निशम्य पुरुवोत्तम आदिभूतमम्बासहायममलेन्द्रकलावर्तंसम्। सर्वामरैरखिलयोगिभिरर्चनीयं संसारमोचक इति प्रतिपद्य भक्त्या। नत्वा परापर विभागविहीनबोधसत्यामृताद्वयशिवाभिधसर्वनाथम्। श्रुत्वा गिरा परवशोऽभवदम्बुजाक्षः शिष्टादतं शिवकरं शिवमादरेण। इति च। आकर्णकृष्टे धनुषि ज्वलन्तीम् दैवीमिषुं भास्वति सन्दधानम्। ध्यायेन्म हेशम्महनीयवेष देव्या युतं योधतनुं युवानम्। ध्यायेद्देवं सुस्मितं स्यन्दनस्थं देव्या सार्ध तेजसा दीप्यमानम्। इष्विष्वासालंकृताभ्यां कराभ्यां शूराकारं स्नूयमान सुरौधैः।

स्मेराननं चन्द्रकलावतंस गङ्गाधरं शैलसुतासहायम्। त्रिलोचनं भस्मभुजङ्गभू्ष ध्यायेत् पशूनां पतिमीशितारम्। शरचन्द्रप्रकाशेन वपुषा शीतलद्युतिं। ध्यायेत् सिंहासनासीनं उमया सहित शिवम्।

प्रणमदमरलोकमौलिमालाकुसुमर जोऽरुणपादपद्मयुग्मम्। अनवरतमनुस्मरेत् भवान्या सह जगतां पितरं पिनाकपाणिम।

मुक्तालंकृतसर्वाङ्गमिन्दुगङ्गाधरं हरम्। ध्यायेत् कल्पतरोर्मूले सुखासीन सहोमया।

इत्यभियुक्तैः प्रर्शितम्।

पराशरोपपुराणेSपि-

सर्वपापविशुद्धयर्थ ध्यायेद्देवं त्रियम्बकम्। साम्बं चन्द्रकलाचूडं नीलग्रीवं शुचिस्मितम्।

वेदान्तनामरतसहस्त्रम् 45

वरदाभयहस्तं च लसत्केयूरमण्डितम्। सर्वालङ्कारसंयुक्तं शुद्धस्फटिकसन्निभम् । अर्धयाममुहूर्त वा हृदयाम्वुजमध्यमे। अयल्नेनैव पापेभ्यो मोक्षमिच्छति चेत् पुमान्। शिवमेव सदा ध्यायेत् साम्ब चन्द्रार्थशेखरम्। इति। तस्यासाधारणा मूर्तित: साम्बा चन्द्रार्धशेखरा। नीलग्रीवा विरूपाक्षा ध्येया ब्रह्मादिभि: परा। इति च।

शिव एव परं तच्च यस्मान्ास्त्यधिकम्मुने। तल्लक्षणं महाप्राज्ञ श्रुतिषु श्रूयते सदा। सत्यज्ञानं सदानन्दं जगत्सर्गादिकारणम्। मूर्तिस्तस्य मुनिश्रेष्ठ शिरसि श्रूयते श्रुतेः। उमया सहिता नित्या नीलग्रीवा त्रिलोचना। स्वात्मतत्त्वसुखस्फूर्तिमुदिता ताण्डवप्रिया। ब्रह्मविष्णुमहेशानैरुपास्या गुणमूर्तिभिः। भोगमोक्षप्रदा पुण्या पुंसां वेदविदां वर। सैव मे परमामूर्तिरुपास्या सर्वदा तव। इति।

बसिष्ठमुनिं प्रति सूतसंहितायामपि-

आकाशे निर्मलं मुक्तं भासमानं सुशीतलम्। सोममण्डलमापूर्णमचलं दृष्टिगोचरम्। ध्यात्वा मध्ये महादेवं परमानन्दविग्रहम्।

46 वेदान्तनामरतसहस्त्रम्

उमार्धदेहं वरदं उत्पत्तिस्थितिवर्जितम्। शुद्धस्फटिकसंकाश चन्द्ररेखावतंसकम्। त्रिलोचनं चतुर्बाहुं नीलग्रीवं परांत्परम्। ध्यायेन्नित्यं सदा सोडहमिति ब्रह्मविदां वर। अथवाSडकाशमध्यस्थे भ्राजमाने सुशोभने। आदित्यमण्डले पूर्णे लक्षयोजनविस्तृते। सर्वलोकविधातारमीश्वरं हेमरूपिणम्। हिरण्यश्मश्रुकेशश्च हिरण्मयनखं तथा। कप्यास्यासनवदक्तं नीलग्रीवं विलोहितम्। आगोपालप्रसिद्धं तमम्बिकार्धशरीरिणम्। सोहऽमित्यनिशं ध्यायेत् सन्ध्याकालेषु वा नरः । अथवा वैदिके शुद्धेऽप्यग्निहोत्रादिमध्यमे। आत्माने जगदाधारं आनन्दानुभवं सदा। गङ्गाधरं विरूपाक्ष विश्वरूपं वृषध्वजम्। चतुर्भुजं समासीनं चन्द्रमौलिं कपर्दिनम्। रुद्राक्षमालाभरणमुमायाः पतिमीश्वरम्। गोक्षीरधवलाकारं गुह्यात गुह्यतरं सदा। अत्यद्भुतमनिर्द्वन्द्वमहंबुद्ध्या विचिन्तयेत्। अथवाऽहं हरिः साक्षात् सर्वज्ञः पुरुषोत्तमः। सहस्रशीर्षा पुरुषस्सहस्राक्ष: सहस्रपात्। विश्वो नारायणो देवः अक्षरः परमः प्रभु:। इति ध्यात्वा पुनस्तस्य हृदयाम्भोजमध्यमे।" प्राणायामैर्विककसिते पारमेश्वरमन्दिरे।

वेदान्तनामरलसहस्त्रम् 47

अष्टैश्वर्यदलोपेते विद्याकेसरसंयुते। ज्ञाननाले महत्कन्दे प्रणवेन प्रबोधिते। विश्वार्चिष महावहिं ज्वलन्तं सर्वतोमुखम्। वैश्वानरं जगद्योनिं शिखातन्विनमीश्वरम्। तापयन्तं स्वकं देहमापादतलमस्तकम्। निवातदीपवत्तस्मिन् दीपित हव्यवाहनम्। नीलतोयदमध्यस्थं विद्युल्लेखेवभास्वरम्। नीवारशूकवदूपं पीताभासं विचिन्तयेत्। तस्य वह्वेरिशखायान्तु मध्ये परमकारणम्। परमात्मानमानन्दं परमाकाशमीश्वरम्। ऋतं सत्यं परं ब्रह्म साम्बं संसारभेषजम्। ऊर्ध्वरेतं विरूपाक्ष विश्वरूपं महेश्वरम् । नीलग्रीवं स्वमात्मानं पश्यन्तं पापनाशनम्। ब्रह्मविष्णुमहेशानैर्ध्येयं ध्येयविवर्जितम्। सोहमित्यादरेणैव ध्यायेद्योगीश्वरेश्वरम्। अ्थ मुक्तेर्महामार्ग आगमान्तैकसंस्थितः । अथवाऽहं मुनिश्रेष्ठ ब्रह्मा लोकपितामहः। इति स्मृत्वा स्वहन्मध्ये शिवं परमकारणम्। साक्षात् श्रुत्यन्तसंवेद्य साम्बं संसारभेषजम्। अहबुद्ध्या विमुक्त्यर्थ ध्यायेदीशानमव्ययभ्। इति।

शिवगीतायां चतुर्थाध्याये-

उन्मीलिताक्षो रामस्तु यावत् व्योम प्रपश्यति। तावद्दर्श वृषभं सर्वालङ्कारसंयुतम्।

48

पीयूषमथनोद्भूतनवनीतस्य पिण्डवत्।

नीलवृत्तेक्षणं हस्वकण्ठकम्बलभूषितम्। रत्नपल्याणसंयुक्त निबद्ध श्वेतचामरैः। घण्टिकाघर्घरीशब्दैः पूरयन्तं दिशो दश। तत्नासीन महादेवं शुद्धस्फटिकविग्रहम्। कोटिसूर्यप्रतीकाशं चन्द्रकोटिसुशीतलम्। व्याघ्रचर्माम्बरधरं नागयज्ञोपवीतिनम्। सर्वालङ्कारसंयुक्त विद्युत्पिङ्गज टाधरम्। नीलकण्ठं व्याघ्रचर्मोत्तरीयं चन्द्रशेखरम्। नानाविधायुधोद्धासिदशबाहडुं त्रिलोचनम्। युवानं पुरुषं श्रेष्ठं सच्चिदानन्दविग्रहम्। तत्नैव च सुखासीनां पूर्णचन्द्रनिभाननाम्। नीलेन्दीवरदामाभामुद्यन्मरकतप्रभाम्। मुक्ताभरणसंयुक्ताम् रात्रिं तारान्वितामिव। विन्ध्यक्षितिधरोत्तुङ्गकुचभारभरालसाम्। सदसत्संशयाविष्टमध्यदेशां तलोदरीम्। दिव्याभरणसंयुक्तां दिव्यगन्धानुलेपनाम्। दिव्यमालाम्बरधरां नीलेन्दीवरलोचनाम्। अलकोद्धासिवदनां ताम्बूलग्रासशोमिताम्। शिवालिङ्गनसंजातपुलकोद्धासिविग्रहाम्। सच्चिदानन्दरूपाढ्यां जगन्मातरमम्बिकाम्। सौन्दर्यसारसन्दोहां ददर्श रघुनन्दनः।

वेदान्तनामरत्सहस्त्रम् 49

प्रकृत श्रुतिस्तु-नमो हिरण्यवाहवे हिरण्यपतयेऽम्बिकापतय उमापतये नमो नमः इति।

अग्निरसि-तेजोहेतुः त्वमग्नेरसि। त्वदीयेन तेजसा अग्निस्तेजस्वीत्यथः। तदुक्तं गीतायाम्- यदादित्यगत तेजो जगद्भासयतेऽखिलम्। यच्चन्द्रमसि यच्चान्नौ तत्तेजो विद्धि मामकम्।

अथ छान्दोग्ये तृतीये- अप्रवर्ति-न कुतश्चित् क्वचित् प्रवर्तितु शीलमस्येति अप्रवर्ति। अनुच्छित्तिधमकम्। यथा अन्यानि भूतानि परिच्छिन्नानि उच्छित्तिधर्मकाणि न तथा हार्द ब्रह्मेत्यर्थः । तदेतत् पूर्णमप्र- वर्तीति श्रुतिः ।

अवाकी-उच्यते अनयेति वाक वागेव वाकः; स यस्य विद्यते स वाकी। न वाकी अवाकी। वाक्प्रतिवेधश्चात्रोपलक्षणार्थः। सर्वेन्द्रियरहितः इत्यर्थः । अनादर :- असम्भ्रमः ; अप्राप्तौ हि संभ्रमःस्यात् अनवाप्तकामस्य, नत्वाप्तकामत्वात् नित्यतृप्तस्य ईश्वरस्य संभ्रमोऽस्ति क्वचिदपीत्यर्थः ।

अवाक्यनादर एष म आत्मेति श्रुतिः ।

अन्तरिक्षाज्ज्यायान्-

अन्तरिक्षादपि व्यापकः। ज्यायान् पृथिव्या ज्यायानन्तरिक्षादिति श्रुतिः । पश्चमे प्रपाठके-

अभिविमान :- प्रत्यगात्मतया सवैंः प्राणिभिरभिविमीयते अहमिति ज्ञायत इत्यमि- विमान: । अभिगतो वा अय सर्वप्रत्यगात्मत्वात् विमानश्च मानवियोगादित्यभिविमानः । अभिविमिमीते वा सर्व जगत् कारणत्वादित्यमिविमान:। यस्त्वेतमेवं प्रादेशमात्रमभिविमान- मिति श्रुति:।

50

षष्टप्रपाठके

अद्वितीयम्-नास्य द्वितीयं वस्त्वन्तरं विद्यत इत्यद्वितीयम्, अनेन मृद्वयतिरेकेण मृदो यथा अन्यत घटाद्याकारेण परिणामयितृ कुलालादि निमित्तकारणं दृष्ट तथा सद्वयतिरेकेण सत- स्सहकारिकारणं द्वितीयं प्राप्त प्रतिषिध्यते। स्वयमेव चेतनत्वेन निमित्तत्वसम्भवात्।

ननु चेतनत्वेडपि कुलालस्य स्वव्यतिरिक्तमृद्रपोदानापेक्षा दृष्टा, एवमत्रापि उपादाना- पेक्षा अस्तीति चेत्-मैवं-अभिन्ननिमित्तोपादानत्वसम्भवात्। श्रयते हि तदैक्षत बहुस्यां प्रजाये- येति इति। तत्र ईक्षणेन निमित्तत्वं बहुभवनेनोपादानत्वञ्च अद्वितीयस्य सद्वस्तुनोऽवगम्यते। अतो जगतो निमित्तमुपादानं च खयमेवेत्यर्थः । ननु अविक्रियस्यासङ्गस्य सदूपस्य ब्रह्मणः कथमुभयविधकारणत्वं संभवति ; माययेति चेत्, त्हि तया द्वैतापत्तिरिति-मैव-तस्यास्सद्रपे ब्रह्मण्यध्यस्तत्वेन अनिर्वचनीयतया स्तस्सत्ताऽभावात्। एवञ्च मायाशक्तिवशादविक्रियस्यापि ब्रह्मणस्त्रष्टत्वादिकमुपपद्यते। नापि द्वैतापत्तिः। मायाया अनिर्वचनीयत्वेन वस्तुत्वासंभवादिति।

-तदुक्तं ब्रह्मगीतायाम्- अतश्च कारणं नित्यमेकमेवादयं सुराः। कुलालादेर्मृदादेश्र भेदे दृष्टेऽपि भूतले। अचैतन्यान्मृदादेस्तु कुलालादिरपेक्ष्यते। अत् कारणमद्वैत शुद्धचैतन्यमेव हि। तेन नापेक्ष्यते ह्यन्यत् कारणं चेतनात्मकम्। स्वयं चेतनमप्येतत् कारणं न कुलालवत्। अपेक्षते मृदा तुल्यमचिद्पन्तु कारणम्। प्रतीत्या केवलं शक्तिरचिद्पा तमोमयी। सर्वप्रकारैविद्वद्भि: अनिर्वाच्याऽस्ति शाङ्करी। तया दुर्घटकारिण्या तादाम्येनैव सङ्गतम्। कारणं सकलस्ष्ट् सर्वसहर्त चास्तिकाः। पालकं च सदा सच चिद्ूपत्वात् सुरोत्तमाः ॥ इति।

51

तथा च विषयसंकल्प परित्यज्य अद्वितीये ब्रह्मणि सदा निष्ठा कार्येत्युक्त भवति।

तदुक्त वासिष्ठे पुत्रं प्रति दाशूरेण-

सर्वा दृष्टीः परित्यज्य नियम्य मनसा मनः । सबाह्याभ्यन्तरार्थस्य सङ्कल्पस्य क्षयं कुरु। यदि वर्षसहस्त्राणि तपश्चरसि दारुणम्। पातालस्थस्य भूस्थस्य स्वर्गस्थस्यापि तत्तव। नान्य: कश्चिदुपायोऽस्ति सङ्कल्पोपशमादते। अनावाधेऽविकारे च सुखे परमपावने। संकल्पोपशमे यत्नं पौरुषेण परं कुरु। अधिगतपरमार्थतामुपेत्य प्रसभमपास्य विकल्पजालमुच्चैः। अधिगमय पदं यद्द्वितीयं विततसुखाय सुषुप्तचित्तवृत्तिः। इति।

श्रुतिस्तु-सदेवसोम्येदमग्रआसीदेकमेवाद्वितीयं इति।

अणिमा-अणुभाव: जगतोमूलं, भावभवित्रोरमेदविवक्षया। अणुः परमसूक्ष्म इत्यर्थः । स य एषोऽणिमैतदात्म्यम् इति श्रुतिः।

अष्टमे- अन्वेष्टव्यम्-गुर्वाश्रयश्रवणादुपायैरन्वेषणीयं आत्मतत्त्वमित्यर्थः । तस्मिन्यदन्तस्त- दन्वेष्टव्यमिति श्रुति: । अपहतपाप्मा-अपहृतः विनाशितः पाप्मा धर्माधर्माख्यो यस्य सोऽयमपहतपाप्मा। एव आत्माऽपहतपाप्मा इति श्रुति: ।

अपिपास :- पानेच्छारहितः । अपिपासस्सत्यकाम इति श्रुतिः।

बृहदारण्यके तृतीयाध्याये-

अन्तरतरम्-बाह्यात् पुत्रमित्रादेः प्राणपिण्डसमुदायः अभ्यन्तरस्सन्िनिकृष्ट आत्मनः, तस्मात् अभ्यन्तरादन्तरतरम्। अन्तरतरं यद्यमात्मा इति श्रुतिः ।

52 वेदान्तनामरलसहख्त्म्

चतुर्थे-

अपारम्-निरवधिकम। अनन्तमपारम् इति श्रुतिः ।

अमृतमयः-अमरणधर्मकः । तेजोमयोऽमृतमय इति श्रुतिः ।

अपूर्वभ्-नास्य पूर्व कारणं विद्यत इति अपूर्वम्।

अनपरमू-नास्य अपरं कार्य विद्यत इति अनपरम्।

अनन्तरम्। नास्य जात्यन्तरमन्तराले विद्यत इत्यनन्तरम्।

अबाह्यम-तथा बहिरस्य न विद्यत इति अबाह्यम्।

ननु ब्रह्मण: कारणाभावेपि स्यं सर्वकारणत्वात्, ब्रह्मणः अखण्डैकरसत्वेन अन्त राले जात्यन्तराभावेऽपि बाह्यस्याकाशादिप्रपञ्चस्याध्यक्षमीक्ष्यमाणत्वात्, कथमेतत् उपपद्यत इति चेत्-

न-प्रपश्चस्य कल्पितत्वेन प्रतिभामात्रशरीरत्वात् न काचिदनुपपत्तिः ।

तथा चोक्त भगवता वसिष्ठेन श्रीरामं प्रति-

अकर्तृकमरङ्गश्च गगने चित्रमुत्थितम्। अद्रष्टकं स्वानुभवमनिद्रस्वमदर्शनम्। साक्षिभूते समे स्वच्छे निर्विकल्पे चिदात्मनि। निरच्छं प्रतिबिम्बन्ति जगन्ति मुकुरे यथा। एतत्ते राम वक्ष्यामि कार्यकारणतां विना। स्थिता ब्रह्मणि विश्वश्रीः प्रतिभामातरूपिणी। एकं ब्रह्म चिदाकाश सर्वात्मकमखण्डितम्। इति भावय यलेन चेतश्राञ्चल्यशान्तये। रेखोपरेखावलिंता यथैका पीवरी शिला। तथा त्ैलोक्यवलितं ब्रह्मैकमिति दृश्यताम्।

वेदान्तनामरतसहखतम् 53

द्वितीयकारणाभावादनुत्पन्नमिदं जगत्। तिष्ठति ब्रह्मणि स्फारे प्रतिभामात्रूपधृक्। इति।

अस्यायमर्थ :- चित्रं हि केनचित् कर्त्रा कैश्विद्रङ्गैःरञ्जकद्रव्यैः कसि्मिश्चित् भित्त्यादौ मूतवस्तुनि क्रियते ; इदन्तु जगद्रूपं चित्रं अकर्तृकं आत्मनो निष्क्रियत्वेनाकर्तृत्वात्, अरंगश्च आत्मनोडद्वितीयत्वेन रञ्जकस्य द्रव्यान्तरस्याभावात्, गगने चिदाकाशे उत्थित, मूर्तस्य कस्य- चिदधिकरणस्याभावात्, अद्रष्टकं सवानुभवं, यत् खल्वनुभूयते तत् सत्येव स्वव्यतिरिक्ते द्रष्टरि, इदन्तु म तथा, दृष्टदृश्ययोर्भेदाभावात्। किश्र-अनिद्रस्वप्दर्शनम्, स्वमदर्शन हि सत्यां निद्रायां भवति, इदन्तु न तथा, जाग्रत्येव प्रतीयमानत्वात्, साक्षादीक्षते इति साक्षी दृग्रप- त्वात, साक्षिभूते समे परिपूर्णे स्वच्छे निर्मले निर्विकल्पे भेदशून्ये चिदात्मनि जगन्ति मुकुरे यथा दर्पणे इव निरर्थ प्रयोजनमन्तरेणैव प्रतिबिम्बन्ति प्रतिफलन्ति; निरिच्छमिति पाठे इच्छामन्तरेणेत्यर्थः । तत्र जगतां जडत्वात् आत्मनश्चासङ्गोदासीनत्वात् निरिच्छत्व वेदि- तव्यम्। विश्वश्रीः कार्यकारणभावमन्तरेणैव प्रतिभामांत्ररूपिणी ब्रह्मणि तिष्ठति इत्येतद्रहस्य- मिति भाव:। एकंब्रह्मभावयेत्युक्तं, भेदे प्रतीयमाने कथमैक्यमित्यत्राह-रेखेति। यथा हि काचित् पीवरी गरीयसी गिरिशिला रेखोपरेखाभिर्वलिता व्याप्ता करितुरगनरादि- चित्रविचित्रदेवालयादिरूपेण प्रतीयमानतया सत्यपि भेदस्फुरणे वस्तुत एकैव तथा तैलोक्यवलित त्रैलोक्यात्मना विवृतमपि ब्रह्म एकमेवेति दृश्यताम् निश्रीयताम्। इद जगत् द्वितीयकारणा- भावात् ब्रह्मव्यतिरिक्तस्य द्वितीयस्य कारणस्य अभावात् भावरूपकार्यारम्भककारणानां समवाथ्य- समवायिनिमित्तानामसम्भवात् हेतोः अनुत्पन्नमेव। कथ तर्हि प्रतीयते इत्यत्राह-स्फारे ब्रह्मणि प्रतिभामात्ररूपधृक्रू तिष्ठति ब्रह्मण्यव्यस्ततया मरुमरीचिकायां तरङ्गिणीव प्रातिभासिक- तया तिष्ठतीत्यथः ।

प्रकृतश्रुतिस्तु-तदेतत् ब्रहमापूर्वम न पर म न न्तर म बराह ्यम मिति पश्चमे-अप्सु तिष्ठन्-अबघिष्ठानतया तिष्ठन्। अद्धयोऽन्तरः-अबन्तर्यामितया वर्तमानः। योऽप्सु तिष्ठन् अद्भयोन्तरः इतिश्रुतिः । अग्रौ तिष्ठन्

54 वेदान्तनामरतसहसत्रम्

अग्नेरन्तर:

अन्तरिक्षे तिष्ठन् अन्तरिक्षादन्तर: अर्थस्तु पूर्ववत्। श्रुतिस्तु योऽमौ तिष्ठन् इत्यादिका। अदृष्ट :- न दृष्टः न विषयीभूतः चक्षुदर्शनस्य कस्यचित् ; चक्षुरगोचर इत्यर्थः । अश्रुतः-श्रोलगोचरतामनापन्नः कस्यचित्।

अमतः-मनस्सङ्कल्पविषयतामनापन्नः। दृष्टश्रते एव हि सर्वस्सङ्कल्पयति । अय तु अदृष्टत्वादश्रतत्वाच्च अमतः । अविज्ञातः-निश्चयगोचरतामनापन्नः रूपादिवत् सुखादिवच्च । श्रतिस्तु-अदृष्टो द्रष्टा अश्रुतः श्रोता अमतो मन्ता अविज्ञातो विज्ञातेति। अस्थूलम्-स्थूलात् अन्यत्।

अनणु

अहस्वम्

अदीधेम् एभिश्चतुर्भि: विशेषणैः द्रव्यधर्मा: प्रतिषिद्धाः । अस्नेहम्-अपां गुण: स्नेह: तस्मात् भिन्नम्। अतम :- अविद्याभिन्नम्।

अवायु :- वायुमिन्नम्।

अनाकाशं-आकाशभिन्नम्। असङ्ग -संबन्धरहितं, निलेपमित्यर्थः । अगन्धम्-गन्धभिन्नम्।

अचक्षुष्कम्। न हि चक्षुरस्य करणं विद्यत इत्यतः अचक्षुष्कम् । अश्रोत्रम्-श्रोत्रेन्द्रियरहितम्।

वेदान्तनामरत्सहस्त्रम् 55

अवाक-वागिन्द्रियमिन्नम्।

अतेजस्कम्-अविद्यमानं तेजो यस्य तदतेजस्कम, न हि तेजोऽग्न्यादिप्रकाशवत् अस्य विदते।

अमुखम्-मुखं द्वारं तद्रहितम्।

अनेन अस्थूलत्वादिविशेषणजालेन देहेन्द्रियादिसर्वोपाधिविनिर्मुक्तं प्रत्यभिन्नं ब्रह्म सर्वदा भनुसन्धेयमित्युक्त भवति।

तदुक्त सूतसंहितायाम्- चिच्छक्तिर्जडशक्तिश तद्भेदाश्च तथैव च। यदेव तच्वतो नित्यं तस्मै सर्वात्मने नमः। ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च ईश्वरश्र सदाशिव:। विराडाद्याश्च देवाश्च यन्मातं तन्तुमः शिवम्। महासत्वाश्च ये जीवा मध्यसत्वाश्र चेतनाः। निहीनाश्चैव यन्मात्ं तन्नमामि महौजसम्। यद्देशकालदिग्भागैर्न भिन्नं सर्वदाडद्वयम्। यदेव विश्वं तद्ब्रह्म यथार्थ प्रणमाम्यहम्। अनन्तमद्वयं पूर्णमेकमित्यामनन्ति यत्। आगमा अखिला नित्यं चन्दे तं ब्रह्मसंज्ञितम्। यत्स्वरूपमविज्ञाय देह आत्मेति मन्यते। तर्काभासैस्तमीशान वन्दे देहविलक्षणम्। यत्स्वरूपमविज्ञाय देहजानीन्द्रियाणि तु। आत्मेति मन्यते वन्दे तमिन्द्रियविलक्षणम्। यत्स्वरूपमविज्ञाय प्राण आत्मेति मन्यते। वन्देऽहं प्राणवेत्तारं प्राणं प्रणस्य सर्वदा।

56 वेदान्तनामरत्सहस्त्रम्

यत्स्वरूपमविज्ञाय मनः संकल्पलक्षणम्। आत्मेति मन्यते भक्त्या वन्दे तं मनसः परम्। यत्स्वरूपमविज्ञाय बुद्धिरात्मेति मन्यते। तं वन्दे बुद्धिबोद्धारं बोधरूपमविक्रियम्। यत्स्वरूपमविज्ञाय सर्वप्रत्ययकारणम्। अन्तःकरणमात्मेति मन्यते त नुमः शिवम्। यस्मिन् जाग्रदवस्थैषा भातीव भवतीव च। तं तद्दान्तेरविष्ठानं वन्दे साक्षिणमीश्वरम्। यस्मिन् स्वन्नग्रपञ्चोऽयं भातीव भवतीव च। तं तद्भ्रान्तेरधिष्ठानं वन्दे साक्षिणमीश्वरम्। यस्मिन् सुषुपत्यवस्थेयं भातीव भवतीव च। तं तद्भ्रान्तेरघिष्ठानं वन्दे साक्षिणमीश्वरम्। यस्मिन् क्लतं तुरीयत्वं त्रिधामापेक्षयैव तु। तं तुरीयत्वनिर्मुक्त वन्दे चिद्धनमीश्वरम्। यस्मिन् तुरीयातीतत्वमध्यस्तं तदभावतः । तं वन्दे केवलं शुद्धू निर्विशेष महेश्वरम्। एकत्वं च तथा द्वित्वं त्रित्वं यस्मिन् प्रकल्पितम्। बहुत्वं च तमीशानमसंख्येयं नुमः शिवम्। अभिन्नं च तथा भिन्न भिन्नाभिन्नं वदन्ति यम्। तं सदा केवलं वन्दे केषाश्चिल्लभ्यमीश्वरम्। इति।

वासिष्ठे चूडालाया आत्मविवेकप्रकार :- चूडाला प्रेक्षे तावत् स्वमात्मानं किमहंस्यामिति स्वयम् कस्यायमागतो मोहः कथमभ्युत्थितः क्वा। देहस्तावज्जडो मूढो नाहमित्येव निश्चयः । कर्मेन्द्रियगणश्रास्मादभिनो जड एव सः।

वेदान्तनामरल्सहस्त्रम् 57

अस्माद्देहादभिन्न इति जड एवेत्यर्थः ।

बुद्धीन्द्रियगणोऽप्येवं जड एवेति निश्चयः। प्रेर्यते मनसा यस्माद्यष्टयेव भुवि लोष्टकः।

बुद्धीन्द्रियगणोऽपि यष्टथा लोष्टक इव मनसा यस्मात् प्रेयते तस्मात् जड एवेति निश्चयः इंत्यथः ।

मनश्रैवं जड मन्ये सङ्कल्पात्मकशक्तिमत्। क्षेपणैरिव पाषाणः प्रेर्यते बुद्धिनिश्चयैः।

सङ्कल्पात्मकशक्तिमत् मनश्च क्षेपणैः पाषाण इव बुद्धिकृतैर्निश्चयैः प्रेर्यते इति जडं मन्ये। क्षिप्यन्ते एमिरिति क्षेपणानि रज्जुदार्वादिमयाः यन्त्रविशेषाः ।

बुद्धिनिंश्रयरूपैवं जडैवेति विनिश्चयः। खातेनेव सरिन्कूलमहंकारेण चाल्यते।

खननजनितश्वभ्रेण सरित्कूलमिव अहक्कारेण चाल्यते प्रेयत इति जडैवेति निश्चयः ।

अहङ्कारोऽपि निस्सारो जड एव शवात्मकः । जीवेन जन्यते यक्षो बालेनेव भ्रमात्मक: ।

निस्सारः विपरीतज्ञानरूपत्वात् निस्तत्त्वः चेष्टारहितत्वात् शवात्मकः अहक्कारोऽपि बालेन भ्रमात्मको यक्ष इव जीवेन जन्यते कल्प्यते इति जड एव। अवशात्मक इति पाठे परवशात्मक इत्यर्थः ।

जीवश्च कलनाकारो वातात्मा हृदये स्थितः । सुकुमारोऽन्तरूढेन केनापि परिजीवति।

हृदये स्थित: अन्तःकरणप्रतिफलितचैतन्यरूपत्वात् हृदये वर्तमानः, अत एव कलना- कार: कल्पितस्वभावः, वातात्मा प्राणमयत्वात्, सुकुमार: अध्रुवः प्रत्यहं सुषुप्तावात्मनि लीयमान- 8

58 वेदान्तनामरत्रसहस्रम्

त्वाद्। एवंविधो जीवश्च अन्तरूढेन स्वस्यान्तरनुप्रविष्टेन केनापि अव्यपदेश्येन प्राणप्रदायिना पुरुषेणानुप्राणितः परिजीवति। अतो जीवोऽपि पारमार्थिकमात्मस्वरूपं न भवतीत्यर्थः ।

एतदुक्तं भवति-यथा घटाद्युपाधाववच्छिन्नोऽनवच्छिन्नश्च आकाशोऽस्ति, यथा जला- द्युपाधौ प्रतिबिम्बभूतो बिम्बभूतश्च आकाशोऽस्ति, तथा सर्वप्राणिनां हृदि जीवः ईश्वरश्चास्ति। तथा च व्याससूत्र-गुहां प्रविष्टावात्मानौ हि तद्दर्शनात् इति। तत्र च मायाविधेयो जीव: विधेयमायः ईश्वरः इति भेदः ।

तदुक्त (गौडपादाचार्यैः) शुकरहस्योपनिषदि-

कार्योपाधिरयं जीवः कारणोपाधिरीख्रः। कार्यकारणतां हित्वा पूर्णबोधोऽवशिष्यते। इति। आ अहो ज्ञातमेतन्मे चेत्योल्लेखाकलङ्किना। जीवो जीवत्यजीर्णेन चिद्ूपेणात्मरूपिणा।

आ इति स्मृतिद्योतकमव्ययम् । अहो इत्याश्चये। अहो मया ज्ञातमेतत्। किन्तदित्य- त्राह-अय जीव: चेत्योल्लेखाकलङ्किना चेत्योल्लेख: दृश्यसंबन्धः तेन अकलङ्किना प्रतिबिम्ब- रूपकलङ्कवर्जितेन, अजीर्णेन-अनादिना आत्मरूपिणा-सर्वेषामात्मभूतेन एतेन चिद्रूपेण-चित्- स्वरूपेणैव जीवति प्राणान् धारयति। एतदेव सदृष्टान्तमाह-

चेत्यभ्रमवता जीवश्चिद्रपेणैव जीवति। आमोद: पवनेनेव खातेनेव सरिद्रयः।

चेत्यभ्रमवता-चेत्येषु प्रतिफलनाव् तादात्म्यभ्रमवता

असत्यजडचेत्यांशचयनाचिद्वपुर्जडम्। महाजलगतो ह्यगनिशिवि रूपं स्वमुज्झति।

चिद्धपु :- चित्स्वरूपं असत्यजडचेत्यांशचयनात्-असत्या एव जडाश्र चेयांशाः तेषां चयनात् उपचयनात् हेतोः जडं सत् महाजलगतो ह्यमिरिव स्वं रूपं चिद्धावं उज्झति।

वेदान्तनामरत्नसहर्सतम् 59

एवं चिद्र्पमप्येतच्चेत्योन्मुखतया स्वयम्। जडं शून्यमसत्कल्पं चैतन्येन प्रबोध्यते।

एतत्-चिहूपं एवं-पूर्वोक्तेन प्रकारेण चेत्योन्मुखतया-दृश्यभावनया स्वयमेव जडं-जाड्य- युक्तं शून्यं असत्कल्पं भूत्वाऽपि पुनःचैतन्येन-स्वानुप्रविष्टचैतन्येन प्रबोच्यते। तत् सृष्टवा तदेवानुप्राविशत् इति श्रुतेः ।

इदानीमिदमीक्षेऽहं केनैषा चित् प्रचेत्यते। अहो नु चिरकालेन ज्ञातं ज्ञेयमनामयम्।

एषा चित् केन हेतुना प्रचेत्यते-मनोबुध्यादिरूपेण प्रवर्त्यते इत्येतदिदानीमहमीक्षे विचारये। ज्ञात ज्ञेयं-यज्जिज्ञासितं चिद्विवर्तनिमित्तं ज्ञातव्यं तत् ज्ञातमित्यर्थः। किन्तदित्यत आह-

एते हि चिद्विलासान्ता मनोबुद्धीन्द्रियादयः । असन्तस्सर्व एवाहो अवधानं विनोदिताः ।

चिद्विलासान्ता :- जडेषु वस्तुषु चैतन्यप्रतिफलनं चिंद्विलासः तदन्ताः-तत्पर्यन्ता एते मनोबुद्धीन्द्रियादय: सर्व एव वस्तुतो Sसन्तोडपि अवधानं विना-ऐकाग्र्यमवधानं तेन विना-तद- भावेन उदिताः प्रादुर्भूताः - आत्मनःस्वरूपनिष्ठत्वाभावरूपेण प्रमादेन उदिताः, अनवधानमेव चितो नानारूपविवर्तहेतुरित्यर्थः ।

महाचिदेकैवेहास्ति महासत्तेति चोच्यते। निष्कलङ्का समा शुद्धा निरहंकाररूपिणी। सकृद्विभाता विमला नित्योदयवती समा। सा ब्रह्मपरमात्मादिनामभि: परिगीयते।

महासत्तापरपर्यायभूता निष्कलंका या चिदस्ति सैव ब्रह्मपरमात्मेत्यादिनामभि: परिगीयते इत्यन्वयः ।

तत्र समेति द्विरुपादीयते; तयोरेकः समशब्दः सर्वशब्दपर्यायः, समा सर्वात्मेत्यर्थः; अन्यस्तु अवैषम्यवाची, समा एकरूपेत्यर्थः ; इति न पौनरुक्त्यम्।

60

तथा विष्णुपुराणेऽपि-

अदीर्धहस्वमस्थूलमनण्वयमलोहितम्। अस्नेहछायमतनुमसक्तमसमीरणम्। अनाकाशमसंस्पर्शमगन्धमरसञ्च यत्। अचक्षुःश्रोत्रमचलमवाक्प्राणममानसम् । अनामगोत्रममुखम तेजस्कमहेतुक्म। अभयं भ्रान्तिरहितमनिद्रमजरामरम् । अरजोऽशब्दममृतं अप्लुत यदसंवृतम्। पूर्वापरे न वै यस्मिन् तद्विष्णोः परमं पदम्। परमीशित्वगुणवत् सर्वभूतमसंश्रयम्। नता: स्म तत् पदं विष्णोः जिह्वादृग्गोचरे न यत्। इति।

तदश्नाति किञ्चन न तद्श्नाति कश्चन इति।

अगृह्य :- न गृह्योऽगृह्यः। यस्मात् सर्वकार्यधर्मातीतः तस्मात् अगृह्यः। यद्दि करणगोचरं व्याकृत वस्तु तत् ग्रहणगोचरम्, इदन्तु तद्विपरीतमात्मतत्वम् ; तस्मात् अगृह्ः ।

अशीर्य :- यद्धि मूर्त संहत शरीरादि तत् शीर्यते; अयन्तु तद्विपरीतः, अतोऽशीर्यः ।

असित :- अबद्धः। यद्धि मूर्त तत् बच्यते; अयन्तु तद्विपरीतः ; अतोऽसितः ।

श्रतिस्तु-अगृह्यो न हि गृह्यते अशीर्यों न हि शीर्यते असंगो न हि सज्जते असितो न व्यथते न रिष्यति इति।

षष्टे-असुप्ः-प्रकाशस्वरूपः अलुप्द्ृगादिशक्ति: स्वाभाव्यात्। असुप्तस्सुप्तानभिचाक- शीति इति श्रुतिः ।

61

अतिच्छन्दा :- अतिच्छन्दमित्यर्थः, रूपपरत्वात्। छन्दः कामः अतिगतो यस्मात् रूपात् तत् अतिच्छन्दं रूपम्। अन्योऽसौ सान्तः छन्दश्शब्दो गायत्र्यादिछन्दोवाची; अयन्तु कामवाची, अतः स्वरान्त एव। तथाऽपि अतिच्छन्दा इति पाठः स्वाध्यायधर्मो द्रष्टव्यः । अस्ति च लोके कामवचनः छन्दशब्दः स्वच्छन्दः परच्छन्दः इत्यादौ। अतः अतिच्छन्दमित्येवमुप- नेयम्। कामवर्जितमेतद्रूपमित्यर्थः ।

अभयं रूपम्-भयं हि नाम अविद्याकार्यम्; अविद्यया हि भय मन्यते। तथा च कार्यद्वारेण कारणप्रतिषेधोडयम्; अविद्याऽतीत स्वरूपमित्यर्थः ।

तद्वा अस्यैतदतिच्छन्दा अपहतपाप्माभयं रूपमिति श्रुतिः ।

अकाम रूपम्-

काम्यन्त इति कामाः विषयाः तद्रहित रूपम्। आत्मकामं अकामं रूपमिति श्रुतिः । अग्र्यम्-अग्रे भवमत्र्यम्, सर्वस्मात् प्रपश्चात् पुरतो विद्यमानमित्यर्थः। ब्रह्म- पुराणमगर्यमिति श्रुतिः ।

अप्रमयम्-अप्रमेयं सर्वैकत्वात्। अन्येन ह्यन्यत् प्रमीयते। इदत्वेकमेव, अतो- डप्रमेयम्। एतदप्रमयं ध्रुवमिति श्रुति: ।

अन्नाद :- सर्वभूतस्थस्सर्वान्नानामत्ता। अन्रादो वसुदानः इति श्रतिः ।

अमर :- नत्रियत इत्यमरः। उत्पत्त्यादिविकाररहितोऽपि। तथा च उत्पत्यादिवि- निमुक्तमात्मानं सदा अहमित्यनुसन्दध्यात्। तदुक्त उपदेशसाहस्त्रिकायाम्- अजोऽमरश्रैव तथाजरोऽमृतः स्वयंप्रभस्सर्वगतोऽहमद्वयः। न कारणं कार्यमतीव निर्मलस्सदैव तृप्तश्र ततो विमुक्त ओम्। इति। अजरोऽमरोडमृत इति श्रुतिः ।

अविनाशी-विनशनं शीलमस्येति विनाशी, न विनाशी अविनाशी। विनाशशब्देन विक्रिया [उच्यते] अविक्रिय आत्मेत्य्थः ।

62 ये दान्तनामरलसहत्त्रम्

अनुच्छित्तिधर्मा-उच्छित्तिरुच्छेद : विनाश :, उच्छित्ति : धर्मो स्ेत उ च्छि्ति र्मा , न उच्छित्तिधर्मा अनुच्छित्तिधर्मा। न विक्रियालक्षणो ना्युच्छेदलक्षणो विनाशः अस्यात्मनो विद्यत इत्यर्थः। अविनाशी वा अरेऽयमात्माऽनुच्छित्तिधर्मा इति श्रुतिः ।

ब्रह्मोपनिषदि- अमनस्कम्-मनोरहितम्। अमनस्कमश्रोत्रमिति श्रुतिः ।

अथ कैवल्योपनिषदि-

अव्यक्तम्-शब्दाधशेषविशेषशून्यम्। तदुक्तमीश्वरगीतायां तृतीयाध्याये-

यत्तत् सर्वगतं दिव्यमैश्वर्यममलं महत्। ज्ञानयोगाभियुक्तस्तु देहान्ते तदवाप्तुयात्। एष आत्माऽहमव्यक्तो मायावी परमेश्वरः। कीतितस्सर्ववेदेषु सर्वात्मा सर्वतोमुखः । इति। तब्नैव

सर्वतःपाणिपादं तत सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम्। सर्वतःश्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति। सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम्। सर्वाधारं समानन्दमव्यक्तं द्वैतवर्जितम्। सर्वोपमानरहितं प्रमाणातीतगोचरम्। निर्विकल्पं निराभासं सर्वाभासं परामृतम्। अभिन्नं भिन्नसंस्थानं शाश्वतं ध्रुवमव्ययम्। निर्गुणं परंम व्योम तत् ज्ञानं सूरयो विद्दुः । स आत्मा सर्वभूतानां सबाह्याभ्यन्तरः परः। सोऽहं सर्वगतं तेजः ज्ञानात्मा परमेश्वरः

वेदान्तनामरतसहसतम् 63

मया ततमिदं विश्वं जगदव्यक्तमूर्ततिना। मत्स्थानि सर्वभूतानि यस्तं वेद स वेदवित्। इति।

अनन्तरूषम्-न विद्यते अन्तः इयत्ता रूपाणां यस्य सोऽयमनन्तरूपः। देशकाल- वस्तुपरिच्छेदशून्यो वा। अव्यक्तादिविशेषणमात्मानं सदा अवलोकयेत्। तदुक्त वासिष्ठ अर्जुनं प्रति श्रीकृष्णन-

अनन्तमव्यक्तमनादिमध्यमात्मानमालोकय राजहंस। संविद्वपुः स्फारमलब्धदोषमजोऽसि नित्योऽसि निरामयोऽसि। इति। श्रुतिस्तु-अचिन्त्यमव्यक्तम नन्तरूपं शिवं प्रशान्तं इति। अखण्डबोधम्- अपरिच्छिन्नज्ञानस्वरूपम्। आधारमानन्दमखण्डबोधमिति श्रुतिः।

अद्यम्-ज्ञातृज्ञेयादि विभागशून्यम्।

ननु ज्ञातृज्ञेयादिविभागस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वात् कथं तच्छून्यता-मैवम्-द्वयस्य कल्पि- तत्वातू। तदुक्तमुपदेशसाहस्त्रिकायाम्- इदन्तु सत्यं मम नास्ति विक्रिया विकारहेतुर्न हि मेडद्यत्वतः। न पुण्यपापे न च मोक्षबन्धने न चास्ति वर्णाश्रमिताऽशरीरतः। अद्वयत्वतः अशरीरतः-इति पदच्छेदः। इदं-मया प्रतिज्ञातं सत्यमेव। किन्तत्-मम- आत्मनो नास्ति विक्रियेत्यादि।

अनादितो निर्गुणतो न कर्म मे फलं च तस्मात् परमोऽहमद्यः। यथा नभस्सर्वगतं न लिप्यते तथाह्यहं देहगतोऽपि सूक्ष्मतः। यद्द्वयं ज्ञानमतीव निर्मलं महात्मनां तत्र नशोकमोहता। तयोरभावे हि न कर्म जन्म वा भवेदयं वेदविदां विनिश्चयः ।

यदद्वयमतीव निर्मलं ब्रह्म तत्र येषां महात्मनां ज्ञान वृत्तिरूपं इत्यन्वयः ।

सुषुप्तवत् जाग्रति यो न पश्यति द्वयन्तु पश्यत्नपि चाद्वयत्वतः। तथा च कुर्वन्नपि निष्क्रियश्च यः स आत्मविभान्य इतीह निश्चयः।

64

अस्यार्थ :- यथा सुषुप्ते करणोपरमात् द्वयं न पश्यति तथा जागरिते यो ज्ञाननिष्ठः द्वयं न पश्यत्येव - पश्यन्नपि मिथ्यारूपरज्जुसपवत् परमार्थबुध्या न पश्यति, अद्वयरूपत्वात्। तथा च भिक्षाटनादिकं प्रारब्धकर्मफलं कर्म जन्मान्तरसंस्कारवशात् कुर्वन्नपि परमार्थतो निष्क्रियश्च यः स आत्मवित्, नान्यः अन्यथादर्शी; इति इह वेदान्तसमये ब्रह्मविदा विनिश्चयः ।

तद्ब्रह्माद्वयमस्म्यहमिति श्रुतिः । अचिन्त्यशक्ति :- अचिन्त्या चिन्ताडविषयीभूता चिच्छक्तिः तद्वान्। अथवा, अचिन्त्याः चिन्तयितुमशक्याः इयत्तारहिताश्शक्तयो जगत्सर्गादौ सहकारित्वेन अपेक्षिताः यस्य सोडचिन्त्यशक्ति: ।

तदुक्तं सूतसंहितायाम्- जगत्कारणमापन्नश्शिवो यो मुनिपुङ्गचाः। सा तस्यापि भवेच्छक्तिस्तया हीनो निरर्थकः । सर्वज्ञत्वं गतो यस्तु शिवस्साक्षादुपाधिना। सा तस्यापि भवेच्छक्तिस्तया हीनो निरर्थकः। ईक्षितृत्वं गतो यस्तु शिवस्साक्षादुपाधिना। सा तस्यापि भवेच्छक्ति: इत्यादिना ॥

अचक्षु :- चक्षुरविहीनः। अकर्ण :- कर्णरहितः । सर्वेन्द्रियरहितोऽपि सर्ववृत्तिसाक्षीत्यर्थः ।

श्रृतिस्तु-

अपाणिपादोऽहमचिन्त्यशक्तिः पश्याम्यचक्षुस्स शृणोम्यकर्णः । इति।

अविमुक्त :- विरुद्धत्वेन मुक्ताः विमुक्ताः पशवः तेभ्यो व्यतिरिक्त; अविमुक्तः पञ्ुपतिः। तस्मादविम्ुक्तमाश्रितो भवतीति श्रुतिः ।

वेदान्तनामरतसहस्त्म् 65

अथ जाबालोपनिषदि

अविमुक्ते प्रतिष्ठितः-अविमुक्ते अविद्योपाधिकल्पितावच्छेदे जीवात्मनि; स खल्वविमुक्तः ; तस्मिन् प्रतिष्ठितः ; परमात्मतादात्म्यात्। अविद्याकल्पितत्वेन भेदमाश्रित्य आधाराधेयभावः । सोऽविमुक्ते प्रतिष्ठितः इति श्रुतिः । अथ श्वेताश्वतरोपनिषदि- अकर्ता-कर्तृत्वादिसर्वसंसाररहितः ।

शैवे एकादशरुद्रसंहितायाम् हेमसभानाथमाहात्म्ये षष्ठाध्याये व्याघ्रपादपतञ्जली- जय भूतेश गौरीश जयाशेष महेश्वर। जय भक्तपराधीन प्रमाणानामगोचर। कर्तृत्वमपि भोक्तृत्वं नाथ त्वयि न विद्यते। बुद्धौ त्वं प्रतिबिम्बेन कर्ता भोक्ता च गीयसे। इति। अनन्तश्रात्मा विश्वरूपो ह्यकर्ता इति श्रुतिः ।

अमृताक्षरम्-अमृत च तदक्षरं च अमृताक्षरं, नित्यसरूपमित्यर्थः । क्षरं प्रधान- ममृताक्षरं हरः इति श्रुतिः । अधोरा -- अविद्यातत्कार्यविनिमुक्ता शशिबिम्बमिवाह्वादिनी ; परमानन्दरूपत्वात्।

अपापकाशिनी-स्मृतिमात्रादघनाशनी पुण्याभिव्यक्तिकरी चिद्रपा मूर्तिः ।

श्रुतिस्तु-या ते रुद्र शिवा तनूरघोराऽपापकाशिनी इति। अनामयम्-आध्यात्मिकादितापत्रयरहित, सुखस्वरूपमित्यथः । तदरूपमनामयमिति श्रुति: । अमृतत्वस्येशान :- अमरणवमत्वस्य कैवल्यस्य ईशानः, मोक्षप्रद इत्यर्थः । उतामृत- त्वस्येशानः इति श्रुतिः । 9

66 वेदान्तनामरतसहस्रम्

अनादिमत्-आद्यन्तशून्यमात्मतत्वमित्यर्थः । अनादिमच्वं विभुत्वेन वर्तसे इति श्रतिः ।

अनेकरूप :- चेतनाचेतनात्मकसकलप्रपश्चरूपः । विश्वस्य स्रष्टारमनेकरूप- मिति श्रुतिः ।

अतिसूक्ष्मः-विद्वद्बुद्धिगम्य इत्यर्थः। घृतात् परम्मण्डमिवातिसूक्ष्मम् इति श्रुतिः।

अजात :- जन्मजरादिवर्मवर्जितः। तदुक्त वायवीयसंहितायां चतुर्थाध्याये-

अजातमिममेवैंकं मत्वा जन्मनि भीरव:। रुद्रस्यास्य प्रपद्यन्ते रक्षार्थ दक्षिणामुखम्। इति।

अजात इत्येवं कश्चिदिति ति:।

अनीडाख्य :- नीडं शरीरं ; अशरीराख्यः। भावग्राह्यमनीडाश््यम् इति श्रुतिः ।

अमृतस्य परस्सेतु :- अमृतस्य अमृतत्वस्य मोक्षस्व प्राप्तये परः उत्कृष्टः सेतुरिव सेतुः संसारमहोदघेरुत्तरणोपायत्वात्। अमृतस्य परं सेतुं दग्धेन्धनमिवानलमिति श्रुतिः । अथ परहंसोपनिषदि-

अचल :- गमनादिक्रियारहितः ।

श्रुतिस्तु-शान्तमचलमद्यानन्दविज्ञानघन एवास्मीति। अथ गर्भोपनिषदि-

अशुभक्षयकर्ता-सवासनक्लेशनाशनकर्ता। श्रुतिस्तु-अशुभक्षयकर्तारं फलमुक्ति- प्रदायिनम् इति। अथ अमृतबिन्दूपनिषदि- अप्रमेय :- प्रत्यक्षादिप्रमाणागम्यः। तदुक्तं श्रीमहाभारते आरण्यपर्वणि किरातार्जुनीये शिवं प्रति अर्जुन :-

वे दान्तनामरत सह स्त्रम् 67

संप्राप्त जन्मसाफल्यं कृतार्थोऽस्मि घृणानिधे। अप्रमेयः प्रमाणैस्त्वं अहो प्रत्यक्षितोऽसि यत्। निष्कलो निर्मलो नित्यो नित्यानन्दो निरञ्जनः। निरन्वयो निराधारो निरीहो निर्गुणोऽमितः। चित्घनः परमं ब्रह्म परंज्योतिः सनातनः। विज्ञानं सन्मयं विश्वं अवाङ््मनसगोचरम्। अणोरल्पतरं चैव महतोऽपि महत्तरः । अधिष्ठायाखिलान्तस्थः परमाक्षरशक्तितः। व्याप्यस्त्वचित्स्वरूपीव दृश्यसे स्पृश्यसे मया। मत्समो न हि लोकेषु भागधेयी महेश्वर। इति।

अप्रमेयमनादि इति श्रुति: ।

मैत्रायण्याम्- अक्षय्य :- क्षयरहितः षडूभावविकाररहित इत्यर्थः। अनन्तोऽक्षय्यः स्थिरश्शाश्वतो जयति इति श्रुतिः । अनिच्छः-इच्छारहितः । इच्छाराहित्यं च आपकामत्वात्। तथा चाघिकारी सर्वेच्छा- विनिर्मुक्त: परमानन्दरूंप परमात्मानं सर्वदाऽनुसन्दध्यात्। इच्छाया अनर्थहेतुत्वमुक्त वासिष्ठे- वसिष्ठः-

रामेच्छा नाम करिणी इदमस्त्वितिरूपिणी। शरीरकानने मत्ता विविधोल्लासकारिणी। मत्तेन्द्रियोग्रकलभा रसनाकलभाषिणी। मनोगहनसंलीना कर्मदन्तद्यान्विता।

अस्यार्थ :- इच्छा: नाम करिणी, सा च इदं मेडस्त्वित्येवरूपिणी, सा चेच्छाकरिणी शरीर एव कानने मत्ता सती विविधोल्लासकरणशीला, मत्तानीन्द्रियाण्येव उग्रकलभा: यस्याः तादृशी,

68 वे दान्तनामरत्सहस्त्रम्

रसनाकलभाषिणी रसनैव रसना तया कलभाषणशीला, मन एव गहनं दुष्प्रवेशं स्थानं तत्र संलीना, कर्मदन्तद्वयान्विता पुण्यापुण्यलक्षणदशनद्वयवती।

मदोडस्या वासनाव्यूहस्स्वतःप्रसरद्वपुः । संसारदृष्टयो नाम तस्यास्समरभूमयः । भूयो यत्रानुभवति नरो जयपराजयौ। इच्छा नाम निहन्त्येतान् कृपणान् जीवसश्चयान्।

अस्यार्थ :- अस्याश्च इच्छाकरिण्याः सवतःप्रसरद्वपुः वासनाव्यूह एव मदः, संसारदृष्टय एव तस्यास्समरभूमयः, भूयो यत्र पुमान् नरः जयपराजयौ अनुभवति तस्मिन् इच्छानागी कृप- णान् जीवसश्चयान् निहन्ति ।

वासनेहा मतिश्चित्तं सङ्कल्पो भावनं स्पृहा। इत्यादिर्निवहो नाम्नामस्या आशयकोशगः ।

वासना ईहा मतिः चित्तं सङ्कल्पः भावन स्पृहा इत्यादिशब्दसमुदायः अस्याः आशय- कोशग :- आशयोऽन्तःकरणं स एव कोश: गृह तद्विषयः, स एव इच्छाकरिण्याः नाम्रां निवहः ।

धैर्यनाम्रा वरास्त्रेण प्रसृतामव हेलया। नागीं सर्वात्मिकामेतामिच्छां सर्वात्मना जयेत्।

अस्यार्थ :- अवहेलया-इतरेषामस्त्राणामवज्ञया प्रसृतां सर्वात्मिकां-सर्वविषयत्वात् विषयै- स्तादात्म्यापन्नां इच्छारूपां नागीं धैयनाम्ना वरास्त्रेण सर्वात्मना-सर्वप्रकारेणापि जयेत्। धैर्येणै- वाडकुशेन इच्छारूपां नागीं करिणीं वशीकुर्यात् इत्यर्थः । धैर्यञ्चात्र परे ब्रह्मणि चित्तस्थैर्यम्।

50 तावदुग्रा कुसंसारविषवेगविषूचिका।

इदमस्त्वत्येवंरूपा इच्छाकरिणी यावदन्तविज़म्भते, तावदेव इयं उग्रा कुसंसारमहाविष- विषूचिका विजम्भते। कुत्सितस्संसार एव महाविषजन्यविषूचिका।

वेदान्तनामरतसहस्म् 69

एतावानेव संसारः इदमस्त्विति यन्मनः। अस्य तूपशमो मोक्ष इत्येवं ज्ञानसंग्रहः । इदम्ममास्त्विति यत् मनः-संकल्पनमस्ति एतावानेव संसारः ; सर्वस्यापि संसारस्य मनो- मूलत्वात्। अस्य तु मनस उपशम एव मोक्षः, इत्येवं ज्ञानस्य ज्ञानोपदेशस्य संग्रहः ।

मनागप्युदितैवेच्छा छेत्तव्यानर्थकारिणी। असंवेदनशस्त्रेण विषवृक्षाङकुरावली।

अन्थकारिणी इयमिच्छा मनाग्युदितैव विषवृक्षस्याडकुरावलीव असंवेदनशस्त्रेण-संवेदनं बाह्यानुसन्धान तदभावोऽसंवेदनं तेनैव शस्त्रेण छेत्तव्या।

श्रुतिस्तु-ते होचुर्भगवन् कथमनेने द्दशेनानिच्छेनेति।

अलेपः-अविद्यातत्कार्यलेपरहितः । तदुक्तमाचार्यै :-

दृशिस्वरूपं गगनोपमं परं सकृद्विभातं त्वजमेकमक्षरम्। अलेपकं सर्वगतं यददयं तदेव चाहं सततं विमुक्त ओम्। इति आत्मन:

अलेपत्वमुक्तम्।

श्रीविष्णुपुराणेऽपि-

ज्ञानं विशुद्धं विमलं विशोकम शेषलोभादिनिरस्तसङ्गम्। एकस्सदैक: परमः परेशः स वासुदेवो न ततोऽन्यदस्ति। इति।

पाझे पुराणे शिवगीतासूपनिषत्सु द्वितीयाध्याये श्रीरामं प्रत्यगस्त्य :-

निर्लेपः परिपूर्णश्र सचिदानन्दविग्रहः । आत्मा न जायते नैव ग्रियते न च दुःखभाकू। सूर्योडसौ सर्वलोकस्य चक्षुष्ट्वेन व्यवस्थितः । तथाSपि चाक्षुषैर्दोषैन कदाचिद्विलिप्यते। सर्वभूतान्तरात्माऽपि तद्वद् दुःखे र्न लिप्यते। इति।

70 वे दान्तनामरतसहस्त्रम्

तदुक्त भगवता-

माया ह्येषा मया सृष्टा यन्मां पश्यसि नारद। सर्वभूतगुणैर्युक्त मैवं मां ज्ञातुमर्हसि। इति । श्रुतिस्तु-अलेपोऽव्यग्रो निस्पृहः इति।

अनादिनिधन :- उत्पत्तिविनाशरहितः । अत एव नित्यः स्वप्रकाशः मानान्तरागम्यश्च। तदुक्तं श्रीमहाभारते-

अनादिनिधनं देवमात्मयोनिं सनातनम्। अप्रतर्क्यमविज्ञेयं हरिं नारायणं प्रभुम् । इति। पाझे पुराणे कल्याणकाण्डे शिवं प्रति सप्तर्षयः -

जय देव महादेव जय त्रिपुरमर्दन। जय दक्षमखाराते जय त्रिपथगाधर। ईशानाय नमस्तुभ्यं त्रिणेत्राय नमो नमः । ध्येयाय ध्यानरूपाय ध्यापयित्रे नमो नमः । अखण्डैकाश्रयाधार अखण्डज्ञानगोचर। अनादिमध्यनिधन परमात्मन्नमोस्तु ते। इति।

अचिन्त्यायाप्रमेयाय अनादिनिधनाय चेति श्रुतिः । अथ उत्तरतापनीयोपनिषदि- अस्वन् :- स्वमावस्थारहितः, भ्रान्तिज्ञानरहितः ।

असुषुप्त :--- सुघुप्त्यवस्थारहितः, अज्ञानरहित इत्यर्थः ।

अजाग्रत्-जाग्रइवस्थारहितः, अन्यथाज्ञानरहित इत्यर्थः ।

वेदान्तनामरतसहस्रम् 71

तथा च जाग्रदाद्यवस्थात्रयक्षीणं तुरीयमात्मान भावयेदिति भावः ।

तदुक्तं वासिष्ठे-

अविभागमनायासं यदनादयन्तमास्थितम्। ध्यायतोऽध्यायतो वैतत् सौषुप्तं मौनसुच्यते। यथा भूतमिद बुध्वा जगन्नानात्वविभ्रमम्। यथास्थितमसन्देहं सौषुपं मौनमेव तत्। अनेकसंविदूपात्म शिवमेवेदमाततम्। इत्यास्थितमनन्तं यत् सौपुप्तं मौनमुच्यते। आकाशं नैव चाकाशं सर्वमस्ति च नास्ति च। इति स्थितं समं शान्तं यत्तन्मौनं सुषुप्तवत्। इति।

अस्यार्थ :- अविभागमिति। ध्यायतोऽव्यायतो वा अन्तर्मुखस्य वा बहिर्मुखस्य वा मुने- अविभागं-अविद्यमानजाग्रदादिविभागं अनायासं-अविद्यमानज्ञानकर्मेन्द्रियनिरोवक्लेशं अनाः द्यन्त उपक्रमोपसंहाररहित यदास्थितम्-ब्रह्मनिष्ठत्वं एतत् सौषुप्तं-सुषुहिसंमव भौनमुच्यते। महायोग एव सौषुप्तं मौनमित्यर्थः। यदाह सवयोगी --

प्रपश्चस्य भानेऽप्यभाने समं यत् न वा विद्ययाऽविद्ययाऽडलिङ्गिताङ्गम्। तदात्मस्वरूपं सदानन्दसान्द्रं परं ब्रह्मभावं महायोगमाहुः। इति।

यथा च शैवे-

शिवसवभाव एवैकश्चिन्त्यते निरुपाधिक: । यदा सैव मनोवृत्तिर्महायोग इहोच्यते। इति।

नानात्वविभ्रमं-नानाव्वेन परिभ्रान्तं जगत, यथा भूतं येन प्रकारेण निष्पन्न तं प्रकारं बुद्ध्वा-ब्रह्मणि अध्यस्तत्वात् तदात्मकं निश्चित्य असन्देहं-निर्विकल्पं यत् ब्रह्मभावेन आस्थितं तच्च सौषुप्तं मौनमेव ।

72 वेदान्तनामरलसहस्तरम्

इंद-जगत् अनेकसंविद््पात्म-अनेकसंविदपा आत्मान: खभावा यस्य तादृशं आततं- व्याप्तं शिवं-ब्रह्नैवेति यदनन्तं-निरवधिकं ब्रह्मनिष्ठत्वं तत्सौषुप्त मौनमुच्यते।

सर्व जगत् आकाश, चिदाकाशविवर्तत्वात् ; आकाशं नैव च, मूर्तिमत्वात् ; तथा अस्ति च, अधिष्ठानसत्तया सद्ूपेण प्रतीतेः ; नास्ति च, कल्पितत्वात्; इति जगतो ब्रह्मव्यति- रेकेण नास्तित्वं निश्चित्य सममेकाकारं शान्तञ्र यत् स्थितं तत् सुषुप्तवत् मौन सुषुप्ततुल्य मौन- मित्यर्थः इति।

श्रुतिस्तु-तं वा एतमात्मानआ्जग्रत्यस्वप्नमसुपुप्तं सवमेऽजाग्रतमसुषुपं सुधुसे अजाग्रतमस्वमं तुरीये ऽजाग्रतमस्वप्मसुषुप्तमव्यभिचारिणमिति।

अविक्रियः-सर्वसाक्षित्वात् विकाररहितः । तदुक्तमाचार्य :-

दृशिस्तु शुद्धोऽहमविक्रियात्मको नमेऽस्ति कश्चिद्विषयः स्वभावतः। पुरस्तिरश्रोर्ध्वमधश्च सर्वतः सुपूर्णभूमा त्वज आत्मनि स्थितः । इति।

अविक्रियो महाचैतन्य इति श्रुतिः ।

अनुज्ञाता-अनुज्ञां ददाति इत्यनुज्ञाता, सर्वस्य प्रपश्चस्य अनृतजडरूपस्य स्वात्मन्यध्य- स्तस्य सत्तां स्फूर्तिश्च ददातीत्यर्थः । श्रतिस्तु-अनुज्ञाताह्ययमात्मा अस्य सर्वस्य स्वात्मानं ददाति इदं सर्व स्वात्मानमेव करोतीति।

अनुज्ञा-अनुज्ञैकरस इत्यर्थः । ओतानुज्ञात्रनुज्ञा इति श्रुतिः॥

अनुज्ञैकरस :--- स्वात्मन्यव्यस्तस्य प्रविलापने सति स्वयमेव प्रकाशते, यथा दाह्यं दग्ध्वा- डग्नि: स्वयमेव वर्तते तद्वत् इत्यर्थः। श्रतिस्तु-अनुज्ञैकरसो ह्ययमात्मा चिद्रप एव यथा दाहं दध्वा अगनि: इति।

अविकल्प :- विकल्परहितः, अवास्मनोगोचरः, मनोवागविषय इत्यर्थः ।

वेदान्तनामरत्सह स्त्म् 73

स्कान्दे कालिकाखण्डे पञ्चचत्वारिंशाध्याये शिवं प्रति भृगिंरिटि :-

नित्य निर्माय नीरूप सुनिर्मल निरञ्जन। घुरन्धर नमस्तुभ्यं मनोवाचामगोचर। इति।

वायवीयसंहितायां चतुर्विशाध्याये कृष्णं प्रत्युपमन्यु :-

जय जय जगदेकनाथ देव प्रकृतिमनोहर चित्स्वभावरूप। अतिगतकलुषप्रपञ्च वाचामपि मनसां पदवीमतीततत्त्व। इति।

शिवगीतायां दशमाध्याये श्रीरामं प्रति शिव :-

सत्यज्ञानात्मकोऽनन्तस्सचिदानन्दविग्रहः। परमात्मा परञ्ज्योतिः अव्यक्तोऽव्यक्तकारणम्। नित्यो विशुदस्सर्वात्मा निर्लेपोऽहं निरञ्जनः। सर्वधर्मविहीनश्च न ग्राह्यो मनसाऽपि च। नाहं सर्वेन्द्रियग्राह्यस्सर्वेषां ग्राहकोऽस्म्यहम् । ज्ञाताऽहं सर्वलोकस्य मम ज्ञाता न विद्यते। दूरः सर्वविकाराणां परिणामादिकञश्च न। यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह। आनन्दं ब्रह्म मां ज्ञात्वा न विभेति कुतश्रन। इति।

तत्नैव त्रयोदशाध्याये राम प्रति शिव :-

सत्यं ज्ञानमनन्तं सदानन्द ब्रह्मकेवलम्। सर्वधर्मविहीनश्च मनोवाचामगोचरम्। स्वजातीयविजातीयरूपनामाद्यसम्भवात्। अतस्तद्वयतिरिक्तत्वादद्वैतमितिसंज्ञितम्। मत्वा रूपमिदं राम शुद्धूं यदभिधीयते। मध्ये च दृश्यते सर्व जगत् स्थावरजंगमम्। 10°

74 वेदान्तनामरत्सहस्त्रम्

व्योम्नि गन्धर्वनगरं यथा दृष्ट न दृश्यते। अनाद्य विद्यया विश्वं सर्व मय्येव विद्यते। विवर्तते तु मय्येव मय्येवेदं विलीयते। मम स्वरूपज्ञाने च यदाऽविद्या प्रणश्यति। तदैक एव वतेऽहं मनोवाचामगोचरः। सदैव परमानन्दस्वप्रकाशचिदात्मनि। न काल: पञ्चभूतानि न दिशो विदिशश्च न। मदन्यन्नास्ति यत्किश्चित्तदा वर्तेऽहमेकलः । इति। ब्रह्मगीतायां देवान् प्रति ब्रह्मा- यतो वाचो निवर्तन्ते निमित्तानामभावतः । निर्विशेषे शिवे शब्द: कथं देवाः प्रवर्तते। विशेषं कञ्चिदाश्रित्य खलु शब्द: प्रवर्तते। यस्मादेतन्मनस्सूक्ष्मं व्यावृत्तं सर्वगोचरम्। यस्माच्छोतत्वगक्ष्यादि खानि कर्मेन्द्रियाणि च। व्यावृत्तानि पराग्वस्तुविषयाणि सुरोत्तमाः । तद्ब्रह्मानन्दमद्वन्द्वं निर्गुणं सत्यचिद्नम्। विदित्वा स्वात्मरूपेण न विभेति कुतश्चन। इति। तत्रैव-

तत्र चक्षुश्च वाकचैव मनश्चान्यानि खानि च। न गच्छन्ति स्वयंज्योतिस्स्वरूपे परमात्मनि। इति। अविकल्पो ह्ययमात्मा वाङ्मनोऽगोचरत्वात् इति श्रुति: । अविकल्परूपं-वाच्यवाचकभेदरहितम्।

वेदान्तनामरत्सहस्त्रम् 75

स्वरूपमविकल्परूपं हीदं सर्वमिति श्रुतिः।

अविद्याकार्यहीन :- नित्यशुद्धबुद्धमुक्तखभाव इत्यर्थः ।

अविद्याकार्यहीन: स्वात्मवन्धहरः इति श्रुतिः।

अहं-आत्मेत्यर्थः।

ननु अहंकारस्य कर्तृत्वादिविशिष्टत्वेन अध्यस्तरूपतवातू कथमात्मत्वं? उक्तञ्च भगवद्धि- र्भाष्यकारैरहङ्कारस्याध्यस्तरूपत्वं तथाऽप्यन्योन्यस्मिन्नित्यादिना, अहमिदम्ममेदमिति नैसर्गि- कोडयं लोकव्यवहार: इत्यन्तेन। उक्तञ्व भामत्यां-तदेवमुक्तेन प्रकारेणाहंप्रत्यये पूति- कूश्माण्डीकृते भगवती श्रुतिः अप्रत्यूहा कर्तृत्वभोक्तृत्वदुःखशोकाद्यात्मत्वमहनुभवप्रस- ज्ञितमात्मनो निषेद्धुमर्हतीति। पश्चपादिकायामध्युक्तम्- अहमिति तावत् प्रथमोऽध्यासः इति। शैवे एकादश रुद्रसंहितायाम्-

अहङ्कारपरं विप्रमन्तर्गृहजलाशयम्। गुडान्श्च विषोन्मिश्रं दूरतः परिवर्जयेत्। इति।

वासिष्ठेऽपि-

मुधैवाभ्युत्थितो मोहात् मुधैव परिवर्धते। मिथ्यामयेन भीतोऽस्मि दुरहङ्कारवैरिणा।

अस्यार्थ :- अहङ्कारस्य अन्यथाज्ञानस्वरूपत्वात् मोहात्-अज्ञानात् उदयः वृद्धिश्च युज्यते। भीतोडस्मि-भयं प्रापितोऽस्मि।

अहङ्कारवशादापदहङ्कारात् दुराधयः । अहङ्कारवशादीहा नाहङ्कारात् परो रिपुः। तमहङ्कारमाश्रित्य परमश्चिरवैरिणम्। न भुञ्जे न पिाम्यम्भ: किमु भोगान् भुजे मुने।

76 वेदान्तनामरतसहस्त्रम्

सर्वापदां निलयमध्रुवमन्तरस्थं उन्मुक्तमुत्तमगुणेन न संश्रयामि। यस्मादहंकृतिपदं परितोऽतिदुःखं शेषेण मां समनुशाधि महानुभाव।

अहंकृतिपदं-यस्मिन् देहादौ अहंकृतिरुदेति तत् अहंकारास्पद देहेंद्रियादिक यस्मान्न संश्रयामि - आत्मत्वेन नाभिमन्ये दुःखात्मकत्वात्, अतश्शेेण मां समनुशाधि-अहंकृतिविषयी- कृतात् देहेद्रियादेयच्छिव्यते तेन शिष्यमाणेन अहंकृत्यविषयेण शुद्धेन आत्मस्वरूपेण मामनुशाधि बोधय इति श्रीरामेण अहङ्कारनिन्दा कृता। अन्यत्नाप्युक्त वसिष्ठेन-

अहभावोडडकुरो जन्मवृक्षाणामक्षयात्मनाम्। ममेदमिति या बुद्धिस्तेषां शाखा असत्फलाः । इति।

किञ्च-अहंकारत्यागस्य आत्मज्ञानं प्रति हेतुत्वमुक्तं भगीरर्थ प्रति त्रितुलेन गुरुणा।

रागद्वेषक्षयकरं संसारव्याधिभेषजम् । अहंभावोपशान्तौ तु राजन् ज्ञानमवाप्यते।

भंगीरथ :-

शरीरेऽस्मिंश्रिरारूढो गिरौ तरुरि स्थितः। अहंभावो महाभाग वद मे त्यज्यते कथम्।

त्रितुल :-

पौरुषेण प्रयत्नेन त्यक्त्वा भोगौघभावनाम्। गत्वा विकसितां सत्तामहंकारलय व्रजेत्।

पौरुषेण प्रयत्नेन - वासनाक्षयहेतुसम्यग्ज्ञानसमाध्यभ्यासादिरूपः पौरुषप्रयत्नः तेन, भोगौघभावनां त्यक्त्वा विकसितां - पूर्णां सत्तां- ब्रह्मसत्तां गत्वा - आश्रित्य अहंकारलयं त्रजेत्।

यन्त्रणापञ्जरं यावत् भननं लज्जादि नाखिलम्। अकिश्चनत्वशेषेण स्फुटा तावदहंकृतिः।

वेदान्तनामरतसहखम् 77

लज्जादि-अनुचिते कर्मणि चेतस्संकोचो लज्जा, आदिशब्दात् जातिकुलाभिमानादिरग- ह्यते। तदुक्तम्-

घृणा शङ्का स्पृहा लज्जा जुगुप्सा चेति पञ्चमी। कुलं शीलं तथा जातिरष्टौ पाशाः प्रकीर्तिताः। इति।

तादृशं लज्जादि यन्त्रणापञ्जरं अकिञ्चनत्वशेषेण-स्वरूपातिरिक्तं किश्चिदपि यस्य नास्ति सोऽकिञ्चन: तद्धावमात्नशेषेण यावदखिल न भग्नं तावदहंकृति: स्फुटा- न निवर्तत इत्यर्थः ।

सर्वमेतद्विया त्यक्त्वा यदि तिष्ठसि निश्चलः । तद्हंकारविलये त्वमेव परमं पदम्। सर्व लज्जाऽभिमानादिकमित्यर्थ:।

शान्ताशेषविशेषणो विगतभीस्सन्त्यक्तसर्वैषणो गत्वा नूनमकिञ्चनत्वमरिषु त्यक्त्वा समग्रं श्रियम्। शान्ताहंकृतिरस्तदेहकलनस्तेप्वेव भिक्षामटन् मामप्युज्झितवानलं यदि भवस्युच्चैस्तदुच्चैरपि। शान्तानि अशेषविशेषाणि-ब्राह्मणोऽहं गृहस्थोSहमित्यादीनि यस्य, विगता भीर्भयहेतुर्यस्मात्, मामपरित्याज्यमपि गुरुं अलं सम्यगुज्झितवान् यदि भवसि तत्तर्हि उच्चैरपि - उन्नतादपि उन्न- तोऽसि, सर्वोत्कृष्टं ब्रह्मैवासीत्यर्थः ।

शिखिध्वजोपाख्यानेऽपि अहङ्कारत्यागस्य पुरुषाथत्वमुक्तम्-

शिखिध्वज :-

अहङ्कारात्मनश्चित्त द्रुमबीजस्य हे मुने। कोऽनलो दहनाख्येऽस्मिन् कर्मण्यर्थकरो भवेत्।

कुम्भ :-

राजन्नात्मविचारोऽयं कोहंस्यामितिरूपधृक्र। चित्तदर्टपवीजस्य दहने दहनः स्मृतः । .

78 वेदान्तनामरतसहस्त्रम्

शिखिध्वज :-

मया मुने स्वया बुद्धया बहुशः प्रविचारितः । नाहं जगत्तथा देहो न मांसास्थ्यसृगादिमान्। कर्मेन्द्रियाणि नैवाहं नाहं बुद्धीन्द्रियाण्यपि। न मनो नापि बुद्धिश्च नाहङ्कारश्च जाडयतः ।

कुम्भ :-

एतावन्मात्कं वृन्दं यदि न त्वं महीपते। जडत्वात् त्वं महाबुद्धे योऽसि तं वद मेऽनघ।

शिखिध्वज :-

चिन्मात्रमजमच्छात्म वेदनं विदुषां वर। यत्र भावाः स्वदन्त्येते निर्णीयन्ते च येन वा। एते प्रतीयमाना भावा: पदार्थाः यत्र यस्मिन् वस्तुनि खवदन्ते - यदाश्रिता रोचन्ते येन च निर्णीयन्ते - निश्चीयन्ते तदच्छात्म-निर्मलं अजं चिन्मात्रं वेदनमेवाहम्।

एवंरूपस्य मे लगनं नूनं मलमकारणम्। चित्तद्रमस्य यद्वीजमहंभावात्मकं हृदि। तच्च त्यक्तुं न शक्रोमि तेन तप्ये सुदारुणम्।

यच्चित्तद्रुमस्य बीजं तदहंभावात्मकं मलं एवंरूपर्य- विशुद्धचिन्माल्स्य मे हृदि अकारण- मेव लग्नं, तद्भूयोभूयस्त्यक्तमपि मामुपैति, अतस्त्यक्तुं न शक्रोमि, यस्माच्च न शक्रोमि तेन हेतुना सुदारुणं तप्ये - तप्तो भवामि।

कुम्भ :-

कारणाज्जायते कार्यमहंभावात्मकस्य तत्। मुने कारणमन्विष्य कथयाशु ममाधुना।

वेदान्तनामरतसहस्त्रम् 79

शिखिध्वज :-

मुनेऽहमितिदोषस्य वेदनं वेझि कारणम्। तद्यथोपशम याति तन्मे वद मुनीश्वर। चितश्रेत्योन्मुखत्वेन दुःखायायमहं स्थितः । चेत्योपशमनं ब्रहि मुने दुःखोपशान्तये।

अहमितिदोषस्य - अहङ्कारस्य वेदनं - चित्तश्चेत्योन्मुखत्वभेव कारणं वेभि। तच्च वेदनं यथा उपशमं याति तन्मे वद। एतदेव विवृणोमि- चितश्वेतनस्य चेत्योन्मुखत्वं-दृश्यानुसन्धानं तेन हेतुना अयमहक्कारः दुःखाय स्थितः। ततो दुःखोपशान्तये चेत्योपशमन-दृश्ष्यस्य अस्फुरणं ब्रहीति।

कुम्भ :-

कारणं कारणज्ञोऽसि वेदनस्य वदाशु मे। ततस्त्वां बोधयिष्यामि कारणाकारणक्रमम्।

त्वं कारणज्ञोऽसि, अतो वेदनस्य कारणं वद। ततो वेदननिमित्तनिरूपणानन्तरं त्वां कारणाकारणक्रमं-अकारणं-कारणाभावः कारणस्य अकारणस्य च क्रमं-प्रकारं बोवयिष्यामि, इदमस्य कारणं भवति इदमस्य कारणं नेत्येतत् बोधयिष्यामीत्यर्थः।

शिखिध्वज :-

देहादिरूपयोदेति वेदनं वस्तुसत्तया। असत्याभासया स्पन्दो यथा पवनलेखया।

वेदनं कर्त, देहादिरूपया -शरीरेन्द्रियविषयरूपया असत्याभासया -मिथ्याभूतर फुरणया वस्तुसत्तया - पदार्थरूपसत्तया उदेति, पवनलेखया स्पन्द इव।

असत्तां वस्तुसत्तायाः नावगच्छाम्यहं यया। अहत्ववेदनं चित्तबीजं समुपशाम्यति।

80

यया चित्तबीजमहत्ववेदनं -अहङ्कारः तत्कारणं वेदनञ्च् समुपशाम्यति तां वस्तुसत्ताय

असत्तां मिथ्यात्वं नावगच्छामि ।

कुम्भ :-

विद्यते यदि देहादिवस्तुसत्ता तदस्ति ते। अभावाद्देहसच्वादेः किंनिष्ठं तव वेदनम्।

देहादिवस्तुसत्ता यदि विद्यते तत्-तर्हि ते वेदनमस्ति संभवति, युज्यत इति यावत् देहसत्तादेरभावात्तु तव वेदनं किंनिष्ठं निरालम्बनमित्यर्थः ।

शिखिध्वज :-

हस्तपादादिसंयुक्त: क्रियाफलविलासवान्। सदाऽनुभूयमानोडयं देहो नास्ति कथ मुने।

कुम्भ :-

कारणं यस्य कार्यस्य भूमिपाल न विद्यते। विद्यते नेह तत्कार्य तत्संवित्तिस्तु विभ्रमः। अविद्यमानमेव त्वं विद्धि सर्व ्रमोदितम्। अकारणं हि यद्वस्तु तन्मिथ्या रज्जुसर्पवत्।

शिखिध्वज :-

आद्यः पितामहो यः स्यात् तेन सृष्टमिदं जगत्। स एवास्य कथं न स्यात् कारणं वद मे मुने।

कुम्भ :-

सर्गादौ केवलं शान्तं ब्रह्मैवास्ति महीपते। द्वितीयकलना भावात् वेधसोऽस्ति न कारणम्।

वेदान्तनामरत्सहस्रम् 81

सर्गादौ केवलमद्वितीयं ब्रह्मैवास्ति, तत्तु न कारणं निर्विकारत्वात्, अन्यदपि जगत्कार- णभूत वस्तु नास्ति द्वितीयकलनाभावात्-द्वितीयस्य ब्रह्मव्यतिरिक्तस्य वस्तुनः प्रतीत्य- भावात्। आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीत् नान्यत्किश्चन मिषदित्यादिश्रुतेः। अतो वेवसः कारणं नास्ति।

शिखिध्वज :-

वेधसः परमं ब्रह्म कारणं किं न हे मुने। अकारणकतां साधो तन्न प्रत्येमि वेधसः।

कुम्भ :-

अनन्तमजमव्यक्तमजरं शान्तमच्युतम्। अद्वितीयमनाद्यन्तं यदाद्यमुपलम्भनम्। अप्रतर्क्र्यमविज्ञेयं तच्छिवं शान्तमव्ययम्। तत् क्थ कसय केनैव कर्त वा भोक्त वा भवेत्। अतो नेदं कृतं किश्चिञ्जगदेतन्न विद्यते। चिन्मात्रकल्पितो वेधाश्रिदेवेति विनिश्चयः। तन्मात्जनितस्सर्गस्तदात्मक इति स्थितः।

अनन्तत्वादिलक्षणं यदाद्यमुपलम्भनं ज्ञानस्वरूपं वस्त्वस्ति तद्वस्तु शिवं शान्त अव्ययञ्चेति कृत्वा तत् कथं-केन प्रकारेण कर्तृ भवेत्, कस्य वा, स्वव्यतिरिक्तकार्यस्याभावात्, केन वा उपकरणेन, न केनचित्, तस्याप्यभावात्, एवं कर्तृत्वाभाषात् भोक्तृत्वमपि नास्तीत्यर्थः । अतः कर्तृत्वाभावादिदज्जगत् किश्चिदपि न कृतम्। अतश्च वेधाश्चिन्मात्रपरिकल्पितत्वात् चिदेव। सर्गश्च तन्मात्जनितः चिन्मात्ररूपिणा वेधसैव जनितत्वात तदात्मक: चिन्मातात्मक इत्येवं स्थितो निश्चितः ।

न कर्ताडस्ति न भोक्ताडस्ति सर्व शान्तमज शिवम्। इति निश्चयवानन्तरज्ञानं तनुतां नय। अज्ञानं शिथिलीभूतमेवं नष्टं विदुर्बुधाः। : 11

82 वेदान्तनामरससहस्रम्

न नाशेन विनोदेति पूर्वसंस्थानविच्युतिः। तानवं दृश्यते यस्य तस्यानुक्कमतस्स्वयम्। पूर्वसंस्थानविगमात् प्रशमोऽप्युपपद्यते।

एवं पूर्वोक्तरीत्या शिथिलीभूतमज्ञान नष्ट विदुः, यस्मान्नाशेन विना पूर्वसंस्थानविच्युतिः नोदेति, समवायिकारणनाशे कार्यद्रव्यनाशस्य न्याय्यत्वात्, पूर्वसंस्थानविच्युतेश्च समवायिकारण- नाशरूपत्वात् इति भाव:। तानवमिति स एवार्थः ।

तस्माचिदात्मकतया निजचित्ततोडयं नित्यं स्वयं कचति भूभिप देवदेवः। तेनैव पद्मज इति स्वयमात्मनाऽडत्मा प्रोक्त: स्वरूपमिति शान्तमिदं समस्तम्। निजचित्तत :- स्वसंकल्पवशात् कचति-स्फुरति देवदेवः परमात्मा। समस्तमेवेदं देव- देवस्य शान्तं स्वरूपम्।

शिखिध्वज :-

बुद्धोऽस्मि भगवन् युक्तियुक्तमुक्तं त्वयोत्तमम्। कर्त्रभावाज्जगन्नास्ति तेन नास्ति पदार्थदक्। एवं स्थिते प्रबुद्धोऽस्मि विशुद्ोऽस्मि शिवोऽस्मि च। नमो मह्यँ परं चेत्यं न किञ्चिदिति बोधितः।

मत्तः परं चेत्यं-दृश्यं नास्तीति त्वया बोधितः ; ततश्र मह्यभेव नमो नमः ।

पदार्थभावनादित्थमसदेवावभासते। अहमद्यालमेतेन शान्तमासे खकोशवत्। पदार्थभावनात्-मेदेन पदार्थानुसन्धानाद्वेतोः असदेवेदञ्जगत्; एतेन-पदार्थवेदनेन अलं पर्याप्तम्।

जगत्पदार्थप्रविभागदष्टिस्सदेश दिक्कालकलाक्रियौघा। अहो नु कालेन चिरेण शान्ता ब्रह्मैव शान्तं स्थितमव्ययात्मन्।

वेदान्तनाम रलसहस्त्रम् 83

शान्ता-निवृत्ता, शान्त-निविंकारं स्थित- अवस्थितम्।

एवं कचोपाख्यानेऽपि अहङ्कारस्यानात्मत्वेन त्याज्यत्वं तत्त्यागोपायश्च वर्णितः ।

कच: किल बृहस्पति पितरं संसारोत्तरणोपायं पृष्टवान्। बृहस्पतिश्च सवत्यागः संसारोत्त- रणोपायः इत्युक्तवान्। कचेन पुनरपि पृष्टेन सर्वत्यागस्वरूप चित्तत्याग एव सर्वत्याग इति प्रत्युक्तं बृहस्पतिना। पुनरपि चित्तं किमिति पृष्टस्तत्स्वरूपमाह।

बृहस्पतिः-

चित्तं निजमहंकारं विदुश्चित्तविदो जनाः । अन्तर्योडयमहंभावो जन्तोस्तच्चित्तमुच्यते।

कच :-

मन्येऽस्य दुष्करस्त्यागो न सिद्धिसुपगच्छति। कथमेष किल त्यक्तुं शक्यते योगिनां वर।

गुरु :-

अपि पुष्पावदलनादपि लोचनमीलनात्। सुकरोऽहंकृतित्यागो न केशोऽत मनागपि। एकमाद्यन्तरहित चिन्मात्रकमनन्तकम्। खादप्यतितरां सूक्ष्मं विद्यते सर्ववेदनम्। तदेव भावयन् साधो शान्तस्तिष्ठ गतव्यथः। मिथ्यारूपो ह्यहंभावो लीयते तत्त्चवेदनात्। चिति कोऽयमहंभावः कुतो वा कथमुत्थितः । क्वाप्सु जातो रजोराशिः क्वानलादुत्थितञ्ञलम्। अयं सोडहमिति व्यर्थ प्रत्ययं त्यज पुत्रक। कष्टं परिमिताकारं दिक्कालविवशीकृतम्।

84 वेदान्तनामरतसहसतम्

दिक्कालाद्यनवछिन्नं स्वच्छं नित्योदितं ततम्। सर्वार्थमयमेकार्थ चिन्मात्ममलं भवान्। वसिष्ठः- -

इति प्राप्य परं योगं उपदेशमनुत्तमम्। जीवन्मुक्तो षभुवासौ ततो देवगुरोस्सुतः। निर्ममो निरहंकार: छिन्नग्रन्थिः प्रशान्तधीः। कचो यथा स्थितो राम तथा तिष्ठाविकारवान्। अहङ्कारमसद्विद्वि मैनमाश्रय मा त्यज । असतः शशशृंगस्य परित्यागग्रहौ कुतः । इति।

एवं मिथ्यापुरुषोपाख्यानेऽपि अहंकारस्य अविचारितरमणीयत्वं तत्त्यागोपायश्च वर्णितः। यथा कश्चिच्छून्यादुत्थितो मिथ्यापुरुषः रक्षार्थ गृहचतुश्शालकुम्भकुसूलादिकं सृष्टवा तदवच्छिनं खं मया रक्षितमिति बुध्वा गृहादिनाशान्ते खं नष्टमिति शोचति तद्वत् संसारी दुःखं प्राप्नोतीति वसिण्ठेनोक्त: श्रीरामः मिथ्यापुरुषस्वरूपं पप्रच्छ। त प्रत्याह वसिष्ठः-

मायायन्त्रमयः प्रोक्तो यः पुमान् रघुनन्दन। एनं च त्वमहंकारं विद्धि शून्याम्बरोत्थितम्।

चिदाकाशोत्थितम्।

य स्मिन्नाकाशकोशेडस्मिन् सर्वञ्जगदिदं स्थितम्। यदनन्तमसच्छून्यं सर्गादौ तिष्ठति स्वयम्। तस्मादुदेत्यहंकार: पूर्वं स्पन्द इवानिलात्। अनात्माऽडत्मैकरक्षार्थ देहं नानाविधानसौ। भूयो भूयोऽपि निर्निष्ठान् सृजत्याकुलतां गतः। निर्निष्ठान्-अनवस्थितान् -अनित्यानित्यर्थः । यथा मिथ्यापुरुषस्य शून्यादुत्पत्तिः तेन गृहादिनिर्माणं तद्द्वारा आकाशरक्षणम् तन्नाशेन आकाशो नष्ट इत्यनुतापः इत्येतत्सर्वं मिथ्या-

85

भूतमेव, एवमसंगचिद्रपादात्मनस्सकाशादहंकारस्योत्पत्तिः तेन विविधशरीररचना तद्द्वारा शरीरावच्छिन्नात्मसंरक्षणं तन्नाशे आत्मा नष्ट इत्यनुसन्तापः इत्येतत् सर्व मिथ्यैव।

. घटादिषु प्रणष्टेषु यथाऽडकाशो ह्यखण्डितः । तथा देहेषु नष्टेषु देही नित्यमलेपकः । शुद्ध चिन्मात्र आत्माऽ्यमाकाशादप्यणोरणुः। स्वानुभूत्यंशमात्रत्वात् खवद्राम न नश्यति।

स्वानुभूत्यंशमात्रत्वात्-स्वानुभवमात्नत्वादित्यर्थः । न जायते न म्रियते क्वचित् किञ्चित् कदाचन। जगद्विवर्तरूपेण केवलं ब्रह्म जम्भते। सर्वमेकमिदं शान्तमादिमध्यान्तवर्जितम्। भावाभावविनिर्मुक्तमिति मत्वा सुखी भव। सर्वापदां निलयमध्रुवमस्वतन्त्रं आसन्नपातमविवेकममानमज्ञम्। बोधादहङ््कृतिपदं सकलं विमुच्य शेषे सुबुद्धपद उत्तमतां प्रयाहि।

सर्वापदां निलयमध्रुवमस्वतन्त्रमासन्नपात-नश्वरं अविवेकममानं - अप्रामाणिकं अज्ञं- जडं अहङकृतिपदं - अहंकाररूपं वस्तु सकलमपि बोधात् -आत्मतत्वस्वरूपावबोधाद्वेतोः विमुच्य शिष्टे अहंकृतिरहिते सुबुद्धपदे स्थित्वा उत्तमतां जीवन्मुक्ततां प्रयाहीत्येर्वरीत्या अहंकारस्य त्याज्य- त्वात् कथमात्मत्वमिति चेत्-

सत्यम्-अहंकारस्यानेकत्वात्। तथा ह्युक्त वसिष्ठेन-

त्रिविधो राघवास्तीह त्वहंकारो जगत्रये। द्वौ श्रेष्ठावितरस्त्याज्यः शृणु त्वं कथयामि ते। अहं सर्वमिद विश्वं परमात्माऽहमच्युतः । नान्यदस्तीति संविद्या परमा सा ह्यहंकृतिः। सर्वस्माद्वयतिरिक्तोऽहं वालाग्रादप्यहं तनुः। इति या संविदेवासौ द्वितीयाऽहंकृतिशशुभा।

86 वेदान्तनामरतसहस्त्रम्

मोक्षायैव न बन्धाय जीवन्मुक्तस्य विद्यते। पाणिपादादिमात्रोऽयमहमित्येष निश्चयः। अहंकारस्तृतीयोडसौ लौकिकस्तुच्छ एव सः। अहंकृतिद्वये एते पूर्वोक्ते भावयन् यदि। तिष्ठत्यभ्येति परमं तत् परं पुरुषोऽनघ। इति।

एवं तृप्तिदीपिकायामपि असङ्गचिद्रूपस्य कूटस्थस्य अहंप्रत्ययविषयत्वाभावमाशङ्कय मुख्यया वृत्त्या अहंप्रत्ययाविषयत्वेऽपि लक्षणया तदस्तीति परिहृतम्-

नासगेहंकृतिर्युक्ता कथमस्तीति चेच्छुणु। एको मुख्यो द्वावमुख्यौ इत्यर्थस्त्रिविधोऽहमः। अन्योन्याध्यासरूपेण कूटस्थाभासयोर्वपुः। एकीभूय भवेन्मुख्यः तत्र मूढाः प्रयुञ्जते। पृथगाभासकूटस्थावमुख्यौ तत्र तत्ववित्। पर्यायेण प्रयुङ्गक्तेऽहंशब्दं लोके च वैदिके।

अयं भाव :- चिदाभासकूटस्थयोरविविक्तस्वरूपस्य सार्वजनीनव्यवहार विषयत्वात् मुख्यार्थत्वम्। विविक्तरूपस्य तु कतिपयजनैः कदाचिदेव व्यवहियमाणत्वात् अमुख्यार्थत्वमिति। पर्यायेण प्रयुङक्त्े इत्युक्तमेवार्थ प्रपश्चयति श्लोकद्वयेन- लौकिकव्यवहा रेऽहंगच्छामीत्यादिके बुधः। विविच्यैव चिदाभासं कूटस्थात्तं विवक्षति। असंगोऽहं चिदात्माऽहमिति शास्त्रीयदृष्टितः। अहंशब्दं प्रयुडक्त्तेडयं कूटस्थे केवले बुधः। इति।

एवं ज्ञानवासिष्ठेऽन्यतापि अहङ्कारश्चतुर्धा विभज्य दर्शित :-

आपादमस्तकमहं मातापितृविनिर्मितः। इत्येको निश्चयो राम बन्धायासद्विलोकनाद्। अतीतः सर्वभावेभ्यो वालाग्रादप्यहं तनुः ।

वेदान्तनामरतसहसम् 87

इति द्वितीयो मोक्षाय निश्चयो जायते सताम्। जगजालपदार्थात्मा सर्वमेवाहमक्षयः। तृतीयो निश्चयश्चेत्थं मोक्षायैव रघूद्वह। अहं जगद्वा सकलं शून्यं व्योमसमस्सदा। एवमेव चतुर्थोडपि निश्चयो मोक्षसिद्धये। एतेषां प्रथमः प्रोक्तस्तृष्णया बन्धयोग्यया। शुद्धतृष्णास्त्रयरशुद्धा जीवन्मुक्तविलासिनः । सर्वमात्माऽहमेवेति निश्चयो यो महामते। तमादाय विषादाय न भूयो जायते मतिः। इति।

अय भाव :- तत्र आपादमस्तकमहमेवेति प्रथमः । सर्वातीतः परमसूक्ष्मोऽहमिति द्वितीयः। सर्वात्मकोऽहमिति तृतीयः । अहमिति जगदिति च सकलं शून्यभेव, अतो व्योमवत् सर्व- विकल्पांतीतोऽहमिति चतुर्थः। एतेषां मध्ये प्रथमो बन्धयोग्यः तृष्णाप्रोतत्वात बन्धायैव। अन्ये तु त्रयश्शुद्धतृष्णान्वितत्वाज्जीवन्मुक्तेष्वेव विलसन्ति। उपादेयेष्वपि त्रिषु सर्वात्मकोहमिति निश्चय- इश्रेयानित्याह-सर्वमिति-सर्वमहञ्चात्मैवेति यो निश्चयः इत्यन्वयः। एवं सर्वदृश्यविनिमुक्त प्रत्यगात्मनि परमात्माभिन्ने अहंशब्दप्रयोग आचार्येः कृतः ।

नाहं देहो नेन्द्रियाण्यन्तरङ्गं नाहङ्कारः प्राणवर्गो न बुद्धि:। दारापत्यक्षेत्रवित्तादि दूरे साक्षी नित्यः प्रत्यगात्मा शिवोऽहम्। इति।

एवं सकलप्रपश्चविलापनपुरस्सरं प्रत्यगात्मनि अहंशब्दः प्रयुक्त: सर्ववेदान्तसारे-

न भूमिर्न तोयं न तेजो न वायुः न खं नेन्द्रियं वा न तेषां समूहः। अनैकान्तिकत्वात् सुषुप्तैकसिद्स्तदेकोऽवशिष्टरिशव: केवलोडहम्। इति। न शास्ता न शास्त्रं न शिष्यो न शिक्षा न च त्वं न चाहं न चायं प्रपश्चः। स्वरूपांवबोधो विकल्पासहिष्णुः तदेकोऽवशिष्टरिशवः केवलोऽहम। इत्यादिना।

88 वेदान्तनामरतसहस्त्रम्

अहमस्सर्वात्मकत्वमध्युक्तं दक्षिणामूर्तिस्तोत्े बाल्यादिष्वपि जाग्रदादिषु तथा सर्वास्ववस्थास्वपि व्यावृत्तास्वनुवर्तमानमहमित्यन्तः स्फुरन्तं सदा। स्वात्मानं प्रकटीकरोति भजतां यो मुद्रया भद्रया तस्मै श्रीगुरुमूर्तये नम इद श्रीदक्षिणामूर्तये। विश्व पश्यति कार्यकारणतया स्वस्वामिसम्बन्धतः इत्यादिना। एवं विरूपाक्षपञचाशिकायामपि अहमस्सर्वात्मकत्वं स्फुटीकृतम्-

अहमकोऽनस्तमितप्रकाशरूपोऽस्मि तेजसां तमसाम्। अन्तः स्थितो ममान्तस्तेजांसि तमांसि चैकस्य। इति। अस्यार्थ :- अनस्तमितप्रकाशरूपः-नित्योदितप्रकाशमयः एक: अद्वितीयः तेजसां- तेजस्त्वेन अभिमतानां बुध्यादिकरणानां आदित्यादिज्योतिषाञ्च अन्तःस्थितोऽस्मि- प्रकाश मानत्वेन तेषामन्तरात्मतया अहमस्मि। तथा तमस्त्वेन प्रकाशमानत्वात् तमसां (बन्धु) मायादी- नाञ्च अन्तःस्थितोस्मि। प्रकाशात्मनि मयि अन्तरस्थिते तेजस्तया तेजः तमस्तया तमश्च न प्रकाशेतेत्याशयः । तानि तेजांसि तमांसि च मम अन्तःस्थितानि, प्रकाशकोऽहमेक एव भावाभावात्मकजगदपतया परिस्फुरामीति। अहमस्सर्वात्मकत्वे आदित्यानामहं विष्णुरित्यारभ्य विष्टभ्याहमिदं कृत्स्नमित्यन्त उदाहार्यः ।

ब्रह्मगीतायां पञ्चमा्याये समस्तदेवादीन् प्रति परमेश्वरवचनं अहं हि सर्वं न च किञ्चिदित्यादि सर्वस्वरूपेण सुसंस्थितोऽहमित्यन्त अहमस्सर्वात्मकत्वप्रकटनपरं द्रष्टव्यम्। एवं सूतगीतायां पञ्चमाध्याये अहंशब्दः प्रत्यगात्मपर एव न तु देहेन्द्रियप्राणमनो- बुद्ध्यहंकारपर इति सम्यग्विवेचित :-

सूत :-

वक्ष्यामि परमं गुह्यं युष्माकं मुनिसत्तमाः। विज्ञानं वेदसम्भूत भक्तानासुत्तमोत्तमम्। रुद्रविष्णुप्रजानाथप्रमुखास्सर्वचेतनाः।

बेदान्तनामरलसहसत्रम् 89

स्वभावेनाहमित्याहुरिदमित्यपि च स्वतः । इंदंबुद्धिस्तु बाह्यार्थेत्वहंबुद्धिस्तथाSSत्मनि। प्रसिद्धा सर्वजन्तूनां विवादोऽत्र न कश्चन। इदमर्थे घटाद्यर्थेऽनात्मत्वं सर्वदेहिनाम्। अहमर्थे तथाऽSत्मत्वमपि सिद्धं स्वभावतः । एवं समस्तजन्तूनां अनुभूतिर्व्यवस्थिता। भ्रान्ता अपि न कुर्वन्ति विवादश्चात्र सत्तमाः। एवं व्यवस्थितेत्वर्थे सति बुद्धिमतां वरैः। संसारविषवृक्षस्य मूलविच्छेदकांक्षिभिः । यत्र यत्रेदमित्येषा बुद्धिर्द्ष्टा स्वभावतः । तत्र तत्रत्वनात्मत्वं विज्ञातव्यं विचक्षणैः। यत्र यत्राहमित्येषा बुद्धिर्द्दष्टा स्वभावतः । तत्न तत्र तथाSSत्मत्वं विज्ञातव्यं मनीषिभिः। शरीरे दृश्यते सवैरिदंबुद्विस्तथैव च। अहंबुद्धिश्व विप्रेन्द्रास्ततस्ते भिन्नगोचरे। शरीरालंबना बुद्धिरिदमित्यास्तिकोत्तमाः । चिदात्मालम्बना साक्षादहंबुद्धिर्न संशयः । इदमर्थे शरीरे तु याऽहमित्यादिका मतिः। सा महाभ्रान्तिरेव स्यादतास्मस्त इ्ग्रहत्वतः । अचिद्रिपमहंबुद्धेः पिण्डं नालम्बनं भवेत। मृत्पिण्डादिष्वदृष्टत्वात्ततोऽनात्मैव विग्रहः। अचित्वादिन्द्रियाणाश्च प्राणस्य मनसस्तथा। आलम्बनत्वन्नास्त्येव बुद्धेश्वाहम्मति प्रति । बुद्धेरचित्वं संग्राह्यं दृष्टत्वाज्जन्मनाशयोः। अचिदूपस्य कुड्यादेः खलु जन्मविनाशनम्। 12

90 वे दान्तनामरलसहस्त्रम्

अहंकारस्य चाचिच्वाच्चित्तस्यापि तर्थैव च। आलम्बनत्वं नास्त्येव सदाऽहंप्रत्ययँ प्रति। इत्यादिना। इत्थं विवेकतस्साक्ष्यं देहादिप्राणपूर्वकम्। अन्त:करणमात्मानं विभज्य स्वात्मनः पृथकर। सर्वसाक्षिणमात्मानं स्वयंज्योतिस्खवलक्षणम्। सत्यमानन्दमद्वैतमहमर्थ विचिन्तयेत्। रूद्रविष्णुप्रजानाथप्रमुखास्सर्वचेतनाः। अहमेव परं ब्रह्मेत्याहुरात्मानमेव हि। ते तु चिन्मात्नमद्वैतमहमर्थतया भृशम्। अंगीकृत्याहमद्वैतं ब्रह्मेत्याहुर्न देहतः । इत्यन्तेन।

एवं श्रुतिरपि जीवन्मुक्तस्ानुभवप्रतिपादकवचनसरूपा सर्वात्मकत्वप्रतिपादनपरा हा उहा उ हा उ अहमत्रमहमन्महमनं अहमन्नादोऽहमन्रादोऽहमन्नादः अहं श्रोककृदहं श्लोककृदहंश्लोककृदित्यादिका तैत्तरीयके।

एवं बृहदारण्यकेऽपि-ब्रह्म वा इदमग्र आसीत तदात्मानमेवावेदहं ब्रह्मास्मीति इति शोधितत्वंपदार्थपरोऽहंशब्दः। अन्यत्रापि अहं मनुरभवं सूर्यश्रेति सर्वात्मकत्वप्रतिपादन- परोऽहंशब्दः ।

कौषीतक्यामपि - सहोवाच मामेव विजानीहि एतदेवाहं मनुष्याय हिततमं मन्ये यन्मां विजानीयादिति।

उत्ञ्च भगवता सूत्रकारेण-शास्त्रदृष्टथा तूपदेशो वामदेववदिति। व्याख्यातञ् भाष्यकारै :- इन्द्रो नाम देवतात्मा खमात्मानं परमात्मत्वेन अहमेव परं ब्रह्मेति आर्षेण दुर्शनेन यथा --- शास्त्रं पश्यन् उपदिशति स्म-मामेव विजानीहि इति, यथा-तद्वैतत पश्यन् ऋषिर्वामदेवः प्रतिपेदे अह मनुरभवं सूर्यश्रेति तद्वदिति। आवृत्तिरसकदुपदेशादित्यधिकरणे भगवद्धि- र्भाष्यकारैः सर्वदुःखविनिमुक्तैकचैतन्यात्मकोऽहमित्येष आत्मानुभवः, न चैवमात्मानमनुभूतवतः किश्च्िदप्यन्यत् कृत्यमवशिष्यते इति।

वे दान्तना मरतसहस्तम् 91

प्रकृतश्रुतिस्तु-निरस्ताविद्यातमोमोहोऽहमेव इति। एवकारः अहङ्कारप्रसङ्गेन प्राप्तसवद्वैतनिषेधार्थः ।

अकार :- प्रत्यगात्मा। ननु अकारस्य प्रत्यगात्मपरत्वं कथमप्रसिद्धत्वात् इति चेन्न, श्रुत्यैव प्रतिपादनात्। तथाहि-अथैषो एवाकार आपतमार्थः इति। अत्र एवकारो भिन्न- क्रमः। अकार आप्ततमार्थ एव, व्याप्ततमार्थ एवेत्यर्थः । स च व्याप्ततमार्थः कः यस्मिन् अका- रस्य वृत्तिर्भवति इत्यत आह श्रुति :- आत्मन्येवेति-प्रत्यगात्मन्येवेत्यर्थः ।

अनल्प :- परिपूर्णः । अभिन्नरूप :- सर्वात्मकः । तस्मादयमनल्पोऽभिन्नरूपः इति श्रुतिः ।

अनुग्रः अवीरः अमहान् अविष्णुः अज्वलन् असवतोमुखः अनृसिंहः अभीषणः अभद्रः अमृत्युमृत्युः अनमामि अनहम्। अत्र उग्रादिपदार्थानवगमे अनुग्रादिपदार्थानामर्थबोधनं न संभवति। उग्रादिपदानाञ्च श्रुत्यैव अर्थो वणितः-सर्वसंहारसमर्थः परिभवासहः प्रभु: व्याप्त सदोज्वल: अविद्याकार्यहीन: स्वात्मबन्धहरः सर्वदा द्वैतरहितः आनन्दरूपः सर्वाधिष्ठानसन्मात्रो निरस्ताविद्यातमोमोहोऽहमेव्रेतीति। सर्वसंहारसमर्थइत्यादिद्वादशपदानां भाष्यमेव लिख्यते। तत्न उग्रमित्यस्य पदस्य तुरीयबोधकतां दर्शयन् तस्यार्थमाह-सर्वसंहारसमर्थ इति। नहि तुर्या- दन्यस्य जडस्य सर्वसंहारसामर्थ्य संभवति; अतस्सर्वसंहारसमर्थवाचक उग्रशब्दः सर्वद्वैतसंहारसमर्थं तुरीयमेव लक्षणया प्रकाशयतीत्यर्थः। लोके संहारसमर्थोडपि मन्दप्रस्थानः कश्चित् संहायमसंहरन् दृष्ट इति तुरीयोऽपि तथा स्यादिति अस्यापि संहारसामर्थ्य न निर्णेतुं शक्यत इत्याशक्कागां तद्वयावर्त- कत्वेन वीरमित्यपि पदं अर्थतः तुरीयप्रतिपत्तौ विनियोजयति-परिभवासह इति। न लौकिक- मन्दपुरुषवदयं मन्दप्रस्थान: परिभवसहिष्णुः, अतस्संहरत्येव सदा संहायमविद्यादिलक्षणं जगत्, ततश्च तत्सामर्थ्यमस्य निर्णेतुं शक्यत इत्यर्थः। परिभवासहिष्णुरपि प्रतिवन्धसंभवात् न संहरती- त्याशङ्कायां तद्दयावर्तकत्वेन महाविष्णुमित्यत्न महत्पदमर्थतोऽवतारयति-प्रभुरिति। महाप्रभुत्वात् न प्रतिबन्ध: शङक्य इत्यर्थः। समर्थस्य परिभवासहिष्णोः प्रतिबन्वहीनस्यापि सर्वत्र व्याप्त्य- भावेन सर्वसंहर्तृत्वं न संभवति साप्यनुपपत्तिरिह नास्तीति वदन् विष्णुमितिपदमर्थतोंडवतार- यति-व्याप्त इति। उक्तसामग्रीसंभत्रेऽपि येन प्रमाणेन अभिज्वलितस्सन् सर्व संहरति तन्न

92 वेदान्तनामरतसहस्रम्

संहर्तु युक्तमुपकारकत्वादित्याशंकायां निर्विकारत्वात न प्रमाणसापेक्षमस्याभिज्वलनं, किन्तु सवद्वैत- विरुद्धखप्रकाशचिद्रपत्वेन सदैवाभिज्वलितः सर्वदा संहृतसकलद्वैतश्च स परमार्थत इति वदन् ज्वलन्तमिति पदमवतारयति - सदोज्वल इति। तथापि लौकिकसंहर्तुरसंहार्य रक्षणीय वस्तु कार्यकरणादि दृष्ट, तद्वदस्य स्वाभाविकमसंहार्य किमप्यभ्युपगन्तव्यमित्याशंकायां नास्य लौकि- कपुरुषवदविद्यातत्कार्ययोरहम्ममामिमानोडस्ति, येन असंहार्य तद्रक्षणीयं स्यात्, तस्मात् स्वमहिमस्थो निरपेक्षस्सर्वमेव संहरतीति वक्तु सर्वतोमुखमिति पदमर्थतोऽवतारयति-अविद्याकायहीन इति। सर्वतस्सवत्र मुखं यस्य। मुखशब्देन उपलब्धि: अविद्याकार्यासंस्पृष्टवप्रकाशा उच्यते। अतस्सर्वत्र उपलब्धिस्वरूप एवायं न विजातीयमसंहार्यं किमप्यत्रास्तीति सर्वतोमुखपदस्यार्थः। एवंरूपो महाप्रभुः किमर्थमतिदुबलद्वैतजातं संहरतीत्याकांक्षायां सवानर्थप्रतिभासहेतुत्वादिति वदन् नृसिंहमितिपदमवतारयति- स्वात्मबन्धहर इति। नृ गताविति धातो रूपेण नृशब्देन त्रिविधपरिच्छेदरहित आत्मोच्यते। सीति तद्वन्धकमविद्यालक्षणद्वैतं, हमिति तत्संहतृत्वं उच्यते। अतः नृसिंहपदस्य स्वात्मसंबन्धहर इति अर्थोक्तिरुपपन्ना। नन्वेवंरूपत्वेऽपि एवं विवेकात् प्राक यथा द्वैतं तत्पराभवसहिष्णुत्वञ्च तथैव सर्वदाSसत्ित्याशंकायां कदाचिदः्यस्य परमार्थतो न द्वैतपरिभव इति वदन् भीषणमिति पदमवतारयति -सर्वदा द्वैतरहित इति। न हि महास्फुरणख- भावमेनं तमः खनाशभयात् कदाचिदपि परमाथतः स्पृशति मध्याह्वमास्करमिवेति भीषणपदार्थ इति भाव:। ननु सर्वद्वैतसंहारे सुखसाधनाभावात् अपुरुषाथत्व स्यात्, अतः न सर्व संहर्तव्य- मित्याशङ्कय, खत एव परमानन्दानुभवरूपत्वमाह भद्रपदेन-आनन्दरूप इति। ननु नित्यस्य कारणस्यापि संहारे खात्मनोऽपि तत्प्रसंगः, अतो न संहर्तव्यं सर्वमित्याशङ्कय अध्यस्तस्यात्मा- ज्ञानलक्षणस्य कारणस्य अघिष्टानज्ञानेन नाशेऽपि परमार्थसद्पमनव्यस्तमवाधित पूर्ववत् स्वमहिमस्थमेव भवति इति परिहरति मृत्युमृत्युपदेन -- सर्वाधिष्ठानसन्मात्र इति। पूर्वमृत्युशब्देन मरणशीलं सर्वात्मकमज्ञानमुच्यते तस्य संहर्ता मृत्युमृत्युः, सदा मरणशीलमेवाज्ञानं नित्यं कल्पितम्, अयन्तु तन्मृत्युत्वेन सर्वदा अमृत एव, अतो न तवनाशकस्य नाशप्रसङ्ग:, किन्तु पूर्वमधिष्ठानखवेन उत्तरत्न बाधाबधित्वेन ता्साक्षित्वेनापि शिप्यते इति मृत्युमृत्युपदस्यार्थ इति भावः। यस्मादेवं सर्वसंहारसमथ: परिभवासहो निष्प्रतिबन्धस्सवसंहायकबलीकरणस्वभावो निरपेक्षो रक्ष- जीयशूभ्यः खात्मबन्धहरो भयङ्करः परमानन्दानुभवः परमार्थसद्रपोडयमात्मेति नाविद्यालक्षण-

93

द्वैतमस्मिन् कदाचिदप्युपपद्यते, तस्मात् तदत्र कालत्रयेऽपि नास्तीति वदन् नमामीत्यस्यार्थमाह- निरस्ताविद्यातमोमोह इति। अविधेति विद्याविरोधित्वकथनेन निवर्तयितुं शक्यतोक्ता ; तम इत्या- च्छादकत्वेन निरसनीयत्वं; मोह इति च विक्षेपहेतुत्वेन निरस्यत्वमुक्तं; अविद्यादिलक्षणमनर्थ- कारणं नित्यमेव निरस्तं यस्मिन् स तथोक्तः। नमामीत्यत्र न कारो निषेधाथः। मेति प्रमावाच- कत्वेन परिपूर्णानन्दसच्चिद््पतुरीयवाचकः। मीति त्द्विसाकरं तदाच्छादनविक्षेपादिकारणभूत- मज्ञानमुच्यते। तस्मात् माहिंसाकारणं नास्तीति नमामिपदस्याथ इति भावः। उक्तञ्व-मीति हिंसाकरं नात्र तमोऽज्ञानादिलक्षणमिति। किन्तर्ह्यस्तीत्याकाडक्षायां तुरीयः प्रत्यगात्मेति वदन् अहंशब्दार्थमाह-अहमेवेतीति। एवकारोऽहंकारप्रसंगेन प्राप्तसर्वद्वैतनिषेवाथः। तथा च उग्रमिति वाक्यजन्यवृत्यमिव्यक्तस्य तुरीयस्य सवसंहारकतृत्वमुच्यते। अनुग्रमिति तदाडपि परमाथतः खमहिमस्थिततया कूटस्थत्वेन परमार्थतः अकर्तृत्वमुच्यते। अथवा अनुग्रमित्ययमर्थ :- उग्रत्वं नाम न धर्म: किन्तु स्वरूपमेवेति। एवमवीरमित्यत्ापि वीरत्वं नाम न वर्मः, किन्तु स्वरूपमेव्रेति योज्यम्।

प्रकृतश्रुतिस्तु-उग्रमनुग्रं वीरमवीरं महान्तमहान्तं विष्णुमविष्णुं ज्वलन्तमज्व- लन्तं सर्वतोमुखमसर्वतोमुखं नृसिंहमनृसिंहं भीषणमभीषणं भद्रमभद्रं मृत्युमृत्युममृत्यु- मृत्युं नमाभ्यहमनमाम्यहमहमनहमिति। अभातम्र-अविषयत्वेन स्वयमेव प्रकाशरूपम्। अभातमद्वतमचिन्त्यमिति श्रुतिः ।

अशृङ्गम्-अमात्रं निरवयवमिति यावत्। भृङ्गेष्वभृङ्गं संयोज्य इति श्रुतिः।

अशोक :- शोकरहितः ।

अमोहः-मोहरहितः ।

अनशनाय :- अशितु इच्छा अशनाया तद्रहित: अनशनायः ।

अश्ञोकत्वादमोहत्वादनशनायत्वादिति श्रतिः । अनुभूति :- स्वयंप्रकाशरूपा अवाञ्मनसगोचरेत्यथः । श्रुतिस्तु-अनुभूतिरिति कैषेति इयमियं नेति अवचनेनैवानुभवन्नुवाचेति।

94 वेदान्तनामरत्नसहस्त्रम्

अत्ता-ब्रह्मक्षत्रादिसवचराचरसंहर्ता। ब्रह्म वा इदं सर्वमत्तृत्वात् इति श्रुतिः ।

अत्युग्रः अतिवीरः अतिमहान् अतिविष्णुः अतिज्वलन् अतिसर्वतोमुखः अतिनृसिह्ः अतिभीषणः अतिभद्रः अतिमृत्युमृत्युः अतिनमामि अत्यहम्-प्रत्यगात्मा हि ज्ञानबलेन एतत् सर्व कार्यप्रपञ्चं कारणात्मन्युपसंहृत्य कारणात्मानमपि सर्वात्मना अन्तर्बहिश्च संव्याव्य चिद्रपतामापाद्य स्वात्मतावन्मात्रतया विलाप्य स्वात्मानं चिद्रपमेषां कार्यकारणरूपपदार्थानां ददाति, न हि तेषां स्वरूपान्तरमस्ति, कल्पितत्वात, एतादृशः प्रत्यगात्मा अत्युग्रः । उग्रत्वगुणा- दतिक्रान्ततवे सत्युग्रत्वमत्युग्रत्वम् एवमतिवीर इत्यादिकमपि योज्यम्। अत्युग्रोऽतिवीरः इत्यादिश्रुतिः।

अविकारी-षड्रभावविकाररहित: इत्यर्थ: ।

असंगत्वादविकारित्वादिति श्रुतिः ।

अनुमन्ता-सवतस्सत्ताप्रकाशप्रवृत्तिसामर्थ्यरहितानां प्राणबुद्च्यादीनां स्वात्मन्यध्यस्ततया तत्सवमनुजानातीत्यनुमन्ता। उपद्रष्टाऽनुमन्तैष आत्मेति श्रुतिः ।

अविकार :- सर्वविकारसाक्षी। अविकारो ह्युपलब्धेति श्रुतिः ।

अविषयज्ञान :- यद्यप्ययं सर्वज्ञः परमात्मा तथापि सुषुप्ते स्वव्यतिरिक्तविषयसंबन्धरा- हित्यादविषयज्ञानः। स्वप्रकाशोऽप्यविषयज्ञानत्वाञ्जानन्नेव ह्यत् न विजानातीति श्रतिः।

अमूढ :- क्तृत्वभोक्तृत्वरहितत्वात् स्वमहिमस्थितत्वाच्च स्वयंप्रकाश इत्यर्थः। श्रतिस्तु --- अमूढो मूढ इव व्यवहरन्न्नास्ते माययैवेति।

अनुभवात्मा-काललयेऽपि परमार्थतोऽविद्यासंबधरहित इत्यर्थः। नाविद्यानु- भवात्मनि स्वप्रकाशे इति श्रति; ।

अयोनि :- परमार्थतः सर्वप्रपश्चकल्पकत्वरहितः। पुरस्तादयोनिः स्वात्मस्थमिति श्रुतिः।

असिद्धम्-स्वयं सच्चिदानन्दरूपत्वेन सर्वप्रमाणसाधकत्वात् प्रमाणान्तरसिद्धं न भवति, किन्तु स्वत एव सिद्धमित्यर्थः । आनन्दचिद्नं सिद्धं ह्यसिद्मिति श्रुतिः ।

95

अवाध्यस्वरूप :--- सत्यस्वरूप इत्यर्थः । अत एव शुद्धोबाध्यस्वरूपः इति श्रुतिः ।

अविशेष :- साक्षित्वादिसर्वविशेषरहितः ।

अनन्य :--- सर्वशरीरेषु एकरूपतया प्रत्यगात्मत्वेन विद्यमान इत्यर्थः ।

असुखदुःखः-सुखदुःखादिधर्मरहितः इत्यर्थः ।

साक्ष्यविशेषोऽनन्योऽसुखदुःखोऽद्वयः इति श्रुतिः ।

अभिन्नः-विजातीयसाक्ष्यसद्भावरहित: परमार्थत इत्यर्थः। भागवते अष्टमस्कन्घे शिव प्रति देवा:

न ते गिरित्राखिललोकपालविरिश्चिवैकुण्ठसुरेन्द्रगम्यम्। ज्योति: परं यत्र रजस्तमश्च सत्वं न यद्रह्म निरस्तभेदम्। इति।

अनन्तोऽभिन्नः इति श्रतिः ।

अवक्तव्यं अनादातव्यम् अगन्तव्यम् अविसर्जयितव्यम् अनानन्दयितव्यम् एमि: नाममि: कर्मेन्द्रियविषयत्वनिषेधः ।

अमन्तव्यम् अबोद्व्यम् अनहङ्कर्तव्यम् अचेतयितव्यम्-अनेन नामचतुष्टयेन अन्तःकरणवृत्तिविषयत्वप्रतिषेधः ।

अप्राणयितव्यम् अनपानयितव्यम् अव्यानयितव्यम् अनुदानयितव्यम् असमान- यितव्यम् अनेन नामपञ्चकेन प्राणनादिव्यापारविषयत्वप्रतिषेधः ।

अनिन्द्रियम्-ज्ञानकर्मेन्द्रियरहितम्।

अविषयम्-विषयसामान्यरहितमू।

अकरणम् -- अन्तःकरणरहितम्।

अगुणम्-गुणसामान्यरहितम्।

असत्वम् अरजस्कम् अतमस्कम्-नामत्रयेण सत्वादिगुणल्यनिषेधः ।

96 बेदान्तनामरजसहस्तरम्

अमायम्-सत्वादि गुणसामान्यरूपमायावर्जितम्। अवक्तव्यमनादातव्यमित्यादिः श्रुतिः ।

।। अकारादिनामव्याख्या समाप्ता ॥

अथ आकारादीनि नामानि-

ईशावास्ये- आत्मा-सर्वव्यापकः सर्वोपादानभूतः सर्वात्मकः सर्वविषयावभासकः सर्वोपसंहार- कश्च। तथा च स्मर्यते-

यच्चान्ोति यदादत्ते यच्चात्ति विषयानिह। यच्चास्य सन्ततो भावस्तस्मादात्मेति गीयते। इति।

अध्यात्मरामायणे-

अयं हि विश्वोद्भ्वसंयमानां एक: स्वमायागुणविंवितो यः । विरश्चविष्ण्वीश्वरनामभेदान् धत्ते स्वतन्त्र: परिपूर्ण आत्मा। इति।

श्रुतिस्तु-यस्तु सर्वाणि भूतान्यात्मन्येवानुपश्यति इति।

काठके आसीन :- अवस्थितः अचल इत्यर्थः । आसीनो दूर व्रजतीति श्रुतिः ।

आत्मस्थ :- स्वशरीरहृदयाकाशे बुद्धौ चैतन्याकारेण अभिव्यक्तः। नहि शरीरा- वारत्वमात्मनस्संभवति, आकाशवदमूर्तत्वात्। आदर्शस्थं मुखं इति यद्वत्। श्रुतिस्तु- तमात्मस्थं येऽनुपश्यन्ति धीराः इति।

मुण्डके --

आनन्दरूपम्-सर्वानर्थदुःखायासहीनं सुखरूपम्। आनन्दरूपममृतं यद्विभाति इति श्रुतिः। तैतरीये- आकाश :- आ समन्तात् काशते प्रकाशतं इत्याकाशः परिपूर्णप्रकाशरूप इत्यर्थः।

97

एवं छान्दोग्येऽप्याकाशशब्दः आकाश इति होवाच सर्वाणि ह वा इमानि भूता- न्याकाशादेव समुत्पद्यन्ते इत्यादिना श्रयते। तत्नत्य आकाशशब्दः उपास्यब्रह्मपरः । उद्गीथे आकाशशब्दवाच्यब्रह्मदृष्टिः कर्तव्येत्यर्थः। तदुक्त सूत्रका रेण-आकाशस्तल्िङ्गादिति। तद्वया- ख्यातमधिकरणरत्नमालायां- आकाश इति होवाचेत्यत्र खं ब्रह्म वाडत खम्। शब्दस्य तत्र रूढत्वात् वाय्वादेस्सर्जनादपि। नाकाशं जगदुत्पत्तिहेतुत्वाच्छ्रतिरूढतः। एवकारादिना चात्र ब्रह्मैवाकाशशब्दितम्। इति। छान्दोग्ये एवं अष्टमाध्यायान्ते आकाशशब्दः आकाशो वै नाम नामरूपयोरनिर्वहिता ते यदन्तरा तद्ब्रह्मेत्यत्र श्रूयते ज्ञेयब्रह्मपरः। तदुक्तं सूत्रकारेण-आकाशोर्थान्तरत्वादि- व्यपदेशादिति। विवृतश्न- वियद्वा ब्रह्मवाSडकाशो वै नामेति श्रुतं वियत्। अवकाशप्रदानेन सर्वनिर्वाहकत्वतः। ब्रह्म स्याद्वाक्यशेषे च ब्रह्मात्मेत्यादिशब्दतः । इति। आनन्द :- परमप्रेमालम्बनत्वेन उपलक्षितः, सर्वदुःखविनिर्मुक्तसुखसरूपः। यदेष आकाश आनन्दो न स्यात् एष ह्येवानन्दयातीति श्रुतिः। आत्मेश्वरः-आत्माचानादीश्वरश्च आत्मेश्वरः, प्रत्यगभिन्नः परमात्मेत्यर्थः। पति विश्वस्यात्मेश्वरमिति श्रुतिः। छान्दोग्ये आप्रणखात् सर्व एव सुवर्ण :- प्रणखो नखाअं नखात्रेण सह सर्वतस्सुवर्ण इव भारूप इत्यर्थः। आदित्यमण्डलान्तर्वर्तित्वेन हिरण्यश्मश्रुत्वादिविशिष्टपरमेश्वरो ध्येयः। उक्तश्व- सरतसंहितायां- आदित्यमण्डले पूर्णे लक्षयोजनविस्तृते। सर्वलोकविधातारमीश्वरं हेमरूपिणम्। हिरण्यश्मश्रुकेशश्च हिरण्मयनखं तथा। कप्यास्यासनवद्वक्लं नीलग्रीवं विलोहितम्। 13.

98

आगोपालप्रसिद्धं तमम्बिकार्धशरीरिणम्। सोऽहमित्यनिशं ध्यायेत् सन्ध्याकालेषु वा नरः। इति। तथाचाभियुक्ता :- मण्डलान्तरगत हिरण्मयं भ्राजमानवपुर्ष शुचिस्मितम्। चण्डदीधितिमखण्डितद्युति चिन्तयेन्मुनिसहस्त्र सेवितम्। इति। श्रुतिस्तु-अथ य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो दृश्यते हिरण्यश्मश्रुः हिरण्य- केश आ प्रणखात् सर्व एव सुवर्णस्तस्य यथा कप्यासं पुण्डरीकमेवमक्षिणी इति। आकाशात्मा-आकाश इव आत्मा स्वरूप यस्य स आकाशात्मा। सर्वगतत्वं सूक्ष्मत्वं रूपादिरहितत्वञ्च आकाशतुल्यतेश्वरस्य। सत्यसंकल्प आकाशात्मा इति श्रुतिः। आदेश :- आदिश्यत इत्यादेशः, केवलं शास्त्राचार्योपदेशादेव गम्यते, न तु स्वबुद्ध्या ऊहितुं शक्य आत्मेत्यर्थः । तदुक्तं सूतसंहितायाम्- अतीव गुह्यमादेशमनन्तार्थप्रकाशकम्। वक्ष्ये युष्माकमद्याहं शृणुत श्रद्धया सह। यस्य श्रवणमात्रेण श्रुतमेवाश्रुंतं भवेत्। अमतश्च मतं ज्ञातमविज्ञातञ्च सत्तमाः । इति। उत तमादेशमप्राक्ष्यः येनाश्रुतं श्रुतं भवतीति श्रुति:। बृहदारण्यके तृतीये- आनखाग्रेभ्यः प्रविष्टः-नखाग्रमर्यादं ह्यात्मनश्चैतन्यमुपलभ्यते। नखाग्रव्यतिरिक्ते सर्वशरीरे प्रविष्ट इत्यर्थः। स एष इह प्रविष्ट आ नखाग्रेभ्यः इति श्रुतिः। पश्चमे- आदित्ये तिष्ठन् -- आदित्याधिष्ठानतया वर्तमान इत्यर्थः । आदित्यादन्तर :- आदित्यदेवतान्तर्यामितया वर्तत इत्यर्थः। य आदित्ये तिष्ठन् आदित्यादन्तरः इति श्रुतिः । आकाशे तिष्ठन् आक्राशादन्तर :- पूर्ववत्। माध्यन्दिनशाखायाम्-

वे दान्तनामरतसहस्त्रभ् 99

आत्मनि तिष्ठन्-आत्मनि जीवात्मनि प्रतिबिंबभूते बिंबत्वेन वर्तमानः।

आत्मनोऽन्तर :- जीवस्य नियन्ता।

य आत्मनि तिष्ठभ्नात्मनोऽन्तर इति श्रुति: ।

षष्ठे

आप्तकामम् आत्मकामम्-यस्मात् समस्तमेतद्ूपं तस्मादाप्ताः कामा यस्मिन् रूपे तदिदमाप्तकामम्, यस्य ह्वन्यत्वेन प्रविभक्त; कामो भवति तदनाप्तकामं भवति यथा जागरिताव- स्थायां देवदत्तादिरूपं नत्विद तथा कुतश्चित्प्रविभज्यते अत आप्तकामं भवति। किमन्यस्माद्वस्त्वत्तरात न प्रविभज्यते आहोस्विदात्मैव तद्वसत्वन्तरम् । अत्ाह। नान्यदस्त्यात्मनः। कुतः। यतः आत्मकामम् आत्मैव कामोडस्मिन् रूपे, अन्यत्र विभक्त इव अन्यत्वेन काम्यमान: यथा जाप्रत्सभ्योः ते अस्मिन्नात्मैव, अन्यत्वप्रत्युए्स्थापकहेतोरविद्याया अभावात्, अत आत्मकामम्। तद्वा अस्पै- तदाप्तकाममात्मक्ामम् इति श्रुतिः ।

आयु :- आयुस्स्वरूप ब्रह्म, कालानवच्छिन्नत्वात्। अतोऽन्यन्म्रियते, इदन्तु आदि- त्यादिज्योतिषामवभासकं न त्रियते, अतः आयुष्कामेन आयुर्गुणविशिष्टं ब्रह्मोपास्यमित्यर्थः । तद्देवा ज्योतिषाञ्ज्योतिरायुरहोपासतेऽमृतमिति श्रुतिः । आकाशात् पर :-- आकाशादव्याकृताख्यात् परः व्यतिरिक्तः सूक्ष्मो व्यापी वा। विरजः पर आकाशादिति श्रुतिः ।

ब्रह्मोपनिषदि-

आत्म विद्यातपोमूलम्-आत्मनः स्वयंप्रकाशचिदानन्दरूपस्य विद्या उपासनं श्रत्ण- मननादि तज्जन्यसाक्षात्कारश्व, तपः आत्मज्ञानसाधन स्वस्ववर्णाश्रमोचिताचाररूपं तयोः प्रवृत्ति- निवृत्त्यात्मकयोः विद्यातपसो, उपलक्षणमेतत्, निखिलस्य जगतो मूलं उपादानकारणम्। श्रुलिस्तु-आत्मविद्यातपोमूलं तव्ब्रमोपनिषत् पद मिति। कैवल्योपनिषदि --

आदिमध्यान्तविहीनम्-उत्पत्तिपरिच्छेद विनाशवर्जितः

100 वे दान्तनामरतसहख्तम्

तदुक्त सूतसंहितायाम्- ऐश्वरं परमं तच्वमादिमध्यान्तवर्जितम्। आधारं सर्वभूतानामनाधारमविक्रियम्। अनन्तानन्दबोधांबुनिधिमद्भुतविक्रमम् । अम्बिकापतिमीशानमनिशं प्रणमाम्यहम्। इति। तमादिमध्यान्तविहीनमेकमिति श्रुतिः। आधारम्-रज्जुरिव सर्पधारादेः सकलस्य विश्वस्याधारभूतम्। आधारमानन्दम- खण्डबोधमिति श्रतिः। श्वेताश्वतरोपनिषदि-

आत्मसंस्थम् -- आत्मनि स्वे महिम्रि स्थितम्। तदुक्त वासिष्ठे- स्निग्धा स्पष्टा मृदस्पर्शा महाविस्तारशालिनी। निबिडा नित्यनीरन्धा क्वचिदस्ति महाशिला। अस्यार्थ :- स्निग्धा परमप्रेमास्पस्पदत्वात् स्पष्टा स्वयप्रकाशमानत्वात् मृदुस्पर्शा सुखरूप- त्वात् महाविस्तारशालिनी परिपूर्णत्वात् निबिडा सन्ततत्वात नित्यनीरन्ध्रा विजातीयैरनन्तरितत्वात् क्वचिदस्ति स्वमहिमप्रतिष्ठितत्वात् महाशिला अचला चिदेवेति। एतज्ज्ञेयं नित्यमेवात्मसंस्थमिति श्रुतिः । आत्मतत्वम्-आत्मनः वास्तवं सच्चिदानन्दरूपमिर्त्थः। तदात्मतत्वं प्रसमीक्ष्येति श्रतिः।

आदित्यवर्ण :- प्रकाशरूपः। आदित्यवर्ण तमसः परस्तात् इति ्रुतिः । आदि :- कारणम्। आदिस्स संयोगनिमिचदेतुरिति भुलिः।. आत्मयोनि :- आत्मा चासौ योनिश्च आत्मयोनिः सर्वत्यार्मा सर्वस्व योनिः। पाभे कल्याणकाण्डे षड्विंशाच्याये वर्णिरूपं शिवं प्रति उमाससी-

वेदान्तनामरतसहस्त्रम् 101

श्रुतिर्यदीयं स्तुवती चरित्रं भवाद्शै निंत्यमधीयते च। तमात्मयोनिं तरुणेन्दुमौलिं सखीयमिच्छत्यधुना वरीतुम्। इति। स विश्वकृद्विश्वविदात्मयोनिरिति श्रतिः ।

आत्मबुद्धि[प्रसाद:]प्रकाशः-आत्मनि या बुद्धिस्तस्याः प्रसादकरः। प्रसन्ने हि परमेश्वरे बुद्धिरपि तद्विषया प्रमा निष्प्रपञ्चाकारब्रह्मात्मनाSवतिष्ठते। अथवा आत्मैव बुद्धिरात्मबुद्धिः सैव प्रकाशोऽस्येत्यात्मबुद्धिप्रकाशः। तं ह देवमात्मबुद्धिप्रकाशमिति श्रुतिः ।

आरुणिकोपनिषदि

आततम्-आसमन्तात् तत व्याप्तं परिपूर्णमित्यर्थः । दिवीवचक्षुराततमिति श्रुतिः ।

अथर्वशिखायां आत्मज्योति :- आत्मैवज्योतिरात्मज्योतिः, स्वयम्प्रकाशरूपम्। आत्मज्योतिस्स- कृदावर्तत इति श्रतिः ।

तापनीयोपनिषदि-

आनन्दघन :- निबिडानन्दस्वरूपः, परमप्रेमास्पदत्वात्। सर्वस्मात्प्रियतम आनन्द- घनं इति श्रुति: ।

आनन्दामृतरूप :-- नाशरहितसुखैकतानमित्यथः। चतुस्सप्तात्मानश्चतुरात्मान- मानन्दामृतरूपमिति श्रतिः ।

आप्ततमार्थ :- व्यापकतम इति यावत्। अथेषो एवाकार आप्ततमार्थ इति श्रुतिः । आप्ततम :- व्याप्ततम :- परिपूर्ण इत्यथः। श्रुतिस्तु -- आप्ततम मुत्कृष्टात मश्च्चिनमा्तरं सर्वद्रशारमिति।

आनन्दचिद्धनम्कस्यचिदपि द्वितीयस्यासस्त्रे सुखानुभवस्याप्यसत्वात् नं पुरुषार्थ तदिति चेन्नेत्याह-आनन्दचिद्धनमिति। स्वयमेवानन्दानुभवात्मकमेकरसञ्च्वेत्यर्थः। स्वात्मस्थं आनन्दचिद्धनं सिद्धं ह्यसिदधमिति श्रुतिः ।

102

आन्तर :- ओतादप्यान्तरः, आत्मस्वरूपमित्यर्थः । ओतं ओतेन जानीयादनुज्ञातार- मान्तरमिति श्रति:।।

॥। आकारादिनामव्याख्या समाप्ता।।

। अथ इकारादिनामानि ॥

ऐतरेयके- इदन्द्र :- आत्मेत्यर्थः। कथम्? आत्मैव आकाशादिद्वारा शरीरं सृष्ट्वा तत्र प्रविश्य सुखदुःखादिकं संसारमनुभूय आचार्योपदेशानन्तरं परिपूर्णमेव ख्ात्मनः स्वरूपमिदमित्यपरो- क्षरूपेण दर्शयति, दृष्टवानस्मीत्येवंप्रकारेण स्वात्मानमपरोक्षरूपेणानुभूतवान्, तस्मादिदन्द्रो नाम परमात्मा। तर्हि कथमिन्द्र इत्युच्यते परोक्षाभिधानेनेति गृहाण। इन्द्रः परमेश्वरः । तदुकं विद्याप्रकाशे-

यथाशास्त्रं विविच्येत्थं प्रत्यग्दृष्टया चिदात्मनः। साक्षाचकार ब्रह्मत्वञ्जीवर्शान्त्यादिसंयुतः । इदमित्यपरोक्षेण ददर्शेति विवक्षया। इदन्द्रनामाभूज्ज्ञानी वैयाकरणदृष्टितः । तमिन्द्रमित्याहुरन्ये नाम्नः पारोक्ष्यसिद्धये। पूज्यस्य देवपित्रादेः परोक्षन्राम हि प्रियम्। परमेश्वररूपत्वादपीन्द्रत्वमिहोचितम्। स एतमेव पुरुषं ब्रह्म ततममपश्यदिदमदर्शमिति तस्मादिदन्द्रो नाम इदन्द्रोह वे नाम, तमिदन्द्रं सन्तमिन्द्र इत्याचक्षते परोक्षेण, परोक्षप्रिया इव हि देवा: इति श्रुति:।

मृहदारण्यके- इन्ध :- दीप्िगुणविशिष्टः परमात्मा। इन्धो.ह- वै नामैष. योऽयंदक्षिणेSक्षन पुरुष: तं वा एतमिन्धं सन्तमिन्द्र इत्याचक्षते परोक्षेण परोक्षप्रिया इव हि देवाः इति श्रतिः। ॥ इकारा दिनामव्याख्यां समाप्ता ।।

वेदान्तनामरससइसम् 103

॥ अथ ईकारादिनामानि ॥

ईशावास्ये --- ईट्र-ईष्ट इति ईट् सर्वनियन्ता। श्रुतिस्तु-ईशावास्यमिद सर्वमिति।

मुण्डके-ईशः-जीवविलक्षणोऽसंसारी, अशनायापिपासाशोकमोहजरामृत्युव्यतीतः सर्वस्य जगत ईश्वरः । तदुक्त पाझे त्रयोविंशाध्याये-

कालकालं कलातीतं कलाधीशं कलात्मकम् । कालदेशापरिच्छेद्यं कालात्मानं कलामयम्। जगन्नाथं जगद्वन्धं जगत्कर्तारमीश्वरम्। जगदाद्यञ्जगद्योनिञ्जगद्भावनभा वितम्। एवं सत्यान्तरात्मानं ध्यायन्विश्वेश्वरं विभुम्। समाधिनिष्ठो योगीन्द्रः समाधिस्थोऽभवन्मुनिः। इति। श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि द्रौणिं प्रति व्यास :-

स तपः परमास्थाय मैनाकं गिरिमास्थितः। ऊर्ध्वबाहुर्महातेजा ज्वलनादित्यसन्निः । षष्टिर्वर्षसहस्त्राणि तावन्त्येव शतानि च। व्यशोषयत् तदाऽडत्मानं वायुभक्षो जितश्रमः । अथापरं तपस्तपत्वा द्विस्ततोन्यत् पुनर्महृत। द्यावापृथिव्योर्विवरं तेजसा समपूरयत्। स तेन तपसा तात ब्रह्मभूतो यदाऽभवत्। ततो विश्वेश्वरं योगी विश्वस्य जगतः प्रभुम् । ददर्श भृशदुर्दशे सर्वभूतैरपीश्वरम्। दुर्वारणं दुर्विषहं दुर्निरीक्षं दुरासदम्। अतिमन्युम्महात्मानं सर्वभूतप्रचेतसम्। सं देवदेवं परमाणुमीडयं दिव्य चापमिषुधी चाददानम्।

104 वेदान्तनामरतसहखाम्

हिरण्यवर्माणमनन्तवीर्य पिनाकिनं वज्रिणं दीप्तशूलम्। परश्वथिनं गदिनं चायतासिं बिभ्रज्जटामण्डलं चन्द्रमौलिम्। व्याघ्राजिनं परिघदण्डपाणिं शुभ्राङ्गदं नागयज्ञोपवीतम्। विश्वेशानं भूषित भूतसंघैः एकीभूतं तपसां सन्निधानम् । वचोऽधिकैरभिष्टुतं साधुवाग्भिः ज्वलन् दिवं खं क्षिति चन्द्रसूर्यी। हुताशवायुप्रतिमं सुरेशं नालं द्रष्ुं भिन्नवृत्ता नरा वै। ये चानृता नास्तिकाः पापशीलाः ब्रह्मद्विषो वाऽप्यमृतस्य योनिम्। यं पश्यन्ति ब्राह्मणा स्साधुवृत्ताः क्षीणे पापे मनसा वीतशोकाः। तन्निष्ठात्मा तपसा देवमीडयं त भक्त्या वै विश्वरूपं ददर्श। दृष्ट्ूवा चैनं वाड्मनोबुद्धिदेहैः संहष्टात्मा मुमुदे देवदेवम्। दिव्यमालापरिक्षितं तेजसां परमं निधिम्। रुंद्र नारायणो द्शवा ववन्दे देवमीश्वरम्। वरद सह पार्वत्या प्रियया दयितं प्रभुम्। ..

अजमीशानमव्यक्तं कारणात्मानमीश्वरम्। स जानुभ्यां महीं गत्वा कृत्वा शिरसि चाञ्जलिम्। पद्माक्षस्तं विरूपाक्षमभितुष्टाव भक्तिमान्। इति। तत्रैव अष्टनवतिशततमाध्याये अर्जुनः- संग्रा मे शात्रवान्निन्नन् शरौघौर्विमलैरहम। अग्रतो लक्षये यान्तं पुरुषं पावकग्रभम्। ज्वलन्तं शूलमुद्यम्य यां दिशं प्रतिपद्यते। तस्यां दिशि विशीर्यन्ते शत्रवो मे महामते। पद्भ्यां न स्पृशते भूमिं न च शूलं विसुश्चति। शूलाच्छूलसहस्राणि निष्पतन्त्यस्य तेजसा। तेन भम्नानरीन् सर्वान् मद्भम्ान् मन्यते जनः । तेन दग्धानि सैन्यानि पृष्ठतोऽनुदहाम्यहम्।

वेदान्तनामरतसहस्त्रम् 105

भगवंस्त्वं ममाचक्ष्व को वा स पुरुषोत्तमः । शूलपाणिर्महान् कृष्ण तेजसा सूर्यसन्निभः ।

व्यास :-

प्रजापतीनां प्रथमं तेजसां प्रवरं प्रभुम। भुवनं भूर्युवं देवं सर्वलोकमहेश्वरम्। ईशानमीश्वरं देवं दृष्टवानसि शङ्करम्। शरणं प्राप्य कौन्तेय वरदं भुवनेश्वरम्। महादेवं महात्मानमीश्वरं वरदं प्रभुम्। तर्यक्षं महाभुजं वीरं जटिलं चीरवाससम्। इति।

पाझे कल्याणकाण्डे षडविंशाव्याये-

यं देवं यतयो धीरा हृदयाम्भोजमध्यगम्। ज्योतिर्मयँ विमुक्त्यर्थ ध्यायन्ति परमं शिवम्। यमाहुर्वेदसारज्ञा स्सर्वज्ञ सर्वगं विभुम्। स्वयंप्रकाशसंज्ञानमानन्द परम विभुम्। यं दृष्टवा योगिनो नित्यं सन्तृप्ताः स्वान्तसंस्थितम्। अक्षरं सदसच्छन्यं परमात्मानमीश्वरम्। अनादिमध्यनिधनं परिपूर्ण सनातनम्। अजन्मानं स्वयंभूत मनोवाचामगोचरम्। इति। द्रव्यं धरादि रूपादिगुणं यत् कर्मपश्चकम्। द्विधा जातिर्विशेषस्त्वं समवायश्र कीर्त्यसे। माता मेयं मिति र्मानमिति तत्त्वचतुष्टयम्। सदसत्प्रविभागेन द्वेधा सर्वं त्वमीर्यसे। 14

106 वेदान्तनामरतसहस्रम्

स्वामिन् भावनया सार्ध वाक्यार्थव्यपदेशया। क्रिया त्र्यंशस्वरूपिण्या त्वमेव प्रतिपद्यसे। आदौ नियोगत स्सिर्द्ध पुंसा साध्यं प्रयत्नतः। यदपूर्व तदेवासि स्वर्गादिफलदायकम् परादिवैखर्यन्तं तु चतुर्धा तच्छतीरितम्। शब्दब्रह्म त्वमेवासि प्रकृतिप्रत्ययात्मकम्। द्वयोश्रिदचितोस्तन्वन् उत्पत्तिस्थितिनिग्रहान्। व्यश्नुवांश्र महास्वामिन्नीश्वरस्त्वं विभाव्यसे। इति च।

आदित्यपुराणे तृतीयाध्याये भानु :- यदेतदैश्वरञ्ज्योतिस्सर्वग भाति केवलम्। तदेव शरणं गच्छ यदीच्छसि परं पदम्। तदेव सर्वभूतस्थं चिन्मात्रं तमसः परम्। अक्षयं निर्मलं शुद्धूं आनन्दं परमव्ययम्। प्रत्यक्षं सर्वभूतानामज्ञानां तद्विपर्ययम्। विश्वमायाविधातारं द्विरष्टादशरूपिणम्। भक्तिग्राह्यम्महादेवं जानीह्यात्मस्थमीश्वरम्। इति। लैङ्गपुराणे द्विचत्वारिंशाध्याये विष्णुः-

चिन्तयन्नेवमात्मस्थं ज्योतिर्लिंङ्गं सदाशिवम्। प्रणनाम हरिर्भक्त्या देवमष्टाङ्गया मुह्ठुः। अथ तेजोमयश्शंबुश्शरण्यश्शरणं गतम्। अनुगृह्य कटाक्षैस्तं समुत्तिष्ठेत्यभाषत। उत्थाय करुणापूर्णमीश चन्द्रार्थशेखरम्। विश्वस्ष्टारमीशानं तुष्टाव दुरितच्छिदम्। इति।

वेदान्तनामरत्सहसत्रम् 1.0.7

शिवरहस्ये अष्टमाध्याये दण्डपाणि :-

त्वामेवानन्तमीशानं त्वामेव जगदीश्वरम्। वदन्ति निगमास्सर्वे त्वां महेश नतोऽस्म्यहम् । याद्ृशस्त्वं महादेव न जाने तत्वतरिशव। वेदैरपि न ते रूपं ज्ञातमीश नमोस्तु ते। इति।

कूर्मपुराणे पश्चविंशाध्याये कृष्ण :-

ततोऽन्वपश्यत् गिरिशस्य वामे स्व्रात्मानमव्यक्तमनन्तरूपम्। स्तुवन्तमीशं बहुभिर्वचोभि: शंखासिचक्राङ्कितहस्तमाद्म् कृताञ्जलिं दक्षिणतस्सुरेशं हंसाधिरूढं पुरुषं ददर्श। स्तुवन्तमीशस्य महाप्रभावं पितामहं लोकगुरुं दिविस्थम। त्वं ब्रह्मा हरिरजविश्वयोनिरतनिः संहर्ता दिनकरमण्डलाधिवासी। प्राणस्त्वं हुतवहवासवादिभेद: त्वामेक शरणमुपैमि देवमीशम्। ख्यातं त्वामगुणमथाहुरेकरूयं योगस्थास्सततमुपासते हृदिस्थम्। देवस्त्वामभिदधतीह रुद्रमग्निं त्वामेकं शरणमुपैमि देवमीशम्ः। इति।

आनुशासनिके

दिवसकरशशाङ्कवह्निनेत्रं त्रिभुवनसारमपारमीशमाद्यम्। अजरममरमप्रसाद्य रुद्रं जगति पुमानिह को लभेत शान्तिम्। इति।

ईश्वरगीतायां चतुर्थाध्याये-

सर्वेन्द्रियेभ्यः परमं मन आहुर्मनीषिण:। मनसश्चाप्यहंकारो ह्यहंकारान्महान् परः। महतः परमव्यक्तमव्यक्तात् पुरुषः पर:। पुरुषाद्धगवान्. प्राणस्तस्य सर्वमिद जगद.।

108 वेदान्तनामरतसहस्त्रम्

प्राणात् परतरं व्योम व्योमातीतोऽहमीश्वरः। नास्ति मत्तः परं भूंत मां विज्ञाय विमुच्यते। इति। तत्नैव पश्चमाध्याये-

यं विदुर्योगततत्वज्ञाः योगिनो यतचेतसः। तमीशं सर्वभूतानां आकाशे दद्दशु: किल। यस्य मायामयं सर्व येनेदं प्रेयते जगत्। नृत्यमान: स्वयं विप्रैर्विप्रेशस्संप्रद्ृश्यते। यत्पादपंकज़ स्मृत्वा पुरुषोऽज्ञानजं भयम्। जहाति नृत्यमानं तं शिवं ते दद्दशुः किल। यं विनिद्रा जितश्वासाशशान्ता भक्तिसमन्विताः । ज्योतिर्मय प्रपश्यन्ति स योगी दृश्यते किल। योऽज्ञानान्मोचयेत् क्षिप्रं प्रसन्नो भक्तवत्सलः॥ तमेव मोचकँ रुद्रमाकाशे दद्दशुः परम्। इति।

त्वामेकमीशं पुरुषं पुराणं प्राणेश्वरं रुद्रमनन्तमूर्ति। नमाम सर्वे हृदि सन्निविष्ट प्रचेतसं ब्रह्ममयं पवित्रम्। त्वां पश्यन्ति मुनयो ब्रह्मयोनिं दान्ताश्शान्ता हृदये रुक्मवर्णम्। ध्यात्वाSSत्मस्थमचलं ते शरीरे कविं परेभ्यः परमं तत्परश्च। इति। त्वत्पादपद्मस्मरणादशेषं संसारबीजं विलयं प्रयाति। मनो नियम्य प्रणिधाय कायं प्रसादयामो वयमेकमीशम्। इति। तत्रैव दशमाध्याये-

नातान्तरं ब्रह्मविदोऽथ नित्यं पश्यन्ति नित्यमचलं यत् सं ईशः। नित्यानन्दममृतं नित्यरूपं शुद्धं वदन्ति पुरुषं सर्ववेदाः। इति।

109

तत्रैव एकादशाच्याये-

ओङ्कारवाच्यमव्यक्तं रश्मिज्वालासमाकुलम्। चिन्तयेत् तत्र विमलं परं ज्योतिर्यदक्षरम्। तस्मिन् ज्योतिषि विन्यस्य स्वात्मान तदभेदतः । ध्यायीताकाशमध्यस्थमीशं परमकारणं। तदात्मा सर्वगो भूत्वा नकिश्चिदपि चिन्तयेत् ! इति, येचान्यदेवताभक्ताः पूजयन्तीह देवताः। मन्दावनासमायुक्ता: सुच्यन्ते तेऽपि भावतः। तस्मादनीश्वरानन्यांस्त्यक्त्वा देवानशेषतः । मामेव संश्रयेदीशं स याति परमां गतिम्। इति।

ब्रह्माण्डपुराणे ब्रह्माणं प्रति यजुर्वेद :-

यो यज्ञैरखिलैरीशः योगादैश्र समर्च्यते। यमाहुरीश्वरं देवं स देव: स्यात् पिनाकधटकू। इति

तलनैव ब्रह्मा-

कथं तत् परमं ब्रह्म सर्वसङ्गविवर्जितम्। रमते भार्यया सार्ध प्रमथैश्वातिगर्वितैः। इतीरिते तु भगवान् प्रणवात्मा सनातनः । अमूर्तिरमूर्तिमान् भृत्वा वच: प्रांह पितामहम्।

प्रणव :-

नह्येष भगवान् पत्न्या स्वात्मनो व्यतिरिक्त्तया। कदाचिद्रमते रुद्रस्तादृशोऽपि महेश्वरः।

1.10 वेदान्तनासरतसहख़म्.

स्वयं स भगवानीशस्स्वयञ्ज्योतिस्सनातनः । स्वानन्दभूता कथिता गौरी नागन्तुका शिवा। इति।

पुराणान्तरेऽपि-

सच्चिन्मयश्शिवस्साक्षात् तस्ानन्दमयी शिवा। सच्चिदानन्दरूपाभ्यां ताभ्यां निल्यं नमो नमः । इति।

जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशं इति श्रतिः ।

श्वेताश्वतरोपनिषदि-ईशानः-स्पष्टम्

उक्तञ्च वायवीयसंहितायां चतुर्थाव्याये-

सर्वेंन्द्रियगुणाभासस्सवेन्द्रियविवर्जितः । सर्वस्य प्रभुरीशानस्सर्वस्य शरणं सुहृत्:। इतिः।

ईश्वरगीतायां पञ्चमाध्याये-

तं ते दददशुरीशानं तेजसां परमं निघिय्। नृत्यमानं महादेवं विष्णुना गगनेऽमले। नृत्यन्तं दद्दशुर्देवं विश्वकर्माणमीश्वरम्। महादेवं महायोगं देवानामपिः दैवतमू। पशूनां पतिमीशानं: ज्योतिषा ज्योतिरव्ययम्। पिनाकिनं विशालाक्षं योगानन्दं परं बिश्वक। कालात्मानं कलात्मानं कालकालं महेश्ररम्.। उमापति विरूपाक्ष भेषजं भवरोगिणाम्। ज्ञानवैराग्यनिलयं ज्ञानयोगं सनातनम्। शाश्वतैवर्यमितत्रं धर्माधारं दुरासदध्:। महेन्द्रोपेन्द्रनमितं महर्णिमणवन्दितम्:।

वेदान्तनामरसहस्त्रम् 111

आधारं सर्वशक्तीनां महायोगेश्वरेश्वरम् । योगिनां परमं ब्रह्म योगिनं योगवन्दितम। योगिनां हृदि तिष्टन्तं योगमायासमावृतम। तं ततो जगतां योनिं नारायणमनामयम् । ईश्वरेणैकतापन्नमपश्यन् ब्रह्मवादिनः । दष्टवा तदैश्वरं रूपं रुद्रं नारायणात्मकम्। कृतार्थ मेनिरे सन्तः स्वात्मानं ब्रह्मवांदिनः । इंति। ईड्य :- स्तुत्यः । तमीशानं वरदं देवमीड्यम् इति श्रतिः। ईश्वराणां परमो महेश्वरः-ईश्वराणा विष्णुवैवस्वतादीनां परमो महेचर: उत्कृष्टनियन्ता। तदुक्तमनुभूतिप्रकाशे- विष्ण्वादीनामीश्वराणां परमं त महेश्वरम् । देवानां परमं देव विदामास्य प्रसाढतः । इति।

: तमीश्वराणां परमं महेश्वरमिति श्रतिः ! ईशसंस्थ :- ईशे स्वामित्वे सर्वनियन्तृत्वे संस्थितिः अवस्थान यस्य सः इशसंस्थः । स तन्मयो ह्यमृत ईशसंस्थः इति श्रुतिः । अथर्वशिरसि- ईशनी य :- नियमनशक्तिमान्। य इमन् लोकानीशत इशनी यः इति श्रुतिः । तापनीयोपनिषदि- ईश्वरग्रास :- ईश्वरमपि कारणात्मानं अखण्डाकारवत्यारूढस्सन ग्रसतीति ईश्वरभ्रासः अनेन ब्रह्मणो निरुपाधिकं स्वरूपमुक्तं भवति। तदुक्त वासिष्ठ- श्रीराम :- परमार्थस्य किं रूप तस्यानष्टचिदाकृतेः। पुनरेतन्ममाचक्ष्व निपुरण बोधवृद्धये। वसिष्टः- महाप्रलयसंपत्तौ सर्वकारणकारणम्। शिष्यते तत् परं ब्रह्म तदिदं वर्ण्यते भृणु।

112 वेदान्तनामरतसहस्त्रम्

नाशयित्वा स्वमात्मानं मनसो वृत्तिसंक्षये। सदूपं यदनाख्येयं तदूपं तस्य वस्तुनः। अंगलग्रे Sपि वातादौ स्पर्शाद्यनुभवं विना। जीवतश्रेतसो रूपं यत्तत् परममात्मनः । ब्रह्मार्कविष्णुहरशकसदा शिवादिशान्तौं शि्व परममेतदिहैकमास्ते। सर्वोपधिव्ययवशादविकल्परूपं चैतन्यमात्रमयमुज्झितविश्वसङ्गम्। इवि। ईश्वरग्रासस्तुरीयः इति श्रुतिः।

॥ ईकारादिनामव्याख्या समाप्ता।। । अथ उकारादिनामानि ॥ तैत्तरीयके-

उमापतिः-उमाशब्देन चिच्छक्ति: ब्रह्मविद्या ब्रह्मविद्याप्रदात्री भवानी वा तस्याः पतिः रमेश्वरः। यदत्र वक्तव्यं तत् सर्ब अम्बिकापतिनामव्यांख्यानावसरे प्रपञ्चितमिति तत्नैव द्रष्टव्यम्।

आदित्यपुराणे द्वितीषाध्याये- बालाग्रमान्रं हृत्पझे विश्वाधीशमुमापतिम्। येऽनुपश्यन्ति विद्वांसस्तेषां शान्तिस्सदा भवेत्। इति। तत्रैव त्रिवष्टितमाध्याये

: : सकृत् पूजयते यस्त भगवन्तमुमापतिम्। अप्यश्मेधादधिकं फलँ प्राप्नोति नारद। इति। भवव्यालमुखस्थानां भीरूणां देहिनां सुने। तम्माद्विमोचकः श्रीमानुमापतिरिति श्रुतिः । इति च। शैवे एकादशरुद्रसंहितायां हेमसभानांथमाहात्म्ये पश्चमाध्याये श्रीमच्छाक्करमारूढस्साक्षाड्र्म सनातनम्। स्वस्यासौ किमघिष्ठानं स्वयं वाडस्येति तर्कितम्।

येदान्तनामरतसहस्रम् 113

सर्वानन्दमयाकारः सर्वाश्चर्यसमुच्चयः। तयोर्भाग्यवशादग्रे देवस्सन्निदधे शिवः। ततस्त्रिजगदाधारं सहस्रादित्यसन्निभम्। जटावल्कं नभोगङ्गालोलबालेन्दुशेखरम्। त्रिपुण्ड्रकोल्लसत्फालं भस्मोद्धूलितविग्रहम्। कंबलाश्वतरोद्गीतकल्याणजयघोषणम्। नीलकण्ठं ललाटाक्षं निशानाथार्कलोचनम्। मनोज्ञम्मधुरारावं मन्दहासमुखांबुजम्। कण्ठस्थलप्रभाक्षिप्तका लिन्दीजलविभ्रमम्।

नन्दिभृंगिमहाकालजयाला पस्मिताननम्। स्फुरन्त्रिशूलमुद्दीप्तकपालं सपरश्रथम्। ज्वलज्ज्वलनमुल्लासिडमरुं विलसन्मृगम्। उन्मिषत्पाणिकोदण्डमुदश्चितवराभयम्। कार्कोटककटीसूतं करिचर्मधरं हरम्। कटाक्षकरुणासारकल्लोलितदिगन्तरम्। पश्चाद्भागस्थया देव्याऽप्यविनाभूतरूपया। शरन्मेघसमा श्रेषद्योतिविद्युत्प्रकाशया। परार्ध्यमुक्तामञ्जीरपरिष्कृतपदाब्जया। काषायवासस्संवीतकाञ्चीनदूनितंबया। स्तनचक्राह्वयोन्मुक्तमृणालवरहारया।

मग्न त्निरेखकण्ठार्हमौक्तिकत्िसरश्रिया। अकलंकशशांकाभस्मयमानमुखश्रिया। कल्याणरत्नताटंककमनीयकपोलया। 15

114 वेदान्तनामरतसहस्त्रम्

बालप्रवालबन्धूकपाटलाधरबिंबया। कमलोत्पलसंस्पर्धिकरुणा नेत्रपूर्णया। धम्मिल्लकेतकीबर्हसगन्धेन्द्रकलंकया। आदिशक्त्या जगन्मात्रा गाढमाश्लिष्टविग्रहम्। आलोकनेन धातारमालापेन मुरद्विषम्। महेन्द्रादींश्र दिक्पालान् मानयन्तं स्मितश्रिया। तं दृष्टवा तौ महात्मानं व्याघ्रपादपतञ्जली। आनन्दसंभ्रमाश्चर्यमग्नात्मानौ बभूवतुः। इति।

वायवीयसंहितायामुपरिभागे अष्टमा्याये-

मुमुक्षया परे केचिन्मुनयो ब्रह्मवादिनः । संशयाविष्टमनसो विमृशन्ति यथातथम्। किं कारणं कुतो जाता जीवामः केन वा वयम्। केन वर्तामहे शश्चत सुखेष्वन्येषु वाऽनिशम्। अविलंध्या च विश्वस्य व्यवस्था केन वा कृता। काल: स्वभावो नियतिर्यदच्छा नात युज्यते। भूतानि योनि: पुरुषो योगो वैषां परोडथवा। अचेतनत्वात् कालादेश्चेतनत्वेन चात्मनः। सुखदुःखाभिभूतत्वादनीशत्वं विचार्य तु। ते ध्यानयोगाभिरता प्रापश्यन् शक्तिमैश्वरीम्। पाशविच्छेदिकां साक्षाननिगूढां स्वगुणैर्भृशम्। तथा विच्छिन्नपाशास्ते सर्वकारणकारणम्। शक्तिमन्तं महादेवमपश्यन् दिव्यचक्षुषा। यः कारणान्यशेषाणि कालात्मसहितान्युत। अग्रमेयोऽनया शक्त्या साकमेकोऽधितिष्ठति।

वेदान्तनामरतसहस्त्रम् 115

तस्य प्रसादयोगेन ध्यानेन च परेण च। दृढेन भक्तियोगेन दिव्यां गतिमवाप्नुयुः । तस्मात् सह तया शक्त्या हृदि पश्यन्ति ये शिवम्। तेषां हि शाश्वती मुक्तिर्नेतरेषामिति श्रुतिः । इति । तत्नैव एकोनविंशाध्याये श्रीकृष्णं प्रत्युपमन्यु :-

आधारानन्तसंयुक्तं सिंहयोगासनादिकम्। पआ्मासनं वा विमलं तत्त्वत्रयसमन्वितम्। तस्योपरि शिवं ध्यायेत् साम्बं सर्वमनोहरम्। सर्वावयवसंयुक्तं सर्वाभरणभूषितम्। सर्वलक्षणसंपन्नं सर्वातिशयसंयुतम्। रक्तास्यपाणिचरणं कुन्दमन्दस्मिताननम्। शुद्धस्पटिकसंकाशं फुल्लपद्मत्रिलोचनम्। चतुर्भुजमुदाराङ्ग चारुचन्द्रकलाधरम्। वरदाभयहस्तश्च मृगटंकधरं शुभम्। सर्वकल्याणनिलयं चारुनीलगलाधरम्। सर्वोपमानरहितं सानुगं सपरिच्छदम्। ततस्संचिन्तयेत्तस्य वामभागे महेश्वरीम्। प्रफुल्लोत्फुल्लपत्राभविस्तीर्णायतलोचनाम्। पूर्णचन्द्राभवदनां नीलकुश्चितमूर्धजाम्। नीलोत्पलदलप्रख्यां चन्द्रार्धकृतशेखराम्। अतिवृत्तघनोत्तुङ्गस्निग्धपीनपयोधराम्। तनुमध्यां पृथुश्रोणीं पीतसूक्ष्मतरांवराम्। सर्वाभरणसंपन्नां ललाटतिलकोज्ज्वलाम्। विचित्रपुष्पसंकीर्णकेशपाशोपशोभिताम्। सर्वतोऽनुगुणाकारां किश्चिल्लज्ानताननाम्।

1.16 वेदान्तनामरतसहसत्रम्

हेमारविन्दं विकसद्दधानां दक्षिणे करे। दण्डवच्चापरं हस्तं न्यस्यासीनां सहासने। एवं देवञ्च देवीश्च ध्यात्वाऽडसनवरे शुभे। सर्वोपचारवद्क्त्या भावपुष्पैस्समर्चयेत। इति। नमो हिरण्यबाहवे हिरण्यपतयेडम्बिकापतय उमापतये नमो नमः इति श्रुतिः ।

छान्दोग्ये-

उत्-उदिति परमेश्वरस्य गौणं नाम। सर्वेभ्यः पाप्मभ्यः सर्वदुरितेभ्यः उदितः अस्पृष्टत्वात्। तदुक्तं श्रुत्या-स एष सर्वेभ्यः पाप्मभ्य उदितः। एवंवेदनफलमाह-उदेति ह वै सर्वेभ्यः पाप्मभ्यो य एवं वेद इति। उन्नाम्नः परमेश्वरत्वं सूत्रकारेणापि निर्णींत अन्तस्तदूर्मोपदेशादिति-अन्तः आदित्यमण्डलान्तर्वर्ती पुरुषः परमेश्वर एव; कुतः? तद्रर्मोपदेशात्-तस्य परमात्मनः प्रसिद्धौ यौ धर्मो सार्वात्म्यसवदुरिताभावौ तयोरुपदेशादिति सूतार्थः। श्रतिस्तु-तस्योदिति नामेति।

उद्धीथः-उद्गीथ इति परमेश्वरस्य परोक्षं नाम। तथा हि-तस्यर्क च साम च गेष्णौ तस्मात् उद्धीथः इति श्रतिः । पृथिव्यनन्याधयात्मके ऋकूसामनी गेष्णौ पर्वणी-अवयव भूते परमेश्वरस्य, सर्वात्मा हि देवः, उन्नामा चासौ ऋकूसामगेष्णश्चेत्युद्वेष्णत्वे प्राप्ते उद्गीथत्वमुच्यते परोक्षेण। परोक्षप्रियत्वाद्देवस्य। तस्मादुद्गीथः इति श्रुति: ।

उत्तमपुरुष:। उत्तमश्चासौ पुरुषश्च उत्तमपुरुष: अक्षिस्वप्नसुषुप्तपुरुषापेक्षया। स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते स उत्तमपुरुषः इति श्रुतिः ।

ब्रह्मोपनिषदि- उपनिषत्पदम्-सदेरुपनिपूर्वस्य संसारविनाशार्थस्य ब्रह्मगत्यथस्य अविद्यादिबन्ध- शिथिलीकरणाथस्य च ब्रह्मज्ञानमन्तरेणासंभवात् उपनिषत् ब्रह्मज्ञान तस्य पदं विषयः । ब्रह्म- ज्ञानैकबोध्यमित्यथः । तत् ब्रह्मोपनिषत्पदमिति श्रुतिः ।

वेदान्तनामरतसहस्रम् 117

अथ कैवल्योपनिषदि- उमासहाय :- उमा चिच्छक्ति: ब्रह्मविद्या भवानी वा सहायो यस्य स उमासहायः । तदुकमाचार्यः श्रीपुरश्रीचक्रवर्णनानन्तरं सर्वानन्दमयनामके बिन्दौ पञ्चब्रह्मात्मकं हंसतूलिका- तल्पयुक्त मश्चमुपवर्ण्य तदनन्तरं

तस्योपरि निवसन्तं तारुण्यश्रीनिषेवितं सततम्। आवृन्तफुल्लहृल्लकमरीचिका पुञ्जमञ्जुलच्छायम्। सिन्दूरशोणवसनं शीतांशुस्तबकचुंबितकिरीटम्। कुंकुमतिलकमनोहरकुटिलालकभरितकुमुदबन्धुशिशुम्। पूर्णेन्दुबिंबवदनं फुल्लसरोजातलोचनत्रितयम् । तरलापाङ्गतरङ्गितशफरांकनशास्त्रसंप्रदायार्थम्। मणिमयक्ुण्डलपुष्यन्मरीचिकल्लोलमांसलकपोलम्। विद्ुमसहोदराधरविसृत्वरस्मितकिशोरसञ्चारम्। आमोदिकुसुमशेखरमानील भ्रूलतायुगमनोज्म्।

पाशांकुशेक्षुचापप्रसवशरस्फुरितकोमलकराब्जम्। काश्मीरपङ्किलाङ्गं कामेशम्मनसि कुर्महे सततम्। तस्याङ्कभुवि निषण्णां तरुणकदम्बप्रसूनकिरणाभाम्। शीतांशुखण्डचूडां सीमन्तन्यस्तसान्द्रसिन्दूराम्। कुँकुमललामभास्वन्निटिलां कुटिलतरचिल्लिकायुगलाम्। नालीकतुल्यनयनां नासाञ्चलनटितमौक्तिका भरणाम्। अङ्कुरितमन्दहासामरुणाधरकान्तिविजितबिम्बाभाम्। कस्तूरीम करीयुतकपोलसंक्रान्तकनकताटङ्काम्। कर्पूरसान्द्रवीटीकबलितवदनारविन्द कमनीयाम्। कंबुसहोदरकण्ठप्रलम्बमानाच्छमौक्तिककलापाम्।

118

करपद्म मूलविलसत्काश्चनमयकटकवलयसन्दोहाम्।।

कूलङ्कषकुचशिखरां कुंकुमकर्दमितरत्नकूर्पासाम्। अणुदायादवलग्नामंबुदशोभासनाभिरोमलताम्।

सरलोरुकाण्डयुगलां जङघाजितकामजैत्र तूणीराम्। प्रपदपरिभूतकूर्मां पल्लवसछायपद्युगमनोज्ञाम्।

उन्मस्तकानुकम्पामुत्तरलापाङ्गपोषितानङ्गाम्। आदिमरसावलंबाम निदम्प्रथमोक्तिवल्लरीकलिकाम्। आब्रह्मकीटजननीमन्तः कलयामि सुन्दरीमनिशम्। इति।

उमासहायं परमेश्वरं प्रसुमिति श्रुतिः । श्वेताश्वतरोपनिषदि-

उद्धीतम्-

कार्यकारणलक्षणात् प्रपञ्चात् उपरि गीत वेदान्तैः "अन्यदेव तद्विदिदि- तादथो अविदितादधि" "अन्यत्न धर्मादन्यत्ाधर्मादन्यत्नास्मात् कृताकृतात्। अन्यत्र भूताच भव्याच्च यत्तत्पश्यसि तद्वदे"त्यादिभिः । प्रपञ्चास्पृष्ट ब्रह्मेत्यर्थः। तदुक्तं स्कान्दे ब्रह्मगीतायाम्-

प्रत्यगात्मा परञ्ज्योतिर्माया सा तु महत्तमः। तथा सति कथम्मायासम्भवः प्रत्यगात्मनि। तस्मा च्तर्कप्रमाणाभ्यां सवानुभूत्या च चिद्धने। स्वप्रकाशैकसंसिद्धे नास्ति माया परात्मनि। व्यावहारिकद्ृष्ट्रयेयं विद्याऽविद्या च नान्यथा। तच्वदष्ट्या तु नास्त्येव तत्त्वमेवास्ति केवलम्।

ये दान्तनामरलसहस्त्रम् 119

व्यावहारिकदृष्टिस्तु प्रकाशाव्यभिचारतः । प्रकाश एव सततं तस्मादद्वैतमेव हि। अद्वैतमिति चोक्तिश्र प्रकाशाव्यभिचारतः । प्रकाश एव सततं तस्मान्मौनं हि युज्यते। इति। उद्गीतमेतत् परमन्तु ब्रह्म इति श्रुतिः ।

अथर्वशिरसि- उपसंहर्ता-प्रलयकाले नामरूपात्मकप्रपंचोपसंहारकर्ता, अथवा, अखण्डाकारवृत्त्या- रूढस्सन् स्वेतरं कृत्स्नप्रपञ्चमुपसंहरतीति।

तदुकं स्कान्दे-

स्वतस्सिद्धं स्वयं सर्व जगत स्वेन प्रकाशितम्। स्वस्वरूपतया बुद्ध्वा तदत्ति स्वात्मना स्वयम्। ... ... स्वयमेव यथा स्वमं सृष्ट्रवा गृह्णाति चेतनः।

.... स्वखमः स्वप्रबोधेन स्वात्ममात्रं यथा भवेत्। तथैव स्वप्रपञ्चोऽपि स्वयं स्यात् स्वप्रबोधतः। स्वस्वरूपतया सर्व वेद स्वानुभवेन यः । स धीर स्स तु सर्वज्ञ सस शिव स्स तु दुर्लभः। इति। तस्मादुपसंहर्त्रे महाग्रासाय वै नमो नमः इति श्रुतिः। उपासितव्यम्-श्रवणमनननिदिध्यासनैस्साक्षात्कतव्यम्; अथ वा निर्विशेषसरूपप्रति- पत्यर्थ सगुणब्रह्मरूपेण वा उपासनीयम्।

तदुकं स्कान्दे- ईक्षणोपाधिसम्पन्नं परं तत्त्वमपि दविजाः। स्वप्रधानादिरूपेण त्रिधोपास्यमतिप्रियात्।

120 वेदान्तनामरतसहस्त्रम्

सत्वं रजस्तमश्चति गुणा ये ब्रह्मशक्तिजाः। तैरप्येकत्वमापन्नं परं ब्रह्म यथाक्रमम्। रुद्र: प्रजापतिर्विष्णुरिति भेदसुपैति च। ते जगन्नाशसर्गादेः कर्तारः कार्यरूपिणः। उपास्यास्त्रिविधा नित्यं तेऽपि स्वं सवमुपाधिभिः।

चित्तपाकानुगुण्येन चिन्तनीया मनीषिभिः।

एवमग्न्यादित्यादिदेवाः शब्दस्पर्शादयः आकाशादिभूतानि अण्डमेदाः लोकाः देशा: मेरुमन्दरादिपवताः नदीनदादयः वापीकूपतटाकादाः वनसमुद्रादाः दिगादयः अनागतादिकालाः चतुर्विवभूतग्रामः वर्णा आश्रमाः धर्माधर्मादयः कर्त्रादिकारकं सर्व प्रमातृप्रमाणादिकं विधिनिषेवाश्च विद्याविद्ये इत्यादिकञ्च सर्व ब्रह्मरूपतया उपास्यं इत्युक्त्वा

यद्यदस्तितया भाति यद्यन्नास्तितयाऽपि च। तत्तद्ब्रह्मतया नित्यमुपास्यं ब्रह्मवित्तमैः । इति चोक्त्वा

तत्फलमुक्तम्-

इत्थं सर्वत्र यस्साक्षाद्ब्रह्मोपास्ते सनातनम्। स याति ध्यानयज्ञेन साक्षाद्विज्ञानमैश्वरम्। इति। तदेतदुपासितव्यं इति श्रुति: । उत्तरतापनीयोपनिषदि।

उग्रः-सर्वसंहारसमथ :- अखण्डाकारवृत्त्यारूढस्सन् अविद्यातत्कार्यनिवर्तकः। श्रुतिस्तु- एष एवोग्र एष वीर: इति।

उकारः-उत्कृष्टतमार्थ :- उत्कृष्टतमश्चासौ अर्थश्च उत्कृष्टतमार्थः। ननु उकारस्य वर्णरूपत्वात् कथमुत्कृष्टतमार्थत्वमिति चेत्-सत्यं-वाच्यवाचकयोरमेदाव् एवकाराच। तथा हि श्रुतिः-अथैषो एवोकार उत्कृष्टतमार्थ आत्मन्येव नृसिंहेदेवे त्रह्मणि वर्तते इति।

वेदान्तनामरलसहखम् 121

उत्कृष्टः-स्पष्टम् । एष एवोग्र एषह्येवोत्कृष्टः इति श्रुतिः ।

उत्कृष्टतम :- स्पष्टम्। त्रह्मैव व्याप्ततम उत्कृष्टतमः इति श्रुतिः ।

उदुत्कृष्टः उदुत्पादकः उत्प्रवेष्टा उत्स्यापयिता उद्दष्टा उत्कर्ता उदुत्पथवारकः उदुद्ग्रासः उदुद्भ्रान्तः उदुत्तीर्णविकृतिः -- पूर्वत्र अकारस्य शुद्धप्रत्यगर्थतामभिधाय उच्चारणसमये किश्चिद्दीर्धतया मात्राद्वयविशिष्टस्य उकारस्य ब्रह्मार्थत्वे युक्तिमाह-उदुत्कृष्टत्वादित्यादित्यादिना। उत्कृष्टत्वधर्मादुद्गतत्वे सति उत्कृष्टत्वमुदुत्कृष्टत्वम्। उदुत्पादकत्वादिकमप्येवमेव द्रष्टव्यम्। उत्कृष्टत्वं सर्वसंसारवर्मवर्जितत्वं ब्रह्मणस्सर्वज्ञत्वादिगुणविशिष्टत्वञ्च, उत्पादकत्वं सर्वस्त्रष्टत्वं ब्रह्मरूपेण, सृष्टे जगति जीवरूपेण प्रवेष्टत्वम्, तन्नियन्तृविष्णुरूपेण स्थापयितृत्वम्, प्रविष्टस्य द्रष्टत्वम् कर्तृत्वश्च बुद्धिप्राणोपाघितया, उत्पथवारकत्वं नियन्तृत्वमीश्वररूपेण, उद्ग्रासत्वं सर्वसंहर्तृत्वंरुद्र- रूपेण, उद्भ्रान्तत्वं व्याप्तत्वं कारणात्मना, उत्तीर्णविकृतित्वं साक्ष्यात्मना। अयमथ :- ब्रह्म तावदुत्कृष्टत्वादिगुणविशिष्टम्। तथाविधब्रह्मवाचकाश्चेते शब्दा उत्कृष्टादयः। तेषामादि- भूतश्चायं प्रणवस्थ उकारो द्विमात्रः । तस्मादुत्कृष्टादिशब्दरूप एव सः । तस्मादुत्कृष्टत्वादि-

उपद्रष्टा-कर्तृसमीपस्थस्सन् कतन् पश्यति न सय क्त्रेत्युपद्रष्टा ; अतो न कतृत्वा दि संसारधर्मवत्त्वमात्मन इत्यर्थः । उपद्रष्टाऽनुमन्ता इति श्रंतिः ।

उपलब्धा-सर्वसाक्षीत्यर्थः अविकारोद्युपलब्धेति श्रुतिः ।

॥ उका रादिनामव्याख्या समाप्ता । तैत्तरीये-

ऊध्वरेतम्-सदा सन्दीप्ततपस्कं यद्विकारेभ्य ऊध्चवर्ती। छान्दसस्सकारलोपः। निर्विकारमित्यर्थः।ऊर्त्वरेतं विरूपाक्षं इति श्रुतिः।

॥ ऊकारा दिनामव्याख्या समाप्ता । 16

122 वेदान्तनामरतसहस्त्रम्

तत्रैव-

ऋतम्-अवितथसभावम्।

ऋतं सत्यं परं ब्रह्म पुरुषमिति श्रुतिः।

श्वेताश्वतरोपनिषदि-

ऋषिसंघजुष्टम्-ऋषिसंघैर्वामदेवादिभि: जुष्ट सेवितं-साक्षात्कृतमिति यावत्। प्रोवाच सम्यगृषिसंघजुष्टमिति श्रुतिः ।

। ऋकारा दिनामव्याख्या समाप्ता ।

ईशावास्ये- एकम्-अद्वितीयम्। ईश्वरगीतायां द्वितीयाध्याये-

नित्यस्सर्वात्मको ह्यात्मा कूटस्थो दोषवर्जितः। एकस्स भिद्यते शक्त्या मायया सर्वभावतः । इति।

सूतसंहितायाम्-

रुद्रनारायणादीनां स्तंबादीनाञ्च साक्षिणम्। एकं तर्कप्रमाणाभ्यां यः पश्यति स पश्यति। इति।

अनेजदेकम्मनसो जवीयः इति श्रतिः ।

माण्डक्योपनिषदि --

एकात्मप्रत्ययसार :- जाग्रदादिस्थानेषुएकएवायमात्मेत्यव्यभिचारी यः प्रत्ययः तेनानु- सरणीयः । अथवा, एकात्मप्रत्ययः सारः यस्य तुरीयस्याधिगमे स तुरीय एकात्मप्रत्यययसारः। एकात्मप्रत्ययसारं प्रपञ्चोपशममिति श्रुतिः।

छान्दोग्ये-

एकल :- अद्वितीयः, अनवयवो वा। एकल एव मध्ये स्थातेति श्रुतिः।

वेदान्तनामरतसहस्त्रम् 123

बृहदारण्यके-

एकहंसः। एकस्सन् जाग्रत्स्वमयोः इहलोकपरलोकान् गच्छतीति एकहंसः । हिरण्मयः पुरुष एकहंसः इति श्रुतिः ।

श्वेताश्वतरोपनिषदि- एकनेमिः-योनि: कारणमव्याकृतमाकाशं परमव्योम माया प्रकृतिश्शक्तिस्तमो अविद्या छाया अज्ञानमनृतमव्यक्तमित्येवमादिशब्दैरभिलव्यमाना एका कारणावस्था नेमिरिव आधारा यस्याधिष्ठातुरद्वितीयस्य परमात्मनस्स एकनेमिः। तमेकनेमिं त्रिवृतं षोडशान्तमिति श्रतिः । अथर्वशिरसि- एको रुद्र :- भेदरहितस्सन् सर्वदुःखादिनाशकः। ब्रह्माण्डपुराणे अष्टाविंशाध्याये अनवद्यां प्रति नाथशर्मणोक्तम्-

एको रुद्रो न द्वितीयाय तस्थे तद्ब्रह्मैकं नेह नानास्ति किञ्चित्। यद्यस्त्यन्यः कोऽपि वा कुत्र चिद्वा व्याचष्टाम् तं यस्य शक्तिस्समग्रा। इति।

वायवीयसंहितायां सप्तदशाध्याये दक्षं प्रति दधीचिः-

वाचकः प्रणवो यस्य ज्ञानमूर्तरुमापतेः । अनुग्रहं विना तस्य कस्तं जानाति शुलिनम्। एक एवेति यो रुद्रस्सर्ववेदेषु गीयते। यस्य प्रसादलेशेन मूर्तिर्भवति शांकरी। इति। ईश्वरगीतायां पञ्चमाध्याये-

एको रुद्रस्त्वं करोषीह विश्वं त्वं पालयस्यखिलं विश्वरूपः। त्वामेवान्ते विलयं विन्दतेदं नमामस्त्वां शरणं संप्रपन्नाः। त्वामेवाहु: कविमेकरुद्रं प्राणं बृहन्तं हरिमग्निमीशम्। इन्द्रम्मृत्युमखिलं चेकितानं नमामस्त्वां शरणं संग्रपननाः । इति। स एक र्स एको रुद्रस्स ईशान: इति श्रुतिः ।

124 वेदान्तनामरतसहखतम्

अथर्वशिखायां-

एकर्षिः। एकश्रासावृषिश्चेत्येकर्षिः-सयं प्रकाशमानः। आत्मा संवर्तकोऽमिर्मा- रुतो विराडेकर्षिरिति श्रुतिः ।

उत्तरतापनीये- एकरसम्-चैतन्यैकस्वरूम्। अस्मात्सर्वस्मात् पुरतस्सुविभातमेकरसमेवेति श्रुति:।

॥ एकारादिनामव्याख्या समाप्ता । प्रश्नोपनिषदि-

ओङ्कार :-

अत्र ओंकारे नामान्तरापेक्षया विशेषो दृश्यते श्रुतिस्मृतीतिहासपुराणेषु।

तथाहि-अन्यत्न धर्मादन्यत्ाधर्मादित्यारभ्य-

सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति तपांसि सर्वाणि च यद्वदन्ति। यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्य चरन्ति तत्ते पद संग्रहेण त्रवीमि ओमित्येतत्। एतद््येवाक्षरं ब्रह्म एतद्येवाक्षरं परम्। एतद््येवाक्षरं ज्ञात्वा यो यदिच्छति तस्य तत्। एतदालम्बनं श्रेष्ठमेतदालंबनं परम्। एतदालंबनं ज्ञात्वा ब्रह्मलोके महीयते। इति काठके। प्रणवो धनुशशरोद्यात्मा ब्रह्म तल्लक्ष्यमुच्यते। अप्रमत्तेन वेद्ूव्यं शरवत्तन्मयो भवेत्। इति मुण्डके। ओमित्येतदक्षरमिर्द सर्वमित्युपक्रम्य-

प्रणवो ह्यपरं ब्रह्म प्रणवश्च पर: स्मृतः । अपूर्वोऽनन्तरोऽबाह्योऽनपरः प्रणवोऽव्ययः। सर्वस्य प्रणवो ह्यादिर्मध्यमन्तस्तथैव च।

वे दान्वनामरससहख्त्रम् 125

प्रणवं हीश्वरं विद्यात सर्वस्य हृदये स्थितः । सर्वव्यापिनमोंकारं मत्वा धीरो न शोचति। अमात्रोऽनन्तमात्रश्च द्वैतस्योपशमश्शिवः । ओंकारो विदितो येन स मुनिर्नतरे जनाः। इति माण्डक्योषनिषदि। यश्च्छन्दसामृषभो विश्वरूपः छन्दोभ्योऽध्यमृतात्संबभूव इति, ओमिति ब्रह्म ओमितीदं सर्वम् इति, ओंतद्रह्म ओंतद्वायुः ओंतदात्मा ओंतत्सर्वमिति, ओमित्यात्मानं युञ्जीतेति च तैत्तरीयके। तदस्येदं वाचा तन्त्या नामभिर्दामभिस्सवं सितं सर्व हीदं नामनि इति ऐतरेयके।

तद्यथा शंकुना सर्वाणि पर्णानि सन्तृण्णान्येवमोङ्कारेण सर्वा वाक् सन्तृण्णा ओंकार एवेदं सर्वमिति छान्दोग्ये। ओं खं ब्रह्म खं पुराणमिति बृहदारण्यके। आत्मानमरणिं कृत्वा प्रणवञ्चोत्तरारणिम्। ध्याननिर्मथनाभ्यासात् पाशं दहति पण्डितः इति कैवल्योपनिषदि। मोक्षमन्त्रस्त्र्यय्येवं विदेत तद्ब्रह्म तदुपासितव्यमिति जाबालोपनिषदि ; अस्यार्थ :- मुमुक्षोजप्यम्मन्त्रमाह श्रतिः-मोक्षमन्त्र :- मोक्षहेतुर्मन्त्र: मोक्षमन्त्रः त्रयी-प्रणवः ओङ्कार इत्येतत्। ्यीरूपत्वात्तस्य। एवं-वक्ष्यमाणेन प्रकारेण विदेत। तद्ब्रह्म-सत्यज्ञानादिलक्षण ब्रह्म तत् ओङ्कारादिरूपमुपासितव्यमिति। ओंहि ओंहि ओहीत्येतदुपनिषद विन्यसेदित्यारुणिकोपनिषदि ; अस्यार्थ :- मिक्षादो जप्यं मन्त्रमाह श्रतिः-ओंहि। हिर्ेत्वर्थः। यस्मात् ओंकार एव सर्वावान् तस्मादोङ्कार एव सर्वदा सर्वकर्मसु सन्यासिनाञ्जप्य इत्यर्थः । त्रिरभ्यास आदरार्थः । एतमोङ्काराख्यमुपनिषदं- सामीप्येनाहं ब्रह्मास्मीति गमयित्वा नितरामहम्ममादिग्रन्थि शिथिलीकृत्य अविद्यां सकार्यसंस्कारां सादयति विनाशयति इत्युपनिषत्, तद्वेतुः प्रणवोऽयुपनिषत्, तां-विन्यसेत् गुरूपदिष्टमार्गेण तस्मिन् तस्मिन्नंगे विविधं न्यासं कुर्यादिति।

126 वेदान्तनामरमसहसरम्

शब्दाक्षरं परं ब्रह्म तस्मिन् क्षीणे यदक्षरम्। तद्विद्वानक्षरं ध्यायेदयदीच्छेछान्तिमात्मनः ।

इत्यमृतबिन्दूपनिषदि ; अस्थार्थ :- शब्दाक्षरं शब्दरूपं ओमित्येतदक्षरं प्रथमतः परं ब्रह्म-उत्कृष्टं ब्रह्म-परब्रह्मदृष्टया अवगतं इत्यर्थः । तस्मिन् शब्दाक्षरे क्षीणे विनष्टे यत्प्रसिद्धमक्षरं अविनाशि आनन्दात्मस्वरूपं तत् अक्षीणमक्षरं विद्वान् शास्त्रतात्पर्यवित् अक्षरमुक्त ध्यायेत्- तदहमस्मीति चिन्तासन्तति कुर्यात्। यदीच्छेत्-इच्छां कुर्यात् शान्ति -सर्वदुःखोपरतिरूपां मोक्षावस्थामात्मनः इति।

ओङ्काररथमारुह्य विष्णुं कृत्वाऽथ सारथिम्। ब्रह्मलोकपदान्वेषी रुद्राराधनतत्परः। तावद्रथेन गन्तव्यं यावद्रथपथस्थितिः । स्थात्वा रथपथस्थानं रथमृत्सृज्य गच्छति।

इत्यमृतन दोपनिषदि ,अस्यार्थ :- ओङ्काररथ शब्दब्रह्मसारभूतप्रणवात्मकं परब्रह्मरथमा- रुह्य-अकारादिमात्राफलकेषु विश्वादात्मना अधिरोहं कृत्वा विष्णुं व्यापिनं सर्वात्मकत्वबोधकत्वमि त्यर्थ:, कृत्वा विधाय अथ-ओंकाररथारोहणानन्तरं सारथिं रथनेतारं ब्रह्मलोकपदान्वेषी ब्रह्म देशकालवस्तु परिच्छेदशून्यं तदवलोक्यते आत्मत्वेनेति ब्रह्मलोक: प्रत्यगभिन्नं ब्रह्म तत् पद्यते येन साक्षात्कारेण तद्रह्मलोकपदं जीवब्रह्मैक्यसाक्षात्कारः तदन्वेषः तत्प्राप्तीच्छा अस्यास्ति इति ब्रह्मलोकपदान्वेषी। रुंद्राराधनतत्पर :- रुद्रा :- समनस्कानि ज्ञानकर्मेन्द्रियाण्येकादश तेषामाराधनं विषयेष्वप्रवृत्त्या श्रान्त्यभावापादनं तत्पर: रुद्राराघनतत्परः। इन्द्रियेष्वप्रमत्त इत्यर्थः । तावत् तावत्कालं रथेन ओंकारेण गन्तव्यं प्राप्तव्यं। यावद्विश्वादीनां क्रमेण प्रविलापनद्वारा तुरीयात्मनि बुद्देखस्थानम्। स्थात्वा स्थित्वा अह ब्रह्मास्मीत्यवगत्येत्यर्थः। रथपथस्थानं रथपथस्थाने ओंकाररथचिन्तननिरोधे आनन्दात्मनि वाङ्गनसातीते रथं ओंकारलक्षणमुत्सृज्य गच्छति ओंकारं त्यजति इत्यर्थः इति।

सर्वजगद्वितं वा एतदक्षरमिति अथवशिरसि। ओमित्येतदक्षरमादौ प्रयुक्तं ध्यानं ध्यायितव्यम् इति अथर्वशिखायाम्।

127

एतदेवाक्षरं पुण्यमेतदेवाक्षरं परम् एतदेवाक्षरं ज्ञात्वा यो यदिच्छति तस्य तत् इति मैत्रायण्यां।

ओमित्येतदक्षरमिदं सर्वमित्यादि तापनीये।

एवम्-

ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन्मामनुस्मरन् इत्याद्याः स्मृतयोऽनुसन्धेयाः

आद्यं त्र्यक्षरं ब्रह्म तयी यस्मिन् प्रतिष्ठिता । एकाक्षरं परं ब्रह्म। ओङ्कारः स्वर्गद्वारं। प्रणवाद्या मुने देवाः प्रणवे पर्यंवस्थिताः। वाङ्गयं प्रणवस्सव तस्मात् प्रणवमभ्यसेत्। इति च। सारसंग्रहे प्रणवनिर्णये-

ऋग्वेद: स्यादकारान्तं उकारान्तं यजुस्स्मृतम्। सामवेदो मकारान्तस्सर्वग्राही ततो ध्रुवः। षडंगन्यायमीमांसापुराणस्मृतिपूर्वकम्। वेदेऽन्तर्भूतमेव स्यात् सर्वे वेदाश्च पारगाः। अहयोर्मध्यगा वर्णा (लक्षौकषलगौ?) :यतः । अकारः पुरुषस्तत्र हकारः प्रकृतिर्मता। तथा प्रणवगोडकारो बीजात्मा पुरुषः स्मृतः । उकारः शक्तिरूपत्वात् प्रकृतिश्राद्यरूपिणी। पुंप्रकृत्यात्मका वर्णास्तस्मादोम्मध्यगास्सदा। क्षराक्षरपरो देवो मकारः परमेश्वरः। अकारः सोमरूपोऽयमुकारस्सूर्य एव तु। मकारश्र महावह्विरिति तेजस्त्रयात्मकः । षोडशात्मा भवेत् सोम: षोडशस्वररूपचान्। सूर्यो द्ादशमासात्मा मासाश्च द्विविधा मताः। अयनद्वयभेदेन सृष्टिसंहाररूपतः ।

128 वेदान्तनामरतसहस्त्रम्

संसारमोक्षमेदेन तथाऽहोरात्रभेदतः। कखादिवर्णरूपास्ते सृष्टिसंहाररूपतः । मकार: कादिकलितः परमात्मा महेश्वरः। आदित्यान्तर्गतो देव: कालकालो महाप्रयुः । सर्वसंसारवर्णात्मा साक्षाचिन्मात्नविग्रहः । पुरुष: पञ्चविंशोऽयं षड्विंशश्र महेश्वरः । पञ्चविंशात्मना भोक्ता षड्विंशो भोजको मतः। उभयात्मा मकारोयं प्रणवस्थ उदाहतः । भोक्ता तत्रागनिरूपः स्यात् दशभेदयुतस्स च । इति।

सूतसंहितायां- -

प्रसादहेतुभूतेषु प्रणवाख्यो महामनुः । वरिष्ठः कथितः प्राज्ञैः देवतासु विशेषतः । रुद्राराधनमेवोक्तं वरिष्ठमिति वैदिकैः। इति।

वायवीयसंहितायाम्-

प्रणवो वाचकस्तस्य शिवस्य परमात्मनः । शिवरुद्रादिशब्दानां प्रणवो हि परः स्मृतः । शंभो: प्रणववाच्यस्य भावनात् तञ्जपादपि। सा सिद्धिस्सा परा प्राप्या भवत्येव न संशयः। तस्मादेकाक्षरं देवमाहुरागमवेदिनः। वाच्यवाचकयोरैक्यं मन्यमाना मनस्विनः । इति ॥ अन्यत्र-ओमित्येकाक्षरे मन्तरे स्थितस्सर्वगतश्शिवः। इति च। यदस्ति वस्तु तत्सवं गुणप्राधान्ययोगतः । समस्तं व्यस्तमपि च प्रणवार्थ प्रचक्षते। सर्वार्थवाचकस्तस्मादेकं त्ह्मैतदक्षरम्।

वेदान्तनामरत्सहस्रम् 129

तेनोमिति जगत कृत्स्नं कुरुते प्रथमं शिवः। शिवो वा प्रणवो ह्येष प्रणवो वा शिवः स्मृतः । वाच्यवाचकयोर्भेदो नात्यन्तं विद्यते यतः। इति च।

ननु उदाहृतश्रुत्यादिषु 'एवमोङ्कारेण सर्वा वाक्सन्तृण्णे' त्यादिना ओङ्कारस्य सर्व- वागात्मत्वमुक्तम्, तच्च सर्वश्रुतिस्मृतीतिहासपुराणात्मकपच्चाशन्मातृकाजनकत्वं विना न संभवति, न च ओंकारस्य अकारोकारमकारात्मकस्य पश्चाशन्मातृकाजनकत्वं संभवति, तदपे- क्षया पूर्वभावित्वाभावात् तदन्तर्गतत्वाच्च-इति चेत्-सत्यम्-वैखर्योक्कारस्य मातृकोत्पादकत्वाभावेऽपि नादोङ्कारस्य तदुत्पादकत्वसंभवात्। तदुक्त श्रीसूतसंहितायां यज्ञवैभवखण्डे मातृकाऽव्याये-

सूत :-

अथाहं वाचिकं यज्ञ वक्ष्यामि श्रद्धया सह। परात्परतरादस्माच्छिवाचैतन्यलक्षणात्। स्वशक्तिसहितादेव द्विजा ज्योतिर्मयः परः। शब्द:सूक्ष्म:स्वभावेन प्रादुरासीदखण्डितः । स शब्द: पुनराधारे प्राणिनामास्तिकोत्तमाः । पिण्डीभूततया भाति तप्तजांबूनदप्रभः । स पुनर्रह्मनाडया तु प्रविश्य हृदयांबुजम्। विभक्त: सूक्ष्मरूपेण भाति वह्निप्रभः स्वतः । ब्रह्मरन्ध्रं पुनःसाक्षाच्छिवस्य स्थानमुत्तमम्। तत्रस्थोऽयं द्विजाश्शब्दःसूक्ष्मैकाक्षरतामियात्। तृतीये परमाधारे पूरके पुण्यभाजने। एकाक्षरत्वमाननोति सवभावेनाक्षरद्वयम्। अयमाद्यः परो मन्त्रः सुप्रसिद्धः स्वभावतः। मननत्राणशूरत्वान्मन्त्र इत्यभिशव्दितः। मातृका परमा देवी मन्त्रमाता महेश्वरी। 17

130

अस्मादाद्यान्महामन्त्रादाविभरूता स्वभावतः । अधोमुखी भवेदेकमेकमूर्ध्वमुखीभवेत्। तस्माच्छ्रीमातृका शुद्धा चाद्यमन्त्रात्मिका भवेत्। आद्योऽयं परमो मन्त्र: सुप्रसिद्धोऽपि सुव्रताः। सत्यं सत्यं पुनः सत्यमुद्धृत्य भुजमुच्यते। त्रिचतुर्वत्सरं शिष्यं परीक्ष्य सततं पुनः। ईश्वरादेशतो देयो मन्त्रोऽयम्मतिमत्तमैः । इति।

अस्यार्थ :- वाचिकयज्ञं प्रतिज्ञाय प्रथमं वाच उत्पत्तिप्रकारमाह-परात्परेति। अत्र परशब्देन मायाशक्तिविशिष्टः चैतन्यज्योतीरूपः बिन्दुपदाभिधेयः ईश्वर उच्यते। तस्मात परात्परतरः मायाऽतीतः निष्कलः परशिवः। तस्मात् निष्कलात् परतरात् यथेदीरितरूपात चैतन्यलक्षणात् शिवात् खपराशक्तिसहितात् यथोदीरितरूपः बिन्दुशव्दाभिधेयः पर ईश्वरे जातः । [अत्र उत्पत्तिप्रकारः अंबिकापतिनामव्याख्याने प्रपश्चितः। तथाऽपि प्रकृतोपयो- गितया वर्ण्यते-प्राकृतप्रलये ग्रस्तसमस्तव्यस्तप्रपञ्चा माया स्वप्रतिष्ठ नि्कले लीना यावत्प्रा- णिकर्मपरिपाकं वतते। प्राणिकमभिश्च तस्यां मायायां विलीनैरेव क्रमेण प्रातपरिपाकै खफलदानाय परमेश्वरस्य सिसृक्षात्मिका मायावृत्तिजन्यते। सैषा मायावस्था ईक्षणकामतपे विचिकीर्षादिशब्दैरमिधीयते। ईक्षणादिश्रुतिः पूर्वमुदाहृता। सा अवस्था विचिकीर्षाशब्देन प्रपञ्चसारे वर्णितः विचिकीर्षुर्घनीभूता क्वचिद्भ्येति बिन्दुतामिति। अपरिपक्ककर्माविभागात घनीभावः। तदर्थव्यापारो विचिकीर्षा। परिपक्ककर्माकारपरिणतमायाविशिष्ट बिन्दुः। तदिद मविभागावस्थमव्यक्तमुच्यते। अत एव तस्य उत्पत्तिः स्मर्यते तस्मादव्यक्तमुत्पन्नं त्रिगुणं द्विजसत्तम इति। स एव जगद्ङकुराकारः । अध्यात्मश्रचाSSघारादानाभि व्यज्यमान: कुण्डल्यादि शब्दैरुच्यते। यदाहु :- शक्ति: कुण्डलिनीति विश्वजननव्यापारबद्धोद्यमां ज्ञात्वेत्थं पुनः स्पृशन्ति जननीगर्भेंऽर्भकत्वं नराः इति। कुण्डली सर्वथा ज्ञेया सुषुम्नानुगतैव स इति च। तस्य च बिन्दोः कालक्रमेण चिदचिदंशविभागात् त्रैविध्यं तत्रवोक्तम्-काले भिद्यमानस्तु स बिन्दुर्भवति त्रिधा। स्थूलसक्ष्मपरत्वेन तस्य तैविध्यमिष्यते। सु

131

बिन्दुनादबीजत्वभेदेन च निगद्यते। इति। अचिदंशः स्थूलो बीर्ज। चिदचिन्मिश्रः सूक्ष्मो नादः । स एव पुरुषः । चिदंशः परो बिन्दुः । स एवेश्वरः । तस्य च त्रिधाविभा- गसमये शब्दब्रह्मापरनामधेयस्य रवस्य उत्पत्तिरुक्ता-बिन्दोस्तस्मान्व्िधमानात् खोज्व्य- क्तात्मको भवेत्। स रवः श्रुतिसंपन्नैः शब्दब्रह्मेति गीयते। इति। स एव शब्दज्रह्मात्मको रव: जगदुपादानबिन्दुतादात्म्येन सर्वगतोडपि प्राणिनां मूलाधारे अभिव्यज्यते इत्युक्तम्- स तु सर्वत्र संस्यृतो जाते भृताकरे पुनः । आविर्भवति देहेषु प्राणिनामर्थविस्तृतः। इति। देहेष्विति। तत्रापि मूलाधारप्रदेशे तस्यानुस्यूतस्य रवस्य संस्कृतपवनबलेन अभि- व्यक्तिराविर्भावः । तत्र हि पवनस्योत्पत्तिरुक्ता-देहेषु मूलाधारेऽस्मिन् समुद्यति समीरणः इति। ज्ञातमथ विवक्षोः पुरुषस्य इच्छया जातेन प्रयत्नेन मूलाधारस्थः पवनः संस्कृतः । तेन पवनेन सर्वत्र स्थित शब्दब्रह्म तत्नाभिव्यज्यते। तदभिव्यक्तं शब्दब्रह्म कारणबिन्द्वात्मक स्वप्रतिष्ठतया निष्पन्दं सत् परा वागित्युच्यते। तदेव नाभिपर्यन्तमागच्छता तेन वायुनाडभिव्यक्त विमर्शरूपेण मनसा युक्तं सामान्यस्पन्दप्रकाशरूपिणी कार्यबिन्दुतत्वात्मिका अधिदैवमीश्वररूपा पश्यन्ती वागित्युच्यते। तदेव शब्दब्रह्म तेनैव वायुना हृदयपर्यन्तमभिव्यज्यमानं निश्चयात्मि- कया बुध्या युक्त विशेषस्पन्दरूपनादबिन्दुमयी अधिदैव हिरण्यगभरूपा मध्यमा वागितयुच्यते। तदेव आस्यपर्यन्त तेनैव वायुनाभिव्यज्यमानं कण्ठादिस्थानेषु अकारादिक्षकारान्तवर्णमालारूपं परश्रोत्रग्रहणयोग्यं बीजात्मकमधिदैवत विराडरूपा वैखरी वागित्युच्यते। तदुक्तमाचार्ये :-

मूलाधारान् प्रथममुदितो यस्तु भावः पराख्य: पश्चात्पश्यन्त्यथ हृदयगो बुद्धियुड्धध्यमाख्यः । वक्त्र वैखर्यथ रुरविषोरस्य जन्तो र्सुषुम्ना बद्धस्तस्माद्भवति पवनप्रेरितो वर्णसंघः ।इति। तदिदमुक्त शब्दस्सूक्ष्म:स्वभावेन प्रादुरासीदखण्डितः इत्यांदिनाः । अखण्डित इति.। मूलकारणस्याभिव्यज्यमानस्य बिन्दोस्सर्वगतत्वात् तदात्मतया सवत्रानुस्यूत इल्र्थः। तथा सर्वगल- स्यापि वैखरीरूपशब्दवत् श्रोत्राग्राह्यत्वमेव सूक्ष्मत्वम्। इन्द्रियागोचरत्वे =कथ तदवभास इत्यत

132

आहू-स्वभावेनप्रादुरासीदिति। खप्रकाशबिन्दुकार्यतया तदात्मकत्वेन स्वयमपि खप्रकाश- त्वस्वभावेन प्रादुर्भूतः । एष च शब्दः अखण्डितः । स्वप्रकाशत्वात् सर्वगतत्वात् जगत्कारण- तादात्म्यात। तच्च शब्दब्रह्मेत्युच्यते। तस्यैव शब्दब्रह्मणः परावाय्रपलक्षणदशाविशेषमाह-स शब्द इति। पिण्डीभूततयेति। तस्य सर्वगतस्यापि प्राणिनामर्थविवक्षाहेतुप्रयत्नजनितपवनसंबन्ध- निबंधना मूलावारलक्षणप्रदेशविशेषे या अभिव्यक्ति: सा पिण्डीभावः । तयैवामिव्यक्त्या स्वप्रकाशस्यापि तस्य यो वैशद्यातिशयः सः स्वप्रकाशरूपतासाम्यात् जडप्रकाशन प्रसिद्धेन तप्तजांबूनदरूपेणोपमीयते - तप्तेति। तत्र पिण्डीभावदशोपहितो मूलाधारस्थः स्वप्रकाशः निष्पन्दश्शब्दः परावागित्युच्यते। स. एव मूलावारादानाभि विमशरूपेण मनसाडभिव्यक्तो वैशदातिशयदशापन्नस्सामान्यस्पन्दरूपः पश्यन्तीवागित्युच्यते। एते परापश्यन्त्यौ स्वप्रकाशत्व- मनोविषयत्वाभ्यां निष्पन्दत्वसामान्यस्पन्दत्वाभ्यां वा पृथक्त्वेन क्वचिननिर्दिश्येते। इह तु विशेषस्प- न्दनविरहसाम्येनैकीकृत्य पिण्डीभावजांबूनदप्रभाभ्यां विशिष्टैकरूपतया निदिश्येते इति मन्तव्यम्। अनेनैवाभिप्रायेण 'मातृका च त्रिधा स्थूलेश्त्यत्र परापश्यन्त्यौ सूक्ष्मतररूपत्वेन एकीकृत्य त्रैविध्यं वर्णितमिति। तस्यैवेदानीन्ामेहृदय प्राप्तस्य निश्चयात्मिकया बुद्ध्या विषयीकृतस्य विशेष- स्पन्दरूपस्य मध्यमावाग्रपतामाह-स पुनब्रह्मेति। ब्रह्मनाडया सुषुम्नया विभक्त इति। तत्तदर्थ- विशेषविषयशब्दरूपविशेषोल्लेखिन्या बुध्या निश्चित्य विकल्पितो विशेषस्पन्दरूप इत्यर्थः । अनेन मव्यमायाः परापश्यन्तीभ्यां विशेषो वर्णितः। वैखरीतो विशेषमाह-सूक्ष्मरूपेणेति। परश्रोत्र- ग्रहणायोग्यत्वं सूक्ष्मत्वम्। स्वत इति । स्वगोचरया निश्चयात्मिकया बुध्येत्यर्थः । आत्मीयवाचकात् स्वशब्दात् टाबन्तात् तृतीयार्थे सार्वविभक्तिकस्तसिः। तसिलादिष्वाकृत्वसुचः इति पुवद्भावः। वह्निप्रभ इति पश्यन्तीवाम्रपादपि वैशद्यातिशयो मध्यमाया वाच इत्युच्यते। वह्निप्रभा हि बाह्यतमोSपहरणसमर्था तदसमर्थजांबूनदप्रभामतिशेते। वैखरीं वक्तुमारभते-ब्रह्मरन्ध्रमिति। प्रविश्येत्यनुषङ्गः । पुनरिति तुशब्दार्थे। मव्यमास्थानात् हृदयात् वैखरीस्थानस्य ब्रह्मरन्ध्रस्य भेदमाह-शिवस्थेति। शिवस्य साक्षात् स्थान आपरोक्ष्यस्थानम्; शिवो हि परमानन्दरूपो अगदुपादानतया सर्वगतोऽपि ब्रह्मरन्त्ने उपास्यमानोऽचिरादेवापरोक्षीभवति। हृदयभ्रमध्यादिषु उपासनस्थनान्तरेष संभवत्स्वपि ज्रह्मरन्त्रे अचिरादानन्दाभिव्यक्त्यतिशयाद्गुत्तममित्युक्तम्। तथात्वे

वेदान्तनामरत्नसहस्रम् 133

सतामनुभव: श्रुतिस्मृती च प्रमाणम्। श्रयते हि-सैषा विद्दतिर्नाम द्वा स्तदेतन्ान्दन- नेति। स्मर्यते च-

मूर्ध्न्याधायात्मनः प्राणमास्थितो योगधारणाम्। ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन् मामनुस्मरन्। यः प्रयाति स मद्भावं याति नास्त्यत्न संशयः । इति ।

प्रविष्टस्य कृत्यमाह - तत्नस्थ इति। द्विविधं ह्वक्षराणां स्वरूपम्, स्थूल सूक्ष्मञ्च। तत्र स्थूलं परश्रोत्रग्रहणयोग्यं वैखरीरूपतामापन्नं अकारादिक्षकारान्तवर्णतत्समभिव्याहारपदवाक्य- मन्त्राद्यात्मकमनेकम्। सूक्ष्मन्तु मध्यमारूपपरित्यागेन वैखरीरूपप्राप्ताभिमुख्यलक्षणमेकं नादात्मकं प्रणवरूपम्। प्रणवो हि कण्ठोष्ठाद्यभिव्यंग्यो बाह्यः स्थूलः; नादात्मकश्च सकलशब्दोपादानभूतो मूध्न्यभिव्यज्यमानः आन्तरः सूक्ष्ममक्षरम्। तस्य चाक्षररूपप्राप्ताभिमुख्यस्य नादात्मकता शब्द इत्यननोक्ता।

तदुक्तं साम्बेन-

ओमित्यन्तर्नदति नियतं यः प्रतिप्राणिशब्द: वाणी यस्मात (प्रभवति) प्रसरति परा शब्दतन्मात्रगर्भा इति।

तस्य च मूर्ध्नि प्राणेन अभिव्यज्यमानस्य सकलवर्णोपादानत्वं शबरस्वामिभिरुक्तम्- नाभेरुत्थितः प्राणः उरसि विस्तीर्ण: कण्ठे परिवृतो मूर्धानमाहत्य परावृत्तो विविधानं शब्दान् व्यनक्तीति। अत्र च प्राणस्य नादाभिव्यञ्जकत्वम्, तदभिव्यक्तस्य तु नादस्यैव परापश्यन्तीमध्यमारूपस्य वर्णोपादानता, अत एव प्राणः शब्दान् व्यनक्तीत्युक्तम्। न पुनः प्रस्थित इति। उक्तो नाद: प्रसूते इति उक्तं साम्बेनैव- या सा मित्रावरुणसदनादुचरन्ती त्रिषष्टिं वर्णानन्तः प्रकटकरणैः प्राणसंगात् प्रसूते। तां पश्यन्तीं प्रथममुदितां मध्यमां बुद्धिसंस्थाम् वाचं वक्ले करणविशदां वैखरीश्च प्रपद्ये। इति।

134 वे दान्तनामरलसहस्त्रम्

पश्यन्तीमध्यमयोवैंखरीकारणे नादात्मके प्रणवे सङ्गति(अनुगति)माह-तृतीय इति। पश्यन्तीमव्यमास्थाननाभिहृदयापेक्षया उक्ताक्षरस्थानस्य ब्रह्मरन्ध्रस्य तृतीयत्वम्, भ्रमध्याद्यपेक्षया वर्णितादुत्कषात् परमाधारत्वम्, वैखरीकारणभावस्य तत्र परिपूर्णतवात् पूरकत्वम्, सकल- पुण्यफलपरमानन्दाभिव्यक्तिस्थानत्वेन च पुण्यभाजनत्वम्। अक्षरद्वयस्य तत्रैकाकारता नाम पश्यन्तीमध्यमयोः अनुगतिरेव स्वभावेन-तदात्मकतया। अथवा नादात्मकस्य प्रणवस्य प्रभावोऽय- मुपवण्यते। इत्थनामाय प्रणवो महाप्रभावः यदिहैव उत्तरत्र वर्णयिष्यमाणमहिम्नोऽजपामन्त्र- स्यावयवभूतं हमिति स इति च अक्षरद्वय अत्र एकाकारतामापन्नम्। तत्रहेतुः स्वभावेनेति। स्वस्मात् उक्ताक्षरद्वयात् भावेन उत्पत्या इत्यथः। तथा हि-लीलयापरिगृहीतार्धनारीश्वरावतारस्य परशिवस्य पुंभाग: अहमित्युच्यते। प्रकृतिभागः स इति। सा च प्रकृतिः पुंसा अहमा तादात्म्यमात्मनो यदाऽनुसन्धत्ते तदा अजपातः सोऽहमिति परमात्ममन्त्रो जातः । तत्र सकार- हकारयो: लोपे सन्धौ च कृते प्रणवो जात इति वर्णित प्रपश्चसारे-

हकारश्व पुमान् प्रोक्तस्स इति प्रकृतिर्मता । अजपेयम्मता शक्ति: तथा दक्षिणवामतः । विन्दुर्दक्षिणभागस्थो वामभागो विसर्गकः। तेन दक्षिणवामाख्यौ भागौ स्त्रीपुंससंज्ञकौं। विन्दुः पुरुष इत्युक्तो विसर्ग: प्रकृतिर्मता। पुंस्प्रकृत्यात्मको हंस: तदात्मकमिदञ्जगत्। पुरूपं सा विदित्वा स्वं सोहडभावमुपागता। स एव परमात्माख्यो मनुरस्य महामनोः । सकारश्च हकारश्च लोपयित्वा प्रयोजयेत्। सन्धि च पूर्वरूपाख्यं ततोऽसौ प्रणवो भवेत्। इति।

इत उत्पत्या मातृकायाः, तत उत्पत्या च अन्येषां मन्त्रताऽनुसन्धानार्थमस्य तावदाद्य- मन्त्रतामाह - अयमाद्य इति। सर्वकारणत्वात् परः। ताल्वादिव्यञ्जकस्थानानपेक्षत्वात् स्वभावतः

वेदान्तनामरतसहस्म् 135

सुप्रसिद्धः । अत्र मन्त्रपदं व्युत्पादयति-मननेति। तत्त्वस्य प्रबोधनेनैव संसारभयातू परित्राणे शूरत्वात-मुख्यत्वात् । उक्तं हि मननात् तत्त्वपदस्य भयात् त्रायते इति मन्त्रः । यदर्थमस्य मन्त्रत्वमुक्त तामिदानीं ततो मातृकाया उत्पत्तिमाह - मातृकेति। मातृकातो हि सर्वे मन्त्रा उद्धृयन्ते इति सा मन्त्रमाता, सा कथमस्मादुत्पद्येत यद्येष महामन्त्रो न स्यादित्यथः। ननु शाबरे प्राणाभिव्यक्तस्यैव नादस्य वैखरीरूपवर्णोत्पादकता उक्ा। सांबे 'प्राणसंगात् प्रसूते' इति। वैखरीरूपशब्दोत्पत्तिसमये च श्वासात्मकस्य प्राणस्योपरमात् व्यञ्जकप्राणाभावादनभिव्यक्तो नाद: कथं वैखरीमुत्पादयेदित्यत आह-अधोमुखीति। त्रिविधं हि प्राणस्य स्वरूपम्। एक- मधोमुखीभवेत् पूरकरूपमपानवृत्त्यात्मकम्, एकमूध्वमुखीभवेत् रेचकरूपं प्राणवृत्त्यात्मकम्, अनयोः प्राणापानयोस्सन्धिः कुम्भकरूप व्यानवृत्यात्मकं तृतीयम्। तत्र प्रथमयोरभावेऽपि तृतीयेन व्यानवृत्त्यात्मकेन प्राणेनाभिव्यक्तो नादो वैखरीं वाचञ्जनयति। तदुक्त छान्दोग्ये- यद्वै प्राणिति स प्राणो यदपानिति सोऽपानोथ यः प्राणापानयोस्सन्धि स्स व्यानो यो व्यानस्सा वाक् तस्मादग्राणन्ननपानन् वाचममिव्याहरतीति। अक्षरार्थस्तु-एक रूपमधोमुखीभवेत् एकमूर्ध्वमुखीभवेत। यत्तु नाधोमुखं नोर्वमुख व्यानात्मकं प्राणस्य रूप तत् वैखरीं जनयतो नादस्याभिव्यञ्जकमिति हृदयम्। न मुख्यत्वमुभयोः। तदभिव्यक्तनादात्मक- प्रणवस्य मूलमन्त्रस्यातिरहस्यत्वेन गुरुप्रसादैकलभ्यत्वाभिप्रायेण आद्येति। तथा चाग्रे स्वयमेव विवरिष्यति।

आद्यमन्त्रात्मिकीति च्व्यन्तम्; अस्य च्वावितीकारः। शुद्धा चेति। उक्तप्रणवकारणतया तदात्मकत्वेन ज्ञातैव सती मातृका सर्वात्मना ज्ञातत्वेन परिशुद्धा नान्यथेत्यथः। उक्तेनातिरहस्य- त्वेन वैभवमेवास्य मन्त्रस्य ज्ञेयं इत्याह-आद्य इति। न केवलं रहस्य एव किन्तु सुप्रसिद्धोऽपि- ओमिति ब्रह्म, अमितीदं सर्व, सर्व वेदाः अणवादिकाः, ओमिति प्रतिपद्यन्ते इति एतद्वै यजुस्त्यीं विद्यां प्रत्येषा वाकू, ओङ्कार एवेदं सर्वमित्यादिषु सर्वशाखासु असवृत् व्यवहारात् सुप्रसिद्धः। तर्हीत्थं प्रसिद्धस्य कथमतिरहस्यत्वमिति चेत्, यथोदीरितशब्दब्रह्मदशाभूतपरापश्यन्ती-

रधिगमत्वादिति ब्रमः। श्रयते हि-चत्वारि वाक् परिमिता पदानि तानि विदुर्बाह्णा ये

136 वेदान्तनामरससहस्त्रम्

मनीषिणः गुहा त्रीणि निहिता नेंगयन्ति तुरीयं वाचो मनुष्या वदन्तीति। सुप्रसिद्ध- स्याध्यस्य मन्त्रस्य यत् उक्तरीत्याऽतिरहस्यत्वं तदिदानीमाविष्करोति-त्रिचतुर्वत्सरमित्यादि- शिवेन चेत्यन्तेन। अत एव प्रणवस्य सर्वात्मकत्वं सर्वार्थवाचकत्वं ब्रह्मवाचकत्वञ्च युक्तिपुरस्सरं प्रतिपादितं प्रणवाध्याये- सूत :-

प्रणवं संप्रवक्ष्यामि समासेन न विस्तरात्। परापरविभागेन प्रणवस्तु द्विधा मतः । परः परतरं ब्रह्म प्रज्ञानन्दादिलक्षणम्। प्रकर्षेण नवं यस्मात् परं ब्रह्म स्वभावतः । अपरः प्रणवस्साक्षाच्छब्दरूप स्सुनिर्मलः। प्रकर्षेण नवत्वस्य हेंतुत्वात् प्रणवः स्मृतः। परमप्रणवप्रासिहेतुत्वात् प्रणवोऽथवा। पुरा प्रजापतिस्साक्षाच्छद्या परया सह। भस्मोद्धूलितसर्वाङ्ग स्त्रिपुंड्ांकितमस्तक:। जितेन्द्रियो जितक्रोधो जटाबल्कलसंयुतः। सदापञ्चाग्निमध्यस्थस्सांबध्यानपरायणः । तताप परमं घोरं तप स्संवत्सरत्रयम्। स पुन शशङ्करस्यास्य प्रसादादविकापतेः। प्रथिवीमन्तरिक्षञ्च दिवश्चासृजदास्तिकाः । स तानभ्यतपल्लोकान् तेभ्यो वेदविदां वराः। त्रीणि ज्योतींष्यजायन्त पृथिव्या एव तत्र तु. अजायताशनि र्वायुश्च ब्राह्मणा अन्तरिक्षतः । दिवो दिवाकरस्साक्षाजगच्चक्षुरजायत। तानि चाभ्यतपज्ज्योतींष्यजस्तेभ्यो महाद्विजाः। त्रयो वेदा अजायन्त वेदानां प्रथमोऽनलात्। यजुर्वेदस्तथा वायोरादित्यात्सामसंज्ञितः।

वे दान्तनाम रतसहख्तरम् 137

वेदानभ्यतपत्तांश् ब्रह्रा तेभ्यो महाद्विजाः। त्रीणि शुक्राण्यजायन्त तत्र ब्रह्मविदां वराः। ऋग्वेदादेव भूस्तद्वत् यजुर्वेदाद्भुवस्तथा। सामवेदात् सुवस्तानि शुकाण्यभ्यतपत् प्रभुः। तथा तेभ्योऽभितप्ेभ्यस्त्रयो वर्णा द्विजोत्तमाः । अजायन्त क्रमेणैव कोटिसूर्यसमप्रभाः । अकार् तथोकारो मकारश्रेति सुव्रताः। तानेकधा समभरदज ओमित्यतिप्रभम्। तस्मिन्नेव शिवस्सांबस्सर्ववस्त्ववभासकः । प्रतिबिंबितवांस्तेन प्रणवस्तस्य वाचक: । तप्तलोहादिवच्छंभोरभेदात् ग्रणवो हि सः। सर्वावभासको नित्यमभवत् पण्डितोत्तमाः। ज्ञातार्थे ज्ञातमित्येवं वक्तव्ये सति तद्विना। ओमिति ग्राह लोकोडयं तेन ज्ञातस्य वाचक:। अज्ञातार्थे तथाऽज्ञातमिति प्राप्ते तु वाचके। ओमिति ग्राह लोकोडयं तेनाज्ञातस्य वाचक:। संदिग्धार्थे तु संदिग्धं इति प्राप्ते तु वाचके। ओमिति ग्राह लोकोडयं तेन सन्दिग्धवाचकः । आकाशादिपदार्थानां ये शब्दा वाचका सुवि। विना तानखिलान् शब्दान् यत ओमिति भाषते। अतः प्रयोगबाहुल्यात घटकुड्यादिशब्दवत्। आकाशादिपदार्थानां वाचकः प्रणवः स्मृतः। सर्वावभासकत्वेन ब्रह्मणा सदृशः स्मृतः । सर्वावभासकं मन्त्रमिमं जपति यो द्विजः । सर्वमन्त्रजपस्योक्तं फलं स लभतेऽचिरात्। . 18

138 वेदान्तनामरतसहस्त्रम्

अतस्सर्वान् परित्यज्य सदा मन्त्रमिमं जपेत्। ऋषिर्व्रह्मास्य मन्त्रस्य गायत्री छन्द उच्यते। परमात्माभिधर्शंभुर्देवता परिकीर्तिता। अकारो बिन्दुसंयुक्तश्शक्तिरस्य द्विजोत्तमाः । उकारश्र मकारश्र द्वयं बीजं प्रकीर्तितम्। मोक्षार्थे विनियोगोऽस्य प्रोक्तो वेदान्तवेदिभिः। अगनिर्वायुश्च सूर्यश्र वर्णानाम्मुनयः क्रमात्। गायत्री च तथा त्रिष्टुप जगती च यथाक्रमम्। छन्दांसि ब्रह्मविच्छेष्ठाः वर्णानाञ्च यथाक्रमम्। ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च वर्णानां देवताः क्रमात्। रक्तं शुककश्च कृष्णश्च क्रमाद्वर्णा उदाहृताः । जाग्रत् स्वम: सुषुप्तिश्च अवस्थाश्च यथाक्रमम् । भूम्यन्तरिक्षस्वर्गाश्र स्थानानि क्रमशो विदुः। उदात्तप्रमुखा विप्राः स्वराः प्रोक्ता मनीषिभिः। ऋग्यजुस्सामसंज्ञाश्र वेदा: प्रोक्ता यथाक्रमम्। अग्नयो गार्हपत्यानिर्दक्षिणाग्निस्तथैव च। प्रोक्तश्राहवनीयोऽगनि र्वर्णानां क्मशो द्विजाः। प्रातर्मध्यन्दिनं सायं काला उक्ता यथाक्रमम्। रजस्सत्वं तमश्रैव गुणा उक्ता यथाक्रमम्। सृष्टिः स्थितिश्र संहार: क्रियाः प्रोक्ता यथाक्रमम्। उत्पत्तौ च स्थितौ नाशे विनियोग उदाहृतः । अंगुष्ठादिकनिष्ठान्तमंगुलीनाञ्च सन्धिपु। कमाद्वर्णत्रयन्यास: कर्तव्यस्सिद्धिमिच्छता।

139

अंगुलीषु च सर्वासु प्रणवन्यास ईरितः । भूरग्न्यात्मन इत्यादिमन्त्राश्र क्रमशो द्विजाः। विन्यस्तव्याश्र सिद्ध्यर्थमडगुलीषु द्विजन्मना। कमादूर्णत्रयन्यासो नाभौ च हृदि मूर्धनि। कर्तव्यस्सर्वयतेन प्रणवेन तथैव च। हृदयादिप्रदेशेषु क्रमेणैव द्विजोत्तमाः। भूरग्न्यात्मन इत्यादिमन्त्राणां न्यास ईरितः । एवं न्यस्य विधानेन ध्यात्वा साम्बं त्रियम्बकम्। जपेन्मन्त्रवरं भक्त्या लक्षाणां दशकं द्विजाः । ततः सिध्यति मन्त्रोडयं सत्यमेव न संशयः। षट्रकर्माणि प्रसिदधयन्ति तथैवाष्टविभूतयः । अपवर्ग: स्वतःसिद्धः पापैस्स्वैश्र सुच्यते। सर्वविद्यालयो भूत्वा यथेष्ट फलमाप्नुयात्। अयमर्थ :- इत्थं सकलमन्त्रसूलभूतपञ्चाशद्वर्णात्मिकां प्रणवावयवेभ्यश्च अकारोकारमकार- बिन्दुनादेभ्यः पञ्चभ्यः पञ्चाशत्कलारूपेणोत्थापितां मातृकामभिवाय तत्कारणभूत परापरब्रह्मात्मकं प्रणव वक्तुमारभते-प्रणवमिति। एतद्वै सत्यकाम परश्चापरश्च ब्रह्म यदोङ्कारः इति श्रुत्या यदुक्तं द्वैविध्यं तदभिप्रेत्याह-परापरविभागेनेति। तत्र कोऽसौ परः प्रणव इति, तमाह-परतरमिति सत्यज्ञानानन्तानन्दैकरसं मायातत्कार्यासंस्पृष्ट यत् परशिवसरूपं स परः प्रणवः । कुतस्तस्य प्रणवशब्दाभिघेयतेत्याशङ्कय निवक्ति-प्रकर्षेणेति। यस्मात्परशिवस्वरूपं कारणान्तरमनपेक्ष्य प्रकर्षेण नव अशेषविक्रियाविरहेण कूटस्थनित्यं सत् परमानन्दप्रकाशनात् सर्वदा अभिनव अतः तथाविधस्वरूपस्य प्रणवशब्दाभिधेयतेत्यर्थः। अपरं प्रणवमाह-अपर इति। अपरस्येदं नाम द्वेधा निर्बते-प्रकर्षेणेति। अनेन मन्त्रेण यथोक्तपरशिवरवरूपं स्वात्मतया विदुषः पुसो अभिनवत्वप्राप्तिहेतुत्वात प्रकर्षेण नवो भवत्यनेनेति व्युत्पत्या प्रणवः। यद्वा, यः प्रागुक्तः परमः प्रणवः तद्वाचकत्बेन तत्प्राप्त्युपायत्वात् शब्द्रात्मकस्यास्य प्रणवाभिधेयता। अथास्य सकल-

140 वेदान्तनामरत्सहस्त्रम्

वेदात्मकत्वमाविष्कर्तु ऐतरेयके-प्रजापतिरकामयत प्रजायेय भूयान् स्यामित्यत्र पृथिव्यादी- नामुत्तरोत्तरसारात्मना या सृष्टिरुक्ता, तामत्र सुखावबोधाय श्रोकैस्संगृहाति-पुरा प्रजापतिरि- त्यादिना सुव्रता इत्यन्तेन। पृथिव्यन्तरिक्षधुलोकानामगन्यादयः सारात्मकाः, तेषामृग्वेदादयः, तेषाञ्चव्याहृतयः, ताभ्यश्चाकारोकारमकाराः सर्वसारत्वेनालौकिकप्रकाशाः प्रजापतिना निस्सारिता इत्यर्थः। कथमेतावता प्रणवस्य सर्वसारतेत्यत आह-तानेकधेति। प्रजापतिस्तानेवाकारादीनेकत्वेन संयोजितवान्, तस्मात् 'आद्गुणः' इति गुणे कृते ओमिति मन्त्ररूपं निष्पदते। अथास्य मन्त्रस्य मन्त्रान्तरात् वैशिष्टयमाह-तस्मिन्नेवेति। य उक्तरीत्या पृथिव्य।दिसारत्वेन निर्मलः प्रणवः तस्मिन्नेव प्रणवमन्त्रे आदर्शे मुखमिव स्वप्रकाशचिद्रपः परशिवः प्रतिबिंबतया भासते। अतस्तस्य स एव प्रणवो वाचको जातः । तथा च पारम्ष सूत्रं तस्य वाचकः प्रणवः इति। तप्तायःपिण्डवत् प्रतिबिंबितस्वप्रकाशपरचैतन्यज्योतिषा सहैकीभावात् प्रणवोऽपि तद्वत् सब- वस्त्ववभासको जात इत्याह-तप्तलोहादिवदिति। इदमेव सर्वावभासकत्वमुपपादयति-ज्ञातार्थ इत्यादिना ब्रह्मणा सदृश:स्मृतः इत्यन्तेन । ज्ञाताज्ञातसंदिग्घेषु आकाशादिषु च पृष्टस्सर्वो जनः किमिदं भवता ज्ञातमित्यादिप्रश्नस्य ज्ञातमित्यादिप्रतिवचनपरिहारेण यस्मादोमित्येव प्रतिब्रते तस्मात् ज्ञाताज्ञातादिपदवदयमपि तत्तदर्थस्य पर्यायतया वाचकः। यथा घटकुडयादिशब्दानां पृथु बुध्नोदराकारादिलक्षणोऽथः प्रातिस्विको वाच्यः एवमस्याव्युक्तरीत्या सर्वेष्वर्थेधु प्रयोगस्य रूढत्वात् सर्वावभासकत्वम्। अत एव छन्दोगाः प्रणवस्यानुज्ञाक्षरत्वमामनन्ति-तद्वा एतदनुज्ञाक्षरं यद्धि किश्विदनुजानाति ओमित्येव तदाह इति। इत्थ प्रणवस्य सर्वावभासकत्वमुपपाद तद्धेतुकं प्रणवजपस्यातिशयं दर्शयति-सर्वावभासकम्मन्त्रमिति। एतद्वयतिरिक्तसकलमन्त्र- जपात् यत् फलं तत् प्रणवजपेनैवाप्नोतीत्यर्थः । प्रणवस्य सर्वमन्त्रात्मकत्वात् सर्ववेदसारत्वाच्च। श्रयते हि-यः प्रणवमधीते स सर्वमधीते इति ओमिति प्रतिपद्यते एतद्वै यजुस्यीं विद्या- मिति। ऋष्यादिज्ञानपुरस्सर एव मन्त्रो जप्तव्य इत्यभिप्रेत्याह-ऋषिर्व्रह्मत्यादि। अस्य मन्तस्य सर्वावभासकत्वात् स्वेतरसकलमन्त्रफलसाधनत्वमुक्तम्। न केवलं तावदेव, मोक्षश्रास्यासावारणं फलमित्याह-मोक्षार्थ इति। अथैतस्यावयवानां अकारोकारमकाराणां जपकाले स्मर्तव्यान् ऋष्यादी- नाह-अग्निरित्यादिना विनियोग उदाहृत इत्यन्तेन। अंगुष्ठादीति। अकारादीन्यक्षराणिः अंगुष्ठायंगुलीमां त्रिषु संधिषु अंगुष्ठादिकनिष्ठान्तं प्रत्येकं न्यस्तव्यानीत्यर्थः। एवं वर्णन्यासं

वेदान्तनामरतसह स्रम् 141

कृत्वा तास्वरेवांगुलीषु तत्समुदायात्मकः प्रणवोऽपि न्यस्तव्य इत्याह-अंगुलीष्वििति। भूरित्यादि। भूरम्न्यात्मन इत्यादयोंSगमन्त्राः। ते ह्यंगुष्ठाद्यगुलीषु न्यस्तव्या इत्यर्थः। पुनरकारादिवर्णत्रय विभज्य नाभिहृदयमूर्धसु प्रत्येकं न्यस्तव्यं ततस्तेष्वेव स्थानेषु तत्समुदायस्य प्रणवस्य च न्यासः कर्तव्य इत्याह-क्रमादवूर्णेति। ततो हृदयादिदेशेषु भूरग्न्यात्मन इत्यादिषडंगमन्त्रान् न्यसेदि- त्याह-हृदयादीति। शिष्ट स्पष्टम्। परमहंसस्य प्रणवजप एव कर्तव्य इति तत्रैवोक्तम्- कुटीचकाश्च हंसाश्च तथैव च बहूदकाः । सावित्रीमात्रसंपन्ना भवेयुर्मोक्षकारणात्। प्रणवाद्यास्त्रयो वेदाः प्रणवे समवस्थिताः । तस्मात् प्रणवमेवैंकं परहंसस्सदा जपेद्।। स्कान्दे शङ्करसंहितायां अशीतितमाध्याये- ओङ्कारमादयं परमात्मरूपं संसारनाशे च समर्थमन्त्रम्। अचञ्चलं प्राप्यमजिह्रभक्तैः ध्यायेत् सदा दे शिकवाक्यमानात्।। इति। किमत्र बहुनोक्तेन प्रणवेन तुला न हि। गायन्ति श्रुतयस्सर्वाः जपन्ति सुनयस्तथा। वाच्यं ब्रह्म परं वस्तु महिमा केन वर्ण्यते। शुकादयो हि यं जप्त्वा मोक्षमापुर्निरत्ययम्। लौकिकी वैदिकी वाकू च व्याप्ता येन पलाशवत्। इतरे तु महामन्त्रा गायत्र्याद्या द्विजर्षभाः । यथा नद्यो महत्यब्धावन्तर्धिं ययुरुत्तमाः । इत्यवोचमहं सर्वं यत् पृष्ट मुनितत्तमः । पठन्तु शृण्वन्तु च वाचयन्तु लिखन्तु गायन्तु च वाचयन्तु। ओंकारकल्पं यतिवृन्दसेव्यं सूतोक्तमीशोक्तमनिन्दितञ्च॥ इति। तत्रैव दयशीतितमाध्याये- ओंकार: प्रणवोऽनन्तः सर्वव्यापी च तारकम्। सूक्ष्मं शुक्ध वैद्युतञ्च (परत्रक्माष्टमादिकम्१)।

142 वेदान्तनामरतसहस्त्रम्

एकथ्राप्येकरुद्रश ईशानो भगवांस्तथा। महेश्वरो महादेवः प्रत्यग्रूपः परात्परः। षोडशैतानि नामानि प्रणवब्रह्मणो द्विजाः । अष्टोत्तरशतादिव्यान्नामभ्यः प्रणवस्य वै। तथा सहस्रनामभ्यस्सारमुद्दृत्य सादरम्। मुमुक्षोमोक्षमाणाय जगादाथर्वणी श्रुतिः । एषां नाम्नां सुदिव्यानां व्याख्याञ्चक्रे स्वयं श्रुतिः । यः पठेत् त्रिषु कालेषु ज्ञात्वा माहात्म्यमेषु सः। अपवर्ग शुभं प्रैति जन्तुस्तेनापि वीक्षितः । इति। प्रणवः परमं ब्रह्म प्रणवः परम रिशिवः । प्रणवः परमो विष्णुः प्रणवस्सर्वदेवताः । प्रणवस्सर्वतीर्थानि प्रणवस्स्र्वविष्टपाः । प्रणवस्सवकर्माणि ततः प्रणवमभ्यसेत्। इति च ।

तत्नेव-

उत्पत्तिस्थितिभंगानि जायन्ते जगतो यतः। कार्यकारणकर्तारमोङ्कारं प्रणमाम्यहम्। यो गूढस्सर्वभूतेषु सर्वभूतानि शास्ति यः । सर्वभूतस्वरूपी यः ओङ्कारं प्रणमाम्यहम् । विश्व चराचरं सृष्टवा तदन्तः प्रविवेश यः । तिलेषु तैलवत् सूक्ष्ममोङ्कारं प्रणमाम्यहम्। अग्रे सृष्टेः प्रपञचस्य य आस्ते वटबीजवत्। स्रष्टारञ्च पुनस्तस्य प्रणवं प्रणतोऽस्म्यहम्। आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तभूतानि व्याप्य जीववत्।

143

यस्संसरति भूतात्मा प्रणवं प्रणतोऽस्म्यहम्। योऽन्तर्यमयते नित्यं भूतानां सर्ववस्तुनाम्। हिताहितेषु कार्येषु प्रणवं प्रणतोऽस्म्यहम्। महेशब्रह्मविष्णूनां रजस्सत्वतमोगुणैः। जनकं यत् परं वस्तु तारकं पातु नस्सदा। नित्यत्वहेतुर्नित्यानां मंगलानाञ्च मंगलम्। शुभ्रवस्तुषु यच्छुम्रं तारकं पातु नस्सदा। सर्वभूतहृदाकाशे काशते निर्मलं परम्। आकाशगं सर्वगं यत् तारकं पातु न स्सदा। दृश्यते श्रयते वस्तु स्मर्यते क्रियते च यत्। पठ्यते बोध्यते सर्वं तारकं पातु नस्सदा। वेदा यस्य शिरः प्रोक्तं शास्त्राण्यङ्गानि यस्य च। अंगानि यस्य रोमाणि प्रणवो राजते हि सः। पुराणं वाचकं यस्य ज्ञापकं धर्मशास्त्रयोः । इतिहासा यस्य हासा: प्रणवो राजते हि सः। वेदान्ता यस्य सर्वऽपि शरीरं श्रतिमस्तकाः । वाग्जालं येन संव्याप्तं प्रणवो राजते हि सः। वेदादौ यः पुरा प्रोक्तो मध्ये तेषां य उच्यते। तेषामन्ते य आस्ते च प्रणवो राजते हि सः। नित्यो निरत्ययस्सत्यस्सर्वाधारविवर्जितः । निष्कलो निर्विकारो यः तारं दिशतु नः फलम्। यञ्जपत्वा परमात्मानं विश्वामित्रादयो द्विजाः । ब्राह्मण्यं लेभिरे ब्रह्म तारकं तदुपैम्यहम्।

144

यं मत्वा विभुमीशानं दुःखं नो वेत्ति किञ्चन। निर्दुःखं दुःखहन्तारं तारकं तदुपैम्यहम्। सर्वदर्शनमालोड्य निश्चिन्वन्ति मुनीश्वरः। ध्येयं तारकमित्येव तारकं तदुपैम्यहम्। निर्मलाय स्वरूपाय नानाकारस्वरूपिणे। सर्वलोकविकाराय प्रणवाय नमो नमः । वेदान्ताम्भोजसंघानां भास्कराय प्रकाशिने। भास्करस्यापि रवये प्रणवाय नमो नमः। जीवा जीवन्ति येनैव सप्राणापानचेष्ट्या। उभौ तस्मै प्रणवाय नमो नमः । इतरस्य महामन्त्रजालस्य फलदोऽपि य: : सर्वमन्त्रादिरूपाय प्रणवाय नमो नमः । प्रत्यग्रपाय दिव्याय रविमण्डलवासिने। पुरुषेषु निवासाय तारकाय नमो नमः । यं जप्त्वा सकदुच्चार्य तुच्छीकुर्वन्ति सागरम्। भवरूपं नमस्तस्मै तारकाय नमो नमः । यं मुक्त्वा नेह चामुत लभन्ते फलमव्ययम्। लब्ध्वा च.यं कृतार्थाः स्युः ध्यायाम्येतद्वि तारकम्। यद्ज्ञानेन सर्वस्य प्रकाशो नास्ति प्रत्ययात्। चिदानन्दस्वरूपाय तारकाय नमो नमः । रज्जु र्यथा सर्परूपा भ्रान्त्या भाति तथा भ्रमात्। तारकं विश्वरूपेण भाति नास्त्यत्र संशयः । ओङ्काराय नमस्तस्मै ओङ्काराय नमो नमः । श्रद्धित्वा यं हि गायत्रीं त्यजन्ति यतिपुङ्गवाः। ओङ्काराय नमस्तस्मै ओङ्काराय नमो नमः ।

वेदान्तनामरतसहसम् 145

आरोपयन्ति वाचाऽय्रौ गायत्रीं यदिद्ृक्षया। ओङ्काराय नमस्तस्मै ओङ्काराय नमो नमः ।

सूत :-

स्तवराजं स्तवश्रेष्ठं शृण्वन्ति च पठन्ति च। ये मानवा विपापास्ते यान्ति मुक्तिं सुदुर्लभाम्। तस्मात् पठन्तु सर्वेऽपि मोक्षवाञछाऽस्ति वो यदि। उपायोऽस्ति पुनर्नान्यः मुक्वैतं भवनाशकम्। सजायायै महादेव्यै इत्येवं शंभुरब्रवीत्। इत्यवोचमहं दिव्यं प्रणवस्तवराजकम्। इति। अथातस्संप्रवक्ष्यामि प्रणवब्रह्मणो द्विजाः । अनुस्मृतिम्मोक्षदात्रीं यत् स्मृत्वा नेह जायते। अग्रे सृष्टेः प्रपश्चस्य य आस्ते निर्विकारतः। सर्वभूतमयो दिव्यः प्रणवं संस्मरेद्यतिः। मायातत्कार्यहीनो यः पुनस्सृजति मायिकम्। अद्भुतं हि विचित्रं तं अ्रणवं संस्मरेद्यतिः। यथा रज्जुरहेचिंप्रा विश्वस्यासीत्तथाडहमः । आधारोऽतो विभिन्नस्तं प्रणवं संस्मरेद्यतिः। यद्िवर्तः प्रपञ्चोऽयं येन जीवति सर्वतः । यज्ज्ञानान्नाशमायाति प्रणवं संस्मरेद्यतिः । उपादानं महद्गुह्यं यमाहुमुग्धमानसाः। निष्कलं विभुमात्मानं प्रणवं संस्मरेद्यतिः । गायत्रीं सम्परित्यज्य यं पठन्ति यतीश्वराः। साक्षान्मोक्षस्वरूपं तं प्रणवं संस्मरेद्यतिः । गायत्र्याद्याः सर्वमन्त्रा: कलां नार्हन्ति षोडशीम्। 19

146 वैदान्तनामर्तसहखत्रम्

भवप्रदा यज्जीवस्य प्रणवं संस्मरेद्यतिः । वेद्वेदांगसारो यो गायत्री यस्य सारिणी। यज्जपोऽज्ञाननाशी तं प्रणवं संस्मरेद्यतिः । यस्मादटते न हीदं स्याद्विना रज्जुं यथा ह्यहिः। यत्सच्तातो जगत्सत्ता प्रणवं संस्मरेद्यतिः। साक्षात्कृत्य यमात्मानं न पश्यन्ति यतीश्वराः। जीवभेदं विश्वभेदं प्रणवं संस्मरेद्यतिः । अनादिप्रापकर्माणि शिखासूत्रादिकान्यपि। यस्मै त्यजन्ति सावित्रीं प्रणवं संस्मरेद्यतिः । नेदं सत्यश्च यस्सत्यो नेदं सौख्यश्च यस्सुखम्। गायत्र्यादिमन्त्रहेतुं प्रणवं संस्मरेद्यतिः । यत्र प्रतिष्ठितो विप्रास्सर्ववेदसमन्वयः । तात्पर्येण न चान्यत्र प्रणवं संस्मरेद्यतिः । स्वस्वाभिमतरीत्या यमाहुर्वादिविचक्षणाः। जगदादिमनार्दि तं ग्रणवं संस्मरेद्यतिः। जीवो यो यः परं ब्रह्म यस्य जीवस्य नो भिदा। वेदा वदन्ति येनैक्यं प्रणवं संस्मरेद्यतिः। श्रुतिस्मृतिभ्यां विहितो यदैक्यज्ञानसिद्ये। गायत्र्यादिपरित्यागः प्रणवं संस्मरेद्यतिः। ब्रह्मविष्ण्वादिभेदेन यो भाति जगतां प्रशु:। ब्रह्मादयो यं जपन्ति प्रणवं संस्मरेदतिः । य इमामनुसन्धत्ते यतिर्नित्यमनुस्मृतिम्। ऐन्द्रं सारस्वतं प्राप्य पद सुखमुपाश्नुते। पृथुस्तनायै पार्वत्यै इत्येवं शंभुरत्रवीत्। इति।

वेदान्तनामरतसहस्तरम् 147

प्रणवस्य सर्वमन्त्रोज्जीवकत्वं शारदातिलकेऽ्युक्तम्- मन्त्राणां दश कथ्यन्ते संस्कारास्सिद्धिदायिनः। निर्दोषतां प्रयान्त्याशु ते मन्त्रास्साधुसंस्कृताः। जननं जीवनञ्चैव ताडनं बोधनं तथा। अभिषेकोऽथ विमलीकरणाप्यायने पुनः। तर्पणं दीपनं गुप्ति: दशैता मन्त्रसंस्क्रियाः । मन्त्राणाम्मातृकामन्त्रादुद्वारो जननं स्मृतम्। प्रणवान्तरितान् कृत्वा मन्त्रवर्णान् जपेत् सुधीः। मन्त्रार्णसंख्यया तद्धि जीवनं संप्रचक्षते। इति।

ननु उदाहृतश्रुतिस्मृतीतिहासपुराणागमैः यद्यपि प्रणवस्य माहात्म्यं प्रतिपादितम्। यद्यपि च प्रणवस्य नामरूपप्रपञ्चात्मकत्व नामरूपप्रपञ्चात्मकसरवैश्वरत्वञ्च प्रतिपादितम्। यदपि यतीनां प्रणवालंबनबलेनैव गायत्र्यादिश्रुतिस्मृतिकर्मत्यागः । तथापि न प्रणवजपेनैव पुरुषार्थसिद्धि :- तमेव विदित्वाऽतिमृत्युमेति। तरति शोकमात्मवित्। निचाय्य तं मृत्युमुखात्प्रमुच्यते। क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे। ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति। ज्ञानागिस्सर्व- कर्माणि भस्मसात्कुरुतेऽर्जुन। नहि ज्ञानेन सदशं पवित्रमिह विद्यते। परोक्ष ब्रह्मविज्ञानं शाब्दं देशिकपूर्वकम्। बुद्धिपूर्वकृत पापं कृत्स्ं दहति वह्निवत्। अपरोक्षात्मविज्ञानं शाब्दं देशिकपूर्वकम्। संसारकारणाज्ञानतमसश्रण्डभास्करः। सर्वभृतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि। संपश्यन्नात्मयाजी वै सवाराज्यमधिगच्छति इत्यादिश्रुतिस्मृतीतिहास- पुराणविरोधादिति चेत्-

न-प्रणवस्यैवात्मज्ञानोपायत्वात्।

तथाहि-आदौ तावदखण्डाकारेण स्वरूपानुसन्धानप्रकार: प्रद्श्यते। ओङ्कारस्य हि स्वाज्ञानपरिकल्पितभूतभौतिकात्मकप्रपञ्चविशिष्टः प्रत्यगात्मा वाच्यार्थः। सर्वदृश्यविनिर्सुक्त- स्स एव सच्चिदानन्दरूपो लक्ष्यार्थः । एवञ्चाधिकारी एकान्ते स्थिित्वा निगृहीतबाह्यान्तःकरण- पामरसंक्षालितकामक्रोवादिमल: ओङ्कारमनुसन्धाय तस्य वाच्यार्थ परपश्विशिष्टमात्मानमप्यनु

148

चिन्त्य तस्यैव ओक्कारस्य लक्ष्यार्थ दृश्यप्रपश्चविनिमुक्त दृग्रपं केवलप्रत्यगात्मानमप्यनुचिन्त्य तस्मिन् परमात्मनि भूतभौतिकप्रपञ्चं सर्व दृश्यं प्रविलाप्य सच्चिदानन्दमात्नात्मनाSवतिष्ठत।

तत्र प्रविलापनन्नाम-यथा भोजनात पूर्व खवशरीरात्पृथक्भूतस्यान्नस्य भोजनोत्तरकालं स्वात्म- त्वेन दर्शनं एवं पूर्वमविद्यादशायां स्वस्मात्पृथक्भासमानस्य प्रपञ्चस्य विद्योदयानन्तरं स्वात्ममात्रतया दर्शनम्। तदुक्तं वार्तिककारैः-भुक्तं यथाऽन्नं कुक्षिस्थं स्वात्मत्वेनैव पश्यति। पूर्णा- हन्ताकबलितं विश्व योगीश्वरस्तथा। इति। इदञ्च सर्वात्मकत्वानुसन्वानं ब्रह्मविदनु- सन्धानप्रकारप्रदर्शनपरया तैत्तरीयश्रुत्या प्रदर्शितम्-अहमन्नमहमन्नमहन्नम् अहम- न्ादोऽहमन्रादोऽहमन्ाद: अह श्लोककृदहं श्रोककृदहं श्रोककृदित्यादिना। बृहदा- रण्यकेपि-तद्वैतत् पश्यन्नृपिर्वामदेवः प्रतिपेदे अहम्मनुरभवं सूर्यश्र इति। स एवाधस्तात् अहमेवाधस्तादिति च छान्दोग्ये। सर्वभूतात्मके तात जगन्नाथे जगन्मये। परमात्मनि गोविन्दे मित्रामित्रकथा कुतः । प्रमाता च प्रमाणञ्च प्रमेयं प्रमितिस्तथा। सर्वात्मकतया भाति प्रसादात् पारमेश्वरात्। चिदाकाशमिद सर्वै जगदित्येव भावयन्। यस्तिष्ठत्युपशान्तेच्छः स्स ब्रह्मकवच स्सुखी। भूरम्भांस्यनलोऽनिलोंSबरमहर्नाथो हिमांशुः पुमान् इत्याभाति चराचरात्मकमिदं यस्यैव मूर्त्यष्टकम्। नान्यत्किञ्चन विद्यते विमृशतां यस्मात्परस्माद्विभो- स्तस्मै श्रीगुरुमूर्तये नम इदं श्रीदक्षिणामूर्तये।

इत्यादिवचनानि द्रष्टव्यानि।

अथवा प्रलयकाले एकार्णवे पृथिवी मग्ना तिष्ठति एवं चिद्रपामृतार्णवे सर्वस्य दृश्य- प्रपश्चस्य मग्नत्वेन चिन्तनं प्रविलापनम्। अयमनुभवप्रकारस्समाधिव्युत्थानानन्तरं कचेन प्रदर्शित :-

वेदान्तनामरत्रसहस्त्रम् 149

किं करोमि क्व गच्छामि किं गृहामि त्यजामि किम्। आत्मना पूरितं विश्वं महाकल्पाम्बुना यथा। इति। अथवा प्रविलापनन्नाम तप्तायःपिण्डप्रक्षिप्तस्य जलस्य तत्रैव तिरोभाववत् सर्वस्यापि दृश््यप्रपश्चस्य आत्मनि तिरोभावः । अयमर्थः श्रुत्या प्रदर्शितः-अथात आदेशो नेति नेति अतोऽन्यदार्तम् नेह नानास्ति किञ्चन ईशावास्यमिंद सर्वं इत्यादिना।

अयमर्थो भाष्यकरेर्द्शित :-

न भूमिर्न तोयं न तेजो न वायुः। न खं नेन्द्रियं वा न तेषां समूहः। अनैकान्तिकत्वात् सुषुप्तैकसिद्धः । स एकोऽ[तदेकोड]वशिष्टः शिव: केवलोऽहम्। इति।

भगवता ऽपयुक्तम्-

नासतो विद्यते भावो नाभावो विधते सतः । इति।

वासिष्ठेऽपि-

चिन्मात्रमक्षयं शान्तमेकँ ब्रह्मास्ति नेतरत्। नित्योदितं विमलमेकमनन्तमादयं ब्रह्मास्ति नेतरकलाकलनं हि किश्चित्। इत्येव भावय निरञ्जनतामुपेतो निर्वाणमेहि सकलामलशान्तवृत्तिः। इति।

ओंङ्कारस्य ब्रह्मात्मत्वप्रतिपादनपुरस्सरं सगुणनिर्गुणप्रतिपादनपरत्वं ब्रह्मज्ञानोपायत्वञ्च कठवल्लीश्रुत्या प्रतिपादितम्- सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति तपांसि सर्वाणि च यद्वदन्ति। यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्य चरन्ति तत्ते पदं संग्रहेण ब्रवीमि ओमित्येतत्। एतद्र्येवाक्षरं ब्रह्म एतद््येवाक्षरं परम्।

150 वेदान्तनामरतसहस्त्रम्

एतद््येवाक्षरं ज्ञात्वा यो यदिच्छति तस्य तत्। एतदालम्बनं श्रेष्ठमेतदालम्बनं परम्। एतदालम्बनं ज्ञात्वा ब्रह्मलोके महीयते। इति। ओमित्येवं ध्यायथ आत्मानमिति-मुण्डके। ओमित्यात्मानं युञ्जीत इति-तैत्तरीयके। भगवद्धीतायामपि-

ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन् मामनुस्मरन्। इति। ब्रह्मण अभिधानभूतं ओङ्कारं व्याहरन् उच्चारयम् तदर्थभूतं मामीश्वरमनुस्मरन् अनुचिन्त- यन्नित्यर्थः।

अन्यत्रापि-

ओंतत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृतः । इति। अस्याथ :- ओंतत्सदिति निर्देश :- निर्दिश्यते अनेनेति निर्देशः त्रिविधो नामनिर्देशः ब्रह्मण: स्मृतः-चिन्तितः वेदान्तेपु ब्रह्मविद्धिरिति। उक्तश्चाचार्ये :- प्राणानायम्योमिति चित्त हृदि रुद्ध्वा नान्यत्स्मृत्वा तत्पुनरत्रैव विलाप्य। क्षीणे चित्ते भादशिरस्मीति विदुर्य तं संसारध्वान्तविनाश हरिमीडे। इति। अस्याथ :- प्राणान् वागादीनि इन्द्रियाणि आयम्य संहृत्य ओमिति-ओमित्युच्यमाने ओंकार- वाच्ये हृदि-हृदयाकाशे ब्रह्मणि चिंत्त रुद्ध्वा अन्यत् -- रूपरसादीन् न स्मृत्वा प्राप्तामपि विषयस्मृति विषयदोषदर्श नेन हित्वा ---

संकल्पप्रभवान् कामांस्त्यक्त्वा सर्वानशेषतः । मनसैवेन्द्रियग्रामं विनियम्य समन्ततः । शनैः शनैरुपरमेत् बुद्ध्या धृतिगृहीतया। आत्मसंस्थं मनः कृत्वा न किश्चिदपि चिन्तयेत्। यतो यतो निश्चरति मनश्रश्चलमस्थिरम्। ततस्ततो नियम्यैतदात्मन्येव वश नयेत्।

वेदान्तनामरलसहसत्रम् 151

इतीश्वरस्मृतेः । पुनः- पश्चात् तत् -ब्रह्मास्मीत्यम्यासव्यग्रञ्चित्तं अत्रैव -ब्रह्मात्मन्येव विलाप्य-लयं प्रापय्य चित्ते क्षीणे-लीने सति ध्यानव्यापाराद्युपरते सति भादृशीरस्मीति - स्वयंप्रकाशचिहूपः परमात्माऽस्मीति यं विष्णुं विदुः तमित्यन्वयः । इतः परं ग्रणवावयवैस्स्वरूपानुसन्धानप्रकारो निरूप्यते। माण्डक्योपनिषदि- अहमनुभवे प्रकाशमानस्य आत्मनः दृश्यप्रपञ्चनिरासद्वारा केवलानन्दस्वरूपप्रतिपत्त्यर्थ विश्वतैजसप्राज्ञतुरीयावस्थाभेदरूपं सोयमात्माचतुष्पादित्युपक्षिप्य पूर्वपूर्वपादप्रविलापनेन निष्प्र- पञ्चब्रह्मात्मकतुरीयपादप्रतिपत्तिसौकर्याय स्थूलसूक्ष्मसूक्ष्मतरोपाधिसाम्यात् विराडादीन् विश्वादिष्व- न्तर्भाव्य जागरितस्थानो बहिःप्रज्ञः इत्यादिना नान्तःप्रज्ञमित्यतः प्राक्तनेन ग्रन्थेन प्रणवावयवरू- पाकारोकारमकारात्मकं विश्वतैजसप्राज्ञरूपं पादत्रयं निरूपितम्।

ननु जागरितस्थान इत्यादिना विश्वादीनां अकाराद्यात्मकत्वं न निरूपितम्। न। उत्तरत्र पादा मात्रा मात्राश्च पादा अकार उकारो मकार इति निरूपणात्। एवञ्च अकारोकारमकारात्मक ओंकारमनुसन्दधानः अकारात्मकं विश्वं अकारोच्चारणानन्तरं उकारोच्चारणसमये उकारा- मकतैजसरूपेण प्रविलाष्य उकारोच्चारणानन्तरं मकारोच्चारणसमये उकारात्मकतैजसं मका- रात्मकप्राज्ञरूपेण प्रविलाप्य मकारात्मकमपि प्राज्ञं सर्वदा अहमिति प्रकाशमाने साक्षिणि प्रविलाष्य केवलानन्दरूपेण अवतिष्ठेत।

ननु पादत्रयस्य अकारोकारमकारेति ओङ्कारावयवघटितत्वात् तुरीयपादस्य किमित्योंकारावय- वघटनाभाव इति चेत्-न-तुरीयस्यैव प्राप्यत्वेन तत्प्रतिपत्त्युपायत्वेन ओंकारप्रवृत्तेः। अत एव भाष्यम्-

तत्न तावदोंकारनिर्णयाय प्रथमं प्रकरणमागमप्रधानमात्मतत्व्रतिपत्युपायभूतम, यस्य द्वैतस्य प्रपश्चस्य उपशमे अद्वैतप्रतिपत्तिः रज्वामिव सर्पादिविकल्पोपशमे रज्जु- तच्वप्रतिपत्तिः तस्य द्वैतस्य हेतुतो वैतथ्यप्रतिपादनाय द्वितीयं प्रकरणम्, इत्यादि। कथं पुनरोंकारनिर्णयः आत्मतत्त्वप्रतिपत्युपायत्वं प्रतिपद्यते इत्यादि-त्रयाणां विश्वादीनां पूर्वपूर्व- प्रविलापनेन तुरीयस्य प्रतिपत्तिरिति करणसाधनः पादशब्दः, तुरीयस्य 'पद्यते' इति कर्म- साधनः पादशब्द: इति च। अथवा अकार: स्थूलोपाघिविशिष्टत्वंपदार्थवाचकः । उकारस्सूक्ष्मोपाधिविशिष्टत्वं- पदार्थवाचकः। उभावपि साक्षिण लक्षयतः। मकारः कारणोपाधिविशिष्टवाचकस्सन् परमात्मानं लक्षयति। त्रयाणां सामानाघिकरण्यात् जीवब्रह्मैक्यप्रतिपत्तिः।

152

अथवा ओ इति परमात्मवाचकः । मिति प्रत्यगात्मवाचकः। सामानाधिकरण्येन च तयोरौक्यप्रतिपत्तिरिति। अयमर्थः तापनीये-सर्वंह्येतत् ब्रह्म अयमात्मा ब्रह्म तमेतमात्मानं ओमिति ब्रह्मणैकीकृत्य ब्रह्मचात्मनोमित्येकीकृत्येति श्रुत्या दर्शितः। तस्य चेदं भाष्यम्- एवमात्मप्रतिपत्त्यथमोक्कारस्योपव्याख्यानमेकेन प्रकारेण कृत्वा व्याख्यांत वाक्चतुष्टयं प्रणवरूपं सार्थ क्रमेण तत्साक्षिणि ब्रह्मणि प्रणवे प्रविलापित तावन्मात्र भवतीत्याह-सर्व ह्येतदिति। हि शब्देन तत्नाव्यस्तत्वलक्षणो हेतुस्सूचितः। एवं त्वंपदार्थ तत्पदार्थपर्यन्त उपव्याख्यानेन संशोष्य शुद्धस्य प्रत्यगात्मनः ब्रह्मणैकत्वमाह-अयमात्मा ब्रह्मेति। उक्तञ्व ब्रह्मात्मैक्यं प्रणवेन व्यतिहारेण प्रतिपत्तव्यमित्याह - तमेतमात्मानमोमिति ब्रह्मणैकीकृत्य ब्रह्मचात्मनोमित्येकीकृत्य इति। तमेत ब्रह्मस्वरूप प्रत्यगात्मानमिति तदेतच्छब्दयोरथः। तत्न प्रथमाप्रतिपत्तिः अह स इति वाक्यरूपेण प्रणवेन कार्या। तत्राहंशब्दः स्थूलसूक्ष्मप्रधानत्वपदार्थवाचकस्सन् अवस्थात्रयसाक्षिणं प्रत्यगा- त्मानं लक्षयति। अकारोकारावपि तद्वाचकत्वेन तमेव लक्षयत इति तदात्मकौ। स इति कारणो- पाधिप्रधानतत्पदार्थवाचकस्सन् तत्साक्षिणं परमात्मानं लक्षयति। मकारोऽपि तद्वाचकत्वेन तमेव लक्षयति। सामानाधिकरण्येन प्रत्यगात्मनो ब्रह्मणैक्यं प्रतिपत्तव्यम्। द्वितीया तु प्रतिपत्तिः सोऽहं- वाक्यरूपेण प्रणवेन कर्तव्या। सोहमित्यस्मात् वाक्यात् सकारहकारयोरुद्वारे कृते पूर्वरूपे च ओमिति प्रणवस्संपद्यते। तस्मादो इति परमात्मवाचकः, स इति हि तस्यार्थः। तच्छब्दश्च कारणोपाधिप्रधानब्रह्मवाचकः । मिति प्रत्यगात्मवाचकः। अहंशब्दात्मकोऽसौ। सामानाधि- करण्येन च ब्रह्मण: प्रत्यगात्मनैक्यं प्रतिपत्तव्यमिति।

ननु ओङ्कारस्य महावाक्यविधया आत्मप्रतिपत्यर्थत्वे कथमुपासनार्थत्वम्? अस्या उपनिषदः उपासनार्थत्वञ्च भाष्यकारैः व्णितम् । इह पूर्वस्मिन् ग्रन्थे नृसिह्माकारब्रह्मविषया विद्या निरुपाधिकपरब्रह्मविद्याफला अधिगता। तथाह्युक्त वार्तिककृद्भि :- नृसिह्मब्रह्मविद्यैषा व्याख्याता ज्ञानसिद्धये इति। प्रणवस्य तु अनुष्टुबगत्वेनैव तत्र प्रवेशः । तथा चोक्तम्- सर्वे वेदाः प्रणवादिकाः तं प्रणवं तत्साम्नोऽङ्ं वेद स त्रीन् लोकान् जयति इति। इह तु पूर्वोक्तोपासनादिभिरीषच्छुद्दान्त:करणस्य परब्रह्मविद्याप्रवेशमात्रयोग्यस्य नृसिंहाकारमेव ब्रह्म प्रणवप्रधानमादाय तद्द्वारेण तुरीयपर्यवसायिनीमुपासनां कर्तव्यत्वेन विधाय तदनुष्ठानेन अतीवशुद्धान्तःकरणस्य साक्षात् तुरीयविद्यैव स्वरूपावस्थानफला उच्यते। तदप्युक्तम्- तुरीयावसिता विद्या साक्षादत् प्रदर्श्यते इति। तुरीयावसिता उपासना साक्षातुरीयविद्या

वेदान्तनामरत्सहस्त्रम् 153

चात्न प्रद्श्यत इत्यर्थः। अत्र अनुष्टप्प्रवेशस्तु प्रणवाङ्गत्वेनैव। अनुष्टुभा अन्विष्य प्रणवेनैव तस्मि- न्नवस्थिता :- ओङ्कारे परे ब्रह्मणि पर्यवसितोभवेदित्यनुष्टुबंगत्वस्य प्रणवप्रधानत्वस्य च श्रव- णात्, अनुष्टुवर्थस्य प्रणवे एव प्रक्षेपदर्शनाच्चोत्तरत्रेति। नवमखण्डादौ च अथेदानीमुक्तया तुरीयतु- रीयपर्यन्तया उपासनया अतीवशुद्धान्तःकरणस्य साक्षात् तुरीयतुरीयस्वरूपोपदेशप्रकारं शिष्यस्योप- दिष्टार्थप्रतिपत्तिप्रकारं तया च प्रतिपत्या निरस्तनिखिलाविद्यस्य सरूपावस्थान च दर्शयितुं खण्डा- न्तरमारभते इत्यप्युक्तम्। तथा च खण्डाष्टकमध्ये कथ ब्रह्मप्रतिपत्त्यथत्वमिति चेत-

न-मुख्याधिकारिणः प्रतिपत्त्यर्थत्वं मन्दस्य पुनरुपासनार्थत्वमिति तैरेव तंत्रैवोक्तत्वात्। तथा हि-तेषा मुत्तरवाक्यम्-एवं व्यतिहारेण एकत्वं प्रतिपद्य अनुज्ञाप्रणवेन परिपूर्णत्वावद्योतकेन परिपूर्णवाक्यार्थमात्रे पदपदार्थद्वयैकत्वप्रतिपत्तिविकल्परहिते स्थितिः कार्या मन्दस्य सग्यग्ज्ञानोद- यायेति।

किञ्च, तापनीयोपनिषदि पञ्चमखण्डे त्रिमात्प्रणवेनैव प्रत्यग्ब्रह्मणोरैक्यं प्रतिपादितम् अथैषो एवाकार आप्ततमार्थः इत्यादिना। अत्र अथशब्दो भाष्यकारैरेवं व्याख्यातः-अनुष्टुप्पाद चतुष्टयेन चतुर्मातेण प्रणवेन उपासनमभिधाय अनन्तरं केवलत्निमात्रेण प्रणवेन आत्मप्रतिपत्ति- रभिधीयते इत्यथशब्दार्थ इति। अथैषो एवाकार आप्ततमार्थ आत्मन्येव नृसिंहे ब्रह्मणि वर्तते अथैषो एवोकार उत्कृष्टतमार्थ आत्मन्येव नृसिंहे देवे ब्रह्मणि वर्तते अथैषो एव मकारो महाविभूत्यर्थ आत्मन्येव नृसिंहे देवे परे ब्रह्मणि वर्तते इति पर्यायत्रयेण उग्रं वीरं महाविष्णुमिति नृसिंहानुष्टुभ्रूपमन्त्रराजार्थ अकारोकारमकारेष्वन्तर्भाव्य तत्त्वंपदार्थशोधनञ्च कृत्वा तस्मादकारोकाराभ्या मिममात्मानमाप्ततममुत्कृष्टतमञ्चिन्मात्रं सर्वद्रष्टारं सर्वसाक्षिणं सर्व- ग्रासं सर्वप्रेमास्पदं सच्चिदानन्दमात्रमेकरसं पुरतोऽस्मात् सर्वस्मात सुविभातमन्विष्य आप्तममुत्कृष्टतमं महाविभूति महामायं सच्चिदानन्दमाल्रमेकरसं परमेव ब्रह्म मकारेण जानीयात् आत्मैव नृसिहो देवः परमेव ब्रह्म भवतीत्येतदन्तेन ग्रन्थेन महावाक्यार्थो वर्णितः।

अत्रैतद्धाष्यम्-एवं पदार्थद्वयमितरेतरपर्यवसित परिशोध्य उक्तमेवार्थमनुवदन् सामा- नाधिकरण्यसिद्धमेकत्वलक्षणं वाक्यार्थमाह-तस्मादित्यादिना। यस्मादेवं प्रत्यग्ब्रह्मणोरेकत्वमविरुद्ध तस्मादकारोकाराभ्यामिमं प्रत्यगात्मानमन्विष्य प्रतिपद्य मकारेण ब्रह्म जानीयादित्युत्तरत्रान्वयः । इममित्युक्तमात्मान विशिनष्टि तस्य. ब्रह्मत्वयोग्यताप्रदर्शनार्थ-आप्ततममुत्कृष्टतममिति। आप्- तमत्वोत्कृष्टतमत्वयोः सर्वाधिष्ठानचिन्मान्नत्वं हेतुमाह-चिन्मात्रमिति। द्रष्टदृश्यान्वयव्यतिरेकेण 20*

154 वेदान्तनामरलसहस्त्रम्

चिद्ूपत्वं साधयति-सर्वद्रष्टारमिति। द्रष्टत्वं नाम दर्शनकतृत्व, अतः कथं चिन्मात्रत्वमित्या- शङ्कय साक्षिसाक्ष्यन्वयव्यतिरेकेण सर्वविक्रियानिरासेन चिन्मात्ररूपत्वमाह-सर्वसाक्षिणमिति। साक्षात्क्रियाव्यवधानमन्तरेण स्वात्मन्येव सर्व समीक्षत इति साक्षी, ततश्चिन्मात्रूपत्वं सिद्धम्। अथ साक्षिणस्साक्ष्यसद्धावेन प्राप्त सद्वितीयत्वं परिहरन् सदूपत्वमानन्त्यञ्च्ागमापायितदवध्यन्वय- व्यतिरेकेणाह-सर्वग्रासमिति। आगमापायवतां कल्पितानां जाग्रदादीनां साक्ष्यरूपाणां सर्व- कल्पनाधिष्ठानादिरूपसच्चिन्मात्रव्यतिरेकेणासत्त्वात् सर्वसंहर्तारमित्यर्थः। अथास्य पुरुषाथरूपत्वाय दुःखिप्रेमास्पदान्वयव्यतिरेकमाश्रित्य परमानन्दरूपत्वमाह-सवप्रेमास्पदमिति । परमप्रेमास्पद- त्वात् परमानन्दरूपमित्यर्थः। अथान्वयव्यतिरेकचतुष्टयसिद्धं फलं स्वयमेवाह-सच्चिदानन्द- मात्रमेकरसमिति। मात्रपद प्रत्येकं अभिसंबन्धनीयं सदादिषु स्वगतभेदनिरासाय। सदादीनां परस्परभेदाभावादैकरस्यं उक्तम्। ऐकरस्यं युक्तितस्साधयति सदादीनां-पुरतोऽस्मादिति। अर्थस्त्वस्य मात्राखण्डोक्तप्रकारेण द्रष्टव्यः। एवं ब्रह्मलक्षणलक्षितमात्मानमन्विष्य प्रतिपद्य किं कार्यमिति-आह-आप्ततममित्यादिना। आप्ततममित्यादिकं ब्रह्मणो विशेषणम्, प्रत्यगात्मनो(डपि) ब्रह्म- रूपत्वेन आप्ततमत्वादिकमुक्तम्। अतः प्रत्यगात्मन्युक्तमेवाप्ततमत्वादिकं ब्रह्मणो विशेषणत्वेनोच्यते तथोरत्यन्तैक्यप्रदर्शनाय। पूर्वमेवाकारोकाराभ्यामुक्तलक्षणमात्मानमन्विष्य मकारेण चोक्तरूपं ब्रह्मान्विष्य सामानाधिकरण्येन तयोरेकत्वमोमिति जानीयादित्यर्थः । एवं ब्रह्मात्मैक्यविदः फल- माह-आत्मैवेत्यादिना।

एवं व्यतिहारखण्डेऽपि पू्वभागे अकारोकारमकारात्मकप्रणवेनैव जीवब्रह्मक्य- प्रतिपत्तिर्व्यतिहारेणामिहिता। तत्र प्रणवेन व्यतिहारेण ब्रह्मैक्यानुसन्धानसमये उकारं किश्चिद्दीर्घतया उच्चार्य भागद्वयं संपाद भागद्वयस्यापि ब्रह्यार्थत्वमनुचिन्त्य अकारमकारयोरपि प्रत्यगर्थत्वमनुचिन्त्य ओमित्युच्चारणसमये उकारपूर्वार्धेन अकारेण च एका जीवब्रह्मैक्यप्रतिपत्तिः । उकारोत्तरार्घेन मकारेण च अपरा ब्रह्मात्मैक्यप्रतिपत्तिः। अयं प्रकारः तत्रैव अजरत्वादमर- त्वादित्यादि अद्वैतत्वाच्च अकारेणेममात्मानमन्विष्य उदुत्कृष्टत्वादुदुत्तीर्णविकृतित्वाच्च उकारेण परमं सिंहमन्विष्य अकारमिममात्मानमुकारपूर्वार्धमाकृष्य सिंहीकृत्य उत्तरार्धेन तं सिंहमाकृष्य महत्वादित्यादि महाप्रभुत्वान्च मकारार्थेनानेन चात्मनैकीकुर्यादिति श्रत्या वर्णितः । एवमेकेन प्रणवेन व्यतिहारमभिधाय प्रणवद्वयेन व्यतिहारविवक्षया व्यतिहार- खण्ड एव कस्त्वमिति अहमिति होवाच एवमेवेदं सर्व तस्मादहमिति सर्वाभिधानं तस्या-

वेदान्तनामरत्सहस्त्रम् 155

दिरयमकार: स एव भवतीति प्रकृत्य तस्मात् सर्वात्मकेन अकारेण सर्वात्मकमात्मान- मन्विच्छेदिति प्रत्यगात्मानमकारवाच्यमभिधाय ब्रह्मैवेद सर्व सच्चिदानन्दरूपमिति प्रकृत्य तस्य ब्रह्मणो नाम ब्रह्मेति तस्यान्त्योडयं मकारस्स एव भवति तस्मात् मकारेण परमं ब्रह्मान्विच्छेदिति ब्रह्म मकारवाच्यमभिधाय किमिदमेवमिति उ इत्येवाहाविचिकित्सन्नित्यवधार- णमुकारवाच्यभिधाय तस्मादका रेणेममात्मानमन्विष्य मकारेण ब्रह्मणा सन्दध्यात् उकारेणा- विचिकित्सन्नित्यन्तेन अहमेवब्रह्मेत्यनुसन्दध्यादिति प्रणवेन वाक्यार्थानुसंधानममिधाय ब्रह्म वा इंद सर्वमत्तृत्वादिति प्रकृत्य सततं ह्येतत् ब्रह्मेति चोक्त्वा तस्मादकारेण परम ब्रह्मान्विष्य मकारेण मनआद्यवितारं मनआदिसाक्षिणमन्विच्छेदित्यकारमकारार्थावभिधाय तस्मा- देनमकारार्थेन परेण ब्रह्मणैकीकुर्यादुकारेणाविचिकित्सन्नित्यन्तेन ग्रन्थेन ब्रह्मैवाह- मित्यनुसन्दध्यादिति व्यतिहारेण वाक्यार्थानुसन्धानमभिहितम्। अयमर्थो वार्तिककारैः स्फुटी- कृतः । तथा च वार्तिककारा :- अजाद्यात्मकमात्मानमकारार्थ परेश्वरम्। उवर्णपूर्वभागार्थमुत्कष्टाद्यात्मकं विद्ुः । उवर्णोत्तरभागार्थ तं विदुर्व्यतिहारतः । मार्थमुक्तमहानन्दाद्यात्मप्रत्यक्तयोमिति। इत्यजोत्कृष्टमुक्तादिशब्दैकांशाक्षरात्मना। एकेन प्रणवेनैक्यं जानीयाद्वयतिहारतः । अथवाऽकारमात्मानं मकारश्च जगद्गुरुम्। अवधारणसंयुक्तमेकीकुर्यादथोमिति। अहंशब्दैकदेशत्वाद्ब्रह्मशब्दैकदेशतः। अतत्याद्येकदेशत्वाद्ब्रह्माकारेण च स्मरेत्। साक्षित्वान्मनआदीनां मकारेण तु साक्षिणम्। सावधारणमैकात्म्यमेवमोमिति पश्यति। इति। एवं ओमित्यात्मानं युञ्जीतेति तैत्तरीयवाक्यमपि अकारोकारमकाराणां पूर्वोत्तप्रकारेण प्रत्यगात्मनि लयद्वारेण ब्रह्मत्वानुसन्धानपरमिति माण्डूक्यभाष्यव्याख्याने आनन्दगिर्याचार्यै-

156

रविवृतम्। माण्डूक्ये ओमित्येतदक्षरमिदं सर्वमित्यादिना ओंकारनिरूपणं क्रियते। तस्य किं प्रयोजनमित्याशंक्य ओंकारनिरूपणमात्मधीहेतुरिति परिहृत्य तत्र प्रमाणतवेन ओमित्यात्मानं युञ्जीतेति तैत्तरीयशाखागतं वाक्यमुदाहृतं भाष्यकुता। तद्विवृतमानन्दगिर्याचार्यः-समाधिनिष्ठो यदा ओमित्युच्चार्य आत्मानमनुसन्धत्ते तदा स्थूलमकारमुकारे सूक्ष्मे त च कारणे मकारे तमपि कार्यकरणातीतप्रत्यगात्मन्युपसंहृत्य तन्निष्ठो भवतीत्यनेन प्रकारेण ओंकारस्य तत्प्रतिपत्त्युपायतेति।

एवं बृहदारण्यकेपि ओं खं ब्रह्मेत्यत्र ओंकारस्य मात्रात्रयात्मकत्वं व्याख्यातृवचनैःअगतम्। तत्न वार्तिककारैब्रह्मसामानाधिकरण्यमोंकारस्य ब्रह्मप्रतीकत्वाद्वा तदभिधायकत्वाद्वा इत्युक्त्वा प्रतीकपक्षमभिधाय अभिवायकत्वप्रकार उक्त :- यद्वाऽभिधानमों विद्यात् तस्यैव परमात्मनः। तस्मिन् प्रविष्टचित्तस्य तद्ब्रह्माशु प्रसीदति। इति। तद्वयाख्यातमानन्दगिर्याचार्यः- प्रतीकपक्षं प्रतिपाद्य वाचकत्वपक्षं प्रतिपादयितुमारभते-यद्वेति। अत्र विशेषमाह-तस्मिन्निति। अस्यार्थ :- सोऽहमितिमहावाक्यमोक्कारः, सकारहकारयोलोपे तदुत्पत्तेः, तस्य च अकारादयस्त्र- योऽवयवा: अंशाः। तत्र विराट्जागरितविश्वाख्यत्रयमकारः। सूत्रात्मा स्वमः तैजसश्चति त्यमुकारः। अव्याकृत सुषुप्त प्राज्ञश्चेति त्रयं मकारः। तेषां पूर्वपूर्वस्य उत्तरोत्तरस्मिन्नुपसंहारे मकारस्य प्रतीच्य- वसानम्। स च नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावं ब्रह्म इति ओङ्कारवाच्यत्वेन ध्यातं फलतीति।

एवं पञ्चीकरणवार्तिकपर्यालोचनयाSपि मात्रात्रयात्मकप्रणवस्य चिदात्मप्रतिपत्तिसाधन- त्वमवगम्यते।

ओंकार: सर्ववेदानां सारस्तत्वप्रकाशकः इत्युपक्रम्य अकारं पुरुषं विश्वमुकारे प्रविलापयेत्। उकारं तैजसं सूक्ष्मं मकारे प्रविलापयेत्। मकारं कारणं प्राज्ञं चिदात्मनि विलापयेत्। इति। ओंकारस्य मात्राल्यात्मकत्वे प्रमाणानि।

बह्वचब्राह्मणे-

प्रजापतिरकामयत प्रजायेय भूयान् स्यामिति, स तपोऽतप्यत, स तपस्तप्त्वा, इमान् लोकानसृजत, प्रथिवीमन्तरिक्षं दिवं, तान् लोकानभ्यतपत्, तेभ्येऽमितप्ेभ्यस्त्रयो वेदा अजायन्त, तान् वेदानभ्यतपत्, तेभ्योSभितपेभ्यस्त्रीणि शुक्राण्यजायन्त, भूर्सुवरसुव-

157

रिति, तानि शुक्राण्यभ्यतपत्, तेभ्योऽभितप्तेभ्यस्त्रयो वर्णा अजायन्त अकार उकारो मकार इतितानेकधा समभरत्, तदेतदोमिति-

प्रजापतिर्लोकानभ्यतपत्, तेभ्योभितपेभ्यस्तयी विद्या संप्रास्त्रवत्, तामभ्यतपत्, तस्या अभितप्ताया एतान्यक्षराणि संप्रास्त्रवन्त, भूर्युवस्सुवरिति, तान्यभ्यतपत् तेभ्योभि तप्तेभ्य ओकारस्संप्रास्त्रवत् इति छान्दोग्ये। तिस्रो मात्रा: यः पुनरेतं त्रिमात्रेण इति च-प्रश्नोपनिषदि । अकार उकारो मकार इति-माण्ड्रक्ये।

ओमिति त्रिस्रो मात्रा: एताभिस्सर्वमिदमोतञच प्रोतञ्च इति-मैत्रायणीयश्ुतौं। कालागनिरुद्रोपनिषदि-त्रिपुण्डधारणविधिं प्रस्तुत्य याऽस्य प्रथमा रेखा सा गार्ह- पत्याग्निरकार: याऽस्य द्वितीया रेखा सा दक्षिणाग्निरुकार: याऽस्य तृतीया रेखा साSs- हवनीयो मकार इति। स्मृतावपि-

अकारश्र उकारश्र मकारश्रेति सुवताः। तानेकधा समभरद्ज ओमित्ययं प्रभुः । इति । आदं तर्यक्षरं ब्रह्म त्रयी यस्मिन् प्रतिष्ठिता। सुगुद्योऽन्यस्त्रिवृद्धदो यस्तं वेद सवेदविद्। इति च।

एवं मात्राचतुष्टयात्मक ओंकार: अथर्वशिखायां दृश्यते-तत्र ओमित्येतदक्षरमादौ प्रयुक्तं ध्यानं ध्यायितव्यं इत्यादिना ओंकारस्य उपासनार्थत्वं निरूपितम्। न तु ब्रह्मप्रति- पत्त्यर्थत्वम्।

ब्रह्मप्रतिपत्यर्थत्वञ्च शौनकस्मृतौ निरूपितम्-

अकारः पीडयमानस्तन् उकारं प्रतिपद्यते। उकार: पीडयमानस्सन् मकारं प्रतिपद्यते। मकारः पीडयमानस्सन्नर्धमात्रां प्रतिपद्ते। अर्धमात्राऽपि विलयं यात्यमाते निराथयः । इति।

158 वेदान्तनामरतसहस्त्रम्

अत्र हि स्मृतावेतावान् विशेष :- मायोपाधिकं चैतन्यं उपाधिप्राधान्येन बहिर्मुख कारण- शरीरं चैतन्यप्राधान्येन अन्तमुख साक्षिरूपं सामान्यशरीरमित्येवं द्विधा कृत्वा ओंकारञ्चाकारो- कारमकारार्धमात्राभेदेन चतुर्धा विभज्य मकारवाच्यकारणशरीरं मायोपाधिके साक्षिण्यन्तर्मुखे अर्ध- मात्रार्थे प्रविलाप्य तमपि अमात्रे निराश्रये केवलचैतन्यरूपे प्रविलापयेदिति। अर्धमात्रा नाम मकारो- परिभागो बिन्दुनादशक्तिशान्तरूपः क्वचित्कचित् पृथक्कृत्य निर्दिश्यते। तत्र बिन्दुर्नाम अनु- स्वारात्मकः पञ्चदशः खरः नादः तद्वयञ्जकध्वनिः शक्तिर्ध्वनेरुपरमोन्मुखावस्था शान्तः ध्वनेरुपर- तावस्थेति भेदः । बिन्दुनादशक्तिशान्तसद्धावे प्रमाणं प्रपञ्चसारे आद्यः स्वरः समेतोऽमरेण सधसप्मोऽथ बिन्दुयुतः। प्रोक्त:स्यात् प्रणवमनुस्त्रिमात्रकः सवमन्त्रसमवायात्। अत्र आद्यः स्वरोडकारः, अमरः उकारः, मातृकायां धकारात् सप्तमो मकारः तेन सहितः। सवसप्तमः, बिन्दुना अनुस्वारेण पञ्चदशस्वरेण युतः प्रणवमन्त्रः प्रोक्त इत्यर्थः। तथा-अकारोकारयोरुर्ध्वं मकारो बिन्दुरेव च। निर्वाणपरमातीत तदतीत नमोडस्तु ते इति। तथा अन्यत्र नादोऽप्याश्रितः प्रपञ्चसारे एव कलासर्गप्रस्तावे- अकारप्रभवा ब्रह्मजातास्स्युः सृष्टये कलाः। उकारप्रभवा विष्णुजाता: स्युः स्थितये कलाः। मकारप्रभवा रुद्रजातास्संहृतये कलाः । बिन्दोरपि चतस्रस्स्युः पीतश्वेतारुणास्सिताः । नादजा: षोडश प्रोक्ता भुक्तिमुक्तिप्रदायकाः । इति। सौरसंहितायाम्- आकाराद्यास्त्रयो वर्णा अकारात् प्रणवस्य तु। ऊकाराद्या उकारात्तु स्वराश्शिष्टा मकारतः । व्यञ्जनानि समस्तानि प्रकाशन्ते यथा पुरा। सर्व बिन्दोर्विभात्येवं बिन्दुर्नादात् प्रकाशते। नादस्साक्षात् परं ज्योतिः स्वभावात् परमारमनः । इति।

वे दान्तनामरतसहख्तम् 159

एवं शक्तिशान्तावपि कचिदुक्तौ। यथा-

अकारश्राप्युकारश्र मकारो बिन्दुरेव च। नादशशक्तिश्व शान्तश्र तारभेदास्समीरिताः । इति। अकारोकारमकाररूपादोंकारादुपरितनावयवबिन्द्वादिरूपार्धमात्राया अर्थः परमात्मेति वासिष्ठे निरूपितम्-

इति सञ्चिन्तयन्नेव बलि: परमकोविदः। ओंकारादर्धमात्ार्थ भावयन् ध्यानमास्थितः। इति।

प्रणवान्निष्कृष्य अर्धमात्रार्थमेव परब्रह्मरूपं भावयन् ध्यानमास्थित इत्यर्थः ।

एवं शिवधर्मोत्तरेपि-

ब्रह्मा हरिश्र रुद्रश्च मात्रास्तिस्त्रः प्रकीर्तिताः । त्रिभिरेतैर्जगद्व्याप्तं कारणैरात्मसंभवैः। तिस्रो मात्रारिशवस्योक्तास्सर्वलोकप्रपूजिताः। एता एव त्यो वेदा: त्रयो लोकास्त्रयोऽग्नयः। त्रयो गुणास्त्रिवर्गाश्र यच्चान्यज्जगति स्थितम्। अर्धमात्रा परो रुद्र शशवः परमकारणम्। तस्मादेतत्समुत्पन्नं जगतः कारणत्रयम्। इति।

बिन्द्ादिरूपार्धमात्राया वाच्यवाचकाभेदविवक्षया पररुद्रात्मकत्वम्-

एवं तापनीयेSपि -- तमेतमात्मानमोमिति ब्रह्मणैकीकृत्य ब्रह्मचात्मनोमित्येकीकृत्ये- त्यनेन ब्रह्मात्मैक्यं प्रणवेन मात्रात्रयात्मकेन व्यतीहारेणोक्त्वा मन्दस्य सम्यज्ज्ञानोदयाय अनुज्ञा- प्रणवेन परिपूर्णत्वावद्योतकेन परिपूर्णवाक्यार्थमात्रे पदपदार्थद्वयतदेकत्वप्रतिपत्तिविकल्पर- हिते स्थिति: कार्येत्याह-तदेकमजरममृतमभयमोमित्यनुभूयेति। तदेकं वस्तु एकत्वेन जराहेत्वभावात् अजरं ततः अमृत ततोऽभयमिति। ओमिति शास्त्राचार्ययुक्तिसिद्धैक्यस्य स्वानु- भव सिद्धतया सत्यमेवं परमात्मतत्त्वमिति स्वस्य परिपूर्णत्वावद्योतकेन अनुज्ञाप्रणवेन अनुभूयेत्यर्थः ।

160 वेदान्तनामरतसहस्त्रम्

यदि एवं स्वात्मन्यवस्थितस्य कदाचित् केन चिन्निमित्तन जगत्प्रतिभासः स्यात् तदा तत्स्वं स्वशरीर त्वेन स्थूलसूक्ष्मकारणरूपेण स्वात्मनि कल्पयित्वा ओमित्यात्मानं प्रतिपद्य सव स्वात्ममात्रतया संहरे- दित्याह-तस्मिन्निदं सर्वं त्रिशरीरमारोप्य तन्मयं हि तदेवेति संहरेदोमिति। ओमिति तुरीय प्रतिपत्या तत्राध्यस्त सर्वं तावन्मात्रतया विलापयेन्मन्द इति भावः । ननु अस्य सर्वस्य कथं त्रिशरीरत्वं कथ वा तुरीये आरोपितत्वेन तावन्मात्रत्वं कथ वा अस्य ओंकारोच्चारणमात्रेण तुरीय प्रतिपत्या लयः इत्याकाडक्षायां तत्प्रतिपादनाय तं वा एतमित्यारभ्य एषवीरोनृसिह्न एवेत्यन्तो ग्रन्थ: प्रवृत्तः ।

अत्र संग्रह :--

ओमित्युच्चारयन् ध्याता स्वात्मान ब्रह्मणा सह।

विचिन्त्यान्योन्यतादात्म्यं तथैवानुभवेदिदम्। बुद्धिं तदाकृति कृत्वा यावन्नैश्वल्यमाप्नुयात्। तावद्भवेदनुभवो जरामरणवर्जिते। इति।

बुद्धे: बहिःप्रावण्ये सति तन्निवृत्तये अध्यारोपापवादौ कार्यावित्याह-

चलितानुभवा बुद्धिर्बहिश्रेत् गन्तुसुद्यता । तदा बाह्यनिवृत्यर्थ कुर्यादारोपसंहृती।

स्थूलं सूक्ष्मं कारणश्च शरीरत्नयमात्मनि। माययाSSरोपितं ध्यात्वा बोधाल्लीनमिति स्मरेत्। तदाऽप्योंकारमुच्चार्य नादान्ते निर्विकल्पकम्। चित्तं कृत्वा यथाशक्ति स्वात्मतच्वे स्थिरीभवेत्। इति।

पुनरपि चित्तचलने अध्यात्माधिदैवामेदचिन्तन कार्यमित्याह श्रुति :- तं वा एतं त्रिशरीरमात्मानं त्रिशरीरं परं व्रह्मानुसन्दध्यात् स्थूलत्वात् स्थूलभुक्त्वाच्च सूक्ष्मत्वात् सूक्ष्मभुक्त्वाच्च ऐक्यादानन्दभोगाच्च इति। अत्र संग्रह :-

वैदान्तनामरतस हस्त्रंम् 161

निर्गते तु पुनश्वित्तेऽधिदैवाध्यात्मभेदतः। यद्देहत्नयमस्त्येतदभेदेनैव चिन्तयेत्। अण्डसूत्राव्याकृताख्या देहाः स्युरधिदैवतम्। पिण्डलिंगाज्ञानरूपमध्यात्मं वपुषां ्यम्। स्थूलसूक्ष्मैक्यरूपत्वमुभयत्र क्रमात् त्रिषु। अस्तिसाम्यमभेदोऽत उभयोरपि चिन्त्यताम्। विराडिढरण्यगर्भेशा अधिदैवं हि देहिनः । विश्वश्च तैजसः प्राज्ञो ह्यध्यात्ममपि देहिनः । स्थूलसूक्ष्मानन्दभुजः क्रमात्ते देहिनस्त्रयः। इति। अस्य स्फुटीकरणम्-सोयमात्मा चतुष्पात्-जागरितस्थानः स्थूलप्रज्ञः सपांग एकोनविंशतिमुखः स्थूलभुक चतुरात्मा विश्वो वैश्वानरः प्रथमः पाद: इति श्रुतिः ।

अत्र संग्रह :-

एतत्सर्व स्फुटीकर्तु चतुष्पात् प्रविविच्यते। इन्द्रियैर्विषयज्ञानं यत् तत् जागरितं भवेत। तत्न स्थित्वा जगत् स्थूलं वेच्यात्मा बहिरिन्द्रियैः। शिरश्रक्षुर्मुखं प्राणो मध्यं वस्तिस्ततोऽप्यधः। इत्यंगससकं वैश्वानरोपास्तिश्रुतौ श्रुतम्। ज्ञानकर्मेन्द्रियप्राणभेदाः पश्चदशेरिताः। चतुर्विधान्तःकरणं मुख्यान्येकोनविंशतिः । स्थूलमिन्द्रियगम्यं यत्तद्भुङक्तेऽसौ चतुर्विधे।

जागरो व्यवहारोऽक्षैः खम्नो मानसचिन्तनम्। तूष्णींस्थितिः सुषुप्तिः स्यात् तृस्तत्वं तुर्यमुच्यते। अध्यात्ममधिदैवश्च विश्ववैश्वानरामिधः। ईदृश: प्रथम: पाद आत्मनः स्याच्चतुष्पदः। इति।

162 वेदान्तनामरक्सहस्रम्

खमस्थान: सूक्ष्मप्रज्ञः सप्तांग एकोनविंशतिमुखः सूक्ष्मभुक चतुरात्मा तैजसो हिरण्यगर्भो द्वितीयः पाद: इति श्रुतिः ।

संग्रहश्र-

इन्द्रियाणामुपरमे धिया जागरवासनाम्। सूक्ष्मां जानन् वासनात्मा सप्तांगादियुतो भवेत। स्पष्टस्मृतिरथास्पष्टस्मृतिरस्मृतिरित्यपि। स्वन्भेदाः स्वम्मध्ये जाग्रत्स्वम्सुषुप्तयः । स्वप्नेऽपि तुर्य तृप्तत्वं जाग्रतीवानुभूयते।

द्वितीयः पाद एष स्यादात्मनोऽस्य चतुष्पदः। इति। यत्र सुप्ो न कश्चन कामं कामयते न कश्चन स्वमं पश्यति तत् सुपुप्त सुषुप्त स्थान एकीभूतः प्रज्ञानघन एवानन्दमयो ह्यानन्दभुक चेतोमुखश्रतुरात्मा प्राज्ञ ईश्वर- स्वृतीयः पाद: इति श्रुतिः । संग्रहश्च-

धियो लये सुषुसिस्थ एकोऽभृत् द्वैतलोपनात्। धीवृत्तिरूपाः प्रज्ञास्ता एकीभावमुपागताः । दुःखहान्याSडनन्दमयो भुङक्ते ब्रह्मसुखं तदा। अविद्यावृत्यवच्छिन्नचैतन्यं भोगसाधनम्। सुषुप्तौ चतुरात्मत्वं जागरादिविभेदतः। तन्द्रया मिथ्या लपेद्वाचा तदा स्यात् सुप्तिजागरम्। ध्यानाभासस्तु यस्तन्द्रया सुपिस्वमस्स उच्यते। गाढनिद्रा सुप्तिसुप्तिः सुप्ितुर्य सुखोद्भवः । अध्यात्मं प्राज् एव स्यादधिदैवं तथेश्वरः। तृतीयः पाद इत्युक्त आत्मनोऽस्य चतुष्पदः। इति।

वेदान्तनामरत्सहस्त्रम् 163

सर्वेश्वरत्वादिकमपि धर्मजातं सापेक्षत्वात् सबीजस्यैव प्राज्ञस्य संभवति न तु निबौंजस्य तुरीयस्येत्याह-एष सर्वेश्वर एष सर्वज्ञ एषोऽन्तर्याम्येषयोनिस्सर्वस्येति। सर्वयोनित्वे हेतु- माह-प्रभवाप्ययौ हि भूतानामिति। एवं पादत्यमात्मन्यारोप्य तस्यावस्तुत्वमाह-त्रय- मप्येतत् सुषुप्त स्वमं मायामात्रमिति। तत्र हेतुशिदेकरसो ह्ययमात्मेति। अत्र संग्रहः

पादत्रयमिदं मायामात्रं स्यान्नतु तात्विकम्। सुषुप्तस्वम्नामभ्यां तत्वविद्वक्ति तत् त्रयम्। तत्त्वावृतेः सुषुपत्वं स्वम्नता त्वन्यथेक्षणात्। पादत्रयेणावृतोऽसौ चिदेकरसताऽत्मनः । इति। निरुपाधिक चैतन्यप्रतिप्त्यर्थचतुर्थपाद विभजते श्रुति :- अथ चतुर्थश्रतुरात्मा तुर्या- वसितत्वा देकैकस्य ओतानुज्ञातनुज्ञाऽविकल्पैस्त्रयमतापि सुषुसं स्वमं मायामातं चिदेकरसो ह्यथायमादेशः न स्थूलप्रज्ञमित्यादिना।

अत्र संग्रह :-

अथ पाद्शतुर्थो यश्चतुरात्मा स पूर्ववत् । तुरीयावसितत्वं तु भवेत् पादचतुष्टये। ओतानुज्ञात्रनुज्ञाऽविकल्पशब्दैरुदीरिताः। चतुर्थपादगा भेदाः तत्स्वरूपं विविच्यते। ब्रह्मणो गुरुशास्त्राभ्यां बुदध्वा सर्वात्मतां ततः। सर्ववस्तुष्वनुस्यृत पश्यन्नोता भवेदयम्। इन्द्रियाणि निरुध्याहंब्रह्मेति ब्रह्मताSSत्मनि। येनानुज्ञायते सोडयमनुज्ञातेति कथ्यते। ज्ञातृत्वञ्च तिरस्कृत्य चिदेकरसशेषता। अनुज्ञेत्युच्यते मुक्तिरविकल्प इतीर्यते। विद्वज्जागरणस्वप्रसुप्तितुर्याभिधा इमाः । .

164 वेदान्तनाभरतसहस्त्रम्

अवस्थास्तिस्र एतास्तु मायालेशेन संयुताः। निश्शेषमायाहीनोऽयमविकल्पो भवत्यथ। अतद्व्यावृत्तिरूपेण तस्यादेशोऽत वर्ण्यते। जाग्रत्स्वभ्नान्तरालानि विद्याविद्ये सुषुप्तकम्। न स्थूलप्रज्ञमित्यादैः क्रमात् षड्भिर्निवार्यते। न चक्षुरादिभिद्दश्यं न प्राणैव्यवहारभाक। नापि कर्मेन्द्रियैर्ग्राह्यं नानुमेयश्च लक्षणात्। न चिन्त्यं मनसा नैव शब्दैश्र व्यपदिश्यते। स्वप्रकाशात्मसारत्वान्नापि शंक्याऽस्य शून्यता इत्यादि। ओतादीनाञ्च स्वरूपं भाष्यकारैरुक्तम्-सच्चिदानन्दरूपस्य कारणसाक्षिणः सदादिरूपैः कारणव्याप्तिरूपमोतो नाम। तेन व्याप्तस्य कारणस्य स्वतस्सत्तादभावात् तदधीनसत्ताप्रकाशत्वेन तदध्यस्तं तत् इति प्रतीयमानसाक्षिरूपमनुज्ञात। तस्मिन्नध्यस्तत्वात् तावन्मात्रं तत् इत्येवंप्रतीयमा- नकारणसाक्षिरूपमनुजा। कारणस्य सर्वात्मना निषेधेन निर्विशेषतया स्थितं साक्षिरूपमविकल्पो नामेति। अत्र उक्तपादचतुष्टयरूपस्यात्मनः अजयैनंचतुष्पादं मात्राभिरोंकारेण चैकीकुर्यादित्या- दिना प्रणवमात्राचतुष्टयेन ऐक्यचिन्तनमुक्त सप्रपञ्चस्यात्मनस्त्रेवाविभागसमये कारणसामान्यशरीर- योरेकत्वं विवक्षित्वा। चतुर्धाविभागपक्षे तु ईक्षणावरथ प्रलयावस्थञ्च बहिर्मुख सर्वात्मकञ्च कारणं मकारशब्दवाच्यं कारणशरीरमुच्यते। तदेव सन्मात्रमन्तर्मुख साक्ष्याकारब्रह्मज्ञानरूपं बिन्दुनादशक्तिशान्तरूपार्धमात्राशब्दवाच्यं सामान्यशरीरमित्युच्यते। अत्र सामान्यशरीरस्यापि चतुर्धा विभाग:। ओतानुज्ञात्रनुज्ञाऽविकल्परूपेण। एवमकारादि उक्तविराडादिकञ्च ऐक्येन परिचिन्त्य ओतादिप्रणवेन उक्तं ओतादियोगञ्च कृत्वा प्रणवोच्चारणपूर्वकं पूर्वपूर्वस्य उत्तरोत्तरस्मिन् लयं कृत्वा अविकल्पे आत्मनि निश्चलतयाऽवतिष्ठेत । अत्र भाप्यम्-अकारस्य उक्तरूपविराडवा- चकत्वेन तदुच्चारणकाले तज्जन्यवृत्त्यारूढं विराजं सश्चिन्त्य उकारोच्चारणसमये तद्वृत्त्यारूढ हिरण्यगम बिराजोडपि कारणभूत चिन्तयन् विराजं तावन्मात्रतया विलाप्य मकारोच्चारणकाले तद्वृत्त्यारूढं कारणात्मानमीश्वरं चिन्तयन् हिरव्यगर्भ तावन्मात्तया संहृत्य स्वयमीश्वरात्मा भवेदित्याह-मात्र मात्रा: प्रतिमात्रा: कुर्यादिति।

वेदान्तनामरत्सहख्त्म् 165

मात्रा :- अकारादाः, प्रतिमात्रा :- उकारादाः, अकारस्य प्रतिमात्रा उकारः । तत्प्रातिलोम्येन तत्संहारकत्वेन स्थितत्वात्। उकारस्य मकारः प्रतिमात्रा। मकारस्य तुर्यः प्रणवः प्रतिमात्रेति।

ओतादिरूपेण क्रमेण अविकल्पे विलापनीयानीति च भाष्यम्। तस्यायमर्थः -- बहिर्मु- खस्य कारणस्य अन्तर्मुखे साक्षिणि लयः, तत्रापि ओतस्य स्थूलस्य तत ईषत्सूक्ष्मे अनुज्ञातरि लयः, तस्यापि ततः सूक्ष्मेऽनुज्ञात्मनि, तस्य निर्विशेषे अविकल्पे लयः, इति। अयं भाव :- अकारमुकारे उकारं मकारे तश्चार्धमात्रायां लीन कृत्वा तदर्थमोतानुज्ञात्रनुज्ञाSविकल्परूपं चिन्तयन् तेधु पूर्व पूर्वमुत्तरोत्तरात्मना ग्र्प्रसेदिति ।

एवमुत्तरत्र तृतीये खण्डे मात्राचतुष्टयमनुष्टुप्पादचतुष्टयञ्च मिश्रीकृत्य विराडादिचतुष्टयस्प उपासनपू्वकं स्वरूपनिष्ठाप्रकारः प्रतिपादितः ।

एवमुपासनान्तराण्यपि तापनीयभाष्योक्तानि द्रष्टव्यानि। भाष्यकारैश्च ओंकारेण स्वरूपप्रतिपत्यर्थ पञ्चीकरणं नाम प्रकरणं कृतम्। तद्वयाख्यातमस्मद्गुरुचरणैः पञ्चीकरणभावप्रकाशिकायाम्।

तदेवात्र विलिख्यते-

श्रीमच्छङ्करभगवत्पादाचार्या :- इह जन्मनि जन्मान्तरे वा कृतसुकृतपरिपाका- सादितसत्वशुद्धिवशादुत्पन्ननित्यानित्यवस्तुविवेकादिसाधनचतुष्टयसंपत्या ब्रह्म जिज्ञासूनां श्रवण- मनननिदिध्यासननिष्ठानां परमहंसपरिव्राजकानां आरुण्युपनिषदा सन्ध्यादौ स्नानमा- चरेत् सन्धि समाधावात्मन्याचरेदिति समाधिरुपदिष्टः, तत्प्रकारं दर्शयितुं पञ्चीकरणं नाम अनुष्ठानपद्धतिरूपं प्रकरणमुपादिशन्-पश्चीकृतपश्चमहाभूतानीत्यादिना। तत्र आत्मव्यतिरिक्त सरव स्थूलसूक्ष्मकारणशरीररूपेण व्निधाकृत्वा विराटजागरितयोस्तद- भिमानिनोवेश्वानरविश्वयोश्च एकीभाव विवक्षित्वा पञ्चीकृतपञचमहाभूतानीत्यारभ्य एतत्रयमकार इत्यन्तेन ग्रन्थेन स्थूलराशिरात्मन्यारोपितः प्रदर्शितः। तथा सूक्ष्म- प्रपञ्चं समष्टिव्यष्टिरूपं लिंगशरीरं स्वमं तदभिमानिनौ हिरण्यगर्मतैजसौ चैकीवृत्य अपञचीकृतेत्यारभ्य एतत्त्रयसुकार: इत्यन्तेन ग्रन्थेन द्वितीयो राशिदशितः ।

166

मायाSज्ञानादिशब्दवाच्यं कारणं सुषुप्त तदभिमानिनौ चेश्वरप्राज्ञावेकीकृत्य शरीरद्वयकारण- मात्माज्ञानमित्यारभ्य एतत्त्रयम्मकार इत्यन्तेन तृतीयो राशिर्दशितः। तत्प्रदर्शनञ्च स्थूलसूक्ष्म- कारणक्रमेण पूर्वपूर्वस्योत्तरोत्तरस्मिन् प्रविलापनेन स्थूलादित्नितयसाक्षिणः तुरीयस्य प्रत्यगात्मन: ब्रह्मत्वं दर्शयितु। तत्रापि वाच्यवाचकयोः पृथक प्रविलापने यत्नगौरवं स्यादिति एकेनैव यतेन उभय- प्रविलापनार्थ वाच्यवाचकाभेद उक्तः एतत्रयमकार इत्यादिना। उक्तश्चैतत् माण्डूक्यभाष्ये अभिधानाभिधेययोरेकत्वप्रतिपत्तेश्र प्रयोजनमेकेनैव प्रयतनेन युगपत् प्रविलापयत् तद्विलक्षण ब्रह्म- प्रतिपद्येतेति। न चैवमव्यकारोकारमकाराणामेव प्रविलयो न सर्वस्य वाचकस्येति वाच्यम्। तधथा शंकुना सर्वाणि पर्णानि सन्तृण्णान्येवमोंकारेण सर्वा वाक सन्तृष्णा ओंकार एवेदं सर्वमिति श्रुत्या शंकुशव्दवाच्यस्य पर्णानालस्य सर्वपर्णावयवव्याप्तिवत् ओङ्कारस्य सव वाग्या प्त्यभिधानेन सर्ववागात्मत्वावगमात्। तत्नापि योग्यतया तदशस्य अकारस्य स्थूलप्रपञ्चवाचकसर्व- वागात्मत्वं उकारस्य सूक्ष्मवाचकवागात्मत्वं मकारस्य कारणवाचकवागात्मत्वं श्रुतिप्रामाण्या- द्विवक्षितम्। ततश्राकारादिलये सववाचकलयस्सिद्धो भवत्येव। वाचकानामप्यकारादिवाच्य- प्रपञ्चान्त:पाताद्वा स्वलयसिद्धिः। तदिदमुक्तमाचार्यः-अकार उकार एव उकारो मकार- एव मकारोऽहमेवेति। तस्याथः-ओंकारोच्चारणात् पूर्वमेव अकारादिवाच्यस्थूलादिराशित्यं परिभाव्य पश्चादोंकारमुच्चार्य तदवयवाकारोच्चारणकाले तदर्थ स्थूलराशिं तद्वाचकराशि च स्मृत्या उकारोच्चारणकाले तदर्थ सवाचकं सूक्ष्म स्मृत्वा तस्मिन् स्थूलराशिं विलापयेत्। एवं मकारो- च्चारणकाले तदर्थ कारणात्मान तद्वाचकराशिञ्च स्मृत्वा तस्मिन्नुकारार्थ सूक्ष्म विलापयेत्। तथा तदनन्तरं तत्साक्षितया प्रकाशमाने स्वप्रकाशे तेनैव ओंकारेण लक्षिते प्रत्यगात्मनि कारणात्मानं विलापयेदिति।

अयश्च प्रकारस्तापनीयोपनिषद्भाष्ये प्रदर्शितः-अकारस्योक्तरूपविराड्वाचकत्वेन तदु- च्चारणकाले तज्जन्यवृत्त्यारूढ विराज सश्चिन्त्य उकारोच्चारणसमये तद्वृत्त्यारूढं हिरण्यगभ विराजोऽपि कारणभूतं सञ्चिन्त्य विराजं तावन्मात्रतया संहृत्य मकारोच्चारणसमये तद्वृत्यारूढ- मीश्वरं हिरण्यगर्भविराजोरपि कारणं सञ्चिन्त्य हिरण्यगर्भञ्च तावन्मात्रतया संहृत्य खयमीश्वरात्मा भवेत् अथ तुरीय ईश्वरग्रासः-इति। तुरीथेण चिदात्मना ईश्वरो ग्रसनीय इति तदथः ।

167

अकारमात्रं विश्वः स्यादुकारस्तैजसः स्मृतः । प्राज्ञो मकार इत्येवं परिपश्येत् क्रमेण तु। समाधिकालात् प्रागेवं विचिन्त्यातिप्रयत्नतः। स्थूलसूक्ष्मक्रमात् सर्वं चिदात्मनि विलापयेत्। अकारं पुरुषं विश्वमुकारे प्रविलापयेत्। उकारं तैजसं सूक्ष्मं मकारे प्रविलापयेत्। मकारं कारणं प्राजञं चिदात्मनि विलापयेत्। इति।

स च प्रत्यगात्मा केषाञ्चिन्मते अणुः, नैयायिकानां मते जडः, दिगंवराणां सावयवः, वार्तिककाराणां द्रव्यबोधात्मकः, केषांचित देहादिरूपः, इति अणुत्वादिम्रमव्युदासार्थ व्याप्तिरूप- मात्मत्वं साक्षित्वं कूटस्थत्वं चिन्मात्रत्वमज्ञानकार्यदेहादिभिन्नत्वञ्चानुसन्वातव्यमिति वक्तुमाह- अहमात्मा साक्षी केवलः कूटस्थः चिन्मात्रस्वरूपः नाज्ञानतत्कार्ये इति।

एवं शोघितस्य त्वम्पदार्थस्य ब्रह्मत्वज्ञानादेव पुरुषाथः 'ब्रह्मविदानोति परं' 'ब्रह्म वेद ब्रह्लैव भवती'त्यादिश्रुतेः इत्यभिप्रेत्य तस्य ब्रह्मत्वमनुसन्धातव्यमित्याड्ड :- किन्तु नित्यशुद्धबुद्ध- मुक्तसत्यपरमानन्दाद्वयब्रह्मैवाहमस्मीति। एवमपि पटैकदेशस्य पटतावन्मात्नत्वेपि पटस्य एकदेशात् भेदवत् ब्रह्मांशस्यात्मनो ब्रह्मतावन्मात्रतवेपि ब्रह्मणस्ततोऽतिरेक: स्यादित्याशंकानिरा- करणार्थ ब्रह्मणोऽपि प्रत्यगात्मतावन्मात्रत्वमखण्डैकरसत्वमनुसन्धातव्यम्, आत्मनो ब्रह्मांशत्वस्य उपाधिकल्पितत्वे वस्तुतो ब्रह्ममात्नत्वात् इत्युपदिशन्त आहु :- अहं ब्रह्मास्मीति। एवं ब्रह्ममात्रतया अवस्थानं 'सन्धि समाधावात्मन्याचरेदि'ति श्रुत्युक्तसमाधिशब्दार्थः इत्युपसंहृतम्-इत्यभेदे- नावस्थानं समाधिरिति। अभेदज्ञानं समाधिरित्यर्थः । समाधिस्संविदुत्पत्तिः परजीवैकता प्रतीति स्कान्दोक्तेः। तदनन्तरमुक्ते ब्रह्मात्मत्वे प्रमाणान्युपन्यस्तानि महावाक्यानि। इति।

अत्र मुमुक्षूणां परमहंसानां सन्ध्याकालेषु अवश्यं ब्रह्मानुसन्धानलक्षणसमाधि: कर्तव्य इत्यत्र प्रमाणं सन्धि समाधावात्मन्याचरेदिति श्रुतिः । अस्य अयमर्थ :- आत्मनि विषये यः समाधि: तस्मिन् सन्धि-सन्धौ भवं अवश्यकरणीयं यत् कर्म तदाचरेत्-प्रत्यगात्मनो ब्रह्म-

168 वेदान्तनामर तंसहसरम्

त्वानुसन्धानेनैव तत् कुर्यात् न तु बाह्य गायत्रीजपादि कुर्यादिति। "संधिं सन्धौ भवं सन्ध्या- वन्दनादिकम यदवश्यकरणीयं तत् समाधौ अहंब्रह्मास्मीत्येतद्बुद्धिसमाधानरूपे आत्मनि आन- न्दात्मनि स्वयंग्रकाशे सर्वकर्मशून्ये नैष्कर्म्यमार्गेणाचरेत् सर्वतः कुर्यात्। यद्वा सन्धिः छिद्रं जीवब्रह्मणोर्भेदरूपं समाधौ भेदशून्ये आत्मनि स्वरूपे आचरेत् सर्वतो भक्षयेत् भेदगन्ध वारयेत्। सर्वथा ब्राह्मणस्य सन्ध्यावन्दनादेः कमणः परित्यागः सन्धिमित्यादिवाक्येनाभिधीयते" इति दीपिकायामुक्तम्। सन्ध्याकालेषु ब्रह्मात्मत्वमनुसन्दध्यादित्येतावदत्र विवक्षितम्। तच्च ब्रह्मात्मत्वानुसन्धान ओंकारेणैव कुर्यादित्युक्तं तैत्तरीये-न्यास इति ब्रह्मेत्यारभ्य तस्मान्न्या- समेषां तपसामतिरिक्तमाहुरित्यन्तेन। सन्न्यासस्तुतिद्वारा सन्न्यासं विधाय तस्य सन्न्यासिन: ओंकारेण ब्रह्मात्मत्वानुसन्धान विहितम्-ओमित्यात्मानं युञ्जीतेति। तदर्थो दीपिकाया- मुक्त :- युजिर योगे। युज समाधौ। आत्मानं त्वंपदार्थभूत प्रत्यगात्मानं तत्पदार्थभूत- परमात्मना एकत्वेन ओमित्यनेन सोऽहमस्मीति युञ्जीत-समादधीत, एकत्वलक्षणे योगे सदा मन- स्समाधानं कुर्यात् शुद्धसत्वो मुमुक्षुस्सन्न्यासी विद्वानिति। इदश्च ओक्कारेण समाधानकरणं अकारोकारमकाराणां पूर्वोक्तप्रकारेण प्रत्यगात्मनि लयद्वारेणेति माण्डूक्यभाष्य- व्याख्याने आनन्दगिर्याचार्यः विवृतम्। माण्डूक्ये-ओमित्येतदक्षरमिंदसवमित्या- दिना ओंकारनिरूपण क्रियते। तस्य किं प्रयोजनमित्याशंक्य ओंकारनिरूपणमात्मधी- हेतुरिति परिहृत्य तत्र प्रमाणत्वेन ओमित्यात्मानं युञ्जीतेति तैत्तरीयशाखागत वाक्यमुदाहृतं भाष्य- कृता। तद्विवृतमानन्दगिर्याचार्यैः। समाधिनिष्ठो यदा ओमित्युच्चार्य आत्मानमनुसन्धत्ते तदा स्थूलमकारमुकारे सूक्ष्मे त च कारणे मकारे तमपि कार्यकारणातीते प्रत्यगात्मनि उपसंहृस्य तन्निष्ठो भवतीत्यनेन प्रकारेण ओंकारस्य प्रतिपत्त्युपायतेति।

प्रकृतश्रुतिस्तु-एतद्वै सत्यकाम परश्चापरञ्च ब्रह्म यदोंकारः इति॥ तापनीये- ओतः-व्यापकः। ओतो ह्ययमात्मेति श्रतिः । ओकाराग्रविद्योत :- ओंकाराग्रे तत्साक्षितया विद्योतमानः-प्रकाशमान इत्यर्थः । त एतमेवोंकाराग्रविद्योत तुर्यतुर्यमिति श्रुतिः ।

॥ ओकारादिनामव्याख्या समाप्ता ।।

169

औपनिषद :- उपनिषदेकसमधिगम्यः ।

ननु आत्मनः कथमुपनिषदेकसमधिगम्यत्वं प्रत्यक्षादिना अहमित्याद्यनुभवरूपेण अव- गमात मतान्तरेSपि प्रतिपादनादिति चेन्मैवम्। अहमिति अहक्कारविशिष्टस्यैव आत्मनः अवगमात्। न तु सम एक: कूटस्थ: नित्यशुद्धबुद्धमुक्तखभावः परिपूर्णः प्रत्यक्षादिना अवगम्यते मतान्तरे वा प्रतिपादते। अयमर्थः शंकापरिहाराभ्यां भाष्यकारैर्निरूपितः। नन्वात्मा अहंप्रत्ययविषयत्वात् उपनिषत्स्वेव विज्ञायत इत्यनुपपन्नम्। तन्न- तत्साक्षित्वेन प्रत्युक्तत्वात्। नह्यहंप्रत्ययविषयकर्तृ- व्यतिरेकेण तत्साक्षी सर्वभूतस्थः सम एक: कूटस्थनित्यः पुरुषो विधिकाण्डे तकसमये वा केनचिदधिगत इति। तंत्वौपनिषदं पृच्छामीति च औपनिषदत्वविशेषणं पुरुषस्य उपनिषत्सु प्राधान्येन प्रकाश्यमानत्वात् इति च निरूपितम्। अत एव सर्वेषु वेदेषु उपनिषदमावतयेदिति श्रुतिः। उपनिषदमर्थतोऽनुसन्दव्यादित्यर्थः । तथा च तत्तदुपनिषदि तेन तेन प्रकारेण प्रतिपादितमात्मान सदा भावयेदिति। निरुपाधिकस्यात्मनः स्रूपेण वक्तुमशक्यत्वाद्देहेन्द्रियाद्युपाधिनिरासद्वारा प्रतिपादयिंतुं देहेन्द्रियमनआदिषु आत्मनस्संबन्धः श्रुत्या दर्शित :-- तत्सृष्टा तदेवानुप्राक्शिदिति तैत्तरीये। स एष इह प्रविष्ट आनखात्रेभ्य इति बृहदारण्यके। स एतमेव सीमान विदार्यैतया द्वारा प्रापद्यतेत्यैतरेयके। इहैवान्तश्शरीरे सोम्य पुरुष इति प्रश्नोपनिषदि। गुहां प्रविष्टौ परमे परार्धे इति काठके। समानं वृक्षं परिषखजाते इति एतद्यो वेद निहितं गुहायामिति च मुण्डके। चक्षुः श्रोल्ं क उ देवो युनक्ति इति केनोपनिषदि। अत्र चक्षुःश्रोत्ादिग्रेर- कत्वादेव तत्संबन्धोऽर्थादर्शितः। अनेजदेकं मनसो जवीय इति ईशावास्ये। एवमव- स्थात्यसाक्षित्वेन वक्तुं जाग्रदादिसंबन्धो दर्शित :--- सोयमात्माचतुष्पाज्जागरितेत्यादि माण्ड्रक्यादिषु । स एव मायापरिमोहितात्मा शरीरमास्थाय करोति सर्वम्। स्त्रियन्नपानादिविचित्रभोगैः स एव जाग्रत्परितृप्ि[वृत्ति]मेति।

इत्यादिना शरीरसंबन्धोऽवस्थासंबन्धश्च दर्शितः कैवल्योपनिषदि। एवं महाभूतादिसंबन्धो- डतिस्फुट एव दर्शितः ।

तथा कचिदेकहेलया उपाधिनिरासद्वारा आत्मा निरूप्यते ईशावास्यमिदं सर्व- यत्किश्च जगत्याञ्जगदिति। अस्यायमर्थ :- 22

170 वेदान्तनामरतसहस्म्

यत्किञ्च जगत्यां पृथिव्यां जगत् द्वैतरूपं पृथिव्यामित्युपलक्षणं नामरूपकर्मात्मक सर्व जगदात्मन्यध्यस्त भूतभौतिकं कतृत्वभोक्तृत्वादिलक्षणञ्च, इद सर्वे ईशा परमात्मना वास्यं बसनीयमाच्छादनीयं यथा स्वेनात्मना कल्पितस्य स्वमस्य खात्मना तिरोभावेन स्वात्ममात्रावशेष: एवं सर्वस्यापि प्रपश्चस्य खात्मनि कल्पितत्वेन स्वात्मतत्त्वसाक्षात्कारात् स्वात्मतावन्मान्नेण तिरोभाव: कर्तव्य इति। अयमर्थो मन्त्रद्वयेन उत्तरत्र दृढीकृत :-

यस्तु सर्वाणि भूतान्यात्मन्येवानुपश्यति। सर्वभूतेषु चात्मानं ततो न विजुगुप्सते। यस्मिन् सर्वाणि भूतान्यात्मैवाभूद्विजानतः । तत्र को मोहः कशशोक एकत्वमनुपश्यतः।

यस्तु विद्वान् सर्वाणि भूतानि अव्यक्तादीनि स्थावरान्तानि आत्मन्येवानुपश्यति आत्म- व्यतिरिक्तानि न पश्यति न जानातीत्यर्थः, सर्वभूतेषुतेष्वेव च आत्मानं तेषामपि च भूतामां स्वात्मानं आत्मत्वेन, यथा अस्य कार्यकरणसंधातत्य आत्मा अहं एवं सर्वभूतेषु च आत्मानं यस्तु पश्यति स ततः तस्मादेव दर्शनात् न विजुगुत्सते जुगुत्सां न करोतीति, प्राप्तस्यायमनुवादः, सर्वस्यापि अत्यन्तविशुद्धात्मस्वरूपत्वात्। यस्मिन् काले यथोक्तात्मनि वा सर्वाणि भूतानि परमार्थ- दर्शनात् आत्मैवाभूत् आत्मैव संवृत्तः परमार्थवस्तु विजानतः तत्र तस्मिन् काले तत्र वा आत्मनि को मोहः क: शोकः, शोकश्च कामबीजं अजानतो भवति न तु आत्मैकत्वं विशुद्ध गगनोपमं पश्यतः। को मोहः कश्शोकः इति च शोकमोहयोरविद्याकार्ययोराक्षेपेणासंभवप्रदर्शनात् सकारणस्य संसारस्य अत्यन्तमेवोच्छेदः प्रदर्शितो भवति।

एवं केनोपनिषदि- अत्र हि केनेषितमित्यारभ्य चक्षुःश्रोत्रं क उ देवो युनक्ति इत्यन्तस्य प्रश्नस्य उत्तरम् --- श्रोत्स्य श्रोत्रं मनसो मनो यद्वाचो ह वाचं स उ प्राणस्य प्राणः। चक्षुषश्चक्षु- रतिम्ुच्य धीरा: प्रेत्यास्माल्लोकादमृता भवन्तीति। श्रोत्रस्य शब्दरूपविषयव्यञ्ञनसमर्थस्य श्रोत्रम्। स्वविषयव्यञ्ञनसामर्थ्य श्रोत्रस्य चैतन्ये सति भवति। अतश्चैतन्यमेव श्रोत्रेन्द्रियनिष्ठ-

वे दान्तनामरतसहस्त्रम् 171

विषयव्यञ्जनसामर्थ्यकारणमिति श्रोत्स्यश्रोत्तमित्युच्यते। अनेन श्रोताद्येव सर्वस्य आत्मभूत चेत- नमिति प्रसिद्ध तदिह निवर्त्यते। अस्ति किमपि विद्वद्बुद्धिगम्यं सर्वान्तरतम कूटस्थमजरममरममृत- मभयं श्रोत्नादेरपि श्रवणादिसामर्थ्यनिमित्तमिति। तथा मनसोऽन्तःकरणस्य मनः, नह्यन्तः करण अन्तरेण चैतन्यज्योतिषो दीधितिं स्वविषयसंकल्पाव्यवसायादिसमर्थ स्यात् तस्मात् मनसोडपि मनः। इह बुद्धिमनसी एकीकृत्य निर्देशो मनस इति। यद्वाचो ह वाचम्, यच्छब्दो यस्मादर्थे, यस्मात् श्रोतस्य श्रोत्रं यस्मान्मनसो मनः इत्येवं। वाचो ह वाचमिति। द्वितीया प्रथमात्वेन विपरिणम्यते। स उ प्राणस्य प्राण इति दशनात्। प्राणस्य प्राणाख्यवृत्तिविशेषस्य स उ प्राणः तत्कृंत हि प्राणस्य प्राणनसामर्थ्य, तथा चक्षुषश्चक्षुः रूपप्रकाशकस्य चक्षुषो यत् रूपग्रहण- सामर्थ्य तदात्मचैतन्याधिष्ठितस्यैव। अतः चक्षुषश्चक्षुःस पृष्टः। पृष्टस्यार्थस्य ज्ञातुमिष्टत्वात् श्रोत्रादेः श्रोत्रादिलक्षणं यथोक्तं ब्रह्म ज्ञात्वेत्यव्याहियते। अमृताभवन्तीति फलश्रतेश्च। ज्ञानाद्धि अमृतत्वं प्राप्यते। ज्ञात्वा अतिमुच्य सामर्थ्यात् श्रोत्रादिकरणकलापमुज्झित्वा, श्रोत्रादौ ह्यात्मभाव कृत्वा तदुपाधिस्सन् तदात्मना जायते म्रियते संसरति च, अतः श्रोत्रादेः श्रोत्रा- दिलक्षणं ब्रह्म आत्मेति विदित्वा अतिमुच्य श्रोत्राद्ात्मभावं परित्यज्य। ये श्रोत्रा- द्यात्मभावं परित्यजन्ति ते धीराः धीमन्तः, न हि विशिष्टधीमत्त्वमन्तरेण श्रोत्राद्यात्मभावः परित्यक्तु शक्यः, प्रेत्य व्यावृत्य, अस्माल्लोकात् पुत्रमित्रकलत्रबन्धुषु ममाहंभावलक्षणात्, त्यक्तसर्वैषणा भूत्वेत्यथः, अमृता अमरणघर्माणः भवन्ति। न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेनैके अमृतत्वमानशुः इति श्रुतेः। अथवा अतिमुच्येत्यनेनैव एषणात्यागस्य सिद्ध- त्वात् अस्माल्लोकात् प्रेत्य अस्मात् शरीरातू प्रेत्य-मृत्वेत्यर्थः ।

एवं काठकेऽपि-

अशरीरं शरीरेष्वनवस्थेष्ववस्थितम्।

महान्तं विभुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचति।

अस्यार्थ :- अशरीरं -स्वेनरूपेण आकाशकल्प आत्मा अशरीरः तं अशरीरं शरीरेषु देवपितृमनुष्यादिशरीरेषु अनवस्थेषु - अवस्थितिरहितेषु अवस्थितं- नित्यम-

172

विकृतमित्येतंत्, महान्त - महत्त्वस्य आपेक्षिकत्वशंकायामाह-विभु - व्यापिनं आत्मानं अत्मग्रहणं स्वतोऽनन्यत्वप्रदर्शनार्थम्, आत्मशब्दः प्रत्यगात्मविषय एव मुख्यः, तमीदृशमात्मानं मत्वा अहमिति धीरः धीमान् न शोचति। न ह्येवंविधस्यात्मविदश्शो-

कोपपत्तिः ।

एवं अस्यामेवोपनिषदि

इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्था अर्थेभ्यश्च परं मनः । मनसस्तु परा बुद्धि र्बुद्धेरात्मा महान् पर:। महतः परमव्यक्तमव्यक्तात् पुरुषः परः । पुरुषान्न परं किञ्चित् सा काछ्ठा सा परा गतिः इति।

अस्यार्थ :- इन्द्रियादीनामुत्तरोत्तरं सूक्ष्मत्वव्यापकत्वप्रत्यक्त्वतारतम्यक्रमेण पदनीयस्य परब्रह्मस्वरूपस्य निरतिशयसूक्ष्मत्वादिकं प्रतिपादयति-इन्द्रियेभ्य इत्यादिना। भूतकार्याणि तावदिन्द्रियाणि स्थूलानि। तानि च यैरथैः शब्दादिविषयैः सवात्मप्रकाशनायारब्धानि तेऽर्थाः इन्द्रियेभ्यः स्वकार्येभ्यः पराः-सूक्ष्माः, महान्तश्च प्रत्यगात्मभूताश्च। तेभ्योऽ्यर्थेभ्यो मनश्शब्द- वाच्य मनस आरंभकं भूतसूक्ष्मं परम्। तस्मान्मनसोडपि परा सूक्ष्मतरा महत्तरा प्रत्यगात्मभूता च बुद्धिः, अध्यवसायाद्यारंभकं भूतसूक्ष्मं बुद्धिशब्दवाच्य, तस्यापि बुद्धेमहानात्मा परः, तत्स- मष्टिरूपा हैरण्यगर्भी बुद्धि: महानात्मेत्युत्त्यते, सा सर्वासां बुद्धीनां कारणत्वात् सूक्ष्मतरा व्यापिनी प्रत्यग्भूता च, तस्मादपि महतः परं सूक्ष्मतरं प्रत्यगात्मभूत सर्वमहत्तरमव्यक्त अव्याकृतनाम- रूपात्मकं सवस्य जगतो बीजभूतं मायाप्रकृत्याद्यपरपर्यायं, तस्मादप्यव्यक्तात परः सूक्ष्मतरः सर्वकारणभूत: ग्रत्यगात्मा, अत एव पुरुषः, सर्वकार्यप्रपश्चस्य स्वस्वरूपेण पूरयिता, यद्वा सर्वासु पूर्षु शेते इति पुरुषः, सर्वान्तरत्वात्, ततोऽन्यस्य सूक्ष्मस्य प्रसंग वारयन्नाह-पुरुषा- दिति। पुरुषात् सर्वान्तरात् चिद्धनरूपात् प्रत्यगात्मनः परं किश्चिदपि वस्तु नास्ति। एवं सूक्ष्म- त्यमहर्वप्रत्यगात्मत्वानां तत्रैव परिसमापनात् सैव परमा काष्ठा-पर्यवसानभूमिः। सैव गन्तुरणां संसारिणां परा प्रकृष्टा गति :- गन्तव्यं प्राप्तव्यं वस्तु । अन्यास्तु गतयः अपर।ः

173

इयं तु पुनरावृत्तिराहित्येन परा। अत एव भगवतोक्तम्-यद्गत्वा न निवर्तन्ते तद्ाम परमं मम इति। एषा च प्रत्यगात्मत्वेन प्राप्तप्राप्तिरूपत्वात् ज्ञानमात्रप्राप्या, अतो गत्यन्तरवत् क्रियासाध्यत्वादनित्यत्वमस्याः नाशङ्कनीयमिति।

एवं प्रश्नोपनिषदि-

स ईक्षाञ्चक्रे स प्राणमसृजतेत्यादिना नामान्तसृष्टिमुक्त्वा स्वप्दशासृष्टस्वापिकपदा- र्थानामिव प्राणादिनामान्तघोडशकलानां तत्रैव लय ब्रवीति श्रुतिः दृष्टान्तपुरस्सरम्। तथा हि- स यथेमा नद्यः स्यन्दमानाः समुद्रायणाः समुद्रं प्राप्यास्तं गच्छन्ति भिद्येते चासां नामरूपे समुद्र इत्येवं प्रोच्यते एवमेवास्य परिद्रष्टुरिमाः षोडश कलाः पुरुषायणा: पुरुषं प्राप्यास्तं गच्छन्ति भिद्येते चासां नामरूपे पुरुष इत्येवं प्रोच्यते स एषोडकलोऽमृतो भवतीति।

अस्यार्थ :- सः दृष्टान्तः, यथा लोके इमा नदः स्यन्दमानाः-स्रवन्त्यः समुद्रायणाः-समुद्रः अयनं यासां ताः समुद्र प्राप्य- उपगम्य अस्त- अदर्शन -नामरूपतिरस्कारं गच्छन्ति तासाञ्च अस्तं गतानां भिद्येते -विनश्येते नामरूपे गंगा यमुना इत्यादिलक्षणे तदभेदेन समुद्र इत्येवें प्रोच्यते तद्वस्तु उदकलक्षणम्, एवं - यथाडयं दृष्टान्तः, उक्तलक्षणस्य प्रकृतस्य पुरुषस्य परि- द्रष्टः परि - समन्तात् द्रष्टः- दशनस्य कर्तुः स्वरूपभूतस्थ, यथा अर्कः सात्मप्रकाशस्य कर्ता। तथा च यः स्रूपप्रकाशेनैव अहमस्मि पुरुष इति पुरुष अभेदेनैव अनुभवति तस्य विदुषः इमाष्षो-

डश कला: प्राणादा उक्ताः पुरुषायणाः नदीनामिव समुद्रः पुरुषः अयन गतिः आत्मभावो यासां ताः पुरुषायणाः पुरुष प्राप्य पुरुषात्मभावमुपगम्य तथैवास्त गच्छन्ति। भिद्ेते चासां नामरूपे कलानाम्। नामरूपयोर्भेंदे च यदनष्ट तत्त्वं तत् पुरुष इत्येवं प्रोच्यते ब्रह्मविद्धिः, एवं विद्वान् गुरुणा प्रदर्शितकलाप्रलयमार्गः स एषः विद्यया प्रविलापितासु अविधयाकामकर्मजनितासु प्राणादिकलासु अकल:, अविद्याकृतकलानिमित्तो हि मृत्युः तदपंगमे अकलत्वादेव अमृतो

भवतीति।

174

अथ मुण्डकोपनिषदि-नित्यानित्यवस्तुविवेकपुरस्सरं वैराग्यं प्राप्तस्य आत्मज्ञानार्थ ब्रह्मनिष्ठ सद्गुरुं प्रति परिचरणशीलस्य तन्मुखात् कृतवेदान्तश्रमणस्य निरस्तसमस्तरागादिदो- षस्य सत्यतपोब्रह्मचर्यादिसाधनसंपन्नस्य आत्मध्याननिष्ठस्य अत्ममात्रपरस्य वेदान्तशास्त्रव्यतिरि- क्तवाग्विमोचन कृतवतो विषयपराङ्मुखस्य सन्न्यासिन: ज्ञातस्ात्मरतेः आत्मकीडस्य ज्ञानप्रसादेन विशुद्धसत्वस्यैव नामरूपसकलोपाधिविनिर्मोकपुरस्सरं परिपूर्णब्रह्मरूपेणावस्थानं नान्यस्येत्येवमर्थोs- बगम्यते।

तथा हि- परीक्ष्य लोकान् कर्मचितान् ब्राह्मणो निर्वेदमायान्रास्त्यकृतः कृतेन। तद्विज्ञानार्थ स गुरुमेवाभिगच्छेत समित्पाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठम्। तमेवैकं जानथ आत्मानमन्या वाचो विमुश्चथामृतस्यैष सेतुः। यदेतदात्मज्ञानमितरवाग्विमोचनञ्च उभयमपि अमृतस्य अमृतत्वस्य मोक्षस्य कारण- मित्यर्थः ।

आत्मक्रीड आत्मरतिः क्रियावान्-आत्मन्येव क्रीडा क्रीडनं यस्य नान्यत्र पुत्रदा- रादिषु स आत्मक्रीडः । तथा आत्मरतिः। क्रीडा बाह्यसाधनापेक्षा, रतिः बाह्मसाधननिर पेक्षा विषयप्रीतिमात्रमिति विशेष: । क्रियावान् - ज्ञानध्यानवैराग्यादिक्रिया यस्य सोडयं क्रियावान् ।

सत्येन लभ्यस्तपसा ह्येष आत्मा सम्यग्ज्ञानेन ब्रह्मचर्येण नित्यम्। अन्तश्शरीरे ज्योतिर्मयो हि शुभ्रो यं पश्यन्ति यतयः क्षीणदोषाः। तपसा -इन्द्रियमनएकाअ्रतया। मनसश्चेन्द्रियाणाश्चैकाग्यं परमं तपः इति स्मरणाद्। सम्यग्ज्ञानेन - यथाभूतात्मदर्शनेन ब्रह्मचर्येण- मैथुनासमाचारेण। नित्यं सवदा, नित्यं सत्यन नित्यं तपसा नित्यं सम्यगज्ञानेन नित्यं ब्रह्मचर्येण आत्मा लक्यः, अन्तश्शरीरे - अन्तः मध्ये शरीरस्य पुण्डरीकाकाशे ज्योतिर्मयः - स्वयंप्रकाशः । शुभ्र: -शुद्धः । यं - आत्मान पश्यन्ति -

वेदान्तनामरतसहस्त्रम् 175

उपलभम्ते। यतयः - यतनशीलाः सन्न्यासिन: क्षीणदोषाः - क्षीणकोधादिचित्तमलाः। स आत्मा नित्यंसत्यादिसाधनैर्लभ्यः न कादाचित्कैर्लभ्यः ।

ज्ञानप्रसादेन विशुद्धसत्वस्ततस्तु तं पश्यते निष्कलं ध्यायमानः ।

चक्षुरादिना आत्मा न गृह्यत इत्युक्तम्। ज्ञानप्रसादेन - आत्मावबोधनसमथमपि स्वभावेन सर्वप्राणिनां ज्ञानं बाह्यविषयरागादिदोषकलुषितमप्रसन्नमशुद्ध सत् न बोधयति नित्य- सन्निहितमप्यात्मतत्वं मलापनद्धमिवादर्शतंल विलुलितमिव वा सलिलम्। तत् यदा इन्द्रियविषयसं- सगजनितरागादिमलकालुष्यापनयनात् आदर्शसलिलादिवत् प्रसादित खच्छ शान्तमवतिष्ठते तदा ज्ञानस्य प्रसाद: स्यात्, तेन ज्ञानप्रसादेन। विशुद्धसत्व :- विशुद्धान्तःकरणो योग्यो ब्रह्म द्रष्टुं यस्मात् ततः-तस्मात्तु तं आत्मानं, पश्यते-पश्यति उपलभते, निष्कलं-सर्वावय- वादिभेदवर्जित, ध्यायमान :- सत्यादिसाधनवानुपसंहृतकरणः एकाग्रेण मनसा ध्यायमानः चिन्तयन्।

नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बडुना श्रुतेन। यमेवैष वृणुते तेन लभ्यः तस्यैष आत्मा विवृणुते तनूं स्वाम्।

अयमात्मा प्रवचनेन - वेदशास्त्राध्ययनबाहुल्येन न लभ्यः, तथा न मेधया-ग्रन्थार्थ- धारणशक्त्या, न बहुना श्रुतेन-नापि भूयसा श्रवणेन, केन तर्हि लभ्यत इति? उच्यते- यमेव - परमात्मानमेव एष :- विद्वान् वृणुते - प्राप्तुमिच्छति, तेन - वरणेन परमात्मा लभ्य: नान्येन साधनान्तरेण। नित्यलब्धसभावत्वात्। कीदृशोऽसौ विदुष आत्मलाभ इति? उच्यते-तस्यैष आत्मा अविद्यासञ्छन्नां खां परां तनुं-स्वात्मतत्वं स्वरूपं विवृणुते प्रकाशयति। प्रकाशे इव घटादिर्विद्यायां सत्यामाविर्भबतीत्यर्थः। तस्मादन्यत्यागेन आत्मलाभप्राथनैव आत्मलाभसाधन- मित्यर्थः ।

आत्मप्राथनासहायभूतानि साधनान्याह-

नायमात्मा बलहीनेन लभ्यो न च प्रमादाचतपसो वाडप्यलिंगात्। एतैरुपायैर्यतते यस्तु विद्वांस्तस्यैष आत्मा विशते ब्रक्ष धाम। इति।

176 वेदान्तनामरतसहस्त्रम्

अयमात्मा बलहीनेन -आत्मनिष्ठाजनितवीयहीनेन न लभ्यः। नापि लौकिकपुत्र- पश्चादिविषयासंगनिमित्तात् प्रमादात् तथा तपसो वाऽप्यर्लिगात् - लिंगरहितात्। तपोडत ज्ञान लिंगं सन्न्यासः, सन्न्यासरहितात् ज्ञानान् लभ्यत इत्यथः। एतैरुपायैः-बलाप्रमादसन्न्यास- ज्ञानैयतते -तत्परस्सन् प्रयतते यस्तु विद्वान् वित्रेकी - आत्मवित् तस्य विदुषः आत्मा एषः विशंते-प्रविशति ब्रह्म धाम।

कथं बह्मप्रवेश: इति ? उच्यते-

संग्राप्यैनमृषयो ज्ञानतृप्ताः कृतात्मानो वीतरागाः प्रशान्ताः। ते सर्वगं सर्वतः प्राप्य धीरा युक्तात्मानस्सर्वमेवाविशन्ति।

•संप्राप्य- समवगम्य एनं - आत्मानं ॠषयः-दर्शनवन्तः तेनैव ज्ञानेन तृप्ताः न बाह्येन तृप्तिसाधनेन शरीरोपचयकारणेन, कृतात्मान :- परमात्मखरूपेणैव निष्पन्नात्मानस्सन्तः, वीतरागा :- विगतरागादिदोषाः, प्रशान्ता :- उपरतेन्द्रियाः ते - एवंभूताः सर्वगं-सर्वव्यापिनं आकाशवत्, सर्वतःप्राप्य-नोपाघिपरिच्छिन्नेन एकदेशेन, किन्तर्हि ? ब्रह्मैवाद्वयमात्मत्वेन प्रतिपद्य, धीरा :- अत्यन्तवित्रेकिनः, युक्तात्मानःनित्यसमाहितखभावाः सर्वमेव - समस्तं शरीरपात- कालेऽपि आविशन्ति - भिन्नघटाकाशादिवत् अविद्याकृतोपाघिपरिच्छेदं जहति। एवं ब्रह्मविदो ब्रह्मधाम प्रविशन्ति ।

वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थाः सन्न्यासयोगाद्यतयश्शुद्धसत्वाः। ते ब्रह्मलोकेषु परान्तकाले परामृताः परिमुच्यन्ति सवे। वेदान्तजनितं ज्ञानं वेदान्तविज्ञानं, तस्यार्थः पर आत्मा विज्ञेयः, सोऽर्थः सुनिश्चितो येषां ते वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थाः। ते च सन्न्यासयोगात् - सर्वकर्मपरित्यागलक्षणात् योगात् केवलब्रह्मनिष्ठारूपात् योगात् यतयः - यतनशीलाः शुद्धसत्वाः - शुद्धं सत्वं येषां सन्न्यासयोगात् ते शुद्धसत्वाः, ते ब्रह्मलोकेषु, संसारिणां ये भरणकालाः ते अपरान्ताः, तानपेक्ष्य मुमुक्षूणां संसारावसाने देहपरित्यागकालः परान्तकालः, तस्मिन् परान्तकाले, साधकानां बहुत्वा-

वेदान्तना मरतसाहस्म् 177

ब्रह्मौव लोक: एकोडपि अनेकवत दृश्यते प्राप्यते च, अतो बहुवचन ब्रह्मलोकेष्विति, ब्रह्मणीत्यर्थः, परामृता :- परममृत अमरणवर्मकं ब्रह्म आत्मभूत येषां ते परामृताः-जीवन्त एव ब्रह्मभूताः, परा- मृतास्संतः परिमुच्यन्ति-परि-समन्तात् प्रदीपनिर्वाणवत् मिन्नघटाकाशवच्च निर्वृतिमुपयान्ति परि समन्तात् मुच्यन्ते सरवे ; न देशान्तरं गन्तव्यमपेक्षन्ते।

शककुनीनामिवाकाशे जले वारिचरस्य वा। पदं यथा न दशयेत तथा ज्ञानवतां गतिः। अनध्वगा अध्वसु पारयिष्णवः इति श्रतिस्मृतिभ्याम्।

एवं गताः कलाः पश्चदश प्रतिष्ठाः इत्यारम्य परेऽव्यये सर्व एकीभवन्ति इत्यन्तेन प्राणादिकलानां स्वरूपे लयमुक्त्वा यथा नद्यःस्यन्द्माना इत्यादिना परात् परं पुरुषमुपैति दिव्यम् इत्यन्तेन नदीनां नामरूपविमोकपूर्वकं समुद्रे एकीभाववत् विद्वानपि नामरूपे विहाय परमात्मन्येकीभवतीत्युपपादितम्।

एवं माण्डूक्येपि अवस्थात्यप्रतिषेधेन तुरीयनिरूपणं कृतम्-नान्तः प्रजं नवहिःप्रज्ञं- नोभयतः प्रजञं नप्रज्ञानघनं नप्रज्ञं नाप्रज्ञं अदृश्यमव्यवहार्यमग्राह्यमलक्षणमचिन्त्य- मव्यपदेश्यमेकात्मप्रत्ययसारं प्रपश्चोपशमं शान्तं शिवमद्वैतं चतुर्थ मन्यन्ते स आत्मा स विज्ञेयः इति। नान्तःप्रज्ञमिति तैजसप्रतिषेधः । नबहिःप्रज्ञमिति विश्वप्रतिषेधः । नोभयतः प्रज्ञमिति जाग्रत्स्प्योरन्तरालावस्थाप्रतिषेधः । नप्रज्ञानघनमिति सुषुप्त्यवस्थाप्रतिषेधः। नप्रज्ञमिति युगपत्सर्वविषयप्रज्ञातृत्वप्रनिषेधः । नाप्रज्ञमित्य चैतन्यप्रतिषेधः । कथंपुनरन्तःप्रज्ञत्वादीनां आत्मनि गम्यमानानां रज्ज्वादौ सर्पादिवत् प्रतिषेधादसत्त्वं गम्यत इति? उच्यते-ज्ञस्वरूपाविशषेऽपि इतरेतरव्यभिचारात्। सर्वत्राव्यभिचारात् ज्ञस्वरूपस्य सत्यत्वम्। सुषुते व्यभिचरतीति चेत-न-सुषुप्त- स्यानुभूयमानत्वात्। 'नहि विज्ञातुर्विज्ञातेर्विपरिलोपो विद्यते' इति श्रुतेः। अत एवादृश्यम्। यस्माद दृश्यं तस्मादव्यवहायम्। अग्राह्यं कर्मेन्द्रियैः। अलक्षणं-अननुमेयं अतएवाचिन्त्यं अतएवाव्य- पदेश्यं शब्दैः । एकात्मप्रत्ययसारं - जाग्रदादिस्थानेष्वेकएवायमात्मेत्यव्यभिचारी यः प्रत्ययः तेनानुसरणीयम्। अथवा एक: आत्मप्रत्ययः सारं-प्रमाणं यस्य तुरीयस्याधिगमे तत् तुरीयमेकात्मप्रत्य- यसारं'आत्मेत्येवोपासीते'ति श्रुतेः । अन्तःप्रज्ञत्वादिस्थानिवर्मप्रतिषेधः कृतः। प्रपञ्चोपशममिति 23

178 वेदान्तनामरतसहस्त्रम्

जाग्रदादिस्थानधर्माभाव उच्यते। अत एव शान्तं शिवं यतोडद्वैतं - भेदविकल्परहितं चतुर्थ तुगीयं मन्यन्ते, प्रतीयमानपादत्यरूपवैलक्षण्यात्। 'स आत्मा स विज्ञेयः' इति। प्रतीयमान- सर्षदण्डभूच्छिद्रादिव्यतिरिक्ता यथा रज्जुः तथा तत्त्वमस्यादिवाक्यार्थ आत्मा 'अदृष्टो द्रष्टा' 'न हि द्रष्टुरदृष्टेविंपरिलोपो विद्यते' इत्यादिभिरुक्तो यः स विज्ञेयः इति। तैत्तरीयकेऽपि ब्रह्मविदाननोतिपरमिति सूत्रभूतब्राह्मणवाक्येन ब्रह्मविदः परप्राप्तिमुक्त्वा पुनः सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेत्यादिमन्त्रेण संग्रहेण व्याख्याय तस्यैव विस्तारार्थ वल्लीद्वयं प्रवृत्तम् ।

तथाहि-

ब्रह्मविदानोति परम्। ब्रह्मेति वक्ष्यमाणलक्षणं वृद्धतमत्वात् ब्रह्म, तद्वेत्ति विजानातीति ब्रझ्मवित् आप्नोति - प्राप्नोति परं - निरतिशयं तदेव ब्रह्म। ननु सर्वगतं सर्वस्यात्मभूतं ब्रक्म वक्ष्यति। अतो नाप्यम्। आप्तिश्च अन्यस्य अन्येन परिच्छिन्नस्य परिच्छिनेन दृष्टा। अपरिच्छिन्नं सर्वात्मकञ्च ब्रह्म, इत्यतः परिच्छिन्नवत् अनात्मवच्च तस्य आप्तिरनुपपन्ना। नायं दोषः । कथं? दर्शनापेक्षत्वादाप्त्यनाप्त्योः। परमाथतो ब्रह्मस्वरूपस्यापि सतोऽस्य जीवस्य भूतमात्राकृतबाह्यपरि- च्छिन्नान्मयाद्यात्मदर्शिनः तदासक्तचेतसः परमार्थब्रह्मस्वरूपाभावदर्शनलक्षणया अविद्यया अन्नमयादीन् बाह्याननात्मनः आत्मत्वेन प्रतिपन्नत्वात् स अन्नमयाद्यात्मभ्यो नान्योहमस्मीत्यभि- मन्यते। एवमविद्यया आत्मभूतमपि ब्रह्म अनाप्त स्यात्। तस्यैवमविधया अनाप्तब्रह्मस्वरूपस्य श्र:उपदिष्टसर्वात्मब्रक्मण आत्मत्वदर्शनेन विद्यया तदाप्तिरुपपद्यत एव। एवं ब्रह्मविदामोतिपरमित्यनेन वाक्येन बेदतया सूतितस्य ब्रह्मणोSनिर्धारितखरूपविशेषस्य सर्वतोव्यावृत्तस्वरूपविशेषसमपणसमथस्य लक्षणस्याभिधानेन स्वरूपनिर्धारणाय, अविशेषेणोक्त- वेदनस्य ब्रह्मणो वक्ष्यमाणलक्षणस्य विशेषेण प्रत्यगात्मतयाऽनन्यरूपेण विज्ञेयत्वाय, ब्रह्मविद्याफलं च ब्रह्मविदो यत् परप्राप्तिलक्षणमुक्तं तत् सर्वात्मभावः सर्वसंसरधर्मातीतब्रह्मस्वरूपत्वमेव नान्यत् इत्येतत्प्रदर्शनाय च, एषा ऋगुदाहियते-

सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म। यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन्। सोऽश्नुते सर्वान् कामान् सह। ब्रह्मणा विपश्चितेति।

वे दान्तनामरलसहस्त्रम् 179

अत्र सत्यादीनि विशेषणानि लक्षणार्थप्रधानानि न विशेषणप्रधानान्येव। पुन्लक्षणलक्ष्ययोर्विशेषणविशेष्ययो र्वा विशेष इति? उच्यते-समानजातीयेभ्य एव निवर्तकानि विशेषणानि। यथा नीलमुत्पलमिति। लक्षणं तु सर्वतो व्यावतकम्। यथा अवकाशदात्राकाशमिति। अत्र सत्यादिशब्दाः न परस्परं संब्यन्ते। परार्थत्वात्। अतः एकैंको विशेषणशब्दः परस्परनिरपेक्षो ब्रह्मशब्देन संबध्यते। सत्यं ब्रह्म, ज्ञानं ब्रह्म, अनन्त ब्रह्मेति। अत्र ब्रह्मणोऽनन्यशेषतया वेद्यत्वप्रतिपादनात् अनानन्दरूपस्य तथात्वानुपपत्तेर्निरतिशयसुखात्म- कत्वमपि तस्य सिद्धयति।अत एवोत्तरत्रान्नायते-यदेष आकाश आनन्दो न स्यात, आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात् इति च। ननु एकेनैव पदेन लक्ष्यस्वरूपस्य विज्ञातत्वात् पदान्तरवैयर्थ्यमिति चेत्-न दोष:। तत्न सत्यशब्दः सत्सरूपं ब्रह्म लक्षयित्वा स्वरूपस्यानृतत्वं निषेधति। ज्ञानशब्दः ज्ञप्तिस्वरूप ब्रह्म लक्षयित्वा जडत्वं निषेधति। आनन्दशब्दः सुखस्वरूपं ब्रह्म लक्षयित्वा दुःखात्मकत्वं निषेधति। तदुक्तम्-

मिथ्यात्वादि यदध्यस्तं ब्रह्मण्येतस्य बाधनम्। नानापदै विना नेति ब्रह्म तैरुपलक्ष्यते। इति।

अनन्तशब्दस्तु देशकालवस्तुकृतपरिच्छेदत्रयं निषेधति। न तु स्वार्थ कञ्चिदूपं समर्पयति। तदप्युक्तम्-

तत्रानन्तोऽन्तवद्वस्तुव्यावृत्यैव विशेषणम्। स्वार्थार्पणप्रणाड्या तु परिशिष्टौ विशेषणम्। इति। सत्यादिशब्दानामेवमथकत्वं परस्परसामानाघिकरण्यवशात् लभ्यते। तत् यथोक्तलक्षणं ब्रह्म यो वेद विजानाति निहितं स्थित गुहायां बुद्धौ, गूहते: संवरणार्यत्वात्, निगूढः ज्ञानज्ञातृज्ञेय- पदार्थाः अस्यामिति गुहा बुद्धिः। निगूढावस्यां भोगापवर्गाविति वा। परमे-प्रकृष्टे व्योमन्-व्योम्नि आकाशे हार्दे, प्रसिद्धं हि हार्दाकाशस्य परमत्वम्, तस्मिन् हार्दे व्योम्नि या बुद्धिः गुहा तस्यां निहितं ब्रह्म तद्वृत्त्या विविक्ततया उपलभ्यत इति। न ह्यन्यथा विशिष्टदेशकालसंबन्धोऽस्ति ब्रह्मण: सर्वगतत्वान्निर्विशेषत्वाच्च। स एवं ब्रह्म प्रत्यगात्मत्वेन विजानन् किं: इति, आह- अश्नुते-भुडक्ते सर्वान्-निरवशिष्टान् कामान् काम्यान्। किमस्मदादिवत् पुत्रस्वर्गादीन्

180 वेदान्तनामरलसहसत्म्

पर्यायेण, नेत्याह-सह-युगपत्-एकक्षणोपारूढान् एकया उपलब्ध्या सवितृप्रकाशवन्नि- त्यया ब्रह्मस्वरूपाव्यतिरिक्तया, यदवोचं ज्ञानमिति तदुच्यते। ब्रह्मणा सहेति-ब्रझ्मभूतो विद्वान् ब्रह्मस्वरूपेणैव सर्वान् कामान् सहाश्नुते। न तथा यथा उपाधिकृतेन स्वरूपेण जलसूर्याकाशवत् प्रतिबिंबभूतेन सांसारिकेण धर्मादिनिमित्तापेक्षान् चक्षुरादिकरणापेक्षांश्र सर्वान् कामान् पर्यायेणा- शनुते लोकः। कथ तर्हि? यथोक्तेन प्रकारेण सर्वज्ञेन सर्वगतेन व्यात्मना नित्यब्रह्मस्वरूपेण धर्मादिनिमित्तानपेक्षांश्रक्षुरादिकरणनिरपेक्षांश्र सर्वान् कामान् सहाश्नुते ह्यर्थः। विपश्चिता मेधाविना सवजञेन। तद्धि वैपश्चित्यं यत्सर्वज्ञत्व, सर्वज्ञस्वरूपेण ब्रह्मणा अश्नुने। अयं भाव :- विदितब्र्यरूपेण स्वात्मतया साक्षात्कृतेन निरावरणतया सर्वदा सर्वत्र सवितृप्रकाशवत् सर्ववस्त्वव- भासकेन स्वयंप्रकाशमानेन चिट्रपेण ब्रह्मवित् एवंभूतसवेज्ञब्रह्मात्मकस्सन् तत्त्वज्ञानेन भेदभ्रमहेतो- रविधयायार्समूलमुन्मूलितत्वात् स्वात्मनो निरतिशयानन्दभावेन तल्लेशभूतान् सर्वान् सुखविशेषानपि स्वरूपप्रकाशेन धर्मादिनिरपेक्षेण युगपत् व्याप्नोतीति। इतिशब्दो मन्त्रपरिसमाप्त्यर्थः। अयमेवार्थो अवशिष्टब्रह्मवल्ल्या भृगुवल्ल्या च प्रपञ्चितः ।

ऐतरेयोपनिषदि- .. आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीदित्यादिना परमेश्वरस्सर्वज्ञस्सर्वशक्तिस्सर्ववित् ख्तोS- न्यद्वस्त्वन्तरमनुपादायैव आकाशादिक्रमेण अण्डमुत्पाद्य अम्भःप्रभृतीन् लोकान् लोकपालादींश्ष सृष्ट्रवा लोकान्तवर्ति चतुर्विधभूतग्रामञ्च सृष्ट्वा स्वात्मप्रबोधनार्थ सर्वाणि च प्राणादिमच्छरीराणि, मूर्धान विदार्य शरीरेषु प्रविष्टवान् इति स एतमेव सीमानं विदार्यतया द्वारा प्राप- द्यतेत्यन्तेन वर्णितम्। अनन्तरञ्ज तस्यैवं सृष्टवा प्रविष्टस्य जीवेन आत्मना त्रय आवसथाः स्थानानि जागरितकाले इद्रियं स्थानं दक्षिणं चक्षुः खप्रकालेऽन्तर्मनः सुषुप्तिकाले हृदया- काश इति। अथवा त्रय आवसथाः पितृशरीरं मातुर्गर्भाशयः स्वञ्च शरीरमिति। त्रयः खम्ा: जाग्रत्सप्नसुषुपत्याख्याः। ननु जागरितं प्रबोधरूपत्वात् न स्वम् :- नेवम्-स्वम्र एव। कथ परमार्थप्रवोधाभावात् स्वमवदसद्वस्तुदर्शनाच्च। अयमावसथः-चक्षुर्दक्षिणं प्रथमः, मनः आन्तरं यत् स द्वितीयः, हृदयाकाशस्तृतीयः। तेषु हि आवसथेषु पर्यायेण अयमात्मभावेन वर्तमानः अविधया स्वाभाविक्या दीर्घकालं गाढ़ प्रसुप्तो न प्रबुध्यते अनेकशतसह स्रानर्थसन्निपातज-

वेदान्तनामरतसहसत्रम् 181

दुःखमुद्राभिघातानुभवैरपि। स जातः शरीरे प्रविष्टः जीवेनात्मना भूतान्यभिव्यैख्यत् व्याकरोत। अनन्तरञ्च स एतमेव पुरुषं ब्रह्म ततममपश्यदिदमदर्शमिति। स जीवेनात्मना प्रविष्टः कदाचित् परमकारुणिकेन आचार्येण आत्मज्ञानप्रबोधकृच्छब्दिकायां वेदान्तमहाभेयां तत्कर्णमूले ताडयमा- नायां एतमेव सृष्टयादिकतृत्वेन प्रकृत पुरुष पुरिशयानमात्मानं ब्रह्म बृहत्तम ततम तकारेणैकेन लुप्तेन तततमं परिपूर्ण आकाशवत् प्रत्यबुध्यत अपश्यत्। कथम् ? इद-ब्रह्म मम आत्मनः स्वरूप अदर्श - दृष्टवानस्मीति।

छान्दोग्ये-आत्मा सच्चिदानन्दस्वरूपत्वेन प्रतिपादितः ।

तथाहि-षष्ठाध्याये-सदेवसोम्येदमग्र आसीदिति स्त्वेन निरूपितः। सप्तमा- ध्याये-यो वै भूमा तत्सुखमिति सुखत्वेन। अष्टमाध्याये-परञ्ज्योतिरुपसंपद्येति चिद्रपत्वेन निरूपित: अवस्थात्रयसाक्षित्वनिरूपणपुरस्सरम ।

मनाधयन्तं परमार्थंभूतं वस्तु। सत्वरजस्तमोलक्षणगुणत्रयात्मिका च प्रकृति: अनादिरन-तवती तत्त्वज्ञा- नैकनिवर्त्या मिथ्यैव परिकल्पितत्वात् अवस्तुभूता। सा च द्विविधा । रजस्तमसी अभिभूय विशुद्धसत्वा एका। सा मायेत्युच्यते। रजस्तमोभ्यामभिभवेन मलिनसत्वा अपरा। सा अविद्येत्युच्यते। तत्न मायासत्वांशे प्रतिबिंबितस्स एकः परमात्मा तमःप्रधानप्रकृत्युपाधिकस्सन् भूतभौतिकप्रपञ्चलक्षणभोग्यात्मना विवर्तते। तत् एक एव परमात्मा तमःप्रधानप्रकृत्युपाधिकतया जगदुपादानं विशुद्धसत्वप्रधानप्रकृत्युपाधिकतया च जगतो निमित्तमित्यभिन्ननिमित्तोपादानं सदेव- सोम्येदमित्यत्र सच्छन्देनोक्तः। तत्र हि तदैक्षतेति चेतनत्वेन निमित्तत्वं बहुस्यामिति बहुभव- नेन विवर्तमानतयाउपादानत्वमित्यभिधानात् अभिन्ननिमित्तोपादानत्वं विशदम्। तदिह प्रकृतं तत्त्वमसीतिवाक्ये प्रकृतपरामर्शनात् तच्छब्देनोच्यते। अविद्योपाधिकस्तु जीवः सकलोऽपि पुरोवार्तिन श्वेतकेतु निमित्तमातं कृत्वा उददालकेन पित्ना त्वंशब्देनोच्यते। तयोश्र तत्त्वशब्दवा- च्यार्थयोर्मियाविद्योपाधिक चैतन्ययोर्सर्वज्ञत्वसर्वशक्तिकतृ त्वभोक्तृत्वविशिष्टयोः परस्परमत्यन्तविलक्ष- णतया तादात्म्यविरोधात् तत्त्वंशब्दौ विरुद्धांशं परित्यव्य उभयानुगतमेकं चैतन्यमालं लक्षयतः ।

182

ननु तत्त्वमर्थयोः तादात्म्यसिद्धवत्कारेण वाच्यार्थत्यागे किं प्रमाणमिति चेत्-

तत्त्वंपदयोस्सामानाधिकरण्यमिति ब्रमः । मिन्नप्रवृत्तिनिमित्तानां शब्दानामेकस्मिन्नर्थे वृत्तिर्हि सामानाधिकरण्यम्। तथा च पदयोरेकार्थत्वं वक्तव्यं। तच्च सर्वज्ञत्वादिविरुद्धांशत्यागपूर्वक चैतन्य- मातलक्षकत्वे घटते। नान्यथा।

परमार्थतः भिन्नस्यैव सतः संसारिणो जीवस्य उपासनावशात् कालान्तरे ईश्वरत्वं भविष्यति रससंपर्कवशेन ताम्रस्य स्वर्णत्वापत्तिवदिति चेत्-

न-असिशब्दविरोधातू। तथा च सोडयं देवत्तः इतिबत् सिद्धवन्निर्देशात् तत्त्वमसीति वाक्यस्य पूर्वोक्त एवार्थ: स्वीकर्तब्यः।

ननु तत्त्वमसीति तत्त्वमसीति नवकृत्वोभ्डयासस्य किं प्रयोजनमिति चेत्-

संसारलक्षणं महायासं प्राप्य दुःखितानां नुणां बह्ुभिः प्रकारैस्तत्तदाशंकानिराकरणं प्रयोजनमिति गृहाण। तथाहि-सुषुप्त्युत्क्रान्त्याद्यवस्थासु येन रूपेण जीवस्संपद्ते तत् सद्रूपं ब्रह्म त्वमसीति पिता बोघितः श्वेतुकेतुराशंकते-सुषुप्तौ सत्संपन्नाः प्रजाः तद्वह्मात्मत्वं किमिति न विदुरिति । मधुकरैमधुत्वेनसमाहृतनानावृक्षरससमुदायवद्विवेक्तुमशक्यत्वेन सुषुपत्यादौ प्राप्तमपि ब्रह्म न ज्ञायत इति तामाशंकां निरस्य स य एषोणिमैतदात्म्यमिति प्रागुक्तमेवार्थ पुनरेवादिदेश । ननु युक्त सुषुप्त्यादौ करणाभावादविज्ञानं उत्थितस्तु ब्रह्मणोऽहमुत्थित इति कस्मान्नजानी- यादित्याशंकायामुक्तम् - यथा जलधरैरंभोघितः आकृष्य वृष्टानां पुनस्समुद्र प्राप्तानां नदीनां रसान्यत्वेन समुद्रादागमन समुद्रात्मत्वञ्च दुज्ञानं एवं ब्रह्मण उत्थितानां संसारिणां तद्वैलक्षण्यात् तदात्मनाऽवस्थायोत्थिता वयमिति न ज्ञानमिति परिहारेण प्रागुक्त वाक्यमेवोपदिष्टम्। तथा सुषुप्तौ जीवस्य कारणभावापत्तौ समुद्रवीच्यादिवन्नाशमाशंक्य, यथा वृक्षस्य परश्रादिना उच्छेदे रसस्रावित्वात् सजीवत्वम्, एवं सुषुप्तदेहे लोहितप्राणदशनात् न जीवनाशः इति परि- हारेण प्रागुक्तएवार्थे स्थापिते सति, पुनः श्वेतकेतुराशंकते, कथं सूक्ष्मात् ब्रह्मणः स्थूलजगदुत्पः- त्तिरिति। वटधानान्तर्गतसूक्ष्मरूपात् वटोत्पत्तिवत् जगदुत्पत्तिसंभव्रेन तननिराकृत्य तमेवार्थमुप- दिदेश।

वेदान्तनामरतसहसत्रम् 183

जगन्मूलकारणं ब्रह्म किमिति नोपलभ्यत इत्याशंक्य, उदकप्रक्षिप्तलवणमद्धावस्य दर्शन- स्पर्शनाभ्यामनुपलंभेऽपि रसनया लवणसद्भावनिश्चयवत् चक्षुराद्यदृश्यमपि ब्रह्म कार्यलिंगात् अस्तीत्युक्तम् ।

ब्रह्मसाक्षात्कारे क उपाय इत्याशंक्य गन्धारदेशादागतस्यारण्ये चोरैनिक्षिप्तस्य बद्धचक्षुषः पुरुषस्य नेत्रबन्धविनिर्मोकण गन्धारोपदेशनवत् आचार्यकृतादुपदेशात् ब्रह्मसाक्षात्कारो अविद्या- निवृत्तिश्चेत्युक्तम् ।

स विद्वान् केन प्रकारेण ब्रह्म संपद्त इत्यपेक्षायामाह-विद्वान् मनआदेलये सति ज्ञानदीपप्रकाशितं ब्रह्मव प्रतिपद्यते नार्चिरादिकमपेक्षते, अविद्वांस्तु देहान्तरं गृह्वातीत्युक्तम्।

यदि मरिष्यमाणो मोक्ष्यमाणश्च मरणावस्थायां ब्रह्मव संपद्यते तर्हिं विद्वानप्यविद्वानिव किमिति पुनर्नावर्तत इत्याशंकायामुत्तरम्-तप्तपरशुं गृह्नतोः स्तेनास्तेनयोः तप्तपरशुकरतलसंयोगा- विशेषेऽपि सत्यव्यवहितहस्ततलत्वादस्तेनो न दह्यते एवमन्तकाले अविद्वद्विदुषोस्समानायामपि सत्संपत्तौ सत्यब्रह्माभिसन्धिः पुनर्न देहं गृह्णाति, अनृतदेहाद्यात्मबुद्धिस्तु पुनश्शरीरमु- पादत्ते इति।

बृहदारण्यके पश्चमाध्याये उपस्तकहोलब्राह्मणयोः प्रत्यगात्मस्वरूपं निर्धारितम्।

तत्न उषस्तब्राह्मणे-यत्साक्षादपरोक्षात ब्रह्म य आत्मा सर्वान्तरः तं मे व्याचक्ष्वेति याज्ञवल्क्यं प्रति चाक्रायणेन पृष्टमात्मतत्त्वम्। यत् ब्रह्म ह्साक्षात्-अव्यवधानेन अपरोक्षाव्- अपरोक्षं। ननु ब्रह्मणः कथमपरोक्षत्वमत आह-य आत्मा-प्रत्यगात्मा सर्वान्तरः-सर्वस्मात् कार्यक- रणसंघातादभ्यन्तरः। याज्ञवल्क्येन प्रत्युत्तरं दत्तं-यः प्राणेन प्राणिति स त आत्मा सर्वान्तरः इत्यादिना-यः प्राणादिना प्राणनादिचेष्टां करोति स ते कार्यकारणसंघातस्य आत्मा, तस्मात् सोडस्ति कार्यकारणसंघातात् विलक्षणः यश्चेष्ट्यति। पुनरपि शृगंग्राहिकया आत्मा वक्तव्य इति पृष्टस्सन् उत्तरमाह-न दृष्टर्द्रष्टारं पश्येः न श्रुतेः श्रोतारं शृणुयाः इत्यादिना। अत् रूपशब्दादिबिषयसंप्रयुक्तचक्षुःश्रोतादिद्वारा रूपाधयुपरागेण जायमाना स्वरूपचिच्छायाव्याप्तबुद्धि- वृत्ति: दृष्टिश्रुत्यादिषष्ठथन्तपदैर्विवक्षिता । दृष्टिश्रुत्यादयो हि अनात्मभूतरूपादिविषयमेव प्रकाश- यन्ति, न तु स्वात्मचैतन्यप्रकाशेन व्याप्तारं रूपादिरहितं प्रत्यगात्मानम्। स खलु लौकिक्या दृष्टे:

184 वेदान्तिनामरतसहस्त्रम्

द्रष्टा-चैतन्यस्वरूपया स्वभावभूतया दृष्टया व्याप्ता कथ कर्मीभूतया लौकिक्या दृष्टया व्याप्येत। ववं न श्रुतेः श्रोतारं शृणुयाः इत्यादावपि योजना। एवं बुद्धिवृत्तेः प्रकाशकः स्वप्रकाश चिदात्मा एषः ते-तब आत्मा सर्वान्तरः। परमात्मेत्यथः । एवं कहोलप्रश्नेऽपि-यदेव साक्षादपरोक्षात् ब्रह्म य आत्मा सर्वान्तर स्तं मे व्याच- क्ष्वेति एष त आत्मा सर्वान्तरः । कतमो याज्ञवल्क्य सर्वान्तरः। प्रत्याह-योऽशनायापि- पासे शोकं मोहं जरां मृत्युमत्येति, एतं वै तमात्मानं विदित्वा ब्राह्मणाः पुत्नैषणायाश्रे त्यादिना। पूर्वब्राह्मणे कार्यकरणसंघातव्यतिरिक्त आत्मा अस्तीत्येवं प्रतिपादितम्। अस्मिन् ब्राह्मणे तस्यैवात्मनो विशेष: प्रतिपादते। यज्ज्ञानात् ससंन्यासात् मोक्षो भवतीत्येवमर्थ विशेषमेवाह श्रतिः। अशनाया-अशितुमिच्छा, पिपासा-पातुमिच्छा, अशनायापिपासे यः अत्येतीति वक्ष्यमाणेन संबन्धः। मूढैरशनायापिपासादिमत् ब्रह्म गम्यमानमपि ते अत्येत्येव, परमार्थतस्ताभ्यामसंस्पृष्टस्व- भावत्वात्, प्राणैकधरमत्वादशनायापिपासयोः। शोक मोहं-शोक इति काम: इष्ट वस्तु उद्दिश्य चिन्तयतो यदरमणं तत तृष्णाSभिभूतस्य कामबीजं, तेन हि कामो दीप्यते। मोहस्तु विपरीतप्रत्यय- प्रभवोडविवेको भ्रमः । स च अविद्या सर्वस्थानर्थस्य प्रसवबीर्ज, तौ मनोऽघिकरणौ। जरांमृत्यु- मिति-जरेति कार्यकरणसंघातविपरिणामो वलीपलितादिलिंगः, मृत्युरिति तद्विच्छेद: विपरिणा- मावसान, तौ जरामृत्यू शरीराधिकरणौ अत्येति। एते अशनायादयः प्राणमनश्शरीराधिकरणाः प्राणिषु अनवरतमावतमाना: अहोरात्रादिवत् समुद्रोर्मिवच्च प्राणिषु संसार इत्युच्यन्ते। योऽसौ दृष्टेर्द्र- ष्टेत्यादिलक्षणः साक्षात्-अव्यवहितः अपरोक्षात्-अगौणः सर्वान्तरः ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तानां भूतानां अशनायापिंपासादिभि: संसारधमःसदा न स्पृश्यत आकाश इव घनादिमलै; तमेतं वै आत्मानं स्वं तत्त्वं विदित्वा-ज्ञात्वा अयमहमस्मि परं ब्रह्म सदा अद्वयं संसारविनिमुक्तं नित्यतृप्तमिति, ब्राक्मणाः-ब्राह्मणानामेवाधिकारो व्युत्थाने, अतो ब्राह्मणग्रहणं, व्युत्थाय-वैपरीत्येन उत्थानं कृत्वा। कुत इति? आह-पुत्नैषणायाश्र-पुताय एषणा-पुर्व्नैषणा 'पुत्रेण इम लोकं जयेय'मिति लोकज- यसाधन पुत्र प्रति इच्छा एषणा दारसंग्रहः । दारसंग्रहमकृत्वेत्त्यर्थः। वित्तैषणायाश्च-कर्मसाधनस्य गवादेरुपादानं 'अनेन कम कृत्वा पितृलोक जेष्यामी 'ति विद्यासंयुक्तेन वा देवलोकं, केवलया वा हिरण्यगभविद्यया दैवेन वित्तेन देवलोकं एतास्मिन् तिविधे अनात्मलोकप्राप्तिसाघने तृष्णामकृ-

वेदान्तनामरतसहस्त्रम् 185

त्वेत्यर्थः । तस्मात् पूर्वे ब्राह्मणाः-ब्रह्मविदः, व्युत्थाय-कमभ्यः कर्मसावनेभ्यश्च यज्ञोपवीतादिभ्यः परमहंसपारित्राज्यं प्रतिपद्य, भिक्ाचयं चरन्ति-भिक्षार्थश्चरण भिक्षाचर्य चरन्ति त्यक्त्वा स्मा्त लिंग केवलमाश्रममातशरणानां जीवनसाधन पारित्राज्यव्यञ्जकं विद्वान् लिंगवर्जितः। तसाद- लिंगो धर्मज्ञोऽव्यक्तलिंगोऽव्यक्ताचारः इत्यादिस्मृतिभ्यः । अथ परिव्राड्डिवर्णवासा मुण्डोऽपरिग्रहः इत्यादिश्रुतेः । सशिखान् केशान् निकृत्य विसृज्य यज्ञोयवीतमिति च। यस्मात् पूर्वै ब्राह्मणाः एतमात्मानमसाधनफलखभावं विदित्वा एषणाभ्यो व्युत्थाय भिक्षाचर्य चरन्ति स्म दृष्टादृष्टार्थ कर्म तत्साधनञ्च हित्वा, तस्मादद्यत्वेSपि ब्राह्मणः-ब्रह्मवित् पाण्डित्यं-पष्डित- भावं यदेतदात्मज्ञानं तन्निर्विद्य-निश्शेष विदित्वा आत्मज्ञानं निश्शेष कृत्वा आचार्यत आगमतश्चेत्यथः । एषणाभ्यो व्युत्थाय-एषणाव्युत्थानावसानमेव हि तत् पाण्डित्य एषणातिरस्कारोद्भवत्वात् पाण्डित्यस्य तस्मात् एषणाभ्यो व्युत्थाय, ज्ञानफलभावेन बाल्येन तिष्ठासेत्-स्थातुमिच्छेत्, साधनफलाश्रयणं हि बलमितरेषामनात्मविदां तद्वलं हित्वा विद्वान् असाधनफलस्वरूपात्मज्ञानमेव बलं तद्भावमेव केवलमाश्रयेत्,तदाश्रयणे हि करणानि एषणाबिषये एनं हृत्वा स्थापयितुं नोत्सहन्ते, ज्ञानबलहीन हि मूढ दृष्टादृष्टविषयायामेष्रणायामेवैनं करणानि योजयन्ति। बलं नाम आत्मविद्यया सर्वान्यदृष्टितिरस्करणं, अतस्तद्भावेन बाल्येन तिष्ठासेत्। नायमात्मा बलहीनेन लभ्यः इति श्रत्यन्तरात्। बाल्यञ्च पाण्डित्यञ्च निर्विध-निश्शेष कृत्या अथ मननात् मुनिः-योगी भवति। अमौनश्च-आत्मज्ञानानात्मप्रत्ययतिरस्कारौ मौनश्च-अनात्मप्रत्य- यतिरस्कारस्य पर्यवसानं फलञ्च निर्विद्य अथ ब्राह्मणः-कृतकृत्यो भवति, ब्रह्मैव सर्वमिति प्रत्यय उपजायते। ब्रह्मात्मप्रत्यये हि कृतकृत्यः अतो ब्राह्मणः । स ब्राह्मणः केन स्यात्-केन चरणेन भवेत तेन ईदृश एव-येन केनचिच्चरणेन स्यात् तेन ईदृश एव-उक्तलक्षण एव ब्राह्मणो भबति। येनकेनचिंच्चरणेनेति स्तुत्यर्थ, येयं ब्राह्मण्यावस्था सेयं स्तूयते। न तु चरणेऽनादरः । अतोऽन्य- दार्त.अतः-एतस्माद्वाह्मण्यावस्थानात् अशनायाद्यतीतात्मस्वरूपाद। नित्यतृप्तादन्यत् अविद्याविषयमे- षणाळक्षणं वस्त्वन्तरं आत-विनाशि आर्तिपरिगृहीत सममायामरिच्युदकसमं असारं, आत्मैवैक: केवलो नित्यमुक्त: इति।

एवं षष्ठाध्यायेऽपि-

मनसैवानुद्रष्टव्यं नेह नानाऽस्ति किश्चन। मृत्योः स मृत्युमान्नोति य इह नानेव पश्यति॥ O A

186 वेदान्तनामरतसहसम्

एकधैवानुद्रष्टव्यमेतदप्रमयं ध्रुवम्। विरजः पर आकाशादज आत्मा महान् ध्रुवः। तमेव धीरो विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत ब्राह्मणः । नानुध्यायाद्वहूञच्छ्दान् वाचो विग्लापनं हि तत्। इति। अस्यार्थ :- ब्रह्मदर्शने साधनमुच्यते.मनसैव परमार्थज्ञानसंस्कृतेन आचार्योपदेशपूर्वकञ्च अनु द्रष्टव्यं, तत्र च दर्शनविषये ब्रह्मणि न इह नाना अस्ति किञ्चन, नकिञ्चिदप्यस्ति, अनानात्वे नानात्वमध्या- रोपयत्यविद्यया, स मृत्योः मरणात् मृत्युं मरणं आमोति, कोडसौ, यः इह नानेव पश्यति-अविद्यया मिथ्यारोपणव्यतिरेकेण नास्ति परमार्थतो द्वतमित्यर्थः। यस्मादेवं तस्मादेकधव-एकेनैव प्रकारेण विज्ञानघनैकरसप्रकारेण अकाशवन्निरन्तरेण अनुद्रष्टव्यम्, यस्मादेतत्-ब्रह्म अप्रमयं-अप्रमेयं सर्वैक- त्वात, अन्येन ह्यन्यत् प्रमीयते, इदश्चवैकमेव, अतोऽप्रमेयं ध्रुवं-नित्यं कूटस्थ अविचलितमित्यर्थः। ननु विरुद्धमिदमु्यते अप्रमेयं ज्ञायते इति च। ज्ञायते इति प्रमाणैर्मीयत इत्यर्थः, अप्रमेयमिति च तत्प्रतिषेध: । नैष दोष :- अन्यवस्तुवत् अनागमप्रमाणप्रमेयत्वप्रतिषेधार्थत्वाद्।यथा अन्यानि वस्तून्यागमनिरपेक्षैः प्रमाणैः विषयीक्रियन्ते न तथेदमात्मतत्त्वं प्रमाणान्तरैर्विंषयीक्तुं शक्यते। सर्वस्यात्मत्वे केन कं पश्येत् विजानीयादिति प्रमातृप्रमाणादिव्यापारप्रतिषेधेनैव आग- मोडपि विज्ञापयति, न त्वभिधानाभिघेयलक्षणवाक्यार्थधर्मांगीकरणेन। तस्मान्नागमेनापि स्वर्गादिवत् तत् प्रतिपादते। प्रतिपादयित्रात्मभूत हि तत्। प्रतिपादयितुः प्रतिपादनस्य प्रतिपाद्यविषयत्वाद्। मेदे हि तद्गवति । ज्ञानश्च तस्मिन् परात्मभावनिवृत्तिरेब, न तस्मिन् साक्षादात्मभावः कर्तव्यः, विद्यमानत्वादात्मभावस्य, नित्योह्यात्मभावः सर्वस्यातद्विषय इव प्रत्यवभासते। तस्मात् अतद्विषयावभा- सनिवृत्तिव्यतिरेकेण न तस्मिन् आत्मभावो विधीयते। अन्यात्मभावनिवृत्तौ त्वात्मभावः सात्मनि खाभा- विकोयः स केवलो भवतीति आत्मा ज्ञायत इत्युच्यते, खतश्चाप्रमेयो न प्रमाणान्तरेण विषयीक्रियते, इति उभयमप्यविरुद्धमेव। विरजः-विगतरजाः रजो नाम धर्माधर्मादिमलं तद्रहित इत्येतत्, पर :- व्यतिरिक्तः सूक्ष्मो व्यापी वा आकाशात-अव्याकृताख्यात् अजः-न जायते, जन्मप्रतिषे- धात् उत्तरेऽपि भावविकारा: प्रतिषिद्धाः, सर्वेषां जन्मादित्वात, आत्मा महान् - परिमाणतो महत्तर: सवस्माव्। ध्रुवः-अविनाशी । तमीदृशमात्मानमेव धीरः-धीमान् विज्ञाय उपदेशतः शास्त्रतश्च प्रज्ञां-शास्ल्राचार्योपदिष्टविषयां जिज्ञासापरिसमाप्तिकरीं कुर्वीत ब्राह्मणः। एवं

187

प्रज्ञाकरणसाधनानि संन्यासशमदमोपरतितितिक्षासमाधानानि कुर्यादित्यर्थः। नानुध्यायात्- नानुचिन्तयेत् बहून्-प्रभूतान् शब्दान् तत्न बहुत्वप्रतिषेवात् केवलात्मैकत्वप्रतिपादकाः स्वल्पाः शब्दा अनुज्ञायन्ते "ओमित्येवं व्यायथ आत्मानमन्या वाचो विमुंचथ" इति चाथर्वणे। वाचो विग्लापन-विशेषेण ग्लानिकरं श्रमकरं हि-यस्मात् तत्-बहुशब्दाभिव्यानमिति।

ब्रह्मोपनिषदि-अत्याश्रमस्थस्य परमहंसस्य बहिस्सूत् शिखाञ्च हित्वा ब्रह्मैव सूत्रत्वेन शिखात्वेन धारणीयमित्याम्नातम्। सशिखं चपनं कृत्वा बहिस्सूत्रं त्यजेद्बुधः इत्यादिना स यज्ञ: स च यज्ञवित् स यज्ञस्तं यज्वनं विदुः इत्यन्तेन।

तथा हि-

यदक्षरं परं ब्रह्म तत्सूत्रमिति धारयेत्। ननु ब्रह्म सूत्रमिति कथ धारणीयमित्यत आह-

सूचनात्सूत्रमित्याहुः सूत्रं नाम परं पदम्। सूचनात् सर्वजगत्पटारंभकत्वात् सूत्रम्।

तत् सूत्रं विदित येन स विश्रो वेदपारगः । तत् सूत्रं सूत्रशब्दाभिधेयं परं ब्रह्म विदितं अहमस्मीति साक्षात्कृत येन अधिकरिणा सः वेदपारगः सर्वज्ञः ।

येन सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव। येन सूत्रेण ब्रह्मणा सर्व निखिलमिद भूतभौतिकप्रपञ्चजात प्रोत प्रकर्षेणोत अनुविद्धं वर्तते इत्यर्थः।

तत्सूत्रं धारयेद्योगी योगवित्तत्वद [शिवान्] ्शनात्। बहिस्सूत्रं त्यजेद्विद्वान् योगमुत्तममास्थितः ।

योगी-जीवब्रह्माभेदज्ञानवान् योगं-जीवब्रह्मामेदं उत्तमं उत्कृष्टमास्थितः तद्वोघेन तत्वे सर्वदा वर्तमानः।

इदानीमस्य धारणे सर्वदा पवित्रतामाह- ब्रह्मभावमिदं सूतं धारयेदः स चेतनः। धारणात्तस्य सूतस्य नोछिष्टो नाशुचि र्भवेत।

188

ब्रह्मभाव-ब्रह्मस्वभावं इदं -- बुद्धेः द्रष्ट प्रत्यग्रूपं इदानीं बाह्यशिखायज्ञोपवीतरहिता अपि परमहंसाः शिखिनो यज्ञोपवीतिनश्चेत्याह-

सूत्रमन्तर्गत येषां ज्ञानयज्ञोपवीतिनाम्। ते वै सूत्रविदो लोके ते च यज्ञोपवीतिनः। अन्तर्गत-बुद्धयाद्यन्तर्गत ज्ञानयज्ञोपवीतिनां .. अहंब्रह्मास्मीतिबोधयज्ञोपवीतिनाम्। ते च यज्ञोपवीतिनः, चशब्दाच्छिखिनश्च । ननु सकृच्छिखां यज्ञोपवीतञ्च त्यक्त्वा किं पुनरन्यदज्ञोपवीतादिकमादेयम्? नेत्याह- ज्ञानशिखिनो ज्ञाननिष्ठा ज्ञानयज्ञोपवीतिनः । ज्ञानमेव परं तेषां पवित्रं ज्ञानमुच्यते।

मनु बाह्यमपि शिखायज्ञोपवीतादिकमस्त्वित्यत आह-ज्ञानमेवेति। न त्वन्यद्वाह्ययझोप- वीतादि। मनु तथाऽपि अन्येभ्यः केशधारिभ्यः न्यूनोडयं उपचरितशिखित्वादित्यत आह-

अग्नेरिव शिखा नान्या यस्य ज्ञानमयी शिखा। स शिखीत्युच्यते विद्वान्ेतरे केशधारिणः । विद्वान् - ब्रह्मसाक्षात्कारवानेव शिखी मुख्यशिखावान् 'ज्ञानमयशिखावान् अग्निवत् नेतरे-ज्ञानमयशिखावर्जिताः, मुख्यशिखिन इति शेष:, किन्तु केशधारिण :- स्त्रीशूद्रादिवत् केशपुञ्जधारिणः । केशधारित्वेन चेत् मुख्यशिखित्वं स्त्रीशूद्राणामे[व] तत्स्यादित्यर्थः । ननु तहिं नर्वैश्शिखायज्ञोपवीतादिक परित्याज्यमित्यत आह- कर्मण्यधिकृता ये तु वैदिके ब्राह्मणादयः । तेभिधार्यमिद सूतर क्रियांगं तद्वि वै स्मृतम्। तेमि :- तैः ननु ब्राह्मणादीनाञ्चेदिदं शिखायज्ञोपवीतादिकं सर्वक्रिंयांगत्वेनावगतं तर्हि ज्ञानशिखिनो ॥नयज्ञोपबीतिनश्च न ब्राह्मण्यमित्यर्थसिद्धमित्यत आह- शिखा ज्ञानमयी यस्य उपवीतश्च तन्मयम्। ब्राक्मण्यं सकलं बस् इति ब्रझ्विदो विद्ुः ।

वेदान्तनामरतसहस्त्रम् 189

इदानीमन्तर्गतं सूत्रं खयमाह-

इदं यज्ञोपवीतं तु परमं यत् परायणम्। स विद्वान् यज्ञोपवीती स्यात् स यज्ञस्तं यज्वनं विदु:।

इदं-बुद्धेद्रष्ट यज्ञोपवीतं तु- परमात्मना तादात्म्यलक्षणसामीव्यमागत, जैवमेव कर्तृत्वादि- रहितं रूपं नत्वन्यत्। इदंशब्दोक्तमाह-परमं-उत्कृष्टं यत्-प्रसिद्ध सयंप्रकाश परायणं- अविद्यायाः सकार्याया उत्कृष्टाश्रयभूतं, सः-अनेन उक्तेन अभिन्नः विद्वान् - इदमहस्मीति ज्ञानवान् यज्ञोपविती स्यात्। स्पष्टम्। न केवलं यज्ञोपवीती, किन्तु स उक्तो विद्वान् यज्ञ :- दर्शपूर्णमासज्योतिष्टोमादिलक्षणः, स्यादित्यनुषङ्गः। तं-यज्ञोपवीतिनं विद्वासं सर्वात्मत्बेन यज्वनं-यागानां कर्तारं विदुर्जानन्तीति। ब्रह्म विद्वानेव सर्वात्मना भवतीत्यर्थः ।

कैवल्योपनिषदि आत्मनस्सर्वस्मात् प्रपश्चात् वैलक्षण्यमाह-

त्रिषु धामसु यद्भोज्यं भोक्ता भोगश्र यद्भवेत्। !

तेभ्यो विलक्षणस्साक्षी चिन्मात्ोऽहं सदाशिः।

अस्यार्थ :- त्रिषु-जागरणस्वप्रसुषुप्तेषु धामसु-स्थानेषु यत् प्रसिद्धं भोज्यं-स्थूलप्रबिवि- क्तानन्दरूपं भोक्ता-विश्वतैजसप्राज्ञाख्यः भोगश्च-स्थूलप्रविविक्तानन्दभोगोऽपि, चशब्दात् अधिदैवादिविभागोऽपि। यत-उक्तं त्रिधामभोग्यादिप्रपञ्चजातं भवेत्। स्पष्टम् । तेभ्य :- त्रिधामा- दिभ्यः विलक्षण :- विपरीतलक्षणः। वैलक्षण्यंमाह-साक्षी-स्वाध्यस्तत्य विश्वस्य द्रष्टा चिन्मात्र :- चिदेकरस: अहं-अहंप्रत्ययव्यवहारयोग्यः सदाशिवः-कैवल्यात्मा नित्यकल्याणरूपो महेश्वरः । प्रपश्चवैलक्षण्यमुक्त्वा इदानीं जगज्जन्मादिकारणत्वमपि स्वस्याह-

मय्येव सकलं जात मयि सर्व प्रतिष्ठितम्। मयि सर्व लयं याति तद्रह्माद्वयमस्म्यहम्।

मय्येव-मत्त एव ब्रह्माभिन्नात् नत्वन्यस्मात् सकलं-निख्िल भूतमौतिकप्रपञ्चजातं जातं उत्पन्नं मयि-ब्रह्माभिन्न सर्व-निखिलं विश्व प्रतिष्ठितं प्रकर्षेण स्थितम्। मयि सर्व लय याति-विनाशं गच्छति तत् तस्मात् सर्वजगज्जन्मस्थितिव्वंसकारणत्वात् ब्रम्म-बृहृत् देशकाळ

190 वेदान्तनामरतसहस्त्रम्

वस्तुपरिच्छेदशून्यं अद्यं-ज्ञातृज्ञेयादिविभागशून्यं अस्मि-मवामि अह-ब्राह्मणोऽवगन्ता। ब्रहैवाह- मित्यर्थः ।

जावालोपनिषद्यपि-

वतकप्रभृतयः अव्यक्तलिंगा अव्यक्ताचारा अनुन्मता उन्मत्तवदाचरन्तः, अभूवन्निति शेषः । इदानीन्तनोऽपि परमहंसः एवं भूयादित्याह श्रुतिः। त्रिदण्डं कमण्डलुं शिक्यं पात्रं जलपवित्रं शिखां यज्ञोपवीतश्चेत्येतत सर्वं भूःस्वाहेत्यपसु परित्यज्य आत्मानमन्विच्छेत्। श्रवणमननादिभिरिति शेष: । तस्यावस्थानप्रकारमाह-यथाजातरूपधरो निर्द्न्द्वो निष्परिग्रहः तत्च्वब्रह्ममार्गे सम्यक्संपन्नः शुद्धमानसः प्राणसंधारणार्थ यथोक्तकाले विमुक्तः लज्जयेति शेष: भैक्षमाचरन् उदरपात्रेण लाभालाभौ समो भृत्वा शून्यागारदेवगृहतृण- कूटवल्मीकवृक्षमूल कुलालशालाSगनिहोत नदी पुलिनगिरिकुहर कन्दरको टरनिर्झरस्थण्डिलेषु अनिकेतवास्यप्रयतः आत्मज्ञानसाधनव्यतिरिक्ते इति शेषः निर्ममश्शुकध्यानपरायणोऽ- ध्यात्मनिंष्ठः शुभाशुभकर्मनिर्मूलनपरः ज्ञानाग्निनेति शेषः एवंभूतो यः इति च शेषः सन्न्यासेन देहत्याग करोति स परमहंसो नाम इति। श्वेताश्वतरोपनिषदि- निष्वलं निष्क्रियं शान्तं निरवद्यं निरञ्जनम्। अमृतस्य परं सेतुं दग्धेन्धनमिवानलम्। यदा चर्मवदाकाश वेष्टयिष्यन्ति मानवा:। तदा देवमविज्ञाय दुःखस्यान्तो भविष्यति। इति। अस्यार्थ :- निष्कलं-कला: अवयवाः निर्गताः यस्मात् तन्निष्कलं, निरवयवमित्यर्थः । निष्किरियम्। शान्तं - उपसंहृतसवविकारम्। निरवध- अगर्हणीयं -खाभाविकदोषरहितमित्यर्थः । निरञ्जनं - निर्लेप_आगन्तुकदोषरहितमित्यर्थः। अमृतस्य - अमृतत्वस्य मोक्षस्य प्राप्तये सेतुरिव सेतुः, संसारमहोदघेरुत्तरणोपायत्वात् तं अमृतस्य परं सेतु दग्घेन्धनमनलमिव देदीव्यमानं झटझटायमानम्। किमिति तमेव विदित्वा मु्यते नान्येनेति? तत्ाह-यथा चर्म संको-

वेदान्तनामरलसहसम् 191

चयिष्यन्ति तद्वदाकाश अमूत व्यापिनं यदा यदि वेष्टयिष्यन्ति- संवेष्टयिप्यन्ति मानवाः तदा देवं ज्योतिर्मयं अनुदितानस्तमितज्ञानात्मनाडवस्थितं अशनायाद्यसंस्पृष्ट परमात्मानमविज्ञाय दुःखस्य- आध्यात्मिकादिभेदभिन्नस्य अन्तो-विनाशो भविष्यति। आत्माज्ञाननिमित्तत्वात् संसारस्य यावत् परमात्मानमात्मत्वेन न जानाति तावत तापत्रयाभिभूतो मकरादिभिरिव रागादिभिस्ततस्ततः कृष्यमाणः प्रेतनिरयमनुष्यादिजातिष्वज एव जीवभवमापन्नो मोमुह्यमानः संसरति। यदा पुनर- पूर्वानपरं पूर्णानन्द परमात्मानमात्मत्वेन साक्षात् जानाति तदा निरस्ताज्ञानतत्कार्यः पूर्णानन्दो भविष्यतीत्यर्थः । तदा शिवमविज्ञायेति पाठान्तरे शिवशब्देन निरतिशयपरमानन्दस्वरूपं ब्रह्मैवोच्यते इति।

हंसोपनिषदि-

सदा अयं सर्वेषु देहेषु व्याप्तो वर्तते यथा ह्यथ्निः काष्ठेषु तिलेषु तैलमिच। तं विदित्वा न मृत्युमेतीति॥

अस्यार्थ :- अय-हसरूपः परमात्मा सदा सवषु देहेषु ब्रह्मादिस्तम्वपर्यन्तेषु देहेत् कालत्रयेऽपि तत्तदधिष्ठानतया व्याप्ो वर्तते। ननु सवषामहमस्मिपरंत्रह्मति किमिति नानुभब: तत्राह-यथा ह्यग्निः काष्ठेष्विति । यथा काष्ठेषु अग्निरनभिव्यक्तस्सन् मथनेनाभिव्यज्यते, यथा वा तिलेषु तैलमनभिव्यक्तं सत् यन्त्रनिष्पीडनेनाभिव्यज्यते, एवमात्मा सर्वत्र व्याप्तोऽपि अविद्यया तिरोहितस्सन् श्रवणमननादिजन्यसाक्षात्कारेण अभिव्यज्यते। एतादृशात्मज्ञानस्य प्रयोजनमाह-तं विदित्वा न मृत्युमेतीति। तं परमात्मानं प्रत्यगभिन्नत्वेन अहमस्मिपरंत्रस्मति विदित्वा मृत्युं-जननमरणप्रवाहरूपं संसारं पुनर्न आमोति संसारमूलाज्ञानस्य ज्ञानेन नाशादिति।

आरुणिकोपनिषदि-

केन भगवन् कर्माण्यशेषतो विसृजानीत्यारुणिना पृष्टः तं होवाच प्रजापतिः तव पुत्नानित्यादिना शेषं विसृजेत इत्यन्तेन सामान्यतः संन्यासमभिधाय विशेषेणाह-गृहस्थो ब्रह्मचारी वानप्रस्थो वा लौकिकाशीनुदराऔ समारोपयेत् गायलीश्च स्ववाचाडमी समारोपयेदित्यादिना इति होवाचेव्यन्तेन।

192 वे दान्तनाम रतसहसत्रम्

गायत्रीञ्च स्ववाचाऽग्रौ समारोपयेदित्यादेरयमर्थः-गायत्रीञ्च-प्रत्यह जप्यमानां सन्ध्यात्रये सावित्रीं गायत्रीच्छन्दस्कां चतुर्विशत्यक्षरात्मिकां चशब्दादन्यदपि मन्त्रजातं स्ववाचाम- स्वस्य संन्यासस्य कर्तुः वाचा-वाक् वागेव अग्निः-स्ववाचाग्निः तस्मिन् ओंभू:सावित्रीं प्रवेशयामीत्यादिमन्त्रैस्समारोपयेत्-समारोपणं कुर्यादिति। अतः-अस्मातू परित्यागात् ऊध्व अनन्तरं अमन्त्रवत्-मन्त्रराहित्येन आचरेत्-स्नानाचमनादि कुर्यात्। ऊर्ध्वगमनं -औन्नत्यं विद्या- वित्तादिना उत्कर्षसंपादनमित्यर्थः | विसृजेत्। स्पष्टम्। त्रिसन्ध्यादौ-तिस्त्रस्संध्या :् प्रातर्म ध्यान्हा- पराह्कालगताः, तासामादौ-पूर्व स्नानमाचरेत्, सन्धिं-सन्ध्यां सन्धौ भवं सन्ध्यावन्दनादिकं कर्म यथा अवश्यं करणीयं तद्वत् समाधौ-समाधिकाले सन्धि अहंब्रह्मास्मीत्येवं बुद्धिसमा- धानरूपं, आत्मनि - आनन्दात्मनि स्वयंप्रकाशे सर्वकर्मशून्ये नैष्कर्म्यमार्गेणाचरेत्- सर्वतः कुर्यात्। अथवा, सन्धि-छिद्रं जीवब्रह्मणोर्मेदरूंप समाधौ-मेदशून्ये आत्मनि स्वरूपे आचरेत्-सर्वतो भक्षयेत्। भेदगन्ध निवारयेदित्यर्थः । सर्वथा बाह्यस्य सन्ध्याबन्दनादेः कर्मण: परित्याग: सन्धिमित्यादिवाक्येनाभिधीयते।

गर्भोपनिषदि- अश्युभक्षयकर्तारं फलमुक्तिप्रदायिनम् । यदि योन्यां प्रमुश्चामि तं प्रपद्ये महेश्वरम्। अस्यायमर्थ :- अशुभस्य-जननमरणादिदुःस्ात्मकसंसारस्य तन्मूलस्य च योडयं क्षय :- आत्यन्तिकविनाश।: तस्य कर्तारं, महाफलत्वेन प्रसिद्वा या मुक्तिः परमानन्दरूपा तस्याः प्रदायिन - अभिव्यञ्जकं रूढतया, तं-सर्वप्रत्यगात्मत्वेन प्रसिद्धं महेश्वरं-परमात्मानं प्रपद्ये-प्रत्यगात्मत्वेन भजामि श्रवणमननादिसाक्षात्कारपुरस्सरं तत्साधनवैराग्यादिगुरुशुश्रषादिपुरस्सरञ्व। यदि योन्यां प्रमुञ्चामि .. योनेबहिरनिर्गतःस्यामिति गर्भस्थस्य पर्यालोचनम्। नारायणोपनिषदि- निंत्यो निष्कलो निराख्यातो निर्विकल्पो निरञ्ञनः। शुद्धोऽद्विंतीयो न द्विंतीयोऽसिंतिं कश्चिंत् य एवं वेद।

वेदान्तनामरत्सहस्म् 193

इति। नित्यः विनाशकारणाभावात्, निष्कलः-प्राणादिकलारहितः, निराख्यातः-निर्गताः आख्याताः क्रियापदानि यस्मात् स निराख्यातः, अनेन सिद्धवस्तुरूपता उक्ता। निर्विकल्पः-निर्गताः विकल्पाः कोटिद्यात्मका वस्तुशून्या वा प्रत्यया यस्मात् स निर्विकल्पः, अनेन अनेकप्रकारेण ज्ञानागम्यत्वमुक्तम्, निरञ्जनः-कारणशून्यः, शुद्धः-नामरूपक्रियाहीनः, अद्वितीयः-स्व्यतिरिक्त- भावाभावरहितः, न द्वितीयोऽस्ति कश्चित्-उक्तान्नारायणात् सर्वाधिष्ठानभृतात् द्वितीयः कश्चि- द्वावोडभावो वा द्वितीयसंख्यापूरणो नास्ति, य एवं वेद-यो नारायणज्ञ: एवमद्वितीयं नारायणं जानाति तस्य नारायणात्मनः न द्वितीयोऽस्ति कश्चित्, उक्तमेव फलत्वेन पठनीयमिति। परमहंसोपनिषदि परमहंसस्य मुख्यचर्या प्रदश्यते कोयं सुख्य इत्यादिना। योगिन: परमहंसत्य मुख्यं कल्पं प्रश्नोत्तराम्यां दर्शयति-कोयं सुख्य इति चेदयं मुख्यः न दण्डं न शिखां न यज्ञोपवीतं नाच्छादनं चरति परमहंसः इति। न शिखामित्यादिषु छान्दसो लिङ्गव्यत्ययोऽनुसन्धेयः । यथा विविदिषुः परमहंसः शिखायज्ञोपवीताभ्यां रहितो मुख्यः तथा योगी दण्डाच्छादनाभ्यामपि रहितः सन् मुख्यो भवति। दण्डस्य वैणवादि लक्षणञ्च परीक्षितुं दण्डादिकं संपादयितुं रक्षितुश्च चित्ते व्यापृते सति चित्तवृत्तिनिरोधलक्षणो योगो न सिध्येत्। तच्च न युक्तम्। न हि वरघाताय कन्याया उद्वाहः इति न्यायात्। आच्छादनाभावे शीतादिबाधायाः कः ग्रतीकार इत्याशव्याह न शीत न चोष्णं न सुखं न दुःखं न मानाव- माने च षडूर्मिवर्जनम् इति। निरुद्धाशेषचित्तवृत्ते: योगिनः शीत नास्ति, तत्प्रतीत्यभावात्। यथा लीलायामासक्तस्य बालस्य आच्छादनरहितस्यापि हेमन्तशिशिरयोः प्रातःकाले शीत नास्ति, परमात्मन्यासक्तस्य योगिनः शीताभावः धर्मकाले उष्णाभावश्च तथैवावगन्तव्यः। वर्षाभावसमुच्च- यार्थश्रकारः। शीतोष्णयोरप्रतीतौ तज्जन्ययो:सुखदुःखयोरभावः उपपन्नः। मानः पुरुषान्तरेण संपादित स्सत्कारः, अवमान: तिरस्कारः। यदा योगिनः खात्मव्यतिरिक्तं पुरुषान्तरमेव न प्रतीयते तदा मानावमानौ दूरादपेतौ। चकारः शत्रुमित्ररागद्वेषादिद्वन्द्वाभाव समुच्चिनोति। षडूर्मय :- क्षुत्पिपासे शोकमोहौ जरामरणे च। तेषां त्रयाणां द्वन्द्वानां क्रमेण प्राणमनोदेहधर्मत्वात आत्मतत्त्वाभिमुखस्य योगिनस्तद्वर्जनं युज्यते। नन्वस्त्वेवं समाधिदशायां शीताद्यभावः, व्युत्थानदशायान्तु निन्दा- दिक्लेश: संसारिणमिव एनं बावत एवेत्याशंक्याह-निन्दागर्वमत्सरडंभदर्पेच्छाद्वेषसुखदुःख- कामकोधलोकमोहहर्षासूयाहंकारादींश्च हित्वेति। विरोधिभि; पुरुषैः स्वस्मिन्नापादितदोषो-5 25

194 वेदान्तनामरत्सहस्त्तम्

क्तिर्निन्दा। अन्येभ्योऽधिकोऽहमिति चित्तवृत्ति गर्वः। विद्याघनादिभिरन्यैरसदृशो भवामीति बुद्धि र्मत्सरः। परेषामग्रे जपध्यानादिप्रकटन डम्भः । भर्त्सनादिबुद्धिर्दर्पः । धनाद्यभिलाषः इच्छा | शत्रुवधादिबुद्धि: द्वेष: । अनुकूलद्रव्यादिलाभेन बुद्धिस्वास्थ्यं सुखम्। तद्विपर्ययो दुःखम्। योषिदभिलाषः कामः । कामिताथविघातजन्यो बुद्धिक्षोभः क्रोधः । लब्धस्य घनस्य त्यागा- सहिप्णुत्वं लोभः । हितेषु अहितत्वबुद्धि: अहितेवु हितत्वबुद्धि: मोहः। चित्तगतसुखाभित्यञ्जक- मुखविकासादि हेतुर्धीवृत्तिर्ह्षः। परगुणेषु दोघत्वारोपणमसूया। देहेन्द्रियसंघाते स्वात्मत्व भ्र मो ड कारः। आदिशव्देन भोग्यवस्तुषु ममकारसमीचीनत्वादिबुद्धयो गृह्यन्ते। एतान्निद्रादीन् हित्वा वासनाक्षयाम्यासेन परित्यज्य अवतिष्ठते इति शेषः। ननु विद्यमाने सदेहे तत्परित्यागो न संभवतीव्याशंकयाह-स्ववपुः कुणपमिव दश्यते यतरुद्वपुरपध्वस्तं इति। स्वं-पूर्व यत् स्वकीयं वपुः तदिदानीं योगिन: खात्मचैतन्यात् पृथग्भूतत्वेन कुणपमिवावलोक्यते। यथा लोक: स्पर्श- भीत्या शवदेह दूरे स्थितोऽवलोकयति तथाडयं योगी तादात्म्यम्रान्त्युदयभीत्या सावधानो देह चिदा- त्मन: सकाशात् निरन्तर विविनक्ति। यतः कारणात् तद्दपुराचार्योपदेशागमानुभवैरपव्वस्तं- चिन्दात्मनस्सकाशात् निराकृतम्,ततश्चैतन्यवियुक्तस्य देहस्य शवतुल्यतया दृश्यमानत्वात् सत्यपि देहे निन्दादित्यागो घटते इत्यभिप्रायः। ननु उत्पन्नो दिग्भ्रमः सूर्योदयदर्शनेन विनष्टोऽपि यथा कदाचिदनुवर्तते तथा देहात्मत्वसंशयाद्यनुवृत्तौ निन्दादिक्लेशः पुनः प्रसज्येतेत्याशंक्याह- संशयविपर्ययमिथ्याज्ञानानां यो हेतुस्तेन नित्यनिवृत्त इति। आत्मा कर्तृत्वादिधर्मोपेतः तद्रहितो वा इत्यादिकं संशयज्ञान, देहादिरूप आत्मेति विपरीतज्ञानं, एतदुभय तु भोक्तृविषयं, मिथ्याज्ञानं तु भोउ्यवियमत्न विवक्षितम्। तच्चानेकविधम्-अनित्ये गिरिनदीसमुद्रादौ नित्यत्व- भ्रान्तिरेका, अशुचौ पुत्रभार्यादिशरीरे शुचित्वभ्रान्ति द्वितीया, दुःखे कृषिवाणिज्यादौ सुखत्व- भ्रान्तिस्तृतीया, गौणात्मनि पुत्रादौ अन्नमयादिके च मुख्यात्मत्वभ्नान्तिः चतुर्थी, एषां संशयादीनां हेतुः अद्वितीयब्रह्मात्मावारकमज्ञानं तद्वासना च, तत्राज्ञानं योगिन: परमहंसस्य महावाक्यार्थाव- बोधेन निवृत्त, वासना तु योगाभ्यासेन निवृत्ता। उदाहृतायां दिग्भ्रान्तौ तु अज्ञाने निवृत्तेऽपि वासनायाः सद्भावात् यथापूर्व भ्रान्तिव्यवहारः । योगिनस्तु हेतुद्वयराहित्यात् कुतः संशयादयो- डनुवर्तेरन्। तमेतरमनुवृत्त्यभावमभिप्रेत्य तेन-हेतुद्वयेन योगी नित्यनिवृत्तः इत्युक्तम्। अज्ञानवद्ासनानिवृत्तेरुत्पत्तौ तस्या निवृत्तेर्विनाशाभावात् नित्यत्वं द्रष्टव्यम् । तन्नित्यत्वे

वेदान्तनालरतसहस्त्रम् 195

हेतुमाह-तन्नित्यवोध इति। सर्वनामत्वात प्रसिद्धाथवाचितच्छव्दोऽत सर्वत्रेदान्तप्रसिद्धं परमा- त्मानमाचष्टे। अस्मिन् परमात्मनि नित्यो बोधो यस्य योगिनस्सोऽयं तन्नित्यबोधः । योगी हि 'विज्ञाय प्रज्ञां कुर्घीत'इति श्रुतिमनुसृत्य चित्विक्षेपान् योगेन परिहृत्य नैरन्तर्येण परमात्मविष- यामेव प्रज्ञां करोति, अतो बोधस्य नित्यत्वात बोधाद्विनाश्ययोनिवृत्तिनित्येत्यर्थः । बुध्यमानस्य परब्रह्मण: तार्किकेश्वरवत् तटस्थत्वशङ्कां वारयति-तत्स्वयमेवावस्थितिरिति। यद्वेदान्तवेद्य परं ब्रह्मास्ति तत् स्वयमेव न तु स्वस्मादन्यदित्येवं निश्चित्य योगिनोऽवस्थिति भवति ।तस्य योगिनः ब्रह्मानुभवप्रकारं दशयति- तं शान्तमचलनद्यानन्दविज्ञानघनएवास्मि तदेव परमं धामेति। तमित्यादिपदत्ये द्वितीया प्रथमार्थे द्रष्टव्या। यः परमात्मा शान्तः क्रोवादिविक्षेप- रहित: अचलः गमनादिक्रियारहितः अद्वयः स्वगतसजातीयविजातीयद्वतशून्यः सच्चिदानन्दैकर- सोडस्ति स एवाहमस्मि, तदेव ब्रह्मतत्त्वं मम योगिन: परं धाम-वास्तवस्वरूपं, न त्वेतत् कर्तृत्व- भोक्तृत्वादियुक्त, तस्य मायाकल्पितत्वात्। यदि योगिनः पूर्वाश्रमप्रसिद्धाचार्यपितृभातादयः कर्मिण: श्रद्धाजडाः शिखायज्ञोपवीतसन्ध्यावन्दनराहित्येन पाषण्डित्वमारोप्य व्यामोहयेयुः तदानी मोहानुत्पत्तये योगिनि वर्तमाननिश्चयं दर्शयति-तदेव शिखा च तदेवोपवीतञ्च परमात्मात्मनो- रेकत्वज्ञानेन तयोर्भेंद एव विभग्नः सा सन्ध्येति। यत् वेदान्तवेद्यस्य परब्रह्मणो ज्ञानं तदेव कर्माङ्गभूतवाह्यशिखायज्ञोपवीतस्थानीयम्। अन्येऽपि मन्त्रद्रव्यलक्षणे कर्मांगे चकाराभ्यां समुच्चीयेते। शिखाद्यंगसाध्यैः कर्मभिरुत्पन्नं यत् स्वर्गादिसुख तत् सर्व ब्रह्मज्ञानेनैव लभ्यते। विषयानन्दस्य सर्वस्य ब्रह्मानन्दलेशत्वात्। तस्मात् योगिनः शिखायज्ञोपवीते विद्येते। तथैव संध्याऽपि विद्यते। यश्शास्त्रगम्यः परमात्मा यश्चाहंप्रत्ययगम्यो जीवात्मा तयोरेकत्वज्ञानेन महा- वाक्यजन्येन तयोः भ्रान्तिप्रतीतो बोधः विशेषेण भग्न एव। पुनर्भ्रान्त्यनुदयो भङ्गस्य विशेषः । येयमेकत्वबुद्धिः सेयमुभयोरात्मनोस्सन्धौ जायमानत्वात् सन्ध्येत्युच्यते। अहोरात्रयोस्सन्वावनुष्ठेया क्रिया यथा सन्ध्या तद्वत्। एवञ्च सति योगी श्रद्धाजडैरन व्यामोहयितुं शक्य इति।

अमृतबिन्दूपनिषदि-

तदेव निष्कलं ब्रह्म निर्विकल्पं निरञ्जनम्। . तद्रह्माहमिति ज्ञात्वा ब्रह्म संपद्यते ध्रुवम्।

196 वेदान्तनामरतसहसम्

निर्विकल्पमनन्तश्च हेतुदृष्टान्तवर्जितम्। अप्रमेयमनादिश्च यत् ज्ञात्वा मुच्यते बुधः ।

अस्यार्थ :- तदेव - सच्चिदानन्दरूपमेव ब्रह्म, निष्कलं-कलारहितम्, ब्रह्म-सर्वस्मा- दभ्यधिकं, निर्विकल्प- निर्गता: विकल्पाः इदमनिदञ्चत्यादिरूपा वस्तुशून्या वा प्रत्ययाः यस्मात् तन्निर्विकल्पं, निरञ्जनं - निर्गत अञ्जनमविद्या सर्वकारणं यस्मात् तन्निरञ्जनम्। एतादृशं ब्रह्म ब्रह्मवादिन: प्रसिद्धमित्याह-तत्-उक्तं प्रसिद्धं ब्रह्म - सर्वपरिच्छेदशून्यं बृहत् अहं - अस्मत्प्रत्यय- व्यवहारयोग्यः स्वयंप्रकाशमानचिदानन्दात्मब्रह्मणो मेदरहितः इत्यनेन प्रकारेण ज्ञात्वा-साक्षात्कृत्य ब्रह्म- उक्तं सात्माव्यतिरिक्तं संपद्यते-सम्पन्नो भवति। ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येतींति श्रत्यन्तरात्। ध्रुवं-कूटस्थं अविनाशीत्यथः । पुनरप्यादरार्थ तदेवाह श्रुतिः-निर्विकल्प। व्याख्यातम्। अनन्तञ्च-देशकालवस्तुपरित्छेदशून्यं चशब्दात् सत्यज्ञानादिलक्षणमपि। हेतुदृष्टान्तवर्जितम्- हेतुः तृतीयान्त पञ्चम्यन्त वा वचन कस्यचिदर्थस्य साधक, दृष्टान्तः यस्य कथनेन लौकिकपरीक्ष- कबुद्धिप्रसादः, ताभ्यामनुमानं विवक्षित, तद्वर्जित-अनुमानागम्यमित्यर्थः। न केवलमनुमाना गम्यं किन्तु अप्रमेयं प्रमाणमाल्ागम्यं, अनादिञ्च आदि :- कारणं तच्छून्यमनादिम्; कारणरहितमित्यथः। चशब्दात् विकारान्तरशून्यमपि। यत्-प्रसिद्धं ज्ञात्वा-साक्षात्कृत्य मुच्यते-अविद्यादिभ्यो विमुक्तो भवति बुध :- ज्ञानी।

अमृतनादोपनिषदि-

शास्त्राण्यधीत्य मेधावी अभ्यस्य च पुनःपुनः । परमं ब्रह्म विज्ञाय उल्कावत्तान्यथोत्सृजेत्। इति।

अस्यार्थ :- शास्त्राणि-ऋगादिनानाशाखाभेदभिन्नानि सांगविद्योपविदयानि आत्मैक्या- वगतिफलानि अधीत्य-पाठतः अर्थतश्च स्वाधीनानि कृत्वेत्यर्थः, मेधावी एतद्धारणाशक्तिमान् अभ्यस्य च पुनःपुनः-स्वाधीनपाठार्थान्यापि संवादाय स्वगुरूणां समीपे श्रोतृभिः सह वा स्वशिंष्या- णामुपदेशार्थ वा भूयो भूयः आवृत्तिं कृत्वा। चशब्दात् संशयविपर्ययनिवृत्तावपि। परमं निरतिशयं अनुपचरितमित्यर्थः। ब्रह्म-देशकालवस्तुपरिच्छेदशून्यं विज्ञाय-विशेषेण इदमित्थं नान्यथा अहमेतत् न तु भत्तोऽन्यदित्यादिनाडवगग्य, उल्कावत्-उल्का अलातप्रदीपादिकं, यथा अपवरकान्तःस्थितमण्या-

वेदान्तनामरतसहस्त्रम् 197

दिकमवलोकयिंतुं दीपादिक हस्ते स्वीकरोति दृष्टे च तस्मिन् परित्यजति तद्वत्, तानि-अधीतानि पुनःपुनरभ्यस्तानि च अथ-परब्रह्मविज्ञानानन्तरं उत्सृजेत्-पलालमिव धान्यार्थों परित्यजेद्। तथा चोक्तमुत्तरगीतासु-

नावार्थी तु भवेत्तावद्यावत् पारं न गच्छति। उत्तीणें च सरित्पारे नावा वा किं प्रयोजनम्। ग्रन्थमभ्यस्य मेधावी ज्ञानविज्ञानतत्परः। पलालमिव धान्यार्थी त्यजेद्ग्रन्थमशेषतः । उल्काहस्तो यथा कश्चित् द्रव्यमालोक्य तां त्यजेत्। ज्ञानेन ज्ञेयमालोक्य पश्चात् ज्ञानं परित्यजेव। यथाऽमृतेन तृप्तस्य पयसा किं प्रयोजनम्। एवं तत्त्व परं ज्ञात्वा वेदैर्नास्ति प्रयोजनम्। इति। वालाग्रमात्ं हृदयस्य मध्ये विश्वं देवं जातवेद वरेण्यम्। तमात्मस्थ येऽनुपश्यन्ति धीराः तेषां शान्तिश्शाश्वती नेतरेषाम्। यो योनिं योनिमधितिष्ठत्येको येनेदं पश्चविधश्च सर्वम्। तमीशानं पुरुषं देवमीडयं निदिध्यायात् तारं शान्तिमत्यन्तमेति।

अस्यार्थ :- वालाग्रमात्नं - केशाग्रभागपरिमाणं हृदयस्य मध्ये -अन्तःकरणस्य अन्तः विश्वं-विश्वरूपं देव-स्वयंप्रकाशं जातवेदं-जाताः वेदाः यस्मात् स जातवेदः तं वरेण्यं- वरणीय तं-अतिसूक्ष्म महतोऽपि महीयांसं आत्मस्थं-अन्तःकरणे वर्तमानं ये अधिकारिणः अनु- पश्यन्ति शास्त्रगुरूपदेशमनु साक्षात्कुर्वन्ति धीराः-ब्रह्मचर्यादिसाघनसम्पत्या धैर्ययुक्ता: तेषां सच्चिदानन्दपरिपूर्ण ब्रह्म आत्मत्वेनावलोकिनां शान्ति :- सकार्योविद्योपरतिः शाश्वती-पुनरुत्थान- शून्या। आत्मज्ञानमन्तरेण अस्याः प्रात्तौ नोपायान्तरमित्याह-नेतरेषां आत्मज्ञानशून्यानां। ननु कोडसौ वालाग्रमात्न इत्यत आह - यः-प्रसिद्धः योनियोनिं शरीरंशरीरं, निश्शेषाणि स्थावर- जंगमशरीराणीत्यथः। अधितिष्ठति - अधिष्ठानं करोतीत्यर्थः। न चानन्ते शरीराधिष्ठानेऽप्यस्य भेद इत्याह - एक :- भेदरहितः येन अधिष्ठानभूतेन इदं - विविधशब्दप्रत्ययगम्यं पञ्चविधञ्च- भूतज्ञानेन्द्रियकर्मेन्द्रियरूपेण पञ्चप्रकारं, चकारात् अधिष्ठितं इति शेष:। तं-सर्वाधिष्ठातारं ईशानं-

198 वैदान्तनामरससहसरम्

नियन्तारं पुरुष- परिपूर्ण देव - स्वयंप्रकाशं ईडय - स्तुत्यं निदिध्यायात्- निचाय्यात्, सर्वो- डपि जनः निरन्तरं ध्यानं साक्षात्कारपर्यन्त करोत्वित्यर्थः। तारं-स्मरणमात्राद् सर्वेषां संसारार्णवतारक शान्तिं-उक्तां अत्यन्तं-अत्यर्थ, पुनरावृत्तिशून्यां शान्ति एति- गच्छतीत्यर्थः ।

अथर्वशिखायां-

पर ईशो वा शिव एको ध्येयः शिवंकरः सर्वमन्यत् परित्यज्य समाप्ताऽथर्व- शिखेति। कृत्स्राथर्वशिखार्थोपसंहाररूपमिंद सर्ववेदान्तार्थसारसंग्रहभूतञ्च। तथाहि-परः उत्कृष्टः ईशो वा-ईश एव परमेश्वरः ध्येय इत्यन्वयः । किंरूपः परमेश्वर इति, आह-शिवः-मङ्गळसरूपः निर्मृष्टनिखिलदुःखानुषङ्गः परमानन्दरूप इत्यर्थः एक :- देशकालवस्तुपरिच्छेदशून्यः ध्येय :- साक्षात्काराय स एव व्यातव्यः । किमर्थमित्यत आह-शिवंकरः-व्यानजनितसाक्षात्कारवृत्त्या- रूढ: सन् अज्ञानतत्कार्यनिवृत्तिद्वारा परमानन्दाभिव्यञ्जकः, स्वस्यैव परमानन्दरूपप्रत्यगात्मत्वात्। अत एवाह श्रतिः सर्वमन्यत्परित्यज्येति। तस्मात् आत्मव्यतिरिक्तस्य सर्वस्य अनात्मत्वेन मिथ्यात्वात् तत्परित्यागपूवक प्रत्यगभिन्नः शिव एव साक्षात्कारपर्यन्त ध्येय इति भावः । मैत्रायण्युपनिषदि- चित्तमेव हि संसारः तत् प्रयतेन शोधयेत्। यच्चित्तस्तन्मयो भवति गुद्यमेतत् सनातनम्। चित्तस्य हि प्रसादेन हन्ति कर्म शुभाशुभम्। प्रसन्नात्माऽऽत्मनि स्थित्वा सुखमक्षयमश्नते। समासक्तं यथा चित्तं जन्तोर्विषयगोचरे। यद्येवं ब्रह्मणि स्यात तत् को न सुच्येत बन्धनाद। मनो हि द्विविधं प्रोक्तं शुद्धू्चाशुद्धमेव च। अशुद्धूं कामसंकल्प शुद्धं कामविवर्जितम्। लयविक्षेपरहितं मनः कृत्वा सुनिश्चलम्।

वेदान्तनामरतसहस्त्म् 199

यदा यात्यमनीभावं तदा तत् परसं पदम्। तावन्मनो निरोड्व्यं हृदि यावद क्षयं गतम्। एतत् ज्ञानश्च मोक्षश्र शेपास्तु ग्रन्थविस्तराः । समाधिनिर्धृतमलस्य चेनसो निदेशितस्यात्मनि यत् सुखं भवेत्। न शक्यते वर्णयितुं गिरा सदा म्वय तदन्ताकरणेन गृह्यते। इति।

अस्यार्थ :- रागद्वेषादिदोपकलुषित चित्तमेव संसारः संसारहेतुर्यतः तत्-तस्मात् प्रयत्नेन शोधयेत्-ज्ञानान्यसवैराग्यादिमि: रागादिदोपनिवृत्ति संपादयेत्। ननु आत्मविषयज्ञाना- भ्यासादिना किं प्रयोजनं, तत्राह-यचित्तस्तन्मयो भवति-यस्मिन् वस्तुनि चित्तं यस्य स यच्चित्तः । तथा च ब्रह्मणि चेञ्नित यत्य स तन्मयो भवति, ब्रझ्ैव भवतीत्यर्थः । तथा च श्रुति :- ब्रह्म वेद ब्रह्मव भवतीति। गुह्य-रहस्यं एनत्-उपदेशन सनातनं-चिरन्तन गुरुशिष्यपरंपरया प्रवृत्तम् । सर्वात्मज्ञाने जातेऽपि कथ संसारनिवृत्ति: अनादिभवपरंपरोपार्जितकर्मणां बहूनां संभवात् इत्यत आह-चित्तस्य हि प्रसादेनेति। अन्तःकरणप्रसादपूर्वकात्मसाक्षात्कारेण। प्रसादो नाम रागद्वेषनिवृत्तिपूर्वकमेकाग्रता। शुभाशुभ-पु्यपापात्मकं प्रार्धव्यतिरिक्त कर्म हन्ति- नाशयति। तथा च श्रत्यन्तरम् - भिद्यते हृदयग्रन्थिः छिद्यन्ते सर्वसंशयाः। क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे इति। न केवलं कर्मक्षयः, किन्तु स्वरूपानन्दा- भिव्यक्तिरप्यस्तीत्याह-प्रसन्नात्मेति। प्रसन्नः आत्मा अन्तःकरण यस्य सः प्रसन्नात्मा आत्मनि-परिपूर्णे अभेदेन स्थित्वा सच्चिदानन्दं व्रह्माहमेवेति, सुखमक्षयं नित्यं अश्नुते- प्रामनोति। यच्चित्तस्तन्मयो भवतीत्येतत् संग्रहेणोक्तं विवृणोति-समासक्तमिति मन्त्रेण। स्पष्टम्। चित्तं वैराग्यादिना शोधयेदित्युक्त, तदेव चित्तस्वरूप-निरूपणपुरस्सरं अन्वयव्यतिरेकाभ्यां स्फुटयति-मन्त्रद्वयेन मनोहीत्यादिना। लयविक्षेपरहित-लयः सुषुप्तिः विक्षेपो जाग्रत्स्वमौ, अथवा लयः अज्ञानं विक्षेपो भ्रान्तिज्ञानं, ताम्यां रहित मनः कृत्वा अत एव सुनिश्चलं, तस्यैव व्याख्यानं अमनीभावमिति। यदा अमनीभावं याति साधकः तदा तत् परमं पदं साक्षा- त्कृतो भवति। मनोनिरोधस्य अवधिमाह-तावन्मन इति । एतदेव ज्ञानं-ज्ञानसाधनं मोक्षसा- धनश्व। उक्तमर्थमुप्नसंहरति-समाधिनिर्धूतेतिमन्त्रेण श्रतिः । स्पष्टार्थोडयं मन्त्र:

200

कौषीत किब्राह्मणोपनिषदि-

तद्यथा रथस्यारेषु नेमिरर्पिंता नाभावरा अर्पिताः एवमेवैता भूतमात्रा: प्रज्ञा- मात्रास्वर्पिताः प्रज्ञामात्राः प्राणे अर्पिताः स एष प्राण एव प्रज्ञात्मा आनन्दोऽजरोऽमृतः स न साधुना कर्मणा भूयात्रो एवासाधुना कनीयान् इति, अन्ते स म आत्मेति विद्यात् इति च। अस्यार्थ :- सर्वस्य विषयेन्द्रियादिव्यवहारस्य आत्ममातत्वे दृष्टान्तमाह श्रुति :- तद्यथेति। रथस्य-रथचक्रस्य अरेषु-तियग्भूतशलाकासु नेमिरर्पिंता-नेमिर्वलयाकारभूता। नाभावरा अर्पिताः । नाभि :- रथचक्रस्य मध्यप्रदेशः, अक्षकोटिरयत्र निवेश्यते स नाभिरित्युच्यते । एवमेव एता भूतमात्रा: शब्दादयः प्रज्ञामात्रासु इन्द्रियतज्जन्यज्ञानेषु विषयत्वेन अर्पिंताः । प्रज्ञा :- बुद्धयः मात्रा: - इन्द्रियाणि च प्राणे परमात्मन्यर्पितानि। नेमिवद्विषयाः, अराः इन्द्रिय- बुद्धयः, नाभिवदात्मा। स एष :- सः पूर्व हिततमत्वेन निर्दिष्टः एषः अरनाभिनिदर्शनेन प्रतिपादित: प्राणः-सर्वव्यवहारेऽपि जीवनहेतुः, स एव प्रज्ञात्मा-चैतन्यरूपः । अनेन मुख्यप्राणशंका निरस्ता। आनन्दोऽजरोऽमृतः । अजरः-जराहितः। अमृतः-मरणरहितः। उपलक्षण- मेतत्। उत्पत्त्यादिरहित इत्यपि द्रष्टव्यम्। तस्यैव पुरुषार्थरूपत्वमाह-आनन्द इति। निर्लेपतामाह- स न साधुना कमणा भूयानित्यादिना 'साधु कर्म कारयती' त्यादिना 'एष लोकेशः' इत्यन्तेन च। जीवादान्तरात् भेद वारयति-स मे इति। तथा च सर्वप्रत्यगात्मभूतः सच्चिदानन्दरूपः सर्वव्यवहाराधिष्ठाता सर्वविक्रियारहितः एक: अद्वितीयः परमेश्वरो यः स म आत्मेति विद्यात्- सर्वदा अहमस्मीत्यनुसन्धान कुर्यादिति।

सुवालोपनिषदि- असद्वा इदमग्र आसीत अजातमभूतमप्रतिष्ठितमशब्दमस्पर्शमरूपमरसमगन्धम- व्ययं महान्तं बृहन्तमजमात्मानं मत्वा धीरो न शोचति। अस्यार्थ :- इंद-परिमृश्यमानं जगत् अग्रे-सृष्टेः प्राकू असत्-अन भिव्यक्तनामरूप- मेवासीत। ननु जगत; कारणश्रेत् ब्रह्म तस्यापि कारणान्तरेण भवितव्यमित्याशंक्याह-अजातमिति।

वेदान्तनामरससहस्म् 201

आसीदितिभृतकालसंबधभ्रान्ति वारयति - अभूतमिति। उपलक्षणमेतद्वर्तमानादिकालसंबन्धरा- हित्यस्य। तथा च कालत्यापरिच्छेद्यमित्यर्थः। ननु एवंभूतं वस्तु किमाधारकमित्यत आह-अप्रतिष्ठितमिति। खमहिमप्रतिष्ठितमित्यर्थः । एवंभूत वस्तु परमसूक्ष्ममित्याह - अशब्दमस्पर्शमरूपमरसमगन्धमिति। अव्ययं - नाशरहितम् । परमसूक्ष्मत्वे परमाणुतुल्यत्व स्यात्, नेत्याह-महान्तमिति। अज - वृद्ध्यादिरहितम्। एवंभूत परिपूर्ण ब्रह्म आत्मानं - प्रत्यगात्मान मत्वा धीरः धीमान् विद्वान् न शोचति। शोकमूलस्य अज्ञानस्य ब्रह्मात्मैकत्वसाक्षात्कारेण नाशात् तत्कार्यभूतदुःखविनिर्मुक्तो भवतीत्यथः ।

अन्यत्रापि अस्यामेवोपनिषदि

प्रजापतिरुवाच महत् पदं ज्ञात्वा वृक्षमूले वसेत कुचेलोऽ सहाय एकाकी समाधिस्थ आत्मकाम आप्तकामो निष्कामो जीर्णकामो व्याघ्रे हस्तिनि सिंहे दंशे मशके नकुले सर्पे यक्षराक्षसगन्धर्वेषु मृत्यो रूपाणि विदित्वा न विभेति कुतश्रनेति। वृक्षमिव तिष्ठासेत् छिद्यमानो न कुप्येत न कम्पेत उपलमिव तिष्ठासेत् छिद्यमानो न कुप्येत न कंपेत सत्येन तिष्ठासेत् सत्योऽयमात्मेति। स्पष्टम्।

उत्तरतापनीयोपनिषदि-

स होवाच तद्वा एतत् ब्रह्माद्वयं बृहत्वान्नित्यं शुद्धं बुद्ध मुक्तं सत्यं सूक्ष्मं परि- पूर्णमद्वयं सदानन्दं चिन्मात्रमात्मैवाव्यवहार्यें केनचन तदेतदात्मज्ञानमोमित्यपश्यन्तः पश्यत तदेतत् सत्यमात्मा ब्रह्मैत ब्रह्मात्मैव अत्ह्यत न विचिकित्स्यमित्यों सत्यं तदेतत् पण्डिता एव पश्यन्त्येतद्धि अशब्दमस्पर्शमरूपमरसमगन्धमव्यक्तमनादातव्य

निषदमेव सुविभातं सकृद्विभांतं पुरतोऽस्मात् सर्वस्माव सुविभातमद्वयं पश्यत अहं सः सोडहमिति। 26

202 वेदान्तनामरतसहस्तम्

अस्यार्थ: - स होवाच प्रजापतिः। किमुवाचेत्यत आह-तद्वा इति। तदिति कारणत्वेन परोक्ष एतदिति तदेव कार्येप्रविष्टमपरोक्षमुक्त ब्रह्म। अद्वयत्वे हेतुमाह - बृहत्वादिति। बृहते- र्धातोरद्वयत्वे एव मुख्यार्थलाभादद्वयमेव ब्रह्मेत्यथः। एवं विशेष्यमद्वयं ब्रह्माभिधाय नित्यत्वादिकं विशेषणमाह - नित्यं शुद्धमित्यादिना। उक्तस्य विशेष्यस्य ब्रह्मणोऽद्यत्वात् तदानुगुण्य- सिद्धये स्वस्ववाच्यार्थं परित्यज्य एकरससच्चिन्मात्रार्थतां प्राप्यैव नित्यादिपदानां ब्रह्मणि प्रवृत्ति- रित्याह -अव्यवहार्य केनचनेति। केनचनापि पदेन मुख्यया वृत्या अव्यवहार्यमित्यर्थः । एवं पदार्थशोधनपूर्वकं प्रत्यग्ब्रह्मैक्यं प्रणवेन प्रतिपत्तव्यमविषयतयेत्याह - तदेतदिति-अत्र ओंङ्कारेण ब्रह्मात्मैक्यप्रतिपत्तिप्रकारः ओंकारनामनिरूपणावसरे बहुधा प्रपश्चितः। तदेतद्यथोक्त ब्रह्म आत्मानं पश्यत - आत्मरूपेणैव पश्यतेत्यर्थः । अपश्यन्त इति। विषयतयेत्यर्थः । उक्तमेकत्वं

शपथकरणेन द्रदयति-तदेततूसत्यमित्यादिना। किन्तत्सत्यमिति, तदाह- आत्मा ब्रह्मव ब्रह्मा- त्मैवेति। इत्येतत् सत्यमित्यथः । यतः उक्तमेकत्वं सत्यमतोऽत्र संशयो नैव कार्य इत्याह - अत्र ह्येवेति। उक्तमेकत्वं स्वानुभवेनापि द्रढयति - इत्योमिति। इतीत्युक्तस्य ऐक्यस्य परामर्शः। ओमित्यनुज्ञया स्वानुभवः प्रकटीकृतः। सत्यत्वमुपसंहरति-सत्यमिति। न्यायमीमांसासंस्कृतबुद्दीनां शब्दवृत्तिभेदविदामेव उक्तात्मैक्यप्रतिपत्तिर्भवतीत्याह-तदेतदिति। तत्न हेतुमाह - एतद्दीत्यादिना। अविषयमिति विषयसामान्यप्रतिषेधः । अलक्षणमिति अनुमानप्रतिषेधः । शब्दप्रवृत्तिनिमित्तषष्ठयादि प्रतिषेध: असंगमित्यादिना। अतः अव्यपदेश्यं शब्दैः । अमायमिति गुणसामान्यरूपमायाप्रतिषेघः । यदप्येवं सर्वविशेषरहित तथाऽपि उपनिषद्धिरेव लक्षणया ज्ञातव्यमित्याह - अप्यौपनिषदमिति। उपनिषद्धिर्लक्षणया ज्ञाते स्पष्टतया ब्रह्म ज्ञांत भवतीत्याह-सुविभातभिति। न चौपनिषदेनापि

ज्ञानेन आत्मनि कश्चिदतिशयो जन्यते स्वप्रकाशनित्यचैतन्यरूपत्वादात्मनः इत्याह -सकृद्वि- भातमिति। सर्वदाप्रकाशरूपमित्यर्थः। तत्न सर्वसाक्षित्व हेतुमाह -पुरत इति। व्यतिहारेण चैकत्वं प्रतिपत्तव्यमित्याह -अह सः सोऽहमिति। अह - शोधितत्वंपदार्थभूतं प्रत्यक्चतन्यं सः-शोधित- तत्पदार्थभूत परिपूर्ण ब्रह्मैव । एवं सोऽहमित्यस्यापि। सः- शोधिततत्पदार्थरूपं चैतन्यमेव अहूं - शोधितत्वंपदार्थरूपं प्रत्यक चैतन्यम्।

वेदान्तनामरतसहस्त्रम् 203

ननु सोऽहमित्येवालम्, किं अहं स इति व्यतिहारेण-सत्यम्। पटैकदेशस्य पटतावन्मा- तत्वेSपि पटस्य एक्देशतावन्मात्नत्वाभाववत जीवस्य ब्रह्माशंत्वेन ब्रह्मतावन्मात्नत्वेऽपि ब्रह्मणस्ततोऽतिरेक: स्यादित्याशंकानिराकरणार्थत्वात्। तथा च व्रह्मणोऽपि प्रत्यगात्मतावन्मा- तमखण्डैकरसत्वमनुसन्धातव्यम्, आत्मनो ब्रह्माशंत्वस्य उपाधिकल्पितत्वेन वस्तुतो ब्रह्ममात्त्वादिति। तथा च सर्वेन्द्रियप्राणमनोबुद्धिव्यवहारातीत मायाडविद्यांततकार्योपाधिविनिर्मुक्त सच्चिदानन्दपाेपूर्ण सर्वप्रत्यगभिन्नं ब्रह्माहमस्मीत्यनुसन्धातव्यमिति।

प्रकृतश्रुतिस्तु - तं त्वौपनिषदं पुरुषं पृच्छामि इति । उदाहृततापनीयश्रुतिरि द्रष्टव्या।

इति श्रीमत्परमहंसपरित्राजकाचार्याभिनवनारायणेन्द्रसरख्वती पूज्यपादशिष्य- श्रीमत्परमशिवेन्द्रसरस्वतीविरचिते वेदान्तनामरतसहस्त्रव्याख्याने

स्वरूपानुसन्धानार्ये

प्रथम: खण्ड:

श्रीसांबसदाशिवाय नमः

श्रीगुरुभ्यो नमः

शुभमस्तु

-G :-

4

ओम्

द्वितीय: खण्ड:

सोडयं मदीयाशयरङ्गमव्ये सायन्नटस्ताण्डवमातनोतु। पदारविन्दिाभरणे यदीये दघाति नीलोत्पलतां मुरारिः। न मन्त्रस्योद्धारो न च बहिरनासक्तिकलना न च न्यासक्ेशो न च विविधमुद्राविरचना। यमीशानं द्रष्टुं ह्ृदय चिररात्नाय यतसे स एष स्वामी ते धुरि जयति नारायणयतिः । ईशावास्ये- कवि :-- क्रान्तदर्शी, सर्वदृक्। नान्योऽतोऽस्ति प्रष्टा इत्यादिश्रुतेः । कविर्मनीषी इति श्रुतिः ।

काठके-

काष्ठा-यस्मात् नास्ति पुरुषाच्चिन्मात्घनात् परं किश्चिदपि वस्त्वन्तरं तस्मात् सूक्ष्मत्वमहत्त्वप्रत्यगात्मत्वानां सा काष्ठा-निष्ठा-पर्यवसानं-सर्वप्रत्यग्रूपमित्यर्थः । पुरुषान्नपरं किश्चित सा काष्ठा सा परा गतिः इति श्रुतिः । मुण्डके-

कर्ता-कारणभूतः। नन्वसंगोदासीनस्य आत्मनः अकर्तृत्वात् कथ कर्तृत्वम्? औपाधि- कमिति चेत् तर्हि दुःखित्वप्रसंगः इति। महाकर्तृत्वस्य विवक्षितत्वात्। तथा च वासिष्ठ भृंगीश प्रति शिव :- सर्वा: शंकाः परित्यज्य धैर्यमालम्ब्य शाश्वतम्। महाकर्ता महाभोक्ता महत्यागी भवानघ ।।

वेदान्तनामरतसहसॅम् 205

भृंगी-

किमुच्यते महाकर्ता महाभोक्ता किमुच्यते। किसुच्यते महात्यागी सम्यक कथय मे प्रभो।

शिव :-

रागद्वंषो सुखं दुःखं धर्माधर्मौ फलाफले। यः करोत्यनपेक्ष्यैव महाकर्ता स उच्यते।

यः पुमान् रागद्वेषादीन् कारणत्वेन कार्यत्वेन वा अनपेक्ष्यैव करोति-रागादिक स्वप्रवृत्तौ हेतुत्वेनापि नापेक्षते प्रयोजनतवेनापि नापेक्षते, स महाकर्तोच्यते।

मौनवान्निरहंभावो निर्मानो गतमत्सरः। यः करोति गतोद्वेगं महाकर्ता स उच्यते।

यः पुमान् मौनवान्-इदकरिष्यामीति न वक्ति, निरहंभाव:अहमेवास्यकर्तेति नाहड़करोति, निर्मान :- स्वस्मिन् कार्ये वा उत्कर्ष न मन्यते, गतमत्सरः-परशुभप्रद्वेषरहितः, इत्थभूतः सन् गतोद्वेग-अव्याकुलमेत्र करोति, सोऽपि महाकर्तेत्युच्यते।

सर्वत्र विगतस्नेहो यः साक्षिवदवस्थितः । निरिच्छो वर्तते कार्ये महाकर्ता स उच्यते। उद्वेगानन्दरहितः समया स्वच्छया धिया। न शोचति न चोदेति महाकर्ता स उच्यते।

यः पुमान् उद्देगानन्दरहित :- क्रियमाणमिंद कार्य निष्फलं भविष्यतीति उद्देगो भीति:, प्रीतिरानन्दः, तद्रहितः । समया-स्वच्छया धिया कुर्वन् न शोचति-कार्यासिद्धौ न विषीदति। सिद्धौ न चोदेति-न हृष्यति। स महाकर्तोच्यते।

जन्मस्थितिविनाशेषु सोदयास्तमयेष्वलम्। सममेव मनो यस्य महाकर्ता स उच्यते।

206 वेदान्तनामरससहसत्रम्

यस्य मनः वस्तूनां सोदयास्तमयेधु जन्मस्थितिविनाशेषु सममेव स महाकर्तोच्यते । उदयास्तमयौ दर्शनादर्शने। यस्य मनो वस्तुनि जायमाने तिष्ठति विनश्यति दृश्यमाने अदृश्य- मानेऽपि वा सम-एकप्रकारमेव स महाकर्तेत्यथः ।

न किश्चन द्वेष्टि तथा न किश्चिदपि वाञ्छति। सुङ्क्ते च प्रकृतं सर्व महाभोक्ता स उच्यते।

प्रकृतं-प्रारब्धकर्मणा प्रस्तुतं सर्व-इष्टमनिष्टश्च।

सुखैर्दुःखैः क्रियायोगै र्भावाभावै र्श्रमप्रदेः । भुक्तै न संक्षुभ्यति यो महाभोक्ता स उच्यते।

भ्रमप्रदैः-भ्रान्तिहेतुभि: सुखदुःखादिभिः भुक्तैरपि यो न संक्षुभ्यति स महाभोक्ता। तत्न क्रियायोगा: शयनासनादिक्रियास्वासंगाः । भावाभावाः-वस्तूनां सदसद्भावाः ।

जरामरणमापच राज्य दारिद्रयमेव च। रम्यमित्येव यो शुडक्ते महाभोक्ता स उच्यते।

रम्यमित्येव-सममित्येवेत्यथः ।

कट्म्ललवणं तिक्तममृष्ट मृष्टमेव च। सममेव तु यो भुङ़क्ते महाभोक्ता स उच्यते!

मृष्ट-निष्कलंकतया रम्यम्।

क्षारे खण्डप्रकारे च शुभे वाऽप्यशुभे तथा। समता सुस्थिता यस्य महाभोक्ता स उच्यते।

क्षारो भस्म, खण्डः शर्कराः ।

धर्माधर्मौ सुख दुःखं तथा मरणजन्मनी। धिया येनेतिसन्त्यक्तं महात्यागी स उच्यते।

207

येन धर्माादिकं धिया सन्त्यक्त-बुद्धया अय वर्मोडयमधर्म इति नानुसंहितं स महात्यागी। सर्वेहाः सकलाश्शङ्काः सर्वेच्छाः सर्वनिश्चयाः। धिया येन परित्यक्ताः महात्यागी स उच्यते। सर्वहा :- सर्वोद्योगाः घिया परित्यक्ताः-बुद्धया न संकल्पिता इत्यर्थः । येन धर्ममधर्मश्च मनोभननमीहितम्। सर्वमन्तः परित्यक्त महात्यागी स उच्यते। मनोमनन-संकल्पः, ईहितं-उद्यमः । धर्माधर्मशब्दः नपुंसकेऽपि स्तः । स्याद्गर्ममस्त्रियां पुण्येत्य भिधानात्। यावती दृश्यकलना सकलेयं विलोक्यते। सा येन सुष्टु संत्यक्ता महत्यागी स उच्यते। दृश्यकलना-दृश्यकल्पना। कर्तारमीश पुरुष इति श्रुतिः । तेत्तरीये -- कवीनां परमम्-कवीनां-मेवाविनां ज्ञानिनां परम-पूज्य स्वात्मत्वेनानुसन्ेयम। तदेव ब्रह्म परमं कवीनां इति श्रुतिः । कृष्णपिङ्गल :- देहपरिजिघृक्षायां स्त्रीपुंसशबलाकारः, परशक्त्यविनाभूतो वा । अथवा कण्ठे कृष्णं ललाटे पिंगल रूपं यस्य सः कृण्णयिङ्गलः । पुरुष कृष्णपिंगलं इति श्रुतिः ।

काल :- विश्व कलयतीति कालः ।

कलविकरण :- कलः अव्यक्तविशेषावस्था, तद्वत् कलमुच्यते, तस्य विकरण :- विकर्ता-विकारविशेषाणां कर्ता। कृत्यल्युटो बहुलमिति कर्तरि ल्युट्। यद्वा कर्मणि ल्युटि बहुब्रीहि:, कलः विकरणीयो यस्य इति। पूर्वपदप्रकृतिस्वरश्च उपपन्नो भवति। कलशब्दः पचाद्यचि वृषादौ द्रष्टव्यः । अतः आद्युदात्तत्वम् ।

208 वेदान्तनामरतसहस्त्रम्

कालाय नमः कलविकरणाय नमः इति श्रुतिः । छान्दोग्ये-

कम्-सुखरूपम्। कं ब्रह्म खं ब्रह्मेति श्रतिः । बृहदारण्य के- कृत्स्न :- सर्वः अशेषस्वरूप: इत्यर्थः । कृत्स्नः प्रज्ञानघनः इति श्रुति: । ब्रह्मोपनिषदि- कर्माध्यक्ष :- सर्वप्रा णिकृतविचित्रकर्माघिष्ठाता। केवल :- निरुपाधिकः । कर्माध्यक्षः सर्वभूताधिवासः साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च इति श्रुतिः । श्वेताश्वतरोपनिषदि- कारणम्-सर्वप्रपञ्चकारणम्। ब्रह्मणः सर्वप्रपश्चकारणत्वं पक्षान्तराणि प्रदर्श्य तन्निरसन- पूर्वकं श्रत्यैव दृढीकृतम्। तथा हि श्रुति :- ्रह्मवादिनो वदन्ति किं कारणं ब्रह्म कुतः स जाता जीवाम केन क्व च संप्रतिष्ठाः। अधिष्ठिताः केन सुखेतरेषु वर्तामहे ब्रह्मविदो व्यवस्थाम्। काल:स्वभावो नियतिर्यदच्छा भूतानि योनि: पुरुष इति चिन्त्यम्। संयोग एषां नत्वात्मभावादात्माप्यनीशः सुखदुःखहेतोः । ते ध्यानयोगानुगता अपश्यन् देवात्मशक्तिं स्वगुणैनिगूढाम्। यः कारणानि निखिलानि तानि कालात्मयुक्तान्यधितिष्ठत्येकः । इति। तदर्थश्च अनुभूतिप्रकाशिकायां प्रकटीकृत :- ये वेदवादिनस्ते नु मीमांसन्ते मुमुक्षवः। जगतः कारणं ब्रह्मेत्येवं वेदेषु घुष्यते। उत्पत्तिस्थितिनाशाः स्यु र्यतस्तत् कारणत्विति। सामान्यमेव विज्ञातं विशेषस्तु न बुध्यते।

209

कस्माद्वस्तुविशेषान्नो जन्म केन च जीवनम्। लयः कस्मिन् व्यवहतौ सुखादौ को नियच्छति। पितृभ्यामन्नतो रोगादपि जन्मादयस्त्रयः । नियामकश् राजेति वचन वालभाषितम्।

कारणं तच्च शास्त्रैकगम्यं शास्त्रं त्वनेकधा। काल: स्वभावो नियति र्यदच्छा भूतपश्चकम्। प्रधानं जीव एतानि मतान्युक्तानि शास्त्रिभिः । ऋतुकाले भवेद््भः वर्षती सस्यसम्भवः । उदाहियत इत्यादि बहुधा कालवादिना। स्वभाववाद्यगिमुष्णं जलं द्रवमुदाहरत। रूपज्ञानं चक्षुषैवेत्याहुर्नियतिवादिनः । धनिकत्वाद्यवस्था या यदच्छावादिनोच्यते। भूतवादी देहगतकाठिन्यादीन्युदाहरत्। प्रधानवादी पुरुषान् सात्विकादीनुदाहरत। जीववादी कर्मवशाजन्म देवाघुंदाहरत्। सर्वत्र युक्तेर्द्ष्टत्वात् किं तत्त्वमिति चिन्त्यते। सर्वेषामनिवार्यत्वात् तत्संघोऽस्त्विति चेन्न तत्। स्वतन्त्रचेतने जीवे सति कालाद्यचेतनाः। समप्रधानभावेन कथं संघीभवन्ति ते। तर्हि जीवो हेतुरस्तु तन्न दुःखादिदर्शनात्। स्वतन्त्र: स्वात्मनो दुःखं कुर्वन् दृष्टो न हि क्वचित्। दोषान् सर्वेषु पक्षेषु पश्यन्तो बहुधा तदा। मायाशक्तिमनिर्वाच्यामपश्यन् ध्यानयोगतः । .द्वित्रिकक्ष्यासु युक्तीनां सच्वेऽप्यन्ते न सन्ति ताः । 27

210 वेदान्तनामरतसहसम्

नजानामीत्येवमन्ते विषीदन्तीह वादिनः । यदन्ते शरण सर्ववादिनामविवादतः । तदज्ञानमनिर्वाच्या मायेत्याहुविपश्चितः। अनिर्वाच्धेऽपि युक्तिश्चेदन्विष्यति स मूढधीः । नीरूपं चक्षुषा द्रष्टुमिच्छत्येवातिमोहितः। सर्वकार्येषु शक्तत्वात् मायाडडक्षेपं न सार्ड्हति। दुर्घटस्यैव घटने स्वभावः सर्वसम्मतः । तथाविधायां मायायां परात्मा प्रतिबिंबितः । अवान्तराणि वस्तूनि कालादीन्यधितिष्ठति। इति।

स्कान्दे कालिकाखण्डे स्कन्दागसत्यसंवादे षटतिंशाव्याये-भृगिरिटि :-

त्वत्तस्सरवं त्वयि सर्व त्वं सर्व सर्वदा नमः । नमो नमस्ते देवेश सर्वकारणकारण। इति।

सूतसंहितायाम्-

ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्व परतत्वविभूतयः। तेषां त्रयाणामधिकः सर्वकारणमीश्वरः । इति।

आनुशासनिके- पश्चाशाव्याये युधिष्ठिरं प्रति श्रीकृष्ण :-

ब्रह्मणो यत् परं ब्रह्म पराणामपि यत् परम्। तेजसामपि यत्तेजस्तपसामपि यत्तप: । शान्तीनामपि या शान्ति र्द्ुतीनामपि या द्युतिः। दान्तानामपि यो दान्तो ध्यायतामपि यो विधिः । देवानामपि यो देवो सुनीनामपि यो मुनिः। यज्ञानामपि यो यज्ञ: शिवानामपि यः शिवः।

211

रुद्राणामपि यो रुद्रः प्रभुः प्रभवतामपि। योगिनामपि यो योगी कारणानाश्च कारणम्। इति।

ब्रह्माण्डे पुराणे भिक्षाटने तृतीया्याये यमः-

त्वं कर्ता सर्वलोकानां हर्ता पाता त्वमेव हि। त्वं गतिः सर्वभूतानामस्माकश्च विशेषतः । सन्धाता सर्वलोकानां प्रकृतेः परतः स्थितः। अस्माकममरेशानामिच्छया रूपवान् भवान्। न जाने त्वां महादेव सर्वकारणकारणम्। इति।

किं कारणं इति श्रुतिः ।

कलासर्गकर :- कलानां-प्राणादिनामान्तानां सगकर :- सृष्टिकरः । कलासर्गकरं देवं ये विदुः इति श्रुतिः ।

कालकार :- कालस्यापि कर्ता ज्ञः कालकारः इति श्रुतिः।

करणाधिपाधिप :- करणाधिपाः अग्न्यादित्यादयः, तेषामध्यधिपः परमेश्वरः स कारणं करणाधिपाधिपः इति श्रुतिः ।

बृहदारण्यके-

खम्-परमाकाशम्। ओं ख ब्रह्म खं पुराणमिति श्रुतिः ।

कठवल्लीधु-

गूढमनुप्रविष्टः-प्राकृतविषयविज्ञानैः प्रच्छन्न इत्येतत्।

गुहाहित :- गुहायां बुद्धौ स्थित: तत्र उपलभ्यमानत्वात्।

गह्यरेष्ठः-गहरे विषमे अनेकानर्थसंकटे तिष्ठतीति गद्रेष्ठः ।

तं दुर्दर्शे-गूढमनुपविष्टं गुहाहितं गह्यरेष्ठं इति श्रृतिः ।

वेदान्तनामरससहसम्

गुहायां निहित :- गुहायां हृदये आत्मभूतः सन् स्थितः इत्यर्थः। एवश्च शरीरे हृदयपुण्डरीक्मव्ये बुद्धिसाक्षितया विद्यमानमात्मानं विषयसंकल्परहितः शोकमोहादिनिवृत्यर्थ सदा भावयेत्। तदुक्त वासिष्ठे भावाभावविनिमुक्त जरामरणवर्जितम्। संस्मरात्मानमध्यत्रो मा विमूढमति र भेव। सर्वैषणा मयकलङ्कविवर्जितेन स्वच्छात्मभावकलितेन हृदब्जमध्ये। पुवात्मनाऽऽत्मनि महामतिनाSमुनैव संत्यज्य संभ्रममलं परितोषमेहि।

सर्वैषणा :- पुत्रकलन्नादिविषयेच्छाः, तन्मयकलङ्कवर्जितेन, स्वच्छात्मभावकलितेन - स्वच्छस्वभावयुक्तन, आत्मना - अन्तःकरणेन, संभ्रमं संत्यज्य आत्मन्येव परितोषमेहीत्यन्वयः । आत्माऽस्य जन्तोर्निंहितो गुहायाम् इति श्रुतिः ।

गुह्यम्-गोप्यम्। हन्त त इद प्रवक्ष्यामि गुह्यं ब्रह्म इति श्रतिः ।

मुण्डके

गुहाचरम्-गुहायां बुद्धौ दर्शनश्रवणादिप्रकारैश्वरतीति गुहाचरम्। आवि: सन्निहितं गुहाचरं नाम इति श्रतिः ।

वृहदारण्यके-

गहने प्रविष्टः-गहने- विषमे अनेकशतसहस्त्रविवेकविज्ञानप्रतिपक्षे देहे प्रविष्टः । यस्यानुवित्तः प्रतिबुद्धू आत्माऽस्मिन् सन्देहे गहने प्रविष्टः इति श्रतिः। कँवल्ये-

गुडाशपम-बुद्धी शयानम्। गुहाशयं निष्कलमद्वितीयम् इति श्रुतिः ।

श्वेताश्वतरे-

गोपा :- गोप्ता रक्षक इत्यर्थः । संसृज्य विश्वा भुवनानि गोपा: इति श्रुतिः ।

वेदान्तनामरतसहस्म् 213

गिरिशन्त :- गिरि :- कैलासः, तत्न स्थित्वा श सुख सर्वेषां तनोतीति गिरिशन्तः । गिरि: मेघः, तत्र स्थित्वा पर्जन्यरूपेण शं तनोतीति वा, गिरि - प्रणवे प्रतिपाद्यतया स्थित्वा शं तनोतीति वा, गिरि वेदे स्थित्वा धर्मज्ञानरूपेण श तनोतीति वा, गिरिशन्तः ।

गिरित्र :- गिरिं कैलासादिकं त्रायत इति गिरित्रः। गिरौ स्थित्वा सर्वान् लायत इति वा, गिरिर्मेध: तत्न स्थित्वा पजन्यरूपेण त्रायत इति वा, गिरि-प्रणवे तत्प्रतिपाद्यतया स्थितः सन् उपासकान् संसारा् त्रायत इति वा गिरित्रः ।

यामिषुं गिरिशन्त हस्ते, शिवां गिरित्र इति श्रतिः ।

गृहीता-पाणिव्यापारयोग्य सर्व संकल्पमात्रेण व्यापारयतीत्यर्थः । तथा च विरूपाक्ष- पञ्चाशिकायाम्-

गन्धगजसमररसिकायेन्द्राय प्रकटिताद्रियुगसमरः। निजसिद्धबीजमस्मै कथयति पृष्टो विरूपाक्षः । इति।

अपाणिपादो जवनो गृहीता इति श्रति: ।

गुणी-अपहृतपात्मत्वादिमान्। ज्ञः कालकारो गुणी सर्ववित् इति श्रुतिः ।

गुणेश :- गुणानां - सत्वरजस्तमसामीशः। प्रधानक्षेत्रज्ञपति र्गुणेशः इति श्रुतिः ।

अथर्वशिरसि-

गोप्ता-रक्षिता। संहृत्य विश्वा ुवनानि गोप्ता इति श्रुतिः ।

ग्रहणम्-स्वयंप्रकाशमानज्ञानैकरूपम्। तथा च विषयनिर्मुक्तत्वमेव ज्ञानस्वरूपस्यात्मनो मोक्षः । विषयरूषितत्वमेव बन्धः । उक्त वासिष्ठे- -

चिच्चे त्यकलिता बन्धस्तनमुक्ता मुक्तिरुच्यते। चिदचेत्या किलात्मेति सर्वसिद्धान्तसंग्रहः। इति।

तदों तद्ग्रहणमिति श्रुति: ।

214 वेदान्तनाम रत्नसहख्तम्

बृहदारण्य के

घ्रातुभातिः-गन्धविषयिणी या अन्तःकरणवृत्तिः तस्याः प्रकाशकः व्राता, तस्य स्वरूपभूता घ्रातिः। न हि घ्रातुर्घातेर्विपरिलोपो विद्यते इति श्रतिः ।

अथ तलवकारोपनिषदि-

चक्षुषश्चक्षु :- रूपप्रकाशकस्य चक्षुषो यत ग्रहणसामर्थ्य तत आत्मचैतम्याधिष्टितस्यैव। अतश्रक्षुषश्चक्षुरधिष्ठानभूंत ब्रह्मेत्यर्थः । चक्षुषश्चक्षुरतिम्ुच्य धीराः इति श्रुतिः । काठके

चेतनानां चेतन :- चेतयितृणां ब्रह्मादीनां प्राणिनां अग्निनिमित्तमिव दाहकत्वमुद- कादीनां आत्मचैतन्यनिमित्तमेव चेतयितृत्वम्। अतश्चेतनानां चेतनः परमात्मेत्यर्थः। नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनानां इति श्रतिः । मुण्डके- चेतसा वेदितव्य :- विशुद्धज्ञानेन वेदितव्यः । एषोऽणुरात्मा चेतसा वेदितव्यः इति श्रुतिः :

माण्डूक्ये-

चतुष्पात्-काषापणवत्, न गौरिव, त्रयाणां विश्वादीनां पूर्वप्रविलापनेन तुरीयस्य प्रतिपत्तिरिति करणसाधनः पादशव्दः । तुरीयस्य तु कर्मसाधनः पादशब्दः । एवं चतुष्पादात्मा। सोडयमात्मा चतुष्पात् इति श्रुतिः । चतुर्थ :- विश्वादपेक्षया तुरीयः शुद्धचैतन्यसवरूपः, प्रतीयमानपादत्रयवैलक्षण्यात्। शिवमद्वैतं चतुर्थ मन्यन्ते इति श्रुतिः । वृहदारण्यके- चन्द्रतारके तिष्ठन चन्द्रतारकादन्तरः चक्षुषि तिष्ठन् चक्षुषोऽन्तर :- असुतिष्ठत्नि- त्ादिकद।

येदान्तनामरत्रसहसत्रम् 215

ब्रह्मोपनिषदि- -

चैतन्यम्-अवस्थात्रयसाक्षिरूप तत्त्वंपदार्थलक्ष्यं प्रत्यगभिन्नं ब्रह्मेत्यर्थः । तदुक्त- मभियुक्ते :-

यचतन्य मतुस्यत जागत्म्वमसुषुप्तिपु। तडेव त्वमिष तसमिले नास्त्यधिकं परम्। इति । आचायैरी चैतन्वं सर्वग सर्व सर्वभृतगुहाशयम्। यन् सर्वविषयातीते नस्मे कर्वविदे नमः। इति। हृदि चतन्ये दिदतीने श्रुनिः।

चेता-वोद्ा। साक्षी वेता इनि श्रुतिः ।

कैवल्योपनिदि-

चिदानन्दं-स्वयंप्रकाशनाननिरतिशयानन्दस्वरूप, सर्वदा अविद्यातत्कार्यरूपबन्धरहित- मिन्यथः । तथा च वासिष्ठ-

अनन्ते चिद्धनानन्दे निर्विकल्पैकरूपिणि। स्थिते द्वितीयस्याभावात् को बद्धः कश्च सुच्यते।

विभु चिदानन्दं इति श्रुतिः । चिन्मात्रः-दृश्यसंतन्धरहिनः । सर्वाधिष्ठानभूतः प्रत्यगभिन्न इत्यर्थः । तदुक्तं वासिष्ठ-

चेत्यानुपातरहितं सामान्येन च सर्वगम् । यच्चित्ततत्वमनाख्येयं स आत्मा परमेश्वरः। सर्वश्च खल्विदं ब्रह्म नित्यं चिद्धनमव्ययम्। कल्पनाऽपि मनोनास्नी विद्यते न हि काचन।

216 वे दान्तनामरतसहसम्

न जायते न म्रियते किश्चिदत् जगत्त्नये। न च भावविकाराणां सत्ता क्वचन विद्यते। केवलं केवलाभासं सर्वसामान्यलक्षणम्। चेत्यानुपातरहितं चिन्मात्रमिह विद्यते। इति।

चेत्येति। चेत्यानुपातरहितं - दृश्यसंबन्धरहित सामान्येन चिन्मात्रेण सर्वग-सर्वत्र परिपूर्ण अनाख्येयं - निरुपाधिकत्वादव्यपदेश्यं यत् चित्तत्वं स एव आत्मा स एव परमेश्वर इत्यर्थः। न केवल पूर्वोक्तचेत्यानुपातरहित चिन्मात्रमेव ब्रह्म, किं तर्हि, दृश्यतया प्रतीयमानाडपि सर्व जगत् ब्रह्मैव। अध्यस्तस्याधिष्ठानादव्यतिरेकात्। तथा सति मनोनान्नी कल्पनाप्यन्या काचित् वस्तुतो नासत्येव। प्रतीयमाना जन्मादयोऽपि भावविकाराः न सन्ति। केवलाभासं - स्वपमेवप्रकाशमानं चिन्मात्र केवलं वस्तुतो विद्यते इत्यर्थः ।

चिन्मात्रोऽहं सदाशिवः इति श्रुतिः ।

चित्-स्वयंप्रकाशमानसर्वचेतनरूपा। स्वाध्यस्ते सर्वस्मिन् दृश्येप्यनुस्यूतत्वाठू। तथा चोक्तं तापनीये-चिद्धीदं सर्व काशते काशते च। इति। वासिष्ठेऽपिं- -

चिदिहास्तीह चिन्मात्रमिंद चिन्मयमेव च। चित् त्वं चिदहमेते च लोकाश्िदिति संग्रहः। न चास्ति वेत्ता मम चित् सदाऽहं इति श्रतिः । आरुणिकोपनिषदि- चक्षु :- सर्व चष्टे इति चक्षुः सर्वप्रकाशकमित्यर्थः । दिवीव चक्षुराततमिति श्रुतिः । अमृतबिन्दूपनिषदि- चिन्त्यम्-चिन्ताहस्वरूपम्। परमानन्दरूपत्वात्। तथा च सर्वेन्द्रियसंयम नपूर्बक आत्मैष सर्वदा चिन्त्यः । अनुस्मतव्य इत्यर्थः । तथा चोक्त मनुस्मृतौ-

217

कर्मेन्द्रियाणि संयम्य पञ्च बुद्धीन्द्रियाणि च। योजयेत् तानि मनि ह्यहंकारे तथा मनः । अहङ्कारं तथा बुद्धौ बुद्धिमात्मानि योजयेद्। यतबुद्धीन्द्रियः पश्यन् बुद्ध्या बुद्ध्येत् परात् परं! इति।

न चिन्त्यं चिन्त्यमेव तदिति श्रुतिः । अथवशिखायाम्-

चतुरक्षर :- चत्वारि अकारोकारमकारार्वमातारूपाणि पृथिन्याद्यात्मकानि अक्षराणि यस्मिन् स चतुरक्षरः ।

चतुश्शिर :- तत्वारि ब्रह्मविष्णुरुद्संवर्तकामिरूपाणि शिरांसि यस्य सः चतुश्शिराः, चतुश्शरा एव चतुश्शिरः ।

चतुरर्धमात्र :- चतत्र: गार्ईपत्यदक्षिणागन्याहवनीयैकर्षिरूपाः अर्धमात्राः यस्य सः चतुरघमात्र: ।

मैत्रायण्याम्-

चेतनमात्र :- चेत्य विनिर्मुक्तचिदूप : । तदुक्तम् --

सर्वभावान्तरस्थाय चेत्यमुक्तचिदात्मने। प्रत्यक्चेतनरूपाय मह्यमेव नमो नमः । इति । चेतनमात्र: प्रतिपुरुष क्षेत्रज्ञः इति श्रुतिः । तापनीयोपनिषदि

चिदेकरस :- सर्वप्रपश्चविनिर्मुक्तश्चिन्मात्रः । उक्तञ्च- दिकाला दय नवच्छिन्मद्ृष्टोभ यकोटिकन्। चिन्दालमथ्पं ग्ान्समेकं ब्रह्माक्ति, नेलरत्। इति। 28

218

चिदेकरसोह्ययमात्मेति श्रुतिः ।

रूपं सोमखण्डे निरूपितम्। अथ चतुर्थश्रतुरात्मा इति श्रुतिः । नक्षुषो द्रष्टा-स्पष्टम्। चक्षुषो द्रष्टा श्रोत्स्य द्रष्टेति श्रुतिः । चक्षुषः साक्षी-चक्षुषस्साक्षी श्रोतस्य साक्षी इति श्रुतिः । चिद्धप :- चिदेव रूपं यस्य स चिद्रपः, चिन्मात्र इत्यर्थः । तद्ुक्तम्-

एकमाद्यन्तरहितं चिन्मात्नकमनन्तकम्। सादप्यतितरं सूक्ष्मं विद्यते सर्ववेदनम्। इति।

अनुज्ञैकरसो ह्यथमात्मा चिद्रूप एवेति श्रुतिः । चतूरूप :- ओतानुज्ञात्रनुज्ञाऽविकल्परूपैश्चतुरूपः। चतूरूप ओंकार एव इति श्रुतिः ।

चतुरात्मानमानन्दामृतरूपमिति श्रुतिः ।

चिद्धन :- चिदेव घनं स्वरूपं यस्य सः । दृश्यासंस्पृष्ट इत्यर्थः। उक्तञ्व-

अहो भ्रममयी दृष्टिः जम्भते काऽपि चेतसि। यद्वशादिदमाभोगि जगचक्रं प्रवर्रते। दृष्ट द्रष्टव्यमखिलँ भ्रान्तं भ्रान्त्या दिशो दश। विश्रान्तोऽस्मि चिरं श्रान्तः चिन्मात्ाभास्ति किश्ान। इति।

सद्धनोडयं चिद्धन आनन्दघनः इति क्षतिः । चिन्मय :- चिद्रपः । चिन्मयो ह्ययमोकारः इति श्रुतिः।

तै तरीये छन्द्सामृषभ :- छन्दसां वदानामूषभ इ ऋषभः श्रेष्ठः प्राधान्यात। अत्र छन्दसा- सृषभ: प्रणबः व्रह्मत्वेन उपास्यः । यच्छन्दृसासृषजो विश्वरप: इति भ्रुतिः ।

219

केनोपनिषदि-

ज्येयः-सर्वमहत्तरः। अनन्ते स्वर्गे लोके म्येये प्रतितिष्ठतीति अ्रतिः ।

सुण्डकोपनिषदि-

ज्योतिषाञ्ज्योति :- ज्योतिषामग्न्यादीनां आ्योतिः अवभासकं, अग्न्यादीनामपि ज्योतिष्ट्रमन्तर्गतब्रह्मात्मचैतन्यनिमित्तं, तद्धि परमं ज्योतिः। तच्छुअं ज्योतिषां ज्योतिरिति श्रुतिः । ज्योतिर्मयः-प्रकाशस्वरूपः । श्रीमहाभारते-

यं विनिद्रा जितश्वासाः सन्तुष्टाः संयतेन्द्रियाः । ज्योतिः पश्यन्ति युआ्जनाः तस्मै योगात्मने नमः। अन्तरशरीरे ज्योतिर्मयो हि शुभ्रः इति श्रुतिः ।

तैत्तरीये-

ज्ञानम्-ज्ञप्तिस्वरूपं अनित्यत्वादिदोषरहित स्वरूपचैतन्यमित्य्थः। तदुक्त स्कान्दे-

ज्ञप्तिरूपमपि ज्ञानं शुद्धमेव स्वतः सदा। अशुद्धि र्जडरूपे हि दृष्टा सर्वजनैरपि। स्वतःस्फुरणरूपन्तु ज्ञानं दृष्ट भवेद्यदि। दष्टमेव भवेत् सर्व दृष्टस्फुरणसंगमात् । (तथा सति विशुद्धूं तु न शुद्ध्यत्येव किश्चन।) वस्तु स्फुरणशून्यं तु तुच्छमेव भवेत सदा। दुष्टकारणविज्ञाने दोषोऽस्तीति वदेद्यदि। अभिव्यञ्जकवृत्या हि ज्ञाने दोषो न च स्वव:। अन्यथा सकलं ज्ञानं दुष्टमेव स्वतो भवेत्। .जताः स्फुरणरूपं तु ज्ञानं शुद्धू सदैव नु । इति ।

220 वेदान्तनाननवसह खम

सत्यं ज्ञानमनन्त ब्रह्मेति श्रुति:ः ।

जनिता-जगदुत्पादयिता। स नो बन्दुर्डनिता स विधातेति श्रुतिः ।

छान्दोग्ये-

ज्यायान्-सर्वमहत्तरः । तजे ज्यायांश् पूराः इति श्रुतिः ।

ज्योतिः-प्रकाशरूपम् । अथ यद्सः परे दिवो ज्योतिरिति श्रुतिः ।

एवं वृहदारण्यकेऽपि-कटम आरमेति बोडयं विज्ञानमयः प्राणेषु हृदन्त- रज्योति: पुरुषः इति ज्योतिःश्रुतिः ।

इदं व्याख्यातं अनुभूतिप्रकाशिकायाम-

जाडयमात्मन इच्छन्ति कणशुद्ूमतजीविनः। तेषां तु प्रतिषेधार्थ ज्योतिरित्यभिधीयते। जडं बुद्धयाद्युपादानं तमः तस्यावभासकम् । सकद्विभांत चिन्दालं ज्योतिरात्मेति भव्यते। अचेतनोऽपि बुद्ध्यादियेतनावानिवेक्ष्यते। यस्य सन्निधितस्तस् चिज्ज्योहिष्ट्रमतिस्फुटम्। आत्मच्छायं पयोऽशेष यथा मारतको मणिः । परीक्षणाय प्रक्षिप्तः कुर्षादात्मा तथैव हि। ज्योतिरात्मा चितिच्छार्य गथमं कुरुते तमः । तमोयोगेन धीस्तद्वद्धीयोगादिन्द्रियं तथा। अक्षयोगाच्तथा देहः एवमेते चिदात्मवन्। भासन्ते तेष्वतः पुंसां प्रत्यगात्मत्वविभ्रमः । तमेव भान्तमात्मानतुभात्यखिलं जगनू।

वेदान्तनामरतसहस्रम् 221

इति श्रत्यन्तरे स्पष्टमुक्तं ज्योतिष्ट्रमात्मनः । आत्मन्येवं प्रबुड्ेऽस्मिन् ज्योतिषि व्वान्तनाशतः । सर्वस्यैवात्मयाथात्म्यादात्मा पुरुष उच्यते। आत्माज्ञानसमुच्छित्तौ तज्जस्य न हि वस्तुनः । प्रत्यग्रपात् प्ृथग्रष संभाव्यं केनचित् क्वचित्। पूर्णत्वात् पुरुषः सोडयं ज्योतिरात्मेति भण्यते। इति। बृहदारण्यके-

जिघ्रन्-गन्वविषयिणी वृत्ति साक्षात्कुर्वन्। गन्धविषकवृत्तिप्रकाशक इत्यर्थः ।

जिघ्रन् वै तन्न जिघ्रति इति श्रुतिः । श्वेताश्वतरोपनिषदि-

ज्ञेयम्-अवश्यं मुमुक्षुभि: वेदोदितमार्गद्वारा श्रवणमनननिदिध्यासनपुरस्सरमात्मतत्त्व : नव्यमित्यथ: । तदुक्त स्क्ान्दे- वेदोदितेन मागेण पारंपर्यक्रमेण तु। मुसुक्षुत्वं ददं प्राप्य पुनः शान्त्यादिसाधनैः। सहितशशवभक्त्या च गुरोः पादं प्रणम्य च। वेदान्तानां महावाक्यश्रवणेन तथैव च । मननेन तथा देवाः ध्यानेन परमात्मनः। प्रत्यकत्रह्मैकताज्ञानं लब्ध्वा याति शिवं परम्।

शिवरूपेण संपश्यन्नेव याति स्वपूर्णताम्। इति। एतत् ्ञेयं नित्यमेवात्मसंस्थमिति श्रुतिः । जालवान्-जाल माया, तद्वान् मायावीत्यर्थः। य एको जालवानीशव इंशनीभिरिति श्रुतिः ।

222 वेदान्तनामरवसहसम्

जवन :- दूरगामी। सर्वव्यापीति यावतू। अपाणिपादो जवनः इति श्रुतिः । ज्ञ :- सर्वज्ञः । ज्ञः कालकारो गुणी सर्वविदिति श्रुतिः । अथर्वशिरसि ज्येष्ठः-वयसाऽधिकः । कालानवच्छिन्न इत्यर्थः। ज्येष्ठोऽहं श्रेष्ठोऽहमिति श्रुतिः । जातवेद :- जाता: वेदाः यस्मात् सः जातवेदः। विश्वं देवं जातवेदमिति श्रुतिः । तापनीये-

ज्वलन्-सदा ज्वलन् इत्यर्थः । एष एव ज्वलन्नेष एव सर्वतोमुखः इति श्रुतिः । जानन्-स्वात्मान स्वग्रकाशतया सर्वदा जानन्। स्वप्रकाशोऽप्यविषयज्ञानत्वा- ज्जानन्ति इति श्रुति: । तैचरीये- तत्पुरुष :- तिरोभावशक्त्युपाधिकं चिन्मात्मेव तत्पुरुषः। सर्वस्य चेतनस्य वपुःपुर्या उषति -विशतीति तत्पुरुष; । तदुक्तम्-तस्य तस्य वपुःपुर्यां तस्यासुषति येन सः। इति। अथवा, तत् प्रसिद्धैश्वर्य, पुरुष :- पूरयिता विश्वस्य। विश्वातीतः परमात्मेत्यथः। तत्पुरुषाय विझहे इति श्रुतिः । नप :- सवदोषविनिर्मुक्त स्वयंप्रकाशमान त्रह्मेत्यर्थः। ऋतश्च सत्यञ्चाभीद्वात्तपसोऽ- व्यजायत इति श्रुतिः ।

ततच्वम्-परमार्थसत। तदुक्तं पराशरोपपुराणे-

साक्षात् परतरं तत्वं स्वभावादेव निर्मलम्। उत्पन्यादिविनिर्मुक्तं स्वतन्त्र पूर्णमद्यम्। प्रकृतिप्राकृतातीतं लक्ष्यलक्षणवर्जितम्। बन्धमोक्षविनिर्युक्तं बन्धमोक्षविधायक्म्।

वेदान्वनामरसहसत्रम् 223

कालातींत कलातीत कारकग्रामवर्जितम्। अनन्तमखिलाधारमपरिच्छिन्नवैभवम्। इति।

यत् सर्वशास्त्रसिद्धान्तः यत् सरवहृदयानुगम्। यत् सर्व सर्वगं वस्तु यत् तत्वं तदसौ स्थितः। इति।

तच्वं नारायण: परः इति श्रुतिः।

ऐतरेयके

ततमम्-तततमं, व्याप्ततममित्यर्थः । स एतमेव पुरुष ब्रह्म ततममपश्यदिति श्रुतिः । छान्दोग्ये- तत्-सदाख्यं सर्वजगत्कारण सर्वज्ञं सर्वशक्ति। तच्चमसीति श्रुति: । तमसः पारम्-तमसः-अविद्यालक्षणात् पारं -परं अविद्याऽसंस्पृष्ट परमार्थतर्व प्रत्यग- भिन्नस्वरूपमित्यर्थः । तस्मै मृदितकषायाय तमसः पारं दर्शयति इति श्रुतिः ।

बृहदारण्यके- तेजोमय :- चिन्मातप्रकाशप्रायः । तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषः इति श्रुतिः ।

तमसि तिष्ठन् । तमसोऽन्तरः । तेजसि निष्ठन्। तेजसोऽन्तरः। त्वचि तिष्ठन् त्वचोऽन्तरः । स्पष्टम्। श्रुतिस्तु - तमसि तिष्ठन् तमसोऽन्तरः इत्यादिरूपा।

तेजः-प्रकाशस्वरूपं ब्रह्म । प्राणो ब्रह्मैव तेज एव इति श्रुतिः ।

अथ ब्रह्मोपनिषदि- तुरीयं-चतुर्थ जाग्रपस्वप्सुषुप्त्यवस्थाऽसंस्पृट्टम्। शुद्धचैतन्यमित्यर्थः । तदुक्तं लैंङ्गनासिष्ठे -.

224

सुषुप्त्यवस्था सुखबोधवस्तुनि प्रकल्पिता स्व्रमत्रदात्मनि द्विजाः । तथैव जाग्रच्च हि माययाऽडगत ततो विहाय त्रितयं सदाऽनृतम्। तुरीयरूपं त्रितयावभासकं सदाविभात स्वयमेव मायया। अनावृतं वेदनिधिं पुरातनं महानुभावैरनुभूयतामिह। इति।

वासिष्ठेऽपिं श्रीराम :-

जाग्रत्सपसुषुप्तेषु स्थिंत त्रिष्वपि लक्षितम्॥ तुर्य बूहि विशेषेण विविच्य सुनिनायक।

वसिष्ठः-

अहंभावानहंभावौ त्यक्त्वा सदसती तथा। यदसक्तं समं स्वच्छं स्थितं तत्तुर्यमुच्यते।

अहमिति। यच्चैतन्यं अहंभावानहंभावौ -अहं नाहमिति च अभिमानं, सदसती -सदस- स्वाभिमान, त्यवत्वा असक्त सम स्वच्छञ्च स्थितं, तादृश चैतन्यं तुर्यमुच्यते।

या स्वच्छा समता शान्ता जीवन्मुक्तस्य या स्थितिः। साक्ष्यवस्था व्यवहतौ सा तुर्या कलनोच्यते।

स्वच्छा-निष्कलंका समता या शान्ता या जीवन्मुक्तव्यवस्थितिरूपा या च व्यवहता साक्ष्यवस्था - औदासीन्यावस्था सा तुर्या कलना-तुर्भावस्था उच्यते।

नष जाग्रन् च स्वन्नः सङ्कल्पानासंभवाद्। सुधुपिभावो नाप्येतदभावाज्जडतास्थितेः। शान्तं सम्यकप्रबुद्धानां यथास्थितमिदअ्जगत। विलीन तुर्यमित्याहुरबुद्धाना यथा स्थितम्। अहंकारकलात्यागे समतायाः समुमे। विशरशौ कते चित्ते तुर्यावस्थाऽन.सेष्ठते।

वेदान्तनामरतसहस्रम् 225

समस्तसंकल्पविलासमुक्ते तुर्ये पदे तिष्ठ निरामयात्मा। यत्र स्थिता राम सदैव मुक्ताः प्रशान्तभेदा सुनयो महान्तः । इति । सुषुप्ते रुद्र: तुरीयमक्षरं इति श्रतिः । कैंवल्योपनिषदि- त्रिलोचन :- त्रीणि सोमसूर्याग्निरुपाणि लोचनानि यम्य स विलोचनः। उक्त ब्रह्मोत्तरखण्डे -

सा तं विलोक्याखिलदेवदेवं लिलोचन चन्द्रकलावतंसम्। शशाङ्कसूर्यानलकोटिभासं स्तब्धेव भीतेव तथैव तस्थौ। इति।

सौरसंहिता यामेकादशाव्याये-

त्रिमूर्तीनान्तु यः कर्ता निस्त्रैगुण्यस्त्रिलोचनः। नीलकण्ठो निराधारः शिवः सोमकलाधरः। सृष्टिस्थित्यन्तकार्येषु सर्वेषृपकरोति वै। निस्त्रैगुण्ये परे तच्वे सांवमूर्त्युपलक्षिते। स्वात्मभूते मति येषां तेषाभेव परा गतिः । इति। ईश्वरगीतायां मुनीन् प्रति व्यासवचनम्-

शरण्यं शरणं रुद्रं प्रपन्नोऽहं विशेषतः । भूतेशं गिरिशं स्थाणुं देवदेवं त्रिलोचनम् । उमामहायं परमेश्वरं प्रभुं त्रिलोचनम् इति श्रुतिः । जाबालोपनिषदि- तारकम्-संसारमहोदघेरुत्तारकम्। रुद्रस्तारकं ब्रह्म इति श्रुतिः । शेवाश्वतरोपनिषदि-

त्रिवृतम्-लिमिस्सत्वरजस्तमोभि: प्रकृतिगुर्णैवृतम्। तमेक ने मिं विृतरममि तत शति ः 29

226 वेदान्तनामरतसहसत्रम्

त्रिकालात्पर :- अतीतानागतवर्तमानकालात् परः, कालानवच्छिन्न इति याबद्। तदुक्त स्कान्दे- नमो भक्तभयच्छेदकारणायामलात्मने । कालकालाय कालाय कालातीताय ते नमः । इति। परस्त्रिकालादकालोऽपि दृष्टः इति श्रुतिः । अथर्वशिरसि-

तारम्-गर्भजन्मजरामरणसंसारमहाभयात् तारयतीति तारम्। यत्तारं तत् सूक्ष्ममिति श्रति: ।

बृहज्जाबालोपनिषदि- त्रिणेत्र :- स्पष्टम्। स्कान्दे- दृष्टा त्रिणेलं कनकच्छविप्रभं कपर्दिन चन्द्रकलावतंसम्। भस्मांगराग फणिराजभूष नृत्यन्तमत्यन्तसुरूपदर्शनम्। इति। पाझे शिवराघवसंवादे-

पुनध्यानपरो भूत्वा दीपमध्ये तु पूरुषम्। शुद्धस्फटिकसङ्काशं त्रिणेतं द्विखुजं शिवम्। वरदं दक्षिणे हस्ते वामे चाभयद विश्ुम्। पञ्चवर्षीयवयसं शरच्चन्द्रायुतद्युतिम्। माणिक्यक्ुण्डलोपेतं हेमदामविभूषितम्। रक्तांगुलीयसुभगं बहुकोष्ठसुभूषणम्। तनुरक्तोष्ठमाकर्णनीलायतविलोचनम्। कन्दर्पका र्मुक्रान्तिजनकभ्रुवमीश्वरम्। सुस्निग्धोन्नतचार्वन्तनासमच्छकपोलकम्। मन्दस्मितप्रसवास्यवालेन्दुदशनद्युतिम्।

227

विज्ञानरत्ननयनं वेदकल्पितनपुरम्। वेदांगुलीयमध्यस्थमणिप्रणवमव्ययम्। दष्टा तथाविधं विष्णुः कृतकृत्योऽभवत्तदा। इति।

स्कान्दे अगस्त्यसंहितायां हालास्यमाहात्म्ये प्रथमाध्याये-

सर्वजञं सांबमीशानं देवदेवं जगद्गुरुम् । श्रीमन्तं दक्षिणामूर्ति त्रिणेतं चन्द्रशेखरम्। व्याघ्रचर्मपरीताङ्गं शुद्धस्फटिकनिर्मलम्। विद्यामुद्राश्च वह्निश्च ह्यमयश्च (सुजङ्गश्च) सुजैर्ध्टतम्। ध्यात्वा क्षेत्रोत्तमं शम्भोर्वक्तुमारभते तदा। इति।

पराशरोपपुराणेऽपिं-

वरदाभयहस्ताय त्रिणेलाय त्रिमूतये। हृदि ध्येयाय नित्याय नमस्सांवाय साक्षिणे। इति।

त्रिगुणाधार :- सत्वादिगुणतयस्याघिष्ठानभूतः परमात्मा।

त्रयाणाञ्जनक :- त्रयाणां - ब्रह्मविष्णुरुद्राणां जनकः। आदित्यपुराणे मनुं प्रति आदित्यवचनम्-

आत्मभूतान्महादेवाल्लीलाविग्रहधारिण:। आदिसरगे समुद्धता ब्रह्मविष्णुसुरोच्तमाः । तमेकं परमात्मानमादिकारणमीश्वरम्। प्राहुर्बड्डुविध तत्त्वमिन्द्रम्मित्रमिति श्रुतिः। न तस्मादधिक: कक्षिन्न ज्यायान समः कुतः । तेनेदमखिलं पूर्ण शंकरेण महात्मना। इति। आदिसर्गे महादेवो ब्रह्माणमसृजद्वियुः।

228 वेदान्तनाम रससहनस्

वतनैव-

दक्षिणांगाद्विरूपाक्ष: सृष्टयर्थ लीलया तथा। तस्मै वेदान् पुराणानि दत्तवानग्रजन्मने। वासुदेवं जगदोनि महाविष्णुं सनातनम्। असृजत् पालनार्थाय वामभागान्महेश्वरः । हृदयात् कालरुद्राख्यं जगत्संहारकारणम्। असृजद्योगिनां ध्येयो निर्गुणस्तु स्वयं शिवः । इति ।

पाझे शिवराधवसंवादे रामं प्रति शिववचनम्-

दक्षिणेनासृजत् पुत्रं ब्रह्माणं वामतो हरिम। हृत्प्रदेशान्महेशानं तीन् पुत्रानसृजत् प्रभुः। जातमात्रास्तु ते पुत्रा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः। इदमूचुर्वचः स्प्ष्ट को भवान् के वयन्त्विति। तानाह च शिवः पुत्रान् यूय पुत्रा अहं पिता। इति।

शैवपुराणे वायवीयसंहिनायां दक्षं प्रति दधीचिवचनम्- ब्रह्मविष्णुमहेशानां स्रष्टा यः प्रमुख्ययः । ब्रह्मादयः पिशाचान्ता यस्य किंकरवादिनः । इति।

तत्नैवान्यत्न-

यस्य पादरज:स्पर्शात् ब्रह्मत्वं प्राप्तवानजः । शार्ङ्गिणाऽपि तथा मर्धा धार्यते क शिवात् परः। यस्य वामाङ्गजो विष्णु: दक्षिणाङ्गभवो ह्यज़ः। स्वेच्छाविग्रहधारिण्या गौर्या सह पिनाकधृक। आ्रामयत्यखिल विश्वमिदं शश्वन्न संशयः ।

वेदान्तनामरसहसंम् 229

स एव बश्नाति पशूनस्मदादीन् महेश्वरः। संसारमोचको देवः पश्यत्रन्य इति श्रुतिः ।

स्क्रान्दे सनत्कुमारं प्रति नन्दिकेश्वरवचनम्-

सृजसे तकलं देव ग्रससीश पुनः पुनः। स्थापयस्यखिलेशान किमिद तव चेष्टितम् । ब्रह्मविष्णुसुराः सर्वे स्थावराणि चराणि च। संभूतान्येव भवतो विलासानि भवन्त्यहो। दुस्तारतरविस्तारसंसारोच्तारसारथे। नमस्सकललोकेश कारणाय नमो नमः। इति।

महाभारते आनुशासनिके पटचत्वारिंशाध्याये युविष्टिरं प्रति श्रीकृष्णवचनम्-

योऽसृजद्दक्षिणादंगाड्रह्माणं लोकसंभवम् । वामपार्श्वात्तथा विष्णुं लोकरक्षार्थमीश्वरम्। युगान्ते चैव संप्रासते रुद्रं हृदयदेशतः। स रुद्रस्संहरन् कृत्सं जगद स्थावरजङ्गमम् । कालो भूत्वा परं रूपं याति संवर्तकानलः। अयमेव महादेवो यन्मे साक्षात्कृतः प्रभुः । इति।

शैवे वायवीयसंहितायां द्वितीयाध्याये-

यस्मात् सर्वमिदं शर्वविष्ण्विन्द्रोपेन्द्रपूर्वकम्। सह भूतेन्द्रियैः सर्वैः प्रथमं संप्रसूयते। कारणानाञ्च यो धाता भर्ता परमकारणम्। न संप्रसूयतेऽन्यस्मात् कुतश्न कदाचन। इति।

230 वेदान्तनामरतसंहस्रम्

तत्रैवाष्टमाध्याये-

ततस्तेभ्यो विकारेभ्यः रुद्रविष्णुपितामहाः। जगतः कारणत्वेन त्यो देवा विजजिरे। सर्वतो भुवनव्याप्तां शक्तिमव्याहतां क्वचित्। ज्ञानमप्रतिध शश्वदैंश्ववर्यश्चाणिमादिकम्। सृष्टिस्थितिलयाख्येषु कर्मसु त्रिषु हेतुना। प्रभुत्वेन सहैतेषामासीदति महेश्वरः । इति।

पाधे पुराणे शिवगीतायां-

यं चातभाहुर्य रुद्रं शाश्वतं परमेश्वरम्। परात्परतरश्चाह्कः परात्परतरं शिवम्। ब्रह्मणो जनकं विष्णोर्वह्वेर्वायोः सदाशिवम्। इति। सोमः पवते जनिता मतीनां जनिता दिवो जनिता प्रथिव्याः जनिताऽ््मेर्ज- निता सूर्यस्य जनितेन्द्रस्य जनितोत विष्णोः इति श्रुतिः । अस्या उपब्रह्मणं सनत्कुमारसंहितायां प्रभाकरं प्रति श्रीविष्णुवचनम्। मतीनाश्च दिवःपृथ्व्या वह्नेः सूर्यस्य वज्रिणः। साक्षादपि च विष्णोश्च सोमो जनयितेश्वरः । इति । ब्रह्माण्डपुराणे- दावापृथिन्योरिन्द्राग्न्यो विष्णो र धातु र्यमस्य च। वरुणस्य शशांकस्य जनिता परमेश्वरः । इति। कूर्मपुराणे उत्तरभागे- सर्वासामेव शक्तीनां ब्रह्मविष्णुशिवात्मिकाः । प्रधाना: संस्कृता दैवाश्शक्तयः परमात्मनः। आभ्यः परस्ताद्भ्गवान् परमात्मा सनातनः ।

वेदान्तनामरतसहस्त्रम् 231

गीयते सर्वशक्त्यात्मा शुलपाणिमहेश्वरः। एनमेके वदन्त्यत्निं नारायणमथापरे। इन्द्रमेकेऽपरे आ्रणान् ब्रह्माणमपरे जगु:। ब्रह्मविष्ण्वग्निवरुणाः सर्वे देवास्तथर्षयः। एकस्यैवाथ रुद्रस्य भेदास्ते परिकीर्तिताः। इति।

स्कान्दे वसिंष्ठ प्रति ब्रह्मा- पुराडभूदेक एवासौ चिन्मात्रवपुख्ययः । सदाशिवो महेशानो व्यापनाद्विष्णुसंज्ञितः। ततो गुणमयीम्मायासुपेत्य भगवान् शिवः। लोहितां शुककृष्णाञ्च जनयन्तीमजां प्रजा: । जनयामास विश्वात्मा हरिरुद्रपितामहान्। सुतत्नयं प्रसूयैंव सा माया भगवत्प्रिया। आत्मशक्त्या ससर्जाथ कन्यानयमनिन्दितम्। कन्यान्तु रुद्रो जग्राह कृषणां सर्वाङ्गसुन्दरीम्। सा च विष्णुश्ैकभागो भगिनी सा ततो हरे:। हरिस्तु लोहितां वत्रे कन्यां लक्ष्मीसमाह्वयाम्। सा चाहमप्येकभागो भगिनी सा ततो मम। अहमप्यभजं शुक्कां कन्यां वीणाविनोदिनीम्। सा च रुद्रश्वैकभागो भगिनी शंकरस्य सा। मत्तो जज्ञे जगत्सर्वं पाल्यते हरिणा त्विदम्। काले संहारको रुद्र: पश्रादैक्यं ध्रुवं हिं नः। इति।

स्कान्दे- अजायां जज्ञिरे पुत्राश्रिदानन्दात सदाशिवाद। तयस्त्रेतागिसंकाशा एकपञ्चचतुर्सुखाः।

232

सृष्टिस्थितिविनाशानां कर्तारः कार्यकोविदाः । ब्रह्मा विष्णुश्च रुदश्च मात्रास्तिस्रः प्रकीर्तिताः । त्रिभिरेतैर्जगद्वयापं कारणैरात्मसंभवैः। अर्धमात्रापरो रुद्रात् शिवः परमकारणम्। तस्मादेतत् समुत्पन्नं जगतः कारणत्यम् । इति।

ब्रह्माण्डपुराणे-भृगुं प्रति ब्रह्मा

जगदादौ पञ्चवक्त: पश्चवक्त्रात् सदाशिवात्। अहं जातो दक्षिणाङ्गाद्वामाङ्गाद्विष्णुख्ययः । स मां नियुक्तवाञच्छम्भु र्जगतः सृष्टिकर्मणि। सृष्टस्य जगतो विष्णुं स्थितिकृत्ये नियुक्तवान्। तत् कालेन महेशांशः संहतो स नियोक्ष्यते। इति।

पुरुषार्थसुधानिधौ धर्मस्कन्धे सप्ततिंशाच्याये सनत्कुमारं प्रति श्रीकृष्ण :-

अहं जातोडस्य वामाङ्गे ब्रहमा रुद्रस्य दक्षिणे। मुखेभ्यश्चतुरो वेदाः साङ्गोपाङ्गपुराणकाः। इति।

शिवपुराणे- त्रयस्ते कारणात्मानो जाता: साक्षान्महेश्वरात्। ब्रह्मा सर्गे हरिस्त्राणे रुद्रः संहरणे पुनः । इति।

ईशानसंहितायाम्-

हरिकेशस्तदा ताभ्यां भक्त्या परमयाऽर्चितः। उवाच वचनञ्चात्र परिपूर्णार्थमन्थरम्। शृणु पझमज मद्ाक्यं त्वं विष्णो गरुडध्वज। अहमेव जगत्कर्ता य्रुवयो: कारणँ त्वहम्। इति।

233

स्कान्दे सनत्कुमारसंहितायां कालिकखण्डे अष्टाचत्वारिंशाथ्याये व्यासं प्रति शिव :- अव्यकतान्मम लिङ्गान्तु ब्रह्मविष्णुपुरस्सराः । चराचरमिंद सर्व जगज्जात न संशयः । इति। स्कान्दे दधीचि प्रति शुक्र :- अवध्यो भव विप्रर्षे प्सादात् त्र्यम्वकस्य तु। मृतसञ्जीवनं तस्माल्ब्धमेतन्सया द्विज। नास्ति मृत्युभयं शम्भोभक्तानासिह सुव्रत। मृतसञ्जीवनश्चापि श्रोतुमद्य वदामि ते। त्यम्बकं यजाहे त्रैलोक्यपितरं प्रनुम्। त्रिमण्डलस्य पितरं तिशुणस महेश्वरस्। त्रिमूर्तीनाश्च् पितरं विशक्तीनां सदाशिवम्। त्रितत्त्वस्य त्रिवह्वेश्व त्रिधाभृतस्य सर्वतः। त्रिवेदस्य महादेवं सुगन्धि पुष्टिवर्धनम्। सर्वभूतेषु सर्वत्र गुणेषु प्रकृतौ तथा। इन्द्रियेषु तथाऽन्येषु वेदेधु च गणेषु च। पुष्पेषु गन्धवत् सूक्ष्मसुलिंद्ग परमेश्वरः। पुष्टिश्च प्रकृतेर्यस्मात पुरुषस्य द्विंजोत्तम । महदादिविशेषान्तविकल्पस्यापि सुव्रत। विष्णोः पितामहस्यापि मुनीनाञ्च महासुने। इन्द्रस्य चैव देवानां तस्माद्वै पुष्टिवर्धनम्। तं देवममृत रुद्रं कर्मणा मनसा गिरा। स्वाध्यायेनापि ध्यानेन ज्ञानेन च यजामहे। सत्येनानेन सुक्षीय मृत्युपाशाङ्यङ्करात्। बन्धमोक्षकरो यस्मादुर्वारुक्मिव प्रसुः। मृतसञ्जीवनो मन्त्रो मया लब्धश्र शङ्करात् 30 .

234 वेदान्तनामरत्सहस्रम्

जपत्वा हुत्वाऽभिसन्त्रयैव जलं पीत्वा दिवानिशम्। लिङ्गस्य सन्निधौ ध्यात्वा नास्ति मृत्युभयं द्विज। इति। त्रिषेत्रं त्रिगुणाधारं लयाणा जनकं विभुम्। स्मरन्नमश्शिवायेति ललाढे तु त्रिपुण्ड़कम्। इति श्रुतिः । तापनीयोपनिषदि- तमसो द्रष्टा-तमसः-कारणस्वरूपस्य द्रष्टा साक्षी। तमसो द्रष्टा सर्वस्य द्रष्टेति श्रतिः।

तमसस्साक्षी-स्पष्टम् । तमसस्साक्षीति श्रुतिः ।

पूर्वभागे तत्साक्षितया विद्योतमान-प्रकाशमान स्वत एव। तुर्योङ्काराग्रविद्योतमनुष्टुभा नत्वा इति श्रति: । तुरीयतुरीयम्र-शुद्धन्चैतन्यसवरूपम्। ओङ्काराग्रविद्योतं तुरीयतुरीयमात्मानमिति श्रुतिः । तमसः पर :- आदित्यपुराणे ल्रिषष्टितमाध्याये नारदं प्रति ब्रम्मा-

प्रणम्य शङ्करं शान्तमप्रमेयमनाकुलम्। परञ्ज्योतिरनाद्यन्तं निर्गुणं तमसः परम्। इति। कौर्मे ईश्वरगीतायां द्वितीयाध्याये- आत्माऽयं केवलः स्वच्छः शान्तः सूक्ष्मः सनातनः । अस्ति सर्वान्तरः कश्चिचिन्मातः तमसः परः । इति। बाह्यान्तरवीक्षणात् सुविस्पष्टस्तमसः परः इति श्रुति:। केनोपनिषदि- देव :- दोतनवान्, वेदनस्वरूप इत्यर्थः । तदुक्त बासिष्ठे- न देव: पुण्डरीकाक्षो न च देवस्त्रिलोचनः।

वेदान्तनासत्तसइसन 235

न देवो देहरूपोऽपि न देवशित्तरूपकः । अकृत्निममनाद्यन्तं वेदन देव उच्यते। इति। चक्षुशोत्ं क उ देवो युनक्ति इति श्रुति: । काठकोपनिषदि दुर्दर्शः-दुःखेन दर्शनमस्येति दुर्दर्शः। तं हुईशे शूढमनुत्रविष्टय् इति श्रुतिः । दिव्यः-दोतनवान्, स्वयञ्ज्योतिष्टात्। दिवि वा स्वात्मनि भवः, अलौकिको वा। दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः इति श्रुति: । तैत्तरीये-

पुराणे- विश्वतश्रक्षुरीशानस्त्रिशुली विश्वतोमुखः । तथैव विश्वतोबाहुर्विश्वतःपादसंयुतः । द्यावाभूमी च जनयन् देव एक: पुरातनः । इति। द्यावापृथिवी जनयन् देव एक: इति श्रुतिः । छान्दोग्ये- द्यौः-दयोतनवान्, स्वयंप्रकाशस्वरूपः। त्रियादस्यामृतं दिवि इति श्रुतिः । दिव: पर :- दलोकात् परं ज्योतिरित्यर्थः। अथ यदतः परो दिवो ज्योतिरिति श्रतिः । दिवोज्यायान्। धुलोकादपि महत्तरः। ज्यायान् दिवो ज्यायानेभ्यो लोकेभ्यः इति श्रतिः । देवता-सदाख्या तेजोबन्नयोनिः। सेयं देवतक्षतेति श्रुतिः । दहर :- सूक्ष्मतरः। हृदयपुण्डरीकस्य अल्पत्वात् तदन्तर्वर्तिनोऽयल्पत्वमेव, स्वतस्तु आकाशवत् परिपूर्णः परमेश्वर इत्यर्थः । तदुक्त सूत्रकृता दहर उत्तरेम्यः इति। दहरं पुण्डरीकं वेश्म दहरोऽस्मिनन्तराकाशः इति श्रुतिः ।

236 वेदान्तनामरतसहसत्रम्

वृहदारण्यके- द्रष्टव्य :- साक्षात्कर्तव्य इत्यर्थः। तदुक्तं स्कान्दे-

सुखाभिलाषिभिर्नित्यं त्यक्त्वा कर्माणि सादरम्। द्रष्टव्यक्च सदा नित्यं श्रोतव्यश्च तथैव च। मन्तव्यश्च विचिन्त्यश्च, सर्व तददर्शनादिभिः । विदिंत तदभेदेन भवत्यत्र न संशयः । इति।

आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः इति श्रुतिः । दरेर्द्रष्टा-रूपविषयसंप्रयुक्तचक्षुर्द्वारा रूपोपरागेण जायमाना स्वरूपचिच्छायाव्याप्ता बुद्धिवृत्ति: ष्ठयन्तदृष्टिपदेन विवक्षिता, तस्या लौकिक्या दृष्टे: कर्मभूतायाः द्रष्टा- स्वकीयया नित्यया दृष्टया व्याप्ता। तदुक्त वार्तिकसारे-

द्रष्टदर्शनदश्यानां साक्षिणः स्वत्रभस्य तत्। प्रमाणागोचरत्वं तु वस्तुस्वाभाव्यतो भवेत। दृष्टेर्नपश्येद्द्रष्टारमिति प्रत्युत्तरं वचः । वक्त्यगोचरतामेतद्वाक्यं व्याक्रियते स्फुटम्। चक्षुर्जन्यमनोवृत्तिथ्चिद्युक्ता रूपभासिका। दृष्टिरित्युच्यते, द्रष्टा दृष्टे: कर्तेति लौकिकैः। अतो दृष्टिद्वयं वाक्ये भाति षष्ठचन्तशब्दतः। एका दृष्टिस्तृजन्तेन धातुनाऽन्येति तद्द्वयम् । भर्तृप्रपञ्ची व्याख्याति वाक्यं दृष्टिद्वयं बिना। दृष्टिष्पष्ठयन्तशब्दोक्ता कर्तमात्रं तृजन्ततः। मैवं पदे तृजन्तेस्मिन् प्रकृतिप्रत्ययद्वयाद्। दृष्टितत्कर्तसंसिद्धेः षष्ठयन्तस्यानपेक्षणाद। अतो दृष्टिद्वयं वाच्यं नित्यानित्यविमेदि तत्। मनोवृत्तिरनिंत्याडन्या साक्षिचैत न्यरूपिणी।

वेदान्तनामरतसहसत्रम् 237

वृत्तिर्जडाप्यसावात्मचैतन्यच्छायया युता। चैतन्यवद्धासकत्वात् दृष्टिशब्दार्थतां त्रजेद। यत्सर्वव्यापि चैतन्यं तद्दृष्टि व्यामयात तया।

व्यापतत्वमेव द्रष्टत्वं नाक्रिये द्रष्टता स्वतः। न धूमाग्न्योरिव व्यापि: किन्तु स्रकसर्पयोरिव। कार्त्स्न्येन यत्र वृत्ति: स्याद्वयाप्यव्यापकवस्तुनोः। व्याप्तिस्तत्रैव मुख्या स्यात् स्रग्जसर्पादिवस्तुवत्। देशकालदिसंमेदादसाधारणतच्चयोः। व्याप्तिर्न सुख्या धूमाग्न्योर्हिमवद्विध्ययोरिव। क्रियाकारकरूपा धीरक्रियाकारकात्मना। व्याप्त्यैव जायते कुम्भ आकाशेन यथा तथा। व्याप्या दृष्टिर्जन्मवच्वादनित्या व्यापिका तियम्। कूटस्थत्वेन साक्षित्वान्नित्या जन्मादिवर्जनात्। कूटस्थदृष्टिस्तन्मोहो दृष्टयाभासश्च तत् त्यम्। साक्षी सर्वजगद्वेतुर्नियन्तेति च भण्यते। कूटस्थदृष्टेस्साक्षित्वं स्वमोहाभासवर्त्मना। साक्ष्येणार्थेन संबन्धात सिद्ध्यत्येव स्वतो न तु। व्यावृत्तत्वेन मात्रादेस्सिद्धस्साक्षी सुषुप्तगः । नावेदिष सुषुसेहमिति धीर्नान्यथा भवेद। बुद्ध्यादेः प्रविलीनत्वादेहादेश्च जडत्वतः। लोष्टादेरिव नैव स्यान्नाज्ञासिषमितीक्षणम्। प्रत्यकसाक्ष्यतिरेकेण नाभावोऽपि प्रसिद्ध्यति। किमु भावो जगत्यस्मिन् साक्षी चानन्यसिद्धिक:। शन्यस्यापि हि शून्यत्वं तस्साक्षिणि सतीष्यते।

238 वेदान्तनामरतसहसम्

असाक्षिकं चेत तत्सिंद्ध साक्षिवत्स्ात्स्यंप्रभम्। न देशकालावस्थादेरपेक्षा साक्षिसिद्धये। देशादेस्साक्ष्यपेक्षत्वात् स्वतस्सिध्यति साक्ष्यतः। जन्मनाशादिसाक्षित्वाज्जन्मनाशादिवर्जिता। साक्षिदृष्टिरियं नित्या मोहजन्या तथेतरा। अविचारितसंसिद्धिर्मोहोऽय साक्षिसन्निधेः। साभासो मातृमानादिर्भवेद्धर्माद्यपेक्षया।

अहंरूपेण योऽन्वेति स प्रमाता ह्यनित्यचित्। स्मराम्यहं निश्चिनोमि संशये रागवानिति। अहरूपान्वयः स्पष्टः कर्ता भोक्ताऽप्यसौ भवेत्। प्रत्यङ्मोहोत्थबुद्ध्यादे: जडरूपप्रधानतः। कर्तृता भोक्तृता त्वस्य चिदाभासप्रधानतः। प्रमातु र्जायते वृत्तिश्रक्षुषा रूपरक्चिता। द्रष्टव्यं तु तथा रूपं न साक्षी दश्यते तया। दष्टे्द्रष्टारमात्मानं दृष्टया पश्येर्न दृश्यया। इति वा्क्यं सुनिर्वक्त वर्णितन्यायगर्भितम्। न दष्टेद्रष्टारं पश्येः इति श्रतिः । दिवि तिष्ठन् दिवोऽन्तरः दिक्षु तिष्ठन् दिग्भ्योऽन्तर :- स्पष्टम् । यो दिवि तिष्ठन्नित्यादिश्रुतिः । द्रष्टा-दर्शनक्रियासाक्षी । अदष्टो द्रष्टा अश्रतः श्रोतेति श्रुतिः, द्रधुर्द्ृष्टिः। दरष्ट :- दशिकर्तुः या दृष्टिः तस्या दृष्टेः विपरिलोपो विनाशो न विद्यते, यथाडमेरौष्ण्यं यावदगनिभावि तथा, अयञ्चात्मा द्रष्टा अविनाशी, अतोऽविनाशित्वादात्मनो दृष्टिरण्यविनाशिनी, यावद्दष्टभांविनी हि सा।

239

ननु विप्रतिषिद्धमिदमभिधीयते - द्रष्टः सा दृष्टिः, न विपरिलुष्यते इति च, दृष्टिश्च द्रप्टा क्रियते, दृष्टिकर्तृत्वाच्च हि द्रष्टेत्युच्यते। क्रियमाणा च द्रष्टा दृष्टिः, न विपरिलुप्यते, इति च न शक्यं वक्तुम्। ननु न विपरिलुप्यते इति वचनादविनाशिनी स्यात्-वचनस्य ज्ञापकत्वात्, न हि न्यायप्राप्तो विनाश: कृतकस्य वचनशतेनापि वारयित शक्यते, वचनस्य यथाप्राप्तार्थप्रमापकत्वात्-

नैष दोष :- आदित्यादिप्रकाशवद्दशनोपपत्तेः। यथा आदित्यादयो हि नित्यप्रकाश- स्तभावा एव सन्तः स्वाभाविकेन नित्येनैव प्रकाशेन प्रकाशयन्ति, न ह्यप्रकाशात्मानः सन्तः प्रकाशं कुर्वन्तः प्रकाशयन्तीत्युच्यते। किन्तर्हिं, स्वभावेनैव प्रकाशेन। तथा अयमप्यात्मा अविपरिलुप्त- स्वभावया नित्यया दृष्टया द्रष्टेत्युच्यते। गौण तर्हिं द्रष्टत्वं-न - एवमेव मुख्यत्वोपपत्तेः । यदि ललन्यथाऽप्यात्मनो द्रष्टवं दृष्ट तदाऽस्य द्र त्वस्य गौणत्वम्। न त्वात्मनः अन्यो दर्शनप्रकारोडस्ति। तदेवमेव मुख्यं दृष्टत्वमुपपद्यते, नान्यथा। यथा आदित्यादीनां प्रकाशयितृत्व नित्येनैव स्वाभावि- केनाक्रियमाणेन प्रकाशेन, तदेव च प्रकाशयितृत्वं मुख्यं, प्रकाशयितृत्वान्तरानुपपत्तेः। तस्मान्न 'द्रष्टदृष्टिः न विपरिलुव्यते' इति च विप्रतिषेधगन्धोऽ्यस्ति।

नन्वनित्यक्रियाकर्तृत्वविषय एव तृचप्रत्ययान्तस्य शब्दस्य प्रयोगो दृष्टः यथा छेत्ता भेत्ता इति, तथा द्रष्टेत्यत्नापीति चेत्-

न.प्रकाशयितेति दृष्टत्वात्। भवतु प्रकाशेषु, अन्यथा असंभवात्, नात्मनीति चेन्न - दृष्टयविपरिलोपश्रुतेः । पश्यामि न पश्यामीति अनुभवदर्शनान्नति चेन्न-करणव्यापारविशेषा- पेक्षत्वात्। उद्धृतचक्षुषाञ्च खने दृष्टेरविपरिलोपदर्शनात्।

तस्मादविपरिलुप्तस्वभावैवात्मनो दृष्टिः । अतस्तया अविपरिल्प्तया दृष्टया स्वयञ्ज्याति :- स्वभावया पश्यन्नेव भवति सुषुप्ते। तदुक्त वार्तिकसारे-

ननु शोकादिवत्सुप्तौ चैतन्यमपि लुप्यते। सुप्ौ न पश्यतीत्येवमाहुस्सर्वेऽपि लौकिकाः। आत्मन्यदष्टवशतो ज्ञानमिच्छादिवद्वेत्। इत्याहुस्तार्किका: सुसौ न ज्ञान कर्मणः क्षयात्। यद्वैतनेत्यादिवाक्यैरस्योत्तरमुदीर्यते।

240 वेदान्तनामदतसह सरम्

न चिल्लोप: किन्तु बुद्धेरलोप इत्येतदुत्तरम्। तच्छन्दः सुप्िमाचष्टे वैशब्दोऽवधृतौ भवेद। तत्न सुपौ पुमानैवपश्यतीति जना जगुः । अदर्शनं सर्वथेति यदाहुरविवेकिन:। तद्विवेच्यं तदा चात्मा पश्यन्नेव न पश्यति। पश्यन्नेव कथ सुप्त इति चेदभिधीयते। द्रदु ने लुप्यते दृष्टि र्यस्मात् पश्यन्नतः स्थितः। को द्रष्टा काच सा दृष्टिर्या न लुप्यति तच्छणु। दर्शनाख्यक्रियाकर्त द्रष्टा स्ात् बुद्धयपाधिक:। चक्षुर्द्वारा धियो वृत्ति निर्गता रूपभासिनी। दर्शनाख्यक्रिया तस्याः कर्ताsSमा बुद्धिसंयुतः। प्रज्ञया चक्षुरारुह चक्षुपा रूपमीक्षते। इत्येषा प्रक्रिया स्पष्ट भ्वता कौपीतकिश्रुतौ। पश्यामीत्यभिमानो यश्चक्षुरारोहणं हि तत्। अभिमानश्र नायं मे किन्त्वसौ बुद्धयुपाधिके। तस्य द्रुर्भासिका या चिदेषा दृष्टिरुच्यते। तदेतत् साक्षिचतन्यमित्याहुर्वेदवादिन:। साक्षी चेता केवलश्चेत्यादिवाक्यमधीयते। किश्चानुव्यवसायोऽयमित्याहुस्तार्किका अपि। व्यवसायो बुद्धिवृत्ति र्दश्यमात्नावभासिका। द्रष्टदर्शनद्ृश्यानि भान्त्यनुव्यवसायतः। जिघ्राणीममहंगन्धमिति यो वेत्ति तत्त्रयम्। स आत्मेति लयस्यास्य छन्दोगास्साक्षिण जगुः। ननु साक्षिण्यसङ्गेडयं दृष्टिशब्दो न युज्यते। दशिधातोः क्रियैवार्ऽर्थस्तन्वावः प्रत्ययस्य च।

241

बाढं चाक्षुषधीवृत्ति दृष्टिशब्द: क्रियां ब्रवन्। भास्यभासकसंबन्धाल्लक्षयेद्वृत्तिसाक्षिणम् अक्रियाकर्तुरप्यस्ति भासकत्वं चिदात्मनः । अदीप्षिकर्ताSप्यादित्यो जगद्दीपयते यथा। दीपकत्वोपचारोऽस्मिन् भवेत सन्निधिमात्रतः । इति चेद्भासकत्वञ्च चिदात्मन्युपचर्यताम्।

न हि द्रष्टुर्दृष्टेर्विपरिलोपो विद्यते इति श्रुतिः। श्वेताश्वतरोपनिषदि- दीपोपम :- दीपस्थानीयः, प्रकाशस्वरूपः। दीपोपमेनेह युक्त्तःप्रपश्येदिति श्रुतिः देवानां प्रभव :- देवनामिन्द्रादीनां प्रभवहेतुः, उत्पत्तिहेतुरित्यर्थः ! देवानामुद्भव :- देवानामिन्द्रादीनामुद्धवो विभूतियोगः तस्मिन् हेतुः। यो देवानां प्रभवश्चोद्वश्चेति श्रतिः । देवतानां परमो दैवतः-इन्द्रादिदेवतानामुत्कृष्टदैवत इत्यर्थः। तं देवतानां परमश्च दैवतमिति श्रुति: । काठकोपनिषदि- धर्मः -- सर्वप्रपश्च धारकः । न हि सुविज्ञेयमणुरेष धर्मः इति श्रुतिः । ध्रुवम्-अविचाल्यं, कूटस्थम्। ध्रुवमध्रुवेष्विह न प्रार्थयन्ते इति श्रुतिः । धर्म्यम्-धर्मात्-स्वरूपादनपेतमप्रच्युतम्। प्रवृह्य धम्यमणुमेतमाप्येति श्रतिः । सण्डके- धाम-सर्वकामानामाश्रय ब्रह्मेत्यर्थः । तदुक्तमीश्वरगीतायाम्- तद्विज्ञानेन परिपश्यन्ति धीरा विभ्राजमानं विमलं व्योम धाम। ततस्ततः परिपश्यन्ति धीरा आत्मन्यात्मानमनुभूयानुभूय। इति। भगवताऽपि-न तज्ञासयते सर्यो न शशाङ्को न पावक:। 31

242 वेदान्तनामरतसहसत्रम्

यद्गत्वा न निवर्तन्ते तद्ाम परमै मम। इति। स वेदैतत् परमं ब्रह्म धाम इति श्रतिः। श्चेताश्वतरे- धर्मावहः-धर्मप्रापकः। धर्मावहं पापनुद भगेशँ इति श्रुतिः ।

अथर्वशिखायाम्- व्येयः-ध्यातव्यः। पाझे कल्याणकाण्डे सप्तर्षय :-

जय देव महाभाग जय त्रिपुरमर्दन। जय दक्षमखाराते जय त्रिपथगाधर। ईशानाय नमस्तुभ्यं त्रिणेताय नमो नमः । ध्येयाय ध्यानरूपाय ध्यापयित्रे नमो नमः। इति।

स्कान्दे- अतो मोक्षार्थिभि: प्राजञैश्शिव एव शिवङ्करः। सर्वमन्यत् परित्यज्य दैवतं परमेश्वरात्। शिखा चाथर्वणी साध्वी सर्ववेदोत्तमोत्तमा । अस्मिन्र्थे समाप्ता सा श्रुतयश्चापरा अपि। इति। रुद्रस्संसारमगानां साक्षात् संसारमोचक:। अतः सर्वं परित्यज्य शिवादन्यत्तु दैवतम्। शिव एक:सदा ध्येय: साक्षात् संसारमोचक:। इति। एकस्मिन्नप्यतिक्रान्ते मुहूते ध्यानवर्जिते। दस्युभिर्ुषितेनेव युक्तमाक्रन्दितुं भृशम् इति च पुराणान्तरे। ध्यान लक्षणमुक्तं पुराणान्तरे- द्र. दृश्यात्मनोर्मध्ये यच्चिद्वथोमावभासते। तस्मिन् चित्तसमाधानं तद्यानं कथ्यते बुघैः। चित्तवृत्तिनिरोधेऽन्तश्चित्सुखं भाति यचदा। तसिंशिचसमाधानं तद्यानं कथ्यते बुघैः। इति।

243

शिव एको ध्येयश्शिवङ्करस्सर्वमन्यत्परित्यज्य समाप्ताऽथर्वशिखा इति श्रुतिः । केनोपनिषदि- नेदिष्ठम्-अन्तिकतमम्, प्रियतमम्। ते हेनं नेदिष्ठं पस्पर्शुरिति श्रुतिः । काठकोपनिषदि- नित्य :- अविनाशी। अजो नित्यः शाश्वतः इति श्रुतिः । नित्यानां नित्य :- अविनाशिनामप्यविनाशी। नित्यो नित्यानां चेतनश्रेतनानां

इति श्रुति: । मुण्डकोपनिषदि। निष्कलम्-प्राणादिकलारहितं। विरजं ब्रक्म निष्कलमिति श्रतिः । निधानम्-पुरुषार्थरूपेण निधीयत इति निधानम्। यत्र तत् सत्यस्य परमं निधानमिति श्रुतिः । माण्डूकयोपनिषदि- नान्त:प्रज्ञम्। नबहिःप्रज्ञम्। नोभयतःप्रज्ञम्। नग्रज्ञानघनम्। नप्रज्ञं। नाप्रज्ञम्। नन्तःप्रज्ञमिति तैजसप्रतिषेधः । नबहिःप्रज्ञमिति विश्वप्रतिषेधः। नोभयतःप्रज्ञमिति अन्तरालावस्थाप्रतिषेधः। नप्रज्ञानघनमिति सुषुप्त्यवस्थाप्रतिषेधः। नप्रज्ञमिति युगपत्सर्वविषय- प्रज्ञातृत्वप्रतिषेधः। नाप्रज्ञमित्यचैतन्यप्रतिषेधः। उक्तञ्व गौडपादाचार्ये :- कार्यकारणबद्धौ ताविष्येते विश्वतैजसौ। प्राज्ञ: कारणवद्धस्तु द्वौ तौ तुर्ये न सिद्धयतः । कार्य -क्रियत इति फलभावः । कारणं-करोतीति बीजभावः। तत्त्वाग्रहणान्यथाम्रहणाभ्यां बीजफलभाघाभ्यां तौ-यथोक्तौ विश्वतजसौ बद्धौ -संगृहीताविष्येते। प्राज्ञश्च बीजभावेनैव बद्धः। त्त्वाप्रतिबोधमात्रमेव हि बीजं प्राज्ञत्वे निमित्तं। तस्मात् द्वौ तौ बीजफलभावौ तत्त्व।ग्रहणान्य- थाम्रहणे तुरीये न सिद्धयतः-न विद्येते - न संभवत इत्यथः ।

नात्मान न परश्चैव न सत्य नापि चानृतम्। प्राज्ञ: किशन संवेत्ति तुर्थ तक् सर्वच्कू सदा।

244 वेदान्तनाम रतसहसत्रमम्

कर्थ पुनः कारणबद्धत्वं प्राज्ञस्य तुर्यें वा तत्त्वाग्रहणान्यथाग्रहणलक्षणौ न सिद्धयतः ? इति। यस्मादात्मानं परं-विलक्षण अविद्याबीजप्रसूंत वेद्य बाह्य द्वैत च प्राज्ञो न किश्चन संवेति, यथा विश्वतैजसौ। ततश्रासौ तत्त्वाग्रहणेन तमसा अन्यथाग्रहणबीजभूतेन बद्धो भवतीति। यस्मात् तुये तत् सर्वदृक सदा, तुर्यादन्यस्याभावात् सदैव भवति, सवश्च तव सदा दृक्चेति सर्वदृक, तस्मान्न तत्त्वाग्रहणलक्षण बीज तत्र, तत्प्रसूतस्यान्यथाग्रहणस्याप्यत एवाभावः । न हि सवितरि सदाप्रकाशात्मके तद्विरुद्धमप्रकाशनमन्यथाप्रकाशन वा संभवति। न हि द्रष्टदृष्टे्बिपरिलोपो विद्यते इति श्रुतिः। अथ वा जाग्रत्स्वप्रयोस्सर्वभूतावस्थस्सववस्तुदृगाभास- स्तुर्य एव्रेति सर्वदृक् सदा। नान्योऽतोऽस्तिद्रष्टेत्यादिश्रुतेः । अन्यथागृहतः स्वमो निद्रा तत्वमजानतः। विपर्यासे तयो: क्षीणे तुरीयं पदमश्नते। स्वनजागरितयोः अन्यथा - रज्वांसर्पवत् गृह्धतस्तत्वं स्वमो भवति। निद्रा तख्वमजानतः

गुणभूता निद्रेति तस्मिन् विपर्यासः खमः, तृतीये तु स्थाने तत्त्वाज्ञानलक्षणा निद्रैव केवला विपर्यासः, अतस्तयोः कार्यकारणस्थानयोः अन्यथाग्रहणतत्त्वाग्रहणलक्षणे विपर्यासे कार्य- कारणबन्धरूपे परमार्थतत्त्वप्रतिबोधतः क्षीणे तुरीयं पदमश्नुते - तदा उभयलक्षणं बन्धने तत्रापश्यन् तुरीये निश्चितो भवतीत्यर्थः । श्रतिस्तु-उक्तक्र्मैव । तैत्तरीयके- नाक :- क सुखं, तद्विरोधी अकं दुःखं, तन्न वद्यत यास्मन्नति स नाकः । परेण नाक निहिंत गुहायां इति श्रुति: । नारायण :- नृ नयने, पचादच्, नरः-नेता सर्वस्य सामी, तस्यापत्यानि नाराः सर्वे चेतना अचेतनाश्र, तेषामयन प्रतिष्ठात्वेनाश्रयभूतः जलचन्द्राणां विवचन्द्रवत कलधौतादीनां शुक्त्यादिवच्च नारायण: । पूर्वपदात्संज्ञायामिति णत्वम्। अथवा नर आत्मा, ततो जातान्याकाशादीनि नाराणि, तानि कार्याणि अयति कारणा- त्मना व्यामोति अतश्रान्यस्यायनं इति नारायण: ।

वे दान्तनामरतसहसम् 245

यच्च किञ्चिज्जगत्यस्मिन् दृश्यते श्रयतेऽपि वा। अन्यर्वहिश्च तत्सर्वं व्याप्य नारायण: स्थितः इति मन्त्रवर्णात्। नराज्जातानि तच्वानि नाराणीति ततो विद्ुः । तान्येव चायनं तस्य तेन नारायण: स्मृतः । इति महाभारते। अथवा नराज्जातानि नाराणि, तेषामयनं लयस्थानम्। यत्प्रयन्त्यमिसंविशंतीति श्रुतेः । आपो नारा इति ग्रोक्ता आपो वै नरसूनवः । ता यदस्यायनं प्रोक्तं तेन नारायण: स्मृतः। इति मनुवचनात्। नारायणाय नम इत्ययमेव मन्त्र: संसारघोरविषसंहरणाय दक्षः । शृण्वन्तु भव्यमतयो यतयोऽस्तरागा उच्चैस्तरा मुपदिशाम्यहमूर्ध्वबाहुः॥ इति नारसिंहपुराणे। स्कान्देपि- नारायणाय नरकार्णवतारणाय नानाविधस्य जगतः स्थितिकारणाय। मोहावृतस्य निखिलस्य जनस्य सद: श्रेयस्कराय पुरुषाय नमः परस्मै। इति मुहूर्तमपि यो ध्यायेनारायणमतन्द्रितः । सोऽपि सिद्धिमवानोति किं पुनस्तत्परायणः। इति आलोड्य सर्वशास्त्राणि विचार्य च पुनः पुनः। इदमेकं सुनिष्पन्रं ध्येयो नारायणस्सदा। इति च। नारायणमात्मानं ज्ञात्वा सर्गस्थितिप्रलयहेतुम्र । सर्वज्ञस्सर्वगतस्सरवेश्वरो भवति इत्यभियुक्तवचनाच्च। नारायणाय विद्यहे इति श्रुतिः । छान्दोग्ये-

निर्वहिता-निर्वोदा-व्याकर्ता। आकाशो ह वे नाम नामरूपयोनिर्वहितेति श्रुतिः ।

246

वृहदारण्यके- निदिध्यासितव्य :- चिन्तयितव्यः । चिन्तनं नाम श्रवणमननाभ्यामविगतेऽर्थे साक्षा- त्कारं जनयितुं विजातीयप्रत्ययानन्तरितसजातीयप्रत्ययप्रवाहः। आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिद्धयासितव्यः इति श्रुतिः । ब्रह्मोपनिषदि निर्वाणम्-निर्गत वाणं-स्थूलशरीरं दुर्गन्धविनाशकर्तृत्वेन तेनोपलक्षितमज्ञान सकार्ये संस्कारश्र यस्मात् तन्निर्वाणं, सुखस्वरूपमित्यर्थः। तदुक्त श्रीविष्णुपुराणे- अनेकजन्मसाहस्त्रीं संसारपदवीं व्रजन्। मोहश्रमं प्रयातोऽसी वासनारेणुकुण्ठितः । प्रक्षाल्यते यदा सोऽस्य रेणुर्ज्ञानोष्णवारिणा। तदा संसारपान्थस्य याति मोहश्रमशशमम्। मोहश्रमे शम याते स्वस्थान्तःकरणः पुमान्। अनन्यातिशयोद्धोधः परंनिर्वाणमृच्छति। निर्वाणमय एवायमात्मा ज्ञानमयोऽमलः । दुःखाज्ञानमला धर्माः प्रकृतेस्ते तु नात्मनः । इति। नित्योदिंत विमलमेकमनन्तमाद्यं ब्रह्मास्ति नेतरकलाकलनं हि किश्चित्। इत्येव भावय निरञ्जनतामुपेतो निर्वाणमेहि सकलामलशान्तवृत्ति: इति वासिष्ठे। एकमेव तत् परं ब्रह्म विभाति निर्वाणं इति श्रुतिः । निर्गुण :- गुणरहितः । तदुक्तमाचायैं :- निर्गुणो निष्क्रियो नित्यो निर्विकल्पो निरञ्जनः । निर्विकारो निराकारो नित्यमुक्तोऽस्मि निर्मलः। इति। शिवपुराणे एकषष्टितमाध्याये शकरं प्रति उपमन्यु :- स एव निर्गुणस्सर्वे सगुणाश्च सुरासुराः। देहिनो निष्कलरशम्भुः कथ स गुणवान् भवेत्। इसि।

247

ईश्वरगीतायाम्- अव्यक्तं कारणं यत्तदक्षरं परमं पदम्। निर्गुणं शुद्धविज्ञानं सदा पश्यन्ति सूरयः। इति। साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च इति श्रुतिः । कैवल्योपनिषद़ि- नीलकण्ठ :- कालकण्ठः । पाझे पुराणे मार्कण्डेय :- नीलकण्ठं विरूपाक्षं निर्मल निरुपप्रुवम्। नमामि शिरसा देवं किन्नो मृत्यु: करिष्यति। इति। तत्नैव-देवर्षयः ओन्नमो नीलकण्ठायेत्यन्रुवन् मन्त्रमैश्वरम्। संसारविषदष्टानामुत्तमं परमौषधम्। ध्यायमानो महादेव नीलकण्ठञ्चतुर्भुजम्। प्रणम्य गिरिजाधीशं प्रणतातिहरं परम्। प्राह तेषामृषीणां तां कथां श्रीनन्दिकेश्वरः। श्रोतणामपि वक्तणामपि कैवल्यदायिनीम्। इति। तत्नैव द्विंतीयाध्याये विष्णुं प्रति ब्रह्मवचनम्- कालकूटमिंद पश्य कण्ठभूषणमीशितु: । सुराङनानां सर्वासां कण्ठमंगलदायकम्। हैमवत्या विशालाक्ष्याः कटाक्षैरमृतोपमैः। शीतलीकृतमीशस्य कण्ठभूषां भवद्विषम्। श्रुत्वेति ब्रह्मणो वाक्यं देवासुरवचांसि च। स्थापयित्वा विषं कण्ठे नीलकण्ठश्शिवोऽभवद्। ततो दैत्याश् देवाश्र ब्रभेन्द्रोपेन्द्रसंहिताः। तुष्टुवुर्देवदेवेश नीलकण्ठमुमापतिम्। ओनमो नीलकण्ठाय महादेवाय ते नमः । नमरिंशिवाय सोमाय शाश्चताय नमो नमः । इति।

248 वेदान्तनामरससहसरम्

शिवधर्मे सनत्कुमारं प्रति नन्दिकेश्वरः । नीलकण्ठाय नित्याय अजायामितमूर्तये। बहुरूपाय शान्ताय शाश्रताय नमो नमः । इति । शिवरहस्ये अष्टमाध्याये भैरव :- कालकूटहर श्रीमन् कालकाल कृपानिधे। श्रीनीलकण्ठ कामारे उतोत इषवे नमः इति। उमासहायमोमर्थ विसुं साक्षात् त्रिलोचनम्। नीलकण्ठप्रभान्तस्थ व्यायेननित्यमतन्द्रितः । इति च । त्रिलोचनं नीलकण्ठमिति श्रतिः । श्वेताश्वतरोपनिषदि- निहितार्थ :- अगृहीतप्रयोजनः, स्वार्थनिरपेक्ष इत्यर्थः। वर्णाननेकान्निहितार्थो द्धाति इति श्रुति: । निष्क्रिय :- स्वमहिमप्रतिष्ठितः, कूटस्थ इत्यर्थः। तदुक्तं श्रीपराशरेण- स्वविलक्षणशून्यस्य स्वयंभूतस्य साक्षिणः । आविर्भावतिरोभावरहिंतस्याक्रियस्य च। अहमर्थस्य चित्सत्यसुखस्यैवं प्रसादतः। परा विद्याऽभिजाता चेद्विद्ययैव परं पदम्। इति। निखद्य :- अगर्हणीयः। उक्त्व भगवता-

नित्यस्सर्वगतःस्थाणुरचलोडयं सनातनः ।

निरञ्ञन :- निर्हेपः । तदुक्त स्कान्दे त्रिधामसाक्षिणं सत्यज्ञानानन्दादिलक्षणम्। त्वमहंशब्दलक्ष्यार्थमसक्तं सर्वदोषतः। ज्ञाताज्ञतद्वयादन्यं जांताज्ञातस्र भासकय्।

वेदान्वनामरतसहसम् 249

प्रमाणभ्रान्तिवृत्तीनामगम्यं तत्प्रकाशकम्। स्वयंभातं निराधारं ये जानन्ति सुनिश्चितम्। इति। अन्यत्रापि- निर्मदे निर्मले नित्ये निराधारे निरञ्जने। दासस्सोऽहमहंसोऽपीत्यात्मन्येतत् क्थ भवेत्। इति। देवदेवश्र देवश्र जगन्नाथो निरञ्जनः । निर्भयो निर्गुणो नित्यो नित्यानन्दो निरामयः। इति च। निष्क्रियं निष्कलं शान्तं निखदं निरञ्जनमिति श्रतिः । नारायणोपनिषदि निर्विकल्प :- निर्गता: विकल्पाः कोटिद्वयात्मिका: वस्तुशून्या वा प्रत्ययाः यस्मात् न निर्विकल्पः। तदुक्त स्कान्दे- विकल्परहितं तत्त्वं ज्ञानमानन्दमव्ययम्। ये पश्यन्ति विमुक्तास्ते जीवन्तोऽपि न संशयः। निर्विकल्पं परं त्च्वं तर्कतो यस्य भासते। सोऽपि सुच्येत संसारात् यथा समप्रपश्चतः। निर्विकल्पं परं ततत्वं प्रमाणेनैव केवलम्। यस्य भाति स मुच्येत स्वसंसारमहोदघेः। इति। कूर्मे यत् ज्ञानं निर्मलं शुद्धं निर्विकल्पं निरज्जनम्। ममात्माऽसौ तदेवेदमिति प्राहुर्विपश्चितः। इति। निराख्यात :- निर्गता: आख्याताः क्रियापदानि यस्मात् स निराख्यातः। अनेन सेद्वरूपता उक्ता । निर्विकल्पो निराख्यातशशुद्धो देव एको नारायण: इति श्रुति:। परमहंसोपनिषदि- नित्यपूतः- नित्यशुद्धः। तदुक्तमाचा 32

250 वेदान्तनामरतसहर्सतरम्

नित्यशुद्ध विमुक्तैकमखण्डानन्दमद्वयम्। सत्यं ज्ञानमनन्तं यत् परंब्रह्माहमेव तत्। इति। स एव नित्यपूतस्स एव वेदपुरुषः इति श्रुति: । अमृतबिन्दूपनिषदि- निश्चलम्- विक्रियाशून्यम्। तदुक्तमाचार्यवार्तिककारैः नर्तें स्याद्विक्रियां दुःखी साक्षिता का विकारिणः। धीविक्रियासहस्त्राणां साक्ष्यतोऽहमविक्रियः। इति। निष्कलं निश्चलं शान्तमिति श्रुतिः । अथर्वशिरसि- नित्यानित्य :- हेतुहेतुमद्रूपः। स्कान्दे कमलालयमाहात्म्ये तिंशाध्याये कमला- नमः पिनाकहस्ताय नमश्शूलधराय ते। नित्याय चैवानित्याय नित्यानित्याय ते नमः। व्यक्ताय चैवाव्यक्ताय व्यक्ताव्यक्ताय ते नमः। चिन्त्याय चैवाचिन्त्याय चिन्त्याचिन्त्याय ते नमः। इति। सोऽहं नित्यानित्यो ब्रह्माहं इति श्रुति: । अथर्वशिखायाम्- नादान्त :- नादविलयनस्थानभूतः परमात्मा। नादान्ते परमात्मनि इति श्रुतिः । मैत्रायण्याम्- निस्पृह :- अवाप्तसकलकामत्वात्। अलेपोऽव्यग्रो निस्पृह इति श्रति: । तापनीयोपनिषदि-

न स्थूलप्रज्ञम्-जाग्रदवस्थातदभिमानितद्भेदानां निषेध: न सक्ष्मप्रज्ञम्-खमादेर्निषेधः।

न स्थूलप्रज्ञं न सक्ष्मप्रज्ञमिति-श्रतिः।

वेदान्तनामरतसहस्त्रम् 251

निरस्ताविद्यातमोमोह :- अविद्येति विद्याविरोधित्वकथनेन निरवतयितुं शक्यतोक्ता। तमइत्याच्छादकत्वेन निरसनीयत्वमुक्तम्। मोह इति च विक्षेपहेतुत्वेन निरस्यत्वमुक्तम्। अविद्यादिकमनर्थकारणं नित्यमेव निरस्तं यस्मिन् स तथोक्तः। निरस्ताविद्यातमो- मोहोऽहमेव इति श्रुतिः।

नृसिंह :- नृगताविति घातो रूपेण नृशब्देन त्रिविधपरिच्छेदरहित अत्मोच्यते, सीति तद्वन्धकमविद्यालक्षणं द्वैतं, ह इति तत्संहर्तृत्वमुच्यते। अतो नृसिंहपदस्य स्वात्मबन्धहर इत्यर्थः। एष वीरो नृसिंह एव इति श्रुतिः । नमामि-अत्र नकारो निषेधार्थः। मेति प्रमावाचकत्वेन परिपूर्णानन्दसच्चिद्पतुर्यवाचकः। मीति तद्विंसाकरं तदाच्छादनविक्षेपादिकारणमज्ञानमुच्यते। तस्मात् माहिंसाकरं नास्तीति नमामिपदस्यार्थः। नमाम्यनमाम्यहमनहमिति श्रुतिः ।

नन्तसदेकरसमिति श्रुतिः । निरिन्द्रियम्-स्पष्टम्। अशरीरो निरिन्द्रियोऽप्राण इति श्रुतिः। नाविकल्प :- अविकल्पत्ववर्मरहितः। अविकल्पो नाविकल्पोऽपि नालर काचन भिदास्ति नैव तत्न काचन भिदाऽस्ति अत् भिदामिव मन्यमानरशतधा सहस्रधा भिन्नो मृत्योर्मृत्युमान्ोतीति श्रुति:। नियन्ता-स्पष्टम्। अभिमन्ता जीवो नियन्तेश्वर इति श्रुतिः । निरपेक्ष :- आहकामत्वात्। निरपेक्षस्य साधकस्यापि माहात्म्यं प्रकटित शिवेन सूत संहितायाम्- निरपेक्ष मुनिं शान्त निर्वैरं समदर्शिनम्। अनुवजाम्यहं नित्यं पूयेयेत्यंघरिरेणुभिः। इति। इदमेव वचन भगवता भागवतेऽप्युक्तम्। स्वमहिमस्थो निरपेक्ष एकएवेति श्रुतिः । नाल्प :- अपरिच्छिनः । नाल्पस्साक्ष्यविशेष इति श्रुतिः। ईशावास्ये-

252

परिभू :- सर्वेषामुपर्युपरि भवतीति परिभूः कविमनीषी परिभूस्स्वयंभूरिति श्रुतिः। केनोपनिषदि- प्राणस्यप्राण :- प्राणस्य-प्राणाख्यवृत्तिविशेषस्य प्राणः। तत्कृतं हि प्राणस्य प्राणन- सामर्थ्यम्। न ह्यात्मानधिष्ठितस्य प्राणनमुपपद्ते। यद्वाचो ह वाचं स उ प्राणस्य प्राणः इति श्रुतिः ।

प्रतिबोधविदितं-बोधंबोधं प्रति विदितं प्रतिबोधविदितम्। बोधशब्देन बौद्धाः प्रत्ययाः उच्यन्ते। सर्वे प्रत्यया विषयीभवन्ति यस्य स आत्मा सर्वबोधान् प्रति -सर्वप्रत्ययदशीं। दृक्छक्ति- स्वरूपमात्नः प्रत्ययैरेव प्रत्ययाविशिष्टतया लक्ष्यते, नान्यत् द्वारान्तरमात्मनो विज्ञानाय। अतः प्रत्ययप्रत्यगात्मतया विदिंत ब्रह्म प्रतिबोधविदितम्। प्रतिबोधविदितम्मतं इति श्रुतिः । काठकोपनिषदि- पुराण :- पुराऽपि नवः, पुरातन इत्यर्थः । तदुक्तमीश्वरगीतायाम्- स एव बन्धस्स च बन्धकर्ता स एव पाश: पशवस्स एव। स एव सर्व न च तस्य वेत्ता तमाहुरादं पुरुष पुराणम्। इति। भगवताऽपि- कविं पुराणमनुशासितारं अणोरणीयांसमनुस्मरेद्यः। सर्वस्य धातारमचिन्त्यरूपं आदित्यवर्ण तमसः परस्तात्। इति। अजो नित्यः शाश्वतोडयं पुराणः इति श्रुतिः ।

पदम्-पदनीयं, गमनीय, देहादावहंबुद्धिं विहाय मुमुक्षुर्भिन्रह्मव प्रत्यगात्मतया गन्तव्यमित्यथः । तदुक्तमादित्यपुराणे मानवीयसंहितायां चतुःपश्चाशाध्याये-हिमवन्तं प्रति उमा-

कूटस्थमचलं सूक्ष्म सत्यं निर्गुणमव्ययम्। आनन्दमक्षरं ब्रह्म तात जानीहि मत्पदम्। तत्पद ते प्रपश्यन्ति येषां भक्तिर्मयि स्थिरा। नान्यथा कर्मकाण्डैश्र तपोभिश्रातिदारुणैः । इति।

वेदान्तनामरतसहस्रम् 253

वासिष्ठेऽपि- अयमहमिति निश्चयो दढो यस्तमलमपास्य महामते स्वबुद्धया। यदितरदवलंब्य तत्पदं त्वं व्रज पिव भुङ्डक्ष्व न बध्यसेऽमनस्कः। इति। सर्वे वेदा यत्पदमामनन्तीति श्रुतिः। परं पदम्-परमं-निरतिशयं नित्यानन्दत्वात् निरस्तनिखिलक्रियत्वाद्वा उत्कृष्टं पदं, मुमुक्षुभिर्विज्ञेयं निर्विशेषस्वरूपमित्यर्थः। तदुक्तं सर्वज्ञमुनिना-

अतिनिकटमविक्रियं मुरारेः परमपद ग्रणयादभिष्टवीमि। इति। ब्रह्मगीतायामपि- - यदामनन्ति वेदाश्च तपांसि परमं पदम्। ब्रह्मचर्यं यदिच्छन्तश्ररन्ति शिव एव सः। तत्नैव- पदं यत् परमं विष्णोस्तदेवाखिलदेहिनाम्। परमं पदमद्वैतं स शिवस्सांबविग्रहः। ब्रह्मविष्णुप्रजेशानामन्येषामपि देहिनाम्। ऋते सांवं महादेवं किं भवेत् परमं पदम्। इति। अस्यार्थ :- यत्रनान्यत्पश्यतिनान्यच्छणोतीत्येवं त्रिपुटीहीनं यदद्विंतीयं तत्त्वं तदेवाखिल- देहिनां देवमनुष्यादीनां सर्वेषां परमं पदम्। निरतिशयानन्दसवरूपतया सवैरभिलषितत्वाद्। ईदृ्विधं परमं पदमेव लीलया अर्धनारींश्वरविग्रहश्शिवस्संपन्नः। एतदेव सच्चिदानन्दैकरसं परशिवस्वरूपं रुद्रविष्ण्वादीनां गुणमूर्तीनामन्येषाभिन्द्रादीनाञ्च परमं पदं भवतीत्यर्थः ।

तद्विष्णोः परमं पदमिति श्रुतिः। पुरुष :- सर्वस्य कार्यप्रपश्चस्य स्वरूपेण पूरयिता। यद्वा सर्वासु पूर्षु शेत इति पुरुष:। तदुक्त वासिष्ठे- किं करोमि क्व गच्छामि किं गृह्नामि त्यजामि किम्। •आत्मना पूरितं विश्वं महाकल्पाम्बुना यथा। इति।

254 वेदान्तनामरतसहसरम्

मुक्तिखण्डे च- चण्डालदेहे पश्चादिशरीरे ब्रह्मविग्रहे अन्येषु तारतम्येन स्थितेषु पुरुषोत्तम। व्योमवत्सर्वदाव्या प्स्सर्वसंबन्धवर्जितः एकरूपो महादेव: स्थितस्सोऽहं परामृतः। इति।

ब्रक्षगीतायाम्- पुरुषो नाम संपूर्णरिशवस्सत्यादिलक्षणः। सांवमूर्तिधरो नान्यो रुद्रो विष्णुरजोऽपि वा। इति।

गारुडपुराणे- वेदाहमेत पुरुष चिदूपं तमसः परम्। सोऽहमस्मीति मोक्षाय नान्यः पन्था विमुक्तये। इति। अव्यक्तात् पुरुष: पर: इति श्रतिः । परागति :- परा-प्रकृष्टा गतिः गन्तव्यं-प्राप्तव्यं वस्तु। अन्यास्तु गतयः पुनरावृत्तिमश्वाद- पराः। उक्तविधा तु गतिः पुनरावृत्तिराहित्येन परा। अत एव भगवतोक्तम् यद्गत्वा न निवर्तन्ते तद्ाम परमं मम। इति। आनुशासनिके श्रीकृष्णं प्रति उपमन्यु :- यस्त्वां धुवं वेदयते गुहाशयं प्रभुं पुराणं पुरुषं विश्वरूपम्। हिरण्मयं बुद्धिमतां परां गति स बुद्धिमान् बुद्धिमतीत्य तिष्ठति। इति। सा काष्ठा सा परागतिरिति श्रतिः।

प्रत्यगात्मा-प्रत्यक्चासावात्मा चेति प्रत्यगात्मा। प्रतीच्येव आत्मशब्दो रूढो लोके, नान्यस्मिन्। व्युत्पत्तिपक्षेऽपि तत्नैव आत्मशब्दः प्रवर्तते। यच्चाम्नोति यदादत्ते यच्चात्ति विषयानिह। यच्चास्य सन्ततो भावस्तस्मादात्मेति गीयते। इति।

255

तस्मात् प्रत्यगात्मैव परं ब्रह्म । तदुक्तं ब्रह्मगीतायाम्- प्रत्यगात्मानमद्वन्द्वमहंशब्दोपलक्षितम्। शिवरूपेण संपश्यन्नेव याति स्वपूर्णताम्। इति। कश्रिद्वीरः प्रत्यगात्मानमैक्षदिति श्रतिः। परमं सुखम्-निरतिशयं सुखं, आत्मभूतम्। नन्वात्मा निरतिशयसुखस्वरूपश्चेत् किमिति सर्वेषां न प्रतीयते-सत्यं - अविद्यावतां सुस्रूपत्वेन आत्मनोSप्रतिभानेऽपि विद्यावता प्रतिभानात्। तथा चोक्तं भाष्यकारै :-

"अविद्याकल्पितनामरूपविशेषाकारापहृतबुद्धीनां, अत्यन्तप्रसिद्ध सुविज्ञेयं आसन्नतरमात्म- भूतमपि अप्रसिद्धं दुर्विज्ञेयमतिदूरमन्यदिव च प्रतिभाति। बाह्याकारनिवृत्तबुद्धीनान्तु लब्घ- गुर्वात्मप्रसादादीनां नातः परं सुखं सुप्रसिद्धं सुविज्ञेयं स्वासन्नमस्ति। तथा चोक्तम्- प्रत्यक्षावगमं धर्म्यमित्यादीति।" तदेतदिति मन्यन्तेऽनिर्देश्यं परमं सुखमिति श्रुतिः। प्राण :- परमात्मा। प्राणशब्दस्य परमात्मपरत्वं वर्णित सूत्रकारेण-कंपनादिति। विवृतश्च अधिकरणरत्नमालायाम्- जगत्कम्पनकृत् प्राणोऽशनिर्वायुरुतेश्वरः। अशनिर्भयहेतुत्वात् वायुर्वा देहचालनात। वेदनादमृतत्वोक्तेरीशोऽन्तर्यामिरूपतः। भयहेतुश्रालनन्तु सर्वशक्तियुतत्वतः । इति। यदिंदं किश्च जगत्सर्वे प्राण एजति निःसृतमिति श्रुतिः । प्रश्नोनिषदि- परं ब्रह्म-अपरब्रह्मभ्यो हिरण्यगर्भादिभ्यः परं सत्यज्ञानानन्तानन्दादिरूप निष्कलं. सर्वदृश्यविनिर्मुक्त सवप्रत्यग्रूंपं ब्रह्म। तदुक्तम्- सत्य ज्ञानं शुद्धमनन्तं व्यतिरिक्तं शान्त गूढ निष्कलमानन्दमनन्यमिति।

256 वेदान्तनामरतसहर्सतरम्

अहेयमक्षरं शुद्धमसंभूति निरञ्जनम्। विष्ण्वाख्यं परमं ब्रह्म तद्वैं पश्यन्ति सूरयः । इति। ते हैते नह्यपरा ब्रह्मनिष्ठाः परम्ब्रहान्वेषमाणाः इति श्रुतिः । पर आत्मा-पर :- मुख्यः सच्चिदानन्दरूपः हृदयादिष्वभिव्यक्तः योगिभिरात्मत्वेन ज्ञेय इत्यर्थः । तदुक्त स्कान्दे- नाभिकण्ठे प्रविष्टाय नमो हृद्देशवर्तिने। सच्चिदांनन्दपूर्णाय नमस्साक्षाचचिदात्मने। इति। ननु आत्मनः पर इति विशेषणं किमर्थ? आत्मल्ैविध्यसंभवात्। तथा हि- आत्मा त्रिविधः। गौणो मिध्याभूतो मुख्यक्चेति। यथा त्रिविधस्सिहः तद्वत्। तदथा-सिंहदेवदत्तयो- भेंद पश्यन्नेव सिंहगतक्रौर्यशौर्यादिगुणानां देवइत्ते सम्भवात् सिंहोऽयमिति व्यवहरति। सोडंय गौणःसिंहः। अरण्ये मन्दान्धकारे धावन्तं हरिण दृष्टा म्रान्त्या सिंहोऽयमिति निश्चित्य बिमेति। सोडयं मिथ्यासिंहः। अहनि स्फीतालोकमध्यवर्तिन मृगेन्द्रं दृष्ट्रा सिंहोऽयमिति प्रतिपद्यते सोडयं मुख्यः सिंहः। एवं राजपित्रादि: भृत्यपुत्नादिषु स्वस्मात भेद पश्यत्नपि धनरक्षणादिक- मध्ययनादिकश्च दृष्टा आत्मत्वेन व्यवहरति। पुत्रवित्रये श्रतिरपि 'आत्मा वै पुत्रनामासी' ति। एवं भृत्यपुत्रादि:गौणात्मा। देहादिस्तु मिथ्यात्मा। आत्मापेक्षया देहादेर्भेंदस्य विद्यमानत्वे ऽप्यप्रतीयमा- नत्वाद। तथा हि-अहं मनुष्यो ब्राह्मणो ब्रह्मचारी स्थूल: कृशः गौरः कृष्णः इत्यादिप्रत्ययो देहविषयः । अह प्राणिमि इति प्राणविषयः । अहं कामये सङ्कल्पयामीति मनोविषयः। अहंकर्तेति अहंकारविषयः । उक्त च विरूपाक्षपश्चाशिकायाम्- संपन्नोऽस्मि कशोऽस्मि स्नेहोत्तारोडस्मि मोदमानोSस्मि। प्राणिमि शून्योऽसमीति हि षट्सु पदेष्वस्मिता दृष्टा। संपत् गृहक्षेत्रादेः विषयस्य धर्म:, काश्य देहस्य, स्नेहश्चक्षुरादेरिन्द्रियस्य, मोदोऽन्तःकरणस्य, प्राणनं वायोः, शून्यता सुषुप्तपदस्य मायापर्यायपदस्य। एषु वित्रयादिषु षटसु पदेषु अस्मिता दृष्टा- अहमभिमान:स्वानुभवसिद्धः । मुख्यात्मा तु पूर्वमेवोदाहृतः ।

संप्रविष्ठते इति श्रुति:। स यथा सोम्य वयांसि वासोवृक्ष संप्रतिष्ठन्ते एवं ह वै तत् सर्व परे आत्मनि

वेदान्तनामरतसहसम् 257

परः पुरुष :- परमात्माख्यः पुरुषः।यो जगतः सृष्टिस्थितिलयकर्ता यस्सत्यज्ञानानन्दरूपः यमात्मत्वेन प्रान्नुवन्ति ज्ञानिनः स परः पुरुषः। तदुक्तं प्रबोधचन्द्रोदये- यस्माद्विश्वमुदेति यत्र रमते यस्मिन् पुनर्लीयते भासा यस्य जगद्विभाति सहजानन्दोज्ज्वलं यन्महः शान्तं शाश्वतमक्रियं यमपुनर्भावाय भूतेश्वरं द्वैतध्वान्तमपास्य यान्ति कृतिनः प्रस्तौमि तं पूरुषम्। इति। उक्तश्वाभियुक्त :- जलधरधूमोद्धतिभिर्मलिनीक्रियते यथा न गगनतलम्। तद्वत्प्रकृतिविकारैरपरामृष्टः परः पुरुपः। इति। यः पुनरेतं त्रिमात्रेणोमित्येतेनैवाक्षरेण पर पुरुषमभि ध्यायीतेति श्रुति। परात्पर :- परात्-हिरण्यगर्भात परः-श्रेष्ठः। पराशरोपपुराणे शुकं प्रति पराशरः- सर्वेषामेव जन्तूनां महादेवो महेश्वरः। स्रष्टा भर्ता च संहर्ता जगतश्राखिलस्य च। तत्समो नाधिकश्रास्ति चेतनः स परात्परः । इति। पुरिशय :- सवशरीरानुप्रविष्टः। परात्परं पुरिशयं पुरुषमीक्षते इति श्रुतिः। परं-निरतिशयपरमानन्दरूंपं। अत एव श्रद्धापुरस्सरं प्रत्यगात्मत्वेन सदाऽनुसन्चेयं मोक्षार्थिमि:। शिवधर्मे द्वितीयाध्याये- - पराय परमेशाय सर्वज्ञाय नमो नमः। अतीतगुणसंगाय विश्वेशाय नमोऽस्तु ते। इति। ईश्वरगीतायाम्- यो ज्ञानान्मोचयेत् क्षिप्रं प्रसन्नो भक्तवत्सलः। तमेव मोचकं रुद्रमाकाशे दद्दशु: परम्। इति। उक्तश्च स्कान्दे- निर्विकल्पे परे तच्वे श्रद्धा येषां प्रजायते। अयत्नसिद्धा परमा मुक्तिस्तेषां न संशयः। 33

258 वेदान्तनामरतसहसम्

निर्विकल्पं परं नाम त्त्व साक्षाच्छिव: परम्। इति। उक्त्च वसिष्ठेन- आद्यन्तरहितं सत्यं चिन्मात्रं निर्विकल्पकम्। यत्तद्विद्वि परं रूपं जीवस्येदं तुरीयकम्। एतनतुर्यपदं शुद्धमत्र बद्धूपदो भव। इति। यत्तच्छान्तमजरममृतमभयं परं च इति श्रुतिः। मुण्डकोपनिषदि-

परामृतम्-आपोक्षिकामृतात्कर्मफलादुत्कृष्टतवेसत्यविनाशि। ईदशमात्मस्वरूपं परमेश्वर- प्रसादलभ्यम्। तदुक्तं पराशरोपपुराणे- कृपया मामकं रूपं परिपूर्णं परामृतम्। आनन्दं सत्यचिदयं तारकं तमसः परम्। स्वयंभातं निराधारं दास्यामि प्रत्यगात्मनाम्। इति। ईश्वरगीतायम्- सर्वाधारं सदानन्दमव्यक्तं द्वैतवर्जितम्। सर्वोपमानरहितं प्रमाणातीतगोचरम्। निर्विकल्पं निराभासं सर्वाभासं परामृतम्। अभिन्नं भिन्नसंस्थानं शाश्वतं ध्रुवमव्ययम् । निर्गुणं परमं व्योम तज्ज्ञानं सूरयो विदुः। इति। तपो ब्रह्म परामृतमिति श्रुतिः। प्राणशरीरनेता-प्राणश्च शरीरञ्च तत् प्राणशरीरं तस्य नेता, प्राणशरीरयो र्वा नेता। मनोमयः प्राणशरीरनेता इति श्रुतिः ।

परावर :- परञ्च कारणात्मना अवरश्च कार्यात्मना वर्तत इति परावरः। परो-हिरण्यगर्भ: अवरो-निष्कृष्टो यस्मात् स परावर इति वा। तस्मिन् दृष्टे परावरे इति श्रुतिः। प्रसृतम्-व्याप्तं परिपूर्णमित्यर्थ। अधश्चोर्ध्वञ्च प्रसृतं ब्रम्मैवेदं विश्वमिति श्रुति:।

वेदान्तनामरतसहसम् 259

परमं साम्यम्-परमं प्रकृष्ट निरतिशयं साम्यं अद्ूयलक्षणं ब्रह्मेत्यर्थः। निरञ्ञनः परमं साम्यम्ुपैति इति श्रुतिः। परमं ब्रह्म -- परमंउत्कृष्ट ब्रह्म-देशकालवस्तुकृतपरिच्छेदशूनयं, अन एव सर्वप्रत्यगात्मरूपं, यदज्ञातं सत् सकलजगद्पेण विवतते यञ्च सर्ववेदान्तप्रतिपादं यज्ज्ञानात् सकलसंसारबीज- निवृत्ति: यच्च सर्वैर्मुमुक्षुभिरात्मत्वेन सेव्यं तत परं ब्रह्मेत्यर्थः। तदुक्तमभियुत्त्तः- यदज्ञातं जीवैर्वहुविधजगद्विभ्रमधरं वियद्यद्वद्वालैस्तलमलिनतायोगि कलिंतम्।

नमस्याम: प्रत्यक् श्रुतिशतशिरोभि: प्रकटितम्। इति। स वेदैतत् परमं ब्रह्म धाम इति श्रुति:। माण्डक्योपनिषदि- प्रपश्च्चीपशम :- जाग्रदादिस्थानधर्मरहितः। प्रपञ्चोपशमं शान्त शिवमद्वैतं इति श्रुतिः। तैत्तरीये पुच्छम्-पुच्छवत पुच्छं आधारमित्यर्थः। प्रतिष्ठा-प्रतितिष्ठति सर्वमस्मिन् ब्रह्मणीति प्रतिष्ठा। ब्रह्म पुछं प्रतिष्ठा इति श्रुतिः । प्रोतः-सर्वत् कार्ये अधिष्ठातृत्वेन अनुस्यूतः । स ओतश्र प्रोतश्च विभ्वुः प्रजासु इति श्रुतिः। परमोऽक्षर :- परमः-प्रकृष्टः अक्षरः-व्यापकः, परमव्यापक इत्यर्थः । अक्षरं परम प्रभुमिति श्रतिः । परमेष्ठी-परमे - जगद्रक्षणभावे-स्थितः । स परमेष्ठी ब्रह्मात्मेति श्रुतिः । ऐतरेयके- प्रज्ञानम्-प्रकृष्ट-निरस्तसमस्तोपाधिकं सकलकल्पनास्पद ज्ञान-सर्वदा सर्ववस्त्वभासकं साक्षिरूपं साधकस्य हृदयमध्ये उपलभ्यमानं ब्रह्मैवेत्यर्थः। तदुक्त विद्याप्रकाशे-

260 ये दान्तनामरत्रसहस्त्रम्

प्रज्ञानमेकं सर्वेषु यत् स आत्मेति निर्णयः। प्रकृष्ट निरुपाधित्वाच्चैतन्यं यत्तदीक्ष्यताम्। अहङ्कारो मनो बाह्यं करणञ्चाप्युपाधयः। तेषु सर्वेषु चिच्छाया संक्रान्ता चेतनान्यतः । न सुख्यं तेषु चैतन्यं नात्मत्वस्यापि सुख्यता। सुषुप्तौ तानि लुप्यन्ते न त्वात्मा तत्र लुप्यते। प्रज्ञानं निरुपाधित्वान्नित्यं तल्लोपभासकम्। प्रज्ञानस्यात्मता तस्मान्मुख्या नान्यस्य कस्यचित्। द्रष्टादा अपि दृष्टयादाः शब्दा मुख्यात्मवस्तुनः । नामान्युपाधिमालव्य तस्मादात्मोपलक्षकाः । यथैकस्यैव संबन्धविशेषोपाधितोऽखिलाः। पुत्रभ्रात्ादयः शब्दा नामत्वेनोपलक्षकाः । उपलक्ष्यं तु हस्तादियुक्तमेकं वपुस्तथा। चैतनैः कर्तकरणैंः प्रज्ञानमुपलक्ष्यते। प्रज्ञानं कर्तृदेहादिसाक्षिभूतं यदस्ति तत्। जीवस्य वास्तवं रूपमित्येवं निर्णयो भवेत्। प्रज्ञान स्वशरीरेऽस्ति तथा देहान्तरेष्वपि। ब्रह्मादिस्थावरान्तेषु तस्य स्यात् परमात्मता। प्रज्ञानस्यास्य जीवत्वं आ्रणधारणतो यथा। जगत्सृष्टयादिहेतुत्वाद्वह्नत्वञ्च तथेष्यताम्। स्थावरं जंगमं सर्व जगदित्यभिधीयते। तस्य प्रज्ञैव नेत्रं स्यात् सृष्टयादिनयनादसौ। प्रज्ञानं शुद्धचिद्र पमासीदत् सृष्टितः पुरा। तस्मिन् प्रतिष्ठित सर्वं माययोत्पादितत्वतः। उत्पत्तिस्थितिकालेऽसौ लोकः प्रज्ञाननेत्रक: । नेत्नत्वं व्यवहारस् सुखादेनयनाद्भवेत्।

261

लये प्रज्ञा प्रतिष्ठा स्यान्तत् सर्वस्य संहृतेः। सृष्टिस्थितिलया इत्थं श्रुताः प्रज्ञानहेतुकाः। स्वम्सृष्टिस्थितिलया जीवचैतन्यसाक्षिकाः। निर्जीवस्तम्भकुडयादौ स्वमसृष्टयादयो न हि। जगत्सृष्टिस्थितिलयाः ब्रह्मचैतन्यसाक्षिकाः। ब्रह्मचैतन्यरहिते वन्ध्यापुतने न सन्ति ते। जगत्सृष्टयाद्यधिष्ठानं शुद्धचैन्यमद्यम्। परमात्मस्वरूपं स्यादिति तस्यापि निर्णयः। यत् प्रज्ञानं स्वात्मरूपं तद्रलेति विबुध्यताम्। प्रज्ञानब्रह्मवित् सोडयं तिष्ठेत् प्रज्ञात्मना सदा। जीवन्नेव स्थितप्रज्ञो मुक्तः स्याद्वामदेववत्। इति। प्रज्ञ :- प्रत्यक् स्वप्रकाशः साक्षी चिद्ूपः । प्रज्ञानं ब्रह्म स एतेन प्रज्ञेनात्मना इति श्रुति:। छान्दोग्ये- परायणम्-परं अयनं-प्राप्यं परायणम्। यस्मिन्नधिगते भिद्यते हृदयग्रन्थिः, सर्वे संशयाच्छिद्यन्ते, सर्वाणि कर्माणि क्षीयन्ते, यस्य ज्ञानमात्रेण आनन्दलक्षणो मोक्षः प्राप्यते यद्विद्वान्न बिभेति कुतश्चन, यत्प्रविष्टस्य न विद्यते पुनर्वः, यस्य च वेदनात् तदेव भवति, यद्विहाय अपरः पन्था नृणां नास्ति, तदेव परायणम् । उक्तश्च महाभारते- परमं यो महत्तेजः परमं यो महत्तप:। परमं यो महद्रल्म परमं यः परायणम्। इति। यो देव: परमं तेज इत्यादि सर्वत्र संबन्धनीयम्। आकाशो ह्वैवैभ्यो ज्यायानाकाशः परायणमिति श्रुतिः । परोवरीयान्-वरीयसोऽप्येष वर इति परोवरीयान्। स एष परोवरीयानिति श्रुतिः। पूर्णम्-अनन्तमित्यर्थः। तथा च देहादिपरिच्छेदराहित्येन सर्वगतत्वेन सर्वात्मकतया च सदा अनुसन्घेय इति। तदुक्त प्रबोधचन्द्रोदये-

262 वेदान्तनामरससहसम्

पूर्णं तत् स्वप्रकाशं परतरममलं ज्योतिरानन्दसान्द्रं शान्तात्मानो सुनीन्द्राः प्रमुदितमनसः सन्ततं भावयन्तु। इति। एवं बृहदारण्यके- पूर्णमदः पूर्णमिद पूर्णात पूर्णमुदच्यते। पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते। इति।

सूतसंहितायामप्युक्तम्- अन्यच्चास्तितया भात तथा नास्तीति शब्दितम्। सर्वं पूर्ण शिव पश्यन् स्वयं पूर्णः शिवो भवेत्। पूर्णमेव स्वकं रूपमपूर्णं भाति मायया। पूर्णरूपतयाSSत्मान पश्यन् पूर्ण भवेत् स्वयम्। स्वपूर्णात्माति रेकेण जगज्जीवेश्वरादयः। न सन्ति नास्ति माया च तद्विशुद्धात्मवेदनम्। स्वपूर्णात्मशिवानन्दनिष्ठामासाद्य मानवः। तदैव लभते मुक्तिं स्वपूर्णात्मशिवात्मिकाम् । स्वपूर्णात्मशिवानन्दप्रकाशबलतः पुमान्। स्वच्छन्दं वर्तते लोके को वा तस्य निवारक:। सार्वभौमो यथा राजा स्वच्छन्द वर्तते भुवि। स्वपूर्णात्म शिवज्ञानी स्वच्छन्दं वर्तते तथा। इति। वासिष्ठेऽपि- अन्तःपूर्णो बहिःपूर्ण: पूर्णकुम्भ इवार्णवः । इति। तदेतत् पूर्णमप्रवर्तीति श्रुति: । प्राणशरीर :- प्राणो लिङ्गात्मा विज्ञानक्रियाशक्तिद्वयसम्मूछितः। यो वै प्राणःसा प्रज्ञा या वा प्रज्ञा स प्राणः इति श्रुतिः । सः शरीरं यस्य सः प्राणशरीरः । मनोमयः प्राणशरीरो भारूपः इति श्रति;।

वे दान्तनामरतसहस्म् 263

पृथिव्या ज्यायान्-महत्तरः। ज्यायान् पृथिव्या ज्यायानन्तरिक्षादिति श्रतिः । प्रादेशमात्र :- प्रदेशैःुमूर्धादिभिः पृथिवीपादान्तैः अ्यात्मं मीयते इति प्रादेशमात्नः। मुखादिषु वा करणेषु प्रदेशेषु अत्तत्वेन मीयत इति प्रादेशमात्नः। द्ुलोकादिपृथिव्यन्तप्रदेश- परिमाणमात्नो वा प्रादेशमातः। प्रकर्षेण शास्त्रेण आदिश्यन्त इति प्रादेशा: द्ुलोकादय एव, तावत्परिमाणो वा प्रादेशमात्रः। शाखान्तरे तु मूर्धादिचुबुकान्तप्रतिष्ठित इति प्रादेशमात्नं कल्पयन्ति। सूत्रकारेणापि प्रादेशमात्नशब्दस्य मतभेदेन अर्थविकल्पः प्रदर्शितः। अभि- व्यक्तेरित्याश्मरथ्यः। अनुस्मृतेर्वारिः। संपत्तेरिति जैमिनिस्तथा हि दर्शयति इति। यस्त्वेतमेवं प्रादेशमात्रमभिविमानमिति श्रुतिः। परादेवता-परंब्रह्मेत्यर्थः। तेजः परस्यां देवतायां इति श्रुतिः।

परंज्योतिः-आदित्याद्यपेक्षया उत्कृष्टप्रकाशस्वरूपम्। उत्कृष्टप्रकाशत्वादेव बाह्यव्या- पारविनिर्मुक्तस्य एकान्तनिष्ठस्य आत्मध्यानपरस्य आत्मसाक्षात्कारः सुलभसाड्रयः इत्युक्तं भवति। उक्तञ्च हरिणा- सिद्धानां गिरिकन्दरेषु वसतां ज्योतिः परं ध्यायता- मानन्दाश्रुकणान् पिबन्ति शकुना निश्शङ्कमङ्केशयाः। अस्माकं तु मनोरथोपरचितप्रासादवापीतट क्रीडाकाननकेलिकौतुकजुषामायुः परं क्षीयते। इति। परंज्योतिरुपसंपद्य स्वेनरूपेणाभिनिष्पद्यते इति श्रुतिः। बृहदारण्य के- पुत्रात्प्रेय :- प्रियतरम् तदेतत् प्रेयः पुत्रात् प्रेयो वित्तादिति श्रुतिः। पदनीयम्-गमनीयम्। तदेतत् पदनीयमस्य सर्वस्य इति श्रुतिः । पुरुरुप :- अनेकरूपः। इन्द्रो मायाभिः पुरुरुप ईयते इति श्रुति: । पृथिव्यां तिष्ठन्। पृथिव्या अन्तरः । प्राणे तिष्ठन्। प्राणादन्तरः। स्पष्टम्। उक्तरूपैव श्रुति:। परमो लोक :- उत्कृष्टः स्वरूपभूतो लोक:, कर्मासाध्यः, आत्मैवेत्यर्थः। सोऽस्य परमो लोक: इति श्रुतिः ।

264

प्राज्ञ :- परमार्थस्भावः परमात्मा। प्राज्ञेनात्मना संपरिष्वक्तः इति श्रुतिः। पुण्येनानन्वागतम्-पुण्येनासंस्पृष्टम्। पापेनानन्वागतम्-पापेनासंबद्धम्। अनन्यागतं पुण्येनानन्वागतं पापेनेति श्रुतिः। पश्यन्-अलुप्दृदकस्वभावः। पश्यन् वै तन्न पश्यतीति श्रतिः।

परमा गति :- परमा-ज्ञानकर्मसाध्यब्रह्मलोकादपेक्षया उत्कृष्टा गतिः आत्मस्वरूपमित्यर्थः। आनुशासनिके युविष्ठिरं प्रति श्रीकृष्णः। तण्डी-

इयं सा परमा काष्ठा इयं सा परमा कला। इयं सा परमा बुद्धिरियं सा परमा गतिः। इयं सा परमा शान्तिः इयं सा निर्वृतिः परा। यां प्राप्य कृतकृत्याः स्मः इत्यमन्यन्त वेघसः। इति।

परमा संपत्-निरतिशयविभूतिस्वरूपा-

परम अनन्द :- नित्यनिरतिशयानन्दस्वरूपः, एषाऽस्य विज्ञानमयस्य परमा गतिः यास्त्वन्या देहग्रहणलक्षणाः ब्रह्मादिस्तम्बर्यन्ता अविद्याकल्पिता गतयः ताः अपरमाः। अवि_ द्याविषयत्वात्। इयन्तु देवत्वादिगतीनां कर्मविद्यासाध्यानां परमा उत्तमा यः समस्तात्मभावः यत् नान्यत्पश्यति नान्यच्छणोति नान्यद्विजानाति। एषैव परमा संपत्। सर्वासां संपदां विभूतीनामियं परमा स्वाभाविकत्वादस्याः। कृतका ह्यन्याः संपदः। तथा एषोऽस्य परमो लोकः। ये अन्ये कर्मफ- लाश्रया लोका: ते अपरमाः। अयन्तु न केनचन कर्मणा मीयते, स्वाभाविकत्वात्। एषोऽस्य परमो लोक:। तथा एषोऽस्य परम आनन्दः। यान्यन्यानि विषयेन्द्रियसंबन्धजनितानि आनन्दजातानि तान्यपेक्ष्य एषोडस्य परम आनन्दः, नित्यत्वात्। यो वै भूमा तत्सुखमिति श्रुत्यन्तरात्। यत्रान्य- त्पश्यन्यद्विजानाति तदल्पं मत्य अमुख्यं सुखं, इदन्तु तद्विपरीतम्। अत एव एषोडस्य परम आनन्दः। तस्मान्निरतिशयपरमानन्दस्वरूपे आत्मनि मुमुक्षुमिर्मुक्तैश्च मोक्षार्थतया सुखार्थतया च मनःप्रणिधानं कार्यम्।

265

एतदुक्तमभियुक्तैः- आपूर्यते विमलशारदपूर्णचन्द्रसन्दर्शनादिव पयोधिरुदीर्णवेगः। चेतो निरन्तरसुखात्मनिरीक्षणेन यस्य प्रसन्वदनः स भवेद्िमुक्तः। चेतो निमग्रमचले हि निजे महिम्नि प्रक्षीणवीचिसलिलाढयसमुद्रतुल्ये। नोत्थातुमिच्छति रसातिशयादजस्त्रं यस्य प्रसन्नवदनः स भवेद्विमुक्त: । दैन्यं विहाय विषयैषणया प्रवृत्तं स्वभ्रान्तिकल्पितमवेक्ष्य जगत समस्तम्। नित्याद्वयामृतनिरन्तरसेचनाय प्रव्ज्य शान्तिसहितं प्रवदन्ति मुक्तम्। इति।

भगवता शेषेणाप्युक्तम्- व्यापिनमभिन्नमित्थं सर्वात्मानं विधूतनानात्वम्। निरुपमपरमानन्दं यो वेद स तन्मयो भवति। इति।

श्रुतिस्तु-एषाडस्य परमा संपदेषोऽस्य परमो लोक एषोऽस्य परम आनन्द: इति।

प्रज्ञानधन :- चैतन्यघनः। चैतन्यैकस्वरूप इति यावत्। तदुक्त सूत्रकारैः-आह च तन्मात्मिति। विवृतश्व भाष्यकारैः-आह च श्रुतिः चैतन्यमात्र विलक्षणरूपान्तररहितं निर्विशेष ब्रक्म "स यथा सैन्धवघनोऽनन्तरोऽबाह्यः कृत्स्नो रसधन एव एवं वा अरे अयमात्माऽनन्तरोऽबाह्य: कृत्स्नः प्रज्ञानधन एव" इति। एतदुक्त भवति-नास्यात्मनोSनतर्बहिर्वा चैतन्यदन्यद्रपमस्ति। चैतन्यमेव तु निरन्तरमस्य रूपं यथा सैन्धवघनोऽन्तर्बहिश्व लवणरस एव निरन्तरो भवति न रसान्तरं तथैवेति।

अनन्तरोऽवाद्य: कृत्स्नः प्रज्ञानधनः इति श्रुतिः । त्रझ्मोपनिषदि- परं पदम्-सर्वोपाधिविनिमुक्त प्रत्यगभिन्ननिरतिशयानन्दपरमात्मस्वरूपम्। एताददशा- तमग्राप्तिरतिसुलमेत्युक्त वासिष्ठ- ऊर्ध्वबाहुविरौम्येष न च कश्चिच्छृणोति तत्। असंकल्पः परं श्रेयः स किमन्तर्न भाव्यते। 34.

266 वेदान्तनामरतसहस्त्म्

किल तूष्णींस्थितेनैव तत् परं प्राप्यते पदम्। परमं यत्र साम्राज्यमपि राम तृणायते। इति। सूतरं नाम परं पदं इति श्रुति:। कैवल्योपनिषदि- प्रशान्तम्-अविद्यादिदोषरहितम्। शिंव प्रशान्तममृत्मिति श्रुति: ।

शिवधर्मे सनत्कुमारं प्रति नन्दिकेश्वरवचनम्-

अनादिदेव देवेश विश्वेश्वर महेश्वर। सर्वप्रज्ञानविज्ञानप्रदानैक नमोऽस्तु ते। अनन्तकान्तिसंपन्न अनन्तासनसंस्थित। अनन्तशक्तिसंभोग परमेश नमोडस्तु ते। परात्पर परातीत उत्पत्तिस्थितिकारण। सर्वार्थसाधनोपाय सर्वेश्वर नमोऽस्तु ते। बडुरूप महारूप सर्वरूपोत्तमोक्षम । पशुपाशार्णवातीत वरप्रद नमोऽस्तु ते। स्वभावनिर्मलातीत सर्वव्यापिन् महेश्वर। योगयोगिन् महायोगिन् योगीश्वर नमोऽस्तु ते। निरञ्जन निराधार स्वाधार निरुपप्ुव। प्रसन्नपरमेशाय योगीन्द्राय नमोऽस्तु ते। इति। कूर्मपुराणे-

आरुरुक्षुस्तु सगुणं पूजयेत् परमेश्वरम्। पिनाकिन त्रिणयनं जटिनं कत्तिवाससं। पद्मासनस्थं रुक्माभं चिन्तयेद्वा इति श्रुतिः । इति।

वेदान्तनामरतसहस्म् 267

तत्नैव ईश्वरगीतायाम्- स आत्मा सर्वभूतानां सवाद्याभ्यन्तरः पर:। सोऽहं सर्वगतःशान्तो ज्ञानात्मा परमेश्वरः। इति। तत्नैव-त्वं विश्वनाभिः प्रकृतिः प्रतिष्ठा सर्वेश्वरस्त्व परमेश्वरोऽसि। त्वामेकमाहु: पुरुष पुराणं आदित्यवर्ण तमसः परस्तात्। इति। अहं ब्रह्ममयश्शान्तः शाश्वतो निर्मलोऽव्ययः। एकाकी भगवान् रुद्र: केवलः परमेश्वरः। इति च। समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम्। विनश्यत्स्वविनश्यन्त यः पश्यति स पश्यति। इति भगवद्गीतायाश्च। प्रभु :- समर्थः । त्रह्माण्डपुराणे त्र्यशीतितमाध्याये नृसिंहं प्रति वीरभद्र :- सर्वात्मा सर्वकर्ता च प्रवर्तकनिवर्तकः। स्थिरधन्वा क्षयद्वीरो रुद्रो विश्वाधिक: प्रभुः। शास्ताऽशेषस्य जगतो न त्वं नैव चतुर्मुखः। इति। उमासहायं परमेश्वरं प्रभ्ुमिति श्रुति: । पुरातन :- चिरन्तनः। पुरातनोऽहं पुरुषोऽहमीशः इति श्रुतिः । परमात्मरूपम्-प्रत्यगमिन्नब्रह्मसरूपम्। एवं विदित्वा परमात्मरूपमिति श्रुतिः। श्चेताश्वतरोपनिषदि- प्रेरिता-अन्तर्यामितया सर्वप्रवर्तकः। लैङ्रे पुराणे गौरीकल्याणे लिशतमाध्याये शिवं प्रति ब्रह्मा- स्रष्टा त्वं सवलोकानां प्रकृतेश्र प्रवर्तक:। बुद्धिस्त्वं सर्वलोकानामहक्कारस्त्वमीश्वर। भृतानामिन्ड्रियाणाश्च त्वमेवैकः प्रवर्तकः। इति।

268 वेदान्तनामरतसहस्त्रम्

ब्रह्मगीतायां ब्रह्मा- अस्ति देव: स्वतस्सिद्धः साक्षी सर्वस्य सर्वदा। संसारार्णवमग्नानां साक्षात् संसारमोचक:। सर्वेषान्तु मनस्तेन प्रेरितं नियमेन तु। विषये गच्छति प्राणश्चेष्टते वाग्वदत्यपि। चक्षुः पत्र्यति रूपाणि श्रोत्रं शब्दं शृणोत्यपि। अन्यानि खानि सर्वाणि तेनैव प्रेरितानि तु। स्वं स्वं विषयमुद्दिश्य प्रवर्तन्ते निरन्तरम्। प्रवर्तकत्वञ्चाप्यस्य मायया न स्वभावतः । इति। ईश्वरगीतायाम्- आदिमध्यान्तनिमुक्तो मायातत्वप्रवर्तकः । क्षोभयामि च सर्गादौ प्रधानपुरुषावुभौ। ताभ्यां सआ्जायते विश्वं संयताभ्यां परस्परम्। महदादिकमेणैव मम तेजोविजुम्भितम्। यो हि सर्वजगत्साक्षी कालचक्रप्रवर्तकः। हिरण्यगर्भो मार्ताण्ड: सोऽपि मद्देहसम्भवः। तस्मै दिव्यं स्वमैश्वय ज्ञानं योगं सनातनम्। दच्तवानात्मजान् वेदान् कल्पादौ चतुरो द्विजाः। स मन्नियोगतो देवो ब्रह्मा मद्दावभावितः। दिव्यं तन्मामकैश्वर्य सर्वदा वहति स्वयम्। स सर्वलोकनिर्माता मन्नियोगेन सर्ववित् । भूत्वा चतुर्मुखः सर्व सृजत्येवात्मसम्भवः। योपि नारायणोऽनन्तो लोकानां प्रभुख्ययः । ममैव च परा मूर्तिः करोति परिपालनम्। योऽन्तकः सर्वभृतानां रुद्र: कालात्मक: प्रयु:।

वेदान्तनामरतसहसम् 269

मदाज्याऽसौ सतत संहरिष्यति मे तनुः। हव्यं वहति देवानां कव्यं कव्याशिनामपि। पाकञ्च कुरुते वह्िःसोऽपि मच्छक्तिचोदितः । भुक्तमाहारजातं यत् पचत्यन्तरहर्निशम् । वैश्वानरोऽभिर्भगवानीश्वरस्य नियोगतः । योऽपि सर्वाम्भसां योनिर्वरुणो देवपुङ्गचः । सोऽपि सञ्जीवयेत् कृत्स्नमीश्वरस्य नियोगतः। योऽन्तस्तिष्ठति देवानां बहिर्देवः प्रभञ्जनः । मदाज्ञयाऽसौ भूतानां शरीराणि बिभर्ति हि। योऽपि सक्जीवनो नृणां देवानाममृताकरः । सोम: स मन्नियोगेन चोदितः किल वर्तते। यः स्वभासा जगत् कृत्स्नं प्रकाशयति सर्वदा। सूर्यो दृष्टि वितनुते शासनेन स्वयंभुवः। योऽव्यशेषजगच्छास्ता शक्र: सर्वामरेश्वरः। यज्वनां फलदो देवो वर्तंते वै मदाजया। यः प्रशास्ता ह्यसाधूनां वर्तते नियमादिह। यमो वैवस्वतो देवो देवदेवनियोगतः । योऽपि सर्वधनाध्यक्षो धनानां संप्रदायक:। सोऽपीश्वरनियोगेन कुबेरो वर्तते सदा। यः सर्वरक्षसां नाथस्तामसानां फलप्रदः । मन्नियोगादसौ देवो निर्ॠतिर्वर्तते सदा। वेतालगणभूतानां स्वामी भोगफलप्रद्ः । ईशान: किल भक्तानां सोडपि तिष्ठेन्मदाज्ञया। यश्च सर्वजगत्पूज्यो वर्तते विघ्नकारकः। चिनायको धर्मरतः सोडपि मद्चनात्किल।

270 वेदान्तनामरवसहस्म्

योऽपि ब्रह्मविदां श्रेष्ठो देवसेनापतिः प्रभुः। स्कन्दोऽसौ वर्तते नित्यं स्वयं भुवि नियोगतः ये च प्रजानां पतयो मरीच्याद्या महर्षयः। सृजन्ति विविधं लोकं परस्य नियमान्मम। या च श्रीः सर्वभूतानां ददाति विपुलां श्रियम्। पत्नी नारायणस्येयं वर्तते मदनुग्रहात्। वाचं ददाति विपुलां या च देवी सरस्वती। साऽपीश्वरनियोगेन पूजिता संप्रायच्छति]वर्तते। याऽशेषपुरुषान् पापान् नरकात्तारयिष्यति। साविली संस्कृता साऽपि देवाज्ञानुविधायिनी। पार्वती परमा देवी ब्रह्मविद्याप्रदायिनी। याऽभिध्याता विशेषेण साडपि मद्चनानुगा। इत्यादि। विधूय मोहकलिलं यया पश्यन्ति तत् परम्। सा विद्याऽपि महेशस्य नियोगवशवर्तिनी। बहुनाsत्र किमुक्तेन मम शक्त्यात्मकं जगत। मयव प्रेर्यते कृत्स्नं मय्येव प्रलयं व्रजेत्। अहं हि भगवानीशः स्वयञ्ज्योतिस्सनातनः। परमात्मा परं ब्रह्म मत्तो ह्यन्यन्न विद्यते। इति च।

पृथगात्मानं प्रेरितारश्च मत्वा इति श्रुति।

पूर्व्यम्-चिरन्तनम् । युजे वां ब्रह्म पूर्व्यमिति श्रुतिः। परमं व्योम-प्रकृष्टाकाशकल्पं परं ब्रहम। ऋचो अक्षरे परमे व्योमन्निति श्रुतिः । पापनुत्-पापनिवर्तकः। धर्मावहं पापनुदं भगेशमिति श्रुतिः। पतीनां पतिः- पति पतीनां प्रथमं परस्तादिति श्रुति;। प्रधानक्षेत्रज्ञपतिः-अव्यक्तविज्ञानात्मनोः पालमिता। महामारते आनुशासनिके

271

युघिष्ठिरं प्रति श्रीकृष्णः । उपमन्यु :- यं वै ध्यायन्ति विद्वांस: परतत्वं सनातनम्। षड्डिंशकमिति ख्यांतं यत् परात्परमक्षयम्। स एष भगवान् देव: सर्वतत्त्वादिरव्यय:। सर्वतच्वविधानज्ञः प्रधानपुरुषेश्वरः। इति। तत्नैव महाभारते- सर्वदा यत् पशून् पाति तैश्रैव रमते पुनः।- तेषां पतिश्र यस्तस्माद्रुद्रः पशुपतिः स्मृतः । इति। तत्नैव महाभारते कृष्णं प्रति जांबवती- त्वया द्वादशवर्षाणि तपस्तपृत्वा जगद्गरुम्। अराध्य पश्ुभर्तारं रुक्मिण्यां जनितःसुतः । इति च । ईशानसंहितायां शिवं प्रति विष्णु :- जगत्स्थितिविनाशानां कर्ता त्वं सर्वदा शिव। त्वन्मायामोहितात्माऽहं न जाने त्वां जगत्पते। पशवो हि वयं सर्वे सदेवासुरमानुषाः। पतिस्त्वमेव सर्वेषां पशूनां पतिरीश्वर। इति।

ब्रझ्माधाः स्थावरान्ताश्र देवदेवस्य शूलिनः। पशवः परिकीर्त्यन्ते संसारवशवर्तिनः । तेषां पतित्वादेवेशः शिवः पशुपतिः स्मृतः। शूलमायादिभि: पाशैः स बभ्नाति पशून् पतिः। स एव मोचकस्तेषां भक्त्या सभ्यगुपासितः। इति। प्रधानक्षेत्रज्ञपतिर्गुणेश्षः इति श्रुतिः ।

272 वेदान्तनामरत्सहस्त्रम्

परमहंसोपनिषदि- परंधाम-तदुक्त भगवता- परं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमं भवान्। पुरुष शाश्वतं दिव्यमादिदेवमजं विभुम् । इति । अन्यत्नापि-

न तद्भासयते सूर्यो न शशाङ्को न पावक:। यद्धत्वा न निवर्तन्ते तद्धाम परंम मम। इति च। ईश्वरगीतायां- परात्परतरं त्रह्म शाश्वतं ध्रुवमव्ययम्। नित्यानन्दं निर्विकल्पं तद्राम परमं मम। इति। तदेव मम परं धाम इति श्रुतिः । पूर्णानन्दैकबोध :- अपरिच्छिन्नान-दैकप्रकाशरूपः। यस्मादात्मस्वरूपमेव तस्मादनात्म. निरसनपूर्वकं अत्मन्येव मनोलय: संपादनीयः । तदुक्त वार्तिककारैः- चिदात्माऽहं नित्यशुद्धबुद्धमुक्तसदद्वयः। परमानन्दसन्दोहवासुदेवोऽहमोमिति। ज्ञात्वा विवेचकं चित्तं चिदात्मनि विलापयेत्। चिदात्मनि विलीनश्चेत्तचचित्त न विचालयेत्। पूरणबोधात्मनाSSसीत पूर्णाचलसमुद्रवत्। एवं समाहितो योगी श्रद्धाभक्तिसमन्वितः । जितेन्द्रियो जितक्रोधः पश्येदात्मानमद्वयम्। आदिमध्यावसानेषु दुःखं सर्वमिद यतः। तस्मात् सर्व परित्यज्य तच्वनिष्ठी भवेत् सदा। यः पश्येत् सर्वगं शान्तमानन्दात्मानमव्ययम्।

273

न तेन किश्चिदासव्यं ज्ञातव्यं वाऽवशिष्यते। कृतकृत्यो भवेद्विद्वान् जीवन्मुक्तो भवेत् सदा। इति। यत्पूर्णानन्दैकबोध स्तद्गझ्माहमसिि इति श्रुतिः । अमृतबिन्दूपनिषदि-

पक्षपातविनियुक्तम् - हस्तिपुत्तिकादिशरीरेषु ऐकरूप्येण वर्तमानम्। तदुक सूतसंहितायाम्- देवदेव जगन्ार्थं देवेषु च नरेषु च। क्रिमिकीटपतङ्गेषु समं सर्वत्र संस्थितम्। सत्यज्ञानसुसंपूर्णसुखविज्ञानमव्ययम्। स्वप्रकाशैकसंसिद्धं स्वविलक्षणवर्जितम्। इति।

शरीरमस्थिमांसञ्च त्यक्त्वा रक्तादशोभनम्। भूतमुक्तावलीतन्तुं चिन्मात्रमवलोकयेत्। यैव चित् गगनाभोगभूषणे व्योग्नि भास्करे। धराविवरकोशस्थे सैव चित् कीटकोदरे। इति।

भगवताडप्युक्तम्- सम सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्त परमेश्वरम्। इति। समं पश्यन् हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम्। इति। विद्याविनयसंपन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि। शुनि चैव श्वपाके च पण्डिता: समदर्शिनः। इति च। पक्षपातविनिर्मुक्त ब्रह्म संपद्यते तदेतितिः।

अथर्वशिरसि पुष्करम् पुष्कंलम्। 35

274

पवित्रम्-पावनम्। परमस्तु पुमान् व्यातः दृष्टः कीर्तितः श्रतः पूजितः स्मृतः प्रणतः सर्वान् पाम्मनः उन्मूलयतीति पवित्रम्। तदुक्त सूतसंहितायाम्

श्रुत्याचार्यप्रसादेन सर्व ब्रह्मेति भावनाव। मुच्यते पातकैः सवैर्घटिकामात्तो नरः। दिनार्थै सकलं ब्रह्म भावयन् गुरुपूर्वकम्। बुद्धिपूर्वकृतैः सवैः पातकैर्सुच्यते नरः। विग्रहं परतच्वस्य त्रिणेत्रं सांबमद्भुतम्। मूहत चिन्तयेन्मर्त्यों सुच्यते सर्वपातकैः। स्वस्वरूपानुसन्धानान्नृत्यन्तं सर्वकारणम्। मुहूर्त चिन्तयेन्मत्यों मुच्यते सर्वपातकैः। नृत्यमानं महादेवं सांबमूर्तिधरन्तु वा। दिनार्ध चिन्तयेत् पापात्प्रसिद्धान्मुच्यतेऽखिलाद्। त्रिमूर्तीनान्तु रुद्रस्य विग्रहं चिन्तयन् दिनम्। महापातकसंघै्र सुच्यते पातकान्तरैः। दिनत्यमभिध्यायन् रुद्रमूर्तिमतन्द्रितः। मुच्यते पातकैंः सर्वैः प्रसिद्वैरनात्र संशयः। विष्णोश्च विग्रहं ध्यायन् मर्त्यः शुद्धो दिनत्रयम्। महापातकसंघैव् सुच्यते पातकान्तरैः। पश्चरात्रम्महाविष्णो विग्रह चिन्तयन्रः । सुच्यते पातकैस्सवैंः त्रसिद्वैर्नात संशयः। ब्रह्मणो विग्रह शुद्धे सपतरालं विचिन्तयन्। महापातकसंघैश्र मुच्यते पातकान्तरैः। मासमात्रममिध्यायन् ब्रह्मणो विग्रह परम्। सुच्यते पातकैस्सर्वैः प्रसिद्वैर्नात संशयः । इति।

पेदान्तनामरवसहसम् 275

अन्यत्नापि-

महादेवेति यो ब्रयात्प्रातरुत्थाय नित्यशः। जन्मान्तरसहस्त्रेषु कृंत पापं विनश्यति। ब्राहमे मुहूर्त उत्थाय छुचिर्भृत्वा समाहितः। शिवेति कीर्तयन् सर्वैः पातकैश्र प्रमुच्यते। पुण्या भागीरथी लोके पुण्या वाराणसी पुरी। पुण्या वेदा: शिवः पुण्य: पुण्यं तिर्यकत्रिपुण्डकम्। पश्च पुण्यानि यो नित्यं प्रातरुत्थाय कीर्तयेद। सर्वपापविनिमुक्तः स याति परमां गतिम्। इति।

श्रीविष्णुपुराणेऽपि-

यन्नामकीर्तनं भक्त्या विलायनमनुत्तमम्। मैत्रेयाशेषपापानां धातूनामिव पावकः। अवशेनापि यन्नाम्नि कीर्तिते सर्वपातकैः। पुमान् विसुच्यते सदः सिंहतस्तैर्ृकै[मृंगै]रिव। प्रायशिचान्यशेषाणि तपःकर्मात्मकानि वै। यानि तेषामश्ेषाणां कृष्णानुस्मरणं परम्। इति।

आदित्यपुराणे मानवीयसंहितायां विपश्रास्ताध्याये- त्वां द्यक्षरं निर्गुणमप्रमेयं ज्योतिःस्वूपं प्रवदन्ति सूरयः। दूरऋतं देवमानन्दमूर्ति नमामि सूक्ष्म परमं पव्रितम्। इति। पुष्करम हं पविल्रमहमिति श्रुति:।

प्राजापत्यम् पजापधिना हिरण्यगर्भनायगतं, प्रज्नापतिपदप्रदाल वा। प्राजापत्यं सक्ष्मं सौम्यं पुरुषमिति श्रुतिः।

276 वेदान्तनामरतसहसरंम्

प्रणवः सर्वपुरुषार्थान् प्रणामयति प्रापयतीति प्रणवः। तदुक्तं सूतसंहितायाम्- परापरविभागेन प्रणवस्तु द्विधा मतः । परः परतरं ब्रह्म प्रज्ञानन्दादिलक्षणम्। प्रकर्षेण नव यस्मात् परं ब्रह्म स्वभावतः । इति।

सव्यज्ञानानन्दैकरसं मायातत्कार्यासंस्पृष्टं यत् परमशिवस्वरूपं स परः प्रणवः। कस्मात्। यस्मात् परशिवस्वरूपं कारणान्तरमनपेक्ष्य प्रकर्षेण नव अशेषविक्रियारहितं कूटस्थनित्यं सद् परमानन्दप्रकाशनात् सर्वदा अभिनवं, तस्मात् तथाविधस्वरूपं प्रणवशब्दाभिघेयमित्यर्थः ।

अपरः प्रणवस्साक्षाच्छब्दरूपस्सुनिर्मल:। प्रकर्षेण नवत्वस्य हेतुत्वात् प्रणवः स्मृतः। परमप्रणवप्राप्तिहेतुत्वात् प्रणवोऽथवा। इति। अनेन मन्त्रेण यथोक्तपरशिवस्वरूषं स्वात्मतया विदुषः पुंसोडभिनवत्वप्राप्तिहेतुत्वात् प्रकर्षण नवो भवत्यनेनेति व्युत्पत्या प्रणवः । यद्वा-यः प्रागुक्तः प्रणवः परमः तद्वेाचकत्वेन तत्प्राप्त्यु- पायत्वात शब्दात्मकस्यास्य प्रणवाभिघेयतेति।

य ओङ्कारः स प्रणवो यः प्रणवः स सर्वव्यापीति श्रुतिः ।

प्रत्यक् .. अनृतजडदुःखान्तवद्धयः शरीरेन्द्रियादिभ्यः इदंकारासदेभ्यः प्रातिकूल्येन अश्वति गच्छति इति प्रत्यक्। सर्वान्तर इत्यर्थः। तदुक्तं वासिठे-

सर्वभावान्तरस्थाय चेत्यमुक्तचिदात्मने। प्रत्यक्चेतनरूपाय मद्यमेव नमो नमः । इति।

पराशरोपपुराणेपि- प्रतीचि सचिदानन्दे केवले परमाद्वये। निममे निभृतस्तूष्णीमास्ते केवलमास्तिकः । इति-। पत्यम्जनास्तिष्ठति संचुकोचा [युगस्या]न्तकाले इति श्रुतिः ।

277

अथर्वशिखायाम्-

परमात्मा-परश्चासावात्मा चेति परमात्मा, कार्यकारणविलक्षणो नित्यशुद्धबुद्धमुक्त- स्वभाव: । गीतासु स्मर्यते-

उपद्रष्टाऽनुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः । परमात्मेति चाष्युक्तो देहेऽस्मिन् पुरुषः परः। इति।

वासिष्ठे परमात्मनिरूपणं पश्नपूर्व कृतम्। श्रीराम :- परमार्थस्य किं रूपं तस्यानन्तचिदाकृतेः। पुनरेतन्ममाचक्ष्व निपुणं बोधवृद्धये।

वसिष्ठ :- महाप्रलयसंपत्तौ सर्वकारणकारणम्। शिष्यते परम ब्रह्म वर्ण्यते तदिदं शृणु। नाशयित्वा स्वमात्मानं मनसो वृत्तिसंक्षये। सद्रूपं यद्नाख्येयं तदूपं तस्य वस्तुनः । चितेर्जीवसवभावस्य यदचेत्योनमुखं वपुः । चिन्मात्रं निर्मलं शान्तं तद्रूपं परमात्मनः। अङ्गलग्नेऽपि वातादौ स्पर्शाद्यनुभव विना। जीवतश्रेतसो रूपं यत्तत् परममात्मनः । अस्वन्ाया अनन्ताया अजडाया महामते। यद्रूपश्चिरनिद्रायास्तदूपं परमात्मनः । वेदनस्य प्रकाशस्य दृश्यस्य मनसस्तथा। वेदनं यदनाधन्तं तदूपं परमात्मनः। व्यवहारपरस्यापि यत् पाषाणवदासनम् • अ्व्योग्न एव व्योम्नत्वं तडूपं परमात्मनः ।

278

वेद्यवेदनवेत्तत्वरूपं त्रयमिदं पुनः । यत्रोदेत्यस्तमायाति तद्दूपं परमात्मन: । स्थावराणां हि यडूपं तचचेद्धोधमयं भवेत। मनोबुध्यादिनिर्मुक्त तत् परेणोपमीयते। इति। सर्वान् प्राणान् परमात्मनि इति श्रुतिः ।

प्रकाश :- दीपवत् प्रकाशयतीति प्रकाशः ।

प्रकाशेभ्यः प्रकाश :- अग्न्यादित्येभ्योऽपि प्रकाशस्वरूपः । उक्तश्व भगवद्गीता-

याम्- यदादित्यगतं तेजो जगद्भासयतेऽखिलम्। यच्चन्द्रमसि यच्चाऔ तत्तेजो विद्धि मामकम्। इति।

सूतसंहितायामपि- अतस्साक्षी शिवः साम्बः स्वप्रकाशैकलक्षणः । तेन सर्वमिद गम्य गम्यतेऽसौ न गम्यते। स्वयञ्ज्योतिरिति प्राह श्रुतिः साध्वी महेश्वरम्। तस्य भासा सर्वमिदं विभातीत्यपि चाह हि। अतश्शिव: सर्वजगद्विभासकः स्वयंत्रकाशः स्वयमेव केवलः। इति। आत्मनः स्वयंप्रकाशस्य अनुभवप्रकारस्तात्पर्यदीपिकायां वर्णितः-श्रोत्ादीनीन्द्रियाणि समनस्कानि स्वस्वविषयेभ्यो व्यावर्त्य विक्षेपवासनारहिते अन्तःकरणे अन्तर्मुखे तद्भासक- प्रत्यक्चैतन्यं ब्रह्म खयमेव प्रकाशते-इति।

प्रकाश: प्रकाशेभ्यः इति श्रुतिः ।

प्रध्यायितव्यः-प्रकर्षेण व्यातव्यो मुमुक्षुभिरित्यर्थः। तदुक्त पराशरोपपुराणे- सर्वपापविशुद्ध्यर्थ ध्यायेदेवं त्र्यम्बकम्। साम्बं चन्द्रकलालूड नीलमीवं शुचिस्मितम्।

279

वरदाभयहस्तश्च लसत्केयूरमण्डितम्। सर्वालंकारसंयुक्त शुद्धस्फटिकसन्निभम्। अर्धयामं मुहूत वा हृदयाम्बुजमध्यमे। जपन् पश्चाक्षरीं विद्यां प्रणवेन समन्विताम्। शिवध्यानानलेनैव पापसंघातकाननम्। क्षणाद्दग्धं भवेद्यानात् भवनाशश्च सिदध्यति। बहवः खलु रुद्रस्य ध्यानेन ब्रह्मवित्तमा:। अनायासेन संसाराद्विमुक्ता मानवा सुवि। किं पुनः पापसंघाताद्विमोक्षः शङ्करस्य तु। ध्यानेन मनुजस्तस्मादयानमेव सदाऽभ्यसेत्। विष्ण्वादिदेवताध्यानमपि पापविनाशनम्। तद्भक्त: पापशुद्धयर्थ तदयाने यत्रवान् भवेत्। शिवध्यानसमं ध्यानं नासिति नास्ति श्रुतौ स्मृतौ। अतः सर्वमपि त्यक्त्वा शिवमेव विचिन्तयेत्। देवानामपि सर्वेषामात्मभृतो हि शङ्करः । अतः सर्वान् परित्यज्य व्यायेदीशानमव्ययम्। अयतेनैव पापेभ्यो मोक्षमिच्छति चेतू पुमान्। शिवमेव सदा व्यायेत् सांवं चन्द्रार्धशेखरम्। इति।

सतसंहितायामपि- कर्ता कारयिता कर्म करण कार्यमेवं च ब्रह्मरूपतया सर्वम्ुपास्यँ चेतनोत्तमैः । प्रमाता च प्रमाणश्च प्रमेयं प्रमितिस्तथा। ब्रह्मरूपतया सर्वमुपास्यं मानमानिभिः। विधयथ् निषेधाश्र विद्याविद्ये तथैव च।

280

ब्रह्मरूपतया सर्वसुपास्यं वेदवादिमिः। यद्यदस्तितया भाति यद्यभास्तितयाऽपि च। तत्तदूब्रह्मतया नित्यमुपास्यं ब्रह्मवित्तमैः । इत्थं सर्वत्र यः साक्षाद्व्रह्मोपास्ते सनातनम्। स याति ध्यानयज्ञेन साक्षाद्विज्ञानमैश्वरम्। इति। ध्यायीतेशानं प्रध्यायितव्यमिति श्रुतिः । मैनायण्याम्- पूतः-अविधादिदोषरहितः। शुद्धः पूतश्शून्यश्शान्तः इति श्रुतिः। चप्रोदयिता-प्रेरयिता सर्वान्तर्यामितया। प्रचोदयिता चैष इति श्रुतिः । पुरुषसंज्ञ :- पुरुषनामा। सूक्ष्मोऽदश्यः पुरुषसंज्ञः इति श्रुतिः। कौषीतकिब्राह्मणोपनिषदि- प्रज्ञात्मा-परमात्मा। प्राणोऽस्मि प्रज्ञात्मेति श्रुति: ।

पुरुषाणां कर्ता-आदित्यादिपुरुषाणां कर्तेत्यर्यः। यो वै बालाके तेषां पुरुषाणां कर्ता इति श्रुतिः। तापनीयोपनिषदि प्राणस्य द्रष्टा-प्राणस्य साक्षी। स्पष्टम्। श्रुतिरप्युक्तरूपैव । परिभवासह :- न लौकिकमन्दपुरुषवत् अय मन्दप्रस्थानः परिभवसहिष्णुः। अतः संहरत्येव सदासंहार्यमविधादिलक्षणं जगत्। सर्वसंहारसमर्थःपरिभवासहः इति श्रुतिः। परंभृङ्गम्-अत शृगंशब्देन प्रणवस्यांशो लक्ष्यते। यच्छन्दसामृषभो विश्वरूप इति प्रणवस्य ऋषभत्वेन व्णितत्वात्। तथा च ब्रह्मशब्दान्त्यमकारात्मकप्रणवमकारार्थभूतं ब्रह्मेत्यर्थः। भृङ्गमेनं परे भृङ्गे इति श्रतिः ।

प्रत्यगेकरस :- प्रत्यगात्मखभावः। आनन्द: परः प्रत्यगेकरसः इति श्रुतिः। परिपूर्ण :- परितः-समन्नाढू पूर्ण:। आषेक्षिकपूर्णादाकाशादेरषि पूर्णःइत्यर्थः।

वेदान्वनामरतसहसत्रम् 281

तदुक्तं वासिष्ठे- त्वचाहन्तात्मता यत्र परता नास्ति काचन। न कचिद्ेदकलना न भावाभावरञ्ञना । सर्व शान्तं निरालंबं व्योमस्थं शाश्वतं शिवम्। अनामयमनाभासमनामकमकारणम्। न सन्नासन्न मध्यान्तं न सर्व सर्वमेव च। मनोवचोभिरग्राह्यं पूर्णात्पूर्ण सुखात्सुखम्। असंवेदनमाशान्तमात्मवेदनमाततम्। इति।

अस्यार्थ :- त्वत्ता-युष्मत्प्रत्ययविषयता। अहन्ता-अहमितिभावः। आत्मता-आत्मेति- भावः । परता-परोऽयमितिभावः । आत्मशब्दस्सवशब्दपर्यायः । तत्न त्वन्ताहन्ते प्रत्यक्षविषये। आत्मतापरते परोक्षव्यवहारविषये। भेदकलना-भेदप्रतीतिः। भावाभावरञ्जना-भावाभाव- निबन्धनो विशेष:। सर्व-सर्वात्मकम्। शान्तं-निर्विकारम्। निरालंबं-निर्विषयम्। व्योमस्थं-चिदा- काशरूपे स्ात्मनि वर्तमानम्। अनामयं-निर्दोषम्। अनाभासं-अनारोपितम्। अनामक-नामजात्या- दिरहितम्। अकारणं-कारणरहितम् न सत-कार्य नांसत्-कारणं न मध्यान्त-मध्यान्तशून्यम्। न सर्वे कल्पितनामरूपप्रपश्चविलक्षणत्वात्। सर्वमेव तु सर्वप्रपश्चाधिष्ठानत्वात्। पूर्णात-आकाशा- देरपि पूर्ण पूर्णतरम्। सुखाद्विषयसुखादपि सुखम्। निरतिशयानन्दरूपत्वात्। असंवेदनं- संवेदकप्रमाणान्तरशून्यम्। आशान्त-सर्वासामाशानां मनोरथानां निवर्तकं ब्रह्मानन्दाव् परस्य अपेक्षणीयत्वाभावाद। आत्मवेदन-खयमेव सर्वस्य प्रमाणभूतम्। आतंत-व्याप्तम्। परिपूर्णमद्यमिति श्रुतिः । गर्भोपनिषदि- फलमुक्तिप्रदायी-श्रवणमननादिफलभूतमोक्षप्रदाता। संसारमोचक इत्यर्थः । उक्तश् सूतसंहितायाम्- ब्रह्माद्या: स्थावरान्ताथ्र पशवः परिकीर्तिताः। तेषों पतिरहं देवि स्मृतः पश्ुपतिर्बुधैः। 36

282

मायापाशेन वन्नामि पशूनेतान् सरस्वति। तेषां पशूनां सर्वेषां मोचकोऽहं सुलोचने। मामेव मोचकं प्राह श्रुतिः साध्वी सनातनी। सर्वेषामात्मभूतोऽहमेव संसारमोचकः। मामृते सांबमीशानं मोचकोऽन्यो न विद्यते। अहमप्राप्संसार: सर्वज्ञश्च स्वभावतः। मदन्ये त्वात्मविज्ञानविहीना माययाऽऽवृताः। सदा संसारिणो मोच्याः प्रकृति: केवलञ्जडम्। तस्मात पशूनां सर्वेषामहं संसारमोचक: । न मत्तोऽन्यः पुमान् दक्ष इत्येषा शाश्वती श्रुतिः । इति। मृगेन्द्रसंहितायामपि- अथानादिमलापेतः सर्वद्क् सर्वकृच्छिचः। पूर्वव्य त्यासितस्याणोः पाशजालमपोहति। इति।

अश्ुभक्षयकर्तारं फलमुक्तिप्रदायिनमिति श्रति: । केनोपनिषदि-

ब्रह्म-वृद्धतमम्। नित्यं परिपूर्ण सर्वाधिष्ठानं प्रत्यगभिन्नम्। प्रत्यगमिन्नत्वञ्च स्फुटीकृत- ममियुक्तैः- अहमस्मि सदा भामि कदाचिन्नाहमप्रिय:। ब्रह्मैवाहमतस्सिद्धस्सच्चिदानन्दलक्षणः। इति। भाष्यकारैरपि-श्रुत्यर्थप्रदर्शनद्वारा ब्रह्मस्वरूपनिरूपणं कृतम्- यज्ज्ञानात सर्वविज्ञानं श्रुतिषु प्रतिपादितम्।

विजिज्ञास्यतया यञ्च वेदान्तेषु मुमुक्षुभिः। समर्थ्यतेऽतियलेन तद्बहेत्यवधारय। इति।

283

अन्यत्नापि- यल्लाभान्ापरो लाभो यत्सुखान्नापरं सुखम्। यज्ज्ञानान्नापरं ज्ञानं तद्ब्रह्मेत्यवधारयेत्। यदृष्टवा नापरं दृश्यं यद्भूत्वा न पुनर्भवः। यज्ज्ञात्वा नापरं ज्ञेयं तद्ब्रह्मेत्यवधारयेद्। तिर्यगूर्ध्वमधः पूर्णं सचचिदानन्दमद्यम्। अनन्तं नित्यमेकं यत् तद्ब्रह्ेत्यवधारयेत्। इत्यादिना। वासिष्ठेऽपि- ब्रह्मचिद्भुवनं ब्रह्म ब्रह्म भूतपरंपरा। ब्रह्माऽहं ब्रह्म मच्छतु ब्रह्म मन्मित्रवान्धवाः। इति । उक्तश् सूत्रकारैः ब्रह्मणस्सर्वात्मकत्वं सूत्रैकदेशेन दाशकितवादित्वमधीयत एके इति।

विवृतश्व भाष्यकारैः श्रुत्युदाहरणपुरस्सरम्-

ब्रम्म दाशा ब्रह्म दासा ब्रह्मैवेमे कितवाः इत्यादिना। दाशाः य एते कैवर्ताः प्रसिद्धा: ये चामी दासाः स्वामिष्वात्मानमुपक्षपयन्ति ये चान्ये कितवाः यतकृतः ते सवे ब्रह्मवेति हीनजन्तू- दाहरणेन सर्वेषाभेव नामरूपकृतकार्य करणसंघातप्रविष्टानाञ्जीवानां ब्रह्मत्वमाह। अन्यत्रापि ब्रह्मप्रक्रियायामयमेवार्थः प्रपञ्च्यते-त्वं स्त्री त्वं पुमानसि त्वं कुमार उत वा कुमारी। त्वञ्जीर्णो दण्डेन वश्चसि त्वञ्ञातो भवसि विश्वतोमुखः इति। सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीरो नामानि कृत्वाऽभिवदन् यदास्ते इति च। नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टेत्यादिश्रुतिभ्यश्च अस्यार्थस्य सिद्धिरिति। ब्रह्म ह देवेभ्यो विजिग्ये इति श्रुतिः ।

काठकोपनिषदि - वहुधा चिन्त्यमान :- बहुधा अस्ति नास्ति, कर्ताडकर्ता, शुद्धोऽशुद्धः, इत्याधनेकधा वादिमिश्चिन्त्यमानः। चैतन्यविशिष्टः स्थूलदेहः आत्मेति लोकायतभेदाः। प्राण एव आत्मेति

284 वेदान्तनामरतसहस्त्रम्

हैरण्यगर्भाः । मन एव आत्मेति केचिदुपासकाः। क्षणिकं विज्ञानं स्वप्रकाशमात्मेति बौद्धा: शून्यमेवात्मेति माध्यमिकाः। केचिदात्मानमणुपरिमाणं वदन्ति। दिगंबरास्तु मध्यमपरिमाण आत्मेति वदन्ति। नैय्यायिकाः प्राभाकराश्च विभुत्वं जडत्वं कतृत्वादिकश्च आत्मनो वर्णयन्ति। भाट्टास्तु चिदचिद् रूपत्वमात्मन आहुः। योगास्तु केशकर्मविपाकाशयैरपरामृष्टं जीवभिन्नमीश्वर- माहुः। नैय्यायिकास्तु नित्यज्ञानप्रयत्नेच्छागुणवानिति मन्यन्ते। हिरण्यगर्भोपासकास्तु हिरण्यगर्भ एव ईश्वर इत्याहुः । हिरण्यगर्भस्तु मायोपाधिकः परमात्मा समष्टिलिङ्गशरीराभिमानी। अविधयाकामकर्मरहित:। विराडुपासकास्तु समष्टिस्थूलशरीराभिमानी सरवतश्शिरःपाण्यादिमान् विराडरूप ईश्वर इत्याहुः। गुणमूर्तित्रयमध्ये चतुर्मुख एव ईश्वर इति ब्रह्मागमिकाः। विष्णु- रेवेश्वर इति भागवताः। शिव इति शैवाः। मायान्तु प्रकृति विद्यान्मायिनन्तु महेश्वरमिति यः श्रुतिप्रतिपादितः सर्वान्तर्यामी सर्वजगत्कारणं सर्वप्रत्यगात्मभूतश्र स एव ईश्वर इति सिद्धान्तिन:। उक्तश्च भाष्यकारै :- देहमात्श्चैंतन्यविशिष्टं आत्मेति प्राकृता जना लोकायतिकाश्च प्रतिपन्नाः। इन्द्रियाण्येव चेतनान्यात्मेत्यपरे। मन इत्यन्ये। विज्ञानमात्रं क्षणिकमित्येके। शून्यमित्यपरे। अस्ति देहादिव्यतिरिक्तः संसारी कर्ता भोक्ता इत्यपरे। भोक्तैंव केवलं न कर्तेत्यन्ये। अस्ति तद्वथतिरिक्क ईश्वरः सर्वज्ञः सर्वशक्तिरिति केचित्। आत्मा स भोक्तुरित्यपरे इति।

सूतसंहितायामपि-

त हरं केचिदिच्छन्ति केचिद्विष्णुं सुरोत्तमाः। केचिन्मामेव चेच्छन्ति केचिदिन्द्रादिदेवताः। केचित् प्रधानं त्रिगुणं स्वतन्त्रं केवलं जडम्। अणवः केचिदिच्छन्ति शब्द केचन मोहिताः। क्षणप्रध्वंसि विज्ञानं केचन भ्रान्तचेतसः। शून्यसंज्ञं सुराः केचित् निरुपाख्यं विमोहिताः। केचिद्भतानि चेच्छन्ति निसर्ग केचन अ्रमात्। तत् तत्नैव तर्कांश ऋ्रवदन्ति यथावलम्। इति।

वेदान्तनामरतसहसत्रम् 285

शब्द केचनेति। वैय्याकरणास्तु शब्दब्रह्मैव अर्थब्रह्मप्रपञ्चात्मना विवर्तत इति शब्दस्यैव कारणत्वं वर्णयन्ति। उक्त हि-

अनादिनिधनं ब्रह्म शब्दतत्त्वं यदक्षरम्। विवर्ततेऽर्थभावेन प्रक्रिया जगतो यतः। इति।

निसर्ग केचनेति। अपरे तु भ्रान्ताः न कदाचिदनीदृशञ्जगदिति सर्ग एव नास्तीति मन्यन्ते। श्रुतावपि जगत्कारणे विप्रतिपत्तिर्दरशिता-

काल: स्वभावो नियति र्यदच्छा भूतानि योनि: पुरुष इति चिन्त्यम्। इति। काल: सर्वभूतानां विपरिणामहेतुः। स्वमावो नाम पदार्थानां प्रतिनियता शक्ति: अम्नेरौष्ण्यमिव । नियतिः पुण्यपापलक्षणं कर्म। यदच्छा आकस्मिकी प्राप्तिः। भूतानि आकाशादीनि। योनि: प्रकृतिः। पुरुषः विज्ञानात्मा। शैवे वायवीयसंहितायां श्रीकृष्णं प्रत्युप- मन्यु :-

विराद्विरण्यगर्भात्मा कैश्रिदीशो निगद्यते। हिरण्यगर्भो लोकानां हेतुर्विश्वेश्वरो विराट्। अन्तर्यामी परश्चेति कथ्यते कविभिस्सह। प्राज्ञतैजसविश्वात्मेत्यपरे संप्रचक्षते। माता मानञ्च मेयश्च मितश्चाहुरथापरे। कर्ता क्रिया च कार्यश्च करणं कारणं परे। जाग्रत्स्वमसुषुप्त्यात्मेत्यपरे संप्रचक्षते। तुरीयमितरे प्राह्ुस्तुर्यातीतमितीतरे। तमाडुर्विगुणं केचित् गुणवन्तं परे विद्ुः। केचित संसारिणं प्राहुरस्वतन्त्रं परे विदु:। घोरमित्यपरे प्राह्ठुः सौम्यमित्यपरे विदुः। रगवन्तं परे प्राहुर्वीतरागमथापरे।

286 वेदान्तनामरतसहसरम्

निष्क्रियं तं परे प्राह्ठुः सक्रियञ्चापरे जना:। निरिन्द्रियं परे प्राहुस्तमध्रुवमितीतरे। अरूपं केचिदाहुरवै रूपवन्तं परे विदुः। दृश्यमित्यपरे प्राहुस्तमदृश्यमथापरे। वाचमित्यपरे ग्राहुः शब्दातीतमथापरे। केच्चिच्चिन्तामयं प्राहुश्चिन्तया रहितं परे। ज्ञानात्मकं परे प्राहुविज्ञानमिति चापरे। केचिज्ज्ञेयमिति प्राहुरज्ञेयमिति केचन। एके तमेकं वा प्राहुरनेकश्च परे विदुः। एवं विकल्प्यमानेषु याथार्थ्य परमेष्ठिनः । नाध्यवस्यन्ति सुनयो नानाप्रत्ययकारणात्। ये पुनः सर्वभावेन प्रपन्नाः परमेश्वरम्। ते विजानन्त्ययलेन शिवः परमकारणम्। इति। ननु उक्तरीत्या अनेकविरुद्धमतप्रदर्शनात् कथं सिद्धान्तसिद्धिरिति चेत्।

सूत्रभाष्यकाराभ्यां तत्र तत्र परिह्ृत्वाद। ईक्षतेर्नाशब्दं, रचनानुपपत्तेश्र नानुमानं, एतेन सर्वे व्याख्याता व्याख्याताः, एक आत्मन्शरीरे भावात् इत्यावधिकरणेषु। अयमर्थ: सूतसंहितायामपि वर्णित :-

सर्वे भेदा: श्रुतिस्मृत्योर्विरुद्वा इति मे मतिः। पापिष्ठानाञ्च जन्तूनां तत्र तत्र सुरर्षभाः। प्राक्संस्कारवशादेव जायते रुचिरास्तिका इत्यादिना। मतान्तरविरोधपरिहाररहृस्यन्तु वह्िखण्डे समः इति नामनिरूपणावसरे स्फुटी- भविष्यति।

एष सुविज्ञेयो बहुधा चिन्त्यमान: इति श्रुतिः।

287

बृहत्-परिपूर्णं सर्वकारणत्वात्। अब्जा गोजा ऋतजा अद्रिजा ऋतं बृहदिति श्रुतिः। सुण्डकोपनिषदि- ब्रह्मयोनि :- ब्रह्म च तद्योनिश्च ब्रह्मयोनिः। अपरस्य ब्रह्मणः वेदानां वा योनिः। तदुक्तम्-

अस्य पूर्वमुखं सौम्यं बालार्कसदृशप्रभम्। त्रिलोचनारविंन्दास्यं बालेन्दुकृतशेखरम्। अस्मादेवमुखात् पूर्वमृच: सर्वाः प्रजज्ञिरे। दक्षिणं नीलजीमूतसमानरुचिरप्रभम्। भ्रुकुटीकुटिल धोरं रक्तवृत्तेक्षणत्रयम्। दंरालं दुर्धर्ष स्फुरिताधरपल्लवम्। इन्दुरेखाकृतो चंसमूर्ध्वज्वलितमूर्घजम्। अस्मादेव सुखात् पूर्व यजुर्वेदा: प्रजज्ञिरे। पश्चिमं दुग्धसंकाशं बालचन्द्रशिखामणि। मुक्ताफलमयैरहािर्भृषितं तिलकोज्ज्वलम्। अस्मादेव सुखात् पूर्वमथर्वांगिरसोऽभवन्। उत्तमं विद्ठुमप्रख्यं नीलालकविभूषितम्। सविलासं त्रिणयनं चन्द्राभरणभास्वरम्। अस्मादेव मुखात् पूर्व सामवेदाः प्रजज्ञिरे। पञ्चमं स्फटिकप्रख्यं शुद्धविद्यासमुज्ज्वलम्। अतीवसौम्यमुत्फुल्ललोचनं चन्द्रभूषणम्। अस्मादेव सुखात पूर्वमोङ्काराख्यः समुद्धतः । इति। कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिम् इति श्रुतिः ।

288. वेदान्तनामरतसह स्त्रम्

तैचरीये-

बलविकरण :- बलस्य विविधं कर्ता। कृत्यल्युटो बहुळमिति कर्तरि ल्युट्। बलवैचित्र्य- कारीति यावतू। यद्वा कर्मणि ल्युटि बहुव्रीहिः। बलं विकरणीयं यस्य स तथा। तथा च पूर्वप्रकृतिस्वरश्च उपपन्नो भवति। बलशब्दः पचाद्यचि वृषादिर्द्रष्टव्यः।

बलप्रमथन :- बलानि प्रमथनीयानि लोडयितब्यानि परिपाचयितव्यानि यस्य सः तथा। बलविकरणाय नमो बलप्रमथनाय इति श्रति: । ब्रह्माधिपतिः।ब्रह्मणोऽधिपतिः। ब्रह्म चासावधिपतिः-अधिकं पालयिता। ब्रह्मणोड- धिपतिः-ब्रह्मणो हिरण्यग्भस्य पतिः उपलक्षणत्वात् जगत्पतीनामपि पतिः। ब्रह्माधिपतिर्रह्मणोSधिपतिब्रह्ा शिवः इति श्रुति:। छान्दोग्ये- ब्रह्म पुरम्-व्रह्मैव पुरं ब्रह्मपुरम्। पुरमिव पुरं सर्वव्यवहारास्पदत्वात्। एतत् सत्यं ब्रक्ष- पुरमिति श्रुति:। ब्रह्मलोक :- ब्रह्मैव लोको ब्रझ्मलोकः। सर्वाः प्रजाः अहरहर्गच्छन्त्य एतं ब्रक्षलोक न विन्दन्तीति श्रतिः । ब्रह्मोपनिषदि-

ब्रह्मभावम्-ब्रह्मस्रूपम्। ब्रम्मभावमिद सत्नमिति श्रुतिः। श्वेताश्वतरोपनिषदि- ब्ह्मतत्वम्-तत्त्वभूतं ऋ्रक्मेत्यर्थः। ब्रह्मणस्तत्त्वरूपत्वं द्वेघा-अध्यस्तस्य सर्वस्य प्रपश्स्य अरोपाधिष्ठानत्वेन बाधावधित्वेन च। उत्तश्व भाष्यकृता-शून्यवादनिराकरणप्रस्तावे-न ह्ययं सर्वप्रमाणसिद्धो लोकवयवहार:अन्यत्तत्वमनधिगम्य शक्यते अपह्रोतुं अपवादाभावे उत्सर्गप्रसिद्धेरिति। विवृतश्वाचार्यवाचस्पतिमिश्रैः-आरोपितं निषेधनीयं, आरोपश्च तत्त्वाधीनो दृष्टः, यथा शुक्तिकादिषु रजतादेः, न चेत्किश्चिदस्ति तत्त्वं कस्य कस्मिन्नारोपः, तस्मान्निष्प्रपञ्चं परमार्थसत् ब्रद्म अनिर्वाच्यप्रपश्चात्मना आरोप्यते। तच्च तत्त्वं व्यवस्थाप्य अतात्त्विकत्वेन सांव्यवहारिकत्व प्रमाणानां बाधकेनोपपाद्यत इति युक्तमुत्पश्यामः इति। तदुक्त वासिष्ठे-

वेदान्तनामरवसहसम् 289

यत् सर्वशास्त्रसिद्धान्तो यत् सर्वहृदयानुगम्। यत् सर्व सर्वगं वस्तु यत्तत्वं तदसौ स्थितः । यदतुत्तमनिष्पन्दं भासकं तेजसामपि। स्वानुभूत्येकमानश्च यत्तत्वं तदसौ स्थितः । यदेकञ्चाप्यनेकश्च साञ्जनश्च निरञ्जनम्। यत् सर्वश्चाप्यसर्वश्च यत्तत्वं तदसौ स्थितः । इति। अनेन ब्रह्मतत्त्वनिरूपणेन वीतहव्यस्य मुक्तिः प्रदर्शिता। यदात्मतच्वेन तु ब्रह्मतच्वमिति श्रुति: । ब्रह्मपरम्-ब्रह्मणो हिरण्यगर्भात परम्। ततः परं ब्रह्मपरं बृहन्तमिति श्रुतिः। बहुधा विक्कुर्वन्-सुरनरतिर्यंगादिरूपेण बहुधा प्रपश्वं सृजन्। एकैकं जालं बहुधा विक्कुर्वन्निति श्रुति: । बृहज्जाबालोपनिषदि- ब्रस्मादिवन्दितः। वन्दनं स्तुत्यर्चनादेरुपलक्षणम्। तदुक्त सूतसंहितायाम्- ब्रह्मविष्णवादयः सर्वे प्रणम्य भुवि दण्डवत्। शिरस्यञ्जलिमाधाय प्रसन्नेन्द्रियमानसाः । अस्तुवन्मुक्तिदं भक्त्या भुक्तिदं भवभेषजम्। इति। तत्नैव- अथ तेषां प्रसादार्थ पशूनां पतिरीश्वरः । उमार्धविग्रहः श्रीमान् सोमार्घकृतशेखरः। नीलकण्ठो निराधारो निर्मलो निरुपपुवः। ब्रह्मविष्णुमहेशानैरुपास्यः परमेश्वरः। सानिद्धयमकरोद्रुद्र: साक्षात्संसारनाशकः। इति। भक्त्या पूज्य महेश्वराख्यममलं मुक्तिप्रदं भुक्तिदं शक्त्या युक्तमतिप्रसन्नवदनं ब्रह्मेन्द्रपूर्वाः सुराः। 37

290 वेदान्तनामरवसहसरम्

नित्यानन्दनिरञ्जनामृतपरज्ञानानुभूत्या सदा तृत्यन्तं परमेश्वरं पश्ुपति भक्तयैव लभ्यं परम्। लौकिकेन वचसा सुनीश्वरा वैदिकेन वचसा च तुष्टुबुः। देवदेवमखिलार्तिहारिणं ब्रह्मवज्रधरपूर्वका:सुराः। निर्विकल्पं परं त्च्वं नाम साक्षाच्छिवः पर:। सोडयं सांबर्धत्रिणेत्रश्र सोमार्धकृतशेखरः। स्ात्मतत्वसुखस्फूर्तिप्रमोदात् ताण्डवप्रियः। रुद्रविष्णुप्रजानाथैरुपास्यो गुणमूर्तिभिः। इति। उमार्धविग्रहा शुद्धा त्रिणेता चन्द्रशेखरा। ब्रह्मविष्णुमहेशानैरुपास्या गुणमूर्तिभिः। इति। अस्मिन्नवसरे श्रीमान् शंकरः शशिशेखर:। नीलकण्ठो विरूपाक्ष: सांब: साक्षाद्घृणानिधि:। ब्रह्मविष्णुमहेशानैरुपास्यो गुणमूर्तिभिः। आविर्बभूव सर्वज्ञस्ततैव सुरसन्निधौ। इति। त्रिमूर्तीनात्तु रुद्रोऽपि शिवं परमकारणम्। सदा मूर्त्यात्मना प्रीत्या ध्यायति द्विजपुङ्गचाः। त्रिमूर्तीनाश्च विष्णुश्च शिव परमकारणम्। सदामूर्त्यात्मना श्रीत्या ध्यायति द्विजपुङ्गचाः। त्रिमूर्तिनां विरिश्चोऽपि शिवं परमकारणम्। सदा मूर्त्यात्मना प्रीत्या ध्यायति द्विजपुङ्गवाः। ब्रह्विष्णुमहेशानां त्रिमूतांनां विचक्षणाः । विभूतिरूपा देवाश्च ध्यायन्ति श्रीतिसंयुताः। इति च।

शिव एवं परं तत्व तस्मान्स्त्यधिकं सुने।

291

तल्लक्षणं महाप्राज्ञ श्रुतिषु श्रूयते सदा। सत्यं ज्ञानं सदानन्दं जगत्सर्गादिकारणम् । मूर्तिस्तस्य मुनिश्रेष्ठ शिरसि श्रूयते श्रुतेः। उमया सहिता नित्या नीलग्रीवा त्रिलोचना। स्वात्मतत्त्वसुखस्फुर्तिमुदिता ताण्डवप्रिया। ब्रह्म विष्णुमहेशानैरुपास्या गुणमूर्तिमिः। भोगमोक्षप्रदा पुण्या पुंसां वेदविदां वर। इति। पराशरोपपुराणेऽपि- वरदाभयहस्ताय तिणेताय त्रिमूर्तिभि:। हृदि ध्येयाय नित्याय नमस्सांबाय साक्षिणे। इति।

तत्नैव- उमार्धविग्रहा शुक्का त्रिणेला चन्द्रशेखरा। नीलग्रीवा परानन्दप्रमोदात् ताण्डवप्रिया। ब्रक्मविष्णुमहादैवैरुपास्या गुणमूर्तिभिः। सर्वमूर्तिविहीनस्य सर्वा मूर्ति: शिवस्य तु। तथाऽप्येषा परा मुर्तिरित्येषा शाश्वती श्रतिः। इति। साक्षात्परतरस्यैव वस्तुनः सर्वसाक्षिणः। अस्ति मूर्तिः परा शुद्धा स्वतन्त्रा पापनाशिनी। तस्यासाधारणी मूर्तिः सांबा चन्द्रार्धशेखरा। इत्यारभ्य ब्रह्मविष्णुमहेशानास्तां ध्यायन्ति निरन्तरम्। इति च। ईशानसंहितायाम्- लिङ्गमध्याद्विनिष्क्रम्य शङ्करःस्वात्मनो वपुः। अर्धनारीश्वरं दिव्यं त्रिणेतं नीललोहितम्। बरदाभयहस्तश्च मृगटंकधरं विभुस्।

2:92 वेदान्तनामरसहस्म्

सर्वाभरणसंयुक्तं गणकोटिसमन्वितम्। सूर्यकोटिप्रतीकाशमर्धचन्द्रावतंसकम्। दृष्टवा विसयमापन्नौ भक्त्या संपूज्य शङ्करम्। नीलरुद्रेण रुद्रेण त्वरितेन महेश्वरम्।

स्तुत्वा बहुविधैःस्तोतैः कृताज्जलिपुटौ स्थितौ। हरिकेशस्तदा ताभ्यां भक्त्या परमयाऽर्चिंतः। उवाच वचनं चारु परिपूर्णार्थमन्थरम्। शृणु पझज मद्वाक्यँ त्वं विष्णो गरुडध्वज। अहमेव जगत्कर्ता युवयो: कारणन्त्विति। पाझे पुराणे चतुर्थाध्याये शिवाराघनतत्परं रामभद्रं प्रति उमया सह वृषभारुढस्य शिवस्याविर्भावकाले- वृहद्रथन्तरादीनि सामानि परिगायतः। स्वस्वकान्तासमायुक्तान् दिक्पालान् परितः स्थितान्। अग्रतो गरुडारूढं शंखचक्रगदाधरम्। क:लाम्बुदप्रतीकाशं विद्युत्कान्त्या श्रिया युतम्। जपन्त मेकमनसा रुद्राध्यायं जनार्दनम्। पश्चाच्चतुर्सुख देव ब्रह्माणं हंसवाहनम्। चतुर्वक्तैश्चतुवेदै रुद्रसूक्तै र्महेश्वरम्। स्तुवन्तं भारतीयुक्तं कूर्चयुक्तं जटाधरम्। अथर्वशिरसा देवं स्तुवन्तं मुनिमण्डलम्। गंगादितटिनीयुक्तमम्बुधिं नीलविग्रहम्। श्वेताश्वतरमन्त्रेण स्तुकन्तं गिरिजापतिम्। अनन्तादीन् महानागास् कैलासगिरिसनिमान्।

वे दान्तनामरतसहसम् 293

कैवल्योपनिषत्पाठरतान् मणिविभूषितान्। सुवर्णवेत्हस्ताढयं नन्दिनं पुरतः स्थितम्। दक्षिणे सूषिकारूढं गणेशं पर्वतोपमम्। मयूरवाहनारूढमुत्तरे षण्मुखं तथा। इति। वायवीयसंहितायां मुनीन् प्रति ब्रह्मवचनम् -

एष देवो महादेवो विज्ञेयस्तु महेश्वरः। न तस्य परमं किश्चित् पदं समभिगम्यते। अयमादिरनाद्यन्त: स्वभावादेव निर्मलः। स्वतन्त्र: परिपूर्णश्र स्वेच्छाधीनचराचरः ।

इति प्रस्तुत्य- हरिश्राहश्च शर्वश्र तथान्ये च सुरासुराः। तपोभिरुग्रैरद्यापि तस्य दर्शनकांक्षिणः। इति। तत्नैव दक्षशिक्षावरप्रसादानन्तरम्- ततो ब्रह्मा महादेवमभिवन्ध कृताअ्लि:। तुष्टाव शुभया वाचा देवीश्च गिरिजामुमाम् । ततो विष्णुस्ततो देवास्ततस्सर्वे महर्षयः। तुःबुर्देवदेवेश देवेशीश्च पृथक पृथक.। अथ तदा हरिशकपितामहप्रभृतय:सुरलोकमहेश्वराः। सकललोकमहेश्वरमीश्वरं शरणमेत्य कृताञ्जलयोऽस्तुवन्। स च पुनस्त्रिदशाञ्छरणागतान् परमकारुणिक: परमेश्वरः। अनुगतस्मितलक्षणया गिरा शमितसर्वभयं समभाषत। यदिदमाहवमाचरितं सुरैः विधिनियोगवशादिव यन्त्रिंतैः। शरणमेत्य गतानवलोक्य वः तदखिलं किल विस्मितमेव नः । इति।

294 वेदान्तनाम रवसहस्त्रम्

पाधे कल्याणकाण्डे वृद्धवेषधरं शिवं प्रति सखीवचनम्- यत्पादपद्मं विधिविष्णुरुद्राः शक्रादयस्सर्वसुरासुराश्च। रत्नैर्विचिलैः कृतमौलिमाल्यैः संरञ्जयन्तः प्रणता भवन्ति। इति। शैवे एकादशरुद्रसंहितायां विष्णुतपश्षर्यानन्तरम्- आरुह्य वृषभं देव: सहोम: सगणेश्वरः। ब्रह्मादिभिः स्तूयमानो वन्धमानो मरुद्रणैः। जगाम तत्न यत्रास्ते तपस्यभिरतोऽच्युतः । इति। स्कान्दे कमलालयमाहात्म्ये विश्वामित्र :- नमोऽस्तु तस्मै हरिवल्लभाय नमोडस्तु तस्मै सुरवन्दिताय। नमोऽस्तु पाशादिनिकन्तनाय नमोऽस्तु खट्वाङ्गविभूषणाय। ब्रह्मेन्द्रपूज्याय सुरेश्वराय तस्मै नमः पापविनाशनाय। तस्मै नमः शूलवरायुधाय पिनाकहस्ताय नमःशिवाय। इति। शिवधर्मे सनत्कुमारं प्रति श्रीनन्दिकेश्वरवचनम्- सवैंः प्रणतदेहाय स्वयमप्रणतात्मने पूज्यानामपि पूज्याय अनन्ताय नमोऽस्तु ते। ब्रह्मेन्द्रविष्णुवन्धाय उत्पत्तिस्थितिहेतवे। भुक्तिमुक्तिप्रदाले च संस्तुताय नमोऽस्तु ते। इति। शिवपुराणे-अप्राकृतवपुः श्रीमान् लक्ष्यलक्षणवर्जितः। इत्यादिना तन्महिमविशेषमुपवर्णयता कमलासनेन- हरिश्ाहञ्च रुद्रश्च तथाऽन्ये च सुरासुराः। तपोभिरुग्रैरद्यापि तस्य दर्शनकाङ्क्षिणः। इत्युक्तम् स्कान्दे सनत्कुमारसंहितायां चतुर्थाध्याये दुर्वासा :- देवदेव जगभाथ सर्वज्ञ करुणानिधे। मेरुचाप फणीन्द्रज्य विष्णुवाण महीरथ।

295

रविचन्द्ररथांगेश वेदाश्व ब्रह्मसारथे। वृषभध्वज विश्वेश सर्वालंकारभूषित। स्मितेन सहसा दग्घत्रिपुर त्रिदशेश्वर। अन्धकासुरसंहार दक्षयज्ञविनाशन। मारसौन्दर्यसन्दोहदाहृदक्ष यमान्तक। मदोन्मत्तगजं हत्वा लोकनाशकरं परम्। तद्रक्तबिन्दुसंपूर्णत्वग्विशालपट प्रभो । भक्तसङ्गत ... .. ब्रह्मविष्णुदेवादिवन्दित। इति।

तलनैंव ब्रह्मादय :- ज्योतींषि सञ्चरन्ते च चेष्टन्ते तव शासनात्। ब्रह्मविष्णू च जगतां सर्गसन्त्राणयोरलम्। विहायः कल्पते वृष्टयै सूते सस्यादि मेदिनी। नाक्रमन्त्यब्धयो भूमि तव यन्महिमैव सः। विभुत्वेऽपि स्मरामस्त्वां स्मराम: सङ्कटेऽप च। न रोषो जातु भक्तेषु ततोस्मासु प्रसीद भो। इति स्तुतः साञ्जलिभिः पशूनां पति र हरिब्रह्मसुरेन्द्रदेवैः। समीपमागत्य च कालकूटे स्थितेऽबवीद्ृष्टमना: सहर्षीन्। इति। आदित्यपुराणे मानवीयसंहितायाम्- नमाभ्यह देववरं पुराणं उपेन्द्रदेवेन्द्रसुरादिजुष्टम्। शशाङ्कसूर्याग्निमयतिलोचनं ध्यानाभिगम्यं जगतः प्रकाशम्। इति। महाभारते आनुशासानिके सप्तचत्वारिंशा्याये शिव प्रस्तुत्य तण्डि ;- अतः प्रवर्तते सर्वमस्मिन् सर्व प्रतिष्ठितम्। अस्मिंश्र प्रलयं याति सोडयमेको हयनामयः । अयश्च सत्यकामानां सत्यलोक: परः सताम्।

296

अपवर्गश मुक्तानां कैवल्यञ्चात्मवेदिनाम्। अयं ब्रम्मादिभि: सिद्धैःगुहायां गोपितः प्रशु: । देवासुरमनुष्याणां न प्रकाशो भवेदिति। तेन देवासुरनराः तत्वेन न विदुर्भवम्। मोहिताः खल्वनेनैव हृदिस्थेन प्रचोदिताः। ये चैनं संप्रपद्यन्ते भक्तियोगेन भारत। तेषा मेवात्मनाSSत्मानं दर्शयत्येष हच्छयः। यं ज्ञात्वा न पुनर्जन्म मरण वाऽपि विद्यते यं विदित्वा परं वेदं वेदितव्यं न विद्यते। यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं पुनः। इति। तत्नैव पर्वणि श्रीकृष्णं प्रत्युपमन्यु :- सौरभेयगतं सौम्य विधूममिव पावकम्। प्रशान्तमनसं देवं त्रिनेत्रमपराजितम्। सहितं चारुसर्वाङ्गया पार्वत्या परमेश्वरम्। नीलकण्ठं महात्मानं हर्यक्षं तेजसां निधिम्। अष्टादशसुजं देवं सर्वाभरणभूषितम्। इत्यादिना सायुधं सपरिवारमुपवर्ण्य ब्रह्मा भवं तदाऽस्तौषीत रथन्तरमुदीरयन्। ज्येष्ठसाम्ना च देवेशं जगौ नारायण: प्रभुः । जगौ शक्र: परं ब्रह्म शतरुद्रीयमुत्तमम्। यं विष्णुरिन्द्रश्शम्भुश्च ब्रह्मा लोकपितामह:। स्तुवन्ति विविधैः स्तोतैर्देवदेवं महेश्वरम्। तमर्चयन्ति ये शश्वदुर्गाण्यतितरन्ति ते। इति। अभियुक्तैरपि- वृषाधिरूढ देवेशं सर्वलोकैककारणम्। ध्यायेद्नमादिमि: स्तुत्य पार्वतीसहितं शिवम्। इलि।

वेदान्तनामरवसहसत्रम् 297

भाष्यकाररप्युक्तम्-

अनाद्यन्तमाद परं तत्त्वमर्थ चिदाकारमेकँं तुरीयं त्वमेयम्। हरिब्रह्ममृग्यं परब्रह्मरूपं मनोवागतीतं महः शैवमीडे। इति। शान्तं शाश्चतं ब्रह्मादिवन्दितमिति श्रुतिः । तापनीयोपनिषदि- बुद्धेर्द्रष्टा। बुद्धेस्साक्षी। स्पष्टम्। बुद्धेर्द्रष्टा प्राणस्य द्रष्टेति श्रतिः। बुद्धेस्साक्षी प्राणस्य साक्षीति श्रुति: । बलम्- चैतन्यरूपम्। सर्वद्वैतपरिभवसंहारसामर्थ्यरूपत्वात्। आत्मचैतन्यरूपं बलमवष्टभ्येति श्रुतिः ।

बुद्ध :- बोधः। प्रपश्वासंसपृष्ट इत्यर्थः। तदुक्तं प्रबोधचन्द्रोदये- किं वाऽडसं किमपोहितं किमुदितं किं वा समुत्सारितं स्यूतं किन्तु विलासितं नु किमिदं किश्चि न वा किश्चन। यस्मिन्नभ्युदिते वितर्कपदवीं नैवं समारोहति त्ैलोक्यं सहजप्रकाशदलितं सोऽहं प्रबोधोदयः। इति। नित्यश्शुद्धो बुद्ध: सत्य: इति श्रुतिः।

काठकोपनिषदि- भृतभव्यस्येशानः। उपलक्षणमेतत्। कालतयवर्तिपदार्थानां नियन्तेत्यर्थः। ईशानो भृतभव्यस्य इति श्रुतिः । भान्। भा:। स्वप्रकाशरूपः। स्वेनैव आत्मरूपेण प्रकाशते न त्वनात्मना दृश्येन प्रकाश्यते। आत्मव्यतिरिक्तस्य सर्वस्य दृश्यस्य स्वयमेवावभासकमित्यर्थः। तदुक्तं सूतसंहितायाम्- भातं भानं सदा स्वेन भासा भाति न चान्यतः। यत्स्यं भाति तद्दानं खलु भास्यस्य भासकम्। अतस्सर्वस्य साक्ष्यस्य साक्षिभूत: स्वयंप्रभः । 38

298

आत्मा साक्ष्यगतैर्धर्मैः कर्मभिर्न स बध्यते। इति। तमेव भान्तमनुभाति सर्व तस्य भासा सर्वमिदं विभाति इति श्रतिः।

मुण्डकोपनिषदि- भृतयोनिः। भूतकारणम्। यद्भूतयोनिं परिपश्यन्ति धीरा : इति श्रुति:। तैत्तरीयके- भ्ुवनस्यनाभि: भुवनस्य-भूतजातस्य नाभि :- उपादानमित्यर्थः। विश्वं विभर्ति भ्ुवनस्य नाभि: इति श्रुतिः। भवोद्द्व :- भवस्य-संसारस्य उद्ावयिता यस्मादुद्भावयिता तस्मात् स एव भवमोचकश्ष। अतःस एव संसारपाशमुमुक्षुभि: सेव्य इति भावः। उक्तश्न सूतसंहितायाम्- ब्रह्माद्याः स्थावरान्ताश्र पशवः परिकीर्तिताः। तेषां पतिरहं देवि स्मृतः पशुपति र्बुधैः। मायापाशेन वन्नामि पशुनेतान् सरस्ति। तेपां पशूनां सर्वेषां मोचकोऽहं सुलोचने। मामेव मोचकं प्राह श्रुतिः साध्वी सनातनी। इति। भवे भवे नाति भवे भज [भव] स्व मां भवोद्भवाय नमः इति श्रुतिः ।

छान्दोग्ये- भारूप :- भा-दीप्तिश्चैनन्यलक्षणा रूपं यस्य स भारूपः । भारूपःसत्यसंकल्पः इति श्रुतिः। भामनी :- एष हि यस्मात् सर्वेषु लोकेषु आदित्यचन्द्राग्न्यादिरूपैर्भाति-दीप्यते, अंतो भामानि नयतीति भामनीः। एष उ एव भामनीरेष हि सर्वेषु लोकेषु भातीति श्रति: । भूमा-महान् निरतिशयस्वरूपः। परमात्मेत्यर्थः। उक्त सूत्रकारै: भूमा संप्रसादा-

दध्युपदेशादिति। विवृतश्वाधिकरणरत्नमालायाम्- भूमा प्राण: परेशो वा प्रश्नप्रत्युक्तिवर्जनाद्। अनुवर्त्यातिवादित्व भूमोक्तेश्ासुरेव स:।

वेदान्तनामरवसहसम् 299

विच्छिदैषत्विति प्राणं सत्यस्योपक्रमात् तथा। महोपकम आत्मोक्तेरीशोडयं द्वैतवारणात्। इति।

अनुभूतिप्रकाशेऽपि भूम्र: स्वरूंपं निरूपितम्-

सुखं किमिति चेङ्कमा सुखमल्पे तु तन्नहि। क्विश्यत्यल्पधनोऽन्यस्मिन् धनबाहुल्यदर्शनात्। भूम्र: सुखत्वे भूमा कः किमल्पमिति चेत् शृणु। ज्ञावृज्ञानज्ञेयहीनो भूमा विच्छेदवर्जनात्। ज्ञातज्ञानज्ञेयरूपं मायाकार्यमिदञ्जगत।

भूमा तस्मादम्त्योऽयमल्पं मर्त्यमतद्विधम्। संसारकाल एवास्ते न मुक्तावल्पता ततः। मुक्तौ ज्ञाननिवर्त्यत्वान्मर्त्यञ्जगदितीर्यते। संसारमोक्षयो र्भूमा विद्यते सोऽमृतस्ततः। अखण्डैकरसानन्दस्सोऽयमात्मा स्वयंप्रभः। समाधिसुप्तिमूर्छासु भासते साधनं विना। मूर्छासुपत्योस्ताद्शोडयमज्ञानेन तिरोहितः। मेघेनाच्छादितस्सूर्यों यथा तद्वत् स्वयंग्रभः। अज्ञानेनावृतो भूमा प्राणिमिर्न विभाव्यते। स्वप्रकाशात्मचैतन्यमज्ञानस्य न बाधकम्। भासकं प्रत्युतैतस्य स्वानन्दस्य यथा तथा। आनन्दाज्ञानयोस्सुप्तौ चैतन्येनावभासनाद। उत्थितः सुखमस्वाप्सं न जानेऽन्यदिति स्मरेत्। अरणिस्थो यथा वद्नि न दहेदरणिं तथा।

300 वेदान्तनामरतसहस्रम्

पश्चान्मथनजातोऽसौ साकल्येनारणिं दहेत्। तथा वेदान्तवाक्योत्थधीवृत्तौ प्रतिबिंबितम्। स्वप्रकाशात्मचैतन्यं कृत्स्नाज्ञानस्य बाधकम्। तस्माद्विज्ञानसहितः समाधावनुभूय हि। भूमानन्दं यथाशास्त्रं स्मृत्वा व्युत्थाय वक्ति च। ज्ञावृज्ञानज्ञेयरूपा त्रिपुटी स्वमजाग्रतोः। भूमानन्दं तिरोधत्ते विद्वांस्त्वभिभवत्यमुम्। चिच्छायावानहंकारो ज्ञाता स्याच्चक्षुरादिजा। बुद्धिवृत्तिर्भवेज्ज्ञानं ज्ेया रूपरसादयः। त्रिपुटी मायिकी मिथ्येत्येवं विज्ञाय तच्ववित्। तामुपेक्ष्य करोत्येव भूमानन्दे भरं सदा।

यो वै भूमा तत् सुखमिति श्रुतिः। बृहदारण्यके

भृताधिपतिः । भूतपाल:। भूतनियन्ता, भूतरक्षकश्च। एष भूताधिपतिरेष भृतपाल: इति श्रुति:। श्वेताश्वतरोपनिषदि- भगवान्-निरतिशयैश्वर्यादिसंपन्नः । उक्तश्व- ऐश्वर्यस्य समग्रस्य वीर्यस्य यशसः श्रिय:। ज्ञानवैराग्ययोश्चैव षण्णां भग इतीरणा। इति। उत्पच्तिश्च विनाशञ्च भूतानामागति गतिम्। वेत्ति विद्यामविद्याश्च स वाच्यो भगवानिति। इति च। सर्वव्यापी च भगवान् तस्मात् सर्वगतश्शिवः इति श्रुतिः। भुवनस्य गोप्ता-लोकरक्षिता। स एव काले अुवनस्य गोस्ा इति श्रुतिः ।

301

भावग्राह्यः-भावेन-विशुद्धान्तःकरणेन गृह्यत इति भावग्राह्यः। उक्तश् श्रुत्यन्तरे- ज्ञानप्रकाशेन विशुद्धसत्व: ततस्तु तं पश्यते निष्कलं ध्यायमान: इति। विशुद्धान्तःकरणैरेव भक्तिमद्धिर्योगिमिरात्मा ज्ञेय इत्याचार्यैरुक्त्म् । आचार्ये भ्यो लब्धसुसूक्ष्माच्युततत्वाः वैराग्येणाभ्यासबलाच्ैव द्रढिम्ना। भकत्यैकाग्रध्यानपरा यं विदुरीशं तं संसारध्वान्तविनाशं हरिमीडे। इति।

वायवीयसंहितायाम्- कृतकृत्यस्य तृप्तस्य मम किं क्रियते नरैः। बहिर्वाऽम्यन्तरे वाऽथ मया भावो हि गृह्यते। इति।

भावलक्षणञ्च ततैवोक्तम्- भाव आत्मा क्रिया देहो मम धर्मः सनातनः। मनसा कर्मणा वाचाऽप्यनपेक्ष्य फलं क्वचित्। फलोद्देशेन देवेशि लघुर्मयि समाश्रयः । फलार्थी तदभावे मां परित्यक्तुं क्षमो यतः। फलार्थिनोऽपि यस्यैव मयि चिचं प्रतिष्ठितम्। भावानुरूपफलदस्तस्याप्यहमनिन्दिते। फलानपेक्षया येषाम्मनो मत्मवणं भवेत। प्रार्थयेचच फलं पश्चात् भक्तास्तेऽपि मम प्रियाः। प्राकूसंस्कारवशादेव योऽविचिन्त्य फलाफले। विवशा मां अ्रपद्यन्ते मम प्रियतमा मताः। मल्ाभान्ापरो लाभ: तेषामस्ति यथा तथा। ममापि लाभस्तल्लाभान्नापरः परमेश्वरि। मदनुग्रहतस्तेषां भावो मयि समर्पितः फंलं. परमनिर्वार्ण प्रयच्छति बलादिव। ..

302 वेदान्तनामरतसहस्त्रम्

महात्मनामनन्यानां मयि विन्यस्तचेतसाम्। अष्टधा लक्षणं प्राडुर्मम धर्माधिकारिणाम्। मन्दक्तजनवात्सल्यं पूजायाञ्चानुमोदनम्। स्वयमभ्यर्चनञ्चैव मदर्थे चांगचेष्टनम्। मत्कथाश्रवणश्चैव स्वरनेत्राङ्गविक्रिया। ममानुसरणं नित्यं यश्च माञ्चोपजीवति। एतद्ष्टविधञ्चिह्नं यस्मिन म्लेच्छेऽपिं वर्तते। स विश्रेन्द्रो मुनिः श्रीमान् स यतिः स च पण्डितः। न मे प्रियश्चतुर्वेदी मद्धक्त: श्वपचोऽपि यः। तस्मै देयं ततो ग्राह्यं स च पूज्यो यथा ह्यहम्।

स्कान्दे शिवरात्रिमाहात्म्ये यम प्रति शिव :- शृणु धर्म प्रवक्ष्यामि भक्तानां लक्षणं महत्। भस्मोद्धूलितसर्वाङ्गाः त्रिपुष्ड्ाङ्गितमस्तकाः । रुद्राक्षमालाभरणाः शिवपूजापरायणा:। बाद्यलक्षणसंयुक्ता: पूज्या: सर्वे त्वया यम। अ्रणवाभ्यासनिरताः त्यीसारपरायणा:। शिवसक्तजपासक्ताः शतरुद्रीयपाठका:। आथर्वणीं शिखां ये च पठन्ति शिरसाश्रिताम् पौरुषेयं पठेत् सूक्तं पावमानीश्च य: पठेत्। त्वरितं नीलरुद्रं वा शिवसङ्कल्पमेव वा। नमकश्चमकञ्चापि ये पठन्ति द्विनातय:। महादेवादिनामानि येषामास्ये भवन्ति हि। मम प्रियतरा होते पूज्या: सरवे त्वयाड़नघ।

वैदान्वनामरवसहसम् 303

त्रिकालमेककालं वा ये मां ध्यायन्ति शङ्करम्। नृत्यमानं तयीनेलं चन्द्रार्घकृतशेखरम्। उमामहेश्वरं देवं दक्षिणामूर्तिमेव वा। मृगटङ्कधरं देवं नीलकण्ठमथापि वा। पश्चाननमयीं मूर्ति हृदि ध्यायन्ति ये जनाः। मम पूज्यमा ह्येते यदि पापान्विता अपि। इति।

आदित्यपुराणे त्रिषष्टितमाच्याये नारदं प्रति ब्रह्मवचनम्- भवव्यालमुखस्थानां भीरूणां देहिनां मुने। तस्माद्विमोचकः श्रीमानुमापतिरिति श्रतिः। भक्तिश्शिवे यदि भवेन्न कस्मात् कस्य चिद्द्यम्। भवार्णवं तरन्त्येव प्रसादात् परमेष्ठिनः। स्वर्गार्थिनां सुमुक्षूणां ब्रह्मत्वमभिकाङ्क्षताम्। र्भा .. रेव विरूपाक्षे नान्यः पन्था इति श्रुतिः। सदा मनीषिभिः कार्या भक्तिरेव हि नारद। सर्वमन्यत् परित्यज्य भक्तो भव भवे सुने। मुक्तो भविष्यसि क्षित्रं तस्य शंभोरनुग्रहात्। इति।

भावग्राह्यमनीडाख्यमिति श्रुतिः । भावाभावकर :- भावानां सर्वेषां अभावकरः। नाशकंरः उपलक्षणमेतत्। सृष्टिस्थित्यो- रपि तदधीनत्वात। तथा च सृष्टिस्थितिसंहारकर्तेत्यर्थः। भावाभावकरं शिवमिति श्रुतिः।

भव :- भवत्यस्मात् सर्वमिदञ्जगदिति भवः। शिवधर्मे प्रथमाध्याये- भवभक्तिपरा ये तु भवप्रणतचेतसः। भवसंस्मरणोद्युक्ता न ते दुःखस्य भाजनम्। इति।

304 वेदान्तनामरवसहसरम्

महाभारते द्रोणपर्वणि व्यास :- देवदेवस्त्वचिन्त्यात्मा अजय्यो विष्णुरव्ययः। सर्वरूपं भवं ज्ञात्वा लिंगेऽर्चयति तं प्रभुम्। तस्मिन्नत्यधिकां प्रीतिं करोति वृषभध्वजः। इति। भृतम्-अवितथस्वरूपं सदा एकरूप नित्यनिवृत्तं नान्याधीनं ब्रह्मेत्यर्थः। उक्तक् भाष्यकारैः-इह तु भूत ब्रह्म जिज्ञास्यं नित्यनिवृत्तत्वात्, न पुरुषव्यापारतन्त्रमिति। विव्ृत भामत्याम्-भूत-सत्यं, सदेकान्ततः, न कदाचिदसदित्यर्थ इति। तं विश्वरूपं भवभूतमीड्यमिति श्रुतिः । भगेशः। भगस्य-ऐश्वर्यादेः ईशः-स्वामी। धर्मावहं पापनुदं भगेशं इति श्रुतिः । भ्ुवनेश :- भुवनानां लोकानां ईशः । विदाम देवं भुवनेशमीड्यमिति श्रुतिः ।

अमृतबिन्दूपनिषदि- भूतात्मा-स्थावरजंगमानामात्मा, परमात्मेत्यर्थः। उक्तश्व श्रीविष्णपुराणेऽपि- सर्वभूतात्मके तात जगन्नाथे जगन्मये। परमात्मनि गोविन्दे मित्रामित्रकथा कुतः । इति। भृते भूते व्यवस्थितः तस्मिन् तस्मिन् शरीरे, भूताभ्यासश्चतुर्विधशरीरसंग्रहार्थः, व्यवस्थित :- विविधं तत्र तत्र शरीरान्तःकरणादिसादृश्यमवलम्ब्य अवस्थितः-अवस्थानं प्राप्तः। तथा च परमात्मा एक एव सन् सर्वेष्वपि स्थावरजङ्गमशरीरेषु प्रत्यगात्मतया स्थावरादयुपाघिनाशेऽपि नित्यतया अवस्थित इत्येवमात्मानं सदा पश्येत्। तथा चोक्तं भगवता- समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम्। विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति। इति। श्रुतिस्तु-एक एव हि भूतात्मा भृते भृते व्यवस्थितः । एकधा बहुधा चैव दृश्यते जलचन्द्रवत। इति। तापनीयोपनिषदि-

वे दान्तनामरतसहसम् 305

भीषण :- महावाक्यजन्यवृत्यारूढ: सन् अज्ञानतत्कार्यभयंकरः । अथवा महास्फुरण- स्वभावत्वात् कदाचिदपि तमआदिकं न स्पृशतीति । भद्र :- मङ्गलस्वरूपः। परमानन्दानुभवरूपत्वात्। एष एव भीषण एप एव भद्र: इति श्रुतिः । ईशावास्योपनिषदि- मनसो जवीय :- मनसःसंकल्पादिलक्षणात् जवीय :- जववत्तरम्। इह देहस्थस्य मनसः ब्रह्मलोकादिदूरसंकल्पनं क्षणमात्नादित्यतो मनो जविष्ठमिति लोकप्रसिद्ध, तस्मिन् मनसि ब्रह्मलोकादि द्रुतं गच्छति सति प्रथमप्राप्त इवात्मचैतन्याभासो गृह्यते, अतो मनसो जवीयः इति। अनेजदेकं मनसो जवीयः इति श्रुतिः। मनीषी-मनस ईशिता, सर्वज्ञ ईश्वर इत्यर्थ:। कविर्मनीषी परिभू: स्वयंभूरिति श्रुतिः। - तलवक्कारोपनिषदि-

मनसोमन :- मनसः- अन्तःकरणस्य मनः। न ह्यन्तःकरणं अन्तरेण चैतन्यज्योतिषो दीधिति स्वविषयसंकल्पाध्यवसायादिसमर्थे स्यात्। तस्मात् मनसः संकल्पाध्यवसायादिसाम- थ्यरूपं चैतन्यमेव मनसो मन इत्युच्यते। मनसो मनो यद्वाचो ह वाच मिति श्रुतिः। काठकोपनिषदि- मोदनीयम्- हर्षणीयं, परमानन्दखरूपत्वाद्। ननु आत्मनः परमानन्दस्वरूपत्वे किमिति सवै रनानुभूयते, प्रत्युत दुःखादिकमनुभूयते इति चेत्, वैराग्यादिपुरस्सर चित्तवृत्तिनिरोधा भावादिति ब्रमः । अत एवोक्तं भाष्यकारै :- यत्सौख्यांबुधिलेशलेशत इमे शक्रादयो निर्वृताः यच्चित्ते नितरां प्रशान्तकलने लब्ध्वा मुनिर्निवृतः। यस्मिन्नित्यसुखांबुधौ गलितघीः ब्रह्मैव न ब्रह्मवित् यः कश्ित स सुरेन्द्रवन्दितपदो नूनं मनीषा मम। इति। अन्यत्राप्युक्तम्-"बाह्यानन्दसाधनरहिता अपि अनीहा निरेषणा ब्राम्मणाः बाह्यरसला- भादिव सानन्दा दृश्यन्ते विद्वांस:, नूनं ब्रह्मैव रसस्तेष्रा"मिति। स मोदते मोदनीयं हि लब्ध्वेति श्रति:

306 वेदान्तनाभरतसहसत्म्

महतो महीयान् महतः परिमाणात् पृथिव्या यो महत्तरः। अणोरणीयान्महतो महीयान् इति श्रति:

मदामद :- सहर्षोडहर्षश्र। सहर्षः निरतिशयस्वरूपत्वात्, अहर्षः स्वव्यतिरिक्त वस्त्वन्तराभावात्, अत एव मूर्तिमत्त्वाभावात् आकारराहित्यात् अशक्यज्ञान आत्मेत्युक्तं भवति। ननु तर्हि आत्मज्ञानार्थ यत्नो न कर्तव्य इति चेत्-सत्यम्-अनात्मतिरस्करणे एव यत्रः कर्तव्यः। तदुक्त भाष्यकारै :- "तस्मादविद्याध्यारोपितनिराकरणमात्रं ब्रह्मणि कर्तव्यम्। न तु ब्रह्मज्ञाने यतः, अत्यन्तप्रसिद्धत्वात्। अविद्याकल्पितनामरूपविशेषाकारापहृतबुद्धीनां, अत्यन्तग्रसिद्धं सुविज्ञेयमासन्नतरमात्मभृतमपि अप्रसिद्ध दुर्विज्ञेयमतिदूरमन्य एव च प्रतिभाति। बाह्माकारनि वृत्तबुद्धीनान्तु लब्धगुर्वात्मप्रसादानां नातः परं सुख सुप्रसिद्ध सुविज्ञेयं स्वासन्नमस्ति-तथा चोक्तम्-प्रत्यक्षावगमंधर्भ्यमित्यादि। केचित्तु पण्डितम्मन्याः- निराकारत्वादात्मवस्तु नोपैति बुद्धिः, अतो दुस्साध्या सम्यज्ञाननिष्ठेत्याहुः। सत्यमेवं गुरुप्रसादरहितानां अश्रतवेदान्तानां अन्तर्बहिर्विष- यासक्तबुद्दीनां सक्यक प्रमाणेषु अकृतश्रमानां, तद्विपरीतानान्तु लौकिकग्राह्यग्राहकद्वैतवस्तुनि बुद्धिर्नितरां दुस्संपादा। आत्मचैतन्यव्यतिरेकेण वस्त्वन्तरस्यानुपलब्धेः। यथा चैतदेवमेव नान्यथा इत्यवोचाम। उक्तश्च भगवता-यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः। इति। तस्मात् बाह्याकारभेदबुद्धिनिवृत्तिरेव आत्मस्वरूपालम्बनकारणम्। न ह्यात्मा नाम कस्यचिदप्रसिद्धः प्राप्यो हेय उपादेयो भवति" । श्रुतिस्तु-कस्तं मदामदं देवं मदन्यो ज्ञातुमर्हति इति। महान्-परिपूर्णः-महान्तं विभ्ुमात्मानमिति श्रुतिः । महतः परः-महतः महत्तत्वात् बुद्धयाख्यात् परः विलक्षणः नित्यविज्ञप्तिस्वरूपः । अनाद्यनन्तं महतः परं ध्रुवमिति श्रतिः महद्यम् - विभेत्यस्मादिति भयं महच्च त्गयश्च महद्धयम् अविदुषां भयहेतुत्वेऽपि विदुषामभयकारणं ब्रह्म। तदुक्तं श्रत्या- "यदा ह्वेवैष निलयनेऽमयं प्रतिष्ठां विन्दते, अथ सोडमयं गतो भवति, यदा ह्येवैष एतस्मिन्नुदरमन्तरं कुरुते, अथ तस्य भयं भवति इति। उक्तश्च भाष्यकारैः एतच्छूतिविवरणावसरे-सर्वतो निर्भया ब्राह्मणा दृश्यन्ते सत्सु भयहेतुष्, तच्चायुक्तमसति भयत्नाणे ब्रह्मणि, तस्मात्तेषामभयदर्शनादस्ति तदभयकारणं ब्रह्म" इति। मह्द्यं वज्रमुदतमिति श्रुतिः।

307

मनसाडभिक्लस :- मनसा-मननरूपेण सम्यग्दर्शनेन अभिक्लृप्त :- अभिसमर्थित :- अभिप्रकाशित इत्येतत्। हृदा मनीषा मनसाऽभिक्लप्ः इति श्रुतिः । मुण्डकोपनिषदि- महत्पदम्-पद्यते सर्वेणेति पदं महच्च तत् पद चेति महत्पदम्। गुहाचरं नाम महत्पद्मिति श्रति: । मनोमय :- मनोवृत्तिमिरेव विभाव्यत इति मनोमयः । मनोमयः प्राणशरीरनेता इति श्रतिः । तैत्तरीयके- महद्यशः-महायशोहेतुः, तद्ेतुत्वात् ताच्छन्यम्। तस्य नाम महदश इति श्रुतिः । महादेव :- ध्यानादियोग्यविग्रहपरिग्रहादिक्रीडावन्तो देवाः, तेषां प्रशस्तो महादेवः। क्रियाशक्ति- मधिष्ठाय योऽम्बिकया सह जगदनुगृह्वाति स महादेवः। अथवा यः सर्वान् भावान् परित्यज्य अत्मज्ञानयोगैश्वये महति महीयते तस्मादुच्यते महादेव इति। अस्यायमर्थ :- सर्वान् भावान्- सकलपदार्थान् परित्यज्य-समन्तात् त्यक्त्वा आत्मज्ञानयोगैश्वर्ये-अहं ब्रह्मास्मीत्यात्मज्ञानं तदेव योगैश्वर्य तस्मिन् महति-प्रौढे निष्ठां लब्ध्वा परमानन्दरूपस्वात्मतत्त्वस्फूर्तिवशात् महीयते। अथवा सर्वान् भावान् परित्यज्य-बाह्यविषयासकिं परित्यज्य आत्मज्ञानयोगेश्वर्ये विषयीकृतः सन् योगिमि- र्महीयते-पूज्यते, योगिनां यों वेदान्तमहावाक्यजन्यसाक्षात्कारः तस्य विषयो भवति। योगिमि: ज्ञानेन सर्वदा पूज्यत इत्यर्थः। ज्ञानमेव शिवार्चनमिष्यते इति स्मरणाद। अथवा महांश्रासौ देवश्च महादेवः । दीव्यत इति देव: स्वप्रकाशः। महान् कालदेशवस्तुकृतपरिच्छेद- रहित:। नित्यपरिपूर्णसर्वचैतन्यस्वरूप इत्यर्थः। तदुक्तं सूतसंहितायाम्- नामतश्चार्थतश्ापि महादेवो यदि प्रभु: । किञ्जहाति महाविद्वान किं गृह्वाति सुरर्षभा:। ग्राह्य वा शङ्करादन्यत् त्याज्यं वा यदि विद्यते। महत्त्वं तस्य हीयेत स्वमावो न विभज्यते। महत्वं नैव धर्मोऽस्य भेदाभावात् परात्मन:। धर्म धर्मित्ववार्ता च भेदे सति हि पद्यते।

308 वेदान्तनामरतसहसत्रम्

भेदोऽभेदस्तथा भेदाभेद: साक्षात् परात्मनः। नासिति स्वात्मातिरेकेण ख्वयमेवास्ति सर्वदा। ब्रह्ैव विद्यते साक्षाद्वस्तुतोऽवस्तुतोपि च। तथा सति शिवज्ञानी किं गृह्नाति जहाति किम्। मायया विद्यते सर्वमिति केचन मोहिताः। शिवरूपातिरेकेण नास्ति माया च वस्तुतः । मायया वा शिवादन्यद्विद्यते चेच्छिवस्य तु। महत्त्वं परम साक्षाद्वीयते सुरपुङ्गवाः। महत्वस्य तु संकोचो नासिति सम्यङ्निरूपणे। अस्ति चेदप्रमाणं स्याच्छृतिस्सत्यार्थवादिनी। तस्मादस्ति महादेव एव साक्षात् स्वयम्प्रभः। आनन्दरूप: संपूर्ण: न ततोऽन्यनु किश्चन। इति।

अस्यार्थ :- महादेवशब्दार्थपर्योलोचनयाऽपि न विदुषां स्वस्मादन्यत् किश्चिद्वेयमुपादेयं वा संभवतीत्याह-नामत इति। महत्त्वं तस्येति। त्रिविधपरिच्छेदराहित्यं हि तस्य महत्त्वं, तच्च तस्मात् सर्वप्रत्यगभूतात् परशिवादन्यस्मिन् हेयोपादेयवस्तुनि स्वीक्रियमाणे विहन्येतेत्यर्थः । इष्टापचिशङ्कां वाग्यति-स्वभाव इति। तद्धि परमं महत्त्वं परमेश्वरस्य स्वरूप न च तद्विहन्तुं युज्यते, तस्यैव अभावप्रसङ्गादित्यथः। ननु महत्त्वं परमेश्वरस्य न स्वभावः, अपि तु तस्य धर्म इति नोक्तदोषापत्तिरित्याशङ्कथाह महच्चन्नैवेति। भेदाभावादिति। परमात्मनः एकमेवाद्वितीय- मिति स्वगतसजातीयविजातीयमेदनिरासस्य श्रत्या प्रतिपादितत्वादित्यथः। धर्मधर्मित्वेति। न हि स्वयमेव स्वस्य धर्मो भवति। धर्मधर्मिभावो नियमेन मेदसापेक्ष इति व्यापकमेदाभावात् तद्वथाप्यधर्मधर्मिभावोऽपि न संभवतीत्यथः। ननु कुतश्चिदप्यात्मनो मेदो नास्ति चेत् दृश्य- प्रपश्चतादात्म्यलक्षणोSमेदः प्रामोतीति सविशेषत्वं ब्रह्मण इत्याशङ्कयाह-मेद इति। भेदवदभेदा- देरप्याध्यासिकत्वात् आत्मस्वरूपव्यतिरेकेण सम्भवो नास्तीत्यर्थः। हेयोपादेयमेदप्रतिभासराहित्य विदुषो निगमयति-ब्रह्मैवेति। अव्यस्तप्रपश्चस्य सदसद्विलक्षणत्वेन वस्तुतोऽवस्तुतश्राधिष्ठानात् ब्रह्मण: पृथगभावात् अद्वितीयं ऋ्रह्मैव सर्वतः प्रतिभातीति ज्ञानी किञ्जह्यातू किंवा उपाददीतेत्यथः।

. 309

नास्ति मायेति। प्रपश्चवत् तत्कारणतेन परिकल्प्यमानमायाया अपि सदसद्विलक्षणत्वात् माया- मयञ्जगदस्तीति विरुद्धाभिधानमित्यर्थः। माययेति। यदि मायायाः सत्त्वमंगीकृत्य तन्मयञ्ज- गदस्तीति स्वीक्रियेत त्हि पूर्वोक्त परशिवस्य त्रिविधपरिच्छेदराहित्यलक्षणमहत्त्वं भज्येतेत्यर्थः। अस्तिचेदिति। आकाशादीनामिव परशिवस्य महत्वमापेक्षिकञ्चेत् तर्हि सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म एक- मेवाद्वितीयमिति त्रिबिधपरिच्छेदराहित्यप्रतिपादिका श्रुतिः अप्रमाणं स्यादित्यर्थः । प्रतिपादितमर्य निगमयति-तस्मादिति। आदित्यपुराणे द्वितीयाध्याये मनु प्रति सूर्य :-

विश्वं तस्माद्वि संभूतं तसिंस्तिष्ठति शङ्करे। लयमेष्यति तत्नैव क्रियते तच्च लीलया। स एवात्मा महादेव: सर्वेषामेव देहिनाम्। ज्ञानेन भक्तियुक्तेन ज्ञातव्य: परमेश्वरः। न पश्यामि महादेवादधिक देवतान्तरम्। देवा अपि तमेवार्थ प्राहुः स्वायंभरुवेऽन्तरे इति। महाभारते आरण्यपर्वणि

तपस्यन्तमर्जुनं प्रति देवेन्द्रव चनम्- स्थिरोऽसि वत्स कल्याण जयोपायमिमं शृणु। उपास्यतां महादेवो विश्वेशस्त्रिपुरान्तकः । श्रीकण्ठो मेरुकोदण्डश्रण्डपापहरो हरः। एतावताऽपि तपसा तीव्रेणातितरेण वा। यथाऽपरोक्ष्यते शर्वस्तथा कुरु तपोऽर्जुन। तस्य प्रसादतो लब्धो विजयश्शाश्वतो भवेद्। समूलोन्मूलन सहो युष्मत्तादृशविद्विषाम्। अविभ्मस्तु ते विद्वन् माभैषीरचिरेण सः। प्रसीदतु महादेवो देवदेवस्तथाऽर्जुन। इति। आदित्यपुराणे षष्टितमाध्याये- भवव्यालमुखस्थानां भीरूणां देहिनां मुने। तस्माद्विमोचकस्तेषां महादेव इति श्रुतिः। इति।

310 वेदान्तनामरससहसतरम्

स्कान्दे मुनीन् प्रति ब्रह्मवचनम्- एष देवो महादेवो विज्ञेयस्तु महेश्वरः। न तस्मात् परमं किश्चित् पदं समधिगम्यते। इति।

स्कान्दे सनत्कुमारं प्रति नन्दिकेश्वरवचनम्- संहृत्य च करतून् सर्वान् गृहीत्वा व्रतमुत्तमम्। व्यायन्ति ये महादेवं लीनास्तन्भावभाविताः। उत्तरेणार्यपन्थानं तेऽमृतत्वमवाप्तुयुः। इति।

तल्नैव दधीचिं प्रति भार्गव :- हे दधीचे महाभाग महादेवमुमापतिम। संपूज्य पूज्यं ब्रह्मादंर्देवदेवं निरञ्जनम्। अवध्यो भव विप्रर्षे प्रसादात् त्र्यम्बकस्य तु। इति।

शिवरहस्ये अष्टमाध्याये देवीं प्रति शिववचनम्- तत्नैव विमलस्थाने दण्डपाणिरयं शुभे। पञ्चवत्सरिको बालस्तपश्चके दृढव्रतः । पुरा हिमालये देवि नानाधातुविराजिते। तपस्तप्तमनेनैव महच्चिरतरं मुदा। रुद्राध्यायजपासक्त: शिवलिंगैकपूजकः । निमीलिताक्षो नियतो निस्सङ्गरिशिवचिन्तकः। ०. कैनेवांघ्रिणा स्थित्वा चक्रे घोरतरं तप:। सर्वोत्तमं वेदवेद्यं सर्वाधारं जगत्प्रभुम्। ध्यायन्नेव महादेवं गौरीरमणमव्ययम्। इति।

कूर्मपूराणे पञ्च्चविशाच्याये- स तेन मुनिवर्येण व्याहतो मधुसूदनः। तथैव तपसा देवो रुद्रमाराधयत् प्रयु:।

वेदान्तनामरतसहसरम् 31

भस्मोडूलितसर्वाङ्गो जटावल्कलसंयुतः। जजाप रुद्रमैशानं शिवैकगतमानसः। गते बहुतिथे काले सोमः सोमार्धभूषणः। अदृश्यत महादेवो व्योम्नि देव्या समागतः। किरीटिनं जटिनं साक्षमालं पिनाकिनं शूलिनं देवदेवम्। शार्दूलचर्मावृत्तसर्वगातं देव्या महादेवमसौ ददर्श। प्रभुं पुराणं पुरुषं पुरस्तात् सनातनं योगिनमीशितारम्। प्राणेश्वरं शुभ्रमनन्तरूपं देव्या महादेवमसौ ददर्श।

कूर्मपुराणे अष्टमाध्याये ईश्वरगीतायाम्- अणोरणीयान् महतो महीयान् महादेवः प्रोच्यते विश्वरूपः। एवं हि यो वेद गुहाशयं परं प्रभुं पुराणं पुरुषं विश्वरूपम्। हिरण्मयं बुद्धिमतां पुरातनं स बुद्धिमान् बुद्धिमतीत्य तिष्ठति। तत्नैव दशमे-तस्मादनादिमध्यान्तं वस्त्वेकः परमश्शिवः । स ईश्वरो महादेवः त विज्ञाय विसुच्यते। इति।

ब्रह्माण्डपुराणे ब्रम्माणं प्रति सामवेद :- येनेदं भ्राम्यते चकं यदाकाशान्तरं महत्। योगिभिवैद्यते तत्त्वं महादेवः स शङ्करः। इति।

लिङ्गपुराणे अष्टमाप्याये- निर्मलं निष्कलं ब्रह्म सुशान्तं ज्ञानरूपिणम्। अलक्षणमनिर्देश्यमणोरल्पतरं शुभम्। निरालंबमतर्क्यश्च विनाशोत्पत्तिवर्जितम्। कैवल्यश्चैव निर्वाणं निश्रेयसमनृपमम्। अमृतश्वाक्षरं ब्रह्मन् अपुनर्भवमद्भुतम्। मद्रानन्दं परानन्दं योगानन्दमनामयम।

312

हेयोपादेयरहितं सूक्ष्मात सूक्ष्मतरं शुभम्। स्वसंवेद्यमवेद्यं तं शिवं ज्ञानमयं परम्। अतीन्द्रियमनाभासं परं तत्त्वं परात्परम्। सर्वोपाधिविनिर्मुक्तं ध्यानगम्यं विचारतः। अद्वयं तमसश्रैव परस्तात् संस्थितं परम्। मनसैव महादेवं हृत्पशे वाऽथ चिन्तयेत्। इति।

तत्न देवैर्महादेवं सेव्यमानं सनातनम्। गणेशैवींरभृङ्गीशनन्दिचण्डेश्वरादिभिः । उपास्यमानं विश्वेशं विद्युत्पुञ्जनिभप्रभम्। त्रिलोचनं पश्चमुखं नीलग्रीवं सदाशिवम्। वामांगे बिभ्रतं गौरों विद्युत्पुञ्जनिमप्रभाम्। इति । वायवीयसंहितायां सप्तदशाध्याये दक्ष प्रति दधीचि :- कर्थं देवादिदेवेशः कर्मसाक्षी सनातनः। विश्वेश्वरो महादेव: त्वया दक्ष न पूज्यते। अन्तर्यामी स विश्वेश: सर्वेषामेव देहिनाम्। भोक्ता हि सर्वयज्ञानां शङ्करः परमार्थतः। एते च मुनयः सर्वे तव साहाय्यकारिणः। न जानन्ति परं भाव महादेवस्य शूलिनः। इति। पुरुषस्य विद्य सहस्राक्षस्य महादेवस्य धीमहि इति श्रुति: । महिमा-महत्त्वं निरतिशयैश्वर्यरूपम्। भावभवितोरमेदविवक्षया महानित्यर्थः धातु: प्रसादान्महिमानमीशम् इति श्रुतिः । महर्षि :- महाद्रष्टा। सर्वार्थसाधनदृष्टिः। सर्वज्ञ इत्यर्थः। विश्वाधिको रुद्रो महर्षिरिति श्रतिः।

वे दान्तनामरवसहसरम् 313

महेश्वरः-महांश्रासावीश्वरश्च महेत्वरः। पूजनार्थ महत्त्वविशेषणं, नाल्पेश्वरत्व निवृत्यर्थ, पदश्रुत्यैव निरतिशयैश्ववर्यवति तस्य वृत्तेः । सन्महृदित्यादिना समासः। आन्महदित्यादिना आत्वम्। एवञ्च स एव सर्वदा प्रत्यगात्मत्वेन उपास्यो मोक्षार्थिभिः। स एव च जगतः सृष्टिस्थितिसंहारकारणभूतः।

उक्तञ्च भाष्यकारै :- सर्वज्ञस्सर्वेश्वरो जगत उत्पत्तिकारणं मृत्सुवर्णादिवत् घटरुचकादी- नाम्। उत्पन्नस्य जगतो नियन्तृत्वेन स्थितिकारणं मायावीव मायायाः। प्रसारितस्य च जगतः पुनः स्वात्मन्येव उपसंहारकारणमवनिरिव चतुर्विधभूतग्रामस्य। स एव च सर्वेषां न आत्मेत्येतद्वेदान्तवाक्यसमन्वयप्रतिपादनेन प्रतिपादितमिति।

आदित्यपुराणे द्वितीयाध्याये वेदा :- यं प्रपश्यन्ति विद्वांसो योगेन क्षालिताशयाः । नियम्य करणग्रामं स एवातो महेश्वरः। इति।

महाभारते आनुशासनिके षट्चत्वारिंशाध्याये श्रीकृष्णं प्रत्युपमन्यु :- अथापश्यं स्थितं तात भगवन्तं महेश्वरम्। सौरभेयगतं सौम्यं विधूममिव पावकम्। प्रशान्तमनसं देवं लिशंकुमपराजितम्। चारुसर्वाङ्गया देव्या पार्वत्या परमेश्वरम् नीलकण्ठं महात्मानं हर्यक्षं तेजसान्निधिम्। अष्टादशभुजोपेतं सर्वाभरणभूषितम्। शुक्काम्बरधरं देवं शुक्कमाल्यानुलेपनम्। शुक्कध्वजमनाधृष्यं शुक्कयज्ञोपवितिनम्।

वृतश्च पार्षदैर्दिव्यैरात्मतुल्यपराक्रमैः। बालेन्दुकुमुदापाण्डशरच्चन्द्रमिवोदितम्। त्रिभिरनेतैः कृतोद्योतं त्रिभिस्सूयैंरिवोदितैः। सर्वविद्याधिपं देवं शरचन्द्रसमप्रभम्। नयनाह्लादसौम्याङ्गमपश्यं परमेश्वरम्। इति। 40

314 वेदान्तनामरवसहस्रम्

तस्मिन्नेव पर्वणि-यावच्छशाङ्कशकलामलबद्धमौलि: न प्रीयते पशुपतिर्भगवान् महेशः। तावज्जरामरणजन्मशताभिघातैः दुःखानि देहविहितानि समुद्धहामि। इति। आदित्यपुराणे क्रमेण लभ्यतेऽन्येषां मुक्तिराराधनात् द्विज। आराधनान्महेशस्य तस्मिन् जन्मनि सुच्यते। इति। वायवीयसंहितायां चतुर्थाध्याये- अणोरणीयान् महतो महीयानयमव्ययः। गुहायां निहितश्रापि जन्तोरस्य महेश्वरः। तमक्रतुः ऋउ प्राप्यमहिमातिशयान्वितम्। धातुः प्रसादादीशानं वीतशोक: प्रपश्यति। वेदाहमेतमजरं पुराणं सर्वगं प्रशुम। निरोधं जन्मनो यस्य वदन्ति ब्रह्मवादिनः। एकोऽनेकानिमान् वर्णान् बहुधा शक्तियोगत:। विद्धाति विचैतन्यं विश्वमादौ महेश्वरः। इति। एष एव परो देवो विश्वकर्मा महेश्वरः। हृदये सन्निविष्टं तं ज्ञात्वैवामृतमश्तुते। इति। द्वे अक्षरे ब्रह्म परे त्वनन्ते समुदाहते। विद्याविद्ये समाख्याते निहिते यत्र गूढवत्। क्षरं त्वविद्या द्यमृतं विद्येति परिकीर्त्यते। ते उभे ईशते यस्तु सोऽन्यः खलु महेश्वरः। इति। तत्रैव सप्तमाच्याये- जगच कर्तसापेक्षं सर्वे सावयवं यतः। तस्माच्छश्वत् खतन्त्रो यः सर्वशक्तिश्र सर्ववित्। अनादिनिधनश्चाथ महदैश्वर्यसंयुतः। स एव जगतः कर्ता महादेवो महेश्वरः। इति।

वे दान्तनामरतसहसत्रम् 315

तत्नैव अष्टाविंशाध्याये- त्रयोविंशतितत्वेभ्यः परा प्रकृतिरुच्यते। प्रकृतेस्तु परं प्राङ्डुः पुरुषं पश्चविंशकम्। यं वेदादौ खरं प्राहुर्वाच्यवाचकभावतः। वेदैकवेद्ययाथार्थ्याद्वेदान्तेषु प्रतिष्ठितः। स एव प्रकृतौ लीनो भर्ताडयं प्रकृतेर्यतः। तस्य प्रकृतिलीनस्य य: पर: स महेश्वरः। तद्धीनप्रवृत्तत्वात् प्रकृतेः पुरुषस्य च। अथवा त्रिगुणं तत्त्वं मायेदमिदमव्ययम्। मायान्तु प्रकृतिं विद्यान्मायिनन्तु महेश्वरम्। इति।

पाधपुराणे शिवगीतायां द्वितीयाच्याये श्रीरामं प्रति अगसत्य :- दुर्झेया शांभवी माया तथा सम्मोह्यते जगत्। मायाँ तु प्रकृतिं विद्धि मायिनन्तु महेश्वरम्। तस्यावयवभूतेन व्याप्ं सर्वमिदञ्जगत्। सत्यज्ञानात्मकोऽनन्तो विभुरात्मा महेश्वरः। तस्यैवांशो जीवलोक: प्राणिनां हृदये स्थित:। विस्फुलिङ्गा यथा वह्नेर्जायन्ते काष्ठयोगतः। अनादिकर्मसंबन्धात् तद्वदंशा महेशितु:। अनादिवासनायुक्ता: क्षेत्रज्ञा इति ते स्मृताः। इति।

तल्नैव चतुर्थाध्याये सूत :- एवमुक्त्वा सुनिश्रेष्ठे गते तस्मिन्निजाथमं। अथ रामगिरौ राम: पुण्ये गोदावरीतटे। शिवलिंग प्रतिष्ठाप्य कृत्वा दीक्षां यथाविधि। भृतिभृषितसवांगो रुद्राक्षाभरणान्वितः। अभिषिच्य जलैः पुण्यैः गौतमीसिन्धुसम्भवैः। अर्चयित्वा वन्यपुष्पैः तद्वदन्यफलैरपि।

316

भस्मच्छन्नो भस्मशायी व्याघ्रचर्मासने स्थितः। नाम्ां सहसरं प्रजपन्नक्तन्दिवमनन्यधीः। मासमेकं फलाहारो मासं पर्णाशनस्थितः। मासमेकञ्जलाहारो मासञ्च पवनाशनः। शान्तो दान्तः प्रसन्नात्मा ध्यायन्नेव महेश्वरम्। हत्पङ्कजे समासीनमुमादेहार्धधारिणम्। चतुर्सुजं त्रिणयनं विद्युत्पिङ्गजटाधरम। कोटिसूर्यप्रतीकाशं चन्द्रकोटिसुशीतलम्। सर्वाभरणसंयुक्तं नागयज्ञोपवीतिनम्। व्याघ्रचर्मांबरधरं वरदाभयधारिणम्। व्याघ्रचर्मोत्तरीयश्च सुरासुरनमस्कृतम्। पश्चवक्त्रञ्चन्द्रमौलिं त्रिशूलडमरूधरम्। नित्यश्च शाश्वतं शुद्धं ध्रुवमक्षरमव्ययम्। इति। स्कान्दे सनत्कुमारसंहितायां कालिकाखण्डे अष्टचत्वारिंशाध्याये व्यासं प्रति विष्णु :- यजञकर्ता च देवेन्द्रस्सृष्टिकर्ता च वाक्पतिः। अहमेव जगत्कर्ता मम कर्ता महेश्वरः। तस्य देवाधिदेवस्य कर्ता कोऽपि न विद्यते। इति। ब्रह्माण्डपुराणे ब्रह्माणं प्रति ऋग्वेद :- यस्यान्त:स्थानि भूतानि यस्मात् सर्वं त्रवर्तते। यमाहुस्तत्परं तत्त्वं स देव: स्यान्महेश्वरः। इति। ब्रम्माण्डपुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे नवमाध्याये वीरभद्रं प्रति विष्णुः- यादगाज्ञा महेशसय तादगेव ममापि सा। नावयोरविद्यते भेद: पुराणेष्वागमेषु वा। अहं शक्तिश्शक्तिमान् स विश्वव्यापी महेश्वरः। शक्तिशति मदोर्भेदं को जन: प्रतिपद्यते। वह्वेश्व दाहिकायाश्र मेद: केन समीक्ष्यते। आधा शक्तिर्महेशख चतुर्धा भिन्नविग्रहा।

वे दान्वनामरतसहस्त्रम् 317

भोगे भवानीरूपा सा दुर्गारूपा च सङ्गरे। कोपे च कालिकावेषा पुंरूपेच मदात्मिका। तस्मान्मम च शंभोश्च अभेदमवधारय। शंभोराज्ञा ममैवाज्ञा दक्षम्मर्दय निर्दयम्। इति।

यः परः स महेश्वरः इति श्रुतिः। महाज्ञेय :- सर्वज्ञेयसमष्टिभूतः। यद्वा प्रशस्तो ज्ञेयः। अपवर्गहेतुत्वात्। नारायणं महाज्ञेयमिति श्रतिः । मीदुष्टम :- सेक्तृतमः, जगतां पिता। मीदुष्टमाय तव्यसे इति श्रुतिः। मनोन्मन :- मनः - मन्ता जीवः, तस्य उन्मानयिता उद्दोधकः, चैतन्योद्दीपकः। सर्व भूतदमनाय नमो मनोन्मनाय इति श्रुतिः । छान्दोग्ये- मध्येस्थाता-मध्ये-स्वास्मन्येवावस्थाता। एकल एव मध्ये स्थातेति श्रुतिः। बृहदारण्यके- मन्तव्य :- श्रत्यनुमतया असंभावनादिनिरसनक्षमया युक्त्या सदा अनुसन्धेय इत्यर्थः।

उक्तञ्च वासिष्ठे- शृणु तावदिदानीं त्वं वक्ष्यमाणमिद्म्मया। राघव ज्ञानविस्तारं बुद्धिसारान्तरान्तरम्। युक्तियुक्तमुपादेयं वचनं बालकादपि। अन्यचुणमिव त्याज्यमप्युक्तं पअ्मजन्मना। यैर्येः काकुत्स्थ दृष्टान्तैस्त्वम्मयेहावबोध्यसे। सर्वे सकारणास्ते हि प्राप्यं तु सदकारणम्। न तु तार्किकतामेत्य नाशनीया प्रबुद्धता।

बुद्धिसारान्तरान्तरं-बुद्धेः सारोऽन्तरे येषां तेषामन्तरं-हृदये वर्तमानमित्यर्थः। माष्य-

マ ク श्रोतव्यों मन्तव्य इति श्रुतिः।

318 वे दान्तनामरवसहस्रम्

महद्भृतम्-महच्च तत् भूतश्च महद्भूतं, सर्वमहत्तरत्वादाकाशादिकारणत्वाच्च, भूत त्निष्वपि कालेषु, स्वरूपाव्यभिचारात्। 'इदम्महृद्भूतमनन्तमपारम् इति श्रुतिः । मतेर्मन्ता-मतेः मनोवृत्ते: मन्ता-प्रकाशयिता न मतेर्मन्तारं मन्वीथाः इति श्र तिः मनसितिष्ठन - मनसोऽन्तर :- स्पष्टम्। श्रतिरुक्तरूपैव। मन्ता-मनस्सन्निहितः, मनोव्यापारसाक्षी। अमतोमन्तेति श्रुतिः । मन्वान :- मनआद्युपाध्यभावेऽपि सयं मनआदिव्यापारप्रकाशनस्वभावः। मन्तुर्मति :- नित्यचैतन्यस्वरूपः। मन्वानो वै तन्न मनुते। न हि मन्तुर्मतेर्विपरि लोपोविद्यते इति श्रतिः । श्वेताश्वतरोपनिषदि- महान् प्रभु :- बन्धमोक्षकारणत्वाद् महान् प्रभुर्वै इति श्रुतिः। मायी-मायाधिष्ठाता। आदित्यपुराणे द्वितीयाध्याये मनुं प्रति आदित्य :- यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राष्य मनसा सह। भर्गाद्विश्व स्य भरणाद्विश्वयोनेरुमापतेः। तस्य ज्ञानमयी शक्तिर्यया गिरिजा शिवा। तया सह महादेवः सृजत्येव निहन्ति च। आचक्षते तयोर्भेंदं अज्ञानात्, परमार्थतः। अभेदश्शिवयोबन्धो वहिदाहकयोरिव। माया सा परमा शक्तिरव्यया गिरिजा शिवा। मायी विश्वाधिको रुद्रस्तं ज्ञात्वा स सुनिर्भवेत्। इति। मायान्तु प्रकृतिं विद्यान्मायिनन्तु महेश्वरमिति श्रतिः । महात्मा-सर्वेषां प्रत्यगात्मा। एष देवो विश्वकर्मा महात्मा सदा जनानां हृदये सभिविष्टः। इति श्रतिः । अथवशिरसि- महाग्रास :- सर्वजगद्धक्षकः । स्वसत्ताचितन्याभ्यां स्वाध्यस्तसर्वजगद्वयापनेन स्वात्मति- रोधायकत्वात्। सद्वीदं सर्व सत्सदिति चिद्धीदं सव काशते काशते च इति श्रतेः । महाग्रासाय वै नमो नमः इति श्रुति: ।

319

तापनीयोपनिषदि- मनसो द्रष्टा। मनसस्साक्षी-स्पष्टम्। श्रुतिस्तु उक्तरूपा। महाचैतन्यः-परिपूर्णचिद्रूपः । ततोऽविक्रियो महाचैतन्यः इति श्रुतिः । मृत्युमृत्यु :- पूर्वमृत्युशब्देन मरणशीलं सर्वात्मकमज्ञानमुच्यते। तस्याज्ञानस्य तत्त्वमस्या- दिवाक्यजन्यवृत्त्यारूढस्सन् संहरतीति मृत्युमृत्युः एष एव मृत्युमृत्युरिति श्रुतिः। महामायम्-सर्वजगदुपादाननिमित्तभूतं सर्वात्मक सर्वनियन्तृ सर्वपालयितृ सर्वोपसंहार- कमेकमद्वितीयन्निष्क्रियन्निरवयवं शान्त सर्वदोषरहितं परिपूर्णशिवमित्यर्थः। अत एवोक्तं सूत्रकृता-सर्वधर्मोपपत्तेश्चेति। विवृतश्व भाष्यकारैः-चेतन ब्रह्म जगतः कारणें प्रकृति- श्चेत्यस्मिन्नवधारिते वेदार्थे परैरुपक्षिप्तान्विलक्षणत्वादिदोषान् पर्यहार्षीदाचार्यः । इदार्नी परपक्ष- प्रतिषेधप्रधानं प्रकरणमारीप्समानः स्वपक्षपरिग्रहप्रधान प्रकरणमुपसंहरति। यस्मादस्मिन् ब्रह्मणि कारणे परिगृह्यमाणे प्रदर्शितेन प्रकारेण सर्वे कारणवर्मा उपपद्यन्ते सर्वज्ञं सवशक्ति महामायश्च ब्रह्मेति, तस्मादनतिशङ्गनीयमिदमौपनिषदं दर्शनमिति। भगवताप्युक्तम्- मया ततमिंद सर्वञ्जगद्व्यक्तमूर्तिना। मत्स्थानि सर्वभूतानि .... पश्यमे योगमैश्वरम्। इति। महाविभृति :- ब्रह्मादिस्तंबपर्यन्तचेतनरूपेण आकाशाद्णुपर्यन्ताचेतनरूपेण सच्चि- दानन्दपरिपूर्णरूपेण च स्थित। एतदेव व्रह्मापि सर्वज्ञम्महामायम्महाविभूतीति श्रुतिः । मह :- चित्तेजोरुपं सर्वदृश्यविनिमुक्तमित्युक्तं भवति। उक्तश्ाभियुक्त्त :-

स्वतस्सिद्धमनाद्यन्तें परिपूर्णमहम्महः। इति। मानम्-सर्वसाधकप्रमाणरूपम्। तदुक्तं भाष्यकारै :- यद्भासा भास्यतेऽर्कादिर्भास्यैर्यत्तु न मासयते। येन सर्वमिदं भाति तद्ब्रह्ेत्यवधारयेत्।

ब्रह्म प्रकाशते वहिम्रतप्तायसपिण्डवत्।

320 वेदान्तनामरवसहसतम्

वासिष्ठेऽपि-मयैव चेतनेनेमे सर्वे घटपटादयः। सुर्यान्ता अवभासन्ते दीपेनेवात्मतेजसा। इति। मुक्तम्-पारवश्यरहितम्। अत एव शुद्धं बुद्धश्च। तदुक्त सूतसंहितायाम्- नित्यशुद्धाय बुद्धाय मुक्ताय सुखरूपिणे। नमो वाचामतीताय मनोऽ गम्याय ते नमः। इति। महासत्-अपरिच्छिन्नसद्रूपः महाचित-अपरिच्छिन्नचिद्रूपः ।

महानन्द :- अपरिच्छिन्नानन्दरूपः ।

महाप्रु :- स्वसननिधिसत्तामात्रेण सर्वप्रवर्तकस्वरूपः । महस्त्वान्मानत्वादित्यादि श्रुतिः। मनआद्यविता। मनआदिसाक्षी। स्पष्टम्। मनआद्यवितारम्मनआदि साक्षिणमन्विच्छेदिति श्रुतिः ।

श्रीमत्परमशिवेन्द्रसरस्वतीविरचिते वेदान्तनामरत्वसहस्त्रव्याख्याने स्वरूपानुसन्धानाख्ये द्वितीय: खण्ड: श्रीसाम्बसदाशिवाय नमः

श्रीगुरुभ्यो नमः

शुभमस्तु

ओम् । तृतीयः खण्ड: ॥ * न भाषन्ते तत्त्वं परममुपदिशन्तोऽपि च पितृ व्वसुः पुत्नान् दारान् प्रतिमपि शिष्यान्विदधने। तदस्मै सर्वस्मै स्फुट सुपदिशन्नेषवदन द्वयानामेतेषान्नमयतिहि नारायणयति:। केनोपनिषदि- यक्षम्र्-पूज्यम्। परमेश्वरस्य सर्वपूज्यत्वं प्रश्नोत्तराभ्यां सूतसंहितायां प्रपश्चितम्- नैमिशीया उचु :- भगवन् कस्सुरैस्सवैंरसुरैः सिद्धकिन्नरैः ।

भुक्त्यर्थश्च विमुकत्यर्थ पूज्यः पुण्यवतां वर। तमस्माकम्महाभाग ब्रहि सर्वार्थवित्तम। इत्युपक्रम्य विष्णो विश्वजगन्नाथरशङ्करः परमेश्वरः । सर्वसाक्षी महानन्दस्सर्वात्मत्वेन संस्थितः। स एव सर्वजन्तूनां आत्मा सर्वावंभासक:। अस्य प्रसादलेशस्य कणलेशलवेन तु। इदं विष्णुपदं लब्धं त्वया नान्येन हेतुना। अन्येषामपि सर्वेषां पदमस्य प्रसादतः । अनेनेदञ्जगत्सर्वं विना न भवति स्वयम्। अय धाता विधाता च सर्वदा सर्ववस्तुनः। यथा वैश्वानरेणोद्धमयो दहति भाति च तथाऽनेन भवत्येतज्जगत्सर्व विभाति च। अस्यानन्दस्य भूतानि लेशमन्यानि सर्वदा। *े अस्य पद्मस्य विशुद स्वरूपं अ्रन्थान्तिमपृष्ठे द्रष्टव्यम् 41

322

लब्घ्वा सन्तोषमापन्नान्यतीव ब्रह्मवित्तमा:। अस्यैवाज्ञालवा कृष्टञ्जगन्नित्यं प्रवर्तते।

इति तस्य स्वरूपमुक्त्वा- आराधयादरेणैव सह दैवैरुमापतिम्। इत्यन्तेन तत्रैव विष्ण्वादि देवता पूजितत्वमप्युक्तम्। ततो विश्वाधिक रुद्रं महर्षि सर्वसाक्षिणम्। ब्रह्मविष्ण्वादयो देवाः पूजयामासुरादरात। तथा लक्ष्म्यादयो देव्यस्तथान्ये सर्वजन्तवः । पूजयामासुरीशानं पुरुषं कृष्णपिङ्गलम्। इति।

तथा पराशरोपपुराणेऽपि- जन्मना लब्धजातीनामाश्रमाणान्तथैव च। प्राधान्येन महादेवः पूज्यो नान्योऽस्ति सिद्धये। इति।

तत्नैंव- रुद्रलिङ्गम्महाविष्णुः भक्त्या शुद्धूं शिलामयम्। चारु चित्रं समभ्यर्च्य लब्धवान् परमं पदम्। सा च लक्ष्मीस्समाख्याता महाविष्णोस्तु वल्लभा। यस्य लिंगं समभ्यर्च्य स पूज्यस्सर्वचैतनैः। व्रह्मा सर्वजगत्कर्ता यस्य लिंगार्चनेन तु। भारतीं प्राप्तवाञ्च्छुभ्रस्स पूज्यस्सर्वचेतनैः। यस्य लिगं समभ्यर्च्य मरुतस्सकला अपि। लब्धवन्तः क्रिया पूर्णां स पूज्यस्सर्वचैतनैः। इति। एवं वासिष्ठलेड्गैडपि- एवं संक्षोभिते .... मुनयः संशितव्रताः। परस्परं समालोक्य बह्मालोकं समाययु:।

वे दान्तनामरतसहस्त्रम् 323

तस्मिन्दिव्यासनासीनं कोटिसर्यसमप्रभम्। ब्रह्माणं मुनयो दृष्टवा स्तोत्ैः स्तुत्वाऽभिवन्द च। ज्ञापयाञ्चक्रिरे सर्व मुनयो मुनिपुङ्गवाः । कश्चित् सभार्यश्शान्तात्मा नग्नो विकृतवेषधृद। वर्णाश्रमविनिमुक्तो देवदारुवनं गतः । मोहयामास सौन्दर्याद्दूषयामास पुत्रकान। दच्ताशशापा: परन्धाम ते च शापाः पराहताः। आभिचार: कृतोऽस्माभि: सोऽपि देवपराहतः। अस्मारभिमुष्टिभिर्दण्डैस्ताडितश्र परात्पर:। स्वकीयं लिंगमुत्पाटय त्यक्तकायो मुनीश्वर। तत्नैव भार्यया सार्ध क्षणादन्तहिंतोऽभवत्। उत्पाताश्राभवन् देव वयं भीताश्र शङ्कया। कोऽयं समार्यः पुरुषो देवदारुवनं गतः। भवन्तमेव शरणं प्रपन्ना वयमीश्वर। कारुण्यतस्त्वमस्माकं ब्रृहि सर्वज्ञ शाश्वत। एवं विज्ञापितो ब्रह्मा ध्यात्वा मां त्रिपुरान्तकम्। स्तोतैः स्तुत्वा पुनर्वुध्वा सुनिभ्यः प्रत्यभाषत। अहो महेश्वरः साक्षात् सर्वलोकैकनायकः। विष्णुना च ुवं प्राप्तो देवदारुवनं बुधाः । भाग्यहीना भवन्तो हि हष्टवा विपरिमोहिताः। भवद्भि: किं कृतं कर्म भवद्भि: किं श्रुतं बुधा:। जन्मान्तरसहस्त्रेषु कृतं पुण्यफलं द्विजाः। अमुं विसृज्य मां प्राप्ता वृथाऽहो मोहवैभव:। यस्माज्जात जगत्सर्व यस्मिनेव विलीयते। तमागत शिव दश्ट्वा कथ मूढैरुपेक्षितम्।

324

वातादयो भयादस्य स्वकार्ये च निरन्तरम्। प्रवर्तन्ते स ईशानो हा भवद्भिरुपेक्षितः। यमासाद्य निवर्तन्ते विकल्पा मोहसम्भवाः। तस्याभिचारो मोहेन हा भवद्भि: कृतो दविजा:। कामक्रोधमहालोभविषवेगस्य भेषजम्। आगतं वेदकान्तारात् हा भवन्द्िरुपेक्षितम्। ध्यायन्ति योगिनो नित्यं हृदये विजितेन्द्रियाः। तमागतं समासाद्य हा भवन्दिरुपेक्षितम्। यस्तु सर्वजगत्साक्षी नित्यानन्दो निरञ्ञनः। तमागत स्वयं मूढै र हा भवद्भिरुपेक्षितम्। एष ब्रह्मैष एवेन्द्र एष एव प्रजापतिः । एष धाता विधाता च सर्वात्मा सर्ववर्जित: । शिवरुद्रमहेशानशङ्करब्रह्मसंज्ञितः। अभिधानाभिधेयादिभावहीनो निरास्पद:। प्रत्यङ्गमात्र: सदा स्वस्य भासा सर्वावभासक:। सर्ववस्तुतया साक्षात् स्वयमेव विजृंभित:। पश्चकोशविनिर्भुक्त: श्रीमत्पश्चाक्षरप्रियः । कृपया केवलं विप्रा अमूर्तो मर्तिमाश्रितः । देवदारुवनं प्राप्तो विष्णुना विश्वयोनिना। तमेव मुक्तिदं बुध्वा त्रजध्वं शरणं बुधा:। इतः पूर्व कृंत कर्म भवद्भिरखिलममुधा। लिङ्गार्चनं विना तेन मोहिता देवमायया। तस्माद्वद्धिर्द्ष्ट यह्िंग भूमौ निपातितम् तल्लिंगसदृशं लिंगं कृत्वा श्रद्धापुरस्सरम्। योन्यां तच् प्रतिष्ठाष्य मूजयध्वम्पुनीश्वराः। इति।

वेदान्तनामरतसहसम् 325

व्यासस्मृतावपि- ब्रह्माणं शङ्करं सूर्य तथैव मधुसूदनम्। अन्यांश्राभिमतान् देवान् पूजयेद्भक्तितो द्विजः। इति समुच्चयेन पूजामुक्त्वा अनन्तरं केवलशिवपूजामाह- अपि वा देवमीशानं भगवन्तं सनातनम्। आराधयेन्महादेवमेव पूतो महेश्वरम्। मन्त्रेण रुद्रगायत्र्या प्रणवेनाथवा पुनः। ईशानेनाथवा रुद्रस्त्र्यंबकेन समाहितः । पुष्पैःपत्रैरथाद्गिर्वा चन्दनादैर्महेश्वरम्। अथोन्नमश्शिवायेति मन्त्रेणानेन वार्डर्चयेत्। नमस्कुर्यान्महादेवमृतं सत्यमितीश्वरम्। निवेदयीत स्वात्मानं यो ब्रह्माणमितीरयन्। प्रदक्षिण ततः कुर्यात्ततो ब्रह्माणि वै जपेत्। ध्यायेत्तमेवमीशानं व्योममध्यगतं शिवम्। इति। महाभारतेऽपि- इष्टं दत्तमधीतश्च यज्ञाश्च बहुदक्षिणाः। शिवलिंगप्रणामस्य कलान्नाहति षोडशीम्। इति। जन्मकर्मतपोयोगास्तयोस्तव च पुष्कलाः। आभ्यां लिङ्गेऽर्चितो देवस्त्वयार्चायां युगेयुगे। इति। तत्नेव द्रोणपर्वणि व्यास :- देवदेवस्त्वचिन्त्यात्मा अजय्यो विष्णुरव्ययः । सर्वरूपं भवं ज्ञात्वा लिंगेऽर्चयति तं प्रभुम्। इति। आनुशासनिके इन्द्रं प्रति उपमन्यु :- यस्य ब्रझ्मा च विष्णुश् त्वश्च शत्र् सहामरैः। अर्चयध्वे सदा लिङ्गं तस्माच्छेष्ठतरो हि सः। इति।

326

काशीखण्डे एकपञ्चाशाध्याये आदित्यं प्रति विष्णु :- त्रैलोक्यैश्वर्यसंप्राप्ति र्मया प्राप्ता सहररगो। शिवलिंगार्चनादेकात् सत्यं सत्यं पुनः पुनः। इति।

स्कान्दे सनत्कुमारसंहितायां कालिकाखण्डे अष्टचत्वारिंशाध्याये व्यासं प्रति विष्णु :- यज्ञकर्ता च देवेन्द्रः सृष्टिकर्ता च वाक्पतिः। अहमेव जगत्कर्ता मम कर्ता महेश्वरः । तस्य देवादिदेवस्य कर्ता कोऽपि न विद्यते। शिवस्य पूज्यते लिंगं सर्वैदेवासुरैरपि। शिवेन पूजित: को वा वदन्तु प्रतिवादिन:। स्वनाम्ना ब्रह्मणा लिङ्गं मया कृष्णेश्वरम्मुने। सर्वापेक्षितसिद्यर्थ वाराणस्वां प्रतिष्ठितम्। ओन्नमो वासुदेवाय शिवशास्त्रावतारिणे। शिवलिंगार्चनव्यग्रचेतसे शितजन्मने। यथार्थवचसाऽनेन यो मां स्तौति प्रहर्षितः । तस्याह सुलभो व्यास नान्यस्याब्दशतैरपि। इति।

आदित्यपुराणे मानवीयसंहितायां द्विपश्चाशाध्याये- अपश्यत्तत्रमदनस्सूर्यकोटिमिवोदितम्। सहस्रशिरसं देवं सहस्त्रतनुमीश्वरम्। नीलकण्ठम्महावाहुं कालकण्ठेन्दुशेखरम्।

शुद्धस्फटिकसङ्काशं विधूममिव पावकम्। उड्डमूलाचिंतन्देवं सूर्यमालाविभूषितम्। अनौपम्यमनावेश्यमप्रमेयमनाकुलम्।

327

जगत्पादञ्जगच्छोत्रं स्थूलं सूक्ष्मं परात्परम। रुद्रं पशुपतिश्चोग्रं भीमं भर्गं भवदृढम्। महादेवम्महेशानमष्टमूर्तिञ्जगत्पतिम्। व्यक्ताव्यक्तन्त्रिलोकेशं पूजितं तं सुरासुरैः। इति :

तत्नैव त्रिषष्टितमाध्याये परमेश्वरस्य पूज्यत्वमुक्तम्-

ब्रह्मा- यस्य प्रसादलेशेन ब्रह्मत्वं प्राप्तवानहम्। विष्णुत्वपि विष्णुश्च स शिवः किन्न पूज्यते। शिवे दानं शिवे ध्यानं शिवे परमकं तप:। कुरुक्षेत्रे निवसतां यत्फल नैमिशे तथा। प्रयागे च प्रभासे च गंगासागरसङ्गमे। रुद्रकोटौ गयायाञ्च सालग्रामस्थले परे। पुष्करे भारतीतीरे गोकर्णे मण्डलेश्वरे। तत्फलं दिवसेनैव भक्त्या पूजयतो भवेद। नास्तिं लिङ्गार्चनात्पुण्यमधिकं भुवनत्रये। लिंगेऽर्चितेऽखिलं विश्वं पूजितं स्यान्नसंशयः। मायया मोहितात्मानो न जानन्ति महेश्वरम्। अनुग्रहाद्भगवतो जानन्त्येव हि नारद। यः पूजितं शि्व दृष्टवा प्रणमेद्भक्तिभावितः । पौण्डरीकस्य यज्ञस्य फलं प्रामोति निश्चितम्। पृथिन्यां यानि तीर्थानि पुण्यान्यायतनानि च। शिवलिंगे वसन्त्येव तानि सर्वाणि नारद। तस्मालिंगं सदा पूज्यं भक्तिभावेन नित्यशः। स स्नातस्सर्वतीर्थेषु सर्वस्मादधिकश्च सः।

328 वेदान्तनामरतसहसम्

यस्तु लिङ्गार्चनं भक्त्या महेशस्य करोति वै। यस्तु लिङ्गार्चनं त्यक्त्वा देवानन्यान् प्रपूजयेत्। रतनं विहाय मूढात्मा स तु काचमपेक्षते। चतुर्दश्यां तथाऽष्टम्यां पौर्णमास्यांतथैव च। अमयाञ्चैव यो भक्त्या पूजयेदिन्दुशेखरम्। स स्नातःसर्वतीर्थेषु सर्वयज्ञेषु दीक्षितः। शिवलोक्कमवाभोति देहान्ते दुर्लभम्मुने। शिवार्चनरतो नित्यम्महापातकसम्भवैः । दोषैःकृतै न लिप्येत पद्मपत्रमिवांभसा। दर्शनाच्छिवभक्तानां सकृत्संभाषणादृपि। अतिरात्स्य यज्ञस्य फलं भवति नारद। इति। तत्नैव- बिल्पत्नैरखण्डैस्तु पूजयेदिन्दुशेखरम्। भक्ष्य विल्वदलम्मौनी हरनाम जपन्निशि। सर्वपापविनिर्धुक्तो याति शैवं परं पदम्। शुप्कैः पर्युषितैः पत्रैरपि बिल्वस्य नारद। पूजयेद्विरिजानाथम्मुच्यते सर्वपातकैः। इति शिवरहस्ये सप्तमांशे षष्चाध्याये- पुरा ब्रह्मादिभिस्सार्धं विष्णुः काशीदिद्ृक्षया। समाययौ ततो दृष्टवा दूरात काशीं मनोहराम्। प्रणम्य दण्डवद्भूमौ भूयोभूयःकृताअ्जलिः। अवाप परमानन्दं द्ृष्टा काशीति सादरम्। इदमक्षियुगं धन्यं पुण्डरीकनिभम्मम। यतरिशिवस्वरूपेयं काशी दष्टा मयाडघुना। रक्तपङ्कजसङ्काशमिदं धन्यं करदयम।

329

येन काशी मया पूज्या महेशस्यापरा तनुः। इदं धन्यं शरीरं मे येन काशी शिवात्मिका। आलिंगनीया यतेन सर्वपापापनोदिनी। धन्योऽस्म्यहं प्रसीदोऽस्मि भाग्यवानस्मि सर्वथा। यतश्शिवस्वरूपेयं काशी संप्राप्यते मया। मदन्यो भाग्यवान् लोके नास्ति नास्त्येव सर्वथा। यतो मोक्षप्रदा विद्या काशी संप्राप्यते मया। कृतार्थोस्मि कृतार्थोस्मि कृतार्थोस्मि न संशयः। यतस्सांबमयी काशी प्राप्यते पुण्यसंश्रयात्।

यतो मया शिवाकारा काशी संप्राप्यते शिवा। सकृत्काशीति नामैव स्मृत्वा पातकिन: पुरा। शिवसायुज्यमापन्नास्सा काशी दृश्यते मया। यस्यां सर्वेश्वरश्शम्भु ज्योतीरूपं सनातनम्। निवसत्यनिशं श्रेष्ठं सा काशी दृश्यते मया। यस्यां भागीरथी नित्यं ज्ञानवारिमनोहरा। तिष्ठत्यमलकल्लोला सा काशी दृश्यते मया। यस्यां पूर्णेन्दुवदना परमान्नप्रदायिनी। अन्नपूर्णा स्थितिश्चक्रे सा काशी दृश्यते मया। यस्यां तिष्ठति डुण्डीशः सर्वेष्टफलदायक: । सर्वविभ्नहरो नित्यं सा काशी दृश्यते मया। यस्थां शिवरतो नित्यं दण्डपाणि रिशिवप्रियः। तिष्ठत्यतीव सन्तुष्टः सा काशी दृश्यते मया। 42

330 वेदान्तनामरतसहसम्

यस्यां विश्वेश्वरः श्रीमानतीव करुणानिधिः। चकार वसति नित्यं सा काशी दृश्यते मया। यस्यां तिष्ठति देवेन्द्रस्सदा पशुपतीश्वरः। पशुपाशविमोक्षाय सा काशी दृश्यते ममा। यस्यां तिष्ठति सर्वेषां शासक: कालभैरवः। भक्तकारुण्यतः श्रीमान् सा काशी दृश्यते मया। यस्यां त्यक्ततनुर्मर्त्यश्शैवश्शिवपरायणः। शिवाकारमवान्रोति सा काशी दृश्यते मया। यस्यां मोक्षार्थिंनश्शैवा निराहाराश्शिवार्चकाः। निवसन्त्यनिशं शुद्धाः सा काशी दृश्यते मया। यस्यां आत्ययिक कर्म कृत्वा तिष्ठन्ति सादरम्। पापशैलविहीनाथ्च सा काशी दृश्यते मया। यस्याः प्रभावं वेदाश्च न जानन्त्येव सर्वथा। किमुतान्यपुराणानि सा काशी दृश्यते मया। यया तुलयितुं वस्तु नास्ति ब्रह्माण्डगोलके। सर्वार्तिनाशिनी धन्या सा काशी दृश्यते मया। एवं वदन् ययौ विष्णुः काशीनिकटमादरात्। ततश्चक्रे प्रणामानि दण्डवत् स पुनः पुनः। ततो नानाविधैः पुष्पैर्दिव्यगन्धैर्मनोहरैः। नानाविधोपचारैश्र काशीपूजाञ्चकार सः। ततो नानाविधान् क्रूरान् काशीसंरक्षकान् गणान्। संपूज्य तदनुज्ञातः काशीं सोऽविशदंविके। ततस्स शिवगँगायां यथाशास्त्रं यथाक्रमम्। स्नानं कृत्वा प्रयमेन चकारोघ्दूलनं ततः।

वे दान्तनामरतसहस्त्रम् 331

त्रिपुण्डधारणं कृत्वा मन्त्रपूतेन भस्मना। रुद्राक्षधारणश्चक्रे सर्वपातकनाशनम्। अग्नीभ्रेश्वरमाराध्य पूजाद्रव्येण सादरम्। संपूज्य नत्वा विविधैः स्तोतैः स्तुत्वा सदाशिवम्। ततस्तदाजया विष्णुर्वक्रतुण्डमुपागतः। इति। तत्नैवाध्याये भानुविष्ण्वोः प्रश्नोत्तराभ्यां परमशिवस्य पूज्यत्वमुक्तम् भानुरुवाच-जनार्दन तपोनिष्ठ सर्वदा सर्वदेहिमिः। क: पूजनीयो यलेन को वा देवोत्तमः पर:। देवानां ब्राह्मणानाश्च को वा पूंज्यो विशेषतः। सर्ववेदेषु विख्यातस्सर्वदैवेर्तु का: स्तुतः। कः स्मर्तव्यो मुक्तिकामैः को वा जप्यो मनुः सदा। एतत् सर्वमशेषेण वक्तुमर्हंसि सादरम्। विष्णुरुवाच-देवोत्तमो महादेव: पूजनीयः प्रयत्तः। स एव सर्वदेवेशस्स एवं जगदीश्वरः। न तस्मादधिको देवस्स एवाखिलपुङ्नं:। वेदवेदान्तसंवेद्यः स एव श्रुतिसंश्रुतः। स एव सर्वलोकानां मोक्षदो मुक्तिनायक:। स एव सर्वभावेन पूजनीयो द्विज़ामर:। जगदुत्पद्यते तस्मात् तस्मिनेव प्रलीयते। तस्यैश्ववर्याण्यनन्तानि स एव घस्त्रेश्वरः। शङ्करादधिको देवो नास्ति न श्रूकतेषप च। शङ्करस्सर्वदेवानामधिक: शङ्कसे ध्रुवम्। पुनः पुनर्विचार्यैक वेदशास्त्राणि तत्त्वत:। शिंव.एव सदा पूज्य इति पूर्व विनिधितम्।

332

सत्यं सत्यं पुनस्सत्यं सत्यमेवोच्यते मया। शिव एव सदा सेव्यश्शिवस्सेव्यो न संशयः। शिव एव सदा पूज्य:स्मर्तव्यश्शिव एव हि। शिव एव सदा ध्येयो मुक्तिरूपफलेप्सुभिः। शिवान्यो मुक्तिदो नास्ति शिव एव ततो जनैः। संप्राप्यस्सर्वभावेन यतैश्व विविर्धैनयैः। देवैरपि शिवो ध्येयो न ज्ञातस्तत्वतोऽनघैः स एव सर्वदा पूज्यो ध्येय:स्मर्तव्य एव च। शिवो धनं शिवस्त्राता शिवो बन्धुः शिवः पिता। शिव: प्रभुश्शिवो दाता शिवान्ास्त्यधिक: पर:। शिवलिङ्गम्मयापूर्वमर्चितं बहुसाधनैः॥ इदानीमपि पश्यैतल्िंग संपूज्यते मया। लिंगार्चनजपुण्येन काशी संप्राप्यते मया। नो चेच्छिवस्वरूपेयं काशी संप्राप्यते कथम्। शिवलिंग बिल्वपत्रैः कोमलैरमलैश्शुभैः। नियतं पूजयेद्यस्तु स धन्य: पुरुषर्षभः। अभिषिच्य महादेवं त्रिभा तु स्नपनोदकम्। पिबेद सर्वार्थसिद्धयर्थ सर्वपापौघशान्तये। लिंगपूजैव कर्तव्या मुमुक्षुभिरह्दर्निशम्। बहवो मोक्षमापन्नारिशवलिंगस्य पूजया। देवैर्नरैश्व गन्धर्वैर्मुनिमिश्र सुमुक्षुभिः। अप्रमादेन कर्तव्या लिंगपूजैव सर्वदा। ऊर्ध्वाय नम इत्यादिमन्त्रैर्लिंगस्य पूजनम्। कर्तव्यन्नियतं विभैर्देवैश् शिवतत्परैः।

वेदान्तनामरतसहसत्रम् 333 शिवस्य सन्निधिलिंगे सर्वकालेषु सर्वदा। तिष्ठत्यतो लिङ्गपूजा कर्तव्या सततं बुधैः। वेदो क्तलिङ्गपूजैव कर्तव्या नियतं जनैः।

शिवलिंगमनभ्यर्च्य यो भुड़क्ते मोहसंगतः। स याति नरकं घोरं यावदाचन्द्रतारकम्। इति । तत्नैव सप्दशाध्याये शेषशैवसंवादे परशिवस्यैव पूज्यत्वमवगतम्- शेष :- कुतस्समागतः श्रीमन् देव: कः पूज्यते त्वया। सर्वदेवोत्तम: को वा तत्सवं वद सादरम। शैव :- काशीति नगरी काचित सर्ववेदेषु विश्रुता। ततस्समागतो नित्यं मया संपूज्यते शिवः। यं न देवा विजानन्ति स शिवः स्मर्यते मया। यस्यान्तं न विदुर्देवा ब्रह्मविष्ण्वादयः सुराः। तस्यैव शङ्करस्यापि लिंङ्गं संपूज्यते मया। थल्लिंग पूजनं नित्यं सर्ववेदेषु विश्रुतम। यन्मोक्षदमनायासात तदेव क्रियते मया। शिवोऽस्मत्कुलजैः सर्वैरावालैः पूज्यते सदा। शिवपूजां विहायांबु पीयते न कदाचन। नित्यमस्मत्कुलस्त्रीणां वतं हि शिवपूजनम्। शिवनामानि गायन्ति कलकण्ठाः स्त्रियः सदा। बाला: क्रीडनकालेऽपि लिंग मृण्मयमुत्तमम्। कृत्वा बिल्वदलैश्शुद्धैः पूजां कुर्वन्ति सर्वदा। शिवायानर्पितं भोज्यं भुज्यते न कदाचन। शिंवायानर्पितं वस्त्रं नवं न परिगृधते।

334 वे दान्तनामरवसहलस्

शिवायानर्पित दिव्यं पुष्पं चन्दनमेव च। नैवास्मदुपभोगार्थ क्रियतेऽस्मत्कुलोदद्रवैः। उद्धूलनं त्रिपुण्डञ्च तथा रुद्राक्षधारणम्। सर्वपापक्षयं नित्यं क्रियतेऽस्मत्कुलोद्द्रवैः। शिवमन्त्रं विहायान्यो मन्त्रो नैव हि जप्यते। सर्वैरस्मत्कुलोत्पन्नैश्शिवशास्त्रपरायणैः। शङ्करध्याननिरता: सर्वेऽप्यस्मत्कुलोद्भवाः। शिवान्यस्य न कुर्वन्ति गानं स्वमेऽपि सर्वदा। आवालवृद्धमप्यस्मत्कुलजैरिशवदैव तैः। शिवनामान्यनामानि गृह्यन्ते न कदाचन।

शिवनामांकिता धन्या: शिवैकशरणास्सदा। शिवोऽस्मार्क धनं बन्धुश्शिबोऽस्माकं प्रभुः पिता। शिवोडस्माकं हिता माता शिवोडस्माकं हि जीवनम् । इति । कौर्मे पुराणे षडिवंशाच्याये मार्कण्डेयं प्रति श्रीकृष्णवचनम्- भवता कथितं सर्वं सत्यमेव न संशयः। तथापि देवमीशानं पूजयामि सनातनम् । न मे विप्रास्ति कर्तव्यं नानवासं कथञ्चन। पूजयामि तथापीशं जानत्नपि परं शिवम्। न ते पश्यन्ति तं देवं तन्मायामोहिता जनाः। ततोऽहं सवात्मनो मूलं ज्ञापयन् पूजयामि तम्। न च लिंगार्चनात् पुण्यं लोकेऽस्मिन् भीतिनाशनम। सदा लिंगे हितायैमां लोकानां पूजये शिवस। योऽहं तं लिंगमिल्याडर्नेकमादविद्रोबना।

चे दान्तनामरतसहत्त्रम् 335

ततोऽहं देवमीशानं पूजयाम्यात्मनैव तु। तस्याहं परमा मूर्तिः तन्मयोऽहं न संशय: । एव देवो महादेव: सदा संसारभीरुमिः। ध्येयः पूज्यश्र वन्दश्च ज्ञेयो लिङ्गे महेश्वरः। इसि।

वायवीयसंहिताया मुपरिभागे विशाध्यायें श्रीकृष्णं प्रति उपमन्युवचनम्- वक्ष्याम्यतिरहस्यं ते शृणु कृष्ण वचो मम।

ब्रह्मन्नो वा सुरापो वा स्तेयी वा गुरुतल्पगः। मातृहा पितृहा वाऽपि वीरहा भ्रणहाऽपि वा। संपूज्यामन्त्रकं भक्त्या शिवं परमकारणम्। तैस्तैः पापैः प्रमुच्येरन् वषैर्द्वादशभिः क्रमाद्। तस्मात् सर्वप्रयलेन पतितोऽपि यजेच्छिवम्। भक्तश्रेनापर: क्रिद्भिक्षाहारी जितेन्द्रिय:। कृत्वाऽपि सुमहत् पापं भक्त्या पश्चाक्षरेण तु। पूजयेधदि देवेशं तस्मात् पापात् प्रमुच्यते। भक्त्या पश्चाक्षरेणैव यश्शिवं सकृदर्चयेत्। सोडपि गच्छेच्छिवस्थानं शिवमन्त्रस्य गौरवाद्। तस्मात्तपांसि यज्ञाश्र सर्वे सर्वस्वदक्षिणाः। शिवसूतार्चनस्पैते कोटयंशेनापि नो समाः। चद्धो वाऽप्यथ मुक्तो वा पाशात् षश्चाक्षरेण कु। पूजयन मुच्यते भक्त्या नात कार्या विचारणा। अरुद्रो वा सरुद्रो वा सत्नेण शिवमचचेंद्। यस्सकृत पतितो वाडपि मढो वा सुच्यतें नरः षडक्षरेण का नित्यं तथा पश्चाक्षरेण वा।

336 वेदान्तनामरलसहस्रम्

सब्रह्माङ्गेन वा तेन सहंसेन विसुच्यते। तस्गाननित्यं शिवं भक्त्या सूत्रमन्त्रेण पूजयेत्। शिवभक्तो जितक्रोधो ह्यलब्धो लब्ध एव वा। अलब्धाल्लब्ध एवात्र विशिष्टो नात्र संशयः। तस्माह्ब्घ्वैव देवेशं सूत्रमन्त्रेण पूजयेत्। एककालं द्विकालं वा त्रिकालं नित्यमेव वा। येऽर्चयन्ति महादेवं विज्ञेयास्ते गणेश्वराः। जातेनात्मद्गहा येन नार्चितो भगवाञ्च्छिव:। सुचिरं सश्चरत्यस्मिन् संसारे दुःखसागरे। दुर्लभं प्राप्य मानुष्यं मूढो नार्चयते शितम्। निष्फलं तस्य तज्जन्म मोक्षाय न भवेद्यतः। दुर्लभं प्राप्य मानुष्यं येऽर्चयन्ति पिनाकिनम्। तेषां हि सफलं जन्म कृतार्थास्ते नरोत्तमाः। भवभक्तिपरा ये च भवप्रणतचेतसः । भवसंस्मरणोद्युक्ता न ते दुःखस्य भाजनम्। भवनानि मनोज्ञानि विंभ्रमाभरणा: स्त्रियः । धनं चादष्टपर्यन्तं शिवपूजाविधे: फलम्। ये वाच्छन्ति महाभाग्यं राज्यश्च त्रिदशालये। तेडर्चयन्तु सदाकालँ शिवस चरणांबुजम्। सौभाग्यं कान्तिमद्रपं सत्यं त्यागः प्रवक्तृता। शौर्यश्च जगति ख्याति: शिवमर्चयतो भवेत्। तस्मात् सर्वप्रयलेन शिवैकगतमानसः। शिवपूजाविधिं कुर्याद्यदीच्छेत् सिद्धिमात्मनः। त्वरितिं जीवितं याति त्वरितं याति यौवनम्। त्वरितं व्याधिरभ्येति तस्मात पूज्य: पिनाकशृत।

वेदान्तनामरवसहस्रम् 337

यावन्नायाति मरणं यावन्नाक्र्कमते जरा। यावनेन्द्रियवैकल्यं तावत् पूज्योऽथ शङ्कर:। न शिवार्चनतुल्योऽस्ति धर्मोऽन्यो सुवनत्रये। इति विज्ञाय यत्नेन पूजनीयः पदा शिवः। इति।

अस्ति जह्यगीतायां तलवकारोपनिषदि उपबृंहणे शिवमाहात्म्यप्रकटनपूर्वकं पूज्यत्वप्रति- पादकवचनम्-

पुरा सुराणां सर्वेषामसुराणां दुरात्मनाम् महामोहेन संग्राम: संप्राप्तो दुर्निवारक:। असुरैः पीडिता देवा बलवद्धि: सुरा भृशम्। तान् दृशट्वा भगवानीशः सर्वज्ञः करुणाकरः। देवानां विजयं देवा असुराणां पराजयम्। ददौ तेन सुरैश्शीघ्रमसुराश्च पराजिताः। अविज्ञाय महादेववैभवं परिमोहिताः। वयं विजयमापन्ना असुराश्च पराजिताः। इत्यहम्मानसञ्च्छन्ास्सर्वे देवाः पुरातनाः। अतीव प्रीतिमापन्ना अभवन् सुरपुङ्गवा:। पुनर्विश्वाधिको रुद्रो भगवान् करुणानिधि:। स्वस्य दर्शयितुं तेषां दुज्ञेयत्वं तथैव च। तेषां भ्रान्तिनिवृत्त्यर्थमपि साक्षान्महेश्वरः 1 आविर्बभूव सर्वज्ञो यक्षरूपेण हे सुराः। तं द् वा यक्षमत्यन्तविस्मयेन सहामरा। विचार्य सर्वे संभूय किमिदं यक्षमित्यपि। पुनरगनिं समाहूय देवास्सर्वे विमोहिता:।- 43

338

अब्रुवस्त्वं विजानीहि किमेतद्यक्षमित्यपि। अग्निस्तथाकरोमीति प्रोच्य यक्षं गतोऽभवत्। यक्षरूपो महादेव: कोऽसीत्याहानलं प्रति। अगनि र्वा अहमस्मीति यक्षं प्रत्याह सोऽपि च। सोऽपि प्रोवाच भगवांस्त्वयि किं वीर्यमित्यपि। इद सर्वं दहेयं यदिदं भूम्याद्यव स्थितम्। इत्याहाग्नि: तृणं तस्मै निधाय परमेश्वरः। एतदहेति भगवान् स्मयमानोऽभ्यभाषत। अग्निस्सर्वजवेनैव तद्दग्धुं तृणमास्तिकाः । अशक्तो लज्जया युक्तो भीतोऽगच्छत् सुरान् प्रति। मया तस्यैव विज्ञातुं न शक्यं वैभवं सुराः। वित्त यूयं महायासादित्याहाग्निः सुरान् प्रति। तच्छत्वा वायुमाहूय विजानीहीति चाब्रुवन्। सोऽपि गत्वा तथा तेन यक्षरूपेण शम्भुना। भृशं प्रतिहतो भूत्वा तथाऽगच्छत् सुरान् प्रति। पुनरिन्द्रः स्वयं मोहादहन्ताकञ्चुकावृतः। विज्ञातुं यक्षमगमत् स तत्ैव तिरोदधे। इन्द्रोऽतीव विषण्णस्तु महातापसमन्वितः। विद्यारूपामुमां देवीं ध्यात्वा कारुणिकोत्तमाम्। लौकिकैवैदिकै: स्तोतैः तुष्टाव परमेश्वरीम्। सा शिवा करुणामूर्तिर्जगन्माता तयीमयी। शिवाभिन्रा परानन्दा शङ्करस्यापि शङ्करी। स्वेच्छया हिमवत्पुत्री स्वभक्तजनवत्सला। महादेवस्य माहात्म्यं दुर्जेयं सर्वजन्तुभिः।

वेदान्वनाम रनसहस्र् 339

इति दर्शयितुं देवी तत्नैवाविरभूद स्वयम्। तामाराध्य शिवामिन्द्रश्शोभमानान्तु सर्वतः। उमां पर्वतराजेन्द्रकन्यकामाह वज्रमृद। किमेतद्यक्षमत्नैव प्रादुर्भूतं तिरोहितम्। चक्तुमर्हसि देवेशि मम कारुणिकोत्तमे। देवी परमकारुण्यात् ब्रह्म मे पतिरत्र तु। प्रादुर्भूतं तिरोभूतमित्याहाशेषनायिका। दुर्विज्ञेयो महादेवो विष्णोः साक्षादजस्य च। अन्येषामपि देवानां तवापि मघवन् भृशम्। प्रदर्शयितुभीशानो दुर्जेयत्वं स्वकं परम्। आविर्भूतो न चान्येन कारणेन सुरोत्तम। स एव सर्वदेवानां तवापि विजयप्रदः। पराजयकरोऽन्येषां तमेव शरण ब्रज। इति।

ब्रह्म ह देवेभ्यो विजिग्ये इति प्रस्तुत्य किमिदं यक्षमित्यादिः श्रुतिः। ब्रह्मोपनिषदि- यज्ञोपवीतम्-परमात्मनस्तादात्म्यलक्षणसामीप्यमागतं जैवमेव कर्तृत्वादिरहित वास्तवं रूपमित्य्थः। इदं यज्ञोपवीतन्तु परमं यत् परायणमिति श्रतिः। श्वेताश्वतरोपनिषदि- योनि :- कारणम्। काल: स्वभावो नियतिर्यदच्छा भूतानि योनिरिति श्रुतिः।

चृहज्जाबालोपनिषदि- योगिध्येयं-योगिमि: यमनियमादिभिर्युक्तैर्योगिभियतिभिश्च हृदयकमले सदा ध्येयम्। तदुक्तं सूतसंहितायाम्- जय भस्मरतानान्तु पाशभङ्गपरायण। जय हत्पङ्कजे नित्यं यतिभिः पूज्यविग्रह। इति।

340 वेदान्तनामरलसहखम्

भस्मेति यमादेरुपलक्षणम्। किश्च न केवलं योगिभिर्ध्येयः। किन्तु योगस्वरूपः। योगशब्दाभिहितसमाध्यभिव्यक्तानन्दस्वरूप:, योगिध्यातः सन् तत्फलप्रदाता च। तदप्युक्त तल्नैव- योगिध्येयाय योगाय योगिनां पतये नमः । इति। अतिसूक्ष्मत्वादात्मनः योगं विना श्रवणादिसावनानुष्ठाने यत्वतोऽपि साक्षात्कारो न संभवति। तदुक्त विष्णुपुराणे-

यतन्तो न विदुर्नित्यं यत्स्वरूपमयोगिनः । परमार्थमणोरूपं स्थूलात् स्थूलं नताः स्म तम् । इति। श्रोतादीन्द्रियाणां स्वस्वविषयनिरोधप्रवृत्तिपूर्वकं योगिभिरतिप्रयत्नेनात्मा चिन्तनीय इति तत्नैषोक्तम्- विषयेम्यस्समाहृत्य सर्वाक्षाणि च योगिन: । यमर्चयन्ति ध्यानेन सोऽर्च्यते वा कथम्मया। हृदि संकल्प्य यद्रपं ध्यानेनार्चन्ति योगिन:। भावपुष्पादिभिर्नाथः सोऽर्च्यते वा कथ मया। इति। योगिन एव आत्मासाक्षात्कारो भवतीति सूत्रकारैरपि सृत्नितम् अपि संराधने प्रत्यक्षानु- मानाभ्यामिति। विवृतश्च भाष्यकारैः-अपि चैनमात्मानं निरस्तसमस्तप्रपश्चमव्यक्तं संराधन- काले पश्यन्ति योगिनः। संराधनं भक्तिध्यानप्रणिधानाद्यनुष्ठानम्। कथं पुनरवगम्यते संराधनकाले पश्यन्तीतिः प्रत्यक्षानुमानाभ्यां-श्रुतिस्मृतिभ्यामित्यर्थः । तथा च श्रुति :-

पराश्चि खानि व्यतृणत् स्वयम्भूस्तस्मात् पराङ्पश्यति नान्तरात्मन्। कश्चिद्वीरः प्रत्यगात्मानमैक्षदाघृत्तचक्षुरमृतत्वमिच्छन्। इति। ज्ञानप्रसादेन विशुद्धसत्वः ततस्तु तं पश्यते निष्कलं ध्मायमान: इत्यादया स्मृतिरपि-यं विनिद्रा जितश्वासाःसुन्तुष्टास्संयतेन्द्रियाः। ज्योतिः पश्यन्ति युञ्जानास्तस्मै योगात्मने नमः। योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम्। इति

341

चैंवमाधा। योगात्मने इति योगगभ्यात्मने इत्यर्थः। किश्व योगिनां परमात्मविषयज्ञानादिक मेव कर्तव्यं न तु बाह्मपूजेति श्रीपराशरोपपुराणे उक्तम्- अथ पूजाविधिं वक्ष्ये शिवस्य परमात्मनः । सर्वकारणभूतस्य त्रिमूर्तीनां परस् च। परिपूर्णस्य रुद्रस्य जगतः कारणस्य च। सचचिदानन्दरूपस्य पूजा ज्ञानं हि केवलम्। इति। प्रसादलभ्या सा पूजा पवित्रा पापनाशिनी। परानन्दप्रदा पुंसां योगिनां सार्वकालिकी। महती देवतापूजा सा सदा योगिनां खलु। प्रमाता च प्रमाणश्च प्रमेयं प्रमितिः परा। चिदेवेति परिज्ञानं पूजैषा परमात्मन:। विग्रहो देवदेवस्य विश्वमेतच्वराचरम्। इति ज्ञानं परा पूजा शिवस्य महती हि सा। योगिनामेव सा पूजा महती हि सुमङ्गला। इति च।

आदित्यपुराणेऽपि- यं प्रपश्यन्ति विद्वांसो योगेन क्षालिताशयाः। नियम्य करणग्रामं स एवातो महेश्वरः ब्रह्मविष्ण्वन्द्रचन्द्राद्या यस्य देवस्य किङ्कराः। यस्य प्रसादाज्जीवन्ति स देव: पार्वतीपतिः। इति। तत्नैव द्वितीयाध्याये मनु प्रति सूर्यवचनं। न तस्मादधिक: कश्िन्ज्यायान्र समः कुतः। तेनेदमखिलं पूर्ण शङ्करेण महात्मना। मुमुक्षुमिस्सदा ध्येयश्शिव एव शिवङ्कर:। संर्वमन्यत् परित्यज्य मुक्त एव विमुच्यते। इति।

342

पाझे शिवराघवसंवादे अष्टमाध्याये मृत्यु :- तथा करिष्ये देवेश नमस्ते शङ्कराव्यय। त्रिपुरन्न महेशान योगिहत्पद्मन्दिर। त्रियंवक विरूपाक्ष सोम सोमार्धभूषण। त्रेतानेत्र तयीनेत्र सोमसूर्याग्निलोचन। नमस्ते देवतानाथ नमस्ते देवमूर्तये। सर्वज्ञाय नमस्तुभ्यं पशूनां पतये नमः। इति। स्कान्दे-भुग्वादयः सपतीकाः पुत्रपौत्रसमन्विताः। वर्णाश्रमोक्तमाचारं पालयन्तो दिवानिशम्।

द्रषुकामा महादेवं योगिध्येयं सतां गतिम्। सर्वज्ञं सर्वकर्तारमनेनैव हि चक्षुषा। इति।

ब्रह्माण्डपुराणे शचीं प्रति इन्द्रस्य वचनम्- प्रिये पश्य विशालाक्षि धन्या त्वं सुभगेऽनघे। धन्योऽहं देवि कल्याणि यत् पश्यामि जगत्पतिम्। अयं ध ता विधाता च लोकानां प्रभुरव्यय:। अनादिस्सर्वगश्शान्त: परः षड्विंशकः स्मृतः। सर्वज्ञः सर्वयोगी च सर्वभूतैकनायकः। सर्वभूतान्तरात्माडयं साक्षी सर्वस्य सर्वदा। यं विनिद्रा विनिश्वासाः शान्ता ध्यानपरायणाः। धिया पश्यन्ति हृदये सोडयमद्य समीक्ष्यताम्। यं विदुर्योगतत्वज्ञा योगिनो यतमानसाः। अरूपों रूपवान् भृत्वा सोडयमायाति सर्वगः। अहो विचित्रं देक्स चेष्टितं परमेष्ठिनः।

वे दान्तनामरलसहत्तम् 343

देहिवद्ृश्यते देवः नीरूपः परमेश्वरः। यस्य प्रसादाद्गवान् ब्रह्मा विष्णुश्च शाश्वतः। करोति लोकसन्धानं सोऽयमायाति शङ्करः। यस्य दासा सुरास्सर्वे हरिब्रह्मपुरस्सराः। यस्य क्रीडनकं विश्वं सोडयमायाति शङ्करः। यं दृष्टवा न पुनर्जन्म लभते मानत्रो सुवि। सोडयमायाति भगवान् शङ्करश्शशिभूपण: । इनि ।

शैबे एकादशरुद्रसंहितायां व्याघ्रपादपतञ्जली- जय भूतेश गौरीश जयाशेषमहेश्वर। जय भक्तपराधीन प्रमाणानामगोचर। कर्तृत्वमपि भोक्तृत्वं नाथ त्वयि न विद्यते। बुद्धौ त्वं प्रतिबिंबेन कर्ता भोक्ता च गीयसे। बहिरंगैर्यमोपेतैः प्रत्याहारादिभिः प्रभो। अन्तरंगैश् योगैस्त्वमन्तस्सद्धिरुपास्यसे। इति।

वायवीयसंहितायां देवी प्रति शिववचनम्- मदुक्तेनैव मार्गेण मय्यवस्थाप्य चेतसः। वृत्यन्तरनिरोधो यः स योग इति गीयते। अश्वमेधशताच्छ्रेष्ठं देवि चित्तप्रसादनम्। मुक्तिदञ्च तथा ह्येतत् दुश्शकं विषयैषिणाम्। विजितेन्द्रियवर्गस्थ यमेन नियमेन च। सर्वपापहरो योगो विरक्तस्यैव कथ्यते! वैराग्याज्जायते ज्ञानं ज्ञानादयोग: प्रवर्तते। योगज्ञ: पतितो वापि सुच्यते नात संशयः। सदा कार्या च सतंतमंहिंसा ज्ञानसंग्रह्ः।

344

सत्यमस्तेयमास्तिक्यं श्रद्धा चेन्द्रियनिग्रहः। अध्यापनश्चाध्ययनं यजनं याजनं तथा। दानमीश्वरभावश् सततं ज्ञानशीलता। य एवं वर्तते विप्रो ज्ञानयोगस्य सिद्धये। अचिरादेव विज्ञानं लब्ध्वा योगञ्च विन्दति। दग्ध्वा देहमिमं ज्ञानी क्षणाद्यानाभिनाऽर्चयेत्। मानसे मां त्वया साकं यः स योगीश्वरो मतः। प्रसादान्मम योगज्ञ: कर्मबन्धं प्रहास्यति। इति। आदित्यपुराणे भानु :- आत्मभूते महादेवे योगिध्येये सनातने। भक्तिमास्थाय परमां परं निर्वाणमामुहि। इति। योगिध्येयं परमं पदमिति श्रुति: मुण्डकोपनिषदि- रुक्मवर्ण :- स्वयञ्ज्योतिःस्वभावः। यदा पश्यःपश्यते रुक्मवर्णमिति श्रतिः। तैत्तरीये- रस :- यदिदं पश्चकोशान्तरे अपरोक्षतयाडभासमानं सत्यं ज्ञानमनन्त ब्रह्मेत्युदीरितलक्षणं ब्रह्म सोडयं मधुरादिरसवत् सर्वदा प्रत्यग्दृष्टिमिर्योगिमि: साक्षात् अव्यवव्रानेनास्वादनीयत्वाद्रसः आत्मज्ञो हि अनादन्तमेतमेवात्मान निरतिशयानन्दरूपतया रसात्मक स्वात्मनि साक्षात्कृत्य सर्वेषु देशेषु सर्वेष्वपि कालेषु सुखी भवति। एतद्वयतिरिक्तमधुरादयनित्यबाह्यरसलाभे तु क्बचित् कदाचिदेव सुखित्वं, अतो विद्वदनुभवबलादस्य रसात्मकत्वम्।

तदुक्त सृतसंहितायाम्- यदिंद ब्रह्म पुच्छाख्यं सत्यज्ञानसुखाद्वयम्। स रसः सर्वदा साक्षाछ्ब्ध्वा देही सनातनम्। सुखी भवति सर्वत्र नान्यथा सुरसत्तमाः।

345

असत्यस्मिन् परानन्दे स्वात्मभृतेऽखिलात्मनाम्। को जीवति नरो देवः को वा नित्यं विचेष्टते। तस्मात् सर्वात्मना चित्ते भासमानो रसो हरः। आनन्दयति दुःखाढयं जीवात्मानं कृपावलात्। इति। भाष्यकारैरप्युक्तम्-वाह्यानन्दसाधनरहिता अप्यनीहा निरेषणा ब्राह्मणा बाह्यरसला- भादिव सानन्दा एव दृश्यन्ते विद्वांसः नूनं ब्रह्ैव रसस्तेषामिति। रसो वै सः इति श्रुतिः ।

रुद्र :- रोदयति संहारकाले प्रजाः संहरन्निि रुद्रः। रोदेर्णिलुक्चेति रक्प्रत्ययः णिचो लुकूच। रुदं दुःखं दुःखहेतुं वा द्रावयति नाशयतीति वा रुद्रः। तदुकं लैङ्गपुराणे-

रुद्दुखं दुःखहेतुं वा विद्रावयति नः प्रभुः। रुद्र इत्युच्यते तस्मात् शिवः परमकारणम्। इति। रुत्या वेदरूपया धर्मादीन् द्रावयति बोधयति प्रापयति इति वा रुद्रः। रुत्या वाझपया वाच्यं बोधयति प्रतिपादयतीति वा रुद्रः। रुतं शब्दं वेदात्मान ब्रह्मणे कल्पादौ ददातीति वा रुद्रः। तथा च श्रतिः। यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यो वै बेदांश्च प्रहिणोति तस्मै इति। स्वात्मविद्याप्रदानेन संसारान्मोचयतीति वा रुद्रः। तदुकं सूतसंहितायाम्- स्वात्मविंद्याप्रदानेन सदा संसारमोचकम्। रुद्रं परमकारुण्यात सर्वप्राणिहिते रतम्। इति। पराश रो पपुराणेऽपि- महदाद्यणुपर्यन्तमायाचित्रस्य सर्वदा। भित्तिभूताय रुद्राय नमस्संसारहारिणे। तत्नैवान्यत्र-रुद्रं विश्वाधिकं साक्षात सर्वदा सर्वलाक्षिणम्। सर्वस्मादधिकश्चैव मनुते स तु शङ्करः । इति। 44

346 वेदान्तनामरलसहलम्

उत्तरव्नापि- नमो रुद्राय देवाय स्वतन्त्रायाखिलात्मने। प्रधानपुरुषेशाय जगत्सर्गादिहेतवे। इति।

महाभारते द्रोणपर्वणि चतुश्चत्वारिंशाध्याये-

ततस्तद्वाचकं श्रुत्वा प्रत्युत्थाय कृताञ्जली। वासुदेवार्जुनौ शर्व तुष्डवतुरविह्लौ। नमो भवाय शर्वाय रुद्राय वरदाय च। पशूनां पतये तुभ्यसुग्राय च कपर्दिने। कुमारगुरवे तुभ्यं नीलग्रीवाय वेधसे। विलोहिताय धूम्राय व्याधायानपराजिते। महादेवाय भीमाय त्यंबकाय शिवाय ते। ईशानाय मखन्नाय नमोऽस्त्वन्तकघातिने। नित्यानलशिखण्डाय शूलिने दैत्यघातिने। हन्ते गोप्ले लिणेताय व्याधाय वसुरेतसे अचिन्त्यायांबिकाभत्े शिवाय परमात्मने। वृषध्वजाय सुण्डाय जटिने ब्रह्मचारिणे। तपसि तप्यमानाय ब्रह्मण्यायामिताय च। विश्वात्मने विश्वसृजे विश्वमावृत्य तिष्ठते। नमो नमोऽस्तु सर्वेषां भूतानां प्रभवे नमः। अभिगम्याय गम्याय स्तुत्यायार्च्याय सर्वदा। ब्रह्मवक्त्ाय कान्ताय शङ्कराय शिवाय च। नमोऽस्तु वाचस्पतये पत्तीनां पतये नमः । नमस्सहस्त्रशिरसे सहस्रभुजमन्यवे। सहस्रनेत्रपादाय नमोऽसंख्येयकर्मणे। नमो हिरण्यवर्णाय हिरण्यकवचाय च।

वेदान्तनामरनसहसम् 347

नमोऽस्तु देवदेवाय महाभूतबराय च। भक्तानुकंपिने तुभ्यं सिद्धयतां नौ पर: प्रभो। इति। तलैव आनुशासनिके षट्चत्वारिंशाध्याये युधिष्ठिरं प्रति श्रीकृष्णवचनम्- दिवसकरशशाङ्कवह्िनेत्रं त्रिभुवनसारमपारमीशमाद्यम्। अजरममरमप्रसाद्य रुद्रं जगति पुमानिह को लभेत शान्तिम्। धिक तेषां धिक तेषां धिक पुनरपि धिगस्तु घिक तेषाम्। येषां न वसति हृदये कुपथमतिविमोक्षको रुद्रः। इति।

शिवधर्मे सनत्कुमारं प्रति नन्दिकेश्वरवचनम्-

भ्रूयतामभिधास्यामि सुखीपायं महत्फलम् । परमं सर्वधर्माणां शिवधमं शिवात्मकम्। शिवेन कथितं पूर्व पार्वत्याः पण्मुखस च। गणानां देवमुख्यानामस्माकश्च विशेषत:। संसारार्णवमग्नानां सर्वेषां प्राणिनामयम्। शिवधर्मोंडपः श्रीमानुत्तारार्थमुदाहृतः । यैरयं शान्त चेतस्कैः शिवभक्तैश्शिवार्थिभि:। संसेव्यते परो धर्मस्ते रुद्रा नात्र संशयः। ग्रामे वा यदि वाऽरण्ये जले वाऽपि स्थलेऽपि वा। यत्नैव विद्यते लिंगं सर्वतीर्थानि तत्न वै। एककालं द्विकालं वा त्रिकालं नित्यमेव वा। ये स्मरन्ति विरूपाक्ष विज्ञेयास्ते गणेश्वराः । कीर्तयिष्यन्ति ये रुद्रं सकृदप्याशु ते नराः। सर्वपापैः प्रमुच्यन्ते सर्वजन्मकतैरपि। येऽर्चयन्ति सदा रुद्रं न ते प्राकृतमानुषाः। रुद्रलोकाव परिभ्रष्टास्ते रुद्रा नात्र संशयः । इति।

348

नारुद्रस्संस्पृशेद्रुद्रं नारुद्रो रुद्रमर्चयेत्। नारुद्र: कीर्तयेद्रुर्द्रं नारुद्रो रुद्रमासुयात्। इति च।

स्कान्दे सनत्कुमारसंहितायां षद्तिंशाध्याये शिवं प्रति विष्णुवचनम्-

ततस्तु सत्वरो विष्णुः प्रोवाच परमेश्वरम्। कालकूटं त्वया शंभो भक्षितं किल गुसये। तत्पूर्वमेव मेडङ्गानि तत्कीलालीढमात्रतः। कृष्णानि दृढसन्तापभर्जितः खिन्नमानसः। त्वां प्रपन्नोऽस्मि शरणं रुद्रं रुग्द्रावणप्रभुम् । शंभुं शं भवतीतिह मृडं मृडयतीति च। शंकरं शं करोतीति भवन्तं शिवमव्ययम्। शिवरहस्ये अष्टमाध्याये दण्डपाणिस्तोत्रे-

विश्वेश प्रमथाधीश वृषभाधीशवाहन। वेद्वेद्य जगन्नाथ नमस्ते रुद्र मन्यवे। वेदान्तवेद् त्रिदशैकवन्ध त्रिकािकाल त्रिदशैकपूज्य। अनन्तकल्याणगुणार्णवाय रुद्राय देवाय नमोडस्तु तुभ्यम्। अणोरणीयान्महतो महीयान् त्वमेव नान्यो जगदेकहेतो। विश्वाधिकाशास्य परात्परेश रुद्राय देवाय नमो नमस्ते। इति च !

वायवीयसंहितायां पूर्वभागे द्वितीयाच्याये-

य एको भगवान् रुद्रो न द्वितीयोऽस्ति कश्चन। सदा जनानां हृदये सन्निविष्टोऽपि यः परैः। अलक्ष्यो लक्षयद्विश्वमधितिष्ठति सर्वथा। यस्तु कालात्मयुक्तानि करणान्यखिलान्यपि। अनन्तशक्तिरेवैको भगवानधितिष्ठति। इति।

349

तत्रैव तृतीयाध्याये ऋषीन् प्रति ब्रह्मवचनम्-

सर्वस्मादधिको विश्रा रुद्र: परमकारणम्। तमप्रतर्क्ययाथार्थ्य भक्तिमानेव पश्यति। भक्तिश्चास्य प्रसादेन प्रसादादेव निर्वृतिः। तस्मादस प्रसादार्थ मुनयो नैमिशं गताः। यजध्वं दीर्घसत्रेण रुद्रं भुवननायकम्। इति।

तत्रैव अर्ष्टविशाध्याये- रुग्दुःखं दुःखहेतुर्वा तं द्रावयति यः प्रसुः। रुद्र इत्युच्यते तस्माच्छिवः परमकारणम्। इति।

तन्नो रुद्र: प्रचोदयादिति श्रतिः ।

बृहदारण्य के- रेतसि तिष्ठन् । रेतसोऽन्तरः । स्पष्टम् । उक्तरूपैव श्रुतिः ।

रातिर्दातु: परायणम्-रातेर्धनस्य दातुः परायणं प्राप्यस्थानं। विज्ञानमानन्दं ब्रह्म रातिर्दातु: परायणम् इति श्रुतिः । रसयन्-रसाकारवृत्तिसाक्षिसरूपः। तेन साक्षिमांत्रं प्रकृते रसयन्नितिपदेन लक्ष्यते।

रसयितूरसयतिः-तत्र रसयतिशब्देन मधुरादिरसविषया अन्तःकरणवृत्तिरुच्यते। अत्र तु रसयितु: स्वरूपभूता साक्षिस्वरूपा रसयतिरुच्यते। श्रुतिस्तु-यद्वै तन्न रसयते रसयन् वै तन्न रसयते न हि रसयितू रसयते्विपरि- लोपो विद्यतेऽविनाशित्वा न् तु तत् द्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यद्रसयेदिति। छान्दोग्ये- लोकेभ्यो ज्यायान्-महत्तरः सर्वव्यापीत्य्थः। ज्यायानेभ्यो लोकेभ्यः इति श्रतिः। बृहदारण्य के-

350

लोक :- लोक्यते अनुभूयते स्वात्मत्वेन योगिभिरिति लोकः। तस्य लोकस्स उलोक

एव इति श्रुतिः।

कौषीतक्यां -

लोकाधिपतिः । लोकपालः। लोकेश :- एवं वा पाठक्रम :- लोकपाल: लोकाधिपतिः लोकेश: इति। अत्र लोकपालशब्देन लोकानां जनानां मातृवत पालक इत्युच्यते। लोकाधि- पतिशब्देन तेषामेव अधिष्ठाय पालयिता पितृवत् शिक्षक इत्युच्यते। लोकेशब्देन राजवत् स्वामीत्युच्यते। एष लोकाधिपतिरेष लोकपाल एप लोकेशः इति श्रति: ।

केनोपनिषदि-

वाचो बाक्-स्वात्मन्यध्यस्त वागिन्द्रियमनुप्राप्य तस्य स्वसमवधानेन अभिवदनसामर्थ्य- रूपं वाक्त्व प्रयच्छतीति वाचो वाकू। यद्वाचो ह वाचमिति श्रतिः ।

विदितादन्यत् विदित विदिक्रियाकर्मभूत कार्यमात्रमित्यर्थः, तस्मादन्यत्। अन्यदेव तद्विदिातदथो अविदितादधीति श्रुतिः ।

वाचाऽनम्युदितम्-वाचा पदत्वेन परिच्छिन्नया करणगुणवत्या अनभ्युदितम- प्रकाशितम्। यद्वाचाऽनम्युदितमिति श्रतिः।

विजानतामविज्ञातम्-सम्यग्जिानतां-तद्वह्मवयञ्जानीम इति बुद्धिवृत्तिविशिष्टरूपेण जानतां अविज्ञांत-अनवगतम्।

ननु विरुद्धमिदमुच्यते बिजानतामविज्ञातमिति। किश्च, सम्यग्विदितवतामपि ब्रह्म यद- विज्ञात स्यात् तर्ह्यविदुषामप्यविज्ञातमिति विद्वदविदुषोर्विशेषों न स्यात्। अपि च, ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति ब्रह्मविदानोति परम् तरतिशोकमात्मविदित्याद्याः श्रुतयः ब्रह्मविद एब मुक्तिं प्रतिपादयन्ति। किश्च, तं त्वौपनिषदं पुरुषमिति उपनिषदेकसमधिगम्यत्वं अवगम्येत। उपनिषदेकसमधिगम्यत्वञ्च उपनिषज्जन्यवृत्तिविषयत्वम् । मनसैवानुद्र- द्रष्टव्यमिति च वृत्तिविषयत्वम्। तस्मात् कथमुच्यते विजानतामविज्ञातमिति। ननु यतो वाचो

वेदान्ननाम रतसहसत्रम् 351

निवतन्ते अप्राप्य मनसा सह, यद्वाचाऽनभ्युदितम्, यन्मनसा न मनुते, इति वाडमनसाविषयत्व- मपि ब्रह्मण: श्रयत। तर्हि परस्परविरोधात् अप्रामाण्यमिति चेत्।

अत्रोच्यते-वागविषयत्वं तावत् ब्रह्मणः पष्टीजातिगुणक्रियादिप्रवृत्तिनिमित्ताभावाद्। मनोSविषयत्वञ्च मनसो जडत्वात् मनसोऽपि ब्रह्म प्रकाशकमिति। अत एव घटादिविषयीकरण- मपि मनसश्चैतन्यप्रतिबिबवैशिष्टयबलादेव। औपनिषदत्वन्तु ब्रह्मणः उपनिषज्जन्यान्तःकरणवृ्त्या स्वात्मानमप्यविषयीकुवत्या वस्तुमात्राकारया प्रतिबन्धकावारकाज्ञाननिवृत्तौ स्वरूपस्फुरणेनैव वस्तु नोऽवभ:समभिप्रेत्योत्तम्। अत एव मनसैवानुद्रष्टव्यमिति व्याख्यातम्। श्रवणमननध्यानादिसंस्कृत- मनसः यदा ब्रह्मण: अखण्डाकारवृत्तिरुत्पद्यते तदा वृत्या आवरणरूपाज्ञाननिवृत्तौ स्वरूपस्फुरणेनैव सच्चिदानन्दपरेपूर्णात्मस्वरूपेणावभासनमिति! तथा च श्रुनीनामविरोधः। नापि विद्वदविदुषोरवि- शेष:, अविदुषः उक्तात्मज्ञानाभावात्। आत्मवेदनञ्च ब्रह्मविषयत्वेनाभिप्रेतं न भवतीति न कश्चिदपि दोषः ।

अविज्ञातं विजानतां विज्ञातमविजञानतामिति श्रुतिः ।

काठके-

विपश्चित-अविपरिलुप्तचैतन्यस्वभावः। न जायते म्रियते वा विपश्चिदिति श्रुतिः ।

विभु :- व्यापकः, हिरण्यगर्भादिरूपेण विविध भवतीति वा विभुः । सर्वात्मेति यावत्। तदुक्नं वासिष्ठे- दिवि भूमौ तथाऽकाशे बहिरन्तश्व मे विुः। यो विभात्यवभासात्मा तस्मै सर्वात्मने नमः। इति।

महान्तं विषुमात्मानमिति श्रुतिः ।

विमुक्त :- सर्वदा अज्ञानतत्कार्यासंस्पृष्टः, मुक्तस्वरूप एव। तदुक्त सृतसंहितायां

अन्या सायुज्यरूपोक्ता सुखदुःखविवर्जिता। षडभावविक्रियाहीना शुभाशुभविवर्जिता।

352 वेदान्तनामरससहसम्

सर्वद्वन्द्वविनिर्मुक्ता सत्यविज्ञानरूपिणी। केवलं न्रह्मरूपोक्ता सर्वदा सुखलक्षणा। न हेया नाप्युपादेया सर्वसंबन्धवर्जिता। न दृष्टा न श्रुता विष्णो नचास्वाद्या न तर्किता। सर्वावरणनिरमुक्ता सर्वलक्षणवर्जिता। सर्वेषां आ्रणिनां साक्षादात्मभूता स्वयम्प्रभा। प्रतिबन्धविनिर्मुक्ता सर्वदा परमार्थतः। अविचारदशायान्तु प्रतिबद्धा स्वमायया। एषैव परमा मुक्ति: प्रोक्ता वेदान्तवेदिभि:। इति। विसुक्तश् विमुच्यते इति श्रुतिः । वामन :- वननीयः संभजनीयः । मध्ये वामनमासीनमिति श्रुतिः। वशी-सर्वमस्य वशे वर्तते इति वशी। तदुक्त श्रीविष्णुपुराणे-

सर्वज्ञ: सर्वदक् सर्वशक्तिज्ञानवलर्द्धिमान। अन्यूनश्चाप्यवृद्धश्च स्वाधीनो नादिमान् वशी। इति। एको वशी सर्वभृतान्तरात्मा इति श्रुति: । व्यापक :- परिपूर्णः। तदुकतं श्रीविष्णुपुराणे-

एकं प्रकाशममलं नित्यं व्यापकमक्षयम्। समस्तभेदरहित विष्ष्वाख्यं परमं पदम्। तड्ूह्म परमं योगी गत्वा नावर्तते पुनः। अपुण्यपुण्योपरमे क्षीणक्केशोऽतिनिर्मलः।

व्यापकोडलिङ्ग एव च इति श्रुति:। मुण्डकोपनिषदि- वरेण्य-वरणीयः, प्रार्थनीयः, सर्वप्राणिमिरात्मत्वेन सेव्य इत्यर्थः। तदुर्क-

वे दान्तनामरससहसरम् 353

श्रीविष्णुराणे- स एव सृज्यः स च सर्गकर्ता स एव पात्यत्ति च पाल्यते च। ब्रह्माद्यवस्थाभिरशेषमूर्तिः विष्णुर्वरिष्ठो वरदो वरेण्यः। इति। यदेतज्जानथ सदसद्वरेण्यमिति श्रुतिः । विज्ञानात् परम्। बुद्धिस्वरूपात् विज्ञानात् परमु्कृष्टम्। बुद्धेर्जडत्वेन आत्मनः स्वप्रकाशत्वेन उत्कृष्टत्वम्। वरिष्ठं-श्रेष्ठम्। परं विज्ञानाद्यद्वरिष्ठमिति श्रुतिः । व्योमनि प्रतिष्ठितः हृदयाकाशे प्रतिष्ठितः। व्योमन्यात्मा प्रतिष्ठितः इति श्रुतिः ।

विरजम्-निर्मलम्। विरजं ब्रह्म निष्कलमिति श्रुतिः। माण्डूक्ये- विज्ञेय :- श्रवणमननादिभिज्ञातुं योग्यः । स आत्मा स विज्ञेयः इति श्रुतिः । तैत्तरीये- विश्वम्-विश्वस्य जगतः कारणतवेन विश्वं ब्रह्मेत्युच्यते। यद्वा परमात्मनो न भिन्नमिदं विश्वं परमार्थतः, तेन विश्वमित्यभिधीयते ब्रम। ब्रहमैवेदं विश्वमिदं वरिष्ठं पुरुष एवेदं सर्वमिति श्रुते; तद्िन्न न किञ्चित् परमार्थतःसदस्ति। अथवा विशतीति विश्वं ब्रह्म। तत्सृष्टवा तदेवानुप्राविशदिति श्रतेः। यद्वा संहृतौ विशन्ति विश्वा भूतानि ब्रझ्णि, यत्प्रयन्त्यपि संविशन्ति इति श्रुतेः। तदुक्त सूतसंहितायाम्- विष्वक्सेनाय विश्वाय विश्वोत्पच्यादिहेतवे। विश्वविज्ञानरूपाय विमलाय नमो नमः। इति। यदेकमव्यक्तमनन्तरूपं विश्वं पुराणं तमसः परस्तात् इति श्रुतिः।

विद्युत्पुरुष :- विद्योतमानः देदीव्यमानः स्वयम्प्रकाश इति यावत्। पुरुषः पूर्णश्चिदूप आत्मेत्यर्थः। सर्वे निमेषा जज्ञिरे विद्युतः पुरुषादधीति श्रुतिः । 45

354 वेदान्तनामरतसहसरम्

विश्वतो सुखः विश्वतश्रक्षुः । विश्वतोहस्तः । विश्वतस्पात्। विश्वतः-विश्वव् सर्वत्र सर्वप्राणिषु ब्रह्मादिपिपीलिकान्तेषु विद्यमानानि मुखानि यस्य सः विश्वतोमुखः। एवमुत्तर- ल्ापि योजनीयं विश्वतश्चक्षुरित्यादौ। सर्वात्मकत्वं श्रीविष्णुपुराणे वर्णितम्- त्वं विश्वतश्रक्षुरनन्तमूर्ते तेधा पदं त्वं निद्धे विधातः। यथाऽगनिरेको बहुधा समिध्यते विकारभेदैरविकाररूप:। तथा भवान् सर्वगतैकरूपो रूपाण्यनेकाननुपुष्यसीश। एकस्त्वमग्रथं परमं पदं च षश्यन्ति त्वां सूरयो ज्ञानदृश्यम्। त्वत्तो नान्यत् किंचिदस्ति स्वरूपं यद्वा भूतं यच्च भव्यं परात्मन्। इति। प्रत्यङ्रमुखास्तिष्ठति विश्वतोमुखः विश्वतश्रक्षुरुत विश्वतोमुखो विश्वतोबाहुरुत विश्व- तस्पादिति श्रतिः । विधाता-निर्माता श्रेयःकर्ता वा। तदुक्तं सृतसंहितायाम्- अनेनेदं जगत्सवं विना न भवति क्वचित्। एष धाता विधाता च सर्वदा सर्वदेहिनाम्। इति। स नो बुद्िर्जनिता स विधातेति श्रुतिः । वासुदेव :- वसति वासयति आच्छादयति वा सर्वमिति वासुः। दीव्यति क्रीडति विजिगीषति व्यवहरति द्योतते स्तूयते गच्छतीति वा देवः। वासुश्चासौ देवश्चेति वासुदेवः । छादयामि जगद्विश्वं भृत्या सूर्य इवांशुभि:। सर्वभूताधिवासश्र वासुदेवस्ततः स्मृतः । वसनात् सर्वभूतानां वसुत्वात् सर्वयोनित:। वासुदेवस्ततो ज्ञेय: इत्युद्योगपर्वणि। सर्वत्नासौ समस्तश्च वसत्यत्रेति वैं यत:। ततः स वासुदेवेति विद्वद्भिः परिपठथते। इति श्रीविष्णुपुराणे। तत्नैवान्यत्र- ओभमो वासुदेवाय तस्मै भगवते सदा।

355

व्यतिरिक्तं न यस्यास्ति व्यतिरिक्तोऽखिलस्य य:। सकलमिदमहश्च वासुदेवः परमपुमान् परमेश्वरः स एक:। इति मतिरचला भवत्यनन्ते हृदयगते व्रज तान् विहाय दूरात्। इति। गते तस्मिन् स भगवान् संयुज्यात्मानमात्मनि। ब्रह्मभूतेऽव्ययेऽचिन्त्ये बासुदेवमयेऽमले। अजन्मनि जगदोनावप्रमेयेऽखिलात्मनि। तत्याज मानुषं देहमतीत्य त्रिविधां गतिम्। इति। सर्वाणि तत्र भृतानि वसन्ति परमात्मनि । भृतेषु च स सर्वात्मा वासुदेवस्ततः स्मृतः। इति च।

विष्णुः-विषे: व्याष्त्यभिघायिन: ष्णुप्रत्ययान्तस्य रूपम्। विशेर्धातोः ष्णुप्रत्ययान्तस्य रूपं वा। तदुक्तं श्रीविष्णुपुराणे- अविकाराय शुद्धाय नित्याय परमात्मने। सदैकरूपरूपाय विष्णवे सर्वजिष्णवे। एकानेकस्वरूपाथ स्थूलसूक्ष्मात्मने नमः। अव्यक्तव्यक्तरूपाय विष्णवे मुक्तिहेतवे। सर्गस्थितिविनाशानां जगतो यो जगन्मयः। मूलभूतो नमस्तस्मै विष्णवे परमात्मने। इति। शास्ता विष्णुरशेषस्य जगतो यो हृदि स्थितः। तमृते परमात्मानं तात का केन शास्यते। न शब्दगोचरे यस्य योगिध्येयं परं पदम्। यतो यश्च स्वयं विश्वं स विष्णुः परमेश्वरः। न केवलं तात मम प्रजानां स ब्रह्मभूतो भवतश्र विष्णुः। तथा विधाता परमेश्वरश्च प्रसीद कोपं कुरुषे किमर्थम्। इति। सर्वस्य धातारमचिन्त्यरूपमणोरणीयांसमतिप्रमाणम्। सितासितश्चेश्वरमीश्वराणामाराधयिष्ये तपसैव विष्णुम।

356

तस्मिन्नशेषौजसि सर्वरूपिण्यव्यक्तविस्पष्टतनावनन्ते। ममाचलश्चिचितमपेतदोषं सदास्तु विष्णावभवाय भूय:। समस्तभूतादमलादनन्तात् सर्वेश्वरादन्यदनादिमध्यात्। यस्मान्नकिश्चितमहं गुरुणां परं गुरुं संश्रयमेमि विष्णुम्। इति। आदित्या मरुतस्साध्या रुद्रा वस्वश्विवह्वयः। पितरो ये च लोकानां स्रष्टारोऽत्रिपुरोगमाः। एते तस्याप्रमेयस्य रूपं विष्णोर्महात्मनः । यक्षराक्षसदैतेयाः पिशाचोरगदानवाः। गन्धर्वाप्सरसश्चैव रूपं विष्णोर्महात्मनः। ग्रहर्क्षतारकाश्चैव गगनानि जलानिलाः। अहश्च विषयाश्चैव सर्वं विष्णुमयञ्जगत्। इति। यज्वभिर्यज्ञपुरुषो वासुदेवश्च सात्वतैः । वेदान्तवेदिभिर्विष्णुः प्रोच्यते यो नतोऽस्म तम्। इति। तद्रह्म परमं धाम परमात्मा स चेश्वरः। स विष्णुः सर्वमेवेदं यतो नावर्तते यतिः। परमात्मा च सर्वेषामाधारः परमेश्वरः। विष्णुनामा स वेदेषु वेदान्तेषु च गीयते।

यच्च वाचामविषये तत् सर्वं विष्णुख्ययः। इति च। ज्योतींषि विष्णुर्भुवनानि विष्णुः वनानि विष्णुर्गिरयो दिशश्च। नद्यस्समुद्राश्च स एव सवे यदस्ति यन्नास्ति च विप्रवर्य। इति। सरतसंहितायामपि- विष्णवे सर्वलोकानां हेतवे विविधात्मने। वेदवेदान्तनिष्ठानामात्मभूताय ते नमः। इति। श्रुतिस्तु-वासुदेवाय धीमहि तननो विष्णुः प्रचोदयादिलि।

वेदान्तनामरतसहसत्रम् 357

विधर्ता-विविधं धारयिता प्रजानाम्। विधर्तारं हवामहे इति श्रुतिः ।

वृषभ :- वर्षत्येष भक्तेभ्यः कामान् इति वृषभः। त्रिधा बद्दो वृषभो रोरवीतीति श्रुतिः ।

विश्वाधिक :- विश्वमधिकारिवर्ग मायातत्कारयञ्चातिक्रम्य स्थितः। अतः दुःखासंस्पृष्ट- निरवधिकसुखस्वरूपः । तदुक्ततं श्रीस्कान्दे- विश्वाधिको महानन्द: स्वतन्त्रो निरुपद्रवः । असक्तर्सवदोषश्र कथं दुःखी भवेद्रः । इति।

बायवीयसंहितायां प्रथमभागे चतुर्थाध्याये-

य एक: सर्वभूतानां प्रलयश्रोद्भ्वस्तथा। हिरण्यगर्भ देवनां प्रथमं जनयेदयम्। विश्वस्मादधिको रुद्रो महर्षिरिति श्रुमः । वेदाहमेतं पुरुषं महान्तममृतं ध्रुवम्। आदित्यवर्णं तमसः परस्तात् संस्थितं प्रसुम। यस्मान्नास्ति परं किश्चिदपरं परमात्मनः । नाणीयोऽस्ति न च ज्याय: तेन पूर्णमिदञ्जगत्। इति.।

पराशरोपपुराणे तृतीयाध्याये- आधिक्यं सर्ववेदेभ्यो मनुते शङ्करस य: । संसारसागरात्तीर्णो मुक्तिपारं स गच्छति। रुद्रं विश्वाधिकं साक्षात सर्वदा सर्वसाक्षिणम्। सर्वस्मादधिकश्चैव मनुते स तु शङ्करः। सर्वस्मादधिकं ये तु न वदन्ति पिनाकिनम्। सममन्यैर्वदन्त्येनं ते महापातकैर्युताः।

358

आधिक्यं सर्वमानानां यथा वेदस्य विद्यते। तथा रुद्रस्य देवानामाधिक्यं विद्यतेऽनघ। इति।

तत्रैंब-अचेतनेभ्यः सर्वेभ्यश्चेतना अधिका मुने। चेतनेषु मनुष्याश्च मनुष्येष्वधिका द्विजा:। द्विजेषु ब्राह्मणास्तेषु कुलीना अधिका: स्मृताः। तेभ्यो मनुष्यगन्धर्वा अधिका वेदवित्तम। तेभ्योऽपि देवगन्धर्वाः पितरश्र ततः परम्। कर्मदेवसमाख्याश्च तथा देवास्ततः परम्। तेभ्य इन्द्रोऽधिकस्तस्मादधिकस्तु बृहस्पतिः। बृहस्पतेरपि प्राज्ञः प्रजानाथोऽधिकः स्मृतः । प्रजापतेरपि ब्रह्मा ब्रह्मणो विष्णुरास्तिक । विष्णोरपि हरस्तस्मान्मायी साक्षान्महेश्वरः। ततोऽधिकतरः साक्षाच्छिव: सांबः सनातनः। तदन्यद्विश्वमीशानः स तु विश्वाधिकश्शिवः। यानि वेदान्तवाक्यानि तानि सर्वाणि सत्तम। विश्वाधिकपराण्येव नैव विश्वपराणि वै। तथा स्मृतिपुराणानि भारतादीनि चास्तिक। शास्त्रान्तराणि तर्काश् श्रुत्यनुग्राहकास्तथा। विना साक्षाच्छिवं सांवं प्रमाणान्यखिलान्यपि। विश्वाधिकतया नान्यं प्रवदन्ति कदाचन। इति। विश्वाधिको रुद्रो महर्षिरिति श्रुतिः ।

विश्वाक्ष :- विश्वन् सर्वत्र अक्षिकार्यवान्। सर्वदृकू इति यावत्। अथवा विश्वानि- सर्वाणि अक्षीणि प्रजासंबन्धीनि इन्द्रियाणि अस्याक्षीणि इन्द्रियाणीति विश्वाक्षः।

वेदान्तनामरतसहसभ् 359

विश्वशंसुः-विश्वेषां-सर्बेषां शं-सुखं तस्य भावयिता प्रतिपादयिता। एतस्यैवानन्द- स्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्तीति श्रुतेः । सहस्रशीर्ष देवं विश्वाक्षं विश्वशंभुवमिति श्रुतिः । विश्वतः परमः-विश्वतः-ब्रह्मादेरपि परमः-उत्कृष्टः । विश्वतः पर (मान्) मंनित्य मिति श्रुतिः । विश्वात्मा-विश्वमेवात्मा शरीरं यस्य स विश्वात्मा। तदुक्तं पाराशरोपपुराणे- विग्रहो देवदेवस्य विश्वमेतच्चराचरम्। इति। श्रीविष्णुपुराणेडपि- व्यक्त स एव चाव्यक्त स एव पुरुषोऽव्ययः । परमात्मा च विश्वात्मा विश्वरूपधरो हरिः । इति। विश्वात्मानं परायणमिति श्रुतिः । विरूपाक्षम्- विषमलोचनम् । ........... तापरं ब्रह्मेत्यर्थः । यतो वाचो निवर्तन्ते ह्यप्राप्य मनसा सह। अनन्दं तं विदुस्साक्षात् त्वामेव जह्मवादिन:। नेति नेतीति बहुशो दृश्यं कृत्स्नं निषिध्य वै। श्रुत्या यल्लक्षितं धाम तं त्वां जानन्ति योगिनः। ऋतं सत्यं परं ब्रह्म पुरुषं कृष्णपिङ्गलम् । ऊर्ध्वरेतं विरूपाक्षमाहुस्त्वामात्मवेदिनः । यच्च किश्च्िज्जगत्यस्मिन् दृश्यते श्रयतेऽपि वा। अन्तर्बहिंश्र तत् सर्व त्वां सर्वं जानते बुधाः। इति।

वायवीय संहितायामुपरिभागे सप्तविंशाध्याये- पशुपाशमयस्यास्य प्रपञ्चस्य सदा पतिम्। अकुतोभयमत्यन्तमवृद्धिक्षयमव्ययम्। बाह्यमाभ्यन्तरं व्याप्य बाह्यान्तरविवर्जितम्।

360 वे दान्तनामरतसहस्रम्

नीरसातिशयं शश्वद्विश्वलोक्तविलक्षणम्। अलक्षणमनिर्देश्यमवाङ्मनसगोचरम्। प्रकाशैकस्थितं शान्त प्रसन्नं सततोदितम्। सर्वकल्याणनिलयं शक्त्या ताद्ृशयाऽन्वितम्। ज्ञात्वा देवं विरूपाक्षं ब्रह्मनारायणौं तदा। इति।

विश्वरूप :- विश्वत्वेन स्थित रूपं यस्य, जगदतुग्रहार्थ विश्वरूपतां दधातीत्यर्थः। तदुक्तत

सूतसंहितायाम्- विश्वरूपाय विश्वासलभ्याय विदितात्मने। विश्वोत्तीर्णाय विश्वस्य साक्षिभूताय ते नमः । इति। विष्णुपुरापेऽपि- एतद्रिजानता सर्व जगत् स्थावरजङ्गपम्। द्रष्टव्यमात्मवद्विष्णुर्यतोऽयं विश्वरूपधृक्क। एवं ज्ञाते स भगवाननादि: परमेश्वरः । प्रसीदत्यच्युतस्तस्मिन् प्रसन्ने कशसंक्षयः । इति। ऊर्ध्वरेतं विरूपाक्षं विश्वरूपाय वै नमः इति श्रतिः । विश्वसुक्र-कल्पान्ते विश्वस्य भोक्ता। यद्वा यदस्मदादिभिर्भुज्यते तद्पि विश्वं स एव भुङ्क्ते इति। ईशः सर्वस्य जगतः प्रभुः प्रीणाति विश्वभुगिति श्रुतिः । वामदेव :- वामः वननीयः संभजनीयः स चासौ देवश्च वामदेवः । मुमुक्षुभि: प्रत्य- गात्मत्वेन सेव्यत इति यावत्। वामदेवाय नमो ज्येष्ठाय इति श्रुतिः । वसुरण्य :- वसुनः वरिष्ठस्य ज्ञानस्य ब्रह्मभावलक्षणस्य रणयिता। वसुरण्यो विभ्ुरसीति श्रतिः । छान्दोग्ये- त्रीहेरणीयान्-व्रीहेर्घान्यविशेषादणीयान् अणुतरः। ननु नित्यं विभुं सर्वगतमित्यादिना आत्मनः व्यपित्वश्रवणात् इहापि ज्यायान पृथिव्या इत्यादिना आत्मनो व्यापित्वश्रवणाच्च

वे दान्तनामरखसहसम् 361

कथमात्मनस्सूक्ष्मत्वमुच्यत इति चेत् औपाधिकत्वादिति न्रमः। तथाहि-हृदयसुषिरे तदाधारान्तः करणे उपासकैरणीयस्त्वगुणविशिष्टतया हृदयायतनत्वेन च तथा उपास्यते इति। तदुक्तं सूत्रकारै :- अर्भकौकस्त्वात्तद्वयपदेशाच्च नेति चेन्न निचाय्यत्वादेवं व्योमवच्च इति। एष म आत्माऽन्तर्हदयेऽणीयान् ब्रीहेर्वेति श्रुतिः।

वामनी :- वामानि-पुण्यकर्मफलानि पुण्यानुरूपं प्राणिम्यो नयतीति वामनीः। एव उ एव वामनीरिति श्रुतिः।

वैश्वानरः-विश्वानरान्नयति पुण्यपानुरूपां गति सर्वात्मा एष ईश्वरो वैश्वानरः। विश्वश्चायन्नरश्च वैश्वानरः । सर्वात्मत्वात्। विश्वैर्वा नरैः प्रत्यगात्मतया प्रविभज्य नीयत इति वैश्वानरः। विश्वेषां वा अयं नरः तद्विकारभूतत्वात् विश्वप्रपश्चस्य। विश्वे वा नरा जीवात्मानः अस्य तादात्म्येनेति। ननु वैश्वानरशब्दस्य जाठरेऽय्रौ भूताऔ देवाऔ च, अयमग्निवैश्वानरो योऽयमन्तः पुरुषे येनेदमन्नं पच्यत इति, विश्वस्मा अभनिं भुवनाय देवा वैश्वानरं केतुमह्वामकृण्व- न्निति, वैश्वानरस्य सुमतौ स्याम राजा हि कं भुवनानामभिश्रीरिति च रूढया प्रयोगदर्शनाद् कयं यौगिकव्युत्पत्या परमात्मपरत्ववर्णमम्। को न आत्मा कि ब्रह्मेत्युपक्रमादिपर्यालोचनादिति गृह्ाण। तदुक्त सूत्रकारै :- वैश्वानरः साधारणशब्दविशेषादिति।

यस्त्वेत मेवं प्रादेशमात्रमभिविमानमात्मानं वैश्वानरमिति श्रुतिः ।

विजिज्ञासिंतव्य :- शास्त्राचार्याभ्यामन्विष्य साक्षात्करणीय इत्यर्थः। तस्मिन् यदन्तस्तदन्वेष्टव्यं तद्वाव विजिज्ञासितव्यमिति श्रतःि।

विजरः । विमृत्युः। विशोक:। विजिघत्सः। विजर :-- विग्रतजरः। विमृत्युः-मृत्यु- रहितः। विशोक :- विगतशोक;। शोको नाम इष्टवियोगादिनिमित्तो मानसःसन्तापः। विजिध- तस :- विगताशनेच्छः। तदुक्तं सूतसंहितायाम्-अहोरात्रे न तरतो न मृत्युर्नजरापि च। न शोको नैब सुकृतं न दुष्कृतमपीश्वराः। इति।

विजरो विमृत्युर्विशोको विजिघत्सोऽपिपास इति श्रुतिः।

विधृति :- विधारण:, वर्णाश्रमाचारादिमर्यादापालक इत्यर्थः। अथ य आत्मा स सेतुर्विधृतिरिति श्रुति:। 46

3624

वृहदारण्यके- वित्तात् प्रेयः। गवादिवित्तात् प्रियतरम्। तदेतत् प्रेयः पुत्रात् प्रेयो वित्तादिति श्रुतिः ।

विज्ञानघन :- यथा सैन्धवखण्ड: अन्तर्बहिश्व रसात्मनाऽवतिष्ठते। एवमात्मापि अन्तर्बहिश्व सर्वत्र विज्ञेयविनिर्मुक्तविज्ञानैकस्वरूपतया अवतिष्ठते। तदुक्तं वासिष्ठलैङ्गे

एकोऽहमासं प्रथमं मुनीन्द्र वर्तामि पश्चादभिसंभवामि। अतो न मत्त: पृथगस्ति किश्चित विचार्यमाणेऽप्यविचार्यमाणे। नमेडस्ति पूर्वन्नपरन्नचान्तरं न बाह्यमस्त्येव सदा मुनीश्वराः। यथैव सिन्धूत्थघनो रसात्मकः तथैव विज्ञानघनोऽहमास्तिकाः इति।

एव वा अरे इदं महत् भृतमनन्तमपारं विज्ञानघन एवेति श्रुलिः।

विज्ञातेर्विज्ञाता-विज्ञाते: केवलाया बुद्धिवृत्तेर्व्याप्ता स्वरूपप्रकाशेन भासकः। न विज्ञातेविज्ञातारं विजानीया: इति श्रुतिः।

वायौ तिष्ठन्। वायोरन्तरः। वाचि तिष्ठन। वाचोऽन्तरः। विज्ञाने तिष्ठन्+ विज्ञा- नादन्तरः। स्पष्टम्। विज्ञानशब्देन शारीर उच्यते, तस्य विज्ञानोपाधिकत्वेन विज्ञानमयत्वाल। : तदुक्तं सूत्रकारैः "शारीरश्चोभयेऽपि हि भेदेनैनमधीयते" इति। विवृतञ्व भगवद्धिर्भाष्यकारैः- "नेति पूर्वसुत्नादनुवर्तते! शारीरश्च नान्तर्यामी स्यात, कस्मात्, यद्यपि द्रष्टत्वादयो,वर्माः अस्य संभवन्ति तथापि घटाकाशवत् उपाधिपरिच्छिन्नः कातयेन पृथिव्यादिष्वन्तरवस्थातुं. नियन्तु्च न शक्कोति। अपि च उभयेडंपि-काण्वा माध्यन्दिनाश्च अन्तर्यामिणो भेदेनैनं शारिरं पृथिव्यादिवद्धि- ष्ठानत्वेन नियम्यत्वेन चाधीयते। यो विज्ञाने तिष्ठन्निति काण्वाः। य आत्मनि तिष्ठन्निति माध्यन्दिना: । य आत्मनि तिष्ठेन्चित्यस्मिंस्तावत् पाठे भवत्यात्मशब्दशारीरंस्य वाचकः । यो विज्ञाने तिष्ठनित्यस्मित्नपि पाढे. विज्ञानशब्देन शारीर उच्यते। विज्ञानममो हिशवीरः" इति।

363

यो वायौ तिष्ठान्नित्यादिःश्रति: । विज्ञाता-अलुप्तविज्ञानशक्तिः। अविज्ञातो विज्ञातेति श्रुतिः । विज्ञानम्-विज्ञप्तिस्वरूपम्। विज्ञानमानन्दं ब्रह्म रातिर्दातुःपरायणमिति श्रुतिः । वदन्-अभिवदनक्रियानिर्वर्तनयोग्यचैतन्यस्वभावः ।

वक्तुर्वक्ति :- अभिवदनक्रियानिर्वर्तनयोग्यस्वरूपम्। यद्वै तन्न वदति वदन् वै तन्न- वदति न हि वक्तुर्वक्तेरिति श्रुतिः । विजानन्-बुद्धिवृत्तिप्रकाशनयोग्यसाक्षिस्वरूपेः । विज्ञातुर्विज्ञातिः-विज्ञानवृत्तिकतुर्या स्वरूपभूता नित्यविज्ञप्तिः। यद्वै तन्न विजानाति विजानन् वै तन्न विजानाति नहि विज्ञातुर्विज्ञातेरिति श्रुति: । विश्वकृत-विश्वं करोतीति विश्वकृत्। स विश्वकृत् स हि सर्वस्य कर्ता इति श्रुतिः। विधरण :- वर्णाश्रमादिव्यवस्थायाः विधारयिता। एष सेतुर्विधरणः एषां लोका- नामसंभेदाय इति श्रुति:। वसुदान :- वसु धन सर्वप्राणिकर्मफल। तस्य कर्मफलस्य दाता, प्राणिनां यथावत् कर्म- फलेन योजयितेत्यर्थः। सूत्रकारैरप्युक्तम् श्रुतत्वाच्चेति। श्रतिस्तु-सवा एष महानज आत्मा अन्रादो वसुदानो विन्दते वसु य एवं वेदेति। वायुरम्-वायुरस्मिन् रमत इति वायुरम्। वायुरं खमिति ह स्माह कौख्यायणी पुत्रः इति श्रुति: । ब्रह्मोपनिषदि- विदितम्-स्वयं्रकाशमानम्। ज्योतिर्विदितमिति श्रुतिः । कैबल्योपनिषदि- विशद :- निर्मलः। विचिन्त्यमध्ये विशदं विशोकमिति श्रुतिः। विश्वस्यायतनम्-स्पष्टम् । विश्वस्यायतनम्महत् इति श्रुतिः । विविक्तरूप :- पृथग्रपः बुद्धयाद्रिम्यः। अहं विजानाषि विविक्तरूपः ऋनि श्रुतिः।

364

वेदैर्वैद्य :- ऋग्वेदादिभि: वेदः प्रतिपादः। वेदैरेनेकैरहमेव वैदः इति श्रुतिः

वेदान्तकृत-व्यासरूपेण वेदान्तशास्त्रकृत्। वेदवित-वेदानां साङानां सर्वविद्यास्थानानां वेत्ता। वेदान्तकृद्वेदविदेव चाहमिति

श्र तेः । श्वेताश्वतरोपनिषदि- विप्रः-विशेषेण व्याप्तः । विप्रा विप्रस्य बृहतो विपश्चितः इति श्रुतिः ।

विश्वतोबाहु :- उक्तार्थमेतत्। विश्वतो बाहुरुत विश्वतस्पात् इति श्रतिः ।

विश्वस्य परिवेष्टिता-सर्वमन्तःकृत्वा स्वात्मना सर्व व्याप्यावस्थितः। विश्वस्यैकं परिवेष्टितारमिति श्रुतिः ।

वरद :- भक्तानामिष्टप्रदः। भविष्योत्तरपुराणे क्षेत्रखण्डे बिल्वारण्यमाहात््ये एको- नाशीतितमाध्याये अजुन :-

देवदेव करुणालय शंभो फाललोचन परात्पर वन्द। पाहि पाहि कृपया तव भक्तं मत्कृतश्च सहतां यदकृत्यम। मन्दस्मितं तव मुखांबुजमादरेण पश्यामि फालनयनं धृतचन्द्रचूडम्। आनन्दकन्दलितविग्रहमादितवं पञ्चार्णमध्यनिलयं वरदं नतोऽस्मि। अर्ध प्रवालरुचिरं हरिनीलमर्ध नागाजिनांबरमथो वश्वस्त्रमर्धम्। कान्तालकार्धमथदीप्जटालुमर्ध दिव्यम्महस्सततमद्य तवाश्रयेऽहम्। कामादिदोषरहितं कलिकल्मषध्नं वेदान्तवेद्यममलं विवुधेन्द्रवन्धम्। मन्दारपुष्पकलितालकदिव्यकान्तिं वन्दे महापुरुष ते चरणारविन्दम्। वाचामगोचरमतीतगुणस्वरूपं वागीशविष्णुसुरसेवितपादपद्मम्। त्वामाश्रये सकलदन्िजसेवकानां सर्व सहस्व सकलञ्च ममापराधम्। इति। तमीशानं वरदं देवमीडथमिति श्रुति:। विश्वस्य सष्टा-प्रपश्चकर्ता। तद्ुक्तं महाभारते-

वेदान्तनामरवसहसम् 365

यं वै विश्वस्य कर्तारं जगतस्तस्थुषां पतिम्। वदन्ति जगतोऽध्यक्षमक्षरं परमं पदम्। इति। विश्वस्य स्रष्टारमनेकरूपमिति श्रुतिः। विश्वाधिपः-विश्वस्याधिपतिः स्वामी। विश्वाधिपस्सर्वभूतेषु गूढः इति श्रुतिः। विश्वकमों-सर्वस्रष्टा। एष देवो विश्वकर्मा महात्मा इति श्रति:। विश्वयोनि :- प्रपञ्चकारणम्। यश्च स्वभावं पचति विश्वयोनिरिति श्रुतिः। वेदगुद्योपनिषत्सु गूढम्। वेदानां गुद्योपनिषदः वेदगुद्योपनिषदः तासु गूढं संवृतम्। तद्वेदगुद्योपनिषत्सुगूढमिति श्रुतिः। वृक्षकालाकृतिभिः परः-वृक्षाकारेभ्यः कालाकारेभ्यः परः वृक्षकालाकृतिभ्यः परः। वृक्षः संसारवृक्षः। उक्तञ्च 'ऊर्·वभूलोऽवाक्शाख एषोऽश्वत्थस्सनातनः इति । परः - अन्य; प्रपश्वा- संस्पृष्ट इत्यर्थः । स वृक्षकालाकृतिभिः परोऽन्यः इति श्रुतिः । विश्वधाम-विश्वस्याधारभूतम्। ज्ञात्वाऽऽत्मस्थममृतं विश्वधाम इति श्रुतिः । विश्ववित्-विश्वं वेत्तीति विश्ववित् । स विश्वविद्विश्वकृदात्मयोनिरिति श्रतिः । परमहंसोपनिषदि- वेद पुरुष :- वेदप्रतिपादः पुरुषो वेदपुरुषः। स एव नित्यपूतस्थः स एव वेदपुरुष इति विदुषो मन्यन्ते इति श्रुतिः । अथर्वशिरसि- वैद्युतम्-सर्व प्रपश्चजातं विद्योतयतीति वैद्युतम्। यद्वैद्युतं तत्परं ब्रह्म इति श्रुतिः । वागवत्-वाकू-वेदराशिः तं खसत्तया अवतीति वागवत्। वागवदन्ति तदस्य

ग्रहणमिति श्रुतिः । वालाग्रमात :- वालाग्रवदतिसूक्ष्मः। अतिसूक्ष्मदहराकाशे उपलभ्यमानत्वाद्। तदु-

क्तमादित्यपुराणे

366 वेदान्तनाम रलसहस्रम्

वालाग्रमात्नं हृत्पय्े विश्वाधीशमुमापतिम्। येऽनुपश्यन्ति विद्वांसरतेषां शान्तिः सदा भवेत्। इति। वालाग्रमालं हृदयस्य मध्ये इति श्रुतिः । अथर्वशिखायां- विद्युमत्-प्रकाशवत्। अन्तश्रीरे विद्युमदिति श्रुतिः। व्यापी-जगद्व्यापी।तदुक्त श्रीविष्णुपुराणे- व्यापिनेऽने करूपैकस्वरूपाय नमो नमः । सत्यरूपाय तेऽचिन्त्य हविर्भूताय ते नमः। इति। एवंप्रकारममलं नित्यं व्यापकमक्षयम्। समस्तभेदरहितं विष्ण्वारव्यं परमं पदम्। तं ब्रह्म परमं योगी गत्वा नावर्तते पुनः। अपुण्यपुण्योपरमे क्षीणक्केशो विनिर्मलः । इति।

सूतसंहितायामपि- स्वाभिव्यञ्जकसङ्कोचात् संकोचप्रतिभाऽSत्मनः । न स्वरूपेण, चिद्रपं सर्वव्यापि सदा खलु। ज्ञातरूपेण चाज्ञातस्वरूपेण च साक्षिणः। सर्व भाति तदाभाति ततस्तद्व्यापि सर्वदा। स्वयं सेद्धुमशक्य हि जडात्मकमिदञ्जगत्। चित्संबन्धबलेनैव खलु भाति न चान्यथा। अतोऽवभास्यं सकलं व्याप्य तन्दासकश्शिवः। स्वतो व्यापि न चाव्यापि संकोचश्रान्यसंगमात्। इति। अयमर्थ :- नतु आत्मनो व्यापित्वमनुपपनं तत्तदेहेषु संकोचदर्शनादित्यत आह-स्वाभि- व्यञ्जकेति । स्वस्य-आत्मनः स्वप्रकाशचिद्ू पस्थाप्यावरणाज्ञानापनयनद्वारा -यदभिव्यञ्चकमन्तः

367

करणादि तत्परिच्छेदवशेन चिदान्मनि परिच्छेदप्रतिभासो रक्तःस्फटिक: इतिवत्, न स्वाभाविक: इत्यर्थः । कुत इत्याह-चिदिति। सदा-सर्वदा उत्पत्तिस्थित्यादिकाले सर्वस्थापि प्रपश्चस्याध्यस्तस्य चिल्लेक्षणं ब्रह्म हि रूपं अव्यस्तस्याधिष्ठानादव्यतिरिक्तत्वात्। एतेन कालवस्तुकृतौ परिच्छेदौ निरस्तौ। देशकृतमपि निरस्यति-ज्ञातरूपेणेति। प्रतिभासमानमपि सर्व जगत् ज्ञातरूषेणं-" ज्ञानाविषयीकृतत्वाकारेण, तथा अज्ञातरूपेण-अज्ञानविषयत्वाकारेण च, साक्षिचिन्मालस्यात्मनो भाति। अतश्चित्प्रकाशव्यतिरेक: कुन्ापि नास्तीति देशकृतपरिच्छेदोऽपि न विधत इत्यर्थ:1 एत- दाचार्यैरप्युक्तम्- सर्व वस्तु ज्ञाततया अज्ञाततया वा साक्षिचैतन्यस्य विषय एवेति। तत्तु चिदात्मकं ब्रम्म आसमन्तात् सवदा स्वयमेव भाति, जडप्रपश्चवत् नान्यं प्रकाशमपेक्षते। नतु .. जगदपि स्वत एव किं न भायात्, तत्राह-स्वयमिति। जडात्मकमिति हेतुगर्भविशेषणम्। एवं परमशिवस्य प्रतिपादितं व्यापित्वं निगमयति-अत इति। दृश्यमज्ञानतत्कार्यलक्षणं सर्व जगद्वयाष्य वर्तमान: स्वभावत एव व्यापि। परिच्छेदस्तु तस्यान्तःकरणाद्युपाधिसंपर्कवशादिति। व्यापनाद्वयापी महादेवः इति श्रुतिः ।

कौषीतकि्राह्मणोपनिषदि-

वक्ता-वागिन्द्रियप्रेरयिता। यो वाचमन्तरो यमयतीति श्रुत्यन्तरात्। ननु वागा- दीन्द्रियप्रेरकः अन्तःकरणोपाधिको जीव एव प्रतीयते, कथ परसत्मा-।, नैतदेवम्। वागाद्युपाधित्यतिरिक्तश्चैतन्यमेवात्र विवक्षितभ्। तदुक सुलकार :- जीवमु्यप्राणलिंगान्नेति चेन्नोपासाननैविध्यादाश्रितत्वादिह तद्योगादिति। विवृतश्व भाष्यकारैः-बुद्दमस्सुपाधिकृतन्तु विशेषम/श्रित्य ब्रह्मैंव जीव: कर्ता भोक्ता चेत्त्युच्यते। तस्योपाधिकृतविशेषपर्यागेन स्वरूप ब्रह्म दर्शयितुं "न वाचं विजिज्ञासीत वक्तारं विद्यादिति श्रुनिः। श्रुतिस्तु .. इयमेव। वेदितव्य :- श्रवणादिसाधनैरनुभवारूढतामापादनीयः।

यो वै बालाके ऐतेषां पुरुषानां कर्ता-यस्क वैनरकर्म स.थै.पेदितव्यइति श्रुतिः।

उत्तरतापनीयोपनिषदि-

वाचो द्रष्टा-वागिन्द्रिंयव्यापारस्य द्रष्टा। अनेन वागिन्ट्रियनित्दक्षफ इसक्तं भवति।

368

अत एवोक्तं श्रत्या "ततस्सर्वस्मादस्मादन्यो विलक्षणः" इति। श्रतिस्तु-वाचो द्रष्टा मनसो द्रष्टेति। वाचस्साक्षी-अनेन वागन्यत्वे सति अविक्रियत्वम्युक्तं भवति। वाचः साक्षी मनसः साक्षीति श्रतिः। व्याप्त :- सर्वव्यापकइत्यर्थः। प्रसुर्व्याप्तः सदोज्वलः इति श्रुतिः । वीर :- परिभवासहः। संभक्ष्य सिंहेन स एव वीरः इति श्रुतिः । व्याप्ततम :- आकाशादयः पदार्थाः व्याप्ताः, ततोऽपि व्याप्ततमः। एष ह्येव व्याप्ततम एष हि साक्षीति श्रुतिः । विदिताविदितात्पर :- विदितात्परत्वं अविषयत्वात् अविदितात्परत्वं स्वप्रकाशचिदूप- वाव। विदिताविदितात्पर इति होचुरिति श्रुतिः । ईशावास्योपनिषदि- शुक्र्म्-ज्योतिष्मत, दीप्षमित्यर्थः । शुकमकायमत्रणमिति श्रुतिः । शुद्धूम-निर्मलं, सत्वादिमलर हि तमित्र् थ : । र तुकर्र श्रीविष्णपुराणे- सत्वादयो न सन्तीशे यत्र च प्राकृता गुणा:। स शुद्धस्सर्वभूतेभ्यः पुमानाद्यः प्रसीदतु। इति। अवकाशमशेषाणां भूतानां यः प्रयच्छति। अनन्तमूर्तिमाञ्च्छुदूस्तस्मै व्योमात्मने नमः। इति। त्वमव्यक्तमनिर्देश्यमचिन्त्यानामवर्णवत्। .. अपाणिपादरूपश्च शुद्धं नित्यं परं पदम्। इति च। सूतसंहितायाम्- एवमात्मानमद्वन्द्वं निर्विकारं निरञ्नम्। नित्यं शुद्धूं निराभासं संविन्मात्रं परामृतम्। यो विजानाति वेदान्तैः खवानुभूत्या च निश्चितम्। सोडतिवर्णाश्रमी नान्य: स एव गुरुरुत्तम:। इति।

वे दान्तनामरतसहसम् 369

आत्मा शुद्धः सदा नित्यः सुखरूप: स्वयंप्रभः । अज्ञानान्मलिनो भाति ज्ञानाच्छुद्धो विभात्ययम्। स एव सर्वदा शुद्ो नाज: कर्मरतो हि सः। इति।

अनेन शुद्धं ब्रह्म यस्तु खात्मत्वेन जानाति स तु सर्वदा शुद्धः, न तस्य कर्मापेक्षा, यस्त्वेवं न जानाति तस्यात्माज्ञाननिवर्तकज्ञानोत्पत्त्यर्थ श्रवणादौ प्रवृत्यर्थश्चित्तशुद्धयर्थञ्च कर्म कर्तव्यमित्युक्तं भवति। किश्चात्मन एव शुद्धत्वमनात्मनोऽशुद्धत्वश्च युक्तिपुरस्सरं तत्ैवोक्तम्-

आत्मद्रव्यं स्वयं शुद्धं सत्यज्ञानादिलक्षणम्। सत्तामाले न दोषोऽस्ति स्वतस्सिद्धं यतः सदा। यदि सत्ता स्वतोऽशुद्धा दुषट सर्व भवेत तदा। दुष्टसत्ताभिसंबन्धात् दुष्टस्पृष्ट तथा खलु। तदा खलु विशुद्धन्तु न सिद्धयत्येव किञ्चन। सत्ताशुन्यन्तु तुच्छं स्यात सत्ता शुद्धा स्वतस्त्वतः। ज्ञप्िरूपमपि ज्ञानं शुद्धमेव स्वतः सदा। अशुद्विर्जडरूपे हि दृष्टा सर्वजनैरपि। स्वतः स्फुरणरूपं तु ज्ञानं दुष्ट भवेद्यदि। दुष्टमेव भवेत् सर्व दुष्टस्फुरणसंगमात्। तथा सति विशुद्धन्तु न सिद्धयत्येव किश्चन। वस्तु स्फुरणशून्यन्तु तुच्छमेव भवेत सदा। दुष्टकारणविज्ञाने दोषोडस्तीति वदेद्यदि। अभिव्यञ्ञकवृच्या हि ज्ञाने दोषो न च स्वतः। अन्यथा सकलं ज्ञानं दुष्टमेव स्वतो भवेत्। अतः स्फुरणरूपन्तु ज्ञानं शुद्धूं सदैव तु। आनन्दस्तुस्वयं शुद्धः पुरुषैरथ्यते यतः। अशुद्ध: सर्वथा भावो नार्थ्यते पुरुषैः खलु। 47

370

ब्रह्मादिस्तंवपर्यन्तैरथ्र्यते हि सुखं सदा। विषयेन्द्रियसंपर्काज्जन्यते हि सुखं सदा। न दृश्यते ततोऽदुष्टमिति चेह न संगतम्। अभिव्यञ्ञकवृत्या हि सुखे दोषो न च स्वतः। आत्मरूपं सुखं नित्यं नैव जन्मविनाशवत्। प्रेमालंबनतः स्वात्मा सुखमेव न संशयः। आत्मनश्च सुखस्यापि प्रेमालंबनता सदा। विद्यते तत्तयोरैक्यं वस्तुतोऽस्ति सुखात्मनोः। अतश्रात्मतया नित्यं सुखं निर्दोषमेव हि। अतः सत्यचिदानन्दाः स्वतश्शुद्धा न संशयः। सत्यात्मलक्षणं त्वात्मद्रव्यं शुद्ध ततः स्वतः। इति।

अस्यार्थ :- आ.मद्रव्यमिति। द्रव्यशब्दो वस्तुपर्यायः। न तु पराभिमतद्रव्यत्वजाति- प्रवृत्तिनिमित्तकः। तथात्वे त्वात्मनो द्रव्यत्वजातिसंसगविरहेण द्रव्यशब्दवाच्यता न स्याव्। सत्यज्ञानानन्दादिकं हि आत्मनः पारमार्थिकं स्वरूपम्। यद्यपि तदखण्डैकरसम्। तथाऽपि सर्वदा बाघराहित्या धुपाधिभेदेन सच्चिदानन्दमिति भेदेन व्यवहियते। उक्तं ह्याचार्य :- आनन्दो विषयानुभवो नित्यत्वश्चेति सन्ति धर्माः अपृथक्त्वेऽपि चैतन्यात् पृथगिवावभासन्ते-इति। तत् सद्ूपस्यात्मनः स्वतश्शुद्धिं प्रतिपादयति-सत्तामात इति। स्वस्मिन् परिकल्पितनानाव्यक्तिषु अधिष्ठानसदूपस्यानुगमात् तदभिप्रायेणाधिष्ठानभूतं सन्मात्रमेव सत्तेत्युत्यते। तस्य सत्तामात्रस्य यस्माव् स्वतश्शुद्धिरंगीकार्या अतस्तत्र न दोषस्पर्श इत्यर्थः। विपक्षे बाधकमाह-यदि सत्तेति। स्वत इति। कारणान्तरमनपेक्ष्य स्वरूपत एवेत्यर्थः। तथा सतीति। विमतं सर्व दुष्ट दुष्टसत्तया संस्पृष्टत्वात् दुष्टस्पृष्टभाण्डवदित्यभिप्रायः । दोषाभावव्याप्तायाश्शुद्धेः न क्वचिदप्यात्मलाभ इत्यर्थः। सत्ताशून्यन्त्विति। निर्दुष्टत्वाय यदि सर्वञ्जगत् स्वात्मनो दुष्टसत्तासंसर्ग जह्यात् तदानीं तनि- रुपाख्यमेव स्यात्। ततस्सत्तायाः स्वतश्शुद्धिरंगीकार्येत्यर्थः। चिन्मात्रस्यापि स्वतश्शुद्धिमाह- जञपीति। ज्ञायतेड़नेन ज्ञानमिति करणव्युत्पत्तिसंभवात् तद्वयावृत्यर्य ज्ञप्तिरूपमिति विशेषणम्।

371

अशुद्धिर्जडरूपे इति। अनात्मप्रपश्चे ह्यशुद्धत्वं जडत्वव्याप्तं दृश्यते। तज्जडत्वं स्वप्रकाशचि- दात्मनो व्यावर्तमानं व्याप्यमशुद्धत्वमपि व्यावर्तयति इत्यर्थः। तत्रापि पूर्ववत् विपक्षे बाधकमाह- ज्ञानं दुष्टमित्यादिना। स्फुरणशून्यंत्विति। स्वगोचरज्ञानाधीनत्वाद्वस्तुसिद्धेः तस्य च ज्ञानस्य दुष्टत्वेन अनंगीकारे सर्वदा अप्रतिभातं जडं जगत् शशविषाणवत् तुच्छमेव भवेदित्यर्थः। विपक्षे बाधकमभिधाय ज्ञानस्य पुनर्दोषासंभवमाशङ्कय निरस्यति-दुष्टकारणेति। काचकामलादिदोष- दूषितचक्षुरादिकरणजनिते शुक्तिरजतादिविभ्रमज्ञाने दोषो दृश्यते, तत्सामान्यात् अन्यत्नापि दोषसंभावना किं न स्यादिति न शंकनीयम्। तत्र हि शुक्त्यधिष्ठानचैतन्याभिव्यञ्जिका तदाश्रयमायामयरजतविषया इदंकारांस्पदमनोवृत्यवच्छिन्नचैतन्यस्था अविद्यावृत्तिरेव दुष्टकारण- जनिता न तु वृत्यवच्छिनं स्फुरणम्। ततः उपाधिवशादेव स्फटिके लौहित्यमिव स्फुरणे दोषाव- भास: न तु स्वभाव: इत्यर्थः। अन्यथेति। विश्रमज्ञानगतस्फुरणमात्रस्य स्वाभाविकदुष्टत्वांगीकारे तत्सामान्यात् सर्वमपि ज्ञानं स्वभाबतो दुष्ट स्यात, तथा च पूर्वोक्तो बाध: इत्यभिप्रायः। आनन्दरूपस्यापि स्वतश्शुद्धिमुपपादयति-आनन्दस्त्वित्यादिना। पुरुषैरर्थ्यमानत्वादानन्दस्यापि स्वतश्शुद्धिरंगीकार्या। न ह्यविशुद्धः पदार्थ: पुरुषैरथ्यते। ब्रह्मादिस्तंबपर्यन्तैरर्थनीयस्य तस्या-

नन्दस्य नश्वरत्वमाशङ्कय निरस्यति-विषयेन्द्रियेति। शुभकर्मोपस्थापितविषयेन्द्रियसंप्रयोगवशात् सुखं जन्यते, अनन्तरक्षणे च नश्यति, तथा च सति उत्पत्तिविनाशवतत्वेन दोषप्रतीतेः सुखस्य दुष्टत्वं इति शङ्काडभिग्रायः। न च स्वत इति। विषयेन्द्रियसंप्रयोगात् मनोवृत्तिरेव केवलं जन्यते। न तु तद्वृत्यवच्छिन्ं सुखम्। अतो व्यञ्जकवृत्तिगतावेव जन्मविनाशौ व्यड्ग्ये सुखे अवभासेते। अतो न नश्वरत्वदोषप्रसङ्ग: स्वाभाविके सुखे इत्यभिप्रायः। आत्मरूपमिति। सुखस्य नित्यात्मरूपत्वादपि जम्मविनाशौ स्वाभाविकौ न स्तः इत्यर्थः। सुखस्यात्मरूपत्वमुपपादयति. प्रेमालम्बनत इति। परप्रेमास्पदत्वादात्मनससुखरूपत्वम्। एतदेव सुखात्मनोरैक्यमुपणदयति- आत्मनश्चेति। इह शुभकर्मोपस्थापितविषयेन्द्रियसंपर्कजनितान्त.करणवृत्त्यवच्छिन्नस्य सुखस्य तदनुभवित्रात्मनश्च उभयोरषि प्रेमास्पदत्वसाम्यात् उपाधिकृतमेदविरहे वास्तवमैक्यमध्यवसेय- मित्यर्थः। सत्यादिलक्षणमिति। परिकल्पितमेदभिन्नानां सत्ताज्ञानसुखानां निर्दुष्टत्वेन स्वतशश्रुद्धि- प्रतिपादनात् कल्पितमेदविरहात् अखण्डैकरसस्वभावेन एतेषामेव आत्मस्वरूपत्वात् सत्यज्ञाना- दिलक्षणमात्मवस्त्वपि स्वतरशुद्धमित्यर्थः ।

372

एवं तत्रव- शास्त्रं सत्यचिदानन्दमनन्तं वस्तु केवलम्। शुद्धं ब्रह्मेति सश्रद्धं प्राह वेदविदां वराः। प्रत्यगात्माऽ्यमद्वन्द्वः साक्षी सर्वस्य सर्वदा। सत्यज्ञानसुखानन्तलक्षणः सर्वदाऽनघाः। अतोडयं प्रत्यगात्मैव स्वानुभृत्यैक्यगोचरः। शास्त्रसिद्धूं परं ब्रह्म नापरं परमार्थतः। एवं तर्कप्रमाणाभ्यामाचार्योक्या च मानव:। अविज्ञाय शिवात्मैक्यं संसारे पतति भ्रमात्। शास्त्राचार्योपदेशेन तकैश्शास्त्रानुसारिभिः। सर्वसाक्षितयाSSत्मानं सम्यङूनिश्चित्य सुस्थिरः। स्वात्मनोऽन्यतया भात समस्तमविशेषतः । स्वात्ममात्रतया बुद्ध्वा पुनः स्वात्मानमद्यम्। शुद्ध ब्रह्मेति निश्चित्य स्वयं स्वानुभवेन च। निश्वयश्च स्वचिन्माल्े विलाप्याविक्रियेऽद्ये। विलापनश्च चिद्रूपं बुद्ध्वा केवलरूपतः। स्वयं तिष्ठेदयं साक्षाद्वक्षवित्प्रवरो मुनिः। ईदृशी परमा निष्ठा श्रौती स्वानुभवात्मिका। देशिकालोकनेनैत्र केवलेन हि सिद्ध्यति। देशिकालोकनश्चापि प्रसादात पारमेश्वरात्। सिध्यत्ययत्नतः प्राज्ञाः सत्यमेव मयोदितम् । इति। अस्यारथ :- शास्त्रमिति। "सत्यंज्ञानमनन्तं ब्रह्म" इत्यादिशात्रं ब्रह्मणः सच्चिदानन्दैकर- सत्वं तात्पर्येण प्रतिपादयति। अयमपि प्रत्यगात्मा अद्वन्द्वः-सांसारिकसुखदुःखादिद्वन्द्वरहितः, तस्य सर्वस्य सर्वदा साक्षी-साक्षाटृष्टा, अत एव सन्यज्ञानादिलक्षणः। ऐवं तत्त्वपदार्थौ दर्शयित्वा

वेदान्तनामरतसहसतम् 373

तदेकत्वलक्षणं वाक्यार्थमाह अतोऽयमिति। प्रत्यगात्मनः परशिवस्वरूपज्ञाननिष्ठायां क्रममाह-शास्त्रे- त्यादिना। प्रथमं गुरुशास्त्रोपदेशेन स्वात्मस्वरूपं ज्ञात्वा पुनः शास्त्रानुसारिभिर्न्यायैः देहेन्द्रियादि- साक्षितयाऽवस्थितं चिन्मात्रस्वरूपमात्मानं निश्चित्य स्वात्मनोऽन्यत्वेन प्रतिभातं सकलं साक्ष्यं जगत् स्वाविद्याविलसितत्वेन स्वात्ममात्रतया बुद्ध्वा तथाविधं स्वात्मानं अद्वितीयं परं ब्रम्मेति प्रत्यकूब्रह्मणोरैक्यं साक्षात्कृत्य तञ्च साक्षात्कारं स्वरूपभूते चिन्मात्रे कतकरजोन्यायेन विलाव्य विलापनक्रियाश्च अधिष्ठानचिदव्यतिरेकेण बुद्ध्वा केवलं चिदानन्दैकरसरूपेण स्वयं तिष्ठेत इत्यर्थः ।

अस्नाविरं शुद्धमपापविद्धमिति श्रुतिः । तलवकारोपनिषदि-

श्रोत्स्य श्रोत्रम्-श्रोत्र तावदितरप्रपश्चवत् दृश्यत्वात् सर्वािष्ठानभूते सच्चिन्मात्रे आत्मन्यध्यस्तमित्यविवादम्। त्व श्रयते अनेनेति व्युत्पत्त्या श्रवणसाधनमिन्द्रियम्। अधिष्ठान- त्वेन तदनुप्रविश्य स्वप्रकाशचिद्रपः परशिवः तस्य श्रोत्रत्वं-श्रवणसामर्थ्य प्रयच्छति। सर्वान्तरस्व- प्रकाशात्मचैतन्यज्योतिस्समवधानेन हि तत् स्वविषयशब्दाभिव्यञ्जनसमर्थ भवति। अतः श्रोत्रस्यापि श्रवणसामर्थ्यप्रदानात् तथाबिधं सर्वान्तरं चैतन्यमेव श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यर्थः। श्रोत्स्य श्रोत्ं मनसो मनः इति श्रुतिः।

कठवल्लीषु- श्रेय :- अनपायिसुखावाप्तिलक्षणं श्रेयः। तच्च तस्यैव ब्रह्मणो रूपमिति ब्र्षैव श्रेयः। अन्यच्छेयोऽन्यदुतैव प्रेयः इति श्रुतिः।

शाश्वतः-सवषु कालेषु भवतीति शाश्ररतः। तदुक्तं श्रीविष्णुपुराणे- नता: स्म सर्ववचसां प्रतिष्ठा यत्र शाश्वते। तमाद्यन्तमशेषस्य जगतः परमं प्रभुम् । इति।

वासिष्ठे - यत्संकोचविकासाभ्यां जगत्प्रलयसृष्टयः। निष्ठा वेदान्तवाक्यानामथ वाचामंगीचर: ।

374

कोटिद्वयान्तरालस्थमथ कोटिद्वयीमयम्। यस्य चित्तमयी लीला जगदेतचराचरम्। यस्य विश्वात्मकत्वेऽपि खण्ड्थते नैकपिण्डता। चिन्मात्रं तत् त्वया भद्रे कथ्यते ब्रह्म शाश्वतम्। इति।

कोटिद्वयान्तरालस्थं-परस्परविरुद्धाः स्थूलत्वसूक्ष्मत्वादयो विशेषाः कोटिद्वयानि, तेषा- मन्तराले-कोटिद्वयासंसपृष्टे स्वरूपे व्तमानम्। अस्थूलमनण्वित्यादिना निखिलकोटिद्वयनिषेघाद्। अथच कोटिदयीमयं स्थूलसूक्ष्मादिरूपञ्च। ब्रह्मैवेदं सर्वमिति ब्रह्मणः सर्वप्रपश्चाघिष्ठानतया सर्वात्म- कत्वात्। चित्तमयीलीला-चित्तविलासमात्रम्। एकपिण्डता-चिद्धनरूपता। लैङ्गवासिष्ठेऽपि- न जायते त्रियते वाऽपि नात्मा नायं भृत्वा भविता वाऽपि भूय:। अजोडयं नित्यः शाश्वतोऽयं पुराण: स्वभावतो विमलो ब्रह्मभूतः। इति। उक्तश् भगवद्गीतायाम्- न जायते म्रियते वा कदाचित् नायं भूत्वा भविता वा न भूय:। अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे। इति। अजो नित्यश्शाश्वतोऽयं पुराण: इति श्रुतिः । शयान :- निष्क्रियः । शयानो याति सर्वतः इति श्रतिः ।

शान्त आत्मा-शान्त :- प्रत्यस्तमिताशेषविशेषरूपः, निर्विकारः सर्वान्तरः साक्षी चिन्मात्ररूपः आत्मा-निरुपचरितप्रत्यगात्मेत्यर्थः। आत्मनः प्रत्यस्तमिताशेषविशेषरूपत्वं सूत्र- कारैर्युक्तम्-"दर्शयति चाथो अपि स्मर्यते" इति। विवृतश्व भाष्यकारैः-दर्शयति श्रतिः परप्रतिषेधेनैव ब्रह्म निर्विशेषं "अथात आदेशो नेतिनेति" "अन्यदेवतद्विदितादथो अविदितादघि" "यतो वाचो निवर्तन्ते" इत्येवमाधा। बाष्कलिना च बाध्वःपृष्टःसन्नवचनेनैव ब्रह्म प्रोबाचेति श्रूयते-स होवाच अधीहि भो इति स तूष्णीं बभूव तं ह द्वितीये वा तृतीयेवा वचने उवाच ज्रमः खलु त्वन्तु न विजानासि उपशान्तोऽयमात्मेति। तथा स्मृति्वपि परप्रतिषेधेनैव ऋ्झोपदिश्यते "ज्ञेयं यत्तत् प्रवक्ष्यामि यत्ज्ञात्वाऽमृतमश्नुते। अनादिमत् परं ब्रक्ष न सत्तनासदुष्यते" इत्येवमादयासु। तथा विश्वरूपधरो नारायणः नारदमुवाचेति स्मर्यते-

375

माया ह्येषा मया सृष्टा यन्मां पश्यसि नारद। सर्वभूतगुणैर्युक्तं नैवं मां ज्ञातुमर्हसि। इति । वासिष्ठेऽपि- वस्तुतस्तु न जातोऽसि न मृतोऽसि कदाचन। शुद्धविज्ञानरूपस्त्वं शान्त आत्मनि तिष्ठसि। इति। श्रुतिस्तु-ज्ञानमात्मनि महति नियच्छेत् तदच्छेच्छान्त आत्मनि। शाश्वतं सुखम्-सुखं द्विविधं नित्यमनित्यश्च्ेति। तत्र यत् शब्दस्पर्शादिविषययोगजं सुखं तदनित्यं शुभकर्मोंपस्थापितबुद्धिवृत्त्यनुविधायित्वेन तस्य क्षणिकत्वात्। यत्त पुनः स्वरूप- सुरख तननिरतिशयं शाश्वतमित्यर्थः। तदुक्त वासिष्ठे- सर्व शान्तं निरालंबं व्योमस्थं शाश्वतं शिवम्। अनामयमनाभासमनामकमकारणम्। न सन्नासन्नमध्यान्त न सर्व सर्वमेव तद्। मनोवचोभिरग्राहयं शून्याच्छून्यं सुखात सुखम्। इति। सर्व-सर्वात्मकम्। शान्तं-निर्विकारं। निराएंबं-निर्विषयम्। व्योमस्थं-चिदाकाशरूपे स्वात्मनि वर्तमानम्। अनामयं-निर्दोषम्। अनाभासं-अनारोपितम्। अनामकं-नामजात्यादि- रहितम्। अकारणं-कारणरहितम्। न सत्-कार्यम्। न असत्-कारणम्। नमध्यान्तं- मध्यान्तशून्यम्। न सर्वे कल्पितनामरूपप्रपश्चविलक्षणत्वात्। सर्वमेव तु सवप्रपश्चाधिष्ठानत्वात्। शून्यादाकाशादेरपि शून्यम्। सुखात् विषयसुखादपि सुखं निरतिशयानन्दरूपत्वात्।

तेषां सुखं शाश्वतं नेतरेषामिति श्रतिः । शाश्वती शान्ति :- नित्योपरतिरूपा। नित्यमुक्तं ब्रह्मेत्यर्थः । तेषां शान्तिश्शाश्वती नेतरेषामिति श्रुतिः।

प्रश्नोपनिषदि- शुभ्रम्-प्रकाशस्वरूपम्। स यो ह वै तदच्छायमशरीरमलोहितं शुभ्रमक्षरं वेदयते यस्तु सोम्येति श्रुति: ।

376

शान्तम्-सर्वविकारशून्यम्। तदुक्त सूतसंहितायाम्- शब्दहीनाय शान्ताय शब्दलभ्याय साक्षिणे। सर्वोपाधिविहीनाय स्वयम्भानाय वै नमः । इति ।

पाराशरोपपुराणेऽपि- अप्रमेयाय शान्ताय स्वप्रकाशाय साक्षिणे। स्वस्वरूपैकनिष्ठाना मुक्तिदाय नमो नमः । इति।

वासिष्ठेऽपि- सिद्धान्तोऽध्यात्मशास्त्राणं सर्वापह्वव एव हि। नाविद्यास्तीह नो माया शान्तं ब्रह्मेदमक्कमम्। शान्त एव चिदाकाशे स्वच्छे समसमात्मनि। समग्रशक्तिख्रचिते ब्रह्मेतिकलिताभिधे। निर्णीय केचिच्छृन्यत्वं केचिद्विज्ञानमात्रताम्। केचिदीश्वररूपत्वं विवदन्ते परस्परम्। सर्वमेतत् परित्यज्य महामौनी भवानघ। निर्वाणवान्निर्मननः क्षीणचित्तः प्रशान्तधीः। आत्मन्येव प्रशान्तात्मा मूकान्धवधिरोपमः। नित्यमन्तर्मुखो भूत्वा त्वमास्वान्तःप्रपूर्णधीः । इति। अस्यार्थ :- शान्तमक्कममिद ब्रह्मैवास्ति अविद्या नाया तत्कार्यक्च नास्तीति सर्वप्रपश्चा- पह्रव एव अध्यात्मशास्त्राणां सिद्धान्तः। शान्तादिलक्षणे ब्रह्मेतिकलिताभिधे चिदाकाशे एव केचिद्वादिन: शून्यत्वं केचिद्विज्ञानमात्रतां केचितपुनरीश्वररूपत्वञ्च निर्णीय परस्परं विवदन्ते। त्वं तु सर्वमेव विवादं परित्यज्य निर्मननः- निस्संकल्पविकल्पः क्षीणचित्तः- निर्वासनचित्त: प्रशान्तधीक्ष सन् महामौनी-बाह्यमननुसन्दधन् निर्वाणवान् जीवन्मुक्तो भव। त्वं नित्यमन्तर्मुखो भूत्वा आत्मन्येव प्रशास्तात्मा-निर्वृतचित्त: मूकान्धबधिरोपम :- चित्तस्य अन्तर्मुखत्वात् निष्फलनिवृत्तबाह्येन्द्रियव्यापार: अन्तःप्रपूर्णधी: आस्व-तिष्ठेति। तत्रैव-

377

महाप्रलयसंपत्तावसत्तां सम्रुपागते। अशेषद्दश्ये सर्गादौ शान्तमेवावशिष्यते। इति। तत्रैव- असदाभासमच्छात्म ब्रह्मास्तीह पवृंहितम्।

तस्य यत् सममापूर्ण शुदूसत्वमचिद्धितम्। तद्विदामप्यनिर्देश्यं तच्छान्तं परंम पदम्। इति। असदाभासं-जगदाकारेणावभासमानं अच्छात्म- निष्कलंकखवरूपं बृहच्विद्वैरववपुः - बृह्दत् व्यापकं चिदूरूपं भैरवं -नियामकश्च वपुर्यस्य तादृशं प्रबृंहित-परिपूर्ण ब्रह्मैवास्तीत्यन्वयः। तस्येति-तस्य ब्रह्मण: यच्छुद्धसत्वं - विशुद्धज्ञानात्मकं अचिहरितं निर्विशेषं अत एव तद्विदां - ब्रह्मविदामपि निर्देष्टुमशक्यं निस्तरंगसागरवत् समं परिपूर्णञ्च यद्रूपं तन्निर्विकारं परं पदमित्यन्वयः । तत्रैव- अस्ति पुत्रातिविततो देशो विपुलकोटरः। त्ैलोक्यानां सहस्राणि यत्र मान्ति बहून्यपि। यत्र पृथ्वी न चाकाशः सागरा न च नाद्रय:। न वनानि न तीर्थानि न नद्यो न सरांसि च। एक् एवास्ति सुमहांस्तत्र राजा महाद्युतिः। सर्वट्क् सर्वगश्शान्तः स च तूष्णीमचस्थितः । इति। देशो मोक्ष:, राजा आत्मा। यत्तच्छान्तमजरममृतमभयं परश्चेति इति श्रुतिः । माण्डूक्योपनिषदि- शिव :- मंगलस्वरूपः, अवस्थात्रयविनिर्मुक्तः। नामस्मृतिमात्रेण सर्वेषां पावनत्वाद्वा शिवः। तदुक्तं श्रीमद्भागवते- यद्वयक्षरं नाम गिरेरितं नृणां सकत्प्रसंयादघमाशु हन्ति तत्। पवित्रकीर्ति तमलंघ्यशासनं भवानहो द्वेष्टि शिंव शिवेतरः। इति। 48

378

उक्तश्च शिवशब्दस्य माहात्म्यम्- विद्यासु श्रुतिरुत्कृष्टा रुद्रैकादशिनी श्रुतौ। तत्न पश्चाक्षरी तस्यां शिव इत्यक्षरद्वयम्। इति।

ब्रह्मवैवर्ते- सर्वासामेव विद्यानामुत्कृष्टा श्रुतिरुच्यते। ऋग्यजुस्सामवेदानां शतरुद्रीयमुचमम्। एकादशानुवाकानामष्टमस्त्वष्टदायक: । त्रयस्त्रिंशन्मनूनान्तु षण्मन्त्रास्सिद्धिदायका:। षण्णाम्मनूनां द्वावेव तयोरादः प्रशस्यते। तन्मध्ये परतत्वं स्याच्छिव इत्यक्षरद्वयम्। पञ्चाक्षरी शिवपदेन विभाति रुद्राध्यायस्तया स्फुरति तेन चतुर्थकाण्ड:। काण्डेन सर्वयजुरेव विभाति तेन ऋक्साममध्यमणिना च विभान्ति वेदाः । इति। ब्रह्माण्डपुराणे अष्टाविंशाध्याये ब्रक्षाणं प्रति नन्दिकेश्वरव चनम्- शिव एव परं ब्रह्म कारणञ्ञगतोऽव्ययम्। ततो विष्शुस्ततस्त्वञ्च ब्रह्मन् सर्वमभूज्जगत्। इति।

आदित्यपुराणे द्वितीयाध्याये मनुं प्रति सूर्यवचनम्- तच्वं हि यद्भगवतो रूपमीशस्य शूलिन:। विश्वं तेनाखिलं व्यापं न नानेत्यब्रीच्छतिः। स एवात्मा समस्तानां भूतानां मनुजाधिप। चैतन्यरूपो भगवान् महादेव: सहोमया। ए.कोऽपि बहुधा भाति लीलया केवलं शिव:। ब्रह्मविष्ण्वादिरूपेण देवदेवो महेश्वरः। पृष्टो ब्रह्मादिभिर्देवैः कस्त्वं देवेति शङ्कर:। अन्रवीदहमेवैको नान्यः कश्चिदिति श्रुतिः । इति।

वे दान्तनामरससहस्त्रम् 379

तलैव-

न तस्मादधिक: कश्चिन्न ज्यायान्न समः कुतः। तेनेदमखिलं पूर्ण शंकरेण महात्मना। मुमुक्षुभिस्सदा ध्येयः शिव एक: शिवंकरः। सर्वमन्यत् परित्यज्य मुक्त एव विसुच्यते। न तस्य कर्म कार्य वा बन्धमुक्ती महेशितु:। आनन्दरूपया देव्या क्रीडति स्म महेश्वरः। अक्षरं परमं ब्रह्म शैक्ज्योतिरनामयम्। यस्तन् वेद किं वेदैर्वाह्मणस्य भविष्यति। नान्यवेद्य: स्वयञ्ज्योती रुद्र एको निरञ्ञनः। तस्मिन् ज्ञातेऽखिल ज्ञातमित्याहुर्वेदव्ादिनः । इति। तस्मिन्नेव पुराणे- अहं ब्रह्मा च विष्णुश्च शत्रश्रान्ये दिवौकसः । अन्यैरुपायै विविधैशशम्भोरदर्शनकांक्षिणः। न दानै र्ने तपोभि र्वा अश्वमेधादिभिर्मखैः। भक्त्यैव नान्यथा राजन् ज्ञायते भगवाञ्च्छिवः। इति। यो व्योग्नि तिष्ठति शिवो यं व्योम न विवेद हि। व्योम रूपं भवेद्यस्य तस्मै व्योमात्मने नमः। यः सूर्ये तिष्ठति शिवो न सूर्यो वेत्ति शङ्करम्। यस्य सूर्यो भवेद्रूपं तस्मै सूर्यात्मने नमः । यश्चन्द्रे तिष्ठति शिवो न चन्द्रो वेत्ति शङ्करम्। यस्य चन्द्रो भवेद्रूपं तस्मै चन्द्रात्मने नमः। इति। तत्रैव चतुःपश्चाशाच्याये हैमवती हिमवन्त प्रत्याह- सिद्ध मेवावयोरूपं वेदान्तार्थविचारणाद्। यदेतदैश्वरं तेजस्तन्मां विद्धि महेश्वरीम्.।

380 वेदान्तनामरवसहस्रम्

सर्वभूतात्मनशशक्तिं विश्वं यस्मिन् प्रतिष्ठितम्। अहं सर्वान्तरा शक्तिर्माया मायी महेश्वरः। नावयोर्विद्यते राजन् भेदो वै परमार्थतः। इति। कूटस्थमचलं सूक्ष्मं सत्यं निर्गुणमव्ययम्। आनन्दमक्षरं ब्रह्म तात जानीहि मत्पदम्। तत् पदं ते प्रपश्यन्ति येषां भक्तिर्मयि स्थिरा। नान्यथा कर्मकाण्डैश्च तपोभिर्ध्यानधारणैः। शिवस्य परमा शक्ति्नित्यानन्दमयी ह्यहम्। इति च। एवं देव्या: प्रसादेन हिमवान् पर्वतेश्वरः। लब्धवा माहेश्वरं ज्ञानं जीवन्मुक्तस्तदाऽभवत्। अपश्यदखिलं विश्वमुमामाहेश्वरात्मकम्। नित्यानन्दं निर्विभागमात्मानं स चिदात्मकम्। मानामानादिरहितं भेदाभेदविवर्जितम्। बाह्याभ्यन्तरनिर्सुफ्तं शुद्धं निर्गुणमव्ययम्। न समीप न दूरस्थं न हृत्स्थं न च कण्ठगम्। नापि नासाग्रगं विश्र न च भ्रूब्रह्मरन्ध्रगम्। न नाडित्रयमध्यस्थं न स्थूलं नापि वा कुशम्। न दीर्घ नापि वा हस्वं न पीतं नापि लोहितम्। न नीलं न च कृष्णं न शुक्क नापि कर्बुरम्। पाणिपादविनिर्मुक्तमश्रोतं तदचक्षुषम्। अनासिकमजिह्वञ्च मनोबुद्धिविवर्जितम्। नाधारस्थं न नाभिस्थं न हृत्स्थं न च कण्ठगम्। नापि साहस्रगं विश्र न च हृद्ब्रह्मरन्ध्रगम्। न नाडित्रयमध्यस्थं द्वादशान्तगत न च।

वेदान्तनामरवसहसत्रम् 381

ऊर्णातन्तुनिभं नैव विद्युत्पुअ्जनिभं न च। सर्वोपाधिविनिर्युक्तश्वैतन्यं सर्वगं शिवम्। इति।

तत्नैव त्रिषष्टितमाध्याये- शुभानामशुभानाञ्च कर्मणां राशिसञ्चयम्। करोति भस्मसाद्भक्ति: शिवस्याभ्निरिवेन्धनम्। स्वेच्छ्या वा यदि भवेद्द्वभक्तिसमन्वितः। न तत्समश्चतुर्वेदी नाग्निष्टोमादिकर्मकृत। अपि पापानि सर्वाणि सदा कुर्वन्नरो यदि। लिप्यते न स पापौघैः भक्तो यदि भवेच्छिवे। शिवभक्ता महात्मानो सुच्यन्ते ते न संशयः। इति। शिवे मति प्रकुर्वाण: संसारादतिभीषणात्। मुच्यते मुनिशार्दूल मतिश्शर्वेSतिदुर्लभा। इति। भक्तिश्शिवे यदि भवेन्न कस्मात कस्यचित् भयम्। भवार्णवं तरत्येव प्रसादात परमेष्ठिनः । इति च। पाझे पुराणे सप्तत्रिशाध्याये श्री विष्णु :- एक एव शिवो ज्यायान् द्विधा च बहुधा श्रुतः । वेदेषु च पुराणेषु सांगोपांगेषु गीयते। प्रधानाव्यक्तपुरुषकालानां परमो हि सः : ज्यायान् स एव षटतिंशः शिव इत्यभिधीयते। तस्मादेव जगत्सर्व सर्गकाले प्रजायते। तस्मिन्नेव शिवे सर्व प्रलये संप्रलीयते। सांख्यं योग: पाश्चरातं वेदा: पाशुपतं तथा। ज्ञानान्येतानि पश्चैव ज्ञेयश्रैव महेश्वरः। स ईशान: स वै विष्णुर्रलेन्द्ररविवह्वयः।

382 वेदान्तनामरवसहस्रम्

क्षेत्रज्ञोऽजोऽष्टमूर्तिश्र भव्ानीवल्लमो हरः। ब्रह्मविष्ण्वन्द्रदेवाद्याः पितरोऽथ महर्षयः। पूजयन्ति सदा भक्त्या शिवं सिद्धादयो नराः। इति।

स्कान्दे नमश्शिवाय स्वरसानुभूतये वाचामतीताय मनोऽतिगाय ते। आनन्दविज्ञानघनाय शंभवे नमः परस्तात् परतः परात्मने। परापरस्वरूपाय शान्त्यतीताय ते नमः । नमश्शिवाय शुद्धाय ब्रह्मणे बृंहितात्मने। ज्ञानानन्दस्वरूपाय सत्यायाखण्डहेतवे। इति।

श्रीमहाभारते कैरातपर्वणि युधिष्ठिरं प्रति अर्जुनवचनम्-

यथातच्वस्वरूपेण तत्त्वातीतं परात्परम्। ज्योतिर्मयं विरूपाक्षमक्षरं ब्रह्म निर्मलम्। चिन्मयं देवदेवेशं त्रिपुरान्तकमीश्वरम्। पिनाकिनं शिव ध्यात्वा लिंगे सन्ध्यात्रयेऽयजम् । इति। तत्रैव द्रोणपवणि चतुश्चत्वारिंशाध्याये- वासुदेवस्तु तं दश्वा जगाम शिरसा क्षितिम। पार्थेन सह धर्मात्मा गृणन् ब्रह्म सनातनम्। लोकादिं विश्वकर्माणमजमीशानमव्ययम्। तपसः परमञ्ज्योति: खं वायुर्ज्योतिषां गतिम्। स्रष्टारं वारिधाराणां सुवश्च प्रकृति पराम्। देवदानवयक्षणां मनुष्याणाश्च शासकम्। योगिनां परमं ब्रह्म व्यक्तं वेदविदां निधिम्। परापरस्य स्रष्टारं प्रतिहर्तारमेव च।

वे दान्तनामरतसहसरम् 383

कालज्ञेयं महात्मानं शुकसूर्यगुणोदयम्। ववन्दतुस्तदा कृष्णौ वाङमनोबुद्धिकर्मभिः। यं प्रपश्यन्ति विद्वांसः सूक्ष्माध्यात्मनिदर्शनाद्। तमजं कारणात्मानं जग्मतुश्शरणं शिवम्। इति।

तत्रैव- द्रोणकर्णकपैर्गुप्तां महेष्वासैः प्रहारिभि:। कस्तां सेनां महाराजन् मनसाऽपि प्रधर्षयेत्। ऋते देवान्महेष्वासात् बहुरूपान्महेश्वरात। स्थातुमुत्सहते कश्रित् न तस्मिन्नग्रतः स्थिते। न हि भूतं समं तेन त्रिषु लोकेषु विद्यते। गन्धेनापि हि संग्रामे तस्य क्रुद्धस्य शत्रवः। विसंज्ञा हतभूयिष्ठा वेपन्ति च तपन्ति च । तस्मै नमस्तु कुर्वाणा देवास्तिष्ठन्ति वै दिवि। ये चान्ये दानवा लोके ये च स्वर्गजितो नराः। ये भक्ता वरद देवं शिव रुद्रसुमापतिम्। इह लोके सुखं प्राप्य ते यान्ति परमां गतिम्। इति।

अन्यत्नापि- ईदृशस्स शिवो देवो भूयांश्र भगवानजः । न हि सर्वे मया शक्या वक्तुं भगवतो गुणाः। सर्वैर्ग्रहैर्गृहीतान् वै सर्वपापसमन्वितान्। स मोचयति सुप्रीतः शरण्यः शरणागतान्। आयुरारोग्यमैश्वर्य वित्तं कामांश्र पुष्कलान्। स ददाति मनुष्येभ्यः स च न क्षीयते पुनः। इति। शिवमिच्छन् मनुष्याणां तस्मादेष शिवः स्मृतः । इति च।

384

स्कान्दे पुराणे शिवमन्त्रस्य माहात्म्यम्- वेदेषु शास्त्रेषु शिवागमेषु सारं समुद्धृत्य जगद्विताय। भक्तप्रियः पार्वतिवल्लभश्र पश्चाक्षरं प्राह परश्शिवोऽसौ।। कृत्वा सर्वाणि पापानि हत्वा च भुवनत्रयम्। सकृत पश्चाक्षरं जपत्वा सर्वपापैः प्रसुच्यते। नमशिशिवायेति यदि मन्त्रोडयं वशगा च वाक्। नरकेषु नराः केचित् पतन्तीत्यति साहसम्। इति। तत्नैव कालिकाखण्डे भृंगीशं प्रति सनत्कुमारवचनम्- सर्वदेवान् परित्यज्य शरणं भज शङ्करम्। प्रदक्षिणश्च तस्यैव कुरु कार्तार्थ्यमाप्स्यसि। सर्वदेवान् परित्यज्य गन्तव्य: शरणं शिव:। इत्यथर्वशिरः ग्राह तत्कुरु त्वं प्रदक्षिणम्। उपदिष्टो मयाऽर्थोडयं त्रिर्वाचा च प्रदक्षिणम्। कुरुष्व सर्वदेवांस्त्वं परित्यज्य शिवं त्रज। शिव एव गतिश्शिव एव गुरु: शिव एव परात्परदैवतम्। शिव एव पिता जननी च शिव: शिव एव सदा परितः प्रचर। इति। तत्नैव कमलालयमाहात्म्ये विश्वामित्र :- ब्रह्मेन्द्रपूज्याय सुरेश्वराय तस्मै नमः पाशविनाशनाय। तस्मै नमश्शूलवरायुधाय पिनाकहस्ताय नमश्शिवाय। नमोऽस्तु पाशाङ्कुशधारिणे ते नमोऽस्तु वज्रायुधधारिणे वै। नमोऽस्तु नेत्रत्यभूषणाय देवादिदेवाय नमश्शिवाय। नमोडस्तु सृष्टिस्थितिहेतुभूतसंहाररूपाय नमरिशवाय। नमोऽस्तु भोगीन्द्रविभूषिताय गजेन्द्रकृत्तिच्छदनप्रियाय। नमोऽस्तु पद्मोत्पलश्ालिकाय भक्तानुरागाय नमरिशिव्नाय.। इति।

385

तत्रैव उमामहेश्वरसंवादे ततः शुभ्रजले स्नात्वा शुक्कांबरधरो व्रती। पश्चाक्षरेण मन्त्रेण शिवं ध्यात्वा शिवप्रदम्। चतुर्सुजमुदारांग शार्दूलत्वगलंकृतम्। चन्द्रचूडं शरचन्द्रचन्द्रिकाधवलाकृतिम्। गङ्गाधरं विरूपाक्षं चतुर्वर्गफलप्रदम्। यावच्छक्तिधृतप्राणश्शिवध्यानपरो भव। इति।

वासिष्ठलैड्गे द्वादशाध्याये शिवमन्त्रं प्रकृत्य- यः प्रातरुत्थितो नित्यं जपेदष्टोत्तरं शतम्। तस्य सर्वाणि पापानि नश्यन्त्येव न संशयः। शिवेति वाचं यो नित्यं चण्डालोऽपि वदेन्मुदा। सह तेन वदेद्वाचं सह तेन वसेत् सदा। यश्चतुर्वेदविन्नित्यं शिवशब्दविवर्जितः । तेन संभाषणं नित्यं न कुर्यान्मोहतोऽपि वा। यदि कुर्यात्प्रमादेन प्रायश्चित्तीभवेद्द्विज:। नित्यमष्टसहस्त्रं यो जपेन्मन्त्रं समाहितः। ब्रह्महत्यादिकं पापं षण्मासादस्य नश्यति। व्याधयश्च विनश्यन्ति मन्त्रस्यास्य जपेन च। अणिमादिमहासिद्धिर्मन्त्रेणानेन सिद्धयति। बहुनोक्तेन किं राजन् मुक्तिस्तस्य करस्थिता। तस्मादेतं महामन्त्रं धारयात् विशेषतः। इति।

सल्रैव- शिव एवं परं त्त्वं यस्मान्नास्त्यधिकं सुने। तल्लक्षणं महाप्राज्ञ शिरसि श्रयते श्रुतेः। 49

386 वे दान्तनामरसहलत्रम्

सत्यज्ञानसुखानन्त जगत्सर्गादिकारणम्। इति। आचार्याच्छतवेदान्तो मत्प्रसादान्महामुने। सर्वलोकविधातारं सर्वजं सर्वकारणम्। सत्यबोधसुखानन्तमादिमध्यान्तवर्जितम्। अप्रमेयमनौपम्यमनिर्देश्यं शिवाभिधम्। मामपश्यदयलेन मुने स्वात्मतया सदा। इति।

शिवधर्मे सनत्कुमारं प्रति नन्दिकेश्वरवचनम्- जातेनात्मदुद्दा येन नार्चितो भगवाञ्च्छिवः। सुचिरं स चरत्यसि्मिन् संसारे दुःखसागरे। सा हानिस्तन्महाच्छिद्रं स मोहः साऽन्धमूकता। यत् क्षण वा मुहूर्त वा शिवमेकं न चिन्तयेत्। दुर्लभ प्राप्य मानुष्यं येऽर्चयन्ति सदाशिवम्। तेषां हि सफलञ्जन्म कृतार्थास्ते नरोत्तमाः । इति।

भविष्यत्पुराणे रुद्रकोटिमाहात्म्ये रूद्रकोटय :- नमशि्शिवाय महसे सुवनान्यधितस्थुषे। अगम्याय नमो बाचां भक्तिगम्याय भूयसे। शङ्कराय महेशाय शिवाय परमात्मने। सर्वात्मने नमस्तुभ्यं शर्वाय शशिमौलये। कालारये नमस्तुभ्यं नमस्ते कामरूपिणे। कालदु हे कालपेष्ट्रे पुरुषाय पुरारये। इति।

शिवरहस्ये दशमाध्याये देवीं प्रति शिववचनम्- निर्गुणं निष्कलं शान्तं शिवमक्षरमव्ययम्। तुरीयमनघं मत्वा स्तुवन्ति शिवमेव माम्। इति।

वेदान्वनामरसहस्रम् 387

नित्यं शिवकथास्वेव सक्तस्वकरणा मुदा। शिवनाम विहायान्यन्न वदन्त्येव सर्वदा। इति च।

तस्मिन्नेवाध्याये महालिंगप्रादुर्भावानन्तरं विष्णुः- महेशानन्ताद् त्रिगुणरहितामेयविलसत स्वराकारापारामितगुणगणाकारनिवृते। निराधाराधारामरवर निराकार परम प्रभापूराकारावर पर नमो वेद्य शिव ते। यदज्ञात्वा तत्त्व सकलमपि संसारपतितं जगज्जन्मावृत्ति वहति सतत दुःखनिलयम्। यदेव ज्ञात्वैवावहति च निवृत्ति परतरां न जाने तत्तत्वं परमिति नमो वेद्य शिव ते। तदेवं यद्रूपं निगमनिलयं मंगलकरं न दृष्ट केनापि ध्रवमिति विजाने शिव विभो। ततश्चित्ते शंभो न हि मम विषादोऽद्य विकृति: प्रयत्नाल्लभ्येऽस्मिन्न किमपि नमः पूर्ण शिव ते। त्वमिन्दुर्भानुस्त्वं हुतभुगसि वायुश्च सलिलं त्वमेवाकाशोऽसि क्षितिरसि तथात्माऽसि भगवन्। ततस्सर्वाकारस्त्वमसि भवतो भिन्नमणु बा न तत् सत्यं सत्यं त्रिणयन नमोडनन्त शिव ते। विधुं धत्से नित्यं शिरसि मृदुकण्ठेऽपि गरलं नव नागाहारं भसितममलं भासुरतनौ। करे शूलं फाले ज्वलनमनिशं तत्किमिति ते न त्त्वञ्जानेऽहं भव हर नमः स्तुत्य शिव ते। तवा पांगस्यन्दी यदि मवति भव्यरशुभतर

388 वेदान्तनामरससहसरम्

कदाचित्कस्मिंश्चिल्लघुतरनरे विप्र भवति। स एवैतल्लोकान् विरचयितुमल्पोऽपि सुमहान् कृपाधारो धत्ते सुरवर नमोऽनन्त शिव ते। कदाचिद्रण्यन्ते निबिडनिपतद्वृष्टिकणिकाः कदाचिन्रक्षत्राण्यपि सिकतलेशाः कुशलिना। अनन्तैराकल्पं शिवगुणगणाश्चारुरसनै न शक्यन्ते नूनं गणयितुमुषित्वाऽपि सततम्। मया विज्ञानेशानिशमपि कृता ये तु मनसा सकामेनामेयाः सततमपराधा बहुविधाः। त एव क्षन्तव्या: क्चिदपि शरीरेण वचसा कृता एते नूनं शिव शिव कृपासागर विभो। इति स्तुत्वा शिव विष्णुः प्रणम्य च मुहुर्सुहुः। निर्विण्णो न्यवसत्तत्र कृताञ्जलिपुटः स्थितः। तदा शिवश्शिवं रूपमादायोवाच सर्वगः। भीषयन्निखिलान् भृतान् घनगंभीरया गिरा। मदीर्य रूपममलं कथ ज्ञेयं भवादृटशैः। यन्न वेदैरपि ज्ञातमित्युक्त्वाऽन्तर्द्धे शिवः। ततः पुनर्विधिस्तत्र तपस्तप्तुं समारभत्। विष्णुश्च शिवतत्वस्य ज्ञानार्थमतियत्तः। तादृशं शिवमेवाच्छं पूजयित्वा वसाम्यहम्। इति।

कूर्मपुराणे पश्चविंशाध्याये श्रीकृष्ण :-

त्वत्पादे कुसुममथापि पत्रमेक दत्वाऽसौ भवति विय्ुक्तसर्वबन्धः । सर्वापत् प्रणुदति सिद्धयोगिदृष्टे स्मृत्वा ते पदयुगले भवत्प्रसादात्। #

वे दान्तनामरनसह सम् 389

तस्याशेषविभागहीनममलं हृद्यन्तरावस्थितं तच्वञ्ज्योतिरनन्तमेकममलं सत्यं परं सर्वगम्। स्थानं प्राहुरनादिमध्यनिधनं यस्मादिद जायते नित्यं त्वामुपयाति सत्यविभवं विश्वेश्वरं त शिवम्। इति।

अत्रैव षङ्विंशाध्याये मार्कण्डेयं प्रति श्रीकृष्णवचनम्- अनादिमलसंसाररोगवैद्याय शंभवे। नमशिशिवाय शान्ताय ब्रह्मणे लिङ्गमूर्तये। निर्विकाराय नित्याय सत्यायामलतेजसे। नमशिशिवाय शान्ताय ब्रह्मणे लिंगमूर्तये। वेदान्तसाररूपाय कालरूपाय धीमते। नमश्शिवाय शान्ताय ब्रह्मणे लिङ्गमूर्तये। आदिमध्यान्तशून्याय स्वभावामलमूर्तये। नमश्शिवाय शान्ताय ब्रह्मणे लिङ्गमूर्तये। ज्वालामालावृतांगाय ज्वलनस्तंभमूर्तये। नमश्शिवाय शान्ताय ब्रह्मणे लिङ्गमूर्तये। महादेवाय महते ज्योतिषेऽनन्तमूर्तये। नमश्शिवाय शान्ताय ब्रह्मणे लिंङ्गमूर्तये। प्रलयार्णवसंस्थाय प्रजोत्पत्तेस्तु हेतवे। नमश्शिवाय शान्ताय ब्रह्मणे लिङ्गमूर्तये। प्रधानपुरुषेशाय व्योमरूपाय ते नमः । नमश्शिवाय शान्ताय ब्रह्मणे लिङ्गमृर्तये। लिंगाष्टकमिदं पुण्यं यः पठेच्छिवसन्निधौ। शिव्लोकमवाप्नोति शिवेन सह मोदते। इति।

390

वायवीयसंहितायाम्- नमशि्शिवाय सांवाय सगणाय ससूनवे। प्रधानपुरुषेशाय सर्गस्थित्यन्तहेतवे। शक्तिरप्रतिघा यस्य चैश्वर्यश्वापि सर्वगम्। असंगत्वं विभुत्वश्च स्वभावं संप्रचक्षते। तमजं विश्वकर्माणं शाश्रतं ध्रुवमव्ययम्। महादेवं महात्मानं व्रजामि शरणं शिवम्। इति। तत्नैव-तस्माद्विमुक्तिमन्विच्छन् शिवमेव समाश्रयेत्। तमाश्रित्यैव देवानामपि सुक्ति र्नचान्यथा। इति। द्वितीयाध्याये- न चोदयोऽस्तं न दिवा न रार्त्रिन सदप्यसत्। कैवलश्शिव एवैको यस्मात् प्रज्ञा विनिस्सृता। यस्य पुंसः परा शक्तिर्भावगम्या महीयसी। निर्गुणा स्वगुणैरेव निगूढा निष्कला शिवा। इति। सर्वाननशिरोग्रीवस्सर्वभृतगुहाशयः। सर्वव्यापी च भगवांस्तस्मात् सर्वगतश्शिवः। इति। ब्रह्माणं विद्धे पूर्व ब्रह्म चोपदिशत् स्वयम्। यो देवस्तमहं बुद्ध्वा स्वात्मबुद्धिप्रसादतः। सुमुक्षुरस्मात संसारात् प्रपधे शरणं शिवम्। निष्कलं निष्क्रियं शान्त निरवदं निरञनय्। अमृतस्य परं सेतुं दग्धेन्धनमिवानलम्। यदा चर्मवदाकाशं वेष्टयिष्यन्ति मानवा:। तदा शिवमविज्ञाथ दुश्खंस्पान्तो भविष्यति। इति।

वे दान्तनामरतसहसतम् 391

चतुर्थाध्याये-अतश्च संक्षेपमिमं शृणुध्वं शिवः परस्तात्प्रकृतेश्र पुंसः। स सर्गकाले तु करोति सर्व संहारकाले पुनराददाति। इति। पञ्चमे-न यस्य कालो न च बन्धमुक्ती न यः पुमान्न प्रकृतिर्न विश्वम्। विचित्ररूपाय शिवाय तस्मै नमः परस्मै परमेश्वराय। इति। देवो गुणत्यातीतः चतुर्व्यूहो महेश्वरः। सकलस्सकलाधारश्शक्तेरुत्पत्तिकारणम्। सोडयमात्मत्रयस्यास्य प्रकृतेः पुरुषस्य च। लीलाकृतजगत्सृष्टिरीश्वरत्वे व्यवस्थितः। य स्सर्वस्मात्परो नित्यो निष्कलः परमेश्वरः। स एवायं तदाधारस्तदात्मा तदधिष्ठितः। तस्मान्महेश्वरश्चैव प्रकृतिः पुरुषस्तथा। सदाशिवो भवो विष्णुर्ब्रह्मा सर्व शिवात्मकम्। इति। त्रयोदशे-तं दृष्टवा परमं देवं तमसः परमव्ययम्।

सर्वलोकविधातारं सर्वलोकेश्वरेश्वरम्। सर्वलोकविधायिन्या शक्त्या परमया युतम्। अप्रत्क्य निराभासममेयमजरं ध्रुवम्। अचलं निर्गुणं शान्तमनन्तमहिमास्पदम् । सर्वगं सर्वद शान्तं सदसद्वयक्तिवर्जितम्। सर्वोपमाननिमुक्त शरण्यं शाश्वतं शिवम्। इति।

अष्टाविंशे- अनादिमलसंक्लेषप्रागभावात्स्वभावतः । अत्यन्तपरिशुद्धात्मेत्यतोऽयं शिव उच्यते। अथवाऽशेषकल्याणगुणैकघन ईश्वरः। शिव इत्युच्यते सद्भि: शिवशब्दार्थवेदिभिः। इति।

392

त्रिशेऽव्याये उपमन्युं प्रति मातृवचनम्- यद्यस्तीति न वक्तव्यं पुत्र सन्दिग्धवद्च:। सर्वस्मादधिकोऽस्त्येव शिवः परमकारणम्। तत्कृत हि जगत सर्वं ब्रह्माद्यास्तस्य किंकरा: । तत्प्रसादकृतैश्वर्याः दासास्तस्य वर्य प्रभोः। स्वल्पान् देवान् परित्यज्य मनसा कर्मणा गिरा। तमेव सांग सगणं भज भावपुरस्सरम्। तस्य देवादिदेवस्य शिवस्य शिवदायिन: । साक्षानमश्शिवायेति मन्त्रोऽयं वाचकः स्मृतः। सपकोटिमहामन्त्रा: सर्वे सप्रणवाः परे। तस्मिन्नेव विलीयन्ते पुनस्तस्ाद्विनिर्गताः। सप्रसादाश्च ते मन्त्रा: स्वाधिकाराधपेक्षया। सर्वाधिकारस्त्वेकोयं मन्त्र एवेश्वराज्ञया। यथा निकृष्टानुत्कृष्टान् सर्वानप्यात्मनश्शिवः। क्षमन्ते रक्षितुं तद्वन्मन्त्रोऽयमपि सर्वदा। प्रबलस्त्वत एवायम्मन्त्रो मन्त्रान्तरादपि। सर्वरक्षाक्षमो ह्येष नापरः कश्चिदिष्यते। तस्मान्मन्त्ान्तरं त्यक्त्वा पश्चाक्षरपरो भव इति।

उपरिभागे द्वितीयाध्याये श्रीकृष्णं प्रत्युपमन्यु :- ब्रह्माद्याः स्थावरान्ताश्र देवदेवस्य शूलिन:। पशवः परिकीर्त्यन्ते संसारकशवर्तिनः। तेषां पतित्वाद्देवेशः शिवः पशुपति:स्मृतः। मलमायादिभि: पाशैः स बभाति पशुन् पतिः। स एव मोचकस्तेषां भक्या सम्यगुपासित:।

वेदान्तनामरसहस्रम्ं 393

चतुर्विशतितत्वानि माया कर्मगुणा अपि। विषया इति कथ्यन्ते पाशा जीवनिबन्धनाः। ब्रह्मादिस्तंवपर्यन्तान् पशून् बद्ध्वा महेश्वरः। पाशैरेतैः पतिर्देवो कार्य कारयति स्वयम्। तस्याज्ञया महेशस्य प्रकृतिः पुरुषोऽपि ताम्। बुद्धिं प्रसूते सा बुद्धिरहंकारमहंकृतिः। इन्द्रियाणि दशैकश्च तन्माल्ापश्चकं तथा। शासनादेवदेवस्य शिवस्य शिवदायिनः । तन्मात्ाण्यपि तस्यैव शासनेन महीयसा। महाभूतान्यशेषाणि भावयन्त्यनुपूर्वशः। ब्रह्मादीनां तृणान्तानां देहिनां देहसंगतिम। महाभूतान्यशेषाणि जनयन्ति शिवाजया। अध्यवस्यति वै बुद्धिरहङ्गारोऽभिमन्यते। चित्तञ्चेतयते चापि मनः सङ्कल्पयत्यपि। श्रोत्ादीनि च गृह्नन्ति शब्दादिविषयान् पृथक। स्ानेव नान्यान् देवस्य दिव्येनाज्ञाबलेन वै। वागाद्यानि च यान्यासंस्तानि कर्मेन्द्रियाणि च। यथास्वं कर्म कुर्वन्ति नान्यत्किश्चिच्छिवाज्ञया। शब्दादयोऽपि गृद्यन्ते क्रियन्ते वचनादयः। अविलंघ्या हि सर्वेषामाज्ञा शंभोर्गरीयसी। अवकाशमशेषाणां भूतानां संप्रयच्छति। आकाशः परमेशस्य शासनादेव सर्वगः। प्राणादयैरावहाचैश्र मेदैरन्तबंद्धिर्जगत्। विभर्वि सर्वे शर्वस्य शासनेन प्रभञ्जनः । 50

394

हव्यं वहति देवानां कव्यं कव्याशिनामपि। पाकादञ्च करोत्यग्निः परमेश्वरशासनाद। सञ्जीवनादि सर्वस्य कुर्वन्त्यापस्तदाजया। विश्वं विश्वम्भरा नित्यं धत्ते विश्वेश्वराज्ञया। देवान् पात्यसुरान् हन्ति त्रिलोकीमभिरक्षति। आज्ञया तस्य देवेन्द्रस्तस्य देवैरलंध्यया। जीवतां व्याघिभि: पीडां मृतानाञ्चवैव यातनाः। अधार्मिकाणां धर्मेशः करोति शिवशासनम्। निर्शरतिर्विधिहीनानां फलं हरति कर्मणाम्। निशाचराधिपत्यश्च कुरुते शंकराजया। आधिपत्यमपां नित्य कुरुते वरुणो मुने। पाशैर्वभ्नाति पापांश्र परमेश्वरशासनाद्। ददाति नित्यं यक्षेन्द्रो द्रविणं द्रविणेश्वरः। पुण्यानुरूपं भृतेभ्यः पुरशासनशासनात। करोति संपद शश्चत ज्ञानश्चापि सुमेधसाम्।

धत्ते तु धरणीं मूर्धा शेषश्शिवनियोगतः । यामाहुस्तामसीं रौद्रीं मूर्तिमन्तकरीं हर:। सृजत्यशेषमीशस्य शासनाचतुराननः। त्रिसृभिर्मूर्तिभिः स्वाभि: पाति चान्ते निहन्ति च। विष्णुः पालयते विश्वं विश्वेश्वरनियोगतः। सृजते ग्राते चापि स्वकाभिस्तनुभिस्तु सः। हरत्यन्ते जगत् सर्व हरस्तस्यैव शासनाव। सृजत्यपि च विश्वात्मा तिध्रा भिन्नस्तु रक्षति।

वे दान्तनामरलसहलत्रम् 395

काल: करोति सकलं कालस्संहरति प्रजाः। काल: पालयते विश्व कालकालस्य शासनात। त्रिभिरंशैर्जगद्विभ्रन् तेजोभिर्वृष्टिमाददन्। दिवि सर्पत्यसौ भानुर्देवदेवसय शासनाव। पुष्णात्योषधिजातानि भूतानि ह्वादयत्यपि। देवैश्र पीयते चन्द्रश्न्द्रशेखरशासनात्। आदित्या वसवो रुद्रा अश्विनौ मरुतस्तथा। खेचरा ऋषयस्सिद्वा योगिनो मनुजा मृताः। पशवः पक्षिणंश्ैव कीटाद्याः स्थावराणि च। नद्यस्समुद्रा गिरय: काननानि सरासि च। वेदास्सांगाश्च शास्त्राणि मन्त्राः स्तोमा मखादयः। कालाद्यवनिपर्यन्तभुवनानि सहाधिपैः । ब्रह्माण्डान्यप्यसंख्यानि तेषामावरणानि च। वर्तमानान्यतीतानि भविष्यन्ति च कृत्स्नशः। दिशश्च विदिशश्चैव कालभेदाः कलादयः। यच्च किश्चिज्जगत्यस्मिन् दृश्यते श्रूयतेऽपि वा। तत्सवे शंकरस्याज्ञाबलेन समधिष्ठितम्। इति।

एकादशे-नैकाग्रश्चेच्छिवे चित्तं किं कृतेनापि कर्मणा। एकाग्रं चेच्छिवे चित्तं किं कृतेनापि कर्मणा। तसमात कर्माणि कत्वा वा त्यक्त्वा वाऽन्तर्बहिः क्रमात्। येन केनाप्युपायेन शिवे चित्तं निवेशयेत्। शिवे निविष्टचित्तानां प्रतिष्ठितधियां सताम्। परत्रेह च सर्वत्र निर्वृति: परमा भवेत्। इहोन्नमश्शिवायेति मन्त्रेणानेन सिद्यः। स तस्मादधिगन्तव्यः परापरविभूतये। इति।

396

द्वादशे-पश्चाक्षरस्य माहात्म्यं वर्षकोटिशतैरपि। न शक्यं विस्तराद्वक्तुं तस्मात संक्षेपतश्शृणु। वेदे शिवागमे चैव उभयत्र षडक्षरः। मन्त्र:स्थितस्सदा मुख्यो लोके पञ्चाक्षर: स्मृतः । इत्यादि।

तत्नैवाध्याये- मन्ल्रे षडक्षरे सूक्ष्म: पश्चब्रह्मतनुश्शिव:। वाच्यवाचकभावेन स्थितस्साक्षात् स्वभावतः । वाच्यरिशवः प्रमेयत्वात् मन्त्रस्तद्वाचक:स्मृतः ।

यथाऽनादिप्रवृत्तोऽयं घोरस्संसारसागर:। शिवोऽपि हि तथाऽनादिस्संसारान्मोचक: स्थितः । व्याधीनां भेषजं यद्वत् प्रतिपक्षस्वभावतः। तद्वत्संसारदोषाणां प्रतिपक्षरिशवःस्मृतः । इति।

तत्नैव-शिवज्ञानानि यावन्ति विद्यास्थानानि यानि च। षडक्षरस्य मन्त्रस्य तानि भाष्यं समासतः । किं तस्य बहुभिर्मन्त्रैः शास्त्रैर्वा बहुविस्तरैः। शिवात्मकमिद मन्त्रं यस्य स्याद्धदि संस्थितम्। तेनाधींतं श्रुतं तेन तेन सर्वमनुष्ठितम्। येनोन्नमश्शिवायेति मन्त्राभ्यासः स्थिरीकृतः। इति। विशे-आवाहयेत्ततो देव्या शिवं परमकारणम्। शुद्धस्फटिकसंकाशं देवं निष्कलमक्षरम्। कारणं सर्वलोकानां सर्वलोकमयं परम्। अन्तर्वहिःस्थितं व्याप्य अणुकल्पं महत्तरम् । भक्तानामप्रयासेन दृश्यमव्ययमीश्वरम्।

397

ब्रह्मेन्द्रविष्णुरुद्राधैरपि देवैरगोचरम् वेदसारञ्च विद्वद्धिरगोचरमिति श्रुतम् । आदिमध्यान्तरहितं भेषजं भवरोगिणाम्। शिवतच्वमिति ख्यातं शिवार्थ जगति स्थितम् । इति। चतुर्विशाध्याये- नमः परमदेवाय नमः परमहेतवे। नमश्शिवाय शान्ताय नमश्शिवतराय ते। त्वदधीनमिद सर्व जगद्धि ससुरासुरम्। अतस्त्वद्विहितामाज्ञां क्षमते केऽतिवर्तितुम्। इति।

सप्तविंशे- ततः परस्याश्शक्तेश्र परस्ताच्छिवतच्वतः । परम कारणं साक्षात् स्वयं निष्कारणं शिवम्। कारणानाश्च धातारं हृदये ध्येयमव्ययम्। परमाकाशमध्यस्थं परमात्मोपरि स्थितम्। सर्वैश्वर्येण संपन्नं सर्वेश्वरमनीश्वरम इति।

श्रीसूतसंहितायाम्- यस्य मायामयं सर्व जगदीक्षणपूर्वकम्। तं वन्दे शिवमीशानं तेजोराशिमुमापतिम्। इति।

शिव इत्यादीनामभिगीयमानत्वं ब्रह्मादिभिरुपास्यत्वं तदनुग्राहकत्वञ्च तत्रैवोक्तम्- शिवश्शम्भुर्मह्ादेवो रुद्रो ब्रह्मा सहेश्वरः। स्थाणु: पश्युपतिर्विष्णुरीश ईशान ईश्वरः। परमार्थः परः पारः पुरुषः परमेश्वरः। पुराण: परमः पूर्णः तत्त्वं काष्ठा परागतिः। पतिर्देवो हरो हर्ता भर्ता स्रष्टा पुरातनः।

398

महाग्रासो महाधारस्सदा विश्वाधिक: प्रभु: । महषिर्भूतपालोऽग्निराकाशो हरिरव्ययः । प्राणो ज्योति: पुमान् भीमः अन्तर्यामी सनातनः। अक्षरो दहरस्साक्षादपरोक्षः स्वयम्प्रभः। असंग आत्मा निर्द्न्द्वः प्रत्यगात्मादिसंज्ञित:। उमासहायो भगवान् नीलकण्ठस्त्रिलोचनः। ब्रह्मणा विष्णुना चैव रुद्रेणापि सदा हृदि। उपास्यमान: सर्वात्मा सर्ववस्तुविवर्जितः । कृपया केवलं विष्णुं विश्वमूर्तिव्ृषध्वजः। अनुगृद्याब्रवीद्विप्रा देवो मधुरया गिरा। इति। तत्रैव शिवस्य प्रणवशब्दवाच्यत्वं युक्तिपुरस्संर निरूव्य परमार्थतस्तु वाच्यवाचकसंबन्धः सर्वोडपि प्रपश्चश्व नास्तीत्याह- ओंकारशब्दस्सर्वार्थवाचकः परिकीर्तितः। प्रयोगादेव सर्वत्र सर्वार्थ श्शिव एव हि। तस्माच्छिवस्य पूर्णस्य प्रणवो वाचक: स्मृतः। वाच्यवाचकभावश्च लक्ष्यलक्षणताऽपि च। अन्योन्यताऽपि नास्त्येव परमार्थनिरूपणे। अथ किं बहुनोक्तेन शिवादन्यन्नविद्यते। शिवस्वरूपमेवाहुरिदं सर्वं विचक्षणाः। सर्वस्वरूपमज्ञानाद्दृश्यते न तु वस्तुतः । इति। किश्च शिव एव स्ामिन्नपरशक्त्या सहितस्सन् ईश्वरसदाशिवादिरूपेण सकलं जगत् सृष्टवा सर्वस्वरूपेण वर्तते इत्युक्त्वा अनन्तरमीश्वरादिकं चिच्छक्तिजडशक्तिसहितं सकलं वस्तु शिव एवेति यः पश्यति स एव कृतार्थ इत्याह-चिन्मात्राश्रयमायायाःइत्यारम्य- शिवामेनामुमामेनाञ्जडशक्तिं तथैव च। जडकार्यअ्जगज्जीव तेषां मेदं तथैव च।

वे दान्तनामरवसइस्त्रम् 399

अन्यच्चास्तितया भातं तथा नास्तीतिशब्दितम्। सर्व पूर्ण शिवं पश्यन् स्वयं पूर्णश्शिवो भवेत्। इति।

अन्यत्राप्युक्तम्- मृच्छरावादिरूपेण यथा भाति स्वभावतः। तथा सर्वतया भाति शिवस्सर्वावभासक:। कटकादिविभेदेन यथा हेम प्रकाशते। ..

तथा सर्वतया भाति शिवस्सर्वावभासकः। शुक्तिका रजताकारा यथा भाति स्वभावतः। तथा सर्वतया भाति शिवः सर्वावभासक: । स्वप्द्टक् स्वमरूपेण यथा भाति स्वभावतः। तथा सर्वतया भाति शिवः सर्वावभासकः। अन्धकार: प्रकारश्र यथाSकाशे प्रकाशते। जडाजडमिदं सर्व तथा भाति परात्मनि। वीचीतरंगपूर्वास्तु यथा भान्ति महोदधौ। महदादिविशेषान्तं जगद्भाति तथाऽडत्मनि। इति।

कार्यप्रपश्चस्य कारणब्रह्मात्मकत्वं दृष्टान्रुपपादयति मृच्छरावेत्यादिना-यथा एकैव मृत्तिका घटशरावादिनानाकार्यात्मना भासते तथा परशिवोऽपि मायोपाधिवशात् सकलजगदा- त्मना भासते इत्यर्थः। नतु मृल्लोहादिषु शरावादिकार्य नारोप्यते किन्तु तैरारभ्यते तच्च कारणाद मृदादिद्रव्यात द्रव्यान्तरमिति ये तार्किका विप्रतिपन्नास्तान् प्रति दृष्टान्तान्तरमाह-शुक्तिकेति। यथा शुक्निका स्वाधिष्ठानचैतन्यस्थमायवशादारोप्यरजताकारेण भासते तथा परशिवोऽपि खाश्रितमायावशात् सकलजगदात्मना भासते इत्यर्थः। ननु शुक्तिरजतादौ अन्यत् खलु अन्यस्मिन् अन्येनारोभ्यते अद्वितीये ब्रह्मणि तादृश आरोपः कथं संभवतीत्याशंक्य निदर्शना- न्तरेणोपपादयति-खप्नदगिति। यथा स्वमद्रष्टा तैजसः आत्मोपाधिवशात् नानाविधस्वन्पदार्थाकारो भबति तथा अद्वितीय ईश्वरोऽपि स्वमायावशात् नानाकारजगदात्मको भवतीत्यर्थः। ननु निरक्यवे अद्वितीये ब्रह्मणि चेतनाचेतनलक्षणं विरुद्धस्वभाव जगत् कथमारोपयितुं शक्यते

400 वेदान्तनामरससहसम्

इत्याशंक्य निदर्शनान्तरेणोपपादयति-अन्धकार इति। यथा एकस्मिनेव निरवयवे आकाशे उपााधिवशात् परिकल्पितभेदे विरुद्धस्वभावावपि तमःप्रकाशौ युगपत् भासेते तद्वदुणधिपरि- कल्पितमेदे परशिवस्वरूपे चेतनाचेतनविभागात्मकप्रपश्चोऽपि ब्यवस्थितस्सन् प्रकाशते इत्यर्थः । सर्वस्यापि कार्यप्रपञ्चस्य कारणमात्रावशेषे स्पष्टं निदशनमाह-वीचीति। महानूर्मिर्विचिः स एव वायुवशात् भग्नस्तरंगः। यथा एकस्मिन्नेव समुद्रे वीचीतरंगबुदुदाद्याकारविशेषाः प्रतीति- समयेऽवभासन्ते पुनस्तत्रैव लीयंते एवं परशिवस्बरूपेऽपि आकाशादिभूतभौतिकाद्यात्मिका आकारविशेषाः स्वमायावशात भासन्ते तथैव तत्र लीयन्ते चेत्यर्थः। अन्यत्रापि-

शिवमशेषमिद परिपश्यतः सकलजन्मजरामरणादयः। निखिललोकगतिश्र निरङकुशं परमरूपतयैव विभाति हि। परमशिवमशेषं पश्यतामादिभूतं हृदयकुहरमध्ये सश्चितं कर्मचृन्दम्। झटिति भवति दग्धं तूलवद्वह्नियुक्तं न फलनिकरभोगप्राप्तये तन्द्वेच्च। कर्मभिस्सकलैरपि लिप्यते ब्रह्मवित्प्रवरश्र न सर्वथा। पद्मपत्रमिवाद्धिरहो परब्रह्मवित्प्रवरस्य तु वैभवम्। पुण्यपापतया यदि भासते कर्मजातमनात्ममतिस्तदा। ब्रह्मरूपतयैव विभाति चेत् ब्रह्मवेदनमेव तदुत्तमम्। सर्पादिभावेन विराजमाना रज्जुर्न सर्पादि सदैव रज्जुः । तद्वत्प्रपञ्चात्मतया विभाति शिवो न विश्वं शिव एव सत्यम्। इति।

परमशिवमिति। हृत्पुण्डरींकमध्ये सच्चिदानन्दाखण्डैंकरसं परमशिवं खात्मतया साक्षात्कुर्वतां सकलानर्थभूताविद्यानिवृत्या तत्कार्यभृतमनेकभवपरंपराप्रापकं सश्चितं पुण्यपानरूपं कर्मापि निवृत्त स्याद्, ज्ञानामिना दग्धं भवतीत्यर्थ:। श्रयते हि-तद्यथेषीकातूलमन्न् प्रोतं प्रदूयेतैवं हास्य सर्वें पाप्मानः प्रदूयन्ते-इति। श्रीभगवताप्युक्तम्। यथैचांसि समिद्धोऽि: भस्मसात्कुरुतेर्ऽर्जुन। ज्ञानाभि: सर्वकर्माणि भस्सात्कुरुते तथा। इति। बादरायणोऽपि परतत्वज्ञानात् सश्चितागामिकर्मणोः विनाशाश्लेषौ सूत्रयामास- तदधिगम उत्तरपूर्वाघयोर श्लेषविनाशौ तद्वयपदेशादिति। एष तावद्दाहः प्रारब्धव्यतिरिक्तस्यैव

401

सश्चितकर्मणः। प्रारब्धन्तु भोगेनैव क्षपयितव्यम्। "तस्य तावदेव चिरं यावन विमोक्ष्येऽथ संपत्स्ये इति श्रतौ ज्ञानोत्तरकालमपि शरीरपातावधिपर्यन्त विलंबप्रतिपादनेन प्रारब्धकर्मणो भोगैकनिवर्त्यत्वप्रतिपादनात्। "अनारब्धकार्ये एव तु पूर्वे तदवधे"रिति तेनैव विशेषितत्वाच्च। अतः प्रारब्धकर्मभोगसमये यत्पुण्यपापात्मकं कर्मोपार्ज्यते तस्याश्लेषमाह-कर्मभिरिति। श्रयते हि-तदथा पुष्करपलाश आपो न श्लिप्यन्ते एवमेवंविदि पापं कर्म न क्लिष्यते-इति। सर्पादिभावेनेति। सर्पधाराद्यात्मना मायया भासमाना रज्जुः स्वयाथात्म्यज्ञानोत्तरकाल न हि सर्पाद्यात्मना भासते। किन्तु पूर्वमपि इयं रज्जुरेव कदाचिदपि न सर्पादि इत्येव प्रतीयते। यथवं तद्वत् परशिवोऽपि अविद्यावशात् पूर्व प्रपश्चात्मतया भासमानोऽपि तत्स्वरूपयाथात्म्यज्ञानो- त्तरकालं प्रागप्यसौ परशिव एव सत्यो न प्रपञ्च इति प्रतीयते। तथा च नाभूदस्ति भविष्यतीति दृश्यस्य प्रपश्चस्य कालत्रयनिषेधसिद्धर्मिथ्यात्वमित्यर्थ :-

अतस्सर्वं परित्यज्य शिवादन्यत्तु दैवतम्। शिव एकस्सदा ध्येयस्साक्षात्संसारमोचकः । वृक्षस्य मूलसेकेन शाखाः पुष्यन्ति वै यथा। शिवध्यानेन देवाश्र तथा तृप्ता भवन्ति हि। इति। आत्मसंज्ञश्शिवशशुद्ध एक एवाद्वयस्सदा। अग्रे सर्वमिद देवा आसीत्तन्मात्रमास्तिकाः। इति। यथा यथा स्वभावेन यदयद्भाति सुरर्षभाः। तथा तथा शिवो भाति स्वयमेव न चापरः । इति। यथा यथाऽवभासं य रिशिव एवेति पश्यति। तथा तथा महादेवं भजतेऽयत्नतस्तु सः। इति। शिवरूपतया सर्व यो वेद स हि तच्वविद्। अशिवं वेद यत्किश्चित् स एव परिमोहितः। शिवादन्यतया किश्चित् अपि यो वेद सोऽधमः । 51

402 वेदान्तनामरससहसम्

शिवस्यैवापचारं हि कुरुते स पशुर्नरः। शिवरूपतया सर्वं यस्य भाति स्वभावतः। स्वेच्छाचारसमाचार: तस्य चार्चा च शूलिनः। इति। शिव एवास्ति नैवान्यदिति यो निश्चयः स्थिर:। सदा स एव सिद्धान्तः पूर्वपक्षस्तथा परे। इति। अहमिति शिव एव सत्यचिद्धन: स्फुरति ततः पृथगस्ति नैव वस्तु। इदमिति वपुषा च तेन बद्ध: न हि मनुजस्य विमोचनं न किश्चित्। शिव इति सकलं यदाऽवभासते न हि मरणं जननं तदाऽस्ति किश्चित्। इति हृदये वचनम्मदीयमेतत् निशितमतिस्सततं निधाय तिष्ठेत। परमशिवः परमेश्वरः प्रसन्नः यदि विमला परमानुभूतिरेका। न हि सकलैरपरैरुपायवृन्दैः न च हरिणा न मया न चापरेण। परमशिव: परमेश्वरः स्वतन्त्रो यदि कुरुते मनुजस्य वेदनं तत्। परमपदं विमलँ प्रयाति मर्त्यो यदि कुरुते न शिवः प्रयाति बन्धम्। दिनकरकिरणै हिं शार्वरं तमो निबिडतरं झटिति प्रणाशमेति। घनतरभवकारंणान्तरं तमः शिवदिनकृत्प्रभया न चापरेण। हरिहर इत्यपरे सुरासुराद्याः परमशिवप्रभया तिरस्कृताश्र। रविकिरणैरखिलानि भानि यद्वत् परमशिवस्तत एव बोधकारी। शिवचरणस्मरणेन पूजया च स्वकतमसः परिमुच्यते हि जन्तुः। न हि मरणप्रभवप्रणाशहेतुः शिवचरणस्मरणादतेऽस्ति किश्चित्। परमशिवः खलु नस्समस्तहेतु: परमशिवः खलु नः समस्तमेतत्। परमशिवः खलु नस्समस्तभूतः परमशिवः खल नः प्रमाणभूतः। परमशिवस्सकलागमस्य निष्ठा परमशिवः परमानुभूतिगम्य:। परमशिव: परमानुभूतिरूपः परमशिवः परमानुभूतिदश्व।

403

परमशिवसमुद्रेऽहं हरिः सर्वदेवा मनुजपशुमृगाद्याः शीकरा एव नित्यम्। विमलमतिभिरेवं वेदवेदान्तनिष्ठैः हृदय कुहरनिष्ठ वेदितुं शक्यते हि। इति। न हि जनिर्मरणं न गमागमौ न हि मलं विमलं न च वेदनम्। शिवमिदं सकलं हि विभासते स्फुटतरं परमस्य हि योगिन:। विसृज्य सन्देहमशेषमास्तिकाः प्रतीतमेतननिखिलं जडात्मकम्। गुरूपदेशेन शिवं विलोकयेत् विलोकनश्चापि शिवं विलोकयेत्। विलोकनश्चापि शिव विलोकयन् विलोकनश्चापि विसृज्य केवलम्। स्वभावभूतस्वचिताऽवशिष्यते चिताऽवशेषोऽपि न चास्य तच्वतः।इति।

विलोकनञ्चापीति। यत् अद्वितीय ब्रह्मात्मविषयं ज्ञानं तद्वलात् तदतिरिक्तस्य सर्वस्य तन्मात्र- रूपतां पश्यन् अन्ततस्तद्विज्ञानमपि कतकरजोन्यायेन तत्रैव लीयमानत्वात्तदात्मकमवलोकयेदित्यर्थः। स्भावभूतसचितेति। ब्रह्मात्मक्यविषयान्तकरणवृत्तावपि स्वकारणेन सह लीयमानायां सत्यां अवच्छेदकाभावात् विदुषः खभावभूता या चित् तयैव केवलमवशिष्यते। चिन्मात्ररूपेणैव केवलं विद्वानवतिष्ठते। तस्य चिद्ूपत्य परमार्थंतोऽवशिष्टत्वमपि न संभवति। अवशेषप्रतियोगिनोऽन्यस्य कस्यचिदप्यभावादित्यर्थः ।

सोडयं स्वाविद्यया चात्मा शिवः सन्नपि वस्तुतः। स्वं शिवत्वमविज्ञाय संसारीवावभासते। वेदोदितेन मार्गेण पारंपर्यक्रमेण तु। मुमुक्षुत्वं दृढं प्राप्य पुनश्शान्त्यादिसाधनैः। सहितश्शिवभक्त्या च गुरोः पा्द प्रणम्य च। वेदान्तानां महावाक्यश्रवणेन तथैव च। मननेन तथा देवा ध्यानेन च परात्मनः। प्रत्यक्ब्रह्मैकताज्ञानं लब्ध्वा याति परं शिवम्। प्रत्यगात्मानमद्वन्द्वमहंशब्दोपलक्षितम्।

404 वेदान्तनाभ रससहततरम्

शिवरूपेण संपश्यन्नेव याति स्वपूर्णताम्। शिवरूपतया भातेऽहंशब्दार्थे सतीश्वराः। अविद्या विलयं याति विद्यया परयैव तु। इति। अस्ति कश्चित् स्वतस्सिद्धः सत्यज्ञानसुखाद्वयः। विश्वस्य जगतः कर्ता पशुपाशविलक्षणः । आकाशादीनि भूतानि पश्च तेषां प्रकीर्तिका:। गुणाश्शन्दादय: पञ्च पश्च कर्मेन्द्रियाणि च। ज्ञानेन्द्रियाणि पञ्चैव प्राणाद्या दश वायव:। मनो बुद्धिरहङ्कारश्चित्तञ्चेति चतुष्टयम्। तेषां कारणभूतैकाऽविद्या षट्त्रिंशक: पशुः। विश्वस्य जगतः कर्ता पशोरन्यः परश्शिव:। आत्मान: पशवः प्रोक्ताः सर्बे अज्ञानिनस्सदा। अज्ञानमात्मनामेषामनादयेव स्वभावतः। संसारवीजमज्ञानं संसार्यज्ञः पुमान् यतः। ज्ञानात्तस्य निवृत्तिस्स्यात् प्रकाशात्तमसो यथा। इति। बहुनोक्तेन किं सर्वास्त्रिमूर्तानां विभूतयः। वरिष्ठा हि विभूतिभ्यस्ते वरिष्ठा न संशयः। तेषु रुद्रो वरिष्ठथ् ततो मायी परश्शिवः। मायाविशिष्टात सर्वज्ञस्सांवस्सर्वविलक्षणः। वरिष्ठो मुनयस्साक्षाच्छिवो नात्र विचारणा। शिवाद्वरिष्ठी नैवास्ति मया सत्यमुदीरितम। शिवस्वरूपमालोडय प्रवदामि समासतः। शिवादन्यतया भातं शिव यो वेद बेद सः।

405

स एव परमं तत्त्वं नासिति संशयकारणम्। यश्शिवं सकल साक्षाद्वेद वेदान्तवाक्यतः। स मुक्तो नात्र सन्देहस्सत्यमेव मयोदितम्। इति च। पराशरोपपुराणेऽपि- शिवाय सत्यविज्ञानमहानन्दस्वरूपिणे। स्वविलक्षणहीनाय स्वसंवेद्याय ते नमः । इति। सर्वमन्यत् परित्यज्य शिव एव शिवङ्कर:। ध्येय इत्याह परमा श्रुतिराथर्वणी खलु। अथ किं बहुनोक्तेन शिवस्सांबस्सनातनः । साक्षान्निष्ठा हि शास्त्राणां नापरस्सत्यमीरितम्। तदन्यत् सकलँ विश्वं स तु विश्वाधिकश्शिवः। स एव जगतां नाथः स हि संसारमोचकः। इति। शिवध्यानसमं ध्यानं नस्ति नास्ति श्रुंतौ स्मृतौ। अतस्सर्वानपि त्यक्त्वा शिवमेव विचिन्तयेत्। देवानामपि सर्वेषामात्मभूतो हि शंकरः। अतस्सर्वान् परित्यज्य ध्यायेदीशानमव्ययम् अयलेनैव पापेभ्यो मोक्षमिच्छति चेत पुमान्। शिवमेव सदा ध्यायेत सांबं चंद्रार्धशेखरम्। इति। वासिष्ठेऽपि-

अनादिमध्यपर्यन्तं यदनादि निरामयम्। द्रष्ट्दर्शनदृश्यानां मध्ये यद्दर्शनं स्थितभ्। साधो तदवबोधेन तदेतदवबुध्यसे। इति।

406 वेदान्तनामरलसहस्त्रम्

शान्तंशि वं परममेतदिहैकमास्ते। सर्वोपधिव्ययवशादविकल्परूपं चैतन्यमात्रवपुरुज्झितविश्वसङ्गम्। इति। अकृत्निममनाद्यन्तं वेदनं चिच्छिवं विदु:। तदेव देवशब्देन कथ्यते तत् प्रपूजयेत्। शिवं सर्वगत शान्तं बोधात्मकमजं प्रभुम्। तदेकभावनं राम कर्मत्याग इवि स्मृतः। इति।

निष्कलपरशिव एवेद सर्वमिति यत् परिपूर्णभावनं तदेव जीर्णपर्णवत् कर्मनाशनम्। कर्मनाशहेतुत्वात् कर्मत्याग इति स्मृत इति।

पाधे पुराणे कल्याणकाण्डे- यं देवं यतयो धीरा हृदयाभोजमध्यगम्। ज्योतिर्मयं विमुक्त्यर्थ व्यायन्ति परमं शिवम्। यमाहुर्वेदसारज्ञा: सर्वजं सर्वगं विभुस्। स्वयंत्रकाशसंज्ञानमानन्दं परमं विभ्ुम्। इति।

शिवागमे- परे व्योमि शिखान्तःस्थो निष्कलः परमश्शिवः । चिदानन्दघनस्सूक्ष्मस्सर्वभृतानुकम्पया। इति शिवत्त्वमथो वक्ष्ये सर्वाध्वप्रभवं परम्। अप्रमेयमनिर्देश्यमनौपम्यमनामयम्। सूक्ष्मं सर्वगतं नित्यं ध्रुवमव्ययमीश्वरम्। इति। शिवस्वभाव एवैकश्रिन्त्यते निरुपाधिक: ! ययाऽसौ चेतसो वृच्या मह्ायोग: स उच्यते। इति

पेदान्तनामरतसहसत्रम् 407

तथा सोमशंभुनापि- सर्वजं सर्वकर्तारं बोधानन्दमर्य विभुम्। निष्कलं स्वप्रकाशश्च सञ्चिन्त्य परमं शिवम्। इति। आचार्यैरप्युक्तम्- आभातीद विश्वमात्मन्यसत्यं सत्यज्ञानानन्दरूपे विमोहाद्। निद्रामोहाद स्वनवत्तत् सत्यं शुद्ध: पूर्णो नित्य एकरिशिवोऽहम् । इति। न भूमि र्न तोयं न तेजो न वायु: न खं नेन्द्रियं वा न तेषां समूहः। अनैकान्तिकत्वात् सुषुसैकसिद्धः स एकोऽवशिष्टश्शिवः केवलोऽहम्। इत्यादि। शिवादन्यथा दैवतं नाभिजाने महादेव शंभो गिरीश विशूलिन्। त्वयीदं समस्त विभातीति यस्मात शिवोडहं शिवोऽहं शिवोडहं शिवोडहम्। श्रतिस्तु -शिवमद्वैतञ्चतुर्थ मन्यन्ते इति। तैत्तरीये- शर्व :- श्रृणाति सर्वाः प्रजास्संहारसमये इति शर्वः। श्रणाति असुरान् भक्तानाश् पापमिति शर्वः । सर्वतः सर्वशर्वेभ्यः इति तिः। वृहदारण्यके- श्रोतव्य :- शब्दशक्तितात्पर्यानुसन्धानपूर्वकं वाक्यार्थज्ञानेन विषयीकर्तव्यः। आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यः इति श्रुतिः । श्रुतेः श्रोता-श्रतिः श्रोत्रेन्द्रियजन्यशब्दादिविषयकमनोवृत्तिरूपा। तद्याप्ता तत्साक्षीति यावद्। न श्रुतेःश्रोतारं श्रणुयाः इति श्रुतिः । श्रोत्रे तिष्ठन्। श्रोत्ादन्तरः। श्रोत्रेन्द्रियस्याधिष्ठानतया वर्तमानः। श्रोत्रेन्द्रियस्य अन्तर्यामितया प्रेरकश्च। यः श्रोत्े तिष्ठन् श्रोतादन्तरः इति श्रुतिः ।

408

शोकान्तरम्-शोकरहितम्। निरमृष्टनिखिलदुःखमित्यर्थः। अकामं रूपं शोकान्तर- मिति श्रुतिः । शृण्वन्-शब्दविषयवृत्तिप्रकाशनं कुर्वन्। शृण्वन् वै तन्न शृणोतीति श्रुति: ।

श्रोतुः श्रुतिः-श्रोतुः शब्दविषयश्रोत्रजन्यमनोवृत्तिप्रकाशकस्य परमात्मनः स्वरूप- भूता श्रतिः। न हि श्रोतुः ्रुतेविपरिलोपो विद्यते इंति श्रुति:। कैवल्योपनिषदि- शिवरूप-सर्वदुःखविनिर्मुक्तपरमानन्दघनस्वभावमित्यर्थः। हिरण्मयोऽहं शिवरूप- मस्मीति श्रुतिः । श्वेताश्वतरोपनिषदि- शिवा तनू :- शिवा - अविद्यातत्कार्यविनिर्मुक्तचैतन्यस्वरूपेत्यर्थः। या ते रुद्र शिवा तनूः इति श्रुतिः । शन्तमा-निरतिशयानन्दरूपा शिवस्य स्वरूपभृता। तया नस्तनुवा शन्तमयेति श्रति: ।

अथर्वशिरसिं- श्रेष्ठः-अतिशयेन प्रशस्यः सर्वोत्कृष्टः सर्वेश्वर ईति यावत्। श्रेष्ठोऽहं बरिष्ठोऽहं इति श्रतिः । शुक्कम्-अविद्यातत्कार्यविनिर्मुक्तम। यच्छुकृंतद्वैद्युतमिति श्रुतिः । शूर :- प्रलये सर्वसंहारसमर्थः। अभित्वा शर नोनुमः इति श्रुतिः । अथर्वशिखायाम्- शंभुः-शं सुखं भक्तानां भावयतीति शंभुः। तदाहुरागमिका :- भुक्तिं मुक्तिमणूनां स्वव्यापारे समर्थतां भानम्। जडवर्गस्य विधत्ते सर्वानुग्रहक: शंभ्ुः । इति।

409

किञ्च शभोस्सर्वात्मकत्वं सूतसंहितायां निरूपितम्- वर्णाश्रमादयो भावा मायया ये प्रकल्षिताः। तेऽपि शंभोर्न भेदेन सन्ति सम्यङूनिरूपणे। नियोज्यत्वादयो भावा मायया ये प्रकल्पिताः। तेऽपि शंभोर्न भेदेन सन्ति सम्यङ्निरूपणे। धर्माधर्मादिरूपेण मायया ये प्रकल्पिताः। तेऽपि शंभोर्न भेदेन सन्ति सम्यङ्निरूपणे। रागद्वेषादिरूपाश्च मायया ये प्रकल्पिताः। तेऽपि शंभोर्न भेदेन सन्ति सम्यङ्निरूपणे। वैदिकास्तान्त्रिका मार्गा अपभ्रंशाश्र ये द्विजाः। तेपि शंभोर्न भेदेन सन्ति सम्यङनिरूपणे। यद्यदस्ति तथा यद्यन्नासिति वस्तु मुनीश्वराः। तत्तच्छंभोर्न भेदेन विद्यते सूक्ष्मदर्शने इति। वस्तुतश्शंसुरानन्दः सत्यसंपूर्णचिद्धनः । मायया मोहिता मर्त्यास्तं भेदेन विदुर्बुधाः । इति। भूतानि शंभुर्सुवनानि शंभुः वनानि शंभुगिरयश्च शंसु:। स एव सर्व न ततोऽतिरिक्तं ततः स एक: परमार्थमेतत्। इज्यश्र यज्ञैरयमेव शंभु: लभ्यश्च दानैरखिलैस्तथैव। जप्यश्र मन्त्रैरखिलैविशेषैः मृग्यश्च देवैरमरेन्द्रपूवः। इति। इंद धामतयं शंभोर्विभेदेन न विद्यते। शंभुरेव तथा भाति नह्यन्यत् परमेश्वरात्। इति। प्रतीतमस्विलं शंभुं तर्कतश्र प्रमाणतः। खानुभुत्या च यो वेद स एव परमार्थवित्। इति। यदा शंसुतया सरवे विभावि स्वत एव हि। 52

410

तदा हि शांभव:साक्षात्प्रसाद: सत्यमीरितम्। शंयुरेव सदा भाति सर्वाकारेण नापरः । इति विज्ञानसंपन्नः शांकरज्ञानिनां वरः। शंभुरूपतया सर्व यस्य भाति स्वभावतः । न तस्य वैदिक किश्चित् तान्त्रिकं वाऽस्ति लौकिकम्। इति च।

आदित्यपुराणे- ज्ञात्वा य: कीर्तयेच्छंभोर्नामान्यमिततेजसः। मुक्तिः करतले तस्य स्थितेति मुनयो जगुः। इति।

वायवीयसंहितायां द्वितीयाच्याये- सर्वैश्वर्येण संपन्नो नाम्ना सर्वेश्वरः स्वयम्। सवैंर्मुमुक्षुभिर्ध्येयः शंभुराकाशयध्यगः। इति।

शंभुराकाशमध्यगः इति श्रुति: ।

शिवड्कर :- मङ्गळकरः । शिव एको ध्येयश्शिवङ्करः इति श्रुतिः । तापनीयोपनिषदि- श्रोतस्य द्रष्टा। श्रोत्स्य साक्षी। स्पष्टम्। चक्षुषो द्रष्टा श्रोतस्य द्रष्टा चक्षुषस्साक्षी श्रोत्रस्य साक्षी इति च श्रुति:।

शून्यम्-पारतन्त्यादिदोषरहित निर्विशेष वा। तदुक्त वासिष्ठ- शून्यं तत् प्रकरतिर्माया ब्रह्म विज्ञानमित्यपि। शिवः पुरुष ईशानो नित्यमात्मेति कथ्यते। इति।

आचार्येरप्युक्तम्- न चैकं तदन्यद्द्वितीयं कुतस्त्यं न वा केवलत्वन्न चाकेवलत्वम्। न शून्यं न चाशून्यमद्वैतकत्वाद् कथ सर्ववेदान्तसिदध न्रवीमि । इति।

411

उक्तश्च पाे पुराणे- यं दृष्टा योगिनो नित्यं सन्तप्ताः स्वात्मसंस्थित्म्। अक्षरं सदसच्छून्यं परमात्मानमीश्वरम्। इति।

स्वप्रकाशमानन्दघनं शून्यमभवदिति श्रुति• । शृङ्ग :- छन्दसामृषभस्य प्रणवस्य शृंगः, अंशः, अकारः, अकारार्थः, म्रत्यगात्मेत्यर्थः । भृङ्गाधेम्-छन्दसामृषभस्य प्रणवस्य उकारस्याप्यवयवत्वात् शृगंशब्देन उकार उत्यते। शृङ्गार्ध इति उकारपूर्वाधः। तदर्थभूत ब्रह्मेत्यर्थः। श्रुतिस्तु-शृङ्गं गृङ्गार्धमाकृष्य शृंगेणानेन योजयेत्। इति। प्रश्नोपनिषदि- षोडशकल :- षोडशसंख्याकाः कलाः अवयवा इवात्मनि अविद्याध्यारोपितरूपाः यस्मिन् पुरुषे सोडयं षोडशकलः । षोडशकलं भारद्वाज पुरुष वेत्थेति श्रुतिः । श्वेताश्वतरोपनिषदि- षोडशान्त :- षोडशो विकार :- पञ्चभूतान्येकादशेन्द्रियाणि अन्तः-अवसानं विस्तरः समाप्तिर्वा यस्यात्मनः स षोडशान्तः। अथवा प्रश्नोपनिषदि यस्मिन्नेताष्षोडशकलाः प्रभवन्तींत्यारभ्य सप्राणमसृजतप्राणाच्छ्द्धामित्यादिनामान्ताष्बोडशकलाः अवसान यस्येति स षोडशान्तः । तमेकनेमिं तृवृतं षोडशान्तमिति श्रुतिः । ईशावास्योपनिषदि- स्वयंभूः। सयमेव भवति नापरो भावयतीति स्वयम्भूः। येषामुपरि भवति यश्चोपरि भवति स स्वयमेव भवतीति स्वयंभूः। अथवा स्वयंभूः परमेश्वरः, स्वयमेव-स्वतन्त्रो भबति, न परतन्त्र इति स्वयंभूः। कविर्मनीषी परिभू:स्वयंभूरिति श्रुतिः । केनोपनिषंदि। सत्यम्-काललयेऽपि बाधशून्यम्। तदुक्तं सूतसंहितायाम्- अपूर्वानपरं ब्रम्म स्वात्मानं सत्यमद्यम् । प्रज्ञानघनमानन्दं यः पश्यति स पश्यति। इति।

412 वेदान्तनामरबसहसत्रम्

सत्यवत् सकलं भात निश्चित्यासत्यरूपतः। सर्वसाक्षितयाSSत्मान विभज्य परचेतनम्। यस्त्वं तदिति वेदान्तप्रदीपेन स्वकं निजम्। शिवत्वं बोधयत्येष गुरु: साक्षान्न चापरः । इति।

वासिष्ठेऽपि- सत्यं संवेदन शुद्धं बोधाकारं निरञ्ञनम्। सर्व सर्वगतं शान्तमस्त्यनस्तमितोदयम्। इति।

सत्यमायतनमिति श्रुतिः । स्वर्गो लोक :- स्वर्ग :- सुखरूपः लोक :- खप्रकाशः। आनन्दचिद्रप इति यावत् अनन्ते स्वर्गे लोके ज्येये प्रतितिष्ठति इति श्रुतिः ।

काठकोपनिषदि - सनातन :- चिरन्तनः। महाभारते- अनादिनिधनं देवमात्मयोनिं सनातनम्। अप्रतर्क्यमविज्ञेयं हरिं नारायणं प्रभुम् । इति।

ब्रह्माण्डपुराणे चतुर्थाध्याये वरुण :- त्वमादिस्त्वमनादिश्च त्व प्रभुः सर्वतोमुखः। त्वमात्मा त्वं महादेवस्त्वं यज्ञस्त्वं सनातनः । इति। गुह्यं ब्रह्म सनातनम् इति श्रुतिः । सर्वभृतान्तरात्मा-सर्ववस्तूनां स्वरूपभूत इत्यर्थः। एको वशी सर्वभृतान्तरात्मा इति श्रुति: ।

प्रश्नोपनिषदि- सुखम्-विषयेन्द्रियादयजन्यं निरायासमनाबाध सुषुप्िसमाध्यादावभिव्यक्तस्वरूपसुख- मिल्यर्य:। उक्तश्व वासिष्ठ-

वे दान्तनामरससहस्रम् 413

अनामयमनाभासमनामकमकारणम्। न सन्नासन्न मध्यान्त न सर्व सर्वमेव च। मनोवचोभिरग्राह्यं पूर्णात्पूर्ण सुखात्सुखम्। असंवेदनमाशान्तमात्मवेदनमाततम्। इति। गतसकलविकल्पो निर्विकल्पाभिराम: सकलमलविलासोपाधिनिमुक्तमूर्तिः। विगलितसुखमाच्यं तत्सुखं प्राप यस्मिन्

तृणमिव जलराशावूद्यते शक्रलक्ष्मीः। अपरिमितनभोऽन्तव्यापि दिग्व्यापि पूर्ण भुवनभरणशीलं भूरिभव्योपसेव्यम्। कथनगुणमतीतं सत्यमानन्दमाद्यं सुखममृतमनन्त ब्राह्मणोऽसौ बभूव। इति।

गतेति। यस्मिन् सुखे शक्रलक्ष्मीरपि जलराशौ तृणमिव तुच्छत्वेन ऊद्यते उत्प्रेक्ष्यते तदाद सुखं प्राप। अपरिमितेति। पूर्वश्लोके सुखं प्रापेति भेदप्रतीतेरपरितोषादिह श्लोके ब्राह्मणः पूर्ण सुखं बभूवेति अभेदः प्रतिपाद्यत इत्यथः । अस्थैतत् सुखं भवति इति श्रतिः ।

मुण्डकोपनिषदि-

सर्वगत :- आकाशवत् सर्वव्यापकः। तदुक्त श्रीविष्णुपुराणे-

यत्तदव्यक्तमजरमचिन्त्यमजमव्ययम्। अनिर्देश्यमरूपञ्च पाणिपादाद्यसंयुतम्। विभुं सर्वगत नित्यं भूतयोनिमकारणम्। व्याप्यव्याप्तं यतस्सर्वं तद्वै पश्यन्ति सूरयः । इति।

414

सुसूक्ष्मम्-सूक्ष्मभूता काशादेरपिं कारणत्वात् शब्दादिगुणाभावाच्च सुसूक्ष्मम्। आदित्यपुराणे (वायवीयसंहितायां) पश्चाशाध्याये देवी- त्वां वाङ्मयाधारमनन्तवीर्य ज्ञानार्णवञ्चव गुणार्णवञ्च। परात्परं धामनिधिं सुसूक्ष्मं अनादि मध्यान्तविहीनरूपम्। हिरण्यगर्भञ्जगतः प्रसूति नमामि देवं हरिणाङ्कचिह्नम्। इति। नित्यं विभुं सर्वगत सुसूक्ष्ममिति श्रतिः । सर्वज्ञ :- सामान्यतस्सवे जानातीति सर्वज्ञः ।

सर्ववित्-विशेषतस्सर्वं वेत्तीति सर्ववित्। सर्वत्र सर्वं विन्दत इति वा। तदुक्तं श्रीविष्णुपुराणे - व्यक्ताव्यक्तस्वरूपस्त्वं समष्टिव्यष्टिरूपवान्। सर्वज्ञ: सर्वदक् सर्वशक्तिज्ञानवलर्द्धिमान्। अनन्तश्ाप्यवृद्धिश्च स्व्राधीनोऽनादिमान वशी। कमतन्द्रीभयकोधकामादिभिरसंयुतः । इति ।

वायवीयसंहितायां अष्टाविंशाध्याये- शब्दार्थज्ञानसिदधयर्थमिन्द्रियेष्वेषु सत्स्वपि। त्रिकालभाविनो भावान् स्थूलान् सक्ष्मानशेषतः । अणवो नैव जानन्ति मायाभवमलावृतः। असत्स्वपि च सवेषु सर्वार्थज्ञानहेतुषु। यद्यथाऽवस्थितं वस्तु तत्तथैव सदाशिव:। अयलेनैव जानाति तस्मात्सर्वज्ञ उच्यते। इति। ततैव द्वितीयाध्याये- एष देवो महादेवो विज्ञेयस्तु महेश्वरः। न तस्य परम किश्चित पद समधिगम्यते।

वे दान्तनामरतसहसम् 415

अयमादिरनाद्यन्तः स्वभावादेव निर्मलः। स्व्तन्त्र: परिपूर्णश्र स्वेच्छाधीनचराचरः । अग्राकृतवपुः श्रीमान् लक्ष्यलक्षणवर्जितः। अमुक्तो मोचकश्चायमकालः कालचोदकः । सर्वोपरिगतावासस्सर्वावासश्च सर्ववित्। इति। यस्सर्वज्ञम्सर्वविद्यस्य ज्ञानमयं तपः इति श्रुतिः ।

सबाह्याभ्यन्तर :- बाह्याभ्यन्तरेण सह वर्तत इति सबाह्याभ्यन्तरः। अध्यस्त बाह्याभ्यन्तरप्रपञ्चस्य अधिष्ठानत्वादित्यर्थः । सबाह्याभ्यन्तरोह्यजः इति श्रुतिः ।

सन्निहितम्-बुद्ध्यादेर्द्रष्टव्वेम सदा समीपस्थम्। आविः सन्निहितं गुहाचरमिति श्रतिः । सदसत्-सदसत्स्वरूपं, सदसतोर्मूर्तामूतयोः स्थूलसूक्ष्मयोः तद्वयतिरेकेणाभावाद्। अस्तिनास्तिस्वरूपं बा व्यक्ताव्यक्तापरपर्यायकार्यकारणरूपमिति वा। यदेतज्जानथ सदसद्वरे ण्यमिति श्रुतिः ।

सत्येन लभ्य :- सन्येन-नित्यं मृषावदनपरित्यागेन लभ्यः-प्राप्तव्यः। सत्येन लभ्य स्तपसा ह्येष आत्मा सम्यग्ज्ञानेन ब्रह्मचर्येण नित्यमिति श्रुतिः ।

सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरम्-सूक्ष्मादाकाशादेरपि तत् सूक्ष्मतरम्, निरतियं ह्वस्य सौक्ष्म्यं सवकारणत्वात्। सूक्ष्माच्च तत् सूक्ष्मतरं विभाति इति श्रुतिः ।

सवग :- अकाशवत् सर्वव्यापी। तदुक्त सूतसंहितायाम्- चिन्मात्र सर्वगं सत्यं संपूर्ण सुखमद्यम्। साक्षादूब्रह्मैव नैवान्यदिति ततत्वविदां स्थितिः । इति। आत्मबोधेऽपि- दिग्देशकालाद्यनपेक्ष्य सर्वगं शीतादिहन्नित्यसुखं निरज्जनम् । यर्त्वात्मतीर्थ भजते विनिष्क्रियः स सर्ववित् सर्वगतो भवेदिति।

416

ते सर्वंग सर्वतः प्राप्य धीरा: इति श्रुतिः । माण्डक्योपनिषदि- सर्वेश्वरः-सर्वस्य चेतनाचेतनात्मकस्य जगतः ईश्वरो नियन्ता। तदुक्त

श्रीविष्णुपुराणे- सर्वेश्वर पराधार धाम्नांधामात्मकाक्षय। सकलावरणातीत निरालंबन भावन। महाविभृतिसंस्थान नमस्ते पुरुषोत्तम । इति । स ईश्वरो व्यष्टिसमष्टिरूपो व्यक्तस्वरूपोऽप्रकटस्वरूप:। सर्वेश्वरस्सर्वद्टक् सर्वदर्शी समस्तशक्तिः परमेश्वराख्यः। इति। सृतसंहितायामपि- साक्षात्सर्वेश्वरं सांव संसारामयभेषजम्। सर्वज्ञ सर्वगं सर्वे सर्वलोकहिते रतम्। इंति। स्कान्दे सनत्कुमारसंहितायां कालिकाखण्डे तिंशाध्याये देवा :- नमश्शिवाय सांबाय शंकराय मृडाय ते। नमरिशिवतरायास्तु मयस्कर नमोनमः। शंभवे ते नमो नित्यं मयोभव उमापते। उग्रायोग्रतिशूलाय भर्गाय भव ते नमः । सोमसूर्याग्निनेलाय स्वर्णदीं मूर्त्नि विभ्रते। नीलकण्ठाय नित्याय सत्याय महते नमः। व्योमकेशाय विश्वाय विश्वेश्वरहिताय ते।

अधिष्ठाय जगत्सवं सृजते ग्रसते नमः। त्वं कर्ता सर्वलोकानां भर्ता हर्ता नियामक:। सुक्तिदो मुक्तिदश्व त्वं सिद्धिदस्सिद्वंदित:। सर्वैश्वर्येण संपन्नो नाम्ना सर्वेश्वरः श्रुतः। इति।

वे दान्तनामरतसहसत्रम् 417

एष सर्वेश्वर एष सर्वज्ञ: इति श्रति: । सर्वस्य योनि :- सर्वकारणभूतः। एष योनिस्सर्वस्येति श्रुतिः। तेत्तरीयके- सुकृतम्-अत्नेयं श्रति :- तदात्मानं स्वयमकुरुत तस्मात्तत्सुकृतमुच्यत इति। ततू-असच्छब्दवाच्यं असद्वा इदमग्र आसीदिति प्रकृतं ब्रह्म खयमेवात्मानमकुरुत-सृष्टेः प्रागनभिव्यक्तनाम रूपात्मकजग द्वपेण विद्यमानमात्मानमभिव्यक्तनामरूपात्मतया स्वयमेवाकुरुत। यस्मादेवं स्वयमेव कृतवत् तस्मात् तद्रह्म सुकत-स्वयंकर्तृ उच्यते। स्वयंकर्तृ ब्रह्मेति प्रसिद्ध लोके, सर्वकारणत्वात्। यस्माद्वा स्वयमेवाकरोत् सर्व सर्वात्मना तस्मात् पुण्यरूपेणापि तदेव ब्रह्म कारणं सुकृतमुच्यते इति।

साम-ब्रह्म, समत्वात्। सर्वानन्यरूपमित्यर्थः । एतत्साम गायन्निति श्रुतिः ।

सदसस्पति :- सीदन्त्यस्मिन् सर्वे विकारा इति सदः प्रेयसीस्थानीया सर्वविकारहेतु, परा प्रकृतिः, तस्याः पतिः-पाता नित्यं संश्लिष्टो भर्ता परमेश्वर इत्यर्थः। तथा चोक्तमभियुक्तैः- यामामनन्ति मुनयः प्रकृति पुराणीं विद्येति यां श्रुतिरह्दस्यगिरो गृणन्ति। तामर्धपल्लवितशंकररूपमुद्रां देवीमनन्यशरणरशरणं प्रपद्ये। इति।

सदसस्पतिमद्भुतमिति श्रुतिः। सविता-सवितृरूपेण जगदनुग्रहं कुर्वन् परमात्मा सवितेत्युच्यते। अथवा सर्वस्य जगतः प्रसविता जनयिता। सवितारन्नृचक्षसमिति श्रुतिः । सर्व :- सर्वस्वरूपः, क्षितिसलिलहु तवहपवनगगनहिम कर दिनमणिय जमानात्मभिरष्टामिर्मूर्ति भिस्सवें व्याप्य स्थितः। तदुक्तमभियुक्तैः- त्वमर्कस्त्वं सोमस्त्वमसि पवनस्त्वं हुतवहः त्वमापस्त्वं व्योम त्वसु धरणिरात्मा त्वमिति च। 53

418 वेदान्तनामरतसहसरम्

परिच्छिनामेव त्वयि परिणतां बिभ्रति गिरं न विद्स्तत्तत्वं वयमिह तु यच्वं न भवसि। इति।

आचार्येरप्युक्तम्- भूरंभांस्यनलोऽनिलोंऽबरमहर्नाथो हिमांशुः पुमा- नित्याभाति चराचरात्मकमिदं यस्यैव मूर्त्यष्टकम्। नान्यत्किश्चन विद्यते विमृशतां यस्मात्परस्माद्विभो- स्सस्मै श्रीगुरुमूर्तये नम इद श्रीदक्षिणामूर्तये। इति। श्रीविष्णुपुराणे- नमामि सर्वे सर्वेशमनन्तमजमव्ययम्। लोकाधारमनाधारमप्रकाशमभेदिनम्। इति। उपदेशसाहस्त्रिकायाम्- अहंब्रह्मास्मि सर्वोSस्मि शुद्धो बुद्धोऽमृतस्सदा। अजस्सर्वग एवाहमजरश्रामृतोऽक्षयः। इति। असतश्च सतश्रैव सर्वस्य प्रभवाव्यय:। सर्वस्य सर्वदा ज्ञानात सर्वमेनं प्रचक्षते। इति व्यासवचनात्। सर्वो वै रुद्र: इति श्रति: । सद्योजात :- यस्मात्परमेश्वरात् देवतिर्येङ्मनुष्याद्याः सध एव स्मरणमात्ात् जायन्ते स सदयोंजातः। तदुक्तमागमिकै :- सदोऽणूनाम्मूर्तयस्संभवन्ति यस्येच्छातस्तेन सद्योऽभिधानः।इति। सद्योजातं प्रपद्यामि सद्योजाताय वै नमः इति श्रुतिः। सर्वभूतदमन :- सर्वोषां भूतानां दमयिता-नियन्ता। सर्वभृतदमनाय नमो मनो- न्मनाय नमः इति श्रुतिः। सर्वविद्यानामीधान :- सकलविधानां नियन्ता, सर्वविद्याशरीरत्वाद्। अत एवं ब्रह्मादीनामप्यादिगुरु: परमेश्वरः। तदुक्तं सूतसंहिंतायाम्-

वेदान्तनामरवसहसम् 419

यश्शिवस्सर्वभृतानामीश्वरस्सर्व एव तु। ईशानस्सर्वविद्यानां स एवादिगुरुर्बुधाः। इति। ईशानं सर्वविद्यानामीश्वरेश्वरमव्ययम्। उत्पत्यादिविनिर्मुक्तमोंकारकमलासनम्। स्वात्मविद्याप्रदानेन सदा संसारमोचकम्। रुद्रं परमकारुण्यात् सर्वप्राणिहिते रतम्। इति। परमेश्वरस्यैवादिगुरुत्वं पतञ्ञलिनाऽपि सूत्ितम्-स पूर्वेषामपि गुरु: कालेनान- वच्छेदादिति। विवृतश्व राजवार्तिके-आद्यानां स्रष्टणां ब्रह्मादीनामपि गुरुः उपदेष्टा, यतस्स कालेन नावच्छिद्यते। अनादित्वात्। तेषां पुनरादिमत्वादस्ति कालेनावच्छेद इति।

यस्त्रष्टारं निखिलजगतान्निर्ममे पूर्वमीश: तस्मै वेदानमितसकलान यश्र साकं पुराणैः। तच्वामाद्यं गुरुमहमसावात्मबुद्धिप्रकाशं संसारार्तश्शरणमधुना पार्वतीशं प्रपद्ये। इति।

सर्वभृतानामीश्वरः-ब्रह्मादिसर्वभूतानामपि नियन्ता। श्रतिस्तु-ईशानस्सवविद्या नामीश्वरस्सर्वभूतानामिति।

सदाशिव :- कैवल्यात्मा नित्यकल्याणरूप: महेश्वरः, निर्मृष्टनिखिलदुःखानुषगपरमानन्द- रूप इत्यर्थः। तदुक्तं ब्रह्मगीतायाम्- त्रिषु धामसु यद्भोग्यं भोक्ता भोगश्च यस्तथा। तेभ्यो विलक्षणस्साक्षी चिन्मातोऽहं सदाशिव:। इति।

स्कान्दे नन्दी- हत्पुण्डरीकसुषिरे ध्यात्वा देवं त्यंबकम्। त्र्यृक्षं दशभुजं शान्तं पश्चवक्तं सदाशिवम्.। इति।

120

तत्नैव सनत्कुमारसंहितायां षट्तिंशाध्याये मुनीन् प्रति शिववचनम्- ईशानस्सर्वविद्यानां भूतानामहमीश्वरः। ब्रह्माधिपो ब्रह्मणश्च ब्रह्म सोहं सदाशिवः इति।

पाझे पुराणे श्रीरामं प्रति अगस्त्य :- यं वातमाहुर्य रुद्रं शाश्वतं परमेश्वरम्। परात्परतरञ्चाङ्ः परात्परतरं शिवम्। ब्रह्मणो जनकं विष्णोः वह्वेर्वायोस्सदाशिवम्। इति।

शिवरहस्ये दशमाध्याये महालिंगप्रादुर्भावानन्तरं ब्रह्मा- नमस्ते देवदेवाय नमस्तेऽनन्तमूर्तये। नमो लोकैकनाथाय नमस्ते सर्वसाक्षिणे। न त्वदन्यो महादेव लोकनाथो जगन्मय। न त्वदन्यस्सुराराध्यो न त्वदन्यो जगत्प्रभुः। न त्वदन्यो वेद्वेद्यो न त्वदन्योऽस्मदिष्टदः। न त्वदन्यस्सदा सेव्यो न त्वदन्यो जगत्पिता। त्वमेव भूषणं रम्यं त्वमेव मम जीवनम्। त्वमेव मम माताऽसि त्वमेव हि पिता मम। त्वमाराध्यतम्शंभो मम देवोत्तम प्रभो । न त्वदन्यपदद्वन्दमर्चयामि कृपानिधे। न शृणोमि कथामन्यां शिवनामविवर्जिताम्। शिवनामान्यनामानि न वदामि महेश्वर। • शिवलिंगं विहायान्यन्न पश्यामि च सादरम्। शिवलिंगं विहायान्यद्ध्यातञ्च न कदाचन। अपराधान् क्षमस्वेश मम शंकर सर्वग। स्वरूपं तव वरिज्ञातुं शक्यमेव न सर्वथा।

421

वेदैः सर्वैरपि श्रीमन् तव रूपं सदाशिव। न ज्ञातं तादश रूपं मया ज्ञेयं कथ प्रभो। अपराधं क्षमस्वाद्य ममादावंविकापते। अन्येऽपि मत्कृताः सर्वे क्षन्तव्याः परमेश्वर। अपराधाः कृपासिन्धो दीनवत्सल शङ्कर। प्रणतं पाहि मां शंभो करुणारसवारिधे। मां न मुञ्च महादेव पाहि पाहि सदाशिव। इति।

वायवीये उपरिभागे चतुर्विशाध्याये श्रीकृष्णं प्रति उपमन्यु :-

पश्चवक्तो दशभुजशशुद्धस्फटिकसननिभः। पश्चब्रह्मकलादेहो देवस्सकलनिष्कलः। शिवमूर्ति: खमारूढश्शान्त्यतीतस्सदाशिव:। भक्त्या मयाऽर्चितो महं प्रार्थित संप्रयच्छतु। इति

ब्रह्मा शिवो मे अस्तु सदाशिवोम् इति श्रुतिः । सन्धाता-कर्मफलै; पुरुषान् सन्वत्त इति सन्धाता। खस्मिन् परमात्मनि श्रवणादि- परान् योजयतीति वा सन्धाता। प्राणत्वमसि सन्धाता ब्रह्म त्वमसीति श्रति: ।

सूर्यस्य वर्चोदा :- जगच्चक्षुषः जगत्प्रकाशनसामर्थ्थदाता। तदुक्तं भगवता- यदादित्यगतं तेजो जगद्भासयतेऽखिलम्। यच्चन्द्रमसि यच्चायौ तत्तेजो विद्वि मामकम्। इति। वर्चोदास्त्वमसि सूर्यस्य इति श्रुतिः । छान्दोग्ये-

सर्वेभ्यः पापमभ्य उदित :- सर्वेभ्यो-धर्माधर्मरूपेभ्यः तत्कार्येभ्यश्च उदितः। असंस्पृष्ट इत्यर्थः। तस्योदिति नाम स एष सर्वेभ्यः पाप्मभ्य उदित: इति श्रुतिः ।

422

सत्यसङ्कल्प :- सत्या :- अवितथाः संकल्पा यस्य सोऽयं सत्यसंकल्पः । न संसारिणामिव अनैकान्तिकफलः संकल्पः ईश्वरस्य। संसारिणो हि अनृतेन मिथ्याफल- हेतुना प्रत्यूढत्वात् संकल्पस्य मिथ्याफलत्वमू। भारूपः सत्यसंकल्प आकाशात्मेति श्रुतिः ।

सर्वकर्मा-सर्व विश्वं तेन ईश्वरेण क्रियत इति जगत्सर्व कर्मास्येति सर्वकर्मा। स हि सर्वस्य कर्तेति श्रुतेः । सर्वकाम :- सरवे कामा दोषरहिता अस्येति सर्वकामः। धर्माविरुद्धो भूतेषु कामो- डस्मीति स्मृते:। ननु कामोऽस्मीति वचनादिह बहुव्रीहिन भवति सर्वकाम इति। न-कामस्य कर्तव्यत्वाव् शब्दादिवत पारार्थ्यप्रसङ्गाच्च देवस्य। तस्माद्यथेह सर्वकाम इति बहुव्रीहिः तथा कामोऽस्मीति स्मृत्य्त्थो वाच्यः ।

सर्वगन्ध :- सर्वे गन्धाः सुखकरा अस्येति सोडयं सर्वगन्धः। पुण्यो गन्धः पृथिव्या- मिति स्मृते:। अपुण्यगन्वग्रहणस्य पाप्मसंबन्धनिमित्तत्वश्रवणात्। तस्मात्तेनोभय जिघ्रति सुरभि च दुर्गन्धि च पाप्मना ह्ेष विद्ध इति श्रुतेः । न च पाप्मसंबन्ध ईश्वरस्य, अविद्यादि- दोषानुपपत्ते:।

सर्वरस :- पूर्ववत्। रसोऽहमप्सु कौन्तेयेति स्मृतेः ।

सर्वमभ्याक्त :- सकलं जगदभिव्याप्तः। अततेर्धातोर्व्यापूत्यर्थस्य कर्तरि निष्ठा।

सर्वकर्मा सर्वकामस्सर्वगन्धस्सर्वरसस्सर्वमिदमभ्यात्तः इति श्रुतिः । संयद्वाम :- संयद्वामशब्दं श्रुतिः खयमेव ब्याकरोति-एतं हि सर्वाणि वामान्यभि- संयन्तीति। एतं यथोक्तं आत्मानं हि यस्मात् सर्वाणि वामानि वननीयानि संभजनीयानि शोभनानि अभिसंयन्ति अभिसंगच्छन्तीत्यतः संवद्वाम इत्यर्थः । एतं संयद्वाम इत्याचक्षते इति श्रुतिः । सत्-अस्तितामात्ं वस्तु सूक्ष्मं निर्विशेषं सर्वगतमेकं निरञ्जनं निरवयव यदवगम्यते सर्ववेदान्तेम्यः तत् सदित्युच्यते। वदुक्तं सूरतसंहितायाम- यस्य सचा जगत्सत्तारूपेणैव विभासते। यं विना न जगचस्मै सदा साक्षात्सते नमः। इति।

423

वासिष्ठेऽपि- ततः स्तिमितगंभीरं न तेजो न तमस्ततम्। अनाख्यमनभिव्यक्तं सत्किश्चिदवशिष्यते। इति। सर्वत्र सर्वमिदमस्ति यथानुभृतं नो किश्चन क्वचिदिहास्ति न चानुभूतम्। शान्तं सदेकमिदमाततमित्थमास्ते सन्त्यक्तशङ्कमपभेदमतस्त्वमास्व। इति।

यथानुभूतं अनुभवानुसारेण सर्व सर्वत्रास्ति। न चानुभृतं-चशब्दश्वैदर्थे, नचेदनुभूतं तर्हि किञ्चन क्वचिन्नास्ति। शान्तं सद्पमेकं वस्तु इत्थमाततं व्याप्तं सत् इदं विश्वमास्ते जगदूपेण भाति। अतः कारणात् सन्त्यक्तशंकमपभेदश्च आस्व, शंकां भेदञ्च विहाय सुख तिष्ठेत्यर्थः। सदेव सोम्येदमग्र आसीदिति श्रुतिः।

स्व :- सदूपः। परमार्थसत्यभूत आत्मा। स्वमपीतो भवतीति श्रुतिः ।

स्वे महिम्नि प्रतिष्ठितः-खे-आत्मीये महिम्नि-माहात्म्ये विभूतौ प्रतिष्ठितः। घटादि-

वदन्यत्नाप्रतिष्ठितो भूमा, परिपूर्णत्वातू। तदुक्तं वासिष्ठे- स्निग्धा स्पष्टा मृदुस्पर्शा महाविस्तारशालिनी। निविडा नित्यनीरन्ध्रा क्वचिदस्ति महाशिला। इति। स्निग्धा, परमप्रेमास्पदत्वात्। स्पष्टा, स्वप्रकाशत्वात्। नित्यनीरन्ध्रा -- विजातीयवस्त्वमिश्रि- तत्वात्। इत्थंभूता महाशिला क्चिदस्ति। स्वव्यतिरिक्तस्याधारस्य निरूपयितुमशक्यत्बात् स्वमहिम प्रतिष्ठेत्युक्तं भवति। स भगवः कस्मिन् प्रतिष्ठित इति स्वे महिम्रीति इति श्रुतिः। सत्यकाम :- सत्या अवितथाः कामा यस्य सोडयं सत्यकामः। वितथा हि संसारिणां कामाः, ईश्वरस्तु तद्विपरीतः। अप्रतिहतकाम इत्यथः। सत्यकामस्सत्यसंकल्प इति श्रुतिः । सेन :- सेतुरिव सेतुः, मर्यादागालकः। एषां भूरादीनां कर्तकर्मफलाश्रयाणं नियन्तेत्यर्थः । अथ य आत्मा स सेतुर्विधृतििात श्रातः ।

424 वेदान्तनामरतसहसम्

सकृद्विभातः-सदा विभातः । सर्वदा प्रकाशैकस्वरूपः इत्यर्थः । तदुक्तमाचार्यै :- दृशिस्वरूपं गगनोपमं परं सकृद्विभातं त्वजमेकमक्षरं। अलेपकं सर्वगत यदद्वयं तदेव चाहं सततं विमुक्त ओम्। इति। तुरीय रूपं त्रितयावभासकं सदा विभातं स्वयमेव मायया। अनावृतं बेदनिधि पुरातनं महानुभावैरनुभूयतामिह। इति लैङ्गवासिष्ठे

सकृद्विभातो ह्येवँष ब्रह्मलोक: इति श्रुति:।

बृहदारण्यके- सर्वस्मात्प्रेय :- लोके प्रियत्वेन प्रसिद्धात् पुत्रवित्तादेः प्रेयः प्रियतरम्। प्रेयोऽन्य- स्मात्सर्वस्मादिति श्रुति: ।

सत्यस्य सत्यम्-सत्यस्य-पाश्चभौतिककार्यकरणात्मकस्य संघातस्य बाह्यगिरिनदीस- सुद्रादेश्व व्यावहारिकसत्यस्य अधिष्ठानभूतमात्यन्तिकं पारमार्थिकसत्यं ब्रह्मेत्यर्थः। सत्यस्य सत्यं प्राणा वै सत्यं तेषामेष सत्यमिति श्रुतिः।

सर्वेषां भूतानामधिपति :- सर्वेषां भूतानां स्वतन्त्रः ।

सर्वेषां भृतानां राजा-उत्कृष्टः ।

स वा अयमात्मा सर्वेषां भृतानामधिपतिस्सर्वेषां भूतानां राजेति श्रुतिः। सर्वानूभू :- सर्वात्मना सर्वमनुभवतीति सर्वानुभूः। अयमात्मा ब्रह्म सर्वानुभूरिति श्रतिः। सर्वान्तरः-सर्वस्य बुद्धयादेरभ्यन्तरः । य आत्मा सर्वान्तरः इति श्रतिः । सर्वेषु भृतेषु तिष्ठन्-सर्वप्रत्यगात्मतया वर्तमानः ।

सर्वेभ्यो भृतेभ्योऽनतरः-नियन्तृत्वेन बर्तमानः । तदुक्तं भगवता- समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम्। विनश्यत्स्वविनश्यन्त यः पश्यति स पश्यति। इति।

वे दान्तनामरतसहसभ् 42

ईश्वरस्सर्वभूतानां हृद्देशेर्ऽर्जुन तिष्ठति । भ्रामयन् सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया। इति।: यस्सर्वेषु भूतेषु सर्वेभ्यो भूतेभ्योऽन्तरः इति श्रुति: ।

स्वयञ्ज्योतिः -- आदित्यादिभौतिकज्योतिरनपेक्षतया चक्षुरादिवाह्यकरणानपेक्षतया अन्तः करणानपेक्षतया च स्वगमेव प्रकाशत इति स्वयञ्ज्योतिः।

तदुक्त सूतसंहितायाम्- आत्माडयं केवलः स्वच्छः शान्तः सूक्ष्म: सनातनः । अस्ति सर्वान्तरः साक्षी चिन्मातः सुखविग्रहः। अय स भगवानीशः स्वयञज्योतिः सनातनः। इति । अतस्साक्षात्स्स्वयञ्ज्योतिःस्वभावः परमेश्वरः । एक एव द्विजा नित्यस्ततोऽन्यत सकलं मृषा। इति च।

पराशरोपपुराणे- आत्मा नाम जडस्यास्य प्रपश्चस्य प्रकाशक:

अत्नायं पुरुषः स्वयंज्योतिरिति श्रुतिः। स्पृशन्-त्वगिन्द्रियजन्यवृत्तिप्रकाशत्वार्हः।

स्प्रष्टुः स्पृष्टिः-त्वगिन्द्रियेण घटादिसंबन्धे सति यदा घटादिविषयान्तःकरणवृत्तिर्जायते तां वृत्तिं वृत्तिविषयघटादिकश्च स्वरूपप्रकाशेन यः प्रकाशयति स स्प्रषोच्यते। तस्य स्पृष्टिर्द्वि- विधा-एका अन्तःकरणवृत्तिरूपा त्वगिन्द्रियजा, अन्या स्प्रष्टुः नित्यचैतन्यज्योतिषः स्वरूपभूता। अत्र स्वरूपभूता स्पृष्टिः स्पृष्टिशब्देनोच्यते। स्पृशन् वै तन्न स्पृशति न हि स्प्रष्टः स्पृष्टेर्वि- परिलोपो विद्यते इति श्रुति:।

सलिल :- सलिलवत् स्वच्छस्वभावः। सलिल इव सलिलः। सलिल एको द्रष्टाउ्द्वैतो भवतीति श्रुतिः। 54

426

सर्वस्य कर्ता-स्पष्टम्। स विश्वकृत् स हि सर्वस्य कर्तेति श्रुतिः। सर्वस्य वशी। सर्वस्येशानः। सर्वस्याधिपतिः-सर्वस्य-ब्रह्मेन्द्रादेः वशी, सर्वो ह्यस्य वशे वर्तते। न केवलं वशी, सर्वत्येशानः। ईशिता च न्रह्मेन्द्रप्रभृतीनामू। ईशितृत्वञ्च कदाचि- ज्जातिकृतं यथा राजकुमारस्य भृत्यान् प्रति, तच्च मा भृदित्याह - सवस्याधिपतिः अधिष्ठाय पालयिता, स्वतन्त्र इत्यर्थः। त्रयमप्येतद्वशित्वादि हेतुहेतुमद्रप, यस्मात्सर्वस्याधिपतिः ततोऽसौ सर्वस्येशानः। यो हि यमधिष्ठाय पालयति स तं प्रतीष्ट एवेति प्रसिद्धम्। यस्मा- त्सर्वस्येशानस्तस्मात्सर्वस्य वशी इति। स्कान्दे कालिकाखण्डे षटत्रिंशाध्याये भृंगिरिटि :- नालञ्चालयितुं तृणश्च पवनश्शंभो त्वदाज्ञां विना दग्धुं तन्न समर्थ एव दहनश्छेत्तुं न वज्रेण च। शक्तो गोत्रभिदप्यहो जगदिदं सर्वे त्वदाज्ञावशं कारुण्याकर भोः पितः पशुपते दोषाकरं पाहि माम् इति। श्रुतिः उक्तक्रमैव।

ब्रह्मोपनिषदि- सुत्रम्-सर्वजगत्पटारंभकम्। यदक्षरं परं ब्रह्म तत्सूत्मिति धारयेत् इति श्रुतिः

सर्वभृतेषु गूढ :- संवृतः।

सर्वव्यापी-आकाशवत् सर्वत्र व्याप्य वर्तमानः। तदुक्तं श्रीविष्णुपुराणे- यथा समस्तभूतेषु नभोऽग्रि: पृथिवी जलम्। वायुश्चात्मा तथैवासौ व्याप्य सर्वमवस्थितः। इति। सूतसंहितायामपि असावशिश्च वायुश्र सूर्याचन्द्रमसावुभौ। नक्षत्नाणि च विद्युच्च यच्चास्तित्वेन भासते। यच्च नास्तितया भाति सर्व तस्मिन् समाहितम्। ततः सर्वाश्रयः शंभरुः सर्वव्यापी स्वभावतः। इति।

427

उत्तरगीतायाम्- दूरस्थोऽपि न दूरस्थः पिण्डस्थः पिण्डवर्जितः । विमलस्सर्वदा देही सर्वव्यापी निरञ्जनः । इति। दूरस्थ :- अज्ञस्य परोक्षवत् स्थितोऽपि न दूरस्थ :- परोक्षस्थितो न भवति, किन्तु-सर्वदा अपरोक्ष इत्यथः। पिण्डस्थोऽपि-शरीरसंबन्धाध्यासात् परिच्छिन्नवदवभासमानोडपि पिण्डवर्जित :- शरीरसंबन्धाव्यासरहितः । तत्र हेतु :- बिमलः-निर्मलः, सर्वव्यापी-सर्वत्रपरिपूर्णः, निरञ्जनः स्वयंप्रकाशश्च। एवमात्मा थ्येय इत्यर्थः ।

उपदेशसाहस्त्रिकायामपि- आत्मैकस्सर्वभूतेषु तानि तस्मिंश्र खे यथा। पर्यगाद्वयोमवत् सर्व शुकरं दीप्षिमदिष्यते। व्रणस्नाय्वोरभावेन स्थूलदेहं निवारयेत। शुद्धापापतया लेप लिंगश्चाकायमित्युत। इति। एकोदेवस्सर्वभूतेषु गूढस्सर्वव्यापीति श्रुति: सर्वभृताधिवास :- सर्वाणि भूतान्यात्मत्वेन अधिकृत्य वसतीति सर्वभूताधिबासः। ब्रह्माण्डपुराणे अष्टाविंशाध्याये व्यासभुजस्तंभानन्तरं व्यास :- यस्मिन् सव यस्तु सर्वत्र विश्वे यो वै कर्ता योऽविता योऽपहर्ता। नो यस्यादिर्यः समस्तादिरेको नो यस्यान्तो योऽन्तकृत्तं नतोस्मि। इति। साक्षी-जागदादवस्थालक्षणस्य साक्ष्यस्य द्रष्टा साक्षी। प्रत्यक्चैतन्यरूपेण अवस्थित इत्यर्थः। तदुक्तं सूतसंहितायाम्- यस्मिन् जाग्रदवस्थैषा भातीव भवतीव च। तं तद्भ्रान्तेरधिष्ठानं वन्दे साक्षिणमीश्वरम्। यस्मिन् स्वप्नप्रपञ्चोऽयं भातीव भवतीव च। तं तद्भ्रान्तेरधिष्ठानं वन्दे साक्षिणमीश्वरम्।

42.8 वेदान्तनाम रवसहसत्रम्

यस्मिन् सुषुपूत्यवस्थेयं भातीव भवतीव च। तं तद्द्रान्तेरधिष्ठानं वन्दे साक्षिणमीश्वरम्। इति। यस्समस्तस्य जगतः चेतनाचेतनस्य च। साक्षी सर्वान्तरशशम्भुस्तं वन्दे सांवमीश्वरम् । इति। सकाराय सशब्दार्थस्वरूपाय सदात्मने। साक्षिणेऽसाक्षिरूपाणां नमस्साधूपकारिणे। इति।

सहजाशक्तिसहितो भृङ्गीशस्सकारस्यार्थः। असाक्षिस्वरूपाणां विषयासङ्गिनां संसा- रिणां साधूपकारिंणे भोगमोक्षप्रदानेन सम्यगुपकत्रे!

शब्दहीनाय शान्ताय शब्दलभ्याय साक्षिणे। सर्वोपाधिविहीनाय स्वयंभानाय वै नमः। सर्वोपाधिविहीनाय शान्ताय-निरस्तोपाघिकस्वरूपप्रतिष्ठाय अत एव शब्दप्रवृत्ति निमित्तजात्यादिविरहात् वाचकशब्दहीनाय स्वयंभानाय-स्वरूपप्रकाशेनैव भासमानाय। एवं रूपोडपि यदा स्वमायातत्कार्यसाक्षी भवति तदा साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्चेत्यादिशब्द- लभ्याय।

जाग्नस्वप्नसुषुप्त्याख्या याऽवस्था भाति देहिनाम्। अस्या अपि महादेव: साक्षी भिन्नः स्वयंप्रभः ।इति। द्वौ सुपणौ शरीरेऽस्मिन् जीवेशाख्यां सहस्थितौ। तयोर्जीवः फलं भुङ्क्ते कर्मणो न महेश्वरः। केवलं साक्षिरूपेण विना भोगं महेश्वरः। प्रकाशते स्वयं भेद: कल्पितो मायया तयोः। यथाSडकाशो घटाकाशमहाकाशप्रभेदतः। कल्पितः परचिज्जीवशिवरूपेण कल्पिता।

वेदान्तनामरवसहतरम् 429

तत्वतश्चिच्छिवस्साक्षाच्िज्जीवश्र स्वतस्सदा। चिच्चिदाकारतोऽभिन्ना न भिन्ना चित्चहानित:। चितश्चिन्न चिदाकारात भिद्यते जडरूपतः। भिद्यते चेज्जडे भेदश्चिदेका सर्वदा खळ। तर्कतश्र प्रमाणाच्च चिदेकत्वे व्यवस्थिते। अपि पापवतां पुंसां विपरीता मतिर्भवेद। श्रौतस्मार्तसमाचारैर्विशुद्धस्य महात्मनः। प्रसादादेव रुद्रस्य चिदेकत्वे मतिर्भवेद। चिदेकत्वपरिज्ञानान्न शोचति न मुद्यति। अद्वैत परमानन्दं शिवं याति तु केवलम्। शिवस्थाने शरिरेऽस्मिन् स्थितोऽपि स्वात्ममायया। दुःखादिसागरे मग्नो मुह्यमानथ् शोचति। सवस्मादन्यतयाभातमीशं स्वेनैव सेवितम्। अधिष्ठानं समस्तस्य जगगसत्यचिद्नम्। अहमस्मीति निश्चित्य वीतशोको भवत्ययम्। अस्य चिन्मात्रूपस्य स्वस्य सर्वस्य साक्षिण:। महिमानं यदा वेद परमाद्वैतलक्षणम्। तदैव विद्यया साक्षाद्वीतशोको भवत्ययम्। इति।

पराशरोपपुराणे ईश्वरस्सर्वभूतेभ्यो विशिष्टः केवलस्ततः । विशिष्टस्सच्चिदानन्दस्साक्षी साक्ष्यविवर्जितः। साक्ष्यापेक्षन्तु साक्षित्वं साक्ष्याभावेSपगच्छति। स्वाभाविकन्तु साक्षित्वं कदाचिन्नापगच्छति । स्वाभाविकन्तु साक्षित्वमात्मनस्सार्वकालिकम्।

430

अपि साक्ष्यमपेक्ष्यैव खल तद्वयपदिश्यते। इति। कर्तताऽहंकृतेरेव कर्ताऽहमितिभासनात। नात्मनोऽकर्तृरूपस्य साक्ष्येवात्मा स्वयंग्रभः । सर्वदा साक्षिमात्रत्वमेव शुद्धात्मवस्तुनः । इति ज्ञानविद: पूर्वमपि नैव हि कर्तता। इति। स्वविलक्षणशून्यस्य स्वयंभातस्य साक्षिण:। आविर्भावतिरोभावरहितस्याक्रियस्य च। अहमर्थस्य चित्सत्यसुखस्यैव प्रसादतः। परविद्याभिजाता चेद्विद्ययैव परं पदम्। इति।

उपदेशसाहस्त्रिकायाम्- व्योमवत्सर्वभूतस्थो भूतदोपैर्विवर्जितः । साक्षी चेताऽगुणर्शुद्धो ब्रह्मैवास्मीति केवलः। नामरूपक्रियाभ्योऽन्यो नित्यमुक्तस्वरूपवान्। अहमात्मा परंब्रह्म चिन्मालोऽहं सदाडदयः। इति। मदन्यस्सर्वभूतेषु बोद्धा कश्चिन्नविद्यते। कर्माध्यक्षश्र साक्षी च चेता नित्योऽगुणोऽद्यः। इति च।

महाभारते- यस्सर्वप्राणिनां देहे साक्षिभूतो व्यवस्थितः । अक्षरः क्षरमाणानां तस्मै साक्ष्यात्मने नमः । इति। वासिष्ठे - अकर्तकमरंगश्च गगने चित्रमुत्थितम्। अद्रष्टकं स्वानुभवमनिद्रस्वप्नदर्शनम्। साक्षिभूते समे स्वच्छे निर्विकल्पे चिदात्मनि।

वेदान्तनामरतसहस्रम् 431

निरिच्छं प्रतिबिंबन्ति जगन्ति मुकुरे यथा। एतत्ते राम वक्ष्यामि कार्यकारणतां विना। स्थिता ब्रह्मणि विश्वश्रीः प्रतिभामात्रूपिणी। इति। सर्वभूताधिवासस्साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्चेति श्रुतिः। कैवल्योपनिषदि- समस्तसाक्षी-वियदादिभूतभौतिकस्य सर्वस्य जगतः साक्षी। समस्तसाक्षि तमसः परस्तात् इति श्रुतिः ।

स्वराट्-खयमेव राजमानः, स्वतन्त्रः। अन्ये तु तत्पारन्त्रयान्न स्वराजः। सोऽक्षरः परमः स्वराट् इति श्रुतिः ।

सर्वभूतस्थः-भूतभौतिकप्रपश्चस्य प्रतिमासावस्थायामपि सर्वत्र कारणत्वेनावस्थितः । तदुक्तं भगवता- सर्वभृतस्थमात्मानं सर्वभृतानि चात्मनि। ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः। सर्वभूतस्थितं यो मां भजत्येकत्वमास्थितः। सर्वथा वर्तमानोऽपि स योगी मयि वर्तते। इति। सूतसंहितायामपि- सर्वभूतस्थमात्मानं विशुद्धज्ञानदेहिनम्। स्वात्मन्यपश्यन बाह्येषु पश्यन्नपि न पश्यति। इति। सर्वभृतस्थमात्मानमितितिः। सर्वात्मा-सर्वानन्यः। तदुक्त श्रीविष्णुपुराणे-

वृहत्त्वाद्बृंह्मणत्वाद्वा यद्रूपं ब्रह्मसंज्ञितम्। तस्मै नमस्ते सर्वात्मन् योगिचिन्त्याविकारिणे। इति।

432

सर्वात्मा सर्ववित्सर्वः सर्वभूतेष्ववस्थितः। यो ह्यचिन्त्योऽव्ययो वापि स वक्ष्यति मया सह। इति च। सूंतसंहितायाम्- सर्वेषामांत्मभूतोऽहमेव संसारमोचक: । मामृते सांबमीशान मोचकोऽन्यो न विद्यते। इति। महादेवस्तु सर्वात्मा सर्ववस्त्वभासक:। सर्वानन्दकर: पूर्णस्सर्वदेवोत्तमोत्तमः । इति च । लैंगवासिष्ठे- एष ब्रह्मैष एवेन्द्र एष एव प्रजापतिः। एष धाता विधाता च सर्वात्मा सर्ववर्जितः । शिवरुंद्रमहेशानशङ्करब्रह्मसंज्ञितः । अभिधानाभिधेयादिभावहीनो निरास्पद:। इति। उपदेशसाहस्त्रिकायाम्- चिन्मात्रज्योतिषा सर्वाः सर्वदेहेषु बुद्धय:। मया यस्मात् प्रकाश्यन्ते सर्वस्यात्मा ततो ह्यहम्। इति। स्थावरञ्जङ्गमश्चैव द्रष्टृत्वादिक्रियायुतम् । सर्वमक्षरमेवातस्सर्वस्यात्माक्षरं त्वहम् इति च। महाभारते-यस्मिन् सर्व यतस्सर्वे यस्सरवं सर्वतश् यः। यश्च सर्वमयो देवस्तस्मै सर्वात्मने नमः । इति। यत्परं ब्रह्म सर्वात्मेति श्रुतिः। सर्दसद्विहीनम्-कार्यकारणरहितम्। समस्तसाक्षि सद्सद्विहीनमिति श्रुतिः। श्वेताश्वतरोपनिषदि- सर्वाजीव :- सर्वेषामाजीवनमस्मिन्निति सर्वाजीवः । सर्वसंस्थ :-

वेदान्तनामरवसहसतम् 433

सर्वेषां संस्था समाप्ति: प्रलयो यस्मिन्निति सर्वसंस्थ: । सर्वाजीवे सर्वसंस्थे बृहन्ते इति श्रुतिः । स्वर्ग :- निरतिशयानन्दप्रकाशरूपः। परमात्मैवात स्वर्गशब्दार्थः। प्रकरणात् तस्यैव सुख- रूपत्वात्तदंशत्वाच्चेतरस्य सुखस्य। तथा च श्रुति :- एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मातामुपजीवन्तीति। स्वर्गेयाय शक्त्येति श्रुतिः। स्वतत्वम्-सर्वेस्यापि प्रपश्चस्य वास्तवं रूपम्। तदुक्तं सूतसंहितायाम्- अहमेव परंतत्वम्मत्तो जातं जगत् सुराः। मय्येव संस्थितं नष्टं मत्समो नाधिकस्सदा। तस्मादज्ञानमूलस्य संसारस्य क्षयो हरे। आत्मनस्तच्वविज्ञानात्तत्त्वं ब्रह्मैव केवलम्। इति।

वासिष्ठेऽपि- यदनुच्मनिष्पन्द भासकं तेजसामपि। खानुभूत्येकमानञ्च यत्तत्वं तदसौ स्थित: । यदेकश्चाप्यनेकञ्च साञ्जनश्च निरञ्ञनम्। यत्सर्वश्चाप्यसर्वश्च यत्तत्वं तदसौ स्थितः। इति। तद्वात्मतत्च्वं प्रसमीक्ष्य देही इति श्रुति: ।

सर्वतत्वैविशुद्ध :- सर्वततत्त्वै-अविद्यातत्कार्येःविशुद्ध :- असंस्पृष्टः। अजं ध्रुवं सर्वतच्चै- विशुदधमिति श्रुति:। सर्वतोमुख :- सर्वप्राणिगतानि सुखान्यस्य इति सर्वतोमुखः । प्रत्यङ््जनास्तिष्ठति सर्वतोमुखः इति श्रुति: । सर्वाननशिरोग्रीव :- सर्वाण्याननानि शिरांसि श्रीवाश्चास्येति सर्वाननशिरोभीषः । सर्वभृतगुहाशय :- सर्वेषा भूतातां गुहायां बुद्धौ शेत इति सर्वभूतगुहाशयः। सर्वाननशिरोग्रीवस्सर्वभूतगुहाशयः इति श्रुतिः। 55

434

सत्वस्य प्रवर्तक :- सत्वस्य-अन्तःकरणस्य प्रवर्तक :- प्रेरयिता। सत्वस्यैष प्रवर्तकः इति श्रतिः । सुनिर्मला शान्ति :- सवरूपावस्थानलक्षणा सर्वदृश्यप्रपञ्चोपरमलक्षिता परमपदप्राप्ति रूपा। सुनिर्मलामिमां शान्तिमिति श्रुतिः। सहस्रशीर्षा-सहस्राण्यनन्तानि शीर्षाण्यस्येति सहस्रशीर्षा।

सहस्राक्ष :- सहस्राण्यस्य अपरिमितानि अक्षाणि इन्द्रियाण्यस्येति सहस्राक्षः।

सहस्रपात्-सहस्राणि अनन्तानि सर्वप्राणिसंबन्धिनः पादाः चरणाः अस्येति सहस्रपात्।

सहस्रशीर्षा पुरुषस्सहस्त्राक्षस्सहस्त्रपात् इति श्रुति:।

सर्वतःपाणिपादम्-सर्वतः पाणयः पादाश्च अस्येति सर्वतःपाणिपादम्। सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम्-सर्वतोSक्षीणि शिरांसि मुखानि च यस्य तत् सर्वतोडक्षिशिरोमुखम् सर्वतश्श्रुतिमत्-पूर्ववत् सर्वतः पाणिपादं तत् सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम्। सर्वतश्श्रुतिमल्लोके इति श्रुतिः। सर्वेन्द्रियगुणाभासम्-सर्वाणि च इन्द्रियाणि श्रोत्रादीनि अन्तःकरणपर्यन्तानि सर्वेन्द्रियग्रहणेन गृह्यन्ते। अन्तःकरणबहि:करणोपाधिभूतैस्सवेंन्द्रियगुणैस्संकलपपाच्यवसायश्रवणा- दिभिर्युक्तवदवभासत इति सर्वेन्द्रियगुणाभासं, सवेन्द्रियैर्व्यापृतमिव तज्ज्ञेयमित्यर्थः। कस्मात्कार- गात् व्यापृतमिव गृद्यत इति, आह-

सर्वेन्द्रियविवर्जितम्-सर्वकरणरहितमित्यर्थः।

सर्वेस्य प्रभु :- सर्वस्य जगतः प्रभु: ।

सर्वेस्य शरणम्-परायणम्।

सर्वेन्द्रियगुणाभास सर्वेन्द्रियविवर्जितम्। सर्वस्य प्रभुमीशानं सर्वस्य शरणं बृहृत्। इति श्रुति:।

वे दान्वनामरवसहस्त्रम् 435

सर्वस्य लोकस्य वशी-समस्तस्य ब्रह्मलोकादेः ब्रह्मादिस्तंबपर्यन्तस्य च वशी। सर्वमस्य वशे वर्तत इत्यर्थः। वशी सर्वस्य लोकस्य स्थावरस्य चरस्य च इति श्रुतिः।

सूक्ष्मातिसूक्ष्म :- सूक्ष्मादाकाशादेरप्यतिसूक्ष्मः । तदुक्तं श्रीविष्णुपुराणे- सूक्ष्मातिसूक्ष्मातिबृहत्प्रमाण गरीयसामप्यतिगौरवात्मन्। इति।

सूक्ष्मातिसक्ष्मं कलिलस्य मध्ये इति श्रुतिः ।

सवितुर्वरेण्यम्-सवितुस्सूर्यस्योपास्यम्। सवितुरित्युपलक्षणम्। सर्वप्राणिनामुपास्य मित्यर्थः। तदक्षरं तत्सवितुर्वरेण्यमिति श्रतिः ।

संयोगनिमित्तहेतु :- सर्वस्य शरीरसंयोगनिमित्तानां अविद्यादीनां हेतुः कारणम् आदि:स संयोगनिमित्तहेतुरिति श्रुति:।

स्वचित्तस्थ :- सबुद्धिसाक्षित्वेन अवस्थितः । अनेनात्मज्ञाने सौलभ्यमुक्त भवति। यथाग्निरुद्धतशिखः कक्षं दहति सानिलः । तथा चित्तस्थितो विष्णुः योगिनां सर्वकिल्बिषम्। इति श्रीविष्णुपुराणे। देवं स्वचित्तस्थमुपास्य पूर्वमिति श्रतिः ।

सांख्ययोगाधिगम्य :- सम्यग्ज्ञानं सांख्यं, तदेव योग: प्राप्यस्वीकरणोपायं, तेन सांख्य- योगेनाघिगम्यः प्राप्यः। आनुशासनिके सप्चत्वारिंशा्याये तण्डिश्शिवं प्रति-

यद्वै तत् परमं ब्रह्म भूत भव्यश्च यत्पदम्। यो गम्य:सांख्ययोगेन स भवान्ात्र संशयः। इति। तत्कारणं सांख्ययोगाधिगम्यमिति श्रुतिः।

संसारमोक्षस्थितिबन्धहेतु :- संसारमोक्षस्थितिबन्धानां हेतुः कारणम्। संसार- मोक्षस्थितिबन्धहेतुः इति श्रुतिः। आरुणिकोपनिषदि- समाधि :- अहं ब्रह्मास्मीत्येतद्मुद्धिसमाधिरूपः मेदशून्यः प्रत्यगभिन्नः परमात्मेत्यर्थः । सन्धि समाधावांत्मन्याचरेदिति श्रुतिः।

436 वेदान्तनामर ससहसतरम्

अमृत बिन्दूपनिषदि- स्थानत्रयव्यतीत :- तिष्ठत्येतेष्वात्मेति जाग रणादीनि स्थानानि, तेषां त्रयं त्रित्वसंख्या वैशिष्ट्यं तस्माद्वयतीतो गतः। तुरीय इत्यर्थः। स्यानत्रयव्यतीतस्य पुनर्जन्म न विद्यते इति श्रुतिः।

सर्वानुग्राहक :- फलमुद्दिश्य कर्मानुष्ठानवतां भोगप्रदानेन ईश्वरापणबुद्धया कर्मानुष्ठान- वतां श्रवणादिपराणाश्च सत्वशुद्धिज्ञानोत्पत्तिद्वारा मोक्षप्रदानेन सर्वाननुगृह्वातीति सर्वानुग्राहकः। तदुक्तमागमिकै :- भुक्तिम्मुक्तिमणूनां स्वव्यापारे समर्थताधानम्। जडवर्गस्य विधत्ते सर्वानुग्रहकश्शंभुः । इति ।

आदित्यपुराणे मानवसंहितायां षष्टितमाध्याये देवा :- वरेण्याय शरण्याय ब्रह्मण्यायांविकापते। सर्वानुग्रहकर्ता त्वं ज्ञानदाय नमो नमः । इति। सर्वानुग्राहकत्वेन तदस्म्यहं वासुदेवस्तदस्म्यहं वासुदेवः इति श्रुतिः ।

अथर्वशिरसि- सोम :- उमया ब्रह्मविद्यास्वरूपिण्या कात्यायन्या सह वर्तमानःसोमः। अपामसोम- ममृता अभूम अगन्म ज्योतिरविदाम देवानिति श्रुतिः ।

अस्यार्थ :- अपा पानं कृतवन्तः अधीतवन्तः श्रवणादिमिरात्मानं साक्षात्कृतवन्त इत्यर्थः। सोमं-उक्तार्थ। अमृता :- मरणहेतुभिरविद्यातत्कार्यसंस्कारैरवर्जिता इत्यर्थः। अभूम-संपन्नाः। तद्भबने कारणमाहुः-अगन्म-प्राप्तवन्तः, ज्योतिः स्वयंप्रकाशमानमात्मखरूपं इदं वर्य स्म इति निश्चिता इत्यथः । अत्ापि हेतुमाहु :- अविदाम-अविद्य देवान्-अधिष्ठातृन्। इन्द्रियाश्वान् विषया- सक्त्यनासक्तिभ्यां संसारमोक्षहेतून् जितवन्तः इति। स्कान्दे सनत्कुमारं प्रति नन्दिकेश्वर :- उमया सहितं देवं प्रसमं परमेश्वरम। अक्काघिरोपितस्कन्दहेरंवं वृषवाहनस्।

वेदान्तनामरससहस्त्रम् 437

व्याध्रचर्मपरीतांगं सोमं सोमविभूषणम्। ध्यायेच्चतुर्भुजं शंभुं चन्द्रमौक्तिकसप्रभम्। वरदाभयहस्तश्च मृगीपरशुधारिणम्। इति। सर्वजगद्वितम्-सर्वस्य जगतो हितं परमप्रेमास्पदतया आनन्दरूपत्वात्। सर्व- जगद्वितं वा एतदक्षरमिति श्रुतिः। सक्ष्मम्-अणुरूपं, दुःखगम्यमित्यर्थः । तदुक्क महाभारते- चैतन्यं सर्वतो नित्यं सर्वप्राणिहृदि स्थितम्। सर्वातीततरं सूक्ष्मं तस्मै सूक्ष्मात्मने नमः । इति। यं हि सूक्ष्म विचिन्वन्ति परं सूक्ष्मविदो जनाः। सक्ष्मात्सक्ष्मञ्च यद्रह्म तस्मै सूक्ष्मात्मने नमः। इति च। उपदेशसाहस्त्रिका याम्- सर्वमूर्तिवियुक्त यत् यथा खं सूक्ष्ममद्वयम्। तेनाप्यस्मि विनाभूत ब्रह्मैवाहं तथाऽद्ूयम्। इति।

यत् सर्वमूर्तिरहित खं सूक्षमं यथा तथा, अद्वयं तेनाप्याकांशेन बिनाभूतं ततोडपि सूक्ष्ममद्दयं ब्रह्मैवाहमस्मीति संबन्धः। सौं्यम्-सोमो भवानीपतिः, तेनानन्यत्सौम्यम्। प्रियदर्शनं वा, सुखरूपत्वाद्। प्राजापत्यं सूक्ष्मं सौम्यं पुरुषमिति। श्रुतिः : सुवर्दक्-सुबः-निरतिशय सुखं तस्मिन् दृकू-दशनं यस्य स सुवदकू; स्यंप्रकाशमाना- नन्दात्मेत्यर्थ: । ईशानमस्य जगतः सुवर्दशमिति श्रुतिः । संभक्ष :- सम्यकभक्षो यस्यासौ संभक्ष:। अविद्याततकार्यभूतस्य प्रपश्चत्य अधिष्ठानभूते स्वरूपे अन्तर्हितत्वादित्यर्थः। यः सर्वान् लोकान् संभक्ष:संभक्षयतीति श्रतिः । अथर्वशिखायाम्- सोमलोक :- उमया ब्रह्मविधया सह वर्तत इति सोमः, लोक :- स्वयंप्रकाशः, सोम श्रासौ लोकश्रेति सोमर्लोकः । स सोमलोक ओङ्कारः इति श्रुतिः ।

438 वेदान्तनामरलसहसम्

सर्वदेववेदयोनि :- सर्वेषां देवान-ब्रह्मादीनां वसुरुद्रादित्यादीनाञ्च, वेदानामृग्यजु- स्सामादीनां, योनि :- कारणम्। सर्वदेववेदयोनिरिति श्रुतिः।

सर्वैश्वर्यसंपन्नः-अणिमादिसमस्तैश्व्वर्यसंपन्नः। कारणन्तु ध्येयस्सर्वैश्वर्यसंपन्न- स्सर्वेश्वरः इति श्रुतिः । मैत्नायण्याम्- स्थिर :- सदा एकरूपत्वात् स्थिरः। स वा एष शुद्धः पूतश्शून्यश्शान्तोऽप्राणो- निरात्मानन्तोऽक्षय्यः स्थिरः इति श्रतिः स्वतन्त्र :- सृष्टिस्थितिसंहारेषु अन्यानपेक्षः । शाश्वतोऽनन्यः स्वतन्त्र: स्वे महिम्रि तिष्ठतीति श्रुति: । सङ्कल्पाध्यवसायाभिमानलिंग :- संकल्पो मनोवृत्तिः, अध्यवसायो बुद्धिवृत्तिः अभि- मानोऽहंकारवृत्तिः, एते लिंगभूता यस्थेति संकल्पाय्यवसायाभिमानलिंगः। नत्वेतेषामेवात्मत्वम्। मतान्तरे तु एते एवात्मानः। तथा हि लोकायतिकभेदाः केचित् मन एव आत्मेति मन्यन्ते। बौद्धास्तु बुद्धिरात्मेति। नैयायिकास्तु अहंकार एवात्मेति। अहंकारस्यापि सुषुष्त्यादिकाले सूक्ष्मरूपेण सत्त्वमंगीकुर्वन्ति। श्रतिस्तु तेषामात्मत्वनिरसनार्थमेवमुक्तवती संकल्पाध्यवसायाभिमान लिंग इति। तदुक्तं सूतसंहितायाम्-

यत्स्वरूपमविज्ञाय मनस्संकल्पलक्षणम्। आत्मेति मन्वते भक्त्या वन्दे तं मनसः परम्। यत्स्यरूपमविज्ञाय बुद्धिमात्मेति मन्वते। तं वन्दे बुद्धिबोद्धारं बोधरूपमविक्रियम्। यत्स्वरूपमविज्ञाय सर्वप्रत्ययकारणम्। अन्तःकरणमात्मेति मन्वते त नुमश्शिवम्। इति। अन्यत्राप्युक्तम् - संङ्कल्पलक्षणस्यास्य मनसस्साक्षिरूपिणम्। चिद्ठूपमात्मना पशयन् कथ बद्ध्येत कर्मणा।

वे दान्तनामरससहसरम् 439

निश्चयात्मकविज्ञानसाक्षिणं ब्रह्मवित्तमा:। चिद्ूपमात्मना पश्यन् कथं बध्येत कर्मणा। अहंकारस्य दुःखादिविशिष्टस्य तु साक्षिणम्। चिदूपमात्मना पश्यन् कथ बध्येत कर्मणा। इति। प्रतिपुरु [षं] षः क्षेत्रज्ञ: संकल्पाध्यवसायाभिमानलिंग: प्रजापतिरिति श्रुतिः ।

कौषीतकिब्राह्मणो पनिषदि- सम :- एक: ब्रह्मादिस्थावरान्तेषु। तदुक्तं भगवता- विद्याविनयसंपन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि। शुनि चैव श्वपाके च पण्डितास्समदर्शिनः। इति। सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभृतानि चात्मनि। ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः। इति च। योगयुक्तात्मा-समाहितान्तःकरणः । सर्वत्र समदर्शनः सर्वेपु ब्रह्मादिस्थावरान्तेषु विषमेषु सर्वेषु भूतेषु सम निर्विशेष ब्रह्मात्मैकत्वविषयं दर्शनं यस्य सः सर्वत्र समदर्शनः ।

समं सर्वेषु भृतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम्। विनश्यत्स्वविनश्यन्त यः पश्यति स पश्यति। इति च।

विष्णुपुराणे- एको व्यापी समश्शुद्धो निर्गुणः प्रकृतेः पर:। जन्मवृद्धयादिरहित आत्मा सर्वगतोऽव्ययः । इति।

सूतसंहितायाम्- स्वशरीरेऽन्यदेहेषु समं निश्चित्य तें दढम्। अथ धीरा न जायन्ते ह्यमृताश्च भवन्ति हि। इति। ये नाम प्राज्ञा: स्कीयशरीरे देहान्तरेषु सोपाधिषु घटशरावादिषु चन्द्रस्वरूपवत् साम्ये- नावस्थितं सच्चिदानन्दाखण्डैकरसं ब्रम्मात्मतत्वं श्रवणमननादिभिस्साक्षात्कृत्य धीरा :- धैर्यवन्तो

440

दृढनिश्चया :- संसारभयरहिता वर्तन्ते, ते पुनरेतद्देहपतनानन्तरं न जायन्ते; विद्यया सकलसंसार- निदानभूताविद्यायाः समूलकाषं कषितत्वात्। अपि तु कदाचिदप्यनश्वरब्रह्मात्मका एव भवन्तीति। न केवलं सर्वशरीरेग्वेव समः, अपि तु सर्वतन्त्रेष्वपि सम एवात्मा प्रतिपादते। तदुक्तं सूतसंहितायां षडक्षराध्याये षडक्षरस्य मन्त्रस्य प्रत्यगभिन्नं परमशिवस्वरूपं ब्रह्मैव प्रति- पाद्योऽर्थ इत्यर्थवर्णनपूर्वकं-

अथ किं बहुनोक्तेन शिवादन्यन्न विद्यते। शिवस्वरूपमेवाहुरिदं सर्व क्चिक्षणाः। सर्वस्व्रूपमज्ञानान् दृश्यते न तु वस्तुतः। एष एव हि मन्त्रार्थ:सत्यं सत्यं न चान्यथा। वेदाः सर्वे पुराणानि स्मृतयो भारतं तथा। अन्यान्यपि च शास्त्राणि तथा तर्काश्र सर्वशः। शैवागमाश्च विविधा अगमा वैष्णवा अपि। अन्यागमाश्च विदुषामनुभूतिस्तथैव च। अस्मिनर्थे स्वसंवेदे पर्यवस्यन्ति नान्यथा। बाध्यबाधकतां यान्ति व्यवहारे परस्परम्। समुद्र इव कल्ोला इति वेदार्थनिश्चयः। इति।

विवृतश्व श्रीमद्विद्यारण्यगुरुभिः-कि बहुना शिवस्वरूपातिरेकेण किमपि वस्तु नास्तीत्याह-अथेति। श्रयते हि-नेह नानास्ति किश्चनेति। ननु प्रतीयमानं जगत् कथमपलपितुं शक्यत इत्यत आह-शिवस्वरूपमेवेति। इत्थमद्वितीयपरशिवस्वरूपे यस्य जगतः आरोपात् अन्यत्र अभाव उक्तः तस्य तत्रापि शिवादन्यन्न विद्यते इत्यपोदितत्वात् सर्वस्य जगतः मिथ्यावं उक्त भवति। तदुक्तम्-नान्यत्र कारणात् कार्य चेत्तत कतद्भवेत्। इति। एवश्चाविद्यावशादेव दृश्यप्रपश्चस्यानुभवो न परमार्थत इति षडक्षरवाक्यार्थमुपसंहरति- सर्वेति। उक्तस्यार्थस्य अन्यथात्वशङ्कां वारयति-एष एवेति। श्रुतिस्मृतिपुराणादयोडपि अस्मिन्नेवार्थ पर्यस्यन्ति इतोSपयन्यथालं न शङनीयमिस्याह-वेदा इत्यादिना। अत्र हि प्रपश्चस्य मिथ्यात

वे दान्तनामर तसहलम् 441

जीवपरमात्मनोरेकत्वं तस्य चात्मनः सच्चिदानन्दरूपत्वमद्वितीयत्वश्चेत्येतावत् मन्त्रार्थतवेन प्रतिपादितम। एतस्मिन्नर्थे तावद्वेदान्तानां तदनुसारिस्मृतीतिहासपुराणानाश्च ऐदंपर्यमविवादम्। अन्येषामपि तीर्थ- कराणामीदृग्विधव्यवहारमकुर्वतां प्रायेण एतत् अभिमतमेव। तथाहि-तत्र सांख्यपातञ्जलशैवा- स्तावदात्मनःसंच्चिदूपत्वमंगीकुर्वते। यद्यपि व्यवहारदशायां प्रकृतिप्राकृतलक्षणप्रपश्चस्य सत्यत्व- मात्मनानात्वञ्च व्यवहरन्ति। तथापि कैवल्यदशायां स्वरूपप्रकाशव्यतिरेकेण तस्य सर्वस्यानवभास वणयन्ति। आत्मयाथात्म्यज्ञानलक्षणायाः प्रकृतिपुरुषविवेकख्यातेर्हिं कैवल्यम्। तथाविध- ज्ञानोत्तरकालं प्रकृतिप्राकृतात्मकं जगत् सर्वथा अनवभातश्वेत्तदस्तित्व कर्थ निश्चीयेत, ज्ञेयसिद्धर्ज्ञाना- धीनत्वात। आत्मयाथात्म्यज्ञाननिवर्तितमेव तत्। तस्मात् प्रपश्चस्याज्ञातस्य ज्ञाननिवर्तितत्वेन मिथ्या- त्वमवश्यमभ्युपगन्तव्यम्, ज्ञाननिवर्त्यानां शुक्तिरूप्यादीनां मिथ्यात्वदर्शनाव्। किश्च, कृतार्थ प्रति नष्टमप्यनष्टं तदन्यसाधारणत्वादिति पातञ्जलं सूत्रम्। अनेन प्रकृतिप्राकृतात्मक जगत् मुक्तापेक्षया नष्टं तदितरापेक्षया विद्यमानमेवेति पुरुषविशेषापेक्षया तस्य सदसद्भावौ प्रतिपाद्ेते। तच्च मिथ्यात्वेऽवकलपते। पुरुषविशेषमपेक्ष्य एकस्यैब सद्भावासद्ानयोः शुक्तिरूप्यादिषु दर्शनाव। तत्र हि काचकामलादिदोषदूषितनेत्रः पुरुषः शुक्तौ रूप्यसद्भावं प्रतिपद्यते, तदितरस्तु शुक्तिख- रूपमेव जानन् तत्र रूप्याभावमवगच्छति।नहि पारमार्थिक घटादि पुरुषविशेषं प्रति सद्भावासद्भावौ प्रामोति युगपत्। तस्मात् सरूपज्ञानपर्यनतमनुवर्तमानस्य तत ऊर्ध्वमप्रतिभासमानस्य प्रपश्चस्य वेदान्तिनामिव सांख्यादी नामव्यविशेषात् मिथ्यात्वं सिद्धम्। अथापि कस्मान्नव्यवहरन्तीति चेत्, श्रोतु- बुद्धिसमाधानार्थमिति ब्रमः। स खलु प्रथमत एव सर्वमिथ्येत्युक्ते कथमेतद्वटत इति व्याकुलितमनस्को भवेत्, तन्माभूदिति सत्यत्वव्यवहार एव केवलम्। आत्मनानात्वस्य जीवेश्वरभेदस्य च मुक्तावनवभात- त्वेनैव प्रपश्चवत् मिथ्यात्वम्। यदि व्यवहारदशायामेक एवात्मेत्यमिधीयते तदा तत्तदुपाधिपरिकल्पनेन जीवेश्वरव्यवस्था सुखदुःखादिव्यवस्था च प्रयाससमर्थनीया स्यादित्यमिप्रायेणव तन्नानात्ववर्णनम्। मुक्तौ तु वेदान्तिनामिव सांख्यादीनामपि केवलात्मस्वरूपप्रतिभास एव सम्मत इति परमार्थतो Sद्वितीयत्वमात्मनस्सिद्धम्। व्यवहारमात्रे औपाधिकं स्वाभाविकमिति केवलं विवादः। आनन्दरूपत्वश्च पातञ्जलसूत्रभाष्यकारोदाहतात् जैगिषव्योपाख्यानात् अवगम्यते-जैगिषव्यो हि परमयोगी स्वयोगमहिस्ता अणिमाद्यष्टैश्वय प्राप्य बहून् ब्रक्षसर्गान् संस्ृत्य तत्र सर्वत्रोपरतो दिव्यज्ञानेन साक्षात्कृते स्वात्मतत्व्रे कृतप्रणिधानः परमर्षिमिर्योगैश्वर्यप्राप्तासु अणिमादिषु विभूतिषु किं सुखमनुभूतंत्वयेति पृष्टः 56 .

442

न किश्चिदिति प्रत्युक्तवान्। अणिमाद्या विभूति: केवलसुखात्मिका किमेवं वदसि इति पृष्टस्सन्नवोचत्। सत्यं सांसारिकसुखापेक्षया अणिमाधष्टैश्वयमघिकसुखात्मकभ, कैवल्यपेक्षयाा तु दुःखात्मकमेवेति। एवश्चात्यन्तानुकूलवेद्यत्वमात्मन उक्तं भवति। एतदेव आत्मन आनन्दरूपत्वन्नाम। तथापि आनन्दरूप इति न व्यवहरन्ति। विषयसुखेष्वेव आनन्दशब्दव्युत्पतेः। इत्थं नैयायिकवैशेषिका- दीनामपि मते ज्ञानान्मोक्षः मुक्तस्य च स्वव्यतिरिक्तानात्मलक्षणजगतोSप्रतिपत्तिस्समानैवे- ति तैरपि सांख्यादिवत् आत्माद्वितीयत्वं अरपञ्चमिथ्यात्वञ्च अवश्यमंगीकार्यम्। ब्रह्मेन्द्रादिपदादपि श्रेयसत्वेन मुक्ते: प्रार्थ्यमानत्वात् अत्यन्तानुकूलवेद्यत्वञ्च। ननु ते च गुणानामत्यन्तोच्छेदो मोक्ष इति मुक्तौ ज्ञानस्यापि अभावमिच्छन्ति। सत्यम्। आत्मस्वरूपचैतन्यस्य अत्यन्तनिर्विकल्पकत्वात् लौकिकज्ञानाभावविषयमेव मुक्तौ ज्ञानराहित्यवर्णनम्। शून्यवादेऽपि अयमेव अभिप्रायो योज्यः। विज्ञानवादिनस्तु क्षणिकज्ञानप्रवाह आत्मेति वर्णयन्ति। तेषां मतेडपि सांवृतस्य विषयोपपप्नवत्य विद्यया निवृत्तौ विशुद्धज्ञानसन्तानोदयो मुक्तिः। उक्तं हि-धीसन्ततिः स्फुरति निर्विषयोपरागा- इति। धीसन्तानो नाम नानाव्यक्तीनां नैरन्तर्येण वर्तन, तच्च अनुभवदशायां सैव ज्वालेतिवत् एकत्वेनानुभूयमानत्वं, तथा चानुभवत आत्मन ऐक्ये सिद्धे युक्त्या यत् तस्य क्षणमंग समर्थनं तद्वाद्यार्थक्षणिकत्वसाधनाय यत्सत्तत्क्षणिकमितिव्याप्ते:अनैकान्तिकत्वपरिहारेण समर्थनार्थम्। न च प्रयोजनवशात् वस्तुनोऽन्यथात्वं शास्त्रकर्ता कथं प्रतिपादयेदिति शङ्कनीयम्। यतो भाट्टाः स्वप्रकाशविज्ञानाकार एव घटादिरन तु बाह्य इति बाह्यार्थास्तित्वमपलपतो बौद्धान्निराकर्तुं स्वानुभवसिद्ध ज्ञानस्य स्वप्रकाशत्व परित्यञ्य नित्यानुमेयतामाहुः। तथा सति हि अयं घट इत्यादिज्ञानेषु ज्ञानव्यक्तेर प्रत्यक्षत्वात् प्रत्यक्षत्वेन प्रतीयमानो घटाद्याकारो बाह्यार्थः अस्त्येवेति त्ेषामभिप्रायः। एवं विज्ञानवादिनोऽपि योऽहमद्राक्षं स एवेदानी स्पृशामीति पूर्वोत्तरक्षणयो रेकत्वप्रतिसन्धानेन आत्मनः स्थायित्वे स्वानुभवसिद्धे यत क्षणमंगसमर्थनं तदुक्तप्रयोजनायैव्रेति अस्मदुक्तार्थतात्पये नैव विहन्यते। मीमांसकानां शास्त्रन्तु मिन्नविषयत्वात् यथोदीरित आत्मस्वरूपं न विरुणद्दि। तथाहि-वेदाप्रामाण्यवादिनो बौद्धान्निराकृत्य तत्प्रामाण्यं समथयमाना भाट्टाः प्राभाकराश्च वेदोक्तं यागहोमादिकं निर्वत्य स्वर्गादौ तत्फलमुपभोक्तुं देहातिरिक्तः कश्चिदात्मा कर्ता भोक्ता अस्तीति, तन्नास्तीति वादिनशार्वाकादीनिराचक्रुः। कर्तृत्वभोक्तृत्वविशिष्टात्मस्वरूपप्रतिपादनस्यैवस शास्त्रप्रतिपाध्ययागदानाघयौपयिकलवात तावन्मात्रस्वरूपत्वमात्मनस्तैः प्रतिपादितम्। न श्ोप्रनिषद

वेदान्तनामरवसहतम् 443

कर्तृत्वभोक्तृत्वादिसवविक्रियारहितं रूपम्। तदवगमस्य स्वशास्त्रे प्रयोजनाभावात् प्रत्युत अकर्त्रात्मजञाने सति कर्मसु अधिकारभङ्गप्रसंगाच्च। तदुक्तं भगवद्धिर्भाष्यकारै :- अनुपयोगा- दधिकारविरोधाच्चेति। ननु कर्तात्मस्वरूपतिपादनं तदरिक्ताकर्त्नात्मस्वरूपास्तित्वनिषेवपरं कस्मान्न भवति। तदस्तित्वाङ्गीकाराति ब्रमः। तत्र तावत् भट्टाचार्या :-

इत्याह नास्तिक्यनिराकरिष्णुरात्मास्तितां भाष्यकृदत युक्त्या। दृढत्वमेतद्विषयश्च बोधः प्रयाति वेदान्तनिषेवणेन। इति।

गुरुमतानुसारिणा भवनाथेनाप्युक्त अर्थवादाधिकरणे-अथवा न वेदान्तानां चोदनैक वाक्यता अथातो ब्रह्मजिज्ञासेति शास्त्रान्तरस्थ्रितेः इति। तस्मात् मीमांसकानामपि उपनिषदेक- समधिगम्यमद्वितीयंव्रह्मात्मैकत्वम भिमतमेवेति तच्छास्त्रमप्यस्मदुक्तेऽर्ये पर्यवस्यति। एवं शास्त्रान्तर- मागमान्तरञ्व अस्मिन्नेवार्थे योजनीयम्। किश्न सर्वेषामपि वादिनामात्मानात्मविवेकबोधो मुक्ति साधनत्वेनाभिमतः, स च बोधस्सत्येव चित्तैकाऊ्रये इति तत् सर्वथाम्युपेयम्, तस्मिंश्च सति यथा-

भूतं प्रत्यगात्मस्रूपं खप्रकाशत्वेन अवश्यमाविर्भवतीति न तत्र यतनीयमित्याह-अस्मिन्नर्थेस्वसंवेध इति। श्रुतेः प्रबलतरप्रमाणत्वात तत्प्रतिपादितस्यार्थस्य न हेयत्वमित्याह-नान्यथेति। ननु प्रमाणप्रमे- यादिषोडशपदार्था इति नैयायिकाः। द्रव्यगुणादय: घट् पदार्था इति वैशेषिकाः। अव्यक्तमहदहंकार प्रभृतीनि चतुर्विशतितत्वानि इति सांख्या:। शिवशक्तिसदाशिवेश्वरविद्यातत्वप्रभृतीनि

षट्त्रिंशत्तत्वानि इति शैवाः । एवं बहुधा विप्रतिपन्नानां कर्थ तेषामेकस्मिन्नर्थे पर्यवसानमित्याशंक्य आह-बाच्यबावकतामिति। एकस्यैव दृश्यप्रपश्चस्य प्रमाणप्रमेयादिबह्ुविधकल्पनया व्यवहारे एव वादिनां परस्परं विप्रतिपत्तिः, जगत्कारणभूते परमेश्वरस्वरूपे सा नास्ति इति इममर्थ प्रत्याययितुं समुद्र इव कलोला इति दृष्टान्तोपादानम्। यथा का आत्मन आकाशस्संभूत इति तैत्तरीयके वियत्परमुखा सृष्टिरुक्ता, छान्दोग्ये तु तत्तजोऽसृजत इति तेजआदिका, सप्राणमसृजत प्राणाचूद्दा- मिति क्वचित् सृष्ौ प्राणप्राथम्यम्, एवं स्रष्टव्यविषयायां विप्रतिपत्तौ सत्यामपि स्त्ष्टुः परमेश्वरस्य एकरूपत्वात् तस्मिन् विप्रतिपन्तिर्नास्ति। उक्त हि "कारणत्वेन चाकाशादिषु यथाव्यपदिष्टोक्ते रित्यत्र सर्गक्रमविवादेऽपि नासौ सष्टरि विध्यते इति। एवमत्रापि दश्यप्रशव्यवहारविपयें यद्यपि

444

वैमत्यमस्ति, तथापि तत्कारणभूते यथोदीरितसरूपे परशिवस्वरूपे विवादो नास्तीति युक्त तंत्र सर्वेषां शाख्राणां शैवाद्यागमानाश् पर्यवसानमित्यर्थः तथा वासिष्ठेऽपि- ततस्तत्सम्बभूवासौ यद्विरामप्यगोचरम्। यच्छून्यवादिनां शून्यं ब्रह्म ब्रह्मविदाश्च यत्। विज्ञानमात विज्ञानविदां यदमलं पदम्। पुरुष: सांख्यदृष्टीनामीश्वरो योगवादिनाम्। शिवश्शैवागमस्थानां काल: कालैकवादिनाम्। मध्यं माध्यमिकानाश्च सर्व सुसमचेतसाम्। यत्सर्वशास्त्रसिद्धान्तो यत्सर्वहृदयानुगम्। यत्सर्वं सर्वगं वस्तु यत्तत्वं तदसौ स्थितः । इति ।

तत इत्यादि सार्ध श्लोकत्रयमेकं वाक्यं। ततः-तुयरूपप्रापूत्यनन्तरं असौ-मुनिर्वीतहव्यः यद्विरामगोचरं-अभिधावृत्त्या प्रत्येतुं न शक्यते वस्तु अथ च स स्वैरपि वादिभिः स्वस्वमतानुसारेण शून्यादिशब्दैः व्यपदिश्यते तत्परमात्मस्वरूपं बभूवेत्यन्वयः ।

सम आत्मेति विद्यात् इति श्रुतिः ।

बृहज्जाबालोपनिषदि-

सदानन्दम्-सवदा निर्मृष्टनिखिलदुःखानुषंगपरमानन्दस्वरूप कालत्रयाबाध्यपर- मानन्दस्वरूपं वा। सदानन्द परमानन्द शान्तं शाश्वतमिति श्रुतिः। तापनीयोपनिषदि-

सर्वस्य द्रष्टा-चक्षुरादिज्ञानेन्द्रियव्यापारस्य वागादिक मेन्द्रियव्यापारस्य प्राणमनोवृत्ती- नाश्च अज्ञानवृत्तेश्व प्रकाशकः। तमसो द्रष्टा सर्वस्य द्रष्टा इति श्रुतिः। सर्वस्मादन्य :- सर्वस्य द्रष्टृत्वादेव सर्वस्मात् दृश्यात् अन्यः- भिन्नः ।

वे दग्न्तनामरनसहस्रम् 445

सर्वस्माद्विलक्षण :- अनृतजडदुःखरूपात् सर्वस्मात दृश्याद्विलक्षणः, सच्चिदानन्दरूप- त्वाद्। ततस्सर्वस्मादस्मादन्यो विलक्षणः इंति श्रुतिः।

सर्वस्य साक्षी-तथा च यसत्वेताद्शं साक्षिणमात्मत्वेन जानाति स कर्मबन्धरहितो भवति। तदुक्तं सूतसंहितायाम- कर्तारं कर्म बभ्नाति खलु वेदविदां वराः। ज्ञानिनो नैव कर्तृत्वं कर्तृत्वस्य तु साक्षिणः। कायिकं वाचिकं कर्म मानसं कर्म नान्यथा। तथा. सति कथं कर्म भवेत्तत्साक्षिरूपिण:। घटवद्दृटश्यभूतस्य शरीरस्य तु साक्षिणम्। चिद्ूपमात्मना पश्यन् कथ बध्येत कर्मणा। इन्द्रियाणां समस्तानां सदा साक्षिस्वरूपिणम्। चिद्रूपमात्मना पश्यन् कर्थ बध्येत कर्मणा प्राणापानादिभेदेन विभक्तस्य तु साक्षिणम्। चिद्रूपमात्मना पश्यन् कथ बध्येत कर्मणा। इत्यादि। तमसः साक्षी सर्वस्य साक्षीति श्रुतिः ।

सर्वस्मात्प्रियतमः-सर्वस्मात् पुत्रमित्रादेश्चक्षुःश्रोत्रादेश्च प्रियतमः। तच्छेषतबेन हि तेष प्रियत्वं न स्वतः। आत्मनस्तु स्वत एव प्रियत्वम्। अतः प्रेमास्पदत्वात् परमानन्दरूपोऽय- मात्मेत्यर्थः। अस्मात् सर्वस्मात्प्रियतम आनन्दं ह्येवमिति श्रुतिः।

सर्वस्मात् पुरतस्सुविभात-यथा प्रपञ्चवैलण्यमात्मनस्सच्चिदानन्दरूपत्वात् एवं सच्चि दादिशब्दवाच्यत्वात् सच्चिदानन्दत्वरूपेण आत्मनोडनेकरूपता स्यात्, तन्निवृत्यर्थ अस्मात्सवँ स्मात्युरतर्सुविभातमेकरसमेव्रेति। अस्मात्सच्चिदादिवाच्यभेदप्रत्ययात् पूर्वमेव सुविस्पष्ट एतद्मेद साक्षित्वेन भातीति अनृतजडदुःखविरुद्ध आमा तथोक्तः । तस्मात् एकरसमेव आत्मस्वरूपमि- त्य्थः । अस्मात् सर्वस्मात पुरतरसुविभातमेकरसमेवेति श्रतिः ।

$46

स्वयमीश्वरः-स्वयमेव-इशितव्यमनपेक्ष्यैव ईश्वरः, स्वतन्त्र इत्यर्थः। नह्यस्य सच्चिदा- नन्दरूपस्य तुरीयस्य सत्तायां स्फूर्तौ पुरुषार्थत्वे वा किश्चिदपेक्ष्यमस्तीति स्वातन्त्र्यमस्य सिद्धम्।

स्वप्रकाश :- प्रमाणान्तरनैरपेक्ष्येण स्वयमेव प्रकाशत इत्यर्थः। तदुक्तं ब्रह्मववर्ते पञ्चमाध्याये शिवं प्रति ब्रह्मस्तुतौ-

नमः स्वयंप्रकाशाय नमो मायाविभेदिने। नमो वेदान्तवेद्याय नमोऽनन्तसुखाय ते।

नमः कल्याणनिधये नमो भक्तार्तिनाशिने। इति। अथ तुर्य ईश्वरग्रासः स्वराट् स्वयमीश्वरः स्वप्रकाशः इति श्रुतिः । सर्वसंहारसमर्थः। सदोज्वलः। स्वात्मबन्धहरः । सर्वदा द्वैतरहितः । सर्वाधिष्ठान सन्मात्र :- अनुग्रादिनाम्नामर्थकथनावसरे एतानि नामानि व्याख्यातानि। सर्वसंहारसमर्थः परिभवासहः प्रभुर्व्याप्तस्सदोज्वलः अविद्याकार्यहीनः स्वात्मबन्धहरः सर्वदाद्वैतरहित आनन्दरूपस्सर्वाधिष्ठानसन्मात्र: इति श्रुति: ।

सप्तात्मा-अर्धमात्रासंवन्धित्वेनोक्तैः सोमलोकाधैः सप्तात्मेत्यर्थः। तथाहि तृतीयखण्डे- याऽवसानेऽस चतुर्थ्यर्धमात्रा सा सोमलोक ओङ्कारः साऽऽथर्वणर्मनत्रैरथर्ववेद: संवर्तको- डभिर्मरुतो विराडेकर्षिर्भास्वती स्मृता सा चतुर्थः पादो भवति इति।

अस्यार्थ :- या-प्रसिद्धा उपनिषत्सु तच्छीलानाञ्च अवसाने-बीजात्मकाक्षरत्रयान्ते अस्य- प्रणवस्य चतुर्थी अघमात्रा बिन्दादिरूपा सा सोमलोक :- उमया व्रह्मविदया सह वर्तत इति सोमः लोक: स्वयं प्रकाश, सोमश्चासौ लोकश्चेति सोमलोकः। का सा मात्रेत्याह-ओङ्कार इति। बिन्द्वादीनां स्वयमनुच्चार्यत्वात् तेषां स्थाने पठितोऽयमोक्कारः। सा सोमलोक ओङ्काररूपः आथर्वणैः-अथर्वणा दृष्टा मन्त्रा आथर्वणाः तैर्मनत्रैः सह अथर्ववेदः प्रसिद्धः। बिन्द्वादिरूपा ओङ्कार इति सर्वत्र अन्वयः। संवर्तकः, सम्यग्वर्तन विनाशं जगतः करोतीति संवर्तकः अभिः-प्रलय- कालाभिः । मरुतः-एकोनपञ्चाशत् वायुगणाः। विराट्-दशाक्षर च्छन्दोरूपा/ एकर्षि ;- आयर्वणि-

447

कामां प्रसिद्धोऽगनिः, सा च मात्रा भास्वती स्मृता बिन्दादिरूपत्वेन तुरीयबोघिका चेति। सप्तात्मानञ्चतुरात्मानश्चतुस्सप्तात्मानमिति श्रतिः ।

सच्चिदानन्दपूर्णात्मा-सत् कालत्रयाबाध्यं, चित् प्रमाणान्तरनैरपेक्ष्येण सर्वदृश्यप्रकाश कतया प्रकाशमान, आनन्दः निर्मृष्टनिखिलदुःखानुषंगसुखरूपः, पूर्णः-सर्वव्यापी आत्मा देहेन्द्रिय मनोबुध्यादिरूपादनात्मवर्गात् विलक्षणः प्रत्यग्रपः। अनेन अनृतजडदुःखपरिच्छिन्नानात्मभ्यो विलक्षण: अखण्डैकरसः आत्मेत्युक्तं भवति। अत्र यद्यपि सदेवसोम्येदमित्यत्र सदूपेण अत्रायं पुरुषः स्वयञ्ज्योतिरित्यत्र चिद्पेण विज्ञानमानन्दं ब्रह्मेत्यत्र आनन्दरूपेण पूर्णमदः पूर्णमिदमित्यत्र पूर्णरूपेण आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीत् इतत्र आत्मरूपेण पृथक् पृथक् प्रतिपादितः, न तु सच्चिदा- नन्दादिरूपेण; तथापि सच्चिदानन्दपरिपूर्ण एवात्मेति प्रतिपादयिदुं श्रुत्या लाघवाद् सदादिरूपेण प्रतिपादितम्। अत एवोपसंहार: कृत: सूत्रकारैः आनन्दादयः प्रधानस्येति। तदुक्तं घराश- रोपपुराणे

सर्वेपामेव जन्तूनां महादेवो महेश्वरः । स्रष्टा भर्ता च संहर्ता जगतो ह्यखिलस्य च। तत्समो नाधिकश्चास्ति चेतनः स परात्परः। स एव रुद्रविष्ण्वादिरूपेण बहुधा स्थितः। स एव सत्यविज्ञानपूर्णानन्दैकलक्षणः । इति। असत्यालंबनत्वेन सत्यस्सर्वजडस्य तु। साधक वेन चिद्दपः सदा प्रेमास्पदत्वतः। आनन्दरूपः सर्वार्थसाधकत्वेन हेतुना। सर्वसंबन्धकत्वेन संपूर्ण: शिवसंज्ञितः । इति च ।

सूतसंहितायाम्- नाभिकन्दे प्रविष्टाय नमो हृद्देशवतिने। सचचिदानन्दपूर्णाय नमःसाक्षाच्चिदात्मने। इति। सच्चिदानन्दपूर्णात्मानं परमं ब्रह्म संभाव्य इति श्रुतिः।

448 वेहान्तनामरतसहस्रम्

सिंह :- षीड्बन्धन इति धातो रूपं सिं इति। कार्यकारणसंबन्धः स्वस्य सर्वदृश्य संबन्धो वा तदर्थः। तं संबन्धं तत्त्वमस्यादिवाक्यजन्यवृत्त्यारूढस्सन्नसौ परमेश्वरः हन्ति-नाशयति इति सिक्ष इत्युच्यते। ह इति हनहिंसागत्योरित्येतस्य रूपम। अत्र सिंहः पृषोदरादित्वात साधुः । सिंहोडसौ परमेश्वरः इति श्रुति:।

सत्यस्वरूप :- अध्यस्तसकलदृश्याधिष्ठानतया स्वयं पारमार्थिकसदूपः। तस्मादेष सत्यस्वरूपो नह्यन्यदस्त्यमेयमिति श्रुतिः ।

सर्वद्रष्टा। सर्वसाक्षी। सर्वग्रासः। सर्वप्रेमास्पदः । सच्विदानन्दमात्ः। द्रष्टृदृश्या- न्वयव्यतिरेकेण चिद्रूपत्वं साधयति श्रति :- सर्वद्रष्टारमिति। द्रष्टृत्वं नाम दर्शनकर्तृत्वं, अतः कथं चिन्मात्रत्वमित्याशङ्कथ साक्षिसाक्ष्यान्वयव्यतिरेकेण सर्वविक्रयानिरासेन चिन्मात्ररूपत्वमाह- सर्वसाक्षिणमिति। साक्षात्क्रियाव्यवधानमन्तरेण स्वात्मनैव सर्वमीक्षत इति साक्षी, ततः चिन्मात्ररूपत्वम् । अथ साक्षिणस्साक्ष्यसद्भावेन प्राप्तं सद्वितीयत्वं परिहरन् सद्रूपत्वमानन्त्यश्च आगमापायितदवध्यन्वयव्यतिरेकेणाह-सर्वग्रासमिति। आगमापायवतां कल्पितानां जाग्रदादीनां साक्ष्यरूपाणां सर्वकल्पनाधिष्ठानादिरूपसच्चिन्मात्रव्यतिरेक्ेणासत्वा् सर्वसंहर्तार मित्यर्थः। अथा- स्य पुरुषार्थरूपत्वाय दुःखिप्रेमास्पदान्वय:यतिरेकमाश्रित्य परमानन्दरूपत्वमाह-सर्वप्रेमास्पद इति। परमप्रेमास्पदत्वात् परमानन्दरूपमित्यर्थः। अथ अन्वयव्यतिरेकचतुष्टयसिद्धं फलमाह-सच्चिदा- नन्दमात्रमेकरसमिति। मात्रपद प्रत्येक संबन्धनीयं सन्मात्रं चिन्मात्र आनन्दमात्रमिति। सदा दिषु स्वगभेदनिरासाय सदादीनम्परस्परभेदाभावादेकरसमित्युक्त श्रुतौ। अत्र परमेश्वरस्य सर्वसाक्षि- त्वमुक्त श्रीविष्णुपुराणे-

योऽन्तस्तिष्ठन्शेषस्य पश्यतीह शुभाशुभम्। तं सर्वसाक्षिणं विष्णुं नमस्ये परमेश्वरम्। इति।

सृतसंहितायाम्- प्रत्यक्षादिप्रमाणानासगम्यायापरोक्षतः । प्रतीताय स्वयं सर्वसाक्षिणे महसे नमः। इति।

449

विहाय साक्षाद्देहादिमायातन्तुं विवेकतः । सर्वसाक्षिणमात्मानं यः पश्यति स पश्यति। इति। अतोऽपि मतिमान्नित्यं त्यक्त्वा देहादिगां घियम्। सर्वसाक्षिणि चिद्रूपे साक्षात् कुर्यादहम्मतिम्। इति। सर्वस्थयात्मा सर्वपाक्षी परात्मा सत्यानन्दोडयं पुराण: सुपूर्णः । इति च।

पराशरोपपुराणे- सर्वसाक्षिणमात्मानं सर्वसंबन्धवर्जितम्। साक्षाङ्डह्मतया पश्यन् कथं बध्येत कर्मणा। इति।

आत्मनस्सच्चिदानन्दमात्रत्वमपि तत्रैव निरूपितम्-

अथ साक्षात् परं तत्वं समस्तजगदाश्रयम्। समासेन प्रवक््यामि शृणुत श्रद्धया सह। दृश्यं जगदिदं सर्व शुक्तिकारजतादिवत्। अज्ञानेनैव कस्मिंश्चित् कल्पितं नैव वस्तुतः । कल्पितस्य समस्तस्य यदधिष्ठानमास्तिकाः। तत् कल्पितपदार्थेन भिन्नलक्षणमेव हि। अिष्ठानमसत्यस्य सत्यमेव न संशयः। शुक्तिका व्यवहारे तु सती न रजतोपमा। केवलं सत्यता शुक्तौ दृष्टान्तत्वेन गृह्यते। न व्यावहारिकत्वश्च सत्यत्वं तस्य हेतुजम्। सर्वसाक्षिस्वरूपस्य प्रागभावाद्यसंभवात्। जन्मनाशाद्यभावेन सदा सत्यं परं पदम्। कल्पितस्य समस्तस्य भासकत्वात् स्वयम्प्रभम् । स्वयंप्रकाशचैतन्यं तद्वि सर्वावभासकम्। 57.

450

यस्य शेषतया सर्वमिदं प्रेमास्पदं भवेत्। शेषिरूपन्तु तत् साक्षात सुखं तत् सुखमेव हि। ब्रक्मणश्शेषभूतं हि जगत् सर्व चराचरम्। अतश्शेषि परं तत्वं परमानन्दलक्षणम्। सचया च प्रकाशेन प्रियेण च परं पदम्। सत्यं ज्ञानं सुखश्चापि स्वरूपं परवस्तुनः। न धर्मो भेदशून्यत्वाद्वस्तुनो मेदधर्मिण:। धर्मिणो धर्मिमेदत्वं खलु लोके प्रतीयते। नैव भेदस्तयोरस्ति भेदस्यैवानिरूपणाद्। ययोर्मेंदस्तयो र्भेंदप्रकाशात् पूर्वमेव तु। अभेदेन प्रकाशः स्यात भेदे भाते भिदा तयोः। द्वयोर्भेंदो न चेत्तद्धि भेद एकस्य वस्तुनः। मेद एकस्य य: प्राप्त स मिथ्या चन्द्रभेदवत्। तस्मात्सत्यचिदानन्दा गुणा न परवस्तुनः। स्वरूपमेव, भेदस्तु तस्य मायाविजृंभित:। मायामात्रमिर्द द्वैतमद्वैत परमार्थतः । इत्याइ हि परा शुद्धा श्रुतिस्सत्यार्थवादिनी। इति।

सर्वस्रष्टारं सर्वसाक्षिणं सर्वग्रासं सर्वप्रेमास्पर्द सचिदानन्दमात्रमेकरसमिति श्रुतिः।

सचिदानन्दघनम्-सत्पदेन कालत्रयाबाच्यं स्वरूपमुच्यते, चित्पदेन प्रकाशान्तरनिर- पेक्षतया प्रकाशमानत्व, आनन्दपदेन निरतिशयप्रेमास्पदतया सुखस्वरूपत्वं, घनशब्दस्तेषामेव सदादीनां विशेष बोधयति। तथाहि-सतस्सवकार्याविष्ठानतां, प्रतिबिंबचैतन्यभूतानां सर्वेषां

मानन्दस्य, बोवयति। अनेन कारणात्मक ब्रद्म प्रतिपादितं भवति। सूतसंहितायामेतादृशमात्मतर्तव जातवतः फलमुक्तम्-

451

तद्रक्ानन्दमद्वन्दवूं निर्गुणं सत्यचिद्धनम्। विदित्वा स्वात्मरूपेण न विभेति कुतश्न। इति। स शिवस्सच्चिदानन्दः सोऽन्वेष्टव्यो मुमुक्षुभिः। स वै जिज्ञासितव्यश्र विना संकोचमास्तिकाः । इति च। सचचिदानन्दघनं ज्योतिरभवत् इति श्रुति: । सर्वस्य पुरतः सुविभातम्-सर्वस्य-कार्यकारणात्मकप्रपश्चस्य पूर्वमेव सुविभातं स्वय- उ्प्रकाशत्वाद्। सर्वस्य पुरतः सुविभातमद्वैतमिति श्रुतिः । सर्वात्मक :- चेतनाचेतनात्मकः। सर्वात्मकत्वं विष्णुपुराणेऽ्युक्तम्- एक: समस्तं यदिहास्ति किश्चित तदच्युतो नास्ति परं ततोऽन्यत्। सोडहं स च त्वं स च सर्वमेतत आत्मस्वरूपं त्यज भेदमोहम्। इति। सर्वात्मकमात्मानमन्विच्छेदिति श्रुतिः । सचिचिदानन्दरूप :- स्पष्टम्। तदुक सरतसंहितायाम्- आदिमध्यान्तनिर्मुक्तमेकं साक्षाद्विसुं तथा। अरूपं सच्चिदानन्दमनन्तं परमेश्वरम्। उमासहायमोमर्थ प्रभुं साक्षात त्रिलोचनम्।

एवं ध्यानपरः साक्षान्मुनिर्व्रह्मात्मविद्यया। भूतयोनिं समस्तस्य साक्षिणं तमसः परम्। गच्छत्येव न सन्देहः सत्यमुक्त मया सुराः । इति। यतस्तु जातं सकल विचितरं सत्यषव् सुरा:।

452 वेहान्तनामरलसह स्त्रम्

स सत्योऽसत्यसाक्षित्वात् साक्षित्वाचित् सुखं तथा। प्रेमास्पदत्वादद्वैतं भेदाभावात् सुरर्षभाः। इति। अतिवर्णाश्रमं रूपं सच्चिदानन्दमद्वयम्। यो न जानाति सोडविद्वान् कदा मुक्तो भविष्यति। इति। एतत् साक्षात् सचिदानन्दरूपं भावाभावाशेषलोकस्य हेतुम्। श्रुत्या युक्त्या व्रह्म जानन्ति मर्त्याः विद्यायोगादेव मुक्ता भवन्ति। विद्यावेद्यं ब्रह्म यद्वेदगम्यं तस्याचिन्त्या काचिदस्त्येव शक्ति:। शक्त्याSभिन्नं तद्भवत्यद्वयं सत् सत्यानन्दानन्तवोधैकरूपम्। इति। ब्रह्मैवेदं सर्वे सचचिदानन्दरूपमिति श्रतिः । सद्वन:। आकाशादिप्रपश्चस्य स्वतस्सत्तानिराकरणपुरस्सरं अव्यस्तसर्वाधिष्ठानतया पार- मार्थिकं कालत्रयाबाघितं सद्रूपं ब्रह्मेति पूर्वमेव वर्णितम्। सद्धनोऽयं चिद्धन आनन्दघनः इति श्रुति: ।

सन्मात्र :- कालत्रयेऽपि स्वव्यतिरिक्तवस्त्वन्तरेणापरामृष्टः। सन्मात्रो नित्यश्शुद्धः इति श्रुतिः । सिद्धम्-कार्यकारणात्मकप्रपश्चस्य सर्वस्याध्यस्तस्याघिष्ठानतया प्रमाणान्तरनिरपेक्षतया अना- दित्वात् कारणान्तरनिरपेक्षतया च स्वयंप्रकाशमानत्वात् पूर्वमेव सिद्धम्। सिद्धं हि त्रक्मेति श्रुतिः। स्वात्मस्थम्-स्वे महिम्नि प्रत्यगात्मन्येवावस्थितं, न तु तदतिरिक्तमाधारमाघेयं वा किश्चिदस्तीत्यर्थः । स्वात्मस्थमानन्दचिदूनमिति श्रुति:। तदुक्तं वासिष्ठे- गतघनमिव पूर्णमिन्दुबिंबं गतकलनावरणं खमेव रूपम्। स्ववपुषि सुदिते स्वयं स्वसंस्थं स्वयमरुदितं स्ववशं स्वयं नयामि। इति।

सुखरूप :- परमप्रेमास्पदत्वात् सुखरूपः। बुद्धस्सुखरूपः इति श्रुतिः। खमहिमस्य :- स्पष्टम्। खमहिस्थो निरपेक्षः इति श्रुतिः।

सुविस्पष्ट :- सप्काशलाव।सविरपट्टसम परस्तान इवि भुतिः।

वे दुग्न्तनामरतसहस्त्रम् 453

सदानन्दचिन्मात्र :- स्पष्टम्। सदानन्दचिन्मात्रमात्मैवाव्यवहार्यम् इति श्रुतिः।

सुविभातम्-स्पष्टम्। सुविभातं सकृद्विभातमिति श्रुति:।

काठकोपनिषदि- हंस :- हन्ति गच्छतीति हंसः, अविद्यातत्कार्य विनाशयतीति वा हंसः। हंसः शुचिषदिति श्रुतिः। हृदये सन्निविष्टः-हृदयपुण्डरीके बुद्धौ च सन्निविष्टः सम्यडनिविष्टः-्रत्यगात्मत्वेन स्थितः, तत्न अभिव्यक्त इत्यर्थः। सदा जनानां हृदये सन्निविष्टः इति श्रुतिः । तैत्तरीयके- हरि :- समूलं संसारं हरतीति हरिः। तदुक्तं भाष्यकारः-तं संसारध्वान्तविनाशं हरिमीडे इति। उक्तश्व श्रीविष्णुपुराणे- परं ब्रह्म परं धाम योऽसौ ब्रह्म तथाऽपरम् तमाराध्य हरिं याति मुक्तिमप्यतिदुर्लभाम्। इति। यत्नोत मेतत् प्रोतञ्च विश्वमक्षरसंज्ञके। आधारमृतः सर्वस्थ स प्रसीदतु मे हरिः। इति। अहं हरिस्सर्वमिद जनार्दनः नान्यत्ततः कारणकार्यजातम्। ईद्ङमनो यस्य न तस्य भूयः भवोद्भवा द्वन्द्वगदा भवन्ति। इनि। स्मृते सकलकल्याणभाजनं यत्र जायते। पुरुषस्तमजं नित्यं व्रजामि शरणं हरियू। इति। हरिर्हरति पापानि दुष्टचित्तैरपि स्मृतः। अनिच्छयाऽपि संस्पृष्टो दहत्येव हि पावकः। इति च.। महाभारते-सर्वदा सर्वकार्येषु नास्ति तेषाममङ्गलम्। येपां हृदिस्थो भगवान्मङ्गलायतनं हरिः। इति।

स्कुटतरमजरं चिदात्मतथं जगदखिलार्तिहरं हरि अपछे। इति।

454

विश्व नारायणं हरिमिति श्रुतिः। हिरण्यबाहु :- हिरण्याभरणाधयलंकृतबाङडः। हिरण्यसदृशसर्बोङ्गो वा, बाहुग्रहणस्ये पलक्षणत्वात्। ज्योतिर्मयांगो वा। हिरण्यपतिः-हरणीयानामर्थानां स्वामी। हिरण्यस्यैव वा पतिः, आत्मीयत्वात्तस्य। नमो हिरण्यबाहवे हिरण्यपतये इति श्रुतिः । छान्दोग्ये- हिरण्मय :- ज्योतिर्मयः।

हिरण्यश्मश्रु :- हिरण्यसदृदशानि श्मश्रणि यस्य स तथा। व्योतिर्मयश्मश्रर्बा। हिरण्यकेश :- हिरण्मया: केशा यस्य स तथा। ज्योतिर्मयकेशो वा। तदुक्त सूरतसंहितायां- सर्वलोकविधातारमीश्वरं हेमरूपिणम्। हिरण्यश्मश्रुकेशश्च हिरण्मयनखं तथा। कप्यास्यासनवद्दक्त्रं नीलग्रीवं बिलोहितम्। अगोपालप्रसिद्धं तमम्बिकार्धशरीरिणम्। सोऽहमित्यनिशं ध्यायेत् सन्ध्याकालेषु वा नरः। इति। य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो दृश्यते हिरण्यश्मश्रुर्हिरण्यकेश आप्रणखात् सर्व एव सुवर्णः इति श्रुतिः । हृदयम्-हृदयमात्मेति हृदयमित्यात्मनो नाम। स वा एष आत्मा हृदि तस्यैतदेव निरुक्तं हृद्ययमिति तस्माड्वद्यमिति श्रुतिः । श्वेताश्वतरोपनिषदि- हर :- अविद्यादेहरणात हरः। शैवे वायवीयसंहितायां पूर्वभागे सप्तदशाध्याये द्क्ष प्रति दधीचिवचनम्-

हर इत्युशरन मर्त्यः सर्वपापेः प्रसुच्यते। इति ।

वेदान्तनामरनसहसरम् 455

आदित्यपुराणे तृतीयाध्याये व्याजेनापि हरनामकीर्तनस्य माहात्म्यमुक्तम्। यम प्रति चित्र :-

अनेन यत्कृतं पुण्यं मया वक्तु न शक्यते। जानाति भगवानेव विश्वव्यापी महेश्वरः । इर्द पुण्यमिति ज्ञात्वा. आहरप्रहरेत्यादिनामसंकीर्तनं सदा। करोति तेन पुण्येन दुष्कृतं भस्मसात्कृतम्। पापलेशोऽपि नास्यास्ति इति मे निश्चिता मतिः । इति। कूर्मपुराणे षड्विशाध्याये मार्कण्डेयं प्रति श्रीकृष्णवचनम्- महादेवाय रुद्राय देवदेवाय लिंगिने। नमो वेदरहस्याय नीलकण्ठाय वै नमः। विभीषणाय शान्ताय स्थाणबे शिवयोगिने। ब्रक्णे वेदवेद्याय त्रिणेत्ाय महीयसे। शङ्कराय महेशाय गिरिशाय शिवाय च। नमस्कुरुष्व सतत ध्यायस्व मनसा हरम्। संसारसागरादस्मादचिरादुत्तरिष्यसि। इति।

अमृताक्षरं हरः इति श्रुति: ।

हृदिस्य :- हृदि तिष्ठतीति हृदिस्थः । हत्पुण्डरीकान्तरसन्निविष्ट इत्यर्थः। हृदा- हृदिस्यमिति श्रुतिः ।

अमृतबिन्दूपनिषदि-

हेतुद्ृष्टान्तवजितम्-हेतुः-तृतयान्तं पश्चम्यन्तं वा बचनं कस्यचिदर्थस्य साधकम् दृष्टान्त :- यस्य कथनेन लौकिकपरीक्षकबुद्विप्रसादः। ताभ्यां अनुमानं लक्षितम्। तद्वर्जित अनुमानागम्यमित्यर्थः। निर्विकल्पमनन्तश्च हेतुदृष्टान्तवर्जितमिति श्रतिः।

456 वेदान्तनामरससहलरम्

हिततम :- परमात्मा, परमानन्दरूपत्वात्। यं त्वं मनुष्याय हिततमं मन्यसे इति श्रुतिः।

मैत्रायण्युपनिषदि-

क्षेत्रज्ञ :- क्षेत्रं-शरीरं यथावज्जानातीति क्षेत्रज्ञः । किमिदं यथावत्वम्। शरीरस्य विष्मू- त्रस्वेदश्लेष्मादिभस्त्रिकारूपत्वं त्वक्चर्ममंसरुधिरमेदोऽस्थिमज्जादशुद्धात्मकत्वं पटलान्ततोयजल बुद्बुदादिवत् प्रतिक्षणं विनाशभयचकितत्वं आध्यात्मिकाघिदेविकाधिभौतिकतापत्रयपरीतत्वाद्- दुःखात्मकत्वं सुषुप्तमूर्च्छादिषु चेतनाराहित्यात् घटकुडयकाष्टलोष्ठादिसमत्वश्च। अत एव नित्यशुद्ध बुद्धमुक्तात्मस्रूपभिन्नं एवंरूपं शरीरं करणं भोक्तृभोग्यरूपश्व अनात्मत्वेन यो जानाति स क्षेत्रज्ञः। तथा च शरीरादिचतुष्टयमनात्मत्वेन त्यक्त्वा तत्साक्षिणि सच्चिदानन्दरूपे परमात्मनि आत्मत्वेन बुद्धि: कार्या श्रेयोऽर्थिभिरिति। अत्र शरीरादिचतुष्टयस्य दुष्टत्वं वैराग्यार्थमस्याभेवोपनिषदि प्रथम प्रपाठके बृहद्रथनामकराजरूपया श्रत्या "भगवन्नस्थिचर्मस्नायुमज्जामांसशुक्कशोणितश्लेष्मा- श्रुदूषिकाविण्मूल्वातपित्तकफसंघाते दुर्गन्धे निस्सारे अस्मिञ्च्छरीरे कि कामभोगैः, कामक्रोध लोभमोहभयविषादेत्यादिना" अन्धोदपानस्थो भेक इव अहमस्मिन् संसारे भगवंस्त्वत्रो गतिः" इत्यन्तेन ग्रन्थेन वर्णितम्। अयं ग्रन्थः अनुभूतिप्रकाशिकायां व्याख्यातः। तथाहि-

आधारे करणे दोषानवोचद्भोक्तभोगयोः। भोगाधिकरणं देहस्तस्य दोषा इमे स्फुटाः। अस्थिचर्मस्नायुमज्जामांसशुकादयोऽखिलाः। बीभत्साकारणेष्वेषु मज्जता भुज्यते कथम्। विण्मूतखाते मग्नस्सन् भुङक्ते कोऽपि न बुद्धिमान् पुरा त्वविद्ययाच्छन्नदोषोडहं भुक्तवांस्ततः। वालो विमूढो यत्किश्चिदद्याद्विष्ठादिकं यथा। भोगाधिकरणे दोषा आसतां भोगसाधने। चित्तेऽपि बहवों दोषा वर्तन्ते हि निरन्तरम्। कामक्रोधौ लोभमोटी विष्ादेर्ष्याभरयादिया:।

वे दान्तनाम रतसहखतम् 457

ये सन्त्येतैर्ग्रस्तचित्ते भोगिन: कि सुख भवेत। श्रूयन्तां भोक्तृदोषाश्च भोक्तारो बहुधा मता:। देहाभिमानिनो जीवा उत्तमाधममध्यमाः। दरिद्रा अधमा ज्ञेया मध्यमाश्चक्रवर्तिनः। गन्धर्वाद्या उत्तमा:स्युस्ते सर्वेऽपि क्षयिष्णवः । उत्पन्नध्वंसिनो यद्वत् स्युर्दशमशकादयः। तथैव सर्वभोक्तारो म्रियन्ते स्वायुषः क्षये। भोक्ता न म्रियते किन्तु देह एवेति चेच्छुणु। देहस्थस्यैव भोक्तृत्व तन्नश्येद्वपुषा सह। दरिद्राणां भोगहेतुर्श्रीर्मृत्याश्च न सन्त्यथ। सुदयुम्नप्रमुखानां ते विध्यन्ते चक्रवर्तिनाम्। इति चेत्सन्तु, सर्वेषां मिषतामपि मध्यग:। प्रियते चक्रवर्ती तां सन्त्यज्य महतीं श्रियम्। अन्तर्धानादिशक्तिश्वेद्धन्धर्वादिषु विद्यते। विद्यतानाम मृत्युस्तु तेषां शास्त्रेषु कथ्यते। भोक्तृणान्नश्वराणां को भोगः स्यान्मृत्युचिन्तया। शयानो भुवि नो कश्चिन्मुमूर्षुर्धनमिच्छति। तिष्ठत्वसौ भोक्तृदोषो भोग्येऽपि श्र्यतामयम्। अब्धिगिर्यादिकं सर्व नश्वरं किमुतेतरत्। दोषान् सोढवा सकृद्धोक्तुः संसारो नश्यतीति चेत्। न-भोगैराश्रितस्यास्य संसारावृत्तिदर्शनात्। भोगकाले कृतं कर्म भूयो जन्म ददाति हि। अन्धकूपे स्थितो भेक इवाह संसृतौ स्थिसः। संसारकूपपतितमस्मादुद्वर्तुमईसि। त्वमेव गतिरस्माकमन्या कापि न विद्यते। इति। 58

458

तत्रैव क्षेत्रज्ञशब्दः प्रत्यगात्मपरतया व्याख्यात :- प्रतिदेहन्तु चिन्मात्ो घटाकाश इव स्थितः। देहं साक्षितया जानन् क्षेत्रज्ञ इति कथ्यते। इति। ननु "अथ योऽयं शारीर उपद्रष्टे'ति श्रुत्या क्षेत्रज्ञशब्देन शरीराभिमानी शारीर एवोच्यते- श्रुत्यर्थानवबोधतिजृंभितमिदम्। तथाहि-न ह्यत्र श्रत्या जैव रूपं प्रदर्शनीयमिति प्रवृत्तम्। किन्तर्हि। जीवस्य यत्पारमार्थिकं स्वरूपं सच्चिदानन्दरूपं तत् प्रदर्शनीयमिति। अयमर्थों भाष्य- कारेणैव प्रोक्तः द्वासुपर्णासयुजासखायेत्यस्यामृचि गुहांप्रविष्टाधिकरणन्यायातिदेशनिराकरण- परेण। इत्थमत्र भाष्यं-अपर आह-द्वासुपर्णेति नेयमृगस्याधिकरणस्य सिद्धान्तभावं भजते। पैंगिरहस्यब्राह्मणेन अन्यथा व्याख्यातत्वात् 'तथोरन्यः पिष्पलं स्वाद्वत्तीति सत्वम्, अनश्न- न्नन्यो अभिचाकशीत्यनश्नन्नन्येडमिनश्यति ज्ञः, ताव्रेतौ सत्वक्षेत्रज्ञौ' इति। सत्वशब्दो जीव; क्षेत्रज्ञ शब्द: परमात्मेति यद्युच्यते, तन्न, सत्वक्षेत्रज्ञशब्दयोः अन्तःकरणशारीरयोः प्रसिद्धत्वाद्, तत्रैव च व्याख्यातत्वात्-'तदेतत् सत्वं येन स्वमं पश्यत्यथ योडयं शारीर उपद्रष्टा स क्षेत्रज्ञस्तावेतौ सत्वक्षेत्रज्ञा' विति। नाव्यस्याधिकरणस्य पूर्वपक्षताँ भजते। न ह्यत्र शारीरः क्षेत्रज्ञः कर्तृत्वभोक्तृत्वा- दिना संसारधर्मेणोपेतो विवक्ष्यते। कथन्तर्हि, सर्वसंसाराधर्मातीतो ब्रह्मस्वभावश्चैतन्यमात्रः । अनश्नन्नन्योऽभिपश्यति ज्ञः इति वचनात। "तत्वमसि" "क्षेत्रज्ञश्चापि मां विद्धि', इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यश्च। तावता च विद्योपसंहारदर्शनमेवमेवाकल्पते 'तावेतौ सत्वक्षेत्रज्ञौ न ह वा एवंविदि किञ्चन रज आध्वंसते' इत्यादि ॥

मोक्षधर्मे- क्षेत्राणि च शरीराणि वीजानि च शुभाशुभे। तानि वेत्ति स योगात्मा ततः क्षेत्रज्ञ उच्यते। प्रकृतेश्र विकाराणां द्रष्टारं पुरुष परम्। क्षेत्रज्ञमाहुर्जीवन्तु कर्तारं शृणु संभृतम्। इति।

उक्तञ्च भगवता- महाभूतान्यहङ्कारो बुद्धिरव्यक्तमेव च। इन्द्रियाणि दशैकश्च पश्चचेन्द्रियगोचसः।

459

इच्छा द्वेष: सुखं दुःखं संघातश्रेतना धृतिः। एतत् क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम्। इति। प्रकृतश्रुतिस्तु-क्षेत्रज्ञस्संकल्पाध्यवसायाभिमानलिङ्ग: इति। सखे हा किं कुर्मः [किमिति] कथयाम [श्र] कथ- मुत्तराम:संसारं क्व तु च विभवाभो वयमिति। इतीदकूचिन्ताब्धौ हृदय विनिमज्ज्यालमनिशं गुरुं शोकध्वान्ते तरणिमवलंबस्व तरणिम्।।

श्रीमत्परमशिवेन्द्रसरस्वतीविरचिते

वेदान्तनामरत्सहस्त्रव्याख्याने स्वरूपानुसन्धानाखये

तृतीय: पटलः

प्रन्थश्च समाप्त:

ओम् ॥ श्रीगुरुमूर्तये नमः॥ श्री साम्बसदाशिवाय नमः ॥

श्री:

तृतीयखण्डारम्भे मुद्रितस्य पद्यस्य शुद्ध स्वरूपं अन्विष्यापि न लब्धम्-परन्तु एतावदुपलब्धम्- न भाषन्ते तत्त्वं परमुपदिशन्तोऽपि च पितृस्वसुः पुत्रं दारान् नृपतिमपि शिष्यान् विदधते। तदस्मै सर्वस्मै स्फुटमुपदिशन्नेष वदनद्वयानामेतेषां नमयति हि नारायणयतिः॥

अकारादिवर्णानुक्रमेण नाम्नां अनुक्रमणिका

अकरणम् ९५ अचिन्त्यरूपम् २६ अकर्ण: ६४ अचिन्त्यशक्ति: ६४ अकर्ता ६५ अचेतयितव्यम् २५ अछायम् १९ अकल: २० अकामं रूपम् ६३ अच्युतः ३३

८ अज: ११ अकायम् अकार: ९१ अजरम् २० ७० अकृत: २३ अजाग्रत्

अकतु: ३२ अजात: ६६ ९१ अखण्डबोधम् ६३ अज्वलन्

९५ अणिमा अगन्तव्यम् अणीयान् १० अगन्धम् ५४ अगन्धवत् १५ अणुभ्योऽणु २६

९५ अणु: १० अगुणम् अगृह्य: ६० अणोरणीयान् १२ ५४ अगोत्रम २० अतम:

अग्निरसि ४९ अतमस्कम् ९५ १० अग्नेरन्तरः ५४ अतर्कर्यम् अतिच्छन्दा: ६१ अग्नौ तिष्ठन् ५३ अतिज्वलन् ९४ अग्र्यम् ६१ अतिनमामि ९४ अग्राह्यम् २० अतिनृसिह्य: ९४ अघोरा ६५ अतिभद्र: ९४ अङ्गुष्ठमात्र: १६ अतिभीषण: १४ अचक्षु: ६४ अतिमहान् ९४ अचक्षुःश्रोत्रम् २० अतिमृत्युमृत्यु: ९४ अचक्षुष्कम् ५४ अतिविष्णु: ९४ अचलः ६६ अतिवीर: ९४ अचिन्त्यम् ३० अतिसर्वेतोमुख:

ii

अतिसूक्ष्म: ६६ अनात्म्यम् ३२ अतेजस्कम् ५५ अनादर: ४९ अत्ता ९४ अनादातव्यम् ९५ अत्यहम् ९४ अनादि १५ अत्युग्र: ९४ अनादिनिधनः ७० अदीर्घम्र ५४ अनादिमत् ६६ अद्टश्यम् २० अनानन्दयितव्यम् ९५ अदृश्यम् ३० अनामयम् ६५ अदृष्ट: ५४ अनिच्छः ६७ अद्भुतम् ३२ अनिन्द्रियम् ९५ अन्भयोऽन्तर: ५३ अनिरुक्तम् ३२ अद्वयम् ६३ अनिर्देश्यम् १७ अद्वयानन्दविज्ञानधनः ६६ अनिलयनम् ३२ अद्वितीयम् ५० अनीडाख्य: ६६ अद्वैतम् ३० अनुग्र: ९१

अध्वन:पारम् १३ अनुच्छित्तिधर्मा ६२ अनणु ५४ अनुज्ञा ७२

अनन्तरम् ५२ अनुज्ञाता ७२

अनन्तरूषम् ६३ अनुज्ञैकरस: ७२ अनन्त: १० अनुदानयितव्यम् ९५ अनन्य: ९५ अनुभवात्मा ९४ अनपरम् ५२ अनुभृति: ९३ अनपानयितव्यम् ९५ अनुमन्ता ९४ अनमामि ९१ अनृसिंह: ९१ अनल्प: २१ अनेकरूप: ६६ अनशनाय: ९३ अनेजत् ८ अनश्नन् अन्तरतरम् ५१ अनहम् ९१ अन्तरात्मा १६ अनहङ्कर्तव्यम् ९५ अन्तरिक्षाज्ज्यायान ४९ अनाकाशम् ५४ अन्तरिक्षादन्तर: ५४

iii

अन्तरिक्षेतिष्ठन् ५४ अमनाः २५

अन्तर्यामी २८ अमन्तव्यम् ९५

अन्राद: ६१ अमरः ६१

अन्वेष्टव्यम् ५१ अमहान् ९१

अपहतपाप्मा ५१ अमात्र: ३१

अपाणिपादम् २० अमायम् २६

अपापकाशिनी ६५ अमुखम् ५५

अपापविद्धम् १० अमूढ:

अपारम् ५२ अमूते: २५

अपिपास: ५१ अमृतत्वस्येशान: ६५

अपूर्वम् ५२ अमृतमय:

अग्रमयम् ६१ अमृतम् २७

अप्रमेयः ६६ अमृतस्य नाभि: ३२

अग्रवर्ति ४९ अमृतस्य परस्सेतु: ६६

अप्राणयितव्यम् ९५ अमृताक्षरम् ६५

अप्राण: २५ अमृत्युमृत्यु:

अप्सुतिष्ठन् ५३ अमोहः ९३

अबाध्यस्वरूप: ९५ अम्बिकापतिः ३४

अवाह्यम् ५२ अयोनि: २४

अबोध्दव्यम् ९५ अरजस्कम् अरसम् २५ अभद्र: ९१ अमयम् १३ अरुपम् १५

अभयं रूपम् ६१ अर्चिमत् २६

अभातम् ९३ अलक्षणम् ३०

अभिननरूप: ९१ अलिङ्ग: १८

अभिन्नः ९५ अलेप: ६९ अभिविमान: ४९ अलोहितम् १९

अभीषण: ९१ अवक्तव्यम्

अमतः ५४ अवक्रचेता: १७

अमनस्कम् ६२ अवर्णम्

iv

अवाक् ५५ अशीर्य: ६० अवाकी ४९ अशुभक्षयकर्ता ६६ अवायु: ५४ अशृङ्गम् ९३ अविकल्परूपम् ७४ अशोक: ९३ अविकल्प: ७२ अश्रुतः ५४ अविक्रिय: ७२ अश्रोत्रम् ५४

अविकार: ९४ असङ्गम् ५४ अविकारी ९४ असत् ३२ अविज्ञातः ५४ असत्वम् ९५ अविद्याकार्यहीन: ७५ असमानयितव्यम् ९५ अविनाशी ६१ असवंतो मुखः ९१ अविमुक्त: ६४ असित: ६० अविमुक्ते प्रतिष्ठित: ६५ असिद्धम् ९४ अविशेष: ९५ असुख दुःख ९५ अविषयम् ९५ असुप्तः ६० अविषयज्ञान: ९४ असुषुप्त: ७० अविष्णुः ९१ अस्थूलम् ५४ अविसर्जयितव्यम् ९५ अस्नाविरम् ८ अवीर: ९१ अस्नेहम् ५४ अब्यक्तम् अस्पर्शम् १५ अव्य क्तात्पर: १३ अस्तम: ७० अव्यग्र: ७० अहम् ७५ अव्यपदेश्यम् ३0 अहस्वम् ५४ अव्यभिचारी ७० अक्षय्य: ६७ अच्ययम् १५ अक्षर: १९ अव्यवहार्यम् ३० अक्षरात्परतःपर: २५ अव्यानयितव्यम् ९५ आकाश: ९६ अव्रणम् ८ आकाशात्पर: ९९ अशब्दम् १५ आकाशात्मा ९८ अशरीर: १३ आकाशादन्तर: ९८

V

आकाशेतिष्ठन् ९८ आप्ततमार्थः १०१ आततम् १०१ आप्रणखात् सर्व एव सुवर्ण: ९७ आत्मकामम् ९९ आत्मज्योतिः १०१ आयु: ९९ आसीन: ९६ आत्मतत्वम् १०० इदन्द्र: १०२ आत्मनितिष्ठन् ९९ इन्ध: १०२ आत्मनोऽन्तरः ९९ ईट्ू १०३ आत्मबुद्धि [प्रसाद: ] प्रकाशः १०१ ईडय: १११ आत्मयोनि: १०० आत्मविद्यातपोमूलम् ९९ ईशः १०३ ईशनीयः १११ आत्मस्य: ९६ ईशसंस्थ: १११ आत्मसंस्थम् १०० ईशान: ११० आत्मा ९६ ईश्वरग्रास: १११ आत्मेश्वरः ९७ १११ आदित्यवण: ईश्वराणां परमो महेश्वरः १०० उकार: १२० आदित्यादन्तरः ९८ उग्र: १२० आदित्येतिष्ठन ९८ उत् ११६ आदिमध्यान्तविहीनम् ९९ उत्कर्ता १२१ आदि: १०० उत्कृष्टतम: १२१ आदेशः ९८ उत्कृष्टः १२१ आधारम् १०० उत्तमपुरुष: ११६ आनखाग्रेभ्यः प्रविष्टः ९८ उत्प्रवेष्टा १२१ आनन्दचिद्धनम् १०१ उत्स्थापयिता १२१ आनन्दघन: १०१ उदुत्कृष्टः १२१ आनन्दरूपम् ९६ उदुदग्रास: १२१ आनन्द: ९७ उदुत्तीर्णविकृतिः १२१ आनन्दामृतरूप: १०१ उद्द्रष्टा १२१

आन्तर: १०२ उदुत्पथवारक: १२१

आप्तकामम् ९९ उदुत्पादक: १२१

आप्ततम: १०१ उदुभ्धरान्त: १२१

vi

उद्धीथः ११६ कवि: २०४ उद्धीतम् ११८ कवीनां परमम् २०७ उपद्रष्टा १२१ कारणम् २०८ उपनिषत्पदम् ११६ कालकार: २११ उपलब्धा १२१ काल: २०७ उपासितव्यम् ११९ काष्ठा २०४ उपसंहर्ता ११९ कृत्स्न: २०८ उमापतिः ११२ कृष्णपिङ्गल: २०७ उमासहाय: ११७ १२१ केवल: २०८ ऊर्ध्वरेतम् खम् २११ ऋतम् १२२ गहने प्रविष्टः २१२ ऋषिसंघजुष्टम् १२२ गह्रेष्ठः २११ एकम् १२२ गिरित्र: २१३ एकनेमिः १२३ गिरिशन्त: २१३ एकरसम् १२४ गुणी २१३ एकर्षिः १२४ गुणेशः २१३ एकल: १२२ गुह्यम् २१२ एकहंस: १२३ गुहाचरम् २९२ एकात्मप्रत्ययसार: १२२ गुहायां निहितः २१२ एको रुद्र: १२३ गुहाशयम् गुहाहितः २१२ ओङ्कार: १२४ २११ ओङ्काराग्रविद्योत: १६८ गूढमनुप्रविष्टः २११

ओतः औपनिषदः १६८ गृहीता २१३

१६९ गोपा: २१२

कम् २०८ गोप्ता २१३ कर्ता २०४ ग्रहणम् २१३ कर्माध्यक्ष: २०८ घ्रातुर्घातिः २१४ करणाधिपाधिप: २११ चतुरक्षर: २१७ कलविकरण: २०७ चतुर्थ: २१४ कला सर्गकर: २११ चतुरर्धमात: २१७

vii

चतुरात्मा २१८ जानन् २२२ चतुश्शिर: २१७ जालवान् २२१ चतुष्पात २१४ जिघ्रन् २२१ चतुस्सप्ात्मा २१८ ज्ञ २२२ चतूरूप: २१८ ज्ञानम् २१९ चन्द्रतारकादन्तर: २१४ ज्ञेयम् २२१ चन्द्रतारकेतिष्ठन् २१४ ज्यायान् २२० चक्षु: २१६ ज्येयः २१९ चक्षुषश्चक्षु: २१४ ज्येष्टः २२२ चक्षुषितिष्ठन् २१४ ज्योतिर्मयः २१९ चक्षुषोऽन्तरः २१४ ज्योतिषाञ्ज्योति: २१९ चक्षुषोद्रष्टा २१८ ज्योतिः २२० चक्षुष:साक्षी २१८ ज्वलन् २२२ चित् २१६ तत्. २२३ चिदानन्दम् २१५ ततमम् २२३ चिदेकरस: २१७ तच्वम् २२२ चिद्धन: २१८ तत्पुरुष: २२२ चिद्रूप: २१८ तप: २२२ चिन्त्यंम् २१६ तमसः पर: २३४ चिन्मयः २१८ तमप:पारम् २२३ चिन्मात्र: २१५ तमसस्साक्षी २३४ चेतनमात्र: २१७ तमसि तिष्ठन् '२२३ चेतनानां चेतन: २१४ तमसो द्रष्टा २३४ चेतसा वेदितव्य: २१४ चेता तमसोऽन्तर: २२३ २१५ तारकम् २२५ चैतन्यम् २१५ तारम् २२६ छन्दसामृषभ: २१८ तुरीयतुरीयम् २३४ जनिता २२० तुरीयम् २२३ जवन: २२२ तुर्योक्काराग्रविद्योतम्। २३४ जातवेद: २२२ तेज: २२३

viii

तेजसि तिष्ठन २२३ द्रष्टा तेजसोऽन्तर: २३८ २२३ द्रष्टुर्द्ृष्टिः तेजोमयः २३५ २२३ धर्मः २४१ त्रयाणाञ्जनक: २२७ धर्मावह्ः त्रिकालात्पर: २२६ धर्म्यम् २४२ २४१ त्रिगुणाधार: २२७ धाम २४१ त्रिणेत्र: २२६ ध्येयः त्रिलोचन: २४२ २२५ घ्रवम् २४१ त्रिवृतम् २२५ न प्रज्ञम् २४३ त्वचितिष्ठन् २२३ न प्रज्ञानघनम् २४३ त्वचोऽन्तरः २२३ न वहिःप्रज्ञम् २४३ दहर: २३५ नमामि दिग्भ्योन्तरः २५१ २३८ दिव: पर: न सूक्ष्मप्रज्ञम् २५० २३५ दिवितिष्ठन् न स्थूलप्रज्ञम् २५० २३८ नाक: दिवो ज्यायान २४४ २३५ नादान्त: दिवोऽन्तर: २५० २३८ नान्त:प्रज्ञम् दिव्य: २४३ २३५ नाप्रज्ञम् २४३ दिक्षु तिष्ठन २३८ नामरूपयोरनिर्वहिता २४५ दीपोपम: २४१ नारायण: २४४ दुर्दर्श: २३५ नाल्प: २५१ दृष्टेद्रेष्टा २३६ नाविकल्प: २५१ देवता २३५ नित्यपूतः २४९ देवतानां परमो दैवतः २४१ नित्य: देव: २४३ २३४ नित्यानन्तसदेकरसम् २५१ २४१ नित्यानां नित्य: २४३ देवानांप्रभव: २४१ नित्यानित्यः २५० दावापृथिवी जनयन् द्यौः २३५ निदिध्यासितव्य: २३५ द्रष्टव्य: २३६ निधानम् २४६ .२४३ नियन्ता २५१

ix

निरञ्जन: २४८ परमेष्ठी २५९ निरपेक्ष: २५१ परमोडक्षर: २५९

निरवद्य: २४८ परमो लोक: २६३ निरस्ताविद्यातमोमोहः २५१ परमपदम् २५३

निराख्यातः २४९ परमं ब्रह्म २५९ निरिन्द्रियम् २५१ परमं व्योम २७० निर्गुण: २४६ परमं साम्यम् २५९

निर्वाणम् २४६ परमं सुखम् २५५

निर्विकल्प: २४९ परा गतिः २५४

निश्चलम् २५० परात्पर: २५७

निष्कलम् २४३ परादेवता २६३

निष्क्रिय: २४८ परामृतम् २५८

निःस्पृह: २५० परायणम् २६१

निहितार्थः २४८ परावस: २५८

नीलकण्ठः २४७ परिपूर्ण: २८०

नृसिंह: २५१ परिभवासहः २८०

नेदिष्ठम् २४३ परिभू: २५२

नोभयतःप्रज्ञम् २४३ परोवरीयान् २६१

पतीनां पतिः २७० परंज्योति: २६३ पदनीयम् २६३ परंधाम २७२

पदम् २५२ परंपदम् २६५

पर आत्मा २५६ परं ब्रह्म २५५

पर: पुरुष: २५७ परं शृङ्गम् २८०

परम् २५७ पवित्रम् २७४

परमात्मा २७७ पश्यन् २६४

परम आनन्द: २६४ पक्षपातविनिर्मुक्तम २७३

परमा गतिः २६४ पापनुत् २७०

परमात्मरूपम्. २६७ पापेनानन्वागतम् २६४

परमा संपत् २६४ पुच्छम् २५९ परमेश्वरः २६६ पुण्येनानन्वागतम् २६४

X

पुत्रात्प्रेयः २६३ प्रपश्चोपशमः २५९ पुराण: २५२ प्रभु: २६७ पुरातन: २६७ प्रशान्तम् पुरिशयः २५७ प्रसृतम् २६६ २५८ पुरुरुप: २६३ प्राजापत्यम् २७५ पुरुषसंज्ञ: २८० प्राज्ञ: २६४ पुरुष: पुरुषाणां कर्ता २५३ प्राणशरीर: २६२ २८० प्राणशरीरनेता २५८ पुष्कस्म् २७३ प्राण: पूर्णम २५५

पूर्णानन्दैकबोधः २६१ प्राणस्यद्रष्टा २८० २७२ प्राणस्य प्राण: पूतः २५२ २८० प्राणस्य साक्षी पूर्व्यम् २८० २७० प्राणादन्तरः २६३ पृथिन्या अन्तरः प्रृथिव्या ज्यायान २६३ आणे तिष्ठन् २६३

षृथिच्यां तिष्ठन् २६३ २६३ प्रादेशमात्र: प्रेरिता २६३

प्रकाश: २७८ २६७

प्रकाशेभ्य: प्रकाश: प्रोतः २७८ २५९

प्रचोदयिता फलमुक्तिप्रदायी २८१ २८० बलप्रमथनः प्रज्ञ: २६१ २८८ बलविकरण: प्रज्ञानघन: २८८ २६५ प्रज्ञात्मा बलम् २९७ २८० बहुधाचिन्त्यमान: प्रज्ञानम् २५९ २८३ बहुधा विकुर्वन् प्रणव: प्रतिबोधविदितम २७६ २८९ बुद्ध: वुद्वेर्द्रष्टा २९७

प्रतिष्ठा २५२ २५९ बुद्धेस्साक्षी २९७

प्रत्यक २७६ २९७

प्रत्यगात्मा बृहत् २८७

प्रत्यगेकरस: २५४ ब्रह्म २८२

प्रधानक्षेत्रज्ञपतिः २८० ब्रह्मणोSधिपतिः २८८

प्रध्यायितव्य :. २७० ब्रह्मतत्वम् २७८ २८८ ब्रह्मपरम् २८९

xi

ब्रह्मपुरम् २८८ मदामद: ३०६ ब्रह्मभावम् २८८ मध्येस्थाता ३१७ ब्रह्मयोनि: २८७ मन आदि साक्षी ३२० ब्रह्मलोक: २८८ मनआद्यविता ३२० ब्रह्मादिवन्दितः २८९ मनसाऽभिक्लुप्त: ३०७ ब्रह्माधिपतिः २८८ मनसि तिष्ठन् ३१८ भगवान् ३०० मनसो जवीयः ३०५ भगेशः ३०४ मनसो द्रष्टा ३१९ भद्र: ३०५ मनसोऽन्तर: ३१८ भवः ३०३ मनसो मनः ३०५ भवोद्भव: २९८ मनसः साक्षी ३१९ भाः २९७ मनीषी ३०५ भान् २९७ मनोन्मन: भामनीः ३१७ २९८. मनोमय: ३०७ भारूप: २९८ मन्तव्य: ३१७ भावग्राहः ३०१ मन्ता ३१८ भावाभावकर: ३०३ मन्तुर्मतिः ३१८ भीषण: ३०५ मन्ान: ३१८ भुवनस्य नाभि: २९८ महत्पदम् ३०७

भुवनस्य गोप्ता ३०० महतःपर: ३०६ सुवनेश ३०४ महतो महीयान् ३०६ भृतपाल: ३०० महन्द्धयम् ३०६ भृतभव्यस्येशान: २९७ महद्भूतम् ३१८ भृतम् ३०४ महदयश: ३०७ भूतयोनि: २९८ महर्षि: ३१२ भृतात्मा ३०४ महः भूताधिपतिः ३१९ ३०० महाग्रास: ३१८ भृतेभू तेव्यवस्थितः ३०४ महाचित् ३२० भूमा २९८ महाचैतन्यः ३१९ मतेर्मन्ता ३१८ महाज्ञेय: ३१७

xii

महात्मा ३१८ लोकाधिपतिः ३५० महादेव: ३०७ लोकेभ्योज्यायान् ३४९ महान् ३०६ लोकेश: ३५० महान् प्रभु: ३१८ वक्ता ३६७ महानन्द: ३२० वक्तुवक्ति: ३६३ महाप्रभु: ३२० वदन् ३६३ महामायम् ३१९ वरद: ३६४ महाविभृति: ३१९ वरिष्ठम् ३५३ महासत् ३२० वरेण्य: ३५२ महिमा ३१२ वशी ३५२ महेश्वरः ३१३ मानम् वसुदान: ३६३ ३१९ ३१८ वसुरण्य: ३६० मायी मीदुष्टम: वागवत् ३६५ ३१७ वाचोद्रष्टा ३६७ मुक्तम् ३२० वाचस्साक्षी ३६८ मृत्युमृत्यु: ३१९ मोदनीयम् वाचाऽनभ्युदितम् ३५० ३०५ यज्ञोपवीतम् ३३९ वाचिविष्ठन् ३६२ वाचोऽन्तर: यक्षम् ३२१ ३६२

योगिध्येयम् ३३९ वाचो वाक ३५०

योनि: ३३९ वामदेव: ३६०

रस: ३४४ वामन: ३५२

रसयन् ३४९ वामनीः ३६१

रसयितू रसयतिः वायुरम् ३६३

रातिर्दातु: परायणम् ३४९ ३४९ वायोरन्तर: ३६२ रुक्मवर्ण: वायौतिष्ठन् ३४४ ३६२ रुद्र: ३४५ वालाग्रमात्र: ३६५ रेतसि निष्ठन् ३४९ वासुदेव: ३५४ रेतसोऽन्तर: ३४९ विजर: ३६१ लोक: ३५० विजानतामविज्ञातम् ३५० लोकपाल: ३५० विजानन ३६२

xiii

विजिज्ञासितव्य: ३६१ विशोक: ३६१ विजिघत्स: ३६१ विश्वम् ३५३ विज्ञाता ३६२ विश्वकर्मा ३६५ विज्ञातुर्विज्ञातिः ३६३ विश्वकृत ३६३ विज्ञातेविज्ञाता ३६२ विश्वतश्चक्षु: ३५४ विज्ञानम् ३६३ विश्वतः परमः ३५९ विज्ञानंघन: ३६२ विश्वतस्पात् ३५४ विज्ञानादन्तरः ३६२ विश्वतो बाहु: ३६४ विज्ञानात् परम् ३५३ विश्वतो मुख: ३५४ विज्ञाने तिष्ठन् ३६२ विश्वतोहस्त: ३५४ विज्ञेयः ३५३ विश्वधाम ३६५ वित्तात् प्रेय: ३६२ विश्वभुकू ३६० विदितम् ३६३ विश्वयोनिः ३६५ विदितादन्यत ३५० विश्वरूप: ३६० विदिताविदितात्पर: ३६८ विश्ववित् ३६५ विद्युत्पुरुष: ३५३ विश्वशंभुः ३५९ विद्युमत् ३६६ विश्वस्य परिवेष्टिता ३६४ विधर्ता ३५७ विश्वस्य स्रष्टा ३६४ विधरण: ३६३ विश्वस्यायतनम् ३६३ विधाता ३५४ विश्वात्मा ३५९ विधृतिः ३६१ विश्वाधिक: ३५७ विप्र: ३६४ विश्वाधिप: ३६५ विपश्चित् ३५१ विश्वाक्ष: ३५८ विभु: विमुक्त: ३५१ विष्णु: ३५५ ३५१ वीर: ३६८ विमृत्यु: ३६१ वृषभ: ३५७ विरजम् ३५३ वृक्षकालाकृतिभि:पर: ३६५ विरूपाक्षम् ३५९ वेदगुद्योपनिषत्सु गूढम् ३६५ विविक्तरूपः विशद: ३६३ वेदपुरुष: ३६५ ३६३ वेदवित् ३६४

xiv

वेदान्तकृत ३६४ भृङ्ग: ४११ वेदितव्यः ३६७ भृङ्गार्धम् ४११ वदवेद्य: ३६४ शृण्वन् ४०८ वैद्युतम् ३६५ शोकान्तरम् ४०८ वैश्वानरः ३६१ श्रतेः श्रोता ४०७ व्यापक: ३५२ श्रेय: ३७३ व्याप्: ३६८ श्रेष्ठः ४०८ व्याप्ततम: ३६८ श्रोतव्य: ४०७ व्यापी ३६६ व्योमनि प्रतिष्ठित: श्रोतुः श्रुतिः ४०८ ३५३ श्रोत्रस्य द्रष्टा ४१० ब्रीहेरणीयान् ३६० श्रोत्रस्य श्रोत्रम् ३७३ शन्तमा ४०८ श्रोत्रस्य साक्षी ४१० शंसु: ४०८ श्रोत्रादन्तरः ४०७ शयानः ३७४ श्रोत्रे तिष्ठन् ४०७ शर्व: ४०७ षोडशकल: ४११ शान्तम् ३७६ षोडशान्त: ४११ शान्त आत्मा ३७४ सकृद्विभात: ४२४ शाश्वतः ३७३ सच्चिदानन्दघनम् ४५० शाश्वतीशान्ति: ३७५ सचिदानन्दपूर्णात्मा ४४७ शाश्वतं सुखम् ३७५ सचिदानन्दमात्र: ४४८ शिव: ३७७ सचिदानन्दरूप: ४५१ शिवङ्कर: ४१० सत् ४२२ शिवरूपम् ४०८ सत्यकाम: ४२२ शिवा तनू ४0८ सत्यम् ४११ शुकम् ३६८ सत्यसंकल्प: ४२२ शुक्कम् ४०८ सत्यस्य सत्यम् ४२४ शुद्धम् ३६८ सत्यस्वरूप: ४४८ शुभ्रम् ३७५ सत्येन लभ्य: शून्यम् सच्वस्य प्रवर्तक: शूर: :४०८ सदसत्

XV

सदसद्विहीनम् ४३२ सर्वतः श्रुतिमत् ४३४ सद्सस्पतिः ४१७ सवेदा द्वैतरहित: ४४६ सदानन्दचिन्मात्र: ४५३ सर्वेदेववेदयोनि: ४३८

सदानन्दम् ४४४ सरवद्रष्टा ४४८

सदाशिव: ४१९ सर्वप्रेमास्पद: ४४८

सदोज्वल: ४४६ सर्वभूतगुहाशयः ४३३

सद्घन: ४५२ सर्वभृतदमन: ४१८

सद्योजातः ४१८ सर्वभूताधिवास: ४४२७

सनातन: ४१२ सर्वभूतानामीश्वरः ४१९

सन्धाता ४२१ सर्वभृतान्तरात्मा ४१२

सन्निहितम् ४१५ सर्वभूतस्थः ४३१

सन्मात्र: ४५२ सर्वभूतेषु गूढः ४२६

सप्तात्मा ४४६ सर्वमभ्यात्तः ४२२

सवाह्याभ्यन्तरः ४१५ सर्वरसः ४२२

सम: ४३९ सर्ववित्

समस्तसाक्षी ४३१ सर्वविद्यानामीशान: ४१८

समाधि: ४३५ सर्वव्यापी ४२६

सर्व: ४१७ सर्वसाक्षी ४४८ सर्वकर्मा ४२२ सर्वसंस्थ: ४३२

सवकाम: ४२२ सर्वसंहारसमर्थ: ४४६ सर्वग: सर्वस्मादन्यः सर्वगतः ४१५ ४88 सर्वस्मात्पुरतः सुविभातम् ४४५ सर्वगन्धः ४१३ ४२२ सर्वस्मात् प्रियतम: ४४५ सर्वंग्रास ४४८ सर्वस्मात्प्रेय: ४२४ सर्वजगद्वितम् ४३७ सर्वस्माद्विलक्षणः ४४५ सर्वेज्ञ: ४१४ सर्वस्याधिपतिः ४२६ सघतः पाणिपादम् ४३४ सर्वस्येशान: ४२६ सवरेतत्त्वैविशुद्ध: ४३३ सर्वस्य कर्ता ४२६ ४३४ सवस् द्रष्टा ४४४ सर्ववो मुखः ४३३ सव्रेस्य पुरतः सुविभातम् ४५१

xvi

सर्वस्य प्रभु: ४३४ संयद्वाम: ४२२ सर्वस्य योनि: ४१७ संयोगनिमित्तहेतु: ४३५ सर्वस्य लोकस्य वशी ४३५ संसारमोक्षस्थितिबन्धहेतु: ४३५ सर्वस्य वशी ४२६ साक्षी ४२७ सर्वस्य शरणम् ४३४ साम ४१७ सर्वस्य साक्षी ४४५ सांख्ययोगाधिगम्यः ४३५ सर्वाजीय: ४३२ ४५२ सर्वात्मक: सर्वात्मा ४५१ सिद्धम् सिंहः ४४८ ४३१ सुकृतम् ४१७ सर्वाधिष्ठानसन्मात्र: ६४६ सर्वाननशिरोग्रीव: सुखम् ४१२ ४३३ सर्वानुग्राहक: सुखरूप: ४५२ ४३६ सुनिर्मलाशान्ति: ४३४ सर्वानुभू: ४२४ सुवद्दक् ४३७ सर्वान्तरः ४२४ ४५३ सर्वेन्द्रियगुणाभासम् सुविभातम् ४३४ ४५२ सर्वेन्द्रियविवर्जितम् सुविस्पष्टः ४३४ सुमूक्ष्मम् ४१४ सर्वेस्यः पाप्मभ्यः उदित: ४२१ सर्वेभ्यो भूतेभ्योऽन्तर: सूक्ष्मम् ४३७ ४२४ सर्वेश्वरः सूक्ष्मातिसूक्ष्म: ४३५ ४१६ सर्वेंश्वर्यसंपन्नः सूक्षमात्सूक्ष्मतरम् ४१५ ४३८ सर्वेषां भृतानामधिपति: सूत्रम् ४२६ ४२४ सर्वेषां भूतानां राजा सूर्यस्य वर्चोदा: ४२१

संवेंषु भृतेषु विषटिन ४२४ सेतु: ४२३ ४२४ सलिल: ४२५ सोम: ४३६ सचिता :४१७ सोमलोक: ४३७ सवितुर्वरेण्यर .४३५ सौम्पम् ४३७ सहस्रपात ४३४ स्पृशन ४२५ सहलाक्ष: ; ४३४ स्वातत्रयच्यतीत: ४३६ संहस्शीर्षा सिर:

संभक्ष: १२३

xvii

स्वचित्तस्थ: ४३५ हर: ४५४ स्वतत्वम् ४३३ हरि: ४५३ स्वतन्त्र: ४३८ हिततम: ४५४ स्वप्रकाश: ४४६ हिरण्य केश: स्वमहिमस्थ: ४५२ हिरण्मयः स्वे महिम्नि प्रतिष्ठितः ४२३ हिरण्यपतिः स्वयञ्ज्योतिः ४२५ हिरण्यबाहु: ४५५ स्वयंभू: ४११ हिरण्यरमश्रु: ४५३ स्वयमीश्वरः ४४६ हेतुदृष्टान्तवर्जितम् ४५५ स्वराट् ४३१ हंस: ४५३ स्वर्ग: ४३३ स्वर्गो लोक: ४१२ हृदयम् ४५४ हृदिस्थः ४५५ स्वात्मबन्धहर: ४४६ हृदये सन्निविष्टः ४५३ स्वात्मस्थम् ४५२ क्षेत्रज्ञ: ४५६