1. Vedanta Rakshna Mani Ananta Krishna Sastri N.S. Vol 1

Barcode : 4990010252258 Title - Vedantarakshamanih pt. 1 Author - Sastri, Ananta Krishna, ed. Language - sanskrit Pages - 312 Publication Year - 1937 Barcode EAN.UCC-13

4 990010 252258

वैदान्तरक्षामणिः

प्रथमभाग:

सम्पादक: प्रकाशकश्ष

महामहोपाध्यायानन्तकृष्णशास्त्री

प्रथम संस्करणम.] १६३७. [मूल्यं रुप्यपच्वकम्

PUBLISHED BY Mahamahopadhyaya Ananta Krishna Sastri 32, COLLEGE STREET, CALCUTTA.

3870

PRINTED BY Moolchandra Agrawalla B. A. VISHWAMITRA PRESS, 14-1A, Sambhu Chatterji Street. CALCUTTA.

FOREWORD!

I feel greatly honoured by the request of Pandit Maha- mahopadhyasa Ananta Krishna Sastri-at whose feet I learnt the little knor; of the Vedanta-to write a foreword to his new book* "Vedanta . Rakshamani". Mahamahopadhyaya Ananta Krishna Sastri is so well known among scholars. by his erudite works on Vedantå philosophy, that he does not require any introduction .from me. He has devoted his energy on the profound study of the Advaita and is so convinced about its philosophic profoundity and logical consistency that he enters in every work of his a vigourous defence in favour of it against the attacks that are being heaped upon it from many quarters. The world-negative charecter of the Advaita philo- sophy tickles us not a little, and we are presented with the worid-affirmation theory of thought.

Bhaskara and Ramanuja give the first philosophic challenge to the Advaita Vedanta; Madhva, Vallabha and others follow suit. The controversy between the two schools of thought has been ocute and is still being carried on with an amazing vigour. This indeed is well-come for the question touches us deeply. Man's thought determines his attitude towards' life The issue is momentous, and we shall be courageous enough to invite a discussion of the basic problem of existence in order that the mystery should be solved.

Mahamahopadhyaya Ananta Krishna Sastri in his new work has given us some new points in favour of Advaita ; especially he has shown that the defects as pointed by Ramanuja are misconceived. They do not affect the Advaita position at all. The book is philosophically interesting from start to finish and awakes new interest in the study of Advaita Vedanta.

The great perplexity which one experiences in following the Advaita Vedanta lies in its emphasis upon transcendence, and

[ 2 ]

sometimes too much is said against the sweeping negation it makes. But should we forget that the world negation is another way of positing true Reality. This aspect is often ignored. Unless the concentration on philosophic and spiritual pragmatism which affiliates appearence to Reality is removed, it is indeed difficult to understand the meaning and imphcation of world- negation. Advaita philosophy does not deny any kind of experience, but it seeks to evaluate their significance and impor- tance and value in the Absolute. Art, science, religion, and philesophy have their own places in our experience. This cannot be denied and has not been denied. But when the question of ultimate Reality arises, things take different turn. The problem is: can appearence be affiliated to Reality. This indeed is a serious question and human ingenuity has almost been exhausted in giving a suitable answer to the same. That appearance has its locus in Reality is not denied anywhere, but differences arise when the question of relation between the two is raised. Ramanuja affiliates appearence to Reality. Sankara denies this affiliation. Naturally for Sankara Reality escapes all con- ceptional determination. Intellect is at a miss to conceive how appearence is linked up with Reality. To conceive any relation is to invite equal status of the both and of the third element. This cannot beiategrated into a finer synthesis, The removal of the differences takes away from Reality its concreteness and opens it to the charge of psuedo Reality. Philosophers are so much possessed with the idea of concreteness that they often go to the extreme of holding that indeterminateness is another name for negation, This is the point where Sankara Vedanta has its uniqueness. The determinate universe presupposes an indeterminate Reality. For it is the same Reality reflected in this space-time-context. None would, exeept the creative and emergent evolutionist; seriously maintain that Reality is to be traced either in a process in time or in a universe enclosed in space- time. And naturally it is difficult to avoid the indetermimate "charecter of Reality because it is beyond space-time. To

[ 3 ]

charaterise Reality as thought uniting the predicate to the subject is really a process eithrer finished or unfinished in time. If it is unfinished Reality becomes a process ; if it is finished it loses its indetermhinateness and becomes a determinate Reality. It is indeed difficult to conceive Reality as concrete and at the same time to conceive it as absolute. It is not clear how and why the Absolute determ:ines itself. The only plausible answer to this question is offerel in the principle of Individuation-Maya, which does justice to the determinate and the indeterminate aspects of existence and at the same time avoids the error of either making the indeterminate determinate or installing the determinate as Reality. This is really the most appealing aspect of the Vedantic thought as it provides for all kinds of intellectual and spiritual expressions and at the same time envisages a transcen- dence over their limitation. To charecterise the indeterminate being as void is really to make a philosophic blunder and exhibits the temperamental incapacity to rise above the limitation of thinking. Padmapada rightly points out that even a false projection is not possible with- out a background. The indeterminateness is not the primordial potentiality either of existence or of conciousness which becomes determinate in creative expression. Such an indeterminate potentiality is really something inferior in 'expression and content if not in Reality to the determinate. The. Vedantic indeter- minate is not the potentiality of existence but fait accompli to which dynamic or static conception cannot be attributed. Void has an indeterminateness of negation, but it does not go far to indicate the indeterminateness of Reality. To fail to understand this distinction is the source of confusion of the Sunya of the Buddhist with the Brahma of the Vedantist. 'The recoil from Vedanta proceeds from the apprehension that it instead of widening activity and enriching life introduces us into a stillness which denies synthetic vision embracing existance in its integrity and creative play. The Vedanta in emphasising transcendence points to a unique experience in Spi- ritual life, the experience of Freedom. The value of this freedom

t 4 ]

cannot be fully understood unless the enveloping aspect of Maya is recognised. ' Thel theistic Vedanta does not see this aspect of Maya though they accept it as a principle of individuation. The acceptance and the denial of this has caused the divergence between the two schools in their thought and outlook. The conception of freedom as spiritual Ideal is relative to this enfolding character of Maya, and unless this is 'realised * it is not easy to follow the spiritual Ideal of freedom which is essentially different from spiritual ideal as comfmonly understood. The ideal of freedom immediately brings a sharp distinction between the relative order and the Absolute Existence and no experience however elevating and luminous on the relative side can compare to the freedom from the entanglements, and mazes of pragmatic existence. There is no language which can give an adequate expression to this state of existence. The seer adopts an attitude of silence before the luminous. Silence here is more adequate expression that enforced utterence. Hence it is indi- cated in a negative form as freedom or emancipation. It is no absorption but the fullest awakening into the conciousness of Reality, an awakening that make us drop our individuality and enjoy the peace and the beautitude that passeth understanding.

9th April, 1987, ( ** Makendranath Sircat.

INTRODUCTION * The Doctrine of Absolutistic Monism (Advaitavada) was first revealed in brief by Sri Gaudapadacharya. Afterwards it was formally propounded as a system of philosophy by Sri Sanlraracharya. Thereafter it was fully expounded by his direct followers like Mandana, Suresvara, etc. Subsequently it was. ably defended by Nrisimhasrama, Madhusudana Sarasvati, Brahmananda, etc., against the vigorous attacks of the upholders of Dualism (Dvaita), Qualified Monism (Visishtadvaita). Pure monism (Suddhadvaita), etc. and finally it was popularised by such later celebrated Advaita teachers as Dharmarajadhvarindra, Appaya Dikshita etc ;- and from all these accounts, it is sure to be considered an interesting subject for study and research by all genuine lovers of philosophy. Mahamahopadhyaya Professor Vidhusekhara Bhattacharya, in course of his investigations on Gaudapada's Karikas, has opined . that the doctrine propounded in the body of the Karikas in general and in the section of Alatasanti in particular, does not represent the orthodox Advaita view; but in his opinion it is only the view of the Buddhists that covertly manifests itself in its apparent garb of Absolutjsm. The main causes for such a conclusion are these : (1) there is some sint larity in a few of the expressions used by the Buddhists and by Gaudapada ; (2) the Alatasanti section propounds the theory of non-origin (Ajatavada), which is not in consistence with the Advaita view but corresponds with the peculiar viewpoint of the Buddhists. But mere similarity of expressions does not warrant the Buddhist teachers to claim all originality. Since the so-called original expressions of the Buddhists are found to occur in the Sruti. also. Ajatavada (or non-origin) of the Buddhists has absolutely no similarity with that of Gaudapada. The Buddhists explain the theory of Ajatuvada as non-origin of the universe * I am indebted to my colleague Sriman Ashokanath Vedantatirtha . M. A., P. R. S. for helping me to prepare this introduction.

[ 6 ]

in its own nature (svabhavena) i. e., by nature the universe is ' regarded to have no drigin, Gaudapada, cn the contrary, hold's that his Ajatavada does not mean natural non-origin but non-origin of the effected universe in the form of its cause (radbhavena). The effect, when viewed from the standpoint of its cause, will be found to have no origin ; while viewed in its own form as mere effect, it certainly possesses some kind of origin (i.e., vivarta or illusory appearance). Further, in the concluding lines of every doctrine, propounded by the Buddhists, statements to the effect- "This was spoken of by the Buddha"-are invariably found to occur. But the conclusion of the Alatasanti section, cohtains an express statement-"This has nowhere been spoken of by the Buddha." This fact ought to be an eye-opener for all genuine students of comparative philosophy that phonetic similarities between the works of Gaudapada on the one hand, and those of the Buddhists on the other, are nothing but mere accidental coincidences. Again, Prof. Bhattacharya has pointed out that in some verses Gaudapada seems to borrow the peculiar expres- sions of the Madhyamika Karikas while in some other verses, he is found to be influenced by such Yogachara works, as the Lanka- vatara Sutra, etc. This fact would make it apparent that Gaudapada, had surely no clear-cut idea about either of the two schools. But it cannot be maintained with any degree of consistency that even after the composition the Madhyamika- Karikas of Nagarjuna, such confusion between these two distinct and separate schools of thought, could have been possible at al. The main point of difference between Buddhistic Nihilism (Sunyavada) and Monistic Absolutism (Advaita-Brahmarada is this :- the Sunya of the Buddhists is something which is neither a positive or real entity (bhava, sat), nor a negative or non-real entity (abhava or asat). The Brahman of the Advaitins, on the other hand, is distinct from non-existence (asat) alone; but at the same time, It is not different from existence (sat) also. On a very careful investigation it will be found that the conception of the Sunya of the Buddhists as the cessation of the universe (prapan- chopasama) is not totally contradicted by the Advaitins also. In the

[ 7 ]

peculiar Advaita theory of the cessation of Nescience which transcends all categorical assertions and is regarded to be of the fifth kind (panchamaprakara avidyanivritti), all special characteris- tics of Sunyå may be found to inhere in it ; since the cessation of Nesciençe also is neither real, nor unreal, nor both nor neither. But though the cessation of Nescience may be practically regarded as a parallel of Sunya, yet on a very carful and critical comparison of the two concepts, very subtle differences will be found to etist. The cessation of Nescience, according to the Advaitins, is regarded as Atman with Its true nature known. But according to the Buddhists, Sunya has no such definite positive aspect. Another fine point of difference between these too systems of thought is that the conception of Avidya (Nescience) of the Buddhists does not fully. tally with that of the Advaitins. The Avidya of the Buddhists is without any locus and object (nirasr aya, nirvishaya). i. e., Avidya is not located in Sunya, nor does it cover up Sunya as its object. But the Avidya of the Advaitins is neither nirasraya nor nirvishaya. Nescience is located in Atman and it conceals Atman also which thus becomes its object (nishaya). To take the practical position; In the opinion of the Buddhists as also of the Advaitins, the universe is of empirical reality (samvrita catya). But this empirical reality (which is but another name of falsity of the Advaitins) of the universe is to be realised merely by conceiving the universe to be unreal-such is the contention of the Buddhists. The Advaitins, on the other hand, emphasize that the falsity of the universe can never be comprehended by merely thinking (bharna) it to be unreal; but this unreality easily becomes apparent if a stable substratum of this transitory world is found out. Such real sub- stratum is Atman; and thus it is only the realization of Atman that is capable of producing a subsequent knowledge of the falsity of the superimposed universe. We may cite the concrete stock example of rope-snake in this connexion. A man erroneously takes a piece of rope to be a snake, and thereby gets frightened. A friend of his, who is aware of the real nature of the object

[ 8 ]

which excites his friend's fear, comes forward to dispel his fright and says :- 'Oh ! do not be afraid, it is not a snake." Ahd his friend in reply asks at once, "Then what is it, pray ?" This fact fully makes it clear to us that the removal of ignorance is not finally possible if the real nature of the substratum (over which is seen the false appearence of a different object) is not known. To come to the conclusion, we may point out that the followers of the Buddha posit that error is without any basis at all. This fact is contradicted by the Advaitina who uphold that tne erroneously perceived object must have some substratum on which to put forth its appearance. In this connexion, we may quote a very poignant remark of Kumarila Bhatta * who believes that the orthodox Buddhist teachers of old preached the falsity of the universe to inspire in the minds of the worldly-minded people a disgust for all worldly attachments. But in reality they did by no means intend to go to the extreme length of positing error as having no substratum. In any case, the Buddhists and the Advaitins are found to agree in main with regard to the final conclusion that the world is false. Ramanuja, the celebrated teacher of Qualified Monism, criticizes the doctrine of the falsity of the world adopted by the Buddhists. The Advaitins, being in agreement on this point with the Buddhists, are' also condemned by him as atheists. In doing so, Ramanuja, has only imitated the principle of děstrúc- tive criticism adopted by Kumarila. * But really speaking, the Advaita doctrine of falsity has nothing to do with the parallel Bud dhist view, based as the former is on the authority of the Sruti itself. Ramanuja admits the doctrine of Brahman being * Asthanivrittyartham avadi Bauddhair Graham gatas tatra kathanchidanye * [ Bhatta has denounced the Buddhistic doctrine of Non-violence (Ahimsa) as unauthoritative, being equivalent to violence (himsa), simply because it was preached through the agency of the Buddha. Similarly. Ramanuja rejects the Advaita doctrine of falsity on the ground of its similarity with an identical Buddhistic theory. ]

[ 9 ]

the identity of efficient and material cause, on the authority of the Sruti alone, in the face of all oppositibn with perceptual and inferential evidences (Vide, Sastrayonitva section). Similarly the Advaitins, too, have adopted the doctrine of the falsity of the world on the authority of Scriptures alone, in the absence of any percepfual or inferential evidence in support of it. Thus the respective positions of the two systems of philosophy finally come to this; The Advaitins find it essential for them to establish the falsity of the world, while Ramanuja seems to be in duty bound to contradict the aforesaid position. It is apparent from the statement of the author of the Srutaprakasika, who in course of commenting on the Sribhashya, interprets the ex- pression " tatra" (the introductory word of the Mahapurva- paksha) as-"prapanchasatyatvanirnaye sati " (the reality of the world being thus established). Sankaracharya, on the con- trary, has introduced the Adhyasabhashya simply because is indis- pensable for an enquiry into the nature of Brahman and also because it supports the doctrine of the falsity of the world. Sankara's attempt to propound the doctrine of falsity of the world is inspired by the expression "brahma" occuring in the very first Sutra of Badarayana and he has no other motive behind to lay so much emphasis on the point. But unlike him, Ramanuja is prompted by a spirit of rivalry alone to establish his doctrine*of the reality of the universe; since it is based on a criticism of Sankara's views only and has no logical basis in the Sutras. Ramanuja, of course, tries to attribute the criticism of the Advaita doctrine of falsity also to Badarayana. But nowhere in the Sutras (not even in the second pada of the second chapter of the Brahmasutras, which is specially set apart for a criticism of rival views) is to be found such an attempt to throw overboard the authority of the Advaita view. The Sutra " Bhedavyapadesat " does not go against the Advaita viewpoint, as claimed by the followers of the Ramanuja school (including even some modern thinkers like Thibaut and others) ; since the difference (bheda) postulated in this aphorism does not represent the final position wherein there is no difference,

[ 10 ]

Sankara and Madhva, unlike other Bhashyakaras, have no- where criticized rival views, which are not referred to by the Sutrakara himself ; nor do they twist their texts to father such arbitrary criticisms on the shoulders of the Sutrakara in course of commenting on the Sutras. But what Ramanuja has done in his commentary on the first Pada, criticizing in so many words the theories of Sankara and Bhaskara, is absolutely an, un- warranted procedure. Below is given, for a clear understanding of a comparative estimate of both the Advaita and the Visishtadvaita theories, two parallel tables containing the main topics of the two schools, running up to the fifth section (Ikshatyadhikarana) :- Advaita School * Visishtadvaita School.

1. The import of the ex- 1. The import of the ex- pression 'atha' ( thereafter) in pression 'atha' (thereafter) in the the first sutra is-after the first sutra is- after the enquiry acquisition of the four equip- into the nature of karman (as de- ments (Sadhana); and hence tailed in the Purva Mimamsa); the two Mimamsas-Purva and hence the two Mimamsas are Uttara are separate Sastras. integral parts of one Sastra. 2. The intuitive knowledge, springing from the sacred ex- 2. Worship ( Upasana )

pressions of the Upanishads, is leads to Emancipation.

the cause of Emancipation. 3. Brahman (the Absolute) 3. Brahman (Personal God) is the only Reality, all else are and the Universe are both equ- false. 4. Perceptual evidence is ally real. 4. Perception (pratyaksha) of weaker authority than is stronger than Sruti. the Scriptures. 5. Some Upanishadic sen- 5. Such sentences · also, tences (like satyam, jnenam etc.) like all other ones, produce only generate only an indeterminate determinate knowledge. *Special attention is drawn to the Samskrit index wherein detailed parallel tables containing the topics of the two schools are given.

[ 11 ]

Advaita School. Visishfadvạida School.

knowledge about the Absolute alone ( akhandartha-jnana. ) 6. Perceptual evidence is 6. Perception is authorita- authoritative only in so far as tive with regard to the world the Absolute Existence (Sat) is also. concerned. -7. The identity of Absolute 7. Existence and concious- Existence and Pure Concious- ness are different aspects. ness. 8. The Self-luminous Pure 8. Consciousness is self- Consciousness is non-different luminous ; but is an attribute from Atman. of the self.

9. Pure Consciousness is 9. Consciousness is non- eternal, immutable, and is one- eternal, changing and manifold. without-a-second. 10. The I-sense (aham) is 10. Ego-sense is identical not the self, and does not con- with Atman, and is eternally tinue at the stages of deep existent in all stages including dreamless sleep (sushupti) and those of sushupti and Moksha. Emancipation. 11. Nescience (Avidya) has* 11. Nesience (Prakriti) pos- two functions of concealment sesses only the power of pro- (avaz~na) and projection (vik- jection and is not anirvachaniya; shepa) and is beyond all catego- hence the seven antinomies rical assertions (anirvachaniya), ( anupapattis ) are levelled being neither a positive nor a against the Advaita conception negative entity, but is of a of Avidya. third kind. 12. The Great Upanishadic Expression 'Tat tvam asi' (That 12. The Great Upanishadic Expression Tat tvam asi (That thou art) establishes the idea thou art) establishes the idea of of identity of the individual self identity between Jiva and with the Universal Soul, as the Bruhman, on account of the true knowledge of the substra- invariable inseparable existence

[ 12 ]

Advaita School. Visishtadvaita School.

tum, negates the reality of all between the two, as in the superimposed entities (badha- case of the body .and the self yam samanadhikaranyam), as in (sarirasarirvibhvena samanadhi- the case of the shell-silver. 13. Particular Upanishadic karanyam). 13. The dualistic (saguna) sentences (such as Neha nanasti expressions control the Abso- kinchana etc.) and Smrtivakyas lutistic (nirguna) vakyas, on the which unambiguously express basis of Upasamhara-nyaya(i.e., the idea of Unity, are given a the maxim of controlling the prominent position, and all general by the particular) and other apparently dualistic ex- by Virodhadhikarana-nyaya pressions are interpreted in the (i. e., the maxim of the promi- light of these Absolutistic ones, on the basis of Apachcheda- nence of the antecedence).

nyaya (i e. the maxim of the prominence of the conseqence). 14. Determinate perception 14. Both determinate and in- determines a thing in relation to its specific attributes, while in determinate perceptions appre-

indeterminate perception the hend an object in relation to its

thing-in-itself alone is perceived specific attributes. The differ-

to the exclusion of all deter- ence between these two is that in indeterminate perception, we mining attributes. perceive the individual object in relation to its specific*uali- ties for the first + time, and though we become aware of its class-character, we are not aware that it pervades all indi- viduals belonging to this class : but in determinate perception we come to perceive the generic character as common to the entire class, as we apprehend the object for the second or the third time.

[ 13 ]

Advaita School. Visishladvaita School.

15. Even falsity has prac- 15. No false object is re- tical efficiency. garded to possess practical efficiency. ' 16. The expressions, 'cow', 16. All such expressions 'earth' etc., primarily denote will primarily denote Brahman the objects as in the ordinary alone, in the capacity of being parlance of the terms. The the Self of the body (which is primary imports of all such constituted by the aggregate of terms, as given in the standard all objects, ordinarily denoted lexicons, are accepted as autho- by these terms). The ordinary ritative. imports of these terms are conse- quently regarded as secondary only. The only exception to this general rule, are the ex- pressions 'Brahman' and its synonyms, which primarily denote the Brahman ; and in this one respect alone both the Advaitins and the Visistha- dvaitins are unanimous. 17. Knowledge (jnana) is 17 .. The Knowledge of two kinds-(a) primary (b)* (corresponding to the vritti of secondary. The first is of the the Advaitins) is of the nature of nature of Atman ( Svarupa ) the self, is an attribute of the which is the locus and object self, and is eternal. Only the of Nescience. The second, contraction and development of (Vrittijnana) is the destroyer this knowledge have origin and of ignorance. It usually compre destruction. hends a subject-object relation, and is an attribute of the internal organ, but not of the self. It has its origin and destruction, and as such is non-eternal. 18. In the case of error, 18. Ramanuja does not the technical procedure of ordinarily recognise any case of

[ 14 ]

Advaita School. Visishtadvaita School.

Anirvachaniyakhyati is ac- error at all. His method is cepted. known as Sat-khyati. If any case of error is to be admitted at all, he adopts anyatha-khyati of the Naiyayikas in explaining it.

19. Brahman, as the 19. Brahman, even though object of worship, is not the the object of worship, is .the ultimate Reality : and it is Real One. Brahman, the object of in- tuitive realisation, that is the ultimate Reality. 20. Brahman is regarded 20. Brahman is known as as the substantive cause the Upadana, because It is the (Upadana) inasmuch as It is Self of Prakrti-the body of merely screened by the veiling Brahman-which constantly power of Nescience which alone changes itself in the form of undergoes a real transformation. the universe.

All these topics have been fully discussed in the body of the present work with due regard to the proportionate importance attached to each topic. Special attention has been devoted to a detailed critical study of the philosophical passages of the Vishnupurana with reference to the context in each particular point at issue. And all such investigations have invariably led us to the inevitable conclusion that the texts in question finally point towards an Absolutistic background. Both the "Antaryami Brahmanas", belonging to the third chapter of the Brihadaranyaka Upanishad, have been shown to be consistent with the doctine of Absolutism alone, and cannot be legitimately construed to have ary bearing on the peculiar Visishtadvaita doctrine of the self and the body, as claimed to exist between Brahman and the world. It has also been shown that the theory of Mandana Misra etc.,-that in perception mere being exclusive

[ 15 ]

of all predicates is apprehended-has been wrongly represented by Ramanuja. Ramanuja criticizes the above theory by arguing that if in every case of perception mere being is apprehended, then in the .perception of a horse and a buffalo alike only the being is cognised ; and in that case, a man, desirous of a horse, may easily find his desire fulfilled by the gaining of a buffalo as well since by an analysis of the nature of the two, both are ultimately found to be identical. But this is not the correct represention of Mandana's viewpoint ; since what Mandana means to state in this connexion is that perceptual knowledge is correct (prama) only in so far as the substratum (pure being) is concerned, and the super-imposed object (horse or buffalo) 'is merely an erroneous concept, and though of the nature of error, these superimposed objects in their respective individual forms are necessarily differentiated from one another. In the Advaita system of thought, there are three different theories regarding the problem of existence (satta) :- (1) the doctrine of threefold existence (Saltatraividhyava-da), (2) the doctrine of one existence ( Ekasatta-vada,) and (3) the doctrine of non-existence (Asatta-vada). In the first view, the objects of illusory appearance, empirical objects, and the Absolute have respectively three different degrees of reality, viz, illusory (Pratibhasika), empirical (Vyavaharika) and ultimate Reality (Paramarthika). In the second view, Brahman alone has one ultimate Reality or Existence. It must have to be remembered in this connexion that this Ultimate Reality of Brahman serves only to distinguish the Absolute from the non-existent or apparently existent entities In the third view, any kind of existence, (as an attribute of Brahman), cannot be predicated of the Absolute. Or, in other words, Brahman is of the nature of unrestricted Existence (Sadrupam) *. The difference between the Brahman of the Advaitins and the Sunya of Madhyamikas lies in the fact the Sunya also is mere unrestricted existence-"the essence of Being"-while Brahman is Absolute Being-Consciousness-Bliss *This point of view is adopted by Mandana; and the theory that in perception pure being is apprehended-depends on this view,

[ 16 ]

(Sat-chid-ananda). It is problematic whether this Sunya (as the unrestricted existence) is of the nature of consciousness or bliss also. Ramanuja, in course of refuting the Advaita view, has levelled his attacks mainly against this theory of Mandana, thereby making it clear that in his opinion Mandana (being the foremost of the direct disciples of Sankara) appears to be the chief representative thinker of Sankara's school. It has also been shown in the body of our work that Ramanuja, in course of representing the Advaita viewpoint, does it with a very minute degree of precision; but while the turn comes to him for refutation, he invariably misrepresents . the Advaita theories or takes to the cheap device of a good deal of text- torturing. For example, he attacks the Advaita doctrine of Maya on the ground that Maya or Ajnana cannot be located in Pure Consciousness, since Consciousness (i.e., Jnana) is by nature opposed to ignorance *(Ajnana). But as we have already pointed out, Nescience is not opposed to Pure Conscious- ness (Svarupajnana), but is antagonistic to the modalised form of knowledge (vrittijnana) only. In conclusion, it remains for the author to state the reasons which prompted him to undertake the composition of this work. In the first, part of the year 1935, a book named "Parapakshanirakriti"(Refutation of Rival Theories), composed by Tirupati Swamin, was sent to the author by Pandit Ragahva- charya of the Tirupati Sanskrit College, per Registered Post. At that time, as the author was engaged in a most important affair concerning the Tirupati Temple, it was not possible for him to devote his attention to anything else. In next November, when he had some leisure, he turned towards the work for careful study, and found it to be a real storehouse of valuable informations regarding the Ramanuja system. The work is very soberly.awritten, in the old orthodox plan of writing standard works of philesophy, without indulging in the growing tendency of cavil and wrangling. as is abundantly manifest in the Sanskrit philosophical works written by modern scholars in general. Even Ramanuja himself cannot claim as much credit with regard to the patient and sober

[ 17 ]

mode of treatment, as has been exhibited by Tirupati Swamiji in the body of his work. The work contains a critical and comparative estimate of the Advaita and Visishtadvaita theories regarding the Anandamayadhikarana alone, and finally lends its support to Ramanuja's conclusions, after showing numerous inconsistencies in the Advaita position. A study of the work convinced the auother that it was essential on the part of some Advaitins to champion the cause of Advaita against these attacks by a thinker belonging to a rival school ; and this idea has prompted the author to undertake the composition of this work, entitled the Pedantarakshamani (The Jewel of Support of the Vedanta), in imitation of the non-violent, sober style of composition of Parapakshanirakriti. By the first part of 1936, the author finished his investigations about the Anandamayadhikarana, and the manuscript was shown to His Holiness Sri Sankaracharya, the Great of Kanchi-Kama-Koti in. Tatanagar. His Holiness at once suggested that the support of the Anandamayadhikarana alone is not sufficient, and finally favoured the auother with his command to complete the defence by giving suitable replies to the attack of Ramanuja himself from the beginning of the Jijnasadhikarana down to the Anandamayadhikarana for the time being. Accor- dingly the remaining portion was got ready by the end of 1936. This work is extremely elaborate and a's such is divided into two volumes. The first volume, ending with the Ikshatyadhikarana, is now being placed before the public for their kind consideration. The author hopes to bring out the second volume by the end of the present year. 9 - 4 - 37 Ananta Hiishna Sastri. Caloutta.

विषयानक्मणिका 9 - CEC. 1938

श्रीभाष्याशयं: पृ० अद्दतभाष्याशक L७R गY अविद्याया: पारमार्थिकत्वम् २ अविद्याया अपारमार्थिकत्वम् २ उपासनम्य • पुरुषतन्त्रस्यैव मोक्षसा- वाक्यजन्यं वस्तुतन्त्रमेव ज्ञानं मोक्ष- धनत्वम्, तत्र प्रमाणानि च ३ साधनम् ३ 'यमेवैषं वृणुते' इति श्रुत्यर्थः ४ भक्तेरेव मोक्षसाधनत्वे प्रमाणानि ४ ज्ञानद्वारैव भक्तर्मोक्षसाधनत्वे प्रमाणानि ५ भेदवासनानिरासद्वारा ज्ञानोत्पत्ति- भेदवासनानिरासेन ज्ञानोत्पत्ति निरास: ६ समर्थनम् ७ अथपदार्थनिर्णयोपयोगितया तृतीया- तृतीयाध्यायस्वारस्यमथशब्देन सा- ध्यायसमालोचनम्, कर्मविचारपूर्व- • धनचतुष्टयसंपत्त्यानन्तर्यविवक्षाव्यव वृत्तताविचारश्च ह स्थाच ८ "अग्रीन्धनादयनपेक्षा" सर्वापेक्षा च "अग्रीन्धनाद्यनपेक्षा"इत्यादि सूत्रार्थ यज्ञादिश्रुतेरश्ववत्" इति सूत्रार्थः १० व्यवस्था १० पूर्वोत्तरमीमांसयोरैकशासत्रये युक्तय: १३ पूर्वोत्तरयोर्मीमांसयोर्भेदे प्रमाणानि १३ श्रीभाष्यमतानुसारेणैकशास्त्रये "उप- 'उपदेशादथोक्तादिस्वार स्यादि'ति का- शादथोक्तादिस्वारस्यात् धर्मयोगतः । रिकाया: शास्त्रय क्य प्रमाणप्रदशकत्वा- पूर्णोपदेशतश्चैक्यं पूर्वभागोपजीव- भाव: २२ नादि' तिकारिकाभावसंकलनम् २१ पूर्वमीमांसाया उत्तरमीमांसातृतीय- पूर्वमीमांसाया उत्तरमीमांसातृतीय- चतुर्थपाद शेषत्वे नैक्यसाधनत्वम् २५ चतुर्थपादशेषत्वनिरासः २५ नित्यानित्यवस्तुविवेक पूर्वतनत्वाक्षेप: २८ नित्यानित्यवस्तुविवेकपदार्थनिर्णयः, तस्यं विचार पूर्वत्वसमर्थनं च। महापूर्वपक्षप्रतिपाद्यार्था: २८ महापूर्वपक्षप्रतिपाद्यार्थसंकलनम् २ह २६ प्रमाणानां +सविशेषवस्तुविषयकत्व- समर्थनम्* स्वाभिमतनिर्विकल्पस्व- शाब्दापरोक्षस्य तात्पर्यानुसारेण नि- रूपसमर्थनं च २६ विशेषविषयत्वं न दोषाय ३० निगुणादिवाक्यानां "विशोको विमृ- निषेधयोरुपसंहारन्यायाप्रवृत्त्या गुण- त्युः" इत्यादिवाक्यैरुपसंहारेण हेय- सामान्यनिषेधपरत्वमेव निर्गुणवा- गुणराहित्यपरत्वम् ३१ क्यानाम् ३१

(0 )

श्रीभाष्याशयः पृ० अद्वैतभाष्याशयः पृo

प्रत्यक्षस्य सन्मात्रविषयत्वनिरासः ३४ प्रत्यक्षस्य सन्मात्रविषयत्वम्, तत्स- मर्थनं च ३३ सन्, परमार्थः, इत्यादेः-त्रैव ब्रह्मैव सत्यम, इतरदनित्यमित्यनु- सत्यमितरदनित्यमित्यत्रानुमानप्रमा- मानद्वारा समर्थनम् ३५ णस्य निरास: ३५ सन्मात्रस्याननुभूतित्वसमर्थनम् ३६ सन्मात्रस्यानुभूतित्वसमर्थनम् ३६ अनुभूतिस्व प्रकाशत्वस्य स्वाभिमतस्य अनुभूति स्वप्रकाशत्वस्य स्वाभिमतस्य समर्थनं मतान्तरनिरासश्च ३७ समर्थनम् ३७

अनुभूतेर्नुभाव्यत्वम् ३७ अनुभूनेरननुभाव्यत्वम् ३७ अनुभूतिनित्यत्वनिरास: ३८ अनुभूतिनित्यत्वसमर्थनम् ३६ सुषुप्तावनुभूत्यभावसमर्थ नम् ३६ सुपुप्तावनुभूतिप्रकाशसमर्थनम् ३६ अनुभूतेर्विकारान्तरसाधनम् ४२ अनुभूतेर्विकारान्तरायोग: ४३ अनुभूत्यनात्मत्वम् ४४ अनुभूत्यात्मत्वम् ४५ अहमर्थानात्मत्वनिरासः ; सुषुप्ति- अहमर्थानात्मत्वसमर्थनम्, सुपुप्ति- मुत्तयोस्तदन्वयश्च ४६ मुक्त्योस्तदनन्वयश्च ४७

आत्मनो धर्मभूतज्ञानेन ज्ञातृत्वस्य आत्मन औपाधिकमेव ज्ञातृत्वम्, न पारमार्थिकस्य स्वीकारः, धर्मभूत- पारमार्थिकम्, नित्यधर्मभूतज्ञाना- ज्ञानस्वरूपं च ५२ संभवव्यवस्थापनम् ५३ 'जञोऽत एवे'ति सूत्रार्थः, नित्यधर्म- 'ज्ञोडत एवेति' सूत्रार्थ:, अन्तःकरण- भूतज्ञानाश्रयत्वेन ज्ञातृत्वं च, अह- वृत्त्याश्रयत्वेन कल्पितेन ज्ञातृत्वं च, मर्थपरीक्षा च ५५ अद्दमर्थपरीक्षा ५५ शास्त्रस्यापि दोषमूलत्वेन सदोष- : शास्त्रस्याविद्याजन्यत्वेपि वेदान्तेषु त्वात् अद्वैतिनां मते निर्दोषत्वेन ब्रह्ममात्रपरेगु तस्या न दोषत्वेन का- शास्त्रप्राबल्यासंभव: ७३ रणत्वमिति शास्त्रप्राबल्यम्। प्रामाण्य- व्यदस्था च ७३ मिथ्याभूतत्वे शाम्र्रस्य, ब्रह्मणोऽपि मिथ्याभूतत्वेऽपि शास्त्रस्य न ब्रह्मण- मिथ्यात्वापततिः प्रपश्ववत् ७५ स्तद्वितयस्यापि मिथ्यात्वापत्तिः; प्रपध्ववैलक्षण्यात्

( २१)

श्रीभाष्याशय: पृ० अद्वैनभाष्याशयः मिथ्याभूतस्य नार्थक्रियाकारित्वम्; मिथ्याभूतस्याप्यर्थस्यार्थक्रियाकारि- सर्वत्र स्वाप्रादिषु ज्ञानस्य सत्यस्यै- त्वमस्त्येव; सविषयज्ञानस्यैव कारण वार्थक्रिया कारित्वात् ७६ त्वेन ज्ञानमात्रस्याकारणत्वात् ७६

ब्रह्मण: शून्यज्ञानबाध्यत्वेन मिथ्या- ब्रह्मण: शून्यज्ञानबाध्यत्वासंभवः ८० त्वापत्ति: ८० निविशेषपरतया प्रतीयमानानां वस्तु- निर्विशेषपरत्वं विनाऽनुपपद्यमानानां गत्या सविशेषपराणां वाक्यानां श्रुति- वाक्यानां श्रुति-स्मृति-विष्णुपुराण- स्मृति पुराणगतानां संकलनम् ८३ गतानां संग्रहः ८३ सद्विद्याप्रकरणस्य-'एकमेवाद्विती- त्पर्यम, "एकमेवाद्वितीयं वाचारम्भ- यम्' 'वाचारम्भणमि' ति श्रुतिसह- णमि"त्यादिश्रुतीनामपि तत्रैव स्वार- कृतस्याद्वैत एव स्वारस्यम्, ब्रक्र- स्यात्, ब्रह्मणोऽभिन्ननिमित्तोपादा- णोऽभिन्ननिमित्तोपादानत्वस्य स्वमत नत्वस्य मतान्तरेऽसंभवात ८६ एव संभवात्, वाचारम्भणश्नुत्य- र्थश्च ८६ परविद्याप्रकरणसंग्रहः, तस्य विशि- परविद्याप्रकरणस्याप्यद्वैत एव स्वा- ष्टाद्वैतवाद एव स्वारस्यं च ६३ रस्योपपादनम् ६४ सत्यं ज्ञानमिति वाक्यस्य विशिष्टा- द्वैतमत एव स्वारस्योपपादनम् सत्यज्ञानादिवाक्याखण्डार्थत्वेनाद्वैत- समर्थनम्, १०१ निगुणवाक्यप्राबल्यमपच्छेदन्यायेन अपच्छेदन्यायस्यैव सगुण-निर्गुणवा- . न भवति; अपच्छेदन्यायस्य पौर्वा- क्यप्रावल्य-दौबल्यनिर्णय उपयोगः; पर्यानियमेन विरोधस्थल एव प्रवृत्तेः, अपच्छेदन्यायस्यापि पौर्वापर्यनियम नियमेन पौर्वापर्यस्थले विरोघाधि- एव प्रवृत्तेः । प्रत्यक्षादीनामपि व्याव- करणस्यैव प्रवृत्तेश्र। प्रत्यक्षादिप्रमा- हारि कप्रामाण्येऽपि पारमार्थिकप्रामा- णावश्यकता, निर्गुणपदस्य सत्त्वा- दिगुणराहित्य एव तात्पर्य च ण्यासंभव:, निर्गुणपदस्याद्वैतपरत्वं १०७ च १०८ "सोऽरजुते सर्वान् कामान् सह" "यतो वाचो निवर्तन्ते" इत्यस्य बृछ्द- इत्यस्यं विशिष्टाद्वैतमतानुगुगं योज- दारण्यकगतानन्दमीमांसैकवाक्यतया नम्, प्रसङ्गात्-"यतो वाचो निव- तन्ते" इत्यस्यापि सविशेषानन्दमय- पुच्छत्रह्मपरत्वमेव, नानन्दमयपरत्वम्, तस्य जीवत्वात्; 'सोऽ्श्नुते' इत्य- परत्वोपक्षेपश्च ११५ स्यापि स्वमत एव स्वारस्यम् ११६

( २२ )

श्रीभाष्याशय: पृ० अद्वैतभाष्याशयः "यस्यामतं तस्य मतम्" इति वा- "यस्यामतमि"त्यस्य विशिष्टाद्वैत क्यस्य स्वमतानुसारेण योजनम् ११६ मताननुसारित्वव्यवस्था १२० "आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्" इत्यस्य "आनन्दं श्रह्मणः" इत्यस्याप्यद्वैत एव

स्वमत एव स्वारस्यम् १२२ स्वारस्यम् १२३ "यत्र हि द्वैतमिव भवति" 'मृत्योः स मृत्युमाप्नोति' इत्यादीनामद्वैतपर- "यत्र हि द्वैतमिव 'भवति" इत्यादीना- त्वाभाव: १२३ मद्वैत एव तात्पर्यम् * १२५ सामानाधिकरण्यस्य स्वमतानुगुणं सामानाधिकरण्यस्य मतान्तरानुसा- प्रकारद्वयावस्थितप्रकार्यैक्यपरत्वम् १२६ रेण नयनासंभवः १२७ 'यदा होवैष एतस्मिन्नुदर मन्तरं कुरुते' 'यदा ह्येवैप एतस्मिन्' इति वाक्य- इति वाक्यस्य स्वमतानुगुणं योजनम् १२६ रयाद्वैतानुगुणं योजनम् १२३ 'न स्थानतोऽपि' इति सूत्रस्य स्वम- 'न स्थानतः' इत्यस्य स्वमतानुगुणं तानुगुणं योजनम् १३० योजनम् १३० स्वाप्निकमिथ्यात्वपरीक्षणम् १३६ स्वाप्निकमिथ्यात्वव्यवस्थापनम् १४० भगवद्गीतायाः स्वमतानुगुण्यव्य- भगवद्रीतायाः स्वमतानुगुणमेव यो- वस्था १४४ जनं युक्त्म् १४५ स्वमतानुगुणविष्णुपुराणवाक्यसंग्रहः, शीभाष्यकाराभिमतस्वानुगुणविष्णु- तेषां स्वमतानुगुण्यप्रक्रिया च ·१४७ पुराणवाक्यानामद्वैत एव स्वारस्यम् १५०

अद्वैतानुगुणतया प्रतीयमानानां 'प्रत्यस्तमितभेदमि'त्यादीनां श्रीभा- विष्णुपुराणवाक्यानां संग्रहः, स्वमता- ष्यामिमतयोजनासंभव: स्वमतानुगुणं नुगुणं योजनं च १५६ योजनं च १६१ विष्णपुराणोत्कर्षः, तस्य विशिष्टाद्वैत पुराणेषु प्राबल्य-दौबल्यविचारायोगः, एव स्वारस्यं च १६३ विष्णुपुराणस्याद्वैत एव स्वारस्यं च. १६५ अविद्यायामर्थापत्तिप्रमाणनिरासतः, अविद्यायामर्थापत्तिप्रमाण समर्थनम्, 'विभेदजनकेऽज्ञाने' इति वाक्यस्य- 'विभेदजनके' इत्यस्य स्वमत एव स्वमत एव स्वारस्यम् १७७ स्वारस्यम् १७८

१७६

(२ )

श्रीमाष्याशयः पृ० अद्वतमाष्याशय; 'निरुअजनः परमं साम्यमुपैती'त्यस्य' स्वमत एव स्वारस्यम् १८२ परमसाम्यस्याद्वतमत एव संभव: १८२ अज्ञाने सप्तानुपपत्तिसंग्रहः, जीवा- जीवाज्ञानाश्रयतापक्षव्यवस्थापनम्; ज्ञानश्रयतापक्षनिरासश्च; ज्ञानरूप- द्विती याभावज्ञानस्यैवाज्ञान विरोधि- १८६ त्वात् १८७ ब्रह्मणो ज्ञानरूपस्याज्ञानेन तिरोधा- वृत्तेरेवाज्ञानविरोधित्वम्, नतु चैत- नासंभंव: १६० न्यस्य, इति कल्पितानि रूपाणि गृद्दीत्वा प्रकाशाप्रकाशोपपत्तिसंभवः १६१ श्रीभाष्यामिमतात्मप्रकाशः धर्मभूत- धमंभूतज्ञानप्रसरादिनिरास: १६२ ज्ञानप्रसरः १६२ अविद्यान्तराभावेऽविद्याया अपार- मार्थिकत्वासंभवः, अन्यथा शून्य- अविद्याया अनादित्वात् नाविधान्स- रापेक्षा, नवा शून्यबाद प्रसङ्ग: १६३ वादापत्तिश्च १६३ अविद्यादुर्घटत्वनिर्वचनासंभवः १६४ अविद्यानिचनीयत्व-दुर्घटत्वादि - निर्वचनम् १६४ भावरूपाविद्यायां प्रत्यक्षादिप्रमाणसं- अध्यियां प्रत्यक्षप्रमाणसमर्थनम् , प्रहः, तत्र प्रत्यक्षप्रमाणासंभवश्च १६६ ज्ञानाभावविषयत्वे विरोधात् १६६ भावरूपाज्ञानवादेऽपि विरोधसाम्या- पादनम् १६६. भावरूपाज्ञानवादे विरोधानवसरः १६७ अज्ञानस्य ज्ञानाभावत्वपक्ष आश्र- आश्रय-प्रतियोगिज्ञानस्याविशदस्य प- य-प्रतियोगिज्ञानमविशदं वर्तते १६८ रमतेऽभाव: स्वमत आश्रय-प्रतियो- अविद्यायां विवरणानुमाननिर्देशस्त- गिज्ञानानपेक्षा च १६ह त्निरासश्च २०१ अविद्यायां विवरणानुमानसमर्थनम् २०३ अन्यस्यान्यथा भानेन निर्वाह्ात् २०७ अन्यस्यान्यथा भानासंभवात् भ्रमस्थलेऽन्यथाख्यातिः सत्ख्यातिर्वा भ्रमस्थलेऽन्याथाख्याति-सत्ख्यात्योर- नानिर्वचनीयख्यातिः २०७ सम्भवः, अनिर्वचनीय ख्यातेरेव योगश्च २०६ अज्ञाने श्रुतिप्रमाणनिरास: २११ अज्ञाने श्रुतिप्रमाणसमर्थनम् २१२ "तत्वमसी"ति सामानाधिकरण्य- "तत्वमसी"त्यस्य निर्विशेषपरस्ये- स्यैक्यपरत्वांसम्भवः २१५ क्यपरत्वसमर्थनम् २१७

(२४ )

श्रीमाष्याशय: पृ० अद्वैतभाष्याशयः 'तत्वमसी' त्यत्र बाधायां सामानाधि- 'तत्वर्मसी'त्यत्र बाघायां सामानाधि- करण्यनिरास: २२० करण्यसमर्थनम् २२१ "तस्वमसी"त्यत्र शरीर-शरीरिभाव- 'तत्त्वमसी'त्यत्र न शरीर-शरीरिभा- स्यैव विवक्षा, नच तत्रोद्देश्य-विधेय वविवक्षासम्भवः, जीवोद्देशेन ब्रह्र- भाव: २२१ भावविधानादू ऐक्यमेव : २२२ "ज्योरतीषि विष्णुरि"त्यादिविष्णुपु- "्योतीषि विष्णुरि"त्यादावपि राणवाक्यानामपि शरींर-शरीरिभा- बाधायामेव सामानाधिकरण्यम् २२६

निर्विशेषज्ञानस्य मोक्षसाधनत्वायोग: २३२ निर्विशेषज्ञानस्यैव मोक्षसाधनत्वम् २३२ वपरत्वम् २२५

शरीर-शरीरिभावेनैव गौरश्व इत्यादौ कुत्रापि न शरीर-शरीरिभावप्रयुक्तं सामानाधिकरण्यम्, न बाधायाम् ; सामानाधिकरण्यम्, तादृशस्थलेषु शरीरवाचकानां पदानां शरीरिपर्य- बाधायां सामानाधिकरण्यस्येव स्वी- न्तत्वस्य मुख्यत्वात् २३३ कारात्, शरीरवाचकानां पदानां शरीरिपर्यन्तत्वाभावात् २३४ कुन्नचन विवेकप्रदर्शनार्थमेव केवल- विनिगमनाविरहात् सवत्र शरीरवा- शरीरस्य शरीरिणो वा विवक्षा २३५ चकानां शरीरपरत्वमेव २३५ ब्रह्मण आत्मनः प्रकारतयेव चिद्- चिद् चितोर्ब्रह्मण्यध्यस्ततयैत्र प्रतीतिः चितोः प्रतीतिः, तत्र च "आत्मेति "आत्मेति तु" इत्यादीनामपि तत्रैव तूपगच्छन्ति" इति सूत्रादि प्रमाणम् २३६ प्रामाण्यम् चिदचितोः परमात्मशरीरत्वेऽन्तर्या- अन्तर्यामिश्राह्मणादेरपि निर्विशेष- ब्राह्मणा दिप्रमाणसंग्रहः २३६ वाद एव स्वारस्यम् निर्विशेषवाक्यानामप्युपसंहारन्यायेन निषेधस्थले उपसंहारायोगात्, निर्वि- २३६

सविशेषपरत्वम् २४२ शेषवाक्यानां न सविशेषपरत्वम् २४३ वस्तुतन्त्रनिर्विशेषज्ञानस्यैव मोक्षसा- मोक्षसाधनत्वम् २४६ धनत्वम् २४६ जन्माद्याधिकरणस्य सविशेषत्रह्म- जन्माद्यधिकरणस्य निर्विशेषत्रह्मवाद वाद एव स्वारस्यम् २५७ एव स्वारस्यम् २५८ अन्माद्यधिकरणशरीरम् २६२ जन्माद्यधिकरणशरीरे मतद्वयसाम्ये- डपि निर्विशेषवाद एव पर्यवसानम् २६४ समन्वयाधिकरणसमीक्षा २६८ समन्वयाधिकरणसमीक्षा २६८ ईक्षत्यधिकरणस्याद्वैतविरोधित्वम् २७१ ईक्षत्यधिकरणस्याद्वताविरोधित्वम् २७१ ब्रह्मोपादानत्वेऽद्वैताभिमतप्रक्रियाणां संग्रहश्च

• वेदान्तरक्षामण: * ॥। श्रीभाष्यसमालोचनात्मकः ॥

मातामहमहाशैलं महस्तदपितामहम्। कारणं जगतां वन्दे कण्ठादुपरि वारणम्।। शङ्करभगवत्पादानामह्वैतं तदभिप्रेता: सिद्धान्तविशेषाश्च लघु-महापूर्वपक्ष विधया श्रीमद्रामानुजाचायैर्यथोपक्षिप्ताः, खण्डि- ताथ्च, न तथाऽन्यैर्भाष्यकारैः इंति लघु-महापूर्वपक्षविधया श्री- भाष्यानूदितास्ते, लघु-महासिद्धान्तविधयोल्लिखितास्तन्निरसन- प्रकाराश्र कियद्वधि समादरणीया अद्वैतिनाम् ? कीदृशं च समाधानमद्ैतिनामत्र सम्भवद्ुक्तिकमिति प्रथमं समालोचयामः । तत्र प्रथमं श्रीभाष्यकारा :- कर्मविचारानन्तर्यमेवा "थातो ब्रह्मजिज्ञासे" त्यत्रत्याथशब्दार्थ:, न साधनचतुष्टयसम्पत्यानन्तर्थम्; अन्योन्याश्रयापत्तेरित्येतदुपपादकतया प्रधानतः-मोक्षसाधनं ब्रह्म- ज्ञानं वाक्यार्थज्ञानादन्यद्ुपासनात्मकम, तच ज्ञानं दर्शनसमाना- कारम्-"आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः" इत्यत्र व्रष्टव्यपदेन विधीयते, तत्र चास्ति कर्मणामुपयोग:, इति विचारकयमवतारयन्तः-"ब्रह्म- स्वरूपाच्छा दिकाSविद्या, अपारमार्थिकभेददर्शनमेव च बन्धमूलम्। बन्श्वापारमार्थिक:। स च समूलोपारमार्थिकत्वादेव ज्ञानेनैव निवत्यते। निवर्तकं च ज्ञानं तत्वमस्यादिवाक्यजन्यम्। तस्पैव वाक्यजन्यस्य ज्ञानस्य स्वरूपोत्पत्तौ कार्ये वा साक्षात् कर्मणां नोपयोग:, विविदिषायामेव तु कर्मणामुपयोग:, इति ब्रह्मज्ञाने

श्रीभाष्यसमालोचनम्, कर्मणामनुपयोगात् साधनचतुष्टयसम्पत्त्यानन्तर्यमेवाधशब्दार्थ इति शङ्करभगवत्पादानां सिद्धान्तमनुवदन्ति, निरस्यन्ति च सर्वमिदं विशद्मेव लघु-सिद्धान्तग्रन्थजातेन ।। अत्राविद्यानिवृत्तिरेव मोक्षः, सा च ब्रह्मज्ञानादेवेति श्रीभाष्याकारा अपि मन्यन्ते, इदमेव तु विवादास्पदम् -- यद- विधयेयं नापास्मार्थिकीति श्रीभाष्यकारा मन्यन्ते, अपारमार्थिकीति त्वद्दैतिन: । एतेन-ब्रह्मज्ञानस्वरूपमपि-व्याख्यातम्; यतः श्रीभाष्य- कारा उपासनात्मकमेव ब्रह्मज्ञानं भगवत्प्रसादद्वारा पारमार्थिकभेद- दर्शनस्य विरोधि, नतु वाक्यजन्यमात्रं ब्रह्मसाक्षात्काररूपं वस्तु- तन्त्रमेव ज्ञानं भेददर्शनविरोधितयाSत्र विवक्षितमिति मन्यन्ते॥ श्रीभाष्यकाराणामयमाशय :- यत् परमार्थस्य ज्ञाननिवर्त्यत्वं दृष्टद्वारा नोपपद्यते, अपि त्वदृष्टद्वारा; यथा सर्पदृष्ट विषस्योपासन- प्रीतगरुडप्रसादादू निवृत्तिः, नतु मिथ्येति ज्ञानात्, इति परमा- र्थत्वेऽपि बन्धस्य ब्रह्मोपसनात्मकज्ञानेन भगवत्प्रसादद्वारा निवृत्तिर्न विरुद्धा। तद्ुक्तं श्रीभाष्ये-"एवंरूपबन्ध निवृत्तिर्भक्तिरूपापन्नोपा- सनप्रीतपरमपुरूषप्रसादलभ्ये"ति। अद्वैतिनामाशयस्तु-निवर्त्यस्य सत्यत्वे प्रमाणतन्त्रसाक्षात्काररूपज्ञाननिवर्त्यत्वं न वयमपि मन्या- महे, किन्तु तत्सत्यत्वग्राहकप्रमाणाभावाद्, मिथ्याभूतत्वाचच भेदानाम्, निर्विशेषब्रह्मसाक्षात्कारोपि पुरुषतन्त्रो दृष्टविधयैव बन्धनिवर्तकः, नाटष्टद्वारा; मिथ्यासर्पद्ष्ट विषस्य ज्ञानमात्रनिवर्त्य- त्वस्य गरुडप्रसादानिवर्त्यत्वस्य च सर्वसम्मतत्वात्, इति ब्रह्मसा- क्षात्काररूपव्रह्मज्ञाने न साक्षात् कर्मणासुपयोगः-इति ॥ सति चैवं ज्ञाननिवर्त्यत्वं बन्धमिथ्यात्वप्रयोजकं वा नवेति विचार: प्रथमं विचारास्पदम्।।

श्रीभाष्यसमालाचनम् ३ अत्रेदं सर्वविदितम्-यदि वाक्यजन्यज्ञानमपुरुषतन्त्रं ब्रह्मसाक्षात्काररूपं मोक्षसाधनम्, तर्हि अद्वैतमतं वेदान्तार्थ:। यधुपासनात्मकमेव तत्, तर्हि श्रीविशिष्टाद्वैतमतं वेदान्तार्थ इति। अत्र वाक्यार्थज्ञानादन्यदेवोपासनादिशब्द्बोध्यं ज्ञानं वेदान्त- वाक्यार्थ, इति श्रीभाष्यमते-"विज्ञाय प्रज्ञां कुर्बीत" "अनुविद्य विज्ानाति""ओमित्येवात्मानमनुध्यायीत" "आत्मा- नमेव लोकमुपासीत" "आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतंव्यो मन्तव्यः" "सोऽन्वेष्टव्य :• स विजिज्ञासितव्यः" इत्यादिविधिवाक्यानि प्रमाणानि। अद्वैतमते त्वेतेषां ज्ञानविधित्वाभाव इति भामतीमतम्, विधित्वेऽपि द्रष्टव्य इत्यस्मिन्नंशे न विधित्वम्, किन्तु श्रवणादावेव। श्रवणा दिजन्यं वाक्यार्थज्ञानं तु केवलं न फलम्, किन्तु साक्षात्कार- रूपमेव। तत्र भामतीमते-भावनाप्रकर्षसहकृतान्तःकरणरूपेन्द्रिय- जन्यत्वाद् आत्मज्ञानस्य साक्षात्कारत्वम्, द्वितीयमते तु शाब्दापरोक्षवादस्वीकारात् शब्दजन्यत्वेनैव। अयमपरो विशेष :- यत् श्रीभाष्यमते ध्यानस्यैव विधिः, "श्रोतव्यो मन्तव्यः" इति नित्या- नुवादः। ध्यानं चेदं ध्रुवानुस्मृतिरूपत्वाद् दर्शनसमानाकारतां प्राप्तं सदू द्रष्टव्य इति विधोय्ते, अद्वैतमते तु-ध्रुवानुस्मृति- रूपाया दर्शनत्वासंभवेन, दर्शनसमानाकारत्वे द्रष्टव्यपदगौण- त्वापत्या च दर्शनमेव मननादिना वाक्यजन्यं मोक्षसाधनमविद्या- निधृत्तिद्वारेति मन्यते, "भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छियन्ते सर्वसंशयाः। क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे' परावरे।" इत्यादिवाक्ये- नैकार्थ्यात्। नहि भावनाप्रकर्षजत्वेन स्मृतेः साक्षात्काररूपता दृष्टघरी; अन्यथा भावनाप्रकर्षजत्वेन योगिप्रत्यक्षं श्रीभाष्य- काराणामपि स्वीकर्तव्यं स्यात्, इत्युत्तरत्र शास्त्रयोनित्वाधिकरणे तन्निराकरणमसङ्गतं स्यात्। तथाच स्मृतिः प्रत्यक्षमिति च व्याहत- मिदम्। "नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुना भ्रुतेन।

४ यमेवैष वृणुते तेन लभ्यस्तस्यैष आत्मा विवृणुते तनूं खाम्।" इति केवलभ्रवणादीनामात्मप्राप्त्यनुपायत्ववर्णनेनात्मनैवात्मन: प्राप्यत्वम्, आत्मखरूपसाक्षात्कार एव हि तत्र कारणमिति प्रतिपादितमप्यत एवोपपथते।। अत्र श्रीभाष्यमत आत्मपदेन सगुणं ब्रम्म विवक्ष्यते; तस्यैव सर्वशरीरकस्य मुख्यात्मसरूपत्वात्, अद्वैतमते त्वन्त:करणाद्यु- पाधिरहितं स्वरूपचैतन्यमेवात्मपदेन विवक्ष्यते। तथाच-"आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः" इति वाक्यमप्युपपन्नंभवति। यतो जीव एवोपाधिशयलितो बन्घाय, तद्विरहितो मोक्षाय भवति। तथाच प्राप्य-प्रापकयोरभेद्बोधनमेवात्र विवक्ष्यते, नतु तद्गेदः, "ब्रत्म वेद ब्रत्मैव भवती'्यादिनैकार्थ्यात्।। यम्=परमात्मानम् एष साधको वृणुते, तेन साधकेन अयम् परमात्मा लभ्य:, तस्य साधकस्य एष लभ्य आत्मा खां तनूम् ससरूपं प्रकाशयति, इत्यद्वैतमतरीत्या विवरणम्, श्रीभाष्यमतरीत्या तु तेन साधकेनायं परमात्मा लभ्य:, तस्य साधकस्य एष आत्मा परमात्मा स्वस्वरूपं प्रकाशयतीति विवरणम्। अत्र श्रीभाष्यमते वृणुतेपदस्य प्राप्यतया मन्यते इत्यर्थपरस्यार्थान्तरकल्पनम्, अद्वैतमते तु तदर्थ- स्वीकरणम्, एवं श्रीभाष्यमते-एषपद्स्य मुख्यवृत्त्या प्रत्यक्षजीव- परामर्शिन: परोक्षेश्वरपरत्वाङ्गीकार:, अद्वैतमते तु एषपद्मुख्यार्थ- स्वीकारः। तेनपदेन साधकस्यैव मतद्येऽपि परामर्शे समानेऽपि

तच्छब्देन साधकपरामर्शोऽपि न विरुद्ध:।। वस्तुतस्तु-"मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी ॥" इति सगुणभक्तेरपि निगुणब्रह्मसाक्षात्कारसाधनत्वस्याद्वैतिभि: स्वीकारात् "यमेव वृणुते" इत्यस्य मतान्तराभिमतव्याख्यानमपि

श्रीभाष्यसमालोचनम् ५ न विध्दमद्वैतमते; यतो हि-"तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीति- पूर्वकम्। ददामि बुद्धियोगं तं येन मामुपयान्ति ते।" इति ज्ञान- योगप्राप्य पव परमात्मा, नतु भक्तिमात्रप्ाप्य इति स्पष्टं प्रति- पाधते, इति कथं भक्तिरूपापन्नोपासनमात्रप्राप्यतापक्षो भगवद्गी- तादिसम्मतः ? एतेन-"नाहं वेदैन तपसा न दानेन न चेज्यया। शक्य एवं- विधो द्रष्टुं दृष्टवानसि मां यथा। भक्त्या त्वनन्यया शक्य अहमेवं विध्रोऽजुंन।.ज्ञातुं द्रष्दुं च तत्वेन प्रवेष्दुं च परन्तप ।।" इत्यादि- वाक्यान्यपि-व्याख्यातानि; एतैर्हि वचनैर्म भक्तिमात्रलभ्यो भगवान्, किन्तु भक्तिसाध्यसाक्षात्कारमान्नलभ्य इति बोध्यते। तथाच-"भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया" इति वाक्यमपि साक्षात्कार- द्वारा भक्तिलभ्यत्वमेव प्रतिपांद्यति, इति नोपासनामात्रसाध्यो मोक्ष:, किन्तु ज्ञानमात्रसाध्य एव। वेदनपद्वाच्योपासनासाघनत्वं हि कर्मणां किं दृष्टविधयोतादृष्टविधया, आद्ये यदि शमादिवारे- ति विवक्ष्यते, तर्हि विविदिषार्थत्वमेव, नतु साक्षात् वेदनार्थत्वम्। यथाच-"सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेरश्ववत्" "विहितत्वाच्चाश्रम- कर्मापि" "अभिहोत्रादि तुतत्कार्यायैव तदर्शनात्" इत्यादिसत्राण्य- दवैतमत एव सरसानि, नतु श्रीभाष्यमते, तथा यथावसरं विवेच- यिष्यते। वस्तुतन्त्रं हि ज्ञानं प्रतिबन्धकनिरासमात्रमपेक्षते, नतु पुरुषन्तन्त्रम्, उपासनं तु पुरुषतन्त्रं पुरुषेच्छामात्रेण भवेत्, न स्ोत्पत्त्यर्थ कर्माण्यपेक्षते। एतेन-तद्भ्यासोऽपि-्याख्यातः। तदुक्तं भामत्याम्-"न खलु ब्रह्मसाक्षात्कारो भावनाघेयः सम्भ- वति; तत्साक्षात्कारस्य तत्खामाव्येन नित्यतयोत्पाद्यत्वानुपपत्तेः, ततो भिन्नस्य भावनाघेयस्य साक्षात्कारस्य संशयाकान्ततया प्रामा- ण्यायोगात्"। अप्रमाणस्यैव तस्यादृष्टद्वारा भगवत्मसाद्दवारा वा घ्न्धािवर्तकत्वात् तद्द्वारा मोक्षसाधनत्वमिति कल्पनायां तूपा-

६ श्रीभाष्यसमालोचनम् सनाराधितगरुइप्रसादादू विषनिवृत्तौ तस्य दर्शनसमानाकारताया अनपेक्षितत्वाद विनाऽपि दर्शनसमानाकारतां सत्यस्य बन्धस्य निवृत्तिसम्भवेन द्रष्टव्य इति दर्शनसमानाकारताविघानं वितथम्। नहि प्रसादद्वारा ब्रह्मपापतिसाधनमुपासनं बन्धनिवृत्तिमपेक्षते, इति ब्रह्मप्राप्तिसाघनत्वमविद्यानिवर्तकत्वमुभयं च ब्रह्मज्ञानस्य वस्तुत- तन्त्रस्य साक्षात्काररूपस्यैव भवितुमर्हति, नोपासनारूपस्य, गरुडो- पासनादेर्विषनिवृत्ताविव गरुडप्राप्तावपि साधनत्वाभावात्। इदं

सकच्छते, इति फलतोऽविद्यामिथ्यात्वमपि सूचितप्रायम्॥। अयमाशय :- "अहं ब्रह्मास्मो"ति साक्षात्काररूपं ज्ञानं श्रवणादिनाऽसंभावनाविपरीतवासनानिवृत्तौ तत्त्वमस्यादिवाक्ये- नाविदयानिवर्तकमुत्पद्यते। श्रवणमात्रेण तु नोक्तरूपं ब्रत्मसाक्षा- त्काररूपं ज्ञानं सर्वस्य समुदेति। श्रवणाङ्गं हि मननादि, इति श्रवण- मात्रेण ब्रह्मात्मतानवगमोऽपि बहूनां न दोषाय। तदुक्तमाकरे- "यस्य तु नाविदानिवृत्तिर्नासाववगतब्रह्मात्मभावः" इति। तथाच युक्तमुक्तम्-"भेदवासनायामनिरस्तायां वाक्यमविद्यानिवर्तकं ज्ञानं न जनयति, जातेऽपि सर्वस्य सहसैव भेदज्ञानानिवृत्तिर्न दोषाय; चन्द्रैकत्वे ज्ञातेऽपि विचन्द्राज्ञानानिवृत्तिवत्-इति॥ एतेन-सत्यां ज्ञानसामग्यां ज्ञानानुत्पत्त्यनुपपत्तिः, सत्यामपि विपरीत- वासनायामाप्तोपदेशलिङ्गादिभिर्ज्ञानोत्पत्तिदर्शनात्, सत्यपि वाक्यार्थ- ज्ञानेSनादिभेदवास नया मात्रयां भेदज्ञानमनुवर्तत इति भवता न शक्यते वक्तुम; भेदज्ञानसामग्या अपि वासनाया मिथ्या- रूपत्वेन ज्ञानोत्पत्त्यैव निवृत्तत्वात्, ज्ञानोत्पत्तावपि मिथ्यारूपाया- स्तस्या अनिवृत्तौ निवर्तकान्तराभावात् कदाचिदृपि नास्या वासनाया निवृत्तिः । भेदज्ञानं छिन्नमूलमथ चानुवर्तत इति बालिशभाषितम्। द्विचन्द्रज्ञानादौ तु बाधकसन्निधावपि मिथ्याज्ञानहेतोः परमार्थतिमिरादि- दोषस्य ज्ञानबाध्यत्वाभावेनाविनष्टत्वादू मिथ्याज्ञानानिवृत्तिरविरुद्धा।

श्रीभाध्यसमालोचनम् प्रबलप्रमाणबाधितत्वेन भयादिकार्य तु निवर्तते। अपिच 'भेदवासना- निरसनद्वारेण ज्ञानोत्पत्तिमभ्युपगच्छतां कदाचिदपि ज्ञानोत्पत्तिर्न सेत्स्यति; भेदवासनाया अनादिकालोपचितत्वेनापरिमितत्वात्, तद्विरो- धिभावनायाश्चाल्पत्वादनया तन्निरसनानुपपत्तेरित्यादि श्रीभाष्य- मपि-व्याख्यातम् ; भावानवबोधात्।।

तथाहि-ब्रह्मसाक्षात्कारसाधनं हि मनन-निदिध्यासन-सह- कृतं वैदान्तश्रवणम्, नतु वेदान्तश्रवणमान्नम्, तथाच मनना- दिना भेदवासनायां निरस्तायामेव ब्रह्मसाक्षात्कारः, नतु ततः पूर्वम्; विपरीतवासनाया ज्ञानोत्पत्तिप्रतिबन्धकत्वादू। अपरोक्षमे- दवासना ह्यपरोक्षसाक्षात्कारेणैव निवर्तते, न परोक्षविवेकेन, इति यावदू नापरोक्षसाक्षात्कार:, तावदू न विपरीतवासनाया निर्वृ्ति:। तथाचास्तोपदेशलिक्गादिभिर्यथा विपरीतवासनायां सत्यां तन्नि- वर्तकं ज्ञानमुद्देति, एवमत्रापि ब्रह्मसाक्षात्कारो वेदान्तश्रवणाद्य- धीनो विपरीतवासनानिवर्तको न विरुद्धः, नहि वयं वाक्यार्थज्ञान- मात्रेण समूलभेदवासनाया निवृत्तिरिति वदाम:, किन्तु पटुतर- संस्कारसहितेन ब्रह्मसाक्षात्कारेणैव, इति मननादयनन्तरमपि संस्काररूपेण भेदवासनाऽनुवृत्तौ न कोऽपि विरोध :; दिचन्द्रा- दिज्ञाने बाधकज्ञानसन्निधावपि मिथ्याज्ञानानुवृत्तेरदर्शनात्। अस्ति- ह्यत्रापि भेदवासनामूलं मूलाविद्या द्विचन्द्रज्ञानादिस्थले तिमि- रादिवत्, इति न कोऽपि विशेष:। एतेन-भेदवासनानां बहु- त्वेऽपि तद्विरोधिभावनया सल्पयाऽपि निवृत्तिरपि-व्याख्याता; तन्मूलभूतमूलाविद्यामात्रनिवर्तकत्वेन सर्वनिवर्तकत्वोपपत्तेः। सति चैधं वाक्यार्थज्ञानमेव सकलभेदवासनानिवर्तकं साक्षात्काररूपं मोक्षसाधनम्, नतूपासनारूपम; पूर्वोक्तविधया वर्णाश्रमधर्माणां विविदिषाद्वारा ब्रह्मज्ञानोपयोगादू। अन्यथा "सर्वापेक्षा घे"त्यादि-

श्रीभाष्यसमाकोचनम् V सूत्रवैयर्थ्यापातात्, इति कर्मविचारानन्तर्य नाथशब्दार्थः, किन्तु साधनचतुष्टयसंपत्यानन्तर्यमेवाथशब्दार्थेः। ब्रह्मजिज्ञासापदसूचित- निर्विशेषत्रह्मज्ञाने विधुर-संन्यासि-देवता-गृहस्थादिसाधारण्यस्य साधनचतुष्टयसंपत्तावेव संभवात्। राम-दमादीनां सरूपत एव ब्रह्म- विचारोपयोगित्वम्, इति नित्यानित्यवस्तुविवेकादीनां प्रम्मविचा- रात् पूर्वमेव सम्भवादू नान्योन्याश्रयदोषोऽप्यद्वैतमते प्रसरति॥ अयमाशय :- अथशब्दार्थो हि जिज्ञासासाधनं साधना- ध्यायापरनामतृतीयाध्यायप्रतिपादितमेव युक्तम्। तंत्र श्रीभाष्य- कारा :- तृतीयाध्याय उपायभूतोपासनाविषया चिन्ता वर्तते। उपासनाभ्यर्हितोपायश्च प्राप्यवस्तुव्यतिरिक्तवैतृष्ण्यं प्राप्यतृष्णा वेति तत्सिद्ध्यर्थ जीवस्य लोकान्तरे सश्चरतो जाग्रतः सुषुप्तस्य च दोषा:, परस्य च ब्रह्मणस्तद्रहितता, कल्याणगुणाकरता च प्रथम- द्वितीयपाद्योः प्रतिपाद्यते, इति प्रथमपादेनेहामुत्रार्थफलभोग- वैराग्यं मुसुक्षा चोपायः प्रतिपाद्यत इति-मन्यन्ते। तत्र मतदयेऽपि लोकान्तरसश्चार: वैराग्यातिशयसम्पादनार्थ एवेत्यत्र न विवाद:। स्वम्ावस्थादिनिरूपणं तु जीवस्य स्थूल-सृक्ष्मशरीरसम्बन्धराहित्य- प्रतिपादकमिति त्वद्वैतमतम्। लोकान्तरसश्चारः सूक्ष्मशरीरसम्ब- न्यप्रयुक्त इति "तदन्तरप्रतिपतौ रंहति सम्परिष्वक्तः" इत्यादि- सूत्रेण विवेचिते-वस्तुतस्तत्सम्बन्धराहित्यप्रतिपादनं हि सावसर- मेवेति सर्व एव संवदन्ते। अत एव हि सम्नाद्यवस्थाया लोकस- शारपादात् पादान्तरे विचारोऽपि उपपद्यते। तृतीयपादे तु मतद्येऽपि साम्यमेव वर्तते, इति न तेन सूत्रकाराणां मतविशेषो निर्धारयितुं शक्यते। चतुर्थपादस्तु सूत्रकाराणामथशब्दार्थतया कर्मविचारस्याप्युपयोगो वर्तते वा न वेति साशयविनिर्णयेऽत्यन्त- मेवोपयुज्यते। अतोऽत्र प्रत्यधिकरणं यथासम्भवं सूत्राणि समा लोच्यन्ते।।

श्रीभाष्यसमालोचनम् तत्र प्रथमाधिकरणे तावत् कि विद्यातः पुरुषार्थः, उत विद्याङ्गकात् कर्मणः, इति 'चिन्ता मतद्येऽपि समानैव। यतो मतद्येऽपि कर्माद्गत्वं ज्ञानस्य नोरीक्रियते॥। इदमेवात्रालोचनीयम्-यद् जीव-ब्रह्मैक्यविवक्षायामीश्वर- पराणामृपि जीवस्तावकतापूर्वपक्ष: संभवद्गुक्तिक:, उतेश्वरस्य जीवात् पृथक्त्वेऽपीति। तत्रं पूर्वतनेन प्रपञचेन जीवादिव्यावृत्तस्य परमात्मनः कारणस्य निरूपणानन्तरं तत्माप्यसवरूपविवेचनानन्तरं च जीवेश्वरयो- रैक्येऽवंगते तस्यैव कर्माधिकारित्वेन तत्स्तावकत्वपूर्वपक्षकल्पनमेव समुचितम्। एवं सति हि जीवस्य कर्माधिकारिण एकतार्हस्य च विशेषाज्ञानेन पूर्वपक्ष:, "अधिकं तु भेदनिर्देशात्" इति तस्यैव जीवस्य कर्माधिकारिण एकभावार्हस्य च भेदनिरूपणपूर्वकमसङ्गजीव- पराणामपि वाक्यानां जीवस्तावकतयोपयोगासंभवे किमु वक्तव्य- मोश्वरसरूपप्रतिपादनपराणामिति समावानमपि योग्यं प्रतीयते। श्रीभाष्यकारमते तु यत्र "अधिकं तु भेदनिर्देशादि" त्यन्र जीवाद- तिरिक्तस्य परमात्मनो निरूपणादू नार्थवादत्वमिति सिद्धान्तसूत्रं योज्यते, तत्र जीवस्तावकतया पूर्वपक्षे परमात्मनिरूपणात् सिद्धान्तः, इति जीवपरताश्रयणेनैवार्थवादत्वपक्षानिरासात् "आम्रान् पृष्टः कोविदारानाचष्टे" इति न्याय एव पुरतः संफुरति। अतो ज्ञायते जीव- परमात्मनोरात्यन्तिकाभेदसिद्वान्त एव प्रथम-द्वितीय-तृतीयपादै- रभिप्रेयत इति। अस्मिन् न्याये विद्यात एव न पुरुषार्थावाप्तिरिति पूर्वपक्षावसरे जनकादीनां ब्रम्मज्ञानित्वेन प्रसिद्धानामाचारादिकं यह्िङ्ग जातमुपर्णितम्, तदिदमपि जीवो ब्रह्मेति सिद्धान्त एव समुपपद्यते। अद्वैतमते हि जनकादीनां ब्रह्मज्ञानिनामपि कर्मदर्श- नादू वेदान्तविज्ञातात्मतत्वमपि कर्माधिकांरयोग्यमिति पूर्व- पक्षस्यास्ति सुतरामवकाशः, श्रीभाष्यमते तु उकलिद्रानां जीवातिरिक्तत्रह्माङ्गीकारेण योजन उपनिषद्र्थवादत्वोपपादकता

१० श्रीभाष्यसमालोचनम् तेषां न भविष्यतीति संसारिजीवातिरिक्तजीवसवरूपानङ्गीकारेणैव प्रवृत्तिरिति कल्पनीयम्; एवं च सति अध्यायद्यानन्तरमकस्मादस्य पूर्वपक्षस्य प्रवृत्तिस्तत्समाधानं च कथमुपपद्यते? यथाचाविरोधाध्या- येजव्वैतमतस्यानालोचनात् सूत्रकारा न कुत्राप्यद्वैतमतं पूर्वपक्षितं मन्यन्ते, तथाऽन्यत्र व्यक्तम्, अतः प्रथमसूत्रमेकमेव तृतीय-चतुर्थ- गतमद्वैतपक्षपातमेव सूत्रकाराणां गमयति॥ एतेन-"ऊर्ध्वरेतस्सु च शब्दे हि" इति प्रथमाधिकरणा- न्तिमं सूत्रमपि-व्याख्यातम् ; अस्मिन् हि सत्रे श्रुत्यादिसिद्ध- तयोत्तराधिकरणस्थाप यिष्यमाणोर्ध्वरेतसां ब्रह्मविद्याधिकारिणां चिनापि कर्म ब्रह्मविद्याधिकारो हि यो निरूप्यते, स हि ब्रह्म- विद्याधिकारं प्रति तत्तज्जन्मीयकर्मणां नोपयोग इति विशद्यति; अन्यथोर्ध्वरेतसां ब्रह्मविचारकाले कर्मानुष्ठानासंभवात् कथं तेषां ब्रह्मविद्याधिकार: स्यात् ? अत्र यद्यपि विद्या न कर्माङ्गमित्येव बोध्यते; तथापि तुल्यन्यायेन कर्मणोऽपि न विद्याद्गत्वमित्यूरीक- र्तव्यम्। अतएव यदा कदाचिदनुष्ठितकर्ममात्रेण ब्रह्मविद्यानिर्वाह:। तथाचैकत्र विनाऽपि कर्म ब्रह्मविद्यासिद्धिरपरत्र कर्मणैव ब्रह्म- विद्येति कल्पनायां प्रमाणाभावात् कर्मणां ब्रह्मविद्यान ङ्गत्वखवीकार एव समुचितः । अयमेवार्थः सूत्रकाराभिमतः ॥ अत एव "अग्नीन्धनाद्यनपेक्षे" ति कर्मणां ब्रह्मबिद्यायामनु- पयोग: साध्यमान उपपद्यते। यत्त्वत्र श्रीभाष्ये-तेषु तु आश्रम- कर्मानपेक्षा विद्येति विवृतम्, तदिदम् ऊर्ध्वरेतसामाश्रमकर्मविचारा- नन्तरं ब्रह्मविचार इत्यर्थस्यैव सवीकारापत्या सर्वानुगतस्यैकस्याधिका- रितावच्छेदकस्यानिरूपणाच्च चिन्त्योपपत्तिकं प्रतिभाति। तथाच "सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेरश्ववत्" इत्यनेनैव यथायोगं तत्तत्कर्मोप- कारकताया निर्वाह्संभवात् "अग्नीन्धनाद्यनपेक्षे" ति सृत्रं श्रीभाष्य- मते वितथं संपद्यते, अद्ैतमते तु यज्ञादीनां फले नोपयोग:, किन्तु

श्रीभाष्यसमालोचनम् विविदिषायां ज्ञाने वेति सूत्रद्वयमपि सार्थकं भव्नति। "अग्नो- न्घनाधनपेक्षा" "सर्वापेक्षा े" ति सूत्राभ्यामग्नीन्धनादीनां सर्वेषा- मपेक्षाऽनपेक्षा चांशभेदेन ज्ञाप्यत इति हि सूत्रखारस्यतोऽवगम्यते। तथाच एकत्र निरपेक्षस्यापि अन्यत्र सापेक्षत्वमित्येवाश्ववदिति दृष्टान्तेन ज्ञाप्यते। अश्वो हि गमनव्यापारांश एवोपयुज्यते, नतु ग्रामप्राप्तावपीति तत्वदीपनादौ व्यक्तम्। तत्रा "ग्रीन्धनाद्यनपेक्षे"ति सूत्रेऽग्रीन्धनपद्प्रयोगेणात्र सर्वपद्पयोगेण च सूत्रकारा: "यज्ञेन दानेन० तपसाऽनाशकेने" ति श्रुतिगतयज्ञ-दानयोरदृष्टविधया पाप- निरसनद्वारेण ज्ञानोत्पत्ती उपयोगात् तस्य जन्मान्तरीयकर्मणाऽपि सिद्धौ नाधिकारिणः स्ाधिकारस्तदानीन्तनकर्मणैवेति नियम इति सूचनेन-"धर्मजिज्ञासायाः प्रागप्यधीतवेदान्तस्य ब्रह्मजिज्ञासोप- पत्तेरि" ति शांकर भाष्याशयमेवोपबृंहृयन्ति। तथाच सूत्रकारैः "यज्ञेन दानेन"ति श्रुतिः स्वरूपयोग्यतया, नतु फलोपधानविध- येत्येवमभिप्रायतया-"अग्रोन्धनाद्यनपेक्षे"ति सूत्रेण योज्यते। "सर्वापेक्षे"ति सूत्रे तु मतद्वयेऽपि यज्ञ-दान-तपसां सर्वेषां विद्यो- पयोगबोधन एव तात्पर्यम्, इति ऊर्ध्वरेतस्सु अग्नीन्धनानपे- क्षाऽन्येषु सर्वापेक्षेति श्रीभाष्यरीत्या सूत्रकाराशयावगमादू नियत- पूर्ववर्तित्वं शम-दमादीनामित्येव सूत्रद्वयेनापि गम्यते। अत एव "सर्वापेक्षा.चे"ति सूत्रानन्तरं "शम-दमादुपेतः स्यादि"ति शम- दमादीनामेव ग्रहणमप्युपपद्यते, अन्यथा-'यज्ञादुपेतः' इति खलु सूत्रणीयं स्यात्।। अयं भाव :- ऊध्चरेतो विषयेऽसंभवेऽपि कुत्र चनाधिकारिणि संभवशभिप्रायेण यथा-"पज्ञेन दानेने"ति,एवं "तपसाSनाशकेने"- त्यपि संभवाभिप्रायेण भवतु। तथाच तस्यानियताधिकारितावच्छे- दकत्वमिति शङ्कावारणं हि यज्ञ-दानाय्यंशेऽनुवाद: तपसेत्यत्र तु विधि- रिति व्यवस्थापनेनैव भवति, इति शम-दमादिसाधनचतुष्टयनिय-

१२ श्रीभाष्यसमाळोचनम् सपूर्ववर्तित्वं कर्सणां कुत्र चनादृष्टविधयोपयोगमात्रं च व्यवस्थापयि- तुमेवेदं प्रकरणं प्रवृत्तम्। तथासति हि ऊर्ध्वरेतसां गृहस्थानां संन्यासिनां विधुराणां देवानां च सर्वेषामधिकारिणामेकमधिकारि- तावच्छेदकं शम-दमादिकं भवतीति न किश्चिद्नुपपन्नम्,।। वस्तुतस्तु श्रीभाष्यकारा अपि-वाक्यजन्यज्ञाने न कर्मणा- सुपयोगं "सर्वापेक्षा चे"ति सूत्रेण मन्यन्ते, किन्तु ध्रुवानुस्सतिपद्- वाच्यश्रवण-मननांदयनन्तरकालिकदर्शनसमानाकार विद्यायामेव।अत्र तु "अथातो ब्रह्मजिज्ञासे" तिसुत्रेऽथपदेन वाक्यार्थज्ञाने कर्मणा- सुपयोगो यदि तेषामप्यसम्मतः, तहदमेव विचारणीयम्-यत् "अथातो ब्रह्मजिज्ञासे"ति प्रतिज्ञातजिज्ञासापूर्वतनत्वं कर्मविचारस्य कथमुपपद्यते ? तदिदं सिद्धम् यत् कर्मणामनियतोपयोगस्य शम- दमादीनां नियतोपयोगस्य च निरूपणार्थमेवा"ग्रोन्धनादयनपेक्षे" त्यादि "शम दमाद्युपेत: स्यादि"त्यन्तं प्रवृत्तमिति॥ अन्र सर्वेषु भाष्येषु विषयवाक्यतया-"यज्ञेन दानेने"ति वाक्यमेव विवक्षितम् । अनेन चेदं सिद्धं भवति-यद् गृहस्थ- विषये यज्ञादीनामुक्तव्नाक्येऽनुवादमहिम्रा विविदिषोत्पन्यादौ उपयोग इति। एवं सवीकारे त्यपरा शङ्का समुन्मिषति- यत् सर्वेषामा श्रम कर्मणामुक्तवाक्येऽननुवादात् गृहस्थाश्रमधर्मा अपरे न सम्पादनीया भविष्यन्तीति; तदर्थमिदं सूतम्-"विहितत्वाच्चा- श्रमकर्मापी"ति केचन मन्यन्ते। एतेषां मतरीत्या-"यज्ञेन दाने- ने"त्यत्राश्रमकर्ममात्रविवक्षेति सूचनार्थमुक्तं सूत्रमिति न दोष:, परं तु-नेदं विवरण साम्प्रदायिकम्। अयमत्र मतद्वयसम्प्रदाय- सिद्धोऽधिकरणार्थ :- यदू मोक्षोपयोगिना मेषामाश्रमशेषत्वमपि विद्यत इति । सर्वथा तु अविरक्तविषयत्वाद् यज्ञादिविधीनां यावद्ुत्कटवैराग्यं गृहस्यैः शम-दमादिसम्पनैरपि स्वसाश्रमकर्माण्य- व्यनुष्ठेयानीति मतश्येऽप्यविशेषः । श्रीभाष्यकारा अपि-

श्रीभाष्यसमालोचनम् १३ "ऊर्ध्वरेतस्सु च शब्दे हि" इति सुन्रे यावज्जीवश्रुतिस्त्वविरक्तविष- येति विवरणेनोक्तमर्थमनुमन्यन्त एव।। ये तु. पुनर्विधुरास्तेऽपि शम-दमादिसम्पन्ना एवाधिकारिण इति "अन्तरा चापी"त्यधिकरणमपि व्याख्यातम्। तथाच कर्मा- धिकारं विनापि ब्रह्मविद्याऽधिकारो भवतीत्येव सूत्रकाराशयः। अत एव हि "तद्भूतस्य तु नातद्ावः" इति-पतितानां ब्रत्म- विद्याधिकारसम्भवोऽस्ति वा नवेति विचार उपपद्यते; अन्यथा कर्मानधिकारिणां तेषां ब्रह्मविद्याधिकार: कथं सम्भवद्दुक्तिक: ? इत्यद्वैताचार्यसम्मत एव सूत्रार्थः सूत्रकारहृदयङ्गमः। अद्वैते हि शूद्राणामिव साधनचतुष्टयसम्पन्नानामधीतवेदानामपि पतितानां वचनबलान्न ब्रह्मविद्याधिकार इति सर्वे सङ्गतम्। एतेन श्रीभा- ष्यमतेऽ्पशद्राधिकरणासाङ्गत्यमपि देवताधिकरणवैयर्थ्यमिवापरि- हरणीयमेव। तथाहि- "अथातो ब्रह्मजिज्ञासा" इत्यारभ्य "अनावृत्ति: शब्दाद- नावृत्ति: शब्दात्" इत्यन्तं चतुर्लक्षणं ब्रह्ममीमांसाशास्त्रम्- "अथातो धर्मजिज्ञासा" इत्यारभ्य प्रवृत्ताया: कर्म-देवतामीमांसायाः पृथग्भूनम्, न तयोरैक्यमिति शङ्करभगवत्पादानां राद्वान्त: । तदुक्तं भाष्ये-"एवंच सति "अथातो धर्मजिज्ञासा" इत्येवारब्धत्वादू न पृथक् शास्त्रमारभ्येत, आरभ्यमाणं चैवमारभ्येत "अथातः परि- शिष्टधर्मजिज्ञासा" इति; "अथातः क्रत्वर्थ-पुरुषार्थयोजिज्ञासा" इति वदि"ति। इयमत्र भामती-"ब्रह्मणः शास्त्रार्थस्य धर्मादन्यत्वादू भिन्नविषयत्वेन शास्त्रभेदात् "अथातो ब्रह्मजिज्ञासा" इत्यस्य शास्त्रान्तरत्वमित्याह-एवं च सतीति। इतरथा तु धर्मजिज्ञासैवेति न शास्त्रान्तरमिति न शास्त्रारम्भत्वं स्यादित्याह-प्रतिपत्तिविधि- परत्वे हीति। न केवलं सिद्धरूपत्वादू ब्रत्मात्मैक्यस्य धर्मादन्यत्वम्, किन्तु विरोधादपो"त्यादि। अयमत्र कल्पतरु :- "ननु बाह्यक्रिया-

१४ श्रीभाष्यसमालोचनम् विधि: प्रथमकाण्डे गतः, मानसज्ञानविधिविचाराय पृथगारम्भ इति शङ्टापोहार्थमारभ्यमाणं चेति भाष्यम्" इति। एतैहि भाष्य-भामती- कल्पतरुवाक्यैः स्पष्टमिदमवगम्यते, यत् "अथातो धर्मजिज्ञासा" इति धर्मजिज्ञासाप्रतिज्ञया न ब्रह्ममीमांसापि गता, नवा धर्मशब्देन ब्रह्मापि तत्र विवक्ष्यत इति, न विंशतिलक्षणमेकं मीमांसाशास्त्रम्, किन्तु षोडशलणात पृथगेव चतुर्लक्षणं ब्रह्ममीमांसाशास्त्रमिति। तद्डुक्तं परिमले-"टीकांकारैर्धर्मशब्दस्य वेदार्थमात्रोपलक्षणत्वं वद्द्विर्धर्म- जिज्ञासासूत्रं वेदार्थविचारप्रतिज्ञापरं विंशतिलक्षणीसाधारणमङ्गी- कृतमिति न मन्तव्यम्"इतिजिज्ञासासूत्रव्याख्यानोपसंहारे। एवं च धर्मशब्दस्य वेदार्थमात्रोपलक्षणत्वं वदतां भामतीकाराणां श्रोत- व्यादिवाक्याविधिपक्षपातिनां फलवदर्थाबबोधार्थवेदान्ताध्ययनमपि स्वाध्यायविधिप्रयुक्तमित्येवाशयः, न तु धर्मजिज्ञासासृत्रेण ब्रह्म- ज्ञानेच्छाप्रदर्शनमुखेन ब्रह्ममीमांसाप्रतिज्ञापि सिद्धेति। तद्दुक्तं परिमले-"अत्र हि ब्रह्मजिज्ञासासूत्रं ब्रह्मज्ञानेच्छोपदर्शनमुखेन ब्रह्ममीमांसायां प्रवर्तनार्थम्, नतु वेदान्ताध्ययने प्रवर्तनार्थम्, वेदान्तानां विवक्षितार्थत्वोपपादनार्थ वा"-इति।। सति चैवं "साध्यायानन्तर्य तु समानम्" इति भाष्येण ब्रह्म- जिज्ञासायामपि स्वाध्यायानन्तर्यस्य विवक्षितत्वे "अथातो ब्रह्म- जिज्ञासा" इति सूत्रमपि "साध्यायोऽध्येतव्यः" इति विध्यर्थ- निर्णयार्थमित्येव स्यात्, सा तु "अथातो धर्मजिज्ञासा" इत्यनेनैव सिद्धा, इति पृथक् प्रतिज्ञा वितथा स्यादित्येवा भिप्रेतम्, नतु धर्मशब्देन ब्रह्मणोऽपि विवक्षितत्वादू धर्मजिज्ञासेति साधारणी प्रतिज्ञा, ब्रह्मजिज्ञासेति विशिष्टा प्रतिज्ञेति। इदं हि सर्वसम्मतमेव-यत् साधारणप्रतिज्ञा यदनन्तरा, तदनन्तरा तद्वान्तराध्यायानन्तरैव वा तदन्तर्गता विशेषप्रतिज्ञेति। तत्र यदि भाष्यकारा धर्मजिज्ञासा साधारणप्रतिज्ञा, ब्रह्मजिज्ञासा तु विशेषप्रतिज्ञेत्येवमाशयाः,

श्रीभाष्यसमालोचनम् १५ तर्हींदमत्र स्वीकर्तव्यम्-यत् सिद्धान्तभाष्यमेवेदं "साध्यायानन्तर्य तु" इति, नतु पूर्वपक्षभाष्यमपीति। भाष्यकारा हि-"खाध्या- यानन्तर्य तु संमानम्" इत्यादिना साध्यायाध्ययनस्य कर्मविचारस्य च ब्रह्मजिज्ञीसापूर्ववृत्ततानिरासमुखेन साधनचतुष्टयसंपत्तेरेव तत्त्वं साधमन्त: "साध्यायानन्तर्य तु समानम्" इति भाष्यमन्तर्णीत- पूर्वपक्षनिरासपरमेवाशरत इति नेदं कस्यापि तिरोहितम्॥ सत्यप्येवं "साध्यायानन्तर्य तु समानम्" इति भाष्यान्तर्णीत- पूर्वपक्षभाष्य-भांमत्यादिग्रन्थेन शंकरभगवत्पादानामपि पूर्वोत्तरमी- मांसयोरैकशास्त्रयं सम्मतमिति यदैकशास्त्र यमीमांसायां प्रतिवादि- भयङ्गरोपनामश्रीमद्नन्ताचार्यसामिनोऽभिमन्यन्ते, तदिदं न केवलं सत्संप्रदायसंदर्भादिविरुद्वम्, किन्त्वसंभवददुक्तिकमपि॥ इयमत्रैकशास्त्र्यमीमांसा- 'स्वाध्यायानन्तर्य तुसमानमि" ति भाप्यगतसमानशब्दस्य तुल्यार्थ- कत्वपक्षे "अथातो धर्मजिज्ञासा" इति सूत्रगतस्य जिज्ञास्यसमकर्पस्य धर्मशब्दस्य वेदार्थमात्रपरताश्रयणे धर्ममीमांसायामित्र ब्रह्ममीमांसाया- मण्यथशब्देन वेदाध्ययनानन्तर्यस्य तत्रैत्र बोधिततया न पुनर्श्रह्म- मीमांसासूत्रगतेनाथशव्देन स्वाध्यायानन्तर्यमर्थो वर्णनीय इत्येव तात्पर्य भाष्यकृतो वर्णनीयम् । तथैव वर्णितं च भामतीकारेण। समानशब्स्य साधारणमित्यर्थमङ्गीकृत्य वेदाध्ययनानन्तर्य ब्रह्मविचारारम्भस्य पुष्कलं कारणमिति वदतामन्येपां टीकाकारणामाशायो यथा तथा वा भवतु, समानशव्दस्य लोकसिद्धतुल्यार्थकतामङ्गीकृत्य ब्याचक्षाणस्य भामती- कारस्य तु मते "अथातो धर्मजिशासा" इति सूत्रगतधर्मशब्दो वेदार्थ- मात्रपर इत्येव भाष्यकृदभिप्रायो भवितुमर्हृति-इति।" युक्तं चैतत्-यद् भामतीकारा:, किं बहुना ? तुल्यार्थता- पक्षपातिनः सर्वेऽपि टीकाकारा: भाष्यकाराइच "साध्यायानन्तर्य तु'इति भाष्यम् "अथातो धर्मजिज्ञासे"ति सृत्रगतस्य धर्मशब्दस्य ब्रह्मसाधारण्योरीकरणेनैव प्रवृत्तं मन्यन्ते। अयमेव च सांप्रदायिको :-

१६ श्रीभाष्यसमालोचनम् पि भावोऽस्य भाष्यस्य। नात्र मात्रयापि त्रुटिरैकशास्त्र चयमीमांसा काराणामपि समस्ति। परन्तु इदमेवात्रालोचनीयम्-यदिदं भाष्यं किं पूर्वपक्षभाष्यम् ? उत सिद्धान्तभाष्यमेवेति। आंधे पूर्वपक्षिणां मतदृष्ट्या खलु धर्मपदस्य ब्रह्मसाधारण्यम्, न तु सिद्धान्तिनां दृष्ट्या। ततचेद्मन्र सिद्धं भवति-यत् "साध्यायानन्तर्थ तु समानम्" इति भाष्यमैकशार्र्यवादेन साध्यायाध्ययनस्य पूर्वतन- त्वमाशङ्कय निराकरोति, इति कथं वा तत्रत्यपूर्वपक्षाशयनिरूपणपर- भामतीग्रन्थानुसारेण पूर्वोत्तरसन्दर्भविरुदवमैकशास्यंकल्पनं सम्भ- वद्डुक्तिकमित्यलमनेनार्धजरतीयन्यायाश्रयणेन। वस्तुतस्तु-न केवलं स्वाध्यायाध्ययनस्य, किन्तु कर्मविचारस्थापि ब्रह्मविचारपूर्ववृत्तत्वं स्पष्टमेव भाष्यकारा: प्रतिक्षिपन्ति, इति पूर्वोत्तरमीमांसयोरैक- शाहूयं शाङ्करभाष्यस्यापि सम्मतमिति कल्पना निरस्यतया तत्सम्मतमित्येवमाशयैव योजनीया॥ अयमाशय :- "साध्यायानन्तर्य तु समानम्" इति हि भाष्यं साध्यायाध्ययनस्य ब्रह्मविचारपूर्ववृत्ततानिरासपरमेव, न तु तत्समर्थनपरमित्यैकशार््रयमीमांसायां भामत्याद्याशय उपवर्णितः। इयमत्रैकशार्यमीमांसा -- "कर्म-ब्रह्मणोरविचारे वेदाध्ययनानन्तर्यस्य तत्रैव सूत्रे कथिततया गतार्थत्वेन "अथातो ब्रह्मजिज्ञासा" इत्य- त्राप्यथशब्दस्य वेदाध्ययनानन्तर्यार्थकत्वाङ्गीकारे सूत्रमेवानारब्धव्यं भवतीति स्पष्टशब्दैः कथयतो भामतीकारस्ये"ति। सति चैवं नात्र कस्यापि विप्रतिपत्ति :- यद् येषां मते पूर्वोत्तरमीमांसयोरैक- शास्त्रचम्, तेषां मते "अथातो धर्मजिज्ञासा" इति सूत्रगतधर्म- जिज्ञासयैव ब्रह्मजिज्ञासापि गतेति। इदमेवात्र विरुद्धम्-यत् शाङकरभाष्य-भामत्यादिसिद्धान्तेऽपि धर्मजिज्ञासया ब्रह्मजिज्ञासा गतेति। अन्यथा स्पष्टशब्दैर्भाष्य-भामत्यादिषु वेदाध्ययनस्य कर्म- विचारस्य च ब्रह्मविचारपूर्ववृत्ततानिरास ऐकशाख्र्यमीमांसाया-

श्रीभाष्यसमालोचनम् १७ मप्यनूदित: कथमुपपद्यते ? अनेन ध पूर्वापरविरोधीऽप्येक ऐक- शास्त्रूयमीमांसायां सूच्यते।।' एतेन-पूर्वोत्तरमीमांसयोरे कप्रबन्धत्वाङ्गीकर्तारोडद्वैतिनः के ? परिमल- कारा:।समर्थितं च पूर्वोत्तरमोमांसयोर कशास्त्रयं नानाविधपूर्वपक्षयुक्तोनां समाधानपूर्वकं तत्रवेति कल्पनापि-परास्ता ॥

सत्यं परिमलकारै :- "तदपि सिद्धान्ते प्रौढ्याऽभ्युपगम्य मतान्त- रमिष्यन एव इति प्रौढिवादेन पूर्वोत्तरमीमांसयोरैकशारूयं व्यवस्थापितम्। परन्तु नेदं मुख्यम्, किन्तु वेदार्थविचारत्वोपाधि- कल्प्यं गौणमेव। अयं भाव :- श्रीभाष्यमतावलम्बिभि: पूर्वोत्तर- मीमांसयोरैकशास्त्रयं कर्मविचारपूर्ववृत्ततानियामकं मुख्यं यद्भि- मन्यते, तदेवात्र विप्रतिपत्तिविषयः, नतु गौणम्। तत्तु प्रौढ्यापि परिमलकारैर्न व्यवस्थापितम्, प्रत्युत प्रतिक्षिप्तमपि। स्पष्टं हि परिमलकारा :- "नचैवं कर्म-ब्रह्मविचारयोरैकशास्याभयुपगमे ब्रह्म जिज्ञासासूत्रगतस्याथशब्दस्य कर्मविचारानन्तर्यमर्थः स्यादिति वाच्यम् ; भाष्योक्तरीत्या ब्रह्मविचारे कर्मानुष्ठानस्यापेक्षानियमा- भावेन तदप्रसक्त:। न हि ज्वरादिवाजीकरणान्तचिकित्साप्रति- पादकानां वैदकसंहिताग्रन्थानामेकग्रन्थत्वमात्रेण तत्तचिकित्सा- प्रकरणं विचारयिष्यता ज्वरप्रकरणमारभ्यैव विचारणीयम्"- इत्यादिना कर्मविचारपूर्ववृत्तत्वमैकशाखू्याभ्युपगमेऽपि निरस्यन्ति। तथाच वन-सेनादीनामिवौपाधिकमेवैवत्वं परिमलकारैः साध्यते, न तु मुख्यम्, इति परिमलगतैकशारू्यपद्मात्रेण खविघातकेन कथं प्रतिवादिभयङ्गरास्सन्तुष्यन्ति ? न हि वयमपि खतो भिन्नानां पटादिव्यक्तोनां जातितोऽप्यैक्यं नानुमन्यामहे। नापि वा मीमांसात्वेन मीमांसयोर्मोमांसानां वा पुराणत्वेन पुराणानामिव वयमप्यैक्यं प्रतिक्षिपामः॥ ३

१८ श्रीभाष्यसमालोचनम् एतेन-"काण्डत्रयात्मकमेकं विचारशास्त्रं चतुर्दशविद्यास्थानेष्वन्य- मततया महर्षिभि: परिगणितमि" ति वाक्यमपि ऐकशास्त्र्यमीमांसागतं व्याख्यातम् ॥

न हि "पुराण-न्याय मीमांसा-धर्मशास्त्राङ्गमिश्रिता: । वेदा: स्थानानि विद्यानां धर्मस्य च चतुर्दश ॥।" इति वाक्यगतानि पुराणपद्वाच्यानि शैव-वैष्णवादीनि सर्वाणि पुराणान्येकः प्रबन्धः । सत्यपि तु रूपान्तरेण भेदे रूपान्तरेणाभेदो न कस्थापि विप्रतिपन्न:, इति सिद्धवेदार्थविचारत्वेन साध्यवेदार्थविचारत्वेन च 'पूर्वोत्तर मीमांसयोरभिन्नशास्त्रत्वमेव, इति न ब्रह्मविचारे कर्मविचारापेक्षा, न वा कर्मविचारानन्तरो ब्रह्मविचार इत्यस्मिन्नंशे मात्रयापि परि- मलकाराणामनुमतिर्वर्तते, इति नाद्वैतिनां केषामपि सम्मतमिदम्- पूर्वोत्तरमीमांसे अधिकारितो विषयतः प्रयोजनतो वाऽपृथग्भूते

विवेचितम्, यत्-"वेदार्थविचारत्वोपाधिना समशास्त्रत्वे कल्प- गृह्यसूत्रादिभिरपि तदापत्तिः, युक्त्यात्मकविचारत्वाभावेन तत्र भेदसाधने, प्रकृतेऽपि साध्यवेदार्थविचारत्वाभावेन भेदसिद्धिरिति निर्णयाम:।" "भव्यश्च धर्मो जिज्ञास्यो न ज्ञानकालेऽस्ति, इह तुभूतं नित्यवृत्तं ब्रह्म जिज्ञास्यमि"ति प्रतिपाद्यवैलक्षण्यं निरूपयन्तो हि भगवत्पादा ब्रह्मणो धर्मशव्दानर्हतामपि बोधयन्ति" इत्यादि। अन्र विचारपदेन निर्णयप्रयोज़कग्रन्थमात्रविवक्षायामेवास्माभिर्गृह- सूत्रादिभिरभेद आपादितः, न तु तेषामपि युत्तयात्मकविचार- त्वमपि स्ीकृत्य।। एतेन-कल्पसूत्र-गृह्य सूत्रादीनां वेदार्थविचारशास्त्रत्वाभावा- दित्यादि दूषणमनुक्तोपालम्भनमेवेति-सूचितम्॥ धर्मशब्देन "अथातो धर्मजिज्ञासा" इति सूत्रगतेन ब्रह्मणो न ग्रहणं भगवत्पाद- सिद्धान्तदृष्ठयैव, न तु मतान्तरदृष्ट्या।

श्रीभाष्यसमालोचनम् एतेन-कर्म-श्रह्मणोर्भव्यत्व-भूनत्वाभ्यां वैलक्षण्यमस्तु वा मा वा। धर्म- शब्दो ब्रह्मापि बोधयितुं शक्कत्येव ; तत्पदशक्यतावच्छेदकस्यालौकिक-

द्वैतसिद्धान्तविरुद्धत्वात् । अद्वैतमते हि निर्गुणमेव ब्रह्मा"थातो ब्रह्मजिज्ञासे"ति मुख्यजिज्ञास्यतया विवक्षितम्, नतु सगुणं व्रम्मेति सर्वविदित- मिद्म्। एतावन्मान्रमत्र निष्कृष्यते-यद्द्वैतमतंरीत्या न धर्म- शब्दो ब्रह्मणि प्रवर्तते, इति नाछैतिसम्मतमिदं यत् पूर्वोत्तर- मीमांसयोरैकशारूयं नाम ।। अत्रेदं समालोचनीयम्-यत् पूर्वोत्तरमीमांसयोरैक- शारुयम्-किं पूर्वमीमांसकदृष्ट्या साध्यते, आहोख्विदद्वैतदृष्ट्या उताहो श्रीभाष्यसिद्वान्तदिशा। कर्मापेक्षितकर्तृस्तावकतयैव वेदान्तानां पर्यवसानोरोकरणेनोपनिषदां सातन्त्र्येणोपासनाविधि- पराणामप्यद्वितीये सिद्धे ब्रह्मण्यतात्पर्येग जिज्ञास्यब्रह्मसमर्प- कत्वानूरोकरगेन सिद्ध-साध्यभेहेन धर्मद्वयानङ्गीकारेण च कर्म- मीमांसां द्वादशलक्षणीं षोडशलक्षणीं वातिरिच्य ब्रह्ममोमांसैव न वर्तते, इति न पूर्वमोमांसकदृष्ट्या तत्सम्भवः। इदमेव जैमिन्य भिमत मित्यत्र-"शेषत्वात्पुरुषार्थवांदो यथाऽन्येष्विति जैमिनि:".इति बादरायणसूत्रम्, "एतेनोपनिषदो व्याख्याताः" इत्यर्थवादाधिकरणगतोपनिषदर्थवादत्वव्यवस्थापकं तन्त्रवार्तिकं च मूलम्। अत एव-"फलमत उपपत्ते" "धर्म जैमिनिरत एव" इतोइवरस्यैव फलसाधनत्वम्, नतु कर्मणोऽपूर्वद्वारेति बादरायणमतस्य कर्मग एवापूर्वद्वारा फलसाधनत्वमिति जैमिनिमतस्य च निर्देश उपपद्यते। तत्र यदि पूर्वोत्तरमीमांसयोरैकशार्यमभिसंहितं स्यात्, तर्हिं विरुद्धयोः सिद्धान्तयोः पूर्वोत्तरपक्षरूपेण निर्देशोऽ- सङगत एव स्यात्।

२० श्रीभाष्यसमालोचनम् एतेन-"जैमिनिना कर्ममीमांसावदू ब्रक्मीमांसापिन कुतः प्रणीता ? बादरायणेन वा कर्ममीमांसा कुतो न प्रणीतेति न शङ्कनीयम् ; उभयोरु- भयभागसामथ्यें सत्यपि प्रमेयगौरवानुसारेणकैकभागप्रणयनोपपत्तेः। ....... यथोपकोसलायाझ्नयो ब्रह्मस्वरूपमात्रं तद्ङ्गभूतामग्निविद्यां चोप- दिश्य प्रमेयगौरवं पश्यन्तः "आचार्यस्तु ते गति वक्ते" त्यवदन्, तथै- वात्रापि जैमिनिरन्तेवासी बादरायणेन स्वाचार्येण तत्प्रणयनं युक्तमुत्द्रेक्ष-, माण: सशेषमेत्र शास्त्रमस्थापयत। यथाच त्रिभिरग्निभिः सत्यकामेन च भागश उपदिष्टाया अप्युपकोसलविद्याया एकविद्यात्वम्, तथात्रापि जैमिनिना बादरायणेन च भागशः प्रणीतस्यापि शास्त्रस्यैक्यमुपपन्नतरमि- त्युक्तिरपि-परास्ता ; वैषम्यात्।।

नहि जैमिनिमतनिरसनपूर्वकं प्रवृत्तस्य ब्रह्ममीमांसा- शास्त्रस्य य जैमिनीयेनैकत्वम्; भिन्नकर्तृकयोर्विरुद्धसिद्धान्त- परयोश्च शास्त्रयोरेकत्वे हि न किमप्युदाहरणं प्रदर्शयितुं शक्यते। सर्वथा जैमिनीयदृष्ट्या न पूर्वोत्तरमीमांसयोरेकशास्त्रत्वम्; अन्यथा "एकं वा संयोग-रूप-चोदनाख्या विशेषात्" इति पूर्वतन्त्रसूत्रेणैव गतार्थत्वात् "सर्ववेदान्तप्रत्ययं चोदनाद्यविशेषादि"ति सूत्रम्, पूर्वतन्त्रगतेन वेदापौरुषेयत्वाधिकरणेनैवेष्टसिद्ध्या "अत एव च नित्यत्वम्ं" इति सूत्रम्, पूर्वतन्त्रगतापशूद्ाघिकरणैनैव कृतार्थ- त्वादपशू द्राधिकर णान्तरम्, बलाबलाधिकर णनैवाभोष्टलाभात् "श्रुत्यादिबलीयसत्वाच्च न बाघः" इति सूत्रम्, "चोदनालक्षणोऽर्थो धर्मः" इति सूत्रेणैकशास्यमोमांसोक्तरीत्या ब्रह्मजिज्ञासाया अपि प्रतिज्ञातत्वपक्षे तेनैव गतार्थत्वात् शास्त्रयोनित्वाघिक- रणादिकं च वित्थं स्यात्। अतोऽवश्यमिदमूराकर्तव्यम्-यत् सतन्त्रमेव पूर्वमोमांसायामिवोत्तरमोमांसायामपि तानि तानि भेदादिनिमित्तन्यायशरीराणि बादरायणाचायैंकुल्लिख्यन्त इति। व्यक्तं चैतत् परिमले कर्मविचारपूर्ववृत्ततानिरासावसर उत्तरमीमां-

श्रीभाष्यसमालोचनम् २१ सानपेक्ष्यत्वं' पूर्वमीमांसायां विवेचितमिति तत एवाघिकमव- गन्तव्यम्।। यथाचाद्वैतसिद्धान्तदृष्ट्या न पूर्वोत्तरमीमांसयोरेक प्रबन्ध- त्वम्, तथा सविस्तरं पूर्वमेव विवेचितम् । यानि पुनः "एक आत्मक शरीरे भावात्" इति सृत्रगतान्यैकशास्त्र चमीमांसासमु- द्वृतानि पूर्वतन्द्रेण पौनरुक्तयशङ्कापराणि वाक्यानि, ततो ज्ञायते यथोत्तरमीमांसाया: कुत्रचन पूर्वमोमांसापेक्षा, एवं पूर्वमीमांसाया अपि समस्ति देहातिरिक्तात्मखरूपनिर्णयार्थमुत्तरमीमांसापेक्षेति, इति नोपजीव्योपजीवकभावनिबन्धने पूर्वत्वोत्तरत्वे, किन्तु तत्त- दवसेयफलपूर्वत्वोत्तरत्वनिबन्धने एव ते इति। तथाच न पूर्वतन्त्रे-

अयमाशय :- सत्यमस्ति पूर्वोत्तरमीमांसयोरकत्वव्यपदेशः, तत्र पूर्वमीमांसाया: प्राथम्यमुत्तरमीमांसाया उत्तरत्वमिति च, परन्तु स गौण:। तत्र कानिचन पूर्वोतरतन्त्रशेषाणिः, यथा वेदनित्यत्वा- दीनि, कानिचन तत्तद्साधारणानि। तत्र साधारणानां तन्त्रान्तर- निर्णे.तानां सम्भवति ततोऽप्यनुसन्धानम्; अनुक्तमविरुद्वूमन्यतो ग्राह्यमिति न्यायात्। ततश्च स्ाविरुद्वानां तन्त्रान्तरनिदिष्ठानां व्यर्थ सवस्मिन्नपि सङ्कलनमित्यभिप्रेत्यैव "एक आत्मनः शरीरे भावात्"इत्यादौ पौनरुक्तथमाशङ्कयते, नतु तदेकप्रबन्धत्वमभि- प्रेत्य। सति चैवं शाङ्करभाष्यानुसारेणापि पूर्वोत्तरमीमांसयोरेक- प्रबन्धत्वकल्पन मैकशास्त्र यमीमांसागतें छिन्नमूलमिति सिद्धम्।। अथेदानीमिदमेवावशिष्यते समालोचयितुम्-यत् श्रीभा- ष्यमतानुसारेण पूर्वोत्तरमीमांसयोरैकशारूयं सांप्रतमुतासांपत- मिति। अत्र च-

पूर्णोपदेशतश्चैक्यं पूर्वभागोपजीवनात्।।"

श्रीभाष्यसमालोचनम् इति प्राचां संग्रहकारिकैकैव समालोचनमर्हति। "संहितमेतच्छारीरकं जैमिनीयेन षोडशलक्षणेन" इति सत्यमस्ति बोधायनाचार्याणासुपदेश:, परन्तु अनुपपत्न उपदेशो न वस्तुसाधनायालम्, इदमेवादौ परीक्षितव्यम्-कथसुपपद्यतेऽय- माचार्याणामुपदेश इति। अत्र प्रथमं "जैमिनीयेन षोडशलक्षणेन" इति जैमिनीयत्वं षोडशलक्षणस्य यद्ठुल्लिखितम्, तदिदं न केवलम्-"कर्म-देवता ब्रह्मगोचरा सोदभौ त्रिघा सूत्रकारतः। जैमिनेरमुने: काशकृत्सतो बादरायणादित्यतः क्रमात्" इति तत्त्व- टीकोद्धृततत्त्वरत्नाकरवचनविरुद्धम्, किन्तु- "देवताविचारपरो महर्षिणा काशकृत्स्नेन प्रणीतः" इत्येकशास्त्र्य- मीमांसावाक्येनापि निरुद्धम् । एतेन-"तत्र च पूर्वकाण्डं विवरीतुं प्रवृत्तेन महर्षिणा जैमिनिना कर्म-देवताकाण्डद्वयघटितं पूर्वमीमांसाख्यं प्रणीतमि"ति भूमिकावाक्यस्य "देवताविचारपरो महषिणा काशकृत्स्नेन प्रणोतः" इत्ये काशास्त्रयमीमांसाद्वितीयवाक्यस्य च परस्परविगेधऽ्प्य- परः सूच्यते। वस्तुतस्तु न केवलं भूमिकावाक्येनैव, किन्तु "ततश्च जैमि- निना संकर्षान्ते सृत्रैकदेशावृत्ति कुर्वता" "एनां प्रत्रियां मनसि कलयता जैमिनिना संकर्षान्ते कृतो विशिष्टवाक्यैकदेशाभ्यासः" "जैमिनि: कां प्रक्रियामवलम््य संकर्षान्ते सूत्रैकदेशाभ्यासमकरोत्" इत्यादिस्व्रवाक्यैरपीति नेदं कस्यापि तिरोहितम्। ततश्च बोधाय- नाचार्थाणाम् येषां "जैमिनीयेन षोडशलक्षणेनेति" व्यपदेश ऐक- शास्त्र थमोमांसा-तत्वटोकाद्यनुसारेण प्रामादिक एवेति प्रतिवादि- भयङ्करैरपि वक्तव्यम्, तेषामुपदेशमात्रं न तत्त्वनिर्णयाय पर्याप्तं प्रमाणम्, इति कोवाडयं बोधायन इति न वयं जानीमः॥ ऐकशास्यं नामैकार्थगोचरशास्त्रत्वम्। तत्र कर्म-ब्रह्मभागयोः स्वतः सार्थबोघनसमापयोरेकशास्त्रत्वं पदैकवाक्यतानिबन्धनम-

श्रीभाष्यसमालोचनम् २३ सम्भवद्डुक्तिरकम्। वाक्यैकवाक्यत्वं तु सर्वेषां वेदवाक्यानामद्वितीये ब्रह्मणि पर्यवसानस्याद्वैतिभिरपि सवीकारात् तस्यैकविद्यास्थानत्व- प्रयोजकत्वेऽपि कर्मविचारे ब्रह्मविचारपूर्ववृ ततानियामकमुख्यैक- शास्त्रत्वा नियामकत्वान्नाद्ैतिनामप्यनिष्टम्। "ऐकशास्त्र चमिह न केवल मेकविद्यास्थानत्वम्, किन्त्वैकप्रबन्ध चमपीत्यभिप्रायेण संदित- त्वोक्तिः" इति वदन्तस्तत्वटीकाकारा अपि नैकविद्यास्थानत्वमात्र- मेकशास्त्रत्वमिति स्पष्टमेव निरूपयन्ति। अतो यावदू ब्रह्मविचा- रस्य करमीवचारानन्तरत्वं न साध्यते, तावदेकशास्त्रत्वं न क्षोदक्षमं भवति॥

सर्वसंप्रतिपन्नम्, तथात्राप्युपदेशगम्यत्वं वक्तृसंकल्पस्य नापनेयमि" त्यादि-परास्तम्॥ नहि कर्मविचार ब्रह्मविचारयोः साध्य-साधनभावादिकं याग-सवर्गादिसाध्य-साधनभावादिकमिवोपदेशमान्नगम्यम्, अन्वय- व्यतिरेकप्रमाणगम्यं तदिति खलु भवतां मतम्। यथाच विनापि कर्मवविचारं ब्रह्मविचारः, नतु नियतानुपूर्वीरूंपेणैव विचार: कर्तव्य इति च नियम:, तथा ज्वर-चिकिंत्सादिविचारनिदशैनेन परिमला- नुसारेण पूर्वमेव विवेचितम्। एतेन-""द्वादशलक्षण्यभ्यासेन कर्मणामल्पास्थिरफलत्वं निश्चिनवता तत एव तज्जातीयाल्पास्थिरफलकर्मसु विरज्यमानस्य विचारितकर्मा- पेक्षया विलक्षणफलककर्मविचारस्य भावित्वेन सूचनं तत्रावश्यकमिति "अथातो ब्रह्मजिज्ञासा" इति शास्त्रारम्भः" इति समुल्लेखोऽपि- परस्तः ; बाधितत्वात्।। नहि छादशलक्षण्यां कुत्रापि कर्मफला स्थिरत्वं व्यवस्थापितम्, येन तद्भ्यासेन कर्मणामल्पास्थिरफलत्वनिर्णयः, :तन्निबन्धनो वा विराग: स्यात्। ब्रह्ममीमांसातृतीयाध्यायेन खल्वधीतेन विराग-

२४ श्रीभाष्यसमालोच नम् समुत्पत्ति:, नतु दादशलक्षण्यभ्यासेन। इदमेव खतु श्रीभाष्य- काराणामपि मतम्। तदुक्तम्-"तत्रः कर्मविधिस्वरूपे निरूपिते" इति श्रीभाष्यव्याख्यावसरे श्रुतप्रकाशिकायाम्-"तंत्र केवलं कर्म विधिस्वरूपं विचारितम्, अल्पा स्थिरफलत्वज्ञानमावृत्तिविधानादिना फलितम्" इति। तथाच ब्रह्ममीमांसातृतीयाध्यायाध्ययनं विना द्वादशलक्षण्यभ्यासमात्रेण कर्मणामल्पा स्थिरफलत्वनिर्णयासंभवादू द्वादशलक्षण्या ख्यकर्मविचार नियमस्य व्र अ्मविचारपूर्ववृत्तता बाधितैव॥ एतेन-"अथातो ब्रह्मजिज्ञास।" इत्यथशब्दस्वारस्यादपि पूर्वोत्तरमोमां- सयोरैकग्रन्थ्यं सिद्ध्यति। तथाहि-अथशब्द्वस्य स्वपूर्ववाक्यस्थधातु-

सर्वसम्प्रतिपन्नम्। प्रकते च कर्ममोमांसारूपवाकयघटककर्तव्येतिधातु- तात्पर्यविषयधर्मविचाररूपक्रियानन्तर्य ब्रह्ममीमांसायां बोध्यते" इत्युक्तिरपि-परास्ता ॥ सूत्रघटकस्याथशब्दस्यानन्तर्यार्थकस्य स्वविषयवाक्योपात्त- प्रयोजकानन्तर्यबोधकत्वं हि "अथातो धर्मजिज्ञासा" इति सूत्रे क्लसम्। अत्र हि विचारप्रयोजकत्वं वेदाध्ययनस्य विचारविधि- गम्यस्यैव, इति तस्यैवानन्तर्यप्रतियोगित्वमुभयसम्नतिपन्नम्। सन्दि- ग्घवाक्यनिर्णयार्थेषु सूत्रेष्वेतादृशशैल्यादरणमेव हि साम्प्रतम्, इति ब्रह्मजिज्ञासाविधिपरेषु गुणोपसंहारन्यायेन सर्वेषु "आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः" इत्यादिषु वाक्यशेषाम्नातसाधनचतुष्टयसम्पत्त्यानन्तर्य- मेवाथशब्दार्थ इति युक्तम्, नतु कर्मविचारानन्तर्यम्।। नहि "अथातो धर्मजिंज्ञासे" त्यादिद्वादशलक्षण्यादिप्रणय- नानन्तरमेव बादरायणेन ब्रह्ममीमांसा प्रणीता, नतु ततः पूर्वमिति श्रीभाष्यानुसारिणो वर्णयतुमर्हन्ति, येन "अथातो धर्मजिज्ञासा" इति प्रथमप्रतिज्ञा स्यात्। अस्मिन् प्रस्गे- "ननु यद्येकशास्त्रयं कर्म-ब्रह्मविचारयोः, तर्हिं उपक्रमे साधारणोऽर्थः प्रतिज्ञायेत-"अथातो वेदार्थजिज्ञासा" इति; नचैवं प्रतिज्ञातम्, किन्तु

श्रीभाष्यसमालोचनम् २५

पूर्वभागार्याधारण एव प्रतिज्ञात :- "अथातो धर्मजिज्ञासा" इति; मत्र श्रूम :- "ह्मोमांसेत्येवाभयभागसाधारणार्थप्रतिज्ञा, कर्म,वेचारस्तु ब्रह्म- मीमांसातृनीयलक्षणचतुर्थपादेन सङ्गतः । ब्रह्मविचारान्तर्भावेऽपि पृथक्क- रणमुपपद्यते, यथा निग्रहान्तर्भतहेत्वाभासानामध्यायभेदेन पृथगुक्तिः" इत्यादिश्रुतप्रकाशिकावाक्यान्यपि नानुल्लेखयोग्यानि।। एतैर्हिं वाक्यैरिदं स्पष्टमवगम्यते-यत् "अथातो धर्म- जिज्ञासा" इति न प्रथमप्रतिज्ञा, न वा धर्मपदं धर्मब्रत्मोभय- साधारणम्, किन्तु "अथातो ब्रह्मजिज्ञासा" इत्येव प्रथमप्रतिज्ञा, तथा दाद्शलक्षण्या: षोडशलक्षण्या वा ब्रह्ममीमांसाचतुर्थपाद्शेष- त्वेनैवैकशास्त्रयवाद इति॥ तथाच यावदु द्वादशलक्षण्या: षोडशलक्षण्या वा तृतीयाध्या- यचतुर्थपादशेषत्वे नोपक्षिप्यते किमपि प्रमाणम्, तावदैकशास्त्र्य- प्रतिज्ञा प्रतिज्ञैव केवलम्, न स्वार्थसाधिका। इदमेवात्र विवक्षितम्

मेवाभिप्रेत्योक्त मस्माभिरस्मदीयशास्त्रदीपिकाभूमिकायाम्-"अ- थातो धर्मजिज्ञासे"ति धर्मविचार प्रतिज्ञानमपि ब्रह्माविषयकं पूर्वो- त्तरयोस्तन्त्रयोर्भेदमवगमयति" इति। अन्यथा हि "जन्माद्यस्य यतः" इति पृथग् ब्रह्मलक्षणं वितथमेव स्यात्। न केवलमियदेव, किन्तु शास्त्रयोनित्वाधिकरणापशू द्राधिकरणादिकं बहु पुनरुक्तं भवति॥ तदयं निष्कर्ष :- यदू न शाङगरमतानुसारेण मीमांसकमतानु- सारेण श्रीभाष्यमतानुसारेण वा जैमिनीयकर्मविचारानन्तर्थम् "अथातो ब्रह्म जिज्ञासा"इति सूत्रेऽथशब्दस्थार्थः । न हिश्रीभाष्य- सिद्धान्ते देवतानामपि जैमिनीयकर्मविचारान्तरमेव ब्रह्मविचार इति कल्पना सम्भवति। यथाच देवनानां न खाध्यायाध्ययनाघि- कारिता, ब्राह्मणत्वाद्यभावात्; तथाऽन्यत्र व्यक्तम्।।

२६ श्रीमाष्यसमालोचनम् ततश्चाघिकारिभेदादू विषयभेदात् प्रयोजनभेदाच्च भिन्न- शास्त्रत्वमेव तयोनैंकशास्त्रत्वमिति सिद्धम्। सत्यपीवं कुत्र कुत्र- चन मीमांसात्वेन विद्यास्थानत्वेन वा पुराणत्वेन शैव-वैष्णवपुराणा- दीनामिवौपाधिक एकत्वव्यपदेशस्तु नास्माभिरपि कार्यते। प्रति- पाधैकत्व निबन्धन: खल्वेकत्वव्यपदेशोऽस्माभिर्वार्यते। इदमेवाभिप्रेत्य शङ्करभगवत्पादा: सर्ववेदान्तसिद्धान्तसंग्रहे संगृह्णन्ति- "बतुर्दशसु विद्यासु मीमांसैका गरीयसी। विशत्यध्याययुक्ता, सा प्रतिपाद्यार्थतो द्विधा॥" इति। अत्र हि स्पष्टं प्रतिपाद्यवैलक्षण्येनैव मोमांसयोर्वेलक्षण्यं सत्यपि मीमांसात्वेनैकत्व इति विवेचितम्। सति चैवं यदैक- शास्यमीमांसायाम्- "भगवान् शङ्कराचार्यश्र सर्ववेदान्तसिद्धान्तसंग्रहे- "चतुर्दशसु विद्यासु मीमांसैका गरीयसी। विंशत्यध्याययुक्ता, सा प्रतिपाद्यार्थतो द्विधा॥" इति विशत्यध्याययुक्ताया मीमांसाया एकत्वं कथयंस्तन्मतावलम्बिनां मुखानि मुद्रयती" त्युक्तम्, तदिदम् "प्रतिपाद्यार्थतो द्विधा" इत्यत्र दृष्टि- पातनिवारणेन धूलिक्षेपणमेव, नतु वस्तुस्थितिकथनम्॥ अत्र प्रतिपादित: प्रतिपाद्यभेदो नावान्तरविषयभेद:, किन्तु स्वरूपतः प्रमाणप्वृत्तिप्रकारतश्चात्यन्त विलक्षणविषयभेद इति भग- वत्पादभाष्यदर्शिनां न परोक्षम्। तद्ुक्तं भाष्ये-"नव्यश्च धर्मो जिज्ञास्यो न ज्ञानका लेऽस्ति, इह तु भूनं ब्रह्म जिज्ञास्यं नित्यत्वान्न पुरुषव्यापारतन्त्रम् । चोदनापवृत्तिभेदाच्च; या हि चोदना धर्मस्य लक्षणम्, सा खविषये नियुञ्जानैव पुरुषमवबोधयति, ब्रह्मचोदना तु पुरुषमवबोधयत्येव केवलम्" इत्यादि। तदिदं सिद्धम्-यदथ- शब्दसारस्यं शास्त्रभेद एव न तदैक्य इति॥ यथा 'तदुक्तमि'त्यादिनिर्देशः समान एव तन्त्रे न्याय विशे- षाणां शास्त्रभेद एवोपपन्नः, यथाच न पूर्वोत्तरयोस्तन्त्रयोर्नोपजी-

श्रीभाष्यसमालोचनम् २७ व्योपजीवकभावः, यथा वा पूर्वमीमांसायामेव पूर्णोपदेशः, तथा सर्वमिद्मैकर्शास्त्र्यमोमांसादिगतानां सर्वासामापत्यादीनां समा- लोचनपूर्वकं व्यक्तमस्मदीयशास्त्रभेदमीमांसायां विशदीकृतं विस्तर- भयात्तु नात्र सर्वमनूद्यते।। यत्तु-"'सहकार्यन्तरविधि: पक्षेण तृतीयं तद्वतो विध्यादि- वत्" इति सूत्रम्, अत्र श्रीभाष्यकारा: श्रवण-मननाभ्यामर्थान्तरभूतं मौनं नामोपासनावलम्बस्य पुनः पुनः संशीलनं विद्यादगतया विधी- यते। बाल्यं तु खभावानाविष्काररूपम्-"अनाविष्कुर्वन्नन्वयात्" इत्यनेन बोध्यते। पाण्डित्यं नाम श्रवण-मननाभ्यां ब्रह्मस्वरूपावगम इति-विवृण्वते। अद्वैतभाष्यकारा अपि नात्र विपरीताशयाः॥ तदिदं सिद्धम्-यत् सर्वापेक्षाद्यधिकरणानां शम-दमादि- नियतपूर्ववृत्तत्वनिरूपण एव तात्पर्यम्, नतु कर्म-तदिचारपूर्ववृत्तत्व- निरूपण इत्येव सूत्राशयोऽवगन्तव्य :- इति। नहि श्रीभाष्यमतेऽपि कर्मणां वाक्यार्थज्ञान उपयोगः, किन्तु ततोऽन्यत्रैव ध्रुवानुस्मृतौ"इति वाक्यार्थविचाररूपब्रह्मविचारपूर्वतनत्वं कर्मविचारस्य, तत्रापि जैमिनीयकर्मविचारस्य न लेशतोऽपि वर्ततें, इति "अथातो ब्रह्म- जिज्ञासे" त्यत्राथशब्दविवरणम्-"ननु कर्मावबोधानन्तर्य तु विशेष:, न; धर्मजिज्ञासायाः प्रागप्यधीतवेदान्तस्य ब्रह्मजिज्ञा- सोपपत्तेरि"त्याद्याकारं शंकर भगवत्पादानामेव तृतीयाध्यायचतुर्थ- पादाद्यनुगुणं वर्तते॥ अन्र ननु-"कर्मावबोधानन्तर्थम्" इति "यज्ञेन दानेने"ति वाक्यानुसारेण "सर्वापेक्षा चे"ति सूत्रानुसारेण च पूर्वपक्षः। सिद्धान्सस्तु-"अग्नीन्धनाधनपेक्षे"ति सूत्राद्यनुसारेण कर्मणां न सर्वाधिकारिसाधारण्येनोपयोग इति सूत्रकाराशयानुसारेणेति सुष्टु लगति। श्रीभाष्यविवरणं तु न केवलं सूत्राशयाननुगुणम्, किन्तु पूर्वोक्तरीत्या जैमिनीयकर्मविचारस्यापि श्रुतप्रकाशिकोक्तरीत्या

२८ श्रीभाष्यसमालोचनमूं

वर्तते॥ यत्तु नित्यानित्यवस्तु विवेकादेविचारानन्तरस्य विचारपूर्व- तनत्वायोग इत्याक्षेप:, सोऽद्वैत्यभिमतस्य तत्पदार्थस्य सामान्यतो नित्यमस्तीतिज्ञानसहकृतस्य विशेषतोऽनित्यमिदमिति निश्चया- भ्यासरूपस्य विज्ञाने सम्यकू संपादिते निरवसरो भविष्यतीति दृढोऽयमस्माकं विश्वास:। स्पष्ट चास्माभिरव्वैतदीपिकायामिदं विवेचितम्। एतावता विवक्षितः सारांशोऽयमेव-यत् अथशब्द- विवरणमप्यद्वैतिनामेव सूत्रकारहृद्यस्पृकू, नतु श्रीभाष्यकाराणाम्, इति तन्मत एव कर्मविचारस्य तृतीयाध्यायतुरीयपादशेषत्वादन्यो- न्याश्रयः, यदि तृतीयाध्यायचतुर्थपादाध्यायनं विना न वैराग्यादिक- मिति स्यात्। वयं तु पश्याम :- प्रत्यक्षानुमानाभ्यामेव धर्मार्थ- कामानामनित्यत्वावगमात् तत्सिद्धार्थानुवादमात्रत्वात् साधना- ध्यायगतकर्मफलानित्यत्वादिविचारस्य ब्रह्मनित्यत्वनिर्णयस्यावश्य- कत्वेऽपि तन्निर्विशेषत्वविवेकस्यानपेक्षणाच् नान्योन्याश्रयशङ्काऽद्वैत- मते-इति।

अथ महापूर्वपक्षग्रन्थेन संमृहीता अद्वैतसिद्धान्ता इम एव-(१) निर्वि- शेषत्रह्ममात्रसत्यत्वम्, (२) प्रपश्चमिथ्यात्वम्, (३) उभयत्र प्रमाणानि श्रुति-ब्रह्मसूत्र-विष्णुपुराणादिवचनानि, (४) मिथ्यात्वलक्षणम्, प्रपश्वस्य शुद्धब्रह्मणि निर्विशेषे दोषकल्पितत्वोपपादनम्, (५) आवरण विक्षेप- शक्तिमदविद्याया दोषत्वेन निरूपणम्, (६) अविद्यायां श्रुतिप्रमाण- निर्देश:, (७) ब्रह्मण एव निर्विशेषस्याविद्यया तिरोहितस्वरूपस्य भ्रान्तत्वोपपादनम्, (८) तत्र विष्णुपुराणादिप्रमाणनिर्देशः, (६) अविद्याया निर्विशेषब्रह्मज्ञाननिवर्त्यत्वम्, (१०) तत्र प्रमाणनिर्देशः, (११) आगमस्य प्रत्यक्ष वरोधेनाप्रामाण्यशङ्का-तत्परिहारौ,(१२) सगुण- वाक्यादू निगुणवाक्यप्राबल्योपपादनम्, (१३) सत्यज्ञानादिसा- मानाधिकरण्यस्याद्वैताभिमतनिर्विशेषात्मवाद एव स्वारस्योपपादनमू,

श्रीभाष्यसमालोचनम् रह

(१४) र्वपदलाक्षणिकत्वसमर्थनम्, (१५) शाख-प्रत्यक्षयो: प्रपश्व- मिथ्यात्वेङन्यविरोधसमर्थनम्, (१६) सर्वस्य मे :व्यवहारस्य भ्रान्ति- मूलत्वव्यवस्थापनम्, (१७) ब्रह्मसत्यत्व-प्रपश्चमिथ्यात्वानुमानद्वय- निर्देश:, (१८) सदनुभूतित्वसमर्थनम्, (१६) अनुभूतिस्वप्रकाशत्व- समर्थनम्, (२०) अनुभूतिनित्यत्वसमर्थनम्, (२१) अनुभूतिनानात्व- 'निरास:, (२२) अनुभूत्यात्मत्वसमर्थनम्, (२३) ज्ञातुरनात्मत्वसम- र्थनम्, (२४) अहमर्थानात्मत्वव्यवस्थापनं च ।।

•तत्र प्रथमं श्रीभाष्यकारा :- निर्विशेषब्रह्मणोSप्रामा णिकत्वं व्यवस्थाप यितुं महा सिद्धान्तोपक्रमे प्रमाणानां सविशेषवस्तु विषयकत्वं नियतं व्यवस्थापयन्ति॥ अथमेतेषामाशयः- प्रमाणानि हि वस्तु विषयाण्येवेति मत- दयसंप्रतिपन्नम्। वस्तु तु प्रामाणिकविशेष विशिष्टत्व एव सिद्धचति, नान्यथा। अत एव वस्तुमात्राभ्युपगमे सत्यपि विधाभेददर्शनमुप- पद्यते; "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मे"ति सत्यत्वादिविशेषप्रतिपत्तेः। नहि कदापि निर्वेशषवस्त्वनुभवः प्रामाणिक:, स्ाप-मूर्च्छादिष्वपि सविशेष एवात्मा ज्ञाताऽवभासते, इत्यहमर्थात्मत्वसमर्थनावसरेऽघिक- सुपपाद यिष्यते। न केवल मियता; किन्तु परमात्मनो जीवात्मनो वा स्वप्रकाशत्वानुपपत्तिर पि सविशेषविषयत्वंमेव सर्वेषामनुभवाना- मिति ख्यामयति। ज्ञातुर्विषयप्रकाशकत्वं हि धिय: खप्रकाशत्वम् -अनुभवद्शायां ज्ञातु: सविशेषस्य विषयस्य भानं विना नोप- पद्यते। निर्विशेषत्वं हि सर्वविशेषराहित्येन वा ? कतिपयविशेषरा- हित्ये न वा ? आद्ये तु बाघ :; सत्यत्वादिविशेषाङ्गीकारात्, द्वितीये तु न निविशेषत्वम्; कतिपयविशेषवत्वेनैव सविशेषत्वोपपत्तेः। नहि सर्वविशेषवत्वं नाम सविशेषत्वं कुत्राप्यनुभवविषये सम्भ- वति। इद्महमदर्शमिति हि सर्वेषां सविशेषविषय एवानुभवः, अतः सर्वेषां प्रमाणानां सविशेषविषयत्वं नियतम्॥।

३० श्रीभाष्यसमाछोचनम् शब्दपमाणस्य पदार्थद्यसंसर्गावगाहिन: सविशेषविषयत्वं न कथमपि दुरपह्ववम् ; यतः प्रकृति-प्रत्यययोगेन पदतव पद्सद्ठात- रूपत्वेन वाक्यत्वं चार्थयोर्विशिष्टयोः प्रतिपादनमन्तरा न सम्भवति, इति पद्स्य वाक्यस्य वा निर्विशेषवस्तुपतिपादनसामर्थ्यासम्भवाद् न निर्विशेषे वस्तुनि शब्द: प्रमाणतामर्हति॥ प्रत्यक्षं तु द्विविधमपि सविकल्पक-निर्विकल्पकभेदेन विभिन्नं सविकल्पकस्य सविशेषविषयकत्वधौव्यात्, निर्वि- कल्पस्यापि प्रथमपिण्डग्रहणरूपस्य सर्वविशेषविरहितविषयकत्वा- सम्भवेन कथंचन सविशेषविषयत्व एव पर्यवसानादू न निर्विशेषे वस्तुनि प्रमाणम् ।। अयमाशय :- विशेषस्य पिण्डानुवृत्ततया प्रतीत्या सवि- शेषविषयत्वम्, नतु विशेषविषयोकरणमात्रेण, येन निर्विकल्पा- सिद्धि: स्यात्। तथाच गोत्वाद्यनुवृत्तौ प्रतीयमानायां द्वितीय- गोपिण्डग्रहणं सास्नादिमद्गोखरूपज्ञानं सविकल्पकम्, तस्यामप्र- तीयमानायां सास्ना दिमद्गोव्यक्तिज्ञानं निर्विकल्पकमिति निर्विकल्पक- ज्ञानेऽपि विशेषप्रतिभानस्याविशेषादू निर्विशेषं कथं निर्विकल्पक- प्रत्यक्षेणावसेयम् ? संस्थान-संस्था निनो रेकेन्द्रिय ग्राह्यत्वाविशेषे संस्थानेन विना संस्थानिमात्रग्रहणस्यासम्भवदुक्तिकत्वात्-इति॥ इदमत्राद्वैतिनो मन्यन्ते-यत्र संस्थान-संस्थानिनोरेकयमाणविष- यत्वम्, तत्र तत्तत्प्रमाया: सविशेषविषयकत्वमास्ताम्, यत्र तु संस्थान- संस्थानिनोमिन्नप्रमाणविषयत्वम्, तत्र संस्थानिविषयकेण प्रमाणेन संस्थानज्ञानमपि जन्यत इति नेदं सम्भवति। तथाच शाब्दापरो- क्षवादिनामस्माकं तात्पर्यवृत्त्या स्वरूपमात्रपराणां वाक्यानां विशिष्य चास्थूलादिवाक्याना विशेषसामान्य निषेधपराणां कथं न निर्विशेष- प्रत्यक्षज्ञनकत्वम् ? तथाच प्रत्यक्षस्य शाब्दस्य निर्विशेषवस्तुनि प्रामाण्यं न शक्यापहुवम्। ऐन्द्रियकत्वमेव प्रत्यक्षस्येति मतेऽपि संस्थानि-

श्रीभाध्यसमालोचनम् ३१ सन्निकर्षदशायां संस्थानसन्निकर्षोडपि न नियत इति खीकतुं शक्यते; अन्यथा 'रूपी घटः' इति रूपप्रत्यक्षतादशायां तत्परिमाणादेरपि प्रत्यक्षत्वमापद्येत १ तथाचैकेन्द्रियग्राह्यत्वाविशेषेऽपि यथा रूप- प्रत्यक्षतादशायां न परिमाणप्रत्यक्षनियम:, एवं संस्थानिप्रत्यक्षताद- शायां न संस्थानप्रत्यक्षनियमः, इति न प्रत्यक्षस्य सविशेषवस्तुविष- यत्वनियम: । घटमात्रं भासताम् , न घटत्वादिकम्, ज्ञात्रादिकं वेतीच्छायां सत्यां घटमात्रानुभवो हि प्रमाणासिंद्वो न कथमपि बाधमर्हति। तथाच तत्त्वमस्यादिवाक्यानि यदि तात्पर्यानुपपत्या स्वरूपचैतन्यमात्रं लक्षणया बोधयन्ति, तर्हिं कथ नाम तेषां न निर्विशेषवस्तुविषयकत्वम् ? वस्तुतस्तु-प्रकारता-विशेष्यताद्यनगा- हित्वेनैव ज्ञानानां निर्विकल्पकत्वम्, इति हि सर्वदर्शनसिद्धान्तः, नतु धर्मानुवृत्त्यभावमात्रेण प्रथमपिण्डग्रहणेन। अयं हि श्रीभाष्यका- राणां खसिद्धान्तानुगुण्यार्थ कल्पना विशेषः। तथाचोक्तविधनिर्विक- ल्पवादोऽयं नाव्वैतदर्शनमात्रविरुद्वः, किन्तु सर्वदर्शनविरुद्धः। बाल-मुग्धा दिविज्ञानमपि प्रकारताविशेष्यताद्यनवगाहनेनैव निर्विक- ल्पकम्। तथाचानुमाना दिजन्यानुभवानामद्वैत्य भिमत निर्विकल्पक- त्वाभावेऽपि शाब्दानुभवस्य प्रत्यक्षस्य च न निर्विशेषवस्तुनि न प्रामाण्यम्। सन्ति हि सजातीय-विजातीय-सवगतभेदरहित निर्विशेष- बोधकानि बहू नि प्रमाणानि। नहि कतिपयविशेषाभावपरतया तेषां नयनं सम्भवद्ुक्तिकम्। यथाच-निर्गुणवाक्यानां "विशोको विजरो विमृत्युरि" त्यार्दिविशेषनिषेधवाक्यैनोपसंहारः, "न हिंस्यात् सर्वा भूतानि" इत्यादिवाक्यानां "न ब्राह्मणं हन्यात्" नात्रेयं हन्यादि" त्यादिवाक्यैरिव, तथा खावसरे विशद्मुपपाद्यिष्यामः। तथाच प्रामाणिकविशेषविशिष्टमेव वस्त्विति नेदं वस्तुलक्षगम्, किन्तु प्रामाणिकत्वम्, अबाधित- स्वरूपत्वं वा वस्तुत्वम्; अन्यथा विशेषाणामपि विशेषान्तर-

३२ श्रीभाष्यसमालोचनम् कल्पनाप्रसङ्गेनानवस्थाप्रसङ्ग:। यथाच "सत्यं ज्ञानमि"त्यादि- वाक्यानि स्वरूपमात्रपराणि; असत्यादिव्यावृत्तेरेव सव्यादिशब्दार्थ- त्वात्, कल्पितेन वा सत्यत्वादिना सत्यादिपदप्रवृतेः, तथाऽन्यत्र व्यक्तम्। कल्पतेन विशेषेण सविशेषत्वमपि कल्पितमेव, इतिन पार- मार्थिकनि विशेषव्रह्मवादस्य सत्यादिवाक्यं विरुद्वम्। नहि निविं- शेषवस्त्वनुभवः कदापि नास्ति; स्वाप-मूर्च्छादिषु तत्सत्त्वात्। यथा चैतत्, तथोत्तरत्न स्पष्टीभविष्यति। वस्तुतातु स्वप्रकाशत्वादात्म- रूपस्य ज्ञानस्य नात्मज्ञानं प्रमाणजन्यम्। अविद्यानिवर्तकवृत्तिजनन- मात्रेण प्रमाणव्यापारस्योपक्षीणत्वेन चैतन्यप्रकाशस्य घटादिप्का- शस्येव प्रमाणव्यापारानधीनत्वेन खप्रकाशचैतन्यं निर्विशेषं खत एव सिद्धम्, इति कथं निर्विशेषसरूपचैतन्यासिद्धि: ? खप्रकाशत्वं हि स्वव्यवहारे स्वेतरचिद्नपेक्षत्वमेव, नतु स्वस्मै विषयप्रकाशत्वमि- त्यपि स्वप्रकाशताप्रस्तावे व्यक्तं भविष्यति। नहि कतिपयगुण- शून्यत्वेन कतिपयविशेषराहित्येन वा निर्गुणादिपदं प्रवर्तते, सर्वस्य निर्गुणादिपद्बोध्यत्वापत्या निर्गुणपद्स्याव्यावर्तकत्वापत्तेः। सति चैवं विशेषसामान्याभावेनैव निर्विशेषत्वम्, नतु कतिपय- विशेषाभावेन, इति न पूर्वोक्तनिर्विशेषत्वविकल्पाद्यवसरः, इति निर्विशेषमेव वेदान्तप्रमाणगम्यम्, नतु सविशेषम्; तस्योपास्यतया विवक्षितस्य पारमार्थिकत्वनैयत्याभावात, "एकमेवाद्वितीयमि" त्यादिना सविशेषव्रह्मणोऽपि जीवेश्वादिवद् बाध्यत्वावगमात्। निर्विशेषं तु ब्रत्म सर्वाधिष्ठानभूतं न केनापि ज्ञानेन बाध्यतया क्ुतोऽपि वाक्यतोऽवगम्यते, इति तदेव पारमार्थिकम्, तदन्यत्तु सर्व मिथ्येत्यद्वैतसिद्धान्त एव खरसः, निर्विंककल्पस्वरूपविशे-

इदमित्येव हि निर्विकल्पज्ञानाकारः, नत्विदमित्थमिति प्रकार- विशेषविषयतापि। नहि सर्व ज्ञानं "प्रथमं सकलेतरव्यावृत्तमेव

श्रीभाष्यसमालोचनम् ३३ गोचरयतीति नियमः । नियमेऽपि व्यावृत्तेरप्यनुयोगिखरूपत्वेन गात्वा दिसंस्थानविशेषस्यैव व्यावृत्तित्वमित्यनङ्गीकारात् सकलेतर- व्यावृत्तवस्तुविषयकं किमपि निर्विकल्पकज्ञानं न सविशेषविषयकम्। अस्तु वा गोत्वादिसंस्थानविशेष एव व्यावृत्तिः, एवमपि तस्योप- लक्षपातयापि व्यवर्तकत्वसम्भवात्-सर्वत्र विशेषण-विशेष्यभाव- निबन्धनाया एव भेद्प्रतीतेरनावश्यकत्वात् सकलेतरव्यावृत्तविषयक- मपि निर्विकल्पकज्ञानं न सविशेषविषयमित्यूरीकर्तव्यम्। यथाच -- "'नैकस्मिन्नसंभवात्"इत्यस्य सूत्रस्थेदमित्थमित्येव प्रतीत्याकार- समपर्कत्वं न सम्भवति, तथाऽन्यत्र व्यक्तम्। तथाच कल्पितानां विशेषाणामूरीकरणेऽपि इत्थमित्येव प्रतीत्याकारखीकारेपि च- "नेति ने" त्यादिवाक्यादू निर्विशेषसिद्धचां तुन कोऽपि विरोधो व्याहतिर्वा।। एतावता प्रपञ्चेन निर्विशेषस्यापि प्रामाणिकत्वं व्यवस्था- पितम्, सांप्रतं निर्विशेषस्यैव प्रत्यक्षानुभवविषयत्वमिति व्यवस्थाप्यते॥ अयमाशय :- सन्मात्रग्राह्येव प्रत्यक्षम्, न भेदविषयं विशे- षविषयं वा; यतो विशेषो भेदो वा दुर्निरूपत्वादनिर्वचनीयत्वेन मित्थ्यात्वादू अधिष्ठानसम्बन्धितयैव प्रतीयते, इति सर्व सविशेष- प्रत्यक्षमिष्ठानांशे स्वतः प्रमात्वेऽपीदं रजतमित्यादिज्ञानवद् विशेषांशे भ्रमरूपमेव, इति प्रत्यक्षप्रमाया निर्विशेषचैतन्यमात्रमेव विषय:, न विशेषः । सत्तादात्म्यमेव घटादीनां घटत्वादिजाति- र्नाम, इति जाति विशिष्टस्यैव प्रत्यक्षविषयत्वेऽपि न जात्याद्यंशे प्रत्य- क्षस्य प्रामाण्यसंभवः। तदुक्तम्-सम्बन्धभेदात् सत्तैव भिद्यमाना गवादिषु जातिरित्युच्यते तस्यां सर्वे शब्दा: व्यवस्थिताः। सा जातिः सा परा सत्ता तामाहुस्त्वतलादयः।" इति ॥ एतेन-जात्यादिविशिष्टस्यैव वस्तुनः प्रत्यक्षविषयत्वादू जात्यादेरेव प्रतियोग्यपेक्षया वस्तुनः स्वस्य च भेदव्यवहारहेतुत्वाद् न केवलं

३४ श्रीभाष्यसमालोचनम् भिन्नविषयत्वम्, किन्तु निर्विशेषवस्तुविषयकत्वाभावोऽपीति- परास्तम्। अनेन हि घट-पटादीनां कल्पितानां विभिन्नानां भेदव्यवहरहेतुरेव व्यवस्थाप्यते, नतु सद्रूपेप्येकरूपे; तत्र भेदव्यवहारस्ौवाभावात्। घट-पटादिकं तु पूर्वोक्तप्रकारेण कल्पितत्वादू भ्रमज्ञानस्यैव विष्य :; नतु प्रमाज्ञानस्य, इति प्रत्यक्षप्रमायाः सन्मान्रविषयत्वं जात्यादिवि- शिष्टनया घटादिभेदव्यवहारोपपादनेऽपि कथं विरुद्वूं भवति? अयमाशय :- कार्य-कारणयोरनन्यत्ववादिनो ह्यद्ैतिन: कार- णात्मनैव कार्याणामभेदं मन्यन्ते, ननु कार्यात्मनाऽपि। तद्ुक्तम्- "हेमात्मना यथाऽभेद: कुण्डलाद्यात्मना भिदा" इति। तथाच सद्ूपेणाभेदेऽपि सर्वेषां प्रपश्चानां तत्तत्कार्यरूपेण भेदस्यापि विद्य- मानत्वादू 'घटोऽस्ति' 'पटोऽस्तीति विशिष्टविषयाऽपि प्रतीतिर्न विरुदूयते-'इदं रजतम्' 'अयं सर्पः' इति प्रतीतिरिव। इदं- त्वं हि सामान्यं शुक्ति-रज्ज्वनुगतमेकमेव, सर्प-रजते एव भिन्ने, इदं- त्वेन रजत-सर्पयोरभेदे सत्यपि तु यथा-'इदं रजतमस्ति' 'अयं सर्पोऽस्ती'ति भेदव्यवहारोऽपि न विरुद्धयते, एवमत्राप्यनुसन्घेयम्।। एतेन-सन्मात्रविषय कत्वे प्रत्यक्षस्य 'घटोऽस्ति' 'पटोऽस्ती'ति विशिष्ट- विषया प्रतीतिर्विरुद्धयेतीति परस्तम्। एतेन-सन्मात्रग्राहित्वेऽपि प्रत्य- क्षस्य, अश्वार्थिनो महिषादिदर्शने निवृत्तिरपि-व्याख्याता; भ्रान्तिगृह्दी- ताश्र-महिषादिभेदस्याद्वैतिभिरपि स्वीकारेण सर्वदोषपरिहारात्।। यथाच सन्मात्रस्य नीरूपस्य प्रतिनियतेन्द्रियाग्राह्यस्य सर्वेन्द्रियग्राह्यस्य सर्वप्रमाणविषयस्य वा चाक्षुषप्रत्यक्षविषयत्वम्, यथावा प्रत्यक्षगम्यत्वेऽपि सदूपस्थाखण्डस्वरूपचैतन्यस्य सचचिदानन्द-

ज्ञातार्थबोधकत्वेन वेदान्तानां प्रामाण्योपपत्तिः, तथाऽन्यत्र व्यक्तम्। तटुक्तं ब्रह्मसिद्धौ-"सर्वप्रत्ययवेघेऽस्मिन् ब्रह्मरूपे व्यव-

श्रीभाष्यसमालोचनम् 1 ३५ स्थिते। प्रपश्चस्य प्रविलयः शब्देन प्रतिपादते। प्रविलीनप्रपञ्चेन तदूपेण न गोतरः। मानान्तरस्येति मतमाम्नायैकनिबन्घनम्।" इति। ततश्च सन्मात्रस्य प्रत्यक्षावगाह्यत्वेऽपि न श्रीभाष्योक्त- रीत्या वेदान्तानामनुवादकत्वम्। अधिकं च न्यायरत्नावलीतोऽधि- गन्तव्यम्-यत्र सत्यादिवाक्यतोऽनन्तरप्रवृत्तत्वेऽपि तत्त्वमस्यादि- वाक्यानां स्वरूपचैतन्यमात्रपर-तदाधनेकपद्घटितानां नानुवादकत्वम्, किन्त्वन धिगतार्थबोधकत्वमिति विशदीकृतम्।। सन्मात्रं च ब्रह्म वृत्तिव्याप्यमेव मन्यतेऽद्वैतिभि:, नतु फल- व्याप्यम्, इति न घटादिवद् ब्रह्मण: प्रमेयत्वं जडत्वादिकं वा श्रीभाष्यापादितमत्रावसरति। तदेवं सन्मात्रावगाह्येव प्रत्यक्षम्, तचानुगतत्वात् सर्वप्रत्ययवेद्यत्वाद्वा परमार्थम्। सन्, परमार्थ:, अनुवर्तमानत्वात्, इति व्यवस्थापितम्, सांप्रतं तद्तिरिक्तप्रपश्च- मिथ्यात्वमुपपाद्याम: ॥ अत्र श्रीभाष्यकारा :- घटादीनां व्यावर्तमानत्वेन मिथ्यात्वसाधनमिदं न संभवदुक्तिकम्। व्यावर्तमानत्वं हि न केवलमभावप्रतियोगित्वम्; अभावप्रतियोगित्वस्य सत्यत्वाविरोधित्वेनाप्रयोजकत्वात्, किन्तु प्रति- पन्नोपाधौ त्रैकालिक निषेधप्रतियोगित्वम् ; तस्यैव सत्यत्वविरोधित्वात्। नहि घटादीनामुक्तविधमभावप्रतियोगित्वमुक्तानुम्प्रनतः पूर्व ज्ञातमस्ति, येन हेत्वसिद्धिर्वारियितुं शक्येत। रज्जुसर्पादिस्थले तु सर्पस्य व्यवहार- दशयामेव रज्जावेव त्रैकालिकनिषेधप्रतियोगित्वस्यावगमाद युक्तमप- रमार्थत्वमिति-मन्यन्ते॥ इदमत्राद्वैतिनो मन्यन्ते-यद् व्यावर्तमानत्वं हि सदनुविद्ध- सर्वप्रतीत्य विषयत्वमेव। उक्तरूपमेव हि व्यावर्तमानत्वं "नासतो विद्यते भांवो नाभावो विद्यते सतः। उभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वन- योस्तत्वदर्शिभिः"-इति श्लोकव्याख्यावसरे गोताभाष्ये विश- दीकृतम्। तथाच रज्ज्वनुविद्धसर्वप्रतीत्यविषयः सर्पो रज्जुत इव सदनु- विद्धसर्वप्रतीत्यविषयः सर्वोऽपि प्रपश्वस्सङ्गिन्नः, इति व्यावर्त-

३६ श्रीभाष्यसमालोचनम् मानत्वस्योक्तरूपस्योक्तानुमानतः पूर्वमप्ि ज्ञायमानत्वाद् न हेत्व- सिद्धिः, न वा साध्य-हेत्वोरैक्यम्, इतिन विरोध:। नहि 'सन घटः' इत्यत्रेव 'सन् पटः' इत्यत्रापि घटः प्रतीयते। तथाच प्रथमं सर्वे वस्तु सकलेतरव्यावृत्ततयैव प्रतीयत इति मन्वानानां श्रीभाष्यकाराणां दष्टया 'सन् पटः' इति ज्ञाने पटाभेद इव घटभेदोऽपि भासत इत्यङ्गीकारस्यावश्यकत्वाद 'नायं सर्पः' इति ज्ञानं सर्पमिव 'सन् पटः' इति ज्ञानं घटं बाधत इत्यवश्यमेव स्वीकर्तव्यम्। तथाच बाध्य-बाघ- कभावज्ञानाधीन एवानुवर्तमान-व्यावर्तमानत्वनिर्णय इति स्वीकारेऽपि 'सन पटः' इत्यादीनामेव सति घटाभावविषयकाणां तस्मिन् देशे तस्मिन् काले तद्भावाख्यमिथ्यात्वबोधकत्वस्यापि प्रकृतानुमानात् पूर्व संभवादू न दोषलेशोऽपि। सन्मात्रं नु सर्वप्रतीतिविपयत्वादू अनुवर्तमानत्वेन न मिथ्याभूतमिति निष्कर्षः ॥ सन्मात्रमपि नानुभूतिस्वरूपम्, अनुभाव्यत्वात्, इत्यनुभूति- प्रतीतौ व्यावर्तमानत्वाद् मिथ्याभूतमेव स्ात्, इति शङ्कावारणार्थ ह्यद्वैतिनः सन्मात्रस्य शुद्धचैतन्यरूपानुभूतिरूपत्वमपि सीक्कुर्वन्ति।

तत्तु न युक्तम् ; यदि सद्रूपं नानुभाव्यम्, तहिं सर्वप्रत्ययवेद्यत्वासिद्धिः, यदि त्वनुभाव्यम्, तर्हि अनुभूतिभेदोऽवर्जनीयः, इति पूर्वोक्तविधया व्यावर्तमानत्वापत्तिरिति तु श्रीभाष्यकाराः ॥

अद्वैतिनस्तु मन्यन्ते-अनुभूतिः सती; सत्ताऽनुभूतिपदेन शुद्धचैतन्यस्वरूपमेव विवक्ष्यते, नतु वृत्तिः, तथाच वृत्तिविषयत्वेन सर्वप्रत्ययवेद्यत्वेऽपि सद्रूपस्य घटादेरिव न तत्प्रतिफलितचैतन्य- विषयत्वं वर्तते, इति वृत्तिविषयत्वेन वृत्तितो भेदसिद्धावपि चैत- न्यतो भेदासिद्धयां न सद्रूपस्य चैतन्यव्यावृत्तत्वं कथमपि संभवति। नहि सन्मात्रस्य शुद्धचैतन्यस्वरूपत्वेन स्वयंप्रकाशस्य प्रकाशार्थ चिदन्तरमपेक्ष्यते, येन चैतन्यव्याप्यत्वेन सदूपस्थापि जडत्वाख-

श्रीभाष्यसमालोचनम् ३७ प्रकाशत्वादिकं कल्प्येत। तथाचानुभूतिपदस्याद्वैत्यनभिमतखाभि-

एतेन-वर्तमानतादशायां स्वस्मै प्रकाशमानत्वं हि स्वप्रकाशत्वमात्मनो यथा भवति, न तथानुभूतेः; परानुभवस्य हानोपादानादिङ्गिकानुमानज्ञानेन भानादू न स्वप्रकाशत्व्म्। खवानुभवस्यापि वर्तमानतादशायां ज्ञातुरा- स्मृत्यादिज्ञानापेक्षयेव प्रकाशनादू न स्वयंप्रकाशत्वम्। अतोऽनुभूतिश्चेत्, खप्रकाशेति वत्तुं न शक्यत इति श्रीभाष्यकारोक्तिरपि-व्याख्याता। चैतन्यसप्रकाशतावादिनामद्वैतिनां वृत्त्यवच्छिन्नचैतन्यरू-

विरोधात्। नहि वृत्तिर्वृ्त्यवच्छिन्नं वा चैतन्यं सर्वेषां सर्वदा प्रकाशत इत्यद्वैतिनो मन्यन्ते, किन्तु शुद्धं चैतन्यम्, तत्तु सर्वदा सर्वेषां प्रत्यक्षमेव; "यत्साक्षादपरोक्षाद ब्रह्मे"तिश्रुतेः, इति शुद्धचैत- न्यरूपज्ञानस्य खप्रकाशत्ववाद: परानुभवस्य परकीयवृत्त्यवच्छिन्न- चैतन्यस्यानुमेयत्वादियुक्त्या कथं निरस्तो भवति?तथाचानुभूतिख- प्रकाशत्व निरासोऽप्यनुक्तोपालम्भनमेव; यतो नाद्वैतिन: शुद्धचैतन्य- रूपामनुभूतिमनुभाव्यां मन्यन्ते; अननुभूतित्वापत्तेः। अनुभूतित्वं ह्यद्वैताभिमतम्-स्वेतर चिद्नपेक्षप्रकाशरपत्वमेव, नतु वर्तमानताद- शायां खसत्तयैव साश्रयं प्रति प्रकाशमानत्वम्, येनानुभावान्तरा- नुभाव्यत्वेऽपि खप्रकाशत्वं न विरुद्धम्, शब्दार्थग्रहणोपयोगिपरा- नुभवादयो हि न स्वयंप्रकाश चैतन्यस्वरूपा इति पूर्वमेव तत्र वृत्त्यव- च्छिन्नचैतन्यस्यैव परानुभवादिपदार्थत्वोपपादनपूर्वकं प्रतिपादितम्, इति नानुक्तोपालम्भनमिदं पुनरपि चर्व्यते; अन्यथा ह्यनुभाव्यत्वे घटादेरिवाननुभूतित्वप्रसङ्ग:॥। अत्र श्रीभाष्यकारा :- अननुभूतित्वं नानुभाव्यत्वप्रयुक्तम्; किन्तु वर्तं- मानतादशायां स्वसत्तयैव स्वाश्रयं प्रति प्रकाशमानत्वरूपानुभूतिस्वरूपा- भावप्रयुक्तमेव। अननुभाव्यत्वप्रयुक्तत्वे त्वनुभूतित्वस्य गगनकुसुमादेरन-

३८ श्रीभाष्यसमालोचनम् भाव्यस्याप्यननुभूतित्वेन गगनकुसुम वदननुभाव्यत्वेनाननुभूतित्व- प्रसङ्गः । यदि गगनकुसुमादेरननुभूतित्वं नाननुभाव्यत्वनिबन्धनम्, तर्हि घटादेरननुभूतित्वमपि नानुभाव्यत्व्रनिबन्धनम्, किन्त्वज्ञानाविरो- धित्वनिबन्धनमेव। सति चैवं घट-गगनकुसुमयोरुभयोरप्यज्ञानाविरोधि- त्वादननुभूतित्वमुपपद्यते, अनुभूतेस्त्वज्ञानविरोधित्वादू नाननुभूतित्व- मिति सिद्धयति, इति नानुभूतेरनुभाव्यत्वेऽप्यननुभूतित्वप्रसङ्ग:, इति अनुभूतिश्चेत्, नानुभाव्येति रिक्तमिदं वचनम्। अनुभाव्यमिवाननु- भाव्यं गगनकुसुमादिकमप्यज्ञानाविरोधि, इति अनुभाव्यत्वेनेवाननुभा- व्यत्वेनाप्यज्ञानाविरोधित्वकल्पनाप्रसङ्गादू अज्ञानाविरोधित्वमनुभूति- भिन्नस्यैव, नानुभूतेरिति स्वीकरणीयत्वाद् नानुभूनेरनुभाव्यत्वेऽप्य- ननुभूतित्वापत्तिः, अज्ञानविरोधित्वात्। अतोऽनुभाव्यत्वेऽननुभूतित्व-

अद्वैतिनस्तु-ख्वाभिमताया अनुभूतेः शुद्धचैतन्यसरूपाया अज्ञानाविरोधित्वस्य वक्ष्यमाणप्रकारेण मन्वाना अज्ञानाविरोधित्वं यद्यननुभूतित्वप्रयोजकम्, तर्हि अनुभूतेरप्यननुभूतित्वप्रसङ्गो घटा- दिवदापद्येत, इति नाज्ञानाविरोधित्वमननुभूतित्वप्रयोजकम्, किन्त्व- नुभाव्यत्वासत्त्वान्यतरवत्वमेव। इदं चानुभाव्यघटस्येवाननुभाव्यगग- कुसुमादेरप्यननुभूतित्वप्रयोजकम्। अतोऽनुभूतावनुभाव्यत्वाङ्गी- कारेऽनुभूतेरप्यननुभूतित्वप्रसङ्गो दुर्वारः । अतोऽनुभूत्यनुभाव्य- त्वायोगादू अनुभूतिखप्रकाशत्ववादस्य स्वेतरचिद्नपेक्षखप्नकाशस्व- रूपस्यैव विवक्षणात् सन्मात्रानुभूतिभेदो न विकल्पसह इति-

अन्यथाग्रहनिबन्धन एव ।। एतेनानुभूतिनित्यत्वमपि व्याख्यातम् ; सयंसिद्धांयास्त- स्या: प्रागभावाद्यभावाहुत्पत्यनुपपत्तेः। नहि संविद्भागभावग्राहकं प्रमाणं किमपि वर्तते। अनुभूत्यैव तत्मागभावग्रहणसिति तु न युक्तम् ; प्रागभाव-प्रतियोगिनोससमकालिकत्वायोगेन संविदा

श्रभाष्यसमालोचनम् ३६ सम्रागभावग्रहणासंभवात्, अतीतानागतयोस्तु वृत्त्यवच्छिन्नचैतन्ये- नैव प्रमाणजन्येन ग्रहणं संभवति, नतु केवलचैतन्येन; तस्य वर्तमान- मात्रग्राहकत्वात्। अतो यदि चैतन्यभास्यत्वं चैतन्यप्रागभावस्य स्वीकर्तव्यम्, तर्हिं चैतन्य-तत्मागभावयोः समकालनियमः स्वी- कर्व्य :; प्रमाणाजन्यनित्यचैतन्येन तत्समकालाविद्या दिमात्रस्यैव भासकत्वस्य दर्शनात्। तथाचातीतस्य प्रागभावस्य ग्रहणासंभवात् समकालिकस्य च तस्योभयासम्मतत्वात् चैतन्यप्रागभावाभाव- सिद्धयां न चैतन्योत्पत्तिसिद्धि: ॥ एतेन-स्मरणानुमानागम-योगिप्रत्यक्षादिषु कालान्तरवर्तिनोऽपि प्रह्णं दृश्यते। प्रमाणस्य प्रमेयाविनाभाव एव हि नियतः, नतु स्वसमानकाल- वर्तिप्रयेयाविनाभावः, इति प्रमाणजन्यानुभूत्या तत्प्रागभावस्यातीतस्य साधनमपि श्रीभाष्यकाराणम्-व्याख्यातम्; प्रमाणजन्यानुभूतिप्राग- भावसाधने सिद्धसाधनात, स्वप्रकाशशुद्धचैतन्यप्रागभावस्यैवाद्वैतिभि- निरसनेनाविरोधाच्च। एतेन-संवित्प्रागभावे प्रमाणाभावात् तद्भाव- साधने संविद: स्वयंप्रकाशत्वं परित्यक्तप्रायम्, इति संवित्प्रागभावेऽनुप- लव्धि: प्रमाणं मन्यतामिति शङ्कापि-परास्ता; संविदः स्वयंप्रकाशायाः

घटादिज्ञानं हि वृत्त्यवच्छिन्नमेव कालावच्छिन्नं घटादि- कमवभासयति, नतु तद्धिष्ठानचैतन्यमपि। तथाच वृत्त्यवच्छि- न्नस्य चैतन्यस्य कालावच्छिन्नतया प्रतीत्या शुद्धचैतन्यकालावच्छे- दप्रतीतिरपि न सेत्स्यति। घटाद्यनित्यत्वे हि तन्नाशदर्शनादिकमेव प्रमाणम्, इति कालानवच्छिन्नसंवेदनविषयत्वेऽपि न तन्नित्य- त्वापत्तिः। शुद्धचैतन्यनित्यत्वं हि न केवलं तद्नित्यत्वताग्ाहकप्रमा- णाभाकादेव मन्यते, किंतु तन्नित्यत्वज्ञानेन। अस्ति च तन्नित्यत्व- ग्राहकम्-"आकाशवत् सर्वगतश्च नित्यः" "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मे"त्यादिवाक्यजातं खतः सिद्धं नित्यं च संवेदनं बोधयत्। तथाच निर्विषयाया एव संविदो नित्यत्वस्य विवक्षणात् सविषय-

४० श्रीभाष्यसमालोचनम

साधनमसम्भवद्ुक्तिकमेव। सविषयत्वखाभाव्ये हि चैतन्यस्य सत्य- त्यानन्तत्वादिकमनुपपन्नं स्यात्। स्यंप्रकाशत्वात्तु तस्य तदनु- पलब्धिर पि बाधितैव। स्यंप्रकाशत्वं चाद्वैतिनामभिमतं निर्विषय- त्वेऽपि चैतन्यस्याबाधितमेव, इति विषयाप्रकाशेऽपि संविक- प्रकाशत्वाव्याघातः । एतेन-संविद्स्तुच्छत्वापत्तिरनुभवान्तरा- ननुभाव्यत्व इति शङ्कापि-परास्ता; न ह्यननुभाव्यत्वप्रयुक्ता तुच्छता, किन्त्वसत्त्वप्रयुक्तैव; अन्यथानुभाव्यत्वेन जडत्वमप्यनुंभूतेर- परिहरणीयं स्थात्।। अस्ति हि साप-मूर्च्छादिषु सर्वविषयशून्या केकलैव संवित् परिस्फुरन्ती। 'सुखमहमखाप्समि'ति हि प्रबोधसमये प्रत्यवमर्शः चैतन्यांशमात्रस्यैव पूर्वतनमनुभवं विषयीकरोति, नत्वहमंशेऽपि; सुषुस्तौ जाग्रदादिष्विवाहमनुभवाभावात्। केवलचैतन्यस्थापि तदानीमप्रकाशे तु अनभिज्ञातार्थविषयकत्वात् 'सुखमहमिति'परा- मर्श एवानुपपन्नः स्ात्। तथाच चैतन्यांश एव स्मरणत्वमुक्तावग- मस्य, अहङ्कारांशे त्वनुभवत्वमेव; सुषुप्तावहङ्कारविलयात् तदनु- भावासम्भवेन तदंशे स्मरणायोगात्। उक्तं च-"न सुषुपिगविज्ञानं नाज्ञासिषमिति स्पृतिरि"ति। प्रत्यवमर्शे चैतन्यमात्रतादात्म्यात्तु स्वविषयाहमर्थेऽपि स्मरणविभ्रम एवाद्वैतिभि: खीक्रियते। एतेन- अनुभूयमानाहमर्थतादात्म्यात् चैतन्यस्याप्यनुभूयमानत्वभ्रमेणास्म- रणाभिमानात् केषाश्चन प्रबोधसमये शुद्धनिर्विषयचैतन्याप्रति- सन्धानभ्रमोऽपि-व्याख्यातः ॥ अत एव-"तास्वपि दशास्वनुभूतिरनुभूता चेत, तस्याः प्रत्ोधसमयेऽु- सन्धानं स्यात्, नतु तदस्तीति श्रीभाष्योक्तिरपि-व्याख्याता॥ अस्तुवाऽस्मरणमेव निर्विषयायाः संविदः प्रबोघसमये, नच तावता तद्प्रकाश: साधयितुं शक्यते। जन्यानुभवस्य हि

श्रीभाष्यसमालोचनम् ४१

संस्कारद्वारा स्मृत्याधायकत्वम्, नतु नित्यस्वयंप्रकाशसंविदोऽपि। तथाच यदि सुषुप्तौ न संविदाकारा वृत्तिरिति वार्तिकसिद्धान्त आलोच्यते, तर्हिं संविद्पतिसन्धानं न कथमपि विरुद्धम्।। वस्तुतस्तु-अनुभूतस्य पदार्थस्य स्मरणनियमो नास्ति; अळुभूतानां बहूनामस्मरणदर्शनात्। तथाच निर्विषयसंविदोऽस्मरणं कथं तदनुभवाभावं साधयेत् ? भवतु वाऽनुभूतस्य स्मरणानियमः, अस्मरणनियमे तु कारणं किमपि वक्व्यम्। ततु निखिलसंस्कारतिरस्कृतिक्षमदेह्दविगमादिरेवान्यत्र दृश्यते, इत्यसत्यपि देह्विगमादावस्मरणनियमोऽनुभवाभावं साधयतीति वक्तव्य- मिति श्रीभाष्यकारा :- मन्यन्ते॥ वयं तु पश्याम :- अहङ्कारासम्बन्ध एव शुद्धचैतन्यास्मरण- कारणम्, इति प्रबोधसमये नियमेन तद्भावादू शुद्धचैतन्यवि- षयास्मरणनियम उपपद्यत इति। सत्यपि सुषुप्तौ केवलचैतन्यानुभवे सुप्तोत्थितस्य "न किश्चिद्हमज्ञासिषमि"ति प्रत्यवमर्शादू ज्ञायते-यत् सुषुप्तौ नाहंपदार्थो नवा शुद्धचैतन्यातिरिक्तं किमपि प्रकाशमानमासीत्, इति प्रत्यवमर्शोऽयमपि चैतन्यमात्रप्रकाशंमेव वृत्तिखवीकारपक्षे सुषुप्तौ साधयति॥ एतेन-न केवलमस्मरणनियमादनुभवाभावः, किन्तु सुप्तोत्थितस्य -"इयन्तं कालं न किश्बिदहमज्ञासिषम्"इति प्रत्यवमर्शेनैव सिद्धेरित्यपि -सत्युक्तम् ; अहंपदार्थोल्लेखपूर्वकचैतन्यानुभवनिषेधपरत्वादुक्तप्रत्यव- मर्शस्य तथाच सुषुप्तौ विषयावच्छेदराहित्यमहङ्गारविगमश्च वर्तते, इनि तत्कालीनो निर्विशेषचैतन्यप्रकाश: कथं विषयावच्छेदेनाहक्गार- सम्बन्धेन च स्मर्तु शक्यते, इत्यहङ्कारविगमकालिकशुद्धचैतन्य- रूपस्यैवात्मनो नियमेन जागरकलेऽभावेनास्मरणनियम उपपन्नः । उपलब्धृ-स्मत्रोरेकत्वे हि स्मरणम्, नचात्र प्रकाशातिरिक्त उपलब्धा सुषुपौ वर्तते, नवा प्रकाशरूप एव स्मर्ता जागरकाले प्रतीयते॥ ६

४२ श्रीभाष्यसमालोचनमू एतेन-अर्थान्तराननुभवस्यार्थान्तराभावस्य चानुभूतार्थान्तरास्मरण- हेतुत्वाभाव इति श्रीभाष्यमपि -- व्याख्यातम्।।

स्वीकृतं हि देहविगमेन नियमेनास्मरणं श्रीभाष्यकारैरपि; इति जन्मान्तरीयदेहाभाव इवात्रापि सुषुप्त्यवस्थापन्नकेवलात्मस्वरूपा- प्रतिपत्तिरंह क्कारादितादात्म्य नियमश्च प्रबोधेऽस्मरणनियमं गमयतीति युक्तम्।। परमार्थतस्तु-सुषुप्तौ न सर्वात्मनाऽनुभवाभावः श्रीभाष्य- काराणामपि सम्मत :; आत्मानुभवस्य तदानीं तैरप्यङ्गीकारात्। इयान् विशेष :- यत् सुधुप्ती निर्विशेषचैतन्यस्वरूप एवात्मा प्रकाशत इत्यद्वैतमतम्, ज्ञानाश्रय आत्मा प्रतीयत इति श्रीभाष्यमतम्। यथाच न ज्ञाताऽत्मा, किन्त्वहमर्थः, सोऽनात्मैव, तथोत्तरत्र स्पष्टी- भविष्यति, इति निर्विशेषचैतन्यमात्रानुभवः सुषुस्तौ न कथमपि वारयितुं शक्यते।। तदेवमनुभूति: सयं सती खप्रागभावं न साधयति, अननु- भाव्यत्वादेव स्वयंप्रकाशेति, नित्येति च सिद्धम्, यतोऽनुत्पन्या विकारान्तरस्यापि ध्वंसादेस्तत्रासंभवः । न ह्यनुत्पन्नं किमपि वस्तु नश्यति। प्रागभावस्तु नाद्वैतिभि: स्वीक्रियते, स्वीक्रियमणत्वेऽप्यनु- त्पन्नस्य भावस्यैवाविनाशविवक्षणादू न प्रागभावे व्यभिचारः। अद्वैतिनामविद्या तु भावाभावविलक्षणा तृतीयप्रकारैवेत्यद्वतसिद्धौ विवेचितम्। अत एव हि भावाभावयोरुभयोरप्यविद्यामूलत्वमुप- पद्यते। अतस्तन्रापि न व्यभिचारः।।

एतेन-यदप्यस्या अनुभूतेरनुत्पत्त्या विकारान्तरनिरसनम्, तदप्यनुपप- न्नम; प्रागभावे व्यभिचारात्, भवेष्विति विशेषणे तु तर्ककुशलताSSवि- ष्कृता भवति । तथाच भवद्भिमताऽविद्याऽनुत्पन्नैव विविधविकागस्पदा, तत्त्वज्ञानोदयादन्तवती चेति तस्यामनैकान्त्यमिति-परास्तम् ॥

श्रोभाष्यसमाछोचनम् ४३ न ह्यविद्यायां भावत्वमूरीक्रियते। अविद्यानुमाने तु प्राग- भावव्यतिरिक्तत्वमेव साध्यते, न भावत्वम्। तत्र तत्राविद्यालक्षणे भावत्वविशेषणस्यापि तत्रैव हि तात्पर्यम्। तथाचानुभूतिः, अनन्ता, अनुत्पद्यमानत्वात्, इत्यनुमानं न दुष्टम् । वस्तुतस्तु-अनुभूतिः, अनन्ता, इत्यनुमाने कल्पितान्तव- त्वाभावमादाय सिद्धसाधनताऽडपद्येत। सति चैवम्-अनुभूतिः, परमार्थविकाररहिता, अजत्वात्, इत्यनुमाने पराभ्युपगतात्मस्व- रूपम्, व्यतिरेके तु घटादिकं वा दृष्टान्त इति वर्णनसंभवादू न दृष्टान्ते साध्याव्याप्यता श्रुतप्रकाशिकारीत्या, इति पारमार्थिकवि- कारान्तर शून्यत्वमेव साधनीयम्। पारमार्थिकत्वं च विकारे यद्यपि न सिद्म्, तथापि त्रिकालाबाध्यत्वरूपस्य तस्य ब्रह्मणि प्रसिद्धि- मात्रेण विशिष्टाप्रसिद्धावपि पारमार्थिकविकारशून्यत्वानुमानं न विरुद्वम्। परत्र प्रसिद्धिमात्रेण तु पारमार्थिकत्वविशेषणमुपपद्यते। तथाच पारमार्थिकत्वविशेषणस्य सिद्धसाधनार्थान्तरवारणेन चारितार्थ्याद् न व्यर्थविशेषणता। सति चैवमविद्याभावत्वपक्षेऽपि तस्यां साध्य-हेत्वोरुभयोरपि सत्त्वादू न व्यभिचार:।। एतेन-अविद्याविकाराः सर्वे मिथ्यांभूता इति चेत्, किं भवतः परमार्थ- भूतोऽप्यस्ति विकार: ? येनैतद्विशेषणमर्थवदू भवति। न ह्यसावभ्युप- गम्यत इति श्रीभाष्योक्तिरपि-व्याख्याता । परानुद्दिश्य प्रयुज्यमाने हयनुमाने परप्रसिद्धिरेवापेक्षिता, न सप्रसिद्धिरिति तु बहुशो दृष्टम्। अत एवाजत्वहेतुनाऽनुभूतिनाना- त्वनिरासोऽपि नानुपपन्नः। अत्र स्वसजातीयप्रतियोगिकभेद एव निरस्यते, नतु विजातीयप्रतियोगिकभेदोऽपि। तथाचाजस्यैवा- त्मनो देहेन्द्रियादिभ्यो विभागेऽपि, अविद्याया. अनादेरात्मभेदेऽपि वा स्वीक्रियमाणेऽपि न व्यभिचारः; पराभ्युपगतायाः प्रकृतेर्व्रह्मणो वा दृष्टान्तत्वसंभवात्। अस्तु वा भेदसामान्यनिरासानुमानमेवात्र

४४ श्रीभाष्यसमाळोचनम् विवक्षितमिति, तथापि पूर्वोक्तविधया पारमार्थिकमेदसामान्यनि- रासस्यैवात्र विवक्षाणाद् अनुभूतेश्च, चैतन्यस्वरूपाया एवात्मत्वादू देहेन्द्रियाविद्यादीनां सर्वेषां तत्र कल्पितत्वेन पारमार्थिकभेदा- भावस्य साध्यस्य हेतोश्च विद्यमानत्वेन व्यभिचाराप्रसङ्ग। यथाच परमार्थतो भेदाभावस्तव् चतिरेकेण तद्भावमादायैव, तथाऽन्यत्र व्यक्तम्। एतेन-अविद्याया आत्मनो विभागाभावे वस्तुतो ह्यवि- वैव स्यादात्मेत्यादि-परास्तम्। एतेन-अनुभूतिनिर्विशेषत्वमपि-व्याख्यातम्; विशेषाणा- मनुभू तिव्य तिरिक्तानामनुभाव्यत्वेनानुभूतिघर्मत्वायोगात्। अन्रापि पारपार्थिकधर्मत्वनिषेधस्यैव विवक्षणादू न दोष:, नित्यत्व-स्वयंप्रका- शत्वादिकं तु कल्पितो धर्म:, अथवा-दशिस्वरूपमेव; अधि- ष्ठानव्यतिरेकेणारोपितानामभावात्। यद्ा-परप्रकाश्यत्वाभाव: स्वप्रकाशत्वम्, अनित्यत्वाभावो नित्यत्वम्, भेदाभाव एकत्वम्, इति सर्वेषां दशिघर्माणां विरुद्धाभावरूपत्वात् स्वरूपैक्यमवाधितम्। अभावानां चाधिकरणात्मत्वादू न पृथगू धर्मतया व्यपदेशः, इति न धर्म-धर्मिभावव्यवहारः॥ एतेन-संवित्सिद्धिरपि-व्याख्याता; सिद्ध चमानत्वं हि प्रकाशाव्यतिरेक एव, नं भावरूपो धर्मः, इति न सधर्मता, नवा तुच्छता गगनकुसुमादिवत्। अथवा-सिद्धिरेव संनिदिति दोष: ।l एतेन-सिद्धिरेव संविदिति चेत, कस्य कं प्रतीति वक्तव्यम्, यदि न कस्य चित् कंचित्प्रति, सा तर्हि न सिद्धिः। सिद्धिर्हिं पुत्रत्वमिव कस्यचित् कंचित् प्रति भवति। आत्मन इति चेत, कोऽयमात्मा ?. ननु संविदेवेत्युक्तम्, सत्यमुक्तम्; दुरुक्तं तु तत्। अनुभूतिर्हि सकर्मिकाऽनुभ- वितुरात्मनो धर्मविशेषो यथा न कर्मस्वरूपा, एवं न कर्तृस्वरूपाडपि। अत एवानुभूत्युत्पत्ति-नाशप्रतीतिरुपपद्यते। कर्ता त्वात्मा नित्य इति संप्रति- पन्नमिदम्। तथाच क्षणभङ्गिन्यास्संविद आत्मत्वाभ्युपगमे 'य एवाहं बाल्ये

श्रीभाष्य समालोचनम् ४५ पितरावन्वभूर्व स एव वार्धके प्रणमृ ननुभावमी'ति प्रत्यभिज्ञानमनुपपन्नं स्यात्, इति श्रीभाष्योक्तिरपि-व्याख्याता ।। क्रियारूपं गुणरूपं वा ज्ञानं सत्यं ज्ञातारं पुत्रत्वमिव पितरम- पेक्षेत, चैतन्युरूपं तु नान्यं ज्ञातारमपेक्षते। कस्यायं कस्यायमिति दि धर्माणांमेवापेक्षा, नच संवित् कस्यापि धर्मः। न ह्यादित्यं चन्द्र- मसं वा दृष्टूवा कस्याय मित्यपेक्षते। तथाच सद्ूपमिव चिद्रूपमपि नान्यमपेक्षते, इति संविदेव सिद्धिरिति स्वीकारेऽपि न दोषः। नचेयं संविद् ज्ञाघात्वर्थः कियारूपा, येन सकर्मकत्वात् कर्मत्वमिव कर्तृत्वमपि तस्या न स्यादिति शङ्का सम्भवद्ुक्तिका। वस्तुतस्तु ज्ञातृ- त्थमपि संविद: कल्पितमेव स्वीक्रियते, न पारमार्थिकमद्वैतिभिः, इति संविदात्मत्वेऽपि तज्ज्ञातृत्वस्यास्व्रीकारादू न विरोध: । न ह्यात्मा ज्ञाता, किन्त्वहमर्थ एवानात्मशर्बालतः। यथाच वृत्तरवृत्त्यवच्छिन्नचै- तन्यस्यैव वोत्पत्ति-विनाशादिविकार :; वृत्तरुत्पत्यादिविकारयोगात, नतु संविदः, तथाऽन्यत्र व्यक्तम्। तथाच ज्ञानसुत्पन्नं नष्टमिति व्यप- देशो वृत्तिमेव गोचरयति, तदुपाधिकत्वाद् वृत्त्यवच्छिन्नं चैतन्यं वा, नतु ज्ञानमात्रम्। अभ्युपगतं चैनत् श्रीभाष्यकारैरपि ज्ञानोत्पत्ति-विनाशादिविकारव्यप्रदेशा :- न स्वरूपभूतं तदीयं धर्मभूतं ज्ञानं वा विषयीक्कुर्वन्तीति। इयान विशेष :- यत् तन्मते ज्ञानसंकोच- विकासपरा उत्पन्या दिव्यपदेशा ज्ञानेऽपि गौण्या वृत्या व्यपदिश्यन्ते, अद्वैतमते तु विकसितान्त:करणपरिणामरूपवृत्तिगोचरास्ते चैत- न्येऽपि तदवच्छेददुपचर्यन्ते, इनि न क्षणभद्गित्वं संविदोऽद्ैतिनो मन्यन्ते, येन "घोऽहं बाल्ये" इत्यादिप्रत्यभिज्ञानायोग: संविद एवात्मत्बे।। 'अहं जानामी'त्यादिप्रत्यये योऽयमनिदमंशः प्रकाशैकरस- श्वित्पदार्थ:, सएव खल्वात्मा नाम, नाहमर्थ :; अनात्मत्वादहमर्थस्य। 'अहं जानामी'ति प्रत्यक्षं तु चैतन्यान्त:करणयोस्तद्वर्मयोश्च

४६ श्रीभाष्यसमालोचनम्

परस्परतादात्म्याध्यासनिबन्धनमेव; अन्यथा सुषुप्तावप्यहमनुभव आपदेत। अत एवाहंकारात् पृथक् "अथात आत्मादेशः" इत्या- त्मोपदेश उपपद्यते।।

"अहमर्थो नचेदांत्मा प्रत्यकत्वं नात्मनो भवेत। अर्हबुद्धया परागर्थात् प्रत्यगर्थो हि भिद्यते ।। निरस्ताखिलदुःखोडइमनन्तानन्दभाक् स्वयम् भवेयमिति मोक्षार्थी श्रवणादौ प्रवर्तते॥ अहमर्थविनाशश्चेद् मोक्ष इत्यध्यवस्याति। अपसर्पेदयं मोक्षकथाप्रस्तावगन्धतः ॥ मयि नष्टेऽपि मत्तोऽन्या कािद् ज्ञाप्तिरवस्थिता। इति तत्प्राप्तये यन्नः कस्यापि न भवि- ष्यति॥ स्वसम्बन्धितया ह्यस्याः संवित् विज्ञप्तितादि च । स्वसम्बन्धवियोगे तु ज्ञप्तिरेव न सिद्ध्यति ॥ छेत्तुश्छेद्यस्य चाभावे छेदनादेरसिद्धिवत्। अतोऽहमर्थो ज्ञातैव प्रत्यगात्मेति निश्चिनम्॥ 'विज्ञातारमरे केन जानामी' त्येव च श्रुतिः । 'एतद्यो वेत्ति तं प्राहुंः क्षेत्रज्ञः' इति च स्मृतिः ॥ "नात्मा श्रुतेरि"त्यारभ्य सूत्रकारोऽपि वक्ष्यति। "ज्ञोऽन एवे" त्यतो नात्मा ज्ञप्तिमात्रमिति स्थितम् ॥। इति श्रीभाष्यकारा अहमर्थात्मतावादम् -उपक्षिपन्ति॥ इदमनेन ज्ञायते-यदू अहमर्थानात्मतासिद्वान्ते चैतन्य- मात्रात्मतावादो न दोपाय, तदात्मतावादे तुस न संभवतीति। तथाचाहमर्थानात्मवादस्यैवाद्वैत्य भिमतत्वादू अद्वेतमतदृष्ट्या ज्ञानस्वप्रकाशता-तदात्मतादिवादास्सर्व एव न विरुद्धाः, अहमर्थ एवात्मेति श्रीभाष्यसिद्धान्तदृष्ट्या तु संविदात्मतादिवादा न संभवदुक्तिका इति।अतोऽत्रेदमेव प्रथमत आलोचनीनम्-अंहमथो- नात्मतावाद: किं श्रुतिस्मृति सूत्र-युक्त्यादिसम्मतः ? उत तदात्म- तावाद:१ व्यं तु पश्याम :- अहमर्थानात्मतावाद एव प्रामाणिक:। आत्मन: प्रत्यकत्वं हि स्वत्काशत्वेनैव, नाहंप्रत्ययविषयत्वेन;अन्यथा शरीरादेर पि प्रत्यक्त्वमापद्येत। तथाचाहमर्थः, आत्मा, अहंप्रत्ययवि षयत्वादित्यनुमानविवक्षायां शरीरे व्यभिचार:। न केवलं व्यभि- चार:, किन्तु-अहमर्थ:, अनात्मा, अहंप्रत्यय विषयत्वात्, शरीरव-

श्रीभाष्यसमालोचनम् ४७

दिति विरोधोऽपि। स्वतोऽन्यतो वा स्वस्मै प्रकाशमानत्वं न प्रत्यक्त्वम्, किन्तु स्वतः प्रकाशमानत्वमेव; लाघवात्। तादृशं च प्रत्यक्त्वं नाहंप्रत्ययविषयत्वप्रयुक्तम्, किन्तु स्वसरूंपप्रयुक्तमेव। मुक्ति- दशायां शुद्ूचैतन्यमात्रप्रकाशेऽहंप्रत्ययाभावादपि नात्मनोऽहंप्रत्यय- विषयत्वम्। कदाचिद्हंप्रत्ययविषयत्वं तु 'अयो दहती' त्यादौ कदाचिद् वहेरयःप्रत्ययविषयत्वं वह्वेरयस्त्वमिव नात्मनोऽहं- पदार्थत्वं गमयितुमर्हति। तथाच नियमेनाहंप्रत्ययविषयत्वस्याहंका- रसत्तायामेव जाग्नत्स्वप्नयोर्दर्शनात् स्वाप-मूर्च्छा-मुक्त्यादिष्वहंकार- नाशेऽहङ्कारप्रतीत्यभावाद आवापोद्ापाभ्यामहङ्कार एव मुख्योऽह- र्थः, नत्वात्माऽपि, इति नाहंप्रत्ययविषयत्वमात्मत्वसाधनम्, इत्य- प्रयोजनकत्वमपि। एतेन-"तस्मिन् :अहमुत्क्ान्त उत्क्रान्तो भविष्यामी"त्यादिश्रुतिरपि- व्याख्याता; लक्षणया तत्र निष्कृष्टाहंकारचैतन्यमात्रपरत्वेऽप्यदोषात्। अहंकारमात्रमिदंपद्सुख्यार्थः, चैतन्यमात्रमधिष्ठानं प्रत्यगर्थ- स्तदात्मादिपदमुख्यार्थः प्रत्यकत्वं तु नियमेनाहंप्रत्ययार्थ इति तु निष्कर्षः । तथाच शरीरावच्छिन्नमिवाहंकारावच्छिन्नर्माप न मुख्यात्मस्वरूपम्, इति-"अथातोऽहंकारादेशः "अथात आत्मा- देशः" इति पृथगहंकारात्मनोरुपदेशोऽप्युपपद्यते॥ फलेच्छावस्थायां प्रतीयमाना: सर्वेऽप्याकारा: फलानुभवावस्था- यामपि प्रतीयन्त इति नायं नियम :; 'ब्राह्मणोऽहं सर्गी स्यामि'ति सर्गेच्छाया अवसरे प्रतीयमानं हि ब्राह्मण्यं न सर्गानुभवावसरेऽ- प्यनुवर्तते, इति मुक्त्यवस्थायामहंकाराननुवृत्तावपि न-'अहं मुक्त: स्यामिती'च्छया मोक्षार्थिनां प्रवृत्तिरनुपपन्ना। अहंकार-मम- कारादय एव हि बन्धो नाम, इति कथं नाम मवेक्षेऽप्यहंकादानुवृत्तौ तत्र प्रवृत्तिरुपपद्येत ? ततश्चाहमर्थविनाशो मोक्ष इत्यध्यवसानमेव मोक्षपवृत्तौ सुख्यं निदानम्, इति कथमिदम्-"अहमर्थविनाश-

४८ श्रीभाष्यसमालोचनम् इचेत् मोक्ष इत्यध्यवस्यति। अपसर्पेदयं मोक्षकथाप्रस्तावगन्घतः"॥ इति विकल्पसहम्? तथाच मोक्षार्थप्रवृत्त्यनुपपत्तिरप्यहमर्थानात्म- तावादमेव पोषयति, नतु तदात्मतावादम्। बद्धसरूपविनाशेन खख- रूपभाव एव हि मोक्षो नाम। तथाच बद्धे मयि नष्टेऽयि मत्तोऽन्या मत्सरूपरूपा या चित्, तद्गावो मम भवत्विति कथं सर्वस्य यत्ो न भविष्यति ? सचिदानन्दरूपस्य ब्रह्मण: कल्पितबन्धराहित्यमेव हि मोक्षः। स च बन्यराहित्यमेवापेक्षते, नतु सप्तम्बन्वन् ; तस्य सचिदानन्दरूपतायाः खतः सिद्धत्वात्। तथाच नात्र कर्तृ-कर्मक्रिया- दिसम्बन्धः; "यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत् तत् केन कं पश्येत्" इति श्रुतेः, इति न सङ्गतमिदम्-"खसम्बन्धवियोगे तु ज्ञप्तिरेव न सिद्धयति। छेत्तुशच्छद्यस्य चाभावे छेदनादेर सिद्धिवत्"॥I इति वर्ण- नम्। नित्यप्रास्तस्याप्रास्तत्वभ्रमनिवर्तनार्थ खलु ब्रह्मविद्या, नत्वप्राप्त- प्राप्तिव्यवस्थापनार्थम्; "तत्त्वमसी" त्यादिश्रुतेः । तथाच नात्र प्राप्ता, प्राप्तिः, प्राप्तव्यं प वस्तुन्रयं परमार्थतोऽस्ति, किन्त्वेकमेव प्राप्ता प्राप्यं चेति चित्स्रूपमेवात्मा, नतु ज्ञाता; अहमर्थस्यैव ज्ञातृत्वात्, इति 'अहं जानामी' त्यादिप्रत्ययाः न पारमाथिकात्मसरूप- गोचरा: ॥ "विज्ञातारमरे केन विजानीयादित्युक्तानुशासना सा मैत्रैयो" इति वाक्यं हि-"स एष नेति नेत्यात्माऽगृह्यो नहि गृह्यतेऽरशीर्यो नहि शीर्यतेऽरसङ्गो नहि सज्जते"इति वाक्यशेषतया श्रूयमाणमात्माने विज्ञातृतया प्रतीयमानस्यापि नाहमादिपदेन निर्देशः संभवति, किन्त्वाहंकारादिनिषेधमुखेनैवेति बोघयत् "आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः, इत्येकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञापूर्वकं प्रक्रान्त आत्मा नाहमर्थः, नवा विज्ञातेत्येव बोधयति, नतु विज्ञातृत्वमप्यात्मनः। एक-

श्रीभाध्यसमालोचनम् ४६ विज्ञानेन सर्वविज्ञानप्तिज्ञोपपत्तिर्हि "तत् केन कं पश्येदि" त्यन्न कतृँनिषेधमपि विना नोपपद्यते, इति विज्ञातृनिषेघस्याप्युपल- क्षणम्। तथाचात्मनो विज्ञातृत्वनिषेधोऽप्यत्र विवक्षणीयः। अत एव-"यत्र 'त्वस्य सर्वमात्मैवाभूदि"ति विज्ञातुरात्मनः सर्वतादा- त्म्यं मुक्तौ प्रतिपादितमुपपद्यते। नहि विज्ञातुरात्मनः सर्वतादात्मयं तस्य ब्रह्मभावं विनोपपद्यते। अत्रा"त्मा वाअरे द्रष्टव्यः"इति द्रष्टव्यत- योपक्षिप्तः प्रत्यगर्थ एवेति श्रीभाष्यकारैरपि वक्तव्यम्। अन्यथाऽह- मर्थज्ञातृतायां "विज्ञातारमरे" इत्यस्य प्रमाणतयोपन्यासो न सङतः स्यात्। सति चैवं प्रत्यगर्थ: केवलचैतन्यमेव ब्रह्मस्वरूपाभेदयो- ग्यमत्र विवक्षितमित्यकामेनापि स्वीकर्तव्यम्, इत्यहमर्थप्रत्यगात्म- तायां सर्वमिदं प्रकरणं प्रतिकूलमेव श्रीभाष्यकाराणाम्।

एतेन-"प्रज्ञानघनः" "विज्ञानघनः" इत्यादिपदैरात्मनो निर्देशोऽपि श्रुतिगतो-व्याख्यातः; आत्मनो ज्ञानात्मताबोधन एव तस्य तात्प- र्यात्। अत्र विज्ञानघन एवेत्येवकारादू जडाहंकारादिसंबन्धो व्यावर्त्यते, इति नात्मनोऽ्हमर्थत्वमित्यत्रैवेयं श्रुतिः प्रमाणम्, नतु तस्य विज्ञातृत्वा- हमर्थत्वादिबोधने; विज्ञातृत्व-विनाशित्वादीनामात्मन औपाधिकत्व- स्यात्रैव प्रतिपादनात् ।। "अन्रायं पुरुषः स्वयंज्योतिरि"ति वाक्यं स्वाप्नावस्थस्य जीवस्वरूपस्या दित्य-चन्द्रमोऽग्रि-वाङनिरपेक्षं खतः प्रकाशनबोधनात् सम्नावस्थायामात्मनो ज्ञातृत्वस्योभयसम्मतत्वात् तस्य च कल्पित- त्वेनाप्युपपत्ते: स्वाप-मूर्च्छादिषु विज्ञातृत्वबोधने न पर्याप्तं प्रमाणम् ॥। "न विज्ञातुविज्ञातेरि"ति वाक्यं सौषुप्तमावस्थमेवात्मानम- धिकृत्य प्रवृत्तं सुषुप्त्यवस्थायां विज्ञातुर्विज्ञानरूंपत्वमेवेत्येद बोध- यति; सामानाधिकरण्येनान्वये संभवति वैयधिकरण्येनान्वयस्या- योगात्, विज्ञाते:पद्वैयर्थ्यापाताच, नतु विज्ञातुर्विज्ञानस्य नित्य- ७

५० श्रीभाष्यसमालोचनम् त्वम् , तथाच सुषुप्त्यवस्थायामपि जीवस्य विज्ञातृत्वे नेयं श्रुति: प्रमाणम् ।। "अथ वो वेदं जिघ्राणिति स आत्मा गन्धाय घ्राणिति"इति वाक्यं तु मुक्तावंस्थमात्मानं बोधयद् आत्मनो द्रष्टत्व-घ्रातृत्व- श्रोतृत्वादिकं स्वकल्पितचक्षुरादितादात्म्याधीनम्, नतु वस्तुगत्येति बोधयच, अशरीरस्य तस्य घरातृत्वादिकमिवाहंत्व-विज्ञातृत्वादिक- मपि कल्पितमित्येव गमयति, नतु मुक्त्यवस्थायां जीवसरूपं पृथकू तस्य विज्ञातृत्वादिकं वा; यतः-"परं ज्योतिरुपसम्पद्य स्वे- न रूपेणाविर्भवति" इति ब्रह्मभावपाप्त्यनन्तरमेव स्वरूपाविर्भावः प्रतिपाद्यमानो ब्रह्मभाव एव मोक्ष इति सूचयति। अथवाऽनेक- जीववादे यावत्सर्वमुक्ति ईश्वरभावस्योरीकारादू ईश्वरभावापेक्षया चक्षुरादिसृष्ठ्याम्नानम्, ज्ञातृत्वं च तत्तत्तादात्म्यापन्नचैतन्यरूपत्वेन वा, मायापरिणामात्मकवृत्त्या वेति मायापरिणामाहमाकारवृत्त्या कल्पितमीश्रवरसर्वज्ञत्वादिकमेवेदं वाक्यं गमयति, नतु जीवस्वरूप-

यथाच-"योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु हृथन्तर्ज्योति"रिति वाक्यं स्वाप्नावस्थजीवमधिकृत्य प्रवृत्तत्वाद् न प्रकृतोपयुक्तम्, तथा पूर्वमेव सूचितम्।। "कस्मिन्नु सर्वे प्रतिष्ठिता भवन्ती"ति प्रश्नोत्तरत्वेन पृथि- व्यादिपश्चभूत-तन्मात्र-चक्षुराद्यधिष्ठानमात्मरूपं प्रतिपाद्य प्रवृत्तम्- "एष हि द्रष्टा स्पष्टे"ति वाक्यं तु चक्षुराध्घिष्ठानं द्रष्दत्वादिना

मात्मनो ज्योतिःसरूपस्य प्रतिपादनादू न केवलं द्रष्टत्वाद्यौपाधि- कत्वे, किन्त्वहंपदार्थानात्मतायामपि गमकम्, इत्यद्वैतमतमेव पोषयति, न मतान्तरम्। एतेन-"न पश्यो मृत्युं पश्यति न रोगं नोत छुःखितमि"ति वाक्यमपि-व्याख्यातम्; इदं हि वाक्यम्-

श्रीभाष्यसमालोचनम् ५१ "स एवाघस्तादि"त्युप क्षिप्तमात्मसवरूपम्- "अथातोऽहङ्गारादेश एव। अहमेवाघस्ताद हमुपरिष्टादि"त्यादिनाऽहमर्थस्य सर्वतादात्म्यं वर्णयित्वा-"अथात आत्मादेशः" इत्यहमर्थाद् भिन्नमेवात्मानं सर्वतादात्म्ययोग्यं प्रतिपाद तदात्मतया ज्ञानिन आत्मत एव प्राणाद्यो भवन्तीति प्रतिपादनानन्तरं च प्रवृत्तमहमर्थव्यतिरिक्त- मात्मानं प्रतिपाद्यति, इत्यहमर्थात्मतावादस्यात्यन्तं प्रतिकूलम्, सर्वद्रष्टत्ववचनं तु कल्पिताहङ्कारसबन्धनिबन्धनं द्रष्टंत्वाद्यनुवाद्परम्, न पारभार्थिकविज्ञातृत्वादिनिरूपणपरम्॥ "स उत्तम: पुरुषः" इति ब्रह्मभावापत्ति निबन्धनमेवोत्तमत्वं बोधयति, नतु विज्ञातृत्वादिनेति न प्रकृतोपयुक्तं वाक्यम्। अयमाशय :- सत्यमभेदपराण्यपि कानिचन वाक्यानि जीवात्मान महमादिपदेन विज्ञान्रादिपदेन च व्यपदिशन्ति, परन्तु तानि व्याव- हारिकावस्थायां व्यवहारार्थमेव तथा व्यपदिशन्ति। विवक्षितार्थस्तु सर्वत्र लक्षणया चैतन्यसरूपमेव, नाहमाद्यर्थः, इति तत्र तत्र मुक्तिप्रकरणादौ द्रष्ट-विज्ञान्रा दिपद् प्रयोगमस्त्रं वाच्यविघयाऽहमर्था- दिपरमपि तात्पर्यगत्या निष्कासिताहमर्थचैतन्यस्वरूपमात्रपरमेव, इति न तद्छैतवादस्य विरुद्धम्।।

एतेन-"तस्मादा एतस्मादू मनोमयादू। अन्योऽन्तर आत्मा विज्ञानमय इति वाक्यमपि-व्याख्यातम्; तस्यापि साप्नावस्थजीवपरत्वात्। अयं भाव :- अन्नमयवाक्यं जागरणा- वस्थं जीवम्, प्राणमय-मनोमय विज्ञानमयवाक्यानि खाप्रावस्थं जीवम्, आनन्दमयवाक्यं सुषुप्त्यवस्थापन्नं जीवं "ब्रह्म पुच्छं- प्रतिष्ठे"ति वाक्यं तुरीयचैतन्यं प्रतिपाद्यतीति माण्डृक्यश्रुत्येक- वाक्यतयाऽवगम्यते, इति सुषुप्ति-मुक्त्याद्यवस्थासु जीवस्य विज्ञा- तृत्वे नेदं वार्क्य प्रमाणम्। अधिकं वेदान्तसारादौ व्यक्तम्।।

५२ श्रीभाष्यसमालोचनम्

इदमत्रालोघनीयम्-यदू विज्ञातृत्वमात्मनः स्वीकुषन्तः श्रीभाष्यकारा: कीदृशं तद् विज्ञानम् ! यस्याश्रयः, कर्ता वा विज्ञाताSऽत्मेति मन्यन्ते-इति। यद्यात्मनः संयोगज आत्मधर्मो नैयायिकानामिव, तर्हि तन्मत इव प्रलयादावात्मनोऽचेतन- त्वापसि:। यदि मीमांसकमत इवात्मपरिणामो ज्ञानम्, तर्हि परिणा मिनित्यत्वायोगेनात्मनोऽनित्यत्वापत्तिः,यदि सांख्य-पातख्जल- मतवद्न्त:करणपरिणामो वृत्तिविशेषो ज्ञानम्, तर्हि नात्मनो विज्ञा- तृत्वम्; अन्तःकरणस्यैव तदाश्रयत्वात्, अद्वैतमतप्रवेश/पत्तेश्र। अतः किमिदं विज्ञानमिति ? अन्र श्रीभाष्यकारा मन्यन्ते-अहमर्थ एव ज्ञाता। तस्य चैतन्यस्वभाव- त्वात् स्वयंप्रकाशोऽपि सः। यद्यप्यात्माऽपि ज्ञानेनैव प्रकाश्यते, तावतापि स्वप्रभाभास्योऽपि दीपो यथा नास्वप्रकाशः, एवमात्माऽपि नास्वप्रकाशः । तथाच यथा प्रदीप: प्रकाशस्वभावोऽपि स्त्रप्रभयाऽन्यानपि प्रकाशयति, एवमात्माऽपि स्वप्रकाशः स्व्राभिन्नप्रभास्थानीयनित्यधर्मभूतज्ञानेन यावदात्मस्वरूपं स्थायिनाऽन्यानपि प्रकाशयति। तत्र यथा प्रभाया दीप- धर्मत्वेऽपि न शौक्ल्यादिवद् गुणत्वम्, किन्तु धर्मभूतत्वेनैव प्रदीपगुण- त्वेन व्यवहारमात्रम्! वस्तुतस्तु तेजोद्रव्यमेत्र, एवं धर्मभूतं ज्ञानमपि स्वाश्रयादन्यत्राविद्यमानत्वात्, सर्वदाऽन्यशेषतयैव प्रकाशमानत्वाच्च गुणत्वव्यवहारास्पद्मप्यात्मस्वरूपमेव। तत्र प्रभा, धर्मभूतं ज्ञानं वा प्रदीपस्यात्मनो वा विशोर्णा अवयवा इति वक्तुं न शक्यते, मणि-द्युमणि- प्रभृनीनां विनाशप्रसङ्गात्, आत्मनोऽणुपरिमाणत्वेन निरवयवत्वेनावयव- विशरणकल्पनाऽनुपपत्तेश्र। इयान् विशेष :- प्रदीपाः सप्रभाका उत्पद्यन्ते, सप्रभाका विनश्यन्ति। आत्मा नु धर्मभूतज्ञानेन सहैव स्वरूपभूतेन सर्वदा वर्तते; आत्मन उत्पत्ति-विनाशादिविकाराभावात्। ज्ञानमुत्पन्नं नष्टमित्युत्पत्ति-विनाशप्रत्ययस्तु धर्मभूतज्ञानसक्कोच-विकासोत्पत्तिविना- शाभिप्राय एव। तथाच-"विज्ञानघनः" इति ज्ञानात्मत्ववर्णनं विज्ञा- तृत्ववर्णनमुभयसुपपद्यते-इति।। अत्रेद्मालोचनीयम्- विकसितप्रदीपावयवविशेषः एव कि प्रभा, उत प्रदीपव्यतिरिक्तं प्रभा्यं तेजोड्रव्यं संकोच-

श्रीभाव्यसमालोचनम् ५३ विकासशालि तत्र स्वीकरियत इति । तत्र 'निषिडावयवं तेजो- द्रव्यं प्रदीप:, प्रविरलावयवं तेजोद्रव्यं प्रभे"ति श्रीभाष्यात् प्रभाया: प्रदीपकार्यद्रव्यान्तरत्वमित्येव खवीकतुं युक्तम्, नहि प्रदीप एव प्रभा। तथाच सकार्यद्रव्यान्तरद्वारा प्रदीपस्यान्यप्रकाशकत्वेऽपि धर्मभूतस्य सवरूपस्य नित्यस्य च द्वारेणात्मनो ज्ञातृत्वं नोपपादयितुं शक्यम्। धर्मभूतज्ञानमपि यदि प्रभावद् द्रव्यान्तरमेव, तर्हि ब्रत्म- प्रकृति-सृक्ष्मचित्-धर्मभूतज्ञानानां चतुर्णा पदार्थानामङ्गीकारापच्या पदार्थत्रयवादायोगः । नहि द्रव्यं किमपि द्रव्यान्तराश्रयमेव कुत्रापि दृष्टम्, येन नित्यं जीवा श्रितं च धर्मभूतं ज्ञानं स्यात्।"गुणाद्वाSSलोक- वत्" इति चैतन्यगुणद्वाराऽणोरपि जीवस्य सर्वशरीरावयवव्यासि- वर्णनस्य धर्मभूतज्ञानस्य संकोच-विकासादिसाधनेऽपि न तात्पर्यम्। प्रविरलावयवप्रभाख्यतेजोद्रव्यस्य संकोच-विकासशालिन एकस्यैव स्वीकारे प्रमाणाभावात्, भिन्नभिन्नानि हि तेजोद्रव्याणि प्रभारूपाणि प्रभान्यूनत्वाधिक्यादावुत्पद्यन्ते सतन्त्राणि। तथाच वर्तिसङ्ख्यानुगुणं तेजोद्रव्याणि प्रदीपाश्च भिन्नभिन्ना एवोत्पद्यन्ते। अत एव 'सेयं दीपज्वाले'ति सादृश्यनिबन्धनमेव प्रत्यभिज्ञानम्, नत्वैक्यदर्शनमिति सर्वदर्शनसिद्धान्तः । अतश्चाणोरपि स्देश- वर्तिनो देशान्तरवर्तिवस्तुज्ञानमिन्द्रियसंप्रयोगादिजन्यं भवितुमर्हति, इति ज्ञानजनके न्द्रियसम्बद्ध -त्वगादिसम्बन्घेन परम्परया सर्वशरीरव्या- प्िवर्णन एव तात्पर्यम्, नतु ज्ञानसंकोच-विकासा दिकल्पनायाम्। अत एव-अविरोघश्रन्दनवत्" इति शरीरैकदेशसम्बन्धेन सकल- देहव्यापित्वोपपादनसुपपद्यते। नहि हरिचन्दनबिन्दु: खगुणद्वारा संकोच-विकासशालिगुणद्वारा वा सर्वशरीरव्यापी॥ एतेन-"अविरोधश्चन्दनवत्" इति मतान्तरमिति- प्रत्युक्तम्; मतान्तरत्वसाधकप्रमाणभावात्। यदि "गुणाब्ाऽडलो- कवत्" इति दृष्टान्तान्तरनिर्देशात् पूर्वत्रानास्थेति मन्यते, तर्हि-

५४ श्रीभाष्यसमालोचनम् अनास्थाकारणं वक्तव्यम्। प्रदीपस्यापि स्वीयम्रभाद्वारा सम्बन्ध- वर्णनेन संकोच-विकासशालित्वं कथं वाजवगम्यते ? प्रभासंकोच- विकासयोरप्रामाणिकत्वात ॥ "प्रदीपवदावेशस्तथाहि दर्शयती"ति सूत्रं हि प्रदीपस्यैकस्यैव प्रदीपान्तरेषु खोत्पादितेष्वावेशेनानेकभाव:, एवं विद्ुष एकस्यैवा- नेकभाव इत्येव बोधयति, नतु प्रभाद्वारकदेशान्तरसम्बन्धादिकमत्र विवक्षणीयम्। अन्यथा "तु गुणाद्वाऽडलोकवत्" इत्यनेनैव सिद्ध- त्वादू व्यर्थमिदं सूत्रमापद्येत। अनेन तु ज्ञायते-"गुणाइ्ाSडलो- कवत्" इति पूर्वपक्ष एव, न सिद्धान्तः, इति जीवाणुत्ववादसिद्धा- न्तपारमार्थिकतायां न सूत्रकाराणां तात्पर्यम्। तथाच स्वसंकल्प- वशात् समनस्कानेकशरीरोत्पत्तिवर्णन एव तात्पर्यम्, नतु प्रेतकल्प- शरीरान्तरमात्रव्याप्तिकल्पनायाम्। किंच प्रदीपकार्यतेजोद्रव्यान्तरं प्रभा हि प्रदीपस्यैव परिणामविशेषः, इति धर्मभूतज्ञानस्यापि तद्देवात्मपरिणामत्वमेव स्वीकर्तव्यम्। अत एव-धर्मभूतज्ञानस्य श्रीभाष्यमतरीत्याऽऽत्माभेदोऽपि "व्यतिरेको गन्धवत्" इति सूत्रेण प्रतिपादित उपपद्यते, इति प्रदीपप्रभादृष्टान्तेन धर्मभूतं ज्ञानं साधयद्विरगत्या शरीरपरिमाण आत्मेति जैनमतमेव स्वीकर्तव्यं स्यात् ॥ तच-"एवं चात्माकात्सर्यमि"ति सूत्रानुसारेण श्रीभा- ष्यकारा अपि निरस्यन्ति। तथाचात्मनोऽर्थान्तरस्य धर्मभूत- ज्ञानस्यापि संकुचित-विकसितावस्थाविशेषापन्नात्मस्वरूपत्वं यदि स्वीक्रियेत, तर्हि दिगम्बरमतप्रवेशापत्तिः श्रीभाष्यकाराणाम्, यदि तु धर्मभूतं ज्ञानमात्मसरूपमेव संकोच-विकासशालि, नात्मनः संकोच-विकासौ, इति नात्मानित्यता, न वा धर्मभूतज्ञानानित्यता; धर्मिनाशस्थरैव नित्यतदाश्रयधर्मनाशं प्रति कारणत्वेन संकोच-विका- सशालित्वेऽपि तदनित्यत्वाप्रसरादिति मन्यते, तर्हिं सतन्त्रेय-

श्रीभाष्यसमालोचनम् ५५ मष्टान्तसिद्धा केनाप्यपरेण दार्शनिकेनानालोचिताऽसीकृता च कल्पना न प्रमाणपद्वीमधिरोहति। संकोच-विकासशालित्वेऽपि नित्यत्वे "एवं चात्माकात्स्यम्" इति सौत्रन्यायविरोधोऽप्यत्र मतेऽपरिहरणीय एव; अतो दर्शनान्तरसिद्धात्मंपरिणामतादिवादो वा धर्मभूतज्ञानस्य स्वयमुत्पत्त्यादिविकाराङ्गीकारेण स्वीकर्तव्यः, अन्तः- करणपरिणामवादो वा, येन ज्ञानमुत्पन्नं विनष्टमिति व्यपदेशस्य

पतति। तत्र च सर्व एव वेदान्तदर्शनभाष्यकारा: श्रीभाष्यकारान् विहाय विज्ञातृत्वं जन्यज्ञानमादायैव, नतु नित्यज्ञानमादायेति स्वी- कुर्वन्ति। तत्र केचन नैयायिकमतं स्वीकुर्वन्ति, केचन मीमांसकम- तम् ; केचन साख्य-पातञ्जलमतमिति त्वन्यदेतत्। ज्ञानरूपत्वमात्मनस्तु सर्व एव स्वीकुर्वन्ति। तथाच परिणामवादस्यानित्यत्वापत्या श्रीभाष्यकारैरपि निरसनात्, आरम्भवादस्य तु वेदान्तदर्शनेषु बहुशो निरासादू गत्यन्तराभावात् साङ्ख्य-पातअ्जलप्रक्रियामादायैव ज्ञातृत्वमात्मन: समर्थनीयम्। तथाचान्त:करण-चैतन्ययो: परस्पर- तादात्म्याध्यासेनाहमर्थस्यैव ज्ञातृत्वम्, नतु स्वरूपचैतन्यस्य, इति स्वरूपतो ज्ञानरूपत्वम्, औपाधिकं ज्ञानाश्रयत्वमित्यङ्गीकारे नित्य- ज्ञानरूपत्वमनित्यज्ञानाश्रयत्वं चोपाध्यसम्बन्ध-सम्बन्धाधीनं निरूदं भंवति। तथाचात्मन उपाधिसम्बन्धाधीनमनित्यत्वं स्वरूपतो नित्यत्वं चेव ज्ञानाश्रयत्व-ज्ञानत्वव्यपदेशावुभावप्युपपन्नौ ।। एतेन-"ज्ञोत एवे"ति सूत्रमपि-व्याख्यातम्;नित्यधर्म- भूतज्ञानाश्रयत्वप्रतिपादनासंभवात्। इदमत्रालोचनीयम्-यदू व्रह्मणि श्रुतिविरोधपरिहारपरे द्वितीयाध्यायद्वितीयपादे जीव-

प्रसङ्ग: १ यदि जीवस्य ब्रह्मशरीरत्वप्रतिपाद्नार्थम्, तर्हि व्यर्थमिदम्; अनित्यत्वेऽपि जीवस्य भगवच्छरीरत्वोपपत्तेः, पृथिव्यादिषत्,

५६ श्रीभाष्यसमालोचनम् आकाशायनित्यत्वप्रतिपाद्नस्य वैयर्थ्याच। यदि कारणवाक्यानां सूक्ष्मचिद चिच्छरीरकपरमात्मपरत्वात् कारणावस्थायां चिच्छरीरक- त्वमपि वर्तत इति निरूपणार्थ तन्नित्यत्वसमर्थनम्, तर्हि प्रकृति- सत्यत्वासमर्थनादू न्यूनता। अनित्यत्वशङ्का ुभयत्र समाना। अस्तु वा कथंचन तन्नित्यत्वसमर्थनस्य ब्रह्मसरूपप्रतिपत्तावुपयोग:, तजू- ज्ञानाश्रयत्व-ज्ञानरूपत्व-तद्णुत्वादेश्च विचार: कथमुपयुज्यते ? नहि ज्ञानरूपत्वमात्रं शरीरत्वविरोधि, नवाऽणुत्वम् ; प्रकृतेर्व्यापिकाया अपि शरीरत्वस्वीकारात्, अतो ज्ञानाश्रयत्वादिसमर्थनं श्रीभाष्य- मते जीवस्थ निष्पयोजनम्, अद्वैतमते तु ब्रह्मव्यतिरेकेणाकाशा- यभावनिरूपणार्थमाकाशादनित्यत्वव्यवस्थापनम्, तथा ब्रह्मव्यति- रेकेण ज्ञानाश्रयज्ञानसवरूपं नास्तीति बोधनेन जीवस्यैव ब्रह्मत्वमिति निर्णयादू ब्रह्मविचार एवायं "ज्ञोऽत एवे"त्यादिविचारः।तथाच जीवस्य

स्वरूपत इति मतद्येऽपि समानमेतत्। स्वरूप एव परं विप्रतिपत्ति:। तत्र यदि ज्ञानाश्रयादिरूप :; ज्ञाज्ञावित्यादिश्रुत्यनुसारात्, तर्हि जीवविवारोऽयं न ब्रह्मविचारः, यदितु ज्ञानरूप एव जीव इति व्यवस्थाप्यते, तर्हि तु ब्रह्मविचारः। तथाच जीव:, ज्ञः-ज्ञानरूप एव; अत एव=श्रुतिभ्य एव "तत्त्वमसी"त्यादिवाक्येन सत्य-ज्ञाना- दिरूप-ब्रह्मस्वरूपत्वावगमादित्येवात्र सूत्रार्थः । ज्ञानाश्रयत्वं जीवस्य प्रत्यक्षेकगम्यमिति नात्र श्रुतिप्रमाणापेक्षा। श्रीभाष्यकारा अपि ज्ञानाश्रयत्वं ज्ञानरूपत्वमुभयं चात्र साध्यं मन्यन्ते, इति ज्ञपदस्य भावार्थ-कप्रत्ययान्तत्वेन ज्ञानपरत्वं तेषामपि सम्मतमेव। ततश्च "श्ञश्चात एव" इति चशब्दाश्रवणादू नात्रोभयविवक्षायां तात्पर्य संभवति। सति चैवमुत्कान्ति-गत्यादिसूत्रमपि पृथग- धिकरणान्तरारम्भपरं सदू जीवाणुतानिरासपरं सुसकगतं भवति। तथासति औौपाधिकाणुत्वसमर्थनपूर्वकं स्वरूपतो विभुत्ववादस्य सम- र्थनाद जीव ल्मैक्यमप्युपपादितप्रायम्। ततम्"जोऽत एवे"ति

श्रीभाष्यसमालोचनम् ५७

सूत्रमपि संविदात्मतापक्षस्यैवानुकूलम्, नतु ज्ञात्रात्मतापक्षस्य। 'संविदनुभूति-ज्ञानादिशब्दाः सम्बन्धिशब्दा इति तु जन्यज्ञानं वृत्त्य- वच्छिन्नचैतन्यमादायोपपद्यते। नहि वयं जानात्यादिपद्गम्यं नित्यां संविदं वदान:, किन्तु केवलचिदा दिपद्गम्यम्। श्रीभाष्यकारा अप्या- त्मन श्िविद्रपतां खोककुर्वन्तव्विदादिपद्बोध्यमात्मखरूपं न सकर्तृकं सक- र्मकं वा मन्यन्ते, इति चिदादिपदेन केवलात्मावबोषो न दुष्टः। स्वप्रकाशत्वं हि संविद आत्मनश्च श्रीभाष्यकारा मन्यन्ते, परं तु भिन्नरूपं तत् संविद्यात्मनि च स्वीकुर्वन्ति। अद्वैतिनस्तु एकरूपमुभयो: स्वम्रकाशत्वमिति न स्वरूपभेदं मन्यन्ते।। तच स्वम्रकाशत्वमद्वैत्यभिमतम्-स्वेतर चिद्नपेक्षप्रकाशत्व- मेव, नतु ससत्ताप्रयुक्तप्रकाशत्वम्, येन दीपेSनैकान्त्यं स्यात्। दीपो हि सप्रकाशार्थ दीपान्तरमनपेक्षमाणोऽपि चिद्पेक्षणादू न संविदिव स्वप्रकाशो विवक्ष्यते, किन्तु प्रकाशान्तरानपेक्षप्रकाशरूपत्वेनैव, इति नासिद्धिर्विरोधो वा; नवाऽव्यभिचरित प्रकाशसत्ताकत्वम्, येन सुखादिषु व्यभिचार: । तथाच-संवित्, आत्मा, स्वप्रकाशत्वात्, यन्नैवं तन्नैवमित्यनुमानात् संविदात्मत्वहेतुकं तद् दीपे सुखे वा नव्य- भिचरति; इत्यनुक्तोपालम्भनमेवेदं स्वप्रकाशत्वहेतुनिरसनम्; सुखा- दीनां स्वव्यतिरिक्तचिद्पेक्षप्रकाशकत्वेनाव्यभिचारात्। संवित्तु संविदात्मभेदस्येदानीं सन्दिग्धत्वादू न स्वातिरिक्त्चिदपेक्षा, इति न हेत्वसिद्धि: । एतेन-ज्ञानमपि हन्यस्यैवाइमर्थस्य ज्ञांतुरवभामते, 'अह्ं सुखी'ति वदहं जानामीति। अतः स्वस्मै प्रकाशमानत्वरूपं स्वम्रकाशत्वं संविध- सिद्धम्। तस्मात् स्वात्मानं प्रति सत्तयैव सिद्धथन्नजडोऽइमर्थ एवास्मेति- परास्तम् ; अनुक्तोपालम्भनात ।। नहि स्वस्मै प्रकाशमानत्वं स्वप्रकाशत्वमित्यदैतिनो मन्यन्ते। सात्मानं प्रति सवसत्तयैव प्रकाशमानत्वं तु न खप्रकाशत्वं सं- v

५८ श्रीभाष्यसमालोचनम्: विदात्मसाधारणं श्रीमाष्यप्रक्रियायां खीकियमाणायां संभवति; स्वाश्रयं प्रत्येव संविद: स्वसत्तया प्रकाशमानत्वात्, आत्मनश्च स्वात्मानं प्रति स्वसत्तयाऽप्रकाशमानत्वात्, इत्यनुगतं स्वप्रकाश- स्वमेव श्रीभाष्यमते निर्वक्तुमशक्यम्, अतोऽद्वैताभिमतं स्वप्रकाश- स्वं सांप्रतम्। तब संविदतिरिक्तात्मसाधनं न भवत्येव; संविद: स्वा- श्यानपेक्षणात्। तथाच-संवित्, नात्मा, तत्सम्बन्धितया प्रकाशमानत्वरूपस्वप्रकाशत्वात्, इति विरोघस्यापि नावसरः।। तथाच-"ज्ञानस्यापि प्रकाशता तत्सम्बन्धायत्ता, तत्कृ- तमेष हि ज्ञानस्य सुखादेरिव स्वाश्रयचेतनं प्रति प्रकटत्वमितरं प्रत्य प्रकटत्वं च; अतो न ज्ञप्तिमात्रमात्मा, अपि तु ज्ञातैवेति श्रीभाष्यो- फिरपि न सावसरा। सुखादिसाधारणस्य विद्यमानतादशायां स्वसत्तयैव स्वाश्रयं प्रति प्रकाशमानत्वरूपस्य स्वम्रकाशत्वस्य धर्म- भूतज्ञानालक्षणत्वात्, नहि सुखमाप्यात्मनो धर्मभूतं ज्ञानमेव; सुखं जानामीति प्रत्यक्षानुपपत्तः। एतेन-स्वसतया स्वाश्रयं प्रति प्रकाश एवानुभूतिरित्याद्यपि-परास्तम्; सुखानुभूत्योरविशेषा- पत्ते: ॥

तदिदं सिद्धम्-यत् संविदेवात्मा, तत्र ज्ञातताप्रत्ययस्त्वन्त :- करणतादात्म्याध्यासनिबन्धन एव, नाहमर्थ आत्मा। अयमत्र प्रयोग :- अहमर्थो नात्मा, स्वप्रकाशत्वात, धर्मभूतज्ञानवत्, सुखबच। अन्गीकृतं हि श्रीभाष्यकारैरहमर्थ-दतिरिक्तधर्मभूतज्ञान सुखानां स्वम्रकाशत्वमिति न हेत्वसिद्धि:, दृष्ान्तासिद्धिर्षा।। यत्तु-संविद एव भ्रान्त्या जञातृतयाऽवभासेऽनुभवसामानाधिकरण्येनानु- भविताऽह्मर्थः प्रतीयेत-अनुभूतिरहमिति।अत्र तु प्रथगवभासमानैवामु- भूतिरर्थान्तर महमर्थ विशिनष्टि दण्ड इव देवदत्तम्, तथाह्यनुभवाम्यद्दमिति प्रतीविरिति-श्रीभाष्यकारा वदन्ति ॥

श्रीभांज्यसमालोचनम् ५ह अन्तःकरणचैतन्यतादात्म्याध्यासनिष्पन्नस्याहमर्थस्य तदेकदेशान्त: करणधर्मवृत्तेश्व चैतन्येऽध्यासेनायो दहतीतिवद् जानामीति प्रतीति- विशेष्यत्वे बाधकाभावाद दण्ड-देवदत्तयोरिव चैतन्यानुभवयो: पृथगवभासाभावाच नाद्वैतमतदृषणायालम्। तथाय नात्र 'दण्डी देव- दत्त:,' इति ज्ञानतौल्यं समापतति, किन्तु दग्धृत्वाश्रयवह्ितादा- त्म्याध्यासादू 'अयो दहती'ति व्यवहारतौल्यमेवेति न विरोष: । तथाचाहमर्थ इव तस्य ज्ञातृत्वमपि मिथ्यैव; देहात्माभिमानवत एव ज्ञातृत्वप्रत्ययात्, संवित्तु विनापि देहात्माभिमानं स्वाप मूर्च्छाऽसं. प्रज्ञातसमाधि-मुक्त्यादौ भासमानत्वादू अबाधाच्च न मिथ्या; अहं प्रत्यये त्वहक्कारोपहितत्वेनैव भानात् तेन रूपेण मिथ्यात्वमद्वैतिनोS- पि मन्यन्ते । स्वरूपेण ज्ञातृत्वं तु चैतन्यस्यैकमेवेत्यादिश्रुत्या बाधि- तत्वादू मिथ्यैव; मिथ्याभूताहमर्थधर्मत्वात्, विक्रियात्मकमिथ्या- भूतजडान्त:करणधर्मत्वाद्ा। अत्र प्रथममतेऽहमर्थस्य विशिष्टस्य चतनत्वादू ज्ञातृत्वस्य चेतनासाधारणघर्मत्वेऽपि न विरोध: । द्वितीयमते तु ज्ञानक्रियाश्रयत्वरूपकर्तृत्वस्य क्रियोपादाना- न्त:करणधर्मत्वमेव युक्तम्। अत एव-'कामः संकल्पो विचिकित्सा श्रद्धाऽश्रद्धा धृतिरधृत्तिरहोर्घीभरित्येतत् सर्व मन एवे"ति श्रुतिरुपपद्यते। देहादेस्तु ज्ञानात्मनाऽपररिणा- मित्वादू दृश्यत्वादिनाऽन्तःकरणादिसाम्येऽपि न द्रष्टृत्वादिकं भवि- तुमर्हति। नियमेनाहंप्रतीतिविषयत्वमेव यदि प्रत्यक्त्वम्, तर्हि देहादेस्तदभावादू न प्रत्यकूत्वप्रसङ्गः । एतेन-देहवत् दृश्यत्व-परा कत्वादिभिर्हेतुभिरन्त:करणरूपाहङ्कारोऽपि द्रष्टृत्व-प्रत्यक्त्वादिभि- र्विविच्यत इति-परास्तम्। अतो विरोधलेशस्याप्यभावादू नाह- शरस्याज्ञातृत्वम्। नहि ज्ञातृत्वं दशिघर्मः,.किन्तु दृश्यघर्म एव, दशित्वं वा ज्ञानधर्म:, यतोऽह्टारस्य दशित्वमिव ज्ञातृत्यमपि नास्तीति कल्पनाया अवकाश: स्यात्।

६० श्रीभाष्यसमालोधनम् एतेन-यथा दशित्वं तत्कर्मणोऽहद्कारस्य नाभ्युपगम्यते, तथा ज्ञातृत्वमषि न तत्फर्मणोऽभ्युपगन्तव्यमिति-परास्तम्; देवदत्त.आत्मानं जानाती- त्यादावेकस्यैव ज्ञान-क्रिया-कर्तृ-कर्मभावदर्शनेन तथाऽनभ्युपगमात्॥। किंच कीदृशं ज्ञातृत्वमहक्कारस्य वार्यते ? यदि ज्ञानगुणाश्रय- त्वम् , तर्हि नैयायिकाभिमतगुणत्वे ज्ञानस्य ज्ञातृ-शेयादिविभागा- योग:, जानातेर्धातुलक्षणासम्भवेन जानात्यादिपदासाधुत्वापत्तिः, अथ ज्ञानक्रियाकर्तृत्वम्, तर्हि न तन्निष्क्रियस्थात्मनः सम्भवति, किन्त्वहङ्कारस्यैव सम्भवति॥ एतेन-न ज्ञातृत्वं विक्रियात्मकम्, ज्ञातृत्वं हि ज्ञानगुणाश्रयत्वम्, ज्ञानं चास्य नित्यस्य स्ाभाविकधर्मत्वेन नित्यमित्यादि - परास्तम्। "ज्ञोऽत एवे"ति सृत्रं तु ज्ञानस्वरूपत्वमेवात्मनो गमयति, नतु खाभा- विकज्ञानाश्रयत्वमिति हि पूर्वमेव विवेचितम्। नहि ज्ञानस्वरूपस्यैव नित्यधर्मभूतज्ञानाश्रयत्व उत्तं सूत्रं गमकम्। सत्यम्"नात्मा श्रुतेः" इत्यनेन सूत्रेणात्मनो ज्ञानरूपस्य नित्यत्वं साधितम्, धर्म- भूतं ज्ञानं विज्ञात्रादिशब्दान्यधानुपपत्तिगम्यं घात्वर्थतया कर्तृ- जन्यतया वाऽनित्यतयैव प्रतीयमानं कथं नाम निष्पमाणम कर्तु' शक्यते? श्रुति-सूत्रादीनां केषामपि प्रमाणानामत्राप्रदर्शनात्। तथाचात्मनो जन्यज्ञानाश्रयत्वं वा नैयायिकादिवदङ्गीकर्तव्यम्, अथवा ज्ञानरूपत्वमेव न ज्ञातृत्वमिति वा सीकर्तव्यम्, नतु नित्य- धर्मभूतज्ञानाश्रयत्वमप्रामाणिकम्।। प्रदीपप्रभादृष्टान्तेन हि नित्यं सक्कोधविकासशलि च ज्ञानं श्रीभाष्यका- रा मन्यन्ते। इदमेवात्रालोचनीयम्-यदू अणोरात्मनः सावयवं धर्मभूतं च ज्ञानं द्रव्यस्वरूपं कृथं वा धर्म: स्यात्? नहि निरवयवस्य स्ाभा- विकरो धर्मस्तदकार्थः सावयवः कुत्रापि दृश्यते। धर्मभूतज्ञानस्यापि निरवयवत्वे तुसश्ोच-विकासायोगः, इति कथं वा नित्यस्यात्मनो

श्रीभाष्यसमालोचनम् ६१ नित्यं धर्मभूतं ज्ञानं खाभाविको धर्म: स्यात् ? सङ्कोच-विकास- शालि सावयवं च धर्मभूतं ज्ञानं नित्यमिति कथं न व्याहति :? अन्यथा किं दिगम्बरैरेवापराद्वम्? किश्च धर्मभूतं ज्ञानमिदं किमपरिच्छिन्नं कर्मतारतम्यात् संकुचितमिति मन्यते, उत परिच्छिन्नं स्वकर्मसङ्कल्पादिवशाद- परिच्छिन्नं भवतीति। अन्त्येऽपरिच्छेदस्य कर्मसाध्यत्वे तद- नित्यत्वापन्या मुक्तानां पुनर्बन्धापत्तिः, आधे तु प्रभादृष्ठान्ता- योगः। नहि प्रभाऽपरिच्छिन्ना सङ्कोचमात्रं सामग्रीवशात् प्राप्रोति, किन्तु विकासमपि। यथाचात्र मते कर्मवशनैव सङ्कोचव्यवस्था- यामिन्द्रियसृष्टिवैयर्थ्यम्, विनाऽपीन्द्रियं धर्मभूतज्ञानस्य कर्मणा सङ्कोचतारतम्येनैव विषयप्रकाशाप्रकाशव्यवस्थासिद्धः, तथाऽन्यत्र व्यक्तम्। स्वतन्त्रेच्छो भगवानेव तत्र प्रमाणमिति हि श्रीभाष्या- नुयायिनां समाधानम्, इदं तु नामान्तरेणासमाघेयत्वमेव सूचयति॥ स्यादेत्तत्-ज्ञानोत्पत्ति-नाशव्यपदेशः कथमुपपद्यते श्रीभाष्य- काराणां मते? यदि ज्ञानसङ्कोचोत्पत्तौ तदुत्पत्तिः, तन्नाशे च तन्नाशो व्यपदिश्यते, तर्हि जानात्यादिपदार्थः ज्ञानसङ्कोचकर्तेति वक्तव्यम्। तत्र चेश्वरस्य सर्वदाऽपरिच्छिन्नधर्मभूतज्ञानस्य कर्मा- धीनस्येन्द्रियद्वारकस्य च सङ्कोचस्थानङ्गीकारात् "तदैक्षते"त्यादा- वीश्वरे जानातिपदार्थसम्बन्धः कथं सङ्गच्छते? इति ब्रह्मसर्वज्ञ- त्वमपि वुरुपपादम, तदेवं कृत्वाचिन्तयाऽहङ्कारस्यैव स्वाभाविक झ्ञातृत्वम् , नतु चेतनस्येति व्यवस्थापितम्।। वस्तुतस्तु-अहङ्कारस्यापि ज्ञातृत्वं चिच्छायापस्या, चित्सं- पर्कतः, चिदभिव्यञ्जकत्वेन वा गौणमेव, न मुख्यम्। ज्ञातृत्वं हि ज्ञानाश्रयत्वम्। तचाहङ्कारे चैतन्यप्रतिफलनेन-चिनैधायासं सिद्धयति । तथाच प्रतिबिम्धितचित्कत्वं ज्ञातृत्वमहक्गारस्य दुरपहुवम्। इयमेव चिच्छायापत्तिर्नाम-यत् चैतन्यप्रतिबिम्ब-

६२ वत्वम्, इदं चाहंकारस्य चित्प्रतिषिम्बात् पूर्व न स्वीक्रियते, नवा चिद्गतस्य ज्ञातृत्वस्याहंकारे समारोपः, इति नाहंकारे चिद्धर्मा- ध्यासेन चित्यहंकारधर्माध्यासेन वा ज्ञातृत्वमिति विकल्प-तत्परि- हारादिकं निरालम्बमेव। यथा चाचाक्षुपस्याचाक्षुषेप्रतिबिम्बो न विरुद्वः, जल आकाशप्रतिबिम्बदर्शनात्, वर्णेषु हस्वत्व-दीर्घ- त्वादिध्वनिधर्मप्रतिबिम्बदर्शनाच, तथा सिद्धान्तलेशसंग्रहादौ व्यक्तम्। एतेन-चित्सम्पर्कादू अहंकारज्ञातृत्वमपि-व्याख्या- तम्; अध्यस्तवैतन्यतादात्म्यस्यैत ज्ञातृत्वरूपत्वात्। अयं च पक्षो नीरूपप्रतिबिम्यायोगपक्षेण। अत्रापि-न ज्ञातृत्वमन्यधर्मोऽन्य- त्राध्यस्यते, इति धर्माध्यासो न विवक्ष्यते, येन "संविदि वास्तव- ज्ञातृत्यानम्युपगमादेव न तत्सम्पर्कादहंकारे ज्ञातृत्वम्, वहिगतस्ये- वौष्ण्यादेरयासि वह्निसम्पकात् प्रतीतिः, अहंकारस्य त्वचेतनस्य ज्ञानृत्वासम्भवादेव सुतरां न तत्सम्पर्कादिह ज्ञातृत्वमित्यादिश्री- भाष्योक्तीनामुक्तपक्षनिरासपराणामवसरः स्यात्। एतेन-चिद्- भिव्यख्ञकत्वेनाहंकारस्य, ज्ञातृत्वमिति पक्षोऽपि-व्याख्यातः । चिदभित्यअ्ञकत्वं हि स्वान्तःस्थतया चिद्रासकत्वम्; तच्च सत्यं चैतन्यस्याहंकारे प्रतिचिम्ेनैव भवनीति प्रथमपक्षादविशेषः प्रति- भाति, तथापि बिम्ब-प्रतिबिम्थयोर्भेद इति पक्षेण प्रथम: पक्षः, तयोरभेद इतं पक्षेणायं पक्ष इति विशेषोऽनुसन्धेयः। प्रतिबिम्बो- पाधित्वं चाहंकारस्यादर्शादिवदतिस्वच्छत्वादू उपपदते। स्वच्छत्वं हि प्रतिबिम्बग्रहप्रयोजकम्, नाजडत्वम्। अन्यथाSऽदर्शादेरपि जडत्वात् प्रतिबिम्बकथैवोच्छिद्येत । यद्यपि स्यंप्रकाशा चित्; तथाप्यावृतत्वाद् अज्ञानेनाज्ञान निरासार्थ महंकारसम्बन्धभपेक्षते।

नियतः, तथोपपादयिष्यते। इयान् विशेष :- घटादिमानस्थले कादाचित्को वृत्तिसम्बन्धः, कादाचित्कश्वावरणाभिभव:, ब्रह्मणस्तु

श्रीभाष्यसमालोचनम् ६३ कादाचिल्केन वृत्तिसम्पन्धेन मूलाविद्यानिवृत्या सार्वदिकावरणा- भिभवः। जीवचैतन्यस्य तु साक्षिरूपस्य यावदूव्रत्मसाक्षात्कारं स्थूलरूपेण सूक्ष्मरूपेण वाहंकारोपहितत्वात् तत्मतिफलनादा सार्व- दिक आवरणाभिभव इति। यद्यप्यहंकारसंविदोर्जडत्व-स्वप्रकाश- त्वादिना सभावविरोधो वर्तते, तथापि नायं बिम्ब-प्रतिषिम्बभावं विरुणद्धि; जलेऽपि सूर्यप्रतिबिम्बदर्शनान्। नहि जल-सूर्ययोः स- भावैक्यम् ।। एतेन-शान्तोऽद्गार इवादित्यमहंकारो जडात्मकः। स्वयंज्योनिषमात्मानं व्यनक्तीति न युक्तिमत्। व्यक्तृ-व्यङ्यत्वमन्योन्यं न च स्यान प्रातिकूल्यतः । व्यङ्््यत्वेऽननुभूतित्वमात्मनि स्यादू यथा घटे।। इनि-प्रत्युत्म् ; रविकरनिकराणां स्वाभिव्यङग्यकरतलाभिव्यड्ग्यत्वदर्शनेन परस्पगभिव्य-

व्यक्तं चाधिकं सिद्धान्तलेशसंग्रहे। आदित्याभिष्यङ्ग्य जलाशय एवादित्यप्रतिविम्बदर्शनेन प्रकाशप्रतिथिम्बस्थले सर्वैस्त- दभ्युपगमात्। एतेन-करतलसन्निहिता आदित्यरइमयो बहुलाः स्वयमेव स्फुटतरसुपलभ्यन्ते, इति करतलस्य तद्वाहुत्यमात्रहेतुत्वम्, नामिष्यक्षकत्वमिति-परास्तम्; वृक्षादिप्रतिहतादित्यर इमीनां बादु ल्येऽपि स्तुटतरमनुपलम्भेन करतलाय्यवच्छेदेनैवादित्यर शमीनां स्फुट- तरोपलम्भेन च करतलादीनामेवाभिव्यञ्ञकत्वमित्यवशयं स्वीकरणीय- त्वात्। यदपि-भाष्योक्तरीत्या नाहंकारेण संवित् संवित्म काशो घोस्पाव्ते; तदनुभवसाधनानुग्राहकत्वं तु वर्तत एव। सोऽप्यत्र यथपि नेन्द्रियसम्यन्धहेतुत्वेन, तथापि कल्मषापनयनेना- विरुद्वः। कल्मषं चात्रावस्थाऽज्ञानमेव। अन्तःकरण-तत्परिणामान्य- तरापोहं व्ज्ञानं नाम, नतु केवलचैतन्यरूपज्ञाननिवर्त्यम्, येन संविदाशयत्वमज्ञानस्य विरुद्धम्। संभवति हन्तःकरण-ज्ञानान्यतरा- ज्ञानयो: चैतन्याश्रय:विषययो: समानाश्रयविषयकत्वम्; उभयोरपि

६४ श्रीभाष्यसमालोचनम् स्वोपहितान्याविषयकत्वे सति स्वोपहितविषयत्वस्य तद्नाश्रयत्वे सति तदाश्रयत्वस्य च सत्वात्।। एतेन-संविदाश्रयत्वं नाज्ञानस्य संभवति; ज्ञानसमानाश्रयत्वात्, तत्समानविषयत्वाच्च। ज्ञातृभाव-ज्ञेयभावरहिते ह्यज्ञानम्। अनः. साक्षिणि नाज्ञानं भवितुमहति। यथाहि ज्ञानाश्रयत्वशन्यत्वेन घटादेर्नाज्ञानाश्रय- त्वम, तथा ज्ञानेऽप ज्ञानाश्रयत्वाभावेन नाज्ञानाश्रयत्वम्। संविदोऽज्ञाना- ज्ञानविषयत्वाभावेन ज्ञानेन न तद्गताज्ञाननिवृत्तिः । ज्ञानं हि स्वविषय एवाज्ञानं निवर्तयति, यथा रज्ज्वादौ। तथाच न केनचित् कदाचित संविदाश्रयमज्ञानमुच्छियियते इत्यादि-परास्तम्॥

इयं त्यत्राद्वैतिनां प्रक्रिया-अन्तःकरणं तत्परिणामवृत्ति- विशेषो वाऽज्ञानविरोधि, नतु शुद्धं चैतन्यमज्ञानविरोघि। तथा- चान्त:करणवृत्तेरन्तःकरणस्य वाऽज्ञानसमानाश्रयविषयकत्वमस्ति न- वेल्येतदूदृष्ट्याऽडलोचनीयम्। तत्तु पूर्वोक्तपकारेण स्वोपहितान्या- विषयकत्वे सति स्वोपहितविषयकत्वं समानविषयकत्वम्, विषय- पद आश्रयपद् प्रक्षेपेणोक्तमेव रूपं समानाश्रयत्वम्। यदा चैतन्या- कारा वृत्तिरुदेति चैतन्यदेशस्था च, तदा चैतन्यदेशस्थं चैतन्यविषयं चाज्ञानं निवर्त्यते, यदा तुन धृत्तिः, तदाऽज्ञानं चैतन्याश्रयविषयं वर्तते। अत्र सर्वत्र प्रत्यक्षस्थले विषयचैतन्य-प्रमातृचैतन्ययोर्ष्टतेरन्तः

समानाश्रयविषयत्वं तु सम्यगेमेव संभवति। तथाचान्त:करणवृत्ति- द्वारा ज्ञातृभावयोग्य एव चैतन्ये शूद्धेऽज्ञानं संभवति, घटादेस्तु चैतन्यावच्छेदकत्वादू न ज्ञातृत्वं वर्तत इति न दोषः । वस्तुतस्तु ज्ञाना- ज्ञानयो: समानविषयत्वमेवापेक्षितम्, नतु समानाश्रयत्वमपि। अन्यथा घटादेर्शातृत्यवत् अज्ञातत्वमपि न स्यात्। साक्षिचैतन्यं त्वन्त:करणोपहित्मेव, नतु शुद्धमिति सिद्धान्ते तस्याज्ञातत्वं नाहैलिनोऽपि स्वीकुर्षन्ति। एलेन-संविदोऽ़ज्ञानाश्रयत्वेनाभ्युपग-

श्रीभाष्यसमाछोचनम् ६५

ताया ज्ञानविषयत्वाभावेन न तद्गताज्ञाननिवृत्तिरिति- निरस्तम्; न ह्यद्ैतिन: संविद्रूपस्यात्मनो वृत्तिविषयत्वमपि न स्वी- कुर्वन्ति, किन्तु संविदिषयत्वम्। तदुक्तम्-"ब्रह्मण्यज्ञाननाशार्थ वृत्तिव्याप्यत्वमिष्यते" ॥ इति॥ रज्ज्वा दिस्थलेऽपि रज्ज्वाद्याकारा वृत्तिरेवाज्ञानविरोघिनी, नतु केवलं चैतन्यम् ; तत्तादात्म्यस्य या- वद्रज्जु सर्वेन सर्पभ्रमस्यैवाभावमसङ्गात्। तथाच सर्वत्र वृत्तेस्तद- वच्छिन्नचैतन्यस्यैव वाऽज्ञाननिवर्तकत्वात् चैतन्यरूपज्ञानस्याज्ञाना- विरोधित्वादू ज्ञानजन्यत्व-ज्ञातृत्व-ज्ञेयत्वादिव्यवहाराणां वृत्ति- तद्वच्छिन्न चैतन्यान्यतर विषयत्वेनैव निर्वाहात् संविदः संविद्धि- षयत्वाभावेन संविदाश्रयत्वाभावेन वाऽज्ञानाश्रयत्व-विषयत्वायोग- व्यवस्थापनमद्वैत्यभिमतवृत्तिपदार्थापरामर्शनिबन्धनं नाद्वैतमतनि- रासायालम् । श्रीभाष्यकाराभिमतरीत्यैव यद्यद्वैतमत निरास:, तर्हि नमस्ते- भ्यः; विद्ुषां नोत्तरं वाच्यमिति। यथाचाज्ञानं सदसद्ग चामनिर्वचनीयं ज्ञानप्रागभावव्यतिरिक्तं भावरूपमेव किश्चिद् चैतन्याश्रय-विषयकम्, तथा-"आश्रयत्व-विषयत्वभागिनी निर्विभागचितिरेव केवला। पूर्वसिद्धतमसो हि पश्चिमो नाश्रयो भवति नापि गोचरः ॥" इति संक्षेपशारीरकोक्त्यनुसारेण स्थापयिष्यते ॥। एतेन-ज्ञानप्रागभावरूपस्याज्ञानस्य ज्ञानोत्पत्तिविरोधि- त्वाभाव इत्यादि-परास्तम्। तदिदं सिद्वं यद्हंकाराभिव्यङ्ग्यत्वं न संविदो विरु्द्वम् ; स्व्रात्मस्थतया तद्ग्राहकत्वात्। उपाधेः प्रति- बिम्बाभिव्यञ्जकत्वं स्वात्मस्थतया प्रतिबिम्बग्राहकत्वेन, अन्यत्र तु. न स्वात्मस्थतया। यथावस्थितपदार्थप्रतीत्यनुगुणस्वाभाव्यं हि ज्ञान- तत्साधनयोरनुग्राहकस्य। तथाच प्रदीपादिषु स्वाश्रयतयाऽभिव्यड्- ग्या भिव्यञ्जनाभावेऽपि नाहंकारस्य स्वात्मस्थतया संविद्भिव्यञ्ञकत्वं श्रीभाष्योक्तरीत्या, विरुद्धम्। दर्पणादिषु तु न मुखादिव्यक्षकत्वमा-

६६ श्रीभाष्यसमालोचनम् स्मस्यतया, स्वात्मनि प्रतिषिम्बमात्रब्राहित्वात्। अभिव्यक्ष- कास्त्वालोकादय एवेति युक्तम्, अत्र त्वावरणनिवृत्तिमात्रेणैवाभि- व्यक्षकत्वव्यवहारात् स्वयंप्रकाशस्य चैतन्यस्य खत एवाभिव्यक्तर्न दर्पणादिसाम्यमिति न विरोध: ।। पतेन-नचेह तथाऽहंकारेण संविदि तादशदोषापादनं स्वयंप्रकाशायां सम्भवतीति-निरस्तम् ; दत्तोत्तरत्वात्।। अतोऽन्त:करणभूताहंकारस्थतया संविद्ठुपल ब्धिस्संविदोऽन्त :- करणप्रतिबिम्बभावेनैवावरणनिवृत्तिद्वारा सम्भवतीति नाहमर्थ- ज्ञातृत्वं कथमपि विरुद्धम् । इयमेव हि प्रणाली सांख्यैरपि मन्यते तत्त्वकौमुदीकारादिभिः, इति नेयमद्वैतिनामेवाद्वैतसमर्थनार्थमेव वा कल्पना। सति चैवमहमर्थः खत एव नज्ञाता, किन्तु ज्ञप्तितादा- त्म्यादिनैवेति ज्ञप्तिमात्रं प्रत्यगात्मा, न तु सवतोऽहमर्थ एवेति सिद्धम्। प्रत्यकूत्वं हि स्वयंप्रकाशत्वमहंकारसत्व इव तद्विगमेऽपि ज्ञप्तिमात्रस्य न विरुद्धम्। एतेन-अहंभावविगमे तु ज्ञप्तेरपि न प्रत्यक्त्वमित्युक्तमिति-परास्तम्; ज्ञप्तिप्रत्यकूत्वं प्रत्यहङ्कारस्या- प्रयोजकत्वात्। आवृतं हि दीपादिकमन्यस्मा एव न प्रकाशते, नतु स्स्मा अपि, इत्यहमर्थजीवदृष्ट्या प्रकाशार्थमेवावरणाभिभवापेक्षा।। जीवस्त्वविद्याप्रतिबिभ्बो वाऽन्तःकरणप्रतिबिम्बो वेति यथायथ व्यवस्था। अस्ति हि सुषुप्त्याद्यवस्थायामहंभावापती- तावपि ज्ञप्तिमात्रप्रकाशेन ज्ञप्तिमात्रप्त्यक्त्वम्। इयान् विशेष :- यत् सुषुप्त्यवस्थायामहंभावमात्रविगमः, नतु कारणशरीराज्ञान- विगमोऽपि, सुक्तौ तु कारणशरीरस्यापि विगम इति। सर्वथा तु ज्ञत्िमात्रस्य प्रत्यकत्वं नाहैतिनां चिरुद्धम्।। अत एव-यदैतन्न पश्यति पश्यन् वै तन्न पश्यति" "न हि मप्टुर्दष्टेर्बिपरिलोपो विद्यतेऽषिनाशित्वात्" इत्यादौ हङ्मा- व्रसत्यतावचनसुपपथते। अन्र द्रष्टुर्विज्ञानं न विपरिलुप्पत

श्रीभाष्यसमाछोचनम् इति श्रीभाष्यकाराणां मते सुपुप्त्यवस्थायां द्रष्ट्रादिभावेनाप्यात्मा वर्तत इति कल्पनायां "न बाह्यं किश्चन वेद नान्तरमि"त्यनुपपन्नं स्यात्। अतश्च विज्ञातापि तत्र नास्ति, किन्तु द्रष्ट्रादिष्वनुवर्त- मानमेकरूपं चैतन्यमात्रं वर्तते, इति चैतन्यखरूपव्यतिरेकेण द्रष्ट्रादयो न वर्तन्त इत्येव सवीकर्तव्यम्। तथाच"द्रष्टुद्ृष्टेरि"ति दृष्टिरूप- द्रष्टुरिति सामानाविकरण्येनैवान्वेति। तथाच सुषुप्तौ विज्ञातृरूपं नास्तीति स्पष्टमवगम्यते। अत एव "सलिल एको द्रष्टे"ति वाक्यमप्यसङ्गचैतन्यमात्रमेव सुषुप्तौ वर्तत इति प्रतिपाद्यदुपपद्यते। श्रीभाष्यमते तु प्रकरणस्य प्रतीयमानार्थसारस्यभङ्गेनार्थान्तरं वक्त- व्यम्। अस्तु वा कथंचनाहंकारोऽपि सूक्ष्मरूपेण तदा, नतु तदा तद्वू- पेणात्मानुभवे प्रमाणमस्ति। 'सुखमहमख्वाप्सम्" इत्यादीनामुप- पत्तिस्तु पूर्वमेव समालोचिता॥ एतेन-तमोगुणाभिभवात् परागर्थानुभवाभावाश्चाहमर्थस्य विविक्तस्फुट- तरप्रतिभासाभावेऽप्याप्रबोधादहमित्येकाकारेणात्मनः स्फुरणात् सुषुप्ता- वपि नाहंभावविगम इति-परास्तम् ; "प्राज्ञेनात्मना सम्परिष्वक्तो न बाह्यं किञ्चन वेद नान्तरमि"ति सुषुपावहं कारस्वाप्यान्तरस्य भाननिषे- धेनाहं कारस्य सुषुपावस्फुटावभासकल्पनाया उत्तश्रुतिविरुद्धत्वात्।। सुपोत्थितो हि-"सुंखमहमस्वाप्सम् देवदत्तः" इत्यहं- पदेन स्थूलशरीरमपि परामृशतीति तस्यापि हि सुषुप्तौ प्रकाश- कल्पनाप्रसङ्गः । तत्र यदि शरीरांशेऽनुभव एव, न स्मरणम्, तर्हि अहङ्गारांशेऽपि न स्मरणम्, किन्त्वनुभव एवेति सन्तुष्यताम्। सुप्तोत्थितो हि 'मामन्यं च नाज्ञास्निषमि'त्यपि परामर्शादहंकार- मपि सुषुप्तौ नानुभवतीत्यवश्यमूरीकर्तव्यम्। तथाचेदानीमहन्तया प्रतीयमांनोऽहं सुषुप्तावहंभावविरहेऽपि प्रतीयत एव। तस्पैव तु सुखमख्ाप्समित्यहंपदेन ग्रहणमपि न विरुद्धम्। उत्तमपुरुषप्रयोगो हि अहङ्कारविशिष्टार्थविवक्षायामिव तद्ुपलक्षितार्थविवक्षायामपि सम्भवति-"अहं ब्रह्मास्मी" तिवत्॥

६८ श्रीभाष्यसमालोचनम् अङ्गीकृतं हि श्रीभाष्यकारैरपि-मामिति वर्णाश्रमविशिष्टा- हमर्थप्रतिषेधो विवक्ष्यत इति। तथाच-प्रबोधावस्थायां प्रतीयमा- नोऽहमर्थः स्मर्ता सुषुसतौ यदि नानुभूयते, तर्हि किमित्यहङ्कारसम्ब- न्वशून्यरूपेणैव सुषुप्तौ भासमान आसीत्, इदानीं तु स एवाहं- रूपेण प्रतीयत इति कल्पनायामेव परमो विद्वेष: । प्रबोधकालीन- प्रत्यवमर्शस्य मतद्यसाधारण्येऽपि विनैव प्रमाणं सुषुप्तौ कथमहं- भावप्रतीति: कल्प्यते। उपपादितं हि पूर्वम्-अहङ्कारोऽपि चैतन्ये कल्पित एवेति "अहङ्कारादेशात् पृथगारब्धात्मोपदेशप्रकरणार्थ- समालोचनेन । सुषुप्तौ चैतन्यमात्रव्यवस्थापका अद्वैतिन: सर्वथा नाज्ञातृत्वं चैतन्यस्य मन्यन्ते, अविद्यापरिणामवृत्त्याश्रयत्वेन ज्ञातृत्वं तु केचन मन्यन्त एव, केचन तुन मन्यन्ते। मतद्येऽपि नाहमर्थो ज्ञाता सुषुप्तौ भासत इति तु समानमेव। तथाच ज्ञान- साक्षित्वेनात्मा सुषुप्तावस्तीति सीकारेऽपि न विरोधः । तत्र प्रथममते ज्ञातृत्वं वर्तत एवाविद्यावृत्त्या, द्वितीयमते त्वविद्याभासकत्वेनैव साक्षित्वं न ज्ञातृत्वेन। "साक्षादू द्रष्टरि संज्ञायाम्" इति प्रथममत उपपन्नमेव, द्वितीयमते तु द्रष्टृपदेन द्ग्रूपमेव विवक्ष्यते; प्रकाशकत्वसामान्यात् । साक्षी चायं स्यंप्रकाशमानो न 'जाना- मी'ति प्रतीयते, येनाहमर्थ एव साक्षी स्यात्। नह्यात्मनेऽवभास- मानत्वं सप्रकाशत्वमिति पूर्वमेवोक्तम्। तथाचाहंभावोऽप्या- त्मनोऽवस्थाविशेष एव, धर्ममात्रं वा, नात्मसरूपम्, इति तदि- गमेऽपि मुक्तावविद्याया अपि निवृत्तौ ज्ञानस्रूपमात्रमात्माऽव· तिष्ठते, नतु ज्ञाताऽहमर्थोऽपि मोक्षे। बन्धनिवृत्तिरेव हि मोक्षो नाम, तत्र च बद्धस्य बन्धनिवृत्तीच्छया प्रवृत्तिर्नानुपपन्ना। अहं- कारोऽपि हि बन्ध एव, "भिद्यते हृद्यग्रन्थिः" इत्यादिना तस्यापि निवृत्तिप्रतिपादनात्। तथाचाहं मुक्त: स्यामितोच्छ्या मोक्षार्थप्रवृत्तिरपि कथं

श्रीभाष्यसमालोचनम ६ह विरुद्धा ? मुक्तावप्यहंभावानुवृत्तौ तु मुक्तेः संसाराविशेषापत्ति :; मुक्त:, अज्ञत्व-संसारित्वादिविशिष्टः, अहंप्रतीतिविषयत्वात्, जागरिकादिजीववत्, इत्यनुमानप्रसङ्गात्। मुक्तावप्यहंपतीते: सत्त्वाद् अस्यानुमानस्य विरोधस्तु न सम्भवति। अहंप्रतीतिविषयत्वं ह्ाज्ञ- त्वादौ यथा प्रयोजकम्, न तथा तदभावे, इत्यप्रयोजकत्वशङ्काकल- ङ्वितत्वाद्िरुद्वानुमानस्य। अज्ञत्वं हि सरूपाज्ञानम्, अन्यथा- ज्ञानं विपरीतज्ञानं वाऽहंप्रत्ययकाल एव जागरणे खप्ने च भवति, न सुषुसतौ, इति स्वरूपाज्ञानं प्रत्यहंप्रत्ययो हेतुरेव। तथाच न प्रसञ्नकानुमानेऽप्रयोजकशङ्का समुन्मिषति। यथाच नाहंज्ञानमात्म रूपज्ञानम्, किन्तु ज्ञप्तिमात्रमेव प्रकाशमानम्, तथा पूर्वमेव निरू- पितम्, येन तद्िरुद्धत्वादू अहंप्रत्ययेऽप्यज्ञत्वाद्यभावस्समापचेत।। बामदेवादीनामहंभावानुवृत्तिस्तु जीवन्मुक्तत्वात् तेषा- मिन्द्रादीनामिव प्रारब्धशेषतयाऽनुवर्तमान एवाहंभावेऽहङ्कारोपहित- चैतन्यस्य सर्वतादात्म्यमादायोपपद्यते, न त्वेतावताऽहमर्थ एवात्मेति सिद्धयति। नहि वामदेवात्मनोऽहमर्थस्य सर्वतादात्म्यं सम्भवद्ठ- क्तिकम्। कारणेन खल् कार्याणां तादात्म्यम्, इति सर्वोपादान- शुद्धचैतन्यस्यैव निष्कृष्टाहङ्कारस्याहमिति भानम्; "शास्त्रदृष्ट्या तूपदेशो वामदेववत्" इति न्यायात्। तदुक्तम्-"अपि संराधने सूत्रे शास्त्रार्थज्ञानजा प्रमा। शास्त्रदृष्टिर्मता नूनं वेत्ति वाचस्पतिः ख्यम्।"-इति॥ श्रीभाष्यकाराणां मते हि शरीरवाचकानां पदानां शरीरिपर्यन्तत्वमिति सिद्धान्तानुसारेणाहंपदेनाहंपदार्थ- वामदेवविशिष्टपरब्रह्मण एवाहंपदार्थत्वे 'मनुरभवम्' इत्युत्तमपुरुष- प्रयोगो नोपपद्यते; क्रियाया अहमर्थासमानाघिकरण्यात्।। वस्तुतस्तु-वामदेवेन मुक्तावस्थायां किमंयं व्यवहार: कृतः, उत यद्धावस्थायाम्। मुक्तावस्थायां कर्मसम्बन्ध तत्कृतशरीरा- भिमानादीनामभावादू वामदेवात्मनो वामदेवपदेन ग्रहणा-

७० श्रीभाष्यसमालोचनम्

सम्भव:, एवं मुक्तानां परमात्मखरूपसाक्षात्कारस्योपासनारूपस्य पुरुषकृतिसाध्यत्वेन केवलं शास्त्र जन्यसाक्षात्कारस्य वामदेवीयस्य शास्त्रदृष्टित्वासम्भवः, इति पुरुषकृत्यनपेक्षनिदिध्यासनाद्यङ्गक- श्रवणमात्रजन्यं ब्रह्मात्मभानमेव वामदेवादेः शास्त्रजन्यः साक्षात्कार इति वर्णनीयम्। सति चैवं स्वरूपचैतन्यमात्रस्याहश्ारोपलक्षितस्या- विद्योपलक्षितस्य वा साक्षात्कारमभिप्रेत्यैव "अहंमनुरभवम्" इत्यादिवाक्यं प्रवृत्तम्, इति वामदेवादीनां ब्रत्मभावं प्राप्तानामपि नाहम्भावसत्तायामियं श्रुतिः प्रमाणम्। बद्धावस्थायां तुनं सार्वा- त्म्यज्ञानसम्भवः, नवा मुक्तावहम्भावानुवृत्तिसाधकता॥ एतेन-"अहमेकः प्रथममासम्" इत्यादिवाक्यान्यपि- व्याख्यातानि; शरीरविशेषणकतयाऽहंपदार्थप्रतीत्यामेव-अहं गच्छामीत्युत्तमपुरुषप्रयोग:, नतु मदिशिष्टं गच्छामीत्यह- मर्थविशेषणतायामपि, इति न त्वमहमादिपदैरहमर्थविशिष्टपरमा- त्मनो बोध: संभवति॥ नहिसर्वदाSडत्माऽहंप्रत्ययेनैवविषयीक्रियते, जीवात्मादितत्पद्- सामानाधिकरण्ययोग्यैरपि प्रथमपुरुषान्तक्रियासमानाघिकर- गैर्व्यवहारदर्शनात। तथाचाहमर्थस्यैव जीवत्वे तस्य सुषुप्त्यादा वहंपदासंस्पर्शेनैवोपदेशोऽसङ्गतः स्यात्। ततश्राहंपदार्थस्यैव जीवस्यात्मचैतन्यादिरूपमहंरूपमिति रूपद्ये संसारावस्था- यामहंरूपम्, तस्य सर्वैर्भेदप्रत्ययश्च, असंसारावस्थायां तु नाहं- रूपम्, सर्वतादात्म्यं च, इति वामदेवादीनां चैतन्यरूपेणैव सर्वता- दात्म्यम्, संसारावस्थायां चैतन्यांशमात्रमादायात्मशब्दवत्, इति असंसारावस्थायामहंपदेन चैतन्यांशमादाय व्यवहारो न विरुद्ध:॥ एतेन-"हन्ताह मिमाः" "बहु स्यां प्रजायेय" "यस्मात् क्षरमतीतोऽहमक्षरादृपि चोत्तमः । अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तम: ॥" "अहमात्मा गुडाकेश" "नत्वेवाहं जातु

श्रीभाष्यसमालोचनम् ७१

नासम्" "अहं कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा।" "मत्तः सर्व प्रवर्तते।" "तेषामह' समुद्धर्ता मृत्यु-संसारकारणात्।" "अहं बीजप्रदः पिता" "वेदाहं समतीतानि।" इत्यादौ ब्रह्मण्य- हंशब्दपयोगस्तु "क्षेत्रज्ञ' चापि मां विद्धि" इंत्यादिवाक्यसिद्ध- जीवब्रह्माभेदप्रयोजकस्वरूपचैतन्यमात्रस्वरूपस्य स्वोपाधिसमष्टि- मायादयुपहितस्येवेश्वरस्य व्यष्टिमायादुपहितस्यापि स्वीकारादू

स्यापि विद्यमानत्वादू न विरुद्धः ।। श्रीभाष्यमतेऽरपि-चिद्चिच्छरीरकत्वेनैव ब्रह्मणोऽहंपदेन ग्रहणम्, नतु स्वरूपतः; तस्यान्तर्यामिणः चिद्चिच्छरीरकस्य स्वरूपतः पृथग ग्रहणपरेषु वाक्येषु कुत्राप्यहंशव्देन व्यवहारा- दर्शनादू यावदहमर्थसम्बन्घमेवाहंत्वेन व्यवहारः, इति न सर्वदाऽहंप्रत्ययविषयतयैवेश्वरप्रतीतिः। न केवलम्-"अथात आत्मादेशः" इति प्रकरणसमालोचनेनाहंकारस्यानात्मत्वम्, किन्तु "महाभूतान्यहंकारो बुद्धिरव्यक्तमेव चं।" इति स्मृतावपि भगवता क्षेत्रमध्येऽहंकारस्योपदेशसमालोचनेनापि। अहंसरूपमेवा- हंकारपदार्थ :; न त्वहंखरूपातिरिक्तोऽहंकार,इति हि-"अथातोऽ- हंकारादेश:" इति अहंकारशब्देनाहंकारोपदेशं प्रक्रम्य-"अह- मेवाऽघस्तादहं दक्षिणतोऽहमुत्तरतोऽहमेवेदं सर्वमि" त्यहंशब्देनैवा- हंकारोपदेशाद् अहंकारस्यैवाहंरूपम्, न त्वात्मन इति स्पष्टमवगम्यते। अत एवा"थात आत्मादेशः" इति प्रकम्थ-आत्मैवाघस्तादात्मैवो- परिष्टादि','त्युत्तर त्राहमपरामर्शेनैवात्मशब्देन वात्मोपदेश उपपद्यते॥ एतेन-स्वरूपोपदेशेषु सर्वेष्वद्दमित्येवोपदेशात् तथवात्मस्वरू- पप्रतिपत्तेश्राह्मित्येव प्रत्यगात्मनः स्वरूपम्, अव्यक्तपरिणामभेदस्या- हंकारस्य क्षेत्रान्तर्भावो भगवतैवोपदिश्यते, स त्वनात्मनि देहेऽईभाव- करणह्ेतुत्वेनाहंकार इत्युच्यते। अस्य त्वहंकारस्याभूततद्धावे च्विप्रत्यय-

७२ श्रीभाष्यसमालोचनम् सुत्पाद्य व्युत्पत्तिर्द्रष्टव्या। अयमेवाहंकार उत्कृष्ट जनावमानहेतुगर्वापर- नामा हेयतया शास्त्रेषु प्रतिपाद्यत इत्यादि-परास्तम् ; अह्दम एवा- हंकारपदेनोपदेशस्योपपादनात्।।

इंकारात्मनो: परस्पराध्यासेनात्मनोऽहमर्थत्वभ्रमस्यैवोक्तवाक्येना- विद्यात्वबोधनात्। एतेन-शरीराय्यध्यासोऽपि-व्याख्यातः; अहंकाराघारे चैतन्य एव शरीराध्या सेनैकचैतन्योपाधित्वेन शरीरेऽ- प्यहंपत्ययोपपत्तेः । एतेन तत्र ज्ञातृत्वाध्यासोऽपि व्याख्यातः। इति "जसिमात्रस्यात्मत्वे शरीरे ज्ञप्तिमात्रप्रतोतिः स्यादित्यपि -परास्तम्। तस्मादू जप्तिरात्मा, नाहमर्थो ज्ञाता॥ अतः प्रत्यक्षसिद्धत्वादुक्तन्यायागमान्वयात्। अविद्यायोग- तश्चात्मा ज्ञाताऽइमिति निर्णयः।" इति तु न विकल्पासहः ; प्रत्यक्षा- दीनां सांसारिकजीवगोचरत्वेन मुख्यात्मपरत्वाभावात्।। तदेवमहं जानामीतिप्रत्ययस्य भ्रमात्मकत्वादू न तत्प्रत्यय- घलेनाहमर्थात्मत्वं वक्तुं शक्यते, इति संविदेवात्मेति सिद्धम्।। युक्तं चैतत्-यतो दोषमूलत्वेनान्यथासिद्धिसंभावनया सकल- भेदावलम्बिप्रत्यक्षं शास्त्रबाध्यत्वादू न प्रमाणम्। दोषश्चात्रानादि- भेदवासनैव। यथा काच कामलादीनां बाघज्ञानान्यथानुपपत्या दोषत्वं निर्धायते, एवमत्रापि शास्त्रेण निर्विशेषब्रह्मप्रबोधनिश्चये तदनन्तरमननुवर्तमानत्वाद् दोषत्वं भेदवासनाया निश्चीयते। अत्र दोषाणां बाघज्ञानेनोत्पत्यनभ्युपगमादू दोषजन्यत्वस्य निर्विशेष- बोधनिश्चयेऽभावाच नोत्पत्तावन्योन्याश्रयः । एवं निर्विशेषवस्तुबोध- निश्चयं प्रति भेदवासनाया दोषत्वनिश्चयस्थानपेक्षणातूं शास्त्रस्य निर्विशेषवस्तुबोधकत्वस्य स्वतः सिद्धत्वाच नान्योन्याश्रयः। शास्त्र- स्थापि भेदवासनामूलत्वं भेदपरशास्त्रांश एव, न निर्विशेष- शास्ांशेऽपि; निर्विशेषशास्त्रार्थस्याबाघितत्वेन तत्र स्वरूपतोऽविद्या-

भाष्यसमालोचनम् मूलत्वेन मिथ्यात्वेऽपि विषयतोऽबाधितत्वेन भेदवासनामूलकत्वा- भावात्। प्रामाण्याप्रामाण्ये हि विषयतोऽबाध-वाघावादायैव। बाघज्ञानेन हि दोषमूलकत्वावधारणम्, न तु दोषमूलकत्वेन बाधाव- धारणम्।व्यक्तं चैतत् शाबरे भाष्ये। अतो नान्योन्याश्रयगन्घोऽपि। तथाच ब्रह्मनिर्विशेषत्वस्य शास्त्रावगतस्य प्रमाणान्तरेणाबाधादू न तदंशेऽप्रामाण्यम्। अत एव सविशेषवाक्यान्यपि व्याख्यातानि; प्रमाणान्तर प्राप्त विशेषांशानुवादेनोपक्रमाद्यवगततात्पर्यवन्निर्विशेष- वाक्यप्रामाण्यबाधे तेषामसामर्थ्यात्। तथाचाविद्यामूलमपि शास्त्रं भेदाविषयकं वस्तुगत्या भेदनिरासपरं वा भेदवासनामूल- मिति कल्पनं न संभवति; भेदावलम्बिज्ञानस्यैव भेदवासनामूल- त्वात्। सर्वेषां प्रमाणानां प्रमेयानां चाविद्यापरिणामत्वेन तन्नि- मित्तकत्वेन वाऽविद्यारूपदोषमूलत्वे समानेऽप्रामाण्यप्रयोजकं दोषत्वं भेदवासनाया एवेति खीकारादू भेदवासनारूपदोषमूलं प्रत्यक्षं तद्मूलकशास्त्रापेक्षया दुर्बलमित्येवापच्छेदन्यायेन स्वीकर्तव्यम्। तदयं निष्कर्ष :- पुरुषदोषमूलकत्वेनाप्रामाण्यम्, भेदवासनैव तु पुरुष- दोषः, नतु मूलाविद्येति। इदमेवाभिप्रेत्योक्तं भामत्यादौ-असं- भावितपुरुषदोषं शास्त्रं प्रबलमिति।

एतेन-दोपमूलत्वज्ञाने सति परत्वमकिश्चवित्करम्; रज्जुसर्पादिज्ञान- निमित्तभये भ्रान्तोऽ्यमिति परिज्ञानेन केनचिद् नायं सर्पो मा भैषी: इत्युक्तेपि हि भयानिवृत्तिर्दश्यते। किं कारणम् ? तत्र दोषमूलत्वसं- शयात्, शास्त्रं तु श्रवणवेलायामेव दोषमूलमिति ज्ञातम्, इति कर्थं तस्य बाधकत्वमिति-परास्तम्॥ शास्त्रस्य निर्विशेषपरस्य भेदवासनामूलकत्वस्य श्रवणादिदशायां ज्ञानम्-किं श्रवणकाल एव सविशेषपरमिति ज्ञानाद् मन्यते ? उताविद्यामूलकत्वावगमात् ? आद्ये बाघः, द्वितीयेऽ्रकिश्चित्करता। संभाव्यमानदोषं प्रत्यक्षमिति प्रत्यक्षान्तरसाम्येनानुमीयते, असं- १०

७४ भाष्यसमालोचनम् भाव्यमानदोषं शास्त्रमित्यपि संभावनामूलपुरुषतन्त्रत्वाभावेन तद्- र्थस्य शास्त्रान्तरेण तत्समानयोगक्षेमप्रामाण्यकेन विषयाबाधादू निर्णोयते, इति प्रत्यक्षे संभावितदोषत्वादिग्राहकाभावशङ्गापि श्रीभाष्यकाराणां नात्रावसरति॥ तदयं निष्कर्ष :- प्रामाण्यं त्रिविधम्-प्रातिभासिकं व्यावहारिकं पारमार्थिकमिति। यावत्प्तिभासमवाधितार्थ विषयकत्वेन प्रथमम्, व्यवहारकालाबाधितार्थविषयकत्वेन द्वितीयम्, कालत्रयाबा- घितार्थविषयकत्वेन तृतोयम्। आद्यं रज्जुसर्पादिज्ञानस्य, द्वितीयं घटादिज्ञानस्य, तृतीयं ब्रह्मज्ञानस्य। मिथ्यात्वेनानिश्चीयमानार्थ- विषयकज्ञानत्वं साधारणं लक्षणम्। तत्राद्य-द्वितीयौ वृत्त्यवच्छिन्न- चैतन्यानाम्, तृतीयं त्वखण्डाकारवृत्तिमात्रस्य। व्यवहारकालो नाम ब्रह्मसाक्षात्कारपूर्वक्षणः । तथाच शुक्तिज्ञानपूर्वक्षणपर्यन्तं शुक्ति- रजतज्ञानस्य, ब्रह्मसाक्षात्कारपूर्वक्षणपर्यन्तं घटादिज्ञानस्य, ब्रह्म- साक्षात्कारक्षणे ब्रह्माकारवृत्तेश्र प्रामाण्यम्। तत्र प्रत्यक्षादीनां सविशेषवाक्यानां शब्दरूपाणामपि व्यावहारिकं प्रामाण्यं नाछै- तिनोऽपि वारयन्ति, यतस्तेषां दोषमूलत्वम्। ब्रह्मसाक्षा- त्कारस्य दोषमूलत्वं तु ब्रह्मबाधकममाणान्तराभावादू न निर्धार्यते, इति विषयतो ज्ञानस्य बाध्यत्वं नास्ति। निर्विशेषज्ञानं तु ब्रह्म- साक्षात्कारेण तस्यापि बाधादू मिथ्यैव। यत्र तु निर्दुष्टपुरुषान्तरा- गोचरगुहासु वसतस्तैमिरिकजनस्याज्ञातस्वतिमिरदोषस्य सर्वस्य तिमिरदोषाविशेषेण द्विचन्द्रादिज्ञानमविशिष्टम्, तत्र बाधकज्ञानं ब्रह्मज्ञानमेव स्यात्। या्वत्तु तद् न भवति, तावद् जलौष्ण्यज्ञानवद् व्यावहारिकमेव तत्र प्रामाण्यम्, अवस्थाऽज्ञानानामपि मूलाविद्या- परतन्त्रत्वादू मूलाविद्यानिवृत्तौ निवृत्तिर्न विरुद्ा। इयमेव नी तिर्ब्रह्म- साक्षात्कारपूर्वक्षणर ज्जुसर्पादिज्ञान विषयेऽपि खीकर्तव्या। तथाच- ब्रह्मप्रमातिरिक्तममाबाध्यत्वं प्रातिभासिकत्वस्, ब्रह्मपमामात्र-

• माध्यसमालोचनम्

वाधितत्वं व्यावहारिकत्वम्, उभयाबाध्यत्वं पारमार्थिकत्वं विषय- स्थेति तत्त्वम्। इदमन्रालोचनीयम्-यदू मिथ्याभूतेन शास्त्रेण सत्यस्य ब्रह्मणो बोधो भवति, नवेति॥ तत्र शरीभाष्यकारा अन्ये च द्वैतिनो मन्यन्ते-यदू मिथ्याभूतात् शास्त्रादू न ्रह्मण: सत्यस्य बोधः संभवति। अनधिगताबाधि- तार्थविषयकं ज्ञानं खलु प्रमा। तत्र ज्ञानस्य भ्रमत्वं प्रमात्वं च बाधितविषयकत्वेनाबाधितविषय कत्वेन च भवति। बाधितविषय- कत्वं च भ्रमस्य न केवलं विषयतः, किन्तु स्वरूपतोऽपि मिथ्पात्वेनैव भवति, अत एव रजताद्याकाराविद्यकवृत्तिस्वीकार उपपद्यते। तथाच ज्ञानस्य समानसत्ताकार्थविषयकत्वमपेक्षितम्, इति यथा घटस्य व्या- वहारिकत्वे घटज्ञानस्य व्यावहारिकत्वम्, यथाच रजताकारवृत्तेराविद्य- कत्वेन प्रातिभासिकत्वे रजतस्य प्रातिभासिकत्वम्, एवं ब्रह्मज्ञानस्यापि व्यावहारिकत्वे ब्रह्मणोऽपि व्यावहारिकत्वमेव स्वीकतुमुचितम्। सति चैवम्-प्रमाणजन्यं ज्ञानं प्रमैव, दोषजन्यं तु भ्रम एवेति नियमोऽपि सुरक्षितो भवति। व्यावहारिकेण शास्त्रेण पारमार्थिकब्रह्मज्ञाने स्वीक्रिय- माणे ज्ञानं व्यावहारिकम्, प्रमेयं पारमार्थिकम्, इति पूर्वोक्तनियमभङ्ग: समा- पतति॥ तथाच प्रयोग :- ब्रह्म, मिथ्या, अविद्यावत्सम्बन्धिज्ञानविषय- त्वात्, प्रपश्चवत्; ब्रह्म, मिथ्या, ज्ञानविषयत्वात्, प्रपश्चवत्; ब्रह्म, मिथ्या, असत्यहेतुजन्यज्ञानविषयत्वात्, प्रपश्चवदेवेति ।।

इदमत्र तत्त्वम्-नायं नियम :- यदू'ज्ञान-तद्विषययो: सम- सत्ताकत्वमिति। शशभृद्गाय्याकारवृत्तेर्विकल्परूपाया व्यावहारि- कत्वेऽपि तद्विषयस्यासत्वेन समसत्ताकत्वाभावात्। यदि च विषयो द्विविघ :- फलव्याप्यो वृत्तिव्याप्यश्च। तत्र फलव्याप्यस्यैव विष- यस्य ज्ञानसमसत्ताकत्वम्, वृत्तिव्याप्यस्य नु नायं नियमः, इति शशभृद्गांदीनां केवलवृत्तिव्याप्यत्वाद् नोक्तनियमभङ्ग इति मन्यते, तर्हि ब्रह्मणोऽपि न फलव्याप्यत्वम्, किन्तु वृत्तिव्याप्यत्वमेव, इति केवलाखण्डाकारवृत्ततर्व्योवहारिकत्वेऽपि न ब्रह्मणोऽपि व्यावहा- रिकत्वमापयेत। ग्रम-प्रमान्यतरविषयस्यैव तत्समसत्ताकत्वात् रश-

७६ भाष्यसमालोचनम् शृङ्गादिज्ञानस्य च भ्रम-प्रमावहिभार्वादू नोक्तनियमङ्ग:, ब्रह्मज्ञानं तु प्रमैव, अन्यथा ब्रह्मणोऽग्ामाणिकत्वापत्तेः, इति तत्समसत्ताकत्वं ब्रह्मण: सीकर्तव्यमिति चेत्, नहि वयम्-शुद्धस्थ ब्रह्मणः प्रमेयत्वं खीकुर्म: ; उपहितस्यैव तद्विषयत्वात्, शुद्वं तु स्वप्रकशत्वात् स्वत एव सिद्धम्, इति वेदान्तजन्याया वृत्तेरिवोपहितस्यापि व्यावहा- रिकत्वस्यैव स्वीकारात् पारमार्थिकत्वस्यास्वीकारात् शुद्धब्रम्म- मिथ्यात्वानुमानप्रंयोगास्सर्व एवाप्रयोजकाः ॥ नहि शुद्ध ब्रह्माविद्यावदुत्पन्नज्ञानविषयः अखण्डाकांरवृत्ति- क्षण एवाविद्याया नष्टत्वेनाविद्यावदुत्पन्नज्ञानविषयत्वस्योपहितेऽ प्यसंभवे का कथा शुद्धब्रह्मणोऽविद्यावदुत्पन्नज्ञानविषयत्वे? तथाच प्रथमानुमाने हेत्वसिद्धिः, एवममिथ्याभूतशशशृद्गादीनामविद्या- वद्ुत्पन्नज्ञानविषयत्वेन तत्र व्यभिचारः, यदि ज्ञानाज्ञानयोः समान- विषयकत्वनियमात् स्वविषयाविद्यावदुत्पन्नज्ञानविषयत्वमेव हेतु- तया विवक्ष्यते, शशशृङ्गादिविषयं त्वज्ञानमप्रसिद्धमिति न तत्र व्यभिचारप्रसक्तिरिति मन्यते, तर्हि-"आश्रयत्व-विषयत्वभागिनी निर्विभागचितिरेव केवले" तिवचनानुसारेण प्रपश्चस्याप्यज्ञानवि- षर्यत्वाभावेन स्वविषयाज्ञानवदुत्पन्नज्ञानविषयत्वं न दृष्टान्तसाधा- रणम्, इति दृष्टान्ते हेत्वसिद्धि:॥ वस्तुतस्तु-प्रपश्चमिथ्यात्वे बाध्यत्वमेव तन्त्रम्, न त्ववि-

च ज्ञानविषयत्वपदेन कि केवलवृत्तिविषयत्वं मन्यते ? उत वृत्त्यवच्छि- न्नचैतन्यविषयत्वम् ! अथवा चैतन्यमात्रविषयत्वम् ? तत्रा्ये तुच्छे व्यभिचारः, द्वितीय-तृतीययो: पक्षेऽसिद्धि :; चैतन्यस्य वृंत्तिमात्र- विषयत्वात्, चैतन्यस्य चैतन्यविषयत्वाभावाच्च॥ एतेन-द्वितीयोऽपि हेतुर्व्याख्यातः; ब्रह्मणो ज्ञानरूपत्वेन ज्ञान- विषयत्वान्गीकारेण प्रपश्चस्याज्ञानाविषयस्य वृत्तिविषयत्वानइ

भाष्यसमालोचनम् ७७

कारेण व पक्ष-द्ष्टान्तयोर्हेत्वसिद्धेः, अप्रयोजकत्वात्, शश- शृभ्गादौ व्यभिवारात्, वाध्यत्वेन सोपाधिकत्वात्, ब्रह्म, न मिथ्या, अविद्यापरिणामत्वाभावादिति सत्पतिपक्षानुमानात्, "सत्यं ज्ञानमि" ति श्रुतिबाधितत्वाच्च॥ अत्रोद्भाविता उपाधि-सत्प्रतिपक्ष-याधा पूर्वत्रेवोत्तरत्रापि योज- नीयाः। असत्यहेतुजन्यज्ञानविषयत्वं तु न विषयमिथ्यात्वप्रयोज- कम्, धूलीपटले धूमभ्रमेण बह्िप्रमाया दर्शनेनोक्तप्रमाविषये वहौ व्यभिचारात्, प्रतिबिम्बेन ज्ञायमाने बिम्बे, आरोपितहस्व-

जन्यज्ञानविषयसमृद्व यादौ च व्यभिचारोऽनुसन्धेयः। सर्वेषु हेतुषु विषयत्वेनैव मिथ्यात्वनिर्वाहे व्यर्थविशेषणतापि, इति भामत्यनुया- यिन: ।। विवरणानुसारिणस्तु-शुद्धब्रह्मणोऽपि वृत्तिविषयत्वं वर्तत एव; तथापि केवलवृत्तिविषयत्वं पूर्वोक्तविधया तुच्छसाधारण्यादू न मिथ्यात्वप्रयोजकमित्यादि पूर्वोक्तमेवानुसन्धेयम्-इति।। इदमत्रालोचनीयम्-यत् कीदृशं मिथ्यात्वं प्रपश्चदृष्टान्तेन साध्यते, ब्रम्मव्यतिरिक्तपपश्च मिथ्यात्वमपि दृष्ठान्तगतं केन वा हेतुना साध्यते चेति। यदद्वैतिनां दृश्यत्व-जडत्व-परिच्छिन्नांशित्वादिहेतु- भिरेव तन्मित्थ्यात्वानुमानम्, तर्हि ब्रह्मव्यतिरिक्तप्रपश्चमिथ्यात्वम्र- योजकत्वं तेषामेव; नोक्तानां हेतूनाम्। मित्थ्यात्वं तु खसमाना घिक- रणात्यन्ताभावप्रतियोगित्वम्, अधि,ष्ठानज्ञाननिवर्त्यत्वम्, खात्य- न्ताभाववत्येव प्रतीयमानत्वं च ब्रह्माधिकरणाधिष्ठानयोर- प्रामाणिकत्वेनाप्रसिद्धया ब्रह्मणि वाधितम्; कचिद्प्युपाधौ सत्वेन प्रतीत्यनर्हत्वमसत्त्वम्, तद्भावः सत्त्वमिति हि सद्सत्स्वरूपं सद्सद्विलक्षणत्वघटकं निरुच्यतेऽजैतिभिः। तथाचोक्तविधसत्वा- भावासत्वा भावोभयरूपमिथ्यात्वसाघनं यदि ब्रह्मणि विवक्ष्यते, तर्हि

भाष्यसमालोचनमू सद्ूपब्रह्मतादात्म्यमिव प्रपञ्चे ब्रह्मणि ब्रह्मतादात्म्यं साध्यत इति वक्तव्यम्। तत्रापि स्वस्यैव स्वाधिष्ठानत्वस्यासंभवाद् बाघ:। सद्विन्नत्वं तु प्रमाणसिद्धभिन्नत्वं शास्त्रप्रमाणसिद्धे तत्र बाधितमिति सर्वसंप्रतिपन्नम्। तथाच दोषमूलत्वेऽपि शास्त्रस्य तज्जन्यज्ञानविषयो ब्रत्म मिथ्येति साधनं म क्षोदक्षमम्।। परमार्थतस्तु-दोषतया दोषजन्यज्ञानविषयत्वमेव सर्वत्र मिथ्या- त्वम्रथो जकं दृष्टम्। स च दोषो यत्र तज्जन्यज्ञानस्य बाधितत्व म्, तत्रैव दोष इति मन्यते। नहि काच-कामलादिजन्यं काच-कामलादिज्ञान- मपि भ्रमः । तथाच वेदान्तजन्याखण्डाकारवृत्तेरप्यविद्याजन्यत्वेऽपि तद्विषयब्रह्मणोऽबाधादू नाविद्या तत्र शास्त्रे वा दोषत्वेन हेतु:, किन्तु केवलमुपादानत्वेनैव। यद्पगमे यन्निमित्तं ज्ञानं बाध्यते, स एव दोषो नाम। ब्रह्मज्ञान निमित्तापगमेऽपि नेदं ब्रम्मेति बाघ- कज्ञानाभावादू नाविधा ब्रह्मज्ञानं प्रति दोषविधयाऽपि हेतु:। तथाचाविद्याया उपादानत्वं दोषविधया निमित्तत्वं च विषय- ज्ञानयोरुभयोरपि बाघितत्व एव, अन्यथा तु केवलमुपादानत्व- मात्रम्। तदुक्तं वेदान्तपरिभाषायाम्-"दोषसहकृताविद्या रजताकारेण तदाकारवृत्त्याकारेण चं परिणमते" इति॥ विशेषग्रहप्नतिबन्धकत्वं हि दोषत्वं काचादीनाम्। अखण्डाकार- वृत्तिदशायां तु निर्विशेषव्रह्मणो विशेषस्याप्रसिद्धया दोषविधया न तत्कारणत्वं सांप्रतम्।।

सति चैवम्-यथा दोषरहितपुरुषान्तरशून्यगुहासु वसतोऽज्ञातस्वति- मिरस्य सर्वस्य तिमिरदोषाविशेषेण जायमानद्विचन्द्रादिज्ञानस्य बाधक- प्रत्ययाभावेऽपि तदू ज्ञानं मिथ्यैव,दोषो ह्ययथार्थज्ञानहेतुः, तथा ब्रह्मज्ञानमप्य- विद्यामूलत्वेन बाधकज्ञानरहितमपि स्वविषयेण ब्रह्मणा सहैव मिथ्येति- श्रीभाष्योक्तिरपि ब्रह्मज्ञानेऽप्यविद्याया दोषविधया कारणत्वमभिप्रयन्ती- निरस्ता; तिमिरादीनामिव द्विचन्द्रादिज्ानदशायामखण्डाकारवृत्तिदशायाम-

भाष्यसमालोचनम्

विद्याया विशेषग्रहाप्रतिबन्धकत्वेन हि न दोषत्वम्। तिमिरापगमे तत्रे- बात्राविद्यापगमे न हि बाधकप्रत्ययो विद्यते, घटादिज्ञानेषु त्वविद्याया दोषविधयाऽपि कारणत्वादू न स्वरूपत; किन्तु विषयतोऽपि मिथ्यात्व- मिति त्वन्यदेतत्। इदं तु विवरणमतेन ।। भामतीमते तु यत्राविद्याया व्यावहारिकादिप्रपश्चज्ञानेऽपि नि- मित्ततयैव कारणत्वं विशेषग्रहपतिबन्धकत्वेन, तत्राखण्डाकारवृत्तेः केवलमन्त:करणपरिणामत्वेना विद्याया निमित्ततया-तत्र कारणत्वेऽपि शुद्धचैतन्याविषयत्वादुपहितविषयत्वस्यैव सवीकाराच अविद्यारूप- दोषमूलत्वेऽपि न विरोध इति पूर्वमेव विवेचितम्। विषयरूपेणापरि- णम्य वृत्तिमात्ररूपेण परिणामोऽन्यत्र विकल्पाख्यवृत्तौ दृष्टः, इति नाविद्यापरिणामवृत्तिविषयत्वं विषयबाघं विना नोपपद्यत इति संभ- वति। तथाचासत्यशास्त्रजन्यज्ञानविषयत्वेऽपि ब्रह्मणो न मिथ्या- त्वम; शतशो व्यभिचारात्।। एतेन-असत्यहेतुजन्यज्ञानविषयत्वस्य न कुत्रापि व्यभिचारःसत्यस्य माया-विष-मन्त्रौषधिज्ञानस्यैव प्रीति-भयादिहेतुत्वात्, सत्यस्य रज्जुसर्पादि ज्ञानस्यैव भयादिहेतुत्वात्, शङ्का.वषबुद्धेरेव सत्याया मरणनिमित्तत्वात्, सत्यस्य प्रतिबिम्बज्ञानस्य बिम्बमुखगतविशेषप्रतिपत्तिकारणत्वात्, रेखा- यां वर्णबुद्धेरेव सत्याया वर्णप्रतिपत्तिहेतुत्वात्, रेखागवयसादश्यस्यैव च सत्यस्य गवयबुद्धिप्रयोजकत्वाच्च। नहि कुत्रापि 'मिथ्याभूतस्यार्थक्रिया- कारित्वं दृष्टम् ; हस्त्यादीनामभावेऽपि सत्या बुद्धयस्तु भवितुमर्हन्त्येव; बुद्धीनां सालम्बनत्वमात्रनियमात्। अर्थस्य प्रतिभासमानत्वमेव साल- म्बनत्वेऽपेक्षितम्, स तु बाधितोऽसत्यबदवसीयते। अबाधिता हि बुद्धि: सत्यैवेत्यादिश्रीभाष्योक्ति :- परास्ता॥ बाधितेनाप्यर्थेन ज्ञानस्य सालम्यनत्वेऽपि ज्ञानत्वेनार्थ- क्रियाकारित्वे सर्वेषां भ्रमाणां ज्ञानत्वाविशेषेण सर्पज्ञानादू रजतार्थिप्रवृत्ते:, रजतज्ञानादू भीत्यादेश् फलस्यापत्या तत्तद्विषय- कत्वेन ज्ञानानां कारणत्वे वक्तव्ये विषयाणामपि कारणत्वावश्य- कत्वेनासत्यस्याप्यर्थक्रियाकारित्वं नियतमूरीकर्तव्यम्। विषयाणां

८० भाष्यसमालोचनम् परिचायकत्वेनोपाधित्वमेव, नतु कारणत्वमिति सवीकारेऽपि ज्ञान- विषययोस्समसत्ताकत्वनियम: परित्यक्त एव श्रीभाष्यकारैरपि;यतो विषयबाघेऽरपि ज्ञानसत्यता खोक्रियते। यदि त्वम्युपगमवादेन विषयमिथ्यात्वम्, तर्हि कथमविशेषात् तद्विषयज्ञानस्यापि न मिथ्यात्वमम्युपगम्यते; भ्रमस्थले हि विषय इव तदाकारावृत्तिर- प्यविद्यापरिणामत्वादू मिथ्यैवेति खल्वद्वैतिनां मतम्। विषयमा- तरारोपवादिनोऽप्येकदेशिनो विषयस्यापि कारणत्वं तु मन्यन्त एवेति कथमभ्युपेत्यवादेऽप्यर्धजरतयीन्यायाश्रयणम्? तथाचासत्यहेतुजन्य- ज्ञानविषयत्वं कथं ब्रह्मणो मिथ्यात्वं साधयिष्यति? विषमसत्ता- केन सर्पादिना रज्जुसर्पज्ञानादेरिव पारमार्थिकेन विषमसत्ताकेन च ब्रह्मणा ब्रह्मज्ञानस्यापि सालम्बनत्वसिद्धया तद्विषयत्वस्य मिथ्यात्वप्रयोजकत्वाभावात्। यथाच-ब्रह्मणो मिथ्यात्वे शून्य- वादापत्तिरूपप्रतिकूलतर्कस्य सत्त्वाद्प्रयोजकत्वम्, तथाऽद्वैतसिद्धौ व्यक्तम्; निरधिष्ठानभ्रमायोगात्, "कथमसतः सज्जायेते"ति श्रुत्यैवासत्कारणवादनिरासपूर्वकं सत्कारणवादस्य छन्दोग्ये व्यव- स्थापनाच।।

एतेन-ब्रह्म, शून्यम्, सयमविद्याऽपरिणामत्वे सति अवि- द्यापरिणामवृत्तिविषयत्वादिति-परास्तम्; शशशृङ्गादीमसत्त्वं हि नोक्तहेतुनिबन्धनम्, किन्तु निःसवरूपत्वनिबन्धनमेवेत्यप्रयो- जकत्वशङ्कापि दुरपह्ववा ॥। एतेन-श्रह्मणः पाश्चात्यबाधदर्शनं चासिद्धम्; 'शून्यमेव तत्त्वमि'ति वाक्येन तस्यापि बाधदर्शनात्। तत्तु भ्रान्तिमूलमिति चेत्, एतदपि भ्रान्तिमूलमिति त्वयैवोक्तम्, पाश्चात्यबाधादर्शनं च तस्यवेत्यलमप्रति- ष्ठितकुतर्कपरिहसनेनेति श्रीभाष्यकाराणां परिहासोक्तिरपि-व्याख्याता। बाघदर्शनं नाम नेदं तत्, किन्तु अन्यदवेति परीक्षितप्रमाण- जन्यं प्रातिभासिकविषये व्यावहारिकाधिष्ठानज्ञानम्, व्यावहा-

श्रीभाष्यसमालोचनम् ८१ रिकविषये पारमार्थिका घिष्ठानज्ञानं प्रमाणमूर्धन्यवेदान्तवाक्यज- न्यम्, नतु पुरुषबुद्धिप्रभव-संभावितदोषवाक्यजन्यज्ञानम्; तत्त्वा- प्रतिष्ठानापत्तेः । श्रीभाष्याद्वैतभाष्यकारा हि वेदान्तप्रमाणबोध्यं वस्तु सविशेषम्, उत निर्विशेषमिति विचारार्थमेव प्रवृत्ता न वेदान्त- वाक्यसमानयोगक्षेमं बौद्धादिवाक्यं प्रमाणतया मन्यन्ते। तथाच प्रपश्चवाधकं वेदान्तजन्यमद्वितीयत्वादिज्ञानं यदि वेदान्त एव, सोऽप्येकं ब्रत्म नास्ति, किन्तु शून्यमेव तत्त्वमिति वाक्यविशेष- जन्यज्ञानेन बाध्येत, तर्हि शून्यवाद एव वेदान्तार्थ इति स्यात्; अन्यथा तु नात्र शुन्यवादस्यावसरलेशोऽपि। नहि निरधिष्ठान- भ्रमस्संभवति, इति कथं शून्यमेव तत्त्वं भवेत् ? शून्यं तत्वमिति वदन्तोऽपि माध्यमिकाः प्रपश्चमिध्यात्वमेव प्रतिपादयन्ति, न त्वधिष्ठानमित्थ्यात्वमपि। तन्मतरीत्या हि शून्य- मेवाधिष्ठानं प्रपश्चस्य। तद्वि न सत्, नासत्, न सदसत्; नानुभयम्, किन्तु सत्तासामान्यं सद्रूपमिति नवीना: । शून्यशब्द- व्यवहारयोग्यतापि तत्र नास्ति। तद्ुक्तम्-शून्यता सर्वबुद्धीनां प्रोक्ता निःसरणं बुधैः। येषां तु शून्यताबुद्धिस्तानसाध्यान प्रचक्षते।" इति। तथाच संतोऽप्यधिष्ठानमसद्ूपं शून्यमिति कथमपि न संभवति॥ शून्यवाददृष्ट्या पौरुषेयवाक्यानामप्रामाण्ये ना विद्यामूलत्वमेव कारणम्, किन्त्वद्वैताभिमताविद्या तिरिक्तभ्रान्तिज्ञानादिमूलकत्व- मेव। तथाच वेदान्तवाक्यसमानग्रोगक्षेमत्वं पौरुषेयवाक्ये न संभवति। वस्तुतस्तु निर्विशेषवाक्यजन्यज्ञानस्य पूर्वोक्तविधया नाविद्यारूपदोषजन्यत्वमपि वर्तते, इति भ्रान्तिमूलत्वेन साम्यकथा :- प्यनवसरैव। नहि माध्यमिकानां वाक्यजन्यज्ञानमेव सर्वणश्चात्यम्, न चार्वाक-नैयायिकादिवाक्यजन्यं सर्वतः पाश्चात्यमिति काचन राजाज्ञाऽस्ति; तर्काप्रतिष्ठानात् पुरुषमतिवैश्वरूप्येणाव्यवस्था- ११

८२ श्रीभाष्यसमालोचनम् पत्तेः, इति निर्विशेषवाक्यजन्यज्ञानस्यापि बाधकवेदान्तवाक्य जन्यज्ञानान्तराभावस्योभयसम्मतत्वे कथं पाश्चात्यबाधादर्शनं नासिद्धम् ? सर्वथा तु निर्विशेषवाक्यस्योपकमाद्यनुसारेणाद्विती- यब्रह्मतत्वयोधन एव स्वारस्यात् तद्विरोधेनैव प्रमाणान्तराणां नेयत्वाच निर्विशेषब्रह्मवादोऽयमेव मोक्षस्य प्रधानतमं द्वारमिति नियतं सर्वैरपि स्वीकर्तव्यम्॥। अथेदानीमवसरप्राप्तम्-निर्विशेषपराणां वाक्यानां श्रुति- स्मृति-पुराणगानां ब्रह्मसूत्राणां च समालोचनं नाम। अत्राद्वैति- नामत्यन्तसाधकतयाऽभिमतानि निर्विशेषब्रह्मपराणि वेदान्तादि- वाक्यानीमान्येव।। (१) "सदेव सौम्येदमग्र आसीत्" इत्येवमादीनि "तत्वमसी" त्यन्तानि, (२) "अथ परा यया तद्क्षरमधिगम्यते" इति प्रवृत्ता परविद्याऽक्षरव्रह्मनिरूपणपरा, (३) "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म", (४) "निर्गुणं निरञ्जनम्", (५) "निष्कलं निष्क्रियं शान्तम्", (६) "सोऽनुते सर्वान कामान् सह। ब्रह्मणा विपश्चिता" (७) "यस्यामतं तस्य मतं मतं घस्य न वेद सः", (८) "ब्रह्म वेद ब्रस्मैव भवति", (९) "यतो वाचो निवर्तन्ते। अप्राप्य मनसा सह। आनन्दं ब्रत्मणो विद्वान्। न विभेति कुतश्चनेति", (१०) "न दृष्टेर्द्रष्टारं पश्येः न मतेर्मन्तारम्", (११) "आनन्दो ब्रह्म", (१२) "विज्ञानमानन्दं ब्रत्म", (१३) "यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यति", (१४) "नेह नानास्ति किश्चन", (१५) "मृत्योः स मृत्युमान्नोति य इह नानेव पश्यति", (१६) "यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत् तत् केन कं पश्येत्", (१७) "यदा हेवैष एत- स्मिन्तुदरमन्तरं कुरुते। अथ तस्य भयं भवति", (१८) "सर्व खल्विदं ब्रह्म", (१८) "यदा हेवैष एत स्मिन्नटइयेऽनात्म्येऽनिरुक्तेऽ- निलयनेऽभयं प्रतिष्ठां विन्दते। अथ सोऽभयं गतो भवति", (२०)

श्रीभाष्यसमालोचनम् ८३ "न स्थानतोऽपि परस्योभयलिङ्गं सर्वत्र हि", (२१) "माया- मात्रं तु कात्स्येनान भित्र्यक्तसवरूपत्वात्", (२२) "मत्स्थानि सर्व- भूतानि नचाहं तेष्ववस्थितः। नच मत्स्थानि भूतानि पश्य मे योग- मैश्वरम्।" (२३) भूतभृत् नव भूतस्थो भूतात्मा भूतभावनः ।" (२४) "अहं कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा।" (२५) "यस्मात् क्षरमतीतोऽहमक्षरादृपि चोत्तमः । अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तम:", (२६) "इदं सर्व' यदयमात्मा", (२७) "वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम्", (२७) प्रत्यस्तमितभेदं यत् सत्तामात्रमगोचरम्। वचसामात्मसंवेदं तज्ज्ञानं ब्रह्मसंज्ञि- तम्।" "ज्ञानस्वरूपमत्यन्तनिर्मलं परमार्थतः। तदेवार्थस्वरूपेण भ्रान्तिदर्शनतः स्थितम् ॥" "परमार्थस्त्वमेवैको नान्योऽस्ति जगतः पते।" यदेतद् दृश्यते मूर्तमेतद् ज्ञानात्मनस्तव। भ्रान्तिज्ञानेन पश्यन्ति जगद्रूपमयोनयः। ज्ञानस्वरूपमखिलं जगदेतदबुद्धयः । अर्थस्वरूपं पश्यन्तो भ्राम्थन्ते मोहसंप्नवे। ये तु ज्ञानविदः शुद्धचेत- सस्तेऽखिलं जगत्। ज्ञानात्मकं प्रपश्यन्ति त्वद्रूपं परमेश्वर।" "तस्यात्मपरदेहेषु सतोऽप्येकमयं हि तत्। विज्ञानं परमार्थो हि द्वैतिनोऽतथ्यद शिनः । यद्यन्योऽस्ति परः कोऽपि मत्तः पार्थिव- सत्तम। तदेषोऽहमयं चान्यो वक्तुमेवमपीष्यते॥" "वेणुरन्ध्रविभेदेन भेद: षड्जातिसंज्ञितः । अभेदव्यापिनो वायोस्तथाऽसौ पर- मात्मन: ॥" "सोऽहं स च त्वं सच सर्वमेतद् आत्मस्वरूपं त्यज भेदमोहम्। इतीरितस्तेन स राजवर्यः तत्याज भेदं परमार्थदृष्टिः॥" विभेदजनकेऽज्ञाने नाशमात्यन्तिकं गते। आत्मनो ब्रह्मणो भेदम- सन्तं क: करिष्यति ।।" "अहमात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थितः" क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत ।।" "न तदस्ति चिना यत् स्याद् मया भूतं दराचरम्।" इत्यादीनि॥ जगन्मिथ्यात्वम्तिपाद्कान्यपि वाक्यान्यनिर्वचनीयाविद्यास-

८४ श्रीभाष्यसमालोचनम् रूपबोधकान्यत्रानुसन्घेयानि-(१) "अनृतेन प्रत्यूढाः", (२) तेषां सत्यानां सतामनृतमपिधानम्" (३) "नासदासीदू नो सदासीत् तदानीम्। तम आसीत् तमसा गूढ़मग्रे प्रकेतम्", (४) "मायां तु प्रकृति विद्यादू मायिनं तु महेश्वरम्।" (५) "इन्द्रो मायाभि: पुरुरूप ईयते", (६) "मम माया दुरत्यया", (७) "अनादिमायया सुसो यदा जीव: प्रबुद्धयते", (८) "ज्ञानसरूपो भगवान् यतोऽसावशेष- मूर्तिर्नतु वस्तुभेदः। ततो हि शैलाब्घिघरादिभेदान् जानीहि विज्ञा- नविजृम्भितानि। यदा तु शुद्धं निजरूपि सर्वकर्मक्षये ज्ञानमपास्त- दोषम्। तदा हि संकल्पतरो: फलानि भवन्ति नो वस्तुषु वस्तु- भेदा: ॥ तस्मादू न विज्ञानमृतेऽस्ति किश्चित् कचित् कदाचिद् द्विज वस्तुजातम्। विज्ञानमेकं द्विजकर्मभेद विभिन्नचित्तैर्बहुधाऽभ्युपे- तम्।। ज्ञानं विशुद्वं विमलं विशोकमशेषलोभादिनिरस्तसङ्गम्। एकं सदैकं परमः परेशः स वासुदेवो न यतोऽन्यदस्ति॥ सद्भाव एवं भवतो मयोक्तो ज्ञानं यथा सत्यमसत्यमन्यत्। एतत्तु यत् संव्यव- हारभूतं तत्रापि चोक्तं भुवनाश्रितं ते", (९) "भिद्यते हृदयग्रन्थि- श्छधन्ते सर्वसंशयाः । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे।" (१०) "तमेवं विदित्वाऽतिमृत्युमेति। नान्य: पन्था विद्यतेऽ्रयनाय", (११) "प्रमादं वै मृत्युमहं ब्रवीमि सदाऽप्रमाद- ममृतत्वं ब्रवीमि।" (१२) "अथ योऽन्यां देवतामुपास्तेऽन्योऽसा- वन्योऽहपस्मीति न स वेद।" १३) "अकृत्सनो ह्ेष आत्मेत्येवोपा- सीत", (१४) "तत्त्वमसि" (१५) "त्वं वा अहमस्मि भगवो देवते अहं वै त्वमसि भगवो देवते। तद्योऽहं सोसौ योऽसौ सोऽह- मस्मि।" (१६) "आत्मेति तूपगच्छन्ति ग्राहयन्ति च।" इमानि हि अमाणवाक्यान्युभयेषां श्रीभाष्यकार-शङ्करभग- वत्पादानां किं श्रीभाष्याभिमतमर्थ बोघयन्ति।? उत भगवत्पादाभि- मतमिति समालोचनीयम्।।

श्रीभाष्यसमालोचनम् ८५

अत्र प्रथमं छान्दोग्यगतसदिद्याप्रकरणं श्रीभाष्यकारा: खम- तानुगुणं व्याचक्षते। इदं हि प्रकरणम्-"एकमेवाद्वितीयमि" त्युप- क्रम्य "तत्त्वमसी" ति वाक्येनोपसंहियते। मध्ये च "वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यमि" तिवांक्येन परामृश्यते, इत्येतत्प्रकरणसमालोचनेन त्रीणि प्रमाणवाक्यानि पूर्वसंगृहीतानि व्याख्यातानि भवन्ति। तेन चैकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञाऽपि मतद्यरीत्या समालोचितप्राया भविष्यति। सा हि न केवलं छान्दोग्य एव, किन्तु मुण्डक-बृहदारण्यकयोरपि श्रूयते-कस्मिन् नु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवति" 'कस्मिन्नु खलु विदिते सर्वमिदं विदितं भवती" ति॥ "सदेव सौम्येदमि" ति वाक्यं हि एक विज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रति- ज्ञोपपादनमुखेन प्रवृत्तं तद्घटकेन सच्छव्देन परं ब्रह्म परामृशतीत्युभ- यसंप्रतिपन्नम्। तस्य सच्छव्द्वाच्यस्य परमात्मन इदंतादात्म्या- नुवादात् तदुपादानत्वमप्युभयसंप्रतिपन्नम्। न केवल मिदंतादात्म्य- श्रवणमात्रेणोपादानत्वम्, किन्तु तत् "बहु स्यां प्रजायेये" ति बहु- भवनसंकल्पेनाप्यवगम्यत इत्यपि, संप्रतिपन्नमेव। "तदैक्षते" ति तन्निमित्तत्वमपि सूच्यते, इत्यभिन्ननिमित्तोपादनतायामेव मत- द्वयेऽपि प्रकरणतात्पर्यम्। एतेन-सर्वज्ञत्व-सर्वशक्तित्वादिकमपि- व्याख्यातम्, "अनेन जीवेनात्मनाऽनुप्रविश्ये" ति सर्वान्तर्यामित्वं तदाक्षिप्तसर्वनियन्तृत्वादिकमप्युभयसम्मतमेव । एतेन-"ऐत- दात्म्यमिदं सर्वमि" ति सर्वजगसादात्म्यं "तत्त्वमसी" ति ब्रह्मात्मतोपदेशश्च-व्याख्यातः। "वाचारम्भणमि" तिवाचारम्भ- णत्वं तु ब्रह्मण एकस्य विज्ञानेन सर्वस्य विज्ञानोपयोगितया कार्याणां कारणाभेदप्रतिपादनार्थ मित्युभयसंप्रतिपन्नम्।। इदमेवात्रालोचनीयम्-की दशमिद्मभिन्नोपादानत्वम्? तस्य वाचारम्भणश्रुत्यादेश् कथं "तत्त्वमसी" ति महावाक्यार्थविचार

८६ श्रीभाष्यसमालोचनम्

उपयोग: ? किमिदं सगुणब्रह्मण एव पारमार्थिकतासिद्धान्तस्यानु- गुणम्? उत निर्गुणब्रह्मण एव पारमार्थिकतासिद्धान्तस्य ? "तदैक्षत बहु स्यां प्रजायेये" त्यादीनां कस्मिन् मते सारस्यम्? एकविज्ञा- नेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञोपपादनं केन मतेनोपपद्यते ? इति॥ (१) चिदचिद्विशिष्टं ब्रह्मैव शास्त्रार्थः। तस्याचिद्विशिष्टत्वेनोपादा- नत्वम्, स्वरूपनो निमित्तकारणत्वम्। तत्र यद्यप्यचिदंशस्यैव परि- णामा: स्थूलमूंतानि, चिदंशस्यैव धर्मभूतज्ञानसंकोच-विकासादिद्वारा स्थूलचितश्च परिणामाः; तथापि शरीर-शरीरिभावेनापृथक्सिद्धत्वादू ब्रह्मण: पृथक् कारणस्वरूपस्य व्यवहारानर्हत्वाच्च ब्रह्मैवाभिन्ननिमित्तो- पादानं मन्यते; कारणवाक्येषु सर्वेषु सूक्ष्मचिदचिद्विशिष्टस्यैव ब्रह्मणः परामर्शात्। तथाच सूक्ष्मचिद चिद्विशिष्टं श्रह्म कारणम्, स्थूलचिदचिद्विशिष्टं ब्रह्म कार्यम्, इति कार्यावस्थकारणावस्थजगद्रपेण स एवावतिष्ठते, यः सर्वावस्थावस्थितचिदचिच्छरीरतया तत्प्रकारः, इति बोधयितुमेव- "सदेव सौम्येदमप्र आसीत् एकमेवाद्वितीयम्" "तदैक्षत बहु स्यां प्रजा- येय तत्तेजोऽसृजत।" "सन्मूलाः सौम्येमाः सदायतनाः सत्प्रतिष्ठाः" "ऐतदात्म्यमिदं सर्व तत सत्यं स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो" इत्यादिश्रुतयः प्रवृत्ताः । तथाच सदेवेत्यादिवाकयेषु सत्पदं सूक्ष्मचिदचि- चछरीरकपरमात्मस्वरूपस्यैत्र बोधकम्, नतु निर्विशेषस्य श्रह्मणः। तथाच कारणवाकपेनोपक्रमः सगुणब्रह्मपारमार्थिकतावाद एव युज्यते, न केव- लाद्वैनवादे। "एकमेवाद्वितीयम्" इति वाक्यस्य च तदनुगुण एवार्थो वर्गनीयः । तत्रैकशब्देन प्राधान्यमद्वितीयपदेनासाहाययं च बोध्यते।। एतेन-वाचारम्भणश्रुतिरपि-व्याख्याता; अनया अुत्या "मृत्ति- केत्येव सत्यमि" ति मृदू घट इति ज्ञानस्य प्रमात्वबोधनेन कार्य-का- रणयोरेकद्रव्यत्वमेव बोध्यते, नतु कारणव्यतिरेकेण कार्याभावोडद्वैतिना- मभिमतः । तत्र वाक्शब्द्वोडजहलक्षणया वाक्पूर्वकव्यवहारपरः, वाचेति तृतीयया प्रयोजनतया हेतुत्वं विवक्षितम्। आरम्भणममिति कर्मणि ल्युद्। आरम्यूते मृत्पिण्डेनेत्यर्थसिद्धम्। विकार :- घटत्व-द्रव्यत्वाद्य- वस्था। वाक्पूर्वकहानोपादानव्यवहारार्थ मृत्पिण्डेन नामरूपे स्पृश्येते। मृत्पिण्डो नामरूपभाग भवतीत्यर्थः। कार्य-कारणयोरेकद्रव्यत्वरे प्रमाणमाह-"मृत्तिकेत्येव सत्यमि" ति। मृदयं घटःइति प्रत्यभिज्ञया

श्रीभाष्यसमालोचनम् ८७

मृन्मय घटादिकमपि मृद्दव्यत्वेन प्रामाणिकमित्यर्थः । बुद्धिशब्दादि- भेदा घटादिषु द्रव्यभेदेऽपि दष्टाः । 'आस्ते' 'शेते' 'सुख्यह्म्' इत्यादिषु द्रव्यैक्पेऽपि हि ते दृश्यन्ते। अतस्ते साधारणाः। तत्र-"आस्ते" 'शेते' इत्यादिषु द्र्व्यक्यनियामिका या प्रत्यभिज्ञा, साSत्रापि द्रव्यैक्यनिया- मिकाऽस्त्येव, इति द्रव्येक्यमेव। अत्र मृत्तिकामात्रस्य सत्यत्वम्, विकारा- सत्यत्वं च विवक्षितं चेतु, इतिशब्दवैयर्थ्यम्; मृत्तिकैव सत्येति दि वाच्यम्। विकारानित्यत्वे दृष्टान्तः साध्यविकछः; सत्यत्वप्रतिपत्तेः; यादृशं सत्यत्वं मृत्तिकायाः, तादृशं घटस्यापि वर्तत इति मृत्तिकामात्र- सत्यत्वासंभवश्च। तथाच जगदू-ब्रह्मणोरप्येकद्रव्यत्वेनैकविज्ञानेन सर्वविज्ञानोपपादकता वाचारम्भणश्रुतेः । सति चैवम्-सूक्ष्मचिदवि- च्छरीर कन्रह्वण एव सर्वकारणस्य सर्वैः कार्यैः सन् घटः इत्यादिप्रत्य- भिज्ञयैक्यादू एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानमुपपन्नमेव; "तत्वमसी"ति वाक्य- मपि जीव-श्रह्मणोरपृथकसिद्धिविवक्षाद्वारा स्थूलचिद्श्रह्मणोरपि द्रव्यै- क्यमेव बोधयति, तत्र च दृष्टान्तविधया वाचारम्भणश्रुतिः प्रवृत्तेति भाव: । इदं चाभिन्ननिमित्तोपादानत्वरं चिदचिच्छरीरकतया ब्रह्म-जगतो- र्द्रव्यैक्यनिरूपणार्थ चिद्चिद्विशिष्टस्यैव ब्रह्मणो भवति, न केवलस्य निर्विशेषस्य चैतन्यस्य, इति सगुणब्रह्मवाद एव योग्य :; ईक्षतिकतृ- त्वादोनां निर्विशेषे ब्रह्मणि बाधादिति श्रीभाष्यानुयायिनो-मन्यन्ते॥ शङ्करभगवत्पादानुयायिनस्तु-सव्विद्यापकरणमिदं निर्विशेष- वादस्यैवानुगुणम्, नतु सगुणब्रह्मपारमार्थिकतावादस्य। सष्टिप्रक- रणेषु सर्वेषु कारणं ब्रत्म यदि सूक्ष्मचिद्चिद्धिशिष्टमुपात्तं स्याद्, तर्हि सूक्ष्म चिद्चिद्विशिष्टब्रह्मकारणतावाद एव तस्य तात्पर्यमुन्नेतुं शक्येत, नतु तदस्ति; यतः "सदेव 'सौम्यदमग्र आसीटि"ति सत्पदेन परमात्मस्वरूपमेव बोधयितुं शक्यम्, नतु चिदचिद्धि- शिष्टम्। "नासदासीदू नो सदासीत् तदानोम्। तमः आसीत्" इत्यादिवाक्यानि सद्ूपं कारणं तमसाऽवृतमासीदिति बोधयन्त्यपि चित्सम्बन्धं कारणावस्थायां न प्रतिपाद्यन्ति। एतेन-"मायां तु प्रकृति विद्यान्मायिनं तुमदेश्वरम्" इति श्रुतिरपि-व्याख्याता।

८८ श्रीभाष्यसमालोचनम् सति चैवमज्ञानेन तमःशब्दवाच्येनावृतं सद्ूपेण प्रकाशमानं ब्रह्मैव जगतः कारणम्। तच्ाब्रियमाणं सद्रूपमेव, नासद्रूपम्; असतः सत्तादात्म्येन प्रतीयमानप्रपश्चोत्पत्यसंभवात्, चिद्धिशिष्टत्वेऽपि ब्रह्मणस्तत्त्वमसीत्युपदेशवैयर्थ्यमपि; प्रथमवाक्येनैव ज्ञातत्वात्। चिद- चिद्विशिष्टव्रत्मज्ञानस्यैव यदि मोक्षोपयो गित्वम्, तर्हि"तत्वमसी"ति जीवशारीरकत्वमात्रोपदेशः कथ सद्ुपदेशः स्यात्? अन्तर्यामि ब्राह्मणावगतं सर्वशरीरकत्वं तु स्थूल चिद् चिद्विशिष्टस्वरूपसाधारणम् , इति तद्वदेव सर्वशरीरकत्वेनोपसंहारे कर्तव्ये 'तत्त्वमसो'ति चिद्- चच्छिरीरकत्वमात्रोपसंहारासाङ्गत्यापत्तिः। "सदेवेदमि"ति सर्व- तादात्म्येनोपकमेण सर्वशरीरकत्वेऽवगते "एकमेवाद्वितीयमि"ति द्वितीयप्रतिषेधोऽपि श्रीभाष्यमते वितथ एव; यतस्तस्य सर्वशरीर- कत्वेनैव सर्वप्राधान्यमवगम्यते, सशरीरप्रकृतिसाहाय्यस्य धर्मा- धर्मादिसापेक्षत्वस्य च श्रीभाष्यमतेऽपि सवीकारात् सहायसामान्य- निषेधोऽसङ्गतः। "यदग्ने रोहितं रूपभि"त्यादिना "त्रीणि रूपा- णोत्येव सत्यमि"ति तन्मात्राणामेव हि सत्यत्वप्रतिज्ञा, न सूक्ष्मविनोऽपि, इनि कारणमत्र सर्वशरीरकं न विवक्ष्यते। "सदेवेदमि"त्यवगतस्य. सार्वात्म्यस्यैव पुनः परामर्शम्-"ऐतदा त्म्यमिदं सर्वभि"ति व्यत्ययेनानूद 'तत्सत्यमि'ति तच्छव्देनैतदा- त्म्यघटकैतत्पदार्थस्यैव परामर्शेन 'इदं सर्वमि' ति तच्छरीराणां पृथक्करणेन च स्वरूपचैतन्यांशमात्रमादाय सत्यत्वम्, तत एव ब्रह्म- णोरभेद इत्यपि ज्ञातत्वेन विच्छरीरकब्रह्मोपदेशायोगः। किश्र- "सदेव सौम्येदमग्र आसीत्" इत्यत्रापि तादात्म्यं कार्य-कारण- भावनिबन्धनं वोत शरीर-शरीरिभावनिबन्धनं वा ? आद्ये "तत्व- मसी" त्युपसंहारस्य शरीर-शरीरिभावपरतया योजनायोगः । द्वितोये "सन्मूला: सौम्येमाः सदायतना: सत्पतिष्ठाः" इति सन्मू- लत्वनिबन्धनं सर्वतादात्म्यम्, इति 'ऐतदात्म्यमि'त्युपसंहारायोगः।

माध्यसमालोचनम् सदायतनत्वादिकं हि सद्रूपे ब्रह्मण्यध्यस्तत्ववाद एव स्वरसम्। नहि शरीरं शरीरिणि प्रतिष्ठितमिति प्रसिद्धम्, नवा शरीरिमूलकत्वं शरीरस्य। शरीरिणः शरीरकारणत्वं हि तत्र शरीरस्याध्यस्तत्ववाद एवोपपद्यते, नान्यथा। तथाचैकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञाऽपि कारणज्ञानेन कार्यज्ञानमादायैव, नतु विशिष्टशरीरिज्ञानम्; अन्यथा "वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यमि"ति तद्ठुप- पादकतया कार्य-कारणस्वरूप निदर्शनमनुपपन्नं स्यात्।। अंत्र कार्य-कारणयोरभिन्नतयाSत्र प्रतीयमानयो: कारणरूपमेवा- नुवर्तमानत्वात् सत्यम्, नतु कार्यरूपं व्यावर्तमानमित्येव बोध्यते। अत्र मृत्तिकोदाहरणादू ज्ञायते तादात्म्यप्रतीतियोग्यकार्य-कारण- भाव एव ब्रह्म-प्रपञ्चयोविवक्ष्यते, इति साक्षादेव ब्रह्मकार्यत्वं प्रपश्च- स्येति सिद्धान्त एवोक्तवाक्यस्ारस्थम्। नहि श्रीभाष्यमते मृदू- घटयोरिव ब्रह्म-प्रपश्चयोः साक्षादुपादानोपादेयभावो मन्यते। अदै- तमते तु नायं दोष :; साक्षादुपादानत्वस्य ब्रह्मणि स्वीकारात। इयान् विशेष :- यदू मृत्तिका परिणामिकारणम्, ब्रह्म तु विवतो- पादानम्, इति साभिन्नकार्यजनकत्वरूपं परिणामि-विवर्तोपादान- साधारणमुपादानत्वमात्रमादाय प्रंकृतिसत्यत्वबोधन एव तात्पर्यम्। तथाच-मृत्तिकापदेन प्रकतिमात्रसत्यत्वमेव विवक्षितं भवति। प्रकृतिश्चेयं कि ब्रह्मशरीरं प्रकृतिः, उत ब्रह्मैवेति चर्चायां ब्रह्मरूपैव प्रकृतिरत्र मृत्तिकापदेन विवक्ष्यत इति ज्ञायते, यतः "प्रकृतिशच प्रतिज्ञा-दृष्टान्तानुपरोधादि"ति वाचारम्भणसाहाय्येन ब्रह्मण एव प्रकृतित्वमुपादानत्वं सूत्रकारा "जन्माद्यस्य यतः" इत्युपक्रान्त- सुपसंहरन्ति। नच श्रीभाष्यमते साक्षात् परिणामित्वेन ब्रह्मण एवोपादानत्वं मन्यते। तथाच न केवलं प्रत्यभिज्ञानिबन्धनद्रव्यैक्य- मेव वाचारम्भणश्रुत्यर्थः, किन्तु खव्यतिरेकेण कार्याभावरूपविव- र्तोपादानत्वमेव तदर्थ:4 एतेन-"तद्नन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यः" १२

भाष्यसमाछोचनम् इत्यपि-व्याख्यातम्; अधिकमद्वैतमार्तण्डे व्यक्तम्। तथाच"मृत्ति- केत्येव सत्यमि"त्यत्र परिणा मिसाधारणप्रकृ तिमात्रसत्यताबोघनेऽपि न दोषः। न ह्यत्र ब्रह्मसवरूपं सिसाघयिषितम्; तस्य स्वतःसिद्धत्वात्, किन्तु तत्कार्यप्रपश्चमिथ्यात्वमेव। तच उपादानकारणव्यतिरेकेण कार्याभावानुमानसमर्पणेनाप्युपयुज्यत एव। अनेन-अयं पटः, एत- त्तन्तु निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगी, पटत्वात्, पटान्तरवत्, अथवा- अंशिन: सांशगात्यन्ताभावस्य प्रतियोगिता। अंशित्वादितरांशीव दिगेवैषा गुणादिषु ॥।" इति मित्थ्यात्वानुमानप्रयोग एव सूचितो भवति, इति "शुक्तिरित्येव सत्यं रज्जुरित्येव सत्यम्" इत्यादि- निदर्शनादू न विशेष: ॥ "मृत्तिकेत्येव सत्यमि"तोतिशब्दप्रयोगस्तु मृद्धटयोरभेदेन कदाचिद् मृत्तिकाशब्देन घटस्यापि ग्रहणेन घटसत्यत्वमेवात्र वणि- तमिति शङ्कापरिहारार्थम्, मृद्रूपं कारणरूपमेव सत्यम्, नतु कार्य- रूपमिति ज्ञापनार्थ च। श्रीभाष्यते तु घटरूपेणापि घटस्य सत्यत्वस्वीकारादू मृत्तिकेव सत्यमित्यनेनापि नेष्टसिद्धिरिति वैय- थ्यमपरिहरणीयम्। किंच श्रीभाष्यदृष्टथा प्रत्यभिज्ञानादू द्रव्यैक्यो- पदेशाऽयं वितथोऽपि, यतो नहि मृद्घटयोः प्रत्यभिज्ञा; अन्यथा मृद्धटयो: प्रत्य भिज्ञावादिनां मते तद्भेदशङ्काया एवाभावात् कथं मृत्ति- केत्येव सत्यमिति न वितथम् ? यदि दृष्टान्तस्थिरीकरणार्थमनुवाद- मात्रम्, तर्हिं शरीर-शरीरिणोरुभयोरपि प्रत्यभिज्ञानाभावादू न द्रव्यैक्यसिद्धिः; अन्यथा देहात्मवादोऽपि प्रामाणिकः स्यात्, इति शरोरिज्ञानेन शरीरज्ञानमनुपपादिनं स्ात्। नहि सूक्ष्मचिद्चितो-

भावनिबन्धनद्रव्यैक्यबुद्धि: स्पात्। ततश्च विवर्तोपादानत्वमेव ब्रह्मणो विवक्षितम्।। तच मायोपहितस्यैवाद्वैतिभिरपि ख्वीक्रियते। इयान्

भाष्यसमालेचनम् ६१ विशेष :- यत कारणशरीरं प्रकृतिमात्रं मायाऽविद्यादिपदवाच्यम- द्वैतमते, श्रीभाष्यमते तु सूक्ष्मचिदपि। नहि कुत्रापि सृष्टः पूर्व मायाविशिष्टं रूपमिव जोवविशिष्टमपि रूपं ब्रम्मणः परामृश्यते। सत्यं जीवोऽप्यनादिरेव, तथापि न सोऽपि कारणतावच्छेदक :; अनु- पयोगात्। ईक्षितृत्वं च मायोपहितस्यापि मायिकवृत्तिमादायोपप- घते। एतेन-सर्वज्ञत्वमपि-व्याख्यातम्, न ह्यद्वैतिन: सृष्टि- काले, ततः पूर्वमपि वा सर्वथा ब्रत्मणोऽद्वितीयत्वं मन्यन्ते, कल्पितं सद्वितीयत्वं हि सृष्टिकाले सवोकुर्वन्त्येव। अत एव-"सदेव सौ- म्येदमग्रे आसीत्" इति प्रपश्चतादात्म्यम्, तस्मिन्नेव वाक्ये तदेव व्रम्मोदिश्य "एकमेवाद्वितोयन्" इति सजातीय-विजातीय-सगत- भैदराहित्य प्रतिपादनं चोपपद्यते।। तथाच व्यवहारदृष्टथा कारणत्वमुपादानत्वरूपमीक्षितृत्वेन निमित्तत्वरूपं चाद्वैतिनोऽपि मन्यन्ते। सत्य मामत्वा दिकल्बाण- गुणा अपि व्यवहारदशायां नादैतिनां विरुद्वाः। वस्तुगत्या खल्ु द्विती- याभावो विवक्ष्यते। सृष्प्रिकरणान्नाता गुणाः सार्वदिकगुणवत्वे न प्रमाणं भवितुमर्हन्ति। सति चैवं'सदेवेदमि'त्यनुवाद:, "एकमेवा- द्वितीयमि"ति विधिः, इत्यद्वितीयस्यैव ब्रह्मण उपक्रमः, "तत्सत्यंस आत्मे"ति ब्रह्ममात्रसत्यत्वपूर्वकं ब्रम्मात्मभावोपदेशादुपसंहारोS- प्यद्वितोयस्यैव ब्रह्मणः; अन्यथा-"तत्सत्यमि"तिब्रह्मसत्यत्वोपदेशो वितथ एव स्यात् श्रोभाष्यमते। अनेन हि ब्रह्ममात्रसत्यत्वमेव विवक्ष्यते। सति चैवं "मृत्तिकेत्येव सत्यमि" त्यादीनामपि ब्रह्ममात्रसत्यताज्ञापनार्थमेव प्रवृत्तिरित्यपि फलति, इति वाचार- म्भणश्रुत्यर्थोपयोगो जीवस्य ब्रह्मात्मभावोपदेश एव सुष्ठु भवति, अभिन्ननिमित्तोपादानत्वं च तद्नुगुणमेव श्रुतिसम्मतभित्यद्वैता- भिमतमेवाभिन्ननिमित्तोपादानत्वं छान्दोग्यषष्ठाध्यायार्थः। तत्रैव वाचारम्भणश्रुतेः .प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोघात्" इत्या-

भाष्यसमालोचनम् दीनां च खारस्यम्। "आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः ओतव्यः" इति विध्यनन्तरम्-"आत्मनो वा अरे दर्शनेन श्रवणेन मत्या विज्ञानेन सर्वमिदं विदितं भवती"त्यात्ममात्रज्ञानमेव सर्वविज्ञानसाधन- मिति प्रतिपादितम्, न चिद्चिद्विशिष्टबल्ज्ञानम्। न हत्र सूक्ष्मचिदचिदुपस्थापकं किमपि लिङ्गमस्ति, प्रत्युत-"न वा अरे ब्रह्मण: कामाय ब्रह्म प्रियं भवति, आत्मनस्तु कामाय सर्व प्रियं भवति। नवा अरे क्षत्रस्य कामाय क्षत्रं प्रियं भवति, आत्मनस्तु कामाय सर्व प्रियं भवती"ति शरीर्यात्मनोऽतिरिक्तमेवात्मस्वरूपम्, यदेवैकत्र सदादिपदेन कुत्र चन-"आत्मैवेद्मग्र आसीदि"ति च निर्दिश्यते, इति "सदेवे"त्यादौ सदादिपदार्थश्चैतन्य- मात्रमेव, नतु चिद्चिच्छरीरकम्। न केवलं सृष्टिवाक्येषु, किन्तु "आत्मा वा अरे दृष्टव्यः" "ब्रह्मविदाप्ोति परम्" "ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति" इत्यादावपि न चिद्चिच्छरीरकस्य परमात्मन उपदेशो दृश्यते। इदं च सर्वे निर्विशेषव्रह्मवाद एव युज्यते, इति सद्िदाप्रकरणं सर्व निर्विशेषे ब्रह्मणि प्रमाणम्। तत्त्वमसि- महावाक्यार्थस्तु यथावसरं विचारयिष्यत उत्तरत्रेति संग्रहेणैताव- न्मात्रं सूच्यते-यदू जीवशरीरकब्रह्मोपदेशविवक्षायां श्वेतकेतुमुदििश्य ब्रह्मखरूपविधानासंभवः, तत्र ब्रह्मशरीरत्वबोघनस्यैव विवक्षापतः, शरीरिपरस्य शरीरपरताकल्पनादिप्रसङ्गात्। उद्देश्य-विधेयभावा- विवक्षायां तु 'असि' पद्प्रयोगानुपपत्तिः, शरीरवाचकानां पदानां शरीरिपर्यन्तत्वस्य लोका सिद्धस्य कल्पनप्रसङ्ग:, "तत्सत्यमि"तिब्रह्म- मात्रसत्यत्वोपदेशानुपपत्तिः, सदियाप्रकरणस्य ब्रत्म-प्रपश्चयोः कार्य- कारणभावबोधनेनाभेद्बोधनपुरस्कारेण प्रवृत्तत्वात् शरीर-शरीरि- भावेन तद्भेद्योघनपुरस्कारेणाप्रवृत्तत्वात् शरीर-शरीरिभावेन तथोजनस्याप्राप्तकालत्वम्, इत्यादि बढ्दोषद्ुष्टत्वाद् न श्रीभाष्य- काराणां तत्वमसिमहावाक्यर्थवर्णनप्रकार: समादरमईति, किन्तु

भाष्यसमालोचनम् स्वरूपचैतन्यैक्यमादाय जीव-ब्रत्मैक्यपरतयाऽद्ैतिनां विवरणप्रकार एव ।। द्वितीयं तु प्रकरणमालोचितं श्रीभाष्यकारैमुण्डकोपनिषद्गतं परविद्याप्रकरणम्। इदमपि हि "कस्मिन्तु भगवी विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवति" इत्येकविज्ञानेन सर्वविज्ञानमुपजीव्यैव प्रवृत्तम्, इति परविद्याप्करणसमालोचनमपि सद्विद्याप्रकरणार्थ निर्णयस्योप- कारायैव स्यात्॥ एवमत्राम्नायते-"दे विद्ये वेदितव्ये इति ह स्म यद् ब्रह्मविदो वदन्ति परा चैवापरा च" ...... "अथ परा यया तदक्षर- मधिगम्यते यत्तद्द्रेश्यमग्राह्यगोत्रमश्रवणमचक्षुःश्रोन्रं तद्पाणिपादं नित्यं विभुं सर्वगतं सुसूक्ष्मं तद्व्ययं यद् भूतयोनिं परिपश्यन्ति घोरा:। यथोर्णनाभि: सृजते गृहते च यथा पृथिव्यामोषघयः संभवन्ति। यथा सतः पुरुषात् केशलोमास्संभवन्ति तथाऽक्षरात् संभवतीह विश्वम्। तपसा चोयते ब्रह्म ततोऽन्नमभिजायते। अन्ना- त्पाणो मनः सत्यं लोका: कर्मसु चामृतम्। य सर्वज्ञः सर्ववित्। यस्य ज्ञानमयं तपः । तस्मादेतदू ब्रत्म नाम रूपमन्नं च जायते" ...... 'येनाक्षरं पुरुषं वेद सत्यं प्रोवाच तां तत्वतो ब्रह्मविद्याम्। तदेत- त्सत्यम्" "यथा सुदीप्तात् पावकादू विस्फुलिङ्गाः सहस्त्रशः प्रभवन्ते सरूपा:, तथाऽक्षराद्विविधास्सौम्य भावा: प्रजायन्ते तत्र वैवापि- यन्ति। दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषस्स वात्याभ्यन्तरो ह्यजः। अप्राणो घमना: शुद्रो व्यक्षरात् परतः परः।, एतस्मादू जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च।". ... "पुरुष एवेदं विश्वं कर्म तपो ब्रह्म परामृतम्ं। एतथो वेद निहितं गुहायां सोऽविद्याग्रन्थि विकिरतीह सौम्य। ...... "यस्मिन् चौः पृथिवी वान्तरिक्षं मनः सह प्राणैश्च सवैः। तमेवैकं जानथ आत्मानमन्या वाचो विमुश्चत। अमृस्पैष सेतु:।" ... "ओमिस्येवं जानथात्मानं खस्ति वः पाराय तमसः

भाष्यसमालोचनम् परस्तात्।" ... "तमेव भान्तमनुभाति सर्व तस्य भासा सर्वमिदं विभाति' इति॥ इदमत्र श्रोभाष्य कागभिमतं त्रिवरणम्-"अथ परा यया तदक्षगम्" इत्यत्रापि प्राकृतांन हेयगुणान् प्रतिषिद्धया नित्यत्त्र-त्रिभुत्व सुपूक्ष्म-

प्रतिपादित :- इति। अद्रेश्यत्वाग्राह्यत्वे प्रत्यक्षानुमानद्यगोचरत्वम्, अचक्षुःश्रोत्रत्वम् =इन्द्रियाघोनज्ञानाभाव; अश्रोत्रत्वावर्णत्वे=प्राकृतनाम- रूपराहित्ये। अपाणिपादत्वम्-इन्द्रियाध नचेष्टाभावः । सूक्षमत्व-सर्व गतत्वे=सूक्ष्मतया सवव्या प्ेः। अव्ययत्त्रम्-एकरूपत्वम्, पूर्गत्वं वा। भूनयोनित्वम्=जन्यजगत्कारणत्वम्। नित्यत्वम्=काल.परिच्छन्नत्वम्। सावक्यम्=स्त्ररूप-त्रकाराभ्यां सर्ववेदितृत्वम्। इमे हि गुणा निर्विशेषे ब्रह्मणि न सङ्गना भवन्ति। अतः सगुणमेव ब्रह्म रविद्याप्रकरणार्थ :- इति।।

अद्वैतिनस्तु मन्यन्ते-निर्विशेषपरमेव परविद्याप्रकरणम्, यतो भूतयोनित्वं "योनिश्च हि जायते" इति सूत्रप्रतिपाद्यमुपादानत्व- मेव। तचोपादानत्वं पूर्वोक्तप्कारेण विवर्तोपादानत्वमेव, न अ्न्यथो- पक्रान्तैकविज्ञाननिबन्धनसर्वविज्ञानोपपत्तिः संभवति। नित्यत्व- विसुत्वादिकं तु मायोपहितस्य ब्रह्मण: सृष्टिक्षणादावद्वैतिनोऽपि नूनं स्वीककुर्वन्ति; तथापि तद् न पारमार्थिकमित्येव प्रकृतग्रन्थता- त्पर्यम्। अत एव-अद्रेश्यत्वादिनिर्देश उपपद्यते। अनेन हि सव्िद्याप्करण इव कारणस्याद्वितीयत्वमेव बोध्यते। इयान् विशेष :- सव्विद्यायां कार्य-कारणभावेनोपक्रमोSद्वितीयत्वस्थोपसं- हार:, अत्र पर विद्यायामद्वितीयत्वेनोपकमः, कारणत्वेनोपसंहारः। अनेन च ज्ञायते पारमार्थिक्मद्वितीयत्वम्, सद्वितीयत्वं कल्पित- मिति। स्वसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगित्वमिव स्वात्य- न्ताभावाधिकरणे प्रतीयमानत्वमपि मिथ्यात्वमद्वैतिनो मन्यन्ते, इति प्रपञ्चमित्थ्यात्वेन निर्विशेषस्यैवोपक्रमः-"ब्रह्म वेद ब्रत्मैव

भाष्यसमालोचनम् ६५ भवती"ति महावाक्यार्थस्य ब्रह्मभावस्यैवोपसंहारः, मध्ये च- तत्र वाचारम्भणादिवाक्येन कारणमात्रसत्यत्वमिवात्रापि कर्मफला- नित्यत्वविवेचनपूर्वकम्-"येनाक्षरं पुरुषं वेद सत्यं प्रोवाच तां तत्वतो ब्रह्मविद्याम्" इति परविद्याप्ाप्यस्य ब्रह्मणोऽक्षरशब्दार्थस्य कारणत्वेन प्रस्तुतस्य सत्यत्ववर्णनं च, इति निर्विशेषमेव ब्रह्म पर- विद्याप्रकरणार्थः, नतु सूक्ष्मचिदचिद्विशिष्टमिति सिद्धम्। अत एवात्र-"अक्षरात् परतः परः" इति प्रकृत्यतीतत्वं प्रतिपादित- सुपपद्यते। नहि परस्मिन् ब्रह्मणि सूक्ष्मचिदचिद्धिशिष्टे प्रकृति- वशत्वशङ्काया अवसरलेशोऽपि, अतो लेशतोऽपि प्रकृतिसम्बन्ध- रहितमेव ब्रह्मेत्येवान्र वाक्यार्थः । अत एव-"पुरुष एवेदं विश्वं कर्म तपो ब्रह्म परामृतम्। एतद् यो वेद निहितं गुहायां सोऽविद्याग्रन्थि विकिरतीह सौम्य" इत्यक्षरब्रह्मणो गुहानिहित- जीवाभिन्नतया ज्ञानेनाविद्याग्रन्थिरूपमायापदवाच्यप्रकृतिविनाशः प्रतिपादित उपपद्यते।। तदयं निष्कर्ष :- एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञया, अदृश्य- त्वादिनाऽद्वितीयत्वेन च निविशेषोपक्रमः, तत्र एकविज्ञानेन सर्व- विज्ञानांपपादककारणत्वेन समाप्तिश्च प्रथममुण्डप्रथमखण्डार्थः । अत्रोपपादितं कारणत्वं सर्वविज्ञानप्रतिज्ञासोपानतया कल्पितत्वं च न सविशेषव्रह्मवादस्यानुकूलम्। द्वितीयखण्डस्तु कर्मफला- नित्यत्वव्यवम्थापनेन नित्यानित्यवस्तुविवेकेन चोपक्रम्य "येना- क्षरं पुरुषं वेद सत्यमि"ति ब्रह्ममात्रसत्यत्वेनोपसंहारादू अद्वैत- मतानुगुणसाधनचतुष्टयसंपत्तिरूपाधिकारप्रयोजकस्य संग्रहणाद् ब्रह्ममात्रसत्यत्वसिद्धान्तस्यैवावलम्बनाचाद्वैतवादस्यैव प्राणकल्प: ॥ एतेन-द्वितीयमुण्डकमपि खण्डद्वयात्मकम्-व्याख्यातम्; अत्र प्रथमखण्डो हि-"तदेतत्सत्यम्-यथा सुदीप्तात् पावकादू विस्कु- लिङ्गास्सहस्त्रशः प्रभवते सरूपा:, तथाऽक्षराबिविधा: सौम्य भावा:

६६ भाष्यसमालोचनम् प्रजायन्ते यत्र चैवापियन्ति" इत्यक्षरस्य पावकदृष्टान्तेन चिद्रूप- स्वापि कारणत्वम्, नतु प्रथमखण्डोक्तविधया "सदेवे" तिवाक्य- विधया वा सद्रूपमात्रस्य। तथाच न केवलमस्त्यंशः, किन्तु भात्यं- शोऽप्युपादानतया ब्रत्मानुवृत्त्यैव प्रपश्चस्येत्युपक्रम्य "एतद् यो वेत्ति निहितं गुहायां सोऽविद्याग्रन्थि विकिरतीह सौम्ये"ति गुहानिहि- तात्माभेदेन तद्विज्ञानेनाविद्यानिवृत्तिबोधनेनोपसंहते :- "अस्ति भाति प्रियं रूपं नाम चेत्यंशपश्चकम्। आद्यं त्रयं ब्रह्मरूपं जगद्रूर्प ततो छ्वयमि"ति क्लोकार्थमेवोक्ताखण्डतात्पर्यविषयं गमयति। "न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयममि:। तमेव भान्तमनुभाति सर्व तस्य भासा सर्वमिदं विभाति" इति

अत्र गुहा निहिताभेदोक्त्या "तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूत:"इति तैत्तरीयोपनिषद्दुप दिष्टं गुह्यं व्रह्मैवाज्ञानावस्थायां सद्दू- पेण चिद्रूपेण च कारणम्, ज्ञानावस्थायामानदांशस्याप्यभिव्यक्तत्वादू सचिदानन्दरूपमित्यत्रापि व्यवस्थाप्यतयाभिमतमिति ज्ञायतेअत एवा "विद्याग्रन्थि विकिरती" त्युपसंहारः। अविद्याया ग्रन्थित्वं हि सविदानन्दरूपेषु कस्यचनांशस्यावारकत्वमेव, नतु सर्वात्मनाऽवार- कत्वम्। इदं चाविद्याया निवृत्ति विना न सम्भवतीत्यविद्याग्रन्थि- निवृत्युत्त्याSखण्डरूपेण ब्रह्मभानमेवोपसंहृतं भवति, इति युक्तं तैत्तरीयश्रुत्येकवाक्यतैवायं खण्ड: प्रवृत्त इति। यथाच तैत्तिरीयश्ञु- तेनिर्विशेषब्रह्मवाद एव स्वारस्यम्, न सविशेषब्रह्मवादे, तथानन्द- मयाधिकरणालोचनाप्रसङ्गे विशदीकरिष्यते॥ द्वितीयखण्डस्तु-येन गुहानिहितेन कारणस्य ब्रह्मण: प्रथम- खण्डेनाभेद उपसंहतः, स किमहमर्थ:, उत केवलं चैतन्यमेवेति शङ्का- धारणार्थ प्रवृत्त :- "आविःसन्निहितं गुहाचरं नामे"त्यन्नमय-प्राण-

श्ीभाष्यसमालोघनम् तद्विषयतया प्रतीयमानमिदन्तया निर्देशानर्हमहंप्रतीत्यादि- समये वस्तुगत्या सन्निहितं च चैतन्यमात्रमेव गुहानिहितम, नाह- मर्थो जीवो जाग्रत्सप्रसुषुप्त्यवस्थावान, इत्युपक्रम्य "न तत्र सूर्यो भाति" इत्युपसंहरन् कारणस्य ब्रह्मणो. नान्यभास्यत्वम्, किन्तु तस्यैव सर्वभासकत्वमिति बोधनेनाननुभाव्यसर्वाघिष्ठान- संविद्ूप एवात्मा, नतु सविशेष:, शरीर-शरीरिभावयोग्यो वेति गमयति। "तदेतत् सत्यं तद्मृतमि"ति तन्मात्रसत्यत्वोक्तिरप्य- त्रैवानुकूला। "तमेवैकं जानथात्मानमन्या वाचो विमुश्चथ" इति "तदेतत्सत्यममृतमि"ति वाक्यानन्तर मितरेषामज्ञेयत्वव्यवस्थापनेने- दमेव विशदीक्रियते-यत्-"वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्ति- केत्येव सत्यम्" इति। सति चैवमक्षरविद्याया अपि सविधाया इव निर्विशेषब्रह्मवाद एव स्वारस्यम् ॥ एतेन-तृतीयमुण्डकमपि-व्याख्यातम्; तत्र प्रथमखण्डेन "आविः सन्निहितम्" इति पूर्वतनखण्डेन सन्निधानमात्रं कार- स्य चिद्रूपस्य परमात्मन:, नतु भोत्तृत्वम्, न वाहंप्रत्ययगम्यत्व- मित्युक्तम्, तदेव "द्ा सुर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिषस्व- जाते। तयोरन्यः पिप्पलं साद्वत्ति अनश्नन अन्यो अभिचाक- शीति" इति प्रथमवाक्येनोपक्रम्य-"समने घृक्षे पुरुषो निमग्नोऽ- नीशया शोचति मुह्यमान: । जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य महि- मानमिति वीतशोक:" इति द्वितीयवाक्येन परमात्मतादात्म्या- पन्नस्य जीवस्याज्ञानवशात् तद्प्रकाशेनैव शोक:, सतादात्म्यपन्न- स्वाधिष्ठानसवाभिन्नचैतन्यसरूपज्ञानेन तु मुक्तिरित्युपपादितम्। अत्रान्यत्वोक्त्या जीवब्रह्मभेदो यः प्रतीयते, स घटादिजडवर्गब्रह्मणो- रिवाहंपदार्थस्या पि ब्रह्मणो भेद: कल्पितो यो वर्तते, स एव। अतथ्रा- द्वैतिनोऽप्युपलक्षणेनाहंपदार्थ एव मुख्यात्मा, तस्यैव श्रवणादिकं विधीयत इति मन्यन्ते, इति कथं वायं मन्त्रोऽदैतवाद्विरोधी? १३

श्रीभाष्यसमालोचनम् एतेन-"निरञ्जन: परमं साम्यमुपैति" इति फलवाक्यमपि- व्याख्यातम्। अत्र परमविशेषणादू भोगमात्रसाम्यं सूत्रकारोक्तं वार्यते। तथाच क्रममुक्तानामिवोक्तद्रपाहमर्थव्यतिरिक्तब्रह्म- स्वरूपज्ञानिन: न जगद्वयापारवर्ज्यतद्भावः, किन्तु एकीभाव एव। तस्यैव हुत्तरत्र द्वितीयखण्डे-"गता: कलाः पश्चदश प्रतिष्ठाः देवाश्च सर्वे प्रतिदेवतासु। कर्माणि विज्ञानमयश्च आत्मा परेऽव्यये सर्व एकीभवन्ति" इति विज्ञानमयस्यापि तिरोभावेनैकीभाव एव ब्रह्मणा साकं मुक्तिरिति प्रतिपाद्यते। अनेन ज्ञायते- यदात्मनो विज्ञानमयत्वमपि सृक्ष्मशरीरसम्बन्धं यावदेव, तदनन्तरं तु नायं विज्ञानमय:, किन्तु विज्ञानरूपमेव। इयान् विशेष :- यत् सुप्तावज्ञायमानत्वादू न ब्रह्मभावः, ज्ञानानन्तरं त्वज्ञाननिवृत्ते- रब्रह्मभाव इति। एकीभावोडयं ब्रह्मभाव एव, नतु साम्यमात्रमिति श्रुतिरभ्यासेन बोधयितुम्-"स यो ह वै तत् परमं ब्रह्म वेद ब्रत्मैव भवती"ति शब्दान्तरेणाभ्यासेन प्रवर्तते। तथाच-तत्त्वमसि- वाक्येन सद्विद्यायामिक "एकोभवति" "ब्रह्मैव भवती"ति वाक्येन परविद्यायामपि ब्रह्मात्मभावस्याभ्यासेनवोपसंहारः, कार्य कारणभा- वेनोपक्रमछच वर्तते, इति न सविशेषब्रह्मवादस्य लेशतोऽप्यवसर: परविद्यायां सदिद्यायां वा; उभयत्रापि शरीर-शरोरिभावेन ब्रह्म- णोऽनुपदेशात् सूक्ष्मचिदच्छरीरकब्रह्मवादो नोक्तविद्याद्वयस्यापि तात्पर्यविषय इति विशदं प्रतीयते॥ तृतीयं तु वाक्यं श्रीभाष्यकारैरद्वैतमताननुकूलतया स्मत- स्यैवानुकूलतया च समालोचितम्-"सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मे"ति तैत्तरीयोपनिषद्वाक्यम्, यतु श्रीभाष्यकारदृष्टया चिंदचिच्छ- रीरकब्रह्मपरम्, अद्वैतदृष्टया निरविशेषत्रह्मपरम्।। इद्मान्नायते-"ब्रह्मविदाप्नोति परम्। तदेषाडभ्युक्ता। सत्यं ज्ञान- मनन्तं ब्रह्मे" ति। 'ब्रह्मविदाप्नोतिपरम्' इति ज्ञेयतया प्राप्यतया च

श्रीभाष्यसमालोचनम हंह

विवक्षितं ब्रह्मस्वरूपं किमिति जिज्ञासायां प्रवृत्ता ऋक्"-"सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मे"ति। अनेन वाक्येन सत्यत्वादिगुणविशिष्टं ब्रह्म प्रतिपाद्यते; नीलमुत्पलमित्यादाविव सामानाधिकरण्यप्रत्ययेन विशि-

सामानाधिकरण्यरूपत्वात्। न ह्यकार्थबोधकत्वमात्रेण सामानाधिकरण्य- निर्वाहः; सत्यादिपदानां व्यावृत्तिमात्रपर त्वेऽनेकार्थत्वापत्तेः, प्रवृत्तिनिमित्त- भेदाभावेन स्वरूपमात्रपरत्वे पर्यायत्वापत्तेः। एतेन-सत्यपदेन सत्ता। जातिः, ज्ञानपदेन ज्ञानत्वम्, आनन्दपदेनानन्दत्वं च विंवक्ष्यते, इत्यु- क्तजातिवाचित्वादपर्यायतेति कल्पतरूक्तिरपि-परास्ता; सत्वस्य जातिरूपत्वे श्रह्मणः कालत्रयाबाध्यत्वमेव सत्त्वमिति सवसिद्धान्तभङ्गा- पत्तेः, औपाधिकभेदमात्रेण ज्ञानत्वानन्दत्वादेरकाशत्वादेरिव जाति- त्वायोगात्, लक्षणया शुद्धब्रह्ममात्रविवक्षायां तत्र सत्यत्वादीनामभावेन प्रवृत्तिनिमित्तभेदेनापर्यायत्वोपपदनासम्भवाच्च। एतेन-सत्यादिपदानां विरोधिव्यावृत्त्यवच्छिन्नस्वरूपपरत्वशङ्कापि-परास्ता; एकोपलक्षणेनैव स्वरूपप्रतिपत्तावुपलक्षणान्तरानपेक्षया विरोधिव्यावृत्तेरनुपलक्षणत्वात्।उप- लक्ष्यब ह्िर्भत उपलक्ष्यप्रतीत्युपायो हि धर्म उपलक्षणं नाम। तथाच यदि विरो- धिव्यावृत्तेः ब्रह्मस्वरूपत्वं संभवति, तदैव हि व्यावृत्तेरनुयोगिस्वरूपत्वम्, यथा कार्ष्ण्यव्यावृत्तं शौङ्ठयमित्यादौ, यत्रानुयोगिनो द्रव्यस्य द्रव्यान्तर- व्यावर्तकधर्मत्वम् . न तत्र तत् ब्रह्मणस्तु स्वरूपग्यावर्तकधर्मान्तरापेक्षाऽ- स्त्येवेति न विरोधिव्यावृत्तिरूपता। यथाहि शौक्ल्यादिस्फुरणे तत्र काष्ण्याद्यध्यासासंभवः, नैवं त्रह्मस्फुरणे तदितरधर्माध्यासासंभवः । अतो रजतादिव्या वर्त का धिष्ठानस्व्ररूपातिरिक्तशुक्तित्वादिवद् श्रह्मस्वरूपव्या- वर्तकधर्मविशेषो ्रह्मण्यवश्यमेव स्वीकर्तव्यः ; अन्यथा त्वेकतमपद्वैय- थर्यम्, प्रवृत्तिनिमित्तमेदाभावेन सामानाधिकरण्यलक्षणहानिश्च। न घुपल- क्ष्यधर्मभेदं बिना बहूनामुपलक्षणानां प्रयोगः । तथाच जन्म-स्थिति-लयानां बहूनामुपलक्षणत्वं जगत्कारण उपलक्ष्ये धर्मभेदसत्वादस्मन्मत उपपद्यते, न त्वद्वैतमते। विरोधिव्यावृत्तीनां विशेषणत्ववादस्तु नाखण्डाथत्ववा- दानुकूल:, किन्तु सखण्डार्थवादस्यैवानुकूलः। देवदत्तः श्यामो युवेत्यादि- वाक्ये विशेषणभेदेडपि विशेष्यक्यप्रतिपत्तेः सत्याधनेकविशेषणेऽप्ये- कार्थबोधकत्वं न विरुद्धम : यज्जातीयविशेषणानां नियमेन भिन्नाश्रयत्वं

100 श्रीभाष्यसमालोचनम्ं न दष्टम्, सज्जातीयविशेषणानां धर्मिवाचकशब्दैक्ये समानविभक्ति- निर्देशे चैकविशेष्यनिष्कर्षकत्वे दोषाभावात्। तथाच-खण्डो मुण्ड: पूर्णशृङ्ग:" इत्यादौ विशेषणभेदेन विशेष्यभेदेऽपि न विरोधः । यदि सामानाधिकरण्यावगतक्यविरोधादू विशेषणांशत्यागः, तर्हि प्राति- पदिकाभिहितविशेषणान्वयविरोधादू ऐक्यस्यैव त्यागो वरीयान्। पदार्थ-संसर्गयोस्संसर्गस्योपसर्जनत्वेन "गुणे त्वन्याय्यकल्पने"ति न्यायानुसारित्वात् तस्य। वस्तुतस्तु पूर्वोक्तविधया सत्यात्वादिवि- शेषणत्वस्य विशेष्यैक्यप्रतीत्यविरोधित्वाद् व्यर्थोडयं विशेषणान्वयपरि- त्याग:, अयुक्तश्च; अन्यथाऽनुपपत्त्यभावात्। विशेषणान्वयपरित्यागो हि विशेष्यमात्राभिधानेन भवति, तच्च लक्षणयैव, इति लक्षणापत्तेश्च। एतेन-तात्पर्यानुपपत्या विशेष्यमात्रस्य शाब्दबोधेऽन्त्रयाद् विशेष्यमा- त्रप्रतिपादने लक्षणेति मतमपि-परास्तम्; विशिष्टाभिधानस्वरसस्य शब्दस्य विशेष्यमात्रपरत्वे स्वारस्यहानेरवर्जनीयत्वात्, सर्वपदलाक्ष- णिकत्वापत्तेश्च । न हि सर्वपदलाक्षणिकत्वं कुत्रापि दृष्टचरम्। लक्षणा हि मुख्यार्थत्वे प्रमाणान्तरविरोधात् स्वीक्रियते, प्रकृते तु विरोधाभावादू न सायुक्ता। एतेन-सत्यादिवाक्यम्, अखण्डार्थम्, समानाधिकरणवाक्यत्वादित्यनुमानमपि-परास्तम्; वाक्यमखण्डार्थ- मितिपद्योरर्थभेदसच्वे प्रतिज्ञावांक्य एव हेतोरनैकान्त्यम्, न चेतू, अखण्डार्थत्वं प्रतिज्ञातमेव न स्यात्। दष्टान्तस्य साध्यवैकल्यमवर्ज- नीयम्, प्रकृतिप्रत्ययात्मकपदपुञ्जत्वादू वाक्यानाम्। तस्मात् सत्यादि- वाक्यं सत्यत्वादिविशिष्टब्रह्मपर मेव युक्तम्, इति निर्विशेषवादोऽयम्- "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म" इति वाक्यस्यापि विरुद्ध इति श्रीभाष्यानुयायिनो मन्यन्ते । अयमेतेषामशय :- कारणतयोलक्षितस्याद्वितीयस्य ब्रह्मण इद लक्षणम्-"सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मे" त्युभयसम्मतमिदम्। अद्वितीयत्वं च कारण ईक्षेतृत्वाद्यन्यथानुपपत याऽधिष्ठात्रन्तरशून्यत्वेन विचित्रशक्ति- योगेन चैव युक्तम्; नतु सर्वात्मना निर्गुणत्वादिना। उपादानत्वे ब्रह्मणो बोधिते निमित्तान्तरमेव बुद्धिस्थं भवति, इति निमित्तान्तर- शून्यत्वमेवात्र प्राप्तकालम्, योग्यं च, नतु सामान्यतो निरगुणत्वम्; उपादानत्वस्यापि निषेधापत्या कारणतयोपलक्षितत्वमेव ब्रह्मणो न स्यात्,

श्रीभाष्यसमालोचनम् १०१ इति कारणतयोपलक्षितस्य स्वरूपलक्षणबोधकतया वित्रक्षितम्-"सत्यं ज्ञानमि"ति वाक्यमपि व्यर्थ स्यात्। तथाच स्वसार्थक्यार्थमपि- "सत्यं ज्ञानमि"ति वाक्यं सत्यत्व्रादिविशिष्टब्रह्मनिरूपणपरम्, इनि निर्विशेषवादोऽयं "सत्यं ज्ञानमि"ति वाक्यस्यापि विरुद्धः-इति ॥ अद्वैतिनस्तु मन्यन्ते-"सत्यं ज्ञानमनन्तमि"ति लक्षण- वाक्यं निर्विशेषपरमेव, नतु सूक्ष्मचिद चिद्धिशिष्टकारणसवरूप- निरूपणपरम्। "ब्रह्मविदानोति परमि"ति निर्दिषब्रह्मणो ब्रह्मवल्ल्यां केनापि वाक्येन चिद्चिद्विशिष्टताया अप्रतिपादनात्, चिद्चिद्धिशिष्टबह्मसवरूपे ज्ञेयतया विवक्षितेऽसत्याज्ञानत्वान्त- वत्वादिशङ्काया अनुद्येन-सत्यत्वादिविशिष्टतया तल्लक्ष- णस्याप्रयोजनत्वात्, विशेषणभेदेन विशेष्यभेद्स्य 'खण्डो सुण्ड: पूर्णशृङ्गो गौरि'त्यादौ दर्शनेनात्रापि ब्रह्मभेदापत्या- "एकमेवाद्वितीयमि"ति श्रुतिविरोधापच्या च सत्यत्वादि- विशिष्टैकार्थबोधकत्वेन सामानाधिकरण्यानिर्वाहाच। यथाहि खण्डत्वं पूर्णशृद्गत्वं च नियमेन भिन्नाष्त्रयतया दृश्यते, एवमेव सत्यत्व-ज्ञानत्वानान्दानन्तत्वाद्योऽपि भिन्नाश्रया एव दृशयन्ते। लोके हि ज्ञानमन्तवदेव दृश्यते; नानन्तम्। पदार्थबोधमात्रेण वाक्या- र्थबोधं विना निराकाङ्क्षत्वादू अत एवं पदार्थयोरेकवाक्यतया पदैकवाक्यता, इति वाक्यार्थ ऐक्यं न परित्यक्तुं योग्यम्, किन्तु विशेषणांश एव, यथा हि ज्ञानत्वानन्तत्वयोर्भिान्नाश्रयत्वनियमः, एवमानन्दत्वानन्तत्वयोरपि। एतेन-सत्यत्व-ज्ञानत्वयोरपि व्या- ख्यातम्। 'यथा हि 'देवदत्तो युवा श्यामः' इति सामानाधि- करण्यव्यवहारोऽबाघितो दृश्यते, नतु तथा सत्यत्वादिविशिष्ट- सामानाधिकरण्यव्यवहारः कुत्रापि दृश्यते; , श्रुतिपामाण्यादू, निर्णये तु ज्ञानत्वानन्तत्वयोर्भिन्नाश्रयत्वनियमः परित्यक्तव्र्यो भवति, अथवा विशेषणांशान्वयः परित्यक्तव्यो भवति। न ह्यन्यथै-

१०२ श्रीभाष्यसमालोचनम् कार्थबोधकत्वेन सामानाधिकरण्यनिर्वाहः संभवति, इत्यगत्या ज्ञानादिपदेन ज्ञानत्वादिविशेषणत्यागेन विशेष्यस्वरूपमात्रविवक्षायां कारणस्य सच्चिदानन्दरूपत्वं प्रतिपादितं भवति, इत्येकमेवाद्विती- यमित्यादिकारणवाक्यलक्षितं सत्वादिघर्मत्यागेन सचिदानन्द- बोध्यं निर्विशेषस्वरूपमेवेति फलति, वाक्ये हि वाक्यार्थः प्रधानम्, पदार्था अप्रधानम्। ऐक्यं हि वाक्यार्थः समानविभक्तिनिर्देश- स्थले सर्वसंप्रतिपन्नम्। तच्चैक्यमर्थस्यैवति च। इयान् विशेष :- केचन मन्यन्ते विशिष्टार्थैक्यम्, अन्ये तु विशेष्यखरूपमात्रैक्य- मिति। सति चैवमुभयाभीप्सितैक्यनिर्वाहः पूर्वोक्तविधया विशेष- णांशत्यागेनैव संभवति, नान्यथा,इति सत्यत्वाद्युपलक्षित निर्विशेष- स्वरूपचैतन्यबोधनार्थमेव सत्यादिवाक्यम्। विशेष्यमात्रस्य वाक्या- र्थेऽन्वयस्तु विशेष्यस्यैव लक्षणया तात्पर्यानुसारेणोपस्थापनेन वा, शत्त्या विशिष्टोपस्थापनेऽपि तात्पर्यानुसारेण शाब्दबोधे विशेष्य- मात्रस्यान्वयस्वीकारेण वा भवितुमर्हति। 'घटोऽनित्यः' इत्यादौ घटत्वरूपविशेषणस्यानित्यत्वेनान्वयस्य बाघितत्वाद् विशेष्य- मात्रस्यानित्यत्वेनान्वयेऽपि विशिष्टवाचकस्य शब्दस्य विशेष्यमा- त्रपरत्वे न स्वारस्यहानिः, एवमत्रापि भवितुमर्हत्येव। इयान् विशेष :- यत पदेनोपस्थापितस्य विशिष्टस्य कुत्रचन विशेष्यमात्रे पर्यवसानं योग्यतानुसारेण, कुत्रचन तात्पर्यानुसारेण। विशेष्यमा- त्रपर्यवसानं तु समानमेव। लक्षणया विशेष्यमात्रोपस्थापनपक्षोऽपि साधीयानेव। लक्षणा च क्रचित पद्धये क्चिद् बह्ुषु पदेष्विति बह्ुशो दृष्टम्। यथा 'गङ्गायां घोषः, 'गम्भीयायां नदां घोषः'- "सीऽरोदीदि"त्यार्थवादेषु। तत्र 'गम्भीरायां नद्याम्' इत्यत्र पद्योः सामानांधिकरण्यं कथं श्रीभाप्यकारैस्तद्नुयायिभिर्वा मन्यत इति वक्तव्यम्। यदि लक्ष्यतावच्छेदकद्यवर्वेन, तर्हि बाध: तत्र लक्ष्यार्थभेदाभवात्, यदि लक्ष्यार्थभेदाभावेऽ-

श्रीभाष्यसमालोचनम् १०३ पि शक्यतावच्छेदकभेदमात्रेण, तहिं 'सत्यं ज्ञानमि' त्यत्रापि शक्यतावच्छेदकभेद: समान एव। तथाच "सत्यं ज्ञानमि" त्यत्र प्रवृत्तिनिमित्तपद्योध्यशक्यतावच्छेदकभेदेनैव भिन्नप्रवृत्तिनिमि- सकत्वे सत्येकार्थबोधकत्वरूपसामानाधिकरण्यनिर्वाहात् पूर्वोक्त- विधया सत्यत्वादिविशेषणानां विवक्षायां विशेषणभेदेनार्थभेदा- पत्या सामानाधिकरण्यनिर्वाहासंभवाच विशेषणांशत्यागेन सचि- दानन्दनिर्विशेषपरमात्मस्वरूपयोधकत्वमेव सत्यादिवाक्यानां स्वी- कतव्यम् ।। सर्वेषां स्वरूपचैतन्यपरत्वे पद्त्रयवैयर्थ्यापत्तिस्तु ब्यावर्त्यभेदा- ड्रीकारादू नावसरति। तद्यथा-सत्यपदेनासत्यव्यावृत्तिः, ज्ञानपदेन जडव्यावृत्तिः, अनन्तपदेन च परिच्छिन्नव्यावृत्तिः। व्यावृत्तिश्चेयं शौक्ल्यदिकं यथा काष्ण्यादिव्यावृत्तिः, तथा ब्रह्मसवरूपमेव। शुक्तित्वज्ञानस्य रजताध्यासविरोधित्वात् शुक्तित्वं रजतव्यावर्तकं रजताध्यासाधिष्ठानधर्म इति युक्तम्, एवं सर्वप्रपश्चाधिष्ठाने ब्रह्म- ण्यपि सर्वप्रपश्चव्यावर्तकस्य कस्यचन, ज्ञनतत् सर्वप्रपश्चाध्यासनिवृ- त्तिर्यदि स्यात्, तर्हिं तदङ्गीकारो युक्त एव। अखण्डब्रह्माकारवृत्या खलु समूलप्रपश्चाध्यासो निवर्तते। नच तत्र रजतनिवृत्त्यनन्तर- मप्यबाधिततया शुक्तित्वमिव कशचन धर्मः प्रमाणतः सिद्धथति। यतः स्वरूपमेव सर्वव्यावर्तकत्वादू न व्यावर्तकान्तरमपेक्षते । शैक्ल्यज्ञाने सति कार्ष्ण्याध्यास इवाखण्डब्रह्माकारवृत्त्यनन्तरं ब्रह्म- ण्यपर प्रपश्चाध्यासोऽपि बाघित एव, इति कथं शौक्यादिवैषम्यम् ? नहि अखण्डब्रह्मापरोक्षसाक्षात्कारानन्तरम्-तद्सत्यं जडमात्र- वदिति कंस्यापि ज्ञानं भवितुमदति। तथाच कारणवाक्यैरसत्वाचे- तनत्वयोरज्ञाननिरासे सत्त्वज्ञानत्वादिधर्मवत्त्वशङ्कावारणार्थ तदंश- स्थापि. त्यागेन स्वरूपमात्रनिरूपणमेवात्र क्रियते। यतः कारणवाक्या- नामद्वितीयब्रह्मबोधन एव तात्पर्यम्, नतु सद्वितीयव्रह्मबोधन इति

१०४ श्रीभाष्यसमालोचनम् बहुशो निरूपितम्। अत एवाद्वितीयतया कारणवाक्योपलक्षित- स्यैवेदं लक्षणं भवति। यथाचाद्वितीयवाक्यं वाचारम्भणश्रुत्याद्य- विरोधार्थ द्वितीयसामान्यपरमेव स्वीकर्तव्यम्, तथा पूर्यमेव सूचि- तम्, इति कारणवाक्यतोऽद्वितीयतयोपलक्षतस्यैव सत्यत्व-ज्ञानत्वा- दिद्वितीयवत्वे बोधिते तत्स्वरूपलक्षणत्वमेव न स्यात्, इति "सत्यं ज्ञानममन्तं ब्रह्मे" तिवाक्यप्रामाण्यं निर्विशेषब्रत्मवाद एव, न सवि- शेषब्रह्मवादे। तदेवं विरोधिव्यावृत्तिरेव सत्यादिपदार्थ इति मतेन सामानाधिकरण्यमुपपादितम्।। व्यावृत्त्यवच्छिन्नं स्वरूपमेव सत्यादिपदार्थ इत्यपि नायुक्तम्, यतस्तत्र पक्षे व्यावृत्तेरुपलक्षणत्वमेव खीक्रियते। तथाच कारण- वाक्यैरवगतसत्यज्ञानत्वोपलक्षितं ब्रह्मैव सत्यादिवाक्यार्थः। उप- लक्षणेनाविवक्षितेनापि सामानाधिकरण्यं 'काकवद्देवदत्तगृहम्' इत्यादौ दृष्टम्। सत्यत्व-ज्ञानत्वादिकं च खवविरोधिव्यावृत्तिरेव। तथाच कारणवाक्यावगतसत्त्वादिव्यावृत्तिरप्यद्वितीयवाक्येन बाध्य- मानत्वात् परमार्थतो प्रत्मणि नास्तीति बोधनेनाद्वितीयवाक्यार्थ एव पुनरपि विशदीक्रियते सत्यादिवाक्येन। तत्र चैकव्यावृत्ति- मात्रस्योपलक्षणतया प्रतिपादनेन न ज्ञानत्वादीनामप्युपलक्षणत्वं बोधितं स्यात्, इति 'ज्ञानत्वादीनामपि विशेषणत्वव्यावर्तनेनोप- लक्षणविधया ब्रह्मलक्षणत्वं वक्तव्यम्, इति नान्यतरेणैव निर्वाह :; अन्यथा कारणवाक्यावगतासत्त्वाचित्त्वादीनामपि तात्पर्यविषय- त्वात् तेन धर्मेण सद्वितीयत्वमिति शङ्का न वारिता स्यात्। तेषां तात्पर्याविषयत्वं चासत्कारणवादनिरासेन सत्कारणवाद्व्यवस्थाप- नादू ईक्षितृत्वादिना प्रधानादिकारणवादनिरासाच्चावगम्यंते। तत्र प्रधानकारणवादनिरासस्यासत्कारणवादनिरासस्य च कारणस्य चिद्रूपतासद्रूपतादावपि सम्भवात् 'एकमेवे' त्यादीनां सत्त्व-चित्वादि- निरासतात्पर्येऽप्यदोषादू अदवितोयवाक्यस्य लेशतोऽपि सक्गोच-

श्रीभाष्यसमालोचनम् १०५

मन्तरा कारण स्वरूपमवश्यमेव लक्षणीयम्, इति तदर्थमेव सत्यादि- वाक्यम्; अन्यथा कारणवाक्यैरेव-"सदेव" 'ऐक्षत' इत्यादिना सत्त्व-चित्त्वादीनामपि बोधनादू व्यर्थमेव सत्यादिवाक्येन पुनर्लक्षणा- न्तरसमर्पणम्। तथाच द्वितीयवाक्यस्य निःसङ्कोचं प्रवृत्तिः, सत्यादिवाक्यस्य सार्थक्यम्, "सत्यं ज्ञानमनन्तमि"ति सामाना- धिकरण्यं च निर्विशेषब्रह्मप्रामाणिकतावाद एव खरसम्, नतु सविशेषत्रह्मप्ामाणिकतावादे। एतेन-निर्गुणवाक्यान्यपि- व्याख्यातानि॥

इदमत्र श्रीभाष्यानुयायिनो मन्यन्ते-श्रुतिषु कानिचन सगुण- वाक्यानि, कानिचन निगुणवाक्यानि च दृश्यन्ते। तत्रोभयोर्विरोधेऽन्य- तरस्याप्रामाण्यम्, अविरोधे तु नान्यतरस्य मिथ्यात्वाश्रयणशक्केति स्थितौ सगुण-निर्गुणवाक्ययोर्विरोधाभावाद् उभयप्रामाण्यमपि स्वीकर्त- व्यमेव। यदि तु अद्वैतिनां दृष्ट्योभयोविरोधादन्यतरस्याप्रामाण्यमवशयं स्वीकर्तव्यम्, तर्हि तु सगुणवाक्यानां नाप्रामाण्यकल्पनं युक्तम्। अद्वै- तिनो हि निर्गुणवाक्यानामेव प्रामाण्यम्, सगुणन्रक्यानां तु निगुण- वाक्यैरपच्छेदन्यायेन बाध एवेति मन्यमानाः अपच्छेदन्यायवैषम्यं प्रकृते विषये न पश्यन्ति ॥

तथाहि-अपच्छेदन्यायो हि यत्र न नियमेन विरोधः, नवा नियमेन पौर्वापर्यम्, तत्रैव प्रवतते। न केवलं नोद्गातृ-प्रतिहर्त्रपच्छेदयोर्नियमो वतते, किन्तु न पौर्वापर्यमपि नियतम्। न हि सर्वस्वदक्षिणाकत्वा- दक्षिणाकत्वयोर्विरोधनियमः, उभयोरप्यपच्छेदे तस्य क्रमभावित्वेऽप्यु- दूगात्रपच्छेद: पूर्वभावी, इतरस्तु चरमभावीति वा, विपर्ययेणेति का नियमोऽपि नास्ति। अतोऽपच्छेदन्यायविषयः प्रयोगावधिकविरोधः, सगुण-निर्गुणवाक्ययोस्त्वर्थस्वरूपकृतो विरोधः, विधि-निषेधरूपतया नियतपौवपिर्य च। अतो विरोधाभ्युपगमेऽप्यनियतपौर्वापर्यविषयोऽपच्- दन्यायो नात्र प्रवर्तते, किन्तु-"विरोधे त्वनपेक्षं स्यादसति हयनुमानम्" इति सुत्रसिद्धविरोधाधिकरणन्याय एव।। १४

१०६ श्रीभाष्यसमालोचनम् अत्र हि "औदुम्बरी सर्वावेष्टितव्ये"ति स्मृति; "औदुम्बरी स्मृष्टोद्गायति" इति-च श्रुतिः, तत्र श्रुतिः प्रथमं प्रमितिं जनयति, स्मृतिस्तु स्वमूलभूतश्रुत्यनुमानसापेक्षतया विलम्बितप्रवृत्तिः, तत्र पौर्वापर्य. नियतम् ; औदुम्बरीस्पर्शन-सर्ववेष्टनयोर्विरोधश्च नियतः । अतः पूर्वमेव प्रमितौ जातायां तद्विरुद्धोर्ऽर्यों बाधितः स्यात्। अतो विलम्बितप्रवृत्तेः शीघ्रपवृत्तिर्बलीयासीति न्यायेन पूर्वस्याः श्रुतेर्बलीयस्त्वम्, इत्युत्तरशा- खनुदय एव। यद्पि स्मृतिरधीयते; तथापि प्रमित्यनुदय एवात्र बाधो विवक्षितः, नतु शाब्दानुदय :; "आदित्यो यूपः" इतिवत्। यद्यपि तत्र स्मृतित्व-श्रुतित्वयोरेव बाध्य-बाधकभावप्रयोजकत्वम्, अत्र श्रुतित्वस्यैव वाधकभावप्रयोजकत्वमित्यस्ति वैषम्यम् ; तथापि श्रुतित्व - स्मृति- त्वयोः पौर्वापर्यहेतुत्वात् तेन सिद्धं पौर्वापर्यमेव नियतं बाध्य-बाधकभाव- प्रयोजकतया तत्र विवक्ष्यते, इति न्यायसाम्यात् सगुणवाक्यबलीयस्त्वमेव स्वीकर्तव्यम्।।

अथवा मास्तु श्रुतिद्वयविषये विरोधाधिकरणन्यायः, उपक्रमाधिक- रणन्यायेनैव सगुणवाक्यप्राबल्यमूरीक्रियताम् ; विरोधपौर्वापर्यनियमात्। तत्र दि "प्रजापतिर्वरुणायाश्वमनयत् स सवां देवतामार्छत् स पर्यदीर्यंत स एनं वारुणं चतुष्कपालमपश्यत् तभनिरवपत्।" इत्युपक्रम्योपसंदारे श्रूरयमाणे "यावतोऽश्वान् प्रतिगृद्दीयात् तावतो वारुणान् चतुष्कपालान् निर्वपेत्"इति विधिवाक्य उपक्रमश्नुताया अश्वदातुरिष्टेर्विरोधेन प्रतिग्रह्ीतुरिष्टिः प्रतीयते। अस्मिंश्च विरोधे-गुणत्वादनुवादत्वादर्थवादस्य लक्षणा। विध्युद्देशो जघन्योऽपि स्वार्थहानिं न वाळ्छति॥ इति पूर्वपक्षे प्राप्ते गुणभूतस्याप्यर्थ- वादस्यास चजातविरोधित्वेन प्रबलत्वाद् विध्युदेशस्य प्राधान्येऽप्यल्धात्म- कत्वात् प्रधानभूतो विध्युदेश: स्वयमलब्धात्मा लब्घात्मानमर्थवादं प्रक्र- मस्थं बाधितुमसमर्थः स्वयमेव तदानुगुण्यं भजते, इति "प्रतिगृद्दीयादि" स्यस्य णिजर्थमन्तर्थाव्य प्रतिग्राह्येदित्येवमर्थकल्पनया दातुरेवेष्टिरिति सिद्धान्तितम्। ततश् सगुणवाक्यस्य भेदग्राहिप्रत्यक्षस्य वा प्राकप्रवृनत्वे- नोपक्रमाधिकरणन्यायोऽत्र प्रवर्तते; विरोधपौर्वापर्यनियमात्। अतः सगुणवाक्यविरुद्धत्वादू निगुणशास्त्रानुदय एव, इति निर्गुणवाक्याप्रामा- ण्यमेवान्यतराप्रमाण्ये स्यात्, नतु सगुणवाक्याप्रमाण्यम्। 'इयं शुक्ति-५ -. रिति ज्ञानस्य तु "इदं रजतमि"ति ज्ञानोत्पत्तिप्रतिबन्धकत्च न संभवति,

अप्रामाण्यशक्का तु अप्रामाण्यशक्कासामग्य्या: फलबलावुत्तेजकत्वकल्प- नादुपपद्यते। प्रकृते तु न सगुणवाक्यानामप्रामाण्यशक्केति न नेदं रजत- मिति बाधकज्ञानसाम्यं निगुणवाक्यानाम्, येन सगुणवाक्यानामेवा- प्रामाण्यं स्यात्। वस्तुतस्तु-प्रत्यक्षप्रमाणजन्यं ज्ञानं योग्यतापरामर्शादिनिरपेक्ष- त्वादू उत्पतदेव स्वविरुद्धं प्रथमं ज्ञानं बाधते, इति युक्तमेव द्वितीयस्यापि "नेदं रजतमिति वा 'इयं शुक्तिरि"ति वा ज्ञानस्येदं रजतमिति ज्ञानबाघ- कत्वम् , नतु वाक्यप्रमाणविषय एवं संभवति; स्वयमुत्पन्नयोस्तयोः प्रामाण्यपरीक्षानन्तरं यस्य प्रामाण्यं प्रथमतो निर्धार्यते योग्यतादिसमालो- चनेन, तद्वाधकम्, इतरत्तु बाध्यम्, इति सगुणवाक्यानां प्रथमतो योग्यता- दिना प्रामाण्यनिर्णये सति तदविरोधेन निर्गुणवाक्यप्रवृत्तिर्वर्णनीया, इति निगुणवाक्यबाघ एव युक्तः । अतो नियतपौर्वापर्यविषयविरोधाधिकरण- न्याय एवात्र प्रवर्तते, नापच्छेदन्यायः ॥ परमार्थतस्तु-सत्यकामत्वादीनामुपाध्यनुक्तिपूर्वकं श्रुत्युक्तानां स्वा- भाविकत्वेन सर्वशाखाप्रत्ययन्यायेनापरेषामपि ताद्वशत्वस्यैव स्वीकर्तव्य- त्वेन सामान्यविशेषभावेन सगुण-निगुणवाक्यानां नयनसंभवेन चाबिरो- धादू नापच्छेदन्यायस्यात्र प्रवृत्तिशङ्काऽपि। एतेन-"यः सर्वज्ञः सर्व- वित्" इत्युपासनारहितेषु वाक्येषु प्रतिपन्नस्य सर्वज्ञत्वादेः प्रमाणान्त- राप्राप्तत्वेनानुवादविषयत्वासंभावेन न तद्वाक्यप्राप्तसर्वज्ञत्वादीनां निर्गुण- वाक्येन निषेधसंभवः, ।। अथवाऽध्यात्मशास्त्रेपु सर्वत्र-"नहि तस्य गुणाः सर्वे सर्वैर्मुनिग- णैरपि। वकुं शक्या वियुक्तस्य सत्त्वावैरखिलैगुणैः" "सदवं रजस्तम इति गुणा: प्रकृतिसम्भवाः ।" "निगुणस्याप्रमेयस्य" "गुणा गुणेषु वर्तम्ते इति मत्वा न शोचति" "कारणं गुणसङ्गोऽस्य" "नान्यं गुणेभ्यः कर्तारम्" "निर्गुणं गुणभोत्तृ च" "देवी होषा गुणमयी मम माया दुरत्यया।।" "विना हेयैर्गुणादिभिः" "गुणादिदोषैश्च मुने व्यतीतः" "गुणकलापस्य सदातनस्य नेता" इत्यादिषु गुणशब्दस्य सत्वादिगुणेष्वेव प्रसिद्धत्वादू सत्वादिगुणराहित्यमेव .निगुणवाक्यानि बोधयन्ति, नतु गुणसामान्याभावमद्वितीयत्वं वा। एतेन-अदि तीयवाक्यमपि-व्याख्यातम ; तस्य सामान्यनिषेधस्य "न तस्य

१०८ श्रीभाष्यसमालोचर्नम्ं कार्य करणं च विद्यते न तत्समश्चाभ्यधिकश्च दृश्यते" इति श्रुत्यन्तरेणोप- संहारेण छाग-पशुन्यायेनेश्वरान्तरराहित्यबोधन एव तात्पर्यस्योरीकर्तव्य- त्वादू। यथाहि-"अग्नीषोमीयं पशुमालभेत" इति विधौ सामान्यतः श्रूयमाणोऽपि पशुः "छागस्य वपाया मेदसोऽनुघ्रूही"ति मन्त्रवर्णात् छाग- रूपपशुविशेषे पंर्यवस्यति, एवमत्रापीति छाग-पशुन्यायप्रवृत्तिप्रकारः । "गामानये"त्यादिलौकिकवाक्येष्वपि सामान्यवाचिनो गोशब्दस्य विशेषपर्यवसानं दृश्यत एव। तथाच-निर्गुणवाक्ये गुणशब्दस्य धर्मसामान्यवाचित्वेऽपि "अपहृतपात्मा विजरो विमृत्युर्विशोको विजि- घित्सः" इति निषेध्यविशेषगुण एव पर्यवसानात् कथमपि निर्गुण- वाक्यमपि न निर्विशेषतासिद्धान्ते प्रमाणं भवितुमर्हृति-इति ॥

अद्वैतिनोऽपि नात्र विप्रतिपद्यन्ते-यत्सगुण-निर्गुण- वाक्यानां सर्वेषां प्रामाण्यमिति। व्यावहारिकपामाण्यं हि सगुण- वाक्यानामपि ते खीकुर्वन्त्येव। विषयस्य त्रिकालाबाध्यत्वमादाय पारमार्थिकप्रामाण्यमेव हि ते न स्वीकुर्वन्ति। सगुणवाक्यानि हि सगुणत्वं ब्रह्मणो बोधयन्ति, नतु तेषां पारमार्थिकत्वमपि। स्वतः प्रामाण्येनाबाधितत्वं प्रतीयमानमपि यावद्वाघमेव सवीकर्तव्यम्, नतु बाधानन्तरमपि। नहि घटवान् देवदत्तो मासानन्तरं देवदत्तो घटाभाव- वानिति वाक्ययोविरोधो बाध्य-बाघकभावो वा। तत्त्वसाक्षात्का रानन्तरं हि 'नास्ति नासीत् नभविष्यतीति प्रतीतिः, न ततः पूर्वम्, तदानीं 'नासीदि'त्यस्यानन्वयापत्तेः। तथाच तत्त्वसाक्षात्कारिपुरुषद्ट- ष्टूयैव सगुणवाक्यानां भेदप्रत्यक्षादीनां वाऽपामाण्यम्, नतु तद्रहितपुरुष- दृष्ट्यापि, इति प्रामाण्याप्रामाण्ये नावस्थाविशेषमात्रनिबन्धने,किन्तु पुरुषभेद्प्रयुक्ते अपि। किंच व्यवहारदशायां गुणानां सगुणनिष्ठ- तया प्रतीतिः, साक्षात्कारदशायां तुशुद्धचैतन्यसम्बिन्धितया तद- भावस्य प्रतीतिः, इति देशभेदादपि सगुण-निगुर्णवाक्यानासुभयेषा- मविरोधात् तत्तदेशकालपुरुषदृष्ट्या सर्वप्रामाण्यमविरुद्धमेव। नहि काचा दिदोषर हितपुरुषान्तरागोचर गिरिगुहदासु वसतस्तैमिरिकजन-

श्रीभाष्यसमालोचनमू १०ह स्याज्ञातस्वतिमिरस्य सर्वस्य तिमिरदोषाविशेषेण जायमानं द्विचन्द्रज्ञानं केनापि कारणेनैकस्य दैववशादागतस्य तिमिरर हितस्य पुरुषस्योपदेशेन परीक्षादिना च सस्यापि तिमिरदोषं जानतः बाघ- कप्रत्ययानन्तर दविचन्द्रज्ञानवाधमात्रेणापरेषां सर्वेषां विचन्द्रव्यव- हारेऽप्रामाणिकत्ववुद्धिरुद्देति, इति तत्र ज्ञातस्वतिमिरदोषाणां द्विचन्द्रव्यवहार इवाज्ञातस्वाविद्यादोषाणामेव प्रपश्चसत्यत्वव्यव- हारः, इति भ्रान्ताभ्रान्तविवेक: सखानुभवैकमात्रनिबन्धनः, इति को वा विरोध: सगुण-निर्गुणवाक्ययो :? अयं भाव :- शुद्धचैतन्यमेवाविद्यया तिरोहितं तत्तज्जीवादि- भावं प्राप्य तत्तदुपाधिसम्बन्धादू ब्रह्मणोऽपि भिन्नतया प्रतीयते, इति वस्तुगत्या ब्रह्मघर्माणामपि कल्पितसगुणजीवेश्वरादिघर्मतया व्यवहारः, इति यावबचवहरणं ब्रह्मण्यारोपिता अवि- घादुपहितव्रत्माधिष्ठानकजीवेश्वरादिघर्मतया भासमानास्सर्व एव गुणा निर्गुणवाक्यश्रवणसमनन्तरं न जीवधर्माः, न वेश्वरवर्मा इति ज्ञायन्ते। ततश्च ब्रह्मवर्माणामेव ब्रह्मण्यभावस्यापि बोधनादू मिथ्यात्वसिद्धिः। इयमनेकजीववादानुसारिणी व्यवस्था ॥ एकजीववादे त्वेकस्य मुख्यस्य जीवस्य मुक्तौ सर्वमुक्तेरेव सिद्धान्तात् मुक्तस्य तस्य ब्रह्मसाक्षात्कारानन्तरं सर्वबाधो न दोषाय। तथाच सत्तात्रैविध्यवादेनैकसत्तावादेन वा सगुण-निर्गुण- वाक्यायोर्न विरोधलेशोऽपि। एकसत्तावादे हि ब्रह्मस्वरूपं विहाय कस्थापि न सद्रूपत्वम्, किन्तु सर्वस्य ब्रह्मव्यतिरिक्तस्य सत्तादात्म्य- मेवेति स्वीकारात् सगुणवाक्यानां गुणस्ाभाविकत्वबोघकत्वं षाधितम्। एतेन-भेदप्रत्यक्षादयोऽपि-व्याख्याताः। तथाच निर्गुणादिवाक्येषु गुणपद्स्य विना सङ्कोचमविरोधोऽदैतिनाम्, तत्मङ्रोचेनाविरोधसम्पादनमिति मुख्यार्थताहानि: श्रीभाष्यमते। व्यावहारिकत्व-पारमार्थिंकत्वादिकं फलबल सिद्ध सवरूपविशेषं भ्रान्ता-

११० श्रीभाष्यसमालोचनम्ं आ्रान्तपुरुषविशेषमात्रानुभवगम्यम्, इति न व्यावहारिकत्वमेव प्रामाण्यशरीरघटकं मन्यते। अयं निष्कर्ष :- अबाधितविषयकत्वमेव प्रामाण्यम्, तच व्यवहारकालावच्छेदेनैव प्रमाणाप्रमाणव्यवहारादू व्यवहारकालात्यये तव् चवहारस्यैवाभावात् स्रूपकथनार्थ व्यव- हारकालावाधितेति विशेषणेन परिष्कियते। शुद्धचैतन्यं तु खतः प्रमा न प्रमाणजन्यम्, इति जन्यप्रमालक्षणेऽत्र व्यवहारकालप्रवेशः स्पष्टतिपत्यर्थमेवं, नतु व्यावर्तनार्थम्। तथाच निर्गुणवाक्यस्य यादशं प्रामाण्यम्, तादृशमेव सगुणवाक्यस्यापि प्रामाण्यं खीक्रियते, नतु शुक्तिरजतादिज्ञानवद्त्यन्ताप्रामाण्यं सगुणवाक्यानामद्वैतिनोऽपि मन्यन्ते। सति चैवम्-यावदुपासनव्यवहारं यावदूब्ह्मकारणत्वव्य- वहारं च ब्रह्मण: सगुणत्वम्, साक्षात्कारानन्तरं तु नोपास्यत्वम्, न वा कारणत्वम्, तद्यवहारो वेत्येव फलितार्थः। इदं च प्रामाण्यं श्रीभाष्यानुयायिभिस्तेषां मुक्तिकालेऽपि प्रपश्चसत्यत्वेन सविशेष- ब्रह्मसत्यत्वव्यवस्थापनार्थमेव यदि मन्यते, तर्हिं तैस्साकमपि नाछै- तिनां विरोध: यतः सोऽप्यद्वैतिनां व्यवहारकाल एव। यदि

निर्गुणवाक्यानामपि निःसङ्कोचं प्रवृत्तानामन्थथानयनेन निःस्रूपत्वं सम्पायते ? किं वा प्रयोजनं श्रीभाष्यतदनुयायिमते सगुणवाक्य- शेष एव निर्गुणवाक्याम्नानस्य स्वतन्त्रतया वा प्रकरणान्तरे; यतब्धि- दचिच्छरारके परमात्मनि विशिष्य निर्दुष्टनया स्पष्टं प्रतिप्रकरणं प्रतिपादिते दोषगन्धस्याप्यनवसरे च दोषनिषेघस्याप्रसक्तप्रतिषेघ- त्वमापतति। यदद्वैतमतरीत्या भ्रान्तिप्रसक्तानां तेषां वारणार्थ निर्गुणवाक्यम्, तर्हि वाधितम्। भ्रमो हि विशेषरूपैणाज्ञाते वस्तुनि भवति, नतु तद्रृपेण ज्ञातेऽपि; ब्रत्मशब्दादिमहिम्ना तत्त- दवाक्यविशेषैश्च विशिष्टतत्तदोषविशेषाहिततया चावगते दोष- ब्रमो शनवसर एव। तथाच नामान्तरेण निर्विशेषत्रलमशशभृङ्गाय-

श्रीमा्यसमालोचनम् १११. माणत्वव्यवस्थापनार्थोडयं प्रयत्रो निर्गुणवाक्यानामप्रामाण्यव्यय- स्थापनार्थ एव। छाग-पशुन्यायो हि भावरूपसामान्य-विशेषविषयः, न त्वभावरूपसामान्यविषयः। अन्यथा-"अग्रीषोमीयं पशुमाल- भेते"त्यस्य छाग उपसंहारवत् "न हिंस्यात् सर्वा भूतीनी"त्यस्य "न ब्राह्मणं हन्यात्"इत्यनेनोपसंहरः, "न ब्राह्मणं हन्यादि"त्यस्य च "नान्रेयं हन्यादि"त्यनेन वोपसंहार: समापद्येत। तथाचापहत- पात्मत्वादिविशेषनिषेधैन निर्गुणवाक्यानामुपसंहारः॥

दावाम्नायते, निरज्जनत्वं तु रवेताश्वतरोपनिषदादौ ज्ञेयस्यावगम्यते, इत्येकप्रधानेनासम्बन्धात् सामान्यगुणनिषेधस्य विशेषगुणनिषेधस्य च, नात्र छाग-पशुन्यायस्यावसरलेशोऽपि। छाग-पशुन्याये हि पशु- छागयोरेकप्रधानसाधनत्वं न कस्यापि विपतिपन्नम्। किश्च छाग- पशुन्याये विशेषो व्यवस्थाप्यमान एक एव भवति, नतु बहषः, अत्र तु घहवो विशेषाभावा व्यवस्थाप्यतया मन्यन्ते, इति छाग- पशुन्यायविषयतायां निर्गुणवाक्यानाम्, न केवलं न तन्न्यायानुगण्यम्, किन्तु विशोकत्वमात्रं ब्रह्मण: स्यात्, नापहृतपाष्मत्वादिकम्, अथवाऽपहृतपाप्मत्वमान्नं स्यात्, नाग्राह्यत्वादिकमिति महतो विपत्तिरापद्येत, इति हेयगुणाभावपरतया ज्ञेयप्रकरणस्थनिर्गुण- वाक्यानां नयनं न न्यायानुगुणम्। अतोऽगत्या निर्गुण-सगुणवाक्य- योरन्यतराप्रामाण्यकल्पनमेव सीकर्तव्यम्, न त्वविरोधेन नयनम्। तत्र च सगुणवाक्यप्रामाण्येन निर्गुणवाक्याप्रामाण्यपक्ष एव तैर्मन्यत इति युक्तमुक्तम्-निर्गुणवाक्याप्रामाण्यव्यवस्थापनार्थ एवायं प्रयत्नः श्रीभाष्यंकारादीनाम्-इति। वयं तु पश्याम :- यधन्यतराप्रामाण्यं समर्थनोयं स्यात, तर्हि सगुणवाक्यापामाण्यमेव समापतेत्, नतु निर्गुणवाक्या- प्रमाण्यम्; अपच्छेदन्यायेन निर्गुणवाक्यानामेव प्रावल्यात्।

११२ श्रीभाष्यसमालोचनम् "पौर्वापर्ये पूर्वदौयल्यं प्रकृतिवत्" इति सृत्रेण विरुद्योः पौर्वा- पर्यमवोक्तन्यायप्रवृत्तौ बोजं मन्यते, नतु पौर्वापर्यानियमः, विरोधा- नियमो वा॥ यत्तु-अपच्छेदन्यायो ह्वनियतविरोध-पौर्वापर्यविषयः । उद्गातृ-प्रतिहर्त्रोरुभयोरपच्छेद नियमा नास्ति, तत्रापि क्रमेणापच्छे- दोऽप्यनियत इति वर्णितम्, तत्र न्यायस्यानपच्छेदेऽपवृत्या युगपद- पच्छेदेऽपि न्यायान्तरेण विकल्पस्य व्यवस्थापनात् "पौर्वापर्ये पूर्व- दौर्बल्यमि"ति न्यायस्य क्रमेणापच्छेद्मात्र विषयत्वात्, नियतपौ- र्वापर्यविषय एवायं न्यायः, नतु पौर्वापर्यानियमे। एतेन विरोध- नियमोऽपि व्याख्यातः। अविरोधो हि एकमात्रापच्छेदेन वा भवेत्, अनपच्छेदेन वा; उभयत्रापि नायं न्यायः प्रवर्तते; पौर्वापर्य- एव हायं न्यायः, स च विरुद्वयोरेवेति नियते पौर्वापर्ये नियत एव च विरोधेऽयं न्यायः प्रवर्तत इति सिद्धम्।। एतेन-विरोधाधिकरणन्यायस्यैवात्र प्रसक्ग इत्यपि-परा- स्तम् ; श्रुति-स्मृत्यो विरोधे कस्य प्रामाण्यमिति हि तत्र चर्चा। तत्र च श्रुतित्वेन स्मृतित्वेन च विरोधो हि न भवति, किन्तु विरुद्ध- विषयकश्रुतित्वेन स्मृतित्वेन च। तथाच सर्ववेष्टनस्मृतिमूलश्रुत्य- न्तरकल्पनं सम्भवति वा नवेति विचारे प्रत्यक्षश्रुत्यवगताथविरुद्ध- श्रुत्यन्तरासम्भवादप्ामाण्यमिति वा, अतुमानेऽपि श्रुतिनिश्चयं यावद्मननुष्ठापकत्वमिति वा सिद्धान्तस्तत्राधिकरणे व्यवस्थापितः, नतु स्मृतित्व-श्रुतित्वयोः पौर्वापर्यहेतुत्वेन तत्र स्मृत्यप्रामाण्यं व्यवस्थापितम् ; अन्यथा-पदार्थनायल्येन स्मृतिप्रबलताया व्यवस्थापनमुत्तरत्रासङ्गतं स्यात्। अतोर्ऽर्यविरोघाविर्रोघयोरेव प्रामाण्याप्रामाण्यचर्चा । तत्र स्मृत्यप्रामाण्यकारणन्तु मूलश्रुत्यनु- मापनासम्भव एव । अत्र च स्मृतेरुत्तरत्वं न कारणम्, स्मृत्युत्य- स्वस्य श्रुत्यनुमान आनुकूल्यात्, किन्तु श्रुतिवाघितत्वमेव तत्र

श्रीभाष्यसमालोचनम् ११२ कारणम्, श्रुतिपाषल्ये श्रुतेः स्मृत्यनपक्षत्वमेव कारणम्, नतु पूर्वत्वम्। तथाच विरोधे श्रुति-स्मृत्यो: श्रुतित्वमेव प्राबल्यप्रयोज- कम्, नतु पूर्वत्वम्; "प्राबल्यमागमस्यैव जात्या तेषु त्रिषु स्मृतमि"- त्युक्ते: । तथाच पूर्वत्वस्यैव प्राबल्यप्रयोजकत्वेऽपच्छेदन्यायः "पौर्वा- पर्ये पूर्वदौर्बल्यमि"ति सूत्रमूलो निर्विषयः स्यात्, इति विषय- विवेके कर्तव्ये-"पूर्वात् परबलीयस्त्वं तत्र नाम प्रतीयताम्। अन्योन्यनिरपेक्षणां यत्र जन्म घियां भवेत्।।" इत्यपच्छेदन्याय- विषयता, पूर्वापेक्षतायामुत्तरस्योपक्रमन्याय विषयत्वमिति व्यवस्यैव सोकर्तव्या। सति चैवं निर्गुण-सगुणवाक्ययो निर्गुणवाक्यपामाण्यं न सगुणवाक्यान्वयापेक्षम्, यथार्ऽर्थवादान्वयापेक्षं विधिवाक्य- प्रामाण्यम्, इति सगुण-निर्गुणवाक्ययोरपच्छेदन्याय एव प्रवर्तते, नोपक्रमन्यायः; अन्यथा भ्रमस्य पूर्वस्य पाश्चात्यबाधकज्ञानबाधक- त्वम्, अतिदेशवाक्यानां विकृतिगतौपदेशिकवाक्यबाघकत्वं च स्यात्। नहि सत्तयैवातिदेशवाक्यं प्रमाणम्, किन्तु योग्यतादय- पेक्षयैव, इति सत्तया ज्ञापकस्य प्रत्यक्षस्येव ज्ञायमानतया ज्ञापकस्य वाक्यस्यापि पूर्वस्य स्वविरुद्वनोत्तरेण बाघोऽवश्यमेव स्वीकर्तव्य :; अन्यथाऽतिदेशेनोपहेशवाधापत्तेः । अयमेवन्यायः सगुण-निर्गुण- वाक्यविषयेऽपि। अतिदेशोपदेशयोहि पौर्चापर्यनियमोऽपि वर्तते, यत्रोपदेशेनातिदेशस्य बाघः, तत्र विरोधनियमोऽप्यस्तीति- "पौर्वापर्ये पूर्वदौर्बल्यं प्रकृतिवत्" इति सूत्रे 'प्रकृतिवदि'ति दृष्टा- न्तस्वारस्यादृपि गम्यते। प्रमाणान्तरप्राप्तोऽन्यत्र सावकाशधर्मो ह्यतिदेशविषयः, उपदेशविषयस्तु निरवकाशः। तथाचोपालनाथ- ङतया सावकाशानां सत्यकामत्वादीनां ज्ञानत्वसामान्येन वस्तुतन्त्र- ज्ञानेऽपि प्राप्तानां निर्गुणादिवाक्येन बाधात् प्रत्याम्नानाद् अर्थ- अपाचचेव प्रतिषेधादपि वैकृतधर्मबाघदर्शनात् सत्यकामत्वादीनां १५

११४ श्रीभाष्यसमालोचनम् ज्ञेयब्रह्मधर्मत्वं न युक्तमिति बोधनेन 'प्रकृतिवदि'ति दष्टान्तस्थलीय इवापच्छेदन्याय: कथं वारथितुं शक्यते ? श्रीभाष्यकारमते तूपासनान्तरेषु प्रतीतानां ब्रह्मघर्माणां मोक्षसाधनव्रह्मज्ञानेऽपि समन्वयस्य गुणोपसंहारविधया खोकारात् तन्र श्रुतविशोकत्वाद्यपेक्षया नूतनो धर्म: को वा निर्गुणवाक्येनो- पदिश्यते? इति निर्गुणवाक्यवैयर्य्यमपरिहरणीयमेव, इति साव- काश-निरवाकाशन्यायोऽपि निर्गुणवाक्यानां निर्विशेषप्राधान्य- एव युज्यते। अत्र निर्गुणवाक्यपदेन गुणसामान्यनिषेधपराणि "निष्कलं निष्किरियं शान्तं निरवद्यं निरञ्जनमि"त्यादीनि वाक्यानि निर्गुणशब्दघटितान्यपि यदि कानिचन स्युः तहिं तान्यपि गृह्यन्ते, इति निरञ्जनादिवाक्यमद्वितोयादिवाक्यं च निःसङ्कोचं प्रवृत्तं निर्विशेषपरं व्यवस्थापिम्॥ वस्तुतस्तु निर्गुणपद्घटितं ज्ञेयव्रह्मप्रकरणस्थमेकमपि वाक्य- मुक्तब्रह्मस्वरूप निरूपणपरं नास्ति, इति निर्गुणश्रुतीनामिति व्यपदे- शोऽर्थतो निर्गुणश्रुतीनामित्येव नेयम्। स्मृतिपुराणयोस्तु सत्त्वरज- स्तमोगुणाद्यसम्बन्धाभिप्रायेण निर्गुणपदं बहुशः श्रूयते, तत्र च निर्गुणपद्मिवाद्वितोयादिपद्मपि वर्तते, इति सत्त्व-रजस्तमोगुणा- सम्बन्धो यथा निर्गुणपदेव बोध्यते, तथा पदान्तरेग धर्मसामान्या- भावोऽपि प्रतिपाद्यते, इति निर्गुणपदं सत्वादिगुणराहित्यमेव बोधयति श्रुतिगतमिति शङ्कापि-निरवसरा; गुणशब्दो हि अध्यात्मविद्याप्रकरणेऽपि न केवलं सत्वादिगुणमेवाभिधत्ते:, किन्तु "समस्तकल्याणगुगात्मकोऽसों" "विना हेयैर्गुणादिभिः" इत्यादि- श्री भाष्योदाह न विष्णुपुराणवच नेषु धर्मपर्यायोऽपि दृश्यते। अनेनेदं ज्ञायते-यत् प्रकृतिसम्ब न्धिकार्य विचारावासरे सत्वादिगुणपरत्वम्, अन्यथा तु धर्मसामान्यपरत्वम्। तन्र च गुणस्य हेयत्वमहेयत्वं च वर्तते, परं तु हेयगुणविवक्षा यत्र मन्यते, तत्र हेयविशेषणमपि

श्रीभाष्यसमालोचनम् ११५ दीयते, यथा-'हेयैगुंणादिभिरि'ति। तथाच हेयपदासमव्याहृतं प्राकृतगुणविचारप्रकरणाभावे गुणपदं धर्मसामान्यपरमित्येव गम्यते, इति केवल निर्गुणपदं ब्रह्मप्रकरणगतं धर्मसामान्यनिषेधपर- मित्येव स्वीकर्तव्यम्॥ ज्ञानस्वरूपस्यैव ब्रह्मणो ज्ञातृत्वस्यापि सवीकारात् "सत्यं ज्ञानमि"ति ज्ञानरूपत्वाभिधानं न विरुदमिति श्रीभाष्यमतमेवा- द्वैतिनामपि मतम्। इयान् विशेष :- यद् ज्ञातृत्वं मायातादात्म्य- निबन्धनं काल्पनिकमित्यद्वैतमतम्, तद्पि पारमाथिकमिति तु श्रीभाष्यमतम्। अत्रालोचनीयं सर्वे पूर्वमेवालीचितम्, इति निर्विशेषब्रह्मणो न सत्यज्ञानवाक्येनासिद्धिः, नवा निर्गुणवाक्येन। एतेन-निर्गुणवाक्यानां सगुणवाक्यानां च विषयम्-अपहृत- प्मेत्यपिपास इत्यन्तेन हेयगुणान् प्रतिषिध्य 'सत्यकामः सत्यसङ्कल्पः' इति श्रह्मण: कल्याणगुणान् विदधतीयं श्रुतिरेव विविनक्तीति श्रीभाष्यो- क्िरपि-व्याख्यातप्राया; सविशेषप्रकरणत्वादू दहरविद्यायाः।। तत्र सत्यकामत्वाद्य इवापहृतपाप्मत्वाद्योऽपि गुणा एवो- पासनार्थ विवक्ष्यन्ते, नतु हेयगुणनिषधपूवककल्याणगुणविधिरिति पूर्वमेव सूचितम्, इति नात्र प्रकरणे निर्गुणवाक्यानामन्यथानयनेन विवरणकल्पनस्यावसरः। तदेवं निर्गुणवाक्यानां न सविशेषपरत्वम्, किन्तु निर्विशेषपरत्वमिति सिद्म्॥ अनन्तरं श्रीभाष्यकारैरालोचितमद्ैतिनामत्यन्तमनुकूलं च वाक्यम्-"यतो वाचो निवर्तन्ते। अप्राप्य मनसा सह। आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्" इति वाक्यम्-"सोऽशनुते सर्वान् कामान् सह। ब्रह्मणा विपश्चितेति।" इति वाक्यं च समालोचयामः॥ अत्र श्रीभाष्यकारा :- "भीषाऽस्माद्वातः पवते"इत्यादिना कलगुणानारभ्य 'ते ये शनमि'त्युपक्रमेण क्षेत्रज्ञानन्दातिशयमुत्तवा "यतो वाचो निवर्तन्ते"इति ब्रह्मणः कल्याणगुणानन्त्यमत्यादरेण

११६ श्रीभाष्यसमालोचनम् वद्तीयं श्रुतिः। "सोऽशनुते सर्वान कामान् सह। ब्रह्मणा विपन्ि- ते"तिफलमवगमयद् वाक्यं परस्य ब्रह्मणो गुणानन्त्यं ब्रवीति; 'विपश्चिता ब्रत्मणा सह सर्वात् कामान् समश्नुते।' काम्यन्त इति कामा: कल्याणगुणाः। ब्रह्मणा सह तद्गुणानश्नुत इत्यर्थः । दहर- विद्यायां "तस्मिन् यदन्तस्तद्न्वेष्ट्यम्" इतिवद् गुणप्राधान्यं वत्तुं सहशब्दः। फलोपासनयोः प्रकारैक्यम्-"यथाक्रतुरस्मिन् लोके भर्वात तथेतः प्रेत्य भवती"ति श्रुत्यैव सिद्धमिति वाक्यदयमिदं स्त्रमतानुगुणम्-विवृण्वते। तत्र "यतो वाचो निवर्तन्ते" इति "स एको ब्रह्मण आनन्दः" इति वाक्यार्थ घ्रह्मानन्दमेव शतगुणोत्तरतयोपसंहृतं स्तौति। तथाचानन्द- मयत्रह्मतावाद एवोक्तवाक्यस्वारस्यम्। अत एव-"एतमानन्दमयमा- त्मानमुपसंक्रामती"ति वाक्यानन्तरम्-"तदप्येप श्ोको भवती"ति प्रकृत्यैव "यतो वाचो निवर्तन्ते"इति वाक्यप्रवृत्तिरुपपद्यते, न त्वद्वैत्य- भिमतपुच्छत्रह्मवादे; "आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् न बिभेति" इति वाक्ये ब्रह्मण इति षष्ठीश्रुतिविरोधात्। तथाच "यतो वाचः" इति वाक्यं न निर्विशेषवादस्यानुकूलम्। "सोऽशनुते" इति तु सहयोगे तृतीयाया एव ब्रह्मणा विपश्चितेत्यत्र विवक्षणस्य युक्तत्वात् सहशब्दस्य युगपदित्यर्थवर्ण- नस्य तृतीयाया अर्थान्तरकल्पनस्य च गौरवग्रस्तत्वात्, प्राप्यवस्तुनो निरूपणस्यापेक्षितस्यैवमेर्व निर्वाहाच्च स्वमत एवानुगुणं "सोऽशनुते'इति वाक्यमिति-मन्यन्ते ॥ अद्वैतिनस्तु मन्यन्ते-"स एको ब्रह्मण आनन्दः" इति आनन्द्मयकोशमेव सुषुप्त्यवस्थोप हितमन्तर्याम्यभिन्नतया "ब्रह्मणः" इति ब्रह्मपदं परामृशति, न तु ब्रह्मविदाननोति परमि"ति प्रक्रान्तं ब्रह्मस्वरूपम् ॥

अत एव-"स यो मनुष्याणां राद्: समृद्धो भवत्यन्ये- षामधिपतिः सर्वैर्मानुष्यकैर्भोगैः सम्पन्नतमः स मनुष्याणां परम आनन्दोऽथ ये शतं मनुष्याणामानन्दा: स एक: पितृणां जित-

श्रीभाष्यसमालोचनम् ११७ लोकानामानन्द:, अथ ये शतं पितृणां जितलोकानामानन्दा:, स एको गन्धर्वलोक आनन्दः", इत्याद्युपक्रम्य-"अथ ये शतमाजा- नजानां देवानामानन्दास्स एक: प्रजापतिलोक आनन्दः"' "स एको ब्रह्मलोक आनन्दो यश्च श्रोत्रियोऽवृजिनोऽकामहतः अथैष परमानन्दः। एष ब्रह्मलोकः सम्राडिति होवाच याज्ञवल्क्यः" इति "एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रासुपजीवन्ती"ति प्रस्तुतेतर- भूतानन्दानुभवमध्य एव "स एको ब्रह्मण आनन्दः" इति ब्रम्मान- न्दोऽपि वर्णित उपपथ्यते। तथाच व्यष्टिकारणशरीरोपहिताभिन्नस- मष्टिकारणशरीरोपहितानन्दमयो जीव एव माण्डूक्यश्रुत्युक्तस्तृतीय आनन्दमीमासायामुपसंहरे 'ब्रह्मण' इत्यनेन परामृश्यते, न तु तुरीयं माण्डूक्योक्तं "सलिल एको द्रष्टेति"तिप्रस्तुतं सर्वभूतानन्दानुभ- वोपजीव्यानन्दरूपं "ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठे"ति वाक्यप्रतिपादितं ब्रह्मसरूपम्। अत एव बृहदारण्यके चतुर्थाध्याये ब्रह्मानन्देनान्ति- मेन-यश्च श्रोत्रियोऽवृजिनोऽकामहतः"इति सौषुसत्यष्टिजीवा- नन्दोऽपि समष्टिजीवानन्देनाविविक्ततया प्रतिपद्यते॥ "अत ऊर्ध्व विमोक्षायैव ब्रूहि" इति प्रश्ने "अत्र हि याज्ञवल्क्यो बिभयाश्चकारे"ति वाक्यशेषो हि यस्यानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्तीति वर्णितम्, तदानन्दसवरूपवर्णनेऽशक्तिं प्रतिपाद्यन्नपि- "स एको ब्रह्मण आनन्दः" इति वा- वाक्येनावगत आनन्दो न "यतो वाचो निवर्तन्ते" इति वाक्य- विषय इति गमयति। तथाच सौषुप्तपुरुषानन्द एव "स एको ब्रह्मण आनन्दः" इति वाक्येन वर्ण्यते। अत एव-"सवा एष एतस्मिन् स्प्नान्ते रत्वा चरित्वा दष्टवं पुण्यं च पापं च पुनः प्रति- न्यायं प्रतियोन्याद्रवति बुद्धान्तायैवे"ति पुनः खम्द्वारा जागरणा- ववस्थासम्बन्घस्तस्य ब्रह्मण: प्रतिपाद्यमान उपपद्यते, इति "ते ये शतमि"त्यनुकमपरम्परायाः समापिस्थानं ब्रह्म "यतो वाचो निव-

११८ श्रीभाष्यसमालोचनम्ं र्तन्ते" इति वाक्ये निर्दिष्टं च ब्रत्म नैकम्; "एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूनानि" इति एतद्रूपस्थैवानन्दस्येति सामानाधिकरण्येनान्वयस्यैव युक्तत्वात् अनन्दरूपब्रह्मांश एव वृत्यभिव्यक्तो विषयानन्दो नामेति बोधनद्वारा ब्रह्मरूपानन्दपाप्तिपर्टन्तमवकाशो वर्तते। तथाच- "अत्र ह याज्ञवल्क्यो विभयाश्चकारे"तियादृशब्रह्मलोकानन्दप्राप्ता- वपि भीतेरवकाशो वर्णितः, स ब्रह्मलोकानन्दः, "आनन्दं ब्रह्मणो विद्वानि"त्यन्र न विवक्ष्यत इत्यकामेनापि स्वीकर्तव्यम्; यतः "न विभेति कुतश्चने"ति भयाभावोऽत्र प्रतिपाद्यते, इत्यानन्दमय- मधिकृत्य नायं छ्रोक:, किन्तु तस्याप्यधिष्ठानभूतं शुद्वं पुच्छं ब्रह्मैवाधिकृत्य। एतेन-"भोषाऽस्मादू वातः पवते"इति प्रक्रमोऽपि "तस्यैष एव शारीर आत्मे"ति प्रस्तुतं पुच्छं ब्रह्मैव "यदेष आकाश आनन्दो न स्यादि"त्यादिनाऽSनन्दरूपेण प्रस्तुतं विषयीकरोति, नानन्दमयम्; यतो नानन्दमयात् सौषुपात् व्यष्टिरूपात् समष्टि- रूपाद्वाना भीतिरत्र वर्ण्यते, किन्तु पुच्छब्रह्मण एव। अधिकमुपरि स्पष्टीभविष्यति। "स यश्चायं पुरुषे। यश्चासावादित्ये। स एक:। स य एवंवित्। अस्माल्लोकात् प्रेत्य। एतमन्नमयमात्मानमुपसंक्रा- मति। एतं प्राणमयमात्मानमुपसंक्रामति। एतं मनोमयमात्मान- मुपसंक्रामति, एतमानन्दमयमात्मानमुपसंक्रामती"ति वाक्यजातेन हि पुच्छब्रह्मज्ञानिन आनन्दस्तु "स एको ब्रह्मण आनन्दः" इत्य- न्तसर्वानन्दोऽपि, इति बोधिते कियमयं सौषुप्तानन्द एवेति शङ्का- वारणेन, न ब्रह्मानन्द एतावान्, न चेतोऽपि शतगुण इत्येवं परि- च्छेद्योग्यः, किन्त्ववाङ्मनसगोचरः इति प्रतिपादनार्थमेव- "यतो वाचो निवर्तन्ते" इति क्लोकः, इति सविशेषब्रह्मपरो नायं श्लोक:, किन्तु निर्विशेषब्रह्मपरः। अधिकं चात्रालोचनोयमानन्द- मया धिकरणप्रस्ताव आलोचयिष्यते। यथाच "सोऽशनुते सैर्वान कामान् सह। ब्रह्मणा विपश्चिता"इत्यस्य प्राष्यब्रह्मखरूपानुपपा-

श्रीभाष्यसमालोधनम् ११६ दकत्वात्, भिन्नपादस्थस्य सहशब्दस्य पादान्तरगतब्रह्मणापदेनान्वया- सम्भवादेश्च सविशेषब्रह्मवादे नानुकूल्यम्, तथाऽऽनन्द्मयाधिकरणे परपक्षनिराकृतिग्रन्थसमालोचनपूर्वकं बहु विस्तरिष्यते, इति तत एवाधिकमवगन्तव्यम्।। दहरविद्यायामपि न गुणानां प्राधान्यम्, किन्तु गुणिन एव; अन्यथा हि ब्रह्मोपासनत्वमेव तस्य हीयेत, तदेवं वाक्यद्वयमपि पूर्वोक्तं निर्विशेषवादस्यैवानुकूलमिति सिद्धम् । नहि-"ब्रह्म- विदान्नौति परमि"ति ब्रह्मोपासनाविधिपरम्, किन्तु तज्ज्ञान- विधिपरमेवेति तत्कतुन्यायस्यापि नात्र प्रसङ्ग ॥ अनन्तरं श्रीभाष्यकारैरालोचितं तु-"यस्यामतं तस्य मतम्, मतं यस्य न वेद सः। अविज्ञातं विजानतां विज्ञातमवि- जानतामि"ति वाक्यदयं केनोपनिषद्गतम्। "न तत्र चक्षुर्गच्छति न वाकू न मनो न विद्योन विजानीमो तथैतदनुशिष्यात्। अन्यदेव तद्िदितादथो अविदितादघि। इति शुश्रुम धीराणां ये नस्तद्त्या- चचक्षिरे। यद्राचानभ्युदितम्, येन वागम्युद्यते। तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते। यन्मनसा न मनुते येनाहुर्मन्यते मतम्। तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते। ......... यदि मन्यसे सुवेदेति दहरमेवापि नूजं त्वं वेत्थ ब्रह्मणो रूपम्। यदस्य त्वं यद्स्य देवेष्वथ नु मोमांस्यमेव ते मन्ये विदितम्। नाहं मन्ये सुवेदेति नो न वेदेति वेद चयो नस्तवेद वेदेति नो न वेदेति वेद च।" इत्यनुकम्य श्रूयते-"यस्थामतं तस्य मतं मतं यस्प न वेद सः। अविज्ञातं विजानतां विज्ञातमविजानताम्" इति॥ इदमत्र श्रीभाष्यकाराणां विवरणम्-"यस्यामतं तस्य मतम्" "अविज्ञातं विजानतामि"ति ब्रह्मगो ज्ञानाविषयत्वमुक्तं चेत्, "ब्रह्म- विदाप्नोति परम्" "ब्रह्म वेद ब्रह्म व भवति" इति ज्ञानादू मोक्षोपदेशो न स्यात्। अतो ब्रह्मविषयवेदनमेवापवर्गाय सर्वाः श्रुतयो विद्धति। ज्ञानं

१२० श्रीभाष्यसमालोचनम् चोपासनात्मकम्। उपास्यं च ब्रह्म सगुणमित्युक्तम्। "यतो वाचो निवर्तन्ते" इति ब्रह्मणोऽनन्तस्यापरिच्छिन्नगुणस्य वाङ्मनसयोरेताव- दिति परिच्छेद्ायोग्यत्वश्रावगेन 'ब्रह्म एतावदि'ति परिच्छेदज्ञानवतां ब्रह्माविज्ञातमित्युक्तम्; अपरिच्छन्नत्वडू ब्रह्मणः, अन्यथा "यस्यामतं तस्य मतमि"ति मतत्वविज्ञातत्ववचनं विरुद्ध,येत-इति।। अद्वैतिनस्तु-"'नेदं यदिदमुपासते" "यन्मनसा न मनुते" "यदि मन्यसे सुवेदेति दहरमेवापि नूनं त्वं ब्रह्मणो रूपं वेत्थ। "यद्स्य देवेष्वथ नु मीमांस्यमेव ते मन्ये विदितम्" इत्यादिभिः स्वरूपतो मनोवाचामगोरत्वेनानुपास्यत्वेन व प्रतिपादनपूर्वकं प्रवृत्तेन-"यस्थामतमि"ति वाक्येन परिच्छिन्नतया ब्रम्माज्ञानं ब्रह्माज्ञानमिति वर्णनमनवसरम्, यतः स्रूपचैतन्यस्य स्वयंप्रकाशस्याह- मादिमानं न ब्रत्मज्ञानम्, किन्त्वखण्डाकारवृत्त्या खप्रकाश एव ब्रत्म- ज्ञानम्। तथाच-ज्ञानिनो यस्याहमिति मननं विज्ञानं वा स्स्य न भवति जागरणावस्थायामपि स ब्रह्म मनुते, विजानाति वा, यस्तु स्वस्वरूपमह मित्यमहमर्थतया मनुते, स नात्मानं जानाति; ब्रह्मणोS- नुभवरूपस्याननुभाव्र्यत्वेन खप्रकाशत्वादित्येव विवक्ष्यते। "ब्रह्म- विदानोति परम्" इत्यादीनामपि ब्रह्माकारवृत्तेरज्ञाननाशद्वारा स्वरूपप्रकाशप्रापिकाया अप्युपहितब्रह्मपर्यन्तं व्यापार एव तात्पर्यम्, नतु वाङ्मनोजन्यज्ञानविषयत्ववोधनेऽपि। अवगतिपर्यन्तं हि ज्ञानं ब्रम्मविदापोतीत्यादौ ज्ञानं नाम, नोपासनात्मकम्, "नेदं यदि- दमुपासते"इत्युपास्यत्वनिषेधाद् ब्रह्मण: ।। यत्तु-यदिदं जगदुपासतेऽज्ञानिनः, नेदं ब्रह्म, किन्तु तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि यद्ाचानभ्युदितं येन वागभ्युद्यते , इत्येवोक्त- वाक्यार्थ इति ध्यानविधिसमर्थनावसरगतं विवरणम्, येज ब्रह्मणो जगहैरूप्यमेव्र प्रतिपाद्त इति श्रीभाष्यकारा मन्यन्ते, तत्रापि य दिदमुपासते, नेदं व्रम्मेति विवरणेनोपास्यवैलक्षण्यं तु सिद्धमेव। इयान् विशेष :- यदिदं जगदिति श्रीभाष्यकाराणां विवरणम्,

श्रीभाष्यसमालोचनम् १२१ अद्वैतिनां तुउपास्यमान्रवैलण्यस्य विवक्षणेन ब्रह्मण उपास्यत्वप्रति- वेघस्यैव विवक्षणात् यदिदं तत्र तत्र दहरविद्यादिषूपासते, नेदं ब्रह्म, किन्तु यद्वाचानभ्युदितमिति विवरणम्। तत्र प्रथममते-वागाद्यनभ्यु- दितमेव ब्रह्म, नेदं जगत्, यदिदं जगत् प्राणिन उपासते इति योज- नया वागाद्यनभ्युपदितमेव ब्रह्म, उपास्यमानं जगदू न ब्रह्मेति ब्रह्म- विधेयक एको बोधो जगद्ुद्देश्यकश्चापरो बोध:, द्वितीयमते तु ब्रह्म, वागाद्यनभ्युदितमेवेत्यक एव ब्रह्मोद्देश्यको बोध:, "नेदं यदिदमु-

पास्यत्वाद् उपास्यस्य वागाद्यम्युदितस्य वा न ब्रह्मत्वमित्यंशस्या- नुवाद्मात्रम्। अत एव-यद्ाचाऽनभ्युदितम्" इत्यत्रेव 'यन्मनसे'- त्यादावपि नेदं यदिदमुपासत इत्याम्नानम्। अत्र प्रथममत एवकारवैय- थर्यम्, जगद्वैरूप्यं च नात्र वक्तव्यमपि। तथाच किमुपास्येनादि- त्याद्यात्मना सर्व प्रेर्थते, उतान्येनेति प्रश्ने नोपास्येन, किन्तु वागाद्यविषयेणैव ब्रह्मणेति सुष्ठु लगति। तथाच सर्वाधिष्ठानं सर्वभासकं वा नोपास्यम्, किन्त्ववाङ्मनसगोचरमेव किंचिद् ब्रह्माख्यं वस्तु, इति प्रकरणार्थः। सति चैवं पूर्वोक्तप्रकारेण मत- त्वामतत्वादिकं सर्व यथाश्रुतमेवोपपद्यते, नतु परिच्छिन्नतया ज्ञानेऽज्ञानम्, अपरिच्छन्नतया ज्ञाने ज्ञानमित्येवं योजनमत्रा- पेक्षितम्, ज्ञानेऽज्ञानत्वकल्पनायोगात्। वस्तुतस्तु-अद्वैतिनोऽपि परिच्छन्नतयाऽहमर्थरूपेणात्म- स्रूपज्ञानं न ज्ञानम्, तथाऽहमिति परिच्छिन्नरूपेणात्मन: सयंप्रका- शस्याज्ञानमेव ज्ञानमित्येव मन्यन्ते, इति श्रीभाष्यकाराणां विवरणं नाद्वैतमतस्यापि विरुद्वम्, इति इद्मपि वाक्यं निर्विशेषवाद- स्यानुकूलमेव।। "न दृष्टेर्द्रष्टारं प्येरन मतेर्मन्तारम्" इतिवाक्यं तु दृष्टि- व्यतिरिक्तद्रष्ट्वप्रतिषेधपरमिति मतद्यसम्मतम्। इयान् विशेष :- १६

१२२ श्रीभाष्यसमालोचनम् यद् धर्मभूतज्ञानाश्रयत्वं विहायागन्तुकचैतन्ययोगेन द्रष्टप्रतिषेघ इति श्रीभाष्यमतम्, अद्वैतमतं तु आगन्तुकान्तःकरणधर्मधृत्त्यध्यासेना- त्मनो ज्ञातृव्यम्, स्वरूपतस्तु ज्ञानरूपत्वमेव न ज्ञानाश्रयत्वमिति। वक्तव्यं चात्र सर्व पूर्वमेवोक्तमिति मतद्यसाधारणी योजना ॥। द्वितीया तु योजना श्रीभाष्यकाराणामसाधारणी- दृष्टेर्द्रष्टारं जीवात्मानं न जानीहि, किन्तु परमात्मानमिति। अन्यथा "विज्ञातारमरे केन विजानीयादि"ति श्रुतिविरोधापत्ते- रिति। आगन्तुकज्ञानेन ज्ञातृत्वे चेश्वरस्यापि विज्ञातुरागन्तुकं ज्ञानमङ्गीकर्तव्यं स्यात्, नचास्मदादेरपि ज्ञानस्यानित्यत्वमिति तदाशयः। अद्वैतिनस्तु ईश्वरस्यापि मायापरिणामागन्तुकज्ञानेनैव ज्ञातृत्वात् "आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः" इति प्रस्तुतस्य साक्षात्करणी- यस्यात्मनो-"यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यति यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत् तत्केन कं पश्येत्" इति द्वैतशून्यतया सप्नकाशतया च प्रतिपादितस्य निर्विशेषचिन्मात्ररूपत्वाच्च नात्र परमात्मोपासनविवक्षा; किन्तु दृष्टिव्यतिरिक्तद्रष्टनिषेध एवे- त्येवोरीकर्तव्यमिति-मन्यन्ते। अधिकं चानुभूत्यात्मताप्रकरणे व्यक्तम् ।। "आनन्दो ब्रह्मे"ति भृगुवल्लीवाक्यमानन्दसरूपमात्रं ब्रह्मे- ति बोधयद्द्वैतिनः समतानुगुणमपरं वाक्यं मन्यन्ते। इदमपि सविशेषब्रह्मपरमेव, नतु निर्विशेषव्रह्मपर मिति श्रीभाष्यकारा:।

अयमेतेषामाशयः-ज्ञानाश्रयस्य ब्रह्मणो ज्ञानमिवानन्दोऽपि स्वरू- पमेव, इति न विरोधः। अत्र मते-विज्ञानमानन्दं ब्रह्मेति वाक्यस्यान्द- रूपमेव विज्ञानं ब्रह्मेत्यर्थः । तथाच ज्ञानस्यात्मनो ज्ञातृत्ववद् आनन्द- रूपस्यापि ब्रह्मण: क्वचिदानन्दं श्रह्मण इत्यादावानन्दधर्मितया निर्देशोऽ- प्युपपन्नः । केवलानन्दरूपत्वे तु ब्रह्मण :- "आनन्दं ब्रह्मणः" इति भेद :- निर्देशानुपपत्तिः-इति ॥

श्रीभाष्यसमालोचनम् १२३ अद्वैतिनस्तु मन्यन्ते-नानन्दोऽपि विज्ञानरूप :; "विज्ञान- मानन्दं ब्रह्मे"त्यादौ विज्ञानपद्वैयर्य्यात्, भृगुवल्यामपि "विज्ञानं ब्रह्मेति व्यजानादि"त्यनेनैव ब्रह्मज्ञाने समापिते "तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्वे"ति पुनर्विचारार्थ प्रेरणात् "आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात्" इत्यनन्तरमेव-"सैषा भार्गवी वारुणी विद्या परमे व्योमन् प्रतिष्ठिते"ति विद्यासमाप्त्युपदेशायागाच। "आनन्दं ब्रह्मणः"इति राहोः शिर इतिवदभेदेऽपि षष्ठीखवीकारेणाप्युपपत्तेः न धर्म-धर्मिभावेन ब्रह्मव्यतिरेक आनन्दस्योक्तश्रुतिः प्रमाणम् ॥ परमार्थतस्तु-आनन्दं ब्रह्मण इत्यत्रानन्दशव्देन मानुषादि- हिरण्यगर्भान्तानन्दस्वैव परिच्छिन्नस्य ग्रहणात् "एतस्यैवानन्दस्या- न्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ती"ति श्रुत्यनुसारेण सर्व भूतानन्द जातं पूर्वोक्तं ब्रह्मण एवांश इति जानन् 'न विभेति कुतश्चन', यतोS- धिकानन्दादेव सवल्पानन्दस्य भीतिर्भवति, नतु समानानन्दात्। ब्रह्म चात्र सर्वाधिष्ठानप्रत्यकूचैतन्यमात्रमिति सखरूपज्ञाने हिर- ण्यगर्भान्तस्य सर्वस्य सवांशरूपत्वेन सस्मिन् कल्पितत्वेन वा स्व्य- तिरेकेणाभावनिर्णये सति कुतोऽपि भीतेरनवसरात, इति "आनन्दं ब्रह्मणः" इत्यत्र भेदृषषठीपरतायामपि न विरोधः । अधिकमानन्दमयाधिकरणप्रस्तावे द्रष्टव्यम् ॥

"यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यति" "नेह नानास्ति किञ्वन" "मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति" "यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभून् तत्केन कं पश्येत्" इति भेदनिषेधपराण्यपि वाक्यानि "कृत्स्नस्य जगतो त्रह्मकार्यतया तदन्तर्याभिकतया च तदात्मकत्वेनैक्यात् तत्प्रत्यनीकनानात्वनिषेधपराणि, न पुनः-"बहु स्यां प्रजायेय" इति बहुभवनसङ्गल्पपूर्वकं श्रह्मणो नानात्वं श्रुनिसिद्धं प्रतिषेद्धूं शक्नुवन्ति। नानात्वनिषेधादिकमपरमार्थभेदविषयमिति तु न युक्तम्, प्रत्यक्षादिसकल- प्रमाणानवगतं नानात्वं दुरारोहं त्रह्मणः प्रतिपाद्य तदेव बाध्यत इति कल्पनाया अयोगात् ।।

१२४ श्रीभाष्यसमालोचनम् अयमाशय :- श्रह्म-जगतोर्भेदनिषेधो हितयोरैक्यविरोधेनैवेति मतद्वयसम्मतम्। तत्राद्वैतमते जगतो ब्रह्मकार्यत्वादू उपादानोपादेय- योरभेदादू ऐक्यमिति मन्यते। श्रीभाष्यमते तु-निरस्तसमस्तहेय- प्रत्यनीकस्य ब्रह्मणो हेयेन जगतैक्यं व्याहतम्, किन्तु जगद्विशिष्टब्रह्मणै- व कार्य-कारणभावादिगम्यम्। कार्यकारणयोरैक्यं नाम-अवस्थाद्वया पन्नचिदचिद्विशिष्टवस्त्वैक्यम्। तथाच प्रकार्यैक्यमेव कार्य-कारणभाव- गम्यम्, न तु प्रकारि-प्रकारयोः प्रकाराणां वा परम्परम्। तथाच विशेषणां- शैक्याभावेऽपि न क्षतिः॥

द्विविधं हि सामाधिकरण्यम्-यदू भिन्नकालीनावस्थारूपसद्वारवि- शेषणाश्रयधम्यैक्यं कार्य-कारणभावस्थले, सर्वकालीनाद्वारकविशेषणाश्र- यधम्यैवयम्-यथा-"अयं वेदविद् ब्रह्मणः" इत्यादौ कार्यकारणभावा- भावेऽपि। सति चैवम् श्रह्मणश्चिदचिद्नुप्रवेशपूर्वकं नामरूपभाकृत्व- श्रवणाद् सद्वारकत्वसिद्धेः शरीरतया प्रकारभूतचिद्चिद्धिन्नत्वं प्रकार्यैक्य- स्योपकारकमेव, नतु बाधकम्। तथाचैक्यविरोधी भेद एव "नेह नास्तीति" श्रुत्या निराक्रियते, नतु तदनुकूलोऽपीत्येव स्वीकर्तव्यम्, अन्यथा-'द्वै घटौ, इति बुद्धौ सत्यां मृदू घट इति ज्ञानं न स्यात्, एको घट इति बुद्धौ च 'घटादि न रूपादि' इति च ज्ञानं न स्यात्। तथाच कार्यनानात्वं कार्य-कारणयोरभेदस्य कथमपि न विरोधी। तथाच न केवलं कार्य-कारणभावमात्रेण ब्रह्मजगतोरभेदः, किन्तु तदन्तर्यामिकत्वेन तदात्मकत्वादपि, इति प्रकार्यैक्यमादायैव "सर्व खल्विदं ब्रह्म तज्जलानिति शान्त उपासीते"त्यादौ सामानाधिकरण्यम्। अत्र तदनत्वं हि तत्स्थितिधारकत्वं तदन्तार्यामिकत्वमेवेत्यभेदश्रवणे सर्वत्र तदन्तर्यामिकत्वस्याप्यनुसन्धानं कर्तव्यम्। अयं च भेदो न लोक- सिद्धः, किन्तु श्रुतिसिद्धः, इति तन्निषेधे श्रुतितात्पर्यकल्पनं न युक्तम् ;

चनादू नाभेदश्रुतीनां भेदश्रुतिबाधकत्वम्, किन्तु कुतर्कभ्रान्तिमूलभेद- विषयत्वमेवाभेदश्रुतीनाम्। तथाच ब्रह्म-प्रपश्वयोरपि कार्य-कारणयो- भेंदनिपेधे हि, ब्रह्मकार्यत्वमेव जगतो न स्यात्, इति तद्भेदपराणि वाक्यान्यपि बाधितानि स्युः। नहि जीव-श्रह्मणोर्श्रह्म-जगतोर्वा भेद: प्रमाणान्तरसिद्धः, येनानूद् निषिध्येत।।

श्रीभाष्यसमालोचनम् १२५ तदत्र श्रीभाष्याभिमत उक्तश्रुत्यर्थः-यत्र-यदा, द्वैतमिव भवति =सनिष्ठमेद इव भवति। इवशब्द: स्वनिष्ठभेदस्यातात्त्विकत्वद्योतकः। कथमिवेतिवद्विवक्षितार्थों वा; तत्=तदा, इतरः इतरम्-इतरेण पश्यति। केनेति वक्ष्यमाणत्वादितरेणेत्यध्याहारः, इतर := स्वनिष्ठो दष्टा, इतरम्= स्वनिष्ठ द्रव्यम्, स्वनिष्ठद्दर्शनसाधनेन पश्यति । यत्र तु=यदा तु, अस्य=उपासकस्य, सर्वमात्मैवाभूत्=परमात्मसामानाधिकण्येन सर्व साक्षात्कृतम्। नहि पूर्वमनात्मभूतं सर्वमिदानीमात्मा भवति, परमात्म- सामानाधिकरण्येन साक्षात्काराभिप्रायोडभूदिति भावः । तत्=तदा, क इत्यध्याहार: ? इतर इत्युक्तत्वात्। सवनिष्ठः को द्रष्टा स्वनिष्ठेन केन दर्शनसाधनेन स्वनिष्ठं कमर्थम् (द्रव्यम्) पश्येत्। ज्ञातृ-ज्ञेय-ज्ञान- साधनेषु स्वनिष्ठं किश्चिदृपि नास्तीत्यर्थः । अत्र प्रमितनिपेधायागादू आपातप्रतीतिसिद्धस्यैव निषेध्यत्वादू लौकिकप्रतीतेश्च स्वनिष्ठताविषय- त्वात् तेन रूपेण निषेधः । तथाच परमात्मसाक्षात्कारदशायां प्रकारिण आत्मनः प्रतीयमानत्वादहंशब्दवाच्यपरमात्मसामानाधिकरण्येन दृश्य- तत्साधनानां प्रतीतिः, संसारदशायां तु स्वनिष्ठतया प्रतीतिरिति निष्कर्षः । एतेन-"तद्वैतत् पशयन् ऋपिर्वामदेवोऽइं मनुरभवं सूर्यश्चे"ति श्रुतिरपि-व्याख्याता, इति "यत्र हि द्वैतमिव भवती"त्यादिवाक्यार्थः । इह=प्रपञचे दष्टप्रकारेण नानाभूतं स्वनिष्ठतया किश्चिदपि नास्तीति "नेह नानास्ति किश्वनेति श्रुत्यर्थः ॥ मृत्यो := अज्ञानान्, मृत्युम्-अज्ञानान्तरं प्राप्नोति, यः स्वनिष्ठमित्र पश्यति सर्वमिति "मृत्योस्स मृत्युमाप्नोती"ति श्रुत्यर्थः-इति॥ अद्वैतिनस्तु-सर्वत्र सामाना धिकरण्यप्रत्ययेषु यदि प्रपश्चस्य तदात्मकत्वमपि निर्दिष्टं स्यात्, तर्हि श्रोभ/ष्योक्तरीत्या सामाना- धिकरण्यं प्रकार्येक्यमादायैव, नतु केवलकार्य-कारणभावनिबन्धना- भेदमादायेति वक्तुं शक्यते। उपनिषत्सु हि-विनाऽपि नियम्यत्वं कार्याणां कारणाभेदपराणि वाक्यानिदृश्यन्ते, एवं नियम्यतया प्रपश्चप्रतीतिस्थलेऽपि न सामानाधिकरण्यं दृश्यते, किन्तु भेद एव। तथाच ब्रह्मकार्यस्यैव प्रपश्चस्य ब्रह्मनियम्यत्वाद् जगतो ब्रह्मणा

१२६ श्रीभाष्यसमालोचनम् वादो न क्षोदक्षम :; अन्यथा "यस्य पृथिवी शरीरमि"त्यादावपि पृथिव्यादोनां नियम्यतया प्रतीयमानानां तविशिष्टब्रह्मपरत्वापत्या भेदव्यपदेशोऽनुपपत्रः स्थात्। एतेन-"ओमित्येतदक्षरमिदं सर्वं- मि"त्यन्तर्यामितोपदेशं विना तादात्म्योपदेशोऽपि-व्याख्यातः। तथाच "सदेवे"त्यादौ सद्रूपेण ब्रह्मणः प्रपश्चतादात्म्यं श्रूयमाणमपि शरीर-शरीरभावानिबन्धनमेव सामानाधिकरण्यम्, नतु कार्य- कारणभावनिबन्धनमिति सिद्धान्तस्थाननुकूलमेव। यद्यपि सदा- यतनत्वेन तन्नियम्यत्वमपि वस्तुगत्या वर्तते; तथापि "मृत्तिकेत्येव सत्यमि"ति कार्य-कारणयोरेव द्रव्यैक्यस्य श्रीभाष्यकारैरपि विवक्षणात् शरीर-शरीरिभावस्य तदैक्यप्रयोजकत्वस्य तत्रानङ्गी कारात् "घस्य पृथिवी शरोरमि"त्यादौ भेदस्यैव व्यपदेशाच कार्य- कारणभावनिबन्धनेऽमेदे सोकियमाणे कार्य-कारणयोर्भेदोऽपि तत्र तत्र प्रतीयमान: कल्पित इत्येव सवोकर्तव्यम्; तदैक्यविरोधित्वात्।। एतेन-अवस्थाद्वयापन्नचिद् चिद्धस्तु विशिष्टवस्त्वेकत्वं का- र्यकारणभावनिबन्धनं सामानाधिकरण्यमिति-प्रत्युक्तम्; मृद

पि कार्यकारणभावस्थलेऽदर्शनेनोक्तकल्पनाया अप्रामाणिकत्वात्। मृद एव ह्यवस्थाविशेषो घटो नाम, इति ब्रह्मण एवावस्था प्रपश्च इति स्यात्, यदि ब्रह्म कारणं प्रपश्चस्योपादानताविधयेति स्वोकर्तव्यम्, इति परिणामवादो विवर्तवादो वा नियतमेव खो- कर्तव्यः। परिणामवादस्तु साक्षाद् ब्रह्मणो न श्रीभाष्यकाराणा- मपि सम्मतः, किन्तु शरीरद्वारकमेव ब्रह्मणो महदाद्युपादानत्वम्, ज्वालाव्यवहितस्य काष्ठस्य करणत्ववदिति हि तन्मतम्। अस्मिंश्च पक्षे न मुख्यमुपादानत्वं ब्रत्मण:ः सम्भवति; यतो व्यापारव्यवहितस्य काष्ठादेर्मुख्यदाह करणत्वव्यवहार इव नात्राव्यापारशरीरद्वारकमु- ख्योपादानत्वव्यपदेशो युक्तिसहः। सति चैवं चिद्चिद्िशिष्ट-

श्रीभाष्यसमालोचनम् १२७ ब्रह्मकारणतावादोऽयं वस्तुगत्या ब्रम्माभिन्ननिमित्तोपादानतावा- दस्य प्रतिकुल एव स्यात्, इत्यन्ततो गत्वा ब्रह्मकार्यत्वमेव प्रपश्चस्य परित्यक्तव्यं स्याद्। सति चैवं ब्रह्मकार्यतया तदात्मकतया चैक्य- मिति न श्रीभाष्यमत उपपद्यते, इति यदि प्रपश्च ब्रह्मणोस्तादात्म्यं सामानाधिकरण्यं वा सोकर्तव्यम्, तर्हि कार्य-कारणभावनिबन्धन- मेव तत् स्वीकर्तव्यम् ।। एतेन-रूपविशिष्टस्य पिण्डत्वावस्थापन्नस्य रूपस्पर्श विशिष्टेन घटत्वावस्थापन्नेनेवैक्यम्। अत्र घटगत रूप-स्पश- स्थाने चिद्चितौ पिण्डत्व-घटत्वस्थानेऽवस्थादयापन्नेति। इयान् विशेष :- यद् ब्रह्मणि चिद्चिद्द्वाराऽवस्थायोगित्वम्, घटादिस्थले तु रूपस्पर्शादिद्वारेति। अत्र बालत्व-युवत्वावस्थाद्वयापन्नशरीर- विशिष्टवस्त्वैक्यमनुरूपो दृष्टान्त इत्यादि-परास्तम्; एकावस्था- वतोऽवस्थान्तरापत्तिर्हि परिणामि-परिणामभावेन भवति, नान्यथा। परिणामश्च सावयवस्यैव भवति, न निरवयवस्य। तथाच घटपिण्ड- गतरूपस्पर्शयोश्विदचित्स्थानत्वं न सम्भवति। अवस्थाद्वयं हि वस्तुगत्या चिद्चितोरेव, न ब्रह्मण: । पिण्डत्वाद्यवस्थापि यदि रूपस्पर्शयोरेव सवीक्रियते, तर्हि बाघ :; मृद एव पिण्डत्व- घटत्वाद्यवस्थाया लोकसिद्धत्वात्, रूपरसयोस्तददर्शनात्। नहि रूपस्पर्शावेव पिण्ड-घटौ इति लौकिका: प्रतियन्ति, इत्यलौकिक- तत्त्वगवेषणायां सुदूरं गमनं श्रीभाष्यानुयायिनाम्।। "स एवायं तरुणोऽभूदि"त्यादौ तु सत्यं बालत्व-युवत्वा- वस्थापन्नशरीरविशिष्टैकवस्तुप्रतीतिर्वरतते, परं त्विद्मेवालोचनी- यम्-यत् कार्य-कारणभावः शरीरात्मनोस्तन्र वर्तते वा, न वेति। यदि वर्तते, तर्हि विवर्तवादे पर्यवसानम्, यदि न वर्तते, तर्हि तत्रापि कर्थं सामानाधिंकरण्यम्? अद्वैतिनस्तु मन्यन्ते-तत्रापि शरीरस्यात्मन्यध्यासनिबन्धनमेव सामानाधिकरण्यमिति। यदि

१२८ श्रीभाष्यसमालोचनम् च विनाऽपि कार्य-कारणभावं शरीरशरीरिभावमात्रेण सामानाधि- करण्यम्, तर्हि व्यर्थ ब्रह्मपपश्चयोरपि कार्य-कारणभावकल्पनं सामा- नाधिकरण्यप्रतीत्यर्थम्। तथाच केवलकार्य-कारणभावस्थलेऽप्यभेद- प्रतीतिदर्शनात्, शरारात्मभावस्थलेऽप्यहं देवदत्त इत्यादिस्थले प्रकारद्वयप्रतिभानं विनापि प्रकारप्रकारिणोरप्यभेदप्रतीतिदर्शनाच्च ब्रह्म-प्रपश्चयोः कार्य-कारणभावेनाप्यैक्यं विनापि शरीर-शरीरिभावं सम्भवतीति कार्य-कारणयोर्भेदस्यैक्याविरोधार्थ मिथ्यात्वमव- इ्यमेव स्वीकर्तव्यम्। दृष्टं हि बाध्य-वाधकभावनिबन्धनमपि सामा- नाधिकरण्यम्-'इदं रजतमि'त्यादौ। तथाच द्विविधं सामानाधि- करण्यम्-विशेषण-विशेष्यभावनिबन्धनम्, यथा वेदविद् ब्राह्मण- इत्यादौ, बाधायां सामानाधिकरण्यम्-स्थूलोऽहं कृशोऽहमि- त्यादौ, 'इदं रजतमि' त्यादौ च। शरीर-शरीरिणोरपि बाधायामेव सामानाधिकरण्यम्। स्थूलोऽहमित्यादौ हि नावस्थाद्वयविशिष्ट- वस्त्वैक्यप्रतीतिः शरीरे। सूक्ष्माचिद्धिशिष्ट एव स्थूलचिद्विशिष्टोऽपि इत्यादौ तुन भिन्नकालीनावस्थाद्वयविशिष्टवस्त्वैक्यपरत्वम्। तथाच न विशेषण-विशेष्यभावे सामानाधिकरण्यम्, इति सीकर्तव्यमेव। यथाच तन्नियम्यानां न तत्तादात्म्येन व्यवहार:, राज-प्रजयोः सामानाधिकरण्याभावात्, तथाऽन्यत्र व्यक्तम्। सति चैवम्- "सर्व खल्विदं ब्रह्मे"त्यादिसामाना धिकरण्यमपि तज्जत्वादिनापि यदि सवीक्रियते, तर्हि नियतं भेदमिथ्यत्वव्यवस्थानमपेक्ष्यते। ततश्चाविद्यकोऽयं भेदो न प्रमाणसिद्धः, किन्तु भ्रान्तिमूल एव, इति भ्रान्तिसिद्धत्वं भेदस्य निरूपयितुमिदं वाक्यम्-"यत्र हि द्वैतमिव भवति, तदितर इतरं पश्यती"ति। अन्रेवशब्दो भेदाता- च्िविकताव्यवस्थापनार्थ इति मतश्यसम्प्रतिपन्नम्, यदि इव शब्दार्थो विवक्ष्यते। इयान् विशेष :- यत् खनिष्ठभेदातात्त्विकत्वं श्रीभाष्य- मते, अद्वैतमते तु भेदमात्रातात्त्विकत्वम् । अन्न खनिष्ठेति

श्रीभाष्यसमालोचनम् १२६ पदाध्याहारो निष्परमाण इति भेदसामान्यमिध्यत्व एव पयवसा- नम्। इवशब्दार्था विवक्षापक्षस्तु निर्गतिको न सरसञ्व। एतेन- "यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत् तत्केन कं पश्येदिति वाक्यमपि- व्याख्यातम् । तत्र च-"अहं मनुरभवम्" इति ज्ञेय-तत्साधनाद- भेदानुसन्धानं यदि परमात्मशरीरकत्वात् सर्वेषामिति मन्यते, तर्हिं मुक्तात्मनोऽपि मन्वादिसामानाधिकरण्यं मन्वादिशरीरि- भावेन मन्वादिकारणत्वेन च स्वीकर्तव्यम्। तत्र च कथं जगवथा- पारवर्जेमेव परमात्मभावः ? नतु जगद्व्यापारेणापि साकम् ? ततश्च परमात्मशरीरत्वाद् मुक्तस्य परमात्मन इव तच्छशरीरमन्वादिभि- स्सामानाधिकरण्यं न प्रकारिमात्रैक्यमादाय, किन्तु प्रकरयोरप्यै- क्यम्। सति चैवं भवदीय: पूर्वोक्तो नियमो भवद्गिरेव परित्यक्तो भवति। एतेन-"'नेह नानास्ति किश्चने"तिश्रुतिरपि-व्याख्याता; तस्या अपि भेदसामान्यनिषेधपरायाः सङ्कोचे प्रमाणाभावेन खनिष्ठभेदातात्विकतामात्रबोधकत्वायोगात्। इहशब्दस्य प्रक्रान्त- ब्रह्मपरामार्शित्वपरित्यागेनाप्रकान्तप्रपञ्चपरत्वायोगात्, नाना किश्च-

"यदा ह्ोवैष एतस्मिन् उदरमन्तरं कुरुते। अथ तस्य भयं भवति" इति वाक्यं तु-न श्रह्मणि भेददर्शननिन्दापरम्, "जुष्टं यदा पश्यति"ति तत्र नानात्वदर्शनस्य मुक्तिसाधनत्वावगमात्, किन्तु ध्यानविच्छेदस्यैव भयकारणताद्वारा निन्दापरम्, "यदा होवैष एतस्मिन्नददश्येऽनात्म्येऽनिरु- क्ेऽनिलयनेऽभयं प्रतिष्ठां विन्दते" इति प्रतिष्ठाशब्दवाच्याया निष्ठायाः प्रस्तुतत्वादिति श्रीभाष्यकाराः-वदन्ति ॥

अद्वैतिनस्तु-"यदा होवैष एतस्मिन्नदृश्ये" इत्यभय- कारणं प्रतिपाथ भयकारणप्रतिपादनार्थ प्रवृत्ते-"यदा हेवैष एतस्मिन्नि"ति वाक्येऽपि एतस्मिनपदेन पूर्वतनवाक्यप्रक्रान्तव्रह्मण एव परामर्शो युक्त:, नतु प्रतिष्ठाया: परामर्श :; प्रक्रमस्वारस्यभङ्गात्, १७

१३० श्रीभाष्यसमालोचनम् एतस्मिन्पदेन नपुंसकेन प्रतिष्ठाया: परामर्शायोगाच्चेति ब्रह्मणि भेद्दर्शननिन्दापरमेवेदं वाक्यमिति-यदन्ति॥ तदेवं सर्वाणि वाक्यानि श्रीभाष्यकारैरद्वैतमतप्रतिकूलतया व्याख्यातान्यद्वैतिनामेव साधकानीति व्यास्थापितमिति निर्वि- शेषब्रह्मवाद एव स्वारसिक: ॥ इत: परम्-"न स्थानतोऽपि परस्थोभयलिङ्गं सवत्र ही"ति सूत्रमप्यद्वैतिनामेवानुकूलमिति निरुप्यते॥ "न स्थानतोऽपि परस्ये" ति सुत्रे हि नञः श्रवणात् सत्यं वयमपि पश्यामो भवन्त इव किश्चिदत्र निषेध्यं सृत्रकारा मन्यन्त इति। निषेध्यं च प्रसक्तमेव नाप्रसक्तमिति, किं सूत्रोपत्तमेवोचित- मुताध्याहृतमिति तु विप्रतिपन्नमिदम्। अत्र स्थानतोऽपीत्यपि- शव्देन समुचयार्थेनान्वयादू नञः, स्थानतः स्वरूपतशचोभयलिङ्गं न ब्रह्मेति स्वरसमन्वयो भवति भगवत्पाद्मते। सत्यं प्रजापतिवाक्य- मात्रस्यात्र विचार्यत्वे स्थानप्रयुक्तदोषशङ्कामात्रं तद्ाक्यदृष्ट्या प्रसक्तमिति न स्थानतो दोष इति, दोषस्याध्याहार इति समस्त्य- वसर: कल्पनायाः, परन्तु नेदं संभवति, यतः सर्वत्रपद्वैयर्थ्यमत्र समापद्येत। 'सर्वत्र' पद्प्रयोगेण हि सर्वेषां वेदान्तवाक्यानां विवक्षा, "सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशादि" त्यादौ क्लृप्तेति, सर्ववेदान्त- तात्पर्यविषय एवात्र विचार्यते: नतु वाक्यविशेषगृहीतापुरुषार्थगन्ध- शङ्कानिषेधादिकम् । स्पष्टं हि "मधवन्मर्त्य या इदं शरीरमान्तं मृत्युना तदस्यामृतस्याशरीरस्यात्मनोऽधिष्ठानमात्रो वै, सशरीर: प्रियाप्रिया भ्याम्, नह वै सशरीरस्य सतः प्रियाप्रिययोरपहतिरस्ती" ति वाक्यं शरारासम्बन्धेनैव ब्रह्मणोऽपुरुषार्थगन्धं निषेधति, नतु शरीर- सम्बन्धमपि सिद्धवत्कृत्येति, प्रजापतिवाक्यावगते स्वप्नाथ्यवस्था- द्वारेण निर्दिश्यमाने च नापुरुषार्थगन्धशङ्कांया अवसरः। ख्ानपदं हि-"स्थानगदिव्यपदेशोपपत्तेश्चे" त्यादाविव नियम्यस्थानमेवा-

श्रीमाष्यसमालो चनंम् १३१ त्रापि परामृशतीति, स्पष्टमिदं विज्ञायते-यत् सूत्रकारा अत्र स्थानसम्बन्धनिषेधेनाशरीरमेव ब्रह्म निर्देष्टुमिच्छन्ति सर्ववेदान्त- प्रतिपाद्यतया। तदिदं सिद्धम्-यत् "न स्थानतः" इति सूत्रगतस्य नञो न दोषेणाध्याहतेनान्वयः। सम्बन्ध्याकांक्षा हिश्रुतेनोभयलिङ्ग पदेनैव सम्प्यते। नहि प्रजापतिवाक्यश्रवणानन्तरं कस्यापि ब्रह्मणि दोषशङ्का समापतति॥ . "सर्वत्र ही" ति हेत्वंशे तु नाध्याहारदोष:, यतः-अनन्त- रसूत्रगतमनद्वचनपद्मश्रानुषज्यते। अतद्वचनपदेन त्वनुभयलिङ्गचचनं विवक्ष्यते। तच्च निर्विशेषवचने पर्यवस्यतीति भगवत्पाद्मततात्प- र्थम्। एतेन-हेतुदलस्य स्वेष्टानुसारेणाध्याहारो न न्याय्य इति शङ्कापि-परास्ता। नहि सृत्रानुपस्थितं किमप्यत्र योज्यतेऽस्माभिः, भवन्मते तु दोषादिपदस्य सूत्रानुपस्थितस्याध्याहारान्नानुषङ्ग:। एत-

ही"त्यत्र तु निर्विशेषमेवेत्यध्याहार इव भवतीतीवशब्द: प्रयुक्त:। सर्वत्रातवचनपदेन तात्पर्यतो निर्विशेषपरत्वमेव विवक्ष्यत इति न हेतोरसिद्धि: ।। तथाच सर्वाणि वेदान्तवाक्यानि, न सविशेषत्रह्मपराणि, निर्विशेषैकतात्पर्यकत्वादिति न्यायप्रयोगस्यैवात्र विवक्षितत्वान्न दोषः। भवन्मते तु ब्रह्म, निर्दोषम्, सर्वत्रोभयलिङ्गत्वादित्यत्र न केवलं सर्वत्रपदम्, किन्तूभयपद्मपि व्यर्थमिति, व्यर्थविशेषणत्वात् व्याप्यत्वासिद्धिः। सूचितं चैतत्परिभाषाभूमिकायामेव सत्यकाम- त्वादि लिङ्गान्तरसमर्थनस्य को वोपयोग:, यतो निरुस्तसमस्तदोष- त्वमेकमेवं तत्र पर्याप्तमिति ग्रन्थेन ? "भेदादिति चेन्न प्रत्येकमतदचनात्" इति सत्रातरं तु सत्पमलिपक्षानुमानान्तर निरासार्थमेव। "यथा हि निर्विशेषवाक्य- गम्यत्वेनोभयलिद्ग्त्वनिषंधेन निर्विशेषपरत्वं व्यवस्थाप्यते, एवं

१३२ श्रीभाष्यसमालोचनम् सविशेषवाक्यप्रतिपाद्यत्वेनाप्युभयलिद्गत्वनिषेधेन सविशेषपरत्वमेव वेदान्तानां भवत्वि" ति शश्का हि प्रत्युपाधि तद्सम्बद्धसरूपप्नति- पादकत्वात् सविशेषवाक्यानां न परमतात्पर्यविषयत्वम्, किन्त्वनु वाद एवेति प्रतिपांदनेन निरसनीयेति, भेदादिति सुत्रान्तरम्। पूर्वत्र केवलमद्चनत्वं हेतुः अत्र तु प्रत्येकमतद्वचनत्वमिति निष्कर्षः। सति चैवमुभयलिद्गत्वाभावमात्रत्य साक्षान्निषेघात् निर्विशेषपा- घान्यात् निर्विशेष एव वेदान्तानां पर्यवसानमिति सूचनार्थम्- "अरूपवदेव ही"ति सूत्रमित्यादुत्तरत्र स्पष्टीभविष्यति॥ अथवा-"सर्वत्र हि" इति सर्वतादात्म्यमेव "सर्व खल्विदं ब्रह्म तज्जलानिति शान्त उपासीत" इति वाक्यसिद्धं सर्वोपादा- नताप्रयुक्तं विनानुषङ्गमध्याहारं वा हेतुरत्र विवक्ष्यते। सति चैवं पृथिव्यादिशरीर सम्बन्धो न पारमार्थिकः, यतो बाघायामेव सामा- नाधिकरण्यं सर्वत्र। न हि कुत्रापि ब्रह्म पृथिव्यादिशरीरसमानाघि- करणतया निर्दिष्टम्। अन्तर्यामिब्राह्मणेऽपि हि "यस्य पृथिवी शरीरमि' त्यादिना भेदेनैवोपदेशो दृश्यते, इति न शरीरशरीरिभवादिकं वास्तवम्, इति नोभयलिङ्गं व्रत्मेति युक्तमिति सूत्रार्थः । तथाच ब्रह्म, न स्थानादि- प्रयुक्तसविशेषत्व-स्वरूपप्रयुक्तनिर्विशेषत्वोभयवत्, सर्वतादात्म्ये- नाम्नायमानत्वात्, इत्यनुमानप्रयोगोऽत्र विवक्षितः। यथाचोभय- लिङ्गत्वे सविशेषत्वं नोपदते, तथा पूर्वमेव सचितम्। अत्र पक्षे सर्वतादात्म्यं सविशेषस्यैव भवतु, इति शङ्कावारणार्थम्-"भेदा- दिति चेन्ने" ति सूत्रम्। परिशेषानुमानपरम्-"अरूपवदि" ति सूत्रमिति विवेकः। सगुणवाक्यानि हि सर्वाणि बहून्यपि वा न तात्पर्थतः सगुणपराणीति घण्टाघोषोऽयमद्दैतिनामिति,-किमर्थ वा श्रीभाष्यानुयायिभिर्वारं वारं-यत् भूयस्यः सगुणत्रुतयः, सगुणविद्यापराणि च दृश्यन्ते सूत्राणि बहूनीति व्याकुश्यते?

श्रीभाष्यसमालोचनम् १३३ ततश्चायमेवार्थ: सूत्रकाराभिमत इति विज्ञायते-यदन्तर्या- मिब्राह्मणादिसगुणं वाक्यं सर्व निविशेषपरमिति। एवंच प्रथम- सूत्रोपात्तहेतुसमन्वयार्थ द्वितोयसूत्रमिति व्याख्यातं भवति। सति चैवमशरीरमेव ब्रह्म सर्वत्र विवक्षितमिति पर्यवसित एवार्थ: स्पष्टमुपपाद्यते सूत्रकारै :- "अरूपवदेव हि तत्प्रधानत्वात्" इति। न धुभयसम्मतेनैव हेतुना सूत्रकारा: सर्वत्र साध्यं साधयन्ति, किन्तु स्वासाघाणेन स्वयं साध्यमानेनापीत्यवश्यमिदमूरीकर्तव्यम्; अन्यथा मुख्यमीक्षितृत्वादिकं प्रधानवादादिनिरासार्थतया सूत्र- काराभिमतं न साङख्यानामपि साधारणमिति प्रधानकारणवाद- निरासाद्यसम्भवद्दुक्तिकं स्यात्। एतेन-हेतुनिर्देशश्च पक्षद्य- साधारण इति चिन्त्यमिति-सूचितम्। वस्तुतस्तु-प्रतिपर्याय- मेकात्मप्रतिपादनम्, वाक्यविशेषेषु निर्गुणस्वरूपप्रतिपादनं च साधारणमेवात्र हेतुतया निर्दिश्यते। हेयगुणराहित्यादिपरतया संकोचे तुन प्रमाणम्, न वा कुत्रापि तथा सूत्रकारैः सूचितम्। सूत्राणां हि न्यायपराणां हेतुप्रधान्यमिति, सति सम्भवे हेतुघटकस्य तच्छन्दस्य नञूघटितस्य पूर्ववाक्योपात्तहेतुविपरीत- परत्वमेव युक्तम्। अतश्च "भेदादिति चेन्ने" ति सूत्रेऽतद्वचन- शब्दे तच्छब्देन भेदपरामर्श एव युक्त:, नतु साध्यपरामर्शः । अन्यथा-स्थानतो यो दोष आपादितः, स एव दोषोऽवस्थाभे- दादपि शङ्क्यत इति, सत्यकामत्वादिहेतुप्रतिक्षिस्स्य दोषस्य न कथमपि पुनरत्थानमिति-भेदादिति सृन्नं वितथमेव स्यात्। निर- र्तसमस्तदोषत्वं सत्यकामत्यं च पूर्ववाक्योयात्तं नावस्थाभेदनिव- न्धनम्, किन्तु सार्वदिकमिति प्रकरणत एवावगम्यते। अयं भाव :- ब्रह्म, निर्दोषम्, उभयलिङ्गत्वात्, इत्यनुमानस्यावस्थाभेद्मादाय सदोषे जीवेऽप्युभयलिङ्गत्वस्य विद्यमानत्वाद् व्याभिचारशङ्गावार- णार्थ' "प्रत्येकमतद्वचनादि" ति भवन्मतम्। तत्र च प्रतिपर्याय-

१३४ श्रीभाष्यसमालोचनम्

तमिति खलु साघनीयम्, नतु प्रतिपर्यायमदोषत्ववचनात्। तेन हि स्वाभाविकं निर्दोषत्वमुभयलिङ्गत्वेन साध्यत इति पुनरपि व्यभि- चाशङ्का तद्वस्यैव भवति। ब्रत्म, निर्दोषम्, निरस्तसमस्तदोषत्वा- दिति न्यायस्वरूपे हेतुसाध्ययोरैक्यमिति त्वन्यदेतत्। अत :- वेदान्तेषु बहुषु स्थलेषु भेदवाक्यानामपि विद्यमानत्वात् सविशेष- परमाशड्क्य तन्निरासार्थमिदं सूत्रमित्येब विवरणं साधु ॥

"अरूपवदेव हि तत्प्रघनत्वादि" त्यादिसूत्राणीदानीं समालोचयामः । इदं हि सूत्रं श्रीभाष्यानुयायिभि: स्वमता- नुगुणतया विवृतम्। अयमेतेषामाशय :- "अरूपवदेव हि तत्प्रधानत्वात," "प्रकाशवचावैयर्थ्यात्," "आह च तन्मात्रम्।" "दर्शयति चाथो अपि स्मर्यते" इति सूत्रचतुष्टयं हि न भगत्पाद- मतानुगुणम्। मरूपमेव हीति वक्तव्ये अरूपवदिति वतिप्रयोगो हि ब्रह्मण: शरीरितुल्यत्वं बोधयतीति। इदमेवास्माकं वक्तव्यम्- -यद्त्र मते-तन्निर्वाह कत्वादित्यत्र न केवलं तत्पदेन शरीरग्रहणेन तन्नियामकत्वेन विवक्षा न संभवति, किन्तु भोक्त्रापत्तिसूत्रादि- सिद्धस्यैव पुनरपि "न स्थानतोऽपि' इति प्रथमसूत्रार्थसाघित- स्यैव वा तन्मत उपपादनादू अरूपवत्सूत्रवैध्थ्यमपि समापतति। अरूपपदं बहुवीहिसमासेन निर्गुणं बोधयति, अरूपवत्पद्मपि तद्धितान्तस्य रूपवत्पदस्य नञ्रूतत्पुरुषेण निष्पन्नं तदेव तु बोधयति। सति चैवमरूपमित्येव वक्तव्ये 'अरूपवत्' इति प्रयोग: कथ श्रीभाष्यमतानुयायिनामेवानुकूलम्। मात्रालाघवं तु वैयाकरणानामेव पुत्रोत्सवाय, न वैयासिकानामपि। ब्रत्म निगुर्णमिति बोर्धनं हयावाङ्मनसगोचरस्येदन्तंया निर्देशासंभवादू न संभवतीति, "अथात आदेशो नेति नेति" इति प्रक्रियया रूपवद्

श्रीभाष्यसमालोचनम् १३५ व्रह्मेत्यादिरूपेणैव हि ब्रह्म निरूपणीयमिति मतुप्सार्थक्यमद्वैत- मतेऽपि संभवत्येव। सत्यं श्रीभाष्यकारा अत्र तत्पदं व्यस्तमेव मन्यन्ते, परन्तु नैतदुक्तम्, वैयर्थ्यात्। प्रकरणादेव हि तदर्थलाभः संभवति, 'प्रधानत्वात्' पद्मपितु श्रीभाष्यमते न खरसम्। प्रधान- त्वपदेन हि मुख्यात्वादित्येव सरसतोऽर्थः प्रतीयते, न नु निर्वाह- कत्वादिति। अनेन चेदं ज्ञायते-यत्सत्यं सगुणमपि वेदान्तेषु प्रतिपादते, परन्तु न तन्मुख्यम्, किन्तु निगुंणमेवेति। श्रुतौ हि उपासनार्थ ब्रह्मणो बहूनि रूपाणि कल्प्यन्त इति तु सत्यम्, तात्पर्य- विषयत्वं तु न तेषु गुणेषु; अन्यथा "मनो ब्रह्मेत्युपासीत" इत्यादौ कल्पितं मनसो ब्रह्मत्वमपि पारमार्थिकं स्यादिति। उपासनाविष- यास्तु अन्यत्र कल्पिता दृष्टा:, इति कथं ब्रह्मण्यप्युपास्ये सत्यका- मत्वाद्यो न कल्पिता भविष्यन्ति। श्रीभाष्यकारा हि पुरुषार्थ- त्वादू ब्रह्मण उपास्यस्य पारमार्थिकं सगुणत्वमपि समन्वयसूत्रेण प्रतिपाद्यन्ति, परन्तु समन्वयशब्दस्य तात्पर्यविषयत्वादित्यस्मि- न्नेवार्षे स्वारस्यात्, पुरुषार्थतयाऽन्वयादिति विवरणं न सृत्राक्षरानु- गुणमिति सर्वविदितमिदम्। एतेन-न चुपासनार्थानां परमार्थते- त्यस्ति नियम :; तथा सति "आत्मेत्येवोपासीते" त्युपास्थतया निर्दिष्टस्यात्मैक्यस्याप्यपारमार्थ्यप्रसङ्गात्" इति मार्ताण्डोक्तिरपि- व्याख्याता :; नहि भगवत्पदा अन्नोपासनां मन्यन्ते; इतिपद्समभि- व्याहारात्, किन्तु ज्ञानमेवेति बृहदारण्यकभाष्य एव व्यक्तम्।। अत एव "प्रकाशवच्चावैयर्थ्यमि" ति सुत्रमपि सावसारं भवति। यतस्तात्पर्याविषयत्वे गुणानां ब्रह्मणि तत्कल्पनावैयर्थ्य- शङ्का स्वरसत उदेतीति, तत्समर्थनमत्र काम्यते प्रकाशदृष्टान्तेन। अत्र प्रकाशपदेन लोकसिद्धप्रकाश एव दृष्टान्ततया विवक्षणमर्हति, नतु "सत्यं ज्ञानमि" ति वाक्यम्। न हि सूत्रकारा: कुत्रापि "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रम्मे" वाक्यं निर्विशेषप्रकाशस्वरूपब्रत्मपरं

१३६ श्रीभाष्यसमालोचनम् मन्यन्त इति श्रीभाष्यानुयायिनो वक्तुमर्हन्ति, येन-"सत्यं ज्ञान- मनन्तं ब्रह्मे" त्यादिभिनिर्विशेषप्रकाशैकसवरूपं ब्रह्मावगम्यते, "यथा सत्यं ज्ञानमित्या दिवाक्यावैयर्थ्यात् प्रकाशस्वरूपत्वं ब्रह्मणोऽ- ड्रीकियते," इत्यादि भाष्यमुपपन्नं भवति। यदि तु परमतरीत्या दृष्टान्तः, तर्हि तु परमते सगुणवाक्यानामप्यवान्तरप्रामाण्यसीकारां- न्नाशङया एवोत्थितिः। परे हि सत्यादिवाक्यं सगुणवाक्यं च सर्व निर्विशेषब्रह्मबोधकतयैव प्रमाणं मन्यन्ते। श्रौतज्ञानादिपदपरि- त्यागेन प्रकाशपद्प्रयोगस्वारस्यमपि श्रीभाष्याभिमतं न सूत्रकारा- भिमतमिति ज्ञापयति। नहि प्रकाशपदेन सत्यज्ञानादिवाक्यमुप- स्थाप्यते॥ श्रुतिप्रापितेषु गुणेषु केषुचित् सार्थक्यम्, केषुचित्तु वैय- थ्यमिति शाङ्काया अकस्मात् गुणाविवक्षादीनां पूर्वसूत्रेष्वसूत्रणे कथमुत्थितिरपि समुदेति ? अतः ब्रह्म, सगुणम्, प्रकाशवत्, उपास- नार्थतया तु गुणानां सार्थक्यमित्येवात्र सूत्रार्थो वर्णनीयः। यथाच वियद्व्याप्यावतिष्ठमान: प्रकाशः अङ्गल्याद्युपाधियोगेनार्जवादिकं प्राप्नोति, विषयविशेषाणां सूक्ष्माणां ग्रहणार्थतया कल्पितवक्रादि- रूपोऽपि.सम्रयोजन:, एवमत्रापीति तु भगवत्पादाभिमतोऽर्यः। एवं चावैयर्थ्य एव वस्तुगत्या प्रकाशदष्टान्ततात्पर्य पर्यवस्थतीति न दोष: ।। एतेन-प्रकाशस्यावैय्थ्ये दृष्टान्ततयाऽन्वयः सूत्रवाक्यात् स्वरसतः प्रतीयते, परैस्तु-औपा धिकाकारायोगे दृष्टान्ततया योज- नात् स्वरससिद्धार्थत्याग इति व्याससिद्धान्तमार्ताण्डोक्तिरपि- व्याख्याता। यतो वयमपि वस्तुगत्याऽवैयर्थ्य एव प्रकाशदष्टान्तताम- भिप्रेमः। द्वारं तु केवलमौपाधिकाकारायोगः । सूत्रकारा हि चैतन्य- मात्ररूपत्वस्य सत्यकामत्वादि भिर्वस्तुगत्या विरोधमेव मन्यन्ते नावि- रोघम्। व्यवहारदृष्टया तु अविरोघं मन्यन्त इति त्वन्यदेतत्।

श्रीभाष्यसमालोचनम् १३७ अत एव-"एवमप्युपन्यासादविरोघं बादरायणः" इति सूत्रेऽपिशब्दस्वारस्थम्। अत्र हि सूत्रे विरोधेऽप्यविरोधो हि सूत्र्यमाण: रूपान्तरेण विरोघ:, रूपान्तरेणाविरोध इति कल्पनाया- मेव स्वरसों भवति। अन्यथाऽविरोधं बादरायण इत्यनेनैव गतार्थ- त्वात् व्यर्थमेवै "वमपी" तिपदम्। अनेन हीदं ज्ञायते-यत सत्य ज्ञानादिबोध्यनिर्विशेषप्रकाशस्वरूपत्यं सत्यकामत्वं च विरुद्धमिति, सति चैवं कथं वाऽविरोधसाधनात्पूर्वमेव-"प्रकाशवदि" ति सत्यज्ञानादिदृष्टान्ततासंभव: ? इदमत्रालोचनीयम्-यत् चतुर्था- ध्यायप्रतिपिपाद्यिषितमविरोधं गृहीत्वा किं "प्रकाशवच्चे"ति सूत्रस्य प्रवृत्ति :; उत "प्रकाशवच्चे" ति सूत्रसिद्धमौपाधिकं सत्य- कामत्वादिकं गृहीत्वा चतुर्थाध्यायेऽविरोधोपसंहरणमिति। तत्र प्रथमपक्षे विरोधशङ्काया एवानवसरः। नहि उभयलिद्गत्वं प्रथमं साधितं कल्पितमिति शङ्काया लेशतोऽप्युत्थितिरस्तीति व्यर्थम- त्राविरोघसमर्थनम्। द्वितीयपक्षे तु विरोघस्य निर्विशेषपारमार्थिक- तायां पुरःस्फृर्तिकत्वात् व्यवहारदृष्ट्रयाऽविरोघसमर्थनार्थमेव चतुर्था- ध्यायप्रवृत्तिः। "प्रकाशवच्चेति" तु सत्यकामात्वादिकल्पितत्व- व्यवस्थामूरीकृत्य स्वरसत एवोपपद्यते।। यद्यप्येवमप्युपन्यासादिति सूत्राभिमतोऽविरोध एकस्य व्यावहारिकत्वमपरस्य पारमार्थिकत्वमिति कल्पनया सम्भवति, परन्तु सूत्रकाराभिमतं पारमार्थिकत्वं चैतन्यमात्रस्य, व्यावहारि- कत्वं तु सत्यकामत्वादेरिति, न केवलं "प्रकाशवचावैयर्थ्यमिति" सूत्रमात्रेणावगम्यते, किन्तु-"आह च तन्मान्रम्" इति सूत्रस्यापि साहाय्येनेति, सूत्रद्यसिद्धमेवार्थजातं पृथक् पृथक् जैमिन्यौडुलो- मिमतत्वेन संगृह निष्कृष्यानन्तरमेवै "वमप्युपन्यासादि"ति सूत्रेण अतिपादयतीति सिद्धचति। "चितितन्मोश्रेणे" इति तन्मान्रपदेन चायमर्थः प्रत्यभिज्ञायते। एवं च-"आह च तन्मा- १८

१३८ श्रीभाष्यसमालोचनम् त्रमि"ति सूत्रमप्यद्वैतमतमेवानुगृह्लाति। अन्र तन्मान्नपदेन तदि- तरव्यवच्छेद: प्रतिपाद्यमानस्य गम्यते, तच्न निर्विशेषमात्रप्रतिपा- थताविवक्षायामेव खरसं भवति॥ न केवलं सगुणवाक्यशेषा एव निर्गुणबोधका:, किन्तु स्वतन्त्राण्यपि श्रुति-स्मृति वाक्यान्यत्र प्रमाणानीति प्रदर्शनार्थम्- "दर्शयति चाथो अपि स्मर्यते" इति सूत्रम्। अनेन हि स्पष्टमिदं प्रतिपाद्ते-यत् प्राकाशदष्टान्तो ब्रह्मणि गुणानामौपाधिकत्वेन सार्थक्यव्यवस्थापनार्थ एव, यतः सूत्रकारोक्तं निदर्शनमिदं न स्व- तन्त्रम्, किन्तु श्रौतमपीति सूत्रयन्ति सूत्रकारा :- "अत एव चो- पमा सूर्यकादिवत्" इति। इदं हि सूत्रं सूर्योपमया ब्रह्मणो निर्दो- षत्वसमन्वयार्थमिति श्रीभाष्यकाराः। अद्वैतिनस्तु सगुणत्वस्यैपा- घिकत्वसमन्वयार्थमिति मतदयार्थनिष्कर्षः ॥ इदमत्र श्रीभाष्यम्-"अत एव जलदर्पणादिप्रतिषिम्बित- सूर्यादिवत् तत्र तत्रावस्थितोऽपि निर्दोषः" इति। प्रतिबिम्बसूर्यका- दयोऽपि तु सदोषा एवेति निर्दोषत्वसाधने न तस्य दृष्टान्ततासम्भव इति-न सूत्रसारस्यम्, यतो घुपाधिदोषाः सर्वेऽपि प्रतिबिम्ब- गता भवन्तीत्यनुभवसिद्धमिदम्। एतेन-घटाकाशादिदष्टा- न्तोऽपि श्रीभाष्यगतो-व्याख्यातः। घटाकाशोऽपि हि घटोप- हितो घटवदनित्य एव विशिष्टः । अद्वैतमते तु प्रतिबिम्बानामिव ब्रह्मणोऽप्युपाधिगुणैरेव सगुणत्वम्, नतु खत इति व्यवस्थापनान्न दष्टान्तताऽसम्भवः । वस्तुतस्तु नात्र घटाकाशादिदृष्टान्तता; उत्तर- सूत्रानुत्थानात्।। एतेन-"अम्बुवद्ग्रहणात्तु न तथात्वमि"ति सूत्रमपि- व्याख्यातम्, इदं हि सूत्रं ब्रह्मण: प्रतिबिम्धत्वाभावादुक्तव्यवस्था- नुपपत्तिशङ्कापरमिति मतद्वयसम्मतमिदम्। अत्र च जलबिम्बयो-

श्रीभाष्यसमालोचनमू १३६ शङ्ट्राहृदयम् । इदमेवात्र पृच्छ्यते-यत् सर्दशरीरकब्रह्मवादे शरीर- शरीरिभावप्रयुक्तस्य सदोषत्वस्य प्रतिबिम्बदृष्टान्तेन कथ परिहार- सम्भव इति ? "वृद्धिहासभाक्त्वमि"ति सुत्रं तु श्रीभाष्यमतेऽत्यन्तं प्रति- कूलम्। अन्र हि दृष्टान्तदार्ध्टान्तिकभावविवक्षितं सारूप्यं न विम्बप्रतिबिम्बभावेन, किन्तु औपाधिकधर्मवत्वेनेति स्पष्टं प्रतीयते। श्रीभाष्यमते तु-वृद्धिह्ासादिभाकत्वं निरस्यते, इति सूत्रयोजनमिदं सूत्राक्षराननुगुणम्, नञ्ध्याहारापत्तिश्च। अत्र हि वृद्धिहासभाकत्वं साध्यतया निर्दिश्यमानं निषेध्यतया साध्यमिति कथं सूत्रकारहृद्यङ्गमं स्यादिति सर्व एव समालोचयन्तु।। तदिदं सिद्धम्-यत्-"एवमप्युपन्यासादि"ति बादराय- णसूत्रेणाप्यद्वैतमतस्यैव परिपोषणादू न "प्रकाशवत्" "आह च तन्मात्रमि" त्यादिसूत्राणां श्रीभाष्याभिमतं योजनं सम्भवद्दुक्ति- कम। अद्वैतमते हि अनेकजीववादे यावत्सर्वमुक्ति ईश्वरभाव एव मुक्तिरित्येव सिद्धान्तादू अपहृतपाप्मत्वादिकमपि दहर विद्याप्रक- रणादावा विर्भूतजीवधर्मतया प्रतिपाद्यमानं मुक्तधर्म इति सिद्धान्त- लेशसंग्रहादौ व्यक्तम्। एवं च "ब्राह्मेण रूपेणे" त्यादिभिः स्रष्टृत्वादिकं मुक्तानां प्रतिपाधत इत्येव तत्वम्। बादरायणाचार्या हिन केवलं "न स्थानतोऽपि" इत्यादि- सूत्रैः, किन्तु मुक्तर्गतिनिरपेक्षत्वव्यवस्थापकैः स्वाभिकमायिकत्वव्य- वस्थापनपरैश्रान्यैः सूत्रैरप्यद्वैतमतमेव खादरणीयं मन्यन्ते। योगा- चारमताद्द्वैतमतस्य महान् विशेषः, इति न योगाचारमतनिरसन- मेवाद्वैतमंतनिरसनम् ॥ "नाभाव उपलब्धेः" इति अर्थानामभाव उपलभ्यमानत्वेन निरस्फ्ते। इदं च येषां मंतेऽर्थस्य नोपलब्धिरेव, तस्यैव मतस्य निर- सनं भवितुमर्हति। न हि योगाचारमत इवाद्वैतमतेऽर्थस्य ज्ञाना-

१४० श्रीभाष्यसमालोचनम्ं तिरिक्ताकारवतो नोपलब्धिरेव सीक्रियते। उपलभ्यमानस्यार्थस्य वाधितत्वमात्रमेव हि भगवत्पादा मन्यन्ते। एतेन-"वैधर्म्याच्च न खप्रादिवत्" इति सूत्रमपिव्याख्यातम्। इदं हि सूत्रं स्वम- वैधम्येण जाग्रद्दशायामर्थसत्त्वं साधयति। तच्-"स्वािकस्यार्थस्य न प्रतीतिरेवेति तु सत्यम्। जाग्रति तु पृथगर्थानामुपलभ्यमान- त्वात् न तदृष्टान्ततासम्भव :- 'इत्युपपादनपरमेव। तत्र स्वाभि- कानामर्थानां प्रत्यहं बाध्यमानत्वात् स्वाधिष्ठान चैतन्यव्यतिरेकेणा- भावनिर्णयेन प्रातिभासिकत्वमद्वैतिनो मन्यन्ते-सूत्रकाराश्च "मायामात्रं तु" इति सूत्रयन्तः। तत्र योगाचारमतेऽर्थानाम- प्रत्यक्षत्वादू अनुमानेन ज्ञानाकारतयैव तेऽनुमोयन्ते, इति तद्टृष्टान्तेन जाग्रदशायामप्यर्थानामनुमेयतावादिनां तेषामेव निरास एवानेन सूत्रेण क्रियते। तथाचार्थानामुपलभ्यमानत्वेन प्रत्यक्षत्वादू ज्ञाना- कारतानुमानं बाधितमित्येव तात्पर्यम्, नतु स्वमदष्टान्तेनार्थ- मित्थ्यात्वनिरासपरमपीदं सूत्रम् । अद्वैतमते हि स्वानिका अपि प्रत्यक्षा जाग्रत्कालिका अपि प्रत्यक्षा इति नानुमानसाध्यमर्थस्वरूपम्। सूत्रकारसाघितस्वाभि- करथाद्यभावेनैव यदि योगाचारमत इव ज्ञानाकारता साधिता स्यात्, तर्हि सत्यं स्वाप्निकदृष्टान्तेन मित्थ्यात्वनिरासेऽपि सूत्रस्य तात्पर्यमूरीकतु शक्यते। न होदं श्रीभाष्यकारानुयायिभिरपि स्व्री- कर्तुं शक्यम्; अन्यथा स्वाभिकानां तन्मतरीत्येश्वरसृष्टत्वात् तव्वैधर्म्पे- णाकाशादीनामनीश्वरसृष्टत्वे सूत्रकारतात्पर्य तैरङ्गीकरणीयं स्यात्। सत्यमनेन सूत्रेण वैधर्म्य स्वाभिकानां जागरिकाणां च सूत्रकारा मन्यन्ते। नहव्वैतमतेऽपि स्वाप्निकानां जागरिकानां च न वैधर्म्यम्। स्ामिका: व्यवहारदशायामेव बाध्याः, जागरिकास्तु न तथेति सर्वानुभवसिद्धमिदम्। श्रीभाष्यमते तुन किमपीश्वरसष्ठत्वावि- शेषादवैघर्म्य स्ाभिकानां जागरिकाणां चेति "वैधर्म्याच्चे" ति न

श्रीभाष्यसमालोचनम् १४१ सङ्गतं भवति। अतोऽपि हेतो: सूत्रकाराः स्ाभिकमायिकत्वमभि- प्रयन्ति। ज्ञानक्षणिकतावादो योगाचाराणां नाहैतिनामिति विशेषोऽ़पि सर्वविदित एव। "क्षणिकत्वाच्च" इति सूत्रेण सूत्र- कारा अपीममर्थ सूत्रयन्त्येवेति, योगाचारमतनिरसनेनैवाद्वैतमत- निरासोऽपीति सिद्धान्तमार्ताण्डकाराणामन्येषां च कल्पना छिन्नमू- लैव। एतेन-"जगन्मित्थ्यात्ववादी योगाचारः"इति-परास्तम्। मित्ध्यात्वं ह्यद्वैताभिमतं न निःस्वरूपत्वम्, किन्तु पारमार्थिकत्वे- नाभाव: । अत एवाकाशादीनां सृष्टिराम्नायमानोपपद्यते। योगा- चरमते त्वर्था निःस्वरूपा इति कथं तत्साम्यमद्वैतमतस्य ? एकसत्तावाद:, स्वरूपेण त्रैकालिकनिषेधश्चाद्ैतिनां यद्यपि कल्पितमेव स्वरूपं प्रपश्चानां गोचरयतीति सांवृतसव्यत्ववा दियोगा- चारमतेन साकं प्रपश्चमित्थ्यात्वे सत्यमस्ति साम्यम्; तथापि नेदं निःस्वरूपत्वं केवलानुमानगम्यम्, किन्तु श्रुतिमूलानुमानगम्यमिति श्रुत्यप्रामाण्येन केवलानुमानेन सांवृतसत्यत्वमर्थानां न साधयितुमल- मित्येव "वैधर्म्याच्च न स्वप्नादिवत्" इति सूत्रतात्पर्यम्। न ह्यद्वैतिनो योगाचारा इव केवलानुमानसाध्यं प्रपश्चमित्थ्यात्वं मन्यन्ते। द्विती- याध्यायद्वितीयपाद्गतत्वाच्चैषां सूत्राणां श्रुत्यमूलानुमाननिरसन- परत्वमेव गम्यत इति "स्वरूपेण त्रैकालिकनिषेधप्रतियोगित्वमि" त्यद्वैतिनां पक्षो नानेनाघिकरणेन निरस्यते। अत एव "क्षणिक- त्वाच्च" इति ज्ञानक्षणिकत्वमप्यप्रामाण्यहेतुतयाSत्र निर्दिश्यते। न हाद्वैतिनो ज्ञानक्षणिकतावादिन इति न तिरोहितमिदं तत्वम्। स्वाभिकानामुत्पत्तिवर्णनम्, तदनन्तरमेव "न तत्र रथा रथयोगाः" इति निषेधवचनं चैव खलु माधिकत्वसाघकतया 'मायामात्रमि'ति सूत्रेण प्रतिपादते। न च योगाचारमते एकस्मात् चैतन्यादावि- र्भाव: सर्वेषां तत्रैव बाधश्चोरीक्रियते। तथाच निरधिष्ठानारोप- वादनिरासार्थमेव "क्षणिकत्वाच्चे"ति सूत्रमिति वक्तध्यम्।

१४२ श्रीभाष्यसमालोचनम् यथाच ज्ञानक्षणिकतावादपरित्यागे स्वरूपचैतन्यस्यैव सत्यस्याधि- छ्ानतास्वोकारे च योगाचारमतस्याद्वैतमतादविशेष:, तथा बृहदार- ण्यकभाष्यादौ व्यक्तम्। तादृशस्तु योगाचारो नात्र निरस्य इति "क्षणिकत्वाचचे" त्यादिनैवावगम्यते। सर्वथा तु नाद्वैतमतनिरसनं सूत्राकाराभिमतम्, प्रत्युत तत्समर्थनमेव। अयं भाव :- लोकसिद्धं स्वाभिकानामभावं गृहीत्वा योगाचारैर्जागरिकार्थानामप्यभावो मन्यते। इदं च लोकानुभावो जागरिकाणां स्वाप्निकानां च विलक्षण एव वर्तत इत्युपपादनेन निरस्यत इति स्थितिः। शास्त्रसिद्धस्तु स्वाभिकानामभावो न केवलमपलापरूप:, किन्तु स्वाधिकरणतया प्रतीयमाने स्वस्योपल- भ्यमानस्यैवाभावरूपः । इदमेव च मिथ्यात्वम्। अयं ह्यभावो- जर्थानां दृश्यत्वेन हेतुना, जडत्वेन हेतुनाऽन्येन वा साध्यते, "नाभाव उपलब्धेः" इति तु यो दृश्यत्वेनाभावनिषेधः साध्यते, स चापला- पात्मकाभावनिषेध एव भवितुमहति। यस्य यस्य दृश्यत्वम्, न तस्यापलाप :- यथा ज्ञानस्येति हि वस्तुस्थितिः । यदि हि "नाभाव उपलब्घेरि" त्यादिकं प्रपश्चसत्यत्वसाधरतयाSत्र मन्यते, तर्हिं दृश्यत्वं सत्यत्वव्याप्यमिति वक्तव्यम्। इदं च स्वाप्निकेऽर्थे व्यभि- चरितम्। स्वाभिकानामपि सत्यत्वविवक्षायां तु "वैधर्म्याच्च न स्वप्रादिवदि" त्यनन्तरसृत्रासङ्गतिः। अनेन हि सूत्रेण लोक- दृष्टया स्वाभिकानामपलाप: कथश्च कतुं शक्यते, नतु जागरिका- णामित्येव बोध्यते। ततश्च लोकसिद्धानुभवमूलकार्थनिषेधायोग- पराण्येवोक्तानि सूत्राणि। सति चैवं शास्त्रसिद्धमित्थ्यात्वांशे तु न स्वाप्रजागरिकयोवैंषम्यं सूत्रकारा मन्यन्ते। उत्पथ्यमानस्य सतो मित्थ्यात्वं हि सूत्रकाराभिमतं स्वाम्र- जागरिकोभयसाधारणं स्वाभिकमादायापि समर्थयितुं शक्यम्, जागरिकमादायापि, उभयमप्यादाय वा; मीमांसाया न्यायप्रधान-

श्रीभाष्यसमालोचनम् १४३ त्वात् समानन्यायविषयान्यतरभित्थ्यात्वव्यपस्थापनेनैवेष्टनिर्वाहात् स्वाभिकमित्थ्यात्वसाधने क्लेशाभावं मत्वा "मायामात्रमिति" सूत्रम्। "सन्ध्ये सृष्टिराह ही" ति सृज्यमानत्वेन पूर्वपक्ष:, सृज्य- मानत्वेऽ्पि मित्थ्यात्वोपपादनेन सिद्धान्त इति वस्तुस्थितिः । सति चैवं न्यायसाम्यात् आकाशादीनामपि सृज्यमानानां मित्थ्यात्वम- विरुद्वमिति न्यायसिद्धमिदम्। मित्थ्यात्वे हि स्वाभ्निकानां स्वम्- तोत्यनन्तरका लिकबाध्यत्वमेव प्रयोजकम्। तच जागरिकाणामपि वाचारम्भणश्रुत्या बाध्यतया श्रुतानामविशिष्टमेव। अतः स्वाभ्ि- कमायामात्रत्वोक्तेरत्रापि तात्पर्येऽपि न क्षतिः। परेतु-"मायामात्रं तु" इति साभिकमायामात्रत्वं यन्नि- रूपितम्, तत एव जागरिकप्रपश्च मित्थ्यात्वासिद्धिः, "वैधर्म्याच्च न स्वम्रादिवत्" इति हि विलक्षणसभावत्वमुभयोः प्रतिपाधते। प्रातिभासिकं हि स्वाप्निकम्, व्यावहारिकाश्च जागरिकाः। अत एव-अनभित्यक्तसवरूपत्वहेतुसमन्वयः । न हि स्वामिकेष्विव जागरिकेष्वपि तत्तदुत्पादकावयवादिपूर्णसामग्रूयभावो वर्तत इति जाग रिक मित्थ्यात्वं सूत्रकारैरेव पृथक् सूत्रणीयम्। तच्च सूत्रितमेव सूत्र कारै :- "तद्नन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यः" इति। भगवत्पादा अपि-"न च वियदादिसर्गस्याप्यात्यन्तिकं सत्यत्वमस्ति। प्रति- पादितं हि-"तद्नन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यः" इति समस्तस्य प्रपश्चस्य मायामात्रत्वम्" इति वदन्तोऽत्रानुकूला इति-वदन्ति। एतेन-साप्नप्रपञ्चानां मायिकव्वं सूत्रयन् सूत्रकारो जाग्रत्मपश्चानां कथं न मायिकत्वं सूत्रयतीति शङ्कापि-परास्ता। मायापदं हि पझ्मपुराणादिषु-मायावादमित्यादावविद्यायामेव बादरायणाचार्येः प्रयुक्तमिति सर्वसम्मतमिदम्। "मायावादिनः" इति गैस्सवैर- प्यदैलिन एव व्यपदिश्यन्त इत्यपि न विप्रतिपर्श्नम्। "जनकस्य कले जाता देवमायेव निर्मिता" इत्यादिवाक्येऽपि विनोत्पादक-

१४४ श्रीभाष्यसमालोचनम्

सामाग्रीमुत्पन्नानिर्वचनीयसवरूपमेवेत्येव विवक्षितमिति मायामात्र- पद्स्येश्वरसृष्ट मित्यर्थवर्णनं श्रीभाष्यकाराणां कथं सूत्रारूढम्? भगवद्गीताया श्रीभाष्यमत एवानुकूल्यम्, नादैतमत इति तु श्रीभाष्यकाराणांम् तद्नन्तरो विचार:। अयमाशय :- भगवद्गीतादिसमालोचनप्रसङ्गे प्रथममद्वैतविरुद्धतया स्पष्ट- तमानि समतानुगुणानि च वाक्यानीमानि श्रीभाष्यकारा उपक्षिपन्ति- "यो मामजमनादिं च वेत्ति लोकमहेश्वरम्। असम्मूढस्स मर्त्येषु सर्वपापैः प्रमुच्यते ।।" "मत्स्थानि सर्वभूतानि नचाहं तेष्ववस्थितः । नच मत्स्थानि भूतानि पश्य ये योगमैश्वरम्।।" "अहं कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा। मत्तः परतरं नान्यत् किश्चिदस्ति धनखय॥" "मयि सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव।" "विष्टभ्याहमिदं सर्वमेकांशेन स्थितो जगद्॥" उत्तम: पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहतः । यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्त्यव्ययः ईश्वरः ॥ यस्मात् क्षरमतीतोऽइमक्षरादपि चोत्तमः। अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ॥" इति

अत्र प्रथमश्लोकेन कर्मकृताचित्संसर्ग-हेयगुणसम्बन्धानर्ह- स्वबोधनद्वारा निरस्तसमस्तदोषगन्धत्वं परमात्मन: प्रतिपाधते। अनन्तरश्ोकेन खवनियम्यत्वेन प्रजानां स्वस्य शेषत्वम्, स्स्य सर्वभूताधीनस्थितिकत्वाभावात् स्वस्य सर्वभूताशेषत्वम्, सनिय- म्यानामपि भूतानां न स्वस्मात् पृथगवस्थितिरिति बोघनद्वारां विचि- त्रशक्तियोगेन समस्तकल्याणगुणत्वम्, अनन्तरेण सार्घेन परमात्मन एव सृष्टिलयकारणत्वेन शेषित्वेन सर्वतो ज्ञानबलादिगुणास्तरा- घिक्येन सर्वशरोरित्वेन व जगदुत्पत्तिस्थितिसंहारान्तःप्रवेशनिय-

श्रीभाष्यसमालोचनम् १४५ मनादिलीलत्वम्, अनन्तरं कलोकार्घेन चिद्चिद्वस्तुन: सर्वावस्था- वस्थितस्य पारमार्थिकस्यैव परस्य ब्रह्मण: शरीरतया स्वरूपत्वम्, अनन्तरछ्लोकदयेन च बद्धमुक्तजोवविलक्षणत्वप्रतिपादनद्वारा सर्व- भूतनियन्तृत्वं च प्रतिपाधते। इदं च सर्व सविंशेषब्रह्मवाद एव युज्यते।। अत्र "मत्स्थानि सर्वभूतानि नचाहं तेष्ववस्थितः । नच सत्स्थानि भूतानि पश्य मे योगमैश्वरमि"ति क्ोकां- शाभ्याम्-चैतन्ये सर्वप्रपञ्चाध्यासः, परमात्मनस्तु परस्पराध्यासेऽपि तत्र संसर्गमात्राध्यासः, अध्यस्तस्य सर्वस्य प्रपश्चस्य ब्रत्मण्यभावञ् प्रतिपाद्ते, इति निर्विशेषव्रह्मवाद एव सारस्यम्। नवमाध्यायो हि-"इदं तु ते गुह्यतमं प्रवक्ष्याम्यनसूयवे। ज्ञानं विज्ञानसहितं यदू ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात्।" इति ज्ञानयोगं प्रस्तुत्य तद्दृष्ट्या सर्वप्रपश्च मिथ्यात्वेऽपि तजूज्ञानप्रा प्तिर्भक्तियोगाधीनेति ज्ञापयितुमेव प्रवृत्त:, इति ज्ञानयोगाङगतया प्रतिपादमानसर्वप्रपश्चमित्थ्यात्वं भगवद्गीतारूदं निर्विशेषवादस्यैवानुकूलम्। "मत्स्थानि सर्वभूतानि" "नच मत्स्थानि" "पशय मे योगमैश्वरमि"ति वाक्यैर्मयि अविद्य- मानानामपि मत्स्यत्वं मदीयैश्वरयोगसामर्थ्याधीनमिति वर्णनेनेश्वरा- वस्थायामेव सर्वस्य परमात्मनि स्त्तवमिति बोधनद्वारा सर्वप्रपश्चा-

भक्तियोग इति गम्यते, इति नवमाद्यध्यायेषु सगुणसरूपं बोध्य- मानमद्वैतवादस्य न प्रतिकूलम् ॥ एतेन-"उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहतः। थो लोकत्रयमाविश्य विभर्त्यव्यय ईश्वरः। यस्मात क्षरमतीतोऽहमक्ष- रादृपि चोत्तमः । अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः"इति लोकश्यमपि-व्याख्यातम्। अत्र क्षरशब्दस्य जीवपरत्वे मत- छयस्यापि न विप्रतिपत्ति:, अक्षरशब्देन तु मुक्तो गुह्यत इति १६

१४६ श्रीभाष्यसमालोचनम् श्रीभाष्यमतम्, माया प्रकृतिर्वा गृह्यत इति त्वद्वैतमतम्। अत्र च कारणं ते मन्यन्ते-"परमात्मेत्युदाहृतः" इत्यनेन "परमात्मा व्यवस्थितः" इति पुरुषसूक्तं स्मार्यते। तत्र-"अक्षरः परमः खराट्" इति मुक्तस्य ग्रहणाद् अक्षरशब्दो मुक्तपर इति॥ इदं च श्रीभाष्यानुयायिनाम्-"स व्रत्म स शिवः स हरिः सेन्द्रस्सोऽक्षर: परमः खराट्" इति वाक्येऽध्ययनपरम्परया गृह्यमाणे हरिपद्पाठपरित्यागेन पाठमेव साधु मत्वैव विवरणम् ; अन्यथा शिवादिभिन्नत्वमिव विष्णुभिन्नत्वमपि भगवत आपद्येतेति तदीयं हृद्यम् ।। अद्वैतिनस्तु-अत्राक्षरशब्देन परमात्मन एव पुरुषशब्देन प्रक्रान्तस्य ग्रहणात् तस्यैव सप्रकाशस्वरूपं खराट्पदेन गृहीत्वा शिव-विष्ण्वाद्यभेद: प्रतिपाद्यते, यतस्तस्यैव तुरीयस्यांशभूता ब्रह्म-विष्णु-रुद्रादय इति सुबालोपनिषदादनुसारेण मन्यन्ते -"स ब्रह्म स शिवः स हरिः सेन्द्रः सोऽक्षरः परमः खराडि"ति पाठस्यैव साधुत्वं मन्वानाः । अत्र 'सोऽक्षरः'इति जगत्कारणतया प्रस्तुततुरीयपुरुषस्य साम्यावस्थापन्नसत्त्वर जस्तमोगुणात्मकप्रकृत्युप- हितस्य खांशतया शिव-विष्ण्वादयभेद इव निर्विशेषचैतन्यांश- त्वात् सस्य ततोऽभेद इति प्रतिपादनार्थम्-"सोऽक्षरः परमः खराट्" इति वाक्यांशः । तथाच पुरुषापेक्षयाप्युत्तमं निर्विशेष- मेव ब्रह्मेति तद्भावः । अत एव-"परमः खराटू इति परमपदम्। पुरुषसूक्तं हि स्वप्रतिपाद्यं पुरुषशब्देनैव व्यपदिशति, इति पुरुषा- दप्युत्तमत्वेन निविशेषमेव पुरुषोत्तमपदार्थ इति ज्ञाप्यते; परम- पद्स्वारस्यात, इति "क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते" इत्यक्षरपदेन प्रकृतेरेव विवक्षा। तथाच चिद्चिद्तीतः पुरुषोत्तमः। इति जीवामिद्यातोतत्वमेव पुरुषोत्तमत्वमत्र विवक्ष्यते, सर्वभूतमध्ये शिवादीनामिव मुक्तानामपि ग्रहणसंभवेन तस्य पृथगूग्रहृणस्थानपे

श्रीभाष्यसमालोचनम् १४७

क्षितत्वात्। तथाच षोडशाध्यायगतौ ज्ञानयोगस्थाविमौ श्रोकौ निर्विशेषवादस्यैवानुकूलाविति सिद्धम्।।

इतः परं विष्णुपुराणगता अपि केचन श्ोका श्रीभाष्यका- रैरालोचिता आलोच्यन्ते। ते यथा-

स सर्वभूतप्रकृति विकारान् गुणादिदोषांश्र मुने व्यतीतः । अतीतसर्वावरणोऽखिलात्मा तेनास्तृतं यद् भुवनान्तराले।। समस्तकल्याणगुणात्मकोऽसौ स्वशक्तिलेशाद् धृतभूतसर्ग: इच्छागृहीताभिमतोरुदेहः संसाधिताशेषजगद्धितोऽसौ। तेजोबलैश्वर्यमहावबोधसुवीर्यशक्त्यादिगुणैकराशिः। परः पराणां सकला न यत्र क्लेशादयः सन्ति परावरेशे॥ स ईश्वरो व्यष्टिसमष्टिरूपः अव्यक्तरूपः प्रकटस्वरूपः । सर्वेश्वरः सर्वटक सर्ववेत्ता समस्तशक्ति: परमेश्वराख्य:॥ स ज्ञायते येन तदस्तदोषं शुद्धं परं निर्मलमेकरूपम्। संदृश्यते वाप्यधिगम्यते वा तद्ज्ञानमज्ञानमतोऽन्यदुक्त्म्।" "शुद्धे महाविभूत्याख्ये परे ब्रह्मणि पठ्यते। मैत्रेय! भगवच्छब्दः सर्वकारणकारणे ॥ संभर्तेति तथा भर्ता भकारोऽर्थद्वयान्वितः । नेता गमयिता स्रष्टा गकारार्थस्तथा मुने! ॥ ऐश्वर्यस्य समग्रस्य वीर्यस्य यशसः श्रियः । ज्ञान-वैराग्ययोश्चैव षष्णां भग इतीरणा। वसन्ति तत्र भूतानि भूतात्मन्यखिलात्मनि। स च भूतेष्वशेषेपु वकारार्थस्तनोऽव्ययः ॥।" "ज्ञानशक्तिबलैश्वर्य वीर्यते जांस्यशेपतः । भगवच्छब्दवाच्यानि बिना हेयैगुणादिभिः ॥" "एवमेष महाशब्दो मैत्रेय! भगवानिति। परमघ्रह्मभूतस्य वासुदेवस्य नान्यगः ॥ तन्न पूज्यपदार्थोक्ति परिभापासमन्वितः । शब्दोयं नोपचारेण ह्यन्यत्र ह्युपचारतः ।।"

१४८ श्रीभाष्यसमालोचनम् "समस्ताः शक्तयश्चैता नृप यत्र प्रतिष्ठिताः । तद्विश्वरूपवैरूप्यम् रूपमन्यद्धरेमर्हत्।। समस्तशक्तिरूपाणि तत्करोति जनेश्वर। देवतिर्यङ्मनुष्याख्या चेष्टावन्ति स्वलीलया।। जगतामुपकाराय न सा कर्मनिमित्तजा। चेष्टा तस्याप्रमेयस्य व्यापिन्यव्याहतात्मिका ।।" "एवं प्रकारममलम् नित्यं व्यापकमक्षयम्। • समस्तहेयरहितम् विष्ण्वार्यं परमं पदम्।। "परः पराणां परमः परमात्माऽत्मसंस्थितः । रूपवर्णादिनिर्देश विशेषणविवर्जित: ।। अपक्षय-विनाशाभ्यां परिणामर्धिजन्मभिः । वर्जितः शक्यते वक्तुं यः सदाऽस्तीति केवलम् । सर्वत्रासौ समस्तं च वसत्यत्रेति वै यतः। ततः स वासुदेवेति विद्वद्धिः परिपठ्यते ।।" "तद् ब्रह्म परमं नित्यमजमक्षरमव्ययम्। एकस्वरूपं च तदा हेयाभावाच्च निर्मलम्।। तदेव सर्वमेवैतद् व्यक्ताव्यक्तस्वरूपवत्। तथा पुरुषरूपेण कालरूपेण च स्थितम् ।।" "प्रकृतिर्या मयाऽख्याता व्यक्ताव्यक्तस्वरूपिणी। पुरुषश्चाप्युभावेतौ लीयेते परमात्मनि॥ परमात्मा च सर्वेषामाधारः परमेश्वरः । बिष्णुनामा स वेदेषु वेदान्तेषु च गीयते।" "द्वे रूपे ब्रह्मणस्तस्य मूर्त चामूर्तमेव च। क्षराक्षरस्वरूपे ते सर्वभूतेषु च स्थिते॥ अक्षरं तत् परं ब्रह्म क्षरं सर्वमिदं.जगत्.। एकदेशस्थितस्याग्ने: ज्योत्स्ना विस्तारिणी यथा। परस्य श्रह्मण: शक्तिस्तयेदमखिलं जगत्।" "विष्णुशक्ति: परा प्रोक्ता क्षेत्रज्ञाख्या तथाडपरा अविद्या कर्मसंज्ञाऽन्या तृतीया शक्तिरिष्यते॥ यया क्षेत्रज्ञशक्तिः सा वेष्टिता नृप सर्वगा। संसारतापानखिला नवाप्नोत्यतिसन्ततान्।।

श्रीभाष्यसमालोचनम् १४६

तया तिरोहितत्वाच्च शक्ति: क्षेत्रज्ञसंजञिता। सर्वभूतेषु भूपाल तारतम्येन वर्तते ॥।" "प्रधानं च पुमांश्चैव सर्वभूतात्मभूतया। विष्णुशक्त्या महाबुद्धे वृतौ संश्रयधर्मिणौ।। तयो: सैव पृथग्भावकारणं संश्रयस्य च। यथा सक्तं जले वातो विभति कणिकाशतम्। शक्ति: सापि तथा विष्णोः प्रधानपुरुषात्मनः" "तदेतदक्षयं नित्यं जगद् मुनिवराखिलम्। अविर्भावतिरोभाव जन्मनाशविकल्पवत्"-इति । अयमत्र श्रीभाष्यानुयायिनां व्याख्याप्रकार :- अत्र प्रथमश्लोकेन प्रधान-महदादि-सत्त्वरजस्तमोगुणप्रयुक्त क्लेश-ज्ञानसंकोचककर्मवास- नादिद्ेयप्रत्यनीकत्वं निखिलव्याप्त्या निखिलात्मत्वं च प्रतिपाद्यते। द्वितीयश्लोकेन समस्तकल्याणगुणात्मत्वं दिव्यात्मस्वरूपत्वं वक्ष्यमाण- षाड्गुण्योपयोगितया दिव्यमङ्गलविग्रहवत्त्वं च बोध्यते। तृतीयश्लोकेन तेजो-बलैश्वर्य-महावबोध-सुवीर्य-शक्त्यादिषाड्गुण्यमू, क्लेशादिराहदित्यं च प्रतिपाद्यते। तुरीयश्लोकेन पूर्वोक्तलक्षणसंपन्नस्य परमात्मनः सर्वेश्व- रादिशब्दवाच्यस्य योगसिद्धान्ताभिमतादीश्वरादू वैषम्यं निरूप्यते, यतो व्यष्टि-समष्टिशब्दाभ्यां कार्यकारणभावावस्थचेतनाचेतनवर्गस्य रूप- शब्देन तदात्मत्वस्य च वर्णनेनाभिन्ननिमित्तोपादानत्वं प्रतीयते। तब योगसिद्धान्ते केवलनिमित्तकारणताया एव स्वीकारात् तत्सिद्धान्तप्रति- कूलमिति तु हृदयम्। पश्चमेन श्लोकेनैवंविधेश्वरविषयज्ञानस्यैव मोक्ष- साधनत्वं प्रतिपाद्यते, यत एवंविधस्वरूपाबोधकानामज्ञानत्वमेव मन्यते। तदेवं श्लोकपथ्बके सगुणब्रह्मज्ञानस्येव मोक्षसाधनत्वव्यवस्थापनात् सविशेषब्रह्मवादस्यैव प्रामाणिकत्वमवगम्यते । अथेदानी भगवच्छन्दप्रवृत्तिनिमित्तनिरूपणप्रकरणमपि ब्रह्मभावो न मुक्तिरिति सिद्धान्तानुगुणमिति बोधनार्थम्-"शुद्धे महाविभूत्यारूये" इत्यादयः श्लोकाः। अत्र-"अशब्दगोचरस्ये" त्यादिके पूर्वश्लोके मुक्ता- त्मनि भगवच्छब्द औपचारिक इत्युक्तं कथमित्याकाड्क्षायां मुक्तात्मव्या- वर्तकं भगवच्छब्दप्रवृत्तिनिमित्तम्-'शुद्धे महाविभूत्याख्ये' इत्यादिनि :- *शब्दोऽयं नोपचारेण हयन्यत्रौपचारिकः' 'इत्यन्तैः विष्णुपुरणा्रांश पञ्- माध्यायगत-७२, ७३,७४, ७५, ७६, ७७ संख्याके: श्लोकैः प्रतिपोधसे।

१५० श्रीभाष्यसमालोचनम् इदमप्यद्वैतवादपतिकूलमेवेति सविशेषवादस्यैवानुकूलम्। "समस्ताः शक्तयः इत्यादीनि"-"चेष्टा तस्याप्रमेयस्ये" त्यन्तानि तस्मिनेव प्रकरणे सविशेषपराण्येवोपसंहारेऽपि वाक्यानि वर्तन्ते, इति निरूपण- द्वारा "प्रत्यस्तमितभेदम्" इति विचारयिष्यमाणवाक्यस्याप्युपक्रमस्थस्य सविशेषपरत्वमेवेति बोधयन्ति ॥ परमात्मवैलक्षण्येऽपि, मुक्तानां गुणा: सर्वे परमात्मनि वर्तन्त इति निरूपणार्थम्-"एवंप्रकारममलमिति" श्लोकः ॥ न केवलं षष्ठांशमात्रपर्यालोचनेन, किन्तु प्रथमांशसमालोचनेनापि विष्णुपुराणस्य सविशेपविषयकत्वमिति निरूपणार्थम्-"परः पराणाम्" इत्यादय :- "तथा पुरुषरूपेणे" त्यन्ताः प्रवृत्ताः । न केवलं विष्णुपुराणोप- क्रमे, किन्तु तदुपसंहारेऽपि सविशेषमेव विष्णुपदेन ब्रह्म बोध्यत इति प्रति- पादनार्थम्, जीव-श्रह्मणोः शरीर-शरीरिभावेनैवोपक्रमोऽपीति विवेचनार्थ च-"प्रकृतिर्या मयाऽडख्याता" इत्यादि-"परस्य ब्रह्मणः शक्तिः" इत्यन्तं प्रवृत्तम्।"विष्णुशक्ति: परा प्रोक्ता" इत्यादयः-"आविर्भावतिरोभावे" त्यन्ताः श्लोकाः परमात्मनोऽविद्यानाश्रयत्वम्, सदृष्टान्तं चिदचितोः परमात्मनियम्यत्वम्, सर्वस्य जगतः पारमार्थिकत्वं च विवेचय- न्ति, इति विष्णुपुराणवाक्यान्यपि सविशेषवादस्यैवानुगुणानि-इति ॥ अद्वैतिनस्तु-प्रथमस्य श्लोकपश्चकस्य सविशेषविषयत्वे न विप्रतिपद्यन्ते, परन्तु तज्ज्ञानस्यैव मोक्षसाघनत्वमिति तु न तत्प्रकरणार्थः। षष्ठांशो हि विष्णुपुराणस्य नैभित्तक-प्राकृतात्यन्ति- कपलयनिरूपणाय प्रवृत्तः प्रमाध्यायचतुष्टये नैमित्तिक-प्राकृतप्रलयौ विवेचयन् "सत्तामात्रात्मके तत्र ज्ञेपज्ञानात्मनः परे। न सन्ति सर्व- भूतेशे नामजात्यादिकल्पनाः। स ब्रह्म परमं धाम परमात्मा स चेश्वरः। स विष्णुः सर्वमेवैतत् यतो नावर्तते मतिः। प्रकृतिर्या मया प्रोक्ता व्यक्ताव्यक्तस्वरूपिणो। पुरुषश्चाप्युभावेतौ लीयेते परमात्मनि।" इति सूक्ष्मचिदचितोरपि ब्रह्मणि लयं प्रतिपाद्यति। तथाचापृथक्- सिद्धिसम्बन्धेन प्रलयकाले न प्रकृति-जोवयोः परमात्मशरीरभावे- नावस्थानम्। ततइच प्रकृतेः शरीरत्वं नैमिशिकपलयपर्यन्तसेव, नतु ततः परदने प्राकृतप्रलय इति विशदीकृतमेव। यतो व्यक्ताव्यक्त-

श्रीभाष्यसमालोचनम् १५१ स्वरूपसम्वन्धेन दिवारात्रव्यवहारो भवति, नान्यथेति प्राकृते प्रलये दिवारात्रादिव्यपदेशोऽपि नास्ति। सति चैवं प्रकृतेः संस्कारा- त्मनाऽवस्थाने प्राकृत: प्रलयः, स्वरूपतस्समावस्थापन्नसत्त्व-रजस्तमोगु- णात्मनाऽवस्थाने तु नैमित्तिक: प्रलयः। पञ्चमाध्यायस्त्वात्यन्तिक- प्रतयनिरूपणार्थ प्रवृत्तः संस्कारात्मनाऽपि प्रकृत्यनवस्थानलक्षणं मुक्तिस्वरूपमेव प्रतिपाद्यतीति विशद्मिदम्-"आत्यन्तिकमतो ब्रह्मन् निबोध प्रतिसश्चरम्।" इति चतुर्थाध्यायान्तिमश्लोकतः।

काधिदैविकत्रिविधदु:खस्वरूपं विविच्य-"निरस्तातिशयाह्ला- दसुखभावैकलक्षणा। भेषजं भगवत्पाप्तिरेकान्ताSऽत्यन्तिकी मते" त्यात्यन्तिकप्रलयस्वरूपं मुक्त्याख्यं प्रतिपादितम्। अत्र च अपरिच्छिन्नानन्दभाव एव ब्रम्मभावाख्यः "ब्रह्मविदाप्नोति परम्" इत्यादौ विवक्षिता ब्रह्मप्राप्तिरिति स्पष्टीकरणाद् अद्वैताभिमतैव मुक्तिर्विष्णुपुराणार्थ इति गम्यते। अत्र भगवत्प्राप्तिपदेन ब्रह्मपाप्ति- विवक्षणाद ब्रह्मणो निर्विशेषस्य भगवच्छव्द्योध्यत्वं कथं भवतीति शङ्क, यां परविद्याप्रतिपादं "यत्तदव्यक्तमजरमचिन्त्यमजव्ययम्। अनिर्देश्यस्वरूपं च पाणिपादाद्यसंयुतम् । विभुसर्वगतं नित्यं भूत- योनिमकारणम्" इत्यादि वाक्यगम्यं च स्वरूपं वस्तुगत्या न भग- वच्छब्दवाच्यमेव; तथापि-"अशव्दगोचरस्यापि तस्य वै ब्रह्मणो दिज। पूजायां भगवच्छब्दः क्रियते तवौपचारिक:॥" इति इलोको- क्तविधयोपचाराद, भगवच्छन्दवाच्यमिति परिहारोऽपि विष्णु- पुराणत एवोक्तप्रकरणाद्वगम्यते। अनेन च भगवच्छव्द्बोध्य- त्वमपि लक्षणादिनैव परस्य ब्रह्मण इत्यद्वैतसिद्धन्त एव विशदं प्रतीयतें।। यत्तु श्रीभाष्यानुयायिन :- 'अशब्दगोचरस्यापी'ति, श्लोकेन मुक्तस्यैवोपचरादू भगवच्छब्दवाच्यत्वं निरूप्यते, मुख्यार्थस्तु भगव-

१५२ श्रीभाष्यसमालोचनम् चछव्दस्य-"शुद्धे महाविभूत्याख्ये परे ब्रह्मणि वर्तते। मैत्रेय भग- वच्छन्दः सर्वकारणकारणे॥।" इतिवाक्यगम्यं सविशेषस्वरूपमेव। तत्रैव-"संभर्तेति तथा भर्ता इत्यादिश्लोकोक्तरषाङ्गण्यादीना- मपि संभव:, इति तदारभ्याध्यायसमाप्िपयन्तेन भागेनाप्यवगम्यते। इति सविशेषत्रह्मण्येव विष्णुपुराणषष्ठांशस्य तात्पर्यम्-मन्यन्ते॥ तत्राद्वैतिनोऽपि "शुद्धे महाविभूत्याख्ये" इत्यादीनां श्लोकानां सविशेषब्रह्मपरत्वे, सविशेषत्रह्मणैयोपसंहारे च न विवदन्ते। इदमपि न विवादास्पदम्-यत् "अशब्दगोचरस्यापि तस्य वै ब्रह्मणो द्विज ! पूज्रायां भगवच्छव्द्रः क्रियते घ्ोपचारिकः" इति मुक्ता- त्मपरमिति। इदमेव तु विवादगोचर :- यत् मुक्तात्मायं ब्रह्मभूय- मात्यन्तिकं प्राप्तो विगलितान्त:करणाध्युपाधिक: स्वरूपतो ब्रह्मणः पृथगविद्यमान एवात्र ब्रम्मपदेन विवक्ष्यते, यतः-"निरस्तातिशाया- हादसुखभावैकलक्षणा। भेषजं भगवत्प्राप्तिरेकान्ताSऽत्यन्तिकी मते"ति केवलानन्दभाव एव भगवत्प्राप्तिरिति वर्णितम्, इति तदेकवाक्यतयाSद्वैताभिमतस्यैवार्थस्य विवक्षणीयत्वे मुक्तस्य ज्ञेयस्प घोभपोरपि न भगवच्छन्द्परतिपाधत्वं मुख्यम्, किन्तु गौणमेवेति प्रकरणसमापी सः्याम्-भगवत्पद्लक्ष्पार्थेनैव शास्त्रार्थसमाप्तावपि मुख्यार्थस्य सविशेषस्य तद्ाच्यार्थस्य श्रतृजनसौकर्यार्थ तद्ुपास- नादीनामपि यावद्यम्मसाक्षात्कारं तत्साघनतयानुष्ठानमुपयुक्त- मेवेति सूचनार्थ च सविशेषभगवच्छ्दृवाच्यार्थेनाध्यायोपसंहार:। उपक्रमोपसंहारौ तु-"आत्यन्तिकमतो ब्रह्मन् निबोध प्रति- सश्वरम्॥।" "निरस्तातिशयाक्लादसुखभावैकलक्षणा। भेषजं भग- वत्पात्तिरेकान्तात्यन्तिको मते" इति वाक्याभ्यामेव प्रधानतमौ। तदुपोद्बलकौ त्वपरावुपक्रमोपसंहारौ-"दे विद्ये वेदितव्ये वै इति चाथर्वणी अलिः। परया त्वक्षरपराप्ति: ऋग्वेदादिमयाऽपरा॥ "एवं निगदितार्थस्य सतत्वं तस्य तत्त्वतः । जञायते येन तज्ज्ञानं परमन्यत्

श्रीभाष्यसमालोचनम् १५३ त्रंयीमयम्। अशब्दगोचरस्यापि तस्य वै ब्रह्मणो दिज। पूजायां भगवच्छब्दः करियते औ्ौपचारिकः" ।। इति श्लोका एव। एतै- हिं श्रोकैरक्षरविद्यार्थ: सूच्यते। यथाचाक्षरविद्याया अद्वैत एव तात्पर्यम्, तथा पूर्वमेव विवेचितम्। "शुद्धे महाविभूत्याख्ये" इत्यादि तु भगवच्छब्द्वाच्यार्थ निरूपणपरं विचारान्तरं प्रासज्विक- मेव, नतु प्रकरणार्थोपसंहार :; प्रकरणार्थात्यन्तिकपलयानुपपादक- त्वात्, सविशेषस्य भगवच्छब्दवाच्यार्थस्य "पूर्वोक्तात्यन्तिकप्रलय- स्वरूपबहिर्भावाच्च। सति चैवम्-"स सर्वभूतप्रकृतिमि"त्यादि- "शब्दोऽयं नोपचारेण हन्यत्र खुपचारतः।" इत्यन्तं विष्णुपुराण- षष्ठांशगतं वचनजातमद्वैतिनामपि सविशेषपरमपि नाद्वैतवादो विष्णुपुराणषष्ठांशप्रकरणार्थ इति सिद्धान्तस्य प्रतिकूलम्। तदेवं षष्ठांशपश्चमाध्यायो विष्णुपुराणस्थाद्वैतिनामेवानुकूलो वस्तुगत्या। प्रासङ्गिकविचारोऽपि सविशेषसरूपस्य नाद्वैतिनां प्रतिकूल इति सिद्धम्।। एतेन-षष्ठांशसप्तमाध्यायोऽपि-व्याख्यातः। अयं हि- "श्रूयतां वाऽथ विद्यायाः स्रूपं कुलनन्दन ! अनात्मन्यात्मवु- द्विर्या त्वस्वे खमिति या मतिः। .. .. निर्वाणमय एवायमात्मा ज्ञानमयो यतः । दुःखाज्ञानमया धर्मा: प्रकृतेस्ते तुनात्मनः । जलस्य नाग्रिसंसर्ग: स्थालीनिष्ठं तथापि हि। शब्दोद्रेकादिकान धर्मास्त- त्करोति यथा मुने। तथात्मा प्रकृतेः सङ्गादहंमानादिदूषितः। भजते प्राकृतान् धर्मानन्यस्तेभ्योऽपि सोऽव्ययः ॥" इत्यादिना विद्याऽवि- स्वरूपं प्रतिपाद्य, ततः साङ्गयोगसरूपमुपक्रम्य, तत्प्रसङ्गेन चित्तस्या- अ्रयं मूर्तमंपरं बत्म, परममूर्त च ब्रह्म प्रस्तुत्य, तत्र व्यवहारदशायां "विश्वमेतत् परं चान्यदू भेदभिन्नदृदशां दृपे"त्यन्तेन कर्मभावनां ब्रह्मभावनां कर्मव्रत्मोभयभावनां च संगृह्य,-अरूपं ब्रत्म-"प्रत्यस्त- मितभेदं यत् सत्तामात्रमगोचरम्। वचसामात्मसंवेदं तजूज्ञानं २०

१५४ श्रीभाष्यसमालोचनम्

ब्रह्मसंज्ञितम्। यत्र विष्णो: परं रूपमरूपस्याजमक्षरम्। विश्व- स्वरूपवैरूप्यलक्षणं परमात्मनः । न तथोगयुजा शक्यं नृप चिन्त- यितुं यतः॥" इति श्लोकैर्योगायोग्यमुपक्षिप्य, प्रधानादिसर्वप्रपञचं ब्रह्मणो रूपम्, यतः "यद्यत् विभूतिमत्सत्त्वं मम तेजोंऽशसम्भव- मि"तिन्यायेन भगवदंशत्वं सर्वस्येति निरूप्य च, परमात्मन :- शक्तित्रयम्-"विष्णुशक्ति: परा प्रोक्ता क्षेत्रज्ञाख्या तथाऽपरा। अविद्याकर्मसंज्ञाऽन्या तृतीया शक्तिरिष्यते ॥" इति निष्कृष्य, अविद्याकर्मशत्तयावृत्तक्षेत्रज्ञशक्तौ-सरीसपादि हिरण्यगर्भान्तमन्त- र्भाव्य, ततो, विष्णुशक्तिं योगिध्येयममूर्त ब्रह्म-"द्वितीयं विष्णु- संज्ञस्य योगिध्येयं महामते" इति "तत्र मूर्त हरे रूपं यादकू चिन्त्यं नराधिप! तत् श्रूयतामनाधारे धारणा नोपपद्यते।" इति वक्ष्यमाणं संगृहेण प्रस्तुत्य, "अमूर्त ब्रह्मणो रूपं यत् सदित्युच्यते बुघैः। समस्तशक्तयश्चैता नृप यत्र प्रतिष्ठिताः।" इति योगिध्ये- यममूर्त विष्णो रूपमुमक्षिप्य, तेनैवामूर्तेन रूपेण योगिध्येयेन शुद्धाश्रयत्वेन मनसो धारणा भवतीति विवेचयति। अत्र च भावना- त्रययोग्यब्रह्मधारणामात्रेण न मोक्षः, मोक्षस्तु भावनात्रयात्ययेन स्वरूपमात्रप्रकाशावस्थायामित्यपि तत्रैव विवेचितम्-"त्रिभाव- भावनातीतो मुक्तये योगिनां नृपे"ति श्लोकेन। तथाच धारणा- वस्थायां परमात्मनो निर्विशेषस्य न प्रतीतिसम्भवः, इति सविशेष- स्पैव ब्रह्मणो धारणायोग्यतेति नायमद्वैतिनामपि प्रतिकूलः, इति-"अमूर्त ब्रह्मणो रूपमि"त्यादिकं समाधियोग्यमेव स्वरूपं प्रतिपाद्यति, यत :- "तस्यैव कल्पनाहीनस्वरूपग्रहणं हि यत्। मनसा ध्याननिष्पादं समाधिः सोऽभिधीयते" इति प्रतिपादते । अतश्च समाध्यवस्थायाममूर्ते रूपे शक्तित्रयस्यापि लयेनामूर्तब्रह्म- भाव एवेति बोधनार्थमेव-"समस्तशक्तयश्चैताः" इत्यादिश्लोकाः प्रवृत्ता:, इति नानेनापि सविशेषब्रह्मसिद्धि :; "प्रत्यस्तमितभेदं यत्

श्रीभाष्यसमालोचर्नम् १५५ सत्तामात्रमगोचरम्"इत्यनेनैकार्थ्यात्, "जगत्पतिष्ठा देवर्षे पृथिवी" इत्यादौ प्रतिष्ठाशब्दस्य लये प्रयोगेणात्रापि तदर्थस्यैव युक्तत्वाच। सति चैवम्-"तदिश्वरूपरूपं वै रूपमेतद्धेरेर्मम" इति सार्वात्म्यव्य- पदेशोऽप्युपपद्यते। अत्र प्रलयनिबन्धनमेव तादात्म्यं बोध्यमानं शरीर-शरोरिभावनिबन्धनं तद्पामाणिकं गमयति । सति चैवं सप्तमाध्यायोऽप्यद्वैतवाद एव विशेषतः खरसः; यतः-"तद्गावभाव- मापन्नस्ततोऽसौ परमात्मन: । भवत्यभेदी भेदश्च तस्याज्ञानकृतो भवेत्। विभेद्जनकेऽज्ञाने नाशमात्यन्तिकं गते। आत्मनो ब्रह्मणा भेद्मसन्तं क: करिष्यति ॥" इत्युपसंहार उपपद्यते। अत्रा- ज्ञानकृतत्वं भेदस्य स्पष्टमवगतं न मतान्तर उपपद्यते। तदेवम्- "समस्ता: शक्तयश्चैताः" इत्यादयः "चेष्ा तस्याप्रमेयस्ये"त्यन्ताः श्लोका: षष्टांशसप्तमाध्यायगता अप्यद्वैतवादस्यानुकूला एवेति सिद्धम्॥ अत्र-"प्रसन्नचारुवदनं पद्मपत्रोपमेक्षणम् सुकपोलं सुवि- .चिन्तयेदू् ब्रह्मभूतं तं पीत- निर्मलवाससम् ॥ किरीटचारुकेथर कटकादिविभूषितम्। शार्ङ्गशह्ग- गदाखड्गचक्राक्षवलयान्वितम्। चिन्तयेत्तन्मयो यीगी समाधाया- त्ममानसम्। तावदू यावदू स्थिरीभूत्वा तत्रैव नृपधारणा॥ वदतस्ति- छतोऽन्यद्वा स्वेच्छया कर्म कुर्वतः। नापयाति यदा चित्तात् सिद्धां मन्येत तांसदा॥ ततः शहगदाचक्रखड्गकै रहितं बुधः । चिन्तयेद् भगवद्रूपं प्रशान्तं साक्षसूत्रकम् ॥ सा यदा धारणा तद्वद्वस्थानवती तत:। किरीटकेयूरमुखैर्भूषणै रहितं स्मरेत्।" इत्या दिक्रमेणैकेकांश- त्यागेन धारणाया :- "तस्यैव कल्पनाहीनस्वरूपग्रहणं हि यत्" इति स्वरूपभात्रसमाश्रयणेनैव समाधिनिष्पंत्तिरिति विवेचनाद ज्ञायते सवविशेषस्य शङ्चक्रांदिकं सर्व चापरं रूपं घारणार्थ कल्पितमेव, परमार्थतस्तु तद्रहितमेव परमात्मन: पारमाथिंकं स्वरूपभ्, इति

१५६ श्रीभाष्यसमालोचनम् सविशेषब्रह्मवाद: सर्वोडपि विष्णुपुराणगतः कल्पितं विशेषमा- दायैवेति विशद्मिदं सर्वेषाम्। तथाच कुत्रचन प्रह्लादस्तुत्यादौ वृसिंहावतारस्य सविशेषत्वेन स्तुत्यादिकमपि नाद्वैतवादस्य विरु द्म् ।I

यतस्तत्रापि-"आत्मानमस्य जगतो निर्लेपमगुणामलम्। बिभर्ति क्रौस्तुभमणिस्वरूपं भगवान् हरिः॥ श्रीवत्ससंस्थानघरमनन्ते च समाश्रितम्। प्रधानं बुद्धिरप्यास्ते गदारूपेण माघवे ॥ भूतादि- मिन्द्रियादिं च द्विवाऽहंकारमीश्वरः॥ शङ्गरूपेण तथा शा्ङ्गरूपेण च स्थितम्।। बलसवरूपमत्यन्तं जवनान्तरितानिलम्। चक्रस्वरूपं च मनो धत्ते विष्णुः करे स्थितम्॥ पश्चरूपा तु या माला वैजयन्ती गदाभृतः । सा भूतहेतु संघातभूतमात्रा च वै दिजा॥ यानीन्द्रियाण्य- शेषाणि बुद्धिकर्मात्मकानि वै। शररूपण्यशेषाणि तानि घत्ते जनार्दन:। विभर्ति यचासिरत्नमच्युतोऽत्यन्तनिर्मलम्। विद्यामयं नु तजूज्ञान- मविद्या चर्म सस्थितम्। इत्थं पुमान् प्रधानं च बुद्ध चहंकारमेव च। भूतानि च हषीकेशे मनः सर्वेन्द्रियाणि च । विद्याजविद्ये च मैत्रेय सर्वमेतत् समाश्रितम्। अस्त्रभूषणसंस्थानस्वरूपं रूपवर्जितः । बिभर्ति मायारूपोऽसौ श्रेयसे प्राणिनां हरिः ॥" इति भूषणास्त्रा- ्यपि केवलमुपासनार्थ रूपरहितस्यैव परमात्मन: कल्पितान्येव रूपाणीति प्रतिपाधते। सति चैवं परमार्थतः सविशेषत्वे प्रथमांश- हाविशाध्यायोऽपि प्रतिकूल एव ।। एतेन-"एवंप्रकारममलं नित्यं व्यापकमव्ययम्। समस्त- भेदर हितं विष्ण्वाख्यं परमं पदम् ।।" इति प्रथमांशद्वाविंशाध्यगतो- जपि श्रीभाष्योदाहतः श्रोको व्याख्यातः । अत्र हि "समस्तह्यरहि- समि" तिश्रीभाष्यकारादतः पाठः। सुद्रिते तु पुस्तक उपलभ्धमान: पाठ :- "समस्तमेदरहितम्" इति। अद्वैतमतरीत्या तु समस्तस्य

श्रीभा्यसमाछोचनम् १५७ ब्रह्मव्यतिरिक्तस्य हेयत्वेन "समस्तमेदरहितमि"ति पाठेनैककवाक्य- ता श्रीभाष्याद्ृतपाठस्वीकारेऽपि न विरुद्धा। श्रीभाष्यकाराणां परं समस्तभेदरहितमिति पाठ खमतदृष्ट्या निःसंकोचं व्याख्यायमानः तन्मतविरोघायैव स्यात्। सरवथा तु नाद्वैतविरुद्धोऽयमपि श्लोक:, प्रत्युत "समस्तभेदरहितमि" ति मुद्रितपुस्तकेषूपलभ्यमानपाठस्यैव सर्वत्रान्यत्रेव श्रीभाष्यानुयायिभिरपि स्वीकारे त्वद्वैतवादस्यैवानु- कूल्यम् ॥ तथाच-"प्रत्यस्तमितभेदं यत्" इत्यस्य कतिपयभेदरा- हित्यपरतया विवरणं श्रीभाष्यानुयायिनामुक्तप्करणविरुद्धत्वादपि नादरणीयमिति सूचितम्।। "परः पराणां परमः परमात्माऽऽत्मसंस्थितः। रूपवर्णादि- निर्देशविशेषणविवर्जितः। अपक्षय-विनाशाभ्यां परिणामर्द्धिज- न्मभिः। वर्जिंतः शक्यते वत्तुं यः सदास्तीति केवलम्। सर्वत्रासौ समस्तं च वसत्यत्रेति वै यतः। ततः स वासुदेवेति विद्वद्धि: परि- पठ्यते। तदू ब्रह्म परमं नित्यमजमक्षरमव्ययम्। एकस्वरूपं च सदा हेयाभावाच निर्मलम्। तदेव सर्वमेवैतद् व्यक्ताव्यक्तस्वरूपवत्। तथा पुरुषरूपेण कालरूपेण च स्थितम्।" इति प्रथमांशद्दितीयाध्याय- गताः श्रोकास्तु-यद्यपि प्रश्नोत्तरोपक्रमश्लोकाः; तथापि-पर- मोपक्रमाणाम्-"अविकाराय शुद्धाय नित्याय परमात्मने। सदैक- रूपरूपाय विष्णवे सर्वजिष्णवे। नमो हिरण्यगर्भाय हरये शङ्क- राय च। वासुदेवाय ताराय सर्गस्थित्यन्तकारिणे॥ एकानेकस्व- रूपाय स्थूलसृक्ष्मात्मने नमः । अव्यक्तव्यक्तरूपाय विष्णवे मुक्ति- हेतवे॥। सर्ग-स्थिति-विनाशानां जगतो यो जगन्मयः । मूलभूतो नमस्तस्म विष्णवे परमात्मने।। आधारभूतं विश्वस्याप्यणीयांसम- " णीयसाम्। प्रणम्य सर्वमूतस्थमच्युतं पुरुषोत्तमम्।। ज्ञानस्वरूपम- त्थन्तनिर्मलं परमार्थतः । तमेवार्थस्वरूपेण भ्रान्तिदर्शनतः स्थितम्।

१५८ श्रभाष्यसमालोचनम् ... कथयामि यथा पूर्व दक्षादैमुनिसत्तमैः। पृष्टः प्रोवाच भगवान- जयोनि: पितामहः। तैश्चोक्तं पुरुकुत्साय भूसुजे नर्मदातटे। सारस्वताय तेनापि मम सारस्वतेन च।" इति श्लोकानामनन्तरं प्रवृत्तत्वादू मङ्गलश्लोकेनैकवाक्यतामर्हन्ति। तेषां च सविशेषपरत्वा- देवैषामपि सविशेषपरत्वमेव युक्तमिति श्रीभाष्यानुयायिनां श्रुत- प्रकाशिकाकारादीनामाशयः । मङ्गलश्लोकानां सर्वेषां तदीयपरमोप- क्रमानुसारेण सविशेषपरत्वमेव युक्तम्, इति "ज्ञानस्वरूपमत्यन्त- निर्मलं परमार्थतः । तमेवार्थस्वरूपेण भ्रान्तिदर्शनतः स्थितमि" त्यस्यापि कथंचन सविशेषपरत्वमेवेत्यपि श्रुतप्रकाशिकायां व्यक्तम्।। अद्वैतिनस्तु मन्यन्ते-"अविकाराय शुद्धाय नित्याय पर- मात्मने। सदैकरूपरूपाय विष्णवे सर्वजिष्णवे। नमो हिरण्यग- र्भाय हरये शङ्कराय च। वासुदेवाय ताराय सर्गस्थित्यन्तकारिणे॥ एकानेकस्वरूपाय" इति परमोपक्रमे प्रथमेन श्ोकेनाविकार-निरति- शय-सद्रूप-सर्वभासकस्वरूपाय सर्वदाऽध्यारोपानन्तरं कार्यभावान- न्तरमपि कल्पितेन धर्मेण वस्तुनोऽधिष्ठानस्य सघर्मकत्वस्य पारमा- र्थिकस्यासंभवात् सर्वदैकरूपाय च परोक्षरूपेणानुसन्घाय नमस्क- रकरणादू निर्विशेषस्यैव ग्रहणम्। द्वितीयश्लोकस्तु हिरण्यगर्भ- हरि-शङ्करादिसविशेषरूपेण परमात्मस्वरूपानुसन्धानपरः कारणरूपे- णैव तं नमस्कार्यतया मन्यते, इति सत्यं सविशेषपरः; परंतु कारणरूपं न पारमार्थिकमिति बोधनार्थमेव-"एकानेकस्वरूपाये" ति तृतीयश्लोकारम्भ: । तथाच कल्पितमनेकरूपत्वं पारमार्थिक- मेकरूपत्वमित्येकमेवाद्वितोयमिति वाक्यार्थ एव संगृह्ते, तत्रापि हि 'सदेवेदमि'त्यनेकरू पतया प्रतोतस्यैवैकरूपत्वं व्यवस्थापितम्। श्री- भाष्यमते तु-एकरूपत्वं सूक्ष्म चिदचिच्छरीरकस्य कथमाप नोपप- धते। पुनस्तृतीयशेषतुरीयपञ्चमशलोकैः संगृहीतं सविशेषं रूपं स्पष्टरमेवापारमार्थिकमिति-षष्ठेन इ्लोकेन "ज्ानसरूपमि" त्युप-

श्रीभाष्यसमालोचनम् १५६ क्रमेण प्रतिपादितम्, इति परमोपक्रमस्यापि निर्विशेषपरत्वस्यैव योगेन तदेकवाक्यतयैव-"परः पराणामि" त्यादीनामपि नयने कर्तव्ये रूपवर्णादिनिर्देशशून्यत्ववत् सर्वविशेषणान्तर शुन्यत्वस्यापि "रूपवर्णा दिनिर्देशविशेषणविवर्जितः" इति श्लोकार्घेन प्रतिपादनेन चिद्चितोः शरीरशरीरिभावस्यापि निषेधाच्च निर्विशेषपरत्वमेव प्रतीयते। "सर्वत्रासौ समस्तं च वसत्यश्रेति वै यतः । ततः स वासुदेवेति विद्वद्धि: परिपव्यते" इत्यादिकमपि सर्वत्र परमात्म- नोऽनुस्यूतत्वादिनैव वासुदेवादिशब्दव्यवहारः, नतु परमार्थतः कस्यापि शब्दस्य तत्र प्रवृत्ति :; षष्ठांशे वक्ष्यमाणरीत्या सर्देषां शब्दानां ब्रह्मण्यौपचारिकत्वात्, कल्पितेनैव धर्मेण सविशेषत्वा- च्चेति बोघयद्द्वैतवादस्यैवानुगुणम्। तथाच नाद्वैतवादिन: सवि- शेषब्रह्मवादस्य विरोधिन:, किन्तु तन्मात्रेण शास्त्रपर्यवसानपक्ष- स्यैवेति तत्र सविशेषवाक्यानां बहनां संग्रहणं नाद्वैतवादविरोधा- यालम्। यतस्सर्वेषु प्रकरणेषु श्रीभाष्यसंगृहीतेषु निर्विशेषवादोऽपि दृश्यत एव। अयमत्र निष्कर्ष :- सविशेषवाक्यमात्रं प्रमाणम् । निविंशेषवाक्यं त्वप्रमाणमिति श्रीभाष्यमतम्, उभयोरपि यथा- सम्भवं प्रामाण्यमिति त्वद्वैतमतम्। अन्यानि तु वाक्यानि श्रीभाष्यकारोद्भतानि समालोचितप्रायाण्येवेति सिद्ध मिदम्- न किमपि तादृशं विष्णुपुराणतः प्रमाणमुपलभ्यते, यत् सविशेष- ब्रह्मवादस्यैवानुकूल मिति, प्रत्युताद्वैतमतानुयायिभिर्विष्णुपुराणत उद्तानां श्रीभाष्यकारानूदितानां च बहूनां निर्विशेषब्रह्मवादस्यै- वानुकूलानां विद्यमानत्वादू निर्विशेषवाद एव विष्णुपुराणता- त्पर्यम्-इति ॥ तानि यथा- "प्रत्यस्तमितभेढं यत् सत्तामात्रमगोचरम्। वचसामात्मसंवेद्यं तज्ज्ञानं ब्रझसंशितम्।।"

१६० श्रीभाष्यसमालोचनम्

"ज्ञानस्वरूपमत्यन्तनिर्मलं परमार्थतः । तमेवार्थस्वरूपेण भ्रान्तिदर्शनतः स्थितम्॥" "परमार्थस्त्वमेवैको नान्योऽस्ति जगतः पते।" "यदेतद् दृश्यते मूर्तमेतज्ज्ञानात्मनस्तव। भ्रान्तिज्ञानेन पश्यन्ति जगद्रूपमयोगिनः ॥ ज्ञानस्वरूपमखिलं जगदेतदबुद्धयः । अर्थस्वरूपं पश्यन्तो भ्राम्यन्ते जगतीतले।। येतु ज्ञानविद: शुद्धचेतसोडखिलं जगतू। ज्ञानात्मकं प्रपश्यन्ति त्वद्रूपं परमेश्वर ।।" "तस्यात्मपरदेद्देषु सतोऽप्येकमयं हि यत्। विज्ञानं परमार्थो हि द्वैतिनोऽतथ्यदर्शिनः ॥" यद्यन्योऽस्ति परः कोऽपि मत्तः पार्थिवसत्तम। तदेषोऽहमयं चान्यो वक्तुमेवमपीष्यते।।" "वेणुरन्ध्रविभेदेन स्वरः इजादिसंज्ञितः । अभेदव्यापिनो वायोस्तथाऽसौ परमात्मनः ॥" "सोडहं स च त्वं स च सर्वमेतत् आत्मस्वरूपं त्यज भेदमोह्दम्। इतीरितस्तेन स राजवर्यः । तत्याज भेदं परमार्थदृष्टिः ।।" "विभेदजनकेऽज्ञाने नाशमात्यन्तिकं गते। अत्मनो ब्रह्मणा भेदमसन्तं क: करिष्यति ॥" इति। अत्र श्रीभाष्यकारा :- "प्रत्यस्तमितभेदम्"' इत्यत्र देवमनु- ष्यादिपकृ तिपरिणमविशेषसंसष्टस्यात्मनः स्रूपं तद्गतभेदर हितत्वेन तद्गेदवाचिदेवादिशब्दागोचरं ज्ञानसत्तैकलक्षणं खसंवेदं योगयुक्त- मनसो न गोचर इच्यते। अंनेन च न प्रपश्चापलापः । कथमिद्मव- गम्यत इति चेत्, तद्ुच्यते; अस्मिन् प्रकरणे संसारैकभेषजतया योगमभिधाय योगावयवान् प्रत्याहारपर्यन्ताँश्ोस्तवा, घार्णासि- द्वचर्य शुद्धाश्रयं वक्तुं परस्प ब्रह्मणो विष्णो: शक्तिशब्दाभभिघेयं रूपछ्यं सूर्तामूर्तविभागेन प्रतिपाथ, तृतोयशक्तिरूपकर्माख्याविद्यावे-

श्रीभाष्यसमालोचनम् १६१ ष्टितमचिद्िशिष्टं क्षेत्रज्ञं मूर्ताख्यविभागं भावनात्रयान्वयादशुभ- मित्युक्त्वा, द्वितीयस्य कर्माख्याविद्याविरहिणोऽचिद्धियुक्तस्य ज्ञानैकाकारस्यामूर्ताख्यविभागस्य निष्पन्नयोगिध्येयतया योगयुड् मनसोऽनालम्बनतया खतः शुद्धिविरहाच शुभाश्रयत्वं प्रतिषिध्य, परशक्तरूपमिद्ममूर्तमपरशक्तिरूपं क्षेत्रज्ञाख्यमूर्त च परशक्तिरू पस्यात्मन: क्षेत्रज्ञतापहेतुभूततृतीयशक्त्याख्यकर्मरूपाविद्या चेत्ये- तच्छक्तित्रयाश्रयो भगवद्साधारणम्-"आदित्यवर्णम्" इत्यादि- वेदान्तसिद्धं मूर्तरूपं शुभाश्रय इत्युक्तम्। अत्र परिशुद्धात्मस्वरू- पस्य शुभाश्रयतानर्हतां वक्तुम्-प्रत्यस्तमितभेदम्" इत्युच्यते॥ "न तद्योगयुजा शक्यं नृप चिन्तयितुं यतः। द्वितीयं विष्णु- संज्ञस्य योगिध्येयं परं पदम्। समस्ताः शक्तयशचैता नृप यत्र प्रतिष्ठिताः । तद्विश्वरूपवैरूप्यं रूपमन्यद्वरेर्मतमि"ति वद्तीति- वदन्ति। अन्र वक्तव्यं सर्व पूर्वमेवोपवर्णितम्। एवमप्येतावन्मा- त्रमत्र सूच्यते-यत् "प्रत्यस्तमितिभेदम्" इति भेदसामान्यनिषेघ- परस्य कतिपयभेदमात्रनिषेधे तात्पर्यग्राहकप्रमाणाभावात्, स्पष्टमेव तत्रैव प्रकरणे पूर्वोक्तविधया भेदस्याज्ञानकृतत्वबोधनेन ब्रम्माभेदस्यैव मोक्षत्वप्रतिपादनात्, प्रकरणस्यास्य निर्विशेषसरूपमात्रप्रकाश- परसमाधिनिरूपण एव तात्पर्यम्, नतु सविशेषत्रह्मविषयधारणा- मात्रनिरूपण इत्यङ्गीकर्तव्यत्वेन निष्पन्नध्येयपरामूर्तस्रूपेणैव फल- भूतेन प्रकरणपर्यवसानात्, शक्तित्रयविशिष्टस्यापरामूर्तस्य मन- आश्रयतास्व्रीकारेऽपि प्रकरणस्य मनोनिवृत्तिरूपयोगनिरूपणपरस्य तत्र तात्पर्याभावाच् "प्रत्यस्तमितभेदम्" इत्यादेर्यथाश्रुतार्थखोकार एव युक्त इति। "प्रत्यस्तमितभेदमि"ति वाक्यप्रतिपायं न योग- युजा विन्तयितु शक्यम्। द्वितीयं विष्णो रूपं तु योगिध्येयम्" इति बैलक्षण्यात् "समस्तशक्तयश्चैताः" इति ध्येयविष्णुसरूप- निरूपणपरमेव, नतु समाधौ भासमानखप्रकाशचैतन्यपरम्।तथाच २१

१६२ श्रीभाष्यसमालोचनम् धारणावस्थायां सर्वशक्तिविशिष्टममूर्तमेव भगवतो रूपं मूर्तरूपेणा- श्रयणीयम्, तदेव समाध्यवस्थायां सर्वकल्पनाराहित्ये परामूर्तभावं प्राप्नोतीत्येव तात्पर्थम्। अत एव-"न तद्योगयुजा शक्यम्" "सद्ूपं विश्वरूपस्य तस्य योगयुजा नृप ! चिन्त्यमात्मविशुद्धचर्य सर्वकिल्बिषनाशनम्" "अन्ये तु पुरुषव्याघ चेतसो ये व्यपा- श्रयाः । अशुद्धास्ते समस्तास्तु देवाद्या: कर्मयोनयः। मूर्त भगवतो रूपं सर्वापाश्रयनिस्पृहम्।" "तस्यैव कल्पनाहीनसरूपग्रहणं हि यत्। मनसा ध्याननिष्पादं समाधि: सोऽभिधीयते" इति वाक्यानां सर्वेषां सामक्जस्यं भवति; अन्यथा-"द्वितीयं विष्णुसंज्ञस्य योगि- ध्येयं महामुने। अमूर्त ब्रह्मणो रूपं यत् सदित्युच्यते बुघैरि"त्यत्र परामूर्तस्पैवाश्रयत्वविवक्षायां "मूर्त भगवतो रूपं सर्वापाश्रयनिर्प- हमि"त्यनेन-'न तद्योगयुजा शक्यमि"त्यनेन च विरोघ: स्यात्।। अयमत्र निष्कर्ष :- चित्ताश्रयश्चतुर्विघ :- परमूर्तम्, अपर- मूर्तम्, परामूर्तम्, अपरामूर्त चेति। तत्र परमूर्त प्रसन्नचारुवद- नादिविशिष्टम्, अपरमूर्त हिरण्यगर्भादि, परामूर्तम् निर्गुंणम्, अपरामूर्त सगुणं ब्रत्मेति "आश्रायश्चेतसो ब्रह्मन् दविधा तब सभावतः । भूप मूर्तममृर्ते च परं चापरमेव च" इति वाक्येना- बगम्यते। तत्र च भावनात्रयप्रसङ्ग: परमूर्तापरमूर्तापरामूर्तेष्वेव। परामूर्ते तु भावनात्रयात्ययात् ज्ञानमात्रेण मोक्ष:। तथाचामूर्तस्य ध्येयत्वं तद्भावश्चोभावप्युपपद्येते। तत्र परामूर्तदृष्ट्या ध्येयत्वम्- "द्वितीयं विष्णुसंज्ञस्ये"त्यनेनोक्तम्, 'प्रत्यस्तमितमि'त्यनेन न योगिनो ध्येयं-परामूर्तमित्युंक्तमिति विषयभेदादू न "समस्ताः शक्तयश्चैता नृप यत्र प्रतिष्ठिताः।" इत्यनेन "प्रत्यस्तमितभेदम्" इत्यस्य विरोघ:, इति "प्रत्यस्तमितभेदम्" इत्यादीनां प्रपशापला- पेऽपि तात्पर्यमूरीकर्तव्यम्।। एलेन-"ज्ञानस्वरूपमत्यन्तनिर्मलं परमार्थतः। तमेवार्थ-

श्रीभाष्यसमालोचनम् १६३ स्रूपेण भ्रान्तिदर्शन: स्थितम्" इति श्लोकोऽपि-व्याख्यातः; तेन ज्ञानातिरेकेणार्थस्य भ्रान्तिरेवेति स्पष्टमर्थसामान्यज्ञानस्य भ्रमत्व- प्रतीत्या ज्ञानस्वरूपस्यात्मनो देवमनुष्याद्याकारेण प्रतिभासमात्रस्या- नुपस्थितस्य भ्रान्तिदर्शनतापरतया नयनस्याप्नाप्तकालत्वात्। यथा हि शुक्तिकाया रजततयाऽवभावो मिथ्येत्युक्ते तद्रूपेण प्रतिभास- मानरजतमिथ्यात्वमवगम्यते, एवमर्थाकारेणावभासो मिथ्येत्युक्ते ज्ञानसम्बद्धतया प्रतीयमानस्य सर्वस्य मिथ्यात्वमगम्यते। इथान् विशेष :- यत् शक्तिरजतज्ञाने रजतस्य प्रातिभासिकत्वाद् ध्याव- हारिकर जतान्तर मिथ्यात्वं न विषयीक्रियते, प्रकृते तु सर्वमिथ्या- त्वावगमादू नार्थान्तरसत्त्वम्। यथाच भ्रमेणापि भ्रमो भवति, नतु प्रमाजनितसंस्कार एव कारणमिति नियम :- तथा शारीरक- मीमांसाभाष्ये त्मकतामन्योन्यधर्मीश्चाध्यस्याहमिदमिति नैसर्गिकोऽयं लोकव्यव- हार:" इत्यत्र सूचितमेव। सति चैवम्-"सन् घटः" इत्यादि बाघा- यामेव सामानाधिकरण्यम्, नतु विशेषणविशेष्यभावादि- निबन्धनम्। अधिकं चान्यत्र व्यक्तम्।। वचनान्तराणि तु महापूर्वपक्षावसरेऽद्वैतमतानुकूलतया श्रीभाष्योल्लिखितानि न तैरेवालोचितानि विशिष्य। यतो भेद- मिथ्यात्वपराणां वाक्यानां सर्वेषां कतिपयभेदनिरासपरतैवेति नीतेरनुसरणव्यवस्थापनमेव तन्मतदृष्ट्या समुचितं समालोचनम्,

अयमाशयः-"इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपबृंहयेत्। बिमेत्य- ल्पश्चुताद्वेदो मामयं प्रतरिष्यती"ति वचनात् वेदार्थोपबृंहकत्वेन पुराणे- तिहासयो: प्रामाण्यम्, तत्र च विष्णुपुराणस्यैव प्राधान्यम् ; स्वयोगमहिम- साक्षात्कृतवेदान्तत्त्वार्थपराशरोपज्ञत्वान्। सति चैवम्-"यतो वा इंमानि भूतानि जायन्ते। येन जातानि जीवन्ति। यत्प्रयन्त्यभिसंविशन्ति" इति शुत्यर्थमुपबृंद्यितं प्रवृत्तानां प्रश्नप्रतिवचनानां श्रह्म-प्रपश्वयोः शरीर

१६४ श्रीभाष्यसमालोचनम्

शरीरिभावनिबन्धनं सामानाधिकरण्यम्, न बाधायामिति स्पष्टमवगमात् निर्विशेषत्रह्मवादे न विष्णुपुराणस्य नवा "यतो वा इमानि भूतानि" इत्यादिसृष्टिवाक्यानां तात्पर्यम्। तत्र विष्णुपुराणस्योपक्रमे "यन्मयं च जगदू ब्रह्मन् यतश्चैतच्चराचरम्। लीनमासीदयथा यत्र लयमेष्यति यत्र च" इति ब्रह्मस्वरूपविषयाः प्रश्ना दृश्यन्ते। तत्र "यतश्चैतत् चरा- चरम्" इति निमित्तोपादानयोः पृष्टत्वात् 'यन्मयमि'ति स्थिति-लयकर्म- भूतं जगत् किमात्मकमित्येव पृच्छयते। उत्तरं च तस्य-'जगच्च सः' इति सामानाधिकरण्यावगाहिना वाक्येन दीयमानम्-'यन्मयमि'ति मयटो विकारार्थत्वे "यतश्चैतच्वराचरमि"तयनेनैव सिद्धया प्रश्नान्तरवैयर्थ्या- पत्तेः "जगच्न सः" सामानाधिकरण्यविरोधेन स्वार्थिकत्वायोगाच्च तत्प्रा- चुर्यार्थकत्वमेव स्वीकर्तव्यम्। संभवति हि प्राचुर्यार्थत्वं कृत्स्नस्य जगतो भगवद्वयाप्तिकृतशरीरशरीरिभावेन। निर्विशेषत्रह्मवादे तु सर्वाणि प्रश्नप्रतिवचनानि तद्विवरणभूतं शास्त्रं च न संगच्छेरन् ; अन्यथा प्रपश्व- भ्रमस्य किमधिष्ठानम् ? इत्येकेनैव प्रश्नेन "निर्विशेषज्ञानमात्रम्" इत्ये- केनैव प्रतिवचनेनेष्टसिद्धयापत्िः, सविशेषवाक्यानां बहूनामप्रामाण्यमपि समापद्येत। अतः-"विष्णोः सकाशादुद्भूतं जगत्तत्रैव च स्थितम्। स्थितिसंयमकर्ताऽसौ जगतोऽस्य जगब्ब सः" ॥ इतिसंग्रहेणोक्तमेवार्थ विस्तरेण वक्तुम्-भगवन्तं विष्णुं स्वेनेव रूपेण-"अविकाराय शुद्धाये" ति प्रणम्य तमेव हिरण्यगर्भस्वावतार त्रिमूर्ति-प्रधान-काल-क्षेत्रज्ञ-समष्टि- व्यष्टिरूपेणावस्थितं च नमस्करोति। तत्र-"ज्ञानस्वरूपम्" इत्ययं श्लोक: क्षेत्रज्ञव्यष्टय त्मनाऽवस्थितस्य परमात्मनः स्वभावमाह। तस्मादू न निर्विशेषवस्तुप्रतीतिः। अत एव-"निर्गुणस्याप्रमेयस्य शुद्धस्याप्यमला- त्मनः। कथं सर्गादिकर्तृत्वं श्रह्मणोऽभ्युपगम्यते" इति चोद्यम्-"शक्तयः सर्वभावानामचिन्त्यज्ञानगोचराः। यतोऽतो श्रह्मणस्तास्तु सर्गाद्या भावशक्तयः ॥" इति परिहारश्च घटते, अन्यथा-निगुणस्य ब्रह्मणः क्थ सर्गादिकर्तृत्वम् ? न पारमार्थिकं: सर्गः, अपितु भ्रान्तिपरिकल्पित इति- चोद्यपरिहारी स्याताम्। सविशेषत्रह्मवादे तु-लोके सत्वादिगुणयुक्तापटि- पूर्णकर्मवश्येष्वेव कारणत्वं दृष्टमिति निर्गुणस्य तत् कथमिति चोद्म्, दृष्टसकलविजातीयस्य ब्रह्मणो जलादिविजातीयस्याग्नेरिवौष्ण्यादिशक्ति- योग: सवशक्तियोगो न विरुद्धयत इति परिहारश्चोंपपद्यते, इति "ज्ञान- स्वरूपमत्यन्तनिर्मलं परमाथंतः । तमेवार्थस्वरूपेण'भ्रान्तिदर्शनतः

श्रीभाष्यसमालोचनम् १६५ स्यितमि" ति श्लोकः सविशेषवादस्यैवानुकूलः, न निर्विशेषत्रह्मवादस्य- इति।। अद्वैतिनस्तु मन्यन्ते-सत्यमितिहासपुराणयोर्वेदार्थोपबृंह- कत्वम्। तदुपबृंहकत्वं स्मृत्यादोनामवष्टब्घवे दार्थेऽविरोधेनैव स्मृतित्वे- नैव पुराणानां प्रामाण्यम्, तत्राप्यर्थवादविघया विधेयार्थस्तावकत्वे- नोपाख्यानांशेन, अन्यत्र च तदर्थसंग्रहणद्वारेति "स्मृत्यनवकाश- दोषप्रसङ्गादिति चेत्, नान्यस्मृत्यनवकाशदोषप्रसङ्गादि" ति न्यायेन पुराण विशेषप्राधान्यादिकल्पनाया नात्रावसरः, यतो वेदा- मूलस्मृत्यपेक्षया वेदमूलस्मृतिप्रामाण्यव्यवस्थापन एव तस्य न्यायस्य तात्पर्यम्। नहि पराशरेणैव योगमहिन्रा वेदार्थः साक्षात्कृतो नान्येन वामदेवादिना, कपिलादिना वेति कल्पनायां प्रमाणमस्ति। स्तुतिस्तु वेदे पराशरस्येव कपिलादोनामपि दृश्यत एवेति स्मृतित्वेन प्रामाण्या विशेषे वेदा विरोधेऽपि पुराणविशेषमात्रप्राधान्यादिकल्पनं पुराण विशेषमात्रमवलम्व्य न युक्तिसहम्। यथाच सात्त्विकत्वरा- जसत्वादिविभागो न कर्तृदोषनिबन्धनः, किन्तु प्रतिपाद्यवस्तुखरूप- विभागनिबं्धनः, तत्रापि त्रिमूर्त्यन्तर्गतशिवमा शस्त्यपरभागस्यैव तामसत्वम्, नतु तुरीयसदाशिवस्वरूपनिरूपणपरभागस्य, तस्य वस्तुगत्या निर्गुणत्वेन सात्विकत्वादि विभागासम्भवात्, तथाऽन्यत्र व्यक्तम्। सन्ति हि बहूनि वचनानि श्रुतावपि शिवस्यैव परमात्म- त्वनिरूपणपराणि, तुरीयस्य सर्वशब्दवाच्यत्वेन शिवशब्दवाच्य- त्वमिव विष्ष्णुशब्दवाच्यत्वमपि भविष्यतीतिःन कोऽपि विरोध: । सर्वथा तु विष्णुपुराणस्यापि प्रामाण्ये परं न कस्यापि विप्रतिपत्तिः, इति तस्थ "यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते। येन जातानि जीवन्नि यत्प्रयन्त्यभिसंविशन्ति"इति वेदान्तवाक्योपबृंहकत्वेऽपि न कस्या पि विप्रतिपत्ति: ॥ इदमेवान्रालोचनीयम्-यदू विष्णुपुराणोपक्रमगतपभोत्त-

१६६ श्रीभाष्यसमालोचनम् राणि कस्य वा मतस्यातुकूलानीति। तत्रेदं प्रतिभाति-यत् "यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते" इत्यस्योपपादनार्थम्-"यन्मयं च जगदू ब्रह्मत्नि" ति वाक्यम्, "येन जातानि जीवन्ति" इत्यस्यो- पपादनार्थ "यतश्चैतत् चराचरमि" ति वाक्यम्, "यत् प्रयन्त्य- भिसंविशन्ती" ति वाक्यार्थोपबृंहणार्थम्-"लीनमासीत् तथा यत्र लयमेष्यति यत्र चे" ति वाक्यमिति। प्रतिवचनं च- "विष्णोः सकाशादुद्भूतं जगदत्रैव च स्थितम्। "स्थितिसंयम- कर्ताऽसौ जगतोऽस्य जगच सः" इति प्रथमेन पादेन "यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते" इत्येतदर्थसंग्रहपरम्, द्वितोयतृतीयपादौ तु "येन जातानि जीवन्ति" इत्येतदर्थसंग्रहपरौ, "जगच् सः" इति "यत्प्रयन्त्यभिसंविशन्ति" इत्येतदर्थसंग्रहपरमिति स्वीकर्त- व्यम्। सति चैंवं न केवलं प्रश्नत्रयमपि समाहितम्, किन्तु श्रुत्यर्थोऽपि सम्यगुपबृंहितो भवति। सति चैवम्-"यन्मयमि" ति विका- रार्थ एव मयट्, यतो "विष्णोः सकाशादुद्भूतमि" ति जगतो विष्णोः सकाशादुत्पत्तिवर्णनेनैव-यन्मय मितिप्रश्नः प्रत्युच्यते ; अन्यथा-घन्मयमित्यस्यैव प्रतिवचनं "जगच सः" इत्यङ्गीकारे प्रश्नप्रतिवचनयोः क्रमभङ्गोऽपि भवति, यतो हि स्वोपबृंहणीय- वाक्यगतकमोऽप्युल्लद्वितो भवति, इति "यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते" इति वाक्योपबृंहकत्वमपि पुराणस्य बाधितं स्यात्॥ एतेन-'यतश्चैतत् चराचरमि"त्यनैन निमित्तोपादानयोः पृष्ठत्वात् "यन्मयमि"ति स्पृष्टि-स्थिति-लयकर्मभूतं जगत् किमा- त्मकमिति पृष्टम्, तस्य चोत्तरम् "जगच्च सः" इति-निरस्तम्; "लीनमासीत्तथा यत्रे"ति पृथग् लयकर्मभूतप्रश्नस्य दर्शनेन "जगद- त्रैव च स्थिनम्। स्थितिसंयमकर्ता चे"ति स्थितिपश्नस्य पृथकू प्रतिवचनदर्शनेन च-"जगवसः" इत्यस्य "लीनमासीत् तथा 'यत्र" इत्यनुसतरिताव शिष्टपशनप्रतिव चनरूपत्वस्यैव खीकारात्। तथाच-

श्रीभाष्यसमालोचनमू १६७ जगदूब्रह्मणोस्तादात्म्यं ब्रह्मणोऽभिन्ननिमित्तोपादानत्वेनैच, नतु शरीरशरीरिभावेनेति स्पष्टमवगम्यते। उपादानत्वं हि लयकारण- त्वेन यथा स्पष्टमवगम्यते, न तथोत्पत्तिकारणत्वेन। नहि यत्र यल्लोयते, तत् तच्छशरीरकमिति व्यपदेशः, कारणरूपापत्तिर्हि लयो नाम। तथाच कारणरूपव्यतिरेकेण कार्यरूपान्तराभावनिबन्धन- मेव जगदूब्रह्मणोस्तादात्म्यम्, इत्यभिप्रायेणैव "जगच सः" इति वाक्यं प्रवृत्तम्। इदं च निर्विशेषब्रह्मवाद एवोपपद्यते ; तत्रैव ब्रह्मव्यतिरेकेण कार्यान्तराभावसिद्धान्तखवरीकारात्। तथाच- "वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यभि"ति नीतिम- वलम्न्यैव कार्यकारणभाव इति बोधनार्थमेव-"जगच्च सः" इति वाक्यं प्रवृत्तम्। तथाच बाधायां सामानाधिकरण्यमेवात्र प्रतीयते। प्रतीतं चेदं पुनरुपबृंहयितुमेव प्रवृत्तम्-"ज्ञानसवरूपमत्यन्तनिर्मलं परमार्थतः। तमेवार्थस्वरूपेण भ्रान्तिर्शनतः स्थितम्" ॥। इति, इति "ज्ञानसवरूपमि"ति वाक्यं निर्विशेषवादस्यैवानुगुणम्, सविशेषवाद- स्य तु तत्प्रतिकूलमेव। सृष्टिवाक्यानि सर्वाण्याध्यारोपविधया सवि- शेषं ब्रह्म बोधयन्ति, अपवादविधया च निर्विशेषमिति हि वस्तु- स्थितिः। तथाच भ्रमत्वनिर्णयपर्यन्तमघिष्ठानमिति प्रश्नस्योत्थिति- रेव प्रपश्चम्तीतिद्शायां न भवति, तद्याधानन्तरं तु ज्ञातत्वा- देवाघिष्ठानस्य, न तत्प्रश्न उदेति।। एतेन-निर्विशेषब्रह्मवादस्यैव शास्त्रार्थत्वे प्रपश्चभ्रमस्य किम- धिष्ठानमित्येवंरूपस्यैकस्य प्रश्नस्य निविंशेषं ज्ञानमित्येवमुत्तरस्य चापत्तिरिति शङ्कापि निरवसरेति-सुचितम्। यथाच सगुण- वाक्यानां निर्विशेषवाक्यानां च न विरोध:, विरोधेऽपि सगुण- वाक्यानामेव पाधोऽपच्छेदन्यायेन, तथा पूर्वमेव विवेचितम्। "अविकाराय शुद्धाये"त्यपि निर्विशेषवादमेवोपबृंहयति । "यन्मयमि"ति प्रश्नोत्तरत्वेन "विष्णोः सकाशादुद्भूतम्",इति

१६८ श्रीभाष्यसमालोचनम् विष्णुकारणत्वे वर्णिते हि जगतो ब्रत्मकार्यत्वे ब्रह्मणोऽपि विका- रित्वाप त्तिरिति शङ्का हयवश्यमेव समाधेयेति तदर्थम्-"अविकारा- ये"ति। अविकारत्वं चानाधेयातिशयस्वरूपत्वेनेति बोधनार्थम्- "शूद्धाये"ति। ततश्चफलितम नित्यत्वं वार यितुम्-"नित्याये"ति पदम्। तर्हि कथं वा कारणत्वमिति शङ्कायां निर्विशेषा- वृतचैतन्यस्वरूपत्वात कारणस्याज्ञानवशात सर्वसुपपन्नमिति बोध- नार्थम्-"परमात्मने" पदम्। तथाच प्रपश्चरूपेण परिणममाना- विद्याविषयत्वमेवाधिष्ठानत्वरूपं कारणत्वं नाम ब्रह्मणः, नतु स्यं परिणममानत्वमित्युक्तशङ्कापरिहारः । तदेवापरिणामित्वं स्पष्ट- थितुम्-"सदैकरूपरूपाये"ति पदम्। अविद्याविषयत्व आवरणस्थ स्वरूपनाशरूपत्वादू ब्रह्मसरूपनाशापत्तिशङ्कायां तद्वारणार्थम्- "सर्वजिष्णवे"पदम्। स्यंप्रकाशमानस्यापि जीवदृष्ट्याSSवरणं वृत्य- भावदशायामुपपद्यत इति तु तदाशयः । हिरण्यगर्भमारम्य स्थूल- भूतपर्थन्तं तस्पैव विवर्त इति परमार्थ इति तु निष्कर्षः । तमेव स्पष्टीकतुंम्-"नमो हिरण्यगर्भाये"त्यादि "सूक्ष्मात्मने नमः" इत्यन्तम् । इदं च विवर्तत्वम्-व्यक्ताव्यक्तस्वरूपस्यैव भवति, ब्रह्म तु कथं खप्रकाशं विवर्तोपादानं स्यात्? इति शङ्कावार- णार्थम्-"व्यक्ताव्यक्तसवरूपाय"। तर्हवनिर्मेक्षोपत्तिरिति शङ्का- वारणार्थम्-"जिष्णवे"पदम्। तथाचाखण्डाकारवृत्या समूलबन्ध- नाशे मुक्तिरिति भाव:। तमेवाह-"मुक्तिहेतवे" इति। सति चैवम्-"जगच सः" इति वाक्यबोधितं तादात्म्यं ब्रह्मणि प्रपश्न- स्याध्यारोपेण ब्रत्मविवर्तत्वाभिप्रायेणैव, नतु शरीरशरीरिभावेनेति फलितार्थः । "इदं रजतमि"त्यादावध्यारोपनिबन्धनतादां. म्यस्थले परस्पराध्यासो दृश्यते, परिणामिपरिणामभावस्थले तु मृन्मंयो घट- इतिवत् घटमयी मृदिति व्यवहाराभावान्नं स दृश्यते, प्रकृतेऽपि जगन्मय: परमात्मेति व्यवहारापत्या नाध्यारोपवादो युक्त इति

श्रीभाष्यसमालोचनम् १६६ शङ्कावारणार्थम्-"सर्ग-स्थिति-विनाशानां जगतो यो जगन्मयः। मूलभूतो नमस्तस्मै" इति वाक्यम्। परस्परतादात्म्येऽपि रज्जुरेव सपस्याधारः, नतु सर्पो रज्ज्वाः ; आरोपितस्थानघिष्ठानत्वात्, एवमेवात्रापि परमात्मैवाधारो जगतः, न जगत् परमात्मन:, इति बोधयितुम्-उत्तरः प्रपश्चः; "मत्स्थानि सर्वभूतानि नचाहं तेष्ववस्थितः" इत्युक्तेः। तथाचात्मन्यन्त:करणादीनां स्वरूपतः संसर्गतश्चाध्यासः, आत्मनस्तु संसर्गत एवान्त:करणेऽध्यास इत्यद्वैत- सिद्धान्तस्यैव विवेचनार्थम्-"आधारभूतं विश्वस्यापी"ति। एव- मपि तत्र तत्र सर्वभूतस्थत्वादिव्यपदेशोऽपि न विरुद्ध :; संसर्गमात्रा- ध्यासात्, इति निरूपणम्, न केनाप्युपाधिना तस्य संसर्ग इति निरूपणं च कर्तव्यमिति तदर्थमुक्तम्-"अणोयांसमणीयसाम्" "प्रणम्य सर्वभूतस्थम्" इति। तथाच परमात्मस्थत्वेऽपि जगतः पर- मात्मसाक्षात्कार निवर्त्यत्ववत जगत्स्थत्वेन परमात्मनोऽपि जगत्सा- क्षात्कारेण न नाशापत्ति :; परमात्मन: स्वरूपतोऽनध्यासात्, इति न विरोध इति सूचनार्थम्-"अच्युतमि"ति। तदेवं तत्तिशेषण- वशात् सूचितपरमात्मविवर्तवादस्यैव स्वशब्देनापि विशदीकरणार्थ- मेव-"ज्ञानस्वरूपमत्यन्तनिर्मलं परमार्थतः। तमेवार्थस्वरूपेण भ्रान्ति- दर्शनतः स्थितमि"तिश्लोकः प्रवृत्तः, इति "यन्मयं च जगद् ब्रत्मन् यतश्चैतच्चराचरम्। लीनमासीत् तथा यत्र लयमेष्यति यत्र च।" इति प्रश्नप्रतिवचनानि-"विष्णोः सकाशादुद्भूतं जगदत्रैव च स्थितम्। स्थितिसंयमकर्ताऽसौ जगतोऽस्य जगच सः ।" इति प्रश्नप्रतिवचनानि-"अविकाराय शुंद्धाये"त्यादयः "ज्ञानस्वरूप- मत्यन्तनिर्लमि"त्यन्ता; प्रणामश्रोकाश्च "यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते" इत्यादिकारणवाक्यानां निर्विशेषव्रह्मवादानुषणतया प्रवृत्तिमेवोपबृंह्यन्ति। सविशेषत्रह्मवादे हि-न केवलं प्रश्नोत्तर- मिन्नक्रमत्वम, लयकारणाप्रद्शनेन पृष्टोत्तरादानेन न्यूनता था, २२

१७० श्रीभाष्यसमालोचनम् किन्तु ब्रह्मपाचुर्यस्यैव जगतो विवक्षणेन विकारित्वशङ्काद्यनुत्था-

एतेन-"ज्ञानस्वरूपम्"इत्ययं श्ोक: क्षेत्रज्ञव्यष्ट्यात्मनाS- वस्थितस्य परमात्मनः सद्वारकभ्रमान्वयपर इति-परास्तम्; न ह्यद्वैतिन: परमात्मनो भ्रान्तिदर्शनं मन्यन्ते, किन्तु जीवस्यैवाविद्या- प्रतिबिम्बस्य। तथाच परमात्मैव जीवानां आ्रान्त्यारऽर्थवद्वभासत इत्येवोक्तवाक्यार्थः। नहि जीवद्वारकभ्रमेणापि परमात्मनोड़र्था- त्मना प्रतीतिः सविशेषब्रह्मवाहे। ततश्च नात्र सविशेषवस्तु- प्रतीतिः, किन्तु निर्विशेषस्यैव वस्तुनः प्रतोतिः। "निगुंणस्थाप्रमे- यस्य शुद्धस्याप्यमलात्मनः। कथं सर्गादिकर्तृत्वं ब्रह्मणोऽभ्युपग- म्यते॥" इति प्रश्नोऽपि निर्विशेषब्रह्मवाद एवोपपद्यते। सर्गा- दिकर्तृत्वप्रयोजकं हि सगुणत्वं सत्त्वर जस्तमोगुणवत्त्वं वा ? उत गुणान्तरवत्त्वं वा ? आद्ये सविशेषब्रह्मवादे ब्रह्मणो निर्गुणत्वस्य सर्गादिकर्तृत्वस्य चोभयस्य श्रुतिप्रमाणसिद्धस्य पर्यनुयोगासम्भवः, अद्वैतवादे तु वेदान्तानां सर्गादिकर्तृत्वे तात्पर्याभावात यावद्थव- हारमनुवर्तमानं सर्गादिकतृत्वं प्रमाणान्तराविरोधेनैव स्वीकर्तव्यम्; समबलत्वादिति पर्यनुयोगो न विरुद्वः? द्वितीये तु न ब्रह्म निर्गुणमिति "निर्गुणस्ये"त्यसिद्धोऽयं हेतुः । तथाच ब्रह्मण एव सत्त्वरजस्तमोगुणवत्त्वं विनापि जगत्कर्तृत्वं शक्तीनाम- चिन्त्यज्ञानगोचरत्वेन समाधानान्यथानुपपत्या ब्रह्मणोऽनि- र्वचनीयमित्येव बोध्यते, इति वस्तुगत्याऽसम्भवेऽपि कल्पनया तत्सम्भवतीत्येव शास्त्रार्थः। सति चैवम्-"शक्त्तयः सर्वभावाना- मचिन्त्यज्ञानगोचराः" इत्यनेनापि न पारमार्थिको. ब्रह्मंणः सर्ग इत्येव बोध्यते। अत एव "नारायणाह्वो भगवान् ब्रत्मालोक- पितामहः। उत्पन्नः प्रोच्यते विद्न् नित्य एवोपचारतः ॥" इति सज्यत्वं ब्रह्मणो लोकपितामहस्यौपचारिकमिति वर्णनविधया

श्रीभाष्यसमालोचनम् १७१ परमात्मनो जगज्जन्मा दिकर्तृत्वमप्यौपचारिकमेव, न पारमार्थिक- मिति प्रतिपाधते ; अन्यथा ब्रह्मणोऽनन्तकल्याणगुणस्य त्रिगुणमाया- दिशरीरकत्ववत् निर्गुणत्वमपि कर्थं विरोधि ? यदि निर्गुणश्रुति- वशात्, तर्हि तद्वशेन सर्वविशेषशून्यत्वमेवोरीकृत्यौपचारिकमेव सर्गादिकर्तृत्वं श्रुतिप्रामाण्यात् सवीक्रियताम्।। एतेन-उत्पत्त्यादिकार्य सत्वादिगुणयुक्तापरिपूर्णकर्मवश्येषु दृष्टमिति सत्त्वादिगुणर हितस्य कथं सर्गादिकर्तृत्वमिति चोद्यम्, दृष्ट सकल- विजातीयस्य ब्रह्मण: सर्वशक्तियोगो न विरुद्ध इति परिहारः इति- परास्तम् ; लोकविलक्षणत्वेन परिहारस्य सर्गादिकर्तृत्वस्यापार- मार्थिकत्वपक्षेऽप्यविशेषात्॥। वस्तुतस्तु ब्रह्मणो द्वितीयाध्याये "अविकाराये"त्यारभ्य "ज्ञानस्वरूपमि" त्यन्तेन द्वितीय मिथ्यात्वनिरूपणपूर्वकं सर्वविशेष- राहित्यमेव प्रतिपादितम्, नतु सत्त्वादिगुणशून्यत्वम्। तथाच "निर्गुणस्ये" त्यस्य तृतीयाध्यायारम्भगतस्य सत्त्वादिगुणराहित्य- मात्रपरतां गृहीत्वा प्रइन एवाप्राप्तकाल:, अन्यथा 'अप्रमेयस्ये'त्यनु- पपन्नं स्यात्। नहि सच्वादिगुणमात्ररहितं ब्रत्माप्रमेयमिति सवि- शेषवादिनो वदन्ति ॥ एतेन-"परमार्थस्त्वमेव्रैको नान्योऽस्ति जगतः पते। तवैव महिमा येन व्याप्त- मेतत् चराचरम् । यदेतद् दृश्यते मूर्तमेतद् ज्ञानात्मनस्तव। भ्रान्तिज्ञानेन पश्यन्ति जगद्रूपमयोगिनः ॥ ज्ञानस्वरूपमखिरिलं जगदेतदबुद्धयः । अर्थस्वरूपं पश्यन्तो भ्राम्यन्ते मोहसम्पवे॥ ये तु ज्ञानविदः शुद्धचेतसस्तेऽखिरलं जगत्। ज्ञानात्मकं प्रपश्यन्ति त्वदूपं परमेश्वर ॥।" इति श्रोका अपि-व्याख्याताः ; "अविकाराय शुद्धाये"त्यादिवाक्यार्थस्यैव पूर्वोक्तस्य ज्ञानस्वरूपं श्रह्म सत्यम्, जगन्मिथ्येति स्पष्टं प्रतिपादनात्॥ अत्र "तवैव महिमे"ति वाक्यं विलक्षणत्वेऽपि प्रपश्चस्थ केवलं विवर्तमानतयैव सर्वत्र परमात्मनोऽनुवृत्तिरित्येव बोघ- यति। यतः परमात्मातिरिक्ताभावप्रतिपादनम्, तत्र तबचापि- प्रतिपादनम्, तथा पुनरपि सर्वेषां ज्ञानव्यतिरेकेण दर्शनमयोगिनां

१७३ श्रभाष्यसमालोचनम् मोहमात्रनिमित्तो भ्रम इति निर्देशनं च नान्यस्मिन पक्षे सम्भवति। इदं तु मतदयसम्प्रतिपन्नम्-यत् परमात्मव्यतिरेकेणा- वस्थितस्य प्रपश्चस्यापारमार्थ्यमिति। इदमेव तु विप्रतिपन्नम्- यत् परमार्थाव्यतिरेकेणापि प्रपश्चसत्वम्। तत्र श्रीभाष्यमते- परमात्मव्यतिरेकेण प्रपश्चाभावमात्रं विवक्ष्यते, नतु रूपान्तरेण प्रपञ्चसत्त्वमपि ; तत्र परमात्मव्यतिरेकेण प्रपश्चस्यानवस्थानात्। यदि तम्चतिरेकेण प्रपश्चोऽपरमार्थः, तर्हि प्रपश्चव्यतिरेकेण परमात्मनो :- प्यनवस्थानात् तद््यतिरेकेण परमात्माप्यपरमार्थ इत्येव खोकर्तव्यम्। सति चैवम्-"परमार्थस्त्वमेवैकः" इतिश्रीभाष्यमते कथसुपपद्यते ? वस्तुतस्तु-"नान्योऽस्ति जगतः पते"इति परमात्मव्यतिरिक्तस्या- सत्वमेव बोध्यते, नतु रूपान्तरेण सत्त्वमपि। एतेन प्रपश्चात्मत्वमपि परमात्मन: परास्तम्; तदात्मकस्य स्भावत एव तद्चाप्त्या- "तवैव महिमा येन ब्याप्तमेतच्चराचरमि"ति माहात्म्यनिबन्धना व्याप्तिरिति वादो निस्सार एव स्यात्। अद्वैतमते तु मिथ्याभूतेऽ- प्यनुवृत्तौ किमपि कारणं वक्तुं न शक्यते, इति चैतन्यस्यैव महिमेत्य- वश्यमेव स्वाकर्तव्यम्। एतेन-तवैषा व्याप्तिर्भ्रान्तिरित्येव वर्णनी- यमिति-व्याख्यातम्; मिथ्याभूतेऽपि प्रपञ्चे ब्रह्मणोऽनुवृततिरि- घमघिष्ठानब्रह्मतादात्म्यनिबन्धनैवेति हि "तवैव महिमा" इति वाक्यार्थः। सति चैवं ब्रह्मणः प्रपञ्चेन तादात्म्यप्रतीतिरियम- योगिनां भ्रान्तिरित्येवोक्तवाक्यार्थः ॥ अयमाशय :- रजतस्य शुक्ताविव ब्रह्मणि प्रपश्चस्याध्यासात् प्रपश्चस्य ब्रह्मात्मत्वे ब्रह्मणा सांकं सम्बन्धेन ब्रह्मणि व्यासिरुपपद्येत कथंचन, ब्रह्मणस्तु प्रपञ्चे नाध्यास :; प्रपञ्चस्थापरमार्थस्यानधिष्ठा- नत्वात्। सति चैवं कथं ब्रह्मणस्तत्रानुवृत्तिर्व्याप्तिर्वेति शङ्गरवार- णार्थम्-"तवैव महिमे"ति छ्ोकः। यदि कल्पितत्वादू पपश्चो मिथ्या, तर्हि प्रपञ्चे ब्रह्मणो व्याप्तिनिर्वाहार्थ ब्रह्मणोऽपि प्रपञ्चे

श्रीमाध्यसमालौचनम् १७३ कल्पितत्वापत्या-परमार्थस्त्वमेवैक इति नानुपपन्नमिति शङ्कानि- षकर्ष:। परिहाराशयस्तु-"इदं रजतमि"त्यादावपि रजतेऽपीदंतादा- त्म्यं प्रतीयत एव। तत्र च कारणमिदमंशाज्ञानमेव। इयान् विशेष :- यदिद्मंशाज्ञानमिदमि रजतं तत्संसर्ग चजनयति, रजते तु तत्तादात्म्यमात्रम्; विनापि तद्ुत्पत्तिं प्रत्यक्षत्वनिर्वाहादिति हि वस्तुस्थितिः। अयमेव न्यायो यदि प्रपश्चाध्यासस्थलेऽरपि योज्यते, तर्हि ब्रह्मणोऽधिष्ठानत्वाविशेषात् संसर्गाध्यासमात्रमेव विवक्ष्यते, न स्वरूपाध्यासोऽपि; अधिष्ठानमाहात्म्यस्यैतादृशस्य शुक्त्यादौ दृष्टत्वादिति न दोषः । तथाच ब्रह्मणो व्याप्तिरपि प्रपञ्चेऽनिर्वचनीयैवेत्येवोक्तवाक्याथेंः, इति ब्रह्मणोऽन्यत्र व्याप्ति- ज्ञानमपि सर्वेषां भ्रान्तिरेव, यत् प्रपञ्चं पश्यन्तीति फलति। अयमे- वार्थ :- "यदेतद् दृश्यते मूर्तमि"त्युत्तरश्लोकेनापि विशदीक्रियते॥ स्तुतिर्हिं नाम सति सम्भवे गुण्यभिधानं सगुणस्य कल्पिनान गुणानादाय पारमार्थिकगुणिस्वरूपमादाय वा भवतीति पारमार्थिकज्ञानस्वरूपादिवर्णनं न स्तुतिप्रकरणविरुद्धम्। अस्मिन् क्रोके-भ्रान्तिज्ञानेन पश्यन्ति जगद्रूपमि"ति सर्वप्रपश्च- तादात्म्यप्रतीतेरेव भ्रान्तित्वं व्यवस्थाप्यते, नतु मनुष्याद्याकारत्व- मात्रस्य। अतो मनुष्याद्याकारत्वमिव सर्वतादात्म्यमपि बाधित मित्येव तात्पर्यम् ; सङ्कोचे कारणाभावात्। तथाच ज्ञानव्यतिरेके- णार्थाभावाभिप्रायेणैव प्रकरणार्थो निकर्षणीयः, इति प्रथमांशा- ध्यायचतुष्टयमपि पूर्वोक्तप्रकारेणाद्वैतवाद एव स्वरसम् । अत एव-"सर्गस्थित्यन्तकालेषु त्रिधैवं संप्रवर्तते। गुणप्रवृत्त्या परमं पदं तस्यागुणं महत्। तत्वज्ञानमयं वाऽपि स्वयंबेद्यमनौपमम्। चतुःपरकारं तदपि स्वरूपं परमात्मनः ।" इति चतुःप्रकारैः प्रस्तुतेषु चतुर्थ प्रकारम्-"विज्ञानमद्ैतमयं तद्गागोऽन्यो मयोदितः । ज्ञान- त्रयस्य चैतस्य विशेषो यो महासुने। तन्निराकरणद्वारदर्शितात्म-

१७४ श्रीभाष्यसमालोचनम् स्वरूपभृत्। निर्व्यापारमनाख्येयं व्याप्तिमात्रमनौपमम्। आत्म- सम्बोधविषयं सत्तामात्रमलक्षणम्। प्रशान्तमभयं शुद्धमविभा- व्यमसंश्रयम्। विष्णोर्ज्ञानमयस्योक्तं तद् ज्ञानं परमं पदम् ।।" इति "तद्विष्णोः परमं पद्मि"त्यादावपि प्राप्य-प्रापकभावभेदरहितं स्वरूपमेव परमार्थ इति विवेचितमुपपद्यते। "परमार्थस्तु भूपाल संपेक्षात् श्रूयतां मम" ॥ इत्युपक्रम्य "एको व्यापी समः शुद्धो निर्गुणः प्रकृतेः परः। जन्मवृद्धादिरहित आत्मा सर्वगतोऽव्ययः । परज्ञानमयोऽसद्िर्नाम-जात्यादिभिविर्भुः। न योगवान् न युक्तोऽभूत् नैव पार्थिव योक्ष्यति।" इति च प्रस्तुत्य प्रवर्तितो श्रोकौ-"तस्यात्मपरदेहेषु सतोऽप्येकमयं हि तत्। विज्ञानं परमार्थो यत् द्वैतिनोऽतथ्यदर्शिनः। वेणुरन्ध्रविभेदेन भेद: षड़जादि संज्ञित: । अभेदव्यापिनो वायोस्तथा तस्य महात्मनः" इति। अत्र द्वैतिनोऽतथ्यदरशिन इति द्वैतदर्शनस्य भ्रान्तित्वं निर्दि- श्यमानं द्वैतसामान्यस्य परमात्मव्यतिरेकेणाभावमेव बोधयति। "शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदशिनः।" इत्यपि सर्वत्रैक- रूपत्वेनानुवर्तमानत्वेन वा परमात्ममात्रसत्यतामेव बोधयति। तथाच-"तस्यात्मपरदेहेषु सतोऽपि" इत्यनेन देहादिषु संसर्ग- मात्राध्यासेन प्रतीयमानस्यापि परमात्मनो न सरूपतो भेद:, यथा पुरुषभेदेन समयभेदेन वा सरूपतोऽध्यस्यमानानां रज्जुसर्पा- दीनाम्, यतः परमात्मसंसर्गाध्यासोऽपि परमात्माज्ञानमात्रप्रयुक्त:, नतु देहाद्यज्ञानप्रयुक्त :; तस्याज्ञानाश्रयविषयभावानुपपत्तेः ।। एतेन-यद्यन्योऽस्ति परः कोऽपि" इत्यपि-व्याख्यातम्; तस्याप्यात्मैक्य एव पर्यवसानात्। मदधिकसत्ताकं ममाप्यधि- ष्ानभूतमपरं किमपि नास्तीति बोधनद्वाराऽऽत्ममात्राघिष्ठानता- वादस्यैवोपबृंहणेना धिष्ठानव्य तिरेकेणारोप्या भावसिद्धान्तानुसरणेन चार्थान्तरपर्यवसानासम्भवात्। तथाचात्मभेदप्रतीत्यादिकं सर्व-

श्रीभाष्यसमालोचनम् १७५ मौपाधिकमेव, न स्वरूपकृतमिति बोधनार्थमेव "वेणुरन्ध्रविभेदेने" ति क्षोक: प्रवृत्तः । एक एव हि वायुरुपाधिविशेषाद् रूपभेदमिवै- क एवात्मा तत्तद्न्त:करणाद्युपाधिसम्बन्धादू रूपभेदं प्राप्रोतीव।। एतेन-दष्टान्ते चानेकरन्ध्रवर्तिनां वाय्वंशानां न स्वरूपै- क्यम्, किन्त्वाकारसाम्यमेव, अत्र वायुत्वेनैकाकाराणां षड्जादि- संज्ञाभेद इव प्रकृतेऽप्यात्मनां देवादिसंज्ञामात्रभेद इत्येवात्र विवक्षि- तम्, नतु स्रूपैक्यमित्यादि-परास्तम्; षड्जादिसराणां रन्ध्र- भेदनिष्कमणात् पूर्व वायवायत्वमात्रेण स्वरूपैक्यस्यैव सार्वजनीन- त्वात्, अन्यथा तत्तदवायवीयांशानां स्रूपभेदे षड्जादिभेदोऽपि स्वरूपकृत एव स्यात्, इति वेणुरन्ध्रभेदकृतो न भेद: स्यात्। अनेन हि सर्वेभ्यो वेणुरन्ध्रेम्यो निर्गच्छतां खराणां भेदो रन्ध्रभेद- निबन्धन इति बोध्यते, नतु संज्ञाभेदमात्रम्। न त्याकारसम्ये संज्ञाभेदो मिथ्येति नियम :; समानाकारणां युग्मापत्यादीनां संज्ञा- भेद्स्य सत्यत्वात्। सरूपैक्ये तु संज्ञाभेद औपाधिक एव दृश्यत इति न दोषः । तथाच विष्णुपुराणप्रकरणमिदमपि न सविशेषवाद- स्यानुकूलम्, किन्तु निर्विशेषवादस्यैव। यतः स्पष्टमेव विष्णु- पुराणद्वितीयांश :- "तदेतदुपदिष्टं ते संक्षेपेण महमते। परमार्थ- सारभूतं यत् तद्द्वैतमशेषतः। निदाघोऽप्युपदेशेन तेनाद्वैतपरोऽभ- वत्। सर्वभूतान्यभेदेन दद्दशे स तदात्मनः। सितनीलादिभेदेन यथैकं दृशयते नभः। भ्रान्तिदृष्टिभिरात्मापि तथैकः सन् पृथक पृथक। एक: समस्तं यदिहास्ति किश्चित् तद्च्युतो नास्ति परं ततोऽन्यत्।" इति स्वरूपत एकस्यैवौपाधिको भेद इत्यद्वैतमत- निर्विशेषात्मस्तरूपेणैवोपसंहियते। अत्राकाशदृष्टान्तादिकं स्पष्ट- महैत्रपद्प्रयोगादिकम्, आत्मभेदस्य भ्रान्तिकृतत्वोपक्षेपादिकं च सर्वमद्ैतमतस्यैव तद्भिप्रेतत्व उपपद्ते, नतु स्रूपत आत्मभेदोऽ- पीति श्रीभाष्यमते। स्पष्टं हि-परमात्मव्यतिरेकेणेतराभनवनि

१७६ श्रीभाष्यसमाछोचनम् रूपणानन्तरम्-स्वरूपैक्यमात्मनस्तत्र प्रतिपा्यते-"सोऽहं स च त्वं स च सर्वमेतदात्मस्रूपं त्यज भेदमोहमि"ति। निदाघोऽपि राजवर्यः भेददर्शनत्यागेन तत्रैव जन्मनि मुक्तिं प्रापेत्यपि तत्रैव प्रतिपाद्यते-"इतीरितस्तेन स राजवर्यस्तत्याज भेदं परमार्थदृष्टिः" इति। एतेन-"सोऽहं स च त्वम्" इति सर्वात्मनां पूर्वोक्त ज्ञानाकारत्वं तच्छष्देन परामृश्य, तत्सामानाधिकरण्येनाहं त्वमित्यादीनामर्थानां ज्ञानमेवाकार इत्युपसंहरन् देहाद्याकारभेदेनात्मसु भेदमोहं परित्यजेत्याह; अन्यथा देहातिरिक्तात्मोपदेशस्वरूपे 'अहम्' 'त्वम्' सर्वमेतदात्मस्वरूप- मिति भेदनिर्देशो न घटते। अहं त्वमादिशब्दानामुपलक्ष्येण सर्वमेतदा- त्मस्वरूपमित्यनेन सामानाधिकरण्यादुपलक्षणत्वमपि न संगच्छते। कुतश्चैष निर्णय इति चेत्, देहात्मविवेकविषयत्वादुपदेशस्य। तच्च "पिण्डः पृथक् यतः पुंसः शिरःपाण्यादिलक्षणः" इति प्रक्रमादिति श्रीभाष्योक्तिर पि-निरसरा॥ आत्मनो नाहं पदार्थत्वम्, यतो-"शब्दोऽहमिति दोषाय नात्मन्येष तथैव च। अनात्मन्यात्मविज्ञानं शब्दो वा भ्रान्तिल- क्षणः। ...... पिण्डः पृथग यतः पुंसः शिर:पाण्यादिलक्षणः। ततोऽ- हमिति कुत्रैतां संज्ञां राजन् करोम्यहम्। यद्यन्योऽस्ति पर: कोऽपि मत्तः पार्थिवसत्तम। तदैषोऽहमयं चान्यो वक्तुमेवमपीष्यते। यदा समस्तदेहेषु पुमानेको व्यवस्थितः। तदा हि को भवान् सोऽहमित्येतद्विकलं वचः।" इत्यादिना वागादीनां केषामपि नाहं- पद्व्यवहारयोग्यता, न वाऽडत्मन :; तस्य समस्तदेहेष्वेकरूपेण स्थितस्य केवलाहंपदार्थत्वासम्भवात्, इति सवरूपैक्यमेवात्मन उपक्रान्तम्, यस्यैव-"सोऽहं स च त्वं स च सर्वमेतदात्मस्वरूपं त्यज भेदमोहम्" इत्युपसंहारोऽपि दृश्यते। सति चैवं न देहान्म- विवेक विषयत्वमुपदेशस्य, किन्त्वात्मैक्यविषयत्वमेव। तब स्वरूपत एव, नत्वाकारसाम्यमान्नेणेत्यपि तत्रैव प्रकरणे व्यक्तम्; अहम-

श्रीभाष्यसमालोचनम् १७७ र्थानात्मत्वेनोपकमात्, "सोऽहं स च त्वमि"त्यादिसामानाधिक- रण्यं परमात्मजीवात्मनोस्तत्त्वमसीत्यादाविव सरूपैक्यनिबन्धनमेव; यतः स्वरूपत्वमेवोपक्रान्तम्। "सच सर्वमेतत्" इति भेदनि- देशो हि कल्पितं भेदमादायैवेत्यपि प्रकृत एव प्रकरणे बहुशो भेद- मिथ्यात्वव्यवस्थापनादुपपद्यमानस्तत्वमसीति वाच्यार्थदृष्ट्या भेद- निर्देश इवाकिश्चत्करः, भ्रान्तिप्रसक्तभेदानुवादपरत्वाछा। तथाचो- पक्रमोपसंहारादितात्पर्यग्रा हकप्रमाणानुसारेणात्रापि तत्वमसीत्या- दीनामिव स्वरूपैक्यपरत्वमेव युक्तम् ; "सामानाधिकरण्यं च विशे- षणविशेष्यता। लक्ष्यलक्षणसम्बन्धः पदार्थप्रत्यगात्मनामि"ति न्यायात् ।। अत एव-"विभेदजनकेऽज्ञाने नाशमात्यन्तिकं गते। आत्मनो ब्रह्मणा भेदमसन्तं क: करिष्यती"ति विष्णुपुराणवचन- मपि षष्ठांशसप्तमाध्यायगतम्, यत्र पूर्वोक्तप्रकारेण-"भवत्यभेदी भेदश्च तस्याज्ञानकृतो भवेत्।" इति स्रूपतः परमात्मनो जीवा- त्मनां चाभेद: प्रतिपादितः, निर्विशेषं च ब्रह्म शास्त्रार्थ इति व्यव- स्थापितम्, स्वरूपैक्यमेव प्रमाणयति; अन्यथा विभेदस्याज्ञान- कृतत्वोक्त्ययोगात्।

एतेन-"विभेदजनकेऽज्ञाने" इति नात्मस्वरूपैक्यपरम्, नापि जीवेश्वरयोरात्मस्वरूपैक्यमुक्त्तरीत्या सिद्धम्। यतो जीवपरयोः शरीर- शरीरिभावस्यैव शास्त्रार्थत्वान् देहात्मनोरिव अवपरयोरपि न स्वरूपैक्यं सम्भवति। तथाच श्रुतिः-"द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिषस्वजाते। तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्ृत्त्यनश्नन्नन्योऽभिचाक- शीति"। "ऋतं पिबन्तौं सुकृतस्य लोके गुहां प्रविष्टौ परमे परार्ध्ये। ळायातपौ ब्रह्मविदो वदन्ति पञ्चाग्रयो ये च त्रिनाचिकेताः।" "अन्तः प्रविष्टः शास्ता जनानां, सर्वात्मा" इति। "भेदव्यपदेशात्" "उभयेऽपि हि मेदेनैनमधीयते" "भेदव्यपदेशाचान्यः" "अधिकं तु भेदनिर्देशान" २३

१७८ श्रीभाष्यसमालोचनम् इति जीवेश्वरभेदनिरूपणपराणि सूत्राण्यप्यत एवोपपद्यन्त इत्यादिश्रीभा- ष्योक्तिरपि-परास्ता ; भावानवबोधात्। न हाद्ैतिनोऽपि जीवानां जीवेश्वरयोर्वा भेदं सर्वथा न स्वीकुर्वन्ति; शरीरात्मनोरिव कल्पितभेदस्य जीवेश्वरयोरद्वैति- भिरपि सवीकारात्। तथाच द्वा सुपर्णादिवाक्यं कप्पित- भेदानुवादेन निर्विशेषचैतन्यसरूपबोधनार्थमेव। वरत्रयातिरेकेण प्रश्नकल्पनाया अयोगेन "येयं प्रेते विचिकित्सा मनुष्येऽस्तीत्येके नायमस्तीत्येके।" इति पृष्टवरोत्तरतयैव निर्विशेषचैतन्यमात्रोपदेश- स्यापि प्रक्रान्तताया अवश्यमूरीकर्तव्यत्वेन विनोत्क्मणं मुक्तिमर्हतो जीवस्वरूपस्यैव-"अनशनन्नन्यः" इत्यादिना प्रतिपादनात्, जीवे- श्वरयोः शरीरशरीरिभावस्य कठवल्लीतात्पर्याभावात्, अन्यथा 'छायातपौ' 'गुहां प्रविष्टौ' इत्यादिनिर्देशासांगत्याच्चात्मस्रूपभेदे पारमार्थिके न किमपि प्रमाणमस्ति। एतेन-सूत्राण्यपि-व्याख्या- तानि। सति चैवम्-जीवानां स्वरूपभेदे जीवेश्वरखरूपभेदे वा "विभेद्जनकेऽज्ञाने" इति वाक्यत एवाज्ञाननिबन्धनतयाऽवगम्य- मानेऽद्वैतिनामप्यविवादात् "जीवब्रह्मणोर्भेदस्यासत्कल्पता विष्णु- पुराणोक्ता न कथमपि बाधितुं शक्यते। यथाच शरीर-शरोरिणो- रपि भेदोऽज्ञानकृत एव; अज्ञाननाशे शरीरस्यापि बाधेन शरीर- शरीरिभेदव्यपदेशासम्भवात्, तथाऽन्यत्र व्यक्तम्।। स्वरूपैक्यं हि जीवेश्वरयोमुत्त्यवस्थामादायैव मन्यते, नतु बन्धावस्थामपि। तथाच यावत् श्रीभाष्यकारास्तदनुयायिनो वा मुक्तावपि जीवस्येश्वरात् परमात्मनो वा पृथगवस्थाने प्रमाणं न प्रदर्शयन्ति, तावत् तत्त्वमसीत्या दिवाक्यसिद्धं स्वरूपैक्यमेव वेदा- न्तार्थ इति सिद्धम्।। एतेन-नापि साधनानुष्ठानेन निर्मुक्ताविद्यल्य परेण स्वरूपैक्य- सम्भवः; अविद्याश्यत्वयोग्यस्य तदनर्हत्वासम्भवात्। य्रथोक्तम्-"पर-

श्रोभाष्यसमालोचनम् १७६

मात्मात्मनोर्योग: परमार्थ इतीष्यते। मिथ्यैतदन्यदू द्रव्यं हि नैति तद्- द्रव्यतां यतः ।" अत एत-"इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमाश्रिताः । सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च।" "जगद्वयापारवर्ज प्रक- रणादसन्निहितत्वाच्च।" "भोगमात्रसाम्यलिङ्गाच्च।" "मुक्तोपसृप्यव्य- पदेशाच्च।" ब्रह्मविदाप्नोति परम्" "सोऽश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चितेति" "एतमानन्द्रमयमात्मानमुपसंक्रम्य। इमान् लोकान कामान्नी कामरूप्यनुसश्वरन्" "स तत्र पर्येति" "रसो वै सः। रह' ह्येवायं लब्ध्वाSSनन्दीभवति" "यथा नद्यः स्यन्दमानाः समुद्र प्राप्यास्तं गच्छन्ति नाम-रूपे विहाय। तधा विद्वान्नामरूपाद्विमुक्तः परात्परं पुरुष- मुपैति दिव्यम।" "तथा विद्वान् पुण्यपाषे विधूय निरजनः परमं साम्यमुपैति" इत्यादि श्रुति-स्मृति-सूत्राण्युपपद्यन्ते। एतानि हि वाक्यानि न स्वरूपैकयं मुक्तिः, किन्तु ब्रह्मभोगसाम्येन त्रह्मसाधर्म्यमेव मुक्तिरिति गमयन्ति। नहि स्वरूपैक्ये "जीव-परमात्मनौ नाम, येन तयोर्योगः परमार्थ उपपद्येत । तथाच-"निरञ्जनः परमं साम्यमुपैती"ति जीवात्मपरमात्मनोः परमार्थयोगमाश्रित्यैव, इति सर्गादावनुत्पत्त्यादिकमेव साधर्म्य जीवपरमात्मनोमुक्ती स्वीकरणीयम्। फलाध्यायोऽप्यनेनैवार्थेन "जगद्वयापारवर्जमि'त्युपसंहियमाणोऽद्वैतमते कथमपि नोपपद्यते। तैत्तरीयोपनिषदोऽपि-"एतमानन्दमयमात्मानमुपसंक्रम्य। इमान् लोकान् कामात्री कामरूप्यनुसश्वरन्" इति परमात्मसाधर्म्यमेव भोगसाम्यरूपं "सोऽश्नुते" इति प्रक्रान्तमुपसंहर तीत्यादिश्रीभाप्याशयोऽपि- चिन्त्योपपत्तिकः; दत्तोत्तरत्वात्।। परमात्मान्मनोर्योगो हि तदैक्यरूपत्वादू निर्गुणब्स्मस्वरूप- मेव, नान्यत्; यतो-"मिथ्यैतदन्यद् दव्यं हि" इति सर्वस्य ब्रह्मेतरस्य मिथ्यात्वं प्रतिपाद् "परमार्थस्तु भूगल संक्षेपात् श्रयतां मम। एको व्यापी समः शुद्धो निर्गुण: प्रकृते: परः।" इति निर्गुणस्यैवैकस्य परमार्थत्वं व्यवस्थाप्यते। स्वरूपेण कार्याणामपरमार्थत्वं कारण- रूपेण च परमार्थत्वमिति निरूपणप्रसङ्ग एव हि-"परमात्मात्म- नौयोग: परमार्थ इतीष्यते" इति वाक्यं प्रवृत्तम्, इति कथमिदं प्रकरणं विष्णुपुराणस्याद्वैतवादस्यैव नानुकूलम् ? व्याख्यानमपि

१८० श्रीभाष्यसमालोचनम् विष्णुपुराणस्य विशद्मद्वैतवादानुगुणमेव सर्वत्र दृश्यते। "इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम सावर्म्यमागता:।" इति भगवद्गीतावाक्यमपि मुक्तस्येश्वरभावं प्राप्तस्य बहुभवनसंकल्पपूर्वकानुप्रवेशादिनिबन्धन- जीवभावनिरासपरं स्वरूपैक्यमादायैवोपपद्यते; सगुणस्य हि भग- वतो वासुदेवस्य साधर्म्य येन चैतन्यांशेन जीवानाम्, तादृशचैतन्य- मात्रतैवात्र साधर्म्यपदार्थः । नहि चैतन्यमात्रस्य निरुपाधिकस्य जीवस्वरूपस्य पारमार्थिकसर्गादिकमिति हि वस्तुस्थितिः ।,अत एव-"इदं ज्ञानमुपाश्रित्ये"त्युपपद्यते। अन्रेदं ज्ञानम्-"क्षेत्रज्ञं चापि माम्" इति प्रतिपादितप्रत्यगभिन्नपरमात्मस्वरूपज्ञानमेव, नतु सत्यकामत्वादिविशिष्टसगुणब्रह्मज्ञानम्; अन्यथा द्वादशा- ध्यायैरेव शास्त्रार्थसमापनात् तृतीयषट्कवैयर्थ्यमापदते। एतेन- योगत्रयविभागानुपपत्तिरपि-व्याख्याता। श्रीभाष्यमतरीत्या दर्शनसमानाकारध्यानस्यैव मोक्षसाधनत्वात् भक्तियोगातिरिक्त- ज्ञानयोगस्याप्रसिद्धि: सर्वविदितैव। ध्यानस्यैवावस्थाविशेषमादाय योगविभागे योगत्रैविध्यनियमानुपपत्तिः। तथाच सगुणब्रह्मज्ञाना- धोनं भोगमात्रसाधर्म्य नात्र साधर्म्यपदार्थः। अन्यथा-"भोग- मात्रसाम्यलिङ्गाच्चे"ति भोगमात्रेण साधर्म्यस्यैव सगुणब्रह्मज्ञाना- धीनत्वात् "सर्गेऽपि नोपजायन्ते पलये न व्यथन्ति च" इतति वाक्यशेष एवानुपपन्न स्यात्। सति चैवम्-"परमात्मात्मनो- र्योगः" इति वाक्यस्य यदि श्रीभाष्याभिमतदिशा "इदं ज्ञान- सुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः" इति भगवद्गीतावाक्यैकवाक्य तयैवार्थो वर्णनीयः, एवमप्यद्वैतवादस्यैवेदमनुकूलम्।

एतेन-आत्मभावं नयल्येनं तदूब्रह्मध्यायिनं प्रति। विकार्यमात्मनः शक्त्या लोहमाकर्षको यथा॥" इति विष्णुपुराणवचनमपि-व्याख्या-" ... तम्। इढं हि वाक्यं श्रीभाष्यकारैरित्थं व्यांख्यातम्। आत्मभायम् आत्मनः स्वभावम्। न द्याकर्षकस्वरूपापत्तिराकृष्यमाणस्येति॥

श्रीभाष्यसमालोचनम्ं १८१ विष्णुपुराणव्याख्यायां तु आत्मभावम् ... आत्मैक्यम् । विकाराहं लोहं स्वशत्त्याऽयस्कान्त आकर्षको यथेति दष्टान्तः संयोगमात्रे, नतु तदैक्य इति व्याख्यातम्। न ह्यायस्कान्तेन लोहे स्वस्वरूपं सम्पाद्यते, किन्तु संयोगमात्रमित्ययस्कान्तदृष्टान्तोऽयं संयोगमात्र एवेति स्वैरपि वक्तव्यम्। स च संयोग: सम्बन्धा- परनामा यद्यभेद:, तर्हि तदैक्यम्, अन्यथा तु भेद:। अत्र तु ... "आत्मभावम्" इति त्गावशब्दपरयोगोऽभेद एव सुष्टु लगति, इति कथमिदमपि प्रकरणं नाद्वैतवादस्थैवानुकूलम्? सति चैवम् ... "जगद्चापारवर्जमि"त्यादिकमपि सगुणो- पासनफलमेव विषयोकरोतीत्यत्र नास्माकमपि विप्रतिपत्ति:। इद- मेवात्र विप्रतिपन्नम् ... यद् जगवचापारवर्ज ब्रह्मभाव एव किं मुक्ति:, उत जगवचापारेण साकं तद्भाव एव मुक्तिरिति। "ब्राह्मेण रूपेण जैमिनिरुपन्यासादिभ्यः" "उत्तराच्चेदाविर्भूतस्वरूपस्तु" इत्यादि- सृत्रस्वार यात् तत्सार्थक्यस्यान्यथाऽनुपपत्तेश्च जगदय्ापारेण साकं ब्रह्मभाव एव मुक्तिरिति प्रतोयते। अत एव ... "मायामात्रं तु

कस्वरूपत्वं कारणमुक्तमुपपद्यते; अन्यथाऽभिव्यक्तस्वरूपस्य।प्य कारणत्वेऽनभिव्यक्स्वरूपत्वमप्रयोजकं स्यात्। तथाच "अवि- भागेन दर्शनात्" इत्यन्तेनैव ब्रम्मविद्यामुख्यफलोपसंहारः, तदनन्त- राणि तु "आधिकारिकाणां जोवन्मुक्तानां वावस्थानिरूपणा- र्थान्येव, येषाम् "ब्रह्मणा सह ते सर्वे सम्प्राप्ते प्रतिसंचरे पर- स्यान्ते कृतात्मान: प्रविशन्ति परं पदम्ं॥" इति कार्यब्रह्मणा साकं मुक्तिः प्रतिपादिता। अनेन च ब्रह्मात्मभावे जातेऽपि केषां- चन प्रारब्ध कर्मशेषेणाधिकार विशेषमधितिष्ठतां कार्यब्रह्मण् मुक्ति- स्वरूपमप्युपपादितं भवति। अत एव "आनावृत्तिः शब्दात्" इत्यनावृत्यैवोपसंहार उपपद्यते; उत्क्ान्तानां प्राप्तकार्यब्रह्मकाणामेव

१८२ श्रीभाष्यसमालोचनम् वावृत्तिप्रसक्तिस्तननिषेघश्च सम्भवति, न त्वत्रैव विनोत्कमणं ब्रह्म- भावं प्राप्तस्य। तथाचोत्कान्तिनिरपेक्षा साक्षादू मुक्ति:, तत्सापेक्षा क्रममुक्तिरिति मुक्तिश्यं सूत्रकारेण सूचितमस्ति। तत्र द्वितीय मुक्तौ कार्याधिकरणं प्रमाणम्, प्रथममुक्तौ तु "सम्पद्या विद्यर्भाव इत्यधिकरणम्, इति मुक्तिश्योपसंहारोऽयं कथं नाद्वैतवादस्यैवा- नुकूल: ? यथाचं "सोऽशनुते सर्वान् कामान् सहे"त्यस्य वाक्यस्य "आनन्द्मयमात्मानमुपसंक्रम्ये"त्यस्य चादैतवाद एवानुकूल्यम्, तथा बहुशोऽन्यत्रात्रैव नियन्ध उपपादितम्॥ एतेन "तथा विद्ान् पुण्यपापे विधूय निरज्जनः परम साम्यमुपैती"ति मुण्डकवाक्यमपि "व्याख्यातम् ; यतोऽनेन विद्वान् साम्यसुपैति इति भोगमात्रसाम्येन गौणमुक्ति:, यदा न सर्वपुण्यपापविधूननं सम्भवति; आर्यकर्मशेषानुवृत्तेः श्रुति- सूत्रसिद्धत्वात् प्रथमं प्रतिपाधते, अनन्तरं तु सर्वपुण्यपापविधूनने जगवयापारादिभिः साकं ब्रह्मभावाख्यं परमसाम्यं मुख्यमुक्ति: प्रतिपाद्यते ; अन्यथा परमं साम्यमिति परमपद्वैयर्थ्यस्यापरिहर- णोयत्वात्, इत्युक्तश्रुतिरपि मुक्तिस्वरूपं विषयीकरोत्येव। अधिकं चात्र वक्तव्यं पूर्वमेव प्रकरणार्थसमालोचनपूर्वकमालोचितम् । तथाच नेयमपि श्रुतिरद्वैतवादस्य प्रतिकूला, यतो निर्गुणं ब्रह्म प्रक्र- म्यैवेयं श्रुतिः प्रवृत्तेति परमतात्पर्य व्रह्मभावाख्यमुक्तावेव। यथाच सर्वासामुपनिषदां निर्गुणत्रह्मसाक्षात्कार निबन्धनतद्गावाख्यमुक्ता- वेव तात्पर्यम्, तथा बहुश आलोचितमन्यत्र।। एतेन-परविद्यासु सर्वासु सगुणमेव श्रह्मोपास्यम्; फलं चैकरूपं- मेव, अतो विद्याविकल्प इति सुत्रकारेगैव-"आनन्दादयः प्रधानस्य" ..... "विकल्पोऽविशिष्टफलत्वात्" इत्यादिषूक्तमिति श्रीभाष्योक्तिरपि- चिन्त्योपपत्तिका ।।

श्रीभाष्यसमालोचनम् १८३ परविद्याया: शैयैक्यात् प्रयोजनैक्याच सर्वत्राभेद एव, न कुत्रापि भेद:, अपरविद्यानामेव तु यथासम्भवं भेदभेदौ, इति विकल्पोऽविशिष्टफलत्वादित्यपर विद्यारूपोपासनापरमेव। सति चैवं परविद्यासपि विकल्पव्यवस्थापनं नोपपद्यते, नवा सगुणमेव परविद्यासवपि प्रतिपाद्यमिति। व्यक्तं चैतत् परविद्याया निर्गुण- विषयकत्वं पूर्वमेव विवेचितम्, इति स्वरूपैक्यमुक्तिवाद एव साम्प्रतम्। अत एव-"ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति" इति ब्रत्म- स्वरूपापत्तिप्रतिपादनपरं वाक्यमुपपद्यते, इति तदैकार्थ्यात् "निर- ज्ञन: परमं साम्यमुपैती"त्यादयपि पूर्वोक्तयुक्ेश्च स्वरूपैक्यपरमेव, नतु ज्ञानैकाकारतया ब्रह्मप्रकारतापरम्; ब्रह्मैव भवतीत्येवकार- विरोधात्, मुक्तौ जीवब्रह्मणो: पृथकूसत्त्वस्य प्रमाणासिद्धत्वाच्च। "यथर्तुष्वृतुलिद्गानि नानारूपाणि पर्यये। दृश्यन्ते तानि तान्येव यथा भावा युगादिषु ।।" इति वचनं विनश्वराणां कारणभावं प्राप्तानां च पुनरुत्पत्तिकालीनामवस्थां बोधयति, नहि मुक्तौ जीवस्य कारणावस्थां प्राप्तस्य पुनरभित्यक्ति: केनापि मन्यते। अतः "सोऽयं देवदत्तः" "सेयं गौः" इत्यादिवत् सवरूपैक्यमेव "ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवती"त्यत्रापि वाक्यार्थः। प्रकारैक्यं हि प्रकारिभेद एव दृश्यते-सिंहो देवदत्त इत्यादौ, न तु प्रकाक्यैं। प्रकायैक्यपरं तु वाक्यं प्रकारांशत्यागेन स्वरूपैक्यमेव गोचरयति; अन्यथा "नोलो घटः" इत्यपि प्रकारैक्यमेव गोचरयेत्, नतु प्रकार्यैक्यम्।। एतेन-प्रकारैक्ये च तत्ताव्यवहारो मुख्य एव; थथा सेयं गौरिति श्रीभाष्योक्तिरपि-परास्ता; दृष्टान्तासम्प्रतिपत्तेः ॥ महि जीवब्रह्मणोः प्रकारिणो: पारमार्यिंके भेदे किमपि प्रमाणमस्ति; प्रत्युत-"उदरमन्तरं कुरुते। अथ तस्य भयं भरति।" इंति भेद्रनिषेध एव प्रामाणिकः । अत एव-'तङ्गावभावमपन्नस्त- दाऽसौ परमात्मना.। भवत्यभेदी भेदञ्च तस्याज्ञानकृतो भवेत।"

१८४ श्रीभाष्यसमालोचनम् इयि भेदस्याज्ञानकृतत्वेन मिथ्यात्वोपपादनपूर्वकमात्यन्तिकामेदो मुक्तौ प्रतिपाद्यमान उपपद्यते। अत्र तद्भावशब्देन सवरूपैक्यं विवक्ष्यते, द्वितीयेन भावशब्देन स्वरूपं विवक्ष्यते। तथाच ब्रत्मैक्य- स्वरूपमापन्न इति वाक्यार्थः । इयं चापतिर्न शरीरशरीरिभाव- प्रकारैक्यादिनिबन्धना, किन्त्वत्यन्ताभेदनिबन्धनैव; भेदस्यापार- मार्थिकत्वादिति विवेचनार्थम्-असौ परमात्मनाऽभेदो भवति, तस्याज्ञानकृतो भेद इति वाक्यशेषः । यथाचात्र भेदपद्स्य सामा- न्यतः प्रवृत्तस्य देवादिभेदपरत्वासम्भवः, तथा पूर्वमेव विवेचितम्। इदं च स्वरूपैक्यं ज्ञाननिबन्धनं नित्यप्रास्तमप्यप्राप्ततया ज्ञायमानम- ज्ञाननिवृत्तौ प्राप्तमिव मन्यत इत्यद्वैतसिद्धानत एव "विज्ञानं प्रापकं प्राप्ये परे ब्रह्मणि पार्थिव। प्रापणीयस्तयैवात्मा प्रक्षीणाशेषभावनः।" इति वाक्येन प्रतिपादते; "भवत्यभेदी भेदश्च तस्याज्ञानकृतो भवेत्" इति वाक्यशेषात्। अत एव-मुक्तौ सत्याम्-"क्षेत्रज्ञः करणी ज्ञानं करणं तस्य वै द्विज निष्पाद्य मुक्तिकार्य वै कृतकृत्यं निवर्तयेत्" इति कर्तृ-कर्मक्रियादिसर्वनिषेध उपपद्यते; "यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत् तत् केन कं पश्येत्" इति श्रुत्यैकार्थ्यात्। अत्र हि श्रुतौ मुक्तावात्मभाव एव, नतु प्रकारैक्यमिति बोध्यते; अभे- दप्रतिपादनात् । तथाच-"विज्ञानं प्रापकं प्राप्ये परे ब्रह्मणि पाथिंव। प्रापणीयस्तयैवात्मा प्रक्षीणाशेषभावनः।" इति वाक्यम- प्यभेदप्रतिपादनपरमेवेति वस्तुस्थितिरिति निरूपणार्थमेव-"तङ्गा- वभावमापन्नः" इति श्लोकः ॥

एतेन-तज्रावभावमापन्न इति मुक्तस्य स्वरूपमाह। तद्भावः- ब्रह्मणो भाव:, स्वभावः, नतु स्वरूपैक्यम्। तद्धावभावमापन्न इति द्वितीयभावशब्दानन्वयात्, पूर्वोक्ताथविरोधाच। यद् ब्रह्मण: प्रक्षीणा- शेषभावनत्वं तद्ापत्तिस्तद्धावभावापत्तिः, यदैवमापन्नः तदाऽसौ पर- मात्मनाडभेदी भवति, भेदरहितो भवति; ज्ञानैकाकारतया परमात्म-

श्रीभाष्यसमालोचनम् १८५ नैकप्रकारस्यास्य तस्माद् भेदो देवादिरूपः, तदन्वयोऽस्य कर्मरूपाज्ञान- मूल:, न स्वरूपकृतः । सतु देवादिभेद: परब्रह्मध्यानेन मूलभूताज्ञानरूपे कर्मणि विनष्टे हेत्वभावादू निवरतते, इत्यभेदी भवति। तदुक्त्म्-"एक- स्वरूपभेदस्तु बाह्यकर्मप्रवृत्तिजः । देवादिभेदेऽपध्वस्ते नास्त्येवावरणो हि सः ।"-इति। एतदेव विवृणोति-"विभेदजनकेऽज्ञाने नाशमात्यन्तिकं गते। आत्मनो ब्रह्मणा भेदमसन्तं कः करिष्यति" ॥-इति। विभेद-विविधो भेद: देवतियंङ् मनुष्यस्थावरात्मकः। यथोक्तं शौन- केनापि-"चतुर्विधोऽपि भेदोऽयं मिथ्याऽज्ञाननिबन्धनः" इति॥ "अविद्या कर्मसंज्ञाऽन्या।" इति ह्यत्रैव विष्णुपुराण उक्तमिति श्रीभा- ष्योक्ति :- परास्ता; पूर्वोक्तप्रकारेण स्वरूपैक्यपरताया एव युक्तत्वात्।

अत एव-"मिथ्याज्ञाननिबन्धनो भेद इति शौनकोक्ति- रुपपद्यते; कर्मरूपाज्ञानं तुन मिथ्याऽज्ञानम्, अतो न श्रीभाष्या- मिमतार्थसिद्धिः। "आत्मनो ब्रह्मणा भेदमसन्तं क: करिष्यती"ति भेदस्य स्वरूपतो निषेधोऽप्यत एवोपपद्यते। ब्रह्मात्मभेदो हि मिथ्याऽज्ञाननिबन्धनदेवा दिजीवभावनिबन्धन एव, इति तत्वज्ञानेन मिथ्याज्ञान-तन्निबन्धनसर्वोपाधिविरहेण देवादिभावप्रयुक्तभेदोऽपि वार्यते, इति सूष्टूक्तम्-"देवादिभेदेऽपध्वस्ते नास्त्येवावरणो हि सः।" इति। तथाच जोव ्रह्मणोरभेद आत्यन्तिक एव शास्त्रार्थः ॥ अत एव-"क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत।" इति जीवब्रह्माभेदप्रतिपत्तिरुपपद्यते; न ह्यत्रान्तर्यामिरूपेण सर्व- स्ात्मतयैवैक्याभिधानम्; तस्य सर्वात्मताप्रयोजकतया "क्षेत्रश्ञं चापि मां विद्धि" इति क्षेत्रज्ञमात्रात्मताबोधनवैयर्थ्यापत्याSत्र विवक्षणासम्भवात्। सर्वान्तिर्यामित्वं हि यदि शुद्धस्य निर्गुणस्यैय चैतन्यस्य खवोक्रियते, तर्हि चैतन्यरूपेणाभेद्बोधनं नास्माकमपि विरुद्धम । सगुणत्वे त्वन्तर्यामिणो "नान्यंदतोऽस्ति द्रष्टे" त्यादि- वंक्यशेषो विरुद्वयते, इति पृथित्यादिशरीरकत्वम्-"तस्पैष एव एव शारीर आत्मे"त्यादाविव काल्पनिकमेव; अन्यथा तुजीवेश्वर- २४

१८६ श्रीभाष्यसमालोचनमू योर्भेदस्य श्रुतिशतसिद्धस्य विरोधापन्याऽगत्या नान्तर्यामिरूपेणा- भेद:, किन्तु स्रूपत एवेत्येव फलिष्यति। सर्वथा तु जीवब्रह्मणोः शरोरशरीरिभावमादाय-क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि" इति वाक्यं न योजयितुं शंक्यते। क्षराक्षरातीतं हि ब्रत्मस्वरूपम्-"यस्मात् क्षरमतीतोऽहमक्षरादृपि चोत्तमः ॥"इति वाक्येन बोध्यते, नतुक्षरा- क्षरशरीरकम्। सति चैवम्-"ईश्वरः सर्वभूतानां हद्देशेऽजुंन ति- ष्ठति। ब्रांमयन् सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि माघया।" "अह्मात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थितः।" इत्यादिवाक्यान्यपि स्वरूपतो जीवब्रत्माभेद प्रतिपादनपराण्येवेति युक्तम्, नतु शरीरशरीरिभाव- पराणि। "यद्यद् विभूतिमत्सत्वं श्रीमदूर्जितमेव वा।" इत्यादिकं तु सर्वेषां ब्रम्मव्यतिरिक्तानां सचिदानन्दान्यतमादिरूपेण ब्रह्मता- दात्म्यनिरूपणद्वारा सर्वेषां ब्रह्मण्यध्यास इति निरूपणार्थमेव, न सर्वशरीरकत्वं ब्रह्मणो बोधयितुम्। तथाच शास्त्राणां परमं तात्पर्य निर्विशेष एव वस्तुनि, यतोऽन्यस्य-"अतोऽन्यदार्तमि" त्यादिश्रुतिमहिप्ना मिथ्यात्वमवगम्यते। मिथ्यात्वं च सर्वस्य ब्रत्म- व्यतिरिक्तस्य ब्रह्माश्रयविषयप्रत्यक्षा दिपमाणसिद्धानिर्वचनीय- ज्ञाननिवर्त्य-भावरूपाज्ञानपरिणामत्वेन ब्रह्मविवर्तत्वेन च, अथवा जीवाश्रिता विद्यावृतब्रह्मविवर्तमात्रत्वेन ।। श्रीभाष्यकारास्तु-नोत्तरूपमज्ञानं स्वीकतु शक्यते; अनुपपद्यमा- नत्वात्, इति निरूपणप्रसङ्गेनाज्ञाने सप्तानुपपत्तीरुपक्षिपन्ति (१) आश्रयानुपपत्तिः, (२) विषयानुपपत्तिः, अथवा तिरोधानानुपपत्तिः, (३) स्वरूपानुपपत्तिः, (.४ ) प्रमाणानुपपत्तिः, (५) अनिवर्चनीय- स्वानुपपत्तिः, (६) निवर्तकानुपपत्तिः, (७) निवृत्त्यनुपपत्तिः-इति॥ तत्राज्ञानस्य न जीव, आश्रयः; अविद्याकल्पितत्वाद्. जीवभावस्य। तथाचाविद्यानिमित्तो जीवो नाविद्याश्रयः ; अन्योन्याश्रयापत्तेः । नपि ब्रह्माविद्याश्रयः; तस्य स्वप्रकाशज्ञानस्वरूपत्वेनाविद्याविरोधित्तात्। तथाच नाथमुनव :-

श्रीभाष्यसमालोचनम् १८७ ज्ञानरूपं परं ब्रह्म तन्निवृत्त्त्य मृषात्मकम्। अज्ञानं चेत् तिरस्कुर्यात् कः प्रमुस्तन्निवर्तने॥ ज्ञानं ब्रह्मेति चेदू ज्ञानमज्ञानस्य निवतकम्। ब्रह्मवत् तत्प्रकाशत्वात् तदपि हनिवर्तकम्॥ ज्ञानं ब्रह्मेति विज्ञानमस्ति चेत् स्यात् प्रमेयता। ब्रह्मणोऽननुभूतित्वं त्वदुक्त्यैव प्रसज्यते" ॥-इति, इत्याश्र यानुपपत्ति संगृहन्ति॥ अयमत्र जीवाज्ञानाश्रयतापक्षाभिप्रायः-अज्ञानं हि नाग्रहणम्, न वाऽन्यथाग्रहणम्, किन्त्वावरणशक्तिमात्रविशिष्टं भावरूपमनिर्वचनीयं किश्चिदेवाज्ञानं नाम। अस्य चाहमज्ञ इति प्रतीत्यनुसारेण जीवाश्रयत्वमेव। न हात्र मते विक्षेपशक्तिरप्य- विद्याया: सीक्रियते, इति न जीवोपादानताप्रसङ्ग: ; जीवाज्ञाना- वृतब्रह्मविवर्तमात्रत्वात् तदिलक्षणस्य प्रपञ्चस्य। नहि सद्शमेव विवर्तोपादानमिति नियम; मघुरे तिक्तभ्रमदर्शनात्, विशेष- दर्शनसामग्यभावस्यैव भ्रमकारणत्वेनोपपत्तौ सादृश्यज्ञानस्या- कारणत्वाच्च। तस्य च जीवस्यान्त:करणाधुपल क्षितचैतन्यकोटेरेवा- ज्ञानाश्रयत्वाद् ब्रह्माज्ञानाश्रयतापक्षात् फलतो न विशेष इति प्रदीपेऽस्मदीये विशदं निरूपितम्। "जीव ईशो विशुद्धा चित् तथा जीवेशयोर्भिंदा। अविद्या तचितोर्योग: षडस्माकमनाद्यः।" इत्यविद्याया इव तद्ुपहितजीवस्याप्यनादित्वात्तु नान्योन्याश्रय इति तु ब्रह्मसिद्धयादौ व्यक्तम्। तथाचाविद्याक ल्पितत्वेऽपि जीवस्या- ना दित्वादू नोत्पत्तावन्योन्याश्रयः, जीवज्ञानस्याविद्याज्ञानाघीत्म्, अविद्याज्ञानस्य जीवज्ञानाधीनत्वमिति तु न केनापि स्वीक्रियते, इति ज्ञप्ततवपि नान्योन्याश्रयः। अतीऽविद्याया जीवाश्रयत्व- वक्षोडयं न कथमपि दृष्टः। तदिदमविद्याया आवरणशक्तिमात्रम्, तस्या निमित्तमात्रत्वम्, नोपादानत्वमिति मतेन ॥

१८८ श्रीभाष्यसमालोचनम् यदितु "मायां तु प्रकृतिं विद्याद् मायिनं तु महेश्वरम्" इति वचनेनाविद्याया विक्षेपशक्तिरुपादानत्वं च खीक्रियते, तर्हि त्वविद्या विषयत्वमिव तदाश्रयत्वमपि ब्रह्मण एव खोक्रियते; उक्त- श्रुतिवशादेव; वृत्त्यवच्छिन्नचैतन्यस्य वृत्तेरेव वाऽज्ञाननिवर्तकत्वेन तद्विरोघित्वेन स्वप्रकाशचैतन्यरूपस्य ब्रह्मणोऽज्ञानविरोधित्वस्याछै- तिभिरनङ्गीकारेण "स्वप्रकाशचैतन्यस्वरूपत्वेनाविद्याविरोधित्वा- दि"त्यस्यानुक्तोपालम्भनत्वात्। एतेन-"ज्ञानरूपं परं ब्रह्म तन्निवर्त्य मृषात्मकम्। अज्ञानं चेत् तिरस्कुर्यात् कः प्रसुस्तन्निवर्तने ॥" इति समाहितम् ; वृत्यव- चछिन्नचैतन्यस्य वृत्तिमात्रस्य वाऽज्ञाननिवर्तनप्रसुत्वात्। तथाचाहं ब्रह्मास्मीत्यखण्डाकारवृत्तिरेवाज्ञाननिवर्तिका, नतु ब्रह्मरूपमेव ज्ञानं तन्निवर्तकम्। यथाचाखण्डाकारवृत्तिविषयत्वेऽपि फलव्या- प्यत्वाभावादू न ब्रह्मणोऽनुभाव्यत्वापत्तिः, नवाऽनभूतित्वप्रसङ्गः, तथा पूर्वमेव विवेचितम्। एतेन-"ज्ञानं ब्रह्मेति चेदू ज्ञानम- ज्ञानस्य निवर्तकम्। ब्रत्मवत् तत्प्रकाशत्वात् तदपि ह्यनिवर्तकमि" त्याद्यपि-परास्तम्; वृत्तिरूपस्य ज्ञानस्याज्ञाननिवर्तनमात्रोपक्षी- णस्य ब्रह्मप्रकाशत्वाभावेन ब्रह्मतुल्यत्वाभावाच। नहि वृत्तिर्ना- म सुख्यं ज्ञानम्, ज्ञानावच्छेदकत्वाद् वृत्तौ ज्ञानत्वोपचारमेव ह्यद्वै- तिनो मन्यन्ते ॥ अथवा-इदं रजतम् इत्यादाविवाधिष्ठानाति- रिक्ता तदाकारा वृत्तिरेवाज्ञाननिवतिका। तदेव ज्ञानमज्ञानविरोधि, यत्राज्ञानकार्याभावो ज्ञायते; यथा शुक्तौ रजताभावज्ञानं शुक्त्य- ज्ञानस्य वाधकम्। यथाहि शुक्तित्वं शुक्तेरविशेष:, एवं रजताभा- वोऽपि; रजताभावव्याप्यत्वादेव हि शुक्तित्वं विशेषः । इयान विशेष :- यत् शुक्तिज्ञानमपि शुक्त्यज्ञानविरोधि, रजलाभाव- ज्ञानमपि; शुक्तित्वाज्ञानद्शायामपि शुक्तिमेवाजानतः रजता- भरवज्ञानमात्रेणापि रजतज्ञानाभावात्, तव्त्ताज्ञानस्येव तबचाप-

श्रीभाष्यसमालोचनम् १८६ कतद्भावज्ञानस्यापि तद्ज्ञानविरोधित्वात्, ब्रह्मज्ञाने तु ब्रह्मणो निर्विशेषत्वादू द्वितोया भावत्वोपल क्षितब्रह्मसिद्धि रूपत्वाद्द्वैतसि- द्वेर्द्ितोयाभावज्ञानमेवाज्ञानविरोधि॥

एतेन-ब्रह्मव्यतिरिक्तमिथ्यात्वज्ञानं न तावद् ब्रह्मयाथात्म्याज्ञान- विरोधि ; अतद्विषयत्वात्, ज्ञानाज्ञानयोरेकविषयत्वेन हि विरोधः, प्रपश्चमिथ्यात्वज्ञानं तत्सत्यत्वरूपाज्ञानेन विरुद्धयते। तेन तु प्रपश्वस- त्यत्वरूपाज्ञानमेव बाधितम्, श्रह्मस्वरूपाज्ञानं तिष्ठत्येवेति श्रीभाष्यो- फ्तिरपि-परास्ता ॥ अद्वितीयत्वस्यैव ब्रह्मयाथात्म्यरूपत्वेन तद्ज्ञाननिबन्धन- त्वात् सद्वितीयत्वस्य, द्वितीयमिथ्यात्वज्ञानस्याप्यद्वितीयत्व- विषयकत्वेन च ज्ञानाज्ञानयोः समानविषयकत्वाव्याघातात्। इदमेवाभिप्रेत्याद्वैतिनो मन्यन्ते-यद् ब्रह्मस्वरूपाज्ञानं नाम तस्य सद्वितीयत्वमेव, तत्तु मिथ्यात्वज्ञानेन निवृत्तम्, स्रूपं तु खानु- भवसिद्धमिति॥ अयमाशयः-शुद्धं चैतन्यं खप्नकाशमज्ञानेनावृतमपि वेदा- न्तप्रमाणादिनाऽद्वितीयत्वेन ज्ञानदशायामेवानावृतं भासते। तथाचाद्वितीयत्वाकारेण ब्रह्मज्ञानमेव ब्रह्माज्ञानविरोधि, नतु खतः प्रकाशमात्रम्। अद्वितीयत्वरूपेण प्रकाशस्तु यावत्तदाकारवृत्ति- सत्त्वमेव। तदनन्तरं तु ज्ञातत्वेनेवा विद्या निवृत्तित्वेनाप्युपलक्षिता- त्मस्वरूपमात्रं ब्रह्मानावृतमेव प्रकाशते। तथाच संसारदशायां स्दष्टया स्यं प्रकाशमानमपि कल्पितजीवदष्टयाSSवृतं वर्तते ब्रह्म, साक्षात्कारानन्तरं तु तत्तजीवसवरूपाणां कल्पितानां वाघात् तत्त- ज़ीवदृँष्ट्याऽऽवृतत्वं जहाति ब्रह्म II, एतेन-श्रह्मणोऽद्वितीयत्वं स्वरूपं स्वानुभवसिद्धम्, इति तद्विरो- धिसद्वितीयत्वज्ञानं तद्वाधश्च न स्याताम्। अद्वितीयत्वं धर्म इति चेत्, न; अनुभवरूपस्य श्रह्मणोऽनुभाव्यधर्मविरहस्य भवतैव प्रतिपादितत्वात।-

१ह० श्रीभाष्यसमालोचमम् अतो ज्ञानरूपस्य ब्रह्मणो विरोघादेव नाज्ञानाश्रयत्वमिति श्रीभाष्य- मपि-परास्तम् ; उपलक्षणतया द्वितीयाभावज्ञाने बाघकाभावात्॥। तदुक्तम्-"निवृत्तिरात्मा मोहस्य ज्ञातत्वेनोपलक्षितः" इति। इदं तु भावाद्वैतमतेन यदि मन्यते, तर्हि द्वितीयाभावत्वं ब्रह्मणो धर्म इति सवोकारोपि न विरुद्ध :; यतोऽनुभाव्यभावरूप- धर्मराहित्यमेव तन्मतेऽद्वैतं नाम, नाभावरूपधर्मराहित्यमपि ; "भावरूपा एवं धर्मा अद्ैतं निघ्नन्ति, नाभावरूपा धर्माः" इति वचनात्। अस्मिंश्र पक्षे-"अविद्याकल्पितभेदनिवृत्तिपरत्वा- चछास्त्रस्य" इति भगवत्पादभाष्यं मूलम्॥ एतन्मतरीत्या तु-श्रीभाष्यामिमतनिर्विकल्पकस्वरूपमपि न विरुद्धम्; यतोऽद्वैतिनामपि सत्यादिवाक्येनासत्यादिव्यावृत्ति- विशिष्टं ब्रह्म बोध्यत इति खवीकारेऽपि न हानिरित्याद्यन्यत्र ब्रह्म- सिद्धचादौ व्यक्तम्॥ सर्वथा तु ज्ञानरूपं ब्रह्म नाज्ञानविरोधि, इति ब्रह्मणोऽज्ञानाश्रयत्वं न कथमप्यनुपपन्नम् ।।

अथ श्रीभाष्यकारा :- अविद्यया प्रकाशस्वरूपं ब्रह्म तिरोहित- मिति वदता स्वरूपनाश एवोक्त: स्यात्। प्रकाशतिरोधानं नाम प्रकाशो- त्पत्तिप्रतिंबन्धो वा ? विद्यमानस्य प्रकाशस्य नाशो वा ? प्रकाशस्यानु- त्पाद्यत्वाभ्युपगमेन प्रकाशतिरोधानं प्रकाशनाश एवेति वदन्तो विषयो- प्यविद्याया दुर्निरूप इति-मन्यन्ते। इदमत्राद्वैतिनो मन्वते-किश्चिदूपावच्छेदेन प्रकाशाभाव एवावरणं नाम। अखण्डाकारसाक्षात्कारपर्यन्तं हि किश्चिदृपाव- च्छेदेन प्रकाशाभावो ब्रह्मणो वर्तत एव। यतो नाधिष्ठानयाथात्म्यं संसारदशायां भासते, सर्वात्मनाऽप्रकाशाद् ब्रह्मणः । सतत्व- चित्वानन्दत्वादिकं तु धर्मोडनादज्ञानकल्पितोऽपि यावदूब्रह्मेसा- क्षात्कारमेव धर्मतयाऽनुवर्तते। तथाच यथा धर्मभूतज्ञान- स्यात्मासाधारणवर्माकारस्यात्मासाधारणघर्मत्वादर्शनादू देहात्म-

श्रीभाष्यसमालोचनम् १६१ भ्रमो देहात्मभ्रमेण तस्यासाधारणघर्मत्वाग्रहण-

दोष:, एवमेकस्यापि ब्रह्मणोऽज्ञाननिबन्धनसत्त्वचित्त्वाद्यनादि- धर्माध्यासोऽपि न विरुद्ध :; अज्ञानविषयत्वस्थाप्यनादित्वात। वा तिरोघानमज्ञानेन मन्यते, इति सदूपमात्रेण ज्ञानेऽभाना- पाद्कमनानन्दतापादकं चाज्ञानम्, सचिद्रृपेण ज्ञानेऽनानन्दता- पादकमज्ञानम्, इत्यादि क्रमेणावरणमस्त्येव। तथाच सचिदानन्द- रूपेणाज्ञानं न कदापि ब्रह्मण:, नवानेन रूपेण ज्ञानमखण्डसाक्षा- त्कारावस्थां विहाय ब्रह्मणः, इति नाविद्यातिरोधाने स्वरूप- नाशानति: ।। वस्तुतस्तु-श्रीभाष्यमते क्षेत्रज्ञानां ज्ञानसरूपाणां नित्यं स्फुरणात् तेषां स्रूपतिरोघानेन देहात्मभ्रमो यो वक्तव्यः, सएव तेषां स्वरूपतिरोधानम्, इति संभवान्नोपपत्तिः। अतः स्वरूपस्फुरणं न भ्रम- विरोधीत्यवश्यमेव स्वीकर्तव्यम्। अभ्युपगतं चैवमेव श्रुतप्रकाशि- कादिकारैरपि। सति चैवं स्वरूपस्फुरणस्याज्ञानाविरोघित्वस्य मतद्य सम्मतत्वादू ब्रह्मणोऽज्ञानाश्रयत्व-विषयत्वाक्षेपः श्रीभाष्य- काराणां स्वमतेऽप्यविशिष्ट एव। एतेन-तिरोघानस्वरूपमपि- व्याख्यातम्; नित्यस्फुरणरूपस्य जीवस्य स्वयं संकोचविकासान- क्रीकारेण तत्प्रसरणाभावो हिन तिरोधानम्, यदितु-तद्णुत्व- नित्यत्वादिधर्मभूतज्ञानप्रसराभाव एव तिरोधानम, तर्हिं शास्त्रतो जीवाणुत्व-नित्यत्वादिज्ञांनवतां परमात्मसाक्षात्कारा- भावेऽपि देहात्मभ्रमो नानुवर्तेत, अनुवर्तते तु तेषामपि कर्म- क्षयपर्यन्तं देहात्मभ्रमादिकमिति श्रीभाष्यकारा अपिनात्र विप्रति- पन्ना :- इति सवरूपतिरोधानमेवाज्ञानस्य स्वीकर्तव्यम्। यत्र हि शुक्तिरजतादौ शुक्तित्वादेः शुक्त्यसाधारणतया ज्ञातस्य तिरोषा-

१६२ श्रीभाष्यसमालोचनम् नादू भ्रम:, शुक्तित्वस्योक्तविघस्य ज्ञानादेव बाघञ्र, तत्र भ्रमस्य रजतादेश्च बाधो व्यवहारदशायामेव दृश्यते, इति देहात्मभ्रमस्यापि परमात्मसाक्षात्कारात् पूर्वमेव बाघ आपदते शुक्तिरजतब्रमादिवत, यद्यसाधारणधर्म तिरोधाननिमित्त एव देहात्मविभ्रमः स्यात् । वस्तुतस्तु-सत्त्वचित्वाद्य साधारणधर्माज्ञानमेवब्रह्मणोऽप्यावरण- मिति स्वीकारादू न कोऽपि विरोध:। सत्त्वचित्त्वाद्यग्रहणाद्ध्यास:, अध्यासात् सत्त्वचित्त्वाद्यग्रहण मित्यन्योन्याश्रयापत्तिस्तु-"असा- धारणघर्मादर्शनादध्यासः, अध्यासादसाधारणधर्माग्रहणम्इत्यन्यो- न्याश्रयापत्ते: श्रुतप्रकाशिकोकारित्या श्रीभाष्यमतेऽपि समानैव। अनादित्वेन यदि मन्यते परिहारः-तर्त्द्वैतमतेऽपि समानम्।

एतेन-धर्मभूतज्ञानस्य स्वरूपातिरेकेण संकोचविकासात्मक- मवस्थाद्वयमभ्युपेयम्, अतस्तत्तिरोधानं कर्मणा तत्संकोच:, तन्निवृत्तिस्तु तत्प्रसरः, स एव प्रकाश इत्यादिश्रुतिप्रकाशिकापि-परास्ता ॥ नहि ज्ञानप्रसरो नाम भावरूपः पदार्थो निवृत्तिपदार्थता मर्हति, नवा ज्ञानप्रसरस्यैव प्रकाशत्वे धर्मभूतज्ञानस्य स्वप्रकाशत्व- सुपपद्यते। स्वतः सर्वदा प्रकाशमानत्वेन हि स्वप्रकाश- त्ववाद:, नतु प्रसरार्हत्वमात्रेण; अन्यथाऽडत्मस्वरूपस्य ज्ञानस्य तदनङ्गीकारात् स्वप्रकाशत्वमेव न स्थात्। प्रसरणयोग्यघ्मभूत- ज्ञानस्वरूपत्वादात्मनोऽपि स्वप्रकाशत्वे स्वस्यैव स्वधर्मत्वायोगादू धर्मत्वासिद्धिः, स्वरूपत्वासिद्धिर्वा; अन्यथा धर्मभूतज्ञानस्येवा- त्मनोऽपि संकोचविकासापत्या. जैनमताविशेषापत्तिः ॥

एतेन-अवस्थाद्वयस्यागमापायित्वात् द्रव्यं नित्यमेवेति वादोऽपि- परास्त; "एवं चात्माकात्स्न्यम्" इति सौत्रन्यायपिरोधापत्तेः ॥ तथाच-असत्वाभानाद्यापाद्कत्वमेव तिरोधानम्, नतु प्रकाधनाश: ।।

श्रीभाष्यसमालोचनम् १६३ एतेन-प्रकाशतिरोधानं नाम प्रकाशोत्पत्तिप्रतिबन्धो वा विद्य- मानस्य प्रकाशस्य नाशो वा प्रकाशस्यानुत्पत्यभ्युपगमेन प्रकाशतिरो- धानं प्रकाशनाश एव स्यादिति-परास्तम् ।।

तदिदं सिद्धम्-शुद्धचैतन्याश्रया तशषिया चाविद्या, यया स्वप्रकाशाप्यनुभूतिर नन्ताश्रयमनन्तविषयं चात्मानमनुभवतीति॥ इयं चाविद्या न पारमार्थिकी; अनभ्युपगमात्, इति ब्रह्म- ज्ञानबाध्यत्वाविशेषादपारमार्थिकीत्येव स्ीकर्तव्यम्। सा च न दशि:, नवा द्रष्टा, किन्तु दश्यैव। दृश्यत्वं हि फलव्याप्यत्वेन साक्षिभास्यत्वेन वा, नतु काल्पनिकत्वेन। तथाच न मूलदोषा- न्तरापेक्षयाऽनवस्थाप्रसङ्ग:। सत्यं घटादीनां दश्यानां मूलदोषा- न्तरापेक्षासंभवः। जीवोऽप्यनादिरप्यविद्यापेक्ष एव, अविद्या तु न दोषान्तरापेक्षैव स्वरूपं भजते। अत एव ब्रह्मणोऽव्यनादेर्नाविद्यापेक्षा, तथाचेतरानपेक्षानादिस्वरूपं स्वत एव वर्तत इति स्व्रीकनुं योग्यमेव, इति ब्रम्मण इवाविद्याया अपि नाविद्यापेक्षा। ब्रह्मवत्पारमार्थिकत्वापत्तिस्तु श्रुतौ ब्रह्ममात्र- सत्यत्वस्याविद्याबाध्यत्वस्य च प्रतिपादनाद् नापतति। शून्यं तु माध्यमिकानां न किश्चिदूपेण ज्ञातत्वे सति किश्चिद्वपेणा- ज्ञातत्वलक्षणमघिष्ठानत्वं भजते। बाध्यत्वं हि तद्धिकसत्ता- कार्थविषयकज्ञानेनैव भवति, नतु स्वसमानसत्ताकार्थविषयक- ज्ञानेन। प्रपश्चाभावस्तु प्रपश्चाभावत्वोपल क्षिताभावरूपब्रत्म- रूपत्वेनैव बाधकज्ञानविषयः, न त्वभावत्वविशिष्टेन व्याहारिकेण रूपेणेति मते हवापरमार्थस्याविष्ठानत्वशङ्का न सावसारा। नहि वयमतिष्ठानस्यापारमार्थिकत्वेऽनवस्थां दूषणं मन्यामहे, किन्तु तत्रारोपितस्य प्रपश्चस्य बाध्यत्वासिद्धिम्, तदपरमार्थत्वसाघकबाघक- ज्ञानान्तराभावं च।। २५

१६४ श्रीभाष्यसमालोचनम् एतेन-अपारमार्थ्येन स्वरूपानादित्वमपि नानवस्थापरिहारः; तथासति माध्यमिकपक्षविजयप्रसङ्गात्। तत्राघिष्ठानस्य भ्रान्तिसिद्धत्वे तस्याः भ्रान्तेरधिष्ठानान्तरापेक्षा स्यात्, तस्यापि भ्रान्तिसिद्धत्वेऽनवस्था स्यादित्यनवस्थया ह्यधिष्ठानपारमार्थ्य साधितम्। माध्यमिकेनापारमार्थ्या- दधिष्ठानस्य स्वरूपानादित्वे स्वीकृतेऽनवस्था परिहता, इत्यघिष्ठानापार- मार्थ्पमेव स्यात्। किश्च स्वरूपानादित्वेऽप्यविद्यापेक्षाऽस्त्येव; जीव-

शिकोक्तम्-परास्तम् ॥ नहि परमार्थव्रह्मज्ञानबाध्यत्वमिवाविद्यायाः, शून्यस्य स्वा- तिरिक्तपर मार्थज्ञानबाध्यत्वं शून्यज्ञानबाध्यत्वं प्रपश्चस्य वा वर्तते, अन्यथा प्रपश्चज्ञानवाध्यत्वमेव् शून्यस्य कर्थं न स्थात्; उभयोरपार- मार्थिकत्वाविशेषादिति न माध्यमिकपक्षाविशेषोऽत्र संभवति। यथाचानादिरपि जीवो नाविद्यानिरपेक्षस्वरूप:, तथा पूर्वमेव विवेचितम् ॥। वस्तुतस्त्वनिर्वचनीयत्वेनैवाविद्याया अपारमार्थिकत्वम्; सरवेनासरवेन वा निर्वक्तुमशक्यत्वात्, दुर्घटत्वेनाविद्याया अपारमा- र्थिकत्वम्। इदं च दुर्घटाविद्यामूलकत्वेन, अविद्यायास्तु स्वत एव। तथाचापरमार्थत्वे समानेऽपि प्रपश्चोऽविद्यापेक्ष; अविद्या तुन तत्सापेक्षेति विशेषस्तु न वारयितुं शक्यते।। एतेन-दुर्घटत्वं नाम परमार्थत्वप्रयुक्तोपपत्तिनिरपेक्षत्वम्, सा च परमार्थत्वप्रयुक्त्तोपपत्तिर्नामान्तरेण दोषापेक्षैव। सा च प्रपश्व इवाविद्याया- मपि समानैव, इत्यनवस्थाशङ्का दुष्परिद्दरेत्यादिश्रुतप्रकाशिकोक्तिरपि- परास्ता; सदसत्त्वादिप्रयुक्तोपपत्तिनिरपेक्षत्वस्यैव दुर्घटत्वरूपत्वात्।। इदं हि दुर्घटत्वं प्रतीतिबाघप्रयुक्तमेव, नतु दोषापेक्षत्वम्। तथाच प्रपश्चस्य "मायां तु प्रकृति विद्यात्" इति वाक्यानुसारेण ज्ञाननिवर्त्याविद्यामूलकत्वनिर्णयवद् अविधयाया ज्ञाननिवर्त्याया एव दोषान्तरमूलकत्वनिर्णायकममाणाभावादू अविधयाया अपि दोष-

श्रीमाष्यसमालोचनम् १६५ मूलकत्वकल्पनं न सावसरम्। सति चैवमविद्यायामपि प्रतीति- बाधयोरविशेषादू दुर्घटत्वेनाप्यपरमार्थत्वमविद्यायाः स्वीक्रियते, इति नानवस्थादिदोषोऽद्वैतमते समापतति, यत्रानिर्वचनीयं स्वरूप- मविद्याया: स्वीक्रियते॥ अनिर्वचनीयत्वं चाविद्याया :- ना सा सती; बाध्यत्वात्, नाप्यसती; प्रतीयमानत्वात्, नापि सदसद्रूपा; विरोधात्, इत्यगत्या सद्सद्िलक्षणत्वादिस्वरूपत्वात्। "इदं रजतम्" "अयं सर्पः" इत्यादिप्रतीतिविषया रजतादयो हि सदसदिलक्षणा एव, न सद्सद्वूपा: ; व्याप्तिविरोधात्। सद्विलक्षणस्यासत्त्वम्, सतश्चास- द्विलक्षणत्वं दृष्टम्, न त्वेकस्योभयविलक्षणत्वं दृष्टमिति शङ्का तु शुक्तिरूप्यादौ सदसदविलक्षणत्वस्य दर्शनादू नावसरति। कचिद- प्युपाधौ सत्वेन प्रतोत्यनर्हत्वं ह्यासत्वम्, तद्भावः सत्त्वम्, शुक्ति- रूप्यादौ सद्रजतमिति भासते, न च तत्राबाध्यत्वलक्षणं सत्त्वम्। तथाचासद्वित्रत्वं बाध्यत्वमुभयं च शुक्तिरूप्यादौ दृष्टम, इति न सदसद्िलक्षणं वस्तु न सिद्धम; ख्याति-बाधान्यथानुपपत्तिप्रमाण- सिद्धत्वात्। एतेन-ब्रह्मणोऽपि सदसदविलक्षणत्वापत्तिशङ्गापि- परिहता; अबाधात्।। अयं भाव :- शुक्तिरूप्यादीनां त्रिकालाबाध्यत्वरूपे सत्वे न -"इदं सदू रजतम्" इति ज्ञानं प्रमाणम्; तस्य भ्रमात्मकस्य प्रमाण- त्वाभावात्। सत्तादात्म्यं प्रतीतिकालमान्नवृत्तिसत्त्वं वाऽडदाय प्रतोत्युपपत्ती त्रैकालिकसत्त्वविषयीकरणासंभवात्। तथाच भ्रम- कालेऽस्तीतिप्रतोतिविषयस्य वाधज्ञानादू नास्तीतिप्रतीतिविषय- त्वमपि न विरुद्धम; पारमार्थिकत्वाभावस्यैव नास्तीतिप्रतीतिविष- घत्वात्ं, सत्तादात्म्येऽपि ब्रह्मवत् सद्रूपत्वाभावविषयत्वाद्ा। अधि- कमद्वैत सिद्धचादौ व्यक्तम्। तदिदं सिद्धम्-यत् चैतन्याश्रयविष- यमनिर्वचनीयं भावरूपमज्ञानमेव दोषविधया प्रपश्चोपादानम्, इत्य-

१६६ श्रीभाष्यसमालोचनम् विद्यामूल कत्वादू ब्रह्मव्यतिरिक्तस्य सर्वस्य प्रपश्चस्थ, निगुंणमेव ब्रह्म वेदान्तशास्त्रार्थ इति ॥ अन्र चानिर्वचनीये भावरूपेऽज्ञाने "अहमज्ञ इति प्रत्यक्षम्, विवादाध्यासितं प्रमाणज्ञानम्, स्वप्रागभावव्यतिरिक्त-स्वविषया- वरण-स्वदेशगत-वस्त्वन्तरपूर्वकम्, अप्रकाशितार्थप्रकाशकत्वात्, अन्यकारे प्रथमोत्पन्नप्रदीपप्रभावद् इत्यनुमानम्, मिथ्याभूतस्य मिथ्यैवोपादानं भवितुमर्हतीत्यर्थापत्तिः, "तमसैवेदमावृतमासोत्" इत्यादिश्रुतिवाक्यानि च प्रमाणम् ।। "अहमज्ञ:" "मामन्यं च न जानामि" इति प्रत्यक्षं हि न ज्ञानप्रागभावविषयकम; अभावस्यानुपल ब्घिप्रमाणविषयत्वेन प्रत्य क्षाविषयत्वात्, अहंज्ञानस्य धर्मिज्ञानस्य ज्ञानज्ञानस्य च प्रतियोगि- ज्ञानस्य-"अहमज्ञः" इति प्रतीतिदशायां स्त्वावश्यकत्वेन ज्ञानसा- मान्याभावविषयीकरणासंभावात्। नहि धर्मि-प्रतियोगिज्ञानं विना ज्ञानाभावानुभवः संभवद्ठुक्तिक:, भावरूपत्वे त्वज्ञानस्य तस्य धर्मि- प्रतियोगिज्ञानानपेक्षत्वात् प्रत्यक्षोपपत्तिः। भावरूपं ह्यज्ञानं "सर्व वस्तु ज्ञाततयाऽज्ञाततया वा साक्षिभास्यमि"ति सिद्धान्ताद् नाज्ञानविरोधि। अखण्डाकारवृर्त्तिर्हि वस्तुयाथात्म्यावगाहिनी, न शुद्धं चैतन्यं साक्षिचैतन्यं वा। तथाच विनापि प्रमाणाधीन- विषयाकारवृत्तिं साक्षिचैतन्येनाज्ञानं भातुं शक्यत एव, इति न भावरूपाज्ञानवादेऽपि धर्मिविषयज्ञानावश्यकत्वेऽपि "अहं जानामि" इत्यादौ भावरूपाज्ञानप्रतिभासायोगः। सयंप्रकाशस्यैव चैतन्यस्याज्ञानेन विषयीकरणेन तद्गानार्थ प्रमाणापेक्षाया अभावात् ॥

एतेन-भावरूपाज्ञानवादेऽपि विरोधस्तुल्यः; विषयत्वेनाश्रयत्वेन च ज्ञानस्य व्यावर्तकतया प्रत्यगर्थ: प्रतिपन्नो वा ? नवा ? प्रतिपन्नश्चेंत्, तत्स्वरूपज्ञाननिवर्त्य तदज्ञानं तस्मिन् प्रतिपन्ने कथमिव तिष्ठति ?

श्रीभाष्यसमालोचनम् १६७ अप्रतिपन्नश्चेत्, व्यावर्तकाश्रय-विषयज्ञानशून्यमज्ञानं कथमनुभूयेत ? इति श्रीभाष्योक्तिरपि-परास्ता; वृत्त्याऽडवरणनिवृत्तावनावृतचैतन्य- स्यैवाज्ञानविरोधित्वेन यावदखण्डाकारवृत्ति स्वयंप्रकाशमानस्यापि चैतन्यमात्रस्याज्ञानविरोधित्वेन पूर्वोक्तविधया शुद्ध चैतन्यविषयाज्ञानाव- स्थानाविरोधात्।। इदमेवाभिप्रेत्योच्यते-विशदखरूपावभासोऽज्ञानविरोघी, अविशद्सरूपं तु प्रतोयते, इत्याश्रयविषयज्ञाने सत्यपि नाज्ञानानु- भवविरोधः । अत्राविशदाभासत्वमावृतत्वे सति स्वयं प्रकाश- मानचैतन्यत्वम्, विशदावभासत्वं त्वानावृतस्वयंप्रकाशचैतन्यत्व- मित्यद्वैतिनो मन्यन्ते। तथाच नाद्ैतमतरीत्या भावरूपस्याज्ञानस्य चैतन्यभानेऽपि साक्ष्यधीनेऽनुभवविरोधः, मतान्तरे तु धर्मिज्ञाना- प्रत्यक्षतायामभावप्रत्यक्षानुपपच्या ज्ञानाभावविरोधो दुरपह्नवः ।। अयमर्थ :- यथाहि मतान्तरे "मामहं न जानामि" इत्यादौ प्रमाणजन्यज्ञानाभावो विषयः, न तथाऽद्वैतमते; तत्र प्रत्यगर्था- ज्ञानस्यैव विषयीकरणात्। सत्यमद्वैतमतेऽपि प्रत्यगर्थाज्ञानं प्रत्यगर्थ- विषयप्रमाणजन्यज्ञानाभावादेव भवति; तथापि प्रमाणजन्यप्रत्य- गर्थवृत्तेरविद्यानिरासेनैवोपक्षीणत्वेन प्रतिफलित चैतन्यद्वारा चैतन्य- भानाप्रयोजकत्वेन प्रमाणजन्यज्ञानं न चैतन्यभानम्, किन्तु चैतन्य- मात्रमेव, इति चैतन्याभावस्य चैतन्याकारधृत्त्यभावस्य वा नाज्ञानत्वं वक्तव्यम; तत्र चैतन्यस्य नित्यत्वात तद्भावो नाज्ञानं भवितु- मर्हति, अहंभानद्शायामेव 'मां न जानामी'ति प्रत्ययानुपपत्या न घृत्त्यभावोऽव्यज्ञानम्। साक्षिणो वृति विनापि भानात्तु नाछ्वैत- मतेऽज्ञानानुभवविरोध इत्यनुपद्मेवोक्तम्। अतश्चैतन्यमात्रावर- णमेवाज्ञानमिति वक्तव्यम् । तत्र. चाश्रयविषययोश्चैतन्यस्वरूप- त्वादविशदावभासो न विरुद्धो वृत्त्यभावदशायाम्। इद साक्षि- भास्येतु धृत्त्यनङ्गीकारपक्षेण। तत्रापि वृत्तिस्वीकारपक्षे तु अखण्डा-

१६८ श्रीभाष्यसमालोचनम् एतेन-आश्रय-प्रतियोगिज्ञानमप्यविशदस्वरूपविषयमित्यविशेषः । तथाहि-प्रतियोगिज्ञानं स्मरणात्मकमेव न जानामीत्यादिस्थले विव- क्ष्यते, इति स्मर्यमाणस्य स्मृतिसमानकालवर्तित्वानियमादू निषेधवेलायां स्मर्यमाणस्य नाभावप्रतियोगित्वविरोध इत्यादि-परास्तम ; आत्म- साक्षात्कारस्य वेदान्तप्रमाणाधीनत्वेन वेदान्तप्रमाणविचारात् पूर्व तस्यै- वासम्भवे तत्स्मरणस्यासम्भवदुक्तिकत्वात् , "अहं मामन्यं च न जानामी"ति ज्ञानदशायां धर्मिज्ञानस्यापि प्रत्यक्षत्वेन विशदत्वेन स्मरण- रूपत्वाभावेनाश्रयज्ञानस्य विशदत्ववर्णनासम्भवाच्च ।।

अद्वैतमते तु-अहमर्थः साक्षिचैतन्यमेवाज्ञानोपहितमिति न विरोध:। वस्तुतस्तु-अभावस्य प्रतियोग्यवच्छिन्नत्वेन ा न - नियमवदू भावरूपस्याज्ञानस्य घटादेरिवाश्रय-प्रतियोगिज्ञानापेक्षा- नियमाभावादू विनाप्याश्रय-विषयज्ञानमज्ञानज्ञानं न विरुद्धमद्वैत- मते, इति न भावरूपाज्ञानवा दस्याभावरूपाज्ञानवादेनाविशेष: ॥

यत्तु श्रीभाष्यकारा :- भावरूपस्याप्यज्ञानस्य ह्यज्ञानमिति सिद्धयतः प्रागभावसिद्धाविव सापेक्षत्वमस्त्येव। तथा ह्यज्ञानमिति ज्ञानाभावस्तद- न्यस्तद्विरोधी वा ? त्रयाणामपि तत्स्वरूपज्ञानापेक्षाSSश्रयणीयेति- वर्णयन्ति॥

अत्र-तमःखरूपप्रतिपसौ, प्रकाशविरोधित्वेऽपि तमसः, प्रकाशस्वरूपानपेक्षावदू वृत्यवच्छिन्नचैतन्यविरोधित्वेऽप्यज्ञानस्य न ज्ञानापेक्षा वर्तते। तथावाप्रकाशादिपदेनापि कचित्तमसः प्रतीतावपि भावरूपत्वात् तस्य प्रकाशानपेक्षावत् नञ्रघटित- मायातमआदिपद्बोध्यस्याज्ञानस्यापि कदाचिदज्ञानादिपद्बोध्य- स्थापि न ज्ञानापेक्षेत्येव स्वीकतंव्यम्। तथाच यथा तमो नाभाव- पदार्थ:, आवरणशक्तिमत्वात्, एवमज्ञानमपि भावरूपमेव स्वोकर्त- व्यम्। अधिकं चोत्तरत्र स्पष्टीभविष्यति।। एतेन-भवदभिमतमज्ञानं न कदाचित् स्वरूंपेण सिद्धयति, अपि त्वज्ञानमित्येव। तथाच ज्ञानाभाववत् तदपेक्षत्वं समानस्। ज्ञानप्राग-

श्रीभाष्यसमालोचनम् १६६

भावस्तु भवताप्यभ्युपगभ्यते, प्रतीयते च, इत्युभयाभ्युपेतो ज्ञानप्रागभाव एव --- "अह्मज्ञः" मामन्यं च न जानामी'त्यनुभूयत इत्यभ्युपगन्तव्य- मिति श्रीभाष्योक्तिरपि-परास्ता; अज्ञानस्यापि मायातमआदिभाव- शब्देन सिद्धयमानत्वात, प्रतियोगिपूर्वकालावच्छिन्नोSभावः प्रागभावः, प्रतियोग्युत्तरकालावच्छिन्नः प्रध्वंसाभावः, कालत्रयावच्छिन्नोऽभावोऽत्यन्ता- भाव इत्येकस्यैवाभावस्यावच्छेदमेदेनैव भेदेन स्वरूपतो भेदाभावेन प्रागभावानङ्गीकारात्, अभ्युपगमेऽपि पूर्वोक्तरीत्या ज्ञानदशायामेव ज्ञान- प्रागभावविषयीकरणासम्भवाच।

अयं भाव :- 'मामन्यं च न जानामी' त्यादावज्ञानानुभवो हि जीवस्यैव, न ब्रह्मण :; तिरोहितस्वरूपस्यैव ब्रह्मणोऽविद्याप्रति- बिम्बरूपस्याज्ञानानुभवः । अविद्याप्रतिबिम्बत्वमेव ब्रह्मणोऽविद्या- तिरोधानं नाम जीवभावप्रयोजकम्, न त्वप्रकाशितस्वरूपत्वा- दिकम्; स्वयंप्रकाशस्य तस्य तत्त्वासम्भवात। अज्ञानानुभवो हि तस्य वृत्त्यभावप्रयुक्तो यावदवत्ति स्वत एव वर्तते; मतान्तरे तु कर्मा- घीनो धर्मभूतज्ञानसङ्कोचः। एतेन-मतान्तरे सङ्कोचातिरिक्त- ज्ञानाभावानङ्गोकारेण संकुचितज्ञानमेवाज्ञानपदार्थः। तत्र चानुत्प- त्ति-तिरोधानयोरुभयोरपि सङ्कोचत्वाविशेषात् ज्ञानप्रागभावमध्वं- साभावादिव्यवहार: स्वरूपमेदमादाय न सम्भवतीति सूच्यते। अनादिरप्यज्ञानानुभवोऽखण्डाकारवृत्ती नश्यतीति स्वीकारातु नानिर्मोक्षप्रसङ्गोऽद्वैतमते। यथाच अनुभूतिस्वरूपं ब्रम्मैव नाज्ञाना- नुभवस्वरूपम्, तथा बहुश उपपादितं पूर्वत्र, इति न कोऽपि विरोघ: । जीवेश्वरादिकमिवाज्ञोन-तविद्योगादिकमप्यनादोति स्वरूपतिर- स्कारस्याप्यनादित्वादू न हेत्वन्तरापेक्षा। अनादितिरस्कारेण हि सचिदांनन्दांश्स्सर्वेऽपि तिरस्कृना एव सृष्टेः पूर्वम्। सृष्ट्यनन्तरं तु तत्तत्कर्माधीनमंशविशेषमात्रस्फुरणात्-घटोऽस्ति भातीष्ट इत्यादिव्य वहारोपपत्तिः। अविद्यायोग इव सत्त्वचित्त्वादयंशा अपि कल्पिता जीवदृष्ट्रमेति सवीकारादू न तुच्छत्वापत्तिः। तथाच सयं-

२०० श्रीभाष्यसमालोचनम् प्रकाशस्यापि ब्रह्मणोऽविद्यया तिरोघानादू जीवदृष्ट्याऽविशदत्वं नानुपपन्नमविद्यादशायाम्। विशदावभासो नामाखण्डसरूपाव- भास:, अविशदावभासस्तु खण्डसरूपानुभवः, इति अखण्डाकारधृ- त्तित: पूर्व खण्डावभासः, तदनन्तरं त्वखण्डावभास इति फलति॥ एतेन-सकलावभासो विशदावभासः, कतिपयाकारावभासोऽ- विशदाभास इति श्रीभाष्योक्तिरपि-व्याख्याता ।। यथांच निर्विशेषेऽपि ब्रह्मणि सत्त्वचित्वादिखण्डानां कल्पनया खण्डानुभव उपपद्यते, तथा पूर्वमेवोक्तम्।। अयं च खण्डानुभवोऽखण्डसाक्षात्कारानन्तरं कदाऽपि न भवति, इत्यविद्याकार्यमिदमवैशयं तत्वज्ञानोदयादू निवर्तत एव। निवृत्ते च तस्मिन् निर्विशेषसरूपमात्रमवतिष्ठते, इति तदेव विशद्स्वरूपमिति मन्यते। इदं च विशदखरूपं परमार्थगत्या सर्वदा सतो वर्तत एव, परं तु तत्वज्ञानोदयात् प्राग् जीवानामपि सरूपतो विद्यमानत्वादू अविशदरूपेण भासते, तत्वज्ञानोदयान- न्तरं तु तदतिरिक्ताविशद्तादात्म्याभावाद् विशदरूपमेव भासते, इति विशदस्रूपे सत्यपि नाविद्याकार्यमवैशधम्, तन्निवृत्तिश्चोप- पद्यते। तथाच-"मामन्यं चन जानामि" इति प्रत्यगर्थस्याविश- दावभासे सत्येव जायमानोऽज्ञानानुभवोऽज्ञानस्य भावरूपत्व एव युज्यते, न त्वभावरूपत्वे। यथाच-अपरमार्थदोषमूलप्रपश्चभ्रमवा- दिनां मते निरधिष्ठानभ्रमासंभवः सूपपाद:, तथा पूर्वमेवोपपा- दितम, इति न सर्वशून्यतावादापत्ति:। तदिदं सिद्धम्-यदू भावरूपाज्ञानवाद एव-'अहमज्ञः' इत्यादि प्रत्यक्षोपपत्तिरिति॥ "एतावन्तं कालं न किश्चिदहमंज्ञासिषम्" इति प्रबुद्धस्य स्मरणान्यथाऽनुपपत्या भावरूपमेवाज्ञानमङ्गीकर्तव्यम्। इदे हि न स्मरणं ज्ञानाभावविषयकं संभवति; सुषुप्तौ ज्ञानाभावज्ञाने प्रमाणाभावात्। ज्ञानाभावानुभवे हि सुषुनौ प्रतियोगिज्ञान-

श्रीभाष्यसमालोचनम् २०१

स्मरणमप्यङ्गीकर्तव्यम्, ज्ञानाभावज्ञानं थ। सति दैवं सुषुक्ि- घ्याघातः। अद्वैतमते तु-अज्ञानस्य तत्परिणामवृत्त्याभानात् स्मरणोपपत्ति: ।। एतेन-सुघुप्तौ निर्विकल्पेन सविकल्पेन वा मनोव्यापारेण भावरूपाज्ञानानुभवः ? प्रथमे स्वाभिमतनिर्विकल्पकस्य साक्षिचैतन्या- वभासरूपस्य संस्काराधायकत्वानभ्युपगमात् प्रमात्रनुसन्धानमनुपपन्नम्, द्वितीये सुषुप्तिविरोधेन मनोव्यापारासभतः; अतो "न किश्बिदह्मज्ञा- सिषमि" ति न स्मरणम्, किन्त्त्रस्मरणलिङ्गकं ज्ञ.नाभावविषय कमनु- मितिरूपमिति श्रुतप्रकाशिकोक्तिरपि-परास्ता; आविद्यकवृत्त्युपद्दितत्वेन साक्षिचैतन्यस्यापि नाशाभ्युपगमेन प्रथमपक्षस्यादुष्टत्वात्, अनभूतानां स्मरणनियमाभावेनास्मरणेनानुमित्यसम्भवाच् ।। एतेन-विवादाध्यासितं प्रमाणज्ञानम्, स्वप्रागभावव्यति- रिक्त-स्वविषयावरण-सवदेशगत-वरस्त्वन्तरपूर्वकम्, अप्रकाशितार्थप- काशकत्वादित्यनुमानमपि-व्याख्यातम् ।। यत्तु-इदमनुमानमसाधकम् ; अज्ञानेऽप्यनभिमताज्ञानान्तरा- साघनेन विरुद्धत्वाद हेतोः, तत्राज्ञानान्तरासाधने हेतोरनैकान्त्यम्, साधने तदज्ञानमज्ञानसाक्षित्वं निवारयति। तनश्चाज्ञानकल्पना निष्फ- लेति श्रीभाष्यकारा :- वर्णयन्ति ॥ तस्यायमाशय :- अज्ञानसाधकमनुमानमपि प्रमाणं स्वविषया- ज्ञानावरणाज्ञानान्तरसाधकमिति मन्यते वा ? न वा ? आधेऽज्ञान- विषयकाज्ञानान्तराङ्गीकारेऽज्ञानस्य साक्षिणा भानम्, सर्व वस्तु ज्ञातत- याऽज्ञाततया वा साक्षिभास्यमि'ति सिद्धान्तश्च विरुद्धयेत। अज्ञानविषयं पज्ञानं यदि श्रह्मस्वरूपाच्छादकमज्ञानमावृणोति, तदा ब्रह्मणा सक्षिणा वा न तज्ञानम्, नवा श्रह्मज्ञाननिवर्त्यत्वं तस्य स्यात् ; ज्ञानाज्ञानयोः समा- नविषयकत्वेनैव निवर्त्य-निवर्तकभावात्, इति कारणतयाऽनभिमता- जञानान्तरसाधकत्वं स्यात्, अन्यथा तु तद्विरोघादेव द्वितीयपक्षे स्वीक्रियम णे प्रकृत पवानुमाने व्यभिचारः । परोक्षज्ञानस्याप्यसवा- पादकाज्ञाननिवर्त कत्वात् परीक्षज्ञानमात्रे व्यभिचारशड्का तु नाद्वैतसिद्धान्ते सम्भवतीति प्रकृतानुमान एव व्यभिचारापादनम्। यथ्यपि प्रकृतानु- २६

२०२ श्रीभाष्यसमालोचनम्

मानेनाज्ञानान्तरासाधनेऽप्काशितार्थप्रकाशकत्वं व्याहतम्, इति न हेत्वनैकान्त्यम् ; साध्यस्येव हेतोरप्यभावात्। न हयप्रकाशितमज्ञानमने- नानुमानेन प्रकाश्यते, किन्त्वज्ञानभावत्वमेव साध्यते, साक्षिसिद्धस्या- ज्ञानस्याभावत्वव्यावर्तनमात्रे प्रकृतानुमानतात्पर्ये तु साध्य-हेत्वोरुभयो- रपि सत्वादू न व्यभिचारशङ्कापि; तथापि स्वप्रकाशसाक्षिचैतन्ये- नाजानसिद्धावनुमानप्रामाण्यम्, अनुमानप्रामाण्येन भावरूपाज्ञानसिद्धिः, तत्सिद्धौ ज्ञातुरपि कल्पितत्वात् ताद्ृशाह्मर्थभूतस्यागन्तुकज्ञानस्याना-

कापत्तिस्तदवस्थैव।। परमारथतस्तु-जडविषयज्ञानमात्रे जडावारकाज्ञानस्य परैरस्वी- कारादू व्यभिचारो दुरपह्नवः, घटादिज्ञानेनापि घटाद्यवच्छिन्नचैतन्यमेव भास्यते, "सर्वप्रत्ययवेद्येऽस्मिन् ब्रझ्मरूपे व्यवस्थिते" इति सिद्धान्ता- दित्यद्वैतिनां कल्पना तु"न संदरे तिष्ठति रूपमस्य" इत्यादिश्रुति- विरुद्धा; अन्यथा घटादिज्ञानमात्रेग मुक्त्यापत्तेरिति नो कानुमानं भाव- रूपाज्ञानसाघकं र वितुमहति ॥ एतेन-दष्टान्तोऽपि-व्याख्यातः; सर्वत्र ज्ञानस्यैव प्रकाशकत्वेन दीपप्रभायाः प्रकाशकत्वाभावात्। तथाहि-प्रकाशकत्वं हि किं साक्षाद्ू विवक्ष्यते ? उत परम्परया ? उत स्वविषयावरणनिरासकत्वमात्रम् ? तत्र प्रथमे कल्पे दृष्टान्त: साधनविकलः, द्वितीये तु पक्षे हेत्वसिद्धिः, तृत्ीये त्विन्द्रियेष्वनैकान्त्यम्। तुरीये तु साध्याविशेषेण हेतुसाध्ययो- रैक्यम्। स्वविषयावरणनिरसनपूर्वकार्थप्रकाशकत्वमेव प्रकाशकत्वम्, नतु स्वविषयावरणनिरासकत्वमात्रमिति स्वीकारे तु ज्ञानस्यैवार्थपरि- च्छेदकत्वादू दृष्टान्ते साध्यवैकल्यमेव। दीपप्रभा हि प्रकाशोपकारिकैव, न प्रकाशिकापि; प्रकाशोपकारकत्वमात्रेण प्रकाशकत्वे त्विन्द्रियाणामुप- कारकतमानां स्त्रविषयावरण-स्वनिवर्त्य-स्वदेशगत-वस्त्वन्तरपूर्वकत्वा- भावात् तत्रानेकान्त्यं दुष्परिहरमेवेति दृष्टान्ताभावोऽपि वञ्रलेपायितः ॥ न केवलं व्यभिचार-दष्टान्ताभावमात्रम्, किन्तु सत्प्रतिपक्षित- त्वमप्युक्तानुमाने वज्रलेपायितम्ं। तथाच प्रतिप्रयोगा :- (१)विवादाध्या- सितमज्ञानम्, न ज्ञानमात्रत्रह्माश्रयम्, अज्ञानत्वात् ; शुक्तिकाद्यज्ञानवत्, मात्राश्रयं दि सत्। (२) विवादाध्यासितमज्ञानम् , न ज्ञानमात्रब्रह्म- वरणम्, अज्ञानत्वात्; शुक्तिकाद्यज्ञानवत्, विषयावरणं दवि तत्। .

श्रीभाष्य समालोचनम् २०३

(3) विवादाध्यासितमज्ञानम्, न ज्ञाननिवर्त्यम्, ज्ञानविषयानावरण- त्वात्, यद् ज्ञाननिवर्त्यमज्ञानम्, तद् ज्ञानविषयावरणम्, यथा शुचि- कायज्ञानम्। (४) ब्रह्म, नाज्ञानास्पदम्, ज्ञातृत्वविरहात् ; घटादिवत्। (५) श्रह्म, नाज्ञानावरणम्, ज्ञानाविषयत्वात्, यदज्ञानावरणम्, तदू ज्ञानविषयभूतम् , यथा शुक्तिकादि, यद् ज्ञाननिवर्त्याज्ञानम्, तद् ज्ञान- विषयभूतम् ; यथा शुक्तिकादि। (६) विवादाध्यासितं प्रमाण- ज्ञानम्, स्वप्रागभावव्यतिरिक्ताज्ञानपूर्वकं न भवति, प्रमाणज्ञानत्वात्; भवद्भिमताज्ञानसाधनप्रमाणज्ञानवत्। (७) ज्ञानम्, न वस्तुनों विना- शकम्, शक्तिविशेषोपबृंह्णविरह्दे सति ज्ञानत्वात्, यद्वस्तुनो विना- शकम्, तच्छक्तिविशेषोपबृंहितं ज्ञानमज्ञानं च दृष्टम् ; यथेश्वरयोगि- प्रभृतिज्ञानम् , यथा च मुद्गरादि। (८) भावरूपमज्ञानम्, न ज्ञानान- श्यम्, भावरूपत्वात् ; घटादिवत्-इति। रज्जुसर्पादिज्ञानजन्यभयादिकं तु क्षणिकत्वात् स्वयमेत्र नश्यति, नतु बाधकज्ञानेन, येन ज्ञानेनापि वस्तुनो नाश: शङ्कयेत। सर्वथा तु विवादाध्यासितं प्रमाणज्ञानम्,

काशितार्थप्रकाशकत्वादि'ति विवरणानुमानं नाज्ञाने भावरूपेऽ्निवर्चनीये प्रमाणम्-इति।।

विवरणानुया यिनस्तु-पूर्वोक्तम नुमानमनादिभावरूपेऽज्ञाने प्रमाणमेव। अनेन हि नाज्ञानस्वरूपं साध्यते ; साक्षिसिद्धस्य तस्य प्रमाणव्यापारानपेक्षणात्, किन्त्वभावविलक्षणत्वमेव। अभाव- विलक्षणत्वं हि पूर्वमज्ञातमेवानेनाज्ञानस्य साध्यते, इति न प्रकृता- नुमानस्याप्यज्ञानसाधकत्वम्, अतो नास्यानुमानस्य प्रकृत एवा- नुमाने व्यभिचारः। न हान्यथाऽप्रकाशितार्थप्रकाशकत्वरूपहेतुर- न्वियात्। एतेन- स्वरूप चैतन्येनाज्ञानसिद्धावनुमानप्रामाण्यम्, तत्पा- मार्ण्येन भावरूपाज्ञानसिद्धिः, तत्सिद्धौ ज्ञातुरपि कल्पिनत्वात् साक्षिचैतन्येनाज्ञान सिद्धिरिति चक्रकापत्तिरपि-परास्ता; अज्ञान- स्वरूपस्थानानुमा निकत्वेन साक्षिसिद्धस्य तस्याभावविलक्षणत्वमा-

२०४ श्रीभाष्यसमालोचनम् प्रस्यानुमानिकत्वेन च भावरूपाज्ञानसिद्धौ साक्षिचैतन्येनाज्ञान- सिद्धरित्यंशस्याभावात्, साक्षिसिद्धं वज्ञानं भावाभावविलक्षण- मिति हदैतिनां सिद्धान्त :; तृनीयप्रकाराऽविद्येति तत्सिद्धान्तात्। व्यक्तं चैतद्द्वैतसिंद्धौ। सति चैवं स्वरूपे विर्पातपत्यभावात् स्वरूप- सिद्धिं प्रति साक्षिण एव कारणत्वेन नोक्तदोष:। जडविषयकज्ञा- नमाश्रे व्यभिचारस्तु भावप्रकाशिकापादितः केवलज:ज्ञानस्य

मुक्तिकारणत्वेन 'सन् घटः' इत्यादिज्ञानेन सचिदात्ममात्रेण ब्रह्म- विषयकेण मूलाज्ञानानिवृत्त्या मोक्षानापत्तेश्च नावसरति। एतेन-'दण्डी देवदत्तः' इति ज्ञानेन विशष्ट विषयकेण विशेष्य- देवदृत्ताज्ञाननिवृत्तिरपि-व्याख्याता; विशिष्टज्ञानस्य विशेष्य- विषयकत्वस्यापि स्वीकारेण देवदत्तस्वरूपाज्ञाननिवृत्तावपि 'सन् घटः' इतिप्रतोतिकालेऽखण्डात्मना ब्रह्माज्ञानेन मुक्तरप्रसङ्गात्॥ एतेन-दष्टान्तोऽपि-व्याख्यातः; आवरणनिरसनपूर्व- कार्थप्रकाशोपयोगित्वस्थैव प्रकाशकत्वरूपत्वेन प्रदीपप्रभायामपि तत्सर्वेन साधनवैकल्याप्रसरात्, चक्षुरादीनामिन्द्रियाणामपि प्रका- शोपयोगित्वं यद्यपि वर्तते; तथापि चक्षुरादीनाभावरणनिरसनेऽ- सामर्थ्येनोक्तरूपप्रकाशोपयोगित्वाभावादू न तत्र व्यभिवार:। एतेन-यधुपकारकाणामप्यप्रकाशितार्थप्रकाशकत्वमङ्गीकृतम्, तही- न्द्रियाणासुपकारकतमत्वेनाप् का शितार्थ प्रकाशकत्वमङ्गीकरणीयम्। तथासति तेषु व्यभिचार इति-परास्तम्; खविषयावरणनिरास- कत्वविशिष्टप्रकाशोपकारकत्वस्य चक्षुरादावभावेन व्यभिचाराप्रस- रात् ।। एतेन-पूर्वोपक्षिप्ताः प्रतिप्रयोगा अपि-व्याख्याताः। तत्र प्रथमेऽनुमाने दृष्टान्तासिद्धि :; एकसत्तावादे शुक्तिकायज्ञान- स्यापि ब्रह्माश्रयतवेन पक्षसमत्वात्। सत्तात्रैविध्यवादे तु शुक्त्य-

श्रीमाष्यसमालोचनम् २०५ ज्ञानं मूलाज्ञानादू विलक्षणमेव पुरुषाश्रितम्, इति पल्लवाज्ञानत्वमु- पाधिः, इति पल्लवाज्ञानत्वेन प्रथमानुमानं सोपाधिकम्॥ एतेन-द्वितोयानुमानप्रयोगोऽपि-व्याख्यातः। नहि सत्तात्रैविध्यमते शुक्त्यवच्छिन्नचैतन्याश्रितमज्ञानं मूलाज्ञानं नाम। यतु -- "विषयावरणं हि तत्" इति शुक्त्यज्ञानस्य विषयावरणत्वं वणिंतम्, तदिदमद्वैतमते शुक्त्यज्ञानस्यापि चैतन्यावरकत्वस्यैव स्वीकारात् शुक्तिरूपविषयावरकत्वस्यानङ्गीकाराददूषणम्।। एतेन-तृतीयानुमानमपि-परास्तम्; शुक्त्यज्ञानस्यापि ज्ञानविषयानावरणत्वेन व्यतिरेके शुक्त्यज्ञानस्यादृष्टान्तत्वान, ज्ञान- पदेन चैतन्यग्रहणे चैतन्यानिवर्त्यत्वस्याद्वैतिभिरपि स्वीकारेण सिद्ध- साधनम्, वृत्तिरूपज्ञान विवक्षायां तु विवादाध्यासितस्याज्ञानस्या- पि वृत्तिविषयब्रह्मचैतन्यावरणत्वस्येव स्वोकारेण हेत्वसिद्धि:। शुक्त्यज्ञानस्य वृत्तिविषयशुक्त्यवच्छिन्नचैतन्यावरणस्यैवेयं शुक्ति- रिति ज्ञाननिवर्त्यत्वेन विव्ादाध्यातितमज्ञानम्, ज्ञाननिवर्त्यम् ज्ञानविषयावरणत्वात् ; शुक्त्यज्ञानवत्, इति सत्प्रतिपक्षोऽपि॥ एतेन-ब्रह्म, नाज्ञानास्पदम्, ज्ञातृत्वविरहात्, घटादिवत्, इति तुरीयानुमानमपि-व्याख्यातम्; हेतुरस्तु साध्यं मास्तु इत्य प्रयाजकशङ्काकलङ्कात्। "अश्रयत्व-विषयत्वभागिनी निर्विभाग- चितिरेव केवला। पूर्वसिद्धतमसो हि पश्चिमो नाश्रयो भवति नापि गोचरः ॥।" इति वचनादू घटादीनामज्ञान.नास्पदृत्वमज्ञानप्रयुक्तता- निबन्धनमेव, नाज्ञातृत्वनिबन्धनम्। अतोऽज्ञातृत्वेऽपि ब्रम्मणोऽ- ज्ञानास्पदत्वं न विरुद्धम्। ब्रह्म, नाज्ञानावरणम्, नवा ज्ञाननिव्त्या- ज्ञानम् ज्ञानाविषयत्वादिति पञ्चम-षष्ठानुमानयोस्तु पूर्वोक्तप्रका- रेण ज्ञानपहेन चैतन्यस्य ग्रहणे न केवलमप्रयोजकत्वम्, किन्तु शुक्ति- कादीनं चैतन्यतादात्येन चैतन्यविषयत्वादू दष्टान्ते साघनवैकल्य- नपि। ज्ञानपदेन वृत्तिविवक्षायां तु न केवलं हेत्वसिद्धि :; ब्रह्मणोऽपि

२०६ श्रीभाष्यसमाळौचनम् वृत्तिविषयत्वात्, किन्तु शुक्तिकादीनामपि नाज्ञानेनावरणं ज्ञान- विषयाणामपि स्वोकरियते ; जडत्वात्, इति व्यतिरेके दृष्टान्तोऽपि दुर्लभः, इति दृष्टान्तासिद्धिरपि ॥ सप्तमानुमानं नु पूर्वोक्तम कारेणाज्ञानानुमानस्याप्यज्ञानसा- धकत्वस्योरीकरणा: दृष्टान्तासिद्धिग्रस्नम्। एतेनाष्टमानुमान- मपि-व्याख्यानम्; शक्तिरूप्यादौव्यभिवारात्। नहि भय- कम्पादिकमित्र शुक्तिरूप्यादिकमपि क्षणिकं स्वयमेव विनाशयम., ज्ञानातिरिक्तविनाइयं नित्यं वा स्वीकर्तु शक्यते ; प्रातिभासिक- सत्ताभ्युपगमात, दृष्टान्ते चानिर्वचनीयमज्ञानमपि ज्ञानमात्रनाश्य- मिति स्वोकर्तत्यम्; स्वविषयविवर्तोंपादानताप्रयोजकत्वात्।। विवरणानुमाने हि-वस्तुपदेन यदपि भावरूपत्वं ज्ञातुं श- क्यते, यदि भावस्यैव वस्तुत्वम्, अभावस्याप्यतिरिक्तपदार्थतावादे त्वभाव्यतिरिक्तेति विशेषणं सार्थकमेव; अन्यथा सिद्धसाघनता- पत्ते:। एतेन-खशब्दोऽपि-व्याख्यातः ; प्रागभावोऽज्ञानमिति मतविशेषनिरसनाभिप्नायत्वात् तस्य, प्राकूशव्दस्य च। सर्वया तु भावाभावविलक्षणेऽज्ञानेऽनुमा नमपि प्रमाणमेव; निर्दुष्ठत्वात्। न केवलमनुमानेन, किन्त्व निर्वच नोयत्वव्यपदेशानुपपत्याऽपि भावा- भावविरक्षणमज्ञानं सिद्धचति ॥ अनिर्वचनीयत्वं व्यज्ञानस्यानिर्ववनीयर जतादुपादानत्वनिर्वा- हार्थमवश्यं स्वीकर्तव्यम्। 'न विलक्षणत्वाधि'करणं हि यत्र विल- क्षणयो: कार्य-कारणभावः प्रमाणान्तरसिद्धः, तत्र वैलक्षण्यमात्रं कार्य-कारणयोर्द्श्यमानं न प्रमाणान्तरबाघापालमित्येव बोधयति; नतु विलक्षणयोरेव कार्य-कारणभाव इति। सति चैवम्-कार्य-कार- णयोः सालक्षण्यं न नियतम्, किन्त्वौत्सर्गिकमित्येवोक्त्ताधिकरंण- तात्पर्यम्। तथाच यावत् शुक्तिरूप्याद्युपादानस्य सत्यताप्राहकं प्रथलं प्रमाणं न प्रदर्श्यते, तावदनिर्वचनीयकार्थ-कारणत्वान्यथानुप-

श्रीभाष्यसमालोचंनम् २०७

पत्त्याऽनिर्वचनीयत्वमेवाज्ञानस्येत्येव 'नविलक्षणत्वा'घिकरणन्याये- नापि स्वोकतव्यम्।। एतेन -- मिथ्यार्थस्य मिष्टयैवोपादानं भवितुमर्दृतीत्येतदपि-"नविल- क्षणत्वात्" इत्यधिकरणन्यायेन परिहियते; अतोऽनिर्वचनीयाज्ञानविषया न काचिदृपि प्रतीतिरस्तीति-परास्तम्।। शुत्त्यादिषु रजतप्रतीति: प्रतीतिकालेऽपि तन्नास्तीति बाघ:, अन्यस्यान्यथाभानायोगश्च सदसदनिर्वचनीयमेवेदं रजतं दोषवशात् प्रतीयत इति कल्पयतीति खल्वद्वैनिनो मन्यन्ते। इदं चानिर्वचनीय- स्पैवा निर्वचनीयरूपेण भानं सम्भवतीति पूर्वोक्त विधयाऽनिर्वचनीया- ज्ञानं विना नोपरथते। इदं चानिर्वचनीयत्वं ख्याति-वाधाभ्यामु- भाभ्यां ज्ञायते, नतु ख्ातिमात्रेग। तथाच प्रतीतिकालेऽनिर्वच- नीयताभानाभावेऽपि न क्षतिः, न वा भ्रान्ति-वाघयो: प्रवृत्तेरप्य- सम्भवः। तथाच नाद्वैतिनोऽप्यन्यस्यान्यथा भानं सवोकुर्वन्ति, किन्तु तद्नुपपत्याऽनिर्वचनीयाज्ञानसाधनमेव।। एतेन-अन्यस्यन्यथाभानाभ्युपगमादेव ख्याति-बाध-भ्रमत्वानामु- पपत्तेरत्यन्तापरिद्ृष्टकारणवस्तुकल्पनायोग इति-परास्तम्, विना कारणं कार्याभ्युपगमे शून्यवादप्रसङ्गात्।। नचेष्टापत्ति :; सत्ख्यातिसवीकारात्। शुक्त्यादेरेव रजता- धाकारेण भानमिति हि श्रीभाष्यसिद्धान्त :; । इदमेवात्रालोच- नोयम्-यत् शुक्तेरेव रजताद्याकारेण भानं किमन्यस्यान्यथा भानम्, उत नेति॥ श्रीभाष्याकारास्तु मन्यन्ते-अन्यंस्यान्यथाभानविरद्दे शुक्तिरेव रज़ताकारेणावभासत इति। ख्यात्यन्तरवादे हयन्यस्यान्यथा भानम्, न त्वस्माकं सत्ख्यातिवादिनामपीति दि श्रीभाष्यकाराः प्रतियन्ति। यदि स्वन्यस्यान्यथा भानमित्येव पक्षो भ्रमस्थले स्वीकर्तव्य इत्याग्रहः, त्हिं सुंदूरं गत्वाऽप्यन्यथाख्यांतिपक्षमह्देणैव निर्वाहादनिर्वचनीयख्यातिपक्षो

२०८ श्रीभाष्यसमालोचनम्

परमार्थस्तु-शुक्तेरपि रजतसादश्येन रजतावयववस्वात् तत्र विद्यमानमेव रजतमिदं रजतमित्यादौ भासते, नान्यस्यान्यथा भानम्। तदिदं सिद्धम्-

यथार्थ सर्वविज्ञानमिति वेदविदां मतम्। श्रुति-स्मृतिभ्यः सर्वस्य सर्वात्मत्वप्रतीतितः ॥ "बहु स्यामि"ति सङ्कल्पपूर्वसृष्ट्याद्युपक्रमे। "तासां त्रिवृतमेकैकामि" ति झ्रृत्यैव चोदितम्॥। त्रिवृत्करणमेवं हि प्रत्यक्षेणोपलभ्यते। "यदग्ने रोहितं रूपं तेजसस्तदपामपि।। शुक्ध कृष्णं पृथिव्याश्चेत्यग्रावेव त्रिरूपणम्"। श्रुत्यैव दर्शिता तस्मात् सर्वे सर्वत्र सङ्गताः ॥ पुराणे चैवमेवोक्तं वैष्णवे सृष्ट्रयुपक्रमे। "नानावीर्या: पृथक्भूतास्ततस्ते संहर्ति विना॥ नाशक् वन् प्रजा: स््रष्टुमसमागम्य कृत्स्नशः । समेत्यान्योन्यसंयोगं परस्परसमाश्रिताः । महदाद्या विशेषान्ताः हयण्डमि'त्यादिना ततः। सूत्रकारोडपि भूतानां त्रिरूपत्वं तथाऽतदन्।। "त्यात्मकत्वात्तु भूयस्त्वादि"ति तेनाभिधाभिदा। सोमाभावे च पूतीकग्रह्दणं श्रुतिचोदितम्॥ सोमावयवसद्रावादिति न्यायविदो विदुः। ब्रीह्मभावे च नोवारग्रहणं व्रीहिभावतः ॥ तदेव सददर्शं तस्य यत् तद् द्रव्येकदेशभाक्। शुक्त्यादौ रजतादेश्च भावः श्रुत्यैव बोधितः ॥ रूप्यशुक्त्यादिनिर्देशभेदो भूयस्त्वहेतुकः । रूप्यादिसद्ृशश्रायं शुक्त्यादिरुपलभ्यते।। अतस्तस्यात्र सज्ञावः प्रतीतेरपि निश्चितः । कदाचिश्रक्षुरादेस्तु दोषात् शुक्त्यंशवर्जितः ॥ रजतांशो गृहीतोऽतो रजतार्थी प्रवर्तते। दोषद्दानौ तु शुक्त्यंशे गृह्दीते तन्निवर्तते॥

श्रौभाष्यसमालोचनम् २०ह अतो यथार्थ रूप्यादिविज्ञानं शुक्तिकादिषु। बाध्यबाधकभावोऽपि भूयस्त्वेनोपपद्यते ।। शुक्तिभूयस्त्ववैकल्यसाकल्यग्रहरूपतः । नातो मिथ्यार्थसत्यार्थविषयत्वनिबन्धनः ॥ एवं सर्वस्य सर्वत्वे व्यवहारव्यवस्थितिः ॥ एतेन-स्वप्नोऽपि-व्याख्यातः; तत्रापि प्राणिनां पुण्यपापानुगुणं

सृज्यन्ते। अयमेवार्थो "मायामात्रं तु कार्त्स्न्येनानभिव्यक्तस्वरूपत्वात्" इत्यादिसूत्रैरपि प्रतिपादते। अत एवापवरकादिषु शयानस्य स्वप्रदशः स्वदेहेनैव देशान्तरगमन-राज्यामिषेक-शिरश्छेदादयः पुण्यपापफल- भूताशया देहसंस्थानदेहान्तरसृष्ट्योपपद्यन्ते । पीतशङ्गादिज्ञाने तु नयनवर्तिपित्तद्रव्यसम्भिन्ना नयनरश्मयः शङ्गादिभिः संयुज्यन्ते। अतस्तत्र सुवर्णानुलिप्शङ्गवन् "पीतः शङ्ग:" इति प्रतीयते; अतिसौ- क्ष्म्यात्तु पार्श्वस्थैन गृह्यते, पित्तोपहितेन तु सूक्ष्ममपि गृह्यते। अनेन 'लोहित: स्फटिकः' इति ज्ञानमपि-व्याख्यातम्। दर्पणादिपु निजमुख- प्रतीतिरपि यथार्थैव। एतेन सर्वे भ्रमप्रकारा व्याख्याताः। सर्वथा तु नानिर्वचनीयख्यातिवादो युक्तसह इति श्रीभाष्यानुयायिनां पन्थाः ॥

अद्वैतिनस्तु मन्यन्ते-नान्यथाख्या तिः, नवाऽख्यातिः,सत्ख्या- तिर्वा संभवति। इदं तु मतद्यसंप्रतिपन्नम्-यत् स्वप्नेऽपूर्वरथादि- सृष्टिरेव, न तु जागरिकपदार्थानामेव स्वप्ने स्मरणमात्रमिति न तत्रान्यथाख्यातिः, नवा सत्ख्यातिरिति। इयान विशेष :- यत् स्वपज्ञानमपि प्रमैव; तदानीमेव विद्यमानरथादिविषयकत्वादिति श्रीभाष्यमतम्, अद्वैतमतं तु-तदानीमेव विद्यमानरथादिविषयकं स्वाप्ज्ञानं जागरे तेषां बाधान्यथानुपपत्या भ्रमज्ञानमेवेति। ततशच भ्रमज्ञानस्यैवाभावे श्रीभाष्यमतम्, भ्रमज्ञानस्वीकारे त्वद्वैतमतमेव ततो योग्यमिति। वयं तु मन्यामहे "वैधर्म्याच्च न स्वम्नादिवत्" इति योमाचारमतनिरासावसरे स्वाप्नानां जागरवैलक्षण्यस्य वर्ण- नात्, मायामात्रत्व-तद्भावाभ्यामेव स्वाप्र-जागरयोवैलक्षण्यं वर्ण- २७

२१० श्रीनाष्यसमालोचनम् नीयम्। सति चैवं मायापदेन जीवाश्रिता विद्याया ग्रहणात् स्वामि- कानां नेश्वरसृष्टत्वम्, जागरिकाणां तु शुद्धचैतन्याश्रिताविद्या- कार्यत्वादू ईश्वरसृष्टत्वमिति वैलक्षण्यम्। तथाच याह्येषु पदार्थेषु केषांचनैव केचन प्रत्यक्षा निर्दुष्टेन्द्रियाणामपि, केषांचन तुनप्रत्यक्षा इति संभवनीति पुरुषविशेषमात्रानुभाव्यापूर्वजागरपदार्थसदृश- पेदार्थान्तराणि स्वप्नेऽनुभूयमानानि प्रातिभासिकानीत्येव तात्पर्य- मूरोकर्तव्यम्। तथाच-स्वाप्नवैषम्यं जागराणां बाघावाघाभ्यामपि पर्यवस्यति, इति स्वाप्नानां बाघः, अन्येषामबाघश्र व्यवहारदशायां श्रीभाष्यकारैरपि तत्र व्यवस्थापितोऽद्वैतमतं विहाय न कुत्रापि मते संभवति। तथाचाद्वैतमतं मनसि निधायैव सूत्रकारा :- "वैधर्म्याच्च न स्वप्रादिवत्" इति सूत्रयन्ति। श्रुतप्रकाशिकाकारा अपि कृत्वा चिन्तयैवेदं सूत्रमिति वदन्तोऽत्रानुकूला एव, इति स्वामानां मायिकत्वे बाधानुसारेण स्वीक्रियमाणे स्वाप्नेष्वनिर्वचनीयख्याति, जागरे परं शुक्तिरजतादिभ्रमे त्वन्यथाख्यातिः, सत्ख्या तिर्वेत्यर्ध- जरतीयन्यायाश्रयणं न सांप्रतम्। आरोप्यासन्निकर्षे हि कथमन्य- धाख्याति: संभवति? इति आरोप्यसन्निकर्षे यद्यन्यथाख्यातावाग्रहः, तर्हिं न कापि विप्रतिपत्ति :; तत्स्वीकारात्, आरोप्यासन्निकर्षे तु रजतादिज्ञानप्रत्यक्षत्वं श्रीभाष्यकारादिभिरप्यलौ किकप्रत्यक्षानङ्गी- कारादू अनिर्वचनीयख्यातिं विना न निर्वहति। तथाच "मायामात्र- मि"ति सूत्रम् "अनभित्यक्तस्वरूपत्वरूपहेतुसाम्यात् शुक्तिरज- तादीनामपि मायामात्रत्वं न्यायसाम्यादू विषयोकरोत्येव। अयं चन्याय :- "मृत्तिकेत्येव सत्यम्"इति श्रुत्युपष्टब्घः यतिपादपसार- विधयाऽनभिव्यक्तस्वरूपत्वाविशेषाद् व्याहारिकप्रपञ्चमृपि विष- यीकरोतीति मायामात्रत्वं जागरिकाणामपि यदा समानम्,तदा "वैधर्म्याच्चे"तिसृत्रोललिखितं परिशेषाद् बाघाबाघयोरेब पर्यव- स्पति। अत एवोक्तसूत्रे तावेव वैवर्म्यनिमित्ततया प्रतिपादितौ।

श्रीभाष्यसमालोचनम् २११ मायापदं तु तूल-मूलाविद्यासाधारणं पर्यवस्यति, इत्यविद्यैकत्ववा देन तच्छक्तिमात्रभेदाभिप्रायेण च निर्वाहात् शक्ताविव शक्ति मत्यामपि मायापदं निरूढमेव। ततश्च ख्याति-बाधान्यथानुपपत्याS निर्वचनीयाज्ञानवादोऽप्यौपनिषद: सौत्रश्वोपपदते। इदं चाज्ञानं नात्यन्तापरिदृष्टम्; प्रत्यक्षप्रमाणेन साधितत्वात, इति नात्यन्तापरि- दृष्टकारणकल्पनादोषः। शुक्तिकाया एव रजतात्मना भानं तु शुक्तिनाशं विना रजतनाशानापच्या न संभवद्दुक्तिकम्। अबाधि- तस्यैव रजतस्य शुक्तिकायां विद्यमानस्य भानमिति कल्पना तुश्रीभा- व्यकाराणां स्वकपोलकल्पना, न प्रामाणिकी। त्रिवृत्करणश्रुतिहिं तन्मात्रविषया, न स्थूलभूतविषयाऽपि। प्रतिनिध्यधिकरणन्यायस्तु सादृश्यनिबन्धनो न नीवाराद्यवयवानां व्रीह्यादौ साधनेऽपि प्रमाणम्। सादृशयं हि समानाकारत्वादिनैव तत्र मन्यते, नतु समानावयव- कत्वेन। नहि सहस्रगुणितशुक्तिशकलदाहेऽपि रजतावयवा स्वल्पा अपि कैरपि प्राप्यन्ते, इति शुक्तिशकलेष्वेव रजतावयवकल्पनं निर्मू- लमेव, इति शुक्तिशकलादौ रजतादिभानं शुक्तिशकलस्यैव रजता- त्मना भानासंभवात्, रजतस्यैव तन्र रजततया भानमिति पक्षस्याप्य- संभवाच्चानिर्वचनीयाज्ञानपरिणामेनैव निर्वहणीयम्, ख्याति-बाघा- न्यथानुपपत्तिरपि प्रत्यक्षानुमाने इवानिर्वचनीये भावरूपेऽज्ञाने प्रमाणम्-इति। न केवलं प्रत्यक्षानुमानार्थापत्तयः, किन्तु-"अनृतेन प्रत्यूहाः" "नासदासीत् नो सदसीत् तदानीं तमसा गूठमग्रे प्रकेतम्" "मायां तु प्रकृति विद्यात्" "अस्मान्मायी सृजते विश्वमेतत् तस्मिंश्चन्यो मायया सन्निरुद्धः" इत्यादिश्रुतयोऽपि तत्र प्रमाणम्। "सत्यं च चानृतं च सत्यमभवत्" इत्यादौ हि अनृतशब्दोऽसत्य- परो दृधयते। "ऋुतं पिबन्तावि"त्यादौ कर्मफलेऽपि कचित् ऋतशब्दप्रयोगो हि-"अपाम सोमपमृता अभूम" इत्यादिवचन-

२१२ श्रीभाष्यसमालोचनम् सिद्धं बहुकालस्थायित्वमभिप्रेत्यैव। तथाच मोक्षपर्यन्तं सत्यत्व- बुद्धिविषयत्वात् कर्मफलमपि सत्यमिवेति तत्र तच्छब्दः। अनृत- शव्दस्य तु असत्यपरत्वमेव। "अनृतादात्मानं जुगुप्सेत्" इत्यपि मिथ्यापदार्थसम्बन्धमेवात्मनो निषेधति। पापादिव पुण्याद्प्या- त्मनो जुगुप्सा कर्तव्येति हि वेदान्तमर्यादा, इत्युभयोरपि पुण्य- पापयोमिथ्यात्वात् साधारणोऽनृतशब्दः। सति चैवमनृतेन प्रत्यूह। इत्यनिर्वचनीयाज्ञानपरमित्येव स्वीकर्तव्तम्। तथाच न ऋतेतरविषयो ह्यनृतशब्द इति तु न विप्रतिपन्नम्; अनृतशब्दैकदेशर्त- शब्दार्थस्तु सत्य एव ; अन्यथा "सत्यं चानृतं च सत्यमभवत्" इति सत्यप्रतिद्वन्द्भावेनानृतशब्दप्रयोगोऽनुपपन्न एव स्यात्। एतेन-"नासदासीत् नो सदासीद्" इतिश्रुतिरपि-व्याख्याता। अन्र श्रीभाष्यकारा :- सदसच्छब्दौ चिद्चिद्वयष्टिपरौ. उत्पत्ति-

तमःशब्दाभिधेये वस्तुनि प्रलयप्रतिपादनपरत्वादस्य वाक्यस्य, नात्र कस्यचित्सदसदनिर्वचनीयत्वमुच्यते; सदसतोः कालविशेपेऽसद्भावमात्र- वचनात्। अत्र तमःशब्दाभिधेयस्याचित्समष्टित्वं सुबालोपनिदोऽ्यव- गम्यते-"अव्यक्तमक्षरे लीयते अक्षरं तमसि लीयते" इति ॥

अद्वैतिनस्तु मन्यन्ते-तम:शब्द: सुबालोपनिषङ्गतोऽज्ञानपरः -"बीजाज्ञानमहामाहापहवाद्यदिशिष्यते। निर्बीजं त्रैपदं तत्त्वं त- दस्मीति विचिन्तये"॥। इति सुबालोपनिषद्ठपक्रमश्लोकानुसारेण तम- सोऽज्ञानवाचित्वावगमात्। तथाच-"नासदासीत् नो सदासीत्" इत्यत्र सदसच्छन्दयोर्व्यक्तमपश्चवाचित्वेऽपि प्रलयकाले व्यक्तपपञ्चस्य सर्वस्य कारणाव्यक्तप्रकृत्यात्मनाऽवस्थानबोधन एव तात्पयेऽपि "तमसा गूढमि"त्यत्र तमःशब्देन मायाया' एंवानिर्वच- नीया विद्यापद्वाच्याया ग्रहणमित्यवश्यमेव खवोकर्तभ्यम्।. मतदय- सम्मतमिदम्-यत्प्रकृत्यात्मना सर्वेषां कार्याणां प्रलयकालेऽवस्थान-

श्रीभाष्यसमालोचनम् २१३

मिति। इदमेव तु विप्रतिपन्रम्-यत् प्रकृतिशब्द्वाच्यस्यव तमस आवणशक्तिर पि वर्तत इति ॥ तत्राद्वैतिनो मन्यन्ते-तस्या आवरणशक्तिरपि वर्तते इति, श्रीभाष्यानुयायिनस्तु न सेति। श्रुतितात्पर्ये तु तमःपदस्या- वरणशक्तिमद्दव्यबोघकस्य सृक्ष्माचिति प्रकृतौ प्रयोगाद् आवरण- शक्तिरपि तस्या: सवोकर्तव्येति प्रतोयत इति त्वद्वैतिनो मन्यन्ते। तथाच प्रलयकाले"तम आसीत्" इति वर्णनेनैव सर्व वाक्यं साव- धारणमिति न्यायेन चिद चिद्व यष्टिलयावगमे-"नासदासीत् नो सदासीत्" इति तस्यैव तमसः सदसद्विलक्षणत्वेना निर्वचनीयत्वमेव योध्यत इति सवीकर्तव्यम्, नतु चिदचिद्ध यष्ट्योस्तदानीमभाव- मात्रम्। "सत्-त्यच्छव्दवाच्यौ हि चिद्चिद्धचष्टी इति श्रीभा- व्यकारा अपि वदन्तीति कथमसच्छब्देनाचिद्व चष्टेर्ग्रहणम्? अचि- द चष्टीनामसच्छब्दवाच्यत्वस्य श्रीभाष्यदृष्ट्याऽपि कुत्राप्यभावात् न चिद्विद्वघष्टयोः प्रलये लययोधनमात्रे तात्पर्यम्। नहि श्रीभाष्यदृष्टचाऽचिद्ध चष्डेरिव प्रकृतौ तमःशब्दवाच्यायां चिबध- ष्टेरपि लयः प्रामाणिकः, इति चिदचिद्धचष्टचोरुभयो: प्रकृतौ लयप्रतिपादनपरमिदं प्रकरणमित्यपि रिक्तं वः। अचिव्यष्टेर- चित्समष्टौ सूक्ष्मावस्थायां चिद्धचष्टेः चित्समष्टौ सूक्ष्मावस्थायां लय इति खलु श्रीभाष्यकाराणां सिद्धान्तः। तथाच चिदचितोरुभ- योरपि तमसि लयप्रतिपादनपरत्वासम्भवाद्द्वैतिनां विवरणमेवात्र योग्यम्। अत एव तमसोऽपि लयो ब्रह्मणि सुयालोपनिषदि- "अक्षरं तमसि लीयते तमः परे देव' एकीभवती"ति प्रतिपादित उपपथते। अत्र तमोमात्रस्य ब्रह्मणि लयप्रतिपादनेन तदभेदा- भिधानेन च जीवस्यापि स्वरूपतोऽभावबोघनमिदं न मतान्तर उपपद्ते। अनादेरपि• जीवस्य बिम्बरूपेणैव प्रलयकालेऽवस्थानम्,

२१४ श्रीभाष्यसमालोचनम् श्रीभाष्यावलम्वभूतसुधालोपनिषदोऽपि विरुद्धः। तथाचानिर्वच- नीयेऽज्ञाने "नासदासीत् नो सदासीदि" तितैत्तरीयद्वितीयाष्टका- ष्टमप्रश्नवाक्यमिव "न सत् नासत् न सद्सदि'ति "तस्मात्तमः सञ्जायते" इत्यादिंसुधालोपनिषद्वाक्यमपि प्रमाणम्।। न केवलमनृतशब्देन, तमःशब्देन च, किन्तु मायाशब्देनाप्य- निर्वचनीयस्यैवाज्ञानस्य परामर्शः श्वेताश्वतरोपनिषदादौ दृश्यते। मायाशब्दस्तु-"मायावाद्मसच्छस्त्रम्" "मायावादिनः" इत्यादि- व्यपदेशस्याद्वैतिनाम निर्वचनीयमज्ञानमेवाधिकृत्य श्रीभाष्यानुया- यिभिरपि प्रयुज्यते, इति नेदं कस्थापि तिरोहितम्। ऐन्द्रजालिकेषु मायाशब्दप्रयोगादू मिथ्यापर्यायो मायाशब्द इति हि लोकप्रसिद्ध- मिदम्। पदार्थनिर्णये च लोकप्रसिद्धिरेवासति बाघके बलीयसीति मायाशब्दस्यार्थान्तरकल्पनमपि श्रीभाष्यकाराणां निर्मूलमेव। एवं वदन्तो :वयं न सर्वत्र मायाशब्दार्थो मिथ्यैवेति वदाम:, किन्तु प्रकरणा दितात्पर्यग्राहकप्रमाणानुसारेण गौण्या लक्षणया वार्जर्थान्त- रपरत्वमपि कुत्रचन यथासम्भवं वदाम: । तथाचासुरराक्षसशास्त्रा- दिषु सत्येष्वपि मायाशब्दप्रयोगोऽपीश्रवरेतरसृष्टत्वसामान्यादू न दोषाय। वस्तुतस्तु-आसुरराक्षसशस्त्राण्यप्यैन्द्रजा लिकानीवासुररा- सकल्पित मिथ्यास्त्राण्येव, न तु सत्यानीत्यत्र प्रमाणमस्ति, मिथ्या- भूतस्थाप्यर्थक्रियाकारित्वस्य पूर्वसुपपादनादू न कोऽपि विरोघः। तथाथ- "तेन मायासहसरं तच्छम्बरस्याशुगामिना। बालस्य रक्षता देहमेकैकश्येन सूदितम्।।" इति वचनं न कथमपि विरुद्धम्।। परमार्थतस्तु-अनिर्वचनीयं वज्ञानमावरणशक्तिंमिव विक्षे- पशक्तिमपि विचित्रसर्गकरत्वरूपामधिकरोति, इति कुत्रचन मायाशब्द-

श्रीभाष्यसमालौचनम् २१५ प्रयोग:, कुत्रचनावरणशक्तिमात्रमभिप्रेत्य तम आदिशब्दप्रयोगः, कुत्रचनोभयशत्तयभिप्रायेण यथासम्भवं मायाऽविद्यादिशब्दा इति व्यवस्था स्वीकियते। अपरोऽयं विशेष :- यत क्रचिदू माया- शब्दस्तूलाविद्यायां जीवाश्रितायां शक्तिद्याभिप्रायेण प्रयुज्यते, कुत्रचन मूलाविद्यायां तादृश्यामिति न कोऽपि विरोधः। सर्वथा त्वनिर्वचनीयाज्ञानमेव तमो-मायाऽनृतादिशब्दवाच्यमिति-"ना- उदासीत् नो सदासीत् तम आसीत तमसा गूहम्" इति श्रुति- रप्यज्ञाने भावाभावविलक्षणे प्रमाणमेव। एतेन-त्रिगुणत्वाम्नान- मपि माघाया व्याख्यातम्; विक्षेपांशे तेषामुपयोगात्। नहि ताव- ताऽनिर्वचनीयत्वव्याघातः; गुणानामप्यनिर्वचनीयत्वात्।। अत एव "तत्त्वमसी"त्यैक्योपदेश उपपद्यते; अन्यथा जीव- ब्रह्मणो: स्वरूपभेदे स नोपपद्येत। ततश्चेद्मत्र स्वीकर्तव्यम्-यत् स्वरूपचैतन्यव्य तिरेकेणेश्वरत्वप्योजकमाया वा जीवत्वप्रयोजका- विद्यान्त:करणादिकं वा मिथ्याभूतमिति। "तस्वमसी"ति सामानाधिकरण्योपदेशो हि जीवब्रह्मणोः स्वरूपैक्यमादायैव निर्वहणीयः । तत्वंपद्योः सविशेषजीवब्रम्माभिधेयत्वे तु न स निर्वोदुं शक्यते। नहि तत्र विशेषणविशेष्यभावेन सामानाधिकरण्यं नीलो घट इत्यादाविव संभवति; जीवत्वेश्वरत्वयोर्वैयघिकरण्यात्। नहि नोलत्व-घटत्वे इव जीवत्वेश्वरत्वे अपि समानाधिकरणे संभा- व्येते, इत्यगत्या बाघायां वा सामानाधिकरण्यं ब्रह्मव्यतिरेकेण जोवाभावं गृहीत्वा वक्तव्यम्, अभेदे वा "वैश्वदेवी आमिक्षा" इत्यादावि व ॥

यत्तु श्रीभाष्यकारा :-- तत्वमस्यादिवाक्येु सामानाधिकरण्यं न निर्विशेषवस्त्वैक्यपरम्; तत्वंपदयोः सविशेषत्रह्माभिधायित्वात्। तत्पढं हि सर्वज्ञं सत्यसंकल्पं जगत्कारणं ब्रह्म परामृशति ; "तदैक्षत बहु स्यां प्रजायेय" इत्यादिषु तस्यैव प्रकृतत्वात्, तत्समाना-

२१६ श्रीभाष्यसमाछोचनम्

धिकरणं त्वंपदं चाचिद्विशिष्टजीवशरीरकं ब्रह्म प्रतिपादयति ; प्रकार- द्वयावस्थितैकवस्तुपरत्वात्सामानाधिकरण्यस्य। प्रकारद्वयपरित्यागे प्रवृत्तिनिमित्तभेदाभावेन "भिन्नप्नवृत्तिनिमित्तकत्वे सत्ये कार्थबोधकत्वरूपं सामानाधिकरण्यमेव परित्यक्तव्यं स्यात्, द्वयोः पद्योर्लक्षणा चं। "सोडयं देवदत्तः" इत्यत्रापि न लक्षणा ; भूत-वर्तमानकालसम्बन्धि- तयैक्यप्रतीत्यविरोधात्, देशमेदविरोघश्च कालमेदेन परिहतः। अयं भाव :- देशद्वयसम्बन्घस्य कालद्वयसम्बन्धस्य च यौगपद्यं सत्यं वस्तु- गत्या विरुद्ध यते, तत्प्रतिपत्तेरेव हि यौगपद्यमत्र विवक्ष्यते। प्रतिपत्तिस्तु देशद्वयकालद्वयसम्बन्धं क्रमभाविनमेव दर्शयतीति न विरोधः । तथाच सर्वज्ञत्वाल्पज्ञत्वादीनां सर्वेषां विशेषणानामपरित्यागेन प्रकारद्वयवि- शिष्टप्रकार्यैक्यमेवात्र विवक्षणीयम्; विशेषणं विशेष्यवस्तुनि यथान्व- याईम्, तथान्वितस्य तस्यापरित्यागो हि विवक्षितत्वं नाम। नह्यत्न सर्वज्ञत्वादिविशेषणेष्वेकस्यापि परित्यागः सम्भवति ; सर्वेषां प्रकृतत्वात्, तथाच-"तदैक्षत बहु स्यामि"ति सविशेषस्यैवोपक्रमः। एतेन- एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञापि व्याख्याता। विशिष्टमेव कारणम्, तदेव स्थूलावस्थं कार्यमिति द्रव्यान्तरत्वाभावात् कारणज्ञानेन कार्य- ज्ञानं स्वमत एवोपपद्यते, नाद्वैतमते। तत्र हि कारणज्ञाने कार्यस्य विषयतयाऽन्तर्भावो हि बाधितः, सत्यविषयज्ञाने मिथ्यार्थस्य विषयत्वा- योगात्, 'मिथ्यात्वेने'त्यध्याहारश्र स्यात्। अनन्तर्भावे त्वज्ञाते ज्ञातत्व- व्यवहारो न मुख्यः स्यादिति सविशेषश्रह्मवाद एवैकविज्ञानेन सर्व- विज्ञानप्रतिज्ञापि सार्थका भवति। निर्विशेषब्रह्मवादे तु ज्ञा नस्वरूपस्यैव तस्याज्ञानवशात् सवज्ञत्व-किश्बिज्ञत्वादिकं कल्पनीयमिति सर्वज्ञत्वादि- श्रुतयोऽपि बाधितार्थाः भवेपुरिति परस्सइस्त्रत्रुतोनामन्रामाण्यं स्यात्, किं बहुना? "तत्वमसी"त्यादावव्यधिष्ठानलक्षगा निवृत्तिलक्षणा च त्त्वंपद्यो: स्वीकर्तव्या, इति सर्वाणि वेदान्तवाक्यानि मुख्यार्थात् प्रच्याव्येरन्, इति बाधायां सामानाधिकरण्यवादो न युक्तिसहः। बाधायां सामानाधिकरण्यं हि यत्र प्रमाणान्तरेण बाघो ज्ञायते, तत्रैव, यथेदं रजतमित्यादौ, अन्नतु नायं प्रपथ्ः, नायं जीव इति न बाध: प्रमाणान्तरेण ज्ञायते, इत्यप्रतिपन्नस्य बाघस्य कल्पनं न सम्भवति। स एव नाम बाधः, योऽधिष्ठानातिरिक्त्धर्मविषयक :- यथा शुक्तिरि- यमिति शुक्तित्वज्ञानम्, निर्विशेषत्रह्मवादे तु न तज्ज्ञानं बाघज्ञानं भवेत्।

श्रीभाष्यसमालाचनम् २१७ तथाच "तत्त्वमसी"ति नैक्योपदेशः, इति न तदन्यथानुपपत्याप्यनिर्व- चनीयाज्ञानसिद्धिरिति-मन्यन्ते ।

तदिदं न क्षोदक्षक्षम्। तथाहि-तत्त्वंपदे हि न सविशेष- ब्रह्मपरे; "सदेव सौम्येदमग्र आसोत्" इत्याद्युपक्रमोपसंहारा- दितात्पर्यग्रा हकप्रमाणैस्सर्वविशेषपरित्यागेना धिष्ठानचैतन्यमात्रादि- देविवक्षाया अवगमे श्रीभाष्योक्तरीत्या विशेषणं विशेष्य- वस्तुनि यथान्वयार्हम्, तथाऽन्वितस्य तस्यापरित्यागरूपविपक्षाया विशेषेष्वभावात्। न तत्र विशेषाणां तात्पर्याविषयाणामन्वयार्हता नाम। प्रकृतार्थविवक्षा हि वाक्यानां सार्थकता नाम। प्रकृतं च पूर्वोक्त- विघया यदा निर्विशेषमेव, तर्हि सविशेष्रत्माभिधायित्वं श्री- भाष्यदिशा कथं तत्त्वंपदयोः ? एतेन-प्रकृतसर्वाकारप्रहाणे प्रति- सन्धानानर्हस्य वस्तुनः प्रकृतत्वमेव नास्ति तच्छब्दस्य वस्तुमात्र- परत्वं लाक्षणिकं स्यादित्यादि-व्याख्यातम्; इष्टत्वात्, सर्वेषा- माकाराणां प्रकृतत्वाभावाच।न ह्यन्यथा सामानाधिकरण्यं निरुह्ेत। नहि सर्वज्ञं किश्चिज्ञमिति सामानाधिकरण्यतर्ययदेशः कुत्राति दृष्ट- चरः। अविरुद्धविशेषणवाचकानामेव पदानां सविशेषपराणां सामानाधिकरण्यम्, न तु विरुद्धविशेषणवतामपि, कारणाकारेण हि कार्याणां कारणाभेद :; 'रुचकं सुवर्णमि'त्यादिव्यपदेशात्, सूक्ष्म- चिद्तोस्तु ब्रह्माकार्यत्वादू न सद्वारकाभेद्विवक्षेति सद्वारकतया विरोघोऽपि दुष्परिहरः, इति प्रकारद्वयाव स्थितैकार्थबोधकत्वरूपं सामानाधिकरण्यं नात्र संभवति। तत्र हि प्रकारवयावस्थित प्रकार्यैं- क्यपरत्वम, यत्र प्रकारद्वयमपि कारणगतावस्थाविशेषो भवति। न चान्न किश्चिज्ज्ञत्य-सर्वज्ञत्वादिकं कारणस्यैव पिण्डत्व-घटत्वादिवदव- स्थाविशेषः । तथाच कार्य-कारणभावं बिना न प्रकारवयविशिष्टम- कार्यैक्यं भवतीति "तत्त्वमसी" तिन प्रकारकयविशिष्टप्रकारिपरम्; २८ / A

२१८ श्रीभाष्यसमालोचनम् प्रकारवयस्यापि ब्रह्माकार्यत्वात्, इत्यगत्या चिद्चितोरपि ब्रह्म- कार्यत्वे सवीक्रियमाणे "वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम्" इति कारणमात्रसत्यत्वबोधने जीवाचितोरुभयोरपि मिथ्यात्वेन प्रकारदयपरित्यागेन प्रकारिस्रूपमात्रपरत्वेनैव सामा- नाधिकरण्यं निर्वहणीयम्, "तदैक्षते" त्यादिप्रस्तुतं सविशेषत्वम्- "एकमेवाद्वितीयमि" ति निषेधापेक्षितत्वादू निषेधार्थमेव, इति न तन्न सुख्यं तात्पर्यम्; सन्दंशन्यायात। सति चैवं सर्वज्ञादिभ्रुनि- प्रामाण्यमपि निर्विशेषबोधपर्यवसानेनैव, नान्यथा, इति सवि- शेषश्रुतीनामपि निर्विशेषवाद एव प्रामाण्यम्, नान्यत्र ।। एतेन-एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञापि-व्याख्याता; अनेन हि कारणसरूपेऽघिष्ठाने यथार्थतया ज्ञाते सर्वकार्यज्ञानमपि मिथ्यात्वेन ज्ञातं भवति, सत्यत्वेन च कारणमिति सर्वविज्ञान- प्रक्रिया विवक्ष्यते। कारणविज्ञाने ज्ञातव्यमपरं नावशिष्यत इति तु फलितार्थः । नचात्र 'मिथ्यात्वेने'त्यध्याहारदोष :; "वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यमि"ति श्रुत्यैव तदर्थबोधनात्। न हन्यथा प्रतिप्रकरणं कारणमात्रसत्यत्वत्यवस्थापनं सार्थकं भवति। यथाच वाचारम्भणश्रुतिरद्वैतमत एव खरसा, न मतान्तरे, तथा पूर्व विशदीकृतम्, इति "तदैक्षते" त्यतः पूर्वतन उपकमोऽद्वैतवादस्यैव यध्यनुगुणः, "तत्त्वमसीति" सामानाधिकरण्येनोपसहारश्च, तर्हि संदंशन्यायेन "तदैक्षते"त्यादीनामपि तदनुगुणं योजनमेव सांप्रतम्॥ एतेन-"तदैक्षत बहु स्यां प्रजायेय" इत्युपक्रमविरोधः, एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञानं च न घटत इत्यादि-परास्तम्॥ सत्यं श्रीभाष्यमते कारणे सर्वमन्तर्गतम्; चिदचिद् ब्रह्मणां त्रयाणामेव पदार्थत्वात्, तथापि चिद्चिद्व चष्टीनां कारणेऽनन्तर्भा- वात् कथं कारणज्ञानेन घटादीनां कार्याणामपि ज्ञानम् ? यदि काय- कारणयोरेकद्रव्यत्वात्, तर्हीदं विचारणीयम्-किमिद्मेकद्रव्य-

श्रीभाष्यसमालोचनम् २१६ त्वम्-किं मृद्ध यव्यतिरेकेण घटाभावः, उत मृद्रूपेण कारणाकारेण प्रकार्यशेनैक्यमिति? द्वितीये प्रकारांशानां कारणगतानां परस्परं भेदस्य स्वरूपेण खोकारेण प्रकारप्रकारिणोरपि परस्परभेदस्य खोका- रेण, कारणस्वरूप निष्ठभेद्तात्विकताया एव निषेघंस्य स्ीकारेण च चिद्चिद् वस्थाविशेषाणां व्यष्टिरूपब्रह्मप्रकारत्वाभावेन च कारणब्रम्मविज्ञानेन सर्वविज्ञानं दुरुपपादम्। आद्ये त्वद्वैतमतप्रवेशः; ब्रह्मव्यतिरेकेण प्रपश्चाभावसवोकारात्। विवर्तोपादानतावादिनोऽपि सदात्मना घटादीनामेकद्रव्यत्वमेव मन्यन्ते। "कार्यात्मना तुनानात्व- मभेद: कारणात्मना। हेमात्मना यथा भेद: कुण्डलाद्यत्मना भिदा।।" इति हि तदीयोऽपि राद्वान्तः । इयान् विशेष :- यत् कार्यात्मना भेदोऽतान्विक इति कारणस्वरूपानन्तर्गमो यद्यविज्ञानप्रयोजक, तर्हि घटादीनामपि स्वरूपतो ब्रह्मणि कारणेऽनन्तर्गमाद विज्ञानमेव स्यात्। कारणरूपेण ज्ञानं तु सद्रृपेण ब्रह्मज्ञानेन घटादीनामद्वैतवा- देऽपि समानमेव। इयान् विशेष :- पददवैतमते साक्षादू ब्रह्मण: सर्वविवर्तोंपादानतासीकारादू ब्रह्मज्ञानेन सर्वविज्ञानं सुलभम्, श्रीभाष्यमते तु साक्षाद् ब्रह्मण: प्रकार्यशस्य कारणत्वासोकारादू ब्रह्मविज्ञानेन सर्वविज्ञानं दुर्लभम्॥ परमार्थतस्तु-प्रकारभूतयोश्विद चितोर्व्रह्माकार्यत्वात् श्री- भाष्यमते ब्रह्मणा चिद चितोरेकद्रव्यत्वं कारणरूपेणापि नास्तीति कथमेकविज्ञानेन सर्वविज्ञानम्? यदि शरीर-शरीरिभावेन ? तर्हिं नेदं प्रकरणमनुकूलम्; न ह्त्र शरीर-शरीरभावः, तेनैकद्रव्यत्वं वा प्रतिपादितम्, "मृत्तिकेत्येव सत्यमिं"ति कारणेनैव खल्वेकद्रव्यत्वं प्रतिपादितम्। ततश्च तद्नन्यत्वरूपमेवैकद्रव्यत्वमत्र विवक्षणीयम्, नंतु तदन्यत्वघटितमपि। अधिकं च तद्नन्यत्वाधिकरणप्रस्तावेषु व्यक्तम्, इति.कथमेकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं श्रीभाष्यमते घटेत? "तत्वमसी"तिवाक्ये पदत्रयेऽपि लक्षणा तु तात्पर्यनिर्वा-

२२० श्रौभाष्यसमालोचनम् हार्थमेव स्वोकियते, इति गङ्गायां घोष इत्यादाविव लक्षणाऽपि तत्प्रामाण्यस्यैव साधनम्, इति भूषणमेव, नतु दूषणम्। दृष्टान्ते हि-"इदं रजतम्"इत्यादौ बाघायां सामानाधिकरण्यस्थलेऽधि- छठानलक्षणा निवृत्तिलक्षणा च पद्धयेऽपि, इति तत्सामान्यात् "तत्त्वमसी"त्यादावपि लक्षणायामपि न वेदान्तानां मुख्यार्थत्व- हानिः। तात्पर्यविषयार्थबोधकत्वं हि मुख्यार्थत्वम्, नतु शक्यार्थ- त्वम्। इयमेव हि गतिः सर्वत्र बाघायां सामानाधिकरण्यस्थले। तत्र यथा "नेदं रजतमि"ति प्रमाणान्तरेण बाघः, एवमत्रापि- "एकमेवाद्वितीयम्' "नेह नानास्ति किश्चन" इत्यादिप्रमाणान्तरेण बाघः। इयान् विशेष :- रजतबाघः शुक्तित्वादिघर्मविषयः, शुक्तित्वाज्ञानस्यैव पल्लवाज्ञानपद्वाच्यस्य तद्टपादानत्वात्, प्रकृते तु ब्रह्मस्वरूपाज्ञानस्यैव प्रपश्चविभ्रमोपादानत्वादू मूलाज्ञानविषय- ब्रह्मस्वरूपज्ञानमेव बाधज्ञानम्। न हि अधिष्ठानातिरिक्तधर्मविषय- ज्ञानमेव बाघज्ञानं नाम । धर्मविषयत्वं तु धर्माज्ञाननिधृत्त्यभिप्राय- मेव। तच्च धर्माज्ञानस्यैव निमित्ततास्थले; अन्यथा प्रपश्चाध्या- सोऽपि तूलाज्ञानहेतुकः स्यादिति खलु मूलाज्ञानकार्यत्वम्, निर्वि- शेषव्रह्मज्ञानवाध्यत्वं च प्रपञ्चस्य सीक्रियते, इत्यगत्या "तत्त्वमसी" त्यैक्योपदेश इत्येव स्वीकर्तव्यम्।।

एतेन-अधिष्ठानं तु प्राकूतिरोहि तस्वरूपमेव तत्पदेनोपस्थाप्यत इति न युक्तम्; प्रागधिष्ठानाप्रकाशे तदाश्रयभ्रम-बाघयोरसम्भवात्, भ्रमाश्रयमधिष्ठानं हि भ्रमविरोधीति तत्प्रकाशे सुतरां तदाश्रयभ्रमबाधा-

भ्रान्ति-बाधौ दुरुपपादौ, इत्यघिष्ठानस्वरूपमात्रोपदेशेन भ्रमबाधो म सम्भवदुक्तिकः ; स्वरूपस्य स्वप्रकाशस्य सर्वदा प्रकाशमानत्वेन तदुपदे- शवैयर्थ्यादित्यादिश्रीभाष्योक्तिरपि-परास्ता ; अनुक्तोपालम्भनत्वात्', भावानवबोधाच्च।।

श्रीभाष्यसमालोचनम्ं ३२१

तथाहि-न हवैतिन: चैतन्यमात्रमज्ञानविरोधीति मन्यन्ते, किन्तु वृत्युपहितं चैतन्यमेव; स्वोपहितान्याविषयकत्वे सति स्वोप- हितविषयकत्वं हि ज्ञानाज्ञानयो: समानविषयकत्वं नाम, इति प्रागधिष्ठानस्य प्रकाशवत् तस्याप्रकाशोऽपि वर्तते, इत्यद्वैतमते भ्रम-बाघौ न दुरुपपादौ; अखण्डात्मनाऽज्ञाने भ्रमः, अखण्डात्मा- ज्ञाने बाघ इति हि तदीया व्यवस्था। तच्चाधिष्ठानं सविशेषमेवेति नायं नियमः, यतो धर्मिस्वरूपाज्ञानेनापि श्रुतिप्रामाण्याद् भ्रामाङ्गीकारो न दोषाय। भ्रमावस्थायां हि स्वरूपं खण्डात्मना भासते, बाधावसरे त्वखण्डात्मनेति नोप- देशवैर्थ्यमपि, इत्यभेदे बाधायां वा सामानाधिकरण्यमेव तत्त्वमस्या- दिवाक्यस्थले, इति तदन्यथाऽनुपपत्तिरप्य निर्वचीयेऽज्ञाने प्रमाणमेव।।

एतेन-जीवशरीरकजगत्कारणब्रह्मपरत्वे मुख्यवृत्तं पद्द्वयम्; प्रका- रद्वयविशिष्टैकवस्तुबोधकत्वान्। अनेन च-निरस्तनिखिलदोषस्य समस्तकल्याणगुणात्मकस्य च श्रह्मणो जीवान्तर्यामित्वमप्यैश्वर्यमपरं प्रतिपादितं भवति, उपक्रमानुकूलता च, एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रति- ज्ञोपपत्तिश्च ; सूक्ष्मचिदचिद्वस्तुशरीरस्यैव श्रह्मणः स्थूलचिदचिद्वस्तु- शरीरत्वेन कार्यत्वात्। "तत्त्वमसी"तिवाक्ये तु नोद्देश्य-विधेयभावः; "ऐतदात्म्यमिदं सर्वमि"त्यनेन प्राप्तत्वेन ज्ञातार्थोपसंहाररूपत्वेन तत्रो- देश्य-विधेयभांवाभावात्। ऐतदात्म्यं च सर्वस्य चेतनाचेतनवर्गस्यैतच्छ- रीरत्वेनैव । अत एव-"सन्मूलास्सौम्येमाः सर्वाः प्रजा: सदायतनाः सत्प्रतिष्ठाः""सर्व खल्विदं ब्रह्म" "अन्तः प्रविष्टः शास्ता जनानाम्" "य आत्मनि तिष्ठन्" "अनेन जीवेनात्मनाऽनुप्रविश्य नामरूपे व्याक्र- वाणि" इत्यादिश्रुतयोऽपि शरीर-शरीरिभांवप्रतिपादनपरा उपपद्यन्ते । सस्मादू ब्रह्मव्यतिरिक्तस्य कृत्स्नस्य तच्छरीरकत्वेनैव वस्तुत्वात् तस्य प्रतिपांदकोऽपि शब्दस्तत्पर्यन्तमेव स्वार्थमभिधत्ते, इति "तत्त्वमसी"ति सामानाधिकरण्यमपि जीवशरीरकः परमात्माऽस्तीति "ऐतदात्म्यम्" इति प्रस्तुतसर्वतादात्म्योपसंह्ारपरमेवेति ख्याता; दत्तोत्तरत्वात्।।

२२२ श्रीभाष्यसमालोचनम् नहि "तत्त्वमसी"ति सामानाधिकरण्यं शरीर-शरीरिभाव- विवक्षायां सुख्यवृत्तं भवति; शरीरवाचकानां पदानां शरीरपर्यन्तत्व स्थालोकसिदधत्वात्। नहि कोऽप्यपरो दार्शनिको लौकिका: कोश- कर्तारो वा पक्षमिमं स्वोकर्वन्ति-यत् प्रथिव्यदिशब्दानां पृथि- व्यादिषु गौणत्वमेव, नतु मुख्यत्वमिति। "देवदत्तो जानाती"त्यादौ देवदत्तादिपदानां तदात्मपरत्वं गौणमेव, नतु मुख्यमिति प्रपश्चसत्य- त्ववादिन: सर्वेऽपि। अद्वैतिनस्तु रजत इदंशब्दप्रयोगवत् भ्रान्त्यैव तस्य तत्र प्रवृत्तिरिति। सुख्यं शरीरिणि शरीरपद्मिति स्वगोष्ठी- मात्रघण्टाघोष, अतो न "तत्वमसी"ति शरीर-शरीरिभावेन तादात्म्यपरम्; व्यर्थत्वात्।। "ऐतदात्म्यमिदं सर्वमि"ति सर्वतादात्म्येन प्रस्तुते 'ब्रह्मणि जीवमात्रतादात्म्येनोपसंहारेण किं वाऽपरमैश्वर्य नूतनं प्रकाशितं भवति? इति-"समस्तकल्याणगुणस्य ब्रह्मणो जीवान्तर्यामित्व- मप्यपरमैश्वर्य प्रतिपादितं भवती"ति रिक्तमिदं वचः। अद्वैतमते तु-"ऐतदात्म्यमिदं सर्वभि'ति प्रस्तुतचैतन्यस्वरूपमात्रपारमार्थिक- ताभिप्रायेण, नतु ब्रह्मत दितर सत्यत्वाभिप्रायेण। तस्याज्ञानदशायां सर्वतादात्म्यं प्रतीयमानं बाधानिबन्धनमेवेति निरूपणार्थ "तत्त्व- मसी"ति वाक्यमिति न पृथक "तत्त्वमसी"ति वितथम्। अत एव- "तत्त्वमसी" त्यसिपदप्रयोगेण जीवस्योदेश्यत्वमवगम्यमानसुपपद्यते, येन जीवगत चैतन्यांशमात्रेण ब्रह्मगतचैतन्यांशमात्रमादायैक्यो- पदेशोऽयं पर्थवस्यति, मतान्तरे तु-यत्र नोद्देश्य-विधेयभावः,तत्र न केवलमसिपद्प्रयोगो नोपपद्येत, किन्तु पूर्वोक्तरीत्या-जीवान्तर्या- मित्वमात्रस्य विशेषेणोपसंहारवैयर्थ्यमपि समापतति। न केवलमि- यत्-किन्तु सार्वात्म्येनोपक्रमः, जीवात्मत्वेनोपसंहारः, इत्युपक्रंमो- पसंहारवैरूप्यमपि। अद्वैतमते तु तत्त्वंपदवाच्यार्थेम तत्तदुपाध्युपहि- तेन तादात्म्येनोपक्रमः, उपाधिपरित्यागेन चैतन्यांशमात्रेण तेनैव

श्रीभाष्यसमालोचनम् २२३ तादात्म्येनोपसंहारः, इति भ्रान्तिप्रसक्तोपाधि-तदुपहितरूपबाधेनो- पसंहारात् प्राथमिकं सार्वात्म्यं बाघायामेवेति व्यवस्थाप्यते।। एतेन-"ऐतदात्म्यमिदं सर्वमि"ति प्राप्तार्थत्वात् "तत्त्व- मसी"त्यत्र नोद्देश्य-विधेयभाव इति-परास्तम्; चैतन्यमात्रैक्यस्य तद् चतिरेकेणेतराभावरूपस्य "तत्त्वमसो"ति वाक्यं विनाऽज्ञात- त्वेनाज्ञातार्थत्वात्, अन्यथा "इदं रजतम्" इति सामानाधिक- रण्यज्ञानज्ञातस्यैव "इयं शुक्तिरि"त्यनेनापि ज्ञातत्वात् वाधकज्ञान- वैयर्थ्य समापदेत। तथाच-"इदं रजतम्""इयं शुक्तिः" इति वाक्यद चस्योपक्रमोपसंहाररूपस्येव नात्र वैयर्थ्यशङ्का सावसरा। "सन्मूला: सौम्येमाः" इत्यपि सदात्मना ज्ञातेन तदात्म्योपदेशपरा श्रुती रूपान्तरेणाज्ञानद्शायामेवेतरसत्वेनेतरेण तादात्म्योपदेश इति सूचयन्त्यद्वैतमतमेव पोषयति, यतान्तरे तु शरीरिमूलत्वा- दिकमेव निर्देष्टव्यं स्यात्। अधिकमन्यत्र व्यक्तम्। सर्वान्तर्यामित्वं वयधिष्ठानविधया निर्विशेषव्रह्मणोऽपि नियायकत्वेन सगुणब्रत्म- णोऽपि वाजद्वैतिनोऽपि स्वीकुर्वन्त्येव, इति सर्वान्तर्यामित्वोपदेशा- दिकमद्वैतवादस्यापि न प्रतिकूलम् ॥ एतेन-"अनेन जीवेनात्मनाऽनुप्रविश्ये"ति श्रुतिरपि- व्याख्याता; अत्र हि जीव एव परत्मामनः स्वरूपमित्येव बोध्यते, नतु जीवस्यात्मा परमात्मेति;अन्यथाऽऽत्मपद्वैयर्थ्यापत्तेः । एतेन- "अनेन जीवेनात्मनाऽनुप्रविश्य नामरूपे व्यरकरवाणि" इति सर्वस्य वस्तुनः परमात्मपर्यन्तस्यैव नामरूपभाक्त्वमुक्तमिति-प्रत्युक्तम्। जीवपद्वैयर्थ्यापातात॥। तथाच ब्रह्मव्यतिरिक्तस्य सर्वस्य तद्व यतिरेकेणावस्तुताभि- प्रायेणैव-"ऐतदात्म्यमिदं सर्वम्" "सर्व खल्विदं ब्रत्म"इत्यादीनां प्रवृत्ते: प्रकारवयस्यैवाभावे महावक्यप्रवृत्तिरिति बाघितमेव, इति

२२४ श्रीभाष्यसमालोचनम् "तत्त्वमसी"त्यैक्योपदेशानुपपत्तिरपि भावाभावविलक्षणेऽनिर्वच- नीयेऽज्ञाने प्रमाणमेव।।

अत एव-"ज्योतीषि विष्णुरिति" ब्रह्मैकमेव तंत्वमिति प्रतिज्ञा-"ज्ञानस्वरूपो भगवान् यतोऽसौ।"इति शैलाब्धिघरा- दिभेदभिन्नस्य जगतो ज्ञानैकरूपव्रत्माज्ञानविजृम्भितत्वमभिधाय- "यदा तु शुद्वं निजरूपि" इति ज्ञानस्वरूपस्यैव ब्रह्मणः स्वस्व- रूपावस्थितिवेलायां वस्तुभेदाभावदर्शनेनाज्ञानविजृम्भिततवमेव स्थिरीकृत्य-"वत्वस्ति किम्" "मही घटत्वं घटतः कपालिका" इति इ्लोकवयेन जगदुपलब्धिप्रकारेणापि वस्तुभेदानामसत्यत्वमुप- पाद, "तस्मादू न विज्ञानमृतेऽस्ति किश्चित्" इति प्रतिज्ञातं ब्रत्म- व्यतिरिक्तस्थासत्यत्वमुपसंहत्य, ... "विज्ञानमेकम्" इति विज्ञान- स्वरूपे ब्रह्मणि भेददर्शननिमित्ताज्ञानमूलं निजकर्मैवेति स्फुटी- कृत्य,-"ज्ञानं विशुद्धम्"इति ज्ञानस्वरूपस्य ब्रह्मणः स्वरूपं संशोध्य च ... "सद्गाव एवं भवतो मयोक्तः"इति ज्ञानस्वरूपस्य ब्रह्मणएव सत्यत्वम्, नान्यस्य, अन्यस्य चासत्यत्वमेव, तस्य भुवनादेः सत्यत्वं व्यावहारिकमिति तत्त्वमुपदिष्टं विष्णुपुराणे। इदं च श्रोभाष्यमते यत्र प्रपश्चस्य सत्यत्वम्, तत्र नोपपद्यते, इति तदुपपत्त्यर्थमप्यनिर्व- चनीयमज्ञानं स्वीकर्तव्यम्, इतीतिहास-पुराणयोरपिं भावरूपेऽज्ञाने प्रामाण्यमनपोहमेव ।। अन्र हि भुवनकुशस्य विस्तीर्णसवरूपमुत्तवा पूर्वमनुक्तं मिथ्यात्वं नामरूपान्तरं संक्षेपंतः श्रृयतामित्यारभ्याभिघीयते-

ज्योतीषि विष्णुर्भुवनानि विष्णुर्वनानि विष्णुगिरयो दिशश्र । नद्यः समुद्राश्च स एव सर्वो यदस्ति यन्नास्ति च विप्रवर्य ।। ज्ञानस्वरूपो भगवान यतोऽसावशेषमूतिर्नतु वस्तुभूतः । . ततो हि शैलाब्धधरादिमेदात् जानीहि विज्ञानविजुम्भितानि ॥" इति

श्रीभाष्यसमाळोचनम् २२५

अयमर्थ :- ज्योतिरादयोऽपि तत एव जातास्ततोऽ्भिन्ना एव। 'यदस्ति नास्ती'ति वर्तमानमतीतं भावरूपमभावरूपं च प्रतीयमानं विवक्ष्यते। तत्राखण्डस्य विष्णोिरुद्धानेकरूपत्वं नानात्वस्य कल्पितत्वादिति निरूपणार्थम्-'ज्ञानसवरूपे'तिश्लोक:। अन्रायं परमात्मा वस्तुगत्या नाशेषमूर्तिः, यतस्तत्र ज्ञेयप्रपभ्नः सर्वोऽप्यध्यस्त इति निरूपणार्थम्-"अशेषमूर्तिर्नतु वस्तुभूतः" इति, यतौऽसौ प्रपश्चो विज्ञानस्य परमात्मन एव विजुम्भितम्, विवर्तरूप इति यावत्; इति निरुप्यते-"भेदान् विजानीहि विज्ञानविजुम्भितानी"ति॥

एतेन-चिदचिन्मिश्रे जगति वाङ्मनसागोचरस्वसंवेद्यस्वरूपमेदो ज्ञानैकाकारतयाऽस्पृष्ट प्राकृतभेदोऽविनाशित्वेनास्तिपदवाच्यः, अचिदं- शस्तु चिदंशकर्मनिमित्तपरिणाममेदो विनाशीति नास्तिशब्दाभिधेयः, डभयं तु परश्रह्मभूतवासुदेवशरीरतया तदात्मकमित्येतद्वूपं संक्षेपेणात्राभि- हितम्। तथाहि-"यदम्बु वैष्णवः कायस्ततो विप्र वसुन्धरा। पद्मा- कारा समुज्ूता पर्वताब्ध्यादिसंयुता।" इत्यम्बुनो विष्णोः शरीरत्वेना- म्वुपरिणामभूतं ब्रह्माण्डमपि विष्णोः कायः, तस्य च विष्णुरात्मेति सकलश्रुतिगततादात्म्यो पदेशोपबृंहण रूपस्य सामानाधिकरण्यस्य "ज्यो- तीषि विष्णुरि"त्यारभ्य वक्ष्यमाणस्य शरीरात्मभाव एव निबन्धन- मित्याह; यतोऽस्मिन् शास्त्रे पूर्वमप्येतदसकृदुक्तम्-"तानि सर्वाणि तद्वपुः" "तत्सर्व वै हरेस्तनुः" "स एव सर्वभूतात्मा विश्वरूपो यतोऽ- व्ययः ।" इति। तदिदं शरीरात्मभावायत्तं तादात्म्यं सामानाधिकरण्येन व्यपदिश्यते-"ज्योतीषि विष्णुरि"ति। अत्रास्त्यात्कं जगत् चेतन- वर्गः; अविनाशित्वात्, ज्ञानस्वरूपत्वाञ्च; परात्मवत्, नास्त्यात्मकं तु जगदू अचेतनवर्गः, अज्ञानरूपत्वात्, कर्मनिमित्तत्वाच्च। तथाच देवा- धाकारमेदाचिद्वर्गाणां कर्मनिमित्तत्वेन कंर्मनाशे नाशादू नास्तिशब्द- वाच्योऽचिद्वर्गः, चेतनवर्गस्तु स्वतःसिद्धज्ञानैकाकारत्वेनाविनाशिस्वे- नास्तिशब्दवाच्यः । न केवलं विनाशित्वेन कर्मनिमित्तत्वेन चाचेतन- वर्गस्य नास्तिशब्दवाच्यत्वम्, किन्तु प्रतिक्षणमन्यथाभावेन कादा- २६

२२६ श्रीभाष्यसमालोचनम् चित्कावस्थायोगादपीति निरूपयितुम्-"वस्त्वस्ति किम्" इति। तदयं निष्कर्ष :- आदि-मध्य-पर्यन्तहीनः सततैकरूपोऽस्तिशब्दवाच्यः, न तस्य कदाचिद्पि नास्तिशब्दवाच्यत्वम्, तद्विपरीतस्तु नास्तिशब्दाभिधेयः । तदेतदाह-"मही घटत्वमि"ति श्रीभाष्योक्तिरपि-परास्ता॥ सत्यमविनाश्येवास्तिशब्दवाच्यम्, विनाश्येव तु नास्ति- शब्दवाच्यम्; इदमेव तु विप्रतिपन्नम्-ब्रह्मव्यतिरिक्तं किमपि न नश्वरमिति। "अतोऽन्यदार्तमि"ति हि ब्रह्मव्यतिरिक्तस्य सर्व- स्यार्तत्वं ब्रवीति। "अविनाशी वा अरेऽयमात्माऽनुच्छित्तिधर्मा। मात्रासंसर्गस्त्वस्य भवतीति आत्मनोऽप्यौपाधिकमनित्यत्वं स्वरूपतशचैतन्यमात्ररूपेण नित्यत्वमिति प्रतिपाद्यदहंपदार्थोडना- त्मैवेति गमयति। विष्णुपुराणेऽपि द्वितीयांशे त्रयोदशाध्याय उत्तरत्र- यत्त्वेतदू भवता प्रोक्तं कोऽद्मित्येतदात्मनः। वक्तुं न वक्यते श्रोतुं तन्मयेच्छा प्रवर्तते॥ योऽस्ति सोडहमिति ब्रह्मन् कथं वक्तुं न शक्थते। आत्मन्येष न दोषाय शब्दोऽहमिति यो द्विज।।

ब्राह्मण उवाच- शब्दोऽहमिति दोषाय, नात्मन्येष तथैव च। अनात्मन्यत्मविज्ञानं शब्दोवा भ्रान्तिलक्षणः II. इति विशदीकृतमिदम्। सति चैवम्-अस्तिपद्वाच्यस्य चैतन्यसरूपान्तस्या विनश्वरस्य स्वस्यैव स्वकार्यत्वेन तादात्म्यवर्णना संभवात्-अत्र प्रकरणे Sस्तिपदेन वर्तमानं भावरूपं वा नास्तिपदेना- तीतमभावरूपं वा ग्रहोतव्यमित्येव युक्तम्। तथाच ब्रह्मव्यतिरि- क्सर्वतादात्म्यमत्र विवक्ष्यते, इत्यत्र तु न विपतिपत्तिः। न स्चेतनवर्गः सर्वोऽपि विनश्वर इति श्रीभाष्यकारा अपि मन्यन्ते, सूक्ष्माचितोऽविनश्वरत्वात्, नवा कार्य-कारणयोरिव शरीर-शरीरि- .भावेन तादात्म्यम्; सूक्ष्मचिद्चिद्धयामपि ब्रह्मण:शरीर-शरीरि-

श्रीभाष्यसमालोचनम् २२७ भावसीकारात, इति व्यर्थ शरीर-शरीरिभावविवक्षाप्रकरणेडस्ति- नास्तिपदाभ्यामेव चिद्चिच्छरीरोपक्षेपणम्।। एतेन-"यद्म्बु वैष्णवः कायस्ततो विप्र वसुन्घरा" इत्य- चेतनवर्गाणामेव कार्यत्वसुपक्षिप्य-"ज्योरतीषि विष्णुः" इति तादात्म्योपदेश उपपद्यते, इत्यचेतनवर्गाणामेवोपकमे तादात्म्योपदेशः सामानाधिकरण्येन सूचयति, शरीरत्वमपि नियम्यत्वमात्रेण कार्यभावमर्हतामेवाचेतनवर्गाणामेव विवक्ष्यते, न चेतनस्येति। जीवानामपि गृहीत्वैव। नहि कुत्रापि शरीरं चेतनं दृष्टमिति चैतन्यांशशरीर- ताविवक्षायां न श्रुतेरपि तात्पर्यम्। अतोऽस्ति-नास्तिपदाभ्यां कार्य- कोटावचेतनवर्ग एव भावाभावा दिरूपमेव विवक्ष्यत इत्यकामेनापि स्वीकर्तव्यम्। सति चैवं परमात्म विवर्ततानिबन्धनमेव सामानाघि- करण्यम्। व्यक्तं चाकाशादीनामपि :तदघिष्ठानात्मस्वरूपेणैव वा- यादुपादानत्वम्, न त्वाकाशभावेनेत्यादि ब्रह्ममीमांसायाम्। अधिकमानन्दमयाधिकरणप्रस्तावे व्यक्तीकरिष्यते, इति-"अशेष- मूर्तिर्नतु वस्तुभूतः" इत्युपसंहारोप्यत एवोपपद्यते। अन्र प्रक- रणे-"वस्त्वस्ति कि कुत्रचिदादि-मध्य-पर्यन्तहीनं सततैकरूपम्।" इति श्लोकेनाधाराघेयभावयोग्यं किमपि वस्तु नास्ति, इति बोधने- नाधिष्ठानव्यतिरिक्तं सर्वमादि-मध्यान्तान्यतमयोग्येवेति सूचनादू जीवरा शिर पि मिथ्यैवेति ज्ञाप्यते, इति कथं चेतनवर्गः सर्वोऽप्यविना- शित्वादस्तिपदार्थ इति कल्पनाया अवसरः । अत एव-"मही घट- त्वमि"त्युत्तरश्लोकेन महादिष्वपि विज्ञानांशस्याघिष्ठानतापन्रस्य सत्यत्वमुनपाद्यते। श्रीभाष्यमते तु-मह्यादिषु विज्ञानांशस्यैवा- प्रसकेस्तनुपपादनमसङ्गतं स्यात्। अतः-"अस्तिच नास्ति व सर्व- मित्यचेतमवर्गकलापस्य ग्रहणम्, न चेतनवर्गस्यापि। अत एव- "ज्ञानस्वरूपो भगवान्" इत्युत्तरशलोके भगवच्छब्दप्रयोग उपपद्यते।

२२८ श्रीभाष्यसमालोचनम् अनेन तु जञाप्यते महाधनुगतं जीवेश्वराध्यनुगतंवा चैतन्यमात्रं भग- धान, नतु तर्क्यातरेकेण भगवत्स्वरूपं नामेति तस्यैवाज्ञानावस्थायां विवर्तः प्रपश्चो नामेति। श्रीभाष्यमते तु-विज्ञानरूपत्वेन भगवत उल्लेखोऽत्र वितय एव। यदि शरीरित्वबोघनार्थम्, तर्हि किमिदं पारमार्थिकं मन्यते? उतावस्तुभूतमिति। आद्ये "नतु वस्तुभूतः" इति वाक्यशेषविरोघ:, द्वितीये त्वायातं मार्गेण ; अद्वैतमतपवे- शात्। सर्वधा तु-चेतनाचेतनवर्गशरीर-शरीरिभावव्यवस्थापनार्थ न-"ज्ोरतीषि विष्णुरि" ति प्रकरणम्, किन्तु ब्रह्मव्यतिरेकेण तस्यावस्तुत्वव्यवस्थापनार्थमेव।। एतेन-"सङ्गाव एवं भवतो मयोक्त" इत्युपसंहारोऽपि- व्याख्यातः । अयं हि श्रोक :- "एवं सदैकः परमं परेशः स वासु- देवो न यतोऽन्यदस्ति।" इत्यद्ितीयपरमात्मव्यतिरेकेणेतरनिषे घानन्तरं प्रवृत्त :- प्रपश्चस्य सर्वस्य सद्भावोऽपि बाघायां सामाना- विकरण्य निबन्धन एव, न शरोर-शरीरिभावनिबन्धन इति ज्ञापयति। अत एव-"ज्ञानं यथा सत्यमसत्यमन्यत्। एतसु यत् संव्यवहारभूतं तत्रापि चोक्तं भुवनाश्रितं ते ॥" इति ज्ञानमात्रं सत्यमन्यद- सत्यमिति परमोपसंहार उपपद्यते।। यक्तु श्रीभाष्ये-अत्र 'सत्यमसत्यमि'ति 'यदस्ति नास्ती'ति प्रकान्तस्योपसंहार इति वर्णितम्, तत्र-"यद्स्ति नास्ती"त्यस्य तत्रोद्देश्यपरत्वात् "ज्ञानं सत्यमतोऽन्यदसत्यमि"त्यत्र सत्या- सत्यपदार्थयोविंधेयपरत्वाद्य वैरुप्यादू नोभयोरुपक्रमोपसंहाररूप- त्वम्। तथाच व्यवहारमात्रोपयोगित्वं ज्ञानातिरिक्तस्य बोघयदिदं प्रकरणम् ... "वाचारम्भणं विकारो नामघेयं मृत्तिकेत्येव सत्यमिति" वाचारम्मणभ्रुत्यर्थमेव संगृह्लाति। इयान् विशेष :... संद्रूपेण कारण- मात्रं परामृश्य तन्मात्रसत्यत्वं तत्र प्रतिपादितम्, अत्रव्ु ज्ञान- रूपेण तत् परामृश्य तन्मात्रसत्यत्वं प्रतिपाधते, इति ज्ञानरूपत्वानु-

श्रीभाष्यसमालोचनम् २२ह सन्घानेन विवर्तवाद एव वाचारम्भणभ्रुतेरपि तात्पर्यमेवोपबृंहयति। ब्रह्मविवर्तानामखिलानामपि कार्याणां व्यवहारस्तु यावत्कर्मसम्बन्ध- मेव भवति, तद्नन्तरं तुन व्यवहारोऽपीति तु फलितार्थः । इदमे- वाभिप्रेत्योक्तम् ... "अविद्यावद्विषयाणि प्रत्यक्षादीनि प्रमाणानि सर्वाणि च विधि-प्रतिषेध-मोक्षपराणि शास्त्राणि" इति। तदेव विवृणोति.'यज्ञः पशुरिति'। एतेन-"यच्चैतद् भुवनगतं मयो- क्म्" इत्यपि व्याख्यातम्। तदेवं निर्विशेषे परे ब्रह्मणि तदाश्रये सद्सदनिर्वचनीये चाज्ञाने जगतस्तत्कल्पितत्वे वाऽनुगुणमेव सर्व- मिदं प्रकरणमिति व्याख्यातम्; तादात्म्योपदेशादीनां स्पष्टमेव जगतो ज्ञानरूपब्रह्म व्यतिरेकेणाभावबोधकसन्दर्भादीनां चान्यथाऽनु- पपत्यभावात्।। एतेन-अत्र निर्विशेषे परे ब्रह्मणि तदाश्रये सदसद्निर्व- चनीये चाज्ञाने जगतस्तत्कल्पितत्वे वाऽनुगुणं किश्चिदृपि पदं न दृश्यत इति-परास्तम्, "अतोऽन्यद्सत्यमि"ति ज्ञानेतरस्याज्ञा- नस्य स्पष्टमसत्यत्वरूपमिथ्यात्वप्रतिपादनात्, असत्यशब्दस्याचि- त्परत्वादिकल्पनायामुक्त परकरणातात्पर्यात्।। एतेन-अन्र चाचिद्वस्तुनि नास्त्यसत्यशब्दौ न तुच्छत्व-मिथ्यात्वपरौ युक्तौ, अपतिु विनाशित्वपरौ। 'मही घटत्वमि'त्यत्र विनाशित्वमेव प्रतिपादितम्, नतु निष्प्रमाणकत्वम्, ज्ञानबाध्यत्वं वा ; एकेनाकारेणैक- स्मिन् कालेऽनुभूतस्य कालान्तरे परिणामविशेषेणान्यथोपलब्ध्या नास्ति- त्वोपपादनात्। नहि कालान्तरेऽनुभूतस्य कालान्तरेऽभावो मिथ्यात्वं नाम। एतदुक्त्तं भवति-ज्ञानस्वरूपतयात्मवस्तु आदि-मध्य-पर्यन्तहीनं सततैकरूपम्, इति स्वत एव सदाऽस्तिशब्दवाच्यम्, अचेतनं तु क्षेत्रज्ञभोग्यभूतं तत्कर्मानुगुणपरिणामि विनाशीति सर्वथा नास्त्यर्थ- गर्भम्, इति नास्त्यसत्यशब्दाभिधेयम्। यथोक्तम्- "यत्तु कालान्तरेंणापि नान्यसंज्ञामुपैति वै। परिणामादिसम्भूतां तद्वस्तु नृप तब किम् ।।"

२३० श्रंभाष्यसमालोचनम् "अनाशी परमार्थश्र प्राज्ञैरभ्युपगम्यताम्। तत्तु नास्ति न सन्देहो नाशिद्रव्योपपादितम् ।।" इति।

नास्तित्वयोगिनि वस्तुनि केवलास्तिपद्बोध्यत्वमपरमार्थः, आत्मन एव हि केवलास्तिबुद्धिबोध्यत्वमिति स एव परमार्थ इति। अत एव- "विष्णवाधारं यथा चैतत् त्रैलोक्यं समवस्थितम्। परमार्थश्च मे प्रोक्तो यथा ज्ञानं प्रधानतः" इति मैत्रेयानुभाषणमुपपद्यते, इति "ज्योतींषि विष्णुरि"त्यादिसामा- नाधिकरण्यस्यात्मशरीरभाव एव निबन्धनमिति श्रीभाष्योक्ति :- परास्ता ; दत्तोच्तरत्वात्।। नहि वयं नास्तिपदेनात्राचितो मिथ्यात्वं वदाम:, किन्तु ज्ञानव्यतिरिक्तस्यासत्यत्वबोधनेनैव। असत्यपदं हि मिथ्यापर्या- यत्वात् मिथ्यात्वपरत्वं न जहाति। "मही घटत्वं घटतः कपा- लिके"त्यपि मह्यादीनामवस्तुत्वापरपर्यायं मिथ्यात्वमेव बोघयति। न ह्ात्र प्रकरणे एकस्मिन् कालेऽनुभूतस्य कालान्तरेऽन्यथोपलब्ध्या नास्तिपद्बोध्यत्वं प्रतिपादितम्॥ "यत्तु कालान्तरेणापि नान्यसंज्ञामुपेति वै।। परिणामादिसम्भूतां तद्वस्तु नृप तच्च किम्।" इति वचनं तु वस्तुनः खप्रकाशस्य प्रमाणतन्त्रत्वम्, वेदा- न्तवासनाऽवा सितान्त:करणाद्यगोचरत्वमेव च प्रतिपाद्यति, नतु नित्यापरोक्षाहमर्थादिचेतनवर्गवस्तुत्वमपि, येन चेतनाचेतनयोरे- वास्ति ना स्तिपद् बोध्यत्वं विवक्षितं स्यात्। स्पष्टं हि- "पुमान् न देवो न नरो न पशुर्नच पादपः । शरीराकृतिभेदा्श्च य एते कर्मयोनयः ॥ वस्तु राजेति यल्लोके यञ्च राजभटात्मकम्। तथान्यञ्च नृपेत्थं तु न सत् संकल्पनामयम्।।" इति सर्वेषां चेतनाचेतनवर्गाणां न वस्तुत्वम्, किन्तु कल्प- नामयत्वमिति प्रतिपाद्यैवायं श्लोक: प्रवृत्त :- "यत्तु कालान्तरेणा-

श्रीभाष्यसमालोचनम् २३१ पी'ति। सति चैवमचिदस्तुमात्रस्य नास्तिपद्बोध्यत्वमत्र वर्ण्यत इति कथमुपपद्येत ? अत एव- "तस्यात्मपरदेहेषु सतोऽप्येकमयं हि तत्। विज्ञानं परमार्थो हि द्वैतिनोऽतथ्यदर्शिनः ॥" इति विज्ञानातिरिक्तद्वितीयमात्रमिथ्यात्वमुत्तरत्र प्रतिपा- दितमुपपद्यते। अत्र चात्मन एव परमार्थत्वं बोध्यते, इति नेदमद्वै- तिनामपि विप्रतिपन्नम्, को नामायमात्मा विष्णुपुराणप्रति- पादः कि श्रीभाष्यामिमतो मुख्याहमर्थ एव, उताहमर्थादन्यदेव किश्चिदिति तु नाविप्रतिपन्नम्। वक्तव्यं चात्र सर्व पूर्वमेवोक्तं विष्णुपुराणवाक्यानुसारेणापि यद्हमर्थोऽनात्मेति। "अनाशी परमार्थशच प्राज्ञैरभ्युपगम्यताम्। तत्तु नाशि न सन्देहो नाशिद्र- व्योपपादितम्"इति श्लोकस्तु कर्मफलानामपि परमार्थत्ववाद- निषेधपरमेव, नतु सुख्याहमर्थचेतन वर्ग सत्यत्वप्रतिपादनपरम्, यतः "परमार्थस्तु भूपाल संक्षेपात् श्रूयतां मम। एको व्यापी समः शुद्धो निर्गुणः प्रकृतेः परः । जन्म-वृद्धयादिरहित आत्मा सर्वगतोऽव्ययः ॥"

चैतन्यमेव परमार्थतया प्रतिपाधते। एतेन "परमार्थश्च मे प्रोक्तो यथा ज्ञानं प्रधानतः।" इति मैत्रेयानुभाषणेनाप्येकवाक्यता व्याख्याता; यतः विषयोपरागहीनं विज्ञानं परमार्थो यथा, तथा व्याख्यातम्, इति योजनया ज्ञानमात्रपरमार्थतायामेव तात्पर्यमवगम्यते। सर्वथा तु "ज्योतीषि विष्णुरि"त्यादि सामानाधिकरण्यमघिष्ठानारोप्य- भावनिबन्धनमेव, नतु शरीर-शरीरिभावनिबन्धन मित्यनुभाषणमेव मैत्रेयेण विवक्ष्यते। अत एव "विष्ण्वाधारं यथा चैतत् त्रैलोक्यं समवंस्थितमि"ति विष्ण्वघिष्ठानकत्वोक्तिरुपपद्यते। सर्व वेदम- निर्वचनीयाज्ञानवादं विना न कथमप्युपपद्यते, इति पुराणेतिहास-

२३२ श्रीभाष्यसमालोचनम् योरपि भावरूपेऽनिर्वचनीयेऽज्ञाने भावाभावविलक्षणे प्रामाण्यम- भ्युपगन्तव्यम्। अनिर्वचनीयत्वं त्वस्य ज्ञानवाध्यत्वानुपपत्यैवेति पूर्वमेवोपपादितम्। अत्र चार्ये-"तरति शोकमात्मवित्"विद्वान्

किमिच्छन् कस्य कामाय शरीरमनुसंज्वरेत्""भिद्यते हृद्यग्रन्थि- रिछ्धन्ते सर्वसंशयाः। क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन दृष्टे परावरे।" इत्यादिश्रुतयः प्रमाणम्॥ अत्र वदन्ति श्रुतय इति वादो न प्रामाणिक :; "वेदहमेतं पुरुषं मद्दान्तमादित्य- वर्ण तमसः परस्तात्। तमेवं विद्वानमृत इह भवति। नान्यः पन्था विद्य- तेऽ्यनाय।""सर्वे निमेषा जशिरे विद्युतः पुरुषाद्धि"'न तस्येशे कश्न तस्य नाम महदशः'य.एनं विदुरमृतास्ते भवन्ति" इति सविशेष- ब्रह्मज्ञानादेव मोक्षं प्रतिपादयन्ति बाध्येरन्। यथाच शोधकवाक्यान्यपि सविशेषपराण्येव, न निर्विशेषपराणि, तथोक्तमेव पूर्वमिति-वदन्ति ॥ अद्वैतिनस्तु मन्यन्ते-निर्विशेषज्ञानादेव मोक्ष :; सविशेष- परत्वमेव सर्वेषां वेदावावाक्याना मिति वादोन क्षोदक्षमः, तन्निवृत्त्य- नुपपत्या चानावज्ञानमनिर्वचनीयमेव स्वीकरियते-इति। वक्तव्यं चात्र सर्व पूर्वमेव विशद्सुपपादितम्।सति चैवम्-"तत्त्वमसी"ति सामानाधिकरण्यमप्यैक्योपदेशपरमेव; न शरीर-शरीरिभावपरम्, शरीर-शीरीरिभाव निबन्धनतादात्म्यस्य लोकसिद्धत्वाभावेनालौकि- कत्वेन विना स्पष्टं प्रमाणं तद्ङ्गीकारासंभात्। लोके हि जाति- गुणयोरेव द्रव्येण तादात्म्यं दृष्टचरम्,द्रव्याणां तुकार्य-कारणभावनि- चन्घनमेव तद् दृष्टचरम्-यथा मृद्घटः,रुचकं सुवर्णमित्यादि; अन्यथा तु द्रव्याणाम्-मत्त्वर्थोयप्रत्यमद्धरैव सामानाघिकरण्यम्-दण्डी कुण्डली पुरुषः इति। गौः, 'अश्वः' 'मनुष्यः"देवः"पुरुषः"योषित' 'षण्ड आत्मा' कर्मभिर्जात: इत्यादौ मनुष्यादिशरीदाणां नियमेना- त्मविशेषणतया भानेऽपि काल्पनिकमेव तादात्म्यं स्वोकियते, न लाक्ष-

श्रीभाष्यसमालोचनम् २३३ णिकं गौणं वा; गौण-मुख्ययोर्मुख्ये कार्यसंप्रत्ययात्। अध्यासनिय- न्धनं बाघायां सामानाधिकरण्यमपि तु मुख्यमेव; भिन्नप्रवृत्तिनि- मित्तकत्वे सत्येकार्थबोधकत्वं हि तत्राप्यविशिष्टमेव। "तत्त्वमसी" त्यादौ लक्षणया चैतन्यमात्रविवक्षायामप्यभेदे सामानाधिकरण्य- मपि प्रवृत्तिनिमित्तभेदाविशेषादू नामुख्यम्। तथाचात्मैकाश्रय- त्वेऽपि मनुष्यादिशरीराणां शरीरिणा तादात्म्यमध्यासनिबन्धनमेव, नतु शरीर-शरीरिभावनिबन्धनम्। अत एव-देहादिष्वात्मप्रत्ययो न गौण:, किन्तु मिथ्यैवेति भगवत्पादानां सिद्धान्तः। सति चैवं द्रव्याणां परस्परतादात्म्ये कुत्रचन कार्य-कारणभावः, कुत्रचन शरीर- शरीरिभाव:, इत्यनेकप्रयोजककल्पनाSSपच्या गौरवमपि परिहृतं भवति, अद्वैतमते तूपादानोपादेयभाव एक एव द्रव्ययोस्ता- दात्म्यप्रयोजक इति कल्पनादू लाघवम् ।।

एतेन-जाति-गुणयोरिव द्रव्याणामपि शरीरभावेन विशेषणत्वेन 'गौरश्वो मनुष्यो देवो जातः पुरुषः कर्मभिः" इति सामानाधिकरण्यं लोकवेदयोमुख्यमेव दष्टचरम्। जाति-गुणयोरपि द्रव्यप्रकारत्वमेव 'खण्डो गौः' शुक्तो घटः' इति सामानाधिकरण्यनिबन्धनम्। ततश्च मनुष्य- त्वादिविशिष्टपिण्डानामप्यात्मना प्रकारतयैव पदार्थत्वात् 'मनुष्यः 'पुरुषः' इति सामानाधिकरण्यं सर्वत्रानुगतम्, इति प्रकारत्वमेव सामानाधिक- रण्यनिबन्धनम, न परस्परव्यावृत्ता जात्यादयः। कदाचिद् द्रव्यविशे- षणत्वे तु मत्वर्थीयप्रत्ययो दृप्टः-दण्डी कुण्डलीति, न पृथक् प्रतिपत्ति- स्थित्यनर्हाणां द्रव्याणाम् ; तेपां विशेषणत्वं सामानाधिकरण्यावसेयमेवेति श्रीभाष्योक्तिरपि-परास्ता; मत्वर्थप्रत्यानपेक्षया प्रतीयमानं प्रकारत्वं यदि सामानाधिकरण्यनिबन्धनम्, तर्हीदंप्रकारत्वे किं प्रयोजकमिति वक्तव्यम्; यदि जात्यादयः, तर्हि परस्परव्यावृत्ता जात्यादय: कथं प्रकारता- यामपि तादृश्यां प्रयोजकतामर्हेयुः ? सर्वथा तु परस्परव्यावृत्ता जात्यादय इवृ शुरीरमपि :परस्परव्यावृत्तकोटिप्रविष्टं न तत्र प्रयोजकं स्यात, इति शरीरभावस्य प्रकारताप्रंयोजकत्वं बाधितं स्यात्। सति चैवम्-जाति- गुणाद्यन्यतमस्यैव प्रकारताप्रयोजकत्वस्य स्वीकरणीयत्वाद् तन्मध्य उप- ३०

२३४ श्रीभाष्यसमालोचनम् दानोपदेयभावस्यापि प्रवेशस्यावश्यकत्वात् शरीरस्याप्यात्मन्यध्यास- स्वीकारेणैवेष्टनिर्वाद्दे व्यर्थ शरीरभावस्यापि प्रकारताप्रयोजकत्वकल्प- नम्। दण्डस्य तु पुरुषप्रकारत्वं मत्वर्थप्रत्ययापेक्षमेव वर्तते, इति न कोऽपि दोष: ॥।

एतेन-मनुष्या दिशरीराणामप्यात्मैकाश्रयत्वम्, तदेकप्रयो- जनत्वं च जात्यादितुल्यम्। आत्मैकाश्रयत्वमात्मविश्लेषे विनाशा- दवगम्यते। आत्मैकप्रयोजनत्वं च तत्तत्कर्मफलभोगार्थतयैव सङ्गा- वात्। तत्प्रकारत्वमपि-'देवो मनुष्यः' इत्यात्मविशेषणतयैव प्रतीतेः एतदेव हि गवादिशब्दानां व्यक्तिपर्यन्तत्वे हेतुः। एतत्स्वभावविरहा- देव दण्ड-कुण्डलादीनां विशेषणत्वे मत्वर्थप्रत्यय इत्यादि-परास्तम्; अधिष्ठानारोप्यभावेनान्यत्र क्लृप्तेनैव शरारात्मनोरपि सामानाधि- करण्यप्रत्ययोपपत्तौ प्रकारतैकस्वभावत्वस्या पि तत एवोपपत्तौ शरीर- भावस्य तत्कल्पकत्वकल्पनायां प्रमाणाभावात, शरीर-शरीरिभावनि- बन्घनमपि सामानाधिकरण्यमिति स्वगोष्ठीमात्रजल्पनं हि निर्मूलमेव; अन्यथा शरीरभेदेनात्मभेदस्य दर्शनेन परमात्मभेदकल्पनमपि समा- पद्येत। नहि कुत्रापि शरीरिणो नित्य सिद्धमनेकशरीरकत्वम्।श्रुति- प्रामाण्यांत्तु-अधिष्ठानारोप्यभावकल्पनैव साधीयसी शरीरात्मनोः, अद्वितीयत्वाद्युपपत्त्यर्थम्। अधिकमन्यत्र व्यक्तम्.।। वस्तुतस्तु-न ब्रह्मप्रकारतैकस्वभावत्वं चिद्चितोः, येन तयो- ब्रह्मशरीरत्वं कल्पयितुं शक्येत। नहि शरीरं सर्वदाऽडत्मप्रकारतयैव प्रत्यक्षी क्रियत इति संभवति,आत्मनो ग्रहणे चक्षुरादेरसामर्थ्यात्। यदि प्रकारतैकस्वभावत्वपदेन प्रकारतास्वभावत्वावगम एकपद्साम- थ्यात् एकसामग्रीवेद्यत्वस्वभावो व्यावर्त्यते, अन्यथा • चक्षुषा पृथिव्या इव गन्ध-रसादीनां तद्गतानामग्रहणादू गन्धादेर पि पृथिवी- प्रकारतकस्वभावत्वं न स्यात्। अतस्तत्प्कारतैकस्वभावत्यं प्रति तदेका- श्रयत्व-तदेकप्रयोजनत्व-तद्विशेषणत्वानामेव प्रयोजकत्वेन शरीर-

श्रीभाष्यसमालोचनम् २३५ स्यापि आत्मम्रकारतैकस्वभावत्वं मन्यते सहोपलम्भनियमस्यैवैकसा- मग्रोवेद्यत्वनिबन्धनत्वस्वीकारेण, एवमपि केन प्रमाणेन शरीरस्या- त्मपर्यन्तस्यैव प्रतीतिरिति वक्तव्यम्। यदि देवदत्तो जनाति इत्यादौ देवदत्तादिशब्देनात्मपर्थन्तस्यैव प्रतीतिरिंति मन्यते, नेदं युक्तम; 'शरीरं नश्वरम्' इत्यादिवाक्यैरात्मपर्थन्तप्रतीत्यभावात, अन्यथात्मनोऽपि नाश इति समापद्यते। एतेन-"यस्य पृथिवी शरीरम्" "यस्यात्मा शरोरम्" इत्यादिश्रुतयोऽपि-व्याख्याता:॥

अत्र श्रीभाष्यानुयायिनः-आत्मप्रकारभूतस्यैव शरीरस्य पदार्थ- विवेकप्रदर्शनाय निष्कर्षकशब्दोऽयं "यस्य प्रृथिवी शरीरमि"त्यादौ शरीरादिशब्दः। निष्कर्षशब्दो द्विविधः-वैवक्षिकनिष्कर्षकः, नियत- निष्कर्षकश्चेति। तत्र शरीरादिशब्दाः नियतनिष्कर्षकाः, आत्मादिशब्दा वैवक्षिकनिष्कर्षकाः गोत्वादिशब्दवत्, शुक्कादिशब्दवच्च; प्रयोगस्य व्यव- स्थापकत्वात्, निष्कर्षकानिर्षकशब्दविभागोऽपि हि प्रयोगाधीनः, तद्वदय- मपि विभागस्तन्मूलः। शुक्कादिशब्देपु मत्वर्थीयप्रत्ययस्तु द्विशब्दस्थ- द्विवचनवत् प्रकृत्यनतिरि क्त्ार्थ:, त्रिलिङ्गतया शब्दसाधुत्वाय स्वरविशेषाय च भवति। अत एव "गुणे शुक्कादयः पुंसि गुणिलिङ्गास्तु तद्वति" इति नैघण्टुकाः । अतो जातिवाचिशब्दवत् अध्टकसिद्धविशेषणवाचित्वं शुक्कादिशब्दानामप्यविशिष्टमेव, "गुणवचनेभ्यो मतुपो लुगिष्ठः" इति मतुब्लोपस्मरणं तु लिङ्गस्वरार्थमेव, नतु गुण्यभिधानशक्तिविरहिणां गुण्यमिधानार्थम्। अतः शुक्कादिशब्दा वैवक्षिकनिष्कर्षकशब्दा इति वदन्ति ॥

इदं तु न क्षोदक्षमम्; आकृत्यधिकरणविरोधेन गवादिश- वदानां जात्यादिबोघकत्वस्यैव मुख्यत्वेन व्यक्तीनां तत्र लक्षणयैव बोघस्य स्वीकारेण च तद्टृष्टान्तेन शरीरवाचकानामपि शब्दानां शरीरिपर्यन्तत्वस्य लाक्षणिकत्वापत्या शरीरिपर्यन्तताया गुख्यत्वा- भावात अद्वैतमते तु-रजतस्येदंपदार्थेनेव शरोरस्यापि शरोरिणा कल्पितस्य तादात्म्यस्य खीकारादू विनापि शरीरवाचकादिशब्द्दानां

२३६ श्रभाष्यसमालोचनम् शरीरिपर्यन्तत्वं सामानाधिकरण्यं तादात्म्यविषयकमिति न मुख्यत्वहानि; तादात्म्यबोधकत्वाविशेषात् । 'सिंहो माणवकः' इत्यादौ तु सादृश्यमेव वाक्यार्थः, न तादात्म्यमिति न विरोध: ॥ एतेन-अयुतसिद्धविशेषणवाचिशब्दानां विशेष्यलक्षणा- प्रतिबन्धकत्वमङ्गीकर्तव्यम्; अन्यथा जात्यादिशब्दानामपि सम्बन्धा- नुपपच्था कचिद् व्यक्तिपर्यन्तताप्रसङ्ग इति-परास्तम्; उक्तप्रति- बन्घकतायां प्रमाणाभावात्, सम्बन्धानुपपत्या जातिवाचकशब्दा नामपि लक्षणया व्यक्तिपर्यन्तताया इष्टत्वात्। "गुणिलिङ्गास्तु तद्ृति" इति तु लाक्षणिकप्रयोगाभिप्रायमेव; निरूढलक्षणाया अपि शक्तितुल्यत्वात्तु निघण्टुषु तदुल्लेख :; अन्यथा कपालादि- शब्दानामपि घटादिवाचित्वापत्तिः। यदि गुणवाचकशब्देष्वेवायं नियमः, "गुणे शुक्कादयः पुंसी"तिकोशे गुणपदस्वारस्यादिति मन्यते, तर्हिं शरीरवाचकानामपि शरीरिपर्यन्तत्वं व्याहतमेव। तथाच-"गुणे शुक्कादय: पुंसी"ति कोशे गुणवाचकानां शब्दानामेव निरूढलक्षणयाऽपि तद्वति प्रवृत्युपदेशानुपपत्तिरपि शरीरवाचकानां पदानां शरीरिपर्यन्ततायां समापतति, इत्यगत्याऽयुतसिद्धद्रव्य- विशेषणवाचकानां न तद्िशिष्टपरत्वम्, तादात्म्यबोधस्तु द्रव्य- मात्रपरयोरेव तत्र प्रतीयत इति स्वीकर्तव्यमेव; अन्यथा-घटपदे- नापि केवलेन घटविशिष्टस्यैव बोधापत्तिः। नहि तत्प्रकारतैकस्व- भावस्य द्रव्यस्यापि तद्विशिष्टपरत्वं कुत्रापि दृष्टचरम्।अतो देवदत्तो जानातीत्यादौ शरीरवाचकानां पदानां सम्बन्धानुपपत्या लाक्ष- णिकत्वमेव स्वीकर्तव्यम्। अस्तु वा कथंचन देवदत्तो जानातील्या- दिस्थले शरीरवाचकानां पदानां शरीरिपर्यन्तत्वम्; ततः किं परमा- त्मचिदचिच्छव्दानां सामानाधिकरण्यस्थ ? न हि देवदत्तादि शसैर- मिव जीवात्मनः, जीवाद्यस्सर्वेऽपि परमात्मशरीरतामहीमते; अज- डत्वात्। शरीरं चेतनमिति च व्याहतम्। "यस्य पृथिवो शरीरम्"

श्रीभाष्यसमालोचनम् २३७ इत्यादौ तूपासनाविशेषार्थ 'मनसि ब्रह्मत्वमि'व पृथिव्यादौ शरीरत्वं कल्पितमेव, न पारमार्थिकम्। "वायुर्वा संवर्गः" इतिवत् निया- म्यत्वादिरूपगुणसाम्यप्रयुक्तं वा शरीरत्वम्। न ह्येतदन्यथानुपपत्या जीवात्मनोऽपि चेतनस्य शरीरत्वं पारमार्थिकं स्वीकतुंसुचितम्।। एतेन-परस्य ब्रह्मण: प्रकारतयैव चिदचिद्वस्तुनः पदार्थत्वमिति तत्सामानाधिकरण्येन प्रयोगः । एतादशमेव तादात्म्यमत्र विवक्षित- मित्यत्र-"आत्मेति तूपगच्छन्ति त्ह्यन्ति चे"ति बादरायणसूत्रम्, "आत्मेत्येव गृह्ीयात्" इति वाक्यं च प्रमाणम्, मतान्तरे तु न कथमपि सामानाधिकरण्यनिर्वाह्सम्भवः । तथाहि-अद्वैतिनो हि अपरमार्थैक्य- विषयं सामानाधिकरण्यमिति मन्यन्ते। तत्र च बाधितार्थत्वाद् वाक्य- प्रामाण्यमेव हीयेत। एतेन-"सर्व खल्विदं ब्रह्मे"ति वाक्यमपि- व्याख्यातम् ; अचिद्श्रह्मणोरैक्यायोगात्, "अहं ब्रह्मस्मी"ति सामाना- धिकरण्यं त्वहंपदेन ज्ञप्तिमात्रविवक्षायामहं जानामीति व्यपदेशानुपपत्त्या केवलान्तःकरणस्याहमर्थत्वस्याद्वैतिभिरनङ्गीकारादू अहमर्थस्यात्मनो ब्रह्मणो भिन्नत्वाच्च बाधितमेवेति-परास्तम् ; भावानवबोधात्॥

न हद्वैतिनो व्यवहारदशाSवाधितत्वेऽपि वाक्यनामप्रा- माण्यं मन्यन्ते, संभवति वा। अपरमार्थत्वं हि सर्वतादात्म्यस्य व्या- वहारिकत्वमेव, न प्रातिभासिकत्वम्। तदुक्तम्-"देहात्मप्रत्ययो यद्त् प्रमाणत्वेन कल्पितः। लौकिकं तद्वदेवेदं प्रमाणं त्वात्मनिश्च- यात्।।" इति। यथाच नाहमर्थ आत्मा, तथा पूर्वमेव विवेचितम्, इति बाघायामभेदे वा तादात्म्यगोचरतया वेदान्तवाक्यप्रामाण्यम- दैममते न कथमपि हीयते। "आत्मेति तूपगच्छन्ति"इति सूत्रं हि परमात्मन एवात्मत्वं ब्रवीति, तावता तुनाहमर्थ आत्मेत्येतद् विवक्षि- तम्, ननु, सर्वस्यात्मतया परमात्मानुसन्धानं कर्तव्यमिति, येन शरीर- शरीरिभावे इयं श्रुति: प्रमाणं स्यात्। तथाच वाक्यकारोक्तरीत्या न शरीयेवात्मेति प्रकृतेऽर्थः; बाधितत्वात्, पूर्वोक्तरीत्या चेतनाचेतन- वर्गस्पात्मप्रकारतैकखवभावाभावेन तच्छरीरत्वस्यासंभवात्। अन्यथा

२३८ श्रीभाष्यसमालोचनम् "अस्मान् मायी सृजते विश्वमेतत्" "मायां तु प्रकृति विधयान्मायिनं तुमहेश्वरम्"'"क्षरं प्रधानममृताक्षरं हरः क्षरात्मानावीशते देव एकः" (अत्र हरशब्देन भोक्ता विवक्ष्यते ; प्रधानमात्मनो हरतीति हरः) "स कारणं कारणाघिपाधिपः नचास्य कश्चिदू जनिता नचा- धिपः" "प्रधानक्षेत्रज्ञपतिर्गुणेशः" "पति विश्वस्यात्मेश्वरं शाइवतं शिवमच्युतम्" "ज्ाज्ौ द्वावीशानीशौ" "नित्यो नित्यानां चेत- नश्चेतनानामेको बहूनां यो विद्धाति कामान्" "भोक्ता भोग्यं प्रेरितारं च मत्वा" "तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्ति" "पृथगात्मानं प्रेरितारं च मत्वा जुष्टस्ततस्तेनामृतत्वमेति" "अजामेकां लोहित- शुक्-कृष्णां बही: प्रजा जनयन्तीं सरूपाः। अजो होको जुषमाणोऽ- नुशेते जहात्येनां भुक्तभोगामजोऽन्यः" इति चेतनाचेतनवर्गतः पृथक कृत्य परमात्मसरूपविवेकोऽनुपपन्नः स्यात्। नहि श्रीभाष्यमते शरीरात् पृथक कृत्य शरीरिमात्रस्योपदेशोऽयमुपपद्यते; केवलशरी- रिवाचकस्य केवलशरीरवाचकस्य च शब्दस्य तन्मते मुख्यस्य वर्णना- संभवात्। अनेन तु ज्ञाप्यते नापृथकूसिद्धिसम्बन्घेनैव चेतना- चेतनब्रह्मणां प्रतीतिरिति। एतेन-"'नेह नानास्ति किश्चने"त्यादि- श्रुतयोऽपिव्याख्याताः । एता हि-चैतन्यसरूपमात्रे ब्रह्मणि द्विती- यसामान्यं निषेधन्त्यो ब्रह्मव्यतिरेकेणेतरेषामभावमेव बोधयन्ति। "मृत्तिकेत्येव सत्यम्" इत्यादिश्रुतयोऽप्यत्रानुसन्धेयाः। "यआत्मनि तिष्ठन्" इति जीवस्याप्यन्तर्यामितया परमात्मनिरूपणेनापीदमेव ज्ञायते, शरीरादीनामिव जीवस्याप्यात्मत्वं परमात्मत।दात्म्येनैव, न तु वस्तुगत्येति। अत्रात्मनोऽन्तर्यामी परमात्मेति वर्णनात् तज्ज्ञानेनैव ब्रह्म भाव इति मन्यते, यदि झ्ेयं उपास्यं बा ; उभयथाऽपि तद्ि- वर्तत्वमेव सर्वस्ये तिप्रतीयते, इति नान्तर्या मिब्राह्मणमपि'शरीर-शरीर- भावपारमार्थिकतायां प्रमाणम्। न हि तन्नियाम्यत्वमात्रेण उद्पृथक- सिद्धि: संभवति, राजनियाम्यानां प्रजानां तदपृथकू सिद्धयभावांत्।

श्रीभाष्यसमालोचनम् २३६

तथाच तत्प्रकारतैकसवभावत्वं विनापि तदेकाश्रयत्व-तदेकप्रयोजनत्व- मात्रेण तन्नियाम्यत्वस्य प्रजासु दर्शनात् पृथिव्यादीनां परमात्मनिया- न्यत्वमात्रेण पृथग् व्यवहियमाणानामप्यपृथकू सिद्धत्वमेवेति कल्पना निरवसरैव ॥। एतेन-एवं भोत्तृ-भोग्यरूपेणावस्थितयोः सर्वावस्थावस्थितयोश्चि- दचितोः परमपुरुषशरीरतया तन्नियाम्यत्वेन तदप्रथक्सिद्धिं परमपुरुषस्य चात्मत्वमाहु: काश्चन श्रुतय :- "यः पृथिव्यां तिष्ठन् प्रथिव्या अन्तरो यं पृथिवी न वेद यस्य प्रथिवी शरीरं यः प्रृथिवीमन्तरो यमयति" इत्यारभ्य-"य आत्मनि तिष्ठन्नात्मनोऽन्तरो यमात्मा न वेद यस्यात्मा शरीरं य आत्मानमन्तरो यमयति एष त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः" इति। तथा-"यः प्रथिवीमन्तरे सश्वरन् यस्य पृथवी शरीरं यं पृथिवी न वेद" इत्यारभ्य-"योऽकरमन्तरे सश्वरन् यस्याक्षरं शरीरं यमक्षरं न वेद यो मृत्युमन्तरे सश्वरन् यस्य मुत्युः शरीरं यं मृत्युर्न वेद एष सर्व- भूतान्तरात्मा दिव्यो देव एको नारायण: ।" (अत्र मुत्युशब्देन तमः- शब्दवाच्या सूक्ष्मावस्थाचिदुच्यते; अस्यामेवोपनिषदि-"अव्यक्तमक्षरे लीयते अक्षरं तमसि लीयते" इति वचनात्।) "अन्तःप्रविष्टः शास्ता जनानां सर्वात्मा" इति चेति श्रीभाष्योक्ति :- परास्ता; दत्तोत्तरत्वात्।।

अयं भाव :- अन्तर्यामिब्राह्मणं हि बृहदारण्यकोपनिषदि स्थानद्य आम्नायते तृतीयचतुर्थब्राह्मणे। तथथा-अथ हैनमुषस्तश्वा- कायण: पप्रच्छ याज्ञवल्क्येति होवाच-"यः साक्षादपरोक्षादू ब्रह्म य आत्मा सर्वान्तरस्तं म आचक्ष्व इत्येष त आत्मान्तर्यामी कतमो याज्ञवल्क्य सर्वन्तरो य: प्राणेन प्राणिति-योऽपानेनापानिति ... यो व्यानेन व्यानिति ... य उदनेनोदानिति स त आत्मा सर्वान्तर एष त आत्मा सर्वान्तरः ॥१॥ स होवाचोषस्तश्चाक्ायणो यथा वित्रयादसौ गौरसावश्व इत्येवमेवैतद् व्याचक्ष्वेत्येष तद व्यपदिष्टं भवति यदेव साक्षादपरोक्षादू ब्रह्म य आत्मा सर्वान्तरस्तं व्याचक्ष्वेष त आत्मा सर्वान्तरः कतमो याज्ञवल्क्य सर्वान्तरो न दृष्टे्द्रष्ारं

:४० श्रीभाष्यसमालोचनम् पश्येरन अ्रुतेः श्रोतारं शृणुया न मतेर्मन्तारं मन्वीथा न विज्ञाते- विज्ञातारं विजानीया एष त आत्मा सर्वान्तरोऽन्यदार्त ततो होषस्त उपरराम॥"इति। तत्रैव षष्ठे ब्राह्मणे-"वेत्थ नु त्वंकाप्य तमन्तर्यामिणं य इमं च लोकं च परं च लोकं सर्वाणि च भूतानि संदब्धानि योऽन्तरो यमयतीति प्रश्नोत्तरतया-"यः पृथिव्यां तिष्ठन्नि" त्यादिरूपम् । इदमत्र न विस्मर्तव्यम्-यत् प्राथमिके ब्राह्मण इवात्रापि-"एष त आत्मान्तर्याम्यमृतोऽदृष्टो द्रष्टाऽश्रुतः श्रोताऽमतो मन्ताऽविज्ञातो विज्ञाता नान्यदतोऽस्ति द्रष्टा नान्य- दतोऽस्ति श्रोता नान्यदतोऽस्ति मन्ता नान्यदतोऽस्ति विज्ञातैष त आत्माऽन्तर्याम्यमृतोऽतोऽन्यदार्त ततो होददालक उपररामे"ति 'सर्वान्तरोऽयमेष त आत्मे' त्यादिना पुरोव स्थितोद्दालकात्मख्रूपमेवा- दृश्यत्वादिना तद्चतिरिक्तमिथ्यात्वेन चोपसंहियत इति। सति चैवं पृथिव्यादिशरीरनिष्कर्षपूर्वकं प्रवृत्तेऽत्र प्रकरणेऽन्तर्यामिशब्देन पृथिव्यादिपृथक्कारेण चैतन्यांशमात्रस्योपदेशावसरे-"अतोऽन्यदा- रतमि"ति सर्वान्तरान्तर्यामिसरूपव्यतिरिक्तस्य सुवालोपनिषदेक- वाक्यतया सूक्ष्मावच्छाचिदंशपर्यन्तस्य मिथ्यात्वस्य प्रतिपादनात् चिद्चिच्छरीरकपरमात्मतावादे नेदं प्रकरणमनुकूलम्।शरीर- शरीरिभावं विनाऽपि सर्वान्तरस्य प्रथमसुपदेशात्तु द्वितीयब्राह्मणो- पदिष्टं पृथिव्यादिशरीरत्वमपि कल्पितमेवोपासनार्थमित्यवगम्यते। अत एव हीदमित्थमिति निर्देशानर्हत्वमपि प्रथमब्राह्मणे प्रति- पा दितमुपपद्यते। तथाचान्तर्यामित्राह्मणमिद मद्दैत वादस्यैवानुगुणम्, नतु चिद्चिच्छरोरकब्रह्मवादस्य ।। एतेन-"यः पृथिव्यां सञ्चरन्" इत्यादिसृबालोपनिष- वाक्यमपि-व्याख्यातम्; तत्र हि शरीरत्वेन निर्दिष्टानां तमः- पर्यन्तानां ब्रह्मणि लयप्रतिपादनात् सर्वेषां शरीरत्वेनाभिमतानां विनश्वरत्वावगमेन च चिद्चिद्धिशिष्टं ब्रम्मैव वस्तु; अविनाशित्वा-

श्रोभाष्यसमालोचनम् २४१

दिति श्रीभाष्यसिद्धान्त: सुबालोपनिषदैवापाक्रियते। एतेन- "अन्तः प्रविष्टः शास्ता जनानामि"त्यपि-व्याख्यातम्; तस्यापि चैतन्यमात्रपरत्वात्, सर्वप्रपश्चाध्यासाधिष्ठानतामान्रेणान्तर्यामित्वा- भिप्रायत्वाच्च। सति चैवं ब्रत्मण: प्रपश्चाद् निष्कृष्य प्रतिपादनम्, प्रपश्चान्तरत्व- प्रतिपादनम्, कार्येण प्रपञ्चेन सामानाधिकरण्यमप्युपपन्नं भवति- "सदेव सौम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयं तदैक्षत बहु स्यां प्रजाये- येति। तत्तेजोऽसृजत" इत्यारभ्य-"सन्मूलास्सौम्येमाः सर्वाः प्रजा- रसदायतनास्सत्प्रतिष्ठाः । ऐतदात्म्यमिदं सर्व तत्सत्यं स आत्मा तत्त्वमसि इवेतकेतो"इति, "सोऽकामयते"त्यारभ्य-"सत्यं चानृतं च सत्यमभवदि"ति च। इदं हि सामानाधिकरण्यमधिष्ठानारोप्यभाव- निबन्धनमेव, न शरीर-शरीरिभावनिबन्धनम्। अ्र तद्विवक्षाज्ञापक- प्रमाणाभावात्, प्रत्युत इदंतादात्म्यापन्नं सद्ूपमद्वितीय मित्युक्तत्वा- च्छरीरस्यापि निषेधेनाशरीरत्वस्यैव प्रकृतत्वाच्च।। "अनेन जीवेनात्मनाऽनुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणी"ति श्रुतिरपि जोवस्यैव परमात्मत्वमभिप्रेत्य प्रवर्तमाना जीवशरीरतायां बाध्येत, अत्र जीव आत्मपदप्रयोगो जीवस्य शरीरतायां विरुद्धचेत।

तापक्षमत्राभिमतं सूचयन्तो लक्षणयैव बोध्यमर्थमत्र विवक्षणीयं मन्यन्ते। जीवस्थाप्यचिद्विशिष्टस्य नामरूपव्याकरण-तद्भावाभ्या- मेवोत्पत्ति-प्रलयौ, न स्वरूपत इत्यादि तदीयं हृदयम्। वयं टु जीव- स्याप्युत्पत्तिप्रलयावौपा धिकावेव, न स्वरूंपत इत्येव मन्यामहे, इयान् विशेष :- येन स्वरूपेण नोत्पत्ति-प्रलयौ, तेन रूपेण जीव एव ब्रह्मेति वयं वदामः, तेनापि रुपेण जीवः परमात्मनः शरीरमेवेति परे वदन्ति। काल विशेष ब्रह्मणैक्यमुक्तं नामरूपव्याकरणाभावायत्तं न स्वरूप- तोऽप्यैक्यमिति श्रीभाष्याशयः, स्वस्वरूपेणैव जीवस्योपाधिविलये ३१

२४२ श्रीभाष्यसमालोचनम् परमात्मनैक्यमिति तु भगवत्पादाशयः । सवथा च-कारणावस्यप- रमात्मवाचकेन पदेन कार्यवाचिन: पदस्य सामानाधिकरण्यं मुख्यम्। तच कारणत्वं सृक्ष्मचिदचिद्धिशिष्टस्य ब्रह्मण उपादानत्वमेवेति श्रीभाष्यसिद्धन्ते प्रथमांशे नाद्वैतिनोऽपि विवदन्ते। द्वितीयांशेऽपि सूक्ष्म चिद् चि द्विशिष्टं ब्रम्मोपादानमित्य स्मिन्नंशेऽपि न ते विवदन्ते, सूक्ष्मचिद् चिद्दैशिष्ट्य' परं न ते स्वीकुर्वन्ति। अपरोऽयं विशेष :- यत् श्रीभाष्यमते ब्रह्मण उपादानत्वव्यवहारो गौण :; कल्पितस्यापि तस्यानक्गोकारात्, अद्वैतमते तु परिणममानाविद्याविषयत्वेन चैतन्यांशस्याप्यधिष्ठानविधया विवर्तोपादानत्वस्वीकारादू न तद् गौणम्, विशेषस्तु-सूक्ष्म चिद् चितोः शरीर त्वमपि स्वीक्रियते मता- न्तरे। तद्ुक्तम्-"सूक्ष्मचिद् चिच्छरीरकं ब्रह्मैव कारणम्, ब्रह्मोपा- दानत्वेऽपि संघातस्योपादानत्वेन चिद्चितोः, ब्रह्मणश्च स्वभावासं-

चित्रपटस्य तत्ततन्तुप्रदेश एव शौक्ल्यादिसम्बन्धः, इति कार्यावस्था- यामपि न वर्णसंकरः, तथा चिद चिदीश्वरसंघातोपादानत्वेऽपि जगतः कार्यावस्थायामपि भोक्तृत्व-भोग्यत्व-नियन्तृत्वाद्यसंकरः" इति। अछ्वैतिनस्तु न सक्ष्मचिदचितोः शरोरत्वं तत्तदंशस्यैव तत्तदंशोपा- दानत्वादिकं च स्वोक्कुर्षन्ति; ब्रह्मण एव सर्वोपादानत्वस्यैकरूपस्य तैः स्वीकारात्। यथाच-ब्रह्मणोऽद्वैतसिद्धान्ते स्वीक्रियमाणे भोत्तृ- त्वादिकं नापतति, तथा-'भोक्त्रापत्तेरविभागइचेत् स्पाल्लोकवत्" इति सूत्रभाष्यादौ व्यक्तम्। विशदीकृतं च सर्वमिद्मनुपपद्मेव, इति निर्गुणव्रह्मवाद एव वेदान्तानां तात्पर्यमूरीकर्तव्यम्।। यत्तु श्रीभाष्यकारा :- निर्गुणवादाश्च परस्य श्रह्मणो हेयगुणास- म्बन्धादुपपद्यन्ते। "अपह्ृतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोको विजिघित्सो- डपिपास:" इति हेयगुणान् प्रतिषिद्धय-"सत्यकामः सत्यसंकल्पः इति कल्याणगुणान् विद्धतीयं श्रुतिरेवान्यत्र सामान्येनावगतं गुणनिषेधं

श्रीमाष्यसमालोचनम् २४३

हेयगुणविषयं व्यवस्थापयति। "ज्ञानस्वरूपं ब्रह्मे"ति वादश्च सर्वश्ञस्य सवशक्तेनिखिलहेयप्रत्यनीककल्याणगुणाकरस्य ब्रह्मण: स्वरूपं ज्ञाने- कनिरूपणीयं स्वयंप्रकाशतया ज्ञानस्वरूपं चेत्यभ्युपगमादुपपन्नतरः । एतेन-"यस्सर्वज्ञः सर्ववित्" "स्वभाविकी ज्ञानबलक्रिया च" "विज्ञाता- रमरे केन विजानीयात्" "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मे" त्यादिश्रुतयोऽपि- व्याख्याताः; "बहु स्यां प्रजायेय" "नामरूपाभ्यां व्याक्रियत" इति ब्रक्षैव स्वसंकल्पादू विचित्रस्थिरत्रस्वरूपतया नानाप्रकारमवस्थितम्, इति तत्प्रत्यनीकाब्रह्मात्मकवस्तुनानात्वमतत्त्वम्, इति तत् प्रतिषिध्यते- "मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति" 'नेह नानास्ति किध्वन" "यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यति, यत्र त्वस्य सर्वमात्मै- वाभूत् तत्केन कं पश्येत् केन कं विजानीयात्" इत्यादिना, नतु "बट्ठ स्यामि"त्यादिश्रुतिसिद्ध नानाप्रकारकत्वमपि। तदेवम्-चिद- चिदीश्वराणां स्वरूपभेदं कार्य-कारणभावं कार्य-कारणयोरनन्यत्वं च वदन्तीनां भ्ुतीनामविरोधः, यतश्चिदचितोः परमात्मनश्च सर्वदा शरीर-शरीरिभावः शरीरभूतयोः कारणतादशायां नामरूपविभागा- नईसूक्ष्मदशा, कार्यदशायां तदर्हस्थूलद्शापत्तिश्च श्रुतौ प्रतिपाद्यते। तथाच ब्रह्माज्ञानवाद: सकलश्रुतिविरुद्धः । यथाहि-आग्नेयादीनां षण्णां यागा- नामुत्पत्तिवाक्येः पृथक्स्वरूपतयाSतगतानां विद्वद्वाक्यादू समुदायद्वित्व- मापादितानाम्-"दर्श-पूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेत" इत्यधिकार- वाक्येः कामिनः कर्तव्यतया विधानम्, तथा चिद्चिदीश्वराणां विविक्तस्वरूपाणाम्-'क्षरं प्रधानम्' "यस्य पृथिवी शरीरम्।" "पतिं विश्वस्यात्मेश्वरम्" इति वाक्यैर्विविक्तस्वभावतयाऽवगतानां चिद्चिदी- श्वराणाम्-"यस्य पृथिवी शरीरम्" "यस्याव्यक्तं शरीरम्" "यस्याक्षरं शरीरम्" "एष सर्वभूतान्तरात्माSपहतपाप्मा दिव्यो देव एको नारायणः" इति शरीर-शरीरिभावं प्रतिपाद्य सद्बह्मादिशब्दैस्त्वमादिशव्दैश्च समु- दितरूपेणाभिधानम्। इयान् विशेष :- यद् आग्नेयादीनां प्रकार-प्रकारि- भावाभावादू अन्यतमवाचिना शब्देन न समुदायाभिधानम्, अत्र तु तथा भावात् तदुपपन्नमिति। तथाच-"सदेवे"त्यादौ तत्त्वमस्यादिवाक्यैः सदादिश्दैश्चिदचिच्छरीर कपरमात्मन एवाभिधानादू न कोऽपि विरोध इति-वदन्ति ।। तत्रेद्मद्ैतिनो मन्यन्ते-समानायां शाखायां निषेधयोरप-

२४४ श्रीभाष्यसमालोचनम् संहारो न युक्त :; अन्यथा "न ब्रह्मणं हन्यात्" "न हिंस्यात् सर्वा भूतानि" नात्रेयं हन्यात्" इति निषेधेष्वपि तदापच्याSSत्रेयहनन- निषेध एव सर्वेषां निषेधानां पर्यवसानं स्यात्, इति सामान्यतो गुणनिषेधपराणां वाक्यानाम्-"अपहृतपात्मा विजरो विमृत्यु;" इत्यादिहेयगुणनिषेधे पर्यवसानं न क्षोदक्षमम्; अतो ज्ञानस्वरूपं व्रह्मेत्यादिवादानां निर्विशेषवाद एव स्वारस्यम्, यस्सर्वज्ञ इत्यादिकं त्वौपाधिकं ज्ञातृत्वादिकमनुवदति। यथाच ज्ञानस्वरूपस्यैव धर्मभू- तज्ञानाश्रयत्वेन सर्वज्ञत्वादिकं नोपपन्नम्, तथा पूर्वमेवोपपादितम्, इति "नेह नानास्ति किश्चने"त्यादीनामपि गुणसामान्यनिषेध एव तात्पर्यम्। ततश्च-"तत्त्वमसी"त्यप्यैक्यमेवोपदिश्यते, न तु शरीर-शरीरिभाव:। नहि सर्वेषां शब्दानां परमात्मपर्यन्तत्वमेव मुख्यम् ; अन्यथा-"क्षरं प्रधानमक्षरं परम्" "यस्य पृथिवी शरी- रम्" इत्यादौ पृथक चिद्चिदीश्वराणां पृथकुछन्दैराम्नानमनुपपन्नं स्यात्। आग्नेयादिस्थलेऽपि आग्नेयादिशव्दानां न समुदायवाच- कत्वमिति श्रीभाष्यानुयायिनोऽपि सवीक्कुर्वन्त्येव। सति चैवम्- पृथक् विविक्तस्वरूपेणोल्लेखाविशेषे कथं नियतप्रकार-प्रकारिभा- वोऽपि चिद्चिदीश्वराणाम्? अन्यथा-समुदायरूपेणैवाग्नेयादी- नामपि फलसाधनत्वाद् सुख्यं दर्शपूर्णमासत्वमेव तेषाम्, न त्वाग्ने- यत्वादिकमित्यापद्येत। तथाच-"चराचरव्यपाश्रयस्तु स्याद्यप- देशो भाक्तस्तद्वावभावित्वादि"ति सूत्रमपि सर्वज्ञत्वाद्यौपाधिक- त्वसमन्वयार्थमेव, नतु पृथिव्यादिशब्दानां पृथिव्या दिपरत्वभाक्त- त्वव्यवस्थापनार्थम्। एतेन-श्रीभाष्यमते-"आत्मन आकाशः संभूत: आकाशाद्वायुः" इत्यनयोर्वक्ययो: प्रथम आकाशशब्दो गौण:, द्वितोयो मुख्य इति वैरुप्यमप्यापद्यते। अधिकं चात्रोकत- श्रुतिनां स्वारस्यमद्वैतमत एवेत्यानन्दमयाधिकरणप्रस्तावे विशदी- भविष्यति। सर्वथा तु-"तत्वमसी"त्यैक्योपदेशो बाघायामेव

श्रीभाष्यसमालोचनम् २४५

सामानाघिकरण्यमादाय सूपपादः, यतोऽधिष्ठानचैतन्यसरूपसाक्षा- त्कारमाश्रेणाज्ञानेन साकं तत्प्रयुक्तान्त:करण-तदुपहितजीवसरूपाणां नाशो भरवति। तदुक्तम्- "तत्त्वमस्यादिवाक्योत्थसम्यग्धीजन्ममात्रतः । अविद्या सह कार्येण नासीदस्ति भविष्यति"-इति।। अत्र श्रीभाष्यकारा :- यत्पुनरुक्तम्-श्रह्मात्मैकत्वविज्ञानेनैवावि- यानिवृत्तियुक्तेति, तदयुक्तम् ; बन्धस्य पारमार्थिकत्वेन ज्ञाननिवर्त्य- त्वाभावात्, भक्तिरूपापन्नोपासनप्रीतपरमपुरुषप्रसादमात्रनिवर्त्यत्वात्, अद्वैत्यभिमतैक्यज्ञानस्य यथावस्थितवस्तुविपरीतज्ञानत्वेन भ्रमरूपत्वेन तस्य बन्धनिवर्तकत्वायोगात्, "पृथगात्मानं प्रेरितारं च मत्वा" इति जीवात्मविजातीयस्य परमात्मनो ध्यानस्यैव मोक्षसाधनत्वोपदेशाच्चेति- वदन्ति॥ अद्वैतिनस्तु-ब्रह्मात्मैकत्वविज्ञानेन बन्धनिवृत्तिरेव युक्ता; बन्धमिथ्यात्वस्य बहुशो वर्णितत्वेन तस्य ज्ञानैकमात्रनिवर्त्यत्वाव- श्यकत्वात्। तद्ुक्तम्-"तस्मादू ब्रह्मण्युत्पाद्यत्व-विकार्थत्व-प्राप्यत्व- संस्कार्यत्वानामसंभवादू ज्ञानमेकं मुत्तवा क्रियाया गन्धमात्रस्याप्य- नुप्रवेश इह नोपपद्यते" इति समन्वयसूत्रे भगवत्पादैः। अन्यथा धुपासनाप्रीतपरमात्मप्रसादसाध्यत्वे बन्धनिधृत्तेस्तदुपलक्षितस्य वा मोक्षस्य, कृतकत्वेनानित्यत्वपापद्येत। नहि ब्रह्मात्मैक्यज्ञानं भ्रम :; यथावस्थितवस्तु विषयकत्वात्, जीवा दिविजातीयतया परमा- त्मज्ञानस्यैव भ्रमत्वात्। तदुक्तम्-"मिथ्यैतदन्यदू द्रव्यं हि नैति तद्द्व्यतां यतः"-इति। बन्धनिवर्तकत्वं प्रति ज्ञानस्य तद्धिक- सत्ताकाघिष्ठानविषयकत्वम्, समांनविषयकाज्ञानविषयकत्वं वा लाघवातू तन्त्रम्, न त्वंभ्रमत्वम्; अन्यथा शुक्तिज्ञानस्यापि वस्तु- गत्या भ्रमरूपत्वेन रजतानिवर्तकत्वापत्तेः, प्रकृते च ब्रह्मज्ञानस्य तादृशत्वाद् बन्धनिवर्तकत्वमनपोहमेव। एतेन-"पृथगात्मानमि" ति श्रुतिरपि-व्याख्याता; अविद्याऽन्तःकरणादिविविक्तसवरूप-

२४६ चैतन्यज्ञानस्यैव "पृथगात्मानं प्रेरितारं च मत्वे"त्यनेन विवक्षणात, पृथकूतया परमात्मग्रहणस्य मोक्षसाधनतायामतात्पर्यात्। संमतं चैतत् श्रीभाष्यकाराणामपि-ये चिद्चिद्विशिष्टपरमात्मज्ञानमेव मोक्षसाधनं मन्यन्ते। अत्र-"आत्मानं प्रेरितारं च पृथगू मत्वा" इत्युभयो: पृथग् ज्ञानं मोक्षसाघनतया यद्िवक्ष्यते, तदिदं जोवात्म- परमात्मभेद्ज्ञानमोक्षसाधनताभिप्नायेण वा स्थात्, अथवा उभयो- रपि गुहमाणरूपातिरेकेण केवलचैतन्यमात्रज्ञानमोक्षसाधनताभि- प्रायेण घा, नतु चिद्चिच्छरीरकपरमात्मज्ञानमोक्षसाधनताभि- प्रायेण। तत्र प्रथम: कल्पोऽ्द्वैतिनामिव श्रोभाष्यानुयायिनामपि विरुद्ध एव, इत्यगत्या द्वितीयकल्प एव पर्यवसानं भवतीति, तन्वम- स्यादिवाक्यजन्याखण्डाकारवृत्तिरेवाज्ञाना दिबन्ध निवर्तिकेत्यवश्यमेव स्वीकर्तव्यम्। अखण्डाकारवृत्तिस्तु दग्धेन्धनाग्निवत् खयमेवोपशा- न्यति, इति न तन्निवर्तनार्थमधिष्ठानज्ञानान्तरमपेक्ष्ते, अन्यथा रजतादिनिवर्तकशु क्तिज्ञाननिवर्तनार्थ शुक्तिज्ञानान्तराद्यपेक्षापत्तेः, सविषयज्ञानबाधो वषिष्ठानज्ञानमपेक्षते, नतु वृत्तिमात्रनाशः, शशशङ्गादिज्ञानमपि विकल्पाख्यमनेन व्याखघातम् ।। नाशो द्विविघ :- निधृत्तिर्याधश्च। तत्र निवृत्ति: कार्यमात्र- नाश:, बाघस्तु सकारणकार्यनाशः । तथाच ज्ञाननाश्याज्ञानत्व-तत्म्र- युक्तान्यतरत्वं बाघः; ज्ञानप्रयुक्तावस्थितिसामान्यविरहप्रतियोगित्व- मिति यावत्। तब केषांचन ज्ञानकाले, केषांचनाज्ञान निवृत्त्यनन्तर- भावित्वादू अज्ञान निवृत्त्यनन्तरमपि। तथाचाखण्डाकार साक्षात्का- रद्शायामज्ञानमात्रनिवृत्तावपि तत्तृतीयक्षणेऽज्ञानप्रयुक्तानामखण्डा- कारवृत्यादीनामपि नाशेऽपि ज्ञाननिवर्त्यत्वंम विशिष्टमेव, स्नोपा- दानान्त:करणादिसच्वेऽनत:करणविशेषगुणानां खोत्तरगुणनाश्यत्वं नियतम्, अन्त:करणनाशे तु तत्परिणामद्टृत्तेरनाश्रयत्वात् स्वयं विनाशेऽपि न कोऽपि विरोघ:। एतेन-अखण्डाकारवृत्तेर्भ्र््म-

श्री भाष्यसमालोचनम् २४७

रूपत्वमपि-परास्तम्; अर्थबाघं बिना ज्ञानन्रमत्वस्य कुत्राप्यदर्श- नात्, चैतन्यमात्र मिथ्यात्वस्यासाघनाच्चेति-मन्यन्ते॥ एतेन-निवर्तकज्ञानस्वरूप-तदुत्पत्ति-तन्नाशानां, काल्पनिकत्वेन विनाशतत्कल्पनाकल्पकरूपाविद्याया निवर्तकान्तरमन्वेषणीयम्। तद्वि- नाशो ब्रह्मस्वरूपमेवेति चेत्, तथा सति निवतकज्ञानोत्पत्तिरेव न स्यात्, तद्विनाशे तिष्ठति तदुत्पत्त्यसम्भवादिति-परास्तम्।।

घटस्वरूप-तदुत्पत्त्योर्मृदपेक्षयामपि घटनाशस्योपादानान्त- रापेक्षा हि न दृश्यते; घटनाशस्य मृद्रूपत्वादिति सत्कार्यवा- दिनां सर्वेषां सम्मतमिदम्: सति चैवम्-अज्ञाननिवर्तकब्रस्ज्ञान- स्याविद्यकत्वेऽपि तन्नाशस्य निवृत्ताज्ञानरूपत्वस्यैवोचितत्वादू नाविद्यान्तरमपेक्ष्यते। तथाचाखण्डाकारवृत्तिनाशस्य स्वरूपम- विद्यासवरूपमेव वक्तव्यम्। तच यदा नष्टं ब्रह्मज्ञानेन, तदा कथ तन्नाशार्थ निवर्तकान्तरमपेक्ष्येत। इदमेवाभिप्रेत्योक्तम्-ब्रह्मज्ञानमेव स्वस्येव खवनाशस्यापि निवर्तकमिति। नहि वृत्तिनाशोऽपि ब्रह्म- स्रूामिति वयं वदाम:, येन "तथा सति निवर्तकज्ञानोत्पत्तिरेव म स्यादि"ति प्रत्यवस्थानं सावसरं स्यात्॥

यत्तु श्रीभाष्यकारा :- चिन्मात्रश्रह्मव्यतिरिक्तसकलप्रप व्वनिषेधवि- षयज्ञानस्य कोऽयं ज्ञाता ? अध्यास्वरूप इति चेत्, न; तस्य निषेध्य- तया निवर्तकज्ञानकर्मत्वात् तत्कर्तृत्वानुपपत्तेः, श्रह्मस्वरूपमिति चेत्, ब्रह्मणो निवर्तकज्ञानं प्रति ज्ञातृत्वं किं स्वरूपम् ? उताध्यस्तम् ? अध्यस्तं चेत् , अयमध्यासस्तन्मूलाविद्यान्तरं च निवर्तकज्ञानाविषयतया तिष्ठत्येव। निवर्तकज्ञानान्तराभ्युपगमे तस्यापि जात्रपेक्षयाऽनवस्था स्यात् , ब्रह्मस्वरूपस्यैव ज्ञातृत्वेऽस्मदीय एव पक्षः परिगृद्दीत: स्यात्, ज्ञानस्व्ररूपस्यैव स्व्राभाविकं ज्ञातृत्वमपीति भवतामपि सिद्धान्तात्। अपि च निवर्तकज्ञानस्वरूपं स्वस्य ज्ञाता च ब्रह्मव्यतिरिक्तत्वेन स्वनिवर्त्या- न्तगतमिति वचनमुण्हास्यमेव। किश्वाध्यस्तो ज्ञाता सवनाशहेतुनिव- र्तकज्ञाने स्वयं कर्ता च न भवति; सवनाशस्यापुरुषार्थत्वादिति -- वर्णयन्ति॥

२४८ श्रीभाष्यसमालोचनम् तत्रेदं विचारणीयम्-यदू श्रीभाष्यमते बन्धनिवर्तकं ब्रह्म- ज्ञानं बद्धाश्रितम्, उत ब्रह्माश्रितम्, आद्ये निवर्तकज्ञानकर्मणो बद्धस्य तत्कर्तृत्वानुपपत्तिः, अथ यदि तत्र बद्धो न निवर्तते, किन्तु तद्विशेषणबन्यमात्रमिति स्वरूपानाशादू न दोष:, तर्हि प्रकृतेऽपि जोवविशेषणान्त:करणाद्यध्यासमात्रनिवृत्तिः, नतु सरूपनिवृत्तिः, अध्यस्तस्य जीवस्य निवर्तकज्ञानाश्रयत्वेऽपि चैतन्यसरूपानाशात् न विरोध: । अथ तत्र बन्धाधिकरणस्य ज्ञानाश्रयत्वम्, तर्हि प्रकृतेऽपि समानम्; अध्यासाधारस्यैव निव्तकज्ञानाश्रयत्वात्। वस्तुतस्तु-निवर्तकाश्रयस्य निवर्त्यत्वं बहुषु स्थलेषु दृष्टम्; इन्घना- धारस्याग्नेरिन्धननाशकत्वदर्शनात्। अतो निवर्त्यस्यैव निवर्तका- श्रयत्वं न दुष्टम्। तथाच जीवः, न निवर्तकज्ञानाश्रयः, निवर्तकज्ञान- कर्मत्वात्, इत्यनुमानस्येन्धनादौ व्यभिचारः । एतेन-निवर्तक- ज्ञानस्य ज्ञाता खनिवर्त्यान्तर्गत इति वचनसुपहास्यमिति प्रत्युक्तम्; इन्घनस्याग्न्याश्रयस्यैवा त्निनिवरत्यत्वदर्शनात। समानाश्रय-विषयक- त्वेन हि ज्ञानाज्ञानयोर्निवर्त्य-निवर्तकभावः, इति भावरूपस्याज्ञान- स्थापि जीवाश्रितत्वपक्षे खोपहितान्यानाश्रयत्वे सति खोपहिता- अयत्वरूपं समानाश्रयत्वं ज्ञानाज्ञानयोरुभयोरपि जीवाश्रयत्व- मादायैव समर्थनीयम्, इति भामतीमतानुसारिणी व्यवस्था ॥ विवरणमतमप्यनेन व्याख्यातम्; तन्मतरीत्या चैतन्यांश- मात्रब्रह्मस्वरूपस्यैवाज्ञानाश्रयस्य ज्ञानाश्रयत्वं खीक्रियते। तब कल्पितमित्यन्यदेतत्। "आनन्दो विषयानुभवो नित्यत्वं चेति सन्ति धर्मा: अपृथकूत्वेऽपि चैतन्यात् पृथगिवावभासन्ते"इत्युक्ते:। ज्ञानाश्रयत्वाध्यासनिबन्धनमज्ञानं मूलाज्ञानमेव, न त्वज्ञानान्तरम्। तच् तत्वज्ञाने सति नश्यत्येवेति ज्ञानोपहितमेव ज्ञानाश्रय इति मन्यते; यावद्खण्डाकारवृत्ति संस्कारात्मना. मूलाज्ञानस्वाकारात्, तस्य च वृत्तिनाशे स्वयमेवोपरतेश्च नाश्रयत्वानुपपत्ति: ॥

श्रीमाष्यसमाळोचनम् २४६ एतेन-ब्रह्मस्वरूपस्यैव ज्ञातृत्वेऽस्मत्पक्ष एव परिगृहीतः स्यादिति-प्रत्युक्तम्; नहि श्रीभाष्यकारा ज्ञानोपहितस्य तदुपल- क्षितस्यैव वा ज्ञातृत्वम्, शुद्धस्प तु ब्रह्मणो न ज्ञातृत्वमित्यद्वैत सिद्धा- न्तमेव स्वसिद्धान्तं मन्यन्ते, येन तदीय एव पक्षोऽद्वैतिनामपि पक्ष: स्यात्। तदयं निष्कर्ष :- यद् ज्ञानस्वरूपस्यैव सदा ज्ञातृत्वमिति हि श्रीभाष्यमतम्, नतु ज्ञानोपहितं ज्ञातृ, केवलं ज्ञानस्वरूपं तु न ज्ञातृ, इत्यद्वैतमतमपि तेषां मतम्। तथाचाध्यस्तो ज्ञातैव स्वीया- ध्यासनिवर्तनार्थ तत्त्वज्ञानार्थ यतते, बद्धादिषु स्वीयबन्धनिवर्तनार्थ स्वयं प्रधृत्तिदर्शनात्, इति कथमपि न तत्त्वज्ञानेना विद्या दिबन्ध- निवृत्यनुपपत्तिः, इति भावरूपेऽज्ञाने न स्वरूपानुपपत्तिः, न प्रमा- णानुपपत्तिः, नाश्रयानुपपत्तिः, न विषयानुपपत्तिः, नानिर्वचनीय- त्वानुपपत्तिः, न निवर्तकानुपपत्तिः, न वा निवृत्त्यनुपपत्तिः, इति भावाभावविलक्षणा निर्वचनीयाज्ञानकल्पितत्वादू विशेषाणाम्, पार- मार्थिकं प्रामाण्यं ब्रत्मस्वरूपांश एव, नान्यत्र, इति सर्वाणि वेदान्त- वाक्यानि निर्गुणस्वरूप एव पर्यवस्यन्ति; तत्रौवोपक्रमोपसंहाराभ्या- सापूर्वता दितात्पर्यग्राहकप्रमाणसत्वात्, इति तद्विषयावगतिपर्यन्त- वस्तुतन्त्रज्ञानेनैव ब्रह्मविषयेण निर्विकल्पकब्रत्मभावाख्यस्यैव मोक्षस्य सिद्धिरित्यद्वैतसिद्धन्त एव "सर्वे वेदा यत्पद्मामनन्ती"त्यादिवा- क्यानां स्वारस्यम्, न श्रीभाष्यमते। तचब्रह्म-"अथातो ब्रह्मजिज्ञा- सा"इति प्रस्तुतं स्वात्मस्वरूपमेवेति ब्रह्मजिज्ञासा, आत्मजिज्ञासेति चानर्थान्तरम्ं। तबात्मस्वरूपं नाहंपदार्थ:, इत्यहमर्थातिरिक्तम्यात्म- स्वरूपस्य वेदान्त विचारमात्रनिर्णेयत्वाद् वेदान्तविचार: कतव्य इति प्रतिज्ञाप मेव-"अथातो ब्रह्मजिज्ञासे"ति सूत्रम्। तत्र च पूंर्वोक्त- प्रकारेण-कर्मविवारस्यानुपयोगादू धर्मजिज्ञासायाः प्रागप्यधीतवे- दान्तस्यानुपनीतस्यापि सिद्धान्तसिद्धाज्जनादयुक्तरीत्या, स्वयंप्रतिभा- तवेदान्तस्य देवादेवा देवताधिकरणन्यायेन ब्रह्मजिज्ञासोपपततेश्च- ३२

२५० श्रीभाष्यसमाछोचनम् सथात इति सूत्रेऽथशव्देन कर्मविचारानन्तर्य न विवक्ष्यते, किन्तु-

पसपस्थानन्तर्थमेव, इति युक्तं भाषितं भगवत्पादै :- "तस्मादू यथोक्तसाघनचतुष्टयसंपत्यनन्तरं साधनचतुष्टयसंपत्तेः संभवाद् मम्म विचार := आत्मविचारः कर्तव्य इति जिज्ञासासूत्रार्थः-इति॥

श्रीभाष्योक्तरीत्या तु-तस्मादनादिकर्मप्रवाहरूपाज्ञानत्वादू बन्घस्य तन्निबर्ईणमुक्तलक्षणज्ञानादेवोपासनारूपात्। तदुत्पत्तिश्चाहरहरनुष्ठीय-

उभ्या। तत्र केवलकर्मणामल्पास्थिरफलत्वम्, अनभिहितिफल-परम- पुरुषाराधनवेषाणां कर्मणामुपासनात्मकज्ञानोत्पत्तिद्वारेण ब्रह्मयाथात्म्यानु- भवरूपानन्तस्थिरफलत्वं कर्मस्वरूपज्ञानादते न ज्ञायते, ? केवलाकारपरि- त्यागपूर्वकयथोक्त्कर्मोंपादानं च न सम्भवति, इति कर्मविचारानन्तरं तत एव ह्वेतोर्घ्रक्षविचार: कर्तव्य इति-"अथातः"इत्युक्तमिति- विवरणं चिन्त्योपपत्तिकमेव ।। इदमत्र श्रीभाष्याभिमतमधिकरणशरीरम्। ब्रह्ममीमांसा किमा- रम्भणीया ? उत न ? तदर्थ परीक्ष्यते-किं वेदान्तः ब्रह्मण प्रमाणमुत न ? तदर्थ चिन्त्यते .... शब्दस्य सिद्धवस्तुबोधनसामर्थ्यां- वधारणं संभवति, न वेति। तदर्थ विचार्यते .... किं वृद्धव्यवह्दारादन्यत्र शब्दार्थावधारणं संभवति, उत न ? वृद्धव्यवहारेऽपि शब्दस्य सिद्धवस्तु- बोधकत्वावधारणं संभवति ? नेति च। तत्र पूर्वपक्ष :- न संभवतीति, सिद्धान्तस्तु संभवतीति॥ यदा व्यवहाराद्न्यत्र न व्युत्पत्ति:, व्यवहारेण च शब्दस्य सिद्ध- वस्तुबोधकत्वावधारणं न भवति, तदा शब्दस्य सिद्धवस्तुबोधनसामर्थ्या- भावाद् वेदान्तानामपि ब्रह्मणि परिनिष्पन्नरूपे प्रामाण्याभावनिश्चये सत्यनन्तस्थिरफलापातप्रतीतेरसंभवाद् अनन्तस्थिरफलापातप्रतीति- विशिष्टकर्मफलास्थिरत्वप्रतीतिरूपविशिष्टहेत्वसिंद्ध याSनारम्भणीया, श्रह्मा- मीमांसेति पूर्वपक्षफलम्। सिद्धान्तफलं तु यदा वृद्धव्यवहारादन्यत्र व्युत्पत्तिर्व्यवहारेण सिद्धवस्तुपरत्वावधारणं च भवति, तदा शब्दस्य सिद्धरूपार्यें सामर्थ्याद् वेदान्तानामपि श्रह्मणि परिनिष्पन्नरूपे प्रामा-

श्रीभाष्यसमालोचनम् ण्यादू मनन्तस्थिरफलापातप्रतीत्या विशिष्टहेतुसिद्धौ त्रह्ममीमांसाSSर- म्भणीयेति। अत्रापूर्व एव कार्ये पदानां शकतिमह इति प्राभाकरमतेन पूर्वपक्ष, क्रियाशेषतया ब्रह्मबोधकत्वेन, सिद्धब्रह्मबोधकत्वेन वा वेदान्तप्रामाण्यसंभव इति सिद्धान्त :- इति ॥ नात्राद्वतिनोऽपि विप्रतिपधन्ते-घत् सिद्धेऽपि वस्तुनि वेदा- न्तानां प्रामाण्यसंभव इति। इदमेव तु विप्रतिपन्नम्-यत् प्रतिपत्ति- विधिविषयतया शास्त्रेण ब्रह्म "ज्ञानमेकं मुक्त्वा करियाया गन्घमा- त्रस्थाप्यनुपवेश इह नोपपथ्यते"इति भगवत्पादोक्तरोत्या न सम- र्पयितुं शक्यत इति। सति चैवम्-सिद्धेऽपि पदानां संगतिग्रह- मात्रव्युत्पादनेन मीमांसकमत निरसनमात्रेण सिद्धान्तविवक्षायां नादैतिनोऽपि विवदन्ते, सिद्धब्रह्ममात्रबोघकत्वेन वेदान्तविचारसा- र्थक्यस्य तन्मतेऽ्रपिसंभवात्। इदमेवात्रालोचनीयम्-यत् सिद्धेऽपि वस्तुनि वेदान्तानां प्रायाण्याविशेषे फृतः क्रियाशेषतयैव तत्मा- माण्यं स्वोकरियत इति। यदि पारमार्थिकत्वात् प्रपश्चस्य केवलब्रह्म- ज्ञानमात्रेण न पुरुषार्थसिद्धि: सम्भवतीति प्रतिपत्तिविषयतया शास्त्रेण ब्रह्म समर्पणीयमिति, तहिं नेदं संगतं भवति; प्रपञ्ञमिष्या- त्वस्य ब्रह्मज्ञानस्याविद्या निवर्तकत्वादेश्च विशदीकृतत्वात्।श्रीभाष्य- मतरीत्योक्ताधिकरणशरीरघटनायां प्रपश्च मिथ्यात्वसंभवासंभवावेव प्रधानतयाऽवष्टभ्भौ। अत एवाध्यासभाष्येणोपोद्धातसक्गत्या प्रपश्वज्ञानभ्रमत्वसमर्थनं भगवत्पादानाम्, तत्पमात्वव्यवस्थापनं व श्रीभाष्यकाराणाम्।व्यक्तीकृतश्चायं निगूढो भाव: श्रुतप्रकाशिकार्या महापूर्वपक्षोपकमवाक्यगतस्य-"तत्र,' इति पदस्य विवरणावसरे- "पूर्व मृषावायुंक्तं सूत्रतात्पर्य व्युदस्तम, तदयावृत्तिं सूच्यति- तश्नेति ॥' तंत्र प्रपश्चसत्यत्वे स्थिते सतीत्यर्थः" इति विवरणेन । अयमेव यदि श्रीभाष्याशयः, तर्हि कार्ये व्युत्पत्तिसमर्थनस्य प्रपश्र-

२५२ श्रीभाष्यसमालोचनम् सत्यत्वावधारणस्य च कार्य-कारणभावाभावादू नोक्तं विवरणं साधु भवतीति मत्वाऽन्ये भाष्यानुयायिनो भावप्रकाशिकाकारादयो ब्रह्मविचारकर्तव्यत्वसंशये सतीति 'तत्र' इति पदं विवृण्वते॥ सर्वथा तु-शास्त्रमामाण्यं ब्रह्मण: सिद्धवत्कृत्यैवेद्मघिकरणं प्रवृत्तमित्यकामेनापि स्वीकर्तव्यम्; अन्यथा "शास्त्रयोनित्वात्" इति सूत्रवैधर्थ्यापत्तेः, इति सिद्ध सङ्गतिग्रहसंभवासंभवविचारस्य नेद्मधिकरणं स्थानं भवितुमर्हति; किन्तु "शास्त्रयोनित्वादि"ति सूत्रम्, तद्नन्तरमघिकरणान्तरपूर्वपक्षो वाSSक्षेपसंगत्या तस्य स्थानं भवितुमर्हति। वस्तुतस्तु श्रीभाष्यसिद्धान्ते ब्रह्मणोऽपि क्रियाशे- षतयैव शास्त्रयोनित्वस्य स्वीकारात् केवले सिद्धे ब्रत्मणि वेदान्तानां प्रामाण्यस्यास्वोकारादू वितथोऽयं पूर्वपक्ष:, सिद्धान्तो वेत्यधिकरण- मिदं निष्प्रयोजनमेव भवति। सचितश्चायमर्थो वृत्तिकारमतनिरस- नावसरे भगवत्पादैरपि-प्रतिपत्तिविधिपरत्वे हि-"अथातो धर्मजिज्ञासे" त्येवारब्धत्वादू न पृथकशास्त्रमारभ्येत-"अथातो ब्रह्मजिज्ञासे"ति। आरभ्यमाणं चैवमारभ्येत-'अथातः परि- शिष्टधर्म जिज्ञासे'ति-"अथातः कत्वर्थ-पुरुषार्थयोजिंज्ञासेतिवत। ब्रह्मात्मावगतिस्त्वप्रतिज्ञातेति तदर्थो युक्त: शास्त्रारम्भ :- "अथातो ब्रह्मजिज्ञासा" इति भाषणेन ।। सति चैवम्-"आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः" इति वाक्यगता- तमस्वरूपमहमर्थावविलक्षणम्, नाहमर्थ एवात्मेति निर्धारणद्वाराS- हमर्थात्मत्वसंशय निरासेनात्म विचारव्यवस्थापनार्थ मिद्मधिकरणमि- त्यद्वैतिनां विवरणमेवात्र समुचितम्।। अत्रेदमद्वैतिनामधिकरणशरीरम्-"आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः" इत्यात्मसाक्षात्कारार्थ वेदान्तविचार: कर्तव्य इति 'प्रतिपाधते। अत्रात्मनोऽहमर्थात्मत्वानत्मत्वाभ्यां संशयः। अहमर्थस्यैवात्मेत्वात्, तस्य चासन्दिग्घत्वात, अप्रयोजनत्वाथ विवारो न कर्तव्य इंति

श्रीभाष्यसमालोचनम् २५३ पूर्वपक्ष:। शरीरेन्द्रियान्त:करणादिषु सर्वत्राहंपतीत्याऽहमर्थो नात्मा, किन्तु तद्तिरिक्त: कश्चनापर एवात्मा, यस्य तादात्म्या- ध्यासेन शरीरेन्द्रियादिकमप्यात्मतया प्रतोयते। सच वेदान्तैक- समधिगम्यः; "तं त्वौपनिषदं पुरुषं पृच्छामि" इति श्रुतेः, इति तन्निर्णयार्थ वेदान्तविचार: कर्तव्य इति सिद्धान्तः । अयं च सिद्धा-

इति कृत्यैवाध्यासभाष्यमपि भगवत्पादानाम्। अत्रात्मनि तैत- रीयादौ ब्रह्मशब्दपयोगात् अनुभवसिद्धं परिच्छिन्नं रूपं न स्वा- भाविकम्, किन्त्वौपाधिकमिति सूचनेन-"उत्कान्ति-गत्याग- तीनामि"त्यघिकरणसिद्धान्तः तद्गुणसारत्वमेवाहमर्थतानिया- मकम्, पारमार्थिकं तु ब्रह्मस्वरूपमेवात्मखरूपमिति सूचनेन चाहमर्थानात्मतापक्षो ब्रह्मशब्दमहिम्ना सूच्यते, प्रत्यक्षेण त्वहमर्थ- स्यैवात्मत्वमवगम्यते, इति प्रत्यक्षागमप्नाबल्य-दौर्बल्याभ्यामपि संश- यावसरः। अनेन च सूत्रकाराणां बहुगभीरार्थसूचनेन स्वकर्तव्य करणमपि साधु समर्थितं भवति॥

"अल्पाक्षरमसन्दिग्धं सारवद्विश्वतोमुखम्। अस्तोभमनवद्यं च सूत्रं सूत्रविदो विदुः॥"

इति हि सूत्रलक्षणं लक्षयन्ति लक्षणज्ञा:। श्रीभाष्यमते तु निस्सारतैवोक्तस्य सूत्रस्य समापतति; पूर्वोक्तविधया तद्ैयर्थ्यात्। अन्यथा ह्यानेनैव सृत्रेण शास्त्रयोनित्वं सत्यत्वं च ब्रह्मणो व्यवस्था- पप्पते, इति "शास्रयोनित्वात" "तत्तु समन्वयात्" इति सूत्रद्वय- मपि, वितथमापदेत। यथा दध्यादिफलसाघनत्वं शास्त्रैकगम्यम्, एवं ब्रम्मोंपासनफलसाघनत्वमपि हि शास्त्रैकगम्यमेव। सत्यकाम- त्वा दिगुंणकंपरमात्मस्वरूपस्याभिन्ननिमित्तोपादानस्य साघकमनुमानं न केऽपि दार्शनिका: प्रयुख्जत इत्यनुमानप्रमाणनिरासार्थ न शाख

२५४ श्रीभाव्यसमालोचनम् योनित्वाविकरणम्। आनुमानिकत्वे हि ब्रह्मण :- "अपातो ब्रह्मजिज्ञासे"त्यनेन कथं मीमांसकमतनिरसनार्थ प्रयन उपपद्यते। नहि मीमांसका: प्राभाकरा भाट्टा वा आनुमानिकमीश्वरमग्गीक्क- र्वन्ति। अपि च आनुमानिके ब्रह्मणि सिद्धे सङ्गतिग्रहसाघनस्य कोऽयमवसरो नाम ? इति वैदिकत्वमेव ब्रह्मणीति कृत्वैव खलूं- "अथातो ब्रह्मजिज्ञासा" इति सूत्रमिति वक्तव्यम्। एतेन- "जन्माद्यस्य यतः" इतिसृत्रमपि-व्याख्यातम्। श्रीभाष्यमते हि कारणतामात्रं ब्रह्मणो न मुख्यम्; सत्यकामत्वादितो वैशिष्ट्ये कारणाभावात्, कारणत्वेनैव ब्रह्मणो लक्षणे प्रयोजनं हि तश्चतिरेकेणेतराभावत्र्युत्पादनेन चैतन्यमात्रमेव प्र्मेति निर्धारणादू अद्वैतमतं विहायान्यत्र कुत्रापि वत्तुं न शक्यते' इति जिज्ञास्य ब्रह्मणो जगद्रृपेण परिणममानाविद्याविषयत्वेनाविष्ठान- विधया ब्रह्मलक्षणात् प्रथमसृत्रोपक्षिप्तं ब्रस्मैव द्वितीयसूत्रेणोप- क्षिप्यत इति सुष्टु भगवत्पादमत एव लगति, न मतान्तरे, इति चतुःसूत्रोसार्थक्यार्थमप्यद्वैतमतमेव सौत्रम्, न केवलं सौत्रम्, किन्तु श्रुति-स्मृति-पुराणेतिहासादिसिद्धमपोति स्वीकर्तव्यम्, इति श्रीभाष्यकाराणां स्व्रीयमहा सिद्धान्तेनाद्वैत सिद्धान्तस्याक्रमणं निरालम्बमेवावतिष्ठते, न मात्रयाऽप्यद्वैतमतनिरासे तदीश्वर- मिति प्रतिभाति। यतोऽद्वैतमतमेव बादरायणमतमिति न केवल- मात्मबहुत्वादिनिर सनेन,, किन्तु सांख्य-योग-पातज्ञल-पाशरात्राणां वैदिकस्य च-

"सांख्यं योगः पाश्चरात्रं वेदा: पाशुपतं तथा। ज्ञानान्येतानि राजर्षें विद्धि नानामतानि वै।" इति प्रस्तुतानां दर्शनानां मध्ये श्रश्म- मीमांसायाम् सांख्य-योग-पाशुपत-पाश्चरात्राणां द्वितीयाध्यायहिती- यपाददारा निरसनेन सांख्याद्यमूलस्य वैदिकस्याद्वैतदर्शनस्यावशेषि

१५५ तत्वेनापि विजञायते। अधिकं चात्रालोचनीयमस्मदीयेSद्वैतमार्तण्ड आलोचितम्। अन्रापि यथाऽवसरं सति संभव आलोचयिष्यते, इति जिज्ञासाधिकरणशरीरमद्ैतिनामेव सुरक्षितं वर्तते, नतु विशि- ष्ाद्ैतिनाम्। तन्मते हि कार्यादिविक्तं स्वरूपं ब्रह्ममात्रं यदि ब्रह्म- जिज्ञांसेत्यत्र ब्रह्मपदार्थ:, तर्हि न प्रकारिणो ब्रह्मणो जिज्ञासा प्रति- ज्ञाता स्यात्, प्रकारिणो ब्रह्मणो ग्रहणे तु-"यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते"इत्यत्र जगतो ब्रह्मणश्य पृथक् कृत्य विवेकेनोपदेशो नोपपथते। ब्रह्मपदापेक्षया जीवपदस्य सूक्ष्माचित्पदस्य चिद्चित्पद- वयस्यैव वा सुत्रे निर्देशो हि तन्मते स्वरसः स्यात्, यतः शरीरवाच- कानां पदानां शरीरिपर्यन्तत्वस्यैव मुख्यत्वेन चिद् चिच्छरीरकपर मात्मा बिना क्लिष्टकल्पनां गृह्येत, इति ब्रह्मपदं सूत्रे प्रयुक्तं प्रकारांशपरि- त्यागेन प्रकारिमात्रैक्यमेव गोचरयतीति वक्तव्यम्। सति चैवम- सूत्रकारा अपि न प्रकार विशिष्टप्रकारिजिज्ञासां मन्यन्ते, किन्तु प्रक- रोपलक्षितप्रकारिमात्र जिज्ञासामेव। तथाचोभयसम्मतमिदम्-यत् प्रकारिजिज्ञासैव ब्रह्मजिज्ञासेति। प्रकारिपदेन प्रकारविशिष्टं विवक्ष्यते, उत प्रकारोपलक्षितिमिति तु विप्रतिपन्नम्। प्रथमे कल्पे श्रीभाष्यमतम्। द्वितीये भगवत्पादमतम्। द्वितीयोपल- क्षितत्वं नाम द्वितीयसमानाघिकरणद्वितीयाभावकत्वमेव, काकवदू देवद्त्तगृहमित्यादौ काकस्यान्यत्राश्रयणात् काकामिथ्यात्वम्, अन्न तु द्वितीयसामान्यस्य ब्रह्मणोऽन्यन्ाप्रसङ्गादू द्वितीयमिथ्या- त्वम् । तदयं निष्कर्ष :- कालभेदेनेव कालैक्येनापि प्रतियोगि- तद्भावाभ्यामयि तद्ुपलक्षितत्वं व्यवहियते। तत्र काकवद् देवदतृगृह मित्यादावुपलक्ष्यतावच्छेद कोपस्थाप नेनोपलक्षणत्वम्,अत्र सर्वसामान्यंविशेषनिषेधाद् भूतपूर्वगत्या द्वितीयस्यैवोपलक्षणत्वम्। 'एतादशं विषयमभिप्रेत्यैव भूतपूर्वगतिन्यायः; अन्यथो-" पलक्ष्यतावच्छेदकान्तरोपस्थापनेनैवोपलक्षणत्व उपलक्ष्यतावच्छेदकं

२५६ श्रीभाष्यसमालोचनम् विशेषणमेव सर्वत्र व्यावर्तकम, इत्युपलक्षणन्यावर्तकत्वकयैय निरालम्बा स्यात्। तथावोपलक्षणविवक्षास्थलेषु सोपलक्षणवि- शेष्यपदेन यत् कार्यम्, तदेव केवलेनोपलक्षितेनापि भवतीति, ब्रह्मपद्म द्वितोयब्रह्मोपस्थापकमित्येव युक्तम्, इति ब्रह्मजिज्ञासाप दस्वारस्यमद्वैतमत एव ।।

जन्माद्यस्य यतः

"अन्माद्यस्य यतः" इति सूत्रं श्रीभाष्यकारैरेवं विव्ृतम्-जन्मा- दीति सृष्टि-स्थिति-प्रलयम्। तद् गुणसंविज्ञानो बहुव्रीहिः। अस्य=अचि- न्त्यविविधविचित्ररचनस्य नियतदेश-काल-फल-भोगश्रह्मादिस्तम्बपर्यन्त- क्षेत्रज्ञमिश्रस्य जगतः; यतः=यस्मात् सर्वज्ञात् सर्वेश्वरात् निखिलहेय- प्रत्यनीकस्वरूपात् सत्यसंकल्पात् ज्ञानानन्दाद्यनन्तकल्याणगुणात् सर्व- शक्ते: परमकारुणिकात् परस्मात् पुंसः, सृष्टि-स्थिति-लयाः प्रवर्तन्ते, तदू ब्रह्मेति सूत्रार्थ इति। अयमेव भगवत्पादाभिमतोऽपि सूत्रार्थ :- यत स्तेऽपि अस्य=जगतः नमरूपाभ्यां व्याकृतस्यानेककतृ-भोत्तृयुक्तस्य मन- साप्यचिन्त्यरचनारूपस्य प्रतिनियत-देश-काल-निमित्त-क्रिया-फलाश्र- यस्य, यतः=सर्वज्ञात् सर्वशक्तेः कारणादू जन्म-स्थिति-भङ्ग भवति, तद् ब्रह्मेति वाक्यशेष इति व्याचक्षते।। सत्स्वपि बहुषु सगुणवाक्येषु जन्मादिवाक्यमात्रसंग्रहणे निमित्तं तु स्वरूपस्येव विभूतेरण्युपास्यान्तर्भावज्ञापनमेव; अन्यथा बहिरङ्गाया- स्तस्या नोपास्यत्वमिति शङ्येत,अतो नित्यविभूत्या सर्गादिविषयभूतया स्वरूपलक्षणम् । 'यत् प्रयन्ती'ति वाक्ये हि प्रयन्तिशब्देनात्यन्तिक- प्रलयरूपमोक्षोऽपि विवक्ष्यते, इति यच्छब्देन मुक्तप्राप्यतयापि श्रह्म निर्दिष्टम्, प्राप्याकारविशिष्टं च ब्रह्म प्रमाणान्तरसिद्धमिहानूद्यते। प्रमाणान्तराणि तु विभूतिद्वयविशिष्टं श्रह्म प्राप्यं वदन्ति, इति नित्य- विभूतेरप्युपास्यतासिद्धिः । यत इति यच्छब्देन प्रापकवाक्यापेक्षणात् प्रापकवाक्यान्तरसिद्ध सर्व विशेषणमत्र विवक्षणीयमेव; अन्यथा- "यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते" इति जन्ममात्रोपादानेन 'यतः' इत्युपादानमात्रस्योपस्थापकं स्यात्, इत्यभिन्ननिमित्तोपादानत्वं श्रह्मणो हीयेत। तथाच-"तदैक्षत बहु स्यामि"ति तदुभयविवक्षापरवाक्या- न्तरानुसारिण्येवात्र यतःशब्दार्थव्यवस्थेति स्वीकर्तव्यम्, इति मर्वेश्वर एव जन्मादिवाक्यार्थः ॥ अत्र यद्यपि सर्वेश्वरस्य स्वतोऽपरिणामित्वादू अविवर्तमानत्वाज्ञ निमित्तत्वमात्रमेव मुख्यम्ं, नोपादानत्वमपि, तथापि चिदचिद्विशिष्टतया तस्यैव सत्यसक्कल्पस्य-'बहु स्यामि" तीक्षणवत्वेन सर्वविधकारणत्व- सुपपन्नम्। मतान्तरे तु-सन्मात्रस्य चिन्मात्रस्य च सत्यमङ्कल्पत्वा- ययोगात्, ईश्वरस्य च श्रह्मांशतयाडध्यस्ततया चाभिमतस्याध्य स्तान्तर- ३३

२५८ श्रीभाष्यसमालोचनम् सामानाधिकरण्यायोगात् "बहु स्यामि"त्यादि न घटते, इति चिद- चिद्विशिष्टब्रह्मकारणतावाद एव श्रुति-सूत्रयोस्तात्पर्यमूरीकर्तव्यम्। सत्य-ज्ञानादिकं तु विशेष्यांशस्यैव लक्षणम्, इति तल्लक्षणपरित्यागेन जन्मादिकारणत्वलक्षणान्यथानुपपत्तिरपि सूत्रकाराणां चिदचिद्विशिष्ट- ब्रह्मोपास्यतावाद एव तात्पर्य गमयति । "अधोहि भगवो ग्रह्रे"ति ब्रह्मविषयकप्रश्नानन्तरं प्रवृत्तत्वात्-"यतो वे"ति वाक्यं ब्रह्मपरमिति विज्ञायते। तथाच निरतिशयबृहृत्त्वाश्रयव्यक्तिविशेषप्रश्ने व्यक्ति- विशेषस्य लक्षणमुच्यते-"यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते" इत्यादि। अत्र कारणत्वमनूद्य ब्रह्मत्वविधानात् कारणत्वं प्रापकवाक्यसापेक्षं परम- पुरुषस्यैव नारायणस्येति स एव ब्रह्मेति वाक्यार्थः-इति ॥

अद्वैतिनोऽपि नात्र विवदन्ते-यद् विशिष्टस्यैव कारणत्वम्, विशेष्यमात्रस्यैव सत्यज्ञानादिपद्वाच्यत्वं चेति। इदमेव तु विप्रति- पत्रम्-यत्-"ब्रह्मविदाप्नोति परभि" ति वेद्यतया प्रस्तुतं विशिष्ट- मेव न विशेष्यमात्रमिति। अयमत्र निष्कर्ष :- "ब्रह्मविदाभोति परम्" इत्यनन्तरं "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मे" ति विशेष्यमात्रलक्षण- स्याम्नानादू वेद्यतयाऽत्र विवक्षितं विशेष्यमात्रमेव। विशेष्यमात्रं च खसंवेदं शृङ्गगाहिकया प्रदर्शयितुम्-कारणत्वादिना वि- शिष्टमुखेनोपदिश्यते। अत एव-"यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते" इति वाक्येनापि केवलेन न ब्रह्मस्वरूपावगतिः; "तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्वे" ति पुनःपुनस्तपस्योपदेशात्।। एतेन-प्रापकवाक्यापेक्षयैव "यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते" इति वाक्यं प्रधृत्तमिति-परास्तम्; तथा सति-"अन्नं व्रस्मेति व्यजानादि" त्यादिनाऽन्नादिरूपेण ब्रम्मानुसन्धानाम्नान- स्थासाऊत्यापत्तेः। तत्र हि प्रापकवाक्यान्तरापेक्षया-यच्छब्द- घटितं वाक्यं प्रवर्तते, यत्र खमकरण एव प्राधान्येन सननिर्देश्यस्थ नोपस्थितिः, प्रमाणान्तरयोग्यत्वं वा वर्तते। अत एव •हि-'यो दीक्षित: स यजमान:' इत्यादौ खवाक्यसिद्धयापि दीक्षया यज-

श्रामाष्यसमालोचनम् २५ह मानलक्षणुपपद्य ते। नहि सर्वजगत्कारणत्वं प्रमाणान्तरेण ज्ञायते; शास्त्रयोनित्वात्तस्य; अन्यथाऽनुमानादिप्रमाणसिद्ध- स्यैवे ब्रह्मपदार्थत्वापच्या जितं सांख्यादिभि:॥ अयं भाव :- यच्छन्द्घटितवाक्यं स्वार्थस्य प्रमाणान्तरयो- ग्यत्वे प्रमाणान्तरमपेक्षते, प्रापकवाक्यान्तरमपेक्षत इति तु न सां- प्रतम्। उभयोरपि श्रुतित्वाविशेषे किं प्राप्यं कि प्रापकमित्यत्रा विग- मनात्। नहि श्रुतिद्ये समानार्थके इदं प्रापकमिदनुवादकमिति व्यवस्था संभवति। अत एव-"समधो यजती"ति वाक्यविहितं यागसुद्दिश्य-'तनूनपातं यजती'त्यादिना न देवताविधिः, इति सर्वेषामुत्पत्तिवाक्यत्वेन प्रयाजपश्चकविधानसुपपद्यते। सर्वथा तु- "यतो वे"त्यादीनां प्रापकवाक्यान्तरापेक्षयैव प्रवृत्तौ स्वतो ब्रह्मणि प्रामाण्यमेव न स्यात्, इति "यतो वे"त्यादीनां ब्रह्मणि प्रमाणतैव भग्ना स्यात्। प्रापकवाक्यान्तराणि यानि विवक्षितानि, तेषा- मेवात्र निर्देशे कर्तव्ये-"यतो वा इमानि भूतानि" इति वाक्य- स्यैव ग्रहणे प्रयोजनाभावादृपि-"यतो वे"त्यादिकमपि सामा- न्यत :- "अधीहि भगवो ब्रह्मे"त्युपदेश्यतया प्रस्तुतं ब्रह्म शाखा- चन्द्रमोन्यायेन जगत्कारणतामुखेन लक्षयतीति वक्तव्यम्। सति चैवमपराणि सगुणवाक्यानि नात्र प्रापकवाक्यानि समानार्थानि भवितुमर्हन्ति; केवलस्य ब्रह्मणो ध्येयत्वोपक्रमविरोघात्। तथाच "सत्यं ज्ञानमनन्तमि"ति स्वप्नकरणप्रस्तुंतमेव यत्तच्छब्दाभ्यां गृहोत्वा जगत्कारणत्वं लक्षणमुच्यत इत्येव वक्तव्यम्, इतियत्तच्छ- वदाभ्यां विशेष्यांशमात्रस्य विवक्षणात् तस्य चाकारणस्यापि काल्प- निकेन :कारणत्वेन लक्षणमत्रेत्येव स्वीकर्तव्यम्। एतेन-चिद्- चिद्विशिष्टसयात्रोपास्यतेति वादोऽपि-परास्तः; तदुपस्थापक- प्रमाणाभावात्।। सत्स्वपि बद्गुषु कारणवाक्येषु-"यतो वा इमानि भूतानि

२६० श्रीभाष्यसमालोचनम् जायन्ते" इत्यस्यैव ग्रहणे निमित्तं तु तस्य प्रश्नोत्तरपरम्परया प्रवृत्तस्यावान्तरतात्पर्यमेव कारणत्वे, परमं तात्पर्य त्वानन्द एव ब्रह्मणि, इत्यानन्दस्यैव स्वरूपलक्षणत्वम्, नतु जगत्कारणत्वस्येति क्रमेण विशेष्यमात्रे पर्यवसनावगम एव। "यः सर्वज्ञः" इत्यादिकं तु विशिष्टेनैव पर्यवस्यति। इयान् विशेष :- कचित् स्वरूपलक्षणेन प्रस्तुतस्य जगत्कारणतयोपसंहार :- यथा 'यः सर्वज्ञः' इत्यादावक्षरो- पक्रमेण प्रवृत्तस्य, कचित्तु जगत्कारणतया प्रस्तुतस्य स्वरूपेणोपसं- हार :- यथा प्रकृते। कारणत्वं तु मतद्रयेऽपि विशिष्टस्यैवेति तु संप्रतिपन्नम्। विशेष्यं तु आनन्दादिस्वरूपमात्रम्-"आनन्दो व्रह्मेति वचनादित्यद्वैतमतम्, तद्पि सगुणमेवेति तु श्रीभाष्य- मतम्। वक्तव्यं चात्र सर्वे "सत्यं ज्ञानमि"त्यादिवाक्यविचार- प्रसंङ्गेनोक्तमेव। प्रस्तोष्यते चानन्दमयाधिकरणेऽपि। अपरोऽयं विशेष :- कारणत्वं विशेष्यमात्रस्य गौणं श्रीभाष्यमते, अद्वैतमते तु मिथ्येति। तथाच-"ब्रह्मविदानोति परमि"ति प्रस्तुतस्य वेद्यस्यैव ब्रह्मणः साक्षाद् न "यतो वेति" वाक्यं बोधकम्; वेद्यत- तया श्रुतस्य तस्य विशेष्यमात्ररूपत्वं हि तदुत्तरेण-"सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मे"ति वाक्येनावगम्यते; कारणत्वस्यावेद्यत्वात्। अङ्गीकृतं हि श्रीभाष्यानुयायिभिरपि-"तद्विजिज्ञासस्वे"ति नोपासना विधि :; "ब्रह्म विदाप्ोती"त्यनेन प्राप्तत्वात्, न वा विचार- विधिः, विचारस्य रागप्राप्तत्वात्, किन्तु सन्देहनिवृत्त्यर्थम्, उपदि- श्यमानेऽर्थेऽवधानार्थ वा विजिज्ञासस्वेति पदमिति। सन्देहश्च"सत्यं ज्ञानमि"ति वाक्यानन्तरमप्यंनिर्धारणेनैव यदि भवति, तर्हि नियत- मिदं स्वीकर्तव्यम्-यदू वाक्येनापीदंतया निर्देष्टुमशक्यमेव ब्रह्म- स्वरूपं सत्यज्ञाना दिवाक्येनोपक्षिप्तमिति। श्रीभाष्यमते तु. सगुण- स्य ब्रह्मणस्तेनैव वाक्येन निःसन्दिग्धमवगतत्वात् कथं संशयाव- सर: १ विभूतयस्तु सर्वाः श्रीभाष्यानुयायिनां दृष्टयापे"यतो वे"

श्रीभाष्यसमालोचनम् २६१ ति वाक्यमात्रेणापि नावगम्यन्ते, इति वाक्यान्तरमपक्ष्यैव संशय- निरासे कर्तव्ये-"आनन्दादयः प्रधानस्ये"ति न्यायेन गुणोपसंहार- व्यवस्थयैव निर्वाहात् "जन्मादिवाक्यमात्रसंग्रहः सूत्रकाराणामनु- · पपन्न एव। "यत्पयन्ती"ति वाक्येनात्यन्तिकप्लय विवक्षया मुक्ते- रपि ग्रह्णमिति पक्षे तु ब्रत्मभावमात्रस्यात्यन्तिकप्रलयरूपत्वस्य विष्णुपुराणानुसारेण पूर्वमुपपादितत्वात "यतो वे"ति वाक्यं निर्गुणपर्यन्तबोघनेनैव पर्यवस्यतीत्येव समायातम्। यत इति वाक्यस्य प्रापकवाक्यापेक्षायामपि निर्गुणवाक्य- मेव प्रापकतया विवक्ष्यत इति वक्तव्यम्, यतोऽध्यारोपापवाद- विघया निगुंण एव पर्यवसानम्। निर्गुणमेवानूद्य सृष्ट्यादिकमध्या- रोपविधया प्रतिपाद्यतेऽपवादार्थमिति हि-श्रीमद्भागवतश्रुति- गोतानुसारेणापि ज्ञायते। तत्र हि- "ब्रह्मन् ब्रह्मण्यनिर्देश्ये निर्गुणे गुणवृत्तयः । कथं चरन्ति शृतयः साक्षात्सदसतः परे ॥" इति सदसच्छन्दवाच्यचिद् चिद्तीत-निर्गुणव्रह्मणि श्रुतीनां प्रवृत्ति: कथमिति प्रश्ने-"बुद्धीन्द्रियमन:प्राणान् जनानामसजत् प्रभुः। मात्रार्थ च भवार्थ चात्मनेऽकल्पनाथ च ।।" इति कल्पितां सृष्टिमादाय श्रुतीनां व्रह्मणि प्रवृत्तिरिति स्पष्टं प्रतिपादते। अत्र निगुंणपदम्, 'सद्सतः परे' पदानि च निर्विशेषवाद एव स्वरसानि; अन्यथा छाग-पशुन्यायेन हेयगुणमात्राभावाभिप्रायेण निर्गुणपद- प्रवृत्तौ "गुणवृत्तयः कथं चरन्ती"त्यसङ्गतमेव स्यात्। तेन दि ज्ञायते शब्दपवृत्तिनिमित्ता गुणाः केऽपि ब्रह्मणि न सन्तीति। तथाच श्रुतिमीतैककवाक्यतापि 'यतो चे'ति वाक्यसन्दर्भस्य सम्यग- घिगता भवति॥ वस्तुतस्तु-ब्रह्ममीमांसाया न्यायप्रदर्शनपरत्वात् सर्वाणि. सृष्टिवाक्यानीहोदाहरणम्, इति कस्य वा प्रापकापेक्षा? नहि

२६२ श्रीभाष्यसमालोचनम्. वयमपि चिन्मात्रं सर्वप्रपश्चोपादानमिति वदाम:, किन्त्वविद्ययाSS- वृतं ब्रह्मैव। तच्च विम्बरूपं प्रतिबिम्बरूपं वेश्वरभावमापन्नं सदेव कारणं मन्यते। अत एवानेकजीववादे यावत्सर्वमुक्ति ईश्वरभावो सुक्तिरित्यादि सिद्धान्तलेशसंग्रहादौ व्यक्तम्। एतेनं-मतान्तरे. सन्मात्रस्य चिन्मात्रस्य वा सत्यसंकल्पत्वाद्यभावेनेश्वरस्य च ब्रह्मांशस्याध्यस्त तयाऽभिमतस्याध्यस्तान्तर सामानाधिकरण्यासम्भ- भवात् "बहु स्यामि"त्यादि न घटत इति-परास्तम्; परिणममा- नाविद्य।विषयत्वेनाविष्ठानविधया विशेष्यचैतन्यमात्रस्य विवर्तो- पाद्नतया सामानाधिकरण्ये वाधकाभावात्। नहि वयमीश्वररूपेण कारणत्वम्, तद्रूपेण च सामानाधिकरण्यं मन्यामहे, किन्त्वैश्वर- चैतन्यांशेनैव। तत्तु मिथ्येति तु पूर्वमेवोक्तम् । अन्यत्तु सर्व समानमेव। केवलमयमपरो विशेष :- जगत्कारणत्वं तटस्थलक्षणमिति भगवत्पादानुसारिणां सिद्धान्त:, स्वरूपलक्षणमिति तु मतान्तरम्। यथाच जगत्कारणत्वं न विशेष्यांशस्य स्वरूपलक्षणम्, विशिष्टस्य तु नोपस्थापकं प्रमाणं किमपि वर्सते, तथा विशदीकृतमन्यत्र, इति "जन्माद्यस्य यतः" इति सूत्रमप्यद्वैतमतमेव साधु व्यवस्था- पयति॥ अधिकरणशरीरं तु श्रीभाष्याभिमतमीद्दशमेव-"यतोवे"त्यादि- वाक्यानि श्रह्म लक्षणतः प्रतिपादयितं शक्ुवन्ति वा, न वेति संशयः । तदर्थ संशय्यते-किं सृष्टयादीनां विशेषणत्वेनोपलक्षणत्वेन वा श्रह्म- लक्षणत्वं सम्भवति वा ?नवेति। तदर्थ च विशेषणपक्षे विशेषणभेदेन विशेष्यमेदोऽस्ति, नेति। तदर्थ च विशेषणस्य विशेषणत्वं स्वाश्रयसर्व- धर्मव्यावर्तकतया, उत स्वविरोधिधर्मव्यावर्तकतया ? उपलक्षणपक्षे किर्माकारान्तरप्रतिपत्तिरस्ति ? उगर नास्ति-इति संशयपरम्परायाम्- सर्वधर्मव्यावर्तकतया विशेषणत्वम्, आकारान्तरप्रतिपत्तिश्च नास्तीति पूर्व: पक्षः । विरोधिघर्मव्यावर्तकतयैव विशेषणत्वम्, आकारान्तरंप्रति- पतिश्चास्तीति राद्धान्त: ।। सर्वधर्मव्यावर्तकतया विशेषणत्वे विशेष्यभेदप्रसङ्ग न जनवदीनां

श्रीभाष्यसमालोचनम् २६३ विशेषणत्वायोगादू आकारान्तरप्रतिपत्त्यभावे चोपलक्षणत्वायोगादू उभयथापि लक्षणत्वासम्भवादू इदं वाक्यं ब्रह्म लक्षणतः प्रतिपादयितुं न शक्कोतीति लक्षणदौःस्थ्येन ब्रह्मणि शास्त्रप्रामाण्यासम्भवाद् विचारोऽना- रम्भणीय इति पूर्वपक्षे फलम् । विरोधिव्यावर्तकतयैव विशेषणत्वे विशेष्यभेदाभावादू जन्मादीनां विशेषणत्वोपपत्तेराकारांन्तरप्रतिपत्ति- सद्धावादू उपलक्षणत्वोपपत्तेश्रोभयथापि लक्षणत्वसम्भवाद इमानि वाक्यानि श्रह्म लक्षणतः प्रतिपादयितुं शक्नुवन्त्येव, इति लक्षणसौष्ठवेन ब्रह्मणि शास्त्रप्रामाण्योपपत्तेस्तद्विचारारम्भो युक्त इति सिद्धान्ते फलम्॥ तदयं निष्कर्ष :- जन्म-स्थिति-भङ्गाः सर्वेऽपि न ब्रह्मणो लक्षणम् ; विशेषणभेदेन विशेष्यभेदापत्तेः । "देवदत्तः श्यामो युवा लोहिताक्षः" इति विशेषणबहुत्वेऽपि तु देवदत्तस्य प्रमाणान्तरज्ञातत्वादैक्यं न विरुद्म् , औपनिषदत्वात्तु ब्रह्मण एकत्वस्य प्रमाणान्तरेणाज्ञातत्वात् विशेषणमेदेन भेदोऽवर्जनीयः । "यतो वे"ति वाक्येन ्रह्मशब्दैक्यं तु-'खण्डो मुण्डः पूर्णशृङ्गो गौरि'त्यत्र गोपदैक्यवदप्रयोजकम्। एतेन सम्भूयलक्षणत्वेऽपि श्रह्मबहुत्वापत्तिर्व्याख्याता। एकाकाराप्रतिपत्तौ तु बहूनामुपलक्षणत्वमपि बाधितमेव। "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मे"त्यपि लक्षणवाक्यमेवेति प्रकृत इव तन्रापि विशेषणभेदादू नैकाकार निर्णयः, अन्योन्याश्रयापत्तेरिति पूर्वपक्षः ।। सिद्धान्तस्तु-बृहेतेर्धातोरर्थानुगमेन निरतिशयबृहत्वमेकाकारो ब्रह्मशब्दमहिम्नैव ज्ञायत इति जन्म-स्थिति-लयानां सत्य-ज्ञानादीनां वा प्रत्येकं सम्भूय वोपलक्षणत्वे बाधकाभावाद जन्मादोनामुपलक्षणत्वपक्षो न दोषाय। अत एव 'यतः' 'यत्' येने'ति प्रसिद्धशब्देन कारणपरामर्श उपपद्यते। प्रसिद्धिश्-"सदेवे"त्यादावभिन्ननिमित्तोपादानतया तत्प्रति- पादनात्। तच्च निरतिशयबृहत्वविशिष्टमेकमेवाद्वितीयमित्येकतयैवा- वगतमिति जन्मादीनां विशेषणत्वपक्षोऽपि न दोपाय; लक्षणभूतानामपि विशेषणानां स्वविरोधिव्यावृत्तवस्तुलक्षकतवाविरोधात्, सृष्टि-स्थिति- लयानां विशेषणानां श्यामत्व-युवत्वादिवैदविरोधादू न खण्डत्वादिना साम्यम्, येन विशेष्यमेद आक्षिप्येक। सत्यादिवाक्यं तु स्वरूप- प्रतिपादकम्, न लक्षणवाकयम्, इति नान्योन्याश्रयः । अत्र सत्यपदं निरुपार्धिकसत्तायोगि ब्रहमाह, तेन विकारास्पदमचेतनं तत्संसृष्टश्चेतनश्च व्यावर्त्यते, यतो नामान्तरभजनादवस्थान्तरयोगेन तयोन निरुपाधिक-

२६४ श्रीभाष्यसमालोचनम् सत्ता वर्तते। ज्ञानपदं त्वसंकुचितज्ञानैकाकारवाचि कदाचित्संकुचितज्ञान- मुक्तव्यावर्तकम्। अनन्तपदेन बद्ध-मुक्तविलक्षणसातिशयनित्यजीव- व्यावृत्तिः; अनन्तकल्याणगुणवाचित्वात्तस्य। तथाच-सत्य-ज्ञानादि- वाक्यावगतस्यैकस्य ब्रह्मण एव-जन्मादिमिर्लक्षणादू नान्योन्याश्रयः ॥ निर्विशेषं श्रह्म जिज्ञास्यमिति वादे तु निरतिशयबृ हत्ववाचि- ब्रह्मपदम्, जन्मादिकारणत्वाम्नानम्, उत्तरेषु सूत्रेष्वीक्षणान्वयदर्शनम्, तत्तत्सूत्रोदाहृतश्रुतीनामन्वयश्च बाधितः स्यात्। जगज्जन्मादिभ्रमो यन्मूल इति वाक्यार्थस्तु-वाचारम्भणादिश्रुतावपि "मृत्तिकेत्येव सत्य- मि"ति परिणामिकारणस्यैव निदर्शनात् 'शुक्तिकेत्येव सत्यमि'ति विवर्तकारणानिदर्शनात् "परिणामात्"इत्येव सूत्रदर्शनान्च स्वोत्प्रेक्षामात्र- सिद्धः, न श्रौतः, व वा सूत्रारूढः । तत्रापि तु भ्रममूलमज्ञानम्, अज्ञानसाक्षि ब्रह्मेत्यभ्युपगमात् सविशेषत्वमेव, न निर्विशेषत्वम् - इति।। अद्वैतिनोऽपि सत्यादिवाक्यानां स्वरूपपरत्वम्, जन्मादीनां प्रत्येकलक्षणत्वं सम्भूय लक्षणत्वं वा सम्भवतीति सिद्धान्ते न विप्रतिपद्यन्ते। इयान् विशेष :- जन्मादिलक्षणल क्षितस्य सत्य-ज्ञानादिवाक्यं स्वरूपं बोधयतीत्यद्वैतमतम्, सत्यादिवाक्य- बोवितस्वरूपस्य जन्मादिवाक्यं लक्षणपरमिति श्रीभाष्यमतम्। अपरोऽयं विशेष :- यज्जन्मादिवाक्यलक्षितं सविशेषमेव, सत्या- दिवाक्यगम्यं तु निर्विशेषमेव। कारणत्वं सत्यज्ञानादिरूपत्वं चैकस्य न भवतीति मतद्यसम्प्रतिपन्नम्, चिद्चिद्विशिष्टं ब्रह्म कारणम्, केवलं तु ब्रह्म सत्यज्ञानादिरूपं विशेष्यमात्रमिति श्रीभाष्यमतेऽपि स्वीकारात्। विशेषस्तु-सरूपमिदं निर्विशेष- मित्यद्वैतमतम्, तद्पि सविशेषमेव; प्रकाशत्वादिधर्मस्वीकारात्, अन्यथा तुच्छत्वापत्तेरिति श्रीभाष्यमतम्। तत्र विशिष्टस्य शुद्धातिरेको हि विशेषणानामपि पारमार्थिकत्वेऽवश्मेत सवीक- र्तव्य:, "सत्यज्ञानादिबोधितस्य विशेष्यमात्रस्य विशिष्टधर्मो जगत्कारणत्वं कथं लक्षणं स्यात् १ इति वेदयब्रह्मण: सत्यज्ञानादि-

श्रीभाष्यसमाळोचनम् २६५ रूपस्य जन्मादिकं न लक्षणमिति-"जन्माव्यस्य यतः" इति सूत्र- मेवापाप्तकालं भवति श्रीभाष्यमते, अद्वैतमते तु विशिष्ट-शुद्धयोः काल्पनिकभेदस्यैव स्वीकारात् परस्पराध्यासाच "यदिदं रजतमभात् सा शुक्तिरि"त्यादौ रजतघर्मरजतत्वेन शुक्तेरिव जन्मादि- कारणंत्वेन ब्रह्मलक्षणं न विरुद्धम्। उपलक्षणत्वमपि जन्मादि- कारणत्वानां स्वसमानाधिकरणजन्मादिकारणत्वाभावेनैव भवितु- महति, इति कदाचिदन्यतमकारणत्वं विना ब्रह्मणोऽवस्थानमपि कल्पनीयं स्यात्, इति जन्म-स्थिति-प्रलयान्यतमावस्थाकारणतां विना ब्रह्मणोऽवस्थानम्-चिद्चित्संसर्ग विनाऽवस्थानमेव, इति चिद्चिच्छरीरकब्रह्मकरणतावादो न क्षोदक्षमः। तथाच-जग- ज्जन्मादिकारणत्वं ब्रह्मण्यविद्यमानमेव ब्रह्मलक्षणं चन्द्रमसाऽसम्प- न्धिनीव शाखा चन्द्रलक्षणमिति स्वीकर्तव्यम्। तथाच वृक्षधर्मेण शाखया स्वलक्षणेनापि चन्द्रमा यथा न सधर्मा, तथाऽविद्योपा- हितब्रह्मनिष्ठेनापि जगत्कारणत्वेन ब्रह्म न सघर्मेत्येव स्वीकर्तव्यम्, इति जगत्कारणत्वेन ब्रह्मणो न सविशेषत्वम्। यथाच सत्य- ज्ञानादिवाक्यं निर्विशेषवाद एव स्वरसम्, तथा पूर्वमेव विवे- चितम्। व्यक्तीकरिष्यते चेदसुपरिष्ठादानन्दमयाधिकरणप्रस्तावे। सति चैवं निर्विशेषब्रह्मकारणताया अद्वैतिभिरनङ्गीकारात्- जन्मादिकारणत्वनिर्देशः, ईक्षणाध्यन्वयः, तत्तत्सूत्रोदाहृतश्रुति- समन्वयश्च यथायोगमद्वैतमते कथमपि न विरुद्यते॥ वाचारम्भणश्रुतौ मृत्तिकापदं कारणमात्रोपलक्षणम्, नतु परिणामिकारणोपलक्षणम्। मृत्तिकापदेनापि तद्ठुपल क्षितपर मात्मनो विवर्तोपादानस्यैव ग्रहणात्। व्यकं, चैतत्-"पृथिव्यधिकाररूप- शब्दान्तरेभ्यः"इत्यन्र। एतेन-आत्मकृतेः परिणामादि"त्यत्र परिणामपद्मपि- व्याख्यातम्; तस्य विवर्तपरतयैव विवरणस्य युक्तत्वात्। श्यक्त चैतटुक्त्तसूत्रे ब्रह्मसूत्रभाष्यवार्तिके नारायण- ३४

२६६ श्रीभाष्यसमाछोचनम् सरस्वतीकृताविति तत एवाधिकमवगन्तव्यम्। यथाच-वाचा- रम्भणवाक्यगतमृत्तिकापदम्, सुश्रे परिणामपदं च श्रीभाष्यमते कथमपि नोपपद्यते, तथाउद्वैतमार्तण्डेऽन्यत्र च व्यक्तम्। सर्वथा तु- जन्मादिसूत्रमपि न श्रीभाष्यमतस्यानुगुणम्, किन्त्वद्वैतमत

शास्त्रयोनित्वात्

"शास्त्रयोनित्वात्" इति सूत्रं ब्रह्मणोऽभिन्ननिमित्तोपादा- नस्य मानुमानिकत्वम्, किन्त्वौप निषद्त्वमेवेति व्यवस्थापनार्थमिति मतदयसंप्रतिपन्नम्। अत्रानुमानापेक्षया शास्त्रस्य दौर्बल्यमिति पूर्वपक्षाशयः, शास्त्रस्यैव प्राबल्यमिति सिद्धान्ताशय इति न्याय- स्वरूपमप्युभयानुमतमेव, केवलं ब्रह्मसविशेषत्व-निर्विशेषत्वयोरेव विप्रतिपत्तिः। यत्रोभाभ्यामपि नात्राधिकं किमपि निरुच्यते; निरुक्त- प्रायत्वात् पूर्वतनयो: सुत्रयोः ॥

तनु समन्वयात्

"तत्तु समन्वयात्"इति सूत्रेण तु श्रीभाष्यकारा: प्रतिपत्ति- विधिविषयतया शास्त्रेण मीमांसकमतनिरासेन ब्रह्मव्यवस्थापनं कुर्वते-उपास्यस्यापि ब्रह्मणः पुरुषार्थत्वेनान्वयात् पारमार्थिकत्व- व्यवस्थापनेन । अत्र निष्मपश्चोकरणनियोगविधिवाद:, ध्यानविधि- नियोगवाद:, केवलज्ञानविधिवादश्चेति भर्तृपरप्चमतं उपवर्षमतं विवरणमतं चेति पक्षत्रयनिरसनेन मोमांसकमतानुसारेणोपासना- विधिपरत्वेऽपि विनाप्यर्थ ज्ञानस्य फलसाघनत्वाद् अर्थसद्गावे न प्रामाण्यमिति पूर्वपक्ष :; पुरुषार्थत्वेनान्वयात् प्रतिपत्तिविधिशेषत्व- मर्थसद्गावेन खोक्रियत इति सिद्धान्तश्च श्रीभाष्यसारसकलनेन प्रतीयेते ।। अन्रोपवर्षमुखेन विवरणमतं खण्डितं श्रीभाष्यकारैः। शास्त्र प्रमाणकत्वं पुरुषार्थत्वेनान्वादिति श्रीभाष्याभिमतः सूत्रार्थ:। समन्वयशब्दस्य तात्पर्यविषयत्वादित्यर्थस्यैव युक्तत्वेनोपक्रमाद्यवगत- तात्पर्यविषयत्वात् शास्त्रप्रमाणकत्वं साध्यत इति भगवत्पादाभि- मतः सूत्रार्थः। मीमांसकमतनिरसने परमुभयोरप्यैकमत्यमेव। इयान् विशेष :- यद् मीमांसका भिमत प्रतिपत्तिविधिविषयत्वं स्वीकृत्य तद्भिमतब्रत्मस्वरूपासद्गावनिरासः श्रीभाष्यकाराणाम्, तदभिमत- प्रतिपत्तिविधिविषयत्व ब्रह्मस्वरूपाभावोभयनिरासो भगवत्पादा- नाम्। सत्यब्रह्मोपासनादू मोक्ष इति श्रीभाष्यमतम्, सत्यब्रह्म- ज्ञानमात्रेण मोक्ष इति भगवत्पादमतमिति तु निष्कर्षः । इदमत्र पूर्वपक्षसंग्रहवाक्यं श्रीभाष्यकाराणाम्-"वेदा- न्तानां प्रवृत्ति-निधृ त्तिम्योजन विधुरत्वात्, ज्ञानमात्रापर्यवसानात्,

बालातुरायुपच्छन्द्नवाक्यवद् ज्ञानमात्रेण, पुरुषार्थपर्यन्तसिद्धेश्ध परिनिष्पन्रवस्तु सत्यतागोचरत्वाभावात् ब्रह्मण: शास्त्रप्रमाणकत्वं न

श्रौभाष्यसमालोचनम् संभवतीति॥ अत्र निष्पपश्रोकरणनियोगो भर्तृपपश्चमिश्राणाम्, उपवर्षाचार्याणां ध्याननियोगवाद:, भगवत्पादानां वाक्यार्थज्ञान- मात्रेण पुरुषार्थ इति श्रवणादिविघिवादः। तत्र प्रथमं द्वितीयं चमतं तत्र तत्र भगवत्पादैरेव निरस्यते, इति अद्वैत्येकदेशिनामपि तद् मत- इयं न भगवत्पादानामपि संमतम्। प्रतिपत्तिविधिविषयतया शास्त्रेण ब्रह्म समर्प्यत इति वादोऽपि तेषामेव। मतदयेऽपि शाब्दापरोक्षवादो न खीक्रियते। भगवत्पादास्तु-ध्येयत्वं ब्रह्मणो नाङ्गीकुर्वन्ति। भगवत्पादाना तुमतस्यायमेवाशयः-न चोदनातन्त्रज्ञानविषयो ब्रह्म; श्रोतव्य इत्यादोनामविधित्वपक्षो वा मन्यताम्, विधित्वपक्षो वा; तत्र प्रथमे कल्पे रागप्राप्तध्यानविषयत्वम्, द्वितीये तु कल्पे तात्पर्थ निर्णयानुकूल- चेतोवृत्तिविशेषप्रत्ययप्रवाहस्यैव ध्यानरूपत्वादू न पुरुषतनत्रज्ञानवि- षयत्वमिति। तत्र भगवत्पादानां शाब्दापरोक्षवादे न तावानाग्रहः, इति तु मण्डनामिश्रादयः। सर्वथा तु ध्याननियोगविषयत्वं न भगवत्पादानुमतम्। तथाच शाब्दापरोक्षवाद निरासमेकं पुरस्कृत्यो- पवर्षमुखेन प्रतिपत्तिविधि विषयत्वनिरसन मिदं न भगवत्पादमतनिरा- सायालम्। शान्द्रापरोक्षवादमखवीकुर्वन्तोऽपि मण्डनमिश्र-वाचस्प- तिमिश्राद्य: पुरुषतन्त्रोपासनादिनियोगविषयत्वं न स्वीकुर्वन्ति। इदं तूपवर्षभगवत्पादयोरुभयोरपि संप्रतिपन्नम्-यदू ध्यानेन वाक्यार्थापरोक्षज्ञानमिति। दृष्टविघयेवति तु भगवत्पादमतम्, अदृष्टविधयेति तूपवर्षमतम्। इयान् विशेष :- ध्यानमपि ध्येयैक- निरूपणोयमिति ध्येयसङ्गावमपेक्षत इत्युपवर्षमतम्, असत्येन्सपि स्वरूपेण ध्यानसिद्धयां मीमांसकमल.डूव न ध्येयाक्षेपः, इतिनध्यान- नियोग इति भगवत्पाद्मतम्। इदं तु भगवत्पाद्मतम्- वाक्यार्थज्ञानमात्रादू बन्धनिवृश्यनुपपत्तिः, शब्दो नापरोक्ष साधनमिति च प्रक्रियया निरस्यते। तत्र भगवत्पादा: समन्वयसूत्रे-

२७० श्रीभाष्यसमालोचनम् "अवगत्यर्थत्वाद् मनन-निदिध्यासनयोरि'ति मनन-निदिध्यासन योरषि यथासम्भवसुपयोगं व्यवस्थापयन्तीति सर्वत्र वाक्यार्थज्ञान. माश्रेण मोक्षस्य भगवत्पादैरप्यनङ्गीकारात, पूर्वोक्तरीत्या शाब्दा- परोक्ष-तत्परोक्षवाद्यो: फलतोऽविशेषात, मोक्षानित्यत्वस्थापादित- स्योपवर्षमुखेनापरिहाराच भगवत्पादमतं नोवपवर्षमुखेन निरस्तं भवति॥ वस्तुतस्तु-ध्यानस्य ध्येयैकनिरूपणीयत्वं मनोब्रत्ादि- 'ध्यानानामिवासत्यध्येयेनापि ध्यानसिद्धया निर्वोदु शक्यते, इति ब्रह्मासिद्धिशङ्कोपवर्षमत इव श्रीभाष्यमतेऽपि कथं न भवति? यदि पुरुषार्थत्वेनान्वयादिति मन्यते, तर्हि स्वम्नविशेषेष्वसत्येष्वपि पुरुषार्थत्वान्वयादू अप्रयोजकं पुरुषार्थत्वेनान्वीयमानत्वम्। तथाच-उपास्यं ब्रत्म, प्रामाणिकम्, पुरुषार्थत्वा दित्यनुमानस्य स्वन्रविशेषेषु व्यभिचारः। तत्कतुन्यायविषयेषूपास्येष्वद्वैतदृष्ट्या बाधितेष्वपि पुरुषार्थत्वात् तत्रापि व्यभिचार:। मोक्षानित्यत्वं तु ब्रह्मोपास्यतापक्ष आपादितं न कुत्रापि श्रीभाष्यकारैः स्यम- न्यमुखेन वा परिहृतम्, इति प्रतिपत्तिविधिशेषत्वमङ्गीकृत्य मीमांसकमतनिरसनं कथमपि न सम्भवतीति। सर्वथा मीमांसकमत- निरसनेनैवा धिकरणशरीरं रचनीयमित्यद्वै तिनाम्-ब्रह्म,शास्त्रप्रमाण- कम्, सर्वेषां शास्त्राणां तत्रैवोपकरमोपसंहारादिभिस्तात्पर्यावधा- रणादिति सिद्धान्तपर्थवसय्येव तदू विर चनीयम्। सति चैवम्- समन्वयादित्यस्य तात्पर्यविषयत्वादिति प्रसिद्धार्थपरत्वमपि सुर- क्षितं भवति, इति पुरुषार्थत्वेनान्वयादिति छ्विष्टकल्पनापि न सांम्प्रतिकी॥

ईक्षतेर्नाशब्दम् ईक्षत्यधिकरणं तु मतव्येऽपि सांख्यमतनिरसनेन ब्रह्म- कारणतावादमेव व्यवस्थापयति। तत्रेक्षितृत्वादिकं सगुणस्यैव ब्रह्मण: सम्भवतीति निर्विशेषवादस्येदमधिकरणमत्यन्तविरोधीति श्रीभाष्यकांरा मन्यन्ते। परन्त्वद्वैतमतेऽपि कारणब्रह्मनिर्विशेष- ताया अनङ्गीकारादू नं कोऽपि विरोध: । परमार्थतो निर्विशेष- त्वमेव हि निविशेषवादे स्वीक्रियते, इति कल्पितेन कारणत्वेन न ब्रह्मणो निर्विशेषत्वहानि:। तट्ठक्तम्- "अक्षमा भवतः केयं कारणत्वप्रकल्पने। किं न पश्यसि संसारं तत्रैवाज्ञानकल्पितम्।।" इति। तदस्मिन् प्रसङ्गे ब्रह्मकारणताविषये तत्सर्वज्ञत्वादिविषये चाद्वैतिनां सर्वासां प्रक्रियाणां संकलनं पाठकानामत्यन्तमुपक्कुर्यात्, इति ब्रह्मकारणत्व-तत्कर्तृ त्व-तत्सर्वज्ञत्वविषये सिद्धान्तलेशसं- ग्रह्मप्यत्रैव योजयाम: ॥ विचार्यस्य ब्रह्मणो जगज्जन्मस्थितिलयकारणत्वं लक्षणमुक्तम् -"यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते" इत्यादिश्रुत्या। जगज्जन्म- स्थितिलयेषु एकैककारणत्वमप्यनन्यगामित्वाल्लक्षणं भवितुमर्हतीति चेत, सत्यम्, लक्षणत्रयमेवेदं परस्परनिरपेक्षम्। अत एव "अत्ता चराचरग्रहणात्" इत्याद्यधिकरणेषु सर्वसंहर्तृत्वादिकं प्रत्येकं ब्रह्म- लिङ्गतयोपन्यस्तम्-इति कौमुदीकाराः ॥ अन्ये तु-जन्मकारणत्वस्य स्थितिकारणत्वस्य च निमिस कारणसाधारण्यात् उपादानत्वप्रत्यायनाय प्रपञ्चस्य ब्रह्मणि लयो दर्शितः । अस्तु ब्रह्म जगद्रुपादानम्, तज्जन्मनि घटजन्मनि कुला लधुन, तत्स्थितौ राज्यस्थेम्नि राजनत् उपादानादन्यदेव निमित्तं भविष्यतोति शङ्काव्यवच्छेदाय तस्यैव जगज्जननजीवन नियामकत्व- मुक्तम्। तथा चैकमेवेदं लक्षणमभिन्ननिमित्तोपादानतयाSद्वितीय ब्रह्म लक्षयति-इत्याङ्र:।

२७२ श्रीभाष्यसमालोचनम् ब्रह्मणश् उपादानत्वमद्वितीयकूटस्थचैतन्यरूपस्य न परमाण- ना मिवारम्भकत्वरूपम्, न वा प्रकृतेरिव परिणामित्वरूपम्, कित्ववि- धया विषदादिपपश्ररूपेग विवर्तमानत्वलक्षणम्। वस्तुनस्तत्स,मसत्ता- कोऽन्यथाभाव: परिणाम :; तद्समसत्ताको विवर्त इति वा, कारण- सलक्षणोऽन्यथाभाव: परिणामः, तदिलक्षणो विवर्त इति वा, कारणाभिन्नं कार्य परिणाम:, तद्भेदं विनैव तद्व्यतिरेकेण दुर्वचं कार्य विवर्त इति वा विवर्त-परिणामयोविवेक:।। अथ शुद्धं ब्रह्म उपादानमिष्यते? ईश्वररूपम्? जीवरूपं वा? अत्र सङ्क्षेपशारीरकानुसारिण: केचिदाहु :- शुद्धमेवोपा-

तथाच "आत्मन आकाशस्सम्भूतः" इत्यादिकारणवाक्येषु शयलवाचिना मात्मादिशब्दानां शुद्धे लक्षणैव-इति ।। विवरणानुसारिणस्तु-"यस्सर्वज्ञस्सर्वविद् यस्य ज्ञानमयं तप: तस्मादेनदू ब्रह्म नाम रूपमन्नं च जायते" इत्यादिश्रुतेः सर्व- ज्ञत्वादिविशिष्टं मायाशबलमोश्वररूपमेव ब्रह्म उपादानम्। अत एव भाष्ये "अन्तस्तद्वर्मोपदेशात्" "सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात्" इत्याधविकरणेषु "सैव ऋकू तत्साम तदुडक्यं तद्यजुस्तद् ब्रह्म सर्व- कर्मा सर्वकाम: सर्वगन्ध: सर्वरसः" इत्यादिश्रुत्युक्तं सर्वोपादान- त्वप्रयुक्तं सर्वात्मकत्वं जीवव्यावृत्तमोश्वरलिङ्गमित्युपवर्णितम्। जीवे- श्वरानुस्यूत चैतन्यमात्रस्य सर्वोपादानत्वे तु न तज्जीवव्यावृत्तमीश्वर- लिङ्गं स्पात्। सङ्क्षेपशारीरके शयलोपादानत्वनिराकरणमपि माया- विशिष्टोपादानत्वनिराकरणाभिप्नायम्, न तु निष्क्ृष्टेश्वररूपचैत- न्योपादानंत्व निराकरणपरम्; तत्नैव प्रथमाध्यायान्ते जगद्वुपादान- स्वस्य तत्पदार्थवृत्तित्वोक्त: । एवं च ईश्वरगतमपि कारणत्वं तदेशु गतमखण्ड चैतन्यं शाखा चन्द्रमसमिव तटस्थतयोपलंक्षयितुं शक्नो- तीति तस्य ज्ञेषव्रह्मल्क्षणत्वोक्ति :- इति मन्यन्ते॥।

श्रीभाष्यसमालोचनम् २७३ वियदादिपपश्ञ ईश्वराश्रितमायापरिणाम इति तत्रेश्वर उपादानम्। अन्तःकरणादिकं तु ईश्वराश्रितमायापरिणाममहा- भूतोपसटष्टजीवा विद्याकृतभूतसृक्ष्मकार्यमिति तत्रोभयोरपादान- स्वम्। अत एव "एवमेवास्य परिद्रष्टुरिमाष्योडश कला: पुरुषायणा: पुरुषं प्राप्यास्तं गच्छन्ति" इति श्रुतौ कलाशब्दवाच्यानां प्राण-मनः- प्रभृतीनां विद्वषो विदेहकैवल्यसमये विद्यानिवर्त्याविद्याकार्यशा भिप्रायेण विधयोच्छेदो दर्शितः; "गता: कलाः पश्रद्श प्रतिष्ठाः" इति श्रुत्यन्तरे तदनिवर्त्यमहाभूतपरिणामरूपोपष्टम्भकांशाभिप्ा -- येण तेषां सखप्रकृतिषु लयो दर्शित :- इति मायाविद्याभेदंवा- दिन: ।। यथा वियदादिपपश्र ईश्वराश्रितमायापरिणाम इति तत्र ईश्वर उपादानम्, तथान्त:करणादि जीवाश्रिताविद्यापरिणाम इति तत्र जीव एव उपादानम्। न चान्त:करणादौ मायाकार्यमहाभूता- नामप्यननुप्रवेशे उदाह्ृतश्रुतिज्यव्यवस्थानुपपत्ति :; कलानां विद्य- योच्छेदश्रुतिस्तत्वविद्दृष्टिविषया, "गताः कलाः" इति श्रुतिस्तु त्रियमाणे तत्वविदि समीपवर्तिन: पुरुषा: नइयद्घटवत्तदीयशरीरा- दीनामपि भूम्यादिषु लयं मन्यन्त इति तटस्थपुरुषप्रतीतिविषयेति व्यवस्थाया: कलालयाघिकरणभाष्ये स्पष्टत्वात्-इति मायावि थाभेद्वादिष्वेकदेशिन: ।। तद्भेदवा दिष्वपि केचित्-यद्पि वियदादिप्रपश्ञचस्य ईश्वर उपादानम्, तथाप्यन्तःकरणादीनां जीवतादात्म्यप्रतीतेर्जीव एवो- पादानम्। अत एवाघ्यासभाष्येऽन्त:करणादीनां जीव एयाध्यासो दुद्धिंत: । विवरणे च प्रतिकर्मव्यवस्थायां ब्रह्मचैतन्यस्योपादानतया

वर्णितम्-इयाङ्ग:।। ३५

२७४ श्रीभाष्यसमालोचनम् "एतस्माज्जायते प्राणो मनस्सर्वेन्द्रियाणि घ। खं वायुर्ज्योतिरापः पृथित्री विश्वस्य धारिणी॥" इत्यादिभ्रुतेः कृत्सव्यावहारिकप्रपश्चस्य ब्रह्मैवोपादानम्, जोवस्तु प्रातिभासिकस्य स्वम्नन्पश्चस्य च। "कृतस्नप्रसत्तिनिरवयव- स्वशब्दकोपो वा" इत्यधिकरणे ब्रह्मणे जगद्ुपादानत्वे तस्य कात्सर्येन जगदाकारेण परिणामे विकरातिरेकेण ब्रह्माभावो वा एकदेशेन परिणामे निरवयवत्वभ्रुतिविरोधो वा प्रसज्यत इति -पूर्वपक्षे "आत्मनि चैवं विचित्रान्य हि" इति सूत्रेण विवर्तवादा- मिग्रायेण खप्रहशि जीवात्मनि स्वरूपानुपमर्दनेनानेकाकार स्वनन्रपञ्ञ- सृष्टिवत् ब्रह्मणि वियदा दिसष्टिरुपपद्यत इति सिद्धान्तितत्वात्- इत्यन्ये।। जीव एव स्वमनद्रष्टवत् खस्मिन ईश्वरत्वादिसर्वकल्पकत्वेन सर्वकारणमित्यपि केचित्। अथ "मायां तु प्रकृति विद्यात" इति श्रुतेः, मायाजाव्यस्य घटा दिष्वनुगमाच माया जगदुपादानं प्रतोयते; कथ ब्रत्मोगदानम्? अत्राफुः पदार्थतत्वनिर्णयकारा :- ब्रह्म माया चेत्युभय-

तिश्। तत्र ब्रत्म विवर्तमानतयोपादानम्, अविधा परिणममान- तया। न च विवर्ताधिष्ठाने पारिभाषिकमुपादानत्वम्, खवात्मनि कार्यज निह्देतुत्वस्योपादानलक्षणस्य तत्राप्यविशेषात्। कैचित्तूक्तामेव प्रक्रियामभ्युपगम्य विवर्त-परिणाम साधारण-

प्रपश्चस्य सद्ूपेण ब्रह्मगा विवर्तमानेन जडेनाज्ञानेन परिणामिना चाभेद :; "सन् घटः" "जडो घटः" इति सामानाधिकरण्योड भवात्। न च "तद्नन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यः" इति सूत्रे "अन- न्यत्वं व्यतिरेकेणाभावः" "न खल्वनन्यत्वमित्यमेद्ं 'मूम:, किन्तु

श्रीभाष्यंसमालोचनम् २७५ भेदं व्यासेवामः" इति भाष्य-भामतीनिबन्धाम्यां पपशस्य प्रत्मा- भेद्मिषेषाद्भेदाग्युपगमेऽपसिद्धान्त इति वाच्यम्; तयोर्ब्रल्मरूप- धर्मिसमानसत्ताकाभेद निषेधे तात्पर्येण शुक्तिरजतयोरिव प्रातीति- तिकाभेदाभ्युपगमेऽपि विरोधाभावात्-इति । सङ्क्षेपशारीरककृतस्तु- म्रत्मैवोपादानम्; कूटस्यस्प स्वत: कारणत्वानुपपत्तर्माया दवारकारणम् ; अकारणमपि द्वारं कार्येऽनुग- रछति, मृद इव तद्गतशलक्ष्णत्वादेरपि घटेऽनुगमनदर्शनात्- इत्याङ:। वाचस्पतिमिश्रास्तु-जीवाश्रितमायाविषयोकृतं ब्रह्म-खत एव जाव्याश्यप्रपध्ञाकारेण विवर्तमानतयोपादानमिति माया सह- कारिमात्रम्, न कार्यानुगतं दारकारणम्-इत्याङः॥ सिद्धान्तमुक्तावलीकृतस्तु-मायाशक्तिरेवोपादानम्, न ब्रह्म, "तदेतदू ब्रम्मापूर्वमनपरमवाह्यम्" "न तस्य कार्य करणं च विद्यते" इत्यादिश्रुतेः; जगद्गुपादानमायाघिष्ठानत्वेन तूपचारा- दुपादानम्; तादशमेवोपादानत्वं लक्षणे विवक्षितम्-इत्याङ्गः। अनेनव निखिलप्रपश्चरचनाकर्तृभावेनार्थसिद्धं सर्वज्ञत्वं ब्रह्मणः "शाख्रयोनित्वात्" इत्यधिकरणे वेद्कर्तृत्वेनापि समर्थितम्॥ अथ कथं ब्रह्मण: सर्वज्ञत्वं सङ्च्छते, जीववदन्तःकरणा- भावेन झातृत्वस्यवायोगात ? अत्र सर्ववस्तु विषयसकल प्राणिघीवांसनोपर क्ाज्ञानोपाघिक ईम्वरः, अतस्तस्य सर्वविषयवासनासाक्षितया सर्वज्ञत्वमिति नार- तीतीर्थादिपक्षः ।। नकटार्थकारास्त्वाङ्कु :- यथा जीवस्य स्वोपाध्यन्त:करणपरि- णामान् तन्यप्रतिषिम्बग्राहिणः, इति तयोगात् ज्ञातृत्वम्, एवं,

२७६ श्रीभाष्यसमाळोचनम् तत्प्रतिषिम्यिलै: स्फुरणैः कालवयवर्तिनोऽपि. प्रपञ्वस्यापरोक्षेणाव- कलनात् सर्वज्ञत्वम्-इति ॥ तज्वशुद्धिकारास्तु-उक्तरीव्या ब्रह्मणो विथमाननिखिल- प्रपश्ञसाक्षाकारसम्भवात् तज्जनितसंस्कारवतया व स्मरणोपप सेरतीतसकलवस्त्ववभाससिद्धिः, सृष्टेः प्राड् मायायाः सृज्यमान- निखिलपदार्थस्फुरणरूपेण जीवादृष्टानुरोधेन विवर्तमानत्वात तत्साक्षितया तत्ुपाधिकस्य ब्रह्मणोऽपि तत्साधकत्वसिद्धेः अनाः गतवस्तुविषय विज्ञानोपपत्ति :- इति सर्वज्ञत्वं समर्थयन्ते॥ कौमुदीकृतस्तु वदन्ति-सरूपज्ञानेनैव व्रह्मणः ससंसृष्ट- सर्वावभासकत्वात् सर्वंज्ञत्वम्; अतीतानागतयोरप्यविद्यायां चित्र- मित्तौ विमृष्ठानुन्मीलितचित्रवत् संस्कारात्मना सत्वेन तत्संसर्ग- स्थाप्युपपत्तेः , न तु वृत्तिज्ञानैस्तस्य सर्वज्ञत्वम्; "तमेष भान्तमनु भाति सर्वम्" इति सावधारणश्रुतिविरोघात्, सृष्टेः प्राकू "एकमेवाद्वितोयम्" इत्यवधारणानुरोधेन महाभूतानामिव वृत्ति- ज्ञानानामपि प्रलयस्य वक्तव्यतया ब्रह्मणस्तदा सर्वज्ञत्वाभावापत्या प्राथमिकमायाषिवर्तरूप ईक्षणे तत्पूर्वकमहाभूनादौ च स्रष्टत्वाभा- वप्रसङ्गाच्च। एवं सति ब्रह्मणस्सर्वविषयज्ञानात्मकत्वमेव स्यात्, न तु सर्वज्ञातृत्वरूपं सर्वज्ञत्वमिति चेत्, सत्यम्, सर्वविषयज्ञानात्मकमेव ब्रत्म, न तु सर्वज्ञातृ, तस्य न कर्तृत्वरूपं ज्ञातृत्वमस्ति; अत एव "वाक्यान्वयात्" इत्यधिकरणे विज्ञातृत्वं जीवलिङ्गमित्युक्तं भाष्यकारैः। "यस्सर्वज्ञः" इत्यादिश्रुतिरपि द्रष्टस्वावच्छिन्नजीव- रूपेणैव योजनीया-इति॥ यथपि ब्रह्म स्वरूपचैतन्येनैव खसंसष्टसर्वावभासकम्; तथापि लस्य स्वरूपेणाकार्यत्वेऽपि दश्यावचछ्त्रूपेण तु ब्रह्मकार्य- स्वात् "यस्सर्वज्ञः" इति ज्ञानजननकर्तृत्वभ्रुतेरपि न कम्बिदिलेश इति आचार्यवाचस्पतिमिश्रा :- इति॥ ओं तत्सत्॥।