1. Vedanta Rakshamani Vimarsa Part 3 - Gopalacharya A.V. ( Missing Volumes Part 1 & 2)

वदान्तरक्षामणिविमर्सः ॥

महविदङ्गिरेणुना

गोपालाचार्यण विरवितः।

IEDANTA RAKSHAMANI VIMARSA

Part III, ANANDAMAYADHIKARANAM,

PALACHARYA

BALAII SYNDICATE LIMITED. PUDUKKOTTAL 1949

रूप्यद्यम

।। श्रीः ॥।

॥ वेदान्तरक्षामणिविमर्शः।

(तृतीयभागः, आनन्दमयाधिकरणम् ।)

गोपालाचार्येण

विरचितः ।

VEDANTA RAKSHAMANI VIMARSA

Part III, ANANDAMAYADHIKARANAM.

By A. V. GOPALACHARYA

BALAJI SYNDICATE LIMITED, :.. PUDUKKOTTAI. 1949

मूल्यम् ] [रूप्यद्वयम्

Introduction.

As stated in our Introduction to Part 2 of this VEDANTARAKSHAMANIVIMARSA, this Part sets out Sri. Mahamahopadhyaya Ananthakrishna Sastriar's argu- ments in Part 2 of his "Vedantarakshamani" in his own words and answers them. Part 2 of "Vedantarakshamani" relates to Anandamayadhikaranam and is intended to be a refutation of Sri Kolzyalam Rangaramanuja's work on that Adhikarana styled "Parapakshanirakriti". Although the previous Part of this book and its elaborate English introduction are sufficient to furnish complete answers to Sri Sastriar's arguments, they are quoted verbatium and answered here. Afew specimens of those arguments and answers thereto are given here in this introduction to enable the reader to judge about their relative merits. Page references to the objection arguments are given as from Sastriar's book and those for the answers are given as from this book.

Objection, Page 1. The Anandamayadhikarana has for its purpose the determination of the question, viz., whether the Taittiriyopanishad, Brahma Valli and Bhrgu Valli expound Nirguna Brahman or Saguna Brahman.

Answer, Pages 1 to 4. Nowhere in the Brahma Sutras · is a division of Brahma Vidyas into Nirguna and Saguna Is contemplated or indicated. No Adhikarana discusses the question whether any Vidya deals with Nirguna or Saguna Brahman. The word Nirguna is never even once used in the Sutras. The ,word "Nirguna" in the Svetasvatara mantra ending with "Kevalo Nirgunascha"

=

Is rightly interpreted by Sri Sankara as meaning bereft of Trigunaprakriti, Guna meaning prakriti with its three

frequently uses the words Guna and Triguna in that gunas. Nirguna means 'not material'. The GITA

sense. Of course the word Guna also denotes "good, auspicious quality". The Gunopasamhara Pada 3 of chapter III, in discussing various Brahma Vidyas has for its purpose the determination of what Brahma gunas should be taken into each Brahma Vidya in one Upa- nishad from the passages dealing with the same Vidya in other Upanishads. Sarva vedanta pratyayam ekam is the opening Sutra of that Pada. The very name of the Pada and the whole of its contents cogently prove that the Brahma sutras do not contemplate at all anything like the Nirguna Brahman contended for. It is common ground that the Brahman to be contemplated opon and realised must have the properties (gunas) of ananda, satya, gnana, anantya and must be asthula inot big), ananu (not small), ahrasva (notshort), adirgha (not long), not hot (not of fire colour), inot oily, without shade or reflection : or darkness or air orattaching contacts or taste or smell or eyes or ears or speech or mind or light or breath or mouth orsenses of-perception; ôr any inside.or outside. All these negative iconceptions are called Aksharadhi, negations of all materiality. The great positive qualities are first stated in the Anandady- dhikarana and the negations of materiality are stated later in the Aksharadhyadhikarna. t These two Adhikara- nas are interpreted substantially in the same way by both Bhashyakaras.r The negations are only of material properties and not of any of the auspicious qualities of Saguna Brahman. The contemplation of the leading auspicious qualities abovenamed is insisted on. The Sutras of this Anandamayadhikarana do not at all deal with this question whether the object of meditation here is Saguna or Nirguna Brahman. Such a discussion cannot be read into the language of the Sutra, strain it how one may. Such an attempt: has not been made by

the Puccha Bhashya. The totally unfounded nature of this first argument with which Sri Sastriar's book opens goes to the root of the matter and exposes the untenability of Sri Sastriar's position in his whole book.

Objection, Page 1. Mimamsakas who contend that the Upanishads speak 'only of the fivatma-and that for expo- unding his persistence after death to enjoy Svarga and do not admit Brahman at all are Purvapakshins and the vedantic schools holding that Anandamaya in the Sruti texts is sagunabrahman or the partial Advaiti Vrittikara holding the same view are the Siddhantis.

Answer, Page 5 & 6. As the Srutaprakasika points out the Purvapakshi here is one who affirms identity and non-difference between Jiva and Brahman. The fifth Sutra Bhedavyapadesat, "because of the clear statement of the otherness of Brahman from Jiva", shows this conclusively. The opponent affirmed abheda and the sutrakara relies on the clear statement of the distinc- tness of jiva from Brahman by the Sruti. In the previous Adhikarana, Brahman was shown to be different from Nonsentient Prakrithi. The creating cause was shown to be not Prakrithl. Here Brahman is shown to be distinct fron Jiva-chit. He cannot be the Ananda- maya of immeasurabie and Indescribable Ananda and he cannot be thought of as the cosmic creator. 'As'we have shown before, the Vrittikara for both systems was Bhodhayana also called Upavarsha. It is admitted that Sri Sankara deviates from the Old-Vritti interpretation. Sri Sastriar's statement that the ancient Vrittikara was not a full Advaiti and that he propounded only a Saguna Brahman is a confession of advaitam as put forward being against the ancient Sampradaya. Mimamsakas are nowhere in the discussion under this Adhikarana. They come in as objectors in the Purusharthadhikarana with which Pada 4 'of chapter IIl opens. Sri Sastriar's statement here that Mimamsakas are Purvapakshis and

iv

Vrittikara is the Siddhanti is directly contradictory of the previous statement extracted above that Saguna- brahmavadis are purvapakshis and Nirgunabrahmavadis are Siddhantis. Sri Sastriar's book abounds in such vital self-contradictions in the same breath.

Objection Page 2. Sankhyas are not purvapakshis here. They do not ascribe cosmic creator-ship to Jivas.

Answer, Pages 7 & 8. We do not say that Sankhyas are purvapakshis here. Sri Sankara says in several places that Sankhyas affirm that the ages old Adrshta of jivas and their presence and nearness cause Matter to move and change as the created cosmos. The Ratnaprabha says that Jiva which is identical with Brahman is the Cosmic cause. It is such a position that is controverted and denied by the Sutrakara in this Adhikarana.

Objection, Page 2. The suffix Mayat in the word Anandamaya must be understood in the Vikara sense in the same way as in the 4 prior mayas, Annamaya etc.

Answer, Page 8. No one admits that any of the three prior Mayas has a vikara sense. They have only the prachurya (Fulness) sense. The discussion in regard to Mayat in the previous part is full. Our arguments there are unanswerable. Svarajya Siddhi, a great book on Advaitam by Sri Gangadarasaraswati says "Pragnena aikyam sushuptau, nigadati yat anandasamvin mayena", "because the Upanishad says that in deep sleep the jivatma enters into oneness with the Pragnaparamatma who is anandagnanamaya", Sloka 36, Chapter II. The author's own commentary on this line of the sloka is "the Pragna Isvara is paramananda gnana prachura and in the sleep union with pragna Isvara, there is a total cessation of sorrow". This shows clearly that the Mayat in the word Anandamaya means complete fulness and there is no place for any trace of Dukkham there.

The Mayat in the word Anandamaya postulates its total fulness and negatives the presence of the least sorrow. The Sanskrit language could not admit of such arguments.

Objection, Page 2. The Ananda Mimamsa made by the Valli closes with Hiranya Garbha's (four-faced Brahman's) Ananda.

Answer, Page 9. The words 'Brahmanah Anandah' undoubtedly meaning 'the Ananda of Brahman', occur twice. The word 'Brahman' must have the same meaning and refer to the same person in both places. The word 'Brahmanah' in the later sloka admittedly refers to Para Brahman; the previous word must also necessarily refer to it. Hiranyagarbha is mentioned in the prior Vakya as Prajapati and his Ananda is spoken of as 'Prajapater Anandah' using the singular number which excludes the possibility of reference to the many Prajapatis Daksha etc.

Objection Page 3. 'Exit from the body and ascent' cannot apply to the Brahmanishta (Brahman-immersed sadhaka) here.

Answer Page 13, This is directly contradicted by the Sruti's express mention of exit and ascent on the dissolution of the body by the words 'Sa Ya Evam Vit Asmat Lokat Pretya'.

" Objection Page 3. The sloka 'Yato Vachah' is repeated twice in the Ananda Mimamsa.

Answer Page 13. This is not a fact. The sloka occurs once much before the Ananda Mimamsa and again at the end of it. It occurs only once within the Ananda Mimamsa. This sloka,"descriptive of the immeasurability of Brahmananda 'is repeated twice

vi

in the Ananda Valli and is one of the 'repeated statements' meant by the Sutra Hetu word 'Abhyasat' in the first sutra, It is gratifying to note that Mr. Sastriar admits here the repetition of the same Mantra twice and the argument of the two Mantras being different because of the difference of the words Kadachana and Kutaschana is rightly given up.

Objection Page 3. The Mimamsa is not of Anandamaya.

Answer Page 15. We never said it was. The Mimamsa is about the Anandaguna of Anandamaya Brahman. It is a Mimamsa not of Brahman but of the measure of Brahman's Ananda. The last sloka of the Mimamsa concludes with the statement of the immeasurability of Brahman's Ananda.

Objection Page 4. In the expression 'Brahman's Ananda', both words mean Brahman only and there is no question of any Guna or possession of any Gunas by any one. There is nothing like a Guna of Brahman at all.

Answer Page 17. 'Brahman's Brahman' will be the meaning of the expression if the latter word Ananda is interpreted as Brahman and not as Its Ananda Guna. The word Ananda is used very many times in this context in the sense of 'Quality of Bliss'. 'Manusha Ananda' cannot mean 'Manusha Brahman'.

Objeetion Page 7. Saguna Brahman cannot by itself (Its own Swarupa) be ,the Upadana (material) cause. Nirguna Brahman alone can be that.

Answer Page 34. We never sald that Kevala Saguna Brahman is Upadana by Itself. Saguna Brahman to- gether with its Iseparable attributes (body, saktis) of Chit and Achie fs the Cosmic. Upadana. Sri Sankara .

vii

says exactly the same thing in his Gita Bhashya on Sloka 19 of Chapter 13 (dealing specially with Sarira and Sariri, Kshetra and Kshetragna ) The Gita view as expounded by Sri Shankara there completely supports Ramanuja's Sarira Visishta Brahma Karanatva. Sankara frequently condemns the theory of Kevala Brahma Karanatva.

Objection Page 11. Brahman cannot be a Puchcha (tail in fact) of Anadamaya.

Answer Page 39. No one ever asserted it. The word 'Puchcha' is used figuratively and not literally. This is common ground to both systems.

Objection Page 14. Anandamaya which has the Avayavas of Priya, Moda etc., is the well known Jiva who cannot answer the description as 'beyond words and thought'.

Answer Page 37. The Sruti means that Anandamaya Brahman is wholly Ananda, every inch of it. From head to foot, it is Ananda. It is a figurative description intended to lay emphasis on Brahman being out and out Ananda.

We stop here. The next part covers the whole ground of the 1000 questions and answers excepting those relating to this Anandamaya Adhikarna which have been already dealt with in Part II. The next Part contains also a detailed exposition of the Brahmasutras beginning with the 7th Adhikarana of Pada I Chapter I and ending with the last Adhikarana of Pada 2 Chapter II upto which Sri Sastrjar's book has proceeded.

A. V. GOPALACHARYA.

वेदान्तरक्षामणिविमर्शः॥

EEEEE ॥। श्री: ।।

तृतीयभागः ।

॥ आनन्दमयाधिकरणम् (अनुवृत्तम्) ।।

इदानीं वेदान्तरक्षामणिद्वितीयभागचिमर्शऽवतरामः । मण्युक्कं तद्वाक्यरेवानूद्योत्तराणि दास्याम: ॥। पृष्ठं(१) "तैत्तिरीयोपनिषत् ब्रह्मवल्ली भ्रुगुवल्ली च कि निर्गुणव्रह्मपरा, उत सगुणब्रह्मपरेति निर्धारणार्थे प्रवृत्तमानन्दमयाधि- = करणम"

उत्तरम्-सगुणनिर्गुणविद्याभेद: सूत्रबाह्यः श्रुतिबाह्यश्च । सर्वासां ब्रह्मविद्यानां निर्दोषानन्तमङ्गरगुणविशिष्ब्रह्मविषयत्वमेव श्रौतनिर्गुणशब्दः प्राकृतगुणनिषेधक इति शांकरव्याख्या श्र्वेताश्वतरभाष्ये। आनन्दाद्यधिकरणेन, आनन्दमयविद्यायां तदितरसर्वव्रह्मंविद्यासु चानन्दादि- गुणविशिष्टत्वेन धर्मि प्रधानं ब्रह्म उपास्यमिति स्प्ष्ट सूत्रितम् । "आनन्दाद्यः प्रधानस्य' व्रह्मणो धर्माः सर्वे सर्वत्र प्रतिपत्तव्याः । कस्मात् ? सर्वत्र हि प्रधानं विशेष्यं ब्रह्म। तस्मात्सार्वत्रिकत्वं ब्रह्म- धर्माणाम्" इति शाङ्करभाष्योक्तस्सूत्रार्थः मणिग्रन्थं जीवाभिन्ननिर्विशेष-

२ वेदान्तरक्षामणिविमर्शः । ब्रह्मशफथक निष्करुणं सर्पमारं मारयति। 'इतरेत्वर्थसामान्यात्' इति सूत्रं, तद्द्राष्यक्च तथैवानन्दादीनां धर्माणां सर्वविद्यासूपसंहारं साधयतः । गुणोपसंहारपादस्थमिदमधिकरणं कथमन्यथाकर्तु शक्येत। प्रियशिरस्त्व- सूत्रात् आनन्दमय एव ब्रह्मोति सूत्रकारहृदयं स्फुटीभवति। तेन हत्वस्य सुस्फुटीकरणानन्तरमपि आनन्दमयाधिकरणे क्रियते इति अनादिसम्प्रदायागतार्थविरोधेन सूत्राक्षर- स्पष्टप्रतीयमानार्थविरोधेन सूत्राणि यथेष्ट क्िष्टा क्िष्ा बह्ध्याहारादिकश्च निरंकुशं स्वेच्छामात्रेण कृत्वाऽन्यथा नेतुं ये प्रयतन्ते, तेषां व्यर्थभूरिक्ेशो अतीव शोच्यः । वर्षशतवादेनापि तेषामिष्टं प्रामाणिकरसिकगोष्ठीषु नैव सिद्धेत। प्रियशिरस्त्वादिवर्णने शिरआद्यवयवानामुपलक्षणमात्रेण कल्पितत्वस्य श्रुत्यैव बोधितत्वास् तेषां न क्रह्मान्वयः आनन्दमयोपासनेऽपीति प्रियशिरस्त्वसूत्रविवक्षितम्। अद्वैताभिमतनिर्गुणविद्याविचारेषु ब्रह्मणो मङ्गलधर्मवैशिष्ट्यं, उपासकजीवाद्धेदश्च भूयो भूयस्स्पष्ट सूत्यते, तद्विषय- सूत्राणाञ्च व्याख्यानं परभाष्येऽपि तथैव क्रियते इति विस्तरेणोपपादित- मस्मामिरस्मद्विमर्शपूर्वभागयोः। नैवास्मिन्नानन्दमयाधिकरणे ब्रह्मणः सगुणत्वनिर्गुणत्वविचार: क्रियते केनापि सूत्रेण। भगवत्पादभाषित- सूत्रन्येण जीवब्रह्ममेद एव स्पष्ट दढीकृतस्सूत्रमुखेन। अभेदं पूर्वपक्षयित्वा भेददढीकरणमेव प्रदर्शितं सूत्रार्थत्वेन। शिष्टसूत्रेषु चतुर्णो सूत्राणां जीव- ब्रह्ममेद्टढीकरणपरतयैव व्याख्यानं कृतं पुच्छपरयोजनायामर्वाचीनैरपि । चरमसूत्रे मुक्तिदशायां मुक्ब्रहमसमुचायके ब्रह्मणि प्रवेशेन, प्रविशतो मुक्तस्य तदानन्दयोगशासितरि नैर्गुण्यस्य वा जीवक्रह्मैक्यस्य वा न प्रत्याशासमक: । सगुणं व्रह्मेति पूर्वपक्षो वा, निर्गुणं ब्रह्मेति सिद्धान्तो वा न प्रदर्शित: केनापि सूत्रेण पुच्छपरयोजनायांमपि। आनन्दमयाधिकरण- भाष्यात्पूर्वमुत्सूत्रं माषितम्रन्थस्य सूत्रबाह्यत्वमेव। अनन्तराधिकरणस्य संप्रतिपन्नत्वात् तदधिकरणप्रतिपाद्यसावित्रब्रह्मप्ने

वेदान्तरक्षामणिविमर्शः । ३

जीवान्तर्वर्त्यानन्दमयपुरुषस्य वैक्यस्य द्विरभ्यासेन "स यश्चायं पुरुषे" इति श्रत्यैव स्पष्टोकत्वाद्, तद्विद्याविषयैतदधिकरणप्रतिपाद्यह्मणो निर्गुणवं न राक्यराङ्म्। निर्गुणव्रह्मविचारस्य सूत्रेषु उत्सर्गत्वं, सगुणव्रह्मविचारस्य नदपवादत्वञ्चोच्यते भाष्यव्याख्यानादिषु अपवादरसिकै:। मुख्येक्षित- हारणसगुणव्रह्मविष्य: समन्वयः इति भूयः उच्यते भाष्यकारेण मणिकृता चेति पूर्वमेव प्रदर्शितम। 'कचित्तस्य निर्विशेषसमन्वयस्य हिरण्मयवाक्यादावप- वाद:, कचिदानन्दमयवाक्यादौ तदाभासेनोच्यते' इत्यस्मिन्नधिकरणे आनन्दगिरि: । "समन्वयस्य सविशेषपरत्वमपोह्योत्सर्गस्स्थापितः ! अधुनापवादार्थत्वेनाधिकरणमवतारयति" इति तस्यानन्तरान्तराघिकरणा- वतारिका। सगुणाधिकरणामां भूयस्त्वं निर्गुणाधिकरणानामल्पाल्पत्वमिति निर्धारितं श्रीमद्दीक्षितैः कृत्स्नभाप्यालोडनेन। अस्मिन्नधिकरणे सप्त- सूत्राणि जीवक्रह्ममेदसमर्थकतया, आनन्दमयस्य जीवसमर्थकतया च योजितानि अर्वाचीनैरद्वैतग्रन्थेषु। ब्रह्मणो जीवभिन्नत्वं, आनन्ददायित्वं, जगत्कार णत्वादिधर्मवत्त्वञ्च समर्थितं सप्तसूत्रैः पुच्छयोजनायामपि। मुक्तौ जीवब्रह्मणोस्समुच्चयं, सहमोगञ्च स्पष्टवक्त अष्टमं सूत्रं "भेदव्यपदेशाश्वेत्स- गुणं ब्रह्मात्र वेद्यं स्यादित्याशंक्याह" इत्यवतारितं रत्नप्रभया। चरमसूत्र- पर्यन्तं जीवव्रह्मभेदः, प्रकरणिव्रह्मणस्सगुणत्वञ्च समर्थितमिति स्पष्टमुक्चा, चरमसूत्रस्य सूत्रसप्कसमर्थितार्थस्य बाघकत्वमभिमन्यते तया। ५गुहानिहितत्वेन प्रतीते, 'स एक:" इत्युपसंहते पुच्छवाक्योक्ते ब्रह्मण्यहमेव व्रह्मेति प्रबोधवत आनन्दमयस्य, 'यदा हि' इति शास्त्रं ब्रह्मभावं शास्ति, अतो निर्मुणव्रह्मैक्यज्ञानार्थ जीवमेदानुवादः' इति चरमसुत्रार्थो वर्ष्यते तत्र। अस्याव्याख्यायास्सूत्राक्षरविरुद्धता, तद्नुग्रह- लेशविधुरता च सुस्पधा। सप्तभिस्सूत्रैरजीवब्रह्ममेदं, सगुणब्रह्मण एवात्र प्रकरणित्वश्च प्रसाध्याष्टमसूत्रेण सूत्रसंपकोकं बाध्यत इति वदन्तः कथ प्रामाणिका भवेयुः। सूत्रसप्तकस्य न पूर्वपक्षसूत्रत्वं

वेदान्तरक्षामणिविमर्शः ।

तन्मतेऽपि। 'प्रक्षालनाद्धि पङ्कस्य दूरादस्पर्शनं वरम्" इति शांकरभाप्याहतो न्यायः। गुहानिहितौ द्वावात्मनाविति श्रुतिसूत्र- प्रसिद्धिः । 'स एक:' इत्युपसंहारा आदित्यजीवान्तर्वतिपुरुषवत् तदेकस्यैतद्विद्यासाधकस्य पुरुषान्तवर्तिपरमात्मनर्सगुणत्वमेव निश्वाय- यति। यत्सगुणत्वस्पष्टसाघर्क तदेव तद्वाधकं भवति विपरीतदर्शनशीलानाम्। 'सर्वार्थान् विपरीतांश्र' इति गीतागानं स्मृतिपर्थ आयाति। 'ब्रह्मण्यहमेव परं क्रह्मेति प्रबोधवत आनन्दमयस्य, इतीदं सर्व स्वकपोलकल्पितं,

ब्रह्मण: उपासकनिष्ठाधिकरणतवेन मुक्तौ मुक्यवस्थित्यधिकरणत्वेन च सममीनिर्देशविरुद्धं, निमित्तसप्तम्या जीवस्यास्य च मोक्षानन्दहेतुत्व- प्रतीतिविरुद्वञ्च। न भगवत्पादाः, न भामतीकल्पतरुकृंदादय:, ईदशे सूत्राक्षरहठात्कारव्यसने अवतेरुः। पतद्धिकरणसूत्राणामानन्दाद्यधिकरण- सूत्राणाञ्च सगुणक्रह्मण पचैतद्विद्याप्रतिपाद्यत्वेन समर्थनपरत्वस्य सुस्पशत्वा् 'अस्मिन्नस्य चे' ति सूत्रव्यतिरिक्तसर्वसूत्राणां जीवभिन्नसगुणपर ्रह्म- समर्थकत्वस्य सर्वाद्वैतव्याख्यासंप्रतिपन्नतवात्, तेषां सिद्धान्तसूत्रत्व संप्रतिपत्तेः पकस्य 'अस्मिन्नस्य चे' ति सूत्रस्य च प्रतिज्ञासूत्रमारभ्य

करणस्य सगुणब्रहमपरत्वजीवव्रह्मभेदपरत्वनिरसनाय जीवाभिन्ननिविशेष- ब्रह्मपरत्वस्थापनाय च वेदान्तरक्षामणिग्रन्थारंभस्यानवकाशतैव अत्यन्त- मोधतैव। "इतोऽपि नानन्दमयोSत्र प्रतिपाद्यते, पुच्छवाक्योक्तव्रह्मणि प्रतिबुद्धस्य 'यदाही' त्यादिना मोक्षप्राप्तयभिधानात्' इत्यानन्दगिरे: सूत्रार्थ: । 'तद्योग शास्ति' इत्यस्य मोक्षप्राप्त्यभिधानमर्थ इत्युच्यते। इत्थं आनन्दगिरिणापि मण्युक्तिर्निरस्ता भवति । 'यदाही' ति श्रुतेरपि तदर्थत्वमुच्यते। अस्मिन्व्रह्मणि प्रविष्टस्य तत्रावस्थितस्योपासकस्य मोक्षानन्दप्राप्तिमेव वयं वदाम:। अस्मत्सिद्धान्तसाघकमेवेदम्।।

वेदान्तरक्षामणिविमर्शः । मणि:। कर्माङकर्तृस्तावकतया वेदान्तानां पर्यवसानमिति वादिनो मीमांसका वा, 'सोऽ कामयते' त्यादिकारणवाक्यसन्दर्भाणां जीव- परतथैव योजनमभिप्रयन्तः पूर्वपक्षिण, सगुणत्रह्मण एवानन्दमयपर्याय- प्रतिपाद्यतेति मन्वाना: दवैतादिमताभिमानिनः अद्वैत्येकदेशिनः केचन वृत्तिकारा वा सिद्धान्तिनः ॥" उत्तरम्। "मेदव्यपदेशाच्च", इति सिद्धान्तसूत्रं प्रणयन्सूत्रकृत् भेदव्यपदेशं सिद्धान्तहेतुं वदता सूत्रकारेण पेक्यव्यपदेशस्य पूर्वपक्षहतुत्प विवक्षितमित्यवगम्यते" इति श्रुतप्रकाशिका। जीवव्रह्माभेदं पूर्वपक्षयित्वा तयोर्भेंदस्स्पष्टं सिद्धान्त्यते सूत्रकृता। केचिदौडुलोमीयाः सुक्तौ तयोरभेद- वादिनः। तद्वादोऽपि निरस्यते चरमसूत्रेण। मीमांसकः पूर्वपक्षीति नोक्तमस्माभिः । पुरुषार्थाधिकरणे मीमांसकपक्षो निरस्यत इत्यावयो- स्समानम्। अद्वैतैकदेशिनो वृत्तिकारा इत्युक्तिरियमपार्था। भगवान् बोधायन एवोपवर्षापरनामा प्राचीनवृत्तिकारो मतद्वयस्यापि। द्रमिड- भाप्यकार: प्राचीनभाष्यकारो मतद्वयस्यापि । ब्रह्मनन्दी उभयोर्वाक्धकारः । एतेषां वाक्यान्युदाहियन्त श्रीभाष्यकारैः श्रीभाष्यवेदार्थसंग्रहयोः । "अन्तर्गुणा भगवतीपरदेवतेति" इति श्ोके द्रमिडभाष्यकारवाक्यैकदेशं संक्षेपशारीरकमुदाजहार। 'तेदव वाक्यं संपूर्णमुदाहतं वेदार्थसंग्रहे। 'अन्तर्गुणा' इत्यत्र गुणशब्दस्य स्वरूपवाचकत्वं वण्यंते सर्वज्ञमुनिभि- र्सद्विद्यायास्सगुणपरत्वे प्राचीनद्रमिडभाष्यस्पषेक्तिमन्यथाकर्तुम्। वृत्ति- ग्रन्थवाक्यानि नोदाहृतानि भगवत्पादैरस्वभाष्ये, यथा श्रीभाष्ये। जीव- भिन्नसगुणव्रह्मपरा एव प्राचीनवृत्तिवाक्यभाष्यग्रन्थाः । "अपरे तु वादिन: पारमार्थिकमेवजैवं रूपमिति मन्यन्ते, अस्मदीयाश्च केचन" इति दहराधिकरणोक्ता: पारमार्थिकजीवब्रह्मभेदवादिनसस्वमतैकदेशिन: प्राचीन- वृत्तिकाराः। आनन्दमयाधिकरणप्रथमवर्णके 'मेद्व्यपदेशाच्च" इति

वेदान्तरक्षामणिविमर्शः । w

सूत्रस्य भाष्ये "न हि लब्धव लब्धव्यो भवति।" इति वक्यपर्यन्त एव प्राचीनवृत्यर्थानुवादः। तदुपरिभाषितं स्वकपोलमात्रकल्पितमुत्सूत्रमुद्दत्ति च। उभयविरुद्धं तन्। तस्योत्सूत्रत्वं पश्यत्नेव प्रदीपः " अत्र भेदोप- देशात् इति सूत्रयितव्ये मेदव्यपदेशादिति सूत्रणात् ेदस्य प्रमाणान्तर- सिद्धत्वेन न श्रुतितात्पर्यविषयत्वमिति सूच्यते। न हि कुत्रापि सूत्रेषु भेदस्योपदेशरसूत्रयते। अमुमेवार्थमाशङ्कासमाधानाभ्यां विशदयति। परास्ता" इति वदति (५७) पृष्टे। उपदेशादित्युक्तीनां पारमार्थ्य व्यपदेशादित्युक्तीना- मपारमार्थ्यश्च सूत्रकृदभिमतमिति कथनं सूत्रशैलीविरुद्धममूलं स्दमत- व्याघातकञ्च। तथा चेत् "अन्तस्तद्धर्मोपदेशा" दित्यनन्तरसूत्रे धर्मो- पदेशशब्दात्सगुणत्वस्य पारमार्थ्यसिद्धिः । "संप्रसादादव्युपदेशात्" इति भूमाधिकरणे संप्रसादादधिकतयाSतिरिक्ततयोपदेशः, 'अधिको- पदेशात्तु बादरायणस्य' इति कर्तृजोवाधिकब्रह्मोपदेशः, 'सर्वत्र प्रसिद्धो- पदेशा" दिति सगुणव्रह्मोपदेशस्य हेतूकरणं, उपदेशमेदादिति चेन्न" इति ब्रह्मणो द्युसम्बन्धोपदेशः इत्यादीनां पारमार्थ्यापातादद्वैतघातो नियतः । व्यपदेशशब्दः वाचकशब्दरूपश्रुतिग्राहकः । उपदेशो वाक्यं स्यात्। वाक्येन वाक्यैर्वा उपदेशः क्रियते। वाचकैकपदस्य श्रुत्यपेक्षया वाक्य बलीयस्त्वमिच्छति प्रदीप: । किमर्थमीदृशासंगतार्थवर्णनं लोकमान्य- भगवत्पादशिरस्यारोप्यते। यटुकं प्रदीपे तटुपरि "वृत्तिकाराणामप्यय- मेव सिद्धान्तः, भेदामेदवादिभिरपि तैः भेदे परंबाच्यत्वस्य स्वीकारात। अनेनैव सन्दर्भेणावगम्यते, यत् वृत्िकारा इमे अद्वतैकदेशिन एव न मतान्तरावळम्विन: इति" इति-तत्र वदामः- वृत्तिकारस्य भेदामेदवादित्वं भेदस्य बाध्यत्ववादित्वञ्चामूरम्। यावद्वत्तिग्रन्थीयवाक्यानि नोदाहियन्ते तावदिदं केवलाशाताण्डवमेव। जीवव्रह्मभेदपारमार्थ्यवादिन पवाद्वैतैक- देशिन इति स्पर्ष्ट भाषितं भगवत्पादैः । केऽन्ये ते भवैयुः प्राचीनवृत्तिकार- भाष्यकाराभ्यां यौ वेदान्तसूत्राणां प्राचीनव्याख्यातारौ।।

वेदान्तरक्षामणिविमर्शः । ७

मणिः। "न तु सांख्यादयः (पूर्वपक्षिणः)। तन्मते प्रधान- कारणताया एव स्वीकारेणाकर्तृस्वभावस्य जीवस्य कारणताया अनङ्गीकारेण 'सोऽ कामयत' इत्यादिवाक्यसन्दर्भाणामानन्दविषयतया योजनासंभवात्"॥

उत्तरम्-मणिकृत् स्वभाप्यं वा सांख्यमतं वा न जानाति इत्यनेन सुनिश्चितं भवति। सर्वव्याख्यानाधिकरणे "ईक्षतेर्नाशव्दमित्यारभ्य प्रधानकारणवाद: सूत्रैरव पुनः पुनराशङ्च निराकृतः । तस्य हि मतस्योपोद्वलकानि कानि चिल्लिङ्गाभासानि वेदान्तेप्वापातेन मन्दमतीनां प्रति- भान्ति' इति, "अतः प्रधानमल्लनिवर्हणन्यायेनातिदिशति" इति शांकर- भाष्येणास्मिन्नध्याये प्रायेण सांख्य: पूर्वपक्षीत्युक्तम्। अंशाधिकरणे "स्यादेनत् - अदप्रनिमित्तो नियमो भविष्यतीति। "नेत्याह" इत्यद्ृष्टा- नियमसूत्रमवतार्य "वहुप्वात्मस्वाकाशवत्सर्वगतेषु प्रतिशरीरं बाह्याभ्यन्तरा- विशेषेण स्वविहितेषु मनोवाक्कायेः धर्माधर्मलक्षणमदप्टमुपाज्यते। सांख्यानां तावदनात्मसमवायिप्रधानवर्ति"इति भाषितम्। पुरुषस्य सन्निधानात्, अयस्कान्तसन्निधाविव प्रधानस्य सर्गप्रवृत्तिर्व्ण्यते तैः। अदष्सत्त्वञ्च वर्ण्यते। रचनानुपपत्त्यधिकरणे "चेतनसंयुक्तस्य रथादेरचेतनस्य प्रवृत्तिदृथा" इति सांख्यपक्षानुवाद: क्रियते। चेतनसन्निधानमस्ति, तस्यादप्टमस्ति, तदनुसारेण तद्योगकार्या प्रधानप्रवृत्तिरित्युच्यते। स्वसन्निधानेन स्वाद्ृप्रद्वारेण प्रधानप्रवर्तकत्वमुच्यते। "येषां चेतनातिरिक्तं नास्त्यद्वैतिनां, तेषां प्रवर्त्याभावे किं प्रति प्रवर्तकत्वं चेतनस्य" इति भामत्यां तत्र सांख्यानुयोगे कृते, नेयं सृष्टिर्वस्तु सती, येनाद्वैतिनो वस्तु सतो द्वितीयस्याभावादनुयुज्येत। काल्पनिकायां सृषावस्ति काल्पनिक द्वितीयं सहायं मायामयम्। यथाङ्ुः "सहायास्तादृशा एव यादशी भवितव्यता" इति विचित्रं असमाधायकं समाधानमुच्यते। यथा कथश्चिद्वक्येव सांख्यश्चेतनस्य सन्निधौ तददृष्टनिमित्तेन तद्योगनिमित्तेन जगत्सर्गों भवतीति। अस्त्येव जीवस्य कथश्चित्सर्गे कारयितृत्वम् ।

८ वेदान्तरक्षामणिविमर्शः।

'वैषम्यनैर्धृण्ये न सापेक्षत्वा' दिति हि सूत्रम् । "जीवाभिन्नं ब्रह्म जगत्कारणमिति वेदान्तसमन्वयः" इति रक्षप्रभा । सांख्योक्तं समख्सं वा न वेति न विचारः । असामअस्यमधिकमद्वैतपक्षस्येति स्फुटम् । अदृश्यत्वाधिकरणे जीवसहितप्रधानस्य कारणत्वं पूर्वपक्षितं न्यायरक्षामणौ। जीवाभिन्नव्रह्मणः कारणत्ववाद्यपि पूर्वपक्षीति पूर्वमेवोक्तम। जीवस्याकर्तृ- स्वभाववत्वं, ब्रह्मणोऽसंगस्य निर्विशेषस्य 'सोऽ कामयत' इत्युक्तजगत्सर्ग- कामयितृत्वस्वभावश्च शशशृंगकल्पमद्वैतिनोऽपि। तथापि तेन "तद्धेतु- व्यपदेशाच्च' इति ब्रह्मणो जगत्कारणत्वं प्रसिद्धवद्धेतूक्रियते पुच्छपक्षे। जीवभिन्नव्रह्मण: कारणत्व एवैतदधिकरणसूत्रैस्समन्वयस्साध्यते।। म-पृ (२) "छतेन "किश्च जीवस्य कारणत्वं न संभवत्येव। तस्य परिणामायोगेनोपादानत्वासंभवात्" इति स्वोक्तिविरोधोऽ पि व्याख्यातः ।।"

उ-सांख्योत्प्रेक्षित जीवनिमित्तकजगत्सर्गस्य च सिद्धान्तिना निरसने को विरोध इति वयं न जानीमः। किं पूर्वपक्षस्य निरासेन पूर्वपक्ष एव न कृत इति वकुं शक्यम् ।। म-'आनन्दमयपदे हि मय्टोS न्रमयादिपर्यायेष्विव विकारार्थत्व- मेवांगीकार्य, न तु प्राचुर्यार्थकत्वं, प्रक्रमभङ्गे कारणाभावात्।।" उ- अन्नमयादिपर्ययेष्विवेति इव शब्देन चतुर्षु पर्यायेषु विकारार्थकत्वसंप्रतिपत्युक्तिमिथ्या। अन्नमयमात्रे विकारार्थः (इति वयम्)। प्राणमयादारभ्य प्राचुर्यमेवार्थः । अन्नमयमयटो विकारार्थत्वेन उपक्रमकलेन पूर्वपक्षः । तस्य तदनन्तरत्रिके त्यागात् उपक्रमो भग्न:, प्राणमयादारभ्य प्राचुर्यस्यैव.प्रकमः इति सिद्धान्तः। "विकारार्थत्वं प्राणमथ एव परित्यक्तं, तत्र विकारार्थत्वासंभवात्" इति श्रीभाष्यम्। प्राणमयादारभ्य प्राचुर्यार्थप्रक्रम एव, नानन्दमये तत्प्रक्रमभङ्गो न्याय्यः इति

वेदान्तरक्षामणिविमर्शः। हृदयम्। तैत्तिरीयभाष्ये भगवत्पादैः प्रायार्थत्वमेव भाषितं प्राणमये। उपनिषद्दष्टमनोमयविज्ञानमयानन्दमयस्थमयटां विकारार्थत्वं निरस्य प्राचुर्यार्थत्वमेव साघितं भूयो भगवत्पादैरिति विस्तरशः प्रदर्शितं पूर्वमेव। तेन च उत्तरचतुर्ष्वपि पर्यायेषु प्राचुर्यमेव वक्तव्यम्। विकारार्थकथन एव प्रक्रमभङ्गः, प्रचुरपाठभङ्ग: । पुच्छभाष्ये विज्ञानमयादिषु मयटो विकारार्थत्वभाषणं तद्विरुद्धस्वभूयोभाषितैरेव हतम्॥।

म-"आनन्दमीमांसायाः, यस्यानन्दमयप्रतिपाद्यस्य विकारो जीव आनन्दमयः, तस्येवावानसगोचरत्वप्रतिपादनार्थत्वं, न त्वानन्द- मयपद्प्रतिपाद्यस्य प्रचुरानन्दत्वप्रतिपादनार्थत्वम्। तटुकं 'त एते सर्व आनन्दाः यत्रैकत्वं वजन्तिनः" इति। तस्यैव ब्रह्मणः "आनन्दस्य मीमांसा" इत्यत्रानन्दपदेन ग्रहणम्। तथा च सातिशयानन्द एव हिरण्यगर्भानन्दपर्यन्त आनन्दमीमांसाविषयः"॥

म-'आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्" इति ब्रह्म संबन्ध्यानन्दधर्मस्स्पष- मुच्यते। 'मानुष आनन्दः" इत्यत्र मानुषं व्रह्म इति नार्थः। नात्रानन्द- शब्दस्य व्रह्मार्थकत्वम्। धर्मपरतयवात्र बहुशः पठितः सः। आनन्दा इति बहुवचनमपि ब्रह्मवाचित्वविरोधि। 'प्राणस्य प्राण' मिति श्रुतेरर्थविषये भाषितं शङ्करभाष्ये प्राणाधिकरणे "यथा पितुः पितेति प्रयोगेऽन्यः प्रथमान्तनिर्दिष्टः पितुः पितेति ग्यते, तद्वत् 'प्राणस्य प्राण' इति शब्द- भेदात्, प्रसिद्धात्प्राणादन्यः प्राणस्य प्राण इति निश्चीयते। न हिस एव तस्येति भेदनिर्देशाहो भवति" इति भाषितं मण्यभिमति- मुन्मूलयितुमलम्। 'आनन्दस्य' इति पदं 'कस्यानन्द:' इत्यपेक्षावद्। 'ब्रह्मण आनन्दः' इति स्पष्टनिर्देशोऽ त्रेव । पुरुषविद्याधिकरणे "विदुषो यज्ञस्ये' ति हि, न चैते समानाधिकरणे षष्ठयौ विद्वानेव यो यज्ञस्तस्येति। न हि पुरुषस्य मुख्यं यज्ञत्वमस्ति। व्यधिकरणेत्वेते 3

१० वेदान्तरक्षामणिविमर्शः ।

षष्टधौ विदुषो यो यक्षस्तस्येति भवति हि पुरुषस्य मुख्यो यज्ञसम्बन्धः । सत्याश्चगतौ मुख्य पवार्थ: आश्रयितव्यः" इति भाषितम् । पतादृश- सहृदयरअ्जकसुभाषितैः "ब्रह्मण आनन्दः" इत्यत्र ब्रह्मसंबन्धिघर्म- भूतानन्दस्य ग्रहणमेव न्याय्यमिति स्पष्टीक्रियते। तदेव 'आनन्दमयः प्रधानस्य' इति सूत्रस्यानुग्रहं भजते । इतरस्य तन्निग्रहभातवं सुस्फुटम्। "स एको ब्रह्मण आनन्दः" इत्यत्र षष्टवर्थ एवोच्यतेऽ द्रैतेऽपि। ब्रह्मपदस्य चतुर्मुखवाचकत्वं न न्याय्यम्। एकवचनान्तप्रजापतिशब्दस्य बहुप्रजापति- वाचकत्ववर्णनञ्च न न्याय्यम्। "आनन्दस्य भावरूपस्य सुखस्य ब्रह्मविदां सुखकारित्वेन पूजितो विचार: आनन्दस्योत्कर्षवत्वेनाभावव्यावृत्तिफलो ब्रह्मानन्दस्य सर्वस्मादधिकत्वेनापुरुषार्थत्वव्यावृत्तिफलो भवति" इति शङ्करानन्द्व्याख्यया 'आनन्दस्य मीमांसा' ब्रह्मण आनन्दधर्मस्य मीमांसा, 'आनन्दं ब्रह्मण' इत्यत्र ब्रह्माश्रिततदानन्दधर्मस्य ग्रहणमिति च स्पष्टी- कृतम्। तेन च स्वरसार्थेन मणिव्याख्या निरस्ता भवति । 'सैषा भवति' इति वर्तिष्यमाणविचारवाक्यानि परामृशष्यन्ते। तत्र धर्मस्यैव गुणनं क्रियते। धर्मिणो गुणनं असंभवि। 'आनन्द आत्मा' इत्यत्रानन्दधर्मो गृहीतः । यत्रानन्दशव्देन ब्रह्मोच्यते, तत्रार्श आद्यचा- नन्दवत्वेन वा, अस्मिन् प्रकरणे श्रुतिनिर्देशभङ्गीमनुसृत्यानन्दमयनामैक- देशग्रह्णेन वानन्दिव्रह्मग्रहणम्। "आनन्दी भवती' ति ब्रह्मविद: प्रचुरानन्दवैशिष्ठयं स्पर्षट श्राव्यते। ब्रह्मवान्भवतीति नार्थस्तस्य। ब्रह्मण आनन्दस्याकामहतश्रोत्रियरूपमुक्तप्रत्यक्षत्वं श्राव्यते। श्रोत्रिय- प्रत्यक्षत्वाभियानं न विषयविषयिभावाभिप्रायमित्यानन्दगियुक्ति: प्रत्यक्षा- फलापिका। 'आनन्दी' इत्यस्य 'आनन्दात्मस्वरूपः' इत्यर्थवर्णनं हठात्कार: । आनन्दः' इत्यस्य परग्रेमालम्बनत्वेनोपलक्षितः इत्यर्थो वर्ष्यते तैः। उपलक्षितः इत्यस्य स्थाने विशिष्टः इति पठने 'नाऽ गरृहीत- विशेषणाबुद्धिर्विशेष्यमवगाहते" इति न्यायानुग्रहस्स्यात्। 'आनन्दयाति'

वेदान्तरक्षामणिविमर्शः । ११

इत्यस्य व्याख्याने "अविद्यादशायामानन्दयति" इत्युच्यते। केयं दुर्दशा। ब्रह्मानन्दानुभवस्याविद्यादशास्थत्वमुच्यते तैः। आनन्दादिसूत्रेण तदधि करणेन तद्धाष्येण चानन्दमयविद्याया ब्रह्मण आनन्दादिघर्मवैशिष्टयं, सर्वासु ब्रह्मविद्यास्वानन्दादिगुणानामुपास्यव्रह्मण्युपसंहारश्च स्पष निर्धारिते। तेन च मण्युक्तिर्निरस्ता। "मीमांसया निरतिशयानन्दं ब्रह्मास्तीति निर्धारितं" इत्यानन्दगिरिवाक्येन मीमांसितानन्दस्य क्रह्मधर्मत्वमेवोच्यते। तदेव प्रामाणिकम्। "स एको ब्रह्मण आनन्दः" इत्यत्र "अयं ब्रह्मशब्दः परमात्मवाचक:, व्रह्मशब्दस्य भगवत्येव मुख्यत्वात्, ब्रह्मविदाप्नोति, 'अस्ति व्रह्म' इत्यादिषु वाक्येषु परव्रह्मपरतयैव व्रह्मशब्दस्य प्रयोग- प्रकरणात्, "यतोवाचोनिवर्तन्ते" इति पूर्वोत्तरयोर्वाक्ययोरानन्दप्रति- संबन्धिवाचिषष्ठयन्तव्रह्मशब्दस्य परव्रह्मपरत्वदर्शनात्, "सैषानन्दस्य मीमांसा भवति" इति प्रकृतव्रह्मानन्द निगमनस्यापेक्षितत्वात्, "स यश्चायं- पुरुष" इति प्रकृतपरामर्शिनाS नन्तरवाक्यस्थेन कारणपरतच्छ्देन पूर्ववाक्यस्थस्यास्य ब्रह्मशब्दस्य परव्रह्मत्वनिश्चयात्, अन्यथा चतुमुंखस्य सर्वान्तरात्मत्वे परमकारणत्वप्रसंगात् "तद्प्येष श्ोको भवती" ति भगवदानन्दविषयश्लोकोत्थानस्य भगवदानन्दप्रसङ्गसापेक्षत्वात्, निरुपपद- प्रजापतिशब्दस्य चतुर्मुखे स्वरसत्वात्, दक्षादिपरत्वे एकवचनस्वारस्या- भावात्, देवानां, देवगन्धर्वाणां 'इन्द्रस्य, बृहस्पतेः' इति बहुषु व्यक्तिषु बहुवचनस्यैकैकव्यक्तिषु चैकवचनस्य प्रकरणे प्रयुज्यमानत्वाच्च। तथा स एक: प्रजापतिलोक आनन्दः यश्च श्रोत्रियोऽ वृजिनोऽ कामहतोऽथ ते ये शतंप्रजापतिलोक आनन्दाः स पको ब्रह्मलोक आनन्दो यश्च श्रोत्रियो- वृजिनोऽ कामहतः' अथ एष एव पर आनन्दः एष ब्रह्मलोकः सम्राडिति होवाचे" ति बृहदारण्यकवाक्यैकार्थ्याच्च 'स एको ब्रह्मण आनन्द' इति वाक्यस्य परमात्मानन्दपरत्वं सिद्धम् " इति श्रुतप्रकाशिकोक्तस्य चारुता च रसिकलोकानुभाव्या। नैतायुक्तय: अनूदिताः प्रत्युक्ता वा मणिना ।

१२ वेदान्तरक्षामणिविमर्शः । अत्रोकानन्दशव्दानां ब्रह्मपरत्वे आनन्दानां गुणनत्वकथनमसंभवि। अत्रत्यानन्दशब्दानां धर्मार्थकत्वमेव। तथैत्र समानप्रकरणे बृहदारण्यक- चतुर्थाध्याये। तत्र प्रजापतिलोकस्य विराट्शरीरार्थकत्वं भाषितम्, तच्छब्दस्य हिरण्यगर्भपरत्वश्च शाङ्करभाष्ये। प्रजापतिशब्दश्च "विरिश्चिः कमलासनः स्नषाप्रजापतिर्वेधा"इति चतुर्मुखनामसु पठितः। ब्रह्मशब्दश्च परव्रह्मणि मुख्यः । "ब्रह्मशब्दस्य तस्मिन्मुख्यत्वात्" इति दहराघिकरण- शांकरभाष्यम्। अत्रैकतैवास्यामुपनिषदि ब्रह्मशब्दस्य चतुर्मुखपरत्व- मुच्यते परैः । तस्यान्याय्यत्वं स्कुटम्। प्राचुर्यात् इति पुच्छभाष्योक्त- द्वितीयसूत्रहेतु: किं न कुप्येत् । तस्य हेतोः अनेकान्तिकत्वं किं नापतेत्। सर्वत्राS पवाद: अगतिकगतिरप्रसिद्धार्थग्रहणमित्यादिकमेवाश्रयणीयं भवति हठवादिनां प्राचीनसंप्रदायात्प्रच्युतानाम्। प्रसिद्धयथाश्रुतस्वरसार्था- पलापाय प्रसिद्धार्थान्सर्वानपोह्य स्वहृदयमेवामध्यारोप्यते श्रुतिहृदये । अध्यारोपापवादाविति स्वोक्तकमः अपवादाध्यारोपाविति विपर्यस्यति। 'क्रह्मण आनन्दः' इति द्विःपठितपदसमुदायस्य वैरूप्येणार्थवर्णन- मसङ्गतम्। असाङ्गत्यप्रवाह एव मज्जन्त्यत्र परे। जीवविषये मयटो विकारार्थत्वं प्रतिषिद्धं वृहदारण्यकभाष्यादिषु। हिरण्यगर्भानन्दे आनन्द- मीमांसासमातिकथनमुपहास्यतमम्। पर्रह्मानन्दस्यव मीमांसा प्रक्रान्ता उपसंहता चेति स्पष्टम्। हिरण्यगर्भादीनां सातिशयानन्दविषय एव मीमांसा इति मण्युक्तिस्स्वमतस्वभाष्यादिविरुद्ा। इयश् 'तस्यैव ब्रह्मणः' सैषानन्दस्य मीमांसा भवति" इत्यानन्दपदेन ग्रहणम्" इति तृतीयपृष्ठे मण्युक््यापि व्याहता। स्वप्नावस्थायामिव भूय: स्वशिरच्छेदस्तत्र तत्र भवति।

मणिःपृ(३)- "व्रह्मरूपानन्दस्तु ज्ञानमात्राधीनो निरतिशयो नोत्कान्तिमपेक्षते।

वेदान्तरक्षामणिविमर्शः । १३

उ-'सय एवंवित्। अस्माल्लोकात्प्रेत्य' इति स्पष्टमेतद्विदयोक्त रीत्योपासकस्य मुक्ते: पूर्वमुत्कान्तिगती सुस्पषं श्राव्येते।। यथा शाण्डिल्य- विद्यायां "इतःप्रेत्य" इति उत्कान्त्यादिकं श्राव्यते, तथात्रापि। श्रुतिस्पष्ट- विरुद्धमेव केवलं शपथनं क्रियते मणिना। फलभूतमुक्तावपि यथेप्टसश्चरण- गानादिकं श्राव्यतेSत्र, तञ्च निर्विशेषत्वाशाव्यापादकम्।। मणि: (३) "पृष्टे- यतोवाचो निवर्तन्ते" इति हि ब्रह्मवल्ल्या- मानन्दमीमांसाश्षोकतया "आनन्द्मयमात्मानमुपसंक्रम्य" इति उत्तर- श्रोकतया च द्विरभ्यस्यते॥ उ-आनन्दमीमांसोपकमानन्तरं 'यतोवाच' इति श्ोकस्य द्विरभ्यस्तत्वोक्तिर्मिथ्या। "आनन्दमयमात्मानमुपसंक्रम्य" इत्येतदुत्तर- श्रोकतया पठितत्वकथनमपि मिथ्या। "आनन्दमयमात्मानमुपसंक्रामति' इत्येतदव्यवहितोत्तरमानन्दमयविषय एव तच्छलोक: पठ्यते। "तदप्येष श्लोको भवति' इति स्पष्टमभिधाय पठितः श्रोकः आनन्दमयव्रह्मविषय पवेति करतलामलकीकृतं श्रुत्या। पतच्छलोक पठितस्य ब्रह्मण आनन्दमय- पर्यायत्वस्य श्रुत्यैव स्पष्टीकृतत्वात्, मनोमयविषयपठितैतदत्यन्तसरूपः

मवलोक्य मणिरपि एकस्य श्रोकस्य द्विरभ्यासं वदतीति सन्तुष्यामः । सौत्राभ्यासहेतुरेतच्छलोकाभ्यासमपि विवक्षति । मणि: (३) पृष्टे-"तथा क न ह्यानन्दमयोSत्र मीमांस्यतया विवक्षितः, किन्तु तत्कारणमानन्दस्य ब्रह्मैव जिजास्यतया विवक्षितम्। अन्यथा "स एको ब्रह्मण आनन्दः' इत्यनेन प्रचुरानन्दस्यानन्दमयस्य स्पषं प्रतिपादनात् "यतोवाचो निवर्तन्ते । अप्राप्य मनसा सह' इति वाडनसागोचरत्वप्रतिपादनमसंगतमेव स्यात्। अस्मन्मते तु हिरण्य- गर्भान्तजीवराशेरपि कारणस्य निरतिशयानन्दरूपस्य ब्रह्मणो वाडानसा- गोचरत्वस्यैवात्र विवक्षणान्न कोऽ पि दोषः" ॥ 4

वेदान्तरक्षामणिविमर्शः ।

उत्तरम् -आनन्दमयस्य मीमांसां न वयं ब्रूमः । तदीयानन्दस्य मीमांसामेव ब्रूमः । सैव क्रियते श्रुत्येति स्पष्टम श्रुतिनिगदादेव। किमर्थमानन्दगुणस्य मीमांसा क्रियत इति चेत, तत्र वदामः। आनन्दमय- ब्रह्मण आनन्दस्य हिरण्यगर्भपर्यन्तसर्वजीवाधिकानन्दप्राचुर्यनिरूपणाय, तस्य निरतिशयत्वनिरूपणाय च। अत्र श्रुतिगतिस्वारस्यं विवृणुमः। अनात्म्ये - आत्मान्तरहिते, अनिलयने - स्वप्रतिष्टितेऽ नन्याधारे आनन्दमये निरन्तरनिष्ठावतोऽ भयप्राप्तिः। तदानन्दमयस्वभावभूताश्रितप्रियमय- स्वभावस्य विस्मरणेS नादिसच्चितपापनिमिन्तकं भयं भवेत, तदविस्मरणे तन्द्रयस्यानवकाशः इति प्रथमं श्राव्यते । यस्मिन् सततनिष्टा मुक्ति:, यस्मिन्निष्ठैव मुक्तिसाधनं, तदानन्दमयव्रह्मैवास्मद्भयहेतूनां वातादीनामपि भयहेतुरिति तस्य सर्वकम्पकत्वं "भीषास्माद्वातः पवते" इत्यादिना श्रावयित्वा, तस्माद्द्यस्यात्यन्तनिवर्तनाय तस्य निरतिशयप्रीत्यानन्दादिमयत्व- स्वभावस्य मीमांसापूर्वकं निरूपणं कार्यमिति तस्यानन्दगुणस्य निरतधिकत्वं प्रदर्शयति श्रुतिः । प्रीत्यानन्दादिस्वभावस्य निरतिशयप्राचुर्यात्, भीषणत्वदण्डधरत्वादिकं तस्मिन् निमज््य स्थितस्य तदेकाश्रितस्य विषये असत्कल्पं भवेदिति प्रदर्श्यते । सोऽशनुते सर्वान्कामान्, इति सर्वानन्दानां मुकानन्दे योडन्तर्भाव उक्तः तस्य निरूपणमपि क्रियते तत्तदुत्कष्ट- जीवानन्दानां 'श्रोत्रियस्य चाकामहतस्ये' ति प्रतिपर्यायं मुकस्थापि सत्तवोचया। 'स पको ब्रह्मण आनन्द' इति पूर्वोक्तप्रजापतिशब्दवाच्य हिरण्यगर्भानन्दशतगुणित त्वोक्या, सर्व जीवानन्देभ्योऽ त्यधिकत्वं निगमितम्। ब्रह्मानन्दसमानत्वश्चोक्तमकामहत- मुक्तानन्दस्य 'श्रोत्रियस्थ च' इति। ततः परं 'स यश्चायं पुरुषे यश्चासावा- ित्ये' इति वाक्यं पठितम्। तच्छ्र तिभावा रसमयाः। आनन्दमयब्रह्मण- स्सर्वाधिकानन्दविशिष्टत्वमुक्तम्। आनन्दमयस्वरूपस्याऽ दृश्यतवेऽ पि, अस्ति तस्य लावण्यजलधिभूतकल्याणमयविग्रहः यद्धयानदर्शनाभ्यां

वेदान्तरक्षामणिविमर्शः । १५ भयाऽ त्यन्तनिवृत्तिर्भवेत्। उपासकेन निचाययत्वायैव गुहास्थानन्दमया- दृश्यब्रह्मणा कल्याणमयेन प्रीतिमयेन कमनीयतमकल्याणविग्रहः परिगृहीतः। मङलंतमविग्रहेण, तत्र गुहायामास्ते हार्दरूपेण अस्मान् मोक्षं प्रापयितुम। 'हार्दानुगृहीतश्शताधिकया' इति सूत्रे सूत्रकारो भगवदनुग्रहस्वमावेSरज्यत। "हृदयान्तर्वर्तिना व्रह्मणा सूपासितेनानुगृहीतो विद्वान् मूर्धन्ययैव एकशत- तमया नाड्या निष्कामति" इति हार्दानुग्रहानुभवरसिकानां भगवत्पादानां भाष्यम्। "यत्ते रूपं कल्याणतमं' इति वाजिभि: आदित्यजीवान्तर्वर्ति- पुरुषीयरूपस्य गुहास्थहार्दानन्दमयविग्रहस्य कमनीयतमत्वमुक्तं नारायणीयोपनिषदि "नीलतोयद्मध्यस्था विद्यलेखेव भास्वरा' इत्यादिना। कमनीयतमविग्रहश्च तत्तज्जीवचित्ताकर्षणायैव परिगृहीत इति जञाते कोऽवकाशो भयस्येति श्रुतिहृदयम्। 'उत्' इत्यादित्य- देवान्तर्यामि पुरुमस्य नाम। तन्नामभजने निमित्तश्च तद्विषयश्रुत्या श्रावितः "स एष उदितस्सर्वेभ्यः पाप्मभ्यः, उदेति हनै सर्वेभ्यः पाप्मभ्यो य एवं वेद" इति। 'यस्तमुपास्ते स सर्वेभ्यः पाप्मभ्यः उदेति' इति स्मारणेन "एतं हचाव न तपति। किमहं साधु नाकरवं" इत्यत्रोक्तं समथ्यते आनन्दमयपुरुषविषयेप्युभयोरैक्यबोधनेन। स यथा वीणादिनादसहकारेण सानन्दं गीयते, तथायमपि । अन्यच्चास्ति मुख्यं प्रयोजनम्। अत्र पुनः पुनरभ्यस्तस्य शारीरात्मन आनन्दमयस्य विश्वशरीरकात्मत्वमेवेत्यवश्यं निरूपणीयं, शारीरशव्दस्य जीवार्थकत्ववारणाय। "यश्चायं विज्ञाने (विज्ञानमये जीवात्मनि) अन्तर: पुरुषः, यक्चासावादित्यदेवे अन्तर: पुरुषः स एक:" इति पठनेन, परमात्मनो विश्वशरीरकत्वबोधकं शारीरकब्राह्मण तत्र 'यो विजाने (आत्मनि ) तिष्ठन्, य आदित्ये तिष्ठन्' इत्यादिकं उभयत्रान्तरभूतस्य परमात्मनः एकत्ववचनञ्च स्मार्येते। इदं सर्व 'स यश्चाय' मिति वाक्येनावगमयित्वा ब्रह्मणो विश्वशरीरकत्वञ्च सुविशद प्रत्याय्य' अनुपदमेव 'स य एवं वित्' इत्युपासककृतं निरन्तरमानन्द-

१६ वेदान्तरक्षामणिविमर्शः ।

निर्भरमानन्दमयव्रह्मोपासनमनूद्य तस्य सर्वान्रमयग्राणमयमनोमयविज्ञानमय- शरीरकानन्द्मयप्राप्तिं "एतमानन्दमयं (शारीरात्मानं) उपसंक्रामति' इत्युत्तवा तद्विषय एव वक्ष्यमाणक्ोको निगद्यत इति स्पष्टं श्रावयित्वा 'यतो वाच' इति श्ोकं तद्विषये पठति। दहराधिकरणभाष्ये "नैवाकाश- परिमाणवत्वं 'यावान्वायमाकाशस्तावानयमन्तर्हृदय आकाशः' इति श्रुत्युक्तमुपपद्यते। नैष दोषः, पुण्डंरीकवेश्मप्राप्तदहरत्वनिवृत्तिपरत्वात् वाक्यस्य, न तावत्वप्रतिज्ञापरत्वम्। उभयप्रतिपादने हि वाक्यं भिद्येत" इति भगवत्पादभाषिनविस्मरणप्रयुक्तं मणिचोद्यम्। तद्भ्राष्यरीत्यैव "न च स एक इति निर्देशात् ब्रह्मानन्दस्य परिच्छिन्नत्वं, आधिक्य- मात्रे तात्पर्यात्। यथा 'क्षिप्रेषुरित सर्पति सविता' इति' वाक्यं सूर्य- गतिमान्दयनिवृत्तिमात्रपरं तथात्रापि पूर्वापरवाक्यादिभिरपरिच्छिन्नानन्दन्व- सिद्धेः स एक इति वाक्यस्य चतुर्मुखानन्दादाधिक्ये तात्पर्यमित्यवगम्यते" इति श्रुतप्रकाशिकोक्तेनापि दत्तोत्तरं तच्चोद्यम। आनन्दमयमधिकृत्यैव 'यतो वाच' इति श्ोकः पठित इति श्त्येवामिहितत्वात्, तद्विरुद्धं तच्छलोकस्य तत्परत्वाभावः शक्रेणापि वक्तुं न शक्यः । मध्ये 'स यश्चाय'- मिति वाक्यपठनस्य प्रयोजनान्युक्तानि। प्रीत्यानन्दादिमङ्गलगुणमयत्वं तद्गुणानां निरतिशयप्राचुर्यश्चावगमय्य "एतं हवाव न तपति' इति पूर्व- पाप्मनिमित्तकभयनिवृत्ति: फलत्वेनोच्यते। आदित्यदेवान्तर्वर्ति पुरुषैक्य- कथनञ्च उपासकस्यापि सर्वपाप्मोदितत्वप्रतीतिलाभात् तद्त्रयनिवृत्यै।।

मणि: (४) पृष्टे- "एतेन- 'आनन्दं ब्रह्मणो विद्वांन्" इति पष्ठीश्रवणात् आनन्दव्रह्मणोर्गुणगुणिभावो विवक्ष्यते इति शङ्कापि परास्ता । 'उदरमन्तरं कुरुते' इति भेदनिन्दायां सत्यां ब्रह्मणि कस्यापि मेदस्य कल्पनायाः श्रुत्यंसम्मतत्वात्। तदुक्तं "आनन्दानन्दिनोश्चात्र न. भेदः स्थान्मनागपि। श्रुत्यैवामोदितो यस्माच्छिद्रं कुर्वन् मनागपि " इति"'।

वेदान्तरक्षामणिविमर्शः । १७

उत्तरम् - पेकावयं - ध्येयविषयप्रियमयचिन्तासन्तत्यविच्छेदः, ध्यानस्याच्छिद्वत्वं निरन्तरत्वमित्यादिकं ब्रह्मणि प्रतिष्ठारूपनिष्ठाया अंङ्गमिति सर्वास्तिकलोकप्रसिद्धं सर्वतन्त्रसिद्धञ्न। 'अचलत्वञ्चापेक्ष्य' 'ध्यानाच्' 'आवृत्तिरसकृत्' 'आप्रयाणात्' इत्यादिसूत्राणि, तेषां स्वमाष्याणि च विस्मृतानि परैः । ध्येयतन्मयत्वं ध्यानस्य निरन्तरत्वरूपाऽ च्छिद्रत्व- मपेक्षते। 'च्छिद्रं कुर्वन्' इति स्वकीयकारिकायामपि अन्तरशब्दस्य च्छिद्रार्थकत्वमुच्यते इत्यवधेयम्। स पवान्तरशब्दार्थः। एकस्य ध्यानेन ध्येयान्यप्रपञ्चमिथ्यात्वं सिद्धतीत्युक्तिरुपहास्या । 'अन्तरं कुरुते' इत्युक्ति: ध्यानविच्छेदकरणे स्वरसा। प्रपश्चरूपभेदं जीवः करोति इत्युक्तिरसंभाविता। न तस्य तत्करणाकरणयोश्शक्ति: । अशक्यं नैव विदध्याच्छास्त्रम् । 'अनन्याश्विन्तयन्तो मां', 'मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी' इत्यादिकं भाव्यम। आनन्दादिसृत्रेण तद्भ्राष्येण चानन्दस्य ब्रह्मधर्मत्वाभावोकतिर्हता। 'सर्वान्कामान् ब्रह्मणा सहाश्नुते, 'ब्रह्मणाश्ुते', 'इमाल्लोकान्कामान्नीकामरूप्यनुसश्चरन्', इत्यादिमिश्च निर्विशेषमुक्ति: पराहता। 'ध्यायति प्रोषितनाथा पतिमिति या निरन्तर- स्मरणापति प्रति सोत्कण्ठा सैवमभिधीयते इति निरन्तरस्मरणस्य ध्यानत्वं भाषमाणं शाङ्करभाष्यं अन्तरशब्दार्थ अस्मद्रीत्यैव भाषते। अन्तरशब्द- कीर्तनं योगनिष्ठायां तात्पर्यस्य निश्चायकम्॥

मणि: पृष्टे (४)- 'अनेन व स्पष्टमिद्मवगस्यते, निर्गुणं

ब्रह्म । अन्यथा सगुणब्रह्मभावस्य गतिसापेक्षत्वस्याS विवादात्, उता- विद्वानमुं लोक प्रेत्य कश्चन गच्छति आहो विद्वानमुं लोकं प्रेत्य कश्चित् समश्मुत उ' इति विद्वदविद्वद्गेदेन गतिसंभवासंभवप्रश्न एवाSनुपपन्र- स्स्यात्।।

१८ वेदान्तरक्षामणिविमर्शः ।

निर्णीतम्। पतद्विद्यातः सर्वेतरब्रह्मविद्यासु आनन्दादिगुणोपसंहारो निर्णीतः । अक्षरध्यधिकरणे प्राकृतधर्माभाव एवोक्त: । अस्थूलत्वादि- श्रुतिभिश्च तेषामभाव एव बोधितः । 'केवलो निर्गुणश्च' इति श्वेताश्वतरश्रुतौ प्राकृतगुणाभावार्थकत्वमेव भाषितं निर्गुणशब्दस्य । सर्वासु विद्यास्वीदशं नैर्गुण्यमुपसंहार्यमिति सूत्रनिर्णयः। आमूलाग्र- पूर्वमेव प्रदशितम्। सगुणब्रह्मभावोऽ समदुक्मोक्ष इत्यनुवादो मिथ्या। सगुण- ब्रह्मान्तःप्रवेशरूपप्राप्तिरुच्यतेऽ स्माभिः । तत्राऽविभागेनावस्थाय ब्रह्मा- नन्दानुभवः 'भोगमात्रसाम्यसिङ्गाच्चे' ति सूत्र्यते सूत्रकता। अस्यां विद्यायां तत्सर्वे फलत्वेनोच्यते। ब्रह्मण आनन्दहेतुत्वं श्रुत्या स्पष्टं श्राव्यते सूत्र्यते च सूत्रकृता। मुक्तक्रह्मणोः सहानन्दानुभवः श्राव्यते सूत्यते च। 'कामान्ीकामरूप्यनुसञ्चरन्' इति ब्राह्मैश्वर्य ब्रह्मानुसञ्चरणश्च श्राव्येते। 'आप्रोति परं' 'प्रेत्य' 'अस्माल्लोकात्प्रेत्य' 'उपसंक्रामति' इत्यादि- श्रुतिभिरुत्क्रान्तिगतिप्राप्तयसस्पष्ट श्राव्यन्ते। सगुणोपासकोS विद्वानिति मण्युक्तिस्साहसिकी, स्वमाष्यादिविरुद्धा च ।ब्रह्मणस्सर्वगतत्वात् विद्वदविद्वदादिसर्वजनसाधारण्येन सरवेषां तत्प्रासियशडिता 'उताविद्वान्' इति श्रुतिभाष्ये भाषितम। सगुणव्रह्मनिष्ठस्याविद्व्त्त्वं वद्ति मणिरस्म- । "यस्मात् श्रृतोपनिषत्कस्य श्रुतरहस्यविज्ञानस्य, ब्रह्मविदा या गतिर्देवयानाख्या प्रसिद्धा श्रुतौ 'अथोत्तरेण तपसा' इति, स्मृतावपि 'तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्मब्रह्मविदो जना' इति 'सैवेहाक्षिपुरुषविदः अभिधीयमाना दश्यते' इति श्रुतोपनिषत्कसूत्रभाष्येण 'गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जना:' इति तदुदाहृतगीतावचनेन च मण्युक्तिरुन्मूलिता। 'न तंत्र दक्षिणा यान्ति नाविद्वांसस्तपस्विनः' इति श्रुतिमुदाहृत्य विद्याबलवतामेव गतिरिति भाषितमनियमाधिकरणे। निर्गुणव्रह्मविदां

वेदान्तरक्षामणिविमशेः । १९

अनयमन्यायेन तत्रापि तत्सम्बन्धः ॥।

मणि: (४) पृष्ठे-'सतिचैवं हिरण्यगर्भान्तो जीवएव ब्रह्माभास- रूप: ब्रह्मप्रतिबिम्बरूपो वा ब्रह्मकार्यत्वात आनन्दविकारत्वेनानन्दमयः, नतु कारणं ब्रहम" -

उ-जीवस्य ब्रह्मकार्यत्वः विकारत्वोक्ति: श्रुतिसूत्रप्रतिषिद्धा । स्वमात्रकल्पितेषु स्वपरिभाषामात्रसिद्धेषु विकारेषु, पाणिनि सूत्रानुशासनात् न विकारार्थमयट्प्राप्तिः। लोकप्रसिद्धे विकारार्थएव तत्प्राप्तिसंभवःः। विकारार्थकमयटः वृहदाराण्यक भाष्यादि प्रतिषिद्धत्वं पूर्वमेव प्रदर्शितम । कारणे ब्रह्मणि विकारार्थकमयटं न वयं ब्रूमः ।

मणि: (४) पृष्ठे-न हि तैत्तरीयोपनिषदि कारणस्वरूपं मयडन्त- प्रतिपाद्यम। अन्यथा कार्यमुखेन ब्रह्मवल्लयामुपक्रान्तस्य ब्रह्मणः कारणमुखेन भ्रुगुवल्लयां प्रतिपादनावसरेS न्रादिपर्यायेष्विवानन्दपर्यायेऽ पि मयट्परित्यागोव्यर्थएव इत्यापद्येत। अनेन हीदमवगम्यते, अन्नमयादयो यथाS न्नादिविकारा:, तथाSS नन्दमयोप्यानन्दविकार इति ।"

उ- आनन्दमयशब्दो ब्रह्मणि प्रसिद्धो माण्डक्योपनिषदि। तत्र विकारार्थत्वं मतद्वयासम्मतम्। प्राचुर्यार्थत्वं तत्रोभयसम्मतम् । न वयमस्यामुपनिषदि आनन्दमयशब्देमयटो विकारार्थत्वं ब्रूमः नापि विज्ञानमये, नावि प्राणमयमनोमययोः । सर्वेष्वेतच्छन्देषु अन्यत्र परभाष्येणैव विकारार्थत्वं निरस्य प्राचुर्यार्थत्वं स्थापितम् । 'अन्नमयादयो यथाS न्नादिविकारा: तथा' इति संप्रतिपन्नवत् दृष्टाव्ततयोक्तिरमूला॥

आनन्दवल्लयां भ्रुगुवल्लयाञ्च जगत्कारणतवकीर्तनेनोपक्रमस्तुल्यः। अन्नाS न्रमयादिपञ्चकस्यैकेनैव क्रमेणोभयत्र पठनं दश्यते। ततस्स्थानप्रमाण-

२० वेदान्तरक्षामणिविमर्शः ।

प्रसरमाशंक्य विकारार्थकमयट्श्रुत्या तत्परिहारईपस्यते पुच्छयोजनायां कामाश्चेति सूत्रव्याख्याने। "एतस्मादात्मन आकाशस्संभूतः" इत्यानन्द- वल्ल्युपक्रमः। आनन्दवल्लयामेव तत्तद्विषयक्षोकेषु मयड्रहितके व लप्राण- मनोविज्ञानश व्दाःप्रयुक्ता: मयडन्तपदैकविषयत्वेन। तेषाँ मयडन्तप्राणमयादि विषयत्वं श्रुत्यैव स्पष्टमुक्तम्। का वा प्रत्याशा मयड्बलेन आनन्दांनन्द- मय्योर्भेंदवर्णने। "तदप्येषश्ोको भवति' इति वाक्यानि शांकर- भाष्यादिषु तथैव व्याख्यातानीति पूर्वमेव प्रदर्शिनम्। इत्थञ्च न केवलं श्रुत्या, किन्तु स्वभाष्यादिमिश्च मण्युक्ति: प्रतिषिद्धा। श्रुतिबुद्धात्रमयडन्त- मयड्हितपदयोनभेद इति सुनिरूपितं पूर्वमेव। स्थानप्रमाणेन च श्रुति- बुच्धा तदर्थसिद्धिः। कामादिसूत्रतन्द्राष्यन्यायादपि तत्सिद्धिः। "जीव- वाचित्वपक्षेऽ पि विकारार्थत्वं न संभवति, तस्यापि नित्यत्वेन घटादेरिव कार्यत्वायोगात् विकारवाचिनो मयटश्च प्रकृत्यर्थान्यथाभावरूपविकार- वाचित्वमेव युक्तम्, तत्रैव प्रयोगदर्शनात, व्याकरणस्मृतिगतविकारशब्द- •स्वारस्याच्। अतोतानन्दमयः प्रभूतानन्दः परएव।" इति परपक्षनिराकृत्युक्तमकम्पनीयम्। जीवस्य कार्यत्चोकि: श्रुतिसूत्रप्रतिषिद्धा। उत्पन्यसंभवाधिकरणमपि विस्मृतम्।। मणिः (५) पृ - "बिम्बस्यैव प्रतिबिम्बरूपेणान्यथाभावेन प्रति- बिम्बस्य बिम्बकार्यत्वस्य तद्विकार्यत्वस्य वाविरोधाद, प्रतिबिम्बस्या- नित्यत्वेन बाधकाभावात्, 'तत्त्वमसि, अहं ब्रह्मास्मी' ति बाघायामेव सामानाधिकरण्यमिति मतस्यापि जागरूकत्वात्, अवच्छेदवादेप्यवच्छेद- कस्य ब्रह्मकार्यत्वेनानित्यत्वेन वावच्छिन्नस्यापि घटाकाशादेरिवान्तःकरणा- द्वच्छिन्नजीवस्य स्वरूपतो नित्यत्वेपि विशिष्टरूपेणानित्यत्वात्, जीवस्य कचिदुत्पत्तिश्रवणस्य कचिन्नित्यत्वश्रवणस्य चौपाधिकमनित्यत्वं स्वरूपतो इत्यस्मत्सिद्धान्तार्थः । "अस्मिन् प्रकरणे सर्वत्र 'तस्यैष एव शारीर आत्मा का पूर्वस्य' इति परमात्मन एव शारीरात्मत्वाभिधानात्। कथं,

वेदान्तरक्षामणिविमर्शः । २१

नित्यत्वमित्येवमविरोधात्। तथा च सूत्रं 'चराचरव्यपाश्रयस्तु स्थात् तद्यपदेशोभाकस्तदद्राव भावित्वात्" इति"।।

उत्तरम् -'अविकार्योऽ यमुच्यते', 'अजो नित्यः शाश्वतोऽ यं पुराण:', 'नित्यो नित्यानां', 'सत्यस्य सत्यं प्राणावै सत्यं तेषामेष सत्यं', 'नात्मा ्रुतेर्नित्यत्वाञ्चताभ्यः' इति श्रुतिस्मृतिसूत्रैर्जीवानां सत्यत्व- नित्यत्वाविकार्यत्ववादिभिर्मण्युक्तयो बाध्यन्ते। पाणिन्यनुशासनेन न स्वमतमात्रकल्पितेषु विकारत्वेनाप्रसिद्धेषु प्रतिबिम्बेषु विकारार्थकमयट्- प्रथोगसंभवः । अध्यासेन सामानाधिकरण्यं जीवब्रह्मणोः बाधायां जड- चतन्ययोः इत्यद्वैतग्रन्थ भूयःप्रसिद्धिः। जीवक्रह्मणोरषि बाधायां सामानाधिकरण्यमित्यस्ति किश्चिन्मतमद्वैतैकदेशिनां, तन्मतरीत्या चेतन- स्यापि विकार्यत्वमिति साधयामीति मण्याशयः । अद्वैतैकदेशि परिकल्पित परिभाषा: न वैयाकरणसम्मताः। प्रतिबिम्बेषु विकारार्थकमयटूप्रयोगस्य न पाणिनिसूत्रात्प्राप्तिः। नापि तस्य प्रयोगानुग्रहः। उपनिषद्भ्ाष्येषु सूत्रभाष्ये च विज्ञानमयादिपदस्थमयटां विकारार्थत्वं प्रतिषिद्वं भगवत्पादैरेव प्रामाणिकतया। स्वभाष्यादिग्रन्थप्रतिषेधं विना नास्मन्मतप्रतिषेध- संभवः । चराचरसूत्रस्य मण्यभिमतार्थः खण्डितः श्रुतप्रकाशिकायाम्। अस्मन्द्राष्यार्थ एव सूत्राक्षरस्वरसः। व्यपदेशभाक्ताभाक्तशब्दाः सूत्र- काराभिमतयत्किश्चिच्छन्दबोधमर्यादाप्रदर्शने स्वरसाः । 'तद्रुणसारत्वान्तु तद्यपदेश:' इति सूत्रे शव्दप्रयोगविषये कश्चिन्न्यायो व्युत्पादितः । तदभिध्यानसूत्रे तेज आदिशव्दास्तत्तच्छरीरकपरमात्मपर्यन्तवाचका इति 'तत्तेज पेक्षत' इत्यादिवाक्येषु तेजश्शरीरपरमात्मन ईक्षणमुक्तं भवति । 'तेज:प्रभृतयश्चशब्दास्तदात्मभूतं ब्रह्मवाभिदधति' इति श्रीभाष्यनिगमनं 'अन्तराविज्ञानमनसी' इति सूत्रे। तत उपरि 'नन्वेवं सर्वशब्दानां ब्रह्मवाचित्वे सति तैस्तैश्शवदैस्तत्तद्वस्तुव्यपदेशो व्युत्पत्तिसिद्ध: उपरुच्धेत- तत्राह-' इति चराचरसूत्रमवतारितं तत्र। तदभिध्यानसूत्रार्थर्समानो

२२ वेदान्तरक्षा मणिविमर्शः। भाष्यद्वयेऽपि। 'तत्तेज पेक्षत' इत्यत्र तेजश्शब्दस्य तेज आत्मनाS व- तिष्ठमान: परमेश्वरः' इत्यर्थो भाषितः । 'तहिंगा' दिति सूत्रखण्डस्य 'तथा हि शास्त्रं 'यः पृथिव्यां तिष्ठन्' इत्यादि' इति च भाषितम् । तेजआदिशब्दानां तदन्तर्यामिवाच कत्वविषये विचारः क्रियत इति स्फुरट सूत्राक्षरेभ्यः। 'जन्मादिव्यपदेशश्चराचरदेहविषयो मुख्यः । जीवे तु भाक्त: औपाधिकजन्मादिविषयस्स्यात्, उपाधिजन्मभावेभावात्, असति, अभावात् इति सुत्रार्थः' इति रत्नप्रभोक्तर्सूत्रार्थः । अन्वयत्यतिरेकाभ्यां एतत्सूत्रे जीवस्य स्वरूपत उत्पत्तिप्लयाभावस्य साधितत्वे नात्माधिकरणस्य पुनरुकता दुष्परिहरा। 'महासर्गादौ तदन्ते चोत्पत्तिनाशौ जीवस्य भविष्यत इति शङ्कान्तरमपनेतुमिदमारभ्यते' इति भामत्युक्त परिहारस्य मन्दता सुस्पषा। तस्य सूत्राक्षरानुग्रहविधुरता च स्फुटा। आनन्दमय- शब्दे मयटो विकारार्थत्वाभावः प्रसिद्धत्वेन दष्टान्ततयोदाहतः अन्तरा- विज्ञानमनसी सूत्रे 'अन्नमयमिति च मयट् आनन्दमय इतिवन्र विकारार्थः' इति भामत्याम् ॥।

मणि: (६) पृ- 'श्रीभाष्यमते चराचरसूत्रे तह्यपदेश इति तत्पदं व्यर्थम्। अद्वैतमत एवं तु तत्सार्थकम्'॥

उ- अस्मन्भाष्येऽ स्य सूत्रस्योभयथार्थो भाष्त इति न जानाति मणिकृत्। शरीरवाचिशब्दानां शरीरिपर्यन्तवाचित्वामिधानेऽ स्ति शरीर- शरीर्युभयव्यपदेशकत्वं शब्दानाम्। व्यपदेशशब्दमात्रप्रयोगे उभयोर्मध्ये कस्येति संशयो भवेत्। तच्छव्देन पूर्वोक्तच राच रग्रहणमिष्टम् 1 शरीरि- पर्यनतवाचकत्वे सति, अग्रह्मविदामपूर्णव्युत्पत्तीनां शरीरमात्रग्राहिणां विशेषणमात्रवांच कत्वरपतनमात्रव्यपदेशो भाक्त:, वाच्यैकदेशमात्रे भन्यते, भंत्वा प्रयुल्यते । भाक्तशब्दोऽ स्मिन्नर्थे स्वरसः । विशिष्टवाचकत्वे सति विशेषणमात्रे भंच्वा प्रयोगो गौण: इति चोकं, यथा 'गौष्यसंभवात्',

वेदान्तरक्षामणिविमर्शः । २३

'गौणश्रेभात्मशब्दात्' इत्यादिषु। तेजश्शब्दस्य तेजआत्मकब्रह्मार्थकत्वं खलृक्तं तद्भिध्यानसूत्रे। शरीरमात्रं येषां प्रतीतं तेषां तन्मात्रग्राहकत्वं, भंक्वा एकदेशमात्रे भञ्जनेन लभ्यते। 'तन्भ्रावभावित्वात्-प्रतीतिभाव- भाविनी जनानां व्युत्पत्तिः। 'प्रकारिप्रतीतिभावभावित्वाच्च तत्पर्यवसानस्य लोके तत्तद्स्तुमात्रे वाच्यैकदेशे ते ते शब्दाः भंचवा व्यपदिश्यन्ते' इति श्रीभाष्यम्। 'ननु वाय्वादिशरीरकब्रह्मणोऽन्याद्युत्पत्तौ वाय्वादिशब्दानां तच्छरीरकब्रह्मणि लक्षणा स्यादित्यत्राह - चराचरव्यपाश्रयस्तु इति। तुशब्दः शङ्कानिवृत्त्यर्थः। चराचरव्यपाश्रयो देवमनुष्यादिवृक्षादिव्यपदेशो भाक्त:। वाच्यैकदेशे भज्यत इत्यर्थः । सर्वेषां चराचरशब्दानां विशिषठं ब्रह्मैवार्थः। विशेषणमात्रप्रयोगस्त्वमुख्यः। ततश्च वाय्वादिशरीरकं व्रह्माभिधानं मुख्यमेव। यद्वा अभाक्त इति च्छेदः । व्यपदेशोSभाक्त: मुख्य इति यावत् ।' इति श्रीरङ्गरामानुजमुनयः । 'चराचरव्यपाश्रयस्तु तद्यपदेशः-चराचरमात्रविषयपर्यवसायित्वेन व्युत्पन्न- स्तद्वाचिशब्दः इत्यर्थः । ब्रह्मभावशव्देन ब्रह्मानुप्रवेश उच्यते। ब्रह्मणः तत्रभावो ह्यनुप्रवेशः। अस्यां योजनायां सर्वशब्दानां व्रह्मवाचित्वे प्रमाणोपन्यासः श्रौतः स्यात्। व्युत्पत्तिविरोधशङ्कापरिहारस्त्वार्थः सिद्धति। एवं विशेषणभूतपृथिव्यादिषु क्रमनिर्देशो मुख्यः। ब्रह्मणः तत्तद्वस्तुविशिष्टत्वात् सर्वस्य ब्रह्मप्रसूतत्वश्रवणं मुख्यम्। सर्वतत्त्वानां यावङ्रव्यसत्ताकविशेषणतया ब्रह्मशरीरत्वं मुख्यम्। अभिध्यानश्चात एव मुख्यम्। अतस्सर्वश्रुतिमुख्यत्वं सिद्धान्त उक भवति।' इति श्रुत- प्रकाशिका। तच्छब्दस्य वैयर्थ्यापादनमस्मङ्गन्थाS नभिज्ञतानिबन्धनम्। यथा रूपव्याकरणं स्वात्मना तत्रतन्रान्तरवस्थानेन क्रियते, तथा नामव्याकरणमपि तत्तन्नामनिर्वाच्यविश्रान्तिभूमितयावस्थानेन कवियते इति श्रुतिसूत्रानुभूतो रसः । यथा तत्तद्रूपेषु ब्रह्मण आत्मत्वरूपपर्यवसान- भूमित्वं तथा नामस्वपि तस्य वाच्यपर्यवसानभूमित्वम्।. नामानि सर्वाणि

२४ वेदान्तरक्षामणिविमर्शः । यमाविशन्ति' । आत्मभूत्रह्मपरिष्वङ्गे वाचां रसः । उशन्तिताः आत्मपरिष्वङ्गं तत्पर्यन्तगमनं, तत्र विश्रमं च। "त्वय्यच्युताSS विशति तरित्तं मे" इति रुक्मिणीप्रणयलेखः । प्रियकान्तावद्वाचः । "वचसां वाच्यमुत्तमम्", न केवलं पुरुषोत्तमः । "सर्व वचसां प्रतिष्ठा यत्र शाश्वती"। एतत्सूत्रानन्तरं जीवस्य कार्यत्वाकार्यत्वादि विचार: 'नात्माश्रुतेः' इति। अत्रैव तद्विचार कथनमस्वरसं पौनरुत्यापादकश्च। "देवदत्तनाम्ने जीवाय श्रद्धं कुर्वन्ति' इत्यादिकं वदन्तः, देवदत्तादि- शष्दानां पिण्डविशिष्ट जीववाचकत्वं, उत्पत्तिमरणादि व्यवहारस्य तदेक- देशंभूतशरीरोत्पत्यादि द्वारकञ्च वर्णयन्ति' इति परभाष्यम्। अस्म- दुक्तार्थे एव तद्दाप्यस्याप्यनततः पर्यवसानम्। "व्यपाश्रयः', 'व्यपदेशः', 'भाक:', 'अभाक्त:' इत्यादि पदानां शब्दव्युत्पत्तिविषय न्यायत्युत्पादन पिशुनानां स्वारस्यमस्मत्सिद्धान्तार्थे रसिकरस्थम् ॥ मणणि: (६) पृ - "यद्यपि "अन्योन्तर आत्मा आनन्दमयः" इत्यान्मपदं ब्रह्मपदस्थाने प्रयुज्यमानमानन्दमयब्रह्मतापक्षेऽ पि न विरुद्धम्, तथाप्यत्नमयाद्यमुख्यात्मसमानाघिकरणः आत्मशब्दो मुख्यवृत्त्यैवानन्दमय- पर्यायमात्रे आत्मत्वस्य बोधक इति कल्पनेS पि प्रक्रमभङ्गो दुरपह्रव एव । तदेवमानन्दमय इत्यत्र विकारार्थकसंभवमभिप्रेत्याSS नन्दमयाऽब्रह्मतावादो व्यवस्थापत: ll उत्तरम् - अरमन्मते निःकर्षे न जानातिमणिः । स्वमतनिष्कर्ष- मपि न जानाति। "तस्माद्वा एतस्मादात्मन" इत्यत्रात्मशब्दस्सर्वात्मक (सर्व शरीरक) व्रह्मार्थक इति यदुच्यते त्मृतद्यसंप्रतिपन्नार्थः। 'तस्दैष एव शारीर आत्मा' इति प्राणमयपर्यायादाराभ्याSS नन्दमय- पर्यायानतं चतुर्वारमभ्यस्तम्। विश्वस्य शारीरात्मनः आनन्दमयत्व- पूर्णानन्ददायित्व प्रदशिवे.यमानन्दमयविद्या। चतुर्प्वपिवावयेषुएष एव शारीर आत्मा" इत्युक्त: विश्वशरीरक सर्वान्तरात्माSS नन्दमयः

वेदान्तरक्षामणिविमर्शः । २५

इत्यस्मत्सिद्धान्तार्थः । 'अस्मिन् प्रकरणे सर्वत्र 'तस्यैष एव शारीर आत्मा य: पूर्वस्य' इति परमात्मन एव शारीरात्मत्वाभिधानात् । कथं' 'तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशस्संभूतः' इत्याकाशादिसटृज्यवर्गस्य

परमकारणतया प्रज्ञातजीवव्यतिरेकस्य परस्य ब्रह्मण आत्मत्वेन 'व्यपदेशात्तद्वयतिरिक्ताकाशादीनामन्नमयपर्यन्तानां तच्छरीरत्वमवगम्यते । 'यस्य पृथिवीशरीर' मित्यादि श्रुतिषु सर्वतत्त्वानां परमात्मशरीरत्वं स्पष्ट- मभिधीयते । अतः "तस्माद्वा एतस्मादात्मनः' इत्यत्रैवान्नमयस्य परमात्मैव शारीर आत्मेत्यवगतः । प्राणमयं प्रकृत्याह- 'तस्यैष एवे' ति । पूर्वस्यान्नमयस्य यः शारीर आत्मा श्रुत्यन्तरसिद्धः परमकारणभूतः परमात्मा, सएव, तस्य-प्राणमयस्यापि शारीर आत्मेत्यर्थः । एवं मनोमयविज्ञानमययोर्द्रष्टव्यम् ।" इति श्रीमाष्यम् । इदं सुविशदमुप- पादितं तट्टीकायाम् । "पूर्वपूर्वकोशस्योत्तरोत्तर: कोश एवात्मेति व्याख्यातमापातद््शनेन, तद्सत् आत्मशब्दस्याऽ मुख्यार्थत्वप्रसंगात् । प्रकृतपरामर्शितच्छ्दकोपाच्च।" इत्यानन्दगिरिरपि अस्मद्भाष्यार्थमेव शांकरभाष्यतात्पर्यत्वेन वदति। "अन्वयादिति चेत्स्यादवधारणात्" इत्यानन्दाद्यधिकरणान्तिमसूत्रे इमान्येव वाक्यानि विचारितानीति पूर्वमेव प्रदर्शितम्। "प्राणमयेSन्नमयादन्तरत्वमात्रेण परमात्मबुद्धिर्जाता । पूर्वत्र तु निवृत्ता उत्तरोत्तरे तत्तदन्तरे चात्मशब्दः प्रयुक्तः । यस्मादन्यदन्तरं नास्ति, ईक्षणादिकश्च श्रुतं, तस्मिन्परमात्मवुद्धिरात्मशब्दश्च प्रतिष्ठितौ । एवं पूर्वतरापि परमात्मबुद्धिविषय एवात्मशब्दप्रयोगात् अयमप्यात्मशब्द: परमात्मविषय पवेति नात्रोपकमबाध इत्यर्थः" इति श्रुतप्रकाशिका । 'उपक्रमेऽ प्यपरभात्मनि परमात्मवुच्याऽऽत्मशव्दान्वय इति निरवद्य' मिति श्रीभाष्यम् । 'तस्यैष एव शारीर आत्मा' इति वाक्येषु प्रक्रमभङ्ग- चोद्यमज्ञानकनिबन्धनम् । अन्यच्, 'यत्पाये श्रयते यञ्च तत्तादृगवगम्यते। भाक्तपराये श्रुतमिद ततो भाक्तं प्रतीयते' इति पूर्वाधिकरणभामतीपूर्व- पक्षकारिकारीतिरेवात्रावल्म्व्यते मणिनास्मद्ूषणाय। सिद्धान्तिनिरस्ताः 7

२६ वेदान्तरक्षामणिविमर्शः । पूर्वपक्षयुक्तय एव मण्यवलम्बनयुक्तयः । 'आत्मगृहीतिरितरवदुत्तरात्', 'अन्वयादिति चेत्स्यादवधारणात्' इति सूत्रद्वयेनेयमाशङ्का उद्भाव्य निरस्ता। माण्डक्यश्रुतावानन्दमयपदे मयटः प्राचुर्यार्थकत्वमेव भाषितं शाङ्करभाष्ये। पुच्छभाष्ये मनोमयविज्ञानमयानन्दमयपद्स्थमयटां विकारार्थत्वभाषणं स्वबहक्तिव्याहतमिति पूर्वमेव प्रदर्शितम्। श्रुति- सूत्रस्वबहुग्रन्थविरुद्धमत्र विकारार्थकत्ववर्णनमत्यन्तास्वरसम्। 'विप्रति- षेघाच्चासमश्जस' मिति सौत्रन्यायः विप्रतिषेधजटिलपरमतग्रन्थान् किं न स्पृशेत् ।। मणिः (७) पृष्टे-प्राचुर्यार्थकत्वेऽपि प्राचुर्यस्य स्वसमानाधि- करणविजातीयाल्पतानियामकत्वात् दुःखाल्पत्वस्य च ब्रह्मण्यसंभवात् आनन्दमयपदे स्वसमानाधिकरणविजातीयाल्पतानिरूपकत्वस्य प्रक्रमप्राप्त- पश्चमकोशत्वोपपादकस्य बाधकप्रमाणभावादुत्सर्गत्यागेSपि न कारणं पथ्यामः। यदि प्रमाणान्तरेणानन्दमयस्य ब्रह्मत्वं सिद्धं स्यात् तर्हि प्रकृते प्राचुर्यस्य दुःसाल्पत्वानिरूपकत्वं युज्येत, परन्तु न तत्र प्रमाणलेशोSपि वर्तते॥

उत्तरम्- आनन्दमयशब्द एव माण्डक्यश्रुतौ प्राचचुर्यार्थकत्वे दुःसलेशविधुरे ब्रह्मणि प्रयुक्त इति पूर्वमेव प्रदर्शितम् । मणिकृता मुद्रितायां पञ्चप्रन्थ्यां स एव वदति (१९१) पृष्टे 'प्रज्ञानघन एवानन्दमयः, इति वाक्ये तु अगत्योक्तनियम: (दुःखाल्पत्वनियमः) परित्यकः। तस्य जीवत्वे प्रायपाठादीनामभावात्' इति। इत्थश्च तदुक्यैवानन्दमयपदस्य ब्रह्मणि श्रुतिपरसिद्धिस्सिद्धा । 'आनन्दमयमात्मानमुपसंक्रामती' ति श्रुतिवाक्ये आनन्दमयपदस्य ब्रह्मचाचकत्वं भाष्योपक्रमे भगवत्पादैरेव प्रसिद्धत्वेन भाषितमिति पूर्वमेवोक्तम्। 'अन्तराविज्ञानमनसी' ति सूत्रे भामत्यामानन्दमयपद्स्थमयटः प्राचुर्यार्थकत्वेन प्रसिद्धवद्दष्टान्तीकरणमपि प्रदर्शित पूर्वम्। मनोमयविज्ञानमयादिशव्दानां प्राचुर्यार्थकत्वे श्रुति-

वेदान्तरक्षामणितिमर्शः । २७

सयादिशब्दानां तमोदुःखादिगन्धाक्षेपकत्वं विनैव भगवत्पादादिभिः प्रयुक्तत्वं पूर्वभेव प्रदर्शितम्। ब्रह्मशब्दघटितश्षोकः आनन्दमयविषय एव पठित इति श्रुत्यैव 'तदप्येष श्रोको भवति' इति स्पष्टमभिहितम् । वल्ल्यन्तपठितस्य 'यतो वाचः' इति श्रोकस्यानन्द्मयविषयत्वं श्रुत्यैव स्पष्टमभिहितं 'तद्प्येष श्रोको भवति' इति। बहुभिः प्रमाणैः,

सिद्धि: प्राचुर्यार्थकमयटः दुःखादिलेशानाक्षेपकत्वसिद्धिश्च। आनन्द- मीमांसायां व्यधिकरणसजातीयानन्दाल्पत्वस्य विस्तरेणोपपाद्नरूप- प्रकरणानुसारेणापि मयडर्थो निर्धारणीयः । मण्युक्त: उत्सर्ग: अप्रामाणिक: लोकवेदप्रयोगविरुद्धश्च। 'जीवन्मुक्तिरिति प्रथामुपगता सैवेयमाजानतो भूमानन्दमयीति निश्चिनुमहे मोदामहे चान्ततः' इति जीवन्मुक्तिपरिणय- नाटके। 'प्रमाणान्तरादसिद्धिः', 'न तत्र प्रमाणलेशोSपि वर्तते' इत्युक्तिमिथ्या। माण्डक्यश्रुतिप्रयुक्तानन्दमयपदस्य ब्रह्मत्वमुक्तं मणि- कृतैव पश्चग्रन्थ्याम्। 'आनन्दमयमात्मानमुपसंक्रामति' इति चरमात्म- त्वेनानन्दमयं पठित्वा तस्मिन्नेव विषये 'यतो वाचः' इति श्रोक: पठित इति श्रुत्यैव निस्सन्दिग्धमभिहितम् । सर्वस्मै जलाञ्जलिः, स्व- पूर्वोक्तिभ्योऽ पि स्वोक्तिभ्योऽ पि । 'जीवत्वे, प्रायपाठादीनामभावात्' इति मण्युक्तिरसंगता। अत्रानन्दमयस्य जीवत्वे कः प्रायपाठः । प्राणमय- मनोमयौं न जीवौ। विज्ञानमयो जीवः श्रुतिसूत्रप्रसिद्धा, शब्द- स्वारस्याञ्च । तदनन्तरस्तदन्योऽन्तर्याम्यात्मा परमात्मैव भवेत् । विकारार्थकमयट्प्रायपाठो नास्ति इति पूर्वमेव विस्तरेणोपपादितम् । अन्तर्यामिब्राह्म णे आत्मशब्दो बहुकृत्वः पठितः परमात्मनि 'स त आत्मा अन्तर्याम्यमृत:' इति बहुवाक्येषु, तथापि 'य आत्मानमन्तरो यमयति' इति तत्रैवात्मशब्दो जीववाची। 'भूयान् भूयान्' इति भूयो भूयो भूमशब्दस्याऽब्रह्मणि पठितत्वेऽ पि व्रह्मणि भूमशब्द: प्रयुक्तः॥

मणि :- "प्रत्युताकामहत श्रोत्रियसाधर्म्येण सातिशयानन्द-

२८ वेदान्तरक्षामणिविमर्शः । वत्वेनानन्दमयस्य आनन्दमीमांसायां प्रक्रमात्, पूर्वोक्तरीत्याSS नन्दमयाब्रह्म- ताया एवोपरितनस्य सर्वस्य सन्दर्भस्य स्वारस्याच्च।"

उत्तरम्- इदमत्यन्तमिथ्या, यत्र यत्रात्रानन्दमय आत्मा निगद्यते तत्र सर्वत्र तस्य सर्वान्तरात्मत्वमनन्यात्मत्वं निर्रातशया- नन्दत्वश्च स्पष्टं निगद्यते श्रुत्यैवेति पूर्वमेव प्रदर्शितम्। सर्वान्तरात्मत्वेनैव आनन्दमय आत्मास्पर्षट द्विर्निगदितः श्रुत्या, "एतमानन्दमयमात्मान- मुपसंक्रामति," "एतमानन्द्मयमात्मानमुपसंक्रम्य" इति वाक्ययोरिति सुविशदं पूर्वमेव प्रदशितम्। प्रथमवाक्याव्यवहितानन्तरं 'तद्प्येष क्षोको भवति' इति पठितत्वात्, पठिष्यमाणश्ोकस्यानन्दमयविषयत्वं नेति न केनापि वक्तुं शक्यम्। श्रोकोऽ पि ब्रह्मण आनन्दमयत्वमेवो- पपादयति। द्वितीयवाक्ये आनन्दमयप्रवेशं निगद्य ल्यपा तत्क्षणमेवानन्द- पूर्णमोक्षप्राप्तिर्निगदिता श्रुत्या । अत्रापि सर्वेषामवयवानामानन्दत्वस्य सावधारणोक्या, तद्विषय एव 'असन्नेवे' ति श्ोकपठनाभिधानेन च, "तस्यैष एव शारीर आत्मा यः पूर्वस्य" इत्यनन्यात्मत्वपठनेन च दुःख- गन्धाभाव: स्फुटीकृतः। दुःखमयत्वेन सर्वलोकप्रसिद्धं संसारिजीवमानन्द- मयनाम्ना व्यपदिशति श्रुतिरिति कथनं नूनमुपहास्यम्। "आनन्दमयस्य आनन्दमीमांसायां" इति वदन्मणिरानन्दमयाSS नन्दस्यैव मीमांसा कृतेति तत्वमम्युपगच्छति । अवशोकं चेत् तस्य प्रामाणिकत्वं दृढतरम्। अवशत्वं च अकारवाच्यभगवङ्धशत्वं, तदेव परवशत्वमिति व्यवहियते। वक्तुरन्तरात्मा आनन्दमयस्तदभिनिवेशविरु्द्धं तथा भाषत इव । अकाम- हतः श्रोतियो मुर्तुः। ब्रह्मानन्देन मुक्तानन्दस्य साम्यं, सर्वसंसारिजीवा- नन्दादधिकत्वञ्च प्रतिपाद्यते श्रुत्यामूलाग्रम् उपक्रमव्राह्मणसूत्रवाक्ये 'पर' मिति सूचितां, मन्त्रवर्णे च स्पश्टमुक्तां ब्रह्मविदो मुक्तस्य सर्वोत्कृष्टा- नन्दपार्सि ब्रह्मणा सह तदानन्दानुभवञ्च विशदीकर्तुम्। मुक्तानन्दस्य सातिशयत्वं वदन् मणि: स्वमतमुच्छिनत्ति। सिद्धिखण्डिते आनन्दतार- तम्यवादे व निमज्जति ॥

वेदान्तरक्षामणिविमशः २९

मणि: (७) पृ- "अत एव 'तस्यैष एव शारीर आत्मा' इत्या- नन्दमयस्याप्यान्तरस्य प्रकरणे समास्नानमुपपद्यते। अन्यथा 'अन्योन्तर आत्माSS नन्दमयः "इति वाक्यगतेनान्तरपदेनैव विज्ञानमयान्तरत्वमानन्द- मयस्यावगम्यते, इति 'तस्यैष एव शारीर आत्मा' इति प्रथमपर्याय इव अन्तिमपर्यायेपि वितथमेवापद्यते। अस्मन्मते तु पुच्छवाक्येऽन्तरपदा- श्रवणादानन्दमयान्तरत्वं पुच्छव्रह्मण: प्रकान्तसर्वान्तरत्वोपपादकं 'तस्यैष एवे' ति वाक्याभावे न सिद्धधेत् इति।"

उ-'तस्यैष एव शारीर आत्मा यः पूर्वस्य' इत्यस्य वाक्यस्य "तस्य पूर्वस्य विज्ञानमयस्य य आनन्दमयः एष एव शारीर आत्मेत्यनयो- वर्याख्यातः पदार्थ:" इति श्रीशंकरानन्दव्याख्येति पूर्वमेवप्रदर्शितम्। "तस्य पूर्वस्य विज्ञानमयस्यैष एव शरीरे भवः शारीर आत्मा। को सौ? य एष आनन्दमय:" इति शांकरभाष्ये श्रुत्यर्थो भाषितः । श्रुतिस्पष्टोक्त- मर्थ श्रुत्यर्थत्वेन ऋजुतया भाषित्वा तद्दनन्तरं श्रुतिर्दूष्यते स्वकल्पितानुपपत्ति- हेतुना। यथासूत्राणामन्याय्यत्वं कल्प्यते स्वमतेरेव न्याय्यत्वावलम्बनेन तथैव श्रुतेरप्यन्याय्यत्वं कल्प्यते स्वातन्यैकरुच्या "आम्नायस्यार्थ प्रतिपत्तु प्रभवामो नाम्नायं पर्यनुयोक्तुम्" इति स्वभाषितं न्यायं वितथीकृत्य । 'तं (आनन्दमयं) प्रतिनास्त्याशंकानास्तित्वे' इति भाषिता युक्तिर्नक्षो- दक्षमा। आनन्दपरिपूर्णत्वरूपानन्दमयत्वेन ब्रह्मणोऽ स्तित्वानुभवः खलु ब्रह्मास्तित्ववेदनशब्दार्थ: श्रुत्याभिप्रेतो मतद्वयरीत्यापीति पूर्वमेव सुविस्तर- मुपपादितम् । 'अपोढसर्वविशेषत्वात्तु व्रह्मणो नास्तित्वं प्रत्याशंका युक्ता' इत्युक्तिरत्यन्तामूला स्वकपोलमात्रकल्पिता, आनन्दादिसूत्र तत्स्व- भाष्यव्याहता, कृत्स्नैतदुपनिषद्विरुद्धाच। सर्वोत्कृष्टजीवानन्दादघिको ब्रह्मण आनन्दः, मुक्तस्यानन्दो ब्रह्मानन्दसमः, ब्रह्मनिष्ठया तज्जनितप्रसाद- हेतुना ब्रह्मप्रवेशे तेन सह तस्य तदानन्दयोगः, ब्रह्महेतुको मुक्तानन्दः, इत्यादिकं खलु सुविस्तरं स्पष्टमुपपाद्यते श्रुत्या सूत्रैश्च। पुच्छवाक्यमिति

३० वेदान्तरक्षामणिविमर्शः । पृथग्वाक्यं नैवास्ति। आनन्द्मयपर्यायवाक्यमेकमेव। अनन्यात्म- त्वोक्तिर्महत्प्रयोजनम् । तद्वोधनमेव बह्ुश्रुतिरीतिः । भूमविद्यादि दृथन्ता: पूर्व प्रदर्शिताः । एष इति ब्रह्मशब्दपरामर्शानुपपत्तिः स्फुटा । तस्यानन्दमयस्य पूर्वोक्तसर्वान्तरस्यापि पुच्छं (आधारः) प्रतिष्टा इत्युक्ते ब्रह्मणस्सर्वान्तरत्वस्य सिद्धत्वात् 'तस्यैष एव शारीर आत्मा' इति वाक्यस्य पुनरुक्ता न किम्॥ मणि: (८) पृ- "तस्यैष एव शारीर आत्मा' इति वाक्यस्य पूर्वोक्तरीत्या वैयर्थ्यापत्त्यानन्दमयविषयत्वासंभवः पुच्छब्रह्मविषयत्वस्यैव संभवः। "

उत्तरम्- प्रायपाठः खलु बहुमन्यते मणिना। प्रायपाठेन 'तस्यैष एवे' ति वाक्यस्यानन्दमयविषयत्वं स्फुटीभवति। स्वस्य स्वा- त्मत्वस्वेतरानात्मन्वबोधनं महाप्रयोजनम। अन्रोकं तत् "अनात्म्ये' इति पदमात्रेणानूद्यते उत्तरत्र। आनन्दमयाभिन्नत्वाद्गह्मणः श्रोकादीनां ब्रह्मविषयत्वोक्तिस्सिद्धसाधनमेव ।। मणि:(८) पृ- शारीरत्वमसंकुचितमन्न मयादि सर्वकोशाधि ष्ठानत्वेन पुच्छब्रह्मणोऽपि संभवत्येव ।।" उत्तरम - ब्रह्मणोऽसंकोचेन शारीरात्मत्वं नेति को वदति अस्मन्मतमेव तत्। कृत्मजगतशशरीरिण्येव शारीरात्मशब्दस्याS वृत्तित्वम्। आत्मशब्द: शरीरिवाची। असंकोचन्यायेन तस्य परमात्मनि निरुपाधिकतया मुख्यत्वम्। अत एव सर्वान्तर्यामिणि विश्व- चेतनाचेतनशरीरके आत्मशब्दः प्रायोज्यन्तर्यामिव्राह्मणेन, अत्रापि 'तस्माद्वा एतस्मादात्मनः" इत्युपक्रमे। आकाशशरीरमिति पूर्चवल्ल्या- माकाशादि सर्वशरीरकत्वमुक्तम। एकस्मिन शरीरे सर्वकोशाघिष्ठान त्वेनासंकोचन्यायानुरोधकथनं घ्रुवमुपहास्यम्। एकशरीरमात्रात्मत्वे

वेदान्तरक्षामणिविमशेंः । ३१

कथमसंकोचः । पुच्छव्रह्मणोऽपि विश्वशारीरत्वसंभवः, इति मण्युक्तिरवितथा। तदेवास्मन्मतसर्वस्वम् ॥

मणि: (८)- "वस्तुतस्तु शरीरमुखेनोपदिश्यमानत्वमेव शारीरत्वमत्र विवक्षणीयं, न तुशरीरित्वं, प्राणमयादीनां शरीरित्वस्य भवन्मतशरीत्या असंभवात। अतोनानन्दमयः परमात्मा, किन्तु जीव एव ।

उ- "शरीरेभवश्शारीर:" इत्यत्र भगवत्पादभाष्यम् । सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशाधिकरणेपि तथैव भाषितम्। जीवश्शरीर एव भवति, ब्रह्मतु तत्रान्यत्रचेति तत्रोक्तम्। स्वशरीरमात्रापेक्षया शारीरत्वं जीवस्य । सर्वाणि शरीराणि प्रतिशारीरत्वं ब्रह्मणः । 'क्षेत्रज्ञं चापि मांविद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत' इति भगवतेद्मेव गीतम्। शारीरत्वपदस्य व्युत्पत्तिर्यथातथावा भवतु, तस्याS संकोचवृत्ति: परमात्मन्येवेति श्रुतिस्मृतिसर्वभाष्यसंप्रतिपन्नम् । मणिरपि तथैव वदत्यन्यत्र। आत्मनि जीवे विज्ञानमये योऽन्तरातम शारीरकब्राह्मणादिसर्वोपनिषत्- प्रसिद्धः स सर्वान्तरात्मा सचात्र विज्ञानमयजीवस्यान्तरात्मा आत्मान्तररहित आनन्दमयः यः स्वस्मिन (ब्रह्मणि) प्रतिष्ठितः । प्राणमय- मनोमययोरात्मत्वमेव नास्ति। नतरां तयोश्शारीरात्मत्वम्। शारी- रात्मत्वं तयोरनवयं वदामः। नवामणिमतमेतत्। अस्मन्मतव्याख्या- मन्यथा गृहीत्वा दूषयति मणिः । 'तस्यैष एव शारीर आत्मा' इति पठितेषु सर्चवाक्येषु आनन्दमयश्शारीर आत्मा। विज्ञानमयो यद्यप्यात्मा, तथापि न तस्मिन शारीरत्वस्थासंकोचवृत्तित्वम्। "तस्मादानन्दमयो जीव एव न व्रह्म " इति बदता मणिना जीवब्रह्मभेद एव दृढीक्रियतेS स्मिन् तदभिमतज्ञेयनिर्विशेषप्रकरणे। आनन्दमयाधिकरणस्य स्वोक्तनिर्गुणो- त्सर्गत्वं स्वयमेव हत्वाऽ पवादीकरोति इति च सन्तुप्यामः । 'आनन्द-

३२ वेदान्तरक्षामणिविमर्शः ।

मयो जीव एवे' ति वदन् मणिः तस्य सगुणेश्वरत्वं प्रतिषेधति। तथा चात्र न सगुणनिर्गुणविषयविचारोवा निर्गुणनिर्णयोवा, यथोक्तं मणिग्रन्था- रम्भे।।

मणि: (८)- "अत एवास्नमयादीनामिवानन्दमयस्यापि शोद्धयतवश्रवणमुपपद्यते। मतान्तरे तु यत्र शोद्धयत्वं प्रसाद्यत्वरूपं विवक्षितं, तत्र नकेवलमर्थवैरूप्यं, किन्तु एकस्यैव शुद्धन्तामिति पदस्य अर्थभेदकल्पनाया SS वृत्यापत्या वाक्यमेदापत्तिरपि, नकेवलमियत्, किन्तु शुद्धन्तां पदस्याSS वृत्तस्य प्रसाद्यत्वपरत्वे लक्षणापि॥"

उत्तरभ् - शोध्यत्वस्य पश्चस्वपि पेकरूप्यमस्मन्मतरीत्थैवो- पपादयितुं शक्यम्। अन्नमयस्य शरीरस्य शोध्यत्वं स्नानादिशौचैः । न तेषरां प्राणविषये मनोविषये विज्ञानमयविषये वासंभवः । प्राणमंयस्य शोध्यत्वं प्राणायामादिना भवेत्, न तस्येतरविषयेसंभवः । मनसः शोध्यत्वं प्रत्याहारादिना, नतस्येतरत्र संभवः । जीवस्य शोध्यत्वं ईश्वरज्ञानध्यानादिभिः, नतस्येतरत्र संभवः । "क्षेत्रज्ञस्येश्वरज्ञानाद्वि- शुद्धि: परमामता" इति भगवान याश्यवल्क्यः। अत्र मुक्त्युपायत्वेन आनन्दमयब्रह्मणि निरन्तरनिष्ठा उपदिश्यते। ब्रह्मनिष्टाया निरन्तरत्व- संभवाय, द्रह्मण: आनन्दमयत्वं प्रिथैकस्वभावत्वं, अभ्यासेन च तस्य निरतिशयानन्दत्वस्योत्तरोत्तरानुभवः इत्यादिकमत्रोपदिश्यते। न कर्कश- हठयोगाद्यपेक्षाSस्ति। योगस्यानन्दमयविषयत्वात् तदभ्यासोप्यानन्द- मयोभत्रेदिति श्रुत्युपदेशस्सूत्रोपदेशश्च। 'अभ्यासा' दिति सूत्रपदेन आनन्दमयविषयचिन्तासन्तत्य भ्यासेनानन्दमयस्यानन्दपूर्णत्वं स्वानन्द् कार्त्स्र्यानुभावकत्वञ्च स्वयमनुभवगोचरीभवतीत्यपि व्यक्षयति सूत्रकृत्। "अस्तिव्रह्मेति चेद्वेद, इति श्रोकेनानन्दमयव्रह्मचिन्ताभ्यासेनानन्दमय- परीवाह्ानुभवो व्यञ्तितः सौत्राम्यसहेतुना ब्रह्मवेदनर

वेदान्तरक्षामणिविमर्शः । ३३

प्राचुर्यानुभवोपपादनाय। आनन्दमयविषये तच्छलोकपठनेनैतत्स्वारस्य सिद्धिः । सारवद्विश्वतोमुखमानन्दमयसू त्रमानन्दमयपर्यायश्लोकश्च । "इन्द्रियेभ्यः परा" इत्यादिकठश्रुताविवात्रापि वशीकार्यत्वमभिप्रेयते शरीरप्राणमनोविज्ञानमयपरमात्मनाम्। योगानुकूरतया प्रसन्नत्वं प्रार्थ्यते सर्वेवाम्। गीतोक्तकारणपञ्चकस्यापि प्रसन्नत्वं प्रार्थ्यते योग- निर्वाहाय। "तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकम्। ददामि बुद्धियोगं तं येनमामुपयान्तिते', 'तमेवशरणंगच्छ सर्वभावेन भारत । तत्प्रसादात्परांशान्ति स्थानं प्राप्स्यसि शाश्वतम्" 'मञ्चित्तस्सर्वदुर्गाणि मत्प्रसादात्तरिष्यसि' इत्यादि वचनैरीश्वरस्य प्रसाद्यत्वं शास्त्रप्रसिद्धं, भूयिष्ठं लोकप्रसिद्धञ्च । मोक्षानुकूलीभवनमेवास्मदिष्टा शुद्धि: ईप्स्यते । सर्वेषु तद्विरुद्धकालुष्यनिवृत्ति: शुद्धिप्रार्थनया ईप्स्यते। अस्मत्कर्मापेक्षा विषमनिर्घृणा ईश्वरसृष्टिः । अस्मत्कर्म इश्वरक्रोधकालुष्ये उपाधिः । आहार्यमस्मत्कर्मोपाधिकमस्मद्विपये ईश्वरकालुष्यम्। 'क्रोधमाहारय- त्तीव्रम्।' औपाधिकस्य तस्य कालुष्यस्यास्मदनुतापशरणागत्यादिना शो्त्वं श्रुतिस्मृतिप्रसिद्धं, सर्वास्तिकलोकप्रसिद्धञ्च। ईश्वर प्रसादस्य मोक्षद्देतुत्वेन भगवत्पादभाष्यादिसर्वभाष्यप्रसिद्धिः। शुद्धं ब्रह्मनिविशेषं, तदितरत् सगुणं ब्रह्म अशुद्ध मायार्वच्छन्नमित्यादिकं सततं पदे पदे प्रतिक्षणं वदन्तः ईश्वरे प्राणिदुष्कर्मनिमित्ताप्रियत्वकालुष्य- मीश्वरभजनादिना तस्मिन् तत्कालुष्यशोधनोक्तिश्च न सहन्ते इत्येतदाश्चर्य- तमम्। न वयं निर्विशेषं ब्रह्म वा तस्य शोद्ात्वं वा वदामः । यस्य शोद्त्वमस्मदभिमतं न तस्य सगुणेश्वरस्य शोध्यत्वासंभवः परमतेऽपि। रौद्रपदमेवेश्वरवाचकरुद्रपदाद्युत्पन्नम्। ब्रह्मप्रसादस्य योगनिर्वर्तकत्वं योगफलमोक्षानन्ददायित्वञ्च सर्ववेदान्तप्रसिद्धम्। प्रसादोक्तिस्तत्प्राग- भावभूतमप्रसादमाक्षिपति। तत्तद्वस्त्वनुरूपशुद्धिप्रार्थनोक्तौ नास्ति वैरुप्यं, नाSSवृत्तिर्वाक्यभेदो वा। सर्वेषां शुद्धिरीश्वरादेव प्रार्थ्यते । 9

३४ वेदान्तरक्षामणिविमर्शः । नैकस्मादीश्वराद्वहुफलप्रार्थने वाक्यमेदः। अन्नमयप्राणमयादिशुद्धि: ईश्वरप्रसादाद्ववतु इत्येव प्राथ्यते । शुद्धिः कालुव्यनिवृत्तिः, सैव प्रसन्नता। नात्र लक्षणागन्धोऽ पि । "प्रसन्नोच्छः कलुषोड नच्छ आविलः", "प्रसादस्तु प्रसन्नता" इति कोशः । "द्वयं नैर्मल्यस्य" इत्यमरसुधा। "प्रणिपातप्रसन्नाहिमेथिली जनकात्मजा" इति सीताविषये ऋषिः। "चितं प्रसादयति' इति निद्रागुणवर्णनं चण्डकौशिके। 'परि- शुद्धं ब्रह्मैव पुच्छवदधिष्ठानं, न सगुणं ब्रह्म' इति मणिः (९) पृष्ठे निर्विशेषस्यैव परिशुद्धत्वं वदति॥

मणि: (९) पृष्ठे- "सगुणस्य ब्रह्मणस्स्वरूपत उपादानत्वा- संभवान्नतस्य बहुस्यां प्रजायेयेत्युक्यन्वयः। शुद्ध्रह्मण एव तत्संभवः । ओपाधिकोपादानत्वस्य विवक्षणे चाद्वैतमत एव प्रवेशात् ॥"

उत्तरम् - शरीरद्वारा उपादानत्वं ब्रह्मण इति वयम्। विशिष्टैक कारणवादोSस्मद्वादः। द्वारभूतशरीराणां ब्रह्मप्रकारतया सत्यत्व- मस्मन्मते। उपाधीनामसत्यत्वमद्वैरे। शुद्धस्य वा सगुणब्रह्मणो वा न स्वरूपोपादानत्वमद्वैते बहुग्रन्थरीत्या, भाग्यरीत्या च। प्रकृतिपर्याय- मायोपाधिवैशिष्टयद्वारैव तन्मतेSप्युपादानत्वं भाष्यादिरीत्या। शुद्धस्य मायावच्छेदविरहात्, न तस्याS द्वारकं वा सद्वारकंतोपादानत्वसंभवः । नापि तस्य झातृत्वशून्यस्य कामयितृत्वरूपसंकल्पयितृत्वसंभवः। सगुणे- शवरस्यैव तत्संभवोऽद्वैतेपि। सर्वथाऽत्र पुच्छव्रह्मणो न निर्विशेपत्व- संभवः । निर्विशेपत्वस्पृह्ायां न कामयितृन्वतनपूर्वकस्त्रप्टत्वाद्यन्चयः॥

मणि: (९) पृ-"यथा च पुच्छ्र्मण एवाज्ञाननिवर्तकवृत्ति- विषयत्वमात्रविवक्षाS मिप्रायेणैव ब्रह्मवेद्यत्वश्रुतीनां, अप्राप्तत्वभ्रम- निवर्तकत्वेन प्रामिश्रुतीनाञ्च प्रवृत्तिः।"

वेदान्तरक्षामणिविमर्शः । ३५

उ-'ब्रह्मविदाप्नोति पर' मित्युपक्रमसूत्रम्। तत्र ब्रह्मणो- वेदनकर्मत्वमाप्तिकर्मत्वञ्च स्पष्टं श्रावितम्। अपूर्वार्थबोधकमिदं सूत्रम्। श्रुनस्य वेद्यत्वस्य प्राप्यत्वस्य च परित्यागेS पूर्वविषये स्पष्टश्रुतार्थपरित्याग आपद्येत। वेद्यत्वप्राप्यत्वे मेदं विना न संभवेताम्। 'न विधौ परशशब्दार्थः ।' नकेवसं ब्रह्मपराप्तिः। किन्तु तत्त्पराप्तिमहिस्ता तदनुग्रह- हेतुना तेन सह सर्वकामावाप्ति: सर्वलोकानुसश्चरणादिकञ्च मुक्तानुभाव्यत्वे- नात्रवोपक्रम ब्राह्मणवाक्यादारभ्यस्पष्टं श्राव्येते। 'कर्मकर्तृव्यपदेशाच्च'शब्द- विशेषाज्न' इति शाण्डिल्यविद्याविषयसूत्रन्यायोऽ त्रापि प्रसरति। 'योवेदब्रह्म सोऽश्रुते सर्वान्कान्सहव्रह्मणा' इति प्रत्यक्षरं वेदितृवेद्यभेदं प्राप्तृप्राप्तव्यमेदश्च श्रावयति सूत्रव्याख्यानभूतमुपक्रमव्राह्मणवाक्यं यदनूद्यते सूत्रेण मान्त्रवर्णि- कपदस्थमन्त्रवर्णपदेन । 'ब्रह्मविद्गह्वैव भवति' इति न श्रतिवचनव्यक्तिस्त्र यथा मणिर्वदति। 'ब्रह्मविदाप्नोति पर' मिति तद्यक्तिः । यदि 'ब्रह्मवेदव्रह्मैव भवति' इति श्रुतिः चित्ते क्रियते न तथा भेदनिरासः क्रियते। एवकारस्य इवार्थकत्वस्य श्रुतिप्रसिद्धत्वात्, भवतेः प्राप्त्यर्थ- त्वाञ्च। भवतेः प्राप्त्यर्थकत्वमस्ति, नाप्नोतेभैवत्यर्थकत्वम्। अनन्यथा सिद्धया श्रुत्या खलु भेदनिरास पष्ठव्यः। 'यथोदकं शुद्धे शुद्धं आसिकं तादगेव भवति' इति भृतिरविभागाधिकरणविषयवाक्यं परभाष्ये । 'तादगेव भवती'ति सूत्रकाराभिमताS विभागफलविषयश्रुतिस्तादग्भवन- मेव मुक्तिरिति निस्सन्दिग्धं सावधारणं वक्ति। 'असन्दिग्धेन हि सन्दि- ग्धस्य निर्णयं न्याय्यं मन्यन्ते।' इति भगवत्पदप्रदर्शितो न्यायो न तेन वा तदनुयायिभिर्वा विस्मरणीय उल्लंघनीयो वा। मुक्तब्रह्मसाम्यप्रतिज्ञयैवो- परमतिसूत्रशास्त्रम्। ब्रह्मविदो मुक्तान् स्वनिकटं नयतीतिबादरायणः । 'न नयती' ति वदन्तस्तप्रतिपक्षिणः एव श्रुतिसूत्रस्पष्टवचनविरोधेन। 'नहि गतमेव गम्यते।' इति युक्तिमात्रमुपन्यस्यतः कथं प्रामाणिकत्वम्॥। मणिः (९-१०)- "यो वेद निहितं गुहायां, इत्यादिसन्दर्भेण ज्ञात्र-

३६ वेदान्तरक्षामणिविमर्शः । मिन्नमेव ज्ेय व्रह्म। 'तत्वमसी' त्यादिवाक्यस्वारस्यादपीति निर्धारित त्वेन मेदप्रतीतिकल्पनाया निर्मूलत्वात्। शरीरवाचकपदानां शरीरि- पर्यन्तत्ववादस्य निर्मूलत्वात् ।" उत्तरं - स्पषश्रुतिविरुद्धं स्पष्टबह्दुसूत्रविरुद्धं, 'तद्धेतुव्यपदेशाञ्च' 'मेदव्यपदेशाञ्च' नेतरोऽनुपपत्तेः 'अस्मिन्नस्यचतद्योगम्शास्ति' इत्येतदधि करणबहुसूत्राक्षरस्पष्टविरुद्धं, अनेकसूत्रस्वभाष्यभाषितविरुद्धं कृत्स्तैत - रीयोपनिषद्विरुद्धन्च स्वमतिमात्रमवलम्व्यामूलमुच्यते ज्ञात्रमिन्नमेव ज्ञेयं ब्रह्मोति। 'एपहेवानन्दयति' 'सोकामयन ''रसंह्येवायं छब्ध्वनन्दी- भवति' इत्यादिश्रुती रुदाहृत्य तद्वलेन तद्धेतुव्यपदेशान्च मेदव्यपदेशाच्च नेतरोऽ नुपपत्ते: कामाच्च नानुमानापेक्षा इति सूत्राणि जीवब्रह्मभेदप्रतिष्ठापक- तथा व्याख्यतानि पुच्छयोजनायामपि रक्षप्रभानन्दगिरीयादिभि: मणिना च। 'अस्मिन्नस्य' इति चरमसूत्रं जीवपक्षनिराकरणार्थ मित्येवेति मणिकृद्व- दति (३९१) प्रश्नोत्तरे। का प्रत्याशाजीवत्रह्माS भेदवादोच्छवसनस्यास्मि- अधिकरणेS स्यामानन्दमयविद्यायां वा। यावत्पुच्छभाष्यसूत्रयोजना जीवति तावत्पर्यन्तं न जीवव्रह्मामेदवादस्याऽननप्राणनसंभवः। प्रतिसूतं जीवब्रह्म- भेदसाधिकया तदमेदनिरासिकया पुच्छपरमूत्रयोजनयाSस्मत्रिद्धान्तभूत- जीवक्रह्ममेदएव अकम्पनीयतया प्रतिष्ठाप्यते परैरपि। आनन्दमयपदस्य जीवसंज्ञात्वकथनेऽपि जीवव्रह्मसाधन निरसनाभ्या मस्मन्मतमेव वस्तुत- स्साधित परैः पुच्छयोजनया। किं वदाम इत्यपरामृश्यैव वादग्रन्थ- लेखनेऽवतीर्य ते पण्डितैरितीदं विस्मयस्थानम्। तत्वमसि वाक्यं पूर्वाधि- करणविचारितसद्विद्यास्थम् । तद्वाक्यतो जीवब्रह्माभेदप्रतीतिर्माभूत्, विज्ञानमयस्य जीवस्य परमात्मा शारीर आत्मा, जीवात्मनस्तच्छरीरस्य स्व- प्रकारिभूतपर मात्मवर्यन्तत्वं तत्त्वम्, जीवशब्दस्य तत्प्रतिकारिपर्यन्तवाचक- त्वमस्ति इत्यादिक बोधयितुं सूचयितुं वा इदमधिकरणमारब्धम्। चेतनाचेतनप्रपञ्चस्य शरीरात्मत्वात् ब्रह्मणस्तत्सामानाधिकरण्यमूं।

वेदान्तरक्षामणिविमर्शः । ३७

'भेदव्यपदेशाच्चे' तिसूत्रेणैवदधिकरणेSभेदपूर्वपक्षो निराक्रियत इति स्पष्टा सौत्री प्रतीतिः । इत्थमेवारंभणाघिकरणे सद्विद्याविचारं कृत्वा कार्यकारण- योरनन्यत्वं प्रतिज्ञाय अनन्तराधिकरणे तत्वमसिवाक्यमवलम्व्यामेद- माशंक्य 'अधिकन्तु भेदनिर्देशात्' इत्यादिनाऽभेदं निराकृत्य मेदं निर्धारयामास, मेदश्रुतेः प्रावल्यश्च स्पष्ट निर्णिनाय सूत्रकृत्। आकृत्यधि- करणेनापीयं व्युत्पत्तिस्सिद्धवति॥

मणि: (१०) पृष्टे - "श्रुतिसूत्रयोर्विरोधे श्रुतेःप्राबल्येन तदनुरो- घेन सूत्राणां नेयत्वात्", इति भामतीवाक्यं, यत्र सूत्रगतेन पदेन स्वरसतः कस्य च न निर्णितस्येव वावयस्य प्रतीतिः, कथश्चन लक्षणयापि सन्दिग्धस्य च वाक्यस्य च प्रतीतिस्तत्र सूत्राणां सन्दिग्धार्थनिर्णयार्थत्वात् सक्षणयापि सन्दिग्धं श्रुतिवाक्यमेव सौत्रेण पदेन विवक्षणीयम् ॥

उत्तरम् - आनन्दमयपदस्य श्रृत्यन्तर ब्रह्मणि प्रसिद्धि- रस्ति। मयटस्स्वरूपार्थकत्वं प्राचुर्यार्थकत्वश्चास्ति। स्वरूपार्थकत्वे न कस्याप्याक्षेपस्य संभवः । स्वरूपार्थग्रहणे आनन्दमयस्य व्रह्मत्वं दुरपलापं मणिनापि। अनुशासनसिद्धे तदर्थे न प्रत्ययवैयर्थ्याशंका न्याय्या। प्रसिद्धत्वेन कथितयोर्विकारप्राचुर्ययोर्मयडर्थयोरेवात्र द्वितीयसूत्रेस्पप्टकीर्तन अन्यतरनिर्णयश्च क्रियते। पतद्विदयास्थानन्दमयशब्दस्य मयडर्थविचारे भूयांसो ग्रन्था लिख्यन्ते भगवत्पादपुच्छभाष्यप्रवृत्तिकालादारभ्य । तत्पूर्वमानन्दमय एव ब्रह्म सर्वेषां विदुषां सर्वेषामाचार्याणां सर्वेषां सूत्रव्याख्यातृणां बहुवर्षसहस्त्रकालम्। आनन्दमयपदस्य जीवविषयत्वस्या- विवादत्वं मयटोविकारार्थत्वस्याविवादत्वं च वदन् मिथ्यावादीत्यत्र कस्सन्देहः। कृत्सं कूष्माण्डं पत्रपरिवेषितान्ननाचिच्छादयिषति मणिकृत्। प्राचीनवृत्तिकारा:, ज्ञानकर्मसमुच्चयवादिनो, भेदाभेदवादिन, इत्याद्या- स्सर्वेपि प्राचीनव्याख्यातार: आनन्दमयस्य ब्रह्मत्वं, मयटस्स्वार्थत्वं वा 10

३८ वेदान्तरक्षामणिविमर्शः। प्राचुयार्थत्वं वा जगृहुः। भगवत्पादमतानुयायिनो वार्तिककारादयः पुच्छमाध्यप्रदर्शितयोजनां निष्करुण खण्डयित्वा प्राचीनवृत्तिकार- व्यास्यां समर्थयामासु:। भगवत्पादसाक्षाच्छिप्या: अद्वैतसूत्र- वृत्तिकारा: पुच्छमाष्यं परित्यज्य प्राचीनव्याख्यामेव साधुत्वेन परिजगृदुः। अद्वैतिनामेव महतां पुच्छभाष्योजनायाः कुमार्गत्वनिश्चये सत्यपि प्राचीनसर्वव्यास्या तृमिरकरूप्येणानन्दमयस्य ब्रह्मत्वनिर्णये सूत्राणां तत्परत्वोक्तावपि, न कोऽपि सन्देहः कस्यापि आनन्दमयपदार्थविषये, तद्विपये विवादस्याS सद्भाव इति कथनं मिथ्यैकान्तं प्रत्यक्षापलपनञ्च। सूत्राणां वेदविरुद्धत्वमिति स्पषट वदन्ति भामतीकल्पतरुपरिमलाः। अस्मत्कल्पितश्रुत्यर्थानुरोधाय सूत्राणि यथेच्छं पीडयित्वा तत्स्वरसादर्था- तान्यन्यथा नेप्याम: इति स्पष्टमुक्तं तैः । सूत्राणां स्पष्टार्थत्वनियमभख्जने सूत्रत्वमेव हीयेत । सूत्रकार: प्राचीनसंप्रदायः, प्राचीनसर्वव्याख्याः, सर्वेऽ पि भ्रान्ता: ; स्वशिष्यपरित्यक्ताः स्वव्याख्यातृप्रतिषिद्धाः स्वबहूक्ति- व्याहता:, अस्मन्भराध्यकारोक्तय पवाभ्रान्ता: इति वादिनः कथं श्रद्धेयता। विपक्षनासना पक्ष कोवा न्यायसूत्रप्रणेता निर्दिशेत्। स्वविचक्षितग्रह्म- वाचकं पदं खलु प्रयोज्यं निपुणेन। ब्रह्मशब्दः खल्वत्र पक्षत्वेन विवक्षित: पुच्छमाष्येण। ब्रह्मत्वं साध्यत्वेनाभिमतं प्रायेण समन्वयाधि- करणे। अत्र पुच्छपदस्य ब्रह्मवाचकत्वं न साधनीयम्। नापि तस्य प्राधान्यं साधनीयम, यद्विषये न कोऽपि विप्रतिपद्यते, न कस्यापि सन्देहः। ब्रह्मणो जीवावयवत्वं को वा शंकेत। अवयवत्वस्य कल्पित- ताया: श्रुत्यैव सुस्पष्टमुक्तत्वात्, न तत्कल्पनामवलम्ब्य पूर्वपक्षोत्थिति- संभव: । मणिग्रन्थरीत्यानन्द्मयमदस्य जीवपरत्वनियमात्, ब्रह्मणो- जीवावयवत्वशंकायाः अत्यन्तासंभवः । अवयवत्वशंकाया पचानवकाशः । अतः पुच्छभाष्यस्यात्यन्तासंगतता स्फुटा ।I

मणि: (१०) पृ - "अन्यथा 'अत्ताचराचरग्रहणात्' 'सर्वत्र

वेदान्तरक्षामणिविमशः । ३९

प्रसिद्धोपदेशात्', इत्यादौ सर्वे खल्वित्यादीनामेव विषयवाक्यतया ग्रहण- मनुपपत्नं स्यात्।।" उत्तरम् - तत्तदधिकरणवाक्यानि सूत्रकारकालादारभ्य तत्प्रवर्ति- तात् शिष्यप्रशिष्यसंप्रदायादागतानि सूत्रविवरणभूतप्राचीनभाष्यवृत्त्यादि प्रदर्शितानि। अत्र विषयवाक्यमपि सूच्यते पक्षपदेन, अधिकरणसूत्रैश्च। विपक्षस्य सलु पक्षत्वभ्रान्तिरुत्पाद्यते पुच्छभाप्यरीत्या। सर्वत्रेति प्रथमपदेन सर्वमिन्यादिवाक्यं तत्स्थसर्वपद्श्च सूच्यते। तदधिकरण- सूत्रैश्च शाण्डिल्यविद्यावाक्यं सूच्यते। 'अत्ता' इति पदेन, 'यस्य ओदने भवतः ।' इति वाक्यं सूच्यते। तदनन्यत्वाधिकरणं द्वितीया- ध्यायस्थम्। कार्यकारणानन्यत्वोपपादकानि वाक्यानि तत्र जिघृक्षितानि। तदुपपादकानि वाक्यानि सर्वाणि सूत्रकृद्धद्धिस्थान्येव सूत्रपदसूचितान्येव।।

मणि: (११) पृ- "ब्रह्मण असंभवः।।"

उत्तरम् - बाढमित्येव वदामः । अत एव तादृशशंकात्यन्ता- नुपपत्तिः। अस्मदनुकूलमेवेदम्॥।

मणि: (११) पृ- "उपासनार्थतया स्वस्यैव स्वावयवत्वकल्पनं हि ब्रह्मण उपास्यतयैव प्रक्रान्तत्व एव संभवति, न तु ज्ञेयतथा प्रक्रान्तत्वे ।।"

उ - ज्ेयप्रकरणं, उपासनाप्रकरणमिति ब्रह्मविद्याविभजनस्य न श्रुतिसूत्रानुग्रहलेशोऽ पि। अस्मिन्नधिकरणे जीवब्रह्मभेद एव बहु- सूत्रसमर्थितः पुच्छभाष्यरीत्यापि। विद्युपस्त्योरेकार्थकत्वमावृत्त्यधिकरण- निर्णीतंभाष्यद्वयरीत्यापि॥

मणि: (११)- "यथा च प्रियशिरस्त्वादीनां नानन्दमयावयवत्वे-

४० वेदान्तरक्षामणिविमर्शः ।

नाप्युपास्यतायां तात्पर्य, तथा तत्रैवाकरे व्यक्तम्।।"

उत्तरम - शिरआद्यवयवानामनुपास्यत्वमेव वयं वदामः । प्रियशिरस्त्वसूत्रेण शिर आद्यवयवानां कल्पितत्वं, तेषां ब्रह्मप्रतिपत्तिमात्रो- पकारकत्वं, नोपास्याकारसमर्पकत्वमित्येवास्मदर्थः । प्रियशिरस्त्वा- दीनां काल्पनिकत्वेनानन्दमयविषये पठितत्वात् ब्रह्मणः पुच्छत्वपठनेन न तस्य वस्तुतोऽ वयवत्वग्रहणेनाव्रह्मत्वशंकासंभवः । न तरां तस्य ब्रह्मणोजीवत्वेन स्पष्टस्थानन्दमयस्यावयवत्वशंकासंभवः। यत्र न कोऽपि संशयस्यावकाशः, तत्र पूर्वपक्षोचर्ण्यते पुच्छमाप्येण, यस्मिन्विषये परश्शतं बहुवादग्रन्था लिख्यन्ते, यत्र प्राचीनसर्वग्रन्थानामेकरीत्या श्रुति- सूत्रार्थग्रहणमभूत्, यत्रोदंपरतया संप्रदायविरुद्धार्थवर्णनं कृतं पुच्छभाष्येण, तत्र सन्देहस्यैवात्यन्तानवकाश इतिक्तिणि किन्नरोति मिति विदांकरोतु सहृदयलोक: ॥

मणि: (१२) पृ- ब्रह्मशब्दाभ्यास स्येवोपरिदर्शनादानन्दमयाभ्यासा- दर्शनाच्च पुच्छं ब्रह्मेव तात्पर्यविषय इति सिद्धंति॥

उ- ब्रह्मानन्दमययोरेकत्वमेव। अभ्यासहेतुना पदमात्रमुहुरुक्ति- प्रदर्शनोक्तिनसंगता अ.संभवनिराकरणपरे, ब्रह्मणि कारणत्वप्रसिद्धि- संपादनपरेऽ स्मिन्पादे इति श्रीभाष्यतट्टीकादिषु सुविशदमुपपादितम्। नाममात्रपुनरुक्तिपरत्वेऽ पि हेतोः, ब्रह्मतत्पर्याय शब्दानामभ्यासो हेतुत्वेनो- पादीयते मणिप्रदीपादिभिः । पू पूर्वमीमांसाभिप्रेताविशेषपुनःश्रवणरूप- शब्दाभ्यासो नाद्रियते तैः । किमिदं नार्धजरतीयम्। पूर्वमीमांसो- काभ्यास: कर्ममेदहेतुः। ब्रह्मानन्दानन्दमयरसशब्दाः पर्याया अत्र। आनन्दमयशब्दस्यात्र प्रकरणेऽ भ्यासो नास्तीति कथनंमिथ्या। सर्वान्तर- चरमात्मत्वेन द्विरभ्यस्त उत्तरत्रानन्दमयशब्दः। तेन तस्य परमात्मत्वं स्परषं सिद्धति। अभ्यासहेतुः नानन्दमयस्य परमात्मत्वव्यावर्तनक्षमः ।

वेदान्नरक्षामणिविमर्शः।

विरुद्ध एव भवेत् स हेतुः आनन्दमयव्यावर्तनोद्यमे।

मणि: (१३) पृ- "यथा च ब्रह्मपाप्तिसाघने ज्ञाने भासमानमुपास्यं वा न प्रियशिरस्त्वादिविशिष्टं'तथा "प्रियशिरस्त्वाद्यप्राप्तिरुपचयापचयौहि- भेदे" इति सूत्रतएव व्यक्तमिति कथमत्रोपकमोपसँहारैकरूप्यमपि केवल- ब्रह्मण उपकमः'प्रियशिरस्त्वादिविशिष्टस्योपसंहार इति तयोवैरुप्यात् ॥"

उ- उपकमे मध्ये उपसंहारेच निरतिशयानन्दविशिंष्ट स्वप्रिय- भक्काय स्वकृत्स्नानन्दप्रद्जगत करणसर्वान्तरात्मा व्रह्मोपपाद्ते। निगुणस्य ब्रह्मणोऽ त्र गन्ध एव नास्ति । विज्ञानात्मनो जीवस्वाप्वन्तरात्मा सर्वान्तरआत्माऽनन्दपरिपूर्णआनन्दमयइत्युत्का 'ब्रह्मपुच्छ' मितिवाक्यखण्डेन ब्रह्मानन्दमययोरमेदः श्रुत्यभिप्रेतइति 'तदप्येपश्लोको भवती' ति ब्रह्मविषय- श्रोकस्यानन्दमयविषयत्वाभिधानेन स्पष्टीचकार श्रुतिः। ब्रह्मणः प्रियशिर- स्त्वादिवैशिष्टयेन भानं वोपास्यत्वं वा न वयं ब्रुमः । भ्रान्तिमूलो मण्या- क्षेपः ।I मणि:ः (१४) पटृ- "नह्यानन्दमये प्रियशिरस्त्वादिविशिष्टे सत्वा- सत्त्वसन्देहोऽपि सावसर: तस्य वाङ्मनसागोचरत्वायोगात्।।"

उ-आनन्दमयस्य शिरस्त्वादिविशिष्टत्वं नास्माभिरुच्यते। ब्रह्मप्रतिपत्त्योपयिकोपलक्षकत्वमेवावयवकल्पनायाः। ब्रह्मणोनिरतिशया नन्दत्वेन ज्ञानानुभवविषयएव अस्तिनास्ती प्रस्तुते असन्नेवेति श्रोके इति पूर्वमेवोपपादितमुत्तरबहुवाक्यबलेन उभयमतग्रन्थावलंबनेन च । मणिरपि तथैव वदति (३७) पृष्टे इति सन्तुष्यामः॥

ब्रह्मणआनन्दापरिच्छिन्नत्वविषय एव स्मष्टं मीमांसते श्रुतिः । यत्र मीमांसा सुविस्तरेण क्रियते श्रुत्या तद्विषये संशयाभावं वदन् प्रत्यक्ष- प्रमाथी पइयतोहर एव भवेत्। आनन्दमयस्यानन्दस्य वाङ्मनसागोचर- त्वमेवात्र मीमांसया श्रुतिर्निश्च्िनोति॥ 11

वेदान्नरक्षामणिविमर्शः । मणि: - "नहि कस्यापि पर्यायस्य पुच्छवद्विषयकत्वं

उ- इरद न केवलं श्रुत्यपलपनं, किन्तु स्वभाष्याद्यपलपनञ्च। चतुर्णा पर्यायाणां पुच्छवद्विषयत्वमेव स्पष्ट भाषितं शांकरभाष्ये इति पूर्वमेव प्रदर्शित। "तदप्येषश्लोको भवति' इति प्रतिपर्यायं श्रुत्यैव

अन्नमयादीनां ब्रह्माणोक्तानां प्रकाशकाः श्षोकाः एवं विज्ञान- मयस्यापि ' इत्यादीनि पूर्वोदाहतस्वभाष्यवाक्यानि दृष्ट्ा श्रुतितद्द्ाष्याद्यान्यं जहातु मणिकृत्। चक्षुष्मान् बुभूषतु। पूर्वश्रोकानामन्नमयादिपुच्छव- द्विषयन्वस्य श्रुत्या भगवत्पादभाष्येण च स्पष्टाभिहितत्वेन पञ्चमपर्याय श्ोकस्यानन्दमयविषत्वस्य दुरपह्नवत्वसंपत्तिमिया तदपरपनार्थमेव सृषावाद आश्रयणीयो भवति मणिकृतः। स्वमतभूतमृषावादस्येद्टशमिथ्योक्तिभिरेव साधनमिष्यतइव। अन्नमयादिवतुर्णो क्कोकास्सन्ति आनन्दमयस्यतु श्रोकोनास्ति इत्युक्तिं कः सहेत। अन्नमयस्य श्रोकाभावे प्रायपाठ- स्तिरस्क्रियेत, प्रकरमो भज्येत श्रोकस्यानन्दमयविषयत्वाभिधायक- स्पश्टश्रुतिश्चकदर्थ्यत । आनन्दमयब्रह्मणोरेकत्वे आमूलाग्रकृत्स्नश्रुति- स्वारस्यं, सूत्रशास्त्रस्वारस्यं, प्राचीनसंप्रदायानुरोधस्वारस्यश्च सिद्धन्ति। अन्यच्च। अन्नरसमयशब्दः श्रुतिपठितः । तस्य अन्न- मयइति श्रृत्या भाष्यादिसर्वग्रन्थैश्चानुवाद: क्रियते। यथा अन्नमयान्न- रसमयशब्दो एकार्थो तथा अन्नान्नमयशब्दौ। इत्थमेव प्राणप्राणमयादि- शब्देषु द्रष्टव्यम्। इत्थमेवानन्दानन्दमयशब्दावेकार्थौ श्रुतिबुद्दा। तदप्येषर्लोको भवति' इति श्रुतिवाक्यान्येव श्रोकानां यथासंख्यं अन्नमयाद्यानन्दमयान्तपरत्वं स्पष्टमामनन्ति। भगवत्पादभाष्यमपि तदेव निस्मन्दिग्धं वक्ति। श्रुति स्वभाष्यश्चापलपति मणिकृत्। अमत्यत्र हेतुः। क इति चत् श्रुन्या भगवत्पादभाष्येण चान्नान्नमया-

वेदान्तरक्षामणिविमर्शः । ४३

दीनामिव भाष्यस्य मूलोच्छेदो भवति। पतद्भियैव मणिकृदित्थं श्रुतिभाष्या- दयपलापसाहसे मज्जति। नास्यापलापेन एतच्छ तिभाष्ये असती- भवेताम्। ताभ्यां मणिग्रन्थस्यैव मूलोच्छेद: पुच्छभाष्यस्य च।।

म - "अन्नमयपर्याय श्रोकोहि" अन्नाद्वैप्रजाः प्रजायन्ते। इत्यन्नमयकारणमात्रमेवोपश्लोकयति।

उ - अन्नमयपर्यायइति वदन्मणिः अन्नरसमयस्यान्नमय- शब्देन ग्रहणमिच्छति। इदश्च नामैकदेशे नामग्रहणन्यायादरणमेव । "अन्नाद्वैपरजाः प्रजायन्ते" इति भ्ुगुचल्लीश्रुतिव्याख्याने "अद्यते । भुज्यते उपलभ्यते सर्वैरिति सर्वप्रतिपतृसाधारणं स्थूलदेहकारणं भूनपञ्चक विराट्संजञकमन्नशब्देनोच्यते । तस्य स्थूलभौतिक- कारणत्वात्। 'यतो वा इमानि भूतानि' इति लक्षणस्य तत्र योजयितुं शक्यत्वात् तथा प्रतिपन्नत्वादित्यर्थः" इत्यानन्दगिरिः । "अन्नात् रसादिभावपरिणतात्" "जाताः अन्नेनैव प्राणान् धारयन्ति' 'तस्मात्सवौषधं प्राणिनां देहदाहप्नशमनमन्नमुच्यते" इत्यादीन्येत- च्छलोकभाष्यवाक्यानि अन्नशब्दस्योदनार्थकत्वमाद्रियन्ते। अन्नमयपदे मयटो विकारार्थकत्वमपीष्टमेवास्माकम्। प्राणमयादिषु मयटः प्राचुर्यमर्थो न विकार:। प्राणमयाद्यानन्दमयान्तेषु मयटस्स्वार्थ- त्वाश्रयणेपि ब्राह्मणस्थप्राणमयादिपदानां श्रोकस्थप्राणादिपदैरेकार्थत्वं सिद्धति। प्राणमययमनोमयविज्ञानमयानन्दमयपदेषु मयटः प्राचुर्यार्थकत्वे भगवत्पादभाष्यादिरीत्यापि श्रुतिप्रसिद्धि: पूर्वैमेव प्रदर्शिता। वेदार्थनिर्णये अन्यत्राभ्युपगतश्रुतिप्रसिद्धिरेवादरणीया, सैव संनि- कृष्टतरा। त्रिषु पर्यायेषु विकाररहितेषु एकदेशग्रहणन्यायस्यैवा- दृतत्वात् तस्यैवानुगतत्वेन हेतुत्वम् ।।

वंदान्तरक्षामणिविमर्शः ।

मणि :- "एतेन प्राणमयमनोमयविज्ञानमयक्षोका अपि व्याख्याताः, तेषामपि क्रमेण "प्राणंदेवा अनुप्राणन्ति' नो वाचोनिवर्नन्ते। अप्रायमनसा सह", "विज्ञानं यझं तनुते, इति श्ोकेषु मयट्प्रकृत्यर्थ- प्राणमनोविज्ञानविषयत्वस्थव दरानातू॥।

उ- प्राणवृत्तिप्रचुरः प्राणमयः इति भाष्यद्वयसंप्रतिपन्नम्। 'प्राणप्राय' इति शांकरभाष्यम। श्ोके प्राणशब्देन प्राणवृत्तिप्रचुर: प्राणमयो विवक्षितः । तथैव श्रुतिर्वकति, भगवत्पादभाष्यं च भाषते। न तत्र काप्यनुपपत्तिः। प्राणविषयत्वं न प्राणमयविषयत्वं रुन्धे। न प्राणमयः प्राणविकारो वा प्राणकार्य वा । मनोमयो मनः प्रचुरः । श्र.कस्थमनश्श्देन मनोमयो विवक्ष्यते। 'तदप्येषश्लोकोभवति' इति श्रुतिस्तत्स्पषं वक्ति। शांकरभाष्यञ्च तदेव वक्ति। आनन्दमयब्रह्मणः अपरिच्छिन्नानन्दो मनोमयेनानुभाव्य: इति मनोमयप्रशंसा करियते ऋोके। अपरिच्छिन्नानन्दानुभवसाघनस्य प्रशंसा तत्र क्रियते। साधनं प्राप्यमुभयअ्ज प्रशस्यते श्ोकेन। अत एव मनोमयानन्दमयोभयविषयेऽपि श्ोकोऽभ्यस्यते। अस्मिन् श्ोके, पतदेकान्तरपर्यायकीर्तयिष्यमाणस्य आनन्दमयब्रह्मणः आनन्दोSपरिच्छिन् इति पूर्वमेव विशदीक्रयते। अतोऽ प्यानन्दमयनामकीर्तन मयड्बलेन दुःखाल्पत्वशंकोदयात्यन्तानवकाशः। विज्ञानमयशब्दो जीवे प्रसिद्ध इति बुकृत्वोभाषितं भगवत्पादैः। विज्ञान- शांकस्य विज्ञानमयपरत्वं स्पध्टमुक्तं श्रुत्या शांकरभाष्येण च। एतच्छलो- वस्थविज्ञानपदस्य जीववाचकत्वं स्पष्टमुक्तं सूत्रकृता कर्त्रधिकरणगुण- सूत्रण। अन्तर्यामिश्रुत्या, तदधिकरणसूत्रेण च विज्ञानपदस्य जीव- वाचकत्वसिद्धिः। इन्थं पर्यागेषु मयटः प्राचुर्य, श्रोकस्थप्राणादिपदानां प्राणमयादिवाचित्वश्च सुस्फुटम् । एवमेवानन्दमयपर्यायश्र्लोकस्यापि आनन्दमदविषयत्वमेव। 'तदप्येप श्ोको भवति' इति श्रुतिरेवानन्द- मर्यावषयत्वमभिधत्ते। तेन च ब्रह्मशब्दस्यानन्दशब्दैकार्थत्वं स्पष्टी-

वेदान्तरक्षामणिविमर्शः । ४५

करोति। श्ोकगतब्रह्मपदसामर्थ्यरूपलिंगादपि 'तदपी' ति आनन्दमय- विषयत्वाभिधायकसावधारणश्रुतेः प्राबल्यम्। आनन्दमयशब्दस्य व्रह्मणि श्रुत्यन्तरप्रसिद्धेः, न ब्रह्मशब्देनानन्दमयग्रहणविरोधशं कासंभवः । विरोधाभावात् वलाबलविचारस्यानवसरः । अन्नमयादीनां चतुर्णामपि प्रत्येकमुपश्लोकनमस्ति। आनन्दमयस्य पञ्चमस्य श्ोकोनास्तीति मण्युक्तिं को वानुमोदेत। द्वितीयसूत्रे प्राचुर्यादिति पुच्छभाष्ये प्रायपाठस्य हेतूकरणमुपहास्यं भवेत् प्रायपाठानुरोवेनानन्दमयस्यापि कस्यचन श्रोकस्याभावे। 'पर्यायान्तरानुगुण्यार्थ" मिति पर्यायान्त- रानुगुण्यं निर्बध्नता मणिना आनन्दमयविषय एव 'अस्ति ब्रह्मे' ति क्कोकः इत्यवश्यमभ्युपगन्तव्यम् ॥

मणि: (१५ ) पृ-"पर्यायाणां पुच्छतत्कारणविषयत्वनियम एव श्रुत्याऽवगम्यते, न तु पुच्छवद्विषयकत्वमिति निर्मूलमनुपपन्नश्च पर्या- याणां पुच्छवद्विषयकत्वदर्शनम्॥"

उ-अन्नमयपर्याये 'इदं पुच्छ' मिति नामेरधस्ताद्भागस्य पुच्छत्वमुक्तम । न तद्विषयः श्रोकः, न वा तत्कारणविषयः । प्राणमयपर्याये पृथिवीपुच्छं। न तद्विषयः, तत्कारणविषयो वा श्लोक: । मनोमये 'अथर्वाङ्गिरसः पुच्छम्'। न तद्विषयस्तत्कारण- विषयो वा श्ोकः । विज्ञानमये महः पुच्छम्! न तद्विषयस्तत्कारण- विषयो वा श्ोक: । मिथ्यैव वदति मणिः पूर्वश्लोकानां पुच्छतत्कारण- विषयत्वं, आनन्दमयविषयश्लोकस्य पुच्छमात्रविषयत्वसमर्थनाय । मिथ्यैकान्तेद्ृशवादेन किं साध्येत। स्वभाष्यादिविरुद्धेयं मण्युक्ति:। सृषावाद्येव मणि:॥

मणि :- 'योवेदनिहितं गुहाया' मिति गुहानिहितामिन्नत्वंन व्रह्म प्रस्तुतं। गुहानिहितञ्च जीवस्वरूपं शरीराद्यात्मवादेन. शरीररूपं 12

४६ वेदान्तरक्षामणिविमर्शः । प्राणरूपं मनोरुपं विज्ञानरूपं कारणशरीररुपश्चेति अवस्थात्रयपर्या- लोचनेन झायते।। उ- गुहा, शगीरस्थहृदयम्। एकगुहाश्रितो द्वावात्मानौ जीवपरावितिसर्वश्ुतिप्रसिद्धम् । गुहासूत्रादिनिर्णीतञ्च। 'इयदामननात्' इन्यादिसूत्रशांकरभाप्यप्रसिद्धश्च। वेदिता वेद्यमित्युभयं गुहाहितम्। अन्नप्राणमनसां जीवपरमात्मपक्षिद्याश्रयनीडत्वं प्रसिद्धम्। वेद्यस्य गुहानिहहतत्वमसत्येव। तथा वेदितापि गुह्ानिहितः । इमावुभौ विज्ञा- नमयानन्दमयौ। इतरे अन्नमयाद्यश्शरीरं हृदयगुहा च। पूर्वमेवेदं विस्तरत उपपादितमस्माभिः । गुहाहितात्मद्विके आनन्दमयस्सर्वान्तर आत्मा विज्ञानमयस्य जीवस्याप्यन्तरः। विज्ञानमयस्य कोश वं आनन्दमय- ब्रह्मशरीरत्वेनोपपद्येत। नान्यथा। जीवस्य ब्रह्मशरीरत्वमेव साध्येत, जीवस्यानन्दमयब्रह्मकोशत्वकथनेन। गुहाहितत्वप्रस्तावः जीवव्रह्ममेदस्य विज्ञानमयानन्दमययोर्यथासंख्यं जीवत्वव्रह्मत्वयोश्च साघकः । शरीरस्य प्राणस्य मनसोवा न गुहास्थत्वम्। मनः खलु गुहा। किं लिख्यते इत्यजानन्नेव लिखति मणिकृत् यत्किश्चिदसम्बद्धम्। कारणशरीरमिति स्वमतपरिभाषा, न प्रसिद्धत्वेरेनोपन्दालार्हा। आनन्द- मयस्य जीवत्वं भूयः शपथ्यते मणिना। अत्र तस्य जडकोशत्व- मुच्यते॥। मणिः - "अन्नमयप्राणम यममनोमयविज्ञानमयै रिवाननदमय- पदेनापि जीवस्यैव विवक्षणेपि विज्ञानमयादिप्रतिपाद्याजीवादानन्दमयस्य मेदेSपिच गुहानिहिताभिन्नं ज्वेयं नानन्दमयपदार्थ: किन्तु पुच्छवाक्यार्थ एव।।

उ - अन्नमयप्राणमयमनोमयविज्ञानमयानां तद्विशिष्टचित्स्वरूप- परत्वमेवोक्तं भवति मणिनात्र तेषां जीवविवक्षकत्वकथनात्।

वेदान्तरक्षामणिविमश: ४७

आनन्दमयस्य तत्पदार्थभूतेश्वरत्वमुच्यत इव। मोक्षणसमयमुद्दिश्य भणितेषु "एतमनमयमात्मानमुपसंक्रामती" त्यादिवाकयेष्तन्नपयादीना- मन्नमयादिविशिष्टपरमात्मपरत्वं वयं वदामः। हृदयगुहयास्थात्मनोर्द्वित्वं तथोरेकस्यानीशत्वमन्यस्येशत्वमित्यादिकं श्रुतिसूत्रसिद्धं नात्यन्तामूलैर्मणि- वाक्यैरपलपितुं शक्यं। विज्ञानमयस्यात्र जीवत्वसंप्रतिपत्तेः तस्यान्तर स्तदन्य: आनन्दपूर्णः आत्मा ब्रह्मैव भवेत्। यथा अन्तर्यामि ब्राह्मणे आत्मनोष्यन्तर आत्मा परमात्मैव भवेत्। शारीरकब्राह्मणोक्तमेवा- नयोपनिषदाप्युद्धष्यते पुनः पुनः "तस्यैष एव शारीर आत्मा" इति। अन्नमयप्राणमयमनोमयानामत्र जीववाचकत्वं न कस्यापि मतम्। कथमेकगुहायामेकस्मिन्काले वर्तमान एक एवात्मा ईशः अनीशश्च दण्डको दण्डयश्च भवेत्। मेदव्यपदेशाच्च इत्येनदधिकरणसूत्रेण "मेदव्यपदेशाच्चान्यः" इत्यनन्तराधिकरणसूत्रेण "नचस्मार्तमतद्धर्माभि- लापाच्छारीरश्च" उभयेपि हि भेदेननमधीयते इत्यन्तर्याम्यधिकरण- सूत्राभ्याञ्चेदमेव सुविशदमुपपादितम् । आनन्दमयपर्यायवाक्यमेकमेवेति पूर्वमेव प्रदर्शितम्॥।

मणि: (१६-) पृ - "बुद्धयुपाधिकस्य स्वप्नावस्थापन्नस्य जीवस्यैव विज्ञानमयपदार्थत्वं न तु बुद्धिमात्रस्येत्येवाद्वैतिभिरपि स्वीकारण विज्ञानमयान् भेदनिर्देशस्यानन्दमयपर मात्मतासाघकत्वासंभवात्।।

उ- तक्षसूत्रभाष्ये पतच्छ तिस्थ विज्ञानविज्ञानमयशब्दयोर्वुद्धि- परत्वं भाषितम्, जीवपत्रवं च खण्डितम्, "यस्त्वयं व्यपदेशोदर्शितः स बुद्धेरेव कर्तृत्वं प्रापयति, विज्ञानशब्दस्य तत्र प्रसिद्धत्वात्, मनोनन्तरं पाठाच्। "तस्य श्रद्धैव शिरः"इति च विज्ञानमयस्यात्मनः श्रद्धाद्य- वयवत्वसंकीर्तनात्, श्रद्धादीनाश्च बुद्धिधर्मत्वप्रसिद्धेः ।" इत्यादि- वाक्यैः। "मनोमयानन्तरं विज्ञानमयोक्तेश्र विज्ञानशव्दस्य बुद्धर्थत्वं

४८ वेदान्तरक्षामणिविमर्शः ।

सन्निधे: इत्यानन्दगिरिः। मयटोविकारार्थत्वं खलु भाष्यते पुच्छभाष्ये। विज्ञानमयशब्दस्य विज्ञानविकार: इति खलु तदभिप्रेतार्थः। स्वभाष्याद्यु- कं विज्ञानमयशब्दस्य बुद्धिपरत्वं खण्डयति मणिः, अस्मद्भा्योक्तं सूत्र- कारोक्ुश्च जीवपरत्वं सावधारणं द्रढयतीति सन्तुष्यामः। "श्रद्धाद्य- वयवत्वेऽ पि कुतो विज्ञानमयस्य बुद्धव्यतिरेकस्तत्राह" इत्यवतारिकां- रचयन्नानन्दगिरि: विज्ञानमयस्य वुद्धर्थकत्वमेव निष्कर्षति। अत्र विज्ञानमयपदस्य जीवार्थकत्वस्य मणिनापि सावधारणमर्थान्तरव्यवच्छेदेन दढीकरणात्, तदन्तरस्य तदन्यस्यानन्दमयस्य व्रह्मत्वं न कोपि निवारयितुं समर्थः। अस्यामुपनिषदि न स्वप्नस्य वा सुषुप्तेर्वा प्रस्तावगन्धोऽ पि । स्त्रप्नविषयस्स्वप्रो भवतीवात्र मणिकृतः ॥

मणि: (१६ ) पृ - "अन्यथान्नमयादिवाकरपि जाग्रदाद्यवस्था- पन्नजीवस्यैव विवक्षणात् ततो भेदेन निर्देशेन प्राणमयादिरपि परमात्मा स्यात् ।"

उत्तरम् - अन्रमयस्य शरीरवाचकत्वं भाष्यद्वयरीत्या। "पुरुषः प्रसिद्धः हस्तपादादिभावेन प्रत्यक्षः", "अन्नरसमयात् -अन्न- रसविकारात् स्थूलदेहात्" इति श्रीशंकरानन्दाः। स्वमतरीत्यापि नास्य चोद्यस्यावकाशः । अन्नमयादीनां शारीर आत्मा सर्वान्तरः आनन्दमयः परमात्मा इति वयम्। मनोमयपर्यन्तं शरीरगुहे उच्येते। अनन्तरं विजानमयोजीवः ।l

मणिः (१६ ) पृ- "अयमत्रसूत्रार्थः आनन्दमयपदेनानन्दमय- पर्यायो विवक्ष्यते, वाक्यानां क्रह्मणि समन्ययपरेषु पदार्थनिर्णय स्थानपेक्षत्वात्॥।

उ- स्वभाष्याज्ञानवपुल्यनिबन्धनमिदं चोदमिति पूर्वमेव निरुपि- तम्। वाक्यानां विषयत्वं न कोपि प्रतिषेधति। वाक्यनिर्दिष्टप्रकरणि-

वेदान्तरक्षामणिविमर्शः ।

नाम्नामपि विषयत्वमस्त्येव सतद्वयरीत्यापि॥

मणि: (१७) पृष्ठे- "प्रकृते तु नानन्द्मयपद्वश्रणमात्रेण जीव- परमात्मानोरुभयोरपि प्रतीतिः विकारार्थत्वे मयटो जीवस्यैव प्राचुर्यार्थत्वपि च प्रतीतिः, न ब्रह्मण इति कि जीव एव प्राधान्येन प्रतिपाद्यः, उतएव ्र्माधिषेयता प्राधानयन प्रतिपाद: इत्येव वत संशय:॥।

उ- दुःखमयत्वेन प्रसिद्धस्य जीवस्यानन्दमयनाम्ना ग्रहणमेव न संगतम्। विकारार्थत्वमाशंक्य द्वितीयसूत्रे प्रतिषिध्यते। मयडर्थभूत- प्राचु्ये प्रकरणगतानन्दधमभ्यासहेतुना इतरेषां निरतिशयानन्दहेतुना चोपपाद्यते सूत्रकता। नानन्दमयपदमात्रादेव संशयं ब्रूमः। "तस्वैष एव शारीर आत्मा' इत्यानन्दमयस्य शारीरत्वश्रवणात्, जगत्कारणं च 'तदैक्षतेति' इति श्रुतं ब्रह्मजीवान्नातिरिच्यते। 'तत्व्रमसी' ति कारणतया निर्दिष्टस्य सतो जीवसामानाधिकरण्यनिर्दे शात्"इति पूर्वपक्षहेतू भाषितौ। पूर्त्राधिकरणविषयवाक्यादुत्थिता द्वितीयाशंका Sस्मिन्नधिकरणे निरस्यते "मेदव्यपदेशच्चे" ति सूत्रेण। अस्यां श्रुतौ 'विज्ञानमयः' इति स्पष गुहास्थजीवात्मानं निर्दिश्य तदन्तर्यामी तदन्यो गुहानिहितः आनन्दमयः परमात्मा इति भेद- व्यपदेशो दृश्यते। तद्वलेनोभयोर्भेदस्समर्थ्यते सूत्रेण। तथा च शास्त्रप्रमुख एव चिदन्तरवैलक्षण्यं बोध्यते परस्य। शास्त्रान्ते च परस्य मुक्तात्मतो वैलक्षण्यं समर्थ्यते जगद्वयापाराधिकरणेन । सत्रमेव, पूर्वाधिकरणविषयवाक्यादुत्थिता जीवपराभेदशंकेति झाष्यति। जन्मादिलक्षणायोगव्यवच्छेदके जीवस्य ब्रह्मणोऽपि प्राधान्यं ब्रह्मणो जीवापेक्षया प्राधान्यमिति विचारस्यैवानवकाशः। जीवोवा तदन्यत् व्रह्मवात्र कारणत्वेन 13

५०

प्रतिपादं इत्येवात्र विचारो युकः।

मणि: - "अत्र मीमांसका एव पूर्वपक्षिणः जीवाति- रेकेण कारणस्यानंगीकारात्। वृत्तिकारादय: सिद्धान्तिनः ॥

उ- मीमांसकः पूर्वपक्षीति कस्य मतमिति न झञायते। सेश्वरमीमांसैच जैमिनीयमीमांसेति वयम्। बादरायणस्य हार्द तदेव। 'परं जैमिनिर्मुख्यत्वात्', 'ब्राह्मेणजैमिनिः', 'साक्षादप्यविरोधं जैमिनि:', इत्यादिसुत्राण्यवघेयानि। नैष्कर्म्यसिद्धिकाराः इदमेव वदन्तीति विमर्शप्रथमभाग एव समर्थितम्। बादरायणो जैमिनिं निरीश्वरवादिनं मन्यते इति कथनं स्पषट बाघितं ब्रह्मसूत्राक्षरैः ॥

मणि :- आनन्दमयः प्राधान्येन प्रतिपाद्यः अभ्यस्यमाना- नन्दवत्त्वात् निगमनश्रोकप्रतिपाद्यत्वाद्वेति पूर्वपक्षरीत्या सूत्रयोजना। अथवा, आनन्दमयः पुच्छव्रह्माधिष्ठेयतयाS प्राधान्येनानन्दमयपर्यायप्रति-

उ- कोऽत्र पूर्वपक्षी, किमानन्दमयो जीव इति वा ब्रह्म इति वा तत्पक्षः, इति पृच्छामः । आनन्दमयो ब्रह्मेत्यस्मत्पक्षः । अभ्यस्यमानानन्दवत्वादिति हेतुरस्मदुकः। पूर्वपक्षनिरासकस्सूत्रहेतुरिति- प्रसिद्धम्। एकएव सौत्रहेतुः पूर्वपक्षरीत्या यत्किश्चिदर्थकः सिद्धान्त- रीत्या तदन्यार्थक इत्युक्तिरुपहास्या। अभ्यासादिति हेतुस्सिद्धान्तहेतुः न पूर्वपक्षहेतु:, यथोच्यते मणिनाऽत्र। सिद्धान्तहेतुत्वेन संप्रति- पश्नोभ्यासहेतु: पूर्वपक्षस्यापि साधारणः इति भणिवदनं चित्रचित्रम् । स्वाभिमतसिद्धान्तरीत्या आनन्दमयपदार्थमेव पक्षीकरोति मणिऊत् यस्मै भृशं . चुकोप पूर्वपृष्ठे। नास्त्यवधिः कुवादस्य आत्महननस्य च ।।

वेदान्तरक्षामणिविमर्शः । ५१

मणि :- "अथवा पुच्छब्रह्मपाधान्येन प्रतिपादं, अभ्यस्य- मानत्वात्, अभ्यस्थमानस्यवहि तात्पर्यविषयत्वेन प्राधान्येन प्रतिपाद्यत्वम्, नानभ्यस्यमानस्य ।।"

उ-पुच्छस्य ब्रह्मण: प्राधान्यसाधनँ सिद्धसाधनम्। न कोपि वादी तन्र विप्रतिपद्यते। पुच्छस्य कल्पितत्वस्यैव श्रुत्यैव प्राणमय- पर्यायादारभ्य स्पष्टीकृतत्वात्, न तद्वलेनाधिकरणोत्थितिसंभवः। एता- दृशविचार: सूत्रशलीविरुद्धा, प्रियशिरस्त्वादिगुणसूत्रेण पौनरुच्य दुर्नि- वारम। अभ्यस्यमानत्वमानन्द्मयस्पास्त्येव । श्रोकस्यानन्दमय- विषयत्वस्य 'तद्पी' ति सप्तम्यर्थकसावधारणश्रुत्यैवाभिहितत्वात, तदविरोधेन श्रोकस्थव्रह्मशाब्दस्यानन्दमयपरत्वमेव ग्राह्यम्। ब्रह्मर सशब्दो तदभिन्नाननदमयद्रढयितारौ। न स्पष्टश्रुतिविरोवेन शब्दार्थरूप- सामर्थ्यमवलंव्यभेदकल्पनं न्याय्यम्। सौत्राभ्यासहेतोः क्रह्ैकार्थप्रकरण- गतसर्वेशव्परत्वमभ्युपगम्यते मणिना। रसानन्दशब्दौ यथा ब्रह्म- शब्दैकार्थो मण्य्युपगतरीत्या तथात्रानन्दमयशब्दोऽपीति पूर्वमेव निरूपि- तम्। उत्तरभागे आनन्दमयपरमात्मनस्सर्वान्तरत्वेन प्राप्यपरमात्मत्वे- नाभ्यासस्य सत्त्वात् अभ्यासहेतोविरुद्धत्वमापद्येत। पदमात्राभ्वासस्य तात्पर्यलिंगत्वं न दृष्टम्। षडविधतात्पर्यलिंगबर्णने सर्वत्र कस्मिश्चिदर्थ- विशेषे वाक्यानि मुहुर्मुदुरुक्तान्येव लिंगन्वेन ग्रह्यन्ते। पुनरुक्तवाक्यानां शब्दसारूप्यमप्यनपेक्षितम्। अथक्यमेवालम्। अयं लोकन्यायोऽपि। लोकन्यायमूलोSयं वेदन्यायः॥

मणि :- "आनन्दमयपर्यायवाक्यशेषेषु "असन्नेव स भवति असङ्गह्येतिवेदचेत्', 'रसोैस:', 'यदेष आकाश आनन्दः' इत्यादिषु ब्रह्मणस्समाकर्षो दृश्यते नानन्दमयपदस्य ।

उ- आन्द्मयोरसः। आनन्द्रमयशब्दस्य ब्रह्मशव्दादृपि रस-

५२ वेदान्तरक्षामणिविमर्शः ।

शव्देनाधिकस्सन्निकर्षः । 'तदप्येषश्लोको भवति' इति व्रह्मशब्दघटित श्रोकस्थानन्दमथविषयत्वाभिधानेन श्रुतिः ब्रह्मानन्दमयशब्दौ पर्यायावित्या. वगमय्य, तदनन्तरं 'रसोवैसः' 'एष आकाश आनन्दः' इत्यानन्दमय- ब्रह्मविषये रसानन्दशब्दौ पठति। आनन्दशब्दश्च आनन्दमयस्य संनिकृष्टनरः । तद्गुणसारन्यायः प्रसिद्धो लोकवेदसूत्रेषु सर्वत्र ! ब्रह्मण आनन्दमय वात् रसानन्दशब्दो तद्विषये प्रयुज्येते। अन्नप्राणमनो- विज्ञानशब्दानां यथाऽ समयाद्ेकार्थत्वं तथाSS नन्दISS नन्दमयशब्दयोरिति श्रुत्याशयस्साष्टः प्रायपाठात्, तदप्येष इति श्रुतिवाक्यात्, नामैकदेश- ग्रहणन्यायात् तद्गणसारन्यायाच्च। 'तस्यैष एव शारीर आत्मा यः पूर्वस्य' इति श्रोकोत्तरवाक्ये एष इत्यानन्दमयस्यैव श्ोकोक्त्ततवेन समा- कर्ष: क्रियते श्रुत्येति निरूपितमेव।।

मणि: (१८ ) पृ - "अभ्यासोनाम अनन्यपरपुनः श्रशणमेव। यथा 'अहोरमणीया अहोरमणीया', 'तत्त्वमसि, तत्त्वमसि' इति॥

उ- अत्र लौकिकवैदिकवाक्यान्युदाहियन्ते मणिना। न पदमात्राभ्यासस्य तात्पर्यलिगत्वं हेतूकृतं सूत्रकृता वा, अन्यर्वा तात्पर्यलिंगोपपादनेषु। अयं लोकन्यायः। यथा लोके तथा वेदे।।

मणि :- "नह्मत्रवाक्यशेषेषु कुत्राष्यानन्दमयस्य पुनः श्रवणम्। 'आनन्दमयमात्मानमुपसंक्रामति' इति तदपि गतिसापेक्षप्राप्तिरानन्द- मयपर्यन्तस्येति सूचनार्थमेव, न तु प्राधान्येन स्वस्वरूपप्रति पादनार्थम् ।।'

उ-'एतमानन्दमयमात्मानमुपसंक्रामति इति वाक्यं पठित्वा, सद्य एव 'तदप्येष श्रोकोभवति' इति पठित्वा, आनन्दमयात्मविषय एवं 'यतो वाचः' इति श्लोक: पठितः श्रुत्या। तेन च आनन्दमय एव

वेदान्तरक्षामणिविमर्शः । ५३

परमात्मा, स एव प्राप्यः, वाडनसागोचरस्तदानन्दः, स एव ब्रह्मेति च निस्सन्दिग्धं सिद्ध्ति। एतत्स्वारस्यापहृतान्त करणाः भगवत्पादाः भाष्यारंे एव एतं वाक्यमुदाहत्यानन्द्मयस्य परमात्मत्वं सुनिश्चिततया- भाषिषत। आनन्दगिरिणा च तत्स्पष्टमुक्तम्। आनन्दमयस्य संसारि- जीवत्वं पुनःपुनः शपथयति मणिः । जीवस्वरूपस्यार्चिरादिगत्या प्राप्यत्वं वदति मणिरत्र। नूनं वेदान्तिसार्वभौमो मणिकृत्। ईदश- चक्तरि कस्य वा गौरवं स्वात्।।

मणि: अम्यस्यमानानन्दवत्वात् इति अभ्यासादित्यस्यैद लक्षणयार्थान्तरपरत्वं स्वीक्रियते परैः।"

उ-सूचनात् सूत्रमिति कल्पतरुः। प्रकरणगतानन्दप्राचुर्या- भ्यास: अभ्यासहेतुना सूच्यते। सूत्रसूचितार्थानुसारेण पक्षनिष्ठतया हेतोविवरणे अभ्यस्यमानानन्दवत्त्वादित्युच्यते । "आकाशस्तल्लिंगात्' इति सूत्रे 'आकाशः परं ब्रह्म' उपदिश्यमानसर्वभूतकारणत्वात्, सदादिवत् इति तल्लिंगपदसूचितो न्याय इति भावः' इति प्रदीपे मणिकृत्। आनन्द- मथार्ययगतपुच्छवाक्यं ब्रह्मपरं, अभ्यस्यमानब्रह्मानन्दादिशब्दघटित- वाक्यशेषवत्वादिति प्रदीपोक्तः पतत्सूत्रार्थः। किमिदं दूषणनैपुण्यम्। अहो दुर्दशा पाण्डित्यस्य ।।

मणि :- "(अस्मन्भाष्यभाषितसूत्रार्थमनूद्) तथा सूत्रयोजनं परास्तम्। अभ्यासात् इति सौत्रपदस्यानन्दपदसापेक्षस्यैव हेतु- समर्पकत्वस्वीकारेण न्यायपरे सूत्रे न्यायस्यैव परिपूर्णस्याविवक्षणेन च सूत्रकाराणां न्यायनिर्देशेS प्यनपुण्यव्यवस्थापनेन सूत्राशयान्यथाकरणेन स्वकपोलकल्तिार्थमादाय, स्वयमानन्दमयस्यानभ्यस्यमानत्वात्"॥।

उ-इदं दृष्रविपरीतैकान्तम्। सूत्राणां अन्याय्यत्वापादनं, 14

५४ वेदान्तरक्षामणिविमर्शः । स्वरसार्थविपरीतमन्यथानयनं प्राचीनसंप्रदायविरुद्धं, सर्वप्रौढविक्क्ाष्य- विरुद्धं, नूतनं स्वकपोलमात्रकल्पितं पुच्छपरयोजनमिति स्पष कथितं भाष्यभामतीकल्पतर्वादिभिः । स्वपक्षस्थानिमान्सर्वान्दोषा- नस्मद्राष्योपर्यारुरोपयिषन्नयं मणिकृत 'स्वपक्षस्थान् दोषान् वितथमतिरा रोपयति यः। स्वहस्तेनोत्क्षिप्तैः शिरसि निजगात्रेषु बहुलं गलद्धिर्जबाछ- र्गगनतरमालिंपति" इति वर्णितदोषे आत्मानं पातयति। अभ्यास- शब्दः ससंबन्धिकस्सापेक्ष एव सर्वेषाम्। आनन्दमय इति सन्निकृष्ट- सूत्रपदादेव साकांत्षा पूर्यते, आनन्दस्याभ्यासात्, आनन्दमयत्वस्य निरत्धिकत्वबोधकस्य 'यतो वाच' इति श्षोकस्याभ्यासादिति इत्यपि वयं योजयामः । आनन्दाभ्यासोपि हेतूक्रियते पुच्छयोजनायाम्। आनन्दाभ्यासादिति पुच्छपक्षसंप्रतिपन्नहेतुपदे आनन्दपदस्य धर्मपरत्वञ्च वयं वर्णयामः । तञ्च प्रकरणे दृष्टम्। प्रकरणादेवाभ्यासशब्दस्याकांक्षा- पूरणं क्रियते। न केवलेनाभ्यासशव्देन हेतुस्समर्प्येत। प्रकरणात् पूरिताकांक्ष एव अभ्यासशब्दो हेतुसमर्पणक्षमः । स्वयमानन्दमयस्या- नभ्यस्यमानत्वादिति मण्युक्तिरत्यन्तमिथ्या। आनन्दमयशब्दः सर्वान्तर- परमात्मपरत्वेन द्विरभ्यस्तः उत्तरत्र वल्लीद्ये। आनन्दमयत्वरूपानन्द- प्राचुयस्य निरवधिकत्वं ब्रह्मधर्मकत्वञ्च शब्दतो द्विरभ्यस्तं 'यतो वाच' इति श्ोकेन। तच्छलोकस्यानन्दमयात्मविषयत्वश्च स्पष्टं ज्ञापितं श्रुत्यैव 'तदप्येष श्षोकः' इति। वल्लयन्तद्प्रतद्वाक्येन श्रोकपठितव्रह्मण एवा- नन्दमयत्वमकम्पनीयतया सिद्धति।। मणि :- "यथा च ब्रह्मरूपस्यानन्दस्यैव "यतो वाचो निवर्तन्ते' इति द्विरभ्यासः, न तु ब्रह्मधर्मस्यानन्दस्य, तथा पूर्वमेव विवेचितम्। "उदरमन्तरं कुरुते' इत्यादीनामन्यथानुपपत्तेः । तथा च वाडानसा- गोचरत्वेनाभ्यस्यमानानन्दांश्रयत्वमप्यसिद्धमेव। न हि शतगुणित- प्राजापत्यानन्दः ब्रह्मधर्मः आनन्दो वाऊनसागोचरः। तदियत्ताया

वेदान्तरक्षामणिविमर्शः । ५५

श्रुत्यैवावधारितत्वाद्।।"

उ- 'आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्' इति श्रुत्या मीमांसितप्रकृता- नन्दस्य ब्रह्माश्रितत्वतद्धर्मत्वे स्पष्टमुक्ते। तद्विरोवेन मणिकृता कृतं आनन्दस्य ब्रह्मधर्मत्वनिषेधं क: श्रद्धास्यति। आनन्दस्य ब्रह्मधर्मत्वे गतिसामान्यं सर्वश्रुतीनाम्। "सुखविशिष्टाभिधानादेव च" इति सूत्रं मणि मूकीकर्तुमलम्। "कं ब्रह्म खं ब्रह्म', 'एष आकाश आनन्दः" इति श्रुत्योरेकार्थत्वं स्पष्टम्। व्रह्मशव्द्ाभ्यासं हेतूकुर्वन् मणिकृत् "स एको ब्रह्मण अत्नन्दः" इत्यत्र ब्रह्मशब्दस्याव्रह्मपरत्वकथनेन स्वाभिमत- हेतुमेच वितथयति। ब्रह्मशब्दोऽ स्मिन्पकरणे एकरूपतया परव्रह्मवाचक इति वर्णनमेव स्त्ररसम। तत्रापि 'ब्रह्मण आनन्दः, इति अस्मिन प्रकरणे द्विः पठितयो: पदयोरकरूप्येणैवार्थो वर्णनीयः। प्राजापत्यानन्दात् ब्रह्मानन्दस्य शतगुणितत्वोकतिर्न तावत्परिमाणपरिच्छेदतात्पर्यका इति पूर्वमेवोपपादिम्। 'यावान्वायमाकाशः' इति दहरश्रुत्या श्रुतिवर्णनरीति- रीदृशीति स्पष्टीकृतम्॥।

मणि :- "वस्तुतस्तु शतगुणप्राजापत्यानन्दाश्रयत्वं सगुण इव जीवस्याप्यविशिष्टमेव, 'श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य' प्रजा- पत्यानन्दात् शतगुणस्यानन्दस्याकामहतश्रोत्रियजीवसाधारण्यस्य तत्रैव प्रतिपादनात्"I।

उ- 'स पको ब्रह्मण आनन्दः', 'आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्' इत्येतत्प्करणस्थवाक्यद्वयेपि 'ब्रह्मण' इति षष्ठथन्तपदस्यानन्दाश्रयत्वेन पठितस्यैकरूप्येण परक्रह्मवाचकत्वमेव ग्राह्यम्। "श्रोत्रियोऽ वृजिनो अकामहतः" इति समानप्रकरणे बृहदारण्यके श्रावितम्। अवृजिनो अपहृतपाष्मा। आविर्भूतस्वरूपो मुक्त पवात्र 'श्रोत्रियोS कामहत'

५६ वेदान्तरक्षामणिविमर्शः ।

इति वर्ष्यते। "मुक्तः प्रतिज्ञानात्', 'आत्मा प्रकरणात्' इत सूत्रयोः "य आत्मा अपहृतपाप्मा विजरो विमृत्युः' इति विषयवाक्यम्। तच्छ त्युंक्क ब्राह्मरूपमाविमवति मुकतस्य। अकामहतत्वश्चास्मिन्नेव संभव्रति। ब्रह्मानन्दे, तत्तुल्ये मुक्तानन्दे च सर्वोत्कृष्टानन्दानामन्तर्भावः खल्ूपपिपादयिषितः श्रुत्या 'मुक्तः सर्वान्कामानश्नुते' इत्युपक्रमोक्तस्य निर्वाहाय। 'ब्रह्मणा सह' इति तत्र स्पष्टोंक्त साहित्यं श्रुत्यन्तरप्रसिद्धं साम्यश्च निगद्येते "स एको ब्रह्मण आनन्दः। श्रोत्रियस्य चाकामह तस्य' इति। व्रह्मानन्दपर्याया प्राचीनेषु पर्यायेषु अकामहत, श्रोत्रियस्यापि तत्तदानन्दवत्त्वोक्ति: 'सर्वान्कामान्समश्नुते' इत्युपक्रमोक्तस्य सर्वानन्दानु- भवस्योपपादनाय। न हिरण्यगर्भः सगुणेश्वरः। 'हिरण्यगर्भोनाम- मूर्तित्रयादन्यः प्रथमो जीवः" इति वेदान्तपरिभाषा। "समप्टिलिंग- शरीराभिमानिन एव हिरण्यगर्भत्वात्' इति तस्य मणिकृद्याख्या।

मणि: (१९) पृ - "आनन्दमयो न ब्रह्म, अनभ्यासात् इति सत्प्रतिपक्षोपि भवति॥"

उ-आनन्दमयपदमात्रस्य पुनः पुनरुकि अभ्यासहेत्वर्थत्वेन गृहीत्वेदमुच्यते मणिना। अस्मत्सूत्रार्थो न यथावद्गहीतो मणिना। आनन्दमयपद्मात्राभ्यासोSप्यस्त्येवेति निरूपितम। आनन्दपदस्यानन्द- मयपदैकार्थत्वञ्चोपपादितम ब्रह्मरसानन्दानन्दमयपदानामेकार्थत्वश्च निरूपितम्। आनन्दमयपदस्यैव सर्वान्तरपरमात्मपरत्वेनाभ्यस्तत्वात्, विरुद्धोऽ नभ्यासहेतु: ॥।

मणि :- "एतेन वाघोपि व्याख्यातः । विकारस्य प्राचुयस्य वा मयडर्थत्वे पूर्वोक्तरीत्यानन्दमयस्य ब्रह्मत्वासंभवात्।।"

उ- इद पूर्वमेव विस्तरशो निरस्तम्।।

वेदान्तरक्षामणिविमर्शः ५७

मणि :- "अत्र सूत्रे आनन्दमयपक्षकः तत्पर्यायगतपुच्छब्रह्मपक्षकश्च द्वौ न्यायौ विवक्षितौ। प्रथमे 'ईक्षतेर्नाशब्द' मित्यतो नञनुकर्षणेन आनन्दुमयो न ब्रह्म अभ्यासात् इति योजना। द्वितीये तु पुछं ब्रह्मैव जिशास्यं अभ्यासस्य मानसत्वादिति योजना॥ उ-आनन्दमयो व्रह्मेति परममाङ्गलिकं सूत्रपठनम्। ब्रह्म- पदमुपलक्ष्यते आनन्दमयपदेने' ति वदन्तो भाष्यभामत्यादयः ब्रह्मपदेन (ब्रह्मपद्घटितवाक्यं) पक्षीचक्र: न पुच्छपदम्। स्वप्रधानतया विवक्षितत्वश्च साध्यम तेषाश्च। सूत्रं तत्याज भाष्यम्। भामती- कल्पतरु-आनन्दगिरि: रामानन्दश्च। तान्सर्वान् तत्यजु: अर्वाचीनाः । अहो, उत्तरोत्तरं पूर्वपूर्चग्रन्थत्यागपरंपरा। विचित्रोऽयं संप्रदाय: ॥ मणि :- "अपराण्यपि सूत्राणि यथासंभवं पुच्छवाक्य- निर्दिष्टस्यैव व्रह्मण उपपादकानि द्रष्टव्यानि' इति वदन्तः प्रथमसूत्र- स्वारस्यमद्वैतमते एव, नमतान्तरे, द्वितीयसूत्रे विकारादिशब्देन कस्य ग्रहणमिति शंकायां पुच्छादिपदेनेत्यादिविवरणमूहनीयं स्पुटत्वादिति न विवरणापेक्षेत्येव मन्यते, न तु सूत्राणां प्रतीयमानार्थविरोधेनान्यार्थतया विवरणं यथासंभवं स्वयमूहनीयं मन्यते॥ उ- 'सूत्राणि तु' इति भाष्यवाक्यस्य वेदसूत्रविरोधाभ्युप- गन्तृत्वमेवार्थः इति भामतीरत्नप्रभादीनां व्याख्या स्पष्टा। "वेद- सूत्रयोर्विरोधे गुणे त्वन्याय्यकल्पनेति सूत्राण्यन्यथा नेतव्यानीत्याह-" इति रत्नप्रभावतारिका 'सूत्राणि त्वि' ति भाष्यखण्डस्य। भामतीव्याख्यापि तथेव। अन्यथा शब्दस्य प्रतीयमानार्थादन्यथेत्येव स्पष्टोऽर्थः । प्रतीयमानार्थविरुद्धार्थग्रहणे मार्गोऽ प्युपदिष्टः कल्पतरुणा "अध्या- हारादिभिनेयानि" इति। अन्याहारादिभिरित्यत्र "आदिशब्देन 15

५८ वेदान्तरक्षामणिविमर्शः । लक्षणा, अनुषङ्गो, योगवृत्तिश्च गृह्यते। तत्र सौत्रानन्दमयशब्दस्या- नन्दमयपर्यायास्ताते पुच्छब्रह्मणि लक्षणा। स्वप्राधान्येन प्रतिपाद्यमिति (साध्यस्य) अध्याहारः। अस्मिन्नेव स भवतीति निगमनश्ोकाभ्यास- विधयत्वादिति हेतुः"इति परिमलंविवरणं कल्पतरुप्रयुक्तादिशब्दस्य । आनन्दमयशब्दस्य जीववाचित्वे, स्वाभिमतपक्षशन्दस्य तद्वैपरीत्येन नियमो व्याहतः ॥।

उ- इदं श्रुतिवाधितं, स्व्भाष्यबाधितञ्च। तत्प्रतिपक्षब्रह्मोपलक्षकत्ववर्णनं प्रतीयमानविपरीतमन्यथा वर्णनं वा न वेत्यत्र सहद्यमनः साक्षित्वेन वृणीमहे। सूत्राणां वेदविरुद्धत्वं स्पष्टमभ्युपगम्यते आर्जवशीलैः शाठवरहितैः प्राचीनैः ॥ मणिः (२०)- "सूत्राणां तत्तत्सूत्रविवरणावसरे सन्दिग्धान्येव तत्तत्सूत्रसंबन्धयोग्यानि वाक्यानि ग्राह्याणि॥

उ-आनन्दमयपदार्थविषये संशय एव नास्ति, सर्वेषां तत्र संप्रतिप्रत्तिरेवेति वन् प्रत्यक्षापलापी न श्रद्धेयवचनः । एतद्रिषये एव शतशो ग्रन्था लिख्यन्ते। आनन्दमयस्य ब्रह्मत्वमेव निर्धारितं प्राचीनः सर्वव्याख्यातृभः तद्विपये पूर्वपक्षन्रिद्धान्तवर्णनेन, सूत्राक्षराणां स्वरसार्थवर्णनेन च ॥

मणि :- "लोके येष्वर्थेषु यानि पदानि प्रसिद्धानि तानि सति संभवे तदर्थान्येव सूत्रेष्जवगन्तव्यानि, नाध्याहारादिभिरेषामर्थः परिकल्पनीयः परिभाषितव्यो वा" इति वदन्तः शबरस्वमिनोपि यदि प्रतीयमानार्थग्रहणमसंभवि तर्हि. प्रतीयमानार्थस्य परित्यागेनापि अध्याहारादिभिरर्थान्तरपरिकल्पनमावश्यकं मन्यन्ते"॥

उ - अनुलंघनीयः शबरस्वाम्युक्त उत्सर्गः अगतिकगत्या- श्रयणस्यात्रानवसर एव। लोके बैदे वा आनन्दमयपदमानन्दमयपदमेव

वेदान्तरक्षामणिविमर्शः ।

भवेत्, नान्यत्। आनन्दमयपद खलु पत्षवाचिपदं सूत्रे। तस्य तदितरत्वं, तद्विरुद्धवाचित्वं कदापि केनापि वक्तुं न शक्यम् ।।

मणि :- "आनन्दमयपदे पक्षनिर्देशके अन्यथानयने मतद्वयेपि समानमेव, पर्यायविवक्षया आवश्यकत्वात्, अभ्यासादिति हेतोरन्यथा नयनन्त्वनावश्यकमयोग्यश्च पूर्वोक्तरीत्या"॥

उत्तरम् - अत्र स्वयोजनायां आनन्दमयपदस्य स्पर्ष्ट पक्ष- निर्देशकत्वेऽपि तस्यान्यथानयनं स्पष्टमभ्युपगम्यते मणिनाS पि अस्माकमानन्दमय एव पक्षः तस्य ब्रह्मेतरत्वनिरसनपूर्वकं ब्रह्मत्वं साध्यते। यथाकाशाद्यधिकरणेषु ॥

मणिः - "अत्र हि प्रकरणेऽन्नमयादिपर्यायेषु श्रोकेषु अन्नादिषु ब्रह्मोपासनाविधाने तात्पर्ये म तथा आनन्दमयपर्यायश्लोकके आनन्दस्य ब्रह्मरूपेणोपास्यता प्रतीयते"॥

उ- 'ब्रह्मवित्', 'यो वेद निहितं गुहाया' मित्यारंभ एव व्रह्मोपासनविधानं सूचितम्। तस्य आनन्दमयसंज्ञां, विश्वस्य शारीरात्मत्वं, सर्वजीवानन्दहेतुत्वमित्यादिकमुपपाद्य तस्मित्निष्ठारूप तदुपासनं "यदा ह्येवैष एतस्मि" न्निति वाक्येन विहितमित्यादिकं पूर्वमेवोपपादितम् । आनन्दमयविद्याप्रतिपाद्यब्रह्मणः आनन्दादिधर्म- विशिष्टत्वं, एतद्विद्यातः इतरव्रह्मविद्यासु आनन्दादिगुणोपसंह्वारं च स्पषटं सूत्रयति सूत्रकार: आनन्दाद्यधिकरणे। अन्नमयपर्याये अब्रह्मणि ब्रह्मदृष्टया प्रतीकोपासनमुक्तम् । तथा प्राणमयपर्यायेऽपि। आनन्दमयस्य ब्रह्मत्वात्, पूर्वमेव ब्रह्मोपासनस्य 'ब्रह्मविदान्नोति परं', 'यो वेद निहितं' इत्यादिना विहितत्वात्, 'यदा ह्वेव एतस्मिन्' इति तदुपासनस्य निरन्तरनिष्ठारूपत्वस्य वक्ष्यमाणत्वात् नानन्दमयपर्याय-

६० वेदान्तरक्षामणिविमर्शः । वाक्ये तदुपासनविधानस्यावश्यकता। न प्रतिवाक्यमुपासनविधानं कर्तव्यम्। आवृत्त्यधिकरणेन वेदनस्योपासनत्वं निर्णीतम्। कात्र निर्गुण प्रत्याशा। आनन्द्मयस्यैव ब्रह्मत्वात् तस्य ब्रह्मत्वेनोपासन- विधानस्यासंभवः स्फुः । प्रायपाठानुरोघेन तस्मिन् ब्रह्मबुद्युपदेशा- भावादेवानन्दमयस्य ब्रह्मत्वं सनिशेगा ।

मणिः (२१) पृ- "अत एव भृगुवल्लयामपि "आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात्" इति, मयट्परित्यागेनानन्दपदमात्रस्य प्रयोग उपपद्यते"॥

उ-यथा आनन्दवल्लयामन्नमयादिपदानां स्थाने तत्तच्छ्लोकेषु अन्नादिमयट्रहितपदानि प्रयुक्तानि श्रुत्या तथा भृगुवल्लयामपि अन्नमयादि- पदस्थानेषु अन्नादिपदानि प्रयुक्तानि। नामैकदेशे नामग्रहणन्याय आद्टत इव श्रुत्या। सचथा श्रोकोक्त्तानामन्नादीनां तत्तन्मयविषयत्वस्य स्पष्ट- मुक्तत्वात् मयडन्तत्वमयट्रहितत्वाभ्यां न कोपि भेद: श्रुतिबुद्धयेति सुस्पप्टम। आनन्दमयविषयश्षोके आनन्दपदापठने कारणं पूर्वमेव प्रदशितम्। अत्र भृगुवल्लयां न तत्कारणमस्ति। तद्गुणसारसूत्रन्याये नानन्दव्यपदेश: सारभूतानन्दगुणवैशिष्यवुवाधयित्वा। भृगुप्राप्य- परब्रह्मण: आनन्दमयनामैव पठितं "आननद्मयमात्मानमुपसंक्रम्य" इति ॥ मणि :- "अनेन चानन्दरूपेणाज्ञानं संसारनिमित्त, तद्रपेण ब्रह्मणो ज्ञानमेव मुक्तिसाधनमित्यपि झाप्यते"॥

उ- आनन्दरूपत्वं नाम निरतिशयानन्दप्रचुरानन्दमयरूपत्वम्। उक्तानन्दमयरूपत्वेन ब्रह्मवेदनमेव 'अस्ति ब्रह्मे' ति श्ोकोक्तमित्य- सकृदुक्तमस्मामि:। अस्मदुक्त्मेव मणिनाप्युच्यते । अनया मण्युक्या पुच्छमाष्यभाषिता सार्वलौकिकप्रसिद्धिर्निरस्यते ।।

वेदान्तरक्षामणिविमर्शः । ६१

मणि :- "प्रियशिरस्त्वादिविशिष्टोपासनमेव मोक्षसाधन वादो निर्मुल एव"।।

उ - इदमाकाशमुष्टिहिननायितम्। आनन्दमयोपासनस्य प्रियशिरस्त्वादिविशिष्टत्वं न वर्यं वदामः । उपासने शिरआद्यवयव- राहित्यमेव सूत्रकृन्मतमस्मन्मतञ्च॥।

मणि :- "वस्तुगतिमनुसृत्य सर्वेषां पर्यायाणां पुच्छवद्विषयकत्व- नियमो व्याहत:" ॥

उ - इदं श्रुतिबाधितं, स्वमाष्यबाघितञ्च।।

मणि :- "अस्तु वा पुच्छवद्विषयकत्वं पर्यायाणां तुष्यतु डुजनन्यायेन, तथापि नेदं नियतं, मनोमयपर्यायस्य पुच्छवद- विषयकत्वात्" ॥

उ - स्वभाष्यकारेणापि श्ोकानामन्नमयादिविषयकत्वस्यैव कण्डोक्तवात्, श्रुतिवाक्यैरपि स्पष्टोक्तत्वाञ्च, मण्युक्तः तुष्यतु दुर्जन- न्यायः श्ृत्युपरि स्वमाष्यकारोपरि च प्रयुज्यते क्रोधकशमापन्नेन मणिकृता। "क्रुद्धो हन्याद्रुरूनपि" इति वचनस्य निदर्शनमस्मत्सुहृत्। अस्मदुपरि कोप: उत्थितः, स्वगुर्रु्दन्यते॥

मणि: - "मनोमयपर्यायस्य पुच्छवदविषयकत्वात्। न हि मनसो ब्रह्मज्ञानसाधनत्वेन स्तूयमानस्य ब्रह्मरूपेणोपदेशोपि प्राणादि- विज्ञानानामिव दृश्यते।।

उ - ब्रह्मज्ञानसाधनत्वोक्तिरेवोत्कृष्टा स्तुतिः। अस्माकं तन्साधकत्वेन गुरवो ब्रह्मणोSपि गरीयस्त्वेन पूज्यन्ते। मनो ब्रह्मति प्रतीकोपासनोपदेशो न मोक्षसाधकः। विशुद्धमनसो मोक्षानन्दसाधनत्वं 16

६२ वेदान्तरक्षामणिविमर्शः । खलु श्रोकाभिप्रेतम्। मनसो ब्रह्मप्रतीकत्वेनोपासने न तत्साधनं भवेत्। अत एव तदनुक्ति: श्रोके।।

नियमो मनोमयपर्याये व्यभिवरत्येव"॥।

उ- नास्माभिरेताद्शनियम: कुत्राप्युक्तः, अनुक्तोपालंभोS यम्। स्वबुद्धया कश्चिन्नियममस्मदुकत्त्रेन मिथ्यैव कल्पयित्वा दूष्यते अनृतरुच्या ॥

मणि :- "एतेन मनोमयपर्यायश्लोकस्यापि साक्षादेव पुच्छव- द्विष्यकत्वसत्तवेन तादनियमोपपत्तिरिति परास्तम्" ।

उ- सूत्रभूतोपकमव्राह्मणवाकयोक्ता वाङ्मन लागो वरब्रह्मानन्द- प्राप्तिः मनोमयेन खलु साध्येति स्तुत्यत्वकाष्ठा मनोमयस्य। "नान्यः पन्था विद्यते" इति मोक्षसाधनत्रह्मज्ञानस्तुतिरिवात्र साधनस्य स्तुतिः। साधनत्वेन मनसस्स्तुतिस्साक्षादेव क्रियते। "वायुर्वै क्षेपिष्ठा' इति गुणभूतोद्देश्यदेवताया: स्तुतिः किं साक्षान्न क्रियते। अन्नमयप्राणमय- मनोमयपर्यायश्लोकेषु व्रह्मणोप्युक्तया श्रोकानां नाSन्नमयप्राणमयादि- प्रकाशकत्वहानिः।।

मणिः - "यथा कथञ्चिन्मनो नयपरामशमात्रविवक्षायां तु "असन्नेव स भवति' इति निगमनश्लोकेS पि स इति तच्छव्देनानन्दमय- परामर्शसंभवात् साक्षात्युच्छवद्विषयकत्वमानन्दमयपर्याय एव संभवति, न पर्यायान्तरेषु, तेषां कारणपरामर्शविधयैव पुच्छवद्विषयकत्वेन साक्षात्पुच्छवद्विषयकत्वादर्शनात्"।

उ - पुच्छवन्तः अन्नमयाद्यानन्दमयान्ताः । श्रुत्या शांकर पूर्वमेव

वेदान्तरक्षामणिविमर्शः । ६३

निरूपितम्। श्रतिस्वभाष्यविरोधेन इत्थं मणिवदनमनादरणीयमेव। विस्तरेणास्माभिरस्योत्तरं दत्तं पूर्वमेव। "असन्नेव स भवति" इति निन्दावाक्यस्योपश्ोकनत्ववर्णनमुपहास्यम्। सर्वपर्यायश्ोकेषु वेदनो- पासनकर्ता नान्नमयादि: पुच्छवान्, किन्तु अधिकारी साधको जीवः। अत्रापि स एव निर्दिश्यते 'सः' इति। यत्तच्छब्दाभ्यां श्रोकेषु निर्दिष्टः सर्वपर्यायसाधारणः अधिकारी मुमुसुजीवः। नान्नमयप्राणमय- मनोमयाश्ेतनाः । अत्र श्ोकस्य साक्षादानन्दमयविषयत्वं सिषाध- यिषति मणिकृदिति सन्तुप्यामः ॥

मणि: (२१ -२२)- "यथा च मनोमयपर्याये ' यतोवाचो निवर्तन्ते। अग्राप्य मनसा सह" इति पूर्वभागेन मनसो ब्रह्मण्यवृत्ति प्रतिपादनेन निन्दायामपि विद्वानित्यनेन विशुद्धेन मनसेत्यध्याहारेण मनसः प्रशंसा उत्तरवाक्येनावगम्यते, एवमानन्दमयपर्यायश्ोके अपि "असन्नेव स भवति" इति पूर्वभागेनानन्दमयस्य निन्दायामपि "सन्तमेनं ततोविदुरि" ति पाश्चात्यभागेनानन्दमयस्यैव साक्षात् प्रशंसा अवगम्यते इति सर्वात्मना साम्यं मनोमयपर्यायम्लोकेनानन्दमयपर्याय श्रोकस्य"॥

उ- मणिपूर्ववाक्ये पर्यायद्धय्लोकयोरत्यन्तवैषम्यं शपथितम्। अत्रोभयोस्सर्वात्मना साम्यमुच्यते । "असन्नेव स भवति" इति पूर्वार्धेऽ ब्रह्मविदो निन्दा, उत्तरार्धे ब्रह्मविदः प्रशंसा क्रियते । नोभयोरेकविषयत्वम्। न गर्हणीयो नास्तिकः आनन्दमय इति व्यपदिश्येत श्रुत्या। अनेनापि स इत्यस्यानन्द्मयविषयत्वासंभवः स्फुटीभवति। मनोमयविषयश्ल्ोकपूर्वार्धे ब्रह्मानन्दस्याऽ परिच्ेद्यत्व- रूपणाय वाङानसागोचरत्वमुक्तम्। अपरिच्छेद्यत्वं ब्रह्मानन्दस्वभावः । अनन्तस्य तस्य न परिच्छेद्संभवः। अनन्तस्यानन्दस्य परिच्छेदा-

६४ वेदान्तरक्षामणिविमर्शः ।

शक्तिर्व्रह्मणोSपि समाना। तदशत्या न कस्यापि निन्दा भवेद् । वस्तुस्वमावस्य दुरतिक्रमतायाः सर्वसंमतत्वात्। अपरिच्छेद्यस्यापि कथञ्चिद्वेदने मनसस्साधनत्वमिति श्रोकस्य मनसः प्रशंसायामेव तात्पर्य, न निन्दायाम्"

मणि: (२२-२३)-"वस्तुतस्तु नानन्दमयस्य पूर्वोक्त- रीत्या श्रोकप्रतिपाद्यत्वम्।I"

उ इदं "तदप्येष श्रोको भवति" इति श्ोकपूर्ववाकयेन, "तस्यैष एव शारीर आत्मा। यः पूर्वस्य" इति श्रोकोत्तरवाक्येन च परास्तम्। अन्नमयादीनां श्रोकसतत्वे, आनन्दमयविषयेणापि केन- चिच्छलोकेनावश्यं भाव्यं प्रायपाठहेतुना, यो हेतूक्रियते 'प्राचुर्यात्' इति द्वितीयसूत्रे पुच्छयोजनायाम्। प्रायपाठस्यानादरणे तस्य तत्र हेतूकरणं न न्याय्यं भवेत् ॥

मणि: - "आनन्दमयस्य ब्रह्म कार्यस्याव्रह्मत्वात्, नानन्द- मयस्य ऋोकप्रतिपाद्यत्वम ।।"

उ- असिद्धेनासिद्धस्य साधनमिदम। श्रुत्यैव श्रोकस्या- नन्दमयविष्यत्वस्य स्पष्टोक्तत्वात्, "तस्यैष एव" इति तस्यैव श्रोको- त्तरवाकये परामर्शात् श्रोकपठितव्र यैवानन्दमयः इति निश्चप्रचम् ॥

मणि :- 'तथा चानन्दमयस्य मुख्यप्राधान्याभावे श्रोकमुख्य तात्पर्यविषयत्वाभावस्यैव हेतुतयाऽत्र विवक्षणात्, मनोमयादौ हेतुसाध्ययो- रप्यभावेन न मनोमयादौ व्यमिाचर:"।

उ-दुरवबोधा मण्युक्तिः। गहने प्रतिष्ठितो मणिः। अस- न्नेवेति श्ोके मुख्यामुख्यतात्पर्यत्वेन विषयभेदकल्पनायाः नैवावकाशः।

वेदानरक्षाम णिविमरे:। ६५

आनन्द्मयाभिन्नं म्रहौकमेव तम्मुष्यविपयः। "मनोमयादो" इत्यादि- पदेन कि कि गृहात इति पुन्काम:।।

मणि :- २४ छृ- "ब्रह्मण एव प्राधान्यमप्राधान्यञ्चांभर्य स्यादिति विगेध: ।।'

उ- ब्रह्मणो: वयवत्वे नैव तात्पर्य शुनेः । अवयवावयविभावस्य केव्लं कल्पनैत इनि श्रुत्यैव स्पषीकृनं, सर्वेसंप्रतिपन्नं च।।

मणि: - "तम्पय एव शारीर आत्मा यः पूर्वस्य' इत्यानन्द-

उ-परमतग्रन्थगीत्याऽ स्य वाक्यस्यार्थः पूर्वमेव प्रदर्शिन: । 'पूर्वस्य विज्ञानमयस्य थः आन्ना आनन्दमयः, तम्यैय आनन्दमय एव शागीर आत्मा' इति संपतिपन्न: शब्दार्थः। पतह्ल्लयन्ते, मृगुवल्लयन्ते च आनन्दमयात्मोपसंक्रमणोक्तयनन्तर नात्मान्तरं कोर्नितम् ! आनन्दमये पवान्तरान्मपरम्पग तत्र पर्यवसितेति स्फुटम। तद्दत्रापि नानन्द्मयादन्तर: कोप्यात्मा उक्तः। अन्नर्यामित्राह्मणरीत्या विज्ञानशब्दाभिलप्य विज्ञानमयजीवान्तर आत्मा परमान्मैव। "तस्यैष एव शारीर आत्मा यः पूर्षस्य' इति वाक्यस्य न ब्रह्मणः आनन्दमयान्त- रात्मवर्णनमर्थः अद्वैतप्रन्थेवु। आनन्दमयस्यान्तरात्मा ब्रह्मेति केनापि श्रुतिवाक्येन नोक्तमिन्येव सर्वा्दैतग्रन्थसंप्रतिपत्तिः। पुच्छभाप्ये 'यद्यप्यक्न- मयादिभ्य इव आनन्दमयादन्योन्तर आन्मेति न श्रृयते' इति स्पर्षं आनन्दमयादन्यान्तरात्मप्रतिपादकं श्रुतिवाक्यं नास्तीत्यभ्युपगतम् । 'तदप्येष क्षोको भवति' इति श्ोकपूर्चवाक्यस्य वा, 'तस्यैष एव' इति श्रोकानन्तरवाक्यस्य वा न पुच्छब्रह्मविषयन्वं भगवत्पादवुद्धा। आनन्दमयविषयत्वमेव तयोस्तदद्ध्ा। "आनन्दमयस्य चान्तरत्व- मन्नमयादिकोशापेक्षया, 17

वेदान्तरक्षामणिविमशः ।

इति न श्रुत्योक्त' इति भाष्यकारहृदयत्वेन स्वप्रतिभामात्रेण विव्रुतं भामत्या। आनन्दमयादन्तर आत्मा न श्रत्योक्त: इति भामती भाष्यं वित्रुणोति। तस्यार्थिकीप्रतिपत्तिर्गम्या, नशाव्दमभिधानमिति स्पष- मुक्तम। "आनन्द्मयस्य कोशस्यैवेतरकोशापेक्षयाS न्तरत्वं चेतू तहि ततोऽभ्यन्तरं ब्रह्म किमिति नोक्तमत्राह-व्रह्मणस्त्विति। अर्थात्- प्रतिष्ठात्वसामर्थ्यादित्यर्थः" इति प्रकृतभामतीव्याख्याभूतकल्पतरुग्रन्थोऽ पि श्रतिवाक्याभावं स्पषट वदति। श्रोकपूर्वोत्तरवाक्याभ्यामेतस्य मणि- ग्रन्थे शब्दप्रतिपादनकथनं सर्वाद्वतग्रन्थविरुद्धं, श्रुतिवाक्यवाघितञ्च। "व्रह्मणः सर्वान्तरत्वप्रदशनाथ खल्वन्नमयादुत्तरोत्तरनिरूपणं प्रवृत्तम्। नञ्चेदानन्दमये पर्यवसितं स एव व्रह्मति युक्त, ततोप्यन्तरं व्रह्म विवक्षित चेत्, तथा किमिति नोच्यते। न हि ब्रह्मणस्सर्वान्तरत्व- प्रदर्शनाथ प्रकान्तं तदब्रह्मणिपरिसमापितं युज्यत इति भावः" इनि भाष्योन्द्रावितशङ्का चारु विवृता परिमले। प्रतिष्ठापदेनार्थतः अन्तरात्मा- न्तरमुक्तमिति कल्पतरूक्तसमाधिरसमाधिरेव। शोकपूर्वोत्तरवाक्ययो आनन्दमयविषयत्वस्य संप्रतिपन्नत्वात् स्पप्त्वाञ्च ब्रह्मानन्दमयशब्दयो- रेकार्थत्वमेव सिद्धति। आनन्दमयस्य ब्रह्मप्रतिष्ठन्वं स्वप्रतिष्ठत्व्रमेवेति "तस्यप एव शारीर आत्मा' इति श्रत्यैव स्पष्ं विवृतम । न प्रत्यक्ष-

सिद्धौ आनन्दमयस्य ब्रह्म प्रतिष्ठेत्युक्तथा म्वप्तिष्ठितत्वमेवोक्तं भवति। भूमविद्यायामित्थमुक्ति: पूर्वमेव निदर्शिता। प्रतिष्ठोक्तिरन्यथा सिद्धा। स्वप्रतिष्ठिनतत्वस्य श्त्यन्तरप्रसिद्धत्वात्। उत्तरत्रापि द्विः आनन्द- मयस्यैव सर्वान्तगात्मत्वं स्पष्टमुक्तं श्रृत्या। तत्रानन्दमयादन्तरस्या- न्यस्यार्थतस्सिद्धिरपि न वक्तुं शक्या नवा उच्यते। इत्थं त्रिः आनन्द- मयस्य सर्वान्तरपरमात्मत्वमभ्यस्यते श्रुत्या । मभ्यासोप्यमिप्रेयते। कल्पतरूक्तरीत्या सूत्राणां अभ्यासहेतुनाऽय- बहर्थसूचनस्या-

६.

अल्ङ्कारत्वम्। विश्वतोमुखत्वं सूत्रलक्षणम । यदि तु स्यं ज्ञान- मनन्तं इति मन्त्रे सन्यादिलक्षणं व्रह्म गुहायां निहिनं जीवरूपेण गुहाया- मोश्वरेण निवेशितं जीवाभिन्नं वेदेति जीवस्य गृहानिहितत्वमुक्तमिति नविवरणार्थ तन्प्वृत्तं मवेन्, तदा तत्परयवसानमानन्दमय एव युक्मिनि न कानिदनुपपत्तिः" इति पग्मिले, आनन्दमये पर्यवसानं स्वमतिकल्पिनं जीवब्रह्मामेदमाश्रित्य समर्थितम्। सर्वथानन्दमयस्य सर्वान्तगत्मर्त्वं श्रुतिस्वारस्यसिद्धमिति शात्वा अत्यन्लासिद्धस्वाभिमत-

मिच्छनि परसलः । मोघेव तदिच्छा! आनन्दमयशव्दस्य व्रह्म शन्दस्य चैकार्थतवरेनोभयोरैकयेन वयमानन्दमयस्य परमात्मत्वं कथयामः । जीवग्रह्माभेदाथयणेन आनन्द मयस्य परमात्मत्वं वर्णयति परिमलः। सर्वथाSड नन्दमयस्य सर्वान्तर- परमात्मत्वमेत्र श्रत्यभिह्िनमिति परिमलहृद्यमपि। इत्थञ्वानन्द मयस्यान्तर आत्मा न कोप्यभिहितः थत्येति सर्वग्रन्थसंप्रतिपन्नम्। विजानमयस्य जीवत्वात् तदन्तर आत्मा आनन्दमयः पर एव। अन्नर्या- म्यधिकरणमृत्रागि स्मर्तव्यानि।।

मणि: २४-२५-पृ-"पुच्छवाक्यं प्राधान्येन न ब्रह्मपरं ब्रह्मणो S प्राधान्योपपादकावयववाचिपुच्छश्दत्वादित चेत् नपुच्छस्य पर्यायान्तरेषु सर्वत्र दर्शनेनात्रापि पर्यायान्तर इव तत्पदप्रयोगेSपि तस्या-

उ-'पुच्छशब्दादवयवत्वेनेति प्राप्ते उच्यते-आनन्दमयो- भ्यासात्'। व्रह्मपुच्छं प्रतिप्ठति स्वप्रधानमेव ब्रह्मोच्यते (नानन्दमया- वयवत्वेन) अभ्यासात्, निगमनश्ोके केवलंस्यैव ब्रह्मणः अभ्यस्य-

६८ वेदान्तरक्षामणिविमर्शः ।

तत्र प्रथमसूत्र एव शङ्का उद्धाव्य अभ्यासहेतुना प्रत्युक्ता। अस्मिन् द्वितीयसूत्रे प्राचुर्यादिति हेतुखण्डस्य पूर्वानुक्त हेत्वन्तरपरत्वमेव वक्तव्यम। न पूर्वसूत्रप्रत्युक्तशंकाया अत्र 'विकारशब्दान्नति चेत्' इति तदवाचकशब्देन पुन्वैचनस्यापेक्षा आनन्दमयपर्यायगत 'ब्रह्मपुष्छं प्रतिष्ठ' ति वाक्यपठितं ब्रह्म पक्षत्वेन भाष्यनिर्दि्ठम्। पुच्छरूपावयवत्वेन निर्देश एव प्रथमसत्रेपि पूर्वपक्षहेतुः। आनन्द- मयाचयवत्वेन वा स्वप्रधानत्वेन वेति प्रथमसूत्रशंकाशिरसी। विकारशब्दस्यावयववाचित्वं नेति स्पषटं, सर्वसंप्रतिपन्न च। सिद्ध माधने स्पष्टसाधने च मज्जति पुच्छभाप्यम। सौत्रपक्षभूतानन्दमय- शब्दाचयवभूतमयडर्थयोः स्पष्टकीतनं असत्यस्मिन्सूत्रे। उभयोरन्यतर- निर्णिनीवाक्ति। निर्णयश्चक्रियते। मयडर्थविशेषविचारेS स्त्यपेक्षाSत्र। भूयांमँ तद्विपय एव कलहं पश्यामः । अवयवत्वशंका मन्दा। अपेक्षितस्याकरणं, अनपेक्षितस्यकरणञ्च दोषावहम्। 'पुच्छशाब्दस्य सर्वपर्यागेषु, अभ्यासादिति' पूर्वसृत्नाभ्यासहेतुनैवास्थ हेतोस्संग्रहः सुवचः । सर्वथास्य सूत्रस्य वयर्थ्यमेव भवेन्। विकारशब्दस्य भाष्यकारादिप्राचीनानुक्तं, अत्यन्ताप्रसिद्धमतिक्किषं नूतनं न्यायरक्षामण्युक्त- नैरर्थक्यपरत्वं नून रसिकविद्वदुपहास्यं, नियमव्यापादकम सूत्रकृद्यशोमालिन्यावहञ्च॥

मणि: (२५-२६) पृ-"अत्र (स एको ब्रह्मण आनन्दः इति वाक्ये ब्रह्मपदेनानन्दमयो विवक्ष्यते इति मनद्यसंप्रतिपन्नम् ॥"

उ- आनन्दवल्ीवाक्येऽ स्मिन् ब्रह्मानन्दमयपदयोः पर्यायत्व- मभिप्रेयने। आनन्दमयपर्यायवाक्येपि तयोः पर्यायत्ववर्णन स्वरसम्। अनेन च ब्रह्मानन्दमयशब्दयोः पर्यायत्वाभ्युपगमेन प्रायपाठानुसारेण 'तद्प्येष श्रोको भवति' इति श्रुतिस्पष्टवचनानुसारेण च श्ोकस्थब्रह्म-

वेदान्तरक्षामणिविमर्शः। ६९

पदस्य आनन्दमयैकार्थ्यस्य सुदृढसिद्धिः। अस्मिन्वाक्ये यथाषष्टयन्त- आनन्द्मयपर: तथैव ब्रह्मशब्दोऽपि॥

म (२६) पृ - (उक्तवाक्ये) ब्रह्म हिरण्यगर्भः । "आनन्दमय- मात्मानमित्यत्रोक्त: आनन्दमयो हिरण्यगर्भः । उपसंक्रमणशब्दोक्ता गतिः गतिपूर्वकप्राप्तिश्च तस्यैव॥

उ- अस्यामुपनिषदि ब्रह्मशब्द: परव्रह्मवाचकः। व्रह्मशब्दाभ्यार्स परव्रह्मसाधकत्वेनाश्रयद्भिस्तथवाभ्युपगन्तव्यम्। अस्यामेवानन्दमीमांसा- यामुच्यते 'आनन्दं ब्रह्मणः' इति। तत्रानन्दधर्मिवाचकस्य षष्ठचन्तग्रह्म- शब्दस्य परव्रह्मपरत्वं संप्रतिपन्नम्। तस्य श्रोकस्यानन्दमयात्मविषयत्वं श्रुत्यवोक्तं 'तदप्येष श्रोको भवति' इति। यथा तच्छलोके, तथात्र पष्टवन्तव्रह्मशब्दस्य परव्रह्मपरत्वमेव। बादरिपक्षस्य पूर्वपक्षत्वं स्कुटम्। जैमिनिपक्षस्य पूर्वोक्तबादरिपक्षनिरस्यत्वे इष्टे तत्पक्षस्य पुनरुपन्यासेनाधिकरणोपसंहार: कृतः स्यात्। जैमिनिपक्षोपन्यासानन्तरं तत्खण्डनपरसूत्राप्रणयनश्च बादरिपक्षस्य पूर्वपक्षतांस्थिरयति। ऋषिद्वय- मतमुपन्यस्य पतद्धिकरण एव स्वमतं स्वनामकीर्तनपूर्वकं स्पर्ष्टं प्रदर्शयामास सूत्रकृत अप्रतीकालंबनसूत्रेण इति स्वरसस्वरसा सूत्राक्षर- गतिः । जैमिनिमतस्य तन्मतोपन्यासानन्तरं केनचित्सूत्रेणाखण्डना- त्तस्यैव सिद्धान्तत्वं व्यासपक्षत्वश्च ग्राह्यमित्यस्मदुक्तदूषणस्याप्रति- समाधेयतां पश्यन्तः श्रीव्रह्मानन्दाः शास्त्रामुक्तावल्लयां 'न च कार्ये प्रत्यभिसन्धिः' इति सूत्रेनआतत्पूर्वोपन्यस्तजैमिनिपक्षप्रतिषेधः क्रियत इति व्याख्यां नूतनांदर्शयामासुः। तेनापि अद्वैतभाष्यव्याख्यानस्यास्वरसता स्फुटीभवति। न हिरण्यगर्भः सगुणव्रह्म। "आदिक्षेत्रज्ञस्य हिरण्य- गर्भस्योभयभावनान्वितस्य मुक्तप्राप्यत्वायोगात्, मुक्तस्य तत्पारतन्त्र्या 18

७० वेदान्तरक्षामणिविमर्शः।

योगाञ्च" इति श्रुतप्रकाशिका। 'कार्यमेव सगुणंव्रह्म अमानवोनयति' इति कार्यसूत्रशांकरभाष्यम्। सगुणव्रह्मणो जीवत्ववर्णनं सर्वाद्वैत- ग्रन्थविरुद्धम्। सगुणं ब्रह्मैव निर्गुणमिति खलु भूय उच्यते मणिकृता। ब्रह्मजिज्ञासासूत्रे ब्रह्मशब्दस्य सगुणनिगुणोभयार्थकत्वं वर्ण्यंते मणिकता बहुत्र। "स एको ब्रह्मण आनन्दः' इत्यत्रोक्तव्रह्मणः सगुणत्वमिष्टमेवास्माकम्। न तस्य जीवत्वम्। आनन्दमयस्य स- गुणब्रह्मत्वमेव वयं वदामः । तदभ्युपगमे न प्रतिवादित्वम्। "त्रीन् लोकान् संपरिक्रम्यापि "लक्ष्मणमार्गः शरणीकरणीयो भवति ।

म - (२६) पृ- "आनन्दमयशव्देन ब्रह्मण एव विवक्षणे शतगुणोत्तरानन्दमीमांसायां, प्रतिमीमांसमकामहतश्रोत्रियस्यापि निर्देशः अनुपपन्नः स्यात्'॥

उ-'सोश्नुते सर्वान् कामान्' इत्युपक्रमे मन्त्रवर्णे सर्वोत्कृष्टा- नन्दानां मुक्तानन्दे अन्तर्भावः, उक्तः। त्तदुत्कष्टानन्दानुपर्युपरि शतगुणितोत्तरक्रमेण निर्दिशन्तीश्रुतिः तत्तदुत्कृष्टानन्दवत्वमकामहतमुक्त- जीवस्यापि अस्तीति वक्ति। तस्यानन्दस्य तच्तदुत्कृष्टानन्दादपि शत- गुणत्वबोधनेन च सर्वोत्कृष्टानन्दानां मुक्तानन्दे एकदेशतयाऽन्तर्भावं व्यनक्ति मन्त्रवर्णे स्वामिप्रेत मुक्तत्रह्मानन्दसाम्यं सर्वोत्कृष्टतदानन्दस्य मुक्तौ ब्रह्मणासमत्वेन सहानुभवश्च स्पष्ट कथयति "स एको ब्रह्मणः आनन्द: श्रोत्रियस्यचाकामहतस्य" इति। ब्रह्मण आनन्दः इत्युक्तथनन्तरं गुणनाभावादेव न ततोऽधिक आनन्दोऽस्तीति स्फुटीकृतम्। सर्वोत्कृष्ट- संभावनीयपरिच्छेद्यत्वशंका वार्यते 'यतोवाचः' इति श्ोकेन। तच्छलोक्तानन्दः 'स एको ब्रह्मणः आनन्दः' इति वाक्योक्तव्रह्मणः एवेति स्पप्टयितुं 'ब्रह्मण आनन्दः' इति पूर्वोक्तात्यन्तसरूपनिर्देशमकरोत् श्ोके। अपगकोग

वेदान्तरक्षामणिविमर्शः । ७१

ब्रह्म प्रथमोक्तानन्दमय एवेति स्पधटयितुं 'पतमानन्दमयमात्मानमुपसंक्रामति' इति चरमप्राप्यचरमात्मत्वमानन्दमयस्य विशदीकृत्य, 'तदप्येष श्ोको भवति' इति सुस्पष्टं निस्सन्दिग्धं श्रोकस्यानन्दमयब्रह्मविषयत्वं स्फुटी- चक्रे। ईदशस्पष्टश्रुतिबहुवचनविरोधेन, मण्युक्तयुक्तयाभासा अपसार्यन्ते। असत्य एव ता युक्त यो भवन्ति, असदानन्दमयं ब्रह्मेति वदनात् ॥

मणि: (२७) पृ- 'हिरण्यगर्भान्तस्य सर्वस्य प्रचुरानन्दस्य यादशं प्राचुर्य, तादृशमकामहतश्रोत्रियस्येत्यस्य प्रसिद्धस्य जीवस्यापि वर्तत एव। तथा च न केवलं सुषुाजीवस्य किन्तु जाग्रतोS प्यकामह- तत्यानन्दमयत्वमिति बोधनाथेमीमांसा"॥

उ- "नास्यामुपनिषदि अवस्थात्रयप्रस्तावगन्धोऽ प्यस्ति । मणिकृतः स्वप्नावस्थावर्तते ध्रुवम्। न जाग्रत् कश्चिदित्थममूलं वदेत्।

जीवन्नेव स मुक्त इति मणिमतम्। श्रोत्रियाणां संसारिणां चतुर्मुखानन्द- वत्त्वं प्रसिद्धमिति वदति मणिकृत्। तत्स्वानुभवसिद्धं कि मणिकृतः । सा च प्रसिद्धि: स्वाभिक्येव भवेत्। अमुक्तस्य, अव्रह्मक्रतोः छन्दोध्ययन- मात्रवतः अवृजिनत्वाSकामहतत्वानुपपत्तिः स्फुटा। मणिकृदभिमत- श्रोत्रियाणां हिरण्यगर्भानन्दकामहतत्वमेव कथितं भवति तेन। तत्क्रतु- न्यायेन हिरण्यगर्भानन्दप्राप्तिस्तत्कामस्य तत्क्रतोरेवभवेत्। श्रोत्रि- याणां संसारिणां चतुर्मुखानन्दवत्त्वमसंभवि। समानप्रकरणे बृहदारण्यके 'अवृजिन:' इति श्रोत्रियविशेषणात्, अपहृतपाष्मा मुक्त: श्रोत्रियशब्देन श्रुत्यभिप्रेतः इति स्पष प्रतीयते। अनेन च ब्रह्मानन्दसममुक्तानन्दे सर्वोत्कृष्ानन्दानामन्तर्भावः श्रुत्यानन्दमीमांसयोपपाद्यते "सोश्ुते सर्वान् कामान्सह ब्रह्मणा" इत्युपक्रमोक्तमुक्तब्रह्मभोगसहित्यसाम्यसमर्थनायेति सुस्पषं भवति। अत्रेव तत्रापि 'प्रजापतिलोके आनन्दः' इति श्रुतौ

७२ वेदान्तरक्षामणिविमर्शः ।

प्रजापतिशब्दः चतुर्मुखपरः । उमयश्चत्यैकार्थ्यात्। तत्र प्रजापतिलोका- नन्दोपरि अथ येशतं प्रजापतिलोके आनन्दाः स एको ब्रह्मलोक आनन्द: यश्च श्रोत्रियो वृजिनोऽ कामहतोऽ थैष एव परम आनन्दः एष ब्रह्मलोक- स्सम्राडिति होवाच" इत्युक्तोब्रह्मलोक आनन्दः परव्रह्मानन्द पवेति निस्सन्दिग्धं स्पष्टीकृतं श्रुत्या। "एष एव परमानन्दः एष ब्रह्मलोकः" इति पूर्वोक्तव्रह्मलोक एव ए इति परामृष्ट इति स्पष्टीकृतं पुनस्तद्विषय एव ब्रह्मलोकसंश्ञायाः पठनेन, 'एष एव' इति सावधारणोक्त्या, एष ब्रह्म- लोक:' इति पुनरेषशब्दपठनेन पूर्वोक्तव्रह्मलोकशब्दाभ्यासद्वारा तस्मिन् तात्पर्यातिशय प्रकाशनेन, उपक्रमोपसंहारयोः ब्रह्मलोकशब्दपठनात, उभयोराभिरूप्येण च। 'अथयदतः परोदिवीज्योतिर्दीप्यते' इति ज्योति- र्वाक्यविषयज्योतिरधिकरणमिह भाव्यम्। एष शब्देन ब्रह्मलोकश्देन च तत्प्रत्यभिज्ञासिद्धिः । अवृजिनस्य अपहृतपाप्मनो मुक्तस्यानन्देऽपि उत्तरोत्तरोत्कृष्टजीवानन्दान्तर्भावप्रदर्शनपरत्वमस्य प्रकरणस्य दुरपह्रवं यथा तैत्तरीयानन्दमीमांसाप्रकरणस्य। यदि 'ब्रह्मलोक आनन्दः' इति प्रथमपठितादन्यो भवत् अनुपद्पठितः 'एष ब्रह्मलोकानन्दः', तत्रापि श्रोत्रियस्यावृजिनस्य च' इति पुनः पठितं भवेत्। अन्तरत्वाधिकरणे "अथहैनं कहोलः पप्रच्छ" इत्यारब्धां प्रष्टन्तरप्रश्नकथामधिकरृत्य यदेव साक्षादपरोक्षाङ्वह्म'इति द्वितीये प्रश्ने एवकारंप्रयुञ्जानः पूर्वप्रश्नगत- मेवार्थमुत्तरमनुकृष्यमाणं दर्शयति इति शांकरभाष्यवाक्यमिह भाव्यं एव- कारविषये। नात्र सुषुप्तिजाग्रदाद्यवस्थाभेद प्रस्तावगन्धोपि। जाग्रतः संसारिजीवस्य श्रोत्रियस्य च चतुर्मुखतुल्यानन्दो वर्तत पवेति शपथन- मुपहास्यं वाधितञ्च। सर्वोत्कृष्टमानुषानन्दचतुमुखानन्दयोरकामहतत्वे दुरवेचे सुषुप्तस्य विषये खलु "नैनं पाप्मा स्पृशति " 'अनन्वागतः पुण्येन अनन्वागतः पापेन' इत्यादिकं श्राव्यते। अत्र जाग्रतः श्रोत्रियस्य न जीवन्मुक्तत्वमुच्यतेमणिना। अथशब्देन कार्त्स्न्यमप्यभिप्रेयते।

देदान्रक्षामणिविमर्श:। ७३

कात्स्येन आनन्दमयः। आनन्दवलल्याक्च 'यतो वाचो' इति निरतिशय- प्रहमानन्दगायके रोके विदद्रहणोर्मेंन: उक्त: कर्मकर्तृभावस्पशभिधानेन, विदुष: कुतशन कदाचन कचन भयाभावरूपकफलग्रापिकीतनेन च। कुतश्चनेति जगत्कम्पकत्वेन सूर्यादिदेवानामपि भयनिमित्तत्वेन प्रसिद्धाद् दण्डघरात् ब्रह्मणोSपि भयाभावरूपफलं कीर्त्यत इति स्पष्टीकरियते श्रुत्या 'एतं हवाब न तपति किमहं पापमकरव' मिति। पापानद्रयमीश्वर- दण्डाद्रयमेव । शास्त्रान्तपठितानावृत्तिसूत्रमपीदं भयं शमयति। दण्डधराड्रह्रण: स्वप्रियतमं त्वां मानवावर्ते नावतयेदिति। भोग- मात्रसाम्यसूत्रेण अनादिसिद्धेश्वरेण तदनुग्रहात् आनन्दसाम्यमुक्त्वा, तन्निग्रहात् आवृत्तिरूपभयमाशंक्य, तच्छमितमनावृत्तिसूत्रेण। मुक्ब्रह्ममेदो दुरपलपः । भोगमात्रसूत्रे शांकरभाष्योकः अनादि- सिद्धेश्वरो न कार्य यस्य हिरण्यगर्भत्वमुत्र्ते। "भोगमात्रमेवैषानादि- सिद्धेनेश्वरेण समानमिति श्रयते" इति तद्धाष्यवाक्यम। अनादि- सिद्धेश्वरस्य कथं कार्यत्वम्। कथं तस्य जीवत्वम, हिरण्यगर्भत्वं वा।

मणि: (२७-पृ)- "उताविद्वानमुं लोक प्रेत्य कश्न गच्छति" इत्यविद्वद्विपये गतिप्रश्नः, 'आहो विद्वानमुं लोकं प्रेत्य कश्वित्समभुता उ' इति विद्वद्विषये समशनप्रशश्वोपपद्यते। अत्र विदुषः सर्वकामानुमवितृत्वमुत्कान्तिसापेक्षं न वेति प्रश्नेन विद्वद्विषये गतिनिरपेक्षव्रह्मतादात्म्यमेव 'ब्रह्मणा समश्रुते' इत्यत्र विवक्षितं वा उत ब्रहमसहभाव एव गतिसापेक्षो विवक्षणीय इति प्रश्नान्तरमेव मुख्य विवक्ष्यते'॥।

उ-उता चिद्धान् इति पदच्छेद: प्रदर्शितः पूर्वभेव स्वरबलेन। अत्राविदुषो ब्रह्मपाप्तिशङ्काया अत्यन्तानवकाश इति पूर्वमेवोपपादितम। अत्र मणिना यदुच्यते पूर्वप्रश्नः अविद्वद्विपयः, अविदुषः अर्दिरा.देगति- 19

वेदान्तरक्षामणिविमर्शः । द्वारा ब्रह्मलोक प्राप्य तत्सहभावसहभोगरूपफलप्राप्तिः सिद्धति चेति तत्, 'समाना चासृज्युपक्रमात्' इत्यादिसूत्राणां तेषां स्वभाष्यस्य च विस्मरण- निबन्धनमेव । भाषितञ्च 'आसृज्युपकरमात्। अविद्वान देहबीजभूतान्या- श्रित्य देहग्रहणमनुभवितुं संसरति, विद्वांस्तु जानप्रकाशितमोक्षनाडी द्वारमाश्रयते' इति। विदुष एवार्चिरादिगत्यन्वयः, नाविदुषः। मोक्ष- प्रापिद्वारं सुषुश, न परिमितहिरण्यगर्भानन्दप्राप्तिद्वारम्। तदोकः सूत्रे च "समानेऽ पि हि विद्वदविदुषोर्हृदयाग्रप्रद्योतने, मूर्धस्थानादेव विद्वा- ननिष्कामति स्थानान्तरेभ्यस्त्वतरे। कुतः, विद्यासामर्थ्यात्। यदि विद्वानपीतरवद्यतः कुतश्चिद्देहदेशादुत्कामेत् नैवोत्कृष्टं लोकं लभेत। तत्रानर्थिकैव विद्या स्यात्।" इति भाषितम्। अत्र तद्विरुद्धमविद्वा- नर्चिरादिगत्या गच्छति, अविद्वद्विषयो गतिप्रश्नः' इति मणिर्वियात वदति। तैत्तिरीयमाष्ये "यद्यविद्वत्सामान्यं कारणमपि व्रह्म न गच्छति, ततो विदुषोऽ पि अव्रह्मगमनमाशंक्येत। अतस्तं प्रति प्रश्नः 'उताहो विद्वा" निति भाषितम्। तत्र पूर्वार्द्धस्याविद्धद्विषयत्वं, उचराद्धस्य विदुषो ब्रह्मागमनशङ्काप्रयुक्तत्वश्चेति भावः । अविद्वत्सामान्यस्य ब्रह्म- गमनं नास्तीति तन्द्राष्यभावस्स्फुट:, अव्रह्मगमनाशङ्कोक्या । 'विद्वान ब्रहमैव गच्छति विद्योत्पत्तेः। "ब्रह्मणस्समत्वेऽ पि अविदुष इव विदुषोऽप्यगमनमाशंक्यते " इत्युत्तरवाक्येन अविदुषः ब्रह्मगमनाभावः प्रसिद्धवद्दधन्ततयोपदिश्यते। अविद्वांसो ब्रह्म न गच्छन्ति तेषां गत्यन्वयो नास्तीति भावः स्पष्टः। तदेव सूत्रभाष्योक्त्म्। विदुषो अर्चिरादिगत्यन्वयः, अनावृत्तिश्चास्ति इति चोकं तत्र। तदमुरोधेनात्र पूर्वार्द्धे कृतस्य विद्वद्विषयब्रह्मगमनप्रश्नस्य "सय एवंवित्, अस्माल्लोकात् प्रेत्य .एतमानन्दमयमात्मानमुपसंक्रामति"इति श्रुत्या उत्कान्तिगत्यादिपूर्वकमानन्दमयं परमात्मानं प्राप्तोतीत्युत्तरं दीयते। तस्य निरतिशायत्रह्मानन्दसमशनश्च कथ्यते 'यत्ो वाच' 'इत्यानन्दमयविषय-

वेदान्तरक्षामणिविमरीः । ७५

श्रोकेन 'समश्नुता उ' इति प्रश्नस्योत्तरतवेन । 'न गच्छति' इत्युत्तरं नैव दत्तमत्र केनापि श्रुतिवाक्येन। वल्लीदयेऽपि, अस्माल्लोकात्प्रेत्य, आनन्दमयं व्रह्म प्राप्ोतीति गमनमेवोच्यते। 'अस्माललोकात्प्रेत्य' इति गत्युक्ति: स्पष्टा वल्ीहयेऽ पि परप्रापिरूफ्फसवर्णने । गतिनिरपेक्षव्रह्म- प्राप्तिवाद: तैत्तिरीयप्रतिषिद्धः। "गतिनिरपेक्षं ब्रह्मतादात्म्यमेव 'ब्रह्मणा समश्रुते' इत्यत्र विवक्षितं वा, उत ब्रह्मसहभाव एव गतिसापेक्षो विवक्ष्यते वा" इति मणिप्रदर्शितप्रश्नशिरसी अस्मदुपनिषद्धाष्येSपि प्रदर्शिते। वल्लीद्वयेऽ पि दत्तमुत्तरं गत्यगेभायित्राजइय। एग नन्तरमप्यनुसश्चरणादिकं स्प्ष्ट निगदितम। "स एको ब्रह्मण आनन्दः श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य" इति स्पष्टं श्राषितं ब्रह्मणा सह सर्वकामाशनञ्च। "तद्धेतुव्यपदेशाच्च" इति सूत्रेण 'ब्रह्मणा समश्षुते' इति श्रुतेर्मुक्तानन्दस्य ब्रह्मानन्द हेतुकत्वोक्तिपरत्वञ्चास्तीति सूव्यते। "अस्मिन्नस्य च तद्योगं शास्ति" इति सूत्रेणोभयोस्सहमोगोऽ पि सुच्यते । "तस्माद्धदयालयेन ब्रह्मणा सूपासितेनानुगरहीतः तद्भावं समापन्नो विद्धान् मूर्धन्ययैव निष्कामति" इति तदोकरसूत्रमाष्येणेश्वरतादात्म्यमुक्तं देहादुद्वच्छतो ब्रह्मविदः। तेन चेश्वरतादात्म्यापत्तिरनोत्कान्तिगतिविरोधिनीति भाष्य- कारामिप्रायस्स्पथ्ीक्रियते। ततश् मणिप्रदशितविकल्पशिरसो: तन्मत- रीत्याविरोधाद्विकल्पवर्णनासंभवः। सर्वत्र भगवत्पादोक्ततादात्म्य- शब्दस्य साधर्म्यसाम्यसहयोगादिष्वेव तात्पर्यमित्येवानेन भाष्यवाक्येन निश्चेयं भवति। तथार्थग्रहणे "मम साधर्म्यमागताः" इति रामानुज- गीतावचनेन, रामानुजसिद्धान्तेन चाविरोधः फलतः सिद्धेत्। 'विष्णुरेव भूत्वेमाल्लोकानभिजयति' इत्यादाविव इवार्थत्वेन 'ब्रह्मैव भवति' इति श्रुतावेवकारो ग्रह्यः। अविरोधमेव वयमिच्छामः। 'ब्रह्मणा समश्रुते' इति वाक्यस्यामेदबोधकत्ववर्णनमशक्यमस्वरसतमश्च॥

७६

मणि :- "अत एव 'सोडकामयत' इति ब्रह्मण: सर्वतादात्म्यो- पपादनेनोत्तरग्रन्थ: प्रवर्तते। अन्यथा गतिप्रश्रसमाधानं 'सोऽकामायत' इत्यादिसन्दर्भेण कथ सिद्धेत्।।"

ड - इदं समाघास्याम: । "असद्गहोति वेद चेत, अस्ति प्रह्रेति चेद्ेद" इति श्रवणादस्ति नास्तीति संशयः, ततोर्थप्राप्तः किमस्ति नास्तीति प्रथमानुप्रश्नः"इति श्रीशांकरभाष्ये असन्नेवेति श्रलोक एव प्रश्ादयं वणितम्। तच्छलोककृतप्रश्नयो: प्राथमिकत्वम्। 'पश्चात् सादथ्ययोरतु' इति कोशः । कात्स्येन सर्वोशैरपि, आनन्दघनत्वेन म्रहमास्तित्वेSकम्पनीयं प्रमाणमस्ति वा नवा, तादशानन्दानुभविताSस्ति वा न वा, कोऽन्र साक्षी, तस्य ब्रह्मविदः, ताटशब्रह्मानुभवोऽस्तीति कथ शायेतेत्यादिसंशयाः प्रथम प्रतिवचनेनापनेयाः। दुःखरूपत्वेन संसारिलोकानुभूयमानस्य प्रपश्चस्य ब्रह्मात्मकत्वे व्रह्मानन्यत्वे सति कर्थ

भयात्यन्ताभावसंभवः इति शङ्कामपनेतुं, 'आनन्दमयः विश्वशरीरः परमात्मा, तस्य प्रियमेव शिरः इति प्रियैकस्वभावत्वात् तस्य तच्छरीर- प्रपश्चस्य च स्वतोऽनुकूलस्वमावत्वात्, स्वप्रजाभूतलोकोद्दिधीर्षया, सर्वस्थात्मतया हृदयगुहायां स्थित्वा मोक्षसाधनानि करणकलेबरादीनि दत्वा प्रजा: उन्निनीषति। तदुददिधीर्षयैव नामरूपव्याकरणरूपसृषिं कामयते। सर्वप्रपश्चस्यानन्दमयव्रह्मात्मकत्वात् वस्तुतोS नुकूलस्वभाव- त्वमेव। वस्तुतर्सुकृतमेव चिदचित्प्रपश्चो न दुष्कृतम् । प्राणिकर्मो- पाधिकं तस्य दुःखत्वम्। आनन्दमयब्रह्मणि निरन्तरनिष्ठया तस्य प्रिया- नन्दादिमयस्वभावत्वस्य सम्यकू निश्चितत्वे सम्यगतुभवगोचरीभूते भकमपैति, सर्वात्मकानन्द्मयव्रह्मापरोक्ष्यं जायने' इत्यादिकं पूर्वमेव विस्तरेणोवपादितम्। अस्मानानन्दयितुमेवानन्दमयत्वेन हृदयगुह्दाया- मवस्थितं य्रहा । हृदयस्थव्रह्मणः आनन्दमयत्वात् रसमयत्वात् ब्रह्मविद:

चेदान्तर क्षामणिविमशः। ७७

आनन्दित्वम । ब्रह्मेकनिष्ठस्त परमानन्दानुभवदर्शनात् ब्रह्मण आनन्द- मयत्येनास्तित्वं द्द सिद्धति। ब्रझ्ञण आनन्दमयत्वस्य तदानन्दस्य निरतिशयत्वस्य चोपपादनामनन्दमीमां गकता।। तब्रैव मुकतत्रहमणोः सर्वोत्कृष्टपर नाज स्य सहानुमदस्य चोक्तिस्स्पण "स एको ब्रह्मण आनन्दः श्रोत्रियस्य च"इति। तेन मण्युक्तृपश्ात्मश्नस्योत्तरं दीयते ब्रह्मणा विपश्चिन: सह भोग एव, नाभेद इति।,'ब्रह्मणा सह समझुते सर्वानानन्दान्' इति स्पष्टुररं दत्तम्। अस्ति ब्रह्मेति शोकोश्चेय- प्रशानां प्रश्नत्वं, 'उताविद्वान्' इति श्ोकोक्तानामनुप्रश्नत्वञ्च सुच्यत इव पश्चादर्थकानुना। अत्र सहद्यहृदयं प्रमाणं वृणीमहे। 'निरतिशय- सुखरूपत्वञ्च ब्रह्मणः आनन्दमयोभ्यासादिति' इत्यादिषु भूमाधिकरण- श्रीभाष्यवाक्येषु तस्य 'तदात्मानं स्वयमकुरुत। तस्मात्तत्सुकृतमुच्यत इति। यद्वैतत्सुक्ृतम्, रसो वै सः, रसं ह्येवायं लब्ध्वानन्दीभवति', 'आनन्दो व्रह्मेति व्यजानात्, आनन्दाच्ेव खल्विमानि भूतानि जादन्ते' इति च वाक्येषु कार्यकारणभावस्य विभून्यादिविशिष्टस्यैवानन्दत्वं हि स्फुटतरं' इति टीकावाक्येषु चेदं स्पष्टीकृतम। 'सर्व ह पश्यः पश्यति', 'न पश्यो मृत्युं पश्यति न रोगं नोऽत दुशताम्' इति भूमविद्योक्त, सर्वप्रपञ्चस्य ब्रह्मात्मकत्वेनानन्दमयत्वानुभवस्समर्थ्यते प्रपञ्चस्यानन्दमय- व्रह्मोपादानकत्वादिवर्णनेन। गतिप्रश्नस्य 'सथवंवित्, अस्माल्लोकात् प्ेत्य' इति गत्यस्तित्वमेवोत्तरत्वेन कथ्यते। 'गच्छति' इति ब्रह्म- माप्त्यनन्तरमपि सक्चरणादिकविषयप्रश्स्य पूर्वमस्मद्वर्णितस्योत्तरं दीयते 'कामान्नी कामरूप्यनुसश्चरन्' इत्यादिना ॥

मणि: (२७-२८ पू)-"तथा चानन्द्मयपर्यन्तमुपसंक्रमितव्य विद्वद्विषयगतिव्याजेनोक्त्वा 'यतो वाचो निवर्तन्ते' इति विद्द्धतिविषये मौनमेव वरमुत्तरं, तस्य गनेरसंभवात्"। 20

७८ वेदान्तरक्षामणिविमर्शः । उत्तरम् - इदं विपरीतैकान्तम्। उपसंक्रमणशव्दस्यार्थः पूर्वमेवोपपादित: । 'आनन्दमयमात्मानमुपसंक्रामति' इति आनन्द- सर्वात्मन आनन्दमयस्य प्राप्तावनुभाव्यमानानन्दो वर्ण्यते आनन्द्मयतद्नुमवविषयल्ोकेन। सर्व- मत्र श्रुत्युक्त व्याजमात्रमिति वदन् मणिनिरंकुशः, स्वतन्त्रो न श्रुवि- सूत्रादिशास्रवश्यः । तस्य स्वराजो नान्योऽस्ति राजा। गतिविषयकः प्रश्म इत्यम्युपगम्यते । तस्य प्रश्नस्य गतिरस्तीत्युत्तरं दीयते 'अस्मा- छोकात्प्रेत्य', 'पतमानन्दमयमात्मानमुपसंक्रामति' इति श्रुतिभ्यामि- त्यम्युपगम्यते। श्रुतिस्पष्टसमाधानवचनस्य व्याजोक्तित्वमुच्यते मणिना। गतिर्नास्तीति मौनेनोत्तरं ददाति श्रुतिरिति मण्युक्ति: गत्यस्तित्वबोधक- स्पष्टवचनेन बाघिता। 'य पवंघित्, अस्माल्लोकात्प्रेत्य' इति विदुष एव अत्रैव श्रुतिस्पष्टवचनेनाभिघानेऽ पि मूकत्वमवचनश्च वदन् व्याहत- भाष्येव। 'स य एवंवित्' इत्युक्तविद्वद्विषय एव गतिस्स्पष्टमुक्ता । सुगुवल्ल्यां 'पतमानन्दमयमात्मानमुपसंक्रम्य' इति ल्यपा एक एवात्राधि- कारीति स्पष्टीकृतम्। तत्र आनन्दमयपरमात्मप्राप्त्यनन्तरमपि यथेष्ट- सञ्चरणादिकं श्राव्यते 'परमात्मप्राप्त्यनन्तरमपि गच्छति किं' इति पूर्वार्द्धप्रश्नस्योत्तरत्वेन। तत्रापि गतिविषये कि मौनं भजति श्रुतिरिति पृच्छाम: । ब्रह्मानन्दस्य परिच्छेदविषये वाडनसोर्निवृत्तिः, अर्चिरादि- निवृत्तिसमानार्थकेति मण्यभिप्राय इव, तरि्मिश्ोके 'निवर्तन्ते' इत्युक्तं, तस्मादर्चिरादिगतिनिवृत्ति: इति। निवर्तन्त इति गतिनिवृत्युक्तौ का मूकता। वाचामगोचरमस्मत्सुहद्ुक्तिसामअस्यम्। रसिकेभ्यस्ततो- निशृत्तिरेव रोचेत। असमरमित्येव तद्विषये रसिकवाग्विसर्गों भवेत्। अविदुष एव गतिरिति मणिशपथनं भज्यतेऽत्र मणिनैव य पवंवित् इति गन्तृविषयश्रुत्युदाहरणेन ।।

वेदान्तरक्षामणिविमर्शः। ७९

मणि: (२८पृ) - "अत एव 'आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात्' इत्यानन्दस्वरूपमेव ब्रह्मति प्रतिपादितमुपपद्यते। 'आनन्दं ब्रह्मेति न्यजानात्' इत्येव पठितव्यं, यदि आनन्दप्रचुरं व्रह्मेति धर्मधर्मिभावो विवक्षितरस्यात्"॥

उ- धर्मवाच्येवानन्दशब्दः । न तस्य धर्मिणि रूढिः । तद्ुणसारत्वन्यायेन तस्य धर्मिवाचकत्वम्। स्वरूपस्याप्यानन्दघनत्वमुर्क्त श्रुत्या। आनन्दोऽ स्यास्तीत्यर्श आद्य च आश्रयणेSपि धर्मविशिष्टत्वसिद्धिः। 'प्राणो ब्रह्मेति व्यजानात्' इति पर्याये प्रथमान्त एव शब्द उपात्तः । तथात्राधि। अन्नमनोविज्ञानपर्यायेष्वपि प्रथमान्तपठनमेव प्राणपर्यायानु-

विवक्षित इति निरूपितं प्रागेव । 'आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्' इति सुस्पष्ट ब्रह्मण आनन्दधर्मवैशिष्टयमुक्तम्। असन्दिग्धेन स्पष्टेन तेन वचनेन आनन्दः इत्यत्रापि आनन्दविशिष्ट इत्यर्थो ग्राह्यः। स्वरूपार्थकत्व- मप्यस्तु नाम । 'मुत् प्रीतिः प्रमदो: हर्षः प्रमोदामोदसंमदाः। स्यादा- नन्दथुरानन्दः शर्मशातसुखानि च ॥I' इत्यमरः । 'द्वादश हर्षस्य' इति सुघा। 'आनन्दो नन्दनो नन्दी' इति सहस्रनामस्वानन्दनामपठनं 'यानि नामानि गौणानि विख्यातानि महात्मनः । ऋषिमि: परिगीतानि' इति वचनेन 'आनन्दः' इति आनन्दगुणप्रधानत्वेनाप्युपपन्नम्। तद्गुण- सारन्यायगर्म उपवहणवचनम्। वेदमन्त्स्य ऋषित्वं श्रुत्यादिप्रसिद्धम्। आनन्दशब्दस्य पुल्लिंगत्वाद्, तस्य क्कीबत्वेन किमर्थ पाठो न कृत इति प्रश्नस्यासंगतता स्फुटा ।I

म (२४)- "तथाचानन्दप्रातिपदिकमात्रस्य सर्वत्राऽ भ्यास उपपद्यते। न ह्यानन्दानन्दमयपद्योरेकार्थत्वं संभवति, आनन्दमयपदस्य धर्मिपरत्वात्।"

८० वेदान्तरक्षामणिविमर्श: अन्न धर्मवाचकत्वेनानन्दमयशब्दस्यानन्दपदस्य च भूयोऽभयासो वृकष्पते। तदम्पासश्चानन्दविशिष्टे आनन्दमये सर्वातिशयानन्दप्राचुर्यस्योप- पाठनायेति सुसप्रमानन्द्रमीमांसातः। अस्यामानन्दवल्लयां "आनन्दं ब्रह्मणः" इति प्रथमपठितद्वितीयान्तानन्दशब्दः आनन्दधर्मस्य वाचक: इति स्पटम्। तथैव आनन्दमयः इत्यत्र द्वितीयपठितानन्दशब्दः । तथैव 'आनन्द आत्मा' इति तृतीय: आनन्दशब्दः । 'आनन्दशब्दस्य धर्मपर- त्वात, इति मण्युक्तं सत्यमेत्र। मयड़सहि तत्वमयडहितत ाभ्यां न कोड पि मेद: श्रुतिबुच्धेत्यादिक पूर्वमेव समर्थितम्।

म- "अन्यथा आनन्दो ब्रह्मेत्यत्रापि पुल्लिंगनिर्देशोऽ नुपपत्र एव स्यात् "।

उ-पुल्लिंग एवानन्दशब्दः प्रायेण वेदेऽपि । "प्रज्ञानमानन्दं ब्रह्मे' ति वाक्ये कीबे प्रयोगो दम्यते। तत्र आनन्दस्वरूपत्वानन्दधर्मवत्वे अभिप्रेते विशेष्यनिप्नत्वेन क्ीबप्रयोगात् । तत्र आनन्दस्वरूपमात्रत्वे आद्रियमाणे "आनन्दो व्रह्मेति व्यजानात्" इत्यस्यां श्रुतौ पुल्िंगप्रयोगात् स्वरूपमात्रपरत्वं नास्तीति अनिष्टमापतेत् चोदयितुः। न व्रह्मानन्दशब्दयोः पर्यायत्वं साक्षात्। पुल्लिंगनिर्देश; धर्मविशिष्टत्वानुकूल: तद्रुणसारत्वादिक- मवलसव्य ।I

म-"ब्रह्मण आनन्दं' इति तु राहोः शिरः इतिवद्भेदेSपि न विरुद्धम् ।"

उ-अगतिकग त्याश्रयणमेव महादोषः। आनन्दमिति द्वितीयान्त- पुल्लिंगशब्दः आनन्दधर्मवाची। ब्रह्म च तद्विशिष्टधर्मि। "आनन्दी भवति' इत्यत्र ब्रह्मविदः आनन्दधर्मवेशिष्ट्यस्योक्ते: स्पष्टत्वात् आनन्द- शब्दस्य धर्मवाचकत्वमेव। मत्वर्थीये निना ब्रह्मविद आनन्दप्राचुर्यमुच्यते। तत्प्राचुर्यस्य ब्रह्मण इच निरवधिकत्वं 'आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्' इति क्षोके

वेदान्तरक्षामणिविमर्शः। ८१

विवियते। आनन्दशब्दस्यानन्दस्वरूपवाचकत्वं ब्रह्मविषयमात्रे वा सर्वत्र वेति पृच्छाम:। आनन्दशव्दस्य ब्रह्मशब्दपर्यायत्वं दुर्वचम। स्वरूपं धर्मः

न निष्मकारकत्वम्। आनन्दो ज्ञानविशेष:। स्वरूपतो गुणतश्रापरिच्छिन्नत्वं ब्रहमशब्दार्थ:। "ज्ञानमेव हानुकूरमानन्दः" इत्युच्यते। विज्ञानमानन्दं ब्रह्मेत्यानन्दरूपमेव श्ञानं ब्रह्मेत्यर्थः। अतपव (ज्ञानानन्दशब्दयोरेकविषयत्वा- देव) भवतामेकरसता। अस्य ज्ञानस्वरूपस्यैव शञातृत्वमपि श्रुतिशत- समधिगतमित्युक्त्म्। तद्देव 'स पको ब्रह्मण आनन्दः' 'आनन्दं व्रह्मणो विद्वान्' इति व्यतिरेकनिर्देशाच्च नानन्दमात्रं व्रह्म अपित्वानन्दि । "झातृत्वमेव ह्यानन्दित्वम्" इति श्रीभाष्यम्। "स्वप्रकाशत्वानुकूलत्वरूप- प्रवृत्तिनिमित्तमेदात् श्रुतौ विज्ञानानन्दयोस्सममिव्याहार उपपद्यते। आनन्दस्यानन्दाश्रयत्वाभावः कि श्रुत्या, उत व्याप्त्या। व्याप्त्या चेत्कस्य चिद्धर्म: स्यात्। श्रुतिबलात्स्वतन्त्र इति चेत् तत एवानन्दाश्रयत्वमभ्युप- गम्यताम। धर्मभूतानन्दस्य हि आनन्दाश्रयत्वाभावो दृष्टः । अतो व्याति- विरोधश्च नास्ति। अतस्स्वतन्त्रत्ववत् गुणाश्रयत्वमपि स्वीकार्यमिति माव:" इति श्रुतप्रकाशिका। यस्मिन् श्लोके आनन्दस्य वाऊानसाSपरि- च्लोधत्वमुच्यते तत्रैवानन्दस्य ब्रह्मधर्मत्वं तस्यानुभाव्यत्वञ्च स्पष्टं श्रावितम्। भ्रुतिसूत्रविरुद्धो मण्यभिमतनिर्विशेषवादः। श्रीशंकरहृदयविरुद्धश्च ॥

मणिः- तद्रुणसारत्वात्तद्यपदेशस्तु गौण एव, न मुख्यः । गौणमुख्ययोर्हि मुख्ये कार्यसंप्रत्ययः इति मुख्यार्थबाघायोगः।

उत्तरम - तद्रुणसारत्वसूत्रे ज्ञानानन्दादिशब्दानां ज्ञानानन्दादि- गुणेष्वेव मुख्यत्वं, तत्तद्रुणपूर्णत्वात् तत्तद्धर्माश्रयेषु धर्मिषु तत्तद्गुणवाचि- पदेन व्यपदेशः करियते इति स्पष्टमुच्यते सूत्रकता। गुणेषु पदानां मुख्यत्वं, गुणद्वारा गुणाश्रयधर्मिवाचकत्वमिति स्पष्टमुक्तं तेन। आनन्द- 21

८२ वेदान्तरक्षामणिविमर्शः । शब्दस्य गुणपरत्वं परित्यज्य गुणशून्यवस्तुपरत्वं खल्वीप्स्यते मणिकता। मुख्यार्थस्यात्यन्तपरित्यागः स्वेन क्रियत इति न स्मरति मणिकृद्। 'यानि नामानि गौणानि' इत्युपबृंदृणमपि वाच्यगुणसंबन्धान्नास्तां प्रख्यातत्वं वक्ति। सारगुणप्रख्यायकत्वात् गुणवाचिनामपदेन व्यपदेशः क्रियते। धर्मविषयत्वे पदस्य साक्षाद्वाचित्वं, तदाश्चयघर्मिणि आश्रित- धर्मद्वारेति स्पष्ट वदति सूत्रकारः। तद्विपरीतं वदत्यत्र वैपरीत्यनिरतो मणिर्धर्मे गौणत्वं, धर्मिणि च मुख्यत्वम् । 'आनन्दं ब्रह्मणः, ब्रह्मण आनन्दः' इति वदन्ती श्रुतिरानन्दधमे मुख्यत्वमेवामिप्रैत्यानन्दशव्दस्य स एको ब्रह्मण आनन्द:' इत्यत्र ब्रह्मशब्दस्य परब्रह्मणि मुख्यत्वं, आनन्द- शब्दस्य धर्मे मुख्यत्वं, आनन्दग्रतियोगिषष्ठयन्तव्रह्मशब्दस्वारस्यं, व्यतिरेकनिर्देशं सर्वे निष्करुर्ण निग्नन्मणिः अत्र मुख्यत्वोलड्नदोषमस्मासु मिथ्यारोपयति आरोपरसिकत्वात् । मुख्यत्वोल्लद्वनव्यसने निमग्नो मणिपक्षः। चतुर्मुखानन्दपरत्वे, क्रह्मशब्दस्वारस्यात् 'परं जैमिनि: मुख्यत्वात्' 'स्याश्चैकस्य ब्रह्मशब्दवत्' इति ब्रह्मशब्दस्य परस्मिन्नेव मुख्यवृत्तत्वस्य सूत्रितत्वात्, ब्रह्मविदापोति, ब्रह्मणा विपश्चिता, आनन्दं ब्रह्मणः, असद्गह्नेति वेद चेत्, अस्ति ब्रह्मति चेद्रेदेति प्रकरणस्थानां ब्रह्मपरत्वात्प्रकरणविरोधश्च। 'आनन्दं व्रह्मणो विद्वानि' ति पूर्वत्रोत्तरत्र चानन्दप्रतियोगिषष्ठयन्तब्रह्मशब्दस्वारस्यविरोधश्च ।' इत्यादिकं श्रुत- प्रकाशिकोक्तम वघेयम् । मणिः (२९ पृ)- "व्रह्मविदानोति पर' मिति केवलब्रह्म- पदेनोपकमः, 'ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा' इति तेनैवोपसंहारः, तदर्थतयैव चान्नमयादिवाक्यानां प्रवृत्तिः। सति चैव जर्तिलादिवाक्यस्येवोत्तर- वाकयेन बाघे पूर्ववाक्यस्य ग्राह्यसमर्पकत्वायोगेनान््रमयादीनामिवानन्द- मयस्यापि 'तस्यैष एव शारीर आत्मा' इति वाक्येनार्थतो निषेध्यतयाव- यतस्य न ग्राह्यत्वमित्येवावगन्तव्यम्।"

उत्तरम्-उपक्रमस्थं ब्रह्मपदं 'सत्यं शानमनन्तं, निहितं गुहायां, विपश्चित् आत्मा, शारीर आत्मा, आनन्दमयः' इत्याा विशेषितं अपेक्षितबह्ाकारसमर्पणाय। तस्य विश्वशारीरात्मत्वं विस्तरेण उपपादयते। भूयश्चाभ्यस्यते 'एष एव शारीर आत्मा' इति। तदानन्दस्य निरतिशय्म्राचुर्यमुकतं मनोमयपर्यायन्लोक्ेन। तस्य सर्वान्तरात्मत्व- सुपपाद्यते तस्य तस्य शारीयात्मत्वकथनेन । मनोमयान्तरस्य विज्ञान- मयस्यान्तर आत्मा इत्यन्तरात्मपरम्परामानन्दमये समाप्य तस्यैव शारीयत्मत्वप्रदर्शनेन, तदुक्यभ्यासेन च ब्रह्मत्वं दर्शयति तस्मिन्नेवार्थे बह्मभ्यासघटितशारीरकब्राह्मणप्रत्यमिज्ञापनेन। ब्रह्मण आनन्दपूर्णत्वं तस्य प्रियैकस्वभावत्वात् स्वप्रियभक्तेभ्यस्तत्कार्त्स्यवितरणशीलंताश्च पर- मादरेण वर्णयति श्रुतिरत्र। आरम्भादेव ब्रह्मणोSपि तद्गुणानामधिक- काम्यत्वं प्रदिदर्शयिष्यते; ब्रह्ममहिम्नः तत्स्पृहणीयतायाश्च भूम्ने आनन्दमय- ब्रह्मण: आनन्दगुणमीमांसां करोति। ब्रह्मण्यानन्दमयसंज्ञापठनं, तत्सर्वा-

आनन्दप्राचुर्य नान्नैव कीतयित्वा, तस्य सर्वावयवानामानन्दत्वोक्या कार्त्स््येनानन्दपूर्णत्वं प्रदर्श्य, तस्यैव ब्रह्मत्वमिति स्वाशयं स्पष्टीकरोति 'तदप्येष श्रोको भवति' इति स्पष्टाभिधानपूर्वकं तद्विषये ब्रह्मशब्दघटितश्रोकगानेन। आनन्द्मयनामपठनानन्तरं तस्य रसत्वं, सर्वानन्द्हेतुत्वं, तस्य तदानन्दस्य चाकाशवद्याप्तत्वं, उपासकानां सर्वत्र प्रेमकृपाभ्यां आकाशमानत्वञ्चोक्वा, आनन्दमयधर्मभूतानन्द- विषये मीमांसां करोति तन्नामस्थमयड्बोधितानन्दपराचुर्यंस्य निरतिशयत्वोपपादनाय। 'तदप्येष श्ोको भवति, तस्यैष एव शारीर आत्मा य: पूर्वस्य.' इति 'अस्ति क्रह्मे' ति श्षोकपूर्वोत्तरवाक्याभ्यां श्ोकस्यानन्दमयब्रह्मविषयत्वं एष पवेति आनन्दमयस्यानुस्यूततया पूर्व पश्चाञ्च प्रक्रियमाणत्वञ्च स्पष्टयति ।. इतः परं रसानन्दानन्दमयशब्दाः

८४ वेदान्तरक्षामणिविमर्शः । भूयोऽभ्यस्यन्ते ब्रह्मविषये। वललयन्ते चानन्दमयमेव सर्वान्तरपरमात्मत्वेन कीर्तयित्वा 'तदप्येष श्षोको भवति' इति वाक्येन तस्य प्रकरणितया प्रस्तुतत्वं, आनन्दापरिच्छेदनिगदिवश्लोकस्य च तद्विषयतां च स्पष्ट- ममिधन्ते। 'ब्रह्मार्थतयैव चान्नमयादीनां प्रवृत्तिः' इति मणिः । आनन्दमयशब्दो ब्रह्मशब्दार्थक एव । तस्यैव सर्वान्तरात्मत्वं शब्दत उच्यते, तदन्तर आत्मा नास्तीत्येव श्रुतिशब्दार्थः इत्यभ्युपगम्यते मणि- वाक्यैः। 'अर्थतो निषेध्यतयावगति' रित्युक्ति: शब्दतोऽनभिधानाभ्युप- गमार्था । अर्थतो गम्यत्वोक्ति: पूर्वमेव प्रत्युक्ता। विरोधे खलु बलाबलविचारः । अत्र विरोधगन्ध एव नास्ति। अभिधानश्रुत्यैव ब्रह्मशब्दघटितस्य श्रोकस्यानन्दमयविषयत्वाभिधाने सति कोऽत्र न्यायस्यावकाशः। स्पष्टश्रुतिवचनविरोधे न न्यायस्यावकाशः। रसानन्द्- शब्दयोर्ब्रह्मशब्दैकार्थत्वं वदति मणिकृत् प्रदीपे च । तथा च सति आनन्दमयशब्देन किमपराद्धम्। ब्रह्मशब्दोपक्रमोपसंहाराम्यां यथा न रसानन्दादिशब्दानां ब्रह्मभिन्नार्थसिद्धिः, तथा आनन्द्मयस्यापीति वदामः । श्रुत्यन्तरप्रसिद्धा ब्रह्मण्यानन्दमयसंज्ञात्र पठिता। अन्नमयादिश्लोकेषु ब्रह्मश्द: पठितः । अन्नमयादीनामब्रह्मत्वं, तेषां इतिशब्दपठनपूर्वकं ब्रह्मत्वेनोपासनोक्या सिद्धम्। मनोमयस्य ब्रह्मभेद: ब्रह्मानन्दवेदनानु- कूलत्वोक्या सिद्धति। आनन्दमयस्य ब्रह्मत्वेनोपासनं नोक्तमुभयो- रेकत्वात्। अन्नमयादिपर्यायेषु यथान्तरात्मान्तरमुक्ततं न तथानन्दमय- पर्याये। सच्छव्देनोपकरान्ता सद्विद्या न सच्छव्देनोपसंहता। आत्म- शब्दो दम्यते5न्ते 'स आत्मा' इति। आत्मशब्देनोपकान्ता भूमविद्या। तस्या भूमविद्येति संज्ञा। स्ववाचकशव्दान्तरपठनेन: नोपकरमाद्ैक्यस्य भङ्ग:। विरोघसत्त्वे खलु बलाक्लविवारस्यावकाशलाभ: "रसानन्द- नन्दमयपदानामेकार्थत्वम्। इत्थश्च धर्मिपर्यन्तबोधकानन्दमयपद्घटितों

वेदान्तरक्षामणिविमशः।

पकमानुसारेण मध्यपतितमानन्दपदं तत्समानार्थकं रसपदं चानन्दवत्परमिति युक्त' मित्यस्मत्स्वाम्युक्त निराबाघमेवर॥

सणि: (२९) पृ- "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मे' त्युपक्रमस्य 'ब्रह्म- इत्युपसंहारस्य व निर्विशेषपरत्वेनोपकरमोपसंहारयोर्घमिपर्यन्तत्वा- विषयत्वात् विना मयडन्तं भ्रुगुवल्लमां 'अननं व्रह्मेति व्यजानात्, प्राणो ब्रह्मेति व्यजानात्, मनो ब्रह्मेति व्यजानात्, आनन्दो व्रह्मेति व्यजनात्" इति स्वरूपबोधकत्वेनैवोपक्रमोपसंहारयोः प्रवृत्तत्वात् अन्रमयादीनां मयडन्तेन प्रवृत्तयोरमुख्यात्मविषयत्वस्यैव युक्तत्वेनांगानुरोधानुनयनस्या- युक्तत्वेन चानन्दरसादिशब्दानां धर्मिपरत्वायोगात्,"।

उ-सर्वत्राऽ सिद्धेनाS सिद्धस्य साधनमिष्यते मणिना। तस्य दुश्शकतैव। व्याघातदोषसागरे मग्नो मणिः। आमूलाग्रं कृत्साया उपनिषदः सगुणपरत्वं निर्गुणपरिपन्थित्वञ्चोपपादितमेवास्माभि: ।

पपादितं ब्रह्मणस्सर्वविद्यानुयायित्वेनानन्दाद्यधिकरणेन, तस्याद्वैत- भाध्यादिमिश्र' सूत्रकारेण भगवत्पादभाष्येण च प्रत्युक्तं मण्युक्त ब्रह्मणो निर्धर्मकत्वम्। इयमेव विद्या विचारिता तदधिकरणे। आनन्दमयस्यैव प्रियशिरस्वाद्यवयवोपसक्षितत्रह्मत्वं स्पष्ट द्योतितं तदधिकरणेन सूत्रकृद्धदयत्वेन। सूत्राक्षरस्पष्टविरोधेन स्वभाष्य- विरोधेन च मण्युक्ति पराहता। "उपक्रमोपसंहारयोर्धर्मिपर्यन्तत्वा- विषयत्वात्' इत्यस्यार्थो नास्माभिर्मितप्रशैरववुध्यते। ब्रह्म, कि धर्मि वा, धर्मों वा, अनुभयं वा। उपक्रमोपसंहारयोर्ब्रह्मपरत्वमस्ति वा न वा। यदि: धर्मिशब्देन धर्मविशिष्टत्वमभिप्रेयते, आनन्दादीनां ब्ह्मरूपाश्यस्य. प्रधानस्य धर्मत्वं, व्रह्मणस्तद्धर्मवैशिष्टवं तादृशवैशिष्टयस्य सर्वविद्यानुयायित्वश्च स्पष्ट सिद्धान्तितं सूत्रैः, तेषां शांकरभाष्येण च। 22

८६ वेदान्तरक्षामणिविमर्शः ।

मयडन्तशब्दैरेव ब्रह्म भूयोनिर्दिष्टमुपनिषत्सु। 'तेजोमयः अमृतमयः' इति मधुविद्यायां, 'अन्तक्शरीरे ज्योतिर्मयो हि शुभरः' इति मुण्डके। तन्नोक्तो ज्योतिर्मयः अन्तश्शरीरे सर्वान्तर आत्मा, आनन्दमयोऽ त्रोक्त । अस्यामेवोपनिषदि पूर्ववल्लयां 'य एषोऽ न्तर्हृदयस्तस्मिन्नयं पुरुषः' इति पठित्वा 'अमृतो हिरण्मय' इति पठितम्। हिरण्मय इति मयडन्त- पदेनैव ब्रह्म निर्दिष्टम। मयडविशिष्टेन मङ्गलगुणवाचकशब्देन भूय: सादरं सानन्दँ निर्दिशति श्रुतिः आ उपनिषदुपक्रमात् आ च तदन्तम्। 'प्रज्ञानघन: आनन्द्घनः' इत्यादीनां घनान्तप्रयोगाणां समानार्थतां मनुते श्रुतिः मयडन्तपदानां ब्रह्मनिर्देशने। तमबन्तनिर्देशसमानार्थताञ्च मनुते। 'यत्ते कल्याणतमं रूपमि' त्यादिकं पूर्वमेव प्रदर्शितम्। मयडन्तनिर्देशादेव ब्रह्मणि स्वारस्यमानन्दमयपदस्य। दुःखसागरमग्ने जीवे तस्याऽत्यन्तास्वरसता सहदयमनस्साक्षिका। माण्डक्यश्रुति- पठितत्वरूपश्रुतिप्रसिद्धिरप्यस्ति ब्रह्मविषये आनन्द्मयशब्दस्य तद्विषय- श्षोकेषु तदेकार्थान्मयड्रहितान् पठित्वा, पुनश्च वल्लयन्ते मयट्सहितान पपाठ। उपक्रमोपसंहारयोर्मयडन्तपाठ: मध्ये च तद्रहितः पाठः। इत्थं श्रुतिः मयट्सहिततद्रहितपद्योरेकार्थत्वं स्पष्टीचके। भ्रगुवल्लवाञ्चा- न्रमयादीनां स्थाने प्रथमं मयड्रहितानघादीन पठित्वा, अन्ते मयट्सहितांस्तान्पपाठ। आनन्दवल्यामुपक्रमे मयटसहितपठनं मध्ये मथडरहितपठ्न, वललधन्ते चोपसंहारे पुनर्मयड्विशिष्टपठनश्च कृतम्। एकेनैव क्रमेण पश्चवारं पठितानामेकार्थकत्वं दुरपलपम्। उपक्रमोपसंहारयो:, मध्ये च मयडन्तपाठी दृथ्यते। सन्दंशन्यायेनापि मयड्हितानां मयडन्तैरेकार्थत्वसिद्धिः। अस्ति स्पष्ट श्रुत्यभिधानं पुनः पुनरभ्यस्तं मयड्रहिततत्सहितपदयोरेकार्थत्वे 'तदप्येष' इति। भ्रुगु वल्ल्यामुपसंहारे मयडन्तशब्दाः पठिताः । पूर्ववल्लीस्पष्टाभिहितैकार्थत्व-

वेदान्तरक्षामणिविमर्शः ।

वचनान्यनुसृत्य मक्ट्सहितपदानां तद्रहितपदैरेकार्थत्वसिद्धिरप्रकरम्प्या । प्राणमयशब्दवाच्यं प्राणशब्दवाच्यम । तयोः कि स्वरूपं, कि न स्वरूपम्। मयडन्ते नोपक्रान्तानाममुख्यात्मत्वमित्युच्यते मणिना। मयडूहितानां अन्नप्राणमनसां कि मुख्यात्मत्वमिति पृच्छाम: । विज्ञानमयस्य मयडन्तस्य मुख्यात्मत्वमस्ति। आनन्दमयस्य जीवत्वेऽ पि तस्य मुख्यात्मत्वमस्त्येव । अश्नाद्युपास्यविशेषणत्वेन उपक्रमभूतान्नमयादिपर्यायश्लोकेषु ब्रह्मणः अमुख्य- त्वोक्या पुच्छव्रह्मण: अमुख्यत्वं को वारयितुं समर्थः । विज्ञानमयस्य मुख्यात्मत्वात् व्यभिचरितो मणिहेतुः। तत्पर्यायपठितात्मनो मुख्यात्म- त्ववत् आनन्दमयस्यापि मुख्यात्मत्वमेव। पूर्वपठितानामन्नमयप्राण- मयादीनामनात्मत्वात् आनन्दमयस्याप्यनात्मत्वमित्यापत्तिः कथ वार्या। 'अन्नं ब्रह्मे' त्यादिभ्रुगुवल्लीपर्यायेषु व्रह्मशब्दस्य न निर्विशेषपरत्वम्। तद्वत् 'आनन्दं ब्रह्मे' त्यत्रापि तस्य न निर्विशेषपरत्वमित्युक्ति: कथ वार्येत। मुख्यात्मत्वमित्यत्र मुख्यविशेषणं किमर्थम्। व्यर्थ तत् । आत्मत्वमेव नास्ति प्राणमनसोः। 'मुख्यवृत्तत्वपदेन शक्यत्वविवक्षायां सगुणस्यैव मतान्तर इव शक्यत्वस्वीकारात् न शब्दासाधुत्वम। 'निर्विशेषं तु लक्ष्यमेव स्वीक्रियते' इति मणिकृद्धदति प्रदीपे (३ पृष्टे) । मुख्यत्वादरणे निविशेषस्य शशमद्गतैव। शब्दस्य मुख्यत्वममिधा- वृत्या वाच्यत्वमिति सर्वतन्त्रसिद्धम्। 'गोष्यसंभवात्, स्याच्चैकस्य ब्रह्मशब्दवत्, परं जैमिनिर्मुख्यत्वात्' इत्यादिसूत्रैः इदमेव वेदान्तिमतमिति स्पष्टीकृतम् । पतद्विरुद्धं यत्किश्चिद्वदतां सूत्रकृत्परिपन्थित्वमेव । 'मुख्ये कार्यसंप्रत्ययः' इत्युक्ति: स्वव्याघातिका जातिः । 'आत्म- शब्दाच्च, आत्मगृहीतिरितरवदुत्तरात्, अन्वयादिति चेत्स्यादवधारणात्' इत्यादिसूत्राणि तदर्थाश्च पूर्वमेव प्रादर्शिपतास्माभिः। जर्तिलयवागुवाक्ये अजक्षीरेण जुहोति' इति स्पष्टं तृतीयाश्रुत्याजक्षीरं होमद्रव्यं विहितम्। सद्रव्यं हिंसया बिना सभ्यते। हिंसां विना लभ्यस्य द्रव्यस्य प्राशसत्यं

वेदान्तरक्षामणिविमर्शः । उक्तमर्थवादेन। अत्र 'तदप्येष शोको भवति' इति सुस्पष्टमभिधान- भुत्या ब्रह्मश्षोकस्यानन्दमयविषयत्वं विहितम्। अर्थत इति सामर्थ्यरुप- सिद्गं स्वमनीषामात्रकल्पितं न स्पश्टश्रुतिविरोधेनोत्तिष्ठेत्।।

मणि: (२९) पृ - "गुणिलिंगास्तु तद्ूति' इति न्यायेन विशेष्यलिंगत्वं विना विशेष्यपर्यन्तबोधकताया असंभवात्, 'आनन्दो ब्रह्मोति व्यजाना' दित्यन्रानन्दमयपरत्वासंभवात्'॥ उ- आनन्दशब्दो नियतपुल्लिंगः। तस्यानन्दशब्दस्थानिकानन्द- मयशब्दैकार्थत्वञ्च श्रुतिबद्धया। यः शब्दः प्रयुज्यते शब्दान्तरस्थाने तदेकार्थत्वेन प्रयुक्त: स शब्दः स्वनियतर्लिंगेनैव पठशेत। आनन्दः इत्येकदेशशब्दः आनन्दमयशब्दसूचकः। स च ब्रह्मशब्दपर्यायः, तत्संज्ञा च श्रुतिबुद्धा। नात्रानन्दव्रहमशब्द्योविशेषणविशेष्यभावः यथा 'विश्ञानमानन्दं ब्रह्म' इति बृहदारण्यकश्रुतौ। तत्रानन्दवत्त्वार्थकत्वात् विशेष्यह्माक्कीबलिंगपाठः कृतः 'प्राणं ब्रह्मत्वेनामन्यत, मनो ब्रह्मत्वेना- मन्यत' इति सर्वत्र द्वितीयायां प्रथमा पठितेति ग्रहणमपि स्वरसम् । निपातेनाभिधानं द्वितीयायाः। 'प्राणो व्रह्मे' त्यत्रेवात्रापि पुल्लिङ्गपाठः ॥ मणि :- 'अन्यथा 'रूपं घटः' इति प्रयोगोऽ पि साघुस्स्यात्'। उत्तरम्- विचित्रेयं प्रतिबन्दी। घटस्य रूपवत्वमेव, न रूपत्वम्। अर्थासंगत्या प्रयोगनिवृत्तिः। स्वायत्ते शब्दप्रयोगे नासंगतं प्रयोक्व्यम्। रूपो घटः इति प्रयोगो न सुग्लिष्टः।। मणि :- 'पतेन 'स यो मनुप्याणां राद्ः-संपन्नतमः स मनुष्याणां परम आनन्दः' इति श्रुतिरपि व्याख्याता। तस्य मुक्तात्म- परत्वेनानन्दरूपताबोधन एव तात्पर्यात्।

वेदान्तरक्षामणिविमर्शः । ८९

उत्तरम्- तस्येत्यस्य मनुप्यस्येत्यथोSभिप्रेयते वा, 'मनुष्या- नन्दस्ये' त्यमिप्रेयते वा। उभयोरपि मुक्तात्मपरत्वोक्तेरसांगत्यं तुल्यम्। तस्येति श्रुतिपरामर्शस्यासंगतता स्फुटा। श्रुतेर्न क्कीवत्वं, पुंस्त्वं वा। मनुष्याणामेव संसारिणां सार्वभौमत्वेऽपि मुक्ततोक्तिः प्रत्यक्षवाघिता । न सार्वभौमस्याशनायाद्यतीतत्वमरोगत्वं वा, अदुःखत्वं वा । उत्कृष्ट- मनुष्यानन्दस्य मुक्तानन्दसाम्योक्तिर्वा, मुक्तपुरुषत्वोक्तिर्वा अत्यन्तासंगता, उकिमात्रव्याहता च । 'एपोऽ स्य परमानन्द्ः' इति मुक्तग्राप्यपरमानन्द- मुक्त्चा 'पतर्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति' इति मुक्तस्या- नन्दस्य लेशमनुभवन्ति सर्वे इत्युक्तं निरूपयति उत्तरप्रकरणेन। मनुष्य- परमानन्दस्य मुक्तात्मत्वे पितृगन्धर्वलोकाद्यानन्दा अपि मुक्तात्मस्वरूपं स्युः। उत्तरोत्तरमानन्दगुणनोक्ति:, तत्तदानन्दानामुत्कर्षनिकर्षी स्पग्रोक्तौ च तदा न संगन्छेरन् । कृत्स्वानि वाक्यान्यसंगतान्यापद्येरन्। सार्वभौमादयो न मुक्ता:, तद्धर्मभूततदानन्दस्तु मुक्तात्मेत्यापतेत् मनुष्यभ्रेष्ठरूपधर्मी न मुक्त:, तद्धर्मस्तु मुक्तपुरुषः। अत्यन्तसरूपेयं श्रुतिरानन्दमीमांसा- श्रुत्या। तत्राकामहतस्य श्रोत्रियस्य संसारित्वं, तदानन्दस्य च परिच्छिनत्वं, हिरण्यगर्भानन्दस्य च मुक्तानन्दादवरत्वश्च पुनः पुन- रुच्यन्ते मणिना। मणिवुद्या मुक्त एव मुक्तानन्दः। आनन्दमीमांसा-

तेषां तैत्तिरीयभाष्योक्तमुन्चनीचत्वं मृषा भवेत्। 'मनुष्याणां परम आनन्दः' इत्यत्र 'आनन्दानन्दिनोरभेदनिर्देशात् नार्थान्तरभूतत्वमित्येतत्' इति शाङ्करभाष्यं सर्वैसत्तरश्रुतिवाक्यैस्तन्ाप्यवाक्यैश्च व्याहतम्। सार्व- भौमादय आनन्दिनः । यदि तदानन्दाः मुक्तात्मा, तेऽपि मुक्ता इत्येवापतेत्। संसारिणां देवमनुष्याणां मुक्तत्वोक्तिरुपहास्या, बाधिता च । नैषां ज्ञानित्वं वा, जीवन्मुक्क्वं वोच्यते। 'मानुपः आनन्दः' इति स्पष्टतैत्तिरीयधुत्यनुसारे णात्राप्युत्कष्टमनुष्यदेवादिसं बन्धिनः आनन्दस्य 23

९० वेदान्तरक्षा मणिविमर्शः ।

ग्रहणमुक्तम्। एको मुक्तात्मा कथमुत्तरोत्तरं शतगुणितोत्तर क्रमेण गुण्येत। मुक्तानामनन्तसंख्यावत्त्वं ततः फलेत्। सार्वभौमपितदेवानां मिथो भेद: नीचोच्चता च भाष्येण प्रतिवाक्य भाष्येत। सार्वभौमादिधर्मिणः तारतम्यवन्तो भिन्नाः उत्तरोत्तरमुत्कष्टाः। तत्तदानन्दा अपि उत्तरोत्तरमुत्कष्टाः। सार्वभौमादिधर्मिणोS नेके मिथो भिन्नाश्च। तेषां धर्मभूतानन्दाः कर्थं एको मुकतात्मा भवेरन्। धर्मिणो भिन्नास्तारतम्यवन्तः, तद्वर्मा आनन्दाश्रोत्तरोत्तरं शतगुणितपरिमाणाः इति स्पष्टस्सम्मतः श्रुत्यर्थः । अहन्त्वत्र धर्मधर्मिणोरभेदं शपथयामि, भिन्नभिन्नत्वेन, नीचोच्चत्वेन, उत्तरोत्तरगुणितत्वेन, श्रृत्यभिधानं सर्वमहमन्यथयामि, मिथ्याकरोमि, पतदत्यन्तसरूपायां तैत्तिरीयमीमांसायां एतद्विरुद्धं भाषे इति भाषमाणस्य कथ श्रद्धेयता। परस्परापेक्षिण्यो परस्परं भूयस्सरूपे इमे तैत्तिरीय- बार्हदारण्यकश्चुती। 'श्रुतिसामान्यात्' इति एकरीत्यार्थग्रहणे मुहुर्मुद्ुः स्वभाषितं न रमृतमिवात्र ॥।

मणि: (३० पृ)- "तथा च कुत्राप्यानन्दवत्यानन्दशब्दप्रयोग- स्यासंभवात् रसानन्दादिशव्दानां नानन्दमयपर्यायत्वं संभवति।"

उत्तरम्- 'आनन्दानन्दिनोरभेदनिर्देशः' इति उदाहृतबाह- दारण्यकभाष्यव्याहतमिदम्। आनन्दी आनन्दवानेव। मत्वर्थीयः इनिः । 'रसं ह्येवायं सब्चानन्दी भवति' इति मुक्तादीनानानन्दित्वोक्तिर नुसृता तन्द्राष्ययाक्ये। 'तस्मादस्ति तत्तेषामानन्दकारणं रसवद्रह्म' इति मतुबत्तरसवच्छव्देन ब्रह्मण आनन्दविशिष्टत्वं स्पष्टं भाषितम्। ब्रह्म आनन्दविशिष्ट तद्ोक्ता चानन्दविशिष्टः आनन्दी इति तत्स्पथार्थः । अवशात् तन्मुखात्तत्व्रमपि तत्र तञ्र निर्गलतीति सन्तुष्यामः॥

वेदान्तरक्षामणिविमर्शः । ११

मणि :- 'न हि ब्रह्मानन्द पकरूपे प्रियमोदादिविभागोSपि संभवति॥'

उत्तरम् - अवयवाः कल्पिताः इति संप्रतिपन्नम्। पक्षित्वं रुप्यते ब्रह्मण: पक्ष्यवयवकल्पनाय। आनन्दवाचकैर्भिन्नशब्दैः तत्तदवयवा निर्दिश्यन्ते सर्वावयवतः कार्त्स्येनानन्दमयत्वप्रदर्शनाय। प्रियादीनां ब्रह्मानन्दपरत्वेनापि योजना प्रदर्शितास्माभिः। व्रह्मानन्दत्वाभावेऽपि तेषां तदुपलक्षकत्वं सुवचं, उक्तञ्च। बृहदारण्यकश्रुतौ मनुप्याद्यानन्दानां निरतिशयपरमानन्दत्वं' मुक्तत्वश्च ब्रुवद्धिर्न शक्यमेवं चोदयितुम्।।

म-'पतेन "प्रकरणस्य निर्विशेषविषयताशपथैकनिर्णेया, उपकरमप्रभृत्युपसंहारान्तं बहुविधविशेषाणां तत्र प्रतीतेः बृहन्वोपास्यत्व-

विपश्चित्वात्मत्वाSS काशकारणत्वान्नप्राणमनोविज्ञानान्तरत्वनिरतिशया- नन्दवन्वादिधर्मा: स्पुटतर मुपसभ्यन्ते इति" परास्तम्'॥

उ- परास्तमिति वृथा शपथ्यते। स्वामिग्रन्थोकतं सर्वे श्रुति- परामर्शेन, सूत्रपरामर्शेन, शांकरभाष्यपरामर्शेन च समर्थितमस्माभिः । समर्थयिष्यते च।।

म - निर्विशेषत्वं ब्रह्मणः परमार्थतो विशेषराहित्यमेव। न कल्पितैविशेपैस्तद्विरोधः॥

उ-अस्मिन्प्रकरणे स्वामिग्रन्थोक्ता बहवो विशेषा: श्राव्यन्ते श्रुत्येत्यभ्युपगम्य, तेषां कल्पितत्वं स्वकपोरमात्रेण कल्प्यते। अनया विद्यया खलु तेषां कल्पितत्वं वक्तव्यम्। सविशेषत्वमेवाभिधत्ते श्रुतिर्व्रह्मणः तदानन्दस्य च। मुक्तव्रह्मणोर्भेंदमेव भूय: स्पष वक्ति। सूत्रकारोSपि मुक्तब्रह्मभेदं, आनन्दादीनां ब्रह्मधर्मत्वं, ब्रह्मणो गुणविशिष्टताञ्चभूयो वक्ति।

९२ वेदान्तरक्षामणिविमर्शः ।

प्रपश्चस्य मिथ्यात्वस्वप्नादितुल्यत्वादिपक्षश्च स्पष्ट निराकरोति। श्रत्या भिहितविशेषाणां कल्पितत्वकल्पनाS त्यन्तामूला ॥

म- ब्रह्मत्वादयस्तु सर्वेऽ पि व्यवहारार्थ कल्पिताः ॥

उ- ब्रह्मशब्दस्य मङ्गलगुणपूर्णत्वं, दोषराहित्यरूपनिर्गुण- त्वञ्चार्थ इति जिज्ञासाधिकर णरत्प्रभा पूर्वमेवोदाहता। निर्गुणत्वेनाभिमतेषु सर्वेषु अधिकरणेषु गुणा एव हेतूक्रियन्ते पक्षभूतव्रह्मनिष्ठत्वेन। ब्रह्मणो बृहत्वमपि कल्पितमिति वदन्नस्मत्सुहृत् असद्रह्मेति वेत्तीति आपतति । 'बृहतेर्धातोरर्थानुगमात्' इति शांकरभाष्यम्। अननुगम इति मणिः । बृहत्वव्रह्मयितृत्वे खलु शब्दार्थौं ।I

म- उपास्यत्वं न विवक्षितं, जेयत्वमेव विवक्षितम्।

उ- वेदनशब्दस्योपासनार्थता, आवृत्यधिकरणेन, तच्छांकर- भाष्येण च निर्णीता। शेयत्वेऽ पि ज्ञातृज्षेयगम्यमेदो दुरपलपः॥

म - वेद्यत्वन्तु ब्रह्मणो वृत्तिव्याप्यत्वं कल्पितत्वमेव। चैतन्य- मात्रस्य मुख्यब्रह्मपदार्थत्वात्।।

उ- वृत्तिव्याप्यत्वमात्रत्वाद्युक्ति: स्वगोष्ठीमात्रपसिद्धपरिभाषा सर्वतन्त्रविरुद्धा। अत्र ब्रह्मपदस्य चैतन्यमात्रे मुख्यत्वं वदति मणिः । "निर्विशेषन्तु लक्ष्यमेव स्वीक्रियते (ब्रह्मशब्दस्य)" इति प्रदीपस्य ३२० पृष्टे उक्तं मणिकृता। तत्र तत्र यथेष्ट वदति मणिकृत् अन्यथान्यथा। इत्थं व्याघातसागरनिमकता, निबन्धुरश्रद्धेयतां दृढयति । श्रुतिस्त्ृतिनिर्वचनैः, यास्कनिरुक्या, पदशत्या च, ब्रह्मशब्दस्य मङ्गलगुणपूर्ण निर्दोषपर मात्मनि मुख्यवृत्तत्वम्। तेन च निर्विशेषतावादस्योन्मूसिितत्वमेव। म- हृदयगुहानिहितत्वं हि ब्रह्मणः नात्र प्रकरणे निर्दिएं "यो वेद निहितं गुहाया" मित्यत्र तु गुहानिहितजीवात्माभेद एव ब्रह्मणः

वेदान्तरक्षामणिविमर्शः । ९३

प्रतिपादते। इदश् निर्विशेषवादस्यैवानुकूलम्। न तु सविशेष ब्रह्मवादस्य ।।

उत्तरम - सत्यं ज्ञानमनन्तमिति लक्षणलक्षितं व्रह्म यः परार्थि- साधकजीवः (स्वहृदय) गुहायां निहितं वेद स साघकजीवः सर्वान् कामान्सहाश्षुते व्रह्मणा विपश्चिता इनि श्रुत्यर्थस्स्पष्टः, शाङ्करभाष्य- भाषितञ्च। दुरपलंपोऽयमर्थः मणिसहस्त्रणापि। अत्र ब्रह्मणो गुहा- निहितत्वं न निर्दिश्यते इति वदन्मणिः, श्रुर्ति, स्वभाप्यश्च निर्भीकमपलपति व्याहन्ति च । 'गुहा-बुद्धिः । (तस्यां ) परमव्योक्नि अध्याकृताख्ये आकाशे तस्मिन्नन्तर्निहितं ब्रह्म' इति शाङ्करभाष्यम्। 'ह्वार्दमेवेति तु परमव्योम' इति हार्दाकाशस्य परमव्योमत्वं भाषितम् । 'तस्मिन हार्दें व्योम्नि या बुद्धि: गुह्या तस्यां निहितं ब्रह्म' इति च स्पषं भाषितं तत्र । 'ननु उक्तगुहानिहितत्वदर्शनात् न परमात्मा प्रत्येतव्य इति। गुहा- हिनत्व दर्शनादेव परमात्मा प्रत्येतव्य इति वदामः। गुहाहितत्वन्तु श्रुति- स्मृतिष्वसकृत् परमात्मन एव दश्यते', 'गुद्दाहितं गह्नरेष्ठं पुराणं', 'यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन्' इत्याद्यासु' इति गुहासूत्रशांकर- भाष्येण मण्युक्तिरुन्मूलिता भवति। इयं तैत्तिरीयश्रुतिरेव तत्रोदाहता। 'सर्वार्थान् विपरीतांश्च' इति भगवद्गानं भूयो भूयः स्मार्यामहे मण्युक्तिमिः। संसारिव्रह्मभेद: मुक्तब्रह्ममेदश्, अनयोपनिषदा तत्तदधि- करणसूत्रैश्च सुस्पष्टमकम्पनीयं निरूप्यते। पुच्छमाष्यमपि तदेव द्रढयति। मुदुर्मुद्ुर्भेदस्पशाभिधानं भेद्समर्थनश्च निर्विशेषवादानुकूलमिति कथनं विपरीतैकान्तम्॥।

मणि: (३१ पृ)- "एतेन देहान्तरत्वादिकमपि व्याख्यातम् । तस्यापि जीवामेदनिरूपणार्थत्वान्।।" 24

१४ वेदान्तरक्षामणिविमर्शः । उ-गुहानिहितावात्मानौ द्वौ, शञाजत्व, ईशानीशत्व, रक्ष्य रक्षकत्व, दण्ड्यदण्डकत्वादिभिर्भिन्नाविति यथा श्राव्यते, तथा देहान्त- रात्मनौ द्वौ भिन्नाविति स्पष्ट श्राव्यते "समाने वृक्षे पुरुषो निमग्नः अनिशयशोचति मुहयमानः । जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य महिमानमिति चीतशोक:" इति मुण्डकेन। "भेदव्यपदेशात्' इति द्युम्वाद्यधिकरण- सूत्रण पतद्वाक्यस्थः 'अन्यः' इति भेदव्यपदेशो हेतूकृतः जीवब्रह्मभेद- साधनाय। यद्यपि वाक्यान्तरमुपात्तं श्रीशांकरभाष्ये, तथापि "भेद- व्यपदेशश्रेह भवति "तमेवैक जानथ आत्मानं' इति ज्ञेयज्ञातृभावेन' इति जीवव्रह्ममेदस्साधितः । ज्ञेयप्रकरणमिति मुहुर्मुइराक्रश्यते मणिना । किं तेन। ज्ञातृज्ञेयभावेन भेद एव दढीक्रियते। ज्ञेयप्रकरणमेव भुण्डकं तन्मते। तत्र मोक्षदशायामपि वेद्यस्य वेदितुरन्यत्वं, वेदितुर्वेद्यमहिम- प्राप्तिश्च स्पष्ट श्राविते। 'मुक्तोपसृप्यव्यपदेशाज्न" इति तद्विद्याविषयसूत्र ब्रह्मणो मुक्तप्राप्यत्वश्रुतेः जीवाद्गेदं सिद्धान्तयति। मोक्षसाघनज्ञानस्य यावदायुषमावर्त्यत्वं सूत्रतन्द्राष्यादिसिद्धान्तितम्। वृक्षो देहः। देही अच्छेद्यः । देहच्ेद्य: इति वृक्षत्वरूपणं देहस्य। गीतायाश्चेदं श्रुतिस्वारस्यं विवृतम्।।

मणि:(३१) पृ - 'परमव्योमनिलयत्वं हिगुहानिहितत्वा पेक्षया नातिरिक्तो धर्मः ॥

उत्तरम् - 'यो गुहायां निहितं ब्रह्म वेद, स परमे व्योमन् अश्नुते सर्वान् कामान्सह ब्रह्मणा विपश्चिता' इत्यन्वयः प्रदर्शितः पूर्वमेव । "अप्राकृताकाशशब्दिते परमपदे' इत्यस्मदर्थः। 'सोऽ ध्यक्षः परमे व्योमन्' इत्यादिश्रतिप्रसिद्धिरवधेया। हृदयाकाशस्थदहरोपासकानां परमपदप्राप्तिस्तलोकानुभाव्यविशेषाश्च दहरवाक्यपठिता अवधेयाः॥

वेदान्तरक्षामणिविमर्शः । ९५

मणि :- 'विपश्चित्वं तु सर्वशत्वं, ब्रह्मणोS भिन्ननिमित्तोपादान- त्वव्यवस्थापनविधया सर्वतादात्म्यगोभ्यत्वव्यवस्थापनार्थे कल्पितमेव'॥

उत्तरम्- 'विपधिने' ति श्रौनविशेषणपदस्य सर्वजत्वमिस्यर्थो अभ्युपगम्यते मणिना। "यस्सर्वश्षस्सर्ववित् यस्य ज्ञानमयं तपः" इति मुण्डकं सर्वकब्रह्मपरम्। "स चिश्वकृत् विश्वविदान्मयोनि: ज्ञः कालकालो गुणी सर्वविद्यः' इति परव्रह्मण: सर्वजत्वं सर्वकारणत्वञ्च वदन्ती श्वेताश्वतरश्रुतिः, 'परास्यशक्तिर्विविधव श्रयते स्वाभाविकी ज्ञानवलक्रिया च' इति तस्य सर्वज्ञत्वसर्चकतृत्वादीनि स्वाभाविकानीति स्पष्ट वदति। नद्िरोेन मणिकृदुक्तं सर्वश्त्वस्य कल्पितत्वं श्रुतिवाधितं को वा श्रद्धास्यति। "वेदाहमेतं पुरुषं महान्तं स्वाभाविकसर्वशत्व सर्वेशक्ति- विशिष्ट" इति श्रुतिः। 'वेदाहमेतं काल्पनिकसर्वज्ञत्वोपलक्षितं सर्वक्षत्व- शून्यं इत्यस्मत्सुहृत् मणिकृत् गुणशून्यरसिक: शून्यगुणरसिकश्च। निमित्त- कारणत्वं वा, उपादानकारणत्वं वा निविशेषे निष्क्रियेऽ सङ्गतं उक्तिमात्र व्याहतं च । सगुणस्य निमित्तकारणत्वं साक्षात्, उपादानत्वञ्च शरीर- द्वारास्वात्मनस्तत्रात्मतयावस्थानात्। विशिष्टस्यैव कारणत्वसंभव इति भूयो मणिनोक्तमिति पूर्वमेव प्रदशितम्। यो निर्विशेषो द्वितीयशून्यस्तस्य कथं सर्वतादात्म्यसंभवः । यस्य द्वितीयमेव नास्ति कथं तस्य सर्वात्म- कत्वम्। चेतनस्य नाचेतनप्रपञ्चतादात्म्यसंभवः तदनुपपत्तिः' इति सूत्रं स्मर्तव्यम्। नामरूपन्याकरणेन ब्रह्मणः सर्वात्म- कत्वसिद्धिं वयं वदामः।। मणि :- 'अन्यथा 'ब्रह्मणा' इति सहयोगतृतीयव नाभेदे तृनीयेति स्यात् ।।.' उत्तरम् - इशापत्तिः। किमिदमापादननैपुण्यम्। अभेद- तृतीया न भाध्यादयुक्ता। तटुक्ता इत्थंभूतलक्षणतृतीया नामेदे तृतीया। जटाभिस्तापस: इत्यत्र न जटातापसयोरभेद:॥

वेदान्तरक्षामणिविमर्शः । मणि :- 'तथा चेदमत्र सूच्यते, यत् ब्रह्मणेति सहयोगतृतीया विवक्षणे विपश्चितापदवैयर्थ्यापत्तिः, तद्विशेषणस्य तन्मते व्यर्थत्वात्।

उत्तरम् - विपश्चित्वविशेषणं निर्विशेषवादोन्मूलक्रम्। ब्रह्म- शब्दस्य शक्या वा लक्षणया वा निर्विशेषत्वबोधकत्वं खल्वभिमन्यते मणिना। तदभिमतिरुम्मूल्यते सर्वज्ञत्वार्थकविपश्चिद्विशेषणेन। सगुणे ब्रह्मशब्दस्य मुख्यवृत्तत्वं प्रदीपोक्तम्। अमुख्यार्थ वदन्मणिकृत् मुख्यत्यागममुख्यग्रहणश्च तीव्रं गहते। विपश्चित्वविशेषणं ब्रह्मशब्द- मुख्यार्थ समुणब्रह्मणि सुश्लिष्म । वहिरनुष्णः इति वाक्यसादृश्य मापदेत ब्रह्मणोऽत्र निर्विशेषत्वे। अस्मन्मते विपश्चित्वविशेषणस्य व्वर्थतामापादयन्मणिः तस्य स्वाभिमतनिर्विशेषविरुद्धत्वं तद्वाधकत्वञ्च न पशयतीति विस्मयावहम। अस्य विशेषणस्य बहुधा स्वारस्यं सार्थक्यश्चास्मन्मते इति पूर्वमेव निरूपितम्। अस्मिन्वाक्ये एव तद्विशेषणस्य सार्थक्यं प्रदर्शनीयं, प्रदर्शितश्चास्माभिः । 'सर्वान्कामान् समश्नुते' इति स्पश्टास्मिन्वाक्ये फलोकिः। संकल्पादेव सर्वकामानां सिद्धि: फलम। ईश्वरसंकल्परूपसहकारं विना न कस्यापि फलस्य सिद्धिसंभवः। यो यः कामो मुक्ते उदेति उदेष्यति वा, तत्साक्षीकुर्वन ईश्वरी विपश्चित् तत्क्षण एव तत्सिद्धिं संघटयति। 'सखायौ' इति मुक्तब्रह्मणो: ख्यानस्य समानत्वं श्रावितम्। विपश्चिता ब्रह्मणेति करणे तृतीयायाः स्वरसता स्फुटा। विविधं पश्यञ्वित्वरूपसर्वशत्वशालित्वा ड्रह्मण: तद्धेतुना मुकसंकल्पितसर्वकामज्ञानदानादिसिद्धिः। इत्थं सार्थकं विपश्चित्वम। अस्मिन्मन्त्रवर्णे विपश्चिदित्युक्तं सविशेष ब्रहैव कृत्सयामुपनिषदि गीयते। 'मान्त्रवर्णिक विपश्चित् ब्रह्मैव आनतं गीयते। अन्यक्क। 'सर्वानुभवः' इति निर्गुणमुक्तित्वाभिमंतप्रकरणपठितफल- बचनस्य "सर्वस्मिन्सर्वमनुभवति इति सर्वानुभू:" इत्यर्थों भाषितः मं

वेदान्तरक्षामणिविमर्शः । १७

वृहदारण्यकमाष्ये। तदेव वय वदामो मुक्तिफलत्वेन, 'सर्व ह प्यः पश्यति, सर्वमाप्तोति सर्वशः' 'सर्वान्क्रामान्समश्नुते' इत्यादिश्रुत्यनुरोघेन ॥ मणि :- 'अत एव तदनन्तरमेव' 'तस्माद्वा एतस्मा' दिति कारणवाक्यप्रवृत्तिरुपपद्यते ।I'

उत्तरम् - सर्वविशेषशून्यस्य साक्षाद्वा परंपरया वा न कारणत्वसंभवः । निष्कियं निर्विशेषं द्वितीयरहितञ्च तत्, गुणक्रियादि- रहितञ्च । तस्य स्रप्टत्वोक्तिरुक्तिमात्रव्याहता। सूक्ष्मावस्थचिद्- विच्छरीरत्वं विना कारणत्वासंभव एव । 'आत्मनः' इति सर्व- शरीरित्वमुच्यते कारणत्वोपपादनाय।।

मणि :- 'एतेनाकाशादिकारणत्वमपि व्याख्यातम्। तस्य तदुपादानत्वरूपस्य निविशेषवादव्यवस्थापनार्थत्वात्।।'

उत्तरम् - विशिष्टस्यैवोपादानत्वमिति सर्ववेदान्तप्रसिद्धम्। "शक्तिरहितस्य परमेश्वरस्य प्रवृत्यनुपपत्तेः, न हि तया विना परमेश्वरस्य स्रष्टत्वं सिद्धति" इति शांकरभाष्यम्। स्रष्टत्वं सगुणस्य परमेश्वरस्यैवेति तन्द्राषणमेव प्रामाणिकम्। मणिग्रन्थ-

मणि :- न हि श्रीभाष्यमते स्वत उपादानकारणत्वं स्वीक्रियते॥

उत्तरम्-स्वत उपादनत्वं न वेदान्तमतम् । 'अद्वैतमते तु सगुणस्येश्वरस्यैव. कारणतायाः स्वीकारात्' इति प्रदीपे मणिकृतः साव- धारणोक्ति: मणिविमर्शपूर्वभागे मण्युक्तयुक्तय: प्रदर्शिताः । केय व्याघातव्यसनिता। मणि :- 'निरतिशयानन्दव्त्वं तु नात्र प्रकरणे ब्रह्मधर्मतया प्रतिपाद्यने ।'

वेदान्तरक्षामणिविमर्शः।

उत्तरम्- "यतो वाच' इति श्रुतिर्द्विरभ्यस्ता। तत्र पूर्वार्द्धोक्ताS वाझनसगोचरानन्दो ब्रह्मण आनन्द इति स्पष्टमुक्तम्। आनन्दमीमांसा ब्रह्मधर्मभूतानन्दमीमांसा। 'आनन्दी' इति आनन्द विशिष्ठव्रह्मविदं वर्णयति श्रुतिः । 'स एको ब्रह्मण आनन्दः, श्रोत्रियस्य चे' ति श्रुतिः स्पष्टं मुक्तव्रह्मणोरानन्दधर्मवत्त्वं निगदति। यथा ब्रह्मवित् आनन्दी, तथा ब्रह्माप्यानन्देव। उभयोः साधर्म्य श्रुतिस्मृतिप्रसिद्धम्। 'तादगेव भवति' मुक्त आत्मा इति कठश्रुतिमतम्। मनुष्यगन्धर्वादीना- मानन्दस्तदनुभूतानन्दधर्म एव। न तत्तत्स्वरूपमात्रम्॥।

मणि :- 'आन्दमयपदस्य निर्विशेषवादिभिर्जीवपरत्वस्यैव स्वीकारेण ब्रह्मपरत्वानंगोकारात, प्रियमोदानन्दब्रह्मणां ब्रह्मण्यसंभवेन अभ्यासरूपहेतोरानन्दमयाविषयत्वेन, आनन्दमयत्रह्मताS साधकत्वेन, श्रुतिसूत्रस्वारस्यस्यानन्दमयब्रह्म- तावादेऽ संभवाञ्च।'

उत्तरम्- आनन्दमयो भ्रुगुवल्ल्यन्ते चरमान्तरात्मत्वेन स्पर्षट पञ्यते। तदनन्तरं तदन्तरत्वेन वा, तत्प्रतिष्टात्वेन वा न ब्रह्म पठ्चते। आनन्दमयप्राप्तिरेव आनन्दवल्ल्यारंभोक्ता परप्राप्तिरिति ततः सुस्पप्म। आनन्दवल्ल्यन्ते च तथैवानन्दमयमात्मानं परमप्राप्यतवेन निगद्य तदनन्तरं तस्यैवानन्दो गीयते 'यतो वाचः' इति श्ोकेन ब्रह्मानन्दवर्णकेनेति स्पग्टवचनात् आनन्दमयव्रह्मणोरेकत्वं स्पष्टीकृतम्। पतेन चानन्दमय- जीववाद: श्रुतिस्पष्टविरुद्वः। निर्विशेषवादिभिरानन्दमयस्य जीवत्व- कथनेनापि जीवस्य तस्य व्रह्मभेद एव दृढीक्रियते सूत्रकारमुखेन पतदधिकरणे। तेन च स्वपक्षहननमेव क्रियते। प्रियमोदप्रमोदानन्द- शव्दानां सुखानन्दवाचित्वं स्पष्टम। तेषामलोकिकानन्दवाचकत्वेनाप्यर्थः प्रदर्शितोऽ स्माभि:। कल्पिनसर्वावयवानां सुखत्वोत्त्या का्त्स््येनानन्द-

वेदान्तरक्षामणिविमर्श।

वत्त्ववोंधने पूर्वमेव प्रदर्शितानि। यस्यावयवा न सन्ति, तस्मिन्नवयवकल्पना उपलक्षणयव, न वास्तवावयत्वे तात्पर्यम्। स्वतः कार्त्स््येनानन्दस्वभावत्वं ब्रह्मण्येव संभवेत्। "अभ्यासहेतोरानन्दमयाविषयत्वेन" इत्युक्तिर्मिथ्या । ब्रह्मण आनन्दमयत्वोपपादकः 'यतो वाच' इति श्ोको द्विरभ्यस्तः । ब्रह्मण आनन्दमयत्वोपपादनार्थमेव तच्छ्लोकगानं तद्भ्यसनं च । तस्य श्रोकस्यानन्दमयात्मविषयत्वं स्पष्टं निगदितं श्रुत्या आनन्दवल्ल्यन्ते 'तदप्येष श्षोको भवति" इति तच्छब्देन तदव्यवहितभूतपरमप्राप्य- परमात्मानन्दमयस्पद्टपरामर्शकेन । कोऽ न्यस्तत्र परामृश्येत तच्छव्देन। आनन्दमयपरामर्शः स्पष्टमुक्त: परभाष्यादिभिरपि। प्रायपाठेन तस्या- कम्पनीयता। सौत्राभ्यासहेतुः, आनन्दमयत्वोपपादकैतच्छ्लोकाभ्यास- रूपशब्दाभ्यासमपि ग्रह्णातीति पूर्वमेव प्रदर्शितं भाष्यटीकाप्रकाशिकादयुदा- हरणेन। आनन्दमयपदप्रकृतिवाच्यानन्दधर्माभ्यासेनापि आनन्द्मयस्य ब्रह्मत्वं साध्यते। अभ्यासशब्दस्य संबन्ध्यपेक्षा सौत्रपक्षपदादेव द्वेधा पूर्यते। 'यतो वाच' इति श्ोकस्यानन्दमयविषयत्वं स्पर्ष्ट निगदितं श्रुत्या। स्पष्टतन्निगदनेन मनोमयपर्यायपठितश्ोकस्यानन्द- मयविषयत्वं सुनिश्चितम्॥।

मणि :- 'पतेन 'अभ्यासपदस्य घञन्तत्वमाश्रित्य, आनन्द- मयः परं ब्रह्म निरतिशयदशाशिरस्कत्वेनाभ्यस्यमानानन्दवत्वात् इति मूत्रार्थ एव युक्ततर:, वहिर्भूताभ्यासस्य हेतुत्वाश्रयणापेक्षया, निरतिशय- दशाशिरस्काभ्यासस्य हेतुत्वांगीकारस्यात्यन्तोचितत्वात् इति परास्तम् ।।'

उत्तरम् - अम्मत्स्वामित्रन्थोक्तस्यैव साधुत्वमिति समर्थित- नम्माभिरधस्तान्। एतेन तम्य परास्तत्वोक्ति: परास्ता ।।

१०० वेदान्तरक्षामणिविमर्शः

मणि :- सौतराभ्यासपदस्य, आनन्दपदाध्याहारसापेक्षविवरण- स्यास्य सूत्राशयासंस्पशितत्वात्।।

उत्तरम्-ससम्बन्धिकः अभ्यासशब्दः, कस्याभ्यासः इति सम्बन्धिनमाकांक्षति। पक्षशब्देनैव वा, तदवयवभूतानन्दशब्देन वा, तत्पूरणं स्वरसम्। आनन्दमयस्य ब्रह्मत्वं, निरतिशयानन्दत्वश्चोपपाद्यते, 'यतो वाचः' इति तद्विपयत्वेन द्विःपठितेन (अभ्यस्तेन) ब्रह्मसम्बन्ध्यानन्द- निरतिशयत्वावगमकश्लोकेन । पक्षपदस्थमयड्बोधितानन्दप्राचुर्यस्य सर्वजीवानन्दातिशायित्वश्च निश्चीयते प्रकरणदष्टानन्तधर्मगुणनाभ्यासेन। यथा हेतो: पक्षवृत्तित्वं सिद्धत्, तथा सौत्रहेतुर्विवियते। "ब्रह्मशब्दाभ्या- सस्यैव हेतुत्वमिति भावः" इति प्रदीपः (६५) पृष्टे। स्वकल्पितपक्ष- भूतब्रह्मशब्देनाभ्यासशब्दस्य संबन्ध्यपेक्षा पूर्यते तत्र। वयं सूत्रपठित- पक्षसंबन्धित्वं वदामः, पुच्छवादिनस्तु सूत्रपक्षपदं हित्वा, स्वकल्पित- पक्षान्तरपदसंबन्धित्वमिति विशेषः । 'अभ्यस्यमानन्दब्रह्मानन्दादि- शब्दघटितवाक्यशेषवत्वात्' इति (६९) पृष्टे प्रदोपोक्तहेतुरिति पूर्वमेव प्रदर्शितम्। स्वोक्तं तत्स्मृत्वा मूकत्वं भजनीयं मणिना। ब्रह्मभजनं रोचयतां वा मा वा, अत्र सूकत्वभजनान्नान्या गतिस्तस्य ।।

मणि :- 'तात्पर्यलिंगं ह्यभ्यासमात्रमेव न त्व्यस्यमानधर्मा- श्रयत्वम् ।I'

उत्तरम् - अर्थसामथ्यरूपं लिंगं, शब्दाभ्यासरूपतात्पर्यसिंग- मित्युभयमपि प्रदर्शितमस्माभिः। अर्थसामर्थ्यस्य प्राबल्यमपि प्रदर्शितम् ॥

मणि: (३२) पृष्टे-'यथा च निरतिशयदशाशिरस्कानन्दाश्रयत्वं वाडनसागोचरत्वं वा नानन्दमयस्य, किन्तु पुच्छव्रह्मण: एव, तथा पूर्वमेवोपपादितम्' ॥

वैदन्तरक्षामणिनिमशः।

उत्तरम - यथतदुमयमानन्दमवाभिन्नग्रक्मणः, तथा पुनैमेवोप- पाहिनम् । 'तदप्येप श्ोको भवनि' इति ध्रुत्यैव स्पटटमेनट्रुकम। 'निरतिशयदशाशिरस्कतवें तु मात्र प्रकरण ग्रह्मघर्मतया' इति मण्युक्त- मेनेन व्याहन्यने 'निरतिशयदशाशिररकानन्दाभयत्व पुच्छव्रक्मण एव' ति कथनेन । नकजिलो मणि: ॥

मणि: - वस्तुनस्तु - आनन्द मयत्र्यतालाध रहेतावस्यस्यमान- पदं व्यर्थ, वाझानसागोचरत्वमानस्य यदा संभव:।।

उत्तरम्- शाव्दाभ्यासध्मभ्वासरुपद्विविद्याभ्यालेनापि आनन्द- मथस्य जीवत्वप्रतिषेधः साध्यते। प्रकरणदष्टनानाभ्यासा विवस्यन्ते।

मणि :- तथा च सौत्रस्याभ्यासपदस्येवाअलिप्दानमापययते।

उत्तरम -सर्वेवामपि सूत्राणां तत्पदानां क्ररक्ररपीडन- च्छेदनादिकं कृतं पुच्छवादेन। दत्तो जलाअ्जलििः सर्वसूत्रसर्वपदेभ्यः तदूयास्यया। वयं सूत्राणामसन्दिग्धत्वं सारवत्वं विश्वतोमुखत्वञ्च मान- यन्तस्सूत्रकृते, तत्सूत्रेभ्यश्च नमस्काराअरि समर्पयामः, विच्छिद् विच्छियय मारयित्वा सूत्रेम्यो जलाअलिदाने निपुणा मण्यादिपुच्छव्याख्या ॥

मणि :- आनन्दमीमांसासमाप्तिर्हि 'स यश्चायं पुरुषे यश्चासा- वादित्ये स एक:' इति वाक्येन क्रियमाणा 'असावादित्यो ब्रहमे' ति महा- वाक्यार्थव्रह्मरूपानन्द एव मीमांस्य आनन्दः, न तु हिरण्यगर्भान्तानन्दः इयत्ता परिच्छिन्नो वाझनसागोचरो वेति झापयति।।

उत्तरम् - पूर्वोदाहतेन 'मीमांसया निरतिशयानन्दं ब्रह्मास्तीति निर्धारित' मित्यानन्दगिरिवाक्येन निरतिशयानन्दत्वनिरूपणेनवानन्द- मीमांसासमापिरिति परमतनिष्कर्षः । तत्रैव मीमांसाया विश्रान्तिरिति स्पपमुक्तम्। तद्विरुद्धा मण्युक्ति: नादरमहति। हिरण्यगर्भानन्दे 26

१०२ वेदान्नरक्षामणिविमशः । विश्रन्ता मीमांसेति मण्याभिमानोSसंगतः । जीवानन्दमीमांसा श्रुतिकृते- त्युक्तेरसांगत्यं सुस्फुटम्। जीवः खलु हिरण्यगर्भः। आनन्दमयानन्द- भीमांसात्वौचित्यस्य दुरपलपतां पथ्यन्नेव मणिः, आनन्दमीमांसाया: जीवानन्दमीमांसान्वं शपथयति स्वमतपूर्वग्रन्थविरोधेन। आनन्द- मीमांसायाः ब्रह्मानन्दमीमांसातवे आनन्दमयस्य ब्रह्मत्वं दुर्वारमिति मणिभीतिः । आनन्दमीमांसाया ब्रह्मानन्दमीमांसात्वस्य स्फुटत्वात्, पूर्षग्रन्थसंप्रतिपन्नत्वाञ्च, आनन्दमयस्य ब्रह्मत्वसिद्धिरकम्पनीया । "श्रोत्रियस्य चाकामहतस्ये" ति एतत्प्रकरणोक्तस्य सर्वेषणाविनिर्मुक्त त्वरूपमुक्तत्वञ्च स्पषटं भाषितं, 'यनो वाच' इति ब्रह्मानन्दविषयक- श्रोकशांकरभाष्ये 'तं ब्रह्मण आनन्दं श्रोत्रियस्याऽ वृजिनस्याकामहतस्य सर्वेषणाविनिमुक्तस्यात्मभूतं परमानन्दं ब्रह्मणो विद्वान् यथोक्तेन विधिना' इत्यादिना। बृहदारण्यकभाष्ये चैतत्प्रकरणे एवं शतगुणितोत्तर- प्रत्यक्षा: यत्र पकतां यान्ति, यक्ष श्रोत्रियप्रत्यक्ष:, अथ एष एव संप्रसाद- लक्षण: परम आनन्दः' इति निरतिशयपरमानन्दस्य श्रोत्रियप्रत्यक्षत्त्वं भाषितम्। इदं सवं 'श्रोत्रियस्याकामहतस्य' इत्येतत्प्रकरणोक्त: अकामहतो मुक्त: इत्यस्मन्मतार्थसंवादि, मण्युक्तिविसंवादि च, मणिकृतः सर्वोत्कृष्टानामानन्दानां तत्समाने मुक्तानन्दे चान्तर्भाव उपपाद्यते 'सोऽ ३नुते सर्वान्कामान्' इति मन्नवर्णोक्तिविवरणाय। 'मान्त्रवर्णिकमेव च गीयते' इति सुत्रस्याय- मपि विषयो भवेत्। 'स यश्चायं पुरुषे' इति मन्त्रस्यार्थः उपपादित एव पूर्धम्। पुरूषे इत्यस्य प्रकृताधिकारिणि जीवात्मनीत्यर्थः । स यश्चाय- मिति प्रकृत आनन्दमयो विश्वशारीर आत्मा परामृश्यते। आदित्ये इत्यस्य आदित्यमण्डलाभिमान्यादित्यदेवतात्मनीत्यर्थः। उभयोरैक्य- मुच्यते। अत्र श्रुतिस्वारस्यानि बहुश्रुत्यन्तरैकार्थताञ्च पूर्वमेवोपापी- पदाम। 'य आदित्ये, तिष्ठन् इत्यन्तर्यामिब्राह्मणवाक्यस्य, आदित्यादि-

शरोराभिमानिम्यो जीवेभ्योऽन्य ईश्वरोन्नर्यामी इत्यर्थों भाषितः 'भेद- व्यपदेशाच्ान्य:'इति सूत्रे। सूत्रकारनिर्णीतार्थस्म प। अन्तरधि- करणे 'अन्तरादिव्ये इन्युक्त: पुरुषः आदिन्यक्षेत्रज्ञः इत्यानन्दगियुक्त: पूर्वपक्ष: । आदित्यक्षेत्रज्ञान्नर्यामी परमात्मा विश्वशागेर आग्मा' इनि सिद्धान्तः। अस्मिन्याक्ये जीवग्रह्मामेदस्यानवकाश एव। 'स यश्चायं पुरुष' इति खण्डस्य'यो गुहायां निहितः परमव्योत्नि आकाशादिकार्यमन्नमयान्तं सृङ्टा तदेवानुप्रविष्ठः सथ इति निर्दिम्यते' इति भाष्येण परमात्मपरत्वं भापितम्। तदनन्तरं 'यश्चासा शादित्ये यः पगमानन्द: श्रोत्रियप्रत्यक्षो निर्दिषटः' इत्यत्र यच्छव्दस्य परमानन्दपरामशकत्वं भाध्यत इत। तेन व तत्पूर्वोक्तस्य ब्रह्मानन्दस्य परव्रह्मपरमानन्दृत्व- सिद्धिः । पुर्वमादित्यप्रस्नाव एव नासन। 'यश्चासावादित्ये' इत्यादित्यजीवानन्दपरामर्शकथनं नेव संगतम । श्रुत्यन्तरप्रसिद्या 'यश्चासावादित्ये' इत्यस्य आदित्यदेवनाम्तर्यामिपरमात्मग्रहणमेव न्याय्यम । धृत्यन्तरप्रसिद्धिर्द्योत्यते 'यश्चासा' विति। आनन्दमय- ब्रह्मणो विभ्वशारीरान्मत्वोपपादकं तत्प्रकरणं स्मार्यते। 'असावादित्यो ब्रह्म' इत्यस्य महावाक्यत्वं केनोक्तम्। तत्रानन्दस्य का प्रसक्तिः। अत्र ब्रह्मानन्दस्यैव मीमांसेति वदन्मणिः, मीमांसायाः, 'यतो वाच' इति श्रोकेऽ प्यनुवतमानतामभ्युपगच्छति, मीमांसायाः आनन्दधर्म- विषयतां च । स यश्चायमिति वाक्येनानन्दमीमांसासमाप्ति: कृतेति स्ववाक्य- पूर्वभागोक्तं व्याहन्ति। 'ब्रह्मानन्द एव मीमांस्यानन्दः' इत्यत्र मण्युक्ति:, 'जीवस्यानन्दमयत्वं जाग्रदृदशायामपीति बोधनार्थमेवानन्दमीमांसा प्रस्तुता' इति (२६) पृष्ठे उक्त्तेन व्याहन्यते॥

मणि :- 'सय एवं विदि' त्यत्रापि 'सत्यं ज्ञान' मिति प्रस्तुतं ब्रह्म न केवलं गुहानिहिताभिन्नं, किन्तु सूर्यान्तर्याम्यपीति ज्ञापनेन आनन्दमयशब्देनाधिंदवं जीवस्वरूपमपि विवक्ष्यते इति सूचन-

१०४

मधिदवं परमकाम्रापओनो हिरण्यगलों5 पि जीवकोटिपघिए्ट: आनन्दमय

उत्तर - दुरबबोधमिद वाक्यम। जरद्रवादिवाक्यतुल्यतवं सुषचमस्य। 'गुहानिहित' मिति मन्त्रतणोंकं य्रह्र सत्यं ज्ञान- मित्युक्तम्। अत्र 'यश्ासावादिन्ये' इत्यम्य सूर्यान्तर्यामिपरत्वमुच्यत इब मणिना यथास्माभि:। आनन्दपरत्वं नोच्यने यथा भ्यकदेशे। हिरण्यगर्भोS पि जीवकोटिप्रविष्ठ इत्यस्मन्मतं वक्तीति सन्तुष्यामः । एतेन सस्य सगुणपरमेश्वरत्वं नास्तीति स्फुट भवति। तेन व कार्य हिरण्यगर्भोपासन न सगुणत्रह्मोपासनम्। हिरण्यगर्भोपासको न विद्ान्। न तस्या5 चिरादिगन्यन्वयः।

मणि :- एतेन भवदीत्या पूर्व परमानन्दस्य निर्देशाभावेन थत्पदेन परामर्शायोग: । च्रह्मण आनन्दः' इत्यादिब्रह्मपदं भवन्मते हिरण्यगर्भ- परमेव । आनन्दपदश्च परमानन्दमात्राभूतानन्दपरम्। अस्य हिरण्य- गर्भानन्दृत्वे 'सेषानन्दस्य' इत्यानन्दपदमपि न भवत्पक्षे परमानन्दपर भवितुमदृति। आदित्यग्रहणस्य सर्वात्मनाS संगतत्वाश्चेत्यादि परास्तम्।

उत्तरम्- स्वाम्युक्तमिदं सर्व समर्थितमेवास्माभिः ।

मणि :- आनन्दमीमांसाया हि न 'स एको ब्रह्मण' इत्यत्र समाि:। किन्तु 'स यश्चायं पुरुषे यश्चासावादित्ये स एक:' इत्यत्रैवेति 'सैषानन्दस्य' इत्यत्र प्रस्तुत आनन्द एव जीवसूर्योभयान्तर्यामिब्रह्मरूपतया विवक्ष्यते इति न परमानन्दस्यात् परामर्शायोग:॥

उत्तरम् - 'स यश्चायं पुरुषे' इत्यस्य जीवान्तर्यामित्रह्मपरत्वं

सन्तुष्यामः। तेन च विज्ञानमयंजीवान्तरस्य तद्न्यस्थानन्दमयस्य ब्रह्मत्व-

वेदान्तरक्षाम गिविमश। २०५

सिद्धि:, जीवादधिकत्चान्यत्वसिद्धिश्च, यथादित्यान्तर्यामित्रह्मणः आदित्या न्यत्वसिद्धि:। आनन्द नयमात्मानमुपसक्रम्य त्यत्रास्यानन्दपूणानन्दमय- प्रस्ताव:। 'आनन्दं व्रह्मणो विद्वान्' इति क्ोके ब्रह्मसम्बन्धिनिरतिशया- नन्दधर्मप्रस्तावोऽस्ति । तत्रैव आनन्दमीमांसाविशान्तिः। 'आनन्दस्य मीमांसे' त्यारंभवाक्ये आनन्दशब्दस्यानन्दधर्मपरत्वमेव। आनन्दमयधर्म- भूतस्यानन्दस्य मीमांसा क्रियते तस्य सर्वोन्कृष्टजीवानन्दातिशायित्व- प्रदर्शनाय निगनिशयत्वप्रदर्शनाय च। 'आप्नोति पर' मित्युपक्रम- ब्राह्मणोक्तं परं निरतशयानन्दो भवेत्। मन्त्रवर्णे व तस्य सर्वानन्द- समुच्चयत्वं, मुक्तव्रह्मानन्दयोः समानन्वञ्च समुदितम्। इदं सर्वमुप- पाद्ते आनन्दमीमांसया। ब्रह्मनिष्ठायाः फलं तदतनिरतिशयानन्द प्राप्तिरित्युपपाद्यते। प्राप्यस्य ब्रह्मण आनन्दमयत्वं नाम सर्वावयवेषु तस्यानन्दत्वमित्यादिकञ्च तदर्थमेवोच्यते। आनन्दमीमांसा च तदर्थमेव क्रियते। कृत्स्जगतोS पि आनन्दमयः शागीर आत्मेति पुनः पुनरत्रोक्तं सुविस्तरं प्रतिपादितं य आत्मनि तिष्ठन् ....... य आदित्ये तिष्ठन्' इत्यादिना, जीवसूर्यादिसर्वान्तरात्मभूतामृतपरमात्म- प्रदर्शकशारीरकव्राह्मणस्मारणद्वारा 'स यश्चाय' मिति वाक्येन ।

शारीरात्मत्वं दृढीकृत्य अन्नमयादिविज्ञानमयान्तशगीरकानन्दमयात्म- प्रवेशं कीतयित्वा, तस्यानन्दमयव्रह्मणो निरानशयानन्दप्राप्त्या व्रह्मविदो- भयात्यन्ननिवृत्तिर्निगढिता। 'सर्वस्मात्प्रेयोS न्तरतरं यद्यमात्मा' इति सर्वान्तरपर नात्मनस्सर्वस्मात्ियतमत्वरूपनिरतिशयानन्दत्वं ध्रुति प्रसिद्धम्। अत्रापि सर्वान्तरस्य ब्रह्मणः आनन्दमयस्य पूर्णानन्दवत्त्वं प्रदर्शयति श्रुतिः। "स यश्चायं पुरुषे' इन्यत्रानन्दमीमांसाया न समाप्तिरिति सर्वग्रन्थसंप्रतिपन्नम्। निधपितञ्चास्माभिः। आनन्दस्य मीमांसेन्यत्रानन्दशव्दम्यानन्दधर्मवाचकत्वं दुरपलपम। भूयो भूयस्त-

१०६ वेदान्तरक्षामणिविमर्शः ।

दर्थे एवास्यां मीमांसायामानन्दशव्दोऽ भिलप्यते तत्तत्पुरुषसंबन्धित्वेन। ब्रह्मसंबन्धिघर्मत्वेनवात्र व्रह्मानन्दोऽभ्यस्यते 'ब्रह्मण आनन्दः, ब्रह्मण आनन्दः' इति। 'स यश्चाय' मित्येतच्छ तिमनुसृत्य सूत्रकारोSपि पुरुषगुहास्थानन्दमयपुरुषस्य ब्रह्मत्वसाधनानुपद्मेव, आदित्य- पुरुषान्तर्वतिहिरण्यगर्भपुरुषविषयविचारमकरोत् अन्तरधिकरणे । हित- रमणीयमय आनन्दमयः पुरुषः। उभयोस्सर्वावयवानां हितरमणीयत्वं निगद्यते श्रुत्या। 'स यश्चायं पुरुषे' इति द्विरभ्यस्ता श्रुतिः सौत्राभ्यासहेतुगहीतत्वेन कथिता महामहोपाध्यायैस्सुगृहीतनामधेयैः कपिस्थलं स्वामिभि: ।

मणिः (३३) पृ-अत्र पुरुषे सूर्ये आनन्द पकरूपो न साति- शय इति बोधनात्, हिरण्यगर्भान्तानन्दस्यैव तदुपाधितारतम्यप्रयुक्तो- त्कर्षापकर्ाभावस्संभवतीति कृत्य 'स एक:' इत्यनेन तस्योत्कर्षाप- कर्षापोहार्थत्वमाकरे व्यवस्थापितम् ।।

उत्तरम्-अत्र पुरुषे सूर्ये चान्तर्यामी एक इति पूर्व मण्युक्तार्थ एव श्रुत्यर्थः । तद्विरोघेनात्र वर्णितस्तच्छ त्यर्थो न संगतः । जीवस्या- नन्दः सूर्यजीवस्यानन्दश्चैक इत्युक्ति: पूर्व तत्तदानन्दतारतम्यस्य स्पष्टोक्त्या व्याहता। सर्वोत्कृष्टमानुषानन्दस्य सूर्यदेवानन्दस्य चैकत्वोक्तिर्व्याहता कृत्स्पूर्वग्रन्थेन। हिरण्यगर्भः सर्वोत्कृष्टजीव इत्युच्यते मणिना। किं सूर्यस्ततोS पि बृहत्तर: आनन्दवत्वे। अत्रोक्तो जीवः क इति पृच्छामः। शास्त्रस्य मनुष्याधिकारत्वात् मनुप्यो भवेत्। सर्वोत्कृष्टमानुषानन्दात् सामान्यजीवस्यानन्दः किं भूयान् भवेत्। अत्र जीवे सूये चैकतयोक्त- स्वेनाभिमन्यमानः किं निरतिशयब्रह्मानन्दः। ब्रह्मणः खलु तदु- भयान्तर्वर्तित्वमुभयसंप्रतिपत्नम् । एकरूपः न सातिशयः' इत्यस्य परस्परसातिशायनिषेधार्थत्वं वा निरतिशयब्रह्मानन्दत्वपरत्वं वा।

चदान्तरक्षामणिविभशः। 109

किं लिख्यते स्वेनेत्यजानन्नेव यत्किश्चिल्िखति मणिकृत्। वाझनसा- गोचरत्वरूपनिरतिशयापरिच्छद्यत्वादिकं 'यतो वाच' इति क्षोके निगद्यते, नात्र। तत्रैवानन्दमीमांसा समाप्ति: ॥

मणि :- 'अस्मालोकान्' इत्यत्र लोकपदमपि दष्टाटप्रविषय- समुदायपरमेव। न प्रकृतिमण्डलपरम्। प्रकृतिमण्डलस्यापि दृष्रा-

उत्तरम् - सर्वशव्दानां महत्यस्वारस्ये मज्जति मणिः । 'प्रेत्य' शब्दास्वारस्यमसह्यम्। सर्वश्रुतिषु सर्वतन्त्रेषु, लोके च मरणानन्तरं लोकान्तरगमने तत्प्रसिद्धिः । गतिविषयोऽनुप्रश्नः कृतः इति मणिर्वदति। तस्यात्र वल्ल्यन्ते मोक्षानन्दप्राप्तिवर्णने उत्तरं दीयने 'अस्मा- लोकात्प्रेत्य' इति। प्रश्नोत्तरत्वस्य तात्पर्यचिह्वत्वं दुरपलपम्। 'अस्माल्लांकात्प्रेत्य' इतीदमभ्यस्यते, अत्र अनन्तरवल्ल्याञ्च । मोक्षपाप्ति- वर्णने लोकशब्दास्वारस्यम्। 'चिरलोकलोकाना' मित्यत्रैव लोक्रेपु प्रयुक्तो लोकशब्दः। समानग्रकरणे बृहदारण्यके भूयो लोकशब्द: प्रयुक्त:। एकवचनास्वारस्थम्। 'अस्मालोका' दिति पद्समुदायस्य पतड्कलोकग्रहणे पव तान्पर्यम्। 'अस्माल्लोकात्प्रेत्य' इति 'पदसमुदा- यस्यार्थान्तरवर्णनोद्म: श्रुतिप्रतारणोद्यम एव। श्रुतिहननञ्च।।

मणिः- (३३) पृ- प्रेत्यपदेन लोकान्तरावा प्रिविवक्षा तु मतान्तर- रीत्या युक्तैव, अन्नमयशरीरप्राप्तिः लोकान्तरप्राप्तिनिग्पक्षत्वात्।। उत्तरम् - अस्मन्मतव्याख्यामज्ञात्वव दृपयति मणिः। सर्व- विशिष्टं सर्वस्य शारीर आत्मा आनन्दमयब्रह्म । 'ततो मां तत्वतो ज्ञात्वा विशने तदनन्तर' मिति गीतोक्तवत्, उभयविभूतिविशिष्टव्रह्मणि ज्ञानेन प्रवेशसमयोऽ यम। आनन्दमयव्रह्म विश्वशारीर: पग्मात्मेत्युपपादितम्। 'स य पवं वित्' इति विश्वशारीरपरमात्मानन्दमयव्रह्मविद्यायां निग्न्तरं

१०८ वेदान्तरक्षामणिविमर्शः ।

यावदायुघनिष्ठया सम्पन्नं विज्ञानमनूद्यते। तेन विज्ञानेन सर्वान्नमय- प्राणमय-मनोमय-विज्ञानमय शारीरक परमात्मनि ज्ञानेन प्रवेशोSत्र विवक्षितः उपसंक्रमण शव्देन । एतमन्नमयमित्यादिपश्चस्वपि पर्यायेषु एतच्छब्द: परमात्मपरामर्शकः । अन्नमय-प्राणमय-मनोमय-विज्ञानमयशव्दा: तच्छरीरक- परमात्मपरा: । "अन्र व्यासार्यैस्सर्वोऽपि विद्वान् अस्माल्लोकात्प्रेत्य अन्नमयादिसमष्टिय्यष्टिविभूतिकं निरतिशयानन्दं परमात्मानं भोग्यभूतं भोक्ता सन् अनुभवतीति प्रश्नस्योत्तरमुक्तं भवतीत्युक्त" मित्यस्मदीयो- पनिषद्धाप्ये। तस्य च सूलभूतं श्रुतप्रकाशिकावाक्यमप्युदाहृतं तत्र। अन्नमयरूपशरीरप्राप्तिर्नास्माभिरच्यते। अज्ञाननिबन्धनमिदं चोद्यम्।

मणि :- एनेनोपसंक्रामतिपद्मपि ज्ञानमात्रपर, न तु प्राप्ति- परमिति व्यख्यातम्। गत्यर्थानां ज्ञानार्थकत्वेन क्ेशलेशस्याप्यभावात्।।

उत्तरम्- ज्ञानपरत्वमिष्टमेवास्माकम। ब्रह्मणि ज्ञानेन प्रवेशः परमाकाशे परमव्योमनि। तत्र चार्चिरादिगत्या अतिवाह्यते ब्रह्मवित् । ज्ञानेन प्रवेश: प्राप्तिः । 'उपसंक्रामती' त्यक्य स्वभाष्योक्तं बाधनार्थ परित्यजति मणिरिति सन्तुष्यामः । ज्ञानं प्राप्तिरित्युभयमपि गृह्लीमो वयम॥।

मणि :- विषयसमुदायान्निरपेक्षो भूत्वा, अन्नमयममुख्यात्मानं जानातीत्युक्त, प्रस्तुतत्वात् विपयसमुदायमन्नमयात्मना जानातीत्यर्थ- सिद्धि: इति विषयज्ञानमित्यस्याध्याहारोSप्यस्मद्विवरणे ॥

उत्तरम् - 'अस्माल्लोकात्प्रेत्य' इत्यनेनैव दृष्टादृष्टसर्वविषयसमुदाय- विरागत्यागादीनामुक्तत्वात्, अन्नमयस्य देहस्य, अमुख्यात्मत्वग्रहणं, तत्पूर्वमेव संपन्नमित्यवश्याभ्युपगन्तव्यम्। देहस्यानात्मत्वनिश्चयं विना न तादशवैराग्यसंपत्तिः । "विषयसमुदायमन्नमयात्मना जानाति' इति वाक्यस्यार्थो न स्फुट:। विषयसमुदायस्यान्नमयाद्यात्मत्वज्ञानं तज्जिधासा च 'स य एवं वित्' इति पूर्वसिद्धत्वेन अनूद्येते।।

१०९

मणि: - एतेन उपसंक्रमणकर्तापि परमात्मैव, न जीव इति व्याख्यातम् । 'स एक:' इत्यैकात्म्यवादस्य श्रुतिसिद्धत्वात्। अन्यस्या नात्मनाज्ानवर्णनासंभवात्।।

उत्तरम् - साधकजीवे सूर्यदेवे चान्तरात्मतया स्थितस्य परमात्मन: स्वल्वेकत्वमुक्तम्। जीवसूर्ययो: परमात्मनोभेंद एव स्प्नमुक्त: श्रुत्या परमात्मनस्तदुमयान्तर्यामित्वकथनेन । 'मेदव्यपदेशाश्चान्यः' इति सूत्रं तन्द्राष्यञ्च मण्युक्तिधातुकम्। 'भेदव्यपदेशाश्चे' त्येतदधिकरणसूत्रञ्च जीव- ब्रह्मभेदमेव द्रढयति। अत्र जीवब्रह्ममेदः स्पर्ष श्रृथते। परमात्मनः

मणि: - प्रकरणस्यापि गुहानिहिताभिन्नतया ब्रह्मोपक्रमात्,

उत्तरम् - 'ब्रह्मवित्' इति ब्रह्मणोवेद्यत्वेन, अधिकारिणो वेदितत्वेन, 'आम्रोतिपर ' मिति जीवस्य प्राप्तृत्वेन, ब्रह्मणः प्राप्यत्वेन. चोपक्रमात्, भेदजटिलत्वमुपक्रमस्य। परशन्दोपि स्वस्मादुत्कृष्टत्वं स्वस्मा- दन्यत्वश्च वद्ति। ब्रह्मवित् स्वस्मात् परं परमाम्नोति। 'स एक' इति वाक्येपि तथैद। उभयान्तर्यामि ब्रह्मण: एकत्वोक्या जीवादित्ययोर्भिन्नत्वं व्यजितम् । 'आनन्दमयमान्मानमुपसंक्रम्ब, तदनुप्रविश्य, आनन्द' ब्रह्मणो विद्रान्' इत्यादिष्वपि तथेव।।

मणि :- अत एव परमात्मन पवोपाधिक जीवभावः प्रति- पादित: उपपद्यते ।।

'तदनुप्रविश्य' इत्यनेनैव भेद: स्फुटं बोध्यते। 'सश्त्यञ्च' इत्यादिना मूर्तामूर्ते प्रत्यक्षपरोक्षे। चेतनमचेतनमित्या दिसर्वभवनमुच्यते। सर्वभवनश्च तत्तदनुप्रवेशेन। अन्तरात्मतयावस्थानेन तन्द्रवनमेवा- चेतनेषु। यथाऽ चेतनेषु, तथा चेतनेष्वपि।। 28

११० वेदान्तरक्षामणिविमर्शः ।

मणि :- 'स थ एवं वित्' इति वाक्ये ववंविदित्युपसंहिय- माणस्य ब्रह्मवित्पदस्यादित्यपुरुषान्तर्वत्येकरूपात्मवित् इत्यर्थकत्वस्यैव युक्तत्वेन तत्रात्मभेदविवक्षायोगात् ॥

उत्तरम् - एवंविदिति पूर्वोक्तसर्वाकारविशिष्टत्वेन आनन्दमय- ब्रह्मणो वेदनमुच्यते। विश्वस्य शारीरत्वं सर्वान्तरात्मत्वं जगत्स्नष्टत्वं, सर्वजीवातिशाय्यानन्दत्तवं, आनन्दयितृत्वं,स्वनिष्ठया सर्वभयनिवर्तकत्व मित्यादि विशेषा: उक्ताः । उक्तसर्ववैशिष्टयं एवंविदिति स्पष्टमनूद्यते। निष्प्रकारस्य सर्वविशेषशून्यस्य वेदनं एवंविदिति किमनूद्येत। विश्व- शारीरात्मनो निबिडनिरन्तरध्यानात्, अन्नमयादीनां शरीरत्वनिश्चयात्, अन्नमयादिसर्वविशिष्टमात्मानमुपसंक्रम्य सम्यकू जात्वा, तस्मिन् प्रघिशति। सर्वशारीरात्माकारस्य मुख्यत्वेन तदुपपाद्यते 'स यश्चाय' मिति वाक्येन। तेन च जीवान्तर्वर्तिनः आदित्यान्तर्वर्तिनश्च नियन्त्रात्मनः एकत्वममृतत्वमित्यादिकं श्रावयत् शरीरकव्राह्मणं स्मारितं भवति। दृढेन तद्जानेनान्नमयादीनां तच्छरीरत्वं' आनन्दमयब्रह्मणस्तदात्मत्वञ्च अनुभूय परमप्रेम्णा उभयविभूतिविशिष्टसर्वान्तरात्मानन्दमय क्रहमणि प्रविश्य, वाऊयनसागोचरमानन्दमयब्रह्मण आनन्दं प्राप्नोतीति स्पषं सुन्दरसुन्दरं श्रौतं प्रदशेनम्। जीवादित्ययोरन्तर्वर्तिनः परमात्मन एकत्वं मण्युक्तमस्मादिष्टमेव ।।

मणि :- ब्रह्मपाप्तिर्नाम तदशानहानमेव, न तु मेदसापेक्षा गतिरिति पूर्वमेव व्यवस्थापितम्। अन्यथाSS त्मैक्यसिद्धान्तविरोधा- पत्तेः॥

उत्तरम् - अज्ञानहानमिष्टमेवास्माक्म् भ्रमात्मकज्ञान- मपेश्ष्यते। जीवस्य परमात्मात्मकत्वस्य सत्यत्वात्, स्वान्तयाम्यात्मभूता- नन्दमयपरमात्मप्राशतिस्तदविभागेन तदानन्दानुभावः। कि गतिरस्ति वा

न वेति संप्रतिपन्नस्य प्रश्नस्य, अस्तीत्युत्तरस्य स्पष्टवचनेऽपि, अहं नास्ति- वादं करोमीति स्वातन्त्र्यमवलम्बमानं कथं वर्य रखयेम। आनन्दमय मात्मानं प्राप्य, कामाश्नीकामरूप्यनुस्चरन्नित्यादिकमुच्यमानं मण्यमिमानं निष्करुणमुन्मूलयति। "ममसाधर्म्यमागताः । स्वगऽपि नोपजायन्ते प्रसये न व्यथन्ति च ।' इत्यादिमिर्भूयो भूयो भगवान् मुक्तानां स्व- साधर्म्यप्राप्तिं, आत्मबह्दुत्वं बहूनां ब्रह्मविदां मोक्षप्राप्िश्च वदति। आत्मैक्यं रोचयते मणिकृत्, सर्वश्रुतिस्मृतिसू्त्रवरोघेन सर्वानुभवविरोधेन च । जीवब्रह्ममेदपवैतदधिकरण सूत्रैः प्रतिपाद्यते स्पष्छं भाष्यदय- गेत्यापि पुच्छयोजनारीत्यापि॥

मणि: (३४) पृ - पतेन -नचात्र प्रकरणेऽ ज्ञानं ब्रह्मणि तन्कृतप्रप्चारोपः आत्मनोन्नमयादितादात्म्यभ्रमः, अघिष्टानज्ञानेन तद्वाघः प्रपञ्चमिथ्यात्वं, ब्रह्मणो निर्विशेषत्वं, आत्मैकत्वं ब्रहमण एव जीवभावः इत्यादयोभवत्कल्पिताः अर्थाः प्रतिपादिता उपलभ्यन्ते, यद्वलेन सूत्र- स्थानीयस्य वाक्यस्य लक्षणादिना अर्थान्तरपरत्त्वं शंक्येतापि-इत्यादि- परास्तम् ।।

उत्तरम् - स्वाम्युक्तं सर्वे निराबाधमेव।।

मणि :- 'असद्वा इदमग्र आसीन्' इत्यत्र वाक्येऽ ज्ञानस्य ब्रह्मणि, तत्कृतप्रपश्चारोपस्य च प्रतीते: ॥

सूत्रकारप्रदर्शितं 'असद्यपदेशान्नेतिचेन्नधर्मान्तरेण' इति। उपनिषद्भाष्ये 'अव्याकृतनामरूप विशष विपरीतरूपं' इति भाषितम: सूत्रभाष्ये 'व्याकृतनामरूपत्वाद्र्मादव्याकृतनामरूपत्वं धर्मान्तरं तेन धर्मान्तरणायमस- द्यपदेशः' इति भाषितम्। 'असदिवाSSसीत्' इतीवार्थत्वं भाषितं श्रोतैवकारस्य श्रीशांकरभाष्ये । सर्वदासत एव प्रपश्चस्य व्याकृताव्याकृत-

वेदान्तरक्षामणिविमर्शः ।

रूपधर्मद्वयेनावस्थाद्वयम्। पतेन प्रपश्चस्य सार्वदिकसत्वमेव दढीकियते। प्रलयावस्था कस्याSश्ञानेन कल्प्यते इति पृच्छामः। न तदा अन्तःकरणं, तद्दत्तयोवासन्ति। कस्यचिद्जञानेन खलु साऽवस्थाकल्पनीया। अव्याकृतावस्थाकस्या ज्ञानं कल्पयति। सर्वश्रुतिप्रसिद्धं स्त्रषत्वं ब्रह्मणः । किं तस्येश्वरस्याश्ञानं ज्ञानाच्छादकमस्ति। तस्यैवाशत्वे कस्तस्याज्ञानस्य निवर्तकः 'आत्मकृतेः परिणामात्' इति सूत्रकार: सूक्ष्मविशिष्टस्य स्थूलविशिष्टत्वेन परिणाममेव स्परष्ट कथयति। कल्पनावादस्य न श्रुतिषु सूत्रेषु वा कल्पनावकाशलेशः । 'इदं सर्वमसृजत, तत्सृक्टा' इति सृष्टिश्रुत्या अध्यारोपवादो बाभ्यते। सन्ध्याधिकरणे स्वप्ने ई्वरस्त्रंग्रा इति पूर्वपक्षयित्वा, न सृष्टिः, किन्तु जीवकल्पनामात्रमिति सिद्धान्तः इत्यद्वैतभाष्यम। सृष्टिरवा (माया) आरोपोवा इति तत्र विकल्प्यते । सृष्टिशब्दस्यारोपप्रतिकोटित्वं औत्सर्गिकम। सृष्िः परमात्मनश्चेत् पारमार्थिक्येवस्यादिति तदधिकरणभाषिता व्याप्तिगर्भोकि: न्याययैव । सृष्टिं कामयित्वा, ततस्तपस्तप्त्वा इद सर्वमसृजत इति खल्वत्र श्राव्यते। भ्रान्त्यर्थ तपस्तपनोक्तिर्ध्रुवमुन्मत्ता भवेत्। तप्यमानं तपश्च ज्ञानमयं इति श्रुतिः। अजञानमूलक आरोपः न तपोमूलको भवेत्। अत्रमणेरारोप पक्ष: श्रुत्यक्षरस्पष्टविरुद्धः। प्रलयावस्था, अध्यारोपो वा अपवादोवेति मणिरात्मानं पृच्छतु। अपवादो ज्ञानमूल:, अध्यारोपोऽ ज्ञानमूलक:। उभयं जीवकर्तृकत्वेनैवाभिमन्यते मणिना। किं जीवकर्तृकः अपवादः प्रलयः । नास्त्यवाधिरसांगत्यस्य। 'सत्यकामः, सत्यसंकल्पः' इति स्नष्टह्मगुणं वर्णयति धुतिः । असत्यकाम: ईश्वरः इति मणिमतपक्षः । सर्वथा श्रुतिपरिपन्थित्वमेव तस्य।। मणि :- 'अन्योऽ न्तर आत्मा, अन्योऽ न्तर आत्मा' इति पूर्व- उत्तरोत्तरबोधनेन, आत्मनोन्नमयादितादात्म्यमधिष्ठानशान- निबन्धनतद्वाधयो: (अवगमेन) ॥

वेदान्तरक्षामणिविमर्शः । ११३

उत्तरम् - ब्रह्मणो गुह्दानिहितत्वमुक्तं "योवेद निहितं गुहाया" मिति । गुहाभ्यन्तरे वर्तमानं गूढं ब्रह्मस्थूलारुन्घतीन्यायेन क्रमेणान्तरान्तर- प्रदर्शनेनावजिगमिष्यते। न पूर्वप्रदर्शितस्थूखताराणां मिथ्यात्वं, स्वरूपतो बाध्यत्वं वा। तासु प्रथममवतीर्णसूक्ष्मारुन्धतीबुद्धिमात्रमपनीयते। न

सिद्धति। तेषां ब्रह्मान्यत्वमिष्टमेव सर्वेपाम्। अन्नमयादीनां मिथ्यात्व- पक्षः स्वोक्तन्यायबाघितः, प्रत्यक्षबाघितः, सर्वश्रुतिस्मृतिसूत्रवाघितश्च। तेषां मिथ्यात्वमस्यामुपनिषदि न केनापि वाक्येन प्रतिपाद्यते । अज्ञाना- त्यन्ताभावसहकृतब्रह्मज्ञानकाषार्यां लब्घायां मुक्तावपि कामरूपित्वसर्व- लोकानुसश्चरणानन्दगानादिकं स्परष्ट श्राव्यते। प्रत्यक्षरं जीवव्रह्मादिभेद एव प्रतिपाचते। आनन्दमयादन्योऽ न्तर आत्माSन् नैवोच्यते तस्पैव सर्वान्तरात्मतवेन तन्निरभ्यासो दृश्यते। अभ्यासादिति हेतुरेतस्यापि संग्राहक:। नात्राधिष्ठानशब्दों वा आरोपशब्दो वा तत्पर्यायशब्दो वा प्रयुज्यते। आरोपकथा केवलं स्वबुज्यारोपिता॥ मणि :- 'उदरमन्तरं कुरुते। अथ तस्य भर्य भवति' इति भेद- निषेधेन, अमेदबोधनेन (अवगमेन ) ।I

उत्तरम् - ब्रह्मणो निरन्तरध्याननिष्ठाप्रकृता। निरन्तरध्यानस्य अभयप्रतिष्ठालाभोऽन्र फलमुच्यते । ध्यानस्याल्पविच्छेदेऽपि योगात् प्रच्यवो ध्रुवः । "कच्चिओ्नोभयविभ्वष्टश्छिनास्रमिय नश्यति। अप्रतिष्ठो महावाहो विमूढो ब्रह्मण: पथि। पतन्मे संशयं कृष्ण च्छेत्तुम्हस्यशेषतः ।" इत्यर्जुनवचनमवघेयम। 'योगाचछितमानसः अप्रतिष्ठः' इति तत्र स्पषं योगादचलनं ग्रहणि प्रतिष्ठा, ततश्लनञ्ञाप्रतिष्ठा इत्युक्तम्। अप्रतिष्ठा- तोऽ र्जुनस्य भय प्रदशितम। योगान्मनसश्चलने भय, तदभावे तदभाव इति स्पर्ष्ट प्रदर्शितम्। भगवद्योगस्यवाम्य्हिततमत्वमुपदिदेश भगवान् .29

वेदान्तरक्षामणिविमर्शः ।

तदच्यायान्ते 'योगिनामपि सर्वेषां' इति श्लोकेन। गीतास्पप्टविरुद्दो मणिपक्ष:। अत्र योगनिष्ठोपदेशः करियते श्रुत्या 'प्रतिष्ठां विन्दते' इति। अन्तरशव्दस्य भेदपरत्वे 'कुरुते' इति न प्रायोक्ष्यत। भ्रान्त्या आरोप्य- कल्पने 'कुरुते' इति वचनस्यानुपपत्ति: स्फुटा। 'योगविच्छेदरूपान्तरं कुरुते' इति तच्छव्दस्वारस्यम॥

मणि :- 'सत्यश्चानृत्व सत्यमभवत्' इति वाक्येन ब्रह्मव्यति- रिक्तस्यापारमार्थिकत्वरूपमिथ्यात्वोपपादनद्वारा ब्रह्मणो निर्विशेषत्वस्य (अवगमेन) ।।

उत्तरम् -'विज्ञानञ्चाविज्ञानञ्च' ति चेतनाचेतनात्मतया सत्यस्य ब्रह्मणः, तत्तदनुप्रविश्य तत्तत्नियन्तृत्वेन भवनमुक्तम्। 'विजानं नेतनं, अविज्ञानं तद्रहितमचेतनं प्राणादि' इति शांकरभाप्यमम्मन्भाप्य- सममेव। विज्ञानस्य चेतनस्य जीवस्याऽसत्यत्वं नेष्टं परेषामपि। 'विज्ञानञ्चाविज्ञानञ्चे' त्यत्र यथा द्वेधा विभाग: तथेव सर्वत्रार्थो ग्राह्यः जीवजडपरत्वेन । 'सत्यञ्चानृतञ्चे' त्यत्र सत्यशब्दस्य जीवपरत्वं असत्यशब्दस्याचेतनपरत्वञ्च स्फुटम्। 'निर्विकारतया सत्यत्वं चेतनस्य इतरस्यत्वतथात्वं' इत्यस्मदुपनिषद्ध्ाष्यम। शांकरभाष्ये 'सत्यञ्च व्यवहारविषयमापेक्षिकं सत्यं, मृगतृष्णाद्यनृतापेक्षयोदकादि सत्यमुच्यते' 'अनृतश्च तदविपरीतम्' इति भाषितेन, सत्यानृतशब्दयोर्व्यवहारिक- प्रातिभासिकोभयविधाचेतनप्रपश्चविषयत्वमुक्तम्। अथ नामघेयं सत्यस्य सत्यं प्राणा वे सत्यं तेषामे पसत्यम्' इत्यत्र प्रथमसत्यशब्दस्य जीववाचकत्वं प्रसिद्धम्। सत्यशब्दस्य मिथ्यात्ववाचकत्वस्यात्यन्तास्वरसत्वं स्कुटम। यस्मात्सत्यदादिकं मूर्तामूर्तजातं यत्किश्चेदं सर्वमविशिष्ट विकारजात मेकमेव सच्छव्दवाच्यं व्रह्म अभवत्, तद्यतिरेकेणाभावान्नामरूपविकारस्य, तस्मात् तड्रहसत्यमित्याचक्षते." इति शांकरभाष्यं प्रायेणास्मद्वयाख्थान-

सरूपमेव। "चराचरव्यपाश्रयत्वात्तद्यपदेशोS भाकतस्तन्भ्रावभावित्वात्' इति सूत्रप्रदर्शिता अस्मदिष्ठव्युत्पत्तिरनया श्रुत्या सिद्धति। "यस्मात् चेतनाचेतनात्मकवर्गानुप्रविप्टतया सत्यश्दितस्य ब्रह्मण, अत एव चेतना- चेतनात्मकं जगत् , शास्त्रदृष्टिमन्नः पुरुषाः पराशरादयः हरेर्न किश्चिद्यति- रिक्तमस्ति, 'ज्योतींपि विष्णुर्भुवनानि विष्णुः' इन्याचक्षने इत्यर्थः' इत्यस्मदीयोपनिषद्धाष्यम्। 'तत्सत्यमित्याचक्षते' इत्यत्र 'तत्' इत्यस्य तस्मादित्यर्थो भाष्यद्यसम्मतः 'इत्याचक्षते' इति श्रुतिः प्रत्यभिज्ञाप्यते 'तद्यपदेश:' इति सूत्रखण्डेन । समानाधिकरणव्यपदेशे निमित्तं प्रदश्यते श्रुत्या सूत्रेण च। 'व्यतिरेकेणाभावात्' इति शांकरभाप्योक्त- मेवास्माभि: 'पृथक सिद्धभावात्, अपृथक् सिद्धत्वात्' इत्युच्यते। सामानाधिकरण्यव्यपदेशे 'ब्रह्मव्यतिरेकेणाभावादि' ति शांकरभाष्य- संमतहेतुः, 'अपृथक् सिद्धत्वात्' इत्यस्मद्धेतुः । "तदनन्यत्वात् तद्यपदेशः । तदनन्यत्वाधिकरणारंभे तस्मात् कारणात् व्यतिरेकेणा भाव: कार्यस्य' इति श्रीशांकरभाषितमस्मदिष्टमेव। ब्रह्मणः पृथक्त्वेन जगत्सत्ता। एतद्विपयोपपाढके असद्वेत्यनन्तरक्षोके 'असदिवासीत्' इति प्रपञ्चस्य प्रलयेऽ पि मिथ्यात्वं नेति स्पषीकृतं इवार्थवचनेन। 'तनो वे सदजायत' इति जातस्य प्रपश्चस्य सत्तोकत्या मिथ्यात्वं स्प्ष् प्रतिपिद्धम । 'कथमस- तस्सजयेत" इति श्रुतिरपि जातस्य जगतस्सत्वं द्रदयति। प्रलय- कालेS सत्वनिराकरणेन तदानीमपि सत्वं स्पष दृढीकृतं श्रुत्या।

मणि :- 'स यश्चायं पुहवे' इत्यात्मैकत्वस्य (अनगमेन)॥

उतरम् - इद मिथ्या। पुरुवादित्यजीवयभद: तद्ुभयत्राव- स्थितस्य नियन्तुः परमात्मन एकन्वञ्चोकतं ध्रुत्या। आदित्यान्तवर्तिब्रह्मणः यथा सविशेषत्वं संप्रतिपत्रं, तथा साधकपुरुपान्तवैर्तिनः आनन्दमय-

११६ वेदान्तरक्षामणिविमर्शः । परमात्मनोऽपि सविशेषत्वं सगुणत्वमित्यनया श्रत्याऽकम्पनीयतया सिद्धति उभयोरेकत्वश्रवणात् ।। मणि :- 'तत्सृक्वा तदेवानुपाविशत्', 'यो वेद निहितं गुहाया' मिति ब्रह्मणो जीवभावस्य (अवगमेन) ।। उत्तरम् - तत्सृट्वा तदेवानुप्राविशत्, तदनुप्रविश्य, सव्चत्यञ्चा- भवत्' इति श्रुत्या अनुप्रविश्य (आत्मत्वेन) अवस्थितस्य तत्कार्यभवनं तत्कार्यव्यपदेशश् इति स्पष्टीभवति। इयं श्रुतिः चेतनाचेतनोभयविध- प्रपश्चसाधारणी। यथा ब्रह्मणो न वस्तुतो जडप्रपश्चभावः, यथा न जडैक्यं, तथा न तस्य जीवभावो जीवैक्यं वा । 'अश्मादिवञ्च तद्नुपपत्तिः' इतीदमेवस्पष्टीकृतं सूत्रकृता भेदश्रुतिशबल्यनिर्धारणेनेतरव्यपदेशादि- करणे। 'ईश्वरस्य च संसार्यात्मत्वे ईश्वराभावप्रसङ्ग, ततः शास्त्रा- नर्थक्यम्' इति परिचोद, 'न हीश्वरस्य संसार्यात्मत्वं प्रतिपाद्ते इत्यभ्युपगच्छामः' इति समाहितं आत्मत्वोपासनाधिकरणभाष्ये। तेन चात्रेश्वरस्यैव जीवभावोक्तिरन्मूलिता। स्वभाष्यहननात् न त्रस्यति मणिः। आत्मघात एव ततः फलति ॥ मणि :- (३५) प - तद्द्रावापत्तर्विवक्षितत्वाद् पर पवात्मा संक्रमिता, संक्रमितुरेव संक्राम्यत्वं हि नित्यमाप्स्यवानाप्तत्वभ्रमनिवतने- नैव ।

उत्तरम् - ब्रह्मवेदनेन जीवस्य संसारित्वनिघृत्तिर द्वैतमतम् । ब्रहौव संसरी, स पवाधिकारी साधक: इत्युक्तेरसाङगत्यं स्फुटम्। ब्रह्मण एव बहशुद्ध संसारित्वं वदन्तः ब्रह्म ब्रह्मविद्याञ्च सम्यध्ानयन्ते। शुद्धि-

अनम्ताशुद्धिसहितसंसारिमावं वदति । शुद्धाशुच्योरीशानी शयोरेकत्व- नाद: उकिमात्रव्याहतः, वहिरात्योकिरिव, स्वमातृवन्ध्यात्वोकिरिव च।।

वेदान्तरक्षामणिविमर्शः। ११७

मणि :- उपासनासाध्यत्वे मोक्षस्यानित्यत्वमापद्येत।। उत्तरम् - उपासनप्रसन्ननित्येश्वरप्रसाध्यः संसारध्वंस: इति श्रुतिर्वदति। संसारध्वंसरूपाभावस्य जन्यत्वेSपि नित्यत्वम्। शब्दैक- समधिगम्ये मोक्षफले युक्तेरप्रसरं सूत्रकार :- 'शब्दात्, शब्दात्' इति अन्त्यपादे पुनः पुनः पठन् सूचयति। रत्नप्रभापि तथैव वदतीति पूर्वभाग- विमर्शे प्रदशितम् ।। मणि: - आत्मभावो हि मोक्षः । स हि जीवव्रह्मभेदपक्षे नानुकूलः॥ उत्तरम - जगद्यापारवर्जमपहृतपाप्मत्वादिसत्यस ङ्कल्पत्वान्तरूप- सह्वा- विभागेनावस्थाय तत्समानानन्दानुभवो मोक्ष इति श्रुतिसूत्रमतम्। ब्रह्म- प्रापिस्ततस्तदविभागावस्थितिश्र मोक्षः। परंज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते इति श्रुतिः । उपसम्पत्ति: प्राप्तिः । 'गन्धारानेवोप- सम्पद्यते' इति सद्विद्यायाम्। 'उपसम्पद्यते' इत्यस्य प्राप्तिरेव स्पष्टोऽर्थः। 'मुक्तोपसृप्यत्वव्यपदेशात् च' इति सूत्रे मुक्तमाप्यत्वं ब्रह्मणः स्पर्ष्ट सूत्रितं हेतूकरणेन। भेद विना न प्राप्तिसंभवः। अत्र 'आप्नोति पर' मिति परव्रह्मप्राप्तिरेवोक्ता उपक्रमे आन त्मानमुपसंक्रामति' इत्युप- संहार च परानन्दपापिरुका। 'आनन्दमयमात्मानमुपसंक्रम्य इमालोका- इत्यादिवाक्यं, 'परंज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणामिनिष्पद्यते' इति श्रुतिसमानार्थकम्। ब्रह्मप्राप्य, ब्राह्मरूपेणा- विर्भवति। ब्राह्मरूपश्चचितितम्मात्रत्वे सति जगद्यापारवर्ज ब्राह्मैश्वर्यवत्त्वरम। दचैतन्यरूपत्वे सति तदैश्वर्यवैशिषयमसम्पद्याविर्भावः स्वेनश्दात्' इति सू्नं ईदशश्ुतिः परामृशति। जीवब्रह्ममेदे सत्यप्यविभागः इत्यादिकं निर्णीयते मणि- 'सोऽ शनुते सर्वतः ब्रह्मभावमापन्नस्सन् सह-युगपत्

30

११८ वेदान्तरक्षामणिविमर्शः । उत्तरम्- पतद्वाक्यार्थ: पूर्वमेव विस्तरेण विवृतः। उपक्रम- मन्त्रवर्णस्थं मोक्षफलवाक्यमिद्मेव, 'एतमानन्दमयमात्मानमुपसंक्रम्य इमाल्लोकान्कामान्नीकामारूप्यनुसश्चरन्। पतत्सामगायन् आस्ते। हा बुह्ा बुहदा वु' इति विवियते इति स्फुटं, परसम्मतञ्च। परमात्मानं प्राप्य सर्वलोकेषु सश्चरणगानाद्यानन्दपरीवाहानुभवः स्पष्टं श्राव्यते। ब्रह्म- प्राप्तिश्च स्पष्टं श्राव्यते। आनन्दमयस्यैव परमात्मत्वं श्राव्यते । तदन्तर आत्मा न कोऽ पि श्रावितः अत्र वा पूर्वत्र वा। उपक्रमपठितफलवाक्यस्य श्रुत्यैव विवृतत्वे सति, तद्विरुद्धत्वेन मण्युक्तं धिवरणं न केनापि रसिके नाद्रियेत। फलश्रृतिवाक्यस्य तदभिमतरीत्याऽ र्थवर्णनमशक्यम्।

मणि :- तथा व तदानुगुण्येन 'अस्माल्लोकात् प्रेत्य' इत्यादीना- मपि पूर्वोक्तविधयार्थवर्णनमेव युक्तम, न तु कर्मानुभवस्थानात् लोकात्पर- लोकं प्राप्य, अन्नप्राणमनोजीवविशिष्टमानन्दमयं दिव्यमङ्गलविग्रहविशिष्टं परमात्मानं चासुदेवं उपसम्पद्य मुक्तबन्धो भवतीत्यर्थकत्वम ।

उत्तरम् - तदानुगुण्येनेत्युक्त श्रुत्यानुगुण्यं मिथ्यकान्तम्। मन्त्र- वर्णाक्षरविरोधः, श्रुतिनिजव्याख्याविरोधः संस्कृतभाषास्वभावविरोधश्च सुस्फुटः । 'अस्मालोकात्प्रेत्ये' ति श्रुतेः प्रत्यक्षरविरुद्धमन्यथावर्णनं अन्याय्यमेव । गतिविषयः प्रश्नः कृत इति सम्प्रतिपन्नम्। तदस्तित्व- मत्र स्पष्टमुच्यते ध्रुत्या तत्प्रश्नोत्तरत्वेन। इदश्च द्विरभ्यस्यते वल्लीद्वयेऽपि मोक्षप्राप्तिवर्णने। 'अभ्यासे हि भूयस्त्वमर्थस्यानुपचरितत्वं' इति भामती। अत्राभ्यासेन स्पष्टथावितगतेः उपचरितत्ववर्णनं श्रुतिद्रोह्यः। "इमालोकान्कामाभ्ीकामरूप्यनुसञ्चरन्" इति मुक्यनन्तरं परमात्मसङ्कल्प- सहभाविस्वसक्कल्पानुसारेण परमात्मव्यापाररूपलोकोद्धार णरुपकैङ्धर्य- निर्वहणाय इममेव लोकं पुनरागत्य, अकर्मवश्यमुक्तस्वस्वभावमजहदेव

वेदान्तरक्षामणिविमर्शः । ११९

कामरूपी अनुसश्चरतीति स्पर्ष भ्राव्यते। अकर्मवश्योऽ पि, कर्मकृत- जनमरहितोऽ पि, अव्ययात्मा सन्नपि, विमुक्तसर्वबन्धोऽ पि, स्वराट् सन्नफि, मुक्तरूपां स्वां प्रकृति (स्वस्वभावं) अघिष्ठाय, आत्मसङ्कल्पेन (आत्म- मायया) लोकपरित्राणार्थे इहावतरति इत्युपदिश्यते श्रुत्या। यथा परमात्मा। "अजोऽ पि सन्नव्ययात्मा भूतानामीश्वरोऽपि सन्। प्रकृति स्वामधिष्ठाय सम्भवात्ममायया" इति गीतानुसारेण अस्मिन लोक एव कार्यरूपी अवतरति सश्चरति गायति च, तथा तत्साधर्म्यशीला: मुक्ता: तत्सङ्कल्पानु- सारि स्वसङ्कल्पेन यथेष्टमत्रावतीर्य परमात्मानमवतरन्तमनुसरन्ति। अस्मा- लोकात्प्रेत्यापि पुनरपीमं लोकं प्रति मुक्यनन्तरं स्वेच्छयाSS गमनं सम्भवतीति श्रुतिरसः ५ 'सङ्कल्पादेव', 'भावं जैमिनि: विकल्पा- मननात्', 'उभयविधं बादरायणोऽतः', 'जगद्यापारवर्ज' मित्यादि- सूत्रैरिदमेव सुस्पष्ट निर्धारितम। भूमविद्यायामान्नातः 'स पकधा भवति द्विधा भवति' इति विग्रहव्रह्मत्वेन बहुधा भवनरूपविकल्पः।

मणि: (३६) पृ - मुक्तानां धर्मभूतज्ञानद्वारा। सर्वजगत्समीप- प्राप्ते: क्रमिकत्वाभावेन तथाS र्थवर्णनस्याS सांप्रतिकत्वात्॥

उत्तरम् - इदं चोधमस्मदर्थाS ग्रहणान्यथाग्रहणनिबन्धनम्। वाचः कमिकत्वं प्रसिद्धम्। एकस्मिन्क्षण एव सर्वानमयप्राणमय- मनोमयविज्ञानमयविशिष्ट पतद्विद्योपासितं अन्नमयादिविश्वशारीरमानन्द- सर्य परमात्मानं ज्ञानेन प्राप्य प्रविश्य मुक्तिफलमनुभवति। मुक्तिफलं, उपासितश्रह्मणः यो निरतिशयानन्दः, तत्समानानन्दानुभ।: शाश्वतिक: यतो वाच इति श्ोकोक:, 'इमालोकान्क मानीक मरूपी' इत्येतन्ट्रगुवल्ली- वाक्याका प्राभिश्चेति स्पष्ीकृतम। इदं सर्चमानन्दमय- परमात्मप्राप्त्यननतरमेव भवतीति स्पषं भ्रावितं वल्लीद्वयवाक्यैः। "यद्धा विद्वान् अस्मालोकान ब्रह्मलोकं प्राप्य ब्रह्मविभूतिभूतमन्नमयादयुपलक्षितं

१२० वेदान्तरक्षामणिविमर्शः । सर्वमचेतनप्रपश्चं विज्ञानमयपदवान्यं सर्वचेतनजातं, आनन्दमयं परमात्मानश्च मुक्तसर्वकर्मबन्धो विश्वव्यापिना धर्मभूतज्ञानेनोपसंक्रामति निर तिशयानुकूलतयानुभवतीत्यर्थसंभवात्' इति (४१) पृष्टे स्वाम्युक्त- मपीहावघेयम्। पकक्षण एव सर्व विषयीकरोति मुक्तजानम। 'प्रदीपवदावेशस्तथा हि दर्शयति' इति सूत्रेणेदमपि व्यञ्ञितम्। 'सर्व ह पश्यः पभ्यति सर्वमाम्नोति सर्वशः' इति भूमविद्या।।

मणिः- सत्यं 'आवृत्तिरसकृदुपदेशात्' आप्रयाणात्तत्रापि हि दृष्ठम्' इति सूत्रप्रतिपादिता आवृत्तिः शब्दात इत्यनावृत्ति्यतोऽ न्ति- माधिकरणेन स्थापिता तन्साधनविषयैव ।।

मोक्षोपाय इति स्पष्ट सूत्रितं साधनाध्यायशेषत्वेन संप्रतिपन्नेष्वावृत्त्यद्यधि- करणेषु। मुक्तिफलकोपासनं प्रस्तुतं मुक्तिफलसूत्रे। आप्रयाणमावृत्ते- रुपायत्वे स्पष्ट सूत्रिते, श्रुतिसूत्रविरुद्धं स्वमतिमात्रेण अनावृत्तस्य कस्य- चित् ज्ञानस्य मोक्षसाधनत्वोकिर्न श्रद्धेया। "आब्रह्मभुवनाल्लोका: पुनरा- वर्तिनोऽर्जुन। मामुपेत्य तु कौन्तेयपुनर्जन्म न विद्यते" 'मामुपेत्य पुनर्जन्म- दुःखालयमशाश्वतम्। नाप्नुवन्ति महात्मानस्संसिद्धि परमांगताः।" इति परव्रह्मप्राप्त्यनावृत्योरकाधिकरण्यं स्पषटं गोतमभ्यस्तञ्च। ब्रह्म- चिन्तावृत्त्या, अनावृत्तिर्सभ्यते इति सौत्रं रसप्रदर्शनम्। अनावृत्त- साधनेनाSS वृत्तिरेव लभ्येति रसध्वनिः। अनावृत्तिसूत्रं न साधनज्ञान- वृति वक्ति यथा मणिर्भ्रमतीव ।।

मण :- अनावृत्तिस्तु स पुतशवर्तते इत्यादि श्रुत्या यत्र

वेदान्तरक्षामणिविमर्शः । १२१

उत्तरम् - कार्यग्रह्मभावः इत्यस्य कोऽर्थः । यदि कार्य- ब्रह्मैवायमुपासको भवेत्, कर्थं तस्य जगद्यापारवर्जत्वम्। कार्यत्रह्मणा- भोगसाम्यश्च। जगद्यापारवर्जकार्यव्रह्मभावः उपासनासाव्य इति मण्युक्तौ, कतिषुचिदंशेषु कार्यव्रह्मसाधर्म्य क्वचिन्नेत्येव कार्यव्रह्म- भावशब्दार्थ उक्तो भवति। भोगमात्रे साम्यं, ऐश्वर्ये संकोचः । एतद्रीत्या परव्रह्मभाव इति शब्दस्य क्वचित्साधर्म्ये क्वचिन्नेत्येवार्थो ग्राह्यः। तदेव वय वदामः। ब्रह्मभावशब्दस्यायमेवार्थो ग्राह्यः इति मण्युक्यापि स्पष्टीभवति॥

मणि :- तथा च तेन सूत्रद्येन गौणमुक्तिसाधनस्यैव विचारात्, न मुख्यमुक्तिसाधन ज्ञानविषयत्वमप्यस्य सूत्रस्य।

उत्तरम् - वेदनशब्दस्योपासनशब्दैकार्थत्वं सिद्धान्तितं सूत्र कृताSS वृ्त्त्यधिकरणे। ब्रह्मप्त्ययावृत्तर्मोक्षसाधनत्वमुक्तं तत्र। प्रयाण- कालावधिकत्वमावृत्तेनिर्धारितमाप्रयाणाधिकरणे। आत्मत्वोपासनाघि- करणेऽहं ग्रहः शिक्षितः । "अहं ग्रहोपासनेषु सगुणनिर्गुणसाक्षात्कार- फलेषु आवृत्यानुष्ठानमित्यधिकरणार्थमुपसंहरति" इति, आवृत्त्यधिकरण- निर्णीतार्थः कथितः आनन्दगिरिणा । निर्गुणज्ञानस्याप्यावृत्तिः सूत्रिताSSवृत्तिसूत्रेणेत्यानन्दगिरिः । "श्रवणमनननिदिध्यासनान्यावृत्या- नुष्टेयानीत्युक्त' मिति पूर्वाधिकरणार्थमनुवदत्यानन्दगिरिरनन्तराधिकरणा- रंभे। निर्गुणवेदनविषयेS पि श्रवणमननाद्यस्सन्त्येव । तेषामावृत्तेः साक्षात्कारसाधनत्वं कथितमावृ्त्यधिकरणे इत्यानन्दगिरि:। आवृत्त्याधि- करणस्य सगुणोपासनमात्रपरत्वमिति मण्युक्ति:, आनन्दगिर्युक्तिभिर्निहता भवति। उंप्रासनानात्मिका ब्रह्मविद्यैवनास्तीति सूत्रकारसिद्धान्तः। अमूला निर्गुणकल्पना। निर्गुणज्ञानस्याप्यावृत्त्यपेक्षत्वस्य, आवृ्त्यधिकरण- सिद्धान्तितत्वेनाद्वैतम्रन्थैरुक्तत्वेन, तद्विरोघेनात्रमण्युक्तं स्वमतविरुद्धम। 81

१२२ वेदान्तरक्षामणिविमर्शः ।

आवृत्त्यधिकरणोक्तोपासनरूपमोक्षसाधने 'कथं प्रत्ययावृत्तिः कर्त्व्या" इत्याकांक्षायामात्मत्वोपासनाधिकरणमवतीर्णम्। 'आत्मत्वमतिरीश्वरे कार्या' इति आनन्दगिरि: अनन्तरतृतीयाधिकरणारंभे पूर्वाधिकरणार्थ- मनुवदति। मणि :- 'सोकामयत' इत्यादिना प्रपश्चसृष्टिं, तत्सत्यमित्या- चक्षते' इत्यनेन ब्रह्ममात्रस्य सत्यत्वश्चोत्तवा, सत्यस्य ब्रह्मण एव व्यावहारिक प्रातिभासिकरूपेण भानं, 'सत्यश्चानृतञ्च सत्यमभवत्' इत्यनेन प्रतिपाद्या- नन्तरं प्रवृत्तं 'असद्वा इदमग्र आसीत्' इति॥

उत्तरम् - 'सत्यकामः सत्यसङ्कल्पः' इति स्पष्टश्रावितगुण विशिष्टव्रह्मणः सृष्टिकामस्याऽसत्यविषयत्वोक्तिः श्रुतिप्रतिषिद्धा । 'सत्यश्चानृतञ्चे' त्यत्र सत्यशब्दस्य मिथ्यात्वार्थकत्वोक्तिरुपहास्या। एकस्मिन्नेव वाक्ये सत्यपदस्य विरूपार्थवर्णन न न्याय्यम्। श्रुतेस्स्वरसार्थश्च पूर्वमेवोक्तः ।

मणिः- अन्र चाभिव्यक्तनामरूपात्मकस्य प्रपश्चस्य सृष्टेः पूर्वम- सद्रूपत्वं, ततः सद्रपत्वश्च प्रतिपाद्यमानं तदैवोपपद्येत, यदि सद्रूपेणाज्ञातं ब्रह्म सृष्टेः प्रागासीत्। सृष्टिकाळे तु ब्रह्मणः सद्रूपेणग्रहणे ततो जायमानः प्रपञ्चोऽपि सद्रूपोऽ भवत्। यथा रजतं झ्ञायमानेदंरूपेण भवति इति प्रक्रियाऽत्रविवक्ष्यते॥

उत्तरम् - प्रपश्चस्यानन्दमयाव्रह्मात्मकत्वमुपपिपाद्यिषितं तदात्म- कस्य जगतोऽपि वस्तुतः आनन्दव्रह्मस्वभावभूतानुकूल्योपपादनेन। यथा आनन्दमयस्य प्रियत्वभेव तथा तदात्मकस्य प्रपश्चस्यापि स्वतः प्रियत्वमेवे- प्युपपाद्यते। इदं पूर्वमेचविस्तरेणोक्तमस्माभिः। ब्रह्म सर्वप्रपश्चस्य परमः सर्वान्तरः आत्मा, तदाश्रितः तद्धीनः तन्नियाम्यः तदात्मकः सर्वोऽपि प्रपञ्चः इत्युपपाद्यते। जगतो ब्रह्मात्मकत्वस्य सत्यत्वमेवेति

वेदान्तरक्षामणिविमर्शः । १२३

स्पष्टमसकृदभ्यस्तं पूर्वाधिकरणविचारितया सद्विद्यया, "पेतदात्म्यमिदं सर्वे तत्सत्य"मिति। तच्छब्देन जगतो ब्रह्मात्मकत्वस्य सत्यत्वं रभ्यस्तं श्रुत्या। परमात्मनस्तस्य विश्वात्मत्वमप्यभ्यस्यते 'स आत्मा, स आत्मा' इति। शरीरस्याभावे आत्मशब्दार्थलोपो ध्रुवः। एतत्पद- वाच्य प्रपश्चाभावे अभ्यस्तस्य पतदात्म्यस्याऽसिद्धिः। श्रोतुरपि ब्रह्मात्मक- त्वमुपदिश्यते 'तदि' ति ऐतदात्म्यं परामृश्य 'तत्त्वमसी' ति। न त्वं स्वनिष्ठः स्वाधारः नापि स्वात्मकः किन्तु ब्रह्माधार: ब्रह्मात्मकः । आत्म- नस्तवाप्यन्तरात्मा सः । तस्मात्पृथक, तं विना तव सत्तैव न सिद्धेत्। तदपृथकृत्वेनैव तच्छरीरत्वेनैव तव सत्ता, यथा सर्वजगतः । तदात्म- कत्वेनैव त्वमसि। तद्विरहेण त्वं नासि। पुत्रं सन्तं चिकीर्षति पिता सद्गह्मात्मकत्वज्ञानेन स्वात्ममात्रत्ववुद्धिहानेन च। "तत् त्वं" इत्युक्तयैव, असिप्रयोगं विनैव असिशब्दस्य तदर्थस्य च लाभात् असिशब्दप्रयोग: इममर्थ अवगमयतीति रसिकैर्भाव्यम्॥

'स आत्मा' इति शारीरत्वकथनेन तस्य 'इदं सर्व' मिति पूर्वोक्तस्य कृत्स्स्य प्रपश्चस्य तच्छारीरत्वं प्रदश्यते। चेतनानामपि तच्छरीरत्वमेव तत्रोच्यते। तत्र 'स आत्मा' इत्यभ्यासवत् अन्रापि 'तस्यैष एव शारीर आत्मा' इत्यभ्यस्यते। आत्मशब्द: शरीरिवाची- त्यात्मशब्दार्थविवरणमपि क्रियतेऽत्र 'शारीरः' इति। सद्विद्यायां सतो ब्रह्मण: आनन्दमयत्वं न स्पष्टमुक्तं, नापि तदात्मकस्य प्रपपञ्चस्य स्वत आत्मभूतव्रह्मस्वभावत्वरूपमानुकूल्यं यन्नित्यं भाति मुक्तस्य। अत्र तद्गभय- मुपपाद्ते। अस्यां विद्यायासुपदिष्टमानन्दमयत्वं सर्वासु विद्यासूप- संहरणीयमिति श्रुतेराशय इति सूत्रकारेण निर्णीतं, सर्वसंप्रतिपन्रश्च। कार्यस्य जगतः सुकृतत्वमत्रोपपाद्यते। वस्तुतोनदुष्कृतत्वं जगतः । प्राणिदुष्कृतात् तस्य दुःखतानुभावः । कार्यस्य जगतोऽपि स्वभावत आनन्दमयत्वोपपादनेन कारणस्थानन्दमयसंज्षत्वं निगदितं श्रुत्या।

१२४ वेदान्तरक्षामणिविमर्शः । आनन्दमयस्य तस्य प्रियैकशिरसः जगदुद्धरण कामनया स्वस्य जगदा- नन्दयितृत्वसिच्धै नामरूपव्याकरणरूपसृष्टिप्रवृत्तिरिति निपुणं न्यज्यते 'सोकामयत' इति। तपस्तप्त्वा इदं सर्वमसृजत'। काप्रत्याशाचि- दचित्प्रपञ्चस्यमिथ्यात्वकल्पनामनोरथस्य, सृष्टेः भ्रान्तिरूपत्वकल्पनाया वा। न जातु कश्चित् भ्रान्तिजन्यर्थे तपश्चरेत् । किमिदं सर्वज्ञस्य ब्रह्मणः शोभनं भवेत्। "'तदैक्षत, सोकामयत' इत्युक्तं, न तत् बभ्रामेति" इति श्रुतप्राशिका। सद्विद्यायामत्र च 'इदं सर्च ' मिति ब्रह्मशरीरभूत- चेतनाचेतनप्रपश्चोनिदिश्यते, न व्रह्म। इदानीं जगत्पश्यन्तो वयं, इदं स्वतन्त्रं, स्वात्मकं स्वनिष्ठं, इति मन्यामहे। परमात्मभूतस्य शारी- रात्मनोSग्रहणात्। तदात्मभूतनियन्तृव्रह्माश्रितत्वं, तदत्यन्ततादधीन्यश्च न प्रतीम: । तत्त्वभूतं जगतो ब्रह्माश्रितत्वमुपपादयितुं प्रलयावस्थाया- मसत्वकल्पावस्थस्य जगतः, असद्यपदेशार्हस्य ब्रह्माश्रितत्वमेवासीदिति प्रदर्शयति श्रुतिः । न परस्पराश्रयत्वं स्वाश्रयत्वं वा जगद्रतचेतना चेतनानाम्। किन्तु सर्वेषां ब्रह्माश्रितत्वमेव तदा स्फुटमिति श्रुतिः कथयति, इदानीमपि ब्रह्मण एव सर्वजगदाश्रयत्वमिति स्पष्टवगमाय। यथा ब्रह्मैवात्मा जगतः प्रलये तथेदानीमपि 'प्रपश्चस्य सृष्टेः पूर्चमसत् रूपत्व' मिति मण्युक्तिवितथा। प्रलये जगतः असत्वं निषिध्यते सद्विद्यायां, सत्वश्चोद्ुष्यते। प्रलयेऽसत प्रपश्चस्य के जीवाः कल्पका इति पृच्छाम: : 'कल्पकस्तत्र मृग्यः' इति सारावलीगानम्। "यदि सद्रपेण अज्ञातं ब्रह्मसृष्टेः प्रागासीत्' इति मणिः।" इदानीं ब्रह्म ज्ञातं किं इति पृच्छाम:। सृष्टेः पूर्वे केनाज्ञातं ब्रह्मासीत्, इदानीं केनशतं व्रह्मास्ति। 'सृष्टिकाले तु ब्रह्मणः सद्रपेण ग्रहणे ततो जायमान: प्रपश्चोऽपि सद्रुपोऽभवत्' इति मणिः। सृष्टिसमये सद्रपेण केनागृह्यत। ब्रह्मणस्सद्रपेण ग्रहणं ब्रह्मग्रहणमिति वक्तव्यम्। कस्य तथा ग्रहणेन प्रपश्चोशायत। किमिद्मसांगत्यम्। 'असदेव' इत्यम्थ

वेदान्तरक्षामणिविमर्शः। १२५ असदिव इति शांकरभाष्यार्थः । एवकार इवार्थः । प्रसिद्धो नैघण्डकश्च सोऽर्थः । 'असदिवे' ति कथनेन प्रपश्चस्य प्रलयेऽपि सत्त्वमेव दृढीक्रियते। तस्मात् कदापि नासतवं प्रपश्चस्य ॥

मणि :- (५०) पृ-जगद्यापारेणसाकं ब्रह्मभावः परममुक्ति- रित्येव सूत्रकाराशयः ।

उत्तरम् - निर्गुणमुक्तस्य जगत्स्नयृत्वादैश्वर्यमस्तीति मण्याशयो विपरीतैकान्तः। न.निर्गुणव्रह्मणोSपि जगत्स्नपतत्वं, सगुणेश्वरस्यैव तत्। निर्गुणस्य निष्क्ियस्य कर्तृत्वमेव नास्तीति परे। किमुतजगत्सर्गकर्तृत्वम। "ब्रह्मात्मावगतौ सर्वकर्तव्यता हानिः", "त्रियासमवायाभावाञ्चात्मनः कर्तृत्वानुपपत्तेः", "सद्गह्मात्माहमित्येवं बोधे कार्ये कथं भवेत्", "अपास्त- समस्तविशेषमेव व्रह्मोपदिश्यते" इत्यादीन्यद्वैतभाष्यादिवाक्यानि निर्गुण- मुक्तस्य निष्क्रियत्वमेव वदन्ति। निर्गुणमुक्तस्य जगत्स्नष्टत्वमस्तीति भाध्यादिप्राचीनग्रन्थेषु कुत्रोक्तमिति पृच्छामः । निर्गुणब्रह्मणः एकस्य अद्वितीयस्य जगत्स्नषटत्वोपपादनमेव दुःशकम्। अनेकेषां मुक्तानामपि जगत्स्नष्टत्वोपपादनोद्यमः अत्यन्तदुःशकः । जगद्यापारसूत्रोक्त्तहेतुद्वयं सगुणेश्वरस्य जगत्स्नष्टत्वादिकं साधयतीति संप्रतिपन्नम्। जगत्सृष्टिरूप- जगद्यापारस्य निर्गुणमुक्तसाधारणत्वे सौत्रहेतुद्वयस्यानैकान्तिकत्वमेवा- पतेत। सगुणेश्वरप्रकरणात्, अन्येषां मुक्तानामसन्निहितत्वाञ्चेति सौत्र- हेतू किं नानैकान्तिकौ भवेताम, मुक्तविशेषाणां निर्गुणमुक्तानां साध्यधर्म- विशिष्टत्वे। "जगद्यापरस्तु निप्यसिद्धस्यैवेश्वरस्य तस्य तत्प्रकृतत्वात् तदितरत्वाञ्चेतरेषां"इति शांकरभाष्येण मण्युक्त निरस्तं भवति। "स्वाप्ययसंपत्योरन्यतरापेक्षमाविष्कृतं हि" इति सूत्रशांकरभाष्येणापि तत्सुनिरस्तम्। "संपन्नः केवलोमुक्तः" इति परिमलग्रन्थः, संपत्ति. शब्दस्य निर्गुणमुक्तिरूपकेवलब्रह्मसंपत्तिमर्थत्वेन वदति। "कथ पुनर्मुक्स्य 32

१२६ वेदान्तरक्षामणिविमर्शः ।

अनेकशरीरावेशादिवैलक्षण्यमैश्वर्यमभ्युपगम्यते, यावता "तत्केन के पश्यते विज्ानीयात्, 'न तु तद्वितीयमस्ति, ततोऽ न्यद्विभक्तं यद्विजानीयात्, 'सलिल एकोद्रष्टा अद्वैतो भवति" इति चैवं जातीयकाश्रुतिर्विशेष- विज्ञानं वारयति इत्यत उत्तरं पर्ठात" इति तत्सूत्रावतारिका। संपत्ति: कैवल्यम्। तामवस्थामपेक्ष्यैतद्विशेषसंज्ञाभाव वचनं, 'न प्रेत्यसंज्ञास्ती त्यादिकम् ॥

भूय: परिश्रान्ता वयं मणिक्षुद्रप्रश्नोत्तरदान व्यापारेण। एताव- त्पर्यन्तमस्मदुक्तैरेव हेतुभि: शेष: कृत्स्नोऽ पि मणिग्रन्थः उत्तरीत पवा।

इति शम् ॥

गीताजलि मुद्रालय, नवसालनगरी।

श्रीः।

विशुद्धिपत्रिका ।

पृष्ठम् पङ्क्ति: अशुद्धम् शुद्धम्

२ १ शफथ ... शपथ

३ १२ जीवस जीवत्वस

४ ४ संधधिकस्य पुरुष *... साधकपुरुष

५ १८ तेदव तदेव

द्दष्ट ददष्ट १३ म उ ...

२२ त्रेव त्रैव ....

१० ४ आनन्दमयः ... आनन्दाद्य:

१२ १ गुणनत्व ... गुणन

१२ मेवामध्या .. मेवाध्या

२७ १२ न्तरादसिद्धि: .... न्तरासिद्धि:

३७ १५ दुरपलापं ... दुरपलपं

३८ ५ भाष्यो .... भाष्ययो

४२ ७ ब्रह्माणो .. ब्राह्मणो विषयत्व " ११ विषत्व १४ अन्न ... आनन्द्

५१ १३ सर्वशब्पर सर्वशब्दपर ...

५७ कल्पतरु कल्पतरु:

पृष्चम पङ्कतिः अशुद्धम् शुद्धम्

२२ अन्यथा शब्द ... अन्यथाशब्द

५८ ३ अस्मिन्ने असन्नेव ... नियमो निर्देशो ..

७ उ-इदं श्रुतिबाधितं स्वामाष्यबाधितञ्च ॥ (त्यक्तव्यम्)

39 २३ उत्सर्गः उत्सर्गः । ...

५९ मणिनाSपि मणिनाS पि। 9 ६० १६ बोधयित्या बोधयिषया

६७ ११ मनिषा मनीषा

७९ ६ आद्य च ... आघच

१४ 8 अनिशयशो ... अनीशया शो

१०० सिद्धत् ... सिच्धेव

१०२ विश्रन्ता विश्रान्ता ६०७ १९ रीत्या युक्तैव रीत्याऽ युक्तव ...

१०९ २१ 'तदनु उ -'तदनु ११० १८ स्मादि स्मदि ...

११२ २० वाधि वधि ..

११५ ७ सम्मत: .... सम्मतः।

११६ २३ शुधधोरी ... शुद्धयोरी ११७ १९ ब्रह्मप्राप्य ..* ब्रह्म प्राप्य

११९ १३ ब्रह्म .... बहु १२० ११ वृत्त्य · वृत्त्या २१ न स पुतरा .... न च पुनरा २३ त तु ... न तु