1. Vedanta Samanvaya Navavidhana Mandal 1906

Samanvaya Series

वेदान्तसमन्वयः

व्याख्यानान्वितः ।

भाष्यते प्रेषितेनायं

महत्निशसितात्मना।

शपरा ऋम्देदी युव्व दः सामवेदीऽथ्व्ववेदः शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुत् कृन्दीज्यीतिषमिति। श्रध परा यया तदचरमषिगम्यतें। १६ !

कलिकातायां

मङ्रलगश्जमिशनप्रेसे मुद्रितः १८२८ शाके। [ All Rigkts reserved.] मूल्यम् ६सुद्रा. !

AJAH'S

BOOCHBENM

कवतन्नताखौकारः ।

मयूरभन्जराधिप: श्रीमनह्वाराजश्ीरामचन्द्रभव्न्रदेव: परित- वर्गाय वितरणारथं तत्संसवयासंख्यातखएडग्रहणायास्य वेदान्तसम- न्वयस्य सम्पतिमदात्। भ्रतस्तदनुग्रहोऽयमस्माक' चिरस्रणीयः सञ्जातः कतपतापाशन चामानबन्नात्। शमस्तु तस्ायिति नः प्रार्थनम्।

प्रकाशकानाम् ।

अ्रनुक्रमः ।

डादशाध्यायात्मकोडय वेदान्तसमन्वयः। तस्णायमनुक्रमः । १। भारमतवल्लौत्यध्यायस्य प्रथमस्याख्या। वैदिककालावसाने वैदान्तिकसय प्रारभ्भीऽभृत्। न पुनर्देषदर्शन विना पूर्ज्म्य परिहार: परस वा ग्रहण भवतीति तदैवास्मिन् वेदान्तवाक जातैः प्रारदर्शश। क्रियाबाहल्यं देवाराधना प्रक्रत्य पासेश्वर्थ्यविश्रेषानुरत्तिशीत्तरीत्तरविमूढ़तासाचनेन (१-४) ज्वानमवरुणद्वीति प्रत्यत्तव्यापारमवलम्बा तसतदघरीकरणेन पराविद्याया: प्रतिशच्चापरा-

तत्वविचारार्थाध्यायप्रपूर्तत: । 9-दय,। २। प्रस्थानवज्वीति द्वितीयस्य। एकतः प्रस्थाय यतर प्रक्रष्टस्यान लभ्यने तत् प्रस्थानम्। वेदान प्रस्थाय कब वा वेदान्त: म्ान प्ररुष्टमलभतेति तदैवासिमिन् प्रादर्शश। यत्किञ्चनानात सव्चं सत् परिषयात्मनि स विशाम लव्वान्। सूर्य्यादिषु वेदिकरदवेयु परामाधिसनावरस्याप सरगेन (१-8), ततस पु शक्िमंक्रमणादिप्रटशनेन (१-११), तम्यावयविनोवयवत्वेन (१२- १५) तस्मिन्न व कतार्थतायास्ल्तीलास्यानतवंन च सर्व्वेसय स्वीकरणेन (१६-२१) तमेदग्ह्वात स प्रम्थानत्वेन (२२२३)। ६-२५ पृ, ।

३। आरोहवल्लौति तृतीयस्थ। वेदिक टेवताभ्यः सोपानपरम्परया ब्रह्मरवारीहण वत्ञामर्स्यां आ्रदर्शा्यक्या आरोहाख्या। वेद पुनरग वौदकयनसाघनस्र प्राधान्यात् सव्तेप्रथम (१)तव कथ वा ब्रह्मगवारीहही भवति तद्दशर्यत। तदनन्तर (२) ब्रछ्मवाचके प्रणवे, (३४) सर्माट्टजीबे

(८) चानुषपुकुरष, (e) आकाये, (१०) प्रापे, (२) गायवाम्, (१२) ज्योतिषि, (१३) मन आदिष, (१२) दिगादिष १५ मुखम्वरूपाकाशे, (१६) पुनरचगतपुरुषे, (१) उत्तरीत्तरभूयमव प्रदर्श्य भमम्, (१८१य) पनराकारम मुर्ते चाभूरने च. (२१) जगज्जीवान्तयामिणामेकेन नहसि तुरीये २२ अन्तर्वाममिणि (२३) अतिपुरुषादिक्रमेण पुनसुरीये ब्रह्मरारीहः कुतचित् साक्षात्सम्बन्ध न कुचचत् नहालक्षणदर्श नेन। ३१-१५०५,। तत्व विचारायांध्यायप्रपुततिः। १५०-१६४५, । ४. बद्मवक्ति चनर्थस्य परर्ववन व्यर्वहतम्ब् नाताव्यवहितसम्ब्वम ब्रनिरहेशः। १ :प नम्क डपि तम्य प्रपच्नातीव' टूरनिकटसम्बन्वस्वनन्तत्वात् ; (२) शुद्धत्वात्तस्य वेषम्य- १पवृत्व न गहग निषिध्य तत्प्रेरकत्वेन ग्रहण' तस्य (3) दुक् यत्वि बोधयित- पप हर अथ मः (५) दहपरलीकयीर कत्व स्पमिन्; (4) सुखम्वरूपत्व' सर्व्प्रकाशकत्वप तस्य; (0) सव्वांतौतत्व स्थिति सव्वस र्ताम् (८ सत् स्ाव् े शन्यत्व नित्यम् (८) देशे परिमितेऽपरिमिततया दर्शन' तस्य ; (१०) सव्वान्तभावकसव्वातौत योरंकत्व' तमिमिन्, (११) तत्प्रेरखया तत्सरूपस्फशिस्त्यि लदविरोधेन भोगध साधकस्य

[ख ]

(१२) सुकने तष्मिभ्ानन्दलाभ: : (१२) सर्व्वकारपत्व' तस्य ; (१४) न तस्य प्रपञ्चखभावत्व किनर्कि तच्छास्टत्वम् ;' (१५) कालातीतत्व' सव्वाधारत्वं प्रायादीनां प्रायनादिसामर्थ]वश्व नानात्वविद्ीनत्व माकाशतीतत्व' प्रवत्व शुद्धत्वमजत्वं तस्य; (१६) सर्व्वथाग्राध्ममपि हृद्दाह्य तत् प्रतिमाशून्यमपि तस्य महत् यश दति नाम ; (१७) वेदयोनित्व तस्य! १६५-१८३५,।

५। परमात्मवन्नौति पत्चमस्य। (१) प्रश्नीप्तरच्कलैन परात्मनः प्रेरकत्वस्थापनम्; (२) योगप्रत्यचषत्वमस्य ; (३) तत्क्वपया तत्पाप्तिः, तत्र कषायपरिपाकस्यापेत्षा, खसरूपे विद्यमानता- डस्य; (४) शब्दादिभ्यो व्यावत्य तत्स्वरूपपरिग्रहसंन व मुक्ति :; (५) विषयव्यावसतमयनेनास्य दर्शनम् (६) चिरजाग्रता तेनार्थविधान सर्व्वभृतान्तवात्मतया च रूप' रूप प्रकाशमानसाऽस्य ; (0) प्रागादिषीदशकव्वानामुनपाटयिता जवपरिष्वत्ता पुरुषः; (८) प्रापाद्यतीतस्वरूपत्व तस् (e) सर्व्वं' समपित' तस्मिन्; (१०) तत्प्राप्त्रपायः; (११) ज्वानपरिशद्धचित्तेनीपलन्रम्य ; (१२) साचादपरीचत्वं हि तस्व ; (१३) सर्व्वनियन्तृत्व तम्य ; (१४) तस्तमिन् विद्यमानयाऽविद्यया संसारी विद्यया मीच:। १८७-२००५,। तत्वविचारार्थाव्यायप्रपूर्ति:। २००-२०६५,। ६। भगवद्ल्लीति षष्ठस्य। (१) जीवबद्गानुरुपप्रकाशोऽम्य; (२) सविशेषप्रागास्रूपेगा गोचरोऽयम्; (३) सच्चिदानन्दपरमाकाशस्रूपतवेन प्रत्यत्तोऽयम : (४) प्रायमन:क्रियाविषयाण्- मुन्गावयिताऽडत्मन आत्मा: (५) सव्वातीत सत्वगत-सव्वान्तर्मावकत्वे5प्येकत्वमस्य; (६) भगवत्वस्य विव्ति :; (७ तम्यकत्वेऽपि खशतया बहुत्वीत्पादन' स्व्वस्य तत्स्वरुपत्वात् तेमाभिन्नम्; (८) खशकाधि्ठानेन तस्य भगवत्म् ()भगवत्त्ववर्णानम् (१ सर्व्वभावाना ज्रानमवर्रुकाना सोम्पादयिता; (११) तत्साचात्प्रत्यस्षत्वविवतिः; (१२) परापरप्रक्ततिपरिष्वक्कतया भगव- स्वमस्य। २०७-२२=प,। तत्वविचारार्थाध्यायप्रपृ्ति:। २२८-२३८प. । ७ जीनात्मवल्लीति सप्मस्व। (१) आात्मतत्त्वस्य दुन्न भत्ववर्षनम्; (२) तद्यीग्यनिय, (३) भोगलीलुपताया बनिष्टघीषयम्, दुल्व भत्वमस्य व तत्त्वम्य; (४) दशयमान यतकिस् तदतीत सत्: (५) परतत्वात्मत्वविव्रतिः : (६) तयोरैकन सन्रिवेशन बुद्धिगोचरीकरगम (७)स्थूल- सूत्मविषयाणां गहौताऽयम्, ज्ञानेनास्य परातज्ञानलाभः; (८) तटचिश्ननेन प्रागादीना क्रिया- निव्वाहकत्वम्; (ट) जौवात्मपर मात्मनीरेकवावस्थितिः; (१०) विविधवत्तिभिरात्मनिर्षयः : (११) वाझयत्व' मनोमयत्व प्रापमयत्वमस्यः (१२) आात्मस्वरूपविव्ृतिः। २२८-२६०प,। तत्वविचारार्थाध्यायप्रपूर्ति:। २६०-२६४५,। ८। प्रक्ृतित्लोत्यष्टमम्य। (१) भृतयीमित्वेनासर ब्रम्म प्रकरतेरपराया भभिव्यात्रहेतुः; (२) सदेव पंगाया :; (३) अभि्व्यक्तिविव्ृतिः; (४) परापरप्रक्कतिपरिषत्तः परुषात् सष्टिः; (५) अपरोचञ्ञानसाधनाय नगत्कारणतीकरि:, (६) क्रियाभक्तरभिव्य्ति :; (०) बात्मतः सप्टि- विस्तार :; (८) सष्टिप्रक्रियाप्रदर्शनेनादित्य ब्रह्मटष्टिःः (८) सतः सष्टिः; (१०) सृष्टः मागवम्थाभि- व्यत्तिक्रमयः (११) पराप्रक्वतिस्तम्कत्यस्नः (१२) वरद्ट र्दट्यातुव्वग प्रवत्तनख्; (१३) जीव.

[ ग ]

साभिलाषविषयनियां यः: (१४) नामरूपकर्मत्त्वविव्धातः: (१५) तत्वत्रयाभिधानम्: (१६) भगवच्छत्व अगत् प्रवत्तते। २६५-२०६पृ,।

। देवताबन्नौति नवमस्। (१) आदित्यश्रन्द्रश्न, (२) सुख्यप्राय्ः, (२) आात्मतः प्रायः, (४) पापपुषासस्वम्, (५) प्राप आदित्योऽन्रम्, (६) खर्गलीकद्दाराविष्ठातदैवाः, () प्रायस्य ग्ेष्ठतव- विष्टति:, (८) सेव, (e) वाअमःप्रायातत्वम्, (१०) प्रायतत्त्वम्, (११) षड़ नरतरिशताचिकनिस हसदेवानामिकष्मिन् प्राये पर्यवसान परीक्षब्रह्मतया। २१२-३५७पृ,। तत्वविचारार्धाध्यायप्रपूर्ति: । ३५७-३६१,। १०। विद्यावज्नीति दशमस्य। (१) अपरीचन्नानसम्बन्धेनेह् स्व्मनुठ्वानम्, (२) अपरीक- ज्ञानसम्न्वादेव्थ्यपा मत्वातिक्रमः प्रक्ृत्यामतत्वलाभः: (३) साचाद्वद्मविद्योपदेशः, (४) सदेहस्य- ब्रश्मोपासनम्, (५) ब्रह्मयोग:, (६) ब्रह्मविद्याया: श्रेष्ठत्वप्रतिपादनम्, () कर्मावैदकया ब्रह्मविद्या-

नम्ः (११) संद्िताघटितीपासनम्, भ्रानवितरपसामथाप्रार्थनम, व्याङ्वतिषु व्रह्मततदङ्देवता- निर्व्वाचनम्, ब्रह्मप्रवेशसीपानपरम्परा तत्सरुपैकास, सव्वेरेकाम्मतासाधनम्: (१२) कर्भ व्यानि, अध्ययनसमापनानन्तर कत्तव्यानि; (१३) व्रह्मविद्यासाधनम् ; (१४) उद्गौथोपासनम् : (१५) तदवोद्ारमधिकृत्य : (१६) उद्गीधप्रयावयोरैकत्वम्: (१) बत्रलाभायीद्वीथीपासनम्: (१८) स्तोभाधरावलम्बनेनोपासनम्: (१८/२०) सामीपासमम्, (२१) तत्रीद्वारस प्राधान्यम्, (२२) यश्जाङ्भूतसामादिविज्ञानम्, (२२) आदित्यीपासिक् गाध्यारीपेय, (२४) दीर्घायुद्दसाधक कोष- विज्ञानम्, स्वाभाविकक्रियास यज्तसाधनम् ; (२५) संवर्गविद्या, (२६) यज्चतप्रतिविधानम्, (२७) प्राथ्ोपासगम्, (२८) वश्वानरविद्या, (२६) विश्वरूपत्वमश्नमधस्य, (३०) परात्ीपासनम्, (३१) भोता भीग्यरुपभृतीपासित्रि:, (३२) वित्तवहनीपायः, (३३) प्राय्यशत्िवर्ड्ममनियमः, (३४) ब्रम्म- संस्थतोपायः, (३५) तव विभेषोति:, (३६) दमादिसाधनवयम्, साभान्तरायि च: (३७) मन आद्युपाधित्वेनीपासनम्: (३८) उपासनान्नरागि, (३८) विन्तोपार्ज्जनेन महत्त्वलाभायीपासनम्, (४०) पुचार्थमनुश्टनम्, (४१) ध्यानसाधनम्, (४२) प्रार्थनाप्राधान्येन विद्योपसंहारः। २६२- ५२२ पृ, ।

११। गतिवल्लीत्ये कादशस्य। (१) सव्वात्मत्वसाधने मद्गतिः तद्विपरीतेऽसद्रतिः ; (२) ततः घम्टड्जराभयशीकातिक्रमः ; (२) गतिवचित्राकारण' स्वरूपावस्थानञ्; (४) ज्नरपीपाषिग्रढ- गम्, परमपुरुषज्ञानेनाविचलितचिसत्वेन च परमा गति:, (५) दभ्राड़ीम्य: प्रायस्ीत्क्रमण' शरी- रात् पार्थकान व्रह्मस्वरूपत्व जवस्य, (६) पुनरावर्तन्यपुनरावर्तनी गतिः, () अरखचारियां भिसूषां गति:, (८) अगज्जीवनियन्तसाब्रिध्यामुभवेम ग्रन्थिष्कदः संशयमीष, (2) सत्यात्रयणेन लोकजय:, (१०) तेन चाभिलाषावापिः, (११) सकामाना तवर्ज्जितानाच् गतिः, (१२) जम्पकार- गातिक्रमय' स्वरुपप्रतिष्ठा च, (१३) अभयलाभः, (१४) सर्व्वगतत्वेन रसस्रूपीपल्चिः, (१५) व्रभ्मणोपभोगविषतिः; (१६) उत्क्रमयैऽपि परात्मलिङ्मत्वम्: (१७) छद्गीघीपासनासामीपा-

[ घ ]

सनासिद्वा गति:, (१८) उच्चादुवतरस्य परात्परतरस्य लीकस्याधिगमीपायः, (१८) गतिरपुनराव नंमी; (२०।११) गतिकारणविव्तिः; (२२) द्िविधा स्थितिश्नात्ममः; (२३) गाईस्थ नीपसंहार:, (२४) लोकचयजयसाधनम् : (२५) यज्ञसाधनेन चिलीकजय :: (२६) मृत्युनयः ; (२०) करममेग्रा सत्सिद्ि:, (२८) आम्मनी र्गािप्रकार :; (२६) उपासकविशेषाणां गतिः; (३०) भगवज्ज्ञानेन मुक्ति :; (३१) दुःखान्तोपाय: । ५३५-६१रपृ। सत्वविचारार्थाध्यायप्रपूर्ति:। ६१८-६२३पृ,। १२। तत्त्ववन्नौति द्वादशस्य। (१) उभ्भतानां न खतन्त्रसत्ता ; (२) सष्टितत्वम्; (३) आात्मतत्वम् : (४ वरिशेषेय तदव; (५) विषयेन्द्रियसम्बन्वतत्वम्: (६) लोकतत्त्वम्: (७) तहटितभूलत्त्वम्, (८) आवतनादिविचारिय गोचरीकृत जौवतत्त्वम्: (८) निखिलतत्वायत्तीकर गोपायः; (१०) दशकौर्त्तनम्: (११) वेदान्तत्त्वसंग्रहः: (१२) परतत्त्वसान्षान्कारप्राधान्यम् (१३) वेदप्रस्फ रणतारतस्यकारय, तद्दाम, तदधिकारी च। ६२४-६६दपु। परिशिष्टाख्यप्रपूर्ति। ०२३-७२६।

वेदान्तसमन्वय ANS

प्रथमोऽध्यायः। GOOCH BEHAN अधारभवल्ली।

प्रगम्य परमेशानं पराशरमुतं पुनः । व्यागव्यातृनथ वेदान्तसमन्वयाऽनुभास्यत। मूवकारेग वेदान्तसमन्वयोऽतियत्रतः । अरकारि तस्य यत्तत्वं तत् ख्यातुमयमुद्यमः ॥ कुतो वारभ्य वेदान्तो ब्रह्मतत्त्वमुपादिशत्। कुतः पुरागैः सङ्गोऽस्य जातस्तच्चिन्त्यनेऽग्रतः ॥ पाश्चात्यान् पसिडतान् नित्यं वेदोद्वारे कतश्रमान्। नमम्कत्य तथात्मानं सम्भावयामि तत्फलैः ॥ १। अन्धंतम: प्रविशन्ति ये Sविद्यामुपासते। ततो भूयद्वव ते तमो य उ विद्यायाछ रताः ॥

कुतो वा पुनेषणं वित्तेषणां नोकषणव्ापरिहाय मुनित्वं सभ्भ वति? तपोऽपरनाम मननञ्जेदुपनिषदुदये हेतुः, स्वादेवास्येषणा हि प्रतिकूला। अतः सर्व्वप्रथमं वैदिकक्रियाकलापेषु दोषदर्शनसुपतिष्ठते पश्चात्तस्य परिहारस। परिहारोऽपि न सभभवति सहसैव। दृश्यते च ततो वैदिकदेवेषु वैदिकानुष्ठानेषूपनिषत्ससुचितभावानां समावेशः। स तु विषयो द्ितीयवल्णाः। भ्रत्र सुतयो दोषदर्शिन्यो व्याख्यायन्ते। १। प्रन्वमिति। ये अविद्यां वैदिकमगिनहोतादि कमा

वेदान्तसमन्वयः । [१ मच।

२। अन्यदेवा हुर्विद्ययाऽन्यदेवाहुर विद्या या । दति शुश्रुम धौरारमां ये नस्तदविचरचचिरे। ZHALANA ३ विद्यास्ाविद्यान्न यस्तडेदोभय सह। OHभविदाया मृत्युं तीर्तवा विद्ययामृतमश्ुते।।

उपासते पशुतिष्न्ति, ते भ्रन्धं दर्शनप्रतिरोधि तमः प्रभ्ञानं प्रविशन्ति। ये-उ-पुनः विद्यायां देवाराधनायां रताः ततो भूयः ततोि अ्धिकननं तमः प्रविशन्ति ; 'पशुरव स देवानाम्' इति श्रीतन्यायात्। २। अन्यदिति। विद्यया देवस्ञानेन अन्यत्् एव, भविद्यया कमाणा अन्यत् एव फलम्। दूति येनः प्स्यः तत् विचचत्तिर व्याख्यातवन्तः तेषां धोराणं शुश्धम स्ुतवन्तः वयं। फलमन्यत्वं तथाहि शतपथब्राह्मगे-"आलमयाजी प्रयान् देवयाजी वैत्यावयाजीति ब्रूयात्। सह वा आत्मयाजी यो वेद 'ददं मे, भनेन शरङ्गं संस्क्रियत, इदं मे, अनेन अङ्गमुपाधीयत।' वति। स यथाहिस्वची निर्मुच्यते एवमस्माद मच्यात् शवीरात् पापनो निर्भुच्त, स ऋङ्मयो यनुर्मयः साममयः आ्रहुतिभयः म्वर्गलोकमभि सभभवति। अ्थह् स देवयाजी यो वैद देवान् एव, 'अहमिदं यजे देवान् समर्पयामि'दति। सयथा सेयसे पापीयान् बलिं हरेत्, वैश्यो वा राज्ते बलििं हरेदेवं सः । स म तावन्तं लोकं जयत यावन्तमितरः ।" दति। ३। विद्यामिति। विद्यां च अ्विद्यां च तत् उभयं मह एकत् -'दूदं मे, अनेन ब्रद्गं संस्किरियत, ददं मे पनेन ब्ङ्गसुपाधीयसे' दूति-यः वेद, स अविद्यया करमणा मृत्युं तीर्लवा विद्यया देवसाहाय्येन अमृतम् अश्रुत प्राप्नोति। "म मृत्युर्दवानव्रवीत्, 'श्रथ एव सव्वे मनुष्ा प्रसृता भविष्यन्ति, भ्रथ को मह्यं भागी भविषति" दति पनाव- याजिलेन मृत्योरधीनत्म् ; इदं मे मम कम अनेन देवेन धङ् संस्कि- यते, इद में मम कम अनेन देवन अङ्गम् उपाधीयते भाक्मन उपाधि-

भारभ्वल्लौ।

४। पन्वंतम: प्रविशन्ति येऽसस्भूतिमुपासते ततो भूयद्व ते तमो य उ सम्भूत्याछ रताः ॥ ईथ ६-१२। ५। अविद्यायामन्तरे वर्समाना. सयंधीगाः पसिडतममन्यमाना: । दन्द्रम्यमागा: परियन्ति मूढ़ा अ्रन्धेनैव नीयमाना यथान्ा: ॥ कठ, २वलली, ५क्टक्। है। शौनकोह वै महाशालोऽङ्गिरसं विधिवट्पसन्नः

त्वेन प्रकाशते, उपाचीयते दति पाठे अमृतत्वोपयोग्युपचयं लभते इति ज्वानेन देवसाहाय्येनासृतत्वलाभः । ४। प्रन्धमिति। ये ब्सस्भृतिं-मभूतिः उत्पत्तिः सा न विद्यते यस्या: सा अ्रमभ्भतिः प्रक्रति :- तां ये उपासते, ते भ्रन्ध' दर्शनप्रति- रोधि तमः अरज्ञानं प्रविशन्ति, ये उ पुनः सम्भूत्याम् देशरस्थ ऐश्वर्य्यविशष रताः अनुरक्ता: तदाराधनपराः ते ततो भूय: ततोऽपि अधिकतरं तमः प्रविशन्ति, प्रक्ृत्यपेक्षया पुनरैश्वर्य्यानुरक्रेरधिकबन्ध- कत्वात्। ५। अरविद्ययेति। ये जना: अ्रविद्यायां वैदिके अग्निहोजादौ करमणि अन्तरे मध्ये घनीभूते दूव तमसि वर्त्तमाना: विद्यमाना: सन्तः स्वयं धौरा: प्रज्ावन्तः पण्डिता: शास्त्रकुशलाख दति मन्यमाना:, ते मूढ़ा: अ्न्धेन एव नोयमाना: भ्रन्धा: यथा तथा दन्द्रम्यमाणा: प्रत्यथें कुटिलामनकरूपां गतिं गच्छन्तः, परियन्ति परिगच्कन्ति परिभ्रमन्ति। दन्द्रम्यमाणा द्रत्यत्र मुडकीपनिषदि जहृन्यमाना इति पाठ:। अहव्यमाना: ग्रनेकानर्थेः हन्यमाना: भृर्श पोद्यमाना इत्यर्थः । ह। शीनकदति। शौनकः शुनकस्यापत्यं महापाल: मष्ा-

वेदान्तसमन्वयः ।

पप्रच्छ। कस्मिन्नु भगवो विन्ञाते सर्व्वमिदं विन्ञातं भवतीति। तम्मै स होवाच। द्वे विद्ये वैदितव्य दूति ह सम यद् ब्रह्मविदो वदन्ति परा चैवापरा च। तत्राऽपरा ऋग्वेदी यजुर्व्वेद: सामवेदोऽथर्व्ववेदः शिक्षा कल्पो व्याकरगं निरुतं कन्दो ज्योतिषमिति। अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते। मु, १।१३-५। । प्नवा ह्येते अदढ़ा यन्तरूपा अष्टादशोक्तमवरं येषु करम। एतच्क्रेयोयेऽभिनन्दन्ति मूढ़ा जरामृत्युं ते पुनरेवापि यन्ति ॥मु, १।२७। गहस्थः अङ्गिरसं भरद्दाजशिषम् आचार्य विधिवत् यथाशास्त्रम् उपसन्नः उपागतः सन् पप्रक्क पृष्टवान्। किं पृष्टवान् ? भगवी है भगवन्, कस्मिन् नु विज्ञात इदं सव्वं विज्वातं भवति ? इति । म अङ्रिराः तस्मै शौनकाय ह किल उवाच उक्तवान्। किमुक्वान्! द्वे विद्ये वेदितव्ये नातव्य दूति। न पुनरिदं ममेशोक्रि :- यत् द किन ब्रह्मविदः वदन्ति स्। के ते? परा परमात्मविद्याव, अपरा कसविद्या च। तत्र ऋग्वेदः, यजुळेंदः, सामवेदः, अथर्ज्व- वेद: तदङ्गानि च षट्-शित्ता, कल्पः, व्याकरगं, निरुत्, कन्दः, ज्योतिषम् दूति अपरा। अथ मा परा यया तत् शक्षरं परं ब्रह्म यधिगम्यते विज्वायते। ७। प्नवा दति। यषु षोड़शर्त्विजः पत्नी यजमानव् दति ग्रष्टादशसु की अवरम् अश्रेष्ठम् आत्मज्ञानविवर्ज्जितत्वात् उत, तं एतें यक्षरूपा: यज्तनिर्व्वत्तका: अष्टादश हि यम्मात् अटृढ़ा: अ्रस्थिराः, नम्मात् प्रवा: विभाणिन: मत्वारधाना। एतत् अवर कभ श्रेयः इति

. १म प : ] पारभभवल्लौ। عو

८। अविद्यायां बहुधा वर्त्तमाना वयं कतार्था द्वत्यभिमन्यन्ति बाला: । यत्क्रर्मिमगो न प्रवेदयन्ति रागा- त्तेनातुरा: चौगलोकाश्चावन्ते ।। ह।दूष्टापूर्त्त मन्यमाना वरिष्ठ नान्यच यो वैदयन्ते प्रमूढ़ा:। नाकस्य पृष्ठे ते सुक्ततेऽनुभूत्वे- मं लोकं हीनतरं चाविशन्ति ॥मु, १।२६१० १०। अधीहि भगव दति होपससाद सनत्कुमानं नागदः। तल्होवाच यद्देत्थ तेन मोपसीद ततस्ते ऊद्वं वच््यामीति ॥१॥

ये अभिनन्दन्ति, ते मूढ़ा: पुनरेवापि भूयोऽपि जरामृतुंा यन्ति प्राप्रुवन्ति। ८। अ्रविद्यायामिति। भ्रविद्यायां वैदिके शरग्निह्ोवादी कमगि बहुधा बहुप्रकारं वर्त्तमाना: बाला: मन्दबुद्दयः वयं क्वतार्थाः कतक्वत्याद्ति अ्रभिमन्यन्ति अभिमानं कुर्व्वन्ति। यत् यस्मात् रागात् अस्थायिफलेष्वासक्तिवशात् कर्मिणः न प्रवेदयन्ति तेषां प्रवत्वं न जानन्ति, तेन हेतुना आतुरा: दुःखार्त्ताः सन्तः चीसलोका: चयवन्ते सर्गलोकात् अधोगच्छन्ति। । प्ष्टेति। दष्टापूर्त्तम् इष्ट यागादि शतं पूत्त वापितड़ा- गादि स्मान्त कर्मा वरिष्ठ' प्रधानमति मन्यमाना:, प्रमूढ़ा: न अ्रन्यत् श्रेय: वैदयन्ते न जानन्ति। ते नाकस्य पृष्ठे सवर्गस्य उपरि स्थाने सुक्ते भोगायतने अनुभूत्वा कर्मफलम् प्नुभूय, इमं लोकं पृथिव्यनु- रूपं लोकं हीनतरं च हीनतरं वा लोकम् बाविशन्ति प्रविशन्ति। १०। प्रधोह्ीति। मगवो है भगवन्, पधौद्टि पधोष्व नापय

वेदान्तसमन्वयः ।

स होवाच ऋग्वेदं भगवोऽध्येमि यनुव्वदए सामवेद- माथर्व्वगं चतुर्थमितिहास पुरागं पञ्चमं वैदानां वेदं पिल्य राशिं दैवं निधिं वाकोवाक्यमेकायनं देवविद्यां ब्रह्म- विद्यां भूतविद्यां चवविद्यां नचत्रविद्याए सर्पदेवजन-

सोऽहं भगवो मन्त्रविदेवास्मि नात्मवित्, शुतएद्मेव मे भगवदृशेभ्यस्तरति शोकमात्मविदिति सोऽइं भगवः शोचामि तं मा भगवाञ्क्कोकस्य पारं तारयत्विति।

का, ७६/१।१-३।

इति नारदः सनत्कुमारम् उपमसाद उपजगाम। तं यथाविधि उप- मन्रम् उपगतं नारदं ह किल उवाच स सनत्कुमार:, यत् वेत्थ तेन- ददमहं जाने इति-तत्प्रख्यापनेन मा माम् उपसीद उपगच्क। ततः ऊर्द्ग ततः विभ्वानात् ऊद्द ते वच्यामि इति। सनारदः इ किल उवाच, भगवो है भगवन् ऋग्वदम् पधमि स्परामि, यजु्व्वेदं, साम- वैदम्, आथर्व्वयां चतुर्टम्, पुरागं पञ्चम वेदं, वेदानां वेदं पदादि- विभागन ज्ञानकारणं व्याकरगम्, पित्रा श्राइ्कल्प', राशि गणित, देवम् उत्पातज्ञानं, निधिं महाकालादिनिधिशास्त्र, वाकोवाक्यं तर्क- शास्त्रम्, एकायनं नोतिशास्त्र, देवविद्यां निरुतं, ब्रह्मविद्याम् ऋगादि सम्पर्कीयां विद्यां शिक्षाकल्पच्कन्दोरूपां, भूतविद्यां भूततन्त्र, कत्रविद्यां धनुर्व्वेदं, नचत्रविद्यां ज्योतिषम, सर्पदेवजनविद्यां सर्पविद्यां गावर्ड़ देवजनविद्यां गन्धर्व्वविद्यां वृत्यगीतवाद्यशित्ादिविघ्चानानि, भगवो दे भगवन्, एतत् सर्व्वम् अध्यामि स्परामि। भगवो हे भगवन्, सोऽहं मन्त्रवित् कमभवित् एव अस्ति न पात्मवित्। युर्तं हि एव मे मया भगवत् सट्शेभ्य: युष्मत्सट्टशभ्य :- प्रात्मवित् शोकं तरति इति।

१म प । ] भारभवललौ।

सोऽहम् अनातमवित्, भगवो हे भगवन्, शोचामि; तं ताट्टशभोक- सन्सप्त मा मां शोकस्व पारं तारयतु अरभयं गमयतु इति।

भग्रिरिन्द्रः सूर्य्य अति वेदिकमूलदेवतास्तिसः। इन्द्र इत्यव वायुव्वेति विकल्प:। (१) तत अग्र: सह्चर्य्य :- पग्रायौ, परथिवौ, इला। अस्य अनन्यदेवतागामि कमो-हविषा वहन, देवा- माच्चावाहनम्। बस्य संसविका देवा :- इन्द्रः, सीमः, वरुगः, पञ्जन्यः, ऋतवः। संस्तविका :- सं: सह अभ्रि: सूयते। (२) इन्द्रस्य पुनः सहचर्य्य :- अरदितिः, सरभा, सरखती, वाक, धनुमतिः, राका, सिगौ- वाली, कुहः, यमी, उर्सभी, पृथिवी, इन्द्रायो, गौरी, गौः, ेनुः, पघा, पप्या, खसिः, उषाः, रोदसौ। अस्य कर्म-वर्षणादि, त्न्नवधः, या च का च बलक्रतिः। अस्य संस्विका दैवा :- र्भाग्र:, सीमः, वरुण:, पूषा, ठडस्पतिः, ब्रभ्मगस्पतिः, पर्ञ्वतः, कुत्सः, विष्ाः, वायुः। (३) अथ सूर्य्यस्य सहचर्य्य :- उषाः, सूर्य्या, व्ृषाकपायो, सरगयुः, देवपता। अ्रम्य कम- रसादान राश्मभिस रसधारय, यञ किश्वित् प्रवद्धितम्। वब्द-ककादने। प्रवल्हन प्रच्कादनं रश्मिव्यातत्रा प्रच्कादनमस्य कम्भेति फलिताथः। अस्य सस्तविका देवा :- चन्द्रमाः, वायुः, संवत्सरः । अन्धे देवास्त्रयाणामेषा प्रकाशविशेषाः। यावादिषु चेतनक्रियारीपी रुपकैशति वैदिकाः । परुपविधेनर दवान् सौत्यपुरुषविधन प। अपुरुषविधानां सितिजलादीनां पुरुषविद्यहाधिष्ठातना- सित्य स्तुतिरिति सिद्धान्तः। पृथिवी स्वौयपेथ भारावतरगाय ब्रझ्माय ययाच इत्याद्याख्याममयः सथादि निरुतम्-"पपुरूषविधानामेत्र सता कम्मातान: एते सुः, यथा वत्री यजमानस्, एष आाख्यानमयः" इति। सता पृथिव्यादीना, कम्मानानः अधिष्ठातारः। दवेभ्य रतभ्यी यजमाना:

भात्मवित्" इति।

वित्तादी नाम मकदनित्यत्वं पशन्तस व्वनास्था खत एवाभ्युदेति। "स यीऽन्यमात्ामः प्रिय मुवाग' म्र यात् प्रियँरत्सतौतौव्रोह तर्थव स्यात्" (ह, ३।४।८) दत्युपनिषद्द या वचनस्थ सत्यत्वं केन वा तदा नोपालब्यत। अनित्य' परिमित यत् किञ्व तत् सर्व्व न सुखाय प्रत्युत चरमे दुःखायेति तेषा तदन्वेषणं महान् प्रयम ासीत् यैन च स्यान्न केवलं दुःखनिव्ृत्ति: किन्तहिं सुखमात्यन्तिकम्। "येनाइं नायता स्वों किमई तेन कुर्य्याम्" ऋति सवेयौऊ्वती ध्वनिः तत्पूर्वव तेषु सर्व्वती गिरगात्।

"यी नः पिता वनिता यो विधाता चामानि वेद भुवनानि विन्वा। यी देवानां बामधा एक एव तत्र्सप्रत्न सृवना यन्यन्या।" (१०म, ८शसू, २कक्। रत्यवत्थ समत्र उपनिवदि "यदी या दमानि भूतानि जायन्े येन जातानि औौषन्ति यत् प्रयन्यभि

वेदान्ससमन्वयः । [१ म. प्र।

म विशन्ति तहिजिन्ञासस तद्रस्वति" (तै, उ, २१) इति स्फुटनर ब्रह्मजित्तासायां परियतः। "नासदासोनो सवासीत्तदानीम्" (१०म, १२८सू, १ऋक्) दत्यादि चिन्ता च प्रथमम कम हिताया प्रादुशसीत्। अतो हि यदा दय्यामनेशेटफनुननेरलटेयनाममिम एकसय जगतकारमम्य जिज्ञासा बाधितगतिरासीत्तदवीपनिषट्शृषयः "अ्वतमः प्रतिशन्ति" दूत्यादि निववनेन वेंदिक क साखि वेदिकदेवांश्वाध.तत्य मननरूपं तप आश्रितवन्तः। "स तपीऽतप्यत स तपस्तषा कानब्रभ्रति व्यजानन्। तपसा ब्रभ्मविजित्तासस। तपी ब्रह्मति। स तपीऽतप्यत, स तपसप्रा प्रागी ब्र्मति व्यजानात्, मनी ब्रह्मेति व्यजानात्, विज्वानं ब्रह्मं ति व्यजानात्, आानन्दीबझ्मंति व्यजा भात्।" (ते ३१।२।३।४।५।६) इति। "तपी वाद्यान्त:करणसमाधानं तद्दारकत्वात् ब्रह्मप्रतिपत्तः । 'मनसश्रेन्द्रियाणां चैकाग्रंत्र हि परमं तपः। तज्जपायः सर्व्वधर्मोभ्य: स ध्मः पर उच्चते ॥' इतति स्ृतेः" दूति ्रीमक्तङर:। यज्चवितानैयंथा वैदिक: काल: परिलचचतसथा वैदान्तिकसपीऽपरनाम्ा ममनेन। मननान्मुनिरिति तेषां मुनित्वमरस वासयाभृत्। अरखवासात् प्रवजनास पूञव गह स्थित्वाप्यासन् मननपरास यथा जनकयाज्ञवल्काजेवलिप्रसतिषपनिषहृत्तपलच्चने तन ा् सत्तदव्य षु दैवादिष च परमात्मदर्शनेन तन्मननमेव दृढ़त्वमापदित्युपनिषर्देव तव प्रमागाम्। ततो पिदादेदान्पु प्रवेश: स्वाभाविकगत्येवाभृदिति सव्यकम्।

दत्यारस्भवल्ली प्रधमोऽध्यायः ।

भथ प्रस्थानवली। १ । हिरसमयेम पाचेगा सत्यस्यापिहितं मुखम्। तत्त्वम्पूषन्नपाहटणु सत्यधर्गाय दृष्टये।। २ । पूषन्नेकर्षे यम सूर्य्य प्राजापत्य व्यूह रश्मीन् समूह। तेजो यत्ते रुपं कल्यागतमं तत्ते पश्यामि योऽसावसौ पुरुषः सोऽहमस्ि।

प्रथ खलु वैदिकदेवमणान् तद्दिहितकरमाणि घ चुल्लकवुद्या परिहाय नवीनप्रस्थानमारभमाणैरुपनिषडम्भिफ् षिभि: प्रथमन्तावत् सेष्वेव महान् सत्यपुरुष उपालभ्यत, कमामु लोकेषु चाला। प्रतः कदाचिदावरकलवेन, कदाचिदत्यन्तभेदेन, कदाचिद्वेदेऽय्यभेदेन, कदा- चित् सवतन्त्राखतन्त्रतवेन, कदाचित्तदभिन्नलवेन, कदाचिदवयवकल्पनया तान् पश्यन्त: खानुभूतोरपनिषत्वेन ते प्राचकाशम्। चरमे तमेव महान्तं सत्यपुरषं लौलामयत्वेन सर्व्वत विराजमानमवलोक्य प्रस्थान- स्वास्थ पूर्णतामापोपदंस्ते। १। प्रथमन्तादावरकत्वेन हिरसमयेनेति। है पूषन् सूर्य, हिरसमयेन पाशरेण ज्योतिवायेन मर्लेन सत्यस्व मुखं मुख्य सरूपम् अपिहितम् पच्कादितं तया। तत् सत्य सत्यधरन्नाय सत्यस्योपासनेन तत् सत्यमेव धर्ममो यस्य तसे मह्यं दृष्टये दर्शनाय त्वम् चपाह्टय अपा- वतम् अनाच्कादितं कुरु। २। पूषत्रिति। ह पूषन्, जगतः घोषणात् पूषा सविता, है एकर्षे-एक एव ऋषति गच्कतीति एकर्षिः, हे यमः-सर्व्वस्य जगसः संयमनात् यमः, हे सूर्य्य-सु ईरयते रसान् रश्मीन् वा यो जगतः, हे प्राजापत्य-मजापतेरौम्स्यापत्यम्, रश्मोन् व्यूह विगमय, २

१० वेदान्तसमन्वयः ।

३। वायुरनिलममतमथेदं भम्मान्तछ् शरीरम्। शं३ क्रतो सर कतछसर क्रतो सर कतछूसर।

४ । अग्ने नय सुपथा राये अ्रास्म्ान् विश्वानि देव बयुनानि विद्वान्।

भूविष्ठान्ते नम उति विधेम ।। ईश १५-१८। ह, ७१५।१।

नेज: समूह संच्षिप उपसंहर, यत् से तव रूप कस्यारातमं शिवतमं तत् ने तव रूपं पश्वामि। किमिदं रूपं कस्य वा ? तदघिष्ठातुरव तदिति पुरुषविधल्वेन दर्शयति-योऽसौ पुरुषः तवदधिष्ठाता, सोऽहं नम् खरुपोर्ड्ि। ३। वायुरिति: प्रयाणकाले वायु: प्राणवायुः तत्खणडलवेन अ्रमृतं नित्यकालसायिनम् अनिन वाद्य बायु प्रतिगच्कत, अध दरद शरीरं अस्ान्तं अवतु: "एषा ह वा अख्ाद्कतिरसुभिन् लोके भाममा प्रवति म यएवंविदस्माश्जोकात् प्रेति, अथैतमेषाइ्ुतिरेतस् पृष्ठे सत्याद्यते-य्रहं वे त दहावास्ोति। नवाङ्वयति तम्मादाद्गति र्नाम।" (श, ब्रा११२२६) "मन्य ब्रह्मेत्युपासीत। अ्रथलु क्रतुमयोऽयं पुरुषः । स यावत् क्रतुश्यमस्माओ्जोकात् प्रेति, एवं क्रतुर्ई अ्रमुं लोकं प्रेत्याभिसन्नवति।" (श,ब्रा १०१६।३।१) इत्याद्यमुसा- रेग-ओों सत्य ब्रक्म, हे कतो है कर्मा हे यत्,-यन्नो वै विशुरिति तदषिष्ठाता विषणुनामेदटच्या सम्बोधनं वा-कवतं मयानुष्ठितं कर्थ सर सर-खर्मलोके पुनराह्वानाय कतो सर उतएसरेति पुनर्व्वचन- मादरार्थम्। ४। अब्ने इति। हे अम्ने, इविषां वाहुक, राये धनाय सम्मदे सुपधा शोभनेन मागेया देवयानेन असमान् नय गमय। ह देव,

श्य थ।] प्रस्थानवली। ११

५। ब्रद्म ह देवेभ्यो विजिग्ये तस्य ह ब्रह्मगो विजये देवा तमहीयन्त त ऐचन्तास्माकमेवायं विजयोऽस्मा- कमेवायं महिमेति।

तड्वैषां विजनी तेभ्योह प्राटुर्ब्बभूव, तन्न व्यजानन्त किमिदं यचमति।

तेऽग्निमब्रुवन् जातवेद एतद्िजानीहि किमेतद्यक्ष- मिति तथेति।

तदभ्यद्रवत्। तमभ्यवदत् कोऽसीति? अग्निर्व्वा अहमस्ीत्य्रवीत् जातवेदा वा अहमस्मौति।

विशवानि सव्वाणि वयुनानि प्रस्यकर्ममाणि प्रभ्ानानि वा विद्वान् जानन् ऋ्रस्त् श्रस्मात्तः जुहुरागं कुटिलम् एनः पापं युयोधि वियोजय, ते सुभ्य भूयिष्ठां बहुतमां नमउत्ञिं नमर्कारवचनं विधेम कुर्य्याम। ५। अत्यन्तभेदेनेति इन्द्रादिदेवा भध:क्रियन्ते भ्राख्यायिका- च्कलेन ब्रह्मेति। ब्रह्म ह किल देवेभ्य: तेषां गौरवाय विजिग्ये जयं लब्धवत्। तस्य ह किल ब्रह्मगः विजये देवा: अगन्यादय: पमशोयन्त महिमान लव्वन्तः। ते अगन्यादय: ऐत्न्तः ईच्ितवन्तः-भ्रस्राकम् एव अयं विजय:, प्स्माकम् एव श्यं महिमा इति। तत् ब्रह्म ह किल एषां देवानां विजनी भातवत् मिथकणमिति शेष: । तभ्य: देवेग्य: ह किल तत् प्रादुर्व्वभृव भात्ममं प्रकाशयामास। ते तत् ब्रह्म न व्यजानन्त-किमिदं यन्तं पूज्यम् इति। ते देवा: अग्निम् भब्रुवन् उक्वन्तः, हे आातवेदः, एतत् भसन्ोच- रस्थ यकं विजानीहि-किम् एतद् यक्तम् दति। सबाह तथा पूति तथास्तु दूति। स तत् यक्तम् अभ्यद्रतत् अभिगतवान्। तम् अग्निम् अभ्यवदन्

१२ वेदान्तसमन्वयः । [श्य थ।

तस्िमिंसत्वयि किं वौर्य्यमिति। अपीदए सव्वें दह्यं यदिदं पृथिव्यामिति। तस्मै तगं निद्धावेतइरृति। तटुपप्रेयाय सर्व्वजवेन, तन्न शशाक दग्धुम्। स ततएव निवट्टने नैतदशकं विन्वातुं यदेतद्यच्मिति। अथ वायुमब्रुवन् वायवेतद्विजानीहि किमेतद्यक्ष- मिति तथेति। तदभ्यद्रवत्। तमभ्यवदत् कोऽसीति। वायुर्व्वा

उत्तवत् तत्-कोऽसोति। भग्नि: वा प्रहम् भस्ति इति, जातवेदाः वा प्रहम् अस्मि इति पब्रवीत् उक्नवान् सः । तत् भ्राह-तस्मिन् त्वयि किं वौर्य्यम् इति। स श्रब्रवीत्-यत् इदं पृथिव्याम्, अपि इदं सव्वें दहेयम् दति। तक्े अम्नये तएं निदधी स्थापितवत् तत्-एतत् तरं दह इति। स तत् तणं सर्व्वजवेन सर्व्वोत्साइक्कतेन बलेन उपप्रेयाय उपगतान्, स तत् तषं दम्घुं न पशाक। स भन्नि: ततः यच्ात् एव ,नवदृत प्रतिगतवान्। निव्ृत्य स भ्राह-न एतत् भगकं विभ्ातुम्-यत् एतत् यचं पूज्यम् इति । परथ अनन्तर्र ते देवा: वायुम् पब्मुवन् उत्नवन्तः, है वायो, एतत् अ्म्मदोचरस्थ यक विजानीहि-किम् एतत् यक्षम् इति। स ब्राह तथा इति तथासु इति। स तत् यच्तम् अरभ्यद्रवत् अभिगतवान्। तं वायुम् भ्रभ्यवदत् उत्नवत् तत्-कोइसोति। वायुः वा परहम् भस्मि, मातरिखा वा प्रहम् चसति इति चब्रवीत् उत्तवान् सः ।

श्य थ।] प्रस्थानवलौ। १३

तम्मिंस्वयि किं वौर्य्यमिति। अपीद सर्व्वमाद- दौय यदिदं पृथिव्यामिति। तस्मै तगं निदधावेतदादृत्खेति। तटुपप्रेयाय सर्व्वजवन, तन्न शशाकादातुम्। स ततएव निवहटते नैतदशकं विज्नातुं यदेतद् यचमिति। अथेन्द्रमब्रुवन् मघवन्नेतद्विजानीहि किमेतद्यवमिति। तथेति। तदभ्यद्रवत् तस्मात्तिरोदधे। स तस्म्िन्नेवाकाशे सवियमाजगाम बड्ुशोभमानामुमां हैमवतों ताछहोवाच किमेतद्यक्मिति।

केन ३।१-१२।

तत् ब्राह-तस्मिन् त्वयि किं वौर्यम् इति। स प्रब्रवीत्-यत् इदं पृथिव्याम् भपि इदं सर्व्वम् आददीय, स्थानान्तरं कुर्य्याम्। तस्मे वायवे दगं निदधी स्थापितवत् तत्-एतत् दनम् आदत्ख स्थानान्तरं कुरु इति। स तत् तणं सर्व्वजवेन सर्व्वोत्साइक्कतेन बलेन उपप्रेयाय उपगतवान्। स तत् णम् पादातुं स्थामान्तरं कर्तुं न पथाक। स वायुः ततः यचात् एव निवद्ृते प्रतिगतवान्। निष्टत्य स प्राइ-न एतत् भथकं विभ्ातुम्-यत् एतत् यच पूज्यम् इति। पथ चनन्तरं देवा: इ्न्द्रम् पनुवन् उत्तवन्म :- मघवन् इन्द्र, एतत् भसदोचरस्वं यक विजानीहि। सशाह तथा इति तथासु इति। स तत् यचम् अभ्यद्रवत् अभिगतवान्। तस्मात् समोपगतात् इन्द्रात तत् यक् तिरोदधे पन्तहितं बभूव। स इन्द्र: तष्मिन्रेव भकाश बहुभोभमानां इमव्ती हेमक्वताभरय- वतों हिमवहहितरं वा उमां विद्याम् भाजगाम साक्षात्क्कतवान्। तां विद्यां ह किल स उवाच-किम् एतत् यंच्म् इति।

₹४ वेदान्तसमन्वयः । [श्य भ।

सा ब्रह्मेति होवाच ब्रह्मणो वा एतद्िजये महीय- ध्वमिति ततो हैष विदास्नकार ब्रह्मति। तम्माद्दा एते देवा अतितरामिवान्यान् देवान् यदग्निर्व्वायुरिन्द्रस्ते द्वेनन्ने दिष्ठं पस्पर्शुस्ते द्वेनत् प्रथमो विदाच्नकार ब्रह्मेति। तस्ाद्वा दून्ट्रोऽतितरामिवान्यान् देवान् स ह्येनन्नदिष्ठं पस्पर्श स द्यनत् प्रथमो विदास्जकार ब्रह्मेति। तस्यैष आदेशी यदेतद् विद्युतो व्यद्ुतदा द्रतोति न्यमौमिषदा दति। केन ४।१-४।

सा उमा-एतत् ब्रह्म इति ब्रह्मणः वा एव विजये महीयध्वं महिमानं प्रापुथ यूयम् दति ह किल उवाच। ततः तदुमावचनात् ह किल एष इन्द्रः ब्रह्म इति विदान्नकार भातवान्। यत् यस्मात् ते भग्नि: वायुः इन्द्रः हि नेदिष्ठ समोपगतम् एनत् ब्रद्म पस्पर्शुः स्पृष्टवन्तः, एनत् ब्रह्म प्रथम: इन्द्र: ब्रह्म इति विदाख्नकार ततः ते सव्वें विदाज्क्रुः। तस्मात् हेतोः वा एव एते देवा: कान् देवान् अतितराम् प्रतिशेरते इव एव। स इन्द्र: नेदिष्ठ समोपगतम् एनत् ब्रह्म पस्पर्थ स्पष्टवान् स हि प्रथम: एनत् ब्रह्म इति विदाख्कार भ्ातवान्, तम्मात् वा एव इन्द्रः प्रन्ान् देवान् पतितराम् पतिशेते दव एव । तस्य ब्रह्मणः एष आदेश: उपदेश:। कोइसी ? विद्युतः सौदा- मिन्या: यत् एतत् व्यद्ुतत् विद्योतनम् पाद्ि तदिव इति। न्यमो- मिश्रत् भादति चक्तुषो निमेष दव इति। सक्दर्शनदानानन्तवं तिरो- भवति व्रम्मेति प्रदर्शनायोपमाइयम्।

श्य का।} प्रस्थानवलो। १५

ई। जानाम्यहं शेवधिरित्यनित्यं न छध्रुवैः प्राप्यत हि श्रुवन्तत्। ततो मया नाचिकेतश्चितोऽग्नि- रनित्यैर्द्रव्येः प्राप्तबानस्मि नित्यम्॥ कठ,२१० । ७। न तव सूर्य्योभाति न चन्द्रतारकं नेमा विदुतो भान्ति कुतीऽयमग्निः । तमेव भान्तमनु भाति सव्वें तस्य भासा सर्व्वमिदं विभाति ॥मु, २२१० । पूवे, ६।१४ । ढ। शं नो मित्र: शं वरुगाः शं नो भवत्वर्य्यमा। शं न दून्ट्रो वृहस्पतिः शं नो विष्णुरुरुक्रमः ॥ (ऋक् १६०ह) ६। जानामीति। भ्रहं यम: शवधि: निधि: इति पार्थिवधन- मिति यावत् अनित्यं जानामि। ध्रुवं नित्यं तत् ब्रद्म पध्ुवैः शरपरनिव्येः द्रव्य: न हि प्राप्यते। ततः मया पनित्येः द्रव्य: नाचिक्रेतः भ्रम्नि: चितः निर्ज्वसितः। तैन नित्यं खर्गाख्यं याम्य स्थानं प्राप्तवान् भ्रस्मि। ७। न तत्रेति। तत्र ब्रभ्मसि ब्रह्मविषये इति यावत् सूर्य: म भाति न प्रकाशवान् भवति-प्रकाशवान् पुनः परप्रकाशको भवति, न ब्रद्मविषये सूर्य्यस्य ताट्टशत्वमिति भावः; चन्द्रतारकं न भाति न प्रकाशवत् भवति; इमा: विद्युतः न भान्ति प्रकाशवत्यः भवन्ति। कुतः अयं वैदिकेरभ्यर्हितः प्रस्द्गोचरः भग्निः भास्वति प्रकाशवान् भविष्वपोति शेष: । भान्तं दोप्धमानं तम् एव ईश्वरम् अनु सर्व्व भाति। कथम् ? तस्य भासा इदं सर्व्वं सूर्य्यादिकं विभाति। सुतरां न तेषं नश्माकभासकत्वम्। ८। भमिति। भित्र: नः भ्रस्ाकं मं सुखकतृ, वरुप: नः

१ ६ वेदान्तसमन्वयः । [श्य थ।

नमो ब्रह्मगे, नमस्ते वायो त्वमेव प्रत्यच ब्रह्मासि। त्वामेव प्रत्यक् ब्रह्म वदिष्यामि। तै, ११ । ६। भीषास्माद्वात: पवते भोषोदेति सूर्य्यः। भोषाम्मादगियेन्द्रय्न मत्युर्धार्वात पञ्चम: ॥ ते, राघर। १०। एष ब्रह्मैष दन्द्र एष प्रजापतिरेते सर्व्वे देवा दूमानि च पश्चमहाभूतानि पृथिवी वायुराकाश आपो ज्योतीषोत्येतानीमानि व सुद्रमिश्रागि च, वौजानी- तरागि चैतरागि चाएडजानि च जारुजानि च खेदजानि चोद्विव्जानि चापवा गाव: पुरुषा हस्तिनो यत् किश्चेदं प्रागि जङ्गमं च पतति च यच्च स्थावरम् सव्वें तत् प्रज्नानेत्र प्रज्नाने प्रतिष्ठितं प्रस्नानेवो लोक: प्रन्ना प्रतिष्ठा प्रज्नानं ब्रह्म। ऐ, ५।३। भ्रस्माकं शं सुसऊृत्, अर्य्यमा सूर्य्य: नः प्रस्ताकं शं सुखत्, इन्द्रः नः अ्रस्माकं शं सुखऊत्, उरुक्रमः विस्तीर्णपाद: विष्शु: नः अ्रस्माकं शं सुखऊ्वत् भवतु। एवम् ऋचा प्राथयित्वा शीपनिषदं ज्वानं मरावैश- यते-नमः ब्रह्मषे। हे वायो, नमः ते तुभ्यम्। व्वं व्रायुः एव प्रत्यक्ष' ब्रह्म अमि, त्वां वायुम् एव प्रत्यक ब्रह्म वदिष्ामि। भेदेऽप्य- मेदतवेन ग्रहणमत्र। 2। भषेति। अस्मात् ब्रह्मण: भीषा भयेन वातः वैदिकदेवता वायुः पवते, भोषा भयेन सूर्य: वैदिकदेवता उदृति, प्रस्मात् ब्रह्मणः भौषा भयेन वैदिकदेवता अग्निव्य इन्द्रस, पञ्चमः मृत्युख् धावति। अत्यन्तमेदोऽन। १०। सतन्त्राखतन्त्रलेन एषदति। एष ब्रक्मा, एष इन्द्र:, एष प्रजारपतः, एत सव्वे देवाः, इमानि च पच्चमहाभूतानि, पृथिवी, वायुः

१७ ११। सव्वें खब्विदं ब्रह्म तव्जलानिति, शान्त उपा- सीत। भथ खलु क्रतुमयः पुरुषो यथाक्रतुरस्मिन्ं लोके पुरुषो भवति, तथेतः प्रेत्य भवति, स क्रतुं कुर्व्वीत।

छा, ३।५११४।१।

पाकाथः पपः ज्योतीषि इति एतानि, इमानिच सुद्रमिश्र्ाणि-द्व शब्दोऽनर्थक :- तुद्रः मिश्रागि सर्पादीनि, दतरागि च दूतरागि च वोजानि कारणानि। कानि तानि ? भरड़जानि पच्ादीनि, जार- जानि जरायुजानि मनुष्यादीनि, सेदजानि यूकादीनि, उद्विज्जानि वृत्तादोनि च, परखा:, गावः, पुरुषा: मनुष्याः, इस्तिनः, यत् किन्न इद प्रागि जङ्गमं पदगामि, पतचि आ्रकाशेन पतनशोलं, यत् च स्थावरम् अचलं, सर्त्च तत् प्रभ्नानेष प्रम्ना एव नेत्र नेत्री यस्य तत, प्रमान प्रतिष्ठितं, लोकः प्रम्नानेष: प्रभ्ना एव नेतरं नेत्री यस्य सः, प्रन्नाप्रतिष्ठा आश्चयः सर्त्वेस्य जगतः, तम्मात् प्रभ्ानं ब्रद्म-सर्व्वस्य नेतत्वादाश्र- यत्वास।

११। सदभिन्नत्वेन सर्व्वमिति। दद प्रत्यक्षविषयं सव्वं समस्त खलु ब्रह्म। कथम् ? तञ्जलान् इति। तज्जं -तस्मरात् ब्रह्मणो जातं, तज्ञ- तस्मिन् व्रभ्मगि लीयते ,ा तनम् - तस्मिन् ् ्रर्म्निति पेष्टते दति।-परनम् इत्यत्र भन् छान्दसोऽवयवलोप:। शान्त: राग- हेषादिविरहित: सन् सर्व्वमिदं ब्रह्मत्वेन उपासीत वैदिका यथा देवत्वेन। धथ खलु पुरुष: क्रतुमयः कर्ममयः-करतुः कनेति निरु्तम्, भष्य- वसाय इति त्रीमच्छङ्वर:। अ्रस्िमन् लोके पुरुष: मानवः यथाक्रतुः यादृभकम भवति, तथा इतः प्रस्मात् लोकात् प्रेत्य भवति। भतएव स पुरुष: करमुं कम कुर्व्यीत। पतएवाह वाजसनेयसंहितोपनिषत्- कर्व्बग्रेवेड वर्गगाचि निजीषिषेष्कृत सभाः। एवं स्वयि गव्ययेवोऽसित न कर्ष खिप्यते नी।।" इसि।

१८ वेदान्तसमन्ययः ।

१२। तस्य ह वा एतस्यात्मनो वैश्वानरस्य मूर्देव सुतेजाशन्ुविश्वरूप: प्राणः पृथग्वत्मात्मा सन्देहो बहुली वस्तिरेव रयि: पृथिव्येव पादी उरएव बेदिर्लोमानि वर्हि- र्पृंदयं गार्ईपत्यो मनोऽन्वाहार्य्यपचन चास्यमाहवनीयः ।

१२। अवयवकल्पनया तस्येति। वया इदये चम्रयस्ते चन्धे त्वे विश्रे चमृता मादयने। वैश्वामर भाभिरसि चितीमा स्य रोव जना उपमिद्ययन्। (शयहार) इत्याद्यासु वैखवानरोडग्नि: संस्तुतः। स एवावरीपनिर्षदि परमाममलेन ग्टहौतः। तत्र "मूर्द्दा दिवा नाभिरग्नि: पृथिव्याः" दति दिवः मूर्जा पृथिव्या नाभिरिति प्रकत्पा पुनः "अथाभवदरतौ रोदस्योः" दूति द्यावापृथिव्योरधिपतिरिति निर्हिष्टः सः। सुतरामत्न तस्यैव दी: सूर्य्यो वायुराकाश आपः पृथिव्यवयवत्वेन प्रकल्पान्ते। तस्य वा एनस्य आतमन; परमात्मन: वैश्वानरस्य सुतेजा: दौः मूर्दा एव ; विशव- रूप: सूर्य्य: चसुः, प्रागाः वायुः पृथग्वर्वात्मा पृथग्वर्त्म यस्य वायोः स पृथग्वर्तमा स एव आत्मा सवभावो यस्य स पृथग्वर्ाता, बहुल: सर्व्वगत- त्वात् आकाश: सन्देह: देहस्य मध्यभाग:, रवि: आप :- "शदुभ्योः * म्राच् रयिर्धनं तम्मादापो रयिरुक्तास्तामान्न मूनौभूतानां वास्तः स्थानमिति वस्तिरेव रयिरित्युत्त्म्"द्ूति वाचस्पति :- वस्तिः; पृथिवी पादी, वेदि: उरः जक्तएव; वहिः कुशः लोभानि, गारईपत्यः भ्र्पर्निः हृदयम् ; अन्वाहार्य्पचनः अन्वाहार्यीग्नि: मनः, भ्ाहवनीयः भ्रब्नि: भास्यं सुखम्। तथा चान्यत्- धाभ्ररमूंदा चस्षुषी चन्द्रमूर्ग्यो दिश, श्रीवे वाग्विष्वताय वेदाः। वायुः प्राशी हृदय विश्रमस् पद्मां पृथिवी स्ेध सर्व्वभू ताम्राक्ा॥ दर्ति (सु. २११।३) स्रुतिरेषा विषयो वेदान्तसूत्राणां चतुविश्यमारव्य नवसंख्यकानां प्रथ- माध्यायस्य द्वितीयपादस्या परिममास्नेः ।

१६

१३। सोडकामयत मेध्यं म दूदछस्यादात्मन्वानेन स्यामिति। ततो Sशवः समभवद्यदश्वत्तन्मेध्यमभूदिति तदेवाशवमेधस्याशवमेधत्वम्। एष ह वा अशवमेधं वेद य एनमेवं वेद। तमनवरुद्यवामन्यत। तए संवत्सरस् परस्तादात्मन आ्लभत। पशून् देवताभ्यः प्रत्योहत्। तस्मात् सर्व्वदैवत्यं प्रोचितं प्राजापत्यमालभन्त। एष वा अभ्वमेधो य एष तपति तस्य संवत्सर आत्मायम ग्निरर्क- स्स्येमे लोका आत्मान: तावेतावर्काश्वमेधी। सा पुन- रेकेव देवता भवति मृत्युरेवाप पुनर्मृत्युञ्जयति नैनं मृत्यु- राप्नोति, मृतुारस्यात्मा भतति, एतासां देवतानामेको- भवति। व, आ, ३।२।७। १३। कतोराअलवेन घरिकल्पनं सोऽकामयतति। स प्रजापति: पकामयत। किमकामयत ? दूद मे मम शरीरं-यत् प्राण्ीषुत्क्रान्ते- पूच्छू नभावं गन्तुमारव्यवत् तत्-मेष्य यश्ोयं स्थात् ; पनेन शरोरेख भात्मन्वी भात्मवांख स्वामिति। यत् यम्मात् तत् शरीरं अश्वत् पखयत् उच्छूनभावमगच्छत्, ततः तम्ात् स पश्ः प्रभवत्। तत् शरीरं मेघंा यब्राईम् प्रभूत् इति तत् सम्मात् एव पशमेघस्य क्रतो: अ्रश्वमेघ- त्वम् पश्वमेधनामलाभः । यः एनम् प्रशम् एवं वेद, एष ह वा निख्चित- मेव भश्मेधं वेद। स प्रजापति: सम् पशम् अनवरुडा पवरुहमक्कत्वा एव समन्यत पचिन्तयत्। संवत्सरख परस्तात् ऊड्डम् भामने भातमाथें तम् भशम् प्ालभत मालसं ऊतवान्। पशून् भन्धान् ग्राम्यान् परसान् च देवताभ्य: यथादेवतं प्रत्यौहत् प्रतिगमितवान्। यस्म्रात् एवं तस्मात् यात्रिका: इदानी सर्व्वदवत्यं प्रजापत््रम् प्रालभन्ते। प्रभ साष्यकार :- "यम्मादेवं प्रजापतिरमन्धत तस्ादेवमन्योऽप्युप्तेन बिधि- नातामं पशमखं मेवां कस्पयित्वा सर्व्वदेवत्योडह म्रोक्यामाणत्रालम्यमान-

२ वेदान्तसमन्वयः । [ रवं जा

१४। अध यो ह वा अ्रस्म्ात् लोकात् सं लोकमटष्ट्रा प्रैति स एनमविदितो न भुनत्ति यथा वैदो वा Sननूक्तो जन्यद्ा कर्म कृतं यदिह वा अप्यनैवंवित् महत् पुएयं कर्मा करोति तद्रास्यां ततः चीयत एवात्मानमेव लोक- सुपासीत स य आत्मानमेव लोकमुपास्त न हास्य कर्म चोयते। अस्ाद्यवात्मनो यद्यत् कामयते तत्तत् सजते। ३।४।१५। स्वहं महवत्यएव स्याम्। प्रन्य दूसरे पशवो ग्राम्यारएया यथादैवत- मन्याभ्यो देवताभा आलभान्ते मदवयवभूताभा एवेति विद्यात्।" इति। प्रजापतेः शरोरस्याशत्वं मेध्यत्वञ्ज प्रकल्पा सम्परति दृश्यमान- मादित्यमखमेधत्वेन परिकल्पयति, साधमभूतस्यास्य च तेनैका साध- यति-एष वा अश्वमेध: य एष त्पति, तस्य तपतः संवत्सरः आ्रत्मा शरीरम्, अयम् अ्रर्निः अरकः यादित्यएव, तस्य अर्कस्य इमे लोका: पममानः तो अमन्यर्को अराश्मेधो। तो अमन्यर्कों पुनः एका एव देवता भवतत। का सा? मृत्युरव। यः पुनः मृत्युमेवाश्मेध तन च आत्मनः एकत्वं वेत्ति स पुनः मृत्युम् अपजयति सक्कत् मत्वा पुनर्म मरगाय जायत, न एनं जनं मृत्यु: आप्रोति। कथं नाप्रोति ? मृत्य: पस्य एवंविदः जनस्य आत्मा भर्वात, एतासां देवतानामातऽवयव- भूतानाम् एकी भर्वात। १४। लोकस्यात्मत्वन परिकल्पनम् प्रथेति। प्रथ यः कश्चित् इ वै स्म् पम्मानं लोकम् प्रदृष्टा अ्रविदित्वा प्रस्त्ात् लोकात् प्रेति, पविदित: स एनम् आत्मानं न भुनत्नि पालयति, यथा लोके प्रनभूत्तः अनधोत: वेदो वा, अन्धत् अतं अष्यादि कमे वा भात्मान न शोक- मोहादिनिवर्तनन पालयति। अनैवंवित् प्राममानं लोकलेनाविद्दान् यदिह वे महत् पुस्य कस्ै भपि करोति तत् ह बस्य भन्ततः अन्ते दोयते एव। तत् किं कर्मव्यम् : आ्राममानम् एव लोकम् उपासीत

. २१

१५। पथो घयं वा भात्मा सर्व्वषां भूतानां लोक:। स यञ्जुहोति यद्यजते तेन देवानां लोक: ; अथ यदनुब्रूते तेन ऋषोगाम् ; अथ यत् पितम्यो निपृाति यत् प्रजा- मिच्छते तेन पितृशाम् ; अथ यन्मनुष्यान् वासयते यदे- भ्योऽशनं ददाति तेन मनुष्यागां; अथ यत् पशुभास गो- दकं विन्दति तेन पशूनां, यदस्य गहेषु शवापदा वया- स्यापिपीलिकाभा उपजीवन्ति तेन तेषां लोक:। यथा ह वै खाय लोकायारिष्टिमिच्ेदेवयहैवंविद सर्व्वागि भूतान्यरिष्टिमिच्कन्ति तद्ा एतद्विदितं मौमाएसितम्। ३।४११६ ।

तहथ्या कर्भ कुर्व्वीत। किमनेम भविष्यति? स यः प्रात्मानमेव लोकम् उपास्ते न ह अस्य कर्मे चीयते। स यत् यत् कामयते तत् तत् अस्मात् आत्मनः एव हि सजते उत्पदते। १५। विपरीते देवादिष्वनामदृथ्या याजनादिभिरातनः सर्व्व- लोकत्वकल्पनम् अथो इति। प्रथो प्ररयं वा आत्मा सर्व्वेषां भूतानां लोक: भोग्य: परतन्त्रः । स आत्मा यत् जुदोति, यत् यजते तेन स देवानां लोक: भवति। यत् स अनुबूते स्ाध्यायम् पधोते, तेन स ऋषीगां लोक: भर्वत। अथ सयत् पितम्यी निप्टणाति प्रयच्कति पिएडोदकादि, यत् च प्रजा सन्ततिं कामयते, तेन पितणां लोक: भवत। प्रथ स यत् मनुष्याम् वासयते ग्टहे भूम्युदकादिदानेन, यत् च एभ्योः अ्रशनं ददाति, तेन ममुष्याणां लोक: भवति। अथ स यत् पशुभ्यः तगोदकं विन्दति लक्षयति, तेन पशूनां लोक: भवति। यत् पस्य गहेषु खापदा: हिंस्त्रजन्तवः, वयांसि पक्षिषः पपिपीलिकाभ्यः पिपोलिकाभि: सह उपजीवन्ति कणादिभच्तषैन, तैन स तेषां लोकः। यथा इ वै खाय लोकाय खस्मे देशाय परिष्टम् भविनाथम् इच्छेत,

२२ वैदान्समन्वयः ।

१६। यो वा एतदक्षरं गार्ग्यविदित्वाऽम्मिएलोके जुशोति यजते तपस्प्यते बहनि वर्षसइस्राखन्तवदेवास्य तज्ञवति, यो वा एतदक्षरं गार्गाविदित्वाऽस्माल्लोकात् प्रैति स कपगोऽय य एतदक्षरं गार्गि विदित्वास्माल्लोकात् प्रैति स ब्राह्मग: ।५|८१०। १७। एष हि देवः प्रदिशोऽनुसर्व्वाः पूर्व्वोहि जातः स उ गर्भे अन्तः। एवं इ एवंविदे सर्व्वभूतानां भोग्योऽ परतन्त्रोऽइमिति विदुषे सव्वाणि भूतानि अरिष्टम् अविनाशम् इच्छन्ति। तत् वा एतत् पच्चमहायन्न- प्रकरणे विदितं कर्त्तव्यतया मोमांसितं विचारितम् । अध्यापनं ब्रह्मयचः पितयत्वप्तु तपगम्। होमी दैवी बलिभोंती नृयभ्जीऽतिथिपूजनम् । पस्चतान् ये महायज्ञान् न हापर्यात शतितः। स गहेऽमि वसन् नित्य सूनादीषेन लिप्यते ॥ (मनु श्स, य०।०१ झो)। पन्नमूना एहस्थस्य चुझ्नी पेषसयुपस्करः। कसनी चोदकुश्भय बध्यते वत वाहयन्॥ (मनु शच, (८प्ी)। सूना-पशुबधस्थानम् ; उपस्कर :- कुएडसंमाव्जन्यादिष्टश्ोपकरगम् ; कएड़नी-उलुखलमुषले; वाह्यन्-सकार्य्यें योजयन्। १६। यजनादीनां साफत्यवैफत्यकारणम्-योवेति। हे गार्ति, यो वा एतत् पक्षरं-यव्न चीयते न चरतोति चाचरम्-पविदित्वा पविज्वाय असिन् लोके बहनि वर्षाणि जुहोति यजते, तप, तप्यते, तत् अश्य पुंसः भन्तवत् एव भवति। है गार्गि, यो वा एतत् प्रचतरम् भविदित्वा अविधाय अ्म्मात् लोकात् प्रैति स क्पयः ऊपापात्रम्। भथ हे गार्गि, एतत् भ्चर विदित्वा विभ्ाय पष्मात् लोकात् यः प्रैति स वाभथः ब्रह्मसम्पन्ः । १७। नीलामयत्वेन एषदति। एष देवः हि प्रदिशः प्राचाद्या: दिम: अनुसर्षाः उपदिमय; स हि पूर्जः जातः आादिपुरुपरपेष ;

प्रस्थानवल्नौ। २३

स विजात: स जनिष्यमायः प्रत्यङ् जनांस्तिष्ठति सर्व्वतोमुखः । १८। यो देवोडग्नी योऽपु यो विश्वं भुवनमाविवेश। य भोषधौषु यो वनस्पतिषु तस्मे दैवाय नमोनमः ॥ श्वेत २।१६।१७। १६। यो देवानां प्रभवश्चोग्गवश्न विश्वाधिपो रुट्रो महषिः । हिरखगर्भं जनयामासपूव्वं स नो बुद्या शुभया संयुनतु॥

म उ गर्भे धन्तः वर्त्तमानः ; स विजातः शिशुः, स जनिष्यमाणः अन- नोभ्ुखः ; सजनान् प्रत्यङ् पश्मात् तिष्ठति ; स सर्व्वतोमुखः सर्व्व- प्राणिगतानि मुखानि भ्रस्य । १८। लीला तु तेषु तेषु च प्रविश्यैवेति यदति। यः देवः भ्रम्नौ यः प्रप्ु, यो विश्वं भुवनम् आविवेश प्रविष्टवान्, यः भ्रोषधिषु यः वनस्पतिषु तस्मे देवाय नमः नमः। "यद्यदूपं कामयते तत्तहेवा विशन्ति" इति सायनसन्पतपाठः। दुर्गाचार्य्यसम्प्रतस्तु "यद्यद्रूपं काम- यते तत्तहेवता भवति।" (नि, १०।१७); टोकाच-"अस्त्यैतदैखर्य' देवतायाः, यद्यदिष्कति रूपं तत्तत् करोति।" इति। "अमीवहा वास्तोस्पते विशवा रूपाएयाविशन्। सखा सुशेव एघि न: ।।" (७म, ५५सू, १ऋक् ) इति तसतद्रूपाणि प्रविश्यात्मप्रकाशः। "ररूपं रर्प मघवा बोभवीति माया: कवखानस्तन्व परि खाम्।" (३म, ५२स, टऋक्) इति सेच्छया रूपपरिग्रहः। "धनेन जोवेनातानानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणीति" (छा, (८३1२) इत्यमुप्रवेशएव सत्वम्। १८। यद्ति। यः देवागाम् इन्द्रादीनां प्रभव: सामर्थ्यख हेसुः,

२४ वेदान्तसमन्वयः ।

२०। या ते रुद्र शिवा तनूरघोराऽपापकाशिनी। तथा नस्तनुवा शन्तमया गिरिशन्ताभिचाकशौहि। २१। यामिषु' गिरिशन्त इस्ते विभर्ष्यस्तवे। शिवां गिरिच तां कुरु मा हिए्सी: पुरुषं जगत्॥ ३४ ५।६।

२२। वं स्त्रौ वं पुमानसि त्वं कुमार उत वा कुमारी। त्व' जोर्गो दराडेन वञ्चयसि र्व' जातो भवसि विश्वतोमुखः ॥

उद्व: उत्पत्ते: हेतुः, विशवाधिप: विश्वस्य पालयिता, महर्षिः सर्व्वन्तः, रुद्र: "संसाररुग्द्रावकत्वात् रुद्रशब्दवाचं ब्रह्म" इति श्रोमच्क्रोकगठ :- पूव्वं सर्गादी हिरखगभें जनयामास, स नः अ्रस्मान् शभया बुहरा संयुनत्। २०। येति। हे रुद्र, या ते तव शिवा मङलमयो, अछोरा प्रभया, परपापकाशिनी पुस्याभिव्यत्निकरी तनूः, तया शन्तमया युवा तन्वा, हे गिरिभन्त-गिरी स्थित्वा शं सुखं तमोतौति-नः भस्ान् पमिचाकशोष्ि पभिपश्य निरोचख। २१। यामिति। ह गिरिशन्त, है गिरिच्र-गिरिं वायत इति याम् दयुम् बस्तवे देम इस्ते विर्भारष, ताम् बदु शरिवां मङ्समयों कुरु, पुरुष जगत् च मा हि्सी:। २२। खवमिति। है देव, त्व' सत्रो, त्वं पुमान् भसि, स्वं कुमारः उत वा पपि वा कुमारी, त्वं जीर्ष: सृदः सन् दण्डेन वश्यसि, विभ्वतो- मुच: स' जातः मवसि!

प्रस्थानवलली। २५

१३। नील: पतङ्गो हरितो लोहिताच सतड़िद्रर्भ ऋतवः समुद्राः। अनादिमत्त्वं विभुत्वेन वर्त्तसे यतो जातानि भुवनानि विश्वा ॥४।३।४ । २३ । नीलदूति। व्व' नील: पतङ्गः भ्रमरः, त्वं लोहितान्तः इरितः शुकादिः, व्वं तवड़िदर्भः मेघः, त्वम् ऋतवः, त्व' समुद्राः, अनादिमत् आद्यन्तरहित: त्वं विभुत्वेन व्यापकत्वेन वर्त्तमे, यतः त्वत्तः विश्वा विश्वानि सव्वाणि भुवनानि जातानि। "लौलां विदधतः स्वैर देव तिर्यङ्नरादिषु" द्रति पौरागिका: ।

ता्वेतेषा भूवभृतानि वाकयानि दृश्यन्त पति न चितम् कर्थ दर्शनशास्तरनामौटगैमिति जिज्ासायाम्कसहितायामपरिस्फुटभावेन प्रविष्टानि मूलत्त्वानि मननेनाविष्कृतरुपाि कर्त्तु दर्भनोचितर्भविरासन्न घयः प्रदोप्तीत्साह्ा इति वदिष्यानः । कथमपरिस्फुटभाव्नति ? डा सपर्ण सयुजा सखाया समार्न वस' परिषखजाते। सयीरन्य: पिप्पन्न स्वाइत्यनम्रब्नन्धी अभि चाकाशीति॥ (१म, १६४मू, २०ऋ के) इत्यत मननं विना जौवात्मपरमात्मानाह्नग्विषयर्ता नापुतः, यतः प्रक्ृतावस्न्यादित्याहचीउस्वा विषयी भवितमहंतः। सूक्रडसिमिन् म रदापरियि रोसुतर्ग जीवाभपरमापच नियोग: सुक्र एवासीन्। निरुतपारिशिष्ट वत्तिकत्निरुपेचिते चतुई शाय्यायेती व्याख्यातेयमेवम्-"हो हो प्रति्ठिती सुछवती धर्मकर्ततारौ। दुष्कृत पापं परिसारकित्याचच्ते, सुपर्गा सयुजा सख्ावेत्या- नानं दुरात्मान परमामनं प्रत्युत्तिष्ठति शरीरएन तजायते। वन रस परीर उक्षम्। पची प्रतिष्ठापर्यति-तयोर्यमुक्कान्रमनपनब्नन्धां सरपतां सम्ोकतामुने। य एवं विद्दाननश्ब्व्वी अभिचाकशौतित्यात्मर्गातमाचष्ट।" इति। एवस सैषु ैदिकदैवतेषु रथाम्तसारिप्रहरण-

(िसानृषा हर्षा मर्षादिपर प्रश्', जन्महद्विवयोवस्थादियुऋ्रव्व' दृश्यते, तेषु पुनः जगन्पतित्व जग- दाधारत्वं, जगदेकमूलत्वं, शास्तत्वं, नेतत्वं, सर्व्वपत्व, सर्व्वशक्तमत्व', खराट्त्वमजयत्व', वरदत, पालकत्व' प्रयातत्रत्सलत्व किं बहना सर्व्वविघेभरगणवत्व प्रख्यायते। सदथा- वृषयस्ने पभीशवी हषा कभा हिरसययी। वरष्ा रधी मधबन् तषथा हरी व्षा त्व अतकती॥ (प्म, ३शस, ११क क्) इत्याद्यासु रयादय: ;

२६ वेदान्तसमन्वयः ।

व्रषायमाणीऽव्रगीत सोभ विकद्र कैष्दपिवत् सतम्य। का सायकें मघवादस्त वञ्रमहच्चेन प्रथमजामहौनाम्। (१म, ३२म, ३ क)

दून्याद्याम वजादय: :

बलित्ा महिमा नामिन्द्राओ पनिष्ठ शरा समानी वां जनिता सातरा यूर्वा यमाविहंहमातरा । (६म, ५टम, रसक

दत्याद्ाम मावादय: ;

४ह त्या सधमाद्या हरी हिर गयकेश्या गेड् हामभि प्रयी हितम्॥ (प्म, ३२स, २तऋक) दूत्याद्यास केशवत्वादय:,

कि म दन्द्र जिघाससि सातरी मरुतम्तत: तैभि: कन्पस्व साधुया मा नः समग्यो बधीः ॥ (१म १७० म, २ ऋक

इत्याद्याम क्रोधादिपर व्रशत्वम

यञ्ायधासदहरस्य कामशीः पौधषमापती गिरिहाम् र ते माता परि योषा जनिवी मह पितुर्दंम आमियदये।

६ ३म, ४८ ग, :क क !

दन्पादामु जन्मादय

मो विशस्य जगतः णसातस्पतिरयो ब्रह्मण प्रथमी गा सविन्दन इन्ो यो दम्य उवग अवातिरत्मकत्वतें सराय हवामहे।

( १म. १०२ म, ५क

इत्याद्यामु जगत्पतित्वाद्य:।

सतरा सवबान हैयान् जौवीवितान धमानविगगय "श्रो नो मितः प्ं वरुछः" इत्याद्यामपि रतासक्ष तषामौय्रीचितकल्याणणगान् परियह्ीतवन्त: किलीपनिषटट्टारः। वैदिकर्दवानावर प्रथमन्तावत् तेष कापित सान्षा

कमे ननियत कविशिष्टी ्टिप्रलयी ब्रोडनेकविधा कति िरवध िरकषनं विज्ञानमानन्द निर्व्विकार निष्कल निष्किय शान्त निर्गुण- नादका, निरगुग शमसरूप ब्रह्मेति काय्षम तुतयोभिदर्घति। नेह नानान्ति किक्षन, मत्यो: म मृत्युमाप्ाति व दह नानेव पखवति, यत त्वस्य सव्वमात्मवाभूत् तत् केन के पश्येत् तन् केन के विज्ञानीयादिव्वादिकषा नानाव्वनिषेधवादिन्य, सन्ति काथ्षम ुतयः। यः स्व्वत्चः सर्ववित यम्य ज्ञानम्य तक सव्वायि रुपायि विदिय धोरा नामानि कचाडभिवदम् बदासे, सर्मे

श्य भ। ] प्रस्थानवल्ली। २७

निमेषा जजिर विद्युतः पुरुषादधि, शपहतपाभा विजरी विमृत्यु विशोकी विजवत्सीऽपिपास: सत्यकाम: सत्यसङ्कल्प द्ति सत्चस्तिन् जगति हैयतयावगत सर्व्वगुय् प्रतिषिष्यनिरतिश्यकल्याय- गुणामन्य' सर्व्क्षतां सवशत्तियीम सर्व्वनामरूपव्याकरण सर्व्वस्याधारताव् काथन पुतयी सुवन्ति। सव्वैं खन््विद ब्रह्म तज्जलानिति, ऐतदाआामिद सर्ज, एक: सन् बहुधा विचार इत्यादिका ब्रघ्मसष्ट जगन्नानाकार प्रतिपाद्य तदैकान्त प्रतिपाद्यन्ति। काशवनः प्रुतयः-पृथगात्मानं प्रेरितारञ्च मत्वा, भीता भीग्य प्रेरितारव्व मत्वा, प्रजापतिरकामयत प्रजा: सजैयेति, पर्ति व्रिशस्यात्मेयवूरं शामूर्त शिवमच्ुतम्, तमीश्वराणां परम महेमवर तें देवताना परमश्न दवर्त, सर्व्वेस् वशौ सर्व्वस्येशन इत्यादिका :- ब्रह्मपः सर्व्वसादन्यत्वं सर्व्वस्ेभितव्यत्वमीश्वरतस ब्रभ्मणः सर्व्वस्य शेषरता पतित्व चेम्नरस्य: कायन-अन्तःप्रविष्टः शासता जनानां सव्वात्मा, एष आ्त्मान्तर्या्यमृतः यस् पृथिवौ शरौर यस्याप: शरौरं यस्य तेजः शरौरमित्यादि, यस्याव्यत्त शगौरं यस्याकषर शरौरं यस्य मृत्यु: शवौरं यस्यात्मा शरीरमिति व्रह्मव्यतिरिक्रम्य सर्व्वस्य वस्तुनी ब्रह्मणाश् शरीरात्मभारव दर्शयन्ति काशनेति।" दूति।

विविधत्वन्तु क्रचितेजीऽयन्रमाचसष्टिः, क्वचित् पञ्चभूतमावरुष्टिः, कचिन्मदादिस्टिरिति। निर- वद्यमित्यादिकाभिनिरगगमुती:, नेह नानाम्ति किञ्जनन्यादिकाभिर्भदनिषेधश्रुतीः, यः सर्षक्ष

अन्तःप्रविष्ट दत्यादिकानि: परेगमसाभुतीगढ़। अविरीधमासामेर्वं स साधयति :- "नानारुपारग वाकानामविरोधी मुख्यायापरित्यागय् पथा सभभवति तर्थव वर्गा नौय वर्णितश्। अविकार पुतमःुपपरिणामपरिहारादेव मुख्याथा निरगवदाम प्राकतवयगुगानिषेधपरतया वयवस्थिता: नानावनिषेधवादाथ् एकस ब्रह्मणः शरिवतया प्रकारभृतं सव्ें चेतनाचंतन वस्विति मव्वंस्यातमतया सर्तप्रकार अभ्मेवानस्पितमति मुरक्षिताः। सव्वेविलत्तगात्व-पतिलेश्वरत्वसव्व- कल्यागगुरकरत-सत्यका मत्व-सत्यसइत्पत्वादिवाव्ं तदभा पगमादत सुरन्तितम्। ज्ञानानन्द- मातवादि च सत्वस्मादन्यस्य मव्वकत्चारागसाश्रयम्य स्खंभूरस स्वर्ेषिगा सव्वाधारस सर््वोत्- पत्तिस्थितिप्रलयहतुभृतम्य निरवदास्य निर्त्विकारस्य सव्वात्मभृतस्त्र परस् ब्रह्मगः सरूपनिरूपक- धर्मो मलप्रबयनीकानन्टरूपज्ञानसेवत खप्रकाशतया खम्यमपि ज्ञानसनेति व प्रतिपादनादनुपालि- नम्। एक्यवादाथ परीरात्मभावन सामानाविकरखमुख्या वेती पपादनादेव सुस्थिताः। "एवस सत्यमेदी वा मेदी का धात्मकता वा वैदान्तवैकः कीडयमर्थः समर्थती भवति ? सर्व्वस्य वैदवैद्यत्वात् सर्व्च समयितम्। सव्शीरतया सव्वप्रकार म्मवावस्थितमत्यमेदः सम- थितः; एकमेव ब्रह्म नानाभूतचिर्दाचद्स्तुप्रकार नानाव्वेनावस्थितमति मदामदी, पचिद्दस्तु- नश्रिदम्तुनश्ेसरम्य च स्वरूपसवभाववैलसषगयादसडराच्च मेद: समर्थितः।" द्ात।

सथाप्यस्यायमेव सुमहान् गृणी बदाकर प्रदर्शितव्वेकमावरणपच परिहायान्ये वेदान्सवाक्ीत्पन्नाः सर्त्वण्व पच्ता अ्र्नेम समर्थिताः, कैपुचिदपि तेषु चानादरी न तेगोभ्ावितः। यह खलु निर्षेतव्य' कीिन वा सव्वेषां तेषां सम्मतिरव्ति वैम च सव्वसामन्रव्यमवश्यभावि। निव्याि प्रक्लतिनित्योि

२८ वेदान्तसमन्वयः।

जीवः पतापत् मअ्मपज्ञमिनया खससा प्रति तत्सत्तामपेचने, तमनिरन्वयी पुनल्षयीरसत्सुपजञायते। न सम्भवत्यत कस्यास्यसस्पतिः । यथाह ग्रीम ककडर :- "यथेव शौदानीं कार्य वारखाना सत्, एवं प्रागुत्त्तेरपीति गम्यते। न हीदानीमपीद कार्य कारणात्मानमन्तरप खतन्त्वमेवास्ति, 'सर्व्व' सत् परादाम् योऽन्यत्ातमन: सर्व वैद' इत्यादि अवणात्। कारणत्ममा तु सखं कार्य्यस्य प्रागुनपसेरत्रिशिष्टम्।" (वे, सू, २१।७) दति। तन्मते जीवस्याविद्यानिसत्ती ब्रछ्मेत स भवतौति यद्यपि दृश्यते, तथापि यावत् तस्य जीवत्व सावत् "सदात्मनैव सत्यत्वम्" (का, उ, भा) अस्य तेमा- भ्युपगतम्। खौकृतं जीवस्यानादितञ्च तेन, "'अनेन जीवनाममना' इति सर्गप्रमुखे शरीरमात्ान जोवशव्देन प्रागाधारगनिमित्तेनाभिलपन् अनादिः संसार दति दर्भयति। आदिम्ते तु ततः प्रागनवधारितप्रागः, स कथ प्रायधारणनिमित्तेन जीवशब्दन सर्गप्रमुखेभिन््येत।" (वे,मू, २।१।२६) दति। ग्रीमच्छ्रीकाशिवाचार्य्य गीत्ता "ब्र्वणापृथकुसषिड्जन्प्रदिम्थििप्र्नत्तिक त्वादस्य जगतस्तद् तरिक्रता नासिति" (वे, मू, १।२।१) दति। अस्य मते कम्स्त्रं जगत् म्रद्मशक्तिः, न जातु भत्रिभक्रिमतीर्भेदोडक्ति "न वक्कर्दाह्टिकाशत्रिर्त्य तिरिक्ा विभाव्यते" दृत्यव्यतिरिक्कतास्यास्ततः। ग्रीम कौक एठ रामानजयीर्म लतीम तसाम्य विस्पट्टम्। शवधर्मस वैषावधर्मात् प्रागभादय इति प्रथम तन्मससन्निवेश:। श्रीमद्रामानुजीऽप्याह, "सर्त्वम्य ब्रम्मकार्यत्वप्रतिपादनेन तदात्मतयैव सत्यत्व' नान्धथा"(वे, सं) दति। "वह्मात्मकतयंय जगत् सत्य' खनिष्ठत्वमेवासत्यम्" इति तात्पर्श्रदीपिका। "भेदपुत्यविरुद्धी भेदभिदी अभेदयास्पदभिमत द्वत्यम्माक भेदपचएव" इति तात्पर्य्यदीपिकोकि, ततश्त्र च "श्रौरामानुजीयास्तु शक्रिशक्रिमतीर्भेदमेव वर्गयन्ति" इति ग्रीमजीवोकिन पुनर्विर- अाने समुडतवाकान भेदेऽप्य्मदस्वीकारान् प्त्रेश्र सरूपभूतत्वप्रतिपादमात्। ग्रीमनध्वेन पुनरुत्त "स्वतन्तरमहमाधना सट्टिलोंके इष्टा, नैवं ब्रह्मणः किन्मु स्वरूपसामर्थ्यादिव तम्य मष्टिः" ( वे, म्, १।३:१५), "न कैवलं विचितभ्ति: किन्तु सर्व्वर्श्तिरैव" (वे, मू, २।१३१) ; "प्रक्कति- मत्ादिप्रद्त्त चाक्रीकृतन्" (ने, मू, शश1) दति।श्रौमन्निम्वार्कीया आड्ः, "अचिन्या- ननस्वाभाविका मंख्येयमद्ग ससागरी भगवान् श्रौपुरुषीत्तमएव जगतीडभिन्ननिमित्तीपादा न का ग्म " (बे, मू, १।१।२) दति। "जड़जीवरूपत्वात् सज्वाम्मकं ब्रह्मेव" (वे, सू, ११।३१) इति बात श्रीमइद्वमेन, य्तदग्रे "सर्व्वस्त्र शृङ्धन्रह्मन्वं (ते, म्, १।१।१०) प्रदर्शित, तेनान्धवैदान्तवाटिलखय सर्व्सत्ताप्रदत्वब्रह्मधर्मेकथनेन विरोध: परिषृतः । श्रौमज्जीव प्राह-"कार्ययावस्थः कारणवस्थश् स्धलमूस्चिदचिद्स्तभक्ति: परमपुरुषएव कारणात् कार्यस्यानन्यत्वात्" (प, स, स, स,) इति मोमज्जीवः। एततिरियं यीमद्रामानृजौयायाः शवौरखने सवमतसग्तशतशन्दसन्िवेशेन साचिता। "खेतरसमलचिद विद्दस्तुतातान्तरातातथा निखिलनियमन तच्छक्रितदभतबिभूति तद्ूप तकरीर तत्तनुपवतिमि: श्व्दसत्सामानाविकरणन च प्रतिपाद्यन्ति" इति तशाकोन शरीरशस्दस्य गत्तिशब्दन विपरिवर्ततन न तदसम्पतमति बोध्यम्। "कन्स्'जगत् साडग् ब्रझ्मी- पादनकमती ब्रझ्माभिन्नम" (ते, मू, २।१।१४) दतिथीमतलदैवः। तदव वह्मसत्तया जगजीयसत्तावत् भिन्नभिन्नप्रस्थामान।मेकत्वभापादयतीति प्रदर्भन सुक्षर- मेव। नामरूपविभजनात् प्राक केवलप्रभ्ममत्वमाश्रित्य तस्य सत्यत्वकथन न कषाचिदपिमने बिरुतते, स्वमर्ना प्रति तम्य स्वातन्वाात सर्व्मिरपेक्षकत्वाच्य।

श्य प। ] प्रस्थानवत्ता। २६

बन्म तम: प्रविभन्ति येऽसम्भू सिसुपासते। तवो भूय दव ते तमी य स सम् त्या रसा:। इति चुतिवाक्यास्ौता. प्रम्ति अगवदेशर्यस्च वैन वीपायेनातिक्रम्य ब्रह्मसाचालाए: सिजेदित्यनु- सन्ामपरा: हिरसा येन पाचेथा सत्यस्वापिह्ित मुखम्। तत् त्व' पूषम्रपा:यु सत्यधरमाय दष्टयै।। पति श्रुतिषाक्योकेघिता: प्रक्वतिं विभूतिक्व सत्यस्यावरयत्वेम परिष्टद्य शानयोगात् तन्सता वुभ्ध- सत्तास्ी निरन्ययेन प्रामवस्थतया प्रविल्ाध्यावरणप्रत्यास्यानेन "एकमेवादितीय ब्रम्म" "सत् सत्यं स भात्मा तखमसि" इति सर्व्वनिरपेचां ब्रह्मसत्तां ते धारणाविषयीकुर्व्वन्ति। "नेव वाचा न मनसा प्राप्तं शकीन चरुषा। पस्तीति बुबतीऽन्यच कथन्तदुपलम्यते। स्तीत्ये वोपलव्व्यस्त्तभावेन चौभयी:। पस्तोत्येवोपलवम्य तत्भाव: प्रसौदति॥ (कठ इवको, रब, १२१३सक्) इति पुत्युनदिशा बुह्धसाचात्कारप्रयती न कैषाश्िदाचार्याक्ामनभिमतः। सव्वावरणमोचर्न म आनु निरन्चयं विना सभवति, निर्वयी त ब्रहमसत्तानिरपेय सर्व् तिरोधत्ते मृषात्वस्चास्य "सर्व्वक्न नामरूपादि सदाकनैव सत्यं विकारजातं सतस्वनृतमेव" (छ्ञा, ए, भा,) इति न्यायेन योगिसब्निघौ प्रतिभाति। "कारणास्मना तृतख्व' कार्य्यस्य प्रागुत्पततेरविशिष्टम्" इति न्यायात् बह्मम्ति निमरस्य कार्य्यस्य चिन्तापथान् तिरीधानमावमेतदिति निरन्वयर्वािनीऽपि सीकुर्व्वन्ति। जगन्भिध्यान्व- प्रतिपादने यव्रस्तु योगप्रस्ययानुकूल्याय, "आात्मनि चैवं विचिवास हि।२।१।२८।" इत्यतत्ययुत्ता बुद्धणी निर्व्विकारत्वसाधमायेव च। वस्तुतस्तु खौऊ्कतं तेः, "विद्यमानोऽयं प्रपस्षी दहादिलकषय आध्यात्मिकी वाह्यय पृथिव्यादिलचय: प्रविलापयितव्य इत्यु च्ेत स पुरुषमावेयाभका: प्रविलाप- यितुम्।" (बे, सू, ३।२।२१) भति। ये तु व्याऊतनामरूप व्ृश्मोपास्यतेन गशन्त ते पुनः स्थ लमूत् जगज्जोवस् तच्ककितेन तदंशलेन नहिमूतित्वेन, तट्रूपलेन तक्करीरत्वेभाङ्गीकृत्य तदमदम पशन्ति। अतएव भेदवादीऽमैदवादी

दृष्टि :; मेदाभेदवादे तु शत्याखिद्गितं परं बुद्ध मेदामेददृत्याराध्य; भरीरात्मभावहथ्याराधनन्ु पुनर्भेदाविरीधिना भेदाभेदिगभिदेग वा पति वैदितव्यम्। एते पुगरन्वयवादिनः । पसि व विरोधी निरन्वववादिभिरव्वयवादिना चान्तिवाहित्येन। किसही सोऽयमिदानों मेथोभावेग नावसेय: १

हिरस्यैन पावय सत्यस्यापिद्टित मुखम्। तत् ल' पूषन्रपाष्टणु सत्यधर्षाय दष्टये। इस्थय येन च सत्यस्य मुखाखरूपस्याच्कादनं प्रीत्र तैनैद व तदाच्ादनापनीदनमपि समय- नौमि चेत्, सव्वतः समाकष्टवित्ततवान् सनामार्य निविश्मनसामनर्वाख्ह व वदा समेव समयापुरग

वैदान्तसमन्वयः ।

मुपलम्यने तदा तेषो सन्निधौ "आनन्दरूपममृत यदिभाति" दूत्य कदिशा वाह्यविषयेष्वानन्दविलासत्व- बाऽन्त: पुनः"प्रतिबोधविदितम्" दृत्युक्तदिशा बीध बीध प्रति बोधयितत्वे तत् सन्तामात स्व्वकाररथा ब्ह्म भवेदुपलब्धितिषयम्। नतु "आनन्दरूपममृत' यदिभाति" दूत्यत् जगति सौन्दर्य्याकारय तत् मत्ताया भासमानतं, न तु साच्ादानन्दस्य, बीध बोध प्रति बोधयितत्वेनीपल्धिश्च बोधसापेक्षा, पती नेवीमयचावरण स्व्वथापगतम्? सत्यमेतत्, किन्व वमुपल्यमान आ्रनन्दस्य विलासी बोरधायता चावरणोन्मीचनाय स्यात्, ततश्वर तम्त्मिन्नानन्दे बीधयितरि च सर्व्वक्च कार्यजात तज्भान- वैचितातया भासमान सच्कत्वमापद्येत भवेज् चिरानावतं ब्रह्म नियतदग्विषयम्। सत्येक्षम् "शनन्दा- डा्व खत्विमानि भूतानि जायन्ते, आनन्देन जातानि जौवन्ति, आानन्द प्रयन्त्यभिसंविशन्ति" (तै, उ, ३६।१) इति कारणभूतेनानन्देन "रसी वै सः" (तै, उ, २२) दूति सर्व्वत रसस्रूपस्य प्रकाशात् सव्वस् करमन्वमाप्रभात : एवच् निरन्वयान्वयभेदीऽप्यपास स्ात्। न पुनर्मेन्तव्यमकेषां विवत्तवादीऽपरेषाञ्च परिणामवादः स्यात् परिपन्थी मेतीबन्वनस्। अचित्य-

शादिम्य आकाशत्वाद्यपरिहारंण शब्दाद्युत्प्तिष्टान्तेन चैकस्मिन् ब्रह्मणि सरूपान्यधाभावमन्तरेगा विविधाकारा सष्टिर्भवतौति मन्यमाना: समानतुष्टिमेवानुभवन्ति। आकाशादिभ्य: शब्दाद्युम्पत्तेः परमरहम्यत्वाम्नामिमन् पचे पुनरेन्द्रजालिकत्वस्य सव्वथा निरदकाशः। ऐन्द्रजलिकत्वे पुर्नरिन्द्र- आलघटितमिध्यात्वमापततौति शङ्गा मूलशून्या। अस्त्रिन् इष्टान्े पुनरन्द्रजालिकस्य सत्यत्व तच्छते: सत्यत्वं वैचिताप्रदशनम्य च तच्कक्रिसम्पतत्व' कीवा निवारयेत।ययाददि नित्यकालमेतत्प्रदर्शनं

पत्ति विमा न किमाप वस्वन्तं प्रत्यक्षगस्थम्। सर्व्व हि खलु तदचित्रामेव। वैचिचंा पनत्संभ्यानवशेषमावघटितम्। भगदकतिसन्तदरूपेय विवसंते, स्वरूपाविमर्द्दनेन परियामत वति चेत् कीडव विशेषः। अतएवाह् त्त्त्वजिद:,- "ममीइविस्फ लिङ्गादे: सप्टिर्या चीदितान्यथा। उपाथः मोऽवताराय नास्ति मेद: कथख्चन ॥" दूति। सुतरा वेदान्तवादिनामाचार्य्यणा वितर्कजालं न पुनजातु वेदान्तेवनास्थामनपादयतीत्ल

इति प्रस्थानवल्ली द्वितीयोऽध्यायः ।

तृतोयोऽध्यायः। अथारोहवल्लौ।

१। प्र ते ब्रवीमि तटु मे विबोध खरग्यमग्निं नचिकत: प्रजानन्। अनन्तलोकाप्तिमथो प्रतिष्ठां विद्ि त्वमेनं निहितं गुहायाम्॥ लोकादिमग्नि तमुवाच तम्मै या दृष्टका यावतीर्व्वा यथा वा। स चापि तत् प्रत्यवदत् यथोत्ता- मथास्य मृत्युः पुनरवाह तुष्टः।। त्रिगाचिकेतस्त्रिभिरेत्य सन्धिं विकर्मक्ृत् तर्रत जन्ममृत्यू। ब्रह्मजनं देवमीड्यं विदित्वा निचाय्येमाछ शान्तिमत्यन्तमेति ॥ कठ १।१४।१५।१७। प्रस्थानवल्ां वैदिकदवेषु वैदिकानुष्ठानेषु चोपनिषत्समुचित- भावानां सन्निवेश: संचेपेणोक्तः, न पुनस्तवारोहक्रमः। प्रतस्तदभि- ख्यायां तमेव प्रदर्शयितुसुपक्रमते ;- १। प्र ते इति। यत् त्वया प्रार्थितं तत् उ पुनः खग्य' स्वर्ग- साधनम् श्रग्नि विजानन् विभ्वातवान् ब्रहं ते तुभ्य प्रब्रवोमि, है नचिकेत:, मे मत्तः त्व विबोध बुद्धाख। गुहायां विदुषां बुद्दौ निह्हितं निविष्टम् एनम् अग्निम् अनन्तलोकाप्रिम् अच्यलोकप्राप्रिसाधनम्,

३२ वदान्मसमन्वयः। [शय थ।

रथो अपि प्रतिष्ठा भूतात्मकलवेन जगतः आञ्यं त्वं विद्ि। अ्रत्र वैदिकद्वताग्निन केवलमचयलोकप्रापकलवेनोपस्थापितः, किन्तर्ाहि सर्व्वात्रयत्वेन। एवमपि न वैदिकादीपनिषदभ्नाने समारोहः, सिद्धाति पुनः स "गुहायां निहितम्" दति विशेषगेन। वाह्यतोऽन्तः- प्रवेशो हि तस्या: पन्या: । लोकादिमिति। लोकादिं लोकानाम् शर्दिं लोकसर्व्जनात् प्राक् प्रादुर्भूतम्, अतएव पच्यलोकप्राप्तिसाधनं तम् भग्निं तत्स्रूपकथनेन तम्मे नाचिकेतसे उवाच प्रोक्तवान्। न केवलमन्निं किन्तहि या: यत्स्वरूपा: इष्टकाः, यावती: वा संख्यया, यथा वा येन प्रकारेण वा चेतव्याः, सर्व्वमेतत् प्रोत्तवाम्। स नधिकेता अपि मृत्युना यथा उत्नं तथा तत् प्रत्यवदत् प्रत्युच्चारितवान्। तस्य प्रतुरच्वारणीन तुष्टः मतुाः पुनरेवाह। नाचिकेताम्नितिषये तैत्तिरीयब्राह्मणं यथा ;- "अनन्तथ ह वा अपारमच्यलोकं जयति योडग्नि नाचिकेत चिनुसे य उ चैन- मेवं वेद। अथो यथा रथे तिष्ठन् पकसी पर्य्यावर्त्तमाने प्रत्यपेक्षते, एवमहोराचे प्रत्यपेक्षते। नास्याहोरान लोकमापुतः, योऽग्नि नाचि- केतं चिनुते य उ चैनमेवं वेद ।३।११।८।" दति। दष्टकाचयनेन लोकाभिजयो यथा तचव-"यां प्रथमामिष्टकामुपदधाति, इमं तया लोकमभिजयति। भ्रथो या अस्न्मिएल्लोके देवताः, तासाछ मायुं्यछ समानलोकतामाप्रोति। यां द्वितीयामुपदधाति, धम्मरकलोक- मभिजयति। पथो या अन्तरिच्षलीके देवताः, तासाथ सायुन्यए ममानन्ोकतामाप्रोति। यां हतीयासुपदधाति, ब्रभुं तया लोक- मभिजरयत। त्रथो या अ्रमुषिधल्वोके देवताः, तासाथ साघुन्य समानलोकतामाप्नोति। भथो अमूरितरा भष्टादय। य एवासी उरवस वरीयांसस लोका:, तानेव ताभिरमिजयति। कामचारी ह वा अस्वोरयु च वरीयःसु च लोकेषु भवति, योडगन माचिवेत चितुते य ए चैनभेवं वेद ।३।११।१०।" दूति। "लोकेडसि' इति मन्नेषोपह्ितया प्रथमेट्टकया भूलीकं जित्वा तवावस्यितानां देवानां सहवास समान-

द्य थ।] आरोहवल्लौ। ३३

२। सर्व्वे वेदा यत्पद्मामनन्ति तपाध्सि सर्व्वाणि च यद्ददन्ति। यदिच्तो ब्रह्मचय्यं चरन्ति तत्ते पदं संग्रहेगा ब्रवीम्योमित्येतत्।। एतद्यवाचरं ब्रह्म एतदेवाचरं परम्। एतद्यवाक्रं चात्वा यो यदिच्कृति तस्य तत्। एतदालम्बन श्रेष्ठमेतदालम्बनं परम्। एतदालम्बनं नात्वा ब्रह्मलोके महीयते॥ कठ २१५-१७; प्र५, मा, तै १८; छा, १।३।१।१-१०

लोकस्वामित्वञ्ज प्राप्रोति। तथा 'तपोऽसि' 'तेजोडि' दत्याभ्यां

न्तव्यम्। तथा 'समुद्रोऽसि' इत्यादिभिरविशिष्टेमन्त्रीरूपधैया भ्रमू दृष्टका भ्रष्टादशमंख्यकाः। अ्रथाभि: सर्व्वाभिरादित्यलोकादव्वाञ्चः उरूल्लोकान् पराश्ः वरीयांसच्च लोकानभिजयति। नाचिकेताग्नि चिन्वान: तदभिभ्व यो विद्यते तस्योभयविद्यस्य पुरुषस्य श्रादित्य- लोकावारस पराश वरीयःसु च लोकेषु सेच्कया सश्जारो भवति।"दति। विणाचिकेत इति। चिभि: पितामाताचाय्य: सन्धिं सम्बन्धम् एत्य प्राप्य तेषामनुशासमेन श्िष्टः, त्रिणाचिकेतः त्रि-अत्वो नाचि- केतोऽग्निसितो येन सः, चिकनऊ्कत् इन्याध्ययनदानानां कर्त्ता जन्म- मृत्यू तरति भ्तिक्रामति। ब्रह्मजनं ब्रह्मा हिरस्गर्भस्तस्माव्जातः ब्रह्मजः ; ब्रह्मजशनासी प्रयेति ब्रह्मजन्नः सर्व्वन्नः, तम् ईद्य' सुत्यं देवम् शरम्निं विदित्वा निचाय्य पालभावेन च टृद्टा इमां प्रत्यचां शान्तिम् अत्यन्तम् प्रतिशयेन प्राप्नोति। २। सर्व्व दति। सव्वें वेदा: यत्पदं यस्म पदं स्रपं प्रालु- पायम् भ्रामनन्ति कौत्तयन्ति, सव्वासि च तपांसि यत् वदन्ति प्राप्यर्थ

३४ वैदान्तसमन्वयः ।

ख्यापयन्ति, यत् इच्कन्तः प्राप्तुमभिलषन्तः ब्रह्मचर्य्य संयमव्रतं चर्रन्त, से तुभ्य तत् पदं प्रात्युपायं संग्रहेण मंक्षेपेग ब्रवीमि कथयामि। किन्तत् ? ओोम् इत्सेसत्। एतत् भोएशब्दवाच्म् भ्ोधशष्द प्रतोकञ्न। एतचोति। एतत् हि पक्षरम् शङ्गारः ब्रह्म पपरं सविशेषं, एतत् एव अकरम् ओङ्वार: परं निर्व्विशेषं ब्रह्म। एतत् हि एव अचरम् शोद्वारं मात्ा यः यत् परम् अपरं वा ब्रम्म इच्छति तत् तस्य भवतत। एतदिति। एतत् श्रेष्ठं प्रशस्यतरं आलम्बनं ब्रह्मप्राप्ुतपायः, एतत् परम् उत्क्वष्टम् आलम्बनं ब्रह्मप्नापकम्, एतत् आ्ालम्बनम् उपायं भापकन्न चाता ब्रछ्मलोके महोयते सम्पन्रो भवति। तथाहि प्रश्ोपनिरषदि, मागडुको, तैत्तिगोये, कान्दोगा च,-

अथ हैने शैव्य: सत्यकाम: पप्रप्क-स वोह वे तत् भगवन् मनष्येषु प्रायथान्तमी द्रारममिध्य- यौत, कतमं वाव स तेन लीक जयतीति। १। नम्े म होवाच-एसडे सल्यकाम परक्षापरश् ब्रह्म यदीदारः, तस्ाहिदनेतेनेवायनेमैकसर मव्ेनि: २।

स यद्यकमाचममिध्यागोत स तैनैव मंवेदित्तगँसेव जगत्याममिसम्पद्यने। तमषी ममुष्छ- लीकसुपनधन्ने, स तच तपमा ब्रह्मचर्ययंग ग्रह्या सम््व्ी महिमानमनुभवति। ।

अथ यदि दिमात्रेया मनसि सम्पदात, भीडन्नरिकष वजुभिरऔ्ीयत, स सोमलीकम्। =सोम लोके विभृतिसनभय पुनरावर्सने। ४।

यः पमरततत्रिमाये सोबोसित्पेंननासरेगा एवं पुरुषमभिध्यायीत म तेजसि मूर्य्यो सम्पद्नः।यथा पादोदर्वचा विनिर्न्मुच्त एवं ह वे स पामना विनिर्न्ुत्रः स सामभिकब्रीयते ब्रह्मलीक, रू एमआज्ीवघनाम् परात् प्र पुरिशयं पुरुषमीचते तदेती श्ोकी भवतः । ५ू।

निम्ामाचा मृत्यु मत्यः प्रयुक्ता चन्यीन्यसत्ता अनविप्रयुत्ताः। क्रियासु वाह्याम्यन्तरमध्यमासु सम्यक् प्रयुक्कास न कम्पते भः ॥६। कन्भिरत यमुर्भिरन्तरिकष स सामभिर्यत्षत् कवयो वैदयन्ते। तमीवरंणेवायतनेनान्व ति विद्ान् यक्कान्तमअरममतमअर्य परक्षेति ॥। प्रत् ५ (१) अरथ अ्रनन्तरं शैव्य: शिविपुत्रः सत्यकामः एनं पिप्पलादं पप्रच्क-हे भगवन्, मनुष्येषु स यः प्रायणान्तं मरणाम्तम् तत् पचरम्

शय प। ] आरोहवलौ। ३५

पोक्गारम् भ्रभिध्यायौत आभिसुख्येन चिन्तयेत्, स तेन ध्यानेन कतमं लोकं जयतीति। (२) स पिप्पलादः तस्मै सत्यकामाय उवाच-यदोङ्गारः, हे सत्यकाम, तत् एसत् परच् निर्व्विशेषम् अपरक्ष सविशेषं ब्रह्म, तम्मात् विद्वान् तदभिन्वः एतेनैव आयतमेन ब्रह्मप्ाप्तिसाधनेन एकतर परम् अपरं वा ब्रह्म अन्वेति अमुगच्छति। (३) ऋग्वेदरूपा ह्वोङ्गारस्य प्रथममाचा प्रकारः। स एकमात्रा- विभागत्: यदि एकमात्रम् भोङ्गारम् अभिध्यायौत, स तेनैव संवेदित: सम्बोधितः, तूर्ग शौघ्रम् एव जगत्यां मनुष्यलोके अभिसम्पद्यते सम्पन्नी भवति। तं जनम् ऋचः मनुष्यलोकम् उपनयन्ते उपनिगमयन्ति। स तत्र तपसा ब्रह्मचर्य्येग श्दया च सम्पन्नः महिमानम् ऐखर्यम् अ्रनुभवन्ति। (४) यजुव्ेदरूपा घ्योङ्गारस्य द्वितीयामाचा उकारः। स हिमाचाविभागत्ः यदि द्विमात्रेय शङ्गारमभिध्यायोत, मनसि सोम- देवत्ये सम्पद्यते सम्पन्ो भवति। स यजुभि: भ्रन्तरिकष उन्रीयते। स सोमलोकं जयति-कतमं लोकं जयतीति प्रश्नसारस्यात्। सीम- लोके स विभूतिम् ऐश्वर्य्यम् अनुभूय पुनरावर्त्तते मनुषालोकं प्रति। (x) य: पुनः चिमाचेरीव शमित्यतैनेव भ्रक्षरेया एतं प्रणवरूप पर्र पुरुषम् अभिष्यायोत, स तेजसि तजोमये सूर्य्ये सम्पव्नः भ्वति। पादोदर: सर्पः यथा त्वचा निर्मोकेय विनिर्मुचत, एवं पुनः स पापेन विनिम्मुत्तः सामभि: उन्नीयते, स ब्रह्मलोकं अयति। स एतस्पात् जीवधनात् समष्टिजीवरूपात् हिरखगर्भात् परात्परं पुर्शयं निखिलशरीरानुप्रविष्टं परमपुरुषम् ईचते साक्षात् पश्यति। तदेती अस्मिन् यथोक्वार्थप्रकाशकी सोकी मन्त्री सः। (६) शोद्वारस्य प्रकारउकारमकाराख्यास्तिस्त्री मातरा: प्रयुत्ा: केवलवर्सध्याने तवतप्रयोगा: मृत्युमत्य: मृत्युगोचरा: मृत्युमनतिक्रम्य विद्यमाना:। चेत् वाह्याभ्यन्तरमध्यमासु जाग्रत्खप्रसुषुप्तिस्थान-

३६ वेदान्तसमन्वयः । [ श्य न।

क्रियासु धानक्रियासु सम्यकप्रयुक्लासू तामु अन्योन्यसक्ता: सरेतरसम्यदा: अनविप्रयुत्ता: विशेषेणवैकविषय एव प्रयुत्ता: भवन्ति, भ्ः योगी न कम्पते मृत्युभयात्र विचलितो भवति। (७) ऋग्भि: एतं मनुष्योपलचितम्, यजुर्भि: भ्रन्तरिच' सोमा- धि्ठितम, सामभि: यत्तत् ब्र्मलोकं कवयो मेधाविनः वैदयन्ते, तं विविधं लोकं स विद्वान् शङ्वरिणैव शयतनेन साधनेन भ्रन्वेति अनु- मच्कति। तैनैव शोङ्गारेण यत् शान्तं प्रपभ्चातीतम्, भजरं जरावर्ज्ि- तम्, अमृतं मृत्युवज्जितं परञ्च ब्रह्म इति तत् अ्न्वेति प्राप्रोति। श्रीमित्येतदक्रमिद सर्व्व तम्यीपव्याख्यान भवति, भूर्त भवङ्ञविष्यति सर्व्वमोद्वार एवं। यच्चान्यत् चिकालातौतं तदप्यी द्वार एव । १ । सव्वें स्वेतत् ब्रम्मायमात्मा ब्रह्म सोडममात्मा चतुष्ात्। २। व्याख्यानन्तु पञ्चमवेदान्तवचनसंघातान्ते। शमिति ब्रम्म। श्रीमितीद सज्ेम्। श्रीमित्येतदनुऊतिई सा वा थथी ग्ावर्यत्याश्रावयन्नि। शमिति सामानि गायन्ति। श्री शीमिति शस्वाषि सन्ति। श्रीमित्यध्वर्युः प्रतिगर प्रति- गथाति शरीमिति ब्रम्मा प्रस्ौति। श्रीमित्यग्रिहीचमनुजानाति। भीमिति ब्राह्मणः प्रवत्यन्राह

ओमित्येतच्कब्दरूपं ब्रम्म। श्रमिति ददं सर्ज्व शव्दरूपेगोद्वारिण व्याप्तम्। श्रोमित्येतत् अनुक्ततिः, कवतम् उत्त: श्रोमित्यजऋरीत्यन्यः । हस्वै प्रसिद्धिद्योतकाः । अरप्यो अपि आउ। भपिच आय्तावय इत्युश्ते शोद्कारपूर्व्वकमेज आश्रावयन्ति। श्र्रोमिति सामानि गायन्ति सामगा:। परस्त्राणि गोतिरहिता ऋचः । प्रधशोमिति शसन्ति शस्त्र शंसितारः। प्रतिगरं यजुर्व्विशषम्। श्रमिति प्रध्वर्य्युः प्रतिगरं प्रतिष्टण्ाति होतु: शंसनं प्रति। भ्रोमिति ब्रम्मा प्रसीति प्रेरयति। शोमिति अग्निहोर्त प्रतिजानाति नुषुधौति। प्रवच्चन् प्रवचनं करि- प्यन् अध्येष्यमाणः ब्रा्मणः श्ोमित्येव श्ाह-ब्रम्म वेदम् उपाप्रुवानि प्राप्तुयां ग्रद्टिष्यामि इति उपाप्रोत्येव ब्रह्म। श्रीमिन्येतदत्तव मुदौष्रभुपाभत। शरीमिति कुद्रायति तथ्ीपत्याख्यानम्।।।

मारोहवली। ३७

एषां भूतानां पृथिवौ रसः, पृथिव्या आपीरसोडपामोषचयीरस भोषधीनां पुरुषोरस, पुरुषस्य वाग्रसी वाचकयस कथ: साम रसः, साम् उद्गीथी रसः। २।

स एष रसामा रसतमः परमः परार्धोऽष्टमोयदुद्गीथः। ३।

कतमा कतमक, कतमत् कतमत् साम, कतमः कतम उद्गोथ इति विघट्ट भर्वति।8। वागेवकं, प्राथ्थ: सामोमित्येतदक्षरमुद्गोथः, तहा एतन्मियुन यदवाक् च प्रापथर्क च साम च ।५। तदैतन्मिधुनमीमित्येतम्िव्रचर ससज्यते, यदा वे मिथुनी समागष्कृत चापयती वे सावन्यी- न्यस्य कामम्। ६।

भापयिताह वे कामार्ना भवति यएतदैव विद्वानकरमुद्गीथमुपासे।।

सहा एतदनुधाथरं यद्ि किश्वानुनानात्यीमितेाव तदाह एष एत समदधिर्यदनुद्ञा। समर्दयिताड वे कामानां भवति वएतदेव विदानचरमुद्गोथमुपास।८।

महिखा रसेन। ।

तेनोभी कुरुती यश्नतदीवं वेद यथ म वेद। नाना तु विद्या चाविद्या थ। यदेव विद्यया करीति श्रद्योपनिषदा तदैव वीर्य्यवत्तरं भवतीति खत्वे तस्ैवाचरस्ीपव्याख्यान भजति।१०। का १३११/१-१०। (१) उद्वाचा गेय: सान्जरो द्वितीयोभाग उद्गीथः । तथादि-

प्रस्ावसत उद्गौथ: प्रतिद्ार उपद्रवः । निधनं पञ्चघेत्याह्ुर्दिद्वार: प्रथयवसथा॥ इति। सर्व्वेषां वेदानामोद्कारपूर्व्वकत्वात् प्रणावएव प्रथमावयवः। तमेवोद्गार- मुद्रोथवाचलेन गहोत्वोपासनं विदधाति ओमिति। भोमित्येतत् अचरं वर्णम् उद्गीथम् उपासीत-"क्ममाङ्गावयवभूते भोङ्ारे परमात्- प्रतोके दृढ़ामेकान्तलचणां मर्ति सन्तनुयात्।" कथमोङ्गारस्थोग्रीथ- वाच्यत्वम् ? श्ोमिति उद्ायति शमिति आरम्य यस्मात् उहायति। तस्य पकरस्व उपव्याख्यानम्-'एतदुपासनम् एवंविभूति एवंफल- मित्यादि कथनम्'। (२) एषां स्थिरजङ्गमानां भूतानां परथिवी रसः जन्मस्थितिलय- हेतुः ; पृथिव्याः आापः रस :- तासु भोता प्रोता च सा तिष्ठतीति कारणात्; भ्रपाम् भोषधयो रस :- अय्परिणामत्वादोषधीनाम्; पोष- धोनां पुरुष: रस :- प्रन्नपरिणामत्वात् पुरुषस्य; पुरुषस्य वाक् रसः,-

३८ वेदान्तसमन्वयः । [श्य 4ा

तभ्िंसख्या: सारभूतत्वात् ; वाच: ऋक् सारतरा ; नटच: साम रसः सारतरम् ; सास्त्रः उद्गीथ: रसः सारतरः । (३) स एष उद्गीथाख्यः शोङ्गारः रसानां रसतमः, परमः श्रेष्ठः, परार्ईर :- अदं स्थानम्-परं स्थानमर्हतौति पराईाः परमालखथानाई:। यदुद्रीथ: य उद्रीथ: पृथिव्यादिरससंख्यायाम् भ्रष्टम: । (४) आरोपबहुत्वविवचया उतमः। कतमा कतमेति वौप्ा आादराथा। कतमा ऋक, कतमत् साम, कतम उद्गीथ: इति विभृष्टं भवति विमर्शः छ्वतो भवति। (५) विमर्शो यथा-वाक् एव ऋक, प्रापः साम, शरोमित्येतत् पकरम् उद्रीथः । यत् वाक् च प्रारश् ऋक् च साम च तदतत् मिथु- नम्। वाचा ऋच: प्रापेन साम्त्र: एकत्वं विधाय मिथुनत्वं परि- कस्पितम्। (६) वाख्जयो हि श्रङ्गारः, स च प्रापनिष्पाद्यः, उद्रीथो हि

शद्गारे तत्संसज्जनव् वर्गर्यात तदिति। तत् एतत् मिथुनम् श्रोमिति एतस्तम्रिन् पक्षरे संसज्यते संसष्ट विद्यते। एवं संसष्टे श्रोङ्वारस्य स्त्व- कामावापिगुरयखम्। तत्र दष्ान्त :- यदा हि मिथुनी स्त्रीपुमांसी समागच्छतः सङ्गती भवतः, तदा तौ धन्योन्यस्व कामम् पाण्यतः प्रापयतः । (७) फलमाह-यत् एतत् एवं विद्वान् पचरम् उद्रोथम् उपास्ते, स वै कामानाम् आपयिता मापयिता भवति यजमानस्य। (८) तत् वा एतत् अनुभाचरम् ? कथम् ? यत् किश्व धनं ज्ञानं वा अनुजानाति धनी ज्ानों वा, भ्ोमित्येव तवानुमततं कुर्ब्वन् तदाह। यदनुन्ना या पनुत्रा, एषा उ एव समद्ि; समत्चिं प्रति तस्या: कारणत्वात्। य एतदेवं विद्वान् पचरम् उदरोथम् उपास्ते, स हधि कामानां समवयिता समृद्िसाधक: भवति यजमानस्य। (2) तेन अशतरेश दरयं कयी विद्या वैदिककम बर्सते प्रवर्सते।

श्य नह। आरोह़वलो।

३। य: पूर्व्व तपसो जातमड्याः पूर्व्वमनायत। गुहां प्रविश्य तिष्ठन्तं यो भूतेभिर्व्यपश्यत i एतद्वैतत्। या प्रागेन सम्भवत्यदितिर्देवतामयौ। गुहां प्रविश्य तिष्ठन्तों या भूतेभिर्वाजायत ॥

अरसयोर्निहिती जातवैदा गर्भदूव सुभृतो गर्मिगीभि:। एतद्देतत्।

एतद्वैतत्। यतश्चोदेति सूर्य्यो 5स्तं यच च गच्छति। तं देवा: सर्व्वेऽर्पितास्तदु नात्येति कश्चन।। कठ ४।६-६। एतदैतत्। कथम् ? श्रोमिति आश्चावयति, शोमिति शंसति, श्ीमिति उद्रायति। कथमेवं कम प्रवर्त्तते? सस्य पक्षरस्य अपचित्ये पूजार्थम्-"परमात्म- प्रतोकं हि तत्, तदपचिति: परमालमनएव सा। 'स्वकरमणा तमभ्यचचन सिद्धिं विन्दृति मानवः' इति स्मृतेः ।" वेनोपवरणेन वा सोपचिति- निर्व्वस्यती? महिसतरा रसेन च प्रकरस्य। महिसरा महखेन ऋलिग- यजमानादिप्रागैः, रसेन व्रौह्ियवादिरसनिर्वृत्तेन हविषा। (१०) वर्णितगुणकमोङ्गारं यो जानाति यो वा न जानाति, नावुभी तेनैव क्मा कुरुतः, तत्कुती विशेषस्तदाह तैनेति। एतदैवं वेद यख न वेद उभी तेन प्करेण क्मा कुरुतः। नाना तु विद्या उपासनं च, भविद्या कर्मा च। यदेव विद्यया उपासनविच्नानेन, ब्द्या, उपनिषदा योगेन करोति, तदेव वौधयवत्तरं सपदिफलप्रदं भवति; इति प्रस्मादेतो: खलु एतस्य पकरस् उपव्याख्यानम् उपासा- विभूति-फलविष्वति: भवति। ३। बोहारे ब्रह्मदर्शनमभिधाय समष्टिजीवादिप तहर्शनमभि-

४0 वेदान्तसमन्वय:।

दधाति यदति। पह्ाः चप्सह्ितेभ्योभूतैभ्यः, पन्धथा "भापो इ वा इदमग्र सलिलमेवास। ता भकामयत कर्थ नु प्रजायेमशीति ता भत्ताम्यंस्तास्तपोऽतप्यन्त, तासु तपसस्तप्तासु हिरवायारए संबभूव। ...... ततः संवत्सरे पुरुषः समभवत् स प्रजापति: (४।११।१।२)" दति शतपथब्राभ्मयोत्या विरध्येत। पूव्वं प्रथमं तपस: सुाभुखचिच्छलेः जातं, भूतेभि: भूतेः सह गुहां सर्व्वभूतन्ृदयं प्रविश्य तिष्ठन्तं समष्टि- जीवं यः मुमुचुः व्यपश्यत प्रत्यक्ष ऊवतवान् स एतत् व तत् ब्रह्म इति पश्यति। येति। अदितिर्देवमातति प्रसिद्धिः। 'पदितिरदीना देवमाता' (४1४1१) दति निरुत्तम्। ऋक्संचिताया दशममणले एवमेव दृश्यते, अदितिर ह्वंजनिष्ठ दष या दुह्विता तव। तां देबा सन्वजायन्त मद्रा चमृतबन्धवः ॥ इति। १०म, ७२ मू, ५ कक्। ब्रद्मणस्पतिवता से कममार द्रवाधमत्। देवानां पूव्वेI युगेऽमतः सदजायत॥ (२ ऋक्) इत्येषा ऋग दर्यति सषाभुखचिच्कत्ि: क्रियाशक्रिरुपेणाभिव्यक्का- ड्विद्यमानाद्िद्यमानं जगदुपादानमुदपादयत्। न तदासीत् देवाना- सुत्पत्तिः। यदा पुनरदितेर्देवानामुतृपत्तिरभवत्, तदा सर्व्व सलिले- नापूर्णमासीत्, यह वा अदः सन्निग्ने सु संरव्ा पतिष्ठत। पत्रा वी मृत्यतामिव तीव्रीरेशरपायत। इति। (६स्तक् ) प्ष्टो पुत्रा अदितेरादित्यनान्ता प्रसिद्ाः । कुत्र च द्वादश इति । ते पुनर्द्वाद मासा:, यथा शतपथब्राह्मगे-"कतमे आदित्या इति। द्ादम मासा: संवत्सरस्य एते शादित्या:" इति (११।६।३।८) इति। दश्यते च पच्चममपडले ऋगेषा-

आरीहथी वरुय मित्र गर्भमतयचाते भदिर्ति दिति च ॥ इति। (५म, (श्सू, ८ ऋक् ) सूर्य्योदये रथोपरिस्थोवरणो मिन्रसादितिं दितिक्व पश्यतीत्युत्ति:

भारोइवली। ४१

मूखमस्य वतान्तस्ोपलभ्य ते कवान्दोगेन-"सेयं देवतैवत इन्ताइमिमास्सत्रो देवता चनेन जौवेना- सममानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवागीति। तासां विव्वत विव्ृतमेकेकां करोमीति सेयं देवतेमास्तिस्त्रो देवता धननेव जोबेनातनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरोत्।" इत्यत्र। जीवो हि परा प्रक्कति: समष्टिजीयः, अपरा प्रक्ति: समष्टिजगत्, तस्या एव वैदिक्यभिख्याऽदितिरिति सरल- सिद्दान्तः। अतएव हि सिद्धपति,

अदितिद्यरदितिर न्तरिक्तिम दि तिर्माता स पिता स पुवः। विश्वेदेवा चदितिः पश्चजना अदितिर्जातमदितिर्जनित्वम् ॥ ( १म, ८्हमू, १० ऋक् ) दूसि । जगदूपारयां वैदिक्यामदित्यां ब्रद्मदर्शनमभिदधाति। प्राशन आ्ाणघारणकर्चा समष्टिजीवेन सह देवतामयी या अदिति: सभ्भवति प्रादुर्भवति, या भूतेभि: भूतेः व्यजायत अभिव्यक्ता श्रभवत्, तां गुहां मर्ञ्वभूतहृृदयं प्रविश्य तिष्ठन्तीं यः मुसुत्षुः पश्यति, स एतत् वै तत् ब्रह्म इति पश्यर्तत। अरस्योरिति। अ्न्नी ब्रदमदर्शनममिदधाति। गर्भिणीभि: सुभृतः सम्यग भृतः परिपोषितः गर्भः दव जातवेदा: अरपग्निः घरख्ो: उत्तराधरारखो: निहितः स्थितः, स अग्निः दिवे दिवे महन्यर्हान जाग्टवद्वि: जागरपशीले: इविभद्निः पाज्यादिमद्वि: मनुष्ेभि: मनुष्ये: दूधः सुत्यः। सोऽयमग्निरेव एतत् वे तत् ब्रह्म इति जागरणशीलै- र्योगिभिरीदते। यतद्रति 1 यतः सूर्यय: उदेति, यत्र अ्रस्त' गच्छति तं समष्टि- जोवम्-अम्न्यादय: अधिदेवतं, रागादयख्ाध्यात्ं-सव्वे देवा: भर्पिताः संप्रवेशिता:, सुतरां स सम्टिजीवएव तत् ब्रह्म, तत् ब्रह्म कसन न अत्येति न पतिक्रम्य गच्छति, न तदन्वलं भजति। एतत् वै तत् ब्रह्म। सूर्य्यस्ोदयास्तमयौ जोवटष्टिमवलम्बा, भन्यथाऽनुदयास्तमय- एव स निरन्तरमाकाशमार्गे विद्यमानत्वात्।

४२ वैदान्समन्वयः ।

४ । हंस: शुचिषद्दुरन्तरिक्ष- • सडोता वैदिषदतिथिर्दुशेगसद्।

गोजा कतजा अद्रिजा ऋतं वहत्॥ कठ ५।२ (४म, ४० सू, ५क्क्) ५र। यथा गार्य्य मरोचयोऽर्कस्यास्त गच्कतः सर्व्वा एनम्िंस्तेजीमगडल एकीभवन्ति, ताः पुनरुदयतः प्रच- बनधवं ह वै तत् सव्वं परे देवे मनस्येकीभवति। तेन तर्द्यष पुरुषो न शृगोति न पश्यति न जिघ्रति न रसयते न म्पृशते नाभिवदते नादत्ते नानन्दयते न विसृजते नैया- यते स्वपितीत्याचन्ते।

४। चतुर्थभणडलस्थचत्वारिंभसूक्तस्यास्या: पञ्चम्याऋचः सूर्य्यो देवता। अतएव भाषकारोडप्याह "यदाप्यादित्यएव मन्ेसोचयते

इूति। तन्मते पूर्त्वत् सूर्य्यस्याप्रधानत्वं वर्णितं तदत सूय्ये ब्रह्मदर्शन- मभिधीयतदत्यायाति। ऋतस्येवाच प्राधान्यदर्शनात् तस्मिन् शख्र- दर्शनमिति वयममुभवामः । हंसद्ृति। हंसः सूर्य्यः पचिषद् पुषद, वसुः वायुः अन्तरित्तसद, होता अग्निः वेदिषद्, अतिभिः दुरोमसद् गहसद्। ऋतं सत्यं वृषद्, वरमद् देवसद, ऋतसद् यम्सद्, व्योमसदु, अज्ञा: शङ्कशुततयादयः, गोजा: व्रीहियवादयः, ऋतजाः यन्ञाङ्गादयः, अद्रिजा: नद्यादयः । अ्र्रतस्तत् ऋतम् एव वह्त् ब्रह्म। ५। अथ पुनर्वदान्तिकारोहक्रमी मुख्यतः पदर्श्यते यथेति। है गार्ग्य, यथा भ्रस्तं गच्कतः अर्कस्य सूर्य्यस्व सव्वाः मरोचयः रश्मयः एतस्मिन् तेजोमणडले सूय्यें एकीभवन्ति विवेकानरहरूपेय तिष्ठन्ति, पुनः उदयतः पुनरुहच्छतः तस्य ताः प्रचरन्ति विकीर्य्न्ते, एवंक वै

आरोहवलौ। ४३

प्रागाग्नयएवैतस्मिन् पुरे जाग्रति, गाईपत्योड़वा एषो ड्पानो व्यानो Sन्वाहार्य्यपचनो यद्राह्यपत्यात् प्रगयते प्रगायमादाहवनीय: प्रागाः । यटुच्कासनिश्वासावेतावाहुती समं नयतौति स समान:। मनो वाव यजमान दूष्टफलमेवोदानं स एनं यजमानमहरहर्ब्रह्म गमयति। अचैष देवः खप्ने महिमानमनुभवति। यहष्टं हृष्ट- मनुपश्यति ुतं श्रुतसेवार्थमनुशृगोति देशदिगन्तरैश्व

तत् सव्वें विषयेन्द्रियजातं परे प्रक्ृष्टे देवे द्योतनवति मनसि एकीभवति विवेकानहरूपेण तिष्ठति। तेन तर्हि तस्तिन् सापकाले पुरुषो न मृगोति, न पश्यति, न जिघ्नति, म रसयते, न म्पृशते, न अरभिवदत, न आदत्ते, न श्रानन्दयते, न विसजते, न दयायते न विचरत, स स्वपिति निद्रां याति इति आ्चस्षते कथयन्ति लोकाः । एतस्मिन् पुरे देहे प्राणाम्यः प्राणादि-पञ्चवायवः अ्रश्नय दव अ्म्नयः जागति। के ते ? एष अपान: ह वे गार्हपत्यः, एष व्यान: अ्न्वाहार्थ्पचनः दत्िणाग्नि :- हृदयाहत्िणसुषिरद्वारिण निर्गमात् दक्िगदिकुसाम्यवशात् व्यानदतिणाम्योः साम्यम्। प्रगायनात्- प्रणीयते Sस्म्ादिति प्रणयनं-यस्म्ात् गार्ध्यपत्यात् शरहवनीय: प्रणीयते तस्मात् प्राणः आहवनीय :- खापकाले अपानस्यान्तःप्रवेशे तम्मात् प्राणस्य मुखनासिका्यां सच्जरणात्। यत् यम्मात् एती उच्कासनिखासी शहुती दव समं नयति साम्या- वस्थायां स्थापयति इति अतः समान: होता आहुत्योर्नेटत्वात्। मनः हह वै एव मजमान:। उदान: एव इष्टफलम्। कथम् ? स एनं यजमानम् प्रहरह: प्रतिदिनं सुषुप्तिकाले ब्रह्म गमयति प्रापयति। श्रत्र इन्द्रियाद्युपरमे प्रामादिवायुजाग्रदवस्थायाम् एप देवः मनः

४४ वंदान्तसमन्वयः ।

प्रत्यनुभूतं पुनः प्रत्यनुभवति, दष्टादृष्टं च भ्ुताश्रुतं चानुभूतं चाननुभूतं च सव्वं पश्यति सर्व्वः पश्यति। स यदा तैजसाऽभिभूतो भवति, अचैष देवः खप्रान्न पश्यत्यथ तदैतस्मिञ्करौरे एतत् सुखं भवति। स यथा सोम्य वयांसि वासोवृक्च सम्प्रतिष्ठत, एवं ह वै तत् सव्वें पर आत्मनि सम्प्रतिष्ठते। पृथिवी च पृथिवीमाचा चापसापोमाचा च तेजस तेजोमाचा च वायुश्च वायुमात्रा चाकाशखाकाशमाचा च चनतुथ् द्रष्टव्यञ्च श्रोतञ्च श्रोतव्यञ्च घ्रागास्च घ्रातव्यन् रसस्न

-"कतर एष देवः खप्नान् पश्यति?" इति प्रश्नस्य प्रतिवचनत्वादेष देव दूति-महिमानम् अनेकात्मभावगमनरूपां विभूतिं खप्ने अनु- भवति। कथम् ? यत् पूर्ज्व हष्ट, तत् वर्त्तमाने दृष्टम् दव षनु- पश्यति, पूर्व्व शुतम् अ्ररथं वर्त्तमाने शुतम् एव दव पनुमृणोति। देशदिगन्तरैः देशान्तरः दिगरन्तरस प्रत्यनुभूतम् अर्थं पुनः पुनः प्रत्यनुभवति। सर्व्वः अनेकात्मभावगतः मनोदेव: दृष्ट च अ्रटष्टं च ्रुतं च पस्ुतं च, अनुभूतं च अननुभूतं च सत् च असत् च पर्व्य पश्यति। स मनोदेव: यदा तेजसा चिन्तामभ्भूतेन विज्वानेन अभिभूत: अवरुद्वासनः भवति, तदा एष देवः अच निरुद्धवासनावस्यायां खप्नान् न पश्यति। अथ एतस्िन् शरीरे एतत् सर्व्वतोव्यासं विज्वानं सुखं भवति सुखाकारेण परिणमते। एवं सुषुप्ती किं भर्वात ? है सोम्य गार्ग्य, व्यासि पच्िण: यथा वास: वासाथें वृच्त' सम्प्रतिष्ठन्ते गच्कन्ति, एवं ह वे तत् वच्यमाणं सर्व्वं परे भात्मनि परालनि संप्रतिष्ठते गच्छति। किन्तत् मर्ववम् ? पृथिवी च पृथिवौमात्रा च, श्रप पपोमात्रा

श्य थ । ] आरोइवललौ। ४५

रसयितव्यस् त्वक् च स्पर्शयितव्यस्न वाक् च वत्तव्यस्स इस्तौ चादातवाज्जोपस्थञ्चानन्दयितवास् चित्तञ्न चैतयि- तवास् तेजस विद्योतयितवास प्रागस्त विधारयितवास। एष हि द्रष्टा स्पृष्टा श्रोता घ्राता रसयिता मन्ता बोद्ा कर्त्ता विज्ञानात्मा पुरुषः। स परेऽकरे आात्मनि सम्प्रतिष्ठते। परमेवाच्रं प्रतिपद्यते स यो इ वै तदच्छायमशरीर- मलोहितं शुभमच्रं वैदयते यस्तु सोम्य स सर्व्वन्तः सर्व्वो भवति तदेष खोक: । विच्ानात्मा सह देवैश्व सर्व्वेः प्रागाभूतानि सम्प्रतिष्ठन्ति यत।

च, तेजस तेजोमाचा च, वायुस वायुमाचा च, आकाशस प्ाकाशमात्रा च, चसुय द्रष्टव्यन, श्ोचन् त्ोतव्यन्न, व्राणच् घ्रातव्यञ्, रस रसयि- तव्यभ्, त्वक् च सशयितव्यनन, वाक् च वत्रव्यस्न, इस्तौ च पादातव्यस, उपस्थश् भ्ानन्दयितव्यक्, पायुस विसव्जयितव्यन्न, पादी च गन्तव्यच, मनस मन्तव्यस, बुद्िस् बोदव्यस्न, चहङ्वारत् गरहइत्तव्यच्न, चित्तनन चेतयितव्यं च, तेजस विद्योतयितव्यन्न, प्रागय विधारयितव्यक्न। एष विभानाता घाटसभाव: पुरुष: जीव: हि द्रष्टा, स्ष्टा, योता, घ्राता, रसयिता, मन्ता, बोड़ा, कर्त्ता, स विज्ञानात्ापुरुष: सुपुप्ती प्रक्षरे म्रचुतखभावे परे बावनि परात्नि संप्रतिष्ठते। स य: इ वे, हे गाग्य, तत् अच्छायं तमोवर्ञ्जितम, अथरौरम्, अलोहितं लोहितादिसर्व्वगुणविरा्ितम, अतएव शुम्तं विशुड्म् पचरं प्रतिपद्यते, यसु वेदयते वेत्ति तत्, स सर्व्वन्नः सर्ब्वविधन्ञानसम्पन्नः सर्व्व: भखरडो भवति, तेनाक्रेणेकत्ववभात्। सव्बेंः देवेः इन्द्रादिभि: सह विज्वानात्ा जीवः प्रायाः भूतानि च

४६ वैदान्तसमन्वयः । [शय अ।

तदक्षरं वेदयते यस्तु सोम्य स सर्व्वन्तः सर्व्वमेवाविवेशेति॥ प्रम्न ४।२-११।छा, ८१०।१०-१२१। छ-बा, ४।१।१-२०; ६।३।१-३८, माराडू १-१२। यत्र तिष्ठन्ति, है सोम्य गार्ग्य, यस्तु तां भचरं वैदयने वेत्ति, स सर्व्वभ्नः सर्व्वविधन्नानसम्पन्न: सर्व्वम् एव आविवेश, तेनाक्षरणक्यात्। तथाहि क्वान्दोग्य वहदारएके माराडूक्ये च ;- य एष खप्रे महोयमानपरत्येष आरत्मेति हीवाचैतदमृतमभयमेतब्रक्मति। स ६ भ्ान्तहृदय: प्रवव्राज। स चप्राप्येव देवानेतङ्गयं ददर्भ, तद्यदपौद शशीरमन्ध भवत्यनन्वः स भवति, यदि स्नाममसामः। न वैषीऽस्य दीषेष दुष्यति। १ ! म वधेनास्य हन्यते, नास्य स्ाम्येण सामी. घ्रन्ति त्वेवैन विन्कादयनौवाप्रियवेत्तेय भवत्यप रीदितीव माहमच्र भीग्य पश्ामि।२। स समित् पागि: पुमरयाय। तह प्रजापतिरुवाच, सघवन् यच्कान्तवृदयः प्राव्राजी: किमिच्कन् पुनरागम इति। स हीवाच तद्यदपीदं भगबः शरीरमन्ध भवत्यनन्वः स भवति यदि साममसामी मैवेषोऽस्य दीषेग दुष्यति। ३। न बधेमास हन्यते नास्य खाग्येय सामी पन्ति तवेवैन विच्कादयनीवाप्रियवैत्तेव भवत्यपि रीदितीव नाहमच भोग्य पश्यामीति। एवमेवैष मघवब्विति होवाचैतन्व व ते भूयीऽनुव्याख्या- स्यामि वसाऽपरायि इतरि शतानि वर्षासीति कु हापरागि वात्रि शर्त वर्षारयुवास। तख् हीवाच।४! तद्यवतत् सुप्ः समस्ः सम्प्रसन्नः खप्न न विजानात्येष आत्मेति हीवाचैतदमृतमस्धमेत- मछनेति। सान्तवृदय: प्रवव्राज। स हाप्राप्येव देवानेतव्वर्य ददर्श, नाह खल्वयमेव सम्प्रत्यात्मान जानात्ययमहमम्योति मी एवे- मामि भूतानि विनाथमेवापीती भवति, नाहमत्र भोग्य पश्ामीति। १। स समित्पाधि: पुनरयाय। तहप्रजापतिरुवाच, मधवन् यच्छान्तहृदय: प्राव्राजी: किमि- विच्छन् पुनरागम इति! सहोवाच माह खत्व्यं भगव एव सम्प्रत्यात्मान जानात्यामहमस्मौति नी एवेमानि भूतानि विभाशमेवापौती भवति, माहमत्र भीग्यं पश्यामीति।२। एवमेवैष मघवतिति होवाच एतन्वे व ते भूयी Sनुव्याख्यास्यामि नी एवान्यवैतआ्रइसापरायि पञ्चवर्षाणौति। स झपराणि पश्चवर्षागयुवास तान्येकभत" सम्पेद्। एतसयदाइरेकशत ६ वै वर्षागि मघवान् प्रआपती ब्रह्मचर्य्यसुवास। तक् हीवाच। ३। मधवन् मत्चें वा इर्दे शरौरमानं मृत्युना, तदस्यामतस्याभरीरमातनीऽचिष्ठानमात्ती वे समरीर: प्रियाम्रियाम्यां न वै सशरौरंस्य सतः पियामिययीरपहतिरस्यशशीर्र वाब सन्त म प्रियाप्रिये सृजनः । १ ॥

आरोहवल्लो। ४०

(१) य एष खप्रे महौयमान: खप्रदृष्टैः विविधमोग्यविषयैः पूज्यमान: चरति, एष आसा इति; एतत् अमृतम् अभयम् एतद् ब्रह्म इति ह पुनः प्रआपतिः उवाच। स इन्द्रः पुनः शान्तष्ृदयः प्रवव्राज प्रजापतिसमोपात् निर्गतवान्। स पुनः देवान् अप्राप्य एवं देवलोकम् भगत्वा एव एतत् भयं ददर्श। किन्तत् भयम् ? तत् इदं शरीरं यद्यपि अ्रन्धं भवति, सखयमात्मा प्रनन्धः भवत; यदि शरीरं स्नामं शिङ्वाणतकादिस्त्रावि भवति, म सप्राम्मा अ्रस्त्रामः शिङ्वाणकाद्य- स्रावी भवति। न दा एष खवप्नात्मा भस्य शरीरस्य दोषेग दुष्यति दुष्टो भवति। (२) अ्रस्य शरीरस्य वधन न स हन्यते, अस्य शरीरस्य स्राम्य न स स्राम्यो भवति, किन्तर्हि एनं खप्नात्मानं खप्ने वन्ति एव द्रव केचन, विच्छादयन्ति विद्रावयन्ति दव, पुत्रादिमरणनिमित्तम् अप्रियवैत्ता दव भवति, अपि तव्जन्यं रोदिति दव। न अ्रहम् अत खप्नात्मनि भोग्य' फलं पश्यामि। (३) स इन्द्र: समित्पाणि: पुनः एयाय उपजगाम। प्रजापतिः तम् इन्द्रम् उवाच-यत् यस्मात् शान्तहृदय: सन् प्राव्राजीः इतः अ्रगमः, तत् किम् इच्कन् पुनः आगमः आ्गतवान्। स दन्द्र: पुनः उवाच, है भगवः, तत् पदं शरौरं यद्यदपि इत्यादि पूर्व्ववत्। (४) अ्रस्य वधेम इत्यादिपूर्व्ववत्। स प्रजापतिः उवाच, हे मधवन् एष खप्नात्मा एवम् एव। एतम् आ्त्मवस्तु भूय: पुनरपि ते अनुव्यास्यास्यामि। अपरागि द्वातरिंशतानि वर्षाषि बस ब्रह्मचर्यम्। स दन्द्रः पुनः द्वात्रिंशतं वर्षाणि उवास। तस्ै इन्द्राय प्रजापतिः पुनः उवाच। (१) तत् एतत् प्रसिद्ध: आात्मा यब यस्मिन् काले सुप्तः समस्तः अ्खरड़तां प्राप्तः सम्प्रसन्नः सम्यक् प्रसादापन्ः खप्नं न जानाति सम्यक् सुषुप्तोभवति एष भाता इति एतत् प्रमृतम् अ्रभयम् एतत् ब्रह्म इति पुनः प्रजापतिः उवाच। सदन्द्रः पुनः शान्तहृदयः प्रवव्ाज। स

४८ [श्य थ।

रन्द्र: पुनः देवान् भप्राप्य एव एतढ् भयं ददर्श। किन्तत् ? नाइ नव खलु•भयं सुषुप्ात्मा सम्प्रति 'भयमहमस्निमि' इति एवं न पालमानं जानाति, नो न एव इमानि भूतानि। अतः विनाशम् एव प्राप्तः प्रपोत: प्रतिगत: विनष्ट दव भवति। भईं न पत्न भोग्य फर्लं पश्यामि इति। (२) स समितृपाषि: इत्यादि पूर्व्ववत्। (३) एवमेवेष ...... एतस्मात् भात्मनः प्रन्यन पन्धविषये मो एव नैव अनुव्याख्यास्यामि .... इत्यादि पूर्व्ववत्। तानि वर्षाणि एकशतं सम्पेदु: सम्पवानि बभूदुः। एकशतं वर्षाणि पुनः मघवान् इन्द्रः प्रजापती ब्रह्मचर्य्यम् उवास इति यत् लोके शिष्टा: भाङ्डः तदेतत्। तस्मी इन्द्राय पुनः प्रजापति: उवाच। (४) हे मघवन्, इदं शरीरं मर्त्यें मरणधना। कथम् ? भरमृतस्य भशरीरस्य आलनः अधिष्ठानं तत् शरीरं मृत्युता पात्त' ग्रस्तम्। सशरोर: एव प्रियाप्रियाभ्याम् आ्ात्तः ग्रस्तः। न वे सथरीरस्य सतः विद्यमानस्य प्रियाप्रिययो: अपहतिः विनाशः तिरोधानम् भ्रस्ति। पशरोरं सन्त पुनः न प्रियाप्रिये स्पशतः। देहाभिमानं परिहाय पामस्वरूपेणावस्थानं प्रियाप्रियत्वातीतत्वं साधयतीत्यभिप्रायः। दप्तवालाकिर्द्टानूचानी गार्ग्यवास। सहोवाचाआतशतुं काश्य ब्रह्म ते ब्रवाशीति। स होवाचाआतशनु: सहसमेतस्यां वाचि दद्मी जनकी अनक इति वे जना धावन्ौति। स होवाच गाग्यों यएवासावादित्ये पुरुष एतमेवार्ह अ्रश्मीपास इति। स हीवाचाजातभव- रमा मतषिमिन् सवदिष्ठाः, अतिष्ठाः सव्वेषा भूतानां मूर्दा राजेति वा अमेतसुपास इति।ु यए तमेवमुपासेडतिष्ठाः सर्व्वेर्षा भूतानां मूर्दा राजा भवति । २। स हीवाच गाग्यों य एवासी चन्द्रे पुरुष एतमेवाई अ्रम्मीपास इति। सहोवाचाजातभत्र र्मा भेतर्िन् संवदिष्ठा व्रहन् पाखहरवासा सीमी राजेति वा अहमेवमुपास इति। सय एवमेव- मुपासेडइरहई सृतः प्रसुती भवति नास्यान्न चीयते। ३। स हीवाच गाग्यो यएबासी विद्युति पुरुष एतमेवाह ब्रम्मीपास इति। स हीदाचाजातशत्र- रमा मैता्मिन् संवदिष्ठास जसीति वा बहमेतमुपास इति। सय एतमेवमुपास तेजखीड़ भर्वात तेजस्विनी इास्य प्रजा भवति। ४। स छोबाच गाग्यों य एवायमाकाशी पुरुष एतमेबाई ब्रम्मीपास इति। सहीवाचाजातशत्र मा

आरारीहवल्लौ। ४६.

कसख्मिन् संवदिष्ठाः पूर्णमप्रवर्त्तीति वा बहमेतमुमास इति। सय एवमेवमुपास पूर्व्यते प्रन्नया

स हीवाच गाग्यों य एवायं वायी पुरुषएतमेवाह ब्रशमीपास दति। स होवाचाजातशत्र मां- मैतस्मिन् संवदिष्ठा दन्द्री वैकुषीऽपराजिता सेनेति वा अहमेतमुपास इति। सय एतमेवमुपाल जिप्पुर्ापराजिणुर्भ वत्यन्धतस्यजायी। ६। स हीदाच गाग्यों य एवायमसी पुरुष एतमेवाह ब्रझ्मीपास इति। स होवाचाजावभन र्मा- मैतस्िन् संवदिष्ठाविषासहिरिति वा अहमेतमुपास ूति। सय एतमेवमुपास विषासहिरई भवति विषासहिहास प्रजा अवति। ७।

स हीवाच गाग्यों य एवासमस्म पुरुष एतमेवाह ब्रह्मीपास दति। स हीवाचाजावशन र्मा मतख्िन् संवदिष्ठाः प्रतिरूपद्रति वा अहमेतमुपास इति। स य एतमेवमुपास प्रतिरूप" हैवैन मुपराक्कृति नाप्रतिरूपमधी प्रतिरूपीऽम्माजजायते। ८ू।

स होवाच गाय्यों यएवायमादर्शे पुरुष एतमेवारह ब्रह्मीपास दति। रु हीबाचाजातपचुर्मा मैतस्मिन् संवदिष्ठा रीचिष्रिति वा अहमेतमुपास इति। सय एतमेवमुपासे रीचिशुर्ह भवति रोचिष्हास प्रजा भवत्यथी यैः सन्निग्कति सव्ा स्ानतिरी चते । टै!

स हीवाच गाग्यों यरवायं यनतं पताभ टीनदेसेमेवाहं ब्रह्मीपास पति। स हीवाचाजात पचुर्मा भेतम्मिन् संवदिष्ठा असुरिति वा अहमेतमुपास दति। स य एतमेवमुनल सर्च हैवाभिमि ज़ीक आयुरेति नैनं पुराकालात् प्राणी जहाति १०।

स दीवाच गागयी यएवायं दिसु पुरुष एतमैवाहं ब्रह्मीपास इति। स होवाचाजात पुर्मा मेतस्मिन् संवदिष्ठा दितीयीऽनपग इति वा अह्मेतमुपास दवि। स यएतमेवमुपासे द्वितीययान् ह भवति, नास्माद्वगन्कििदते। ११ !

स हीवाच गाग्यों यएवार्य कायामयः पुरुष एतमेवाह व्रश्मीपास दति। स हेवाचा जावशत्र्- मा मतस्मिन् संवदिष्ठा मृत्युरिति वा अहमेतमुपास दति। सय एतमेवमुपास सर्ल" हैवाखिँ खीक आयुरेति नैन पुरा कालान्मृत्युरागककृति । १२ । स होवाच गाग्यों यएवायमात्नि पुरुष एतमेवाह ब्रह्मीपास इति। स हीवाचाजातशत्र र्मा मेतसिमिन् संवदिष्ठा आत्मन्वौति वा अह्मेतमुपास इति। सय एतमेवमुपाम्न आत्मव्वीह भवत्यात्मन्विनीहास्य प्रजा भवति। स ह तुष्ीमास गार्ग्य: । १३।

स होवाचाजातशत्र रेतावन्र, द्ृत्येतावड्ीति, नैतावता विदितं भवतौति। स हीवाच गार्गन उप त्वायानीति। १४।

स हीवाचाआतशत् : प्रतिलीम चतदढ ब्राद्मपः चचियमुपेयात् ब्रह्म मे वच्तीति। वैाव लवा ज्ापविष्यामीति तं पाषवादायीत्तस्ी। तौ ह पुरुषँ मुप्माजग्मतुसमितैर्न समिरामन्त ्या चक्रे वहन् पाएरवास सीमराजन्निति, स नीत्तस्थौं तं पाशिना पेष बीधयाचचकार, स

५० वैदान्तसमन्वयः ।

स होवाचाजातशत र्यव्र ष एतत् सुप्ीऽभूद्यएष विभ्ञानमयः पुरुषः क्वैष तदाभूत् कुतएतदागा- दिति। तदुह न मेने गार्ग्यः। १६ । स होवाचाजातशत यंत्र ष एतत् सुप्नीऽभूद्यएष विज्ञानमयः पुरुषसर्दर्षा प्राणाना विज्ञानेन विज्वानमादाय यएषीऽन्तर्ृदय आाकाशस्तस्तिञ्केते तानि यदा ग्फात्यय हैतत्पुरुष: खपिति नाम तङ्ग हीतएव प्राय्ी भवति गटहीता वाक् ग्हौतप्चुर्गहीत ्रीच गहीतं मनः । १। स यत तत् खप्ना चरति ते हास्य लीकासदुतेव महाराजीभवत्यु तेव महाब्राह्मर उतेवीश्चावचं निगच्कति। सयथा महाराजी जान्पदान् गहोता खे जनपदे यथाकाम परिवरत्तेतवमेवेष एतत् प्रागान् ग्होत्वा खे शरीरे यथाकाम परिवर्तते। १८। ्रथ यदा सुषुप्ती भदति यदा न कस्यचन वैद हिता नाम नाधी दासप्ततिसहसायि हदयात् पुरीततमभिप्रतिष्ठन्त, ताभि: प्रत्यवसप्य परीतति शेते। सयथा कुमारी वा महाराजी वा महाब्राह्मणी वाडतिघ्नौमानन्दस्य गत्वा शयीत, एत्रमेटष एतच्केते। १६। स यथोरमनाभिसन्तुनीचरद्यथा म्रेंः तुःा विस्फुलिङ्गावाच्तरन््येवमेवास्मदात्मन: सर्व्वे प्राणाः सव्वणेलोका सव्वे देवा: सव्वागि भूतानि वुा्रश्रन्ति। तस्यीपनिषत् सत्यस्य सत्यमिति। प्राया वै सत्य' तेषामेष सत्यम्। २०। (१) ह ऐतिह्ये। दप्तबालाकि: हप्ः असम्यगद हवित्वात् गर्ववितः स चासो बालाकिक्चेति बलाकाया अपत्यं बालाकि: अनूचान: वाग्मी गार्गा गोत्तः आस बभूव। स गार्गा: काश्यं काशीराजम् अ्रजात- शच्ुं गत्वा उवाच ब्रह्म ते ब्रवागि कथयानि दति। स भ्रजातशतुः पुनः उवाच-एतस्यां वाचि 'ब्रह्म ते ब्रवाणि' इति प्रतिप्रामात्रे सहसरं गोसहस्त्र दद। कथम् ? जनकः दाता जनकः सोता इति वे प्रसिद्दा जना: ब्रह्मश्नवणकथनग्रहणाकाङियः धावन्ति मां प्राप्ुतन्ति द्ति। (२) स गागा: उवाच-यएव असी आदित्ये चक्षुषि पुरुषः, एतं पुरुषम् एव अकं ब्रह्म उपासे भावये इति। स प्रजातशत्ुः पुनः उवाच-मा मा इति इस्तेन निवारयन्-एतस्मिन् ब्रहमषि मा संव- दिष्ठा: संवादं मा कार्षीः । कथम् ? अयं पुरुष: अ्र्ररतिष्ठा: सव्वाणि भूतानि अतिक्रम्य तिष्ठतीति अतिष्ठा: राजा वैराजपुरुषः, सर्व्वेषां भूतानां मूर्दा शिर: इति गुराविशिष्टम् ग्रह वा एतं वैराजपुरुषम् उपासे भावये इति। किमस्या उपासनायाः फलम्? स यः एतं विराजपुरुषम् एवं प्रोक्तगुगविभिष्टतवेन उपास्ते ावयति स अतिष्ठाः

शय भ् । ] आरोहवल्ल। ५१

सर्व्वाणि भूतानि प्रतिक्रम्य तिष्ठन् सर्व्वेषा भूतानां मूर्दा राजा भवति। (३) स गार्गाः पुनरुवाच-यएव असी चन्द्रे मनसि पुरुषः एतं पुरुषम् एव ऋहं ब्रह्म उपासे दति। स अ्रजातशतु: पुनः उवाच- मा मा एतस्मिन् ब्रह्मणि संवदिष्ठाः। कथम् ? वहन्-भानुमएडलतो चन्ट्रमएडलं द्विगुणमिति प्रसिद्धा-महान्, पाएडरवासा :- 'आपो वास: प्रायास्य' द्ूति शुत्या अपशरीरत्वात्-शुक्रवासाः, सोम :- सोम- लतात्मक :- राजा इति गुणविशिष्टम् अहं वा एतम् उपासे द्ति। स य एतम् एवम् उपास्ते तस्य अहरहः प्रतिदिनं प्रक्वतियागी सुतः सोमः प्रसुतः, विक्कतियागे अस्य अबं न चीयते न सैयं प्राप्नोति। (४) स गागा: पुनः उवाच-य एव असौ विद्युति त्वचि पुरुषः, एतं पुरुषम् एव अ्हं ब्रह्म उपासे इति। स भरजातशतु: पुनः उवाच -मा मा एतस्मिन् ब्रह्मणि संवदिष्ठाः। कथम् ? सर्व्वतोव्याप्ततेज- स्वात् तेजसी इति गुणविशिष्टम् भहं वा एतं पुरुषम् उपासे इति। स य एतम् एवं सर्व्वतोव्याप्तसमष्टिविद्युदूपेण उपास्ते स पुनः तेजखी भवति, अस्य प्रजा सन्ततिश्व तेजख्विनी भवति। (५) स गाग्य : पुनः उवाच-यएव श्रयम् आकाशे हदि पुरुषः, एतं पुरुषम् एव अहं ब्रह्म उपासे दति। स अ्रजातशत्रु: पुनः उवाच- मा मा एतस्िन् ब्रह्मगि संवदिष्ठाः । कथम् ? पूर्णम् अरप्रवर्त्ति अ्रप्रव- र्तकम् अरक्रियावत् वा इति विशेषणद्दयविशिष्टम् अरहं वा एतं पुरुषम् उपासे। स य एतम् एवं पूर्सतेन अक्रियावत्वेन उपास्ते स पूर्णत्वविशेषणफलरूयं प्रजया पशभि: पूर्य्यते, प्रक्रियावत्त्व विशेषण- फलरूपम् अ्रम्मात् लोकात् अस्य प्रजा सम्ततिः न उद्त्तते न उच्छिमत्ति। (६) स गाग्य : पुनः उवाच-यएव अयं वायी प्राणे ददि च पुरुष:, एतं पुरुषम् एव गहं ब्रह्म उपासे इति। म अ्रजातशत्रु: पुनः

५२ वंदान्तसमन्वय: ।

उवाच-मा मा एतस्मन् म्झमथि संवदिषा:। कथम् ? इम्द्र परमेशवरः वैकुष्ठ: चम्रसख्नः, चपराजिता सेना इति विभवेषणतयविशि एम् भहं वा एतं पुरुषम् उपासे इति। य एतं पुरुषम् एवं विशेषण तयविशिष्टसमष्टिवायुरूपेय उपास्ते स जिष्ु: जयशीसः पपरात्रिणु: अपराजितखवभावः, श्रन्यतस्यजायी धन्यतस्तगनाम् पन्थतो माहतो जातामां सपत्रानां जायी जयनशील: भवति। विशेषणतयस्य फल- त्रयमिदम्। (७) स गार्ग्य: पुनः उवाच-यएव पायम् श्रग्नी वाचि ददि च पुरुष:, एतं पुरुषम् एव अहं ब्रह्म उपासे दति। स भ्रजातशचुः पुनः उवाच-मा मा एतस्मिन् ब्रह्मगि संवदिष्ठाः। कथम् ? विपासह: यत् किञ्न विष्त चिप्यत तत् सर्व्वं भस्ीकरवैन सहते इति विषा- सहिः मर्षयिता इति विशेषगाविशिष्टम, श्रहं वा एतं पुरुपम् उपासे दति। सयएतम् एवं नियामरिगुगनिशिष्टममण्घ दिनक पेण उपास्ते स विषासहि: मर्षषिता भवति, अस्य प्रजा च विषासहिः मर्षयित्री भवति। (८) स गार्ग्य: पुनः उवाच-य एव अयम् अपु रेतसि हदि च पुरुषः, एतं पुरुषम् एव अहं ब्रह्म उपासे दति। स अ्जातशत्रुः पुनः उवाच-मा मा एतस्मिन् ब्रहमषि संवदिष्ठाः। कथम् ? प्रतिकपः अ्नुरूप: अनुकूलः इति विशेषग विशिष्टम् शहं वा एतं पुरुषम उपासे इति। सय एवं पुरुषम् एतं प्रतिरूपत्वेन उपास्ते एनम् उपासकं प्रतिरूपम् एव उपगच्छति प्राप्नोति न अप्रतिरूपम्, अस्य अ्रस्मात् उपासकात प्रतिरूपो जायते पुत्र इति शेष: । (c) स गाग्य : पुनः उवाच-यएव अयम् आदरशे खग्ादी ददि च पुरुष:, एतं पुरुषम् एव अहं ब्रह्म उपासे इति। स अजातशयुः पुनः उवाच-मा मा एतस्मिन् ब्रहमणि संवदिष्ठाः कथम् ? रोचिष्: दोप्रिसभाव दति विशेषणविशिष्टम् अहं वा एतं पुरुषम् उपासे इति। स य एनं पुरुषम् एवं रोचिष्णुतवेन उपास्ते, म पुनः रोचिष्णु: भवति,

शय च। ] यारोइकलो। ५३

अस्य प्रजा रोचिय्ु: भवति। यैःस संनिगच्ति सद्' करोति, सर्व्वान् तान् पतिरोचते भतिक्रम्य रोचते दोप्िमान् भवति"। (१०) स गाग्य : पुनः उवाच-यन गच्छन्तम् चनु प्ात् पृष्ठतः य एव घयं प्रब्ः उदेति, एतं शब्दम् एव भ्रहं ब्रह्म उपासे इति। स अजातभय: पुनः उवाच-मा मा एतस्िन् ब्रह्मषि संवदिष्ठाः। कथम् ? प्रस्: प्रागहेतुः इति गुरविशिष्टम् भईं वा एतं शब्दब्रह्म उपासे इति। स य एतम् एवम् असुतवेन उपास्ते, अख्मिन् लोके स सर्व्वम् आयुः एति प्राप्नोति, न एनम् उपासितारं कालात् पुरा पूर्व्व प्रायः जहाति त्यजति। (११) स गार्गा: पुनः उवाच-यएव भ्यं दिन्ु कर्सयो: हृदि च पुरुष:, एतं पुरुषम् एव अहं ब्रह्म उपासे दति। स अ्रजातशत्र : पुनः उवाच-मा मा एतस्मिन् ब्रह्मषि संवदिष्ठाः। कथम् ? द्वितीय: साधुभृत्यपरिव्तः, अनपग: अवियुत्त: दति विशेषरद्दयविशिष्टम् भ्रह वा एतं पुरुषम् उपासे इति। स यएतं पुरुषम् एवं द्वितीयवत्वानप- गतत्वविशेषणयुत्तलवेन उपास्ते, स द्वितीयवान् भवति, न अ्रस्मात् उपासितु: गण: छ्विद्ते विच्छिन्नो भवति। (१२) स गार्गा: पुनः उवाच-यएव अयं क्वन्दोमयः पुरुषः, एतं पुरुषम् एव ब्रह' ब्रह्म उपासे दति। स अ्रजातशत्रु: पुनः उवाच-मा मा एतस्मिन् ब्रह्मषि संवदिष्ठाः। कथम्? मृत्यु: इति अहं वा एतं पुरुषम् उपासे दति। सय एतं पुरुषम् एवं मृत्युतवेन उपास्ते भस्िन् लोके पुनः सर्व्वम् आयुः एति प्राप्नोति, कालात् पुरा पूर्व्वं एनम् उपासकं मृत्यु: न श्रागच्छति। (१३) स गार्गा: पुनः उवाच-यएव अ्यम् आत्मनि जीवे बुद्धी हृदि च पुरुषः, एतं पुरुषम् एव अहं ब्रह्म उपासे इति। स पजातशन्ु: पुनः उवाच-मा मा एतस्मिन् ब्रह्मषि संवदिष्ठाः। कथम् ? पाअन्वी भ्रात्मवान् खवशः इति गुणविशिष्टम् घह वा एतम् पुरुषम् उपासे दति। स य एतं पुरुषम् एवम् पाल्मवखवेन

५४ वेदान्तसमन्वय: ।

उपासे स पान्ो भावमवान् भवति, पख्त प्रजा सन्ततिक श्रतमन्विनी आत्मवती भवति। स गार्गा: पुनः तुष्णीम् भास, भ्रप्रतिमासमानी- तरस्ूशोमवाकूशिरा भास। (१४) स भजातशत्र : पुनः उवाच-एतावत् मु१ दूति। स गार्गा: भ्राइ-एतावत् हि इति। अ्रजातशय: पुनः ब्ाह-न एतावता विदितं भवति ब्रह्म इति। स पुनः गार्गा: उवाच-उप ला प्रयानि, ल्वाम् उपगच्छामि शिष्यत्वेन। (१५) स भ्रजातशत्र : पुनः उवाच-प्रतिलोमं विपरीतम् एव तत्, यत् ब्राद्मपः 'ब्रह्म मे वच्चति' इति क्षनियम् उपैयात् शिष्यतवेन उपागच्छेत्। तवा लां विभ्वापयिष्यामि एव ब्रह्म। तं-गागर पागी आदाय ग्टहौत्वा उत्तस्थी स अजातशचुः। तौ पुनः गार्गाजातशच सुसं निट्रितं पुरुषम् भाजग्मतुः, हहन्, पाएडारवासः, सोम, राजन् द्ति एतैः नामभि: तं सुपं पुरुषम् आ्रमन्त्रयाचके। एवमा- मन्त्रामाणोऽपि स सुप्तः पुरुषः न उत्तस्थी न उत्थितवान् तत्त- बामभिराहुतोऽपि यब्र प्रबुद्ध, ततएव सि्द्ध गार्ग्याभिप्रेतः पुरुषो नासाविति। (१६). स अ्रजातशत्र : पुनः उवाच-यत्र यस्िन् काले एष पुरुषः एतत् खपनं यथा भवति तथा सुप्तः ब्रभूत्, स एष विज्ञानमयः पुरुष: । स एष विभ्वानमयः पुरुषः तदा खापकाले क्व अभूत् ? कु .. भागात् आगतधान, एतत् उभयं वद इति शेष:। तत् उभयं पुनः गार्गा: न मेने भातवान्। (१७) स पुनः भ्रजातशच: उवाच-यत्र यम्िन् काले एष पुरुष: एतत् खपनं यथा भवति तथा सुसः अ्रभूत्, य एष विज्ञानमयः पुरुष:, स तत् तदा खापकाले एवां प्राणामां वागादोन्द्रियाणां विज्ञानं विशेषम्ञानं विभ्ानन अन्तःवरसैन आदाय चन्तर्गृहीतवा य एष अ्रन्त- धृदये आाकाश: तम्मन् मैते। यदा तानि इन्द्रियाणि रज्नाति, भथ तदा पुनः एतत्पुरुष: एव पुरुष: खंपिति दूति नाम प्रसिद्ध: । तत्

भारीइवलो। ५५

तस्िन् काले ग्टहोतएव प्रापः घ्रायः, ग्हीता बाक्, म्द्तोतं चसुः, छहीतं खोच, छहोतं मनः भवति। (१८) स विज्वानमय: पुरुष: यत्र बस्िन् काले एतत् जागरनं यथा स्वात् तथा सत्प् खप्रव्ृत्या चरति, तत् तदा अस्य पुरुषस्व पुनः ते लोका: भवन्ति। के तै ? महाराज इव उत अपि भवति, महा- ब्राह्मण दव उत अपि भवति, उच्चावचम्-उच्च' देवतादि, भ्रवर्ष तिर्य्गादि-दव उत अपि निगच्कति विचर्रतत। स महाराज: यथा जानपदान् भत्यान् अ्न्यांप ग्टहोल्वा से जनपदे यथाकाम' परिवर्तेत विचरेत्, एवम एव एष विज्वानमयः पुरुषः प्राणान् इन्द्रियाि महौला एतत् जागरणं यथा खात् तथा से शरीरे यथाकामं परिवर्सते विचरति। (१८) अ्रथ यदा स सुपुप्तः भ्वतत, यदा न कस्वचन न किश्वन वेद, तदा हितफलप्राप्तिनिमित्तत्वात् हिता: नाम डासप्ततिसहस्राचि नाधः हृदयात् पुरौततं हृदयवेष्टनं-"तदैतस्त्रिव्करौर" द्ति त्रवणात् क्वत्स्त्रदेहम अभिप्रतिष्ठन्ते व्यापुवन्ति, ताभि: नाड़ीभि: प्रत्यवसप्य व्यावर्य पुरौतति त्स्त्रदेहे शेते। सयथा कुमार: अत्यन्तबाल: वा, महाराज: सम्राट् वा, महाब्राह्मणः विद्याविनयसम्पव्: वा श्रानन्दस्य अतिप्रीम अत्यन्तदुःखविनाशवस्थां गत्वा प्राप्य शयौत, एवमेव एष एतत् शयनं यथा भवति तथा शेते। (२०) "क्वेष तदाभूत्" इत्यस्योत्तरं द्त्वा "कुत भागात्" त्यस्योत्तरं ददाति। "विध्ानात्मा पुरुषः स परे प्रक्षरे सम्प्रतिष्ठते" दूति तस्िन् संप्रतिष्ठा तु नित्यकालिकौत्यभिप्रेत्य प्राणादोनां ततो निःसतिमभिदधाति न तु विज्वानावनः । कथम ? "अनेन जीवे- नात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि" इति शीतन्यायात् सुषुप्े- रुत्थामे पुनर्विज्वानाव्लेन प्रकाश: प्राणादियोगैनेति तेषाभेव वहिरभि :- सति: तस्य च परस्यां देवतायां स्थितिरिति सिद्यति यतः। यथा स लोके प्रसिद्ध: ऊर्णनाभ: लूताकौट: तन्तुना उच्चरेत् उच्छेत्, यथा

५६ वेदान्तसमन्वयः ।

धग्ने: सुद्रा: विस्फुलिङ्गा: व्युच्चरन्ति उदच्कन्ति, तथा प्रस्नात् प्ातमन :- विज्वानात्मनः परिष्वक्तस्य परिष्वङ्त :- सव्वें प्राणाः वागा- दय:, सव्वे देवाः, सव्वाणि भूतानि व्युश्चरन्ति उद्च्कन्ति, तस्य भात्मनः उपनिषत् अभिधायक: शब्द :- सत्यस्य सत्यम दति। सत्यस्येति निगमयति-प्राणा: पुनः सत्यम, सत्यमिति निगमयति-तेषां प्राणानाम एष सत्यम। तत् सत्त्वसापेकषं तेषां सत्त्वमिति सत्यस्य सत्यमित्यभिख्या।

जनक ह वैदेह्' यात्जवल्की जगाम, स मेने न वदिष्यद्वत्यथ ह यञ्जनकश् वैदेही याज्ञवल्का- साग्रिष्ीत्र समुदाते तस ह यात्रवतको वरं ददौ स ह कामप्रश्मेव बब्र त हास ददी, त समाड़ेव पूर्व्व पप्रच । १। याज्जवल्का किंज्योतिरव पुरुष दति। आादित्यज्वीतिः समाडिति होवाचादित्येनैव ज्योति- षास पल्थयते कमों कुरुते विपस्ेतीत्येवमेव तद्याज्ववल्का। २। पस्मित भादित्य याज्जवल्का किज्यीतिरवाय पुरुष इति चन्द्रमा एवास्य ज्यीविर्भवतीति चन्द्रमसेवार्य जीतिषास पल्ययते कर्म कुरूने विपल्य तौत्येवमेवतद्याज्नवल्का। ३। असतमित आदित्यं याज्जवल्व चन्द्रमस्यसमिते कि ज्तिरवार्य पुरुष दत्यभिरैवास जीति- भंवत्यग्रिनैवाय जीतिषास पल्यते कर्म कुरुते विपल्थेतौत्येवमेंवैतद्याभ्नवल्का। ४। अस्तमित शादित्य या्वल्का चन्द्रमस्यस्तमिते शान्तभ्र किज्तिरेवायं पुरुष इति वाभिवास् जनोतिर्भवतीति वाचवार्य जोतिषास पल्ययते कर्मा कुरुते विपल्पेतौति तम्माहै समाड़पि यत खः पािरन विनिन्जायतैऽय यत्र वागुच्रयत्युपेव तत न्येतीत्य वमेवैतदाजवल्का। ५। अस्तमित आदित्य याज्रवस्का चन्द्रमस्यस्तमिते शान्तय्री शान्तार्या वाचि किञ्ौतिरेवाग पुरुष द्वत्यात्मवास्य जीतिभवतीत्यात्मनैवार्य जोतिषास पल्ययते कर्ना कुरूते विपल्य तीति। ६ कतम आत्मेति, योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु हृद्यन्तर्जोतिः पुरुषः। रु समान: सन्नभी लोकावनुसन्नरति ध्यायतीत लेलायतीव। स हि खप्री भृत्वेम लोकमतिक्रामति मृत्यो-

स वायं पुरुषी जायमान: शरौरमभिसम्पद्यमान: पाभभि: ससजाते स उत्करामन् मियमाण: पाभनी विजहाति । ८। तस्य बा एतस्य पुरुषस्य दे एव स्थाने भवत ददश्न परलीकस्थानस्न सव्य ततीय खप्रस्थान। तमिन् सं्ये सथाने तिष्ठन्रते उमे सथाने पश्यतीदन्न परलीकस्थामञ्च। भथ यथाक्रमीऽय परलीकस्थाने भर्वात तमाक्रममाक्रम्यीभयान् पाभनभ्नानन्दा थ पर्श्ात। स यन प्रस्पित्यस् लोकस्य सव्वावती माचामादाय खय विहत्य खय निसनाय खेन भासा खेन अोतिषा प्रख्- पित्यनाय पुरुष: खयं जोतिर्भवति । ८। म तच रवा न रथयोगा न पन्थानी भवन्यथ रथान् रथयीगान् पथ: सजते, न तवानन्दा मुदः'

आरोहवलो। ५७

पमुदो सवन्त्ययानेन्दा मुदः प्रमुदः मजते न तन् वेशान्ताः पुष्करिग्यः स्वन्यी, भवन्यथ तेभान्ताः पुष्करिखः स्रवन्ा: सजते स हि कर्त्ता ! १०। तदैते थ्ोका भवन्ति। खप्नेन गारीरमभि प्रहत्यासप्तः सप्तानभिचाकशीति। शक्रमादाथ पुनर्रति स्थान हिरनाय: पुरुष एकह सः ।११। प्राग्ेम रचन्रवर कुलाय वा्िक्कुलायदमृतघरित्वा। म ईयतेडमृती यव काम हिरनाय: परुष एकह सः :. १२।

खप्नान्त उच्चावचमीयमानी रूपाणि देवः कुरूने बहनि। उतेव स्वीभि: सह मोदमामी जत्तदुतेवापि भयानि पश्यन् ॥ १३।

आराममस्य पश्न्ति न तं पश्यति कशनेति: तन्नायतं बौषयैदित्याहः। दुर्मिषन्य हाम भवति यमेष न प्रतिपद्यते। सथी खल्वाहर्जागरितदैश एम्ाम्यैष दति यानि देव जायत पश्यनि नानि सुप इत्यतारय पुरुप: स्वधंज्यीतिर्भवति सौह भगवते सहहम्रे ददाम्यत ऊर्द, विभीचाय बूहौति । १४ १

स वा एष एतस्मिन सम्प्रसादे रत्वा चरित्वा दष्टव पुरयज पापस पुनः प्रतिन्याय प्रति- गोन्या द्रवति खप्ाधेव। स ग्रत्तत किश्चित् पश्यत्यनन्वागतसन भवत्यसङ्ी स्य पुरुष दव्यंय- मवेतद्याजवल्का । सीऽह भगवते सहर्सर ददाम्यत ऊर्ड, विमीनायष बहीति २५। स वा एष एतस्तिन् सवप्ने रत्ता चरित्वा दष्य पुखन्न पापक् पुनः प्रतिन्याय प्रतियीन्या द्रवति बुद्धान्तावैद। स यत्तत् किक्षित् पश्वत्यनन्वागतस्तन भवत्यसक्की हय रुष ूत्येयमवेतद्याजवल्का, मोडड भगवते सहसर' ददाम्यत ऊहूँ, विमीचायेघ बूहीति। १६।

स वा एष एतस्मिन् बुदाने रत्वा चरित्वा दृष्टव पुरवश् पापस्ञ पुनः प्रतिन्धाय प्रतियोका दवति खप्नान्नायेव । १०।

तद्यथा महामत्स्य उभे कले नमचरसि पूर्वसापरसेवमेवायं पुरुष एतावुभावन्तावनुसच्चरनि स्वप्नान्तक्व बुद्धान्तस। १८।

तद्यथास्निव्ाकाशी श्ेमी वा सपर्गो वा विपरिपत्य प्रान्तः सहत्य पक्षी सल्यायैय भ्रियत एवमेवाय पुरुष एतस्ा अन्ताय घावति यत सुप्ती न कञ्चन काम कामयते न कजन खप्र पश्यति। १६।

सा वा ससेता हिता नाम नाधी यथा कैश: सहस्रधा भिन्नसावताइनिस्ा तिष्ठन्ति शुक्कम्य मौलस्य पिड्रलस्य इरितस्य लोहितम्य पूर्णा भ्रथ यचैन वन्नीव जिनन्नीव स्तौव विच्ाययति गशतमिव पतति। यदेव जाग्रव्वर्य पश्ति तदचाविद्यया मन्तैऽ्य यत्र देवद्रव राजेवाहमवेद सर्व्वोडस्ोति मन्यते सीडस्य परमी लीक: ।:२०।

तडा अस्येतदतिचछन्दा अपहतपाभाS्मय रूपम्। तदथा प्रियया स्त्रिया सम्परिष्त्री म वाध्य किचन बेद नान्तरम्, एवमेवाय पुरुष प्राशनात्ना सम्परिक्री न वात् किश्वन वेद नानरम्। तद्ा सस्यैतदाप्तकाममात्मकाममकाम रूप शीकान्तरम्। २१।

IS

५८ वेदान्तसमन्चयः ।

चच पिताउपिता मवति मातामाता चीका चलीका देवा चदीवा वैदा चवेदाः। चथ लें नोडस नी भवति भूपहाडमू बड़ा पालाजीऽचाछाल: पौर्थसोऽपौदकस: न्रमचीनमवसापसी इतापसोडनन्वागतं पुखेनानन्वागर्त पापैन तीशौहि तदा सर्व्वान्शीकान् हृदयस्य अवति। रए। यष तब पश्ति पथम् वे तब्न पम्यति। न हि द्रषटुर्दूरे विपरिलीपी विव्वतैडविनाभित्वान्न नु सद्द्ितीयमसति ततीऽन्वद्िमत वत् पश्येत्। २२। बडे तब जिमनवि निघन्धें तब जिध्रति। न कि घ्रामुर्धातिविषरिखीषी विद्यतेडविनाजित्वा नु सददितीयमस्ति ततीऽन्धडिमन यब्विघ्रेत्। २४। यह तब् रसबते रसयन् वे तम्र रसयते। म हि रसयितूरसयतेर्विपरिलीपी विद्यतेऽविनाभित्वाय सु तरदितोयमस्ति ततोऽव्धषिभत् यद्रसयेत्। २५। यष सब्न बदति वदन् वे वब्र वदति। न ह्ि वशुबंतीर विपारलीषी विद्यतैडविनाशित्यान्न तु तदृदि तीयमसि तनीऽन्यडिमत्रा यहदेत्। २६। यह तब पथोति एखन् वे बत्र प्रमोति। न हि श्रीतू: यृतेर्बिपरिलीफी विद्यातेऽविनाशिलान सु नदितीयमस्ति तनीऽन्यडिभत वच्कुसुवात्। वहे तब्न मनुते मन्वानी वे तब्न मनुते। न षि मन्तुर्मतेर्विपरिलीपी विद्यतेऽविनामित्वान्न सु

यह वन्र समति सभन् वे तय् सशति। न हि स्ष्ट: सष्टेविपरियीपो विदयातेऽविनाभित्वाज सु मदितीयमस्ति ततोऽन्यद्िमक यत् सृमेत्। २९। यह तब विजानाति विकानन् वे तत्र विजानाति। न कि विभ्ातुर्विपरिलीपी विद्यातेऽविनाशि व्वान्न तु तद्वितीयमसि ततीऽन्यदिभक यदिजानीयात्। २०।

सलिल एकोद्रष्टाऽद्वैसो भवत्येष ब्रझ्मलीक: समाडिति हनमनुभशास याश्वस्का एवक मद गतिरेषासय परमा सम्पदीषीऽस्य परमी लीक एषोऽस्य परम मानन्द एतसेयामन्दस्ान्धा भूतानि

स यी मनुष्याया रा: समदी अवत्यन्धेषामधियनि: सव्वैर्मानुष्यर्भोंगें: सम्पन्तमः स भद् थार्षा परम मानन्दीऽथ ये अतं मनुष्यायामानन्दा: र एक: पितूर्यां जिवलीकानामानन्दीडयक इतं पिसृचां जितलीकानाकानन्दा र एकी मन्र्व्वलीक पागन्दीडण ये वर्त मन्पर्जालीक चानन्दा: स एक: कर्नदेवानाभानन्दो ये कर्माथा देवत्वयमिसम्पद्ने। चथ ये शत कर्मादेवामामानम्य:

स एक: प्जा्पातखीक पानन्दी यथ त्रीतियोऽवजिनोडकामहतीऽध ये शर्तं प्रजापतिलोक सानन्दा: स एकी बझमलीक पानन्दी यब श्रीनियोष्ठणिमोडकामइतीडयेष एवं परम व्नन्द: । एष नशलीक: सम्ाह़िति हीवाच यात्रवस्का: सोऽड़ मनवते सहस ददान्यत ऊडू, विमौचायेभ मूछीत्यनड यात्रवलकी विभयाव्रकार मेधावी राजा स्व्पैम्यीमाऽन्तेव्यसदरीन्सीदिति । २६८

शय प। । पारोइ़बछ्ो। ५६

स दा एव पतस्मिम् सपने रत्वा चरिला हईव पुष्थ पावय दुन: अविन्ायं प्रतियोग्ा द्रवति बुदान्तायेव। २४। .

यर्पतदूतौच्यासी भवति। २५। यचायमचिमान' नोति वरया बीपतपतीवाचिमान निमच्कृति तद्यया्य बोडमर' का पिप्पख वा बन्चनात् प्रमुच्यत एवमीवार्य पुरुष ए्योऽस्रेम्य: संप्रमुच्य पुनः प्रतिन्धार्य प्रतियोन्या द्रवति प्राथायेव। १६। वथथा राजानमायानसुया: प्तयेगस: सूतगामखयीऽ्रें: पानैरावसथ: प्रतिकस्तान्ेऽयमायात्यय- मागच्कृतीन्येव® हैव'विद' सर्व्वाधि भूतानि प्रतिकत्वान्त इद' म्रभ्मायातीदमानच्छतीति। २०। तथथा राजान प्रयिवासन्तमुया: प्रत्येनसः सूतग्रामसीSभिसमायन्थेवमेवेममात्ानमन्तकाली सव्ये प्राया अभिष्मायन्ति यमतदूर्बौक्कासी भवति। २८। (१) याघवस्का: वदेई विदेष्पर्ति जनक जगाम। स याम- वरका: मेने चिन्तितवात् न वदिश्े किचिदपि रात्र मौनस्तिष्ठामोति यावत्। कथन्तत् सकस्पस्यान्यथाSभवत् तदभिदधाति-यत् यस्मात्- भथ ह किस पूर्वव वैदेह: विदेहपति: जनकच यात्रवल्कास भगित- होवम् चग्निरेषविषय समुदाते समूदतु: धम्मिहोनविषये संवादं चक्रतुः, तसमे जनकाय पुनः यात्रवल्का: वरं ददो। स जनकः पुनः कामप्रन्न' यथेष्कप्रश्नम् एव तं यात्वस्वत्र वब्रे वाचितवान्। स थक्मी जनकाय तें बर ददी-तष्मत् सम्राड एव पूर्व्व पम्रच। (२) हे यात्रवल्का, धयं पुरुष: विंज्योति: १-किमस्व व्योति- येंन स व्यवहरति। है समाउ, पुरुष: चादित्वन्योतिः, इति स यान्वलका: उवाच। कथम् ? भादित्ेन एव ज्योतिवा पपता भास्ते, उपविभति, पत्यती पय्येति, कर्मा कुरते, विप्रनीति विषय्येति प्रत्याणचकृति इति। स जनक थाड-हे यान्रवक्का, एवम् एवं एतत् । (२) हे यात्वल्का, चादित्ये पस्तमिते सयं पुद्रुषः किन्योति: एव पति ? चन्द्रमा: धस्य ज्योति: भवति इति। वयम् ? चन्द्रससा एव क्योतिवा चयम् चासे, परवते, कर्मा कुबते, विपय ति इति। है यात्वस्का, एवम् एव एतत्।

६० वेदान्तसमन्वयः ।

(४) हे याप्नवल्का, आदित्ये प्रस्तमित, चन्द्रमसि अरस्तमिते अारयं पुरुष: किंज्योतिः एव दति ? भग्नि: एव अस्य ज्योतिः भवति दति। कथम् ? अग्निना एव ज्योतिषा अयम् भ्रास्ते, पत्चयते, कर्म कुरुते, विपस्येति दति। हे याज्जवल्का, एवम् एव एतत्। (५) हे याज्जवल्का, आादित्ये भ्रस्तमिते, चन्द्रमसि ब्रस्तमित, श्रग्नी शान्ते, अयं पुरुष: किंज्योतिः एव दति ? वाक् एव श्रस्य ज्योतिः भवति इति। वाचा एव ज्योतिषा अयम् आ्रस्ते, पल्यते, कमं कुरुते, विपव्ेति दूति। यस्मात् वाग् ज्योतिः, तस्मात् तयैव, हे सस्त्राट्, पुरुषो व्यवहरति। कथम्? अपि यत ख: पाषिः न सायते बन्धकारवशात्, चथ तस्िमिन् काले यत्र वाक् उच्वरयति उत्तरति श्वादिभ्यः, तत्र एव उपन्येति उपनीतो भवति इति। है याज्जवल्का, एवम् एव एतत्। (६) हे याज्तवल्का, आादित्ये अ्रस्तमिते, चन्द्रमसि अस्तमिते, प्रग्नी शान्ते, वाचि थान्ताया, अयं पुरुषः किंज्योतिः एव इति ? आत्मा एव अस्य ज्योति: भवति दति। आात्मना एव ज्योतिषा अयम् आस्ते, पत्यने, कम कुरुते, विपलति इति। (७) कतमः आात्मा दवति? ग्रम्नः। प्राणेषु वागादिषु, दृदि अन्त:करणे, यः अरयं विज्वानमयः अन्तर्ज्योतिः बुद्धेरवभासकः गुरुषः, म समान: बुद्धे: सट्भः सन् ध्यायति इव चिन्तयति दव, लेलायति दव अत्यर्य चलति दव उभी लोकी दहपरलोकौ अनसप्जरति। स हि खप्नः खप्नात्मकः भूला इमं लोक जागरितव्यवहारलक्षयं, मृत्यो :- मृत्यु: अशनायालकषणवान् बुद्धावस्थः हिरसगर्भः तस्य- रूपाणि कार्य्यकरणसंघातानि प्रतिक्रामति। (८) स वा अयं पुरुष: जायमान: भरीरम् अभिसम्पद्यमान: शरीरे आत्मभावमापद्यमान: पापभिः कलुषसाधकेः कार्य्यकरणः मंसृज्यते संयुज्यते। स स्त्रियमाणाः उत्क्रामन् शरीरात् ऊद्ध गच्छन् पाणनः कार्यकरणलक्षणान् विज्ञहाति परित्यज्ञति तैः वियुज्यते।

श्य प। आरोहवल्लां। ६१

जनमना कार्य्करणोपादानं मृत्युना तत्परित्यागन्न प्रतिपद्य भासंसार- मोक्षात् इहलीकपरलोकी स सच्जरतीति फलितार्थः । (2) तस्य वा एतस्य पुरुषस्य दे एव सथाने भवतः। के ते ? इदं-शरीरेन्ट्रियविषयन्ञानविशिष्टं वर्त्तमानं च, परलोकस्थानन्न- शरोरादिवियोगोत्तरकलानुभाव्यं लोकान्तरस्त ; संध्यम्-इहलोकपर - लोकयोर्यः सन्धिः, तस्तमिन् भवं सन्ध्यं ततौयं खप्नस्थानम्। तस्मिन् सनध्ये स्थाने तिष्ठन् ददच् परलोकश्व एते उमे खथाने स पश्यति। कथं पश्यति ? अयं पुरुष: परलोकस्थाने यथाक्रमः-भाक्रमत्यनैनैति आक्रमः साधनम्-खकममविद्यामुसारतः याटृशपरलोकप्रतिपत्ति- साधनयुतः भवति तम् भाक्रमं साधनम् आक्रम्य आश्रित्य उभयान् पामनः दुःखानि पानन्दान् च पश्यति अनुभवति। स पुरुष: यत्र यदा प्रस्वपिति प्रकर्षेण सापम् अनुभवति, तदा सज्वावतः सर्व्वान् अनुभूतविषयान् त्रवति रक्षति इति सव्वावान् तस्य सर्व्वावतः अरस्य लोकस्य माच्राम् भवयवम् अपादाय शच्छिद्य महौत्वा खयम् आ्रम्मना विहृत्य आत्मानं बोधशून्यं कत्वा, खयम् आ्रव्मना निर्भ्नाय वासनामय- देहं विरच्य सेन भतोयेन भासा ए्टहीतमात्राजनितया दोस्या खेन आत्मोयेन ज्योतिषा पन्तःकरपव्वत्तिप्रकाशेन प्रसपिति। ्रत्न अ्रयं पुरुष: खयंज्योतिः वाह्यविषयेन्ट्रियसंसर्गविर्राितत्वात् स्वयंप्रकाश: भवति। (१०) पस्य स्वयंण्योतिषः पुरुषस्य निम्नाणं वर्षयति नेति। तत्र खप्रे न रथाः, न रथयोगा: रये योजयन्त दति रथयोगा: शरख्वा- दयः, न पन्थानः मार्गा: भवन्ति, श्रथ चस हि कर्त्ता सन्, वासना- मयान् रथान्, रथयोगान् पथः सजते निर्मिमोते, न तत्र श्ानन्दा: सामान्यसुखानि, सुदः इष्टलाभजनिता:, प्रमुद: ताएव भ्रतिशयिताः भवन्ति, आानन्दान् सुदः प्रमुदा सजते, न तत्र वेशान्ता: पल्वलाः, सुष्करिख: तड़ागाः, स्रवन्य: नद्यः भवन्ति भ्रथच वेशान्तान् पुष्करिणीः नदी: सजते।

६२ वेदानासमन्वया।

सत् एतश्रियुरेडजें एने शीका मन्चा अवन्ति,- (१९). दिरमय: हिरसामवदद च्योति:सभाबः, एचंस: एकी जाग्रत्खप्रेमलोकपरलोकादीन् मच्छतीत्येकडंस: पुरुषः क्प्रेन निदूया शरीरं घरीरम् अभिष्त्य नियेहट संसाध्य सयम् चसुप्तः चलुत्- टगादियति: सुप्तान् वासनावरेयोजूतान् सर्व्वान् भावान् धमिचाक- भोति भवभासयति; पुनः ए्दरा शुद्ध विषयेन्द्रियबोधम् चादाव ए.हीला खानं जागरितस्थानम् एति भागच्ति। (१२) स हिरकाय: एकईस: पुरुषः भवरं निन्दनीयं कुलाय नोड़ं अरोरं प्रायेन माणहत्या रजन् पालयम् पसतः समरषधगा कुलायात् भरोराव् वह्िः चरिला विचर्य यत्र काम: वासमा तथ पयृतः सन् कामं व्वाभित्ाषम् ईयते प्राप्रोति। (९२) खप्नान्ते खप्नस्थाने एच्यावचम् उत्घ्टापश्ञष्ट भावम् ईयमान: प्राधुवन् देव: बोतनवाम् पुरुष: वनि भसस्ेयानि रूपाचि वासनोसूतानि कुरते निर्व्धत्तयति। एत भपिच खोभि: सद मोद- मानदव जनत् इसन् इव, उत भपिच भयानि सिहव्याब्रादोनि पशन् दव भवति। जना: सखव पुरुवस्य पाराम वासनामयम् भाकोड़ पश्वन्ति, न तें पुरषं कमन पशवति। स्वप्रानुभूतविषयान् सव्दे पश्न्ति किन्तु न तं चिदाव्मानं कोउपि साचादनुभवतीति चित्रम्। (१४) तं सुप्त पुरुषम् भायतं सहसा न बोधयेत् इति भात्त: भिवजः । कबम् ? यम् इन्द्रियद्ारदेश तदा एव न प्रतिपद्यते, तत् इन्द्रियद्वारम् चत्मे देशव दुर्भिषज्यम् भाव्यवाधिर्य्यादिना दुि- कितृस्वं भवति। सव घपि बहु बन्चे भाइु :- पस पुरुषस एव खप्रः एव जभरितदेश इति। कचम् ? यानि हि एव जाग्रत् पश्वति, ससः तानि पखति इति। अतो न जागरितदेशाव् सप्र- देशो भिन इति भाव:। एवं सति मुरुषस् स्वयंज्योतिह्ट न सिह्वाति;

पुरषः सयज्योति: सर्व्वनिरपेचप्रकापसक्कपो भवति। सोड्डं जनकः

एवं बीधितः भगवते तुम्य' याज्वत्वाय सरका ददामि, विभीषाय मुरचे मतः जई सूत्ि स्वम् बति। (१५) स वा एषं खपनस्थः पुरुष: रत्वा रतिमनुसूय, चरिला विद्वत पापस पुस्ात हद्टा न पुनः अलेत्वर्यः सन्पसादे सृशुसी सम्बक् मसनतावस्वायां खिथिल्वा पुनः प्रतिन्यायं-नि भायः न्वायः यती गमनें तत्प्रति पुनरागमन-बधाग्तं, प्रतियोनि यथास्थानं खप्नाय एव खपस्थानाय एवं बाद्वति पायाति। स तन खपसान यत्ित्तित् पश्यति यापपुष्यादियं तेन चनन्वागतः पममुरुड: ससम्बड भवति, सुतराम् पर्य पुरुष: हि असक़ इति। हे यात्रवश्का, एवम् एव एसत्। सोडह भगवते सहस ददामि, विमोचाय चत ऊई स्रूष्ि इति। (१६) स वा एव पुरुष: सम्पसादात् प्रत्यागतः एतसिमिन् सपू रस्वा चरित्ा पायस पुखस टद्टा प्रतिन्वायं यवागर्त प्रतियोनि वथा- खानं बुदान्ताय एव जागरितस्वानाय एव चाङवति भायाति। स तभ खपस्थाने यव्कित्ित् पश्यति तेग चनन्वागत: मसम्बड: भबति जागरितस्थानी, सुतराम् ध्यं पुरुष: हि चसकः इति-"यदि सपें सङ्वाम् स्वात् कामी, ततस्तत्सङ्जेरदोविर्वुवान्ताय प्रत्यागतो सिपेरत" इति। है यात्रवल्कत, एवमेव एतत्। सोऽह भगवते सहस्रं ददाभि, विभोचाय अत अई बूह्ि इति। (१७) स वा एव पुरुष: एतं्िन् बुद्दान्ते जामस्तिखानाय रत्वा चरिखा पापश पुख्यच डद्टा एव पुनः प्रतिन्धाय यथागतं प्रतियोनि यधास्थानम् खपान्ताय एव खपस्यानाय एव भ्ाद्रवति बायाति। (१८) तत् तत्र खप्ाण्ते बुदान्ते दष्टान्त :- यवा महामत्स :- महान् अतएव स्रोतसाSप्रतिरुबगति :- मत्स्य: पूर्व्वस अयरस् उमे नद्या: ूली पनुससरति, एवमेष नयं पुरुषः खप्ान्तत्य बुदान्तच एतौ पन्ती पनुसचरति। (१2) तद् तब बुदातखपानायोरगो संपुस्ती हंटाना :- बवा

६ ४ वेदान्तसमन्वयः।

पस्िन् भाकाशे श्येन: वा महाकाय: मन्दवेग:,सुपर्सः वा वेगवान् सव्प- काय: पन्ती विपरिपत्य नाना परिपतनं गमन ऊत्ा त्रान्त: सभ् पनी मंहत्य सङ्गच्, सल्लयाय एव नीड़ाय एव ध्रियते गमनाध्यवसायवान् भ्वत। एवम् एव अयं पुरुष: एतस्मे पन्ताय सुषुपये धावति, यत्र सुषुप्तौ सुप्तः न कखचन कामं कामयते, न कञ्न खपं पश्ति। (२०) अस्य पुरुषस्य एताः हितफलप्राप्तिनिमित्तत्वात् हिताः नाम नाअ: सहस्रधा भिन्न केश: यथा तावता भगिसा पसुतेन तिष्ठन्ति, ताः शक्कस्त् नौलस्य पिङ्गलस्य लोहितस्य रसस्य शुक्कत्वादि- रसविशेषै: पूर्णा:,-प्रथ एवं सति-कत्स्रदेहशायिनः नाड़ोगतरसो- पाधिसंसर्गवशादिति यावत्-यत्र यस्मिन् काले एवं सूक्षदेहाभि- मानिनं पुरुष केचन पन्ति दव, केचन जिनन्ति वशोकुर्व्वन्ति दव, हस्ती एनं विच्काययति विद्रावयनि दव, ग्त्त पतति। किं बहुना जाग्रत् यदेव भयं पश्यति, तत् अरभ खप्ने अविद्यया प्रोभूतवासनया मन्यते, शथ यत्र यस्मिन् काले देव: दव राजा इव प्रहम् एव इदं सर्व्व सुतरां सर्व्वोऽस्मि दति मन्यते स अस्य परमः लोक: । (२१) "सुत्ो न कन्चन कामं कामयते न कश्वन खप्ं पश्यति" इति तत् वा एतत् बस्य पुरुषस्य प्रतिच्छृन्दा: कामनातीतम् धपहत- पाम्मा विनष्टपापम् अभयं रूपम्। तत् तत्र सुषुप्ती दष्टान :- यगा प्रियया स्त्रिया सम्परिष्वत्ः आालिङ्गितः न वाह्यं किंचन वेद बेत म प्रन्तरं किंचन, एवम् एव अयं पुरुष: शारीर: बामा प्रास्ेन भातमना परात्मना सम्परिष्वक्रः आलिङ्गितः न वाह्यं किंचन वेद न आ्न्तवं किंचन। तत् एतत् आन्तरवाह्मबोधराहित्यं वा पस्य पुरुषस्य आ्रप्त- कामं प्राप्ताभिलाषम् ्रात्मकामम् अ्नन्यकामम् पकामम् सर्व्वकामना- शून्य शोकान्तरम् त्रपगतशोकं रूपम्। (२२) अत्र सुषुप्ती पिता पपिता, माता बमाता भवति, लोकाः अलोका:, देवा: पदेवा, वेदा: अवेदा: भवन्ति। अत सुषुप्ती स्तेनः चौर: भरेनः पचोर:, भूवडा धभूगड़ा, चागडाल: शूट्रेण ब्राह्मरया-

आारोहवलो। ६५

सुत्पन्रः पचाएडाल:, पील्कसः शूट्रेल क्षत्रियायामुत्पन्रः त्रपील्कमः, श्रमण: परिब्राट् अन्नमयः, तापस: वानप्रस्थ: अतापसः भवति, पुपान अनन्वागतम् असम्बद्' पापेन अनन्वागतम् असम्बच्' रूपं भवत्यस्य। तदा हि हृदयस्य सव्वान् शोकान् तौर्णः अतौतः भवति स पुरुषः । (२२) सुषुप्ती न विनाशी जड़त्व' वा भवति तदर्शग्रितुमान्-तत् तब सुषुप्ती यत् वे एव न पश्वति पश्न् वे एव तत् न पश्यति- परावालिङ्गनेन विमु्धः पश्यन्रेव न पश्यतोति फनितार्थः। तन कारणञ्ज दर्शयति-अविनाशित्वात् न हि द्रषटु: दृष्टेः विपरिलोपः विद्यते। यद्येवं कर्थ न पश्यति ?- तत् तत्र सुषुप्ती न द्ितीयम् अस्ति यत् ततः द्रष्ट: अ्रन्यत् विभत्नं पश्येत्। आ्रममनः परामना परि- व्ङ्गात् तेनेक्यमभवत् सुषुसावस्थायां, सर्व्वञ्च तदा तहष्टितोऽपसतम्। (२४) तत् तत्र सुषुप्तौ यत् एव न जिघ्नति, जिघ्रन् एव न जिघति, अविनाशित्वात् न हि घ्रातुः प्रातेः ब्रागमत्ञेः विपरिलोपः विद्यते। न तु तत्र द्वितीयम् अस्ति यत् ततः द्रष्ट: त्रन्यत् विभत् जिघ्रेत्। (२५) तत् यत् एव न रसयते इत्यादि पूर्व्ववत्। (२६) तत्र घत् एव न वदति इत्यादि पूर्व्ववत्। (२७) तत्र यत् एव न सृगोति इल्ादि पूर्व्ववत्। (२८) तत्र यत् एव न मनुत्ते इत्वादि पूर्व्ववत्। (२६) तब यत् एव न स्पृशति इत्वादि पूर्त्ववत्। (३०) तच यत् एव न विञानाति इत्यादि पूर्व्ववत्। (११) यत यस्निन् जागरिते खप्रे च अ्रन्यत् शव स्यात् विषय- विषयिभेदेन, तब जागरिते खप्रे च ब्रन्य: विषयो भ्न्यत् विषयं पश्येत्। भन्ध: अ्रन्यत् जिघ्रेत्, अन्यः अ्रन्यत् रसयेत्, चन्यः अ्रन्यत् वदेत्, श्रन्थः भन्यत् ऋृणुयात्, अन्यः भ्रन्यत् मन्ौत, बन्यः अन्यत् स्पशेत्, अन्यः पन्धत् विजानीयात्। (१२) सुपुप्ती सलिले सलिलमिव एक: द्रष्टा द्वैतविरह्ितः

६६ वैदान्तसमन्वय:। i शय थ।

भवति। हे सम्राट, एष ब्रह्मलोक: ब्रह्म एव लोकः तम्िबभिया- कारेण स्थिति: दति एनं जनकं यात्रवर्का: अनुशशास पनुशिष्टवान् उपदिष्टवान्। परामना परिष्वत्तस्य पस्य पुरुषस्य एषा परमा गतिः, अस्य पुरुषस्य एषा परमसम्पत्, श्रस्य पुरुषस्य एष परमः लोक:, अस्य पुरुषस्य एष परमः आ्रनन्दः। अ्रन्यान्यभूतानि इतरप्राबिन: एतस्य एव शानन्दस्य मात्रां कलाम् उपजीवन्ति उपजीविकालेम उपभुन्नते।

इति। मनुष्याखां मध्ये स यः कश्वित् रादः संसिंद्: भविकल:, ममृद्: निखिलभोगोपकरणसम्पन्ः, अन्येषां जनानाम् अधिपतिः, सव्वैंः मानुष्यः मनुष्योचितैः भोगैः सम्पव्रतमः स मनुषाणां परमः आनन्द :- आनन्दानन्दिनोरभेदनिदेशत्। अ्रथ मनुषायां ये शतम् आनन्दा:, स जितलोकानां पितृणाम् एक: आनन्दः। अ्रथ जित- लोकानां पितृखां ये शतम् श्ानन्दा: मन्धर्व्वलोके स एक: श्रानन्दः.। अथ गन्धर्व्वलोके ये शतम् आनन्दा: स तेषां क्मदेवानाम् एक: आनन्दः ये कर्मगा देवत्वम् अभिसम्पद्यन्ते प्राप्वन्ति। प्रथ कर्म- देवानां ये शतम् आनन्दा: स आ्ाजानदेवानां जव्त एव ये देवा: नेषाम् एक: आनन्दः। यश् श्ोतिय: प्रधीतवेदः अ्रह्टणिनः पापरहित: अकामहतः वौतळष्ण: तस्य ब्जानदेवे; समानः यानन्दः। अथ आजानदेवामां ये शतम् आनन्दा: प्रजापंतिलोके विराड्देहै स एक: आ्ानन्दः, यस शोतिय: अव्टजिनः प्कामहतः तस्य तत्समः आानन्द:। अथ प्रजापतिलोके ये शतम् आानन्दा: ब्रम्मलोके हिरस- गर्भाव्मनि स एक: बानन्दः, यथ शोषिय: पह्जिन: चकासहतः तस्य तत्सम: बानन्डः। ध्रथ समष्टिजीवेन सम्यग्विषरेय प्रत्यवी- क्वतः एव एव परमः निरतिमय: यानन्दः। है सम्ाट, एम बझ्मलोक: इति यात्रवल्का: उवाच। एष एवार्थसेतिरोये विि वैमिच्चे न तद्यथा ;-

शय प1 1 आरोहवलौ। ६७

सैपानन्दख मीमामा सवति। यवा स्ात् साधयुषाष्यायिक:। भामिट्ी दिष्ठी र वलिफः। तस्येय पृथिवी सष्वा वित्तस्य पूर्ण स्ात्। स एकी मानुष भानन्दः ।१। ते ये शतं मानुषा आनन्दा :; स एकी मनुष्यगन्वव्वाणामानन्दः; श्रीचियस चाकामहतस्य। ते ये शर्त मनुष्यगन्वव्वाण्तामानन्टाः, सएकी देवगन्वव्वीयामामन्दः; श्रीचियस चाकामहतस्य। ते ये शर्त देवगन्वव्वाथामानन्दा:, स एकः पितृखां चिरलीकलीकानामानन्दः; श्ीचियम् याकामइतख। ते ये अर्त पितूर्या चिरलीकली कानामानन्दा: स एक बाजानजाना दैबाबा मानन्दा :; श्रीबियस्य चाकामहतस्य। ते ये मतमानानजाना देवानामानन्दा: स एक: कर्मदेवानामानन्द:, ये कर्मया दैवानपियन्ति; श्रीवियस्य चाकामहतस्य। ते ये भतं कर्म देवानामानन्दा:, स एकी देवानामानन्दः, श्रोवियस्य चाकामहतस्य। ते ये भर्त देदानामानन्दाः, स एक इन्द्रस्यानन्दः, श्रीवियम्य चाकामहतस्य। ते ये अतमिन्द्रस्यानन्दाः, सएकी दहसते रामन्दः; ग्रीवियसय चाकामहतसय। ते ये भत वृहस्पतेरानन्दाः, स एक: प्रनापतेरानन्दः; श्रतियम्य चाकामहतस्य। ते ये शर्त म्जापतिरानन्दाः, स एकी ब्रक्थ यानन्द, श्रीवियम चाकामहतस्य। सयश्चाय पुरुषे यश्चासावादित्ये स एक:।

सोऽहं भगवते सहस्र' ददामि विमोचाय एव अतऊई ब्रूहि दति। शभ वाक्ये पुनः यान्जव्काः बिभया्जकार भीतवान्। कथम् ? सर्व्वेभ्यः प्रश्ननिर्णयावसानव्य; उत् ऊई् मेधावी राजा मा माम् अरोत्- सौतृ अवरुद् अतवान्। सर्व्व मदयं विज्ञानं कामप्रश्नच्कलेनोपादित्- सतीति भयकारगम्। (३४) स वा एष पुरुष: एतस्मिन् खप्नान्ते खप्नस्थाने रत्वा चरित्वा पुसन्न पापश्न दृष्टा एव पुनः प्रतिन्यायं यथागतं प्रतियोनि यथास्थानं बुद्दान्ताय जागरितस्ानाय एव पाद्रवति आायाति। (३५) सत् तत्र खप्नान्तवुद्दान्तयोरेवं विचरणकाले सुसमाहितं सुष्ठु भभं समाहित भागाक्रान्नम् अनः शकटं यथा उत्सर्ज्जत् शब्द कुर्व्वत् यायात् एवम् एव अयं शारीर: बाला प्राश्ेन परेष पालना पन्वारूढ़म् पालिङ्गननाक्रान्तो यथा स्यात् तथा उत्सर्ज्जत् शब्दविशेषकरणपूर्व्वकं याति। यत्र एतत् भवति तब पुरुष: उछ्ोच्छासी भवति। (३६) सोडयं देही यत्र यसमन् काले अगिमानम् अणोर्भावं कार्श्यं न्येति निगच्कति, जरया उपतपता रोगेण वा अणिमानं काश्यं निगछ्छति; तत् तत्र यथा आार्मत्रं वा उदुम्वरं वा, पिप्पलं वा बन्धनात्

६८ वेदान्तसमन्वयः । [श्य थ1:

वन्तात् प्रमुच्यते सवलितं भवति, एवमेव अयं पुरुष: एभ्य: चङ्गेभ्यः संप्रसुध युनः प्रतिन्यायं यथागतं प्रतियोनि यथास्थानं प्राणाय एवं प्राणस्य भोगगेषसिद्यर्थम् एव आाट्रवति पायाति। (३७) तत् तत्न यथा आयान्तम् भगच्छन राजानम् उग्या: जातिविशेषा:, प्रत्येनसः तस्करादिदएडनादी नियुत्ता: सूतग्रामख: सूता: वर्णसङ्गरजातिविशेषाः ग्रामखः ग्रामनैतारः च अ्रब्र पानैः आवसथैः प्रासादादिभि: निष्फनरेव-अयं राजा आयाति अयं राजा आगच्कति-दूति प्रतिकत्पान्ते प्रतौष्यन्ते, एवम् एव एवंविदं स्त्रकम- फलन्न सव्वासि भूतानि-इदं ब्रह्म कर्तृभोत्तृ आयाति दृद ब्रह्म आगच्कति इति-प्रतिकल्पन्ते प्रतोक्षने। (३८) तत् तत्र यथा प्रयियासन्तं प्रयातुमिच्छन्त राजानम् उग्रा: प्रत्येनस: सूता: ग्रामखयः च अभिसमायन्ति तमभिमुखा आ्याम्ति ; एवमेव इमम् आत्मानम् धन्तकाले मरणकाले सव्वें प्राणाः अभिसमा- यन्ति तमभिमुखा: आयान्ति, यत एतत्-परमालनालिङ्गनाक्रान्तं शब्दविशेषकरणपूर्व्वकं गमनं-भवति, अत्र पुरुषः अर्गोच्कासी भवति।

भीमित्येतदचरमिद सव्व तस्यीपव्याख्यानं भूत भवज्ञविष्यति सर्व्वमीद्वार एव न। यच्ान्वत् चिकालातौतं तदप्यीङ्वार एवं। १। सव् हेतवह्मायमात्मा ब्रक्म, सीडयमात्मा चतुष्पात् । २ । जागरितस्थानी वहिःप्रत्नः सप्ताङ्ग एकीनविंभतिमुख: स्यूलभुग्वेश्वानरः प्रथमः पादः ।३। सवपस्धानीऽन्नःप्रज्ञः सप्ताङ्क एकीर्नविंशतिमुखः प्रविधित्रभक् तेजसी द्वितौयः पादः । ४। यत्र सुत्री न कश्चन काम कामयते न कञ्चन खप्न पर्श्यात तन् सुपुप्रम्। सुपुप्तस्थान एकौभूतः प्रज्ञानघन एवानन्दमयी स्यानन्दभुक् चैतीमुखः प्राज्तस्तृतीय: पादः। ५ू। एष सव्वे श्वर एष सर्व्वभ् एषीऽन्तर्याम्येष योनि: सर्व्वस्य प्रभावाप्ययी हि भूतानाम्। ६। नान्त:प्रभ्न' न वहिप्रज्ञ नीभयतः प्रभ्व न प्रज्ञानघन म प्रज्न नाप्रज्म् चहष्टमव्यवहार्यय- मग्राह्यमलक्षगामचिन्यमव्यपदेश्यमेकात्मप्रत्ययसार प्रपस्नीपशम' शान्त' शियमददत' चतुर्थ मन्यन्ते स भात्मा स विश यः।ॐ। सोडयमात्माऽध्यक्षरमीङ्ारीधिमान पादा माषा। मानाम पादा परकार उकारो मकार इति।र।

पारोह़वल्लो।

जागरितस्थानी वैभानरीकार: प्रथमा मात्राडन रादिमख्वादा। आप्रीति हवै सवान् कामानादिच अवति य एवं वेद। ह। खप्रस्थानसनस उकारी दितीया मात्रीत्कर्षादुभयत्वादा उत्कर्षति ह वे मानसन्तति समानश्न भवति मास्यान्रअ्ववित् कुली भवति य एवं बेद । १०। सुषुप्नस्थान: माध्तो सवारखतीया मातरा मितेरपीतेवां। मिनीति रुया इद सर्वमपौतिश्व सववि य एवं वेद। ११। समाचव्रतुर्धोऽव्यवह्ार्य्य: प्रपच्नीपशमः शिवोऽद्वैत एवमीद्वार आत्मेव स विभव्यात्मनात्मान य एवं वेद। १९। (१) भोम् इति एतत् अकरम् द्द सर्व्वम्। तस्य श्रङ्कारस्य उप समोपे अमन्तरं व्याख्यानं प्रस्तुतं वेदितव्यम्। यत् भूतम् अतौतम्, भवत् वर्त्तमानं, भविष्यत् भावि इति तत् सर्व्वम् श्ङ्गारः एव। यत् च अन्यव् चिकालातोतं कालापरिच्केद्यम् श्व्याक्कतादि तत् अपि भोङ्गार एव। (२) सव्वं यदुश्नमोङ्कारमात्रमिति सर्व्व हि एतत् परोक्षतः ब्रह्म, सपरोक्षतः प्रयम् आत्मा ब्रह्म। सोडयम् भ्रात्मा चतुष्पात्। (२) आतमनसतुपात्वं विव्वणोति-जागरितस्थान: जागरितं स्थानम् अस्येति जागरितस्थान: वह्िःप्रभ्नः खांतव्यतिरित्ने विषये प्रभ्ा यस्य स वह्िःप्रप्नः वाह्यविषयमात्रज्ानवान्, सप्ताङ्ग :- "तस्य ह वा एतस्यामनो वैखानरस्य (२।१८)* दृत्यनुसारतः यु-सूर्य वाया- काश-जल-पृथिव्याहवनीयाख्यानि सप्ताङ्गानि यस्य; एकोनविंशति- मुख :- पञ्च प्ानेन्द्रियागि, पञ्च कर्मभेन्द्रियाणि, पञ्च प्राणाः, मनोबुद्धि- रहङ्गारित्तमिति एकोनविंशतिमुखानीव मुखानि यस्य, स्थूलभुक् यथोत्तोपाये: स्थूलविषयभोक्ता वैशवानर :- विश्वरूपः-प्रथमः पादः। (४) खप्रस्थान: खप्नः स्थानमस्य खप्नस्थानः भ्रन्तःप्रत्न: भन्त :- करणस्थवासनामयविषये प्रभ्जा यस्य स अन्तःप्रत्नः वासनामयविषय- न्ञानवान्, सप्ाफ्ग :- द्ुप्रभृतीनां वासनाकारेण स्थितत्वात् ; एकोन- विंभतिसुख :- इन्द्रियादौनां सूक्ष्मम्नानाकारेण भासमानत्वात्; प्रवि- विक्वभुक्-प्रविविक्कः सूक्षविषयः-सूक्ष्मविषयभोक्का तैजसः-तेजः ग्रन्वस्यास्याध्याय: परृष्ठस्न। एवं सष्वेन।

वैदान्तसमन्वयः । केवलप्रकाशखरुपा विषयशून्धा प्रम्ना तस्या विषयित्वेन भवतीति तैजस: द्वितीय :. पाद:। (५) यत्र यम्निन् काले सुप्ः कजन कांमम् भभिरषितविषयं न कामयते अभिलषति, कखन खप्न न पशति, सत् सुंपुसम् ; सषुप्त- स्थान :- सुयुप्तं स्थानं यस्य स सुुप्तस्थान: ; एकीभूत :- जागरितेस्वप्रेच अनुभूतं विषयजातं एकोभूतं यस्मन् ; प्रभ्ञानघन :- तख्य विषयजातस्य प्रम्ानानि घनानि भविभज्यमानानि यस्य स प्रमानघनएव पानन्द- मयः, ह्ि यस्मरात् आानन्दभुक् धानन्दभोत्ता, चेतोमुख :- चेतः बोधएव मुखम् भामन्दभोगद्दारं यस्य स प्रान्न :- सर्व्वविषयन्नः-ढतीय: पादः। (६) एष स्वरूपावस्थ: जोवचैतन्यमाअन्यन्तर्भूयविद्यमान: सव्वे- खरः, एष सर्व्वन्ः, एष भन्तर्यामी सर्व्वभूतनियन्ता, एष सर्व्वस्य योनि: प्रसविता। कथम् ? हि यम्मात् भूतानां प्रभवाम्ययो उत्पत्ति- निरधी एष एव।

प्रभ्नानघनं-सुपुप्तावस्थाप्रतिषेधः, न प्रनं-युगपत्सर्व्वविषयशलत्व- प्रतिषेध:, न अप्रन्म्-अरचितन्यप्रतिषेध: ; पटृष्ट' दगविषयम् ; भ्रतः अव्यवहार्यं व्यवहारायोग्यम, श्रग्रा्म कर्मेन्ट्रियाविषयम, धम्तभषं लिङ्गवत्तारहितम् ; पतः अचिन्यं चिन्ताया भविषयम्, चिन्ताया अविषयत्वादेव शव्यपदेश्यं शब्दरवाच्यम्, यद्येवमवसुत्वमेवायाति, न- एकात्मम्रत्ययसावं जाग्रदादिस्थानेषु एकोऽयमात्मेति यः प्रत्ययः तत् सारं प्रमागं यस्य तत् ; प्रपभनोपभमं-प्रपश्ानां रूपरसादिविषयागाम् उपभमो निवृत्ति: य्िन् तत्; अतएव थाम्तम् भविक्रिय, शिवं मङ्गलम्, भद्वतं द्वैतविरद्ितं, चतुथें तुरोयं मन्धन्ते पण्डिताः। स विज्रेय: विशेषेम मातव्य:। शिवसवकूयतवेन सश्यं वरापरप्क्कति- खोकारः सन्नवति। (८) सोऽ्यम् भातमा पध्यचरम् चचरम् अधितत्व वर्षामान:

भारोइवलौ।

६। स वा एष पुरुषोऽन्नरसमय:। तस्वेदमेव शिरः, भयं दक्षियः पत:, अयमुत्तर: पक:, जयमांत्मा, वूदं पुच्छं प्रतिष्ठा, तटप्येष प्रोको भवति ।१।३।४।

भ्ोझारः, अधिमावं मानावयमधिक्वत्य वर्षामानः, पादा: आ्रबनः यादा: तएय साना: भोश्ारख। मात्रा: पादाक्-चकार, उकारः, मकार इति। (c) जागरितस्थान: वेखवानरः प्रकारः प्रथममात्ा, आ्रप्ते :- सर्व्ववागव्याप्तत्वात्, पादिमन्तात्-वर्णानां प्रथमत्वात् वा। फलमाह -य एवं वेद विभ्वाकारमेदं वेन्ति स वै सर्व्वान् कामान् बपोति लभते ादिस भवति। (१०) खप्नस्थान: तेजसः, स उकार: द्वितीया मात्रा, उत्कर्षात्

फलमाह-य एवं वेद तैजसोकारामे्द वेत्ति, सवै विज्ञानसन्ततिं विज्नानप्रवाश्म् उत्कर्षति वर्डयति, समान: शतुमित्रयो: "तुष्यः ग्रियः पदेथ्यो भवति, भस्व ुले भव्रभ्ववित् न भवति। (११) सुयुप्तखथान: प्राभ्त: मकार: दतीया मात्रा ; मिते :- प्रकारोकारी मकारे प्रविश्व निर्गच्कतदव सुषुप्ती वैश्वानरतेजसयोः प्राज्ज मवेशेन, जागरितावस्थायां तयोस्तष्मात् निर्मन व परिमितत्वात्, पधोते :- तयोस्तस्मिय कौभूतलात् वा। फलमाइ-य एवं वेद प्रवेभनिर्गमी एकोभवनश् वेत्ि, स बर्द सर्व्व मिनोति ज्ञानविषय वरोति, प्रंपीकिय अवति परमामनेकीभवति। (१२) पमान: मात्राशून्य: चतुर्थः, श्व्यवहार्यः, प्रपथचोपगमः, थिवः चहैतः। एवं यथोतविध्ानवता प्रयुत्त भोद्ारस्त्रिमाव्स्विपाद: भाला एव । य एवं वेद भ्ोग्ारामनोरमैदं वेत्ति, स यालना भानानं परमाममानं संविभति, तमिन् प्विष्टो नित्यं तिष्ठति। ६। एवं जाग्रदायवस्वात: मश्यव्तारीइ्म्रममभिधायाबादितस्तं-

७२ वेदान्तससन्वयः । अव्राद्दै प्रजा: प्रजायन्ते या: कास पृथिवीं प्रिताः। अंथोऽन्नेनैव जीवन्ति अयैनदपियन्तन्ततः। अन्न्हि भूतानां ज्येष्ठम् तम्मात् सर्व्वीषधमुच्यते।। सव्वं वै तेऽन्रमाप्ुवन्ति येऽन्न ब्रश्मोपासते। अन्नछह्टि भूतानां ज्येष्ठ तम्मात् सर्व्वीषधमुच्यते।। अन्नाछूतानि जायन्ते जातान्यन्नेन वईन्ते। अद्यतेऽत्ति च भूतानि तम्मादन्नं तटुच्यते। दूति।

वक्नुसुपक्रमते। सवेति। "अन्राद्रेतः रेतसः पुरुषः" दति होतोः स वा एव पुरुषः शरोरी अब्यरसमयः अन्रोत्पन्ोपादानत्वात् अनरस- विकार :- पन्नरसप्रचुर दति श्रामन्वध्वः । प्रचुर इत्युत्ते लवमात्स्थाप्य- न्यस्य तत्र प्रवेश इति चेत्, न, प्राचचुर्य्ये स्यादितरस्य प्रवेश इति न नियमः । तस्य पुरुषस्य दूदं दृश्यमानम् एव शिर :- प्रायमयादिषु यथारोपसिव न तथावरेति प्रदर्शनायेदमः प्रयोग :- श््यं दृश्यमान: दच्षिणः पकः बाहुः, अ्रयम् उत्तरः पक: दक्षिपेतरो बाङड:। प्रयम् पाममा देहमध्यभाग: । दद दृश्यमामं नामेरधस्तावादड् तत् पुच्छ म् -"पुच्छमेव पुच्छम् अधोलम्बनसामर्थ्यात् यथा गो: पुच्छम्।" ..... प्रतिष्ठा प्रतितिष्ठत्यनैनेति प्रतिष्ठा आ्राधारः। पकपुच्छशव्द्रप्रयागात् पचिरूपपरिकल्पनमत्र। दृश्यते व मिताक्रायां ब्रह्मसूबविववती- "पतियी हि पुच्छभागमाधारीक्वत्य वेष्टन्त इति पचियां पुक्क' प्रतिष्ठा। अतएव तैत्तेरेयियः समामनन्ति 'तम्मात् सव्वाचि वयांसि पुच्छेन प्रतितिष्ठन्ति पुच्छेनैव ्रतिष्ठायोत्पतन्ति' इति प्रतिष्ठा हि पुच्छम्।"इति। तत् तष्मिन्न वार्येऽपि एष श्ोक: मन्त्र: भवति। भ्रत्नादिति। या: काव अविशिष्टाः प्रजाः पृथिवीं चिताः आश्निताः, ताः सर्व्वाः पवात् एव प्रजायन्ते। धंथी भपि जाता: पब्ेनैव जोवन्ति, भथ अपि भन्ततः जीवनान्ते एनत् भबम् अपियन्ति

आारीहवलो। ७३

तम्माद्ा एतस्मादनरसमयादन्योऽन्तर आत्मा प्राम- मयः। तैनैष पूर्णः। स वा ए पुरुषविध एव। तस्य पुरुषविधताम् अन्वयं पुरुषविधः। तस्य प्राय एव शिरः। व्यानो दचिणः पचः। अ्रपान उत्तर: पक्षः । आकाश आत्मा। पृथिवौ पुच्छ प्रतिष्ठा। तदपाष श्ोको भर्वति।२॥१-३।

प्रतिगच्कन्ति प्रलीयन्ते। अब' हि भूतानां ज्येष्ठं प्रथमजम्-इतरेषां भूतानां कारणत्वात् तस्य (३३७)। तस्रात् ग्ब्र' सर्व्वोषर्ध सर्व्वेषां प्राणिनाम् श्रषधं देहदाइप्रशमम् उच्चते। ये बवं ब्रह्म यथोत्तम् उपासते ते सर्व्वम् एव अन्रम् आप्ुवन्ति। अयं हि भूतानां ज्येष्ठठ' नस्मात् अन्रं सर्व्वीषधम् उच्चते। भूतानि पब्रात् जायन्ते, जातानि अबरेन वर्ईन्ते वष्विम् आप्ुवन्ति। भूतैः अद्ते, सयं तत् भूतानि अन्ति च, तस्मात् तत् अय्म् उच्चते। इति-प्रथमकोशपरि- समात्यर्थः । तस्ादिति। तस्ात् वे एतस्ात् अनरसमयात् भन्य: व्यतिरिक्ष: अन्तरः अभ्यन्तर: तदन्तर्व्वर्त्ती भात्मा प्राणमय: वायुमयः। तेन प्राप- मयेनावना एष पन्नमय: भाता पूर्स:, स वा एव म्रासमयः भाला युरुषविधएव। तस्य अन्रमयस्व पुरुषविधताम् अनु भयं प्रागमयः पुरुषविध :- सुषानिषितप्रतिमावस्र खतएव। तस्य मायमयस्य माण: एव शिर:, व्यान: दक्षिणः पक्ः, धपानः उत्तर: पचः, भाकाशः पाकाशस्ववृत्तिविशेष: समान: आ्रमा मध्यभाग :- "मध्यं हेषामक्काना- साता" इति मसिबत्वात् ; पृथिवी पुच्छ प्रतिष्ठा तस्था: प्राणधारयि- बीलवात्। "सेषा पुरुषस्यापानमवष्टम्य" इति मुतन्तरम्, बन्चथा "उदानव्टत्या ऊरड्डगमनं गुरुत्वाञ्च पतनं वा स्वाच्छरीरस्य" इति। तत् तथ्िन्रेव चर्थे प्रायमयाकविषये एव झोको मन्त्री भवति। १०

58 वेदान्तसमन्वर्य:। 1 शर्य घ 1

प्राग देवा अनुप्रागन्ति मनुष्या: पशवश्च ये। प्रागो हि भूतानामायु: तम्मात् सर्व्वायुषभुच्यनै। सर्व्वमेव त युर्यन्ति ये प्रागं ब्रह्मोपासते। प्रागो हि भूतानामायु: तस्मात् स़र्व्वायुषमुच्यते। द्रति। तस्येष एव शारीर आत्मा, यः पूर्व्वस्य। तस्माद्दा एतस्मात् प्रागमयात् अन्योऽन्तर आ्रत्मा मनोमयः । तैनैष पूर्गाः । स वा एषं पुरुषविध एव। तस्य पुरुषविधाताम् अन्वयं पुरुषविध:। तस्य यजुरेव शिरः। ऋग्दच्िग: पचः। सामोत्तर: पक्षः। आरदेश आत्मा। अथर्व्वाड्गिरसः पुष्कं प्रतिष्ठा। तदप्येष झोक भवति।३।१२। आगमिति। देवा: इन्द्रियाि ये च मनुष्याः पशवः ते प्रायं वाह्यात्मानं प्रायानशक्तिमन्तम् अनुप्रायन्ति प्राणनक्रियया क्रियावन्तो भवन्ति। प्राणो हि भूतानां प्राषिनाम् आयुः जीवनम्। तस्रात् म सर्व्वायुष सव्व वाम् आयुः सत्चायुः-सर्व्वायुरेव सव्वायुषम् दति उच्यते। ये प्राय ब्रह्म उपासते ते सर्ज्म् एव आयुः शतव्षाम्के यन्ति प्रापुवन्ति प्रागोहि भूतानाम् आयु: तस्मात् स सव्वायुषम्

पूर्व्वस्य अब्रमयस्य य आ्रत्मा एष एव तस्य प्रागमयस्य शारौरः अरोरसम्बन्धी बांता। उभयो: कोशयोरमा एक एवं तच्मादिति। तम्ात् वे एतस्ात् प्रायमयात् अन्यः व्यतिरिति: अन्तर: अभ्य्तरः तदनतर्व्व्ती बामा मनोमयः। तैन मनोमयेन चालना एव प्रागमय: आतमा पूर्ग:। सघाएष मनोमयः थाला सुरुषविध: एवं। तस्व म्रागमयस्य पुरुषविधतांभ् अभु अथं मनीमयः पुरुषविध:। तथ्य मनोमयख् यमु: एव शिरा, फक् दभिय: धचः,

शय पा। आारोहबज़ो।

यतो वाचो निवर्त्तन्ते सप्राप्य मनसा सह। आनन्दं ब्रह्मगो विद्वान् न विभेति कदाचनेति। तसैष एव शारीर आत्मा, यः पूर्व्वस्य। तम्माड़ा एतस्मात् मनोमयात् अन्योऽन्तर बात्मा विज्ञानमयः। तैनैष पूर्गा:, स वा एष पुरुषविधएव। तस्य पुरुषविधताम् अन्वयं पुरुषविधः। तस्य श्रद्दैव शिरः। ऋतं दचिणः पचः। सत्यमुत्तरः पचः। योग आत्मा। महः पुक्कं प्रतिष्ठा। तदप्येष प्नोको भवति ।४।१।२।

साम उत्तर: पक्ष:, आादेश: ब्राह्मणाग्रन्यः आत्मा मध्यभाग:, अ्रथ्व्वाद्गि- रसः अर्थर्व्वगाङ्गिरसा टष्टा मन्त्रा ब्राह्मगाच्च पुच्कं प्रतिष्ठा-शान्ति- पौष्टिकादिप्रतिष्ठाहेतुकरषप्रधानत्वात्। मनोउत्तिलेन मन्ताणामावृत्ति- र्घटते। अतो मनोमये तेषां शिरख्वादितया समावेशः। तत् तस्मिन्न व अर्थे मनोमयात्मविषये एष झोक: मन्तः भवति। यतं इति।। वाच: वाझ्यवेदा: अम्राप्य खविषय' कर्तुमसमर्थाः मनसा तब्िष्पादकेन सह यतो वाज्नोविशिष्टात् मनोमयात् निव- रन्न्ते, तस्व मनोमयस्य ब्रह्मणः तटुपासनफलभूतम् आ्नन्दं संस्पर्शजन्य- सुखम् विद्वान् अनुभवविषयं कुर्व्वन् जनः कदाचन न किमति न संसारभयेमाकुलो भवति। दति-तत्तीयकोशपरिसमास्यर्थः। पूर्व्वस्य मागामयस् यः परात्मा एम एव तस्य मनोमयस्य शारौर: शरोरसम्बन्धी आता। तस्पादिति। वस्मात् वे एतस्ाव् मनोमयात् अन्यः पतिरित्तः सन्तर: भभ्यर: तदब्तर्व्वर्त्ती परमा विध्वानमय :- विज्वानं बुद्धिरिति निरन्वयवादिन:, जीव इत्यन्वयवादिन:। जीवपचे विच्रानमय: विज्ञान- प्रपुर। तेन विभावसयेन एष मनोमयः पूर्ण:। स. वा. एष विज्ान-

वैदान्तसमन्वयः।

विज्ञानं यनं तनुते करमाणि तनुतेऽपि च। विन्नानं देवा: सर्व्वे ब्रह्म जाष्ठमुपासते। विज्ञानं ब्रह्म चेदेद तस्पाच्चेन्न प्रमाद्यति। शरोरे पाप्मनो हित्वा सर्व्वान् कामान् समुश्रुत दति। तस्यैष एव शारौर आात्मा, यः पूर्व्वस्य । तस्माद्दा एतस्पाहिज्जानमयात् अन्योन्तर आत्मा-

मयः पुरुषविध: एव। तस्य मनोमयस्य पुरुषविधताम् अनु श्रयं विज्वानमयः पुरुषविधः। तस्य विज्ञानमयस्य श्रद्दा एव शिरः, ऋतं मानसार्थस्य निश्यः दक्षिणः पच्ः, सत्यं वाह्यार्थस्य निय्यः उत्तर :: पक, योग: समाधानम् भात्मा मध्यभाग, महः महत्त्व' पुच्कं प्रतिष्ठा। बुद्धिपक्े महत्वस्य सर्व्ववुद्धिविज्वानकारणत्वात्, जीवपक्षे-"अस्य महिमानमेति वौतशोकः" दति महतो महोयसो जीवे महत्त्वसंक्रम- खात् तदेव तस्य प्रतिष्ठाहेतु:। तत् तस्त्रिव्नपि अर्थे विज्वानमयात्म- विषये, एष श्रोक: मन्यः भवति। विज्वानमिति। विज्ञानं विभानवान्, पत्ान्तर जीवः यस्ं तनुते तनोति, अपि च कर्ममाणि तनुते। सव्वें देवा: ज्येष्ठं प्रथमजं-निर-

प्रथमजत्वात्-विज्वानं ब्रह्म उपासते। विज्ञानं ब्रह्म चेत् यदि वेद जानाति, तष्मात् ब्रह्मणः वेत् न प्रमाद्यति न चुतो भवति, पामनः शरौरप्रभवान् हित्वा तेव्वसङ्गो भूला सर्व्वान् कामान् समश्र ते सम्यक् भुङ्त्ो। इति-चतुर्थ कोशपरिसमास्वर्थः । पूर्व्वस्य मनोमयस्य य आरत्मा, एष एव तस्य विज्वानमयस्य शारीर: शरोरसम्बन्धी आत्मा। अन्रमयादिषु सर्व्वेषु नियन्तृतयात्मशब्द- प्रयोगादवापि तथा। सस्मादिति। तस्मात् वे एतस्ात् विज्ञानमयात् अ्रन्ध: व्यतिरिक्षः

श्य च।] आारोहवलौ। नन्दमयः । तेनैष पूर्गः। स वा एष पुरुषविध एव। तस्य पुरुषविधताम् ब्रन्वयं पुरुषविध: । तस्य प्रियमेव शिरः। मोदो दच्िगः पचः। प्रमोद उत्तरः पच्ः। आनन्द भात्मा। ब्रह्म पुच्छ प्रतिष्ठा। तदप्येष झोको भवति ।५।१।२। असन्नेव भवति असद्ब्रह्मेति वेद चेत्। अस्ति ब्रह्मेति चैद्देद सन्तमेनं ततो विटुरिति। तस्यैष एव शारीर भात्मा य: पूर्व्वस्य। तै, उ, ६।१ । मु २। २।७। अ्न्तरः भ्रभ्यन्तरः तदन्तर्व्वर्ती भानन्दमयः-निरन्वयपक्षे जीवः, अन्वयपच्ते-आानन्दप्रचुर: ब्रह्म। तेन आानन्दमयेन एष विज्ञानमयः पूर्ण:। स वा एष आनन्दमय: पुरुषविध: एव। तस्य विभ्वानमयस्व पुरुषविधताम् अतु अयं पुरुषविधः । तस्य आ्रानन्दमयस्य द्ष्टपुन्रादि- दर्शनजं प्रियम् एव शिरः। मोद :- प्रियलाभनिमिसो हर्षः- दच्षिपः पचः, प्रमोद :- प्रक्यष्ट हर्षः-उत्तरः पक्ः, आानन्द :- सुख- सामान्यम्-आात्मा मध्यभागः, ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा। निरन्वपच्षे-"ब्रह्म परमेव यत् प्रऊ्वतं सत्यध्ञानानन्दलक्षणं, यस्य च प्रतिपत्यथं पच्चाबादि- मयाः कोशा उपन्यस्ताः, यञ् तेभ्योऽभ्यन्तरः, येन च ते सव्बे आात्मवन्तः तत् ब्रह्म पुच्क प्रतिष्ठा" दति। अन्वयपचे-प्रियादय श्रानन्दस्य

परलाव दोषावहः। तदभिव्नतासिद्दिलक्षणत्वेऽप्यन्रमयादिषु यथा पृथिव्यादोनामानन्दमये ब्रह्मरास्तथैव भेदेनोपन्यास:। तत् एतस्मिन् भपि भर्थे एष खोक: मन्त: भवति। अस्रिति। ब्रम्म पसत् इति चेत् कोऽपि वेद, स असन् एव भवति। ब्रह्म भस्ति इति चेत् कोऽपि वेद, ततः तम्मात् भस्तित्व-

वैदाव्समन्वयः ।

वेदनात् वच्छिता: एनं जनं सन्त विदु:भति। धानन्द्मयमवसुकष्य व्रश्मषो आवाभाववेदनैन गुरदोषकथनात् ब्रह्मण एवात सप्रधानल- मिति निरन्वयपकः । ब्रह्म पुच्कमिति वाक्ये भ्रानन्दशब्दायोगात्, ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठाभ्यासात् द्त्येवं सूचाकरणात् सूतितत्वेनाभ्यस्तलवेन चानन्द- शब्दस्येव सूत्रक्कदभिमतत्वाच ब्रम्मानन्दमथ इत्यन्वयपच:। पूर्व्वस्य विभ्ञानमयस्य यः आम्मा, तस्य श्रनम्दमयस्य एष एव शारीर आम्मा। शरीरसम्बन्वित्वाव्जीवएवेति निरन्वयपचः । तस्पाद्वा पाता शरीर आतमेति निवचनं, पृथिव्यादिसर्व्वशरीरसम्बन्धित्वात् शारौर इति विशेषणञ्जेत्यन्वयपचः । मितानरायां ब्रह्मसूचविव्ृती तच्कब्देन ब्रह्म, एतदिदंशब्देनान्न- सयादीय परामखय यझ्मास्यानं हशते तस्िन् मतदयसासन्तस्वीज- अस्ीति समन्वय्रप्रदर्शिकायामध्यायप्रपूर्तो प्रदर्श्बते। एषास्या व्यास्मानशेली-तेनोपक्रान्तगतैन ईशचैतन्येन एव बानन्दमयः पूर्ण: निव्चितं सदनतिरित् इति जावत्। स वा निखयेन ई्रशचैताभिन्न एष जीवः। तस्य पुरुषविधत्ाम् ईशचैतन्यपुरुषविधताम् अनुदतत्व अयं जीव: । वस्यैभचैतन्वस्य" दति। तन्ते जीवडवशऽषि पचित्व- कल्पनमत्र (२१1१२-१८)*। सुच्हकोपनिषदि च,- यः सर्ववत्: सर्व्वविदृ यस्ेष महिमा भुवि दिव्य ब्भ्मपुरी द्ेष यीस्ात्मा प्रतिष्ठितः.। मनोमयः प्रापशरीरनेता प्रर्तिष्ठितीडय्रे हृदय सव्रिधाय रविञ्ञानेन परिपशम्ति धौरा मानन्दरपसमृतं चद्िभाति ॥ "सत्यं नानमनन्त ब्रम्म" इत्युपक्रम्य यथा देहादिषु ब्रद्मदर्शन- मभिहितं, तथा "थः सर्व्वञः" इति। तन्रानन्ततमच "यस्येष सहिमा

** वैदामामूवस्याध्यायपाठसूनसंख्याः । एकमन्यत्।:

७। अथ व एष अन्तरादित्ये हिरतमय : पुरुषो हश्यते हिरय्शममुर्हिरयकैथ आप्रवखात् सर्व्वएव सुवर्ष: । तस्य यथा कप्यासपुएडरीकमेवमचिगी तस्योदिति नाम, स सर्व्वे्यः पाप्मभ्य उदित उदेति इ वै सर्व्वेभ्य: पाप्मभ्यो य एवं वेद। तख्र्क च साम च गेष्ी तस्प्रादुद्वीथसम्मात्वेवो- द्वातैतस्य हि गाता स एवं ये चामुभ्ात् पराज्जो लोका- स्ेषां चेष्टे देवकामानाम्। का, १३६६नद्र। भुवि" इति कथनेन भूमत्वम्। तब "भिह्ितं गुहावां परमेव्योमन्" अच "ब्रह्मपुरे व्योक्ति प्रतिष्ठितः"दति। "मनोमयः""प्रामशरोस्नेता" "अब् प्रतिष्ठितः" "सृदयं संनिधाय" "मानन्दरुपम्" रत्यादिभिः साम्यमुख यम्। यदति। भाता सर्व्वक्र सर्व्ववित्, यस्य एव महिमा विभूति: भुवि लोके विगाजत, एष आाता दिब्ये य्योतनवति ब्रह्मपुरे मनसि प्रतिष्ठित: ; मनोमय: मनडयाधित्वात्, प्रापमरोरनेता श्रायस् शरीरस्थ नेता नियन्ता-श्रब्रमयादिष्वात्मशब्दस् नियम्तृलेन प्रयोगात्; अम पिएडरयान, दृदय बुद्धि संनिधाय समवस्थाय्य तत् भ्ासमततवं धोरा: विज्वानन विशिट्ट्वानिन परिपश्यन्ति उपलभन्ते, यत् प्रात्मतत्वस् आानन्दरूपम् सर्व्वानर्थदुःखप्रयासहीनम् समृतं सर्व्षविकारविसुतं विभाति प्रकाशते। एवमनुभवमिद्त्वन्तस्य दर्भयति।

कुष्धिकाइन पुनरुदाहर्त्तव्या। विशेषनियोगोडख्या चघायम्रपूर्ततो वच्चते। ७। वैदिवरीत्या सर्व्वेखरमाविदेविकोपास्चय वर्णयति पधति। चय य एव अन्तरादित्ये मादिव्यस मध़ हिर्नाय: डिरयायाव

वेदान्तसमन्वय: । [श्व थ।

८। अथ य एषोऽन्रचिगिपुरुषो ृये सैवर्क ् तत् साम तटुक्यं तद्यजुस्तद्ब्रह्म तस्यैतस्य तदेव रूपं यदमुष्य रूपं यावमुष्य गेषणी तो गेषौ यब्राम तब्राम। स एष ये चैतत्मादर्व्वाश्जो लोकास्ेषां चैष्टे मनुष्य- कामानाख्चेति तस्य दमे वोगायां गायत्येत ते गायन्ति तस्मात्ते धनसनयः। छा, १हडा५ू। हिरसमय: हिरखशयुः, हिरखकेशः आप्रपखात् प्रशखी नखाय्रं नखा- ग्रेगा सह सर्व्वएव सुवर्णः भारुप: (६) पुरुष :- पुरिशयनात् पूर्यति वा खनालना अगत् दति पुरुष :- दृश्यते समाहितचेतोभिः, तस्य यथा कम्यासं-कपिर्यन आ्रस्ते उपविशति-कपिपृष्ठान्तभागदव लोहितं यत् पुएडरीकं पद्मं तत् एवं जत् इव पचिषी नेत्रे, तस्य उत् द्ूति नाम सर्व्वपापेभ्य: पृथग्भूतत्वात्। स एष देव: सर्व्वेभ्यः पाममभ्यः उदितः उप्तः । य एम् ईटगुपसम्पन तं देवं वेद स-ह वे निद्ा- रगी-सर्व्वैंभ्यः पाप्मभ्यः पापेभ्यः उदेति उदच्कति (७)। तस्य ऋक् च साम च गैष्णी पर्व्वणी; तम्मात् उन्रामत्वाट्टक् सामगेष्णत्ात् उद्रोथः । हिं यम्मरात् एतस्य उनाम: गाता, तष्मात्तु एव तडेतोरेव उदाता। ये च अमुषात् आदित्यात् पराखः ऊर्द्गा लोका: तेषां देवकामानां देवानां तललोकाधिष्ठातयां कामानां काम्यफलविशेषाणा स एष ईष्टे तान् नियच्कति। अपहृतप्रामलवम्, ऋक्सामाद्यत्मकतया सर्व्वकारणत्वं सर्व्वात्मकतवं, सर्व्बगानगेयत्वं, निरङुशं लोककामेशिन्तृत्व- स्ास्य परमेखरत्वं दर्शयति (११।२०),। ८। अथेति। भ्रथ य एष पन्तरचिषि पक्षा: मधेा पुरुषः दृश्यते, सा एव ऋक्, तत् साम, तत् उक्थम्-अप्रगोतमन्त्रसाधंर स्तोचम्, प्रगोतमन्त्रसाधा प्रस्तम्,-अप्रगोतमन्त्रसाधामुक्थमिति स्तोनमेद :- तत् यजुः, तत् ब्रह्म वयो वेदा :; तस्य एतस्य चान्ुष- पुरुषस्य तत् एव रूप, यत् अमुष्य आदित्यपुरुषस्य-हिरयमय इत्यादि

शय प1 ] आारोहवजो। ८१

६। अस्य लोकस्य का गतिरित्याकाशो होवाच सर्व्वाणि ह बा दूमानि भूतान्याकाशादेव समुत्यद्यन्त भ्राकाशं प्रत्यस्त यन्ताकाशोद्येवैभ्यो ज्यायानाकाशः परायणम्। स एष पगेवरीयानुद्गीथ: स एषोऽनन्त: परोवरीयो- हास्य भवति परोवरीयसोह्ट लोकान् जयति य एतदेवं विद्वान् परोवरीयाछ्समुद्गीथमुपास। छ, १३६१।२।

-रूपम्, यो असुष्य शदित्यपुरुषस्य गेषो तो एतस्वापि गेशी, यत् अभुष्य उत् दूति उद्ोथ इति-नाम, तत् एतस्य नाम। ये घ एतस्मात् चानुषपुरुषात् अरव्वाञ्च: अर्व्वाग्गता: लोका :- 'पादित्यम्रस्तु- रभूत्वाक्िसी प्राविशत्' दवति त्रवसात् भादित्यादघस्था लोका :- तेषां मनुष्यकामानां मनुषाणं तल्लोकाधिष्ठातयां कामानां काम्यमानफल- विशेषागाम् स एष ईष्टे तान् नियच्कति। तत् तम्मात् ये इमे वीणायां गग्यन्ति गायकाः ते एतम् एव एतं चास्ुषपुरुषम् एव गायन्ति। तत् तम्मात् धनसनयः धनलाभयुत्ता: भवन्ति। पूर्ववोक्क- मपहतपामत्वादिकमस्य परमेशरत्वं दर्शयति। (१।१।२० )। पूर्व्व- वाधिदैविकचाधात्मिकौति भेद:। । अस्येति। शिलकः शालावत्यः, चैकितायनस दाला: ब्राझ्मणौ प्रवाहणो जैवलिख क्षत्रियउद्रीये कुशला: संवादं चक्रुः । तब शालावत्यस्य प्र्नोत्तरे जैवलेरुत्तिरियम्। ब्रस्य लोकस्व कागति: दूति शालावत्यप्रश्नोत्तरे जैवलिरुवाच-आ्ाकाशः इति। कथम् ? सव्वाणि ह वे दरमानि भूतानि स्थावरजङ्गमानि प्ाकाशात् एव समुख्- पद्मन्ते, भाकाश' प्रति अ्स्त' यन्ति प्रस्तं गच्कन्ति, ब्ाकाशः हि एव एम्य: भूतेभ्यः ज्यायान्, आकाशः परायर्णं प्रतिष्ठा। सएष बाकाशः पर: वरौयान् उद्गौथः, स एष ब्रनन्त :- "परत्वगुपत उत्क्ष्टलवम्, ११

वेदान्तसमन्वयः ।

१०। प्राग दति होवाच स्व्वाणि ह वा दमागि भूतानि प्रागमेवाभिसंविशन्ति प्रासमभ्युज्जिहते सैषा देवता प्रस्तावमन्वायत्ता। छा, १३।११।५। ११। गायती वा दद सव्वीं भूतं यदिदं किञ्व वाग्वै गायती वाग्वा दूदए सव्वेंभूतं गायति च वायते च।

वरोयस्व कालतो वस्तुतश्ापरिच्किन्नत्वम, श्रनन्तत्वं देशतोऽपरि- च्छिवत्वम्"-दूति ब्रह्मामृतवर्षिणी। यः एतत् एवं विद्वान् परो- वरोयांसम् परमात्मभूतम् उद्ीथम् उपास्ते, अस्य विदुषः परीवरीय: पर्र परं विशिष्टतरं जीवनं भवति, परोवरीयसः उत्तरोत्तरविशिष्ट- तरान् लोकान् च जयति। उत्पत्तिलयस्थितिहेतुत्व', ज्यायसत्व, सर्व्वोत्ृदृत्वं, वरीयस्वम्, अनन्तत्वज्जान् दर्शयत्याकाशस्य परमेखर- तम्। (१।१।२२)। १०। ऋपिश्चाक्रायगी धनाथ यज्प्रवृत्तं कच्विद्राजानं गत्वा प्रस्तावे ध्येयदेवताविषयेऽनभिन्नतायां महदनिष्टं भवेदितिभौतिमुदपादयत्। ततः प्रस्तोता भीतः सन् तमपृच्कृत्-कतमा सा देवतेति। तदुत्तर स पुमरुवाच-प्रारः दति। कथम् ? सव्वासि ह वै इमानि भूतानि प्राशम् एव अभिसंविशन्ति तस्मिन् लौनानि भवन्ति, प्राशम् धि लच्चौक्तत्य उज्जिहते उद्च्कन्ति जन्मकाले, सा एषा देवता प्रस्तावं साम्त्रः प्रथमभागम् अ्रनु आयत्ता अनुगता निहिष्टा। उत्पत्तिलय- श्रवणात् प्रासोडत् ब्रह्मैव। (१।१।२३)। ११। अथ गायचोमुखेन ब्रद्मोचते गायतीति। द्द सव्छ भूर्त प्राणिजातं यत् इदं किञ्च स्वावर जङ्गमं तत् सव्वें मायत्री वै एव। वाक् वे गायनी, वाक् वा इदं सर्व्व भूतं गायति-असी गो: असी पखः इति-शब्दयति च, तायते च-अमुषान्माभेषीः किं ते भय- सुत्यितम् इत्यादि-रकति च।

आरोइवख्जो। या वै सा गायलीयं वाव सा येयं पृथिव्यसयाय होटए सव्वं भूतं प्रतिष्ठितमेतामेव नातिभीयते। या वै सा पृथिवीयं वाव सा यदिदमस्मिन् पुरुषे शरोरमस्िन् होमे प्राणाः प्रतिष्ठिता एतदेव नाति- शोयन्त। यद्दैतत् पुरुषे शरीरमिदं वाव तद्यदिदमस्मिन्नन्तः- पुरुषे हृदयमस्तिन् हीमे प्राणा: प्रतिष्ठिता एतदेव नाति- शोयन्त। सैषा चतुष्पदा षड़् विधा गायत्री तदतदचाम्यनूत्तम्।

या वै सा सर्ज्वभूतलक्षणा गायत्री, इयं वाव सा या दयं पृथिवी। कघं पुनरियं गायत्रोत्युच्यते? अस्यां पृथिव्यां हि इदं सर्व्व भूतं प्रतिष्ठितम्, एतां पृथिवौम् एव न अ्रतिशीयते न अररतिवर्तते। या वै सा गायन्री, दयं वाव सा ददम्। किन्नत् ? आ्रस्मिन् पुरुषे कार्य्यकारणसंघाते यत् दृद शरोरम्, अस्मिन् हवि इमें प्राणा: भूतशब्दवाच्या: प्रतिष्ठिताः, एतत् शरीरम् एव प्राणाः न अ्तिभीयन्ते न अतिवर्त्तन्से। सा एषा गायत्री चतुष्पदा षड़तरः पादगणनया पादचतुष्टययुक्का, षड़िधा वाग्-भूत पृथिवो शरीर-हृदय - प्राशरुपा। तद्तत् असत्िनथें ऋचा मन्त्रेगा अभ्यनुक्रम् प्रकाशितम् - चतुष्पदा षड्विधा गायतीति यावान् ब्रह्मणो विकारो व्याख्यातः, अस्य गायत्रााख्यास्य ब्रह्मणः तावान् महिमा विभूतिविस्तारः, ततो ब्रह्मणोविकारात् सत्यरूपोडविकार: पुरुष: ज्यायान् महत्तरः । सर्व्वाचि भूतानि तेजोबम्रादौनि अस्य पुरुषस्य पादः ; त्रिपात्-त्रयः पादाः प्रस्य सोडयं त्रिपात्-प्रमृतं पुरुषास्यं दिवि-समस्तस् गायताबनो चोतनवति खात्मनि-स्थितमितिशेषः।

८४ वैदान्तसमन्वयः ।

तावानस्य महिमा ततो जायाछ्ख् पुरुषः पाटोऽस् सव्बा भूतानि तिपादस्यामृतं दिवीति। यद्वैतद्रह्मेतीदं वाव तद्योऽयं बहिर्धा पुरुषादाकाशो यो वै स बहिर्धा पुरुषादाकाशः । अयं वाव स योयमन्तः पुरुष आकाशो यो वै सोऽन्तः पुरुष आकाशः । अयं वाव स योऽयमन्तर्ष्टृदय आकाशस्तदेतत् पूर्गा- मप्रवर्त्ति पूर्गामप्रवर्त्तिनीय श्रिय लभते य एवं वेद। का, ३५।१२/१-६।

यत् वा एतत् वरिपादमृतं ब्रह्म इति-गायतीसुखेनोक्तम्-दद वाव सत्, तत् ददम् एव। किन्तत् ? पुरुषात् बहिर्ा बहिः यः अयं सम्मुखस्थः आकाशः खणडभूताकाशः, पुरुषात् बहनिर्धा बहिः यः स दूरस्थः श्रखणाडभूताकाशः ; अयं वाव स आकाशः यः क्रयं सम्मु- खस्थ: अन्तः पुरुषे शरीरे आकाशः खरड़ाकाशः, य एव स दूरस्थ: अन्तःपुरुषे शरोरे श्रखसडाकाशः; अयं वाव स आकाश: यः अयम् ग्रन्तहृदये हत्पुएडरीके भ्ाकः; तत् एतत् गायनुापाधिकं हार्द्दाकाशाख्य ब्रह्म पूर्र सर््वगतम् प्वर्तति न कुतथित् प्रवत्तितं शोलमस्य-क्रियानधीनम् अनुष्कित्तिधर्ममकं। य एवं पूर्णमप्रवर्त्तीति वेद स पूर्वाम् अप्रवर्ततिनीम् अनुच्केदात्मिकां सियं विभूति लभते। अन्तर्बहिद्ट दोति भेदेन त्रिधाकाशः। तच दृध्घन्त- र्व्वत्तिदृध्यतीतल्वेन खगडाखएडमेदो बोध्यः। बहिराकाशो जागरित- स्थानम्, अन्तराकाशः खप्नस्थानम्, हृतस्थाकाशः सुषुप्तिस्थानम्।

चिन्तनासामर्थ्यात् मानसग्रा्, ताभ्यामेव चाखएडत्वमस्य। अ्रन्तः पुनः खप्नगोधराकाशो हिर्वदेवेति निर्व्विवादम्। दवदयान्तर्व्वर्त्या-

पारोइवललौ। ८५

१२। अ्थ यदतः परो दिवो ज्योतिर्दीप्यत विश्वतः पृष्ठेषु सव्वंतः पृष्ठेषु अनुत्तमेषूत्तमेषु लोकेष्विदं वाव तद्य- दिदमस्मिव्नन्तःपुरुषे ज्योतिस्तस्यैषा दृष्टिः। यतैतदस्मिञ्क्रौरे सस्पर्शेनोभ्िमानं विजानाति, तस्यैषा श्रुतिर्यंत्रैतत् कर्णावपिग्टद्य निनदमिव नदयुरि-

काश: सुपुप्ती प्खरडचिदाकाशः, सुतरां न तत्र खणडाखएडमेदग्रहगम्। सर्व्यात्मकलवेन भूतादिपादलेन पूर्त्वेनापरिच्छेद्यलवेन उपास्यतवेन च ब्रह्मच्वापनात् गायतुापाधिकब्रझ्मोपास्तिविषयमिदं सेयम्। (१।१। २५-२७)।

प्रथेति। न हि पुनः कोऽपि प्राथकन्माणि खायत्तान्यकुर्व्वन् ब्रह्म- साच्षात्कारक्वतक्वत्यो भवेत् ; अ्रतो हृदयस्य पच्चच्किद्रागि सर्गलोक-

त्य चन्ट्रमोऽग्निपर्ज्जन्यवायुदेवतानि द्वारपालल्ेन सटहोतानि। अतएवाह भाष्यकार :- "स य एतान् ..... उपासनया वशौकरोति स राजपाला- निवोपासनेन वशीक्वत्य तैरनिवारित: प्रतिपद्यती ...... राजानमिव हाईं ब्रह्म" दति। तदेवोच्यते-अथ यत् अन्तः अमुष्मात् दिवः दुलोकात् परः परस्तात् ज्योतिः दौप्यते, तत् ददं घाव एव विश्वतः पृष्ठेषु-'विश्वस्म्नात् प्रागिवर्गादुपरि'इति ब्रह्मामृतवर्षिणी-सर्व्वस्मात् पृष्ठेषु-'सर्व्वम्मात् भूतादिलोकात् सर्व्वसंसारमएडलादुपरि' इति ब्रह्मामृतवर्षिगी-दौम्यत इति शेष: । तत् यत् पस्मिन् अन्तःपुरुषे शरीरे ज्योति :- नाठरे ज्योतिषि अधास्तम्-तस्य ज्योतिषः एषा दष्टि: दर्शनोपायः । कैषा ? यत्र यस्मिन् काले एतत् उभ्ामुभवनं यथा स्वात् तथा अस्मिन् शरीरे संस्पर्शेन उष्षिमानं जानाति अनुभवति। तस्य ज्योतिष

८६ वेदान्तसमन्वय: ।

वाग्नेरिव ज्वखत उपशृगोति, तदेतदृष्टस् श्रुतञ्चेत्युपासीत चक्षुष्यः ुतो भवति य एवं वेद य एवं वेद।

का, ३५।१३७८। १३। मनो ब्रह्मेत्युमासीतेत्यध्यात्ममथाधिदैवतमा -

एवा स्ुति: नवशोपायः 1 कैषा ? यत्र यम्मिन् काले एतत् निनदानु- भवनं यवा खात् तथा कर्षे अपिगृद्य अपिधाय निनदम् दब रघ- घोषम् दव र्वलतः पग्ने: नदथु: निनाद: इव उण्यृणीति। तत् एतत् ज्योति: दृष्ट' च खुतं च इति उपासीत। किमस्या उपासनाया: कक्म् ? यएवं यथोत्ञी गुणी वेद-डिरभ्यास आदरार्घ :- स सक्षुष्ः दर्शनोयः खुतः विश्रुतः च भवति। 'यदनः परो दिवो ज्योतिः' इत्यत् यच्कब्देन पूर्व्ववाक्यगतद्यु- सम्बन्धिबरअ्मपरामर्शात्-"पादोऽस् सर्व्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं- दिवि" दति पादसम्बन्वोऽत्रोपतिष्ठते तेन च ज्योतिरत्र चतुष्पाद् ब्रख्मेव 1 (१११।२४)। १३। "मनोमयः प्राणशरीरो भारुपः सत्यसङ्गव्प प्राकाशात्मा" (३५।१४।२) इत्यत्र मनोमय आकाशत्मेत्यसमसतब्रह्म प्टिरुत्ता, इह तु मनभाकाशयोः समस्तब्रभ्मदृष्टिविधानार्थ आरसो मनोब्रह्मेति। पध्यावशब्द: करणपरः, अधिदैवशब्द: करणाधिष्ठातदेवपरः, अरधिभूत- पब्दो विषयपर इति भेदो बोध्य:। मनुतेऽ्नेनेति मनः अन्तःकरणं तत् ब्रम्म इति उपासीत। मनसि ब्रह्मटष्टिरिति ब्रध्यानम्। ब्रध आकाशः ब्रह्म इति अधिदेवत्तम्। उभयम् अधयात च अधिदेव्तं च उभयम् आदिष्टम् उपदिष्ट भवति। मनसा सूक्षे द्युपलभ्यते ब्रह्म, अत्स्तदाविर्भूतलेन ब्रह्मदर्भमं योग्यमेव। आकाशः सर्व्वगतः सूक्षो निरुपाधिक:, वतो हि तम्मिन् ब्रक्मदर्थनम्।

भारोइ़वली।

तदेतज्तुष्पाद् ब्रह्म-वाक् पाद: प्रागः पादयनुः पाद: श्रौच पादइत्यध्यात्मम्, अथाधिदैवतमग्नि: पादो वायुः पाट आदित्य: पादो दिश: पाद दृत्युभयमेवाटिष्ट भवत्यध्यात्मं चैवाधिदैवतञ्ज। वागेव ब्रह्मयसनतुर्थः पाद: सोडग्निना ज्योतिषा भाति च तपति च, भाति च तपति च कौर्च्या यशसा ब्रह्मवर्च्चसेन य एवं वैद। प्राग एव ब्रह्मराश्चतुर्थः पादः, स वायुना ज्योतिषा भाति च तपति च, भाति व तपति च कौर्त्ा यशसा ब्रह्मवर्च्चसैन य एवं वेद।

तत् एतत् मनशास्य ब्रह्म चतुष्पात्-वाक् पादः, प्राणः घादः, चन्ुः पादः, त्ोच पादः इति अधातम करगपरत्वात्। प्रागोडन व्राणः। अथ अनन्तरम् अधिद्वर्त चतुष्पाट्-भम्निः पादः, वायुः पादः, आदित्य: पादः, दिश पाद:। इति अधराम च अधिदैव च उभयम् एव आ्रादिष्टम् उपदिष्ट भवति। वामेव मनसः ब्रह्मणः चतुर्थपादः, सोडन्निना अचिदेवतेन व्योतिषा -भ्ञानाकारत्वात्-भाति व दोम्यते, तपति च सन्तापं चौष्णा करोति। य एवं वेद स कोर्खा यशसा ब्रह्मवर्स्नसेन वेदाक्कायनजनित- गुणोत्कर्षंप्रभावेन भाति च तपति च। वाचैव मनसो वाक्याकारिण बह्िरभिव्यक्किरतस्तस्या: प्राधान्यात् चतुर्थपादत्वम्। "तैलष्टताब्ाम्ने- याशननेद्वा वाक् भाति च तपतत च वदनायोत्साइवती" इति भाष्य-

देवतनेत्युक्तिरिति सरलसिद्दान्त: । प्राणः एव म्रारः एव ब्रह्मण: चतुर्थः पादः, स वाबुना ज्योतिषा गन्वालमना भाति चे सपति इत्यादि पूर्जववत्।

वेदान्तसमन्वयः ।

चन्ुरेव ब्रह्मगास्चतुर्थः पादः, स भरादित्येन ज्योतिषा भाति च तपति च, भाति च तपति च कौच्या यथसा ब्रह्मवच्च सेन य एवं वेद। श्रोतमेव ब्रह्मराश्चतुर्थः पादः स दिग्भिर्ज्योतिषा भाति च तपति च, भाति च तपति च कौ्या यशसा ब्रह्मवर्चच- सेन य एवं वैद य एवं वेद। क्वा, ३।५।१८१-६। १४। ब्रह्मगश्च ते पादं व्रवागीति, ब्रवौतु मे भगवानिति। तस्ै होवाच प्राची दिक्कला, प्रतीची दिक्कला, दच्िणा दिक्कलोदीची दिक्कलैष वे सोम्य चतु- ष्कल: पादो ब्रह्मगः प्रकाशवान् नाम।

चक्षु: एव ब्रह्मणाः चतुर्थः पादः, स आदित्येन ज्योतिषा रूपग्रह्- णाय भाति च तपति इत्यादि पूर्व्ववत्। श्रोतम् एवः ब्रह्मः चतुर्थपादः स दिग्भि: ज्योतिषा शब्दग्रहणाय भाति च तपति न इत्यादि पूर्व्ववत्। विद्याफलं सर्व्वत्र समानं, ब्रह्मसम्पत्तिरद्टट्ट फलम्। यएवं वेद इति द्विरुत्रिर्दर्शनसमास्यर्था। (४।१।५)। मनभादिषु ब्रह्मदृष्टिः, न तु् ब्रह्मणि मन आदिर्दृष्टिः, राजपुरुषे राजदष्टिन तुरात्ि राजपुरुष- दृष्टिः। उत्कृष्टटृष्टिहि निक्ृष्टेऽधासितव्येति लौकिकन्यायः। १४। दुर्ब्बलानां गवां चत्वारि शतानि सहस्रेणापूर्य्य प्रत्यावर्तति- तव्यमित्याचार्य्येगादिष्ट ब्रह्मचारिणं सत्यकामं जावालं सहस्त्रसंस्थया- प्रपूत्ति कालएव ऋषभादयो ब्रह्मोपदिदिश्। तत्र प्रथममाचार्य- कुलप्रापणायोत्सुकस्वर्षभस्योपदेशः। वायुदेव ताप्रवे भाद्वलीवर्द्दो मनुष्य- प्रतिवचनवानभवदिति भाष्यकारः। स पुनराष-ब्रह्मणः च ते तुभ्यं पादं ब्रवाणि इति। सत्यकामः प्रतिवचनं ददी-भगवान् मे मह्य ब्रवीतु दति। तस्म्र सत्वकामाय पुनः स उवाच-प्राची दिकला

आरोहवली।

स य एतमेवं विद्दाछसतुष्कलं पादं ब्रह्मगः प्रकाश- वानित्युपास्ते प्रकाशवानस्मिँलोके भवति, प्रकाशवतीह लोकाञ्जयति य एतमेवं विद्वाछ्ख्नतुष्कलं पादं ब्रह्मगाः प्रकाशवानित्युपास। ब्रह्मगः ते पादं ब्रवागोति ब्रवीतु मे भगवानिति तम्मै होवाच पृथिवो कलान्तरिचं कला दौःकला समुद्रः कलैष वे सोम्य चतुष्कल: पादो ब्रह्मगोऽनन्तवान् नाम। स य एतमेवं विद्वायश्चतुष्कलं पादं ब्रह्मगोऽनन्तवा- नित्युपास्त Sनन्तवानस्म्रिँख्लोके भवति, अनन्तवतोह लोका- ञ्जर्यात य एतमेवं विद्वाछ्तुष्कलं पादं ब्रह्मगोऽनन्त- वानित्युपास्ते।

ब्रह्मगा: पादस्य चतुर्थोभाग:, एवं प्राची दिक्ला, दत्तिणा दिक्कला उदोची दिक्कला। है सोम्य, एष वै प्रकाशवान् नाम ब्रह्मगः चतु- ष्कल :- चतस्त्रः कला अवयवा यस्य सोऽयं चतुष्कलः-पादः। स य एतम् एवं विद्वान् प्रकाशवान् इति गुणेन ब्रह्मगः चतुष्कलं पादम् उपास्ते, स अस्मिन् लोके प्रकाशवान् प्रख्यातः भवति। मृते पुनः प्रकाशवतः लोकान् जयति प्राप्नोति य एतम् एवं विद्वान् प्रकाशवानिति चक्षुष्कलं ब्रह्मण: पादम् उपास्ते। भरग्निः ते पादं वक्का इृत्युक्का ऋषभ उपरराम। परदयुर्गोभिरचार्य्यकुलाभिमुखं प्र.स्थतं सायमग्निचरयाप्रवृत्तं तम- गिनिरुवाच-हे सोम्य, ते तुभ्यं ब्रह्मगाः पादं ब्रवाणि इूति। स प्रत्युवाच -भगवान् ब्रवोतु मे मह्यम् इति। तस्मै सत्यकामाय स पुनरुवाच- पृथिवौ कला, अन्तरित्' कला, यौः कला, समुद्रः कला। हे सोग्य, एष वै अनन्तवान् नाम ब्रह्मणः चतुष्कलः पादः। स य एतम् एवं विद्वान् अनन्तवान् इति अ्नन्तत्वेन गुणेन ब्रह्मणः १२

वेदान्तसमन्वयः । [शय भ्र ।

ब्रह्मगाः सोम्य ते पादं ब्रवागीति ब्रवीतु मे भगवा- निति, तस्मै होवाचाग्नि: कला सूर्य्य: कला चन्द्रः कला विद्युत् कलैष वे सोम्य चतुष्कलः पादो ब्रह्मगो ज्योति- पाब्नाम। स य एतमेवं विद्दाछ्श्तुष्कलं पादं ब्रह्मगोज्योतिभ्ा- नित्युपासते ज्योतिषानस्मिँलोके भवति, ज्योतिष्रतीह लोकाञ्जयति य एतमेवं विद्वावश्नतुष्कलं पादं ब्रह्मगो-

ब्रह्मगाः सोम्य ते पादं व्रवागीति ब्रवीतु मे भगवा- चतुष्कलं पादम् उपास्ते, स अस्मिन् लोके अनन्तवान् श्रविच्छिन्न- सन्तान: भवति। मृते पुनः अ्नन्तवतः अतयान् लोकान् जयति, य एतम् एवं विद्वान् प्रनन्तवानिति ब्रह्मगः चतुष्कलं पादम् उपास्ते। हंमम्त पादं वत्ेत्युक्काग्निरुपरराम। इंस आदित्य: । पूर्व्ववत् सायमग्निचरगप्रवृत्तं तं हंसउवाच-हे सोम्य, तं तुभ्य ब्रह्मगा: पादं व्रवाणि इति। स प्रत्युवाच-भगवान् मे मह्यं ब्रवीतु द्वति। तस्मै सत्यकामाय स उवाच-अग्निः कला, सूर्य्यः कला, चन्द्र: कलाः, विद्युत् कला। हे सोम्य, एष वै ज्योतिषान् नम ब्रह्मग: चतुष्कलः पादः। स य एतम् एवं विद्वान् ज्योतिष्मान् इति गुगेन चतुष्क्लं पादम् उपास्ते स अ्रस्निन् लोके ज्योतिआान् दीप्रियुत्तः भवति। मृते पुनः ज्योतिष्रतः लोकान् जयति, य एतम् एवं विद्वान् ज्योतिषानिति ब्रह्मगा: चतुष्कल' पादम् उपास्ते। महुः ते पादं वत्रेत्युक्का हंस उपरराम। महुजेलचरपच्तिविशेषः "स चाम्म सम्बन्धात् प्रामः" इति भाष्यकारः। पूर्व्ववत् सायमम्निचरणप्रप्टत्त तं महुरुवाच-है सोम्य, ते तुभ्यं

श्य भ । ] आरोहवललौ। ६१

निति तस्मै होवाच प्रायः कला चन्ुः कखा श्ेच कला मनः कलैष वै सोम्य चतुष्कलः पादो ब्रह्मणः शयतन-

वाब्नाम।

स य एतमेवं विद्वाथश्चतुष्कलं पादं ब्रह्मगा आयतन- वानित्युपास्त आयतनवानस्मिँलोके भवति, आयतनवतोष् लोकाञ्जयति य एतमेवं विद्वाएस्तुष्कलं पादं ब्रह्मगा आयतनवानित्युपास। छा उ, ४।६।५।२-८। ब, आा ६। १।१-७1

ब्रह्मगः पादं ब्रवाषि दति। स प्रत्युवाच-भगवान् मे मह्यं ब्रवीतु द्ति। तस्मै सत्यकामाय स उवाच-प्राणः कला, चन्षुः कला, श्रोतं कला, मनः कला। एष वै आयतनवान्-सर्व्टेषां भोगानाम् आयतनं मनः तत् यस्िन् विद्यते स आयतनवान् अवकाशवान् वा- नाम ब्रह्मणः चतुष्कल: पादः । स य एतम् एवं विद्वान् भायतनवान् इति गुरेन ब्रह्मणः चतुष्कल यादम् उपास्ते, स अ्रस्तिन् लोके आयतनवान् आश्तयवान् भवति। मृते पुनः आयतनवतः सात्रकाशन् लोकान् जयति, य एतम् एवं विद्वान् यतनवान् इति गुणेन ब्रह्मणः चतुष्कल पादम् उपास्ते। यस्ते कश्रिदबरवीत् तक्कृगवामेति। अब्रयीन जिल्ा शैलिनिवाग्वै ब्रह्मेति यथा मातमान् पितमानाचार्थ्यवान् ज्रूयात् तथा तक्के लिनोऽब्रबौद वाग् ब्रह्मेत्यवदती हि कि स्वादिति। अब्रवीसु न तस्यायतन प्रतिष्ठाम्। न मे डब्रवीदिति। एककपाढ़ वा एनत् समाडिसि। स वे नी बूहि याज्ञवल्का। वागेवायतनमाकाश: प्रतिष्ठा प्रज्वेत्येनदुपासीत। का प्रज्ता याज्ञवल्का। वागेव सम्राड़िति होवाच। वाचा वे समाड बन्ुः प्रज्नायत कग्वेदी यजुर्व्वेदः सामवेदीऽथव्वाङ्रिरस इतिहासः पुराणविद्या उपनिषदः सोका: मूवाखनुव्याख्यानानि व्याखयानानीष्ट इतमाशित पायितमयस- लोकः परश्न लीकः सव्वागि व भूतानि वाचैव समाड़ प्रज्ञायन्ते वाग्व सम्राट् परमं ब्रम्म। नैने याग जहाति सव्ासेनं भूतान्यभिवसन्ति देवीभूत्वा दैवानप्येति य एवं विद्वानेसदुपाले। इस्ता-

६२ वैदान्तसमन्वयः ।

षम सहस ददामीति होवाच जनकी वैदेड्। स रीवाच यात्रपरा: पिता मेमन्त नामनुशिष्य हरीतेति। २। यदेव ते कश्रिदब्रवौत् तच्क गावामिति। बब्रवौन्द उदड: शौखायनः प्राफ्ी वे अभ्मेति यथा मातमान् पितमानाचार्यवान् बूयात् तथा तच्कील्वायनीऽग्रवीत् प्राणी जे ब्रम्म त्यप्रायती हि कि स्यादिति। अब्रवीत्तु ते तस्यायतनं प्रतिप्ताम्। न मेऽब्रवीदिति। एकपाडा एतत् समाड़िति। स व नो बूहि याजवल्का। प्राण एवायतनमाकाशः प्रतिष्ठा प्रियमित्ेनदुपासौत। का प्रियता याज्ञनल्का। प्रागाएव समाडिति हीाच प्राणस्य व समाट् कामायायाज्य याजयन्यप्रतिग्ट हाम्य प्रतिग्क्षत्यपि तत वधाुङ्गं भबति यो दिशमेति प्रापस्यैब सम्ाट् कामाय प्राणी वे सम्रराट् परम ब्रह्म। नैन प्राणी नहाति सव्वाणोन भूतान्यभित्तरन्ति देवी भूत्वा दैवानप्येति य एवं विद्वाने- तटुपासे। हृसाषम सहस्र' ददामीति हीवाच जनकी वैदेहः। स हीवाच यानवन्काः पिता मेऽमन्यत नाननुशिष्य हरतेति। ३। यदेव ते कशिदब्रवौतक्क पात्रामेति। छब्रवीन्न वर्कर्वाषा सत्तुर्व्व ब्रद्मेति यथा मातमान् पित- मानाचार्य्यवान् ब्रूयात् तथा तद्दाषोऽब्रवीद्धत्तुर्व ब्रह्म त्यपश्यती हि कि स्वादिति। अ्रब्रवीत्तु ने तस्यायतन प्रतिष्ठाम्। न मे डयुवीदिति। एकपाद्ा एतत् समाड़िति। स वे नी ब्ृष्धि या ज्ञवल्का। चच्तुरवायतनमाकाश: प्रतिष्ठा सत्यमित्येनदपासीत। का सत्यता याज्ञवल्का। चचतुरेव समाड़िति होवाच चनषा वे सम्राट् पथ्वन्नमाहुरद्राचीरिति। स आहाद्राचमिति। तत् सत्य भवति, चततुवे सम्राट परम ब्ह्व। नैन चचुर्जहाति सव्वागय न भूतान्यभिरचन्ति देवी भृत्वा देवानप्येति, य एव विद्वानेतदुपास। हस्तार्षभँ सहस' ददामीति हीवाच जनकी वैदेहः। स हीवाच याज्ञवल्का: पिता मेडमन्यत नाननुशिष्य हरतेति। ४।

यदेव ते कशिदब्रवीत् तक्क गावामेति। अबगवोन् गर्द्दभीविपीती भारडाजः श्रीच वे वह्मति यथा मातमान् पितमानाचार्य्यवान् ब्रूयात् तथा तज्वारह्ाजीऽबवीक्कन वे बुह्रेत्या- अखती हि कि स्वादिति। अबवौत्तु ने तस्यायतनं प्रतिष्ठाम्। न मे डयुवीदिति। एक। एतत् समाड़िति। सवेनी ब्रूहि याजवल्का। श्रीचमेवायतनमाकाश: प्रतिष्ठानन्त त्यंन- दुपासीत। काउनन्तता याज्वल्का ? दिश एव समाडिति होवाच, तवडे समाडपि यां काश्व दिश' गच्कति नैवास्या अन्त गच्कत्यनन्ता हि दिशी, दिभी वे समाट् श्रीन प्रांब वे सम्ाट् परम बुह्म। नेन श्रोत जहाति सव्वीगय न भूतान्यभिरक्षन्ति देवी भूत्वा देवानप्येति य एव विद्वानेतदुपाम। हस्षभ सहस्र ददामीति होवाच जनकी वैटेहः। स हीवाच याज्ञवल्काः पिता मेमन्यत नाननुशिष्य हरतेति। ५ू। यदेव ते कयिदभ्बीक्क सवामेति। अब्रवीन्न सत्यकामी जावाली मनो वे बह्नेति यथा मातमान् पिटमानाचार्य्यवान् ब्रूयात् तथा तज्जावालीडबुवीनानी वे ब्ुह्चत्यमनसी हि कि स्यादिति। अववीतु ते तस्यायतन प्रतिप्राम्। न मेऽब्रवीदिति। एकपाडा एतत् समाड़िति। सवे नी बूकि याजबसका। मन एवायतनमाकाशः प्रतिष्वाऽ्नन्दइत्येनदुपासीत। का न्रान- नदता याजवल्का। मन एव समािति हीवाच, ममसा वे सम्राट सिवियमभिद्ार्थते तथा

श्य प। ] ६३

प्रतिरूप्रः पुत्री जयते स बानन्दो मनी के समाट परम बुझ्। जैन मनी अहाति सवाकथ भूतान्यमिरचन्ति देवी भूला दैवानप्येति य एव विद्वानेतदुपासे। इष्टार्षभ सइय ददामौति होवाच जनकी वैदेहः। सै होवाच यात्रवल्का: पिता मेऽमन्यत नाननुशिष्य हरैतेति। ह। यदेव ते कश्िदब्वीत् सष्क यवमेति। बबशीन्भे विदन्धः शाकष्थी हृदयं वे बुद्धति यथा मातृभान् पितमानाचार्य्यवाम् व्र यात्तया तच्छाकष्योऽड्रवीडदय वे बृद्यत्यप्वदयस्य हि कि म्यादिति। अबुवौसु ते तस्यादतन प्रतिष्ठाम्। न मेबवीदिति। एकपाड एतत् समाड़िति। स वे नी ब्रहि याश्चयस्का। हृदयमेवायतनमाकाशः प्रतिष्ठा स्थितिरित्येनदुपासौत। का स्थितता याश्तनल्का। हृदयमेय समाडिति हीवाच, ह्रदय वे समाट सव्वेषो भूतानामायतन" हदय वे सव्बेषो भूताना प्रतिष्ठा, वृदये हवेव समाट, सव्वागि भूतानि प्रतिष्ठितानि भवन्ति, हृदय वे सम्ाट परम वक्ना। नैन हृदय जहाति, सर्व्वागयेन भूतान्यभिरचनित देवी भूता देवानप्येति य एवं विद्यानेतदुपास। इृस्ाषम सहस्र ददामीति होवाच जनकी वैदेहः। म होवाच याज्बल्का: पिता मेऽमन्यत नाननुशिष्य हरैतेति।।

पशप्रश्नोभयप्राथितया प्रश्नानुत्थाप्य प्रश्नोत्तरानन्तरं जनको याज्ज- वल्काय पशून् दातुमुदयच्कत, सतुन तान् खोक्कतवानिति तयो: संवाद: । (२) प्रथमं याज्जवल्का श्रह-यत् एव ते तुभ्यं कश्चित् आ्रचार्यय: अव्रवौत् तत् मृणवाम इति। जनक श्रराह-जित्वा नामतः शिलिन- स्यापत्य शैलिनि: आचार्य्य: मे मह्य वाक् एव ब्रह्म इति अ्रब्रवीत्। मातमान् पितमान् भ्ाचार्य्यवान्-माततः पितत आचार्य्तोऽमुशासन- लाभाच्कुद्बुद्धि :- आ्रचार्य्: यथा ब्रूयात्, तथा तच्केलिनः स शैलिन: वाग् एव ब्रह्म इति ; अवदतः मूकस्य किं स्ात्-दहार्थममुतार्थम्- द्वति अब्रवीत्। याम्मवल्कोऽजिन्नासत-तस्य ब्रह्मणः प्रायतनं शरीरं प्रतिष्ठाम् आन्तयं च तु किम् ते तुभ्य अ्रब्रवीत्। जनकः प्रत्यवोचत्-न मे मद्यम् अब्रवीत् दति। याश्वल्कां श्राह-एतत् -वरिभि: पादः शून्यम्-एकपाद ब्रह्म इति। जनकः प्रत्युक्वान्- हे याज्जवल्काः, स त्वं विशेषज्ञानवान् नः प्रसभ्य: ब्रूहि। स चाह- वाग्देवस्य ब्रह्मण, वाग् एव वागिन्ट्रियमेव शयतनं शरीरम्, आ्राकाशः अव्याऊ्मताख्य :- उत्पत्तिस्थितिलयकालेषु-प्रतिष्ठा पाश्तयः, उपनि- षत् प्रज्ञा दति-वागिति पूर्वोक्षेनेकपादेन प्रभ्नेति चतुर्थपादः ;

६४ वेदान्तसमन्वयः ।

एवमन्यत्र-एनत् एतत् ब्रह्म उपासीत। जनकोर्डजिन्नासत-हे यान्तवल्करा, का प्रभ्नता ? हे सम्राट, वाग एव-न वाची व्यतिरित्ता दूति। सपुनः उवाच-कथम्? हे सम्र्राट, वाचा एव-पस्ाकं बन्धुरित्युत्ने-बन्धुः प्रज्नायत, तथा ऋग्वेदः, यजुव्वदः, सामवेदः, अरथव्वाङ्गिरसः, दतिहासः, पुराणविद्या, उपनिषदः, श्रोकाः, सूतायि, अ्नुव्यास्यानानि, व्याख्यानानि; इष्टं यागनिमित्तं, हुतं होमनिमित्त, आशितं श्वदाननिमित्त, पायितं पानदाननिमित्तं-धर्मजातम् ; अयं च लोक:, पर: च लोक: सव्वाणि च भूतानि, है सम्राट, वाचा एव प्रभायन्ते, अतः, हे सम्र्राट, वाक् एव परमं ब्रह्म। य एवं विद्वान् एतत् ब्रह्म उपास्ते, तम् एनं न वाक् जहाति, सव्वाणि भूतानि एनं स्त्रक् चन्दनवस्तालङ्गाराद्युपहारार्पणेन अभिरक्षन्ति, खयं देव: भूत्वा पुनः शरीरपातोत्तरकालं देवान् अप्येति अपिगच्कति। वैदेही जनकः पुनरुवाच-हस्त्यृषभं हस्तितुत्यः ऋषभः यस्मिन् तत् हस्तृाषभं सहस्त्र ददामि इति। स यान्जवल्का: पुनरुवाच-अननुशिष्य शिष्यं क्वतार्थ- मऊत्वा-शिवात् धनम्-न हरैत न गहौत दति मे मम पिता शमन्यत। ममापि तदभिमतम्। (३) यान्जवस्का श्रराह्-यत् एव ते कच्वित् भरब्रवीत्, तत् शृगावाम द्ूति। जनक ब्राह-उदङ़: नामतः शूलवस्यापत्यं शोल्वायनः मे प्राण एव ब्रह्म दति अब्रवीत्। याश्वल्कत्रोऽजिन्नासत-तस्य ब्रह् आयतनं प्रतिष्ठां तु ते अब्रवीत्। जनकः प्रत्यवोचत्-न मे अ्रब्रवीत् दूति। याप्जवस्का श्रह,-है सम्राट, एतत् एकापाद् इति। जनकः प्रत्युक्तवान्-हे याज्वल्का-स त्वंपुनः नो ब्रूह्हि। स चाह प्रागदेवस्य वायुदेवस्य प्रासएव प्राणेन्ट्रियम् एव आयतनम्, आकाश: प्रतिष्ठा, उपनिषत्-प्रियम् इति एतत् उपासीत। जनकोऽजिन्जा- सत-हे याज्जवल्का, का प्रियता ? स पुनः उवाच-ह सम्राट्, प्राखः एव दति। कथम् ? है सम्र्राट, प्रागस्य एव कामाय अर्थाय पयाज्यं पतितादिकं याजयति, अप्रतिम्टह्यस्यापि उग्रादेः प्रतिग्टक्गाति, यां

आारोहवल्लौ। ६५

दिशम् एति गच्छति तब दिशि बधाशङं बधनिमिस बाशङ्ा बधा- शङ्का सा एव विद्यते यस्ममम् करमणि तद्यथा तथा भवति-चौरादिभि- र्बधभयं यत्र विद्यते तवरापि प्राणतर्पणाय गच्छतीतिभाव :- हे सम्रराट, एतत् सर्व्व प्राणस्य एव कामाय, सुतरां प्राणास्य प्रियत्वम्। अतः है सम्राट प्रायः एव परमं ब्रह्म। य एवं विद्वान् एतत् उपास्ते, तम् एनं प्रागो न जहाति, सव्वाणि भूतानि एनम् भभिरक्षन्ति, देव: भूत्वा देवान् अ्रप्येति। वैदेहः जनकः पुनरुवाच-हस्तृाषभं सहसत्रं ददामि इति। स याध्जवल्का: पुनरुवाच-अनमुशिष्य धनं न हरेत दूति पिता मे श्रमन्त। (४) याश्तवल्क श्रह-यत् एव ते कश्चित् पब्रवीत् तत् शृणवाम दूति। जनक ब्राह-वर्कः नामतः वृण्पस्यापत्य वार्षः मे चन्तुः ब्रह्म दति अब्रवीत्। मातमाम् पितमान् आचार्य्यवाम् यथा ब्रूयात् तथा तद्दार्षः चक्षुः एव ब्रह्म दति, अपश्यतो हि किं स्वात् इति अब्रवोत्। याज्जवल्कोऽजिन्नासत-तस्य ब्रह्मपाः भयतनं प्रतिष्ठां तु ते अब्रवीत् ? जनकः प्रत्यवोचत् न मे अब्रवीत् इति। याज्जवल्क्या आह-हे सम्र्राट, एतत् एकपाद् इति। जनकः प्रत्युक्कवान्-हे याश्वल्क्य, स त्वंनः ब्रूष्धि। सचाह-चद्तुर्देवस्य आादित्यस्य चन्षु: एव चसुरिन्ट्रियम् एव आयतनम्, प्काश: प्रतिष्ठा, उपनिषत्-मत्यम् इति एतत् उपासौत। जनकोऽजिन्नासत-हे यात्रवल्क्य, का सत्यता ? स पुनरुवाच-हे सम्राट्, चन्नुः एव इति। कथम् ? हे सम्र्राट, चन्षुषा एव पश्यन्तं जनम् आ्डड: अपरे-अद्रान्ी: इति, स द्रष्टा श्ाह-प्रद्राक्म् दति, तत् दृष्टवस्तु सत्यं भवति। अतः हे सस्राट, चनु: एव परमं ब्रह्म। य एवं विद्वान् एतत् उपास्ते तम् एनं चस्ु: न जहाति, स्व्वाणि भूतानि एनम् अभिरक्षन्ति, देवः भूत्वा देवान् अ्प्येति। वैदेहः जनकः पुनरुवाच-इस्तृरषभं सहस्त्र ददामि दति। स याअवल्का: पुनरुवाच-अननुशिष्य धनं न हरैत इति पिता मेडमन्यत।

६६ वेदान्तसमन्वयः ।

(५) याज्जवल्काश्राह-यत् एव ते कव्वित् पब्रवीत् तत् भृगवाम दूति।जनक श्रह-गह भौविपौतः नामतः भारद्वान: गांत्रतः य्ोतम् एव ब्रह्म दति में बब्रवोत्। मातमान् पितमान् आरचार्य्वान् यथा ब्रूयात् तथा तद्वारद्दाज: श्रोतम् एव ब्रह्म इति, अ्रगतः हि किं स्यात् इति अबुवीत्। याज्तवलक्योऽजिन्नासत-तस्य ब्रह्मगः आयतन प्रतिष्ठां तु ते अबुवौत् ? जनकः प्रत्यवोचत्-न मे अ्बुवीत् दति। याज्वस्क्य पराह-है सम्राट, एतत् एकपाद् दूति। जनकः प्रत्युक्तवान्-हे यात्तवल्क्, स त्व पुनः नः ब्रहधि। सचाह -- श्रोत्स्य दिग्दवस्य श्रतम् एव श्रोत्ेन्द्रियमेव श्रयतनम्, आ्रकाशः प्रतिष्ठा, उपनिषत्-श्रनन्त इति एतत् उपासीत। जनकोऽजिन्नासत -हे यासवल्क्य, का अनन्तता ? स पुनरुवाच-हे सम्र्राट, दिश: एव दति। कथम् ? तस्मात् आ्रानन्त्ात् एव सम्र्राड् अपि यां काश्चित् अषि दिश गच्छति, अस्या: दिश: नेव अन्त गच्छति, हि यस्मात् दिश: अनन्ता: । हे सम्र्राट, दिशः एव श्रोतम, श्रोतम् एव, है सम्तराट, परमं बुह्। य एवं विद्वान् एतत् उपास्ते, तम् एनं न श्ीत्र जहाति, सव्वाणि भूतानि एनं रक्षन्ति, देव: भूत्वा देवान् ्प्येति। वैदेहः जनकः पुनरुवाच-हस्यभं सहसत्रं ददामि इति। स याश्वल्क्य: पुनरुवाच-अननुशिष्य धनं न हरत इति पिता री अमन्यत। (६) याज्तवल्क्य श्राह-यत् एव से कश्वित् अबुवीत् तत् ऋृया- वाम दति। जनकः ब्राह-सत्यकामः नामतः जवालायाः अपत्य' जावाल: मनः एव ब्रुह्म इति मे अबुवोत्। माटमान् पिटमान् आचार्य्यवान् यथा ब्रूयात् तथा तज्जावाल: मनः एव ब्ृह्म इतति श्रमनसः हि किं स्यात् इति अबुवौत्। याश्तवल्क्योऽज्ञिन्वासत-तस्य ब्रृह्मगाः आयतनं प्रतिष्ठां तु ते अबवीत् ? जनकः प्रत्यवचोत्-न में अबुवोत् इति। याश्रवल्क्य ब्राह-हे सम्रराट, एतत् एकपाद् इति। जनकः प्रत्युक्वान्-हे याज्तवलक, स त्व' पुनः न ब्रूह्रि। स चाह-

आरोहवलली।

मनोदेवस्य चन्द्रमसः मनः अ्रन्तःकरणम् एव आ्यतनम्, त्राकाशः प्रतिष्ठा, उपनिषत्-आ्रनन्दः इ्रति एतत् उपासीत। जनकमेऽजिन्ता- सत-हे याज्नवल्क्य, का आनन्दता? स पुनः उवाच-हे सम्र्राट, मनः एव दूति। कथम् ? हे सम्राट, मनसा एव स्त्रियम् अभिह्र्यते प्रार्थयत, तस्यां स्त्रियां प्रतिरूप: पुत्रः जायते, स पुत्रः प्रानन्दः श्रानन्द हेतुः। अतः हे सम्राट, मनः एब परमं ब्रह्म। य एवं विद्वान् छतत् उपास्ते, तम् एनं न मनो जहाति, सव्ाणि भूतानि एनम् अभिरक्षन्ति, देवः भूता देवान् अप्येति। वैदेहः जनक उवाच- हस्तृषभं सहस्त्र' द्दामि इति। स याज्जवल्का: पुनरुवाच-अननुशिष्य म धनं हरेत इति पिता मे अमन्यत। (9) याज्तवल्का श्राह्ह-यत् एव ते कश्चित् अब्रवीत् तत् शृश वाम इति। जनक श्रह-विदग्ध: नामतः शकलस्यापत्य' शाकल्यः कृदयम् एव ब्रह्म इति अब्रवीत्। मातमान् पिमान् आचार्य्वान् यथा ब्रूयात् तथा तच्छाकल्य: हृदयम् एव्र ब्रह्म इति, अहृदयस्य किं स्यात् द्वति अब्रवीत्। यास्तवल्क्योऽजिन्नासत-सस्य ब्रह्मणाः आ्यतनं प्रतिष्ठां तु से अबुवीत् ? जनकः प्रत्यवोचत्-न मे अ्बुवीत् दूति। याज्ञवल्क्य आह-हे सम्र्राट, एतत् एकपाद इति। जनकः प्रत्युक्तवान्-हे यासवल्क्य, स त्वं पुनः मः ब्रूहि। स चाह-हे सम्र्राट, हृदयम् एव आयतनम्, आ्ाकाशः प्रतिष्ठाः, उपनिषत् स्थिति: इति एतत् उपासीत। जनकोडजिन्वासत-हे याज्रवल्क्य, का स्थितता? म पुनरुवाच-हे सम्रराट, हृदयम् एव इति। कथम्? हे सम्त्राट, हृदयम् एव सर्व्वेषां भूतानाम् श्यतनम्-नाम- रूपकम्भावमकानां तेषां तदाश्रयत्वात, हि यस्म्ात् हे सम्र्राट, हृदये एव सर्व्वाणि भूतानि प्रतिष्ठितानि भवन्ति, हे सम्रराट, हृदयम् एव परमं ब्रह्म। य एवं विद्वान् एतत् उपास्त, तम् एनं न हृदयं जहाति। सर्व्वाणि भूतानि एनम् अरभिरक्षन्ति, देव: भूता देवान् अप्येति। वैदेहः जनकः पुनरुवाच-हस्य वरभं सहसत्रं ते ददामि १३

वेदान्तसमन्वय: । । शय प :

१५। [तस्मै होचुः ] प्रागो ब्रह्म कं ब्रह्म खं ब्रह्मेति। स होवाच विजानाम्यहं यत् प्रागोब्रह्म कञ् तु खञ्ज न विजानामौति। ते होचुर्यद्दाव कं तदेव खं यदेव खं तदेव कमिति प्रागां च हास्पे तदाकाशञ्जोचुः। का, ४।६१०१५।व, आ ०११ । इति। स पुनरुवाच --- अननुशिष्य न धनं हरैत इति पिता मे श्रमन्यत। १५। उपकोसलमम्निपरिचर्य्यानिरतमाचार्यः सत्यकामो जा- वालो न समावर्त्तयत्। स त्वाचार्य्ये प्रवसिते क्िष्टममा शह्ारं नाभ्यनन्दत्। तत्परिचर्य्याजातस्रहा अम्नयस्तस्मा प्ाप्ु :- प्रायाः ब्रह्म कं ब्रह्म खं ब्रह्म इति। स उपकोसलः पुनरुवाच ---- प्रागः ब्रह्म इति यत् तत् श्रप' विजानामि, कं च खं च न विजानामि दति। ते पुनरुचुः --- यत् एव कं तत् एव खम्, यत् एव खं तत् एव कम् दति। कं सुखं खम् आकाशम्। कखयोरितरेतरविशेषसविशेष्यत्वं दर्शयति, न खलु कं तुच्छक्तपास्थायि-विषयसुखम् तस्याकाशखरूप त्वेमानन्यात्, न पुनः खमपि भौतिकाकाश तस्मिन् सुखस्रुपत्स्या- सन्वादिति। अस्ै उपकोसलाय प्रायं च पुनः तदाकाश मुखगुन- विशिष्टम् आ्ाकाश ते ऊचुः। (१।२१५) अच कमिति विशेषणत्वेन खमुतं वहदारखके तु भ्रोमिति प्रमव समानाधिकरस्यन। तद्यथा :-

औं३ खं ब्रह्म। ख पुराय वायर खमिति ह. वह कौगव्यायमौपनी वेदीडय बझगा विदुवेदेनेन यच्देदितव्यम्।

ॐ शब्द: खम् आकाशरूपं ब्रह्म। खम् आकाशं पुराणं चिरन्तनं शाश्तं परमावमाकाशमित्यर्थः । चिरन्तनाकाणस्य चसुरा्यविवयल्वात् केरव्यायवीपुत्रः ॐखमिति मन्तरे वायुरं वायुमत् खं भौतिकम् भाका- प्रम् श्राइ सा। यत् वेदितव्य तत् एनैम शङ्वारेय वेद जानाति

श्य न। ] आगोइवलो। ६६

१६। य एषोऽचिगि पुरुषो दश्यत एष आत्मेति होवाचैतदमृतमभयमेतद्रह्मति तद्यदप्यस्िन् सपिर्वोदकं वा सिञ्जन्ति वर्त्मनौ एव गच्ति। एतए संयद्दाम दत्याचक्षत एतए हि सर्व्वागि वामान्यभि संयन्ति सर्व्वारयेनं वामान्यभि संयन्ति य एवं वेद। एष उ एव वामनौरेष हि सर्व्वागि वामानि नयति सव्वागि वामानि नयति य एवं वेद।

साधकः । अतः श्ङ्कारोऽय वेदः ऋगयजुःसामादिमेदभिन्न: इति ब्राह्मणा: विदुः। पुरागे खे निरुपाधिकं, वायुमति तु सोपाधिकं ब्रह्मेति तत्त्वविद:। १६। प्रत्याव्टत्त आचार्य्यस्तमुपकोमल ब्रह्मवित्त्वलक्षगसम्पन्नमतु- पदिष्टतत्त्वमन्वभात् यएष इति। अत्िषि प्त्िस्थाने य एष पुरुष: हष्टुापलच्ितद्रष्टा दृश्यते विवेकिभि: एष आत्मा इति श्रचार्य्: पुनरुवाच। एतत् भ्रात्मतत्वम् भमृतम् भ्रभयम् एतत् ब्रह्म इति। अच्िस्थानस्य निर्लेपतां प्रदर्श्यं तदविष्ठातुरात्मनोऽपापविद्वत्व ख्याप- यति ---- यद्यपि तत् तब अस्मिन् भचिस्थाने सर्पिः वा उदकं वा जना: सिश्जन्ति, वर्तनी एव नेतच्छदी एव तत् गच्कति प्राप्नोति न चन्तुषा सम्बध्यते। एतं पुरुष संयद्ाम: इति आचनते। कथम्? हि यममात् एनं पुरुषं सव्वाणि वामानि शोभनानि अभिसंयन्ति अभिसंगच्कन्ति द्वत्यतः संयदाम: । य एवं वेद तम् एनं सव्वापि वामानि शेभनानि पभि- संयव्ति प्रापुवन्ति। एष उ एव वाममो:, हि यम्मात् एव सव्वाणि वामानि शोभनामि पख अस्रफलानि नयत प्रापयति प्रागिभ्यः। वामानि नयतौति

१०० वेदान्तसमन्वयः ।

एष उ एव भामनौरेष हि सर्व्वेषु लोकेषु भाति सर्व्वेषु लोकेषु भाति य एवं वेद। छ्रा, ४।६।१५।१-४।

१७। तए होवाच यहै किञ्नेतदध्यगीष्ठा नामै- वैतत्। नाम वा ऋग्वेदो यजुर्व्वेद: सामवेद आथर्र्वगासतुर्घ दूतिहासपुरागः पञ्चमो वैदानां वेद: पित्यो रशिर्देवो निधिर्वाकोवाक्यमेकायनं देवविद्या ब्रह्मविद्या भृतविद्या च्तविद्या नचत्रविद्या सर्पदेवजनविद्या नामैवेतन्नामो- पास्वेति।

वामनी: सर्व्वशभप्रापक इत्यर्थः। य एवं वेद तं सत्वागि वामानि नयति। एष उ एव भामनीः, हि यस्मात् सर्व्वेषु लोकेषु भाति। भामान् नयतीति भामनी: सव्वप्रकाशक इत्यर्थः। य एवं वेद स सर्व्वेषु लोकेषु

मच्याधारः पुरुष: परमात्मैव। (१।२।१३) दून्द्रविरोचनी प्रजापति: ;- य एषीरनि पुरुषी टृश्यते एष आत्मेति हीवाचतमृतसमय्मेतद्ल्लेति । अरथ बीजय भगबोऽम परिख्यायते यथायमादर्भ कतम एष दतति। एश उ एवंष् मशवतेषु परिख्यायत इति हीवाच। अच्िषि य एष पुरुष: द्रष्टा दृश्यते एष आत्मा इति उवाच। तो शिष्यो पुनः पृच्कत :- अथ योऽयं, हे भगवन्, भ्रम्म, परिख्यायते आ्रात्मनः प्रतिविम्बाकारः, यश अयम् श्दर्शे, कतमः एष इति ? प्रजापतिरुवाच -- एषु सर्व्वेषु एतेषु एष उ एव परिख्यायते। सव्जा- नरामतवान कृषावादित्वं प्रजापतेरिति भाष्यकारः । १७। नाम्त्रारभ्यात्मपर्य्न्तमारोह्क्रमेग ब्रह्मोपदिश्यते तमिति।

आरोहवलली। १०१

म यो नाम ब्रह्मत्युपास् यावव्राम्तो गतं तवास्य यथा कामचारो भवति यो नाम ब्रह्मे त्युपास्त। अ्रस्ति भगवो नाम्नो भूय दूति। नास्नो वाव भूयोऽस्तौति। तन्मे भगवान् ब्रवीत्विति। वाग्वाव नाम्नो भूयसी, वाग्वा ऋटग्वेदं विन्ापयति यजुर्व्वदए सामवेदमाथर्व्वयं चतुर्थमितिहासपुरायं पञ्चमं वैदानां वैदं पित्यए राशिं दैवं निधिं वाकोवाक्मेका- यनं देवविद्यां ब्रह्मविद्यां भूतविद्यां चवविद्यां नचत्- विद्यां मर्पदेवजनविद्या दिवञ्ज पृथिवौञ्च वायु चाकाश- व्वापश्च तेजस्त देवांख्च मनुष्यांस् पशुंस् वयांसि च तगा-

तं नारदं मनत्कुमार: पुनः उवाच-यत् एव किञ्व एतत् अ्ध्यगीष्ठाः नाम एव एतत्। नाम ऋग्वेद इत्यादि व्याख्यातम् (शई)। नाम एव एतत्। नाम ब्रह्मबुद्दा उपासव दूति। सयः नाम ब्रह्म इति उपास्ते, नाम्नः यावत् गतं गतिः, तत नावत् अस्य यथा राज: तथा कामचार: यघेष्टगति: भवति। ये नाम ब्रह्म दृत्युपास्ते इति पुनरुत्निरुपसंहारार्या। नारद श्रह्-है भगवन्, किम् श्रस्ति नाम्न: भूयः अधिकतरम् ? इति। सनत्कुमार आह-नाम्: पुनः निखचितं भूयः अस्ति इति। एवमुत्ती नारद आ्ह-तत् मे मह्यं भगवान् ब्रवीतु इति। वागिति। वाक् पुनः निखितं नाम्नः भूयसी अधिकतरा-वर्गो- हि नाम, तदभिव्यन्नकत्वात् वाचो भूयस्वम्। कथम् ? वाक् एव ऋग्वेदं विज्वापयति, यजुव्वेंदम्, सामवेदं, चतुर्थम् आ्थर्व्वगं, पञ्चमम् दतिहासपुरागम्, वेदानां वेदं-व्यास्यातमन्यत (१।६), पित्रा, राशि, देव, निधि', वाकोवाकाम्, एकायन, देवविद्यां, ब्रभ्मविद्यां, भूतविद्यां,

१०२ वेदान्तसमन्वयः । [श्य पः

सत्य चानृतस्ट साधु चासाधु च हृदयन्स्नाष्टदयन्तस्न यहै वाङनांभविष्यन्न धर्मो नाधर्मो व्य्षापिष्यन्न सत्यं नानतं न साधु नासाधु न पृदयन्ो नादृटयन्नो वागेवैतत् सव्वं विज्ञापयति वाचमुपाखेति। स यो वाचं ब्रह्म त्युपास यावद्ाचो गतं तवास्य यथा कामचारो भवति यो वाच ब्रह्मत्युपास। पस्ति भगवो वाचो भूय दूति। वाचो वाव भूयोऽस्तीति। तन्मे भगवान् ब्रवीत्विति। मनोवाव वाचो भूयो यथा बै दे वामलके द्वे वा कोले हौ वाचौ मुष्टिरनुभवत्येवं वाचं च नाम च मनोऽनु-

चतरविद्यां, नक्षत्रविद्यां, सर्पदेवजनविद्यां, दिवञ्च, पृथिवीं च, वायुं च, भाकाशं च, आपः च, तेजः च, देवाम् च, मनुष्ान् च, पशून् च, वयासि पचिणः च, टरवनस्पतौन्, सापदानि आकोटपतङ्ग पिपी- लकम्, धमं च, अध्मी च, सत्यं च, अनृतं च, साधु बसाधु च, पदयभं हृदयप्रियं च, शहृदयम्षं तद्विपरीतं च सापयतीति शेषः। यत् यदि पुनः वाङ् न पभविष्यत् न धर्माः न बधर्माः, म सत्यं न पनृतं, न साध न बसाधु, न दृदयन्नः न बहृदयन्नः व्यक्षापिष्यत् विभ्वातम् पभविष्यत्। वाक् एव एनत् सव्वं विज्वापयति वाचम् उपास इति। स यः वाचं ब्रह्म दति उपास्ते याव्रत् वाच गतं गतिः, तत्र तावत् यथा रात्तः तथा अस्य कामचार: यथेष्टमतिः भवति। ये वार्च ब्रम्म दूति उपास्ते दति उपसंहार:। नारद :- हे भगवन्, अस्ति किं वाचः भूय: १ इति। सनत्कुमार :- वाचः पुनः निवचितं भूय: अधिकतरम् भस्ति दूति। नारद :- भगवान् मे मक्ं तत् बवौतु इति। मन इति। मनः पुनः निश्चितं वाचः भूयः अधिकलरम्। कवम् ? यथा एव है आमलके फले, हे वा कीले वदरफले, हीवा

भारोहवलौ। १०३

भवति स यदा मनसा मनस्यति मन्त्रानधीयौयेत्यथाधी ते कर्भमाणि कुव्वौयेत्यथ कुरुते पुवांस पशू श्ेच्छेयत्यथेच्कत दूमंच लोकममुंचेच्शेयेत्यथेककते मनो द्यात्मा मनोहि लोको मनी हि ब्रह्म मन उपास्वेति। स यो मनो ब्रह्म त्युपास यावन्मनसी गतं तवास्य यथा कामचारो भवति यो मनो ब्रह्मे त्युपास्त अस्ति भगवो मनसो भूय दूति। मनसो वाव भूयोऽस्तीति। तन्भे भगवान् ब्रवौत्विति । संकल्यो वाव मनसो भूयान् यदा वै सङ्कल्पयतैऽथ मनस्यत्यथ वाचमीरयति तामु नामौरयति नामि मन्ता एकं भवन्ति मन्तरेषु कमागि। शरच्ती विभौतकफले मुष्टिः अनुभवति, एवं वाचं च नाम च हे मनः अनुभवति-युगपदुभयव्यापकत्वादविकतरमिति फलितार्थः। यदा स पुरुष: मनस्यति विवनाबुद्धि' करोति, मन्तरान् भ्धीयीय इति विवचां कत्वा पथ अनन्तरम् पधोते; कर्माणि कुर्ष्ीय इति चिकोषीं कत्वा ग्रथ कुरुते, पुत्ान् च पशून् च इच्छेय इति प्राप्तोक्कां सत्वा भ्रथ इच्कते, इमं च लोकम् अमुं च लोकम् इच्छेय इति तत्प्रास्युपायानु- ष्ानेन त्थ इच्छते। सुतरां मनः हि आाला, मनः हि लोकः, मनः fि ब्रह्म। मनः ब्रह्मबुद्का उपास् इति। स यः मनः ब्रह्म इति उपास्ते, यावत् मनसः गतं तत्र तावत् यथा रात्: तथा कामाचार: भवति। यः मनः ब्रह्म दति उपास्ते इति उपसंहारः। मारद :- हे भगवन्, भस्ति मनसः भूय: ? दति। सनत्कुंमार :- मनसः पुनः भूयः धसति इति। नारद :- भगवाज् तत् ब्रवोतु इति। सङल्य इति। सङल्य: पुनः निचितं मनसः भूयान्। कबम् ?

१०१ वेदान्तसमन्वयः ।

तानि ह वैतानि सङ्कल्पैकायनानि सङ्कल्यात्म- कानि सङ्गल्पे प्रतिष्ठितानि समक्पतां द्यावापृथिवी समकल्पेतां वायुख्ाकाशं च समकल्पन्तामापस्च तेजश्च तेषाए संकप्रI वर्षए सङ्गलूपते वर्षस्य संक्मंग अन्रए सङ्गल्पतेऽन्रस्य संक्प्रैा प्रागा सङ्कल्पन्ते प्रागानाए संक्रप्रैI मन्त्रा: सङ्कल्पन्ते मन्तागाए संकृप्त I कर्मागि सङ्गल्पन्ते करममगाए संक्ृप्नI लोक: सङ्गल्पते लोकस्य मंङ्गप्नI सर्व्वध सङ्गलपने स एष संकल्प: संकल्प- मुपाखेति।

यदा एव सङ्गल्पयते कर्त्तव्यादिविषयान् विभजते, अथ तदा मनस्यति, अध वाचम् ईर्यति प्रेश्यति, तां वाचं च उ पुनः नाित नामावलस- नैन ईश्यति, नास्त्रि मन्त्रा: शब्दविशेषा: एकं भवन्ति एकीभवन्ति सामान्ये विशेषस्यान्तर्भावात्, मन्त्रेषु कम्माणि एकं भवन्ति मन्वसाध्य क मत्वात्। तानि पुनः एतानि मनशादौनि सङ्गल्पेकायनानि सङ्गल्प: एकम् प्रयनं लयस्थानं येषां तानि, सङ्गल्पात्मकानि सङ्कल्पोत्पन्ानि, सङ्गल्प प्रतिष्ठितानि, द्यावापृथिव्यौ समकृपताम् सङ्गल्वं क्वतवत्यी दव निख्ले लक्षते। वायुः च आ्काश' च समकल्पताम् सङ्गल्प' कतवन्ती दूव- अविचलितं वायु चिरस्थिरमाकाशसुपलच्चोक्तमेवम्। आपः च तेजः चः समकत्पन्तां खेन रूपेय निश्चलानि लक्षन्ते। तेषां व्यावापृथिव्या- दोनां संक स्यं सङ्गल्पनिमित वर्षें हष्टि: सङल्पते सम्थें भवति। वर्षस्य संक्ञ स्वें सङ्गल्पनिमित्तम् श्रत्मं सङ्गल्पते समर्थ भवति, अ्रन्नस्य संकृष्य सकल्यनिमित्तं प्राणा: सङ्गत्पन्ते समर्था: भवन्ति, प्राणानां संक मैत्र मन्ता: सङ्गत्पन्ते आ्त्मप्रकाशसमर्थाः भवन्ति, मन्तराणं संतृत्य कर्माणि सङ्ल्पन्ते फलवन्ति भवन्ति, कमपणां संक स्ये लोकः सङ्गल्पते तत्तत्-

आरोहवल्ली। १०५

स यः सङ्गल्पं ब्रह्मेत्युपास्त संकृप्तान् वै स लोकान् घ्रुवान् ध्रुवः प्रतिष्ठितान् प्रतिष्ठितोऽव्यथमानानव्यथमानो- Sभिसिद्याति यावत् सङ्ल्पस्य गतं तवास्य यथा काम- चारो भवति यः सङ्कल्पं ब्रह्मेत्युपास्ते। अ्रस्ति भगवः सङ्गल्पाड्ूय दूति। संकल्पाद्वाव भूयोऽसौति। तन्मे भगवान् ब्रवोत्विति। चित्त' वाव सङ्गल्पाद्न यो यदा वै चैतयतेऽय सङ्गल्प- यते ऽथ मनस्यत्यथ वाचमीरयति तामु नाम्नीर्यति नाम्नि मन्त्रा एकं भर्वन्ति मन्त्रेषु कर्मागि।

कर्ममोचिताधिष्ठानभवनसमर्थः भवति। लोकस्य संक्ृष्य सर्व्व जगत् सङ्गल्पते स्वसरूपप्रकाशसभर्थं भवति। अतएव स एष सङ्गल्पः भूयान् दति शेष: । सङ्गल्पं ब्रह्मबुद्दा उपासव इति । स यः सङ्गल्प ब्रह्म दति उपास्ते स उपासकः मंक्कृप्तान् धात्रा सङ्कल्पितान् ध्रवान् नित्यान् प्रतिष्ठितान् उपकरणसम्पन्नान् श्रव्यथ- मानान् वासरह्ितान् लोकान् ध्रवः चिरजीवौ प्रतिष्ठितः सर्व्वोप- करणसम्पन्नः अव्यथमानः वासरहितः सन् अभिसिद्दाति अभिप्राप्नोति। यावत् सङ्गल्यस्य गतं, तत्र तावत् अ्स्य यथा राज्तः तथा कामचार: भवति। यः सङ्गल्य ब्रह्म इति उपास्ते इत्युपसंहारः। नारद :- भगवन्, अस्ति सङ्गल्पात् भूय: ? इति। सनत्कुमार :- सङ्गल्पात् पुनः भूय: अ्रस्ति इति। नारद :- भगवान् तत् मे ब्रवीतु दूति। चित्तमिति। चित्तं पुनः निखचितं सङ्गल्यात् भूयः। कथम् ? यदा चेतयते ददमेवं प्राप्तमिति पूर्व्वापरानुसन्धानं करोति, भ्रथ तदा सङ्कल्पयते अ्र्पनेनेदं कर्त्तव्यममिति सङ्गल्प: जायते, सङ्गल्यानन्तरं मनस्यति, तदनन्सरं वाचम् ईश्यति, नास्त्रि तां वाचम् उ पुनः ईरयति, नासि्त्रि मन्वा: एकं भवन्ति, मन्त्रेषु करनमाषि एकं भवन्ति। १४

१०६ वैदान्तसमन्वयः ।

तानि ह वा एतानि चितैकायनानि चित्तात्ानि चित्त प्रतिष्ठितानि तम्माद्दपि बहुविद्चित्तो भवत

स्ादिति। अथ यद्यल्पविच्चित्तवान् भवति तस्मा एवोत गभूषन्ते चित्तए द्येवेषामेकायनं चित्तमात्मा चित्तं प्रतिष्ठा चित्तमुपाखेति। स यश्चित्तं ब्रह्मेत्युपास् चित्तवान् वै स लोकान् ध्र वान् ध्रवः प्रतिष्ठितान् प्रतिष्ठितोऽव्यथमानानव्यथ मानोऽभिसिद्दति, यावच्वित्तस्य गतं तचरास्य यथा काम- चारो भवति यश्चित्त ब्रह्मेत्युपास। अस्ति भगवश्चित्ता- इय दति। चित्तादाव भूयोऽस्ौति। तन्मे भमवान् ब्रवीत्विति। तानि पुनः एतानि सङ्कल्पादीनि चित्तकायनानि चित्तात्त्रयाि चित्तातानि चित्तोत्पशानि चित्त प्रतिष्ठितानि चित्तस्थितानि, तम्तात् कारबात् यद्यधि बहुवित् शास्त्रनः प्रचित्तः प्राप्तादिचेतयितत्वसासर्थ- विरहितो भवति, न भर्यं जनः भस्ति इति एव विद्यमानोऽषि सविद- मान दव एनं बहुबिदं लौकिका: बाहुः, यत् थयं वेद न तत् पस्ति, यदि वा वयं विद्वान् स्वात्, न प्यं अचित्त: स्वात् इति कश्यन्ति। अथ यदि अस्पवित् अल्पशास्त्रन्नः चित्तवान् भवति तसौ तदुकार्थग्रह्गाय एव उत अपि शुश्ूषन्ते सोतुमिच्चन्ति अनाः । हि चतएव चित्तम् एषां सङल्यादीनाम् एकायनं। चित्तम् पाकमा, चित्त प्रतिष्ठा, चित्त ब्रह्मवुद्या उपास इति। सयः चिस ब्रह्म इति उपास्ते, चित्तवान् स ध्रवान् प्रतिष्ठितान् भ्रव्यथमानान् लोकान् ध्रवः प्रतिष्ठितः प्रव्यथमानः सन् अभिसिद्यति अभिप्राप्ोति, यावत् चित्तस्थ गर्त तव तावत् अस्य यथा राज: तथा

शय न। ] भारोहवलौ। १००

ध्यानं वाव चित्ताह यो ध्यायतीव पृथिवी घ्यायती- वान्तरिच धायतीव द्यौध्यायतौवापो ध्यायन्तीव पर्व्वता धायनीव देवमनुष्या: तम्पाद्य दह मनुष्यायां महतां प्राप्रुवन्ति धानापादाएशा दबैव ते भवन्ति, परथ येडल्पाः कलहिन: पिशुना उपवादिनस, अथ ये प्रभवो धाना- पादाछ्शा दूवैव ते भवन्ति धानमुपासेति। स यो धानं ब्रह्म त्युपास यावद्धानस्य गतं तत्रास्य यथा कामचारो भर्वत यो ध्ानं ब्रह्मेत्युपासे। बसति भगवो धानाङ्वय दति। धानाद्वाव भूयोऽस्ीति। तन्मे भगवान् ब्रवीत्विति।

कामचार: भवति। यः चित्तं ब्रह्म दति उास्ते द्ृत्युपसंहारः। नारद :- भगवन्, अस्ति चित्तात् भूय ? इति। सनत्कुमार :- चित्तात् पुनः भूयः अस्ति दति। नारद :- भगवान् तत् में ब्रवीतु दति। ध्यानमिति। ध्यानं पुनः चित्तात् भूयः । कथम् ? निलत्व- सुपन्भ्योक्नं-पृथिवी ध्यायति दव, अ्रन्तरिक्ष' ध्यायति दव, घौ: ध्यायति दव, भापः धायन्ति द, पर्व्वता: धायन्ति दूव, देवमनुष्या: धायन्ति दूव। यम्मादेवं गुरविशिष्टं धानं तस्मात् एव इह मनु- व्याणां ये महतां महत्त्व' प्रापुवन्ति, ते धानापादांशा: धानस्य आपादः फललाभ: तस्य अंशा: कला: दव धानफललाभकलावन्त: द्व भवन्ति, महत्ववशत् निसला दव ते भवन्ति। बथ ये प्रभवः मह्त्वं आप्ता: ते ध्यानापादांशा: दव भवन्ति। अतः धगनं ब्रह्मबुद्ा

उपाख। स यः धननं ब्रह्म दति उपास्ते, यावत् धानस्य गतं तत्र तावत् ऋस्य यथा रात्ः तथा कामचार: भवति। यः धानं ब्रह्म इति

१०८ वेदान्तसमन्वयः। विस्ञान वाव धयानाड यी विप्रानेन का सग्वेदं विजानाति यनुर्ववेद सामवेदमाथर्व्वनं चतुर्यमितिहास- पुरावं पस्नम वेदानां वेद पित्यए राशि दैवं निषि वाकीवाक्यमेकायनं देवविद्यां ब्रह्मविद्यां भूतविद्यां बत- विद्यां नचवविद्याए सर्पदेवजनविद्यां दिवस्व पृथिवीश्च वायु्चाकाशस्चापस्त तेजस देवाएस मनुष्याएच वयाएसि

धर्मान्ज सत्यञ्जानतञ्न साधु चासाधु च हृदयन्तस्नाह्दयन्त- आ्वामुञ्च रस्जेमन्न लोकममुं च विज्ञानेनैव विजानाति विज्ञानमुपाखेति। स यो विज्ञानं ब्रह्मत्युपास् विज्ञानवतो वै स लो- कान् ज्ानवतोऽभिसिद्ति, यावद्दिस्तानस्य गतं तवास्य यथा कामचारो भवति यो विज्ञानं ब्रह्मेत्युपास्त। अ्रस्ति भगवो विज्ञानद्भूय दूति। विज्ञानाद्वाव भूयोऽस्ीति। तन्मे भगवान् ब्रवीत्विति।

उपास्ते दति उपसंहारः। नारद :- भगवन्, पस्ति धानात् भूय: ? दूति। सनत्कुमार :- धरानात् पुमः भूयः भस्ति इति। नारद :- भगवान् तत् मे ब्रवातु द्वति। विभ्वानमिति। विभ्ञानं पुनः धानात् भूयः। कथम् ? विज्ञा- नेन वा ऋग्वेदं विजानाति यश्ुव्वेदमित्यादि पूर्व्ववत्। विज्वानेमैव विजानाति, अतः विभ्वानं ब्रह्मदथ्या उपासं दति। विभ्रानाधिळ्वत- विषयमवलम्बा ध्यानमतो विद्वानस्य ततीऽचिकतरत्वम्। स यः विज्वानं ब्रह्म इति उपास्ते, सपुनः विभानवतः शास्त्रीय- ज्ञानयुत्तान् मानवतः शास्त्रातिरिक्कज्ञानयुक्तान् लोकान् प्रभिसिद्धाति

१०६

बलं वाव विदानाद्भूयोऽपि इ अतं विचानवता मेको बलवानाकम्पयते स बदा बली भवति, पयोखाता भवत्युत्तिष्ठन् परिचरिता भवति परिचरत्रुपसत्ता भवलुप- सोदन् द्रष्टा भवति ओ्ोता भवति मन्ता भर्वात बोड्ा भवति कर्त्ता भर्वात वि्वाता भवति बलैन वै पृथिवी तिष्ठति बलैनानरिच बलैन दयोर्बलेन पर्व्वता बलेन देवमनुष्या बलैन पशवस वयाएसि च तसवनस्पतयः शवापदान्याकोट पतङपिपीलकं बलेन लोकस्तिष्ठति बल- मुपाखेति।

प्राप्नोति। यावत् विज्वानस्य ग्तं तत्र तावत् भस्य यथा राज्: तथा कामचार: भवति। यो विज्ञानं ब्रह्म इति उपास्ते इति उपसहार:। मारद :- भगवन्, धस्ति विभ्वानानूयः ? इति। सनत्क्रुमार :- विज्वानात् पुनः भूयः भ्रस्ति इति। मारदः-भगवाम् यत् मे ब्रवीतु दति। बलमिति। बलं पुनः विज्ञानात् भूयः। कथम्? अपि पुनः एक: बलवान् यथा इस्ती विज्वानवतां शतम् आाकम्पयते। स पुरुषः यदा बली भवति अथ तदा उत्थाता उत्थानस्व कर्त्ता भवति, उत्तिष्ठन् परिचरिता आचार्य्यसेवी भवति, परिचरन् उपसत्ता समौपगः अ्न्त- रङ्ग: प्रियः भवति पाचार्य्यस्थ, उपसीदन् समौपं गच्छन् द्रष्टा तदमि- प्रायदर्शी भवति, त्रोता तदुतसतर यथावड्राही भवति, मन्ता तदुक्- मननशोल: भवति, बोडा मननेन तदुशपरिबोधवान् भवति, एवमेवेद- मिति बोधानन्तरम् कर्त्ता तदनुष्ठाता भवति, पनुष्ठानानन्तरं विभ्वाता अनुष्ठानफलस्य अनुभविता भवति, चपिच पुनः बलेन पृथिवो तिष्ठतति, बलेन प्न्तरिचं, बलेन घ्यौ: तिष्ठति, बलेन पर्व्वताः, बलेग देवमनुष्चा:, बलेन पशवः च, वर्यासि च, तणवनस्तयः, पाकोट्पतङ्गपिपोक्षकं

११० वेदान्तसमन्वयः ।

स.यो बलं ब्रह्मे त्युपाल यावदलस्य गतं तवास्य यथा कामचारो भवति यो बलं ब्रह्म त्युपासे। अस्ति भगवो बलाद्भूय दृति। बलाद्वाव भूयोऽसीति। तन्मे भगवान् ब्रवोत्विति । पन्न' वाव बलाद्भूयसस्प्ाद्यदापि दशरावीर्नाश्रीया-

जाता भवति, अथान्नस्याऽडये द्रष्टा भवति श्रीता भवति मन्ता भवति बोद्या भवति कर्त्ता भवति विज्ञाता भव- त्यन्नमुपाखेति। स योऽन्न ब्रह्मे त्युपास्त Sव्रवतो वै स लोकान् पान- वतोऽभिसिद्वाति यावदन्नस्य गतं तवास्य यथा कामचारो

शापदानि तिष्ठन्ति, बलेन लोक: तिष्ठति, पतः बल ब्रह्मुद्वा उपास इति। स यः बल ब्रह्म दति उपास्ते यावत् बलस्य गतं तावत् अस्य यथा रात: तथा कामचार: भवति। यः बल ब्रह्म इति उपास्ते दति उपसंहारः। नारद :- भगवन्, पस्ति बलात् भूयः ? दति। सनत्- कुमार :- बलात् पुनः भूयः अ्रस्ति इति। नारद :- भगवान् तत् मे ब्रवीतु इति । अवमिति। भ्रब् पुनः बलात् भूयः। कथम् ? यस्मात् बल- कारणम् पब्र तम्मात् यदि दभराजीः न भश्नीयात्, यदि च पुनः अरमृत्वा जौवेत् तथ पुनः प्रद्रष्टा, पत्नोता, अमन्ता, भबोद्ा, प्कर्त्ता, अविभ्ञाता भवति, पथ सबाशनानन्तरम् अभ्रस्य आये प्राप्ती द्रष्टा भवति, योता भवति, बोदा भवति, कर्त्ता भवति, विज्वाता भवति। पंतः प्ब ब्रह्मनुद्या उपास इति। स यः बमं ब्रम्म पति उपास्ते, म पुनः प्रन्नवतः पानवतः लोकान्

श्य च। ] भारोहवलो। १११ भवति योऽम्न ब्रह्मेत्युपास । भस्ति भगवोऽन्नाद् य.द्रति। पन्नाद्वाव भूयोऽसीति। तन्प्रे भगवान् ब्रवीत्विति। आपो वा बव्ाहूयस्स्मायदा सुदृष्टिर्नं भवति व्याधीयन्ते प्रागाबन्नं कनीयो भविष्यतीति, अथ यदा सुव्ृष्टिर्भवत्यानन्दिन: प्राया भवन्खव्न बड्ड भविष्यतीत्याप एवेमा मूर्त्ता येयं पृथिवी यदन्तरिच' यद्यौर्यत्पर्व्वता यहेवमनुष्या यत् पशवश्च वयाएसि च बवनस्पतयः शापदान्याकोटपतङ्गपिपोलकमाप एवेमा मूर्तता अप उपाखेति। स योडपो ब्रह्मेत्युपास्त बाप्नोति सर्ववान् कामाए अभिसिद्दति प्राप्नोति। पब्रस्व यावत् गतं तभ सावत् यथा राभ्: तथा कामचारः भवति। यः पत्न ब्रह्म इति उपास्ते इति उपसंहार:। नारद :- भगवन्, अस्ति पब्नात् भूयः ? इति। सनत्कुमार :- बब्नात् पुनः भूयः पस्ति इति। ारद :- तत् मे भगवान् ब्रवौतु इति। पप इति। घापः पुनः पब्ात् भूयः। कथम् ? यस्मात् गरब- योनय आपस्तस्मात् यदा न सुष्ृष्टि: भवति तदा अम्' कनीयः भर्लं भविष्ति इति हेतो: प्राणा: व्याधीयन्ते विशेषेन् पधोयन्ते दुःखिनः भवन्ति। भरथ पुनः यदा सुषृष्टिः भवति, अब्र बडु भविष्यति इति हेतो: प्राणाः प्ानन्दिन: सुखिन: भवन्ति। पमन्रवात् मूर्तखावस् -इमा: भापः एव मूर्त्ता: मूर्तिमलः। या इयं पृथिवौ, यत् चन्त- रिन', यद्यौ: या बौः, यत्पर्व्वताः ये पर्व्वताः, यहेवमनुषगा: ये देव- मनुषरा: यत्पभव: ये पशवः, वयासि च, वपवनस्तयः, पाकोटपतङ- पिपोलकं खापदानि, इमा भाप: एव मूर्चाः। पतः घपः ब्रह्मवुद्धा उपास इति। स यः अपः ब्रह्म दति उपास्ते स पुनः सव्वान् कामान् पाप्रोति

११२ वेदान्तसमन्वयः । [शय श्र ।

स्तृ प्निसान् भवति यावदपां गतं तन्नास्य यथा कामचारो भवति योऽपो ब्रह्मेत्युपास्ते। अस्ति भगवोऽद्भ्यो भूय दूति। अद्भ्यो वाव भूयोऽस्तीति। तन्मे.गवान् ब्रवीत्विति। तेजो वा अझ्ो भूयसद्ा एतद्दायुमुपएह्याकाशमभि- तपति तदाहुर्निशोचति नितपति वर्षिष्यति वा दूति। तेजएव तत् पूव्वं दर्शयित्वाऽथापः सृजते तदेतदूर्द्वाभिश्च

सनयति वर्षिष्यति वा दति। तेज एव तत् पूव्व र्- यित्वाथाप: सृजते तेज उपाखेति।

तप्तिमान् भवति, यावत् अपां गर्त तत् तावत् अस्य यथा रानः तथा कामचार: भवति। यः अपः ब्रह्म दति उपास्ते इति उपमंहारः। नारद :- भगवन्, अ्स्ति अद्मा: भूयः १ इति। सनत्कुमार :- श्रद्धाः पुनः भूय: अस्ति इति। नारद :- तत् मे भगवान् ब्रवीतु दति। तेज दूति। तेज: पुनः अद्धाः भूयः। कथम्? तत् वा एत सेज: वायुम् उपग्टह्य अवष्टम्य आकाशं यदा अभितपति अ्भि व्यापुः ... तपति उष्मं करोति, तदा आाहु: लौकिका :-- निशोचति वायुः स्तन्ः तिष्ठति, नितपति देहसन्तापं जनयति, अतः वषिषति वारिवर्षगां भविष्यति इति वै प्रसिद्वम्। तेजः एव पूर्व्व तत् वारिवर्षगलक्षण दर्शययत्वा पथ अनन्तरम् अपः सजते। तत् एतत् तेज एव ऊर्द्धाभि: च ऊर्द्दगाभि: च तिरखौभि: च तिर्य्यगताभि: च विद्युद्धि: श्राह्जादाः महाङ्ादा: स्तनयनशब्दा: चरन्ति, तम्मात् जना: आरह्ठः विद्योतते विद्युत्प्रकाशो भवति स्तनयति निर्घोषयति अतः वर्षिष्यति वारिवर्षसं भविष्यति दति वै। तेज एव पूर्व्व तत् दर्शयित्वा तरथ अपः सजते। अतः तेज: ब्रह्मबुद्दा उपाख इति।

श्य भ।] आरोहवल्लौ।

स यस्तेजोब्रह्मेत्युपास् तेजखी वै स तेजखती लोकान् भाखतोSपहततमस्कानभिसिद्यति यावतेजमी गतं तवास्य यथा कामचारो भवति यस्तेजोब्रह्मेत्युपास्त। अस्ति भगवत्तेजसो भूय द्ति। तेजसी वाव भूयोऽ- सौति। तन्मे भगवान् ब्रवीत्विति। आकाशो वाव तेजसोभूयानाकाश वै सूर्य्याचन्द्रमसा-

व्याकाशेन प्रतिशृणोत्याकाशे रमत आकाशे न रमत आकाशे जायत आकाशमभिजायत आकाशमुपाखेति। स य आकाश ब्रह्मेत्युपास्त आकाशवतो वै स स यः तेज: ब्रह्म दति उपास्त, स पुनः तेजखी सन् तेजखतः भाखतः प्रकाशवतः अपहततमस्कान् लोकान् अभिसिद्याति प्राप्नोति, यावत् तेजसः गतं तत्र तावत् बस्य यथा राम्न: तथा कामचार: भवति। यः तेजः ब्रह्म इति उपास्त इति उपसंहारः। नारद :- भगवम्, श्स्ति तेजसः भूय: ? इति। सनत्कुमार :- तेजसः पुनः भूयः अ्रस्ति दति। नारद :- तत् मे भगवान् ब्रवौतु इति। आकाश दति। आ्काश: पुनः तेजसः भूयान्। कथम् ? आाकाशे पुनः उभी सूर्याचन्द्रमसी तेजोरुपी, विद्युत् नक्षचाणि भग्निः तजोरूपाणि-यञ्च यस्यान्तर्व्वत्ति तदल्य भूय इतरत्। किश् आकाशेन श्रह्मयति, शहतसेतरः-आ्ाकाशेन ऋृगोति, उत्तक्ष शब्दमन्य :- आ्काशेन प्रतिमृगोति, आकाश रमते-हर्षकारणे हुप- स्थिते, भाकाश न रमते-विषादकारणे हुपस्थिते, भाकाशे जायते, आाकाशम् अभिजायते अभिलव्य जायते। पतः आ्काश ब्रह्मबुद्दा उपाख इति। सयः आाकाश ब्रह्म इति उपास्ते, सवे आ्काशवतः विस्तार- १५

११४ वेदान्तसमन्वय: । [शय च।

यावदांकाशस्य गतं तत्रास्य यथा कामचारी भवति य आकाशं ब्रह्म त्युपास। अरस्ति भगव वाकाशाजूय दति। आ्काशद्दाव भूयोऽसीति। तन्मे भगवान् ब्रवीत्विति। स्मरो वाव आकाशाहूयसस्माद्यदापि बहव आसीरन्न स्परन्तो नैव ते कज्चन शृसुयुर्न मन्वीरन्न विजानीरन् यदा वाव ते सरयुरथ शृसुयुरथ मन्चीरन्नथ विज्ानीरन् सारेग वे पुवान् विज्ञानाति सरेब पशून् सरमुपा- खति। स यः स्पयं ब्रह्मे त्युपास्त यावत् सरस्य गर्त तवास्य

युत्लान्, प्रकाशवतः, पसम्याधान् अन्योन्यपोड़ारहितान्, उरुमायवतः विकीर्सगतोन् विस्तीर्षप्रचारान् लोकान् भ्रमिसिद्धाति प्राप्नोति। वावत् आकाशस्य गतं तत्र तावत् बस्त यथा राज्: तथा कामचार: भवति। यः आ्काश ब्रह्म इति उपास्ते इति उपसंहारः। नारदः -भगवन्, पसति व्ाकाभात् भूयः ? इति। सनत्कुमार :- प्राका - शात् पुनः भूयः अ्रस्ति इति। नारद :- तत् में भगवान् ब्रवोतु दूति। सर दति। सारः सरगं पुनः आकाशत् भूयः भूयान्। तस्ात् आकाशाङूयस्वात् यव्षि न स्रारन्तः बहवः ब्ासीरन्, न एव ते कजन मृसुयुः, न मन्चीरन्, न विजानीरन्। यदा पुनः ते सारेयुः, पव तदा ते मृणुयुः, अथ मन्चौरन्, अथ विजानीरन, सरेश सारणेन बे पुतान् विजानाति सरेय सपरणेन पशून्। अतः स्र सारण ब्रह्मदुदा उपास इति। स यः सारं ब्रह्म इति उपास्ते, यावत् सारस्य गतं तब तावत् भस्व यया रात्ः तथा कामचार: भवति। य सर्य ब्रम्म इति उपास्

शय म ] भारोइवल़ो। २१५ यथा कामचारो भवति यः सयं ब्रह्मेत्युपालं। प्रस्ति भगवः स्राइ्कय दति। सराहाव भूयोडस्तीति। तन्मे भगवान् ब्रवौत्विति। बाशा वाव स्पराबयस्याशेडो वे सपरो मन्त्रानधीत कर्मागि कुरुते पुवाछच् पशूछसेष्कत दूमस् लोकममु- च्ेक्त पाशामुपाखेति। स य आशां ब्रह्मे त्युपास् आशयाऽस्य सर्व्वे कामा: समृद्ान्त्यमोघा हास्याSडशिषो भवन्ति, यावदाशाया गतं तवास्य यथा कामचारो भवति व आशां ब्रह्मे त्युपासे। ग्रस्ति भगव बशाया भूय दूति। बाशाया वाव भूयोऽ- स्ीति। तन्मे भगवान् ब्रवीत्विति।

द्ति उपसंहारः। नारद :- भगवन्, अस्ति समरात् भूयः ? इति। सनत्कुमार :- सपरात् पुनः भूयः भ्रस्ति इति। नारद :- तत् मे भगवान् ब्रवौतु इति। पशेति। भाशा पुनः सरात् भूयसी। कथम्? आ्रशेष्ष: आशया वर्हितः पुनः सरः सरसं मन्तान् पधोत, कर्गासि कुरुते, प्रशून् च इच्छते, इयं च लोकम्, श्मुं च लोकम् इच्छते। अ्रतः ब्ामां ब्रह्मबुद्ा उपास इति। स यः पाशं ब्रह्म इति उपास्ते, आशया पस्य सव्वें कामा: समृ- शन्ति, ग्रमोवा: पुनः श्रख श्शिष: भवन्ति, यावत् पाशायाः गतं तव सावत् वख्य यथा गश्त: तथा कामचार: भर्वत। यः श्राशं ब्रच्म इति उपास्ते दति उपसंहारः। नारद :- भगवन्, प्रस्ति पाशाया: भूयः १ इति। समत्कुमार :- आामाया: पुनः भूयः भसति दति। गारद :- तत् मे भगवान् ब्रबीतु इति।

११६ वेदान्तसमन्वयः।

प्रायो वा आशाया भूयान् यथा वा घरा नाभी समर्पिता एवमस्मिन् प्राय्े सर्व्व् समर्पितम्। प्रागः प्रायेन याति प्रायः प्रायं ददाति प्राणाय ददानि प्रागोह् पिता प्रागो माता प्रागो भाता प्रागाः खसा प्रागा आचार्य्य: प्रागो ब्राह्मगः।

स यदि पितरं वा मातरं वा भ्रातरं वा खसारं वाचार्य्यं वा ब्राह्मरां वा किज्ञिद्व शमिव प्रत्याह धिक् त्वा प्स्त्वित्येवैनभाहु: पितहा वै त्वमस मातहा वै त्वमास भातहा वै त्वमस खसहा वै त्वमस्याचार्य्यहा वै त्वमस ब्राह्मगहा वै त्वमसौति।

प्रारदूति। प्रागः पुनः आशाय :: भूयान्। कथम्? यथा वै लोके रथचक्रस्य अराःरथनाभी समर्पिता: सम्प्रोताः सम्प्रवेशिताः, एवम् अस्त्मिन् प्रागी सर्व्व' समर्पितम्, प्राग: प्राणेन खशत्न्या एव याति, प्राणः प्राण स्वशक्किम् एव ददाति-यददाति तत् खात्मभूतम् ; प्राणः प्रागाय खाल्भूताय एव ददाति-यसी ददाति सतु खाल्मभूतएव । प्रागाः एव पिता, प्रागाः माता, प्राणः माता, प्राणः खसा, प्राणः आचार्य्:, प्राणः ब्राह्मगः। स यदि पितरं वा, मातरं वा, भ्रातरं वा, खसारं वा, आचार्य् वा, ब्राह्मएं वा प्रति किञ्ञित् भृशम् दव तदननुरूपं लङ्गारादिवचनम् आरह, धिक् त्वाम् अस्तु इति एव एनं लङ्गारादिप्रयोगशीलम् श्राङ्डः विवेकिनः । धिक्क्वत्य किंवदन्ति तदाह-पिटहा वे निश्चितं लम् शरमि, मातहा वे त्म् असि, भ्राटहा वे त्म् असि, खसहा वै त्वम् अरसि, आचार्य्यहा वै स्वम् असि, ब्राह्मगहा वै त्वम् असि दति।

श्य थ।] पारोहवली। १७

चथ यद्यप्येनानुक्कान्तप्राणाञ्कलैन समासं व्यतिषं दहैन्नैवैनं ब्रूयुः पिटहासीति न मातहासीति न भात- हासीति न खसहासीति नाचार्य्यहासौति न ब्राह्मम- हासीति। प्रागो द्येवैतानि सर्व्वागि भवति सवा एष एवं पश्यन्नेवं मन्चान एवं विजानव्नतिवादी भवति, त्जेद्-

एष तु अतिवद्ति यः सत्येनातिवदति। सोऽहं भगवः सत्येनातिवदानीति। सत्यन्वेव तिजिन्तासितव्य- मिति। सत्यं भगवो विजिन्नास दूति।

अथ यदि एनान् पित्रादीन उत्क्रान्तप्राणान् मृतान् शूलैन समासं समस्य राशि कत्वा व्यतिषं खएडश: क्वत्वा दहेत्, न एव एनं ब्रूयुः, पितहा असि इति, न एव एनं ब्रूयुः मातहा असति इति, न एव एनं व्रूयु: भ्रातहा असि इति, न एव एनं व्रूयुः खसहा अरसि दूति, न एव एनं ब्रूयु: आचार्य्यहा असस इ्ति, न एव एनं ब्रूयुः ब्राह्मणहा असि इति। प्राणः हि एव एतानि सव्वीणि भवति। स वा एष प्राणात्मवादी एवं पश्यन्, एवं मन्वान: एवं विजानन् प्तिवादी नामाद्याशान्तमतीत्य वदनशौल: भवति। तं प्राणात्मवादिनं चेत् ब्रूयुः जना :- अतिवादी असि दूति, स ब्रूयात्-पतिवाद्यस्मौति। न पपक्कवीत न अपलपेत्। प्रागात्मवादेन तुष्यन्तं नारदमाह सनत्कुमार :- एष तु प्रति- वदति यः सत्येन प्रतिवदति-परमार्थसत्यमधिक्वत्यातिवदति। एत- चुत्वा नारद बह-हे भगवन्, सोडई मारद: सत्येन प्रतिव्दानि दति। सनत्कुमार ब्राह-सत्य' तु एव विजिन्नासितव्यम् इति। नारद :- हे भगवन्, सत्य विजिन्नासे विशेषेण झासुमिच्छामि।

११८ वेदान्तसमन्बय:। [श्य थ1

यदा वे विजानात्यय सल्य वदति नाविजानन् सत्यं वदति विजानन्रेय सत्यं वदति। विभ्वानन्वेव विविच्ासि- तव्यमिति। विच्वानं भगवो विजिच्चास दति। यदा वै मनुतैऽय विजानाति नामत्वा विजानाति मलैव विजानाति। मतिस्वेव विजिन्नासितव्येति। म्ति भगवो विजिन्वास दति। यदा वै ब्रहधात्यय मनुते नामदधननुते म्रददधदेव मनुने। श्रद्ा त्वेव विजिन्नासितव्येति। श्रद्वां भगवो विजिच्जास दति। यदा वै निस्तिष्ठत्यय श्रद्दधाति नानिस्तिष्ठक्कुद्दधाति निस्तिष्ठन्नव श्रदधाति। निष्ठा त्वेव विजिन्नासितव्येति। निष्ठां भगवो विजिन्नास दति। पाह च सनत्कुमार :- यदा वै विजानाति-इदं परमार्थनः सत्यमिति विशेषेष ज्वानं लभते, अथ तदा सत्यं तदिति वदति। सुतरां न भविनानन् सत्यं वदति, विजानन् एव सत्य बदति। अ्रतः विन्ञानं तु विजिन्नासितत्यम् इति। नारद श्राह- हे भगवन्, विज्वानं विजिन्नासे इति। सनत्कुमार :- यदा वे मनुते मननविषयं करोति, अघ तदा विजानाति, न भमत्वा विज्ानाति, मत्वा एव विजानाति, पतः मतिः मनन' तु एव विजिन्जासितव्या इति। नारद :- हे भमवन, मतिं विनिश्नासे इति। सनत्कुमार :- यदा वे त्रह्धाति, भथ तदा ममुते। न चश्ह्धन् मनुते त्रह्धत् एव सनुते। नभा तु एव विजिन्जासितव्या इति। है भगवन, त्रहां वििन्नासे इति। सनत्क्कुमार :- यदा वे निस्तिषति निरन्तवं तिक्वति-जित्तास:

श्य ब।। ११६ यदा वे करोत्यय निस्तिष्ठति माकृत्वा निलिष्ठति कृत्वेव निसिष्ठाति। क्वतिस्वव विनिन्नासितव्येति क्वतिं भगवी विजिन्नास दति।

यदा: वै सुखं लभतैऽय करोति नासुखं लब्बा करोति सुखमेव लन्धा करोति। सुखं त्वेव विजिन्नासितव्य- मिति। सुख भगवो विजिन्नास दृति। यो वै भूमा तत् सुखं नाळ्े सुखमसि भूमैव सुख भूमा त्वेव विजिन्तासितवा दति। भूमानं भगवो विजि- प्रास दूति।

सव्राचार्य्सन्निधौ, अरथ तदा त्रह्धाति, न अनिस्तिष्ठन, श्रद्दधाति, निस्तिष्ठन एव त्रह्धाति, अतः निष्ठा तु एव विजिन्नासितव्या इति। नारद :- हे भगवन, निष्ठां विजिभ्वासे इति। सनत्कुमार :- यदा वे करोति इन्द्रियसंयमादिकमनुतिष्ठति, भ्रथ तदा निस्तिष्ठति। न अछ्कत्वा निस्तिष्ठति, ऊत्वा एव निस्तिष्ठतति। अतः क्वति: एव विजिन्नासितव्या इति। नारद :- ह भगवन्, अ्ञतिं विजिच्नासे दति।

सनत्कुमार :- यदा वे सुखं लभते, चध तदा करोति, न बबुर्ख लख्ा करोति, सुखम् एव लखा करोति। पतः सुखं तु एव विधि- भ्रासितव्यम् इति। नारद :- ह भगवन्, गुखं विजिम्नासे इति। सनत्कुमार :- यो वै भूमा-निरतिशयं बड्ु बाडुस्वात् न्ूनता- शून्यं-तत् सुखम्, शसपे-पत्कस अधिकतच्याहेतुत्वात्-न सुखम् पसिति। भूमा एव सुखम, भूमा तु एव बिजिभ्ासितव्य: इति। नारद :- हे भमवन्, भूमानं विजिन्नासे इति।

१२० वैदान्तसमन्वयः ।

यच नान्यत् पश्यत नान्यचुयोति नान्यदिजानाति स भूमा। चथ यवान्यत् पश्वत्यन्यक्ृषोत्यन्यद्दिजानाति तदल्यं। यो वे भूमा तदमृतमथ यदल्प तन्मर्त्त्यए स भगव: कस्मिन् प्रतिष्ठित दूति। से महिस्नि यदि वा न महिम्नीति। गोतश्वमिह महिमेत्याचक् ते हस्तिहिरएयं दासभार्य्यं नेवाखायतनानौति नाहमेवं ब्रवौमि ब्रवौमीतिहोवा चान्यो ह्यर्न्या्म्रिन् प्रतिष्ठित दूति। स एवाधस्ात् स उपरिष्टात् स पश्चात् स पुरसात् स दच्िगतः स उत्तरतः स एवैदं सर्व्वमिति। अ्था- तोडहङ्गारादेश एवाहमेवाधसादहमुपरिष्टादह पश्चादहं पुरस्तादहं दक्षिगातोऽइमुत्तरतोऽइमेवेद सर्व्वमिति।

भूमानं विष्णोति सनत्कुमार :- यत् यस्िन भू्ति तत्वे न अ्रन्यत् पश्यत निर्वकाशत्वात्, न श्रन्यत् ऋृोति, न अ्रन्यत् विजा- नाति, स भूमा, श्रथ यत्र अन्यत् पश्यति सावकाशत्वात, अ्न्यत् ऋृणोति, अ्रन्यत् विजानाति तत् अल्यम्। यो वे भूमा तत् भ्रमतम् अथ यत् अल्यं तत् मर्त्यम्। नारद :- हे भगवन, स भूमा कम्मिन प्रतिष्ठितः ? दूति। से महि्ि माहालेा प्रभावे सरूपे प्रतिष्ठित: महिमः खालानरित्ल्वात्; यदि वा खाममतिरित्र मन्यसे-न महिस्ति इति। "सत्त्वेव सोम्येदमग्रमासीदेकमेवाद्ितीयम्। तदै- ्त बहु स्यां प्रजायेयेति" इति एकस्य तस्य बहुभवनमेव भूमत्वम्। वहुभवनन्तु खमाहातानिष्ठमिति तष्मिन् तस्य प्रतिष्ठाऽडल्प्रकाश दति तख्वम्। बदुधाप्रकाशमाने चैकस्मिन् यदा मग्नचित्ती भवति, तदे- काकारत्वात् तत्मन्निधौ नान्यत् किशवन दर्भनत्रवणादिविषयं भवति।

श्य थ। ] मारोइ़वहो। १२१ पथात मात्मादेशएव, आात्मैवाधसादात्मोपरिष्ट- दात्मा पशचादात्मा पुरसादात्मा दचियत भात्मोत्तरत आत्मैवेदए सव्वमिति। स वा एष एवं पश्यन्नवं मन्वान एवं विजानन्नात्मरतिरात्मक्रोड़ आात्ममिथुन आत्मानन्द: स खराड भवति तस्य सर्व्वेषु लोकेषु काम- चारो भवति। अथ येजन्यथाऽतो विटुरन्यराजानस्ने चय्यलोका भवन्ति, तेषाए सर्व्वेषु लोकेष्वकामचारो भवति।

खणडशो भासमानी तद्िभूती यदा चित्त विचरति, तदा तत्सम्ब- न्धिन्यन्यस्तिन् चित्तप्रवेशस्यावकाशतवात् दष्टाद्यतिरित्ं दृष्यादिविषयं भवति। पूर्व्वत्र सवे महिम्ति परत न से महिस्तरौति से यम्। "से महिम्ति यदि वा न महिम्रि" दति विव्गीति।-दहलोके गोशखं महिमा ऐखर्य्म् इति पचनते, इस्तिहिरए दासभार्यं चैताणि आयतनानि महिमसंपकानि, तैरेव देवदत्ती लोके प्रतिष्ठा- माप्नोति, न प्रहम् एवं मह्िमा इति ब्रवोमि, किन्ेवं ब्रवीमि द्ति पुनः उवाच सनत्कुमारः। किन्तत् कर्थं वा? अन्यो कि देवदत्तः अन्यस्िमन् स्वातिरित्षविषये प्रतिष्ठित दति। भूमा तु खखरूपे प्रतिष्ठित दति से महिन्त्रीत्यस्य भावः। कथं नान्यने तस्य प्रतिष्ठेति व्याचकते-स भूमा एव प्रधस्तात्, स उपरिष्टात्, स पश्चात्, स पुरस्तात्, स दच्षिणतः, सउत्तरतः, स एव इद सर्व्वम्। अतो न क्वचित् प्रतिष्ठितः। प्रथाडती भूमोप- देशानन्तरम् चहङ्भारोपदेश: एव। ग्रहम् एव अधस्तात्, प्रह्दम् उपरिष्टात्, यह पश्मात्, यह पुरस्ात्, ग्रह दक्विगतः ब्रहम् उत्तरतः, पहम् एव इदं सर्व्वम्। नाहं पुनर्देहादिसंघात इत्याओोपदेशः। अथातः श्रात्मादेशः १६

१२२ वेदान्तसमन्वयः । । ३य त्र्प्र !

तस्य ह वा एतस्यैवं पश्यत एवं मन्वानस्यैवं विजानत आत्मतः प्राणः आत्मत आशाऽडत्मतः स्र आ्रत्मत आकाश आत्मतस्ेज आत्मत आप आत्मत आविर्भाव- तिरोभावावात्म तोऽन्नमात्मतोबलमात्मतो विज्ञानमात्मतो ध्यानमात्मतश्चित्तमात्मतः सङ्गल्य आ्रत्मतो मन आ्रत्मतो वागात्मतो नामात्मतो मन्तरा आत्मतः कमाखात्मतए- वेद सर्ळमिति।

एव। आत्मा एव अधस्तात्, आत्मा उपरिष्टात्, आत्मा पस्रात्, आत्म पुरस्तात्, आत्मा दत्िगातः, आत्मा उत्तरतः, आत्मा एव इदं सर्व्वम् दूति। स वा एष विद्वान् एवं पश्यन्, एवं मन्वानः, एवं विजानन्, आत्मरतिः आत्मनि रतिः रमगं यस्य, आल्मक्रोड़: आत्मनि क्रोड़ा यस्य, आ्रात्ममिथुन :- मिथुनं दन्दजनितसुखम्-आ्रत्मनि एव तत् यस्य-अ्रन्यनिरपेक्षसुख इति भाव:, आत्मानन्दः आरत्मनि आ्रानन्दः यस्य-विषयनिरपेक्षसुख इति यावत्। सुतरां स खराट स्वातनि विराजमान: । तस्य सर्व्ेषु लोकेषु कामचारः अ्रव्याहतगतिः भवति। अथ ये अतः अन्यथा उत्रादर्जनात् विपरीतं विदुः, ते अन्यराजान :- अन्धे राजान: एषाम्-अन्यपरतन्त्राः, सुतरां चय्यलोका: विनाशि- लोकगा: भवन्ति, तेषां सर्व्वषु लोकेषु अकामचारः व्याहतगतिः भवति।

पूर्व्वोत्तां सर्व्वमात्मन्यन्तर्भावयति ;- एवं पश्यतः एवं मन्चानस्य, एवं विजानतः तस्य पुनः एतस्य विदुषः आ्रत्मतः प्राणः, आ्रत्मतः आशा, आत्मतः सपरः, आत्मतः आ्काशः, आ्रत्मतः तेजः, आ्रात्मतः शप:, आत्मतः आरविर्भावतिरोभावी-अप्सभ्भवात् मूर्तामूर्तयोः, आ्त्मतः अन्नम्, आत्मतः बलम्, आम्मतः विज्ञानम्, आत्मतः ध्यानम्, आ्रत्मतः वित्तम्, आत्मतः संङ्गल्यः, आ्रत्मतः मनः, आ्रत्मतः वाक्,

आरोहवलौ। १२३ तदेष श्ोको-न पश्यो मृत्युं पश्वति न रोगं नोत दुःखताम्। स्व्वयह पश्यः पश्यति सर्व्वमाप्रोति सर्व्वशः ।। दूति। सएकधा भवत तिधा भवति पञ्चधा सप्तधा नवधा चैव पुनश्नैकादश स्मृतः शतञ्व दश चैकश् सह- स्राणि च विंशतिः । आहारशुद्वी सत्त्वशुद्धि: सत्त्वशुद्दौ ध्रवा स्मृति: स्मृतिलस्भे सर्व्वग्रन्थीनां विप्रमोचः । तम्मै मदितकषायाय तमसः पारं दर्शयति भगवान् सनत्- कुमारसए स्कन्द द्रत्याचचते तथ स्कन्ददूत्याचचते। का, ७६ा१- २६।

आ्ात्मतः नाम, ब्ममतः मन्तरा: ऋगाद्याः, आ्त्मतः कर्माषि, शक्रतः डूदं सर्त्वम् दति। तत् एतस्मिव्र्थे एष स्ररोको भवति ;- पश्यः तथोक्तदर्शी न मृत्युं, न रोग, न उत दुःखतां दुःखभावं च पश्यति। स पुनः सर्त्व पश्यति, सर्व्वशः सर्व्वम् आप्रीति। स विद्वान् प्राक् सष्टिप्रमेदात् एकधा भवति, एकधा सन् पुनः त्रिधा भवति तेजोबनैः, पच्चधा भर्वात शब्दा- दिभि:, सप्तधा भवति धातुभिः, नवधा च एव भवति इन्द्रियगोलकेः, पुन. च एकादश इन्द्रियेः, शतंच दश च एक: च इन्द्रियप्टत्तिभिः, विंशति: सहस्त्राणि च वासनाभिः, एवमनन्तमेदप्रकार: भर्वत। विना हि सत्त्वशुद्धिं न वसतुसाक्षात्कारी भवति, पतस्तमाह-आहारशुड्ती आ्ज्रियते इत्याहार: शव्दादिविषयविज्ञानं तस्य शुद्धि: रागद्ेषमोह- दोषेरसंसष्टिः अनिषिष्भोजनं वा तस्यां सत्यां सत्त्वशुद्धि: चित्त- शुद्धिः, सत्वशुद्धी ध्रवा नियला अविच्किय्रा स्मृतिः वस्तूपल्धिः, समृतिलसे लब्धायां स्मृति सर्व्वग्रन्धोनां निखिलवामनानां विप्रमोक्ष: विभोचनम्। मृदितकषायाय सृदितः सालितः विनाशितः कषायः रागदेषादिरञ्ननं यस्य तस्मरै नारदाय भगवान् सनत्कुमार: तमसः

१२४ वेदान्तसमन्वय: ।

१८। अथ यदिदमस्मिन् ब्रह्मपुरे दहरं पुएडरीकं वेश्म दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशस्स्तिन् यदन्तसदन्वेष्टव्यं तद्ाव विजिन्जासितव्यमिति। तञ्चेद्ब्रूयुर्यदिदमस्मिन् ब्रह्मपुरे दहरं पुएडरीकं वेश्म दहरोडम्मिन्नन्तराकाश: किन्तदत् विद्यते यदन्वेष्टव्यं यद्दाव विजिन्जासितव्यमिति। ब्रूयाद्यावान्वा अयमाकाशसावानेषोऽन्तर्रृदय आकाश उभे अस्िन् द्यावापृथिवी अन्तरेव समाहिते उभावग्निश्व वायुश्च सूर्य्याचन्द्रमसावुभी विद्युन्ननवागि यच्चास्येहासिति यञ्च नास्ति सव्वें तदस्मिन् समाहितमिति।

अन्ानताया: पावं दर्शयति। तं सनत्कुमावं स्कन्दद्ूति आचक्षते तद्िदः। डिवचनमध्यायपरिसमास्यर्थम्। श८। भूमोपदेशानन्तरं सवदेहे ब्रह्मदर्शनाय वद्यधिष्ठितं ब्रद्मोप- दिश्यते। अथ आरभार्थकः। अस्मिन्-प्रत्यक्षे-ब्रह्मपुरे शरौरे यत् इदम्-अ्रतिप्रसिद्ध-दहरम् अत्यं सूक्ष्मं पुरडरीकसटृश' वेश्म- वेश्म दव वेश्म द्वारपालादिमत्त्वात्-ब्रह्मोपलब्धिस्थानम्; प्रस्िन् हृदयपुएडरौके वेश्मनि दहर: अल्पः अन्तराकाशः-श्रकाशख्य ब्रह्म। तस्मिन् हृत्पुराडरीके यत् अरन्त: तत् आ्काशाख्य ब्रह्म पन्वे- ष्टव्यम्। तत् एव विजिन्नासितव्यं विशेषेण जिन्नासितव्य साक्षात्- करणीयम् इति।

तम् आचार्य्यं चेत् यदि ब्रूयु: शिय्या :- अस्मित् ब्रह्मपुरे यत् इर्दं दहरं पुरडरीकं वेश्म, पस्िन् दहरः चन्तराकाशः, अत्र वेश्मनि किं तत् विद्यते यत् अ्रन्वेष्टव्य, यत् एव विजिन्नासितव्यम् इति। ब्रयात् शिष्यानाचार्थय :- यावान् वा श्रयम् आकाग: भीतिकाकाशः

शय थ।] भारोइ़वलौ। १२५

तञ्जेद्बरूयुरस्मि च्ेदिदं ब्रह्मपुरे सर्व्वए् समाहित सर्व्वागि च भूतानि सर्व्वे च कामा यदैनज्जरावाप्रोति प्रध्वय सते वा किं ततोऽतिशिष्यत दूति। स ब्रूयात् नास्य जरयैतज्जोव्यति न वधेनास् इन्यत एतत् सत्यं ब्रह्मपुरमस्िन् कामा: समाहिता एष आ्रात्माऽपहतपापा विजरो विमृत्युर्विजिघत्सोऽपिपास: सत्यकाम: सत्यसङ्गल्यो यथा ह्येवेह प्रजा अ्रन्वाविशन्ति यथाऽनुशासनं यं यमन्तमभिकामा भवन्ति यं जनपदं य क्षेत्रभाग तं तमेवोपजीवन्ति।

सावान् एष: भन्तह दय आ्काशः, पस्तिन् भाकाशे उभे द्यावापृथिवो भ्रन्त: एव समाष्टिते सम्यक् श्राहित स्थिते, उभी भग्नि: च वायुः च, उभी सूर्य्याचन्द्रमसी स्थिती, विद्युन्नत्तवागि स्थितानि, भ्रस्य देहवतः यत् च दह भ्रस्ति यत् च दह नास्ति सर्व्व तत् अस्मिन् समाहितम् स्थितम् इति। तम् आचार्य्य चेत् ब्रूयुः शिष्या :- चेत् इदं सर्व्वम् अस्मिन् ब्रह्मपुरे समाहितं, सर्व्वाषि भूतानि सर्व्ये च कामा: समाहिताः, यदा एनत् ब्रह्मपुराख्य शरीरं जरा पवाप्नोति अधिकरीति, दद स्व्वं किं प्रध्व सते विनष्ट भवति, भथवा किं ततः अन्यत् पवशिष्यत प्रवतिष्ठते इति। स आचार्य्यो व्र यात् तान्-अस्य शरीरस्य जरया एतत् प्न्तरा- काशाख्यं ब्रह्म न जौरय्यति, अस्य शरौरस्य वधेन न हन्यते, एवेत् ब्रह्म- पुरं ब्रह्मोपलसषितं ब्रह्मएव पुवं सत्यं-ब्रह्ममम्बन्धवशात्। यदाडस्य ब्रह्मपुरत्वं तदा ब्रह्मण एवं प्राधान्यात्-पस्िपन् ब्रह्मगि हदाकाशाख्े कामा: सर्व्वे समाहिता: स्थिता: । नैतत् केवल' परोक्षमपरोचमपी- त्याह-एष आाला चपहतपाममा पापमालिन्यरहितः, विजर: विगत- जरः, विमृत्युः विगतमृत्युः, विशोक: विगतशेकः, विजिघत्स

१२६ वदान्तसमन्चय्र: । [श्य थ।

तद्यथेह कर्मजितो लोक: चौयत एवमेवामुत पुषय- जितो लोक: चौयते। तद द्रहात्मानमननुविद्य ब्रजन्े- ताएख सत्यान् कामाएसेषां सर्व्वेषु लोकेष्वकामचारो भवत्यय य दूहात्मानमनुविद्य बजन्य ताँख सत्यान् कामा सषा सर्व्वेषु लोकेषु कामचारो भवति। झा, उ, ८१०।१।१-६। विगताशनेच्कः, अपिपासः पपानेच्कः, सत्यकामः-सत्या भवितथाः कामा यस्य सोऽयम् ; मत्यसङ्गल्पा :- सत्या पवितथा: सङल्या यस्य सोडयम्। आत्मविज्वानाभावे दोषमाइ-यथा हि एव इहलोके प्रजा: यथानुशासनं सामिन आभ्रामनतिक्रम्य भन्वाविशन्ति भोगसुपलभन्ते, यं यम् श्रन्त' प्रत्यन्त यं जनपदं यं चेत्रभागम् त्रभि लच्नौकत्य कामा: अर्थिन्य: भवन्ति तं तम् एव उपजीर्वन्ति। तत् तम्मात् यथा दहलोके कमीजितः स्वामिसेवादिभि: कर्मरभिः जितः आ्रायत्तीऊ्वतः लोक: पराधीनोपभोग: चीयते, एवम् एव अमुत परलोके पुस्यजितः राम्निहोतादिपुरयकरमाभि: जितः लोकः च्ीयते क्षयं प्राप्रोति। तत् तम्ात् ये इहलोके पात्मानं पूर्ववोक्तलनगम, एतान् सत्यान् सत्यसङ्गल्पकार्ययान् खात्मस्थान् कामान् च सत्यसन्भृतान -सत्यकामादिगुणान् वा अननुविद्य पम्ञात्वा व्रजन्ति देहात् प्रयन्ति, तेषां सर्व्वेषु लोकेषु त्रकामचार: अरयघेष्टगतिः भर्वत। यथोक्रात- विज्वानफलमाह-अथ पुनः ये दूहलोके पाम्मानम् एताम् सत्यान् कामान् च अनुविद्य चात्वा ब्रजन्ति देहात् प्रयन्ति तेषां सर्व्वेषु लोकेषु कामचार: यथेष्टगतः भवतत। दहराकाशस्य परमेशवरत्साधनविषये निम्बार्कीया पाठ्ठ :- "उपास्यतया सर्मोपस्य ब्रद्ममः पुरत्वेनोपासकशरीरं, तन्रध्ये तदवयब- भूतं एुएहरोकाकारमएडपरिमाएं पदयक्ष ब्रह्मणो वेश्मलेन निर्हिश्य, तनुसं परमावानं सूक्षतया ध्येयं दव्राकाशशब्देमोक्षा तन्तर्ववर्ततिन

शय म1। आरोह़वल्लो। १२७ १६। आकाशो वे नाम नामरूपयोनिर्व्वहिता ते यदन्तरा तङ्रह्म तद्मृत स आत्मा प्रजापतेः सभां वेश्म प्रपदो यशोऽह भवामि ब्राह्मयानां यशी सज्जां यशी विशां यशोऽहमनुप्रापत्सि स हाह' यशसां यथ: श्वेत- मदत्कमदत्कए शवेतं लिन्दु माभिगां लिन्दु माभिगाम्।

छा, उ, ८१०।१४।१।

ञ्चापहतपामत्वादिकत्वाणगुणगयं ध्येयतयोपदिशति श्रुतिः। कथ- मेवमवगम्यत इति चेत्,-'यावान् वायमाकाशस्तावनेषोऽन्तर्टदय आकाशः' द्ति दहराकाशस्य वियदुपमत्वमुक्का 'उमे अ्रस्तिन् द्यावा- पृथिवौ अन्तरेव समाहिते इत्यादिना सर्व्वजगदाधारतया निर्हिष्टस्य तस्यैव 'यच्चास्येहास्ति यन नास्ति सर्व्वं तदस्प्रिन् समाहितम्' दति अस्मिव्नित्यनेन परामर्शात् तस्यैव 'नास्य जरयैव जीर्यति' दत्यादिना देहधर्ममैरलिप्तत्वम्, 'एतत् सत्यं ब्रह्मपुरम्' इत्यनेन निखिलविख्वाधारत्वं 'अस्िन् कामाः समाहिताः' इति कामशब्दितकत्यागगुणधारत्वं चाभिधाय 'एष आत्माऽपहतयामा' इत्यादिना दहराकाशस्यैवात्मल्वं

फलप्राप्तिमसत्यसङ्गल्पत्वं चोक्षा 'पथ दहात्मानमनुविद्य ब्रजन्य तांख सत्यान् कामान्' दति वाक्यशेषस्तमेव दहराकाशशब्दनिहि ष्टमा- न्मानं तहुणांश्च विदुषां तत्प्रसादात् सत्यसङ्गल्पतां च दर्शयति" दति। ( १।३।१४ ) । १८। दहराकाशस्य प्रक्कतोपयोगप्रदर्शनायाकाशस्य ब्रह्मत्वमाह गाकाश दूति। आकाशो वे नाम श्रुतिषु प्रसिद्ध: नामरूपयो: निर्व्व- हिता निर्बोढ़ा व्याकर्ता। ते नामरूपे यदन्तरा यस्य मध्ये प्याकरिण वत्तेते, तत् ब्रह्म, तत् अमृतं, स भात्मा। एतज्न्नानवानह प्रजापतेः सभां वेश्म प्रपदे गच्छेयम्। गच्कन् ब्राह्मणानां यशः ब्रह्मलोकगमन-

१२८ वेदान्तसमन्वयः । [श्य ।

२०1 हे वाव ब्रह्मथी रूपे मूर्चसैवामूर्चस् मर्त्यं आामृत् स्थितं च यच्च सच्च त्यच्न।

स्थितमेतत् सत् तस्ैतस्य मूर्तस्यैतस्य स्थितस्यैतस्य सत- एष रसो य एष तपति सतो द्वेष रसः ।

रूपां कीनिं, तथा राज्जां चव्ियायां यभ:, तथा विशां वैश्यानां यथ: भ्रह अनुप्रापत्सि प्रासुमिच्ामि। स पुनः ग्रह' हिजातौनां यथसां यश: केवस्वप्राप्तिरपं प्रापतृसि प्राप्त मिच्छामि। कथमेतत् प्रार्थनम् ? वर्णतः खेतम् ऋदत्कं दन्तरहितं प्रथच प्रदत्क भक्ष- यित तेजोबलादिहरं खतं लिन्दु जन्मस्थान मा अभिगाम् मा भ्रभि- गाम् मा अभिगच्छेयम् मा अ्रभिगच्केयम्। द्विरुत्िरत्यन्तानर्थ- हेतुत्वप्रदर्शनार्था। (१३।१७)। २०। सर्वधोपनिषत्प्रसिद्दमधिदैवताध्यालभेदेन ब्रह्मदर्शनतत्त्व मारोइक्रमेम दर्शयन्ती रूपात् सरूपग्रहपास्य पारमार्थिकत्वं ख्यापर्यत हेदति। ब्रह्मणः हे एव-रूप्यतेऽनेनेति रूपं-ब्रह्मनिरुपणोयाय- भूते रूपे-मूर्त्त च एव पमूत च। मूर्तामूर्तयोरसाधारणधर्सा :- मू्सं मर्त्यम्, पमूर्तम् भमृतं तद्िपरोतम्, मूर्त स्थितं परिच्क्रिन्नम् पव्यापि, पमूतं यत् पपरिच्छित' व्यापि, मू्च सत् प्रत्यक्षेषोपलभ्यम् अ्रन्येभ्यो विशिष्यमागमसाधारणवनावत्। अमू्त्त त्यत्-चस्ुरादर- विषयम्। यत् वायो: च अन्तरिचात् च ्रन्यत्-तेजोबग्रम्-तत् एतत् मूर्त्तम्, एतत् मर्त्ं, एतत् स्थितम्, एतत् सत्। तस्य एतस्य मूर्सस्य, एतस्य मर्त्यस्य, एतस्य स्थितस्व, एतस्य सतः, एष रसः सार: यः एष सविता तर्पतत। द्वि यष्मात् एष सतः भूत- वयस्य रसः ।

आरोहवल्नौ। १२६ अथामूत्तं वायुश्वान्तरिच्' चैतदमृतमेतद्यदेतत्त्यत् तस्यैतस्यामूर्त्तस्यैतस्यामृतस्वैतस्य यत एतस्य त्यस्यैष रसो य एष एतम्मिन् मएडले पुरुषस्त्यस्य ह्येष रस दूत्यधि- दैवतम्। अध्यात्ममिदमेव मू्त्त यदन्यत् प्रागाच्च यश्चायमन्त- रात्मन्नाकाशएतन्म्यमतत् स्थितमेतत् सत् तस्यैतस् मूर्तस्यैतस्य म्न्यम्यैतम्य स्थितस्यैतस्य सतएषरसो यच्चनुः सतो ह्येष रसः । अथामूत्त प्रागश्च यञ्चायमन्तरात्मन्नाकाश एतदमृत-

त्यस्यैषरसो योऽयं दक्षिगोत्तन् पुरुषसत्यस्य ह्ेष रसः ।

अथ वायुः च अन्तरिकषं च अ्रमूत्तम, एतत् अमतम, एतत् यत्, एतत् त्यत्। तस्य एतस्य भ्रमूर्त्तस्य, एतस्य अ्रमृतस्य, एतस्य यतः, एतस्य त्यस्य एष रसः सार: य एष एतस्मिन् मडले पुरुष: हिरख- गर्भ:, हि यस्मात् त्यस्य चक्षुरादेरविषयस्य भूतद्दयस्य एष रसः । द्ति अधिदेवतम्। श्रथ अधरात्मम्। प्राणात् वायोः च अन्तरात्मन् अन्तरात्मनि यः च आकाश पन्तरिचं, तस्मात् अ्न्यत् यत् तत् ददं भूतन्रयम् एव मूत्तम्। एतत् भूतत्रयं मर्त्त्यम्, एतत् स्थितम्, एतत् सत्। तस्य एतस्य मर्त्यस्य, एतस्य स्थितस्य, एतस्य सतः, एष रसः सार: यत् चचुः। हि यस्मात् एष सतः भूतत्रयस्य रसः । अथ परमूर्त्तम्। प्रायः वायुः च यः च अ्रयम् प्रन्तरात्मन् पन्तरा- व्नि आकाशः अन्तरिकम्, एतत् बमतम्, एतत् यत्, एतत् लत्। १७

१३० वैदान्तसमन्वयः ।

वस्य हैतस्य पुरुषस् रुपम्। यवा माहारजनं वासो वथा पाएड्राविकं यथेन्द्रगोपो वयाम्यचियेथा पुएाडरीकम् ; यथा सकृद्ियुत्तथू सक्ृद्दियुत्तेवं इ वा बस्य श्र्भवति य एवं वैदाथात आदेशो नेति नेति। न द्येतस्मादिति नेत्यन्यत् परमस्यय नामधेयए सत्यस्य सत्यमिति प्राया वै सत्यं तेषामेष सत्यम्। ट, बा, ४।३।१-६।

तस्व एतस्य पमूर्त्तस्य, एतस्य भ्रमृतस्य, एतस्य यतः, एतस्य त्यस्य एष रसः सार:, यः अयं दक्षिणेचषन् दक्षिण प्रचषि पुरुष: जीवः । हि यस्मात् त्यस्य चन्तुरादेरविषयस्य भूतडयस्य एष रसः। एवं मूर्त्तामूर्त्तयोरधात्माधिदैवतयोर्विंभागं व्याख्याय पुरुषस्य रूप मभिदधाति तस्येति। तस्य ह एतस्य पुरुषस्य रूपं-वासनामयं- यथा लोके माहारजनं महारजनं-इरिद्रा-तन-रता' माहारजनं वास: वस्तम्, यथा पासडाविकं पागडुरम् अल्ादिकं, यथा इन्द्रगोप: अत्यन्तरक्ककोटविशेष:, यथा अग्यर्तिः, यथा पुरडरोकं पद्मं, यथा सक्कद्विदुत्त सक्कद्िद्योतनम्-तथा। सक्हिदुत्ता इव ह श्रस्य त्रीः भवत यः एवं वेद। "मोक्रा भोग्यं म्रेरितारस् मत्वा सव्वी प्रोतं विविध ब्रह्ममेतत्" इति यौतव्यायन भोक्ञा जीवः भोग्यं दूतरत् ब्रद्मतेन व्याख्याय मूर्त्तामूर्त रुपानपेकि सवरपतः तब्रिर्व्वक्ुमाह्ट -अथ अनन्तरम् अतः प्रकतमूर्त्तामूर्तरूपाभ्यां ब्रश्मणः न इति न इति, न एतावत्वं न एतावत्वम्-नेति नेतीत्यन इतिभब्द: समाप्ो ; भाष्यकारमते वेति नतोति हो प्रतिषेधी हे अपि मूर्तामूने, भथवा भूतघटितं मूर्त्तामूत्तं वासनाघटितं रूपन प्रतिषेधतः, नेतिनैतीवि वीष्सायां यत् किश्व ब्रभ्मगि कल्पितं सर्व्वस्य तस्य प्रतिषेध :- पादेशः निईेशः। कथम्? भूयो वदति श्रुति :- न हि एतस्ात् प्रज्जतात् इति न इति।पस्तेशव प्रक्वतादन्यदिति स्फुटं ब्रवौति-पन्यत् परं

शय थ।] भारीश्वती। २१। इयं पृथिवी सर्व्वेषां भूतानां मध्वसौ पृथिव्ये सर्व्वाथि भूतानि मघु यश्चायमस्यां पृथिव्यां तेजोमयोड- मृतमयः पुरुषो यश्चायमध्यात्मय थारीरस जोमयोऽमृत- मयः पुरुषोऽयमेव स योऽयमात्मेदममृतमिदं ब्रह्मेदय सर्र्बम्। श्रेष्ठ पारमार्थिकम् पस्ति। किन्तत् ? भ्रथ सत्यस्य सत्यम् इति नामधेयम्। सत्यस्य सत्यमिति नामधेयं विष्टणोति-प्राणाः प्रायवन्तः जीवा :- तदुपलच्विताचेतनजातक्जेति निम्बार्कीया :- सत्यम, तेषां प्रायामाम् एष परमात्मा सत्यम् (३।२।२२)। मूर्तामूर्त्तयोर्ब्रह्वदर्शनं न त्वपरोघ' ताभ्यां व्यवहितत्वात्; सत्यमिति सर्व्वनिरपेनसत्तोपलव्धावपरोघ तत्। प्रभेदोऽयमाचा-

२१। परस्परोपकारित्वेन पृथिव्यादीनां सम्बन्धं तेषु चालनोऽन्त- र्यामिणः शारोरस्य च स्थितिं प्रदर्श्य ब्रह्मणि च तयोस्तेषाक्कत्वमाचि- पति दयमिति। इयं पृथिवी सर्व्वेषां भूतानां मधु उपकारितेन मधु दव मधु-प्रियत्वादुपकारिणः। अस्यै पृथिव्य सव्वाणि भूतानि मधु-उपकारित्वात्। एवं परस्रोपकारित्वं प्रदर्श्य तदन्तर्व्वर्ततिनी- रन्तर्यामिशारीरयोस्तथात्वं स्यापयति-भ्स्यां पृथिव्यां यः च भयं तेजोमयः प्रकाशमयः भमृतमयः भ्रमरणधष्ा पुरुषः अरन्तर्यामी, यः व अयम् पधावम् भावानमधिक्वत्य शरीर: शरीरसम्पर्की शरो- राभिमानी तैजोमयः पवृतमयः पुरुषः जीव :- बनयोः परस्परमधुत्वं चकारात्; तेन चैकत्वमाहास्य-यः प्रयम् भाता जीवः, अयं जीव :- एवं स भन्तर्यामी। नियन्तृनियम्ययोरेकरसत्वे यदा भेदापगमी भवति तदा-इदम् भमृतम् इद ब्रह्म, इदं सर्व्वम्-भ्रव्याऊ्कतावस्थायां यथा तथा व्रद्मगि स्थितिरिति निर्गलिनोऽथः ।

१३२ वैदान्तसमन्वय: ।

दूमा भाप: सर्व्वेषां भूसानां मध्वासामपाव सव्वागि भूतानि मधु यश्चायमाखप्मु तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यश्चायमध्यात्मय रेतसस् जोमयोऽमृतमयः पुरुषोऽयमेव स योऽयमात्मेदममृतमिदं ब्रह्मेदय सर्व्वम्। अयमग्नि: सर्व्वेषां भूतानां मध्वस्याग्ने: सव्वाणि भूतानि मधु यश्चायमस्मिन्नग्नौ तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यश्चायमध्यात्म वाझयस्त जोमयोऽमृतमयः पुरुषोऽयमेव स योऽयमात्मेदममृतमिदं ब्रह्मेद४ सर्व्वम्। अय वायुः सर्व्वेषां भूतानां मध्वस्य वायो: सर्व्वागि भूतानि मधु यश्चायमस्िन् वायौ तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यश्चाय मध्यात्म प्रागास्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो- ड्यमेव स योऽयमात्म दममृतमिदं ब्रह्म दए सर्व्वम्। इमा: आपः सर्व्वेषां भूतानां मधु इत्यादि पूर्ववत्। पूर्व्वत पृथिवो, सव्वाणि भूतानि, पृथिव्यधिष्ठितः पुरुषः, शारीरसेलि चतुष्टयमैकं मधु, अन्न "आपो रेतो भृत्वा शिश्न' प्रविशन्" इति श्रत्य- न्रात् न तु शरीर: किन्तर्हि रैतसः पुरुषो जीव इति विशेष:, सन्यत् सर्ज्व समानम्। अयमग्नि: म्ज्वेषां भूतानां सधु इत्यादि पूर्ज्ववत्। "अग्नि- व्वाग्भूत्वा मुखं प्राविशत्" दति युत्यन्तरात् वाझयः पुरुषो जीव इति विशेषः । अयं वाय सव्वेषां भूतानां मधु दत्यादि पूर्व्ववत्। "वायुः प्रायो भूता नामिके प्राविशत्" इति सुत्यन्तरात् प्राणोपाधिक: पुरुषी जीव दति विशेष: ।

श्य :] यारोडबज़ो। १२ अयमादित्य: सर्व्वेषां भूतानां मध्यस्ादित्यस् सर्व्वागि भूतानि मधु यश्ायमस्तिन्नादित्ये तेजोमयो- डमृतमयः पुरुषो यश्चायमधात्म चानुषस जोमयोऽमृत- मयः पुरुषोऽयमेव स योऽयमात्म दममृतमिदं ब्रह्मेदध सव्वम्। दमा दिश: सर्व्वेषां भूतानां मध्वासां दिशाए सर्व्वागि भूतानि मधु यश्चायमासु दिनु तेजोमयोऽमृत- मयः पुरुषो यश्चायमध्ात्मय श्रौनः प्रातिश्ुत्कस्ते जो- मयोऽमृतमयः पुरुषोऽयमेव स योऽयमात्म दममृतमिदं ब्रह्मेदध सर्व्वम्। अयं चन्द्र: सर्व्वेषां भूतानां मध्वस्य चन्द्रस्य सर्व्वागि भूतानि मधु यश्चायमस्मिछ्सन्द्रे तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यश्चायमधात्म मानसस्त जोमयोऽमृतमयः पुरुषोऽयमेव स योऽयमात्म दममृतमिदं ब्रह्मे दध सर्व्वम्। अयम् आदित्यः सव्वेषां भूतानां मधु इत्यादि पूर्व्ववत्। "आदित्य प्रचुर्भूत्वाच्िी प्राविशत्" इति म्रुत्यन्तरात् चासुषः पुरुषो जीव इति विशेष: । दूमा: दिश: सव्वेषां भूतानां मधु इत्यादि पूर्व्ववत्। "दिशः श्ोत भूता कर्गो प्राविशन्" इति श्र त्यन्तरात् त्रीतः प्रातित्र तक :- प्रतिम्न त्का श्वणावेला तत्र भवः प्रातित्र त्कः-पुरुषो जीव इति विशेषः । भयं चन्द्र: सर्व्वेषां भूतानां मधु इत्यादि पूर्व्ववत्। "चन्द्रमा मनो भूला दृदयं प्राविशत्" इति श्र त्यन्तरात् मानसः पुरुषो जीव इति विशेषः ।

१३४ वैदान्तसमन्वयः । [श्य क।

दूय विद्युत् सर्व्वेषां भूतानां मध्वस्यै विद्यु ते सर्व्वागि भूतानि मधु यस्ायमखा विद्यति तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यशायमध्पात्म तैनसल जोमयोऽमृतमयः पुरुषो- Sयमेव स योऽयमात्म दममृतमिद' ब्रह्मदए सव्वम्। पयए् स्तनयितु: सव्वेषां भूतानां मध्वस्य सनयित्रो: सर्व्वाथि भूतानि मधु यच्चायमस्ति्सनयित्री तेजो- मयोऽमृतमय: पुरुषो यश्चायमध्ात्मय शाब्दः सौवर- स्े जोमयोऽमृतमयः पुरुषोऽयमेव स योऽयमात्म दममृत- मिद ब्रह्म दए सर्व्वम्। पयमाकाशः सव्वेषां भूतानां मध्वस्याकाशस्य सर्व्वागि भूतानि मधु यस्चायमस्मिन्नाकाशे तेजोमयोऽमृत- मयः पुरुषो यच्चाय मध्ात्मय दद्याकाशस् जोमयोऽमृत- मयः पुरुषोऽयमेव स योऽयमात्म दममृतामद ब्रह्मेदए सर्व्वम्।

इयं विद्युत् सर्व्वेषां भूतानां मधु इत्यादि पूर्व्ववत्। विद्युत तेज: खक्। तेजसि भवः तैजसः। तैजसः पुरुषो जीव इति विशेष: । भयं सनयत: मेघ: सव्वेंषां भूतानां मधु इत्वादि पूर्व्ववत्। शब्द भव: शाब्दः, खरे भवः सौवरः। शब्द: सौवरः पुरुषो जीव इति विशेष: । सामान्यतः शब्दमुक्ता निषादादिध्वनिविशेषप्रदर्श- नाय खरोलषेख: । प्रयम् भाकाशः सव्वेंषां भूतानां मधु इत्यादि पूर्व्ववत्। दद्या- काश: द्ृदयाकाशोपाधिक: पुरुषो जीव इति विशेष: ।

श्य भ । ] भारोहवललौ। १३५

अयं धर्मा: सर्व्वेषां भूतानां मध्वस्य धर्मास्य सर्व्वाि भूतानि मधु यश्ायमस्िन् धर्मो तैनोमयोऽमृत- मयः पुरुषो यशायमधात्म धार्यस नोमयोडमतमय: पुरुषोऽयमेव स योऽयमात्म दममतमिद बहम द सव्वंम्। ददए सत्यए् सर्व्वषां भूतानां मध्वस्य सत्यस्य सर्व्वागि भूतानि मधु यश्चायमस्मिन् सत्ये तैजोमयो- 5मृतमयः पुरुषो यश्चायमघ्ात्मय सात्यस्त जोमयोऽमृत- मयः पुरुषोऽयमेव स योऽयमात्मदममृतमिदं ब्रह्मेद सर्व्वम्। दूट मानुष् सर्व्वेषा भूतानां मध्वस्यात्मनः सर्व्वाणि

अयं धर्माः सव्वषां भूतानां मधु इत्यादि पूर्व्यवत्। पृथिव्यादिषु परिलच्चितः शास्त्राचारलक्षणय ध्माः पर्यवेद्यसेमाचरसेन च प्रत्यकष इूति अयं धर्मा दति निर्हेश:। पृथिव्यादीनां धमानुसारतो नियमनं नियन्त्रा; अतो धमे तस्य प्रतिष्ठा। यास्त्राचारानुसरपेन विशेषत्वं जीवस्येति धर्ममे भवो जीवो धामा इति निर्हेशः। इदं सत्यं स्व्ेषां भूतानां मध इत्यादि पूर्व्ववत्। "सत्वेन वायुरावाति" इति श् त्यन्तरं पृथिव्यादिषु प्रकाशमानं सत्यं-सतो यत् समुत्पनं तज्वावेन,तत् सत्वं-तत्तद्विशेषप्रक्कति: तया तेवां नियमनं भवतीति दर्शयति। सत्तद्दिशषप्रक्वतौ सत्ये नियन्तु: प्रतिष्ठा। तन्नवो जीव इति सात्य: पुरुषो जीवः। पृथिव्यादीनां धर्मो हि विविध:, तनतत्रिष्ठ सत्यन्वसरहमिति इयोविशेष: । एकस्य सत्यस् विविधोपाधियोगाद्िविधाकारेष प्रकाशो धर्ना इति तहिद:। इदं मानुषं मनुष्यत्वं-सर्व्वजातुापलचवं मानुषग्रषणमिति भाय-

१३६ वैदान्तसमन्वयः ।

भूतानि मधु यश्चायमस्भिन् मानुषे तेजमयोऽमृत- मयः पुरुषो यश्चायमध्यात्म मानुषस् जोमयोऽमृतमयः पुरुषोऽयमेव स योऽयमात्म दममृतमिद ब्रह्मद सर्व्वम्। अयमात्मा सर्व्वेषा भूतानां मध्वस्यात्मनः सर्व्वागि भृतानि मधु यश्चायमम्मिन्नात्मनि तेजीमयोऽमृतमयः पुरुषो यश्चायमात्मा तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषोऽयमेव स योऽयमात्म दममृतमिद ब्रह्मेद सर्व्वम्। स वा अयमात्मा सर्व्वेषां भूतानामधिपतिः सख्ेषां भूतानाध राजा तद्यथा रथनाभी च रथनेमी चारा सर्व्व समर्पिता एवमेवास्मिन्नात्मनि सर्व्वाणि भूतानि सव्वें देवा: सव्वे लोकाः सव्वे प्रागाः सर्व्वएत आ्रत्मानः समर्पिता: ।

कदभिप्राय :- सव्वषां भूतानां मधु दत्यादि पूर्व्ववत्। मनुष्यसभ्भृतो जौवः मानुषः । अतः मानुषः पुरुषो जीव दूति निहशः। अयम् आ्राम्मा जीव: सव्वेषां भूतानां मधु इत्यादि पूर्व्ववत्। "अयमेव स योऽयमात्मा" इति नियम्यनियन्तोरेकत्वे परमात्ा साक्षादुपलभ्यते, तस्य परमात्मनोभूतैर्जीवेद्व सम्बन्ध दर्शयति स वेति । स वा जगज्जीवाधिष्ठाता अयम् आत्मा परमात्मा सव्वेंषां भूतानाम् अधिपतिः, सव्वेंषां भूतानां राजा।तत् यथा रथनाभी च रघनमी च सव्वे अराः समर्पिता: सम्बदाः, एवम् एव अस्मिन् आतनि परमा- त्मनि स्व्वाणि भूतानि ब्रह्मादिस्तम्बपर्य्न्तानि, सर्व्वे देवा: श्रग्न्यादयः, सव्वें लोका: भुवादयः, सव्वे प्राणा: वागादयः, सव्वें एते आत्मानः जीवा: समर्पिता: सम्बद्दा: ।

श्य थ।] आरोहवलौ। १३७

दूदं वै तन्मधु दध्यड्डाथर्व्वसोऽश्विभ्यामुवाच तदे- तहृषिः पश्यन्रवोचत्-"तह्ां नरा सनये द्छ्स उग्र- माविष्कृगोमि तन्यतुर्न वृष्टिम्। दध्यङ्ह यन्मध्वाथर्व्वगो वामश्वस्य शौ्षा प्रयदीमुवाच॥" (१ म, ११६ सू, १ २कक्) दूति। दूदं वै तन्मधु दध्यङ्डाथर्व्वंगोऽश्विभ्यामुवाच तदेत- दृषि: पश्यन्नवोचत्-"आथर्व्वगायाशिना दधीचेऽशवा५

सोमयागारभात् प्रागनुष्ठिती यन्विशेष: प्रवर्ग्यः। तत्प्रकरण प्रवग्य कम्माङ्गभूततया न तु रहस्यभूतात्मज्ञानतया प्रयुत्तं मधुशब्द- मत्रात्मन्नानरूपेण गह्षन्ती तस्य च दुर्लभत्वं वैदिकाख्यायिकया विट्ट- गोति दद वा दूति। इदं वै तत् मधु यत् दध्यङ् आथर्व्वषः अशविभ्याम् उवाच। ऋषिः तत् एतत् कम्म पश्यन् उपलभमान: अवोचत् उक्तवान्-हे नरा नराकारी अखवनी, सनये लाभाय ब्रह्म- विद्याप्राप्तये तत् च उग्रं क्रुरं वां युवयोः दंस: करम-ब्राह्मणाशयोः शिरमकेदनरूपम्-तन्यतुः मेघः वष्टि न दव आरिष्कृणोमि प्रकटं करोमि। किन्तत् कम? ह दति र्ईम् इति अनर्थकी निपाती। दध्यङ् आथर्व्वणः अशस्य शौर्ष्णा शिरसा वां युवाभ्यां यत् मधु श्रत्म- ज्ञानलक्षं तत् उवाच। अखिभ्यामर्थितआ्रथर्व्वण उवाच-"इन्द्रेय वा उक्कोडस्मि 'एतच्चेदन्यस्ता अनुब्रूयास्ततएव ते शिर्छिन्यामिति" दति। ततस्ती तस्य शिरश्क्वित्वा तस्तिब्रखशिरो योजयन्ती तदन्यत्र निदधतुः। तैन चाखशिरसा स ताभ्यामातमन्नानलक्षणं मधूपदिष्टवान्। यथोक्तमिन्द्रस्तदखशिरसिच्केद। तो पुनस्तस्य खशिरस्तस्मिन् युयी- जतुरित्याख्यायिका। ददं वै तन्मधु इत्यादि पूर्ज्ववत्। है अशनी, दधौचे भाथर्व्वणाय प्रखनम् पशसम्बन्धि शिरः प्रत्येव्यतं प्रत्यर्पितवन्ती। स ऋतायन्- १८

१३८ वैदान्तसमन्वयः।

मिरः प्रत्यैश्यतम्। स वां मधु प्रावोचद्वतायन् त्वाष्ट यहसावपि कच्य वाम्॥" (१म, ११७सू, २२ ऋक्) दूति। दूदं वै तन्मधु दध्यङ डाथव्वगोऽशि्वम्यामुवाच तदेस- हृषि: पश्यन्रवोचत्-"पुरश्नक्रे द्विपदः पुरसक्रे चतुष्पदः पुरः पचीभूत्वा पुरः पुरुष आविशदिति। स वा अयं पुरुष: सर्व्वासु पूर्ष पुरिशयो नैनेन किश्वनानावृटतं नैनेन किञ्वनासंवतम्॥।" दूदं वै तन्पधु दध्यङ्डाथर्व्वसोऽश्विम्यासुवाच तदत- दृषि: पश्यव्रवोचत्-"रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव तदस्य रूपं वच्यामीति वाक्यम् ऋतं सत्य कुर्व्न्-यत् लाट्टं-"यज्नस्य शिरोड- क्विद्यत, ते देवावखिनावद्रुवन्-भिषजौस्थ ददं यन्नस्व शिर: प्रतिघ- स्तम्" दूति यज्षस्य शिवमकेदनप्रतिमन्धानादिविषयं दर्शमं, सायनेन तु त्क्टा इन्द्रेश प्रदत्तमिति-मधु तत् वां युवाभ्यां प्रावोचत्। न केवलं ताष्ट्र मधु किन्ताई-हे दस्त्रौ परबलचयितारी, यत् कच्च गोप्यं रहस्यं परमात्मसम्बन्धि तत् अपि वां युवाभ्यां प्रावोचत्। मायनल 'अपिकत्मिति प्रविभागेन महोला वयाअतवान्-"हिवस् या शिरस: कच्प्रदेशेन पुनः सन्धानभूतं प्रयग्ध विद्यासयं रहस्यम्" इति। इूद वै तन्मधु इत्यादि पूर्व्ववत्। दिपदः पुरः पुराणि मनुषभरी- राणि-चक्रे, चतुष्पदः पुरः पुगग-पशशरीराणि-चक्रे। पुरः पुरस्तात् स ईखरः पन्नी-सूक्मरीरपुरुष :- भूला पुरः भरीराषि भाविभव् इति स वे वयं पुरुष: सव्वास्ध मूयु शरोरेड पुरभयः। न अनेन पुरुषेण किश्वन अनावृतम् अनाच्छादितम्, न पनेन पुरुषेष किशन असंवतम् भ्व्याप्तम् भस्ति। इदं वे तन्नधु इत्यादि पूर्चवत्। इन्द्र: परमेशवरः मायाभि:

आारोहवलौ। १३६

प्रतिचनवाय। इन्द्रो मायाभि: पुरुरूप ईयते युक्ता झस्य हरय: ता दश ॥" (हब्, ४७सू, १८ऋक्) द्रत्ययं वै हरयोऽरां वै दश च सहस्राणि बहनि चाननानि

सर्व्वानुभूरित्यनुशासनम्। छ, ब्रा, ४।५।१-१६।

२ । अथ हेनमुददालक आरुगि: पम्रच्छ याज्ज- वल्क ति होवाच मद्रेष्ववसाम पतञ्जलस्य काप्यस्य गहेषु यन्तमधौया नास्तस्या सीह्वाय्या गन्धर्व्वग्टहीता। तमपृच्छाम कोऽसीति। सोऽब्रवीत् कबन्ध आथर्व्वग दूति। सोऽ- ब्रवीत् पतञ्चल काप्यं याजिकांश्च-वेत्थ नु त्वं काप्य

प्रभाभि: रूप रूपं-रूपं प्रति रूपं प्रति-प्रत्यगात्मतया प्रतिरूपः तत्तदूपानुरूपो बभूव। कर्थं तथाSभवत्-भ्रस्य दृन्द्रस्य तत् प्रसिद्धं रूपं प्रतिचक्षणाय प्रतिख्यापनाय आत्मप्रकाशाय पुरुरूप: बहुरूपः ईयते गम्यते। हि यस्मात् युत्ता: रये योजिता: प्रशवाद्व हरयः हरणात् इन्ट्रियाणि भता मतानि दश च भवन्ति प्रापिभेदबाहुख्यात्। एवं बाहुत्वेऽपि भयं वे परमेखरः हरयः, अयं वे दश च सहस्राणि च, बहनि च, अनन्तानि च। एवं बष्ुविधप्रकाशत्वेऽप्येकत्वं ख्यापर्यत- तत् एतत् ब्रह्म अपूर्व्व-पूर्व्व कारणं तब्र विद्यर्तऽस् - खवयभ्भू , अनपरम्-अपरं कार्य्यं तब विद्यतऽस्य-प्कार्ययावक्रम्, अनन्तरं व्यवधानशून्यम्, चवाह्यं वाह्यशून्यम, घयम् भात्मा परमाला ब्रह्म सव्वानुभू: सर्व्वानुभवकर्त्ता इति प्रनुशासनं सर्व्ववेदान्तोपदेशः। २२। जनकी बहुदचिय' यत्सयजत्; तत् कुरुपाव्लान आ्राम्मषा: समवेताः। समवेतेषु को वा ब्र्मिष्ठ इति जिन्नासया स सवर्णमणिडितमृङ्गाणां गवां सइस्' तेवु अहिष्ठेनोदजनाय स्वापया-

१४० वैदान्तसमन्वयः ।

तत् सूवं येनायञ्च लोक: परख् लोक: सर्व्वागि च भूतानि सन्दृब्धानि भवन्तीति। सोऽब्रवीत् पतञ्जलः काप्यो नाहं तद् भगवन् वेदेति। सोऽब्रवीत् पतञ्जलं काप्यं याज्निकांश्-वेत्य नु त्वं काप्य तमन्तर्यामियां य दूमस्ज लोकं परच्च लोकध सर्व्वागि च भूतानि योऽन्तरो यमयतौति। सोऽब्रवीत् पतञ्जलः काप्यो नाहं तं भगवन् वैदेति। सोऽब्रवीत् पतञ्जलं काप्यं याज्तिकांस् यो वै तत् काप्य सूव विद्यात् तञ्चान्तर्यामिगमिति स ब्रह्मवित् स लोकवित् स देववित् स वेदवित् स आत्म- वित् स सर्व्वविदिति तभ्योऽब्रवीत् तदह वेद। तच्चेत् त्वं' याज्तवल्का सूवमविद्वाए्सञ्चान्तर्यामिगं ब्रह्मगवीरद- जसे मूडा ते विपतिष्यतीति। वेद वा अह गौतम तत् सूत्रं तञ्चान्तर्यामिगामिति। यो वा दूदं कश्चिद्र यात् वैद वैदेति यथा वैत्थ तथा ब्रहोति।

मास। याज्तवल्काः खशिष्यं तदुदजनायानापयामास। ततः मम- वेता ब्राह्मणाः क्रुद्ास्तं प्रश्रेराक्रमिषुः। हीताखलः, जारकारव आर्त्तभाग:, भुज्युर्लाद्यायनिः, उषस्तक्ाक्रायणः, कहोलः, कौषोत- केयः, गार्गी वाचक्रयो च सखप्रश्नोत्तरलाभेनोपरताः । तत उद्दालक आरुणिस्त प्रपरच्क अ्रथेति। अथ अ्रनन्तरम् एनं याप्तवस्काम् अरुपस्यापत्यम् आरुगि: नामतः उद्दालकः पप्रच्क पृष्टवान्। ह याश्तवल्का, इूति सम्बोध्य उहालक उवाच-मद्रेषु देशेषु काम्यस्य कपिगोतस्य पतन्न्लस्य गहेषु यनं यम्रशास्त्रम् अधौयाना: वयम् पवसाम उषितवन्तः । तस्य पतच्ज्वलस्य भाया गन्धर्व्ववटद्हीत्ता आसौत्। तं गन्धर्व्व वयम् अपृच्छाम-कोऽसि ? इूति। स

आरोइवल्लो। १४१

स होवाच वायु्वै गौतम तत् सूव वायुना वै गौतम सूतेगायञ्च लोक: परस्च लोक: स्व्वाषि च भूतानि

गन्धर्व्वः अब्रवौत्-पाथर्व्वणः भ्रथर्व्वणोऽपत्यं नामतः कबन्धः इतति। स गन्धर्व्वः काप्य पतञ्जल यात्निकान् यम्रशास्त्राध्ययनरतान् तच्कि- व्यान् च प्रब्रवीत् प्राधान्येन गुरुमेव सम्बोध्य-हे काप्य, येन सूत्रेग् भयं च लोक: पर: च लोक: सर्व्वागि च भूतानि ब्रह्मादिस्तम्बपर्य- न्तानि सन्दृब्धानि सत्रगिव सूत्रेष संग्रथितानि भवन्ति, त्व नुतत् सूत्र वेत्थ जानासि ? इति। स काप्यः पतञ्ज्रलः अब्रवोत्-हे भगवन्, तत् सूतम् अहं न वेद दति। स गन्धर्व्वः पतञ्जल काप्यं याश्निकान् च पुनः अब्रवोत्-हे काप्य, इदं च लोकं पवं च लोकं सर्व्वाणि च भूतानि यः भ्रन्तर: भ्रभ्यन्तरः सन् यमयति नियमयति, ववं नु तम् अन्तर्यामियं वेत्थ जानासि ? इति। स काप्यः पतञ्तलः पब्रवौत्- है भगवन्, तम् अन्तर्यामिगम् श्रह' न वेद इति। स गन्धर्व्वः तं काप्य पतञ्जल याज्निकान् च अरब्रवीत्-हे काप्य, यः वै तत् सूत्र तं च अन्तर्यामिण विद्यात् विजानीयात् इति एवम्प्रकारिग तेन गन्धव्वें- गोह्रेन स ब्रह्मवित्, स लोकवित्, स देववित्, स वेदवित्, स भूतवित्, स आत्मवित्, स सर्त्ववित् दति। तभ्यः पतञ्जलयान्निके्य: यत् स गन्धर्व्वः अ्रवोत् तत् अहम् उद्दालक: वेद। हे याज्जवल्का, त्वं चेत् तत् सूत्र तं च अन्तर्यामियम् अविद्वान् अविदित्वा ब्रह्मगवीः ब्रह्म- विदां खभूता: गाः उदनसे उद्नयसि उत्कालयसि स्ष्टहं प्रति, ते तव मूदा शिरः मच्छापात् विपतिष्यति इति। याध्वत्का ब्राह-हे गौतम गोततः भ्रहं वे तत् सूत्र तं च भन्तर्यामिण वेद जानामि इति। उहालक भाह-यः कख्वित्-प्राह्मतो जन :- वेद वेद जानामि जानामि इति इदं ब्रूयात्, यथा त्वं वेत्य तथा ब्रूष्टि इति। स याश्तवाल्का: उवाच-हे गौतम, वायुः वे तत् सूतम्। ह गौतम, वायुना वे सूतेण प्रयं च लोक: पर: च लोक: स्व्वाणि च

१४२ सन्द वयागि भर्वन्ति तखााररे नौतम मुडष प्रेतमापरश्सए- सिषतासाद्रानोति बायुदा नि यौतम सुनेब सन्दृन्धानि भवन्त्रो त्येवसेवैतवाज्वस्वावर्वामिए नूरिति। यः पृषिव्यां तिशन् पृविव्या चन्तरो में पृविवी न वेद यस् पृषिवो शरौरं यः पृविवोमन्तरो यमयत्येष त

योऽसु तिष्ठन्नश्मोऽन्तरो यमापो न विदुर्यस्याप: शरीरं योऽपोडन्तरो समयत्येष त आात्मान्तर्यास्यमृतः। योऽग्नो तिष्ठन्नग्नेरन्तरो यमग्निर्म वेद यस्याग्नि: भरीरं योऽग्निमन्तरो यमयत्येष त आरत्मान्तर्याम्यमृतः ।

भूतानि सन्दृव्धानि संग्रथितानि भवन्ति, तस्मात् वे, हे गौतम, प्रेतं प्रापवायुपरित्यत्तं पुरुषम् ब्ाह्ुः लौकिका :- पस्य भ्रङ्गानि व्यस्त्- सिषत विस्रस्तानि विन्निष्टानि-सूनरहितस्त्रगिव इतति। कथम् ? हि यम्मात्, ह गौतम, वायुना सूत्रेण सर्व्वाणि सन्दृव्धानि संग्रमितानि भवन्ति इति। गौतम ब्राह-हे याप्वस्का, एवम् एव एतत्, चन्त- व्यामिसं बूद्धि इति। यः पृथिव्यां तिष्ठम् पृथिव्या: भन्तरः प्भ्यन्तर :- पतदाकार: तदतीत:, वं परृथिवी न वेद न जानाति, सृथिवी यस्य शरीरम्- तदधिषाय तत्प्रज्ञत्यनुसारतस्तन्नियममात्, यः प्नर: धव्यन्तरः अत- दाकार: तदतीत: सन् पृथिवीं यमबति नियमयति, एष से सव-भम व सर्व्वभूतानां च-पामा पन्तर्यामी पमृतः सर्व्वविकारातौतः। यः पमु सिष्ठन् पठा: पन्तरः यम् भाघो व बिदुः व जामन्ति इत्यादि पूर्व्ववत्। यः पम्नी तिष्ठन् पब्ने: पजारः इत्यादि पूर्णववस्।

श्य थ+] भारोइवलो। १४३ योऽन्तरिके. तिश्न्रन्तरिवादकरी यमन्तरिच न बेद यस्यान्तरियए् मरोर योडन्तरिचमनरी यमयलेब स

यो वायी तिष्ठन्वायोरन्तरो व वायुर्न वेद मख वायुः शरोर यो वायुमन्तरो यमयत्येष त बात्मान्तर्याम्यमृतः। यो दिवि तिष्ठन् दिवोडन्सरो य दयौ्न वेद यस्य यौ: शरोर यो दिवमन्तरी यमयत्येष त आत्मान्त्यभ्यमृतः । य आदित्ये तिष्ठन्नादित्यादन्तरो यमादित्यी न बैद यस्यादित्य: शरीरं य आदित्यमन्तरो यमयत्येष त भ्रात्मा- नर्यामामृत: । यो दिन्ु तिष्ठन् दिग्भोडन्तरी य' दिशो न विदुर्यस्य दिश: शरीर यो दिशोऽन्तरो यमयत्येष त आत्मान्त- यामामृतः । यश्चन्द्रतारके तिष्ठए सन्द्रतारकादन्तरो यञ्जन्द्रतारकं न वैद यस्य चन्द्रतारकए शरीर यश्चन्द्रतारकमन्तरो यमयत्येष त ब्रात्मान्तर्यामामृतः ।

यः अन्तरिचे तिष्ठम् भन्तरित्तात् भन्तरः इत्यादि पूर्व्ववत्। यः वायौ तिष्ठन् वायो: पन्तरः इत्यादि पूर्व्ववत्। यः दिवि तिष्ठन् दिव: भन्तर: इत्यादि पूर्व्ववत्। यः भादित्ये तिष्ठन् आादित्यात् पमरः इत्यादि पूर्व्ववत्। यः दितु तिष्ठम् दिग्भा: भम्तरः यं दिश: ने विटुः न जानन्ति इत्यादि पूव्ववत्। यः चन्द्रतारके तिष्ठन् चन्द्रतारकात् भन्तर: इत्यादि पूर्व्यवत्।

१४४ वेदान्तसमन्वयः । { श्य थ।

य आकाशे तिष्ठन्नाकाशादन्तरो यमाकाशोन वेद यस्याकाशः शरीर य भाकाशमन्तरो यमयत्येष त प्ात्म्ा- न्त्यामामृत: । यस्तमसि तिष्ठछसमसोऽन्तरी य तमो न वेद यस्य तम: शरौर यस्तमोऽन्तरो यमयत्येष त आ्रत्मान्तर्या- मामृत: । यस्त जसि तिष्ठछस्जसोऽन्तरो य तेजो न वेद यस्य तेजः शरीर यस्ते जोऽन्तरो यमयत्येष त आ्त्मान्त- यीमामृतः। दूत्यधिदैवतम्। अथाधिभूतम्। यः सर्व्वेषु भूतेषु तिष्ठन् सर्व्वेभ्यो भूतेभ्योऽन्तरो य स्व्वागि भूतानि न विदुर्यस्य सव्वीगि भूतानि शरीर यः स्व्वागि भूतान्यन्तरो यमयत्येष त आात्मान्तर्यामामृतः। दृत्यधिभूतम्। अथाध्यात्मम्। यः प्रागे तिष्ठन् प्रायादन्सरो य प्रागो न वेद यस्य प्रागः शरीर यः प्रागामन्तरो यमयन्धेष त आ्रात्मान्तयामामृतः ।

यः भाकाशे तिष्ठन् आकाशात् भ्रन्तर: इत्यादि पूर्व्ववत्। यः तमसि तिष्ठन् तमसः प्रन्तर: इत्यादि पूर्व्ववत्। यः तेजसि तिष्ठन् तेजसः प्रम्तर: इत्यादि पूर्व्ववत्। इति पधि- दैवतम्। प्रथाधिभूतम्-यः सव्वेषु भूतेषु तिष्ठन् सर्व्वेग्यः भूतेभ्यः भन्तरः यं सर्व्वाणि भूतानि न विदुः न ज्ञानन्ति इत्यादि पूर्व्व वत्। पथाध्यान्म्-यः प्राप्ती तिष्ठन् म्राणात् भन्तरः इत्यादि पूर्व्ववत्।

आरोहवलौ। १४५

यो वाचि तिष्ठन् वाचोऽन्तरो य वाड न वेद यस्य वाक् शरीर यो वाचमन्तरो यमयत्येष त भात्मान्त- यामामृतः । यश्चक्ुषि तिष्ठय सन्ुषोऽन्तरो य चचतुर्न वैद यस्य चक्ु: शरौर यश्चसुरन्तरो यमयत्येष त आ्रात्मान्तया- मामृतः । यः श्रोच तिष्ठञ्कोचादन्तरो यथ श्रोच न वेद यस्य श्रोचध शरीर यः श्रोतमन्तरो यमयत्येष त आतम्यान्त- यामामृतः । यो मनसि तिष्ठन् मनसोऽन्तरो य मनो न वेद यस्य मनः शरौर यो मनोऽन्तरी यमयत्येष त आ्रात्मान्त- यामामृतः । यम्त्वचि तिष्ठंस्त्वचोऽन्तरी य त्वङ् न वेद यस्य त्वक् शरोर यस्त्वचमन्तरो यमयत्य ष त आ्रत्मान्तर्यामामृतः। यो विज्वाने तिष्ठन् विज्ानादन्तरो य विज्ञान न वैद यस्य विज्ञानय शरीर यो विज्वानमन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्यामामृतः । यः वाचि तिष्ठन् वाच: भ्न्तर: इत्यादि पूर्व्ववत्। यः चन्तुषि तिष्ठन् चन्ुषः अन्तरः इत्यादि पूर्व्ववत्। यः त्रोचे तिष्ठन् श्रोतात् भन्तरः इत्यादि पूव्व वत्। यः मनसि तिष्ठन् मनसः अन्तर: इत्यादि पूव्व वत्। य: त्वचि तिष्ठन् त्वच: पन्तर: इत्यादि पूव्व वत्। यः विन्वाने जीवे बुदी वा तिष्ठन् विज्ञानात् जीवात् बुद्धेवा प्रन्तर: १६

१४६ वेदान्तसमन्वयः ।

यो रेतसि तिष्ठन् रेतमोडन्तग य रेतो न वेद यस्थ रेतः शरौर यो रेतोडन्तरो यमयत्येष त भात्मान- याम्यमृतः । अदष्टी द्रष्टाऽश्रुतः श्रोताऽमतोमन्ताऽविज्वाती विज्ञाता, नान्योऽतोऽस्ति ट्रष्टा नान्योऽतोस्लि श्रोता मान्योऽतोऽस्ति मन्ता नान्योऽतोडस्त विन्नातैष त आत्मान्तय सामृतोऽतोऽन्यदार्त्तम्। ततोहोद्दालक पारू- गिरुपरगाम। वृह ५ू।।१-२३। २३। जनकोऽवैदेहः कूर्चादुपावसर्पन्नुवाच नम- सेडस्तु याज्वल्का, अनु मा शाधीति। स हेवाच यथा वे समागमहान्तमध्वानमेष्यन् रयं वा नावं वा इत्यादि पूर्व्ववत्। भ्रयं काखपाठः । माध्यन्दिनीये पाठे "यो रेतसि तिष्ठन्" इत्यास्यान्ते "य आत्मनि तिष्ठब्रात्मनोऽन्तर: यमाता न वेद यस्याता शरीरं य आत्मानमन्तरो यमयत्येष त आ्रात्मान्तर्याम्य मृतः" इतिः। यः रेतसि तिष्ठन् रेतस: अन्तर: इत्यादि पूर्व्ववत्। घटृष्टः अ्न्येः पयम् अन्तर्यामी द्रष्टा, अश्रुतः अ्न्थः भ्यं त्ोता, घमतः भन: अयं मन्ता, अविज्ातः धन्यः अयं विज्ञाता, पतः पनर्यामिय: भन्थ: द्रष्टा न भस्ति, अतः अन्यः न खोंता भ्रस्ति, पतः चन्य: न सन्ता भस्ति, अतः चन्य: न विज्वाता असत। एष चाला ते तब-मम च

भार्स विनाशि-तदविषठानसत्तखवात् तस्य। ततः उहालक: भरृगि: उपरराम विरतो बभूव-सम्यगुत्तरन्रवसेन। २३। प्रथारोइक्रमेण तुरौयं ब्रह्म पतिपादते जनक इति। वैदेह: विदेशाधिपति: जनकः कच्ात् आसनविभेषात् उय समोपम् भवसर्पन् भूसंस्पष्टकायेन गच्कन्-पादयोमिपतन् इत्यर्थः-उवाच-

भारोहवलो।

समाददोतेव मेवैताभिरुपनिषद्ि: समाहितात्माऽस्येव वृन्दारक माव्यः सन्नधीतवेद उत्तोपनिषत्क दूतो विमुच्यमान: क्व गमिष्यसौति। नाहं तज्गगवन् वेद यत्र गमिष्यामीति। अथ वै तैऽहं तद्ृच्यामि यत गमिष्य- सीति। ब्रवीतु भगवानिति। दन्धो हि वै नामैष योऽयं दक्क्षिगोऽचन् पुरुषः । तं वा एतमिन्ध३ सन्तमिन्द्र दत्याचवते परोक्षेगैव परोकष- प्रिया दूव हि देवा: प्रत्यचद्दिषः ।

ह यात्रवल्का, ते तुभ्यं नमः धसु। मा मां अ्नुशाधि उपदिश इति। स यात्रवल्का: पुनः उवाच-है सम्त्राट्, महान्तं दीर्घम् पध्वानं पन्थानम् एथ्यन् गमिष्यन् स्थलैन रथं वा जलेन नाव वा समाददीत, एवम् एव एताभि: उपनिषद्धि: समाह्मितात्मा युक्कात्मा धसि, न केवलमुपनिषदा- लोचनैन युक्लात्ा किन्ताहि एवं वन्दारक: पूज्य: बाव्यः सम्पव्नः सन्

परस्मात् देशात् विमुचमान: क्व कुत्र गमिष्यसि ? इति। जनक शाह-हे भगवन्, न गह तत् वेद जानामि यत्र गमिष्यामि इति। याभ्वस्का श्राह-प्रथ यद्येवं यत्र गमिष्यसि अहं ते तुभ्य वश्ामि इति। जनक भ्राह-भगवान् ब्रवौतु इति। यः धयं दक्षिण अचन् पचिगि पुरुष :- विश्वः-एव वे इन्ः नाम दौप्तिमत्वात्। तम् एतं सन्त विद्यमानम् इन्धम् इन्द्र पति परीक्षेष पाचचते। कयं दौपिमत्वात् प्रत्यक्षमपि तं परोक्षेण आचचते ? हि यस्मात् देवा: परोचप्रिया: दव प्रत्यवद्दिषः प्रत्यचनामप्रहर्ण द्विषन्ति ते। जागरितावस्थायामादित्यालोवेन सव्जे दर्शनपचमर्त भवति पतस्तचिष्ठातुरिन्ध इति नाम विश्वस्य।

वेदानतसममढ:। सदेतडामेऽयिथि पुरुषरुपमेवास पतरी विराट् तयो- रेष स्स्तवो य एषोऽन्तर्यदय चाकाशोऽयैनयोरेतदन्न य एषोऽन्सरईदये लोहितपिसडोऽयैनयोरेतत् प्रावरकं यदेतदन्तर्ृदये जालकमिवायैनयो रेषा सृतिः सत्चरणौ यैषा हृदयादूर्द्वा नाडुच्रति यथा केशः सहस्रधा भिन्न एवमस्यैता हिता नाम नाद्योऽन्तर्ृदये प्रतिष्ठिता भवन्ताताभिर्वा एतदासत्रवदास्त्रवति तस्पादेष प्रविवित्ता- हारतर दूवैव भवत्यस्माक्ारीरादात्मनः ।

विश्वानन्तरं तैजसं वक्रुमुपक्रमते-प्रथ वामे पतिषि एतत् विश्वाख्यं पुरुषरूपम्। अरस्य एषा पत्नी विराट् अब्र' भोग्यत्वात्। तयो: इन्द्राखा: दन्द्रस्य च एष संस्तव: स्वप्रदेशः । कः सः? य एष अन्तरुदये आ्ररकाशः । अ्रथ एनयो: इन्द्राखया: इन्द्रस्य च एतत् अत्र भोज्यं स्थितिहेतुः। किन्तत् ? यः एष अन्तहृदये लोहितपिएड: लोहित एव पिगडाकारापन्नः। तथ एनयो: एतत् प्रावरणम् प्ाच्छा- दनवस्त्रम् ? किन्तत् ? यत् एतत् अन्तह दये जालकम् दव-धनेक- नाड़ोछ्विद्रबहुलत्वात्। अथ एनयोः एषा सतिः मार्गः सज्रषो

एषा ृदयात् ऊर्धा ऊड्डाभिमुखा सती नाड़ी उच्नरति ऊह्ध प्रसरति। तया अन्यासाच्च सम्बन्धं दर्शयति-यथा केशः सहस्त्रधा भिन्न: एवम् अस्य देहस्य हिता: नाम नाड: (श५०[५५]) अन्तह् दये प्रतिष्ठिताः भवन्ति। ताभिः किं भवति ? एताभि: नाड़ीभि: एव आस्त्रवत् गच्छत् एतत् अमं शोणितरुपम् आस्त्रवति इतस्ततो देहे गच्छति। तस्पात् अस्ात् शारीरात् वैखवानरात् पात्मनः एष तैजसः भातमा प्रविविक्ाहारतर :- प्रविवित्नः सूक्ष्मविषयः स एव ब्राहारः यस्य (२६८[६]) तरपा तु- स्थूलविषयभीक्षुविशवस्यापि भीज्यस्य स्थूल-

श्य * ] १४६

तस्य प्राची दिक् प्राश्थ: प्रापा: दबिया दिग् दबिये प्राणा: प्रतीची टिव् प्रत्यक्वः प्राया उदोची दिगुदस्: प्राया ऊर्द्दा दिगूर्द्वाः प्राया अवाची दिगवास्: प्राणाः सव्वा दिश: सर्व्वे प्रागा: स एष नेति नैत्यात्माऽग्टद्योन हि गह्यतैऽशोर्य्यों न हि शोर्य्यतेऽसङ्गो न हि सज्यतेऽ- सितो न व्यथते न रिष्यत्यभयं वै जनक प्राप्तोऽसीति होवाच यान्तवल्काः। स होवाच जनकी वैदेहोऽभयन्त्वा गच्छताद् यान्तवल्का यो नो भगवन्नभयं वेदयसे नमस्त- जम्त्विमे विदेहा अयमहमस्ती३ति।

छ्, ा, ६।२१-४।

विषयस्य रसशोगितरपसू्षपरिणामादनन्तरं पोषकतवं भवति, प्रत- स्तत्सूत्ष्मत्वमपेच्य सूक्ष्मतरत्वकथनम्-इव एव भवति। विशस्तु चिगतात्मा, तैजससतु दहतात्मा, प्राभ्रसु प्रायगतात्ा प्राणेन सहेकोभूततयावस्थानादिति प्राणतवेनाये प्राप्जमुक्का तुरीयं ब्रह्माभिदधाति तस्येति। तस्य विखवतेजसप्रास्यनन्तरं प्राणामानमापतस्थ विदुषः प्राची दिक्-प्राश्चः प्राणाः, दक्षिणा दिक्-दक्विष प्राणाः, प्रतोची दिक्-प्रत्यच्वः प्राणाः, उदीची दिक्-उदश्वः प्राणाः, सञ्वा: दिश: सव्वें प्राणाः। एवं विद्वान् सव्वात्मकं प्रापमात्मलवेनीपगतो भवति। तदनन्तरं स एष सव्वात्मा न इति न इति न एतावाम् न एतावान् भवति, किन्तहि पाला तुरीय: तदतौतः, एवं लक्षणसम्पन्न: -परम्टत्यः, हि पतएव विश्वादिवत् न केनाप्युपाधिना ग्द्ते; पशीर्यः, ह्वि पतएव न केनापि शौर्य्यते; चसब्रः, हि पतएव न केनापि सज्यते ; असित: बन्धनरहितः, ह्ि पतएव न केनापि व्यथते, न रिष्ति विनश्यति। 'धब गभिष्यसि तत्ते वच्चामि' इति प्रतिभ्नां

१५० वेदान्तसमन्वयः ।

भयशून्यत्वं प्राप्तः धसि इति। सजनक: वैदेश: उवाच-हे भगवन् यात्रवल्का, यः ल्व' नः पसव्यः भ्रभयं वेदयसे आापयसि तं ल्वाम् अभयं गच्कतात् गच्कतु। ते तुभ्य' नमः भसु, इमे विदेहा भयम् प्रटम् भस्ि तवेति शेष: ।

१। वैदिकदेवताव्यः सोपानपरम्परया ब्रभस्यारीहणनध्यायीऽय निर्दिप्ति वेदान्तवचमैः । तन वचनसंघाते प्रथमे वैदिकयन्तसाधनाध्रिसुपस्थाप्य तत्ति्पिम् ब्रम्मदर्भन प्रतिपाद्यति। तमग्ि सर्व्वात्पयत्वे विदुर्षा बुक्रौ निद्ितत्वेन शान्तिप्रदलवेन मुक्तिदतवेन चोडीषयन्ती भौतिकाग्रित: विविनकि। यदिन पुनर्वेदे तव्रावेन तस्य ग्रश्यमासीत्, कथमच सहसा ताटकलारीपस्खिम् सश्नवेदिवि संभयीऽपनीदनीयोऽन समुखृताभिरुब्भि: कतिपयाभिः । वि यी रजास्यमिमीत सुकतुवैव्वागरी वि दिवी रीचना कवि:। परि यी विश्वा भुवभानि पप्रथैऽदब्ीगोपा चमतस्य रचिता ॥ ((म, ७सू, ०सक) व्यमभाट्रीदसी मिवी चहुतीऽन्तष्वावदलथ्ी ज्योतिषा तमः । वि चर्मणीव घिषसे अवर्तयबचामरी विश्रमधत हथाम्॥। (ऋ क् (म, पसू, श्कक्) अनाय्रेवैव्वानरस्य निखिलजीवानां मिचभूतलैन, रचितलेन, बहुतलेन, भुवननिर्नायक लमक- विस्ारकलवेन तमीनिरासकज्योतिःसर्व्जकलवेन समसवीर्य्याधारजियलेन च सव्वात्रयत्व व्नितम्। एवस "वां दाधार पृथिवौम्" "तस्तन द्यां मश्नेभिः सत्येः" "प्रिया पदामि पत्री करि पािय (ऋक् १म,६०सू, ३क्); "पुरुवार पुष्टिः" "सर्वित्" "विशांगीपा" "अरमिता रोदसीः" (चक् १म, टह्सू, 8ऋक् ; "स पतनोत्र' स्था जगदककाजमग्रिरऊ्कणीज्जातवैदा:" (सक् १०म, प्पसू, ४वक्) इत्यादीनि विशेषचानि तदेब द्रढयति। अ वं व्यीतिर्निचित डमये कं मनोजविष्ठ' पतयत् खन्तः। विनेदैया: समनसूः सकेता एक कतुसभि विर्यन्त साकु॥ वि मे कर्चा पतयती वि चचर्वौद' ज्यीतिष्ट दय भाहित बत्। षि मे मनयरति दूर चाची: कि खिहच्यामि किमु मू मनिष्ये।। (फुक् दस, टसू, प्राइ् ऋक्) बम सुखप्रदर्शनाय जौवेव्वनर्निदितव्वीति: बुद्धेष तञ्ीतिःसाम्बलमग्रेर्म्ुजी निद्ितत्व. मुगवयतः ।

श्य प।] बारोड़वजौ। १५.१

व्वं' तमग्रे भमततव सत्तमे मत्ते दयासि नबसे दिये हिये। यल्ातषाथ उभयाय जन्मने मय: जम्ीचि प्रय था य सूरये । (चक, १म, ३१स, ०चक,) चग्र नेता भगवव चितोना देवोनां देवचतुपा कतावा। म वचहासमयी विन्ववेदा: पर्षावत्वाति दुरिता ग्टबन्तम् । (ऋक शम, २०सू, ४फक) 'देया अमसम्रसतस्य माभिम्" (ऋक, ३म, १०सू, ४ ऋक); "तब क्तुभिरमृतत्वमायन्" (चक दम, ०सू, 8 ऋक); "ईूये द्वतरिरमतस्य भूर्रः" (ऋक म, ४सू, (ऋक) दूव्या- ययामिय मान्तिप्रदत्त सुतिदत्वक्। यत् पुन :- न तब सूर्य्यों भाति न चन्द्रतार्क' नेमा विद्युती भान्ति कुतीऽयमर्रि:। समेव भान्तमनुभाति सर्व्व तस्य भासा सर्व्वमिद' विभाति॥ (कठ५।१५) दत्याद्या; तत्वैम्र्य्यानावत ब्रह्म कथयत्याकढ़ावस्थागम्यम्। १। द्ितौये पुनरीङ्ारस्य सव्वेषां वेदानामीकारपूर्व्कत्वात् प्रभ्माभिधेयलवेन तिन् ब्रह्म- दर्शनमभिदर्धाति। ऋगादिमेदैरीङ्वारस खरे भेदः। सरतु ऋग्वदे खरितीदान्त एकाचर:, यनुष्व दे वैखर्य्यौदान्तः, सामवेदे दौघोदान्त एकाचरः, अर्व्ववेदे संचिप्नीदान्त एकाचरः। न पुनः प्रथवविषयक' सोचमकसंहितायां हश्यते। "घ्रंसमीममा वा वयी गात्" (चक ०म, इटसू, ४फक्) इत्यन 'भीमना' इति पद निरुत्तव्याख्याचा चवनभव्दस्ाकारवकारयीरी कारमकारतेन विवर्तनानन्सर विर्भाक्योगेन साधितम्। समानन्ायन 'शीम्' ऋति पद पविति किषन्नादवतेः सिद्धाति। शव्दिकास्ववतैर्मनिणा 'बोमन्' मना व 'घीम्' इति पदशय' साधयन्ति। "विश्रे- भिर्गन्वोमभिई वानः" (ऋक ५ूम, ४३सू, १३ऋक,) इत्यच 'मोमम्' इति पदस्य भवतर्ममिना साधनमेववर तथा च मना 'भोम्' ति पदख। बौमादिकमन्प्रत्ययी पर भवतेव्रकाराकारयी- रूठी (पा, ६४२०); तयी: सवर्थदौर्घतवेन गुथलेन (पा, ०३८४) प्रथ्थयटिलोपेन च (चौध १११९) अवतोत्यीमिति सिद्ति, मानत्वादव्ययम् (पा, १११८)। यीडसी सचति सीजयम् 'शीम्' अति तत्सारणपूर्ष्वकमेव सर्व्वत वेदवाकवीव्यारथम्, "शोमित्यूपुरतुचानाः" "सीमित्यनु- कवतिई का वा सम्यी आवयित्यात्रावयन्ति" इत्यादी सन्पतावपि तदर्थमेवेति तत्वम्। एवमेवानुमतौ। कोऽसौ स्चति तथ्ाकरयार्थ स्थानिवद्ञावेन च.स्-म्अ्रति विभागेग यथाक्रम विश्तेनसमात् दोतकैन सोपाधिकअ्रभवाचकतया बेदान्े तस्योपव्याख्यानम्। वैदिक कर्माप्रवर्तकस हैरयामर्भात् परमपुरुषप्रापकस् चोद्धारसेते तिन्नी माता: सगयनुःसामकपा मनुषखीकसीमनीक्षत्रम्मलीक- साधना:। वैदान्तात् पुनर्योगसूर्च "तस्य वाचक: मयवः" (१२०) इत्योकारस् अद्यमाचकत्व स्थितस्य तस्य सकेतमाचतवेन। एवमस् प्रतोकतया तथ्िन् अभदर्मनाय सर्व्वन ग्रभयमिति फलिताथ: । खय पुतिरैवास्यालम्वनत्व कथयति ब्रभ्मभापकत्वेन ब्रह्मप्रापुरपायतेन थ। ३४। तसीये चतुर्थे च पुमः समर्टिजीवे समट्टिकगत्यमावते य तहादर्भनमभिद्धावि। यत्ततीक्ष तदतिरितेनालम्।

१५२ वेदाम्तसमन्वयः ।

५। पथ्चमे वैदान्तिकारीइकम: स्कटतर प्रतिभाव्यती Sस्यानतिविस्तीर्य मुपव्याध्यान युत्त- मिति तत् प्रस्ूयते। जागत् खप्नः सुषुप्तिरिति तिसृव्ववस्थासेकात्मानुसन्वानमात्मतस्मुद्ञावय त्यती वेदान्से तस्य प्राधान्यम्। ततएव हाम्य वैदात् मेद इति तदुपवर्थन प्रायः सव्वेंषु वेदान्तेषु क्वचित् आाग्रदवस्थां क्रचित् खप्रावस्यां कचित् सषपावस्यां प्रधानौऊृत्यीपलम्यते। आग्रदवस्थायां वहिर्जगत्सम्बन्धवशत् तथ्िन्, खप्नावस्थायां मानसविषयसम्बन्ववशत् तच, सुषुप्ती पुनरामन्दानु- भूती तस्याध्चकात्मप्रत्यप्रयानुगत ब्रभ्मानुसखानम्। न पुनर्वत्तव्य सुषुप्ती सर्व्वविज्ञानविलीपे कथमामन्दानुभूतिरिति सुखमहमस्वाभ्नमिति सुपीत्थितस्यीतिरविच्केदसुखानुभवमेव व्यगकत्ति। स्वापेन शरीरस्य सुस्थतायां तत्सुखमेव तदानों सुप्तीत्थितेनानुभूयते न पुनरविच्चेदसुखमिति

सुखानुभवीऽय लौनस्येति वहिर्जगति मानसविषये च यथा तथान नौवे ब्रद्मदर्शनमति भेद

विशेषरीम सव्वातौतत्वमस्य सम्बन्वाबिषयत्वन जायत दति िर्देशस्तु लौकिकः; तत्त्वन्वसाकल्य- इस्थायीग्यतास्य साहृग्विभेषणविशेष्यत्व हेतुः। ऋणदानाद्यष्टदशविवादमूलकव्यवहारभब्दः काव्यायमेनैव' निरच्यते-

वि नानार्थेडय सन्देहे हारो हरयासुच्ते। नानासन्द हहरयाडवह्वार इृति सृसः ॥ इवि। कोडय सन्देइम्ताभ्रणंयार्थ स एवाह-

प्रयवसाध्ये बिच्किन्न धर्ममाख्य न्यायविस्तर। साध्यमूलस्तु यो वादी व्यवहार: स उच्चते॥ इति। प्रयबसाध्य कष्टसाध्य, विष्किन्न प्रमाणज्ञानताव्यय्यामवधारणादिना दुष्नेये विलुनप्राये या, धन्माख्य धर्ममप्रतिपादकी, न्यायविस्तर दद युक्तमिद' अयुक्कमिति प्रतिपत्तिपुरःसर निषये साध्य मूलः णदानादिविषयकी यी विवाद: स वावहार:। अव दूषत् बसाकल्ये। यत्रासाकनय वशान्न वस्तु परिस्फुट, तच यैन तरसाकल्यापनयनेम तत् परिस्फुटत्वमापद्ते स व्यवहार इति

पन्यत्त व्यत्तिमापनं मन्यन्े भामवुड्य:। घर भावमजानन्ी ममाव्ययमनुत्तमम्॥ (गी०२४ । इति परे व्रभथि व्यवहारी न युज्यते पूर्णत्वादखण्डरलवादसकल्यशून्यत्वात्। तत एवाव्यवहार्य्मिति तन्य विशेषयम्। विश्रन्तु व्यवहार्थ्य व्यावहारिकमिति वा ऽव्यत्तत्वादपूर्णत्वादसक्षललात्।

(शे, १) इति म्ानभक्भिव्यतयपेची, अती न स सम्यग्वावह्याराविषय: । एवं विन्वस व्यवहारिकत् सि्द्ध न तम्य मिष्यात्वमुपतिष्ठते नामरपात्मकत्वात्तस्य। "से यदन्तरा तद्द" (श१्ट) इति मामरपे वरअमथत विद्यमाने तनीऽभिव्यतिमापद्येते व्याकरयेन। मितासरज्रझ्मसूत्र- विवतिकारेय यत् व्यावहारिकधन््रादिकमदाय जौवेभव्यवहारादिक' सर्व' समर्रथित तदेष

आारोहवसौ। १५३

सिद्धाति न पुनर्भिष्यात्वेन। व्रह्माव्यवहार्थ्य विव्वन्तु व्यवहार्थमिति पारमार्थिकव्यावहारिकमेदः ग्रीमच् ड्र थीत्यापिती विवर्तानधोनत्वेन विवरशाधीनत्वम चन कमपि विरोधमुद्नावयति वेदान्त- सिद्धत्वात्। अतएतं दि "एकरूपेय ह्बस्थिती योऽर्थः स परमार्थ." (वेद २१।११ भा) इति श्रीमच्कदरनिर्यात: सव्ेषां वादिनामादरगोया। ब्रह्माव्यवहार्य्यमपि शिवत्व नातान व्यवइतार नामरुपाभिव्यक्ी सर्ज्वत साचात्कारविषयौकरीतौति- "पिताइमस्य जगती माता धाता पितामहः" (गी र१ड) इत्यादि सम्बन्वस्स्मिम् सम्भवति। "एकात्मप्रत्ययसारम्" दति विशेषणन्त विश्व मनीराज्ये चानन्दानुभृती तदतीतभूमौ चैकम्य तस्य विद्यमानता वानति। एकस्यात्मनो विश्वादिभेदन चतथात्व वर्णितम्। सुतरा विश्वादी स एक एवात्मा। तत तत सीडय विश्वाद्यसाकत्हरणैन प्रकाशमानी वावहर्ता वावहार्योंय सम्बद्ध उपलभ्यते। तत्तव्विरपेती यीऽयमात्मा कथ सीऽटष्टीऽप्यग्राच्यीऽप्यलक्षणीऽप्पचिन्यीऽि वम्तुत्व नावधार्य्य इति संशयनिरसनाय वावद्वर्त्तुर्व्यहार्य्याल्लौकिकभिव्वत्वप्रत्ययमेव प्रमाणत्व न गह्ाति शुतिः । न कैमाषि वावहतृव। वह्यार्य्ययोरस्ातन्ता बुद्धिगोचरीकर्तु एकम्। वावहता यद्यद्यवहरति तप्तत् तम्मादन्यदेव बन्यथा तेन तस्य व्यवहारी न जातु सिद्धति। वत्तक्क दने न कैवल कुठार किन्तर्मि करादिक सर्व्व कतता वावहरतत, स च पुनसेव्य: सतन्त् दति सुर्ष्ेषा प्रत्ययः। जगदिदमसकलम्। नियत' तत्साकव्यापादनेमास्य परसातमनी वावहर्तृत्वम्। विविधमसाकन्य हरतौति आवहता। अती विश्वादिष्वात्मा वावहर्त्ता तैव्यः खतन्त्न इति प्रयत्यक्ष प्रमोयते दद खातन्त्रामेव तस्य शान्तत्व-प्रपश्चातीतत्व-तुरीयत्वसाधने हेतुः। साचात्- कारविषयत्वमम्य शनिवत्वनेति पूर्व्वमेवीक्कम्। अद्दतत्वन्वस्यातान्यखरइतन ज्ञानभेयभ्ातत्वादिभेद- विर्राहतत्वात्। भम्तिव्राम्मनि तुरौये विज्ञानात्मा पुरुषी जीव: सम्पतिष्ठते,"पृथियो पृथिवौमाता थ" इत्यादिना सर्व्वं भृतभौतिकनन। घय जोत: पगा, इदस् सव्वमपरा प्रक्कातः, सतपरमात्म पुनः कत्खस्य प्रमन्नप्रलयस्थान, ततों न किस्तिदन्यदाि। तद्यथा ;- "भू मिरापीडनली वायु: ख' मनी बुद्धिरेष च। बहङ्वार इतीय मे भिन्ना प्रक्रतिरष्टधा॥ अपरीयमितस्वन्यां प्रक्ृति विद्ि मे पराम्। जीवभृसा महाबाही ययेद' धार्ययते जगत्॥ एतद्ीनौनि भृतानि सव्वांषीत्युपधारय। भ्रह्ट' कत्सस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा॥ मस्तः परतर नान्यत् किव्तिर्दाक्त चनश्चय। म्ाय सर्व्वमिद प्रीत सूवे मचिगवाद्व।" इति (गौ श४-७) परतमानुव्वक्ञा परा प्रक्मतिरनव्वहनवनाशन्ानन्दभुख्कन तवि सवभिवािर्ात याव ता वैतनाभिरखौं करीति सः। वतनाभिमु्य मननसुपतिष्ठती, तन्मनन मनदति संभा लभते; तेन वान्तर्भसमूभ्मेन्द्रियानत्रयीन वासनामयबिषयआत सूत्यकरेयोपजम्यते। एतन्प्रप्त

२०

१५४ वेदान्तसमन्वयः ।

-"परे दैवे मनस्येकौभवति" "सत्र ष देवः खप्ने महिमानमनुभवति" इति स्वश्दनावीचत स्वयं श्ुतिः। "ताः युनरृदयतः प्रचरन्ति" इति श्रतन्यायान्नसः प्रबीध तवपरायाः प्रङ्कतरभिमुख- मत्या तत्सम्पर्कात् पृथिव्यादिभूतभौतिकानि सर्व्ायि विषयजातानि तङ्गाहकायि च प्रायममी

िन्नसभ्कद्ृति बेदान्तमतम् ; अन्थथा "एकात्मप्रत्ययसारम्" इतिन सिद्धाति। परात्मनस्तुरौयस्य प्रव्वत्वनिषेधेन सर्व्वन्वात्त्वनिषेधादौचितत्वनिषेधे सिद्धे, न तस्य जोवेनात्मना सप्टिकर्नृत्वमप सिद्धाति। एवं तश्तिन् सर्व्वविलयेऽपि न ततसत्प्रचरणमिति न स पुनर्विश्वथीनिर्भवित- मर्हति। यद्यप्येष एवाच सिद्धान्तः स्यात्, सदा सर्व्ववेदानतीपरीध: प्रसन्यत। पराजीवे ज्ञान- संक्रमण्पात् शतत्वं जौवस्य न पुनः परस्व युगपत्-पूर्व्वापरनिखिलन्ञाननिधानत्वादिति क्रतान्तेन विरोधपरिारी भबति। कथम् ? शातत्वं से याज्ज्ञानुर्भिन्नत्वं विना न सिद्धाति, तक् परे न सन्भ्वति परिष्क द्यत्वापातात्तेन सम्निरपेक्षन यसत्वाभावास। न दि मनम बिना जातत्व सभ्वति; ममनस्ाप्रसीतविषयप्रतीतयी नियुङत् जाता, एतद्ि ज्ञानस्यापूर्षात्व दर्शयति, न सम्य प्रवेश: पर तषिन्। न यदि वाउत्व "सीऽकामयत बहुस्यामजायैयेति, स तपीऽतप्यत, तपसश इद सुर्व्मसजत यािद किश्न" (तेशद); "तदात्मान' खयमकुरतुत" (से२७) दरसि साधननिरपेचसर्ज्जनकर्सृत्वमपि म सभभवति। न कैवल वातत्वे किरन्ताई भकत्तिमत्त्वेऽषि दीषः। कथम् ? यम्राभूत्तदकरीदिति क्रियाती निर्वात्त' प्रव्त्िस्व दर्शयति। क्रियाभन रागमापगमावनित्यतां सस्या: ख्यापयतः। सा पुनः पूर्णस्य तस्य न सरूपर्थात्त, किन्तर्कि तटस्था "दवात्मभक्रिम्' (से १३) देवतात्मना ईवरूपेद्यवस्थितां भ्रक्तिम" दति व्याख्यामान्मायीपाधिरपत्वान्। मायासीकारात् ब्रह्मणः प्रथममौस्रकूपमितिवदता खयं ब्रह्मणीऽनीश्चरत्वमुपस्थाप्यते, तेन च सस्य कारणत्वं व्याहन्यते। सर्व्वखिन् वेदान्त ब्रह्मपएव कारणत्व गौयते, सुतरामनौभ्वरत्व स्यापयतापि तस्य सर्ष्वकारणत्व' खौक्मतम्, अन्थथा वेदान्तक्वतान्तविरोधी प्रधानकारयवादः प्रसज्स। २व बह्मथः सर्व्वकारणत्वे न कस्यापि वेदान्तवादिनोSसन्पतिरितीदमेवाश्रित्य सिद्ान्तः सर्वसामक्रस्' सम्पादयतौति तमेवात्रयामः । "कार्य्यमाकाशदिक' बहुप्रपथ्' जगत्, कारय पर ब्रह्म। नस्मात् कारयत् परमार्धतीऽनन्यत्व' व्यातरकेयाभावः कार्य्यस्यावगम्यते" वे, सू २।१।१४ भा) दति श्रीमचडरोत्रिर्वेदान्तवादिषु न करमप विशोधमुद्कावयति। एकन्तु कारय ब्रह्म, सदन्यत् सर्व्व कार्य्यम्। कार्य्य व्यावहारिक व्यवह्ारोत्पन्रम्। कस्य व्यवहार :? कारथस्येकम्य ब्रह्मयएव। अतएव व्यदहतृत्व' तस्य सिद्धाति। एव व्यवहतृत्वे सिद्धे ता्िम्रव्याऊ्ममभावेमार्वास्तयोर्नाम रुपयोर्व्याकरणमेव व्यवहारः, व्याकर्तृतवेन च व्यवर्तृत्व तस्य। शतिर्न सरूपभत्तः किनर्दिं सटस्थ ति सिद्ान्त: ब्रह्मयः कारणत्वखीकारे न न्यायीपेत इति "नान्या नाप्यसती वा" (वे, सू, शश१८ भा) इति। "परास्यपत्तिर्विविधेव सूयते साभाविकौ ज्ञानबलक्रिया च" (मे, हा८) इति ज्रानध्ञान्तरङ्ग शकित् तयोरेकलवेन चिरष्ातिरव्यमति न कीडपि दीषः। मश्रागमापगमच्चिन्ता आन्तिविजुभ्िता। निरोधाविष्कारी पुनस्स्या म जात्वसवतत्व प्रतिपादयेते। "बड्ु स्याम्" अति अनर्वाषष्कारः, तत्पूर्षव "ते यदन्तरा तद्घ" दति तव्मिरीध इति त्स्वषिदः। अय अ्रत्ति-

श्य थ।] भारोइ़वललो १५५

विनेपीपसंहारवाद इति निम्बाकौया:। मशेरनन्ायाः सम्यगाविष्ारी न जातु सभभवत्यतीऽस्या निरोधीऽपि परात्मनि विद्यतएव। चस्या निरीधशिव्यत्तत्वमाविष्कारांशे व्यक्तत्वमिति नियन- मव्यकाधक्रिषपारसट्टिस्तिषु कालेष्वपि कार्य्यकपायाः सष्टः सत्तस्ेति।

युमपत्-पूर्वापर निखिलज्ञाननिधान' पर ब्रम्म भातजानशेयमेदशून्यमिति निर्हेधे व्याज्यताव्याऊ्ञतत्व नामरूपयी: अत्याविष्कारनिरोधी व न तस्मिन् किर्नताई जीवबुद्दावित्यायाति। मानवलाकारप तम्िमम् विद्यमानस्यास्थ तस्यां प्रीद्वावन हि सष्टिरतस्तदादी परस् जौवानुप्रवैभ वर्षयन्ति सूतयः । ब्रहष: सर्व्वशत्ित्ञानसम्पन्नत्वेप जोव बिना कैन वा तदुपल्ेतेति तस्येगरत्व तदनुप्रवेभएव तडद्िगीघरी भवतोति वदति श्रुति :- "एष सव्येम्वर एष सर्व्वन्नएषीऽन्सर्याग्येष यीनि: सर्व्वस्य प्रभवाप्ययौ हि भूतामाम्" दवि। परात्मपरिष्वद्रेवान्तर्वा द्यवेदनाशून्यीऽय जीवः प्रबीधे सव्वेभर- न्वादिकमनुभवत्यस्य प्रियत्वेनेति, तथोपन्यासः। सव्वेषामीव्वरत्वेऽपि सर्ववज्ञानाधारत्वेऽि सर्व्वेषां नियन्तृत्वैऽपि सव्वोंर्षी कारणत्व पि सव्वें्षां प्रभवाप्ययस्थानत्वेऽपि तत्तब्रामा व्याहरप नवनेति न तुरौये किन्ताई औवपरिष्तरि प्रान्न तत्तद्विशेषणानामुख्जखः। न खलु परब्रह्मखयविद्यमानानां सव्य भरत्वादोनां जीवबुद्धावा कष्मिकी ए र्निरिति बतु अक्यम्, तत्स्फृर्ते: कारणान्ेषरी सर्व्वकारग परब्रह्मगय व तस्य विश्रान्नेः। अतएत्र "सर्व्वानुभ:" (२२।३ ) इति दिशेषय निरुपाधिकैऽपि हद्दारएके। सव्वश्वरत्वादिक' मायिकमित्युत्त स परातीव मायौ, सा माया सदगन्धा तत्- प्रक्ृतिस्तत्प्रत्ञा तच्ककिरिति ब्रम्मस्वरूपएव तस्या: प्रवेभ की निवारयीत। अतएव हवि छडदा- रगय के-"रूप रूप प्रतिरूपीषभूब तदस्य रूप' प्रतिचचसाय। इन्द्री मा्याभि: पुरुरूप ईयते युक्कता हवस्य हरय: भता दश" (ऋक् हम, ४०सू, १८ एक्) दत्युड्ताया ऋची व्याख्यानावसरी "मायाभिः प्रभ्ाभिः" द्वति वैदिकमायाशष्दस्य निरुत्ोत प्रत्चत्यर्थ भाष्यकार चाट्तगम्। छगौय यदुक्तमुपरिष्टात् तत्सर्वमनुग्टज्वाति। कप्यते शब्दातिडमेनेति कपम्। "सत्य' न्ानमनन्तम्" इत्यादिभव्दैः प्रख्यात यत् तद्रपम्। तस्य सत्यादिशव्द: प्रसिदङ्स्य रपस्य प्रतिचचषाय प्रतिख्यापनाय ओवबुद्धिगोचरीकरणाय इन्द्रः परमेश्वर्य्ययुत्तः परात्ा रूप रूप शब्दत्रिषयभूत विषय प्रति विषय प्रति प्रतिरूपी-"ब्रह्मस्वभावी हि प्रपञ्नः" इति न्यायात्-यी यी विषयः सत्यादिष यत् यत् रर्प प्रकटयति तत्तदूपी वभूव। एवं प्रतिरूपभवनेन स मायाभि: प्रभाभि: विचित्रभ्ानकौशलें: पुरुरूप: एक: सन् बहुरूप: ईयते गम्यते-"बहुस्याम्" दति प्रतिभ्ञानुसारपकमेवाडय ज्ञानवस्त विषय प्रति विषय प्रति भिन्नरूपेया प्रतीयते। चरमपादस्य ककसह्ितासङ्गतव्याख्यानवारचाय वेदान्त बाह-"अय' वे हरयः घय वे दश व सहसाथि च बहनि चानन्ानि च" दति। हरय: दर्ियाषि तेषां विषयाशनन्द्रार्कानिलादयय घय परात्मा, तेषां सत्स्वरूपप्रभवत्वात् सद्तिरकैय तेषामसत्वात्। दम च सहस्रायि च बहनि व अमन्तानि च विषयाणामसंख्येयत्वात्। "यदि हि नामरपे न व्याक्रियेते तदास्यात्मनी निरुपाधिक रप' प्रज्ानघनाख्य न प्रतिख्यायेत" दत्यनेनेममेवार्थ भाष्यकारीडभिप्रेति। प्रततोष्यतपने यथा तपतोति तथा युमपत्-पूर्व्वापरनिखिल- ज्ञाननिधाने परात्यनि "स वेत्ति वैद"" (म्रे, १।१८) "स सपसग्ा इद सर्व्मस्मत्" इत्यादि-

१५६ [श्य ्र '

"वाचारमाय विकारी नामधीय मत्तिकेते सत्म्" (का. हामब) इति सर्ववकारष ब्रह्मव सत्य सर्व्व विकारजातमनृतमिति सिद्धे "ते बदनरा तबत" (श१्ट) इति नामरपयो सस्निन् निर्त्यास्थतिर्व्याहन्धते। "वन्तिकैत्येव सत्यम्" इति निवचनेन तदन्यस्बिकारीऽमृत इति सिद्धान्त' "सर्व्वक्ष नामरुपादि सदात्मनंव सत्य' विकारजात सतश्वृत्तमेय" पति श्मच्कडीलि: परिशोध्य सव्येषां वादिनां मतसामन्जख्यं विदधातीति वितर्वेप्ालम्। ब्रद्मयि नित्यस्थितयोरगाम रुपयोस्ेजोबव्रत्वेन स्थ लत्वमेव श्रुतिरतुमोदते न पुनः सूत्तत्वर्मिति न समितव्यम्। तैजोषन्न- सजीनकथनात्, "पृथिवौ च पृथिवोमातरा च" इत्यादि कथमाद्व तयोरज्जानमलाकारत्वमेव साधयति सा, सुतरां परातैव तत्प्रक्रतिम्तद्यीनिसदोअमिति (१।४।२३-२०) वेदान्तकृत्तानः। विश्न विराजमान: परात्मा प्रथमतस्तदीगेनैव बुद्धिविषयोभवतौति तव्राखा स प्रथते जौषसब्निषौ। म खलु म्थन्नेन्द्रिग्रजात मनो बिना खविषयान् यहौतु मकोति, कतः स्य लजगब्विरपेक्षमानसव्यापार: सप्नएव मनसः साच्ात्ाभापमिति तिमिन् ज्ञानमाचप्रतिभाननिमिन तैजसनासा परात्ा ख्यायते। सप्नोड्य जोवसष्टिरथवा ब्रह्मस्ष्टिरित्यत (३:२।१-३) अतभेदीऽकिश्चिम्करः। दृष्टमुभूत- विषयाणां खप्नाकरेणीपस्थितिः केवलजोवकर्त्तृकैश चेत् सर्व्वकारणस्य कारपत् व्याइनेत। अतएव श्रीमच्छङरोऽप्याह-"न चास्माभिः खप्नेजमि प्रात्नव्ापारः प्रतिषिध्यते, तस्य सव्व परत्वात्

प्रतिपादते।" (३।२४ भा) इति। तुरोयम्य प्राज्जम्य च तत्त्वमेवमुत्त गौतायाम् ;- परसम्मासु भावीऽन्योऽवाक्तो5व]क्तात् सनातनः । यः सव्वेषु भूतेषु नश्यत् न विमस्वति॥ (गौ, ८२०) द्वति प्रक्वतेनगदभिवाक्तावपि सदतीततवेनाव्ता ज्ञानाद्यविषय नित्यमविनामि सत्तामाच तरीय परतत्वमवतिष्ठते, अन्यथ: जगदभिवाक्ती तस्य निःशेषता, जीववत् जगक्करीर बद्धत्वं, बजृत्व पन स्न्नियन्तत्वे तम्क्रमिकाभिवाक्ी चासामर्ष्यन्न तारिन् प्रसज्यते। अतएवाह चक-"पादोडम्य सव्वी भूतानि विपादस्यामृत दिवि।" (१०म, ०सू, ३ कक्) इति। पुरुष: स पर: पार्थ भत्त्या लभ्यर्वनन्धया। यस्थान्तःस्थानि भृतानि येन सर्व्वमद ततम॥ (गौ८२२) इति यीऽसी स्व्वमात्मन्यन्तर्भूय परिवाम्य च विद्यमामः सीज्य परमपुरुषः प्रात्त इत्याखायते। पराम्न: सव्वातीत्व सर्व्वज्ञान्मन्यन्तर्भूय व्याप्य च स्थितिमत्त्व' यगपद्व तस्तिन् विद्यतर्त पनमेक परिहाय पचान्तरमाश्रित्य वादिनां, विवादीऽपारमार्थिकः । एकस्य पराम्मः जर्गत जौवे च तदतीतत्वन च स्थिती नामभेरदेन ग्रहण जीवबुद्धामुग्रहाथं दर्भनकाले वार्वहितान्व्ित त्वज्ञापनार्थस्, न तु तस्तिन् कीपि पारमार्थिकीवावहारिकी वा मेदासि (श२११-२१)। बुद्धिभेदैन दर्भनतारतम्य गीतायामुक्तम्। तद्यथा, सव्वभूतेषु येनैक भवमव्रयमौद्षते। भविभत्त विभत षु तन्ञ्ञान विद्वि सात्त्विकम् ॥ पृथकृत्वेन तु यज्न्ञान नानाभामान् पृथग्विधान्। वेत्ति सव्वेंषु भूतेषु तज्न्ञान विद्धि राजसम् ॥

श्य प।] आारोइवलो १५७

यन्तु अतृसवद्कम्मिन् कार्य्ये सत्महैतुकम्। चत्त्वार्थवदत्प् तत्तामसमुदाइतम्। (गौ, १८२०-२२ ) इति। "एकात्म प्रत्थयसारम्" रत्यनुरप यमभाम' जगति जौवे तदतीतभूमी चैकमेव पराकान' पर्श्यात, तत् सात्विकम्, यत् पुनर्विश्वतैजसादिभेदस्य परात्यनि तात्त्विकुद्धरा तत्तपेदन त पश्यति तद्राजसम्; यत्तु मच्किलाखखादावीस्रबुद्दा तदन्यप न स पश्ति, तर्दातरित् नग्वौवन् तदषिष्ठानवर्ज्जितत्वेनावसन्यते, तत् तामक्षमिति विवेकः। आत्मेति शिव इति प्रपसातौत- प्रज्ञानधमकल्याणघनरूपस्य बुद्धिगीचरी करणीपायभूतत्वेन परापरप्रक्कतिसभ्भूत जगञ्जौवश्वा गहीत्वा परातमन्यु्वहितानुपहितादिमेदबुद्धियेरनुमन्यते तकिन् भेदस्याविद्याकतत्व' मन्यमानेः, तैरजीगुणप्रेरणया लौकिकसिद्वान्तएव तात्त्विकलवेनीपस्थाप्यते; यती न जातु परातन्यविद्या- संस्पर्श: सभ्भवति रजस्तमीऽनुबिद्धे जीवएव तस्या: प्रादुर्भावात्। सेयमेक्त सम्मिन्नखरे मेदबु्धि जनयति। न वय भदस्याविद्याऊतत्व किन्तहि मायाक्मतत्वमनुमीदयाम इति चंत्र, माया प्रच्चा वा न ह्ि मिथ्याभूतस जनयित्री खसरूपवित्ुतिप्रसतेः। अतः प्रज्ारपमायाविरीधिन्धविद्येय सेति वकुं युक्कम्। चैदैव' कथ "सत्यञ्वानृतञ्न सत्यमभवत्" (ते शद) इति। "बरसया इदमय बासौत् ततो वे सदजायत" (ते २७) दवत्यत्रास्य तत्त्वमन्वेषणौयम्। अनृतमसदभावात्क्ष मसाकज्यमव्यत्तम्। ततः सती भावात्मकस्य स्वकूपानुप्रवेशस्यागमी व्यवहर्तुव्य वहारात्। यद्येव न स्यात्, भवेद्यवहर्तुर्व्य वहारविच्छ दः। यथा शमिहल्यसूतभाष्ये श्रीमत्खप्नेशर पाङ्- "नापि भगवान् वादरायय: क्वचिदपि सूवे संसारस्यान्नानकल्पितत्वमुक्तवान् प्रत्युत खप्नस्ष्टिगिरा- करयेन आग्रत्मऐ: सत्यत्त्वम्" द्वति, तथेदमपि वत्रुं शक यत्, न स क्वचिदपि सूवे परात्मन्युप द्वितानुर्पारितत्वादिभेदमुदजूघषत्। बखरडे खगडबुद्वेर्जनयिनी सेषाविद्या तत्वज्ञानेम बाध्येति

सव्वातोते तुरौये पराम्मननि आात्म्ेति शिव दृति विशेषषदय जीवानुभूतिगीचर' त करीतौति प्रभामघनरुपत्व' कल्यारघनरपत्व न केनापि वादिनानादरयौया। जनकेन टप्तवालाके: संवादी यथा सत्तामविय् वस्तुन्ञानापेचया तन्मूलखरुपज्ञानस्य वेश्ेष्य दर्शयति तथा वेदान्तेषु सर्व्वर्षति न चिचम्। न ह्वि आातु वस्तुसत्ता तत्स्रूपमन्तरैय बुद्धी प्रतिभातौति सर्व्वजनानुभवः कैनापि तर्केग्यापसारणीय: । शक्रिव्वी चैतन्य वा शिवापरनामानन्दी वा नियत सत्तासाह्टचर्ष्य भजतब्ति सच्विदामन्द ब्रम्मति सर्ववोषां वादिमामेक्भूमिः। सत्येक वितरश दृष्टिकालुष्य व्यननौति विद्वत्विः सर्व्वथा सा परिहायया। नैतानि विशेषणानि किन्तरि सरपाधीति सूतवचार एकेषा- मागन्तुकत्वादस्थायित्वमपरेषां वस्तुगतत्वात् स्थायित्व' पारमार्थिकत्व' दर्भयनौति नातिसमौरः, धती बिविध हवि विशेषण वस्तुगतमागन्तुकक्चेति भेदसाधने न कापि बाधा। वस्तुगत' वस्तुखभावक विशेषण हि सरूपम्, आगन्तुकन्वन्यथा विपरिवतनसदत्वात्। न हि सादृस्व वैसाहृश्यञ्स विना वस्तुपार्थक्न्ञाम जातु सभ्भवति। तकु वस्तुगतैरागन्मुकंय्र विश्ेषणः मिद्ाति। भाधुनके: प्रमाश्ित प्रकत्वादीनामागन्तुकत्व श्तरेव वस्तुत्वक्रेति छिश्वान्ते सरव्वथा शुक्षल्वादौनामपार मार्थिकत्व न भवति, यतः खतीऽनृतत्वेमि पत्त्यान्मा तु तेषां सत्यत्व' न कैनापि वादिनापमेतु भक्यम्। यदि हि न पत्ती वैचिवा स्वादन्यत्र तत् संक्रामण कुली वा सभ्भवेत्। अक्रि- २० (क)

१५८ वेदान्तसमन्वयः ।

बिष्ततिरिति पूर्व्वमेव प्रतिपादितम्, सा पराम्मनाऽनन्वा नासतोत्यय्युश्तम्। बतिवेचिषायि नगति प्रकाशमानानि तर्व्तदवशेषयत्वेन परिग्टह्ोसानि। शतिरेव सतौ तहेचिवासभ्तानि विशेषणान्वसन्तौति वत्र न युत्तम्। प्रन्जानधनास्यकपप्रस्थापनाय यदि नामकपव्याकरण, तदायशतिवैचितयास्यापनार्थ पक्ादीनां पदार्थेषु संक्रामणमिति कीडन दीषः । नामकपन्याकरय- मेव वैचिताख्यापनमित्युत प्क्लादोनि उपाय्ि तत्तधकानि नामानि व तत्तत्दार्था इति सिद्धाति। न बय तच मोतमिडधाले विवदाम: प्रभानधनाककेरनन्यत्वात्; विषयव परद्याय नामरपव्याकरण- वैचितराख्यापमयी: प्रतियोगितया स्थापनमावमआ्मकमभिप्रेतम्। एवं सविशेषनिर्व्विशेषवादिनां विवादीऽम्यपासः। यतः परात्मनि खगतमेदसाथकविशेषत्वविरहैडपि खात्मर्शात्तिसम्भ तजग- जजोवती मेदसाधकविशेषत्वमस्येव। व्यावहारिकन्तदिति न तस्य पारमार्थिकत्वहानिसतएव व्यवहारप्रवृत्तेव्य वहारस्य च नित्यप्रठ्वत्तत्वात्। अतएव ह्ि "यत्तावज्जौवेशव्यवहारी न स्थात् निर्व्विभेषत्वादिति तन्र, व्यावहारिकधर्ममादायैव तद्यावहारीपपसेः, परमार्थत एततवहाराभावे बाचकाभावात्" इति मिताचरब्रह्मसूचिवातक्वदुश्या नेयमवरद्ाते। "पारमार्थिकस्तु नाय सध्यातयसर्गो वियदादिवत्" दत्युक्का "न च वियदादिसर्गस्याप्यात्यन्तिकं सत्यत्वमस्ति" (३।२।४ भा) इति श्रीमच्कड्रीति: खतोऽनृतत्व सदात्मना तु तस्य सत्यत्वमिति खौकारान्न विवादकीटिमारी इति। जौवी नियतमात्मतः पराममनी विशेषत्व पश्यन् तत्स्वरूपभूत सत्यन्नानादिकमनुभव- विषयोकरीति, तत्तत्स्वरूपात्मस्थौकरणेन घ सात्मस्थितान् तत्तडिन्टूम् विपुलीकरीतौति कीडव विवादविषयः । अनेन पुनः "सत्तामाचेष वस्तुज्ञानापेचया तन्मूलस्रूपन्ञानस्य व ग्रेष्यम्" पति यदुक्मारन्भ सदमत्रद्यम्। प्राज्जालिद्गितजीवस्य मित्यत्व' तेनक्ा' सम्यगक ऽपि हृकशत््यादरवि- लुप्त्वस्च वेदान्त सुव्यक्तमिति तविचरद्यालम्। जौवात्नी हक्शक्यारदरविलुतत्वऽपि क्रियाशैल

ईपि नैव किश्वित् करीति" (गौ ४।२०) इतिवत् सर्व्वथातद्विरीधित्व परिहारादातकर्तुखतिलीपे प्रक्कतिनियनतु: पराम्नः कर्सृत्वमानस्फूर्त: नेति। कथमकर्तुः कर्तृत्वम्? सर्व्वकारपलाद्: सश्ा- विक्रियत्वेऽप्यन्वच क्रियासस्चारणात् कारयत्वन्तस्य। ६। षष्ठे पुनर्निरुत्तरीत्यीपस्थितेन सिद्धान्तन स्याहादिनां विरोधनिष्पभिरिति तमेवाव परिग्टद्य तत्व निकपयामः। न हि खलु जौवमननुपविश्य सष्ट: सभभावनासि। पतएव जीवपरयीरकच गरह्णेनेद म्रकरण निगद्धमिति मिताचरब्रह्मसूतविवृतिकारवचन' वय बढ- मन्यामहै। "बरअ्मविदापीति परम्। तर्द्षाऽम्युत्ता। सत्य मानमनन्त ब्रझ्म। यी बैद निह्ित गुहारया परमे व्योमन। सोयुते सववान् कामान् सह अदया विर्पासततिति। तखादा एतव्मदामन आकाशः सभ तः। आकाशाडायुः। वायीरग्रिः। चघरापः। पा: पृथिवी। पृथिव्या शोषधयः। शीषधिभ्यीऽब्रम्। बन्नाद्रेतः। रतसः पुरुषः। (ते श।१)" रति जीवपराममनोरेकच् स्थितिरस्मिन् प्रकररी प्रधानतयीपतिष्ठते। परमे व्योवि हार्ईाकाई गुहाया निहित' सत्य शानमनन्त' ब्रम्म यी वैदेति कथनात् जीवात्मनि तत्परिष्यत् खेन विद्यमान' अग्मवाचाभिधेयम्। 'तम्मादा एतसदावनः' इत्यच तदय ब्रम्म एतमेव जवात्ान परिष्र माभिन्नतटकनेवाममशब्द गाभिदधाति सुतियैथा माख्डुका (५/२) यथा च मंहदारखवी (२११)।

शय थ। ] पारोइ़वजो। १५६

सत्येव' पथसन्नमयादिपर्वस परमात्मालिद्गिती जीवएवानिधेयी भवति। तती "ब्रभमविदापीति परम्" रत्युपक्रमः, "सीडसुते सर्ध्वाम् कामान् सह ब्रम्मणा विपश्िता" दत्यच चरिताथंः, न पुभः पर्ष्वस पञचसु तस्य प्रसरपत्यायाति, तन तन परालिक्रितजीवस्येव प्राधान्यात्। न हि जातु मीच- परा श्ुति: कुरषचित् परिष्वध रप्राधान्येन जवस्य प्राधान्य स्थापयति, यद्येवं स्वात् "बव्रमयमायमय- मनीमयविज्ञानमयानन्दमया मे प्रद्ानताम्" इति जौवात् परात्ान पृथक्क्त्य समेव ग्रहौतं न कोऽपि अकू यात्। यद्यभ्रमयादिषु सर्व्ववरैव साचाद्व्मवामल्वेन गहणीयम्, तदकम्मदन्वस्या- नरतमत्वकथनेन चरमे पर्शवययानन्दमयस्य ब्रह्मत्वनिरूपय सूतक्वती बान्तिरैव। न दि सव्ेषू- पाविषु ब्रभ्माविर्भावदशन समान जौवसब्निधी तत्तदुपाधिव्यर्वितत्वात् खाम्मनि त्वव्यवहितत्वात् तव वापरी चदर्भनमभिदाति श्ुतिः "तत्मसि" इत्यादिवाकयः। अतः परात्मालिङ्रिते जीवे खष्िन्नाम्मपरिशोधनेन ब्रह्मदर्भनमपरीच भवसौति तत्साधनाय कल्पितानां पर्व्वारणां तारतम्य- नान्तरत्वसुत्या चरमे कीष आनन्दमयी सर्व्वान्तरत्वसुच्यते। "एकात्मप्रत्ययसारम्" इति ग्रीत नयन सव्वेषु पर्वसंक एवात्मा ब्रम्मेति "बसन्नव" इति मन्त्रादनन्तर' "तस्येषएव शारीर भात्मा य: पूर्व्वस्य" ऋति निवचनम्। प्रथमे द्ितौये पर्व्वधि बरश्मोपासन' तमिमिंसस्िन्नुक्का ढतीये चतर्थे पश्चमे च तदेदनमेवीतमित्येत्चितयी न किमपि तारतम्यमस्ौति न वाच्यम्। ततीये ब्रझ्मणी ममोडतीतत्वकथनेन तनामन्दस्फूर्ती, चतुर्थे त्वर्मुष्ठिते कनपि ब्रह्मकर्मसमाधिना प्रमाद- निवृत्ति: पापपरिदार: सर्व्वकामावापिरिति तह्ारकेय वेदनमिति पञ्चमीक्ादेदनात्तयीलस्य विशेषः। पच्चम तु "असौति सुवतोऽन्यच कथन्तदुपलभ्यते" इति श्रौतन्यायेम वेदनमत्र साचादर्भनमिति भेयम्। आानन्दमयी न बामन्दभानन्दएव ब्रह्म, अत आानन्दमयीजीवएवेति सिडाली न बचिरी मारड को जवपरिष्वक्ञर्य्यानन्दमय इति विशेषणदर्शनात्। तुरौये 'न प्रमानधनः' इति कथनान्न स नौवपरिष्यतता ब्रप्मति भवनम् "एकात्मप्रत्ययसारम्" इत्यनेन विरोधमुद्नावयतीति जौवप्रक्वते- सुरौये तस्मित्रविभक्कतया स्थितिप्रदर्शनार्थ परिष्यत्र त्वाखीकारसस्िमिम्रिति तत्म्। चानन्दभुकृत् तस्यानन्दाव्प्थ्: खातन्तंा्र दर्शयति, योऽसावानन्दभुक् स एवामन्दमय इति निरूपाधिकादातनी- इस भेद इति चेत्, न ; विश्वतैअसयीरेक्षी नविमितिमुखवत् चेतीमुखेनानन्दसओ्ोगो न परिष्वक्वरि किन्तु तडावापन्न जीव एवेति-"हा सुपर्ण सयुजा सखाया समा वत परिषखजाते। तयोरन्य: पिप्पल' खाइतानन्नन्नन्वी अभि चाकशौति।" (कक १म, १६४स् २०ऋक्) दति परिष्वत्ञानन्ददाता जौवलडीतता च पचितवेन कूपित इति सत्वम्। एवमप्यानन्दमयी ब्रद्मेति न सिदति, यती जीवेऽयागन्दसंक्रमण्याततखयेवानन्दमयत्वम्। भानन्दभीत्ता समानन्दमय इति न

तयोदानन्दमयत्व भीत्ष त्च्नीभयमिति ? नैवम्, पर न जातु भोत त्व' सभभवत्यती दादभीकी- रभेंदस्यापरिकार्य्यलवात् तयीरैकल्वेन प्राजषत्यभिधानत्वऽपि तत्तविशेषययीगात् जौवपरयोरकबाव- स्थितिमान ध्बन्धते। हि यम्मात् यानम्दभुक् पेतोमुखः, चतएवानन्दमयः प्राज्ति वचनन्तु दर्मयति जीवसम्बन्ववद्ात् यानन्टमयस्येव म्राम्पति संघा। आानन्दवत्यमुक्तामन्दसयदत्यकि: पुनः सभीग- काली प्राचुर्ययमुक्कसितत्वमानन्दस्य नवेनानुसूयने इति जप्यत। नहि खलु पुनः पुनरुत्ति-

१६० वेदान्तसमन्वयः। [शय भ।

रचिरा; जौवकवतानन्दप्राचुर्र्यानुभवेन न औौवपरिष्यत्त रामन्दत्व' व्याइन्यते; जौवस्ेषाच तदनुभवे-

मयस्याभ्यासत्व' की निवारयेत? मयटा (पा, ५।४।२१) प्रस्तुत आानन्दएवीच्यते प्राचुर्य वोक्तहैतोरिति न कीडपि दीष: । ये तु पञ्चपर्वसमापनान्तर "अथातोऽमुप्न्नाः" (ते, २६ ) इत्यथशब्दबलेन जवतत्परिष्वत्त प्रधानात् पच्चपर्व्वप्रकरणादस्य साचादानन्दप्रधानप्रकरपस्य सम्बन्धविक्कद मन्न्ते, ते प्रकताया उपनिषद आ्राद्यन्तमध्य आ्नन्दस्रूपीपव्याख्यानलक्ष्य (१।१।१३-२०) नेचन्ते। "आाकाशशरीर ब्रह्म। सत्यात्म प्राणाराम' मनभानन्द शान्ति- समङ्ममृतम्" (त १।६।२) दत्युपक्रम्य मध्य "तस्त्रद्या एतस्रद्िज्जानमयादन्यीडन्तर प्रानन्दमयः (२५); "रसो वे सः। रसं ह्वेवाय लव् निन्दीभवति । कीध्धेवान्यात् कः प्राययात् यद्येष पाकाश कानन्दीन सात्, एषह वानन्टयाति (२०); अन्ते "बामन्दी बर्मेति व्यजानात्" (श६) "एवमानन्दमयमात्मानमुपसंक्रम्य" (३६१०) दति। आ्रानन्दमयो जीवः "ब्रह्मपुष्क' प्रतिष्ठा" इत्यचत्य' पुच्क ब्रह्मव प्रधानमिति ब्रह्मपुच्तवाद न वय बसुमन्यामह, शुतिप्रक्रममङ्गात्

अन्नमयादिषु "प्रायस्य प्रागामुत चन्ुषयत्तरुत श्रोनस्य ग्रीच' मनसी येमनी विदुः। ते निचिकुब हपुरासमग्रा मनसैवापत्यम्।" (व्रह्म६।४।१८) दत्यनुरूपमन्न प्रारी मनसि बुद्धी जौवे व तत्तक्करीरकमात्मानमन्तर्यामिय पश्यता तन्मनमचिन्तनीपासन' प्रकरणस्यास्याभिप्रायः। दर्यास्तु विशेष :- अम्रमये-अन्नरसपरिपुष्ट ङ्र्ष्वन्नस्यान्नतवेन पीरषयतलेन ब्ृह्मसान्निध्यपरिचिन्त- नम्। अतएव तंसरङ्गजौवपरयोरैक स्थितिप्रदर्शिपचित्वारीपयम्। एवमन्यन। कग प्येसत् साधनमनुमीदते, तदथा-'अय' मे इसी भगवानय' मे भगवत्तरः । ब्रय' मे विश्वभेषजोऽय शिवाभिमर्षणः॥" (ऋक् १०म, ६०सू, १२कक्) दति। प्रापमये-शरौरस्यास्य भिन्नभिन्न- दशेषु भिन्नभिन्नाकारेय प्रकाशमानासु पाशक्रियासु प्राणस्य प्रागात्वेन जौवनधारयिततवन ब्रृझ् सव्निर्धि परिचिन्य प्रायकियापरिपीषिकायां पृथिव्यां प्रायाकूपिवृह्मसत्रिधानविमषगम्। भ्रार "प्राथोद्ष यः सर्व्वभूतैविभाति" (मु ३।१३ ) दति। ममोमये यनुराद्यध्ययनविषयेप बनसी मनस्व न चैतयिततवेन वागतीतबुह्मपरिचिन्तन तञ्जनितानन्देन च विगतभयत्वम्। विज्ञानमये- दझकर मसमाधानीपयोमिमनीवत्तषु सर्व्युदधिविज्ञानकारये मनीध्मे महत्त्व च "विज्ञानमानन्द ब्रछ्" (वह्, ५।।२८), "बुडिर्बु्िमतामतिि" (गौ०१०) इति बुद्धेबुद्धित्वेन बोधयिदलेन, जीवपचे-प्रज्ञानधनत्वेन बशदपंनम्। आबन्दमये-आनन्दस्य भिन्नभिन्नाभिव्यक्तिषु प्रियादिषु सर्ान्तभावके तत्तदभिव्यक्तिमूल बुद्धणि च "विज्वानमामन्द' बुक्न" दति खात्मनि, पचान्र-जीव परिष्कषि साकादानन्दघनक्रह्वद्पनम्। आनन्दघनत्वपरिग्रस्वाय सर्व्वान्तभावकलवेन तत्तदभि व्यक्तिमूल्तत्वेनान ब्रुझ्मभावनात् ब्रह्मपुच्तवादस् साधनपचे सामञ्जस्यममिति सर्व्वमवदातम्। ०-२३। आपरिसमाप्ेन्र हयाः सर्व्वगतत्व' प्रसङ्गतः सव्वातौतत्वञ्चामिधायकस्यीपासनाया मन्यस्य च ज्ञानपरिभद्धावुपयीगिता दर्शयन्ति अ्तयः। यद्यपि बैदीक्तकशारायवधौरयन्ति ता, तथापि तदुक्ान् देवान् "एक' सद्िमा बहुचा वर्दान्त" (फक ११६४।४६) ति वदिकन्यायस्यानति

शय 1 ] यारोइ़बलो। १६१

तब वीजयित्वा सर्व्वमतत्वमेव मृहायः सर्व्वत्र स्व्यापयन्ति। "एतव्मिद्र दरमन्र' कुडते, अथ तस् भय अवति" (तै, २७) इति हेतीः प्रकाशस्यानानि हष्टितीऽपसार्यय सर्व्वन बुहगइपस प्राधान्यमति, बादित्ये, बग्ी, वायौ, प्राये, पृथिव्याम्, आकाश, अन्तरिचे, दिवि, समुद्र, चन्द्रे, विद्युति, गायचमों, ज्यीतिषि, तमसि, हदये, चन्तृषि, श्रीवे, दिन्ु, सुखे, नामि, वाचि, मनसि, सङल्य, चित्ते, ध्याने, विज्ञाने, बले, बन्न, अभ्ट, तेजसि, खर, भाशायाम्, इत्यादिष्वमेदन ब्रभदर्भनमभिद्धाति। स्व्वागयेतान्यन्तर्भूय भूसित, प्रहम्, आत्मनि सर्व्वगतत्वेन दर्शम' परिसमा- पयन्ति। चादित्ये हिरणाशश्रुवादिकल्पनमगनस्ररीनेति नैतदतिचित्रम्। ये पुनरिदमनुसत्य परव्रभ्मणोरूपवत्' स्थापयितु यतन्ते, ताम् "रूप रूप' प्रतिरूपीबभूव तदस्य रूप प्रतिचवणाय"

मन्दादवत् साधनात् सर्व्वनापि परब्रह्मविद्यास विग्रहविशेषस्यापि सौचादिपदय्रा ह्यस्यानन्दादिषदुप संहार: कार्य्यएवेति तत्तावदसकतम्। निष्कलस ब्रह्मणी विग्रटविभेषे मानमेव मासौति नन्मादि- सूच एव वंस्यमाणत्वात्, 'अभरौरख ब्रद्मथः' इत्यादि मेत्रायनौयादिश्रुतिविरीधात्; सगुवस् ब्रद्मणी मायावशनः कार्य्यविशेषे विग्रइसन्भवेपि तस्य मायिकत्वेन नित्यामपायित्वायीगात्, कैवल-

विशुरेय जगत्कारय' न जिषी जीवत्ात्, भिवएव जगत्कारय न विष्वरजीवत्वादित्यादिवादान् कुर्व्वन्तः परासा:।" इति। प्रस्थानान्तरगता: शिवविणनारायवादयी न वेदान्ससूचविषया इति सएव सुस्यष्टमवीचत्, तथ्था-"किश् मुख्यब्रह्मत्वे विधेये प्रकरणे वितते सति मध्येऽकख्ा- दामन्दमयी गौपवझत्परब्रह्मपदयीजनमनुचितमेव। यञ्च शवेरेव 'नेतरीऽनपपत्ेः' इत्यादिचत् :- सूचीं महानारायणपरतया नौला विव्वत तदैतदयुक्तम्, नारायणोपनिषद्गतवाक्यस्येड्ड प्रतीकलेन गधणादर्भमात्, तदुपनिषत्परतवेन नेतुमशक्यतात्; प्ुतिविवरसपरसत्तदधिकरगेषु प्रबम

वशयामानन्दमय इति प्रतीकस ग्रदणानाद्वानाराययस्ाम्यानन्दमयविचारसन्दटलेन विचारात् पृथक्प्रतौकयप्ण्पाभावैऽपि न दोष इति वाच्यम्। महानारायपस्य भिन्नप्रस्थानतवेन विना प्रतीक- ग्रहयमिमानि सूचाख्रेतदुपनिषत्पराजीति निर्ययायीगात्।" इति।

तत्र सपमेऽट्टमे (0/८) कथ वादित्यस्य दिरणाशस्ुत्वादिकल्पम तदुश्म्। चत्र देवलीकाना मनुष्यलोकानाश बडुत यत्निकपित तेम पुगर्वोकविषये कोऽसी सिदान्तः सतउपतिष्ठते दर्भायष्यामसत् गतिवद्माम्। नवमस्य थ (ट) खोकसम्पर्कीया विदविसवैव। दथमे (१०) पूर्व्वच परच च कारणधर्म्भो यत्तिग्रेव प्रकाशते तहष्टितीपसार्य् अह्मव तन्नाखा खयायते बेदानेषु। ये: पुनः "नामधा एकएव" इत्यभियीकृसमुदाहृतमुती मामघेति विभेषय नायां प्रेरकसद्वारप- पोषयकारयत्वादिति व्याख्यायत, तैरपि खौकार्थ्य कारयधनशि परापरप्रऊ्वतितदधीशयीरकत्व

२१

१६२ वैदान्तसमन्वयः ।

जिश्ञासायासत्ततकारषधर्णपसारयोम नामाडर्यशून्य सहिलुप्यत इत्युसरम्। आाकाशदिन्दमात्रा- यामेतर ब्रह्मतवे परिग्रही वेदवैदानेषु समान:। तत्र तब भत्रिभ्नानादिकमनुभूयमान यदा तद- न्तरड्गेशानन्येन सङ्गत' प्रतिभाति तदा सर्व् नामरूपादिक तिरीधसे साच्षान्रमात्माऽडन्सब्रिघी प्रकाशते। चतुर्दृशे (१४) लोकसम्पर्कीया विद्वािर्गतिवक्वाम्। सपदश (१) भूमान' स्फूटीकर्स यती यङ्ूयी यथाक्रम तत्प्रदर्भनम्। म खन्वानन्त्य खयं भासमानमपि कस्यापि चिन्तायत्तम्। एवं सति कथ स्याम्रामरूपतिरीधानेन साचात् परात्मप्रकाश: मूमतवंन, सर्व्वतोविसारिसत्तया ग्रस्तत्वात् चिन्तायानिरवकाशलेन। एवमहमुपदेशे चातीपदेशे थ। पष्टारिभोनविंभयी: (१८१८) पूर्व्वत्र च आकाश्नम्य ब्रह्मत्वेन परिय्रह्ी विस्पष्टः। मौरूप- स्याकाशस्य ब्रह्मिङ्गत्वेन ग्रहण साधकानां व्यवहारः। नात्र बौद्धानामि विमतिरसि। कथमेव' वयमाकाशस्येति जिन्नासायां-नििलप्रपस्ततिरोधानेन ब्रम्मसत्तापरियह्े सा नौरूपापि सर्व्वतः प्रकाशमानाऽन्तव्ाह्यमापूर्य्य साधकमालिङ्गत्वती निरुपमामिमां युद्धिगीचरीकर्तुमाकाशे नास्या उपमेति-सब्रिवृत्तिः । तस्यां सत्तार्या समग्र विश्व भूतजातत् प्रकाशत इत्यतीऽप्युप- मायास्तस्या: साधुत्वम्। भाष्यकारीडप्याड-"भाकाशी वे इत्यादि व्रह्मणी लचयनिर्हशर्थम्। माध्यानायाकाशी वे सुतिषु प्रसिद्ध आका। आकाशडवाशरौरत्वात् सूष्यत्वाज्च स चाकाशी माम" दति। "दहरीरऽसिन्रन्राकाश इति लचयनिहेशस प्रक्वतीपयोग दर्भयति बाध्यानाय" इति भाष्यव्याख्याता। स पुमः "ते यदन्तरा तड्छ" दत्यंश' प्रथम प्रथमाद्विवचमान्तत्वेम गह्ीत्वा "ते नामरूपे यस्य चन्नरा मध्ये वत्तेते" दति व्याख्याय पात् षष्ठर्थ्वितीयादिवचना- न्तत्वेन "तयीर्नामरपयोरन्तरा मध्य यत् नामरूपाभ्यामस्ुष्टम्" इति व्याख्यातवाद्। चनन्तख्य

षटार्थमिदम्। बिशे (२०) तेजोबन्र' मूत वायुशानरीच' चामूर्सम्। निखिल जगत्तीजीबब्रमय चरादि- ग्राह्, तम्मिन् बझ्मसत्तीपलख: पूर्व्वप्रदर्भितप्रकामस्थानापसारप्न्न सिद्धत्वि बपलनाच कथ मूर्तस्य जगती यहण-

सर्व्वव्यापो स भगवाम् तस्मात् सर्व्वगत: शिवः ॥ (शे २११) सहसभीषां: पुरुषः सहसराचः सहसपात्। स भूमि विश्वतीवत्वा चत्यतिष्ठड्भाङ्लम्॥ (ने श१४ ) सर्व्वतः पाषिपादन्त् सर्व्वतोऽचिथिरोमुखम्। सर्च्तः शुतिमद्ञीके सर्व्वमात्रत्य तिर्ष्ठात । (ग्े २।१६)

सष्ये न्द्रियगुथाभारस सव्वन्द्रियविवर्ज्जितम्। सर्व्वस्य म्भुमोम्ान सर्वसय भरय वहत्॥ (नं श०)

भारोइवलौ। १६३

चपाचिपादी जवनी यहीता पश्त्यचस्: स पथीत्यकयः । स वेत्ति वैर्द न च तस्यासित वेता तमाहुरया' पुरुष महानम्॥ (शं २१२) इत्याद्याभिरगरहयस्य तख्व श्ाप्यते। परापरप्रऊ्वतिमालिद्व विद्यमानस्य नियन्तु: परातानः करादि- प्रेरकत्वेन तष्नि लेषामारीय इति नायुत, यदि श्ुत्युक्रशीधनमस्य बुद्धिर्न नहाति। अतएवाड् मिताचरब्रह्मसूचविव्वतिक्कत्-"जोवद्वारा परमात्मनसत्प्रविष्टस्य शारौरत्व भवति घेत्, न निवा- र्थ्यते, सातन्वारेहिशस्य शरोरत्व केवल वारयाम:।" दृति। श्रीमच्छङ्रणापि "जगदात्मक' कपमाद्यमेश्वरम्" स्वौक्कवम्। नानेन शववैध्यवाचार्य्याणां विरोध:। विरीध: पुनः रूपस्यास्य मायिकत्वामार्यिकत्वसवीकारी। तुच्छत्वमस्य प्रतिपाद्यति मायिकैऽमायिके वा अरोरधमारीप: सव्व षां वादिनां समानामादरविषयः। याऽसी परणानन्या तस्या मायेतिशब्देन विमुग्धमतिनाड- भ्यर्हितत्व न आातु विसरणोयम्। वैचित्रानननेन रूप रूप प्रज्ञानघनत्वमेव परस्ाभिव्यनत्िसा। एव हि शिवस्वरूपेय जौवाय परतत्व जपयति। यत्तु चित्सुखादर्धमत्वप्रतिपच्या मूर्गत्वपरि- कल्पन तदपि जौवानुभृतावशरीरत्वेनोपलम्यते न पुनः शरीरत्वन, तथा सत्यभिनिवेभख मान्यात् घनत्वापगमएव। घनत्वाघनत्व म परब्रअ्नयि किरनताहं नौवीपलखाविति तषिव्रव तदिति आान्तिरैव। वायीरमूरुत्वेऽपि स्पर्शग्राह्यत्व तख, अतएवाह शुति :- "नमसे वायी त्वमेय प्रताय ब्रभ्ासि" (ते श८) इति। अन्तरीय व्वयाकाथः, तस्य च न्रझमलिक्रत्व' व्याख्यातम्। अत्तरिच मिति हस्वत्व क्ान्दसम्। बनतः र्ईच्यते जगत् भभ्िम्रिति अन्तरीचम्। ब्रम्मसाथनञ्नाव- सस्मिम्।

एकषिंशे (२१) नगव्जीवाम्तर्यामिर्या परस्परसम्बन्व प्रदर्शय व्रअ्मधि सर्व्वमेदापगमी विब्रियतै- 5तोइस्या मधुविद्यायासत्वनिकमिकात्वम्। अगती जोवान्तर्यामिणी: मरौरत्वम्, जौवस च नियन्तुरन्तर्यामिय: सर्व्वया नियमाधौनत्वम्, एवस जगञजौवयीरन्तर्यामिखा प्रियत्वेमेक् ऽखन्त्वम्, तेन चाखस्हत्व म सव्वीन्तर्भावकैम ब्रह्मणा-विभजनात् प्राक् वथा कार्य्यकारणादिमेदशून्धलम्- तर्थवरसत्व सर्व्वस्य दर्शर्यात अुतिः। न पुनर्वत्व्यमेवमेवरसत्वे व्यवहर्तुः सर्व्वव्यवहारनिवृत्ति- र्अगञ्जीबादवच्छेदर्श्रेति। तथैकरसत्व स परात्मेव 'सव्वानुभूः' सरव्वानुभवकर्त्ता, सएव 'सवातना सर्व्वममुभवति।' विचिचमेतद्यत् परात्मा सर््मनुसवतीति। तथा सति कथ तम सुरोयत प्रपश्नातौतत्व शान्तत्व शिवत्वमद्ैतर्व' वा। जीवानुभवानां वैविचनात् वषस्यात् परस्ानुभवस वैचिता वैषम्यञ्त, तन व शन्तत्वादः सतिः । नैवम्। एकत्व क्ि वैचिचास् जीवातु, तचिना वैचिचास स्थितिर्न सभभाव्यते। स परात्मा नित्यमेक: सन् निखिल्ने जगति निखिले जौवे तत्तद साकस्थहर पीपयोगि भिन्रभिन्न वचित्र भिन्नभित्न भावस प्रोह्मावयति। नामरूपनत् तत्तहचिव स च स च भावी यदि तम्तित्र विद्येताविभत्ञभावेन कुतः स्वासेषामागमसिंसख्िन्। बनुभवाना सुखदुःखसहमावित्वात् परऽपि सुखदुःखस्पर्म इति चेत्, न। एक मंङ्गल सुखरूपेय दुःखरूपेय वानुभर्वात जौवः खवस्थाखस्थमानसावस्थानुसारतः। एवमेकस्य वात्मकतयानुभवः सभ्भोगाय शोधनाय च अवति जौवानामिति तत्त्वम्। यदा हिजीवः सर्ष्वीवरीघविलये परीचैकरसत्व- माप्रीति, तदा स खष्ित्न सूसस्य भावस्य कर्ततारमात्न न मन्यते किर्नाई तमेब यतोऽस्यागमः ।

१६४ वेदान्तसमन्वयः ।

नैषी ऽस्यानुभव: मिथ्याभूतः, तत्वतलस्ानुभवस्येव सत्यलवान्। सत्यसतदनुखृत्य 'सर्व्वानुभूः' इति विशेषण निरुपाधी बरभ्मपि पुतिर्नियोगर्या। एवस "सवा अयमात्ा सव्ेषा भूताना- मधिपतिः" इत्यादि वाक्यच निरुपाधी परब्रह्मणि। विभेषनियोगीऽस्या: य्ुतेसस्ववद्ाम्। डाविंशे चयीविंशे च (२२।२३) यत्तत्वमस्ति, तत्पूर्व्वव्याख्यातवचननिचयविवरपेन सफुटमापदिति प्रयबेनालम्। उपसंहारे पुनरिद' विवेत्व्यम्-व्याकर्तलेन व्यवहतत्ेन, स्ष्टिप्रक्रियया खकौयप्रज्ञानघन- रूपत्वप्रकाशनेन, सर्व्वानभूलेन, सर्व्वनियन्तृत्वन च, सर्व्वोपरि शिवस्वरूपत न चपर ब्रम्मातान मित्य नीवसत्निधी प्रकाशयतीति चेत्, कथ सर्व्वदेव सददष्टादिशव्दभाक् तिष्ठतीति। न अवनन्सस्य पार गन्तु कोऽपि समर्थः । टष्टऽपि तस्यादट्टत्व' नापगच्कति। अटट्टस्यापारत्वाव्डृ निपुणावलीकनेन तत् तष्निव्रमन्ते तिरीधन्त । एवं नित्यमेष नौवभात्मानमसम्पन्न' पशन् तस्िन्रविभक्ततया स्थातुं सर्व्वानुभूत्वस् तस्य निरवच्कदेनीपलम् यतते। तनएव ह्वि तस् सम्पन्नता। एकसादव्यवहार्य्य पब्दात् व्यवह्ारव्यावह्ारिकव्यवतसुत्वादिनिरपय न सा्विति मन्धसे चेत् व्याकारव्याकारिकव्याकततृत्वादिशन्दरभिप्र तार्थसिद्धि: स्यात् "व्याक्रियत वि या भक्रियत विस्पष्ट' नामरूपविशेषावधारयमय्याद' व्यक्तीभावमापद्यत" इति भाष्यकारक्वतव्याक्ञति नितचनेन व्यवहरादिपदर्यत् सिदाति तत् सिद्धाति कि छथावादीत्यापनेन। वस्तुतस्तु वेदानताचरामुसरमेन सर्व्वमत्र व्याख्यातमिति सुधीभिद्र ट्टव्यम्। कथ व्याख्यानेनार्थविस्तार: ? सव्रिश्वसितत्वात् तस्य।

चतुर्थोऽध्याय:। ब्रह्मवली।

१। पनेजदेकं मनसो जवीयो नैनदेवा आायुवन् पूर्ववमषंत्। तचावतोऽन्यानस्वेति विष्ठ- तम्मिन्रपोमातरिखा दधाति॥ तदेजति तन्नैजति तहूरे तददन्तिके। तदन्सरस्य सर्व्वस्य तद् सर्व्वस्यास्य वाच्यतः॥ ईश ४।५ ९। धारीहवलनां सर्व्वमतं सर्व्वातीतन मझ बिकरर्ािनस्। पसुना तज्चन्रादिकं अभ्मवस्ां निरुप्यरे। समाद्रिसवचनमंघः अलेज- दिति तदेजतीति-तत् परतश्वम् एकम् चसडायम, अनेजत् निग्स सर्व्वदा एककपम, पथच मनसः सनसतः जवीब: ड्रुकगामि-मवसोप. प्राप्यत्वात्। मनसोऽपि जवीयस्वात् पूर्व्वम् पर्षत् गतम, सस्मात् देवा: चशुरादय: एनत् न यापुवन् न प्राप्वन्तः । धावतः हुत सचतः भन्धान् तत् परतस्वं सत्येति प्रतीत्य गच्कति। 'जवीयः' 'पर्षन' 'प्रन्येति' सत्यादरिभि: स्वाहा पतेजद्रिति विशेषणस्त्र वेफव्वसतस्ता्निर- स्यति क्ुति :- 'तिष्ठत् तष्मिद्रपोमातरिखा दधाति'-तत् विश्वव सर्व्वतोविसारि स्व्व व्याय्य खथतं; तलिन् परतले-"ने बदनास्त- तङ्छा इति वौतव्यायेन-विद्यमान: मातरिखा माड: तक्कत पत्तिमान् पपः कर्मयाणि द्रमाति निर्व्वहतित खयसबत सदन्यणित् क्रियोत्पादनेन जग्रीयए्पमावन: प्रकट्यतोति सुरे: समामानम्! समवार्य विष्यशवति वदेजनीति। तत प्रस्तशस पजति परसति जड़वम तिक्वति, सर्वक्रियाधातमासन: प्रकटगवि प्राप्रादिद्

१६६ वेदामसमन्वयः ।

२। सपर्य्यगाचुक्रमकायमव्रण- मस्नाविरथ् शुड्मपापविद्यम्। क विर्मानीषी परिभू: ख्यम्भू- र्याथातथ्यतोऽर्थान् व्यद्धाच्छाशवतीम्य: समाभ्य: । ईश ८। क्रियासश्नारणात् ; तत् न एजति न चलति न विक्रियां भजते। तत् दूरे तद्दत् भन्तिके समौपे विदुषाम् भविदुषां वा पनन्तत्वात्। पस्य सर्व्वस्य भन्त: तत्, चस्य सर्व्वस्व वाह्मतः पुनः तत्। २। सदतति। पूर्व्वप्रवचनद्दयादाक्षेति समाक्कष्य स इति पुंसि- ड्न निर्हेशः। 'पाता ब्रह्म' (श६८) इति जीतसिद्दान्तवभात् कीवलिङ्गान्तवशेषणानां नि्व्विभेषेष सिवेभोडप्यम। अन्यभापि वेदान्तवचनेव्वेव विशेषयानां विमित्रत्वदर्नात् "तह रे सडदन्तिके" इति न्यायमाय्चित्यैकमेव परतश्व कदाचित् परोक्षलेन कदाचिदपरी- छतेन निहशमागिति औौताभिप्रायः विस्पष्ट प्रतिभाति। स प्रप- रोक्षभूतः भान्मा पर्यगात् परि समन्सात् भगात् गतवान् सब्व तो- विसारी। अन्तिकत्वं दष्टितोऽपसार्य् दूरत्वमस्य बुदधिस्यं कत्वा "सर्व्व- नेतड्रद्" (३६८) इति तमेव परोच्षलेन निर्हि शति-सोऽयम ब्ा ब्रह्म शुक्रम्-"तस्य भासा सर्व्वमिदं विभाति" (४।६) इति दीक्रिमत्,

पकतम् अपूर्षताशून्यम्, पखताविर वेदनासाधनख्तायुरह्ितम, शु्द्ध निर्मलम्, अपापविर्द्य पापैः देहादिसम्भूतैः कित्तिषेः पविद्वं संमिश्रणा- प्रवणम्। दृद्टत्वात् ह'इणत्वात् सव्वं ब्रह्मस्न्तर्भूय पुनश्वापरोक्षतया तदन्तिके समानीय विभिर्मष्टि-कविः सर्व्वट्टकू, मनौषी मनसईशिता सव्व प: ईखरः, परिभू: सव्बेषामुपर्य्युपरि विद्यमान: नियन्तृतया, खयन्भू: सयं भवतीति सर्व्वनिरपेचः, पथचं शाखतोभ्यः निव्याभ्यः समान्य: वत्सरेभ्य: नित्यकालमिति यावत् याधातय्यतः यथा यस्य

१६० ३। न ततर चनुर्गक्कृति न वाग्गच्तति नो मनो न विद्यो न विजानीमो यथैतदनुभिष्यादन्यदैव तड्विदि- तादयो अविदिताद्धि। इति शुश्रुम पूर्व्वेषां ये नसद्याचचचिरे। यहाचानभ्युदितं येन वाग्म ादते। तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेट यदिदमुपासते।।

प्रयोजनं तथा तदनुसारत: पर्थान् प्रयोजनानि व्यदधात् व्यभजत्। भूतप्रयोगो वर्त्तमानभविष्यतोरुपलनगत्वेन। छदत्ववभात् जीव- प्रयोजनविभजने न तस्तिमिम् किमपि वैष्यमिति तत्तद्विभेषणानां विन्यास: । ३। प्रथममविभ्जेयं विनिदिश्य कथं वा तब्चिईेश्यमिति बशुमाह न ततेत्यादि। चस्ु: न ततर गच्कति-भ्रट्ष्टं ततू, वाक् न तब गच्छति-प्रवाग्विषयं तत्, मनो न तब गच्छति-प्रचिन््वं तत्, न विद्यः न वयं तत् वेदनाविषयं ऊतवन्तः चनतुराज्यविषयत्वात्। यथा येन प्रकारेय एतत् ब्रश्म पमुश्रिव्ात् उपदिशेत् तत् न विजानीमः। कथम् ? तत् विदितात् इन्द्रियगोचरविषयात् बन्यत्, भथो भपिच पविदितात् इन्द्रियागोचरविषयात् अधि उपरि। सत्येवं कथं जानीथ 'विदितादन्यत्, पविदितादधि' इति। पूव्वेषाम् पाचार्याखां ये नः पसव्य तत् ब्रह्म व्याचचचिर व्याख्यातवन्तः तभ्य: इति एवं शम्ुम चुतवन्त: । यदि ब्रश्मैवं सर्व्वप्रकारेय ज्ानातीतं कथं तज्ञाने प्रयास दूति वादनिरमनाय कथयति सर्व्वप्रेरकत्वं तस्याश्रित्य यदिति। यत् वाचा वाकयेन अनभ्युदितम् अनभ्युक्तम्, येन वाक् वाकम् पभुरधते प्रकाश्यते प्रयुष्ते तत् एव ब्रह्म त्वं विष्टि जानीदि, यत् दद दृश्यमान वाभ्वसुजातम् उपासते, न इदं श्रद्म।

वेदार्नसमन्वय: । यम्मनसा न मनुते येनासुर्मनोमतम्। तदैव ब्रह्म सवं विद्वि नेट यदिदमुपासते ॥ यच्चचुषा न पश्यति येन च्चूंषि पशति। तदेव ब्रह्म त्व' विद्वि नेद यदिदमुपासते।। यच्छोत्रेवा न शृगोति येन श्रोत्मिद श्रुतम्। तदेव ब्रह्म त्वं विदि नैट यदिदमुपासते।। यत् प्रागेन न प्रागिति यैन प्रायः प्रगीयत। तदेव ब्रह्म त्वं विद्वि नेद यदिदमुपासते।। तल (१) ३-८। ४। यदि मन्यसे सुवेदेति दभ- मेवाषि नूनं त्वं' वेत्य ब्रह्ममोरुपम्। यद्ख् स्वं यदस्य देवेष्वथ नु मोमांस्यमेव ते-मन्ये विदितम्॥ यदिति। मनसा यत् न मनुते न मनमविषयोकरोति जनः, यैन मन: मतम् भोमिविषयोक्कतम् इति चाडु: ब्ह्मविदः, तदैब इत्यादि पूव्ववत्। यदिति। सस्षुषा वत् न पखति न विषयोकरोति जनः, बेन चकषि पतुः क्रिया: जनः पश्वति विषयीकरीति तदेव इत्यादि पूर्वववत्। येंदिति। तोनेग यंत् ने ऋृंपीति जनः, यैन इ्द औीमं मुरतं विषयोक्कतं तदेव इत्यादि पूर्व्ववत्। यंदिति। प्राबीन यते न प्रीथिति नें पेष्टत, यैन प्रापः प्रथीयते खंकार्य्यं निर्व्वह्ति। प्रायः प्रागमित्यथे-प्रापिन प्रणतिन यत् प्रापिति म्रायचिषयोकरोति, येम प्रीपः घ्राय प्थोयत गन्ववीद्िषयोंकर रोति, संदेव संतत्यादि पूर्व्वत्। 81 प्ानातीतं ब्रम्म यदि कैव्स बोभादिय प्रेंविवलनीपलव्यव्य,

बह्मवकी। १६६

नाईं मन्ये सुवेदेति नो न वेदेति वेद व। यो नस्तदेद तद्देद नो न वेदेति वेद घ।। यस्यामतं तस्य मर्तं मतं यस्य न वेद सः । भविज्ञातं विजानतां विज्वातमविजानताम्॥ प्रतिबोधविदितं मतममृतत्व हि विन्दते। भात्मना विन्दते वीर्य्यं विद्यया विन्दतेऽमृतम्॥

सत्तदावह्ितखाल्, न तदा तस्य साचाजन्नानं भर्वात। पस्वि चेत् कोइप्युपयस्स्य साचाज्धानलाभे, तदवश्यं वेदितव्यम्। निर्व्वइति तच्कुतिस्तस्य जेयत्वाजयतं प्रथयन्ती यदीत्याटिभि:। ब्रह्मणोरूपं सरपं ज्वं' स्ुवेद सुष्ध जानासि इति यदि मन्यसे, नूनं निव्रितं बम्मयोकूपं लं दभम् अल्म् एव अपि वेत्य जानासि-तत् स्रूपं न किश्िदपि त्वं जातवान्। पस्य ब्ह्मणः व' यत्, घथ द्रेवेष बस्य ब्रह्मम्ः यत्, तत् मु से तव मौमांस्थम् एव ? एवं पृष्टः शिथ् भाइ-मन्य विदितं भ्ात्म्। किं पा्तं लदेव भिष्योब्रवीवि नाहमिति। बहं बझ्म अवेद सुभ्ठु जानामि इति न सबये। न वेद न जानामि इति नो न, वेद जानामि इति श्र न। न वेद न जानामि इति न, जानामि इति च न, तदेतत् नः पम्माकं मधे यः वेद जानाति स तव् ब्रह्म वेद। किश सस्मेति। यसय ब्रह्म घमतम् अविभ्ञातंन हि जाना- सीति युद्ि :- तस्य ब्रम्म सवं मातम्, यस् ब्रक्म सतं मातं-जानामोति वुटि, न स ब्म्म वेद। विजानतां मानवतां बड्म चविध्ातंन जय जत् जानीस इति बुद्िः, धविज्ानताम् पच्ानानां विद्यातं- आानोम इति हुजिछि । ग्रद्ेमं कथमृत्ञ 'बन्य विदितम्' इति तदेवाह प्रतोति। भन् ब्रभ्म प्रतिबोधविदितं बोध बोध प्रति विदित' बोधमितरुपेण नातम् २२

१७० वेदान्तसम्वयः ।

दूह चेदवेदीदथ सत्यमस्ति न चेदिहावेदीनहती विर्नषटिः। भूतेषु भूतेषु विचिन्त् धीरा: प्रत्यास्म्राल्लोकादमृता भवन्ति॥ तल (२) ६-१३। दूति मत सम्यग्दृष्टिः। न हि तद्िना बोधस्य जातूदयसन्भावनास्ति, अतस्तदेव बोधयित इति भातवानस्मि एषैव च तस्य सम्यग्दृष्टिः। बोधव्यवधानवशात् नात्राव्यवहितं तच्चेममन्यस्ये, सान्ताज्न्नातुर्बोधेनैतज्- ज्ानस्य सम्बदत्वात्, बोधेन च प्रातुरमेदात् वागादिषु प्रेरकतवेन दर्शनवत् नेतत्ताटृगव्यवहितम्। नाहमनन्तस्य ज्ञानं कात् स्रनन आातु लक्षा्रतो- डस्पेनापि तेन साक्षादुपलब्धरा परितुष्ट इति शिष्ाभिप्रायः। एतहच्या शमृतत्वं मोक्ष हि विन्दत प्राप्ोति। कोडसी वात्रोपायस्तं दर्शयति- आम्मना वीर्यं सामर्थ्य विन्दते लभते, विद्यया तज्न्ानेन भ्रमृत' मोच विन्दते लभते। न दि वौर्य विना विद्याफलसभभावना सुतरां लब्- वोर्ययोद्यात्मा विद्यया मोच लभत इत्युक्तम्। अ्रत 'ब्रह्मणो यत् त्वम्' इत्यस्योत्तरं सवस्य ब्रह्मणी बोधयितत्वप्रकाशस्थानत्वेन प्रदत्तम्, 'देवेपु भस्य यत्' इत्यस्य च परवर्ततिन्याख्यायिकया (२।११-१४)। न केवलमात्मनि बोधयिटलवेन प्रेरयित्टत्वेन वा दर्शनैन सिद्ाति सस्य पूर्णत्वम्। अतः कथं स्वान्तत्सिद्धिरिति दर्भयति दहेति। इह अन्ननि चेत् तत् परतत्वम् अ्रवेदीत् विदितवान्, अ्रथ तदा सत्य खस्य सज्वावापन्रत्वम् भनन्तकालस्थायित्वम् भ्रस्ति भवति। चेत् यदि न इह पवेदीत् महती विनष्टि: दुर्गति :- प्मरणधर्मात्वाड हि मह्ा- विनाश: । कथ' वा स्यात्तहुर्गतेरवरोधस्तद्दति-धौरा: भृतेषु भूतेषु सर्व्वभूतेषु चराचरेवु तत् परतत्व विचिन्तय बोधयिततवेन प्रेरयितलेन च ध्यात्वा विविचेति पाठे अन्विष्य भ्रस्मात् लोकात् प्रेत्य भ्रभृता: सम्पवा: भवन्ति।

१७१

५। यदेवेह तदमुव यदमुत तदन्विह। मृत्यो: स मृत्युमाप्नोति य दह नानेव पश्यति॥ मनसैवेदमाप्तव्यं नेह नानास्ति किञ्वन। मृत्यो: स मृत्युमाप्नोति य दूह नानेव पश्यति ॥ ६। तदेतदिति मन्यन्तेऽनिर्ईेश्यं परं सुखम्। कथं नु तद्विजानीयां किमु भाति विभाति वा॥

५। एकस्तिन् परतत्व भिन्नभिव्राकारेण प्रतोयमानानामे- हिकासुषिक विषयाणामेकत्वानुभव एव मृत्युनिवारणः। यत नास्तेन- तदेकत्वामुभव:, तत्र भेदबुब्ेह्िंसाद्देषादिमृत्युकारणान्युत्पद्यन्ते। तत्- कारणनिरासाय वदति श्रुति: यदिति। यत् एव इष दृह्ट लोके तत् एव पसुच परलोके, यत् प्रमुच परलोके तत् अनु तदमुरूपम् इहलोके -एकस्त्िसुभयो: स्थित्यादिहेतोः। यः जनः दष् नाना दव अनेक- रुपम् इव पश्यति, स मृत्यो: दहलोकात् प्रस्थानानन्तर परत्र मृत्युं भयकारणम् आाप्नोति प्राप्नोति। श्रुतिरियं गतिवत्लुरचितापि ब्रह्मणः स्र्वान्तर्भावकत्व' विस्पष्ट प्रकटयत्यतोऽस्या: संग्रहोऽत। मनसेति। न इह किखन-एकत्वकारगेन ब्रह्मणा सम्बन्धविव- र्जितलाभावात्-नाना भनेकम् अस्ति,इद मनसा अ्रध्यायोगेन एव भाप्तव्यम् पायत्तीकर्सव्यम्। मृत्योरित्यादि पूर्व्ववद् गच्छतेः प्राप्य- धत्वात्। ६। परोकषस्यापरीघत' कथं स्वात् सर्व्वेषां सब्रिधी, तत् तत्- सरूपनिहमैन दर्शयति शुतिः तदिति। अनिहृश्य निह्ेटुमभका तत् परोकं ब्रह्म,-योगेन ब्रह्मसंस्पर्शसुखानुभव्वात्-परम सुखम् एतत् अपरोच ब्रह्म इति मन्यन्ते योगिनः । पहम् पयोगी तत् परोच ब्रह्म कथ मु विजानीयाम् ? तस्य स्यमपकाशते भाव्मप्रकाशकले च सिद्धे स्यात् सुलभ तत् सव्वेषाम् अतएव-तत् भाति सयं

वैदान्तसमन्यय: ।

न तत्र सूर्य्यों भाति न चन्द्रतारवस् मेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमन्नि:। तमेवभान्तमनुभाति सव्ें तस्य भासा सर्व्वमिदं विभाति । कठ: ५।१४।१५। मु २(२)।१० । प्वेत ६।१४। ७। अर्ब्ग मूलोऽवाक्शाख एषोऽशवत्य: सनातनः । तदेव शुक्रं तद्रह्म तदेवामृतमुच्यते।। तस्मिँललोका: प्रिता: सर्व्वे तटु नात्येति कश्न। तद्वैतत्।

प्रकाशते, विभाति प्रन्येषां सत्रिधानी विस्वष्ट' हश्ते किसु? दति जिघासा। तनोत्तरं न तलनेति। तन्र व्रह्मणि सूर्य्यः सव्वीवभासकोउपि न भाति न भासकतासामर्थ्वान् भवति, तथा चन्द्रतारक न भासकता- सामर्थवद् भवति, इमाः विद्युतः न भान्ति भासकतासामर्थ्वन्ता: भवन्ति, अयम् भग्नि: कुतः भास्तति भासकतासामर्थ्यवान् भविष्यति। कथम् १ पराममतया बुद्धिगीघरीक्वत्योत्तरं - तभ् एव परामामं भान्तं नित्यप्रकापमानम् पनुभाति अनुदीप्यते सर्व्वम् सूर्य्यादिकम्। इदं सव्वैं तस्य भासा दोख्या-प्रानप्रकाशन-विभानि दौत्रिमत् भवतति जनचचतुर्गोचरीभवति। सात्प्रकाशकतासामर्थ्यशून्य' सर्व्वमिद' केन प्रकाश्यत दत्यमुसन्धानेन भार्पं सर्व्वप्रकाशक ब्रह्म खतोऽवगम्यने। 9। सर्व्बान्तर्भावकत्व ब्रह्मः प्रदर्श्य तस्य सर्व्वातीतल' रूपकेच निर्यीयते ऊरई्मूलदति। अईसूखः अह्धे सर्व्वातीतं ब्रम्म तदेव सूख यस्य स, प्वाक्श्ाखा: धर्ववाचय: बयोगता: मासता: महाभूताद्या: बस्च स एष असत्थः न खः चिरं तिश्वतीति नम्वतः संचार चनातन: मव्यय: प्रवाहक्मेग चिरखाये । तव् मूलम् एव शुभ्र डड, तत्

यदिदं किश्व जगत् सवीं प्राययनवि निःसतम्। महडयं वज्चसुद्यत व एततिटुरयतासे भवन्ति। भयाद्खाम्मिश्तपति अयातपति सूर्यय:। भयादिन्द्रस वायुब सतयुर्धावति पश्चम: ॥। कठ ६।१।२।३, ते गघार। ८। भावि: सव्निहितं गुहचरन्राम महत्पद्मतैतत् समर्पितम्। एजत् प्रायन्रिमिषच्च यदेतव्जानय सदसद्वरेसय परं विज्ञानाद् यद्रिष्ठं प्रजानाम्।

ब्रह्म, तत् भमृतम् अविनशरम्। तस्मिम् सव्वें लोका: चिता: आश्िताः, तत् उ पुनः कखन न पत्येति न अतिव्रम्य वतते। एतत् वै तत्-यज्भ्रानादमृत्ता भवन्ति इति परेब सम्बन्धः । सर्व्वातोतस्य महतोमशीयस्व ख्यापयति भौषणत्वप्रदर्थमेम यत् दति। यत् किश्न इढ सव्ें मिखिल' जगत् ततः मिःसर्त निर्गतं सत् ग्रणी प्रामसरूपे तम्िमन्-प्रविष्ठाय-एजति प्रचलति क्ियावत् भवति तबिरपेचक्रियाया भसवावात्। यद्यप्येवं कुतो वा तख भीषणलम्? तव् महत्, पतएप अयम् उद्यतं वच्चं भवकारखखात्। तखय मइस्व' मृता भयमुपतिष्ठते उद्यर्त वच्चम् नब घ तत् लचचते। भयमिति कथनं पराक्रान्ततप्रदर्शनार्वम्। तदैव विदणोति भयादिति। स्य ब्रश्मणः भवात् भौतया अग्नि: सपात्ति, भयात् सूर्य: सपति, भवात् रन्द्र: प, वायुः च, पश्चमः ससयु: च धावति खस्ाधि- अतकाथनिव्याडाय सखरी भवति। 5 सव्वान्तर्भावकस्यापरोच्ल कर्च सभ्भवति तदुशम्। यदिदं सर्व्यातोलं कर्य सखापरोचल खात् तत् सन्परत्ति कवयति भाविरिति। भाविः प्रकटं यथा खवात् तथा सविहितं, गुहावर मुहायां हदि

१७४ वेदान्तसमन्वयः ।

यस्मिन् लोका निहिता लोकिनस। तदेतदचर ब्रह्म स प्रागसतट् वाझ्नन: तदेतत् सत्यं तदमृतं तद्देब्व्यं सोम्य विद्धि॥

मु २ (२)।१२ ।

2। हिरसमये परे कोषे विरज ब्रह्म निष्कलम्। तच्ुमं ज्योतिषां ज्योतिसतददात्मविदो विटुः।

चरतोति नाम प्रसिड्म्। तत् कुतोऽस्य सर्व्वातीतत्वम् ? महत्पद महत् चनन्तं पदं भूतनिवासस्थानम्-महत्वादेव सर्व्वातीत सत् धपि सचिद्ितं गुहाचरस। अपिच प्रत अस्मिन् सव्वातोते एजत् चलत्, प्राणत् प्रायवत्, निरमिषत् निमेषोभेषवत् एतत् स्व्ं समर्पितं निहितम्। यत् एतत सत सर्व्वोपादानम्, असत् प्रव्यक्तया स्थितम्, वरेख्य वरणीयं, यत् वरिष्ठं वरतमम्, तत प्रजानां लोकानां विज्ञानात परम् पतिरित्नं तदविषयम् इति जानथ भवगच्कथ यूयं शिष्या:। यदिति। यत् अर्चिमत दौप्तिमत, यत धशुभ्यः भ्रणा, याध्न् लोका: लोकिन: तहासिन: च निह्िताः, तत एतत प्रकरं शाश्तं ब्रह्म। स प्रायः, तत् पुनः वाजनः, तत एतत सत्यं, तत्, भमृतम्, है सौम्य, तत वेद्वव्यम् पध्यात्मयोगेन प्रवेष्टव्यम्। 2। तदुपलब्धिस्थानं वदति हिरसमय इति। हिरसमये व्योति- माये बुद्धिविभ्वानप्रकाशे परे याछे कोषे विज्ञानमयकोषे विरज रजः मल तडर्ष्जितं, निष्कल निरवयवं ब्रह्म। तत शुन्तं शुड्र, ज्योतिषां भौतिकानां ज्योति: प्रकाशकम्, पातमविदः विवेकिन: यत बिदु: विजानन्ति तत ब्रह्म।

र्थ प् । ] १७५

ब्रह्मैवेदममृतं पुरसाब्रह्म पख्चाड्ुह्म दच्षिगातशोत्तरेय अधखोई्वस्व प्रमृतं ब्रह्मैवेद विश्वमिदं वरिष्ठम्॥

मु २ (२)।६।११ । १०। दृरच्च तहिव्यमचिन्त रूपं सूत्माच्च तत् सूच्मतरं विभाति। दूगत् सुदूरे तदिहान्तिके च पश्यत्ख्िहैव निहितं गुहायाम्॥

मु ३(१)।७। . ११। ॐ ब्रह्मविदाप्रोति परम्। तदेषाडभ्युक्ता। सत्यं नानमनन्तं ब्रह्म। यो वेद निहितं गुहायां परमे

ब्रह्मेति। इदम् चमृत ब्रह्म एव पुरस्तात, ब्रह्म पशात्, ब्रम्म दक्षिणतः उत्तरेष च; इदं ब्रह्म एव पधः च अर्द्द च प्रस््तं व्याप्तम्, इदं वरिष्ठ' वरतमं ब्रह्म विखवं समस्तम्। १०। सव्वान्तर्भावकसर्व्वातोतयोरेकतयैकन सव्रिवेशः उडचेति। तत ब्रह्म व्ृहत सर्व्वातौतम्, पतएव दिव्यम् भ्रपार्थिवम् इन्द्रियाविष- यम्, अचिन्तारूपं चिन्तयितुमशक्य रूपं स्वरूपं यस्य, सूक्षमात, च तन सूक्षतरम् विभाति प्रकाशते। तत् दूरात् सुदूरे दड शन्तिके च, पश्यत्सु चेतनावत्स दर्शनसामर्थ्ययुश्ेषु इह एव गुड्ायां बुधधौ निहितम्। ११। लक्षवाअकसवरूपनिर्ययं विना न आतु वसुपरिग्रह्ः। स्व्वातोतस्य सर्व्वसम्बन्धविवर्ष्ितस्य ब्रह्मणः क्यं वा लचगाम्क सरूपं निर्णेतव्यम्। यब सादृश्यवैसाद्ृश्घटितविचारो नोपसर्पते, तब किमपि न बुडिग्राज्यं प्रतिभाति। यदि न ददि ब्रभ्मविषयक

१७६ वैदानसमन्वय: ।

य्योमन्। सोडभुते सर्ववान् कामान् सह ब्रह्मया विप- स्वितेति। ते.श१।

शन खतः प्तिभायात्, न सभ्भवेदस्य प्रतोति: केनापि प्रयासेन। कार्य्यदर्शंनेन कारणानुमानममि सतो हबिद्ितकार्यकारणज्जानं विना न जातु सशवति। कुनभकारेण घटादिनिरभ्ाण' पश्तः कार्यकारण- ज्ञानसुत्यद्यते इति न घटते। तथापीद कार्य्यमिद कारणममिति निर्ययात प्राक् ताहभज्ञानस्ास्तित्वमवश्तभावि, बन्धथा कुतस्तस्य सन्भावना। अतः सिदति तस्य खत: प्रतिमानं इविड्ितत्वस्। खतः प्रतिभानं खवतो हव्रिहितत्वच्न दर्शयति कुतोऽपि तस्य तब्रागमः । भागभो हि कार्यय तब् कारणनिरपेक्ष भवितुं शकम्। पतो योडसी पराता सर्व्वकारण: ततएव तद्विषयवसरूपन्ञानमातन्याविर्भवतौति सत्िद्ान्व: । तमेवास्ित्य स्वरूपनिर्ययं करोति स्रुति: 'ब्रह्मविदाप्रोति परम्' इत्यादिभिः। भ्रोमिति शिष्याचार्य्यायामविता; तं संस्मृत्य परं शास्त्रमारभ्यते। ब्रह्मवित ब्रहमत्न: इदा लबम्रह्मसरूपच्ञान: पर व्रक्म आापिति तत्साचाकारं लभसे। तत् तम्मात एवा ऋक् प्भ्युत्ना ब्रह्मसरूपन्नानानन्तरं तत्पाचाककारवा इत्यर्थयुत्ता फक पसाता ;- यो जनः घरमे ब्योमन् व्योगि-"एचोऽचर परमे क्ोमम् यश्चिन् देवा अधिविशे निषेदु:"(ऋक् १०म २२स्, १६४ घक्) इति माकरशखरचे घचरे परम्दणि विदमानायां गुडायां खददि सर्ख्व शानमनन्त सत्यादिस रुपवत् ग्रह्म निद्ितं निगूड़भावेन वर्तमानं वेद भन्ता न्ा जानाति, स प्नामन्तव विपचिता सर्व्वसेन प्रभ्मथा सह साधाकम्बन्ववशादेकौभूय सर्व्वान् कामान् तत्प्रेरितान पक्षुते। विपचचिवेति विशेषणबलात् यद्ग्रोमी घेत विचिना सेवमान: साधकच सत्प्दूपावेशोययोगी तें तं सेन विचिना समोगाय वच्न पवं पक्योति सामपते। उयस्पच्ये विभिविंध्ियते। विशेफवासयान मध्याय प्रयू्तो।

ब्रह्मवलौ। १२। यद्तत् सुक्कतम्। रसो वै सः। रस ख्ेवायं लव्ानन्दो भवति। की घ्चेवान्यात् क: प्रास्यात्। यदेष आाकाश आानन्दो न खात्। एष च्वेवानन्दयाति। तै, रश२। १२। तेन च साचात्सम्बन्धं विष्टनोति यडा इति। ब्रभ्मण: क्रियाभत्तिरेव सुक्कतं तस्य क्रियाया: सृष्ठ लवात् ; तम्मराच्च तत् पुसय- मित्याचयते सदयुसरपेनानुसनुच्ित्तनैवांस्थलाभात्। यत् यम्मात् एव एतत् सुक्क्तं पुखय तस्मात् स रसः एव। पुस्याविर्भावमावादानन्दा- विर्भाव: ; भतस्तयोरेकत्वं स्यापयति श्रुतिः। जगव्जीवादिषु यदानन्द- रूपमनुभूयते तत्त्यवहितत्वात् तब्र साचादानन्द:। पुसयसवरू- पाददानन्दाविर्भावस्तस्याव्यवह्ितत्वात् सान्तास्म्। भाविर्भूय सव्वें प्रावर्यत तप्तिहेतुर्भवतौति रसभब्देन निहेशः। प्राम्यप्रापकत्वसम्बन् प्रदर्श्यास्य साक्षात्वं द्रढ़यति (१।१।१७)-रसं हि एव धयं जीवः ला भानन्दो भानन्दपावितो सवति। पानन्दादेव हि चेष्टोपतिष्ठते प्राथधारणज्जातोवदति सा-यत् यदि एव आकाश :- तत्वदथ्या, आकाशे वा-लोकटच्वा पानन्दः न स्ात-"यदेष आकाथ भानन्दोन स्वात्' इत्यानन्दपदस्य समानाधिकरचलेन निह्ेभात् व्योम- पदस्य भूताकाशपरत्वं तावत् प्रत्युत्मेव भवति। न च 'यदेष आानन्द पाकाशे' भूताकाशे इति सप्त्यन्तमाकाशपदमिति। न व्योम- पदस्य भूताक्षाशार्थकत्वं प्रत्याख्थातुं अक्यमिति वाच्म्, चाकाथपदस् प्रथमान्तइयसन्दष्टत्वेन प्रथमान्तताया एवोचितत्वेन सप््यन्तानीचि- त्यात्" (मि, ब्र, वि,) इति-को द्वि वा बन्यात् चेष्टेत, कः प्राख्यात् प्रायधारणं कुर्य्यात्। एव आानन्दएव भानन्दयाति पानन्द- यति सुखयत सुखेन पेष्टावन्तं जीवन्तं करोति। पतएवान्यन "यदा वे सुखं लभतैजय करोति नामुखं लव्ा करोति सुखमेव लव्ा करोति" (२१७[१२१]) इति।

१७८ वेदान्ससमन्वय: ।

१३। यतो का दूमानि भूतानि जायन्े। येन वातानि जीवन्ति यत्प्रयन्त्यभिसंविशन्ति। लद्वि- जिचासख तब्रह्ीति। तै, श१२। १४। स होवाचेतहै तदचरं गार्गि ब्राहणा

प्राति किश्वन न तदभ्राति कस्म।

१३। कारणलचणन ब्रद्म निद्दिशति यतद्वति। यतः एव इमानि भूतानि भाव्रह्मस्तम्वपर्य्यन्तानि जायन्ते, जातानि येन जोवन्ति प्रागं धारयन्ति वर्षन्ते, लयकाले यत् ब्रह्म प्रयन्ति प्रतिगच्छन्ति अभिसंविशन्ति तादातमामेव प्रतिपद्यन्ते तत् ब्रह्म इति विजिन्नासख भातुमिच्कख (११।२)। १४। "कस्िसु आकाश श्रतश्च प्रोतस" दत्यस्य वाचक्रव्याः प्रम्नस्यीत्तरऽक्षर' पर ब्रह्म निर्हिशति याज्वक्काः सह इति। स याज्जवल्का: उवाच-है गार्गि, ब्राह्मणाः ब्रह्मत्ना: एतत् वै तन भक्षरं -यब्र चीयते न चरतीति तत्-प्रक्षर' शाखत पर ब्रह्म वदन्ति, वत् अस्थूल'- स्थूलादन्यत, अनग-सूत्त्मादन्यत्, अफखम्-डखा- दन्यत्, अदीघं-दौर्घादन्यत्, अलोहितम्-अम्नेर्यो लोहितो गुण- स्तद्रहितम्, शस्त्रहम्-अपा यो स्रोहगुणस्तद्रह्वितम, पच्छायम्- अनिहश्यत्वात् भवतु तत् क्वायैव न तत् छाया, प्तम :- भवतु तईटि तम: तदपि न, पवायु :- भवतु तर्हि वायुः न सोऽपि तत्, अनाकाशं -भवतु तहि आकाश तदपि न तत्, असक्क-भवतु ताई सज्यत इति सङ्ग: स्पर्शः न सोऽपि तत्, अरसं-भवतु तर्हिं रसो न सोऽपि तत्, अगन्धं-भवतु तर्हिं गन्ध: न सोऽपि तत्, पचन्ुष्कम् अत्रोनं-

ब्रह्मवलनी। १०६ एतस्य वा अकरस् प्रभासने गार्गि सूर्य्याचन्द्रमसौ विष्वती तिष्ठत एतस्य वा यक्षरस् प्रभासने गार्गि द्यावा- पृथिव्यो विद्वत तिष्ठतः। एतस वा पवरव प्रशासन गार्गि निमेषा मुहर्त्ता भहोराचारयर्डमासा मासा कटतबः संवत्सरा दति विववतास्तिष्ठन्तेतस्य वा पक्षरस्य प्रशासने गार्गि प्राच्योऽन्या नद्यः खन्दन्ते श्वेतेभ्यः पर्व्वतैभ्यः प्रतो- च्योऽन्या यां याञ्च दिशमन्वेतस्य वा पक्षरस्य प्रशासने गार्गि ददतो मनुष्या प्रशंसन्ति यजमानं देवा दर्व्वी पितरोऽन्वायत्ता: । "पश्यत्वचत्तुः स ऋृगोत्यकर्गः" इति चक्षुःश्रोचकरणविरहितम, श्रवाक् -भवतु तर्हि वाक् न सापि तत्, श्रमन :- भवतु तर्हि मनः न तदपि तत्, प्तेज्कं-नागन्यादिवद्गीतिकतेजोयुक्तम्, अप्रागम्-भीतिक- प्रागोऽपि न तत्, अ्रमुख-मुखविरहितम्, अ्रमान्र'-मात्रा मान'

तम्। तस्मिन् कपि जीवधर्मा न विद्यन्त इति प्रदर्शनाय-न तत् किश्वन प्म्राति, न कवन तत् अन्नाति-न भचयित न भच तत्। यद्येवं तदवस्तु भवितुमईति? न। तदेव सर्व्वकारणमिति दर्शयति एतस्येति। है गार्गि, एतस्य वै प्रक्षरस्य प्रशासने नियन्तृ- व्ाधोने सूर्य्याचन्द्रमसी सूर्य्यय चन्द्रमा विष्ृती तिष्ठतः । है गार्गि, एतस्य वे भ्रक्षरस्य प्रशासने द्यावापृथिव्यो दयौस पृथिवौ च विष्वत तिष्ठतः । है गार्गि, एतस्य वे परचरस्य प्रथासने निमेषा:, मुहर्त्ता;, अहोराजाणि, अर्धमासा:, मासा:, ऋतवः, संवत्सरा: इति काला- वयवा: विषवता: तिष्ठन्ति। है गार्गि, एतस्य वै अक्षरस्य प्रशासने प्राच्: मायव्ववा: पूर्व्वदिगमना: गङ्गाद्याः अन्यास नद्यः खेतेभ्यः

१८० वेदान्तसमन्वयः । यो वा एतदचरं गार्ग्यविित्वाSम्ँखोके जुरोति यजते तपसप्यते बहनि वर्षसहसायन्तवदेवास्य तङ्गवति यो वा एतदवरं गार्ग्यविदित्वाऽस्माललोकात् प्रैति स कप- गोऽथ य एतदकर गागि विदित्वास्म्राल्लोकात् प्रैति स ब्राह्मप: । तहा एतदचर गाग्य हष्ट द्रष्ट्रभ्रुतथ श्रोवमत मन्त्र- ड्विन्वात विस्वात नान्यदतोऽसित द्रष्ट नान्यदतोऽसि श्रोत नान्यदतोऽस्ति मन्तृ नान्यदतोऽसित विन्वावेतस्मित्षु खल्वचरे गार्ग्याकाश भोतस प्रोतश्चेति। हह ५।८ा८-११। पर्व्वतभ्य: हिमवदादिभ्य: स्यन्दन्ते स्त्रवन्ते वहन्ति ; प्रतोच्: प्रतोचीं दिशम् पच्न्त्य: सिन्धाद्या: नद्यः ब्न्यास यां यां दच्िणाम् उत्तर्रां दिशम् अशु पनुप्रव्टत्ता: तां तां दिशम् अनु स्वन्दन्ते वहन्ति। है गार्गि, एतस्य वे अकरस्य प्रशासने ददतः हिरस्ादीम् प्रयच्छतः जनानृ मनुषाः तच्छासनवश्यतावशादवभभावेन प्रशंसन्ति, देवा: यजमानं पितरः दव्वीं प्रज्जतिविद्वतिभावरह्ितहीमम् भन्वायत्ता: अनुगता:। समर्थानां वप्तानामेवमधीनतासीकार प्रथास: शासन- मेव हेतु:। है मार्गि, यो वै एतदचरम् भविदित्वा प्म्नात्वा धस्मिन् लोके बहनि वर्षसहस्रायि व्याप्य सुरोति, यजते, तप: तप्यते, भस्व जनस्व तत् इवनादिकम् धन्तवत् विनाशि भवति-विफलमेव स तदु- तिड्ठते। ह गार्गि, यो वे एतत् पचरम् भविदित्वा पन्नात्वा सस्मात् लोकात् प्रति प्रयाति स ऊपयः अपापाचम्। अथ यः एतत् भचरं विदिला बात्ा पसमात् लोकात् प्रेति स न्राश्णः ब्रह्मसम्पनः। ३ गार्गि, तत् वे एतत, चमरम् चटष्टम् भन्यं: द्षट दर्भवक्रिया-

१८१

१५। यस्मादर्व्वांक् संवत्सरोऽरोभि: परिवर्तते।

यस्मिन् पक्च पञ्चजना माकाशख प्रतिष्ठितः । समेव मन्य भात्मानं विद्वान् ब्रह्मामृतोऽमृतम्॥ प्रायस्य प्रायामुतस्च्तुषस्न्तुरुत श्ोतस्य श्ोनं मनसो ये मनोविटुः। ते निचिकुर्ब्रह्मपुरायमयाम्।

वसृँ, पशुतम् अन्च: चोट, चमतम् भ्रन्: मन्तृ, भविभ्ातम् धन्य: विभवात, पतः प्रन्यत् न दष चसिति, पतः बन्यत् न ओोढ भस्ति, भतः पन्धत् न मन्तृ भस्ति, चतः अन्यत् न विघ्ा भस्ति-दर्भम- न्वणादिक सव्वं तदधीनं न तदनपेत्मित्यभिप्रायः। ३ गार्गि, एतस्िन् मु खलु पचरे पाकाशः घोतव प्रोतस-इत्युत्तरम् (१३। १०-१२)। १५। कालातीतं तत् परतत्व विष्णोति यम्मादिति। पहोभि: संवत्सर: यम्मात् परतत्वात् प्व्वाक् चन्यन परिवर्सते स्रमति, तत् कासातोतं ज्योतिषां ज्योतिः, पमृर्त परतत्व' देवा चायु: पायूरपेण उपासते। तदव सेषामपरेषाच्ानन्तं जोवनमिति तद्रूपेणोपासना। सरव्वाधारत्वेन तत् परतत्व परदर्खवते यस्मिच्चिति। यश्िमिम् पत पन्नसंख्याता: पञ्चजना: देवपिनसुरगन्धर्ज्वरचांसि प्रतिष्ठिता: भाकामय प्रतिष्ठितः, तम् एव भावनं परामानम् घहम् चनृतम् भविनाशि त्रम्म मन्धे। एवं विद्ान् पहम् पमतः भविनाशिलमात:। क्य वा तत् परतत्व' प्रत्यचीकर्त्तव्यं तदाह म्राणस्वेति। ये साधका: प्रागस् प्रायम्, चपिच चशुषः चस्तुः, चपिच त्ोषस्य शोषम्, भविच मनस: मन :- 'ब्रभ्मथत्तवधिष्ठितानां' तेषां प्रायनदर्भनादि- सामर्थ्यमिति-विदुः जानन्ति, ते पुराव चिरन्तनम् धमा सर्ब्बन्तेष्ठं अ्म्म निचिक्यु: निवितवन्त:। पष अअणि विशवन नाना धनेवं न

१८२ वेदान्तसमन्वय:।

मनसैवानुद्रष्टव्यं नेड नानास्ति शिश्वन। मृत्यो: स मृत्युमाप्नोति य दूह नानेव पश्यति। एकघैवानुद्रष्टव्यमेतप्रमेयं प्रुवम्। विजर: पर आाकाशादज भात्मा महान् ध्रुवः। छड ६।४।१६-२०।

१६ । मैनमूर्द्ट: न तिर्य्यज्च न मध्ये घरिजग्रभत्। न तस्य प्रतिमा अस्ति यस्य नाम महदाशः ।

भस्ति इति मनसा भध्यावयीगेन अनुद्रष्टव्यम्। व इह परब्रह्मथि नाना अनेकम् इव पश्ति स मृत्यो: मत्योरनम्त्र मृत्युं भवकारणम् यापोति प्राप्नोति। एतदेव दर्शनं स्कुटयति एकधैवेति। चप्रमेयम् अनन्तं ध्रधं शाखतम् एतत् ब्रह्म एकधा श्रखएडम् एव अनुद्रष्टव्यम्। न केवलं परोक्षेण् किम्परं। कषेगेत्याह-महान् सव्वातोतोऽषि बात्मा परात्मा तत् ब्रह्म। किनयमावाऽडकाशः ? न। भाकाशात् पर: तदतीतः। पवाशस्योत्पततिरस्ति स तु भ्जः जनरहितः। भस्ति तस्मिन् मालिन्यस्पर्थः स तु अरजः रजोमलं तर्द्राहतः। प्रन्यवसतुषंयी- दस्याम बत्वं विविधाकारप्रासेः सतुध्रवः चिरेकरसः, प्राकाथोऽचतनः स तु भामा चैतन्यसरूप: । १६। योऽयं सर्व्वतोविसवारी परामा न जातु तस्य काषि प्रतिमा सअभवति ; खगोरवेद्यापूर्ण एव स इत्याह नैनममिति। एनं परामनं न हूं न तिर्य्रस न सध्ये परिजग्रभत् न परिग्रहीतुं भक्रु- यात्। अतएव न तस्य प्रतिमा सादय्यम् भस्ति। विना हि साहखं न वयं वसतुपरिभहे समर्थाः ; कर्ष सभवेदाराध्यसदाह-यस्य सहत् दिगायनवच्कयं सर्ण्न परिपूर्ण यमः मोरवम्-ऊईपूर्णमघः पूर्य मिलेव चूर्णात्वाशुभवेज स बाराकः।

ब्रह्मवली। १८३

न सन्दृश तिष्ठति रूपमस्य न चन्तुषा पश्यति कश्चनैनम्। हदा हदिस्थ मनसा य एन- मेवं विटुरमतास्त भवन्ति॥ . श्वेत ४।१६१२०१ १७। तद्ेदगद्योपनिषत्सु गूढ़' तद्ा ब्रह्मा वेदते ब्रह्मयोनिम्। ये पूव्वें देवा ऋषयस् तद्िटु- से तन्मया अम्ृता वे बभूदुः ॥ पूवे ५ू।ई।

सदेव र टमुथते नेति। अस्य रूर्प स्वरूपं सन्दृशे चत्तुरादि- ग्राह्मयोग्यप्रदेशे न तिष्ठति, कखन एनं चन्तुषा न पश्यति। प्दा भत्नियोगैन मनसा ध्ानयोगन दृदिस्थम् एनं ये एवं महययशर्तवेन बिद्ु: नानन्ति दर्शनविषयं कुर्व्वन्ति ते प्रभता: भवन्ति। १७। ऊर्द्धादिपूर्णत्वेम दर्शनन सत्तामात्रीपलब्धिः। न तथा तस्य निगूढ़सम्बन्धमाधुरय्यं प्रतिभाति। केन वा तङ्गवेत्तदाह तदिति। तत्परतत्त्व वेदगुद्योपनिषत्स वेदगुथ्या: या: उपनिषदः तामु गूढ़ प्रच्छन््रभावेनावस्थितम्। ब्रझ्मा पादिपुरुष: गूढ़भावेनावस्थितं तत् ब्रभ्मयोनि वेदप्रभवस्थान वेदते जानाति। परादिपुरुषानन्तर पूर्व पुराकाले देवा: ऋषयय तत् परतत्व ब्रह्मयोनित्वेन विदुः। ते तनपयाः तदावभूता: प्रमृता: बभूवुः। पतः वयमपि ताट्टक्साक्षादुपलब्धा- इमृता भविष्याम इत्याभिप्रायः।

मारोइवदां सत्निवेध पति प्रत्स्यीत्तरमेतदत्-वैदादददान्े समारोही वेदव्यवद्तानामादि-

१८४ वैदान्तसमन्यब:।

व्यवहारी वेदाषेदान्ख भेद प्रदर्भयतीति तमेवानुखन्य वज्ञान्तरखमख्। नबय अभाध भेद

तथव पूर्व्वच। १-8। चत प्रथमवचनसंघे (१) कर्थं वा प्रपचातीतख प्रपथतसन्ब्वेऽषि न ताहक्लख हानिसत् प्रदर्थयतत सुतितत्सानिध्यवत्राव्ममतः क्रियाशोलत्वसंघटनेन। दूरनिकटसन्वम्खन- न्त्वादिव सिड्ः। द्वितीये (२) यत्तस्व तदुश्रम्। दतीयी (२) विषयाविष्टचित्तानां ब्रम्मथः प्रपख्नत्वेन योऽय परिग्रहस निविध्य तत्मेरकत्वेन ग्रय निबसते। चतुर्थे (४) ब्रह्मणी दुर्शेयत्वेऽपि ज्ञानविषयत्व' तस्य कथ सिद्धाति तत् प्रदश्वते तस्य बीधयिटलेन। जीवे तती

तरि संघटते। जीवे यद्यप्युतृपत्तिविनाशवान् बोधी व्रश्मणी बोधखकपलेन ग्रहण महानन्तराय मे इति मन्यसे तदपि तस सर्व्वामुभूतेन परिद्ृत भवति। बोधस्यासव्त्वेमि जोवस ऊत्सस तख्य यहणासामर्थ्यात् खच्छात् खच्ान्तरग्रश्टणकाले पूर्व्वस्य विलय: परस्यीदय पति यदपि दश्यते सदपि हम्यमाचम् ; यतीसुत्तरबीधस्य पूर्व्वबीधमूलत न जातखीकर्त मकम्। 'यद्ख त्व' यदस्य दैवेयु' इत्य अस्याचरिक व्याख्यान' मूतनतया भासमानमपि न कमपि दीषमावडति, नअ्ममकामस्थानतवेन दैवमनुव्यादीनां स्व्येषो व ग्रहचात्। न खल्ेकखिन् समगरसरूपप्रकाश नातु स्पवति, अतयराचरयु तत्प्रकाम्दर्भन विना न कीऽपि पूर्णतामयितेति च सिजान्त: सम्यगेय। ५-१०1 पश्चमे (X) यदिहलीकपरलीकयोरेकत्वं अ्भ्न्ि प्रदर्णित तत् खल्यु जीवजीवन- स्याखख्त्व' प्रतिपाद्यति। एकचिन् आसरि नान्यथा भवितुमहति। सर्व्वनेव तच्कासन जिव तवेनेति तवीरिडपरयीभेंदवडरा भौतिरज्ञानमृखिकेव। विशेषनियीगीऽस्या: य्ुतेरगतिषद्याम। बछ्ठे (4) प्रथम सुखसरूपत्वेण ब्रह्मणीऽपरीचत्' निर्धोय पसाआारूपत्व नेति न कविदपि विशोष- मुडावयति। अझ्मचि सरूपस्य न मानात्व, तथा सति खश्िन् विरीधीऽपरिषार्य:। सुबय न्ानखेकमेव तष्मिन्रन्यथा प्रथम सुखसकूपमेवापरीचत्वसाधकतवेण विन्धस्य पुनश प्रश्नानसारिख्य त्तर ज्नसरूपस्य ताहकृत्व म जातू प्रतिपादेत। कथ वा सरूपाणामेकत्व बस्यामसदुपरिष्टात्। सपमे (6) वभथ: सव्वातौतत् पषि तव्िित्र व नित्यकाल निखिखससारस्य सित्रिति दर्भयति प्ति- सेग च तस्य नित्यसम्बन्वम्। घट्टमे (८) सर्व्वातीतस्य सर्व्वगतत्व स्व्वान्तर्भावकतव न जालप- गच्कतोति प्रदश्य तम्िन् सर्व्वदैव भेदशून्यत्वमिति द्रदयति। नवमे (2) यर्द्याप विच्ानातनि ममस्वरूपत् न परतत्वीपलन्धिवच्यते, तथापि न तत्र परिमितत्व न तख् दर्मन बिर्वाई व्यापक- लेग। सथाने दट्टिगिवेशी म्ानेऽननतरचचमिति साधकसमयः समर्थ्यतेऽनया। दशमे(१०) पुनरष्टमीतविषयस्ासंश्रयेन स्वापनम्। ११। एकादमे सकपध्ञान, तेन अअर्यकत्वमेकतया व भीनी निवसणे। प्रयमन्नावत् सरपद्ान परतश्वप्रेरथया ऋदि प्रादुर्भवतीति नि्हेधः कि' वेदान्तप्रतिपचिसिद पति वियेशम्यम्।

धर्ष प1] बह्वती।

पादिपुदवे वैदान्तप्रादुर्भाव पति नते नासिति कस्याप्वसव्यतिः । प्रतिकदय' तत्प्रादुर्भावः सब्बते- नेति वेदान्समय :- "वष्िम, सत' प्रतिष्ठितमिवि पदय पति हीवाच उदयैन हि सत्य बानाति, इदये क्रष सत्य प्रविष्ठित' भवति।" (१२1१) इवि। चवएव च जातस मिशी- नैदाभिचत्वमवर्ष्त्ति न (११।१२ म्र। ५/०) अभ्रचारियी वटीवेंदीत्पादयिटलम्। वदसि पेदादि- पुरुषे प्रादुर्भूवपरवस्भान समप्रदायाविचोदिनाद्यत्यानामपि सववि तक्रवयेनेति तदृपि न सम्यक्। "यमेदेब हच्ते तेन खन्यः" अति खात्प्रवान' बिना अ्रवयेन परवस्वविच्ानसभ्ावना प्रतिबदति युदिः "नायभात् प्रवचनेन खम्यी न मेचया न बडुना त्रुतैन" (५।२) इत्यादिमि:। पतएव कि सेवानवर भार- "यस्य देवे पराभतियंथा देवे तथा गुरी। तखेते कविता हार्था: प्रकाशन महावानः ।" (१२।१२) इति। यर्यवानाना वर्षादिपरिज्ान न सम्भवति तथैव परमतनुन्ोलितान्तर्नयनाना न त्रवबाध्ययना- दिना परतलपरियङः। भवति चानसत्खूपस्ूर्ती तेन च जीवसेकता। कथमिति निभासा नेतू, सत्स्वकपालकपेद् जौवस्वकूपेद्षावभ्यन्ावित्व तसा इति सर्तव्यम्। न वीवल' स्रूपक सरपस्यानन्यात् यवा प स्वादुत्तरीत्तरमसाकत्यहरच' जौवस्य, तथेव भोगविधिस्फ निरपि तडुदय। उत्तरयन्थेडम्ादिप्ु अद्दर्धनेन विभेषविद्यीससकपर्फुरय पूर्ववमुत्तम् (श१६०पृ)। भत पुन- रवादि सर्थ भीभोपकरयमिति सजेनेवोपनम्यती। स्व्वेषु भोगोपकरणेवु ब्रभादर्शन' जीवे तततत्खकपपरिपुटये भवतीति अ्रश्मदभनविधिनेव तेषासुपभोगः। विद्याववयां विस्तारीडस द्रष्टव्य:। 'सन्य' मानमनन्य' ब्रम्म' इत्यन खकपमेक बड्टु र वेोि विचार्य्यम्। सत्य सत्तामान' चेत्, बुधधामेद- एव सत् । सर्व् सन्मूलकमिति कथम' बृभ्मसत्तया तेषां सत्तेति न पुनर्विरज्म्। ज्ञानन्तु पप्तिमान, बुदेव द्वान न ततसख कापि भिन्नता। आानस्यनु म्ृह्षः परिच दराित्य व्यवत्थती न बखात् तथ मेद:। एवं सत्यादीनां दृह्लती भेदेन ग्रहयस् निभिसाभवदिकत्व- मखब्हल न जातु तरपेति। सुरत रससरपस तदिति न मेदकारयम्। क्रियाथलिसेनानन्रा ; भागन्द: पुनः पूर्वत्वमस्य प्रदर्भते सुतरां तथा तेन च तस्याखच्त्वस न कापि हानिः। एवमखव्ते सिजेऽपि शिवत्वमख्य ज्ानातिवतिति प्रतीयती। मेवम्। न हि पूर्वज्ञान जातु भिवत्वविरहित, यतः भिवत्व' ज्ानस्य पूर्वत्वमेव प्रकटमति। पूर्षग्ञानेन पूषतापादनाय यत् यत् क्रियते तततब्जोबाना हिवाय सुखाय अगवीति तखैब भिवति नामकरचम्। १९-१०। बादये (१२) यदुत' तदतिरिक्तमेतडक्रव्य यत्, न वानन्दो निच्चियत्वमानयति साधकेपु विन्तर्दिं पूर्वभियाभीखलम्। "बाल्मान' सयमकुबत" रत्ुन्य दुदच: मुन्जतत्व' स्वापि- वम्। अतिरेद हत'-अत क्रिया-दृअचि मित्य सुदु-शिया वर्सते। सैब क्रियानन्टबयेव सर्ष्वचाक्मान प्रकटयति। ये पुनसदानन्दस्र्भमनुभवन्ति ते तत्खभावखामात् अवन्ति शियावन- एवं। अतएवाड युतिः "सृकमेव लव्या करीति"अवि। बर्यादमि (१२) यत् कारणखचबसुख्न नैनेंब सर्ष्वन काय्यड्ु वारयधर्नानपखण् तदके नदाविर्माव नुतिरवोषयत्। वायस बार्य्त शारच बिना न जात समवति, अतपवाहिव्यादीनामादित्यश्ादिय कारणे दृभि २४

वेदान्मसमन्वयः ।

विद्यत इति तरदनप पुषमिरोधाय कारवत् द्दर्शनसुपदिख्वते तथा। फतई *े (१४) दशषः प्रपभ्नखभावत्व निषिध्य तन्य शासतत्व स्यापयति। आास्यमासकयीभेंद बिना न आात्वेककक मासतृलमन्धस्य शसतव सभभवति। रकच् शसे आस्यीचितवर्णार्पय' तनकातीतैन विना कथ या सनवेत्। असएव ब्झ्नजीऽस्थू लत्वादिक आस्धर्मातीतत' दयनि। द्रषटत्वादिक टष्टादिषु दर्शनादिघर्नारपरीन तष्षिप्रनुभूयत इति न प्रपश्धर्नत तेषाम्। चतुहकी भाकाभा तौतत्व' संसाध्य प्दशी (१५) प्रथम' तस्य कालातौतल दर्शयति। कालदेशतीत' यदि न भवेद्क् कालदेभगतानां शास्त्रत्व' ने नातु तश्िम् सकर्वेत्। तदेव सव्येषामायुसस्पिव्वव तेसा नित्यकाल' स्थितेरिति सुष्ट क्रमत्र। बृह्मषि दवादीनां स्थिति सुस्पष्टमुद्विख्य तय्पिम् समस- विशवस्य स्थितिरुत्ताकाशाघारत्वेन बस्य। प्राणादौनां प्रायनादिभि: प्रत्यननीकरयेन नामा तमनििव्नापतति चाखरत्वव्न तस्य तिरीघन इति तन्रिवारणाय विविधविषयषु तत्तन्ूलभक्तितवेन प्रकाशमानमपि बुद्ध नित्य सस्येकत्व' न जहाति, तथा सनि तर्त्तादषयेः सह तस्य विनाशयवीपाति फेत। ये पुनर्नानाबिषयेषु तसय नानात्वमवधारयति तेषा वुद्धिमेदी जायते, तेन च तेषु "अय' द्वतीयाभिनिवेभतः स्थात्" इति न्यायेन भयकारणसुत्ते। बन पुनराकारशललद्रख' ब्रह्मषः पश्वती तदाकाशमेयनि बुद्धिर्न जयेतेत्यभिप्रयेम वस्याकाशलखखनम्। बीड़मे (१६) सर्ष्व- विधसादृश्यमख्िन् निवार्य् केवल पूर्वतया तत्परिग्रस्ी निबदते। करथ तन् पूर्णत्मनुभव विषय भविष्यतीति चष ज्ञानस भत्निश्ीभयमेव कारयतवेनीपस्थाम्मपते। न खलु वत्रव्य भत्ति- नोपनिषडिषया पुराकविषयत्वानस्या। अस्यामुपनिषद परायाभत रुव्चखः सुस्यट्टमेव। इयमेव पुराणमूलमिति सुधौभिविचिन्यम्। सप्दश (१७) निःसंभयोपलब्ध रुपायी निबद्धते। चत्तराद: प्रे रकत्वेन शतिमसवा, ऊर्डादिपूर्ण त्वेन च सत्तामावतया भर्वात सस्यीपलन्धि:। वर यदि तस्य चान, तज्नामस्य च पुनरवाक' कुशलपथप्रदर्भकत्व प्रतिभाति, न जातु स्यादष्याभिससय मधुरत्रसन्व- वानुभवः । भर्वात च स पद्साक तेन म्ानवितरणेन। यदि न स्वादममासु तद्यद्योपणोविता कुती वा वैदयीनित्व' तस्य नवेदनुभवनीघरः। पती हि जातमाचस्य मिशोदल' केरणीय योगित्व स्वीकृत तस्वदर्शिमिरवनिहृम्भिय षिभः। इत्यल' पत्नवितेन।

दति ब्रह्मवज्ञौ चतुर्थोऽध्यायः ।

पञ्चमोऽध्यायः। परात्मवल्ली।

१। कैनेषितं पतति प्रेषितं मन: केन प्राथ्तः प्रथम: प्रैति युत्त: । कैनेषितां वार्चाममां वदन्ति चन्ुः श्रीत क उ देवो युर्नात्ति । श्ोचस्य श्रोच मनसो मनो य- द्वाचोह़ वाचं स उ प्रासस्य प्राग: चन्तुषस्नुरतिमुच्च धौरा: प्रेत्याम्माल्लोकादमृता भर्वान्त ॥ तल १(१)१।२

देह्ादिम्रेरकलवेन मेद परिकत्पा परातवत्मारम्यते। तत्र प्रथम प्रश्ोत्तरच्छ लेन तस्व चस्तुरादिप्रे्कत्वं निबभ्राति श्ुति: केनेषित- मिति। वैन प्रषित प्रेरितं मन: दषितम् दष्टम् अभिलषितं विषयं यतति पनुगच्छति; प्रथमः मुख्य: प्राणः वीन युक्क: म्रेरितः प्रैति मच्कति खव्यापावं प्रति, केन दषितां भ्भिग्रताम् इमां बाच लोकिका: वदन्ति, कः पुनः देव: चक्षुः श्रोत्रं युनत्कि प्रेश्यति ? प्रश्नानामेकेनीत्तरेख समाधानं करोति श्रोचस्येति। यम्मात् स देव: त्रोलस्य नांत्र अ्ववकारण, मनसः मनः मनकारणम्, वाचः बाच वचनकारग', प्रायस प्रायः प्रायनकारण, चन्तुषः चक्षः दर्शन- कारगं, तम्माव् धोरा: योवादिभि: तत्तत्सामर्थभूर्त कारच पतिमुच्य पतिशयेन एथकुअ्तत्य पस्मात् लोकात् प्रेत्य चनृता: भर्वन्त।

बेदान्तसमन्वयः ।

२। तन्दुईें गूढ़मनुप्रविष्ट' गुशाहितं गग्नरेष्ठ पुराथम्। भध्यात्मयोगाधिगमेन देवं मत्वा धीरो हर्षशोकी जहाति॥ कठ २।१२। ३। नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुना श्रुतैन। यमवैष वृसुते तेन लभ्य- सस्यैष आात्मा वृुते तनूछ्खाम्॥ नाविरतो दुश्वरितान्नाशान्तो नासमाहितः। नाशान्तमानसो वापि पुन्नानेनैनमाप्रुयात्॥ २ । न हि परामा योग' बिना पन्तसचुर्गोच रोभवतीत्वाइ तमिति। दुइ में दुखेन दर्शनीय, गूढ़ गहनम्, धनुप्रविष्ट प्रच्न, गुहाहितं गुहायां ददि स्थित, गन्नरेष्ठ' गङ्रे इन्द्रियातीतदुर्गमख्याने तिष्ठतीति गग्तरेष्ठ, पुरातन सनातन देवम् अध्यावयोगाधिगमेन पावनि समाधानम् पध्यात्मयोग: तस्य अधिगमेन पायसीकरंन मत्ा चाता धौर: संयतात्मा हर्षभोकी जहाति त्वजति। ३। यद्यपि परामा खयमात्प्रकाश न कुर्य्यात्, तत् सरप- ज्ञान जातु न सन्वेदित्याह नायमिति। भयम् चाला पराला न प्रवचनेन वेदाध्ययनेन चनेकवेदखोकरणन, मेधया ग्रन्वावधारण- सामध्येन, बडुना खुतेन न्वसेन शासन्ञानेग वा म लभ्य: । यख्चेवं कथमस्व लाभ: ? य जनम् एष हृछते चनुग्ठक्ञाति तेन एष लभ्य: । कथं ? एष आामा परामा खां तनू सरप उषुते तत्सबिधाने प्रकाशयति। स्वरूयन्नानलाभानन्तरं तैगेकीभवनकपा प्राप्ि: कवायपरिपाकेय भवतोत्याइ-दुबरितात् पायत्तात् योनविरतः, योन शान्त: न

परालवतौ। बस ब्रह्म चवस् उमे भवत मोदनम्। मृत्युर्यस्योपसेचन क दूत्या वेद यव सः ॥ कठ २।२३-२५।

तथाऽरसं नित्यमगन्ववच्च यत्। पनाद्नन्तं महतः परं ध्रुवं निचाय्य तन्मृत्युसुखात् परुमुच्यते॥। कठ ३।१५

निष्ठतेन्द्रिचाशस्य:, यी न समाहितः न एकाग्रमना:, यो न शान्त- मानस: न-पव्यापृतचित्तः सर्व्वेवां विशेषचानां नवा सम्बन्धवभात् प्रत्येकमेषां-प्रग्नानेन स्वरूपमाचच्ञानेन न एनम् भापुयात् प्राप्तु- यात्। नारदम्रभतोनां साधकानां प्रथमदर्भनानन्तर कवायपरिपार्क यावत् नाभूदविच्छेदसाचात्कार इति ध्येयम्। विनानुग्रह न भवति स्वकपन्नानं निरवच्छेदसाचाइर्यन पेति दढ़यति तस्य महस्वम्रदर्शनेन यस्येति। यस्य परामनः ब्रम्म ब्राह्मचय वन' चनियय उसे चोदनम् पथन' संहरणविषय' भवतः-तयोर्षनं- संरचवसडायलेऽपि सवस्य वैम्यरड्ितत्व मत्ोरघीनैरपरेस्तयो: समले साधयति-घोऽय मृत्युर्थसति सर्व्व सोऽपि यस्व उपसेचनम् भथनोपकरणम् (१।२/८); स यम निजस्रूपे नित्यविद्यमानः, को वा तब निजस्वरपे इत्या इत्य' विद्यमान इति वेद जानाति। ४ । सर्व्ववुद्धिसाचिष: परामनः शन्दादिप्वर्त्तकरेि न शव्दादिस्याम्यमित्वाह पथष्दमिति। यत् परामतश्वम् पगव्दम्, पसशम्, चरयम्, चव्ययम् पचयम्, तथा चरसं, नित्वम् चगन्धवत् प; तत् चनाधनन्म् पाध्मन्तविरद्ितं, महतः दुद्ेः परम् पतीतं, भुव कूटसं नि्लवं परावतस्व निचाव्य भवगस्व मृत्युमुख्ात् मृतयु- भयात् प्रमुख्ते मुखी भवति।

१६० वैदान्तसमन्वय: ।

५। पराष्चि खानि व्यटवत् खमस्ू- सम्मात् पराड पश्यति नानरातान्। कश्विचीर: प्रत्यगात्मानमैघ- कठ ४।१ । ६। य एष सुप्नेषु जार्गति कामं कामं पुरुषो निर्मिभिमागः तदेव शुक्र तब्रह्म तदेवामृतमुच्यते। तमिाँखोका: प्रिता: सर्व्वे तटुनात्येति कश्चन। एतद्वैतत्। अ्रग्नियंथेकी भुवनं प्रविष्टो रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव।

५। दन्द्रियेष्वभिनिवेभवभतः पराब्ान न पश्यति जमः। तैभ्योव्याव्ृतनयनएव तं पश्वतीत्याइ पराध्चि इति। खवयभ्भू: पराम्मा पराध्टि वाश्चविषाभिसुखानि खानि त्रोभादिरनाणि वयतसत् सष्ट- वान्; तस्ात् जनः पराङ, वाह्मवस पश्यति, व भ्रम्तरात्मन् न धन्तराम्मानम्। आावृत्तचततु: तभ्यः परावत्तनयनः कसित् घौग: धोमान् विवेको अमृतत्वम् इच्छन् प्रत्यगाममानं पराम्मानम् केपत् दृश््वान्-प्रध्युनापि पश्ति तम् ताटग्जन: । ६। सोडयं पराा चिरजाग्र्जनानामर्थान् विदधातीत्याइ य एष इति। य: एष पुरुष: प्राणिपु सुप्रेषु क्राम वर्माप्' यथा स्थात् तथा कामम् अभिलषितार्थनिचर्यं निर्भिमाथ: निष्पादयन् जायतति। तत् एव परतस्व छक्ष शुभ्ध शुद्,तत् ब्रक्म, तत् एव प्रमृतम् उचते तखपेः। समें लोका: ता्िमन् परतभषि तिता: खिथिताः। तव् पर्तत्व कमन व सतोति न पतिक्रम्य व्तते। तव् भ्राम्मतखवमेव एसत् यत् जिन्नासितम्। प्रेरयिटलेन प्रतिजनम्वदय' प्रविष्टः सोऽयमेवएवेत्याड सग्नि-

पूम *।] परात्मवशौ। एकसथा सर्व्यभूतान्तरात्मा रूप रूपं प्रतिरूपो वरिस। वायुर्यथैको भुवन प्रविष्टो रूपं रूपं प्रतिरूषो बभूव । एकस्तथा सर्व्वभूतान्तरात्मा रूपं रूपं पुतिरूपो वहिस्व॥। सूर्य्यो यथा सर्व्वलोकस्य चन्तु- नं लिप्यते चानुषैर्वाद्दोषैः । एकस्था सर्व्वभूतान्तरात्मा न लिप्यते लोकटुःखेन वाद्ः। एको वभी सर्व्वभूतान्तरात्मा एकं रूपं बहुधा य: करोति।

रिति। यथा चग्मि: एक: सन् भुवन हश्य स्ब्व जगत् दान्िकया अत्या प्रविष्टः कर्प रर्व कावतणादिरप प्रति प्रतिकप :- तब तम्र प्रतिरूपवान् वाह्यभेदेन बहुविध :- बभूव; तथा सर्व्ा्तिरामा सव्पेषां भूतानाम् पम्यन्तरः पाला रूपं रूप प्रति प्रतिरूप: तत्तदशु- रप:, वष्िय पाकाशादिभि: । वायुरिति। वायु: यथा एक: सन् इत्यादि पूर्व्ववत्। एवं प्रतिरूपत्वेऽपि न पराला तैर्लिय्यतदत्याइ सूर्य पति। सूर्य्य: यथा सर्व्वलोकस्व चततुः सन् चासुषः चक्तुःसम्पकीर्य: बाद्य- दीषेः-अभद्रदर्शनादिभिर्यथा तत्तहीषैवचुदूषित भवति न तथा-तै: लिप्यते, तथा एक: सर्व्वभूतान्तरामा वाङ्: वष्िःस्थितः सन्-लोक- दुःखादिति पेष :- लोकदुःबेन न लिप्यते। एवक्ुषसम्पनपरामदर्शनेन अतार्थतेत्यार रषड्ति। बमो निन्द-

१६२ तमात्मस्य येऽनुपश्वन्ति धीरा- स्नेषां सुखं शाश्वतं नेतरेषाम् ।। नित्यो निख्ानां चेतनखेतनाना- मेको बहनां यो विद्धाति कामान्। तमात्मस्थ येऽनुपश्यन्ति धौरा- स्ेषां शान्ति: शाश्वतो नेतरेषाम्।। कठ ५।८-१३। ७। तंतवां पृच्ठामि क्वासौ पुरुष दूति। तमै स हेवाच। दहैवान्तःशरीर सौम्य स पुरुषोयस्पिन्वेताः षोड़षकला: पुभवन्तीति।

मातवमे स्थितः यः सर्व्वभूतान्तराम्मा एक: सन् एवं रूर्प स्वकपं बडुधा पातमेदात् विविधरुपेण प्रतीयमान करोति, ये धौरा: विवे- किनः तम् पालस् पशन्ति, तेषां भामतं चिरस्थायि सुख, न इत- रैवां न भपरेषाम् पताहभानाम्। नित्मानामिति। नित्यानां मध्ये यः नित्यः, चेतनानां जौवाना मध्ये यः चेतनः, बडनां मध्ये यः एक: कामान् प्धान् विदधाति ; ये धीरा: समावस्यम् इत्यादि पूर्व्ववत्। ७। भरहाजगोभीत्पनः मुकेशाः कोशलदेशीयराजतनयेन हिरसनामेन सम्पृष्टो यदावतख्व' त' न विवलुमभकत्, तदेवाचार्य पिम्पनादमपच्छत् त स्येति। तं सवा स्वां भगवन्त पच्छामि-पसी युदवः क इति। तखो सुकेमसे स पिप्पलाद सवाच-हे सोस्य, रर एव चन्तःघरीर वदि स पुरुतः, यस््मन् एता: प्राणाद्या: बोड़यकक्षा: प्रभवन्ति उत्पकमनी इति।

पगत्मवख्नौ। १६३

स ईवासक्रे। कस्म्िव्रहमुत्क्रान्त उत्क्रान्तो भवि- ष्यामि कस्मिन् वा प्रतिष्ठिते प्रतिष्ठास्यामीति। स प्रागममृजत प्राणाक्ुबां खं वायुर्ज्यीतिराप: पृथिवोन्द्रियम, मनोऽन्रमन्नाद्दीरय्यं तपो मन्ता: कर्मा लोका लोकेषु च नाम च। स यथेमा नद्यः स्यन्दमाना: समुद्रायणा: समुद्रं प्राप्यास्त गच्कन्ति भिद्येते तासां नामरूपे समुद्रद्ूत्येवं प्रोच्यते। एवमेवास्य परिद्रष्टुरिमाः षोड़कलाः पुरुषायणा: पुरुष प्राप्यास्त गच्कन्ति भिद्येते तासां नामरूपे पुरुषद्त्येवं प्रोच्यते स एषोऽकलोऽमतोभवति। तदेष श्नोक: ।

स षोड़शकलः पुरुष: ईच्ांचक्रे पर्य्यालोचयामास-कस्मिन् उत्- क्रान्ते वहिर्निःसृते पहम् शरीरात् उत्क्रान्तः निःसतः भविष्ामि, कश्मिन् प्रतिष्ठिते प्रतिष्ठास्यामि इति। स पुरुष: प्राय हिरसगर्भम् प्रायात् व्रहां शुभप्रवृत्तिव्तुभूताम् पसजत, ततः खम् भाकाशं, वायुः, ज्योति: तेजः, भापः जल, पृथिवी च्ितिः, दन्ट्रिय दशसंख्यं, मनः सङ्गत्पविकल्पात्कम्, पत्र' ब्रौहिय- वादिकम् ; पब्ात् वौर्य् सामर्थ्य बलम्, तपः विशुद्धिसाधनम्, मन्ना: कम्साधना ऋमादय:, कर्म पम्निष्ोचादि, लोका: क्माफलरूपाः, लोकेषु नाम च देवादय: कम्गेफलभोक्वार: बभूदुः। एवं नामकपाभिव्यकक्रिमभिधाय पुनस्तयोस्तत्त् विलयं विलये च तस्याविळ्वतभावेन स्थितिमाह दष्टान्तसुखेन स यथेति। स षोड़थकलः पुरुष :- यथा स्वन्दमाना: स्रवन्ता: समुद्रायणा: समुद्राभि- सुखगमनशौता, रमा: नय: समुद्र प्राम्य पस्त गच्छन्ति तिरोदधते,

१६४ वेदान्मसमन्वयः ।

भरा दूव रथनाभी कला यम्मिन् प्रतिष्ठिताः। तं वैद्य पुरुष वेद यथा मा वो मृत्यु: परिव्यथा दति तान् होवाचैतावदेवाहमेतत् परं ब्रह्म वेद। नातः परमस्नीति। प्रम्न ६।१-७। ८। दिव्यो ध्यमूर्त्त: पुरुष: स वाह्याभ्यन्तरो द्वानः । भप्रागो धमना: शुभो दचरात् परतः पर: ॥ मु २ (१) । २ ।

तासां नामरपे गङ्गायमुनैत्याटिलक्षणे भिद्य ते विनश्येते समुद्रदति एवं प्रोचते, एवम् एव भस्य परिद्रष्टः पुरुषस्य पुरुषायणा: पुरुषाभिसुख- गमनशौला: प्रायाद्ा: षोड़शकला: पुरुष प्राप्य भ्रस्तं गच्कन्ति तिरो- दधते, तासां षोड़भकलानां नामरूपे भिद्येते विनश्येते पुरुष इति एवं-म्राचती। यएवं विद्वान् स पुरुष: प्कलः प्राणादिकलाविर्रा्ितः निरपाधि: सन् भ्रम्तोभवति। तत् एतस्िवर्थे एषशोक :- परादति। रथनाभी बथचक्रस्य नाभी घराः रथचक्रपरिवारा: इव यस्िमिन् पुरुषे कला: प्राणाद्याः प्रतिष्ठिताः, तं वैद्यं वेदनी पुरुष वेद जानौयात्। मृत्यु: यथा वो युष्नान् मा परिव्यथा: मा परिव्यथयतु तथा सं पुरुष' वित्थ ति शेष: । तानिति। तान् शिव्यान् पिप्पलाद उवाच-एतत् परं ब्रह्म, एतावत् एव ग' वेद विज्ञानामि। न बतः परतरात् प्रक्ञष्टतरम् भस्ति। ८। तस्य परमपुरुषस् प्राणाद्यतीतखरूपमाचष्टे दिव्य इति । नामरूपवोजभूतादव्याज्जतात् परतः परात् पचरात् दिरसगर्भात् पर: स पुरुष: कि दिव्य: चलौविक:, पमूर्त्त: सर्व्विषमूर्त्तिवर्ष्जितः, वाझ्याभ्यन्तरः वाझ्याव्यन्तरेय वर्ततमान:, चजः जनरच्ितः, पंग्राप:

५म 1] पगत्मवह्ली। १६५

ह। चस्िमन् द्यौ: पृथिवो चान्तरीच- मोर मनः सह प्रायैश् सव्वेः । तमेवैकं जानथ भात्मानमन्या वाचो विमुस्सथ चमृतस्येष सेतुः॥ भरा दव रथनाभी संहता यत्र नाड: स एषोऽन्तसरते बहुधा जायमान:। भोमित्येव ध्यायथ आात्मानं खसि वः पराय तमसः परसात्॥ मु २ (२)।५।६। १० । सत्येन लभ्यस्तपसा द्वेष चात्मा सम्यग् नानेन ब्रह्मचर्य्येग नित्यम्।

प्राचरपकरणवर्ञ््ितः, धमना: सङ्गस्पविकत्पाव्कमनोरहितः, शभ्ः शुर:। ८। तमेव पुनर्विष्टगोति पस्मिचिति। प्राणः करपै: मळ्ब: अन्येस सह वी: पृथिवी भन्तरीय' मनः च पस्तिन् पराकयनि प्रोत समर्पितम्। तम् एव एकम् आाममान' परालान जानय जानीत धन्या: वाच: ग्राम्यकथाः विमुश्वय विसुश्वत परित्वजत। कथम् ? एष परामा पसतस्य सेतु: संसारोत्तारहेतु: । पराइति। रथनाभी भरा: दव यत्र हृदये नाडा: संहता: सम्प्र- विष्टाः, तब ददये स एष परामा बहुधा जायमान: प्रकाशमान: धन्तः चरते विराजते। तम् आमान परामान घोम् इति ब्ोङ्ार- रपेण ध्यायथ चिन्तयत। तमसः परस्तात् तामोकपं संसार तोला पराय परकालाय नः युभ्कं खस्ति मिर्व्विन्रम् भसु। १•। ग्राम्यकथा वष्जयित्वा परावसाच्तात्काराय किं कर्त्तव्य तदाष सत्येनेति। एष ात्मा सत्ेन सव्याचरमेन, तपसा मननेन,

१६६. वैदान्तसमन्ययः।

अन्तःशरीरे ज्योतिर्षायो हि शुभो यं पश्यन्ति यतय: वोषदोषाः ॥ मु ३(१)।५। ११। न चक्षुषा एस्ते नापि वाचा नान्यैर्देवैस्तपसा कर्मणा वा। ज्ानप्रसादेन विशुषसत्त्व- स्ततस्तु तं पश्यते निष्कलं ध्यायमान: ।। एषोडगुरात्मा चैतसा वेदितव्यो यस्निमन् प्रागः पञ्चधा संविवेश। प्रायैश्चित्तं सर्व्वमोतं प्रजानां यस्मिन् विशुद्दे विभवत्येष आ्रत्मा।। मु ३ (१ )। घह । सम्यग् प्नंन, नित्य ब्रह्मचर्य्येग पवि्छिवेन इन्ट्रियसंयमेन लभ्यः । भ्रन्तःशरीरे शरीराभ्यन्तरे सोऽयं परात्मा ज्योतिसंयः ज्ानोजज्वलः, शुभ्: शुद्धः, यं उत्यादिभि: चौगदोषा: चीणक्रोधादिचित्तमलाः यतयः यत्नथोला: पश्यन्ति साच्षात्कुर्व्वन्ति। स्वरूपवाचकत्वादस्या भ्रत सन्निवेभ: । ११। व्वानपरिशद्चित्तेम तरदभिनिवेशएव प्रछ्यषोधायस्तत्- माश्ाम्क्राशयन्याह न चक्ुषेति। न चक्षुषा, नापि वाचा, न अ्रन्ये: देवे: इन्द्रियेः, तपसा अच्छरसाधनेन, करमरणा शम्निह्ोचादिना वा ग्दते परामा। ज्ानप्रसादेन ज्ाननेमत्येन विशुद्धसत्व: निर्मलचित्तः सन् ततः तदनन्तर' ध्यायमान: चिन्तयन् निष्कल' सर्व्वावयवशून्य तं पराम्मानं पश्वत पश्यति साच्षात्करोति। एष इति। यश्िन् शरोर प्रायापानादिमेदेन पचचधा प्रायः संविवेध सम्यक् प्रविष्टयान्, चश्िन् एव चय: पतिसूतता: भावा पराका चेतसा वेदितव्यः। प्रजानां जनानां सर्व्व निख्िस चिरस

परात्मवक्ो। १६७

१२। चथहेनमुषस्तव्ाक्रायथ: पप्रच याज्जवल्वा I- ति होवाच यत् साचादपरोकाब्रह्म य भात्मा सव्वा- नरसं मे व्याचक्ेति। एष त भात्मा सर्व्वान्तरः। कतमो याज्वल्का सर्व्वान्तरः। यः प्रायेन प्रागिति स त आात्मा सर्व्वान्तरो योऽपामेनापानिति स त भात्मा सर्व्वान्तरो यो व्यानेन व्यानिति स त भात्मा सर्व्वान्तरो य उदानेनोदानिति स त भात्मा सर्व्वान्तर एष त भात्मा सर्व्वान्तरः ।

प्राणै: इन्द्रिये: भोत व्याप्तम्, यम्िन् चित्ते विशच्े मलविर्िते एव पत्मा परामा विभवति भ्ालमानं प्रकाशयति। १२। साचादपरोक्षत्वं हि परामनः। तदेव जनकयन्रभूमि- गतयाभवल्कोषस्तसंवादेन प्रथयति प्रथेति। भथ पनन्तरम् एनं याज्जवल्कंा चाक्रायणः चक्रस्वापत्यम् उषस्तः पप्रच्छ पृष्टवान्। है याभ्वस्का इति सम्बोध्य स उवाच-पपरीकात् द्रषट: परोच्लाभावात् साच्षात् पव्यवद्ितं यत् ब्रह्म यः पाता पराला स्व्वान्तरः तं व्याचचव विवणु इति। एवमुक्को यात्रवल्करा ग्राह-एष ते तव भात्मा सव्वा- न्तर: सर्व्वस्याभ्यन्तरः। प्रात्मशब्दस्य देह्ादिवचनत्वात् संशयवशत उषस्त प्राइ-हे यात्वस्कर, कतमः बात्मा सर्व्वान्तर: ? याप्रवल्का पाह-यः प्रापेन सुखनासिकासन्जारिण्ता प्रािति प्रारचेष्टां करोति, स ते तव आला सव्वान्तरः; यः पपानेन पधोगवायुना पपानिति पपानक्रियां करोति, स ते तव पाता सव्बान्तर:, यः व्यानैन सर्व्व- देहगवायुना व्यानिति सर्व्वदेहगतचेष्टां करोति, स ते तब पाका स्व्वान्तरः; यः उदानेन ऊईडगवायुना उदानिति अर्द्वगतपेष्टां करोति स ते सव भाना सव्वान्तरः। चालात प्ायनादिक्रियाम्वर्तक:

२६८ वेदान्तसमव्वय: ।

स रोवाचोषसस्ाक्रायथो यथा विब्रूयादसौ गौर- सावश्वदूत्येवमेवैतड्यपटिष्ट भवति यदेव साचादपरोका- इृध्व य भात्मा सव्वान्तरस्तं मे व्याचक्च ति। एष त भात्मा स्व्वान्तरः। कतमो यान्नवल्का सर्व्वान्तरः। न दृष्टेर्ट्रष्टारं पश्येन श्रुवेः श्रोतारए शृखुया न मतर्मन्तावं मन्वोथा न विन्वातेरविज्जातारं विजानीयाः। एष त

उपरराम। दृह्ट ५।४।१।२।

प्रत्यथवसुम्रदर्शनप्रतिम्वानानकरं लक्षणेन तत् प्रदर्शितमित्यपरि- तुथन् स उषस्तयाक्रायण उवाच-कव्रित् गाल्ाखं प्रत्यनं दर्शयामोति प्रतिब्वापर :- भसी गौ :- यश्नल्ति, घस्ौ पक :- यो धावतीति चल- नादिलकणै :- यथा-व्यपदिश्यते, एवमेव-'यः प्रापन प्रागिति' इत्यादिप्रायनादिलच्षपैः त्वया-एतत् उपदिष्टम्। प्रतः पुनः पूर्व्वप्रश्नसुत्थापयत-'यदेव साच्षादपरोचाङ्रड य आातमा सव्वान्तरस्तं मे व्याचस्व' दूति। याम्वत्का: पुनः पूर्व्वमुत्तरमेवोत्तरलेनोपस्थाप- यति-'एष त भात्ा सव्वान्तरः' दति। स पूर्व्ववत् जिन्नामत -- 'हे याम्नवल्का, कतमः सर्व्वान्तरः' इति। प्रेरकत्वानुभवेन साचात्- प्रत्यचीभवति स इति "यच्चसुषा न पश्यति येन चततृंषि पश्यति" इत्यादि स्ौतन्यायमान्चिव्योत्तरमदात् यात्रवल्को न दष्टेरिति। दृष्ट: चस्तुषः द्रष्टार दर्शनकर्त्तारं तत्प्रेरकश् न पशयेः त्म्; त्रुतेः श्रोभस्य बोतारं न्रवथकर्त्तानं तत्प्रवर्त्तकश्व न मृणुया: त्वम्; मतेः मननव्यापारस् मन्तारं मननकर्त्तारं तत्प्रवततकश् न मन्नोथा: लम् ; विभ्रातेः दुद्धि- हत्ते: विभ्ातारं बोधकर्शतारं तत्प्रवर्सकथ्न न विजानौया: लम्। त्वमिति पदेनान जोवाआ ट्रषट लादिपदेन पराआ। नौवामनोऽरि द्रष्ट ताय्यसोति जीवएवात। न, तत् पुनः पराआाधोनतया सिकाति,

पगात्मवन्नी। १६६.

१३। वदेतमनुपश्यत्यात्मानं देवमख्जसा। रईशान भूतभव्यस्य न ततो विजुगुप्सते । बड् ६।४।१५ । १४। दे अचरे ब्रह्मपरे त्वनन्ते विद्याविदो निह्िते यत गूढ़े। क्षरत्वविद्या चमृतं तु विद्या विद्याविद्य दशते यस्तु सोऽन्यः ॥ श्वेत ५।१।

म स्वातन्तेाथ, अतएवहि वदति सुति :- "य भानि तिष्ठबावनो- इन्तरो यमाना न वेद यस्याना शरीर य भावानमन्तरी यमयत्येष स प्रावमान्तर्याम्यमृत:" (३२२[१४६प]) इति। प्रथमार्थे विक्रिया- वस्वं द्वितीयार्थे त्वन्तर्भावितस्थन्तत्वेन व्याख्यातव्यमिति विप्रतिपत्ती "पश्यत्यचततुः स मृणोत्यकर्णः" "सर्व्वेन्द्रियगुणाभासं सर्व्वन्द्रियविव- र््तम्। सर्व्वस्य प्रभुमोशानम्" (६।६) इत्यादिभि: समाधातव्यम्। "अयमात्मा ब्रह्म सर्ववानुभूः" (३।२१) इत्यस्या: प्रयोगे सर्व्वमनवर्द भवति। "न हि ट्रष्टर्टष्टेबिपरिलोपो विद्यते" (३५[५८प]) इत्यवापि जीवस्व टक्थत्ति: परावमसापेक्षेति न कविडिरोधः। एष ते सव पाना परामा सव्वान्तरः, अतः पराक्मः भन्थत् भार्तम्। ततः तदनन्तरम् उषस्त: चाक्रायच: उपरराम निहृत्तो बभूव। १३। तस्य सर्व्वनियन्तृत्वमाह यदेति। यदा एतं देवं दोतन- गोलं दातावं वा, ईशानं भूतभव्यस्य कालचयस्य नियन्तारम्, आाव्मानं पराममानम् पञ्जसा साच्ात् पनुपश्यति उपदेशप्राध्यनन्तर साज्षात्- करोति, ततः तदा न विजुगुप्ते न पाम्ान गोपायितुमिच्कति भन्ध निन्दति वा। १४। सव्वाधारख तस्ेशितत्वमाह केइति। गूढ़े चनभिव्यसे चनन्ते ब्रह्मपरे हिरस्गर्भात् परे सेषठे यम यस्िमन् मचचरे परमक्मषि

२०० वेदान्तसमन्ययः।

विद्याविद्ये विद्या च पविद्या च हे निह्िते खथापिते, तस्मिन् विद्य- माना भविद्या तु नर' संसारकारण, विद्या तु पमतं मोक्षकारणम्। यसु विद्याविद्ये ईशते नियमयति स ताभ्याम् चन्थ: तन्नियन्तृत्वात्।

वेदे वेदान्तेषु चैकएव भव्द: भूतेषु जौवेषु परात्मनि च प्रयुज्धते। अतसत्तक्िएरर्थावधारय तच नियम:। भात्मशव्दस्य देहे मनसि जौवे परात्मनि च प्रचुरप्रयोग:। यम पुनरिन्द्रियादि- योगेन तख प्रयोगसन देहः, पराश्मा तु मनो जीवी वा। प्रसिद्वेषु वैदान्तेषु परातशब्दस् विरखप्रचार:, 'भात्मनि पर' इत्येवमसि कुत-कुरचाचत्। वच्ामस्यों प्रेंरकत्वादिलिङ्ग परामपर- भातमभब्द: परिष्टहौत: । १। प्रथमवचनसंघे प्रेरकत्वलिङ्र मेवास्य प्रधानतः परिदृसयते। नह्ान श्रीचस् श्रीत- मित्यादिना त्बशकारवादिकमचरतीऽवगम्यते; चथ च नापि मक्मर्थानार' कर्त भ्ब्दसत्रिवेश- क्रममनुस्र्न। एषेव मैली सर्व्वत वैदान्तेवु। व्याख्यानकाले यद्येषा रत्यते बहुतथावादी बिना वाङनिष्यस्येव तिरोषत्ते। यथवाव कार्य्यात् कारण' पृथक्ऊत्य प्रदर्शित, सथेव सर्व्वन। कारयज्ञानादेव सुलिरिति कार्य्यासविभजनयबी वेदान्ेपु।

बिव्वत्ता भवति। सत्यपि पदार्थे सम्मुखौने न तज्ज्ञान प्रतिफलति पेन्गीऽन्न् निविटम्। व्यक्षीभ विष्यत्येतत् प्मे। ३। वतीयसंघगतवचनानां परात्मपरत्व सन्दिग्व', जौवविषयक्षमत्रीत्तरगतत्वादेतेषाम्। "यस म्रम्म व चचन्र" इत्यस्या मह्मपरत्व' महर्षिवादरायगेन साधितम्। एतबरिडिसमसम्य्र-

द ते परातपरत्वमेतयीरिति सृधोभिर्विवेष्म्। निजखकपे विद्यमानस परामनीऽमधिगम्यत्वं वचन- वयस्वाभिप्रेतम्। यद्प्यनधिगम्वएव स तन्परगनादिक' सर्व्व' व्यर्थम्; तेग व साच्ात्सन्यन्रसास- भवना्यां नित्य संसारदु:खभानीव स्यान्तीयः। तद्सुग्रहैय सत्सकपीपलन्धिसग्नाभरसेति कयनादन- ग्रहस्यानियतलेन सव्वेर्षा नौवाना भवेदुखनिर्दात्त: सुखावात्िसेति शासार्रकप्रतिद्यासङ्:। दृम्यते बहुषु जीवेष्वयुयडाववारलेन व सकूपन्राजम्, वधापि नावि कदस्याचात्कारी नापि संसारवासया- विरतः। भवी वदति शुतिसदुपायः "नाविरवीदुयरितात्" इत्वादिभिः। यदि दुबरिताब्रित- च्यादिभिरैव तत्प्राप्ि: किमनुग्रहैथ ? न हि खकपन्नान' बिना तदाराचन' सब्वति, बिनाथ तदाराधन न स्यात् कषायपरिपाकः, कषायपाकयते थ नादि गिरवच्छ दसाचात्कारख कापि सचावना, व बिना थ न चिरसखावासे:। सुतरा सकपश्ञानवारवस्यानुंयशस् निर्णिमितम्वेपि जिरता वस समकजीयने तदााधनादिमि: विअननीति नाउयशादीनी ववन्यम्। म फि

५म 41 ] परात्मवशी २०१

किमपि निर्णिमित' अवितुमर्ईन्यतीऽकयेवानुयइस्यापि किमव्यच्ात निमित्तम्। अवतु तवीब निष्ठ' कर्ष। सुर्ष्वकारयस् पेतरिमित्तापेचितव' तविमित्तस्य तत्रियन्तत्वापातात् बारजत्वद् चति:, वतचिमित्तस्य व निमित्तामबये स्वादनवस्था। अतएव शिवस्वकपस्य तखालुयड् एव खभायो न तब निमिचानरमक्ोति सृहूत्म् "अशुयशस्य निर्मिमित्तत्वेऽपि" इति। भारावनादीनाजपि तम्मू लकत्वमिति न तैरनग्राहकस्व सर्व्वकारणत्वच्यति:। । खभावसाम्य विना न जातु बबोरवसुनी: सम्बन्धी घटते। चटपटयोमिंग्नलेऽपि वर्धादिप्रपश्चगुणेकयी: साम्यमसि। नियम्यनियनतुत्सम्बन्धः किंवा समभवति खमावासाम्येऽपि? "वस्यूथमनम्र खम्" (४।१४) उत्यादिभि: प्रपख्नखभावत्व ब्रह्मकीऽसौऊ्मतम्। सवखलादोना मागमापायित्ववशान्न तेर्षा ब्ह्मस्वभावत्वम्। यदि न विद्यते प्रपस्से ब्म्मखभावत्व नापि वर्तते सब्बन्वसयी: । परस्ति प्रभः प्रपश्चस्य बश्मस्वभावत्व' सत्तादिभि: । प्रपश्चीऽय म्रहमत्तिवैचिचा- घटित:। स्थलत्वादिवैचितापरिष्ारऽपि मकिसवावभिष्यते। मतिरिय' परब्रभ्मचीडनने नन्दस्र्थादिसाम्यविर्ितत्वेऽपि तयाऽस्य सब्बन्धी न जातु विचधते। अतः सर्ष्व प्रपसगुष परिहायानाद्यनन्त' नित्य' परतस्वमित्युक्ा तदयगमेन सुक्तिरिति सित्ान्तयति शुति:। ५। दच्रियारथं विषयययाय देहे सत्रिवेशः; चतसेषां विषयप्रबच्ता सवामाबिकी। न कि खलु हरमरात् परिष्टद्ते। यद्ेव कथमाह पुति :- "चाहतचर्ः प्रत्यमातमानामेचत्" इति। इन्द्रियाषि विषयीम्यी विनिवर्त्यान्तर्मुखोनतया स्थापितानि मनसैकौभवन्ति। विषयमल- परिशून्य मनोदैव चचरावानः। अतएव "मनोऽस्य देव' चन्तुः" (हा=१ण११५) इबम माष्यकार चाइ-"मनस्तु चिकालविषयोपलन्विकरय' मदितदीषक् सूजम्यवहितादिसम्योपलब्ि- करणसेति दैव चनुदथते।" इति। वेदानेषु रचिनानस्ा परात्ा न प्रापुं शवबः, कचित् प्राप्त मक्य दत्युक्तम्। यब न प्रामुं मक्य प्त्यु च्यते तचावदितदीष, यत्र प्राप्त मक्च इत्युच्यते तथ मदितकषाय मनदति न कोऽपि विरीध:। मदितकषायस्य मनसी देवयचुद्दमावाना परााना · परिषृतविरीधत्वादिति बौद्ाम्। क्ौडयमत्र विरोध इति जिज्ञासायामिष्द्रियाथा विषय- गशयसडायार्थ व्यापुत मनो यदा विषयमनसस्पर्भान्िनता भबते, तिरोपते तदास्य विषयातीत- सूअपदार्थदर्ममसामव्यंम्; एवं सामन्वविल्वीपएव विशीध इति भ्रेयम्। विषयदर्शनस्व साभा- विककियातया मनसछत्सहावकत्वस ताडकृतया कथमय विरोध इति परिगस्ते ? विषेक परिएजत्वमेय मनसः सवाभाविकावस्था, समातेय तण्ुकादिषु गटहस्यधर्ननिरतेव्वमि, याधुनिके- व्वपि रचित् चित्। तदवस्थतया विषययदयसडायकतवे न पुनसख विषयातीतस्अपदार्थ- दर्ममसामर्थ विदीपी सवति। यत्र प्रतिहताख साभाविकी उडावस्था वमैव बीमीपरविन मखापनय: प्रयुष्यती। सिजे च तव्िन् नित्यसत्रिहितपरामावम्ुदर्जनेऽस्व सामर्बेड प्रसरवि। दर्मन- मन्र साचान्भ्ानमिति मेंषम्। ॥। पूर्ववगतवचनेणीवस्य मतिमुक्ता "यपम सुपे यु आमति" दति कबनात् त्रीमकहर बाप्- "'यएष सुम पु आगर्ति' इति मसिद्वानवादाज्जीवएवाय बामानाना निर्वाता स्हीधते। तख दु बाक्यविवेय 'सदीब एक' तबझ' इति जीवभाव व्यामर्क्य ग्रम्मभाव उपदिस्वते" (वे, सू, आ, शर४) २६

२०२ वैदान्तसमव्वय: ।

दति। नीमफ्ररोकसशवाइ-"जीवन्य सत्यसतत्यत्वादिक तिरीत्ितमति तख खप्नादिषाट सामर्य न सन्पवति। मतः 'पुथषी निर्णिमाय' इति न जीषविषय बिन्नु 'सदेय मक तात तदवामतमुथ्यते। तर्जितीषा: गिता: सब्दे तदुनात्येति करन इवि वाक्यतीवादीपरविषयम- डैंकार्थ्वात्" इति। एवणर्थ डदि। विराधीप्य आव्यकाराषां तखवतीऽवित्तित्यर :; यत "न चास्माभि: खप्रेऽपि प्राज्ञव्यापारः प्रतिषिध्यते" इत्यनमस्थानर्य मेव सय मतं समापत। 'य एव' दत्यन यम्पटमुपक्रममतपरातापरम्, एतत्पद सनीपगसजीयपरम्। वेद्षण परापर- प्रकतिपरियङ्गात् पुरुषविधतेति पुरुषपद जीवपरयीरयनार्वास्वतिसूचकम्। मन्पद्थ् पर- वर्शतितत्पर्दन सम्बन्धवभात् जोवपरिष्वकुः पुरुषस्येव निमाककर्सृत्व व्यवतरम्। सुम न्वितिषदैन नाच खपावस्थ सि सूचते; सति खापे "अपेषदैवः सप्ने महिलानमनुभवति" (झपू) इव्यादि सव्देंष प्राथिषु सुपे व्वपि पुनः पराता चिरजागत् जागतखप्रसषुप्तिसमुच्चितानर्धाम् याधातप्यती निमाति। न पुनर्व्वनव्य स्रषुप्ती जीवार्यमर्थविधाने न किमष्वप्ति प्रयोजनमिति। "पशचन् के सभ्न पश्वति"

नाय सर्व्वभूवान्तरात्मा एकः सम् वह्ुधा अवनोति प्रन्नीचरी रूप रूप प्रतिबूपलेग तङ्टवतौ- न्युन्तर न अवतति सन्द इषिमीचनाय, तेन तख विकारित्वसम्र्रवात्। विकारित्व' वारयति प्रुति- हं प्ानमुखैन। भतिराधारानुसारतसट्रपैय हश्यमानीऽपि न केवल नाग्रित्व' अहाति, तद्टपन्न म सवत तस्म तात्त्विक भुवनव्यापित्वात्ततय, सर्व्वचात्ितवीमाषिकारणव व स्थिसल्वात्। एवं वायुरमि। चप्रिर्व्वायुष्वा कि व तर्तताद्दषयसम्बन्धान्तलिनत्व' भजते ? दुर्गन्वादिनाभागन्तुकत्वेपि प्वादिसंसष्टयोस्यीर्टमितत्वेन गरशथात् सूर्य्यटट्टान्तन निर्लेपतां सर्षभूतान्तरात्मनी दभयति मुति:। सूयों क्ि वहिःसः खकिरषथीगेनान्यसम्पर्कवान्, सर्ण्वभू मान्तरात्मा तु न तथा; तत् कथमस टट्टाकस मामाम् ? स हि 'लोकदुःैन वास्यः' प्रति विशेषरीन टष्टामामाम्। कथमप्थम्भावेन स्वतसापि तस्य दुःखवाह्यत्व सभरवतीति प्रश्ण्न प्रतिवचन दुःखए र्ागसभभन व्वामूश्ञनेन तेनासंखय इति। कथमन्नानसनवत् तस्व? कल्याणी चाकस्यायदर्भनमताज्ञान, सतपद तबुत्पचेः । न पुवसत् परा्नि सभधवति। व्वधिरूप रूप प्रतिरूप यदि न तदूप तर्ारस्वय कि व्यथेमेशावना प्र्यासेन? न विफलप्रपासः, वतीऽस्य "शोवस्य श्रीचम्" इत्यादिवत् सूर्य्यसत कू:, चन्द्रस्य चन्द्रा, पर्व्वतम्य वर्व्वतः, समुद्रस्य समुद्र इत्यादिभावेन गसणात् सर्ववत्र तस्तत्- कार्याया कारयसडततथीपल्यिर मायाससाध्य सवति। यह्टि तस्य कारणत्ेनीपलक्धि बिना सावनि सार्म्वियना सामावान्यय नियनालेन दर्शन समवति, बिनेव दर्शन म य आाव्ततसुख साभ:। पासससखवाभी यदि स्वादियता प्रयासेन की वा न त खौकुयान्? चन "अयमात्मा ब्रह्म सव्वानुभू:" (३।२१) दत्यस्या नियोगे भवति प्रतिरूपत्वकथनस्य मूलमाविष्ृतम्। समुरूपभवम- मनुभवः। वर्बा तत्प्रकारक जानमनुभव इति तक्षणणेडम्यनुकुपमवनेग न विरोष: । सर्ववमद भवति तनहस्वमुकप अवसीति सर्म्वानभृ:। न कि जातु सर्व्वान्तरात्मा वस्वतुरूप: बिन्नु वशेक गदशुरूपम्, वत् कथ सर्व्वामसूरिति तविस्षयम्। उथ्थपते। सर्व वन्तुजात तजशानानुकुय मैव

२०३

सव्ति, चन्चया नेर्या तजदाकाईत्रोडमो न जमु समवेश्। बारती अनुधानमस्ति काय्य तत् प्रतिभातीति बियमान बारयय क्मशय प्रतिभात वम् बारबंडलोति ववणनुमवामः। एवमन्भूव जानांजे सर्वस्य कार्यस्यामुररूमो अ्रर्वात का पसाोवि अवामोवय 'सर्मनातुभूः' रति विगिनब्रेन। आाचत्र दीके बदि म अप्रेम् करार्य्यक्ाएचयोरनन्यत्वम्। प्रवाप्ि प्रतिकपलेन कारचनवर्शान् वजिवामुक्प वम्वे रपमतिययीयते, तह्ॅब वावग्वचनस व मूसम्। किमिद अजिवेतिव्ाय्- रपं' वर्म कपमिति ? न व्नाइतिरिक् तत्; बती कि अ्रत्तिकेको टरट्टर खच्चानयुरूपवेचितेगम विवर्सम् परिचामयन् वा सय वबचिभातीय एकरूपएव तिष्ठतीति कबमति युवि: "एक क्रम' बह़मा यः करीति" इवि। सदेकक्पलख व्याख्याम' "बिन्ी नित्यानां चेतनसेतनानामेकीबङ्- नाम्" दूवति। नष्ि नित्यचैदव्ाहती सदैक रपमन्वत् किमपि। चेसनामामित्यनेन परा प्रक्वतः, वङनामित्यनेगापरा मङति:, मित्यानामित्यनेन व तदनन्यत्व तयीर्ध्वन्धते।

। कीडय पुरुषः ? जोवपरिष्वत्ञा परातीव पुरुषः। न ह्ि जवसटटिवेदानानुमीदिता, नन्नमरयादिकन्तु तथ्वीपाधियीगादीवेति तत्सिहान्तः । जीवन परस्ानुप्रवेश बिना न सनपा्वति सषिरिति प्रथादिषीड़भकवम्णामुत्पत्तिर्जीवपरिष्यक्रा पुरुषेदवेति वाच्य, सर्व्वस्य प्रभवाष्यय स्थानत्वात् तथ्य। कथमतासतबर्तीत पदैण प्रायस हिरव्ागर्भस्य सासात्सष्यन्वमुक्का दिरष्यगर्भा

किमसि स्मानेव दानतवरदिनां विशोष: ? किस्धु आ्ववार्शा इमामेव शुति प्रमाणत्वेम ग्होत्वा स्वमत' व्यतन्वन्। हिरसागर्भस्य सर्ष्वप्रान्िकरवाधारतवे किन्तस्येव यीनिस्वम् ? तदि वैदान्तसिद्वान्त- विरेधि। "धनिय्र ताः बीड़भूकला प्रभवन्ति" दत्यवीत्तत्वात् पुरुषस्यैव यीनित्वम्। "स प्राथ- मसजत पयात् त्रद्दाम" इत्युक्वाकाशादिक' सर्व्व बभ्रूवैति यदुच्यते, तेन प्रायाद्विरखगर्भादैव तेषा सर्व्ववामुत्पलिरिति प्रतीयते। शतपथब्राअ्मगेऽपि दृश्यते हिरसायाखड्रप्रसूत: (३३[४०पृ]) प्रजापतिर्विवस्तर्भूरादिभव्दाम् व्याहरत् तती भूरदवत्पत्तिरभवत्। तद्यथा-"स संवत्सर व्याजिदोर्षत्। स भूरिति व्याहरत् सेय पृविव्यभवत्, भुव इति तदिदमनारिचमलबत्, खरिति सासौ दौरमवत्" (११।१।६।९) दति। एव विश्रतिपत्ती,

सतः खयन् भंगवानव्यत्ती व्यन्नयत्निदम्।

सन्धभृतमबीडचिन्य: सएव खयमुड्तमी॥ सोर्जमिध्याय नरीरात् खात् सिस्रभुरविविषा: प्रजाः । अपण्य ससर्ज्जादी तामु यौजमवासजत्। सट्ण्लमअव्हैस एचसांग्समप्रभम्। सोंचन् जन्ने सयं वम्मा सर्व्वलञाकवितामङः । (अनु १्य, ६ -< जरो)। क्ांकमस्े स अगवासुविला परिवत्सरम्। का यम वानमा प्यादाशद गमबरी हिया ।

२०४ वेदान्तसमन्यय: ।

ताथ्ं स अकलाध्यास् दिय सूभिय नियमे। मध्ये व्योम दिशयाडावर्पा ख्ानय नानवम् : (१च, १२११ त्री)। इत्यादिभियद्यपि हिरय्गर्भादव सटिरनायतेति प्रतीयते त्वापि "महाभूतादिभूतीनाः" "सर्वभूतमयः" "विविधा: प्रणा सिहनः "बीजमवासजत्" रब्बेवेः सबनोटिंगेषये: प्रदर्शते हिरसनर्मे निद्ितत व्वत्य व ततीऽभवम् वष्टिरिति। जीवपरयीरमुप्रवेध्ादव यतोडस प्रभवः, नती न वेदायेन खृतिर्विरीधद्ति मन्नव्यम्। वस्तुवस्तु सचमवसन्धावास्या: य्ुतेर्मन्वादिमताना- सोन्पत्तिः। तब पुनः कि प्रजापतेः, ऋषोषामपि सषटत्व हसते,- भा यजन्त द्रविय समझा ऋषय: पूव्य जरितारी न भूगा। चसूसतें सूत्ते रजसि निषसे ये भूतानि समळख्त्रिमानि॥ (सक् १०म, प२सू, * चक् ) इति। "प्राथात् ब्द्ाम्" इत्याकाशाटीः पूर्व त्रब्माया उत्पत्तिमत्सडायः प्रजापति: सर्व पय्यभवदिति प्रसोयने तपः खानीयत्वाततस्या:। कर्य प्राय्ती हिरय्वर्भदति निर्हथः ? फक्प्रामाखात् ;- सपीं यशृडतीर्वित्रमायम् गर्भे दधाना जनयन्तोरग्रिम्। ससो देवाना समवर्स्तसासुवैक: कममे दैवाय दविषा विधेम ॥ (चक् १०म १२१सू, ०चष्) रति। हिरसावर्म: समवर्त्तताय्रे भूतख जात: पतिरिकच्ासौत्। स दधार पृथिवीं द्यामुतेमां करे देवाय हविषा विधेम । (१ चक) पत्यन भृत्षम्य धर्म हिरसनर्म: समवर्सत, जातः सम् एक: पतिः बसीत् ; प्रधियोम् इमा जौ स दधार स्थापितवाम्। कोडसी देव: यती हिरयगर्भों जातः, न सीस निहिट इत सीडय देव: पुरुपएवेति वेदान्तीं निर्धोतवान्। कः प्रजापतिरितिवेदवादिन:, चन्ते

प्रजापते न तवदतान्यन्यी विश्वा जातानि परि ता बभूय। यत्कामाणते जुडुमसबी व्स्तु वय स्वाम पतयी रयोषाम्। (१० चबू ) रत्युसत्वात्। एवं द्ितीयाद्यासु फच् यत्पद 'स दधार' इत्यपत्यतत्पदैन सम्बन्धवभात् प्राय्ा- हिरणगर्भादिय सष्टिरिति परवर्ततिन: । ऋश्तु पुणर्नियन्तृत्वमेय स्पष्ट न सष्टरत्वम्। सुसरा स पुरुषएव सष्टा तदधौगकर्तृत् प्रजापतेर्हिरणमर्भस्ेति तत्वम्। पुरुषः प्राय्यत प्राय्ात् त्रद्ामस्अत रत्यच यथा सष्टी पुरुषस्य साधान्कारखत तथा प्रामादाकाश्रादिक बभूवेत्यवापि। मन्वादिषु हिरथगर्भस्य निर्वाटल सष्टत यहसते तहषीवायगुत्तसट्टत्ववत् तपःप्रभावम्रदर्शनपरम्। तपसा रूपान्रताप्राम्रिर्भावानायविमनसि नैया ऋषिसट्ि:। तत्वभास्त्रे पुनः कोडय हिरथागर्भ: ? मदतख्-वुद्धिः। तदंशा भूतामीष्ट्रियाति च। "मध्यवसायीबुड्धिः । २।११ ।" इति सांफासूपस आाधे श्रीमविय्ानमियराष-"महतलख् पर्य्ायी, बुडधिरिति। ...... अध्याब बुडेमडल खेतर- सकलकार्यन्यापक लान्ापेवर्य्याक मननवयम्। ...... हिरथागलें वैतनेपि महानिति शब्दी बुद्ाभि-

परात्मवकी। २०५

समेंगानेत भूवामिमानिप्य्ल्ाना सलदुडिकपाय प्रतिनियतोपानयी महतत्खवाभ्या:" रषि। जीवनुसनेब समिमेचिया नेदच परमपुषणः प्रवाटयति, चतमामेवादयन्ता हटि: वेदप्रकाशन इति ईं यम्। भतएय कि वं बकीशंने वेदमापिमधिक्वत्य "परमेठी अ्म्रथः" (हह ४।।Q) इतम आष्यकार चाड-"परमेही विराट, अभमणी हिरव्ागर्मात्। ततः परमाचार्य्यपरम्परा नासि।" दति। चव भष्यव्याख्याता पुनराष-"सय अतिभातवेदी हिरयानमों नाचार्ययानरमपेचते।

पुरषादुतूपन्नानो प्रापादीनां पुरुषे पुणः प्रवेशे पुरुषमानमवमिष्यत इवि ज्ञानात् कयमयतत्- भिति निव्वासायामोमोसा तख्वम्ाम्।

5-।१। पुरुषात् प्राणादिक सर्व्वभजञायत, जननात् प्रामासोत् तभिंसेवा ख्तिया- भिन्नतया, तत् कथमुथ्यतेऽ्टमे (८) 'अप्राथः' 'बमना:' सः हति ? यी ह्वि यैवा धारविता स तेषामतौत इति न स प्राथ्थी वा मनी वा। य्षेव' कथ स्ात् कार्य्यकासचयोरेकलम्? भवेतव्कत्या न पुनरूपाचिना। अतएवाह त्रीमकडर: "कारवस्यात्मभूता प्त्तिः मतेयावभूत' कार्य्यम् (वे, सू, आ २। १।१८)" इति। नबमे (८) त्वेकवित्ञानेन सर्व्वविच्चान भवतीति कारणात् परात्ान परित्यव्यान्वदालोचन न्यर्वेधि। किमिदमीकविध्ञानेन सर्व्वविज्ञानमिति ? यन्ज्ञानायुखेवेम्यात् सर्व्वमन्यद्यथायथ प्रतिभाति तद्ब तत्। ये पुननमुपेच्य विषयन्ारडमि- निविष्टासघु बुद्धेरव्यवसायिकत्वान्न तत्वस्फूर्निः। दबमे (१) विषयप्रवणरिन्द्रियेरपडरति चिस्त परात्माभिनिवेशतः, करुपायस्त्निरोय: स्यातदुच्ते। सत्य, तपः, सम्यसद्ञान, ब्रमचय्ये चतुर्षमिषां युगपदवलम्बन' श्रेयस्करमन्यीन्यसापेच्त्ात्। न ह्ि सत्यांचरय' बिना मनन', सगन' विना समागनान, समाग्न्नान बिना निरर्वाच्कर्न न्द्ियमयम: सनवति। कथम् ? असव्य- प्रतिष्ठ' चित्त' हि सदा चक्खम्, चन्नमेन चिरेन सनन कुतः? चसलचित्ततया मननासनवे कुती वा सम्यग्भानस सिंः, समाग्ज्ञानस्ृर्सि विना कासी तत्त्वाकीचनानुकूला देड्वारबोपयीगि- विषयसवेति विप्रतिपती देवकर्भनाव्याववरिकी प्रवत्तिषद्ीपिता चयजनितकामकोचासुड्देग अन- यन्ती विश्रमेवीत्पादयत्। एकादमी (११) एतवपायेर्विसने वैतसि परात्ाप्रकाणः खतएव भवनौति प्रदर्भ्यते।

१२।११। दादशे (१२) योडसावात्ा सर्व्वानरस्तमेय व्याख्यातवान् महर्षियान्रवर्का: । यः प्रामेज प्रात्िति, व्यानेन व्यानिति, उदानेन उदानित्यास्यानेन अवति प्रत्यथी यत् जोबातोव सर्व्वान्तरत्वेन तेन व्याख्यातः। स्ाशेदेवम्; तैन व्याख्याता मधब्राअमयमन्तर्यामित्ाश्मपद विकलीभवेत्। अरीरिणात्माऽपुम्भावेन यथा जीके परिग्टत्ते तथा "रूम' रूप' प्रतिकपीबसू" अति श्रीतन्यायेन प्रायादिभरीरोऽपि परात्मा। अण्देनकवेपि सिक्र नार्यनिबय इति नियमी न जातु कुवापि वेदाने परिहार्य्य:। तत्परिडर पुनः पदे यद विपरीतार्बप्रतीति: संघटते। निभासोरमंइति निर्व्जन्ेदपि न स सनिर्ष्न्मणदात। पयाग्ेनीचरीय मन्नकर्तोपरराम तदपि न खासू टिकर पेलन प्रेरयिवल तन्यनसि न प्रत्यमाखत्। नत्व हटुर्द्रार' पर्शास, युतः शरीतार प्रमोदि, मते:बार अमुषे, विभ्नातैर्षिंश्ावार विशानोये, चवव तत्मरेरयामनुभवति

वेदानसमन्यः।

प्रबियममिति ती ना म समन्भवषयलेव गकीयठ्। तरिन्नु सोडी मेरशिव्ामरतन नरति प्रशे सर््यामतर्धान्यं व प्रा्यादिमेरयसेग सुदापपनिठेम म जीग:। अदम मवर्नियानगल्ासान-

वाखान करेम समयन व्याइविसारीप्रपीया। बमीदनी (२.) एत पुणः परावक कानचम्र-

१४। कैयमविद्या निय्रा थ? सविद्या-वैदियमग्रिहीचादिवर्ष, म्रिश्रा देवाराकका। मिका प्ञानमनिका कर्चोषि व्लविद:। "अनिद्या कर्षसंग्रन्म ततीया मतिरिमयसे" (६।६ः) इति विष्यपुराधात् क्रियामत्तिरीवेयमविद्या परातानः। तवा सति विद्याया नन्धा सविध्या न सु विद्याथा पभाव इति म्ंगम्। चम्र सुतिविंद्या चाविया व मरावान्बिलेन गहीता, चन्धथा वस्ाविद्यासंकार्थवर्ष्विततवाचयी: समान वविद्वितत्व तदवन्पल न सिद्ाति। विद्या तिति- रविद्या क्रियार्शन:। "अविदाया वृतुं तोलवा विदायासतसयु ते" (१।२) दति क्रियाभ्या सत्युं सेसारकारत्' चित्रमाखिन्य परिहाय चिच्छव्याऽमतत्व प्रापीतीति युतेरभिप्रायः। क्रियार्थ वीचि कर्मपर्शत्तः। न कि पराताना विना वत्प्रवर्त्तनेऽन्यस्य स्ामर्थ्यमसि। कर्षचा पराता- सन्जन्य प्रशन् यो हि तद्युतिष्ठति, न स' कर्माद्रीषः सुभ्नति, प्रत्युत सुक्रतेन (४।१२) परालना योगवशाकुड्िरानन्टस ततूफलम्। "ईशावास्यमिद्रम्" इत्यारम्य "न कर्म खिप्यते नरे" (१०।१) इबनया युझा सद्वोचते। यदि क्रियाशमिरब परातनीऽविद्या, तत् कथ तखा: चरख विनाशिफलवस्वम्? क्रमिकविपरिवर्तनमेव क्रियाशती: कार्य्म्। पूर्ष्वस्य तिरोधान बिना परस्यागमन' न सक्षवति। तिरीधान नात्यन्तविनाश: किन्न्नर्टिलीनता। पूर्ववमाद्यदुर्दति र्वाक्न् भवति तस्यीपादानतया विलीनभावेन स्थितिः । ये पुनवीय क्रमिकावस्थान्रताप्राप्रि दुःख- मिमनयलेन मन्धुन्ते, ते पराम्ान न मुक्कततवेन किन्मु निष्कियत्वेम ग्हन्ति। चिच्कन्या पुनरपरि- वर्जनोयन सिरत साध्यते; अनएय तस्या: फलममतत्वम्। चिच्निय क्रियापलिय परातवी- 5नने, सव्षो न वमतिक्रम् तयो: कायय प्रवर्त्तते, तथा सव्यातानात्मातिकम एवापतेत्। एककम ववत्वे्प्रि नियम्यनियन्तुसम्बख्ध: प्रतिभाति। सदेबीक-"विद्याविद्ये ईभते यस्तु सीऽन्यः" भत। आात्मानुरपेय कार्य्यार्णा विपरिवरस नकाले यासी चिक्करेरभिव्यत्ञि: सेय क्रियार्थामः। अतएव न भलिदय किम्कैव। सुषूत्र' ग्रोमछौघरैया-"सरपमेव कार्य्योकुख' अिशव्द नीत्रम्" ईवि । भल' पद्ञवितेन।

दति परात्मवल्लौ पञ्नमोध्यायः ।

षष्ठोऽध्यायः।

भगवडखो।

१। बङ्ुष्ठमाचः पुरुषो मध्य भात्मनि तिर्ष्ठात। रदशानो भूतभव्यस्य न ततो विजुगुसते ॥एवदै तत् भङुष्ठमात्र: पुरुषो ज्योतिरिवाधूमकः। दशानो भूतभवास्य स एवाद्य स उ पूवः ॥ एतद्वे तत्

कठ ४।१२।१३।

देहार: प्रेरकलवेन वथा ब्रम्मेष परामा तथा जोघसविधावीख्रत्वे नालेखर्याप्रकटमैन ब्रह्मेव भगवान्। निखिलस्य तदैश्वर्यखेऽप्याक्-

साक्षातारणम्। तैनानालष्टचित्तानां सर्व्व तुच्छम्, अन्धथा विचिच्न- नकषत्रखचितमाकार नियतं हक््सन्िधी विद्यमानमषि न कर्थ तज्जनानां हृदयमपहरति। दृदयापहरणस्य कथा दूरे, कोऽपि साश्चय्य तदुपरि आतु दृष्टिमपि न चिपति। ब्रह्मण, सव्वानुभूख यथा परात्त्वामुभवे तथा शिवसरूप भगवत्वाशुभवे कारगम्। १। जीवस्य कस्चाणाय कालचयं नियम्य तदाम्ाुरूपतया तत्स बिधावालप्रकाशोऽनुग्रह्मेव व्यनति, पतः कथयति सुर्ति: पक्ुष्ठ- मात्र इति। भङ्रुष्ठमात्रः त्पुरडरीकप्रमाणानुसारतः तत्प्रमाणक: रृदयाकाशव्यापौ पुरुष: परापरप्रक्वतिपरिव्त्ञा भूतभव्यस्य कालतयस्य ईज्ान: नियन्ता सन् मध्ये आात्मनि देहे तिष्ठति। ततो न विजुगुप्ते भालानं गोपायितुमिच्छति साधकः । तत्सन्निधावातप्रकाश' करोति तदनुयाम्पया लव्ाशास इति भाव:। एतत् एव तत् परं ब्रह्म। चहुष्ठमात्र इति। प्रकृष्ठमान: दत्परिमाथ: व्यीतिरिव न्योति-

२०८ वैदान्तसमन्वय: ।

२। यदा पश्यः पश्यते रुकावर्ब कर्त्तारमौशं पुरुषं ब्रह्मयोनिम्। तदा विद्वान् पुख्यपापे विधूय निरञ्जनं परमं साम्यमुपैति॥ प्रागोद्येष यः सर्व्वभूतैर्षिभाति विजानन् विद्वान् भवते नातिवादौ। पात्मक्रोड़ भात्मरति: क्रियावा- नेष ब्रह्मविदां वरिष्ठः ॥ मु ३ (१)।३।४। यंथा धूमेनानाच्छादितं तथा पधूमक: पनाच्छमसरूप: पुरुष: भूत- भव्यस्व कालनयस्व ईशान: नियन्ता सम् सएव भद्य स एव सः भागामिनि दिने विद्यमान: शिवस्वरूपलनेति ग्रेष: । एतत् एव तत्। २। ब्रह्मचो भगवस्व' तदुचितेविशेषणः प्रतिपादयति यदेति। यदा पश्य: विद्वान् रष्वर्यम् उचवलवरीं दोम्यमानतया प्रकाशमानं कर्ततारं सुक्कतम्, ईय पास्तानं, ब्रह्मयोनि वेदप्रभवस्थानं पुरुषं परापर- प्रश्वतिपरिष्क्वार' पश्यते साच्ात्करोति, तदा विद्वान् पु्पापे पुख्' पवित्रोऽइमित्यभिमान पापं कलुष ते विधूय दूरे निजिप्न निरखन: निर्माल: सन् तेन परमपुरुषेय परम' निरतिशय साम्यम् एकत्वम् उपेति प्राप्रोति। प्राचब्ति। एष पुरुष: हि प्रायः प्राथस्व प्राय्यः, यः सर्व्वभूतेः सव्वेंः भूतै: सङ्गतः विभाति प्रकाशते। तें विजानन् विभिष्टभावेन जानन् विद्वान् साधक: न पतिवादी न तमतिक्रम्य विषयान्तरकथानिरतः भवते भवति, किन्तु भामकोड़: भामनि परामनि कोड़ा क्रोड़नं वसम, पाममरति: भावनि परावनि रति: प्रोति: यस्ब, क्रियावान् तथ्यम- नादिरतः एष साधक: ब्रह्मविदां बश्मभ्ञानां वरिष्ठ: बेष्:, शेवकन्रान- मा्दात् तश्िन् करोड़नादे: ने हत्वात्।

भगवडली।/ २०६

३। एतत्ततोभवति। भाकाशशरीर ब्रह्म। स- त्यात्म प्रायारामं मनभानन्दम्। शान्तिसमृद्दममृतम् । तै १६।२। ४ । मनोमयः प्रागशरीरो भारूपः सत्यसङ्कल्प आकाशात्मा सर्व्वकर्ष्मा सर्व्वकाम: सर्व्वगन्धः सर्व्वरसः सव्वैमिदमभ्यात्तोऽवाक्यनादरः।

३। साधकेव्वात्मखवर्कपप्रकट नेन ब्रह्म भगवत्वेनानुभव गोचरोभ - वति। तदेवाह वाकशति। ततः खाराज्यप्रास्यनन्तरं एतत् भवति। किं तत् ? आकाशशरोरम् आकाशएव शरीर लिङ्ग यस्य तत् ब्रद्म भवति-सत्याव् सत्यानां मूर्त्तामूर्तानाम् पात्मा सरूप यतः तत्, प्राणारामं प्रायानाम् आरामो यस्म्मिन् तत्, मनभानन्दं मनसः प्रानन्द: यम्मिम् तत्, शान्तिसमदं शान्त्या समृद्म्, अ्रमृतम् साधकसब्रिधा- विति शेष: । ४। "सर्व्व खस्विद' ब्रह्म तज्जलानिति (२।११)" इति कारण- बग्मोत्पन जगत् कारणेनाभिबभावेन स्थितं, तत्प्रेरपया चेष्टाशील- मिति कारण ब्रह्म प्रेरकलवेन सव्रिधाम्य यदुपासनं विहिरत, सर्व्वच तस्य नियोग विदधाति मनोमय इति। एष मे मम पालमा बन्तर्यामी मनोमयः मनउपाधिक: मनसः प्रेरयिता, प्रापशरीर: प्रागएव शरीर' प्रकाशस्थान यस्य, भारूप: सर्व्वप्रकाशकः, सत्यसङगत्य: भवितथसङल्यः, पाकाशता आाकाशसतरूप:, सर्व्वकम्मा सव्वाणि कमाणि यतः यसिन् येन स-तव्ज-तज्ञ-तदनत्वात्, सव्वंकाम: सव्ें कामा: यतः यस्मम् बेन स, सर्व्वमन् :- सर्व्े गन्धा: यतः यम्मिन् येन स, सर्व्वरस :- सब्े सा: यतः यस्िन् येन स, सर्ज्वम् ददम् सभ्यात्तः अभि सर्व्वतः भात: प्राप्तः सर्व्व सवधे ख्वापितं तेनेति भाव:, भवाकी वाड्निप्पत्ति- २७

२१० वेदान्तसमन्वयः ।

एष स पात्माऽन्तर्इदयेऽगीयान् ब्रोहेववा यवाडा सर्ष- पाडा श्यामाकाद्दा श्यामाकतराडुलाद्दा एष स बात्मान्त- इंदये ज्यायान् पृथिवाज्यायानन्तरिघ्याज्जायान् दिवो ज्यायानभ्यो लोकेभ्यः । सर्व्वकम्ा सर्व्वकाम: सर्व्वगन्ध: सर्व्वरसः सर्व्वमिद- मभ्यात्तोऽवाक्यनादर एष म आत्मान्तर्ददय एतङ्रह्वौत- मितः प्रेत्याभिसभ्भवितास्मरीति यस्य स्यादब्ा न विचि- कित्सासीति इ साह शासिडल्य: शासिडल्यः । छा ३।५।१४।२-४।

विरहितः विना वाङ्निष्पच्या सर्व्वं करोतीति भावः, बनादर: सभ्ुम- विर्वाहित: सर्व्वानपेक्ष: । अयं सूक्ष्मादपि सूक्ष्म: ज्यायसो ज्यायानित्याह एषद्रति। एष मे मम आतमा अन्तर्यामी अन्तहदये हदयमध्ये बौहे: वा, यवात् वा, सषपात् वा, शयासाकात् वा, श्यामाकतणडुलात् वा पगोयान् भ्रणतरः अ्तिसूक्षः। तथा एष मे मम भात्मा अन्तर्यामी पन्तर् दये हृदयमध्ये पृथिव्या: ज्यायान् वहत्तरः, भन्तरिचात् प्राकाशात् व्यायान्, सिव: ज्यायान्, अ्रन्येभ्य: लोकेभ्यः ज्यायान्। एष सर्व्वकम्भा सर्व्वकाम: इत्यादि पूर्व्ववत्। पुनरुक्षिरेतट्रूपे- शोपासनस्य सर्व्वतावधारणस्य च ऊतार्थताहेतुत्वात्। धन्तषृंदये हृदयमध्ये एष मे मम भाता पन्तर्यामी, एतत् ब्रह्म-"सर्व्व' खव्विद' ब्रत्म" इति-सर्व्वमाकन्यन्तर्भूय विद्यमानम्। एवम् बातमान' परा- म्मानम् इतः प्राप्त :- तेनान्वारढ़: (श५[६प]) इति यावत्-पहं प्रेत्य अस्माज्ञोकात् प्रस्थाव भभिसअवितास्मि-प्रभि तदाभिसुर्पेन सदनुग्रड़ेगा सभ्विष्यामि-यथाक्रतु यघोपासनम् (२।११) दति श्रेव :- इति यस्य साधकस्य वेदनम्, पब्ा सत्य' ख्वात् एव स तथा, चत् न

भगवडसी। २११

५ । पूर्णमदः पूर्षमिदं पूर्णात् पूर्णमुदच्यते। पुर्गास्य पूर्णमादाय पूर्णामेवावशिष्यते।। ठ २।१। ६। य एको जालवान् र दशत ईवशिनोभि: सव्वाल्लोकानीशत ईरशिनोभि:। य एवैक उद्गवे सम्भवे च य एतदिटुरमतास्ते भ्वन्ति।।

विचिकित्सा संशयः भस्ति इति ह किल शारित्य: ब्राह्ट सा उस्क- वान्। दिरभ्यास आदरार्थः । इयं शाात्यविद्या। "तामैखर्यपरां काश्यप: परत्वात्। २८।" "पालेकपरां वादरायणः । ३०।" "उभय- परां शाष्हिरय: शब्दोपपत्तिभ्याम्। ३१।" "भजनीयेनाद्वितीयमिदं ऊवत्सस्य तत्सवरूपल्वात्। ८५।" द्रत्येतषां शाणिडत्यसूचायां नियोगो- डध्यायप्रपूर्तौं। ५। सर्व्वातीतं सर्व्वगतं सर्व्वमातन्यन्तर्भूय विद्यमानं ब्रह्मेकमेवेति प्रतिपादयति पूर्णमद इति। अदः विप्रक्वष्ट' सर्व्वातीतं ब्रह्म पूर्सं व्यापि निरन्तर निरुपाधिकन्न; इद समौपस्थं प्रतिद्वदयस्थपरात्मारूपि ब्रह्म पूसें व्यापि निरन्तरं निरुपाधिकश्-नेदं जगदावहार्ययल्वादपूर्सखात्। पूर्णात् सर्व्बातोतसर्व्वगतोभयसन्मिलनात् पूर् सर्व्वमन्तर्भूय वर्समान भगव तया प्रख्यातं ब्रह्म उदथते उदच्कति-प्रतिष्वदयं विद्यमानमपि तदतीत्य वर्त्तमान सत् सर्व्वमात्मन्यन्तभूय प्रकाशते। एवं त्रैविष्येन प्रकाथमान ब्रम्म युगपदुपासनार्थं ग्रछीतुमशक्तत्वात् यदि प्रतित्दय- गर्त ब्रख्मेष गक्वाति साधकः साधनाभ्यासहेतोः किमस्ति तल्व दोषसभावना? तदुसरे श्रुतिराह-पूर्स स्व सव्वातौतस्व पूर्ष सर्व्वान्तर्भावकम् पादाय यत् भवशिष्यते प्रतिप्वृदयगतं ब्रह्म तत् पूर्व मेव। पूर्व स्व पूस ताया न जातु धारणमिदात् कापि क्तिः। है। भगवत्व पराम्मः स्कुटयति य इति। यः एक: जालवान्

२१२ वैदान्तसमन्वयः। 168 41

एको हि रुद्रो न द्वितीयाय तस्यु- यंदूमाँललोकान् दरशत ईशिनोभि:। प्रत्यङ्जनांस्तिष्ठति सख्ुकोपान्तकाले संसज्य विशवा भुवनानि गोपा:॥ विश्वतश्चनुरुत विश्वतोमुखो विश्वतो बाहुरुत विश्वतस्पात्। संबाहुभ्यां धमतत सम्पतवै- र्यावाभूमी जनयन् देव एक: ।। यो देवानां प्रभवशोङ्गवश्च विश्वाधिपो रुद्री महर्षिः ।

मायी ईशिनोमि: खथतिभि: ईशते ईष्टे नियच्कति। कान् ? सर्व्वान् लोकान्-ईशिनीभि: ईशते। उवे विभृतिविस्तारे सवे भामप्रकाशे यः एक: एव। यः एतत् प्रविकारित्वं तस्य विदुः जानन्ति, ते भ्रमताः विकारातौता: भवन्ति। एक इति। यः इमान् लोकान् ईशिनोभि: खशत्िभि: ईशते ईष्टे, सरुद्र: हि यतः एकः, ततः द्वितीयाय द्वितीय न तरु, न स्वीकुर्व्वन्ति ब्रह्मविदः। प्रत्यङ सर्व्वेषाम् अ्भ्यम्तरः सन् स तिष्ठति ; भन्तकाले प्रलये स जनान् सनुकोप संदतवान् ; विशवा विश्वानि सर्व्वाणि भुवनानि संसन्य स गोपा: गोप्ता रचिता। विशवत इति। स विश्वतसन्ु :- सर्व्वप्राणिगतानि चसूंवस्येति विशवतयनु :- एवमुत्तरत्न। उत अपि च विश्वतोमुखः, विञ्वतोबाङ्ु:, उत अपि च विश्वतस्पात्। सएक: देव: द्यावाभूमी व्याप्च भूमिच वनयन् बाहुम्यां द्विपदान् मनुथादीन् संघमति संयोजयति,पततैः पचे: पचिण: संधमति। यर्शत। यः विश्वाधिपः विश्वस्य पालयिता, महषिंः सर्व्वज्नः,

भगवडझो। २१३

हिरस्यगर्म जनयामास पूव्वं स नो बुद्या शुभया संयुनतु॥ या ते रुद्र शिवा तनूरघोराऽपापकाशिनी। तया नसनुवा शन्तमया गिरिशन्ताभिचाकथोहि। यामिषु गिरिशन्त हस्ते विभर्ष्यलवे। शिवां गिरित्र तां कुरु मा हिए सी: पुरुष जगत्॥ तत: पर ब्रह्मपर वृष्न्त यथानिकायं सर्व्वभूतेषु गूढ़म्। विश्वस्यैकं परिवेष्टितार- मोश' तं चात्वाऽमृताभवन्ति॥

रुद्र: देवानां प्रभव: उत्पत्तिहेतु: उद्गवः ऐखर्यहेतुः, पूर्वव सध्चादौ हिरसगभं ब्रम्माथं जनयामास, स नः प्रस्मान् शुभया कस्वायमय्या बुद्धा संयुनत्ु सम्पन्नान् करोतु। येति। ह रुद्र, या ते तव शिवा मङ्गलमयौ, पघोरा सोम्या, भपापकाशिनी पुस्याभिव्यत्निकरी तनूः खरूपं तथा पन्तमया सुखमया तनुवा स्वरूपेय, है गिरिशन्त-गिरी स्थित्वा मं सुख' तनोतीति- परभिचाकशोहि पभिपशय निरोचख वेयसा नियोजयख। यामिति। है गिरिशन्त, पस्तवे वेतुं याम् पषुं वागं इस्ते बिभर्षि धारयसि, है गिरित्र गिरः बातः, ताम् रषुं शिवां मङ्लमयीं कुरु, पुरुष जीव जगत् विशव' च मा हिंसी:। ततरूति। ततः पुरुषयुत्तजगतः पर त्रेष्ठ, ब्रह्मपर' ब्रह्मणः हिरसगर्भात् परं, वहन्त महान्तं, यथानिकार्य यथाशरीर सर्व्वभूतेषु गूढ़म् धन्तरवस्थितम्, विश्वस्य एवं परिवेष्टितार निखिल विश्म् भालन्यन्तर्भूय वर्त्तमान, तम् ईगम् ईमार वाला भमता: विकारातोता: भवन्ति।

२१४

वेदाइमेतं पुरुष महान्त- मादित्यवर्मीं तमसः परसात्। तमेव विदित्वाति मृत्युमेति नान्य: पन्था विद्यतेऽयनाय॥ यस्मात् पर नापरमस्ति किश्वि- दयस्मान्नाणीयो न ज्यायोऽस्ति किश्चित्। वृक्ष दूव सब्धो दिवि तिष्ठत्येक- सेनेद पूर्ण पुरुषेष सर्व्वम् ॥ ततो यटुत्तरतर तदरूपमनामयम्। यएतद्विरमृतास भवन्त- थेतरे दुःखमेवापियन्ति॥ वेदाहमिति। तमसः पच्जानात् परसात् प्तोतम् आदित्यवरें प्रकाशरूपं महान्तम् एतं पुरुष' परापरप्रक्वतिपरिष्वक्ञारम् यहं वेद जाने। तं पुरुषम् एव विदित्वा घाला पति मृत्युम् एति मृत्युम् पत्येति पतिक्रामति भयनाय परमपदप्राप्ताय पन्य: पन्या: तज्घाण- हिना भपरः उपाय: न विख्यते। यस्मादिति। यस्मात् परमपुरुवात् पर त्र्र्ष्ठ न अपर किश्वित् भस्ति, यम्मात् न परणीय: न सुत्ततरः, न ज्यायः न वहतरः किश्चित् भस्ति, दिवि वयोतनशीले से महिनि् वृक्ष इव स्तब्ध: भ्रवाकी, एक: पसहाय: तिष्ठति। एवस्भूतेन तेन पुरुषेग परापरम्रक्वतिपरिष्वक्षा इद सव्वं पूर्णम् नैरन्तर्य्येष व्याप्तम्। तत इति। ततः पुरुषयुत्तजगतः उत्तरतर पतौतं यत्, तत् परूप रूपादिरह्ितम्, चनामयं तापरड्ितम्। एतत् परतत्व विदुः जानन्ति ये, ते चवता विकारतीता: भवन्ति, चथ दूतरे तदन- मित्रा: दुःकम् एव अपियन्ति प्राप्ुवन्ति।

(8 %1] भगवरसो। २१५

सर्व्वाननशिरोग्रीवः सर्व्वभूतगुशाशयः। सर्व्वव्यापी स भगवान् तम्मात् सर्व्वगतः शिवः ॥ महान् प्रभुर्वे पुरुष: सत्त्वस्यैष प्रवर्त्तकः । सुनिर्मालामिमां प्राप्तिमीथानो ज्योतिरव्ययः ॥ अङ्ुष्ठमात: पुरुषोऽन्तरात्मा सदाजनानां इृदये सब्रिविष्टः । इृदा मन्वीशो मनसाभिक्रृप्तो यएतद्िटुरमृतास्ते भवन्ति। सहस्रशीर्षा: पुरुष: सहस्राचः सहस्त्रपात्। स भूमि' विश्वतोवृत्वा पत्यतिष्ठद्दशाङ्गुलम् ॥ सव्वेति। सर्व्वाि आननानि सुखानि शिरासि मस्तकानि ग्रीवास प्रस्य इति सर्व्वाननशिरोग्ीव:, सर्व्वेषां भूतानां गुह्ायां बुद्धौ शेते इति सर्त्वभूतगुद्दाभयः, सर्व्वव्यापी स भगवान् सव्वेखर्य्यपूर्ण:, तस्मात् कारणात् स सर्व्वगतः निखिले जगति प्रकाशमान: शिवः मङ्गलखरप: । महानिति। एष महान् प्रभु: समर्थः पुरुषः परापरप्रक्कतिपरि- व्वक्ता समवस्य भ्रन्तःकरणस्य प्रवर्क: प्रेरयिता इमां सुनिषालाम् भति विशुद्धां प्राप्ति' परमपदप्राप्तिम् ईथान: ईशिता नियन्ता, ज्योतिः प्रकाशसरूपः, प्रव्ययः चपचयविरह्ितः। भङ्ुष्ठेति। भङ्डष्ठमात्ः दृदयरन्रपरिमाण: ऋदयाकाशव्यापी पुरुष: भन्तरात्मा सन् सदा जनानां वदये सव्रिविष्टः। वदा पनुरागेय मनसा मननेन स मन्योश: प्रानेथः पभिक्कृप्ः पभिसुसीत्ततः पभिव्यतः। यः एतत् तत्व विदुः जानन्ति ते पसता: विकारातौता: भवन्ति। सहस्भोर्षा इति। पुरुषः सहस्त्रमीर्षा :- सास्नापि पनन्तानि भोर्षाधि यस्य,-एवमुत्तरन-सतस्ाचः सहस्पात्। स विश्वतः

२१६- बेदान्तसमन्वय: ।

पुरुष एवेदछसव्वं यहूतं यच्च भव्यम्। उतामृतत्वस्येशानो यद्व्रेनातिरोहति॥ सर्व्वतः पागिपादन्तत् सर्व्वतोऽचिशिरोमुखम्। सर्व्वतः श्रुतिमल्लोके सर्व्वमाद्टत्य तिष्ठति॥

सर्व्वस्य प्रभुमोशान' सर्व्वस्य शरग सुदृत्॥ नवहारे पुरे देही इएसोलेलायते वहिः। वशी सर्व्वस्य लोकस्य स्थावरस्य चरस्य च॥

सर्व्वतः भूमि हत्वा व्याप्य दशाङुलम् अत्यतिष्ठत् अतौत्य प्रतिष्ठत्।

पुरुष इति। यत् भूतं, यत् च भव्य भविष्यत्, यत् च दूद वर्त्तमान तत् सव्वैं पुरुष: एव, ततएव कालवयस्य तद्त्तिविषयागास प्रषत्तेः। यत् प्रब्रेन पतिरोइति वर्दते तस्य, उत अपि च अमृतत्वस्य ईशान: नियन्ता सः । सर्व्वत इति। तत् परतत्व' सर्व्वतः पागिपाद सर्व्वतः भरचि- शिरोमुखम्-पवनीणि भियांसि सुखानि च यस्य-सव्वतः त्र तिमनू नवणवत्, लोके विभुवने सव्व म् शराव्टत्य आष्काद् तिष्ठति। सर्व्वेन्ट्रियेति। सर्व्वेषाम् इन्द्रियायां गुणानां दर्शनश्रवणादीनाम् पभास: क्रियाप्रकाश: यतः तत् सव्वेन्द्रियगुणाभासं, ख्वयन्तु सव्व न्द्रिय- विवर्ष्जित सव्व विधकरणरहित, सव्यस्य जगतः प्रभुम् पधौशरम्, ईशान' नियन्तु, सव्य स्य भरण भात्त्रय:, छहत् कारयं च। नवदार इति। शिरसि सपडाराणि हे अवाची इति नवडार पुरे देहे देशी जौव: हंसः सन् परालना एक: सन् तग्रेरणया वष्ि: लेलायते विषयग्रहगाय चच्नतो भवति। सतु परावा सर्व्वस्प लोकस्य स्वावरस्य चरस्व घ वभी बशिता नियन्ता।

भगवडखी। २१०

अपाणिपादो जवनो य्रहौता पश्यत्यचन्तुः स शृगोत्यकर्गाः । स वेत्ति वैदा न च तस्यास्ति वेत्ता तमाहुरय्रा' पुरुष महान्तम् ॥। पणोरणोयान् महतो महौया- नात्मा गुहायां निहितोऽस्य जन्नोः । तमक्रतुं पश्यति वौतशोकी धातु: प्रसादात् महिमानमीशम्॥। वैदाहमेतमजर पुरायं सर्व्वात्मानं सर्व्वगतं विभुत्वात्।

पपाणीति। अपाणिपादः करचरणरहित: अ्रथच जवनः दूर- गामी ग्रद्ीता सर्व्वग्राही सर्व्वशत्रित्वात् ; पचतु: चत्तुरहित: प्रथच पश्यति, भकर्गा: क्सारहित: अ्रथच ऋृगोति, व्ानस्वरूपलवात् ; वैदयं भातव्यविषयं स वेत्ति-अ्रमनस्कोपीति शेष :- सर्व्वन्नत्वात्; न च तस्य वेत्ता भाता अस्ति सर्व्वप्रकाशकत्वादानन्याच्। तं महान्तं पुरुष

ब्रह्मविद:। अणोरिति। पणोः सूक्षात् अपि अणौयान् सूक्ष्मतरः, महतः वृहतः अपि महोयान् हहत्तरः, आात्मा परात्ा अस्य जन्ती: प्राषि- जातस्य गुहायां हृदि निहितः स्थितः। तम् भक्रतुं विषयभीग- सङल्परहितं, महिमानं व्विकयरहितम, ईशम् ईम्वर धातु: सर्व्व- नियन्तु: प्रसादात् पनुग्रतः जमः प्रश्यति, पश्न् वोतशोक: शोक- रद्ित: भवति। वैदाइमिति। विभुत्वात् पाकाशवद्यापकत्वात् एतम् भजर परिणामधनवर्ष्जितं युरायं पुरातनं, सव्वात्मानं सर्ब्बेषामाकभूर्त, २८

२१८ वैदान्तसमन्वयः।

जन्मनिरोधं प्रवदन्ति ख ब्रह्मवादिनोऽभिवदन्ति नित्यम्॥। शेत ३।१-२१। ७। य एकवर्गोबहुधा शक्तियोगा- दर्णाननेकान् निहितार्थो दधाति। वि चैति चान्ते विश्वमादौ स देव: स नो बुद्ा शुभया संयुनतु॥ तदेवाग्निस्दादित्यम्तद्वायुसतटु चन्द्रमाः । तदेव शुक्रं तब्रह्म तदापसत् प्रजापतिः ॥ श्वेत ४।१।२ ढ। यो योनिं योनिमधितिष्ठत्येको यस्मिव्निदं सञ्व वि चैति सर्व्वम्। मर्व्वगतम् ईशम् श्रहं वेद आनामि- धातु: प्रसादादितिशेष: ; यम्य अन्पनिरोध जन्नभावम् भरजत्वं ब्रह्मवादिन: प्रवदन्ति, नित्यं च यं ते अभिवदन्ति नमस्कुर्व्वन्ति। ७। तस्यैकलवं खशत्था बहुत्वोत्पादनन्जाभिदधाति यएक इलि। यः एक: असहायः, शवर्ण: भदसाधकवर्रहितः, निह्ितार्थः निनूड़- प्रयोजन :- 'गहीतप्रयोजनः स्वार्थनिरपेच्षः'-बहुधाशक्तियोगात् अाने- कान् वर्गाम् शुक्कादिरूपान् दधाति विदधाति, सदेव: शरादी अरश्रे विश्वम् एति प्राप्नोति खसम्बन्धेन प्रकटयति, अन्ते लयकाले च व्येति संहरत। सनः अ्रसमान् शुभयां बुद्या संयुनत्षु संयोजयतु। सर्व्वस्य तत्स्वरूपत्वात् तेनाभिवत्व वर्षयति तदेवेति। तत् परतत्वम् एव भग्निः, तत् एव आदित्य:, तत् एव चन्द्रमा:, तत् एव शुक्रं शुद्धं, तत् ब्र्म सव्वान्तर्भावकम्, तत् चापः जलम्, तत् प्रजापति: दिर्स्यगर्भ: । ८ । खवभत्यधिष्ठाटलेन ब्रह्मणी भगवत्व' निर्णीयते यदति। यः

भगवडलौ। २१६

तमीशानं वरदं देवमोद्यम् निचाय्येमां शान्तिमत्यन्तमेति ॥ प्र्वेत ४।११। ८। यो देवानामधिपो यस्मिललोका अधिश्रिताः । य र्दशेऽस्य द्विपदश्चतुष्पदः कसौ देवाय हविषा विधेम ॥ • सूत्मातिसूक्ष्मं कलिलस्य मध्ये विश्वस्य स्रष्टारमनेकरूपम्। विश्वस्यैकं परिवेष्टितारं नात्वा शिवं शान्तिमत्यन्तमेति ।

एक: योनिं योनिं मूलप्रक्वत्यवान्तरप्र्ृती: अरधितिष्ठति, दर्द सर्व्वं यस्मिन् समेति सङ्गच्कते च, व्येति लयं प्राप्नोति च, तं वरदम् शरभीष्ट प्रदम्, ईद्य' सुत्यम्, ईशान नियन्तार' देव निचाय्य अपरोक्तीक्ृत्य प्रत्यन्त स्व्वनिष्टत्तिकर' यथा स्वात् तथा इमां प्रत्यचां शन्तिम् एति प्राप्नोति। 2। भगवत्त्वं तस्य वर्णयति यद्तति। यः देवानां ब्रह्मादीनां अधिप: खामी, यस्मिन् लोका: अधिश्चिता:, यः भ्रस्य द्विपदः चतु- ष्पदः मनुष्यादेः ईशे ईष्टे तान् नियच्कति, तस्मै कस्मै-कं सुखं स्पैभाव- *ान्दस :- काय सुखसरूपाय देवाय हविषा पूजोपहारिण विधेम परिचरेम। सूक्ष्मेति। कलिलस्य संङ्गटस्य गहनस्य स्थूलसूत्षमादिघटितस्य मध्ये सूक्ष्मातिसूक्षम् अतिसूक्ष्मत्वात् तत्तत्प्रविष्टम, अनेकरुपं विविध- स्वरय तमदमुरुपप्रकटिताव्सवरूपं, विश्वस्य स्रष्टारम्, विश्स्य परि- वेष्टितार सदन्तर्भूय विद्यमानं शिर्व मङगलखरूपं भात्ा विदित्वा अत्यन्तं यथा स्वात् तथा शान्तिम् एति प्राप्नोति।

२२० वेदान्तसमन्वयः।

स एव काले भुवनस्यास्य गोप्ता विश्वाधिप: सर्व्वभूतेषु गूढ़: । यस्मिन् युत्ता ब्रह्मषयो देवताख्च तमेवं जात्वा मृत्युपाशाश्छ्विनत्ति॥ छतात् पर मएडमिवातिसूत् सात्वा शिवं सर्व्वभूतेषु गूढ़म् । विश्वस्यैकं परिवेष्टितार नात्वा देवं मुच्यते सर्व्वपाशैः ॥ एष देवो विश्वकर्म्मा महात्मा सदा जनानां हृदये सव्निविष्टः। हदा मनौषा मनसाभिक्रृप्तो य एतद्विटुरमृतास्ते भवन्ति॥

सएवेति। सएव काले प्रकाशमानस्य अस्य भुवनस्य गोप्ता रचिता, विशवाधिप: विश्वस्य पालयिता, सर्व्वभूतेषु गूढ़: प्रच्कन्नभावे- नावस्थितः, यस्मिन् विशवपतौ ब्रह्मर्षयः देवता: च युक्का: योगसम्पनाः एकीभावेनावस्थिता:, तम् एवम् एवम्प्रकारेण मात्वा विदित्वा मृत्यु- पाशान् मृत्युबन्धान् छ्विनत्ति क्विन्नान् करोति। प्टतादिति। दृटतात् परं तदुपरि विद्यमानं मणडं तत्सार: इव अतिसूक्षमं, सर्व्वभूतेषु गूढ़, श्रिव मङ्गलस्वरूप', विश्वस्य एकं परि- वेष्टितार, देव माला विदित्वा सर्व्वपाशः सर्त्जबन्धनैः मुच्यते मुक्चो भवति। एष दति। एष देव: विखकम्ना विशवं क्रियत इति विश्वकरमा विखस्रष्टा, महात्मा महान् चासी भामा चेति सर्व्वव्यापी, सदा मित्यकालं जनानां ददये सबरिविष्टः सम्यक् प्रविश्य स्थितः, वदा

भगवडलो। २२१

यदाऽतमसन दिवा न राचि- र्न सब्न चासच्किव एव केवलः। तदकर तत् सवितुर्व्वरेखय प्रन्ना च तस्मात् प्रसृता पुरागी।।

पवेत ४।१३-१८।

अनुरागेग, मनोषा विवेकेन, मनसा मननेन ज्ञानयोगेन अभिकृप्तः अ्रभिमुखीक्ृत :- 'प्रकाशितोऽखणडेकरसत्वेनाभिव्यक्तः'। यत् एतत् तत्वं विदुः जानन्ति, ते भ्रमृता: विकारातीता: भवन्ति। यदेति। यदा अतमः तमसोऽ्पत्वम् सष्टे: प्राक्काल: परभवत्- "तमभ्रामीत् तमसा निगूढ़म्" (१०म, १२८सू, ३फक्) इति यत् सष्टेरये तम आसीत् तत् सध् मुखे पत्यमभवत् -; तत् तदा न रातरि: न दिवा-"तर्हि न राचा अफ प्सीत् प्रकेतः" (२ ऋक्) इति, न सत् आसीत् न च असत्-"नासदासीय सदासोत्तदानौम्" (१ऋक्) दति। यदि किमपि नासीत् तदा करथं सप्टिरभवत् ? केवल: प्रसहायः अद्ैतः शिव :- "प्रपश्चोपशमः शिवोऽ्द्वैतः (३५[६८प) -एव आसीत्-"आनोदवात' खधया तदेक तप्माचान्यन पर: किश्वनास" (२ऋक्) इति। तत् शिवतत्वम् प्करम् पविनाशि, पतएव सष्टेः प्रागपि आसीत। "तम भासीत्तमसा निगूढ़म्" इति वचनैन तदक्षर तमःखभावमिति स्वात् संशयस्तननिरसनायाह-तत् सवितु: प्रकाशसभावस्य सूर्य्यस्य वरैश भजनौयम्। "न राचा भ्रऋ् भासीत् प्रकेत:" दति कुतस्तत्प्रकाशिका प्रभ्ना बासीत् ? तम्मात् शिवतत्वात् प्रभ्ना च प्रसता। किमेषा प्रभ्ना ततो भिन्ना ? तथा सति "तदेकं" "केवलः" इति न सिद्नति। अतएवाह-पुराषौ। "प्ानीदवात' खधया" इत्युत्तत्वात् प्रश्नव तस्याव्मस्रूपभूता-खमा- आन परामानम् दधाति धारयतौति वुात्पत्या सधा, तथेव बुात्पा-

२२२ वेदान्तसमन्यय: ।

१०। यो योनिं योनिमधितिष्ठत्येको विश्वानि रुपाखि योनौख सव्वाः । ऋषि प्रसूतं कपिलं यसतमग्रे म्ामेर्व्षिभर्त्ति जायमानस्व पश्येत्।। एकैकं जालं बहुधा विकुर्व्व- न्नस्मिन् चेतर संहरत्येष देव: । भूय: सष्टा पतयस्तथेशः सर्व्वाधिपत्यं कुरुते महात्मा ।

दिता निर्ष्वक्ञा जलमित्यस्या अथे। सष्टे: प्राक् स्रूपभूतया प्रस्न- याऽडसीत् तत् परतत्वमतश्राह-पुति :- "ब्रद्म वा इदमग्र भ्रमौ- त्रदात्मानमेवावेत् यहं ब्रद्मास्मीति" (८१२) इति। अतएव च सष्टिकाले प्रापदत्यस्य संज्ञा। १०। सर्व्वभावानां ज्ानप्रवर्त्तकानाव्जीत्वादयित्टतवेन तस्य भग- वत्त्व दरूढ़यति यद्ति। यः एक: योनि योनि' प्रक्वत्ववान्तरप्रक्रतीः, विश्वानि स्व्वाणि रूपायि रोहितादीनि, सर्व्वाः योनी: प्रभवस्थानानि प्रधितिष्ठति, यः भ्रग्रे ऋषिसम्प्रदायप्रवर्त्तनस्याग्रे प्रसूतं सेमैवोत्याति सम् ऋषिं कपिल सांख्यशास्त्रप्रणेतारं ज्ञानेः खोपटिष्टः विभत्तं धारयति पोषयति। कथम्? जायमानम् उत्तरोत्तरमृषिवशानु- क्रमेणाविर्भूयमान च सं पश्येत् इति। एकेकमिति। एष देव: भस्मिन् सेत्रे प्रक्वती एकैकं प्रत्येक जालं -जलति जीवति भमैनेति जालं-जोवुनोपादानं बडुचा नानाप्रकार विकुर्व्वन् परिणामयन् संहरति पात्मनि विलीनं करोति। भूय: पुनः सृद्ा संकतपदार्थजातम् भाविष्कृत्य पतयः मरौच्ादयः प्रजापतयः ये तान् तथा सजन्ति। तनः महावा महान् भाता सर्व्वव्यापी पराका ईगः सर्व्बनियन्ता सन् सर्व्याधिषत्यं कुरुते।

भगवडखो। २२३

सव्वा टिशऊरई्वमधस तिर्य्यक् प्रकाशयन् भाजते यद्दनड्ान्। एवं स देवो भगवान् वरेययो योनिखभावानधितिष्ठत्येक: ॥। यच्च खभावं पचति विश्वयोनि: पाच्यांश्च सर्व्वान् परिणामयेद्यः ।

गुगांञ्च सर्व्वान् विनियोजयेद्ः ॥ तद्देदगुद्योपनिषत्सु गूढ़ तङ्रह्मा वेदते ब्रह्मयोनिम्।

सर्व्वा दति। ऊर्द्धम् भ्रधः तिर्य्यक् च सव्वा: दिशः प्रकाशयन् यत् उ यथा अनड्ान्-अनः पकट ग्रहचक्ररूपं वहतीति-आादित्यः भ्ाजते दीप्तिमान् भ्वतत, एवं स एक: वरेख: भजनीयः भगवान् देव: योनिखभावान् प्रक्वतिगतान् सभावान् श्राम्मसंसष्टभावान् अधितिष्ठति।

यश्चेति। यत् च यस्मात् च-योनिखभावानधितिष्ठतीति- हेतो: यः विखयोनि: खभावम् अमन्यादेरौव्पादिकं पचति निष्पाद- यति; सर्व्वान् पाचान् परिणामयोग्यान् पृथिव्यादोन् परिणामवेद् यथाप्रयोजन तत्तद्रूपेय प्रकाशयेत्। य एक: सन् सर्व्वम् एतत् विश्म् अधितिष्ठति, सर्व्वान् गुणान् सश्वरजस्तमोकपान् च सधा- प्रयोजन विनियोजयेत्। सातत्येनानुठ्ठानी लिडी निषेधात् प्रयोज- नाशुसारतोऽनुष्ठानेऽन लिङ। परेचान्यय: । तदिति। तत् परतत्व वेदयुक्ोपनिषत्ध वेदयुख्चायामूरूपनि- षदसेति तामु गूढ़' पच्छनभावेनावरियत, मश्यवोनि' वेदप्रभ्वं लत्ष

२२४ वेदान्तसमम्वयः । ये पूव्वें देवा ऋषयस् तद्विटु- स्ते तन्मया पमृता वै बभूदुः॥ प्रवेत ५/२-६।

११ । तमीभूवराणां परमं महेश्वर तं देवतानां परमञ्न दैवतम्। पतिं पतीनां परमं परसात् विदाम देवं भुवनेशमौद्यम्॥ न तस्य कार्य्यं करगज् विद्यते न तत्समच्चाभ्यधिकस दश्यते। परास्य शत्तिर्विविधैव श्रूयते खाभाविकी ज्ानबलक्रिया च।

व्रच्मा हिरयगर्भ :- ईखरानुग्टहीता बुद्धि :- वेदते वेत्ति जानाति। पूर्व्वें ये देवा: ऋषयध आसन् ते तत् विदुः जानन्ति। तन्पयाः सदालभृता: ते पुनः प्रमृता: विकारातीता :- प्रमरणधरभाण :- बभूदु: । ११। भगवतः साक्षात्प्रत्यचत्वं विद्वणोति तमिति। ईखराणां वैवसतादीनां चमताशालिनां तं परमं महेखरम्, देवतानाम् इन्द्रा- दोनां तें परमं च देवतम, पतौनां प्रजापतीनां तें पतिम, परस्तात् परतः पचरात् तं परमं देवं द्योतनखभावम, ईद्य' सुत्य' भुवनेश भुवनेख्र विदाम जानीम। न तस्येति। तस्य कार्य्यं देह', कारण' चनतुरादि च न विद्यते, तत्सम: च पभ्यधिक: च न दृश्यते। अस्य विविधा एव परा पत्ि: सूयते वेदादिषु, सा च पत्ति: साभाविकी स्वरूपभूता न्ानबलक्रिया प्रानक्रिया चिच्कलि:, बखक्रिया क्रियाधलि: च।

भगवडलौ। २२५

न तस्य कश्चित् पतिरस्ति लोके न चैशिता नैव च तस्य लिङ्गम्। स कारग करगाधिपाधिपो न चास्य क्विज्जनिता न चाधिप: । यस्तूर्गानाभ द्रव तन्तुभि: प्रधानजैः। खभावतो देव एक: खमावृगीत्। स नो दधाद्वह्माप्ययम्॥ एको देव: सर्व्वभूतेषु गूढ़: सर्व्वव्यापी सर्व्वभृतान्तरात्मा। कर्ममाध्यक्ः सर्व्वभूताधिवासः सानी चेता केवलो निर्गुगाञ्च॥

न तस्थेति। लोके तस्य कश्चित् पतिः न भस्ति, सुतरां न तस्य ईशिता शास्ता, न एव च तस्य लिङ्गम् अनुमापकं चिङ्रम्। स कारयां सव्वेषां, करणाधिपाधिप: करणानाम् इन्द्रियाणाम् अधियानां तदधि- ष्ठामुगाम् अधिप: प्रेरयिता, सुतरां न च अस्य कख्वित् जनिता जनयिता न च भधिप: ईखरः। यदतति। ऊर्णनाभ: लूता तन्तुवायः तन्तुभि: खप्रभवः दव, यः तु देव: सभावतः सरूपतः एक: सन् प्रधानजैः सशत्िप्रभवैः नामरपैः खम् पाममानम् शरव्ृणीत् आच्छादितवान्, सनः प्रस्भ्यं ब्रह्माप्ययं ब्रह्मणि अप्ययं प्रवेश दधात्-लेटि-दधातु। एकदति। एक: पसहाय:, देवः द्योतनखभावः, सर्व्वभूतेषु गूढ़: प्रच्छवभावेनावस्थितः, सर्व्वव्यापी सर्व्वतोविसारी, सर्व्वभूतान्तरात्मा सब्येंषां भूतानाम् ग्रन्तरात्ा अभ्यन्तरः भाभा नियन्ता, कर्म्बाध्यचः कगमरयां प्रवर्यिता, सर्व्वभूताधिवासः सर्व्वप्राणिषु वसतीत्यर्थः, साची

२२६ वैदान्तसमन्कयः।

एकोवभो निष्कियायां बहना- मेकं वीज बडुधा यः करोति। मांत्मस् येऽनुपश्यन्ति धौरा- स्ेषां सुखं शाभवतं नेतरेषाम्।। नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतानाना- मेकोबहनां यो विदधाति कामान। तत् कारगं मांख्ययोगाधिगम्य चात्वा देव सुच्यते सर्व्वपाशेः । प्रवेत ६ाई-१३। १२। एको इंसो भुवनस्य मध्ये स एवाग्नि: सलिले सब्निविष्टः।

सर्व्वभूतानां दष्टा, चेता चेतयता, केवल: निरपाधिक:, निर्गुबः मत्त्वादिगुगरहित: । एकइति। एक: असहाय:, वशी खतन्, निष्कियानां कर्तृत्- विरहितानां जीवानाम् एक वोज सूच्ष्भूतं जीवनोपादान बड़या विविधाकार करोति। ये धीरा: बुद्धिमन्त: तम् बालखं पशन्ति, तेषां शाखतं नित्यं सुख, न इतरेवाम् अपरेषाम्। नित्यदति। नित्यानां मध्ये यः नित्यः, चेतनानां जोवानां मध्यो यः चेतनः चेतयिता, बहनां म्यं यः एक, कामान् सच्ान् यः विदधाति यच्छति, मांख्ययोगाधियम्यं ज्ानयोगैन प्राम्यं देवं बोतन- सभावं, कारवं सर्व्वेषां जनयित, लत् परतलं जात्ा सर्व्वपामः सर्व्व- विधबन्धने: सुचते सुक्लो भवति। १२। परापरप्रछ्वतिपरिष्तृतया मगवत्तस्व' वर्षयति एकरत्ति। भस्य भुवनस्र मध्ये एक: इंसः परामा। स एव पन्सि, सएव सलिले

भगवडखो। २२०

समेव विदित्वाति मृत्युमेति नान्य: पन्था विद्यते डयनाय।

कालकारो गुणी सर्व्वविद्यः।

स तन्मयो द्मृत ईशसंख्ो ज्ः स्व्वंगो भुवनस्यास्य गोप्ता । य ईशे बस्य जगतो नित्यमेव नान्यो हतुर्विद्यते ईशनाय।।

जले निविष्टः। तम् भमन्यादिपरिष्यक्वार पराम्मानं विदित्वा मृत्ुम् प्रत्येति प्रतिक्रामति, भयनाय परमपदप्राप्तये न धन्य: पन्या: उपायः विद्यते। म दूति। स विशवऊवत् विश्वस्त्रष्टा, विशववित् विशवं वैत्तौति तत्स्थसर्व्वविषयवेत्ता, पात्मयोनि: खयभ्भू:, भावनां जीवाना योनि: प्रकाशस्थानम् भ्रथवा पात्मा जीव: एव योनि: प्रक्वति: यस्य सः, काल- कार: कालस्य कर्त्ता प्रवर्ततयिता, गुणी सर्व्वविधकत्थाणागुवासम्पन्रः, सर्व्ववित् सर्व्वन्नः, प्रधाननेत्रप्नपतिः परापरम्रक्वतिखामी, गुणेभः गुसानां सश्वरजस्तमसाम् ईः नियन्ता, संसारमोक्षस्थितिबन्धनहेतु: संसारमोक्षस्थितिबन्धनानां कारणम्। सदूति। सतन्पय: जगदालभूतः, प्रथच प्रमृतः अविवारी, ईशसंस्थ: ईश एव संस्था संस्थानं तदूपेगाताप्रकाश: यस्य नियन्तृरूपेष नित्वप्रकाशमान:, घ्रः भाता, सर्व्वग: सर्व्वत्र प्रविष्टः, पस्य भुवनस्य गोप्ता पालयिता, यः नित्यम् एव अस्य जगतः ईमे ईष्ट, भस्

२२६ वेदान्तसमन्वयः । 11801

यो ब्रह्मारां विदधाति पूव्वें यो वै वेदांस प्रहिगोति तस्मै। तं ह देवमात्मबुद्विप्रकाश मुमुक्तुर्वै शरगामहं प्रपद्ये।। निष्कल निष्कियं शान्त निरवद्यं निरञ्जनम्। अमृतस्य पर सेतुं दग्धेन्धनमिवानलम् ॥

प्वेत ६११५-१६।

जगतः ईशनाय नियमनाय न अन्यः हंतुः कारण कर्त्ता-तमृते- विद्यते। यदूति। यः ब्रह्माणं हिरसगभें पूव्वं सर्गादी विदधाति सजति, यः पुनः तस्म ब्रह्मणे वेदान् च प्रहिणोति प्रचोदयति। आरत्मबुद्धिप्रकाशम् आरत्मनः नौवस्य बुद्दे: प्रकाशो यम्मात्, देवं द्योतनस्वभावं तम् एव मुमुक्षुः मुत्तोच्कः सन् बहं शरग प्रपद्ये गच्छामि।

निष्कलमिति। निष्कल निरवयवं, निष्कियं कूटस्थ, शाभ प्रपञ्चातौतं, निरख्जन निर्लेपम्, अमृतस्य मोक्षस्व पर सेतुं परमींपायं, दग्धेन्धन दग्धानि इन्धनानि काष्ठानि येन ते देदोप्यमानम् अ्रनलम् दूव तम् अह शरण प्रपदे इति पूर्व्वेणान्वयः ।

ऐव्वर्थवत्व हिभगवत्वम्। यदा संहतव्वर्थ्यमात्मनि विद्यमान पर ब्रम्म, नतदा तङ्गवत्- संभया शब्दातपत्यनित्यत्व भगवश्वस्य मन्यते बहुमिः। सर्व्मश्रर्थ्य स्वतत्मिन्रव्यत्ञाभावेन विद्यने वत्, नरिभास किन्तन्न तस्य भ्ानविषयम्? यदि वदसि नेति, तस्य ज्ञानस्वरूपस्याम्यनित्यत्व- मार्पाततम्। खमर्य्यविषयक्रज्ञानच्ेत्तदापि विद्यते, तेन भ तस्य भगवत्वस्यापि नित्यलम्। अतएवाष श्रुति :- "नेह नानासि किञ्वन। मृत्योः स मृत्युभाप्नीति य इद मानेव पश्ति।

भगवडली। २२१

एकधैवानुदष्टव्यमेतदप्रमैयं घ्रवम्। विरजः पर भाकाशादन् आात्मा महान् घ्रवः। (४।१५)" दूाति। विशेषणान्यचत्यामि नित्यभगवत्वमेव द्योतयन्ति। ये पुनः "यएक वर्षः (६।७)" इति ्रुतिमुपेच्य मन्यन्ते खैन्न्येर्णहुभवनमेव नानात्वमिति, ते पुन्वश्चर्य्याय्यामनित्यत्व संसाध्य ब्रह्मथ एकधात्व रकषन्ति। अन्तर्निविष्टामामेन्वर्य्यार्णां तदतीत्य तत्सत्तानिरपेचतलेन न जातु स्थितिरिति तेर्न तस्य कूटस्थम्य नित्यापरिवर्तनीयस्य नानात्वमिति सिद्धान्तएवादरथीयः। बन्वथा "ते यदन्तरा तड्रअ्" (३।१८) इत्यादियुतौनां स्वाद्याकीप:। अवैज्ञेत् तस्यैश्नर्य्यविसतारे विपरिवर्तन समृन्नमेव सव्वं विनश्यनति जेयम्। तज्न्ानादनादिलवेन तडिषया: सन्पवन्ति, अती न जौवगता दीषासखिम् वर्ततन्े।

१।२। प्रतिहृदय' प्रकाशमानमपि तदतीतलवेन यत्र वर््ने तत्र ब्रह्मणो भगवरमनुभयत दत्ि दर्शयति प्रथमे द्वितौये च वचनसंघे। हृदय नाङष्प्रमाण तत्परिमासकत्वग्रड्य ततीऽपि मूक्षमत्वप्रदर्शमाय। ददि निविष्टस्य चित्तस्व सब्निधी न किमपि स्थूल किन्तर्ि सूत्चित्सतता प्रतिभाति। सेय' तव भासमानाप्यनन्सत्वमस्या बुद्धाबवतिष्ठते, तेन च सर्व्वकालनियन्तृत्व परुषशब्दवाच्यपरापरप्रकतिपरिषकृत्वञ्व। "गुणी" (६।१२) इति कल्याणगयगणमा तब्िन् स्फुरण विना न आतु सम्य भगवत्व स्फुट प्रतिभाति। अतएव "ज्यीतिरिवाधू मकः" "रका- वर्षाम्" द्वति पुरुषविशेषणम्। "शान्त' शिवमद्वेतम्" ('५[पप]) इत्यचाहतविशेषणेन प्रदर्श्यने शिवस्वरूपस्य न कदापि भावान्तरतीपतिष्ठत इति। च्रत्र "स एवाद्य स उ ग्र." इत्युत् तत्स्वरुपप्रदर्भनाय। स परात्मा शिव एव, प्रथापि न सर्व्वत शिवस्वरूप स्पष्टवाक्य न किन्तराि तम्य भगवत्वव्यापनाय ततप्रकाशकविशेषणेरनुद्यत, सर्व्वेषो तकतद,य्ाना तन्मूलकतवात्। यथवात "ब्रह्मयोनिम्" दवति विशेषण साधकबुद्ौ वेदप्रकाशकत्व तम्य झटिति प्रोग्वासयते, "कर्त्तारम्" द्रति विशेषण भरार्पगाम्थानत्वम्, "प्रापः" रति विशेषषञ्च सातिभयप्रियत्वम्। एमिर्टिशेषण- सभ्षिन् क्रोड़ा तस्िमिन् रतिसन्मनादिनिरतत्वस सभ्ाव्यते। भगवदाराधमया सत्साम्यप्राप्तिस विशेषानुयह' सूचयति; तथव निरख्जनत्वम्। ३। ततोये व्याख्याता शुतिर्भाष्यकारहृदयमनुसत्य। शिवाचार्य्येय त्वन्यथा व्याख्याता, तद्था-"आाकाशत दत्याकाशः प्रकाशश्रिदम्बरमुच्यते, न भूताकाशः, विशेषाभावात्। निखिल- जगदगडवएड निकुरम्बजलधिस्थानीया परमप्रऊ्तिरपा परमशततिर्ति चिदन्बरमुचने। तत्खरूप ब्रह्म आकाभशरौरम्। परमप्रक्कतित्व' चिदाकाशस्य 'सव्वामि ह या दमानि भूतानि बाकाशादव समुत्पद्मन्ते, आकाश प्रत्यस्त यन्ति। आकाशोह वे नामरूपयीनिर्ष्वह्िता' इत्यादिस्ुतिसिङ्वम्। सत्यात्म सत्ताखरपम्। प्राणाराम प्रायः सकलाधारभूता चिदम्बरप्रक्वतिरच्यते। स्वरूपभूताया तस्यामारामी यस्य तत् प्राणारामम्। मनचानन्द मनस्येवानम्दी यस्य न वाह्यकरणे तन्न- भानन्दम्। अन्ाप्यानन्द इति चिदम्बरमअतिरच्ते, तथा व भूयते 'कोहोवन्यान् कः प्राखयात् यद्ष आकाश वामन्दी न स्यात्।' शान्तिसमद्ध भिततासम्पन्नम्। पमृतममादिमुक्रम्। चत्र सच्चिदानन्दपरमाकाशस्वरूप ब्रह्म स्वरूयानन्द मनसेवातुभवति बाह्यकरयनिरपेदमतति सिद्धम् 'ममषानन्दम्' इत्यनेन। इदमेव नापक मम्मभावमापन्ञानां मुक्तानां निर्रावशय सकपानन्दानु

२३० वेदानसमनबक।

मनसा सकपानन्दमशुभवडस निय्यततम्।"सि। अम निष्तिरीय अभ्यः मरोरमिति बिर्दिश्य तलेत वाहकरननिरपेचस बोवाअना अमसा सपानन्दभीगी वर्णितः, मुनानाक् तत्साम्य सत्यभभोगे। न हि चिक्कशिर्तअ्रय: शरौर किस्ु वत्प्रकाभएन ब्रभ्रय भात्रप्रकानः। कीडयमानन्द: ? मावसकपप्रकाश एव सः। व्यवाह शुति :- "सदाल्ान' खयमकुरुत। तथ्ात्तत् सलतमुव्यतरति (न६)। यददतत् सुख्वत' रखी वे सः (४१९)।" कीडय स्कूपागन्द- समोग सक्यलीखाविसार एव सः तववाह युति :- "सानन्दरूपममृत' यविभाति" (श[o०g]) "कोध वान्यात् कः प्राखात्। यदेष बाकाभ बानन्दी न स्यात्। एव कं वा- मन्दयाति।" (४।१२) दति। वाह्यान्तःसर्व्वन्द्रियविवर्ज्जितस (६ाई ) ब्रझण्नी यथा वाह्य- करयनिरपेचत' तथान्तःकरवस् घ। न हि सकपातिरित तव्िन् खौववत् करबादि जातु सनपर्वति। अवकु बोधसरूपमेव तस्य मनः। तेन सगनसनभावनाया म्ानक्यद्मातत्वभेद उपतिष्ठते मित्यसब्निहित ज्ञानाभावरपजीवगतदीषय। कथ "नान्यीडतीऽस्त मन्ता" (२।२२) इति "ममसोमनोयत्" (५/१) इति मनसः प्रेरवितलवेन। अतः प्रेगयितु: चन्थः तब्निरपेच: कोडपिन मन्ता मननकर्ता अस्ति तत्प्रेर्था बिना तत्सामर्थ्याभावादिति शुतेरर्धः। सुतरा जोवसब्निधौ कथ तत् परत्त्वमात्मप्रकाश करीति तदेय दर्षयति शुतिरियमिति सत्स्तिद्ञान्तः। तथव सा व्याख्याता।

४। चतुर्थे प्रकटितशरय्येय भगवलवेन कब वा ब्रझ्मीपासन भर्वात तत् प्रदर्भितम्। "तव्जलान्" (२।११) इत्यच "यती वा दमानि भूतानि नायने यैन जातानि जौबन्त बत् प्रयन्यभिसंविधन्ति" (४।१) इसि जन्म प्रायधारथ लय अति कममुपेच्य अन्म लय: प्रायधारथ- मिति क्रमस्य कथ ग्रहणमित्यस्य तत्तव सव्वाग्रे विचार्यम्। तस्वाख्यने पुनः 'अन्' इति स्वरूपवी ग्रहचम्। चम् चननम्। सदम् तस्याननम्। ब्रद्मणाSपृथम्भावेन स्थिति' बिमा जगदावरण' परोचतसाधकख। चतएव कारणे कार्य्य प्रविला्य तेनापृथग्भावेन संस्थाप्य यदवशियत सर्व्व सत् न ततो भिन्न खप्ी वा किन्तर्ां तदमम तत्खरूपप्रकटन तषिचित्रभयाविष्कार ति ग्रुतिर्दरशर्यात "बतो वा इमानि भूतानि जायन्ते" इति मुत्युत्तक्रमबिलट्नेन। एतजमत््रविलापन म्रहथी विचिन्नभक्त्याषिष्वारप्रत्यच्ीकरयञ्च ज्ञानचस्नृमा साध्यते न तु वाह्यकरणेनेति भाष्यकारो- करिरेव (२२८) तच प्रमायम्। यन्तूपासमार्थ विद्ित' मनोमयादिक न प्रविलापयितव्यमिति स समादधात्, तक्क स्युऋजन्दिक्रमव्युत्कममविद्याय्य बैति मनम्यम्। न हि विना कारय चिरप्रसिद्धक्रमस्य विपरिवर्ततन मुत्या साध्यते। कारय बश्मव सर्व्वतीपास्य न आातु कार्ययम्। "सर्व्' खल्विद' बम्म" दव्यनेन म्मंवाच् "सव्ववानिति" हेतीवपास् न पुनर्जगत् कार्य्यभूतम्। "ब्रह्मदृष्टेरुत्कर्षात् (a।१।५)" इति अमवि व्रममडतिरेतान विड्िता न पुनर्जगदिलाय्य ब्रश्मवी- पास्तेन ग्टशीतमिति चेत्, जमवी विकयाननरमनन सकपमकटन' कस्येति जिन्नासीपविष्ठते। यदि तस् पूर्वव विलयएव सचितः बथ पुनलस स्वादननम्। लयवारा जगतः कारयााभषी इप्यकूल संसाध्य वदमनसुपखम्यते न वत् तख नगतः किरनाई सन्प्रेरकस त्रम्मपरनेति सरय-

(8 प1 ]

विदान:। मनः-पार्च-मा-एष्साजाड-कर्गी-कॉम मन-रचानों कारम बनुक तदैषी पासतेनाच ग्हीत न मंनसादिकम्। तथा सति "एबम चातमा" रात बंचन व्यथ सात्। बामेति वचनेन ब्शमषीऽन्तर्यामिलेन मेरवलेनैबाव वहम सुतिसनातम्। तदनादृत्व प्रपम ग्रह्येनातीपा- सना विष्ितेति मथन सुतैरमिप्रारविपरीतमेव। बर्दास यदि जह्मवाव प्रपथ परिहाय वहणीय- सेत् कथ मनचादीरमिधानमिति? तनोच्यते-"चप्रविल्लापिते कि वैतप्रपसे बुदतत्वस् बोधी नें भवसोत्यती द्ुम्मतत्वावबीधप्रत्यनीकभूतो हतप्रपथ: प्रतिसाष्यः इति सत्यपि निर्त्विवादविषये "पुरुषमा नैथ्याभवय: प्रविल्यापयितुम्" इति सडटमुपतिष्ठती। तती निसारीविद्ययेति चेत्, कय न मन्यसेडनया माण्डित्यविद्ययेति, यतीऽनया प्रपञ्नविलापनस्य सरलपन्या: प्रदर्खते। कर्थ मन बदेरमिधागमिति सभयी निर्मूलः, तेर्षां ब्रशदर्भने प्रत्यनीकत्व नित्यप्रत्यचम्। प्रत्यनोका- नामानुकूख्येनावर्व्न' यथा अवति तथवासा: युनेरपदैभः। मनचादीनां नाव प्रतोकतेन बह्म' तथा सत्यात्मीपदेशी (४।१।४) विरुजजत। "अरूपवदीव द्ि तत् प्रधानत्वात्।" (३श१४ )- प्रधानत्वात् नानकपयोनिर्बोदृत्वात् कारणत्वात् तत् वुद्ध नामकपवत्स कार्य्बयु अरयवत् एव द्ि-इति रूपवत्स कार्य्यव्वरूपवत् कारणदर्भन सूवकरेणानुमीदितम्। सर्व्व- मेवविभदीभविष्यति माण्ित्ययूवः। तदया- "तामैन्नर्थ्यपरां काश्यपः परत्वात्। २८।" तो दुद्धि बु्मप्रमतिम् ऐनर्थयपरा परमे भरसर्य्यविषयिकीं काश्यप बाचार्यों मन्यते। कथम्? जोवातभ्यः परत्वात् अत्यन्तभिन्न लवात्। "मात्मैकपरी वादराययः। ३०।" भात्मेकपरां शद्यात्मविषयिकों ता दुद्धि वादरायण बाचार्य मन्यते सर्व्वस्य तदमिन्नत्वात्। "उभयपरां शाष्डित्यः भन्दीपपततिभ्या। ३१।" ऐश्रव्यपरा चातेवपरत्युभयपरा बुद्धि मन्यते शासिहत्व बाचार्यः, यवः "सर्व' खल्विद ब्रह्म" वत्यअर्थ्यपरता "एष म भात्मान्तईदयी" इत्यातापरतत्युभयपरता बुती तथवीपपद्मते च ुनिस्ृतिपर्य्यालीचनया। "अज्जनोयेनाहितौयमिद' अम्सस्य तत्खरूपलात्। ८५।" भज- मोयेन पराकाना पद्ितीयम् भभित्र अपटथगभावेनावखितम् इद सर्व्वम्। कथम्? हत्वस् सर्ध्वस्य तत्स्वरूपजात् तत्सचतया सत्तावस्वात् तजभ्रानेन म्ानवसवात्। पवाह भगवर्द्धात्त- चा्द्रकाय्व्यशार्त्यसूतव्याध्यानऊ्वन् श्रीमवारायय्यतौर्य :- "सर्वस्यापि पदार्थस तदिवर्तलेन सदात्मकल्ात्। पूर्व्वरूपापरित्यागेनीत्तरावस्थारूपण बिवर्तस्य घटादेरिव खवारयतः पृथग- सन्तान्। सख्वहीनस्यालीकत्वात् सत्तवस्य च विषयध्ानरपत्यात् ज्ञानस्व लाघवत्वादिकस मित्यस सप्रकाशव्श्मरूपतवात्, असि-भाति-प्रियात्मकमिद' सर्व् नामरूपात्माक नामकपामावे अत्ाथ। ......... 'वासुदेब: सर्व्वमिति स महात्मा सुदुश् भः' दृत्यनेगाहतश्ानिन: अवसवीत्कर्ष: प्रति- पादिती भगवद्गौतायाम्। विविधयरिच दशून्यखलचय-पूर्णत्वादिमाहामाच्ानवतल्ख व्यय-

एतेग पद्ितौय पारमाषिक दितीय न अवति, अन्सस्तीपाद्यतया तत्खकपलात्। न घुपादिय शयबिनातित्वलयम पारमार्चिकल' सथवति तत्सकूपलम्तु समवायस्थानाभिमिक- मयोवभावाविक अममदाविभानवर्ळयय तादाकाम्। तबप्रमायनु 'मर्म खबििद मृह तञ्द-

२३२ वेदान्तसमन्वयः ।

सानिति' 'सती नगज्जगपश्तिन् स जगचाखिल' मुने।' इति।" इति। नगत्याविक्कृतनत्ति कारय बुद्म खाति व परात्मेत्युभयमेलनात् भगवस्व' बुह्मय: शाषहत्यविद्यायां स्फटत्रमिति निर्षि्टिवादम्। आाकर "तञ्जतक्वतदमम्" इति गरहणेन व्याख्यान कत्वा कथमच तत्वाख्यानपसे "तदन्" इति सवरूपग्रहृषम् ? तस्मिन् अनिति तेम इति ग्रहगे "रूप' रूप' प्रतिरूपीषभृष" इति न्यायेण कारणस्य बुद्धमसम्तििन् तस्मिन् मननादिवैचिच प्रगात्मप्रकटनमित्यायाति, तेन च भवति तब सत्र कुद्साच्ात्कारः। तत्त्वाख्यानपचे तु "अयमात्मा ब्रह्म सव्वामुभूः" इति न्यायानुसारान्ानना- द्यनुभवान् खयं परात्मा सर्व्वस्त्प्िम्ात्मनि प्रकटयतीति विशेष: । प्रथमपन्े लयानन्र म््तति- सत्तहचिचाण बुहत् ात्मप्रकटन तत्तहवधानतिरीधानाय सवति, तेषां तेषां खातव्वाविलीपात् (५२०२५)। पूर्व्वच चैचित्रामयता क्रियाशत्या परचानुभवमया ज्रानशत्या पूर्णशर्य्यब्रह्मदर्शनम्। इयमेव भगवज्ञोलत्याख्यायते। भगवज्न्ञामशत्ी मानशत्याकारय विद्यमान जगत् जोवबुद्दी प्रकटयति नित्य भगवानिति संचेप: । विशेषविव्तिसत्ववद्ाम्। ५। पस्चमे पुनत अपो जवमुद्धी चिविधप्रकाशी न जातु तस्तिन् मेदसाधक: सर्व्वचव तम्य पूर्णत्वाहानेरिति यद्र्शित तन् स्फटतयैव प्रतिभाति। अ् श्रीमक्कङ्गरय यदुक्र वैद्वाचाय्य यत् खमतमनया सुत्या समर्रित तदि्ट व्याख्यानरीत्या नानाटृत किन्तहिं तत्वाबिष्करेन तत्त- त्निहितसत्यमाविरभूदिति मन्यामहे। "ब्रह्म या ददमय्र आासौत्तदाम्मनमेवावेत्" इत्यस्याः त्ुतरर्थात् 'बदः पूर् म्' 'दद' पूर्णम्' इति निष्पाद्य चदःशब्देनापरीच तब्झ पूर्णमिति निर्णीय, इद भब्देन कार्य्यात्मक नामरुपस्थ ब्रध्ध पूर्णमित्यवधार्य पूर्णात् कारणात्मकात् ब्रह्मतस्तस्य कार्य्यात्मकम्रुह्धण उदयेऽपि सवस्रूपपूर्णत्व न तन परिष्ृतमिति "पूर्णात् पूर्यमुदव्यते" इत्य शस्य, तथा पूग स्य कार्यामनो बुद्धथः पूर्व पूर्व त्वमादाय खज्ञानेन भूतमात्रीपाधिससर्गजन्यत्वावभास तिरप्कृत्य केवल पूर्य बृह्मवावशिष्यते इति "पूर्य स्व पूर्व मादाय पूर्व मेवावशिष्यत" इत्य पस्य च श्रम कङ्गरकतव्याख्यानस्य सारः। बती यस्य न कार्याप सम्बन्धसत् सव्वातीत, यञ्च प्रतिकायें। बिषं तत् सर्व्वगत, यत् पुनः सर्व्वान्तःप्रविष्टमपि निरसकुदक तदतीत तत् सवान्नर्भाकमिति सिद्धान्तेन श्रौमच्कङरस्य म कोऽपि विरोध: । "पूर्तिः सा्व्वतिकौ यद्यप्यविशेषा तथापि हि। तारतम्यख्च तच्कत्िव्यक्ञाव्यक्िकृत भवेत्।" इति वैणावाचार्यायां सिद्ान्ती नातितिरुङ्:। यतसे सर्व्वत् विशी: पूर्ण त्वमविशेषमिति सौक्ृत्य "पू्व मदः पूर्य मिदम्" इति श्रुतिमुदहार्षु- व्याकशासुन्-"अदीऽबतारिरपम् इदमवतारकेपम् उभय पूर्ण म्, सर्व्वशक्तिमत् पूर्षादवतारि कपात् पूर्ण मवताररूप' लौलाविस्ताराय खयमुदच्यते प्रादुर्भवति तक्चौलापूर्तः। पूर्व स्याबतार- कपस्य पूर्व सकपम् बादाय खत्िमिद्रक्या' नीला पूर्स मवतारिकपमन्धवाविधीन सदर्वभष्यते सिष्ठतीत्यर्थः ।" दति। शक्रिप्रकाशतारतम्येन यत् तारतम्य म तह्द्व किन्तर्षिं यहौतरीति न कोडपि दीष: । ह। षष्ठे रुद्रकपेण ब्रह्मणो ग्रहण हते। चित्रमेतदटक्संद्ितीतामामन्घे्षो देवाना भथ:करया' वेदान्ते: साधित न पुना रुद्रस्य। नायमकर्सहितोकीकद्र इति बक्षुं मख्' यतलपि-

(४ प1 ] भगवद्दसौ। २३३

रेन रद्रेशास न केवल सादख किन्तु विशेवण रैकत्वमसति। बच शिवाभिधेयी रुद्री वस्तेन तब स इति अवितिरपि न विचारसडा। मंहितीकस्यापि शवत्वमसन्दिग्घमेव। शिवभन्द सुखत्वेन गज्ाति निरतकार:। निगमश-"शिवामिन सयमानाभिरागात्" (१म, ०टसू,

त्वम्। पापजनितभीतिव्र अष्ती रुद्रमूर्ततिदर्भने हतुरिति चेत्, तटकमहितार्या यथा सुटं न सथाच। रुद्रस्य धन्वित्व यचात तथा तत्राप्यतिप्रसिड्म्। कतिमयाभिरुङ्दताभिक मिभ: स्यरताि निःसंशयप्रत्थयवषयायि।

कद्रुदाय प्रचतसे मीढूष्टमाय तव्यसे। वीचेम पंतम हदै। यथा नो दितिः करत् पस्े नृम्यी यवा गवे। यथा तीकाय रुद्रियम्॥ यथा नी मिची वरुणी यथा रुद्रश्चिकैतति। यथा विश्न सजीषसः॥ गाघपति' मेधपति कदर जलाषभेषज्रम्। तक यी: सममौमहै॥ यः शुक दव सूर्ययों हिरगयमिव रीचते। ग्रेष्ठी दैवामां वसः ॥ प्' नो करत्वर्व्वते सुग मेषाय मेप्ये। नृभ्यी नारौभ्यी गवे।। (सक् १ म, ४३स्, १-६ कक् ) इति।

अत प्रकष्टप्रभ्तावत्वमभीष्टवर्षित्व, मछत्व', हृदयाधिप्ठातत्व, रक्षकतवं, स्वुतिपतित्वं, यक्रपतित्वं मिषव समत्वं, सुखदत्व, यकत्व', ज्योतिभत्व', देवानां परत्व, निवासत्व हश्यते।

दमा रुद्राय तवमें कपािने चयबीराय प्र भरामहे भतीः । यथा शमसहिपर्द चतुष्प दे विश्व पुष्टं थामेऽभित्िव्रनातुरम्।

इत्यारम्य प्रथममण्डलम्ध' समग्र चतुर्ह शाधिकशततम सूत्र रुद्रदेवताक पूर्व्वोतविीषणैरनि रिक्रमधिक तीर्य्य वत्वमस्य दर्शयति

त्वा दन्तेमी कद्र शंतमेभि: शत चिसा भशीय भेषजैभि:। व्यख्महषो वितर व्यही व्यमीवाश्ातयस्वा विषूचौः ॥ श्रेष्ठी आातम रुदु श्रियासि तवसमस्तवर्सा बज्रवाही। परिषः पारमंहसः खस्ि विश्वा अरभीती रपसी युयोधि॥ (कक् २म, ३३मू, २।३ क क )

उन्मा ममन्द हषभी मरुत्वान्वचीयसा बयसा नाधमानम्। एृणोव छायामरपा बशौया विवासेय रुदस्य सुमम् ॥ (६ फक ) बर्डन् विभर्षि सायकानि धन्वाईत्रिष्क' यजत' विश्वरूपम्। भर्ईव्रिद' दयसे विश्वमभ्व' न वा बोजौयो रदत्वदस्॥ (१० कक् )

सतासय पापहरणत्व-पूजार्हत्व-धन्वित्वादिक सूखट्टम्। निष्णापः सम्नस्य म्रदत्तसुखमन्नीया- निर्त्ार्थत्वमप्यच दृश्यते। एवमन्यदन्यचातुसन यम्। "(गरिशन्त" इति "गिरिच" इति व विभेषय प्रबधनपरयमुपनिषदिति प्रतिभाति। शरेवा:

२३४ वैदान्तसमन्वय: ।

पुनरना तेरषां पचसमरषैनाय प्रमायतैम गकन्ति। तथाह्मम्ययदीचितः श्रीकष्लाष्डव्याख्याया

कि कारण ब्रह्म कुतः का जाता:' इत्यादिना कैवाञ्ित् ब्रह्मवादिनामषोणं जमतः पञ्चक कारयभूत ब्रह्म कि देवतातकमिति संभयमुपचिप्य जगतीऽकारणकत्वस् कालाद्यन्मकारपत्वसय

मूतानि यीनि: पुरुष इति चिन्यम। संयीग एषां न लवाम्भावादात्माप्यनोशः सुखदुःखहेतीः' इति मन्त्र पा-प्रदर्श खतसक्विर्याशक्रानां ब्रअ्मविद्याधिदैवतायाः परभक्रेरन्विकायाः प्रसाददत- वरिर्षयी भविष्यतीत्यभिप्रायेथ ता ध्यायतां तत्साचात्कार-'ते ध्यानयोगामुगता अपश्' देवहत्- अि खगुपर्निगूद्राम्'-इत्यर्ड्वेनोपन्यस्-'गः कारशनि निखिलानि तानि कालावयुत्तान्यधि तिष्ठत्येकः'-इव्यादिना तस्याः प्रसदात् कालादिसकलावान्तरकारणाधिष्ठातार परमकारण

'यः कारणानि' इत्यादिमन्त्रे 'तमपश्यन्' द्वति पूर्व्वक्रियामुषङ्गवत सकलकारपाविष्ठातार कारयमपशान्नित्यतावदैव प्रतौयते म तु शिव तथाभृतकारपमपशन्रिति, तत श्रियवाचकपद्ष मावात्; तचापि 'सर' प्रधानममतान्तर हरः चरातमना विभते देवएकः। संयुक्तमेतत चरमचरख व्वन्ञाव्यत्त' इरते विश्वमीथः' 'विश्वाधिपी रुदी महर्षिः' 'तम्ात् स्व्वगतः शिवः' 'मायिनन्ु महेन्नरम्' 'तमौशान अरद' देवमौडाम् इत्यादानन्तरसन्टर्भो यावदुपनिषत्परिसमाति इरेशरुद- पिवमहेप्ररशानादिभि: शिवस्यासाधारगनासभिरय जगत्कारयाम्य निह पदर्शनात् 'यः कारणानि' इति मन्तस्य शिवमेव जगत्कारपमपश्वव्वित्यम्मित्र्थे तात्पर्ययमुन्नोयत" दति। यगम्यिकैन्युक्ा सेयमुमा विद्याुपेय तलवकारीपनिषद्यप्यक्ता (२५ [१३प])। "अन्बिकापतयउमापतये" (११४) इत्यादि वाकय स्रुतित्वेन शवभाव्े गद्यते। "अ्विकापतय उमापतयी' रति

वग्' वहुमुम्सड्टामहे; ऋक्संदिवायार्मयि यलस्तस्यास्तित्व पश्यामः (६म, ४०१, (८एक [३i२ १ ] ); ०म, ५ूयूसू, १ऋक् [२१८])। पवधसात् पौराषिकधमा स्याधिकाभिव्यतरिरितति खीक त्तंव्यम्। बैदिक रुद् स्यायतारतया शिवस्याम्विकायाश् संगरामाधिश्ठतत्व दक्ते महाभारतादी तद्यथा-

सक्षय उवाच-धार्सराष्ट्रबल दृष्टा युध्ये समुपस्थितम्। अर्ज्जुनम्य दितार्थाय कष्ी वचनमत्रवीत्।। श्रीभगवानुवाच-प्रचिभूत्वा महावाहो स गामाभिमुखे स्थितः। पराजयाय पवूर्या दुर्गासीतमुदीरय॥ सभ्य उवाच-एवमुक्तोऽर्जर्जुनः सख्ये वासर्दवेन चौमता। सववौर्य्य रथात् पाय सीवमाह ऊताअ्लि: ।।

भीभ २१ प, १-२ ती।

भगवडलौ। २३५

डमे शाकमारि त्रते कणे वेटमनाशिनि। हिरण्याचि विरुपानि धुसाचि च नमीडस्तु ते। वेदयुतिम दापुषय ब्रअमया जातवेरदस्त । जन्बूकटक चत्येष नित्यस्रिड्ितालये।। न्वं ब्रह्मविद्या विद्यानां महानिद्ा च देहिनाम्। स्कन्दभातरभंगवति दुगें कान्तारवासिनि। ८-११ ग्ी।

पाशपतास्त्रलाभायाञ्जुनस्य रुद्राराधना, रुदम्य पर्व्वतवासित्व दिव्यास्धारित्वमित्यादिय दीषपर्व्वीण सुस्ट्टम् ;-

ग्रहनच्त्रसीमानां सूर्य्यागन्यीय्य समत्विषम्। अपश्वत तदा पार्थो ज्वलन्तमिव पर्व्वतम् ॥ समासाद्य त तं शैल शैलाग्रे समवस्थितम्। तपीनित्य महात्माममपश्यस्षभध्वजम्॥ द्रीय ८० प, ३०३८ सी।

नमी भवाय सव्वीय रु्डाय वरदाय च। पशूरमा पतये मित्यमुग्राय च कपहिने। महादैवाय भौमाय बाम्वकाय च शान्तये। ५४ श्री।

येम दैवारयः सब्बें मया युधि निपातिता: । तत भामीयतां कृषौ सथर धनुरुत्तमम्॥ दीय्ष ८१च, ७ शी। रुरदूया विश्कर्ममथ्: (ह।ट) पुरुषस्यापि व ग्रहणमस्यां हश्यते। धती हि "वित्वतयचुरुत विश्वतीमुखः" इत्यादोकाशौतितमसूक्तस्य ततौया, नवतितमसूततस्य च "सहस्रशीर्षा पुरुषः" "पुरुषएवेद' सर्व्वम्" दति प्रथमा दितीया च ऋगनीड़ता। विश्वगतचचुरादौनि 'चनुषशचुः' इति श्रीतन्यायेण तस्यैव परमपुरुषस्य चच्तुगादौनौति कल्पान्ते। जना पमान् पशन्ति एखन्ति सशन्ति, न पुनसत्तत्स्थ: परात्मेवि बन्तिवारणाय विश्वतनसुरित्यादुपन्यासः। "चरूपवदैव हि तत्" (३।२।१४) द्तिन्धायेन न पुनः स खय चक्षुरादिमाम्। "सर्व्वन्द्रिर्याववज्जि सं" "सपाचिपादः" दवत्युक्या खय श्रुतिरेवास्य न्यायस्योन्नारवयित्री। "धातुः प्रसादात्" इत्यत् भगवहर्शन तत्प्रसत्तयेति विस्पष्टम्। सत्मस्य (५ा६ [२००]) पूर्वतीत्तम्। 0। एकत्िम् परजअ्मग्ि न जातु विषसनसुपतिष्ठते, नित्यमेकमेव तत् तिष्ठति, तज्ज्ञानबल- क्रियया बहुतमश जगत इति तत्त्वमच सफुटतया व्यन्यते। न हि भानर्भातर्जातु विनाभिप्राय वच्िदर्थमुत्पादयति, तथा सति ज्ञानत्वमेवास्याहानेः। यदि पराम्ा नित्यमेकीऽ्षापि तस्यामि- प्राथः पुनर्विविध पति खौकरीषि, तैन तस्ेकत्वस्य हानिरम्पद्यते, विविधत्वेन तस्य तेन मेदात्। एकस्येकएवाभिप्रायश्ेत्, कथ वा विविधत्वेन जगति तस्याभिव्यत्ति: ? एका प्तिराधारमीदाद्यथा बड़चा प्रतोयमाना बहुत्वप्रसवे हेतुस्तथा तम्याभिम्रायीऽपि। मानभक्कः क्रियाशलीकत्वं पूर्ववमुत्तम्

२३६ वेदान्तसमन्वय: ।

(५१४[२०६५])। तत यदुकम् "बात्मानुरुपेद्य कार्य्यार्या विपरिवर्तन कामी" इति विनदालानु रपमिति पर्य्यालीचनेऽभिग्राय एव स इत्यायाति। तखाभिप्रायस यदि न तत्खक्पत्व स्ात् यथा शर्क्त:, तेन च तस्य भेद एव प्रस्ज्य त। शिवसचपख तस्य शिवाभिप्राय विनान्यत् किश्न म भवितुमहंति। तत्सवरूपमेव तस्याभिप्रायः। न हि शिवस्वरूप ज्ञानावविन्न, यतः पूर्षज्ञान न जातु स्यादशियमशिवत्वस्यापूर्णत्वात्। तज्भ्रानक्रियया वह्वति तच्किवमेद भर्वतत। एवं ज्ञान-

बहुधाप्रतोयमानतवं, तेनाधारमेदेनवेकत्व' विहन्यते, यतः भतरन्यत्व' बिना तदवलम्बनेन बहुधाल' तम्या आातु न सभभवति। नामरपे एवाधारमेद इति सौक्कतेऽपि नामरपे तती मिन्ने इति साभ्यामेवेकत्वस्य चतिः। ब्रह्मयि नामरूपयी: स्थितिं पुतिरनुमोदते, तेन च तयोर्नित्यत्वमायाति। यदि ते तच्कत्त रन्घे व्यातामेकत्वविज्ञामम्य त्तति:' तयोरनित्यत्वे पुनराकस्तिकत्व' न निवार्यते, वअ्मंण: सर्व्वकारणत्वस च हानिः। तज्ज्ञानबलक्रिययीत्पद्येते ते चेत्, कथ तयीब्र अषि नित्यम्यितिर्वगर्द्धते श्रुतिः १ सभक्तिनिद्वितत्वान्न सा खातन्वाण किन्वभिव्नलवेन। किमैतब्रिहितत्वं? आधाराधेयत्व चेत्, खातन्तरा की निवारयेत। अतस्तत् स्क रणयोग्यत्वमिति वाच्य वस्तुखभाव- ल्ेन यथाप्रेर्दाहिका भत्रि:। तां स्करणयीग्यतामवलम्बै]व "ते यदन्तरा" (३१८) दत्युक्ति: । तत्स्फ सौं बहुधा प्रतीयमानत्वस्य च कारप ते। स्फरणयीग्यतेत्युक्ा न रहस्वीव्वेदः। प्रत्यक्ष- वीर्वम्तुतत्सामर्थ्ययीरस्वीकार म्याशकात्वात् तत् सीढ़व्यम्। "शता वात्मभूतं कार्य्यम्" दृवत्युक्रैवाय प्रपन्षः। आधनिकर्विज्ञानानिरतेः परौक्षया वर्यादना शत्तिवेचितामात् प्रतिपादयबिर्वेदान्त- क्वतानस्य पारमार्थिकत्व नितरां हढ़ीकृवतनति ज्ञातव्यम्।

८-१२। अष्टमे (८) मपमस्ेव विषयटृढ़ीकरगम्। नवमे (ट) "यर्ई प्रेऽस्य विपदव्वतु पदः" द्वत्येष ऋगंशी दशमम लस्ेकटिशत्यधिकशततममूत नास्याः सम्बन्ध दर्शयति। तच कः प्रजापतिरिति पूर्ज निर्दिथ्य (५।[२०४]) कथमन 'कममे' काय सुखस्रूपायति व्याप्ा? "यो दैवानामधिपी र यासिमिँललोका अधिय्रिताः" दति विषयपरिबर्ततमानुरोधात्। वैदिकद्बे स5सौ प्ररयिता तमव सर्व्वत्र शुतिः प्रधानतवेन गहीला वैदवचनामि तत्परत्वेन व्याचष्टे साग्गैभ्तानि च कुरुत इति सेयम्। "यदाऽतमसन्न दिवा न रानिः" द्वत्यन्न मारुक्चीपनिषदविरीधितया (३५[प्पृ]) तुरीय वह शिूपल ीतम्।व्र््वन्त्वादिविशिष- मष्टाभिधानाधिकरण' शिवतस्व' तदीव अगत्कारय ब्रह्मेत्युचते" इति। व्याख्याता पुन :- "शिव शब् प्रतमिनिमि सप योली चनयाप्य क्ायेमिद्िमभिप्रेत्य तेन विशेष्यनिद्दभ कतः। शिबएत स्त्व शिवसत्वम्। तत्त्वशव्देनातर कालतयवर्ति शाश्पत वलूच्यते। ...... एवं चाब तत्त्वशब्द- प्रयोमेन शिवस्य 'न सब् चासन्किवएव केवलः' इति मन्त्रीत्तसर्गाद्यकालावस्थायिलप्रदर्भनेन कारणवाक्यान्तरम्य: प्रबलेन तेनापि जगत्कारणतस ्िवैकान्यसिद्विरिति सूचते" इति। भत-पूर्व्वभान-पशपति रुद्रीय-भोम-महादेवा इत्यट्टनामधैयानि। 'सदूप' ब्रत्म भवशव्दवाच्म्' 'पूज्भन्दन मकलसंहर्त ब्रा्म' 'निरुपधिकपर मववर्यविभिष्ठत्वादीशनभन्दवार्चं ब्रम्म' 'ईभर- स्योशतव्यापेक्षतया पत्पतिशब्दवायं प्रम्म' 'संसारकन्दावकल्वादरुद्रभव्दवाय्य त्रम्म' 'नियामवतवेव

(४ *1] भगवडती। २२०

निखित पैतनमयहैतुतया मौमनव्दाभिनेय ब्रम्म' 'महलेन दौव्यमानतया मशादेव इत्दुच्ते शिवः"। इति। दनमे (१०) न जैवस सचिप्रवाडः किन्तर्निं काक्बानीपटेट सामप प्रमाइ् क्रमेणागमप्ति दर्शयति। कथ पुमरपदैषट यां प्रवाह इति? "द्ानर्विमर्नि नायमानक पश्येत्" इत्यनेन तत् सधर्याि। खोर्मदिट ्ज्ामेर्धारयपोषषमुनरीच्षरजायमानत्वखवि सम्प्रदाया- विक्ेदसावकम्। परलीकगता देवा ऋषयीऽद्यापि ब्रम्मतत्वाखीचनया जवनौति "ये पूर्व' देका ऋषयय तडिटु:" इत्यनेन प्रदर्शते। "तमझा वेदते" इति वर्तमामप्रयीगात् बश्रानुग्हौता बुद्धिसत् परतस्वं नित्यवाल' जानातीति तखवमृडूयते। एक।दश (११) क्रियया अता विंविधत्व' प्रकाशमानमपि न तसा एकत्वस हानि: "खाभाबिकी ज्ञानवलक्रिया" इत्यनैन सूचते। 'भ्रूयते' इति पदेन विविधत्व' लीके वेदेषु च ख्यातमिति निर्दिश्य कथमेकत्व' तस्या: पुनर्निवभ्नातीति निव्ासा चेत् "मशई वानामसुरत्वमेकम्" (कक् शम ५५सू) दति भक्िविषयी वैदिकसिद्वान्तः विषिधाकारैय प्रकाशमानापि मक्रिरकवेति प्रति- पाद्यति। तत्वविषये न खोकानां किन्वाप्तवाक्यानां प्रभायत्वमिति प्रसिद्धिर्न पुनसस्वं बाधते। यत् किन्न बह्िःप्रकाशमान' तदेव लोका: पारमार्थिकत्वेम गकन्ति, न पुनरन्तःप्रविभवा तक्वमुद्गा- वयन्तीन्याप्रेभ्यस्तेषां महत् पार्थकयम्। "खमावती देवएक: समाहणीत्" इत्यनेन तत्त्वन्तु तदावरप. ेद' बिना न प्रकाशत इति खय ुतिरबतति। तभ्ाप्ता: पुनराराधनया तं परदैवं प्रसाद्यावरणी- नोचनाय प्रभवन्तीति "मनी दधाद ब्रम्माप्ययम्" दति प्रार्थना। "कार्याध्यकषः" "निष्कियाणां बहनामेक वीन' बहुचा यः करीति" दूत्यादिवचनर्ब्रह्म नित्य सक्रिय तदन्य निष्कियाद्रति वेदान्तवादिनां विरोधि मतं कथमत् घुष्यतद्ति विप्रतिपत्ति: कारणस्य कारपत्वं न सिद्धाति क्रिया विनेति निर्ारणेन निरसनीया। तेषां निष्कियत्वे दढ़ा मतिर्न पुनरनादरारहा, यतः सक्रियत्वेऽपि तस्य मिष्कि यत्वं निर्लेपतयैव नित्यसिङ्म् ? अतएव "निष्कल' मिष्कि य शान्त निरवदं निर- अनम्" (६११२) दति। न ह्ि जौवः कारणमतएव तस्य मिष्कि, यत्व, सक्रियत्व पुनस्तस कार्य्याध्यक्षस्य क्रियाम्रवरत्तयितु: प्रेरपया। यद्येव' कथ स काहेतीधसधर्सफलभाक्? "योनि- सभावानधितिष्ठत्येकः" (६।१०) इति स्प्रवर्ततितख्वभावानतिक्रम्य न स पर: तं प्ेरयति कर्मसु। यदि पुनः स परीष प्रतिष्ठितात् खभावादात्मान विच्यावयत्यधर्मा प्राप्ोति, खभावे विद्यमान: धर्मममिति निर्व्विवादम्। दादशे (१२) "गुणी" "गुरेशः" इति इयोरेकश्िन् मन्चे संन्निवेधेन निर्गपत्वं सगुपत्व परात्ानः कथमेकच समावति सन्निर््विवादतया दभयति। यी कि गुणामा नियन्ता, न सपुनः यणक्वतविकारभाक् भवितुमहति। तथा सति तस्य सेषां नियम्मृत्व' व्याइन्यते। एवं निर्गुणीऽपि स कथ गुणी? खरमेग। न हि वम्तु स्रूपविषीन भवितुमरति। तत्सरूपमेव तस्य गुरः । गुण भामन्वणे। भामनण' सभाजनम्। गुव्य्रतेऽनेनेति गुएः। यैन विभ्निष्यते स गुषः। अक्रिव्ञानशिवस्कपेष च स विभिष्यते। तसय सरूपस् न जातेकतव भिन्रदच्या भिच्रतया दर्शनैनापि तिरोधसे। सुतरामामन्तुकौष्ाादिगुणवद्र तेषामनित्यत्व भेदसाधकत्व था। गुथ- सेदिशेषयं तदा मेदसाधक: सः। कथ तत् सर्ध्वामनि सभवति? जोवानगतशख विशेषत्वमस्ति

२३८ वेदान्तसमन्वयः । [ {४ था

नियन्मृत्वादिभिरिति जीववुद्ौ विशेषत्वं तस्य यत् प्रतिभाति न तदाकष्िक' सम्वेंननरी तदशौकि पूर्व्वमुत्त विभेषचस्य सकपत्वक्ष (५।[१५५१५७])। सत्तामावं पर ब्रभ्र सब्येंषा वादिनां

इत्पेवमादीनीति तदयुक्तम्। एकविञ्ञानेन सर्व्यविद्यानीपपादनमुखेन सच्छ्द्रबाच्यस्य परस् ब्ृद्मण्ी जगदुपादानत्व जगत्निमित्तत्व सर्व्वत्ता सर्व्वभत्तियोगः सत्यसङल्पत्व सर्व्वान्तरत्व सव्वा- धारत् सर्ष्वनियमनमित्वाद्यनेककष्याणगुपवििट्टता अत्सस्य नगतसदात्मकर्ता च प्रतिपाद्य एवभ्भूतव्रआ्मात्मकस्वमसौति के तकेतुं प्रत्युपद्शाय प्रवत्तत्वात् प्रकरसास्य।" इति। "यो वैदांश्र प्रत्दियीति तखे" इति वर्त्तमानप्रयोगस्य कारणमुत्तम्। कथ "ब्रभ्माप विदधाति पूर्वम्" इति वर्समानप्रयोग: ? न केवल सशादी किन्तु प्रतिजीवं वुद्धेरनवनवाभिव्यत्किरपि पराम्नः प्रवर्शन- मपेचतदति प्रदर्शनाथं रुः ।

द्ूति भगवद्दल्ली षष्ठोऽध्यायः ।

नीवात्मवझ्ो।

१। येयं प्रेते विचिकित्सा मनुष्येऽ- सोत्येके नायमस्तीति चैके।

वराणामेष वरस तीय: । देवैरतापि विचिकित्सितं पुरा न हि सुविज्ञेयमसुरेष धर्माः । अन्यं वरं नचिकेतो दृगोष्व मा मोपरोत्सीरति मा सजैनम्॥

१। नरपतेर्वाजन्त्रवसस्य पुन्रो नचिकेता: पितर' मरकगमन- साधनदक्षिणादानोद्यतं पशंस्ततो वारयितुं "कस्मै मां दास्यसि" इति वारतयमजिन्नासत। ततः क्रुछ्ः पिता "मृत्यवे तां ददामि" इत्यु- वाच। नचिकेता: पुनः पितवाक्यप्रतिपालनाय थमनसदने प्रस्थित- स्तत तिराचमनाहारेणोवास। मृत्युस्तन्प्राखा तं वरवयदानेन तर्पयितुमयतत। प्रत्न तृतीयवरप्रार्थनेन विषयारभ्ः येयमिति। प्रथमवचनसंघे दुर्शभत्वमात्मन्ञानस्य प्रदश् ते। मनुष्ये प्रेते मृते सति एके पस्ति इति, एके अपरे न प्रयम् भ्रस्ति इति च वदन्ति। या इयं विचिकित्सा संभयः, तत् एतत् पचडयं त्वया अमुशिष्टः प्रापितः विद्यां विजानीयां तयोस्ततवं भातुमिच्छामि, वराणां एव ततीय: वरः। यम याह देवैरिति। पत पचचदयविषये पुरा देवैः अपि विचि- कित्सितं संभयितं, न हि एतत् सुविभेयम्। कथम् ? एष धर्नाः पलन्नानरूप: प्रणुः सूक्ष्ः। हे नचिकेतः, भन्ध वर दृषीष्ष म्रार्घ-

२४० वेदान्तसमन्वय: । [रम प।

देवैरनापि विचिकित्सितं किल त्वस्न मृत्यो यन्र सुविन्नेयमात्य। वक्ता चास्य त्वाहगन्यो न लभ्यो नान्योवरस्तुल्यमेतस्य कश्चित्॥ शतायुषो पुत्रपीचान् दृगोष्व बहन् पशून् हस्तिहिरखयमशवान्। भूमेमंहदायतमं वृगोष्व खयन्न जीव शरदो यावदिच्कसि॥

एतत्तुल्यं यदि मन्यसे वर वृगोष्व विस्त चिरजीविकाञ्न। महाभूमौ नचिकतस्त्वमेधि कामानाव्वा कामभाज करोमि॥

यख, मा मां मा उपरोत्सीः उपरुद्दम् अनुरुद्धं मा कार्षीः। मा मां प्रति एनं वरम् अरतिसज विसुच्न। नचिकेता आह देवैरिति। किल पुरा अच देवैः अपि विचिकित सितम्। है मृत्यो, त्वं च यत् आ्रत्मतर्त्वं न सुविभ्रयम् दति आ्रात्य; तस्य अस्य श्रात्मतत्त्वस्य व्वाट्टक् त्वन्तुव्यः अ्रन्यः वत्रा व्यास्याता न लभ्यः । एतस्य तुख्य' न कच्ित् भ्रन्य: वरः प्राथेनीयविषय: अस्ति । यमः प्रलोभयब्राह शतायुष इति। शतायुष: शतवर्षजीविनः पुत्रपीधान् दणोष् प्रार्थयख, बहन् पशून् इस्तिहहिरखम् अ्रखान्, भूमे: महत् भायतनं विस्तीर्णराव्य छणीष्य प्रार्थयखव। शरदः वर्षागि यावत् इच्कसि सयं च जौव। एतदिति। एतसुखं यदि भ्रन्ध वर मन्यसे अभिलवसि, विस्तं प्रभूतह्रिरखरत्रादि चिरजीविकां थ हणीष्य प्रार्थयखव। है नचिकेतः,

जीवात्मवल्ो। २४१

ये ये कामा दुर्लभा मर्यलोके सर्व्वान् कामाश्क्वन्दतः प्रार्थयख। दूमा रामा: सरथा: सतूर्य्या न हौटशा लम्नीया मनुष्यैः ॥ आाभिर्मत्प्रत्ताभि: परिचारयख नचिकतो मरग मानुप्राच्ीः ॥ प्रवोभावा मर्त्तास्य यदन्तकैतत् सर्व्वेन्द्रियागाञ्जरयन्ति तेजः । अपि सव्वञ्जीवितमल्यमेव तवैव वाहास्तव नृत्यगौते ।।

व्वं महाभूमी एधि-आ सम्यक् दशिष्व-राजाभव। लवां कामानाम् अभिलाषाणां कामभाजम् अरभिलषितसम्पन्र करोमि। ये ये दति। मर्त्यलोके पृथिव्यां ये ये कामा: दुलभा: दुष्पाप्याः, तान् सव्वान् कामान् कवन्दतः सच्छन्दं प्रार्थयख वृणोष्व। सरथाः सतूर्य्या: सवादित्रा: इमाः सम्मुखवत्तिन्यः रामाः अ्रप्रसः, ममुष्यैः ईदृशा: न हि लभनीया: प्रापणीयाः । मत्प्रत्ताभि: मया प्रदत्ताभिः भाभि: अपराभि: परिचारयख आव्मानं परिचारितं सेवितं कुरु। हे नचिकेतः, मरयं मरणसम्पर्कीयप्रश्न मा अनुप्रात्ती: मा पृच्छ। नचिकेता शाह खोभावाद्ृति। खोभविष्यन्ति न भविष्यन्ति वेति मन्दिद्यमानएव भाव: येषां ते खोभावा :- तवत्प्रदत्तभोगा :- मर्त्यस्व मनुष्यस्य यव् एतत् सव्वन्द्रियाणां तेजः तत् जरयन्ति भपच्यन्ति। सर्ज्व' जीवितं सर्व्वायुः अपि प्रस्थम् एव-किन्त्प्रदत्तदीघजीवनेनेति भाव:। तव एव वाहा: रघतुरफ्गादय: नृत्यगौते अपरक्कते तव तिष्ठन्तु। ३१

२४२ वेदान्तसमन्वयः । [०म थ।

न विसेन तर्पगीयो मनुष्यो लप्स्यामहे वित्तमद्राप् चेचा। जीविष्यामो यावदौशिष्यसि त्वं वरस्तु मे वरगीय: स एव।।

जर्य्यन्मर्त्यः क्वधस्थः प्रजानन्। अभिध्यायन् वर्गरतिप्रमोदा- नतिदोर्घे जीविते को रमेत।। यस्मिन्निदं विचिकित्सन्ति मृत्यो यत् साम्पराये महति ब्रूि नस्तत्। योडयं वरो गूढ़मनुप्रविष्टो

कठ १२०-२६। न वित्तेनेति। मनुष्यः वित्तेन न तपगीयः तोषगीयः। चेत् यदि त्वा त्वाम् अरद्राक्षम दृष्टवन्तः वयं, खतएव वित्त लसामहे तहर्शन फलात्। यावत् त्वम् ईशिष्यससि ईशिष्यसे प्रभु: स्या:, जोविचान: त्वदनुग्रहात् विना वरप्रास्या। अतएव स एव वरः मे वरणीय: प्रार्थनीयः । भ्रजीर्य्यतामिति। अ्रजौर्य्यतां वयोहानिविरद्नितानाम् भ्मृतानां भ्रमरयधर्मरणां देवानाम् उपेत्य समोपं गत्वा प्रजानन् मरणधर्सात्ा- मरणधर्मातवं प्रज्यष्टभानेन वात्ा कघ:खथः कुः पृथिवौ सा एव प्रघ :- प्रन्तरोचादिलो कापेक्षया-तस्यां तिष्ठतीति कधःस्ः सन् जीर्यनर्र्वः जरामरणवान् कः वर्णरतिप्रमोदान् तत्तच्चस्नलविषयान् अ्रभिध्यायन् पालोचयन् परतिदोर्घे जीविते रमेत रतिं लभेत ? न कोऽपोति भाव:। यम्मि्चिति। है सृत्यो, यम्िन् प्रेते मृते इदम् पस्ति नासिति वेति

जीवात्मवलनौ। २४३

२। अन्यच्क्रेयोऽन्यदुतैव प्रेय- से उमे नानार्थे पुरुषएसिनीतः। तयो: श्रेय आददानस्य साधु भवति होयनेऽर्याद्य उ प्रेयोवगीते॥। श्रेयस्च प्रेयच्च मनुष्यमेत- सौ सम्परोत्य विविनत्ति धौरः। ्रेयो हि धौरोडभिप्रेयसो वृगोते प्रेयो मन्दो योगवेमादृगौते॥। स त्वं प्रियान् प्रियरूपाधख कामा-

विचिकित्सन्ति संगेरत, महति साम्पराये पारलीकिकविषये यत् प्रातव्य', तत् नः पस्मभ्य बरूद्धि कथय। गूढ़ प्रच्कन्न गहन प्रदु- प्रविष्टः योऽयं वरः परलोकविषयकः, तम्मात् वरात् बन्थं वर नचि- केता: न पृषोते न प्रार्थयते। २। प्रलोभ्यमानोऽपि नचिकेता न भोगानकामयतेति परितुष्टी यम भाह प्रन्यदिति। श्रेय: निःश्त्रयसम् अ्रन्यत्, प्रेयः प्रियतरम् पुनः भ्रन्यत्। ते उभे नानार्थे भिन्नप्रयोजने पुरुषं जीवं सिनोतः बभ्नीतः। तयो: श्रयःप्रेयसी: श्रयः आाददानस्य ग्टहतः साधु भर्वत। यः उ पुनः प्रेय: व्ृषीते आादत्ते स अर्थात् पुरुषार्थात् होयते चवते। श्रयइति। शयः च प्रेयः च मनुषम् एतः प्रापुतः। धीर: विवेकी तौ व्ेयः प्रेयः पदार्थो सम्परीत्य सम्यक् परिगम्य सम्बङ् मनसा थालोष्य विविनत्ति पृथक् करोति। धौर: प्रेयसः प्रियतरात् श्रेयः अभिष्टगीते उपादत्ते, मन्दः मूढ़: योगचेमात् शरीराधुपचयरक्षणहेतोः प्रेय: प्रियतर प्ृणीते आादत्ते। सत्वमिति। ह नचिकेतः, सत्वंप्रियान प्रियरूपान् च कामान्

२४४ वेदान्तसमन्वयः । नेतासङ्गां वित्तमयोमवापो यस्यां मज्जन्ति बहवो मनुष्याः ॥ दूरमेते विपरौते विषूची अविद्या या च विद्येति नाता। विद्याभोपिनन्रचिकेतसं मनो- न त्वा कामाबहवो लोलुपन्तः।। कठ २।१-४। ३। न साम्पराय: प्रतिभाति बाल प्रमाद्यन्त वित्तमोहेन मूढ़म्। अयं लोको नास्ति पर दति मानी पुनः पुनर्वशमापद्यते मे॥

अमिध्यायन् भालोचयन् पत्यस्त्रात्ती: पर्यत्याक्षी: परित्यक्षवान्; वित्त- मयों धनप्रापाम् एतां सङ्गां सतिं पदवीं न त्म् प्रवाप्तः भ्रवाप्तवान् असि; यस्यां सङ्कायां बहवो मनुष्या: मज्जन्ति मग्ना: भवन्ति सौदन्ति। दूरमिति। या च अविद्या करम प्रेयोविषया या च विया न्योविषया ते एते प्रेयःम्मयसी विषूची नानारूपगतिविशिष्टे भिन्नफले दूर दूरेण महतान्तरेण विपरीते। नचिकेतसं विद्याभिमिनं मन्ये। कथम् ? बहवः कामा: भोगविषया: न लवां लोलुपन्तः लोलुपं कतवन्त: । ३। भोगलोलुपताया महदनिष्टमाह नेति। साम्परायः पार- लोकिकविषय: वित्तमोहेन मूढ़ प्रमाद्यन्त भमाकुल बालम् प्रध्ञान प्रति न प्रतिभाति न प्रकाशते। भ्रयं लोक: न भस्ति न पर: इति मानो मननशोल: ताट्टक् जनः पुनः पुनः मे मम शमनस्य वगम् पधौ- नसाम् आपव्यते प्राप्रोति।

०म ब+। जोवात्मवलनो।

श्रवगायापि बड्ुभिर्यो न लभ्य: शृगन्तोऽि बहषो यन्न विद्यु: भाश्चर्य्यो वक्ता कुशलोऽस्य लब्धा- सर्य्यो चाता कुशलानुशिष्टः।। न नरेणावरेग प्रोत्त एष सुविज्नेयो बहुधा चिन्तमान: । अनन्यप्रोत्ते गतिरच् नास्त्य- गोयान् ह्यतर्क्यमसुप्रमायात्।। नैषा तर्केग मतिरपनैया प्रोतानोनैव सुन्नानाय प्रेष्ठ।

दुर्श भत्वमस्य तत्त्वस्याह प्रवणायेति। यः प्रयम् प्रात्म त्रवसाय अपि श्रवणार्थम् अपि बहुभि: न लभ्य: वक्तुरभावात्। यदि वा वक्रा लभ्यते-मृखन्तः अपि बहवः यम् इमम् आत्मान न विद्यु: न विजा- नौयुः। भख्य भ्रात्मनः वत्रा आध्चर्य्य: दुख्न भत्वात् घलौकिक: बहुतः। पस्य आम्मनः लव्धा लाभकर्त्ता कुशल: निपुया: कौशलवाम्। कुशला- नुशिष्टः कुशलेन निपुगेन आ्चार्य्येण बनुशिष्टः उपदिष्टः सन् श्रस्य भ्ामनः जाता भावर्य्: बहुतः । न नरेगेति। एष आत्मा भवरेण होनेन नरेण प्रोत्त: न सुवि- जेयः। कथम् ? बहुधा विविधभावेन श्रनियतप्रकारम चिन्त्मान: । अमन्यप्रोक्षे अनन्येन एकान्तभावगतैन प्रोक्ते भत्न प्ात्नि गतिः भस्ति नास्तीत्यादिरुपा विविधा चिन्ता न अस्ति। एष आात्मा पसुप्रमाणात् भणीयान् ; हि पतएव तत् प्रात्मतत्वम् घ्रप्रत्का तर्केष विविधमार्गप्रसारि चिन्तनेन न लभ्यम्। नैषेति। है प्रेष्ठ प्रियतम, यां मति त्म् चापः प्राप्तवान् भसि एवा मति: तर्केष न अपनिया न सपनेतव्या न इन्तव्या। कथम् ?

२४६ वेदान्तसमन्वय: । [ रम थ।

यान्त्वमाप: सत्यध्ृतिर्वंतासि त्वाटङ्नो भूयान्नचिकेत: प्रष्टा ॥ जानाम्यह शेवधिरित्यनित्यं न हाध्र वैः प्राप्यते हि ध्र वन्तत्। ततो मया नाचिकेता्चितोऽम्बि- रनित्यद्रव्यैः प्राप्तवानस्मि नित्यम्॥ कामस्याप्तिं जगतः प्रतिष्ठां क्रतोरानन्तयमभयस्य पारम् : स्तोममहदुरुगायम्प्रतिष्ठां दष्टरा धृत्या धौरो नचिकेतोऽत्यस्राक्षोः॥ कठ २।ई-११।

प्रन्येन खस्तो ज्ानवता अपरेष एव प्रोत्ता व्याख्याता इयं मति: सन्ना- नाय प्रक्वष्टभ्नानाय भविष्वति। हे नचिकेतः, ल्वं वत-विस्मये- सत्यष्टतिः सत्यधारणवाम् असि। ल्वाट्क् प्रष्टा जिन्नासु: मः पस्त्रभ्यं भूयात् भवतु। जानामौति। प्रह' यमः शेवधि: निधि: इति पार्थिवधनमति यावत् अनित्व जानामि। ध्रुवं नित्यं तत् प्रात्मतत्वम् भध्र वेः धनित्ये: द्रव्ये: न हि प्राप्यते। ततः मया अनित्येः द्र्व्यः नाचिकेत :- योऽ- सावग्नि: सम्प्रति तव्राम्त्रा प्रसिद्ध: स्यात् स-अरग्नि: चितः निर्व्वर्त्तित:, तेन नित्यम् पक्षय्य सर्गास्यं याम्य स्थान प्राप्तवान् अ्रस्मि। प्रस्थान-

यास्या निवेश: । हैरसगर्भादिस्यानाभिलावत्यागेनास्य शिष्यस्य खवतो महस्व' दर्श- यति कामस्वेति। कामस्व पभिलावस्य भाप्ति प्राप्ति, जगतः प्रतिष्ठा व संपा नगदावयत्वलाभं-"बह्मचारीणायरति रोदसी" "स दधार

जोवात्मवह्ो। २४

४। एतच् त्वा सम्परिष्टद्य मर्त्यः प्रषद्य धर्मामशुमेतमाप्य। स मोदते मोदनीयए हि लन्धा विषृत सद्य नचिकेतसं मन्ये।।

अन्यत भूताच्च भव्याच्च यत्तत् पश्यसि तद्दद ।।

कठ २।१३।१४ ।

पृथिवीं द्याम्" (भ्रथ, ११।५।१) इति ; करतोः यम्नस्य मानक्यम् अ्रनन्तकालफलप्रदं हैरस्यगभें पदं-"शाशतीः समा उपयन्ति लोकाः शाखतो: समा उपयन्याप:। इष्ट पूर्त्त शाखतीनां समानां शाशतेन हविद्वानन्तं लोकं समारुरोह।" (ते, बरा २५५) इति; भ्रभयस्य प्रचुतिहीनगते: पारं परां निष्ठां-"पनन्तछ् ह वा प्पारमचय्यं लोकं जयति योडम्निं नाचिकेत चिनुते।" (ते, ब्रा, ३।११।८) इति ; सतोम- महदुरगायं स्तोमं सुत्यं महत् ऐखर्ययुत स्तोमन तन्इस्त उरुगाय विस्तीषीं गति-न केवलम् प्रकय्य किन्तर्धपार; प्रतिष्ठां सर्व्व- लोकजयरूपाम्-"भन्तरिक' दिव' भूमिमादित्यान् मरुतो दिशः। लोकान् स सव्वामाप्नोति यो ददाति शतीदनाम्।" (चथ, १०। ५।१०) इति ; सर्व्वम् एतत् धृत्या धारणया सत्यावधारणेन धौर: विवेकी सन्, है नचिकेतः, तम् भत्यस्राच्ीः त्यक्नवान्। ४। भाम्मतत्वोपदेशः प्रस्तूयते मृत्युना एतदिति। एतत् वच्यामाणम् ग्राम्मतत्व य त्ा सम्परिय्टद्च उपादाय मख्य: मरणधगा नरः प्रहद्य सम्पन्नो भूत्वा धमौर धमादनपेतम् परणु सूक्षम् एतम् पात्मानम् भाम्य प्राप्य मोदनीयं हषचीय तम् एतं लव्ा स मोदते। नचिकेतसं प्रति सम्य ब्रह्मनिकेतन विवृतम् पपाहृतद्वारम्। हश्यमानं यत् किस तदतौ्त्ं यडसु तद्माख्यानाय नचिकेता भाइ

२४८ वेदान्तसमन्वयः । [०म. %।

५। न जायते सियते वा विपासच- न्रायं कुतश्चिन्न बभूव कश्चित्। अजो नित्यः पाशवतोऽयं पुरागो न हन्यते हन्यमाने शरीरे॥ हन्ता चेन्मन्यते हन्तुए हतसेन न्यते हतम्। उभी तो न विजानीतो नायछहन्ति न हन्यते। अन्यवेति। धरममांत् शास्त्रीयानुष्ठानात् अन्यन्न तदतीत, अधर्मात् अविहितानुष्ठानात् अन्यच तदतीत, अस्मात् हश्यमानात् ऊताकनाम् कार्य्यकारणात् अन्यम तदतीत, भूपात् पतीतात् च अ्रन्यन तदतौतं, भव्यात् भविष्यतः च अ्रन्यन तदतीतं, चकारात् वर्ततमानात् अ्रन्यत् तदतौतं यत्, तत् पश्यसि जानासि त्वम्, तत् वद। परतत्वजीवतन्व- साधारगोडयं प्रश्न: । ५। परतर्वजीवतत्वसाधारणत्वात् प्रश्नस्य प्रथमं परतत्त्वमा ख्याय (२।२) तदनन्तरमात्मतत्वमाह न जायत इति एवमन्यत। विपस्चित्-विप्रक्वष्ट चिनोति ज्ानविषयं करोतोति दोर्घदर्शी चैतन्य- स्वरूप: पत्मा-विपसचिदित्यत गौतायां 'कदाचित्' इति पाठः, तेन 'बश्मणा विपचचिता' (४११) इत्यत्त्यब्रह्मविशषेग विपसिच्छ्दादा।- र्थान्तरमत्र ग्टश्ौतं जीवविशेषणत्वात्-न जायते, न सि्यते, न भयं कुतसित् कारणात् दभूव-कारगास्य ब्रह्मगः परप्रक्ृतित्वात्; कश्रित् न पतो बभूव-पस्य सत्ष्टृत्वाभावात्। अ्रयम् त्रजः जन्मरह्ित :- देहादिजन नास्य जन्म; नित्यः चिरस्थायौ, शाखतः प्रपक्षयशून्यः, पुराण: प्राचीनोऽपि नवीन:, शरीरे इन्यमाने न पयं इन्यते। इन्तेति। इन्ता इननकर्त्ता इननाभिलाषी इन्तु' इनिष्याम्येन- मिति चेत् मन्धते चिन्तर्यात, इतः विभष्टदेह: चेत् इतं इतोऽइमिति मन्यते, तो उभी इन्तृहताभिमानिनी न विजानीतः न सरूपभनौ, भथम् भाला कमप्यामानं न इन्ति, नापि भामा इन्यते इतो भबति।

२४६

प्गोरणौयान् महतो महौया- नात्मास्य जन्नोर्निहितो गुहायाम्। तमक्रतुः पश्यति वौतशोको

पासीनो दूर व्रर्जात शयानो याति सर्व्वंतः । कस्तं मदामद देवं मदन्यो जातुमर्हति ॥

महान्तं विभुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचत। कठ २।१८-२२।

पगोरिति। पस्य जन्ती: प्रागिन: पात्मा पणोः सूक्षात् पणी- यान् सूक्ष्मतरः, महतः महतः परिमाणात् महौयान् महत्तरः, गुहायां इदि निहितः प्रतिष्ठितः। तम् आरात्मानम् अ्रक्रतुः वाह्यविषयोपरत- बुद्धि: धातुप्रसादात् देहधारणकारणशोसितादय: धातवः तेषां प्रसा- दातृ विषयप्रवणतारूपदैगुखापनोदनात् वीतशोक: अपनीतविषय- जनितखेद: भामनः महिमान' महत्व पश्यति प्रत्यक्षीकरोति। खेताखतरपाठे "धातुः प्रसादात्" द्ूति, "ईशम्" द्रति च। तैन च विषयमेदादवास्या: पुनरुललेखः । पासीन इति। बासीन: उपविष्टः दूरं व्रजति -- कालदेशबाधा- मतिक्रम्य दूरस्थविषयमात्मचिन्तायन्तं करोति, शयानः निद्रित: सर्व्वतः याति खप्रे विचरति। मदामद हर्षाहषं तदुभयविपरीतधर्माक्रान्त ते देवम् भात्मानं मदन्य: मत्तो मृत्यो: कः भन्यः पातुम् पर्ति समर्थो भवति। अशरीरमिति। धनवस्थेधु पस्थायिषु शरीरेषु पवस्थितम, पमरोवं द्रेशरद्टितम् पामन महान्त विभु देशावतीत' मत्वा चात्ा धौर: विवेकी न भोचति, देशापगमेऽपि तस्याविनाभित्वात्। ३२

२५० वेदान्तसमन्वयः ।

ई। ऋतं पिवन्तौ मुक्कतस्य लोकें गुहाम्परविष्टी परमे पराडे। क्वायातपौ ब्रह्मविदो वदन्ति पञ्चाग्नयो ये च चिनाचिकेताः ।

यः सेतुरौजानानामच्तर ब्रह्म यत् परम्। अभयं तितीर्षताम्पार नाचिकेतश्शकेमा्ि ।

आत्मानछ रथन विद्ि शगौर रथमेव तु। बुद्धिन्तु सारथिं विद्ि मनः प्रग्रहमेव च।।

६। परात्मनैव जीवात्मन: साटृश्यमतस्तावुभावेकत्र सव्धिवेश्या बुद्धिगोचरी कर्ततुमाह ऋतम् दति। लोके जगत्यां"भात्मान' सयमकुरुत तम्मात्तत् सुफतमुच्यते" (दह) इति-व्याकतावस्थायां मुऊतस्य ऋतम्-द्रयत्ति हृदयमिति-क्रियाफल रसम् ब्रनन्द पिवन्ी भुखानी मुहायां बुद्दो परमे शेछ पराईे-परस्य ब्रद्मणः अई्धें स्थानं-हार्हकाशे प्रविष्टी क्वायातपी कायातपाविय नित्यसम्प क्ौ जोवात्मपराम्मानो ब्रह्मविदः वदन्ति कथरयर्न। विनाचिकेता: चिःऊत्व नाचिकेतोडग्नि: चितः यैः ते अपि वदन्ति एवम्। यदति। यतः क्वायातपाविव जीवात्मपरमात्मानी ते वदन्ति, अतएव ईजानानां यजमानानां य: मेतु: पारगमनोपाय, यत् प्रचर परं ब्रह्म, पारं तितीर्षतां तर्त्तुमिच्कतां तं नाचिकेताग्निं चेतु, ततू ब्रह्म च मातु भकेमह्ि शक्येमहि। पममानमिति। आमान जीव रथिन रथस्वामिन विधि जानोहि, शरोरम् एव तु रथ' विद्ि, बुद्धिं तु सारयि रथचालक विद्ि, मनः एव च प्रगह' रशिमं विदि।

जोवात्मवल्लौ। २५१

दून्द्रियागि इयानाहुर्विषयाध्स्ते षु गोचरान्। आात्म न्द्रियमनोयुकतं भोक्केत्या हुर्मनीषिय: ॥ यस्त्वविज्ञानवान् भवत्ययुत्त न मनसा सदा। तस्येन्द्रिया एयवश्यानि दुष्टाश्वा दूव सारथे: ॥ यस्तु विज्ञानवान् भवति युत्तन मनसा सदा। तस्येन्द्रियाखि वश्यानि सदश्वा दूव सारथे: ॥ यस्वविज्ञानवान् भवत्यमनस्कः सदाडशुचिः। न स तत्पद्माप्नोति सछ्सारस्वाधिगच्कति। यस्तु विज्ञानवान् भर्वात समनस्कः सदा शुचिः। स तु तत्पद्साप्नोति यम्माह्कूयो न जायते।।

दृन्द्रियागीति। इन्द्रियाणि हयान् अखान् श्राङ्ठुः, तेषु इन्द्रि- येषु विषयान् रूपादोन् गोचरान् मार्गान् विद्ि, मनोषिय: विवेकिन: बाममेन्ट्रियमनोयुकं देहेन्ट्रियमनोभि: युक्त भोक्वा दति संसारी इति चाहु:। यस्विति। सदा अयुत्ेन प्नियतेन पसमाहितेन मनसा यः सु रथो अविज्ञानवान् अविवेकी भवति, तस्य सारथे: बुद्धे: दुष्टाखाः दव दृन्द्रियाणि पवश्यानि अनायश्तानि अशक्यवारगीयानि। यस्विति। मदा युत्नेन समाहितेन मनसा यः तु रथी विज्ञान- वान् विवेकी भवति तस् सारथे: बुद्दे: सदश्वा: इव इन्द्रियाषि वश्यानि दान्ता: । वस्त्विति। यः तुरथी अविज्ञानवान् अविविको सदा शमनस्कः असंयतमना: प्रशुचि: भर्वति, न स सत् पूर्व्वोक्षम् पत्तर पर पदम् आाप्रोति संसार लोकलोकान्तरत्तमण' च अधिगच्कति प्राप्तोति। यस्विति। यः तु रथी विभ्ानवान् विवेकी समनस्कः संयत-

२५२ वेदान्तसमन्वयः ।

विज्ञानसारथिर्यस्तु मनःप्रग्रहवान्नरः। सोऽध्वनः पारमाप्रोति तदिष्णो: परमं पदम्॥ दून्द्रियेभ्य: पराच्चर्था बर्थेभ्यस्च पर मनः । मनसख्च पराबुड्डिर्बुद्देरात्मा महान् पर: ॥

महतः परमव्यतामव्यक्तात् पुरुषः पर:। पुरुषान्न पर किश्चित् सा काष्ठा सा परागतिः ।

मना: छचि: भवति, स तु तत् पू्व्वोक्तम् प्रचर पर पदम् पप्नोति, यस्मात् परमपदात् भूय: पुनः न जायते न संसारगतिं लभते।

विज्वानेति। यः तु नरः विज्ञानसारथिः विवेकबुद्धिसारथि: मनःप्रग्रहवान् मनोरश्मियुत्तः, स अध्वनः संसारगतेः पार विष्णो: सर्व्वव्यापिन: तत् परम पद स्वरूपम् आ्रप्रोति। रूपकेण यद ख्यातं स्फुटतरवाकयेन तस्य तत्त्वं निबभ्राति इन्द्रियेभ्य इति युग्मकेन। धर्थाः विषया: हि इन्द्रियेभ्यः चन्तुरादिभ्यः पराः श्रेषः -तेषामेव सूक्षमाणं ग्रहणाय चसुरादिस्यूलेन्ट्रियाणां सवियेात्, पर्येम्यः विषयेभ्यः मनः परं न्रश्ं-सूक्षतरेण मनसा विना तेषां निष्फलत्वात्, मनसः सङ्गष्पविकष्यात्मिकात् च बुद्धिः निय्नयात्मिका परा श्रेष्ठा, बुद्धे: महान् पतिसूक्ष्मात् महत्वविशिष्टः भाता जोव: पर: श्रेष्ठः, महतः श्रत्मनः भ्रव्यत्त' प्रक्यति :- सर्व्वस्य जगतो वौजभूतमव्याक्कत- नाम रूपतत्वम्-पर' श्र ४म् जौवस्य प्रज्ञत्यधौनत्वात्, भ्रव्यक्ञात् प्रक्कते: पुरुष :- सर्व्वपूरणत्वात् सर्व्वान्तर्भावकः पराला पर: श्रेष्ठः, पुरुषात् न किश्चित् परम् अस्ति। इन्द्रियेभ्य आरम्य पुरुषे या पर्य्यवसिति: सा काष्ठा निष्ठा पर्य्यवसान, सा परा गति: गन्तूर्षां जोवानाम्-तस्मिन् खिथतो जोवानां सम्यनता।

नोवात्मवहो। २५३

एष सर्व्वेषु भूतेषु गूढ़ात्मा न प्रकाशते। हृश्यते ्वगया बुद्धा सूच्ष्मया सूक्ष्मदशिंभि:। यच्छेद्दाडनसा प्राज्जसयच्छे जन्नानमात्मनि। ज्ानमात्मनि महति नियच्छेत्तदचकेच्ान्त आात्मनि।। उत्तिष्ठत जाय्रत प्राप्य वराब्निबोधत। त्ुरस्य धारा निशिता दुसत्यया दुर्गम्पथस्तत् कवयो वदन्ति॥ कठ ३।१-१४। ७। येन रूपं रसं गन्ध' शब्दान् स्पशींस मैथुनान्। एतैनेव विजानाति किमत्र परिशिष्यते॥ एतदवैतत्।

स्थूलेन्ट्रियेभा: सूक्षे परात्नि क्रमादारोइस्य प्रयोजनमुच्ते एषदति। एष पुरुष: सर्व्वेषु भृतेषु गूढ़ात्मा गूढ़: प्रच्छन्नः भाता अन्तसैतन्यस्वरूपेण विराजमानः, सुतरां न प्रकाशते। सूच्षया प्ग्यया एकाग्रतोपेतया बुदरा सूच्षमदशिभि: एष दृश्यते साच्षात्क्रियते। कथं स हश्यते तदाह यच्केदिति। प्राभ्तः प्रभ्नावान् विवेकी मनसी-कान्दर्स दैर्ध्यम्-मनसि वाक् वार्च-वाचा सर्व्वेन्द्रियाणां ग्रहणम्-यच्क्ेत् निरुन्यात् भ्भिव्भावेन स्थापयेत्, तत् मनः भातनि मनचादिव्यापके जाने बुध्ी, ज्ञान बुद्धि: महति भावनि जावे यच्छेतु, तं जोवं पान्ते निर्व्विकारे प्रपभ्ातीते भावमनि परामनि यच्छेत्। एतत्साधनार्थमाचार्य्यावयग्रहणाय प्रोत्साहयति उत्तिष्ठत इति। उत्तिष्ठत उत्थान कुरुत, जाग्रत मोहनिट्रां अहौत, वरान् श्ेषठान् भाचार्य्यान् प्राप्य सङ्गम्य निबोधत पवगच्छत। दुरत्यया दूर्गमनौया निग्रिता तोख्योक्ता चुरस्य धारा तत् पथ: वर्षम, पतः दुगें दुःसम्पाद्यम् इति कवय: पण्डिता: वदन्ति। ७। रपरसादिक सर्व्वमान्माचिष्ठानेनानुभूयत इत्घेतत् तस्व प्रमाणमित्वाह येनेति। येन एतेन चावना विभानखभावेन रूप

२५४ वेदान्तसमन्वयः । [०म प।

खप्नान्त जागरितान्तच्जोभी येनानुपश्यति। महान्त' विभुमात्मान मत्वा धौरो न शोचति॥

यदूम मध्वदं वेद आत्मान जीवमन्तिकात्। रदशान भूतभव्यस्य न ततो विजुगुससते॥ एतद्वैतत्।

कठ ४।३-५। ८। ऊद्व प्रागामुन्नयत्यपान प्रत्यगस्यति। मध्य वामनमासौन विश्वे देवा उपासते।।

रसं गन्ध' शम्दान् स्पर्यान् मैथुनान् मिथुनधर्मोत्पन्रसुख प्रत्ययान् विजा- नाति, पत् ज्ानविषये किम् भरन्यत् परिशिष्यते न किमपीति भावः। तत् एतत् वे भात्मतत्व त्वया नचिकेतसा पृष्टम्। कुपरसादिभ्नानादपि सूक्ष्मम्तानप्रकारमाह खप्नान्तमिति। खप्रान्त खप्रविज्ञेय जागरितान्तं जागरितविज्ञेयम्, उभी खप्नजागरितान्तो येन अनुपश्यति तं महान्तं महत्वसम्पन्नं विभुं व्यापिनम् तदतीतम् प्रात्मान मत्वा जात्वा धीर: विवेकी न शोचति। जोवातमन्नानन परमात्मज्जानसुपतिष्ठत इति प्रदर्शयति य रम मिति। मध्वदं मधु करमफलम् अत्तीति मध्वदम् इमम् जौवम् पात्मानम् अ्रन्तिकात् समोऐे भूतभव्यस्य कालतयस्य ईथानम् ईशितार च यः वेद, ततो जीवात्मपरमाम्मनोरेकच्ावस्थानन्नानानन्तर न विजुगुप्ते पात्मान न गोपायितुमिच्कति। एतत् तत् जौवान- परामतत्वम्। ८। जोवाताधिष्ठानवभात् प्रापादीनां क्रियानिर्व्वाहमाह ऊई- मिति। प्राय प्राणवायुम् ऊए दयात् उन्नयति ऊई्ें गमयति, अपान प्रत्यक् भधः पस्यति विपति यः, मध्ये हृदयाकामे पासोन स्थितं वामन वननीयं-वामानि शोभनानि नयतीति ड :- वामनः

०म अ। ] जीवात्मवल्लो। २५५

अस्य विस्त्रंसमानस्य शरीरस्थस् देहिनः । देहार्वद्दमुच्यमानस्य किमत्र परिशिष्यते ॥ एतद्वैतत्। न प्रागेन नापानेन मर्त्त्यो जीवति कश्चन। दूतरेग तु जौ्वन्ति यम्मिन्न तावुपाश्रिती।

कठ ५।३।४ ।

ह। हा सुपर्गा सयुजा सखाया समान वृक्ष परिषखजाते। तयोरन्य: पिप्पल स्ाद्- त्यनश्नन्नन्योऽभिचाकशीति॥

(२।१६)- पुख्वफलप्रापकत्वात् भजनीय तम् आात्मान विखवे सव्ये देवा: चत्ुरादय: उपासते तदनुगता: भवन्ति। प्रस्येति। विसत्रंसमानस्य मंशमानस्य अतएव देहात् विमुच- मानस्य शवीरस्थस्य प्स्य देहिन: प्रत्र देहे तद्विगमे किं परिभिष्यते ? न किमपौत्यर्थः। एतत् वे तत् भ्राव्मतत्वम्। न प्रपिनेति। मर्त्यः मरणधम्गा कवन मनुषयः न प्राधेन न पपानेन जीवति। यश्िन् एतौ प्राणापानी उपायिती तेन द्ूतरेषष प्राणादिविलक्षणेन पात्मना सव्वे जीवन्ति। 2। जीवाल्मपरमातमनोरेकचावस्थितिं दर्शयति हा दति। हा दो सुपर्सा सुपर्गी पचिगी सयुजा सयुजी सहैव सर्व्वदा युक्ती सखाया सखायौ-'समान' ख्यायते ननरिति सखा', तयो: सखित्व स्वरूपै- क्यात्-समान' हम' देह परिषखजाते परिष्वत्ञवन्ी पलिद्कित- वन्तो। तयो: पच्िगो: धन्यः एक: जीवः खादु पिप्पल फलम् पत्ति, धन्य: भपर: परामा पनश्रन् पभुष्नान: चभिचाकभोति पश्यति साचितया तिष्ठति।

२५६ वेदान्तसमन्वय:।

समाने वृक्षे पुरुषी निमम्नोऽ- नौशया शोचति मुद्यमान: । जुष्ट यदा पश्यत्यन्यमौश- मस्य महिमानमिति वौतशोक:। मु ३ (१) १।२ ; प्रवेत ४।६।७। १०। कोऽयमात्मेति वयमुपास्महे कतरः स भात्मा। येन वा रूप पश्यति येन वा शब्दं शृगोति येन वा गन्धानाजिप्रात येन वाचं व्याकरोति येन वा खाटु चाखाटु च विजानाति। यदेतड्टृदय मनश्नैतत् सञ्न्ञानमाज्ञान' विज्ञान एवं पराम्नैकत्र स्थितोऽपि जीवो यदा देशादावभिनिवेभवभात् न तं जानाति तदाऽशक्ः शोचति सुद्यति, किन्तु यदा तन्हिन्तामान सम्पय' वेति तदा वौतशोको भवतौत्याह समानदति। समाने दृचे देहे निमम्न: भासकः सन् मुह्यमान: मोहमापद्यमान: पुरुषः जौव: पनोशया दीनतया शोचतति सन्सम्यते। जुष्ट योगाधयुपायेन सेवितम ईश परमेश यदा पशति साक्षात्करोति, तदा भामामम् मख ईशस्य मदिमान तनपपृख्व नाममानोमहत्वम् इति घाला वौतशोक: भपगतशोक: भवति ! १०। ऋषिर्वामदेवो माळगरभे निवसत्र वाल्मचिन्तामकरोत्, तेन 4 कोडयमिति। कोडयम् भामा इति य वयम् उपासोहे। कतर: नु स थाला ? येन वा रूप पश्ति, येन वा श्रब्द ऋणोति, बेन वा गन्धाम् भाजिप्रति, येन वाच वाकं व्याकरोति व्यवहरति, बेन वा खादु च पसादु च विजानाति स पामा इति। पासा दि प्रमानरूप:, उदयादि सनं

२५०

प्रन्नानं मेधा दृष्टिर्धृतिर्नभतिर्मानीषा जूति: म्ृतिः सङ्कल्प: क्रतुरसुः कामोवश दूति। सव्वारेवैतानि प्रन्नानस्य नामधैयानि भवन्ति। ऐत ५१२।

११। ौसयात्मने कुरुतेति मनोवाचं प्रायं तान्या- त्मने कुरुतान्यचमना अभूव नादर्शंमन्यचमना अ्रभूवं नाश्रौषमिति मनसाद्येव पश्यति मनसा शृगोति। कामः सङ्कल्पो विचिकित्सा प्रद्ाऽश्रद्वा धतिरव्टृतिर्रीर्धौर्भी- रित्येतत् सव्वं मनएव तम्मादपि पृष्ठत उपस्पृष्टो मनसा विजञानाति। यः कश्च शब्दो वागेव सा। एषा द्यन्त- मायत्तैषा हि न। प्रागोऽपानीव्यान उदान: समानोऽन द्वत्येतत् सव्वें प्राया एवैतन्मयो वा अयमात्मा वाझयो मनोमयः प्रागामयः। वृह ३।५।३ ।

यदेतदिति। यत् एतत् हृदय तत् एतत् मनः। संभ्नानं चेतन- भाव:, पाध्ानम् आश्तप्ति: ईशवरभावः, विज्वान कलादिपरिज्जान, प्रज्नान प्रभ्नता, मेधा ग्रन्थधारणसामर्थ्य, दष्टिः इन्द्रियद्दारा विषयो- पलब्धि:, ष्टति: धारणा धेर्यम्, मतिः मनन, मनौषा खाधोनचिन्ता, जूति: शौघ्रवेदित्वं, स्मृतिः स्मरण, सङ्गल्पः शुक्ककष्णादिरूपायां सम्यकपरिकत्पनम्, करतुः अध्यवसायः, असुः प्राणादिजीवनक्रिया- निमित्ता उत्तिः, काम: विषयावाङ्ा, वथः भोगाभिलाषः, एतानि एव सव्वाधि प्रभ्ानस्य नामधेयानि भवन्ति। ११। पूर्व्वोक्षमयं द्रढ़यति नौगीति। "यत् सप्ताब्नानि मेधया तपसाऽजनयत् पिता एकमस्य साधारण, दे देवानभाजयत्, तौसा- लनेडकुरत, पशभ्य एंकम् (ह, ३५।१)" इत्यनत्यं 'नोगि चात्मनेऽकुरत' हत्यंभ' गटशिला व्याख्यायते-मनी वाच' प्राप तानि पवानि भातमने

२५८ वैदान्तसमन्वयः ।

१२। गुखान्वयो यः फलकर्माकर्त्ता कृतस्य तस्येव स चोपभोक्षा ।

प्रामाधिप: सञ्जरति खकर्माभि: ॥

आत्मार्थम् भकुरुत प्रजापतिः। अतएव अन्यतमना: प्रभूव न अद- शम्, अन्यचमना: भभूव म पन्नीषम् दृत्युन्तिदर्शयति मनसा एव जन: पश्यति मनसा एव ऋृणोति। काम: अभिलाषः, सङ्कल्प: प्रत्युपस्थितविषयविक्पनम् शुक्कनीलादिमेदेन, विचिकित्सा संशय- ज्ञानम्, शदा सत्यधारणोपयोगिनी बुद्धिः, अश्डा तद्विपरीता बुद्धि:, ष्टतिः देहादयवसादे उत्तन्ननम्, भ्रष्टतिः तद्विपर्य्यः, कीः लव्जा, घो: प्रभा, मौ: भयम् इति एतत् सर्व्वं मनः एव। तस्मात् एव हेतो: पृष्ठतः उपस्ष्टः मनसा विज्ञानाति। यः कः च शब्द: वाक् एव सा। एषा वाक् दि अन्तम् अ्रभिधेयनिर्यम् आयत्ता अनुगता-बभिधेय- प्रकाशिका, एषः वाक् पुनः न अभिधेयवत् प्रामाखा। प्राखः मुखनासिकासश्जारो, अपानः मूत्रपुरीषादेरपनेता, व्यानः सर्व्व- शरौर्यापी, उदान: ऊद्दगमनादिहेतुः, समान: अ्रन्रपत्ञा, तते अनः देहचेष्टाहतु: इति एतत् सर्व्वं प्राणएव। एतन्मरयः मनो- वाक् प्राय इति चितयारथ्ः भ्रयम् आत्मा वाझयः मनोमयः प्रागमयः । १२। बालखरुपं विद्वणोति गुणान्वय इति। गुरैः इन्द्रियैः प्रन्वय: सम्बन्धो यस्थ स गुणान्वयः, फलकमकर्ता फलाय करमयां कर्त्ता, यः स कवतस्य तस्य एव च उपभोत्ता, स विशरूपः नानारूपः, निगुणः नयः सत्वादय: गुपाः धस्त दति, चिवत्ी नीषि वर्तानि धममाधर मंज्ञानरूपाणि यथ, प्राणाधिपः प्राणस्य पक्चव्वत्तेः अधिप:, खकसांभि: खानुष्ठानैः सपरति विषरति तसतदनुरुपभावेन।

जौवात्मवल्नौ। २५६

पहुष्ठमात्री रवितुल्यरूप:

आराग्रमाचोऽप्यपरो्ऽपि हष्टः । बालाग्रशतभागस्य शतधा कल्पितस्य च। भागो जीवः स विन्नेय: स चानन्ताय कल्पते।। नैव सो न पुमानेष न चैवाय नपुंसक: । यद्यचकरोरमादत्ते तेन तैन स रचाते।। सङ्कल्पनस्पर्शंनदृष्टिमोहै-

पक्ुष्ठमात्र इति। अङ्गष्ठमात्र: भङ्गष्ठपरिमाण: सूक्ष्मत्वात्, रवि- सुखरप: ज्योतिःस्वरूप: चैतन्यत्वात्, सङ्गष्पाहद्गारसमन्वितः सङ्गल्प प्रत्युपस्थितविषयमैदविकल्पनम् च, ब्रहद्गारः ब्रहंध्ानत्, ताभ्यां समन्वितः, बुद्धे: गुणेन आराग्रमात्र: प्रतोदाग्रप्रोतलोहकरटकाग्रमाचः सूक्ष: अपि, पाल्मगुपेन शरीरगुपेन च अपरः बसूत्ष्म: अपि य: दृष्टः प्रत्यचोगतः । परेण सम्बन्ध: । बालाग्रेति। स जीवः बालाग्रशतभागस्य वेभाग्रस्य शतभागस्य पतअ्वत्व: भेदमापादितस्य तस्यापि पतधा कल्पितस्य च भाग: विज्नेयः । एवमतिसूत्त्ोऽपि स घ आानस्याय कल्पते पनन्तत्वाय भनन्तभ्तानादि- साभाय कल्पते समर्थो भवति। नैवेति। एष जीव: न एव स्त्रो, न एव पुमान्, न एव भय मपुंसक:। तत् कथ' तथा प्रतिभाति ? यत् यत् शरीरम् पादत्ते गरक्ाति, तेन तेन शरीरेग स जीवः रच्ते खौत्वादिमेदेन रच्ितो भवति स्वतन्व्रतया ग्रहणाय। सङत्येनेति। सङ्व्यनस्पर्शनटष्टिमोहै: सहस्पन मानसक्िया

२६० वेदान्तसमन्वयः।

कर्म्मानुगान्यनुक्रमेव देही स्थानेषु रूपासयभिसम्प्रपद्यते।। स्थूलानि सूष्मागि बहनि चैव रूपाणि देहो खगुगौरवृग्नोति।

संयोगहेतुरपरोर्ऽपि हष्टः । श्वेत ५/७-१२।

स्वर्शनं त्वगिन्द्रियव्यापारः, दृष्टिः दर्शनक्रिया, मोह: विषयापद्वतचित्त- त्वम एतैः स्थानेषु भिन्नभिव्नदेहेषु कम्भानुगानि कर्मानुयायोनि रूपाणि सरूपाणि, यासाम्बुद्टध्या अन्रपानासेवनेन आत्मविव्वद्विजन्म आत्मनः देहस्य विव्वद्धिं च जन्म च देही जीवः अ्रभिसंप्रपद्यते प्राप्नोति। स्थूलानीति। देही जीवः खगुगै: स्वात्मनिष्ठसंस्कारैः स्थूलानि सूत्षमाणि च बहनि एव रूपाणि स्वरूपाणि प्णोति भजते। तेषां रूपायां क्रियागुण: भरात्मगुणः खनिष्ठगुरः च अपरोऽपि तदतिरिक्कोऽपि संयोगहेतु: नवनवयोजनाकारग दृष्टः प्रत्यक्षीकृतः ।

परापरप्रकृतिक: परमपुरुषदति गौतासिद्धान्तः किद्न, वेदान्तसारभूत इति संभयापनीदनाय तत्मिदसाधनेऽपि तयीर्मैकान्तविलीपी दर्भयति यत्र हि सा तमनादृत्य साटृभ कनानमुपन्य- वन्नादित्यस्य समालीचन प्रयोजनम्। "मघवन् मत्ये वा बद" शरौरमाततं मृत्युना तदस्ा्मतस्ा शरौरस्यातनीऽचिष्ठानम्। आत्ती वे सशरीर: प्रियाप्रियाभ्याम्। न वे सथरौरस्य सतः प्रिया- प्रिययीरपहतिरसि। अभरौर वाव सन्तं न प्रियामिये सभतः" (२२४६प]) इति सुषुप्तावात्नी भूतानास् दिनाण पति भङावती मघवतः प्रबोधाय परामनालिद्रितसाम्नोऽशरीरलैन स्थिति कच्यते। अतरवाह "सर्व्व' पर आात्मनि संमसिष्ठतै" (२५) इति। सवैब च "एष हि द्रट्टा स्परंषा ीता आाता रसयिता मन्ता बोड्ा कर्तता विज्ञानाका परुषः" इत्युक्ता "स परीऽचर भावनि सनविष्ठते" इत्यक्रम्। तेन म जौवस्य ट्रष्ट स्वादिक न विलुमं भवतीति सायते। अतएव सात

जीवात्मक्लो। २६१

"यप तब् पश्यति पश्यन् वे तम्न पम्यति। न हि टटुर्दूषेबिपरिलोपी विद्वतेड्विनाभित्वात्।" पति। यद्रेव कथम्-"न तु वहितीयमसि ततोऽन्यहिभतं यत् पश्येत्" (५[५रप]) इति। सर्ष्वाधि जोवेनेकौभूतानि सुषुप्री परात्मनि; सुत्रा न ततोऽन्यत् किश्न प्रतिभाति। किन्तु यद्यपि मान्यत् पश्ति तथापि पायभ्नेव स न पशतति। किमिद "पशवन् वे तब्र पश्यति" इति ? "सर्यवषा सर्ष्वकामः सर्व्वगन्ध: सर्व्वरसः" (६।४) इत्यादिदिया परात्न्य व स्व् पशम् ततीऽन्यत् किशन सन पश्वति, न जिव्रति, न रसयत इत्यादि। एवं सर्व्ज परातनि पशतो "एषाडस परमा गतिरवाडस्य परमा सम्पदेषोऽस्य पमी लोक एषीडस्य परम बागन्द :- (३५[५रपृ])।" पति। "सर्ष्व' पर आत्मनि सम्पतिष्ठते" इत्यतत्यसर्ष्वशब्द "पृथिवी च पृथिवीमाचा चापशापी- माता थ तेजस तेजोमाचा व वायुश् वायुमाचा चाकाशयाकाशमाचा च चसुथ द्रष्टव्यस्ष ग्रीनस श्ीतव्यक्ष च्रापञ्च व्रातव्यञ्च रसब रसयितव्यक्ष त्वक् व स्र्शायतव्यस वाक् च वत्तव्यक् इसौ चादातव्यज्ोपस्थयानन्दयितव्यस्च चित्तन्न चैतयितव्यक्ष तेजय विद्यीतयितव्यस् प्राणम् विधारयि- सव्यन्ष" (३५) इति। सुतरां परापरप्रक्वतिविलीपो न परऽक्षर भात्मनीत वेदान्तसमयः; तमेव चानुसतवसी गौतेति मात्र काचित् विचिकितसा । मधुब्राङ्मणीत्त सव्वैक् नतहिकद्धम्, "चय- मात्मा ब्रम्म सव्वानुभू:" (३।२१) दत्यनेन सर्व्वविलीपनिवारयात्। अन्धताय्येव विभेयम्।

१-३। विरविषयविसुग्धेन न पुमरात्मतस्वमधिक्रियते वह्िर्मुखत्वादित्येष सिद्धानी महता प्रबन्धेन प्रथमसंघे (१) प्रदर्श्यते; हितीये (२) पुनर्विषयाभिलाषविरद्टितस्य तत्त्वाधिकार खौक्कत्य बतोये (३) तदुपर्दष्ट विरलत्वमुपादिशत्। न केवल' पार्थिवभीगाभिलाषीऽच विरोधी किन्तर्कि "समाधायुपसगा वुात्थाने सिडयः"(प, सू शश्द) दति न्यायन सर्व्वविधेश्नर्यीकाङ्का स्वरूपप्रामिं प्रतिबध्रातीति विषदवाक्य रम्यदधात्।

४। भातततवस्य माहाता तस्मिन् कतअ्वत्यताख् धुत्ा परतखात्तस्वयी: साधारथभृमि अधिक्वत्य यीडसी प्रश्नीऽचीत्थापितसस्य तत्त्व विचाय्यम् । भवतु तदस्वधरमातीत, यतीऽन्यथा न तष्मामु कस्याप्याशसनीय स्थात्। यदि धर्षभातीतमपि तत्, कथ भवेतन्ुमुचीरिष्ट तथा सत्यपापविद्त्वस्य नतेः । "धर्मपावह' पापनुद (८१६)" इति प्रुतिविरोधीऽप्यतश्वमस् प्रमिमीते। धर्ममाण् आावहतौति धर्ममावहः धर्मामुत्पाद्यति स परात्मा इत्यष्मिनर्थे नाय धर्माः परामनिहो जोधनिष्ठ एवेत्यायाति। किमयमागन्तक: १ यद्येव तत्वान्यत्वमस्यायाति, तेन व सख्वकत्व- प्रतिश्वाहानि:। विविधवा ह्यवर्भोत्पाद कक्रिय म्रार त्त्ति् ्वा करिया म मड ये सि ब्रूम: । किलेन सधितम् ? वैचित Iर यथा रणे चणे विविधपरिवर्तन दमते तथा धमेडपि। वैचिवास्यीत्तरीत्तरप्रकाशभूयस्वान् नानित्यल्म्। कथ सिद्धाति धर्मरवियरिवर्तनम् भाष- विकात् विविधाचारः। पाचारी दि धर्षाः । बधार: पुजसत्तत्कालीचितिव । वड्ारनियामक:, जालाकरडस्य रपान्रताऽपभ्यभाविनी। तदयथा-सनुतर्य्या: "नवास्थिमन्द हात्" इति काव्यायननियीगात् विपरिवर्तनम्; यश्ेष- पशहृननस्यार्जिसाधनोंया निरसनम्। इत्येव विषयानुहिष्ा आध्यकार च्ाड-"शास्त्रीये तु बावहार यदपि बुद्धिपूर्ष्वकारी माविदित्वात्बः

२६२ वेदान्तसमन्वय: ।

रव्याम्तखवमधिकारडपैस्यते। चनुपयीगादधिकार विरीवाय। प्राक् च तवाभूताअविज्ञानान् प्रवर्त्तमान मास्त्रमविद्यावविषयत्वं नातिवर्न ते। तथादि ब्राङ्मयी यजेतेवादोनि मास्ादि यात्नि वर्णाग्मवयीऽयस्थादिबिशेषाध्यासमान्ित्य प्रवर्त्तते। अध्यासी नाम चतमिंसर दि- रित्यबोचाम। तद्था पुचभार्य्यादिषु विकलीयु सकलेषु विकल: सकलीवैति वाह्वरनानात्- न्यध्यवसति। तथा देदवर्माम् अशोऽड तिष्ठामि गच्कामि लङ्यामि वेति, वाश्रेन्द्रिय धन्परोंन् मूक: क्वोदीर्वधिर: काशोऽइमिति, तथान्तःकरणधर्म्रान् कामसङस्पविचिकित्साध्य- वसायादौन्।" इति। एव तस्य धर्म्गरातौतत्वे सिद्धेऽपि कवताऊ्कतातीतख' पुनः कथ सिह्धाति? सु्वतं कि तस्य श्रीताभिधानम्, अक्वतीऽय स्यमेव कारपतात्। ऊ्त काय्य कारणादनन्वमपि न हितत् कारणम्, तथा सति खीतृपत्ती विरोध:। भवतु तबस्तु कार्य्यासीत' कथमकवतातीत पुनः ? परा चापरा व प्रक्ृतिरचाकृतशब्देनीचते। परा चापरा च प्रक्वतिर्विभाभिवात्ति न पराम्मी भेरदेन लच्यते, अभिवाती पुनरकान्तःकरणादिमेर्दैन बन्धा पृधिवोतन्ावा दिमेदेगीपलम्यते। तानि व पुमरवान्रकारयत्वेन गद्वन्ते, परात्मनि च तेषां नित्या स्थिति: । बह्मतभब्द न सत्समूह परिग्टह् तदतीत पराम्मात्मवस्विति प्रश्नकर्तुरभिप्राय:। कालातौतत्' तस्य सुवाक्रम्। नासी पराता कालाधौन: कालस्य नियन्तेष सः। भात्मा पुनवयोऽवस्थादीन् कालप्रभावानतिक्रम्य वर्सतते, ततो ह्ि स कालप्रभावातौतः।

५। जन्नमरणधर्षतवष्वितसात्मनः परात्नेकत्वेपि ततीडस्य प्रभेदः स्ष्टल्वाभावादिति विभेषोडच। "अशीरणौयान्" इत्यादिविशेषय: परातासाधारथः नोवात्मपराम्ीर्म कीपि भेद: प्रतोयते, एवं सति कथ' वा जोवपरेयमिति जायत दति संघये "इन्ता चेन्ननवते इल" "बासौनी दूए' व्रजति" इत्यमयोजीवपरयीः सन्दष्टत्वनास्या जवपरत्वमिति तब्रिरसनम्। अपराया प्रक्वती सूच महर्चासि तत्षुलनायां जौवस्यातिसूत्षत्वमतिमदृस्व स्रय मतु परस् तुलनायाम्। मनु "आासोनी दूर ब्रअ्ति" दत्यस्या अपि कथ न परातपरत्वम्? 'मदामदम्' इति विशेषय १प्- प्रतिरीधि। न खलु तन्रिम् इर्सय्राहर्षस जातु समावति। नामि 'बासौनः' 'शयामः' ररर च, नाग्रत्खप्रयोरतीतएव सः। आ्त्मनः कालदेशातौतत्व तद्िश्ेषपवयैन प्रतिपादयति श्ुतिः। 'महानम्' इति विभेषण' कथम्? म्रहत्यधौनत्वेऽप्यस्य महस्व महती महीयनी महख्वेनेति प्रदर्भनाय। चतएव "महान् आत्मा" (०६) इति। 'विभुम्' इत्येत्तदर्भयति शरीर स्थित्वापि नाभिन् स बद्ः। तक्षतीतविषयग्रहणेन तदतौतत्व तस्य प्रत्यथम्। सत्यप्यात्म एव विभुत्वे पराता तु तन्ज्ञानादिक मतीत्य वर्त्तत इति ततीऽस्य भेद:, विभुत्वस् व तच्मिम् पराकाठठा। ६। जोवएव परित्यत्ीपाधि: परात्मयति मत' स्वरूपैक्यघटितमनथा "ऋत' पिवन्ती" वूता- दिका मुतयी अवन्यर्थशू्याः। जोवपरावभी चेदानन्दमुजी परादानन्दस्य सातन्यासुपखभ्यते "रस प्ंमाय' लथ्यानिन्दो अपति" (४।१२) इत्न यथेव। "वेतोमुखेनानन्दसन्ीगा न परिष्वतरि किन्तु तहानापत्र जीवएव" (e६[१५८प]) दव्वे सिदानीपि वाहनते। चत्र भष्यकार बाइ "एकलव कर्माकम्र' पिवति भुक ने मेतरः, तर्थापि पाठसव्वन्वात् पिवन्तावित्यु चते वरि- बायेन" इति। एकस्यानन्दभीगीपरस्यानन्ददानमिति तयो: पार्वक्य उपि तहानमेव तथ्य सन्भोगी

जोवात्मवओनो। २६

दानव्य सुकतत्वात् सुहतस्यंवानन्दलवात्। भीत ले विकारित्वमिति चेत्, परिहरति तच् तिः "अयमात्मा ब्रम्म सर्व्वामुभू:" (२११) इत्यनेन। "परी न जातु भीतृत्व' सन्र्वत" (३ह[१५८१]) रत्यु का कथ पुनसत्तिन् भीमृत्वखीकारः ? उचचते, भानम्दे तख्चिम् न जातु तहिरीधिमावस्य

तपतीति यबीघयते, तथायमविष्क दानन्द: पराता जीवानानन्दयम् नन्दतीति वर्षते। "वातमेन्ट्रियमनीयुत्' भोतत्याइमनोषिय:" इव्यनेन जवस्यापि न भोताख', भोतत्व' तख्य दैंहादियुश्तत्वारदिति यत् कचित् वर्षयन्ति न तत् सम्पक, अदेहित्वेपि "न हि टरषटर्दृटट विंपरलीपी विद्यतेऽविनाभित्वान् (३५[५८पृ])" इत्याद्या जवस्य जित्यमेव मनचादियुक्तत्व तस्य भीत त्वख प्रथयन्ति। देहम्य भीत्क ते सहायकल कथ सभभवति दर्भयत तच्क्वारीरभास्म्। "क्रियाषा- मप्रतौघातममोह बुद्धिकर्षयाम्। करीत्यन्यान् गुणाश्ापि खा: भिरा: पवनसरन्॥" दूति प्राचोमे: सामान्यसी यदुश्र' तदाधुनिकर्विविधभागर्विभज्य सफुटतया प्रादर्शि। 'क्रियाधाम' आाकुख्वमप्रसारणादिकाना सहायत्वे भिरायां यथा प्राधान्य तथा 'युद्धिकर्षाथा' मनसी मुश्ेरिन्द्रि- मायास् क्रियासु 'अमोइः' अवामित्रभावी यथोपतिष्ठेत,भवेद्व सटतया तासा मनचादिभिय हथ्प', सथष ता उपकुर्व्वन्सि। "खाः शिरा: पवनसरन्" इत्यशे वीजसी मिरीरेजनवशापारी बहि- रन्तशीपतिष्ठते सम्कारय कम्पन तत्पर्य्यायशब्द: प्राचोना अभिदधति, आधुनिकास्तु वान्मित्रवाकपरिह्ारय श्ुद्धां बलक्रियामेव। शिरावितानवाद्यतीबलमन्नप्रसृत्य शिराग्रन्यित ककंखग्रन्यतर शिराबितानैर्यानि यान्यङ्रान्याकुत्वितवानि प्रसारितिवानि या तच तत वहितागत्य तामि सानि कार्य्यायि साधयति। न खचन्नःप्रहित बलमाकुअ्तनाद्यर्थ निःशेष' वह्िरायाति। याभि: शिराभिर्षद्यार्ध्यवर्धाष्ठित स्थान विलग्र ताभिस्त्र शिट्ट' प्रसत' सादृभ्यवाहखरवव्यायधि- व्वितसैतन्यविवित्न खगतवेचिवाय् बो्धविषय भवति। अतएव देहनेळत्वैऽपि "डडेरामा महाण् परः" इति; "यैन रूप' रस' गन्व भव्दान् स्पभीय मैथुमान। एतेनैव विजानाति" (0) इतति, "ऊ प्रायमुन्नतयपान प्रतागत।मध्य वामनमासन बिय्े देवा छपासते (0८)" इत्यादिकाभिरातानो महत्वेऽपि च देहोपकार्य्यत्वम्। "ज्ानमात्मनि महत जियक्कत् तक्क्के च्ाल वात्मनि" इति योगीपायः सर्ष्वया साधकेनाय- लम्बनीयः । सव्वें जगत् जोवबुद्धी भासते। सा बुद्धियेदात्ममानि निवसा भवतति, न भर्वात सवा नगविषय कविविध वासनया विचलिता। एवं सवस्कपेडवि्ठितीपि जौवी न विघ्ानतिक्रामति, खस्यास्पभत्ित्वादल्यन्ञानत्वाज्च। विषर्यावळणा न आातु स्थिरता लमेत, यद्यन्यच रसमालम्य तेषा विरसत्व' स्भावसिद्ता नाघ्रुयात्। सर्व्वविकारातौते परबरर्भ्ाय यदाव्षा निवसी अवति, वदा तब धाकिरसेनाप्तः सर्ष्वथान्याकाङ्काशून्धी भवति सः। नौवस परात्रनि निरोषी योगख परा काष्ठा। अतरवाड "पुरुषान्न पर किश्चित् सा काष्ठा सा परा नतिः ॥" इति। "सव्यत्नात् पुरुष: पर:" इत्युरत्वात् सांख्यीत्तपुरुषएवात विवच्चित पति न अमितव्यम्। वेदान्ते पुषषस्य भट्ट त्वविधानात् (५।७) नाय सांख्योसपुरुषः।

२६४ वेदान्तसमन्वय: । [०म थ।

यदस्य बन्धनमवश्यभावि ततीऽस्य विमीच' चिन्नयति मित्यतत्सच्रिद्टितपरात्ा्वानेन। सव्वाधि कनाधि कालमामरित्यवीद्यन्ति। काल: पुनः सर्व्वनियबचीन:। सुतरा काल काल तन्रियन्त्रा प्रेरितानि करममायि तव्रियन्तुरभिप्रायानुसरयैन चैबिर्ष्वइति जौवः, न तानि तरखनाय किनर्िं विमोस्तायेव दि भवति। एवं सस्य नियन्तत्व सात्मानुसततदभिप्रायीं जीवो विगतशही भर्वात, निरवच्केदेन परात्मसत्निधावेव तिष्ठति, नातमान' तती जात गोपायितुमिर्ष्कात, तथैब सख कतार्थत्वात्। घट्टमे (८) जौवसय प्राणादिनिरपेक्षकसंत्मुक्का नबमे (2) तस्य परात्मसखित्व सष्टवाको न निबधनाति। निरपेक्षस परात्मनसदपेक्षस्य च जौवस् कथ सखित्वमिति न संर्भायतव्यम्। पितु: पुषस्य च सखित्वं यथा खाभाविक न प्रयवसाव्य' तथव जौवपरयीः। निरपेकषसापकयीः सम्बन्धी कि घनिष्ठी यथा दम्पत्यीः। यीहि मिरपेक्ष: स पुनः प्रेमान्यं निवध्ाति, प्रेमः सव्वेथा खार्थविररादिदत्वात्। जौवी न पुनः परातनीडतिरिच्यते परालात्मता हि तस् जौवातुः। स्स्य मानतयादिभि: परस नित्यकाल जौवयतौति कथ न स्वात् सहयीगित्वादिकम्। "पस महिमानम्" दूति वाक्य न सर्व्वमिद' सवय सुतिरव प्रतिपाद्यति। दशमे (१०) पुनः प्रज्ञानरुपस्यात्मनण्व हृदवादिक स्ं नामेत्युक्कम्। एकादशे (११) तर्दव दद़ोक्ृवमात्मार्थमबापरषां क्रिर्येत प्रदर्शनेन। रुपादिभिर्यथा प्राऊ्कतिक विषयाणां वद्िप्रकाशसथा हृदया दभिगात्मन इति सर्लसिद्धान्त:। हादथे (१२) जौवस्य कर्ततृत्वादिक विदणोति। यर्द्याप मनएवन्टियाधिपतिरितति प्रसिद्विमनसेवामा पशतीव्यादिकारणात्, तर्थाप तम्य कर्झफलभीक्क तवं दर्शयति मनबादिक' सव्वें तदचौनमतस्ेरषां क्रियायाः स एत फलभुक्। अतएवाहि "प्राथाधिपः" इति तस्य विशेषयम्। क्रियानिष्यत्ती यद्यपि दहादीनां सव्वेषा क्त्तत्व गौतार्या गौत तथापि नोवस्य तदन्तर्यामिष एव तच प्राधान्य मन्तव्यम्। अन्तर्यामिसम्बन्ववशत् यदप्यपरषा जोव कर्तृत्वमुपेक्य तत्पराभवाय क्रियाकारित्व' दश्यते, तदपि जौवस्याधीनतास्वीकारादेवीपतिप्ठ। खानमभूत्तान्तर्यामिपेरशामनाटन्य जीवी यदा क्रियासु प्रवनत, सदा तस्ततुक्रियामूख रदि तत्प्रभुत्वमपहत्य समेव दासते नियीअर्यात। एवं पराभूती वदा सोऽनुतप्तः स्ान्तर्यामिय परम- पुरुषमात्रयति तदा पुनसक्कक्या लखबलतन्ुरादिनेतलवे प्रतिष्ठिती भर्वात। कथ सम्य चन्नुराधधौनता भवतौति "विगुयः" "वुद्धेगुंरेनात्मगुपेन हष्टः" इति विशेषणानि सहर्भयम्ति। तेमाभिव्व' मनचादिकमान्रित्य सत्ादिगया प्रभवन्ति त' स्ायनौकर्सुम्, ततः "चनीभया पोचति मुद्यमान:" इति तस्यावस्था। यद्यंप्यतिसूत्त्वात् तस्ाराग्रमाचत्वं वालायभतमागस्य मतधाभागत्वमुत्त' तथापि "स चानन्याय कल्पते" इम्ुत्तिप्तस्ास्पतत रल्पन्न्याननरक्तमनम्ञान- मेव प्राप्यमिति परात्परमत्िमलेन तस्य मदिमत्वमिति सुस्यष्ट' दर्भरयात। "नैव स्र" त्यादि शिष विवे्रव्य गतिवभ्माम्।

दूति जीवात्मवख्लो सप्तमोऽध्यायः ।

भष्टमोऽध्यायः।

प्रकृतिवलली।

तदपायिपाद नित्य विभु सर्व्वगतं सुसूत्म तदव्यय' यहूतयोनि' परिपश्यन्ति धौराः ॥ यथोर्बंनाभि: सनते गृह्षते च यथा पृथिव्यामोषधयः सन्भवन्ति।

प्रक्वतिर्जगतो मूलोपादानम्, सा किं परब्रद्मथो भिव्रा भथवा सदभिवा तत्खरूपा चेति विचार: सूतकारमीमांसानुसरपेन (१।४। २२-२७) सव्वैर्वेदान्तवादिभि: परस्येव निमित्तोपादानकारपलेन पर्यवसितः। यदि ब्रक्मैव म्छ्जति: कघ' वल्ान्तरे तस्या उलेख: ! सस्या: कारणस्यात्मभूतखेऽपि कार्यालभूता सेति मेदप्रदर्शनाय वन्ामरम्। मुख्यं तस्या ब्रह्मसवरूपलं गौप कार्ययत्वमिति धावकले स्निष्ठवेचितोण बहुभवनमेव कारगम्। १। व्रश्मैव प्रक्कतिर्भूतयोनित्वेनेति स्ष्टममिदघाति यत्तदिति। "सय परा यया तदकरमधिगम्यतै" (१६) इत्यती यत् तत् बचर तत् भद्रेश्यम् पदृश्य प्रानेन्द्रियागम्यं, प्रगाव्यं कर्ममेन्ट्रियाविषयम्, अगोत्रम् घमूतम्, भ्रवर्ण शुक्कत्वादिद्रव्यधमरहितम्, पचतुःत्रोन प्रामेन्ट्रियशेनम्, चपाषिपाद कर्ममेन्द्रियवर्ज्जितं, नित्यम् भविनाभि बिभुं-'विविध' बरक्मादिख्ावरान्तप्राषिभिदैभवतीति विभु", सव्- वर्त व्यापक', सुसूच, सुतरां अव्ययम् अपचयशून्य यत् मूर्तयोि भूतानां कारप' धीरा: विवेकिन: तत् परि सर्व्जत: पश्यन्ति। खतएव सत्माष्टिम्वमुदेति विनायासादिति हटान्तमुखेनाइ' कथेति। यका अर्णनामि: सूताकोट: तन्तून् सजती बहिःअसास्यति स्क्ते मे २४

२६६ वेदान्तसमन्वयः ।

यथा सतः पुरुषात् केशलोमानि तथाऽच्रात् सभ्भवतीह विश्वम्॥ तपसा चौयते ब्रह्म ततोऽन्नमभिजायते। अन्नात् प्रागो मनः सत्य लोका: कर्मासु चामृतम् ॥ यः सर्व्वन्तः सर्व्वविद्यस्य ज्ञानमय तपः। तम्मादेतब्रह्म नामरूपमन्नस्ज जायते।। मु १ (१) ई -ह। २ । सदतत् सत्यं- यथा सुदीप्तात् पावकादिस्फुलिङ्गा: सहस्रशः प्रभवन्ते खरूपा: ।

प्रतिसंहरति चात्मनि, यथा पृथिव्याम् श्रोषधयः व्राद्मादयः सम्भवन्ति उत्पद्यन्ते, यथा सतः विद्यमानात पुरुषात् केशलोमानि प्रभवन्ति तथा पचरात् परब्रह्मण: दह विश्वं स्भवति। अनायासेनोत्पद्मते विशवं। तत् किं तदुत्पनतिर्ज्जाननिरपेक्षा? मेत्याइ सपसेति। तपसा-"यस्य ज्ानमर्यं तपः" इत्युक्तत्वात्-म्ञानबाडनयन क्रियाशक्ञिप्रकाशन ब्रह्म चौयते उपचीयत प्रव्ृद्व भवति बहुमवना- व्ाम' प्रकाशयति। ततः ब्रह्मगाः प्न्नम् अ्रव्याऊ्ृत बोजम् धभि- जायते ; पवात् प्रव्याऊ्कमात् वौजात् प्राणः मनः सत्य भूतपक्तक लोका: भूरादय: कर्मसु च भमृतम् धविनाशि फलम् अभिजायते। ज्ञानस्वरूपस्य सर्टिविषये प्राधान्यमाह यदति। यः परामा सर्व्वत्नः सर्व्वं जानाति सामान्य नेति, सर्व्ववित् सर्व्व वेत्ति विशषेपति, यस्य म्ानमय न्रानप्रचुर तपः क्रियाशक्र: प्रकाशः, तम्मात् परावानः एतत् ब्रह्म हिरखगर्भाख्य नाम रूपम् धवं च जायते।

परायास्ततोSमागासेन प्रकटप्राप्ति वर्णयति तदैतदिति। "येनाचर'

दम थ। ] प्रकृतिवलौ। २६०

तथाचराद्विविधा: सौम्य भावा: प्रजायन्ते तन्र चैवापि यन्ति ॥ मु २ (१)१। ३। एतस्पराज्जायते प्रागी मनः सर्व्वेन्द्रियाणि च । खं वायुर्ज्योतिराप: पृथिवौ विश्वस्य धारियी॥ अग्निर्मूर्डा चक्षुषी चन्द्रसूर्य्यो दिशः श्रोते वाग्विव्ृताख्त वेदा: । वायुः प्रायो हृदय विश्वमस्य पद्मां पृथिवी द्वेष सर्व्वभूतान्तरात्मा।।

पुरुष' वेद सत्य' द्त्येतदनुवर्त्योत-ह सोम्य, तत् एतत् सत्य यतः पक्षरात् परब्रह्मण :- सुदौप्तात् प्रज्वलितात् पावकात् भग्ने: यथा सहस्त्रशः सरूपा: समानरूपविशिष्टाः स्फुलिङ्गा: भम्नि- कणा: प्रभवन्त उत्पद्यन्ते निःसता: भवन्ति तथा-विविधाः भावाः जीवा: प्रजायन्त प्रादुर्भवन्ति, तन प्रक्षरे एव च भपियन्ति प्रति- गच्छन्ति। ३। सामान्यती यदुश् तदेव विशेषेणोचते एतस्मरादिति। एतस्मात् पचरात् परब्रह्मण: प्राणः मनः सर्व्वेन्द्रियाणि सर्व्वाणि इष्द्रि- याषि खम् आकाशं वायु: ज्योति: भापः जलं विश्वस्य सर्व्वस्य धारिणी धरित्री पृथिवी च जायते प्रादुर्भवति। एतान्युत्पादयन् स एव परात्मा "रूप' रूप' प्रतिरपोबभूव" (पा६) दत्युत्तदिया तेषु विहरति। तदेतदवयवकल्पनया (२।१२ ) प्रदर्भयति अग्निरिति। प्रस्य सर्व्वभूतान्तरात्मनः भग्नि: मूर्गा शिरः, चन्द्रसूर्य्यों चन्रुषी, दिशः शोते कर्गों, विव्वता: उद्माटिता: वेदा: च वाक, वायुः प्रापः, विखं समस्त जगत् दृदयम, पद्मां पदद्मयाय सदथें पथिवी। हि अतएव एष सर्व्वभूतान्तरात्मा -- सर्व्वेषु भूतेषु चनारात्- तया विराजमानल्वात्।

२६८ वैदान्ससमन्वयः ।

तस्मादग्नि: समिधो यस्थ सूर्य्य: सोमात् पञ्ज न्य भोषधय: पृथिव्याम्। पुमान् रेतः सिश्वति योषितायां बच्ची: प्रजा: पुरुषात् सम्प्रसूता: । तस्माहच: सामयजूंषि दौचा यन्नास्च सव्वें क्रतवो दत्नियास। संवत्सरस् यजमानस लोका: सोमो यत् पवते यत् सूर्य्यः॥ तम्नाच्च देवाबहुधा सम्प्रसूता: साध्या मनुष्या: पशवो वयांसि।

तम्म्मादिति। तस्त्ात् सर्व्वभूनाकरावनः चम्नि: जायते, यस प्रम्ने: सूर्ययः समिधः ज्वलनहेतु :-- प्स्तमिते सूर्य्ये तदभि रम्नो निद्वितेति त्रीतप्रसिद्धे: ;- सोमात् सोमरसात् पर्ष्जन्: छृष्टिः, ततः पृथिव्याम् भोषधयः व्रोह्यादयः, शरोषधिम्यः रेतः शुक्रं, यत् पुमान् योषितायां सिश्वति, एवं परम्परया पुरुषात् परापरम्रक्षतिपरिष्ठतुः बड्ो: प्रजा: सम्प्रसूता:। अग्न्यादयोऽतावान्तरकारपलेन महीमा। तम्माहच इति। तस्मात् पुरुषात् सस्रसूता: ऋच: इन्दोविशिष्टा:, साम पाशभत्निकसप्तभतिकस्तोमादिगोतिविशिष्टं, यज्: अनियताच्षर- पादगद्यविशिष्टम, एते तरिविधा मन्ना:, दोचा बज्ोपयोगित्वाय नियमे- रेंहकर्शनव्यापार:, यत्रा: प्म्मिष्ोतादय:, कतवः सयूपा:, दचिणा: च एकगवाद्यप रिमितसर्व्वस्वान्ता:, संवत्सर' च कालकसड्, बजमान: • यत्रवर्ता, लोका: कर्मप्राप्याः, यत्र पितयाणे सोमः पवते चुनालि, वब देवयाने सूर्य्य: पवते पुनाति। तम्मादिति। तम्मात् च पुरुषात् समपरसूता: देवा:, साध्या: देव- विशेषा:, मनुषा:, पशवः, वयासि पचिषः, प्राचापानी, बोडियो,

प्रक्मतिवलो । प्रायापानी व्रोडियनी तपस तद्ा सत्य' ब्रह्मचय्यं विधिस्न॥

सप्त प्राणा: प्रभवन्ति तस्ात् सप्ताञ्चिषः समिधः सप्त हीमा: । सप्त दमे लोका येषु चरन्ति प्राथा गुहाशया निहिता: सप्त सप् ॥।

पतः समुद्रा गिरयस सव्े- स्मात् स्यन्दन्ते सिन्धवः सर्व्वरूपाः। पतश्च सर्व्वा भोषधयो रसस् येनैष भूतैस्तिष्ठते धयन्तरात्मा॥।

तप: प मनन, चह्दा चास्तिकबुद्धिः, सत्य' यथाभूतार्थवचन', ब्रम्मचय भोगाभिलावत्यागः, विधि: च इतिकर्सतव्यता। सम्षेति। तम्मात् पुरुषात् प्रभवन्ति सतप्राणा: शोर्षस्थससे- न्दियहाराषि, सप्ताभ्यिषः तेषां द्वाराणां स्वस्विषयद्योतकदीप्य:, सप्त समिधः विषयाः, सप्त होमा: तड्विषयविद्यानानि, सप्त इमे लोका: इन्द्रियखानानि, येषु लोकेषु गुहाथया :- गुड्डायां देहे हदये वा गेरते ये ते-निदिता: धावा स्थापिता: सप्त सप्त प्राणाः परनि। पतपति। पतः पुरुषात् सब्े समुद्रा:, यिश्यस पर्व्वता:, भस्माद् सर्व्वदपा: विविधा: सिन्धयः नय्यः सन्हज्ते; पतः व सर्व्या भोषधयः रस प, बेन र्सेन भूते: पञ्भि: पन्तराला धरौराम्नरखाना सिडते।

२७० वेदाम्तसमन्वय: ।

पुरुष एवेद विश्वं कर्मम तपो ब्रह्म परामृबम्। एतद्यो वेद निहित गुहायां सोऽविद्याग्रन्थि विकिरतीह सौम्य।। मु २(१)३-१०। ४ । तस्ाद्वा एतस्पादात्मन आाकाशः सम्भूतः । भाकाशाह्ायुः, वायोरग्निः । अग्नेरापः । च्रड्मा: पृथिवी। पृथिव्या शषधयः। ओ्रषधौभ्योऽन्रम्। प्रव्नाद्रेतः । रेतस: पुरुषः । तै२।१३। ५ । अथातोऽनुप्रश्नाः। उताविद्दानमुं लोक प्रेत्य कशन गच्छती३। होविद्दानमुं लोक प्रेत्य कश्वित् समश्रुता ३ उ। सोडकामयत। बह्ु स्यां प्रजायेयेति। स तपोऽतप्यत। स तपसप्ता। द्रद सर्व्वमसजत। यदिद किञ्च। तत् सृष्टा तदेवानुप्राविशत्।

सर्व्वात्मकतवमस्योपदिशति सर्ववोपादानत्वात् पुरुष इतति। इद विश्व कमा तपः पुरुष: एव। यः एतत् परामृत परमम् चमृत कम गुहायां ददि निह्ितं वेद, ह सोम्य, स दह अविद्याग्रन्वि' विकिरति विच्िपति नाशयति। ४। परापरप्रक्वतिपरिष्वतुः पुरुषात् सष्टिमभिधाय विशेष तचाभिदधाति तम्माद्वाइति, तम्मात् ब्रह्मणः एतस्ात् जोवालनः उभयो: सम्म्िलमात् पातममः परालनः परमपुरुषात् (श६[१८४]) प्राकाशः सम्भूतः, आाकाभात् वायुः, वायो: धगनः, धब्ने: चापः, भज्जा: पृथिवी, पृथिव्या: भोषधयः, भोषधौभ्यः पग्रम्, चन्नात् रेतः, रेतस: पुरुष: जौव:।

प्रकतिवख्नो। २०१

परामन: प्रकाशतारतम्यश्ोक्का "पसन्व भवति" (२६[७७प]) इति मन्तेव ब्रहमसत्वासत्ववेदनात् सत्वमसत्वमभ्यदधाव्जीवस्य। एकस्ा- ऋ्द्मय एवाकाशादय: सव्वे स्भूताः। तत् कथ' विदुषोऽविदुषः सत्वासत्ववुद्टि: ? न हि जात्वसतः किन्ताि सतएव अगदुङ्गवः सब्- वति। पत्र विदुषामविदुषाश्व समानप्रतिपत्तिः, सत्यां समानप्रति- पत्तो गतिरपि तयो: समाना स्थात्। ततः संभयवशात् प्रथम' शिष्यः प्रश्नसुन्वावयति प्रथेति। भ्रथ अनन्तरम् अतः अस्तिनास्तितः प्नु प्राचार्य्यस्वोत्रिम् अनु प्रश्नः जिन्नासा शिष्यस्य-कवन सविद्वान् प्रेत्य धमु लोक गच्कति उत नेति। कश्नित् विद्वान् प्रेत्य भमुंलोक समयुते प्राप्नोति उत नेति। न दि सामान्यतोऽस्तित्वन्ञानन ब्रह्म- विश्वं स्भव्ति, भवति तत्तु यतोऽपरोक्षन्नानिनेव। प्रतोऽपरीक्ष प्रामसाधनाय ब्रह्मणी जगत्कारणत्व विभषेणोक्का प्रिष्य' बोधयति विदुषोऽविदुषोभैदव्व साधयति सदतति। स पराम्मा-"तस्ाद्या एत- समात्" इत्यव तच्छब्दो ब्रह्मवाचक एतच्कब्दो जीववाचक:। तयोः केवलतच्छव्दानुवर्सनात् शुद्धब्रश्मै तुरोयात्मभब्दप्रतिनिधि: स इति पदेम बोष्यत इति, न। प्रानन्दमयवाको "तेनेष पूर्णः" (२।६[७७प]) इति कथनात् जीवोऽन परामनोऽन्तर्भूतः। एवमन्सरभूततवेन तस्य ग्रहणात् शद्ो जीवो विशेषणभावापन्ः परामेव विशेष्यतया प्रधान:। स एवावान्सर्भूतजीव: स इति पदेन परिष्टहोतः। बन्यथा सटष्टिक्रम- स्ोकखो म घटते जीवानुप्रवेश बिना तदसभ्भवात्, "इसो वै सः" (४।१२) इत्यत्र सान्ताष्टृह्मैव रसशब्दवाच्य तदन्तर्भूतो जीवसतु "रसं घेवायं लव्धा" दति वाकयेन रसभुक्। सुतरां सर्व्वव्ान्तर्भूतजोवते पुनः कर्तृत्वस्थले ब्रङ्मणो भोत्नृत्वस्थले जौवस्य परिप्रङ्ः। स पराका प्रकामयत ऐच्छत्। किमेच्कत् ? बडु स्वां प्रजायेय पति। किमब बहुभवर्म जम् थ ? व्याकरणम् ; पामन्यभिनभावेन स्थितयोः परा- परम्रञ्जत्योविभजनम्। केम वा स विभजन अतवान् ? स्वात्म- प्ानेन। मतय्वाह-स तप: पतप्यत-"यस् ब्रानमय' तपः"

२७२ वेदान्तसमन्वयः । [म्म पी

तदनुप्रविश्य। सच्च त्वच्चाभवत्। निरुतस्जानिय-

सत्यन्नानृतञ्न । सत्यमभवत्। यदिद' किश्व। तत् सत्य- मित्याचचते। तदप्येष झोको भर्वात। तै २।६।२।३। ई। सद्वा दृदमग्र पासीत्। ततो वै सदवायत। तदात्मानए खयमकुरुत। तम्ात्तत् सुकतमुच्यत इति। तै, राश१।

(८१ ) इति-प्ातभ्नान व्ानाकारिण उदभावयत्। स तपः भ्रान तक्ा आ्वानाकारिणोज्जाव्य यत् इद किश्व तत् इद स्वं नाम: रुपच पसजत व्याकरोत्। तत् सद्ा व्याजत्य, तत् एव धतु- प्राविश्त्। तत् अनुप्रविश्य सत् च हश्यमान, त्यत् व घहश्यमान, निरुत च वचनीयम्, अनिरुत् घ अवचनीय, निलयम व चानरितम, पनिलयन च पनाश्रित', विज्वान च चेतनम्, चविध्ान च पचेतनं, सत्य' च स्थायि, पवृत च अस्यायि पभवत्। किन्तहसतु यदेवमभवत् ? सत्यम् धव्याऊ्मतावस्थम् चखराडब्रह्मवस्तु यत् इद किश्व पभवत्। मनएव तत् ब्रह्म वस्तु सत्य व्याअ्ततस्य सर्व्वस्य सत्ताभूतं-तेमैव व्याऊतनामरूपयो: सत्यत्वात्। तत् त्मिन् एव बर्थे एवं ओोक: भवति। ६। कोडसी शोकस्त' कथयति ससदिति। ससत् मटश्यमानम् भव्याज्यत ब्रह्मवस्तु वे एव भगे ब्ासीत्, ततः प्रव्याज्कतम्रभ्मवसुतः सत् हृश्यमान सर्व्वम् अभवत्। कथम् ? तत् ब्रह्मवसु खयम् पानानं -- परापरमज्जत्यभियम्- प्रकुक्त विभन्नवान् खान्नयतिप्रवाशमकरीद् । तखत् कारवात् तत् बह्मवसु सुक्षत शोभनकियम् उच्ते- सव्वेयु कायपु वर्मृ इति गौयते।

प्म प। २०३ भात्मा वा इदमेक एवाय बसीत्। नान्यत्किंचन मिषत्। स दूकत लोकान् नु सजा दति।

स दूमाललोकानसृजत। अम्ो मरोचीर्मरमापोऽदो- उभ्भ: परेग दिवं दौ: प्रतिष्ठाऽन्तरिच मरोचयः। पृथिवौ मरो या अधसात्ता आ्रप:।

स ईच्तमे नु लोका लोकपालान्नुसजा द्ति।

७। विस्तारत: सष्टिमाह श्रमेति। इद' दंश्यमान' जगत् अग्ेसष्टे: प्राक् एक: आत्मा एव आ्सीत्-शव्याक्मतावस्थायां तद- भिन्नत्वात्; न अ्रन्यत् किञ्च मिषत् व्यापारवत् आसीत्। सुतरां स आम्मा ईक्षत ऐन्तत मानशत्तिुदभावयत्-लोकान् नु सजे सजैम इति।

स दमान् लोकान् अरसजत व्याऊ्कतवान्। के पुनः ते? अभ्ः, मरोचिः, मरम्, आपः। तेषां व्याख्यानमाह-दिव' परेख धुलोकात् उपरि पदः तदेतत् ब्भ्भः, द्यौ अस्य प्रतिष्ठा तदुपरिस्थित- लाव् ; मरोचयः अन्तरिच ; पृथिवी मरः मृत्योरधौनत्ात् ; या: अधस्तात् पृथिव्या: ताः आपः। सष्टेः प्रागपतजसीः प्राधान्यमासौत्, अतस्तयो: प्राधान्येनोलखः। अ्रभ् :- अपा सूक्षोपदानमन्यथा पृथिव्या अधस्तादापद्ृति खतन्त्रोक्ञिन सिद्ाति। 'अपां भरणात्' अभ् इति भाष्यकार: । सरईवत ऐकषत इमे तु लोका:, एषां परिपालनाय लोकपालान् सु सजे सजेम इति। स बरझ्ाएव पुरुषम् पादिजीव समुदृत्य निष्कृष पमूर्च्कयत् सूर्तिमन्त छवतवान्। २५

२७४ वेदाम्तसमन्वय: ।

तमभ्यतपत्तस्याभितप्रस्य मुखं निरभिद्यत यथाएडम्। मुखाद्दाग्वाचोऽग्निर्नासिके निरभिद्येतां नासिकाभ्यां प्रायाः प्रायाह्ायुरक्षिगी निरभिद्येतामतिम्यां चक्षुश्क्ुष शदित्यः कर्गो निरभिद्यतां कर्गाभ्यां प्रोव श्रोवाददिश- स्वङनिरभिद्यत त्वचो लोमानि लोमभ्य ओषधिवनस्प- तयो हृदय निरभिद्यत हृदयान्मनो मनसश्चन्द्रमा नाभि- र्निगभभद्यत नाभ्या अपानोऽपानान्मृत्य: शिश्न निरभिद्ात शिश्नाद्रेतो रेतस आप:। ऐ १।१-४। ता एता देवताः सष्टा असि्मिन्माह्त्यर्गावे प्रापतंसमश- नायापिपासाभ्यामन्ववार्ज्जात्। ता एनमब्रुवन्नायतनं नः प्रजानीहि यम्तिन् प्रतिष्ठिता अन्नमदामेति। सं पुरुषम् अभ्यतपत् सर्व्वानुभूत्वात् खवान्तर्निह्ितेन ज्वानेन तदा- कारतया उदभावयत् ; अभितप्तस्य ज्वानेनाहूतस्य तस्य मुख निरभि- द्यत मुखाकार सुषिरम् अरजायत यथा पक्ियः अएडम्। यद्यप्यरड- मित्युपमया तापसम्पर्कएवाच बुध्यते, तथापीयमालङ्गाविकोतिर्ज्जान- न्योतिषोरेकत्वाध्यवसानादिति सेयम्। मुखात् वाक् वचन, पाचः वचनात् श्रग्निः; नासिकी निरभिद्येताम्, नासिकाभ्यां प्रायः घ्रापे- न्द्रियं, प्रागात् वायुः; अचिणी निरभिद्यताम, पक्विभ्यां चसुः दर्शनेन्द्रिय', चसुषः आादित्यः ; कर्गो निरभिद्येतां, कर्गाभ्यां त्रोष ञ्वपेन्द्रिय, श्रोचात् दिश: ; त्वक् चर्मा निरभिद्यत, तवच: लोमानि, लोमभ्यः भोषधिवनस्तयः ; द्ृदयं निरभिद्यत, हृदयात् मनः, मनसः चन्द्रमा: ; नाभि: निरभिद्यत, नाभ्याः प्पानः, चपानात् मृत्युः। शिश्न' निरभिद्यत, शिश्नात् रेतः, रेतसः भापः प्रजायन्ेति श्रेष:।

ताः एता: पम्नादा: देवता: सष्टा: सत्य: परस्तिन् सदति पति-

प्रक्ृतिवलो। २८५

ताभ्यो गामानयत्ता अबुवन्न वे नोऽयमलमिति। ताभ्योऽशवमानयत्ता अब्रुवन्न वे नोऽयमलमिति। ताभा: पुरुषमानयत् ता अब्रुवन् सुक्ृत वतति पुरुषोवाव सुक्ृतम्। ता अब्रवौद्यथायतन प्रविभतति। अम्निर्वाग्भूत्वा मुखं प्राविशद्दायुः प्रागो भूत्वा नासिके

कर्गो प्राविशन्नोषधिवनस्पतयो लोमानि भूत्वा त्वच प्राविशशचन्द्रमा मनोभूत्वा हृदय प्राविशत् मृत्युरपानो भूत्वा नाभि पाविशदापो रेतो भूत्वा शिश्न पाविशन्।

विस्तोर्ण अर्णवे-"यहवा अदः सलिले सु संरव्ा अ्तिष्ठत" (३३ (४०पृ]) इति-जलराशी प्रापतन् पतितवन्तः त पुरुषम् अशनाया- पिपासाभ्यां सुतड्भ्याम् अन्ववार्ज्जत् अ्नुगमितवान् संयोजितवान्। ताः देवता: एवं स्रष्टारम् अब्रुवन्-आयतन प्रतिष्ठास्थान नः अ्रस्भंग प्रजानीहि पवापय, यम्िन् प्रतिष्ठिताः वयम् त्रब्नम् प्दाम भच्तयाम द्ूति। ताभाः देवताभा: गाम् आ्रनयत् स्रष्टा। ताः देवता: पब्रुवन्- न पुनः अय गौ: नः अ्रस्मव्यं अल पर्य्याप्तम्। ताभ्यः देवताभ्यः अश्वम् आनयत्, ताः भव्रुवन् -अय' अरश्वः नः प्रस्तभा' न पुनः अलम्। ताभा: देवताभाः पुरुषम् श्रानयत्, ताः प्बुवन्-सुक्कत' सुष्ठक्कतं शोभनम् आयतन वत इति। अतः पुरुष: वाव एव सुछ्जतं सुकताभिधं सत्रष्टृवत्। स्त्रष्टा ता: पव्रवीत्-यथायतन यस्य यत् योग्यम् भायतनं प्रतिष्ठास्थान तत् प्रविशत इति। भ्रम्नि: वाक् भूत्वा मुख प्राविशत् ; वायुः प्रायः ब्राय भृत्ा नासिके प्राविभत् ; आादित्यः चसुः भूलवा पचिसी प्राविभत, दिशः

२०६ वैदान्तसमन्वयः ।

तमशनायापिपासे अब्रू तामावाभामभिपजानी हीति। स ते अब्रवीदेताखेव वां देवताखामजामोतामु भागिन्यो करोमीति। तम्मादास्य कस्ै च देवताये हविएट दते भागिन्यावेवासामशनायापिपासे भक्तः। ऐ श१ -५। स र्दच्तेमे नु लोकाश्च लोकपालाखान्नमेभा: सजा द्ति। सोऽपोऽभातपत् ताभ्रोऽभितप्राम्ी मूर्तिरजायत। या वै सा मूर्शिरजायतान्नं वै तत्।

श्रोच भूत्ा कर्णो प्रातरिशन्, श्रोषधिवनस्प्रतयः लोमानि भूत्वा लच च्मा प्राविशन्, चन्द्रमा: मनः भूत्वा द्ृदय प्राविशत्, मृत्यु: अ्रपानः भूला नाभि' प्राविशत्, भापः रेतः भूल्वा शित्र' प्राविशन्। त स्रष्टार अशनायापिपासे सुतृषे पभ्ूताम् उक्रवत्यो पावा भ्याम् अधिष्ठानम् अरभिप्रजानौहि भापय इति। सस्तरष्टा ते भ्रभ नायापिपासे अव्रवीत्-एतासु एव देवतासु वां युवाम् प्रा भामि वृत्तिसंविभागेन प्नुस्टङ्गामि, एतासु देवतासु युवां नागिन्यो भागवत्यी करोमि, तम्मात् स्रष्टवचनात् यस्ये कस्ये देवताये हवि: गटह्ते भवज्येंते अस्यां देवतायाम् अभनायापिपासे भागिन्यी एव भवतः ।२। स स्त्रष्टा ईचत ऐकषत। इमे लोका: घ लोकपाला: च; एभाः भवं सजे सजेम इति। स अपः पभातपत्, अभितप्ताभाः ताभाः प्रद्माः मूर्ति: घनौभूता- कारः चराचरम् प्रजायत। या वे सा मू्ति: ब्रजायत, तत् वे पवम्।

ट्म थ।। प्रकतिवन्नी।

तदेतदभिसष्टं नदत् पराङत्यजिघांसत् तद्दाचाजिष्ट- च्षत् तन्नाशक्रोददाचा यहोतुम्। स यद्दैनडाचाऽयहैष्यद- भिव्याह्ृत्य हैवान्नमत्रस्सात्। तत् पायेनाजिष्टत्तत् तव्राशक्रोत् प्रागेन यहौतुम्। स यहैनत् प्रायेनाग्रहैष्यदभिप्रास्य हैवानुमनसात्॥ तच्चचुषाऽजिघ्ववत् तनाशक्रोच्चक्षुषा ग्रहौतुम्।

तकोवेणजिष्टत्त् तनाशक्रोक्ोवेग गृहीतुम्। स यद नच्ोतेगाग्हैष्यक्क्र त्वा हैवानुमनपात्।।

तत् एतत् अन्रम् अभिसृष्ट नदत् भयात् शब्द कुर्व्वत् पराङ पराखुख सत् अत्यजिघांसत्-इन हिंसागत्यो :- अरभिगन्तुम् ऐच्कत् पलायितुं प्रारभत इत्यर्थः । तत् अ्रत्न स वाचा वचनेन अजिष्टक्षत् ग्रहोतुमेच्कत्, तत् प्रब्र वाचा ग्रहोतं न अभक्रोत्। यत् यदि ह् एव एनत् अ्ब् स वाचा अग्रहेष्यत् म्टदोतवान् स्यात्, अब्रम् अभि- व्याहृत्य एव अब्मित्युक्क व त्त्स्ठात् तप्तः पभविष्यत् लोकः। प्राणेन व्राप्तेन स तत् पन्रम् परजिष्टक्षत्, प्राशेन व्ाणेन तत् ब्रहोतं म भगक्रीत्। स यत् यदि एव प्राणेन व्राणेन एनत् अगरहेष्यत् प्न्नम् भभिप्रार पाघ्राय एव पतपमात् लोक: । चक्षुषा तत् अब्ं स पजिष्टक्षत्, चह्ुषा ग्रहोतुं तत न अरशक्रोत्, स यत् यदि एव चक्षुषा एनत् अगरहैष्यत् अब्रम् दृष्टा एव च पतपात् लोक: । योतेष तत् पजिष्टवत् तत् श्ोषंस ग्रहोतुं न अशक्रोत्। म यत् यदि एव एनत् श्रोषष अग्रहैष्यत् अब्रम् मुता एव पतषात लोक:।

२७८ वेदान्तसमन्वयः ।

तत्त्वचाजिघ्टच्तत् तनाशक्रोत् त्वचा ग्रहौतुम्। स यब नत् त्वचाऽगहैष्यत् स्पष्टा हैवानुमत्रसात्।। तन्मनसाऽजिघ्टच्त् तनाशक्रोन्मनसा गृहोतुम्। स यद नन्मनसागृहैष्यद्यात्वा हैवानुमत्रपात्। तच्छित्र नाजिष्टत्तत् तनाशक्रोच्किश्रन गुहौतुम्।

तदपानेनाजिष्टच्षत् तदा वयत् स एषोऽनस्य ग्रृहीय- ह्वायुरनायुर्वा एष यद्दायुः । स र दक्षत कथ न्विद मद्टते स्यादिति। सर्दृक्षत कतरेण पुपद्मा दति। स र्दृक्षत र यदि वाचाभिव्याहृत

त्वचा चन्नणा तत अजिष्टचत, त्वचा तत ग्रहोतुं न भभक्रीत्। स यदि एव त्वचा एनत अग्रहैष्यत पब्म् स्पृष्टा एव च पबपात लोक: । मनसा तत अजिष्टत्तत, मनसा तत, ग्रहौतुं न प्भक्रीत्। स यत यदि एव मनसा एनत अग्रहैष्यत, पन्रम् ध्यात्ा चिन्तयित्वा एव च अतसात लोक:। शिश्रेन तत् परजिष्टृक्षत्, शिश्रेन तत् ग्रहीतुं न अभक्रोत्, स यदि एव एनत् शिश्रेन अग्रहैष्यत् अबं विसज्य विमुच एव च अतसात् लोक: । अपनेन अर्द्धाभुखच्छिद्रादघोगेन वायुना स तत् भरजिष्टव्त्, तदा वयत् अवयत् जग्राह। यत् यम्मात् वयदिति कारणात् स एष वायुः अब्नस्य ग्रहः ग्राहकः। यत् यस्मात् कारणात् वे एव एष वायु: अन्रायुः पब्रम् आयुः जोवन यस्य-प्ब्नायुद्द प्राणस्य प्रसिह्धत्वात्। स ईचत ऐकषत। कथ' मु इद' कार्य्करणसंघात महते मां बिना स्यात् दति। स ईचत ऐचत-कतरैय प्रपद्ये प्रपदमेयम् इति।

प्रकृतिवल्नो। २७६

यदि पागेनाभिपाणित यदि चक्षुषा दष्ट यदि श्रोतेगा श्रुतं यदि त्वचा स्पष्ट यदि मनसा ध्यातं यद्ापानेनाभा- पानित यदि शिश्नन विसृष्टमथ कोऽहमिति। स एतमेव सीमान विदार्य्येतया द्वारा प्रापद्यात। सैषा विद्तिर्नाम ड्ास्तदेतनान्दन तस्य चय आवसथा- स्वयः खप्ना यमावसथोऽयमावसथोऽयमावसथ दति। स जातो भृतान्यभिव्यवत् किमिहान्य वावदिष- दिति। स एतमेव पुरुष ब्रह्म ततममपश्यदिदमदर्श- भिति।

स ईक्षत ऐक्षत-यदि वाचा अभिव्याह्ृतम् उत्त, यदि प्रागेन प्राणेन भभिप्राणित घ्रात, यदि चस्तुषा हष्ट, यदि श्ोवेग ख्ुत, यदि त्वचा चर्मणा सष्ट, यदि मनसा ध्यात चिन्तित, यदि अपानेन अभापानि तम् उत्प ष्ट', यदि शिम्रन विस्ष्ट निःसारित-कोऽइमिति। स एतम् एव सीमान केशविभजनदेशं विदार्य एतया द्वारा द्वारेण प्रापद्यत प्रविष्टवान्। सा एषा द्ाः विट्टति: नाम तन्राम्त्रा प्रसिद्ा। तत् एतत् नान्दन नम्दन-दैध्यें छ्ान्दसम्-भ्रानन्दकर'। तस्व प्रविष्टस्य चयः आवसथाः निवसतिस्थानानि-जागरितकाले चस्षः, खप्रकाले चन्तर्मनः, सुषुप्तकाले ददयाकाशम् ; चयः खवप्नाः जाग्रत्खप्न- सुषुप्ताख्याः। अयम् बावसथः प्रथम :- चक्षुः; प्रयम् भावसथः द्वितौय :- प्रम्तर मनः; प्रयम् प्रवसथः ततौय :- इृदयाकाश :-

स जातः पिएडं प्रविष्टः भूतानि अभिव्यैक्षत् पभिमुख्येन शालो- चितवान्-किम् इह कार्य्यकरणसंघाते अन्य मदतिरित्षम् भात्मानं वावदिषत् वदितुम् इच्छति इति। स एतम् एव पुरुष परावरप्रक्कति- परिष्यक्तार ब्रभ्म स्व्वान्तर्भावक' ततम-अम्वतकारेषैकेन लुप्तेन-

२८० वेदान्तसमन्वय: । [प्मष।

तस्मादिदन्द्रो नामेदन्द्रो ह वे नाम तमिदन्द्रं सन्त- मिन्द्रमित्याचचते परोचेष। परोकषपिया दूव हि देवा:। परोक्षप्रिया दरव हि देवा:। ऐ ३।१ -१४। पुरुषे ह वा अयमादितो गर्भो भवति। यदेतद्रेतस्त दतत् सर्व्वेभ्योऽङ्गम्यस्तजः सम्भूत आत्मन्येवात्मान विभर्त्ति तद्यदा स्वियां सिच्जत्यहैनञ्जनयति तदस्य प्रथमं जन्म। तत् स्विया आत्मभूय गच्छ्ति यथा खमङ तथा, तम्मादेनां न हिर्नस्ति सास्ैतमात्मानमत्र गतं भावरयति।

तततम' व्याप्ततमम् अपश्यत्। पश्यन् स किमवदत् ? इद' ब्रह्म पदर्शम् दति। तम्मात् इद पश्यतीति इदन्द्रः नाम। दृदन्द्रः इ वे पुनः नाम लोके प्रसिदि: । त' सन्त विद्यमानभ् इृदन्द्रम् एव इन्द्रम् इति- परोक्षेण आचचत ब्रह्मविद:। हि यस्मात् देवा: परोक्षप्रिया: इव- देवानां प्रत्यक्षनामग्रहणहेषित्वात्। द्विरावृत्ति: समाप्तिसूचिका। इस्द्राऽय विश दति (२२३) प्रातत्रयम्। ३। श्रय जीवः आदितः प्रथमतः पुरुषे पितररि एव गर्भः भवति रेतोरुपेण। यत् एतत् रेतः तत् एतत् पितदेहस्य सर्व्वेभाः चक्कभा: सम्भूत परिनिष्पन्रम् तेजः साररूपम्। आलान रेतोरुपम् प्रत्मनि देहे एव बिभर्ति धारयति। यदा स पिता तत् रेतः स्त्रियां सिश्वति, भ्रथ एनत् रेतः जनयति, तत् अस्य जौवस्य प्रथम अन्म। तत् सित्नं रेतः खम् अङ्ग स्तनादि यथा तथा स्त्रिया ब्रात्मभूयम् माकाव्यतिरेकता गच्छति। तम्मात कारणात एनां सीं तत सिर्ख्व रेतः न हिनस्ति न बाघते। सा स्त्री अस्य भर्तुः एतम आत्मानम् प्रत उदरे गत बुद्धा भावयति वर्दयति परिपालयति।

प्रक्ृतिवली। २८१

सा भावयिनी भावयितव्या भवति तं स्त्री गर्भ विभर्नति सोऽग्रएव कुमार' जन्मनोऽग्रऽधि भावयति। स यत् कुमारं जन्मनोडग्रेऽधि भावयत्यात्मानमेव तज्ञावयत्येषां लोकानां सन्तत्या एवं सन्तता होमे लोकाम्तदस्य द्वितौयं जन्म। सोडस्यायमात्मा पुगयेभाः कर्माभाः प्रतिधीयते। अथास्यायममितर आत्मा कवतकवत्यो वयोगतः प्रैति स दसः प्रयन्न व पुनर्ज्जायते तदस्य ततौय जन्म। तटुकमृषिया। गर्भे नु सन्नन्वेषामवैदमह देवानां जनिमानि विश्वा। शतं मा पुर आयसीररचन्धः श्येनो जवसा निरदीयमिति। गर्भ एवैतच्कयानी वामदेव एवमुवाच। सा भावयत्री एवं भर्तु: भात्मभूत गर्भे पालयित्री भाषयितष्या भर्ता पालयितव्या भवति। सा स्त्री त गभे विभर्त्ति धारयति। भग्रे प्रथमम एव स पिता जन्मनः अग्रे सीमन्तोख्यनादिना अरध अई् जातकममादिना कुमार भावयति परिवईयति। स पिता जन्न: चग्े अधि ऊर्द्ट च कुमार यत भावयति, तत भाममानम एव भवयति एषां लोकानां सन्तत्ये अविच्केदाय। एवं पुत्रोत्याद- मादिकरसंणा हि इमे लोका: मन्तता: भविच्छेदेन वर्त्तमाना: । सत भस्य जीवस्व द्वितीय जन्म । भथ सोडयम आत्मा पुथय भाः कमपरभाः पुरकमसम्पादनार्थम भस्य पितुः स्थाने प्रतिधीयते प्रतिनिधौयते। ्रथ घनन्तरम सस् पुतरूपेष जातस्य जोवस्य प्रयम् इतरः अन्यतरः पात्मा पिटरुप: अतअत्य: अतार्थ: वयोगतः गतवया: उड्ः जीर्णः सन् प्रैति मियने। स पितरूप: भाला इतः संसाशात् प्रयन् मच्कम् एव पुनः जायते। तव् भस्य दतीय जन्म-पितापुतयोरातत्वेनेकतात् पुनस्वापि स.

२८२ वैदान्तसमन्वयः। [ष्म थ।

op

खर्गे लोके सर्व्वान् कामानाप्ाडमटतः समभवत् समभवत्। ऐत ४।१-६।

८। आादित्यो ब्रह्मेत्यादेशस्तस्योपव्याख्यानमसदेवे- दमग्र बसौत् तत् सदासीत्तत् समभवत्तदाएडं निरवर्सत तत् संवत्सरस्य मात्रामशयत तव्विरभिद्यत ते भाएडक- पाले रजतस्ज सुवर्गाञ्चाभवताम्।

पुत्रापेच्या भवेत् ताटश जन्मर इति च कारणात्। तत् कवत्ृत्यखम् एक्रम् ऋषिणा वामदेवेन ;- नु वितकें। गर्भे मालगर्भे मु सन् भरई देवानां विश्वा विश्वानि निखिलानि जानिमानि जन्मानि पन्ववेदम् प्रनुबुद्दवान् अ्र्परसत्मि। शतम् आयसो: आयस्यः लौहमय्यः पुरः शरी- रागि मा माम् अरचन् रत्तितवत्य:, खेन: दव जवसा वेगेन ज्ञानक्वत- सामथ्य न अधः निरदीयम् निर्गतः अस्मि (ऋक् ४म, २७स, १ऋक)। गभे शयान: एव वामदेव: एवम् एतत् उवाच। स वासदेव: एवं विद्वान् अ्रम्मात् शवीरमेदात् देवनाभात् धन- न्तरम् ऊहू: उन्नतः मन् उत्क्रम्य पसुषिन् खर्ग लोके सव्वान् का मान् भामा प्राप्य प्रमृतः समभवत्। द्विरावृत्ति: सफलात्मन्नानस्य समाप्ति- सूचनाय। ८। पादित्यो ब्रह्मगः पाद (३।१३) दत्युक्म्। सस्मिव्रेव समगर- ब्रम्मटथ्चर्थमिदमारम्यते सथ्टिप्रक्रियाप्रदर्शनेन आदित्यप्ति। आरादित्यः ब्रह्म इति प्ादेशः उपदेशः । तस्य उपव्याख्यान प्रागवस्थादिकथनम्। अग्े सष्टे: प्राक् इदम् जगत् असत् भ्व्याऊतनामरपम् बासौत्, तत् इद सत् व्याऊतनामरूपम् बासोत्, तत् सत् समभवत् बोजाकार प्राप्रवत्। सत् बोजाकारम् चाणडम् ध्रए्ड निर्वरततत संवत्तम्। तन् चचह संवत्सरस्य मार्ना तत्परिमाचकालम् प्भयत पनिर्भित्म्

प्रकृतिवल्लौ। =८३

तदाद्रजतथ सैय पृथिवी यत् सुवर्गए सा द्यौर्यव्ज- रायु ते पर्व्वता यटुल्वं समेघो नीहारो या धमनयस्ता- नद्यो यद्दास्तेयमुदकछ स समुद्र:। अरथ यत्तदजायत सोऽसावादित्यस जायमान घोषा उलूलवोऽनूदतिष्ठन्त्पव्वागि च भूतानि सर्व्वे च कामास्तस्मात्तस्योदय प्रति प्रत्यायन प्रति घोषा उलूल- वोऽनुतिष्ठन्ति सव्वागि च भूतानि सर्व्वे चैव कामाः। स य एतमेवं विद्वानादित्य ब्रह्मेत्युपास्त डभ्यासोह यदेन साधवो घोषा आ च गच्केयुरुप च निसेड़ेरन्निमे- डेरन्। छा, ३।५।१६११-४। प्रतिष्ठत्, तत् ततः संवत्मरकालादूरछ्ठ निरभिद्यत निर्भिन्रम् सभवत्। ते निर्भिन्ने आगड़कपाले रजत' च सुवर्णे च अभवताम्। सत् यत् रजत सा दय' पृथिवी, यत् सुवगों सा द्ो;, यत जराय गर्भवेष्टन ते पर्व्वताः, यत् उल्व' गर्भोपादान' शुक्रशोगितसब्रिपात' तत् समेघ: मेघसंवलितः नौहारः, याः धमनयः शिरा: ताः नधः, यत् वास्तेय वस्ती भवम् उदक जल स समुद्र: । पथ यत् तत् गभरूपम् पजायत सोडसौ आदित्यः। तं जायमानम् आदित्यम् ततु लक्षीक्वत्य उलूलवः उलु उलु इति घोषा: विस्तौर्णरवा: उदतिष्ठन् उत्थितवन्तः । यतः सव्वाणि च भूतानि सव्वे च कामा: तस्मात् आदित्यात् उदतिष्रन्, ततः स्व्वाणि भूतानि सव्ये एव च कामा: तस्य उदय प्रतति प्रत्यायनम् भ्रस्तगमन प्रति उललवः घोषा: पुतिष्ठन्ति कोलाहल कुर्व्वन्ति। सूर्ययोदये भूतानि कामाय खखक्रियायै सरवमुद्यचकन्ति भ्स्तमिते तस्मिन् विश्वामाय भोगाय तथा कुर्व्वन्नीति फलितार्थः। स यः एतम् आदित्यमह्टिमानम् एवं विद्वान् भादित्यं ब्रम्म इति

२८४ वेदाम्तसमन्वयः।

। संदेव सोम्यदमय ब्सीदेकमेवाद्वितीयम्। तद्मक आहुरसदेवेदमग्र बसीदेकमेवाद्वितीयं तस्माद- सतः सज्जायत।

उपास्ते, अभ्यास: ह क्षिप्रम् एव तत् यत एन विद्वांस साधवः शोभना: घोषा: साधुवादपूर्णा: आगच्केयुः च उपनिम्ेडेरन् च ध्ान- न्दोन्ाप् कुर्य्युः च। होचकारावविलम्बार्थकी। स्रेड-उम्पादने। 2 पव्याऊृतनामदपपिक्षया तैत्तिरीयके "असद्ा इदमग्र पसीत ततो वै सदजायत" (८६) इत्याह। तां प्रतिवदतीय श्रुतिः "कथमसतः सज्जायेत" इति चेत वेदान्तानां समन्वयः सुदूर- पराइत एव स्यात्, सूचकारस्य च सिद्धान्तो (१।१।४) व्याहन्येत, भवेत् खोंक्रिविरोधस (८८)। अतएवासदन सर्व्वशून्यवादिनामसद्वादस् निरसनायेति मन्तव्यम्। सन्मूलक सर्व्वमिदमिति प्रदर्शनायोथयते सदेवेति। हे सोम्य खेतकेतो, अगे सष्टे: प्राक् दद जगत् सत् एव आसीत्। किमिद' सत् यथाद्य बहुरूप' दृश्यते सथेवामीत ? न, एकम् एव असरडम् एव। अखसडत्वे पुनरस्य कार्ययभूतस्व कारणात- त्वनेव स्थितिरिति गम्वते। तत कथमिदमा प्राधान्यमस्य ख्यायते ? सम्प्रति दृश्यमान जगत नवमासीदिति प्रदर्शनाय चेत न् मरख्या अवतारः, तदा यदिद जगत दृश्यते तत सष्ट: प्रागखसहरत्तामाव्र- मासीदिति कथनेन कारणसत्तयास्याभिन्नत्वं प्रदर्श्यते। एतस्य पुनः निःसन्दिग्धतासम्पादनाय 'ऋह्वितोयम्' इ्ति विशेषगम्। वस्वन्तर- विरहितत्वमद्वितीयत्वम्। वस्वन्तरविरह्ितमेक' सदासोदिद' जग- दित्यर्थे निष्पन्रे "ते यदन्तरा तम्रहा" (२।१८) दति वाकेणेक्यार्थ, न तयोर्वस्वन्तरत्वं किन्तु सदभिवत्वं विशेषणद्यमत्र साधयति। तत् हि तत् सष्टिविषय एव एके सर्व्वशून्यवादिन: पाह :- चगे सष्टे: प्राक् इद जगत एकम् एव अद्वितौयं भसत् एव आासीत, तम्मात चसतः सस जायत पजायत।

प्रक्ृतिवली। =८५

कुतस्तु खलु सोम्यवए स्यादिति होवाच कथमसतः सच्जायेत्तेति। सत्त्वेव सोम्येटमग्र भासीदेकमेवाद्ि- तोयम्। तदेव्षत बहुस्यां प्रजायेयेति तत्तजोऽसजत तत्तेज ऐचषत बहुस्यां प्रजायेयेति तदपोऽसजत तस्पाद्यन क्वच शोचति सेदते वा पुरुषस्त जस एव तदध्यापो जायन्ते। ता आाप ऐचन्त बहः स्याम प्रजायेमहौति ता बन्न- मसजत तस्माद्यन क्वा च वर्षति तदेव भूयिष्ठमन्नं भव- त्यन्चा एव तदध्यन्नादं जायते। छा ६।८।१-8। है सोम्य खेतकेतो, कुतस्तु खलु एवं स्थात इति पुनः उवाच पिता परुगि :-- कथम अ्रसतः सत् जायेत उत्पद्येत इति-नाभावात् भावस्योपलब्धेः ; एकम् एव अद्धितीय सत् तु, हे सोम्य, भग्े सृष्टे: प्राक् इद जगत् आसीत्। तत भ्व्याऊृत सत ऐकत ईचां अतवत् पर्य्वालोचयत-बहु प्रभूतं व्याऊ्कतनामरुप स्यां भवेयम्, प्रजायेय प्रकर्षेष उत्पद्येय प्रादुर्भवेयम् इति। तत् सत् तेज: पसजत स्ष्टवत्। तत् सष्ट तेज :- पराकनापूर्गम्-ऐक्षत बहु स्याम् प्रजायेय इति। तत् तेज: पपः सजत। तेजसोऽपामुत्पत्ति: कथं सभ्भाव्यत प्रत्यच- दष्टान्तेन तत् प्रतिपादयति-तस्ात् तेजसोऽपासुत्यत्ते: यब काच पुरुष: शोचति सन्तप्यते खेदते प्रस्द्यति वा, तत् तदा तेजसः एव भापः अधिजायन्ते। ताः पप :- परामनापूर्ा :- ऐचन्त, पा्ः स्याम प्रजायेमहि इति। ता: भावः पबम् पदजन्त। एतदपि प्रत्यच्टष्टाश्ेन प्रतिपादयति-तम्मात् कारणात् यम कच वर्षति तत् एव तब एव भूयिष्ठम् पत्र भवति। चड्ा: एव तत् पब्ाद्य' व्ोड्ि- यवादिकम् सधिजायते।

२८६

१०। नैवे किस्ननाय पासीत् मृत्युनैवेदमावृत- मासौत्। पशनाययाशनाया हि मृत्युस्तन्मनोऽकुरता- त्मन्वौ स्यामिति। सोरऽर्च्न्रचरत् तस्यार्च्चत आपोऽजाय- न्ताच्न ते वै मे कमभूदिति तदेवार्कस्यार्कत्वम्। कए ह वा अस्मै भवति यएवमेतदर्कस्यार्कत्वं वेद।

१०। जीवालसम्बन्ध विना न जातु सष्टिर्जायत इति वेदान्त- समयः प्राध्यान्येन प्रदर्श्यते नैवेहेति। दह संसारमएडले अगरे सष्टे: प्राक् किञ्चन नामरूपप्रविभत्नविशेष न बासोत्। दद हश्यमान कार्य्यभूत जगत् तदा मृत्युना एव शरव्टतम् आरसीत्। यदि किश्वन न आसीत् कथमुत्त मृत्युनावतमिति। प्रच्छन्नतापेक्षया 'किश्वन न पासौत्' इत्युक्ति: । कारणी कार्य्यस्य गूढ़तया स्थितेः कारगास्य च जीवबुद्दावप्राकव्यात् तयो: प्रच्छव्नत्वम्। कोऽय मृत्यु: ? अ्ररशितुम् इच्छा अशनाया। अशनायया परिलक्षितः मत्युः ; प्तएव अशनाया हि मृत्युः । भोक्कृत्वमेव ह्वि तस्य लक्षगम्। कथ' भोतुर्मृत्युरित्य- भिख्या? हिंसाप्रवृत्ते: । भोगार्थमेव जीवा जीवान् घ्रन्ति, अनएवेद जगत् मृत्युना ग्रस्तम्। किमहिंसया नास्ति भोगसभावना ? भरन भोग्यस्यापचयोऽवश्यव्भावी, पतः सषटत भोक्ता मृत्युरिति। "जा- तमनोऽशनाया धमे इति स एष बुद्यावस्थी हविरखगर्भोमृत्युरित्युच्ते" इति भाष्यकारः। प्रात्मन्वी आ्रात्मवान् मनख्वी स्याम् इति स तन्पनः तदीय मनः कार्य्यालोघनक्मम् अ्न्तःकरगम् त्रकुरुत ऊतवान् साम्म- सृत्तिभूत तत् आविष्कृतवान्, स समनस्क :- परात्मसम्बन्ध विना न ततो विसष्टिरिति-पर्श्न् परालान पूजयन्-तपस्तपत्रिति पौरा- पिका :- अचरत् व्यराजत्। अर्चयतः पूजयतः तस्मात् पपः पजायन्त:। परस्चते पूर्जा कुर्व्वते में महं क जलम् अ्रभूत् इति तत् एव अर्चनोत्पन्र जलम् एव अर्कस्य-पच्नतर्घञ-पर्कत्वं तेजोभूय- स्वात् जबस्य। यः एनम् एतत् भर्वस्य भर्कत्व' वेद जानाति,

२८७

भापो वा अर्कसतयदपाएगर बासौत्तत् समहन्यत। सा पृथिव्यभवत् तस्यामश्राम्यत् तस्य श्रान्तस्य तप्तस्य तेजो रसो निरवर्त्तताग्निः । स वेधात्मान व्यकुरुतादित्य ततीय वायुं ततीय स एष आ्रागस्वेधा विहितः तस्य प्राची दिक् शिरोऽसी चासो चममो। अथास्य प्रतोची दिक् पुक्कमसी चासौ च सकौ दक्िगा चीदौची च पार्पूर्वे दो: पृष्ठमन्तरिक्ष मुदरमियमुरः स एषोऽसु प्रति्ठितो यत्र क्व चेति तदेव प्रतितिष्ठत्येव विद्वान्।

पस्मे क' सुखम् एव पुनः भवति-सुखे जन्ने च कमिति नाम- सामान्यात्। आपः वा अर्कः-तेजोऽविष्ठानत्वात्। तत् तस्मात् यत् थपा शरदूव शरः दभ्दव मएडभूतम् बासौत् तत् समहन्यत संघातम् भ्राप- द्यत। सा पृथिवी अ्भवत्, तस्याम् उत्पादितायां मत्यु: पश्नाम्यत् श्रमयुक्त: बभूव। श्रान्तस्य तस्य तप्तस्य सन्तप्रस्य तेजः रसः तेजएव रस: सार: अग्नि: भूत्वा निरवर्सत निष्क्ान्तवान्। स मृत्यु: पात्मान त्रेधा चिप्रकार व्यकुरुत विभल्ववान्। कथम् ? आदित्य ततौयम् अग्निवायपेचया, वायु तीयम् पम्न्यादित्यापेक्षया, अग्निं ततीय वायादित्यापचया-"निश्वस ताग्निः" इति कथनात् भम्निं ततोयमिति नोह्ां सपष्टम्। स एष प्रागः पग्निवायादित्यरपः वेधा विहितः कतः। तस्य वेधाभूतस्य प्राची दिक् शिर: असी च पसी च ऐशन्याग्नेयौ ईर्मो बाह। पथ पस्य प्राची दिक् पुच्छ नधन्यभाग: असी च भसौ च वायव्यनैष त्यो सकषी सक्थिनी ; दच्निषा च उदोची च पार्खे, घौ: पृष्ठम्, धन्सरिक्षम् उदरम्, इय पुथिवी उरः। स एष णु प्रतिष्ठितः । एवं विद्वान् जानन्

२८८ वेदान्तसमन्वय:।

सोडकामयत द्वितीयो म भात्मा जायतीति समनसा वाच मिट्नथ् समभवत् भशनाया मृत्युलदद्रेत चासीत् स संवत्सरोऽभवत्। न इ पुरा ततः संवत्सर चास तमेतावन्तं कालमबिभः। यावान्त्संवत्सरसतमेतावतः कालस्य परसादमृजत। तज्जातमभिव्याददात् स भाग- करोत् सैव वागभवत्। स ऐकत यदि वा दरममभिमछस्े कनौयोऽन्न करिष्य दति स तया वाचा तेनात्मनेदए सर्व्वमसृजत यदिद किञ्वर्च्ची यजुषि सामानि इन्दांसि यन्जान् प्रजा: पशून्। स यद्यदेवासृजत तत्तदत्तुमध्रियत सव्वें यत्र क च एति गच्छति तत् एव तब्र एव प्रतितिष्ठति खिथिति लभते। स भ्रशानाया मृत्यु: द्वितीय: मे मम आत्मा शरीर जायेत उत्प- द्येत इूति प्रकामयत। स एवं कामयत्वा ममसा पूर्व्वोत्पन्न न वाच मिथुन' दन्द' समभवत् समभावयत् क्वतवान्-"चयोविहित सष्टिकम मनसाऽन्वालोचयत्" इति भाषकारः। तत् तत मिथुने यस् रेतः वोजम् आ्सोत् स संवत्मरः अभवत्। ततः पुरा तत्पूर््व न पुनः संवत्सर: भास। त' वोजभूत एतावन्तं काल स पबिभ: भृतवाम् पुष्टिमस्यासाधयत्। यावान् संवत्रः तावतः कालस्य परस्तात् त वौजभूतम् भखृजत सृष्टवान् कुमाराकारेण सः । नं जात स भभि- व्याददात् विदीणमुख अ्वतवान् स कुमार: भाष् इति प्रब्दमकरोत्। सा एव वाक् सभवत्। स मृत्य : ऐचत पर्य्यालोचयत-यदि या नम कुमारम् धभिमंस्े भच्णाय अभिलय्ये, कणीय: अन्पम् पत्र' करिषे इति। एवमाली- चयन् स तया वाचा तेन पामना मनसा इद सव्ं स्वावरजङ्मम्

वा अन्तीति तददितेरदितित्व सर्व्वस्यैतस्यात्ता भवति सर्व्वमस्यान भवति य एवमेतददितरदितित्वं वेद। सोडकामयत भूयसा य्ेन भूयो यजैयेति। सोड- श्राम्यत् स तपोऽतप्यत तस्य श्रान्तस्य तप्तस्ययशो वौर्य्य- मुदक्रामत्। प्राया वे यशो वोय्यं तत् प्रागोषूत्क्रान्तेषु शरौर' शवयितुमध्रियत तस्य शरौरएव मन बासौत्। ह, आ्, ३।२।१-७। सोडकामयत मेध्यं मद्दछ् स्यात् दत्यादि (२1१३)। ११। आत्मैवेदमग्र आसीत पुरुषविधः सोऽनु- वौच्य नान्यदात्मनोऽपश्यत् सोऽहमस्मोत्यये व्याहरत् असजत यदिद' किश्न-ऋचः यजूंषि सामानि कन्दांसि यन्माम् प्रजा: पशून्। स यत् यत् एव असजत तत् तत् असुं भक्षयितुम् भध्ियत धतवान्। यस्मात् सव्वें वे स पत्ति इति तत् तम्मात् भदितः पदिति- नाम्त्र: पदितित्व तस्य मृत्यो: प्रसिड्म्। स सर्त्स्य एतस्य अत्ता भवति, सर्व्वम् भस्य अन्मं भोग्यं भवति यः एवम् एतत् पदितेः पदि- तित्व वेद जानाति। भूयसा सहता यम्ेन भूय: पुनरपि यजय इति स मृत्यु: प्रका- मयत। स अश्नाम्यत् त्रममनुभूतवान्। स तपः पतप्यत ज्ानशत्िम् उदभावयत्। श्रान्तस्य तप्तस्य तस्य यशः वीर्यम् उदक्रामत् निःसत- वत्। प्राणा: चक्षुरादय: वे एव यशः वीर्मम्, तत् तम्मात् प्राणेपु उत्कान्तेषु शरीर खयितुम् उच्छूनभाव गन्तुम् अध्ियत धारव्म्। तस्व शरीरे एव मनः प्रसीत्, तलैव व्यापृत तत्। एवं व्यायृत' किमकरोत् "सोडकामयत मेध्य मबद स्वात्" इत्यादि (२१२)।

२८० वदानसमन्वय: ।

उक्कायान्यब्राम प्रबूते यदस्य भवति स यत् पूर्व्वीडस्मात् सर्व्वस्मात् सर्व्वान् पाप्मन भौषत्तस्मात् पुरुष बोषति ह वै स तं योऽस्मात् पूर्व्वो बुभूषति य एवं वेद। सोऽबिभेत्तस्मादेका को विभेति स हायमौचासक्रे यनम- दन्यन्नास्ति कस्मान्नु बिभेमीति ततण्वास्य भय' वीयाय कस्माद्यभेष्यत् द्वितौयाद्वै भयस्भवतौ।

सस्प्रति खष्ट' परालना परिष्वक्स्य भोक्ुरुश्खेनाह प्रकवेति।सृष्टः प्राक् इद' दृश्यमान जगत् आत्रमा एव पुरुर्षावधः पुरुषाकार: शिर :- पास्यादिमान् आ्रसीत्। स पर्य्यालोच्य आत्मनः अ्रन्यत् न पपश्यत्। स आदिपुरुषः अहम् अस्त्ि इति अग्रे व्याहरत्। तनः ग्रद्द नामा पभवत्। तस्म्ात् एनहि एतस्मिन् काले अपि श्रमन्वितः कस्व- मितुरक्तः अथे अ्रह्म् इत्यव उक्का प्रथ अनन्तरभ् अ्रन्यत् यत् नाम पस्य भवति तत् ब्रूते। यत् यस्मात् स सर्व्वस्मात् भ्रस्ात् पूव्वः प्रथम: सन् सर्व्वान् पामनः देहागतमालिन्यानि (ei८) औ्षत् अदहत् यः पुरुष: जीवः प्रस्मात् सर्व्वस्मात् पूर्व्वः प्रधान: बुभूषति भवितुमिष्छति सह वै त पाममान मालिन्यम् भषति दह्ति। कीऽसी? यः एवम् आ्रदिपुरुषस्य स्वकार्य्यमाधनाय पापदह्नव्यापार वेद जानाति। स धबिभत् भौतोऽभवत्। तस्मात् भद्यतवेऽपि एकाकी बिमेति भीतो भवति। सोडयम् पुनः आरादिपुरुष: ईकां चक्रे पर्य्यालोचितवान् -यम् यष्मात् मदन्यत् न भ्रस्ति, कस्मात् नु बिभेमि इति। ततः एवं पर्य्यालोचनानन्तरम् एव अस्य भय' वौयाय विस्पष्टम् अपगतवत्। वास्मात् हि स भमेष्यत्, द्वितीयात् वे निश्चित भर्य सवति।

२६१

स वै नैव रेमे तस्मादेकाकी न रमते स द्वितीय- मैचूत्। स हैतावानास यथा खौपुमांसी सम्परिष्वती स दूममेवात्मान द्वेधा पातयत्ततः पति्व पत्री चाभवतां

स्मादयमाकाशः। स्त्रिया पूर्य्यत एव ताए समभवत्ततो मनुष्या ब्रजायन्त: सोहेयमीचांचक्रे कथ नु पात्मन- एव जनयित्वा सस्भवति हन्त तिरोसानीति सा गौरभ- वद्दषभ दूतरस्ताए समेवाभवत्तती गावोऽजायन्त वड़- वेतराभवद्श्ववष दूतरो गर्ईभौतरा गईभदूतरखाए समेवाभवत्तत एकशफमजायताज्जितरा भवदस्त दूतरो- ड्विर्तरा मेष दतरस्ता समेवाभवत्ततीऽजाऽवयोडजा- यन्तैवमेव यदिदं किञ्च मिहनमापिपीलिकाभ्यस्तत् सव्वं- मसजत।

स वे पुनः न एव रेमे न रतिम् अन्वभवत्। तस्मात् भद्यलेऽपि एकाकी न रमते। स द्वितीयम् ऐच्कत्। सह पुनः एतावान् एतत्परिमाणः आस बभूव यथा सोपुमांसी संपरिष्वक् यत्परिमाणी स्याताम्। स इम' परिष्वत्ञस्त्रीपुरुषप्रमाणम् एव आ्त्मान' द्वेषा चपातयत्, पातितवान्। ततः पातनात्-पातर्डतिरिति शब्दिका :- पतिः च पत्नी च इति संक्षे भ्रभवताम्। तस्मात् खः आात्मा पतिपतरोः परिणयात् प्राक् इद' दृथ्यमानम् अर्द्बृगलम् अद्दंविदलम् इव इति पुनः बाह स्प उत्तवान् यास्तवल्का: । तष्मात् प्रयम् प्ाकाशः पुरुषार्ई- श्रिष्टः स्त्रिया ख्यर्शेन पूर्य्यत एव। तां परिष्वत्स्त्रीपुरुषप्रमाषादालनः सव्भूतां सें मिथुनभावम् पभवत् पगच्छत् उपगतवान् स भादिपुरुषः सतः मनुष्या: सजायनत। उह उहह-पाजान सम्बोष्य-सा द्रयम्

२६२ वैदान्तसमन्वयः। सोडवेदह वाव सप्टिरताइए हौदए सर्व्वमस- चोति ततः सृष्टिरभवत् सष्याध हाऽस्यैतस्यां भवत य एवं वेद।

अथेत्यभ्यमन्थत् स मुखाच्च योनेहंसाभ्याश्वाग्निमस- जत तस्मादेतटुभयमलोमकमन्तरतोऽलोमका हि योनि- रन्तरतः । तद्यदिदमाहुरमुं यजामुं यजत्येकेक' देवमेत-

ईचांचक्रे पर्य्यालोचयामास-कथ नु मा माम् आमनः जनयित्ा उत्पाद्य सभ्वति उपगच्कति ? इन्त तिरोसानि तिरोभवानि जात्य- न्तरेण प्रच्छव्ना भवानि इति। सागौ: प्भवत्, इतरः आदिपुरुषः ऋषभः व्ृषभः सन् सम्-मिथुनभावमेव-अ्रभवत् अ्रगच्कत्, ततः गाव: बजायन्त दूतरा वड़वा पभवत्, दतरः अखव्षः, दतरा गर्हभी इूतर: गर्दभः सन् तां सम् एव अ्भवत् उपागच्कत्, ततः एकशफम् एकखुरम् श्रखाशतरगह भाख्यं एवम् अजायत। दतरा पजा अ्भवत् इतर: वस्तः, दतरा अविः इतरः मेषः सन् तां सम् एव अ्रभवत् उपा- गच्छत् ततः भ्रजावयः अजास्न प्वयच्न अजायन्त। एवम् एव भ्ापि- पोलिकाभ्य: यत् इद किश्व मिथुन तत् सर्व्वम् असजत। स आदिपुरुष: प्रवेत् अ्रभावयत्-ग्रह'वाव सष्टिः भत्ति, प्रष्ट हि इद सर्व्वम् पसच्षि सष्टवान् असि्ि इति। ततः अ्रस्मात् भावनात् स सष्टि: सष्टिसंत्कः प्भवत्। यः एवम् प्रामान' सृष्टितेन वेद स अस्य शदिपुरुषस्य एतस्यां सृष्यां भवति तद्दत्। प्रथेति अ्रनेन प्रकारेग दूति स मुखे इस्ती प्रक्िप्य अभ्यमन्यत् आभिमुख्येन मथितवान्। सुखात् च हस्ताभ्यां च योने: अ्रग्निम् भसृजत। तस्म्ात् एतत् उभय हस्तौ च मुख' च अन्तरत: अलोम- कम्। कथमेव अभवत् ? हि यस्मात् योनि: भन्तरतः पलोमका- तदुभयोर्योनिखाभाव्यात् तथाभवदिति भाव:। यत् दद वच :-

प्रकतिवललौ। २६३

स्यैव सा विसष्टिरेष: उ द्येव सर्व्वे देवा। भरथ यत् किञ्चेदमार्द्र तद्रेतसोऽसृनत तटु सोम एतावद्दा दद सर्व्वमन्नस्जेवानादश्न सोम एवान्रमग्निरव्नादः सैषा ब्रह्म- गोऽतिमृष्टिः। यच्क्र यसी दैवानसजताथ यन्मर्यः सन्न- मृतानसजत तस्प्ादृतिस्टिरतिसृष्याए हासयैतस्यां भवति यएवं वैद। तद्देद' तर्द्यव्याकतमासौत् तन्नामरूपाभ्यामेव व्याक्रि- यतासौनामार्यामदछरूप दति तदिदमप्येतर्हि नाम- रूपाभ्यामेव व्याक्रियतऽसोनामायमिदएरूप दूति स एष दूह प्रविष्ट आनखाग्रेभ्यो यथा त्षुरः चुरधानेऽवहितः अमुं यज गमुं यज इति एकैकं देवं याज्िका: आ्राङ्ठ्ः तत् एतस्य भादि- पुरुषस्य एव विसृष्टि :- "एकं सत् विप्रा बहुधा वदन्तिय (ऋक् १म, १६४सू, ४६ऋक् ) इति वैदिकन्यायेन-देवभेदः। एष उ हि एव सव्वें देवा: । अस्य यत् किश्च इदम् आर्द्र द्रवात्मक तत् रेतसः स भसृजत, तत् द्रवात्मक' वस्तु सोमः एव अ्न्' च अब्नादः च एव। इद' सर्व्वम् एतावदेव नातोऽधिकम्। कथम् ? सोम: एव अन्रम्, भग्नि: अनादः। सा एषा ब्रह्मणः हिरसगभस्व पतिमृष्टिः सृष्ट रुत्कर्षः। का सा ? यत् यस्मात् श्रेयसः प्रशस्थतरात् आरत्मनः देवान् पसृजत। कथमतिमृष्टिरिति सिद्वान्तः ? यत् यस्मात् मर्त्यः मरणध्गा सन्- आत्मनः पामान् दग्धा-प्रसतान् श्रमरान् देवान् भ्रमृजत, तम्मात् प्रतिसृष्टिः। यः एवम् भस्य आदिपुरुषस्य अतिसृष्टि' वेद, स एतस्याम् परतिमृध्यां भवति तद्त्। मूले किमासीत् कथ वा जगदाकारेश तस्याभूदभिव्यक्रिस्तदाह तमेदम् दलि। हऐतिच्े। तत् इद' परोचापरोच जगत् तर्हिं तस्मिन् काले प्रव्याऊतम् अनभिव्यक्रम् पसौत्। तत् भ्रव्याऊ्मतम्-

२६४ वेदान्तसमन्वय: ।

स्यादिश्वभभरो वा विश्वभ्भरकुलाये तव्न पश्न्ति। भक्कत्मो हि स प्रायान्नेव प्रागो नाम भवति वदन् वाक् पश्यछ्चक्षुः शृसन् श्रोत मन्वानो मनस्ान्यस्यैतानि कर्ममनामान्येव। स योऽत एकैकमुपासते न स वैदाऊृत्स्त्रो द्वेषोडत एकेकेन भवत्यात्मत्योवोपासोतान् ह्यंते सर्व्व एकं भवन्ति। तदेतत् पदनौयमस्य सर्व्वस्य यदयमात्मानेन ह्येतत् सव्वं वेद। यथा ह वै पदेनानुविन्देदेवं को्तिं खोक विन्दते य एवं वेद। वह, ३४।१-७।

पसौनामा अ्रयम, इदरूप: अ्रयम् इति-नामरूपाभ्याम एव व्याक्रि- यत अभित्यक्तमभवत्-"वि श अक्रियत विस्पष्ट' नामरूपविशे- षावधारणमर्य्याद व्यत्तौभावमापद्त"। तत् तस्ात् एतर्हि एतस्मिन् काले अपि डद जगत्-असीनामा अयम् इदरूपः श्रयम् इति- नामरूपाभ्याम् एव व्याक्रियते अभिव्यक्कीभवति। व्यक्तोभवतीति निर्डारगात् जोवपरिष्वकृनिरपेत्तमिद व्यक्तीभवनममिति वा बुध्येतेति वारणाय स्पष्टसुन्ते-स एष दह प्रविष्टः आनखाग्रेभ्य :- "तत् मृच्या तदेवानुप्राविश्वत्" (८५) दूतिवत्। यदि प्रविष्टएव स, ऋतष् कथ न दृश्यते, तत् कारणमाह-यथा सुरः तुरधाने तरकोशे पाहितः प्रवेशित: स्थात्, यथा वा विश्भ्भरः अग्नि: विश्वभरकुलाये खवयोनिकाशठाटी, तथा तम् आत्मान न पश्यन्ति जना:। एवं मच्छन्नत्वेऽपि तत् क्रियया तदर्शन सभवतीति निरहशति। सहि पक्कत्सः असमस्तः, पतः प्रागन् एव प्रामः नाम भवति, वदन् वाक्, पश्यन् चक्षुः, शृखन् त्रोषं, मन्वान: मनः, तानि एतानि सस्य पावनः करियानामानि एव-"रू्प रूपं प्रतिरूपः" (५।६) इति त्तन्यायेन। हि यम्मात् एष पामा पतः प्रापनादिक्रियासमुदायाम एकेसेन प्रक्जत्खः प्रसमस्त: सवति, तस्मात् स यः पतः प्रायनादि-

१२। तदाह्ुर्यद्वह्मविद्यया सव्वें भविष्यन्तोमनुष्या मन्यन्ते। किमु तब्रह्मावैद्यस्मात्तत् सर्व्वमभवदिति। ब्रह्म वा दृदमग्र आसीत् तदात्मानमेवावेत्। यहं ब्रह्मास्म्ीति। तस्ात्तत् सर्व्वमभवत्। तद्योयो देवानां प्रत्यबुध्यत स एव तदभवत् तथा ऋषीगां तथा मनुष्याणां तद्दैतत् पश्यन्नृषिर्वामदेव: प्रतिपेदेऽह' मनुर- भवए सूर्य्यश्नेति। तदिदमप्येतहि य एवं वैदाह

क्रियात: एक्रैक प्राग' चकुरिति वा उपास्ते न स वेद न स जानाति इ्ूति अतः प्रागादिक' परिहाय आात्मा इति एव उपासौत। कथम् ? भत् आत्मनि एतं सर्व्वे एकम अभिन्न' भवन्ति। यत् यस्म्ात् बस्य सर्व्वस्य श्रयम् आत्मा, तत् तस्मात् एतत् आत्मखरूपं पदनीय गमनौयं प्राप्यम्। हि अतएव अनेन आत्मस्वरूपेग एतत्व्वें वेद जानाति। कथम् ? यथा हि पदेन गवादिखुराङ्गितदेशन तदङ्गमनुमृत्य उह्िष्ट' घश्वादि अनुविन्देत् लमत, एवं यः एवम् आत्मस्वरूप' वेद जानाति स कोसि ख्याति श्रीक' गुगवगन विन्दते लभते। १२। जीवप्रवेश' बिना सृष्टिरन सभाव्यतेऽतस्तदेवाग्रे प्रोत्र सम्प्रति प्रवेष्: परब्रह्मगोमुख्य स्टिकत्तृत् वक्ुमाह तदिति। तत्- वध्चमायमनन्तरवाक्येऽवद्योत्यं वसु-बाह: ब्रह्मविदः। ब्रह्मविद्यया -ब्रह्म परमात्मा तत् यया वेदाते सा ब्रह्मविद्या तया-स्व्वं निरवशेष भविष्यन्त: भविवाम दत्येव मनुष्या: यत् मन्यन्ते, किसु तत् ब्रह्म प्वेत्, यस्मात् तत् ब्रह्म मर्ज्वम् अभवत् ? ब्रद्मातुरूपासतदुपासकाभविर्षान्त। ब्रह्म चेदात्भ्नानेन सर्व्व- सभवत्, तदा तज्भ्नानेनोपासकानामपि सर्व्वात्मता भवितुमर्हतौति पश्नोडय 'किसु' तत् दूति। तदुत्तरेऽभिदधाति-रग्रे सृष्टः प्राम् प्रम्म एव आसीत्, तत् भात्मानम् एव न वस्वन्तरम्-बह ब्रझ्म भष्मि

२६६ वेदान्तसमन्वय:। ब्रह्मास्मोति स दूद सव्वं भवति तस्य ह न देवास नाभूत्या ईशते। आत्मा द्वेषा स भवति। भथ

यथा पशुरेवध स देवानाम्। यथा ह वै बहवः पशवो मनुष्य भुञ्जुारिवमेकेकः पुरुषो देवान् भुनत्कस्मिनुव पशावादोयमानेऽप्रिय भवत किमु बहुषु तस्मादेषां तनु प्रिय यदेतन्मनुष्या विद्युः।

इति श्रवेत् जातवान्। तस्म्ात् तत् ब्रक्म सर्व्वम् अ्रभवत्। ब्रह्म- व्यतिरित्क न यतः किञ्चन पसीत; अतस्तत् खयमेव-ग्रह' ब्रम्मा- स्रीति-चिच्छक्ेर्विषयः । अह' ब्रह्मास्मीति ज्वान तस्य नित्य न तु कालोत्यन्नम्। श्रवेत् दति कालनिहशिच्छकेरभिव्यत्या सच्या- रभबुद्धिस्थकरगाय। यतो न वस्वन्तरम् आररसीत् यदिद किश्व तत् सर्व्व ब्रह्म सयमभवत्। "नामरूपाभ्यामेव व्याक्रियत" इत्युक्कातर पुनः "तत् सर्व्वमभवत्" इत्युत्ति: पूर्व्वापरविरोधमुद्भावयेत् यदि न सर्व्वत्र वेदान्तवाक्यानां समन्वयो घटेत। नामरूपे न चिच्छकेरनालभूते, भतो व्याऊ्कत सर्व्वं तत्सवरूपत्वात् ब्रह्मति निहशः कार्यकारणयोर न्यत्वात्। देवानां मध्ये यः यः तत् तब्र प्रत्यदुध्यत स एव तत् ब्रह्म पभवत् तेनैक्यमापत्, तथा ऋषीणां तथा मनुष्यागं-वो यस्तत् प्रत्यवुध्यत तत् भ्रभवत्। तत् एतत् एव कवतक्वत्यत्व' पश्यम् ऋषि: वामदेव: प्रतिपेदे प्रतिपन्रवान्-वह मनुः अ्रभवम्, सूर्ययः च इति। तत् इद ब्रह्म सर्व्वभूतानुप्रविष्टम् एतर्हि पस्तिन् काले यः एवं वेद- यह ब्रह्म अस्मि इति, स दद सव्वें भवति। तस्य अतार्थस्य भभूत्ये तज्ञावाभावाय देवा: न ईशते न समर्था: भषन्ति, किसुन बन्धे। कथमेव भवति? हि यम्म्ात् स एषां सर्व्वेषाम् एकातलेन आता भवति। कथमेतदेकात्मतवं न देवानां प्रिय भर्वात तल्ाथयति-भथ

डेम म।

ब्रह्म वा ददमय्र पासोदेवमेव तदेकए सन्न व्यभवत्। तच्क्रेयोरुपमत्यसृजत चत्रं यान्य तानि देवचा सषाणीन्द्रों वरुगाः सोमो रुद्र: पर्व्जन्यो यमो मृत्युरौशान दूति। तस्मात् चचात् परं नास्ति तर्माब्राह्मग: चत्रियमधसता- टुपास्त राजसूये च्षत्र एव तद्यशो दधाति सेषा चत्सव योनिर्यङ्ह्म। तस्माद्यद्यपि राजा परमतां गक्कति ब्रह्मे- वाब्त उपनिश्रवति खां योनि य उ एनए हिर्नासत सा स योनिमच्कति स पापौयान् भर्वात यथा श्रेया- मध हिछसित्वा।

अन्यः असी अन्यः श्रहम् अरस्ति द्वति यः अ्रन्यां देवताम् उपास्ते न स वेंद जानाति, यथा पशः एवं स देवानाम्। यथा पुनः बह््व: पशवः मनुषयं भुख्ताः पालयेयु: पुष्ीयु: एवम् एकेकः पुरुषः देवान् सुनत्ि पुष्णाति। एकस्तिन् एव पशी आदोयमाने व्याघ्रादिना क्रियमाणे अप्रिय भवति, किसु बहुषु अपजियमागेषु। तस्रात् एषां देवानां तत् म प्रिय यत् मनुषा: एतत् ब्रन्मामतत्त्त्वं विद्यु: जानीयु :- तथा सति तेषां भोगक्षते: । देवयजनपरवर्णविभाग उच्यते -- दृद' चातुर्व्वखम् अग्रे एकम् एव ब्रह्म आसीत् अभित्रभावेन। 'अतएव महाभारती-"न विशेषो- डस्ति वर्णाना सर्व्छं ब्राह्ममिद जगत्। ब्रह्मणा पूर्व्वसष्ट हि कम्मभिर्वर्णतां गतम् ॥" इति। तत् एक सत् न व्यभवर्त न विभूत- वत्, कर्नाणी म ब्शक्वीत। ततः तत ब्रह्म केयोरपं प्रशस्तरूपं नत्रम् पत्यवजत प्रतिशयेन सष्टवान्। यानि एतानि देवता देवेपु सवाणि तानि-इन्द्रः वरुणः सोमः रुद्र: पज्जन्यः यमः मृत्युः ईशानः इति। तस्मात् प्रतिशयेन सष्टलवात चबात पर ब्रेष्ठ न अस्ति-ब्रांद्मणा- नामपि नियन्तृखात। तम्तत राजसूये चचरिय संघख्थम् बघसात् २८

२६८ वेदान्तसमन्वयः । [5मष1

स नैव व्यभवत् स विशमसृजत यान्य तानि देव- जातानि गगश भाख्यायन्ते वसवो रुद्रा चादित्या विश्वे- देवा मरुत दृति। स नैव व्यवभवत् स शौद्र वर्गामसृजत पूषगामिय वै पूषेयए हीदए सव्वें पुष्यति यदिद किश्व। स नैव व्यमवत्तच्तयोरूपमत्यसृजत धर्मा तदेतत् च्षत्रस्य क्षत्र यहर्मस्तम्मात् धर्मात् पर नास्त्ययो अबली-

पधःस्थः सन् ब्राह्मणः-'ब्रह्मन्' भति प्मन्त्वितः ऋत्विक्-उपास्ते- "व्वं ब्रह्मासि" प्रत्युन्नरग। सुतरां चचे एव तद्यशः तस्यात्मनः यशः ब्रह्मत्वरूप दधाति। एवमपि यत यम्मात ब्रह्म चन्रस्य सा एषा योनि: उद्धवस्थान तस्मात यर्द्याप राजसूये राजा परमतां बेष्ठतां गध्कति प्राप्नोति तथापि पन्ततः राजसूययन्नान्त ब्रह्म खयोनि प्रकाशस्थान' ब्राह्मण पुनः आाय्चयति। सुतरां यः राजा एनं ब्राह्मम हिनस्ति न्यग्भावेन पश्यति स स्वां योनि प्रभवस्थानम् ऋच्कति इन्ति। श्रयांम प्रभस्ततर हिंसित्वा यथा तथा स पापौयान् भवतत। स वर्षप्रवर्सयिता न एव व्यभवत-कमोमी नैवाशक्रोत। स विशं वैश्यम् भदजत। यानि रतानि देवजातानि देवजातिमेदा: गयभः गण गगम् भाख्यायन्ते तानि-वसवः, रुद्राः, चादित्या: विखेदेवाः मरुत: इति। स वर्षप्रवतयिता नैव व्यभवत्। स भौद्र पूषण' सेवया पोषक वर्णम् बखजत। दय पृथिवी वे पूषा। कथम्? इय हि इद' सव्वं पुष्यति यत पद' किश्व। स वर्णप्रवर्सयिता वर्सजनेन न एव व्यभवत्, तत तम्मात् कोयो- रूप' धर्ममम् अत्यसअत। तत एतत धर्म' यत यममात, चनस

प्रक्ृतिवननो। यान् बलौयाएं समाशछसते धर्म्मेग यथा राजैव वो वै स धर्माः सत्यं वै तत् तम्मात् सत्यं वटन्तमाड्ुपंर्गी' वदतीति धर्में वा वदन्त सत्य वदतीत्येतयवैतटुभय भवति। तदेतड्हला क्षत्र विट शूद्रसदग्निनैव देवेषु ब्रह्मा- भवत् ब्राह्मगो मनुष्येषु च्षन्रियेग चत्ियो वैश्येन वैश्य: शूद्रेम शूद्रस्तस्मादग्नावेव देवेषु लोकमिच्छन्त ब्राह्मणे मनुष्येष्वेताभ्याए हि रूपाभ्यां ब्रह्माभवत्। अथ यो ह वा अस्माल्लोकात् स लोकमटष्ट्रा प्रैति स एनमविदितो न भुनति यथा वेदोऽननूक्तोऽन्यद्वा कर्माकत यदिह वा अप्यनेवंविद् महत् पुरयं कर्म्म करोति तद्ास्यान्ततः चीयत एव आत्मानमेव लोकमुपासौत स य आत्मानमेव लोक- नियन्तु: च्षत्र नियन्तृ, तत तम्मात धर्मात पर न अस्ति। भ्रथ राज्जा यथा, तथा धर्न्पेगा अबलीयाम् बलौयांसम् आशंसते जेतुं काम- यते। किमसो धर्माः ? यः एव स धर्मः सत्यम् एव तत्, तम्मात, सत्यं वदन्त' जन' धर्मं वदति दूति, धर्मम' वा वदन्त' सत्य वदति इति भाडडुः विवेकिन: । हि यस्रात शयोरूप' धर्मम् एव एतत उभय धर्म-सत्यरुप', तस्मात, भवति-सिद्धाति धर्म्मात्पर' न इति। तत एतत् ब्रह्म चत्र बिट शूद्र: चातुर्रए म्, देवेषु अग्निना एव ब्रह्म अभवत, मनुष्येषु ब्राम्मणः ब्राह्मणसरुपेण, प्षत्रियेग चत्रियः इन्द्रादिदेवाधिष्ठितः, वैश्येन वैश्यः वसुरुद्रादिदेवािष्ठितः। शूद्रेण शूद्र: पथिव्यधिष्ठितः । ह्ि यतः एताभ्याम् अग्निस् ब्राह्मणकेति रूपाभ्यां ब्रह्म सभवत, अतः देवेषु भ्ग्नी एव मनुष्ेषु ब्राह्मण एव लोकम् इच्छन्ति। अ्रथ यः पुनः सं लोकम्-"एवोऽस्य परमोलोकः" (५३[५८६]) इति-पर ब्म्म बहडा अपरोकम् भछ्कला प्रस्मात्

३०० वैदान्तसमन्वयः ।

मुपास न हास्य कर्मा चौयते ब्म्ाछवातमनो यद्यत् कामयते तत्तत् मृजते। ह, आ्, ३।४६-१५। अधो अय' वा आत्मा दूत्यादि (२१५)। १३। आत्मेवेदमग्र आसीदेकएव सोऽकामयत जाया मे स्यादथ प्रजायेयाथ वित्तं मे स्यादथ कर्म कुर्व्वी- येत्येतावान् वे कामो नेचछश् नाती भूयो विन्दे त्तस्ना- दप्य तह्ये काकौ कामयते जाया मे स्यादथ प्रजायेयाथ

लोकात प्रैति, स अविदितः खलोकानभिन्नः एनम ब्ाल्ान न भुनक्नि न पालयति। वेदः वा अननूक्त: अनधीतः, दह यत अ्रन्यत् वा क्वष्यादि करम तत अछ्वत' येन स यथा तथा, अपि चेत् अनेवंविद महत पुसय कम करोति अथ तत पुनः अन्ततः अन्त होयते एव। पलमानम एव लोकम उपासीत। सयः भ्राममानम एव लोकम् उपास्ते, न पुनः अस्य कर्मा चौयते, प्रस्ात हि आ्म्मनः यत् यत कासयते तत तत् सृजते लभते। भ्रथ अय वा ब्ात्मा इत्यादि (२१५)। १३। "स वे नैव रेमे" (८६११) इति सामान्यतो यदुक् सदेव विशेषेण प्रद्श्यते आ्मेति। इद' जायादिक यत् किञ्वन दृश्यत भरग्रे जन्मकाले एक: आमा एव आसौत्। यदि जायादिक सर्व्व तद- भिव तत् कुतस्तेषां खातन्वामासीत् ? स आमा प्रकामयत-जाया मे स्थात्, भथ प्रजायेय प्रजारुपैगा उत्पद्येय, वित्त' मे स्यात्, भथ वामां- कुव्वीय इति एतावान् एव काम: जौवस्याभिलवितविषय: ।कय नैतावतोऽधिक: १ न इच्छन् च एतावानव भवत्विति अनिष्छनपि, ब अतः भूय: अधिकं विन्देत् लभेत, तम्मात् ऋपि एर्ताई एतम्मम् वाले जीव: कामयते-जाया मे खात्, चथ प्रजायेय, बथ वित्तं में खात्, भम करम कुर्षीय इति। यावत् अषि एतेषां जायादीनाम् एत्रेक' न

प्रक्कतिवत्ो। ३०१

वित्तं मे स्यादथ कर्मा कुव्धीयेति स यावदप्य तेषामेकैक' न प्राप्ोत्यक्त्सत्रएव तावन्मन्यते तस्ो कत्सता मन- एवास्यात्मा वाग्जाया प्रागाः प्रजा चचुर्मानुष विततं चक्षुषा हि तहिन्दते श्रोच दैव श्रोतेय हि तकृणो- त्यात्मैवास्य क्माSडत्मना हि कर्म करोति स एष पाङ्को यन्न: पाङ्ग: पशुः पाङ्क: पुरुषः पाङ्गमिद सव्वें यदिद कि्व तदिदए सर्व्वमाप्नोति य एवं वेद। ३।४।१७। १४। चयं वा दूद नाम रूप कर्मा तेषां नाम्नां वागित्येतदेषामुक्थमतो हि सर्व्वाणि नामान्युत्तिष्ठन्ति। एतदेषाध सामैतदि सर्व्वैनामभिः सममेतदेषां ब्रह्मतद्ि सर्व्वाणि नामानि बिभरत्ति।

स प्राप्नोति, तावत् स ब्ऊ्यत्सत्रः असमसतः एव मन्यते। तथ्य कत्खता ए धुनः जायादिक' विनापि-पस्य जौवस्य मनएव ब्राम्मा-पतिः यजमान: सर्व्वविधकार्य्यकरणप्रवसतिसहायत्वात्, वाक् जाया-मनो- डनुगामित्वात् तस्याः, प्राणः प्रजा-वाख्यनसाभ्यां चेषाया उत्पतेः, चनुः मानुष वित्तम्। कथम् ? द्ि यस्नात् चच्षा तत् वित्तं विन्दते लभते। गोतं हि देव वित्तम्। कथम्? हि यस्तात् श्रोलेण तत् वित्तरूप वैदादिक मृणोति। आात्मा देशः एव अस् जोवस्य कमे। कथम् ? हि यम्मात् प्रामना देहेन कमं करोति। स एव पाड्क :- मनभ्टिपश्नभिनिवृत्त :- यप्ः, पाङ्क: पश :- यशोपकरणम्, पाङक्तः पुरुष: यत्रानुह्ाता। किं बडुना यत् दद किश तत् सव्वें पाडकम्। य एवं वेद स सर्व्वम् आप्ोति। १४। नामरूपकमविषयक तत्त्व' विशेषेणोचते वयमिति। दद जगत् वयं-नाम रूप कन। तेषां नाजां वाक् इति एतत् मामान्यम् एषां नाम्राम् एक्थम्-वाचासुतानकारणम्। तरेतत्

३०२ वेदान्तसमन्वयः ।

अथ रूपागां चसतुरित्येतदेषामुक्थमतो हि सर्व्वाणि रूपासयुत्तिष्ठन्त् तदेषा सामैतदि सर्व्वैरूपैः सममेतदेषां ब्रह्म तद्ि सर्व्वाणि रूपागि बिभर्तति।

कर्ममाशात्तिष्ठन्त्य तदेषा सामैतदि सर्व्वैः कर्षभि: सममेतदेषां ब्रह्मतद्ि सव्वागि कर्ममायि बिभर्त्ति। तदेतच्नय: सदेकमयमात्माऽडत्मो एक: सन्नेतत्तय तदेत- दमृत सत्येन छन्न प्रागो वा अमृत नामरूपे सत्य ताभ्यामय प्रागण्कून्नः। इ, आ्रा, ३।६।१-३।

प्रतिपादयति-हि यम्मात् अतः वाक्सामान्यात् सर्व्वाणि देवदत्त- यम्नदत्तादीनि नामानि उत्तिष्ठन्ति। एतत् वाक्सामान्यम् एषां नामविशेषाणां साम। कथम् ? हि यम्मात् एतत् वाक्सामान्यं सव्वेंः नामभि समम्-नाममाचेरा सम्बन्धवशादस्य। एतत् वाक्सामान्यम् एषां नामविशेषाणां ब्रह्म अन्तर्भावकम्। ह्वि यस्मात् एतत् सर्व्वाणि नामानि विभर्त्ति। पथ रूपाणां चसतु: इति एतत् सामान्यम् एषां रूपाणाम् एकथम् प्रभिधेय-चन्ुरविषयलवेन सव्वेंषां ग्रहणात्। तदेव प्रतिपादयति- हि यतः पमः चचुःसामान्यात् सर्व्वागि रुपाणि उत्तिष्ठन्ति। एतत् चनुःसामान्यम् एषां रूपाणां साम। हि यतः एतत् सव्वेः रूपैः समम्-रूपमापेष सम्बन्धवशादस्य। एतत् चद्ःसामान्य रूपाणां ब्रह्म भन्तर्भावकम्। द्वि यस्मात् एतत् सव्वाणि रूपाणि विभर्ति। अथ कर्म्मगाम् आत्मा शरीर: इति एतत् सामान्यम् एषां कम- पाम् उक्थम्-धरीरादेव कर्माणामुत्यानस्योक्कतवात्। तदेव प्रति- पाद्यति-्वि यतः पतः बावसामान्यात् सव्वाति कर्नााषि उत्ति- हन्ति। एतत् भालसामान्यम् एषां साम। कथम्? हि यम्मात्

प्रकृतिवलो। ३०३

१५। पजामेकां लोहितशुक्ककृष्णं बह्नी: प्रजाः सजमानां सरुपाम। अजोद्ेको जुषमानोऽनुशेते जहात्येनां भुक्तभोगामजोऽन्यः ॥ पूवे, ४।५ । १६। खभावमेके कवयो वदन्ति काल तथान्य परिमुद्माना: । देवस्यैष महिमा तु लोके येनेद भाम्यते ब्रह्मचक्रम् ॥

एतत् सव्वेंः कर्ममभि: समम्-कम्ममान्रेष्य सम्बन्धवशादस्य। एतत् आातमसामान्यम् एषां कर्मपणां ब्रह्म न्तर्भावकम्। हि यम्मात् एतत् सर्व्वागि कम्माणि बिभतति। तत् तस्मात् एतत् वय सत्-एकम्; अयम् आत्मा शरीरम् उ पुनः एक: सन् एतत् चयम्-नामरूपकष- लकत्वादस्य। तत् एतत्-त्रयाणामेकत्वम् एकस्य तित्वम्-पमृतम् अविनाशि। कथम्? सत्येन क्वन्नम्-ब्रद्मषि विद्यमानाभ्यां नाम- रूपाभ्यां व्याप्तम्। एतदेव स्फुटतयोच्यते-प्रायः क्रियावक: एव भमृतम्, नामरूपे-सत्यम्, ताभ्यां नामरूपाभ्यां प्राणः कब: व्यापः। १५। पराष्जापराष्च प्रक्ृति तदतीत पर ब्रह्म च स्फुटतयाभि- दधाति पन्ञामिति। बह्ची: प्रजा: सजमानां, सरूपां समानाकारां सस्रूपतया अभिव्ां, लोहितक्वणाशक्काम् तेजोबव्रलत्तणाम्, एकाम् भजाम् अपरां प्रक्वतिम् एक: भ्रजः जीवः परा प्रक्कतिः जुषमाण: सेवमान: अनुशेते भजते तस्याम् आसक्तः सन् तिष्ठते। भ्रन्यः भजः नित्यबुद्दः परावा भुक्तभोगाम् भुक्ता: पालिता: भोगा: विषया: यस्था: ताम् एनां जहाति निरस्तकुहकत्वात् त्यजति तदतीत: सन् तिष्ठतति न तां जुषत इति भाव: । १६। भगवच्छत्र्य व जमत् प्रवर्त्तमानमित्याइ् सवभावमिति।

३०४ वैदान्समन्यः। येनावत निव्यमिद' वि सब्े न्रः कालकारो गुबी सर्व्वविद्ाः। तनेशित कर्मा विवर्सते ह पृथ्वाप्तेजोऽनिलखानि चिन्त्यम् H तत् कर्मकृत्वा विनिवर्त्य भूय- स्तत्त्वस्य तत्त्वेन समात्य योगम् । एकेन हाभ्यां विभिरष्टभिव्वी कालेन चैवात्मगुगैश्च सूत्मैः॥

आरभ्य कर्मागि गुणान्वितानि भावांश्च सर्व्वान् विनियोजयेद् यः । तेषामभावे कृतकर्मनाशः कर्मचये याति स तत्त्वतोऽन्यत्।

एके परिमुद्यमाना: म्र्रान्ता: सन्तः जगत्कारणत्वेन स्भाव' तथा अन्ये काल वदन्ति। लोके देवस्य परातनः एष महिमा माहाना येन इद ब्रछ्मचक्र ब्रह्माएड जगत् भ्ाम्यते वहमानम् ्रस्ति। यनति। येन परात्मना हि इूद मर्व्वम् आरवृतम्, स छः ज्ञान- स्वरूप :- सभावः पुनर्न तथा, कालकारः कालस्य प्रवत्तकः, गुणी कल्याणगुणमम्पन्न:, सर्व्वविद्यः सर्व्ववित् ; येन परामना ईशित प्रेरितं कम क्रियामात' जगद्गमणादिव्यापारः विव्त्तते विविधाकारिय प्रका शते ह खलु। पृथ्वापतेजोऽनिलखानि सित्यपनजीममद्रोमानि सर्व्व- मेतत् चिन्त् संशयास्द'-कारगलेन यत् पूर्व्वमुत्त तत् मूलकारणी- लेखेनाव मौमांसितव्यम्। तदेव मीमांसते तदिति भारम्येति। तत्ष् कना पृथिव्यादिकार्यीं कतवा सृद्टा विनिवर्स्च समालोच भूय: पुनः तख्वेनभूम्यादिना तत्त्वस्य

प्रजातिवता

माद: स संयोगनिमिततरेतु: परस्विकालादकलोऽपि हषटः। तं विश्वरूप भवभूतमौद्यं देव' सचित्तस्थमुपास्य पूर्व्वम् ॥ स वृक्षकालाक्कतिभि: परोऽन्यो यस्प्ात् प्रपञ्चः परिवत्ततेऽयम्। धर्ममावह' पापनुद भगेश' जात्वात्मस्थममृत® विश्वधाम ॥ पूव, ६।१-६।

परतत्वस्य आ्रत्मनः एकेन हाभ्यां तिभि: भ्रष्टभि: वा कालैम सूक्ष्मै: प्रात्मयुगै: च योग समेत्य सम्पाद्य, गुणान्वितानि सत्वादिसुणसन्भू- सानि कर्माणि क्रिया: परभ्य सर्व्वान् भावान् विषयान् यः विनियो- जयेत् स-स-करनमैगि नियोजयेत्, स तेषाम् प्रभावे पूर्व्वावस्थां प्रापिते करमाचये क्रियाविलोपे ऊतकम्मनाशः कत्षाव्मक्रियाशत्ुपसंद्ारः तत्वतः भूम्यादेः स भ्न्यत् विलच्य याति प्राप्रोति। आदिरिति। स भादि:, संयोगनिमित्तहेतु: संयोगानां सज्याना निमिन्त' हेतु: च निमित्तोपादानकारण, त्रिकालात् अतीतानागत- वर्त्तमानात् परः पतीतः, चकलः निष्कलः प्रपभ्नातीतः अपि दृष्टः दर्शनविषयः । तं विश्वरूप' विश्वाति रूपाणि अस्य-"रूप' रूप प्रतिरुपः" इति श्रीतन्यायात्-भवभूतम् उत्पत्तिहेतुभूतम्, दूध् स्तवनीय स्वचित्तस्व' देवम् उपास्य यातौति पूर्व्वेणान्वयन पूव्वें याति येष्ठत्वं प्राप्नोति। सदृति। यम्मात् प्रपञ्नः परिवर्सतते विविधाकार माप्नोति, धर्थपावह'-धर्म: पवइति बस्मात्, पापमुद पापापहर्तार, भगेथम् ३६

२०६ वेदान्तसमन्वय: ।

ऐखय्येशम्, भमृत' विशवधाम विश्वाधारभूत य बात्वा पूर्व्व याति, स वृच्नकालाऊ्ृतिभि: हच: संसार: संसाराकारिभ्यः कालाकारिभ्य: पर: ग्रन्य: ।

पूर्व्वाध्याये परा प्रह्मसिरमिड्िताख्रिन् पुनरपरा। पराया यथा परणाभिन्नत्व स्वरूपैका- मर्था बहुभवम दृश्यते, तथेवापराया र्थाप। विचित्तयीभयी: परगा भिव्नत्वमपि समानम्। तत् कथ परापरीति मिन्ना संज्ञा? स्वरूपाभित्रयत्तितारतम्येन। वदत यदा श्रुति :- "म प्रज्न' नामश्म्" (३५[सप्पृ]) इति तदा पराया युगवादविधविषयभ्नातत्वमपरायाः पुनर्शतत्वविरिततं सूचिसम्। धस्या वचिवा यज्न्ञानादिक प्रकटौभवति, तकु साच्ात्यरस्ेव न तवपराया, परायानु पुनर्भानवेचित्चमेव जौवातु। एवं भेदकारखे सति कथमुभयीर्भंगवत्प्रप्ततित्वमभिव्वत्वञ्ञ। कोडय वैचिवास्य जननिता? खयं परएव। तज्ज्ञानशक्तावसति वचितर वैचिचासमागमस्य न अवेष्णातु सन्भावना। यदि ततएव वचित्वास्ागमः, तत् कथ तिंसदारीपेऽसमति: ? स्थिरता- भावात्। वर्धादोनां यदपि वस्तुनि्ष्ठा्थरत्व भासते लीकहष्टी, तथापि चणे चषणे तेषासुत्पच- मानत' परीचाती भर्वा प्रतिपन्रम्। किमनेन मृषात्वमेषामायाति ? स्वान्मृषात्व यर्द्यापि सध्वेषां वसूनामविशेषेय वर्णादियहृणप्रकटनसामय्वं टश्येत। अतएवाड् भय्यकार :- "यञ्च ब्रदाकना वष म वर्त्तते, न सत् तच तत उत्पदते, यवा सिकताभ्यसलम्। प्रागुतपसेरमन्यत्वादु तृपभ्रमय्यनन्यदेय कारयात् कार्यमित्यवगस्यते। यथा च कारण ब्रम्म निष्त कालेप सख्व न व्यभिचरति, एवं कार्य्यमपि विषु कालेषु सत्व न व्यभिचरति। एकस पुनः सत्वम्, अतीऽ्प्यम- वत् कारबात् कार्य्यस् (२१।१६) दति। "यएकवशों बहचाशत्ियोगादर्णाननेकाम् मिहितार्थो दवाति" ((1०) इत्यनया यदुक्मिह् तत् प्रतिपन्रम्। चतर मत्ती विचिवता, "निद्िता" पत विशेषयेन त्डिचचतायानु यज्ज्ञानादि प्रकाप्पमान तत् खयं परातन इति म प्रतीयते। चैतन्यमात्मनि निरुध्य जगति केवल पतिवचिचासंक्रामण, वर्णादिवेचितां जगति निक्षिप्य जोवात्मनि पुनसतन्यसंयोजन परस्येव महिमा। करथ स एदमकरीदिति जिज्ञासा भूतार्थवादि- भिर्गापत्यते। सरती नास्या भवकाशी वेदान्तेवु। १। चथ परस्य भूतयीनित्वं निर्द्धार्य ततः पृथिष्यादीनां निख्लस्य विव्स व सभ्भवी बिना- यासेन सिदातीत्याइ। सर्व्वत तपसा सष्टेः प्रवृत्तिरवरथते। तपी हि प्रयाससाध्यम; तम्र सभवति परामनि, सुतरां प्रथम जगदुत्यत्तिमप्रयाससाध्यतवेनैवचीदलिखत्। पम्रात् किं या बेदानाना समयमनुखत्य 'तपसा चौयते' इन्युदलिखौत् ? तपसा बहुमवनसेदवाभिप्रेत तपीऽधीनत्व मेव परस्वावश्य सौकर्त्तव्यम्। 'मानमयं' तम्य तपद्रति वचनेन तपससत्खरूपत् चेंत्, मयटा सस्य प्राचुर्थ्य पुनर्यीवञ्ञानवत् सङ्कोचविस्तारमात्नी वपयति। मानप्राचुरग्योय अरभोपचौयत ईत्यदि पूर्व्ववद्समश्जसं स्वरुपसवकपिय्ोर्भेंदसाधनेन सवकपाधीनत्वपरथनात्तस्ष्य। प्रथम सकपस्य आीचुय्य, तेन प्राचु्य्य में व ब्रह्मय उपचय, इति जववत्तस्वी परचितस्ीपचचित्तत्व दर्भयति। एव-

३०७

मव्यवहार्थ्यमिति तसय विशेषय म युज्यते। सत्टरस्वाभिमानिनि तथ्िम् घटते पुनरातीपचय्र इति चेत्, तेनापि न दीषपरिष्ारी ब्रहय एवीपचयस्योत्तवात। नेद पर बक्म कार्य बकोति चेव, सव्वेषु वेदान्तंघनास्थोत्पदयते, तैर्जगत्कारसल्वेन ब्रह्मणी निहेभात्, तविनान्यस स्ष्ट तनिषिधाच। यब च तअ्तिरित्षसान्पस् स्ष्टल्वगङ्गीपतिष्ठते, तव खयमैय शुतिर्वाक्यान्तरीय्व तामप्तुदति। यथा द्वि "नैवेह किच्नाय बासौत् मृत्य नैवेदमाहतमासौत" (न१०) इतादी मत्युलतसट्टिमडा- निवास्थाय "सोज्खभ्रचरत्" दृत्युत्या परातशक्याशरीय ततीऽबादिन विसष्टिरिति मखयते। यथा वा "आतमवैदमय्र बसौत् पुरुषविधः" (८११) इत्य औबकतसप्टिमिरासाय 'तद्वेड़' तर्यव्याऊ्वतमासौत्" इत्यादिना शुत्यनरणान्वयात् जीवपरिषत्: परामन उब्लखः। भतएव भाष्यकार ब्ह "नामरूपयोरपि निर्व्वहण' निरङुभ न ब्रह्मणीऽन्यत समभवति। 'बनेन जौवे- मात्मनानुप्रविश्व नामरूपे व्याकरवाधि' अति ब्रझ्मकर्सृत्वश्रवणास्। नमु जौवस्यापि प्रत्यच नामरूपविषय निव्वौदृत्वमसत? वाढमसिति नभेदलत विवचितः। नामरूपनिर्व्वदच्ाभिधानादेव व सष्टृतवादि ब्रह्मलिङ्गमभिह्ित' भवति (१।३'४')" दति। अतएबात "ब्रह्म नाम रूपमन्नस् जायते" दति कार्य्य ब्रम्म ततोऽभवदित्यक्तम्। सत्येव' कथ वा "तपसा चौयते ब्रम्म" दूत्यस्या- सामक्ग्य® समञ्सं भवतीति विवेच्यम्। जौवानुप्रवेशेन रष्टरमिव्यक्रिरिति वेदानसमयः । नौवबुद्धी न पुनरमन्त ब्रम्म वरवशेषधारणायग्यम्। सष्टिप्रकाशेन सम क्रमभः स तत् धारणा- विषय करीति, अतस नामुपचीयमानत्ेऽपि खानुभूत्या ब्रह्मथ उपचीगमानन्वमुपलम्बते। वस्तुतस्तु न अ्रम्मीपचौयते किरन्ताई जीवबुद्दी स्टिपरम्परया तज्जामस्रूपस्य क्रमप्रकाशएव। अतएवाड श्रुति: "तपसा चौयते" इति। तपसा-कमाभिव्यत्योपचौयमानवत् प्तीयमानेन ज्ञानेन-ब्रम्म उपचीयते वद्धि गतमित्युपलम्यते जौवेन। अतएव द्वि सष्टादावाय्मनः पुरुषविधत्वमाइ (८११) शुति:। १। न खलु वेदान्तेषु जौवीत्पनिट श्यते, तस्याजत्वमैव सर्व्वच प्रसिद्म्। कथमत्र भाष्यकारय 'भावाः' जोवा इति व्याख्यातम्। भावशब्दस्य सत्तामाचाभिधियतया औवव्यतिरिक मन्यत् सर्व्व कथ म तेन ग्हौतम्। "यथाग्रः दुद्रा विस्फ मिद्गा व्य वरन्य वमेवाखादालनः स्व्वें प्रायथा: सव्यें लोका: सव्ये देवा: सव्वायि भूतानि व्य्चरन्ति" (श[५यृ) तका न जीवस्य किन्तरि जोवादिव सर्व्ोत्पत्ति: भूयते। न जीवात् किर्न्ताई जौवपरिष्यक्त रिति चेतू, तथापि नास्य जन्म सूयते। वाढ़म्, "चेतनसेतनामा" (५।६) "अष्िमिद्रामानि ...... सर्ष्वएत भामानः समर्पिता:" (३२१) इत्याद्यासु जीवानां बहुत्वमथ च "सात्मेवैदमयर पासीत् पुरुषविध:" (८११) "यनेन जोवेनातामानुप्रबिश्य" (१२।२) इत्याद्याखेकत्वमस्य दृश्यते, सती नीवसेवस बहुभवन परात्न एवेति सिदत्वात् 'भाषाः' जीवा इति व्याख्या न दोषभाक्। सुतिभिमामेवीहिन्स आष्यकार चाड-"यदपि कचिदस्वीत्पत्तिप्रलयश्रवम' तदप्यतएवीपाविसन्वन्वाय तव्यम्। उपा- ध्युत्पत्ती चास्यीत्पत्तिलत्प्रखयी व प्रलय इति" (२३१०) इति। वस्तुतक्ु परा चापरा च प्रकति: परामनोडभिव्रव्वादजत्वेन बुत्या निर्हिष्टा, "बाजायमानी बहुषा व्यलाय" इति औवन्यायैन बहुभवनमेव जन्मेत्याख्यातमिति स्रेयम्

३०८ वेदान्तसमन्वयः ।

परापरप्रकतिपरिष्वत्ता पुरुष इत्यभिधीयतेव स्टिप्रकरण "दिव्यी ह्वमूरः परुष:" (पI८) इति पुरुषादेव प्ाणामखादीमामुनपिरपवगानि, बैदिकरौत्या सर््वभृतानरता नीडस्य रपच परिकल्पितम्। किमनेन रूपपरिकल्पनयीति तत्त्वं विवधम्। सव्वातौत पर दाक्र यदपि योगप्रलयरीत्या यीगिजनानुभूती प्रतीतिविषय भवति, तथापि तदुपलन्ा तेनानुस्यत सिष्ठति; अन्यथा तदुपदेश एव वेदान्तषु न जातु समवेत्। अतए्व शिवसरूपस्य तस्य परा- परात्मप्रक्वती नित्यप्रकाशमानत्व खप्रकाशतयाभिधौयते। ततएव स्यादौ "भाह्ट' ब्रझ्मार्ऽ्मि" (८१२) इति वेदन तस्य विकारित् नापादयत। किमिद' सप्रकाशत्वम्? महमन्ोति ज्नस्ेत्, न वय खात्मातिरिक्तविषयविज्ञान बिना ऽहमिति विविततया ग्रहीत शक मः। किश्नास्ति पर तप्निम् खात्मतिरित्त विषयजात येन स्यात्तस्याहमिति ज्ञान परिस्फुटम्? बस्ति वैत्तेम तस्यामन्तत्वस्य हानिः। नासिति चैदहमति ज्रानस्य नास्यवकाश:। आ्रात्मानमेवम्ना स जानाति, ततः पुनरात्मान्तर्भू तर्थक्तशक्रिवैचिताया प्रतत्वात्तस्ाहम्मिति न्ानमिति वदामः। म वय प्रतिरीध विनात्मन्ञानवन्तीऽती भवैसदेव परे तर्थत भणित योगिप्रन्चात्मज्ञानेन प्रतिरुद्ध भवति। योगाभिनिविष्टाना समीपतः सर्व्व' तिरोधसे, केवलात्मज्ञानभाव शिष्ते उद्टमन्योत्यकरिय। तिव्रहमि पुनः सव्वेषां सक निरात्मान्तर्भततया प्रदर्शयतत किमासीत परं सथ्यादौ। रुपपरिकत्पनमैतदेव दर्भयति। नहि चन्द्रसूर्य्यादयक्षैन्दसूरययाद्याकारैय मित्यकाल सन्ति, तथा सति तेषामुतपत्तिकथन प्रलापएव स्यात्। शुद्धे चिन्त परब्रक्मथि चिदाकारा सष्टिः मित्मकाल तिष्ठतीति वदामः। जीवसत्निधौ तस्या: अक्तिवेवित्ायीगात् प्रकटनमेव कावकतम्। "रूप' रूप प्रतिरूप:" (५६) दवि प्रुतिः "रूप' रूपम्" इत्यनेन कालकनरूप- प्रकटन' "प्रतिरूपः" दृत्यनेन चिन्माचतया नित्यस्थित' तत् कारय दर्शयति। यतीपनिषदि पुरुषरूप परिकल्पाने तत्र "रूप रूप प्रतिरुपः" दवत्युभयमेवेकत सा निरवेशर्यत। अरत्र "एम सर्व्वभृतान्तरात्मा" दति निवचन "एकस्था सर्व्भूतान्तरात्मा रूप' रूप प्रतिकूपी ्वाहत" (1।ई) दूस्यनयान्वय सूचयति। कथमेव' करोतीति जिद्वासा निष्फला, यती भर्वात हकागामताना कार्य्योर्णा दर्शनेन इगसीतानां कारखानां प्रतीतिः। अतएद हि साधनकाले "तकलाभ्" इति प्रक्रमात् (६1४[२२०प्]) कार्य्लयेन तस्यापृथम्भावतया स्थापनेन वा सान्ताद्रह्वादर्शनम्। ततण्य च पुरुषादग्न्यादान्पततिकधनान्तर "पुरुषएवैद' विश्वम" दृत्युक्वा सव ब्रह्मखन्तर्भूय हदि तहगनेना-

४ । 'तस्ादा एतस्मादात्ममः' कत्यव 'तदेतत्पदयोः परीचापरीवपरयोब्रंहजीवपरवम्' इतति निर्चीय मिताचर जहनसूविव्रती यदुत-"अखवडार्यस्ैव पुरुषा पर्य्यवसायित्वेन प्रक्ृतीपनिषद :- कैवलसष्टिपरत्वे पुरुषार्थपरत्वायीगात्, ईशात् प्रव्त्तामेव अगत्सष्टि मानान्तरैय निश्दीक्षतामुपा- दायामायासेनात्मतत्व' बीधयितुमखरडारथे पुरस्कृत्येव-प्रवर्ततितत्वात्, यद्यपि कैवलादव ईशाज्जगत्- प्रशत्तिर्भवति, तथापी है अस्यापि भूमाधिष्ठानकत्वेन भूम्नः सव्वादिमूलत्वात् तमेव भूमाम जवेशश्रय- मख्वमटार्थभूसमान्रित्य मट्टिमवलव्ात्मतत्व पुरुषार्थपर्य्यवसायौह निरुपितमिति विवेक्व्यम्" शसि,-मन् साघु। तदेवावासक्नीयम्।

प्रक्ृतिवलो। ३०२

५। 'सोडकामयत' 'बहुस्यां प्रजायेय' 'तपीऽतप्यत' इत्यादिक' पराम्मनः काले सवाभ लाष:, बहुभवन, पर्य्यालीचनश्वाभिधाय तव्िन् विकारमापाद्यति। वर्दास् चेत् मायिकमेतत् सर्व्वं', तदपि रहस्यान्तरमुद्ावयति, यदर्थोघाटने विफनप्रयास एवं भवेः। न खलु जगत् सत्क्रियाअत्तिमनपेच्चीदेति। क्रियाशत: कालस्याभ्यदयः (घश्द)। अ्रभुरत्यानेमास्य परात्- क्रियाप्रकाशी भर्वा। सुतराम् 'बकामयत' 'स्ां' 'प्रजायेय' 'अतप्यत' दत्यादिक सदैव सृच्यति। बहुभवनन्तवातनि विद्यमान नामरूपयोव्य क्तीकरयाम्। अतएत्र भूमत्वं तख श्ुती

सोडतिष्ठत्। भवतु तावत्तमसथा। "विज्ञानस्चाविष्जानञ्च सत्यञ्चामृतञ्च" इति न घटते तमिम्। घटते पुनर्वात्क्रमेण-अविज्ञाने विज्ञानम्, बन्ते सत्यमिति। अरचेतनानां चैतनवत् क्रिया

६। "यं वा दूद' नाम रूप' कम" (८१४) दत्यन्न जगति प्राप्यतेन प्रकाशमाना क्रियाशत्त रचते। तत्र सन्देह उपति8्ठते "परास् पर्तिर्विविषेव मूयने साभाविकी ज्ञानबलक्रिया च" (६।११) दति क्रियातवेन यस्या उक्लखी सेवा नेव। परन्तु "मिष्कल निष्क्रिय भान्तम्" (६।१२) पत्यत्र क्रियाविरहितत्वश्रवणात् 'अम्य पक्तिः' इति मेदेनीतेय नेय खरूपभूता किन्तु माधिकौति भवितुमरदति। शत्ती क्रिया, सतुपरात्मा सय निष्किय दति सिद्धान्तमनुखत्य क्रियाया जग- त्निष्त्वमिति "चय वा नाम रूप' कम" दूति प्रतिपादयति। यद्येवं यदवीत्ता "तदात्मान" स्वय- मकुरुस। तम्मात्तत् सुकतमुच्यत इति" तन्न सिद्धाति। मिष्किय' कथमात्मान कार्तु शक यात्, सुकतनामभाजन वा स्ात्। सक्रियत्वेऽपि शान्तत्वेन यदि निष्कि यत्व सन्भवति सर्व्वविधतरङ्ग- शून्यत्वात् तदव पर मान्यस्मिन्। अनन्तशतसरङ्गवर्ज्जिततवेऽपि ततः क्रियासक्रमगेन तच्चनित- चाञ्जल्य' जर्गति प्रकाशते, मुतरां सदधिक्वत्य "चय' वा इद नाम रप' कर्भ"। तरङ्गवर्ष्जितानन्न- पत्तिमभिप्रेत्य "मिष्कल' निष्कि य' शान्तम्" "तदात्माम" ख्यमकुक्त" दृत्युभय सिद्याति।

श/द। सतमे (७) सव्वातीतसंत्परात्मा एक एवमत यदिद किन् ेोभूदिति सर्व्नमानुमीदित® रुत्यमिदमाश्रित्य सष्टिप्रकरण न्यवध्ात्। म पुनः सितिस्थानमनुङ्य जौव- न्यागमः सम्भवत्यतसतदुद्गावमात् प्रागत्न अपां सूत्तीपदानम्, तेजः, पृथिवीम्, अपश्र लोकतया सोडमजदितारकि: । एव विषयसज्ज नानन्तर वित्रयशायिन विर्षायण स तेषु प्रथमाम्योऽम्रI- एवीदभावयत्। एवं विषयविषयिणानियतमकच स्थिरितिर्जीवबुड्धी जगत्प्रीड्कासन', शकेश्षितेषा भिन्नत्व भगवच्ककिरूपत्वञ्च दर्शयति। विषयविषणीरेव नित्ययोगमनुभूय औवस्य शरौरेन्द्रिय- वस्वेन प्रथमत एव वर्षनमुपलम्यते। शरीवश्ीणापगमे वाक्शत्: पुनःस्रगसम्ावना तिरीघते, भती वागिन्द्रियस्याप्रिदेवतलवेन निर्णीतः। व्राणेन्द्रियम्य वायुः, चच्तुरिन्द्रियस्ादित्यः, ऋववेन्द्रियस्य दिक इत्यादय: सम्बन्ा: प्रत्यक्ेणीपलभ्या इति तयोक्ती खाभाबिकत्वमेव दशयते। पगम्यः पुरुष- एवेषां प्रकाश: एफटतर इति तमिंक्षेषामादरेण्णात्मसन्रिवेशवगंम म चित्रम्। अव्नपानादिविषये यत्किश्ेह्ीत सत्खाभाविकक्रममपेत्यय। अन्द्रियामामात्यपेचित मायनस वास परालपेदित

३१०

सुख्यटमुक्तम्। स्िपकरणे जागदवरवाया: प्राथान्ात् ममगसन्पिरितसय चेतव्वसावोह्ेस। सट्टमे (८) पुनरिद' यंजुस्तत्त्वावधारणायोदावर्तव्यम्-"पुनमनः पुनरायुर्म भागन पुनः प्राथः पुगराता म भागन् पुजयस: पुनः बीच म भगन्" (४।१।१५) दति। प्रतिदिन' खपती मम- भादयोऽपक्रामन्ति (प्र, प, बा, श१२२६); सूर्य्योदयी पुन्नबौभूतास्त प्रविभन्नीति निव्यरब्ट-

८-१२। नवमे (2) पुनस जकनवतोपी, पशावस्यीन्पतत्तिर्बिक हतया म्रत्यमात्यन्यचान्यया प्रति पादनादिति चेत्, "एकेन वाम्यां चिमिरएमिर्या (प१्ह) वत्ुत्या भातव्य नास्यच वाहङनिर्यन:। दशमे (१०) मृत्थी: सृड्टिविसार: सूष्टरभोंगविषयत्वाल् जौवस्य च भीकृत्वादित्याकर प्रतिमादितम्। न खलु परमात्मसम्यन्धं विना भवितुमर्दति सेव्यारन्ो सदर्चन स्पषमुक्कम्। अरवापि तेनसख्स्य प्राधान्यं लच्चते। अन्वदत् पूर्ववमुत्त' तेनैव समम्। एकादशी (११) मुनरामनः 'सीऽहमकि' इवि ब्ञान ब्रह्मषः 'यह' ब्रझ्मायि' इति म्ानेन न विरुह्ातैऽस्यापूर्णत्वात्। कथ नायतेऽ्यमपूर्ष इति। "अवमात् सर्वम्रात् सर्वान् पाभन उषेत्" "मच्यः सम्रमृतामसृजञत" दति पापविद्त्वात् पापपरिहरिपामतत्वलाभात्। एकसात्मनी वेधाभवम' स्त्रीपुंस्व नेति तयीरखरत्व' प्रतिपाद्यति। यढच नामरूमव्याकरय न तत् परातमनिरपेक्मिति भेयम्। दादशे (१२) 'वहं' ब्रम्मायि' इति ज्ञान 'स्वेत्' इति क्रियया न जातु काले समुत्पन्रमिति बौध्यम्। खप्रकाशस्य तस्य खचिन् खस् निव्यप्रकाशएव सिद्धाति। नौवबुद्दापेचया सर्व्वत वेदान्तेव्वेवंविधा: प्रयोगा इतिन कीऽफि दोष: । 'अरहमष्ति' इति ज्ानस्यान्तर्भूत ज्ानवेचितारमिति तत्प्रकाशएव "तत् सर्व्वमभवत्" इति वचनस्त् मूलम्। "कि पुनस्तत् कर्न यत् प्रागुत्पत्तेरीत्वरज्जानस् विषयी भवतीति। स त्वान्यत्वाभ्यामनिर्व्वचनीये नामरपे अ्रव्याक्ृते व्याचिकौर्षिते इति ब्रूमः" (१।१।५) दति भाष्यकारी किसदेव दर्भयति। "यस् हवि सर्व्वविषयावभासलचय भ्रान' नित्यमस्ति" तख पुभर्भजानावभास्ं सवचितंा बिना किं वाजन्यत् भवितुमरति। जीवबुद्धौ तदव यदा तनीति परात्ा तदा सृष्टि: प्रवर्शते। सपुनर्जीवः प्रतिबुद्ध: कारगन तेनाभिन्न' सर्व्वमात्मामन्न पश्रत्यतएवीत्तम्-सथीयी दवानां प्रत्यमुध्यत स एव तदभवत् तथा कषोयां तथा मनुष्याग्ाम्" इति। दैवेषु वधादिवर्ष विभाग :- "प्रजया पशभिर्व हवर्च्नसा सुवर्ग लीके" (तै, ना, १।२।१) "सत्रामि व विशेषीडसि दिवि नौचीयमध्यमा:" (चनु, गौ, १०४१) इत्यादीनां मूलम्। धर्नरस्य सत्यस्य चकत्व'-"एकस्य सत्यस्य निविधीपाधियोगाविविधाकारय् प्रकाशी वर्ष:" (२२ [१३५५]) इति यत् पूर्षवमुत्त न तेन विरुबरते।

११-१६१ नयोदमे (१२) सकामतवमामनः प्रदर्श कथमन्वानपेचया स्ातस अत्सत् सदीव दर्णयति। वासनसीत्पप्रेन प्रयवेन लव्बल: चच्तुषा भगवदनर्णदर्भन, श्रीमेम तद्मुववर्शन- वक्मां, कायरेन च वत्कर्शासुडानमपहरति तस्य सर्व्वविधविषयाभिलापमित्यायङ्वारिकरोत्या अर्थात "सम एवासयाम बाम्जाया" स्वादि। चसुहंशे (१४) नामरूप कर्नभरति तत्चय विश्नीति।

सायमयाक आकव्य स्वितिय प्ाबाशि। अमूखक कि सर्व्म्, थती नामरपावाक' सखे

प्रकृतिवलो। ३११

सत्य मित्यभिख्व्ययाऽ5ख्यातम्, कर्मा पुनः प्रायः, ततएव नामवपावकार्नां पैहीत्पतेः। नामकपे एवैन्द्रियगीचरे प्रायतु ताम्पो प्रच्न्नः । बीडसौ प्रच्कनः स एव नित्यइत्यसत्षम्। या्मिम् सर्व्वमन्त- भूत सदेव वश्नेति नामादिषु यवदन्तर्भावक तत्ताम्तया टट्टम्। पखदती (१५) कर्ष्वेदामवान्तर- तखवानां मूख विल्ेनीक्म। वत् पुनः सर्वमनभूंय विद्यमान तमभ्। भतीऽनर्भोववलचय- मनुसस्योत्र "उद्गीतमेतत् परमन्तु वृद्च तविस्वयम्" (१२९१) इति। मोहर्नोवख, भोग्यस प्रक्ृते:, प्रेरितुः पराम्नी मधुबाअ्ममप्रदर्मितमार्गेय सर्व्वान्तर्भावके वृक्रय कत्वम्। "विविध' नृझमेतत्" इतात्या भोग्ये भोग्यस्य, जीवे भोग्यस्य जौवस्य च, भोग्यस्य जौवस च परात्यनि, अदिति तु सभ्वेषामित्यनतर्भावनप्रक्रिया व्यत्रीभविष्यति तत्ववत्माम्। षोड़ये (१६) खभावकाला- दिक' न जगत्कारय किन्ताई तत्कियाशत्या प्रोभ्ूतमिति निर्योयावान्तरतख्वाना संख्याया अनित्यत्वस्चाख्याय जौवबुद्विमेदात्तथा प्रती निर्भवतीति ध्वनितम्। तत् परतश्वमेकमेय कालादवेंसः, तदेव सर्ळ नियीजर्यात, तेनैव सर्व्व' विवनेते, तत्कियामतयुपसंहारे तदव सर्व्वक्लियथमितुाप लभात द्व्यन समासात् प्रदर्शितम्।

दूति प्रक्ृतिवल्ली अ्रष्टमोऽध्यायः ।

नवमोऽध्यायः। देवतावली। १। सुकेशा च भारदवाज: शैव्यस सत्यकाम: सौरय्यायगी च गार्ग्यः कौशल्यश्चाश्वलायनो भार्गवो वैदर्भि: कबन्धौ काव्यायनस्त हैते ब्रह्मपरा ब्रह्मनिष्ठाः पर ब्रह्मा- न्वेषमागाएष ह वै तत् सव्वं वच्यतीति ते इ समित्- पाययो भगवन्तं पिप्पलादमुपसन्राः । तान् ह ऋषिरुवाच भूय एव तपसा ब्रह्मचर्य्येग शरद्धया संवत्सर संवत्स्यथ यथाकामं प्रश्नान् पृच्कय यदि विन्नास्याम: सव्वं ह वो वच्ताम दूति।

आदित्यादयो वैदिकदेवा एवोषनिषदि ग्ह्यन्ते न पुनः पीरा- पिका:। तत्तहेवेषु ब्रह्मदृष्िः, तेषां सहायत्व, तेषां परसरसम्बन्ध- सास्मिवध्याये दृश्यन्त। न कुत्चित् ब्रह्म त्वमिति पदेन सम्बुध्यते। प्राणादिषु तदन्तर्भावकत्व' पश्यता त्वत्पदेन सुतिवेदिकरीत्यनुसरण- मात्रम्। वेदवेदान्तयोरेकत्वे पुराणस्याभ्युदयः। तत्रास्या बहल- प्रचार:। खेताशतरीपनिषदि तवम्पदस्य प्रयोगो लोलामयलेनै3, न पुनर्ब्रह्मगि सर्व्वातोते, तत्र तदसभ्भवात्। १। आदित्यं चन्द्रष्ट प्रथम' देवतया ग्ह्ात्याख्यायिकयारभ्य। भारहाज: भरद्वाजस्यापत्यं सुकेशा च, शैव्यः शिवेरपत्य सत्यकामः च, सोर्यायणी-सोर्य्ायणि :- सूर्य्यस्यापत्य गार्ग्यः गर्गगोत्ेत्पन्नः, पाश- लायन: पशलस्थापत्य कोशत्यः, भार्गवः भृगोरपत्यं वैदर्भिः, कात्या- यन: कतस्यापत्यं कवन्धी, ते एते ब्रह्मपरा: वेदपरायणा: ब्रद्मनिष्ठाः वेदनिष्ठाः पर ब्रह्म अन्वेषमाणाः, तदधिगसाय-एष पुनः तत् सर्व्व वध्यत इति समित्पासय: भगवन्त पिप्पलादम् उपसन्ना: उपजग्मुः । तान् उपसन्नान् स पिप्पलाद: पुमः उवाच-भूयः एव पुनरव

रम थ। । देवतावजी। २१२

अथ कवन्जी बान्यावनउपेत पम्च। भनवन्, कुतो ह वा दमा: प्रजा: प्रजायन्त दति। तसो स होवाच पजाकामो वे पजापकि स तपोडन- प्यत स तपसपा स मियुनमुत्पादयते। रविस प्राय- सेतेतो मे बडुधा प्रजा: करिष्यत इति। पादित्यो ह वै प्रायो रयिरेव चन्द्रमा रयिव्वा एतत् सव्वं यन्मूर्तंश्ामूत्तंज्व तस्म्ान्भूतिरेव रयि: । अथादित्य उदयन् यत् प्राची दिन' प्रविभति तेन प्राच्यान् प्राथानुश्मिषु सव्निधत्ते। यहचियां यत् प्रतचीं यद्दोचीं यद्धो यटूषं यदनरा दियो यत् सव्वें प्रका- शयति तेन सर्व्वान् प्रायान् रश्मिषु सब्निधतते।

तपसा, बहाचयों वा, वइया संवत्सर संवत्सरकाल संवत्स्य सम्यग्- गुरुमसूवापरा: सन्तः वत्खथ। यथाकाम यो यसम काम: सम् चनतिजम्य पन्नान् पच्छथ, यदि विभ्वास्ाम: सब्य्रें पुनः वः युवव्यम् पच्चाम: इति। भव धमनर कान्यायन: कवन्धी उपेत्य पम्रच्क-ह भगवन्, इमाः प्रजा: कुतः पुनः प्रजायन्त इति। स पिप्यलाद: तथी पष्टवते उवाच-स प्रजापति: पुनः प्रजाकाम: तप: पतम्यत, स तप: तम्ा, स रयि' च ग्राम व मिशुम इन्दम् उत्पादयते उत्पादितवान्। कवम् ? एती मे बड्धा प्रजा: करि- चते इति। के ते ? प्राय: पुनः भाित्य:, रवि: एव चन्द्रमाः। एतत् स्ब्ध सद् मूर्ज व चमूतें प तत् वा रवि: चन्रम्। तम्मात् मूर्त: एव रथि:। अथ पर्घित्क: उदयन् उहचन् मत् भाषी विया पविभिति तैन

३१४ वैदान्तसमन्वय।

स एष वैश्वानरो विश्वरूप: प्रायोऽम्निरुदयते। तदे- तटचाऽभ्युतम्। विश्वरूप इरिग जातवेद्सं परायव ज्योतिरेकं तपन्तम्। सहस्ररश्मिः शतधा वर्त्तमान: प्रायाः प्रजानामुदयत्येष सूर्य्यः । प्र, १1१-८1 २ । अथ हैन भार्गवो वैदर्भि: प्रपृष्ठ। भगवन्, कत्येव देवा: पूजां विधारयन्ते कतर एतत् परकाशयते कः पुनरेषां वरिष्ठ दूति।

प्राचान् तहिम्मताम् प्रायान् प्रालिन: रश्मिषु खवविरतेवु सब्तिघरे आत्मभूतान् करोति। यत् स दच्िगां, यत् स प्रतौषीं, यत् स उदीचीं, यत् स प्रधः, यत् स अर्छ्ट, यत् स भन्तरा दिश; कोषदिभ: प्रवान्तरदिशः, यत् च स अ्रन्यत् सर्व्व प्रविशति, तत् सर्व्व प्रकाशयनि, तेन सर्व्वान् सर्व्वदिकस्थान् प्राणान् प्राणिन: स रश्मिषु सवरि्स्े गम भूतान् करोति। स एष प्राणः आादित्यरूपी वैशवानर: सव्वात्मा, विशवरुप: विश्वानि रृपाषि यश्निन्, धम्नि: ज्वलन :- रात्री तम्िमन् निह्धिततेजस्वात्- उदयते। तत् एतत् वस्तु ऋचा मन्तेण पभ्युक्रम्। सहस्त्ररशमिः, शता वर्त्तमानः, प्रजानां प्राणः य एष सूय: उदेति, तं विश्दप सर्र्रूप, हरिण' रश्मिमन्तं, जातवेदस सच्जातप्रजानं, परायर्ण सर्व्वमाणात्रय, ज्योतिरेक' सर्व्वप्राणिनां चक 'भूंतमद्ितीय', तपन्त' तापक्रियां कुब्बाण वदन्ति। २। प्रथ धनन्तरम् एन पिप्पलाद' पुनः भार्गवः वैदर्भि: पप्रच्छ

देवतागका। तथे स शेवांचाकाशोऱ वा एव देवो बायुरम्मिराय: पृथिवी वाद्यनसनु: श्रोपस्। ते पृकाश्याभिवदन्ति वव- मेतद्वागामवष्टम्य विधारयामः । तान् वरिष्ठः पाय उवाच। मा मोहमापद्यथाऽइ- मेवैतत् पञ्चधात्मान' परविभज्यैतद्दागमवष्टम्य विधारया- मौति। तेडश्रद्धाना बभूवुः। सोऽभिमानादू्द मुत्क्रामत दूव तस्मिन्नुत्क्रामत्यथेतरे सर्व्व एवोत्क्रामन्त तस्मिधस पृतिष्ठमाने सर्व्वएव प्रातिष्ठन्त। तद्यथा मचिका मधु- पृष्टवान्। हे भगवन्, कति एव देवा: प्रजां विधारयन्ते, कतरः एतत् शरोर प्रकाशयते, कः पुनः एषां वरिष्ठः श्रेष्ठः ईति। तम्मे वैदर्भये स पिप्पलादः उवाच-आकाशः पुनः एष देवः। न केवलमाकाथ: किन्तर्हि-वायुः, भग्मिः, आपः, पृथिवी-इति पश्चभूतानि ; वाक्, मनः, चसुः श्ोष च। ते देवा: प्रकाश्य स- सामर्थ्यम् भाविष्कृत्य पभिवदन्ति-वयम् एतत् वाण शरीरम् भवष्टम्य भभिथिलभावेन अवरुध्य विधारयाम: । वरिष्ठः मुख्यः प्रागः तान् उवाच-मा मोहम् आापद्यथ हथाभि- मान मा कुरुत। ग्रहम् एव एतत् वागादिरूपेण पसधा भामान विभव्य एतत् वाग शरीरम् पवष्टम्य पथिथिलभावेन सवरुध्य विधा- रयामि इति। ते वागादय: अ्श्नह्धाना: चप्रत्ययवन्तः बभूवुः। स मुख्यप्राणः भभिमानात् ऊर्द्ट म् उत्क्रामते दव। तस्त्मिन् उत्क्रामति दतरे सव्वें उत्क्रामन्ते, तस्मिन् च प्रतिष्ठमाने सव्ें एव प्रातिष्ठन्त। तत्ष् यथा उत्क्रामन्त मधुकरराजान प्रति सव्वा: एव मचिका: उत्क्रामन्त,

२१६ करराजानमुत्क्ामन्तं सर्व्याएनोत्कामने तक्षिय पुतिष्ठ- माने स्व्चा एवं पातिष्ठन एवं वाह्ानसमु:तरीवस्त ते पोता: पायं सुवन्ति। एवोडग्निसपत्येष सूर्य्य एष पज्जन्यो मघवानेष वायु रेव पृथिवी रविर्हेव: सदसच्चामृत च यत्। अरादूव रथनाभी पुरणे सव्वें पृतिष्ठितम्। टची यर्जूषि सामानि यन्न: वतर ब्रह्म च। प्रजापतिसरसि गर्भे त्वमेव प्रतिजायसे। तुभ्यं प्रायः प्रजास्त्विमा वलिं हर्रान्त यः प्रापेः परतितिष्ठसि ॥

तथिन् च सचुकररात्रि प्रतिष्ठमाने सव्बा: एव प्रातिह्न्त, एवं तहष्टान्तानुसरबेन वाक्, ममः, चस्ः, श्ोच च ते मौता: ग्रहधामा: प्रापं सुवन्ति। एष ग्रायः भग्नि: सन् तपति, एष प्राय्तः सूर्ख:, एव नप: पर्व्जन्यः, एव प्राण्तः मघवान् इन्द्रः, एष प्रायः वायु:,-तत्तत्कमा निर्व्वहति। पृथिवो, देवः रयिः, यत् सत् मूर्तम् भसत् चमूर्त्तम् भमृत च-तत् सर्व्वम् एष प्रायतः एव। रथनाभी घरा: इव, प्रापे ऋच:, यजूंषि, सामानि, यभ्ः, चत्र सर्व्वस्य पालयित, ब्रह्म च यम्रादिकमांकसृ सव्वें प्रतिहठितम्। लम् एव मजापति: गर्भे चरान, प्रतिजायसे पितु: माल् क मविरुप: सत् आयये। यः लवं म्ाणीः पमुरादिभि: प्रतितिर्हनि,ने प्ोच इमा: प्रजा: तसा तुभ बधि हरन्त।

देवताबजो। देवानामसि वच्धितमः पितृयां पुथमा खधा।. ऋषोयां चरितं सत्यमथव्वाद्विरसामसि॥ इन्द्रसत्व पाण तेजसा रुद्रोऽसि परिरच्चिता। त्वमन्तरिचे चरसि सूर्य्यस्त्व ज्योतिषाम्पति:॥ यदा त्वमभिवर्षस्यथेमा: पाण ते पृजाः। भानन्दरूपासिष्ठन्ति कामायान्न भविष्यतीति । व्रात्यस्त्व प्राणेकक्टषिरत्ता विश्वस्य सत्पतिः। वयमाद्यस्य दातारः पिता त्वं मातरिखनः।. या ते तनूर्वाचि प्रतिष्ठिता या शोचे या च चन्तुषि। या च मनंसि सन्तता शिवां तां कुरु मोत्क्रमीः ॥

त्व' देवानां वद्धितमः श्र ष्ठाग्नि: असि; पितचां प्रथमा खधा- देवानासग्रे नान्दोमुखश्नाडे दीयमान प्रथमम् बथ्रम्-महटर्षीषाम् चथर्व्याद्गिरसां सत्यं चरितम् भसि। से प्राय, लम् इन्द्रः, त्व' तेजसा परिरचिता परिपालक: कद्र भसि, त्वम् भन्तरिचे चरसि, त्वं ज्योतिषां पति: सूर्य:। है प्राथ, यदा त्यम् पभिवर्षसि तदा इमा: ते तव प्रजा :- कामाय चमिलाषाय यघेष्टमिति यावत् चन्र भविष्यति इति-मानन्दरुपा: भुखं प्राप्ता इव तिष्ठन्ति। हे प्राय, त्वं व्रात्य :- प्रथमजत्वात् संस्कर्तुरमावादसंस्ृत :- खभा- वतः शुद्ः, एकऋषि :- भरथर्व्वमां प्रसिष्ठः एवर्षिनामा पग्नि:, विश्वस पत्ता भोक्षा, सत्पतिः। वयम् बवस्य चदनीयस् दातारः, मात- विश्वान: बायो: त्व' पिता। या प वाचि, या च खोने, या च चश्तुषि, या व मनसि से तब तनू: सन्तमा पविच्छिया प्रतिष्ठिता ता तमू शिवा मार्न्ता कुछ, मा इत्कमो: मा सत्कान्तो भू:।

३१८ वेदान्तसमन्वय:।

प्रायास्येद वशे सव्वें विदिवे यत् प्रतिष्ठितम्। मातेव पुधान् रचख श्रस् प्रज्नास्न विधेहि न दति।। प्र २।१-१३।

३। चथ हैनं कौशल्यच्ाशवलायन: पप्रच्छ। भगवन् कुतएष प्रागो जायते कथमायात्यस्मिक्करीरे भात्मान वा प्रविभज्य कथ पातिष्ठते केनोत्क्रमते कथ वाध्य- मभिधत्ते कथमध्यात्ममिति। तस्मै स छोवाचातिपरश्नान् पृष्कसि। ब्रह्मिष्ठो- सोति तम्मात्तेऽह प्रवीमि। भात्मनएष पाणो जायते यथैषा पुरुषे क्वायैतस्मि-

चिदिवे ढतीयस्यां दिवि यत् इद प्रतिष्ठित तत् सर्ब्व प्रायस्य वगे। हे प्राप, माता इव पुजान् प्रम्मान् तं रचख, श्री: तरियः च प्रज्नां च नः प्स्व्यं विधेहि विधत्ख। ३। पथ पनन्तर पुनः एन पिप्पलादम् पाखलायनः कौछखाः प्रपष्छ पृष्टवान्। हे भगवन्, एष प्राणः कुतः जायते ? पसिन् शरोरे कथम् आयाति ? भावमान वा प्रविभज्य कथ प्रातिष्ठती प्रति- तिष्ठति ? केन वृत्तिविशेषेष उत्क्रमते देश्ात् निर्गच्कति ? कब वाह्मम् भभिधत्ते धारयति? कथम् भध्यामं धारयति ? स पिष्पलाद: तसमे पृष्टवते पुनः उवाच-प्रतिप्रश्नान् विषमप्रश्नान् -प्राशस्य दुर्व्विजेयत्वात्-पृष्कसि। त्व बझ्मिष्ठः भसि इति। तस्मात् ते तुभ्यम् यइ' ब्रवोमि। यद्यब्रश्मिष्ठः सब्ेव' दुर्व्विप्ेय प्रत्न- मकार्षी:, श्वशानधिकारिलात् नाह' तदुत्तरमदामिति भावः । पालनः परामनः एष प्रायः जायते। यथा पुरुषे एवा बाया,

देवतावखौ। २१८ यथा सवाड़ेवाधिकृतान् विनियुक्के एतान् यामा- नेतान् यरामानधितिष्ठसेत्येवमेवैष प्राग् दूतरान् पायान् पृथक् पृथगेव सन्निधसे। पायूपस्थेऽपान चन्ुःश्रोते मुखनासिकाम्यां प्रायः खयं पातिष्ठते मध्ये तु समान:। एष ख्ेतहुतमन्न सम नयति तम्मादिता: सप्तार्च्चिषो भवन्ति। ददि द्येष आात्मा। पवैतदेकशत' नाड़ोनां तासां शतं शतमैकैकस्यां द्ासप्ततिर्द्वासप्ततिः पतिशाखानाड़ी सइस्राणि भवन्तासु व्यानस्रति।

तथा एतस्तिन् परावानि एतत् प्राणतत्वम् पाततं विस्तृतम्। मनोक्कतेन मनःऊतेन सङल्पेन-परालेच्कया-पस्मिन् शरीरी बायाति। सम्र्राट एव यथा एतान् ग्रामान् एताम् ग्रामान् अधितिष्ठस्व इति अधिळ्वतान् अधिकारिपुरुषान् विनियुङ्ले एवम् एव एष परातमः उद्ूतः प्राथः इतरान् तदधीनाम् प्रायान् चसतुरादोन् पृथक् पृथक् एव सन्निधत्त नियुङ्त। तेषां स्थानानि निर्हिशति-पायूपसथे प्पान', सुखनासिकाभ्यां विचरन् चन्ुःत्ररोते सयं प्रागः, मध्ये तु समान: प्रतिडठते। एष समान: हि एतत् इुत भुक्म् भन्न' सम' नयति देहोपयोगितां प्राप- यति। तस्मात् भुक्नान्रेन्वनात् प्रन्तरस्वाग्नेः एताः सप्त पर्थिष: भवन्ति। इदि हृदयस्थाने हि एष भाम्मा। चम दृदि एतत् नाड़ीनाम् एकशतम् एकोत्तरशतम्। तासाम् एकोत्तरथतसंख्यकप्रधाननाड़ीनाम् एकेकस्यां अत' शत शाखानाथ:। प्रतिभाखानाड़ी एवेकगाखा- नाड़ीं प्रति डासप्ति: दासप्ति: सहस्त्राणि नाथ: भवन्ति सन्ति। भासु नाड़ोघु व्यान: चरति।

३२० वेदान्समन्वय:। चयैवयोष उदान: पुराेन पुथ् लोकं नवति पापेन पापसुभाभ्यामेव मनुष्यलोकम्। भादित्योड वे वाद्य: प्राय्त उदयतेव घ्रेन पानुष प्रायमनुएजवानः। पृथिव्यां या देवता सैवा पुरुषस्या- पागमवष्टभ्यान्तरा यदाकाश: स समानो वायुव्यांन:। तेजो इ वा उदानसम्मादुपशान्ततेजाः। पुनर्भव- गिष्ट्रियेर्मनसि सम्पद्यमानैः । यच्ित्तस्ेनैष प्रायमायाति पायसजसा युकः। सहात्मना यथासङ्कल्पित लोक नयति।

भम एकया प्रधाननाड़ीगतया सुषुमास्यया नाखया ऊडः अह्टगतः सन् उदान: पुणशन पुख लोक, पापेन पाप लोकम्, उभाभां पाप- प्ुर्ाभगं मनुष्यलोक नर्यत। पादित्य: पुनः प्रसिद: वाह्य: प्रापः । हि यतः एनं चालुष प्रस्थम् चनुग्न्जानः एष उदयति। पथिव्यां यर देवता भस्ति सा पुरुषस्य जोवस्य पपानम् अवट्टभा पथिथिलभावेन सवरुष्य भातु- मनान: दर्स्तसे। पन्तरा सध्ये यदाकाश: यः भाकाणः से सानः तदभिन: तमनुष्टज्ान: वत्त सान: ; यः वायु: स व्यान: तदभिच: तमबुस्ज्ञान: विद्यमान: । यत् पुनः प्रसिद्ध वाक् तेजः तत् उदान: तदभिन' तमनुयन्राब विद्यमानम्। तम्मात् उपभान्ततेजा: भवति मुमूर्षुः। कथम्? सवसि सम्पदमाने: एकोभावामय: इन्द्रिये: वागादिभि: प्रुनभंव पनर्जन प्रामोति। वदा कचित: याटकूसइस्पवाम् तैन बहल्पेन एव जोक मत्र सुख्यदत्तिम् पायाति। म मायः तेनसा बुतः सन् प्राममा सब् वथा- सदष्यित लोक नयति।

रम था ? देवतावललौ। ३२१

य एवं विद्याभ् पागा वेद। न हास्य पजा शोयते- प्मृतो भवति तदेष झोकः । उत्पत्तिमायति स्थान विभुत्वञ्जैव पस्नधा।

पु२१-१२। ४। देवासुर ह वै यत संयेतिरे उभये प्राजापत्या-

यः विद्वान् प्राणम् एवं वेद, न पुनः भस्य प्रजा होयते, स पमृतः समरणधम्ा भवति। तत् तस्मिन् अथे एष झोक:। प्राणस्य उत्पत्ति- पराम्मन इति ; प्रायतिम् ब्यागमन -- मन :- कवतेन सङन्पवशात् ; स्थान स्थितिं-पायूपस्थादिषु; विभुत्वं-स्ाम्य सम््राड़िव प्राणव्वत्तिमेदानां पश्नधा स्थापनम् ; प्रध्याम-वाध्यम् आदित्यादिरूपेग अध्यात्म चनुरादिरूपेण भवस्थान विज्ञाय चात्ा ऋ्मृतम् अन्ुते। दिर्व्वचन प्रश्नपरिसमास्यर्थम्। ४। देवासुरसंग्रामाख्यायिकया पापपुसयतत्वमुङ्भावयति देवा- सुरा दति। ह वेऐतिधे-देवासुरा: देवा; च असुराः च-"देवा

स्वेष्वेवासुषु विष्वग्विषयासु प्रागाक्रियासु रमणात् खाभाविकयस्तम आात्मिका दृन्द्रियव्टत्तय एव" इति भाष्यकार :- यत्र यस्ित्निमिस्ते- द्ूतरेतरविषयापहारलक्षणे-संयेतिरे संग्राम ऊतवन्तः । उभये प्राजा- पत्या :- प्रज्ञापतेः अपत्यानि; तत् तत्र तस्तिन् विषये-उत्कर्षापकर्ष- लक्षपनिमित्ते-उद्रोथम् आजङुः आहृतवन्तः। कथम्? भनेन उद्ोयेन उद्रातटकमपंथा एनान् असुरान् अभिभविव्यामः पराजेष्या- महे इति। ४१

३२२ [रथ।

ते इ नासिकां प्राग्मुद्गीथमुपसाश्नक्तिरे तथ शासुरा: पापमना विविधुसस्मात्तेनोभय जिप्रति सुरभि च दुर्गन्धि च पाप्मना च्वेष विट्टः। अथ ह वाचमुद्रीथमुपासास्नक्रिरे ताछहासुग: पाप्- मना विविधुस्तस्मात्तयोभय वदति सत्यञ्नानृत च पाप्- मना घषा विद्या। थ ह चन्तुरुद्गीथमुपासाच्चक्रिर तह्वासुरा: पाप्मना

पाप्मना ह्यतद्विद्वम्। अथ ह श्रोतमुद्गोथमुपासाञ्चक्रिरे तड्ासुग: पाप्मना विविधुस्तम्मात्त नोभयछ शृगोति श्रवगोयस्वाश्रवगीयञ्च पाप्मना होतद्िड्वम् । ने देवा: पुनः मासिकां प्रागाम् उद्गोथकर्त्तारम् एद्रीथ तद्ूपेय उपासाशक्निरे। त नासिक प्राप पुनः असुरा: पाजना विविधु: विद्वन्तः । हि यम्मात् एष पाममना विद्वः, तम्मात् तेन पापना सुरभि च दुर्गन्धि च जिघ्रति। अथ अनन्तर देवा: पुनः वाचम् उद्रीथम् उपासाख्नक्रिरे, अ्रसुरा: तां पुनः पामना विविधुः विष्ववन्तः । हि यस्मात् पामना एषा वाक् विद्या, तस्मात् तया सत्यं च पनृत च वदति। अथ अनन्तर देवा: पुनः चन्ुः उदीथम् उपासाधक्रिर, तत् पुनः पसुरा: पामना विविधुः विद्ववन्तः। हि यस्मात् पामना एतत् पस: विद्व', तस्मात् तेन दर्शनीय च पदर्शनीय च पश्यति। चथ धनन्तर देवा: पुनः शोत्म् उदोथम् उपासामकिरे भसुराः पुनः तत् पामना विविधुः। हवि यमात् एतत् श्ोर्ष पाप्मना वि्ष, तस्मात् तेन त्वगीय च चनवणीय च उभय मृणोति।

रम न। ।

चथ ह मन उद्गोथमुपासासक्रिर तवासुरा: पाम्मना विविघुस्तस्त्त नोभय सङ्ल्ययते सङल्यनीयस्चासद्कल्प- नोयं च पाप्मना च्ातडिद्वम्। भथ ६ एवायं मुख्य: प्रागसतमुद्गोथमुपासांचक्रिरे तए हामुग ऋत्वा विध्वंसुर्यथाश्मानमाखगमृत्वा विध्वछसेत।

एवं यथाश्मानमाखगामृत्वा विध्वसत एवए हैव स विध्वछसते य एवंविदि पाप कामयते यसैनमभिदा- सति स एषोऽश्माखगा: । नैवैतेन सुरभि न दुर्गन्धि विजानात्यपहतपाप्मा व्वेष तेन यदम्नात त् पिबत तैनेन् प्रागानवति एतमु एवान्ततोऽवित्त्वोत्क्रामति व्याददात्येवान्तत दति।

भथ अनन्तर देवा: पुनः मनः उद्रीथम् उपासान्नक्रिरे, असुरा: सत् पुनः पाप्मना विविधुः । हि यस्मात् एतत् मनः पाप्मना विदं तस्मात् तेन मनसा सङ्ल्पनोय च असङ्गल्पनीय च उभय' सङ्ग्ल्पयते। भथ धनन्तर' य एव प्रय' मुख्यः प्राणः तं पुनः देवा: उडोथम् उपासाचचक्रिरे। प्सुरा: त पुनः ऋत्वा प्राप्य-भाखण खनितुम् भशक्म् अश्मान प्रस्तरम् ऋत्वा प्राम्य यथा विध्वसेत विदोर्य्येत, तथा-विध्व'सुः ध्व'मं प्राप्तवन्तः । प्राणः एवम्-परसुरेरर्षितत्वात् विशु्। यः एवंविदि यथोत्त- प्रागविदि पापं कामयते, यः च एनं प्रायविदम् चभिदासति हिनस्ति, स यथा आाखगम् पशमानम् ऋत्वा विध्वंसते एवं पुनरेव स विध्वंसते। स एष प्राणवित् भाखणः पश्मा-स दव प्धर्षणीयः। एतेन सुख्यप्राणेन न एव सुरभि न दुर्गन्धि विजानाति लोक:। कि वस्मात् एव अपहतपारमा पाघना न विषः। तैन सुख्यप्राणीम

३२४ वेदान्तसमन्वयः । [रम थ:

तथ हाड़्िरा उद्गोथमुपासांचक्र एतमु एवाड्िरसं मन्यन्। चङ्गानां यट्रसः । तेन तए ह वृहस्पतिरुद्धीथमुपासांचक्र एतमु एव छृड़स्पतिं मन्यन्ते वाग्धि बहती तस्ा एष पतिः । तैन तथ हाऽडयास्यमुद्गीथमुपासांचक्र एतमु एवा- SSयास्यं मन्यन्त आस्याद्यदयते। तेन तथ ह वकोदाल्भो विदांचकार। सह नैमिषोयानामुद्गाता बभूव स इ स्ैम्यः कामाना- गार्यात।

यत् अश्र्ाति, यत् पिबति लोकः, तेन अशितेन पीतेन इतरान् प्राणान् प्रवति पालयति। भ्रन्ततः मरणकाले एतं मुख्यप्रारम् एव पुनः अविच्वा अप्राम्य उत्क्रामति, अ्न्ततः मरणकाले व्याददाति भ्रास्य- विदारय करोति एव-अवालामे-व्रायादिप्रागासमुदायः। पङ्गियाः त' मुख्यप्राणम् उद्रौथम् उपासासक्रे। यत् यम्मात् प्रङ्गानां रसः सार: धारयिता तम्ात् एतं मुख्यप्राण पुनः ब्रङ्गिरस मन्यन्ते तत्वविद:। हृहस्प्रति: त' मुख्यप्राय पुनः उद्रोथम् उपासांचक्रे। हि यस्मात् ृहती वाक् तस्या: एष पतिः, तेम एतं सुख्यप्राय पुनः हह्दसति मन्यन्ते तत्वविद:। पायास्य: त' मुख्यप्राण पुनः उद्रीथम् उपासाचक्रे। यत् यम्मात् भास्यात् पयते निर्गच्कति तेन एतं सुख्यप्रागम् एव घायास्यम मन्यन्ते तत्वविद: । तेम हेतुना दाला: दल्पस्यापत्यं वक: तं सुख्यप्राय पुनः विदा- सकारे। सपुनः नैमिषौयाणां सत्रिणाम् उजाता बभूव। स पुनः एम्ब: नैमिषोयेभ्य: कामान् आगायति सा।

रम 41] देवतावलो। ३२५ आगाता ह वै कामानां अवति य एतदैवं विद्वान- करमुद्गोथमुपास द्रत्यधात्मम्। छा, १।३। २।१-१४। ५। अथ हैन यजमान उवाच भगवन्तं वा बह विविदिषानीत्युर्षा्तिरस्मि चाक्रायण दति होवाच। स होवाच भगवन्त' वा अहमेभिः सर्व्वैरार्त्विंज्यैः पर्य्यैषिष भगवतो वा अहमवित्त्यान्यानवृषि। भगवाध्सत्वेव मे सर्व्वैरार्त्विज्चरिति तथेत्यथ तर्द्येत एव समतिसष्टा: स्तुवतां यावत्त्वेभ्यो धन दद्यासावन्मम दद्या इति तथेति स यजमान उवाच।

यः एतत् एवं विद्वान् प्रक्षरम् उद्गीथम् उपास्ते स पुनः निश्चितं कामानाम् आागाता भवति। इत्याध्यात्म्। ५। प्त प्रायास्य ब्रह्मलिङ्गात् यद्यपि ब्रह्मत्वमुहिष्ट (२१०) पथाम्यत्रान्यत्र च देवतयास्य ग्रहणं दृश्यते एवमादित्यादीनाम्। अत- एव देवतावल्रं पुनरुल्लेखस्तस्य। अ्रथ अनन्तर ह एनम् उषस्ति यजमान: राजा उवाच-अह भगवन्तं पुनः विविदिषायि भातुम् इच्छामि इति। स उषस्तिः उवाच-उषस्तिः चाक्रायणः भस्मि इति। स राजा पुनरुवाच-एभि: सव्बेः आत्तिज्येः भगवन्तं पुनः प्रत पर्य्येषिषम् अन्विष्टवान् पस्मि। भगवतः पुनः अवित्या चलामेन प्रह्म्. पन्धान् आाष्टषि वृतवान् भ्रसत्ि। भगवान् एव तु मे मम सव्वेंः पात्विज्येः ऋत्विक्कर्ग्नार्थम् भस्तु दति। उषस्ति :- तथा इति। श्रथ तहि एते एव ऋतिविज: समति- सष्टा: सम्यक् प्रसब्नन मया अनुभ्नाता: सुवताम्। एभ्य: यावत् तु धन त्वं दद्या:, तावत् धन मम महं लं दद्या: इति। यजमान: राजा पुनः उवाच-तथा इति।

३२६ वैदान्तसमन्वयः।

भथ हैन प्रस्तोतोपससाद प्रस्तोतर्या देवता प्रसाव- मन्वायतता तां चैदविद्वान् प्रस्तोष्यसि मूदा ते विपति- व्यतीति। मा भगवानवोचत् कतमा सा देवतेति।

प्राया दति होवाच स्व्वागि ह वा दूमानि भूतानि प्रागमेवाभिसंविशन्ति प्रागामभ्युन्जिहते सैषा देवता प्रम्तावमन्वायत्ता तां चैदविद्वान् प्रास्तोष्यो मूद्वा ते व्यप- तिष्यत् तथोक्तस्य मयेति। अथ हैनमुद्गातोपससादोद्वातर्या देवतोट्गीथमन्वायत्ता तां चेदविद्वानुद्वास्यसि मूर्द्ा ते विपतिष्यतीति मा भग- वानवोचत् कतमा सा देवतेति।

भथ प्रस्तोता एनम् उषस्तिम् उपससाद विनयेन उपजगाम। उषस्ति :- है प्रस्तोत:, या देवता प्रस्ताव सान्त्र: प्रथमभागम् अनु भायता निर्हिष्टर तां चेत् अविद्वान् अविदित्वा प्रस्तोष्यसि ते तक मूर्दा विपतिवति महत् अनिष्ट भविष्यति दूति। प्रस्तोता-कतमा सा देवता इति भगवान् मा माम् प्र्वोचत्। एवं पृष्ट उषस्तिराइ-प्रायः इति। कथम् ? सव्वाि ४ वै इमानि भूतानि प्राणम् एव अभिसंविशन्ति तस्मिन् लौनानि भर्वन्ति, प्रायम् भमि लच्चोक्ृत्य उब्जिहते उद्च्कन्ति जन्मकाले, सा एवा देवता प्रस्तावम् धनु आयत्ता। तां चेत् अविद्वान् प्रास्तोथ्ः "मूर्डा ते विपतिथतीति" मया उत्लस्य ते तव तथा सूईा व्यपतिथत्। घय पननरम् उदाता एनम् उपस्तिम् उपससाद विनयेन उप- जगाम। उषस्ति :- हे उग्ाताः, या देवता उद्ीथं सान: द्वितीयभागम् पनु बायत्ता, तां चेतू चविद्ान् उपास्सि, मूदा ते विपतिष्ति इति। उद्ाता-कतमा सा देवता इति भगवान् मा माम् भवोचत्।

देवतावनी। ३२७

भादित्य दति होवाच स्व्वानि ह वा दमानि भूता- न्यादित्यमुच्चै: सन्त गायन्ति सैषा देवतोद्गीथमन्वायत्ता तां चैदविड्ानुदगासी मूदा ते व्यपतिष्यत्तयोत्तस्व मयेति। अथ हैन प्रतिहर्त्तीपससाद प्रतिहर्तर्या देवता प्रति- हरमन्वायत्ता तां चैदविद्वान् प्रतिहरिष्यास मूदा ते विपतिष्यतीति मा भगवानवोचत् कतमा सा देवतैति। अन्नमति होवाच सव्वागि ह वा दूमानि भूतान्यन्न- मेव प्रतिहरमागानि जीवन्ति सैषा देवता प्रतिहार- मन्वायत्ता तां चैदविद्वान् प्रत्यहरिष्यो मूर्द्ा ते व्यपतिषा- त्तथोत्तस्य मयेति तथोक्तस्य मयेति। का, १३।११।१-ह। स पुनरुवाच-आादित्यः इति। कथम्? सव्वासि इ वै इमानि भूतानि उ्च्च: अद्ध सन्तम् आदित्यं गायन्ति सुवन्ति। साएषा देवता उद्रोथम् अनु आयत्ता। तां चेत् अविद्वान् उदगास्यः "मूडा ते विपतिष्यतीति" मया उक्नस्य ते तव तथा मूदा व्यपतिथ्त्। अथ धनन्तर प्रतिहर्त्ता एनम् उषस्तिम् उपससाद। उषस्ति :- है प्रतिबर्स्त:, या देवता प्रतिहार साम्र: ततीयभागम् बतु बायत्ता, तां चेतृ अविद्वान् प्रतिहृरिष्यि सूदा ते विपतिष्यतति इति। प्रति- इर्त्ता-कतमा सा देवता इति भगवान् मा माम् भ्रवोघत्। स पुनरुवाच-प्रन्नम् दति। कथम् ? सव्वाणि इ वे रमानि भूतानि पन्रम् एव प्रतिहरमाणानि जीवन्ति, सा एषा देवता प्रति- शरम् अतु चायत्ता। तां चेत् अविद्वान् प्रत्यहरिषाः "मूदा ते बिपतिषरतीति" मया उ्तस्य ते तव मूडा तथा व्यपतिषात्। दिरा- पत्ति: समास्यर्था।

३२८ वेदान्तसमन्वयः । [ र म थ।

ह। तस्य है वा एतस्य हृदयस्य पञ्च देवसुषय: स योऽस्य प्राङसुषिः स प्रागास्तच्चन्ु: स आदित्यसदेत- त्तेजोऽन्नादमित्युपासीत तेजखान्नादो भवति य एवं वेद। अथ योऽस्य दच्िगा: सुषिः स व्यानसक्छोषछ स चन्द्रमासदेतकौश्च यशसत्युपासीत श्रीमान् यशखो भवति य एवं वेद। अथ योऽस्य प्रत्यङ्सुषिः सोपान: सा वाक् सोऽ- म्निस्तदेतङ्रह्मवर्च्चसमन्नाद्यमित्युपासीत ब्रह्मवच्च स्न्नादो- भवति य एवं वेद। अथ योऽस्योदङ मुषिः समानस्ननः स पर्ज्जन्यः

ई। सर्गलोकद्दाराधिष्ठातदेवा उच्यन्ते तस्येति। तम्य पुनः एतस्य हृदयस्य पञ्च देवसुषय: देवैः रच्माणानि खवर्गलोकप्राप्िद्वार चििद्रागि। अस्य हृदयस्य यः प्राङ् सुषिः प्राग्गत क्विद्रं स प्रायः, तत् चननुः, स आदित्यः। तत् एतत् चन्नः आदित्यसरूपेण तेजोऽब्रा- दम् दूति गुणाभ्याम् उपासोत। यः एवं वेद स तेजसी पबादी भवति। श्थ पस्य हृदयस्य यः दक्षिया: सुषिः, स व्यानः, तत् श्ोच, स चन्द्रमाः, तत् रतत् त्रोत चन्द्रमःस्वरूपेग श्रः च यशः चद्तति गुणाभ्याम् उपासीत। यः एवं वेद स श्रौमान् यगस्ी भर्वतत। अथ अस्य हदयस्य यः प्रत्यङ सुषिः, सधपानः, सा वाक्, सः अग्निः। तत् एतत् वागिन्ट्रियम् पग्निसवरूपेण ब्रह्मवच्च सम् पबाध्म् इूति गुणाभ्याम् उपासोत। यः एवं वेद स ब्रह्मवचचसी पम्रादः भवति। थ अस्य हृदयस्य यः उदङ सुषिः ससमानः, तत् मनः, स पज्जन्यः । तत् एतत् मनः पजजन्यसवरपेण कौर्तति: च व्यु्टि: देइ-

रम प देबतावजौ। ३२६

तदेशत् कौतिय व्युष्टिस्स्युपासीत कौशिमान् व्युष्टि- मान् भवति य एवं वेद। अथ योऽस्योई्ड: सुषिः स उदानः स वायुः स पाका- शस्तदेतदोजस महश्न त्युपासीत ओजखी महखान् भवति य एवं वेद। ते वा एते पञ्च ब्रह्मपुरुषा: खर्गस्य लोकस्य द्वारपा: । स य एतानेव पञ्च ब्रह्मपुरुषान् खर्गस्य लोकस्य द्वारपान् वेदास्य कुले वोरो जायते प्रतिपद्यते खर्ग लोक व एता- जेव पञ्च ब्रह्मपुरुषान् खर्गस्य लोकस्य द्वारपान् वेद। का, ३५१३१-६। ७। यो ह वै ज्येष्ठस्न ग्रेष्ठस्न वेद ज्येछथ्न इ वे खेष्ठश्च भवात प्रागोवाव ज्येष्ठश्च श्रेषठक्ष।

कान्ति: च इति गुलाभ्याम् उपासीत। य एवं वेद स कोर्ततिमान् व्युष्टिमान् कान्तिमान् भवति। भध अस्य ददयस्य यः अद्ध: सुषिः स उदानः, स वामुः, स पाकाशः। तत् ऐतत् वायुतत्वम् आाकाशखरूपेण भोज: च महः च इति गुणाभ्याम् उपासीत। य एवं वेद स भरोजखौ महखान् भवति। से पुनः एते पञ् ब्रह्मपुरुषा: हारईस्य ब्रह्मगः पुरुषा:, खर्गस्व हाईस्य लोकस्म दारपा: दारपाला:। स यः एतान् पच ब्रह्मपुरुषान् स्वर्गस्य लोकस्व दवारपान् एवं वेद भस्य कुले वौर: पुभः जायते। यः एतान् पञ मझ्मपुरुषान् खर्मस्य लोकस्य दवारपान् एवं वेद स स्वर्म- लोक' प्रतिपधते। ७। उपनिषत्सु प्रामस्येव श्रेष्ठस्वमिति पुनस्तदेव विद्वणीत्यांचया- यिकाच्लेन यदति। योइ कैव्येडच-बयसा प्रथर्म, चेह च- ४२

३३० वैदान्तसमन्वय: ।

यो ह वै वसिष्ठं वेद वसिष्ठोह खानां भवति वाख्ाव

वसिष्ठः ।

यो ह वै प्रतिष्ठां वैद प्रति ह तिष्ठत्यम्मिश्श लोके- Sसुष्रिधश् चत्तुर्वाव प्रतिष्ठा। यो ह वै सम्पद वेद सछ्हास्ै कामा: पद्मन्ते देवा्च मानुषाश्च सछहास्मै कामा: पद्यन्त देवाञ्च मनु- ष्याथ श्रोच वाव सम्पत्।

गुगैरभ्यधिक' वेद, स पुनः ज्येष्ठः च स्ष्ठःच भर्वात। यद्येव कोडसौ पुनः उषव्न श्ेष्श्न? प्राणी वाव ज्येष्ठः च वयसा वागा- दिभ्य:,-"गर्भस्थे हि पुरुषे प्रागस्य वत्तिर्वागादिभ्यः पूर्व्व' लब्धा- मिमिका भवति। यथा गर्भोविवर्दत चक्षुरादिस्थानावयवनिष्पत्ती सल्यां पश्ाद्वागादौनां वत्तिलाभ इति प्राणो ज्येष्ठो वयसा भवति" दति भाषाकारः,-श्रश्ख्व वागादीनां प्राणाधीनस्थिति- कतवात्। यो ह वै वसिष्ठम् आच्छादयिततम' वेद, स पुनः खानां ज्ानोनां वमिष्ठः आच्कादयिततमः-दोषाद्यावरणेन-भवति। वाक् च वाव वसिष्ठः-वाग्मिताया दोषाद्यावरणकमसाधिकावात्। यो ह वै प्रतिष्ठां वेद, अस्िन् च लोके असुषिन् च लोके म पुनः प्रतितिष्ठति स्थितिं लभते। का सा प्रतिष्ठा? चन्षुः वाब प्रतिष्ठा- 'चन्तुषा हवि पश्यन् समे च दुर्गे च प्रतितिष्ठति यस्मात् अतः'। यो ह वै सम्पद वेद, अस्ै पुनः देवाः च मानुषाः च कामाः सम्पदन्ते। कासी सम्पत्? श्रोत्र' वाव सम्पत्-'यस्ात् शोवेष वेदा: ग्द्यन्ते तदर्थविभ्ञानष, ततः कर्मभागि क्रियन्त ततः काम सम्पदित्येव' कामसम्पडेतुत्वात्।'

देवतावललौ। ३३१

यो ह वा आयतन वेदायतनथ ह खानां भवति मनो ह वा ब्ायतनम्। अथ प्राणा हय श्रेयसि व्यूटिरेडहथ श्रेयान- ममाइ३ प्रयानस्ीति ते ह प्रायाः प्रजापति पितर- मेत्योचुर्भगवन् कोनः श्रष्ठ दूति तान् होवाच यस्मिन् व उत्क्रान्त शरौर पापिष्ठतरमिव दृश्यते स वः श्रेष्ठ दूति। सा ह वागुच्क्राम सा संवत्सर' प्रोष्य पर्य्येत्योवाच कथमशकतर्स्ते मज्जीवितुमिति यथा कला अवदन्तः प्रायन्त: प्रागोन पश्न्तञ्चत्तुषा शृखन्तः श्रोतेग ध्यायन्तो मनसैवमिति प्रविवेश ह वाक्। यो ह वै आयतन वेद, स पुनः खानां बातोनाम् भायतन भवति। किन्तदायतनम् ? मन :- 'इन्द्रियोपहृतानां विषयाणं भोकर्थानां प्रत्ययरूपाणां मनः आयतनम् आश्यः, भतो मनो ह वा आयतनमित्युत्तम्।' अथ अनन्तर' प्राणा: एव गुरावन्तः श्यसि श्रहम्, श्रयान् भस्मि भ्हम्, श्तयान् अस्मि श्रहम् दति ते व्यूदिरे नानाविरुद्ध' च ऊदिरे उक्तवन्तः । एवं विवदमाना: ते पुनः पितर प्रजापतिम् एत्य अचु :- है भगवन्, को नः अ्रस्ाक मध्ये श्षठः इूति। तान् पुनः प्रजापतिः उवाच-वः युभाक' मध्ये यस्मिन् उतक्रान्ते शरौर पापिष्ठतरम् अम्पृश्यतर' दृश्यते, स वः युष्माक मध्ये श्रेष्ठः दूति। सा घुन: वाक् उच्चक्राम उज्जगाम। सा संवत्सर' संवत्सरकाल प्रोषा अ्न्यन उषिता-खव्यापारात् निष्टत्य-पर्य्येत्य पुनरागम्य उवाच इतराम् प्रायान्-कथं मत् ऋते विना जौवितुम् भभकत यूयम् इति। ते पुनरुचुः-यथा कला: मूका: भवदन्तः वाचम् पनुदौरयन्तः माणेन

३३२ बेदान्तसमन्वयः। [रम भा

चचुर्शोच्चक्राम तत् संवत्सरं प्रोष्य पय्येत्योवाच कध- मशकतर्त्त मज्जोवितुमिति यथान्ा अपश्वन्तः प्राबन्तः प्राशेन वदन्तो वाचा शृखन्तः शोतेष ध्यायनो मनसैव- मिति प्रविवेध ह चन्ुः । श्रोवएशोच्चक्राम तत् संवत्सर प्रोष्य पर्य्येत्योवाच कथमशकतर्त्ते मज्जीवितुमिति यथा वधिरा: पशृरावन्तः प्रागन्त: प्रागेन वदन्तो वाचा पश्यन्तश्चन्तुषा ध्यायन्तो मनसैवमिति प्रविवेश ह श्रोचम्। मनो होचक्राम तत् संवत्सर प्रोष्य पर्य्येत्योवाच कथमशकत्त्त मज्जीवितुमिति यथा बाला अमनसः

प्रागम्त:, चन्तुषा पश्यन्तः, श्रोतेग शृखन्तः, मनसा ध्यायन्तः जीवितुं पक्ुषन्ति, एवम् इत्ति। सा वाक् पुनः प्रविवेश देहम्। चछ्चु: पुनः उसक्राम। तत् संवत्सर' प्रोषा पर्य्येत्य उवाच दतरान् प्राथान्-कथ मत् ऋत जीबितुम् अशकत यूयम् इति। ते पुनरुचुः-यथा अन्धाः अपश्यन्तः प्राणेन प्रायान्तः, वाचा वदन्तः,# श्ोवेष ऋृखन्तः, मनसा ध्यायन्त: जौवितुं शक्र र्वान्ति, एवम रति। चन्नु: पुनः प्रविवेश देहम्। योत' पुनः उचचक्राम। तत् संवत्सर' प्रोषा पर्य्यत्य उवाच इतरान् प्रायान्-कथ' मत् ऋते जीवितुम् प्रशकत यूयम् इूति। ते पुनरुपु :- यथा घधिरा: प्रमृखन्तः प्राणेन प्रायन्तः, वाचा वटन्तः, चन्नुषा पश्यन्तः, मनसा ध्यायन्तः जोवितुं शक्र वन्ति, एवम् इति। श्रोष पुनः प्रविवेश देहम्। मनः पुनः उचक्राम। तत् संवत्सर प्रोषा पय्येत्य उवाच इत- राज् प्राणान्-कथ मत् ऋते जोवितुम् भथकत यूयम् पति। मे पुनरपु :- यथा बाला: ब्मनसः पप्ररुढ़मनमः प्राशेन प्रागन्तः, वाचा

रम ब1] देवतावल्लो। ३३३

प्रायन्त: प्राय्ेम वदन्तो वाचा पश्यव्तसनुषा मृरवन्त: श्रोवेगैवमिति प्रविवेध ह मनः । अथ ह प्राय उच्चिक्रमिष्यन् स यथा सुहय: पढ़ौश- शङ्कून् संखिदेदेवमितरान् प्रागान् समखिदत्तय शाभि- समेत्योचुर्भगवन्नेधि त्व' नः श्रेष्ठोऽसि मोत्क्रमौरिति। भ्रथ हैन' वागुवाच यदहं वसिष्ठाऽस्मि त्व तद्सि- ष्ठोऽसीव्यथ हैन चन्षुरुवाच यदह प्रतिष्ठाऽस्मि त्व तत् प्रतिष्ठासौति। अथ हैनए श्रोतमुवाच यदह सम्पर्दस्मि त्व' तत् सम्पद्सीत्यथ हैन मन उवाच यद्हमायतनसम्मि त्वं तदायतनमसीति।

वदन्तः, चन्षुषा पश्यन्तः, श्रोचेण मृखन्तः जीवितुं शक्ञुर्वन्ति एवम् दति। मनः पुनः प्रविवेश देहम्। अथ पुनः प्रापः मुख्यप्रागाः उच्चक्रमिषान् उत्कान्तुमिच्कन्-यथा सुधय: शोभनोऽखः पढ़ीशशङ्ून्-'पदनशौला: पादाः तेषां संहतिः पढ़ि: तसया: ईशा: नियामका: शङ्गवः'-पादबन्धनकौलान् संखिदेत् युगपत् उत्पाटयेत्-एवम् इतरान् प्रायान् वागादीन् समखदत् समुषृतवान्। ते प्राणा :- एवं विचालिता :- अभिसमेत्य त' मुख्य- प्राप पुनः ऊचु :- भगवम्, एधि भव नः खामी, ल्वं नः अ्रस्राक मधेत न्ण्ठः असि, मा उत्क्रमी: उद्रमः । भथ पुनः एन सुख्यप्रामं वाक् उवाच-ग्रह' यत् वसिषठा भस्मि, तत् व्वं वसिष्ठः असि इति हेतो :- तव वसिष्ठतया मम वसिष्ठत्व' न पुनस्वत्स्ातन्वाण। प्रथ पुनः एन चस्तः उवाच-श्रयं यत् प्रतिष्ठा भस्मि तत् वं प्रतिष्टा भसति इति हेतो:। अथ पुनः एन मुख्यनारं खोतम् उवाच-पर यत् सम्पत् भसि,

३३४ वेदान्तसमन्वयः । [रम न।

न वै वाची न चनूषि न श्रनागि न मनाछसी- त्याचचते प्राणा दूत्येवाचचते प्रागोद्येवैतानि सर्व्वाषि भवति। छ्ा, ५।७।११-१५। ृहु, ८११-१४।

तत् लं सम्पत् असि इति हेतोः । अरथ पुनः एन मनः उवाच-प्रह' यत् ायतनम् स्मि तत् त्वम् भयतनम् असि इति हेतो:। न हि वाच:, न चनूंषि, न श्रोताणि, न मनांसि इति आचचते तत्त्वविदः, किन्तंरहिं प्राणाः दति एव आचनते। कथम् ? हि यस्मात् सव्वाणि एतानि वागादोनि करणजातानि प्रायः एवं।

तथा च हह्टदारखके,-

योह वे न्येष्ठस श्रेष्ठख् वेद ज्येष्य श्रेष्ठत् खान भर्वत प्राणी वे ज्येष्ठय श्रेष्ठय ज्येष्ठय श्रेष्ठय खानां भवत्यपि च येषां बुभूषनि य एवं वेद । यीह वै वसिष्ठां वैद वसिष्ठः सवाना भवति वाग्ध वसिष्ठा वसिष्ठः खाना भवत्यपि च यैष। बुभूषति य एवं बेद। योह वैप्रतिष्ठा वेद प्रतितिष्ठति समे प्रतितिष्ठति दुर्गे चन्तुवें प्रतिष्ठा चन्तुषा हि समे च दुर्गे घ प्रतितिष्ठति प्रतितिष्ठति समे प्रतितिष्ठति दुर्गे य एवं वेद। यीह वे सम्पद वेद सहास पद्मते य' काम कामयते ग्ीत व सम्पत् श्रीवे हीमे सव्वें वैदा अभिसम्पन्नाः स हार पद्मते य' काम' कामयते य एवं वेद। योह वा सायतन वेदायतन खानां भवत्यायतन जनानां मनो वा बयवनमायतन आना भवत्यायतन जनामा य एवं वेद। यी ह वे प्रणापत' वेद प्रजायते ह प्रजया पश्रभीरेती व प्रजातिः प्रजायते ह प्रजया पशुभि- र्म एवं वेद। ते ऐमे प्राया: वह" मेयसे विवदमाना ब्रह्म अम्मुसद्वीचुः की मो वसिष्ठ इति ता होवाच यस्मिन्य उत्कान इद शरोर' पापीयी मन्यते से वी वसिष्ट दति। वाग्घीचक्राम सा संवस्सर' प्रोष्यागत्यीवाथ कथमभकत मटते जीवितुमिति ते होचुर्यथा कला भवदन्ी वाचा प्ापन्त: प्रारेन पश्यमयस्ुषा अखन्तः ग्रोचेय बिर्धासी मनसा प्रजाय- माना रेतसेवमनीविभेति प्रविवेश ह वाक्। चछ्नर्होच्चक्राम तत् संवत्सर प्रीष्यागत्योवाच कथमभकत महते जीवितमिति ते होनुयंथा मन्धाअपश्यन्तयच्तुषा प्रायन्त: प्राये वदन्षी वाचा एखनः श्रीवंय बिशासी मनसा प्रजायमाणा रेवसेयमजोविभेति प्रतिवेश ह पंघ्:।

३३५

द । इया ह प्राजापत्या देवाश्चासुरा्च। ततः कानीयसा एव देवा ज्यायसा असुराः। त एषु लोकेष्व- स्प्द्वन्त। ते देवा ऊचुर्हन्तासुरान् यन्र उद्गोथेनात्य- यामेति।

श्रीव होडक्राम तत् संवत्सर प्रीष्यामत्यीवाच कथमशकत मटते जौवितुमिति ते होपुयैथा बधिरा अखन्तः गीव या प्रायान्त: प्राणेन वदन्ती वाचा पशन्थ्चतृषा विद्दांसी मनसा पजायमाना रेतसैवमजीबिभ ति प्रविवेश ६ ग्रीतम्। ममोहोचक्राम तत् संवत्सर प्रीष्यागत्यीवाच कथमशकत मटते जौवितुमिति ते हीचुर्षथा मुग्धा अविद्ांसी मनसा प्रागान्त: प्रागेन वदन्ती वाचा पश्यन्तशस्ुषा शखनः श्रीचया प्रनायमाना रेतसवमजीविषेति प्रविवेश ६ मनः । रती हीख्चक्राम तत् संवत्सर प्रीष्यागत्यीवाच कथमशकत मट्ते जीवितुमिति ते हीचुयंकष कोवा अप्रजायमाना रैतसा प्रायन्त: प्राणेन वदन्ती वाचा पश्यन्तप्रक्षषा भखनः ग्रोतेव विद्यासी मनसैवमजीविष ति प्रविवेश ह रैतः । अथ ह प्राय उत्करमिष्यन् यथा महा सुख्य: सैन्धव: पट्टौणशडून् संतह्देव हैवेमान् प्राजान् संबवई ते शोचुर्मा भगव उत्क्रमीन वे पच्तयामस्वटते जौवितुमिति तस्ी मे बलि कुरुतेति सथेति। साह वागुवाच यदा ऋहवसिष्ठास्मि त' तवसिष्ठीऽसीति यदा ऋह प्रतिष्ठाि त्वं तत्प्रति- ष्ठोऽसौति चनुरयदा अह सम्पदस्मि त्वं तत्सम्पदसौति ग्रीच' यदा बहमायतनमष्ति त्व' तदायतन- मसीति मनः यदा शहं प्रजातिरम्नि त्वं तत्प्रजातिरसौति रतलस्यी मे किमन्न' किं मे वास इति यदिद किस्नाश्म्य आककमिभ्यत्रकीटतपङ्रेभ्यसस्तेऽब्रमापी वास पति न ह वा ससानन्न जग्ध' भवति नाव्न परिग्टद्टीत य एवमतदन्नस्यान्न' वेद तद्विद्वांसः श्रीचिया अशिष्यन्त भाचा मन्त्यशित्वाचामन्येतमेव तदनमनग्र कुर्व्वन्सी मन्यन्े। छह, ८११-१४। अत्र प्रजातिसंन्नकस्य जननेन्द्रियस्याधिक्ां तदनुरूपं वचनाधिक्ान्च। सव्वानभक्षणादिकमनन्तरमपि छ्वान्दोग्ये प्रसंङ्गान्तरयुक्कम्। (१०।२८)

८। देवाबुराणं विरोध प्रदर्श्य प्राणस्य श्राष्ठत्वं क्वान्दोग्घ यदभिष्टित तदेव प्राणोपासनाविधानाय विस्तारेण विद्वणोति- इया हेति। ह ऐतिहे। प्राजापत्या: प्रजापतेः अपत्यानि- 'प्रजापतेः प्राया वागादयः'-इया द्विप्रवारा :- देवाः च असुरा: घ-"पास्त्रजनितज्ञानकर्मभाविता द्योतनात् देवाः; तएव खाभा-

३३६ वैदान्तसमन्वबः ।

ते ह वाचमूचुस्वं न उहायेति, तथेति तैभ्यो वागुद- गायत्। यो वाचि भोगस देवेभ्य आगायत् यत् कल्याय' वदति तदात्मने। ते विटुरनेन वै न उद्गाचा- त्येष्यन्नीति तमभिद्ठुत्य पाप्मनाऽविध्यन् स यः स पाप्मा यदेवेदमप्रतिरूप' वदति स एव स पाप्मा।

भाष्यकारः। ततः द्विप्रकारतः देवा: कानोयसाः कनीयांस: अल्पा: एव, असुरा: ज्यायस: ज्यायांस :- "साभाविकी ह्वि कमंज्ञानप्रव्वत्ति- महत्तरा; प्राणानां शास्त्रन्ानजनिताया: कमाप्ञानप्रष्टस्तेद्टष्टप्रयोजन- खात्। अतएव कनीयस्व' देवानां शास्त्रजनितप्रवृत्तेर्त्यत्वात्। अत्यन्सयत्रसाध्या हि सा इति भाव्यकारः। ते देवा: अरसुरास एष लोकेषु अ्रस्पर्दन्त स्पद्ा ऊवतवन्त :- "देवानाख्वासुराणाश्च वत्त्युद्ववाभि- भवी सपदा। कदाचित् शास्त्रजनिता कम्मेन्नानभावनारुपा प्ृत्ति: प्रावानामुद्जवति। यदा चोज्जवति तदा दृष्ठप्रयोजना प्रत्यक्षानुमान- जनितकन्पम्नानभावनारपा तेषमिव प्राणानां व्ृत्तिरासुय्यभिभूयते। देवानां जयोऽसुराणां पराजयः। कदाचित्तद्विपर्ययेण देवाना प्त्तिरभिभूयते आसुर्यया उङ्वः । सोऽसुरायां जयो देवानां परालय: । एवं देवानां जये धममभूयरवादुत्कर्ष भाप्रजापतित्वप्राप्तेः । असुरजये- धर्माभूयस्वादपकर्ष आस्थादरत्वप्राप्ेः । उभयसाय्ये मनुष्यत्वप्राप्ति:" इति माथकार:। वनीयस्वादभिभूयमाना: ते देवा: पुनः अचु :- इन्त, यन्ने ज्योतिष्टोमे उद्गोथेन पसुरान् अत्ययाम प्तिगध्काम इति। से देवा: पुनः वाचम् छपु :- तव' नः पस्मभ्यम् उदाय भौगान' कर्ना कुरुष्य इति। तथा इति तथा असतु इति वाक् तैव्य: देवेव्य: छदगायत् भौदात' कर्म चकरोत्। वाचि यः भोग: वाड निमित्ती- प्रकार: तं' देवेभ्यः भागायत् उज्ञानेन चसाधयत् ; यत् करपाय शोभन' वदति-वर्णान् अभिनिष्पादयति-तत् भाश्रने सार्थमेव

देवतावलो। २३७ ·अथ ह प्रागामूचुसत्व न उद्गायेति तथेति तेभ्य: प्राग उदगायत्। यः प्राये भोगस देवेभ्य आगायत् यत् कल्याग जिघ्रति तदात्मने। ते विटुरनैन वै उद्गात्ा- त्येष्वन्तीति तमभिद्रुत्य पाप्मनाऽविध्यन् स यः स पाप्मा यदेवेदमप्रतिरूप जिव्रति स एव स पाप्मा। अथ ह चन्तुरुचुसत्वं न उद्गायेति तथेति तेभ्यश्क्तुरुद- गायत्। यश्न्तुषि भोगस दैवेभ्य आगायत् यत् कल्यायं

आगायत्। ते भरमुरा: विदु :- प्नेन उद्गाता नः अ्रस्मान् अत्येष्यन्ति प्तिगमिष्यन्ति इति। किं ते डकुर्व्वन् ? तम् उद्रातारम् अभिद्रुत्य अभिगम्य पामना पविधान् विद्ववन्तः। सय :- स प्रजापति यः यत्सरूप :- पामा स तत्खरूपः। कथमेतत् जजायते ? यत् एव ददम् अप्रतिरूप शास्त्रप्रतिषिद्व वदति प्रजा, स एव-भरप्रतिरूपवद- मेनानुमित: स-प्रजापतेर्वाचि गतः-पामा। कारणानुविधायि कार्य्मिति न्यायेन प्रजासु प्राकव्व' भजते यदप्रतिरूपवदन, तत् प्रजापतैर्वाचि तदस्तित्वं भापयति। पथ घनम्तर प्राय पुनः ऊचु: देवा :- तवं नः अ्रस्भ्यम् उहाय दूति। तथा इति प्रासः तभ्यः उदगायत्। प्राणी यः भोग: तविमि- त्तोपकार: त' देवेभ्य: भागायत्, यत् कष्याग शोभन जिव्रति, तत् भाममने खार्थमेव आगायत्। ते पसुरा: विदु :- भनेन उद्गात्ा नः पस्मान् पत्येष्यन्ति इति। किन्तेऽकुर्व्वन् ? तम् उद्गातारम् अभिद्ठुत्य पाम्मना पविध्यन्। स यः पाममा सः। कथमेतत् जायते ? यत् एव ददम् अप्रतिरूप शास्त्रप्रतिषिर्द जिव्रति, सएव स प्रजापतिव्राणगतः पाभा। मथ अनत्तर चसु: पुनः अपु: देवा :- वव नः पत्तभ्यम् उह्ाय इति। तथा इति चसु: तेम्यः उदगायत्। चन्षुषि यः भोगः तन्रिमि- ४३

३३८ वैदान्तसमन्वयः ।

पश्यति तदात्ने। ते विटुरनेनैव न उद्गातात्ये ष्यन्तौति तमभिद्रुत्य पाप्मना अविध्यन् स यः स पाप्मा यदेवेद- मप्रतिरूप' पश्यति स एव स पाम्मा। अथ ह श्रोतमूचुस्व न उद्गायेति तथेति तैभ्यः श्रोच- मुदगायत्। यः श्रोते भोगस्त' देवैभ्य आगायत् यत् कल्यागए शृगोति तदात्मने। ते विटुरनेन वै न उद्गात्रात्येष्यन्तीति तमभिद्रुत्य पाप्मनाऽविध्यन् स यः स पाप्मा यदेवेदमप्रतिरूप शृगोति स एव स पाप्मा। अथ ह मनऊचुसत्व न उद्गायेति तथेति तेभ्यो मन

सोपकार: तं देवेभ्य: आगायत्, यत् कस्वाण शोभन पश्यति तत् भातने सार्थमेव आगायत्। ते असुरा: विदुः-अनेन उद्ावा नः अस्मान् अत्येष्यन्ति इति। किन्नेऽकुर््वन् ? तम् उद्गातारम् अभिद्रुत्य पामना पविध्यन्। स यः पाप्मा सः। कथमेतत् जायते ? यत् एव ददम् अप्रतिरूप आास्त्रप्रतिषिद्व पश्यति स एव स प्रजापतिचतुर्गतः पाप्मा। अरथ अनन्तर श्ोत पुनः ऊचु: देवा :- तवंन भ्रस्तभाम् ररय इति। तथा इति योतं तेभरः उदगायत्। श्रोचे यः भोगः तब्रिमि- सोपकार: तं देवेभाः भागायात्, यत् कल्याण शोभन ऋगोति तत् पात्मने खाथमेव आगायात्। ते असुराः विदुः-प्नेने उद्गाचा नः पस्मान् अत्येष्यन्ति दति। किं तेडकुर्व्वन् ? तम् उद्गातारम् चभिद्गुत्य पाप्मना पविध्यन्। स यः पाष्मा सः। करथमतत् भायते ? यत् एव ददम् अप्रतिरूप शास्त्रप्रतिषिद्' ऋृणोति, स एवस प्रजापति- श्रोचगतः पाप्मा। अथ अनन्तर मनः पुनः ऊचु: देवा :- तवं नः प्रस्भाम् उद्ाय इति। तथा दति मनः तैमाः उदगायत्। मनसि यः भोगः तग्रिमि-

देवतावल्ो। ३३६

उदगायत्। यो मनसि भोगस् देवेभ्य बागायत् यत् कल्यारए संङ्कल्पयति तदातने। ते विटुरनैन वै न उद्गात्रात्येष्यन्तीति तमभिद्रुत्य पाप्मनाऽविधान् स यः स पाप्मा यदेवेदमप्रतिरूप सङ्गल्पयति स एव स पाप्मा। एवमु खल्वेता देवता: पाप्मभिरुपासजन्नेवमेना: पाप्मना- डविध्यन्। अरथ हेममासन्य प्रागामुचुसत्वं न उद्गायेति तथेति तेम्य एष प्राया उद्गायत्। ते विटुरनेन वे न उद्गाचा- त्येष्यन्तीति तमभिद्रुत्य पाप्मनाऽविधान् स यथाऽश्मा- नमृत्वा लोष्टोविध्वसतैवए हैव विध्वछसमाना विष्वस्जो विनेशुस्ततो देवा अ्रभवन् पराऽसुरा भवत्यात्मना पराऽस्य द्विषन् भ्रातव्यो भवति य एवं वेद।

ततोपकार: त देवेभाः आगायात्, यत् कल्याण शोभन सङ्ल्ययति तत् आवने सवारथमेव आगायात्। ते बसुरा: विदु :- धनेन उदाचा नः प्रस्मान् पत्येष्यन्ति इति। किं तेऽकुर्व्वन्? तम् उद्रातारम् भभि- द्रुत्य पा्मना पविष्यन्। सयः पाप्मा सः। कथमेतत् जायते ? यत् एव इदम् अप्रतिरूप भास्त्रप्रतिषिद्ं सङ्गव्ययति, स एव स प्रजा- पतिमनोगतः पामा। एवं पुनः खलु एता: देवता: पतुत्ा: त्गादि- देवता: वागादिवत् पाप्मभि: उपासजन् संसग अवतवन्तः, एवम् एमा: तवगादिदेवता: पाप्मना पविध्यन् विद्वन्तः। भथ धनन्तरम् इमम् आसन्यम् भस्य भव' सुखान्तविलस् प्रागम् अचु: देवा :- वव नः प्रस्भाम् उद्राय इति। तथा इति एव प्राय्ः तैभाः उदगायत्। ते असुरा: विदु :- पनेन उदाचा नः अ्रस्मान् भत्ये- चन्ति दति। किं तेडकुश्बेन् १ तम् उद्गातारम् अभिद्त्य पाप्मना

३४० वैदान्तसमन्वयः ।

ते होचुः क्व नु सोडभूद्यो म दूत्यमसंतोन्ययमास्येऽन्त- रिति सोऽयास्य भाड्िरसोऽङ्गानाछडि रसः । सा वा एषा देवता टूर्नाम दूरएचसा मत्युर्दूर ह वा अत्मान्मृत्युर्भवति य एवं वेद। सावा एषा देवतैतासां देवतानां पाप्मान मृत्यु- मपहत्य यवासां दिशामन्तसद्गमयाञ्चकार तदासां पाप्मनो विन्यद्धात्तस्मान्न जनमियान्नान्तमियान्नेत् पा- प्मान मृत्युमन्ववायानीति।

प्रविधान्। स दष्टान्त :- यथा लोके लोष्ट: मृत्पिएडः प्रश्मानम् ऋत्वा प्राप्य विध्वंसेत एवं ह एव विध्वंसमाना: विष्वन्जः विविधगतयः असुरा: विनेशः विनाथ प्राप्ताः। ततः देवा: द्योतनशौला: अ्रभवन्, पसुरा: परा अभवन् पराभूता: बभूवुः। यः एवं वेद-प्रापस्ाम्लवेन परिग्रहात् ; तस्य अस्य ड्िषन् भ्रातटत्य :- प्रजापतिप्रतिपक्तभूतः पाप्मा-भवति, प्ालमना-प्रजापतिसरूपेप-स च परा भवति विभोर्य्यते-लोष्टवत् प्रागपरिष्वङ्गात्। ते देवा: पुनः ऊचु :- क्व तु कस्मिन् नुस प्भूत्, यः नः प्भ्ाम् इत्यम् पसंता सच्जि्तवान् देवभावमाव्मलवेनोपगमितवान् इति। एव मनुसन्धाय निर्धीतवन्त :- परयम् आ्स्ये मुखे भ्रन्तः दति। स मुख्य- प्रायः पयास् :- वागाद्याम्मलवेन विशेषभावमनान्रित्य वर्त्तमान :- भङ्िरसः। कथम् ? हि यम्मत् चङ्गानां रसः सारः-त' विना पङ्गानां शोषप्राप्तः । ह्वि यम्मात् अस्या: प्रायादेवताया: मृतुा: दूरम्-पापासुरविध्वंस- नात्; तम्मात् एषा देवता पुनः दूर नाम-दूरित्येव ख्याता। यः एवं वेद, तस्मात् अस्मात् दूर पुनः मृत्यु: भवति। सा पुनः एषा देवता एतासां वागादीनां देवतानां पामान स्ाभा-

देवतावती सा वा एवा देवसैतारसा देवतानां पाप्मान मृत्यु- मपहत्याकेना मृत्युमत्यवहत्। स वै वाचमेव प्रथमामत्यवहत् सा यदा मृत्युमत्यमु- च्यत सोऽग्निरभवत् सोऽयमग्नि: परेग मृत्युमतिक्रान्तो दोप्यते।

अथ प्रागमत्यवहत् स यदा मृत्युमत्यमुच्यत स वायु- रभवत् सोऽय वायुः परेग मृत्युमतिक्रान्तः पवते।

विकाज्जानप्रयुक्केन्द्रियविषयसंसर्गासत्िजनित मृत्युम् अपहृत्य विनाश्य यच पासां दिशम् अन्तः, तत् तत्र गमयास्नकार। तत् तबर श्रासां देवतानां पाप्मन: पापानि विन्यदधात् विविधेन न्यग्भावेन पदधात् स्थापितवती। तम्मात् जनम् भ्रन्त न इयात् न गच्ळेत्, धन्तं जन- शून्यमपि न इयात्। कथम् ? नेत्-इत्थ जनसंसर्गे-नेद गति- कम्मस, ततः क्विबव्ययम् ताटृग्जनान्तिकगमनव्यापारे-पाप्मान सृत्युम् भन्ववायानि अनुगच्केयम् इति हेतो:। सावा एषा देवता एतासां वागादोनां देवतानां पाप्मान मृत्युन् भपहत्य विनाश्य, अथ एना: मृत्युम् पत्यवहृत् पतोत्य प्रापयत् खस्ा- म्यादिदेवताखरपत्वम्। स प्राणः पुनः प्रथमां वाचम् एव अत्यवहत्। सा यदा मृत्युं पाप्मानम् परत्यमुच्यत अतौत्य मुक्ता बभूव, तदा स सम्नि: अभवत्। सोऽय अग्निः परेष मृत्युं सृत्यो: परस्ात् पतिक्रान्तः दोप्यते दोप्ि- मामृ भवति। पापराहित्येनैव वाचां दौप्रिमत्ता। भथ स प्रायः प्राण घ्राणम् भत्यवहत्। स प्राणः प्रापः यदा मृत्युम् पत्यसुच्यत पतोत्य मुक्लो बभूव तदा स वायुः अ्भवत्। सोऽयं ायु: परेण मृत्मुं मृत्यो: परस्ात् पतिक्रान्तः पकते वहति।

३४२ वेदान्तसमन्वयः ।

अथ चन्तुरत्यवइतद्यदा मृत्युमत्यमुच्यत स भादित्यो- ज्भवत् सोऽसावादित्य: परेब मृत्युमतिक्रान्तस्तपति। अथ श्रोचमत्यवहत्तयदा मृत्युमत्यमुच्यत तादिशो- डभवछ्सा इमा दिश: परेष मृत्युमतिक्रान्ताः । अथ मनोऽत्यवइत्तददा मृतुामत्यमुच्यत स चन्द्रमा भभवत् सोऽसी चन्द्र: परेण मृतुामतिक्रान्तो भातावए ह वा एनमेषा देवता मतुामतिवहति य एवं वेद।

द्त दू प्रतितिष्ठति।

अथ अनन्तर स चतुः पत्यवहत्। तत् यदा मृतु'I पाप्मानम् पत्यसुच्यत, तदा स आादित्य: प्रभवत्, सोडसौ आादित्य: परण मृत्युं मृत्यो: परस्तात् पतिक्रान्त: तपति तेजस्वित्व भजते पापराहित्यात्। चथ घनन्तर्रं स शोतम् पत्यवहत्। तत् यदा मृत्युम् पत्यमुच्यत, तदा ता: दिश: चभवन्। ताः इमा: दिशः परेष मृत्यं मृत्यो: परसात् प्तिक्रान्ता: तदतीता: । भतिक्रान्ता द्त्येतसातकथना- नदुसूतानां ध्वनिमानायां प्राणात्मविदे पापराहित्य सूचते विकाण- मुत्पादकखवचन। पथ घनन्तर' स मनः अत्यववृत्। तत् यदा मृत्युम् अत्यसुच्त, सदा स चन्द्रमा: अभवत्। सोडसी चन्द्र: परेष मृत्युं मृत्यो: परस्ात् पतिक्रान्तः भाति दौप्तिमान् भवति-पापराहित्येनैव मनसो दोप्ि- मत्ता। यः एवं वेद-प्रापेन वागादोनां पाप्माभिहननव्यापारं, तम् एनम् एषा देवता मृत्युं पाप्मानम् पतिवद्ृति पतोत्य प्रापर्यत तत- हेवभावम्। वागादिभिरावर्थमागान अतमति स्ष्टसुत्न न तु प्राघेन। तदिह प्रस्तूयते पथानने इति। भावने पभाध्म्-पम्र' च तत्

देवतावली। ३४३ ते देवा चन्रुवन्जेताषड्ा दटए्ट सव्वें यदब्र तदात्न भागासीरनु नोडस्मिन्नन्न भाभजखेति ते वे माभिसंविश- तेति तथेति तए समन्ं परिशविशन्त। तस्ादद- मेनान्नमत्ति तैनैतासृप्यन्तेवए ह वा एनए खा चभि- संविशन्ति भर्त्ता खानाए श्रेष्ठः पुरएता भवत्यव्रादोऽधि- पतिर्य एवं वेद य उ हैवंविद खेषु प्रतिपत्तिर्बुभूषति न हैवाल भार्य्येभ्यो भवत्यथ य एवैतमनुभवत यो वै तमनु भार्य्यान् बुभूर्षति स हैवाल भार्य्यभ्ो भवति।

थाद्य च-पदनीयम् चन्नम् भागायात् उद्वानन ब्रसाधयत् भात्म- सात् पकरोत, ह्वि यस्मात् यत् किस्व पब्रम् भवते बनेन प्रापेन एव तत् पदते। इह तेन पबाधेन प्रापः प्रतितिष्ठति। ते वागादय: देवा :- खविषयद्योतनात् देवा :- पभ्ुवन्-एता- वत् वे यत् इद सर्व्वम् पत्रं, तत् भात्मने प्ामर्थम् भागासो: बागोत- वान् आागानेन बात्मसात् ऊवतमित्यर्थः। धनु पस्ात् भ्राम्मसात्कर- य्ानन्तरम् पस्तिन् पब्े नः प्रस्मान् भाभजस बाभाजयख परर्म्रांस पव्रभागिनः कुरु इति। प्राण श्राद-ते यूय वे मा माम् भभिसं- विभत भभिमुख्येन समन्ततः निविशत इति। दूतरे प्राणा :- तथा इति, तथा भस्तु इति। त सुख्यप्राण समस्त' परिस्यविशन्त सम- न्तात् परिवे्य निविष्टवन्तः। तम्मात् पब्ेन प्राण्न यत् बब्रम् प्त्ति लोक:, तेन एता: वागादिदेवता: टप्यन्ति। यः एवंवेद-बागा- दयाश्रय प्राणम् ; तम् एन खा: मातय: अभिसंविशन्ति, खानां स भर्ता भरणकर्त्ता भवति, श्र्ष्ठ: भवति, पुरः परग्रतः एता गन्ता भवति, पबाद :- प्रारवत् सयं पुष्टोऽन्येषां पोष्टा-भवति, अधिपतिः भवति, एवंविद' प्रति सेषु भातौनां मधा यः प्रतिपत्तिः प्रतिकूल: तुभूषति भवितुम् इच्छति, न स पुनः भार्य्येभा: भरणीयेभा: चस परखबापो

३४४ वेदान्तसमन्वयः।

सोडयास्य भड्िरसोऽङ्गानाए हि रसः प्राययो वा बङ्गानाथ रस: प्रागो हि वा बङ्गानाए रससम्माय्यम्मात् कम्माच्चाङ्गात् प्राय उत्क्रामति तदेव तच्ुष्यताष हि वा भङ्गाना रसः । एष उ एव वृहस्पतिर्वाग्वे छहती तस्या एष पति- सस्मादु छह्स्पतिः। एष उ एव ब्रह्ममास्यतिर्वाग्वै ब्रह्म तस्या एष पति- स्तम्माटु ब्रह्मगस्पति.। एष उ एव साम वाग्वे सामैष सा चामश्ति तत् सास्: सामलम्। येव समः पुषिगा समोमशकेन

भवति, भ्थ भातीनां मघा यः एव एवम् अनुभवति अनुगतो भवति, यो वै तम् अनु अ्रमुवर्त्य भार्य्यान् भरणीयान् बुभूर्षति भर्तुम् इच्छति, स पुनः निश्चित भार्य्यभा: भरणीयेभाः अ्रलं पर्य्याप्ः भवति। स मुख्यप्राणः प्रयास्य :- वागाद्यापलेन विशेषभावमनान्त्रित्य वर्त्त- मान :- बाङ्गिरसः । कथम् ? हि यम्मात् अङ्गानां रसः सार:, प्राणः वे निश्चितम् भङ्गानां रसः। रसत्वमस्य साधयति -हि यम्म्रत् प्र प्रर वे प्रङ्गानां रसः, तस्मात् यम्मत् कसात् भङ्गात् प्रागः उत्क्रामति अपसर्पति, तत् एव तब एव सत् भ्ङ्ग' शुव्ति। एष प्राणः द्वि वे निषचितम् बङ्गानां रस: । एष प्रापः उ पुनः एव वृहस्पतिः। वाक् वे हहतो छन्दोविभिश्ट ऋक, तस्या एव पतिः पालक :- त' विना तदुभारणासामथ्यात्। तस्मात् पुनः वह्स्ति:। एव प्राफत उ पुनः एव ब्रह्मचस्पतिः। वाक् वे ब्रह्म यशूकफ सस्या: एष पतिः पालकः । तस्मात् पुनः ब्रह्मषखति: । एष प्रागः उ पुनः एव साम। वाक्रवे साम। एष प्राप: सा

देवतावली। ३४५

समोनागेन सम एभिस्विभिर्लोंके: समोडनेन * सर्व्वग तस्माडेव सामाखुते सामः सायुजाए सलोकतां य एव- मेतत् साम वेद। एष उ वा उद्गीथः प्रागो वा उत्प्रागेन हीदए सर्व्व- मुत्तव्धं वागेव गौथोच्चगीथा चेति स उद्गीथः। तड्ापि ब्रह्मदत्तस्त कितानेयो राजानं भक्षयन्रुवाचा- यन्तस्य राजा मूर्द्दान विपातयताद्यदितोऽयास्य आङ्गि- रसोऽन्येनोदगायदिति वाचा च ह्वेव स प्राणेन चीद- गायदिति।

निखिलपुंशव्दाभिधैयवस्तुविषय: ग्रमः-तस्मात् साम्र: गोतिरुपस्व खरादिसमुदायस्य सामतम्। "प्रकारान्तरे-यत् यस्मात् उ एव पुषिखा पुत्तिकाशरीरेय समः, मशकेन मशकगरीरेग समः, नागेन हस्तिशरीरेण ममः, एभि: त्रिभि: लोकैः समः, भ्रनेन सर्व्वेण समः, नष्मात् उ एव साम। यः एवम् एतत् साम वेद स अत्रुते व्याप्रोति नाट्ड्मह्त्लामेन, साम्र: सायुज्य-सयुग्भाव समानदेहेन्द्रियाभि- मानित्व सलोकतां समानलोकतां जयति पायत्तीकरोति। एष उ वै प्राणः उद्रीथः । कथम् ? हि यस्म्रात् प्राण: वे उत्प्रा- पेन अर्द्टगतप्राणेन इद सर्व्वम् उत्तव्धम् उत्तश्वित विष्वतम्। वाक्र एव गीथा। उत् च प्राण: गौथा च वाक् इति स उहीथः। तद्ापि -- तत् तब्र अर्थे इ आख्यायिका अपि। चैकितानः चिकितानस्थापत्य ब्रह्मदत्तः राजान' सोम' भचयन् उवाच-प्रय सजा सोम: त्वस्य परोक्षगतस्य तस्य मू्दान विपातयतात् विसट्ट पातयतु यदि इतः अ्रस्मात्ष प्रक्वतात प्रायात् धन्यव देवतान्तरेण सयाच्यः पाङ्गिरसः इति उदमायत्-प्रयास्य: बाड्रिरसः प्राथएव, ४४

३४६ वेदाग्तसमन्वयः । [ रम प।

तख हैतस्य साख्नो यः खं वेद भवति हास्य ख तस्य वै खरएव सं तस्मादार्लिविज्य' करिष्यन् वाचि खरमिक्ेत तया वाचा खरसम्पन्नयार्त्विज्य कुय्यात् तम्मात् यन्ते सरवन्त दिद्दक्षन्त एव। अथो यस्य खम्भवति भवति हास्य ख' य एवमेतत् साम्नः ख वेद। तस्य हैतस्य साम्नरो यः सुवगीं वैद भवति हास्य सुवगी तस्य वै खरएव सुवर्गीं भवति हास्य सुवगीं य एवमेतत् साम्न: सुवसी वेद। तस्य हैतस्य साम्नो यः प्रतिष्ठां वैद प्रति ह तिष्ठति तस्य वै वागेव प्रतिष्ठा वाचि हि खल्वेष एतत् प्रागाः प्रति- हवितो गीयतेऽन्न द्ृत्यु हैक आहु:। तस्य यदि अन्यदेवलवेन उद्ान छवतवान् महान् पपराधोऽभूदिति निर्गलितोऽ्थः। वाचा च प्राणेन च हि एव स प्रयास्यः आ्रङ्रिरमः उद्ाता उदगायत् इति। तस्य एतस्य साख्ः पुनः यः ख' धन' वेद, तस्य अस्य भवति पुनः खं धनम्। तस्य साम्रः किं धनम् ? तस्य साम्त्र: खर: एव सं धम। तस्ात् आर्िविज्यम् ऋत्विक्कर्म्मोद्ान करियन् वाचि खरम् इच्छेत। तथा खरसम्पव्रया वाचा आत्तिव्य कुर्य्यात्। तस्मात् यप् सरवन्तम् उद्ासार दिद्टनन्त: द्रष्टुम् इच्छन्तः एव लौकिकाः, श्रथो अपिच यस्य ख' धन भवति त धनिन दिदसन्तः इति। एवं साम्ः एतत् खं' यः वेद, तस्य ब्रस्व पुनः ख' भवति। तस्य व्रतस्य साम्त्र: यः पुनः सुवसी वेद, तस्य अस्य पुनः सुवर्णं भवत। तस्य साम्त्र: खरः एव सुदर्गम्। यः एवं सान्ः एतत् सुवरों वेद तस्य अस्य सुवर्णे भवति। तस्य एतस्य सामः यः पुनः प्रतिष्ठां वेद, स पुनः प्रतितिष्ठति।

रम थ। ] देवतावखो। ३४७

अथातः पवमानानामेवाभ्यारोइ: स वै खलु प्रस्तोता साम प्रस्तोति स यत्र प्रस्तुयात् तदेतानि जपेत्। बसतो मा सद्गमय तमसो मा ज्योतिर्गमय मृत्योर्मामृत गमयेति स यदाहासतो मा सद्गमयेति मृत्युर्वा असत् सद्मृत मृत्यो र्माऽमृतं गमयामृतं मा कुर्व्वित्येवैतदाह तमसो मा ज्योतिर्गमयेति मृत्युर्वै तमो ज्योतिरमृत' मृत्योर्माऽमृत गमयामृत मा कुर्वित्येवैतदाह मृत्योर्मा- S्मत गमयेति नात तिरोहितमिवास्ति। अथ यानीत- रगि स्ोतागि तेष्वात्मनेऽन्नाद्यमागायेत्तस्पाटु तेषु वर वृगोत य काम कामयेत तछ स एष एवंविदुद्गाताSड- त्मने वा यजमानाय वा य काम कामयते तमागायति तड्वैतल्लोकजिदेव न हैवालोक्ाताया आशास्ति य एव- मेतत् सामवेद। वड्ड ३।३।१-२८।

तस्य साम्ः वाक् एव प्रतिष्ठा। कथम् ? हि यस्मात् वाचि खलु एष प्रागाः प्रतिष्ठितः एतत् गान गौयते-गौतिभावमापदते, एके भबे प्रतिष्ठित: इति पुनः ब्राह्ठः। झथ अनन्तर यस्मात् अपकर्स देवभावायाभ्यारोहफलम् पतः पवमानानां-ज्योतिष्टमसिद्वानां दादशस्तोत्ाणं यजमानार्थमुदोतानां त्रयाणां पवमानाख्यानां स्तोताणां-एव तदारभ्एव अभ्यारोह्: जय- कमम। स वै खलु प्रस्तोता साम प्रस्तीति। स यत्र यस्तिन् काले साम प्रस्तुयात् प्रारमेत तत् तस्त्िन् काले एतानि जपेत्-"ससतो मा सङ्गमय, तमसो मा ज्योतिर्गमय, मृत्योर्मामृत गमय" दति। जप्यानां

मन्तारथं व्याचष्टे-यदा प्रस्तोता भ्राह-असतो मा सहमय इति मृत्युः

३४८ वेदान्तसमन्वयः ।

६। तयो लोका एतएव वागेवाय लोकोमनोऽन- रिचलोक: प्रागीऽसी लोकः।

तयो वैदा एतएव वागेवर््वेदो मनो यजुर्व्वेद: प्रायः सामवेद:।

देवा: पितरो मनुष्या एतएव वागेव देवा मनः पितरः प्राणो मनुष्या:।

वा असत्, सत् अमृत', मृत्यो: मा ब्रमृत ममय, असत मा मां कुरु इति एव। यदा स एतत् बह-तमसो मा ज्योतिर्गमय इति मृत्यु: वै तमः, ज्योति: प्रमतं, मृत्यो: मा अमृतं गमय, अमर्त मा मां कुरु दूति

. एव। सृत्यो: मा त्रमृत गमय इति न अ्त् तिरोहितम् दव अस्ति यथाश्युत एवार्थः। अ्रथ यानि दतराणि स्तोताणि नवसंख्यकानि तेषु भात्मने आतार्थम् अन्राद्यम् आगायत्। तम्म्मात् तेषु स्तोचेषुय काम' कामयेत त वर वणीत। स एष एवंविद् उद्ाता भालने पात्मार्थ यजमानाय यजमामाथें वा य काम कामयते, तम् बागायति उद्वानेन साधयति। तत् पुनः एतत् कर्म लोकजित् एव। य एवम एतत् साम वेद, न हि पुनरेव तस्य अलोक्यताये अलोकार्हत्ायया भस्ति। तल्वाभी निश्य इति न ताटृश शंसनम्। । मनोवाक् प्राप दति तितयारव्ध आत्मेत्युक्तम् (०।११) सम्प्रति तेषां लोकत्वादिकसुचयते वयदूति। एसे वाअनःप्राणाः एव नयः लोका: भूर्भुवःखरित्याख्या: । वाक् एव घय' लोक: भूर्लोकः, मनः पन्तरिचलोक: भुवोलोक:, प्रापः धसौ लोक: खर्लोक:। एते वाजन:प्राणा: एव तयः वेदाः। बाक् एव ऋम्वदः, मनः यजुव्वेदः, प्राणः सामवेदः। एते वाखन:प्राणा: एव देवा: पितरः मनुचाः। वाक् एव देवा: मनः पितरः, प्राणः सनुष्या: ।

देवतावजौ। ३४६

पिता माता प्रजैतएव मनएव पिता वाझाता प्रागः प्रजा। विज्वात विजिन्नास्यमविन्ञातमेतएव यत्किस्व विज्वात वाचस्तद्रूप वाग्घि विन्वाता वागेनं तहूत्वा- ज्वति। यत् किञ्च विजिन्नास्यं मनससतद्रूप मनो हि विि- नास्यं मन एन तहूत्वाऽवति। यत् किञ्चाऽविन्नात प्रायास्य तट्रूप प्रागोद्यविन्नातः प्राग एन तङ्क त्वाऽवति।

एते मनोवाकप्राणा: एवं पिता माता प्रजा। मनः एव पिता, वाक् माता, प्रायः प्रजा। एते वाङ् मनःप्राणाः एव विभ्वात, विजिन्नास्यम्, भविभ्ातम्। यत् किश्व विभ्वात विस्पष्ट भात वाचः तद्रपम्-विभ्वातविषयो हि वाग्रूपेण विव्वातरि तिष्ठति ; वाक् हि विभ्ाता-विभ्वातविषयविभ्ा- पनकाले वाचव तत् सिद्धाति, एवं तस्यामेव विभ्ातत्वं विभाति, अत- एव तस्याएव तत्त्वम् ; तत् विद्वात भूत्वा वाक् एन वाग्विदम् भ्रवति पालयति-वाकृतिरोधाने तेन च विभ्नातविषयस्य भवेत् तिरोधान' वाग्विदो विपत्यातय्य। यत् किश्व विजिन्नास्य मनसः तदूपम्। मनो हि विजिभ्नास्थम् ; मनसः सन्दिह्यमानाकारत्वात्। तत् विजिन्नास्यं भूला मनः एन मनोविदम् अवति पालयति-विजिन्नास्याभावे स्यासानससम्पदो- डभाव: । यत्किन्न पविभ्वातं प्रायस्य तट्रूपम्-मातविषयो वाचि, सम्दिक्- मानविषयो मनसि, अभ्जातविषय: प्राण्ती तदाकारेण तिष्ठति न वाड- मनोसयोर्गोचरी भवति। कथमेव भवति? म्रायी हि भविभ्ञातः-

३५० वेदान्तसमन्वयः । [रम थ।

तस्याएव वाच: पृथिवी शरौर ज्योतीरूपमयमग्निस- द्यावत्येव वाक् तावती पृथिवी तावानयमग्निः । अथैतस्य मनसो द्यौः शरोर ज्योतोरूपमसावादित्य- सद्यावदेव मनसावती दयौसावानसावादित्यसौ मिथु- नः समेतां ततः प्रागोऽजायत स दून्द्रः स एषोऽसपत्ो द्वितीयो वै सपत्नो नास्य सपत्रो भवति य एवं वेद। अथैतस्य प्रागस्थापः शरोर ज्योतीरूपमसी चन्द्रस्त-

अनिर्व्वचनीयत्वात्। तत् अविभ्नात भूला एन प्रागविदम् अ्रवति पालयति-सर्व्वस्मिन् विञ्राते विभ्वातव्याभावे विन्वातुर्विलोप आप- तति, भतएवाविभ्वातमेव त' विलोपाद्रक्षति। वाङ मनःप्राणानामाधिभौतिक विस्तारमुक्काधिदैविकविस्तार उप- स्थाप्यते तस्यैवेति। तस्या: एव-तस्या: वाचः पृथिवी शरीर' आधार- भूतम् अयम् भग्नि: ज्योतोरुप' करण', तत् तस्मात् यावती एव वाक् तावती एव पृथिवी तावान् भ्रयम् भ्रग्निः । अथ एतस्य मनसः घ्यौ: शरीरम् आधारभूतम्, असी शदित्यः ज्योतोरूपं करपम्। तत् तस्मात् यावत् एव मनः तावती दो:, तागाम् असी आदित्यः। तौ भग्न्यादित्यो वाङ मनसे मातापितरी-शदित्यस्य मनसः पिततं वाचयाग्नेश्न मातत्वम्, 'सावित्र त् पाकमाम्नेयस् प्रकाश- मृते करमसिद्तादर्शनात्तयो: सिद्ध जनकत्वम्।'-मिथुन मैथुन्यम् दूतरतरसंसर्गं द्यावापृथिव्योरन्तराले समेतां सङ्ग्च्केतां ततः प्रापः वायुः पजायत। यः जातः स इन्द्र: विशः (३।२३) स एष असपत्ः प्रति- पच्तविरहितः। कथम् ? द्वितीय: वे सपत्न ः-यब् द्वितीयोेा्ा व ि द्या्तेत तन्र सपत्त्वं सभ्भवति नाव तथा। यः एदंवेद-प्राणस्य इन्द्रस्यासपत्रत्वं, तस्य अस्य न सपन्रः प्रतिपचः भवति। सथ एतस्य प्राणस्य आपः शरीरम्, असौ चन्द्र: ज्योतोरुपम्, तस्

देवतावलौ। ३५१ द्यावानेव प्रागास्तावत्य आपस्तावानसी चन्द्रस्तन ते सर्व्व- एव समा: सर्व्वेऽनन्ताः स यो हैतानन्तवत उपास्तेऽन्तवन्तं स लोक' जयत्यथ यो हैताननन्तानुपास्तेऽनन्त स लोक जयति। वृह्न ३।५।४-१३। १०। यो ह वै शिशुए साधानय सप्रत्याधानय सस्थूगाध सदाम' वेद सप्त ह द्विषतो भातव्यानवरुगद्ि। अय' वाव शिशुर्योऽय मध्यमः प्रागास्तस्येदमेवाधानमिद प्रत्याधान प्रागा: स्यूगान्न' दाम।

तम्मात् यावान् एव प्राणः तावत्य: आपः, तावान् भसी चन्द्रः। तत्र ते एते वाजन:प्राणाः सव्वे एव ममा: सर्व्वे अनन्ता: । स य: पुनः एतान् भ्रम्तवतः परिच्किन्नान् उपास्ते स अ्रन्तवन्त' लोक' जयति, भ्रथ यः एतान् अ्नन्तान् धपरिच्कित्रान् उपास्ते स भ्रनन्त' लोक जयति। १०। "प्राणा वे सत्यं तेषामेष सत्यम्" (३५ ५०पृ]), अ्रतएव परातमा "सत्यस्य सत्यम्" दति यदुत' तत्र प्राातत्वनिर्गायायाद्द भय- मिति। यः पुनः साधान साधार, सप्रत्याधान सप्रत्याधार-यत्र प्राधियस्य साक्षात् संसर्ग: तत् प्रत्याधान ; सस्थूण' सस्तम्' सदाम सरजुं शिशु प्राण वेद स सप्त सप्तसंख्यकान् द्विषतः भ्रातव्यान्- 'मातव्या हि द्विविधा भवन्ति द्विषन्तोऽद्विषन्तय् तत्र द्विषन्तो ये तान्' -विरोधिन: पवरुणद्ि। 'सप्त ये शोर्षएाः प्राणाः (८३) विषयोप- लब्धिद्वाराणि तत्प्रभवा विषयरागा: सहजत्वात् भातव्या:' इति भाषय- कार: । यः भय मध्यमः प्राणः शरीरमध्यस्थः प्राणः लिङ्गात्मा भय पुनः शिश :- 'विषयेष्वितरकरणवदपटुत्वात् भिशुः'। तस्य इद भरीरम् एव आधानम, इदं शिर: प्रत्याधानं-तत्रास्य साच्षात्संसर्गात्, प्राणा: करणानि स्थूपा, प्ब्न' दास-पव्रपानजनितबलेन देहेडस्यावष्ट- व्यमानत्वात्।

३५२ वेदान्तसमन्वयः । [हम थ।

तमेता: सप्ताचितय उपतिष्ठन्ते तस्या दूमा चचषन् लोहिन्यो राजयस्ताभिरेमय रुट्रोऽन्वायत्तोऽथ या प्रक्षन्ना- पस्ताभि: पर्व्जन्यो या कनीनका तयादित्यो यत् कष्ण तेनाग्निर्यच्छुक्र तेनेन्ट्रोऽधरयैन वर्ततन्या पृथिव्यान्वायत्ता घौरुत्तरया नास्यान्न चीयते य एवं वेद।

स्मिन् यशो निहित विश्वरूपम्। तथासत ऋषयः सप्त तौरे वागाष्टमो ब्रह्मगा संविदानेति॥ अर्वाग्विलश्मस उर्द्धबुभ्नद्वतीद तच्किर एष ह्यर्वाग्विलश्चमस ऊर्द्द बुध्रस्त- सिन् यशो निह्नित विश्वरूपमिति प्रागा वै यशोनिहितं

एताः सप्त अचितय :- 'क्षयवासावपि च्विती' दति-अ्च्यहैतवः तं प्रागम् उपतिष्ठन्ते अनुगता: अवन्ति-'यद्यपि मन्त्रकरणी तिष्ठति- रुपपूर्व्व: (पा, १।३।२५) भावमनैपदी भरवत दहापि सप्तदेवताभिधा- नानि मन्त्रस्थानीयानि करणानि, तिष्ठतेरतोऽत्राप्यात्मनैपदं न विरुद्वम्" इूति भाव्यकार:। तत् तत्र या: इमाः अचन् अरक्षिषि लोषिभः लोहिता: राजय: रेखा: ताभि: राजिभि: रुद्रः एन प्रागम् अन्बावत्तः अनुगतः उपतिष्ठतइत्यर्थः । अरथ अ्रचन् अक्िणि या: आपः ताभि: परज्जन्य: एनम् अन्वायत्तः, या कनीनका कनोनिका नेवतारका तया शादित्यः एनम् भ्रन्वायप्त:, यत् कृष्णं चस्षुषि तेन पग्नि: एनम् भ्रन्वा- यत्तः, यत् शत्धं चनुषि तेन इन्द्र: एनम् बन्वायत्तः, पधरया वर्तन्या पत्मणा एन पृथिवी बन्वायत्ता, उत्तरया वर्त्तन्या बौ: भन्वायत्ता, यः एवं वेद, तस्य बस्य प्रम्र न बौयते। तत् तस्िन् भर्थे एव त्ोक: मन्तः भवति। मन्तरमुक्का खयं क्ुतिः तदर्थमाचष्टे-"अर्व्वान्विलयमसअद् बुध्रः' इति इद' त्छिस, एम हि पर्ववाग्विलवमस अर्द्टूबुध्ः"-इद तच्किर: चमसाकारम् सुखख

रम प1 1 देवतावक्यौ। ३५३

विश्वरूप पागानेतदाह तस्यासत ऋषय: सप्ततौरद्ूति पराणा वा ऋटषय: पागानेतदाह वागष्टमी ब्रह्मगान संवि दानिति वाग्ध्यष्टमौ ब्रह्मणा संवित्ते। दूमावैव गौतमभरद्ाजावयमेव गौतमोऽय भरद्वाज दूमावव विशवामित्रजमदग्नी अयमेव विश्वामित्रोऽयं जम दग्निरिमावैव वसिष्टकश्यपावयमेव वसिष्ठोऽय कश्यषो वागेवानिर्वाचा ह्यन्नमद्यतैऽत्तिर्ह वे नामैतद्यदिरिति सर्व्वस्याच्ता भवतत सर्व्वमस्यान्न भवति व एवं वेद। ह ४।२1१-81

विलरूपत्वात् शिरस: बुध्नाकारत्ात"; "तस्मित् यशे निहित' विशव- रूपम्' दति प्राण वै यशोनिहित विश्वरूप प्राणानेतदाह"-तसतिम् शिरसि विश्वरूप नानारूप यभ: निहित स्थित भषति। किन्त- ययशः १ प्राणाः । किन्तद्धिशवरुपम् ? प्राणा: योचादय:र वायव्य "तस्यासत ऋषयः सप्त तौर' दत्ति प्राणा वा ऋषयः प्राणनेतदाह"- तस्य चमसस्य तौरे समीवत्तिनि देशे सप्त ऋषयः आसते प्रालाः परि- स्पन्दावका: ते एव च ऋषयः; "वागट्टमी ब्रह्मषा संविदान' इति वाक् हि अष्टमी ब्रह्मणा संवित्ते"-छविद्राणां सप्तलवेन सप्तेन्द्रियाि तत् रसना तु सप्तमी भ्रष्टमी वाक् तया ब्रह्मणा वैदेन संवाद कुरुते। के पुनस्ते चमसस्य तीरे कषयः १ इमी एव गोतमभरडाजी कर्णे अयमेव दक्षिमः कर्णः मोतमः अयमेव उत्तर: कर्षः भरदाजः। इमी एव विश्वामित्रजमदम्नी चच्ुषी-प्रयमेव विश्वामित्र: दक्षिप चसुः, धयमेव जमदम्नि: उत्तर' चसुः, इमौ एव वसिष्टकशपी नासिकापुटी -प्रयमेव वसिष्टः दब्वियनासापुटः, धयमेव काश्यप: उत्तरनास्ापुट :; बाक् एव पत्रिः। वाचा हि अन्रम् भव्मते-यत् पचिरिति तत् पत्ति: ह वै प्रसिद्ध नाम-प्रत्तिरिति वक्रव्ये अत्निरित्युक्नममिति भावः। ४ %

३५४ वेदान्तसमन्वयः ।

११। अथ हैन विदग्धः शाकल्यः प्रप्रच्छ कति देवा याज्नवल्काति। स हैतयैव निविदा प्रतिपेदे यावन्तो वैश्वदेवस्य निविदुच्यन्ते वयश्न नो च भता चयस जी च सहस्रेत्योमिति होवाच कत्येव देवा यान्वल्कति जयस्तियशदित्योमिति होवाच कत्येव देवा याज्तवल्क I- ति षड़ित्योमिति होवाच कत्येव देवा याज्वल्कति चय दूत्योमिति होवाच कत्येव देवा याज्तवल्कति द्ावि- त्योमिति होवाच कत्येव देवा याज्तवल्क त्यध्यर् द्रत्यो- मिति होवाच कत्येव देवा यान्तवल्क त्येक द्त्योमिति हेवाच कतमे ते वयश्न नी च शता वयश् त्री व सहसत्रेति।

व एवं वेद, स सर्व्वस्य अत्ता भोक्वा भर्वतत, सर्व्वम् भस्य पम्र भवति। ११। वैदिनदेवसंख्यासक्ोचदारेण प्राणे तत् सर्व्वं पर्य्यवस्यति प्रधेति। धरथ अनन्तर ह किल जनकसभागतम् एन याप्वस्कतर शाकस्य: शकलस्ापत्य' विदग्धः पप्रच्छ पृष्टवान्-हे यान्रवला, कति देवा: इति। स यात्जवल्का: पुनः एतयाएव निविदा-वस्यमाग देवतासंख्यावाचकमन्त्रपदेन -- प्रतिपेदे उत्तर ददा। वैशवदेवस्य शस्तस्व निविदि यावन्तः देवा; उच्चन्ते तावन्तः देवा: दति। काइसी निवित्-"नवस वो च शता तयस त्री च सहस्रा" इति। चयम व्यस तीषि च शतानि नौषि च सहस्रागि-षडुत्तरचरिशताधिक- विसहस्रामि देवा: दति। श्रोमिति पुनः शाकष्य उवाच। पुनः स संख्यासशेचन्रापनाय-हे यास्वस्का, कति एव देवा: इति। याञ्ञ- बस्का ब्राइ-वर्यस्त्रिंशत् इति। भोमिति पुनः शाकच्य उबाच। पुनः स संख्यासक्कोचन्नापनाय-ह याप्रवर्कर, कति एव देवा: इति।

देवतावललो। ३५५ स होवाच महिमान एवैषामेते तयस्तिछशत्त्वेव देवा दूति। कतमे ते वयसिएमदत्य्टी वसव एकादश रुद्रा द्वादशादित्यासएकविए शदिन्द्रश्नव प्रजापतिस्न वयसिए शाविति।

कतमे वसव दत्यग्निश्च पृथिवौ च वायुश्चान्तरिच्षस्ता दित्यश्च द्यौश्न चन्द्रमाश्च नक्षवागि चैते वसव एतेषु हीद- सव्वं हितमिति तस्ाइसत दूति।

याज्तवल्का आ्रह्ह-षट् इति। श्रमिति पुनः शाकस्य उवाच। पुनः स संख्यासङ्गोचन्नापनाय-हे याज्जवल्का, कति एव देवा: इूति। यान्नवस्का :- त्रय इति। शमिति पुनः शाकत् उवाच। पुनः स संख्यासङ्कोचज्चापनाय-हे याज्तवल्का, कति एव देवा: इति, यात्र- वल्का :- हो दूति। शोमिति पुनः शाकस्य उवाच। पुनः स संख्या- सङ्गोचन्नापनाय-हे याज्जक्ल्का, कति एव देवा: इति। याप्वल्काः -अध्यईः पर्द्वाधिक: एकः । श्मिति पुनः शाकत्य उवाच। पुनः स संख्यासक्कोचन्तापनाय-हे यास्तवल्का, कति एव देवा: इति। यान्तवल्का :- एक: इति। भ्रोमिति पुनः शाकस् उवाच। शाकत्ः कतमे ते 'तयस ौ च शता नयस जौ च सहस्रा' ? इति। स याश्वस्का: पुनः उवाच-बयस्त्रिंशत् तु एव देवाः, एते षडुत्तर- वरिशताधिक त्रिसहस्त्रदेवा: एषां नयस्त्रिंशददेवानां महिमान:विभूतयः एव इति। भाकस्य :- कतमे ते त्यस्त्रिंशत् इति। यात्रवल्का :- पष्टौ वसवः, एकादश रुद्रा:, हादश धादित्या :- ते एकत्रिंशत्, दति। रन्द्रः च प्रजापतिः च वर्यास्त्रंशौ चयस्त्रि शतां पूरणो इति। शाकत्य :- कतमे वसवः दति। भग्निः च, पृथिवौ च, वायुः च, पन्तरिक च, आदित्य: च, घी: च, चन्द्रमा: च, मसवाणि च, एते वसवः । हि यस्म्रात् एतेषु इद सर्व्व ह्ित' स्थितम् इति, तष्मात्

३५६ वेदान्तसमन्वयः ।

कतमे रुद्रा दति दशमे पुरुषे प्राया आत्मैकादशसे यदास्मच्रौरान्मर्च्याद्त्क्रामन्तथ रोद्यन्ति तद्यद्रोद- यन्ति तस्पाद्रुद्रा दूति। कतम आदित्यादति द्वादश वै मासा: संवत्सरस्येत परादित्या एते हौदए सर्व्वमाददाना यन्ति ते यदिद व्वमाददाना यन्ति तम्मादादित्या दति। कतमद्न्द्र: कतमः प्रजापतिरिति सनयितुरेवेन्द्रो यन्नः प्रजापतिरिति,कतमसनयित्र रित्यशनिरिति कतमो यन्तदति पशव दूति।

वसव दति। वसतेरुः-वसुः। 'यस्माद्वासयन्ते तम्माइसवः' दति भाष्यकारः । शाकस्य :- कतमे रुद्रा: इति। याप्तवरकाः-पुरुषे प्राणाः दन्द्रियागि दश, आात्मा मनः च एकादशः एकादशानां पूरसः। ते यदा अस्मात् मर्त्त्ात् शरीरात् उत्क्रामन्ति, अथ तदा रीदयन्ति। तत् तन्न उत्क्रमणे यत् यम्मात् रोदयन्ति, तस्मात् रुद्रा, इति। शाकत्य :- कतमे आदित्याः दति। द्वादश वे मासा:, संवत् स एते आदित्याः, कथम् ? हि यस्मात् एतं इद सर्व्वम् आददाना: गहन्त: यन्ति गच्छन्ति। यस्मात् इद सर्व्वम् बाददाना: यन्ति, तम्नमात् आरदित्या: इति। शाकस्य :- कतमः इन्द्रः कतमः प्रजापतिः दति। याज्जवमकाः -स्तनयित्रु: एव इन्द्रः, यत्न: प्रजापति: दति। शाकस्य :- कतमः स्तनयितु: इति। यात्चवल्का :- अ्भनि: दति। शाकत्व :- कतमः यभ्: दूति। यास्वल्का :- पशवः इति-'यत्रस्य हि साधनानि पश्वः । यम्स्वारूपत्वात् पशुसाधनाम्यत्वाच्च पशवी यज्त्युथ्यते इति भाष्यकार:।

(म ब1] देवतावलो। ३५७

कतमे षड़ित्यग्निक्च पृथिवी च वायुश्ान्तरिचस्चादि- त्यक्न द्यौश्ैते षड़ेते हौदए सर्व्व षड़िति। कतमे ते वयो देवा दतीम एव तयो लोका एषु होमे सर्व्व देवा दूति कतमौ तौ हौ देवावित्यन्नञ्जैव प्रागास्चति कतमोऽध्यर्द्ट दति योऽय पवत दूति। तदाड्डुर्यंदयमेकदवैव पवतेऽय कथमध्यर्द् दूति यद- म्मिन्निद सर्व्वमध्यार्ड्गोत्तेनाधार्ड दति कतम एकोदेव दति प्राग दूति स ब्रह्म त्यदित्याचकते।

शाकत्य :- कतमे षट दति। याप्जवल्का :- भग्निः च, पृथिवी च, वायुः च, पन्तरिक्ष' च, आदित्य: च, दौ: च एते षट्। एते षट् दद' सर्व्वम् दति। शाकत्य :- कतमे से वयो देवा: दति। इमे नयः लोकाः एव- पृथिव्याम् अग्निं, शन्तरिते वायु, दिवि आदित्यं पुनरन्तर्भय लोका- स्तय दति। शाकलाः-कतमी तो देवी दति। प्रब्न च एव प्राच्तः घ एव। शाकला :- कतमः अ्रध्यईः इति योय पवते वायुः। तत् तब आह :- यत् यस्मात् अ्यम् एक: इव एव पवते, भथ कथम् भध्यर्षः दति। यत् यस्मात् अस्मिन् वायो इद सर्व्वम् भध्या- र्ध्रोत् अधि आर्ध्गोत् अधि ऋद्ि प्राप्नोत्, तेन त्ध्यई: इति। शाकला: -कतमः एक: देव: दति। प्रायः इति। कथम् ? स प्राणः ब्रह्म त्वत् इति आचकते। परोकषाभिधायकेन त्यच्कब्दरेन परोचलेन। प्राणते ब्रह्मदर्शन परोक्ष न तु साचात्।

वैदिकदवाना यद्यप्येकत्व माणी साधित, तथापि न सहश्यत सकसंहितार्या किन् सुम्यत्त मथन्बगि। जीवनधारसाय मनसः प्राधान्य द्श्यत ककसहितार्या, तथथा-

३५८ वेदान्तसमन्वय: ।

यत्ते यम वैवखवत मनी जगाम दूरकम्। तत्त भावर्सयामसौह चयाय जीवसे॥ यन्ते दिव यत् पृथिवौम्- यत्ते भूमि चतर्भृष्टिम- यस्ते चतस्ः प्रदिशी- यन्ते समुद्रमर्णवम्- यत्ते मरोची: प्रवती- यत्त अपी यदीषधी :- यन्ते सूर्य्य' यदुषम'- यत्त पर्व्वतान् वृहती- यत्ते विश्वमिद अगत्- यस्ते परा: परावती- यत्ते भूत च भव्यस मनी जगाम दूरकम्। तत्त भावर्तयामसौह चयाय जौवसे। ऋक १०म ५-सू १-१२ सक्। यज्जायतो दूरमुदैति दैव तदु सुतम्य तथेवेति। टूरङ्गम ज्योतिषां ज्योतिरक तन्े मनः शिवसङ्गल्पमस्तु॥ येन कमायपसी मनौषियी यज्ञ कृखवन्ति विदेषु धौरः। यद पूर्ष्व यचमन्तः प्रजानां - यत् प्रज्ानमुत चेती प्टतिय् यञ्ञीतिरन्तरमृत प्रजासु। यम्मान्न कल किश्वन कमो क्रियने- - गैनेद' भूत भुवन भविष्यत् परिष्ह्ौतममृतेन सर्व्म्। सैन यत्सायते सप्हीता- - यष्िमिन्ृच: साम यनृंषि यत्िमिन् प्रतिष्ठिता रथनाभाविवाराः । यष्मि श्रित्त' सर्व्वमीत प्रजानां-

हत्प्रति8्ठ' यदजिर जविष्ठं- यनु: ३४प, १-६क। बान्विषयक सीय न पुनर्विरलम्कसहितायाम्। चत्वारिशज्ा कयी सस्य पादा डे शौष सप्त इस्ासी सस्षय। विवा बडी उषभी रीरवौति महीदेवी मर्च्यों था निवेश॥

ऋक् ४ म, ५पसू, ३क्।

इत्यस्या यव्यपि श्रीमत्पतख्लिमहरियेव व्याखयान अतम्-"महोदेवी मर्च्या" भाविवैकेति महान् देव: शन्द: मच्यी मर्यधन श्ी मनुष्या: ताम् अविवेध। मढता द्वेन नः साम्य' यथा स्याहित्यथ्यय' व्याकरथम्" इति, तथापि नैतदैकानं यती निरुक्क्तान्यथा व्याख्याता।

द्म स। ] देवतावख्ली ३५६

सदथा-"चवारि एङ्गेति वेदा एव एतउत्ताः, कयी बस पादा इति सवनानि नीषि, हे भौषे प्रायथीयोदनीये, सपर इलास: सप कन्दासि, चिधानङ्: मन्त्रब्राअ्मयव्े:, इवमी रीरवीति रोवण- मस्य सवनक्रमेव ऋन्भिरयजुभि: सामभिरयदनमृम्भि: शंसन्ति, यजुभिर्यजन्ति, सामभि: सुवन्। महोदेव इत्येष हि महान् देवी यद्क्षी मत्या आविवेश दत्येष हवि मनुष्यान् भविर्भात यजनाय, तस्यो सराभूयसे निर्व्वचनाय।" इति। यदाग्वदन्यविचेतनानि राष्ट्री देवानां मिषसाद मन्द्रा। चतस्र ऊष्ज दुदुहे पर्यासि क खिदस्या: परम जगाम। दंवी वाचमजनयन्त देवासां विश्वरूपा: पथवी वढन्ति। सानी मन्द्रेषमूख् दुशाना घेमुर्वागस्ानुप सुष्ट तेतु । सक् पम, १०० सू, १०/११ ऋक्। एसे दभममएलगतैक सप्ततितम सूकस्था एताथ,- वृहस्पते प्रथम' वाची घय' यत् प्ररत नामधेय' दधानाः । यदषा! श्रेष्ठं यदरिप्रमासीत् प्रेंया सदर्षा निह्धित गहावि: ॥ सत्तुमिव तितउना पुनन्ती यव धौरा मनसा वाचमक्रत। कना सखायः सखयानि जानते भद्रषां लप्नीर्निद्टिताधि वाचि॥ य्ज्ञ न वाच: पद्दौमायन्तामन्वविन्दव्र षिषु प्रविष्टाम्। तामामत्या व्यदष: पुरुता तो सप रेभा अभि सं नवन्ते। उत त्ः पशन्न ददश वाचमुस त्वः भगन्न भणोत्येनाम्। उदो त्वस्मे तन्वंि सस्े जायेत पत्य उशती सुवासा:॥ उस त्वं सख्य स्थिरपौतमाहुमैम हिन्वन्यपि बाजिनेयु। पधेन्ता चरति माययेष वाच सुथुवा तफलामपुष्ाम्॥ यस्िनित्याज सचिविद सखाय न सस्य वार्चाप भागी अस्ति। यदों ऋणोत्यलक एणीति न ष्ि प्रवेद सुक्ृतस्य पन्थाम्॥ पकरवन्सः कर्णवन्तः सखायी मनीजवेष्यसमा बभूदुः। बादघ्रास उपकचास स त्वे कदा दब खात्वा छ लवे दहये। इदा सष्टेषु मनसी जवेषु यदब्राझ्मचा: संयगन्ते सखायः । भवाह तवं वि जहवेद्याभिरोह ब्रम्माथी विचरन्तुन ते । दूमे यी नार्वाङ न परयरन्ति न ब्राह्मगासी न सुतेकरासः। तएते वाचमभिपद्य पापया सिरीकम तन्वते भपवभय:।। सष्वें मन्दन्ति यभसागतैन सभासाहन सख्या सखाय:। कित्विषस्पृत्पितुषण्िह्यषामरं हिती भवति वाजिनाय।। ऋचा त्वः पोषमान्त पपुष्वान गायनं ती गायति मछरौषु। ब्रझ्मा त्वी वदत जातव्धिा यत्रम्य मार्वा वि मिमोत स ल:। प क् १०म, ०१सू, १-११ चक्।

३६० वेदान्तसमन्वयः ।

यदपि बायः प्रशस्यतरत्वं प्रथयन्ति, तथापि न तथा यथा प्रायस्वाधर्व्वि,

प्राथाय नमी यख्य सर्व्वमिद' वग्े। यी भूतः सर्व्वस्येश्वरी यषििन् सर्व्व प्रतिष्ठितम्॥ नमसे प्रायक्रन्दाय नमले सर्मायवते। ममस्त प्राप विदुाति ममस्ने प्राया वर्षते॥ यत् प्राया सनयित्रुनाभिक्रन्दत्यीषधौः । प्र वौयन्ते गर्भान् दधमेऽथी बहीर्न्वि जायने। यत् प्राय् ऋतावागतेऽभिक्रन्दत्यीषधौः । सव्चे तदा प्रमोदते यत् किञ्च भूग्यामधि॥ यदा प्रायी अभ्यवर्षौद्धर्षेष् पृथिवीं महीम्। पशवस्तत् प्रमोदन्त मही वै नी भविष्यति । पमवष्टा श्ोषधयः प्रागरेम समवाददरन्। आायुवे मः प्रातीतर: सर्व्वानः सुरभौरकः ॥ ममसे बस्वायते ममी अस्तु परायते। नमसे प्राय तिष्ठत आस्ीनायीत ते नमः॥ नमस्त प्राप् प्रायते नमी अस्तवपानते। पराचौमाय ते नमः प्रतोचीनाय ते नमः सर्व्वक्े त रद नमः ॥ या ते प्राथ प्रिया तनूर्यों ते प्रापप्रेयसी। कथी यह्वैषज तव तस्य नी घेहि जौवसे।। प्राथः प्रजा बनु वस पिता पुवमव प्रियम्। प्राथ्ी कि सर्व्वसेववरी यच्च प्रायति यञ्च म। प्राथ्णी मृतुप: प्रायसका प्राय देवा उपासते। प्राधोह सत्यवादिनमुस्तम लीक आादधत् ।। माथी विराट प्रार्यादेष्ट्री प्राय सर्ष्व उपासते। प्राययोष सूर्य्यक्न्दमाः प्राय्यमाहुः प्रजापतिम् । प्रायापानी ब्रौहियवावनड़ाम् प्राय्त उच्यते। यवे ह प्राथ चाडितीऽपानी द्रौह्िषच्यते।। चपागति प्राययति पुरुषी गर्भे चन्तरा। यदा त्व' प्राथ निन्वस्यध स जायते पुनः । माचमाडुर्मातरियाम बाती ह प्राय् सचते। प्राथेह भूत भव्यक्त प्राणे सर्वव प्रतिष्ठितम्॥

शीषधय: प्रजायन्स यदा त् प्राय जिन्बसि।

देवतावल्ञौ। ३६१

यदा प्राथ्ी सम्यवर्धीदर्षेय प्रथिवों मडीम्। भोषधयः प्रजायन डथी याः कात्र सैकध: । यम्त प्रागेद बेद यषिंश्रासि प्रतिष्ठितः । सव्यें तथ बलि इरानमुभि छ्ीक उत्तमे ॥ यथा प्राणवलिहतस्तुभ्य सव्वा: प्रजा दमाः। एवा तसे बािि हरान् वस्वा भयावत् सूश्रवः । चन्तर्गभं परति देवता खामृती भूतः सड जायते पुनः। स भूती मध्य भविष्यत् पिता पुव प्रविवेधा शचोभि: । एक पाद नीचूखिर्दात सलिसाड म उचरन्। यदङ् स समुत्ख्िदेव वाद्य न न्ाः ख्यात्। न रावी नाड: स्याद्र व्युक्क त् कदाचन।। पष्टा चक्र वर्सत एकनेमि सहसाचर प्रपुरी निपक्र। बडेंन विश्व भुवन नजान यदस्याद्व कतमः स केतः ॥ यी सस्य विषनन्न दूशे विश्वस्य चेर्टतः। अन्धेषु चिप्रधन्वमे तस्े प्राय्य नमीडसतु ते । यो सस्य सर्ष्वणनरन दूशे सर्व्वस्य ेष्टमः। अतन्द्री ब्रङ्मया धौरः प्राण्ी मातु तिष्ठसु । ऊद्: सुप्तेषु जागार नशु तिर्याख् नि पद्मते। न सुप्रमस्य सुप्रेष्वत प्श्नाव कमवन ॥ भाष मा मत् पर्य्यावती न मदन्धी भविष्यसि। भ्पा गर्भमिव जीवसे प्राथ्य बभ्रामि त्वा मयि । बथ-११ का, २चनु, २४प, १-२६ ऋक्।

शकत्थप्रन्नीत्तर वेदिकाविखिलान् देवानुत्िख्य "ग्राय इसि स ब्रभ्म त्यदित्याचयते" दति वत् पाने तेवामेकत्व' साधित महर्षियान्नवत्कान तदेवाधर्व्वोदितमरायलोवेय टृढ़तामापत्। कब वा यरोखलवेन न्ग्मदर्भनमन्धेषु दैवेषु घटते, स्फुटौभविर्ष्यात तदननरवद्ाम्। वेदान्न मृत्युपरनाम: पापम्य तत्तवसास्यायिकाच्कलैनीत यत्तत्तस्ववलां वियेक्न्यम्।

दूति देवतावल्ली नवमोऽध्यायः ।

दशमोऽध्यायः।

विद्यावलौ।

१। ईशावास्यमिद सव्वं यत् किस्व जगत्यां जगत्। तेन त्यकेन भुन्जोथा मा गध: कस्यस्विद्दनम् ॥ कुर्व्वन्रेवेह कर्गागि जिजीविषेच्त' समाः। एवं त्वयि नान्यथेतोऽस्ति न कर्मा लिप्यते नरे। रईश १।२। विद्या चाविद्येति विभागो हृश्यते सर्व्वत्रोपनिषदि, कथ केवल विद्यावन्नीत्यमिख्या। "अविद्यायां बहुषा वर्त्तमानाः" (१।८) इत्यादी वैदिककर्गसातिप्यन्ते। तर्त्रवाविद्येत्मिख्या। उपनिर्षदि पुनरनुष्ठेयेषु सर्त्वन ज्ञानसम्बन्धोदृश्यते, सुतरां न तान्यविद्यासंन्नामव- गाहन्ते किन्तईि विद्यामेव। कथमत्र म्ानसम्बन्ध इति भायते ? 'दथावास्यमिदम् इत्यारभावचनेन। ददमेव सर्व्वत्ानुषज्यते। १। ईग्रेति। जमत्यां ब्रझ्मारे इद' बत् किश्व जगत्-गमन- शोलमित्युपलक्तप'-स्थावरजङ्गम, तत् सर्व्वम् ईशा ईशिवा ईण्तरीया वास्यम्-'तव्जलान्' इति प्रक्रियया (६४ [२३०पृ]-पाच्छादनीय त्वयेति शेष: । न केवलमेतन् ऊत्वा ऊतार्थता किन्ताईि,-तेन ईशा न्यकेन विस्ष्टेन विषयेग भुञ्जोथा: भोगं निर्व्वहेथा:, कस्वख्वित् कस्वापि धन'-धनमित्युपलचग" धनजनग्टहादिक-मा ग्धः मा काही:। तेन कारबैन व्यरेन त्यागमेति नैष्करमार्मावसम्बिनः, तेन ईशा त्यतेन विस्ष्टेनेति कनभार्पयवादिनः । प्रनन्तरवचनेनेक्यसंरस- पायाम्माभिरेकतरपचावलम्बन अतम्, अन्वयसुखेन व्याख्याया: पच्च- पातित्वाच्। दहेति। दह संसारे करम्ायि कुर्व्यन् एव गत समा: संवत्सरान्

विद्यावओौ। ३६३

२। पन्यदेवाहु: सभ्वादन्यदापुर स्भवात्। दूति शुश्रुम धौरायां ये नस्तदिचचािरे। सम्भूतिञ्च विनाभस्न यस्तदेद्रोभय सह। विनाशेन मृत्युं तोर्लवासभ्भूत्यामृतमय्रुते॥ रईश १३।१४ । पुरुषायुषशतवर्षपर्य्न्त' जिजीविषेत् जोवितुम् इच्छेत् ; उत्येष विधि: तवयि एवम्-'ईशावास्थम्' इत्युत्तप्रकारिण-पस्ति वसते, इतः उत्र- प्रकारात् पन्धथा न। कथम् ? तदनुसरणीन नरे मानवे न कमा कमदोष: लिप्यते। एवं कर्मणा भगवदनुसरण भवति, सुतरां तैन कमबन्धनोच्छेद एव। अुतिहयमिद' गोताशास्रस्व जीवातु। २। "धन्ध' तम: प्रविशन्ति" (११-४) इत्याद्यास वैदिककषाथ: प्रक्कतिपूजायाय फलमन्जानता, देवाराधनाया ऐखर्य्यविशेषेऽगुरक्े: पुन्र- स्ततोऽय्यधिकतरा सेत्युक्रम्। "विद्याप्ाविद्यास" (१२) इत्यनया योऽसी कमपरदेवाराधनयोः प्रतिप्रसवः स प्रदर्शितः। योऽसौ प्रअ्जति- पूजाया ऐखर्य्यविशेषानुरक्ेष, स पुनविद्यावज्ञं विशेवनियोगाय तत्र न विवितः। सोडत प्रदर्श्यते अन्दिति सभ्ूतिष्वेति। सन्वात् ऐखर्य्यविशेषात् पन्यत् एव,प्रसन्नवात् प्रक्कते: बन्यत् फलम् प्राफ्ट :; इति ये नः पसतभ्य: तत् विचचाक्तिरे व्यास्यातवन्त्र: तषां धीराणां शत्ुम सुतवन्तः वयम्। सभ्भूतिम् पसभ्भूतिम्-प्रकारलोपन्काइस :- प्रक्कतिं विनार्श नख्व- रम् ऐख्र्य च, तत् उभय सह् एकत यः वेद स विनाशेन ऐमर्योण मृत्मुं तोर्तवा असभ्भूत्या प्रकत्या घमृतम् पशुते प्राप्ोति। मकृति: पराम्पात्: तेनाभिना। अतएव "हिरसमयेन पानेष" (२१-४) इत्याद्याभिरनन्तराभि: य्र तिभिरवरमविमोचनेन भेदग्रहणे बदासीढ़- ज्ञानकारय तदपाऊतम्। अ्रपाऊ्मकते पुनरन्नानकारण प्रकति: परया- भिवा शिवस्य तथ्य भिवत्वं सच्तिदानन्दघनत्वं वा साधकानुभूतो प्रत्यज-

३६४ वैदान्तसमन्वयः ।

३। अथाध्यात्मम् वदेतद्रच्कतीव च मनोऽनैन चैतटुपस्मरत्यभौक्ां सङ्कल्य:। तद्व तद्वन नाम तडनमित्युपासितव्यं स य एतदेवं वेदाभि हैन सर्व्वाणि भूतानि संवाव्कन्ति। उपनिषद् भी ब्रूहोत्युत्ता त उपनिषद्राह्मीं वाच त उपनिषद्मब्रूमेति। तस्ये तपो दम: कर्म्मेति प्रतिष्ठा वैदा: सर्व्वाङ्गागि सत्यमायतनम् ।

विषय' करोति, तेन च तस्यामृतत्वलाभः । ऐखय्येंण पुनर्मृत्वातिक्रम-

भवति। ३। साक्षाद्गह्मविद्यासुपदिशति प्रर्थेति। प्रथ पनन्तरम् प्रध्यामं परात्मविषयम् आरदेशः । यत् यम्मात् मनः एतत् ब्रह्म गच्छतति दव प्राप्नोति दव विषयौकरोति दव च, तत् तस्मात् अनेन मनसा एतत् ब्रम्म पभीद्षा पुनः पुनः उपस्परत च, सङ्ल्प :- एष सङल्य: साधक- स्येति शेष: । तत् ब्रह्म ह खलु तद्दन तस्य प्राणिजातस्य वन वननीय भजनौयं नाम प्रख्यातम्, सुतरां तद्दनम् इति नाम्रा उपामितव्यम्। स यः एतत् ब्रद्म एवं-प्राणिजातस्य भजनौयमति प्रकारिण-वेद जानाति, सर्व्वाणि भूतानि पुनः एन साधक अ्रभिसंवाक्कन्ति। न केवलमेव- मुपासनेन भूतडेषस्तिरोधत्ते किन्ताई प्रियत्मेवीपतिष्ठते। उपनिषद भी ब्रूहि दति त्वया शिथेशोत्तम्। मया ते तुभ्यम् उपनिषत् उत्ता। बाओ्मीं ब्रह्मसम्पर्कीयां वाच उपनिषद रहस्वं ते सुभ्यम् ब्रब्ूम उत्तवन्त: स्मः इति। सप :- कर्ममन्ट्रियमनसां समाधान, दमः उपथमः, कम-'ईमा

विद्यावलो। २६५

यो वा एतामेवं वेदापहत्य पापानमनन्ते खर्गे लोके ज्येये प्रतितिष्ठति प्रतितिष्ठति। तल ३०-३४। 30 पनुष्ठाय न शोचति विमुतक्त विमुच्यते। एतहैतत्। कठ ५१। ५। तां योगमिति मन्यन्ते स्थिरामिन्द्रियधारणाम् । अप्रमत्तसदा भवति योगो हि प्रभवाप्ययौ ।। वास्यम्' इत्युक्तप्रकारेणानुष्ठीयमान' कम इति तस्ये उपनिवदे प्रतिष्ठा पादकया स्थितिहेतु :- तैः सा प्रतितिष्ठन्तीति भावः; वेदा: सर्व्बा- ड्गानि शिरपरादीनि अन्यान्याङ्गानि, सत्यम् भायतनम् आत्तरय: त्र्ेध्ठत्व- वशात्। ब्रह्मविद्यायां सर्व्वेषामन्तर्भावः। यो वा एताम् उपनिषदम् एवं सव्वान्तर्भावकलवेन वेद जानाति स पाममानम् अपहृत्य विधूय ज्येये व्यायसि सर्व्वमहत्तरे अनन्ते ख्गे लोके प्रतितिष्ठति नित्यकाल निवसति। द्विरभ्यास बदरार्थः । ४। सर्व्वप्राशिनां भजनीयत्वेन ब्रम्मोपदिश्य खदेहस्यं तदुपदि- ति पुरमिति। परजस्य जन्नरद्टितस्व प्वक्रचेतसः चवक्रम् प्रकुटिरल नित्यैकरूप चेतः चैतन्य' यस् तस्य एकादशद्वार-'सप्तभोर्षखानि नाभ्या सह पर्व्वात्वि तौषि शिरसि एकम्'-पुव नगरं शरीरास्थम् पनु- छाय तदधौमतया नियोज्य विमुत्त: दन्ट्रियविकारशून्यः सन् न शोचति न दुःखमनुभवति, विमुचते व शरोरबन्धनात्। एतत् वे तत् ब्रह्म। ५। ब्रह्मयोगमभिदधाति तामिति। तां स्थिराम् प्रचलाम् दन्द्रियधारणां वाह्यान्त:करणानां धारणां समाधान योगम् इति मन्यन्ते विवेकिन: । तदा धारणाकाले योगी पप्रमत्त: प्रमादशून्य: भवति। कथ तदेत्यु्तम्-हि यम्मात् योगः प्रभवाय्ययो उपजना- पायी-योगो यथा उत्पथते तथा तिरोधस्ते च, सुतरामप्रमत्तताये

वेदान्तसमच्वय।

नैव वाचा न मनसा प्रापुं अक्यो न बचुषा। अस्तीति जुबतोऽन्यच कथ तटुपलभ्बते।।

पस्तोत्येवोपखब्धस्य तत्त्वभाव: प्रसोदति॥ यदा सर्व्वे प्रमुच्यन्ते कामा येडस्य इदि श्रिता । अथ मर्त्योडमृतो भवत्यत ब्रह्म समय्रुते॥ यदा सर्व्वें प्रभिद्यन्त हृदयस्येह यरन्थयः । अथ मर्त्त्योऽमृतो भवत्येतावट्मुशासनम्॥ कठ ६। ११-१५।

म्रझ्मावलम्बन विना न जातु सभ्वति निरवच्छेदेन्द्रियधारणा। कय वा सा स्यासदाह नैवेति। स्व्वातोत: पराता न वाचा, न मनसा, न चनुषा एव प्रामुं अक्य:। तत् सब्वान्तर्भावक ब्रम्म भक्ति दलि सर्व्वमावन्यम्तर्भूय विद्यमानम् इति स्रुवतः वदतः घन्यत्र कथम् उवलम्यते उपलब्धिविषय भवेत्। आरयाकालेन्तपनुष: सर्व्वस्य तिरोधानैऽपि यदस्तित्वमावमम् शिव्यवे तत्झएवेति निश्नये सरव्वातीतपरातनोऽपि तेनेबोपलव्विजायत दत्याइ पस्तीति। उभयो: सर्व्वातीतसर्व्वान्तर्भावकयोः भावः तत्त्व- भावेन चिनमावतया भस्ति इति एव उपलब्व्यः । अस्ति इति एव उपलब्धस साधकस्य तख्वभाव: चिन्ावतयोपलब्धि: प्रसीदति पभि- सुखोभवति। कदा भवति अतार्थता तदाढ यदेति। भस् मर्श्स् ये कामाः इदि खिता:, यदा ते सव्वें प्रमुथन्ते विशोर्य्न्ते, भथ तदा मर्ख्चः पमृतः भवति, चत्र दहैव न्त्म समत्र ते प्राप्नोति। यदेति। यदा दष दयस्य सब्वें ग्रन्थय: प्रभिक्यन्ते मेदम् उप-

विद्यावजी। ३६७

६। सदेतत् सत्वम्, मन्त्ेषु कर्मागि कवयो यान्यपशयं- स्ानि वेतायां बहुधा सन्ततानि। तान्याचरथ नियत सत्यकामा एष वः पन्या: सुक्कतस्य लोके ।। यदा लेलायते व्र्ज्चि: समिद् हव्यवाइने।

यान्ति विनश्यन्ति, त्रथ तदा मर्त्यः प्मृतः भर्वत। एतावत् एव पनुशासनम् उपदेश: सर्व्ववेदान्तानाम्। ६। "प्नवा होते पटृढ़ा यज्रूपा:" इत्याद्याभि: (१-) यत् सर्व्वमधःऊवत' तदचोलिखति षड्भि: ब्रह्मविद्याया: शे उ्ठत्वप्रतिपादनाथ तदेतदिति। तत् एतत् सत्यम्-इत्येतत् "परीच् लोकान् कर्ग- चितान्" (७) द्ृत्येताभ्यां सम्बध्यते परीक्षाविषयाभ्ामनोशेखात्। मन्त्रेषु ऋत्तु कवय: वशिष्ठादय: यानि कर्मावि बपश्न् दष्टवन्तः

विष्णुराइवनौये स्वादग्निहते चयो मताः ॥" दति-बहुधा सन्ततानि पहस्ानि। सत्यकामा: यथाभूतकर्मफलकामा: सन्तः तानि कर्माषि नियतम् भायरव निर्ञ्वन्तयय। सुक्कतस्य खनुष्ठितस्य लोके एव वः युभाक पन्या: । इव्यवाहने भरब्नी समिडे प्र्वसिते यदा दि बर्ज्षिः सेलायते ववलति, तदा पाज्यभागी भाज्यभागयी: पन्तरेच मध्ये बावामखाने भाहुती: प्रतिपादयेत् प्रचिपेद्। इतं हबन' चडया स्ास्। चडया इवन स्यादित्यस दुकरतं विशवनुमलं च दर्भयति

३६८ वेदान्तसमम्वय: ।

मासप्तमांसस्य लोकान् हिनसि॥ काली कराली च मनोजवा च सुलोडिता या च सुधूयवर्शा। स्फुलिङ्गिनी विश्वरुची च देवी लेलायमाना दति सप्तजिह्वाः । एतेषु यश्चरते भाजमानेषु यथाकाल चाहुतयो द्याददायन्। तन्नयन्त्येता: सूर्य्यस्य रश्मयो यत देवानां पतिरेकोऽधिवास:। एच्चेशैति तमाहुतय: सुवर्च्चसः सूर्य्यस्य रश्मिभिर्यंजमान वर्हान्ति। यस्तेति। यस्य अन्मिहोतिय: अ्रन्निदोतुम् पदरश दर्शाख्ेन कनाणा वर्ज्जितम्, भपोषमासं पौर्षमासकर्मवर्ज्जितम, प्रचातुनस्यं चातुर्मास्य- वामवर्व्जितम्, अनाग्रयर्व भरदादिकतुसमुचितकमरवर्ष्जितम्, प्तिथि- वर्ष्जित' च भहुतम् चम्रभस्तभावेन इुत कालायुपेचया, प्रवेमवदेक वैआदेवकर्षवच्तिंतम्, पविधिना इुतं, तस्य तत् अग्मिह्ोत्म् बासप्रमान् सप्तमसद्ितान् लोकान् हिनस्ति। काली, कराली, मनोजवा, सुलोहिता, सुधूम्वर्णा, स्कुलिद्गिनो, देवी विभ्ववचौ इति आाष्टतिग्रसनार्था भम्ने: सप्त जिन्वाः। एतेबु भ्राजमानेषु दोम्यमानेवु जिद्वाभेदेषु यथाकाल यः चरति अगिरोत, तं यजमानम् भाददायन् बाददाना: एता चाष्तयः सूर्य्यस्य रश्मयः भूला तत् तत् नयन्ति यत् देवानाम् एक: पति: इन्द्रः अधिवास :- सर्व्यानुपरि वस्तीत्यधिवास:। सुवर्शसः दोपिमत्य: भाष्टतय :- 'एष वः युभाकं सज्जतः कर्नाफल-

विद्यावती। प्रियां वाचमभिवदन्योऽचं यन्तव एष वः पुखय: सुकतो ब्रह्मलोक:। मु, १(२) । १- ६। ७। परौच्य लोकान् कर्माचितान् ब्राह्मयो निर्व्वेदमायान्नास्यकृत: क्वतैन। तहिज्ानारथं स गुरुमेवाभिगक्ेत् समित्पाणि: श्ोविय ब्रह्मनिष्ठम् । तसौ स विद्वानुपरन्नाय सम्यक् प्रशान्तचित्ताय भमान्विताय।

रूप: पुखषः ब्रझ्मलीक: एहि एहि' इति प्रियां वाचम् अभिवदमषः अरचचयन्त्य :- त' यजमान' सूर्यस्य रश्मिभि: वहन्ति,-"एवाह वा पस्याहुतिरसुभ्रिन् लोके आत्मा भवति। स यदैवंविदस्ाल्लोकात् प्रति, पथेनमेषाहुतिरेतस्य पृष्ठे सत्त्याञ्चयते, गह' वे त दहाव्ासति। तजाह्यत तम्मादाहुतिर्नाम।" (श, प, ब्रा, ११।२।२।६) इति। 91 "नाकस्य पृष्ठे ते सुक्कतेऽनुभूत्वेमं लोक' होनतर वा विशन्ति" (१।८) इति कमपरचितानां लोकानामनित्वत्वात्, कमणा पुनर्विव्रवाह्नानिपोडितखात्, मत्यवरुचकत्वाज्च ततु वैतणासुत्- पाव्य ब्रह्मविद्योत्पादनाय प्रोक्षाष्ट्यति परीक्षति। कमचितान् कर्मार्ष्गितान् लोकान् परीच्य तत्यपस्थायित्वादिकमवधार्य म्ाह्मषः मह्मजिच्नास: निव्वेंद हैराव्यम् आायात् मापतुयात्। किमवधार्य स्याद्वेराम्यम्? ऊवतेन कर्नाणा पक्मतः पनुत्पवः नित्य: पदार्थ: न भस्ति। तदिम्ानायें तस्य नित्वपदार्थस्य विभ्ञानायं समित्याषि: बोबियम् अध्ययनय् तार्थसम्पय म्रह्मनिष व्रअ्मपि जिड्ठा खिति: यस सपरोधन्ञानसम्पन्न गुरुम् एव अभिमच्छ त् उपसीदेन्। सम्यक् प्रभान्तचित्ताय उपरतदर्पादिदोघाय ममान्विताय बाश्रे- ४७

३७० वेदान्तसमन्वयः ।

येनाचर पुरुष वेद सत्यं प्रोवाच तां तत्त्वतो ब्रह्मविद्याम्॥ मु १ (२) ॥१२।१३। ८। धनुर्गृहोत्वौपनिषद महान्त शर' ह्युपासानिशित सन्धीयौत। आयम्य तज्ञावगतेन चेतसा लच्यं तदेवाच्र सोम्य विद्वि॥ प्रगावो धनुः शरोद्यात्मपा ब्रह्म तहत्यमुच्यते। अप्रमत्तेन वेद्दव्यं शरवत् तन्मयो भवेतृ॥ मु २ (२ ) । ३१४ । ६। नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहना श्रुतेन। न्द्रियोपरमेव च युक्ताय उपसन्नाय उपगताय तस्े शिष्याय स विद्वान् गुरु :- येन विव्वानन अत्षर' सत्य पुरुष वेद-तां ब्रह्मविद्यां तत्वतः यथावत् प्रोवाच प्रोक्तवान्। ८। कथ' वा तदक्षर' ब्रह्मापरीकच्रानविषय भवेत्तदाह्म रिति। भीपनिषदम् उपनिषत्सभ्भूत धनुः गटहौला उपासानिशितम् उपासया ध्यानाराधनादिना निशित' तोक्षणीकृत' महान्तं गर' हि सन्धीयोत-कनयि प्रयोग आर्ष :- सन्द्धीत। तज्ञावगतैन तम्तिन् ब्रह्मषि भावः अभिनिवेश: तद्तेन चेतसा आयम्य धनुः शाहथ, हे सोम्य, तत् एव पचर ब्रह्म लच्च विध्ि भिन्धि। प्रणवः बोझारः धनुः, आात्ा ह्ि शरः, तम्ञच्य' तस्य भरस्य लच्य बह्म। तत् सचाम् अ्रप्रसत्तेन वेद्व्यम्। अरवत् तनयः भवेत् तस्िभ् मम्न: भवेत्। 2। किमेतदक्तर ब्रह्म पुरुषकारेग् लभ्यम् ? न, किन्तरईिं तदनु-

०म <।] विद्यावललौ। ३०१

यमेवेष वृणुते तेन लभ्य- सस्यैष आात्मा दृगुते तनूछ्खाम्॥ नायमात्मा बलहौनेन लभ्यो न च प्रमादात्तपसी वाप्यलिङ्गात्। एतैरुपायैयँतते यस्तु विद्वां- स्तस्यैष आ्रात्मा विशते ब्रह्मधाम।। सम्प्राप्यैनमृषयो ज्ानतप्ताः कवतात्मानो वौतरागा: प्रशान्ता: । ते सर्व्वंग सर्व्वतः प्राप्य धौरा युक्तात्मान: सर्व्वमेवाविशन्ति॥

ग्रहेग। यद्यनुग्रहेण किं साधनेः १ अनुग्रहेण तत्खरूपन्नानलाभः। कषायपरिपाक विना न तेनेकाम्। उत्तस्जैतत् पक्चमस्य ततौये (५।३)। नायमात्मेत्येषा तत्रैव व्याख्याता। अत्र पुनर्ग्रहणमन्वय- प्रदर्शनाय। नायमिति। भ्रयम् आतमा परात्मा बलहीनेन पालनिष्ठाजनित- वोर्य्यहोनेन न लभ्यः, न च प्रमादात् अनातविषयानुरागजनित- मोहात्, अलिङ्गात्-'निष्कामतारूपमोच्चलिङ्गरहितात् पशास्त्रीयात् वा' दति श्रोमङ्ञास्करानन्द :- तपसः वा न लभ्यः । एतः बल-विषय- वासनात्याग-निष्कामतपोरूपैः उपायैः यः तु विद्वाम् यतते तस्य एष पात्मा ब्रहमधाम ब्रह्म एव धाम तत् विशते-"एषोऽस्य परमोलोकः" इति सौतन्धायात्। संप्राप्येति। ऋषयः दर्शनवन्तः एवं परालानं प्राप्य च्ानतत्ता: तज्न्नानेन टप्ता:, ऊताम्मान: निष्पब्रस्रूपा: परमालखरुपेय खवरूप- वन्त: सुतरां वीतरागा: विगतरागादिदोषा:, प्रशान्ता: उपरतेन्द्रियाः

३७२ वेदान्तसमन्वयः ।

सत्यासयोगाद् यतयः शुद्सस्वा: । ते ब्रह्मलोकेषु परान्तकाले परामृता: परिमुच्यन्ति सर्व्व॥I मु ३(२)। ३- ६। १०। तदेतटचाभ्युत्तम्, क्रियावन्तः श्रोविया ब्रह्मनिष्ठाः खयं जुदृते एकर्षिं श्रद्दयन्तः । तेषामेवैतां ब्रह्मविद्यां वदेत शिरोव्रत विधिवदैास्तु चीर्गाम्॥

भवन्ति। ते युक्तामान: नित्यसमाहितखभावाः धौराः विवेकिन: सर्व्वतः सर्व्वग सें प्राम्य सर्व्वम् भ्रखसडाद्वैत' पूररम् एव श्विशन्ति। सर्व्वगलवेन दर्शनेम वमुमापेक्षत्व नापैति, अरतस्तहर्शनानन्तर सर्व्व-

वेदान्तेति। वैदान्तविज्ञानसुनिच्चितार्थाः वेदान्तसिहसाच्षाज भ्नेन सुनिखित: अर्थः प्रतिपाद्यविषयः ब्रह्म येः ते, सत्चासयोग, सर्व्वसमर्पगालव्णयोगात् शुद्धसत्वा: शुद्दान्तःकरणः ते सर्व्वे यतयः यत्रशोला: परामृता: परम् अमतं येषां ते ब्रह्मभूता: सन्त: परान्तकाले देहपरित्यागकाले ब्रह्मलोकेषु ब्रह्मणि विद्यमानेषु लोकेसु-"साध- काना बहुत्वात् ब्रह्मेंव लोको ब्रह्मसोक एकोम्यनेकवदृश्यते प्राम्यते थ। पतो बहुवचन ब्रह्मलोकेष्विति ब्रह्मषीत्यर्थंः" इति भाष्यकार :- परि- सुच्चन्ति परिमुच्न्ते समन्तात् मुन्ता: भवन्ति। १०। ब्रह्मविद्यासम्पदानविधानमुचते तदैतदिति। तत् एतत् विद्यामम्परदानविधानम् ऋचा सम्युतम्-क्रियावन्तः यथोसाकआामु- छानरता: चोवियाः वेदभा: ब्रभ्मनिष्ठाः परम्रह्मनुभूतसवः खयम्

१०म ब1 विद्यावक्ञो। ३७३ तदेतत् सत्यमृषिरद्गिरा: पुरोवाच नैतदचोर्गव्रतोऽधीते। नमः परमकटषिभ्यो नमः परमऋषिम्यः ।। मु, ३(२)। १०।११। ११। सह नौ यथः। सह नौ ब्रह्मवच्च सम्। अधातः सधहिताया उपनिषद व्याख्यास्यामः। पञ्न- खधिकरगेषु। अधिलोकमधिज्योतिषमधिविद्यमधिप्रन- मध्यात्मम् /- अथाधिलोकम्। पृथिवी पूर्व्वरूपम्। घौरुत्तर एकर्षिम् तत्संजकाग्नि वच्यन्तः न्रहधाना: सन्तः जुद्वते नुद्धति, यैः तु विधिवत् शिरोव्रत' शिरस्यन्निधारणरूप व्रत चौर्णम् अ्नुष्ठित तेषाम् एव एतां ब्रह्मविद्यां वदेत। तत् एतत् सत्यम् पचरपरब्रभ्मविभ्ञानरपम् ऋषि: चङ्गिरा: पुरा पूर्व्वम् उवाच शौनकाय। न एतत् विभ्ञानम् पचौर्णव्रतः ननुष्ठित- शिरोव्रतः प्रधीते। परमऋषिभ्य :- येभ्यः परमार्थक्रमेण बभ्मविद्या सम्पाप्ता तैभ्यः-नमः। द्विर्व्वचनमत्यन्तादरार्थम्। ११। इतः परम् 'ईशावास्तम्' इत्युपायस्य सर्व्वत्नियोग' दर्भ- यति। 'यत् किश्व जगत्यां जगत्' इत्यनेन स्थावरजङ्गम' सर्व्वमायाति न तु वर्शाः। तेषां संस्नेषे पुनर्मामोदय: १ सुतरां नामद्ोतकेषु तेषु लोकाद्यारोपे सम्भवति तब ब्रभदर्शनम्। पतस्तएव तेव्वारोप्बन्ते। वर्णेषु शब्दवाक्याद्युत्पत्तिनिमित्तभूताया: संह्िताया: प्राधान्यात् तनरेव तेषामारोप: । भी थिचा व्याख्यास्यामः। वर्षः खर। आनावयम्। साम सनानः। इत्युकः भिचाध्यायः। दत्यच वर्ण: प्रकारादिः। खएः उदात्तादि: । मानरा: पखाया: । बल प्रयन्न: स्पष्टाद्याभ्यन्तरः विवाादिवाद्यः। साम समता एक-

३७४ वेदान्तसमन्वय: । [१०म भ।

रूपम्। आकाश: सन्धिः। वायुः सन्धानम्। दत्यधि- लोकम् । १।

म्र तिसंभ्कमुदात्तादोनामविभारीनोच्चारणम्। सन्तान: सन्ततिः संहिता। एवं मिवाध्यायमुक्का तत संहितामेवोपनिषद्विषय करोति सह नाविति। संदितादुपनिषत्परिभ्नाननिमित्त यत् यशः तत् नो भावयो: शिषाचार्य्ययो: सह एकत्र पस्तु ; तथा तन्रिमित्तन्न ब्रह्म- वच्चसं ब्रह्मतेज: नौ आवयो: सह एकच भस्तु।-सर्व्वन् विद्यायां प्रार्थना सायते, 'तेन त्यन्नन' इति वचनादीशविस्ष्टविषयप्रार्थनायां न ब्रम्मदर्शन विष्किद्यते तत्सब्रिधी तद्िभ्जापनात्। यशस्तेजश्नात्र ज्ञान- विस्तारे सहायो सुतरां न विघ्नो ज्ानविच्केदकरी। सति सार्थे स्यातां ते ज्ञानप्रतिरोधिनी।-प्रथ अनन्तर' संहितायाः उपनिषद' संद्िताविषय दर्शन पञ्चसु अधिकरणीषु ज्ञानविषयेषु व्याख्यास्यामः । कानि तानि ? अधिलोकम् लोकेष अधि यत् दर्शनं तत् अधिलोकम् ; अरधिन्योतिषम् ज्योतिस्मु अधि यत् दर्शन तदधिन्योतिषम्; भधि- विद्यम् विदयसु अधि यत् दर्शन तत् अधिविद्ाम्; अ्रधिप्रजम् प्रजासु अधि यत् दर्शन' तत् पधिप्रजम् ; प्रधात्मम् आ्त्मनि अधि यत दर्शन तत् भध्यानम्। ताः एता: पञ्चमहासंहिता: लोकादिमन वस्तुविषयत्वात् संहिताविषयत्वाच्च महत्यय ता: संहिताच महारसहिता: इति पाचचते कथयन्ति वेदविदः। प्रथ-दर्शनक्रमविवद्तार्थः भ्रथ- शब्द: सर्व्वन-अ्रधिलोक' लोकविषयक' दर्शनम्। तदरथा पृथिौ पूर्व्वरूप-पूर्वोवर्ण: पूर्व्वरूपम्-संहिताया: पूर्व्वे वर्षे पृथिवोर्द्दष्टिः कर्त्तव्या; दगैः उत्तररूपम्-उत्तरोवर्णः उत्तररूपम्, तश्तिन् खर्ग- लोकटृष्टिः कर्त्तव्या; भाकाशः भन्तरिचलोक: सन्विः पूर्व्वोत्तोरवर्ण- योर्मध्यदेश:, तमान्तरिचलोकटष्टिः कर्तव्या; वायुः सन्धान-सन्धी- यतेऽनेनेति सन्धानं पूर्व्वोत्तरवर्षी येन सन्धौयेते तत्। उपनिषत्मसादे

१०म % । ] विद्यावल्ी। ३७५

अथाधिज्योतिषम्। अग्निः पूर्व्वरूपम्। ब्रादित्य उत्तररूपम्। आप: सन्धिः । वैदुतः सन्वानम्। दत्यधि- ज्योतिषम् । २।

अथाधिविद्यम्। आचार्य्यः पूर्ववरूपम्। अन्तेवास्यु-

दूति मन्त्र षकारान्तरो य एकार: पूर्व्वरर्प पूर्व्ववर्षः सा पृथिवी ; उत्तररूप उत्तरो वर्णे य एकारात् तकार: सा दरी: खर्गलोक: ; यत् पूर्ववोत्तररुपे सन्धोयेते स सन्धिर्मध्यदैशस्तयोर्वर्गयो: स आकाशीभुव- र्लोकोऽन्तरिक्षम्। येन च पूर्वोत्तरवर्णो सन्धीयेते तत् सन्धान' तयो- मध्ये द्वित्वसिद्दोऽन्यस्तकार: सवायुरिति भावना लोकसम्बन्ध्युपासनम्। एवमग्रेऽपोदमेवोदाहरण चतुर्षूपासनेषु।" इति। नैय संहिता वर्ष- संश्नेषसिद्धा, किन्तहि पदानां सब्रिधिमात्वन्नापिकेति 'दूषेत्वोन्नेखवा' इति दृष्टान्तेन स्फुटम्। मन्त्रार्थविभ्ञाने पदविभागोऽवश्यकर्त्तव्यः। विना हि पदवर्णघटितां सहितां न स स्भवति। अतः "परः सब्रि- कर्ष: संहिता" "पदप्रक्रतिः संहिता" इत्युभयमेव निरुखे (१।६।१) परिषटद्टीतम्। उक्तोदाहरणे पुनः खराणां खराधिरूढ़ानाथ्न व्यक्ष- नानां परस्परेण संस्नेषमपरिष्टद्य पदानां संन्नषएव परिग्टद्ौतः। उभय विधसंहिताया: परिग्रहे न वर्यं कच्विद्विरोधमुत्पश्यामः। दध्य- तेत्यच (दधि+प्त्र) इकार: पूर्व्वरूपम्, प्रकार: उत्तररूपम्, तयो- र्मध्यदेश: सन्धिः, यकारः सन्धानम्। प्रधायनारभो पुनरुमयविध- संद्िताम्नान बिना पदविभागनार्थपरिग्रहो न सभ्भवति। सुतरां

भध अधिज्योतिषम्। परग्निः पूर्व्वरुप' पूर्जवर्ष, भादित्यः उत्तररुपम् उत्तरवर्ण, आपः सन्धिः मधादेशः, वैद्युतः विद्युत्काशः सन्धानम्। इति पधिज्योतिषम्। पथ पधिविद्यम्। प्रचार्य, पूर्व्वरूप' पूर्व्ववर्णः, धन्तेवासी

६ दान्तसमन्वयैः । [१० म न।

तररूपम्। विद्या सन्बि:। प्रवचनं सन्ानम् । द्रत्यधि- विद्याम्।३। पथाधिप्रजम्। माता पूर्व्वरूपम्। पितोत्तररुपम्। प्रजा सन्धि:। प्रजननछसन्धानम्। दृत्यधिप्रजम् । ४। प्रथाध्यात्मम्। अधरा हनुः पूर्व्वरूपम्। उत्तरा इनुरुत्तररूपम्। वाक् सन्धिः । जिह्वा सन्धानम् । दूत्य- ध्यात्मम् । ५। दूतोमा महासंहिता: । य एवमेता महासंहिता व्याख्याता वेद, सन्धोयते प्रजया पशुभिब्रह्मवच्च सेनाव्ना- दान सुवर्गेग लोकेन। ३ अनु। यश्क्न्दसामृषभो विश्वरूपः। क्वन्दोभ्योऽध्यमृतात्

शिष्य: उत्तररूपम् उत्तरवर्ण:, विद्यासन्धि: मधादेशः, प्रवचनम् उश्चा- रग सन्धानम्। इति पधिविद्यम्। प्रधिप्रजम्। माता पूर्व्वरूप' पूर्व्ववर्णः, पिता उत्तररुपम् उत्तर- वर्णः, प्रजा सन्धिः मधादेशः, प्रजननम् उत्पादनम् सन्धानम्। इूनि भधिप्रजम्। गरथ पधराक्म्। परधरा हनु: पूर्व्वरूप पूर्व्ववर्ग, उत्तरा हनु: उत्तररूपम् उत्तरवर्रा:, वाक् सन्धि: मधादेशः, जिन्वा सन्धानम्। इतति पधरासम्। इति इमाः पञ्च महासंहिता:। यः एवं प्रोत्ञानुरतप' व्याख्याता: एता: महासंहिता: वेद जानाति मननविषय करोति, स म्रजया पशभि: ब्रह्मवर्स्वसेन पव्राद्येन ब्रौष्ियवादिभि: सुवर्गेग लोकेन खवर्ग- लोकेन सन्धीयते युन्धते। ३। संद्ितार्घातीपासनकथनाननतर्र ज्ानवितरयसामथैत्र प्रार्थयत्युपा- सनान्तरमारनं यम्छन्दसामिति। यः कन्दसा वैदानाम् ऋषभः

विद्यावजौ।

संबभूव। स मेन्द्रो मेधया स्प्गोतु । चमृतस्य देवधारगो- भूयासम्। शरीर मे विचर्षगाम्। जिह्वा मे मधु- मत्तमा। कर्गाभ्यां भूरि विश्रुवम्। ब्रह्मगः कोशोऽसि मेधया पिहितः। श्रुतं मे गोपाय। आवहन्तो वित- न्वाना। कुर्व्वागा चौरमात्मनः। वासांसि मम गावच्। अन्नपाने च सर्व्वदा। ततो मे श्रियमावह। लोमशां पशुभि: सह खाहा। आ मा यन्तु ब्रह्मचारिण: खाहा। वि मा यन्तु ब्रह्मचारिगःखाहा। प्र मा यन्तु ब्रह्मचारिग: खाहा। दमायन्तु ब्रह्मचारिगः खाहा। शमायन्तु

श्रेष्ठः, विश्वरुप :- "शमित्येदक्षरमिद' सर्व्वम्" (३५[६८पृ]) इति- सर्व्वरूप:, कवन्दोभ्य: वेदेभ्यः उद्गूतात् सारिष्ठात् भ्रमतात् अधिसंबभूष उत्पन्रवान्, स इन्द्र: जागरितस्थानाधिष्ठाता ऐशर्य्यपूर्ण: मामां मेधया प्रभ्या-'धारणशत्िबुद्ा'-स्पृणोतु पालयतु सम्थं करोतु। है देव, अमृतस्य भ्रमृतत्वहेतुभूतस ब्रह्मम्नानस्य धारणः धारयिता भूयासं भवेयम्। शरीर' मे मम विचर्षण विचरणयोग्य' कर्मचम भूयात्। जिह्वा मे मम मधुमत्तमा भूयात्। कर्साभ्यां भूरि बह्ु विश्रुवम्- लेट्-योता भूयासम्। मेधया बुद्दा पिहितः आच्कबः पविदितः त्वं ब्रह्मणः कोश: पिधानम् असि त्वयि निगूढ़ ब्रह्म उपलभ्यते इति भाव:। त्रुत' श्रवणपूर्व्वकम् आत्मभ्नानादिक मे मम गोपाय रक्ष। इमे प्रार्थनामन्त्रा जपार्थाः। होममन्त्रास्वाह-प्राम्मनो मम वासांसि गाव: च अन्पाने च सर्व्वदा प्रचौर' शौघ्रम् भावहन्ती पानयन्ती, वितन्वाना विस्तारयन्ती, कुर्व्बाणा निर्व्वस्यन्ती सीः यतः, ततः तम्मात्, हे देव, लोमशां बहुलोमयुक्ताम् बजाव्यादिरूपां त्रिय मे मम समौपे पशभि: भ्रजाव्याद्यतिरित्ेरन्यः सह आवह बानय। खाहा-इद' हविस्त ददे। बभ्मचारिण: शिवार्थिन: मा माम्

ब्रह्चारियः खाडा। बमोजनैडसानि खाडा। श्रेवाण् वससोडसानि खाहा। तंत्का भग प्रविधानि खाग्या। स मा भग प्रविभ खाहा। तस्प्रिन् तत् सहस्रमाखे। निभगाह त्वयि मृजे खाझ। यथापः प्रवता यन्मि। यथा मासा चहजरम्। एवं मा ब्रह्मचारिय:। धात- शायान्तु सव्वंतः खाहा। प्रतिवेशोऽसि प्र माभाहि प्र मा पदाख। ४ बनु भूर्भुवः सुवरिति वा एतासििसत्रो व्याहतयः । तासा-

आायन्तु भागचन्तु। खाहा। ब्रह्मचारिय: मा वियन्तु मत्तः मा वियुत्ा: भवन्तु।। खाहा। ब्रह्मचारियः मा मां प्रयन्तु प्रापुवन्तु। खाहा। बध्चारिगः दस् दमम् भायन्तु चापुवन्तु। बध्चारियः आ्म् ग्रमम् पायनु पापुषभु। खाहा। जने जनसमूऱे यभ: यशखी प्रसानि अवानि।। खाहा। वंसस: वसोयस: निरतिशयेन बसुमतः यह क्ंयात् पारतरः पसानि भवानि। खाहा। ह भग भज- नीथ, तं बसयोगभूर्त त्वां प्रविधानि त्वया एकत्वम् पहम् पाप्नवामि। खाहा।। हैअंग, सत्वं सा मां प्रविभ मया एकतम् चमृकि। खाडा।। है अग, सस्तित् सहसमाखे बड्ुमेदे त्वयि बई निमजे नितरां शोषयाभि बाषानम्। यथा भापः प्रवता प्रवणवता नियवता दैशेम यीनत नच्न्ति, यवा मासा: पहर्ज्जर' संवत्सरम्-पहानि जोर्बन्ति पनतभवन्ति अस्ित् पति चहर्ज्वर: तम्-यग्ति, एवं, हे धातः सर्व्वख धाता, बस्चारिय: सर्व्वतः सर्व्वदिम्भाः माम् पायमतु चामचनु खखडा।लवे प्रतिबेमः मइसनिद्वितत्रमापनयनख्वानम् भसि, लवंभा मां प्रमादि पानेम दीपिमन्तं कुढ, लवंभामां पपथख पालमात्

प्रोहरेषेक तंमुक्ता तच्छाशरास व्याड्तिएु मंम्तद्ा

विद्याबशो। मु सोतां चतुर्थोम्। माहाचमस्य: प्रवेदयते। मह इति। तब्हा। स बात्मा। पङ्चान्यन्या देवता:। भूरिति वा भव लोक:। भुवदृत्यन्तरिचम्। सुव इत्यसी लोक:। मह दत्यादित्यः। पादित्येन वाक सर्व्वे लोका मशेयन्ते। भूरिति वा चग्निः। भुव दूति वायुः। सुवरित्यादिव्यः। मह दति चन्द्रमाः । चन्द्र मसा वाव सर्व्यागि ज्योतीषि महौयन्ते। भूरिति का ऋचः। भुव दूति सामानि। सुवरिति यजूएषि। मह दूति ब्रह्म। ब्रह्मणा वाव स्व्वे वेदा महोयन्ते। भूरिति वै प्रायः। भुवदृत्यपानः। सुवरिति व्यानः। मह दूत्यन्नम्। अरब्रैन वाव सर्व्वे प्राणा महीयन्ते। ता वा एताशतसस्नतुर्धा। चतस्स्तस्त्रो व्याइतयः। ता वो वेद। स वेद ब्रह्म। सर्व्वेSसौ देवा बलिमावइन्ति। ५. बनु।

पामनार्थम् भूर्भुवरिति। भू: भुबः सुवः इति एता: तिख: व्याह्तय: वे-सर्य्यनने। तासां व्यादतीनाम् ड एव महः इति एसां चतुरथो व्याड््तिं माहाचमस्वः महाचमसस्य सपत्यं ह किल प्रवेदयते सा विदि- तवान्। तत् महः ब्रह्म, स पामा ; पन्याब व्यात्ततया देवता :- देवसाइत्युपलचण, लोका देवा वेदा: प्राय्ाः-पङ्गानि। भू: कति वे अय लोक:, भुवः इति पन्तरिचम, सुबः इति परसी लोक: सर्योक: -एते भवयवभूता:। मह: इति पादित्य: व्याहयान। पादिलेन व्वाहतालना बाब पुनः सव्वें लोका: व्यात्रतिखरपीः मंतीयन्तें वर्षन्े। भू: इति वे पम्मिः, भुवः दति वायुः सुंबः इति चादित्व :- पवयक भूशा:, महः इति चन्द्रमा: व्यांडवाका, चन्द्रमसा व्यापस्ावना वाड

३८० वेदान्तसमन्वयः ।

स य एषोऽन्तह्ृदय आकाशः। तम्मिन्नय पुरुषो मनोमयः । अमृती हिरसमयः । अन्तरेग तालुके । य एष सन दूवावलम्बते। सेन्द्रयोनिः। यवासौ केशान्ी विवत्तते। व्यपोद्य शौर्षकपाले। भूरत्यग्नी प्रति- तिष्ठति। भुव दूति वायौ। सुवरित्यादित्ये। मह द्वति ब्रह्मगि। आप्नोति खाराज्यम्। आप्रोति मन- स्पतिम्। वाक्पतिश्वक्ुस्पतिः श्रोचपतिविज्वानपतिः । ६ अनु।

सर्व्वाणि ज्योतीषि व्याहतिस्वरूपाणि महीयन्ते। भूः दति व ऋचः, भुवः दूति सामानि, सुवः इति यजूंषि, महः इति ब्रह्म, ब्रह्मणा वाव सव्वे वेदा: महीयन्ते। भूः दूति वै प्राणः, भुवः इति अपानः, सुवः द्ूति व्यान:, महः इति अ्रन्रम्। अ्रन्रेन वाव सब्बें प्राणा: महोयन्ते। ता: एता: वे चतस्त्रः व्याहतयः, चतस्त्रः चतस्त्रः सत्य: चतुड्दा। यः ता: प्रोक्तसवरूपा: व्याहती: वेद, स ब्रह्म वेद। अ्रस्त्ै जनाय सब्वे देवा: बलिम् आवहन्ति आनयन्ति। ५ू। ब्रह्मप्रवेशसोपानपरम्परां तत्सवरुपेगकान्च वर्गयति म य ष इति। स यः एष अन्तह् दये आ्काशः तस्त्िन् श्रय' मनोमयः, भ्रमृतः अमरणधसा, हिरसमय: ज्योतिम्यः पुरुषः अ्रस्ति। तालुके श्रन्तरेण तालुकयो: मध्ये स्तन: दव य एष मांसखरड: अवलम्बते लग्वमान: सन् वर्ततते, स इन्द्रयोनि: दृन्द्रस्य जागग्निस्यानाधिष्ातुः भालनः योनि: खरूपानुभवप्रदेशः । यत्र असी केशान्तः केशानाम् अन्त: मूल विवसते विभागन व्त्तते, तत्र सोडयं मनोमयः भौषकपाले शिरस: कथाले शिरोडस्थिखव्डे व्यपीद्य विभज्य-येन मार्गेण प्रविष्टः (८७७[२७८५]) तेन निष्क्राम्य भूः इति श्रम्नी प्रतितिष्ठतति भम्न्यालना तमोक व्याप्रोति, भुबः इति वायो प्रतितिष्ठतत, सुबः इति यादित्ये

१०म बा। विद्यावलौ। पृथिव्यन्तरिच दोर्दिशोऽवान्तरदिशः। अग्निर्वायु- शदित्यश्चन्द्रमा नक्वागि। आ्राप श्ोषधयः वनस्पतयः । आ्काश आ्रत्मा द्वत्यधिभूतम्, अ्रथाध्यात्मम्। प्रागो- डपानो व्यान उदानः समानः । चक्षुः श्रोच मनो वाक् त्वक्। चर्म माछ्सएस्त्रावास्थि मज्जा। एतदधिविधाय ऋषषिरवोचत्। पाङ्क वा दूदए सर्व्वम्। पाङ्कनैव पाङगएसपगोतीति। ७ अनु। तै १३-७1

प्रतितिष्ठति, महः इति ब्रह्मगि प्रतितिष्ठति। ततः ब्रह्मभूतः सन् खाराज्यम् अङ्गभूतानां देवानाम् आराधिपत्यम् आप्नोति, मनस्पति' मनसां पतिं हिरस्यगर्भम् आप्नोति। ततः भवति स वाक्पतिः वाचां पतिः, श्रोतपतिः श्ोताणं पतिः, विज्ञानपतिः विञ्वानानां पतिः। भवति तदनन्तर' ब्रह्मणा सरूपैक्न्न (६।२) । ई। प्राक् ब्रह्मणा स्वरूपैक्यात् अग्न्यादिभिर्हिरसगर्भेग चैकता भवती- त्युक्तम् सम्परति कथमेकात्मता भवति सर्व्वस्येत्युष्यते प्ृथिवीति। पृथिवी भन्तरित्ष दौः, दिशः, अवान्तरदिशः इति पञ्च लोका: ; भरिनः, वायुः, आदित्यः, चन्द्रमाः, नक्षत्राणि इति पञ् देवता :; भ्रापः, भोषधयः, वनस्पतयः, पाकाशः, भात्मा विराट इति पञ्च भौतिका: । द्रति अधिभूतम् पश्चभि: निष्यन्र पांत्रम्। अ्रथ पध्यात्म पांत्र' पुनः -प्रागः, अपानः, व्यानः, उदानः, समान: इति पश् वायवः; चस्तः, श्ोच, मनः, वाक्, त्वक् दति प्च इन्द्रियाणि :; चर्म, मांस, सायु:, भ्रस्थि, मज्जा इति पञ्न धातवः। एतत् पञ्चभि: निष्पन्र पांत्रम् अधिविधाय परिकत्प ऋषि: कस्ित् वेदद्रष्टा पवोचत्-पांत्' वे इद' सर्व्वम्। पांत्ेन आध्याबिकेन मांत्ा वाह् भूतरूप सपपोति पालयति एकाव्मतया उपनभ्यते इति । ७।

वेदान्तसमन्वयः।

२। साध्यायप्रवचने प। सत्यस् स्वाधाथप्रधचने तपस खाधायप्रवचने चा दमय खाधायप्रवचने च। गमस साधावप्रवचने च। पम्नयस ाधायप्रवचने प। यम्शेकस् साधयायप्रवचने च। पतिथयक्च साध्यायपुवचने च.। मानुषस खाधायपुवचने च। पूजा च खाधायपुव- चने च। पूजनस खाधाायपुवचने च। पुजापतिस खाधयपुवचने च। सत्यमिति सत्यवचाराथीतरः ।. तप दूति तपोनित्य: पौरुशिष्टिः। खाध्ायपुवचने एवेति नाको मौडल्यः। तड्ि तपस्तद्ि तपः । ६ अनु। १२। प्रोङ्गारस् सर्व्वात्मकत्वमुक्का (श२[३६प]) कर्तव्यान्याक्क ऋतश्ेति। ऋ्तःस्त्यंःच व्यवहारे साध्यायप्रवचने च स्ाध्याय: प्रष्थय नम् प्रवचनम् सधापन घ; सत्यं च. भषष, सवाध्नायप्रवचने थ; तप: अच्रसाधन च, साधायप्रवचने च; दमः वाश्रेन्ट्रियोपशम: च, साधायप्रवचने च; ग्रमः पन्तरिन्द्रियोपशमः, सवाधनायप्रवचन थ; सन्मयः च दव्िषादय: पाधानार्थम्, खाक्ायमवचने च; प्रम्निर्ोम' होमकन व साधनायप्रबचने च; पतिघयः च पतियिसेवा, स्वाध्ाय- प्रवचने च; मानुष च लोकिवसंव्यवह्ार:, साध्ायप्रवचने थ; प्रजा व पुनार्थ यक:, पजन: पुनोत्वादनक्रिया; प्रजाति: पीनार्थ पुषस्य निवेशः, खाधनायप्रवचने च। सत्यम् इति सत्यवचा: सत्य' वच: यस्द' स राधीतर: रवतरस्यापत्य ; तप: इति तपोनित्व: निल्वतप:परायबः पौषगिष्टिः पुरत्िटस्ापलम्, साधनाथम्रवचने एवं नाक: मौतल: मुडलस्वापत्यम् । वयम् ? हि यज्मात् तत् खाध्ायग्रवंचन तपः।' "स्वाधनाययोगसम्पस्वा परमावा प्रकाशते" इतिहेतो:। पुनकश्ि- सदसर्था।2।

विद्यापजी।

अर हृवस रेरिवा । कौर्ति: पृत् गिरेरिव। ऊरथ- परैविनोवाजिनीव समृतमस्नि। दनियए सुवर्जसम्। सुमेधा भमृतोचितः। दति विशङोर्वेदानुवचनम्। १० बनु ।

धर्माज्वर, साध्यायान्मा प्रमदः। याचार्य्याय प्रियं धन- साहृत्य प्रजातन्तु' मा व्यवच्ेत्सो:, सत्यान्र प्रमदितव्यम्। धर्ममान्न प्रमदितव्यम्। कुशलान्न प्रमदितवाम्। भूलयै न प्रमंदितवाम्। खाधायप्रवचनाम्यां न प्रमदितवाम्। देवपितकार्य्याम्यां न प्रमंदितवाम्। मातदेवो भव। एवं कर्सव्यानुष्ठानेन तत्फल' ब्रम्मपेकबेन संसारजवादिकं भवतौति 'विशकवाकेन दर्भयति पहमिति। बह हयस्व संसारक्ट्यस्व रेरिया प्रेरयिता तदन्तर्यामिषकावतया, कौर्तिः मम गिरः पर्व्वतसव पृम् इव, अड्ड सर्व्यातीत ब्रक्म तदिव पविच: भबः घहम्, जाबः येग: सोऽस्यास्तीति वाजी-रसाभिधायका: वाजिन पति सुखानदेवता- 'मधा पाठात्-सविता तसिमन् दव 'समृत भोभनम् चमतम् अक्िि प्रविवर्तधष् पस्मौतिभाव:, सुवर्चस दोप्िमत् ट्रविम अन न्रानरूप मम, सुमेधा: शोभनमेधायु्ः वुषेनेग्रत्यलात्, पमतः पमरचषषा, परचित: पचोष: भि पति नियको: कषे: वेदानुवचनम् चावतखय- लाभानन्तरमुकि:। निशङुवचनानुडुय विच्ायिनि सर्ळ अंविधतीति

वेदाधाथनसमपिभाननतर' कर्सव्यान्बाह वैदमिति। मेदम् बनूच पधाव्य प्ाचार्य: पन्तेवासिन भिन्म् समुमास्ति-सत्वं वबाग्रमाचा- वमल' बत्व्यं बद, धर्ग पर, साचायात् मा ग्रमदः आ ननवहितो :भू;, भाचाथ्याय ग्रिय धन विद्वानिष्ययार्वम् भातत्य दखा समाहय

३८४ वेदान्तसमन्वयः ।

पितदेवो भव। आ्चार्य्यदेवो भव। अतिथिदेवो भव। यान्यनवद्यागि कर्मागि। तानि सेवितवानि। नो दूतरागि। यान्यस्ाकय सुचरितानि। तानि त्वयोपा- स्याणि। नो दूतरागि। ये के चासक्करेयाछसो ब्राह्मगाः। तेषां त्वयाSSसनेन प्रश्वसितवाम्। प्रदया देयम्। अश्र- ड्वयाऽदेयम्। श्रिया देयम्। भिया देयम्। संविदा दैयम्। अरथ यदि ते कर्ममविचिकित्सा वा वृत्तविचिकित्सा वा स्यात्। ये तत्र ब्राह्मणा: सम्मर्शिनः । युक्ता आयुत्ताः। अलूचा धर्माकामा: सयुः। यथा ते तन्न वर्त्तेरन्। तथा तत्र वर्त्तेथाः। अथास्यातेषु। ये तन्र ब्राह्मगाः सम्मर्शिनः । युत्ता आयुत्ता: अलूचा धर्ममकामा: स्ुः यथा ते तेषु वर्चेरन्। तथा तेषु वर्त्तेथाः। एष आदेशः । एष उपदेशः। एषा वेदोपनिषत्। एतदनुशासनम्। एव- मुपासितवाम्। एव मु चैतटुपास्यम्। ११ अनु। ते, १६-११।

प्रजातन्तु' वंशष्ृद्दि मा व्यवच्छ तसी: तदुच्के दं मा कार्षोः। सत्यात् न प्रमदितव्य न प्रमाद: कर्तव्यः। धर्म्मात् न प्रमदितव्यम्। कुश- लात् कष्याणात् न प्रमदितव्यम्। भूत्यै भात्मोब्रत्ये तद्देतोः न प्रमदि- तव्यं कुतखित् अपि कस्याणानुष्ठानात्। साध्ायप्रवचनाभ्यां न प्रमदितव्यम्, देवपित्कार्य्याभ्यां न प्रमदितव्यम्, मातदेव: माता एव देव: यस्य ताटृश: भव, पितदेव: पिता एव देवः यस्य ताटृश: भव, भाचार्यदेवः प्ाचार्यय: एव देव: यस्य ताहृशः भव, पतिथिदेव: प्रतिथि: एव देव: यस्य ताटृशः भव। यानि अनवद्यानि प्निन्दनीयानि कममाणि तानि सेवितव्यानि कर्तव्यानि, नो न दतराणि अवद्यानि

:१०म. ष ।] विद्यावलौ। ३ब्५

१३। भुगुर्वै वारुगि: वरुपा पितरमुपससार। अधौहि भगवो ब्रह्मेति। तस्मा एतत् प्रोवाच। पत्न

निन्दनोयानि, अस्राक यानि सुचरितानि शोभनह्स्ानि तानि त्वया उपास्यानि नियमेन आत्मसात्करणोयानि, नी न दतरायि तद्िपरी तानि। ये के च व्राह्मणाः ब्रह्मन्नाः प्रस्त् मत्तः त्रयांसः प्रशस्यतराः त्वया आसनेन तेषां प्रश्सितव्यम्-प्रशासः यमापनयः-ग्रमः त्या अपनतव्यः। आसने न दति व्यवच्केदे-तेषाम् पासने उपवेशनभूमी न प्रश्वमितव्यम् खासत्यागोऽपि न कर्त्तव्य:, केवल तदुक्निसारग्राहिगा भवितव्यम्। श्रद्दया देय यत् किञ्ञित् देय तत् त्चया एव देयम्। अश्नद्दया अदेय न देयम्। श्विया शोभनरीत्या देयम्। डिया लब्जया पगर्त्वितभावेन देयम्। भिया भयेन धमभोरुतया देयम्। संविदा च सहानुभूत्या च देयम्। अथ यदि कम्प्रविचिकित्सा करमैि विचिकित्सा किं कर्तव्यमित्यत्र वा संशयः स्यात्, वत्तविचिकित्सा हत्ते आचरणी विचिकित्सा संशयः वा स्थात्, तदा ये तत सम्पर्शिन: विचारकतमा:, युक्ता: खयं यागादो निरताः, आायुक्काः अपरेः तत्र नियुत्ता:, अलूत्षा: परुच्ा: अक्रूरमतयः, धम्मकामा: ब्राह्मषाः ब्रह्मन्ना: स्ुः, ते यथा तत्र संशयितविषये वर्त्तेरन्, लवमपि तथा तन वर्त्तेथा:। अथ अभ्यास्यतेषु दोषख्यापनेन अपरेः उत्पादितसन्देहेषु ये तभ सम्मर्भिनः, युक्ता:, भायुत्ता:, अलूका:, धर्मकामा: ब्राह्मणाः स्ुः यथा ते तेषु वत्तरन्, तथा तेषु त्वं' वत्तथाः। एष प्रादेशः विधिः, एष उपदेशः, एषा वेदोपनिषत् वेदरहस्यम्, एतत् पनुशासनम् ईशरवच- नम्। एवम् उपास्यम् उपासितव्यम् यथायोग्य नियमेन कर्त्तव्यम्। पुनर्व्वचनमादरार्थम्। १३। "सत्य' ज्ञानमनन्तं ब्रह्म" (४।११) दत्यारभ्य "बानन्द' ब्रह्मणो विद्वान् न बिमेति कुतयन (११।१३) इृत्यम्सेऽध्याये ब्रभ्मविद्यां परिसमाप्याधुना तत्साधन वथयति, तन यदुतं तदेव तद्िषयखेन 82

३८६ वैदान्तसमन्वयः ।

प्राय चक्ुः श्रोच मनो वाचमिति। तछ्हीवाच। यतो वा दूमानि भूतानि जायन्ते बेन जातानि जौवन्ति। यत् ग्रयन्तभिसंविशन्ति। तद्विजिस्नासस्य तद्रस्मेति। स तथोऽतप्यत स तपसप्ा-। १बनु। पन्नं ब्रह्मेति व्यजानात्। पन्राद्वाव खल्विमानि मूतानि जायन्े। अब्बेन जातानि जौवन्ति। ब्रब्न प्रयन््यभिसंविशन्तीति। तद्विन्नाय। पुनरेव वरुगा पितरमुपससार। अधीहि भगवो ब्रह्मेति। तथ- शेवाच। तपसा ब्रह्म विजिन्नासख। तपो ब्रह्मेति। स तघोऽतप्यत। स तपरप-। २अनु। व्श्न्तौ भृगुरिति। वैशब्दः प्रसिद्दानुस्ारकः । भृगुरिति नाख्रा प्रसिद्ध: वादाग: वरुणस्यापत्य पितर वरुग-हे भगवः भगवन्, ब्रह्म संधीहि अध्यापय इति उपससार उपगतवान् ब्रह्मजिन्नासुः। तसरै पुणाय स पिसा-बवं प्राग चन्ुः श्ोचं मनः वाचम् द्वति-एतत् ब्रश्मोलब्धो द्वारभूत प्रोवाच। कथ भवति तेषां हारतव तत् त पुर्ण पुनः स उवाच-यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते इत्यादि (४।१३)। द्ारभूतत्वमेषां दर्शयति श् त्यन्तरम् "बबस्यान्र' मनसौ मनः" इत्यादिना माध्यन्दिनौयपाठेन। स भृगु: तपः पतप्यत ममनभ् पकरोत् स तप: तव्ा मनन अला-।१। अम ब्रम्म इि व्यजानात् विज्ातवान्। कथमग्रम्? इमानि भूतानि खलु पत्रात् हि एव जायन्ते, जातानि प्रबेन जीवन्ति, 'चम' प्रयन्ति प्रतिगच्कन्ति पभिसंविभन्ति तादाकामेंव प्रतिपद्यन्ते भूत- विलये इति हैतो:। न हि बबादुत्पच्यादिक तदन्तर्यामिप्रेरणां विना सभ्वति। सुतरामुत्यत्यादिषु तत्रेर्चामनुभूय मगुरन्तर्यामिणी मदांयर्चेकत्वातत ब्रम्मेवापश्यत्। उपाचित्त चतानुस्तारेण दर्वनस्ीस

विद्यावओो ३८२

प्रागो ब्रश्मति व्यजानात्। प्रायादव खस्विमानि भूतानि जायन्ते। प्रामेन जातानि जीवन्ति। प्राय प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति। तहविन्नाय। पुनरेब वरष् पितरसुपससार। अधौहि भगवो ब्रह्मति। त- होवाच। तपसा ब्रह्मविजिन्नासख। तपो ब्रह्मति। स तपोऽतप्यत। स तपस्तप्ा-। ३बनु। मनो ब्रह्मति व्यजानात्। मनसो ह्येव खत्विमानि भूतानि जायन्ते। मनसा जातानि जौवन्ति। मनः प्रयन्ताभिसंविशन्तीति। तहिन्षाय। पुनरेव वरुग

रोत्तरौज््वल्यं भवति, अतः प्राणादिषु तादृग्दर्शमाननरमानन्दे साचा- दुज््वलतरब्रह्मदर्शनमभूदिति तचनैव परिसमाप्तिः। तत् पभ्न ब्ङ्म दूति विज्ञाय पुनः एव पितर वरुणम् उपससार उपगतवाम्-भगवः है भगवन् अधौहि अध्यापय ब्रह्म इति। तं पुत्रं पुनः स उवाच तपः ब्रह्म दति हेतो: तपसा वाह्यान्त:करपसमाधानप्रधानेन मननेन ब्रम्म विजिन्नासस् विभ्वातुम् इच्कख। "यस्य मानमय' तपः" (८१) दूति तपसोज्ञानसवरूपत्वम्। तपसा ज्ञानसरूपेणोहूतन्जानेन ब्रह्मविभ्नान सभ्भवतौति तथोकम्। स तपः अतप्यत स तपः तम्वा-।२। प्राणः ब्रह्म इति व्यजानात्। कथम् १ इरमानि भूतानि खलु प्राणात् हिं एव जायन्ते, आतानि प्रामेन जीवन्सि, पन्ते प्रायं प्रयन्ति प्रतिगच्कन्ति अभिसंविशन्ति तादात्ंत्र प्रतिपद्यन्ते इति हेतोः । तन् विष्ाय पुनः एव पितर वरुषम् उपससार-पधोहि भगव: ब्रक्म इति। त पुत्र स पुनः उवाच-तपः ब्रह्म इति तपसा ब्रह्म विभि- घ्रासखव। स तप: अतम्यत, स तप: तम्रा- । २। मनः ब्रह्म इति व्यजानरत्। कथ्रम् ? पमानि भूतानि खसु मनस: हि एव जायन्ते, जातानि सनमा जोवन्ति, पक्षा मनः प्रयन्ति

३८८ वेदान्तसमन्वयः ।

पितरमुपससार। अधौह्धि भगवो ब्रह्मेति। त होवाच। तपसा ब्रह्म विजिन्नासख। तपो ब्रह्मेति। स तपोऽतप्यत। स तपसत-। 8चनु। विज्ञान ब्रह्मति व्यजानात्। विन्वानाद्याव खल्वि- मानि भूतानि जायन्ते। विज्वानेन जातानि जीवन्ति। विज्ञान प्रयन्तयभिसंविशनतौति। तद्विन्ताय। पुनरेव वरुगा पितरमुपससार। अधीहि भगवो ब्रह्मति। त होवाच। तपसा ब्रह्मविजिज्तासख। तपोब्रह्मेति। स तपोऽतप्यत। स तवम्तप्-। ५यनु। आनन्दो ब्रह्मति व्यजानात्। आानन्दाद्वाव खल्चि- मानि भूतानि जायन्ते। आनन्देन जातानि जोवन्ति। आनन्द प्रयन्त्यभिसंविशन्ीति। सैषा भार्गवौ वारगो

प्रतिगच्कन्ति अभिसंविशन्ति तादात्मया प्रतिपद्यन्ते इति हेतोः। तत् विज्वाय पुनः एव पितर वरुगम् उपससार -- अधौहि भगवः ब्रह्म दूति। त' पुतं पुनः स उवाच-तपः ब्रह्म इति तपसा ब्रह्म विजि सासख। स तपः अतप्यत, स तपः तव्वा-। ४। विज्ञान ब्रह्म इति व्यजानात्। कथम् ? इमानि भूतानि खल विज्वानात् हि एव जायन्त, जातानि विज्ञानन जीवन्ति, विज्ञान प्रयन्ति प्रतिगच्कन्ति अभिसंविशन्ति तादात्ंय प्रतिपद्यन्ते दति हैतोः । तत् विभ्नाय पुनः एव स पितर वरुगम् उपमसार-प्रधीहि भगवः ब्रह्म इति। तं पुत्र पुनः स उवाच-तपः ब्रह्म इति तपसा ब्रह्म विजिन्नासख। स तपः अतप्यत, स तपः तव्वा-। ५ । पानन्द: ब्रह्म इति व्यजानात्। कथम् ? इमानि भूनाति खलु मानन्दात् हि एव जायन्ते, जातानि पानन्देन जीवन्ति, पन्ते पानन्द

१०म ब1) विद्यावलौ। ३८६

विद्या परमे व्योमन् प्रतिष्ठिता। स य एवं वैद प्रति- तिष्ठति। अन्नवानव्वादो भवति। महान् भवति। प्रजया पशुभिर्ब्रह्मवर्च्वसेन। महान् कौत्या। इचनु। अव्नं न निन्दात्। तद्दतम्। प्रागोवान्नम्। शरोरमन्नादम्। प्रागे शरौर प्रतिष्ठितम्। शरीरे प्रायः प्रतिष्ठितः । तदेतदन्रमन्न प्रतिष्ठितम्। स य एतदनुमन प्रतिष्ठित वेद प्रतितिष्ठति। अनुवाननादो भवति। महान् भवति। प्रजया पशुभिर्व्रअ्मवर्च्चसैन। महान् कौर्त्या। अ्नु।

प्रयम्ति प्रतिगच्कन्ति अभिसंविशन्ति तादात्ंा प्रतिपद्यन्ते इति हेतोः। सा एषा भार्गवी भृगुणा विदिता वारुणी वरुणीन प्रोक्का विद्या परमे व्योमन् हृद्याकाशगुहायां प्रतिष्ठिता परिसमाप्ता, तननेव जीवपरिष्वलु- रानन्दमयस्योपलब्धे। सयः एवं वेद प्रतितिष्ठति प्ानन्दे वहमषि स्थिति लभते। एवं ब्रह्मशि स्थिती तत्स्थितिमाहालाम न त्ाका- झ्वावशात्-प्रव्नवान् म्रादः भवति,प्रजया पुत्रादिना पशभि: गवाशा- दिभि: ब्रह्मवर्स्चसेन शमदमन्नानादिनिमित्तेन तेजसा महान् भवति। कौर्च्या ख्यात्या शुभप्रचारनिमित्तया महान् भवति। । एवमानन्दे प्रतिष्ठिनस्य साधकस्य न जातु भवति व्रतहौनता, प्रतः किं भवति तस्य व्रत तदेव व्यनति। प्रन्रम् एवं ब्रह्माविर्भाव- पूर्गं न निन्दात् इति व्रतम्। यदि निन्दोपतिष्ठत भवत्याविर्भाव- तिरोधानम्। अतः एवं नियतचित्तेन भवितव्य यदुपस्थित' कदन- मपि न निन्दनीयत्वेनावलोकेत। अन्नरसेन पुनः प्रापभत्तिरुभूयते तया च देहस्य शक्िसम्पव्रतवं देहेन च प्राणशतेरनवच्केदः। अतस्तयो- रबत्व परिकत्पा प्न्नानिन्दनव्रतुस्य तत्र विस्तारमभिदधाति प्राय- पेष्टायां देहपेष्टायां तब्वावमारोप्य-प्राग्ः वे धर्त शरीरम् बबाद

वैदान्तसमन्वयः। सनू न परिचनीत। तद्गतम्, चापो वा ऽनम्। ज्योतिरनादम्। अ्ु ज्योति: प्रतिष्ठितम्। ज्योति- ष्यापः प्रतिष्ठिताः। तदेतदनुमन् प्रतिष्ठितम्। सय एतदव्रमन्न प्रतिष्ठित वैद प्रतितिष्ठति। बन्नवानव्रादो भवति। महान् भवति। प्रजया पशुभिर्ब्रह्मवरच्चसेन। मशन् कौत्या। टअनु। बन्न बहु कुर््वीत। तद्दतम्। पृथिवी वाऽन्रम्। पाकाशोऽन्नादः। पृथिव्यामाकाशः प्रतिष्ठितः । आ्रकाणे पृथिवौ प्रतिष्ठिता। तदेतदन्नमन्न पनिष्ठितम्। स

प्राणाबभोजि, तस्तिन् प्रागस्य स्थिर्तस्तदब्नत्वं तस्य-"यदस्यान्त :- प्रतिष्ठित भवति तत्तस्यानं भवति" दूति भाष्यकारः। एवं सति असषि सर्व्वस्य सर्व्वेस्मिंख ब्रह्मगः स्थितेस्तस्मिम्न्रत्वाबादल्परिकव्न मिति तस्वम्-प्राणे शरोर प्रतिष्चित शरोरे प्राय्तः प्रतिष्ठितः, तत् तम्मात् एतत् ब्नुम् अन्न प्रतिष्ठितम्। मुव्र अनु प्रतिष्ठित यः एतत् वेद स प्रतितिष्ठति अनु प्रागे च ब्रह्माविर्भावपूर्षे स्थिति लभते। एवं स्थितौ अनुवाननादो भवतीत्यादि पूर्व्ववत्।७। चनु न परिचच्तौत परिहरेत तत् व्रतम्। भोजने चेष्टायाज् यथा तथा खानपानावलोकनादी ब्रह्माविर्भावदर्भनार्थमाह-प्ापः के पन्', ज्योति: पम्नादम्, अप्मु ज्योतिः प्रतिष्ठित' ज्योतिषि भ्रापः मसिड्ठिता, तत् तम्मात् एतत् अम्न अबे प्रतिष्ठितम्। धब धन प्रतिष्ठित स यः एतत् वेद प्रतितिष्ठति प्रमु ब्रम्माविर्भाषपूर्णस न न्योतिषि य ताटृशि स्थिति लभते। एवं सिथिती अनुवान् भवतौ- रर्मद पूर्व्ववम् । ८ू। धन बड्ु कुर्म्बीत तस्य प्राचुर्थ् साधयेदपर्रवां सेवायें सम् बसम्। पमृछ स्रहयसापने उथ्ादिकमोपि निस्तलमनसभावि एवं पुधिम्ा

विद्यावनी। य एतदन्रमन्न प्रतिष्ठित वेद प्रतितिष्ठति। बन्नवान- व्रादो भवति। महान् भवति। पुजया पशुमिब्रम्म- वच्च सेन। महान् कीच्या। टअनु। न कस्सन वसती पृत्याचचीत। तह्टतम्। तक्षा- द्यया कथा च विधया बहन्न पाप्नुयात्। भराध्यस्ा अन्नमित्याचच्षते। एतद्वै मुखतोऽन्रए राइम्। सुखती Sस्मा अन्न राध्यते एतहै मध्यतोऽन्रएराध्यते। मध्यतो इम्मा अन्रए राध्यते। एतद्वा अन्ततोऽन्रए गबम्। अन्ततोऽस्मा अन्नय् राधाते।

च सब्बन्धः, अत श्ह पृथिवी वा प्रनुम् आकाशः बनादः पृविष्याम् पाकाशः प्रतिष्ठितः प्ाकाशे पृथिवो प्रतिष्ठिता, तत् तस्त्रात् एतत् अनुम् अनु प्रतिष्ठितम्। अप्रन अ्रनु प्रतिष्ठित' स य एतत् वेद प्रति- तिष्ठति पृथिव्यां ब्रम्माविर्भावपूर्णायाम् आकाशे च तादृशि स्थिति समते। शिष्ट पूर्व्ववत् ।2। एवमनुप्राचुर्य्यसाधनेन सम्पन :- न कश्वन वसतौ वसशिनिमितं समागत परिचच्ीत निवारयेत्, तत् व्रतम्। धत्मे भभ्यागताय पनुम् पराधि सिद्धम् प्रभावि इति विद्वांस: आचवत, धम नारोति वदक्षी भ प्रत्याख्याम' कुर्व्वन्ति यतः, तस्मात् यया कया च विश्वया धष्माविकचया बडु धनु प्राप्ुयात् तत्संग्रह कुर्य्यात्। एतत् पुनः धनु सुखतः प्रथमतः प्रथमे वयसि राई संसिदम् सभ्यागतायः किमस्य फलम् ? पत्े अनुदाय सुखतः प्रथमे वयसि भमु राजमे संसिडाते। तत् पुनः धन्तः मध्यतः सध्यमे वयसि अमु राई संसिडम सभ्यीगताय। किमस्य फक्षम्? धम्मे बनुदम्य सध्यतः म्यने नबसि बनु' राध्यते सैसिहाती। एतत् चम पुनः प्रम्ततः चरमे बरबमि सव्

३८२ वेदान्तसमन्वयः। य एवं वेद। क्षेम दूति वाचि। योगचेम दूति प्राणापानयोः। कर्म्मेति हस्तयोः। गतिरिति पायो:। विमुक्रिरिति पायौ। दति मानुषौः समान्जाः। भथ दैवोः। प्निरिति ृष्टी। बलमिति विद्युति। यश दति पशुषु। ज्योतिरिति नक्षवेषु। प्रजा- पतिरमृतमानन्द दत्युपस्थे। सर्व्वमित्याकाशे। तत् पुतिष्ठेत्युपासीत। परतिष्ठावान् भवति। तन्मह दत्युपासीत। महान् भवति। तन्म्रनदृत्युपासीत। मानवान् भवति। तन्नम दृत्युपासौत। नम्यन्तेऽस्मै कामाः। तङ्रह्म - त्युपासीत। ब्रह्मवान् भवति। तद्रह्मगः परिमर द्वत्यु- पासौत। पर्य्येनं सियन्ते द्विषन्तः सपत्राः, परि येडपिया भाटव्या:। १०अनु। तै, ३१-०।

संसिष्वम् अ्रभ्यागताय। किमस्य फलम्? अरस्े अनुदाय अन्ततः चरमे वयसि बमु' राध्यते संसिधाते। य एवम् अनुमाहातंा् वेद तस्य प्रोक्ष फल भवति। त्ेम कस्थावं वाचि, योगक्ेम चप्राप्तस्य प्राप्तिस्तद्रक्षणं च इति प्राणापानयोः -साभ्यासुद्यमधारणप्रसरणात्, कम् इति हस्तयोः, गतिः इति पादयो:, विमुत्नि: विसर्गः इति पायो इति मामुषीः मनुष्यसम्बन्धिन्यः समन्ना: विद्वानानि पक्च। भ्रथ अनन्तर' दैवीः देवसम्पर्कीयाः समन्रा :- तप्ति: इति वष्टौ, बलम् इति विद्युति, यथः इति पशुषु, ज्योति: इति नक्षवेषु, प्रजाति: पुनीत्पत्ति: परमृतम् पनुच्केदसाधनात् भानन्दः प्राम्मासिङ्गनस्योद्योधनात् इति उपस्े, सर्ज्वम् एतत् भाकाशे वह्नषि, तत् ब्रह्म प्रतिष्ठा सर्व्वस्य स्थितिस्थानम् इति उपासीत।

विद्यावती।

१४ । पथाधिदैवतम्। य एवोसी नपति तमु सोधमुपासौतोद्यन्वा एष प्रजास्प उडावति। पदए समोभवमपर्यपहन्त T वे भक्स तमसो सवृति व एवं वेद। समान उ एवायस्वासी चोस्ोडममुष्फोडसी खरदती बागादिसाधा चेमादिक सव्वें ब्रक्मणि प्रतिष्ठितमिति तत्र तत्र ब्रृध्ेय

स्थितिमान् भवति। तत् बुद्ध महः मह्त्वयुगवत् इति उपासौत; फल-महान् भवति। तत् ब्रह्म मनः मननम् इति उपासीत। फलम्-मानवान् मननसमर्थः भवति। तत् बुध्ध नमः नमनगुयवत् इति उपासोत, फलम्-असे उपासकाय कामा: नम्यन्ते प्रशोभवब्ति सदधीना: भवन्ति। तत् ब्रह्म ब्रह्म उद्दत्तमम् इति उपासोत; फलम्-ब्रह्मवान् तहुगः भवति। तत् ब्रम्म ब्रह्मपः वेदस्य तदभि- दितानाम् समन्यादिदेवानां परिमर: तिरोधानखानम् इति उपासौत, फलम्-एनम् उपासक दिषन्तः सपनाः परिस्त्रियन्ते, ये व पम्िवा: भ्रातव्या: ते परिम्त्ियन्ते । १०। १४। करभविषयकोभोथोपासणकथनानन्र (21g) तदधि- शातदेवपर तत् कवयति प्रथेति। प्रथ धनन्तरम् पधिदेव' देवता- विषयम् उद्ीधोषासनम्। यः एव सी आादित्य: तपति तम् उभोवम् उपासीत। काय तस्वोदीथत्वम् ? उद्यन् उदच्कम् वे एव चादित्य: प्रशाभ्य: उदायति पनोत्पत्वयें, न बिना सामगान तदुत्वद्यते, चनसुदित सस्तिमत् न ब्रौद्यादिपरिपाक: सवति। न केवसमनेनोपकार' साथ- अति विन्ताईि उद्यम् तमः य भय व तव्जनितमपहन्ति। व एवं वेद म अवस्य तमसः प्रत्ामस्य व प्रपषनता नाथयिता र वे निवित' अवति। "एक' सदिप्रा बहुधा वदन्ति" (ऋक् १म, १६४स् ४(प्क)

३६४ वैदान्तसमन्वय: ।

ममाचवते खर दति प्रत्याखर दत्यमु तस्पादा एतमि-

अथ खलु व्यानमेवोद्गोथमुपासीत यद्दै प्रागिति स परागो यदपानिति सोऽपानः । अरथ य: प्रागापानयोः सन्धि: स व्यानो यो व्यान: सा वाक्। तम्पादप्रागब्न- नपानन् वाचमभिव्याहरति।

इति वैदिकवाकयेन सवितुर्वायोद्याभिव्त्वम, तदेव दर्शयम्याह- समान: उ एव सुख्य: पुनः एव घरय च प्रागः भसी च शरदित्यः। कथम् ? उण्प: श्रय' प्राणः उप्णः भसी आदित्यः, खरः इति दम' प्राथम् पाचचते, खरः इति प्रत्याखरः दति असुम् आदित्यम् आ्रच- चते-खृगतो खरति गच्छति इति खरः प्रतिस्वरति प्रत्यागच्छति इति प्रत्यासरः। प्राणो हि खरति देहादपैति, न पुनरागच्छति, भादित्यसु सरन् पुनरागच्कति, इ्त्येष मेदो न भेदसाधक: गमन- व्यापारे तुष्यत्वात्। तम्मात् वे एतम् इम प्रागम् भमु च आादित्यम् उनरोथम् उपासोत। पथ चनन्तर' व्यान प्रापव्टत्तिविशेषम एव उद्थम् उपामौत कोऽय व्यान: ? यत् वे पुरुषः प्राषिति मुखनासिकाय्यां वायु वाह्ठ- र्मिःसारयति स प्राणः, यत् अपानिति अपखसति सः प्पानः, चथ यः प्रायापानयो: सन्धि: तयो: पन्तरा व्त्तिविशेषः स व्यानः। यः व्यान: सा वाक्। कथमस्य वाकृत्व प्रतिभाति? यस्मात् व्यान- निर्व्वस्वां वाक् तत्मात् प्पाणन् भनपानन् प्रायक्रियाम् परपामक्रियाप् पकुर्व्वन् वाचम् भभिव्याहरति उच्चारयति लोक:। सुखाभ्यन्तरेऽव- रबेन वायुना भर्वत वागुचारिता, भवति च यदस्य वह्िनिःसरण

साध्बेव।

१०म ब। ] विद्यावलौ। ३८५

सर्क तत् साम तस्मादप्रायन्ननपानन् साम गायति, यत् साम स उद्गोथसस्पादप्राणव्वनपानन्न द्रायति। भतो यान्यन्यानि वौर्य्यवन्ति कर्ममावि यथाग्नेर्मन्थन- माजे: सरयं दृढ़स्य धनुष आयमनमप्रागान्जनपानछस्तानि करोत्येतस्य हेतोर्व्यानमेवोद्गौथमुपासीत। थ खलूद्गौथाक्षराुपासीतोद्गोथ दति प्रागा एवोत् प्रागेन हयुत्तिष्ठति वाग्गीर्वाचो ह गिर दत्याचकते बब्न थमन्न हौदए सर्व्ध् स्थितम्। दयौरेवोदन्तरीक्ष गौ: पृथिवौ थमादित्यएवोद्वायु- र्गौरग्निस्थए सामवेद एवोद्यजुर्व्वेदोगी: ऋग्वेदस्थ या वाक् सा ऋक्, तस्मात् भप्राणन् घनपानन् ऋथम् भ्रभि- व्याइरति। या ऋक् तत् साम-ऋच्धूाढत्वात् साम् :- तम्मात् अप्रागान् अभपानन् साम गार्यत। यत् साम स उद्ीथ, तम्मात् पप्रा- पन् भनपानन् उद्गायति। पतः यानि अन्यानि वौय्येवन्ति कर्ममागि-यथा भग्नेः मन्यनम् घरखो: उत्पादनम, भ्राजेः संग्रामस्य सरग धावन प्रतिब्वन्हिनां, दृढ़स्य धनुष: श्रायमनम् आ्कषण, तानि प्रप्राणन् चनपामन् करोति, एतस्य हेतो: वीर्य्वत्कम्माथं व्यानम् एव उदोथम् उपासौत। अथ खलु उद्रीथाक्षरागि उपासीत। तन प्रापः एव उत्। कथम्? प्राणेन उत्तिष्ठति-प्प्राणस्योत्यानादर्शनात्; वाक् गौः। कथम् ? वाच :- ह प्रसिद्धे-गिर: इति भचचते; पब्र थम्, द्ि यस्मात् अम्ने हि इद' सव्वें स्थितम्। घो: एव उतू, भन्तरिच गोः, यृथिवौ थम् ; चादित्य: एवं उत्, वायुः गोः, भम्नि: घम् ; सामवेद: एव उत्, यज्जु्व्वेद: गोः, ऋग्वेद:

बैदागार

दुगवेडसो वागदोड़ यो वाचो दीड: मतवानवाही भर्वात य एतान्येव विद्वामुदोवायराख्य्रुपाल उद्रीय दृति। अथ खखाशो:समहिरूपसरवानोतुपासीत येन साखा सोष्यन् स्यात् तत् सामोपधावेत्। यस्यामूचि ताम्टच यदार्षेय तमृषि यां देवतामभि- शेष्यन् स्यात् तां देवतामुपधावेत्। येन कन्दसा स्नोष्यन् स्यात् तच्छन्द उपधावेत् यैन सोमेन सोष्यमाय: स्यात् तलोममुपधावेत्। यां दिशमभिष्टोष्यन् स्यात् तां दिशमुमधावेत्।

थम्। उद्ोयोपासनस्य फलम्-यः वाचः दोहः दोहनव्यापार, भस्मे उपासकाय खय वाक् त दोह दुग्धे दोग्ध। यः एवं विद्वान् एसानि उद्ीथावराषि उद्ीथ इति चपास्ते स सववान् पब्राद्र: प भ्वत। सथ खलु भाशो:समृद्ि: भाशिष: कामस्य समृदि: सा डएव यथा सवेत् तत् उच्ते इति शेष:। उपसरणानि उपगन्तव्यानि चिव्तनीय- विषयाणि इति एवंप्रकारिय उपासौत। दर्शयन्ति तानि-येम साखा स्तोधन् सु्तिं करिययन् स्वात् तत् साम उपधावेत् उपस्ररेत् चिन्तयेत। यस्याम् ऋचि तत् साम तां च ऋचम् उपधावेव, यदार्षेय यस्य ऋषेः प्रोतनं साम तम् ऋषिम् उपधावेत्, यां देवताम् पभिष्टोषन् स्याव् तां देवताम् उपधावेत्। येन कन्दसा गायवरादिया खोधन् साद तत् कन्दः उपधावेत्, मेन सोमेब-सूयते झाध्यते नाखौति मः खोवविशेष:, वितव पत- दम सदश एकविंध इति प्रसिब: सोमयाने सोस :- खोथसाययः स्यात् मं सोमम् उपधावेद्। यां दिश्म् पभिष्टोधन् साद्तां दिशम् उपभावेव।

पालानमग्तत उपचत्य सुपीत नास व्यायसप्रमत्ती उभ्यासो ₹ बदसौ स काम: समवेत बत् नाम: पु सेति यत् काम: सुवौतेति। छा १३२१-१२।

तस्योपव्याख्यानम्। देवा वै मृत्योर्बिभ्यतस्वयौं विद्यां प्राविशध्से कन्दो- भिरचादयन् यदेभिरकादयछसच्छन्दसां छन्दस्वम्। तानु तत्र मृत्युयंथा मत्स्यमुदके परिपश्येदेव पर्य्य- पश्यटचि साम्नि यजुषि। ते नुवित्वोर्द्गा ऋच: साम्रो यजुष: खरमेव प्राविशन्। पन्ततः एनेषा चिन्तनान्ते सहाता प्प्रमत्तः सम् ज्यासृत्य कामम् पभिलवितविषय ध्यायन् चिन्तयन् पालान सखरूप सुवोत। यत् यम यत्काम: सन् सुवौत स काम: भसे पवंविदे समपेत समूर्वि प्रापुयात्। वत्काम: सुवौत यद्काम: सुवोतेति डियुत्निवाढरार्था। १५। पचरोपासने प्रधानल्मोक्कारस् लस्ेवोड्रीयोप्रासनय् जोबनीभूत स्थोपादानमोमिति। घ्ोम् इत्येतत् पजतरम् उपासीत। भोम् इति हि उायति मानविवय करोति, तथ्व उपवयाध्यानम्

सृत्यो: विभ्यतः देवा: वे बयीं विद्या वेदविित कषा प्ाविभन। से इन्दोमि: बामानम् पच्चादयन् छ्ादितवन्तः, यत् वम्मात् एमि इन्द्रोभि: अच्छादयन् तत् तम्मात् इन्द्सा कन्दरवय्। अशुख्यं ब्था उदके परिषशोत् एवं तन ऋचि सर्वन यशषि सान् देवान् सृत्यु: पर्यापसातू। सेनु विश्वा मत्यो: चिकिर्यित बिदिला ऋत्रः यशुष: साथः कर्मा: ततनिवस: नात्र: अपतिन्तमय तदूईमता: खरम् एवं प्राबभन्।

३६८ वेदान्तसमन्वय: ।

यदा वा ऋचमाप्रोत्योमित्येवातिखरत्येव सामैवं यजुरेष उ खरो यदेतदक्षरमेतदमतमभय तत् प्रविश्य देवा भमृता अभया अभवन्।

स य एतदेव विद्वानक्र प्रगौत्येतदेवाक्रय खर- ममृतमभय प्रविशति तत् प्रविश्य यदम्ता देवासदमृतो भवति। छा, ११३।४।१-५।

१६। अथ खलु य उद्गीथः स प्रयावः यः प्रयावः स उद्गोथ दूत्यसी वा आदित्य उद्गीथएष प्रगाध भोमिति द्येष खरब्न ति।

यदा वा ऋचम् आप्रोति अधायनाय अधिकरोति, तदा श्रोम् इति एव पतिखरति निरतिशयेनादरेय उत्तारयति ; एवं साम एवं यनु :- तत्तदधायनकाले श्ोमित्युच्चारणानन्तर तत् करोति। एष स सरः भोझारः। कोडसी ? यत् एतत् अकरम् एतत् पमृतम् भभ- यम्। तत् प्क्षर प्रविश्य देवा: अ्रमृताः अ्रभया: प्रभवन्। स यः एतत् एवं विद्वान् अक्षर' प्रगीति स्तीति, तदर्थचिन्तना- दिना तथइखमनुभवति, स एतत् एव बमृतम् अ्भयम् प्त्तर खयम् प्रवभति, तत् प्रविश्य यदमृता: याहृशः त्रमृता: देवाः अभवन् तदमृतः साहूक् भमृत: साधक: भवत। १६। उद्वोथस्य जीवनीभूत शक्वार इति स्पष्टमभिदधाति तदुभयोरेकत्वसुद्टोथ्य श्रथेति। अ्रथ खलु यः उद्गौथः, स प्रणावः यः प्रथव: स उद्ोथ: इति -- बहुचानां योऽसी प्रथवः कन्दोगानां सोऽसा- बुद्नोथ इति तत्वम्। अस्ी वै आदित्यः उद्गीथः। एव प्रणवः श्रोम् रति। कथम् ? हि यम्मत् एष आदित्य: खरन् गच्छन् भोमिति उच्चारयम् वा एति।

विद्यावली। एतमु एवाइमभ्यगासिष तस्मान्मम खवमेकोऽसीति ₹ कोषीताकि: पुत्रमुवाच रश्मीसवं पय्यावर्त्तयाबरवो दे ते भविष्यन्तीत्यधिदैवतम् । अथाध्यात्म य एवायं मुख्य: प्रागसतमुद्गीथमुपासीतो- मिति द्वेष खरन्नेति। एतमु एवाहमभ्यगासिष तम्मान्मम त्वमेकीऽसीति इ कौषौतकि: पुतरसुवाच प्रागधम्त्व भूमानमभिगायता- द्वहवो मे भविष्यन्तीति। अथ खलु य उद्गौथः स प्रगावो यः प्रयावः म उद्गोथ दूति होटषदनाडवैवापि टुरुद्गीथमनुसमाहरतीत्यनुसमा- हरतीति। छा, १३५१-५।

एतम् उ भादित्यम् एव पहम् प्भ्यगासिषम् आाभिसुस्येन गौत- वान् पत्मि; तस्मात् त्वम् एक: पुत्रः धसि इति ह कौषोतकि: कुषौत- कस्थापत्यं पुत्रम् उवाच उत्तवान्, ववं रशमौन् भादित्यं च पर्य्धवर्त्तयात् पर्य्यावर्त्तय, बहवः पुत्रा: ते तव भविषन्ति इति। इति पधिदैवम्। घथ पधनानम्। यः एव अरय' मुख्यः प्राणः, तम् भोम् इति उद्डोथ: उपासीत, ह्वि यम्मात् एष वागादिप्रष्टत्यथें खरन् भोमिति प्रनुन्नां कुर्व्यन् एति। एतम् उ एव प्राणम् ग्रहम् प्रभ्यगासिषम् तष्मात् वं मम एक: पुनः भसि इति त्व' कौषोतकि: पुत्रम् उवाच वहवो मे मम पुवाः भविव्न्ति इति अभिप्रेत्य त्व' प्राग भूमान' तड्ुणविशिष्टम् भभि- गायतात्। पथ खलु यः उतीथ: स प्रणवः य प्रणवः स उत्रीथ: इति दुरनीत दुष्टम् उनीत होतषदनात् ह एव अपि-होवा यतख: शंसति तत्-

बेदान्तसमन्वक ।

१७। प्रथातः शीव उद्गीयस्तद वको दाल््योग्लावो वे मैवेय: खाध्यायमुद््राच।

खान' होटषदन तम्मात्-ततः अनुसमाइरति प्रतिसन्दधाति तत्- प्रतिविधान' करोति।

मटनीडतेषु क्ष्वाटिक्या सर आययोषसिर्क चाक्रायण इम्ययामे प्रदावक उवास। १।# सव्यं कुमधान् खादन् बिभिसे सहीवाच। नेतीडन्धे विद्यनते यज् ये महम सपनिडिता इत ।२। एतेषां मे देहीति हीवाच तानसी प्रददी इन्तानुपानमिताक्किट्ट वे मे पौत स्ादिति होवाच।ए। न सिर्दतेऽप्युण्छिष्टा इति न या बनीविष्यमिमानखादन्रिति हीवाच कामी म उदपानमिति।४। सुह खादित्वाऽतिशेषाम् जायाया चालहार साग्रपव सुभिचा बभूब तान् प्रति- धच निदधी। ५ स प्रातः सत्निह्ान उवाच यहताब्रस्य लमेमद्ि लमेमद्डि धनमावा राजाऽसी बच्छते व मा सम्वेरात्विमीई सीतेति । ६। त' जायीवाथ इन्त पत इमएव कुप्ाषा इति वान् चादिल्वाऽमु' यम्ञ विततमेयाय।। तनोद्वासृभासावे सोष्यमाधानुपोपविवेश, सक प्रस्ीतार सुवाच। ८। प्रतीतर्या देवता प्रक्ावमन्तायत्ता सासेदविद्यान् प्रस्तोष्यसि मूर्दा ते विपतिष्य-

विपतिष्यनीति। १०। एवमेव प्रतिइ्तारमुवाच प्रतिहर्तर्या देवता प्रतिहारमव्ायत्ता तारख- दविधान प्रतिद्रिष्यसि मूर्या से निपतिष्यतौति ते ह समारतालूचीमासार्यक्रिर। ११। डा, १३।१० । मटची वर्षोमलः तया इतेबु प्सशून्येपु कुरयु इभ्यमामे इस्तिप- काविष्ितमामे चाकायय: पक्रायमस्यापत्यम् उषस्ति: ४ पाटिका भमापयीवनया जायया सह प्रदायक: दुग्ति प्राप्तः उपास । १। स पुनः कुल्माषान् कुत्सितमाषान् खादन्तम् दभ्य इस्तिपक विभिके याथे। तम् उषसतिं स नभ्य: पुनः ववाच-यरत् यम थ ये समे में मम कुशाषा उपविहिता: प्रचिता उच्छिष्टभूता:, इतः भजामाचन् कुष्याषात् पन्े कुसाषा न विद्यसे। २। म उपस्ति: पुनः उवान- एतेषाम् एतान् मे मझ देनि इति। धस्मे उपस्ये तान् पटगौ। प पसितपक: उवाड-इन्त इब्किष्ट पामावधिष मे सम अशुपान ममोपमत पानीय पोत आाद इति। ह। न खितू ब्रेत म,

विद्यावल्लौ।

तस्मे शवा प्र्वेतः प्राटुर्बभूष तमना शवान उपसमेत्यो- चुगन्न नो भगवानागायतु अशनायाम वा दूति।

एते कुल्ाषाः अपि उच्किष्टाः इति। उषस्तिः पुनः उवाच-दमान् पखादन् न खलु अजोविष्यम् दति। कामः कामतः मे मम उदपानम् द्ति-यत तब तच्च प्राप्ससीति सावः।४। स पुनः खादित्वा अतिशेषान् अ्रवशिष्टान् कुल्माषान् जायाया: समोपे आाजहर आ्नीत- वान, सा अग्रे एव सुनिका शोभनमिक्षा लव्धात्रा बभूव, पय्मात् तान् शिष्टान् प्रतिग्टध्य निदधी स्थापितवती। ५। स उषस्तिः पुनः प्रातः मन्जिहान: शयाा परित्यजन् उवाच जायां लक्ष्योहत्य-यत् यदि वत हन्त अन्नस्य माचां स्तोक लभमहि धनमालां धनस्य अल्य' लभेमहि। कथम्? असो नातिदूरवर्त्ती राजा बच्ताते यज्ञानुषठान करिथते। स राजा सव्वेः आरत्तिज्ये: ऋत्विक्कसीभि: मा मां हणौत इति। ६। त' जाया उवाच-हन्त पते इमे एव कुल्माषा: दति। तान् कुल्मा- षान् खादित्वा अमु वितत यन् स इयाय गतवान्। ७। तत्र आस्तावे स्तोतोच्चारणस्थाने स्ोष्य्मानान् उद्रातन् उप ससौपे उप- विवेश उपवेशन कवतवान्। स पुनः प्रस्तोतारम् उवाच। ८। हे प्रस्तोत:, या देवता प्रस्ताव प्रस्तावभक्तिम् अव्वायत्ता अनुगता तां चेत् अविद्वान् सन् प्रस्तोष्यति मूरडा ते तव विपतिष्यति इति।ट। एवस् एव उद्गातारम् उवाच-ह उद्गातः, या देवता उद्ीथम् अन्वा यत्ता तां चेत् अविद्वाम् सन् स्तोष्यसि मूदा ते तव विपतिष्यति इति। १०। एवम् एव प्रतिहर्त्तारम् उवाच-हे प्रतिहर्त्तः, या देवता प्रतिहारम् अन्वायत्ता, तां चेत् अविद्वान् सन् प्रतिहरिष्यसि मूदा ते तव विपतिषति दूति। ते उद्गानादय: पुनः समारताः कमागाः उपरता: सन्तः तूष्णाम् आसाञ्चक्रिरे। ११। -- प्रचुराव्नलाभार्थमुद्गीथोपासनमाह अधेति। अ्रथ अ्नन्तरम् अतः अव्नकष्टानन्तर' शोवः खभिः दृष्टः उद्रीयः उद्रान प्रस्तूयत। तत् रत्र ५१ .

४०२ वैदान्तसमन्वयः ।

तान् होवाचेहैव मा प्रातरूपसमौयातैति तब वको दाल्भ्यी ग्लावो मैवेय: प्रतिपालयस्नकार।

ते ह यथैवेह वहिष्पवमानेन सोष्यमावा: सछरव्ा: सर्पन्तोत्येवमाससपुस्त इ समुपविश्य शिश्वक्रः। ॐ३मदाश्मों पिवाश्मों दैवो वरुगः प्रजापतिः

रोशमिति। छा, १।३१२१-५।

४ विल दाता: दब्खापत्य मैतरेयः मितायायापत्यं वक: ग्लावः वा-नामान्तरे-खाध्याय खाध्याय कर्तुम् उदबाज ग्रामात् वहिः उदतवान्। तस्मे ऋषये खोतः का प्रादुर्बभूव-खाध्यायतोषिता देवता खर- पेणात्मान प्रकाशितवती। त' खेतखानम् अ्रन्ये खानः उपसमेत्य अचु :- भगवान् नः पत्मभ्यम् पब्नम् बागायतु गानिन निष्पादयतु भथनयाम पश्राम वय वे इति। तान् शुनः स खेतखा पुनरुवाच-इह एव मामां प्रातः उपसमी यात उपागच्छेत इति। तत् तब पुनः दाख्ा: मैवेय: वकः म्लावः वा प्रतिपालयास्कार प्रतोज्ां अतवान्। यथा एव दह कमणि वहिष्पवमानेम स्तोनेग स्तोथमागा: उहातपुरुषा: संर्ा: अन्योन्यलम्मा: सर्पन्ति, एवं ते पुनः खानः श्राम- खपुः परिभ्मण अतवन्तः, समुपविश्य पुनः ते हिंचक्रु गानारम्- काले स्व्वे मिलित्ा हुझारध्वनि' अतवन्तः। हिद्वाररूपमाइ- भोम् पदाम भग्म्, ॐँ पिवाम् जलम, ॐ देवः वरुषः प्रजापतिः सविता पन्रम् रह वाहरत्-लेट्-साहरतु। हे अन्नपते, अन्रम् दष्ट बाहर बाहर ॐम् दूति।

१०म *: ] विद्यावलो। ४०३

१८ । भय बाव लोको हा उकारो वायुर्श द्रकार सन्द्रमात्रथकारः। भात्मेश्कारोडम्निरोकार:।

भादित्य ऊकार: निहवएकारो विश्वे देवा चौड़ो- दूकार: प्रजापतिर्हिद्वार: प्रायः खरोऽन्न' या वाग्विराट्। अनिरुश्स्त्रयोदशसोभ: सञ्रो हुङ्गारः। दुग्धेडसो वाग्दोह यो वाचो दोहोऽन्नवानब्नादो भवति य एतामेवए सामामुपनिषद वेदोपनिषदं वेद। छा, १।३।१३।१-४।

१८। इाउ, हाड, चथ, इह, ई, ऊ, ए, चोहोड, हिं, खरः, या वाक्, हुम, द्त्येतानि भयोदभसंख्यकानि गानसिबये यान्यननर्थ- कान्यकषराणि मध्ये मध्ये समुपादीयन्ते तानि सतोभसंच्रकानि भूली- कादिदृच्योपासनाविषयाणि क्रियन्ते भयमिति। भय वाव लोक: हाउकारः, वायु: शाइकार:, चन्द्रमा: अथकारः चाला इड़कार:, भग्मि: ईकार: । पदित्यः जकारः, निह्वः प्ाङ्गानम् एकारः, विश्वदेवा भोछोद्दकार:, प्रजापति: हिशरः, प्राणः खरः, पव या, विराड् वाक्। पनिवत :- प्रव्यत्तत्वात् इदसेदष्वेति अनि्व्वायः कारणाला, सधर :- कार्य्कपेणनिकधा सचरतौति सचरः हुङार: व्योदशः सोभ: । उपासनफलमाह-यः वाच: दोह: दोहनव्यापारः, अस्नै उपा- सकाय खयं वाब् सें दोह दुग्धे दोन्वि। यः एतां सात्त्राम् उप- निषद रहखम् एवं वेद स चन्वान् बचादः अवति। उपनिषद वैद, उपनिषद' वेद इति दविरभ्यासोऽध्यायसमात्यर्थः ।

४०४ वेदान्तसमन्वयः । [१०म व।

१६। समस्तस्य खलु साम्नउपासन साधु यत् खलु साधु तत् सामेत्याचचते यदसाधु तदसामेति। तटुताप्याहुः साम्नैनमुपागादिति साघुनैनसुपागा-

तदाहु:। अथोताप्याहः साम नो वतेति यत् साधु भवति माधु वनेत्येव तदाहुग्साम नो वतेति यदसाधु भवत्यसाधु वतेत्येव तदाहुः। सय एतदेव विद्वान् साधु सामेत्युपास्तेडभ्याशोह यदन साधवो धर्म्मा आ च गच्केयुरूप च नमेयुः।

क्वा, २1४1१1१-४8

सम्प्रति ममस्तमाम्त उपामन विदधाति समस्तस्येति। समस्तस्य

भक्निकस्य च-साम्ररः उपासन खलु साधु। यत खलु माधु तत् साम इति आचक्ते, यत् असाधु तत् असाम इति। तत् तत्र माध्वसाधुविवेके उत अपि ब्राहुः। किम् यत यत माधु सर्वतति, तत् तब साधु वत सन्तोपे-इति हेतोः एव साम नः अन्माक वत दति आहुः। यत् यत्र असाधु भवति, तत् तत्र असाधु-

नः अस्माकं वत इति आहः। यः एतत् एवं विद्वान् म साम साधु इति उपास्ते। यत् यतः उपामनातः एनम् उपासकम् अभ्याश च्िप्र साधवः ध्म्माः आ्रगक्केयुः च उपनमेयु: भोग्यल प्रापुयः च-ही चकागवविल्रस्ञापकी।

१०म ब। ! विद्यावल्लो। ४०५

२०। लोकेषु पस्नविधध सामोपासीत, पृथिवी हिद्गारः, अग्निः प्रस्तावोऽन्तरिक्षमुद्गीथ आदित्यः प्रति- हारो दयौनिधनमित्यूर्वेषु।

२०। सम्प्रति लोकादिषु समस्तावयवविशिष्टसामोपासन प्रस्तू- यते तेषां प्राणाभिव्यक्तित्वात्। "समस्तस्य साम्त्रउपासन' साधु" इ्ृत्यतः

वाच्योर्ऽर्थो धर्ममो ब्रह्म वा सर्व्वधा लोकादिकार्य्येष्वनुगतम्। अ्रतो यथा यत घटादिर्द्टा्टिम दादिद्ृध्यनुगतैव सा, तथा साधुदृध्यनुगतैव लोकादिदृष्टिः धम्मादिकार्य्लाल्लोकानाभ्।" दति। अरपि च तैनो- क्म्-"यद्यपि कारणत्वमविशिष्ट ब्रह्मधर्मयोः धर्म एव साधुशब्दवाच्य इूति युक्त 'साधुकारी साधुर्भवति' द्ति धर्मविषये साधुशब्दप्रयोगात्" दूति। किमिद सामेति प्रश्ने तदुत्तरम्-"एष सामश्ेति तत् साम्ः सामत्वम्" दति (८८३४४प]) वागारब्धजगद्दापिप्रागरूपत्वमस्य। "स ब्रह्म त्यदित्याचचते" (८।११[३५७पृ]) इति प्रायस्यापरोत्तब्रह्म- त्वम्। एवं सति सर्व्वत् प्रागाक्रिययाऽभिव्यत्ेषु लोकादिषु साधुद्ृध्या "ब्रह्मणि तु परमानन्दे साधुशब्दोभत््या गमयितव्यः" इति भाव्य- व्याख्यातुरुत्ति गौणाभिधायिनीं मुख्यतवेन परिणमय्य साधुत्वं शोभनत्व- मानन्दघनस्यैवेति तेषु ब्रह्मस्तुत्युपलब्धरेव समस्तावयवविशिष्टसामोपा- सनस्य मुख्योडभिप्राय इति वेदितव्यम् ; कार्य्येषु कारणानुगमेन वेदा- न्तेषु सर्व्वत्रीपासनस्य विहितत्वात्। फलान्तरत्रवगन्तु ब्रह्मविदि खत- स्तत्प्रव्वत्तेः। लोकेष्विति। लोकेषु पृथिव्यादिषु हिङ्गारादिभत्रिक पन्नविध' साम उपासोत। तथ्यथा-पृथिवी हिद्गार: गानारभ्काले मर्व्वेंः उद्गातपुरुष: मिलित्वा हुङ्गारध्वनिः ; अग्निः प्रस्तावः प्रस्तीचा गैय :- अग्नी हि कर्ममाणि प्रस्तूयन्नेतः प्रस्तावः; अ्रन्तरिक्षम् उद्गीथः उदाचा गेय :- 'अन्तरिक्षं हि गगनं गकारविशिष्टश्ोग्गोथः'; आदित्यः प्रतिहार, प्रतिहर्ष्चा गेय :- 'प्रतिप्राखभिमुखत्वान्म्नां प्रति मां प्रतोति',

४०६ वेदान्तसमन्वयः। [१०म य)

अथावृत्तेषु द्यौर्षिंकार चादित्य: प्रसावोडन्तरिचमु- द्रीथोडम्निं प्रतिहार: पृथिवी निधनम्।

कल्पन्ते हासै लोका ऊर्ड्ासावटत्तास्त य एतदेव विद्वांल्लोकेषु पञ्नविध सामोपासे। १-३।

दृष्टी प्चविधए सामोपासीत पुरोवातो हिद्वारी मेघो जायते स प्रसावो वर्षति स उद्गीथो विद्योतते सन- यति स प्रतिहारः ।

द्यो निधन पश्चभिर्यगपश्ेयम्-'दिवि निधौयन्ते हिं इती गता इति"; इति अर्ह्वेषु अद्ठ गतेषु लोवेषु ब्रह्मकार्य्येषु सामोपासन' तत्र

अथ भावृत्तेषु भवासुखेयु लोकेडु सामोपासनम्। बो: हिद्ार: प्राथम्यात्, चादित्य: प्रस्ताव :- 'उदिते हि आादित्ये प्रस्तयन्ते कर्मापि प्राणिनाम्'; भन्तरिकषम् उतीघः ; भग्नि: प्रतिह्ारः-प्राणिभि: प्रतिहरणात् इतस्ततो नयनात् पम्नेः, पुथिवी निधनम्-'तत भाग- तानामिष्ट निधनात्'। फलम्-यः एवंविदान् पश्चविध साम उपास्ते, चस्े सपास- काय ऊर्द्डा: च पाउृत्ता: च लोका: कल्पन्ते भायत्तीभवन्ति। वृष्टो वर्षणे पचचविध साम उपासीत। पुरोवातः वर्षयस्य पूव्वं प्रवर्ततित: वायु: डिदारः प्राथम्यात्; मेघः जायते वनीभूतावाच्या यत् मेवाकारेम परिषमन्ते स प्रस्ताव :- 'पाृषि मेघोपजनने हषटेः प्रस्ताव इति हि प्रसिद्िः :वर्षति स उद्मीघः ब्ेध्ात् ; विद्योतते विब्युत् प्रकाशते सतनयत गर्जजति स प्रतिहार :- वर्वचानन्र' विद्युत्कारेन i गर्ज्जेनैन च प्रतिङ्वतलात्।

१०म थ। ] विद्यावजो। ४०७

उद्गक्वाति तब्निधन वर्षति हासी वर्षयति इ य एत- देवं विद्वान् वृष्टी पञ्नविधए सामोपाल ।१।२। सर्व्वाखम्ु पञ्चविध सामोपासौत मेघो यत् संप्- वते स हिद्ारो यद्र्षति स प्रस्तावी या: प्राच्यः स्न्दन्ते स उद्गीथो या: प्रतोच्य: स प्रतिहार: समुद्रो निधनम्। न हापु प्रैत्यसुमान् भर्वात य एतदेव विद्वान् सर्व्वाखस् पञ्चविध् सामोपासे। २१। ऋतुषु पञ्नविधए सामोपासीत वसन्ती हिङ्कारो ग्रोषः प्रस्तावो वर्षा उद्गीयः भरत् प्रतिहारी हेमन्तो निधनम्।

उतृन्चाति पुनर्वाष्याकारेष यत् परिणमन्ते तत् निधन समाप्ति- सामान्यात्। फलम्-यः एतत् एवं विद्वान् दष्टौ पश्चविध' साम उपास्ते अस्मै पुनः वर्षति इच्छातः, घसत्याम् पपि दृष्टो वर्षयति वर्षषं प्रवर्सयति। सर्व्यासु प्रप्मु पत्तविध साम उपासीत। मेघः यत् संग्रवते एकी- भावेनेतरेतर घनौभवति स हिषगरः प्रपाम् पारभ्वात् ; यत् वर्षतति स प्रस्ताव :- 'भापः सर्व्वतो व्यामुं प्रसुताः'; याः प्राच्ः नयः गङ्गाद्याः स्वन्दन्त स उद्ोथः श्रेध्ठात्; या: प्रतोष: नययः नमादाया: खन्दन्ते स प्रतिहार: प्रतिहारसामान्यात्; समुद्रः निधनम् तैव्रापां निधानात्। फकम्-यः एतत् एवं विद्वान् सर्व्वास्ु अम्मु पश्चविरध साम उपास्ते स पुनः पसु न प्रेति जलमव्जनेग न मृतो भर्वात, पपुमान् सरुस्थनौ- व्यपि उदकवान् भवति। ऋतुपु पश्मविध साम उपासीत। वसन्त: हिद्वार: प्रायम्यात् ; ग्रोम: प्रस्ताव :- 'यवादिसंब्रम्ः प्रस्तूयती कि प्राष्डर्यंम्' ; वर्षा उद्ीथः

४०८ वेदान्तसमन्वयः। (१०म 1

कल्पनते हास्मा ऋतव ऋतुमान् भवति य एतदेव विद्वानतुषु पञ्चविधय सामोपास। १। पशुषु पञ्चविधय सामोपासौताजा हिङ्कारोडवयः प्रस्तावो गावउद्गोथोऽशवाः प्रतिहारः पुरुषो निधनम्। भ्वन्ति हास्य पशवः पशुमान् भवति य एतदेव विद्वान् पशुतु पञ्चविधए सामोपास्। १।२। प्रागोषु पञ्चविधए परोवरीयः सामोपासीत प्रागो हिङ्कारो वाक् प्रस्तावश्चक्तुरुद्धीथः श्रोवं प्रतिहारो मनो- निधन परोवरौयाछसि वैतानि।

प्राधान्यात्; शरत् प्रतिहार :- 'रोगिगां मृतानान्व प्रतिहरणात्' ; हेमन्तः निधनम् ऋतुपरिसमाप्तेः। फलम्-यः एतत् एवं विद्वान् ऋतुषु पञ्चविध' साम उपास्ते अस्मे पुनः ऋतवः कल्पन्ते भोग्यलेन, अयम् ऋतुमान् तदुपयोगिविषयैः सम्पन्न: भर्वत। पशुषु पञ्नविध साम उपासीत। अरजाः हिङ्गार: प्राधान्यात, अवयः प्रस्ताव :- 'साहचर्य्यदर्शनादजावीनाम्'; गावः उद्गोघ सैधात्, अखाः प्रतिहार :- पुरुषाणां प्रतिहरणात् ; पुरुषो निधन -पुरुषाश्रयत्वात् पशूनाम्। फलम्-यः एतत् एवं विद्वान् पशषु पक्चविध साम उपास्ते भस्य पुनः पशवः भवन्ति, भरय पशमान् भवति। प्राणेषु पत्चविध' परोवरीय: उत्तरोत्तरश्रेष्ठ साम उपासीत। प्रापः-व्राय पति भाष्यकार: मुख्यप्राणव्यावर्तनार्थम्-हिद्वार: प्राथ- म्यात् ; वाक् प्रस्ताव :- वाचा हि सर्व्व प्रस्तूयते, घ्राणाद्वागवरीयसी घ्राणविषयाद्वाग्विषयस्य बाहुत्यात्; चन्षुः उद्रौथ :- बहुतरंविषय प्रकाशयति चक्ुरतो वाची वरीयः ; श्रोत प्रतिह्ार :- चक्षुषो वरीय:

१० में मं । ] विद्यावली।

परोवरीयो हास्य भवति परीवरीयसो ह लोका- ञ्जयति य एतदैव विद्वान् प्राशेषु पञ्चविध परवरीय: सामोपास्त दति तु पञ्चविधस्। १।२। अथ सप्तविधम्य। वाचि सपविधिए सामोपासौत, यन्किंच वाचो हुं द्वति स हिङ्कारी यत् प्रेति स प्रप्तावो यशति म शादिः ।

यददिति स उद्गीथो यत् प्रतीति स प्रतिहागे यटु- पेति म उसवः बन्नीति तव्विधलम्। दुग्धेममे बाग्दह यो वाचो दोहोब्ञवानन्वादो भवति य एतदेव विद्वान् वाचि समविध मामो- पास्े। १-३।

सर्वतः ऋ्रज्णात् ; मनो निधन-सव्वेन्द्रियाह्तविषयागां निधान- त्वात् वतीयः सर्व्वभ्य दृन्द्रियेभ्यः। एतानि वा प्राणादोनि परो- वरौयांमि। फलम्-यः एतत् एवं विद्वान् प्राणेषु पञचविध साम उपास्त अस्य पुनः जीवन परोवरोय: उत्तरीत्तर्रेष्ठ भवतत, परोवरीयमः उत्तवोत्तरत्र ष्ठान् लोकान् जयति। इति पञ्चविधरय। अथ मप्तविधस्य। वाचि सप्तविध साम उपामौत। यत्किञ्च वाचः हुं दति म हिङ्गारः, यतकिउत प्र दति स प्रस्तावः, यत्किञ्च आइ्वति म आदि: ग्रोङ्गारः। यत् किञ्व उत् इति स उद्रोथः, यत् किञ्च प्रति दति स प्रतिहारः, यत्किष्व उप इति स उपद्रव :- पुनरुद्वात्ा गैयः, यत् किञ्च नि दूति तत् निधनम्। यः वाच: दोहः दोहनव्यापारः अस्ै उपासकाय सयं वाक् म ५ू२ .

४१० वेदान्तसमन्वयः । [१०म+1

अथ खल्वमुमादित्यय सप्तविधय सामोपासीत सव्वंदा समस्तेन साम मां प्रति मां प्रतीति सर्व्वेग सम- स्तेन साम।

तस्निन्निमानि सव्वागि भूतान्यन्वायत्तानीति विद्यात् तस्य यत् पुरोदयात् स हिद्वारस्तदस्य पशवोऽन्वायत्ता- सम्मात् ते हिंकुव्वन्ति हिङ्गारभाजिनोद्येतस्य साम्रः।

अथ यत् प्रथमोदिते स प्रस्तावम्तदस्य मनुष्या अन्वा- यत्तासस्मान्ते प्रस्तुतिकामा: प्रशसाकामा: प्रस्ताव भाजिनो ह्येतस्य साम्रनः ।

दोहं' सुग्धे दोग्धि। यः एतत् एवं विद्वान् वाचि महविध माम उपास्ते स अन्रज्ान् त्रव्नाद: भवत। अथ खलु अमुम् आदित्वं सपविधसामावयवलवेनाछस्य सपावध साम उपासोत। कथमादित्यस्य सामत्वम् ? सर्व्वेदा समः वद्धित्तया- भावात्, तेन हेतुना साम, मां प्रति मां प्रति दतति सत्व गा समः- अय मत्सन्निधी मत्सन्निधाविति स्व्वेषां सब्निधी समभावेन प्रकाश मान:, तेन हेतुना साम। तस्िन् दूमानि वच्चमागानि सव्वाणि भूतानि अ्व्वायत्तानि अनुगतानि इति विद्यात्। कथम् ? तस्य आदित्यस्य उदयात् पुरा पूर्व्व' यत् तद्रूप' स हिङ्गारः। तत् तन पशवः गवादयः अस्य आ्र्परदि- त्यस्य अन्वायत्ता: अनुगताः, तम्मात् ते हिद्गुर्व्वन्ति। हहि अतएव ते एतस्य आदित्याख्यस्य साम्र: हिद्गारभाजिनः भवन्ति हिङ्वारभजन- शोलखात् ते तथा वर्त्तन्ते। अ्रथ प्रथमोदिते यत् तद्रूप' स प्रस्तावः, तत् तत्र मनुष्या: श्रस्य आदित्यस्य अन्वायत्ताः, तम्मात् ते प्रस्तुतिकामा: कर्मारभ्भाभिलाषिय:

१०म २ : विद्यावल्लो। ४११

चथ यत् संङ्गववैलायाध स आदिस्तस्य वयांस्य-

पग्यितन्यादिभाजीनि ह्येतस्य साम्त्रः । अथ यत् सम्प्रति मध्यन्दिने स उद्गोघम्तदस्य देवा

हातस्य साम्षः। अथ यदूडं मध्यन्दिनात् प्रागपहराह्लात् स प्रति- हारक्तदस्य गर्भा अन्वायत्तास्तम्नात्ते प्रतिहता नावपद्यन्ते प्रतिहारभाजिनो होतस साम्रः।

प्रशंसाकामा: स्तुतिवन्दनाभिलाषिग: भवन्ति। हि अतएव अ्रस्य कदित्याख्यस्य साम्त्र: प्रस्तावभाजिनः भर्वनन्त ते। अथ सङ्गववैलायां गवा रश्मोना जगन्नएडलेन यत् मङ्गमन तस्यां वेलायां-"प्रातःकालो मुहत्तींस्तीन् सङ्गवस्तावदेव तु। मध्याङ्ञ- स्विमुहर्त: स्यादपराहस्ततः परम्। सायाङ्कस्तिमुहर्त्तःस्यात्" दूतति मुह्त्तत्रयात्मकस्य दिवसपन्चभागस्य द्वितीयभाग: मङ्गवः-यत् तद्रूपं स आदि: ओङ्गार। तत् तत्र व्यासि पक्षिणः अस्य श्रदित्यस्य अन्वायज्तानि, तम्मात् तानि अन्तरिक्षे अनावम्णानि अनालम्बनानि आत्मानम् आदाय परिपतन्ति गच्छन्ति। हि अतएव एतस्य आदि- व्याख्यस्य साम्त्र: आदिभाजोनि भवन्ति तानि। अथ सम्प्रति मध्यन्दिने यत् तट्ूप स उद्गोथः । तत् तन देवा: अस्य आदित्यस्य अन्वायत्ताः, तम्ात् ते देवा: प्राजापत्यानां प्रजापत्य- पत्यानां सत्तमा: विशिष्टतमाः । द्वि अतएव एतस्य श्रदित्याख्यस्य साम्र: उद्गीथभाजिन: भवन्ति ते। प्रथ मध्यन्दिनात् अर्द्वम् अपराष्ात् प्राक् यत् तद्रूपं स प्रतिहार: । तत् तन्न गर्भा: अस्य आदित्यस्य त्रन्वायत्ताः। तस्ात् ते प्रतिहता:

४१२ वेदान्तसमन्वयः ।

अथ यदूद्व मपराक्वात् प्रागस्तमयात् स उपद्रवस्तद- स्ारसा अन्वायत्तास्तत्मात्ते पुरुष दष्टा कचश््वरभम- त्युपद्रवन्तुापद्रवआजिनो ह्येतस्य साम्न: । कघ यत् प्रथमाम्तमिस तव्विधन तदस्य पितरोऽन्वा यत्तासम्मात्ताब्निदधति निधनभाजिनो होतस् साम्: एवं खल्दमुमादित्यए सप्विधए सामोपास।१-८1 अथ खन्ात्मासक्रिसमृत्यु रप्तध सामोपा सीत हिद्वार दति व्यक्षर पुस्ताव दृति त्यच्नर तत् समम्।

ऊद्ग नौता: सन्तः न अवपदान्ते न स्रंसन्ते। हि अतएव एतस्य आदित्यास्यस्य साम्तः प्रतिहारभाजिनः भवन्ति। अपराह्णात् ड्ड म् अ्र्स्तमयात् पाक् यत् तद्रप म उपद्रदः। तत् तत्र आरखा: पशवः अस्य आदित्वस्य अन्वायत्ताः । तककात् ते पुरुष दृष्ट्रा कत्तम् अस्यान्तर्भाग रम्त्र विलतुव्यं भयशून्यम् इति उपद्रवन्ति उपगककन्ति। हि अतएव एतस्य आदित्यास्यस्य सामः उपट्रव भाजिन: भर्वन्ति ते। अथ प्रधमास्तर्मिते अदर्शन जिगमिषति सवितार यत् तस्य रूप तत् निधनम्। तत् नन पितरः अस्य आदित्यस्य अ्रन्वायत्ताः ? तसमात् तान् पितन निदधति विपितामहप्रपितामहरुपेग दर्मषु नित्िपन्ति। हि अतएव एतस्य आदित्याख्यस्य साम्: निघनसस्ब- ववात् ते निधनभाजिनः भ्वन्ति, एवं खलु अ्मुम् आदित्यं मप्तविध साम उपास्ते। अ्रहीरावादिकालेन जगतः प्रमापयितत्वादादित्यो मृत्यु: । तस्यातितरणायेद मामोपासनमुपदिश्वते अर्थति। अ्रथ खलु श्रात्म- मम्मितं-सपविवभकिनामास्वाणि समाहत्य तदवयवतुत्यतया मितम्

१० म ब। ] विद्यावलौ। ४१३

आदिरिति द्ावर प्रतिहार दूति चतुरकर तत दूहैक तत् समम्। उद्गोथ दूति त्वक्षरमुपद्रव दूति चतुरच्तर चिभि- स्विभि: सम भवत्यचरमतिशिष्यते वाक्षर तत्समम्। निधनमिति व्यक्षर' तत्सममेव भवति तानि ह वा एतानि द्दाविधशतिरक्षरायि।

वादित्यो ह्ाविधशेन परमादित्याञ्ज्यत तव्नाक तदि- शाकम्।

-अतिमृत्यु-मृत्युम् अतिक्रान्तम् अ्तिरिक्रात्तरेण-नामान्तरागि द्वाविशति: श्ुत्यनुसारतः द्वाटशमासाः, पञ्च ऋतवः, चगोलोकाः, अमौ आदित्य: इति एकविंशति: ततो वियोगात शिप्यतेऽत्तरैक' तेन मृत्वा- तिक्रम द्ति अतिमृत्य - मप्तविध' साम उपासीत। प्राक्षरन्ाक्षर- नामात्तरसंख्यया ममत्वेन सामत्व सम्पाद्य शिष्टनेकेन सत्वातिक्रम इति तद्विप्टगोति-हिङ्गारः दूति वाक्षर प्रस्ताव दति वात्तरं तत् मम पूर्व्वेग। आदि: दूति ह्क्षर' प्रतिहारः इति चतुत्तर, ततः चतुर- करात् एक गहोला दह आदेवतरद्वये प्रत्तिप्य तन तत् समम्। उद्गीथः द्वति वात्तर उपदत दूति चतुरक्षर, त्रिभि: त्रिभि: सम' भवति अक्षरम् एकम् अतिशिष्यत, सुतरां तत्परिहाय वाचर तत्

समम्। निधनम् दूति वात्तर, तत् समम् एव भवति। तानि ह वा एतानि द्वाविशतिः अ्रक्षरागि । एकविंशत्या आदित्यम आप्नोति। कथम् ? इतः अस्मात् लोकात् द्वादशमासादिगणनया असी आदित्य: एकदिंशः। हाविंशन शिष्टेन

४१४ दान्तसमन्वयः ।

आप्रोति हादित्यस्य जय परोहसदित्यजयाजयो भवति य एतदेव विद्यानात्मसवितमतिमृत्यु सप्तविध सामोपास सामोपाल।१-६। मनो हिङ्वारो वाक् प्रस्तावसक्तुरद्गीथ: श्रोत्र प्रति- हार: प्रागो निधनमेतद्गायत प्रागोषु प्रोतम्। स य एवमेतद्वायत' प्रागेषु प्रोत वेद प्रागी भवति सर्व्वमायुरेति ज्योग्जीवति महान् प्रजया पशुभिर्भवति महान् कीत्या महामना: स्ात्तइृतम्। १२।

अरक्षरेय आदित्यात् मृत्यो: पर' जयति। यत् च आदित्यात् पर किं तत् ? तत् नाकम्-कमिति सुख' तस्य प्रतिषेधः अकम, तत् न भवतीति नाक' कमेवेत्यर्थः । तत् बिशोकम् विगतशींक मानस दुःखरहितभ्। यः एतत् एवं विद्वान् आत्मसम्म्रितम् अतिकृत्यु मप्तविध साम उपास्ते स दह एकटि्शितिसंख्यया शदित्यस्य जयम् आप्नीति, श्रदित्य- जयात् द्वाविंशत्यक्षरसंख्यया परः जय: भवति। सामोपास्ते सामो- पास्ते इति दिरभ्यास: साप्तविध्यसमात्यर्थः । अनन्तर गायच्ादिनामग्रहणपूर्व्वक सामोपासनानुरचन्ते मन दूति। मनः हिङ्गारः प्राथम्यात्, वाक् प्रस्ताव: तदानन्तय्यात्, चस्ुः उद्गोथः श्रेधात्, श्रोतं प्रतिहारः प्रतिहृत्वात्, प्राणो निधन-खाप- काले यथोक्ञानां प्राणे निधानात्। एतत् गायतं साम प्राणेषु प्रोत प्रतिष्ठित म्। स यः एवम् एतत् गायत साम प्रागेषु प्रोत वैद प्राणी अविकल- करग: भवति, सर्र्म् आयुः-पतवर्षागि-एति प्राप्नोति, ज्योक् उज्जवलं जोवति, प्रजया पशुभि: महान् भवति, कौत्या महान् भवति। महामना: असुद्रवेता: स्वात् तत् व्रत गायतोपासकस्य।

१०म अ । ] विद्यावजौ। ४१५

अभिमन्यति से हिङ्कारी धूमो जायते स 1 स्ावो ज्वलति स उद्गोथीऽ्ङ्गाग भबन्ति से प्रतिहार उपशास्यात तब्निवनमेतद्रथन्तरमग्ी प्रोतम्। स य एवमेतद्रथन्तरमग्नो प्रोत वैद ब्रह्मवर्चसव्नादी भर्वात सर्व्वमायुरत ज्योग्जीवति महान् प्रजया पशुभि- भंवति महान् कौत्यी न प्रत्ड्डग्निम चामेन्र निष्ठोवेत् तह्टतम्। १।२ । उपमन्तरयते स हिद्वारो नपयते स प्स्ताव: स्त्रिया- सह शेते स उद्गीथः पति स्त्री सह पेते स पुतिहार: कालं ग्कति तव्रिधन पार गच्कति तव्निधनमेतद्वामदेव्य मिथुने पोतम्। अभिमन्यति अरणिद्वय घर्षणीन स हिद्गार, धूमः जायते स प्रस्तावः, ज्वनति स उद्गीथः, अङ्गारा: भवन्ति म प्रतिहारः, उपशा्यति अ्र्नेः उपशमी भवति तत् निधनम्। एतत् रथान्तर साम अग्नी प्रोतम् प्रतिष्ठितम्। स य एवम् एतत् रथान्तर अब्नी प्रोत वैद स ब्रह्मवर्चसो तेजसवी अब्न दः दीप्तारिन: भर्वति, सर्व्वम् आयः एति, ज्योक् जवति, प्रजया पशुभि: महाम् भवत, कान्यो महान् भर्वान। प्रत्यङ्ङग्निम् कग्न रभिमुख न आचामेत न भच्ात्, न निछ्ठीवेत् श्लेप्निरसनञ् न कुरय्यात् तत् व्रतम्। उपमन्त्रयते सङ्गेत करीति स हिङ्वारा, सपयते मात्यचन्दनादि- मिरभिप्रायमाविष्कराति प्रीगारयत वा स प्रस्ताव:, स्त्रिया सह मेत स उद्गोथः, प्रति आभिसुख्येन स्त्रौ सह मिलितभावेन पसे स प्रतिहारः, काल गच्कति तत् निधन, पारं समाप्ति गच्छति तत् निधनम्, एतत् वामदेव्य साम मिथुन प्रोत प्रतिष्ठितम्।

वदान्तसमन्वयः ।

स य एवंसेतदवासदेव्यं मिशुने पोत वेद मिथुनो- भर्वत सिघुनान्तियुनात् प्रजायते सचचेमायुनेति ज्योग् जीवति, महान् पुजया पशुसिसवति महान् कोत्या न कास्जुन परिहरेत्तहृतम्। १२ । उद्यन हिद्वार उदितः पुस्तावो स्ध्ा्दिन उद्गीथो- उपराक्ष: प्रतिह्ारास्ं यव्निधनरतहृहदादिते पोतन्।

स यः एवं वामदेव्य मिथुने प्रोत वेड स मथुनीसवति नियत- स्त्रीसन्पर्कवाज् सवतत, मिशुनात् मिथुनात प्रजायत अमोघरेता: भर्वात, सर्व्वम् आयुः एति, ्योक् जीवति, प्रजया पशुभिः महान् भर्वात, कोचया महान् भवति, न काखन प्रजारिनीं परिहरेत् प्रत्याख्यायात् तत् व्रतम्। पुरा दैदिक काले दस्यपद्रुतत्वात् प्रजापत्याभावादिपत्रा आमननार्य्यः । अतः प्रजोत्पादनंन तामासाप्रिवारग महान् धर्म दूति बुदरा कचन तहतरता अभूवन्। एतस्यास्य विपरीताथ मम्पादा घृसवामाचाररूपव्यभिचार प्रतिष्ठितवन्तः कित् भ्ष्टाचारा: । तताऽस्य महत् पार्थक्यम ; यदस्त्रिन् प्रजीत्प(दन, ता्रिन् पुनः प्रजा- जन्मप्रतिरोधेन वथेच्कभागसावनसुदृश्यम्। दम्ानु।द्रुतडसिन् कार, "अयं हिजाि विद्यद्िः पशुधर्श विगहिनः" दत्स्य नियोगनिन्दा- विषयत्वेऽपि व्रतःस्मिवपि योज्यमेतत् 'अ्रनेकधा कवताः पुत्रा ऋषिभिर्त: पुरातनेः । न शक्यास्तधुना करमें शतिहोनेविदन्तनैः ।" दूति निषेधदर्शनात्; अनिकधत्युक्तेः मधिगदानिरिक्रा अपि व्रतधारिण आसनिति प्रतिपत्तेः। ये पुनः शतमार्तयोरयनाेद सवीक्कत्य मुत्युक्तमिति धम्मलनाद्याि व्रतमिद निषेधकक्षां नावगाहत दृति मन्यन्ते ते कथ विविधान् ेदिकाचारान् युगभैदे निषिध्यमानान् परि- हरन्ति तत्तव्निषेधबलादिति विवेक्तव्यम्। उद्यन् सविता हिङ्वार: प्राथम्याइशनस्य, उदितः प्रस्तावः प्रस्तवन-

विद्यावलौ। ४१७ सय जयजेतटृहदादित्ये पोत वैद तेजखाब्नादो भवति सर्व्वमायुरेति ज्योग्जीवति, पशुभिभवति म्ण्द कीरया तपन्तं न निन्देत् तह- तम्। १।२। अब्धागि संप्नवन्ते स हिद्वारो सेघो जायते स प्रस्तावो वर्षति स उद्गोथो विद्योतते रवति स प्रतिहार उद्ग- हाति तव्निधनमेतदवैरूप पर्ञाना प्रोतम्। स य एवमेतदवैरूप पज्जन्य प्रोत वैद विरूपांस् मुरूपाछश्च पशूनवरुन्धे सर्व्वमायुरेति च्योग्जीवति महान् प्रजया पशचुभिसवति महान् कौत्ची वर्षन्त न निन्देत् तद्तम्। १।२ । हेतुत्वात् कम्गाः, मध्यन्दिन: मध्यन्दिनम् उद्ोथ: श्रेष्ठात् ; अपराष्टः प्रतिहार: पखादौनां वहान् प्रति हरणाल्, अस्तं निधन रात्री रटहे निधानात्त प्रागिनां। एतत् वृह्त् साम आदित्ये प्रोत प्रतिष्ठित तहैवतत्वास्। स यः एवम् एतत् हह्दत् आदित्ये प्रोत वेद, म तेजखौ प्रब्ाद: भवति, सर्व्वम आयु: एति, ज्योक् जीवति, प्रजया पशुभि: मदाम् भवति। तएलं सवितार' न निन्देत् तत् व्रतम्। अव्भागि-अपो विभर्नति इति अभं तानि-भ्रघनीभूतवाष्णा- कारेण विद्यमानानि रंपनवन्ते आकाशयये मचचरन्ति स हिङ्वारः, मेघ: जायते घनौभूततया परिगामते स प्रस्तावः, वर्षति स उद्मीथः, विद्यो- तते विद्युत् प्रकाशन नयति गव्जति सप्रतिह्ारः, उद््क्वाति पुन- र्वाष्माकरिण परिणमते तत् निधनम्। एतत् वरूप' साम पर्ज्जन्यें प्रोत प्रतिष्ठितम्। स यः एवम् एतत् दैरूप' पर्ज्जन्धे प्रोत वेद, स विरुपान् च ५२

४१८ वैदान्तसमन्वय: । वसनो हिङ्वारो गौग: प्रस्ावो वर्षा उद्गौथः भरत् बजगे डेमन्तो निधनमेतहैराजमतुषु प्रोतम्। स य एवमतद्वराणण्टपुउ नेम वेद विराजति प्रजया पशुभिब्रह्मवर्वसेन सर्व्वंमायुरेति ज्योगनीवति महान् प्रजया पशुभिर्भवति महान् कौर्त्यर्भून्न निन्दे- तह तम् । १।२ । पृथिवी हिड्वारोऽन्तरिक्ष प्रस्तावो द्यौरुद्रीथो दिश: प्रतिहार: समुद्रो निधनमेता: शक्र्यो लोकेषु प्रोताः। स य एवमेता: शक्कर्यो लोकेषु प्रोता वेद लोको भवति सर्व्वमायुरेति ज्योग्नीवति महान् प्रजया पशुभि- रभवति महान् कौ्त्या लोकान्न निन्द तह तम्। १।२। सुकूयान् च प्रजाविप्रभृतौन् पशून् पवरुन्धे प्राप्ोति सर्व्वम् भायुः एति, व्योक् जीवति, प्रजया पशभि: महान् भवति, कौर्च्या महान् भवति। वर्षन्त पर्व्जन्य न निन्देत् तत् व्रतम्। वसन्त: हिद्ारः प्राथम्यात्। ग्रीभ: प्रस्ताव इत्यादि पूर्व्वाव्या- ख्यामुरुपम्। एतत् वैराज वैराजस्य साम्र: युक्नम् ऋतुषु प्रोतम्। स यः एवम् एतत् वैराजम् साम ऋतुषु प्रोत वेद प्रजया परशभ: ब्रह्मवरच्चसेन विराजति ऋतुवत् सर्व्वम् भयुः एति, ज्योक् जवति, प्रजया वशभि: महान् भवति, कौर्च्या महान् भवति। ऋतून् भौत- श्रोभादोम् न निन्देत् तत् व्रतम्। पृथिवो हिदारः, अन्तरिच प्रस्ताव:, यौ: उदोयः, दिय: प्रति- हरः, समुद्र: निधनम्। एता: श्रक्कर्थ्य :- एकस्यैव मानो नामचेय- त्वेऽपि नित्य भहुवचनतया बहुवचनम्-लोकेषु प्रोताः प्रतिष्ठिताः । स यः एथम् एता: शकर्य्य: लोवेषु प्रोता: वेद लोकी भवति लोक- करेन दुण्कती, सर्व्यम् चायु: पति, ज्योक् जोवति, प्रजया पशभि:

१०म प ] विद्यावलो। ४१६

पना हिद्दारोऽवय: प्रसावो गाव उद्गोथोऽशा: प्रति- शर: पुरुषो निधनमेतारेवत्य: पशुवु प्रोताः। स य एवमेतारेवत्य: पशुषु प्रोता: वेद पशुमान् भर्वत सर्व्वमायुरेति ज्योग्जीवति महान् प्रजया पशुभि- भंवति महान् कीर्ता पशू्र निन्दे तह, सम्। १।२ । लोम हिङ्कारस्वक् प्रस्तावो माध्समुद्गौथोऽस्थि प्रतिशरो मज्जा निधनमेतदन्ञायन्तीयमङ्गेषु प्रोतम्। स य एवमेतदन्ायन्नीयमङ्गेषु प्रोत वैदाङ्गी भवति नाड्रेन विङ्ष्कति सर्व्वमायुरेति ज्योग्जीवति महान् प्रजया पशुभिर्भवति महान् कोतना संवत्सर मज्जी नाश्नोयात्तइ तं मज्जोनाश्रयादिति वा। १२।

महाम् भवति, कौर्च्या महान् भवति। लोकान् न निम्देत् तत् व्रतम्। भजा: हिद्ास, भवयः प्रस्ताव:, गावः उद्ौथः, पखाः प्रतिहारः, पुरुष: निधनम्। एता: रेवत्य :- प्रद्थर्थ्य इव मित्यबड्वचनम्-पशषु प्रोता: प्रतिष्ठिताः । स यः एवम् एताः रैवत्य: पशषु प्रोता: वेद, स पशमान् भवति सर्व्वम् भायु: एति, ज्योक् जीवति, प्रजया पशभि: महान् भवति, कौर्च्या महान् भवति, पशूम् न निन्देत् तत् व्रतम्। लोम हिद्दार: प्राथम्यात्, त्वक् प्रस्ताव: आ्रानन्तर्यात्, मांसम् उत्ीथ: सं धातृ, अस्थि. प्रतिद्ार: प्रतिष्वतत्वात्, मज्जा निधन' निधा- नात्। एतत् यभ्नायच्नीय नाम साम चङ्चेषु प्रोत प्रतिष्ठितम्। स यः एवम् एतत् यशायभ्ञीयम् पश्ेषु प्रोत वेद पक्गी भवत समग्राङ्: भर्वात, न मङ्गेन विजच्छति कुटिलो भवति, न पङ्: कुजः

४२० वेदान्तससन्दयः । [१०म ५।

अग्निर्हिद्वारो वायु: प्रस्ाव आदित्य उद्गीथो नक्ष- निधनमेतद्राजन देवतासु प्रोतम्। सय एतद्राजन देवतासु प्रीत वेदैतासामेव देव- तानां सलोकताछ सार्षटिता सायुज्यं गच्कति सर्व्वमायु- रेति ज्योग्जीवति महान् प्रजया पशुभिर्भवति महान् कोतंगा ब्राह्मगान्न निन्देत्तड तम्। १२। नयी विद्या हिद्वारसय दमे लोका: सप्रस्तावोडग्नि- र्वायुरादित्यः स उद्गीथो नचवायि व्यांसि मनौचयः स प्रतिहारः सर्पा गन्धर्व्वाः पितरससिघनजेतत् साम सर्व्व- स्िमन् प्रोतम्। कुषि: वा भवति, सर्व्वम् आयः एति, ज्योक् जीवति, म्रजया पशुभिः महान् भवति, कौर्त्या महान् भर्वात। संवत्सर मज्जः न अश्रीयात्, मज्जः न अ्रश्नीयात् चिरजीवनम् दति वा तत् व्रतम्। अम्बिः हिङ्गारः, वायुः प्रस्तावः आदित्यः उद्गीथः, नत्ततागि प्रतिहार: चन्द्रमाः निधनम् करमिमंगां तव्निधनात्। एतत् राजन साम देवतानां दोप्रिमत्वात् देवतासु प्रोत प्रतिष्ठितम्। स यः एवम् रतत् राजन देवतासु प्रोत वेद, एतामां देयनानां स लोकतां समानलाकतां साष्टितां ममानेग्वर्षता गच्कति प्राप्नोति, सर्व्वम् आयुःएति, ज्योक् जीवति, प्रजया पशभिः महान् भवति, कौरच्या महान् भर्वत। ब्राह्मणान् न निन्देत् तत् व्रतम्। नयो विद्या हिङ्गारः, चयः इमे लोका: स प्रस्ताथ:, अग्निः वायुः आदित्यः स उद्ोथः, नच्तनाणि वयांसि मरीचयः स प्रतिहारः, सर्पा: गन्धर्व्वाः पितरः तब् मिधनम्। एतत् साम सामससुदाय: सर्व्वस्मिम् -शयोविद्यादि सव्वें तस्त्रिन्-प्रोत प्रतिष्ठितम्।

१०म ब।] विद्यावललौ। ४२१

स य एवमेतत् साम सर्व्वस्मिन् प्रोत वेद सर्व्वधह भर्वत। तदेष खोक :- यानि पञ्चधा नीगि चीगि तैभ्यी न ज्याय: परमन्यदस्ति। यस्तद्वेद स वैद सर्व्व सर्व्वा- दिशो बलिमस्मै हरन्ति। सर्व्वमस्मोत्युपासीत तद्दत तह तम्। १२ । विर्माि साम्नो वृगे पशव्यमित्यग्नेरुद्गीथोऽनिरुतः पृजापतेर्निकत्त: सोमस्य मृदु सत्तांवायो: प्नन्ता बलवदि-

स यः एकम् एतत् माम सर्व्वस्त्िन् प्रोत वेद, स पुनः सवी सर्व्व- सम्पन्न: भवति। तत् तष्मिन् अर्थ एष श्रोक :- यानि पश्चधा पत्प्रकारेण हिद्वा- रादिविभागैः प्रोक्कानि वीि वौषि तयोविद्यादीनि तभ्यः पश्वति- कभ्य: ज्याय: महत्तर' पर' व्यतिरिक्त' च अन्यत् न भस्ति। यः तत् सव्वात्मक साम वेद स सव्वें वेद सर्व्वञ्व भवति; भ्रस्रैसर्व्वाः दिश: बलि हरन्ति प्रापयन्ति। सर्व्वम् अस्ति द्ृति उपासीत। तत् व्रत तत् व्रतम्। डिरुक्रि: सामोपासनसमास्यर्था। साम्रो वागारब्धजग- द्ापिप्राणरूपत्वं प्रायास्य च परोक्षब्रद्मत्वं यत् पूर्जवमुत्तं तदवाऽइङ्गप्स- व्बौपासनविधानेन सुष्ठ प्रतिपत्रम्। "ब्रह्मविद्यया सव्वं भविष्यन्ती मनुष्यामन्यन्त" (८१२) दति यदन्यतीत् तस्यात्र विनियोगेन निखिलसामोपासन ब्रह्मविद्यायामन्तभूतम्। फलान्तरन्त्रवपन्तु "तेत त्यश्ेन भुप्जोथाः" (१०।१) दति नियमात् विद्यावती विना प्रथत परानुग्रहेण सतःप्रव्वत्तफलप्राप्तिवशादिति सर्व्वमनवद्यम्। अन्यवाप्येव भ्ेयम्।

रदीति। पशव्य पशम्यः हितम् दति हेतो: विनर्हिं-विभिष्ठः नहंः

४२२ वेदान्तसमख्ब:।

निचल ताम् सव्वामिषोप- सेवेत वारुप व बच्च बेत्। पमतत्व देवेसा भागावानीलावायेत् खरधा पिटम्य: पाथां मनुष्येभ्यसृयोदय पशुम्यः खर्ग लोक' बजमाना- यान्रमात्मन भागायानीत्येतानि मनसा ध्यायन्रपुमत्तः सुवीत। सव्चे खरा इन्द्रस्यात्मान: सर्व्वेस्पर्मा मत्योरात्मानस्तं यदि खरेषूपालभेतेन्द्रए शरय परपन्नोऽभूव स त्वा पृति वच्यतोत्येन ब्रूयात्। खरविशेष: ऋषभकूजितसमोऽस्ास्तीति विनधि-धरम्ने: धम्मिदैवत्यम् साख: साम सम्बन्धि यत् उद्ान तत् यह हणे; रदीथ: अनिरुत्तः पसुकसम इत्यविशेषितः, चतएव प्रजपतेः प्राजापत्यः; निरुत्: सुसषटः सोमस्य सोमदैवत्य: उद्ीथ: ; मदुसक्य स्रिम्ध वायो: वायु- देवत्यं गानम् ; सच्चं खिन्धं बसवत् इन्ट्रस्त इन्द्रदैवत्य गान ; क्रौध' कोसपचिनिनादसम' छृहस्पतेः छृषसतिदेवत्य' गानम्; धपध्ान्त भिवकांस्खरसम वरुणस्य वरुण्दैवत्व गानम्। एतान् सव्वान् एव उपसेवेत, वारण तु एव वर्ष्जयेत्। पमृतत्व देवेभ्य: भागायानि साधयानि इति पानावेत; खधां पिम्य:, पाथां मनुचेभ्य:, तनोदक' पशम्यः, खर्गलीक' यजमानाय, भवम् भामने चागायानि साधयानि इति एतानि सनसा ध्यायन् चिन्तयन् चम्रमत्त: सम् सुवौत। सव्वे खरा: चच: इन्द्रस्व प्रायस्य पाआनः देववयवखानोया:, सव्यें उ्मान: श-व-सहा: प्रजापतेः चालानः देडावयवसथानीया:, सव्यें सर्भा: काटय: व्यप्नानि पत्तों: पामान: हेजवयवखानोया:। लम् एवंबिदम् उदातार' यदि वबित् उपानमेत खरा: तया

पाजमेत पुनामतिए् मरत पुपज्ञो डभूवम् स ला पृति पेच्यावोलेन दूबदच बदीनए स्पर्मे- वूषालमेत मृखुए गरचं पुपन्रोऽमू्व सत्वा पृति धचातौ- त्येन ब्रूयात्। सर्व्वे खरा घोषवन्तो बलवन्तो वत्ाव्या इन्द्रे बल ददानीति सर्व्व उग्यावोडग्रस्ा चनिरसा विद्ता वत्व्या: पृजापतेगत्मान ददानीति सर्व्वे स्पर्शा लेभेनानभिनि- हितावत्रव्या मृत्योरात्मान परिहरायीति। १-५। छा, १।४।१-२२।

दुष्पुयुत्ता: पति निन्देत्, स उदाता एनम् उपालबवार ब्रूयात्-चडम् इन्द्र' शरण प्रपथ: पभूवम्, स त्वा त्वां प्रतिषच्चाति स एव देव उतर दास्यति इति । अथ यदि एनम् उदातारम् उबस उपालमेत, स एनम् उपालबाई: ब्रूयात्-यह प्रजापति शरण प्रपमः चभूवम्, स त्ा त्वां प्रतिपेयति मम विनिसयेन चूर्षयिथ्यति इति। धथ यदि एनम् उद्रातार समेदु उपासमेत, स एनम् उपालब्धार ूयात्-पर मृत्युं भरप प्रपथ: भभूवम् स तवा तवां प्रतिघचाति मम विनिमयेन भझ्मो- करययति। पहम् इन्द्रे बल ददानि इति ध्याता सव्ये खरा: घोषवन्त: बल- वन्तः वत्नव्याः; प्रजापतेः पालान' परिददानि प्रयच्कानि इति ध्याखा सव्ये उद्याप: चपस्ता: चन्तरप्रवेगिता: पनिरस्ता: पर्वाहिराचिपा: विष्वता: विष्वतप्रयनोपैता: वल्व्या :; मत्यो: पाला परिहराषि रति ध्यात्वा सव्ये सर्था लेशेन मनेः पनमिनिह्िता: चनभिनिचिता: वल्तव्या: ।

४२४ वेदान्तसमन्वयः ।

२१। तयो धर्मास्कन्धा यन्तोऽध्ययन दानमिति पुथमस्तप एव द्वितीयो ब्रह्मच्य्याचार्य्यकुलवासी ततीयो- उत्यन्तमात्मानमा चार्य्यकुलैडवसादयन् सव्वएते पुरयली का भवन्ति ब्रह्मसस्थोऽमृतत्वमेति।

सम्प्रास्त्रवत् तामभ्यतपत् तस्या सभितप्ताया एतान्यच- राषि सम्म्रास्त्रवन्त भूर्भूवः खरिति। तान्यभ्यतपत्तेोऽमितप्रेभा ओङ्कारः सम्प्रास्त्रवत् नद्था शङ्ुना सर्व्वाणि पर्मागि संतान्य वमोङ्गारेण

२१। "श्रोमित्येतदक्षरमिद' सर्व्वम" (३५[६पृ]) इत्योद्गारस्य सर्व्वात्मकत्वं सामोपासनस्य जीवनीभूतमिति वक्रुमारभ्यते चय इति। यभः अध्ययन दानम् इति नय: धममस्कन्वा: धर्मास्य प्रविभागाः । स्कन्धवयविभिष्टो धर्मएव प्रथमः, तपः एव द्वितौयः, चाचार्यकुले पात्मानम् अत्यन्तं यावज्जीवम् अवसादयन् प्चार्य्कुलवासी व्रह्मचारी ततीय: ; सव्व' एते-यज्जाध्ययनदाननिरताः, तापसाः, नेठिकब्रह्म- चारियद-पुशयलोका: पुपयोलोकी येषां ते इमे-पुएाज्जितलोक- भाज: भवन्ति ; ब्रह्मसंस्थ: ब्रह्मषि सम्यक् स्थितः प्रमृतत्वम् घ्रमृत ब्रह्म तज्वावापव्रत्वम् एति प्राप्नोति। प्रजापति: प्रथमजः लोकान् अभ्यतपत् अभितप्तवान् मारजिष्टत्तया तपोविषयान् छवतवान् अनुचिन्तितवानिति भावः। तेभ्यः भभित- सेभ्यः अनुचिन्तितेभ्यः चयी कम्नरप्रधाना विद्या सम्प्रास्त्रयत्-'प्रजापते- मनसि प्रत्यभात्' इति भाष्यकारः। तां वयोविद्याम् पभ्यतपत् ; तस्या: अभितप्राया: भू: भुवः खर दति एतानि पचराषि सम्परास्रवन्त मन्नेतोकमारतया तन्मनसि प्रादुरभवम्। तानि अत्तवागिि अभ्यतपत् प्नोचितवान्, तभ्यः अ्रभितस्रेभ्य:

१०मं घ।] विद्यावली। .४२५

सव्वा वाक् मंतमा शोङ्कार एवेदए सर्व्वमोद्वार एवेदए सर्व्वम्। छ्वा, -।४|२३। १ -३ ।

२२। ब्रह्मवादिनो वदन्ति यदसूनां पातःसवनछ कद्रागां मार्ध्यान्दिन सवनमादित्यानां च विश्वेषास् देवानां ततीयसवनम्।

क्व तर्हिं यजमानस्य लोक दूति स यस न विदात् कथ' कुर्य्यादथ विद्वान् कुय्यात्।

पोङ्गारः सम्प्रास्त्रवत्-सत्वान्तर्भावकस्य ब्रह्मगः प्रतोकतया तन्मनसि प्रत्यभात्। म श्रोङ्वारः तत् ब्रह्म। कथम् ? सव्वायि पर्सानि यथा शङना पर्णनालेन सन्तस्मानि निबद्ञानि व्याप्तानि तथा सर्ववा वाक् श्ोङ्गारेण सन्तृस्ा व्याप्ता। इद' सर्व्व नामधेयमात्रम् ओङ्गारः एव। द्विरभ्याम आदरार्थः। सामशब्दस्य सा वाज्माचाभिधायिका, श्रोङ्गारः पुनर्नामधेयमानात्मकः। सुतरां साम्त्र: सांशमोङ्गारेणेकीऊ्तत्य प्राण्ण- भिधायिनाडमेन "प्राणस्य प्राणः" दति ग्टहोखवा सप्रतोक ब्रह्म भतएव जगति जीवे च नित्यप्रकाशमान सामोपासने ग्राद्ममित्वत् प्रति- पादितम्। २२। पन्चविध सप्तविध' च सामोपासन, यत्जाङ्गीभूतख्न तत्, तत्ष्मर्व्वसारभूतमोङ्कारख् मात्रात्येण ब्रह्मसम्पुटक प्रोक्का सम्पति प्रस्तुतयन्नाङ्गभूतसामादिविभ्ञानविधानार्थमाह ब्रह्मवादिन इति। ब्रह्मवादिन: बदन्ति। यत्ष प्रातःसवन तत् वसूनाम्, यत् माध्य- न्दिन सवन तत् रुद्राबां, यत् ततीयसवन तत् आादित्यानां च विश्वेषां देवानां च। तेस्तदेहः स स लोक: वशौकतः। कुतो वा यजमानस्य लोक- दस्यपैकया,-क ताई यजमानस्य लोक: इति। स यः यजमान: ५४

४२६ वेदान्तसमन्वयः। पुरा प्रातरनुवाकस्योपाकरणाव्जघनेन गार्हपत्यस्यो- दझुख उपविश्य स वासवध् सामाभिगायति। लोक३ दारमपावाशर्गू ३ पश्येम तवा वयए रा३३३ ३३ हं३ आ३३ ज्या३ यो३ आ३२१११ दूति। अथ जुहोति नमोग्नये पृथिवोचिते लोकचिते लोकं मेऽय यजमानाय विन्दैष वै यजमानस्य लोक एतास्ि।

अत्र यजमान: परस्तादायुषः खाहाऽपजहि परिघ- मित्युकोत्तिष्ठतत तस्ै वसवः प्रातःसवनए सम्प्रयक्छति।

त' लोक' न विद्यात् न विजानोयात्, स कथ कुर्य्यात् कम। अथ विद्वान् वच्तामाणसामादयुपायन्तः कुर्यात्। प्रातः अप्रगौतलवेन अनुवाकस्य शम्तसंच्कगीतिरच्ितर्थः उपाकर- यात् आरभात् पुरा पुर्व्व गाद्य पत्यस्य अग्ने: जघनेन पृष्ठतः उपविश्य उदसुखः सन् स यजमान: वासव वसुदेवताक साम अभिगायति। 'लोकद्वारमपावणु पश्येम ला वय' राज्याय'-है अग्ने, लोकद्वार' पृथिवोलोकप्राप्तिद्वार' त्वम् अपावृणु उन्प्रोचय, तेन द्वारेण त्वां वय पश्येम राज्याय राज्यार्थम् प्रभविण्णुत्वलाभाय। भथ अनन्तर जुहोति भनेन मन्त्रेण-पृथिवौचिते पृथिवी- निवासाय लोकचिते लोकनिवासाय अम्नये नमः । लोक' मे मद्यं यजमानाय विन्द लभख। एव वे यजमानस्य लोक:। एतास् गन्तास्मि। कुच ? तदाह-भत्र चषिमन् लोके भह' यजमान: भायुषः पर- स्तात् ऊद्ट मृतानन्तर'। खाहा। परिघ लोकडारागंल चपजद्ति अपनय इति अक्ञा उत्तिष्ठति। तस्े यजमानाय वसवः प्रातःसवन संप्रयच्कन्ति।

१०म थ। ] ४२०

पुरा माध्यन्दिनस्य सवनस्योपाकरथाज्जघनेनाग्नी- ध्रीयखयोदझुख उपविश्य स रौद्र सामाभिगायति।

लो३कद्दारमपावा३र्गू३३ पशटेग त्वा वय वैरा३३३ ३३ हं३ भा३३ ज्या३ यो३ का ३२१११ दूति।

अध जुहोति नमो वायवेऽन्तरिचचिते लोकचिते लोक मे यजमानाय विन्दैष वै यजमानाय लोक एतास्मि।

चच यजमान: परसादायुषः खाहाऽपर्जाह परिघ- मित्यु्तोत्तिष्ठति तस्े रुद्रा माध्यान्दिनय सवनध सम्प्रयच्छन्ति।

माध्यन्दिनस सवनस्य उपाकरणात् भरभात् पुरा पूर्वम् भाग्नी- ध्रीयस्य अरम्ने: जघनेम पृष्ठतः उपविश्य उदस्व खः सन् स रौद्र रुद्र- देवत्य' साम अ्रभिगायति। 'लोकद्वारमपाहणु पशेम त्वा वय' वैराज्याय'-ह धम्मे, लोक- द्वारम् अन्तरिचलोकप्राप्तिद्वार त्वम् भपावर उस्तोचय, तेन दारेण त्वां वय पश्येम वैराज्याय विराट त्वं विपुलत्वं तल्लाभाय। पथ घनन्तर जुहोति धनेन मन्त्रेण-प्न्तरिक्षक्चिते भन्तरिच- निवासाय लोकच्िते लोकनिवासाय वायवे नमः, यजमानाय मे मह्य लोक विन्द लभख। एष वै यजमानस्य लोक:। एतास्मि गन्तास्मि। कुत्र तदाह-परत्र वरह्यजमा:युष: परस्ता्त् । ्ाह ता परिघम् भपजहि इति उक्ता उत्तिष्ठति। तस् यजमानाय रुद्रा: साध्य- न्दिन' सवन' सम्प्रयच्कन्ति।

४२८ वैदान्तसमन्वयः ।

पुरा वतीयसवनस्योपाकर व्ाज्जघनेनाहवनीयस्योद प्र ख उपविश्य स भादित्यए स बैशवदेवए सामाभि- गायति।

लो३ कद्दारमपावा३सू३३ पश्येम त्वा वय खारा३ ३३३३ हं३ भा३३ ज्या३ यो३ आा३२१११ दूति।

आदित्यमथ वैश्यदेवं लो३कद्दारमपावा३ गी३३ पश्येम त्वा वयध सामा३३३३३ह३ आा३३ ज्या३ यो३ आ३२ १११ दति।

अथ जुहोति नम आदित्येभ्यस् विश्वेभ्यश्न देवैभ्यो दिविचिज्जो लोकचिद्यो लोक मे यजमानाय विन्दत।

तृतोय सवनस्य उपाकरणात् आरभ्ात् पुरा पूर्जम् आहवनीयस्य अग्न : जघनेन पृष्ठतः उदझ खः सम् उपविश्य स आदित्यं स दैशदेव साम अभिगार्यत। 'लोकद्वारम् अपाहणु पश्येम त्वा वयं साराज्याय'-हे भग्ने, लोकद्वारं दुलोकप्राप्तिद्वारम् प्रपावणु वयं त्वा त्वाम् पश्येम खाराज्याय सराट्त्वं खस्तिन् विराजमानत्व तज्ञाभाय। आदित्य साम गायन् वैखवदेव साम गायति -- 'लोकहारम् धपा- वृणु पश्येम त्वा वय साम्राज्याय'-ह भंग्ने, लोकद्वार विविधलोक- प्राप्तिद्वार अपाव्टग वय ता त्वां पश्येम साम्त्राज्याय सर्व्वत्राधिकार- प्राप्यर्थम्। अथ अनन्तर जुहोति पनेन मन्त्रेग-दिविचिद्ाः लोकचिद्वाः आदित्येभ्य: च विशवेभ्यः च देवेभ्य: नमः लोक' मे मह्य' यजमानाय बिन्दत।

१०मइ।] विद्यावखौ। ४२६

एष वे यजमानाय लोक एतास्ाव यजमान: पर-

तस्मा आादित्यास् विश्वे च देवास्तृतीयसवन सम्प्र- यच्कन्त्ेष ह वे यन्तस्य मात्रां वेद य एवं वेद य एवं वेद। छा, २।४।२४।१-१६। २३। असी वा आदित्यो देवमधु तस्य द्यौरेव तिरञ्ौनवंशी अन्तरिक्षमपूपो मरौचयः पुत्राः। तस्य ये प्राञ्जी रश्मयस्ता एवास्य प्राच्यो मधुनाडः। ऋच एव मधुकृतः क्टग्वेद एव पुष्पं ता ब्रमता आपसा वा एता कच: ।

एष वे यजमानस्य लोक: । एताष्मि भत्र यरह यजमान: पायुषः परस्तात्। खाहा। परिघम् प्रपहृत इति उत्ञा उत्तिष्ठति। तस्मे यजमानाय आदित्या: च विशे च देवा: ततीय सवन सम्प्रयच्कन्ति। यः एवं वेद, एष ह वे यज्स्य मा्चा यञ्चयाधाक्ंत्र

२३। आदित्योपास्तिरमिधीयत ऋगाद्यारोपेण ससाविति। अरभो वा आदित्यः देवमधु देवानां मोदनात् मधु दव मधु। तस्य भादित्यस्य द्यौ: एव तिरखीनवंशः-यत्र संलग्न: सन् लम्बते इव; भन्तरिक्षम् शपूप: मधुक्रम इव-मधुनः सवितुः पाश्यत्वात्; मरी- चयः पुचा :- मधुक्रमस्था: मधुकरवौजभूता: पुत्रा द्रव पुत्रा: । तस्य ये प्राश्चः रश्मयः, ताः एव अस्य प्राच्य: मधुनाद्यः मध्वाधार- च्किद्राणि; ऋच: एव मधुक्कतः भरमराः, ऋग्वेद: तद्विष्रित कम एव पुष्पं-यतो मधुसंग्रहः; ताः प्रमृता: परत्यन्तरसवत्यः पाप :- कर्नाणि प्रयुक्ता: सोमाज्यपयोरूपाः । ताः वा एताः ऋचः मधुक्कतः तद्रसान् पादाय-

४३० वेदान्तसमन्वय: । [१०म क।

एतमृग्व दमभ्यतपंस्स्याभितप्रस्य यगस्ेज इन्ट्रिय वोर्यर्यमन्राद्ए रसोऽजायत।

त्यस्य रोहितय रूपम्। ₹-४। अथ येऽस्य दच्िगा रश्मयस्ता एवास्य दक्षिया मधु- नाद्यो यजूएव्येव मघुकतो यमुर्व्वेदएव पुष्प ता चमृता भाप: ।

तानि वा एतानि यजूएष्येत यजुर्व्वेदमभ्यतप्स- स्याभितप्रस्य यशस्तज दृन्द्रियं वौर्य्यमन्नादाए रसोड- जायत।

-एतं पुष्पस्थानीयम् ऋग्वेदम् ऋग्वेदविहित कसा अभ्यतप पभितप्रवन्ता: समाचूषन्िव, अभितप्तस्य तस्य ऋग्वदस्य रसः प्रजायत -रसं विष्वणोति-यशः विशुनत्वं, तेजः देदगता दोप्रिः, इन्ट्रिट सामर्थ्योपेत: इन्द्रिये: भ्रवैकत्यम्, वोर्य्ं वलम, पब्नाद्ं ब्रौह्यादिकम् तत् यशश्रादि व्यचरत् विशेषेष प्रचरत् चरितवत् तत् भादित्म् पभितः पार्शतः सवितु: पूर्व्वभागम् अभ्यत् भश्रितवत्। यत् एतत् भादित्यस्य रोहित रूपम् उदवकाले तत् वा एतत् यथभादिक मधु। १। भरथ अस्य ये दक्षिगा: रश्मयः, ताः एव पस्य मधुनाद:, यनूषि एव मधुक्नः, यजुर्व्वेद: तष्िषित' कर्मा एव पुष्पम्, ताः धमृताः पाप :- मोमाद्याः । तानि वा एतानि यजूंषि एत पुष्पस्थानीय यतुव्वेद तद्दिड्ित कम अभ्यतपन् ; अभितमस्य तस्य यन्ुर्वेदस्य रसः पजायत-रसं विष्णोति-यथः, तेजः, इन्ट्रियम्, वौर्य बब्ाद्यम्।

१०म भ । विद्यावननौ। ४३१

तह्ाचरत्तदादित्यमभितोऽश्रयत्तहा एतद्देतदादि- त्यस्य शुक्ाथ रूपम् । १-३। अथ येऽस्य प्रत्यञ्जोरश्मयसा एवास्य प्रतीच्यो मधु- नाड: सामान्येव मधुकृतः साम वेद एव पुष्प ता प्रमृता भाप: । तानि वा एतानि सामन्ात सामवेदमभ्यतपछ- सस्याभितप्रस्य यशस्ेज दन्द्रिय वीर्य्यमन्नाद रसोऽ- नायत।

त्यस्य क्ृषणए रूपम्। १-३। भथ येडसयोदस्सो रश्मयस्ता एवास्य्रोदीच्यो मधुनाध्ो-

तत् यशभ्रादि व्यक्षरत् विशेषेण चरितवत्, तत् पादित्यम् भभितः अश्चयत्। यत् एतत् आादित्वस्य शुक्कं रूप तत् वा एतत् यथ ादिक मधु। २। भथ अस्य ये प्रत्यक्ष: रश्मयः ताः एव अस्य प्रतीष्य: मधुनाघ :; सामानि एव मधुक्कतः, सामवेद: तद्विष्टितं कर्ष एव पुष्पं, ताः पमताः भाप :- सोमाद्याः । तानि वा एतानि सामानि एतं पुष्पस्थानीय सामवेद तद्िह्ितं कम अभ्यतपन् ; भभितप्तस्य तस्य सामवेदस्य रसः पजायत-रसं विष्टणोति-यशः तेजः, इन्द्रिय वौर्यम् पब्ादम्। तत् यशभ्रादि व्यकरत् विशेषेष चरितवत्, तत् भादित्वम् भभितः आाश्ररयत् यत् एतत् भादित्यस्य कण्पं रूप' तत् वा एतत् यम- पादिक मधु। । भथ ये अथ्य उदय: रकायः ता: एव भस् उदौघ्य: मघुनाथ: ;

४३२ वेदान्तसमन्वयः । [१०म च।

थव्वाङ्गिरसएव मधुकृत दूतिहासपुरागं पुष्प ता पमृता भाप: । ते वा एते 5थव्वांङ्गिरस एतदितिहासपुरागामभा- तप : मस्याभितप्तस्य यशस्तेज दन्ट्रिय वौर्य्यमन्नाद्यएरसो- जजायत। तद्याक्षरत्तदादित्यमभितोऽश्रयत्तद्वा एतदादेतदादि- त्यस्य पर: कष्णए रूपम्। १-३॥ अथ येऽस्योर्द्वा रश्मयस्ता एवास्योर्द्वा भधुनाद्ो गद्या एवादेशा मधुकृतो ब्रह्मैव पुष्प ता अमता आप:। ते वा एते गुद्या आदेशा एतद्रह्माभातपछ्स्तस्याभि- सप्तस्य यश दन्द्रिय वौर्य्यमन्नाद्ाएरसोऽजायत।

प्रथर्य्वाङ्गिरसः एव कमरगि प्रयुत्ता: मधुकतः, इतिहासपुराय पुष्प, ताः अ्मृता: पापः-सोमाद्याः। ते वा एते पथव्वाङ्गिरस: एतत् पुष्पस्थानीयम् इतिष्ठासपुरायम् भभ्यतपन्, तस्य अ्रभितप्तस्य रसः बजायत, रस विष्ृणोति-यथः तेजः इन्द्रिय, वीर्यम्, अन्नाद्यम्। तत् यशभादि व्यचरत्, तत् आदित्यम् पभितः प्त्रयत्, यत् एतत् भादित्यस्य कृष्ण' रूप', तत् वै एतत् यशभ्रादिक मधु। ४। भ्रथ ये भस्य अर्ह्दा: रश्मयः ताः एव अस्य ऊर्ह्ा: मधुनाडः, गुव् रहस्या: एव आदेशा: मधुकतः, ब्रह्म एव-प्रब्दाधिकारात् प्रणवाख्य- मिति भाष्यकार :- पुष्पम् ; ताः भ्रमृता: भापः-सोमाद्याः । ता: वा एता: गुद्ा: पादेशा:, एतत् पुष्पस्थानीय ब्रह्म भभ्य- सपम्। तस्य भभितप्तस्य रसः पजायत-रस विद्वणोति-यभः, इन्द्रिय वोर्यम, पन्राधम्।

१०म थ। ] विद्यावलौ।

तड्ाक्षरत्तदादित्यमभितोऽश्रयत्तद्ा एतदादेतदादि- त्यस्य मध्ये चोभत दूव।

ते वा एते रसानाथ रसा वेदा हि रसास्त षामेते रसास्तानि वा एतान्यमृतानाममृतानि वैदाच्चमृतास्त षा- मेतान्यमृतानि । १-8।

तदात् प्रथमममृत' तद्दसव उपजीवन्त्यग्निना मुखेन न वै देवा अश्नन्ति न पिबन्तातदेवामृत टष्ट्रा तप्यन्ति।

तत् यश आादि व्यक्षरत्, तत् बादित्यम् पभितः प्श्नयत, यत् एतत् आदित्यस्य मध्ये शोभते दव चलतां भजते दूष, तत् वे एतत् यशभ्रादिक मधु। ते वा एते यथोक्षा: रोहितादिरूपविशेषाः रसानां रसाः। केर्षां रसानाम् ? वेदा: हि रसा: तेषाम् एते रसाः, तानि वा एतानि रोहितादिरूपाणि पमृतानाम् अ्रमृतानि। केषाम् प्रमृतानाम् ? वेदा: हि भ्रमृता: तेषाम् एतानि अ्मृतानि। ५। तत् तत्र यत् प्रथमम् प्रमृत रोह्टितरपलक्षण' तत् वसवः प्रातः- सवनेशाना: अरग्निना सुखेन-"पम्विश् पृथिवी च वायुश्चान्तरिक्षञ्ता- दित्यस दयौस चन्द्रमास नचताि चैते वसवः" (८।११) इति पग्नि- प्रधाना: सन्तः उपजीवन्ति। कथम् ? न वे देवा: अश्नन्ति न पिबन्ति किन्तहि एतत् एव पमत दृष्टा उपलभ्य तप्यन्ति। यथभादिकस्य सर्व्व स्यास्य प्रमृतत्वात् सव्ेन्द्रियतप्तिरिति भाष्यकारः। एतत् एव रूपम् अभि लच्ोक्कत्य ते वसवः संविभन्ति उदासते भोगावसरकाल प्रतोचन्ते, तदवसरे एतस्मात् रूपात् उद्यन्ति उत्- साहवन्त: भवन्ति।

४३४ वेदान्तसमन्वयः । [१०म थ।

स य एतदेवममृत वेद वसूनामेवैको भूलवाऽग्निनैव मुखेनैतदेवामृत हष्ट्रा तप्यति स य एतदेव रूपमभिसं-

स यावदादित्य: पुरस्ाद्देता पश्चादस्तमेता वसूना- मेव तावदाधिपत्यए खाराज्य पर्य्येता। १-४। अ्रथ यद्द्वितीयममृत तद्रुद्रा उपजीवन्तौन्द्रेग मुखेन न वै देवा अश्नन्ति न पिवन्त्ेतदेवामृत दष्ट्ा तप्यन्ति। त एतदेव रूपमभिसंविशन्त्य तस्प्ाट्ूपाटु्द्नन्ति। सय एतदेव अमृतं वेद रुद्रागामेवैको भूतेन्ट्रेगौव

स य: एवम् फङ्मधुकरतादिक्रमेण एतत् वसूनाम् प्रमृत वेद, सवसुभि: एक: भूला अग्निना एव मुखेन एतत् एव प्रमृत दृष्टा तप्यति, स यः एतत् एव रूपम् अभि लच्चोकत्य संविभति, तम्रात् कपात् उदेति। यावत् आदित्य: पुरस्तात् उदेता पयात् पस्तमेता तावत् एव वसूनाम् आधिपत्यम्। स तावन्त काल साराज्यं खराट्तम् पर्य्येता परितो गन्ता आप्ता भरवत । ६। अथ यत् द्वितीयम् प्रमृत' शुक्करूपलक्षण तत् कुद्रा :- "दर्भमे पुरुषे प्राणाभालमैकादश" (८,१२) द्ति दर्शेन्द्रियागि मनश्च-उप- जोवन्ति, दन्द्रे मुखेन-विखत्वात् (२।२३) इन्द्रस्येन्ट्रियेषु प्राधान्यात्। कथम् ? न वे देवा: प्रश्नन्ति न पिबन्ति, किन्ताि एतत् एव प्रमृत दष्टा उपलभ्य तप्यन्ति। एतत् एव रूपम् अभि लचीकत्य ते रुद्रा: संविशन्ति, एतस्मात् रुपात् उद्यन्ति। म यः एवं यजुर्मधुकरत्वादिक्रमेण एतत् रुद्राणाम् एव भ्रमृत वेद, स रुट्रैः एक: भूत्ा इन्द्रेग एव सुखेन एतत् एव ब्मत दृष्टा

१०म प1 ] विद्यावलो। ४३५ मुखेनैतदेवामृत' टष्ट्रा तर्प्यात स एतदेवरूपमभिसंविभ-

स यावदादित्य: पुरस्तादुदेता पश्चादसमेता दिस्ताव- दच्षिगत उदेतोत्तरतोऽखमेता रुद्रागामेव तावदाधि- पत्यश् खाराज्यं पय्येता। १।४। अथ यत्तृतीयममृत' तदादित्या उपनीवन्ति वरुगोन मुखेन न वै देवा अश्नन्ति न पिबन्त तदेवामृत दष्ट्रा तप्यन्ति। त एतदेव रूपमभिसंविशन्त तस्पाद्ूपादुद्न्ति।

तप्यति, म एतत् एव रूपम् अभि लत्तीकृत्य संविशति, एतसमात् रूपात् उदेति। यावत् आदित्यः पुरस्तात् उदेता पश्चात् अस्तमेता द्विस्तावत् ततोद्विगुग काल दत्षिगतः उदेता उत्तरतः अस्तमेता रुद्राणाम् एव आधिपत्यं-वसूनां यावत् भोगकाल: ततोरुद्राणं भोगकालो दिगुण इति फलितार्थः । स द्विगुगकालं खाराज्य खराडभावं पय्येता।७। अथ यत् ततोयम् अ्रमृत कष्परूपलक्षण तत् आदित्या :- "द्वादश वे मासा: संवत्सरस्येव आदित्याः" (८।११) इति वर्षात्मका- देवा :- उपजीवन्ति वरुणेन मुखेन-"वि ये दधुः शरद मासमादह- यंत्रमकुं चाटचम्। अनाप्य' वरुगो मित्री अर्ययमा क्षत्र राजान आशत ॥" (ऋक् म, ६६स, ११ऋक्) दति वर्षमासादिविधाल- वात्तस्य। कथम्? न वे देवा: अश्रन्ति न पिबन्ति, किन्ताह एतत् एव अमृत दृष्टा उपलभ्य त्प्यन्ति। एतत् एव रूपम् श्रमि लक्षीकत्य ते आदित्या: संविशन्ति, एत- सात् रूपात् उद्यन्ति।

४३६ वेदान्तसमन्वयः । [१०म थ।

स य एतदेवममृतं वेदादित्यानामेवैको भूत्वा वरुगे- नैव मुखेनैतद वामृत दृष्टा तप्यति स एतदेवरूपमभिसं-

स यावदादित्यो दक्वियात उदेतोत्तरतोडसमेता द्विस्तावत् पश्चादुदेता पुरस्तादसतमेताऽडदित्यानामेव ताव दाधिपत्य खाराज्य पर्य्येता। १-४। अथ यच्चतुर्थममृत तन्मरुत उपजीवन्ति सोमेन मुखेन न वै देवा अश्नन्ति न पिबन्तातदेवामृत दष्ट्रा तप्यन्ति।

स यः एवं साममधुकरतादिक्रमे एतत् आ्रादित्यानाम् एव पमृत वेद, स आदित्येः एक: भूता वरुगेन एव मुखेन एतत् एव पमृत दृष्टा उपलभ्य तप्यन्ति। सएतत् एव रूपम् अ्रभिसंविशति, एतम्ात् रूपात् उदेति। यावत् शादित्यः दक्षिणतः उदेता उत्तरतः भ्रस्तमेता द्विस्तावत् ततोद्िगुण' काल पात् उदेता पुरस्तात् प्रस्तमेता आदित्यानाम् एव तावत् आधिपत्यम्। स तावन्तं काल साराज्य पर्य्येता। ८। अथ यत् चतुर्थम् अमृत ऊषपरुपलन्नया तत् मरुत :- "शजनयो मरुतो वन्तगाभ्यो दिव शा वत्तगाभ्यः" ऋक् १म, १३४सू,४ऋक) इति वायोरन्तर्भूता: सुतरां देवसंख्यायासुपनिषदि वायुरेव रटशीतो निरुतक्ता च स एव प्राधान्येन-उपजीवन्ति सोमेन मुखेन तेषां बलविधायकत्वात्। न वे देवा: अश्नन्ति, न पिबन्ति, किन्ताई एतत् एव पमृत दष्टा उपलभ्य तप्यन्ति। एतत् एव रूपम् भभि लच्षीछ्वत्य ते मरुतः संविधन्ति, एतस्मात् रूपात् उद्यन्ति।

१०म ब1] विद्यावल्लौ। ४३9

स य एतदेवममृत वेद मरुतामेवैको भूत्वा सोमे- नैव मुखेन नैतदेवामृत दष्ट्रा तप्यति स एतदेव रूप-

स यावदादित्य: पश्चादुदेता पुरस्ादस्मेता हिस्ता- वदुत्तरत उदेता दक्षिगतोऽसमेता मरुतामेव तावदाधि- पत्यछ्खाराज्य पर्य्येता।

अथ यत् पञ्चमममृतं तत् साध्या उपजीवन्ति ब्रह्मणा मुखेन न वे देवा अश्रन्ति न पिवन्तोतदवामृत दष्ट्ा तप्यन्ति।

स यः एवम् अथर्व्वाद्गिरसमधुक्कतादिक्रमेण एतत् मरुताम् एव अमृत वेद। स मरुद्वि: एक: भूला सोमेन एव सुखेन एतत् एव प्रमृत दष्ट्रा तप्यति, सएतत् एव रपम् अभिसंविशति एतस्मात् रूपात् उदेति। यावत् आादित्यः पश्मात् उदेता परस्तात् प्रस्तमेता द्विस्तावत् ततो द्विगुग कालम् उत्तरतः उदेता दक्षिणतः प्रस्तमेता, मरुताम् एव तावत् आधिपत्यं, स तावन्तं काल स्ाराज्यं प्रय्येता। टै। अथ यत् पञ्चमम् परमृतम् अनिरुप्यरूपलक्षण तत् साध्या: उप- जोवन्ति ब्रह्मणा सुखेम-"यज्ेन यत्रमयजन्त देवास्तानि धरमापि प्रथमान्यासन्। ते ह नाक' महिमान: सचन्त यब पूर्व्वे साध्याः सन्ति देवा: ॥" (ऋक् १म, १६४सू, ५० ऋक्)। रश्मिनामसु "सप्त- ऋषयः । साध्याः" पठिताः। "तेषामिष्टानि समिषा मदन्ति यचा सप्तऋषीन्परएकमाहु:" (१०म, ८२सू, २ऋक्) इत्यच यथा व्याख्यातटभीरश्मय इत्यर्थो न ग्टहीतः "साध्याः सन्ति देवा:" इत्यभापि तथा भवितुमहति। "मनी मन्ता तथा प्राणी भरोपानय वौर्यवान्।

४३८ वेदान्तसमन्वयः । [१०म थ।

त एतदव रूपमभिसंविशन्त तस्माट् पादुदन्ति। स य एतद वममृत' वेद साध्यानामेवैको भूत्वा ब्रह्म- गैव मुखेनैतद वामृत दृष्ट्रा तप्यति स एतदेव रूपममि संविशत्येतस्माद्र पादुदेति। स यावदादित्य उत्तरत उद्ता दक्िगातोऽस्नमे दिस्तावदूर्द्वम् उदताऽव्वागस्मेता साध्यानामेव ताव- दाधिपत्यएं खाराज्यं पय्येता । १-४।

निर्मायोनरकसैव दंशो नारायणो वृषः । प्रभुख्ेति ममास्याता: साध्या पादथ देवता: ॥" दति। प्रन्यत् "मनोऽनुमन्ता विशुस मनुर्नारा- यणस्तथा। तपोनिधिर्निमिशचैव हंसो धम्मसन कौर्निताः। रिपुशैव प्रसूशनापि साध्या द्वादश कौर्ततिता: I" दति पीरागिकेः। मनोमन्ता प्राणा इत्यादोनां साध्येषु ग्रहणात् प्राणमनइत्यादोनां देवैभ्य: श्रेष्ठ- त्वात् ऋगर्थसारस्याव "साध्यन्ते आराध्यन्ते साध्याः" दूति चीरखामि- अतव्युत्पच्या देवानामाराध्यास्ते इत्यायाति। के पुनस्ते दति जिन्वा- सायां "ब्रहमणा मुखेन" दृत्युक्तत्वात ब्रह्माविर्भावक्वतार्था मनआादय एव ग्टह्यन्ते साध्येष्विति तत्त्व' प्रतिभाति।-न वे देवाः अश्नन्ति न पिबन्ति किन्तहि एतत् एव अ्रमृत दृष्टा उपलभ्य तप्यन्ति। ते एतत् एव रूपम् अरभिसंविशन्ति, एतस्मात् रूपात् उद्यन्ति। स यः एवं गुद्यादेशादिक्रमेण एतत् साधानाम् प्रमृत वेद साध्यै: एक: भूत्वा ब्रह्मणा एव सुखेन एतत् एव अ्रमृत दृष्टा तप्यति। स एतत् एव रूपम् अभिसंविशति एतस्मात् रूपात् उदेति। यावत् आदित्यः उत्तरतः उदेता दक्तिणतः पस्तमेता हिस्तावत् ततो द्विगुण' कालम् ऊर्द्टम् उदेता प्र्व्वाक् प्रस्तमेता, साधरानां तावत् आधिपत्यम्। स तावन्त' काल खाराज्य पर्य्ेता। पूर्व्वाम्मात् पूर्व्वास्मात् दिगुपोत्तरोत्तरेण कालेनोदेता चास्तमि त्तेित

१०म प। ] विद्यावलौ। ४३६

अथ तत अद्द उदत्य नैवोदेता नासतमेतैकल एव मध्ये स्थाता तदेष खोकः। न वै तत्र न निम्नोच नोदियाय कदाचन। देवास्तेनाह सत्येन मा विराधिषि ब्रह्मगेति। यदन निरूपित तत् पुरासविरुदम्। तत्र तूदयास्तमयकालस्य सुख्यत्वं मेरोर्मूईनि संलग्नस्य चक्राख्यस्य सवितुर्मेरो: प्रदत्िषाव्टत्ते- सुष्यत्वात्। इन्ट्रयमवरुणसोमपुरीष्विह तस्योदयास्तमयकाली निर्क- पितः। तद्यथा-यदा ऐन्द्रे मधराङ्क, तदा पभान्य ढतोययामः, भाग्नेये प्रथमयामः, संयमिन्याम् उदयः। यदा याग्य मधाङ्क, तदा ऐन्द्रे भस्तमयः, भ्रग्नेये ततीययामः, नैक तिकोषी प्रथमयामः, वारुएं उदय: । यदा वारुए मधाफ्कः, तदा याम्य प्रस्तमयः, नैऋ तिकोषे ततीययामः, वायव्य प्रथमयामः, सौम्य उदयः। यदा च सौम्ये मधाफ्क:, तदा वारुणे प्रस्तमयः, वायव्ये हतीययामः, ऐशान्य प्रथमयाम:, ऐन्द्रे उदयः । प्रत्रेव समाधान ऊवतम् व्याख्या- तभि :- न हि सवितुरुदयास्तमयौ स्तः नियतविद्यमानत्वाशस्य। तो पुनर्द्रष्टुरपेच्चया वस ते। सुतरां य्ुती सवितगतराधिक्यापेच्या भोग- कालद्वैगुख नोच्यते किन्तर्हि अमरावत्यादीनां पुरोणां देत्योपद्रुतानां पूर्व्वपूर्व्वापेक्षया द्विगुणेन कालेनोत्तरोत्तरपुरोण्णामुद्दासहेतोर्द्रष्ट्रभावात् तदपेक्षयोत्तरोत्तरस्थानेषु भोगकाले वै गुस्यर्मििति तदभि प्रायः । १० । प्राषिदृष्टिगतावेवोदयास्तमयी स्वयन्तु तद्वर्ज्जित दति प्रदर्शयति प्रथेति। अ्रथ ततः प्रोक्ताद्कोगकालादनन्तरम् ऊद्टः तदूद्गतः सन् उदेत्य आत्मनि उद्गम्य न एव उदेता न अ्रस्तमेता एकलः भ्रद्वितीयः एव मधेा सात्मनि खथाता। तत् तष्मिन् प्रर्थे एष सोक:। किन्तन् उदयास्तमयव्यापारेय सविता प्राषिनामायुरई्दरतीत्वस्य प्रश्नस्योत्तर श्राह-न वै तत्र-आयुर्हरपव्यापारोडस्ति। कथम् ? कदाचन न निम्न्ोच-छान्दस: प्रयोग :- न न्यस््रोचीत् प्रस्तमगमत्,

880 वैदान्तसमन्वयः।

न ह वा ब्रस्ा उद्ेति न निम्नोचति सकत्। दिवा हैवासौ भवति य एतामेव ब्रह्मोपनिषद वैद॥ तहैतब्रह्मा प्रजापतय उवाच प्रजापतिर्मनवे मनुः प्रजाभ्यसद्वैतदुद्दालकायारुगाये ज्येषठाय पुताय पिता ब्रह्म प्रोवाच।

दूद वाव तज्जेषठाय पुताय पिता ब्रह्म प्रब्रूयात् प्रागायाय वान्तेवासिने। नान्यस्मे कस्मैचन यद्यप्यम्मा दूमामगि: परिगहीतां धनस्य पूर्गा दद्याद तदव ततो भूय दूत्येतद व ततो भूय दूति। १-६। छा, ३।५१-११।

न उदियाय न उद्गतवान्। है देवा:, तेन सत्येन-नोदेति मास्तमे- तोति सत्यवचनेन-अहं ब्रह्मणा मा विराधिषि मा विरुधे-सुतरां ब्रह्मणोऽप्राप्तिर्माभूत्। फलमाह-यः एतां ब्रद्मोपनिषदम् एवं वेद, अस् ब्रह्मविदे सविता न उदेति, न निम्नोचति, अ्स्र पुनः सक्कत् सदा एव दिवा भवति। उदयास्तमयविरहात् न भवति तस्यायुहरवम्। तत् एतत् ह किल ब्रह्मा हिरखगर्भ: प्रजापतये विराजे उवाच, प्रजापतिः मनवे, मनुः प्रजाभ्यः। तत् एतत् मधुन्जान ब्रह्म ब्रद्म- विज्ञान' ह किल पिता ज्ये छाय पुतराय उद्दालकाय आरुखये प्रोवाच। इद वाव तत् ब्रह्म ब्रह्मविभ्ञान न्येषाय पुत्राय पिता प्रब्रूयात्, प्राणाय्याय योग्याय अ्र्न्तेवासिने शिष्याय वा। यद्यपि अस् आचार्य्याय अद्धि: पूर्गां समुद्रवेष्टितां धनस्य पूर्णाम् इमां पृथिवीं दद्यात् तथापि अ्रन्यस्ी कस्मेचन न दद्यात्। कथम् ? एतत् एव विभ्वान ततो भूय: इति हेतोः। दिरभ्यास बादराथः ।१।

१०म थ। ] विद्यावको। ४४१

२४। चन्तरिचोदर: कोो भूमिबुध्ी न जीर्य्यति दिशो दस्य सत्यो दयौरस्योत्तर बिलए स एष कोशो वसूधानस्तस्मिन् विश्वमिदए श्रितम्। तस्य प्राची दिग्जुहर्नाम सहमाना नाम दक्िगा गन्नो नाम प्रतोची सुभूता नामोदीची तासां वायुर्वत्सः स य एतमेव वायु दिशां वत्स' वेद न पुतरोदए रोदिति सोऽहमेतमेव वायु दिशां वत्स वेद मा पुत्र- रोदए कदम्।

२४। अथ दीर्घायुद्दसाधक कोशविभ्वानमारभते पन्तरिक्षेति। भन्तरिचोदर :- प्रन्तरिक्षम् उदरम् अन्तःसुषिर' यस्य सः-भूमिदुभ्नः -- भूमि: वुध्र: मूल यस्य सः-कोशः न जौर्यति न विनश्यति भैलो- क्यात्मकत्वात्। अ्रस्य कोशस्य दिश: हवि सृक्य: कोशाः, यौ: भ्रस्य उत्तरम् ऊर्द्ू विलम्। स एष कोशः वसुधानः वसुसाधनसम्पत् धोयतेऽस्मिन् इति-निखिलसाधनसम्पदाधारः। तस्मिन् कोशे विशवं समस्तम् दद' साधनशवर्य चित स्थितम्। तस्य अस्य कोशस्य प्राची दिक् प्रागन्तभाग: जुड :- जुद्वतति अस्यां दिभि कम्िमिंग: प्रासुखा: सन्तः इति जुहर्माम; सहमाना- सहन्ते चस्वां पापकरमाफलानि यमपुर्यां प्रागिन: इति-सश्माना नाम दक्षिणा दिक् ; राज्जी नाम-राज्जा वरुगीनाधिष्ठिता-प्रतीची पश्रिमा दिक; सुभूता नाम-भूतिमद्गि: कुवैरादिभिरधिष्ठिता- उदीची उत्तरा दिक। तासां दियां वायुः वत्स :- पुरोवातस्याकारिय ताभ्य उद्धूतत्वात् तस्य। स यः एवम् एत वायु दिया वत्स' वेद न पुत्ररोद पुत्रनिमित्तरोदन रोदिति। सोडह' एतं वायुम् एवं दिशां वत्स' वेद पुतरोद मा कदम्-प्ुभनिमित्तरोदन' मम माभूत्।

४४२ वेदान्तसमन्वय: । [१०मथ।

परिष्टं कोश प्रपद ऽसुनाऽमुनाSमुना प्राय प्रपद् ड्मुनाऽमुनाऽमुना भू: प्रपदेाSसुनाऽमुनाSमुना भुवः प्रपदे डमुनाऽमुनाडमुना खः प्रपदो SमुनाडमुनाSमुना। स यदवोच प्राय प्रपदा ति प्राको वा दूद सव्वं भूत यदिद' किश्व तमेव तत् प्रापत्सि। अथ यद्वोच भूः प्रपद्य दति पृथिवीं प्रपद् ऽन्मरिच' प्रपद्म दिव' प्रपदाद्त्येव तदवोचम्। अथ यदवोच भुवः प्रपदादृत्यग्निं प्रपदा वायु प्रपदा आदित्य' प्रपदा द्त्येव तदवीचम्। अथ यदवोचए खः प्रपदा दृत्यृग्वेद प्रपदा यजुर्व्वेदं प्रपदा सामवेद प्रपदा दृव्यव तदवोच तदवोचम् ।१-७। जयमन्त्र :- प्रसुना बमुना पसुना इति चि: पुषस्य नाम गटहोला तस्य दीर्घाद्युद्दाकाङ्गो जपति-भ्ररिष्टम् अरविनाशिन कोश यथोतं प्रपद्ये ; भमुना पमुना पमुना प्राप' प्रपद्ये; भमुना पमुना अमुना भू: प्रपद्य ; अमुना प्सुना प्मुना भुवः प्रपद्य ; भमुना पमुना पसुना ख: प्रपदये। जपस्थार्थं व्याचष्टे-सोऽह' प्राग प्रपदो इूति यत् प्वोचम्-तत् तम्मात् प्रापः वा दद सव्वें भूत यत् इद किश्व, तम् एव प्राप प्रापत्सि प्रपथ्तः प्भूवम्। भथ भूः प्रपद इति यत् अवोचम्-तत् पृथिवीं प्रपद्े, अन्तरिक्षं प्रपद, दिव' प्रपद्ये इति एव भरवोचम्। धथ भुवः प्रपद्य इति यत् प्रवोचम्-तत् अम्भि' प्रपद, वायु' प्रपद्मे, भादित्य प्रपद्ये पति एव प्रवोचम्। पथ सः प्रपद्य इति यव् प्रवोचम्-तत् ऋग्वेद प्रपदे, यजष्वेर्दं प्रपद्य, सामवेद प्रपद्ये इति एव भवोचम्, दिरभ्यासः बादराषः ।१५।

१०म थ। ] विद्यावलो। ४४३ पुरुषो वाव यत्रलस्य वानि चतुर्षिएमतिवर्षायि तत् प्रातःसवनं, चतुर्विधभत्यवरा नायनी नावच प्रातः- सवन तदस्य वसवोऽन्वायत्ता: प्राणा वाव वसव एते होदए सव्में वासयन्ति। तञ्चेदेतस्निन् वयसि किस्विटुपतपेत् स ब्रूयात् प्राया वसव दूढ' मे प्रातःसवन माध्यन्दिन सवनमनुसन्तनु- तेति माह प्रागानां वसूनां मध्ये यनो विलोप्सीयेत्युद्वैव तत एत्यगदोह भवति। अथ यानि चतुश्चत्वारिधशद्दर्षागि तन्माध्यन्दिन सवन चतुख्नत्वारिछशदचरा चिष्टप वैष्टरभं मार्ध्यन्दनय पुरुषायुषजोवनाय पुरुषमेव यञ्चलवेन कल्पयति-पुरुषः वाव यभ्ः। तस्य यानि चतुविशतिवर्षाणि तत् प्रातःसवनम्। गायत्री चतुर्व्विंशत्यचरा। तत् तत्र पुरुषयस्े गायत्र' गायत्रीच्कन्दसकं स्तोषादि प्रातःसवनम् ; अस्य पुरुषयन्स्य वसवः देवाः अ्रन्वायत्ता अनुगताः । प्राणा: वाव वसवः । कथम् ? एते प्राया: हि इद' सर्त्व' वासयन्ति- तेषु देहे वसत्सु सर्व्वमिद' वसति नान्यथा। एतस्तिन् वयसि त' चेत् किश्चित् रोगादि उपतपेत् स ब्रूयात् इम मन्त्रम्-'हे प्राणा: वसवः, दद' मे प्रातःसवनम् माध्या्किक सवनम् पनुसन्तनुत-एतत् प्रातःसवन माध्यांक्रिकसवनेन एकीभूत' कुरुत। प्रह' यभ :- यप्रभूतोऽदम्-प्राणामां वसूनां प्रातःसवनेशानां मध्ये मा विलोषतीय मा विलुप्येथं न विच्छेदोयम् इति। ततः उपतापात् एव पुनः उदेति उदच्छति। उद्तः सन् अगदः बनुपतापः पुनः भवति। प्रथ यानि चतुस्त्वारिंभत् वर्षाषि, मत् माध्यन्दिन सवनम्। चतुमत्वारिंशदचरा बिष्टुप्। तत् तत् यसे बैट्टुभ विष्टुएरन्दर्क

888 वैदान्तसमन्वयः । [१०म -।

सवन तदस्य रुद्रा बन्वायत्ता: प्राणावाव रुद्रा एते हीद सर्व्व रोदयन्ति। तख्जेदेतस्पिन् वयसि किश्विटुपतपेत् स ब्रूयात् प्रागा रुद्रा दूद मे माध्यन्दिनय सवन ततीयसवनमनुसन्तनु- तेति माह प्रागाना रुद्रागां मध्ये यन्तो विलोस्सीये- त्युड्टैव तत एत्यगदोहभवति।

चत्वारिछशदक्षरा जगती जागतं ततीय सवनं तदस्या- दित्या अन्वयत्ता: प्राया वावादित्या एते हौद सर्व्व- माददते। तञ्जेदेतस्मिन् वयस किञ्विदुपतपेत् स ब्रूयात् पागा-

स्तोतादि मार्ध्यान्दन सवनम्, पस्य यज्नस्य रुद्रा: देवा: अ्न्वायत्ताः, प्राणा: वाव रुद्रा: । कथम् ? एते प्राणा: हि दद' सर्व्व रोदयन्ति -ततो विच्केदे रोदनात्। तस्निम् वयसि त' चेत् किश्वित् रोगादि उपतपेत् स ब्रूयात्- प्राणा: रुद्रा:, इद' मे माध्यन्दिन सवन ततीयसवनम् अनुसन्तनुत इति। यह यत्: प्राणानां रुद्राणां मध्ये मा विलोस्तीय इति। ततः उपतापात् एव पुनः उदेति। उद्गतःमन् भरगदः पुनः भवति। अथ यानि भ्ष्टचत्वारिंभत् वर्षागि तत् ततीय सवनम्। भ्रष्ट- चत्वारिंभदचरा जगती। तत् तत्र जागत जगतीच्कन्दस्क स्तोतादि ततीयसवनम्। पस्य यत्जस्य चादित्या: देवा: प्न्वायस्ताः । प्राणाः वाव आदित्या: । कथम्? एते प्राणाः इद सर्व् शभ्दादिजतम् पाददते। एतस्मिन् वर्यास त चेत् किश्चित रोगादि उपतपेत् स त्रूयात्-

१०म ब1 ] विद्यावल्लो। ४४५ आदित्या दूद मे ततोयसवनमायुरनुसन्तनुतेति माइ प्ागानामादित्यानां मधा यन्नो विलोप्सीयेत्युद्वैव ततो एत्यगदो हैव भर्वात। एतद् स्म्र वै तद्िद्वानाह महौदास ऐतरीयः स किंम एतटुपतनसि योऽहमनेन म प्रेष्यामौति स ह षोड़श वर्षशतमजीवत् पह षोड़श वर्षशत जीवति य एवं वेद । १-9।

स यदशिशिषति यत् पिपासति यन्न रमते ता सस्य दीचा। अथ यदभ्नाति यत् पिबति यद्रमते तटुपसदैरेति।

के प्रागा: आादित्या:, इद ततीयसवनम् आायुः-षोड़भोत्तरवर्षथतम् -अनुसन्तमुत दूति। यरह यन्ः प्राणानाम् आदित्यानां मध्ये मा विलोप्सीय, तत उपतापात् एव पुनः उदेति। उद्रतः सन् भगदः एव पुनः भवति। निश्चितफलेय विद्येलदाइरणेन दर्शयति। एतत् यत्रदर्शनह स्मप वै किन्न निश्चितफलम्। तत् तष्मात् विद्वान् ऐतरेय: इतराया: पपत्यं महोदास: श्राह्ट-स त्वं रोगः किं कस्ात् मे मम एतत् उप- तपनम् उपतपसि योडहम् भनेन उपतापेन न प्रेष्यामि न मरिष्ामि इति। स पुनः षोड़श' वर्षशत' षोड़शोत्तरवर्षयतम् पजीवत्। य्र: एवं वेद स पुनः षोड़श' वर्षशत प्रजीवति। १६। स यज्रूपी पुरुष: यत् अिशिषति पशितुम् इच्कति, यत् पिपा- सति पातुम इच्कति, यत् न रमते न सुखम् प्रभुभवति ता तानि भस् दीचा-दुःखरूपतवात् तस्या:। थथ वत् पश्माति, यत् पिवति, यत् रमते तत् उपसदेः चभोज-

वैदानासमनयः। व यह्चसति यज्जरचति बनतैयुन परति सुतथस्तैरेव तंदेति।

अथ यत्तपोदानमार्ज्जवमहिछसा सत्यवचनमिति ता मस्य दचिया।

तम्मादाहु: सोष्यत्यसोष्टेति पुनरुत्पादनमेवास्य तन्म्र- रगमेवास्यावभृथ: । तहैतद्घोर भाङ्गिरसः कृष्णाय देवकौपुतायोक्ो- वाचाऽपिपास एव स बभूव। सोऽन्तवेलायामेतत् वय पृागसछ्शितमसौति तवेते हे ऋची भवतः।

नोयदिनावसानसूचनात् मितभोजनादिभि: सुखकरः समताम् एति प्राप्नोति। अथ यत् हसति, यत् जक्षति भक्षयति, त्रथ मेथुन चरति सत् सुतभस्त्रः एव-तचर तन्न शब्दवत्वमत्रापि तथेति-समानत्वम् एति। पथ यत् तपः दानम् आर्ज्जवम् ऋजुत्म, पह्निंसा, सत्यवचनम् इति ता: अस्य दच्विता :- धर्मापुष्टिकरत्वसामान्यात्। तस्मनात् पुनः भ्रस्य पुरुषस्य उत्पादन जन्म एव सोष्ति पसोष्ट रति-जनपचे षूड प्राणिप्रसवे यज्पचे षूअ पभिषवे धातुरुपैक्म्। पस्य पुरुषस्त तत् मरणम् प्वसृथ :- समापकात्। हकिल तत् एतत् दर्शन नामतः घोर: गोधतः चा्गिरसः कृष्णाय देवकीपुताय उक्रा-व्यवह्नितं "एतत् त्रयम्" इत्यादि- उवाच-स अगास भपिपासः विद्यान्तरस्हाशून्य: एव बभूव। यदासोत् व्यर्वाहित तत् उपस्वाप्वते-स यत्रवित् भन्तवेलायां मरण- काले एलत् वय मन्त्रवय प्रतिपद्येत त्र्रयेत जपार्थम्-पचितम्

विद्यापजी।

भादित् पुलस्य रेतस.। उडयन्तमसस्परि ज्योति: पश्न्त उत्तरश सा पश्यन्त उत्तर' देव देववा सूर्य्यमगन्म ज्योतिरुत्तममिति ज्योतिकत्तममिति।१-01 छा, ३।५।१५-१७। २५। वायुर्वाव संवर्गो यदा वा अग्निरुद्दायति वायुमेवाप्येति यदा सूर्य्योऽस्तमेति वायुमेवाप्येति यदा चन्द्रोSसमेति वायुमेवाप्येति।

पत्तीगम् असि त्वं प्राणतत्वमितिशेष:, अचुत सरूपात् पबिच्युतम् असि, प्राणरसशित प्रागस्य संशित सम्यक् तमूक्ृत च सूक्षं तत्वम् असि दूति। एते हौ ऋची भवतः-पात् इत् इत्यत्र भाकारस्यानु- बन्धस्तकारोऽनर्थंकदच्छब्द्य। तमसः परि तमसः परस्तात् देवता देवेषु उत्तरम् उत्क्वष्टतर' देव' द्योतनशौल सूर्यम् या सम्यक् न तु लीकिकवत् पश्यन्तः सन्तः उत्तर तदुत्तर' प्रब्रस्य चिरन्तनस्य रेतसः वीजभूतस्य कारणस्य ज्योति: चिच्छत्ति वयम् उत्पश्यन्तः सः। तेन किमभवत् ? उत्तम' ज्योतिः ज्ानस्वरूप ब्रह्म भगन अगमाम प्राप्त- वन्तः स्पः चिरजीवनाय-क्रियाप्रबन्धे लुङ। द्विरभ्यासो यत्कल्पना- परिसमात्यर्थः । १०। २५। प्रथ संवर्गविद्यारभ्यते ; तवेयमाख्यायिका :- जानशुतिईं पौवायय: श्रदादैयी बहुदायी बह्ुपाकय भास स ह सर्व्वतः भावसथाम् मापयासक्र सर्ष्वत एव में उनस्थन्तीति। ?। अथ V इंसा निशाठमभिपेतसज्वैष इ सोह समझुनवाद हो होयि अन्नाच अज्नाच जानयुतेः पौचरायपास्य सम' दिवा ज्योतिरातत तन्ा प्रसाङ्गीसखा सा प्रधाचौरिति। २। तमुह पर: प्रत्युवाच कम्बर एगमैतत् सन्त सयुग्वानमिव कमात्वति यो नु कथ स युग्वा रैक्व इति । ३। यथा क्वताय विनितायाधररया: संयन्वमेन" सब्वें तदभिक्षमेति यत् किश् प्रजाः साप कुर्षन्ति मस्वेद यत् स बेद स मयैतदुक इति। ४।

वेदान्तसमन्वयः । [१०म ६।

तदुह जानयुटि: पौचाग्रथसपयमाव स ह सब जिहानएव चनारमुवोचाओारी ह सयुग्वानमिष रक्षमात्यति योनु कथँ सयुग्वा रैकक इति। ५। यथा कवताय विजितायाधरया: संयन्य वमेन" सर्व् तदभिसमति यत् किश्व प्रजा: साधु कुर्व्वन्ति यश्वेद यत् स वेद स मयतदुश इृत्ति । ६। स ह च्ताऽन्विष्य नाविदमिति प्रत्येयाय तहीवाच यवारे ब्राह्मपस्यान्वेषणा सदेगम- केंनि ।0। सोऽघलाच्ककटस्य पामान कषमाणनुपीपविवेश तहाभुापवाद त्वं मु भगवः सयुग्वा वैक् अत्यर व्वराश्पतिह प्रतिभश सई चत्ताऽविदमति प्रत्येयाय।८।१। सदुह जानभुति: पौचायण: षटभतानि गवां निष्कमन्नतरोरय तदादाय प्रतिचक्रमे त हामुनवाद। १। रके मानि षट शतानि गवामय निष्कीऽयमश्नतररथीतु म एता भगवो देव ता शाचि या देवतामुपास्स इति।२। समुह पर: प्रतुशवाचाह हार ला शूद्र सवेद सह गीभिरस्विति तदुह पुमरेव नानभुति: प्रौचायण: सडस्रं गर्वा निष्कमश्तरौरथ दुह्वितर तदादाय प्रतिचक्राम। ३। त हासुपवाद बैक्कद सहस्र' गवामय निष्कीऽयमशतरौरय कय जायाय गामी यम्मिव्ना्म इन्वेव मा भगन: शाधोति । ४ । तस्या ह मुखमुपोद्ग दमुवाचाजहरिमा: शूद्र बनेनेव मुखेनालापािष्यथा इति ते हेते रेकपर्णा नाम महावृषेषु यबास्मा उ्वास स तस्मै हीवाच। ५:२।

४ ऐतिचे। जानश्रुतिः जनसुतस्यापत्यं पौत्रायणः पुत्रस्य पौत्र: न्रशादेय: त्रबया देयम् अस्येति व्शया दानशोलः, बहुदायी-बह प्रभूत दातु शोलम् प्रस्येति बहुदायो, बहुपाक्य :- बहु पत्कव्यम् ग्रह्- न्यहानि ग्टषे यस्य भ्सी बहुपाक्य: प्स्य ग्टहे भोजनार्थिभ्य: बड्डु श्रब्र पच्ते इत्यर्थ :- भास बभूव। स पुनः सर्व्वतः सर्व्वासु दित्नु आवसथान् भभ्यागतवासय्टद्तान् मापयालक्रे काक्तिवाम्। कथम् ? सर्व्वतः सर््व- दिग्भा एव मे मम पब्रम् अतस्यन्ति भोच्यन्ते अ्रभ्यागता इति। भ्रथ ह किल इंसा: अभिपेतु: पतितवन्त: जानत्ुतदभनगोचरे। तत् तम्मिन् काले हंम: हंसम् एवं समभुरवाद प्रभुवत्तवान्-शे होयि भोभो भव्नाच भव्ञान्-मल्लवत् पतिगी यस्य स तम्-दिवा छुलो- केन सम' तुष्यं जानत्र तेः पौचायणस्य व्योति :- पब्रदानादिजनित- प्रभाखरम्-प्ाततं व्यापं, तत् तत् मा प्रसाशी: प्रसत्नि वेन ज्योतिषा

१०म च। ] विद्यावलौ। 88.2

सम्बन्ध मा कार्षीः। कथम् ? तत् ज्योतिः त्वा त्वां का प्रधाशी :- युरुषव्यत्ययेन-मा दहतु। परः अपरः त पुनः किल प्रत्युवाच- कखबरे-अनादरे-कम् उअरे एन जानश्ुर्तिं-अयोग्यमिति यावत् -सन्त' माधुगुणयुत्त' सयुग्वान-युग वहतीति युग्य: बलीवई: पखः वा अस्यास्तीति युग्य: शकटः तेन सह वत्तते दूति सयुग्वानं-शकटिनं -रक्कम् दव एतत् वचन गुरवर्णनयोग्यम्-आत्थ इति। प्रथम आ्रह-यः तु तया उच्यते कथ स युग्वा रेक्कः दति। यथा छतायविजिताय-कतः नाम्ना उललिखितः प्रयः घृतसमये प्रसिद्ध: चतुर्ङ्गः स विजितः येन तस्रौ अधरिया: चिद्देकाङ्ाः संयन्ति सङ्गव्कन्ति अ्रन्तर्भवन्ति एवम् एन रैक्वं सव्वें तत् अभिसमेति भन्त- अवति यत्किञ्व प्रजा: साधु कुर्व्वन्ति। सरैक्ः यत् वेद, तत् यः वेद-तमपि सर्व्व समेतौति शेषः। एतत् विजानन् सरेकः मया उक्क: । तत् हंसवाक्ं ह पुनः जानश्ुतिः पौत्रायण: उपशुन्नाव शुतवान्। स जानशुति: सञ्निहान: शय्यां परित्यजन् एव चत्तार द्वारपाल सारथि वा उवाच-अङ्ग क्िप्र घरे श्रहो द्वारपाल सयुग्वानम् दव तह्क्षणेन लक्षित रेक्कम् आत्थ मदभिप्राय मापय। द्वारपाल चाड यः नु -- वितर्के-सयुग्वा रैक्वः कध स-तदभिग्रायभ्नापनयोग्य इूति भाव:। जानम्र ति सवाक्य' तत्सब्रिधी वाचयति-यथाल्मतायविजिताये- त्यादि पूर्व्ववत्। स क्षत्ता पुनः अन्विष्य न अविद न व्यभ्नासिष नाह पातवान् द्ूति प्रत्येयाय प्रत्यागतवान्। त चत्तार जानत् तिः पुनः उवाच- घरी यत् अरखनदीतटादो ब्राह्मणस्य ब्रह्मविदः पन्वेषया बनुमार्गया, तत् तभ एन रैक्कम् अच्क गच्क मार्गगाय। स चत्ता शकटस्य भधस्तात् पामान-"सक्ा बहा: पोड़काः साववत्य: पामेत्युत्ता: कण्डुमत्या: सदाइम" इति सचपाकानत ५७

४५० वेदान्तसमन्वय: ।

रोगविशेव कषमाग' करड्यमान' रेक्कम् दृष्टा उप समोपे उपविवेग उपविष्टवान्। तं रैक्कं ह पुनः स भभ्युवाद उक्तवान्-हे भगवः भगवन्, त्वं तु सयुग्वा रेक्कः इति, श्रह हि अराश्घरे द्वति ह पुनः स रैक्ः प्रतिजने दार्देान भापितवान्। सह चत्ता अविद भातवानहम् इति प्रत्येयाय प्रत्यागतवाम्। तत् तत् विदिततत्व उह्वपुनरेव जानम् तिः पौत्रायम: गवां पट्शतानि, निष्क कराठहारम्, अशतरीरथम् अख्वतरीभ्यां युक्करथम् सादाय तदा प्रतिचक्रमे रेक्व प्रतिगतवान्। त रैंक' पुनः भ्रभ्युवाद याभपुत्ञावान्, है रैक्क, इमानि गवां षट्शतानि, अय' निष्कः, श्रयम् अखतरोरथः विद्यानिष्कय इति शेषः। है भगवः भगवन्, यां देवतां लम् उपास्स तान् एतां देवतां मे माम् अनुशाधि। तं जानश्तिं पुनरेव पर: रैक्क: प्रत्युवाच-अरे-अनादरे -- शूद्र शोचनीय (१।३।३४ ) हंसमुखात्तत्कोत्तित्रवणीन जातर्षत्वात्, गोभि: सह हरिला हारेय सह दत्वा गन्त्री गन्तीरथ :- दत्येति पाठएव रुचिर :- तव एव अस्तु इति। तत् तस्मात् गवादिप्रत्याख्यानादेव पुनरेव जानत तिः पोत्रायग: गवां सहस्र, निष्कम, अश्तरीरथ, दुह्वितरम् आदाय तदा प्रतिचक्राम। तं बैक्ं पुणः जानश्र तिः अभ्युवाद-हे रेक्क, इद' गवां सहस्त्र अय' निष्कः, पयम् अश्वतरीरथः, इय' जाया, यस्िमिन् लम् श्रस्त तिष्ठसि सोज्य ग्राम: विद्यानिष्कय इति शेषः। हे भगवः भगवन्, मा साम् अजुशाधि एव इति। तस्वा: जानश् तेर्दुहितु: मुख-परिग्रहसूचनाय-उपोग्ह्ठन्- सार्थकीपसर्गद्चयप्रयोगात्-करेण्ाल्ृय्य उन्रमयन् उवाच-इमा: गावः पाजहार झाष्टृतवान् सम्पदभिमानवशादिति भावः। हे शूद्र, श्रनेन एव सदुद्टितुमुखेन-अभिमानादिलक्षएपरिशून्य न-आलापयिष्यथाः आलाप कुर््ीया :- तत्सटृभविनयावनतः सन्निति भावः। पतएवाष् "मच् षिद्वेपायनः जनकनिवासाय गमनोद्यत सत्तनय ुकम् :-

१०मख:] विद्यावल्लो। ४५१

यदाप उच्छृष्यन्ति वायुमेवापियन्ति वायुद्येवैतान् सव्वान् संहङ्क दूत्यधिदेवतम्। अथाध्यात्मम्। प्रागो वाव संवर्ग: स यदा खपिति प्रागामेव वागप्वेति प्रागा चक्षुः प्रागा श्रोव प्राय मनः प्रागोद्येवेतान् सर्व्वान् संदङ्क दूति।

उत्तव मानुषेश त्व पथा गच्केत्यवस्ित: । म प्रभावेग गन्तव्यमन्तरीक्षचरय वे॥ कर्ज्जवेनेव गन्तव्य म सुखान्व षणा सथा। मान्व षटव्या त्रिशेषास्तु विशेषा हि प्रसङ्मः ॥ अरहङ्वारी न कत्तव्यी याज्य तम्विन नवाधिपे। म्थातव्यञ वशे तम्य सते केतसति संशयम्॥ शान्ति ३२५अ, ८-१० सी। इति। महावृपेषु देशेषु यत स उवास, ते पुनः एते रैक्कपर्णाः नाम इति प्रसिद्वा: अस्मे रैक्काय तान् अदात् इति शेष: । स रैक्कः तस्मै जान- ञ तये जातनिरभिमानाय पुनः उवाच। वायुः वाव एव संवर्ग :- संवर्ज्जनात् संग्रहणणात् संग्रसनात् वा संवर्ग :- वच्यमाणानाम् अ्रगन्यादोनाम् आत्मभावापादनात्। एतहुष- सम्पन्नो वाह्यवायुरेव ध्येयः आरत्मसात्करगन ब्रह्मगुगसम्पन्नत्वहेतोः। वायो: संवर्गत्व' दर्शयति-यदा यस्निमिन् काले दे भग्निः उद्दायति उपशाम्यति, तदा असौ अग्निः वायुम् एव अप्येति तत्साभाव्यम् अपिगच्कति। एवं यदा सूर्य्य: अ्रस्तम् एति, तदा वायुम् एव अ्रप्येति तज्योतिषाम् अ्रस्तिन् विलयात्। यदा चन्द्र: श्रस्तम् एति, तदा वायुम् एव भप्येति। यदा आपः उच्छुष्यन्ति उच्छोष प्राप्ुवन्ति तदा वायुम् एव पि- यन्ति। वायुः हि एव एतान् सर्व्वान् अ्रग्न्यादीन् संहड के संहपत्रि आत्मसात्करोति। इ्वत्यधिदैवतम्। भथाध्यात्मम्। प्रापः मुस्यः वाव एव संवर्गः। कथम् ? स

५२ वेदाम्तसमन्वय:।

तो वा एतो ही संवर्गो वायुरेव देवेषु प्रायः प्रारोपु।

भथ ह शौनकञ्च कायेयमभिप्रतारिगं च काच- सेनिं परिविष्यमागी ब्रह्मचारी बिभिचे तम्ना उहन ददतुः। स होवाच-महात्मनश्चतुरो देव एक: कः स जगार भुवनस्य गोपा: तं कापेय नाभिपश्यन्ति मच्ी अभिप्रता- रिन् बहुधा वसन्त, यम्े वा एतदन्न तस्ना एतन दत्तमिति।

पुरुष: यदा खपिति प्राशन एकीभूय तिष्ठति-"यदा महात्वय है- तत्पुरुष: खपिति नाम" (३५।५०पृ) दूति-तदा प्रागम् एवं वाक् अप्यति, प्राण चस्ुः अप्येति, प्राण सोतम अप्येति। प्राणो हि एव एतान् सर्ववान् संवङ्के संवगाकि आक्मभावमापादर्यत। तो वै एतो ही वायुश् प्रागघ् संवर्गी-वायुः एव द्वेषु संवर्ग, प्रापः सुख्य: प्रागेषु बागादिषु संवर्मः । भरथ-वायोः प्रागास्य च व्यर्षमाख््रायिका:रमरे। ऐतिद्ये। शोनकज्ज शुनकस्यापत्य' कापेय कपिगोत्र', काक्षमेनि कचसेनास्यापत्यम् अभिप्रतारिण च भोजनाय उपविष्टी सूपकानेः परिवित्यमागी ब्रह्मचारी बिभिने भिसितवान्। तसर ब्रह्मचारिषे छ ह पुनः न तो ददतुः भिच्षां न दत्तवन्ती। स ब्रह्मचारी पुनः उवाच-भुवनस्य भूगदिलोकस्य गोपा: गोप्ता रचयिता क: सएक: देव: यः चतुरः महात्मनः अ्रगन्यादीन् वागादौन् घ जगार प्रसितवान्। है कापेय, है अभिप्रतारिन्, बडुधा वसन्त त' मर्त्याः न अभिपश्यन्ति न जानन्ति। यश्म देवाय वे एतत् पत्न, तसे देवाय एतत् पब् न दत्तम् इति।

तटु ह शौनकः कापय, प्रतिमन्वान: प्रत्येयायाह देवानां जनिता प्रजानाए हिरखदएट्टो बभसोऽनसूरि- महान्तमस्य महिमानमाहुरनद्यमानो यदनन्रमत्तीति वे वय ब्रह्मचारिन्न दमुपास्महे दत्तास्र भिव्वामिति। तस्मा उ ह दटुस्ते वा एते पस्चान्ये पश्चान्य दश सन्तस्तत् कतं तभ्मात् सव्वासु दि्वन्रमेव दश कत सैषा विवाड़न्वादो तयेद सव्वे हष्टय सर्व्वमस्थेद दर्ष्ट भवत्यन्नादो भवति य एवं वैद य एवं वेद। क्ा, ४।६।३।१-।

तत् ब्रह्मचारिवचनं पुनः प्रतिमन्वानः मनसा आालोचयन् शौनकः कापेयः ब्रह्मचारिग' प्रत्वेयाय आजगाम, आ्रगत्य श्रह-देवानाम् प्रगन्यादोनां वायुरूपेग ग्रसनानन्तरं पुनरुत्पत्तौ जनिता उत्पादयिता, वागादोनां प्रजानां स्वावरजङ्गमानाञ्च प्राणरूपेण ग्रसनानन्तर' पुनरुत् पत्ती जनिता उत्पादयिता स एक: देवः हिरसदंष्ट्ः पमतदंष्ट्रः अभग्नदंष्ट्ः इति यावत् बभसः भक्षगशीलः, अनसूदिः न असूिः सूरि- रवेत्यर्थः । अस्य देवस्य महान्त महिमानम् बाह्ठुः ब्रह्मविदः। खयम् अन्यः अनद्यमान: अभच्यमागः अनन्नम् अग्विवागादिदेवताररपम् अ्रत्ति आत्मसात्करोति दति वे एतलक्षणम् एव यत्, है ब्रह्मचारिन्, तत् दूद' सर्व्वान्तरभवक ब्रह्म वयम् या सम्यक् उपासहे। पस्े ब्रह्मचारिणे भिक्षां दत्त, हे भृत्या: इति। तस्म ब्रह्मचारिणे पुनः ददुः भिचाम्, ते वै एते बगन्यादय: चत्वारः वागादयस चल्वार: तेषां यसिता वायुश प्रापथ इति पस्ठ। अतः वागादिभ्यः अ्रन्य पञ्च, अगन्यादिभ्य: अन्य पञ्च इति दश सन्त: तत् अवत' भवति-चतुरङद्गितः ऊतसंसकः, ताङाङ्वितः वेतासंत्नितः, हाङ्राङ्गितः द्ापरसंचनितः, एकाहितः कलिसंचचितः अयः इति दय

४५४ वैदान्तसमन्वयः ।

रह। एष ह वै यन्नो योऽयं पवत एष ह यन्निदध सव्वं पुनाति यदेष यन्निद सव्वें पुनाति तस्मादेष एव यन्तसस्य वाक् च मनश्च वर्त्तनी। तयोरन्यतरां मनसा स्स्करोति ब्रह्मा वाचा होता-

सन्त: तत् कवत भर्वतः कवतस्य प्राधान्यात् वितयमन्यत् तस्ित्रन्तर्भूय क्वतमित्युतां, छवतायोपलचित' द्यूत' छ्वतमित्युच्यत इति टोकाक्कत्। द्यूतस्य सर्ववाम्रात्तृत्वप्रसिद्धा तदारोपात् दशसंख्यावतां देवानामसृत्वं सिद्म्। सम्प्रति तेषामन्र' साधयति-तम्ात् दशसंख्यकदेवानां कवतत्वात् सव्वासु दिन्षु-दशरुंख्यासामान्यात्-त्रब्रम् एव दश- "विराडन्रम्" दूति श्् तेः दर्शदिकस्थ जगत् विराट्लेन म्टहोत्वाऽन्रं दश तेषां दशसंख्यकानामतृणाम्। सा एषा विराट्-कन्दोरुपा दशक्षरा-क्वतम् अम्नरूपमपि कृतलवेन अब्नादी अव्नादिनी। तया बिराजा कतसंख्याभूतया दूद सव्वें दृष्टम्-दशभु दित्ु स्थित' जगत् म हि देवतादशक हित्वा स्वतन्त्रमस्ति, सुतराम् अ्रग्न्यादिषु ्तत्वेन अतृत्वं, विराट्तवेन अन्नत्व, विराज्यपि क्वतलवेन अत्तृत्वं संसाध्य देवता- दशके ऊवतत्वविराट्ताम्तवाव्रादववभावेन दृष्ट सर्व्व जगत् हृष्ट भवती त्यर्थः । य एवं वेद तस्य अस्य दद सर्व्व दृष्ट भवति, अब्रादश् भवति सः । २६। यक्षन्ततप्रतिविधानार्थमाह एष दूति। यः श्रय' पवते वायुः एष-ह वे प्रसिद्वे-यन्नः ;- वायुप्रतिष्ठितो हि यन्नः प्रसिद्ध: श्र तिषु। एष द यन् गच्छन् इद सव्वं पुनाति। यत् यम्मात् एष यन् इद सर्व्व पुनाति, तम्मात् एष एव यज्जः। तस्य गवम्भूतस्य यज्स्य वाक् च मनः च वर्त्तनी मार्गो-ताभ्यां यन्ः प्रवर्त्तते दति हेतोः। तयो: वत्तन्योः अ्रन्यतरां मनोलच्षणां वर्त्तनीं ब्रम्मा ऋत्विक् मौनि- स्वात् मनसा मननेन ध्यानेन संस्करोति। पन्यतरां वागनक्षणां वर्त्तनीं

१०म घ । 1 विद्यावल्ा। ४५५

5ध्वर्य्युरुद्गाताऽन्यतरा स यत्रोपाकृते प्रातरनुवाके पुरा परिधानीयाया ब्रह्मा व्यववदति अन्यतरामेव वर्तनीय सछ्स्करोति शेयतैऽन्यतरा स यथैकपाहुजन्नथो वैकेन चक्रेग वर्त्तमानी रिष्यत्येवमस्य यन्नो रिष्यति यन्त रिष्यन्त यजमानोऽनु रिष्यति स दष्टा पापीयान् भर्वत। अथ यत्रीपाकृते प्रातरनुवाके न पुरा परिधानीयाया ब्रह्मा व्यववदत्युभे एव वर्शनीछ सछस्कुर्व्वन्ति न होयते- जन्यतरा। स यथोभयपाद्दजन्नथोवोभाभ्यां चक्राभ्यां वर्ततमानः प्रतितिष्टत्येवमस्य यन्षः प्रतितिष्ठति यन्नं प्रतितिष्ठन्तं यजमानोऽनु प्रतितिष्ठति स द्ष्टा श्रेयान् भवति। १-५। अध्वर्य्युः उद्गाता वाचा मन्त्रोच्वारणेन संस्कुर्व्वन्ति। यत्र प्रातरमुवाके शस्ते उपाकृते प्रारब्धे स ब्रह्मा परिधानीयाय ऋय: पुरा पूर्व्व व्यव- वदति मीन परित्यजति- अन्यतराम् एव वर्तनीं वागलक्षणां संस्करोति, सुतराम् अन्धतरा मनोवर्तनी होयते छविद्रीभवति। यथा स एकपात् पुरुषः व्रजन् गच्छन्, रथः वा एकेन चक्रेग वर्त्तमानः गच्छम् रिष्यति क्षणोति एवम् अस्य यजमानस्य यन्ञ: रिव्ति च्षत प्राप्नोति। यभं रिथन्तम् अतु यजमान: सथति चषगोति। स त यन्रम् द्ृद्टा पापीयान् भवति। अरथ यत्र प्रातरनुवाके उपाऊते परिधानीयाया: ऋच: पुरा ब्रह्मा न व्यववदति, उभे एव वर्त्तनीं वर्त्तन्यी सव्वे ऋत्विजः संस्कुर्व्वन्ति, न अन्यतरा हीयते। यथा स पुरुष: उभयपात् बरजन् रथ: वा उभाभ्यां चक्राम्यां वर्स-

वेदान्तसमन्ययः।

प्रजार्पातर्लो कानभ्यतपत्तेषां तप्यमानानाथ रसान् प्रादृहृदग्नि पृथिव्या, वायुमन्तरिचादादित्य दिव:। स एतास्तिस्त्रो देवता अभ्यतपत् तासां तप्यमाना नाध रसान् प्राव्ृह्ृदग्नेक्ट चो वायोर्यजूषि सामादि- त्यात्। स एतां तयौं विद्यामभ्यतपत् तस्यास्तप्यमानाया रसान् प्रावृहड्ूरित्यृग्मो भुवरिति यजुर्भ्यः खरिति सामभ्यः । तद्यदृक्तो रिष्येत् भूः ाहेति गार्द्यपत्ये जुहुयाहचा- मेव तद्रसेनच्चीं वौर्य्य गच्चीं यज्तस्य विरिष्ट सन्दधाति।

मान: प्रतितिष्ठति अविनश्यन् वर्त्तते, एथम् अस्य यञ्नः प्रतितिष्ठति। स यज्षम् इद्दा शेयान् भवति । १-५। यभ्चरषे व्याद्टतिहोम: प्रायवित्तमतस्तदयं व्याहनगोविधालव्या इत्याह-प्रजापति: लोकान् अभ्यतपत्, तेषां तप्यमानानां लोकानां रसान् प्राव्टह्त् उद्दृतवान्। कान् रसान्। अग्निं रस पृथिव्याः, वायु रसम् प्म्तरिचात्, आदित्य रस दिव:। स प्रजापति: एताः तिस्र: देवता: अभ्यतपत्, तासां तप्यमानान र्सान् प्रावृद्दत्। कान तान् ? अग्ने: च:, वायो: यजूषि, बदि- त्यरत् साम। स प्रजापति: एतां कयीं विद्याम् अ्रभ्यतपत्। तस्या: तप्यमानायाः रसान् प्राव्ृहत्। कानृ तान्। भूः इति ऋग्भाः, भुषः इति यज्ुर्भ्य: सर् पति सामभ्यः। तत् तत यभे यदि ऋतः ऋड निमित्त' रिथेत् व्षत प्राप्ुयात् यम्नः, भू: खाड्ा इति गारईपत्ये भम्नी जुड्डयात्। तत् ततः ऋचाम्

१·मथ।] विद्यावललौ। ४५०

अथ यदि यजुष्टो रिष्येडुवः स्ापेति दद्ियाग्ौ जुहुयात् यजुषामेव तद्रसेन यनुषां वौर्य्येग यजुषां यन्तस्य विरिष्टए सन्दधाति। अथ यदि सामतो रिष्येत् सः खाहत्याहवनीये जुडु- यात् साम्नामेव तद्रसेन साम्नां वोर्य्येग साम्ां यन्तस्य विरिष्टिध सन्दधाति। तद्था लवगोन सुवर्गा सन्दध्यात् सुवर्गोन रजत रजतेन नपु चधुगा सीस' सौसेन लोह' लोहेन दारु चर्मगा। एवमेषां लोकानामासां देवतानामस्यास्वय्या विद्याया वीर्य्येग यन्नस्य विरिष्ट सन्दधाति भेषजक्वतो ह वा एष यन्ो यत्रैवंविद् ब्रह्मा भवति।

एव रसेन ऋचां वीर्य्येग ओोजसा ऋचां यम्नस्य ऋक्सम्बन्धिनी यत्स् विरिष्ट' चत सन्दधाति प्रतिसन्धत्त। पथ यदि यजुष्टः रिष्येत्, भुवः खाहा इति दक्विणाग्नी नुड्डयात्। तत् ततः यजुषाम् एव रसेन यजुषां वोर्य्येण यजुषां यन्रस्व विरिष्ट सन्दधाति। पथ यदि सामनो रिथ्येत्, सः खाह्टा इति भाहवनीये भम्नौ जुडडुयात्, तत् ततः साम्ाम् एव रसेन साखां वौय्येण सामरां यत्तस्य विरिष्टं सन्दधाति। तत् यथा लवणेन चारेग वक्रियोगात् द्रवौभूत' सुवर्ष सुवर्णेन सन्दध्यात्, रजत रजतेन, वपु त्रपुणा, सौस सौसेन, लोह' लोहेन, दारु चर्माणा सन्दध्यात्- एवम् एषां लोकानाम्, भासां देवतानाम्, बस्या: बय्या; विद्याया: ५ूर

४५८ वेदान्तसमन्वय: । एष ह वा उद्कप्रवणो यन्नो यत्नैवंविद्रह्मा भवत्येवं- विदश ह वा एषा ब्राह्मगामनु गाया यतो यत आवर्त्तते तत्तदक्छ्ति। मानवी ब्रह्मैवैक ऋत्विक कुरूनश्वाSभिरक्त्येवंविद्ध वै ब्रह्मा यन्न यजमान सव्वाधशर्त्विजोऽभिरच्ति तस्पादेव विदमेव ब्रह्मागा कुर्व्वीत नानेवंविद नानेवं विद्म्। १-१०। का, ४।६११६।१७। २७। स होवाच किं मेऽन्नं भविष्यतीति यत्कित्चि-

वोर्य्ये ग ओोजसा यन्रस्य विरिष्ट सन्दधाति। यत यन्ने एदंवित् ब्रह्मा ऋत्विक भवति, तत्र यत्त एष वै यञ्ः भेषजऊतः भेषजैन श्रषधेन दूव कतः प्रतिव्वतः संस्कृत इति यावत् भवति सुचिकित्सकेन दव ब्रह्मण इति शेष: । यत यभ्ने एवंविद् ब्रझ्मा भवत, एष ह वे यप्ः उदकप्रवग :- "एतस्वां म्रि दिशि ख्गस्य लोकस्य ह्वारम्" (श, प, व्रा ६।६।२।४) -खवर्गद्वारप्रवण: भर्वत। एवंविद ब्रह्माणम् अनु यतः यतः कमा प्रदेगात् एवा गाया ब्रह्मगः सुतिपरा आवर्त्तते-तदनुरूपव्यापार। मू्त्तिमती प्रकाशते, तत् तत् तब तत्र गच्कति प्राप्नोति परिपालय- तीति यावत्- मानव :- मोनाचरणात् मननात् ज्ानवत्वात् वा-ब्रह्मा एव एक: ऋत्विक् कुरून् कर्मन् ऋत्विजः तैः साधितानां दोषाणाम् प्रप- हाराय। अशा वड़वा योधान् आरूढ़ान् यथा अभिरक्षति, तथा एवंवित् क वे ब्रह्मा यज् यजनान सर्व्वान् च ऋत्विजः अभिरक्षति ; त्ात् एवंविदम् एव ब्रझ्माण कुर्ब्वीत, न ब्रनेवंविद' न अ्रनेव-

२9। वागादोनां संवादेन (६७) प्राणस्य श्रेष्ठत्वं प्रतिपाद्य

१०म च। ] विद्यावल्लो। ४५६

दिदमाश्वम्य आ शकुनिभ्य दति होचुस्तद्दा एतदनस्यान्न- मनो ह वै नाम प्रत्यक्ष न ह वा एवंविदि किञ्वनानन्न' भवतीति। स होवाच किं मे वासो भविष्यतीत्याप दति होचु- सस्मादा एतदशिष्यन्तः पुरसाच्चोपरिष्टाज्चाद्वि: परिद्धति लभ्षभुकोह वासो भवत्यनग्नी ह भवति। तद्वैतत् सत्यकामो जावालो गोशुतये वैयाघ्रपद्यायो- कोवाच यद्यप्येनच्कुष्काय स्थागावे ब्रूयाज्जायेरन्न वाम्म्िज छाखा: प्ररोहैयु: पलाशानीति।

तस्योपासनमाह सहेति। सह मुख्यः प्राणः उवाच,-किं मे पन्र' भवष्यति इति। आश्वम्यः आशकुनिभ्यः यत् किश्चित् दद-सव्वंः अद्यमाम सर्व्व-तत् तव भ्रब्रम् दृति व ऊचुः वागादयः। तत् वे एतत् मर्व्वम् अनस्य प्रायास्य अब्रम्। अनः दति-सर्व्वप्रकारचेष्टा- व्याप्तिगुणदर्शनात्-प्राणस्य प्रत्यक्ष नाम। एवंविदि प्राणस्य सव्वी- व्रात्तृत्वन्नानवति किश्वन न ह वे अनव्नं भवति दति। स च मुख्यप्राण उवाच-कि मे वासः भविष्यति इति। आ्रपः इति ह ऊचु: वागादयः। तम्मात् त्रब्वासत्वात् एतत् प्रन्रम् भ्र्रशि- व्यन्तः भोच्यमागा: भुक्तवन्तः च पुरस्तात् भोजनात् पूर्व्वम् उपरिष्टात् भोजनात् ऊर्द्ड च श्रद्धिः वासस्थानीयाभि: परिदधति परिहरित' कुर्व्वन्ति। एतेन किं भवति ? वास :- कर्मा (पा, २३।६८)-लभुकः लन्भनशौल: भवति प्राणः ; एवं वासीलभ्नात् पनम्नः पुनः भवति- "भोक्यमाणस्य भुक्तवतश् यदाचमन' शुद्ायं विभ्वात' तस्त्मिन् प्रायस्य वास दति दर्शनमात्रमिह्ट विधौयते।" तत् ह एतत् प्रागदर्शनं सत्यकाम: जावाल: दैयाघापद्याय व्याघ्र- पदस्यापत्याय गोश्ुतये उक्का उवाच-यद्यपि एनत् एतत् प्रापदर्भन

वेदानसमन्यय:।

अथ यदि महज्जिगमिषेदमावस्यायां दोित्वा पौ्गं- मास्याए राची सर्व्वोषधस्य मन्यं दधिमधुनोरुपमथ्य ज्येषाय श्रेष्ठाय साहेत्यागावाज्यस्य हुत्वा मन्ये सम्पात- मवनयेत्। वसिष्ठाय साहेत्यम्नावाज्यस्य हुत्वा मन्थे सम्पात- मवनयेत् प्रतिष्ठायै खाहेत्यग्नावाज्यस्य हुत्वा मन्थे सम्पा- तमवनयेदायतनाय साहेत्यग्नावाज्यस्य हुत्वा मन्ये सम्पा तमवनयेत्। अथ प्रतिसप्याञ्जली मन्थमाधाय जपत्यमोनामास्यमा हि ते सर्व्वमिदथ स हि ज्येष्ठः श्रेष्ठो राजाधिपतिः स

शुष्काय स्थाणवे ब्रूयात् प्रायवित् जायेरन् उत्पद्येरन् एव, धस्िन् स्थायो शाखा: प्ररोहेयु: पलाभानि पत्राि च दूति। अरथ अनन्तर' यदि महत् महत्व' जिगमिपेत् गन्तु प्राप्तुम् इच्छेत्, तदा पमावास्यायां दीक्षिता-दोचित इव भूमिशयनादिनियम कवत्वा-पोर्णमास्यां रात्री सर्व्वीषधस्य ग्रामारखजातस्य मन्य पि दधिमधुनो: उपमथ्य पिष्ा-ज्येषय श्रेषठाय स्वाद्दा इति धन्ना माध्यक्ष्य आवापस्थाने हुत्वा मन्य पिष्टे सम्पातं प व्मंनम्नाज्यमंसतवम् अवनयेत् भधःपातयेत्। वसिष्ठाय स्वाहा इति भम्नी भाव्यस्य इत्या मन्ये सम्पातम् भव- नयेत् ; प्रतिष्ठाय स्वाहा इति भम्नी आ्रज्यस् हुत्वा मन्ये सम्पातम् अवनयेत् ; सम्पदे स्ाडा इति भ्रम्नी आाज्यस्य हुत्वा मन्ये सम्पातम् अवनयेत् ; भायतनाय खाहा इति पम्नी माज्यस्य हुत्वा मन्ये सम्पा- तम् चवनयेत्। अथ दवनानन्तरं प्रतिखप्य भग्ने: ईषदपसत्य भच्ली मन्य पिष्टम् बाधाय जपति-"समोनामाइस्यमा डि से सर्व्वमिदम्" इत्वादि।

मा ज्यैछठए श्रैष्ठम् राज्यमाधिपत्यं समयत्वरमेवेदए सर्व्व- मसानीति। अथ खल्वेतयर्ज्चा पच्छ आचामति तत्सवितुर्वृषीमड् दूत्याचामति। वय देवस्य भोजनमित्याचामति श्रेष्ठए सर्व्वधातममित्याचामति तुर भगस्य धौमहौति सव्वें पिबति।

भ्रमः इति प्राणस्य नाम। हे सन्य, लवम् पमोनामा प्रायनामा भसि। कथम् ? हि यम्मात् ते तव चमा क्रियया सह एकम सम्बर्ध सर्व्वम् इदं जगत्। सहि प्रागाभूतः मन्य: ज्येष्ठः श्रेष: राजा अधिपतिः। स मामां ज्येछा सेछत राज्यम् भाधिपत्यं समयतु प्रापयतु, चहम् एव इद सर्व्वम् भसानि भवानि तादाक्षत्रम। धथ घनन्तरम् एतया ऋचा पच्छ: पादम :- मन्तस्येककेन पादेम एकेकग्रासम् आचामति चयति। "सत् सवितुबृंधीमहे"-इति * आचामति-सवितुः सर्व्वकर मंणासभ्यनुन्नातु: वत्ाणप्रसवितु :- ब्ो- यंदाऽपइततमस्का भवति तत्काले विकोर्णरश्मिरादित्य: सवितेति वैदिका :- तत् भोजन'-धनमिति निरुश्म्-मन्यरूपभोजन' छथ्ो- महे प्रार्थयेमहि इति मन्यम् आचामति मचवति; "वय' देवस्य भोजनम्" इति आचामति मन्य मचयति-देवस्य घोतनथोलस वयम् इति पूव्वे पान्वयः। "श्रेष्ठ' सर्व्यधातमम्" इति पाचामति भक्षयति-त्रेष्ठ प्रथस्यतम' सर्त्वधातम' सर्व्वस्य धारयिततमम् इति परेणान्वयः। "तुर भगस्य घीमषि" (५म, ८२स, १कक्) इति सव्वं पियति-भगस्य प्रातःकालीनतमजितु: चादित्यस् तुरम्- "यम: तूर्गगतिः"-इति निरत्म्-तदधिषितरिपुसंहरवसामर्थ ब्यं धोमषि चिन्तयेमदि पातमशक्यर्थमिति यावत्। एवं मन्य पिकतो भवति पापहरपमित्यभिभ्रायेण निरबशेष' मन्य पिवति।

४६२ वेदान्तसमन्वय: ।

निर्षिज्य कछस चमस वा पस्चादग्नेः संविशति चर्माषि वा स्थसिडले वा वाचंयमोऽप्रसाइ: स यदि स्विय पश्येत् समृद्' कर्म्मेति विद्यात्। तदेष प्रोक:,

यदा कर्ममसु काम्येषु स्तियछ खप्रेषु पश्यति। समद्िं तत्र जानीयात्तस्प्िन् खप्रनिदर्शन तस्मिन् खप्रनिदर्शने ॥ का, ५।७।२११-८। २८। प्राचीनशाल श्पमन्यवः सत्ययन्तः पौलुषि रिन्द्रयुम्नो भाल्ववैयो जनः शार्कराच्यो बुडिल आ्रश्वतरा- शिस्ते हैते महाशाला महाश्रोचिया: समेत्य मौमाध्- साञ्चक्र: कोन आत्मा किं ब्रह्मेति।

कंसं पानपात्र चमसं वा निर्षिज्य प्रतास्थ भग्ने: पशात् पत्राद्वाग चर्षषि वा स्थस्डिले केजलायां भूमी वा वाच यमः वाग्यतः भ्प्रसाह:' संयतचित्तः सन् संवभति खाप भजति। सयदि सप्रे स्त्रिय पश्येत् कर्मा समत्म् इति जानीयात्। तत् तस्मिन् धर्थे एष श्रोक :- यदा काम्येषु सकामेषु कर्मासु रप्रे स्त्रिय पश्यति, तस्िमिन् खप्ननिदर्शने तत्र कर्मरयि समृतिं सफलतां जानोयात्। डिरुत्ि: कमंम्माश्यर्था। २८। वैखवानरविद्यारभ्यते प्राचीनशाल इति। भपमन्यवः उप- मन्योरपत्यं प्राचीनशाल:, पीलुषिः पुलुषस्यापत्यं सत्ययभ्नः, भाज्जवेय: भज्ञवेरपत्यम् इन्द्रधुम्न्न:, शार्कवाच्य: शर्कराचस्यापत्यम् जनः, पाश्- तराखिवि: पसवतराखस्यापत्यं दुडिन:, ते ह एते महायासा: मह्ा- गहस्था:, महाव्ीजिया: युमाध्ययनहृत्तमम्पत्राः समेत्य सनूय मोमांसा विचारणां चक्र: जनवन्त :- को नः प्रम्माकम् थाला, किं ब्रम्म इति।

१०म ५ 1 ] विद्यावसा। ४६२

ते ह सम्पादयास्क्रुरुददालकोवे भगवन्तोऽयमारृथि: सम्प्रतोममात्मान वैश्वानरमध्येति तए इन्ताभ्यागच्छा- मेति त् हाम्याजग्मु: । सह सम्पादयास्जकार प्रत्यन्ति मामिमे महाशाला महाश्रोव्रियास्त भ्यो न सर्व्वमिव प्रतिपत्सा इन्ताहमन्य- मभ्यनुभासानौति। तान् होवाचाश्वपतिर्वे भगवन्तोऽय कैकेयः सम्प्रती- ममात्मान' वैश्वानरमध्येति तए हन्ताभ्यागच्छामेति, तथ हाम्याजग्मुः । तभ्यो ह प्राप्तेभ्य: पृथगर्हागि कारयास्जकार स ह प्रातः सञ्जिहान उवाच न मे सेनो जनपदे न कदर्य्यों

हे भगवन्तः, आरुषि: प्ररुणस्यापत्यम् उहालक: वै इमम् पालमान वैश्वानरम् अध्येति सपरति जानाति। इन्स-वाक्वारभो-तम् प्भ्या- गच्छाम इति ते पुनः सम्पादयास्क्रु: ऐकमत्येन निव्चितवन्तः। एवं निश्चित्य ते पुनः प्रभ्याजरमुः । स भरुणि: पुनः तान् दृष्टैव सम्पादयाच्जकार मन्त्ितवान्-इमे महाशाला: महाय्ोतिया: संप्रक्चन्ति, तभ्यः पत्ान सर्व्वं प्रम्नोत्तर- समग्रविषयन्नम् दव न प्रतिपत्स्ये न खौकरिष्यामि। इन्त, बहम् प्रन्थम् उपदेष्टारम् पनुशासानि वच्यामि पति। तान् समागतान् पुनः स उवाच-हे भगवन्तः, कैकेयः वैकयस्य अपत्यम् अशपतिः वे सम्प्रति इमम् पव्मान' दैखानरम् भध्येति। इन्स, तम् प्रभ्यागच्काम इति। इत्युक्ता सम् प्रखपति' ते अभ्याजग्मुः । नभ्यः पुनः प्राप्तंभ्यः भागतेभ्य: स पख्पति: पृथक् पृथक् पर्दाचि भईशानि कारयाधकार भृत्ये: पुरोद्टितेय। स पुनः प्रातः सच्न्िह्ञान:

४६४ वैदान्तसमन्ययः। न मद्पो नानाहितागिर्नाविद्ाव् खेरी खैरिगी कुतो यच्यमाणो वै भगवन्तोSइमस्मि यावदेकैकस्मा न्टत्विजे धन दास्यामि तावजगवह्वो दास्यामि वसन्तु भगवन्त दूति।

ते होचुर्येन हैवार्थेन पुरुषस्चरेत् तं हैव वदेदात्मान- मेवेम' वैश्वानर सम्प्रत्यध्य षि तमेव नो ब्रूहौति।

तान् होवाच प्रातर्वो प्रतिवक्ताऽस्मीति ते ह समित्- पागयः पूर्व्वा्त प्रतिचक्रमिरे तान् हानुपनीयैवैतटु वाच।१-9।

य्यां परित्यजन् उवाच परिग्रहादीषसंसूचनाय-मे मम जनपदे न स्तेन: परस्ापहर्त्ता, न कदर्य: प्रदाता, न मद्यपः, न अनाद्िताग्निः, न अविद्ाम, न खैरी परदरिषु गन्ता कुतः खेरिणी दुष्टाचारिगी स्थात्। हे भगवन्तः, शरह' वे यच्ामाणः यत्र चिकौरषः अरसत्ि एके- कस्म ऋत्विजे यावत् धन दास्यामि भगवङ्गाः तावत् धन' दास्यामि। भगवन्तः वसन्तु इति। ते पुनः अचु :- येन एव अर्थन प्रयोजनेन पुरुषः चरेत् गच्केत्, त' पुनः एव अथं वदेत्। न वय धनार्थिन: किन्ताि दैखानरन्नाना- र्थिन:, सुतराम्-आात्मानम् एव इम' वैशवानर सम्पति षध्यषि सभ्यक् जानासि, तम् एव नः भस्मभ्य ब्रूहि। तान् पुनः पखपतिः उवाच-प्रातः वः युभ्भ्य प्रतिवक्ास्मि प्रतिवाकं दातास्मि। ते पुनः समित्पाययः अपरेद्ुः पूर्व्वासे प्रति- चक्रमिरे गतवन्तः। तान् पुनः प्रसग्यग्भावेम वैख्ानरोपासनथोललात् पनुपनीय एव उपमयनमअततवैव एतत् वैख्वानरविभ्वानम् उवाच। १-७1

विद्यावजो। भौपमन्यव, कं त्वमात्मानमुपास द्तिः दिवमेव भगवो राजन्विति होवाचैष वै सुतेजा भात्मा वैश्वावरी- डयं त्वमात्मानसुपासे तम्मात्तव सुत प्रसुतमासुत कुले दश्यते। बत्स्यन्न' पश्यसि प्रियमत्तान्न पश्यति प्रिय भवत्वस्य ब्रह्मवर्च्चस' कुले य एतमेवमात्मान वैश्वानरमुपास्त मूर्दा त्वेष आत्मन दूति होवाच मूदा ते व्यपतिष्यद्यन्मां नाग- मिष्य दूति। १-२। अथ होवाच सत्ययन्तं पौलुषि प्राचीनयोग्य क स्वमात्मानमुपास द्रत्यादित्यमेव भगवो राजन्निति होवा- चैष वै विश्वरूप आात्मा वैश्वानरोऽय त्वमात्मानमुपास तस्मात्तव वह विश्वरूप कुले दश्यते।

है शपमन्यव, कम् आतान त्म् उपासे इति। है भगव: भगवन् राजन्, दिव दुलोकम् एव आत्मान पुनः इति श्रौपमन्यव उवाच। एष वै अ्रय सुतेजा: भोभनतेजाः इति प्रसिद्ध: वैखवानरः पात्मा, तम् भाम्मानं त्म् उपाससे। तम्मात् तव कुले सुतम् पभिषुत सोमरूप' लताट्रव्य प्रसुत' प्रकर्षेच सुतम, चासुतव्व यच्ीयदिनगणीषु दृश्यते। अतएव त्वम् भरब्रम् प्रत्सि प्रिय' पश्यसि। पन्योऽषि य एतम् पत्मान वैखवानरभ् एवम् उपास्ते, स प्रन्रम् प्र्त्ति प्रिय पश्यति, भस्य कुले ब्रह्मवर्ञसं भवति। एष तु वैशवानरस्य भत्मनः सूदा इति पुनः ऋशपतिरुवाच-यत् यदि माम् न भागमिष्यः, मूदा ते व्यप- तिष्यत् इति। असमग्रे समग्रबुद्दोपासनादिति भाव: । १।२। पथ स पुनः सत्ययन्न पौलुषिम् उवाच-हे म्राचौनयोग्य, कम्

वेदान्तसमन्वयः। [१न *:

प्रषृत्तोऽखतरीरयो दासोनिष्कीऽत्स्यन्नं पश्यसि प्रियमत्यन्र पश्वति प्रिय भवत्यस्य ब्रह्मवर्च्चस कुले य एतमेवमात्मान वैश्वानरमुपासे चन्ुष्ट्र तदात्मन दति शेवाचान्धोऽभविष्योयन्मां नागमिष्य दति । १-२। अथ होवाचेन्द्रयुम्न भा्यवेय वैयाघ्रपद्य कं त्वमा- त्मानमुपास दति वायुमेव भगवो राजन्निति होवाचैष वै पृथग्वत्मात्मा वैश्वानरो यं त्वमात्मानमुपासे तम्मात्वां पृथग्बलय भायन्ति पृथग्रथश्रेगयोऽनुयन्ति।

भामान लम् उपासे इति। हे भगवः भगवन् राजन्, आादित्यम् एव इति स पुनः उवाच। एव वेथय विश्रूप: विविधरुपः भामा वेश्वानरः तम् चालान लम् उपासे। तत्मात् तव कुले बडु विविध विशवरूयम् रहासुवार्थमुपकरण' दृश्यते। त्वाममु प्रष्टत्त: भखतरीरथ: दासौनिष्क: दासौभिर्युक: हारः पतृसि पबम् पश्यसि प्रियम्। धन्योदषि यः एतम् भालमान वैज्ा- नरम् एवम् उपास्ते, स प्रत्रम् पत्ति प्रिय पश्यति, भस्य कुले ब्रह्ममर्पर्स भवति। एतत् तु भामनः चत्रुः इति पुनः उवाच पखपतिः, यत् यदि मां न भागमिष्य: पन्धः पभविष्य: इति-ससमद्रे समप्रबुद्धोपा- सनादिति भाव: । १।२। पथ इन्द्रघुख भाल्वेय स उवाच-हे वैयाघ्रपद्य, कम् बालन त्वम् उपास्से इति। ह भगवः भगवन् राजनृ, वायुम् एव इति स उवाच। एव वे अय पृथग्वर्का पृथक् नाना वर्मानि यस् वायो: स इव पृथग्वर्मा विविधमार्मसनरणशीद: पाना वेखानरः, तम् चालान तवम् उपासो।. तस्मात् त्वां पथम्वलय: नामाविधवस्त्रान्नादय: पायन्ति भागच्कन्ति, पथप्रचयेषय: पपि ताम् पनुयन्त।

विद्यावजो।

अत्खन्न' पश्यसि प्रियमत्यन्न' पश्यति प्रियं मवत्यस्य ब्रह्मवच्च सं कुले य एतमेवमात्मान वैश्वानरसुपास प्रायस्वेष आात्मन दति होवाच प्रागल उदक्रमिष्यद्यन्ता नागमिष्य दति। १।२। अथ होवाच जनए शार्कराच्य के लमात्मानमुपास्स दूत्याकाशमेव भगवो राजन्निति शोवाचैष वे बहुल भात्मा वैश्वानरोऽय' त्वमात्मानमुपास्से तम्मात्त्वं बहुलोऽसि प्रजया च धनेन च। अत्स्यन्न' पश्यसि प्रियमत्यन्न' पश्यति प्रियं भवत्यस् ब्रह्मवच्चस कुले य एतमेवमात्मान वैश्वानरसुपास सन्देहस्वेष आात्मन दूति होवाच सन्देहस्ते व्यशोर्य्यद्यन्मरां नागमिष्य दूति । १-२।

पतएव पत्रम् पत्सि प्रिय पशवस्ति त्वम्। धन्वोषि य एतम् भातान' वेश्वानरम् एवम् उपास्ते, स चन्रम् प्रत्ति प्रिय पश्वति- भस्व कुले म्ह्मवर्चस भवति। एष तु चावनः म्रायः पति पुनः अखपति: इ्रवाच-यत् यदि मां न यागमिथ: ते तव प्रायः उदकमि- वत् इति। परसमग्रे समन्रबुद्दोपासनादिति भाव: । १२। भथ जन पुनः स उवाच-हे शार्वराच्य, कम् पामान त्म् उपास् इति। है भगवः भगवभ् राजन्, वाकाशम् एव इति पुनः स उवाच। एष वै घय बहुलः सर्व्वगतत्वात् भाता देखानरः। सम् बामान तम् उपासा, तम्मात् त्व' प्रजया व धनेन च बहुल: भसि। पतएव त्वम् भब्रम् भत्सि, प्रिय पश्यसि। बन्योऽपि यः एतम् पात्मान वैख्वानरम् एवम् उपास्ते स परन्रम् पत्ति प्रिय पखवति पख

8६८ वेदान्तसमव्वय: ।

पथ होवाच बुडिलमाशवतराशविं वैयाघ्रपद्य क त्वमात्मानमुपास्स दूत्यपएव भगवो राजब्विति होवाचैष वै रयिरात्मा वैश्वाबरोऽयं त्वमात्मानमुपाससे तत्ात्व रविमान् पुष्टिमानसि। अत्स्यन्न' पश्यसि प्रियमत्तान्न' पशवति प्रिय भक्त्यस्य ब्रह्मवच्च सं कुले य एतमेषमात्मानं वैश्वानरमुपासे वस्ति- स्वष आत्मन द्रति होवाच वस्तिस्त व्यमेत्स्यद्यन्मा नागमिप्य इति। १।२।

कुले ब्रह्मवर्स्नस भवति। एष तु भवमनः सन्देहः मध्यमशरीरम् इ्ति पुनः स उवाच; ते तव सन्देश :- उपचयसामान्यत्वात् दिहतेर्देंहस्य सन्देहस्य चोत्पत्तेरपसर्गस्य सार्थकत्वे सन्देहस्य संशयार्थत्वात् अत्र पुनर्निरर्थकत्वेन-धरीर प्रशोर्यत् शोर्या: अभविष्यत्, यत् यदि मां न आगमिथ्य: दति। असमग्रे समग्रबुद्धोपासनादिति भाव: । १।२१ अथ पुनः बुडिलम् आश्वतराशिं स उवाच-ह वैयाघ्रपद्य, कम् आत्मान त्वम् उपास्स इति। हे भगवः भगवन् राजन्, था एव इूति स पुनः उवाच। एष वै अय रयिः धनसवरूप: आत्मा वैखवानरः तम् आत्मान त्वम् उपास। तस्मात् त्वं रविमान् धनवान् पुष्टिमान् प्सि। अतएव त्वम् अब्रम् अतृससि प्रिय पश्यसि। अन्योऽपि यः एतम् पालमान वश्वानरम् एवम् उपास स अन्रम् अ्त्ति प्रिय पश्यति, अस्य कुले ब्रह्मवस्नस' भवति। एष तु आालमनः वस्ति: इति पुन- रवाच पशपतिः, यत् यदि मां न आगमिथ्या, ते तव वस्ति: व्यमेत्स्यत् मिन्रोऽभविष्यत् दति। पसमय्रे समग्रबुद्दरोपासनादिति भाव: । श२ ।

१०म थ+ ] विद्यावली। ४६६

अथ होवाचौददालकमारुगि गौतम कं लवमात्मान- मुपास्स दति पृथिवीमेव भगवो राजब्निति शेवाचैष वै प्रतिष्ठात्मा वैश्वानरोऽय त्वमात्मानमुपास्से तम्मात्वं प्रतिष्ठितोऽसि प्रजया च पशुभिख्न। अत्स्यन्न पश्यसि प्रियमत्यन्न' पश्यति प्रिय भवत्यस्य ब्रह्मवच्चस कुले य एतमेवमात्मान वैशवानरमुपास पादी त्वेतावात्मन दूति होवाच पाटो ते व्यम्नास्थेतां यन्मां नार्गमष्य दति । १।२। तान् होवाचैते वै खलु यूयं पृथगिवेममात्मानं वैश्वा- नर विद्वांसोऽन्नमत्थ यसत्व तमेवं प्रादेशमात्रमभिविमान- मात्मान' वैश्वानरमुपास्त स सर्व्वेषु लोकेषु सर्व्वेषु भूतेषु सव्वेष्वात्मखन्नमत्ति।

अथ पुनः स उवाच उहालकम् पारृगिम्-हे गौतम, कम् आवमान त्वम् उपासा इति। है भगवः भगवन् राजन्, पृथिवौम् एव सपुनः उवाच। एष वे अय प्रतिष्ठा व खानरपादरूप: चात वखानरः। तम् प्मान त्वम् उपासे। तम्मात् लवं प्रजया च पशुभि: च प्रतिष्ठितः भसि। अतएव त्वम् अन्रम् पत्षि प्रिय' पश्यसि। अन्योऽपि यः एतम् आाव्मान वशानरम् एवम् उपास्ते स पब्रम् भत्ति प्रिय पश्यति, अस्य कुले ब्रह्मवर्च्चसं भवति। एती तु भानः पादी इति उवाच पखपतिः। यत् यदि मां म भागमिष्य: ते तव पादो व्यन्ास्थेतां विम्ल्वानी भिथिलीभूती अभविषेताम् इति। परसमग्रे समग्रवुधनोपा- सनादिति भाव: । तान् पुनः स उवाच-एसे यूयं वे खलु दमम् भालान दैखामरम्

४७ वेदान्तसमन्बब: । तस T वा एतसात्नो वैश्वानरख मूर्डेब सुतीजा- यचुर्विश्वरूप: प्राथः पृथग्वत्मांत्मा सन्देहे बडुली बस्ति- रेव रवि: पृथिका पादौ उरएव वेदिर्लोमानि वहिक दयं गार्हपत्यो मनोऽन्वाहार्य्यपचन आास्यमाइवनीयः । १२। तद्इत प्रथममागच्क्ेत्तबोमीयए स यां प्रथमा- माहुति जुड्डयातां जुड्डयात् प्रागाय साहेति प्राय- सृप्यति। प्राणे टप्यति चनुस्त प्यति चक्षुषि तप्यत्यादित्यस्तृ प्य- त्यादित्ये प्यति दौस प्यति दिवि तप्यन्तां यत्किञ्व दोद्यादित्यसाधितिष्ठतखतृप्यति तखानुतप्तिं तप्यति प्रजया पशुभिरव्रादान तेजसा ब्रह्मवर्च्च सेनेति। १।२।

एकमपि परथगिव विद्ांस: जानन्तः भन्नम् बत्थ। यः तु पुनः एवम् वेखानर' प्रादेभमाधन्-प्रादेशेः धुमूडादिभि: पादास्तेः मौयते प्ायते इति प्रादेशमान: तद्रूपम्-प्रभिविमान-पहम् भमिति चाभिमुख्येन विमोयते भायते इति भभिविमान: तम्-ब्ालान' वेश्ानरम् उपासे, स सव्मेतु जोकेषु स्र्व्वेषु भूतेषु स्व्वेषु भ्ात्मसु पन्रम् पत्ति। तस्वद्ट वा एतसालन इति पूर्वव' व्याख्यातम् (२।१२ )। १।२ । यत् यस्मात् उसःस्नमेव स्वण्डिल शोमन्धेवास्तोमकुृशा इनमो- सुखान्धेव मारईपत्यान्याक्यार्थ्पचनाइवनौयाम्नयः, तत् तम्मात् यत् भत्नम् पय्' भोजनवासे प्रथमम् भागच्छेव् तत् शोमोय' होतव्यम्। स भोत्ा यां प्रथमाम् भाष्ृतिम् भवदानप्रमाणमनम् खमुखे जुड्डयात्, तां "प्रापाय खाहा" इति सुड्यात्। तथा प्राणः तप्ति। प्राये ढमति पति चह: सम्यति, चस्ुषि तम्यति सति भदित्य:

विद्यावजी।

मथ यां द्वितीयां नुड्डयात् तां जुडुयाद्यानाय खाहृति व्यानसृ प्यति। व्याने तपाति श्रेच तपाति श्रोवे टपा्रति चन्द्रमा- सृ पाति चन्द्रमसि पा्रति दिशस्त प्यन्ति दिसु दपान्तीषु यत्किञ्च दिशस चन्द्रमाश्चाधितिष्ठन्ति तत्तृपाति तस्यानु- तृप्तिं तृपाति प्रजया पशुभिरन्नादान तेजसा ब्रह्मवच्च- सैनेति। १२। चथ यां तृतीयां जुड्ुयात्तां जुड्डयादपानाय साहे- त्यपानसृ पपातति। अपाने तृपारति वाकृतृपाति वाचि तृपान्त्यामग्निसत-

वप्यति, आदित्ये सप्यति सति यौ: तप्यति, दिवि हम्यमयां सत्यां घ्ो: च आादित्य: च यत्किस्व प्धितिष्ठतः तत् तप्यति, तस्य प्तिम् धनु भोत्ञा प्रजया पशभि: प्रवादेन तेजसा ब्रह्मवस सेन दप्यति इति ।१।२। पथ यां द्वितौयाम् भाष्ततिं सुड्ुयात् तां "व्यानाय खाहा" इति जुडुयात्। तया व्यान: त्प्यति। व्याने तप्यति सति त्रोच तप्यति, ोचे दप्यति सति चन्द्रमा: दप्यति, चन्द्रमसि तप्यति सति दिश: सप्यन्ति, दिनुः तप्यन्तोषु सतीषु दिश: च चन्द्रमा: च यत्किश् पधितिष्ठन्ति तत् तप्यति, तस्य टप्तिम् अनु भोत्ता प्रजया पशभि: बबावेन तेजसा ब्रह्मवच्च सेन दपति इति । १।२। पथ यां ततोयाम् भादृति जुड्ड्यात् ताम् चपानाय खाह्ता" इति नुड्ुयात्। तथा चपानः त्टपातति। पूवाने तृपाति सति वाक् तृपाति, वाचि तृषान्तरां सत्यां चब्नि: नृपपति, धन्नो तृपाति सति पृविषो मृप्यति, पुबिष्यां तृष्यन्तर्यां सत्यां

४०२ वैदान्तसमन्वयः । पात्यमी तृपाति पृथिवौ तृपाति पृथिव्यां तृपान्तां यत् किश्व पृथिवौ चाग्निसाधितिष्ठतखत् तृमाति तसयानु- तृप्नि तृपाति प्रजया पशुभिरव्नाद्न तेजसा ब्रह्मवच्चसे- नेति। १२। अथ यां चतुर्थी जुड्यात् तां जुड्डयात् समानाय साहेति समानसृ पाति। समाने तृपाति मनस्तृ पाति मनसि तृपारति पर्ष्जन्य- सृपाति पर्ज्जन्ये तृपाति विदुात्तृपाति विदुाति तृपान्तयां यत् किञ्व विद्युचच पज्ज न्यश्नाधितिष्ठतस्त्तृपाति तस्या- नुतृप्तिं तृपाति प्रजया पशुभिरन्नादन तैजसा ब्रह्मवच्चसे- नेति। १२। अथ यां पञ्चमी जुख्यान् तां जुह्यादुदानाय खाहे- त्युदानसृ पाति।

पृथिवो च अम्नि: च यत्किस्व अधितिष्ठतः तत् तृपा्रति तस्य तृप्रिम अनु भोत्ा प्रजया पशुभि: प्रब्ादेन तेजसा ब्रह्मवच्च सेन तृपर्ग इति । १२। भथ यां चतुर्थीम् पष्ुति जहुयात् तां "समानाय स्ाह्या" दूति जुडुयात्। तया समान: तृपाति। समाने तृपप्रति सति मनः तृपाति, मनसि तृपा्रति सति पर्ष्जन्यः तृपप्रति, पर्ज्जन्धे तृपाति सति विद्युत् तृपा्रति, विद्युति तृपान्तगं सत्यां विद्युत् च पर्ज्जन्य: पैं यत्किश्व पधितिष्ठतः तत् तृपाति, तस्य मृप्तिम् अनु भोत्ता प्रजया पशभि: पबाधेन तैजसा ब्रह्मवच्च सेन तृपाति ।१।२। भथ यां पश्चमीम् आप्कुति जुष्डुयात् ताम् "उदानाय खाहा" इति जुड्ुयात्। तया उदान: तृपाति।

विद्यावलो। ४०३ उदाने तृपाति वायुस्तृ प्यति वायौ तृप्यत्याकाशस प्य- त्याकाशे टपाति यत् किश्व वायुश्चाकाशसाधितिश्ठ्तखत् तृनाति तस्यानुतप्िं तपाति प्रजया पशुभिरव्नाद्न तेजसा ब्रह्मवर्चसैनेति। १।२1 स य दूदमविद्वानग्निहोत् जुहोति यथाङ्गारानपोह्य भस्मनि जुहुयात्ताट्टक् तत् स्यात्। अथ य एतदेव विद्वानग्निहीच जुहोति तस्य सर्व्वषु लोकषु सर्व्वेषु भृतेषु सर्व्वेष्वात्मसु हुत भवति। तद्यथेणोकातूलमग्नी प्रोत प्रदूयेतैव हास्य स्व्दे पाप्मानः प्रदूयन्े य एतदेव विद्वानगिरिहोत जुहोति।

उदाने तृपाति सति वायुः तृपा्ति, वायो तृपाति सति प्रकाशः तृपाति, आकाश तृपा्रति सति वायुः च आ्रकाशः च यत्किश्व भि- तिष्ठतः तत् तृपपति, तस्य तृप्तिम् अ्नु भोत्ता प्रजया पशुभि: अ्रब्राद्येन तेजसा ब्रह्मवच्च सेन तृपाति द्ूति। स यः दद' वैख्वानरदर्शनम् अ्र््रविद्वान् सन् अग्निहोत्र जुद्ोति अङ्भारान् श्राहुतियोग्यान् अपोह परिहाय भस्तनि यथा जुडुयात् ताहक् तत्तुत्य तस्य तत् अग्निष्होत्र स्यात्। प्रसिद्दाग्निहोत्निन्दया दैखानरविदोऽगिनिहोत स्तूयते। श्रेषठत्वमस्य फलेन प्रतिपादयति-भ्रथ यः एतत् दैखवानराम्नि- होत्रम् एवं विद्वान् अग्निहोत साम्पादिक जुद्दोति तस्य सव्वेषु लोकेषु सर्व्वेषु भूतेषु सव्वषु आत्मसु हुत भवति। न केवलमिदमव फल किन्त्हहिं-तद्यथा दषिकातूलम् बग्नौ प्रोत प्रच्िप्त' प्रदूयेत प्रदध्येत, एवं पुनः भस्य सब्वें पाप्मानः प्रदूयन्ते दद्न्ते, य एतत् एवं विद्वान् भम्निहोत्र जुहोति। ६०

वेदान्तसमन्वयः ।

तस्मादु हैवंविद्याययपि चरडालायोच्छिषं पुयक्े दा ममनि हैवास्य तडेश्वानर हुतए स्यादिति तदेषशोकः। यथेश सुधिता बाला मातर' पर्य्युपासते। एव सर्व्वाषि भूतान्यगिशेतरमुपासते दूत्यगिषोष- मुपासत दूति। १-६। झा, ५२११-२४। २६। उषा वा अशवस्य मेध्यस्य शिर:। सूर्य्यश्चन्तु- र्वाच: प्रागो व्यात्तमम्नि्वैश्वानरः संवत्सरभात्मा पश्वस्य मेध्यस्य। यौ: पृष्ठमन्तरीक्षमुदर पृथिवौ पाजस्यम्। दिश: पाप्वे भवान्तरदिश: पर्शवः फतवोऽङ्गानि मासा- सार्ईमासाख् पव्वीरयहीराजागि प्रतिष्ठा नच्षवान्यस्थौनि

तस्मात् पुनः एवंवित् यद्यपि चणडालाय उ्किष्टार्नड्चाय उ्क्रिं प्रयच्के त् दद्यात् भस्य पुनरेष पात्मनि वेखानरे तत् उच्किष्टं इुत स्यात् इति। तत् तस्मिनर्थे एष स्रोकः । यथा दहलोके सुधिता: वुभुचिता: बाला: मातर पर्य्युपासते- कदा नो मातानं प्रदास्यतोति, एवं हि सव्वायि भूतानि पम्चादीनि पम्निहोतं वैखवानरविदः भोजनम् उपासते-कदा तसी भीखर कति। जगत् सर्ज्व विद्न्नोजने तृप्त भवतोत्यर्थः। द्विरुत्किरध्यायसमा- स्यर्था।१-४। २८। पखमेधविद्जानेऽखस्य प्राधान्यात् तद्विषयकमेव दर्शनमु- चते, मैध्यस्य यज्चीयस्य भशस्य उषा वे शिरः, सूर्य: चसतुः, वातः प्रापः, व्यास्तं विव्ृतं सुखं दैखवानरः प्रग्निः,संवत्सरः भाता। अशस्य मेध्यस्वेति पुनर्व्वचन सर्व्वतानुषङ्गार्थम्। घो: पृष्ठम, धन्तरिक्षम् उदर, पृथिवी पाजस्यं-पादासनस्थानमित्यर्थ :- दिश: पार्खे, पवान्तरदिशः भाम्ने- याद्या: पर्शवः पाखीस्थोनि, ऋतवः प्रङ्गानि, मासा: च भर्धमासा: च प्व्वापि सं्यः, घहोरानाषि प्रतिष्ठा: पादा:, नवनाषि बखोनि,

१०म थ । ] विद्यावजौ। ४०५

नभो मांसानि। अवध्यं सिकता: सिन्धवो गुददा यक्कच्व क्रोमानस् प्व्वता ोषधयश् वनस्पतयस लोमानि उद्यन्नु पूर्व्वार्दो निम्नोचन् जघनार्धो यदिजुस्भते तदिद्यो तते यद्विधूनते तत् सनयति यन्मेइति तद्वर्षति वागे- वास्य वाक्। अहर्वा पश्व पुरसान्महिमान्वजायत तस्य पूर्व्वे समुद्रे योनी-राचिरेनम्पश्चान्महिमान्वजायत तस्यापरे समुद्रे योनिरेतौ वा अश्वं महिमानावभितः सम्बभूवतुः। इयो भूत्वा देवानवहत् वाजी गन्धर्व्वानव्वासुरानपो मनुष्यान् समुद्रएवास्य बन्धुः समुद्रो योनिः । वृह्ट, शशश२।

नभः मांसानि। सिकता: लवध्यम् उदरख्मर्वजोर्णमशनम्, सिन्धवः नधय: गुदा :- गुद कोड़ायां कुशनाकुञ्ना्म्यां क्रोड़नसाभाव्यात्- नाता:, पर्व्वता: यक्कत् व कालज कुपेरदचिणपार्शस्थम, क्रमानः च- बहुवचन दचिणादिविभागापेक्ष-क्रम पुफ्फुसः च, भोषधयस वन- स्तयः च लोमानि, उद्यन् भादित्यः भामध्यान्ञात् पूर्व्वार्ईः प्रखस्य नामे: अर्द्धम, मध्याक्कात् निम्नोचन् प्रस्तयन् चादित्य: जघमार्ईः नामे: पधः, यत् विजृन्वते गानाषि विनामयति विचिपति तत् विद्योतती -जृश्भप' विद्योतनमिति यावत्। यत् विधूनते गात्राणि कम्पयति तत् सनयति-गाव्धूनन' गर्ज्जनमिति यावत्। यत् मेहति मूत् करोति तत् वर्षति-मूतकरण वर्षणमिति यावत्। वाक् एव धस्य पशस्य वाक् हेषितम्। अखं पुरस्तात् महिमा-हवनीयद्रव्याधार: सोवर्ष :- वे पथ: दिनम् चन्वजायत पभवत्, तस्य पाधारस्य योगि: स्थितिस्थान पूव्ये समुद्रे-विभततिव्यत्ययेन-पूर्व्व समुङ्र, एनम् पख' पयात् मचिमा

४०६ वेदानसमन्वयः ।

३०। तदेतत् प्रेय: पुवात् प्रेयोवित्तात् प्रेयोऽन्य स्मात् सर्व्वेस्मादन्तरतर' यदयमात्मा। स योऽन्यमात्मन: प्रिय ब्रूवाा ब्रूयात् प्रिय रोत्स्यतीतीश्वरोह तथैव स्यादात्मानमेव प्रियमुपासीत स य आत्तामेव प्रिय- मुपास्ते न हास्य प्रिय प्रमायुक भवति। द, ३।४।८।

-हवनीयद्रव्याधार: राजतः-राचिः पन्वजायत प्रभवत्, तस्य बाधा- रस्य योनि: स्थितिस्थान अपरे समुद्रे-विभत्निव्यत्ययेन-प्रपरः पसिम: समुद्रः । एती सोवणंरजतहवनीयद्रव्याधारी म् उभयतः -संभ्नपनात् पूर्व्व पशाञ्च स्थापिती-महिमानी संबभू पखवस्य महत्त्वच्ञापकत्वात्। अखो हि हयः भूत्वा देवान् अवस बाजी भूता गन्धव्वान् प्रवहृत्, अ्ी भूता असुान् अ्रवहहत्। : एव अस्य बन्धु: बन्धनगङ्ग:, समुद्रः एव अस्य वोनि: कारगम् पा्तिं प्रति। समुद्रः परमात्मेति भाष्यकारः, समुत्पद भूतानि द यस्मि- त्निति व्युत्पत्ेति टोकाऊत्। ३०। प्रियल्ं परमात्मनोऽन्तरतमत्वादतस्तस्योपासनये ऊतार्थ- तत्याह तद्तदिति। तत् एतत् श्रत्मतत्त्व पुतात् प्रेयः प्रियतर', वित्तात् प्रेय: प्रियतरम्, अन्यस्मात् सर्त्वस्मात् प्रेय प्रियतरम्। कथम् ? यत् यस्मात् अयम् आत्मा आत्मतत्वम् अन्तरतर' सब्रिक्रटम् प्राणादिभ्यः सर्व्वेभ्यः-सन्निक्वष्टत्व हि प्रियत्वे हेतुः। म यः कव्वित् साधकः अन्यं पुतादिकं प्रिय ब्रूवाग जन ब्रृयात् कथयेत् प्रिय ते रोत्स्यत प्रायासंरोध विनाश यास्यति इति ईश्वरः वक्रं समर्थः । कथम् ? तदव स्थात् प्राणसंरोधम् एव यायात्। एवं सति किं कर्त्त- व्यम् ? आत्मान परमात्मानम् एव प्रियम् उपासोत। सयः कव्वित् साधक: आत्मान परमात्मानम् एव प्रियम् उपास्ते, न पुनः भ्स्य साधकस्य प्रिय' प्रमायुक मरणशीन भवति।

विद्यावल्ली।

३१। यत् सप्तान्नानि मेधया तपसाऽजनयत् पिता। एकमस्य साधारग द्वे देवानभाजयत्। चीखया- त्मनेऽकुरुत पशुभ्यएक प्रायक्त्। तस्तिन् सव्वं प्रति- छ्ठित यञ्च प्रागिति यञ्च न। कस्मात् तानि न चीयन्ते द्यमानानि सर्व्वदा। यो वै तामचिति" वेद सोऽन्न- मत्ति प्रतोक्षेन। स देवानपि गक्कति स अर्ज्जमुपनौव- तीति खोकाः । यत् सप्तान्नानि मेधया तमसाऽजनयत् पितेति। मेधया हि तपसा जनयत् पितेकमस्य साधारगमितीद- मेवास्य तत् साधारगमन्न यदिदमद्यते। स य एतट्-

३१ । कार्य्यकारणातमकमिद सर्व्व जगत् भोतृभोग्यरूपसुपा- स्तिविषयत्वोनोपस्थाप्यते यदिति। पिता प्रजापतिः मेधया प्रच्नया विज्ञानेन तपसा कर्सेणा क्रियाशतया च सप्त प्ब्मानि यत् प्रजनयत्, तत् प्रकाशयिष्याम दति वाक्यशेषः । अस्य सप्तधा विभत्तस्य परब्नस्य एक साधारण सर्व्वप्राणिसाधारणम्, हे अन्ने देवान् स अ्रभाजयत्, तीषि मनोवाकप्रायरुपाणि (७११ ) प्रवानि प्रात्मने प्रकुरुत, एकम् परब्र पशुभ्य: प्रायच्कत्। यत् च प्राणिति यत् च न प्रागिति सव्वं तत् तस्मिन् पखन प्रतिष्ठितम्। कस्मात् तानि परवानि सर्व्वदा अद्यमानानि न चीयन्ते ? यो वे ताम् अकितिम् पक्षयकार वेद स प्रतोकेन सुखेन अन्रम् अत्ति, स अज्जेम् प्रमृत उपजीवति, स देवान् अपि गच्छति-कायमनोवाक्वेष्टया प्रन्जानेन च भोकृतया मित्यकालस्थितेर त्रानामप्यक्षयत्वमिति प्रश्नस्योत्तरम्। इति श्रोकाः। एषां सोकानां व्याख्यानं सयं ब्राह्मयं विदधाति पादशो म्टशोला यदिति। "यत् सपताद्ञानि मेधया तपसाऽजनयन् पिक्ता" इति।

पासे न स पाप्मनो व्यावसते मिनए खेतहे। देवान- माजयदिति इुतस प्रहुतस् तडेवेम्यी नुदति च प्रजु-

स्यात् पशु्य एकं प्रायच्कदिति तत् पयः। पयोद्चेवाय्े मनुष्यास् पशवश्चोपजोवन्ति तस्मात् कुमार जात घत वैवाग्रे प्रतिलेध्यन्ति सन वानुधापयन्तथ वत्स' जात-

'मेघया हि तपसा'-हि प्रसिद्धे-"जाया मे स्यात्" (८।१६) इत्या- दिना प्रसिब्धोऽर्योडव प्रकाशित इति भाष्यकार:। "एकमस्य हाधारवम्" यत् इदम् पद्यते प्रागिभि: तत् इदम् चस्य सप्तधा विभक्कस्य बब्नस्य साधारणम् पब्रम्। सयः एतत् साधारणम् अब्रम् उपास्ते भजते भालमार्थम्, न स पामनः पापात् व्यावर्तते। कथम्? ह्ि यस्मात् एतत् साधारणम् पब्न मिन्र्रम्-सव्वेषां सम् ; पतएवान्येभ्योडविभज्य खय भोजने श्रुतिस्मृतिषु निन्दा ्रूयते। "हे देवानभाजयत्" इति। के डे हुतं च प्रहुत च-हुतम् पम्नो हवनम्, प्रटुत' पुत्वा बलिकरप' भूतयप्नार्थम्। तत् पम्न' देवेभ्य: शुद्धति, प्रजुङ्कति ततो बलि 'हरन्ति च। भरथ अपरे भाडु :- हे अब्ने दर्शपोर्गमासी इति। दर्शपौर्षमास- योरवत्वेऽपि साधारणेनेवेकान्रेन मनुषयास पशवद् यस्मात् जोवन्ति -- तम्मत् न इष्टियाजुक: स्यात् वेवल' कामनयैव यजनशोली न स्वात्- साच्तात्सम्बन्धेन इवन प्रहरणत् कर्सव्यमिति भाव:, बन्वथा यम्र- भिष्टाभित्व' न सन्भवेतृ। "पगम्य एव प्रायक्कृत्" पति। करि तत् ! तत् पय: । कथ' पय एवाब तत्वारणमाइ-मनुष्या: च पक्चव: च सये पय: द्ि एव उपजीवन्ति। तम्मात् जात कुमार मनुष्यतनयम् अभे छृत' प्रतिलेश्यन्ति, स्न वा अनुधापयन्ति। भथ

माहुरतवाद इति तस्तिन् सव्ें प्रतिहितम्। यज्ञ प्राथिति यञ्च नैति पयसि होटए सव्वें प्रतिष्धित यञ्ञ प्रापिति यञ्च न। तद्यदिदमाङ्ठः संवत्सर' पयसा जुददप पुनर्मृत्युं जयतीति न तथा विद्याददइरेव जुशोति तदइ: पुनर्मृत्युमपजयत्येवं विद्वानृत् स सर्व्वध हि देवैभ्यो Sब्राद्यं प्रयक्तति। कम्मात्तानि न चौयन्तेऽद्यमानानि सर्व्वंदेति पुरुषो वा अचिति: स हौदमन्न पुनः पुनर्जन- यते। यो वै तामच्चिति वेदेति पुरुषो वा अच्ितिः स होदमन्र' धिया धिया जनयते कर्ममभियद्वैतन्न कुर्य्यात् चोयते ह सोऽन्रमत्ति प्रतोकनेति मुख प्रतोक मुखेने- त्येतस्य देवानपि ग्कति स अर्व्जमुपजीवतीति प्रशंसा। छड्, ३५१२।

पछपचे-जात वत्सम् पाहुः जना :- पतपाद: इति नाद्यापि तथम् प्रत्ति पतिबाल: इति। "तषिन् सर्व्व' प्रतिष्ठित यद् प्रात्तिति यच्ञ न" इति - यत् च प्रागिति यत् च न प्राणिति तत् सर्व्व पयसि रससामान्यात् पखन्न प्रतिष्ठितम्। यत् ब्राह्मणान्तरेण इदम् भाष्टु :- संवत्सर' पयसा जुह्वत् पुनः मृत्युम् भपजयति इति। न तत् तथा विद्यात्। कथम् ? यत् पहः एव जुहोति तत् परहः पुनः सृत्युम् भपजयति इति एवं विद्वान् सर्व्य-सव्वात्मा-भवति। हि यस्मात् देवेभ्यः सर्व्वेभ्यः स पवादं प्रयच्कति, एवं हवि सर्त्वदेवमयो सवति सः । "कष्मात् तानि न चौयन्ते षद्यमानानि सर्व्वदा" इति- पुरूष: वे पच्िति: तबामा। सहि इदम् धव् सप्तविध' पुनः पुनः जनयते। एतत् पुनः सोकपादव्याख्थया प्रतिपादयति- "यो वै सामचिति, वेद" अवि।

४८० वैदान्तसमन्वयः ।

३२। स एष संवत्सरः प्रजापतिः षोड़शकल- सतस्य रत्रय एव पञ्चदशकला ध्रवेवास्य षोड़शी कला स रातिभिरेवा च पूर्य्यतेऽप च चौयते सोऽमावास्या रातरि मेतया षोड़श्या कलया सर्व्वमिद प्रागमृदनुप्रविश्व ततः प्रातर्जायते तम्षमादेताछ राचिं प्रागभृतः प्रागां न विच्छि- न्दादपि कवकलासस्येतस्या एव देवताया अपचत्यै।

पुरुष: वे अत्ितिः । स द्वि दृदम् अ्रन्न सप्तविध' धिया धिया तत् कालभाविन्या प्रस्नया कमैभि: च-मनःकायचेष्टितै :- जनयते उत्पा- दयति, यत् यदि वा एतत् अ्रन्र न कुर्यात्, चौयते पुनः तत्। "सोऽन्रमत्ति प्रतोकेन" दति। प्रतोक' मुख प्रतोकेन सुखेन इ्ति एतत् अब्रभोजन भवति-भोक्कैव भवति न भोजनमिति भावः । "स दवानपि गच्कति स ऊर्जमुपजीवति" पूति प्रशंसा-नापूव्वीर्थ इति भाष्यकारः, "देवभाव प्राप्रोति पिवति चामृतम्" इति ग्रोमङ्वास्करानन्दः। विषयविषयिसम्बन्वपरमिद ब्राह्मगमित्याधुनिकाः । ३२। पांतस्य कमणः फलानि सप्ताननानि। मनःप्रायादषवित्ते- न्ट्रियै: पश्नभि: पांतत्वं (८१२) सिद्धति। तत्र मनोवाकप्राणरुपा- एबान्यामनेऽकुरुत (७११) दत्वुत्त' वित्तकसमंगी नोक ते उथ्ेते स एष इति। स एष संवत्सरः श्व्नात्मा प्रजापतिः षोड़शकल: षोड़भ- कला: अवयवा: यस्य सः। तस्य संवत्सरस्य राचयः ब्रहोरात्राणि- तिथय इत्यर्थ :- पश्चदशकलाः। अस्य षोड़भी कला ध्रुवा नित्या एव। स राचिभि: तिथिभि: एव बापूर्य्ते च शुक्के पच्ते, पपनीयत च कषो- पदे। भमावाख्ां राचिम् पमावस्यायां राजी एतया षोड़श्या ध्रकया कलया म दद' सर्वम' प्राथमृत् प्राणिजातम् सनुम्रविश्य ततः प्रातः जायते द्वितोयया कलया संयुक्तः। तत्मात् एसां राचरिम् एतस्यां रात्री

१०म च1 ] विद्यावली यो वै संवत्सर: पूजापति: षोड़शकलोऽयमेव स योऽयमेवंवित् पुरुषस्तस्य वित्तमेव पञ्चदशकला चात्मैवास्य षोड़भी कला स वित्तेनैवा च पूर्य्यतेऽम च चौयते तदेत- न्नभ्यं यदयमात्मा परधिर्वित्तं तस्माद्यद्यपि सर्व्वंज्यानि जीयत आात्मना चेज्जौवति प्रधिनागादित्येवाहु:। व, ३। ५ । १४११५। ३३। अथातो व्रतमीमाछ्सा परजापतिर्ष कर्मायि ससजे तानि सृषान्यन्योन्येनास्पर्दन्त वदिष्याम्यमिति वाग्दध ईचाम्यहमिति चनुः श्रोष्याम्यहमिति श्रोत्र-

अ्मावस्यायां ककलासस्य वधाईस्य अपि प्रागभृतः म्राणं न विच्छिन्दात् कुतोऽन्यस्य। कथम् ? एतस्या: देवताया: सोमस्य अपचित्यै पूजाषं भवतीयमहिंसा। यः वे स परोचः संवत्सरः प्रजापतिः षोड़शकलः, धयम् एव स अपरोकष:। योऽ्यम् एवंवित् पुरुष: प्रस्य वित्तम् एव पश्चदश कला:, भाता देह: कर्मकारणम् एव अस्य षोड़भो कला ध्रवस्थानीया। स पुरुष: वित्तेन एव भापूर्य्यते च अपनीयते च। यदय योऽयम् भात्मा देहः, तदेतत् नभ्यं-नाभि: चक्रपिरिड़का तत्स्थानीयम्; जित्तं प्रधि: नेमिः । तम्रात् यद्यपि सर्व्वज्यानि सर्व्वखह्कानिरयथा स्वात् तथा जौयते होयते, भामना देहेन चेत् जीवति प्रधिना हौनः नाभि: दूध पगात् तादृगवस्वाम् ब्ापत् इतति एव प्राह्ु: जनाव। ३३। वाज्जनःप्राखोपासनेन गतिमुक्का (११।२३) तेषु कविद्ि- ेघोऽप्यस्ति न वेति विचार्य्यते अथात इति। भरथ पतः भतोऽनन्तरम् एतस्य उपासनस्य मीमांसा उपासनकर्मविचारणा-एषां प्राणानां कस्य कम व्रततवेन धारयितव्यमिति मौमांसा प्रव्सते। प्रजापतिः किल कमनाि-कर्म्भारयानि दितानि करणानि वागादौनि-समजे ६१

४८२ वैदान्तसमन्वयः ।

मेवमन्यानि कर्ममागि यथाकर्मा तानि मृत्युः श्मोभूत्वो- पयेमे तान्याप्रोत्तान्याप्टा मृत्युरवारन्धत् तस्माक्राम्यत्येव वाक् श्राम्यति चक्षुः श्राम्यति श्रेवमथेममेव नाप्रोद्योऽय मध्यमः पागसानि नातु दधविरे। अयं वै नः श्रेष्ठो यः सस्जरध्श्ासस्नरधख न व्ययते न रिष्यति हन्तास्यैव सर्व्वे रूपमसामेति त एतस्यैव सर्व्वे रूपमभवछ्स्तम्मदित एतैनाख्यायन्ते प्रागा दूति तेन ह वाव तत्कुलमाचचते यस्मिन् कुले भवति य एवंवेद य उ हैवविदा स्पर्द्ते- Sनुशुष्य हैवान्ततो स्रियत दत्यध्यात्मम्।

सष्टवान्। सष्टानि तानि अन्योन्येन अस्यर्दन्त स्पडीं चक्रुः। अहं वदि- व्यामि इति वाग दधे ष्टतवतो निर्ब्बन्धं कवतवती, अहम् ईन्नामि ईने पश्यामि-भविष्यत् सामोपे वर्त्तमाना-इति चनुः, अह' श्रोषामि दूति श्रोचम्। एवम् अन्यानि कर्माणि करगानि यथाकर्म सख- कम्मानुसारेख सपडीं चक्रुः। मृत्युः त्रमः श्मरूपी भूत्वा तानि उपयेमे सञ्जग्राह, तानि आप्रोत् व्याप्रवान्, श्राह्मा तानि अवारुन्धत् वरुद्व- वान्। तस्मात् कारगात् वाक् साम्यति एव,चक्षुः शाम्यि, चोत्र श्राम्यति। अथ योऽय मध्यमः प्रायः दमम् एव मृत्युः न आप्नीत्। तानि करणानि त जातुं दधिरे द्ृतवन्ति मनशक्रुः। अ्रय' वै नः अम्माक' मध्ये श्ेष्ठः यः सख्चरन् यः असच्वरन् चन व्यथते, न सथत च्ीयते। हन्त-वाक्यारसो-ददानीं सव्वें वयम् अस्येव प्रागस्य रूपम् अमाम प्रतिपद्येमहि इति निश्चित्य ते सव्वे एतस्य एव प्रागस्य रूपम् अभवम्। यस्मात् ते प्राग्ात्मताम् आ्रप्तुवन् तम्मात् एते चक्षुरा- दय: प्रागा इति एतेन प्रागेन आख्यायन्ते। यः एवं वेद दन्द्रियाणां प्रागात्मतां जानाति, तेन ह वाव तेन एव विदुषा तत् कुलम् आरचक्षते प्रथितं भवति। यः उइ्यः पुनः एवंविदा विदुषा सपर्ईते प्रतिपची

अथाधिदैवतम्। ज्वलिष्यामोवाहमित्यग्निर्दध्रे तप्- स्ामाहमित्यादित्योभास्यामामिति चन्द्रमा एवमन्या देवता यथादैवत स यथैषां प्रायानां मध्यमः प्रागएव- मेतासां देवतानां वायुर्म्जीचन्ति हयन्या देवता न वायु: सेवानसमिता देवता यद्दायुः। अथैष प्ोको भर्वात यतश्चोदेति सूर्य्योडस्तं यत च गच्छतीति प्रागाद्वा एष उदेति प्रागेऽलमेति तन्देवास्च- क्रिरे धर्म स एवाद्य स उ पव दूति यद्ा एतेऽमुर्यध्रि- यन्त तदेवाप्यद्य कुर्व्वन्ति। तस्मादेकमेव व्रत चरेत् प्रायाच्वैवापान्याच्च नेन्मा पापमा मृत्युरापुवदिति यटा चरेत् समापिपयिषेत्तेनो एतस्यै दैवतायै सायुज्यं सलो- कतां जयति।

व, ३।५।२१-२३।

भवति, स पुनः अतुशुष्य शोष गत्वा अन्ततः अन्ते सिियते। द्वति अध्यात्मम्। अथ अधिदेवतम्। अ्रह' ज्वलिष्यामि इति अग्नि: दधे ध्टतवान्, अह' तप्सामि दूति आदित्यः, अह भास्यामि दति चन्द्रमाः, एवम् अन्या: देवता: यथादैवत स्वसदेवत्वानुसारेण सहां चक्रु, एषां प्राणानां यथा मध्यमः प्राणः, एवम् एतासां देवतानां वायुः। कथम् ? अन्या: देवताः क्ोचन्ति अस्तं यन्ति न वायुः स्रीचति। यद्वायुः योऽसो वायुः सा एषा देवता अनस्तमिता। अ्रथ एतदर्थप्रकाशक: एष स्ररोकः भवति-"यतश्चीदेति सूर्य्योऽस्तं यत्र च गच्छति" द्ति-प्राणात् वा एष सूर्य्यः उदेति प्राण प्रस्तम् एति। "त' देवाश्चक्रिर धम्ेछ स एवाद्य स उखः" दति-प्राणात्

४८४ वेदान्तसमन्वयः ।

३४। अथ हैनं कहोल: कौषोतकेय: पप्रच यान्र- वल्काति होवाच यदेव साचादपरोघाद्रह्म य आात्मा सर्व्वान्तरस मे व्याचत्व त्येष त आत्मा सर्व्वान्तरः। कतमो याज्नवल्का सव्वान्तरो योऽशनायापिपासे शोकं उदय: मराये भस्तगमनम् द्त्येव' धर्म' देवा: चक्रिरे वतवन्तः । 'स उवाद्य स उ स.'-वहा यम्मात् पुनः प्रमुहि अमुभिन् काले एतें वागादय: अग्न्यादयश्च तत् एव प्राशव्रत' वायुव्रत च भद्य अपि अध्रि- यन्त कुर्व्वन्ति पनुवर्त्तन्ते, खः च। यस्मात् खापकाले प्राराम् एव चच्च- रादय: यन्ति गच्कन्ति प्रबोधकाले प्राणादेव पुनराविर्भवन्ति, बायुमेव अग्न्यादय: प्रविशन्ति पुनराविभावकाले वायोरेव प्रादुर्भवन्ति, तम्रात् एकम् एव व्रत चरेत्। किन्तत् ? प्राखयात् च प्राणव्यापार' कुर्यात् घ, अपान्यात् च अधानव्यापार च कुरययात्। कथम्? मा मां पामा मृत्यु: आप्रुयात् रति नेत् भयवभात्-"नेच्कब्दः परिभये"। यदि पुनः चरेत् व्रतं तदा समापिपयिषेत् समापयितुमिच्छेत्- प्रणादिपरिहारार्थम् ; ऐड्िकजीवनस्य चिरजीविताकाडाया प्रदैध- तात्। किं व्रतफलम् ? तेन उ पुनः व्रतेन एतस्ये देवतायै सस्या: प्रायदेवताया: सायुज्य सयुग्भावम् एकाव्त्व सलोकतां रुमानलोक- ताम् एकस्थानत्वं जर्यात प्राप्नोति। ३४। सर्व्वविधेषणावज्जनमेव ब्र्मषि स्थितेरुपाय इति तदेव वक्नि प्रथेति। अरथ बनन्तरम् एनम् जनकसभागत, याप्वल्का कौषोतकीय: कुषीतकस्यापत्यम् कहोलः पप्रच्छ पृष्टवान्। हे यात्ञ- वल्का इति सम्बोध्य पुनः स उवाच-यत् एव ब्रह्म साक्षात् भव्यव- दितम् अपरोकषात् परोच्षाभावात् भगोषमिति यावत्, यः सव्वा- ससरः आामा तं मे व्याचस्व दति। उषस्तप्रश्ोत्तरातुरपम् (५।१२) एवाह-एष ते तव भाभा सव्वान्तरः। भातमशब्दस्य संथयास्पद- तवात् कफोल: पुनराइ-हे यात्रपस्का, कतमः सर्व्वान्तरः। यात्र-

१०म =। ] विद्यावलौ। ४८५ मोह जरां मृत्युमत्येति। एतं वै तमात्मान' विदित्वा ब्राह्मणा: पुचैषगायास् विरैषणायास लोकैषणायास व्युत्थाय अथ भिच्ाचर्य्य' चरन्ति याच्येव पुचैषणा सा वित्तेषणा या वित्तैषणा सा लोकैषणोमे दोते एषगे एव भवतः। तस्माद्वाह्मषः पासिडत्यं निर्व्विद बाल्येन तिष्ठासेत्। बाल्यन्न पासिडत्यञ्च निर्व्विद्याथ मुनिरमी- नञ्न मौनस् निर्व्विद्याथ ब्राह्मयः स ब्राह्मयः केन स्याद्येन स्यात्तेनेदश एवातोऽन्यदात्ं ततोह कहोल: कौषोतकेय उपरराम। ह, ५।५।१। वल्काभ्राह-अशनायापिपासे सुतृष्णे थोक मोई जराम् प्त्येति भतिक्रम्य वर्सते। एवं वे तम् भावमान विदित्वा ब्राह्मणाः पुनेषणायाः च-पुत्र प्रति एषणा इच्छा दारसंग्रहः तस्मात्-वित्तेषणायाः गवादिसंग्रहात् ; लोकैषगाया :- देवलोकादिप्राप्यभिलाषात् व्युत्थाय वैपरीत्येन उत्थानं छत्वा भथ भिन्नाचर्यं भिच्ार्य चरणं यत् तत् चरन्ति आचरन्ति। पुत्रेण च वित्तेन च लोकप्राप्तिर्भवति, पतः उचते- या द्ि एव पुत्रैषणा सा वित्तषणा। लोको हि सम्पत्त नाधिक्रियते, पत उचते या हि विसतेषणा सा लोकेषणा। एवमेषणानामेकत्वेपि पुत्रवित्ताभ्यां लोक: साध्य इति तद्वेद' सवौअ्तत्य उर्थते-उभे हि एते एषणे भवतः। यस्मनात् एषणापरिद्रिण भिच्नाचर्य्यचरपामेवाचार:, तम्मात् ब्राह्मगः पागिडत्य' वेदान्ततात्पर्ययावधारण' निर्व्विद निःशेषेग विदित्वा "बुधो बालकवत् कौड़ेत्" इति न्यायात् बास्चेन भप्रौढ़ित्वादि- बालभावैन तिष्ठासेत् स्थातुम् इच्छेत्। वात्यं च पाणडत्य' च निर्व्विय निःशेषेण विदित्वा मुनिः मननशौल: भवति। पमीनम्-पातन्नाना- विष्करण' पाण्डत्य', मौनम्-पालमन्नानानाविष्करण' बास्य' तदुभय निर्व्विय निःशषेण विदित्वा अथ ब्राह्मथः ब्रह्मविद् भ्वति। स

४८६

३५ । स वा एष महानज पात्मा योऽय विज्ञान मयः प्रागोषु य एषोऽन्तर्हृदय आकाशसस्मि्क्ेते सर्व्वस्य वशौ सर्व्वस्थेशानः सर्व्वस्याधिपतिः स न साधुना कर्मणण भूयान्नो एवासाधुना कनौयान्। एष सर्व्वेश्वर एष भूताधिपतिरेष भूतपाल एष सेतु्विधरग एषां लोका- नामसम्भेदाय तमेतं वैदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिर्षन्ति यन्ञेन दानेन तपसाऽनाशकेनैतमेव विदित्वा मुनि- र्भवति। एतमेव प्रव्राजिनो लोकमिच्कन्तः प्रव्रजन्ति। एतद स्म वै तत् पूर्व्वे विद्वाछसः प्रजां न कामयन्ते किं

ब्राह्मणः केन स्यात् ? येन उपायेन स्ात् तेन द्दृशः एतल्क्षणा- क्रान्त: बालभावापन्र :- 'तिष्ठासेत्' दति उत्तिबलात्-(३४।५०)- एवस्यात्। अतः ब्राह्मस्ात् अन्यत् एषणारूपम् आत्त दुःखकारणम्। ततः कहोलः कौषोतकेयः उपरराम प्रश्नान्तरात् निवृत्तोऽभवत् प्रतिबुद्धः । ३५। यदुक्त तदेव विशेषोत्ा दढ़यति स वा एष दति। य अय' विज्ञानमयः सन् प्राणेषु, यः एष अन्तह्दये आ्रकाशः सन् त्न् आकाशे शेते तिष्ठति, स एष महान् अजः, सर्त्वस्य वशी वशे स्थाप- यिता, सर्त्वस्य ईशान: ईशिता, सर्व्वस्य अधिपतिः अधिष्ठाय पाल- यिता, न स साधुना सुखदानरूपविह्हितकर्संणा भृयान् महत्तरः, न एव न च अ्साधुना दुःखदानरूपाविहितकम्पगा कनीयान् अल्पतरः। कथम् ? एष सर्व्वेश्रः स्व्वेषां नियन्ता कमनुयायिसुखदुःखविधानेन, एष भूताधिपतिः भूतानां सुखदुःखविधानेन पालयिता अन्यथा तेषा- मुच्छेद एव स्यात्, एष भूतपाल: भूतानां पोषयिता एषां लोकानाम् असम्ेदाय अरभङ्गाय एष विधरग: सेतु: भैदनिवारणः। तम् एतं परमा- त्मान वेदानुवचनैन नित्यखाध्यायेन ब्राह्मणा: विविदिषन्ति वेदितुम्

१०म ब। ] विद्यावनौ।

प्रजया करिष्यामः। येषां नोऽयमात्माजय लीक दूति ते हस पुनेषणायास् वित्तैषणायाश् लोकेषणायाथ् व्युत्थाय भिक्षाचर्य्य' चरन्ति या ह्येव पुवैषगा सा वित्तै- षगा या वित्तैषणा सा नोकेषगोभे ह्ोते एषगे एव भवतः। स एष नेति नेत्यात्माऽए्ह्यो न हि गृह्यते ड्शीर्य्यो न हहि शीय्यतेऽसङ्गो न हि सज्यतेऽसितो न व्यथते न रिष्यत्येतमु हैवैते न तरत दूति। अतः पाप- मकरवसित्यतः कल्यागमकरवमित्युमे उ हैवैष एते तरति नैन' कताकृत तपतः ।

दच्कन्ति। न केवल' साध्यायेन किन्ताई यज्ेन, दानिन, अरनाशकेन धातुवैषम्यानुत्पादकेन तपसा एत परमात्मान' विदित्वा मुनिः मनन- शोल्: भवति। एवं परमात्मानम् एव लोकम् सधाम इच्छन्तः प्रव्रा- जिन: प्रव्रजन्ति। एतत् एतस्ात् कारणात्-ह वे किल-पूव्व विद्वांम :- येषां नः अस्माकम् अयम् आत्मा अय' लोकः ते वय' प्रजया किं करिषामः दति प्रजां न कामयन्ते स्। ते किल पुत्रैषणाया: द्रत्या- दिकाया: च व्युत्थाय भित्तावर्यं चरन्ति स्। या हि एव पुत्रैषणा सा वित्तेषणा, या हि वित्तेत्रणा मा लोकेषणा, उभे हि एते एषगे भवतः । स एष दरत्यारभ्य न रिष्तीत्यन्तं पूर्व्वं व्याख्यातम् (३।२३१४८५])। एतं-नेति नेतीत्यादिना निर्दारितात्मविदम्-एते पापकत्वाणे न तरतः न प्राप्तुतः इ्ति, अतः अ्रस्ाद्वेतोः पापम् अकरवम्-आ्रत्मवित्त- लाभात् पूर्व्वम्-द्वति अतः अ्रस्ात् हेतोः, कल्याण' शुभ' पुरयम् अकरवम्-आ्रत्मवित्तलाभात् पूर्व्वम्-दति उमे उ पुनः एते पाप- कत्याणे एष आत्मवित् तरति तज्जनितहर्षविषादी जहाति अभिमाना- भावात्, न एनं कवताऊ्वते क्वतञ्च अक्वतन्व-आत्मवित्तलाभात् पूर्ववम्- तपतः सन्ताप' जनयतः -- सम्पति। "न लिप्यते करमया पापकेन"

वेदान्तसमन्वयः । [०म न।

तदेतटचाभ्यु्तमेष नित्यो महिमा ब्राह्मगस्य न वर्द्टते कर्ममणा नो कनीयान् तस्यैव स्यात् पदवित्त विदित्वा न लिप्यते कर्मया पापकेनति। तस्मादेवंविच्छान्तो दान्त उपरतस्तितिकु: समाहितो भूत्वाऽडत्मन्यवात्मान पश्यति सर्व्वमात्मान पश्यति नैन पाप्मा तरति सव्वं पाप्मान' तरति नैन पाप्मा तपति सव्वं पाप्मान तपति, विपापी विरजो विचिकित्सो ब्राह्मगो भवत्येष ब्रह्मलोक: सम्ाड़िति होवाच यान्तवल्का: सोऽह' भग- वते विदेहान् ददामि माञ्जापि सह दास्यायेति।

दृत्यनैनावमवित्वलाभादनन्तर पापलेपाभावस्योक्तत्वात् भूतवर्त्तमामा- प्रयोगाच् लभ्यत एषोऽर्थः । तदेतत् ब्राह्मणेनोक्रम् फना मन्तेष पभ्युश्तम् प्रकाशितम्। ब्राह्म- पस्य तथ्वविदः एव नित्य: सथायी महिमा। कथम् ? थतोऽसी कमया न वर्दते न वनीयान् भर्वत-बालवदभिमानविरहितत्वात्। तस्य महिम: एव पदवित् स्वरूपवेत्ता भवति। त महिमन विदित्वा पापकेन परामना विच्के दसाधकेन करमेणा न लिप्यते डाते। तम्मात् कारणात् पापकर्माणा लेपो न भवेदिति हेतो: एवंवित् शान्त :- वाच्चेन्द्रियव्यापारतः उपशान्तः, दान्त :- प्रन्तःकरणतण्णातः निव्टत्तः, उपरतः-सव्बेषणाविनिर्ध्मुत्तः, तितिन्ुः-इन्दसहिणुः, समाहित :- एकाग्रचित्तः आव्मनि एव आम्मान परामान पश्यति, सर्व्व-व्यापित्वेन निखिलाव्मभूतम्-ब्ामान' परामान' पश्यति। स य एवं पश्यति तम् एन न पाममा तरति न आप्रोति, स एष सव्वें पामान तरति पतिक्रामति, एन पामा न तपति न दहति, सर्व्व पामान स एष तपति दहति। एवं विपाप: पापविसुत्तः, विरजः विगतकाम:, विचिकित्सः किन्वसंभयः ब्राअ्मणो भवति। "येन

विद्यावलनी। ४६६

स वा एष महानज आत्माऽन्नादो वसुदानो विन्दते वमु य एवं वेद। सवा एष महानज आात्माजरोडमरोऽभृतीऽभयो ब्रह्माभय वे ब्रह्माभयछ् हि वै ब्रह्म भवति य एवं वेद।

३६। वयाः प्राजापत्याः प्रजापतौ पितरि ब्रह्म- चर्य्यमूषुरदवा मनुष्या तसुरा उषित्वा ब्रह्मचय्यें देवा ऊचु- व्रवीतु नो भवानिति तभ्यो हैतदक्षरसुवाच द दति

स्वास्तेनेटटश एत" द्ृत्येतदत्ाप्यनुवत्तते-गाहस्याद्दन वनात् प्रव्र- जनम्, गार्हस्यास्वोकारिग परिव्रजनात् सरूपे स्थित्यनन्तर' गार्हस्थ्यं शुके तथा दर्शनादुपायस्यानैकाव्तिकत्वम्। हे रुम्राट, एप ्रझलोकः ब्रह्मैव लोकः ब्रह्मणि स्थितिः दति याज्ञवल्का उवाच। म जनक आह-सोऽह' जनकः भगवते विदेहान् मम राज्य ददासि, तैन राज्येन सह मां च अपि दास्याय दासकर्सैणे ददामि दति। सवा एष महान् अजः आत्मा अनादः अन्नानां भूतमात्राशाम् अत्ता संहर्त्ता, वसुदानः वसूनां धनानां दाता। यः एवं एवंगुण- सम्पन्न तम् आत्मान वेद स वसु धनादि विन्दते लभते। स वा एष महान् सव्वान्तर्भावकः अ्रजरः अ्मरः अ्रमृतः अभयः आत्मा ब्रह्म अभय' भयशून्यम् एव। हि यस्ात् ब्रह्म अ्भ्य, तस्मात् यः एवं-ब्रह्म अभयम् दति-वेद वेत्ति स ब्रह्म भवति तदुषो भयशून्य: भवति-'ब्रद्म वेद ब्रह्मैव भवति' इति श्रौतन्यायात्। ३६। दमादि साधनचयसुच्यते नया दति। देवाः मनुषाः असुराः चयः निसंख्यका: प्राजापत्याः प्रजापतेरपत्यानि प्रजापती पितरि शिव्यलेन ब्रह्मचर्यम् ऊपुः उषितवन्तः । ब्रह्मचर्यम् उषित्वा देवा; ऊचुः उत्तवन्त :- भवान् नः अर्भ्यं जवीतु कथयतु अमुशासन- ६२

४६० वेदान्तसमन्वयः ।

व्यन्नासिष्टा३ दति व्यन्नासिप्नेति होचुर्दाम्यतेति न आत्येत्योमिति होवाच व्यन्तासिष्टेति। अथ हैन मनुष्या ऊचुर्ब्रवीतु नो भवानिति तैभ्यो हैतदक्षरमुवाच दद्ूति व्यन्नासिष्टा३ दति व्यन्ञासिप्नेति होचुर्दन्तेति न आत्थेत्योमिति होवाच व्यन्नासिष्टेति। अथ हैनमसुरा ऊचुर्ब्रवौतु नो भवानिति तेभ्यो हैतदेवाचरमुवाच द दति व्यन्नासिष्टा३ दूति व्यन्तासि- प्रति होचुर्दयध्वमिति न आत्येत्योमिति होवाच वाज्ञा- सिष्टेति, तदेतदेवैषा दैवी वागनुवदति सनयित्ुर्ददद दूति दाम्यत दत्त दयध्वमिति तदेतत्तययशिक्तेह्दम दानं दयामिति। १-३। मिति शेष: । तेभ्यः देवे्य :- दः इ्ति अक्षरम् उवाच। उक्का तान् पप्रच्क पिता-व्यप्रासिष्ट-कि दूति। ते ऊचुः-व्यक्षासिभ: दति। कि विज्वातवन्त दति पृष्टास्ते अचु :- दाम्यत दान्ता: भवत इति नः अ्रस्मान् आात्य कथयसि दति। श्रम् इति पुनः प्रजापतिः र च- व्यन्षासिष्ट दति। अथ अनन्तरम् एन प्रजापति मनुष्या: ऊचुः-ब्रवौतु नः भवान् दूति। स तेव्यः पुनः दः इति एतत् एव अचरम् उवाच। उक्का प्रपच्क-व्यप्रासिष्ट दति। ने ऊचुः-व्यक्षासिष दति। दत्त दाननिरता भवत इति नः आत्थ। स पुनरुवाच-भ्ोमिति व्यक्षा- सिष्ट इति। अ्रथ अनन्तरम् एन प्रजापतिम् असुरा: ऊचु :- ब्रवीतु नः भवान् दूति। स तेभ्य: पुनः दः दति एतत् एव पचरम् उवाच। उक्का प्रपच्छ-व्यभ्नासिष्ट दति। ते पुनः ऊचुः-व्यन्नासिष्ट दति दयध्व दयां कुरुत इति नः आात्थ। स पुनः शमिति उवाच-व्यन्नासिष्ट

१०म भ1 ] विद्यावलौ।

एष प्रजापतिर्यंड्ृदयमेतद्बह्मैतत् सव्वें तदेतत्त्यच- रश दृदयमिति ह द्ूत्येकमच्रमभिहरन्तस्ै खाख्चान्य च य एवं वेद द दूत्येकमच्र' दृदत्यस्ै खाश्नान्ये च य एवं वेद यमित्येकमचरमेति सर्गं लोक य एवं वेद। १। तद्वैतदेतदेव तदास सत्यमेव स यो हैतन्महदक्ष' प्रथमज वेद सत्यं ब्रह्मेति जयतीमांल्लोकान् जित दन्न्व- सावसद एवमेत महदक्ष' प्रथमज वेद सत्यं ब्रह्मेति सत्यध् ह्येव ब्रह्म । १।

दूति। तत् तस्ात् एतत् एतस्मात् एव कारणात् स्तनयित्ु: मेघ- गर्ज्जित ददद दति दाम्यत दत्त दयध्वम् दति एषा दैवौवाक अनु- वदति। तत् तम्मात् दम दान' दयाम् इति एतत् जय शिक्षेत् कर्त्तव्यत्वेन ग्टन्हीयात्-दमेन जितेन्द्रियत्व' दानेन निर्लोभत्व दयया पुनरहिंसत्वं सिद्धति। दैवमानवदानवसुलभदान्तत्वलोभित्वहिंसत्व- साधारणामां जनानां वयमेवैकत्र साधनीयम्। १-३। यत् हृदय स एष प्रजापतिः, एतत् ब्रह्म, एतत् सर्व्वम्। तत् तम्मात् सर्व्वात्मकत्वात् हृदयमिति एतत् ऋाचरम्। ह इत्येकम् प्रचर' य: एवं स्व्वात्मक' वेद अस्मै तद्विदे खयं मातयः अन्ये व अभिहरन्ति बलििमिति शेषः । द दूति एकम् अक्षरम, यः एवं सर्व्बात्मकं वेद अस्ै स्ा: च अन्ये च ददति । यम्-दन्-धातोः यम् द्वत्येतद्रूपम्-दवत्येकम् अक्र यः एवं सव्वात्मकं वेद स सगं लोकम् एति । १। तत् हृदय वा एव सत्यम्-"प्राणा वे सत्यम्" (३५०प)-प्रायः, न तु सच त्यच्च पच्चाक्रापत्या। एतत् सत्यम् एव तत् हृदयम् श्रास बभूव। सयः एतत् महत् यज्य' पूज्य प्रथमज' प्रथमोत्पन्न' सत्य' -"सत्यस्य सत्यं" दति-ब्रझ्म वेद इमान् लोकान् जयति, ह्ि यम्मात्

४६२ वेदान्तसमन्वयः । [१०म#३

आप एवेदमग्रआमुखा आपः सत्यमसजन्त सत्यं द्रह्म ब्रह्म प्रजापति प्रजापतिर्देवाछस्ते देवा: सत्यमेवो- पासते तदेतत् व्यक्षर सत्यमिति स दूत्येकमच्षर तीत्ये- कमच्तर यमित्येकमच्तर प्रथमोत्तमे अक्षरे सत्य मध्यतो- उनतं तदेतदन्ृतमुभयतः सत्येन परिगहीत सत्यभूयमेव भवति नैनं विद्याछसमन्टत हिनस्ति। तद्यत् तत् सत्यमसी स आदित्यो यएष एतम्िन् मवडले पुरुषो यश्चाय दक्विमेऽवन् पुरुषस्तावेतावन्यो- न्यश्िन् प्रतिष्ठिती रश्मिभिरेषोऽम्म्रिन् प्रतिष्ठितः प्रागौ-

सत्यम् एव ब्रह्म। तस्मात् जितः दनु-एव असी असत् तेन साधकेन यः सत्यं ब्रह्मेति एवं महत् यक्त प्रथमज वेद। १॥ इूद जगत् अग्रे सष्यादी आ्पः एव आसु :- "अभ्ो मरीचिः" (८) इति-सृच्मवाष्पाकारिगा, ताः आपः सत्य प्रारम् -तम्मात् तत् प्रथमजम्-अ्सजन्त ; सत्य'-प्रागाः-ब्रह्म व्याह्मत' जगत्, ब्रह्म प्रजापति विराज, प्रजापतिः देवान् अ्सजत। ते देवा' सत्यम् एव व्याहनजगति प्रकाशमान देवम् एवं उपासने, तत एतत् सत्यम् द्वति ताचरम्। स द्वत्येकम् ग्रक्षर, ति-इकारनुबन्ध, खरूपादप्रच- वमान :- इति एकम् अ्क्षरम, वम् इति एकम् अ्जरम्, प्रथमोत्तमे अचरं सकारयकारी सत्यम्, सध्यतः तकार अनृत सृत्ुरूपम् ध्रभाव- रूपम्। तत् एतत् अनृतम् उभयतः रुतेन परिवद्ीतम्। तत् सत्यभूय कतवबाहुन्वन एव सर्वति। एनं मन्यमभुन्याभिज्षं विद्दासम् अ्रनृत कदाचित् प्रमादोत्थं न हिनस्ति । तत् प्रसिद्व यत्, तत् सत्यम् ; स असी सत्वम् आदित्यः। एत- विन् आद्ियमगहले यः एष पुरुषः, यः च घय दक्षिरी पक्तन् अत्तिणि पुरुषः, तो एती अन्योन्यस्तिन् दववयम्मिन्-शरदित्यः

१०म अ । ] विद्यावल्लौ। ४६३

रयममुष्रिन् स यदोत्क्रमिष्यन् भवति शुद्दमेवैतन्मएडल पश्यति नैनमेते रश्मयः प्रत्यायन्ति। य एष एतस्मिन् मएडलपुरुषस्तस्य भूरिति शिर एक शिरएकमेतदक्षर भुव दूति बाह दौ बाह दे एते अक्षरे खरिति प्रतिष्ठा दे प्रतिष्ठे दे एते अच्रे तस्योपनिषदहरिति हन्ति पामान जहाति च य एवं वेद। योऽय दक्िगेऽच्न् पुरुषस्तस्य भूरिति शिर एक

चाक्षुषे पुरुषे चान्ुषः पुरुषः आदित्ये प्रतिष्ठितौ। कथ' प्रतिष्ठितौ ? एष आदित्य: रश्मिभि: अस्तिन् चास्तुषे पुरुषे प्रतिष्ठितः अ्रय' चान्षुषः पुरुष: प्रागीः असुष्निन् आदित्ये प्रतिष्ठितः । स पुरुषः विज्ञानमयः यदा उत्कमिष्यन् भवति उत्कान्तुमुद्यतो भवति, तदा एतत् मडल' श्ुद्ध' किरगजालवज्जित चन्द्रमएडलमिव पश्यति। एन' पुरुष' प्रति रश्मयः न आयन्ति न आगच्कन्ति, तदष्टिरोध न कुर्व्वन्तीतिभावः। एतस्रिन् मएडले यः एष पुरुष: सत्यनामा, तस्य भू: दति व्याहतिः शिरः, शिरः एकम्, अतः एतत् भूरिति एकम् अ्रक्षरम् ; भुवः इति व्याहतिः तस्य बाह, द्े बाह अतः एते दे अक्षरे; खर् दति व्याह्ृति: प्रतिष्ठा पदद्वय, डे प्रतिष्ठे, अतः दे एते अक्षरे। तस्य सत्यपुरुषस्य अह्हःइति उपनिषत् गूढ़तत्त्वम्। तत् तत्त्व विव्णोति -पामान' हन्ति दति भ्रहः। यः एवं वेद स च पाम्मान जहाति। यद्यपि नज्योगात् जहातेः कनि काल न जहातीति व्युत्पत्या श्रह्न् द्ूति पद सिद्धति तथाप्यत्र इन्तेरजहातेश्व निरर्थकेनाड़ागमेन रहस्यी- द्वाटनाय व्युत्पादयति तत् श्रुतिः । यः अय' दक्षिपे प्रचन् अक्िषि पुरुषः तस्य भूरिति शिर इत्यादि पूर्व्ववत्।

[ १०म भ।

शिर एकमेतदक्षरं भुव दति बाह ही बाह हे एते अचरे खरिति प्रतिष्ठा प्रतिष्ठे दे हे एते अकरे तस्योपनिषद्ह- रिति हन्ति पाप्मान जहाति च य एवं वेद। १-४1 वृह्, ७।२-५। ३७। मनोमयोऽयं पुरुषो भाःसत्यसस्मिन्नन्तहृंदये यथा व्रोहिर्वा यवो वा स एष सर्व्वस्येशानः सर्व्वस्याधि- पतिः सर्व्वमिद प्रशास्ति यदिदं किञ्च । १।

एवं वेद विदाद्रह्मति विदाधेव ब्रह्म । १। वाच' धेनुमुपासीत तस्याश्नतवारः सनाः सााकारी वषट्कारो इन्तकार: खधाकारस्स्या दी सनौ देवा उपजीवन्ति खाहाकारस्स वषट्कारच्च हन्तकारञ्च मनुष्या: खधाकार पितरस्स्या: प्राय ऋषभो मनोवत्सः । १

२७। मनभराद्युपाधित्वेनोपासन' मनदति। अ्र्रय' पुरुषः मनो- मयः भा:सत्य: भा एव सत्य स्वरूप यस्य। यथा ब्रीहिः वा यवो वा तत्परिमाण: तस्तिन् पन्तद्ट दये स एष मर्व्वस्य ईशान: खामो सर्व्वस्य अधिपतिः अधिष्ठाय पालयिता, यत् दद किञ्व तत् इद सर्व्वं प्रशास्ति। विदयुदिति। विद्युत् ब्रह्म इति आहुः। कथम् ? विदानात् खगडनात् तमोराशेरपाकरणात् विद्युत्। यः एवं वेद, स एनम् पामान प्रति पामनः पापानि विद्यति खराडयति। विद्युत् ब्रह्म इ्रति म्ानात् कवमेव भवति? हि यम्मात् ब्रह्म विद्युत् खएडयिता। वाचमिति। वाच धेनु-घेनुरिव धेनु :- उपासौत। तस्याः वाची घेन्वा: चखारः सना :- खाड्टाकारः, वषट्कारः, हन्तकार,

१०म A। ] विद्यावजी। अयमग्निवेश्वानरो बौऽयमन्तः पुरुषी येनेदमन्न पच्यते यदिदमद्यते तस्यैष दोषी भवति यमेतत्कर्णा- वपिधाय शृणोति, स यदोत्क्रमिष्यन् भवति नैन दोष शृगोति । १। ह, ७६-६। ३८। एतह्वै परम तपो यद्याहितसप्यते परम हैव लोक जयति य एवं वैदैतद्व परम' तपो य प्रेतम- रस्यए हरन्ति परमए हैव लोक जयति य एवं वेदैतह परमन्तपो यत् प्रेतमग्नावभ्यादधति परमध हैव लोक जयत य एवं वेद । १।

खधाकारः। तस्या: ही स्तनी देवा: उपजीवन्ति। की तो? खाहा- कार' च वषट्कार च-आभ्यां हवि इविर्दीयत देवेभ्यः; इन्तकार च स्तन मनुष्या: उपजीवन्ति ;- हन्त इति मनुष्येभ्योऽन्र' हवि प्रय- चकन्ति; खधाकार स्तन पितरः उपजीवन्ति-सधाकारेण हि पित्भ्यः खधां प्रयच्कन्ति। तस्या: वाचीधेन्वा: प्राणः ऋषभः-प्रापीन ह्ि वाक् प्रसूयते, मनः वत्सः-मनसा हि प्रस्न्नाव्यते। 'मनसा ह्यालोचितविषये वाक् प्रव्त्तत तस्ान्मनो वत्सस्थानीयम्।' पयमिति। भ्रयम् अग्नि: वैश्वानरः, यः प्रयम् भन्तः पुरुषे, येन अग्निना इदम् अब्न' पचते, यत् इद' पक्कम् अ्रब्र' प्रजाभि: भद्यते भुज्यते। तस्य जाठराग्ने: एष दोष: भवति, य दोषम् एतत्कर्णे एतो कर्गों अपिधाय अङ्कलिभ्याम् आच्काय पृणोति। स पुरुष: यदा उत्क्रमिष्यन् भवति उत्क्रान्तुमुद्यतो भवति, तदा एन दोष न मृणोति। ३८। उपासनान्तराषि वक्रुसुपक्रमते एतदिति। व्याह्ितः व्याधिग्रस्तः सन् यत् तप्यते, एतत् वै परम' तपः। यः एवं-व्याधि- जनितसन्तापएव तप द्रति-वेद, स पुनः परमम् एव लोक जयति।

४६६ वैदान्तसमन्वयः ।

अन्न ब्रह्म त्येक बहुसन्न तथा पूयति वा अन्नमृते प्रायात् प्रागो ब्रह्मेत्येक बाहस्तन्न तथा शुष्यति वे प्रागा कतेऽव्नादिते ह तेव देवते एकधाभूय भूत्वा परमतां गच्छतसद् स्माह प्रातद: पितर किशखिवदेवैव विटुषे साधु कुर्य्यां किमेवास्मा बसाघु कुर्य्यामिति स ह स्माह पाणिना मा प्रातद कस्वेनयोरेकधाभूय भूत्वा परमतां गच्कतीति तस्माउ हैतदुवाच वीत्यन्न वै वि अन्ने हौमानि सर्व्वागि भूतानि विष्टानि रमिति प्रागो वे र प्राणे हीमानि सव्वाणि भूतानि रमन्ते सर्व्वागि ह वा अस्रिन् भूतानि विशन्ति सव्वागि भूतानि रमन्ते य एवं वेद । १ । प्रेत मृत यम् अरख्य' हरन्ति तत नयन्ति-एतत् वै परम' तपः। यः एवं -सत्कारारथं गामादरसनयनरूप तपः-वेद, स पुनः परमम् एव लोक' जयति। प्रेतं मृत यम् श्रग्नी अभ्यादधति, एतत् वे परमंतपः, यः एवम्-अग्निप्रवेशरूप' तपः-वेद, म पुनः परमम् एव लोक जयति। अन्नमिति। एके अन्न ब्रह्म इति आहुः, तत् न तथा। कथम् ? प्राणात् ऋते प्राससम्बन्धं विना पूयति वे अन्रम्। प्रागः ब्रह्म इति एके आहुः, तत् न तथा। कथम् ? अब्नात् ऋते अब् विना प्रागा: वे शुष्यति। एते अन्रप्राणरूपे देवते तु पुनः एकधाभूय भूत्ा एकत्वमागत्य परमतां परमत्वं ब्रह्मत्व गच्छतः, तत् तम्मात् ह- ऐतिहे-प्रातदः तब्रामा ऋषिः पितरम् शरह स-किंस्त्रित् एवंविदे -अव्स्याब्रह्मत्व' प्रागस्याब्रह्मत्व' तयोमिलितभावे पुनर्व्रह्ात्वमिति ज्ञानवते-साधु शोभन सम्माननां कुर्य्याम्, किम् एव अस्ी भन्नब्रह्म- विदे प्राशब्रझ्मविदे अस्ाधु अभोभनम् असम्माननां कुर्ययाम् इति। स

विद्यावलली।

उक्थ प्रासो वा उक्थ प्राणी हीद सर्व्वमुत्थापय-

जयति य एवं वेद।

यजुः प्रागो वै यजुः प्रागे हीमानि सव्वागि भूतानि युज्यन्ते युज्यन्त हास्मै सर्व्वागि भूतानि श्रैष्ट्याय यजुषः सायुज्य सलोकतां जर्यात य एवं वेद।

पिता पुनः पासिना वारयम् आ्रह स्ा-हे प्रातद, कः तु अनयो: अन्रप्रागयो: गकधाभूय भूता एकत्वमागत्य परमतां परमत्वं ब्रह्मतवं गच्कति इति हेतो: मा एवं कथाः। तस् प्रात्दाय उह पुनः एतत् उवाच पिता-अन्नं वै वि द्ृति उच्चते, हि यस्मात् वि अन्ने विश्वरूप- भूते अब्े दूमानि सव्वाषि भूतानि विष्ठानि ; ग्न् दति प्रामः वै उच्ते, हि यस्मात् रम्प्रापे रमस्रुपभूते प्राणे इमानि मव्वाग्मि भूतानि रमन्ते। यः एवम्-ग्रन्ने विशन्ति प्राणे रमन्ते इति-वेद, अस्त्िन् विदुषि सव्वीगि पुनः भूतानि विशन्ति सव्वाणि भूतानि

टोकाऊत्। उक्थमिति। प्राणः वे उक्घम्। कथ प्राणः उक्घम्? हि यस्मात् प्राण: इद सर्व्वम् उत्थापयति। यः एवंप्रागी हि उत्थाप यिता दूति-वेद, अ्स्ात् उक्थविदः उक्घवित् वौरः पुतः पुनः उत्तिष्ठति, उक्थस्य सायुज्य सलोकतां जयति। यजुरिति। यज्ुः वै प्राणः । कथ यजुः प्राग द्ति? हि यस्मात् द्वमानि सर्व्वाणि भूतानि प्राणे युज्यन्ते। यः एवं वेद अ्रपस्रौ पुनः स्व्वाणि भूतानि युज्यन्ते, श्रैष्ाय भवति स, यजुषः सायुज्यं सलोकतां जरयात।

६२

वेदान्तसमन्वयः ।

साम प्रागी वे साम प्रागे होमानि सव्वाणि भूतानि सम्यञ्वि सम्यत्वि हास्मै सव्वाणि भूतानि श्रैध्ठाय कल्पन्ते साम्रन: सायुज्य सलोकतां जयति य एवं वेद। चव प्रागो वै चव प्रागी हि वैचन चायते हैन प्रागः चगितोः प्रक्षत्रमन्रमाप्नोति चवस् साजुज्यध नयति य एवंवेद । १-४। भूमिरन्तरिक' दयौरितयष्टवक्षराखष्टाचर ह वा एक गायत्य पदमेतटु हैवास्या एतत् स यावदेषु विषु लोकेषु तावद् जयति योडस्या एतदेव पद वेद। ऋचो यजूंषि सामानीत्य्टावक्तराखष्टाक्षर इ वा

सामेति। साम वै प्राणः । कथ साम प्राय दति? हि यस्मात् दमानि भूदानि प्राथ्ती सम्यत्नि सङ्गच्कन्ते। यः एवंवेद, परस्म स्व्वाणि भूतानि सम्यत्ि सङ्गच्कन्त, श्रैध्ठाय श्रेष्भावाय कल्पन्ते समर्थ्न्ते, साम्त्र: सायुज्य सलोकतां जयात। चत्रमिति। क्षत्र वे प्राणः । कथ स्त्रम् ? हि यस्मात् प्रापः क्षत्रम् दूति वे प्रसिद्वम्। कथमेव' प्रसिद्धम् ? एन देह' प्राण: तायते । यः एवं वेद, स कषितः शस्त्रादिहिंसित: प्रत्र-न त्रायतैऽन्धेन केन- चित् दत्यत् प्रापशक्ा चतपूरणदर्शनात्-चत्र' प्रायरूप' प्राप्नोति चतस्य सायुज्यं सलोकतां जरयत। भूमिरिति। भूमिः, अन्तरिक्ष', दौ: इति भष्टी पचराणि, भष्टाक्षर पुनः गायतैा छन्दोरूपायै एक' पदभ्। घस्या: गायवत्ा, एतत् तैलोक् पुभः एतत् पदम्। यः अस्या: गायवाः एतत् तैलो- क्यम् पदम् एवं वेद, स एषु तिषु लोकेषु यावत् तावत् पुनः जयति। ऋच इति। ऋच: यजूंषि सामानि इति प्ष्टी अक्षराषि, श्रष्टा-

१०म अ।] विद्यावलनौ।

एक गायत्य पदमेतटु हैवास्या एतत् स यावतीयं चयी विद्या तावद जर्यतति योऽस्या एतदेव पद वेद।

प्रागोऽपानो व्यान दूत्यष्टवक्राखष्टाच्रछ ह वा एक गायत्ये पदमेतदु हैवास्या एतत् स यावदिदं प्रागि तावद् जयति योऽस्या एतदेव पदं वैदाथास्या एतदेव तुरीय' दर्शत पद परो रजा य एष तपति यह्ै चतुर्थं तत्तुरीय दर्शत पदमिति दद्दश दूव द्येष परो रजा दूति सर्व्वंमु द्येवैष रज उपर्य्युपरि तपत्येव हैव श्रिया यशसा तपति योऽस्या एतदेव पद वैद।

क्षर' पुनः गायत्रैा एक' पदम्। पस्या: गायत्राः एतत् वयीरुपम् एतत् पदम्। यः अस्या: एतत् नयौरूप पदम् एवं वेद, स यावती इय तयी विद्या तावत् पुनः जयति।

प्रागद्ति। प्रागः पपानः व्यान इति परष्टी पक्षराणि, भट्टाक्षर पुनः गायचैत एक पदम्। अस्याः एतत् प्राणरूप' पुनः एतत् पदम्। यः पस्या: एतत् प्राणत्रय पदम् एवं वेद स यावत् दद' प्रागि प्राषि- जात तावत् पुनः जर्यति। अनन्तर चतुर्थपदत्याख्या प्रथेति। भ्रथ भ्रस्या: चतुर्थ पदम्। तत्र ऋक्-"एतदैव तुरीय दर्शत पद परो रजा य एष तपति" इति। स्यमेव श्तिः व्याचष्टे-'यह्ै चतुर्थं तत् तुरीयम्' 'दर्भत' पदमिति' दद्टश दव हि एष परो रजा दति- सर्व्वम् उ ह्टि एष रजः उपर्युपरि तपति।' योऽसौ सविता उपर्युपरि स्थितान् सर्व्बान् लोकान् तपति सोऽसौ चतुर्थं पद दृश्यते दव इति समुदायार्थः । 'योगिभिटृटश्यत द्वेति लच्यते न तु मुख्यमीश्रस्य दृश्यत्वमतौन्द्रियत्वात्' इति टोकाऊत्। एवं पुनः स तरिया यशसा तपति यः बस्या: एतत् 'तूरीय' दर्शत' पदं' वेद।

५०० वेदान्तसमन्वय: । सेषा गायतातस्प्िछस्तुरीये दर्शते पदे परो रजसि प्रतिष्ठिता तद्दैतत् सत्ये प्रतिष्ठित चन्तुवैं सत्य चक्षुर्हिं वे सत्यं तम्माद्यदिदानी द्वौ विवदमानवियातामहमदर्शमह् मश्रौषमिति य एव ब्रूयादहसदर्शमिति तस्पाएव श्रद्द- ध्याम तद्वैतत् सत्यं बले प्रतिष्ठितं प्रागो वै बलं तत् प्रागे प्रतिष्ठित तम्गादाहर्बल सत्यादोजीय द्त्येवमेषा गाय- त्यध्यात्मप्रतिष्ठिता सा हेषा गयाछस्तते प्रागा वै गया- सत् प्रागाएसबे तद्यदयाएस्तचे तस्माद्ायत्री नाम म यामेवासू् सावित्रीमन्वाहैषेव स यस्प्ा अ्रन्वाह तम्य प्रागाधू स्वायते।

सपेति। बैलोक् नैविद्य-प्रामलक्तणा चिपदोक्ा गायत्री एतस्मिन तुरीये दर्शत पदे परो रजास प्रतिष्ठिता-विपदा गायत्री मूत्तामूर्ता- तक जगत। सापुनः जगदतिक्रम्य आदित्ये प्रतिष्ठिता; न पुन- गदित्यः मत्यातिरिक्रः तदात्मकत्वात्तस्य, अत श्रह-तत् वे एतत् चतुथे पद पादतयेग मह सत्ये प्रतिष्ठितम्। चन्तुः वे सत्यम ! कथं ? हि यम्मात् चन्तः सत्य' वे प्रसिद्वम्, तस्त्रात्-चक्षषः मत्य प्रसिरद्धिं दर्शयति-यत् यदि ददानोम् 'अहमदर्शम् अह्यमयरौषम्' दति ह्वी विवदमानी विरुद्ध वदमानी एयाताम् आगच्छेयातां, यः एव ब्रूयात् 'अहम् अदर्शम्' इति तस्मै एव म्रहष्याम-यतः श्वणे भ्रान्तिसभभाव- नास्ति न तु दर्शने। तत् वै एतत् सत्य बन्ने प्रतिष्ठितम, प्राणः वे बलम्। यम्मात् प्रागे तत् बल' प्रतिष्ठित तस्मात् सत्यात् बलम् शजीयः ओजस्तरमिति शाहः। एषा गायत्री अध्यात्मप्रतिष्ठिता अध्यात्म प्राणे प्रतिष्ठिता। सा पुनः एषा गायत्री गयान्-'गाय- न्तीति गयाः' शगुपनसिता चक्षुरादय: तान्-तत्रे त्रातवती। के पुनस्ने गगा: ? प्रागा: चक्षुरादयः वे गयाः। तत्प्रागान् तन्राम-

१०म अ । ] विद्यावल्नी। ५०१ ताथ हैतामेके सावितीमनुष्टुभमन्वाहुर्वागनुष्टुबेत- द्वाचमनुनूम दूति न तथा कुय्याद्गायत्रीमेव सावित्रीमनु- दरूयाद्यदि ह वा अप्येवंविद् बद्चिव प्रतिग्ह्हाति न हैव तद्गायत्ा एकञ्च न पदं प्रति। स य दूमास्ती ललोकान् पूर्गान् प्रतिग्त्तीयात् मोडस्या एतत् प्रथम पदमापुयादय यावतीय तरयी विद्या यस्तावत् प्रतिग्टल्लीयात् सोडस्या एतद्वितीय पदमाप्रुया- दथ यावदिद प्रागि यस्तावत् प्रतिय्क्षौयात् सोडस्या

प्रसिद्वान् प्रायान् तत् वातवती। यत् यस्ात् गयान् तत्रे तातवती तस्मात् गायत्री नाम। याम् एव अमू गायतीं स आचार्य: अन्वाह मानवकाय, एषा गायत्री एव-सावित्रीगायत्ोरेकत्वम्। स यस्मै मानवकाय अव्वाह, तस्य मानवकस्य प्राणान् नायते नरकादिषु पतनात्। तामिति। तां पुनः एतां सावित्रीम् एके शाखिनः अ्रनुष्टुभम् अन्वाह। कथम्? अनुष्टप एव वाक्। एतद्वाच एताम् त्रनुष्टुब्रूपां वाचम् अनुब्रूम इति हतोः। तन्निषेधति-न तथा कुर्य्यात्, गायत्रीम् एव सावित्रीम् अनुब्रयात्। यदि अपि पुनः वै एवंवित् बहु एव निखिलम् एव प्रतिग्टह्नाति-'गायत्रीपादत्निलोकादिपरिग्रहं' करीति न पुनः गायचा: तत् प्रतिग्रहण भवति, सुतरां न तस्या: एकञ्च पदं प्रति-विज्ञानफल भवतीति शेषः। तथाहि टीकाकृत्-'न तैन प्रतिग्रहजातेन एकस्यापि गायत्रीपदस्य विज्ञानफलं भुत्नं स्यात्' दति। स यः गायत्रीवित् इमान् भूरादीन् चिलोकान् पूर्णान् गोऽखा- दिभि: प्रतिष्टह्हीयात् स अस्या: एतत् प्रथम पदम् भाप्नुयात्- प्रथमपदविज्ञानफल' तेन भुक्त' स्यात् ; अथ यावती दय' एषा विद्या यः तावत् प्रतिग्टह्ौयात्, स अस्या: गायत्राः एतत् द्वितीय पदम्

५०२ वेदान्तसमन्वयः । [१०म थ

एतत् ततीय पदमाप् यादयास्या एतदेव तुरौय दर्शत पद परोरजा यएष तपति नैव केन च नाप्य कुत उ एतावत् प्रतिए्टह्लौयात्। तसा उपस्थान गायनास्येकपदी द्विपदौ त्रिपदी चतुष्पद्यपदसि न हि पद्यसे नमस्ते तुरीयाय दर्शताय पदाय परी रजसेऽसावदो मा प्रापिति य द्विष्यादसा- वस्मै कामो मा समर्दीति वा न हैवास्मै स काम कटध्यते यस्मा एवसुपतिष्ठतेऽइमदः प्रापमिति वा।

आपुयात्-द्वितीयपदविज्ञानफल' तेन भुप्त स्यात् ; धथ यावत् इद प्राषि प्राषिजात यः तावत् प्रतिग्टक्षीयात्, स पस्या: गायपा: एतत् तृतीय' पदम् आाप्यात्-ततीयपदविज्ञानफल तेन भुक्त स्वात्। अथ अस्या: 'एतदेव तुरीय' दर्शत' पद' परोरजा य एष सपत' दृत्युप- लच्षित पद चतुर्थ न एव केन च देय, न च केन च भाम्य प्राप्य, सुतरां कुतः उ पुनः एतावत् प्रतिग्टक्कौयात्-नात दान प्रतिग्रहो वा सभभवति। 'म तथा कुर्ययात्' निषेधस्य कारणमिदमेव। एतैन चिपदा गायचेशव सावित्रीति सिद्दम्। तस्या: गायता: उपस्थानं नमस्करगम् भनेन मन्त्रेण-हे गायत्रि, लम तैलोकपादेम एकपदी असति, तयोविद्यारुपेग पादन दिपदी असति, प्राणादिना ततीयपादेन चिपदी असि, तुरीयेग पादेन चतुष्पदी असि। चतुर्थ पादस्य सीमप्रतिग्रहासस्भवात् अपत् जानातीता भसि ; सुतरां न हि पद्यमे जायसे केनापि। ते तव दर्थताय तुरीयाय पदाय परोरजसे नमः। असी तत्प्राप्तिविघ्रकरः पामा पदः प्राप्तिविघ्नोत्- पादनकततृत्व मा प्रापत् मा प्राप्नोतु। असौ विद्वान् य' द्विष्यात्- अस् अमुकाय काम: अभिलषित' मा समद्िमा समृद्धि' प्राप्रोतु, यस्मे एवम् उपतिष्ठते, न पुनः एव असे स काम: ऋध्यते। प्रथवा

१०म ब। ] विद्यावजी।

एतब वै तज्जनकी वैदेही बुडिलमाशवतराश्िमुवाच यन्नु हो तद्गायवीविदबरूथा अथ कथए इस्तोभूतो वहसौति मुखय्ध्यस्या: समागन विदांचकारेति होवाच तस्या अग्निरेव मुख यदि ह वा अपि बद्धिवाग्नावभ्यादधाति सर्व्वमेव तत् सन्दहत्येवए हैवैवंविद्यद्यपि बद्धिव पाप कुरुते सर्व्वमेव तत्संप्साय शुद्धः पूतोऽजरोऽमृतः सभ्- वति। १-८। ह, ७।११-१४। ३६। स यः कामयेत महत्याप् यामित्युदगयन आपूर्यमाणपत्तस्य पुसाहे द्वादशाहमुपसद्दती भूत्वौटुम्बरे कसे चमसे वा सर्व्वोषधं फलानीति संभत्य परिसमू्य

पदः अमुकस्याभिप्रेत समद्विरूपम् अ्रहम् प्रापम्। मन्त्रपदाामेव यथाकाम विकल्पः । गायतीमुख विधानार्थमुपाख्यानमाह इतदिति। ६ ऐतिद्चे। तत् तत्र गायनी विज्वाने पाशवतराशम् अखवतरस्य अशस्य अपत्य बुड़िस' वैदेह: विदेशाधिपतिः जनकः एतत् वे उवा-यत् यदि-नु वितर्के- है अहो, तहायचीवित् प्रसिद्धगायतीविज्ञानन्नः प्रब्ूथाः, भ्रथ कथं हस्ती- भूतः सन् वहसि मां-प्रतिग्रहाकाङया नौचतां खौकरोषि। बुड़िल उवाच-हे सम्र्राट्, पस्या: गायतााः मुख न विदाख्नकार इति- ततो न विध्वानफल लब्धवानस्मौतिभावः। राजाह-तस्या: गायत्रराः भग्नि: एव मुखम्। यदि अपि हि वे बहु इव इन्धनम् भग्नी सभ्या- दधति सर्व्वम् एव तत् सन्दइति, एवं पुनरव एवंवित् यद्यपि वष्षु दूव पाप कुरुते सर्व्वम् एव तत् संस्याय संभचयित्वा शुद्धः पूतः भ्रजरः अमरः संभवति। ३६। वित्तोपार्ज्निन महत्वलाभायानुष्ानम्। स य इति।

५०8 वैदान्तसमन्वयः । सकवत्य पुछसा नक्षच्रेगा मन्यए संनीय जुहोति यावन्तो देवा- स्वयि जातवेदस्विर्यञ्जोघ्नन्ति पुरुषस्य कामान् तेभ्योऽ' भागधेय जुहोमि ते मा तप्ता: सर्व्वैः कामैस्र्पयन्तु खाहा। या तिरश्ी निपद्यतैऽहं विधरगी दति तां त्वा घृतस्य धारया यजे सए राधनीमहछ खाहा। ज्येष्ठाय स्ाहा ्रेष्ठाय स्वाहेत्यग्नी हत्वा मन्थे सए- स्रवमवनयति प्रागाय साहा वसिष्ठायै स्ाहेत्यग्नी हत्वा मन्थे सए्सवमवनयति वाचे खाहा प्रतिष्ठाये साहेत्यग्नी हुत्वा मन्ये सथस्रवमवनर्यत चन्तुषे स्ाहा सम्पदे स्ाहे- त्यगो हुत्वा मन्धे सलस्रवमवनयति श्रोताय स्ाहाऽडयत- नाय खाहेत्यगी हुत्वा मन्ये समुवमवनर्यात मनमे साहा पूजापत्यै साहेत्यगी हुत्वा मन्धे सलमुवमवनयति भृ: खाहेत्यगी हत्वा मन्थ सएसुवमवनर्यात। अगये खाहेत्यगी हुत्वा मन्ये सएमुवमवनयति पो- माय खाहेत्यगी हुत्वा मन्थे सछ्मुवमवनयति भू: जाहे- त्यगौ हुत्वा मन्े सएसुवमवनयति भुवः स्ाहेत्यगौ हुत्वा व्याख्यातमिदमष्टमस्य तृतीय ब्राह्मण यीमता भाम्करानन्दखामिनैव संच्ेपेण- "यो मह्त्वमिच्केत उत्तरायण शुक्कपत्ते शुभेडाौ़्ि पयोव्रतमाचरेत्। तच्च द्वादशाह पयोभन्तणरुपम्। ततस्त्रयोदशेडक्क शुभे उदुम्बरस्य कंमे चमसे वा पात्रे दधिमधुष्टत दत्त्वा व्रीह्यादा वत््यमाणा दश निय- मेनान्याथ यथाशक्िससभव ग्राम्यारोषधोः फलानि च समाहृत्य पि- द्वोपमिच्य तत्रैव पात्रेऽय कतयीरीदुम्वर्यर्मन्यन्योरिकया संमथ्य ग्टत्योक्क रोत्या भूमंस्कारमग्न्युपसमाधान परिस्तरग स्थालीपाकविधिनाज्य-

विद्यावली।

मन्थे सलसवमवनयति खः साहत्यगौ पुत्वा मन्थे सएसव- मवनयति भूर्भूवः खः खाहत्यगौ पुत्वा मन्ये सए्मुवमव- नर्यात ब्रह्मगे खाहेत्यगौ हुत्वा मन्ये सछ्सुवमवनयति चचाय खाहित्यगौ हुत्वा मन्ये सएसुवमवनयति भूताय खाहित्यग्ी हुत्वा मन्ये सएसुवमवनयति भविष्यत स्वाहे- त्यगौ हुत्वा मन्धे सछस्वमवनयति विश्वाय साहेत्यगौ हुत्वा मं्ये सए्सुवमवनयति सर्व्वाय खाहेत्यगौ हुत्वा मन्थे सध्सरवमवनयतत प्रजापतये साहेत्यग्नी हुत्वा मन्थ सधसवमवनयति। अथैनमभिमृशति भमदसि ज्वलदसि पूर्गामसि प्रस्तव्धमस्येकसभमसि हिंककतमसि हिंक्रियमागमस्ुद्रीथ मस्युद्वीयमानमसि श्रावितमसि प्रत्याश्रावितमस्यार्द्रे संदीप्रमसि विभूरसि प्रभूरस्यन्नमसि ज्योतिरसि निधन- मसि संवर्गोडसीति। अथैनमुद्यक्त्यामछस्यामछहि ते महि स हि राजे- शानोधिपतिः स माछ्राजैथानोऽधिपतिं करोत्विति। अथैनमाचामति तत्सवितुर्व्वरेसयम् मधुवाताक्टतायते मधु क्रन्ति सिन्धवः माध्वीर्नः सन्तोषधीः भू: खाहा। भर्गोदेवस्य धोमह्नि मधु नत्तमुतोषसो मधुमत्यार्थिवएरजः

संस्कार' च कत्वा पुन्नामनसचरे पात्रमग्नेः खस्थ च मध्ये स्थापयित्वौ- दुम्बरसमिद्धिरग्निं प्रज्वात्यीदुम्बरयुवेद्याज्यद्ोम कुर्य्यात्। रेससे इत्यारम्य लेकेकाहुत्यनन्तर' य्ुवावलिप्ताज्यस्य चमसस्मन्यट्रव्ये पात- नानन्तरमपरमन्थन्या मन्थन कार्य्यम् ततथमसस्द्रव्यस्य स्रमदसीत्यादि ६४

५० ६ वेदान्तसमन्वयः । [१०म भ।

मधु दयौरस्तु नः पिता भुवः खाहा। धियो यो नः प्रचो- दयात् मधुमान्नो वनस्पतिर्मधुमाँ अस्तु सूर्य्य: माध्वीर्गांवो भवन्तु नः खः साहति। सव्वीं च सावित्ीमन्वाह सर्व्वाश्च मधुमतीरहमेवेदध सव्वं भूयासं भूर्भुवः खः स्वाहेत्यन्तत आचम्य पागी प्रचाल्य जघनेनाग्नि प्राक् चिरा: संविशति प्रातरादित्यमुपतिष्ठते दिशामेकपुगड- रीकमस्यह' मनुष्यागामेकपुगडरीक' भूयासमिति यथे- तमेत्य जघनेनाग्निमासीनो वछ्श जपत। तथ हैतमुद्दालक आफुगिर्व्वाजसमेयाय यान्तवल्क- यान्तेवासिनउत्तोवाचापि य एनए शुष्के स्थागौ निषि- ञ्षेज्जायेरञ्कवाखा: प्ररोहैयु: पलाशानीति। एतमु हैव वाजसनेयो याजवल्को मधुकाय पैङ्गाा- यान्तेवासिन उत्तोवाचापि य एनछशुष्के स्थागी निषिश्चेज्जायेरञ्काखा: प्ररोहेयु: पलाशानीति। एतमु हैव मधुक: पैङ्गाशूलाय भागवित्तये, नतवासिन उत्तोवाचापि य एनछ्शुष्के स्थागी निषिश्चेज्जायेर- ञ्काखा: प्ररोहेयु: पलाशानीति।

मन्वेग सपर्शः आममिति मन्त्रेण सपातृस्य इस्ते ग्रहणम्। ततः पातुस्थ- मन्यद्रव्य चतुर्धा विभज्य गायतराः मधुमत्याः व्याह्ृत्यायैकेकपादेनै केकभाग' ममस्ताभिस्ताभिनतुर्थं तथा भक्षयेद्यया निश्शेषता स्वात्। सतः सव्चं पा्च प्रतास् तषीं पिबेत्। ततो इस्ती प्रचात्य शहोदक- माचम्याग्ने: पृष्ठदेश गत्वा पूर्व्वशिया: शयोत ततः प्रभातकाले दिशा- मिति मन्तेगादित्योपस्थान कत्वा येन मार्गेग गतस्तेनैवागत्याम्नेरभि-

१० म थ. ] विद्यावलौ।

एतमु हैव चूलोभागवित्तिर्जानकय आयस्यूणायान्ते वासिन उत्तोवाचापि य एनछशुष्क स्थागी निषिच्चेज्जा येरञ्क्वाखा: प्ररोहेयु: पलाशानीति। एतमु हैव जानकिरायस्थूगा: सत्यकामाय जावाला- यान्तवासिन उत्कीवाचापि य एन्शुष्क स्थागौ निषि स्ेंज्जायेरञ्क्ाखा: प्ररोहेयु: पलाशानीति। एतमु हैव सत्यकामो जावालोऽन्त वासिभ्य उत्ती- वाचापि य एनशुष्क स्थागौ निषिच्चज्जायेर्काखाः प्ररोहेयुः पलाशानीति तमेतं नायुवाय वाऽनन्तेवासिने ब्रूयात्। चतुगौटुम्बरो भवत्यौदुम्बरः सुवतौटुम्बरश्चमसत्रद् म्बर दूष् औटुम्बर्या उपमन्थन्यो दश ग्राम्यागि धान्यानि भवन्ति ब्रौहियवास्तिलमाषा अगुप्रियङ्गवो गोधूमाख्च मसूराश्च खल्वास्च खलकुलाश्च तान् पिष्टान्दधनि मधुनि घत उपसिञ्चत्याज्यस्य जुहोति। ह, ८३। १-१३। ४० । एषां वै भूतानां पृथिवी रसः पृथिव्या मुखमुपविश्य तं हैतमुद्दालक इत्यारभ्य तमेतं नापतायेत्यतः प्राक् ये वंशमन्त्रास्तान् जपेत्। भक्षणाय संस्तं मन्यं शुष्कव्ृच्ते यदि निषि श्चेत्तर्ि शाखापतादि भवेत्तवेति मन्यकरमप्रशंसोकिि्विशमन्तेषु। प्रथ विद्याया दानस्य षट् सम्प्रदानानि शिष्यः श्रोतियो मेधावी धनदायो प्रियपुतो विद्यया विद्याया दाता चेति। तत् मन्यविद्यायासतु शिष्य- परताविव सम्प्रदाने।" ४०। पुत्रारथमनुष्ठानमाह एषामित्यारभ्य यावदध्यायपरिसमा- प्रिम्। अचेद विवेषम्। न ह्यत् वैदिककाले यथा वौरकुलव्ईनाय

पू०८ वैदान्तसमन्वय: ।

आपोऽपामोषधय भोषधौनां पुष्पागि पुष्पायां फलानि फलानां पुरुषः पुरुषस्य रेतः। स ह प्रजापतिरौचांचक्रे इन्तास्मै प्रतिष्ठां कल्पया- नोति स स्वियछ्ससजे ताए सष्टराध उपास तम्मात्- स्व्यमध उपासीत स एतं प्राञ्ज गरावगमात्मन एव समुदपारयत्तेनैनामभ्यसजत्। तस्यावेदिरुपस्थो लोमानि वर्हिश्वरसमाधिषवणो समिद्ो मध्यतस्ती मुष्की स यावान् ह वै वाजपेयेन यजमानस्य लोको भवति तावानस्य लोको भवति य एवं विद्वानधो- पहासं चरत्यासायस्रीगाछमुकत वङ्केडय य ददमविद्वा- नधोपहामं चरत्यस्य स्तियः सुक्कतं वृक्षते। एतद्स्म वै तदिद्वानुद्दालक आरुगिराहैतद सा वे तद्विद्वान् नाको मौदल्य आहेतद्व स्मर वै तद्विद्वान् कुमार- हारित आह बहवोमर्य्या ब्राह्मगायनानिरिन्द्रियाविसक्क- तोऽममाँखोकात्पुयन्ति य ददमविद्ासोऽधोपहासं चर- न्तीति बहु वा द्रद््मुप्रस्य वा जाग्रतो वा रेतः स्कन्दति। तदभिमृशेदनु वा मन्त्रयेत यन्मेऽद्य रेतः पृथिवी- मस्कान्त्सीददोषधौरप्यसरद्यदप: ददमह' तद्रेत आददे

पुवैषणासीत् तथति मन्तव्यम्। 'वेदोऽसीति' पुतस्य नामकरण दर्श. यति ब्रह्म विभ्ञानानवच्छेदमभिकाङन वैदान्तिकर्षय भ्रम्मसटृशपुत्रजन- समुत्सुका पसन्। सुतरामेषणाजनितदोषो न तानप्राच्ीत; अन्यथा शुकादीनां मोक्षनिरतानां प्रव्जनेनातयोगसिद्दानन्तरं पुत्रोत्-

१०म प : ] विद्यावली। ५०६. पुनर्म्मामैत्विन्द्रिय पुनस्तेनः पुनर्भगः पुनरग्निर्धिषाा

सनौ वा भुवौ वा निमृज्यात्। अथ यदुदक आात्मान पश्येत्तदभिमन्त्रयेत मयि तेज दृन्द्रिय यशोद्रविगाए सुक्ृतमिति श्रई वा एषा

क्रम्योपमन्त्रयेत। सा चैदस्मै न दद्यात्काममेनामवक्रीगीयात्सा चेदसौ- नैव दद्यात्काममेनां यष्या वा पागिनावोपहत्यातिक्रामे- दिन्द्रियेग ते यशसा यश आदद दरत्ययशा एव भवति। सा चैदस्ै दद्यादिन्द्रियेग ते यशसायश आदधा- मौति यशख्वनावेव भवतः । स यामिक्ेत्कामयेत मेति तस्यामर्थ कासजय मुखेन मुख संधायोपस्थमस्या अभिमृश्य जपेदश्गादङ्गात्मंभवसि हृदयादधि जायसे स त्वमङ्क कषायोऽसि दिग्धविद्वामिव मादयेमाममूं मयौति। अथ यामिच्केन्न गर्भ दधीतेति तस्यामथं निष्ठाय

पादनप्रष्ृत्तिर्जातुचिन्रोदीयात्। अतएव "साध्यायमधीयानो धार्मि- कान् विदधत्" इति चुतिचोदना। ये पुनर्विशुद्धदाम्पत्ययोगस्य मम्मानभिन्ना: पशुधमानिरता निन्दिताचारा भवन्ति ते धिक्कारभाजः, तथाहि श्रुति :- "बहवोमर्य्या ब्राम्मपायनानिरिन्द्रिया विसुक्लतोऽसाँर- खोकात् प्रयन्ति" इति। मयाः मरणधर्मियः, ब्राह्मणायना: ब्रह्म- वन्धवः जातिमानोपजीविनः। न ह्ि वेदान्ते यज्रटष्टि विना व्यवाया-

५१० वेदान्तसमन्वय: । मुखेन सुखए संधायाभिप्रासाऽपान्यादिन्द्रियेग ते रेतसा रेत आदट दूत्यरेता एव भवति। अथ यामिच्छ दधीतेति तस्यामथं निष्ठाय मुखेन मुखए संधायापान्याभिप्रास्ादिन्द्रियेग ते रेतसा रेत आदधामीति गर्भिरयेव भवति। अथ यस्य जायायै जार: स्यानं चैद् द्विप्यादामपा- च्ेऽग्निमुपसमाधाय प्रतिलोमए शरवर्ह्िस्तीलवी तम्ि- न्नेताः शरभृष्टोः प्रतिलोमा: सर्पिषात्ा जुहुयान्ममसमि- द्वेडहौषो: प्रागापानी त आददेऽसाविति मम समिदे- हौषो: पुत्रपशुएस आद्देऽसाविति मम समिदेऽहीषी- रिष्टा सुकृते त आददेऽसाविति मम समिड्ेऽहौषौराशा- पराकाशी त आददेऽसाविति। सवा एषनिरिन्द्रियो विमुक्कतोऽलालोका त्यैति यमेवंविद्राह्मगाः शपति तस्मा- देवं विच्क्रोत्रियस्य दारेगा नोपहासमिक्ेदुत ह्येवंरत्पगे भवति।

चरण हशते। न स पुनरमन्त्रकोऽन विधीयंत। अतएव द्वि प्रत्यङ्गं मन्त्रविधानम्। श्रतिगतानां मम्त्राणास्ाथीनुसन्धानमतिगोप्यत्ा- दध्येतन् प्रति न्यस्य मन्त्रमेकल' तत्त्वोह्ाटक व्याख्यास्याम :-

सामाइमयि ऋक त्वं द्यौरह' पृथिवी लम्। तामहि सेरभावहे मह रंती दधावहे। प से पुचाय वित्तये।" दूति। श्रहम् श्रमः प्राणः-पुत्तिकाशरोरमारम्य तिलोकव्यापी परीक्ष- ब्रह्माख्य: अगत्प्रायः, अतएव परब्रह्मणो विलासभूमिरहम् (e।र

१०म ब1 ] विद्वावनी। ५११ अथ यस्य जाया मार्तवं विन्देत् व्यह कएसेन पिवे- दहतवासा नैनां दषलोन द्ृषल्युपहन्यात् चिराचान्त आपुत्य व्रीहौनवघातयेत्। स य दच्क त्युतरो मे शुक्रो जायेत वैदमनुब्रुवीत सर्व्व- मायुरियादिति चौरीदन पाचयित्वा सर्पिभान्तमश्रीया- तामीश्वरी जनयितवै। अथ य दूच्केत्पुन्री मे कपिल: पिङ्गली जायेत है। वैदावनुब्रुबीत सर्व्वमायुरियादिति दध्योदन पाचयित्वा सर्पिभ्नन्तमश्रीयातामीशवरी जनयितवै। अथ य दूछ्े त् पुत्रो मे श्यामो लोहिताची जायेत वीन्वेदाननुब्रुवीत सर्व्वमायुरियादित्युदौदन पाचयित्वा

[३४४।४५प]); त्व' सा वाक्-सर्त्वस्य प्रकाशभू: वाचारभभगत्वात् सर्व्वस्य, अतएव चिच्छक्रेरवयवस्त्वम्। यतः सा त्वमसि, ग्रहम् भ्रमः, भतः उभयोरेकत्वेन साम ग्रहम् भ्रस्ति, त्वम् ऋक्-चिच्कक््यालिङ्गित- परब्रह्मण: शास्त्रयोनित्वात् सर्व्वविद्वानाधारत्वमुभयोः "अस्य महती भूतस्य निश्वसितमेतट्ग्वेदी यजुर्व्वेदः सामवेदः" इति शतेः। अह' यो: खं' पृथिवी-अतः प्राणात् प्रापस्य विश्वात्मकसुतस्य जनम (2 [३५०प])। शेषः सुगमः। वित्तये-विभ्वानाय तस्याविच्केदाय। सर्व्वन्र वेदान्त पुत्राय शिष्याय वा प्रियतमाय पुनस्थानीयाय विज्ञान- दानव्यवस्था गार्हस्थ्येनोपसंहारख वेदान्तविभ्ञानस्य। दृष्टिःपुनराधु- निकामान्य,- शय्यारीहोडब दम्पत्यी: सविचीक्रीड़संश्रयः। दवभिशुड्डयक्रींड़ा वरादिस्ृष्टिरैतयी: ॥

५१२ वेदान्तसमन्वय: ।

अथ य दच्ेदुहिता मे पसिडता जायेत सर्व्वमायुरि- यादिति तिलौदन पाचयित्वा सर्पिअन्तमश्रीयाता- मौश्वरा जनयितवै। अथ य दूच्वेत् पुवो मे पगिडतो विगौतः समिर्तिंगम: शुश्रूषितां वाच भाषिता जायेत सर्व्वान्वेदाननुब्रुवीत सर्व्वमायुरियादिति माएसौदन पाचयित्वा सर्पिभन्त- मश्रोयातामीश्वर जनयितवा शौचोन वार्डर्षभेगा वा। अथाभिप्रातरेव स्थालीपाकावृताऽडज्यं चेष्टित्ा स्थालीपाकस्योपघात जुहोत्यग्नये खाहाऽनुमतये खाहा सवित्रे सत्यप्रसवाय साहति हत्वोहृत्य प्राश्नाति प्राश्येत-

उरःसंग्नेषण स्जैतद्रसमूर्ततेस्तु वक्षस:। परिष्वङ्रमयोलेन परिष्वक्रस्य चातनः।। तेनेकता सुखेमाऊ सुखनिष्यशतिरैष हि।

प्रथममङ्गद्वयमस्य नैत्यिकं, वितयमन्यत् गारीरास्त्रविषि घव- धानेनामुष्ठेयम्। साधारणनियम :- "तिभिस्रिभिरह्ीभिषि समयात् प्रमदां नरः। सर्व्वेष्यृत्तुषु धन्ें तु पचात् पचाडुजेदुषः ॥" इति सुत् तः। मासिकरजःप्रष्टत्ते: प्राक् पवाच् गर्भसच्नारदर्शनात् तङ्गम- नान्त:पाततयेवाय साधारयनियमः । विशेषनियमस रोगादिजनित

पातात् (११।६)। संवत्सरे मासचय जायती भिष्टेषु निद्रिता वाम- प्रष्ृत्तिरितरप्राषिनामिति नियमोऽय स्वभावप्रतिष्ठः। भस्वावमाम- नायां ख्त्रोपुंसो: पत्िष्टोमताऽवशभाविनी। सविधी न केवल सुसानां प्रेमसम्पत्तेरपि। सिध्धति सर्व्मेतत् साचात्सर्व्वकारबकारषन्ञानेम तत्तत् तत्र तब इत्पथारुढ़ोकरबीन। पाशन इत्येकवचन इयो-

१०म च। ] विद्यावली। ५१३ रस्या: प्रयच्छति प्रताल्य पागी उदपातं पूरयित्वा तेनैनां विरभ्युत्त्युत्तिष्ठातो विश्वावसीऽन्यामिच्क प्रपूर्व्या मंजायां पत्या सहेति। अथैनामभिपद्यतेऽसोऽहमस्मि सा तछ सा त्वमस्य- मोडहं सामाहमन्मि कक् त्वं द्यौरह पृथिवी त्व तावेहि म एरभावहै सह देतो दधावहै पुछसे पुनाय विशयछ्ति। पकरा ऊब विहापयति विजिहीयां दवा पृथिवी वति तसानध निषाय सुखेन मुखए संधाय विरेनामन् नोमामनुसार्षट विष्यारयोनिं कल्पपतु लहा रूपाणि पिर पनु अनिवतु प्रआपतिर्धाता गलें कछातु ते। गर्मे वेहि- िवीवासि गमे चैहि घृघुष्के गवी ते कणवनी दवा वाधतां पुप्करसजी। हिरलवी अरगी यास्यां निमोन्यनासतिवनी तं ते गमे हवामहै दशमे मामि सृतये यघास्निगरभा घृथिवो वया यौरिन्टरेय गर्भिगी वायुदियां यथा गर्भसेवं ग्मे द्धामि तेड़साविति।

रत्मनो: प्राज्जालिङ्गनेनेकलवात्। एव हि दूति निर्द्ारेन "समानस खेद विगमो गम्याय(मग्यायान्च" दति भाषकारनिवचनेनायोगिनां खेद मिवृत्तिर्योगिनान्तु सुखनिष्पत्ति: सान्द्रानन्दभगवत््रेमाविर्भाववशा दिति मेदो बोध्यः। "अथ यामिच्केत्र गभें दधीत" द्रत्येततत् "सा चेदस् न दद्यात्" इ्वत्यकामासुहिश्य। नैतङ्ञगवन्नियमविरोधि, सुतरां श्र्तेरस्या नाम्र- तित्वम्। नियम: पुनः-पेशिग्राहप्रणालीप्राप्तस्य पेशिव्टत्तस्य वौज- ६५

५१४ वेदान्तसमन्वयः। [१०म ।

सोष्यन्तीमद्विरभ्युक्षति यथा वायुः पुष्करिगी समिङ्गयति सव्वंतः। एवी ते गर्भ एजतु सहावैतु जरा- युगा। दन्द्रस्यायं ब्रजः कवतः सार्गलः सपरिश्रयः। तमिन्द्र निर्जाह गर्भेग सावरा सहेति। जातेऽग्निमुपसमाधायाङ्क आधाय कछसे पृषदाज्य संनीय पृषदाज्यस्योपघात' जुहोत्यस्मिन्साहसतर पुष्यासमेध- मान: से गहे अस्योपसन्दां माचछेत्सीतजया च पशुभिश्व साहा मयि प्रागाधस्वयि मनसा जुहोमि खाहा यत्कर्मागाऽत्यरीरिचं यद्दा नानमिहाकरम् अग्निष्टत्खि- ष्टक्कद्विद्वांत्खिष्टथ सुहुत करोतु नः खाहेति। अथास्य दक्विगा कर्गमभिनिधाय वाग्वागिति विरथ दधिमधुघ्टत संनौयानन्तर्हि तेन जातरूपेगा प्राशयति भूस्नेदधामि भूवस्ते दधामि खस्ते दधामि भूर्भुवः खः सव्वं त्वयि दधामीति। अथास्य नाम करोति वेदोऽसीति तदस्य तद गद्यमेव नाम भवति।

जोवाणुप्रवेभानुकूलस्याकामावस्थायां निष्कियत्वे चन्वदा च घनावरणत्वे तत्प्रवेभप्रतिइतत्वात् निष्फलत्वम्। ध्वजपतनाक्रान्तासु गर्भसचार- दर्शनात् स्त्रोपुंसो: स्पर्ादिसमुत्यहर्षाल्यादिक्यप्रमारेन न तु क्रिया- निष्पात्तिकालभाविसर्व्वाङ्गाक्ेपेण पेशिव्वत्तस्य वौजजीवाणुप्रवेशे दत्त- मार्गस्य मन्दक्रियलवे मार्हवगुणोद्ञावकत्वादुपादानानां कन्या ; पधिक- क्रियत्वे संहननशालित्गुणोद्वावकत्वादुपादानानां पुभ्रः। यैः पुनः पेमिटत्तस्याकुशनप्रसारयाभ्यां पुनकन्याजन्ोति निर्धीयते, न तैरय

१०म थ।] विद्यावललौ। ५१५ अथैन माते प्रदाय सन प्रयच्ति। यस्तेसनः सशयो यो मयोभूर्यो रत्नधा वसुविद्य: सुदवः। येन विश्वा पुष्यसि वार्यागि सरखति तमिह धातवे करिति। अथास्य मातरमभिमन्त्रयते दलासि मैवावरुणी वौरे वौरमजीजनत् सा,रवं वौरवती भवयाऽम्मान्वीरवती करदिति त वा एतमाहुरति पिता वतोभूरति पिता- महोवताभू: परमां वत काष्ठां प्रापच्किया यशसा ब्रह्म- वर्चसैन य एवं विदो ब्राह्मगास्य पुतो जायत दति। वृ, ८8। १- १८1 ४१ । युञ्जानः प्रथम मनसत्त्वाय सविता धियः । अग्निं ज्योतिर्निचाय्य पृथिव्या अध्याभरत्॥

नियमो निरुध्यते; निष्कियपेशिट्टत्तस्याल्पक्रियत्वे प्रसारणमधिकक्रियले पुनराक्षेपादाकुञ्चनमिति हेतो:। भोज्यादिक' सव्वें कारणलेना- स्मिव्रवान्तभवति। बाहुस्चेन रत्यङ्गानामुपदेशस्तच्छास्त्रे नियमस्या- स्यानुकूल्याय। ४१। विविधान्यनुष्ठानानि ब्रम्मदर्शनानुकूलान्यभिधाय साक्षा- त्तत्साधन ध्यान वक्ुमारभते। "खदेहमरणि ऊवत्वा प्रगवन्नोत्तरा- रणिम्। ध्याननिमेथनाभ्यासात् देव' पश्येत्रिगूढ़वत्॥" इत्यतीता- ध्याये सर्व्वतख्चित्तं विनिवर्त्य खदेहे तस्य धारणमुत्तम्। केन वा तत् सित् भवति तदेवाह युख्ज्ान इति। सविता-"धियोयोन: प्रचोद- यात्" इति धीप्रचोदयिता तत्वाय चद्टयन्नानाय प्रथम मनः युख्धानः तत्र प्रवर्त्तयान: परग्नि' ज्योतिः तदधिष्ठित न्ानस्व निचाय्य भवगस्य पृथिव्याः अधि पस्मिन् शरीरे धिय: बुदधिव्ृत्ती: आभरत् श्रहरत्- तत साच्ात्सम्बन्धेन तत्त्वावगमाय।

५२६ वेदान्तसमन्वय: ।

युत्तेन मनसा वय' देवस्य सवितु: सवे। सुवर्गेयाय शत्त युककृाय मनसा देवान् सुवर्य्यतो धिया दिवम् । वृहज्ोतिः करिष्यतः सविता प्रमुवाति तान् ।। वुञ्जते मन उत युञ्जते धियो विप्रा विप्रस्व वहतो विपञ्चतः । वि होता दघे वयना विदक दन्- मही दवस्य सवितु: परिष्ुति:॥ बरज वां ब्रह्म मव्वा नामोभि- वि शोका यप्ति पध्येव सुब:।

मुहनिति। एवं सुतन वोगयुक्त न मनसा वय सुवर्सयाय गे पातिहतुनराय ध्यानाय शतते सासध्याय तविमिसं देस मवितु: सवे अतुचार्व वर्तामहे। युकवेति। सुवः सव्ररगं यतः गच्छतः -- तदसिकुब्यान्-देवान करयानि मनसा मह युककाय-क्वान्दस-युक्रा-तेन सह तेप "कत्व संसाध-धिया सम्यगदर्शनन दिव द्योतनशोल हहत् मनत् ज्योति: करियतः अ्ाविष्करिष्यतः तान् देवान करगानि सविता मेरयिता

युञ्जत इति। विप्रा: सेधाविनः मनः युख्दत ममाहिन कुर्व्वमिर उत घिय: दतराषि करमानि युञ्जते। तैः विप्रस्य-विपूर्व्वः प्रा पूरणे कः, विशेषेण पूरयति साधकानामभोष्टम्-पभीष्टपूरयितुः, वृहतः महतः विपश्चितः सर्व्वक्षस्य, देवर सवितुः मही महती परिततिः करत्तव्या। स पुनः होचा: वाच: यज्ञान् वा विदध प्रवत्तितवान्, अतः वयुनावित् प्रन्नावित् सर्व्वभ्ञानात् साच्निभूत: एक: अद्वितीय: दवत् एव । मुजे इति। दअसमस्लस् नयोदणसूम प्रथ्मा ऋ्गियम्।

विद्यावली।

शृखन्तु विभवे अमृतस्य पुत्रा आ ये धामानि दिव्यानि तस्थु:॥

सोमो रवातिरिच्यते तन सच्जायते मनः॥ सविचा प्रसवेन जुषेत ब्रह्म पूर्व्वाम्। तत्र योनि करवसे न हि ते पूर्वमत्तिपत् ॥

अस्या देवते हविर्धाने। ब्रह्मपूर्व्वा मन्त्रीच्चारणपूर्व्वक वां हविर्धान युज योजयामि इत्याद्यस्या व्याख्यानम् तन। अत तच्चयाऊृत तत् खताश्वतरेण वेदान्तवैद्ये परात्मानि तस्या नियोगात्। नमीभि: नम- स्कारस्तुतिप्रसिधानादिभि: वां युवयो: नरनार्यो कारणभूत पूर्व्वंत चिरन्तन ब्रह्म युजे आनुक्न्वे योजयामि-समादधे इति भाष्यकारः । ड्वार्थ एव। सुरा: पणिडता: यथा पथि सन्मार्गे वियन्ति जीवनशेष कुर्ज्वक्ति, तथा सोका: भगवद्यशोगीतानि मम सन्मार्गे वियन्तु व्ययिताः तन्तु-भगवद्यशोवर्गान' हित्वा नान्यत् प्रसरन्तु। ये दिव्यानि धामानि आतस्युः अधितिष्ठन्ति विश्वे सव्वें ते अ्मतस्य परब्रद्मगाः पुत्राः आ्त्मजाः तान् पृखन्तु-तैः महैकहृदयत्वेनैव सुतिरिति श्रवण- प्रार्थना। प्ररयितु: प्रेरणां विना न जातु परमात्मनि मनसी गतिर्भत्रतीति दर्शयति वाह्यानुष्ठाननिरतत्व तस्योदाह्ृत्य अग्निरिति। यत्र अ्र्पग्निः अभिमथ्यते यन्ाथं मन्यनेनाभिज्वास्यत, यत्र वायुः प्रवर्ग्यादी अ्रभि- युञ्जते पवित्रेरितः शब्दाभिव्यक्रि करोति, यत्र सोमः अतिरिच्यते दशापवित्रात् पूर्य्यमाणः, तत्र क्रती मनः सख्जायते प्रष्ृत्तिमत् भवति। सवित्रेति। सवित्रा प्रेरयित्रा प्रसवेन प्रेरणेन पूर्व्वI्र चिरन्तन ब्रह्म जुषेत सेवेत। किन्तेन सेवनविधिपालनेन? हि यस्ात् सेवन- फलवशात् ते तव पूर्व्वम् आचरित न अचिपत् न लां सन्नार्गात्

५१८ वैदान्तसमन्ब: ।

चिरुव्धत स्थाप्य सम शरोर ददोन्द्रियाचि मनसा सव्रिवेश्व। ब्रह्मोडुपेन प्रतरेत विद्ान् स्रोतांसि सर्व्वाि भयावशानि॥ प्रायान् प्रपोद्येड् संयुतचेष्टः बोधे प्रागे नासिकयोक्छुसीत। दुष्टाश्वयुत्तमिव वाहमेन' विद्वान् मनो धारयेताप्रमत्तः॥ समे शुचौ पर्करावड्गिवालुका- विवर्व्जिते शब्दजलाश्रयादिभिः । भमंभयत्। अतस्ततोऽधिकफललाभाय तत्र ब्रह्मषि तवं योनि वसत ऊखसे कुरुष्। पधुना योगरौति' वल्ुसुपक्रमते तरिरुबतमति। तीणि उरोग्रौव- शिरांसि उव्रतानि यसिमन् शरीरे तत् निरुवत शरीर सम' समभावेन स्थाम्य संस्थाय्य, मनसा सह इन्द्रियाणि चन्तरादौनि अन्तरखतया दृदि सन्निवेश्य विषयतो विनिवर्त्य सूक्ष्माकारिण तत्र सन्धाग्य विद्वान् योगनिरतः ब्रह्मोडुपेन ब्रह्मप्नवेन ब्रम्मावलम्बनेन सव्वाणि भयावद्दानि श्रोतांसि वड्निर्मुखतासाधकेन्द्रियप्रावल्यादीनि प्रतरत प्रतिक्रमेत्। प्रायानिति। इह योगासने संयुत्तचेष्टः संयतेन्द्रियेड्: जितासन: स प्राणान् प्रपोद खासप्रखवासयो: गति वि्छिन चीधे प्राणे अक्रि- हान्या तनुत प्राप्ते नासिकया उच्कसौत खासम् उत्सजेत् न तु मुखेन। विद्वान् योगन्न: पप्रमत्तः सन् दुष्टाश्युत्तम् एनं वाह रथम् इव मनः धारयेत खवगे स्वापयेत्। समदति। समे निनोगतरडिते, शुची झुड्धे, शर्वराव्ञिवालुका- विवर्ज्जिते तथा भव्दनलात्यादिभि :- मर्करा छुद्रोपलः, शब्द: जन-

विद्यावली।

मनोऽनुकूली न तु बचुपोड़ने गुहानिवातात्रयणे प्रयोजयेत् ॥ नोहारधूमार्कानिलानलानां

एतानि रूपागि पुरःसरायि

कोलाइलः, जल' जलार्थिंभिर्नित्यमुपद्गुत, भाश्रयः आश्त्रयार्थिभि: सबुलः, इत्यादिभि :- वर्ज्जिते, मनोऽनुकूले मनसः स्वैर्य्यानुकूले मनो- रमे, न तु चक्षुपौड़ने चन्नुःपोड़ने-शन्टसो विसर्गलोप :- चन्षुःपोड़ा- करे-"प्रतिपाद्याभिमुखे"-इति भाष्यकार :- एवस्रूते गुहानिवाता- अयणे गुहायां निवाते वायुप्रवाहशून्ये आात्रयणे व विजनप्रदेशे प्रयो- जयेत् प्रयुन्नीत चिस्तं परमात्मनि। एवं प्रापायामेन कानि कानि दृश्यानि टृक्पथगतानि भवन्ति तान्युचन्ते नीहरिति। नौहारादीनां रपाषि तत्तदश्यानि योगे क्रियमागे ब्रह्मषि भाविष्क्रियमाणे निमित्ते पुरःसरायि भगरगामोनि। "तच्कुम्त' ज्योतिषां ज्योतिः" (४) इति कथनात् न पूर्व्योक्कानि दृश्यानि ब्रश्मरुपामीति मन्तव्यम्। तत्तहखानि वाताधिक्यवशा- दुधन्ति, अतएोत्र' महाभारते यात्रवल्कान जनक' प्रति-"प्राया- यामो हि सगुप: निर्गन धारयेननः। यवट्पति सुखन् वे प्रायान् मैथिलसत्तम। वाताधिक भवत्येव तत्ात्तम समाचरेत्॥" (शान्तिप, २१६प्र, १० श्रो)-प्राखान् खासप्रखासान् सुखन् यत् यत् दृश्यं नोहरादिक ऋषति गध्कति प्राप्नोति तब तब वाताधिक्य भवति वातविकारहेतोस्तत्तदुङ्गवतौति फलितारथेः। पतः तत् खास- प्रखवासनियमन न समाचरेत् इति। आधुनिवरप्येतत् प्राणायाम- वैशुख प्रत्यचीक्ृतम्। "निशायाः प्रथमे यामे" इत्यादिभिस्तनेव स साभाविक योगमाह।

५२० वेदान्तसमन्वय: ।

पृथ्वप्तेजोऽनिलखे समुत्थिते पस्चात्मके योगगुणे प्रवृत्ते। न तस्य रोगो न जरा न दुःखं प्राप्तस्व योगाग्निमय शरीरम्॥

लघुत्वमारोग्यमलोलुपत्वं वर्गाप्रसाद: खरसौष्ठवञ्च। गन्धः शुभो मूत पुरौषमल्प योगप्रवृत्तिं प्रथमां वदन्ति ॥

यघैव विम्ब मृदयोपलिप्तं तेजोमय भराजते तत् मुधातम्। तद्वात्मतत्त्वं प्रममीच्य देही एक: छ्वातार्थो भवते वीतशोकः ।

अनन्तर भूतजयमाह पृथ्वाबिति। पृथ्वापतेजोऽनिलखे तित्यप् तेजोमरुद्द्ेमप्रसिदधे पक्षभूत समुत्थिते तत्तत्खवरुपदर्शननिष्यन पञ्वा त्मके योगगुणे गन्धादिस्रुपदर्शनरूपे प्रवृत्ते योगारिनिमय शवीर प्राप्तस्य तस्य योगिन: न रोगः न जरा न दुःख भवति-भूतजयात् भूतोत्थानां तेषामभिभवः । योगस्य प्रथमप्रष्ृत्ती किं भवति तदाह लघुत्वमिति। स्पष्टम्। आत्मतत्वदर्शनमाह यथैवेति। मृदया मृदादिभि: उपलिप्त' विम्बं सोवर्णी राजत वा सुधात' सुधौत यथा तेजोमय सत् ब्राजते दोपि- मत् भवति, तत् वा तत् दव भात्मतत्व' प्रसमीच्य दृद्टा देही जीव: एक :- प्रक्वत्यादोनामावमनि लये अद्वितीय :- अतार्थः सिब्दमनीरथः वोतशोक: भवते भवति।

५२१

बरदात्मतत्त्तरेव शुब्रझ्ममलव दीपोपमनिह युक्त: प्रपश्येत्। अज ध्रुव सर्व्वतत्वैर्विशुद्ध चात्वा देव मुच्यत सव्वप्राशेः ॥

श्र्वेत २११-१५। ४२ १ बज्नात दृत्येव कश्विव्ञीर: प्रतिपद्यने। रुद्र यत्ते दच्विगा मुख तेन मां पाहि निव्यम्।

मा नसोके तनये मा न आयुषि मा नो गोषु मा नो अश्वेषु गौिषि: । वीरन् मा नो रुद्र भावितोवधी हविभ्रन्तः सदमि त्वा हवामहै॥

शे ४। २११२२।

केवलमात्मतत्वदर्शनेन न कतार्थता किन्तधीमनि परमामदर्शने- नैवेत्याह यदेति। युत्त: योगी यदा दीपोपमेन आत्मतल्वेन ब्रह्मतत्व पपश्येत् प्रत्यक्ष' कुर्य्यात्, तदा सर्व्वतत्वेः प्रक्तमितम्कामे: विशुव्म् आस्पृष्टम्, भ्रज जन्मरह्टित स्वयन्भूं, ध्रवम् अप्रच्युतस्रूप' देव जात्वा सर्त्वपाशे: सर्व्वबन्धे: सुचते। ४२। प्रार्थनाप्राधान्येन विद्योपसंहारः क्रियते, बजात इति। अजातः जन्मादिविरहित: इति हेतो: कषवित्-यः कोऽपि जीव :- भौर: जगमजरादिभ्य: भौतः ल्ाम् एवं प्रतिपद्यते शरण गच्कति। एवमित्युदादरति-है रुद्र क्रेशापहारक, यत् ते तय दक्षिपम् धमुकूलं भन्नानुग्राइक' सुख' तेन मां नित्यं पाष्टि रच। विशेषप्रार्थनामाह। हे रुद्र, नः प्रस्माक तोके पुनने तमये पीचे ६६

बा रीरिय: रीव मा सचाई बीड़ु मा स, पश्ावन् बानुधि मा रौरिष:, नः पशोपे मा रोरिय:, नः पचचाकं रिवनीड: या बधो: इतान् मा वार्षी:, व्यं कहा सदसि यत्लाने इवामरे चातया- तपतुर मचजे भडमी सब्। 'पायुषि' छान -सानये। मा 'बदभि' रज्यन-सदमित्- व् भामित इति पाठान्र सदेव पनिर्द। भान कोषे।

मादिवादीनाछ सव्देषा म्रसुः, वदचीनकियलवाल्ेवाम्। "स्वामाविकी ज्ानवल्तकिया " (६१) रचव्र बलकिया क्रियाभत्तिरिति यदतं तत् प्रान्त एव पर्यवसन्नम्। हास्रमाने जगति क्रियाम्न म्युर्सि: प्रायत्वेमेव गचती विर्डात्ः। बहामस्या माथ्थी जदादर्यमख म्राचान्म्। सर्ववस प्राय क्रियात्वात् सर्ष्वत्र प्राच्यस्य, म्राय्थी पुणः "माय्स्य प्रायः" (५१) रवि मे रकलवेग तदनर्यामिय:, तत न सर्ष्वानभावकतया ब्रद्मणी यशब वेदानविभानस्य शेैली । सम्येव' परम्परया त्रभमदर्भने स्या? नस्यातिव्यव ह्तत्वमिति "पूषत्र कर्षें" (२1२) इत्यय वन्प्रतिमसत्री हसससे तनतदविष्ात: क:पप सचपाविष्करजेन। सत्यपि साचादव्रश्ीपदैये कथमेव व्यवधामेन सहर्भनीपदेश पति निक्ा साया निवत्ति: सयात्तत्ववत्तामिति नाम तम्पपथः । १। चम साचकमावस कर्तव्य निहिंटम्। म विमपि तेनेनराचिष्ठानविवर्त्वितत्या द्रष्टव्य' व्यवहर्नव्यस्। वीऽसाविममुपायमुपेच्यान्या चरति न तस्यानुष्तानवाइ्ष्वत्वेपि बीमा वापि:। यद्यभनादिसाभाविकव्यापारिय योमविष्ेद: स्थात् तेषा परिव्ागएव श्रेथाजित्वुसियंये वदमन्बवात्। अतएव प्ुतिर्योगसाबिक्य दसिजाये महशतमीपायमुर्पाष्टवती। मरीरवार- पार्यापि भोगोऽपरिषार्थ:, मुतर्शी भोजकाले न कैकस भोगेषु अमबह्मंन िन्तु तडिसह्टतव तैषा- मयसतामवचारणोयम्। कवस भीवेड अमवहमने का चतिरिति न बाच्ा, कन्ति वड्वी थे पतिव्मृत्यादिपविद्यापितलगवदाच्नाविवीचितया न्वितान् नगश्ितान् विषयान् सुचते, चबम खकन्यनागुवता भाम्ाव' अतार्थनान्यक तरथय धनाभगतीतनअच सम्पततथा। "वदाषि-

१०म थ।] ५२३

दुिमि:" इव्ायुख्ाननर "मुनिर्न न्यामीड भजति गुरदीचाचततमा:" पति अतार्षणान्ता नातुचिदनथा न सम्वेस्। "तैन व्यरुन"- तेन विसटेन भीमेनेतयज पर्गाविकसओमएव अम-

तब सोडखोवि मताउडचरय मिथ्याचारएड। भगवदशमीदितानि कर्षाि तदापूरिवानीति तेवा-

मसुशठाने न तव्नितदीपस सथमावनेति 'न नर्च लियते नर' इलुरम्। तम्प एका बिना मोदेवि साध्यकाद का कचातरी समाने इदि जतमनुभी दितमणनुमीदिवामति मेदेन वर्मोभेंदखाय-

तीति सर्व्व समस्सम्। १। वेदान्अड्रिन पुनः सहसेव वैदविद्ितानुडानादीन् मिथ्यालेन परिचायातवस्मुपदिभ्यते चिनर्हि सबैव तब्रिवैशत इति पूर्ववमुहिट्म् (१३)। मधुज्राअणे पुनर्ववमज्जीवानर्यामिया परत्रसम्बन्ध' प्रदम्य व्रअ्मधि सर्व्वेक्' विदधाति (३९?)। चत्र सव्ेद्घीयवारिसाधनान्तरसुप दिश्व सुखभमामें प्रदययति युति: कवपानुतया। न हि प्रछ्वती विविदस्ति बद्र परैच सम्परम्। ये पुनः म्रळ्यतिमवमव्य परीच योगममिवाकृति, न केवल तेषां विघ्रवाइस्यकरिट्ता, किसर्दि पदीपदे योगभंभ इत्यस्व न हष्टानवरकाम्। न यथा स्वासाइजीऽन्तरावलथेव वेदाने सर्व्बन म्रअतिमवसम्यदय साधनानुाश्तानि। मळ्वतिसदपर्य्यस्तेति विभजनात् प्ररवि: प्रज्ञष्ा क्रियाजति:

भवावेद्यात् बश्वन नोचनय् ट्टिमिदाद्वअ्मावि। यदा कि प्रद्नति' परीय विनित्यामेतन जगदूपेक परशाति जमः, तदा साज्ानवारयतया (१1४) बन्वनाय अवनि मोहनरविविय- वैचिवायीगात् तख मोरोत्पाइनेन। यदा पुनः: वस्यायतमख् परखेय प्रह्यडन्रियानतितेम सा म्टशते, तस्ा बेचियंा पुनरीकस्येव कल्चाचनुवस् विविधविकामलेन, तदा तैन परीचाषिच दबीग-

मुदाव्य मीचनाय अवति सा तर्वपषाख्। इय प्रहाषक्रियानति: मायमतिर्पेति वद्ामखा

तस्या: प्राचान्यम्।

:- १०। वृतीय (२) भजनीयत्वेज परमेवीपस्थाय्यते: पर अरश्मैगीपनिषदः प्रतिपाधम्। म द्ि पुनर्जातु वित्तसमाधान निर्शसं नमवदतुमीहितकर्णातुष्ठामय बिना वषायकसुषितत्व-

एवस चिन्समावानादिय तखक् निं: तलफ नावीपनिषदज्ानखालादय:, तैन थ लतावंता। ययुपनिषदेय परात्मभ्ञानायाय बिमगादिभि :? तैरींना सा बिकवाजी, बवसत एव तला

५२४ वेदागसमन्वय: ।

अनयंतसंख्वानम्। यद्रेम विमुपनिषस ? कमादिय वर्वहानदियामस्याि स्वकपादिक साययव्यस

खसस्वती हौवेत। चतुथें (४) अधापिडित स्वक तदचीनतया नियीष्याविकारी सम् मुकी भंवति सापक इति संगेप: । पखतमी (1) वयननावन् बीमाकाडिया निरेगरनप्रमणतया मदि सव्यमन्तया बीमाह ओऽपरिचाया सत्ुआ्ता बीनावसम्वनमुद्यते अस्पितंखनस्वावधीर्थ संतानाढ्

ग्रहदेन। "शानं शिक्मपेतम्" रति तुरीये ममन भिवसकपावचारणान वर्य न तेन स्वकपेषी-

अ्वलताप्रापमस्तित्व धारयार्ये यङ्राति योगामीति निच्ासा बसिवेय भाति ; यसोऽस्तित्व' कस्यापि

वम्तुन:, वन्तु व न स्वरूपदीन भवितुमरति। अ्श्मणी वहत्त्व सर्व्ान्भावकत्वमेव पग्वन्ती "त

यदन्रा सप्रस्व"अत्यात् मुतिः। सरपात् पृथककन्यान्तित्वयहय्य यन्यमेष न त षम्तु अंक

दिवेध्यम्-शिवस्वदप वन्तुगत न वम्तुसो मिन्रमथापि न तत् प्रथम प्रतिभाति सनायधारसमते

वको दिभिगमिव्यसस्येन्त्रिययाहास् किपयस गुयसम्वतरितससय बुद्धिस्शा भर्वत, न पनपक्तराधतौ

तथ: सर्न्तन् विषयजात प्रताहविया किरोहितमप्नीति प्रान नापेति। अतण्व तरववास्तित

सलसिति निर्गनी म वितर्वविषय:। अस्तित्वस्यास्याननत्व' सहजीपलव्यमिति तदन्तम ततय्ा

जीवामा वुद्धी भामते, सुतरो सा मका हासनोन्यवधारया यीगस्य प्रथमभमावुपलवा मे । सयः

नीन सनिचावदर्दति शिवस्वरूपोपलनिः। यम् पुनः पयाद्ञावि तमयमदपयमितति

शुतियंथावर्थ मोगावलवमसपदिभति। ब्रह्मदर्शनेम भ्वति पदयग्रन्थिक दन नदमयशाद

नानन्तर मेत्र सर्व्सः स्ळसिमिन् कल्याणतमरूमप्रन्यच्ीकरयात् विषयसम्बन्वपि न बोगापाय । 4

(६) कमानष्ामस्य विभ्ीषद्रतत्वमस्थायितवस प्रदर्भ्, सप्मे () प्रकृतिविद्ञानतया तदवीप्यत

यैन हि विजायतेसरसन्यपुरुषः। पदापरप्रकतिपरित्ता कि पुरुषः, मुतररा शिवख्रदवनाइस्।

षष्टमे (८) पुनरुपासम तदसलम्बन तेम चामनी ब्रश्मयोगापांदन मेसेपेमीर्म्। तम्योप

व्याान सिव्नभिभ्नवेदान्तव्याख्यास्या मागानुसारि विष्वतारय तत्त्वयऔ्वीप्रपूर्णावेव द्रष्टव्यम्

धन्र तसवीपहातायावलम्यनस्य तत्तव संचिप्यीचते "प्रथवी धमुः"-प्रथावभीडार:। अस्य प्रथम

मावाडकारी वैश्वाभर :; द्वितीयमावीकारस जसः; तृत्तीयमाच्रा मकार: प्राभ्तः (श४]

प्रथममाचार्या "रप रप' प्रतिकपी वहिय" (५ाई) इत्यस्या: शुतुः प्योगः ; द्वितीयमाचायाम् "अयमातमा प्रठमा सन्तामुम:" ६न्यस्या: (१'२१); वतीयमाचार्या "सर्व्व खत्विद' बभ्म तव्लानीति"

(२१२) दस्स्या:। एवं कि विह्ितमुपासानेविधयमत। "जीव-मुखयप्राय-लिप्राव्ेति पैग्रीपाक्षा- पेविव्यादाथितत्वादिह् तद्योगाम (११३९) रत्यंच जीवेन स्ामथ कः, प्रायेग क्रियार्मति, लिए न

म्दान्ववपमपासवसाथ सहते। किमा वक्ा विष्ासनः, नानशत्या मननावानस्ेजमथ, समप

विद्यावली। ५२५

वानन्दस्ेति सविदानन्दसय पराल्न एवं वस्ममिति न कबिविरीयः। "समातयतुर्थः" इत्यय "यह' ब्रग्माधि" (=१२) इत्यसा: प्रयीनः। संत्र एकात्प्रत्ययीण शिवखकपेय चीपासार्य विष्य

सम्पृत्तत्वमस्य सभर्वति। सरपीपातमावानाधुनिया: कर्य वा "सथ्य न्ानमनन्तम्" रव्यासवस

व्वनेनीपासन' विडित प्रोत्रं तह्ीतायमन्वयलाथ्ये। विवदीभविव्यवैतत् सर्व तत्वश्ाम्।

नवमे (८) मगवदशुयश्ेय तदनुमतीपधिन च ससिद्धिबथ्यते। दशमे (१०) नातपसाय अ्ह्मविद्या प्रवर्ततकैम्यी भत्तिशून्याय मभविज्ञान यक्के दितापसंहारः ।

११-२०। एकादश (११) प्रदश्यते सुद्र वा महत् वा विमषि नानुव्य तत ब्रह्मदर्शनीप- योगिविषयागां सव्निवेश विना। आरम्यते हिजीवन वेदाध्ययमेन। तत यदि म्रह्मदर्शमानु

कूल कीथल नावलन्यते स्थात् पुनसषिक दः। अतएव प्रथमाध्येयसंह्िताया पदार्थविभाग

रूपार्या लोकाद्यारोपेथिपनिषददर्वमसन्रिवेश्। एवस्ाप्रसिड्े विषयी ब्रझदर्भनातुकृत्वं विधाय

तदम्चच यम् यदुक स्फुट सदाकर विना विभेषव्याख्यामेन। हादशी (१२) सत्य', तपः, भध्ययन-

मध्यापन', धममातुष्तान, इन्ट्रियरं्यम, गार्हस्य, तदुचितव्यवहारः, सर्व्वमतत कस्तव्यतेमीपदिष्ट-

मोपनिषदज्ञानर्याव। कयोदशे (१३) धन् साधनसुत तत्तत्व विचारितिमारीहवल्लीप्रपूर्मी

षह्े। तदल पिष्टपेपणेन। विभेषस्वाकर एव सुस्यष्टः। चतुह शदारम्य यावदिंश (४-)

माधन हि सामप्रधानम्। वाकप्रापयोरकलवेन सामः सामलम्। न हि विना प्राय्भत्रि

वागुद्ारणसभभावना। गाने पुमसक्ककेरविकविकाश: । मानमात्र नं हि वुश्प्राप्तिकर न यदि नत ब्ुहादर्भनानुकलटष्टि: समावति। "यदेष समः जषिया समी मशकेन सभी नागेम सभ

एभिस्तिभिलोंके: समीडनेन सर्व्वेष्य तम्व्वेष सामासुते साथ सायुज्य सलोकर्ता जयति य एवमेतन

माम वेद" ((घ) द्वत्यत प्राएस् अगद्यापित्वात् सर्व्वस्य च वागारम्तवात् सत्खरूपभूत साभ

व्यापितवेम परिग्द्यादित्यादिविविधाकारिय प्रकाशमानस्य सामः कार्य्येयु कारयानुममैन व्रझ्ाधि-

हठितत्वात् परीक्षव:्नणि प्रागे "प्राथस् प्राय्तः" पति नियमेनापरीचनियन्तप्दर्शन विहितम् ; सर्व्वशिन् भासमामस्य म्लीचरपस्य व तस्य सामः स्ुचसन्बन्ववन्नात् सोवभूते तम्तिन् स्तुत्यस

साचादुपलनि: ।

२१ अत यम्ाध्ययनदानगिरतारना, तापसामा, नैछ्ठिक्कमचारिखाक्ष पुस्ा्व्वितलोक

भा कृत्वमुक्िख्य, ये पुनः ब्रह्मसंस्था भवन्ति तेऽळतत्व यननोति साधारगती भाषपात् यत तनाथम बुद्धसंस्यताया: सम्पायना। सथा हि मीचवर्षे गुकानुमत्र व्यास :-

"बरह्मचारी गटहस्थय वानप्रस्थीऽय मिनुकः।

यथोक्रवारिण, सव्यें गक्कन्ति परमा गतिम्॥

५२६ बेदानसयलयः।

सतुचडी नि मिःलेगी बृलजेसा नविडिया।

(अनि रमाफ ११-१५ही) इति। 'एकोबाषि' इबमेम वाईकल अन्बपणलिनेसम्। स्तएम नौपें- शमानम यरडस पहषी युविदर्यमान्। तथाडाईक्मेवेक विजेय वर्मासाधनम् : रय, ।

म सेबाबंा म सन्पवति, तब्ििन् पचे व्याउत निवत्तिहारीपकारियी म्तन्धा ज्ानाकतया विषीयते न नियमेनेत्यर्यः। नियमे सति बस्थमायस यहखेगीपर्सहारस्वानुपपसे :........ 'तत्त्वश्ञानेन सुचने यव ववात्रमे रताः' हत्यादि अ्तिविरीषाड्।" दति। 'प्रत्ज्या ज्ानाऊ्रतया विधीयते' रद्धातति: मुन्यनुमोदिता "यैन स्वासेनेटय एव" (१०१३४) इसामलात्। चव आव्यकारय ग्रीम च्कडरीय यद्न्यया भविव तममिवज्तिमामोतुसारि। यपरोषत्ञानाननर यदा हि बास्भावस्य सिथरतासुपैति, तदा साधकन्य सर्ष्वया भिवस्वक्याधीनत्वात् निरभिमानतया तदादशकरत् लोकाचारमुपेस्य तदिपर्र, तायरचस् प्रठत्तिमाममुडावर्यतति। यदा वमनुग्रक्राति भगवानानाभावित:। स नहाति मति लोके वेदे व परिनिष्ठिताम् । (भा, ४।२टध्द) इनि। मार्गोडय अक्ियीम पति मसिदः। मसटटट्टानीऽस व्यासतनय: गरव :-

हंपायनाच को जसे भगवानेव शहर:।

संभागिनावतीष्योरष्या स' भाप परम पदम्। प्रकस्यास्याऽभवन् पुवा: पच्तात्यनतपसिमः। भूरयया: प्रभु: अमु: अच्ची नौरव पयमः ॥ (कुर्झ पु, १८च, ) । हत्यच निर्ात्त्तयीनसिस' प्रनञनन', वदननर' सकपावस्थामय मोचथर्न्त्रोत्ताख्यानादवनम्यतै। 'सकशास्य' इति कयनात् सकपावज्ानादनाक् शिवसकपापशृतपेताख्दातया क भानावव्वार्का योमिन्यां पौवथ्यी योगाचार्य्यान् परभावृदपादवदित्यायाति। हम्ती नि पत्रपुराये पीवर्यसपयरय

विद्यापसी। ५२०

महावानी मडाभाना मखानानभवदराः। पतेषा पीवरी कम्मा मानती दिवि विचुता। योमिनी योममाता व तपपळे सदावयम्।

प्रमश्नी भुनवान् तख्वा बर बत्रे सुता ततः।

यीनवन् खवपच अर्वार' विजितेन्द्रियम्।

दैष्ि देव प्रसन्रर्म यदि में बदता वर ॥

उवाच देवी भषिता व्यासपुत्री यदा एक:।

भविची तस्य भाग्या त' बीमाचार्य्यस् सुव्रता॥

भिष्यती थ ते वन्या हत्वी भाषा च योगिमो।

पाचाचाचिपनेर्देया सास्ववस तदा त्या॥

जननी रामदनव्य बीमसिदार्षदा छुता।

हश्ी मौरः म्रभु: अनधुर्मविष्यन्ति व ते सुताः ॥ (ए, ख, १०च,)। 'स्वरपच' इति विशेषय' सकपावसत्वं पत्युदंग्रंयति चमचादित्वादय, पत्वययीमीन। "हार्या खवपुतसटभो ......... दरवसे" "हार्या पश्न् समातनः" (मा, प, ३्श्प, १।३८ सो) इतपुलिसु स्वरूपावस्थलेन दर्शन व्यज्यते "बायातपी बझ्मविदी वदन्ति" (कठ २१) इति वचनानुकपम्। परीचस्थितसय शरीरस्सेव कायादम'म बड्सीऽद्यापि घटतै। पुवाः पत कौमर वायने च

हरिवगीडप च चलार:।

एतायुम्पाय्य धर्गाक्ा योमाचाय्यान् महावताम्।

गुतवा सननवाऊरष्ान् व्यासादमितबुद्िमाय्।

महायोगी तती गन्ताडपुनरावतर्िनी गतिम।

यत्तत्पदमनुषिग्रमव्य व्रम्म मततम्। (हरिबश, १मथ, ५४।५५ त्ी) रतवत 'धर्जान्' भागवतानिति मन्तव्य पूर्वमेव निश्िलान्धर्षत्रवमात्। 'महायोगी'

निर्वत्तप्रवत्युभययोमवख्वात्। 'बपुनरावर्तिनीं बतिम्' अत्र "सखख्य' वर्तयन् यावदायुष' व्र भनीकषमभिसम्पदते न न एनरावर्शने न य पुयरावसती" (११।२३) प्रति जेथा। 'बन्पा मानसौ' इत्य कि: बीननिरतलव्य पिदमथादुनूतलात्। तवादि-

५२८ वेदान्तसमन्वयः ।

एते स्युः पितरखात योगिनां योगवर्सना:।

भाप्याययन्ति से पूर्व्व मोम' योगवलेन वे।

(ह. व', १८ध, १२ श्री ) दूसि। गौतापपूर्ती प्रवजमात् माकू यत् सुनोत्पादनमुखत तविश्ेषानुसन्वान बिना लौकिक्मस्कारान

सरनादिति बीष्यम्। श्रोद्वारस तत्तमुन्नम् (८)। २२-२४। हार्विश्रे (२२) देवाराधन दृष्टा न अमितव्यं वेदानसिव्नव्रह्मवित्ञामत्रिक्कद पति। के पुनर्स देवा वेदान्त परिवह्ीताम्मनस्वमुत्र देवतावक्धाम्। ततीऽय विवेक :- अग्नि:, पृथियो, वायुः, अन्तरिचम्, आदित्य:, दोः, चन्द्रमाः, नवनाबि च, एते घष्टी वस्नः। उन्द्रियागि दश ममत्-एकादश रुद्राः। दादभ मासा चादित्या: । अशमि :- शन्द्रः। यम्र

साधनानि-प्रजार्पातः । यद्षेव, न प्राक्कतिकान् पदार्धानतीत्य देवतापरिकन्पमाम्ति वेदान्त।

अतण्व नेजोबव्रमुद्दिश्योत्ता क्ान्दोग्य-"सेय देवतैक्षत इनाइमिमालिसी देवता ब्रनेम जोने

नात्मनाऽनुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि" दूति (१२।२)। अध्यात्माधिभृतमेदेन च प्रकति परिगृद्य तत्र ब्रह्मदर्शन सदन्तर्भततया तस्या दवति को निवारयेम। सव्ोंषो नेदीकाना देयाना

प्रापक्रियासभ तत्वादैकषिन् प्राणे तेषामेकत्व' विधाय मत् "प्रायस्य प्रायः" दूति दृश्या पुनरपरीक

व्रअदर्श नमसकृदवीन्तामः। बम्मादी व्यश्ा पाये समस्या व्रह्वटट्टिरित्युभयविधदश नस्याम्यप-

योगिता योगाविक्क दायति को न सौकय्यात्। प्रयोविंये (२३) उदयामविराितम्यादित्यए

रररिमधु मधुमाड़ीख वेदीपनिषदितिहासपुराणेषु च मधकरत्व' परिकल्पा हम्यमानीदयासमयकार्ल

व स्वादीमा माविभोतिकानां देवानामाविय् तम्वरुपाग्ा माध्यान्मिक्ञार्ना साध्यानाव्ाधिपत्यमा कस

रोहितादिकपेषु च दैदरसत्वमारीप्य वैदिक देवाग्रीन्द्रवरुपसीमारना मुखेन भीतिक देवानामा व्यात्मि

कानान्सु व्रह्मणो मुखेन तद्रसपाममुत्तम्। एतजज्ानवत उदयासतविर हितादिनयोदादिसमुहत-

जानसयाविक्क द: सिद्धातीत्यादित्यमधविज्ञानस्य फलम्। खो कटष्टावादिम्यीका दरयाणगवान्। म

नेनाविच्क दयोगोSवश्यश्ावीति युतेरनर्गताभिप्रायः। आदित्यरशिष मधनाड़ीतसारोपः खाध्या

योपकारित्वाशिषामिति त्त्त्वम्। चतुर्विधे (२४) प्रधम पमार्था दौर्घायुपसाधन, द्वितीय' खवख्

पुरुषायुषसाधनम्, दवोय खाभाविकक्रियास यत्रसाघनम्। प्रथमदितीये वेदीचिते कथमत्र वेदानते तयोनिवेध इति प्रत्थेत् वित्ानाविक्क दाय प्रथम विभानसाधनानिक दाब दिवीयमिति तस्यीस्तरम्। अवाम्यप्ति वेदानीभिवरइस्यम्। प्रथमे पुनस्तेलीका कोपसयविनाभिल, तबिखति- भृतानां दिर्या वत्सत्व' वायीः, कीमस्ास्य सर्व्वाधारत्, सर्व्ाधिश्ठामप्रायादिप्रपत्रत्वम्, दिसीसे

१०म प1] विद्यावली।

वसुषद्रादीनां प्राथ्यत्व संसाध्य सर्व्वन तस्य वदम बैदानीदितसायनगैक्षीमेनीशाठयन्। बतीय

पुरुषयके स्वाभाषिकक्रियास यञ्ञान्ान तपोदामादिषु व दच्िरया प्रकर्प अम्ममापकत्वं सम्य

अख्यापयति तपनातौतस सर्व्वकारयस्य म्रहमत्रिणतेर्विव्यासेयु तपभादिपु क भ्ानखवयसान गमात्। विञ्ञानमिद' देवकौपुनाय अणाय चीरनामा्रिरिनीनीन्पत्र: कतिदषिषपदिदेशे- न्यनावगम्यते। ऊचस्य योगाचार्यस्य स्वभावासुगत योगप्रधान धर्षा पञ्चन्ो वथ' तन्मूसी पनरिद्मय विज्वानमवधारयामः। छग्वेद यवारिप्रयतोनां अतपथव्राभये जनमजयसीज खो

न पेदसम्बसः, का पुजरसन्धावमा क्ान्दोग्योकसय घीराटषेरप्देमग्रहमस ल्ण्ेन। हसयते

तस्य सवननिरतसय सोननियन्नसकर्सहितायाम्। "विश' विश्व मचवा पर्यशायत जमागा

घेगा अवचकाशपृषा" (१०म, ४६मू, इच्क) इत्येषा तस्य "बवर: सर्व्वभूतान हछ शेडर्ज्जुन

तिष्ठति" इति मतमुद्ञावयन्ती सम्तित्व सूचयति। युस्े जयलाभायेन्द्रस्य परपग्रहय, दश्युवधाय अ्रहरयसर्ज्जनमनेनेति समरस्य धर्मरत्व ख्यापयता सेन सवनामुश्ठाने शीचरचनेति विश्रासमुतृपा- दर्यात। वेदिकर्विषु "कन्घौरः" इति दर्शनात् घोरोऽ्पि वेदिककाले नाप्रसिस थासौदितन- मौयते। नैकान्सिक प्रमायतया नुमाममिद ग्द्यनेम्माभिर्विद्येषोकोदर्भमाम्। कान्दोग्य दु

२५ पश्तांशे संवर्मविद्यायामनर्भावकगुप्तस्य प्राधान्यमुक्ता सव्यानतर्भावकी तुरीये अअति

मष्यक्षा कारघ वा तदुपासम सिधति तत् प्रदर्श्यत। वायुश् प्राय्यधान्र्भाववलैन गहीतः,

यतो यदाग्रिर्मिर्ष्वाति सूर्यय चन्द्रसास गध्कति, चाप उच्कोष प्रापुवन्ति, तदा वायावेवेमेडम्न

अवन्सि। एवं सवापकाले मुख्यप्राथ्यएय वागादयोऽन्मूसास्ितश्न्ति। प्रायस परीचन्रम्मत्व

प्रसिस्म्, वायीस्त तदम्सर्भूतत्वम् (र११)। सुतरामुभयोरेकत्वेम "एववः स देवः" उत्येकत

विदाति। एवमेकतवेग पुनः "अनिता जमानाम्" इत्येकवचनम्। प्राबस् परीचन्रम्मत्म्

'बूद" भब्द नापरीचतया संसाध्य 'दूद" सव्वानर्मावक म्रम्म 'उपाष्' दति कथनम्। घ्यूत्षस्य सर्ष्वस्वदवरयमामय्य सव्वीन्तर्भावकत्वे परियमय्य तहषानोपन्यासीडव चावतयेव प्रतिमाति।

षिभूसाध्याम्भूत मिखिल जगत् सर्कान्सर्भावकी म्रमम्यनर्भाव्य सव्येकमपरीचदर्मने हतुरिति

तदैवाच प्रकारान्तरैय साचितम्। सव्वंका नीपासन' सिद्धासीति वचन "बय' ब्रभ्मचारिव्रिद-

मुपाखहै" इवि वचनेन निरसम्। "देवानो जनिता प्रजानाम्" रयादिवचनेन तुरीयलमन् विघटित, सुतराम् "ददमुपाअै" इति कथन सतटृत्वादितयययुत्त मधाथ न सुतुरीये इति चेत्, न, असितत्वस्ेय प्राधान्यात्, चन्धत् कारयगुखनातमव्राविवचितम्। जगन्नीवादेरकर्भावक

सर्ध्निर्पेक्षम् "यह ब्रभ्माधि" इति वचनेन सचात्प्रकाममान तुरीय ज्रम्म कारवलेन सर्व-

वेदानसमन्यब:।

बर्मुल साधकसत्रिषी मकटमति, पती मसित्धर्णम्राधार्न उषि काकयगुयजातव्योज खोडन न किमम्मसामसस्यसुह्वम्रति बसितत्वेपि कतृत्वस्ापनात्। न पुनर्वश्म्य नायस्भक 'वय- सुपाखईै' पति वयनादिति। उपासकारना पुनरवक् तत्स्वूपतामापिरिति "योऽसावसी पुरुषः सोडडमा" (२१२) "वहं मनुरभव' सूर्य्यत्" (८१९) इत्वादिभिरधयते। सरूपेशे कुब वोपासनेत्युकरि: प्रामादिकी "बख महिमानमिति वीतशीकः" (०e) इति तन्प्खेनातानो

महत्यानुमवसदापि न बिनिवृत्ती अर्वात। अतएवावाषि "महान्तमख महिमानमाह्तः" इत

महस्वस्ोख सः; खरूपक पि "जात्ी डावजावोभनीयी" (१२।९१ ) इत्यतः "चय यक्ष बिन्टने

अभ्ममेतत्" "[िविध' ब्रह्ममेतत्" इत्यमेदेऽपि भेदम्य सत्वात् क्रमेण जीवे महत्वीगाच।

२। मैदिकमूलदेवताबिय (१प) भाम्रित्व यत्तम प्रहत्तिः, ताम्यएव तड्िरिष्टम्य प्रति- विधान दर्भयति। कघमय वायी: प्राधान्यमिति प्रश्ने तदुत्तरम्-त' विना नागरिर्दीप्यते, चप्रदोमे

व वच्िन् कथ वा सिद्ध: म्यादन्नः। तत् किमनादित्यस्य सर्व्वचाऽप्राधान्यम्? इन्नीत्पादमे तस्य सर्व्वतोमुख कर्तृत्व पखातसाटगुश्तिम जातु शेमते। किमिदमुच्यते-तम्यमानेव्यो लोके भ्यसत्सारभूतानामन्यादोनामुदार इति। पृ्थित् सर्व्न तापरपेकाग्रिसित पष्केन्पने पुनधंनीभूतभावेन। पतीऽरक्य्रीर्धषेम वायुयीगात् तदुनुर्पा्तिः। चन्तरिच वायुना पूर्व, हश्य

मानादन्तरियादुपरि पुनरादित्यस्य स्थितिः, प्रकाशलयीक्षतएत्र। प्ग्रियायुरािन्ट पतति क्रम

माप्तेरेष ऋगयणु:सार्या तेव्य: प्रदाकथनम्, चन्धथा ऋच्वमेः, यनुःषु वायो: सामस्वादित्यस्

प्राधान्मिति वहमुचित, तभ्न अक्यते तन तत तेषां साम्येनोदोग्यान। प्रुतिमेतामनुम ्येव

मनुबाइ-

भग्रिवायुरविभ्यस्तु वय ब्रद्म समातनम्।

दुदोष़ यम्मसिह्यार्थमग्यनु:सामलच्षथम्। (१क रशझ्ी, इति।

प्रथम तावन् पृथिव्यादिम्यीऽग्रादीनाम, अम्न्यादिम्यस्तय्याः, चथ्या: पुनर्भूरादीना म्रहतिर्दर्शीते।

पथिव्यादिम्यी भूरादोनां पार्थकाम्, सथय, ज्योतिर्विदां मते भूगीबीडय लोकवयात्क इति। विमन भूरादीना पार्थकं वर्णवता पौराचिकानां मसमेव युतिरनुीदते ? धनेद विवेधम्- पुनर्मेरीरसित्व व्यक्वाचीपनिषद्ञ उपलम्यते, किन्तर्दि तदुशी षन्मासाक्षाकी देवयानपितयाम पन्वानी ससेब प्रदर्भयत इति तत्त्वविदः। न छास्ति सवितुबदयासमयी वेदान्तमते; तौ दरड्पेचया तवा प्रविभात इव्यस्य सिनान:। यत पुनरनुभूयते वान्ासिकी दिवस: षान्मासिकौ रजनी स एव पीराविवधोपिती मेवप्रद्कः। मैकरीय खषोंक इति प्रथयता पीराधिकानां क्योतिबिंडिर्न सतमेद जम्मदमस् भृबलोकत्व मिरयदेशाइसियस्थस्य जलपुटस्य मगोलाईस मुलोकत्व

विद्यावसी। ५३१

क्यापयतिरीतैक्षेषां विरी:।दचिमस्वनलपुटे सन्ति विविधाना दीपाना स्विवति: । तववाषि

वासिनामपुष्भूमिवासित्व, जन्ूदोपवासिनालु पुसभूमिवासितनिति ननकन् न्वोतिर्विंदा भूगीलस्य लोकनयातकत्व' कथनम्, चपनिर्वा पुराये व छतिष्ाध्यल्ीकानामुभिरिति भेद:। भूर्भूबःस्वरिति लीकतरय कृतिसाध्यमिति त्य्यासयां प्रश्वा्त्तरत बचंसे न पुभमूं मोखखवाना तेषामिति वयमुपलभामहै। अतएय हि तेवां यज्रीषापहरयसामर्थ्वमुपवर्णितम्। भू :- पद- मस्चार्थयोग्यस्थान पृथिवौ ; भुवः-सिवधादिसेवित भूमिसूर्याम्रमनरौचम्; सद्-प्रुव. मूर्य्यान्तर देवार्विष्ठित विदिवमिति पौराविकार्या सिद्वानी हथयमानलोक्तविषयी, न ल्हक्जा व्यामलोकविषय इति क्ंयं, तती भर्वात विरोधपरिहारः। लोकसन्यन्वद र्भनमैतरयव्राअ्मणेडन्-

हृश्यते। तथा हि "सस्य वे देवा चादित्यस्य खर्माल्लीकादवपातादविभयुः । त' चिभि: खमें- रोकेरघस्ात् प्रत्यतम् वम्।" चत सायन :- "घोडयमादित्यीडस्ति तस्य चादिव्यस्र समखोकात्

अध. पातः आाधाराभावात् अधःपतन तव्ात् देवाभविभयुः भादित्योऽषः पतिष्यनीति मौता: सन्ः

सम् आदित्यम् अधसान् मण्हलस्याधीमागे तिभि: खवर्गलीकेः खवर्गभ्दीपलच्चितैः भूरादिभि:

प्रन्य सभा वन् पघ: पातप्रतिबन्वार्थ मुतन्ममाधारमकुर््वन्।" इति। "वस्य पराचीऽतिपातादविम-

युम्त निभिः स्वर्गलोंकः परम्ात् प्रत्यत्तम वन् (४३४)।" दति। अव सायन :- "पुनरपि देयाः तस्यादित्यस्य पराचोतिपासात् मखलात् पराभूतेषु ऊड वर्तिषु लोकेषु योऽयम् अतिपातः दृष्टि- गोचरदेशमुन्लडा यच कापि दूरद्भगमन, तम्ादतिपातात् भौता. सन्नः परस्ात् पादित्यमख्त स्योपरि विमि: नमतपःसत्यभव्दाभिधेयें: तिभिः खर्गलीकेः तम् चादित्य प्रत्यत्तम वन् यथा पूर्व्ववाध: पातमिवृत्यर्थमुत्तन ऊतम्, एवमुपरिष्टादतिपातनिठृत्यथ्यं प्रतिष्टभम प्रतिबमक्षम् मकुर्ख्न्" दूति। "वय यदा विन्दसे ब्रहममेसत्" (१२।११) एत्यस्या उपासिविषयी सर्व्वन नियीभ पति टश्यमाना विषयाः, उमासितात्मा, तदन्तर्यामी परात्ा पैकतवेन गख्वन्े तवैकश्रिम् अद्नय

२०-३३। सपविंशी (२७) परीचषव्रम्मपि वजुबनमबरख तेन व प्रायस्य प्रागेमापरीक्षेष् सन्यन्धचिन्तया तैनेका भवतीति तस्वम्। बन्रपाम' वदौन्द्रियचासत्य वर्दयते प्रतिकूल भवति तद्योगय्य। अतएय योगेम महत्वलाभाय सर्व्वोषधपिट्टभोजनरूपसुपाय विदधाति संयमसामथ्यो आवकैन कअव्ेवात्ाप्रदिनिमिसेन। बटाविंद्री (२८) वश्वानरीपासनां विद्वाति। कोडद वेमानर: ? "रप रूप प्रतिरूपी वडिय" (५।६) इत्यस्वा विषय: परमात्ा, नायुनीत: "रूल- मुक् बैनानर: प्रथमपादः"-निमरूयः। वितव्मापिलेगायइतः सबभी ग्रपमेण दोषमुक्का

५३२ वे दानासमन्वय: । 11000

सचकम्: वैहोलइवनव्यापारा: सर्ज्मेब' बैदानी परमानयीनपरलेन व्याख्यायने बैदे पुन बैंद- जिंजव्यापारतयेति ततीडख समहत् मार्थकाम्। अनर्निंरे (२२) वैदो अखानमेवल बिनकपलेन

परिषामन सदीब दर्मवति। बिंशी (१०) पुनः साचात्सन्बनेज परमाश्ीपाडन' विसवम्।

एवचि ये (२१) उन्यानविभव्याताये बादात् इति बचनेन भूतानों न केवस परस्परीपकार्य्योंप

कारकसम्बन्ध: प्रदर्नितः किर्णाहं तेवामभिन्नात्मत्वमिति विचिनय विषयविषबिसन्बन्परमिद

नाश्मयमित्यापुनिका मन्ने। दाविभे (३२) ग्रहतयपचत्ीः कबीपचयापचययीर्ह प्टाकम

सम्पव्रासम्पद्रयोभेंदः प्रदर्श्वते, सम्पदविद्ीनस्य चाकनोप्त्वम्। माचिवधनिषेधटट्टान न वित्तच्केद

निषेध: ससुपस्थाप्पते: वयस्विरिंगी (३३) चसुरादीनां न्रमममन्यादीनामन्तर्डान मदर्श प्रमस

तद्रपस्य व बायौ: ग्मान्तर्ागराह्िरित्यन श्ेष्ठत्व' ख्यापयति प्रायभत्तिवर्व्जनार्थ प्राय्यापानगतिनियम

नव्। तव्नियमजेन स्वान्मृत्वातिक्रम इति बुद्धिर्मा भूदिति काले तती विरतिमप्याह।

३४/३५। चतुस्तिंशे (३४) न केवल सव् वणापरिद्वारात् किन्तरि बालवत् सव्ाभिमान

शून्लात् मद्मसंसता सिद्धात्ीति प्रतिपाधते। थ्यते पकादी निषाधाननर पत्रीत्पादनादि

रपेषणा। यद्मपि तेष्वेषणवामृत् प्रादुर्भू ता दन्धवत्प्रतोयमानाव्र मु दव्वाहोनादइरोन्पततिरियासौन

नेषामसय्यकनिवाि:। एषसा द्मिलाय:। पथममिलायी औवस्य परात्मानुमीदननिरपेच:,

मुसरां वश्वनहेतु:। मुकाटोनां भगवतोरखया प्रम्ज्यामन्तर' मार्हस्यव म तेव्वेषवाकवामयनाहते।

प्रतिपादितमेतडैकविंद्ये, पकपवा. पौचर्य्यालपघरथ योगाचारय दर्शयत न तस्या अगवदाज्जा

पाजनव्यतिरिक्ा काविदेषनाउडसीत्। सत्यमेषवार्या तङ्गभौतपवानां पुषार्था योगाचायीत कन्यायाय राजगहे योगनिरतत्व जातु न समावेत्। ये तु पुनर्भमत्रदाभ्यापालनमश्रमी

गतानुगतिक प्रवन्याचारामुरीधात् न ते बाखवत् पराभामुपर्ततिनः, सुत्रा ततो भंभी मिष्याचार

आवश्वावी। दृश्यतेय तथेबेक वाहुक्येन। चन्ने खाना पज्ञानिनः वयमविद्यातीता ग्ान-

वन्न इत्यमिमानी वालभावविरीध्येवाच कारयम्। नखलु वाच्य भेदन्नाननिरा्िताएव तप्त,

बामाना वान्यपनयनमोत्मुकामेव सेप भेदभ्नानस्वास्तत्व सुम्यक्न सूचवति। पश्तत्न्ति क्रे (६५)

न तथा यथा चतुस्ति मे "बेन स्वासेनेटनः" इति कथनात् पारिव्रान्यखान भानाकतया विधानमिति

चेन्, न; तब मम्मसंखास्य लचय न विहतमय तु विशतर्मिति विशेष:। ईटश इन्युसे कीडम

इति निघासाया मिहतयी-"विपापी विरनोविचिवित्सः" इति लचय' विश्योतीयम्। एतैम

लचमेन बालमावसय न पुनरयःकरच बिरन्ताई तम्येब विहतति:ः । वाजस्ाक् भ्ञानस्य विपापलाविक

न पुनस्नेचय अवितुमर्कति विषयानयवीधालख, बोधमावादैय तेवां विपर्यणसाय। विल्ाने: प्राब् यहच्यने यचिन् सद्दय तम्प्रकति: तस्यामैय अगवद्भिप्रायानिरव्यात, साधनेर्बिकारपनयान सेम

विद्यावजी। ५३२

मुनिरिति 'विपापो विर्जी विचिकित्मः' एत्ुशिदर्जयति। स्ाध्यावादिनियपायः परनानान' विहित्वा-व्ानेव न तवपरोवलेन-'मुनिसवति' इति वचनात् मौनलेन बाल्यमेवायमीदिवम्। वाववत्निरमिमानले पुनः प्रमानचिततादीनाममुादयः। तदुदये परमाम्मदर्जनम्, परमाव्द्वने पापातिक्रम:, कामनिउत्तिः, सेजयापगमन्र। एवस वद्यदतुप तय तत्तदय सुटतया विश्वन।

भिवावरयस्य बचा तत्र 'येन स्यास्' दत्यनियतवाकी।नानित्यत' साधित', विशेषवचनालवाडवादि

तख तथा। निर्व्बन्धलत् निरथंक इति युकादीनामाचारादीव निःसंभयतया प्रतिभाति। बिय्या फले पुनः सम्पश्धाभी Sभयम्राप्तिश्ेत्युभयी: सत्निवेश्ी न तयीस्तारसम्यमुद्ावग्ति, बिर्नताई परमाक- विस टसम्पद्गिर्म आात्वभयप्राप्त कानिरित्य तदेव दर्शर्यात; बन्था परमात्दशमप्रधानायो विद्यार्या

ग्रन्थिक्क दादयभाव: संसूचित इति सिद्धान्े विद्यायाएव स्परमार्थभावोक्दः स्ात्। वम्तुतन्त 'पचादः'-भोगापहारी, 'वसुदान:'-सम्पदाता दति विशेषणव्यम्येकत्र सब्रिवेशेन साउन्गूढ़ा भिम्रायमिम व्यनत्ति- स पराम्माइयें साधकम्य भोगवासनामपङत पमात् सेच्कया विनगत सखे

सम्पर्दमति। अतए्त व पक्षादोनामाचारी विद्यानुग्टहत एवेसि सर्व्मवदानम्।

२६-४१ षटनिंगे (३६) प्रथमती बुद्धिभेदादेकस्यापि मेदेन ग्रहय अवतोति प्रदश्न मेदव्यास्थेकथिम् प्रयोगीऽवस्थमेदार्दिति प्रतिपादर्यात। हृदयम्य सव्वात्कतवेन साधमानार

कधयति प्रत्यचर सव्वातकतवाम् विशेषिशेषकलावाप्ये-वृदयस्य प्राणस्यादेव फललाभ इ्ति

सत्यम्। एवं सत्यस्य। सत्ये पुमः साधनमादित्यदृश्याऽऽदित्यमणलस्य च पुरुषटृथ्या। सप दिशे (३०) मनोविदुद्दागजठरागशावलस्था साधनमुक्तम्। घटात्िश (३८) व्याधिमरय-

दाह़ागां तपस्वेण वरहम प्रम्रपाणायीरेकत्वे ब्रह्मदर्शनम्, एब्ययनुःसामचनष प्राब्टच्ची-

पासन; भूमिरन्तरित द्यीरित्यादिप्वट्टाक्षरवेषु िपदा गायत्रीं मूर्तामूसंनगद्र पेष विभाव्य चनुर्थस्य पदान्रस्याद्श्यस्य सत्ये प्रतिश्ठा परिकष्पा, प्रान्ानी वाणात् सा तथेवास्यतेति नियित्य गायतरोसावित्यनोरेकलवसीपदिश्य तवरोपदिष्टस्य प्रायमाथ, विपदेवीपदेशविषयी न सव्वातौत तम्यायतुथे पद तस्य ज्ञानाविषयत्वादित्यादिक निर्दिन्य तस्या उपस्थानम्। ऊनचत्वािंभ (२८) महस्वलाभायानुष्ठानविशेष: चल्वारिंभ (४0) प्रतार्थस। बच परीचापरीयदश नेव मेद: प्राचीणा

वायोनाभाम्। एकचतारिसे (४१) साधमानर' परिहाय मुख्य साधनमुपदिष्टम्। चत प्रेरयितः परमावनी ध्यानधारये एव प्रधाने। सद्षवाकर सर्व्व व्याख्यातम्। कथ या बैदिकस्ीताया वंदान्णभुवितमवेन विपरिवर्तनमभूत् सदप विशेषत उपलब्यते। ये पुनर्मन्धने बेदानसिद्- परमात्योगेन सर्व्वधान्यनितवेद्यतमुन्पत्र न भति, ते "पखन्त विश्ने चमृतस्य पुता या ये चामानि दिव्यानि तस्य :" इत्यस्या वेदानमार्गसम्परतव्याग्यान परिचिनयनु। मनो षि सभावतपण,

५३४ वेदान्तसमन्वय: ।

वलत्वोपयोजी विविधत विषयेषु तस्यामिनिवेशः; वाच्ावष्टाननिरतल्मतएव तख। सर्ववध

प्रेरववितु: परमब्बव बिना न तञ्जातु चलता जहाति। योगीपायसावलन्न' वशौकरणार्थ

तथ्य। कर्षिमिधिषयी मनसोभिनिवेशे सासस्य चौयता नासाभानारचारिता व भवति, श्रास

प्रश्नासगािषिकक दे प्रथमीऽतएव खाभाविकक्रियातः प्हत्तः। नैष ऐकान्सिक उपायः। प्रह्ष्ट-

सूत्रः पक्षमे (प)हभिनिवेश तविषयस्यय प्राधान्यात्। सदाकर्षकत्व' तत कारयमित्युसे माहाता विह तन्िषयकविभ्रेषन्ञानस। जनकेन दृप्तबालाकेः संवाद: प्रकारागरेग सदव दशयति।

(शष्डपर)। अतएव हि वेदान्ने "सत्य ज्ञानमनन्त' ब्रह्म" इत्यादिस्वरूपानुचिन्मम' सर्व्वत्र

बिहितम्। माशतत्त्वप्रत्यचोकरणेन भर्वात्त प्रत्यद् ब्रद्मतस्वम्। चाचत्वारिंश (३२) प्रार्थनीपाय

लेन बिहिता। वेदे, बेदाने, पुरागी चैय सव्त समाटता सन्ावस्थागते: सर्व्जनेरा श्यबया ।

दूति विद्यावल्ली दशमोऽध्यायः ।

एकादशोऽध्यायः।

गतिवलली।

१। यस्तु सर्व्वाषि भूतानि आत्मनोवानुपश्यति। सर्व्वभूतेषु चात्मान ततो न विनुगुस्ते।

सिद्यति मतिर्विद्यया, सुतरां विद्यावक्नन्तर' गतिवश्ञीति बोएं न प्रयम्रमपेक्षते। विद्याभेदेन गतिमेदोऽवश्यभ्वोति सोडन सर्ववन तथव गौयते। मुख्या हि व्रभ्मषि स्थितिः, वेदान्तस्य नान्यदुरश्य' भवितुमईति। तत् कथ गतीनां विविधस्मनोपवश्यंत इूति जिन्नासायां "जय' यदा विन्दती ब्रह्ममेतत्" (१२।११) इत्यस्ा विनियोगो गतावपीत्युत्तरम्। न ह्वि किश्वित् स्वभावबिरुद्ध वेदा- न्ेष्यवेथम्। अतएष हि योगाचाय्यों वासुदेव: यतः प्रवत्तिर्भूतानां येन सर्व्वमिद ततम्। स्वकर्षणा तमभ्य्चा सिद्धि विन्दत मानवः ॥ (मीता, १०४६)। इृत्युक्ता सभावानुसरणमेवोपादिशत्। १। यदि समावानुसरणमेव साधनाधं मत्वर्षष्तावलम्बनीय सर्व्वभूतामामात्नि सर्व्वभूतेषु चावनो दर्शन' किं स्वाभाषिक' खभा- वातौत' वेति प्रम्नन "बाब्े तिष्ठासेत्" (१०३४) पत्वस्वास्तश्व' सुधी- भिर्विवेचम्। यद्यपि पितादिखभाववगुखात् कुत्र कुनचित् वाले- उषि विकारो लकते तवापि खपरमेदज्ञानेन यदनाओीयरं वयोधिको निरुढ़ हृसते तत्तसितमरिमविद्यमानसस्मेव। अतएव यस्वित्यादिना गतिवद्धारभ्राय न जातु स्वभावमतिक्रामति। वस्विति। य: तु पुनः साधवः पावनि एव सर्व्वादि भूवञानि अनुपस्यति-पालान सर्पतः विभ्वाय तदनन्तर' तत्स्वरुप' विभ्ाय तदनुसारिक बाम्ान

५३६ वैदान्तसमन्वयः ।

यम्मिन् सर्व्वाणि भूतानि आत्मैवाभूद्िजानतः । तत्र को मोह: कः शोक एकत्वमनुपश्यतः । ईशई।9 पसुय्या नाम ते लोका अन्धेन तमसावता। तांस्ते प्रेत्याभिगच्कन्ति ये के चात्महनी जना: ।। ईश ३ २। खर्गे लोके न भय किष्वनासिति न तत त्व' न जग्या विभेति।

समतया जानाति, ततः तम्मादेव कारणात् न विजुगुप्मते ष्षां न वरोति। आता परमातेति पच्षे- त्वय्यसि भगवान् विष्युमयि चान्यव चासिति सः । यतलवीडय मित्र मे पत्र स्रेति पृथक् कुतः ॥ (वि, पु, ११८३८)।

यत्मिब्रिति। यस्िमन् आतनि सर्व्वाणि भूतानि भाभा एव पभूत, अतएव एकत्वम् अनुपश्यतः विजानतः ताटृग्न्ानसम्पस्स्य ततु पावनि क: मोह :- अय बन्धुशय नेत्यन्नान-ताड़नादावपि शिनाप्रदबन्धुकार्य्दर्शनात्, कः शोक: पवियोगे वियोगजनितखेद :- पामस्रूपेण चिरस्थायित्वात्। विपरीते किं भर्वत तत्प्रदर्भनायानैव व्युत्क्रमेण तत्प्रतिपादि- काया: शुतैरग्रहथम् भसर्य्या इति। ये के च जना: पातमहनः भाल- परदेषवन्त :- भातनि च भूतानि भूतेषु चालान नानुपश्यनत :- ते जना: पेत् तान् लोकान् भभिगंध्कन्ति ये लोका पखेन तमसा घावता: भसुय्या: प्रसुरभावापचा: नाम-नाम प्रभ्युपगमे-रड तथा दर्शनात् परवापि तथेत्यभ्युपगम :- "यदेवेह तदभुतु यदमुतु तद- चिर" (8।५) इति तोतन्यायात्। २। ये पुनः सर्व्वभूताअभूतामनस्तेवां भवति चुसृड़अराभय- भोकातिक्रम इत्यार खर्ग इति। खगे लोके किशवन भय न भस्ति।

गतिवली।

भोकातिगो मोदते खर्गलोकी॥ कठ १।१२ । ३। यथोदक' दुर्गे वष्टं पव्वतेषु विधावति। एवं धर्मान् पृथक् पशयंस्तानेवानुविधावति॥ यथोदका शुध्धे शुद्धमासितां ताटगेव भवति। एवं मुनेर्विजानत बात्मा भवति गौतम। कठ ४।१४|१५। ४। दूष चेदशकद् बोडं प्राक् शरौरस्य विस्रसः । ततः सर्गेषु लोकेषु शरौरत्वाय कल्पते। तभ खर्गे, है मृत्यो, त' न पसि ; जरया न तत्त्वजन: बिमीति। उमे पथनायापिपासे चुसृष्णे तोलवा प्रतिक्रम्य भोकातिग: शोकम् पतीत्य वर्समान: जनः खगलोके मोदते द्ृष्यति। ३। प्रथम गतिवैचितास्य कारणमुक्का खवरूपावस्थानमाड् यथेति शुद्ध इति। दुर्गे दुर्गमे उच्क्िते देशे द्ृष्टम् उदक' पर्व्वतेपु गैरिकादिमत्स प्रत्यन्तगिरिषु विधावति विकीणें भवति तन्तडवचिता- सक्तम्, एवं धर्मान् भालनः पृथक् पश्यन् तान् एव धमान् अनु विधावति भिव्नभिव्नभावापब्रो भवति। छवे निमोले उदके शुब्म् उदकम् भासित्रं ताट्टक् शुद्म् एव भवति, एवं हे गीतम, विजानतः मुनेः-छुद्धे परमातनि मननथल

8। आनरूपसुपाधिग्रहसमुथ्यते दहेति। शरीरस् विस्ञसः विभंशनात् पतनात् प्राक् यदि इद देहावस्थानकाले बोहुं भ्ान लक्षुम् बभकत्, ततः शरीरस्त्रंसनादनन्तर' सगेषु पुनः प्रभवकालेपु लोकेषु भिव्नभिवन्ोकेषु सत् न्ान शरीरखाय शरीरभावाय कस्पते समर्थ भवति।

वेदान्तसमन्वय:।

यथादर्मे तथात्मनि यथा खप्ने तथा पितलोके। यथाप्ु परीव ददशे तथा गन्धर्व्वलोके। शयातपयोरिव ब्रह्मलोके।। इन्द्रियायां पृथग्भावमुदयालमयी घ यत्। पृथगुत्यद्यमानानां मत्वा धौरो न शोचति।। इन्ट्रियेम्य: परं मनो मनसः सत्त्वमुत्तमम्। सस्वाद्धि महानात्मा महतोऽव्यतामुत्तमम् ॥ पव्यत्ाशु पर: पुरुषो व्यापकोडलिङ्ग एव च। यं पात्वा मुच्यते जन्तुरमृतत्वस्न गच्छति॥ तदेव विष्वणोति यथेति। "यस्वाना शरीरम्" (२१४६ए) रत्वालनः परमालशरोरलात् चादशें यथा तथा बावनि चित्खरूप- तयावस्वामे तत्सरपमेव शरीर भवति, यथा खप्ने स्थूलशरीदासस्वेऽपि भरोरदर्शन भवति, तथा पितलोके खाप्रिकशरीर भवति, यथा बणु परिदद्थे परिदृशयते दव तथा गन्वर्व्वलोके शरोर भवतत- आादर्भंस्वातिनिर्म्रलत्वात् चित्स्रपतया भासनम्, धापी नामि-

रूप कुरुते पिनं वा गान्वव्वं वा देव वा प्राजापत्य वा ब्ाक्म वाउन्येषां भूतानाम् (११।२८)" इत्युश्तत्वादन्यदपि रूपान्तर' मन्तव्यम्। म्हमलोके-"कायातपी ब्रह्विदो वदन्ति" (७६) इति छायातपयो- रिव शरोरथरीरिफोरिव जीवब्रह्मयो: खिितिर्भवत्येकव्। इन्द्रियावामिति। यत् यम्मात् शरीरमरष्टयकारणात् पथगुत्पद- मानानां भिन्नभिव्ररूपेणोत्पद्यमानानाम् इन्द्रियायां पथम्भाव वसु- यरहणसामर्थत्रपार्थकाम्, उदयास्तमयौ-कुत्रापि तेषासुदय: शरीरग्रड्षे, कुताप्यस्तमय: स्वकपावस्थाने-मत्ा बात्ा धौरः न शोचति ईडक्- परिवर्तनमिति यावत्। एतदनुकुपमेवानुगीतायां-

गतिवलो।

न सन्दृभे तिष्ठति रूपमस्य न चनुषा पश्यत कसनैनम्। इदा मनोषा मनसाभिकृप्तो य एतदिटुरमृतास्ते भवन्ति । यदा पस्चावतिष्ठन्ते म्वानानि मनसा सह। बुद्िख्च न विचेष्टते तामाहुः परमाङ्गतिम्॥ कठ ६।४-१०।

देहान् यघेष्टममेपति द्ित्वेमां मानुषों तनुम्। निष्वेदस न कर्तव्ी भुख्ानेन कवडन ।। (१८।३१ ) पति। सप्तमाध्याये यटुत (७६२५२ष]) सदेवाज पुनरुलिस्यते सुत्रिहेतु- प्रदर्शनाय इन्द्रियेग्य इति भ्रव्यतादिति। सत्व बुद्धिः। पलिक्: लिश्खने ग्यते येन तझ्निक्ग बुधादि तदविद्यमानमस्येति। कथमलिङ्गस्य तस्य दर्शन सिद्धाति तदाह न सन्दृभ पति। पस्य पलिङ्रस्य रूप सन्दृगे दर्शनविषये न तिष्ठति, कबन एनं चन्नुषा न पश्यति, किन्तरहि वदा हदयेन पमुरागेय, मनोषा-मनसूः ईष दर्शन-ईष दर्भने-धनुरागजनितसूत्वसुदर्भ मसामर्यं विवेक: -तया-

यधा बथामा परिबव्ध तेडसी

तथा तथा पश्ाति वस्तु सूप

-मनसा मननेन पभिकृप्त: पभिसुन्तीक्धत: प्रकाशितः। वे छतत् परमाव्मतख्' विदु: जानन्ति ते पमता: विकारातौता: मपन्ति। यदेति। बदा पथ ज्ानानि प्ानेन्द्रियाणि मनसा सह पर्वति- हन्ते निवकतया सिद्न्ति सवखव्यापाराद्िनिवृत्य युद्धि: इ न विषे-

५४० वैदान्तसमन्वयः ।

५। शत चेका हदयस् नाद्य-

विष्वङ्डन्या उत्क्रमणे भवन्ति ॥ भङ्ुष्ठमात: पुरुषोडन्तरात्मा सदा जनानां दि सव्निविष्टः। तं खाच्रौरात् प्रवृहेन्मुद्वादिवेषिकां धैर्य्येग। तं विद्याकुक्रममृत तं विद्याचुक्रममृतममति॥ षटते विषयावधारणाय न व्याप्रियते परमातन्य व विश्वा्यति ता परमां गतिम् आड्डः बुधा: । ५। "ह्िता नाम नादो इासप्ततिसहस्राणि दृदयात् पुरौतत- मभिप्रतिष्ठन्ते" (२५[५०प]) इत्यत्र ववत्प्रभवा द्वासप्ततिसहस्त्रापि नाधः सूयन्ते। एता पतिसूमा:, अतएवाह "यथा केशः सहस्त्रधा भिवस्तावताऽगिस्त्रा तिष्ठन्ति" (५७प) इति। सूक्षमत्वात्तासां संख्या- करप' प्रायिकमेवेति पेयम्। ताम्ु शतसंस्यकानां शिरोगतानमिकस्था

शतं च एका च, तासाम् एका मू्दान भित्वा भभिनि:सता, तथा एकया अर्द्गम् चायन् गच्छन् पमृतत्वम् एति प्राप्नोति न तु विविधा गतीर्ब्रंड्एव व स्थितिवथात्। विष्यक् मानाविधगतियुत्ता: पन्या: नाघ्य: उत्क्रमणे प्रापस्व भवन्ति प्रभवन्ति सहाया: भवन्ति। नानागति- युक्तत्वात् नानाविधगतौरेव लभन्ते जीवास्ताभ्यो न तु सुक्िमिति वेदान्तविदः। जौवस्य भरीरात् पार्थक्य' संसाध्य म्रह्मस्वकपत्वं तस्याद् पत्ुषेति। पघुष्ठमात: ह्रत्प्रमाय: पुरुष: देायो भन्तराता जौवाता- जीवकंग्ोडमरातमान्य: सहज: सर्व्वदेद्िनाम्। यैन वैदयते सब्में सुख दुःखब जन्मसु। (मम १२१९)।

११* प। 1 गतिवलौ। ५४१

मृत्युप्रोक्तां नचिकेतोऽय लब्धुT विद्यामेतां योगविधिन्व क्वत्स्म्। ब्रह्मप्राप्तो विरजोऽभूद्िमृत्यु- रन्योप्येव यो विदध्यात्ममेवम्॥ कठ ६।१६-१८। ६। संवत्सरो वै प्रजापतिस्तसयायने दक्षिगस्जो- नरञ्ट। तस्येह वै तदिष्टापूर्तते कवतमितुापासते। ते चान्द्रमसमेव लोकमभिजयन्ते। तएव पुनरावर्तन्े तम्मादेते ऋषयः प्रजाकामादक्िग प्रतिपद्यन्ते। एष इ वे रयिर्यः पितयागः ।

इति-सदा जनानां हृदये सबिविष्टः, सुन्जात इषिकाम् चन्तःस्ाम् इव खात् आत्मीयात् शरोरात् त' जीव वेय्येग धीरतासइकारेष प्रशृहेत् उद्यच्केत् पृथक् कुर्य्यात्। तं शरीराब्िज्वष्ट चि्ा्ज शक्र विशुष्तम् भरमृतम् भमरणधसमाण विद्यात् जानीयात्। दिर्व्वचनसुप- निषत् समाध्यर्थम्। भाख्यायिकयात्मविद्योपसंहार :- पथ नचिकेतः मृत्युप्रोशं यमेन उत्तम् एतां विद्यान् पातमविद्यां ऊत्स समग्रं योगविधि च लभा ब्रह्मप्राप्तः, विरजः विरजस्क: विगतमलः, वियृतुरः विगतयतुरः पभूत्। पन्य: भपि च अध्यात्म् भात्माममधिक्तत्य एवं वित् सोऽपि ब्रह्मप्राप्तः विरजः विमृत्यु: भवति। भात्मतत्वाधिकारे परमाम्मतख्व- मधिकवत भवतीति-"यदम' मध्वद वेद भालान जीवमन्तिकात्। ईशान' भूतभव्यस्य न ततो विशुसते॥ एतदैतत्" (७) इत्याव्ाभि: सर्व्वन सूचितम्।

कथ स्यासहरशयति संवत्सर इति। संबत्सरः एव प्रजापतिः,

५४२ वैदान्तसमन्वय: ।

पयोत्तरेग तपसा ब्रह्मचय्ये व त्रब्या विद्ययात्मान- मन्विष्यादित्यमभिजयन्त एतडै प्रायानामायतनमेतद- मृतमभयमेतत् परायणमेतस्रान्न पुनरावर्न्त द्रत्येष निरोधसदेष झोक: । पस्नपाद पितर द्वादशाक्कतिं दिव आहुः परे बर्ड्ठे पुरोषिगाम्। अथेमे अन्य उ परे विचनय सप्तचक्रे षड़र आहुरर्पिंतमिति॥

दच्विष' च उत्तर' च तस्य अयने मार्गो षसमासालको। तत् सभ चान्द्रमसम् एव लोक ते अभिजयन्ते ये पुनः-तत् कम मया कतम् पनुष्ठितम् इति कर्तृत्वाभिमानेन-इष्टापूर्ते इष्टंच पूर्त च उपासते नियतम् पनुतिष्ठन्ति। ते पुनरेव आवर्त्तन्ते पार्थिवलोकान् प्राप्ुवन्ति। तसत् एवें ऋषय: प्रजाकामा: दक्षिणम् भयन प्रतिपव्यन्ते यान्ति। एव रयि: देवानाम् भ्न्रभूतः चन्द्र: एव यः पितयाण: दच्विषमार्गः । चथ तपसा, ब्रह्मचय्येप, अइया विद्यया भात्मानम् भन्विष्य उत्त- रेव मार्गेण आादित्यम् भभिजयन्ते। एतत् आादित्यसरूपम् एव प्राया नाम् पायतनम् आाग्त्रय:। एतत् पादित्यसरुपम् एव ब्रभ्तम् पभयम्, एतत् भादित्यसरूप' परायग' परमाश्रय: एतस्मरात् न पुनः भावर्त्तन्ते। एष निरोध: भ्रमपनिव्ृत्तिः। तत् तस्त्रिम् पर्थे एष श्रोक :- पञ्पादं-हेमन्तभिशिरयोरमेटतवात् एकतेन-पत्न ऋतवः एवं पादा: वस्य, हादभाअ्ृति ह्ादमासालक', दिव: भ्रन्तरीकषस् परे पर्रे उतराडें पुरोषिणम् उदवावषियम् भादित्य पितरम् चाड्ु: एवे। पथ चन्छे इमे पुनः परे अब देशे विचनय निपुणम् चादित्वं सप्चक्रे सतचयबुळ संवत्सरचक्रो वड़रे घट ऋतवः एव घरा: यस तख्त्मिन् रवे पपिंतम् पति भाङु:।

११म ब1] गतिवली। ५४३

मासो वै प्रजापतिस्स्य कृष्णपपनएव रवि: शुक्रः प्रापस्तस्मादेते ऋषयः शुक्क दष्टिं कुर्ष्वन्तोतर द्रतरस्मिन्। भहोराचो वै प्रजापतिस्तस्याइरेव प्रायो राविरेव रयि: । प्रागा वा एते प्रस्कन्दन्ति ये दिवा रत्या संयुज्यन्े ब्रह्मचर्य्यमेव तद् यद् रावी रत्या संयुज्यन्त। भव्नं वै प्रजापतिस्ततोह वै तद् रेतसस्मादिमा: प्रजाः प्रजायन्त दूति। तद् ये ह तत् प्रजापतिव्रतं चरन्ति ते मिथुनमुत्पा- दयन्त। तेषामेवैष ब्रह्मलोको येषां तपो ब्रह्मचय्य येषु सत्य प्रतिष्ठितम्।

मास: वे प्रजापति :- सावयवत्वात्। तस्य मासस्य अगापचः एव रयि: प्न्रम्, शुक्र: पचः प्राणः आादित्यः, तम्मात् ऋषयः कान्त- दर्शिन: शुकपदे पष्टं यागादि कुर्व्वन्ति, इतर अविद्ांस: इतरस्मिम् कषपसे इष्ट कुर्व्वन्ति। चहोरात्र' वे प्रजापति :- संवत्सरावयवभूतत्वात्। तस्व परः एव प्रापः, रात्रि: एव रयि:। ये दिवा रत्या संयुज्यन्ते, ते एते प्राय् प्रस्कन्दन्ति शोषयन्ति चायुईरत्वात् तस्या:। रात्री यत् रत्वा संयुज्धन्ते तत् ब्रह्मचर्यम् एव-आायुष्करत्वाव् यधावत् सेवनैन। भयं वे प्रजापति :- वालपरिपाकत्वात् ब्रौधादेः। ततः पबात् एव हि रैतः वृवौज, तत्मात् रेतसः इमा: प्रजा: मजायन्ते उतूप- न्ते इति। तत् तब् ये पुनः प्रजापतिव्रत' यथाविद्वितभार्यागमनरूप चरन्ति, ते मिथुन पुत्र' च पुवरी च उत्पादयन्ते। तेषां प्रजापति-

५४४ वेदान्तसमन्वयः ।

तेषामसी विरजो ब्रह्मलोको न येषु जिह्लमनृत' माया चेति। प्र, १६-१६। ७। तप:शद्दे ये छुपवसन्त्ररये शान्ता विद्वांसो भेच्यचर्य्यां चरन्तः। सूर्य्य द्वारेगा ते विरजा: प्रयान्ति यत्रामृतः स पुरुषो द्यव्ययात्मा॥ मु १ (२) । ११।

लोक:। कीटृशानां ? येषां तपः कायिकवाचिकमानसिकसन्तपन मद्मचर्ष्' विद्वितकाले भार्ययासङ्गमन, येषु सत्यम् प्न्नतवर्व्जम प्रति- ष्ठितम् अरव्यभिचारितया वर्समानम्। प्रत्र तपसरणप्रयोजनवशाब् सम्यक्सिहरजःसम्बन्धपरिश्ानिरिति बुध्यते, सुतरां लोकस्यास्थ नारजस्कत्वम्। एव' कथ लोकन्नोकान्तरभमणोपयोगिवह्लोक- प्राप्ति: ? सत्येन ब्रह्मचय्य ण च । येषु न जिहहां न कौटिव्यं, न अनृत न अनृतविषयातुरति:, म माया घ न मिध्याचरण च तेषाम् असौ आदित्योपलच्वित :- पाषृटत्ति परिशून्य :- विरजः मालिन्यविरहितः ब्रह्मलोकः। पूर्व्वत्र रज :- सम्बन्धसरवात् तपयरणस्य प्रयोजनम्, तेन च निमित्तेन लोकस् रजस्कतवम, अभ्र तु विषयानुरतिशून्यत्वात् विरजस्कतवेनापरिवत्तमख्व लोकस्य। ७। इष्टापूर्तनिरतानां चयिष्ुगतिमुक्षा (१८) रणयाचारियां भिचनणास गतिवथयते तपद्ति। ये हि वान्रख्थनियमरता: अरख वने तपःबदे तप :- भच्यसंयमादि आात्तमविहित कमा, त्रषां च- अन्निहोभोत्पच्चाब्विन्दून्-उपवसन्ति सेवन्स, ये पुनः एवं तपसर- बेन गान्ता :- उपरनकरपग्रामाः, विदास :- चौपनिषदज्ञानसम्पन्ा:, भेखचर्य्या चरन्त :- तापसादिभ्यः प्रायधारणमात्रोपयोगि भेच्यम्

११५ भ1 ] गतिवल्नी। ५४५

८। भिद्यते हृदयग्रन्थिश्क्विद्यन्त सर्व्वसंशयाः। नौयन्ते चास्य कर्ममागि तम्सिन् दष्टे परावरे। मु २ (२ ) । ८। ६। सत्यमेव जयते नानृत सत्येन पन्था विततो देवयानः । येनाक्रमन्त्यृषयो ह्याप्तकामा यत्र तत् सत्यस्य परम निधानम्॥ मु, ३ (१) । ई ।

आहरन्तः ते विरजा: रजःसंस्पर्शरहिता: विमला: सूर्वदारेग ब्रह्मलीक- प्रवेशवर्त्सना (११।२१) तत्र प्रयान्ति यत्र सश्रव्ययात्मा नित्यकालस्थायी, अमृतः मरणधमरहितः पुरुषः जगज्जीवनियन्ता-हिरसगर्भ इ्ति भाष्यकार: । ८। जगज्जीवनियन्तु: सान्रिध्येन तमेव कारणात्मना कार्यमात्र- मात्मन्यन्तभयविद्यमान पश्यतः किं भवति तदवाह-तस्मिन् मनः- प्राणादिषु प्रकाशमाने (३३ [७८प]) परावरे पर कारगम् अवर' कार्य्यं तदुभयोरेकस्तिन्नन्यस्यान्तर्भूयमानत्वादेकात्मत्वं, सुतरां-कारण- कार्य्यात्मके ब्रह्मणि दृष्टे हृदयग्रन्थि :- अन्नानजनिताऽहंबुद्धि: श्रह् कत्त त्यभिमान :- भिद्यते विशोर्यते, सव्व संशयाः-आत्मतत्वादिषु अविनिश्नया :- क्विद्न्ते किव्रा: भवन्ति; अस्य साधकस्य कममाषि वासनाविकारजनितानि न त्वौशव्याप्यानि तत्परिचयसाधकानि चोयन्ते चोणानि सवन्ति। सह। न हि जातु मिथ्यात्रयेण किन्तहि सत्यात्रयेगैव लोकजयो भवति तदैवाह सत्यमिति। सत्यम् एव जयते जयति न अनृत मिथ्या। पुरुषानाश्तितवी: केवलयोः सत्यावृतयोः न सभवतो जय- पराजयाविति सत्यशब्दन सत्यवादी अनृतशब्दनावृतवादीति भाष्य-

५४६ वेदान्तसमन्वयः ।

१० । य य लोक मनसा मंविभाति विशुद्सत्त्व: कामयते यांश्च कामान्। तं तं लोकं जयते तांश्न कामां- सस्मादात्मन्न दयर्च्चयेदवूतिकामः । मु, ३(१)। १० । कारनिवचनेन न सत्यानृतयोजयपराजयसाधकत्वं व्याहन्यते, किन्तर्हिं पुरुषगतौ तो खखक्रियामभिव्यङ्क्त इति तस्याभिप्रायः। सतो यदु- जूत तद्वावेन तत् सत्यम्, अतएव सत्यात्त्रयेण ब्रह्मभावाश्तयः, तेन चोद्गूत साधके महत् बलम्, येन बलेन स विघ्रराशोन् पराजयते, सुतरां 'सत्यमेव जयते' द्ति वदति ख्रुतिः। अनृत' हसद्भावः तेन च भवति बलचयः बलच्येगात्मपराजय इति तत्त्वम्। सत्येन तादशेन देवयान: देवभावप्राप्तिसाधन: पन्या: विततः विस्तीर्ण: सातत्येन प्रवृत्तः । येन पथा हि आप्कामा: विगततष्णा: ऋषयः दर्शनवन्तः तत्पदम् आक्रमन्ति यत्र सत्यस्य निधान प्रवत्तक तत् पर ब्रह्म। 'सत्यस्य निधानम्' दवत्युक्रिबलादुक्रः सत्यस्यार्थः प्रतिपन्नी भवति। अतएव च "येषु सत्य प्रतिष्ठितम्" द्त्यतो मेदः । १०। सत्यात्तयेणोद्गूतबलः साधक: पापानि पराजयते, तेन च भवति विशुद्धान्तःकरणः, विशुद्धान्तःकरणे यथावत् प्राम्यविषयाः प्रतिभान्ति। सुतरां तत्तल्लाभ: सभवति परब्रह्माभिप्रायानुसारित्वात् तेषाम्। इरममेवार्थ कथयति श्रुतिः यः यमिति। विशुद्धसत्वः विशुद्धा- न्तःकरणः साधकः य य लोक मनसा मननेन सङ्गल्प न संविभाति- अन्तर्भावितस्यन्तात्-संविभापयति संविभासयति प्रकाशौकरोति, यान् यान् च कामान् कामयते अभिलषति, त' त लोक तान् च कामान् जयते जयति आयत्तीकरोति। तस्मात् एवभ्भूतम् भात्मर्स्नं प्रत्यन्नीक्वतात्मप्रभाव जन भूतिकामः ऐशर्य्मिच्कः अरच्येत् सेवानम- स्कागादिभि: अर्हयेत्।

गतिवल्लौ। ५४७

११। स वैदैतत् परम ब्रह्मधाम यच विपवं निहित भाति शुभ्रम्। उपासते पुरुष' ये ह्यकामा- स्ते शुक्रमेतदभिवर्त्तन्ति धौराः।

कामान् यः कामयते मन्यमान: स कामभिर्जायते तब तब। पर्य्याप्तकामस्य कतात्मनस्तु दूहैव सर्व्वे प्रविलीयन्ति कामाः ॥ मु ३ (२ ) । १।२। १२। गता: कला: पच्चदश प्रतिष्ठा देवाञ्च सर्व्वे प्रतिदेवतासु ।

११। सकामानां गतिमुक्का तद्र्ज्जितानां गतिमाह स वेदेति। स आत्मन्ः जनः एतत् अपरोक ब्रह्म परम' प्रक्ष्ट धाम वेद, यत्र ब्रह्मगि निहितम् अन्तर्भूय वर्त्तमान विशवं शुभ्र शुद्धं दोषमलविरहितं भवति। कदा स एतत् जानाति तदकामानां गतिकथनेन स्फोश्यति -ये हि अकामा: सन्तः पुरुषम्-भूतिकामरहितत्वात् अ्नन्तरोतं 'परात्परम्'-उपासते, ते धौरा: एतत् शुक्र जन्नकारणम् अ्र्पतिवर्त्तन्ति अ्तिवर्त्तन्ते अ्रतिक्रामन्ति। यः कामान् कामयते स मन्यमान :- कामैः क्वतार्थतति- कामभि: कामे; तत्र तत्र-कामानुरूपेषु लोकेषु-जायते। पर्य्याप्त- कामस्य सुतरां कतात्मनः ऊवतक्वत्यस्य, दह दहलोके एव सव्वे कामा: प्रविलीयन्ते तिरोभवन्ति। १२। किमिद' जन्मकारगातिक्रमण' तदाह गतादूति यथा इति। प्रागाद्या: पञ्चदश कलाः (५।७) प्रतिष्ठाः-कमा-गताः

५४८ वेदान्तसमन्वय: ।

कननाषि विज्ञानमयस प्ात्मा परेडव्यये सर्व्व एकोभवन्ति ॥

यथा नद्य: स्यन्दमाना: समुद्रे ड्स्त गक्कन्ति नामरूपे विहाय।

परात्पर पुरुषमुपैति दिव्यम्॥ स योह वै तत् परमं ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भर्वात: नास्याब्रह्मतित कुले भवति। तरति शोक तर्गत पाप्मान गुहाग्रन्थिम्यो विमुक्तोऽमृतो भवति। मु, ३(२) ।७-ह1

स्वकारणी विलय प्राप्ताः, देवाथ चत्तुरादिकरगस्थाः प्रतिदेवतास्ष आदित्यादिषु गताः; करमभागि "ईशावास्यम्" दति विधानेनानुष्टि तानि, विज्वानमयः आत्मा जीव: सव्वे एते अव्यये अनन्ते परे ब्रह्मा एकीभवन्ति एकत्वमापद्यन्ते। यथा स्यन्दमाना: गच्छन्य: नद्यः नामरूपे गङ्गादि नाम प्राशसतया- दिजनित रूप च बिहाय परित्यज्य समुद्रे अस्त गच्कन्ति विलय प्राप्ुवन्ति, तथा विद्वान् नामरूपात् विमुत्तः स्वरूपमात्रावशेषः परात्- पर' परात् कारणात् तद्रपेगाभिव्यक्ात् पर सदतीत तुरीय दिव्यं विषयगन्धशून्य खप्रकाश पुरुष शान्त शिवम् उपति उपगच्कति। सयदूति। सयः पुनः तत् परम' ब्रह्म वेद ब्रह्म एव भवति- भेदकरविषयाभावात् तेनैकतामाप्नोति। अस्य कुले न अब्रह्मवित् भवति। असी शोक तरति, पामान तरति, गुहाग्रन्यिभ्यः प्ृदय- ग्रन्थिभ्यः विमुक्कः सन् अ्रमृतः अ्रमरगाधमा भवति।

गतिवलली। ५४६

१३। यदा द्येवैष एतम्मिन्नदृश्येऽनात्मोडनिरती- S्निलयनेऽभय प्रतिष्ठां विन्दते। अथ सोऽभय गतो भवति। यदा ह्येवैष एतस्मिन्नुदरमन्तर कुरुते। भथ तस्य भय भवति। तत्त्वेव भय विटुषोऽमन्वानस्य।

१४। स यश्चाय पुरुषी। यश्चासावादित्ये। स एक:। सय एवं वित्। अस्माँल्लोकात् प्रेत्य। एत- मन्नमयमात्मानमुपसंक्रामति। एतं प्रागमयमात्मानमुप- मंक्रामति। एतं मनोमयमात्मानमुपसंक्रामति। एतं विज्ञानमयमात्मानमुपसंक्रामति। एतमानन्दमयमात्मा- नमुपसंक्रामति। तदप्येष श्लोको भवति।

१३। रमस्वरूपे परब्रह्मणा्रकत्वेनावस्थिती भयशून्यी भवति साधकः अतो नाएुमात्रमपि भेद स सहते। मददर्शिनस्तु ब्रह्मैव भयकारगमित्याह यदेति। यदा हि एव एष साधकः एतस्िन् (४।१२) रसखरूपे-किस्भूते ?- अटृश्ये दृगगोचरे, अनात्मेन अशरीर, अनिरुते अनिर्व्वचनीये, अनिलयने अनाधारे-अ्रभय यथा स्वात् तथा प्रतिष्ठां स्थिति विन्दते लभते, श्रथ स अरभय गतः प्राप्तः भवति। यदा हि एव एष साधक: एतस्मिन् परब्रह्मणि उदरम् अल्पम् अपि अन्तर भेद कुरुते, अथ मेदकरणानन्तर' तस्य साधकस्य भय भवति। अतएव अमन्वानस्य एकत्वमननहौनस्य विदुषः वेदाद्यनुशीलनपरस्य तत् ब्रह्म एव तु भय' भयकारगम्, भयवशादेव स धर्म्मे प्रवर्त्तते न तनुरागात् यथा वातादय: (२८)। १४ । रसस्रूपोऽय सर्व्वगतः। सर्व्वस्मिन् दृष्टेडपि तस्त्रिम्र यदि तस्यैकत्व विस्रति साधकस्तदा चराचरेषु पश्यञ्रपि त साक्षात्-

५५० वेदान्तसमन्वयः । [११ श।

यतो वाचो निवर्त्तन्ते। अप्राप्य मनसा सह। आनन्द ब्रह्मगो विद्वान् न बिभेति कुतश्नेति। तछह वाव न तपति। किमहछ साधु नाकरवम्। किमह पापमकरवमिति। स एवं विद्वानेते आत्मानछ स्पृगुते। उभे ह्येवैष एते आत्मानछम्पृगुते य एवं वेद। द्वत्युप- निषत्। तै, २।८।। सम्बन्धेन जानाति, भवति च कतार्थ दत्याह सय दति। स योऽय रसस्रूप: पुरुषे जोवे, यः च असी रसस्वरूपः आदित्ये-आदित्य- दृत्युपलक्षणा चराचरे-स एक: अखएडः। स यः साधकः एवं वित् शखएडन्वानसम्पन्न: अस्मात् लोकात् प्रेत्य एतं पूर्व्वोत्तम् अ्र्रमय चराचरमातमन्यन्तर्भूय विद्यमान-आत्माम परमात्मानम् उपसंक्रामति प्रविशति-तदापि चराचरेय सम्बन्धस्य विद्यमानत्वात् सचराचरमेव- एतं पूर्ब्बोक्त प्राणमय' चराचरोद्वावके सूक्षजगति तदन्तर्भूय विद्य- मानम् आममान परमात्मान उपसंक्रामति ; एत पूर्व्वोक्तं मनोमय मानसराज्ये तदन्तर्भूय विद्यमानम् आ्रत्मान परमातमानम् उपसंक्रा- मति; एतं पूर्व्वोक्त विज्वानमय जोवात्मजगत तदन्तर्भूय विद्यमानम् आत्मान' परमात्मान' उपसंक्रामति; एत पूर्व्वोंक्तम् आ्रनन्दमय प्राचुय्ये मानुभूयमानम् आ्रनन्दखरूपम् आरत्मान परमातमानम् उप- संक्रामति। तत् तस्मिन् एव अर्थें एष स्लोक: भवति। यतद्ूति। व्याख्यात पूर्व्वम् (३७५प)। तन्न मनउपाधी प्रकाशमानस्य ब्रह्मगः संस्पशजन्यसुखमत्र तु साक्षाङ्वह्मण आ्रमन्द- संस्परशदृति विशेष: । अह'साधु न अकरव' किम्? अरह' पापम् अकरव' किम् इति भूतकालसम्पर्कीयकर्त्तव्याकरणाकर्त्तव्यकरण- विषयकात्मजिन्तासा तम् आनन्दलोकगत' साधक न पुनः तपति सन्तप्ं करोति। कथ न तपति? सयः एते अतीतकर्त्तव्याकरणा- कत्तव्यकरणे एत्रमानन्द्मग्नावस्थायाम् असन्तापके इति विद्वान्

गतिवली। ५५१

१५। स यश्चाय पुरुषे। यश्चासावादित्य। स एकः। सय एवंवित्। अम्माल्लोकात् प्रेत्य। एत- मन्नमयमात्मानमुपसंक्रम्य। एतं प्रागमयमात्मानमुप- संक्रम्य। एतं मनोमयमात्मानमुपसंक्रम्य। एतं विज्ञान- मयमात्मानमुपसंक्रमा। एतमानन्दमयमात्मानमुपसं- क्रमा। द्रमाँल्लोकान् कामान्नी भवति कामरूप्यनुसञ्च- रन्। एतत् साम गायन्नासत। हा३्वु हावु हाशवु । अहमन्न१ अहमन्न१ अ्हमन्नम्। अहमन्नादी२ऽहमन्ना-

आत्मान स्पृणते पालयति ततो रक्षति-पतने पुनरानन्दस्य विच्केदः स्यादिति ज्ानात्। उमे हि एव एते पूर्व्वक्वतकर्त्तव्याकरणाकर्त्तव्य- करगी यः एवं वेद-ब्रह्मगि वसती न ताभ्यां सन्तापः संस्पर्शो वा इति -- स एष आत्मान स्पृणत रक्षति-पापादिहलोकेऽपीति शेषः । दति उपनिषत् व्रह्मानन्दरहस्यम्। १५। "सोऽश्र ते सव्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चिता" (४।११) द्ृत्येतद्िव्वणोति स य दूति। स यश्चायमित्यादि पूर्व्ववत्। आनन्दमयसुपसंक्रम्य कामान्रो-कामतोऽन्रमस्येति कामान्नी, काम- रूपी-कामतो रूपाएस्येति कामरूपी दमान् भूरादीन् लोकान् अनुसञ्जरन् विचरन् एतत् साम गायन् आ्रस्ते-हावु हावु हावु ्रहो अ्रहो अही-अहम् अन्नम्, गहम् अन्म, अहम् अ्रन्नम्-न मद्ति- रित्त भोग्य किमप्यस्ति विषयस्फूर्तेः पूर्व्वरूपत्वात्; श्रद्म् त्रब्नादः, प्रहम् पव्नादः, अहम् अव्नादः-न मद्तिरिक्ो भोकापि कश्विदस्ति पराख्यप्रक्ृतित्वात् ; अह स्नरोकक्वत, ब्रह्'स्र्रोकक्ृत, शह्' स्नोकक्वत् -शोक्व संघाते-संघातकत्-देह्ादिसंघातकारणम्; श्रहम् ऋतस्य सत्यस्य मूर्त्तामूर्तस्यास्थ जगतः प्रथमजः हिरसगर्भ, देवेभ्य: पूर्व्वम्, अमृतस्य-"पादोऽस्य सव्वी भूतानि त्रिपादस्यामृत' दिवि" (३।११)

५५२ वेदान्तसमन्वयः । [११५ अ'

दोरहमन्नादः। अहछसोरककदहश्नो१ककदह- श्न?ककत्। अहमस्ि प्रथमजा ऋता३स्य। पूव्वें देवेभ्योऽमृतस्य नाइभायि। यो मा ददाति सदूदेव मा३वाः। अहमन्नमन्नमदन्तमाइ्नि। अह विश्व भुवनमभ्यभवां३। मुवर्गाज्योतीः। य एवं वेद। द्वत्युप- निषत्। तै ३। १०। १६। स एतेन प्राज्ते नात्मनास्माल्लीकादुत् कम्यामु- प्िन् सर्ग लोके सर्व्वान् कामानाघ्ाम्टतः समभवत् सम- भवत्। ऐ ५ । ४।३।

इत्यमृतस्य परब्रद्मणः नाभि :- "श्रनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य नाम- रूपे व्याकरवाणि" (१२।२) इति-मध्यदेशः अभिव्यक्रिस्थानम्। यः मा मां-दरिद्ररेकत्वप्राप्त-ददाति प्रयच्कति, स दत् दृध्यभ् एव माम् आवाः अवति-दरिद्ररक्षणेन मद्रक्षण' भवति, "आवा दति लोगमध्य- पुरुषेकवचन' पौनःपुन्येनेत्येव® सर्व्वव्याख्यानषु निपात्यत द्रत्यवतीति व्याख्यातम्" इति टीकाऊत्। दरिद्रेभ्यः पुनरदत्वा भोजने-मां मत्सरूपम् अन्नम् अदन्त जनम् अहम् अन्नस्वरूपम् अझमि भोजयामि नाशयामि रूपान्तरतां प्रापयामि। कथमेव भवति? अ्रह' विश्व भुवनम् अरभिभवाम् अ्रभिभवामि-सर्व्व मद्दशे इति हेतोः । केवल' नाभिभवामि किन्तर्हि -- सुवर्गाज्योति :- सुवः सूर्य्यः न इव सूर्य्य दूव ज्योति: प्रकाशः अ्हम्-अ्भिभवनमेव पुनःप्रकाशकारगम्। अ्रत्रा- नन्दसरूपेणकत्वात् सध्यादी जोवे यद्यदासीत् सामथ्यं स्रष्टृत्वव्यतिरित्कं तत्तदेव सव्वात्मताप्राप्ते साधके समुदेतीति-"य एवं वेद" इत्युपसंहार- वचनैन दर्शयति-यः एवंवेद स ताट्टक् फल लभते इति उपनिषत् रहस्यम्। १। न हि जीवो जातुचित् पराममनानालिद्गितस्तिष्ठतीह

११श भ। ] गतिवल्ली। ५५३

१७। दूयमेवर्गग्निः साम तदेतदेतस्ामच्यध्यूढ़ए साम तस्माटृच्यध्यरूढ़य साम गोयते दूयमेव साडग्निरम- स्त् साम। अन्तरिचमेवर्ग्वायुः साम तदेतदेतस्ामचाघाढ़एसाम तम्माहचाघाढ़ए साम गौयतेऽन्तरिकषमेव सा वायुरमस्त् साम। दरेवर्गादिन्यः साम तदेतदेतस्यामृच्यधाढ़य साम तम्माटच्यधाढ़य साम गौयते द्यौरेव साऽडदित्योऽमस्तत् साम।

परत्र वानेन तस्य कतार्थता। अतश्राह-स शारीर आरत्मा (श५ [५८प]) वामदेवो वा एतेन प्राज्नेन आम्मना जीवपरिष्वक्का प्रस्ात् लोकात् उत्क्रम्य अरमुभ्िन् स्वर्गे लोके सव्वान् कामान् आम्मा प्राप्य अमृतः ब्रह्मसम्पन्न: समभवत्। यथा वामदेवस्याभवत् तथा ब्रह्म- विदोऽन्यस्यापि। १७। विद्यावल्मामुद्गोथोपासना सामोपासना च विहिता। तन्मूलमात्रोपन्यस्य तज्जनितगतिरत्रोचयते दरयमिति। दरय पृथिवी एव ऋक्, अग्निः साम। तत् तम्मात् एतत् भगन्याख्यं साम एतस्यां पृथिव्याम् ऋचि अध्यूढ़म् उपरिभावेन स्थितम्। तस्ात् सामगैः ऋचि अध्य ढ़ साम गौयते। दय पृथिवो सा अग्निः अ्रमः, तत् तस्मात् उभययोगात् साम। अन्तरिक्षम् एव ऋक् वायु: साम, तत् तस्ात् एतत् वायाख्यं साम अन्तरिक्षाख्यायाम् ऋचि अध्यूढ़म्। तस्ात् सामगेः ऋचि अधुगढ़' साम गोयते। अन्तरिक्षम् एव सा वायुः ब्रमः, तत् तस्मात् उभययोगात् साम। दौ: एव ऋक् आदित्य: साम। तस्मात् एतत् पादित्यास्यं साम

५५४ वेदामसमन्वयः ।

नच्वारयेवर्क चन्द्रमा: साम तदेतदेतस्यामच्यध्यूढ़ साम तस्पाटच्यधाढ़य साम गौयते नवतारायेव सा चन्द्रमा अमस्तत् साम। अथ यदेतदादित्यस्य शुक्क' भा: सेवर्गथ यन्नौल' परः कृषणं तत् साम तदेतदेतस्यामृच्यधाढ़ए साम तस्पाद्टच्य- धाढ़ए साम गोयते। अथ यदेवैतदादित्यस्य शुक्र भा: सैव साऽथ यन्नील परः कष्ण तदमसत् सामाथ य एषोऽन्तरादित्ये हिर- रमयः पुरुषो दृश्यते हिरस्श्मशुर्हिररयकेश आप्रगखात् सर्व्व एव सुवर्गाः ।

एतस्यां दिवि ऋचचि अधाढ़म्। तुम्मात् सामगे: ऋचि बघूाढ़ साम गोयते। दो: एव सा आदित्यः अ्मः, तत् सस्मात् उभययोगात् साम। नचत्रागि एव ऋक् चन्द्रमा: साम, तत् तस्मात् एतत् चन्द्रम- आख्यं साम एतस्यां नक्षत्राख्यायाम् ऋचि प्रधूाढ़ साम गोयते। नचताणि एव सा चन्द्रमा: श्रमः, तत् तम्मात् उमययोगात् साम। अथ यत् एतत् आदित्यस्य शुक्क भा: सा एव ऋक, अथ यत् नील परःक्वष्पं परोडतिशयेन काणंन-रवी टष्टेरेकान्तसमाधानेऽनुभूयमान -तत् साम। तत् तस्रात् एतत् कार्षणाख्य साम एतस्यां शुक्रदोश्याम् ऋचि अधाढ़म्। तस्मात् सामगेः ऋचि पधूाढ़ साम गौयते। अथ यत् एव एतत् आदित्यस्य शुक्क भा: सा एव सा, बथ यत् नील पराक्वष्णं तत् अ्रमः, तत् तस्मात् उभययोगात् साम। अथ य एष अन्तरादित्ये-इत्यादि व्याख्यात्तम् (३।७ )। द्ति अधिदैवम्।

गतिवलौ तस्य यथा कप्यास पुएाडरीकमेवमच्िती तस्योदिति नाम स एष सर्व्वेभ्यः पाप्मभ्य उदित उदेति इ वै सर्व्वेभ्य: पाप्मभ्यो य एवं वेद। तस्यर्क च साम च गेष्णी तम्मादुद्रीथस्तप्नात्वेवोद्रा- तैतस्य हि गाता स एष ये चामुआ्ात् परास्ो लोकास्तेषां चैष्टे देवकामानां चत्यधिदैवतम्। १-८। सथाध्यात्म वागेवर्क प्रागाः साम तदेतस्यामृच्य घाढ़य साम तस्माटचाघाढ़य साम गौयते वागेव सा प्रागोऽमस्त् साम। चक्षुरेवर्गात्मा साम तदेतदेतस्ामच््घाढ़य साम तम्माहचाधाढ़ साम गौयते। चन्तुरेव साउडन्मामस्तत् साम। श्रोवमेवर्ड मनः साम तदेतदेतस्यामृचाघाढ़एसाम तम्माहचाघाढ़ साम गौयते। श्रोचमेव सा मनोऽम- स्तत् साम।

अथ अध्यात्मम्। वाक् एव ऋक् प्राणः साम। तत् तक्षात् एतत् प्राणाख्य साम एतस्यां वाचि ऋचि अध्यढ़म्। तस्ात् सामगैः ऋचि अधूाढ़ साम गोयते। वाक् एव सा प्रारः अ्रमः, तत् तम्ात् उभययोगात् साम। चन्तु: एव ऋक्, बात्मा चन्तुषि स्थितः छायात्मा साम। तत् तस्मात् एतत् भत्माख्य साम एतस्यां चन्तुराख्यायाम् ऋचि अ्रधूाढ़म्। तस्मात् सामगैः ऋचि अधूाढ़ं साम गीयते। चत्तुः एव सा आत्मा अ्मः, तत् तस्मात् उभययोगात् साम्र। श्रोत्म् एव ऋक् मनः साम। तत् तस्मात् एतत् मनभाषय

वैदान्तसमन्वय।. अथ यदेतदच्ा: शुक्कं भा: सैवसंथ यन्नोलं पर: कृष्प तत् साम तदेतदेतस्यामचाधाढ़ए साम तस्प्राटचाघाढ़य साम गोयते अथ यदेवैतदक्ष्ा: शुक्क' भा: सैव साऽथ यन्नोल पर: कृष्ण तदमस्तत् साम। अथ यएषोऽन्सरचिगि पुरुषो दृश्यते सैवर्क तत् साम तटुकथ तद्यनुस्तब्रह्म तस्यैतस्य तदेव रूप यदमुष्य रूप यावमुष्य गेषणी तौ गेषी यन्राम तन्नाम। स एष ये चैतस्मादर्व्वाञ्जो लोकास्तेषां चेष्टे मनुष्य- कामानाञ्जेति तद्यदमे वौगायां गायन्तात ते गायन्ति तस्मात्ते धनसनयः । अथ य एतदेव विद्वान् साम गायत्युभौ स गार्यत सोडमुनैव स एष ये चामुप्ात् पराञ्चो लोकास्ताछ्श्ा- प्रोति देवकामाथख्न।

साम एतस्यां शोताख्यायाम् ऋच अ्ध्यूढ़म्। तस्ात् सामगे: ऋचि अध्यूढ़ साम गौयते। श्रोत्म् एव सा मनः अमः। तत् तस्ाद उभययोगात् साम। अथ यत् एतत् अचण: चस्ुषः शुक्क' भा: सा एव ऋक्, भ्रथ यत् नोल परः क्वष्ण तत् साम। तत् तम्मात् एतत् कार्षणपाख्यं साम एतस्यां शुक्तदीप्याम् ऋचि अधाढ़म्। तम्मात् सामगेः ऋचि पधूाढ़ साम गोयते। अथ यत् एव एतत् अच्: शुक्क' भा: का एव सा, श्रथ यत् नौल पर: क्वष्ण तत् अ्मः। तत् तस्ात् उभययोगात् साम। अथ यएषोऽन्सरक्षिणि पुरुष: इत्यादि व्याख्ातम् (३८)। अरथ यः एतत् एवं विद्वान् साम गायति, उभी-चान्ुषम् आदि- त्यंच-स गायति। स अमुना आदित्यपुरुषेग एव ये च श्रसुषात्

गतिवली अथानेनैव ये चैतस्मादव्वास्ी लोकास्ताछसाप्नोति मनुष्यकामाछस तस्मादु हैवंविदुद्गाता ब्रूयात्। क ते काममागायानीत्येष द्वेव कामागानस्ेष्टे य एतदेव विद्वान साम गायति साम गायति। १-। का, १३।६७। १८। तयो होद्रोथे कुशला बभूवुः शिलकः शाला- वत्यश्चैकितायनो दाल्भा: प्रवाहगो जैवलिरिति ते होचुरुद्गीथे वै कुशला: स्मो हन्तोद्रीथे कथां वदाम दूति।

आदित्यात् पराञ्ः ऊर्द्दस्था: लोका: तान् लोकान् च देवकामान्-स एष आप्नोति। अथ अनेन एव चानुषपुरुषेस ये च एतस्मात् आदित्यात् अ्रव्वाञ्चः अव्वाग्गता: अधःस्था: लोकाः तान् लोकान् मनुष्यकामान् च आप्नोति। तस्मात् कारगात् पुनः उद्राता एवं ब्रूयात्- है यजमान, ते तव क' काम दैव मानुष वा ब्रगायानि दूति। हि यस्मात् य एतत् एवं विद्वान् साम गायति, स एष उद्गाता कामागानस्य उद्गानैन इष्टे समर्थः काम सम्पादयितुम्। साम गायति साम गायति इति डिकुक्ति: समात्यर्था। १८। उच्चादुख्चतरः परात् परतरी लोकी विद्यत, तदधि- गमोपायमाहाख्ानमुखेन वय दति। ६-ऐतिहे। शालावत्यः शलावतोऽपत्य' शिलकः, चैकितायन: चिकितायनस्थापत्यं दालाः, जीवलस्यापत्यं जैवलि: प्रवाहणः दति त्यः उद्ीथे उद्गीथभ्ञान प्रति कुशला: निपुणा: बभूबुः। ते पुनः ऊचु: वयम् उद्रौथे वै कुशला: स्ः। हन्त-वाक्यारसे-उदौये उद्ीथविषये कथा वदामः इति।

५५८ वेदान्तसमन्वयः । [११३ ९।

तथति समुपविविशु: स इ प्रवाहणो जैवलिरुवाच भगवन्तावग्रे वदतां ब्राह्मगायोवंदतोर्वाच श्रोष्यामीति। सह शिलकः शालावत्यस्चकितायन दाल्भ्यमुवाच हन्त त्वा पृच्छानौति पृक्केति होवाच। का साम्नो गतिरिति खर दति होवाच खरस्य का गतिरिति प्राय दूति होवाच प्रागास्य का गतिरित्य- न्रमिति होवाचान्नस्य का गतिरित्याप दति होवाच। अपां का गतिरित्यसी लोक दूति होवाच, मनुष्य- लोकस्य का गतिरिति न सर्ग लोकमतिनयेदिति होवाच सर्ग वय लोक सामाभिसंस्थापयामः खर्गस्साव हि सामेति।

तथा दति पुनः उक्का ते समुपविविशुः किल। स प्रवाहण: जैवलि: पुनः उषाच-भगवन्ती पूज्यौ अगे वदताम्। कथम्? वदतोः प्रश्नोत्तररूपेण भावतो: ब्राह्मपयो :- अनुरीद्दा तु चचियः ब्राह्मषयो- रिति विशेषणसामर्थ्यात्-वाच श्ोषामि इति हेतोः। स पुनः शालावत्यः चैकितायम दास्भाम् उवाच-हन्त ला ताम् पृच्छानि इति। स दाल्भा: पुनः उवाच-पृच्छ। साम्नः का गति: दति प्रम्नः। स दाता: पुनः उवाच-खरः इति। स्वरस्य का गति: इति प्रश्नः । स दात्ाः पुनः उवाच- प्रायः इति। प्राणस्य का गति: इ्ति प्रश्नः। स दाला: उवाच -अन्रम्। अ्रम्रस्य का गति: इति प्रश्नः । स दाल्भा: उवाच- भाप: दति। अपां का गति: इति प्रश्नः। स दाला: उवाच-असौ लोक: इति। प्रसुष्य लोकस्व का गति: इति प्रश्नः। स दाला: पुनः उवाच-सगे लोकम् अति अतीत्य न साम नयेत् इति। वय' साम

गतिवली। ५५६

तरह शिलक: शालावत्यस वितायन दाल्भामुवा- चाप्रतिष्ठित वै किल ते दाल्म्य साम यस्त्वेतर्हि ब्रूया- न्ूदा ते विपतिष्यवीति मूर्दा ते विपतेदिति। हन्ताहमेतबगवत्तो वेदानीति विद्वीति होवाचामुष्य- लोकस्य का गतिरित्ययं लोक दूति होवाच अस्य लोकस्य का गतिरिति न प्रतिष्ठां लोकमति नयेदिति होवाच प्रतिष्ठां वयं लोक सामाभिसछस्थापयामः प्रतिष्ठा- सथस्तावछ हि सामेति।

सगं लोकम् अभि संस्थापयाम :- सर्गलोकप्रतिष्ठ' साम जानीम इत्यर्थः । हि यम्मात् साम खर्गसंस्ताव-सवर्गतवम संस्तवन यस्य तत्। त पुनः चैकितायन' दाल्भ्य शिलकः शालावत्यः उवाच-हे दालुभ्य, ते तव साम अप्रतिष्ठितं किल, वे-आगमस्य समारकः। यः तु एतहि एतस्मिन् काले असह्विष्णुः सन् ब्रूयात्-मूदा ते तव विप- तिष्यति दति ते सव मूदा वियतेत् दति-नाह' तथा व्रवोमि, भ्तो न ते मूदा पतितः। एवमुक्तो दाल्भ्य श्रह-हन्त, ग्रह भगवरः एतत्-यत्प्रतिष्ठ' साम तत्-वेदानि जानानि। स शालावत्यः शिलकः पुनः उवाच- विद्वि इति। एवमनुमतस्य दालुभ्यस्य प्रश्र :- प्रमुष्य मनुष्यलोकस्य का गति: इति। स शिलक: पुभः उवाच-भय लोक: दूति। भस्य लोकस्य का मतिः इति प्रश्नः। स शिलक: पुनः उवाच-प्रतिष्ठां साम्त्र: प्रतिष्ठाभूतम् दम सोकम् भ्रति अतौत्य साम न नयेत्- यागदानादिभिरस्य मनुष्यलोकस्य परिपुष्टेः। वय' साम प्रतिष्ठाम् इम लोकम् अभिसंस्वापयामः। द्वि यम्मात् साम प्रतिष्ठार्सस्तावम् -प्रतिष्ठात्वेम संसुतम्।

५ू६० वैदान्तसमन्वय: ।

त ह प्रवाहगी जैवलिकवाचान्तवदै किल ते शाला- वत्य साम यस्त्वेतर्हि ब्रूयान्मूरद्वा ते विपतिष्यतीति मूर्दा ते विपतेदिति हन्ताहमेतङ्गवत्तो वैदानीति विद्यीति होवाच। १-८1

अस्य लोकस्य का गतिरित्याकाश दति होवाच सव्वागि ह वा दूमानि भूतान्याकाशादेव समुत्पद्यन्त आकाश' प्रत्यस्तंयन्त्याकाशो ह्वैवैभ्यो ज्यायानाकाशः परा- यगम्। स एष परोवरीयानुद्गीथ: स एषोऽनन्त: परोवरीयो हास्य भवति परोवरीयसोह लोकान् जयति य एतदेव विद्वान् परोवरीयाएसमुद्गोथमुपास्त। तथ हैतमततिधन्वा शौनक उदरभागिडल्यायोक्तोवाच यावत्त एन प्रजायामुद्गीथ वेदिष्यन्ते परोवरीयो हैभ्य- स्तावदस्मिँलोके जीवन भविष्यत

तं शालावत्यं शिलक प्रवाहण: जैवलि: उवाच-भ्रन्सवत् वै किल वे तव साम। यः तु असह्टिण्णु: एत्हि एतस्तिन् काले ब्रयात्-मूदा ते तव विपतिष्यति इति, मूदा ते तब विपतेत् इति। शिलकः पुनः उवाच-हन्त भ्हम् एतत् भगवत्तः वैदानि दति। सजैवलि: पुनः उवाच-विद्धि इति। एवमनुमतस्य शिलकस्य प्रम्न :- अस्य लोकस्य का गति: इति व्याख्यातम् (२८)। तम् एतम् उद्वीथं शौनकः शनकस्यापत्यम् प्रतिधम्मा उदरथाशिड- ल्याय शिष्याय उक्का उवाच-एनम् उन्ोथ ते तव प्रजायां प्रजासमूहेषु

११म ब। ] गतिवली। ५६१

तथामुभ्निँललोके लोक दति स य एतमेव विद्वानु- पास परोवरीय एव हास्यासिमँखोके जीवन भवति तथा- मुप्िँख्ोंके लोक दूति लोके लोक दूति। १४। छा, १घाहा १६। अथ हैन गाईपत्योऽनुशशास पृथिव्यग्निरन्न

सन्ततय: यादत् वेदिषयन्ते प्रास्यन्ते, तावत् एभ्यः प्रजाभ्य: परोवरीयः उत्तरोत्तरविशिष्ट जीवन भविष्यति प्स्रिन् लोके तथा पमुपिन् लोके दति। सयः पधुनापि एतम् उद्ीथम् एवं विद्वान् उपास्ते अस्य पुनः परोवरीय: जौवन भवति पस्त्रिन् लोके तथा पमुषिन् लोके इतति। लोके लोके इति डिकत्िरुदोथीपास्ति- समास्यरथा। १८। "दुर्ब्बलामां गवां चत्वारि थतानि सहस्रेणापूर्य्य प्रत्याव- र्भितव्यमित्याचार्य्येणादिष्ट ब्रह्मचारिण' सत्यकाम' जाबाल' सहस्र- संख्याप्रपूर्त्तिकालएव ऋषभादयो ब्रह्मोपदिदिशः" इति यत् पूर्व्वमुत्कं (३।१४) तचेयमाख्ायिका ;- सत्यकामोह जावाली जावाला मातरमामन्त्रवासके ब्रह्मचर्य, भवति, विवत्स्यामि किं गीवीऽहमऔति। १ सा हनमुवाच नाहमेतडेद, तात, यह्ीचस्वर्मास। बह्रर चरन्ती परिचारिफी यौवने लामलमे साध्मतम्र वेद यद्ीचस्वमसि, आवाला तु नामाहमषि सत्यकामी नाम त्वमससि, स सत्यकाम एव जावाली व्रवौयादृति। २। सप्टहारिद्गुमत' गौतममेत्यीबाच म्रह्मचर्थ भगवति वत्स्यामुतपेयां भगवन्तमिति। ६। त रोवाच किं गोधी व सीम्यासीति; स होवाच नाहमतवेद भी यनीचीऽहममिमि, चपक मातर' सा मा म्रत्यग्रवीत "बज्त' चरन्ती परिवाररियी यौवने लामलमे साहमेतन्र वेद यद्गीवस्वर्मास, जावाला तु नामाइमषिमि सत्यकामी नाम त्वमसीति।" सोऽहम् सत्यकामी जाबालोऽखिम।४। त होवाच मेतदबराहणो विवसु- मईति, समिध सोम्याइरीप त्वा नेव्य न सव्यादगा इति। समुपनीय कभानामवलाना चत्र:भता गा निराककत्योवाचेमा: सोम्याज संग्रजेति। ता अभिम्रस्थापयन्नवाच नाइसनसेण्वर्त्तयेति स वर्षगय प्रोवास ता यदा सहस्" सम्पेदुः।५। ७१

५ू६२ वेदान्तसमन्वयः ।

मार्दित्य द्वति य एष आदित्ये पुरुषो हश्यते सोऽहमम्मि स एवाहमस्न्रीति। स य एतमेव विद्वानुपास्त ऽपहते पापकृत्यां लोकी भवति सर्व्वमायुवेति ज्योग्जीवति नास्यावरपुरुषा:

तस्य पुनराचार्य्य कुलप्रात्तनन्तरमेव मा ख्परायिकापरिसमाि: प्राप हाचार्य्यकुल, तमाचार्य्योभुवाद सत्यकाम३ दरति, भगव दरति क प्रतिगुश्ाव। १। म्रह्मविदिव व,सीम्य, भासि, कीनु त्वानुभशसेति अने मनुष्येम्य इति प्रतिजस्े, भगवा सवेव मे कामे बृयास्। २। शुत हेव में भगवट्प्म्य :- आचार्य्याङ्गेव विद्या विदिता साधिष्ठ' प्रापयतीति, तम्मे सतदवीवाच, अबहन किजन बौयार्येति बौयायेति। ३।

अत्र पुन :-

उपकीसलोह कामलायनः सत्यकामे जायाले ब्रह्मचर्य्यमवास तस्य ह डादशवर्षागयग्रीन् परि चचार सव आन्यानन्तेवासिन: समावर्त्तय म र स न समावतयति। १। त जायीवाच ततो ब्रह्मचारी कुशलगगरौन् परिचचारोत् मा व्वाग्रयः परिप्रवीचन् प्रबद्यम्ा दूति, तमं हाप्रीवैव *

नाश्नासीति, स हीवाच बहन इमेदिमिन् पुरुष्र कामा नानात्यया: व्याधिभिः प्रतिपूर्णऽ्ि नाशिय्यामीति।३। अथ हाग्रयः समुदिर, तप्ी ब्रह्मचारी कुशल नः पर्य्यचारीत् हत्तासे प्रक वामेति तस होचः। ४ । 'प्राणो ब्रह्म' इत्यादि (३।१५) सम्भूयाग्नय उपकोमनाय ब्रह्म प्रोक्कवन्तः, अथ अनत्तर प्रत्येक स्वस्वविषयां विद्यां वकुमारेभिर। तत्नादी एन ब्रह्मचारिग गाहपत्य: अग्निः अ्रनुशशास। पृथिवी, अग्निः, अन्नम्, आदित्य: इति-मम चतस्रस्तनव इति शेषः। तत्र आदित्ये यः एष पुरुष: दृश्यत स अ्रहम् अस्मि गार्हपत्योऽग्नि: स एवा- डहमादित्ये पुरुषोडस्त्रि दूति। सयः एवं विद्वान् एत गार्हपत्याग्निम् उपास्ते स पापक्वत्यां पापकर्म अपहते अपहन्ति, लोकौ लोकवान् भवति, सव्वं वर्षशतम् आयुः एति आप्रोति, ज्योक् उज्जवलं जीवति, बस्य विदुषः अवरपुरुषाः

गतिवल्लौ। ५६३

एतमेव विद्दानुपास्ते। १२। अथ हैनमन्वाहार्य्यपचनोऽनुशशासापो दिशो नक्ष- वागि चन्द्रमा दति य एष चन्द्रमसि पुरुषो दृश्यते सोऽ- हमम्प्रि स एवाहमस्मीति। स य एतमेव विद्दानुपास्त डपहते पापक्वतयां लोकी भवतति सर्व्वमायुरेति ज्योग्जीवति नान्यानरपुरूपा: चीयन्ते उप वघ' त भुस्जामोडम्िछच लोकेसुपिएश् य एतमेव विद्वानुपास्ते १ १२ । अथ हैनमाहवनीयोऽनुशशास प्रागा आकाशो दौ- वियुदिति यएव विदुाति पुरुषो दृश्यने मोऽहमस्मि स एवाहमम्मीति। स य एतमेव विद्वाजुपास्त पहते पापकृत्यां लोकी भवतति सर्व्वमायुरेति ज्योग्जीवति नास्यावरवरुषाः

अधस्तनपुरुषा: पुत्रपौत्रादय: न तौयन्ते। यः एवं विह्ान् एन गारईपत्याग्निम् उपास्ते त वयम् अ्रग्नयः सभभूय अस्त्रिन् च लोके अमुस्िन् च लोके उपभुञ्ामः पालयामः। अघ अनन्तरम् एनम् उपकोसलम् अन्वाहार्यपचनः दत्तिणार्न: अ्नुशशाम । आपः दिशः नच्षत्रागि चन्द्रमा: दूति चतसरः मम तनवः । यएष चन्द्रमसि पुरुषो दृश्यते इत्यादोनां व्याखान पूर्व्ववत्। अथ अनन्तरम् एनम् उपकोसलम् आहवनीयः अनुशशास। प्राणः आकाशः दो: विदात् द्ूति वतस्त्रः मम तनवः। यएष विद्युति एरुषो द्ृश्यते इत्यादोनां व्याख्ान पूर्व्ववत्।

५६४ वेदान्ससमन्वयः

घोयन्ते उप वय त भुन्जामोडस्प्रिएस लोकेडमुप्रिशस य एतमेवं विद्वानुपासे। १।२। ते होचुरुपकोसलैषा सोम्य तेडस्दिद्यात्मविद्या चाचार्य्यस्तु ते गति वक्नेत्याजगाम हास्याचार्य्यस्तमाचा- र््योडभ्युवादोपकोसल३ दूति। भगव दूति ह प्रतिशुश्ाव ब्रह्मविद दूव सोम्य ते मुखं भाति को नु त्वानुशशासेति को नु मानुशिष्याक्वो दूति हापेव निङ्जते दमे नूनमीदृथा अन्यादृशा दूति हाग्नोनभ्यूदे किं नु सोम्य किल तेऽवोचन्निति।

से पुनः स्भूय ऊचुः हे सोम्य उपकोसल, एष से तव भस्डिद्या भग्निविद्या आतमविद्या च-पूर्वोक्ता (२१५) "प्राणो ब्रह्म क' ब्रद्म ख' ब्रह्म" इति च। आचार्यय: तुते तुभ्यं गति वक्षा-विद्याफल- प्राप्तये इति। अस्य प्राचार्य्य: बाजगाम प्रवसात। तम् उपकोसनम् पचार्य्य: अभ्युवाद-उपकोसल३ इति। है भगव: भगवन् इति पुनः स प्रतिशुश्ाव-आदरेगाचार्यवचन प्रतिजग्राह। आ्रचार्य्य चाह-हे सोम्य, ब्रह्मविदः सुखम् दूव से मुख भाति। को मु त्वा लाम् प्नुशशास इति। उपकोसल :- भी पचार्य, को नु मा माम् अनुशिषात् दति व अपनिष्तते इव -दूवभम्देन द्यीत्यतै-दृश्यतो न तु वसतुनोऽपनिलुते। कथम् ? इमे प्रम्नयः नूनम् ईटृशा: आचार्य्यवत् उपदेशयोग्या: सन्तः त्वत्- सव्रिधी अन्याटशा: उपदेशायोग्या इति इ्स भ्म्नीन् अभ्यूदे उत्त वान्, तेषासुपदेशे न्यूनतास्ति-"आाचार्य्यसु तेगति' वक्ञा" इति तेरु मात्वात्। एवमेवोक्तमन्यथा निफ्वाभिप्राये सति तमेवाचार्य्योऽबो- धदिति वेत् न पुनरयं पुष्केत्-किं मु ते भग्नयः, है सोम्य, प्रषोधन् किल इति।

११म % । ] गतिवलली। ५६५

दूदमिति ह प्रतिजने लोकान् वाव किल सोम्य तेडवोचन्रहन्तु ते तद्दत्यामि यथा पुष्करपलाश भापो न स्विष्यन्त एवमेवंविदि पाप कर्मा न सनिष्यत दूति ब्रवीतु मे भगवानिति तस्मै होवाच। १-३। य एषोऽचिगि पुरुषो दृश्यत एष आत्मेति होवाचे- तदमृतमभयमेतद्रह्मति तद्यदप्यस्मिन् सर्पिर्वोदक वा सिञ्जन्ति वत्मनी एव गच्छति। एतए संयद्ाम दूत्याचच्त एत हि सर्व्वाणि वामा- न्यभिसंयन्ति सर्व्वारयेन वामान्यभिसंयन्ति य एवं वेद। एष उ एव वामनोरेष हि सर्व्वागि वामानि नयति सव्वागि वामानि नयति य एवं वेद। उपकोसल :- इदम् इति ह प्रतिजसे-पम्निभिर्यदुतां तत् निवे- दिंतवान्। वदसि चेतृ न निखिल तदुत्' तेन निवेदितम्, तथा सति न पुनराचार्य्येगोच्ेत-लोकान् वाव किल ते बगय:, हे सोम्य, पवोचन् दति। तवेद' विवेच्यम्-प्राप्यतवेन यदुचते स लोकः। भगिभि: "क ब्रह्म ख' ब्रह्म" इति प्राप्यत्वेनोत ब्रम्म न तु गतितेन सा त्वाचार्य्येगैव वक्तव्या-"अरच्चिषमेवाभि सम्वन्ति" "स एताम् ब्रह्म गमयति" इत्यादिभिरिति तैरभिप्रतम्। पन्यथाऽगिविद्याना- विद्या चेत्युभयमत्रोलिख्य न तैरचेत 'पाचार्य्यस्ु ते गति वक्ञा' इति। सुतरां साधूक्रमगिभिरयदुता तव्विवेदितवानिति। प्रह तु ते सुभ्य' तत् अ्नुत् वच्यामि। मयोच्यमानस्य माहाममाम्-यथा पुष्करपलाशे पद्मपत्रे पापः न सविथ्यन्ते प्विष्टा भवन्ति, एवम् एवंविदि ताटृशन्ञानवति पाप' कर्से न सविथ्यते इति। उपकोसल :- मे मज्चं भगवान् ब्रवोतु इति। तस्रो उपकोसलाय पुनः प्राचार्य्य: उवाच ;- यएषोडच्ियि पुरुषो दृश्यते इत्यादि व्याख्यातम् (श१६)।

५६६ वेदान्तसमन्वयः ।

एष ड एव भामनीरेष हि सर्व्वेषु लोकेषु भाति सर्व्वेषु लोकेषु भाति य एवं वेद। अथ यटु चैवास्म्िञ्कव्यं कुर्व्वन्ति यदि च नाज्चिषमेवा-

चादान् षड्दङडेति मासाछ्स्ान्मासिभ्य: संवत्सर संवत्सरादादित्यमादित्याच्चन्द्रमस चन्द्रमसो विदात तत्पुरुषोडमानवः । स एतान् ब्रह्म गमयत्येष देवपथो ब्रह्मपथ एतेन

गतिरूच्यते अ्ररथेति। अथ यत् यदि पुनः एव अस्मिन् एवंविदि शव्य शवकमा सत्क्रियां कुर्व्वन्ति यदि च न कुर्व्वन्ति ऋत्विजः, अर््ि- षम् अञ्ञिरभिमानिनीं देवताम् अ्रभिसभ्भवन्ति प्रतिपद्यन्ते परीता :- तदाप्यायनन प्राकव्य भजन्तीत्याधुनिका: ; अच्चिरदेवतायाः श्रह्टः अहरभिमानिनीं देवताम, अफ्रः आपूर्वमाणपक्ष' शक्कपत्त' तदभि- मानिनीं देवताम्, आपूर्य्मागपत्तात् शक्रपत्तात् यान् षरमामान् उदड उत्तरां दिशम् एति सविता तान् मासान् उत्तरायणाभिमानिी देवतां, मासेभ्य: तेभ्यः संवत्नवम्-संवत्सरमिहलोकसम्बन्धं न जह. तोत्याधुनिकाः, अहरादय: प्राकट्यानुकूलकाला इत्यपि न तं -- संवत्- सरात् आदित्यम, आटित्यात् चन्द्रमस', चन्द्रमसः विद्युतम्-अभिस- सावन्तीति शेष:। तत्पुरुपः विद्युत्स्थः पुरुषः अमानवः न मानवः दैव: । दृश्यते पुनरथर्व्वणि-"ईजानशित्तमारुक्षर्दा्नि' नाकस्य पृष्ठा- हिवमुस्पतिष्यन्। तस्मै प्रभाति नभसो ज्योतिषौमान्त्खर्ग: पन्था: सुक्कते देवयान: ॥" (१८का, ४अनु, १४ऋक् ) दूति। तदुक्रेश्य' प्रपथ्न: । म वैद्युतः पुरुषः एतान् परतान् ब्रह्म गमयति प्रापरयति। एष देवपथ :- देवैर््चिरादिभिरुपलाक्षती मार्ग: ब्रह्मपथः गन्तव्येन ब्रह्मगा

(रश ब ] गतिवल्ली। ५६७

प्रतिपद्यमाना इम मानवमावत्तं नावर्त्तन्त नावर्त्तन्ते। १-1का, ४।६१११-१५।

२०। प्वेतकेतुर्ह्ृारुगोयः पाञ्चालानाम् समिति- मेयाय तछ ह प्रवाहगो जैवलिरुवाच कुमारानु त्वा- शिषत् पिता दत्यनु हि भगव दूति । वैत्थ यदितोऽधि प्रजाः प्रयन्तौति न भगव दूति, वैत्थ यदा पुनरावर्त्तन्ता३ दति न भगव दूति ; वेत्थ पथोर्देवयानस्य पितयागस्य च व्यावर्त्तना३ दति न भगव दति। उपल्चितो मार्ग: । एतेन पथा प्रतिपद्यमाना: परीता: दम' मानव मनुसम्बन्धिनम् आमनोः प्रवत्तमानम् अथवा मानरजदोततरेथा,णणा मानवसम्बन्धिन मनुष्यलोकसम्पर्कीगम् आवत्तं चक्रवद्रूपरूपान्तर- लोकलोकान्तरपरिभ्मण' न शवर्तन्ते-सवरूपेणवस्थानात्। (४।३। १-१५)। २०। विशेषभावेन गति वत्रुं प्रकरणान्तरमारभते खेतकेतुरिति। ह ऐतिहे। आरुणेय :- अरूणस्यापत्यम् आ्ररुगिः तस्य अपत्यम् आरुणेय :- खेतकेतु: पञ्चालानां जनपदानां सममिति सभाम् एयाय आजगाम। तम् आगतवन्त पुनः जौवलस्यापत्य जैवलि: प्रवाहणः उवाच-हे कुमार, ला लां पिता अन्वशिषत् द्ति-किमनुशिष्टस्व' पित्रेत्यथः । स श्रह-ह भगवः भगवन्, अनु हि-अनुशिष्टोऽस्मि -दूति। राजाह-वेत् जानोषे यत्, इतः अस्मात् लोकात् अधि अध्यूद्वं यत् यच परेता प्रयन्ति इति? सश्ह-न भगवः भगवन् दति। राजाह-वेत जानौषे, यथा येन प्रकारेण पुनरावर्त्तन्ते प्रजा: इति ? स शरह-न भगवः भगवन् दूति। राजाह-वैथ जानीषे, देव-

५६८ वैदान्तसमन्वय:।

वैत्य यथासी लोको न सम्पूर्य्यता३ इति न भगव दूति ; वैत्य यथा पस्चम्यामाष्ुतावापः पुरुषवचसी भव- न्तौति नैव भगव दूति। अरथ नु किमनुशिष्टोऽवोचथा यो हौमानि न विद्यात् कथएसोऽनुशिष्टो ब्रवीपेति स हायसः पितुरर्द्वमेयाय तथ शोवाचाऽननुशिष्य वाव किल मा भगवानब्रवीदनु त्वाशिषमिति। पञ्च मा राजन्यबन्धः प्रश्नानप्राचीत् तेषां नैकस्व नाशक विवततुमिति स होवाच यथा मा त्वं तदैतानवदो

यानस्य पित्याणस्य च पथो: व्यावर्ततना-कुतः पथद्वय' पृथग्गति भवतीति। स ब्राह-न भगवः भगवन् इति। वेत जानीषे, यथा येन प्रकारिण अस्ी लोक: न सम्पूर्य्यते दूति। स भ्राह-न भगवः भगवन् इति। वेत्य जानीषे, यथा येन प्रकारिण पच्चम्यां पश्चपूरणसंख्यायाम् पाहुतौ आप :- पाष्टतिसाधना :- पुरुष- वचसः पुरुषवाच्ा: भवन्ति पुरुषाख्यां लभन्त इत्यर्थः । स ब्राह- नैव भगव: भगवन् इति। राजाइ-प्रथ कि मु खम् अमुशिष्टः तत् भवोचयाः, यो हि न दमानि विद्यात, कथ स पमुशिष्टः-पमुशिष्टोस्यति-प्रवीत इति। स पुनः पायस्तः क्रिष्टव्वदय: पितु: बई ख्थानम् एयाय गतवान्। तं पितर पुनः स उवाच-अननु्िथय अनुभासनम् भज्मत्वा एव किल मा मां भगवान् प्व्रवीत्-तवा त्वाम् भ्रन्वशिषम् पनुशिष्टवान् इति। राजन्यवन्धु :- किष्टहवृदयत्ाव्क्वारोकि :- राजन्याधमः मा मां पक्च प्रश्नान् भपाचीत् प्रष्टवान्। तेषां प्रम्नानाम् एकस न विवत विशे- वेदार्थतो निर्गेतु न अथकम् न पक्वान् इति। स पिता पुनः उवाच -तदा-मत्सबिधावागमनकाले-यथा स मा माम् एतान् प्रन्नाम्

गतिवललौ।

यथाहमेषां नैकस्चन वेद यद्यहमिमानवेदिष्यं कथ ते नावच्यमिति स तु गौतमो राजोऽर्द्वमेयाय तस्मै ह प्राप्तायार्शास्- कार स ह प्रातः सभाग उदैयाय तछहोवाच मानुषस्य भगवन् गौतम वित्तस्य वर व्ृगौथा द्वति सहोवाच तवैव राजन् मानुष वित्तं यामेव कुमारस्यान्त वाचमभाषथा- स्तामेव मे बरूहीति। स ह कच्छो बभूव तछह चिर' वसेत्यान्तापयाच्चकार तथू होवाच यथा मा त्वं गौतमाऽवदो यथेयन्न प्राक् स्वत्तः पुरा विद्या ब्राह्मगान् गच्ति तम्माटु सर्व्वेषु लोकेषु न्तवस्येव प्रशासनमभूदिति तस्मे होवाच।१-७। अवदः उत्तवान् असि, यथा अष्टम् एषां प्रश्नानाम् एक घ न वेद, तथा तवाभवदिति शेषः। यदि ग्रहम् इमान् प्रश्नान् श्रवेदिष्यम् विदितवान् अ्रस्ति, कथ' ते तुभ्य प्रियाय पुत्राय न अवध्यम् उत्तवान् भ्रस्ति दति। स पुनः गौतमः-गोनतः आरुषि :- रात्षः अरर्द्धं स्थानम् एयाय गतवान्। प्राप्ताय समोपोपगताय तस्े गौतमाय स राजा अर्ाम् चरईां चकार पईयास्चकार। सगीतमः पुनः प्राते सभागे सभागते रात्ति उदेयाय। स राजा त गौतमम् उवाच-हे भगवन् गौतम, मानुषस्य मनुषासम्बन्धिनो वित्तस्य वर काम हणौथाः प्रार्थयेथाः दूति। स गौतमः पुनः उवाच-हे राजन्, मानुष' वित्त तव एव श्रस्तु दूति शेष:। कुमारस्य मम पुत्रस्य अन्ते समोपे याम् एव वाचम् पभाषथा: ताम् एव वाच में बरूष्टि इति। स राजा पुनः कच्को कष्टागतः बभूव-ब्राह्मगस्याप्रत्याख्येयत्वास्। त' गौतम' पुनः चिर दोर्घकाल वस इति आध्ापयाध्रकार श्रम्तत्- ७२

५७० वेदान्तसमन्वयः । {११श ब।

असीवाव लोको गौतमाग्निस्तस्थादित्य एव समिट्र श्मयो धूमोऽहरर्चिश्चन्द्रमा अद्गारा नावागि विस्फु- लिङ्गा: । तस्िन्नेतस्मिन्नग्नौ देवाः श्रद्वां जुह्वति तदा आरहुतेः सोमो राजा सम्भवति। १।२।

वान्। है गौतम, त्व मामां यथा अवदः "तामेव मा ब्रूहि" दूति, दूय विद्या त्वत्तः प्राक् ब्राह्मगान् यथा न गच्कति न अगच्त्, तम्तात् पुनः पुरा-ववत्सब्रिधौ भाषणात्-पूव्वं स्व्वेषु लोकेषु चत्रस्य एव प्रशासनम् अ्रभूत् अनया विद्यया शिषााणाम्। अतःप्रभृति ब्राह्मणा उपदेक्ष्यन्तीति भावः। तस्मै गीतमाय म उवान ;- असी लोक: युलोकः आकाश इति यावत् एव, हे गौतम, अ्रगि:, तस्य अगः समित् आदित्यः एव-समिन्धनात्, रश्मयः धूमः-तदुत्या- नात्, अहः अध्वि :- प्रकाशसामान्यात्, चन्द्रमा: अङ्गाराः-अफः प्रश- मेडभिव्यत्र: आदित्यकिरणेन च किरणवत्वात्, खतः त्तरगद्दौनलान नचवाणि विस्फुलिङ्गा :- विप्रकौए वात्। तस्तिन् एतस्तिन् अगी देवा :- "यो दिवि तिष्ठन्" (३।२२), इृत्यन्तर्याम्यधिष्ठिताम्, "अनेज जीवेनातमना" (१२।२) द्रात जोवोप-

पाम्-श्रडां श्रद्ाभाविता: सूक्ष्मा आप :- "शद्वापूर्व्वक' होममुहिश्य -'पयः सोमाज्याहुतिसाधन' सम्पाद् जुहोति इति तेत्तिगीयकाः षठन्ति" दूति टीकाऊत्-जुह्वति, तस्याः आ्रहुत :- परिगामः -सोम: राजा सभभवति आविरिति। "जलमयजलजस्य गोलक- वात्" दति सोमस्य जलमयवपुष्टम्। अन्तरित्षगतस्ताप आदि- त्येन परिवर्दितः वाष्पाख ड्ावयति तैश्व चन्द्रगोलक उङ्गयते इति तत्त्वम्।

गतिवल्लो। ५७१

पर्ज्जन्यो वाव गौतमाग्निस्तस्य वायुरेव समिदम्र धूमो विदादच्वि रशनिरङ्गारा हाटुनयो विस्फुलिङ्गाः। तम्मिन्नेतस्मिव्नग्नी देवा: सोमधराजान जुद्वति तस्या आहुतर्वषेछ सन्भवति। १।२। पृथिवी वाव गौतमाग्निस्तस्या: संवत्सर एव समि- दाकाशो धूमो रातिरच्चिर्हिशोऽङ्गारा अवान्तरिशो विस्फुलिङ्गा: । तम्मिन्नेतम्मिन्नग्नी देवा वषें जुद्वति तस्या आहते- रन्नछ सम्भवति। १२।

पर्ज्जन्य :- वृषटापकरणवाष्पराशि :- एव, हे गौतम, अरगिः, तस्य अगेः समित् वायुः एव-पुरोवातादिप्राबल्ये वृष्टिदर्शनात् तत्परि- चालनेन च वर्षणायोग्यत्वात्, अ्रभ्ं धूमः तद्रपेण प्रकाशमानत्वात, विद्युत् अररत्निः प्रकाशमामान्यात, अरशनिः प्रङ्गारा :- वैद्यृतांशापगमे विश्निष्टायमादिरूपेण तत्समानाकारत्वात्, डादुनयः-गज्जितशब्दाः -विस्फलिङ्गा: विप्रकीर्णत्वात्। तस्िन् एतस्तिन् अग्नी देवा: सोम' राजान वाष्पपिएड' जुद्ृति, तस्या: प्राहुतेः- परिणाम :- वर्षं सभ्भवति। पृथिवी एत्र, हे गौतम, अ्रग्निः, तस्या: पृथिव्या: तदाख्याग्नेः समित् मंवत्सर: एव-संवत्सरेण वर्षगाफलभूतानां ब्रौद्मादीनां परि- पाकात्, आकाश: धूमः-तद्वत्प्रतीयमामत्वात्, रात्रिः अ्रध्विः-पृथि- व्यास्तमोरूपत्वाभिव्यञ्जकत्वात, दिशः अङ्गारा :- उपशान्तत्वसामन- न्यात्, भ्वान्तरदिशः विस्फ लिङ्गा :- सुद्रत्वसामान्यात्। तस्निन् एतस्मिन् श्र्नी देवा: व्षें जुक्वति, तस्या: प्राहुतेः-परि- गम :- पन्नं मस्भवति।

५०२ वेदान्तसमन्वयः । [११म थ।

पुरुषो वाव गौतमागिस्तस्य वागेव समित् प्रागो धूमो जिह्वार्जचि सच्षुरङ्गारा: श्रोत विस्फुलिङ्गा: । तम्मिन्न तस्मिन्नगी देवा अन्न जुदटति तस्या आहुते- रेतः सम्भवति। १।२। योषा वाव गौतमागिस्तस्या उपस्थ एव समिद्यदुप- मन्त्रयते स धूमो योनिरर्चचिर्यदन्त: करोति तेऽ्वारा बभि- नन्दा विस्फुलिङ्गा: । तम्मिन्नतस्मिन्नगी देवा रेतो जुदृति तस्ा बहुते- र्गर्भ: सस्भवति। १।२ । दूति तु पञ्चम्यामाहतावापः पुरुषवचसी भवन्तीति

पुरुष: एव, हे गौतम, अग्निः, तस्य पुरुषाग्न: वाक् एव समित्- वाचा हि मुखेन समिध्यते पुरुषः न मूकः, प्राणः धूम :- धूम दव मुखाब्निरगमनात, जिद्वा अञ्ति :- वाचां प्रकाशकत्वात, चन्षुः ब्ङ्गारःः -भास आश्यत्वात्, शात्र विस्फ लिंङ्गा :- विप्रकोर्गत्वसाम्यात्, तस्मिन् एतस्तिन् अगो देवा: त्रब्र जुद्ृति, तस्या: आइतेः-परि- पाम :- रेतः सभभवति। योषा एव, हे गौतम, भग्रि:, तस्या: उपस्थः योनिलिङ्ग समित्- पुत्रात्पादनाय समिन्धनात, यत् उपमन्व्रयते स धूमः-उपमन्त्णस्य सङ्गतकरणस्य तद्विकारोत्यत्वात्, योनि: अ्रचि :- इखनकारणप्रकाशक- वात्, यत् अन्तःकरोति ते अङ्गारा :- उपश्ान्तत्वसामान्यात्, श्रभि- नन्दा: विस्फ लिङ्गा :- सुखावाह्युदयमात्रविलोपसवभावत्वात्। तस्तिन् एतस्मिन् परग्रो देवा: रेतः जुद्धति, तस्या: भ्राह्ुते :- परि- ग्राम :-- गर्भः सभ्भवति। द्रति त एवं त पञ्चम्याम श्रहुती आपः-श्रहाशव्दवाच्या :--

११श अ।] गतिवल्लौ। ५७३

स उल्वाव्टतो गर्भो दश वा नव वा मासानन्तः शयित्वा यावह्ाथ जायते। स जातो यावदायुष जीवति त' प्रेत दिष्टमितो- ड्गुय एव इरन्ति यत एवेतोयतः सम्भूतो भवति। १।२। पुरुषवचसः पुरुषवाच्या: भवन्ति इति। स उल्वाव्टतः गर्भचमपाव्ृतः गर्भ: दश वा नव वा मासान् यावत् यावता वा कालेन न्यूनाति- रित्तोन शयित्वा-मातु: कुचौ -- अथ घनन्तर' जायते। येनैव क्रमेण सष्टिः प्रकल्पिता तैनेव सर्व्वत्र क्रियाप्राधान्यात् तत् तत् यम्मसाधनत्वेन परिष्टहौतम्। दृश्यते तैत्तिरीये-"तस्माद्ा एतस्मादालन आ्काशः सम्भूतः। आ्रकाशद्दायुः । कायोरगिन: । भ्रब्ने - रापः। अ्रद्धाः पृथिवी। पृथित्या श्रोषधयः। भ्रोषधोभ्योऽन्रम्। अव्राद्रेतः । रेतसः पुरुषः ।" (८8) दति। यश्कल्पने पुनरत्नादित्यस्य प्राथम्य वायोद्ितीयत्वं न विरुद्धाते क्रमस्यानियतत्वात् क्वान्दोग्ये तेजसः प्राथम्यञ्न दर्शनात्। जीवोत्पत्तिक्रमचिन्तनेनाराधन' तत तत्र परमात्मक्रियादर्शनेन भवति। आकाशाघुपादानानां पराम्लिद्गित- जौवसङ्भावात् ताटृटक्परिणाम: सभ्भवतीति देवसरूपेण तेषां कतृत्व- मत्र ग्रथितम्-दृश्यते च तथा छान्दोग्य "इन्ताषमिमास्तिस्त्रोदेवताः" (१२।२) इत्यादि। "तञ्जलानिति" न्यायमाश्ित्य सर्व्वत्र सर्त्वस्ये- शावास्यत्व सिद्धतीति नैतैः परात्ममा साच्ात्सम्बन्धस्य हानिरावास- नेन तुरीयत्वाभिव्यक्षेः । "व्वेत्थ यथा पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसोभवन्ति" इति चरम- प्रश्नो व्याख्यातः। सम्प्रति "यदितोऽधिप्रजा: प्रयन्ति" "वेत्थ पथो- दैवयानस्य पितृयासस्य च व्यावर्त्ना" इत्नयोर्ष्यांख्यानमारभ्यते स जात इति। स जातः पयुष यावत् जीवति। प्रेत मृत' त' दिष्ट' निर्हिष्ट कम्मानुरुप' लोक' प्रति इतः इशलोकात् अम्मयः एव हरन्ति। कथम्नयो हरन्तीति तत्कारणसुच्यते-यतः एव

५०४ वेदान्तसमन्वय: ।

तद्यदृत्य विटु: ये चैमेऽररये श्रद्ञातप दूत्युपासते

र्य्यमागपचाद्यान् षड्दङ्डेति मासाछ्सान्।

मासिभ्यः संवत्सरछ संवत्सरादादित्यमादित्याच्चन्द्र- मसं चन्द्रमसो विद्युत तत्पुरुषोऽमानवः। स एनान् ब्रह्म गमयत्येष देवयान: पन्था दूति।

अथ ये दूमे ग्राम दष्टापूर्ते दत्तमित्युपासते ते धूम- मभिसन्भवन्ति धूमाद्राविए रावेरपरपक्षमपरपच्ाद्यान् षड्दच्िगोनि मासाछसान्न ते संवत्सरमभिप्रापुवन्ति।

अग्नि्य: पक्मभ्य: इतः भ्ागतः जन्मकाले, यतः प्रग्निभ्यः श्मशना- सात् सम्भृतः भवतत भाखरवरापुरुषरुपेय। ये गहस्था: तत् पश्चाम्निदर्शनम् इत्थ-दुलोकाद्यगिभ्यो कय क्रमेग जाता अगिसरूपा: पस्चाम्यात्ान इ्त्येव-विदुः जानोयुः, ये च दमे अरपेर अरशोपलच्चिता: वानप्रस्था: वैखानसाः त्रद्ातपः ्रद्वेव तपः श्द्ास्थानीय तप :- तपएवानुतिष्ठन्ति न तु पश्चागिदर्शन- समपतसुपासनम्-उपासते प्रमुतिष्ठन्ति, ते अत्निषम् प्रभिसन्भवन्ति इत्यादि पूर्व्ववत् (११।१८)। पथ ये च इमे ग्रामे ग्रामवासिन: गृहस्था: पक्चागिदर्शनानभिन्ना: इष्टापूर्ते-इष्टम् भगिहोतादि वैदिक कमा, पृत्त वापोकूपतड़ागा- रामादिकरणं, दत्त यागाद्यतिरिक्तस्थले दविद्रादिभ्यी दानम् उपासते, से धूम'-पञ्चागिपरिद्वारात् दर्शनप्रतिरोधिन दह्यमानभरीरोत्यं धूम न त्वग्रि-धूमाभिमानिनीं देवताम् अभिसन्नवन्ति प्रतिपद्यन्ते, धूमात् रतिं रात्रिदेवताम्, रात्रे: अपरपत्त अष्णपन तह वताम्, अपरपचात् कषपनात् यान् षरमासान् दक्विणा दक्षिगां दिशम् एति सविता

गतिवल्ली। ५७५

मासिभ्यः पितलोकं पितलोकादाकाशमाकाशाच्चन्द्र- मसमेष सोमोराजा तद्देवानामन्न त देवा भक्षयन्ति। तम्िमिन् यावत् सम्पातमुषित्वाSथैतमध्वान पुन- र्निवर्त्तन्ते यथेतमाकाशमाकाशाद्वायु वायुर्भूत्वा धूमो भ्वति धूमोभूत्वाऽम्र भवति। अभं भूत्वा मेघो भवति मेघो भू्वा प्रवर्षति तदूह व्रौहियवा ओषधिवनस्पतयस्तिलभाषा दति जायन्तेडतो वै खलु दुर्निष्पृपतर यो यो ह्यन्नमत्ति यो रेतः सिञ्नति तड्ूय एव भर्वात।

तां दक्विणायनाभिमानिनीं देवताम् प्रतिपद्यन्ते, न एते संवत्सरभ श्रभिप्राप्ुवन्ति ; किन्ताहि मासेभ्य: पितलोक पिटलोकात् भ्ाकाशम, आाकाशात् चन्द्रमसम् ? कीडय' चन्द्रमा: १ एष सोमः राजा, देवानां तत् भ्न्रम, त' सोम देवा: भक्षयन्ति। "वेत्थ यथा पुनरावर्त्तन्ते" द्वत्यस्य व्याख्यानम्-तस्मिन् चन्द्र- मएडले सम्पात पुनरवतरणकाल यावत् उषित्वा, अथ अनन्तरम् एतं वच्चमाग्रम् प्रध्वान पुनः निवर्तन्ते। यथेत यथागत-दह्यमाने शरीरे यत् आकाशत्वमगमत् तत्खरूपभूतम्-श्रकाशम्, भ्राकाशात् वायु प्रतिपद्यते, वायुः भूत्वा धूमः भवति, धूमः भूत्वा प्रभ्ं भवति- अ्भ्र' भूता मेघ: भवति, मेघ: भूता प्रवर्षति। ते दह मनुष्यलोके एवमवतीर्णा: व्रौहियवा: श्ोषधिवनस्पतयः तिलमाषा: इति जायन्ते, परतः व्रोहियवादे: अ्रन्यत् खलु दुर्निष्यपतर दुर्निष्युपततरम्-तकार- एकोलुप्त :- दुर्निष्कमण'-पतोन निष्कमण' भवति। एवं सति पुनव्ट ध्वादिरूपेग परिणामानन्तर' निष्कमणयोग्यावस्थायां प्राप्तायां-

५०६ वेदान्तसमन्वयः।

तद दह रमगोयचरमा सभ्याभो इ यत्ते रमखोयां योनिमापदरन् ब्राह्मगयोनि वा चविययोनि वा वैश्य- योनि वाथ य दह कपूयचरणा अभ्याशो ह यत्ते कपूयां योनिमापद्यरन् शर्वयोनि वा शुकरयोनि वा चसडाल- योनि वा। अथैतयोः पथोरनकतरेग च न यन्ति तानीमानि चुद्रासयसक्वदावर्त्तीनि भूतानि भवन्ति जायख खियसेत्ये तत्तृतीयध स्थान तेनासी लोको न सम्पूर्य्यते तम्म्रा- ज्ज, गुप्सेत तदेष झोक:।

यः यः हि श्रब्रम् प्त्ति, तेषु च पुनः यः रेतः सिश्वति तड्ूयः तद्वावः सम् एव भवति पुरुष: । केन वा नियमन निष्कुमण भर्वात तदाह तदिति। यत् यच अवतरणयोग्येषु ये दह पृथिवीलोंके रमणोयचरणा: शोभनाचरण- शोला: आसन्, तत् तत्र तेषु ते ब्राह्मपयोनि वा क्षत्निययोनिं वा वैश्य- योनि वा रमणीयां योनिम् अभ्याश: चिप्रम् एव आपदेरन्। अथ यत यत्र अवतरणयोग्येषु ये दह पृथिवोलोके कपूयचरणाः अ्रशुभाचरग शोला: भसन् ते खयोनि' शूकरयोनि चरडालयोनि वा कपूयां योनिम् अ्रभ्याश: च्िप्रम् एव आपदेरन्। "वैत्थ यथासी लोको न सम्पूर्य्ते" दत्यस्य व्याख्यानम् ।-भथ एतयो: पथो: दैवयानपितयाणमार्गयो: न-कतरेण एकतरेय पन्य- तरेण च न यन्ति न गच्कन्ति ये तानि इमानि जावस सियखेति असक्कदावर्त्तीनि पुनः पुनः रूपान्तरितानि चुद्रागि भूतानि कीटपत- झादौनि भवन्ति। एतत् ततोय स्थान मार्ग दयपृथक्त्वात्। तैन दुर्निष्युपततरत्वादिकारणेनासी लोको न सम्पर्य्यते। तस्रात् नोच- योनित्वलाभकारणात् नुगुप्मेत। तत् तस्मिन् अर्थे एष झोकः।

गतिवली। ५७७

स्ेनो हिरसयस् सुरां पिवएस गुरोस्ल्यमावसन् ब्रह्महा चैते पतन्ति चतार: पञ्चमसताचरछसैरिति। अथ ह य एतानेवं पञ्चागीन् वेद न स ह तैरथा- चरन् पाप्मना लिप्यते शुद्धः पूतः पुसलोको भर्वात य एवं वेद य एवं वेद। १-१०। छा, ५।२।३-१०।

छ, ढार१-१६।

हिरस्यस्य सवसस्य स्तेन: हर्त्ता, सुरां पिबन् सुरापायौ, गुरो: तत्पं पररिग्रहम् आवसन् गुरुतल्पगामी, ब्रह्महा च एतें चत्वारः पतन्ति, तैः पतितैः सह आचरन् च पञ्चमः पतत। अधुना पञ्चाग्निवेत्तृणां पापसंश्नषराहित्यं गतिच्वाह् प्ेति। अ्रथ पुनः यः एतान् पञ्चगान् एवं-परात्माराधनीपायलवेन-वेद स पुनः तैः महागातकिभि: अथ अपि आचरन् पामना न लिप्यते; यः एववेद स ताटृगाराधनेन शुद्धः पूतः पुसलीक: पुसयाज्जितलाकभाक् (१०।२१) भवति। द्विरभ्यासः समस्तप्रम्ननिर्णयप्रदर्शनाथः । पुसलोकभाजां यः पुनः ब्रह्मसंस्था भवतति सोऽमृतत्वमेतीत्यम्यत्ामु- वर्त्तते। अन्यथा "एवविदि पाप' कस न त्निथ्यत" (१६) द्त्युक्का "दम' मानवमावत्तें नावत्तन्त" इति यदुक्त' तस्यात्र सम्यङ्नियोगा न सन्भवति। पुसलोकानामसंखेयत्त् तत्र तन्रावर्त्तनस्य सभभावना हि ब्रह्मसंस्थत्व विना नावरुदते। "एनान् ब्रह्म गमयति" इत्युत्ाव ब्रह्मसंस्थत्वमनाव्ृत्तत्वच्च सिद्ति, किं पुनस्तत्साधनार्थमेतावता प्रयासनति चेत्, ब्रह्मप्राप्तिः ब्रद्माण ।स्थतिरित्यतयारय मैदी मन्तव्यः -भगवदश्वययेभूतंषु लांकलाकान्तरेषु परिभ्मणन तत्र तत्र ब्रह्मप्रास्या स्वरूपस्थाना कतार्थता, नाकनाकान्तरसमय परिहाय ब्रह्मांग स्थितवा तत्नव सव्व श्वर्य्यसभ्भागश्। अवव्वत् "मानवमावत्त नावर्त्तन्त" दूति कथ सिद्धति सरूपसतारहिताना रुपरूपान्तरभाजां मनुष्यलीकेषु ७२

५७८ वैदान्तसमन्वयः ।

यथा विवर्सखभाव' परिश्रमण, न तथैषां सरूपस्थानां पुशयलोकेषु देवलोकेषु विवर्तसभाव परिभ्मण भवतीत्यनैन। मुक्कानां भगव- दैखर्य्यदर्शनकुतूहलानां सेक्क्या लोकलोकान्तरभ्मगं पुरागीषु यही- यते "नाह' पुनरिदागन्ता लोकानालोकयाम्यइ्म्" इत्यनुगीतायाल् (१६।४०) यहश्यते तदेवमेव समख्जास भवति। (४।३।१-१५)। प्च् वृहदारसके :- मेतकेतुई वा पारपेय: पसचालानां परिषदमाजगाम, स बाजगाम जैबलि प्रवाहम परिचा

रयमाथ तमुदौत्याभापवाद कुमारश पति। सभीशदतति प्रतिशप्ावामुश्िष्टीउवमि पिवरंत्ी

मिति होवाच। १। तैत्य यपेमाः प्रजाः प्रयन्यी विप्रतिपद्यन्ता पति, नेति होवाच, वेत्य

यधम लोक पुनरापद्यन्ता अति नेति हीवाच, वत्थ वथेम' लोक पुनः सम्पद्न्ता३ पृति, नेति

रोबाच, वैत्य यथासी लोक एवं बहुभि, पुनः पुनः प्रबद्धिन सम्पूर्ष्यता३ दवि नति होवाच,

वत्य यतिध्यामाहत्या हुतायामापः पुरुषवाची भूता समुत्याय वदन्तौ३ दति नेति हीवाच, वेत्

दवयानस्य वा पथः प्रतिपद पितवाणस्य वा यत्कत्वा दववान या पन्यान प्रतिपदन्त ित्याए

वापि हिम ऋषव्च: गुत "हे सतौ अमयव पितृणामह दवानामुत मर्चानाम्। ताभ्यामिद

विश्वमेत् सर्मति यदनरा पितर मातर। ति नाहमत एकक्नन वदेति होवाच २।

प्रथन वसत्यीपमन्त्रयासके नाह्ृत्य वसति कुमारः प्रदुद्नाव स काजगाम पिसर त होवाचति वान

किल मी भवान् पुरानुभिष्टामवोचदिति कथ सुमैघ इति पक्ष मा प्रथान् राजन्यपन् रमार

नतो मेकख्चन वर्देति कतमे त दवतीम ति ह प्रतीकान्युदाजहार। ३। सहोवाच तथा नमव तांत

जानीथाः यथा यदह किश्वन वेद स्व्वमह तत्तुभ्यवोच प्रहि तु सत्र प्रतीत्य ब्रम्मचर्य वत्स्ाव

इति भवानेव गष्कत्विति स नाजगाम गौतमी यत प्रवाहणस्य जैलवास तमा आासनमाश्त्यीदक

माहारयाख्टकाराय हास्म्रा अध्य चकार ीा र भव गीतमाय ददत। । स

होवाच प्रतिन्नाती मएष वरी यान्तु कुमारस्यान्तें वाचमभाषयासतां में बूह्कीति। ५। स हीवाच

देवेषु वै गौतम तदरेषु मानुषार्यां बूहीति। ६। स होवाच विज्ञायते हास्ति्िरखस्ापात्

योभखानां दासीनां प्रवाराणा परिधानम्य मा नो भवान् बहीरनन्तस्यापर्थन्तस्याभ्यवदान्यीडभू-

दिति, सवेगौतम तौर्थनेष्कासा इत्युपम्यहं भवन्तमिति वाचा छ सवे पूर्व्व उपयन्त स होपायन-

कौ्च्या उबास। ७। स हीवाच तथा नस्व गौतम मापराधास्तव च पितामहा यथेय विर्दातः

पूव्वें न क समंश म ब्राश्मण उवास सां त्वह्' तुभ्य वत्यामि की हि स्वव नुवन्तमहति प्रत्याख्याक्ष

११५ न्र । ] गतिवल्ली। ५७६

अवान्तरदिभ्ी विस्फुलिङ्गासखिव्नतष्तिव्रप्री देवाः ब्रदां नुदृति तसा भाहत्ये सोमी राजा

सभवति। ८ पर्व्जन्धी वाग्रिगौंतम तम्य मेवत्सरएव समिद्वाति धूमी विद्युदर्जिरशनि-

रङ्गारा ड्रादनयोबिस्फ लिङ्रास्तत्िव सत्म्रित्रय्री देवा ीमजान जुदति तम्या भाइत्ये वष्टि:

सन्नवति ।१०। प्रथ' वे लीकोडग्रिरगीतम तम्य पृथिवाव समिरदग्रिधुंभी राविरज्चियन्द्रमानप्वारा

नसवागि विस्फ लिङ्गामस्निव्वितविव्रभ्नी देवा वष्टि' जुदवति तस्या चाहत्या अन्र सनवति। ११।

परुशी वाग्रिर्गोतम सम्य व्यात्तमेव समित् प्राकोधमी वागरियस्तरद्वारा: चीत विस्फसिद्वामि-

न सम्मिन्नग्रौ देवा अम्न अहति सम्या आहत्य रेतः समभवति। १२। योषा वा अगिरगौतम सम्या

उपस्थ एव समिद्वीमानि धमी योनिवर्सचिर्यदन्त: करीति तेडद्वारा अभिनन्दा विम्फ सिङ्गास्नसति-

स्रे तम्मिन्नगी देश रतो जद्नति सम्या सहत्य परुष: समभरवति स औौवति यावञ्जौवत्यथ यदा

मियने। १३। अथनमगये रनि तम्यागिवव्ागिर्भवति समित समिडमो धूमीऽतिरचिरकारा

अङ्गाग विम्फ लिङ्गा विक्फलिङ्गाम्तसिव्नतसिन्नगी दैवा परुष जहति सम्या भाहत्य परुषी

आम्तरवर्गा: ममावत। १४। ते य एतमेतविदः यी चामी अरगय शद्धा" सत्यमुपासते तेऽत्निरभि

ममावन्ति अिषीडहरक्रः आ्पर्य्यमाणपत्तमापूर्य्माणपत्ताद्यान षगमासानुदड हादित्य एति

मामेभ्यी देवलीक टैवलोकादादिमणदित्याबद्यृत' तान पुरुषी मानस एत्य व्रह्मलीकान् गमर्यति

तेष ब्रह्मलीकेषु पराः परावती वसन्त तेर्षा न पनरावत्ति:।१५। अ्रथ ये यज्षेन दामेन तपसा

लोकान जयन्ति ते धममभिममवन्ति धमाद्रानि रावेरपत्तीयमायापक्षमपत्तीयमायपचादान

पग्मासान् दक्िणादित्य एति मासेभ्य: पितलीक पितलीकाचन्द्र ते चन्द्र' प्राप्याम्न' भ्वन्ति तास्तत

देवा यथा सीम राजानमाप्यायसवापतीयखेवयेवमेमासव भच्यन्ति तेषां यदा सत् पर्थ्वेत्यथेममेवा-

काशमभिमिष्प द्यन्त आकाशाडाय वायोर्घि वष्टः पृथिशों ने पृथिषों प्राप्यात्र भवन्ति, ते पुनः

पुरुषाग्री हयन्ने सती योषागौ आयन्ते लोकान् प्रतुात्यायिनम्त एवमेवानुपरिवर्शन्तऽथ य एती पन्यामी न विदुस्े कौटा: पतक्रा यदिद दन्दशूकम्। १६। व्याख्यानन्तु यत् पूर्व्व कवत तदेवात्ालम्। यत्र यत्र विशेषोऽस्ति तं तमेव प्रतोकग्रहगैन व्याख्यास्यामः । 'पाश्ालानां परिषदमाजगाम' -तस्या: पराजयेनाममनो यशःप्रथनाय तत्रागतवान्। 'स भाजगाम जैबलि' प्रवाहण परिचारयमागम्'-पच्चालराज प्रवाहं परिचारय- मागम्-बातनः परिचरण' कारयन्त-राजान जित्वा समृत्यन्त- मानन: सेवाय नियोजयिष्य इ्वत्यभिमानवशती राजसभागतोऽभवत्। . 'प्रयम्यः विप्रतिपद्यन्त'-सिियमाणा: समानमार्गेय गच्छनयोऽपि यत्र

५८० वेदान्तसमन्वय:।

मागडविध्यं भवति तब विपरोतमार्गेय गच्छन्ति। 'यतिष्यामाहुत्याम्' -यत्मंख्यकायामाहुत्याम्। 'देवयानस्य वा पथ: प्रतिपद्"-प्रति- पद्मते येन सा प्रतिपत् तां प्रतिपदम्। खयं शुतिपच्कब्दार्थं स्फोर- यति-'यत कत्वा देवयानं वा पन्थानं प्रतिपद्यन्ते पितयाग वा'-यत् कमा कत्वा प्रतिपद्यन्ते तत् कर्म प्रतिपदुचते। 'हे सृतौ भ्शृगाक्म'- दय ऋक (१०म, ८्ट्सू, १५ऋक) तैत्तिरीयब्राह्मणेऽप्यड़ता। तत् पाठडयमस्ति, 'विशवं भुवनम' 'विश्वमेजत्'; 'अरन्तरा पूर्व्वमपरज् केतुम' 'यटन्तरा पितर' मातरष्' दति; व्याख्यातप्न तत् मायनेनैवम -"पितृग्मस्मतपूर्पुरुषाणां दे सती अशृगाव' ही मार्गाविति शास्त्रमुखेनाह' ृतवानस्मि। तयोमध्य देवानमिको मार्ग:। रोन गत्वा ब्रह्मलोके देवा भत्वा न पनरावर्त्तन्ते। उत अपिच मर्त्या येन च गत्वा खगमनुभूय पुनरवर्त्त न्ते। ताभ्यामभाभ्यां मार्गाभ्यामिद विश्व' भुवन शास्तानश्ानपर' सर््वप्राणिजात' ममेनि सम्यमाक्कति। पर्व्व केतु' चिङ्न' पृथिवीमपर' केतु' दिवस् अन्तरा हावापृथिव्यी र्मध्य दे सृती वत्तेते इत्यर्थः।" दति। एजदिति पाठे तस्यैवेट' विशेषव्याख्यानम-"एजत कम्पमान' परलोकगतियत्तम डट' विश्व प्राणिजात याभ्यां मार्गाभ्यां तत्तखोक सम्यक् प्राप्तोति ह। "अन्तरा पितर' मातरत्" इत्यस्य पुनः-"यन्मार्गद्वय' पितरं मातरज् अन्तग द्यावापृथिव्योर्मध्ये वर्सते।" द्ृति। दयमारखकोपनिषत्

-- "म जुहोति। दे सनी अशृरव पितृगामहमिति दे वाव मती दत्याह्ुः देवानाज्जेव पितृगाश्जेति ताभ्यामिद विश्वमेजत् समेतेति ताभ्या हीद सर्व्वमेजत् समेति ; यदन्तरा पितर मातरज्जेत्यसी वे पितेय माता अभ्यामेव पितृन् देवलोकमपि नयति। एकाकी हुतोच्छिषटं भक्षयत्येकधैव त्रियमातमन् धत्ते शीरहि पय: (१२/८।१।२१)" दूति। 'अ्रथैनं वसत्योपमन्त्रयाश्क्रे'-वसत्या वसतिप्रयोजनैन-दह वसतु भवानिति पाद्यादिभिरामन्तिरित अृतवान्। 'कथ' सुमेधः'-

गतिवलौ। ५८१

कथ' बैन प्रकारण, है सुमेघ :- शोभना मेधा वस् स लम्-तब दुःख सुपजातमिति पितुः प्रश्नः। 'जैवलेरास'-भास पासनम् पास्वायि- काम्। 'विज्ञायते हास्तिहिरएस्यापात्तम्'-हिरसादि सव्वें ममाप्य- स्तीति भक्ता विभ्ायते। 'मा नो भवान् बहोरनन्तस्यापर्य्यन्तस्याभ्यव- दान्योऽभूदिति'-भवान् नः अ्रम्तान् अभि बहो: प्रभूतस्य अनन्तस्य भरन्तवत्त्वरह्ितस्य अपर्य्यन्तस्य अपरिमेयस्य वित्तस्य पवदान्य: प्रदाता माभूत् इति गौतम आह। 'स वै गौतम तोर्थेनेक्कासा दूति'- स त्वं वै, गौतम, तीर्थेन-शास्त्रविहितन्यायेन इ्कास इच्कस्व विद्या- मातुम् इति राज्जा जिन्नासितः । 'उपेम्यह' भवन्तमिति'-भवन्तम् प्रहम् उपैमि शिष्यत्वेनोपगच्छामि इति स आरह। 'वाचा ह स वै पूर्व्व उपयन्ति'-पूव्वें विद्यार्थिनः ब्राह्मणा: च्त्रियान् वैश्यान् वा वाचा- उपगच्छामौति वाज्यात्रेण-किल उपयन्ति स्प् ; सुतरां 'स उपायन- कौर्च्या उवास'-स गौतमः उपायनकोर्च्या उपगमनकोर्त्तनमाल्रेग उवास उषितवान्। 'स होवाच तथा' इत्यादि-राजाह-तव च पितामहा यथा तथा, है गौतम, व्वं न अ्स्मान् प्रति मा अपराधा: अपराधग्रहणा मा कुरु। दतः पूर्त्वम् दय' विद्या न कस्तिन् च ब्राह्मणे उवास उषितवती। तां बिद्यां तु अह' तुभ्य वत्त्ामि। को हि तु एवम्-उपम्यह' भवन्तम् दति-ब्रुवन्त प्रत्याख्यातुम् अ्ररहति दति। आह्ुतिकल्पनैऽय' विशेषणकन्दोगात्-प्रथमाप्टतावङ्गा- रत्वेन दिशो विस्फ लिङ्गत्वेनावान्तरदिश: ; द्वितीयाहुती समित्वेन संवत्सर :; ततीयाहुती समित्वेन पृथिवी धूमत्वेनाग्निरङ्गारतवेन चन्द्रमा विस्फ लिङ्गलवेन नक्षत्राणि; चतुर्थाहुती समितेन विव्वतमुख- मर्च्चिष्टेेन वाक, पञ्चमाहुती धूमलेन लोमानीति। दाहकाले क्वन्दी- गानां संचेपोक्ति: "यतएवेतो यतः सभ्भूतो भवति" दति, दह तु स्फुट- तयाभिदधाति-'तस्यारिनिरेवाग्निभवति समित् समित्' इत्यादि। 'अ्दां सत्यमुपासते'-तत्र श्रद्यातपः प्रत् श्रहां सत्यम् उपासते, गतिसु . तुल्या। ब्रद्दा च तपश् सत्यञ्न नैकश्जेत् कथ गती नात भिन्नतति

५८२ वेदान्तसमन्वय़: । [११६९।

२१। तद्यथेह कर्माजितो लोक: चीयते एवमेवा- मुत पुस्जितो लोक: चीयते तद् दहात्मानमननुविद्य ब्रजन्त्य तांश्च सत्यान् कामाछ सेषा सर्व्वेषु लोकेप्व- कामचारो भवत्यथ य दहात्मानमनुविद्य व्रजन्तेताछश् सत्यान् कामाछ्स्तषाछ सर्व्वेषु लोकेषु कामचारो भवति। १६।

विप्रतिपत्तौ सर्व्वतोपासनायां पराम्माराधन साक्तादसाक्षाईति फले तुल्यता। 'मासेभ्यः संवत्सरम्' इत्यत्रेह-मामेभ्यो देवलोकम्। 'तान् पुरुषो मानसः'-विद्युत्प्राप्तान् तान् परेतान् मानस :- ब्रह्मणा मनसा सष्टः-पुरुष:, कन्दोगानान्तु-'तत् पुरुषोऽमानवः' इति। 'पराः परावती वसन्ति'-पराः प्रक्ृष्टा: सन्तः परावतः प्रक्ृश्टः समा: संवत्मराननेकान् वसन्ति। पितलोकादाकाशमित्यनुलिख्य पितलोकाचचन्द्रमित्यत्र। परीतानां देवानामन्रत्व' न तत्र स्फटतयोत्ष- मत्र तु स्फ टतया। 'आप्यायस्वापचीयख त्येवमेनाछस्तत भक्तयन्ति'- भक्षणोनापक्षयस्तविव्टत्तावप्यायन परिपूरण भवति, एवंप्रकारिण एनार परेतान् तत्र देवा भक्तयन्ति। तत्र दष्टान्त :- 'यथा सोम' राजानं'- चमसे सोमं पूरयित्वा यथा भक्षयन्ति, भक्षणेन निःशेषतां प्राप्ते पुनस्तेन तत् पूरयित्वा पूर्व्ववत् भक्तयन्ति एवं विश्रम्य विश्रम्य भक्षगमत्र भवति। 'यदा तत् पर्य्यवति'-यदा तत् कार्य् परिगच्कति परिक्षी- यते। 'लोकान् प्रत्युत्थायिनस्ते'-जननानन्तर' मरण' मरणानन्तर' लोकान् मनुष्योचितान् प्रति उत्थायिन: ते। 'एवमेवनुपरिवर्त्तन्ते'- पुनः पुनः भ्रमनशौला भवन्ति। मार्गद्यानभिज्ञानां कौटादित्व सुस्पष्टमत्र ।

२१। यथेष्टगतिं वक्रुमारभते तद्यथेति। व्याख्यातम् (श१८ [१२६प])।

६१५ 4। ] गतिवललौ। ५८३

स यदि पितलोककामो भवत सङ्कल्यादेवास्य पितर: समुत्तिष्ठन्ति तेन पितलोकेन सम्पन्नो महौयते। अथ यदि माटलोककामो भर्वात सङ्कल्पादेवास्य मातर: समुत्तिष्ठन्ति तेन मातलोकेन सम्पन्नो महौयते। अथ यदि भाटलोककामो भर्वात सङ्कल्पादेवास्य भातरः समुत्तिष्ठन्ति तेन भातलोकेन सम्पन्नो महौयते। अथ यदि खसलोककामो भवत सङ्गल्पादेवास्य खसारः समुत्तिष्ठन्ति तेन खसलाकेन सम्पन्नो महीयते। अथ यदि सख्िलोककामो भवति सङ्गल्पादेवास्य सखायः समुत्तिष्ठन्ति तेन सखिलोकेन सम्पन्नो महीयते।

कामचारितां वर्णयति। स यदि पितलीककामः पितगणसम्ब- न्वाभिलाषी-"पितरो जनयितार: तएव सुखहेतुतवेन भोग्यलाल्लोका उच्न्ते तेषु कामो यस्य तैः पितभि: सम्वन्धो यस्य"-भवति, सङ्गल्पा- देव सङ्कत्पमात्रादेव अस्य पितरः समुत्तिष्ठन्ति गोचरतया आरवि- ्भवन्ति। एवं तेन पिटलोकेन पिटगणेन सम्पन्नः सन् महोयते समृदो भवत। आधुनिकानामप्येप सिद्धान्तः । (४|४/८)। अथ यदि मातलोककाम: माटगणसम्बन्धाभिलाषी भवति सङ्गल्प- मात्रादेव अस्य मातरः आरविर्भवन्ति, तेन मातगणेन सम्पत्रः सन् समृद्ो भवति। अथ यदि भाटगणसम्बन्वामिलाषी भवति, सङ्गल्पमात्रादेव श्रस्य भातरः आाविर्भवन्ति, तन भ्ातगणेन सम्पन्नः सन् समद्ो भवति। अथ यदि ससगणसम्बन्धाभिल्ाषी भवति, सङ्गल्यमात्रादेव अ्रस्य ससार: आविर्भवन्ति, तेन खसगरेन सम्पन्नः सन् समृद्ी भर्वत। अध यदि सखिगणासम्बन्धाभिलाषी भवति, सङ्गल्पमात्रादेव अस्य सखायः आविर्भवन्ति, तेन सखिगणेन सम्पन्नः सन् समृद्ो भवति।

५८४ वेदान्तसमन्वयः । १११४प।

अथ यदि गन्धमाल्यलोककामी भवति सङ्कल्यादे- वास्य गन्वमाल्ये समुत्तिष्ठतस्तेन गन्धमाल्यलोकेन सम्पन्नो महोयते।

पाने समुत्तिष्ठतस्ते नान्नपानलोकेन सम्पन्नो महौयतै। अथ यदि गौतवादितलोककामो भवति सङ्गल्पा- देवास्य गौतवादिचे समुत्तिष्ठतस्तन गीतवादिवलीकेन सम्पन्नो महौयते। अथ यदि स्तोलोककामो भरवत सङ्गल्पादेवास्य स्वियः समुत्तिष्ठान्ति तेन स्तीलोकेन सम्पन्नो महीयतै। य यमन्तमभिकामो भवति यं यं कामयते सोऽस्य सङ्गल्पादेव समुत्तिष्ठति नेन सम्पन्नो महौयते।

अथ यदि गन्धमास्वनिचयसम्बन्वाभिलाषी भवति, मङ्गल्पमात्रा- दैव गन्धमास्थे आ्रविर्भवतः तेन गन्धमात्यनिचयेन सम्पन्नः सन् समतः भवति। अथ यदि अव्रपाननिचयसम्बन्वाभिलाषी सवति मङल्पमाचादेव अस्य अब्रपाने आ्र््रविर्भवतः, तेन अन्रपाननिचयेन सम्पन्नः सन् समृद्ो भवति। अथ यदि गीतवादित्रनिचयाभिलाषी भवति संङ्गल्पमात्ादव अस्य गीतवादिचे भ्रविर्भवतः तेन गीतवादित्निचयेन सम्पन्न: सन् समृद्दो भवति। थ यदि स्त्रोनिचयसम्बन्धाभिलाषी भवति सङ्ल्यमात्रादेव अस्य स्त्रियः आविर्भवन्ति तेन स्त्रीनिचयेन सम्पन्नः सन् समद्दो भवति। य' यम् भन्त' प्रदेशम् अभिकामः अभिलाषी भवति य' य' कामं

गतिवललौ। ५८५ू

त दूमे सत्या: कामा अन्ृतापिधानास्त षाछ सत्या- नाथ सतामन्ृतमपिधान योयो ह्वस्ेतः प्रैति न तमिह दर्शनाय लभते। अथ ये चास्ेह जीवा ये च प्रेता यच्चान्यदिक्न्न लभते स्व्ध तदत्र गत्वा विन्दतऽव् हस्यैते सत्याः कामा अन- तापिधानास्तद्यथापि हिरसयनिधि' निहितमच्नेवज्ञा उप- र्य्युपरि सञ्चुरन्तो न विन्दयुरवमेवेमा: सव्वीः प्रजा अह- रहर्गच्कन्त एतं ब्रह्मलोकं न विन्दन्तनृतेन हि प्रत्यूढ़ाः ।

कामयते अस्य स अभिलाष: सङ्गल्पमात्रादेव आविर्भवति, तेन अरभि- लाषेणा सम्पन्नः सन् समृद्दो भवति। वदि सङ्गल्पमात्रादेव पित्रादिभि: सम्बन्धोऽनुभूयते न तत् कथ अवतीह सव्वेषामित्यस्य कारण निर्णीयते तदूति। ते इमे सत्या: प्कल्पिता: कामा: पित्रादिसम्बन्धविषया: अनृतापिधाना :- अनृतम् -- 'सत्येन छन्र" (८१8) 'अनृतापिधानाः' इत्यनयोरनुवादि "अव्यक्त कारणं यत्तन्नित्य' सदसदात्मकम्" इति तिरोहितसरूपम् -असत्-द्यत्ति प्राप्नोति हृदयं हृदयमधिकत्य (१२८[२३) तिष्ठ- तोति ऋत-बाहुलकात् कः, न हृदयमधिकत्य तिष्ठतीत्यनृत' विष- यान्तरप्रवेभात् यत् ृदयादपसतम्-तदेव अपिधानम् आच्कादनं येषा त-तिरोहितखरूपासत्प्रच्छन्नाः। वाक्यान्तरेण तदेव स्फीग्यति- सत्यानाम् भकल्पितानां सतां विद्यमानानां तेषां कामानाम् अनृतम्- तिरोहितखरूपमसत्-अपिधानम् आच्छादन सुतराम् अस्य जीवस्य यः यः हि इतः इशलीकात् प्रति, दह तं दर्शनाय साच्ात्काराय न लभते-तैः साचात्सम्बन्धो नानुभूयते तेन। अनन्तर जीवितर्मृतेविषयेश हृदि सत्यपि नित्यसम्बन्धे कथ न सोऽनुभूयते सदवाह प्रथेति। भ्रथ अस्य जन्तोः सम्पर्कीण: ये च . ७8

वेदाम्तसमन्वयः ।

स वा एष आत्मा ददि तस्वैतदेव निरुतए हृदय- पिति तस्प्ाहृदय महरहर्व्वा एवंवित् खगे लोकमेति। अथ य एष सम्प्रसादोऽस्ाच्करौरात् समुत्याय पर

जोवा: दह विद्यमानाः, ये च प्रेताः, यत् च अ्रन्यत् प्व्ादिकम् इच्छन् न लभते सव्वें तत् तत्न दृदि सुषुप्ती गत्वा विन्दते लभते परब्रह्मषि। यदि तत्र लभते कथ न तज्नायते ?- हि यस्मात् भस्य जन्तीः एते या: अकल्पिता: कामाः अनृतापिधाना: तिरोहितखरुपेणासता नस्ूना:, तत् तम्मात् प्क्षेत्रष्षा: निधिशास्त्रानभिन्वाः निह्नित भूमे- : खात् प्रक्तिप्त' हिरस्निधिम् उपर्य्युपरि सञ्वरन्तः अपि न विन्देयुः लमेरन्, एवम् एव इमा: सव्व प्रजा: शहरहः सुपुप्ती एतं ब्रह्मलोकं उन्यः न विन्दन्ति। कथ' न विन्दन्ति ? हवि यस्मात् ताः पन्नृ्तन विवहितसवरुपैासता प्रत्यूदा: प्रतिहृता: सम्मादन्यती वहमाना :- तासां हष्टी परिस्फ तया नेष ब्रह्मलोको भासते अतस्ता अरन्यताप- दवतचित्ता भवन्तीति भावः । अ्रत्रेद' तत्त्व' विवेत्व्यम्-जाग्रदव-

लकम्। यदिषयकज्ञान चेतनायामाविर्भवति, तदाविर्भूय तिरोघत, विषयान्तरज्जानायावकाश दातुम्। विषयस्य सत्त्वेपि तह्िधयक- न्ानस्यत्र तिरोचानात चेतनासम्पर्के तस्यासत्त्वम्। अ्रनेनैव तिरो धापकनासता प्रचन्न सत् चेतनान्तरा तिष्ठत्यव्यकतया। प्रच्छन्न' तत् रत् योगापायेनाविष्कर्त्तव्यम्। तत्त्मेतत् द्रष्टव्य सांख्ये पश्चमाध्यायस्य

स वा एष आ्रम्म-सपहतपामा (३१८)-हदि। ददि श्रयम् इति तस्य भ्राज्मनः निरुत निवचन तैनैवामुभवयोग्यत्वम्। तम्मात् हृद्यम् आत्मेति विभ्वातव्यम्। एवंवित् ऋदयमेवात्मेति विद्वान् पहरह: वै खर्गलोकम् एति। प्रहरछ्: खर्गलोक प्राप्य किं भवति तदाह प्रथेति। भ्रथ

गतिवल्लौ।

ज्योतिरुपसम्पद्य खेन रूपेगाभिनिष्पद्यत एष आत्मोति होवाचैतदमृतमभयमेतद्रह्मेति तस्य ह वा एतस्य ब्रह्मगो नाम सत्यमति। तानि ह वा एतानि तीएयचरागि स ती-यमिति तद्यत् सत् तदमृतमथ यत्ति तन्मर्त्यमय यद्यन्तेनोमे यच्कति यदनेनोभे यक्कति तभ्नाद्यमहवहव्वा एवंवित् खगं लोकमेति। १-५। अथ य आत्मा स सेतुर्विध्टतिरेषां लोकानामस- स्ेदाय नैतछसेतुमहोरावे तरतो न जग न मृत्युर्न अनन्तर' यः एष सम्प्रसाद: प्रसब्न: शान्तः जीवाता अस्ात् शरोरात् समुत्याय शरीरात्मभावनां परिहाय पर ज्योति: परामानम् उपसम्पदा तैनैकोभूय खेन रूपेग अमिनिष्पद्यते स्वस्रूपसम्पव्री भवति। जोवात्मपरालमैकलेन-एष आत्मा इति पुनः उवाच। एतत् जीवात्- पराव्म क्ाम् भ्रमृतम् अभयम, एतत् ब्रह्म-सर्व्वान्तर्भावकत्वात्। तस्य वा एतस्य सव्वान्तर्भावकस्य ब्रह्मगः सत्यम् दतति नाम। (8181१-४): किमर्थमिद नाम तदुथते-स-तो-यम् दति तानि वा एतानि वोणि अक्षराषि, तत् यत् सत् तत् प्रमृतम् ; अरथ यत् ति-इका- रानुबन्ध :- तत् म्त्चें रूपरूपान्तराधीनम् अ्रम्त् ; यत् य तेन उभे अमृत मर्त्ये च यच्कति यमयति वशौकरोति। यत् यस्मात् उे यच्छति, तस्मात् यम्। एवंवित्-सत्यस्य निर्व्ेचनवेत्ता-शरहरछः वे सर्ग लोकम् एति। सता हि असत् चिरसम्बदम्। सदसतोरेव नित्यसम्बन्ध' विदित्वा सताऽसतो नियमन' विचिन्यते येन सोऽनाच्कन्र- दष्टिरिहैव ब्रत्मलोक' पश्यतोति य्ुतैरभिग्रायः । एवं जीवात्मपरमाअनोरेकत्वमभिधाय पुनः पृथकृतवं दर्शयति क्रियया-पथ यः बात्मा परामा स एषां लोकानाम् अससेदाय

५८८ वेदान्तसमन्वयः । [११४ म।

शोको न मुकतं न दुष्कृत् सर्व्वे पाप्मानोऽतो निवर्सन्ते ड्पहतपाप्ा ह्येष ब्रह्मलोकसस्माद्ा एत सेतु' तखवा- उन्धः सन्ननन्धो भवति विद्वः सन्नविद्दो भवत्युपतापी सन्न- नुपतापी भवति तम्पाद्दा एतए सेतु तीर्तवापि नतमह- रेवाभिनिष्पद्यते सक्कृद्विभातो ह्वेवैष ब्रह्मलोकः। तस्य एवैत ब्रह्मलोक ब्रह्मचर्य्येगानुविन्दन्ति तेषा- मेवैष ब्रह्मलोकस्तषाध सर्व्वेषु लोकेषु कामचारो भवति।१-३। अरथ यद्यन दत्याचक्षते ब्रह्मचर्य्यमेव तद्रह्मचर्य्येगा

भङगनिवारणाय सेतुः विष्वतिः विधारणः। एत सेतुम् अगाच्ने न तरत :- कालेनापरिच्छेदात्, न जरा, न मृत्युः, न शोक, न सुकत, न दुष्कृतम् एतं तरति। अतः सेतो: परात्मनः सव्वे पामानः निव- र्त्तन्ते। हि यस्पात् एष अपहतपाम्मा परात्मा ब्रह्मलोकः, तम्मात् एतं सेतु' पराम्मान तीखा सम्यक् उपलभ्य जीवात्मा अन्धः 7न् अ्रनन्धः भवति, विद्वः दुःखादिमम्बन्धी सन् अविद्दः भवति, ाणी रोगदुपतापवान् सन् अद्गपतापी भवति। हि यस्मात् एष ब्रह्मलोक: एव सक्कद्विभात :- मऊ्वत् एकदा न पुनः पुनः सदेनि यावत्-सदा- विभातः, तस्मात् वे एन सेतु तोर्त्वा सम्यगुपलभ्य नक्तम् अपि श्रह्ः एव निष्पद्यते। तत् तन ये एव ब्रद्मचर्य्येगा (१०।२१) एतं ब्रह्मलोकम अ्नुविन्दन्ति तेषाम् एव ब्रह्मलोकः। सर्व्वेषु लोकेषु तेषां कामचार: यथेष्टः गतिः भवति। नर्व्वाणि साधनानि ब्रह्मचर्य्एवान्तर्भूतानीति तेशमर्थान्तरसाध- नेन दर्शयति अ्रथति। यन्न: द्ति आचकते यत् तत् ब्रह्मचर्य्यम् एव। कथम्? हि यम्मात् ब्रह्मचर्य्येग एव यो माता वन्नत्त्वन्नः मत यत्ञ-

११श भ्र : ] गतिवल्लो।

हव यो जाता तं विन्दतैऽय यदिष्टमित्याचच्ते ब्रह्म- चर्य्यमेव तङ्रह्मचय्येय ह्येवेष्टात्मानमनुविन्दते।

अथ यत् सवायर्गमित्याचक्षते ब्रह्मचर्य्येग ह्वोव सत आत्मनस्वाग विन्दतेय यन्मौनमित्याचच्ते ब्रह्मचर्य्यमेव तड्ह्मचय्ये गा ह्येवात्मानमनुविद्य मनुते। अथ यदनाशकायनमित्याचक्षते ब्रह्मचर्य्यमेव तदेष ह्यात्मा न नश्यति य ब्रह्मचर्याोगानुविन्दते यदरस्ायन- मित्याचक्षते ब्रह्मचर्य्यमेव तदरश्च ह वै रयश्चार्सावी ब्रह्म- लोके ततौयस्यामितो दिवि तदैरमदौय सरस्दश्वत्थः सोमसवनस्दपराजिता पूर्ब्रह्मग: प्रभुविमितय हिर- रमयम्।

फलभूत ब्रह्मलोक विन्दते। अ्रथ दृष्टम् दति यत् आचनते ब्रह्म- नर्य्यम् एव तत् कथम् ? हि यस्मात् ब्रह्मचर्य्येग एव द्ृष्टा आराध्य आत्मान परातमानम् अ्रमुविन्दते।

क्षते तत् ब्रह्मचर्य्यम् एव कथम्? हवि यस्मात् ब्रह्मचर्य्यण एव सतः सत्सरूपात् पाममनः परामनः ताग मुत्ति विन्दते। अ्रथ मौनम् इति यत् पाचचते तत् ब्रह्मचर्य्यम् एव। कथम् ? हि यस्मात् आरत्मा- नम् एव पनुविद्य प्राम्य मनुते मौनी भवति। अथ अनाशकायनम् उपवासपरायणत्वम् आचन्ते यत्, तत् ब्रह्म- चर्य्यम् एव। कथम्? हि यस्मात् ब्रह्मचय्येय यम् आत्मान' अनु- विन्दते स एष आत्मा न नश्यति पदर्शनी न भवति। अथ अरखायन -अरखवास :- इति पचचते यत् तत् ब्रह्मचर्य्यम् एव। कथम् ? इतः भ्रस्ाल्लोकात्-भुवभ्वान्तरीकन्जापेच्य-ततोयायां दिवि ब्रह्मलोके

वैदान्तसमन्वयः । [एम *

तद्य एवैतावर च बाञ्ार्यवी ब्रह्मलोके ब्रह्मचर्या- यानुविन्दन्ति तेषामेवेष ब्रह्मलोकस् षाध सर्व्वेषु लोकेषु कामचारो भवति। १-४। अथ या एता हृदयस्य नादसाः पिङ्गन्नम्यागिस्न- स्तिष्ठन्ति शुक्कस्य नीलस्य पौतस्य लोहिम्येत्यसी वा आदित्यः पिङ्गल एष शुक्क एष नौल एष पीत एष लोहितः।

परव्न खश्च अर्णवी समुद्री, तत् तन्र ऐरमदीयम्-दरा प्रन्रम् तदुत्- पन्रम् ऐरम्, अवरसमयञ्च तत् मदीयन्ज मदकर च-सरः, तत् तन्न मोमसवनः सोमस्रावी अशत्थः, तत् तत् ब्रह्मगा: अपराजिता पुः पुरी, प्रभुविमित प्रभुगा ब्रह्मणा निम्भित हिरसमय गहम् - तत् तत्र ये एव ब्रह्मचर्य्येंण एतो अर' च ए च अर्र्््वी ब्रह्मलोके अनुविन्दन्ति लभन्ते, तेषाम् एव एष ब्रह्मलोक: ; तेषां सव्वेषु लोकेषु कामचार: यघेष्टगति: भवति। सव्वेषां साधनानां ब्रह्मलोक- प्रापकत्व' ब्रह्मचर्य्य गैवेति फलितार्थः । इदानीं मूईन्यनाड़ोसम्बन्धां गतिमनुशीलयति (४।२१७-१८) प्रथेति। अथ या: एता: दृदयस्य हृत्पिएडप्रसता: नाडः ताः पिङ्ग- लस् पिङ्गलवर्सास्य, शुक्कस्य शुत्रवर्सस्य, नीलस्य नीलवर्सस्थ, पौतस्य पौतवर्णस्य, लोहितस्य लोहितवर्रास्य प्रिम्त्रः अणत्वस्य वर्गाभिव्यन्जन- हेतुभूतस्य नाय्यः तत्तद्वर्णाभिव्यञ्जनसामर्थ्ययुक्ता :- तासु कस्याखित् वेगुशय वर्गविशेषस्यनास्तथानमेयम्। कुत एतेषां वर्णाभिव्यक्षने मामर्थ्यानां प्रवेशस्तदाइ-भसौ वा आादित्यः पिङ्गलः, एष शुक्धः, एष नोल:, एष पीतः, एष लोहित :- आादित्यरश्मित एव तत्र वर्णाभि- व्यन्जनसामथ्यानां सत्तेति फलितार्थ: ।

तद्था महापथ चातत उभी ग्रामी मच्छतीमस्चा- मुञ्जैवमेवैता चादित्यस्य रश्मय उभी लोकी गचनीमश्ना- मुन्नामुआ्ादादित्यात् प्रतायन्ते ता आसु नाड़ोषु रप्ा आभ्यो नाड़ीभ्य: प्रतायन्ते तेऽमुप्निन्नादित्ये सप्ताः। तद्यवैतत् सुप्नः समस्तः सम्प्रसन्नः खप्नं न विजाना- त्यासु तदा नाड़ोषु सप्ता भवति तन्न कश्चन पाप्मा स्पशति तेजसा हि तदा सम्पन्नो भर्वत।

तत्र रश्मीनां प्रचरणच्चाह तद्यथेति। तत् तन यथा महापथ: आततः विस्तृतः इम च निकटवर्त्तिनम् अमु च दूरवर्त्तिनम् उभौ ग्रामी गच्कति, एवम् एव एताः आदित्यस्य रश्मयः इम' च पुरुषम् अ्रमु' च आदित्यम् उभी लोकी गच्कन्ति। अ्रमुष्मात् दूरवर्ततिनः आ्दित्यात् ता: रश्मयः आसु नाड़ीषु सप्ता: प्रविष्टाः प्रतायन्ते सन्तताः भवन्ति, आभ्यः पुनः नाड़ीभ्यः ते-"रश्मिः पुमान् दोघिती स्थात्" इति पुंस्वात्-रश्मयः अ्मुष्िन् आदित्ये सपा: प्रविष्टाः प्रतायन्ते सन्तता: भवन्ति महापथवत्। टूरसानां प्रयाणाभिसुखानां तज्भाव- प्रणोदितबन्धुजनद्टग्गोचरे प्रतिच्कविप्रतिफलन सन्ततैतत्सूक्षतम- रश्मियोगादेव भक्तौत्याधुनिकाः। एकस्य मानसव्यापारस्यान्यस्मिन् संक्रमणञ्जेवमेव भवतीति तेषां सिद्दान्तः। तत् तन्र-रश्मिसश्जरण-सति यत्र यस्मिन् काले एतत् भवति। किन्तत्? सुप्तः जीवः समस्तः उपसंकृतकरणव्यापारः, सुतरां सम्प्रसन्नः विषयसम्पर्क विरद्ितत्वात् सम्यक् प्रसन्न :- सम्पन्नः खंप्र न विजानाति न अनुभवति, तदा पासु नाड़ोषु स सप्तः प्रविष्टः भवति। त' सम्पन जीवालान करन पामा न सपृभति। कथ न पामा स्पृशति ? हि यम्मात् तेजसा -- नालोगतेन सीरेप रश्मिना-तदा स सम्पच: भवति।

वेदान्तसमन्वयः ।

अथ यतैतदबलिमानं नीतो भवति तमभित आसोना आाहुर्जानासि मां जानासि सामिति स यावदस्ाच्करी- रादनुत्क्रान्तो भवति तावज्जानाति। अथ यत्रैतदम्माक्करीरादुत्क्रामत्यथैतैरेव रश्मिभिरुई्- माक्रमते स ओमिति वा होद्ा मौयते स यावत् च्िप्ये नानस्तावदादित्य गच्छवत्येतद्वै खलु लोकद्वार विटुषां प्रपदन निरोधोऽविदुषाम्। तदेष श्रोक :- शतञ्जैका च हृदवस् नाद्मतासां

अ्रथ यत्र यस्मिन् समये एतत् भवति। किन्तत् ? अबलििमान रोगादिना दीर्ब्बत्य नीतः प्राप्तः भवति, तं प्रयाशोद्यतम् अ्ररभितः आसीना: बन्धुजना: आहु :- जानासि मां, जानासि माम् इति, म यावत् अस्मात् शरीरात् अनुत्क्रान्तः अरवह्निनिःसतः भवति तावत् जानाति तदुत्तर' यच्छति। अथ यत्र यस्तिन् काले एतत् भवति। किन्तत् ? अस्मात् शरी रात् स उत्क्रामति, अथ तदा एतैः एव नाड़ोगतैः रश्मिभि: ऊद्द म आक्रमते। स साधनसम्पन्नः श्रम् इति एव पुनः स्मरन् उत् ऊद्व म् एव मोयते गच्छति। यावत् यावता कालेन मनः चिप्येत् विष्रयात् विषयान्तर यायात् तावत् तावता कालेन-अ्रतिशोघ्रमिति भाव :- आदित्य गच्कति। एतत् आदित्यसएडल' खलु विदुषां लोकदवार ब्रह्मलोकद्वार, सुतरां तेषां प्रपदन ब्रह्मलोकप्रवेशवर्त्म, अविदुषां पुमः निरोध: प्रवेशनिरोधनम्। तत् तस्िन् अर्थे एष स्ोक :- हृदयस्य हृदयसम्बन्धिन्यः शत च एका एकोत्तरशत नाडः। तासां नाड़ीनाम् एका मूर्दानम् अभि अभिमुख' गता निःसता विनिर्गता। तया नाद्या ऊद्ड म् भायन् गच्छन् अ्रमृतत्त्वम् एति प्राप्नोति। विष्वङ्डन्या: विष्वम्

गतिवली। ५६३

मूर्द्दानमभिनिःसृतैका। तयोषमायन्रमृतत्वमेति विष्व- डङन्या उत्क्रमणे भवन्ति ॥ १-६। छा. ८१ण२६। २२। मघवन्तत्यं वा ददए शरौरमात्तं मृत्युना

प्रियाप्रियाभ्यां न वै सशरीरस्य सतः प्रियाप्रिययोरपहति- रख्यशरौर वाव सन्त न प्रियाप्रिये स्पपतः । अशरौरो वायुरभ् विदात् सनयितुरशरीराखेतानि तद्यथैतान्यमुष्मादाकाशात् समुत्याय पर ज्योतिरुपस- म्पद्य खेन रूपेगाभिनिष्पद्यन्ते। एवमेवैष सम्प्रसादोSस्ाक्करीरात् समुत्याय पर ज्योतिरुपसम्पद्य खेन रूपेगाभिनिष्पद्यते स उत्तमः पुरुषः स तत्र पर्य्येति जच्न् क्रौड़न्नुममागः सोभिवा यानैर्वा

सर्व्वतोगता: अन्या: नाडः उत्क्रमण निर्गमने भवन्ति सहाया: नतु अ्रमृतत्वे दति शेष:। द्विरभ्यासः प्रकरणसमास्यर्थः । २२। आत्मनो द्विविधा स्थितिर्विव्रियते (४।४।५-७) मघव- वरिति। व्याख्यातम् (३।४८पृ)। ऐशर्य्यप्रकाशरूपा प्रथमा स्थितिस्तावदुच्ते ;- वायुः अशरौर: शिर:पासादिविरराा्नितः ; अ्रभंम्, विद्युत, सतनयित्रु: एतानि भ्रभरी- राषि। तत् तत्र-अथरीरे-सति यथा एतानि वायादीनि पसुषात् आकाशात् समुत्याय पर' ज्योतिः स्वकारण तेजः उपसम्पद्य तेन एकौभूय खेन रूपेष पभिनिष्पद्यन्ते खखरूपसम्पन्नानि भवन्ति ; एवम् एव एष सम्पसाद: सुप्रसवः शान्तः जीवः प्रस्मात् भरौरात् समुत्याय शरीरालभावनां परिषाय पर' ज्वोति: परालान उपसम्पद्य

वेदान्तसमन्वयः । [११म य।

चातिभिर्वा नोपजनए सरननिदए शरीरए स यथा योग्य आचरगे बुत एवमेवायमस्मिञ्करीरे प्रागी युक्त: । अथ यचैतदाकाशमनुविषस चक्षः स चानुषः पुरुषो दर्शनाय चन्तुरथ यो वेदेद जिघ्रागीति स आत्मा गन्वाय घ्रागामथ यो वेदेदमभिव्याहरागीतिस आत्माऽभिव्याहा- राय वागथ यो वैदेद शृन्वानीति म आत्मा श्रवगाय श्रोचम्।

तैनकोभूय खेन रूपेगा अभिनिष्पद्यते स्वस्रूपसम्पन्री भवति। एवं परात्मनाभिन्नभावेनावस्थितः स उत्तमः पुरुषः-श्रविर्भूतस्वरूपत्वात्। स तत्र-आविर्भूतस्वरूपावस्थायां-जत्तन् भच्तयन् क्रोड़न् स्त्रीभिः वा यान: वा न्ातिभि: वा रममाराः उपजनम् आत्मभावेन सहीतम् दद शरीर न स्मरन् पत्प्रति विहरति। यदि विस्मृतशरीर एव विहरति, कथ' पुनः सिद्ति भक्षगादिक तदुच्यते-यथा स प्रयोग्यः अ्रश्वः वलीवर्ह: वा आचरण रघे अनसि वा युक्त, एवम् एव अस्मिन् शरीर अय' प्राण :- "पञ्चव्ृत्तिः इन्द्रियमनीबुद्धिसंयुत्तः प्रज्नात्मा विज्ञानकक्रिया- शक्रिद्य संमूर्च्छितात्मा"-युक्तः । प्रतिकरण' तस्याधिष्ठान' तत्स्वरूपत्वन् दर्शयति-अथ यत्र नेत्र- कोटरे एतत् आकाशम् अनुविषसम् अनुगत चन्तुः, स चान्ुषः पुरुष :- नैतत् चक्तुः किन्तहिं चाक्षुषः चन्तुषि भवः पुरुषएव-"स एकधा भवति त्रिधा भवति पञ्चधा सप्तधा नवधा चैव पुनखैकादश" (३।१७[१२३६]) इत्यादि दर्शनात्-दर्शनाय दर्शनहेतोः स पुरुषः चक्षु: ; अथ यः वेद दद' सुगन्धि दुर्गन्धि वा जिघ्राणि दूति स आत्मा, गन्धाय गन्धग्रहगाहेतो: स घ्राग घ्रागेन्द्रियम् ; अथ यः वेद दद वचनम् अभिव्याहरागि वदानि इति स आत्मा, अभिव्याह्टाराय

गतिवललौ।

अथ यो वैदेद मन्वानीति स आत्मा मनोऽस्य दैव चक्षुः सवा एष एनेन दैवेन चन्तुषा मनसैतान् कामान् पश्यन् रमते। य एते ब्रह्मलोके त' वा एत देवा आात्मानमुपासते तस्मात्तेषा सर्व्वे च लोका आप्ता: सर्व्वे च कामा: स सर्व्वाश्च लोकानाप्नोति सर्व्वाछ्च् कामान्यसमात्मान- मनुविद्य जानाति ह प्रजापतिरुवाच प्रजापतिरुवाच। १-६।

भाषगहेतोः स वाक् वागिन्ट्रियम्, अथ यः वेद दृद' मृखानि दूति स आत्मा, त्वसाय त्रवणाथें स श्रोतम् ; अरथ यः वेद ददं मन्वानि इति स आत्मा, अथ आत्मनः मनः दैवम् अप्राकृत चक्ष :- वर्त्तमानकालविषयाणीतरेन्द्रियाएतोदैवानि तानि, मनस्तु त्रिकालोपलब्धिकरण सुतरां देवम्। सवा एष आत्मा देह- विमुत्त: एतन देवेन चक्षुषा मनसा एतान् कामान् पश्यन् रमते-"न वे देवा अशन्ति न पिवन्ततदेवामृतं दृद्टा तप्यन्ति" (१०।२३[४३३प]) द्ृत्युक्ते: दर्शनमेव तप्तिहेतुन तु लौकिकभोजनादिकम्। "वशिष्ठ- धेनोरनुयायिन तमावर्त्तमान वनिता वनान्तात्। पपी निमेषालस- पक्षपंत्रिभिरुपोषिताभ्यामिव लोचनाभ्याम्" (रघु. २स, १८ श्री) इतिवत्

कान् कामान् पश्यन् रमते? ये एते ब्रह्मलोके अलौकिकाः कामा:। तं वा एतम् आ्रत्मानम्-इन्द्राय प्रजापतिनोक्तम् (३।४६प) -देवा: उपासते, तस्मात् तेषां देवानां सव्व च लोकाः स्व्वें च कामाः प्रप्ता: प्राप्ताः। इदानीसपि-यः तम् आ्त्मानम् अनुविद्य जानाति ज्ञानसम्पन्नो भवतत, स सव्वीन् च लोकान् सव्वीन् च कामान् आाप्नोति इति, ह ऐतिचे-प्रजापति: उवाच दृन्द्राय। दविर्व्वचन' समास्यर्थम्।

वेदान्तसमन्वयः । [११३५।

श्यामाच्छबल प्रपद्ये शबलाच्ाम प्रपद्य भश्व दूव रोमाणि विधूय पाप चन्द्र दूव राहोर्मुखात् प्रमुच्य धूत्वा शरोरमकृत कतात्मा ब्रह्मलोकमभिसभ्भवामीत्यभिसम्भ- वामोति।१। छा, ८।१०।१२।१३। २३। तद्दैतद्रह्मा प्रजापतय उवाच प्रजापतिर्मनवे मनुः प्रजाभ्य आचार्य्यकुलाद्वेदमधीत्य यथाविधान गुरो: करम्मातिशेषयाभिसमाष्ृत्य कुटुम्बे शुची देशे खाध्याय- मधीयानी धार्मि्मकान् विदधदात्मनि सर्व्वेन्द्रियाणि सम्प्र- तिष्ठाप्याह्टिसन्त्मर्व्वभूतान्यनाव तौर्थेभ्यः स खल्वेव वर्त्तयन् यावदायुषं ब्रह्मलोकमभिसम्पद्यते न च पुनराव- सते न च पुनरावर्त्तते। छा, ८१०१५।१। हाई ब्रम्मध्यानार्थोऽय' मन्त्र :- श्यामात् गभीरवर्णात् हार्ईब्रह्मयः शबस' वेचित्रायुत्त-्रह्मणि स्व्टेश्वर्यायां स्थितिवशात्-ब्रह्मलोक प्रपदे, शबलात् विचित्रात् ब्रह्मलोकात् पुनः श्याम हाई ब्रह्म प्रपद्ये। एवं हाईब्रह्मलोकप्रास्या अखः दूत रोमागि विधूय-पखो यथा गोल- कम्पनेन पांशादि अपोहति तथा-पाप विधूय, राह्टो: सुखात् चन्द्र: इव प्रसुच शरीर धूत्वा परिहाय कतात्ा ऊतल्त्य: ब्रक्मत' नित्य' ब्रह्मलोकम् अभिसन्नवामि। द्विर्व्वचन मन्तसमास्यर्थम्। २३ । दृष्ट गार्हस्थ्यप्राधान्य विद्यावक्ामतापि तदनुरुपमेव गाईस्थेनन गत्युपसंहार करोति तढिति। तत् वे एतत् प्रात्मतत्व' ब्रच्मा प्रजापतये कश्यपाय, प्रजापतिः मनवे, ममुः प्रजाभ्य: उवाच। केनोपायेन साधनेन वेदमात्तत्वमधिगत' भवति तदाह-गुरो: कारमतिशेषेण गुरुशु श्रषाद्यनुष्ठानसमापनानन्तरम् प्रतिशेषेण पवभिष्टेन कालेन यथाविधानम् आचार्य्यकुलात् वेदम् अधोत्य, भभिसमाहृत्य गुरुकुलात् निष्टत्य कुटुम्बे गाईस््यविद्वितपरिणयादिजनितकत्तव्ये

गतिवलौ। ५६७

२४। अथ चयोवाव लोका मनुष्यलोक: पित- लोको देवलोक दूति सोऽय मनुष्यलोक: पुत्रेशैव जय्यः नन्ान कर्मागा, कर्माया पिटलोको विद्यया देवलोको देवलोकीवै लोकानाए श्रेष्ठप्तस्पाद्दिद्यां प्रशंसन्ति। अथातः सम्प्रत्तिर्यदा प्रैष्यन्मन्यतैऽय पुवमाह त्वं ब्रह्म त्वं' यन्तसत्व' लोकद्ूति स पुव्ः प्रत्याशाह ब्रह्म यन्नोऽइ लोकद्ति यद्दै किञ्नानूतां तस्य सर्व्वस्य ब्रह्मेत्येकता। ये वै के च यन्नास्तेषा सर्व्वेषां यन्तदत्येकता ये वै के च लोकास्तेषा सर्व्वेषां लोक द्रत्येकतेतावद्दा दद सर्व्वं-

स्थितो शची मेध्ये देशे साध्यायम् प्धीयानः, पुचान् शिष्यान् च धार्मि- कान् विदधत् धार्मिकलवेन तान् नियमयन, भाव्मनि परातनि सव्वे- न्द्रियाणि सम्पतिष्ठाप्य, तोर्थे्य: शास्त्रानुन्नाविषयेभ्य: अन्यत्र सर्ञ्व- भूतानि आपिपीलकप्रागिमात्रम् अरहिंसन्, स खलु आ्रयुष जीवित- काल यावत् एवं वत्तयन् ब्रह्मलोक-ब्रह्मेव लोक: ब्रह्मलोक: तम्- अरभिसम्पद्यते, प्रेत्य न च पुनः आवर्श्तते ततो निष्टत्तो भवति। द्विर- भ्यास उपनिषद्विद्यापरिसमाप्यर्थः । २४ । अ्रथ लोकत्यसाधनसुचते प्रथेति। प्रथ मनुष्यलोक: पितलोक: देवलोक: इति लोका: चयः एवं। सोडय मनुष्यलोकः पुत्रेष जय्य: जैतव्यः, न अन्यन कर्मणा; कर्म्परणा अग्निहोचादिना पितलोक: जैतव्यः, विद्यया देवलीकः । लोकानां वे देवलोक: श्रेष्ठः, तम्मात् विद्यां प्रशंसन्ति तज्न्ा: । अथ अनन्तरम् अतः-केन वा प्रकारेण पुत्रात् लोकजयों भवति तदर्थम्-सम्प्रत्तिः सम्प्रदान-पुत्रे खात्मव्यापारसम्प्रदानम्। यदा पिता प्रथ्यन् मरियन् इति मन्यते, चथ तदा स पुत्रम् भ्राष्-ब्रह्म त्वम्, यञ्ञ: लम, लोक: त्वम् दति। सपुव्रः पितर' प्रत्याह-पह'

५६८ वेदान्तसमन्यय: । [११६ भ।

मेतन्मा सर्व्वध सन्नयमितो भुनजदिति तस्मात् पुव- मनुशिष्ट लोक्माहुस्तस्मादेनमनुशासति स यदैव विद- स्माल्लोकात् प्रैत्यथैभिरेव प्रारैः सह पुत्रमाविशति। स यद्यनेन किञ्विदत्तायाऽक्ृत भवति तम्मादेन सर्व्व- स्मात् पुचो मुञ्जति तस्मात् पुतो नाम सपुत्रेगौवाम्मिँल्लोंके प्रतितिष्ठत्यथैनमेते देवा: प्रागा अ्मृता आविशन्ति। ब्रह्म, अह यक्ः, अह' लोक: दूति। श्रह' ब्रह्म दत्यादेः कोवार्थः श्रुतिस्त स्वयं व्याचष्टे-यत् वे किञ्जन अनुक्म्-अनु पश्चात् पितुः प्रयाणानन्तरम् उत्तम् अरवतीणं स्यात्-तस्य सर्व्वस्य ब्रह्म वेदख्वरूप: वम् इति एकता पितापुतयोरेकत्वम् वेदप्रचारविच्केदाभावात्। ये वैकेच यज्ञा: इतः परम् अनुष्ठेया: तेषां सव्बेंषां यज्तः त्म् द्ति एकता पितापुत्रयोः कर्म्मैक्म्। ये वै के च लोका: दतःपर जैतव्याः त्वया तेषां सर्व्वेषां लोकानां लोक: त्वभ् दति एकता पितापुत्रयो- रलोकक्यम्। दद' सर्ज्व-गहिणां कर्त्तव्यम्-एतावत् एतत्परि- माएम्। दतः अस्मात् लोकात् एतत् सर्व्व सन्नय'-लिङ्गव्यत्यय- मान्दस :- पृष्ठबल' सत् मामां भुनजत् भुनक्ु पालयतु-लेट्। विकरणयुक्तत्वमपि लेटि यथा "रयिमश्रवत्" इति। विकरणव्यत्ययो डप्यन्र-इति तम्मात् अनुशिष्टम् एवमनुन्नात पुत्रं लोक्' लोकहितम् आ्हुः विद्वांसः। तस्मात् कारणात् एव एन पुत्रम् त्ररनुशामति अरनु- शिष्ट कुर्व्वन्ति। यदा सएवंवित् अस्ात् लोकात् प्रति स््ियते, अथ तदा एभिः एव प्रारीः सह पुन्म् आविशति पिता। अनैन पित्रा यदि अक्षाया-अक्षतिः शः, निपातनाद्यगभावः, अ्रच्ष्णा तया-बहु- कर्ममव्यापृतिवशात्-किश्चित् अक्रत' भवति, स पुत्रः तस्ात्ष सर्व्वस्मात् अक्वतात् एन पितर सुञ्जति मोचयति, तस्मात् पुत्रो नाम-पुनाति पितरम् अ्रकरणापराधात्-पूजोडखस्चेति नक्। स पिता पुत्रेण एव अ्स्निन् लोके प्रतितिष्ठति प्रतिष्ठाभाजन भवति मनुष्यलोक

गतिवलौ। पृथिव्यै चैनमग्नेश् दैवी वागाविशति सावै दैवी वाग्यया यद्यदेव वदति तत्तङ्ववति। दिवश्चैनमादित्याच्च दैव मन आविशति तह्वै दैव मनो येनानन्दो व भवत्यथो न शोचति। अ्द्वाख्चैन चन्द्रमसश्च दैवः प्रागत्विशति स वै देवः प्रागो यः सञ्जरश्ासच्चरख न व्यथतैऽयो न रिष्यति स एवंवित् सर्व्वेषां भूतानामात्मा भवति यथैषा देवतैव स यधतां देवताछ सव्वागि भूताव्यवन्तेवए हैवंविदछ सर्व्वागि भूतान्यवन्ति। यटु किञ्चेमा: प्रजाः शोचन्तय- मैवासां तङ्जवति पुश्यमेवामु गक्क्ति न ह वै देवान् पापं गच्छति। छ, ३।५।१६-२०।

जयति। यदि पिता प्राणीः पुत्रमाविशति, कथ सिद्धति तस्यासुभिन् लोके स्थितिरिति तदाह-अथ-एवं' मनुष्यलोकजयानन्तरम्-एन पितरम् एते असृता: अ्मरणधम्ांणाः देवाः प्राणा: वागादयः आ्रवि- शन्ति। पुत्रेयाकृतस्यापराधपरिहारो भवति, खकरमेणा विद्यया च पुनः पित्लोकदेवलोकजयो भवत्यतोऽथशब्द नाव पुत्रप्रकरगविच्छेदः । कुतस्तत् प्रवेशो भवति तद्विष्टणोति-पृथिव्यं पृथिव्याः च अग्नेः च देवी वाक् एन परेतम् आविशति।सा पुनः देवी वाक्, यया वाचा यत् यत् एव वदति तत् तत् भवात-सिद्धवाक् भवति सः । दिव: च आदित्यात् च एन दैव मनः आविर्शति। तत् पुनः देव मनः, येन मनसा आनन्दी सुखी एव भवति स, न शोचति। अ्द्धा: च चन्द्रमसः च एन दैव: प्राणः आविशति। यः प्रापः जङ्गमेषु सञ्चरन् स्थावरेषु त्रसश्वरम् च न व्यथते, अाथो अपि न रिष्यति न नश्यति। स एवंवित्-प्राणतत्परिभ्माता-सव्वेषां भूतानाम्

६०० वैदान्तसमन्चय: । [११म प ।

२५। याज्जवल्काति होवाच यदिदय सव्वें मृत्यु- नाप्ं सव्व मृत्युनाभिपव्र केन यजमानो मृत्योराप्रिमति- मुच्यत दति होचर्त्विजाम्निना वाचा वाग्वै यन्तस्य होता तथेयं वाक् सोऽयमग्निः स होता ससुत्ति: सातिमुति: । यान्तवल्काति होवाच यदिद सर्व्वमहोरावाभ्या- माप्तश् सर्व्वमहोराचाभ्यामभिपव्नं केन यजमानोऽहोराव- योराप्निर्मातमुच्यत द्रत्यध्वर्य्युगर्त्विजा चन्षुषादित्येन चन्तुर्वै यन्तस्याध्वर्य्युस्तद्यदिद चन्ुः सोसावादित्यः सोऽध्वर्य्यु: सा मुत्ि: सातिमुत्ति: ।

पात्मा भवति-एकात्मतालाभात्। कथम् ? एषा देवता प्राण: यथा, तथा सः। सव्वाणि भूतानि एतां देवतां यथा प्रवन्ति पालयन्ति, एवं पुनः एवंविद स्व्वाणि भूतानि प्रवन्ति रकन्ति। सव्वात्मतायां नापरेषां दुःखे: संश्नेष: किन्तषि पुस: संभ्नषो भवतीत्याह-इमाः प्रजाः यत् उकिश्व यत् किश्व शोचन्ति, अमैव सहैव आभि: तत् आासां प्रजानां भवति पुस्यम् एव भमुं गच्कति। कथमेतत् भवति ? न पुनः पाप' देवान् गच्छति। २५। सामान्यतो लोकत्रयसाधनोती यदस्फुटमस्ति तत् परि- स्फुटयति याप्जवल्कपति। हे याप्जवल्का दति सम्बोध्य जनकस्य होता प्रखल: पुनः उवाच-यत् इदं सव्वीं मृत्युना ब्ाप्तं व्याप्त', सर्व्व' मृत्युना अभिपन्र ग्रस्तं, यजमान: केन उपायेन मृत्यो: आ्प्रिम् अधिकारम् पतिसुच्यते इति। यात्रवत्क ब्रइ-हेत्ा ऋत्विजा पग्निना वाचा। वाक् वे यम्मस्य होता, तत् तत्र या इयं वाक् सोडयम् भग्निः, स होता सा सुक्ि: सा पतिमुक्ति:। वाचि होतरि पुनरग्निटष्टिरेव

है यात्रवस्का इति सम्बोध्य पशलः पुनः उवाच-यत् दद' सर्व्यम्

गतिवज्ञौ।- याच्रवल्काति होवाच यदिद सव्वं पूर्व्वपचापरपचा- भ्यामाप्तथ् सव्वें पूर्व्वपचापरपचाभ्यामभिपव्र कैन यब- मान: पूर्व्वपचापर पच्तयोराप्रिमतिमुच्यते दत्युद्राचर्त्विजा वायुना प्रागेन प्रागो वै यन्रस्योद्गाता तद्योऽय प्रायः स वायुः स उद्गाता सा मुक्ति: सातिमुतति:। याज्वल्काति होवाच यदिदमन्तरिचमनारम्बगिव केनाSSक्रमेग यजमान: खर्ग लोकमाक्रमत दति ब्रह्मब- चिवजा मनसा चन्द्रेग मनो वै यन्तस्य ब्रह्मा तद्यदिद मनः सोऽसी चन्द्रः स ब्रह्मा सा मुत्ि: सातिमुत्तिरित्यति मोच्षा अथ सम्पद: । अहोरात्राभ्याम् आ्रप्तम्, सर्व्वम् अ्रहोरात्ाभ्याम् अभिपन्न ग्रस्त, केन उपायेन यजमान: शहोराचयोः प्रप्तिम् प्रतिसुष्यते दति। याज्जवल्का आ्रह-अध्वर्ययुणा ऋत्विजा, चक्षषा, आदित्येन। चस्तः वै यन्रस्य प्रध्वर्युः । तत् तत्र यत् इद चन्नुः सोऽसी आदित्यः, सोऽ- ध्वर्य्युः, सा मुत्तिः, सा पतिमुक्तिः। चस्रुषध्वर्यौं पुनरादित्यद्दष्टिरेव कालग्रासादतिमुत्तेरुपायः। है याश्जवल्का दति सम्बोध्य अश्वलः पुनः उवाच-यत् दद' सर्व्व' पूर्व्वपचापरपचाभ्यां शुक्कपत्तकवष्णपन्नाभ्याम् प्राप्तं सर्व्वं पूर्व्वपक्षपरपक्षा- भ्याम् अभिपन्र', केन उपायेन वजमान: पूर्व्वपक्तापरपत्तयोः आप्तिम् अभिसुचते इति। यात्वल्का ब्रइ-उदाचा ऋत्विजा, वायुना प्रागेन। प्रायः वे यप्जस्य उद्ाता, तत् तत्र योऽय' प्राणः स वायुः, स उद्राता, सा मुक्ति: सा प्रतिमुक्ति:। प्रापी उदातरि वायुटष्टिरैव पूव्वा- परपचग्रासादतिमुक्त रुपाय: । हे यात्रवल्कत इति सम्वोध्य परखलः पुनः उवाध-यत् पदम् सन्तरिच' पनारम्बगम् चनालम्बनम् पालम्वनशून्यम् इव, केन भाक्र-

६०२ वैदान्तसमन्वयः।

याज्तवल्काति होवाच कतिभिरयमद्यग्भि र्होतास्मिन् यन्ने करिष्यतौति तिसभिरिति कतमास्तासिस्त्र दूति पुरोऽनुवाक्या च याज्या च शस्यैव ततीया किन्ताभिर्जय- तीति यत्किस्चेद प्रागभदति। याज्वल्कपति हावाच कत्ययमद्याध्वर्य्युरस्निन् यद्त श्राहुतीर्होव्यतीति तिस्त्र इति कतमास्ास्तिस्र दतति या हुता उच्चुत्वन्ति या हुता अति नेदनो या हुता अधिशेरते किन्ताभिजयतीति या हुता उज्जलन्ति देवलोकसेव

मेणा आलम्बनेन यजसाज: सगे लोकम् आ्क्रमते प्राप्नोति दति। येवल्का आह-ब्रद्मपलििजा प्रम्माख्येन ऋत्विजा; मनसा, चन्देय। मनो वे सज्तस्य मश्ा, तत् तत्र यदिद मनः सोऽसी चन्द्रः स ब्रह्मा सा मुक्ति: सा प्रतिमुत्तिः। मनसि ब्रह्मणि चन्द्रटृष्टिरेवान्तरिक्ाति क्रमेय स्वर्गप्राप्तिरुपाया अतिमुत्तेरुपायः । इति प्र्प्रतिमोचा :- उक्राः । अथ अनन्तर सम्पद :- उचन्ते। ह यान्रवल्का इति सम्बोध्य अश्वलः पुनः उवाच-अद्य कतिभि ऋम्भिः अय होता अस्म्रिन् जनकेनानुष्ठोयमाने बज्े करिर्था- पांसन करिष्यति इति। याद्ववल्का श्रह-तिसभि: इति। भ्रखल्न प्राहकतमाः ताः तिस्त्रः दूति। पुरोऽनुवाक्या-प्रयोगकालात् प्राक् या: ऋचः प्रायुज्यन्ते सा ऋग्जातिः पुरोऽनुवाक्ा; याज्या- यागार्थ या: प्रयुज्यन्त सा ऋग्जाति: याज्या; शस्त्रारथं या: प्रयु- ज्यन्त सा ऋगजाति: पस्या एव लतौया। अश्वल ब्राह-कि ताभिः ऋर्भि: जयति इति। यास्वल्का श्रह-यत् किश्व इद प्रागभृत्। प्रागास्य सर्व्वत्र प्रसरात् त्रिलोकजयदूति फलम्। है याज्जवल्का इति सम्बोध्य प्रखलः पुनः उवाच-अद्य कति आपुती: धयम् अध्वर्ययुः अलिन् वस्े होथति इति। याप्वकक्षा

११म । ] गतिवललो। ६०३

ताभिजयति दोप्यते दव हि देवलोको या हुता अति- नेदन्ते पितलोकमेव ताभिर्जयत्यतीव हि पितलोक- माहुता अधिशेरते मनुष्यलोकमेव ताभिर्जयत्यधएव हि मनुष्यलोक: । यानतवल्काति होवाच कतिभिरयमद्य ब्रह्मा यन्त दविपतो देवताभिर्गोपायतीत्येकयेति कतमा सैकेति मनएवेत्यनन्त वै मनोउनन्ता विश्वदेबता अनन्तमेव स तेन लोक जयति।

आद-विस्त्नः दूति। अश्ल आप-कतमाः ताः तिस्रः इति। या: हुता: उज्ज्वला :- समिदाज्याहतयः ; या: हुताः अ्र्परतिनेदन्ते अतोव शब्द कुर्व्वन्ति मांमाद्याहुतयः ; याः हुताः अधिशेरते भूमैः अधोगता शेरते पयःसोमाहुतयः । अश्वलः कि' ताभि: जयति दूति। याज्जवल्का :- याः हुताः उज्ज्वलन्ति, ताभि: देवलोकम् एव जयति। कथम्? हि यस्ात् देवलोकः दौप्यते इव। या: हुताः प्रतिनेदन्ति ताभि: पितलोकम् एव जयति। कथम? हि उष्भात् िलोकः अतिनेदते दव-पापामनां हाहतोस द-कुत्सित- पनियुकतत्वात्। या: हुताः अधिशेरते, ताभिः मनुषलीकम् एव अयति। कथम् ? हि यस्पात् मनुषालीक: अ्रषः दूव। है याप्तवल्का पति सम्बोध्य अश्वलः पुनः उवाच-अथ कतिभिः देवताभि: ब्रह्मा दक्षिणती यज्र गोपायति इति। याज्ञवल्का :- एकया देवतया दूति। सत्यामेकस्यां प्रश्न देवताभिरिति बहुवचन तस्यामिकस्यां वहनां सन्निवेशात्। अ्रश्वलः-कतमा सा एका दति। याप्नवल्का :- मनः एव दूति। अरनन्त' वे मनः-हत्तिबाहुल्यात, अनन्ता: विखेदेय:, सुतरां स तेन मनसा अनन्तम् एव लोक नयतत।

.

६०४ वेदान्तसमन्वयः ।

यान्वल्केति होवाच कत्ययमद्योद्गातास्मिन् यज्ञे सोत्रिया: स्ोष्यतीति तिस्र दति कतमास्ासिस्र दति पुरोऽनुवाक्या च याज्या च शस्यैव ततीया कतमास्ता या अध्यात्ममिति प्रायएव पुरोऽनुवाक्याऽपानो याज्या व्यान: शस्या किन्ताभिर्जयतीति पृथिवीलोकमेव पुरोऽनु- वाक्यया जन्तन्तरिचलोकं याज्यया दालोक शस्यया। ततोह होताशल उपरराम। छ, ५। १। ३-१०। २६। यान्तवल्काति होवाच यदिदसव्वं मृत्यो- रन्न काखित् सा देवता यस्या मृत्युरन्नमित्यग्निर्वे मृत्यु: सोऽपामन्नमप पुनर्मृत्यं जयति। है यान्नवल्का इति सम्बोध्य अश्वलः पुनः उवाच-अ्रथ कति स्तो- बीया :- प्रगोतम् ऋगजात' स्तोत्रम, अप्रगीत' स्तोतजात शस्तरम्- प्रयम् उद्वाता अत्मिन् यन्ने स्तोष्ति दति। याज्जवल्का :- तिस्रः दूति। अशल :- कतमाः ताः तिस्त्रः दूति। पुरोऽमुवाक्ा ए्. याज्या च, शस्याएव ततीया। कतमाः ताः या: अध्यात्म् र। प्राणः एव पुरोऽनुवाक्या, अपान: याज्याः, व्यानः शस्या। अ्रश्ल :- कि' ताभिः जयति इति। पुरोऽनुवाक्या पृथिवोलोकम् एव जयति ; याज्यया अन्तरिचलोकम्, शस्यया घुलोकम् इति। ततः प्रश्नाना- सुत्तरत्रवणानन्तर होता पखलः पुनः उपरराम निवृत्तो बभूव। २६। ग्रहातिग्रहनिर्णयानन्तर (१२५) कस्मात् वा मृत्योर्मृत्यु- रभवति तहशयति यात्रवल्काति। जारत्कारवः प्रार्त्तभाग: याप्वल्कय इति सम्बोध्य तं पुनः उवाच-यत् इद सव्वं मृत्यो: प्ब्रम, काखित् सा देवता यस्या: मृत्युः अन्नम् इति। याप्मवल्क् श्रद्ट-अरिनिः एव मृत्य: सोडग्नि: पपाम् पन्नम्। मृत्युं पुनः भपजयति पुरुषः ।

गतिवल्लो। ६०५ यान्तवल्काति होवाच यताय पुरुषो सियत उद- स्मात् प्रागा: क्रामन्याहो३ नेति नति होवाच याज्ञव- ल्कोऽचैव समवनीयन्ते उच्चयत्याप्मायत्याष्मातो मृतः शेते। याज्तवल्कपरति होवाच यताय पुरुषो वियते किमेनं न जहातीति नामेत्यनन्त वै नामानन्ता विश्वेदेवा धन- न्तमेव स तेन लोक जयति। यानवल्क ति होवाच यतास्य पुरुषस्य मृतस्याग्नि वागप्येति वात प्रागाश्चनुरादित्यं मनश्चन्द्र दिश: श्रोतं पृथिवीध शवीरमाकाशमात्मौषधीर्लीमागि वनस्पतीन् केशा अपमु लोहितञ्च रेतश्च निधौयने क्वाय तदा पुरुषो याज्जवल्क्य इति सम्वोध्य पुनः आर्त्तभाग: उवाच-यत्र यस्त्िन् काले पुरुष: स्ियते, अस्मात् सित्रियमाणात् प्राणा: उत्क्रामन्ति, हो न उत्क्रामन्ति इति। यान्नवल्क्: पुनः उवाच-नेति नेति; भत् पुरुषे एव समवनौयन्ते प्रलोयन्ते प्राणाः। ततः उच्छयति उच्छूनतां प्रतिपद्यते, भाष्मायति, वाह्येन वायुना पूर्य्यते, भाष्ातः स्फीतः मृतः गेते। याप्तवल्क्य दति सम्बोध्य पुनः आर्त्तभाग: उवाच-यत्र यस्मिन् काले पुरुष: स्ियते एन मृत कि न जद्वाति इति। यात्रवल्क्य प्राह-नाम दति। प्नन्त' वे नाम, अनन्ता: विखवेदेवाः, स तेन नाम्त्रा अनन्तम् एव लोक' जयति। याश्तवल्क्य इति सम्बोध्य पुनः आत्तभाग: उवाच-यत्र यस्मिम् काले मृतस्य अस्य पुरुषस्य वाक् अ्र्ग्निम् अप्येति गच्कति, प्राणः वातम्, चक्षु: आदित्यम, मनः चन्द्र, श्रोत दिशा, शरीर पृथिवोम्, पत्मा आाकाश, लोमानि घोषधोः, केशाः वनस्पतीन् गच्कन्ति,

६० ई बैदान्तसमन्वयः ।

भवतीत्याहर सोम्य इस्तमार्त्तभागाऽवाममैतस्य वैदि- ष्यावो न नवितत् सजनदूति। तौ होत्क्रम्य मन्तया- चक्राते तो ह यटूचतु: कर्म हैव तदूचतुग्ध यत् प्रशश- सतु: कर्म हैव तत् प्रशश सतुः पुरायोवे पुरयेन कर्मणा भवति पापः पापनेति ततो ह जारत्कारव आर्त्तभाग उपरराप्र। ह्, ५।२।१०-३।

१७। अथ हैन भुज्युर्लाह्यायनिः पप्रच् याज्ज- वल्कति होवाच मद्रेषु चरका: पर्य्यव्रजाम ते पतञ्ञलत्य काप्यस्य गहानैम तस्यासोद्दहिता गव्धर्व्सहीता तम- पृच्छाम कोडसीति सोडव्रवीत् सुधन्वाऽ्डंङ्गिरस दृति त

लोहित च रेतः च अप्तु निधोयते ; तदा तस्मिन् काले अाय पुरुषः कुत्र भवति इति। याज्ञवस्ुक् शह-है सोम्य आर्त्तभाग, श्वाम' दत्विगा हस्तम् आह्र देहि, एतस् प्रश्नस्य यत् वेदितव्य तत् वेदि- ष्यावः; सजने जनाकीर्णस्थाने नौ आतयो: एतत् न वेदितव्यम्। तो यान्तवल्क्यार्त्तभागी पुनः उत्क्रम्य निर्गत्य मन्त्रयाच्चक्राते। पुनः यत् ऊचतुः, तत् कम एव पुनः ऊचतुः, तो यत् प्रभगसतुः, तत् कम्म एव पुनः प्रशश सतुः। पुगेशन करमगा पुरुषः पुखएद भवति प्रापेन कसपेणा पापः इति। ततः जारत्कारवः आर्त्तभाग: पुनः उपरराम विरतो बभूव। २७। गत्यथं कर्म्पैव प्रशंसित' तदेव दृढ़यति प्रथेति। अथ अनन्तरम् एन याश्तवलक्ं लाख्यायनि: लह्यस्यापत्य' लाह्यः तदपत्य लाह्यायनि: भुज्युः पप्रच्छ। हे याज्रवलक् इति सम्बोधा स भुज्यः पुनः उवाच-मद्रेषु जनपदेषु चरकाः व्रताचरपशीला: पर्यव्रजाम पर्य्यटितवन्तः । ते वय' काप्यस्य कपिगोतस्य पतन्न्नलस्य गक्दान्

गतिवजञौ। ६०७

यदा लोकानामन्तानपृक्छामाथैनमब्रूम क्व पारिक्षिता त्रभवन्निति क्व पारिचिता अभवन् स त्वा पृच्कामि यात्र- वल्का क्व पारिच्िता अभवन्निति। स होवाचोवाच वे सोऽगच्कन् बैते तद्यवापवमेध- याजिनो गच्छन्तीति क्व न्वश्वमेधयाजिनो गच्छन्तीति द्वाविछशत वै देवरथाङ्गान्ययं लोकस समस्तं पृथिवी

ऐम गतवन्तः। तस्य पतञ्ज्लस्य दुष्विता गन्धर्व्वग्टहीता गन्धर्व्वजुष्टा आसोत्। त' गन्धर्व्वं वयम् अपृच्काम-कोऽसि इूति। म गन्धर्व्वः अव्रवीत्-आङ्गिरसः गोततः सुधन्वा नारत इति। त यदा लोका- नाम् अन्तान् पर्य्वसानानि अपृच्छाम, थ तदा एन गन्धर्व्वम् अब्रूम -क कुत पारिच्िता: परितिततनया अ्रभवन् इति। स गन्धर्व्जः क्व पारिचिता: अभवन् तत् अब्रवीत् इति शेषः। सुतरां हे याश्- वल्क्य, क्व पारिक्षिता: प्रभवन् इति ला त्वाम् पृक्कामि। दृश्यने च शतपथब्राह्मगे-"एतेन हेन्द्रोडतो दैवापः थौनकः। जनमेजय पारि- सित याजयाज्नकार। तनेष्टा सव्वों पापक्वत्या सब्वें ब्रह्महत्यामप- जधान। सत्वाछह वे पापळत्याछ सव्वां ब्रह्महत्यामपहन्ति योऽख- मेधेन यजते। १। तदेतत् गाथयाभिगोतम्- आासन्दीवति बान्याद" कुकतिण हरितसत्म्। अनघ्रादम कारक्र देवेम्यी अनमेजयः॥ दूति।२ एते एव पूर्ववे श्रहनी। ज्योतिरतिरात्रस्तेन भीमसेनम्। एते एव पूव्वे श्रहनी गौरतिराच्स्ते नोग्रसेनम् । एते एव पूव्व श्र्हनी आ्ररायु- रनिरात्रस्तेन श्रुतसेनम् इृत्येते पारिचितीयास्तदेतह्ाथयाभिगौतम्- पारिचिता यजमाना अप्नमेधं: परीवरम्। अजहुः कमी पापक' पुराः पुगेनन कमगा॥ इति। ३ (थ, प, ब्रा, १२ । ५ । ४ ) ।" स याज्तवल का: पुनः उवाच-ते पारिच्िता: तत् तत्र प्रगच्कन्

६०८ वेदान्तसमन्वय: ।

दिस्ावत् प्य्येति ताए समस्त पृथिवीं दिस्तावत् समुद्रं पय्येति तद्यावती कुरस्य धारा यावद्दा मचिकाया: पत्र तावानन्तरेणाकाशस्ानिन्द्र: सुपर्गोभूत्वा वायवे प्रायक्त् तान् वायुरात्मनि धित्वा तवागमयद्यवाश्वमेधयाजिनो- Sभवन्वित्येवमिव वै स वायुमेव प्रशशछ्स तम्माद्दायुरेव व्यष्टिर्वायुः समष्टिरप पुनर्मृत्युं जयति य एवं वेद ततोह- भुज्युर्लाद्यायनिरुपरराम। छ, ५।३१२। २८ । स यतायमात्माऽबल्य न्येत्य सम्मोहमिव- न्ये त्यथैनमेते प्राया अभिसमायन्ति स एतास्तेजोमाचा:

यत्र अश्मेधयाजिनः गच्कन्ति इति स वै गन्धर्व्वः उवाच। भुज्यु: श्ाइ-क नु अशमेधयाजिनः गच्कन्ति इति। हात्रिंशत' देवरथा- ड्वानि-देवस्य आदित्यस्य रथः देवरथः तस्य गत्या परिच्क्िय्ो देशः देवरथाङ्कम् चहोरात तत् द्ावरिंशहगषित देवरथाक्कानि तावत् परि- मागोडय लोक: लोकालोकगिरिवेष्टितः । त' लोक' समन्त' सम- न्ततः द्विस्तावत् लोकद्विगुणा पृथिवी पय्यति, तां पृथिवों समस्तं मम न्ततः द्विस्तावत् पृथिवौद्धिगुप: समुद्रः पर्य्येति। तत् तत ब्रङ्मरड यावतौ यत् परिमाणा सुरस्य धारा, यावत् यत्परिमाय वा मत्ति- काया: पत्रं पचः, तावाम् अन्तरेण मघेत प्काशः तेन प्राप्तान् तान् पारिच्वितान् इन्द्र: सुपर्गः पची भूत्वा वायवे प्रयच्केत्, वायुः ताम् पारिक्षितान् आत्मनि खस्मन् धित्वा स्थापयित्वा तत्र अ्रगमयत् यत्र अखमेधयाजिनः पभवन् इति एवमेव स गन्धर्व्वः वायुम् एव प्रशशंस। तम्मात् वायु: एव व्यष्टि: वायुः एव समष्टिः। यः एवं वेद-वायुरेव व्यष्टि: वायुरेव सर्मा्टरिति-स पुनः मृत्युम् भपजयति। ततः भुज्यु: लाह्यायनि: उपरराम निष्टत्तो बभूव। २८। भरवनी गतिप्रकार' वक्रुसाह सयत्रेति। यम यसिन्

गतिवलो।

समभ्याददानो हृदयमेवान्ववक्रामति स यचेष चानुष: पुरुष: पराङ पर्य्यावन्तंते तथाऽरूपन्नो भवति। एकीभवति न पश्यतीत्याहुरकौभवति न जिघ्रती- त्वाहुरेकौभवति न रसयत इत्याहुरेकौभवति न वदती- त्याहुरेकोभवति न शृगोतीताुरि की भ्वति ् न ् मनुत इत्याह्ुरेकोभवति न स्पृशतीत्याहुरेकौभवति न विज्ा- नातीत्याहुस्तस्य हैतस्य हृदयाग्र' प्रद्योतते तेन प्रद्यो- तैनेष आत्मा निष्क्ामति। चक्षुषो वा मूर्ड्डी वाडनाभ्यो

काले सोडयम् आत्मा अवत्यम् अबलभाव न्येत्य गता सम्मोहम् दूव अचेतनभावम् दव नगति प्राप्नोति, अ्रथ तदा एतें प्राणा: इन्द्रियाषि एनम् आत्मानम् अभिसमायन्ति तत्समीपवर्त्तिनः मवन्ति। सर आत्मा एताः तेजोमाता: रूपादिप्रकाशकत्वात् तेजोवयवा समभ्या- ददान: संहरमाणः दृदयम् एव अन्ववक्रामति तद्ती भवति। कदा स हृदग्रगतो भवति ? यत्र यस्पिन् काले एष चासुषः पुरुषः पराङ पय्यावत्तते आदित्यात्मत्वं प्रतिपद्यत तथा सति अरूपन्नो भर्वत रूप न जानाति। रूपज्ञानविवर्ज्जितोभवति तदा मुमूर्षुः। एकीभवति चनुषा। तदवस्थायां पाखस्था: प्षः-न पश्यति दूति। एकीभवति प्रापेन; पार्खस्थाः आरहठः-न जिघ्रति इति। एकौभवति रसनया, पार्शस्थाः आहुः-न रसयते दति। एकीभवति वागिष्ट्रियेष, पाशस्था: आहु :-- न वदति इति। एकौभवति मनसा, पाखस्था: भ्राह्ुः-न मनुते इति। एकौभवति त्चा, पार्शस्थाः आहु :- न स्पर्शत इति। एकीभवति बुद्दा, पार्खस्था: प्राहः-न विज्ानाति दति। तस्य पुनः एतस्य हृदयस्य अग्र नाड़ोमुख' प्रद्यो- तते ज्योतिःसम्पन्नं भवति, तेन प्रद्योतेन ज्योतिषा एष आत्मा निष्का- मति चन्तुषः नेत्रतः वा, मूई: वा, अनेभ्यः शरीरदेशभ्यः अवयवैभ्यः वा,

६१० वेदाम्तसमन्वयः ।

वा शरीरदेशेभ्यस्तमुत्क्रान्त प्रागोऽनूत्क्रामति प्राग- मनूतक्रामन्त सर्व्वे प्राणा अनूत्क्रामन्ति सविन्ञानी भवति सविन्ञानमेवान्ववक्रामति त विद्याकरमागी सम- न्वारभेते पूर्व्वप्रन्ना च। तद्यथा टगजलायुका तगास्यान्त गत्वाऽन्यमाक्रममा- क्रम्यात्मानमुपसछ्हरत्येवमेवायमात्म दए शरीर' निह- त्याऽविद्यां गमयित्वाऽन्यमाक्रमभाकुम्यात्मानमुपस्- हरति। तद्यथा पेशस्कार: पेशसोमालामुपादायान्यन्नवतर कल्यागतरछ रूप' तनुत एवमेवायमात्मदछ शरीर

उत्कामन्त' तम् आत्मानम् अनु प्राणः उत्क्रामति, उत्क्रामन्त प्राणम् अनु सर्व्वे प्राणा: वागादयः अतु सहैव उत्क्रामन्ति। आ्रत्मा सवि- न्ान: खकम्मानुसारिविशेषज्ञानवान् भवति। सविज्ञानम् एव अन्वव- क्रामति गन्तव्यम् अनुगच्कति, विद्याकमंगी-विद्या च ज्ञान कर्स च विहिताविहित-त गच्छन्तम् आ्त्मानम् समन्वारभिते सम्यक् नु- गच्छतः, पूर्व्वप्रज्ञा च-विद्याकर्मारभकसहजसंस्कारथ तमनुगति। तत् तत्र गमनकाले लगजलायुका तणजलूका तगस्य अन्तम् श्व- सान गत्वा अन्यम् आक्रमम् आश्रयम् आक्रम्य अश्रित्य आ्रत्मान खम्

आम्मा इद शरीर निवृत्व पातयिला अविद्याम् अ्रचेतन गमयत्वा प्रापय्य अन्यम् आ्क्रमम् अश्व-साधन-"सवकम्विद्यानुमारतः याटृगपरलाकयतिपत्तिसाधनयुक्त सवति तमाक्रसं साधनम् (६१)" -आक्रम्य आम्ित्य आकानम् उपमंहरति तत्रामभावम् आ्रारभते। तत् तत्र देहान्तरारसे यथा पैशस्कार: सुवर्गकारः पैशसः सुवर्गास्य मात्राम् उपादाय व्टहीत्वा अन्धत् पूर्व्वपेक्षया नवतर कल्यायतर

११म अ।] गतिवललौ। ६११

निहत्याविद्यां गमयित्वाऽन्यन्नवतर' कल्यागतरछ रूप कुरुते पिता वा गान्धव्वें वा दैव वा प्राजापत्यं वा ब्राह्म वाऽनोषां वा भूतानाम्। स वा अयमात्मा ब्रह्म विज्ञानमयो मनोमयः प्राग- मयश्नन्तुर्मयः श्रोतमयः पृथिवीमय आपोमयो वायुमय

धमयोऽकोधमयो धर्ममयोऽधर्ममयः सर्व्वमयसद्यदेतदिद- मयोऽदोमय दूति यथाकारी यथाचारी तथा भवति साधुकारी साधुर्भवति पापकारी पापो भवति पुस: रूप तनुत निर्मिमीते, एवम् एव अयम् आत्मा दद' शरीर निह्त्य पातयित्वा अविद्याम् अचेतन गमयित्वा प्रापय्य अन्यत् पूर्व्वापेक्षया नवतर रूप कुरुते पित्रंा पितलोकोपभोगयोग्य, गान्धर्व्व' गन्धर्व्व- लोकोपभोगयोग्य, दैव देवलोकोपभोगयोग्यं, प्राजापत्यं प्रजापति- लोकोपभोगयोग्य, ब्राह्म व्रह्मलोकीपभोगयोग्य वा, अन्येषां वा भूतानां प्राणिनां रूप कुरुते। एवमात्मनो विद्याकम्मानुसारिगीं गतिमुख्निख्य तस्य निखिल- शक्रियुक्ततयावस्थिति विव्वणोति स वेति। सवा अयम् आात्मा ब्रह्म -"तविविध' ब्रह्ममेतत्" (१२।११) द्त्यनुसारतः-व्यापित्वेन गटह्य- माथ: भोक्ता विज्ञानमयः वुद्धियुक्त, मनोमयः, प्रायमयः, चन्षुमयः, श्रोतमयः, पृथिवौमयः, आपोमयः, वायुमयः, श्ाकाशमयः, तेजोमयः तत्तन्मात्ायुक्त:, अतेजोमय :- अप्नानोपव्टहरात्े, काममयः, अ्काम- मय :- निष्कामत्वे, क्रोधमयः, अक्रोधमयः-निष्कोधतवे, ध्म्ममयः, अधर्ममयः-अधम्मनिरतत्वे, सर्व्वमयः। यत् यस्ात् सर्व्वमयः तत् तस्मात् इदन्ाय: पदोमयः दति एतत् सिदति। प्रत्यक्षाप्रत्यक्षसमस्त- विषययुत्तत्वमस्य। यथाकारी यथाचारी तथा स भवति, साधुकारी

६१२ वेदान्तसमन्वयः ।

पुरयेन कर्मगा भवति पाप: पापेन। अथो खल्वाङु: काममय एवायं पुरुष दति स यथाकामो भर्वात तत्- क्रतुर्भवति यत्कृतुर्भवति तत् कर्म कुरुते यत् कर्मम कुरुते तदभिसम्पद्यते। तदेष पनोको भवति-तदेव सक्तः सह कर्मगैति लिङ्ग मनो यत्र निषत्मस्य। प्राप्यान्त कर्गास्तस्य यत् किञ्चेह करोत्यय तस्माल्लोकात् पुनरत्यम्मै लोकाय कर्मगा दूति नु कामयमानोऽयाकामयमानो योऽकामो निष्काम आप्रकाम आरत्मकामो न तस्य प्रागा उत्क्रामन्ति ब्रह्म व सन् ब्रह्माप्येति।

साधुः भवति, पापकारी पापः भवति, पुसयेन कम्मणा पुस्यः भवति, पापेन कर्ममणा पाप:। अयमेवार्थः संत्षेपेण मतान्तरोक्योच्यते-अरथ खलु अपरे श्राह :- अय' पुरुषः काममयः इति। स पुरुष: यथाकामः भवति तत्क्रतु: ताद्टगध्यवमायवान् भवति, यत्क्रतु: याद्ृगध्यवसायवान् भवति तत् कम्मै कुरुते, यत्् कम्म कुरुते स तत् अभिसम्पद्यते तत्- फलवान् भवति। तत् तस्िन् अर्थ एष झोको भवत। अस्य परेतस्य यत्र मनः निषतं आसक्तियुतं, सत्तः सन् आसत्तियुताः सन् तत एव कमषा सच्त एति प्राप्नीति। कथमिदं सायते ?- मनो नित्तम्-निङ्गते अवग- म्यते येन तत् निङ्ग, मानसप्रवत्तिरेव तहर्शयति, तथाहि भागवते- म.एव मनुष्ग्य पृ्व्वरुपाणि शमति। भविश्यतय् भद्र ने नथैव न भविष्यतः ॥ (४।२६/६६) पति। अत्र माध्यन्दिनीयपाठे "तदेव सत् तत् सह कम्ति" द्ूति। अस्थार्थ आ्सत्यनुसारतो मनएव तद्रूपतां प्राप्नीतोति नेय: (११।३)। द्वह यतूकिष्ठ अय' करोति तस्य कर्मः अन्तम् अवसान प्राप्य तम्मात्

गतिषजो। ६१३ तदेष शोको भवति-यदा सर्व्वें प्रमुच्यन्ते कामा येडस्य हृदि शिताः। अ्रथ मर्त्त्योडमृतो भवत्यत ब्रह्म समश्रुत दति। तद्यथाहिनि्ल्वयनी वल्मीके मृता प्रत्यस्ता शयोतैवमेवेद४ शरोरए शेते। अथायमशरीरो- S्मृतः प्रागो ब्रह्मैव तेजएव सोऽह' भगवते सहस' ददा- मीति होवाच जनको वैदेह:।

लोकात् भोगभूमे: अस्ै लोकाय कर्मभूमये कमरे कर्मसम्पादनार्थम् एति। उत्तव्व महाभारते वनपर्व्वि, दूद्ट यत् क्रियते कर्ष तत् परत्रीपभुज्यते। कर्मभूमिरिय ब्रम्मन् फलभूमिरसी मता॥ (२६०।३४)। विनियोगोडस्य सकामवैदिकानुष्ठानेव्विति दर्भयति-इति नु कामय- मान :- पुनरावृत्ताधीन :- गति लभत इति शेष:। अरथ अनन्तरम् अकामयमान :- पुनराष्टत्तातीत :- यां गति लभते सोच्त इति शेष:। यः अकाम :- ब्रह्मयोग' विना अ्रन्यकामनापरिशून्यः, सुतरां निष्कामः -निर्गता: कामा: यतः, म ह्ि कामशून्यो जीवोभवितुमहति काम- मयत्वात्तस्य, अत उच्चते-ब्राप्रकाम: आ्रप्तः प्राप्तः खाभिलषितब्रह्म- रूपः काम: कामनाविषयो येन, एवमपि खनो ब्रभ्मणोऽन्यत्वात् कामान्त:पातएव तस्य, न-आ्रात्मकाम :- भ्राममनः पुनरात्मत्वं ब्रद्मरैव, सुतरां ब्रह्मकामत्वे तस्यात्मकामत्वमेव। एवभ्भूतः यः न तस्य प्राणा: उत्क्रामन्ति लोकलोकान्तरलाभाय, किन्तहि ब्रह्म एव सन् ब्रह्मभूतः ब्रह्म अप्येति ब्रह्मगोडभिन्नभावेन स्थिति करोति। दहैव स ब्रह्मषि तिष्ठति देह्ान्तेऽपि। तत् तस्निन् अर्थे एष झ्ोक: भवति। अस्य हृदि ये कामाः श्रिता: सर्व्वे ते यदा प्रमुचन्ते विशोर्य्यन्ते, अथ तदा मर्त्ताः अ्रमृतः मुकतः भवति। अत्र अस्मिन् जीवने एव ब्रह्म समत्रुते प्रतिपद्यते ब्रह्मसम्पत्रो भवति। तत् तत्र दष्टान्त :- यवा अद्टिनिस्वयनी सर्प-

६१४ वेदान्तसमन्वय: । ११म भ। ]

तदेत श्ोका भवन्ति-अगाः पन्था विततः पुरागो माए स्पष्टोऽनुवित्ती मयैव। तैन धीरा अपियन्ति ब्रह्म- विदः खगं लोकमित ऊर्द्गा विमुत्ताः ॥

तश्िष्कुक्रमुत नीलमाहुः पिङ्गल हरित लोहि- तञ्च। एष पन्था ब्रह्मगा हानुवित्तः तैनैति ब्रह्मवित् पुग्यक्वत् तैजसश्च॥

निर्म्मोक: प्रत्यस्ता प्रतिचिप्ता तदाकारेण भासमाना शयोत वर्न्तेत, हवम् एव दूद शरीर शेते वर्तते। यद्येव' कथ तदाप्यस्य चेष्टा दृश्यते तत्नाह-अथ अयम् अशरोर शरीराभिमानशून्य: अमृतः मुतः, ब्रह्म एव अस्य प्राणः, ब्रह्म एव अस्य तेजः। ब्रह्मप्रेरणयैव तस्य सर्व्व- विधा चेष्टा भवति, न पुनर्देहेन्द्रियप्रेरणया। अतएवास्त्रिन् ब्राह्मगे "प्राणस्य प्रारामुत्तपतुषचनत्तुः" इयादिना (४।१५) श्रपनिषदविद्याया मूल न्यस्तम्। "अन्नस्यान्नम्" दति माध्यन्दिनीयपाठोडस्य न्यूनता परिहरति यथा "आत्मनि तिष्ठन्" इव्बाहिनानगीमिताहणे। जनको वैदेह विदेहाधिपतिः पुनः आ्राह-सोऽह' जनक; भगव सहस्र® ददामि दति। तत् तत्र एते सोका: भवन्ति।- अण. सूक्ष्मः, विततः विस्तीर्श, पुरागा: चिरन्तन: पन्था: मां स्पृष्टः-तेन पथा नित्यसम्बछोऽहमिति मयानुभूतः । न केवल्तमनुभूतः किन्तु मया खवयमेव अ्रनुवित्तः लब्ध- साचात्तत्सम्पर्कीयन्ञान:, नेषा केवला ममानुभूति: किन्तर्हि-तेन पथा धीरा: ब्रह्मविदः विमुत्ता: सन्तः ऊर्द्वाः शरीरपातादूद्वम् इतः सर्गं लोक ब्रह्मलोकम् अपियन्ति अपिगच्कन्ति। तस्निन् पथि आादित्यसम्पर्कात् केवल शुक्त', केवल नील, केवल पिङ्गल, केवल हरित, केवल लोहित (११।२१) भ्राङ्डु: खख- दर्शनामुसारात्। एष पन्या: ब्रह्मणा ब्राह्मणेन ब्रह्मयोगसम्पवेन-ह

११भ ब।] गतिवललौ। ६१५

अन्धंतमः प्रविशन्ति येऽविद्यामुपासते। ततो भूय द्रव तमो य उ विद्यायाछ रताः ॥

अ्नन्दा नाम ते लोका अन्धेन तमसाऽडदृताः। ताछस्ते प्रेत्याभिगच्कन्त्विद्याछसोऽबुधा जनाः ॥

आत्मान चैद्विजानीयादयमस्मीति पुरुष: । किमिच्छन् कस्य कामाय शरीरमनु संज्वरेत्। यस्यानुवित्त. प्रतिबुद्द आात्मा- डस्मिन् सन्देह्ये गहने प्रविष्टः। स विश्वकृत् स हि सर्व्वस्य कर्त्ता तस्य लोक: स तु लोकएव।

ऐतिह्ये-अनुवित्तः लब्धसाच्षात्तत्सम्पर्कीयज्ञानः । ब्रह्मवित् ब्रह्मन्नः पुसकृत् (१०२१) तपोनिरतः, तैजसः च-तेजोब्रह्मेत्यस्योपासक :- तेन पथा एति संदति प्राप्नोति। अन्ध तम इत्यादि व्याख्यातम् (११)। अविद्वांस: अज्ञा:, अबुधा: बोधरहिता: आत्मज्ञानशून्या: ये जनाः ते प्रेत्य अ्रन्धेन तमसा आवृताः अ्रनन्दा नाम आ्रनन्दरहिता: द्ति विश्रुताः ये लोका: सन्ति ताम् अ्रभिगच्कन्ति। अय' पुरुषः अ्रस्त्ि इति (२।२) चेत् आ्त्मान विजानीयात् किम् इच्छन् अभिलषन् कस्य कामाय प्रयोजनाय शरोरम् अनु संज्वरेत् तत्सन्तापेन सन्तापी भवेत् ? यस्य ब्रह्मप्वस्य अस्िम् सन्देह्ये सन्देहविषये गहने विषमे प्रविष्टः आात्मा पमुवित्तः लव्साचाज्न्नानः प्रतिबुद्द: जागरितः, तस्य ब्रह्मन्नस्य स भात्मा विश्वकत्-"अनेन जोवेनातना" (१२।१) दति निखिल- नामरूपव्याकरमहेतुतया, स हहि सर्व्वस्य कर्त्ता-भनवदधीनतायाम-

६१६ वैदान्तसमन्वयः । दूहैव सन्तोऽथ विद्यस्तद्य न चेदवदिमंहती विरनाष्टिः। य एतद्िदुरमृतास्ते भवन्त्यथेतरे दुःखमेवापियन्ति॥

वृह्, ६।४।१-१४।

२६1 यदा बै पुरुषोऽस्माल्लोकात् प्रैति स वायु- मागच्कति तम्मै स तत विजिहीते यथा रथचक्रस्य ख' तेन ऊद् आकमते स आदित्यमागच्कति तस्मै स तत्र विजिहोते यथा लम्बरस्य ख' तेन स ऊद्द आकुमते स चन्द्रमसमागच्कति तस्मे स तत्र विजिहौते यघा दून्दुमेः खन्तेन स ऊद्ध आकमते स लोकमागच्छत्यशोकर्माहम तस्मिन् वसति शाश्वतौः समाः। छृ, ७।१०।१।

कषुव्धसामर्थ्यात्; लोक: उत्क्कष्टगतिस्थानं तस्य प्रात्मनः। कथम् ? स तु सयं लोक: एव-चिन्मयत्वात् लोकस्य। दह जीवने एव सन्तः वय' तत् ब्रह्म विद्यः विजानोमः, न चेत् विद्ः त्रवेदि: अ्रज्ञानी स्याम्। किन्तेन स्यात् ? महतौ विनदि: क्तिः। कोवा लाभः सतिर्वा? एतत् ब्रह्म ये विदुः ते भ्र%। सुक्ता: भवन्ति, अरथ इतरे अरभ्नानिन: दुःखम् एव अपियन्ति प्राप्ुर्वन्ति। २८। दशमस्य षट्ति शवचनसंघे प्रोक्तानामुयासकानां गतिमाह् यदेति। यदा पुरुषः उपासक: अ्रस्ात् लोकात् प्रेति,स वायुम् आगच्कति, स वायुः तस्मै रथचक्रस्य ख' यथा तथा विजिहौते खात्मा- वयवान् विगमयति अवकाश ददाति। तैन भवकाशन स अड् आक्रमते आरोहति। स आदित्यम् भागच्कति स आदित्यः तन तस्मै यथा लम्बरस्य वादित्रविशषस्य ख तथा विजिष्टीते अवकाश ददाति। तेन आकाशेन स ऊर्द्द आक्रमते। स चन्द्रमसे भ्रगच्कति। स चन्द्रमा: तत्र तस् यथा दुन्दुमेः स' तथा विजिदोति अवकाश

११= ब 1 ] गतिवली। ६१७

३०। पनाद्यनन्तं वलिलस्य मध्ये विश्वस्य स्रष्टारमनेकरूपम् । विश्वस्टैक परिवेष्टितार नात्वा देव मुच्यते सर्व्वपाशैः ॥

भावयाह्यमनीड़ाख्य भावाभावकर शिवम्। कलासर्गकर देव ये विटुस्त जहुसनुम्॥ पूवे, ५।१३।१४। ३१। यदा चर्मावदाकाश वेष्टययष्यन्ति मानवा: । तदादेवमविन्ञाय दुःखस्यान्तो भविष्यति॥ पूवे, ६।२०।

ददाति। तेन भवकागेन स र्छ्बे भाक्रमते। स परथोकम् अ्रषिम' ह्विमवर्ज्जित लोकम् भागच्कति। तस्तिन् याशती: समा: नित्यकाल वसति। ३०। भगवज्ज्तनिन मुश्निमाह्ट पमाद्येति। कलिघस्य संसार- गध्नस्य मध्ये अनाद्यनन्तम् पाद्यन्तविर्वाहतं विशवस्य स्रष्टारम्, अनेक- रूप' विविधभावेन प्रकाशमान', विश्वस्य एकं परिवेष्टितार' देवं भाला सर्व्वपाशेः सुच्यते। भावग्राम् भावेम पनुरागेप विशध्ान्त:करपेन वा ग्राध्मम, अमी- ड़ाख्यम् अभरीराख्य निरवयव, भावाभावकर भावच प्रभावं च करोतोति भावाभावकर' तं' स्थितिसंहारकारण', शिव' भङ्गलमय', ककानां प्रापादीनां षोड़थानां सर्गकर' सर्ज्जकं देष' ये विदुः, ते तनु शरोर स्वक्कपावस्थानवित्रकरीम् पभिमानात्मिकां जड्ुः परित्यजयुः। ३१। आाकाशो ह्वि म्रह्मलिक्रम्। त' यदि न तग्रावेम गृद्वन्ति ना: किन्त्हिं स्थूलावरणरुपेग, तदा न भवेत् स सस्य दुःखापहर- ७८

६१८ वेदान्तसमम्वयः ।

णायेत्याह यदेति। यदा मानवा: आाकाश' चर्मप्रवत् वेष्टयिथ्यन्ति तदा देवम् अविज्वाय दुःखस्य पन्तः विनाशः भविष्यति किमितिशेष:। अविष्यतोति शिवसालनेमोच्चार्यम्। "एष आकाश आानन्दः" दूति

तत्तम्। प्रगपरालक्यानििद्भिपरममा समस्तात् काशत आ्रनन्द- तयेति पाकाश आ्रनन्दः ।

गतिर्ति डिविधा। पुनरावरन्पुनरावर्शमी च। अपनरावर्त्तनसाधिका गतिरं वोपनिषस

फिद्ा सेव मुख्या, तामेव विसरतः प्रदर्श्यान्या पनर्वदिकानुष्ठानपरार्णं तदानीन्तमानासुच्त

वसी विनिवर्सनाय। अपुनरावर्तनी गतिरपि दिविधा, भगवदशथ्यरस्भीगरुपा, भगवन्सस्भीम

रूपा च। कैचित् भगवत्सभ्भीगमप न बहमन्यन्त। ते पुनर्मामरूपादिक भदकर' सब्ये

परिहाय समव्तीतव्रह्मयि म केवलमविभारीन स्थिति किन्नर्ाि लयमेव प्रधयन्ति। यव यघ

ताटशी गतिकुाअभ्यते तब तत्र प्राप्यमापकादिस म्व्वदर्मनात् खरुपेकामेव न व्वेकषिन्नव्वव्यावन्स

िलोपी गौयत इति वरयमत्रधारयामः। तयाहि डादशे (१२) नामरूपादिमुक्ती जोवः "परात्पर

पद्धषसुपेति" "न वो ह तत् परम' ब्रह्म वेद ह्मव भर्वति" इति कधनात् मुक्तख परमपुरुष-

प्राप्ति: तजुभानेन च तत्व्वरुपता न कि तस्य विलीप साधयतः। वदसि चेत, समुद्रे नदीनामम्त-

गगनमत् दृष्टान्ततयोपन्यस्त, तन च तासा स्वतन्वास्तित्वविल्तीप, स यदि मुक्तेष्वभिपे ती न ख्म्,

हनहानिरुपपदेत। अवीवर्ते, अ्रममयी हि ममुद, अत्यना नदीमां तब प्रवेशे कुका

मेव अवति, न तु विनाश :; अपी सक्ये अ्रूपेश तासां तदापि सत्वात्। तटाघुपाधियोगा

दामीन बीडमविकत्वान्तराय स्र्स्य व तिरीधानसभृत्। यदि ग्वौकरीि नदाखुतामविलाश, तदा

मुतानां जीव पैतन्यानार्म सोडवश्त' सीकर्त्तज्ः। तषा सत्त भीतृात्' तदयस्थमेव तिहन। "ब्रह्म व भवति" दवव्ये कतारथल "भोता भीग्य' प्र रितारख मत्वा सव्े प्रीफ्त विविध मह्ममेतन्"

(१२।११) इतयथया विनियीगीतएव हि दप्पपरिहरः। "नात्य कुलैऽतअविड्व्वति" इति जीवतसस्य

शुकादिवत् पर्वाति: सूयंन, सुतरां वोगिनाविभत्तया सिवितस्य भरोरसख्वे्यपरीरत्व' युत्त

भवति (११२८६१३५। नयोदश (१३) यदत्त तस् पुनरस सिद्धान्तस्य दृढ़तामापाद्युति।

अश्यादिधमके परत्र्मणि प्रतिप्ठलामात भवत्वस्वाभयप्राप्तिः; यदि सदवस्थारया स्वादप्यापि

भदीपन्नभिववस्य मयसुपतिपते। उक्विरषा दर्शयतत पर त्माषणि प्रतिष्ठालामे न पुनर्मु कस्यीपखब्ये:

ृतस्य वा बिलीपी अर्वतति। अटार्विये (८) यत्र निष्कामानां गतिरुत्रा तत न कैषक

गतिवलौ।" ६१६

ब्रह्मभूतत्व' किन्तर्हि शरीरस प्यशरीरमभिमानशून्यतयोपवख ब्रह्मप्ररचयेव तेष प्राप

रवेशोक्रम् (५=प्र)। तासा विषयान्तरसम्वन्वशून्याना भगवस्खरुपरससम्भीगएव तात्पर्य्यम्। तत्

सभभोगकाले तमिमिन् विद्यमान निखिल दोषमलविरद्टित' प्रतिभाति। एकादशी (११) तदव

स्पष्टमुपलम्यते। विज्ञानभित्तुरप्याह (१३४९) "सुपुपत्युत्क्रान््यीरवस्थयीरपि बर्थात् जोवान्नेदे-

नव ब्रह्मज्ञेयमितयर्थः । कुतः ? व्यपदशात्-तदाप्यन्यीन्यभावलक्पास्य भेदस्य शुत्येव व्यपदिशा

दित्यईः। यघा तम्मित्रेव वहदारोयप्रकरणे सुषुप्ताधिकार 'तद्यथा प्रियया स्त्रिया सम्परिष्वक्ी

म वाह्य किशन वेद नान्तरम्, एवमेवाय पुरुष: प्राज्ञनात्मना सम्परिष्वक्री न वाह्य किञ्वन बैद

नासरम्' इति। उतकान्यधिकार च 'तद्यथानः सुसमाच्ितमुत्सर्ज्जद्यायादेवमेवाय" शारीर

आत्मा प्राज्ते नागमा शररेटमृतमर्दरारि इति। अरमयीवक्ाय: सुपनावतकान्ता च जौवनझणीः

स्ुट' रुपसेद उच्यत इति। अत चीतक्रान्तिशब्दो जौवस्य देदन्यागमानपरतया मीचादीनानपि ग्राहकः । मीचावस्थायामपि 'निरच्जन, परम' साम्यमुपैति' इति युतौ साम्यान्गतम्य भेदव्यप

देशः। 'ब्रह्मव सन् ब्रह्माप्येति' इवत्यु तावा के।व्वप्ययस्य भेदतन्तत्वाज् 'ब्रह्मव सन्' द्वति न त्यक्न देद्ायभिमान इवि प्राप्तगीगव्रह्मभाव पति चार्यः। अपीनरुत्राय विशेषणापदस्यैव गोगातीचित्या-

दिति। प्रतयावस्थायाच 'यत् प्रयनतप्रभिविशन्ति' इत्यादि युती कीषखङ्गयीरिव प्रवेष्टव्यप्रवेष्टी

मेंदीऽयगम्स दति।

"नन्व वगप सषप्ताविकीभावः तुरीये व ब्रम्मचिन्मानावशेषी साएडक्यादिसकलमृत्यन्तरैभ्यः

सेत्म्यसीति चंत्, उदाहृतयोव हदार गयकवाक्यीर विभागपरत्वस्यागत्या वत्रव्यतया तदकवाश्य खें- नेतर शुतेरपि तत्परत्वमेव धार्यते। तथाहि सुषुन्ी तावत् स्त्रीपुरुषरयोरिव मिछनौमय मन्जतीः स्पष्टविभागाभावेन जौवेरयीरविभारलक्षगा एकीभावः मुत्वीच्यते, सुषसी जीवम्य भीमपनरेन चित्तव्वत्तिसम्बन्धतः सूजविभागस्येय सत्वात्। तुरीये तु चित्तस्याव्यतवलयीन जीवस्ाप्यत्यन्तविन्द यात् ईश्वरोपाधेक्ष नित्यवत्तिमतीप व्यापाराभावेन प्रसुप्नत्वात् व्रद्मचैतन्ये च सर्ववविषयावभासन-

सुषुप्ततरीयशीर्यमवान्तरमूक्षमेदी शिष्य न विस्रणौय। तदतत् स्वयमाचार्य्यो वद्यतति-

'अविभागो वचनात्' (४।२।१६) दति सूव य।" इति।

यदिदमुत्त' तत् भगवत्सभोगरुपायागतेरन्र्भूस्म्। भगवदेश्वर्य्यसभभोगरपाया गतेरेवीप निषदि बाहुलेनीपवर्णनम्। परापरप्रकृतिक पर ब्रह्म निविध अाम्मेत्युच्यते। अपरया यदा ऋवविभत्ता सती परा परािन् सिष्ठति तदा सरपरससभोग उपजायते। व खेवमपरा विसुपा

६२० वेदान्तसमन्वय: ।

किन्तर्षि परारया विद्यमानसख्ा (६1प) सेन्येव भग्यरेगीपस्पयितव्या थ अपरा पुनर्भग-

वद्यय्यम्।अध्यात्ममविदैवञ् सर्व्वमेव तव्यामनभ सम् तनदचितेवोपासना विहिता।

तत्तजाय एवीपासमाया: फलम्। म हि परवितारमनाहत्य सिभात्षापासमा तत्फतस्।

सुतरा विद्यामाने परामनोऽजुअ्त सेि सर्व्वव तदनुविद्धमैव सर्व् ग्ाह्म्। समयविद्यायसौ

र्गातिसाधनत्वेनेव वाझया। वक्मामर्सया गतेर्गतिमदर्शंनमैय तात्पर्यम्। मथम (१) तावत् गतै-

लमुपन्यसाति ।मात्यम्ान पराता्रानपरिपुष'मतेबत्ल्लट्टायाः कारगम्। न हि भूतेषु

परातादर्भम' बिना तेष्वपराधस्य तिरीधान तज्जयथय सनभवत। मुतर्रा सद्ैव सव्वादी साध-

नीयम्। न खलु वत्रव्य कथ परातदमने सिद्धे भृतेः सम्बन्धरक्षणे पुनरियान् प्रयासः।

लक्षेI्र सिस्धे कः पुमनुद्धिमान् न परिहरति तदुपायग। यदात्रीपायीपेययीशिरसस्भी न

न्यान परिद्वारी मवैदपरिषार्य्यएव, अन्वयकैमान्यस्य व्यवधानात लचामिद्िरत व्याहन्ेत।

मगवदेभर्ध्रपेणापरा प्रक्रतिस्तद्धीभाSणपायिनीति तन्चिन् तया जौवस्य मस्वभो न व्यव

धागकः किमतकि भगवन्यावचततत्वस्य हतुः। "मोमते सव्ाम् काकान सह् मभ्रण्ा

विपित:" (२११' इव्यास्याः प्रपक परतहसे पत्तदशे (१५) व समण्त। अगमेवार्थः बीड़मे

हि। मगरदेम सभीगे कानी वर्पते, पक्ामम्य तत्सभोगः कुतोश्रीपतिक्रेत

नेदानें कासस्य विदामाजता दश्यने। माय कामी भगवदिक्ानिवीधी, साटश्त्वे तोनीक्यमेसी

पतिष्ठते। सति दौखन्ये मङ्गन्पानकपा प्रातिआत न मभवति। गबमे (रदशमे)

मत्यानुसारित्व सत्यानुसरमोनीशूनबन्ल्ं, तेन व विग्रद्ेन्न:करगे सइस्सय प्रमाव लितं

सत्य म

घ कामेन स्वैष्क्या पितलीकादिभि: सम्बन्ध एकनिंशे (२१)। तन्तकीकीचितमीगोऽप्यस्य न

कलुषीकरणाय "मनसतान् पथ्यन् रतते" (११२२) दति सतिन् अगवक्कत्िव चित्र ादिप्रत्यची

करगेन तस्यानन्दरूपलवात्। यद्येव' कथ सरम्कविरजम्कत्वमेदीऽत पष्ठे (६) दश्यते? कागस्

रज:संसष्टत्वात्। रजीऽन् क्रियाशालित्व न तु सालििन्य', सत्येन तपमा ब्रह्मच्यांमापसारितमम्

लवात्। विना हि क्रियाशलित्वं प्रचकन्नमां लोकारना नाभिव्यक्िः। रजोगन्शून्त्वात् शेषु न

खतन्क्रियाशालित्व' तेभ्यः खय परातेव निखिल प्रकटयतति।

उद्गीथोपासनायां सामीपासनायाच् परमात्मीपासन न साचात्सम्वन्वेन। ततएव देवलीक-

मनुष्यलीकाप्रिग्स्या: फलम्। न पुमः फलदावमिरपेच तत् अवितुमहति, अतः "यएष चन्रा-

दित्ये हिस्सय: पुरुषी ट्श्यत" (२:७) "यएष अन्तरच्चियि पुरुषी दृश्यते" (३८) इति सब तव

परमेननगविष्ठनमुचते। अवापि कामानुसारतः देवलीकान् मनुष्यलीकाम् नाप्रीन, पासक द्ूति

गतिवली। ६२१

सपदशे (१०) प्रीक्षम्। न ह्ि लोक्षानामियत्तास्षि। चननखीपासक्षानामतीलोकजीवन- ग्रोगमलामुशदुद्ननया। पहादशे (१८) विवणीत्येतदेव। ऊनविंग्रे (१८) बिंगे ( २०)

एकिंशे (२१) अर्चिरादिगतिः, अनावा्तिः, ब्रम्मपामतिश्व। दिहाज्ीवीत्क्रमकाली प्रथममर्चिष

मेदावलम्बा स उतकमते। आदित्यमंडलात् प्रसताच्िक दतासु गाडीष प्रविष्ट तिष्ठवि,

सुक्षरां रातावपि न सदभाव:। ममस्तुष्यया चिप्रगत्या रश्मिमा्गण सोडयमाित्यमागक्कति।

तब विदुषां मूर्ईन्यनाडीविनि:सतानं बझ्मलीकप्रवेशे बारमस नाविदुर्षा नाद्मरविनिसतानो,

तेषां तच गतिरीधी भवति। भर्चिष: भफ्र: प्रतापण, शुक्कपचात् उत्तरायणवरमजास्तान्,

तेस्य: संवत्सर, संवत्सरात् आदित्यम्, आदित्यात् चन्द्रमसं, चन्द्रमसी विद्युत' प्रतिपद्यन्त दव्य

क्रम्, तत् कथ चिप्रगत्या प्रथममेवादित्यप्राप्तिरित्युततिः । हथ्यमामादादित्यमख्सादूय देवलोकाः,

पधथ् मनुप्यलीकाः। ये पुनव्र झलीक गच्कन्ति से तन्नगलादूद्व प्रयान्ति। संबत्सराननर

योऽसावादित्य उक्रः, स आदित्यलीयः, म तवाहोराचे परिवर्सेते, निरन्तरव्यीतिःपूर्षत्वात्।

अतएनाह तत्तिरीयब्राह्मणे-"माकमारीह सह यतमानेन सूर्य्यं गच्कतात् परमे ब्ोमन" (३

१३) दूति। 'नासयाहीराप लीकमापृतः" (२।११।८) इति। ये पुमरादित्मगइलडारात्

प्रत्याख्यातास्वेऽविदुषः । सतसे धम', धुमात् रातरि', शावेः कृणापन कणापचात् दचिणायन-

षगमासान : नेभ्य: पिमलीक, पितलोकाम् आकाश्म, चाकाभात् चन्द्रमस' प्रतिपद्यन्े।

विदुषा गती आदित्यात् चन्द्रमस चन्द्रमसः विद्यात' ते गच्कन्ति, भव पुनरविदुर्षा चन्द्रमस एव

निवृत्ति:। "एतदै स्वर्गम्य द्वार' यशन्द्रमाः" इति अवखात् तती निद्वस्ि्तअ्लीकाप्रबैभात्।

ब्रहमली कगमने न ततः पनरावत्तिरभवति, सदन्ययावत्ति:। अर्थ्विरादिगतिविषयेऽव्वाचीमामा सिडान्स

आकरे प्रोक्तः। शुक्रकवमागतिप्रदर्भनार्थकैषिति योगाचार्य्यस्य। देवपितसम्पकीणा अहोरावि-

प्रभृतय दति व्राह्मणाज्जञातव्यम्! पञ्चाभ्रिदर्शनम, अरणतास, तपः, ब्रह्मचर्य् प्रथमायाः,

अग्रिष्टीवादिवैदिक कर्म, वापीसड़ागारामादिकरणठ् दितौताया गतेहेतः। सप्रमे () तमेवे

निर्हिख, अट्टमे (८) गतेर्हवेतीश हेतु दर्शयति। अ्रहालोके जौवव्रहगीमकायातपयीरिव खरूपस्थ

तथा स्थितिशतुरथ (४)। तदन्यम ज्वानानुरुप' समुयइणम्। सस्याध्चिनायत्वे््वपि् रौरतया

भासमानत्वम्। चष्टाविंगे (२८)स्य प्रपख्नः ।

घटटाविंग्ेन हाविंभस्य च (२२) मेलमात् परलीकतरवमिव प्रतिभाति। चच्तुरादीनीन्द्रियाथि

नीवाषिठानेन न केवल क्रियावन्ति किन्सु तद्छूतानि। अतस्तच्कतितया तान्यव्यय (३।५८प)

परिग्टहीतामि, चत्र तु तेजीवयवतया, तेजोषि शत्यपरनाम। म्रयाणकामी तेषा जोवेनेकोभावः, सम्तिमत्रव तेषां स्थितिः, भोगकाले मनोषपेद्याभिव्यसि:। मनसेव भोग्यजात पथान् स रमतै।

६२२ वेदान्तसमन्वयः । [११श भ।

प्रयाता प्रनर्विद्याकस पूर्व्वप्रश्वासमन्वितः प्रयाति, सुतरी भोगस् व तदमुरूपत्वम्। यव तु काया-

तपयोरिव जीवव्रह्मणीरेकतर वासस मनसा भीगा, यत्र पुनरकीभावस्तन्न परात्मप्रेरयायेव सव्

विधा चैश्। ये पुनर्न मुसुचव: किर्न्ताई पार्थिवभीगेष्वासत्ताः प्रजाकामा वा (११।६) तेषां वीन

येन कमोगा यो यी भीग उपतिष्ठते तत्तत्कमवसाने पुनसत्तम्ोगसाधनकर्मासच्चयार्थ मनस्दनु

रूप शरीरग्रहया करोति। पृथिवी कमेभमिधन्द्रमा भोगभमिरित्येव' कर्मभमेभोगभूमेय भेद

संसाध्य प्रथिव्याधन्द्रमस' चन्द्रमसः पृथिशैं प्रतिपद्यन्े त इत्ययमीपनिषदः सिद्धान्तः। पृथिवी

मनुष्यलीकश्नन्द्रमा देवलीकः। संहितार्या व्राह्मरी च यथा मनुष्यलीकाना देवलीकानाश्रा

संगव्येयत्वं दृश्यते तथोपनिषर्द्यप। सुतर्शं "लोकान् प्रत्य त्थायिनसएवमवानपरिव ्तम्से (११२)"

दत्यवत्यलीकारनिति पद प्रयागोपवोगिनां तत्तल्वोकानामर्मंशय बहत्वमेव व्यनत्ति। "तय इह

रमशीयचरणा अभ्यासीह यत् ने रमीयां योमिमापवयेरन्" "अभ भृत्वा मेघीभवति मेघीभृत्वा

प्रवर्षति" दत्यादि च मनुषलीकानामकुंख्य यत्वात् "यर्दतेह तदमुन यदमत तदमवह। मत्ी: स

मृत्य माप्नीति यद्ह नानेव पशयति ।" (५।५) दति प्रतिभानात् सव्वे षु लीकैष यती यती जोवी

यन य गच्कति तत्र तन पूव्वामुख्य सर्वमसीति पदर्शनाय पृथिव्यनुरूप' वर्गन न गििषये

कापि विचिकिनसा वदान्सवाकयादपतियते। 'प्रवर्षति' दवत्यनन्तरमिहशब्द: पृथिवीलोकमपेक्षा

अतएव हि वहदारखके "प्रष्टेः पुथिवौं प्राप्यान्न भवन्ति" इति। वर्षगणाजन्तरमपि यम् परतेः

पूव्वामुरुपतनुमत्विः साक्षात्कार: क्रचित् क्वचित् घटते सक्तु मुक्ानो सेककया रुपपरिग्रह द्ति

वेदान्तकतान्तानुरुपमिति मन्तव्यम्। ये पुनराधिकारिकार्यां साचातकारे भगवत्साच्षात्कार दूनि मन्यन्ते तरिदमवश्वम्वौकर्त्तव्य यत् तेर्व्वप परात्मनिरपेचरूपपरिग्रह्ी न जातु समावति। पा

मुत्तानाष्चानन्याधिपतित्वन्तु पराम्मानमुद्दिश्य कघयति वैदान्तवादिनः, यती जौवमात्रार्ण्ा प्राश्त

नानालिद्गितम्थितिन कुत्रापि तत्समता। कथ' तेरषा कवचित् साचात्कारदानमिदि प्रश्नम्यीत्तर

परात्मप्रेरणापेक्ष तदित्येदपि यदुक्त तह्द्रयति। अविभक्वतयाव्थिताना तथेवातन्यादिर्भावान भव दूति विशेष: । "तत् पुरषोऽमानव : " २१।२) उ त्येषा वैद्युततनुम्वात्ा ुपयं त्या,र "ुरुषी मानस:" दृत्यषा पुमरूपवत्वाया सिङ्गम्। बरधुनातन' ताड़ितप्रवाहया प्रतिक्कविप्रतिफलन

मुदूरदेशे रहस्यमिदमुद्दाटयति मुकाना वैद्युत्रूपपरिग्रहम्य। प्रस्थितानामेवमेव लीकलीकान्तर.

भमण' सिद्ध भर्वात।

पुत्र षणादिक परिषाय यद्यपि मौच्षमिरता ब्रह्मगयेव मनीभिवेशितवन्तः, सर्थापि नैव

मन्तव्यम् यत् संहितासमयीचिततत्तदेषणानि यथावत् वेदान्ते परिग्ह्ीतानि, यती लच्ष पुनरतामि

भिन्नान्यासन्। चतुर्किशे (२४) लोकचयजयसाधनमुक्तम्। पुत्नर मनुषालीकः, अग्रिष्टीचा

१.प्र ब1 ] गतिवलली। ६२३

दिना पितलोकः, विद्यया देवलीकी जैसव्यः। दश्यते वेदान्ते पुचरस्य वेदरूपित्वम्। वेदविस्तारस्य

विकदी माभृ दवि वैदान्तिकसमये पुत्राकाङ्गा। पिवाऽपरिसमापस्य पुत्र प समापनेन मनुष्य-

लीकजयः सिद्धति। प्रयातु: पितु: पुत प्रविष्टाः प्राशाः पृथिव्यादिभ्यस्तम्तिन् पुनः प्रवेशकाले दवशत्तिसम्पभ्नास्त प्रविभन्ति, सर्व्वभूतानि च तमवन्ति, मापरेषां दुःखे: किन्र् पुरेः संग्नेषी

भवति तस्पेति मनुषालीकजयः। पच्चविंभे (२५) यम्साधनेव्यस्विरिलीकजयोक्ति: संहितासिद्व

पद्धतिमतिक्रामति। एमन्यवापि। भाकर विद्यावन्ाच्च यद्यदुत्त' तेनेव श्िष्टस्य विशेषव्याख्यान

भवतीत्यल पञ्नवितेन।

जीवामज्ां जौवस्य (१२) पंस्वम्तीलनपुंसकत्व' मात्मगत किन्तर्हि दैहगतमिति यदुक्र

तद्द नरितानामा मनां पुंरवादिभेद वार्यति न पुमर्गुगगतवेषग्यम्। सत्तु सिद्धे पुनरेकात्मतवे तिरोधत्त। करमभिर्देहम्य रपादिषु बीडसी भेद उपतिष्ठते स पुनरिह नित्यप्रत्यचः। दुर्ज्जाती

यामां सदाचारदेहस्यीच्चवंशीयानामनुरुपत्व ेवीभ्ववंशीयानामसदा च् रो दर्व तियाना ेहपडी

मत्व' मनीऽमुख्य ताटक् परिवर्न दर्शर्यात। जन्मकाले यद्ग गेरावती देही भूमावाविरेति तेषा स्फर्चिः क्रियागशैय् तैरन्येर्षा नवनदथीगीडपि प्रत्यक् एव। "यर्द्वेष तदमुच्" द्वति श्रीत-

न्यादिर्षा परचापि विनियोग: ।

तत्त्ववललौ।

१। पूवेतुकेतुर्ृारुगय पास तछह पितोवाच प्वेत- केतो वस ब्रह्मचर्य् न वै सोम्याऽस्त्कुलीनोऽनुनूच्य ब्रह्मबन्धुरिव भवतौति। स इ द्वादशवर्ष उपेत्य चतुर्व्विएशतिवर्षः सर्व्वान् वेदानधोत्य महामना अनूचानमानी स्तब्ध एयाय तछह पितोवाच श्वेतकेतो यन्रु सोम्येद महामना अनूचान- मानौ सब्धोऽस्युत तमादेशमप्राच्यः । वज्जोभिरेकादथभिर्यद्यदुश्क तत्सर्व्वमस्यां वक्ां सूत्रेगेवेन सम्बरद्ध

सर्व्वस्योज्जवः। उभूतानां पुनर्न खतन्वसत्ता। प्रथापि स्तन्त्रतरैय सर्व्वैस्तानि परिगच्चन्ते। परिग्रहगमिद सन्तिविजुश्भिततत्ष वक्तं शक्यते। तथा सति सर्ब्वोच्केदएव प्रसज्येत। अ्रस्िन् विषये को वा वेदान्तस्य सिद्धान्तः वह्मनामस्यां तद्वाकौरिव विषदीभविषतति। अतः प्रथममेव तद्दक्ुमारभत प्ाख्यायिकापदेशेन। १। इ ऐतिह्ये। अरुपेरपत्यम् भारुपीय: खेतकेतु: आ्ररास बभूव। तं पुनः पिता चारुषि: उवाच-हे खेतकेतो ब्रह्मचर्य' वस। है सोम्य, प्रस्मत्कुलतोन: अ्रस्माक कुले समुत्पत्नः अनुनूच् बनधोत्य ब्रह्मवन्धु :- ब्राह्मगानाम् बन्धून् व्यपदिशति न सय ब्राह्मपव्टत्त :- ५व भवति इति। स पुनः द्ादशवर्षः तडयस्कः सन् उपेत्य गुरुकुले यावत् चतुर्ति्वि- तिवर्षः बभूव तावत् सर्व्वान् वेदान् पधीत्य महामना :- महत्

११म थ : ] सत्ववलौ। ६२५

येमाश्रुतए श्रुत' भवत्यमत' मतमविन्नात विन्रात- मिति कथ नु भगवः स आदेशो भवतीति। यथा सोम्यकेन मृतपिराडेन सव्वें मृरमय विन्वात स्यात् वाचारम्षग विकारो नामधय मृत्तिकेत्येव सत्यम्। गम्मोर मनः अस्य इति गाभीययय ताटृशमालान' दर्शयमान :- अनूचानमानी अध्ययनाभिमानयुत्त: स्तब्धः अविनौतः एयाय ग्टहम् भ्रगतवान्। तं खेतकेतु हि पिता उवाच-हे खेतकेतो, हे सोभ्य, यत् नु इद' महामना अनूचानमानी स्तब्धः असि, उत अपि तम् आ्दिशम् आ्रचार्य्यम् अप्राच्य: पृष्टवान् श्सि ; येन आदेशेन अश्ुत' ख्रुत', श्रमत'-अतर्कित' मत-तर्कितम्, अप्रात भ्ात भवति? इति। खंतकेतुराह-हे भगवः भगवन्, कथ नुस आदेश: भवति? इति। पिताह-है सोम्य, यथा एकेन मृत्पिएडेन कारगेन सर्व्व सरामयं मृद्विकारजात' कार्यय विज्ञात स्यात्; एवं स आदेशो भवतीति परेणान्वयः । तत्र हेतु :- वाचारभ्षण-वाचा आरभ्यते उत्थाप्यते (८१४) उपादानादुङगयते यत तत् नामधेय' नाम-रुपेग।भिव्यक्र घटशरावादि-विकार: कार्य्यम्; मृत्तिका दति एव नामधेय' सत्य -सन्मूलकम् अवान्तरकारण विकारजातव्यापित्वात्। "नामरूपे सत्यम्" (८।१४) दत्युक्तत्वात्, "ते यदन्तरा तङ्रह्म" (३।१६) दति च ब्रह्मणि तयो: सत्त्वात् कार्य्याएवान्तरकारणानि च नानृतानि तत्- सत्तया तेषां सत्तावत्वात्, कार्य्यकारणयोरनन्यत्वाच्च (२११४)। घटशरावाद्याकारा: मानवकल्पनासस्भूता अतएव तेऽवृता इति न वक्नं शक्यते, प्रक्ृती तेषामसत्वे तदनुक्कतिरेव कुतः स्यात्। जगति विविधनामरूपसत्निवेशो यथा साक्षात्परमात्मनोद्गयते, मानवक्कते तस्िन् तथैव तत्प्रेरणाया: साम्त्राज्यम्। घटशरावादि नामधेय वाचाऽडरभ्यत दूति कथमुक्तमिति जिन्नासायां-वाक्सामान्यतया घट-

६२६ वैदान्तसमन्वय: ।

यथा सोम्यैकेन लोइमचिना सव्वें लोइमयं विद्वात स्याद्दाचारस्भग' विकारी नामधेय लोहमित्येव सत्यम्। यथा सोम्येकेन नखनिककन्तनेन सव्वें कार्षायस विन्नातय स्याद्ाचारम्भग विकारी नामधय कष्णायस- मित्ये व सत्यम् एवए सोम्य स आदेशोभवतीति। न वै नून भगवन्तस्तएतदवैदिषुर्यद्यतदवैदिष्यन् कथ मे नावकान्निति भगवाछ्स्वेवमेतङ्रवीत्विति तथा सोमोति होवाच।

शरावाद्याकारा नामधयानि मानसे तिष्ठन्ति, तएवीपादानयोगेन वह्नि: सन्निवेश्यन्त दत्युत्तरम्। मृत्तिकाहिरएाद्यवान्तरकारणान्यु- पादानसंजकानि नामरूपतया परे ब्रह्मणि तिष्ठन्ति, तान्येव जीवात्मनि तैन प्रत्यवभासितानि वैचित्रामातरन्वन्ति। तद्वैचितरानुसरगेनावान्तर- कारणानां घटशरावादिरूपेणोद्वावन जीवेन नामरूपगो: सत्यत्वात् सत्यमेव। खय श्रुतिरेष सिद्धान्तमिम' प्रतिपादयिष्यति। किमिद नाम रुपञ्च यद्ह्मगि सष्टादी तिष्ठति। सर्व्वानुभुवोऽनुभवी यडम जीवहृदि वाचोपलभ्यमानस्तद्यीगेन ते वहिः प्रकटीभवतः। हे सोम्य, यथा एकेन लोहमगिना सुवर्पिएडेन-"लोहीडस्त्री शस्त्रके लोहे जोङ्गके सर्व्वतैजसे" "सव्वें स्यात् तैजसं लोहम्" दति खर्गरजतादिवाचकतया सुवगं कवष्णायसस्य पश्चादुल्नेखात्-सर्व्व लोहमय' सुवणविकारजात' कार्य् विद्वात स्यात्। समानभन्यत्। है सो्य, यथा एकेन नखनिक्वन्तनन-तद्पलच्तितेन कष्णायस- पिणडेन कारणीन-सव्वं आणाय्रम कष्णायसविकारजात' कार्यं विभ्रात स्वात्, समानमन्यत्। हे सोभ्य, एवं स आ्देशः उपदेशः भवति इति। खेतकेतुराह-न वे नून' ते भगवन्तः-मम आचार्य्या :- एतत्

१२म प । ] तत्ववली। ६२७

२। तेषां खल्वेषां भूतानां वौरयेव वोजानि भव- न्याएडन जीवजमुब्रिज्जमिति। सैय देवतैक्षत हन्ताहमिमासिस्रो देवता अनेन जीवेनात्मनाऽनुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवागीति। तासां विवृत विवृतमेकैकां करवागीति सेयं देवते-

अवेदिषुः । यदि हि एतत् ते अ्रवेदिथ्यन् कथ मे मह्य न प्रवच्यन् दति। भगवान् त्वम् एवं दृष्टान्तानुरुपेण एतत् व्रवौतु दति। पिता उवाच-हे सोम्य, तथा शस्तु इति। २। तेजोऽबन्नानां त्याणां स्टिप्रदर्शनानन्तर (नट) जीव- सम्बन्धप्रदर्शनाय तौ व वौजानि प्राणिनामाह तेषामिति। तेषां प्रसिद्वानां गतिप्रकरणे निर्हिष्टानाम् एषां प्रत्यक्षाणां भूतानां प्रागिनां तेजोऽबन्रवत् वीणि एव वौजानि भवन्ति-अएडज', जीवजम, उद्वि- ज्जम् पति। पच्यादय: अएडात्, पशादय: जीवात्, वक्षादय: उद्विदः स्थावरात्। वोजानीत्युत्तर्माहालासिद' यत् पच्तादिषु सर्व्तेषु वीज-

जीवरूपेण भूमेदरूपेण चाविभवन्ति ते, ततस्तेषां तत्तज्जत्वम्। सा दूय देवता सदाख्या ऐक्षत पर्य्यालोचयत, इन्त-वाक्यारसे -प्रहम्-'तदाममानमवेदह' ब्रझ्मास्ीति'-अनेन जीवेन आत्मना खात्मस्थेन दमा: तेजोऽबबरूपा: तिस्त्रः देवता :- कमा-अनुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि विस्पष्टमाकरवाणि। तेजोऽबब्रानां तदा शक्ति- तयासीत् स्थितिः, सुतरां तेभ्यो नामरूपाभिव्यत्निर्जीवचेतन्येन सह प्रविष्टया परात्मदेवतया वदति यतिः साम्मनोडविक्रियत्वात् विक्रिया- धोनपरापरातमशक्रियोगात्। तेजोऽबबरूपा ह्वपरा, जौवः परा। परापरातमशक्तिरिति भेया तत्प्रक्कतितया प्रसिद्दा। तासां वेजोऽबन्रदेवतानाम् एकेकां विव्ृत त्रिव्ृत'-"एकेका

६२८ वैदान्तसमन्वयः ।

मासिस्त्रो देवता अनेनैव जीवेनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरोत्। तासां तिव्ृतं तिव्टतमेकेकमकरोद्यथा नु खलु सोमेा- तास्तिस्रो देवतास्त्रिष्टत्चिवृदेकेका भवति तन्मे विजानी- हीति। १-४। यद्ग्नेरोहित रूप तेजसस्द्रूप यच्कुक्क तदपां

देवतां डिधा द्विधा विभज्य पुनरेकैक भाग द्रिधा द्विधा कत्वा तदितरभागयोनितिप्य व्रिव्ृत्करणम्"-इति नियमस्तु काल्पनिकः कुत कुत्रचित् केषाच्विदुद्गतानामाधिक्दर्शनात्-करवाणि इति सा दय देवता अनेन जीवेन आतना इमाः तिस्त्रः देवता :- कमा- अनुप्रविश्य व्याकरोत् विस्पष्टोक्कतवती। तासाम् एकेकां देवतां तिव्टत विव्टत सा अकरीत्। हे सोम्य, यथा मु खलु दमग: तिस्त्र: देवताः एकेका चिह्ृत् चिव्ृत् भर्वत तत् मे-निगदतो मम-विजानीहि विस्पष्टमवधारय। तिव्त्करगा स्रुतिसिद्व न तु पञ्चीकरणमतएवाह विज्ञानभित्तु :- "यत्तु पञ्च कत- भूतैभ्यो ब्रह्माएडादिस्टष्टिरिति प्रलपनमाधुनिकानां तदप्रामाणिकम्। महाभूतैभ्योऽपञ्चोक्मत्एव तुत्पत्तिसवात् ्यावा ्चति ध्येयम्। यापि तैः पञ्नीकरणे व्यवस्था कल्पिता अईएकस्य भूतस्य अपराई' च सप्तभागैर्भूतचतुष्टयस्येत्येव' मिलित' मिलित पञ्चोक्कत' भवतीति साप्यप्रामाणिकी व्यभिचरिता च सुवर्गादी तैजसे तैलादी

(२।४12०) ।" दूति। अग्ने: यत् रोहित लोहित रूप तत् तेजसः रूप, यत् शुक्क रूप तत् भपां रूपम्, यत् कृष्णं रूप' तत् अभ्रस्य रूपम्। रूपेशैवा- ग्नेरम्नित्वं, तस्य रूपस्य चाभिव्यत्िस्तेजोडबव्ात्, सुतराम्-भग्न:

तत्ववलौ। ६२६

यत् कषां तदन्नस्यापागादग्नेरग्नित्वं वाचारमग' विकारो नामधैय तीगि रूपागीत्यव सत्यम्।

वाचा आरभ्यते अग्निरिति नामधेय' यत् तत् विकार: कार्य तौषि रूपाणि लोह्ितादीनि इत्येव अ्रभिव्यतं रूप' सत्य सम्मूलकम्। तेजः प्रभृतिषु लोहितादिक' रूप विद्यते, तस्य सब्रिवेभविशेषोऽम्निरित्या- ख्यायते। एतदाख्यान' यदपि न मिथ्या तथापि रूप' बिना तस्य सामान्यवागाकारेण विद्यमानताऽडसीत्; रूपयोगादेवाग्निरिति विशे- षाख्या। "अ्रजामेकां लोहितशक्ऊष्णाम्" (८१५); "देवात्म- शत्रि' खगुगैर्निगूढ़ाम्" (१२।११); "स्ाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च" (६।११) इत्यादि (२।१।३०) स्ुतत्वात् "तदैक्षत" इृत्यन्न ज्वानक्रिया "तत्तेजोऽसजत" (८८) दत्यत्न बलक्रिया। कथम् "तदालान' स्वयमकुरुत" (८६) दति ? पातशत्तिप्रकाशात् सष्टेः। तेजो हि बल- क्रियेत्याधुनिकानामप्यत्र सम्परतिरस्ति। तेजस आपः, अङ्मोडन्रं व्रीहि- यवादीति वचनं प्रत्यक्षमूलकम्। सर्व्वत्रैषाजाया लोहितशुक्रक्वष्णाया: प्रक्कतेरभिव्यक्तिः; सन्म लकमित्युक्तिस्तु तच्कत्ितया। सष्टिप्रक्रमे कुत्रा- प्याकाशः कुत्रापि प्राणः कुतापि तेजः कुताष्यन इत्यनियतक्रमदर्शनात्् "क्रमस्यानियतत्वात्" (५७३ष) इति यदत तवानियतत्वे कि वोज तच्चिम्तनोयम्। "पाकाशो वे नाम नामरूपयोनिर्व्वहिता" (३१८) दत्यत् नौरूपत्वाड्गह्नाण आकाशतवं निर्हिष्ट तस्यैव जगद्विधायिन्यास्त- च्छत्ते:, सुतरां तस्या: प्रथमाभिव्यत्तेत्र हणोडविभक्कत्वसूचनाय "आममन आकाशः" (८४) दृत्युक्तिः, "आकाशद्ायुः" इत्यन प्राणस्य "एतस्ा- ज्जायतेप्राणो मनः" (८३) इत्यादयमुरूपस्य। एवमुद्ूतक्रियाशकः 'तेजः'; ततोऽप्युभूतत्वे" धम्त :- तेजसोऽबुद्धवनस्य पूर्व्वरूपम्। भाधु- मिका अप्येव गतेस्तेजसस्तेजसी रश्मिताड़ितादीनां करमोक्ेद वर्षयन्ति।

६३० वैदान्तसमन्यय: ।

यदादित्यस्य रोहितए रूप तेजसस्तद्रूप' यच्छुक्र तदपां यत् कष्णं तदन्रस्यापागादादित्यादादित्यत्वं वाचा- रक्षण विकारो नामधैयं तीगि रूपागोत्येव सत्यम्। यच्चन्द्रमसो रोहितए रूप तेजससतद्ूप यष्कुक्त तदपां यत् कृष्ण' तदन्नस्यापागाच्चन्द्राच्चन्द्रत्वं वाचारम्भगं विकारो नामधय वीगि रूपागीत्येव सत्यम्। यदिदुतो रोहितथ् रूप तेजससतद्रूपं यच्ुक तदपां यत् कषां तदन्नस्यापागाद्ियुतोविद्युत्त्वं वाचारम्भग विकारो नामधय तीगिरूपागीत्येव सत्यम्। एतदस्म वै तद्विद्वाछस आहः पूर्व्वे महाशाला महा- श्ोचिया न नोऽदा कश्चनाशुतममतमविज्ञातमुदाहरिष्य- तीति ह्येभ्यो विदाञ्जक्र: । यटु रोहितमिवाभृदिति तेजसस्तट्रूपमिति तद्विदा-

यदादित्यस्येत्यादि समानम् । यज्तन्द्रमस इत्यादि समानम्। यद्विद्युत इत्यादि समानम्। तत् एतत्-एकस्मिन् विज्वाते सव्वं बिन्वात भवतीति वचन'- विद्वांस: विदितवन्तः पूर्व्वे प्राचौना: महाशाना: महात्ोिया: आाहः स किल-पद ददानीं नः अ्स्ाक' कुले कश्न प्रश्न तम् अ्रमतम् अविभ्वात' न उदाहरिष्यति-एकस्रिम् विज्वाते सर्व्वविज्ञानात्- दूति। कथमेवमुक्तवन्तः ? हि यम्मात् एभ्य: दृष्टान्तेभ्य :- एकविज्ञा- नेन सर्व्वविज्ञान-विदांचक्र: ज्ञातवन्तः । कतिपयेभ्यी दृष्टान्ते्य: कथ' सळ्ं या त मत' विज्वातमभूदिति दर्भयति-रोह्ितम् दव अभूत् द्ति यत् तत् तेजसः रूपम् इति तत्

तत्ववसौ। ६२१

सक्रः यटु शुक्कमिवाभूदित्यपाए रूपमति तदिदास्क्रु- यंदुक्वषामिवाभूदित्यन्नस्य रूपमिति तद्दिदास्रक्र: । यदविन्ञातमेवाभूदित्येताषामेव देवतानाथ समास द्ूति तदिदाञ्जक्र यथा नु खलु सोम्मास्तिस्त्री देवता: पुरुष प्राप्य चिवृतनन्निवदेकेका भवति तन्मे विजानी- होति। १-७।

अन्नमशित तेधा विधौयते तस्य यः स्थविष्ठो धातु- स्तत् पुरीष भवति यो मध्यमस्तन्मांसं योऽगिष्ठ- स्न्मनः ।

ते विदानक्रुः ; शक्कम् द्वव अभूत् इति यत् तत् भ्रपां रूपम् द्वति ते विदाचकर:, क्वष्णम् दव अ्र्भूत् द्वति यत् तत् अब्नस्य रूपम् द्ति ते विदाशक्र:। यत् पुनः पविज्ञातम् एव अभूत् इति तत् एतासाम् एव देवतानां तेजाऽबन्नानां समासः समुदाय: इति ते विदां चक्रः। है सोम्य, यथा नु खलु इमा: तिस्त्रः देवता: पुरुष प्राप्य एकका तिव्टत् चिव्ृत् भवति, तत् मे मम-गदत :- विजानीहि विस्पष्टमवधारय। अशित भुक्म् अब त्रंधा विधोयते। तस्य अ्रन्नस्य यः स्वविष्ठः स्थूलतमः धातु: वस्तु तंशः, तत् पुरीष भवति, यो मध्यमः धातुः तत् मांस भवति, यः परणिष्ठः प्रणुतमः सूक्षतमः धातुः तत् मनः भवति। भत् भाष्यकार श्रह-"अन्नोपचितत्वात् मनसी भौतिकत्वमेव। न वैशेषिकतन्त्रोत्र लक्षण नित्यं निरवयवञ्चेति मद्ते। यदपि 'मनो- जस्य दैवं चक्षुः' इति वत्यति तदपि न नित्यत्वापेक्षया किन्तहि सूक्ष- व्यवहितविप्रक्वष्टादिसर्व्वेन्द्रियविषयव्यापकत्वापेच्चया। यच्चान्ये न्द्रिया- पेक्षया नित्यलं तदप्यापेत्िकमेवेति वच्चामः 'सदेकमेवाद्दितीयम्'

६३२ वैदान्ससमन्वयः ।

भाप: पौतास्ेधा विधौयन्त तासां यः स्थविष्ठो धातुस्तन्मूवं भवति यो मध्यमस्तल्लोहित योऽगिष्ठः स प्रायः ।

दूति प्तेः" इति। दैहिकधातूनामुपचयेनापचयेन च वास्नःप्राणारना सामर्थ्योपचयापचयौ भवत इति न तेषामनित्यत्वं किन्वातमन्यवरुद्दक्रिय- त्वमेव दर्शयति। प्रयाणकालेऽप्येवमेव भवत्यथापि तैः सह जीवात्मनो गतिरुपनिषद्युत्ता। तेजोऽबम्रानां सूक्षतमावस्था शक्तिमात्रतयाऽव- गन्तव्या, अतएव हि "न द्रष्टुट्टष्टेविपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वात्" (५८पट) इत्यादुत्तम्। एवमेवहि वैशेषिकतन्त्रोत्र' लक्षण' समन्नस भ्वत। "सदैकमेवाद्वितीयम्" इति श्रुतिस्तु भक्षिशक्तिमतोरमेंदेनैव सिद्धति। प्रक्वती सर्व्वत्र ज्ञानबलक्रिया विद्यते, जोवे तत्संक्रमणेन तस्य ज्ञानबलयो रूपचयोऽसंक्रमणी पुनरपचय दति न कोऽपि विरोध: । अब्रान्मनसो बलोपचयापचयौ तदेव दर्शयतः। तेजोऽबन्नानां देवत्ो- क्रेरिदमेव मूलम्। एवमन्यत। अतेद' तत्त्व विशेषती विवेक्व्यम् वाझनःप्रागैर्जीवस्य कत्स्त्नत्वं (८१३) ते पुनस्तस्यान्नानि तन्मयव सः (७११) ; मनसा पुनस्तस्य विशेषेरीकत्वक्न (७१०) सुतवां तेजज दवेषु जीवानुप्रवेशस्तत्सूक्षतमांश्ैक्व तस्यैकत्वन्न सिद्धति। हिनजनात् प्राक् तेषामात्मन्याक्नव् परातन्यविभागेन स्थितिरासीत् (८।१११२) (३५)। विभजनञ्न तेषांमाएडक्योपनिषत्कयितया प्रक्रिययोपरि- ष्टादध्यायप्रपूर्त्यवसाने व्याख्यातया वेदितव्यम्। तन्र ये सव्वानुभुवः कव्यागानुभवा उच्चन्ते तएव स्थूलसूक्षविषयाणामुद्गावयितारः।

मनःप्रागादोनां विभजनमत्र न तेषां हेयत्वं दर्शयति। आपः पीता: वेधा विधोयन्ते। तासाम् चपां यः स्थविष्ठः धातुः तत् मूवं भवति, यः मध्यमः धातु: तत् लोहित शोषित भवति, यः पगिष्ठः धातु: स प्रायः भवतति।

तत्त्ववलौ। ६३३

तेजोडशित वेधा विधौयते तस्य यः स्थविष्ठो धातु- सदस्थि यो मध्यमः स मज्जा योऽगिष्ठः सा वाक्।

अन्नमय हि सोमा मन आपोमयः प्रागस्तेजोमयो वागिति भूय एव मा भगवान् विच्वापयत्विति तथा सोमति होवाच। १-४।

दधु: सोमा मध्यमानस्य योऽगिमा स ऊर्ड: समुदी- षति तत् सर्पिभवति।

एवमेव खलु सोम्यान्नस्याध्वमानस्य योडगिमा स ऊर्द्ध: ममुदीषति तन्मनो भवति।

तेज :- तैलष्टतादि-अशित वेधा विधीयते। तस्य तेजसः यः स्थविष्ठः धातु: तत् अस्थि भवति, यः मध्यमः घातुः स मज्जा-नान्तः पुंसि -- पस्थ्यन्तर्गतस्रे हः भवति, यः अणिष्ठः धातुः सा वाक् भवति। हे सोम्य, अब्रमय हि मनः, आपोमयः प्रागः, तेजोमयौ वाक् दूति। खेतकेतुराह-भूयएव मा मां विन्तापयतु भगवान् दति। है सोम्य, तथा प्रस्तु दूति पुनः पिता उवाच।

तद्यथा, कुड़वपरिमितखनिजाङ्गारादुन्म तां बल तत्परिमितदभलच्ष- गुशितगुरुभारमुद्दह्ृति भूमेरुद्ध पादान्तरप्रमागम्। मानसथक्रेः प्राणभत्षारवाकशप्रेश्व प्रभूतबलमन्नादिभ्य उद्गयते कथ तदेव दर्भयति दध् दति। हे सोमा, मथ्यमानस्य दघ्र: यः अ्रिमा स ऊर्द्डः ऊर्द्ठ- गतः समुदीषति सम्यगुद्गच्कति, तत् सर्पिः भवति। एवम् एव खलु, हे सोम्य, अश्यमानस्य भुज्यमानस्य अन्नस्य यः अणिमा-"एषोडणुरात्मा" "स य एषोऽगिमा" इत्यादुत््यमुसरणनी- द्त' बलम्-स अद्ध: ममुदोषति तत् मनः भवति।

वेदान्तसमन्वयः ।

अपाए सोम्य पीयमानानां योडगिमा स ऊर्द्व:समु- दौर्षात स प्रागो भवात। तेजसः सोम्याश्यमानस्य योऽगिमा स ऊर्द्दः समु- दोषति सा वाग्भवति। अन्नमयछ हि सोम्य मन आपोमय: प्रागस्तेजोमयी वागिति भूय एव मा भगवान् विन्नापयत्विति तथा सोम्येति होवाय। १-५। षोड़शकल: सोम्य पुरुष: पञ्चदशाहानि माऽशौ: काममपः पिबाऽडपोमयः प्रागो न पिबतो विक्केत्स्यत द्ति। सह पञ्चदशाहानि नाऽडशाथ हैनमुपससाद कि ब्रवीमि भो दृत्यृचः सोमा यजूंषि सामानीति स होवाच न वै मा प्रतिभान्ति भो दूति।

है सोमा, पोयमानानाम् पपां यः अगिमा स ऊ्द्ट: समुदौष्ति, स प्राणः भवति। है सोमा, अश्यमानस्य तेजसः छटतादे: यः अरणिमा व ऊद्दः समु- दीषति, सा वाक् भर्वत। है सोमा, अन्नमय हि मनः इत्यादि पूर्व्ववत्। हे सोमा, पुरुष :- षोड़शकल :- जीवविशिष्टः कार्यकारणसंघात- लक्षयः । पच्दश अ्रहानि माशी: मा भुङ्ध ; कामम् अरघः पिव । आपोमयः प्रागाः सुतरां पिबतः जनस्य प्राणः न विच्छेत्स्यते इति। समाधिस्था अन्ाशन विनापि जीवन्तीति पशन् भाव्यकार श्रराह्- "ध्यानाहारास केचित् अन्नस्य सव्वात्मकत्वात्।" इति। स खेतकेतु: पुनः पच्चदश भहानि न आश न बुभुजे। मथ तह-

तत्ववकौ। ६३५

तए होवाच यथा सोमा महतोऽभ्याहितसैकोडङ्गार: खद्योतमात: परिशिष्टः स्यात्तेन ततोऽपि नबहु दहैदेव सोमा ते षोड़शानां कलानामेका कलातिशिष्टा स्यात्तयै- तईि वेदान्नानुभवस्यशान ; अथ मे विन्नास्यसीति। स हाऽडशाथ हैनमुपससाद तछह यत् किञ्व पप्रच्क सर्व्वछ् ह प्रतिपेदे तए होवाच। यथा सोमा महतोऽभ्याहितस्यैकमद्गार' खद्योतमाचं परिशिष्ट त' टगैरुपसमाधाय प्राज्वलयेत्। तेन ततोऽपि बहु दहेत्।

नन्तर एन' पितरम् उपससाद, श्राह च-भो पितः, कि ब्रीमि दूति। पिताह-हे सोमा, ऋच: यजूंषि सामानि दूति। स खेत- केतु: पुनः उवाच-भी पितः, न मामां प्रति ऋगादीनि प्रतिभान्ति। तं खेतकेतुं पिता उवाच-हे सोमा, यथा महतः अभ्याहितस्य उपचितस्व अग्नेः खद्योतमात्रः खद्योतपरिमाण: एक: अङ्गारः परि- शिष्टः सथात्, तेन खद्योतप्रमाणनाङ्गारेण ततोऽपि एकस्पादङ्गारादपि बहु न दहेत् ; एवं सोमा, ते तव षोड़शानां कलानां एका कला प्तिशिष्टा सथात्, तथा एकया कलया एतहि ददानीं वेदान् न अनु- भवसि। अ्रशान भुङ्। अथ भोजनानन्तर' मे मम-गदतः-वित्वास्यसि प्रतिपत्स्से दूति। सखेतकेतु: पुनः भाश बुभुजे। अ्रथ अनन्तरम् एन' पितर' स उपससाद। त खेतकेतु' पिता यत् किश्व पम्रष्क मृष्टवाम् सव्वें पुनः स प्रतिपेदे। त' खेतकेतु' पिता उवाच ;- है सोम्य, यथा महतः अभ्याह्नितस्य भ्रम्ने: खद्योतमात्र' परिशिष्टम् एकम् भङ्गार' तणैः उपसमाधाय उपचित्य प्राज्वलयेत्, तेन प्रज्वलिते- नैकेनाङ्गारेए ततोऽपि एकस्मरादपि बड्ु दहेत्।

वैदान्तसमन्वयः ।

एवं सोमा ते षोड़शानां कलानामेका कलातिशिष्टा भूत् साव्नेनोपसमाहिता प्राज्वालोत् तयैतर्हिं वेदाननु- भवस्यन्नमय् हि सोमा मन आपोमयः प्रागास्त जोमयो वागिति तद्दास्य विजिन्नाविति विजिन्नाविति। १-६। उदालको हारुगि: श्वेतकेतु पुवरमुवाच खप्नान्त' मे सोमा विजानीहीति यतैतत्पुरुष: खपिति नाम सता सोमा तदा सम्पन्नो भवति तम्मादेन खपितीत्याचन्ते सछ दपोतो भवति। स यथा शकुनि: सूचेगा प्रबद्ो दिश दिश पतित्वा-

एवं, हे सीम्य, ते तव षोड़शानां कलानाम् एका कला प्रतिशिष्ट अभूत्, सा एका कला अन्ेन उपसमाहिता उपचिता प्राज्वालीत् सुप्रज्वलितवती, सुतरां तया शिष्टया कलया एतर्हि ददार्नी वेदान् अनुभवसि। कथम् ? हि यस्मात्, है सोम्य, प्न्नमय' हि मनः, आपे- मयः प्राणः, तेजोमयौ वाक् दति। अथः पितुः तत् उत स खेतकतुः विजन्जी विज्ञातवान्। द्विरभ्यामकतिवृत्करणप्रकरगसमास्यर्थः सन्मलकत्वप्रतिपादनाय सर्व्वस्य पुनराख्यायिकारभ्यते उद्दालक दूति। उद्दालकः आरुगि: किल् पुत्र' खेतकेतुम् उवाच-हे सोमा, स्वप्नान्त' खप्नस्य स्वापस्य-खसरूपतोत्ते :- सुषुप्तेः अन्त' स्रूपम् -"अन्त' सरूपे नाणे ना" दति-मे ममगदतः-विजानीहि विस्पष्टमवधारय। यत्र यस्मन् काले एतत्पुरुष: एष पुरुषः जीवः सपिति नाम-नाम प्रसिद्धे-खाप' भजते नाम, तदा, हे सोग्य, सता सम्पन्नो भर्वत, तम्म्मात् एन पुरुष' सपिति इति जना: आचक्षते वदन्ति। कथम्? हि यस्ात् खम् अपि इतः खखरूपताम् एव गतः भवत। मनसः प्रागतादाकेत्रम सुषुप्ति दर्शयति-स यथा शकुनि: पच्ची

६३७

जन्यचायतनमलव्धा बन्धनमेवोपश्रयत एवमेव खलु सोमा तन्मनो दिश दिश पतित्वाऽन्यतायतनमलव्धा प्रागामेवो- पश्रयते प्रायबन्धनय हवि सोमा मनदूति। अशनापिपासे मे सोमा विजानोहीति यचैतत्पुरु- षोऽशिशिषति नामापएव तदशित नयन्ते तद्यथा गोनायोऽशवनायः पुरुषनाय दूत्येव तदप आचकतेऽ्शना- येति तवैतक्ुङ्गमुत्पतितए सोमा विजानीहि नेदममूलं भविष्यतीति।

सूत्रेग व्याधप्रह्ितेन प्रबद्: पाशितः दिश दिश पतित्वा अन्यत भाय- तनम् आाश्तयम् पलव्धा अप्राप्य पाशम् एव उपन्नयते, एवम् एव खलु, हे सोग्य, तन्मनः तस्य पुरुषस्य मनः दिश' दिश' पतित्वा भन्यत् आयतनम् पलव्धा प्रागम् एव उपन्रयते। कथम् ? हि यम्मात्, है सोमा, प्राणबन्धन प्राणः एव बन्धनम् प्रवष्टसकः यस्य ताटक् मनः । देहे यावत् प्रागस्य स्थितिस्तावत् तस्य तत्र स्थितिदर्शनात्। सम्मूलक- वात् प्रागस्य प्राणतादाल्न सता सम्पखता। हे सोग्य, मे मम-गदतः-अशनापिपासे अशितुं पातुम् इच्छे त्वं' विजानीहि इति। यत्र यस्न्मिन् समये पुरुषः अ्र्प्रशिशिषति नाम-अशितुम् इच्कति नाम-तत् तदा पापः एव अरशितम् घत्र नयम्ते-रसरूपेण विपरिणमय्य देहस्य सर्व्वत् प्रेरयन्ति, अतएव तासां तननेत्रीखवम्। तत् तत्न -गवादिनेतत्वे यथा गोनाय: गोपालः, अ्रख्- नाय: ऋशपालः, पुरुषनायः राजा सेनापतिव्वा इति, एवं तत् तत्र- भवनेत्रीत्वे अशनाया: इति-विसर्ज्जनीयलोपैन पशनायेति-भपः आचक्षते वदन्ति। तत्र-वमसरस्य देहगतत्वे-एतत् शुङ्ग' शूकः तोच्पाथ्र: शूँया इति ख्यातः-देह्नोपचितिसाधकमांसाङकुर :- उत्-

वैदान्तसमन्वयः ।

तस्य क्वा मूलए स्यादन्यवाब्रादेवमेव खलु सोम्ान्नेन शुङ्गेनापो मूलमन्विच्छादि: सोमा शुङ्गेन तेजोमूलमन्विच्छ तेजसा सोमा शुङ्गेन सन्मूलमन्विच्छ सन्मूला: सोमामा: सर्व्वा: प्रजाः सदायतना: सत्प्रतिष्ठाः । अथ यत्रैतत्पुरुषः पिपासति नाम तेजएव तत् पीत नयते तद्यथा गोनायोऽखवनायः पुरुषनाय द्रत्येवं तत्तेज बाचष्ट उदना्रति ततैतदेव शुङ्गमुत्पतितर सोमा विजानीहि नेदममूल भविष्यतीति।

पतितम् उडूत सवति। हे सोमा्र विजानीद्ि न इद' शुङ्गोत्पतनम् धमूल निर्मूल मूलदीन भविष्यति इति। अस्य क्व मूल स्वादित्याकाङ्ानिवृत्तये पिता खयमाह-अन्रात् अन्यच तस्य शुङ्गस्य क्व मूल' स्यात्। एवमेव एवम्प्रकारेगीव, हे सोमत्र, अब्रेन शुङ्गेन तदुभयविवेकेन अपः मूल तत्कारगम् अ्रन्विच्छ रति पद्मस्य। परद्गि: शुङ्गेन तदुभयविवेवेन, हे सोमा्र, तेजः मृ तत्- कारगम् अ्रन्विच्छ। तेजसा शुङ्गेन तदुभयविवेकेन, हे संभ7्र, सत् मूल तत् कारणम् अन्विच्छ। से सोम्य, इमा: स्व्वा: प्रजा: सन्मलाः मन्कारणा:, सदायतना: सदाश्याः, सत्प्रतिष्ठाः सत्पर्य्यवसाना:। अरथ यत्र यस्न्िन् समये एतत्पुरुष: एष पुरुषः जीवः पिपासति नाम, तत् तदा तेज: शरीरोष्ण पीत पानीय नयते-स्थूलपरिणाम' मूत्रखेदाकारेण बहिरनिसृत्य मध्यमपरिणाम शोगित समग्रदेहे प्रेर- यति। तत् तन्-गवादिनेतत्वे-यथा गोनायः, अशनायः, पुरुष- नाय: इति, एवं तत् तत्र-पानीयनततवे-तेज: उदन्येति-उदक' नयतीति-उदन्यम् इति-विभक्िलोपम्कान्दसोऽचचि गुणाभावस;

६३।५८)। तत्र-एवं भोणितस्व समग्रदेश्व्यापित्वे-एतत् एव

तत्त्ववजौ। तस्य क् मूलएस्ादन्यवाओोइद्ि: सोमा शुग्गेन तेजो मूलमन्विच् तेजसा सोमा शुङ्गेन सन्मूलमन्विष्क सन्मूला: सोमामा: सव्वाः प्रजाः सदायतना: सत्प्रतिष्ठा यथा नु खलु सोमामास्तिस्रो देवता: पुरुष प्राप्य विट्ट- चिव्टदेकैका भवति तटुता पुरस्तादेव भवत्यस्य सोमा पुरु- षस्य प्रयतो वाञ्मनसि सम्पद्यते मनः प्रागे प्रागस्तजसि तेज: परस्यां देवतायाम्।

स य एषोडगिमा एतदात्मामिदछसव्वें तत् सत्य स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो दति भूयएव मा भगवान् विज्वापयत्विति तथा सोमाति होवाच। १-७।

शुङ्गम् उत्पतित'- शोषितेन चयापनयात्। हे सोमा्र, विजानीदि न इदम् शमूल भविष्यति दति। श्रद्धाः अन्यत् तस्य क्व मूल' स्यात् ? हे सोम्य, अद्धिः शुङ्ग न उभयविवेकेन दत्यादि पूर्व्ववत्। हे सो्य, यथा नु खलु दमा: तिस्त्रः देवता: पुरुष जोव प्राम्य एकेका विव्त् चिट्टत् भवति तत् पुरस्तात् एव उत्तम् भवति। हे सोम्य, प्रयतः सि्त्रियमागस्य पुरुषस्य वाक् मनसि, मनः प्रारे, प्रायः तेजसि देहोअगि, तेजः परस्यां देवतायां सदाख्यायां सम्पद्यते उपसंड्रियते। "शारीर आत्मा प्राज्नेनात्मनान्वारूढ़सुत्सज्जद्- याति यत्रैतदूर्द्वोच्छ्ासी भवति" (५८प) दृत्युक्तत्वात् परेणालिङ्गितस्य जोवस्य तेजोऽनुप्रविष्टत्वात् नासी खातन्ताणात्र सटहौतः । प्रतएव द्धि गतिवक्षयां रश्मावलम्बनेनोत्क्रमण' वर्गितम्। सय एष सदाख्य :- अमुपलभ्यमानत्वात्-प्रषिमा। इद' सव्ें जगत् ऐतदामाम् -- एष सदाख्यः पषिमा आात्मा स्रूप यस्य तस्य भाव :- सामानाधिकरख्ेन एतत्खरूपक सत्सरूपक' सम्र-

६४० वेदान्तसमन्वय: ।

यथा सोमा मधु मधुकतो निस्तिष्ठन्ति नानात्ययानां वक्षागाछ रसान् समवहारमेकताछ रस गमयन्ति। ते यथा तत न विवेक लभन्ते डमुष्याह व्क्षस्य रसो- डम्मीत्येवमेव खलु सोमामा: सव्वा: प्रजाः सति सम्पद्य न विटुः सति सम्पद्यामह दूति। लम्। तत् सदाख्य' कारण सत्य नित्यविद्यमान स आमा- सर्व्वान्तर्यामी। न केवलमिद जगत् तत्स्वरूपक' तदधीनसत्वाक किन्तर्हि-हे खेतकेतो, व्वं जीवः तत्-ऐतदात्मनन सत्- असि। 'अनेन जीवेनालना" द्ति प्रतिज्वानात् तस्य तच्छक्रित्व' तच्छत्रितवेनाजलमपि। तादातामत्र मेदानर्ईत्वात्। "सोऽहम- स्मोति" अह्' जोवः (८११), "शरह्' ब्रझ्मासीति"(८।१२) गरह' ब्रह्मेति वेदान्तप्रतिपत्तिः। 'सोऽहमस्मि' (२।२) इत्यत्र तच्छब्दन परमपुरुषः प्रकरणेडस्मिंस्तु सत्-सत्यस्वरपं ब्रह्म-प्रहंगव्देन जीवः अ्ररस्तिन् पुन- स्तत्प्रतिनिधि: त्वंभब्दः परामृश्यते स्वरूपैक्ाप्रदर्शनाय। एवं सर्व्वत्। खेतकेतुराह भूयएव मा मां भगवान् विद्वापयतु इति। पिता- हे सोमा तथा श्रस्तु दूति। सव्वें सता सम्पव्नमपि कथ न तज्सायते तदुपपादयति विविंध- दृष्टान्तमुखेन यथेति। हे सोमा, मधुकतः मधुकराः मधु निस्ति- छ्ठन्ति निष्पादयन्ति। नानात्ययानाम्-अत्ययः अतिगमनम् एक- स्यान्यतो भिव्नतया गुणादिभिरतिक्रमण-नाना अत्ययानां विविध- जातीयानां वृत्ताणां रसान् समवहार-गामुन-समाह्ृत्य रसम् एकतां गमयन्ति प्रापयन्ति मधुलवेन। ते रसा: यथा तत्र-विविधरससस्मेलनोतथमधुनि-अमुष व्स्तस्य रसः अ्रस्ति इति विवेक पार्थक्यबोध न लभन्ते, एवम् एव, हे सोमा, दमा: सव्वी: प्रजा: सति सम्पय्य-सुषुप्ती मरणे लये वा-एकीभूय सति सम्पद्यामहे एकीभवाम: इति न विदुः न जानन्ति।

तत्त्ववललौ। ६४१

त दूह व्याघ्रो वा सिएहो वा इको वा वराहो वा कौटो वा पतङ्गी वा दएशो वा मशको वा यद्यङ्व्वन्ति तदा भवन्ति। स य एषोडगिमैतदात्मामिदय सज्ें तत् सत्थ स यात्मा तत्त्वमसि श्वेतकतो दति भूय एव मा भगवान् विद्यापयत्विति तथा सोमेाति होवाच। १-४। दमा: सोम् नद्यः पुरसात् प्राच्यः स्यन्दन्ते पश्चात् पतीच्चम्ता: समुद्रात् समुद्रसेवापिर्यान्त समुद्रएव भर्वन्ति

एवमेव खलु सोमोमा: सळ्ा: प्रजा: सत आगमा न विटुः सत आगच्छामहद्ूति त दूह व्याघ्रो वा सिछूहो

व्याघ्र: वा, सिंहः वा, वक: वा, वराहः वा, कौटः वा, पतङ्ग: वा, दंशः वा, मशकः वा, ते दह-सत्तायाएकीभवनावस्थायां-यत् यत् भवन्ति, तत्-सुषुस्यादेः-श्रा आ्रणमा भर्वान्ति-मनोभावानुरूप तत्तद्रपेण परिणामात्। स य एष दत्यादि समानम्। हे सोमा्र, इमा: नद्यः पुरस्तात् पूञ्वीं दिशं प्रति प्राच्य: प्रागन्वनाः स्यन्दन्ते स्रवन्ति, पश्चात् प्रतीचीं दिश' प्रति प्रतोच्यः प्रत्यगञ्जनाः स्वन्दन्ते। ताः नदः समुद्रात्-समुद्रोत्थितवाष्पराशि: मेघाकारेण परिषतः पर्व्वतादी वर्षति, ततो नद्याकारेण समुद्रीया :- भ्राप :- समुद्रम् एव अपियन्ति, समुद्रः एव भवन्ति। ताः नद्यः यथा तत्र समुद्रे द्वयम् श्रहम् अस्ति द्यम् अ्रहम् अ्स्ति इति न विदुः। एवम् एव खलु, हे सोम्य, इमा: सर्व्वाः प्रजा: सतः आ्रगम्य सतः आगच्कामहे द्वति न विदुः। ते दूह इत्यादि पूर्व्ववत्। ८१

वैदान्तसमन्वय: ।

बा को वा वराहो वा कौटो वा पतङ्गी वा दएशो बा मशको वा यद्यद् भवन्ति तदा भवन्ति। स य एषोऽणिमैतदात्ामिद सव्वैं तत् सत्यए स भ्ात्मा तत्त्वर्मास पवेतकेतो दति भूयएव मा भगवान् विच्ापयत्विति तथा सोमति होवाच। अ्रस्य सोमा महतो वृक्षस्य यो मूलेऽम्याहन्याज्जीवन्

स्रवेत् स एष जीवेनात्मनानुप्रभूतः पेपीयमानो मोद- मानसिष्ठति। अस्थ यदेकाय शाखां जीवो जहात्यथ सा शुष्यत द्वितीयां जहात्यय रा शुष्यति ततीयां जहात्यय सा शुष्यति सव्वं जहाति सर्व्वः शुष्यत्येवमेव खलु मोमा विद्वीति होवाच।

स य एष इत्यादि पूर्व्ववत्। है सोम्य, अस्य महतः वृत्तस्य मृन्ने यः अभ्याहन्यात् परशाटिना, जोवन् स्रवेत, यः मध्य अभ्याइन्यात् जीवन् स््र्वेत, थः अरग्र शीषदेशे अभ्याहन्यात् जीवन् स्रवेत्। स एष वक्तः जीवेन आत्मना अनुप्रभूतः अनुव्याप्तः पेपोयमान: मूलेः रसान् अतिशयेन पिबन् मोदमान: प्रफुल्त: तिष्ठति। पस्य वक्षस्य यदा एकां शाखां जीव: जहाति, श्रथ तदा सा शाखा शुष्यति, यदा द्वितौयां शाखां जहाति, अथ तदा सा द्वितौया शाखा शुव्ति, यदा ततौयां शाखां जहाति, अथ तदा ततीया भाखा शु्यति, यदा सर्व्व जह्नाति सर्व्वः शुष्यति। एवम् एव खलु, है सोग्य, विद्ि दति पिता उवाघ।

तत्त्ववल्लो। ६४३

जोवापेत वाव किलेदं मियते न जीवो वियत दूति स यएषोऽगिमैतदात्मामिद सव्वें तत् सत्यछ स भात्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो दति भूयएव मा भगवान् विच्रापय- विविति तथा सोम्येति होवाच। १-३। न्यक्रोधफलमत आहरेतीट भगव दूति भिन्धीति भिन्न भगव दूति किमत्र पश्यसौत्यरवा दवेमाधाना भगव दूत्यासामङ्रेकां भिन्धीति भिन्ना भगव दूति किमच्र पश्यसीति किञ्वन न भगव दूति। तथ होवाच य वै सोमैतमगिमान न निभा-

इद सव्बं किल जीवोपेतम् एव म्यते, जौवः न सियते। स य एष इत्यादि पूर्व्ववत्। अत्र जीवोपेतत्वमेव प्रथयति, न सदुपे- तत्वमिति। "तेजः परस्यां देवतायाम्" इत्यत्र यथा प्राज्नेनात्मनाऽन्वा- रूढ़त्वात् न सातन्तेरण जीवनिवचन, तथेवाच् प्राप्नस्येति विज्नेयम्। पृथिव्यादि सर्त्वस्व जीवानुप्रवेशात्तदुपेत, जीवच्च तच्व परस्वां देवतायां तिष्ठतइत्यौपनिषदसिद्दान्तः (३५)। पिता-पतः-महती न्यक्रोघव्वत्तात्-न्यक्रीधफलम् पाहर इति। पुत्र :- हे भगवः भगवन्, दृदम् फलम् इति। पिता-भिन्धि दति। है भगवः भगवन्, भिन्नम् दति। पिता-किम् भ्त्र पशसि इति। पुत्र :- हे भगवः भगवन्, अखाः दव अणासदृश्यः दव इमे धाना :- "स्त्रौ भून्ि धाना: सत्तवः" सक्वत् सूत्त्मत्वात्-वटवौजानि इति। पिता-अङ्ग हे पुत्र, आसाम् एकां भिन्धि। पुत्रः-हे भगवः भग- वन्, भिव्रा-एका बहुधाऊताऽमुपलभ्यमानतया पाषाणाघातेन- दूति। पिता-किम् भत पर्श्यास इति। पुत्र :- हे भगवः भगवन्, न किश्वन इति। त' पुत्र पुनः पिता उवाच-है सोम्य, यम् एतम् पषिमाम' न

६४४ वैदान्तसमन्वयः ।

लयस एतस्य वै सोम्यैषोऽगिस्त एवं महान्यग्रोध- स्तिष्ठति। शद्धत्ख्व सोमेपरति स य एषोऽगिमैतदात्मामिदछ सव्वें तत् सत्यछ् स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो दति भूय एव मा भगवान् विन्ञापयत्विति तथा समगति होवाच।१-३। लवगामेतददकेऽवधायाथ सा प्रातरूपसीदया द्तति सह तथा चकार तए होवाच यद्दोषा लवगामुदके- डवाधा अङ्ग तदाहरति तद्ावमृश्य न विवेद यथा विलौनसेवाङ़ग।

अस्यान्तादाचामेति कथमिति लवगामिति मध्यादा- चामेति कथमति लवगमित्यन्तादाचामेति कथमिति

निभालयसे न पश्यमि, एवं-टृध्यगोचरतवेन-हे सोम्य, एतस्य वै अणिम्: कार्य्यभूत: एष महान्यक्रोध: तिष्ठति। हे सोम्य, श्रद्त्ख-"सत एवागिम्रः स्थूलं नामरूपादिभत् कार्यं जगदुत्पन्नमिति"-सत्यं धारय। स य एष इत्यादि समानम्। अनुपलभ्यमानस्य सतः प्रकारान्तरेग भवत्युपलव्धिरिति तन ष्टान्त :- एतत् लवगाम् उदके अवधाय नित्निप्य अथ अनन्तर' मा मां प्रातः उपसौदयाः उपगच्केथा: दति। स शेतकेतुः पुनः तथा चकार। त' खेतकेतु पिता उवाच-दोषा रजन्यां लवगाम् उदके अ्वाधाः नित्िप्तवान् असि। अङ्ग ह पुत्र, तत् आहर दति। अ्रवमृश्य- चक्षुषा करेष च परामृश्य -- तत् लवग न विवेद विज्ञातवान् यथा, तथा, अङ्ग है पुत्र, विलौनम् एव सत्। अधुनोपलव्धये प्रकारान्तर दर्शयति --- अस्य विलीनलवगोदकस्य

तत्त्ववल्लौ। ६४५

लवगामित्यभिप्रास्यैनदथ मोपसीदथा दूति तद् तथा चकार तच्छश्वत् संवर्त्तते तए होवाचाव वाव किल सत् सोम्य न निभालयमे5तैव किलेति। स य एषोडगिमैतदात्मामिद सव्वं तत् सत्य स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो दूति भूय एव मा भगवान् विज्ञापयत्विति तथा सोमेपति होवाच। १-३। यथा सोम्य पुरुष गन्धारेभ्योऽभिनद्ाकमानीय त' ततोऽतिजने विसजेत् स यथा तब प्राङ् वा उदङ वा अधगङ वा प्रत्यङ वा प्रभ्मायीताभिनद्वाक्ष आ्रनीतो- डभिनद्ाक्षो विसृष्टः ।

अन्तात् उपरिभागात् आचाम अद्धि इति। पिता-कथम् दूति। पुत्र :-- लवगम् दति। मध्यात् आचाम दति। पिता-कथम् दूति ? पुत्र :- लवणम्। अ्रन्तात् अधोदेशात् आचाम इति। पिता-कथम् दूति। पुत्र :- लवणम् दति। एनत् लवगम् अ्रभिप्रास्य परित्यज्य अथ अनन्तर' मा माम् उपसीदथा: उपगच्केथा: इति। तत् लवण पुनः तथा चकार पित्रान्नानुसारतः परित्यत्तवान्। तत् परित्यत लवण' शशत् नित्य' वत्तते-द्ृत्युक्कवन्त' --- त खेतकेतु पिता उवाच -अत्र एव किल, हे सोभ्य, सत्, न निभालयसे न पश्यसि-पत्र एव किल दूति। स य एष इत्यादि पूर्व्ववत्। हे सीम्य, यथा अभिनद्दान' बदचत्तुष' पुरुष गन्धारेभ्यः जनप- देभ्य: भनीय, त ततः पूर्व्ीपेक्षया अतिजने-अतिगता: जनाः यस्मात् ताटृशे-जनशून्यप्रदेशे विसजेत् तर्करः। स पुरुषः यथा तन्न जनशून्यदेशे दिग्भ मवशात् प्रभ्मायौत विक्रोशेत्-प्राङ् पूर्व्वदिक् वा, उदङ् उत्तरदिक वा, भधराङ् दच्विपदिक् वा, प्रत्यक् पर्चिम-

६४६ वैदान्तसमन्वयः।

तस्य यथाभिनहन प्रमुच्य प्रबूयादेतां दिग गव्धारा एतां दिश ब्रजति स यामात् ग्राम पृच्ठन् पसिडतो मेधावी गन्वारानेवोपसम्पदो सेवमेवेशाचार्य्यवान् पुरुषोवेद तस्य तावदेव चिर' यावन्र विमोच्ये ऽय सम्पत्स्य दूति। स य एषोडगिमैतदात्मामिदए सव्वीं तत् सत्यए स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो दूति भूय एव मा भगवान् विन्वापरयत्विति तथा सोमाति होवाच। १-३। पुरुषध सोम्योतोपतापिन न्ातयः पर्य्युपासते जानासि मां जानासि मामिति तस्य यावन्न वाझ्मनमि सम्पद्यते मनः प्रागो प्रागास्तेजसि तेजः परस्यां देवतायां तावज्जानाति।

दिक् वा, अभिनद्दानः आनोतः प्रहम् अ्रभिनदाक्ष: विस्ृष्टः परित्यत्तः प्रहम्। तस्य पुरुषस्य-कश्वित् कारुगिक :- यथा अभिनहन' बनन प्रमुचय प्रब्रूयात्-एतां दिश' गन्धाराः, एतां दिश' व्रज इति। स पणिडत: मेधावी, सुतरां तव्रिदर्शनानुसरणेन यामात् ग्राम पृच्कन् गन्धारम् एव उपसम्पद्येत प्राप्तुयात्, एवम् एव दह आचार्य्यवान् .... - पुरुष: वेद जानाति। कि जानाति ? तस्य आ्रचार्य्यवतः पुरुषस्य तावत् एव चिर' विलम्बः यावत् न विमोच्े-पुरुषव्यत्ययेन-विमी- च्यते पापबन्धनात्, अ्रथ पापबन्धनमोचनानन्तर' सम्पसये -- सता सम्प- त्स्यसे इति। य एष इत्यादि पूर्व्ववत्। कथ' सम्पस्स्यते तदुचते-हे सोम्य, उपतापिन' व्वराधुपतापयुत्त पुरुष प्ातयः पर्य्युपासते-जानासि माम् इति जानासि माम् इति।

तत्ववल्लौ। ६४७

अध यदास्य वाजनसि सम्पदते मनः प्रागा प्रागा- स्तेजसि तेजः परस्यां देवतायामथ न जानाति। स य एषोऽगिमैतदात्मामिदए सव्वं तत् सत्य स आत्मा तत्त्वमसि प्वेतकेतो दति भूयएव मा भगवान् विच्वापयत्विति तथा सोमेपति होवाच । १-३।

पुरुषए सोमोतो हस्तष्ट हौतमानयन्तपाहार्षीत् स्तेय- मकार्षीत् परशुमस्मै तपतेति स यदि तस्य कर्त्ता भवति तत्र एवान्टतमात्मान कुरुते सोऽन्नताभिसन्धोन्टतेना- त्मानमन्तर्द्वाय परशु' तप्त प्रतिग्ह्षाति स दह्यतैऽथ हन्यते।

तस्य उपतापयुक्तस्य यावत् न वाक् मनसि, मनः प्रागे, प्रागः तेजसि, तेज: परस्यां देवतायां सम्पद्ते तावत् जानाति। अथ अनन्तर' यदा अस्य वाक् सनसि, मनः प्रागे, प्रागः तेजसि तेज: परस्यां देवतायां सम्पद्यत अथ तदा न जानाति। स य एष दत्यादि समानम् । बन्धमोक्षस्य कारण चोरसाघुदृष्टान्तेनोपपाय सत्यस्य सूक्षतवेन तदामकत्व सर्व्वस्य दर्भयति पुरुषमिति। है सोम्य, पुरुषम् उत हस्तष्टशीत वदह्स्तम् आनयन्ति राजपुरुषाः । कथ तमेवमानयन्ति ? परयम् पपहार्षीत् स्तेयम् पररकार्षीत्। अस्र-चौर्यमखीक्कतवते-हे राजपुरुषाः, परश' तपत-अग्नौ अरुण कुरुत दूति। स यदि तस्य चौर्य्यस्य कर्सा भवति, ततः चौर्य्याखोकारात् आत्मानम् प्रनृतम् ससत्वसन्धं कुरुते। अन्ृताभिसन्ध: स अनृतैन आ्म्मान' प्न्तदाय व्यर्वडित ऊत्वा तप्त परछ उहाति स दह्यते-प्टतव्यवह्हितहस्त- तल्त्वात, चथ तदनन्तर' हन्यते राजपुरुषैः।

६४८ वेदान्तसमन्वयः ।

अथ यदि तस्याकर्त्ता भवति ततएव सत्यमात्मान कुरते स सत्याभिसन्धः सत्येनात्मानमन्तर्ड्वाय परशु तप्र प्रतिग्टक्षाति स न दद्यतेऽय मुच्यते। स यथा तत्र ना दाह्येतैतदात्ममिद सव्वं तत् सत्य् स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो दति तद्ास्य विजिन्नाविति विजिन्जाविति। १-३। का, ६।८/३-१६। ३ । य आ्र्ात्माऽपहतपाप्मा विजरी विमृत्युविशोको- विजिघत्सोऽपिपास: सत्यकामः सत्यसङ्कल्पः सोऽन्वे- ष्टव्य: स विजिन्तासितव्यः स सर्व्वाछ्च्च लोकानाप्रोति

अथ यदि तस्य चीर्य्यस्य अररकर्त्ता भवति, ततः सत्यवचनात् एव भात्मान सत्य' सत्यसन्ध' कुरुते। सत्याभिसन्धः स सत्येन-"सत्येन वायुरावाति" दूति वायुप्रवाह्ोद्वावकेन-आत्मानम् अ्रन्तद्वाय व्यर्वाह्तं कवत्वा तप्त परशु' प्रतिग्टह्वाति, सन दह्यते सत्यव्य्वहितहस्ततलत्वात, अ्रथ सुच्यते राजपुरुषेः। अन्तर्निरुद्धात्मनो देहस्य तप्ताङ्गारस्य चान् :-

स सत्याभिसन्धः पुरुष: यथा तत्र तप्रपरशुपरौच्ायां-ना दाह्येत न दग्धो भवेत्, तथा सन्तापकसंसारपरीक्षायां सत्यानुसरणशील: । ऐत- दात्ा्रमिद सर्व्वम् इत्यादि पूर्व्ववत्। अस्य-पितुर्गदतः-तत् सद्वि- ज्ञान खेतकेतु: विजन्नी विज्ञातवान् द्ति। द्विरभ्यामोऽध्यायपरि- समास्यथः । ३। आत्मतत्त्व' प्रस्तीत्याख्यायिकाच्कलैन य प्रलेति। यः आत्मा अपहतपाा पापमालिन्यरहितः, विजर: विगतजरः, विमृत्यः विगतमृत्युः, विशोक: विगतशीकः, विजिघत्सः विगताशनेच्कः, अपि- पासः पपानेच्कः, सत्यकाम :- सत्या: पवितथाः कामा: यस्य सोडयम,

तत्त्ववली। ६४६

स्व्वाछश्व कामान्यस्मात्मानमनुविद्य विजानातीति ह प्रजापतिरुवाच। तद्ोभये देवासुरा अनुबुबुधिरे ते होचुर्हन् तमा- त्मानमन्विच्छामी यमात्मानसव्विष्य सर्वाछ्य्न लोका- नाप्नोति सर्व्वा्च कामानितीन्द्रो हैव दैवानामभिप्रव- द्राज विरोचनोऽमुरगां तौ हासंविदानावैव समित्पागी प्रजामतिसकाशमाजग्मतुः । - तौह हव्रिएशत वर्षागि ब्रह्मचर्व्दमूषतुक्षी ह प्रजापतिरुवाच किमिच्छन्ताववास्तमिति तो होचतुर्य आत्माऽपहतपाप्मा विजरो विम्ृत्युनिणोको विजिघत्सो ऽषिपासः सत्यकामः सत्यसङ्कल्प: सोडन्वेष्टव्यः स विजि- सत्यसङ्गल्प :- सत्याः अवितथा: सङ्गल्याः यस्य सोऽयम् (३।१८), स अरन्वेष्टव्यः अ्न्वेषणीयः, स विजिन्नासितव्यः विशेषेण जिन्तासनीयः। कथम् ? यः तम् आ्त्मानम् अ्नुविद्य अन्विष्व विजानाति स्वसंवेद्यम् आपादयति, स सव्चान् च लोकान् सव्वीन् च कामान् आप्नोति इति इ-ऐतिद्े-प्रजापतिः उवाच। तत् प्रजापतिवचनं पुनः उभये देवासुरा: अनुवुबुध्धिरे अनुसुद्धन्तः । से देवासुरा: ऊचुः। हन्त-वाक्यारभ्भ, तम् आात्मानम् अन्विच्छामः अन्विथ्ाम: यम् आ्रत्मानम् अ्रन्विष्य सव्वान् च लोकान् आप्नोति, सर्व्वान् च कामान् इति। देवानाम् इन्द्रः एव, असुराणं विरोचन: अभिप्रवव्राज। तो इन्द्रविरोचनी पुनः असंविदानी ईर्षापरिहारमकु- व्वीणी एव समित्पाणी प्रजापतिसकाशम् आ्रजग्मतु: भागतवन्ती। तो इन्द्रबिरोचनी पुनः दार्तिगत वर्षाणि ब्रह्मचर्य्म् ऊषतुः उषितदन्ती। प्रजापतिः पुनः तो उवाच-किम् दक्कन्ती प्वास्तन् उषितवन्ती। तो पुनः अचतु: उक्वन्ती-'व आामम!' दत्यादि भग-

६५० वेदाग्तसमन्वयः ।

भ्ासितव्य: स सर्व्वाछ्ख् लोकानाप्नोति सर्व्वाशख कामान् यस्तमात्मानमनुविद्य विजानातीति भगवतो वचो वेद यन्ते तमिच्कन्ताववास्तमिति। तौ ह प्रजापतिरुवाव य एषोऽकिषि पुरुषो दृश्यते एष आत्मेति होवाचैतदमृतमभयमेतद्वह्वेत्यघ योऽय भगवोऽप्मु परिख्यायते यश्चायमादर्शे कतम एष द्रत्येष उ एवैषु सर्व्वेष्वेतेषु परिख्यायत द्रात होवाच। उदशराव आत्मानमवेत्ता यदात्मनो न विजानीथ- सन्मे प्रबूतमिति तो होदशरावेऽवेच्ास्नक्राते तौ ह प्रजा- पतिरुवाच कि पश्यध दूति तो होचतुः सर्व्वमेवेदमावां भगव आात्मान पश्याव आलोमभ्यय्यानखैभ्यः प्रतिरूप- मिति।

वतः वचः वेदयन्ते शिष्टाः, अतः तम् पात्मानम् इच्छन्ती प्वास्तम् उषितवन्तौ इति। तो पुनः प्रजापतिः उवाच-अ्विषि यः एष पुरुषः दृश्यते योगिभि: एष आत्मा इति ४ उवाच उक्तवान् अस्ि एतत् अ्रमृतम् अभयम् एतत् ब्रह्म इति। अ्रथ प्रजापतिवचनानन्तर छायारूप' पुरुष मत्वा तो उत्तवन्ती-हे भगवः भगवन्, योऽ्यम् अप्मु परि- सयायते प्रसिद्धः गोचरः भवति, यः च अ्यम् आदर्श सवच्छपदार्धे, कतमः एष दूति। प्रजापतिरुवाच एष उ एव एषु सच्चपदार्थषु एतेषु सर्व्वषु सवच्छासच्पदार्थेषु परिख्यायते दूति। सर्व्वात्मत्वज्ञानी- होधनाय वचनमेतत् प्रजापतेः न तु म्ान्त्युत्पादनाय। उदभरावे उदकपूर्सशरावे आत्मानम् अविच्य आात्मनः यत् न विजानीथः तत् मे मह्यं प्रबूतम् इति। तो दन्द्रविरोचनी उदभरावे

तत्ववसी। ६५१ तौ ह प्रजापतिरुवाच साध्वलङ्गती सुवसनी परि- ष्कृती भूत्वीदशरावेऽवेच्ेयामिति तो ह साध्वलङ्कती सुवसनौ परिष्कृती भूत्वोदशरावेऽवेद्यासक्राते तौ ह प्रजापतिरुवाच कि पश्यथ दूति। तो होचतुर्यथेवेदमावां भगवः साध्वलङ्गती सुवसनी परिष्क तौ खएवमेवेमी भगवः साध्वलङ्गती सुबसनौ परिष्क तावित्येष आत्मेति होवाचैतदमृतमभयमेतद्रह्मेति तो ह शान्तहृदयी प्रवव्रजतुः ।

भ्रवेतांचक्राते दृक्षण कवतवन्ती। तो इन्द्रविरोचनी प्रजापति: उवाच किं पश्यथः इति। तौ पुनः ऊचतुः उत्तवन्ती, हे भगवः भगवन्, आालोमभ्यः अनखेभ्य: इद सव्वं प्रतिरप' प्रतिविम्बम् एव आत्मान पश्यावः ।

-तो पुनः प्रजापतिः उवाच-साध्वलङ्कतौ सुवसनी सुपरिष्कृतौ भूता उदभरावे अवेक्षेयाम् अ्वेच्षेयाथाम् दूति। तौ पुनः साध्वलङ्गती सुवसनी परिष्कृती भूलवा उदभरावे ववेचाच्नकाते। तौ पुनः प्रजा- पतिः उवाच-कि पश्यथः पति। तो पुनः ऊचतु: उत्तवन्तौ-हे भगवः भगवम्, यथा आवां साध्वलक्ृती सुवसनी परिष्कृती खः भवावः, दद प्रतिरूपम् एवम् एव। हे भगवः भगवन्, इमी प्रतिविम्बी साध्वलङ्गती सुवसनी घरिष्क तो दृति। एप आत्मा दति पुनः उवाच प्रजापतिः। एतत् प्रमृतम् पभय ब्रह्म दति। अन् "तिविध' ब्रह्ममेतत्" दति दर्शनेन प्रजापतेमृषावादित्वस्य निरसन भवति। तो पुनः शान्तद्वदयौ प्रव- ब्रजतुः गतवन्ती।

६५२ वेदान्तसमन्वय: ।

तो हान्वीच्य प्रजापतिरुवाच अनुपलभ्यात्मानमननु- विद्य व्रजतोवतर एतदुपनिषदो भविध्वन्ति देवा वा असुरा वा ते पराभविष्यन्तीति स ह शान्तहृद्यएव विरो- चनोडमुगन् जगाम तैभ्यो हैतामुपनिषद प्रोवाचात्मवेह महय्य आत्मा परिचर्य्य आत्मानमेवेह महयन्नात्मान परिचरत्रुभौ लोकाववाप्रोतीमच्चामुञ्जेति। तस्मादप्यद्ये हाडदृददा्न म प्र द्द्धा न म य ज मा न मा डुगा सु -र रेवतंत्यासुरगाए व्ेपोपनिषत् प्रेतस्य शरौर मिक्षया वसनेनालइ्करगेति मएस्कर्र्तन्वेतेन हामु लोकं जैष्यन्तो मन्यन्ते । १-४!

दर्शनस्यास्य मत्यत्वेऽपि यथावद्मस्ववधारगमृते नेतत्तत्वज्ञानाय प्रभवति। न ती यथावहस्त्ववधारितवन्ताविति-प्रजापतिः पुनः अन्वीव्य विचार्य उवाच सवात्मान निवेदयामास-तो पुनः आ्रत्मानम् i अनुपलभ्य सावापुपनच्विनिपयम अ्रक्कत्वा, अननुविद्य "आत्मा वा अर् द्रष्टव्यो मन्तव्यः" इत्याद्यनुसारिय अन्वेषगाविषयम् अऊ्वत्वा हमतः। देवा: वा असुरा: वा यतरे अन्धे ये एतदुपनिषदः-एषा उपनिषत् वेषां-ताटड् निक्यवन्तः भदिपान्ति, ते परासविन्ति पराभव प्रापु- वन्ति। स विरोचनः पुनः शान्तहृदय एव असुरान् जगाम गतवान् प्राह्मवान्। तेभ्यः असुरैभ्य: एताम् उपनिषद प्रोवाच-आरत्मा एव देह एव दृद्द महय्वः पूजनीय: आत्मा देहः परिचर्य: परिचरषीयः सेवनीयः, दृह आत्मानम् एव महयन् पूजयन, आष्मान परिचरन् इम' च अमु' च उभी लोकौ आप्ोति इति। तस्मात् कारणात् अद्य ददानोम् अपि दह अददान दानमकुब्वा- गाम्, अम्रद्दधान श्रद्वारहितम्, अयजमानम् अयजनखभाव, वत इन्त त्सुर: इति आहः शिष्टाः। एषा ह्ि प्रशुगगाम् उपनिषत्-

६५३ अथ हेन्ट्रोSप्राप्यैव देवानेतङ्ञय ददर्श यथैव खल्चय- मस्मिव्करीरे साध्वलङृते साध्वलङ्गृतो भर्वात सुवसने सुवसनः परिष्क ते परिष्कृ तः एवमेवायमम्मिन्नन्वेन्धो भवति स्नामे स्राम: परिक परिव्कोऽस्यैव शरीरस्य नाशमन्वेष नश्यति नाहमत भोग्य पश्यामीति।

स समित्पागि: पुनरयाय तछह प्रजापतिरुवाच मघवन् यच्छान्तहृदय: प्राव्राजी: साई्व विरोचनैन किमि- चन् पुनरागम दति स होवाच यथैव खल्वय भगवोऽ- स्रिथ्क्वरीरे साध्वलङ्गृते साध्वलङ्क तो भवति सुवसने मुवसनः परिष्कृते परिष्कतः एवमेवायमम्मिन्रन्धेडन्धो भवति सरामे स्राम: परित्रक परित्रकोडस्यैव शरीरस्य नाश- मन्व ष नश्यति नाहमत भोग्य पश्यामीति।

भिक्षया सजनवर्गाणं सब्निधी याज्यया भद्टृतेन वसनेन चलङ्गारिण प्रेतस्य शरीर संस्कर्व्वन्ति दति। कथमेव' कुर्व्वन्ति ? एतेन हि ते अमु' लोक' जैष्यन्तः द्रति मन्यन्ते। अथ पुनः इन्द्रः देवान् अप्रापा एव तेषां सन्निधी अगत्ा एव एनत् भयं ददर्श। यथा एव अरय क्वायापुरुष: अस्त्िन् शरीरे साध्वलङ्गते साध्वलङ्गतः भवति, सुवसने सुवसनः, परिष्क ते परिष्क तः, एवम् एव अयम् अस्िन् शरोरे अन्धे सति अन्धः भवति, स्रामे शिङ्गाणकादि- स्राविषि स्रामः शिङ्गाणकस्त्रावी, परिष्रक कविन्नहस्ते कविन्नपादे वा परिष्टक: क्विन्रहस्तः क्विन्नपादः वा भवति। अस्य एव शरीरस्य नाशम् अनु एष नश्यति। प्रह्दम् दन्द्रः न प्त्र भोग्य' फल' पश्यामि दूति। स इन्द्र: समित्पाणि: पुनः एयाय आगतवान्। तम् इन्ट्रम् पुनः

६५४ वैदान्तसमन्वयः ।

एवमेवेष मघवन्निति होवाचैतन्ववेव ते भूयोऽनुव्या- ख्यास्यामि वसाऽपराषि द्वातिछ्शत वर्षागीति स हाप- रागि द्वातिछ्शत वर्षाखुवास तस्मै होवाच। १-३। य एष खप्ने महौयमानश्चरत्येष आत्मति दत्यारभ्य अशरोर वाव सन्त न प्रियाप्रिये स्पशत दूति। (३।५ [४६प])। छा, ८। १० । ७-१२।१ ।

प्रजापतिः उवाच-मधवन्, शान्तहृदयः सन् विरोचनेन साईं सह प्राव्राजी: दतः अ्रगमः यत्, तत् किम् इच्छन् पुनः आरगमः आगतवान् असि। स इन्द्र: पुनः उवाच-'यथेव खल्वयम्' दत्यादि पूर्व्ववत्। प्रजापतिः पुनः उवाच-हे मघवन्, एवम् एव एष क्वायात्मा दति। एतम् आत्मपदारथें तु एव ते तुभ्यम् अनुव्याख्यास्यामि । अपरागि हात्रिंशत वर्षागि वस ब्रह्मचर्य्यम् दूति। म दन्द्रः अपरागि द्वात्रिंगत वर्षाणि उवास ब्रह्मचर्य्यम्। तस्मे इन्द्राय प्रजापति: पुनः उवाच। शिष्टो वचनमंघातः पूव्वं व्याख्यातः (४७।४८पृ)। अत् दं विवेच्म्- अपहतपाम्मत्वादिक' ब्रह्मखरूपेगैका' दर्शयति। विना हि स्वरूपैक्' जोवब्रह्मणीरविभक्वतयैकत्र स्थितिन जातु सभभवनि। अ्र्पत- एव "विपापो विरजो विचिकित्सो ब्राह्मणो भवति" (१०:३५) दत्युक्तम्। आत्मा हि स्वरूपतः शुद्धः, शरौरसम्पर्कात् तस्मिन् प्रक्रति- गुणसंस्र्थो जायते, तेन च तस्य मालिन्यम्। सुखन्न दुःखञ्च प्रियञ्ा- प्रियन्च सति प्रहृत्युवपन्रे शरीरे न पुनस्त जहाति। अतएव शरीर- सम्बन्धवर्ज्जितमाममान यथा सक्षीयात् साधकस्तयैवाच प्रजापतेवत्ति निंबद्ा। प्रथमन्तावत् देहस्योपाधिमाचत्वं दर्शयितु' तत्प्रतिविम्ब- दर्शने नियोजितौ शिष्यी प्रजापतिना। अच्िगतपुरुषे परमात्मदृष्टि- र्योगिनां साधनशैली (२८।१६) । तामेवोहिश्यैय' तो प्रचीदिती तेन।

तत्ववलौ। १५५

देहमेव तावग्रहीष्टा न वालानम्। ततः प्रक्कष्टवमनभूषणादिभिरल- झवत त देह द्रष्टं प्रयोजिती तो। वसनादिवत् देहोऽयमाच्छादन- मलङ्गरणं वा तस्येति तेन तयोर्बोध एष उत्पद्येतेति प्रजापतेरभिप्रायः।

आसीदुड्ुडे पुनः साच्ादुपदेशः। अनुहुचे तदुपदेश ऊषरे वपनवत् बिफल इूति "अन्ह्धानाय म देया" सत्यधारणातमाय विद्या नोप- दैश्येति नियमएव तेऽनुसततवन्तः । अतो विरोचनस्यान्जानावस्थायां ज्ञानाभिमानिता न प्रजापतिना निरुदा। इन्द्रस्तु पुनः शवीरस्यान्व- त्वादिक नाशज्ज पश्यन् तत्र मनोभिनिवेशस्य निष्फलत्वं विज्ञातवान्। सप्रपुरुषेऽपि वधादिभ्ान्तिदर्शनात् ततोर्जपि विरतः सः। सुप्रपुरुषे यथा विषयस्य तथाऽयमहमत्मोत्यस्य ज्ञान विनष्ट भवति। तन्न साक्षादाम्ज्ञानाभावात् तदवलम्बनमनवलम्बनमेव। सुतरां ततोऽपि विरते तस्मिन् देहसम्बन्धजनित यत् किञ्च तत् परिहाय तदतीत- मात्मानमेवोपदिदेश स तम्। मुक्तावविभत्ततया स्थिति: पराममना कि' जीवस्थायमहमसमाति ज्ञानविमोषणीति प्रश्नः। तथा सत्यात्म- विनाशभयमेवोपतिष्ठेतिन्द्रस्येव। "येनेद' मव्वें विजानाति तं केन विजानीयात् विज्वातारमरे केन विजानीयात्" (१२।४) द्ृत्यत्नन "केन प्रकाशन्नरेण विन्ञातार लोके प्रकाशयेत्" दूति विज्ञानमित्षुकतोऽर्थ

तथाहि "न च पुरुषप्रत्ययेन वुद्धिसत्वात्मना पुरुषोद्टश्यते, पुरुषएव प्रत्यय खात्मावलम्बन' पश्यति, तथाह्युक्तं 'विज्वातारमर कैन विजा- ोयात्' दति" दति। अन्यथा "यहे तन्न पश्यति पश्यन् वै तत्र पश्यति" (पूस्पृ) इ्त्यादिषु 'पश्यन्' 'जिघ्रन्' 'रसयन्' दत्यादि निवचन न सिदति। तत्र परात्मन्येव दर्शनादीनां चरितार्थता मतु विषय- जाते। अतएव सुक्तावपि 'अयमह्मस्ति' इति ज्ानस्य प्रमोषो नास्ति। द्रष्टृटृश्ययो: संयोगः सरुपोपलब्धेरुपकारी (पात श२३)। रज-

वैदानासमम्वयः ।

४ मैवेयोति होवाच याज्तवल्का उद्यासयन् वा शरेडहमम्मात् स्थानादस्मि इन्त तेडनया कात्यायन्याऽन्त करवागीति। सा होवाच मैचेयो। यन्न म दयभभगो: सव्वा पृथिवी

स्मस्व रूपोपल व्धिर्भवति (पात श५५ू) तदात्म खरूपपरात्म ख्वरुपयो रैका- वशात् यदपा्रभिव्नतया स्थितिर्भवति, न तदभिव्रता परातमखरूपसभभोगं प्रतिबभ्नाति चिदेकरसत्वात् विभक्वतया विषयदर्भनप्रतिनिवृत्तावपि

स्कार्य्यसाधनायादिपुरुषस्य पापदहनं (८११) तस्तिंस परात्मप्रतिषिद्- विषयेषु प्रवृत्त्या पापतं (८८) रजस्तमोमलरूपेगसुरभावेनेन्ट्रियविका- रेग पापजनन' स्वरूपप्राप्ती तद्विनाशखे (६l४) त्यादिस्तत्त्व' यदुक्तमच्न तदेव। पापस्य मृत्युरुपत्वं (१।८) शकिहरत्वात्। रजस्तमः स्मात्त न तु वैदिकमिति न मन्तव्यम् अधर्व्वगि "रजस्तमो मा उपगाः" (८।२1१) "पुएडरोक नवद्वार' चिभिगगिभिरावृतम्" (१०।८।४३), खेताशतर "गुगांस् सर्व्वान् विनियोजयेद्यः" (६।१०) दत्यादुकतवत्। गुगानां तत्त्व गोतासमन्वयमाष् द्रष्टव्यम्। ४। याज्जवल्कामैत्र योसंवादेनावत्त्त्व परिस्ुटतया विव्वणोति मैचेयोति। मैतेयि इति सम्बोष्य याज्तवल्का उवाच-अर अ्रयि मैत्रयि, अस्मात् खथानात् वर्त्तमानायाः भूमे: गाहस्थ्यात् उद्यास्यन् ऊर्द्ध यास्यन् प्रव्रजिष्यन्, इन्त-अनुकम्पायाम्-अ्रनया कात्यायन्या ते अन्त' विच्छेद करवागि दूति। षष्ठे उत्तरमत्रेयोब्राझ्मगे स्फुट- तरयमाख्यायिका, यथा अध ह याजवल्कास् दे भार्यय वभूवतमचेयी च कात्यायनी च तयीई ैेंी ्रमदिमी बभूव कोप्रडेव ता्ि काव्यायन्थथ प यास्कीकणमुपाशबयम्१ मैवयीति होवाच याज् वल्फा: प्रव्रजिप्यन् वा भरऽहमसात् स्थानादभ्षि इन्त तेऽनया कात्यायन्धान्त करवायौति। । सा मेत्रेयी पुनः उवाच-हे भगवः भगबन्, यत् यदि दय सव्वा

तत्त्ववल्लौ। ६५७ वित्तेन पूर्गा स्यात् कथ तेनानृतास्यामिति नेति होवाच याज्वल्को यथैवोकररवतां जीवितं तघैव ने जीवितए स्यादमृतत्वस्य तु नाशारित वित्तेनेति। सा होवाच मैतेयो बेनाह' नामृता स्यां किमह' तेन कुर्य्यां यदेव भगवान् वेद तदेव मे ब्रूहीति। स होवाच याज्तवल्का: प्रिया वतारे नः सती प्रिय भाषस एह्यास् व्याख्यास्यामि ते व्याचतागास्य तु मे निदिध्यासस्वेति। स होवाच न वा अब पत्यु: कामाय पतिः प्रियो भव- त्यात्मनस्तु कामाय पतिः प्रियो भवति न वा अर जायायै

पृथिवी विसेन पूर्णा बयात्, कथ' कि तेन अ्सृता स्वाम् इति। याज्र- वल्का: उश्ाप-न दूति। यथा उपकरगवतां धनादिसाधनवतां जोवित' जीवन' स्यात् ते तव जीवित तथा एव स्वात्, वित्तेन अ्मत- त्वस्य तु आशा न अ्रस्ति । सा मैत्रेयी पुनः उवाच-येन अद्म् अ्रस्ता न स्ाम्, अरह तैन कि कुर्य्याम्। यत् अमृतत्वसाधन भगवान् वेद तत् अमृतत्वसाधन मे मह्यं ब्रूद्टि इति। स याज्तवल्काः पुनः उवाच-वत सन्तीषे, करे अयि नः श्र्स्स्ाक' प्रिया सती प्रिय भाषसे। एहि आगक्क, आस्ख उपविश। ते तुभ्य व्याख्यास्यामि। व्याचचारास्य व्याख्यानं कुर्व्वतः तु मे मम निदिध्यासख वाक्यानि अर्थतो निश्चयेन व्यातुम् इच्क इति। म याज्जवल्काः पुनः उवाच-गर अयि मैनयि, पत्युः कामाय प्रयोजनाय अभिलव्यत्वाय प्रियलयति यावत् न वै पतिः प्रिय: भर्वात, तु किन्तु आत्मनः कामाय प्रयोजनाय अभिलष्यत्वाय प्रियत्वाय पातः ८३

६५८ वैदाम्तसमग्वयः ।

कामाय जाया प्रिया भवत्यात्मनस्तु कानाय जाया प्रिया भवति। नंवाअरे पुतागां कामाय पुवाः प्रिया भव- न्यात्मनन्ु कामाब पुवाः प्रिया भर्वन्ति। नवाअर वित्तस्य कामाय वित्तं प्रिय भवत्यात्मनस्तु कामाय वित्तं प्रिय भवति। न वा अरे ब्रह्मगः कामाय ब्रह्म प्रिय भवत्यात्मनस्तु कामाय ब्रह्म प्रिय भवति। न वा अर नवस्य कामाय चत्र प्रिय भवत्यात्मनस्तु कामाय चतं प्रिय भवति। न वा अरे लोकानां कामाय लोकाः प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय लोका: पिया भर्वन्ति। न वा अरे देवानां कामाय देवाः पिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय देवा: पिया भवन्ति। न वा अे भूतानां कामाय भूतानि पियागि भवन्त्यात्मनस्तु कामाय भूतानि पियागि सवन्ति। न वा अरे सर्व्वस्य कामाय सत्वें पियं भवत्यात्मनस्तु कामाय सव्वैं पिय भवत्यात्मा वा अबे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यी निदिध्यासितव्यो मैतेर तनो वा अर दर्शनेन श्रवगोन मत्या विन्नानेनेद सव्वें विदितम्। प्रियः भवति। न वा अरजायाये कामाय जाया प्रिया; नवा अरे पुत्नाणां कामाय पुता: प्रियाः, न वा कर वित्तस्य काभाय वित्त प्रियं ; न वा अरे ब्रह्मपः ब्राह्मगास्य कामाय ब्रह्म प्रिय ; नवाअरे न्ततस्य कामाय क्षत्र प्रिय ; न वा भरे लोकानां कामाय लोका: प्रिया: ; न वा अरे देवानां कामाय देवा: प्रिया: ; न वा भरे सर्व्वस्य कामाय सर्व्व प्रिय ; किन्तु भत्मनः कामाय इति सर्श्वत्र योज्यम्। षष्ठे "न वा भर देवानां कामाय" द्ृत्यनन्तर'

तत्त्ववलनौ। ६५६

न वा भरे वेदाना कामाघ वेदा: प्रिया भवन्यात्मनस्तु कामाय वेदा: प्रिया भवन् दृत्यधिकम्। सुतरां "देवास्त' परादुः" दत्यनन्तवं "वेदास्त' परादुः" दूति। आत्मना परित्यक्तानां तेषां देहतवेन विद्यमानत्वेऽपि त्वरित- मगन्यादी निःक्षेपप्रव्वत्तिर्बन्धुवर्गाणां तन्र तत्रात्मनः प्रियत्वमेव व्यनक्ति। यद्येव किमत्नात्मतत्त्वसाक्षात्करणाय कर्त्तव्यम्।-अरे अयि मैत्र यि, आात्मा द्रष्टव्यः दर्शनविषयमापादयितव्यः, श्रोतव्यः शवणाविषयौ- कर्त्तव्य: आचार्य्याच्च आगमतस्। मन्तव्यः मननविषयौकर्त्तव्यः परिचिन्तनेन ; ततो निदिध्यासितव्यः निश्चयेन ध्यातव्यः मनोनिवेश- विषयोकर्त्तव्यः। अत्रात्मा परमात्मा जीवोवेति विवेक्व्यम्। "तदेतत् प्रेयः पुत्नात् प्रेयोवित्तात् प्रेयोऽन्यस्मात् सर्ञ्वस्मादन्तरतर' यदयमात्ा" (१०।३०) द्रत्यत्रोपास्यतया ग्रहणदात्मा परमातमा। दृह पुनः "आत्मा वा अरे द्रष्टव्य." दत्यादिना तहर्शनादिभिः सर्त्वविज्ञानप्रतिन्ञानादत्ापि पर- मात्मैव भवितुमहति। व्यासपादेन योगसूत्रोक्तपुरुषविद्जानविषये "विज्ञातार केन विजानीयात्" दूति प्रुतिरुदाष्टता। सिद्धाति सतोडय जीवालेति। परस्य परा प्रक्ृतिर्जीव: निखिल जगद्ाप्य स्थितः, सुतरां तद्विन्तानेन सर्व्वविज्ञान न सुदूरपराहतम्। पतख्जले- र्योगो जीवस्य स्वकपावस्थानपर्य्यवसायी; वेदान्तसिपस्त्र पुनर्ब्रहमखक्क पैक्व पर्यवसायी। पतएवात पृथिव्यादिकमारम्य जीवात्पर्यन्त निखि लस्वान्तर्यामिणआतमशरीरतया पर्य्यवसनादात्मशब्दे तत्पर्यवसायित्म्। सुतरां पराम्मनएबात्र मुख्यप्रियत्वं तत्सवरूपैकेन जीवातन इति तत्वम्। परेतस परात्मालिद्वितत्वेनैवोत्क्रान्तिन तू सातन्तथ (५८प)। द्रष्ट दृश्ययोः संयोगे रजस्तमोमलविरहितजीवालखरूपोप लब्धि: परमात्मसवरूपोपलव्धेर्ह्ेतुः। प्रतएवोभयपरएवात्रात्मभब्द: । "विष्वातारमर केन विजानौयात्" इत्यत्र विभ्वाता पुरुष इति सिद्ा- न्लेऽपि तस्य विभ्रात्व परमावसापेक्षमिति वेदान्तसिदान्तस्य न कापि हानि: पातख्ञलसूत्रभाषेथ। (१1४।१2-२२)

६६० वेदान्तसमन्वयः ।

ब्रह्म तं परादाद्योऽन्यवात्मनो ब्रह्म वेद चतं तं परा. दादोऽन्यवात्मनः क्षचं वेद लोकस्त परादुर्योऽन्यत्रात्मनो लोकान् वेद देवास परारटुर्योऽन्यत्रात्मनो देवान् वेद भूतानि परादुर्योऽन्यनात्मनो भूतानि वैद सर्व्वं त परा- दादोऽन्यनात्मन: सव्वें वेद। दद ब्रह्म दद चत्र- मिमे लोका दमे देवा दमानि भृतानीद सव्वें यद- यमात्मा।

द्रहगाय दुन्सुमेसतु गहगेन टुन्दुभ्याघातस्य वा शब्दो गृहौतः । स यथा शङ्गस्य वायमानस्य न वाद्याए्क्व्दाञ्क- क्र याङ्गहगाय शङ्धस्य तु बहगोन शद्धम्स्य वाशब्दो गृहौतः । स यथा वोगाये वाद्यमानाये न वाह्या्

ब्रह्म ब्राह्मगजातिः त' जन' परादात् परादध्यात् परातव्यात् न्यक्कुरय्यात् यः आत्मनः अन्यत्र आत्मस्वरूपव्यतिरकेय अनात्मतवेन- नायमात्मा किन्तु रक्नमांसादिसंघात दति-ब्रह्म वेद। वतरं त' न्यक- र्य्यात्, लोका देवा भूतानि त न्यकुर्य्युः, सळ्ं त न्यकुर्य्यात् यः आ्रत्मनः अन्यत् तत् तान् तानि च वेद। कथमेव न्यक्क य्यात्? यत् यस्मात् अयम् आ्ात्मा दद ब्रह्म दद' त्तत्रम् इमे लोकाः दमे देवा; दमानि भूतानि दृद' सर्व्वम्। आात्मशब्दस्य परमात्मपर्य्यवसाने-परमात्मा आत्मनः प्रात्मा। सर्व्ववात्मग्रहणोपाय दर्शयति-स आ्रम्मा तथा गहौतः स्वात् यथा शब्दः गह्ीतो भवति। न हि दुन्दुभ्यादिनिरपेक्षान् वाश्ान्

तत्त्ववल्लौ। ६६१

क्रयात् ग्रहगाय वौगारौ तुग्रहगन वोषावादस्य वा शब्दो गृहीतः । स यथार्द्रन्वाग्नेरभ्याहितात् पृथग्धूमा विनिश्चरन्त्य वं वा अरेऽस्य महतो भूतस्य निःश्वसितमेतट्टग्वेदो यजुर्वेद: सामवेदोथर्व्वाङ्गिरस द्तिहासः पुरागं विद्या उपनिषदः प्नोका: सूचास्यनुव्याख्यानानि वाख्यानान्यस्यैवैतानि सव्वांगि निःश्वसितानि।

शब्दान् कोऽपि ग्रहौतु शक्रोति, तत्तदुत्थितान् शब्दानेव तत्तद्योगैन शब्दलेन ग्रहीतु समर्थो भवति। आत्मापि तथा पतिजायादियोगैनैव स्मभिव्यनक्रि, तत्र तन् चात्मलेन स ग्टहीतो भवति। एतत्तत्वप्रका- शकाटृष्टान्ता :- यथा हन्यमानस्य दुन्दुमेः वाह्यान् तदनपेक्षान् शब्दान् न ग्रहणाय न ग्रहौतु शक्रुयात्, किन्तु दुन्दुमे: ग्रहगन तद्योगैन दुन्दुभ्याघातस्य दुन्दुभिताड़नस्य शब्द: ग्टहीतः भवति, तथा स आत्मा। एवं शङ्मस्य आयमानस्य, वोणाये वाद्यमानाये द्ृत्युभयं व्याख्यातम्। स आत्मा तथा ऋगादेरुद्वावयिता यथाग्नि: धूमानाम्। एतदेव कथयति-यथा अभ्याहितात् आार्द्रेन्वाग्न: आर्द्रेन्धनेन दृद्वात् श्ग्ने: पृथम्भ त्वा धूमा: विनिशरन्ति, एवं वा, अरे अयि मैनेयि, अस्य प्रक्क- तस्य महत्ः अनवच्किन्नस्य भूतस्य परमार्थस्य चिद्दसुनः परमात्मनः निखसित विना प्रयत्नोङ्गतं यत् एतत्-सामान्य नपु सकैकवचनम्- ऋग्वेदः, यजुर्व्वेदः, सामवेदः, अथर्व्वाङ्गिरसः आथर्व्वरः, दतिहासः, पुराष, विद्या देवविद्यादय: (३।१७), उपनिषदः, श्रोकाः, सूत्राषि, अनुव्याख्यानानि व्याख्यानानि। एतानि सव्वीषि एतस्य एव परामनः निशसितानि। षष्ठे "व्याख्यानानानि" द्त्यस्यानन्तरम्, पष्ट 'हुतमशित' पायितमयच्च लीकः परश् लीकः सव्वाणि च भूतान्यस्यैव इत्यधिकम्।

६६२ वेदान्तसमन्वय: । [११६ थ।

स यथा सव्वासामपाछ समुद्रएकायनमेवछ सर्व्वेषाम् स्पर्शानां त्वगेकायनमेवए सर्व्वेषां रसानां जिब्नकायन- मेवए सर्व्वेषां गन्धानां नासिके एकायनमेवछ सर्व्वेषाए रूपागान्नक्ुरेकायनमेवए सर्व्वेषाए शव्दानाए श्रोत मेकायनमेव सर्व्वेषा सङ्कल्पानां मनएकायनमेव सर्व्वेषां विद्याना हृदयमेकायनमेवए सर्व्वेषां कर्मा- गाम् हस्तावेकायनमेवछ सर्व्वेषामानन्दानामुपस्थ एका- यनमेवछ सर्व्वेषां विसर्गागां पायुरकायनमेव सर्व्वेषा- मध्वनां पादावेकायनमेव सर्व्वेषां वेदानां वागेका- यनम्। स यथा सैन्धवखिल्य उदके प्रास्त उदकमेवानुविलो- यते नहास्योङ्गहमायेव स्यात् यतोयतस्त्वाददीत लवगा- स आत्मा तथा एकायन यथा सव्वासाम् अपां समुद्रः एकायनम्। एवं सर्व्वेषां स्पर्शानां त्वक् एकायनम, एवं सर्व्वेषां रसानां जिद्वा एकायनम्, एवं सर्व्वेषां गन्धानां नासिके एकायनम्, एवं सव्वषां रपाणं चसुः एकायनम्, एवं सव्वेषां शब्दानां योत्म् एकारानम, एवं सर्व्वेषां सक्कल्पानां मनः एकायनम्, एवं सव्बासां विद्यानां हृदयम् एकायनम, एवं सव्वषां कमणां हस्ती एकायनम, एवं सव्वेषाम् आानन्दानाम् उपस्थ: एकायनम्, एवं सव्वेषां विसर्गालां ायु: एका- यनम्, एवं सव्वषाम् अध्वनां पादी एकायनम, एवं सव्वेषां वेदानां वाक् एकायनम्। स आत्मा तथा यथा सैन्धवखिवष्य: सैन्धव एव खिल्ध :- खिलएव खिस्च: पप्रहतः बनाऊ्ष्टभूमिः, तत्साहश्यात् प्रचूर्षोक्कतसैन्धवखरड: -उदवे जले प्रास्तः निच्षिप्तः उदकम् एव अनु विलौयते, न पुनः अस्य सैन्धखित्थस्य उद्ग्रहगाय-दव प्रनर्थक :- उदरपाय स्थात्

तत्त्ववलौ। ६६₹

मेवेव वा अर दूद महछूतमनन्तमपार विज्ञानघनएव। एतेभ्यो भूत्येभ्यः समुत्याय तान्येवानुविनश्यति न प्रेत्य सन्नास्तीत्यरे ब्रवीमीति होवाच याज्वल्का. । सा होवाच मैत्रेय्यतैव मा भगवानमूमुहन्न प्रेत्य संज्ञा- स्ीति स होवाच याज्वल्को न वा अरेऽह मोह़ ब्रवौम्यल वा अरे दू विज्ञानाय। समर्थः। तु किन्तु यतः यतः उदकम् आददीत सादयेत् लवगम् एव। एवं वा अरे अयि मैतेयि, इदम् अनन्तम् अपारम् महत् भूत चिद्दस्तु विज्ञानघन एव-सिन्धोरुत्थित सैन्धव लवगा यथा तथा- एतेभ्यः भूतभ्यः समुत्थाय-विज्वानघनलेन गोचरीमूय-उदके निच्चिप्ं सन्धव' यथा तथा-तानि भूतानि एव अनु विनश्यति-रश परदर्शने -अदृश्यो भवति-सुषुप्ती यथेति भावः ; प्रेत्य न संज्ञा-देवदत्तः यन्नदत्त: पतिः जायेत्यादि-विशेषनाम अ्रस्ति द्वति अरे अयि मैतेयि, ब्रवीमि दति पुनः याज्तवस्का: उवाच। को वा पुनः प्रज्ञानघनः ? विषयन्नानानुगतो विषयी। षष्ठे पुनरिय विस्पष्टोक्ति:,- स यथा सैन्वघनोऽनन्तरीवाहयः क्त्स्त्री रसघन एवेव वा अरज्यकात्मानन्रीडवा्

कत्स्: प्रज्ञानघम एवतेम्यी भृतेभ्य: समुत्ाय तान्येवानु विनस्ति न प्रत्य मंज्ञालीत्यर व्रत्ीमीति हीवाच याज्ञवल्का:। सापुनः मैत्रेयी उवाच, न प्रेत्य संज्ञास्तीति अत् एव भगवान् मा माम् अमूमुहत् मोहाच्कवां छतवान्। षष्ठे पुनः, सा हीवाच मेवेय्यत व मा भगवान् मोहानमापीपिपत् न वा अरहमिम विजानामीति।

स यास्वल्का: पुन उवाच-न वा अरे अह' मोह' मोहन वाक्यं ब्रवीमि, अरे अयि मैत्रेयि, इद वचन वे विज्ञानाय साचाज्न्नानाय अल पय्याप्तम्। भूतानां प्रभ्जानघनस्य च तिरोधाने शुद्धचेतन्यं शुद्धा- चैतन्य परा चापरा च प्रक्वतिरिति पौरागिकानासवभिय्यत, भतएव हि मागडुक्े परस्य ततो भेदम्रदर्शनाय प्रभ्ानघनानन्तर' "न प्रम्ं

६६ ४ वैदान्तसमन्वयः ।

यतर हि द्वैतमिव भवति तदितर दूतरं पश्यति तदि- तर दूतर' जिघ्रति तदितर इतरध शृगोति तदितर दूतरमभिवदति तदितर दूतर मनुते तदितर दूतर' विजानाति। यत्र वा अस्य सर्व्वमात्मैवाभूत्तत् केन क जिघ्रेत् केन क पश्ेत् केन कए शृगयात् केन कमभि- वदेत् तत् केन क मन्वीत तत् केन क' विजानौयात्। येनेद सव्वं विजानाति त केन विजानौयात् विन्ञातार- मरे केन विजानीयात्। छृ, ४।४।१-१४। ६।५।१-१५।

नाप्रस्म्" (३५५८पृ]) इत्यकति:। प्राप्जालिङ्गितः प्रज्नोनित्यमवि- भकतया स्थितोऽपि भूतसंसर्गात् तदंभ दव प्रतिभातीति भाखान्तरे तस्तिन्र शो दास: कितव इत्यादि व्यपदेशः (२३४३)। देवदत्तादि- संननाषि तस्मिन्नेव। अतएव 'देवेन चन्षुषा मनमापश्यन् इत्यादि दृश्यते। देवेन भूतसंघटितन (११।२४)। न संज्ञास्तीति वचनैन विनाशित्वमुच्छेद्राधीनत्व' न तेनाभिप्रतें यत् तद्विस्पष्टमुत्त षठ- स हीवाच न वा अिह मीह ब्रवीम्वनिनाशी वा अयमात्मानुककित्तिधयाा। संज्ञाहौनत्वेऽप्यात्मनः साचाजन्ञानाय कथ तत् पर्यामं तद्दर्शयति -यत हि द्वैत' विभक्तम् द्वव भर्वत-दरवशब्दोडन "सर्व्व पर आ्रत्मननि ....

संप्रतिष्ठत पृथिवो पृथिवीमात्ा च" 'विज्ञानाल पुरुषः स परेऽक्षरी आत्मनि सम्प्रतिष्ठत (२५)" "यद्दैतन्न पश्यति पश्यन् वै तन्न पश्यति" द्वत्यायुक्तत्वात्-अविभागद्योतक :- तत् तत्न द्वतरः एक: इतरम् भ्रन्य पश्यति, तत् तत्र इतरः इतर' जिघ्रति, तत् तत्र दतरः इतर' ऋृणीति, तत् त्न इतरम् अभिवदति, तत् तब इतर: इतर' मनुते मननविषय करोति, तत् तत्र इतरः दूतर' विजानाति। यत्र पुनः अस्य ब्रह्मविदः सर्व्वम् आरत्मा एव अभूत् -- प्रपश्चस्य ब्रह्मसरूपे विलयेन सच्चिदानन्द-

तत्त्ववली। ६६ ५

मात्रलवेन पर्य्वसानात् तच्कत्नितया तदभिवलेन च दर्शनात्-तत् तब केन आममातिरितेन कम् भात्मातिरिक्क जिघ्रेत्, तत् तत्र कैन भात्मा- तिरित्ेन कम् आ्तमातिरिक्रं पश्येत्, तत् तत् केन आत्मातिरिक्षेन कम् आातातिरित ऋृणुयात्, तत् तत्र केन आत्मातिरित्नेन कम् प्रत्माति- रित्त' अभिवदेत्, तत् तन्र केन आ्त्मातिरित्ेन कम् आत्मातिरिक्क मन्चीत, तत् तच केन आत्मातिरिक्रेन कम् आत्मातिरित् विजानीयात् येन आत्मना भ्रन्तर्यामिणा दद सर्व्व वेद तम् आत्मानम् अन्तर्यामिय केन प्रकाशान्तरेण विजानीयात्। विज्ञातार-येन सव्वं विजानाति स सयं सर्व्वविज्वानमयः, अन्यथा जीवे तत्तज्न्नानोत्पादन न जातु सभ्भवति; "अयमात्मा ब्रह्म सर्व्वानुभूः" (३।२१) दत्येषा श् तिस्तदेव प्रतिपादयति-केन प्रकाशान्तरेस विज्ञानीयात्। विज्वातारमिति चेत् पातञ्जलभाषपानुरोधात् पुरुषलवेन ग्टह्यते तद्विज्ञानोत्यादकस्य पर- मातमनस्तेनेवाच ग्रहण स्थात्। षष्ठे उत्तरमैंत्रेयोब्राह्मणे "विज्ञा- तारमरे केन विजानीयात्" द्ृत्यस्याग्रे

स एष नेति नेत्यात्ाऽग्द्ोन हि ग्द्यतेऽ्रशीर्य्यों न द्ि शोर्य्यतेऽसङ्गी न हि सन्यतेऽसिती न द्ि व्यथते न रिष्यति

दृत्यधिकम्। व्याख्यातञ्वतत् पूर्व्वम् (२२३)। उपसंहारे पुनः

दत्यु क्रा नुशास नासि मैव येपतावदरे खन्वमृतत्वमिति होका याज्रवल्वी तिजहवार। विजहार प्रवव्राज। ततीये जनकयान्ञवल्कासंवादे (५८पृ) यत्तत्वमुत्तं तस्यान्र नियो- गोडस्य ब्राह्मणस्य गूढ़ार्थमुद्दाटयति। तत पश्यम् जिघ्रन रसयन् वदन् मृखन् मन्वान: स्पृशन् विज्ानन्-न पश्यति न जिघ्रति न रसयते न वदति न शृगोति न मनुते न स्पृशति न विजानाति इति यदुत्ा, तत्र कारण' परमात्मालिङ्गनेन तेनेकौभूय त विनाऽन्यत् किश्चन न दर्शनादिविषय' करोति ब्रह्मवित ; यच्च दर्शनादिविषय करोति तत् "तज्जलामिति" (२३०प) दति श्रीतन्यायेन परमात्मक्रियालेन। "एष

वैदान्तसमन्वयः।

५। अथ हेन' जारत्कारव आर्त्तभागः पप्रच्क यान्तवल्काति होवाच कति ग्रहा: कत्यतिग्राहा दूति अरष्टी ग्रहा अष्टावतिग्राहा दूति ये सैऽष्टी ग्रहा: कतमेसै। प्रागो वे ग्रहः सोपनिनातिग्राहेग एहीतोऽपानेन हि गन्ध जिघ्रति।

म आत्मा" (६।४) दृति च वचनैनात्मानमपि परमात्मान्तर्भूततया ग्यहन् तेनाविभत्त: "देव दव राजवाहमेवेद१) सर्व्वोडस्रीति मन्यते सः।" अहमत्र परातालिङ्गितो जीवः सर्व्वस्तिन् दर्शनादिविषय "अहमात्मानमिद' सव्वें करोमि" इति परात्मभावभावितात्मा। "एषोडस्य परम म्ानन्दः" दत्यानन्दाब्धी मग्नत्वात् "प्रास्नेनात्मना सम्परिष्वत्री न वाहां किञ्चन वेद नान्तरम्" दत्येषावस्था ब्रह्मविद्यु- पतिष्ठते।

नेव किश्चित् करी मौति युक्तीमन्धेत सत्त्ववित्। पश्वन् एखन् स्पशन् जिव्रन्रशन् गचछन् खपन् श्रसन्॥ प्रल्पन् विस्जन् सक्तुन््मिषन् निमियरप। दन्द्रियागान्द्रिय र्थेषु वस्षन्त दृति घारयन्॥ (गौ ५ू।रट) प्रति यदुता कर्म्मसव्यासयोगमायित्य तदेवानीत परमाणयोग- मवलम्बा। पू। अविभागाद्विभाग उपतिष्ठते सुतरां विभागोनोपैपनगीय द्रतोन्द्रियाणां तद्विषयायाज्त व्य्वाहतत्वेऽपि कथ सम्बन्धो भर्वत तत् प्रदर्श्यते अ्रथेति। अथ पुनः एन जनकसभागत याज्जवस्का' जारत्- कारव: जरत्कारुगोनः आर्त्तभाग: ऋतभागस्यापत्य पप्रच्क पृष्टवान्। है याज्तवल्का दति सम्बोध्य स उवाच-कति ग्रहा: कति अतिग्राह्षाः दूति। याज्तवल्का उवाच-गरष्टौ ग्रहाः अष्टीप्रतिग्राप्ताः द्ति। आ्रर्त- भाग उवाच-ये ते अष्टी ग्रहाः, अष्टो प्तिग्राह्ाः कतमे ते दूति। राशतल्का उवाच-प्राणः घ्राय' वे ग्रह :- गक्वाति गन्वादीनिति

तत्त्ववललौ। ६६७

वाग्वे यहः स नामनातियाहेग महौतो वाचा हि नामान्यभिवदति। जिह्वा वे ग्रहः स रसेनातिग्राहेग महोतो जिह्नया हि रसान् विजानाति। चन्तुर्वै ग्रहः सरूपेगातिग्राहेग महीतश्नन्तुषा हि रूपागि पश्यति।

ग्रहः। सग्रहः अपानेन नासाविवर' विशता खासेन अतिव्राहेण- अतिक्रम्य ग्राह्यत्यात्मानम् अ्र्तिग्राहः तेन ; किमतिक्रम्य ? विषये- न्द्रिययोरन्तरा व्यवधानम्-ग्होतः आयत्तीक्ृतः । कथ नायते तेनायन्तीकत इति ?- हि यम्मात् स प्राणः घ्राएं गन्धान् जिद्गति। प्राणेन्ट्रियक् पुष्पादिनिष्टः गन्वस उभी व्यवहिती तिष्ठतः, वायुना गन्ध- वाडिना प्राणेन्ट्रियायत्तीकरगेन तिरोधापित तद्दावधानम्। वाक् वागिन्ट्रिय वे ग्रहः। स ग्रहः नाम्रा पतिग्राहेण गहीतः। कथ' पायते तैनायन्तीकृतद्वति? द्ि यस्ात् वाचा नामानि अभिवदति वसतुनिष्ठ' हि नाम, तस्माद्वागिन्द्रियात् तस्य व्यव- धानम्। व्यवहारतस्तब्राम वागिन्द्रियं खायन्तीकरोति, सुतरां ततस्त- स्याभिव्यक्रि: । जिद्वा रसनेन्द्रिय वे ग्रहः। स ग्रहः रसेन प्रतिग्राहेण ग्ृहीतः। कथ भायते तैनायत्तीऊत दति? हि यस्नात् जिद्वया रसान् विजा- नाति। अत वस्तुनिष्ठरसः रसरूपया लालया विद्रावितः रसना संस्पृश्यात्मान ग्राहयति। चक्षुः वे ग्रहः। स ग्रहः रूपेण अतिग्राहेण गहीतः। कथ नायते तैनायत्तीकत दति? हि यम्मात् चन्तुषा रूपाणि पश्यति। रूप' हि लोहितकृष्णदिवर्णघटितम् (१२।२)। तत् पुन्दशनार्थ- मादित्यनिष्ठं (११।२१; १२८)। सुतरामत्र सूर्य्यरश्मिना तिरो-

६६८ वेदान्तसमन्वयः ।

श्रोतं वै गृहः स शब्देनातिग्राहिग महौतः श्रोचेग हि शब्दा्कृगोति। मनो वे ग्ृहः स कामेनातिगाहिय महीतो मनसा हि कामान् कामयने। हस्ती वै गृहः स कर्मगातिग्राहिग महोतो हस्ा- भ्याए हि कर्मम करोति।

त्वग्वे गृहः स स्पर्शेनातिग्राहेस एहीतस्त्वचा हि स्पर्शान् वैदयत द्ूव्येतेऽष्टी ग्रृहा अ्ष्टावतिगाहाः। छ,५/२/१-ह1

धापित व्यवधानमिति विज्नेयम। रूपशब्देनैवैतत् तत्व वेदान्तविदो बुद्धिस्थ भवतीति नेद' स्पष्टमुक्तम्। योत् वै ग्रहः। सग्रहः शब्देन अतिग्राहेण एहीतः। कथ परायतएतत् ? हवि यम्मात् श्रींत्रेग शब्दान् ऋृणोति। वस्तुससुत्थित- ध्वनिरेव शब्दः (१२।४) सुतरां व्यवहितः। स च तन्तद्ताकाशादे- वोत्पद्यते; "आकाशाद्वायुः" (८8) इति तदुत्पद्नेन वायुना रु श्ोव- सङ्कस्यां नीयते। उत्पन्नस्य शब्दस्य श््ोतस्पर्शएवोक्तो न पुनर्व्यवधाना- पनीदनक्रमः । मनो वै ग्रहः। स ग्रहः कामेन प्तिग्राहेण गटहीतः । कथ नायतएतत् ? हि यस्मात् मनसा कामान् कामयते। कामो यद्यप्या-

हस्तो वे ग्रहः। स ग्रह: कर्माणा प्तिग्राहेण गहीतः। कथ जायते? हवि यम्मात् हस्ताभ्यां कर्म करोति हस्तयोष क्मस क्रियाव्याप्यविषयजातेन व्यवधानम्। त्वक् वे ग्रहः। स ग्रहः स्पर्शेन अतिग्राहेण सटहौतः। कथ

तत्त्ववल्लौ। ६६ ई। अथ हैनं गार्गी वाचक्रवी पप्रच्क यान्तवल्केति होवाच यदिद सर्व्वमप्सोतन्न प्रोतन्व कस्मिन्ु खल्वाप ओतश्च प्रोतश्चेति वायौ गार्गीति कम्िनु खलु वायुरोतश्च प्रोतश्चेत्यन्तरिचतलोकेषु गार्गीति कस्मिन् खल्वन्तरिक्षलोका ओताश्च प्रोताश्चति गन्ध्व्वलोकेषु गार्गीति कम्मिन्न खलु गन्धर्व्वलोका तताश्च प्रोताश्चत्यादित्यलोकेषु गार्गीति क्िमिन्न, खल्वादित्यलोका ओताख्च प्रोताश्नेति चन्द्र-

ननायते ? हि यम्मात् त्वचा स्पर्शन वैदयते। वस्तुनिष्ठशैत्यादि व्यव- हितमेव। इति एते तष्टी ग्रहाः, अष्टौ प्रतिग्राहाः। । वेदान्तसिद्दलोकतत्त्व विवृणेति प्रथेति। भ्रथ पुनः एन जनकसभागत' यास्वल्का वाचक्रवी वचक्रोर्दुहिता गार्गी पप्रच्क पृष्ट- वती। याज्नवल्का इति सम्बोध्य सा उवाच-यत् यदि इद सर्व्वम् अप्मु-सृत्ष्मवाष्याकारेणावस्थितासु-तीत च प्रोत' च, कस्मिन् नु खलु आपः शताः च प्रोताः च दूति। याज्वल्का आ्रह-हे गार्गि, वायौ। गार्गी-कस्त्रिन् तु खलु वायुः ओतः च प्रोतः च दति। याप्न- वल्का :- हे गार्गि, अन्तरिक्षलीकेषु इति। गार्गी-कस्त्िन् तु खलु अन्तरिक्षलोकाः ओोताः च प्रोताः च दति। यान्नवस्काः-हे गार्गि, गन्धर्व्वलोकेषु दति। गार्गी-कस्िन् नु खलु गन्धर्व्वलोकाः ओ्ताः च प्रोता: च दति। याश्नवल्का :- ह गार्गि, आदित्यलोकेषु इति। गार्गी-कस्मिन् नु खलु आदित्यलोकाः ओताः च प्रोताः च इति। याज्नवल्का :- हे गार्गि, चन्द्रलोकेषु दति।-तदालोकेनालोकिता बहवश्चन्द्रमसस्त' परिचेध्य समन्तीति तथोक्रम्। गार्गी-कष्मिन् नु खलु चन्ट्रलोका: भोता: च प्रोताः च इति। यात्रवल्का :- है गार्गि, नचन्लोकेषु। गार्गो-कस्मिन् नु खलु नचत्रलोका: श्ोताः च प्रोताः च दति। यात्रवल्का :- हे गार्गि, देवलोकेषु इति। गार्गी-कम्मिन्

६७० वेदान्तसमन्वय: । लोकेषु गार्गोति कस्मिन्नु खलु चन्द्रलोका शोताश्च प्रोता- श्ति नक्षत्रलोकेषु गार्गीति कस्मिन्न खलु नक्षत्रलोका ओताश्च प्रोताश्नति देवलोकेषु गार्गीति कम्मिन्न खलु देवलोका ओताश्च प्रोताश्चतीन्द्रलोकेषु गार्गीति कम्मिद्ग खल्विन्द्रलोका ओताश्च प्रोताश्नति प्रजापतिलोकेषु गार्गोति कस्मिन् खलु प्रजापतिलोका शताश्च प्रोता- स्चेति ब्रह्मलोकेषु गार्गीति कम्मिनु ब्रह्मलोका शताश्च प्रोताश्चति स होवाच गार्गि मातिप्राचीर्मा ते मूरडा व्यापप्रदनतिप्रश्ां वै देवतामतिपृच्कसि गार्गि माति- प्राचीरिति ततो ह गार्गो वाचक्रव्युपरराम। छ ५ा६।१। ७। अथ ह वाचक्रव्युवाच ब्राह्मगा भगवन्तोहन्ता- नु खलु देवलोका: शता: च प्रोताः च दति। याक्जवल्क्य :- दन्द्र- लोकेषु दूति। गार्गी-कस्तिन् नु खलु इन्द्रलोका: ओताः च प्रोताः च दूति। याज्जवल्क् :- हे गार्गि, प्रजापतिलोकेषु दति। गार्गी- कस्पिन् नु खलु प्रजापतिलीका: ओोताः च प्रोताः च दूति। यात्र- वल्क :- हे गार्गि, ब्रह्मलोकेषु द्ति।- लोकलोकान्तररपत्ात् सर्व्वान् लोकानात्मन्यन्तर्भूय विद्यमानत्वात् बहुवचनम्। गार्गी- कसतिन् नु खल ब्रह्मलोका: श्ताः च प्रोता: च दूति। स याक्षवल्क्य उवाच-हे गार्गि, मा अतिप्रान्तीः न्यायागमसिद्वान्तमतिक्रम्य मा प्रश्न' कार्षीः । माते तव मूदा शिर: व्यपप्तत् यथा न पतेत्। अ्नति- प्रश्नशं-न्यायागममतिक्रम्य यः प्रश्नः सोऽतिप्रश्रः, न अतिप्रश्नमरहतीति अनतिप्रश्नय तां-देवतां पराम्मदेवतां ब्रह्मलोकाधिष्ठातीं ब्रह्मलोक- स्रूपां थ प्रतिपृच्कसि, मा गार्गि, अतिप्राच्षी: दति। ततः तदन- न्तर वाचकुवी गार्गी उपरराम निव्टत्ता बभूव। 91 लोकविषयकप्रन्नख्यापनानन्तर' तत्र यम्मूल तत्व तदेव

तत्त्ववल्लौ। ६७१ हमिम द्वो गश्ौ प्रत्यामि तौ चेन्मे वच्ाति न वै जातु युष्माकमिम कश्विद्रह्मोद जैतेति पृच्ठ गार्गोति। सा होवाचाह वै त्वा याज्वल्का यथा काश्यो वा वैदेहोवोग पुत्र उञ्जा धनुरधिन्य कत्वा द्वो वारावन्तौ सपत्नातिव्यधिनी हस क्वत्वोपतिष्ठेदेवमेवाह त्वां द्वाभ्यां प्रभ्ाभ्यामुपोदस्यां तो मे ब्रूहीति पृच् गार्गीति। स होवाच यदूईटै यान्वल्का दिवो यदव्वीक् पृथिव्या यदन्तरा द्यावापृथिवौ इने यद्ूतञ्ज भवच्च भविष्यच्चेत्याच- क्षते कम्मिछ्सदोतस्व प्रोतर्ञ्जेति।

विष्ृणोति अथ हेति। अरथ पुनः वाचकुवी गार्गी उवाच सभागतान् ब्राह्मणान् सम्बोध्य-हे भगवन्तः ब्राह्मगाः, हन्त-वाक्यारभे-श्रहम् दूम' यान्जवल्क्य ह्ौ प्रश्नी पृच्कामि, मे मम तो प्रश्नी वत्ताति चेत, न वे जातु युष्माक' कश्वित् ब्रह्मोदं ब्रह्मवदन प्रति इम' याज्ञवत् क्ां जेता-लुट-दूति। याश्चवल्क्यः आ्रह-हे गार्गि, पृष्क। सा गार्गी पुनः उवाच-ह यान्तवल्क्, यधा काश्यः-काशोषु भव :- वा, वैदेहः-विदेहानां राजा वा उग्रपुत्रः शूरान्वयः उज्जाम् अवतारितज्याक' धनुः अधिज्यम् आरोपितज्याक' ऊत्वा सपत्राति- व्यधिनी शतुपोड़ाकरी वारवन्ती तौक्षफलकयुक्ती शरी हस्ते कत्वा उपतिष्ठेत् समागतः आत्मान दर्शयेत्, एवम् एव अ्ह' त्वां द्वाभ्यां प्रम्नाभ्याम् उपोदस्यां समोपतः उत्थितवती अस्तिमि। तो प्रश्नी मे मम म्रूहि दति। यासवल्क्य :- हे गार्गि, पृच्छ दूति। सा गार्गी पुनः उवाच-हे यास्वलक्, यत् दिव: ऊर्द्वम् उपि, यत् पृथिव्या: अर्व्वांक् भ्रधः, यत् इमे द्यावापृथिवो अन्तरा मध्ये, यत् भूतम् भतौत च, भवत् वर्त्तमान' च, भविष्यत् च दति आ्रचक्षते कथयन्ति, तत् कस्मिन् च भोन च प्रोत च दति।

६७२ वेदान्तसमन्वयः ।

स होवाच यदूर्द्ग' गार्गि दिवो यदव्वींक् पृथिव्या यदन्तरा द्यावापृथिवौ इमे यहूतञ्च भवञ्च भविष्यच्चेत्याच- क्षत आकाशे तदोतञ्ज प्रोतञ्जेति।

सा होवाच नमस् ड्स्तु याज्जवल्का यो म एत व्यव- चोऽपरस्मै धारयखेति पृक्क गार्गीति। सा होवाच यदूद्व' यान्वल्का दिवो यदव्वीक् पृथिव्या यदन्तरा द्यावापृथिवी दमे यद्ग तञ्च भवच्च भविष्यच्च त्या- चक्षते कस्मिाँसदोतञ्व प्रोतञ्चेति। स होवाच यदूर्द्व' गार्गि दिवो यदव्वीक् पृथिव्या यदन्तरा द्यावापृथिवी इमे यद्व तञ्न भवच्च भविष्यच्च त्या- चक्षत आकाश एव तदोतञ्च प्रोतञ्जेति कस्मिन्, खल्वा- काश शतश्च प्रोतश्चेति।

स याश्तवल्क्य उवाच-हे गार्गि, यत् दिव: ऊर्ड्ड, यत् पृथिव्याः अर्व्वाक, यत् इमे द्यावाष्टथिवी अ्रन्तरा, यत् भूत च भवत् च नवि- व्यत् च आचन्तते, आकाशे तत् ओ्ोत च प्रोत च इति। सा गार्गी उवाच-हे याश्तवलूक्, यः तवं मे मम एतं प्रश्नं व्यवचः उक्रवान् त्र्प्रमि, ते तुभ्य नमः अ्सतु। अपरस् प्रश्नाय धारयस आ्रात्मानं दढ़ोकुरु। याज्जवल्क्य :- हे गोर्गि, पृच्छ दति। सा गार्गी पुनः उवाच-हे यान्तवलक, यत् दिव: ऊर्द्द, यत् पृथिव्या: अर्व्वाक्, यत् इमे द्यावापटथिवी अन्तरा, यत् भूत' च, भवत् च, भविषत् च इत्यादि प्रश्न' पुनरुश्षिस्य- स होवाच यदूईं', गार्गि, दिव दति प्रश्नोत्तर' दृढ़ौक्वत्य सा पम्रच्छ -क स्मिन् नु खलु आकाशः श्ोतः च प्रोतः च इति।

तत्त्ववलञी। ६७३

स होवाचैतद्वै तदक्षर गागि ब्राह्मणा अभिवदन्ति द्रत्यादि (४।१४) । द, ५1512-91 ८। पृथिव्येव यस्यायतनमग्निर्लोको मनी ज्योति- र्यो वे त पुरुष विद्यात् सर्व्वस्यात्मनः परायगए सवै वेदिता स्यात् यान्वल्का वेद वा अह' त' पुरुष सव्वा- स्वात्मनः परायग यमात्य य एवायछ शारीर: पुरुषः स एष वदेव शाकल्य तस्य का देवतेत्यमृतमिति होवाच। काम एव यस्यायतन हृदय लोको मनो ज्योति

म होवाचेतहवै तदक्षरं गार्गि इत्याद्या: पूर्व्व' व्याख्याता: (४।१४)। 5। देवतानिर्व्वचनानन्तर (८।११) प्रागास्य परोचब्रह्मणोऽष्टधा मेदमुपदिश्य त्रिगेषेगाअतत्त्वं विवरितु पुनरेव शाकत्य: प्रश्नसुत्थापयति प्ृथिवोति। यस्य पुरुषस्य पृथिवी एव आयतनम् आश्चयः शरीरभ्, अरग्निः लोक :- लोकयत्यनैनेति-दर्शन प्रकाशसाधरमगात्; मनः ज्योति: सर्व्ववस्तुबोधकत्वात् ; त' पुरुष यो वै विद्यात् जानीयात्, स वै सर्व्वस्य आरत्मनः आध्यात्मिकस्य कार्य्यकारणसंघातस्य परमम् अ्रय- नम् आश्ररय-कमा (पा, २३६८)-वेदिता स्थात्। हे याप्वस्का, त' सज्वात्मनः परायण' पुरुषम् प्रहम् वेद वे, य तम् पात्थ कथयसति। याम्तवल्कास्तन्मनोगत भाव' विज्वायाह-यः एवाय शारीर पुरुष :- शरीरे भवः मातशोगितजत्वज्नांसरुधिराख्य :- सएषः। हे शाकष्य, षद एव-किन्तत्र विशेष पृ्कनीय ते तत् वद। शाकलाः-का तस्य शरोरस्य देवता ? यास्तवल्काः पुनः उवाच-प्रमृतम् प्रन्नरसः दूति। "यो भुततस्यान्नस्य रसो मातजस्य लोहितस्य निष्पत्तेरषतुस्तस्मा- झानरसालोहित निष्पदते स्त्रियाश्रित ततय लोहितमय शरीर वीजाश्रयम्" इति भाष्यकार: । काम: स्त्रोव्यतिकराभिलाषः यस्य आयतन शरीर, पदय लोक:

वैदान्तसमन्यय: । बों वै त पुरुष' विद्यात् सर्व्वस्याम्मनः परायपए स वे वेदिता स्यात् याज्तवक्का वेद वा चह तं पुरुषए सर्व्व- स्यात्मनः पैरायणं यमात्य य एवायं काममयः पुरुषः स एष वदैव शाकल्य तस्य का देवतैति स्विय दूति होवाच। रूपारायेव यस्यायतन चच्षुलोको मनो ज्योतिर्यो वै त' पुरुष विद्यात् सर्व्वास्थात्मनः परायणए स वै वैदिता स्याद्यान्तवल्का वेद वा ब्रहं त पुरुष सर्व्वस्यात्मनः परायग यमात्य य एवासावादित्ये पुरुष: स एष वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति सत्यमिति होवाच। आकाशएव यस्यायतन श्रोच लोको मनो ज्योति- र्यो वै त पुरुष विद्यात् सर्व्वस्यात्मनः परायगए सवै

-दर्शन' ज्वानसाधनत्वात्, मनः ज्योतिः त' पुरुष' यो वे विद्यात, सर्व्वस्य आलमनः परायण म वेदिता स्थात्, है यास्तवल्का, तं स्वर्व्ध- स्ायतन पुरुषम् ग्रह' वेद वै, य त्वम् बात्य। यात्तवल्का भ्राइ-यः एव भ्रय काममयः पुरुष: स एषः। हे शाकत्य, वद एव। माकस्: -तस्व का देवता इति। याज्जवल्का: पुनः उवाच-स्त्रियः दति।- सोतो डि वामस्य दीतिर्जायते। रूपागि एव यस्य पायतन, चत्तुः लोक:, मनः ज्योति: इत्यादि। य एव पसी आादित्ये पुरुष:, स एष-सव्नेषां रुपायां प्रकाशकत्वात् रुपैरारव्तनुः सः। हे शाकस्य वद एव। भाकस् :- का तस्य देवता इंति। यात्वस्का पुनः उवाच-सत्यम् इति। सत्यं चन्तः,

भाकाथः एव यस्य चायतन, चोव लोक:, मनो व्योति: इत्यादि यः एव अय' खौष: श्रोवे भवः, ग्रातिमुत्क :- प्रतित्रवथ' प्रतिबिषय-

तस्ववसी।

वेदिता स्ात् यान्वर्का वेढ वा चड त पुरुष सर्व्व- स्यात्मनः परायय यमात्य य एवायए त्ोत: प्रातिश्ुत्क: पुरुष: स एष वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति दिग दति होवाच। तमएव वस्यायतनथ प्ृदय लोको मनो ज्योतिर्यों वैत' पुरुष' विद्यात् सर्व्वस्यात्मनः परायरछ स वै वेदि- ता स्यात् याज्जवल्का वेद वा अहं तं पुरुष सर्व्वस्यात्मनः परायग यमात्य य एवाय कायामयः पुरुष: स एव वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति मृत्युरिति होवाच। रूपारायेव यस्यायतन चच्तुर्लोको मनो ज्योतिर्यो वै तं पुरुष विद्यात् सर्व्वस्यात्मनः परायमछ स वै वेदिता स्यात् याज्वल्का वेद वा अह त पुरुष सर्व्वस्यात्मनः परायगा यमात्य य एवायमादर्शे पुरुष: स एष वदैव शाकल्य तस्य का देवतेत्यसुरिति होवाच।

श्वग तडलायां विशेषेणाधिष्ठित :- पुरुषः स एषः-हे शाकल्य, वद एव। शाकस्य :- तस्य का देवता इति। यासवल्का: पुनः उवाच-दिश इति। ताभ्यो निष्पत्तेः । तमः ब्रन्धकार: एव यस्य श्यतन, हृदय लोक:, मनः ज्योतिः इत्यादि। यः एव कय क्ायामयः पुरुषः स एषः । हे श्राकस्थ, बद एव। शाकत्य :- तस्य का देवता दति। याज्वल्कनः पुमः डवाच-मृत्यु: इति-पथनायया परिलक्षिती दविरसगर्भः (८१0)। रूपाणि एव यस्य आायतनं, दृदयं लोक:, मनः ज्योति: इत्यादि। यः एव पयम् भादर्शे खडादी पुरुष: प्रतिषिम्वाख्यः स एषः। हे

वेदान्तसमन्वय: ।

भापएव यस्यायतन प्दय लोको मनो ज्योतिर्यो वे सं पुरुष विद्यात् सर्व्वस्यात्मनः परायम स वैवेदिता स्यात् यान्वल्का वेद वा वह त पुरुषए सर्व्यस्यात्मनः परायग यमात्य य एवायमप्ु पुरुषः स एष वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति वरुगा दूति होवाच। रेतएव यस्यायतनए दृदय लोको मनो ज्योतिर्यो वै त' पुरुष' विद्यात् सर्व्वस्यातनः परायगए स वै वैदि- ता स्यात् याज्वल्का वेद वा अह' त पुरुष स्व्वस्या- त्मनः परायग यमात्थ य एवायं पुतमयः पुरुषः स एष वदैव शाकल्य तस्य का देवतैति प्रजापतिरिति होवाच। शाकलति होवाच ब्राह्मगा पङ्गारावकषयगामक्रता इति३।

शाकन्य, वद एव। शाकत्य :-- तस्य का देवता दूति। याज्तल्काः पुनः उवाच-असुः प्राणः दति।-प्रागात् रूपस्य निष्पत्तेः। भ्रापः एव यस्य आ्यतन, हृदय लोकः, मनः ज्योतिः रधादि। यः एव अयम् अमु पुरुष: म एषः। हे शाकस्य, वद एव। भाकत्य: -तस्य का देवता इति। यास्तपन्न्काः उवाच-वरुगः इति। रतः एव वस्य आ्ररयतन, हृदय लोकः, मनः ज्योतिः इत्यादि। यः एव शरय पुत्रमयः पुरुषः स एषः। दे प्ाकष्, वद एवं। शाकस्य :- तस्य का देवता दति? यात्तवन्का: पुनः उवाच-प्रजा- पतिः। "प्रजापतिः पितोचते, पिततोहि पुत्रस्योत्पत्तिः" इति माथ्यकार:। "अस्थिमज्जाशक्राषि पितुर्जातानि" इति वैदकमात्तिरित्य तेनोकमिदम्। भाकस्य इति सम्बोध्य पुनः याध्जवलकय: उवाच-इमे ब्राह्मणाः

तत्ववो। याश्जवस्कपति होवाच माकष्यो यदिद' कुरूपाश्चा- खानां ब्राह्मगानत्यवादो: कि ब्रह्मविद्वानिति दियो वेद सदेवा: सप्रतिष्ठा कति या दिशो बेत्य सदेवा: सप्रतिष्ठाः । किंदेवतोऽस्यां प्राच्यां दिश्यसीत्यादित्यदेवत दूति स आदित्यः कस्मिन् प्रतितिष्ठित दति चन्तुषौति कम्मिन्ु चक्षुः प्रतितिष्ठितमिति रूपेष्विति चक्षुषा हि रूपाणि पश्यति कस्मिन्नु रूपागि प्रतितिष्ठितानीति हृदय दूति होवाच हृटयेन हि रूपागि जानाति हृदये ह्वेव रूपागि प्रतिष्ठितानि भवन्तौत्येवमेवेतद्यान्नवल्का।

सभागता: खां-खित्-वितर्के-पङ्गारावक्षयणम्-बङ्गारा परवत्ियन्ते स्थाप्यन्त यस्िन् कटाहादी तत्-पङ्गाराणामान्त्रयम् प्रक्रत कत- वत्तः। ज्वलदङ्गारमटशीऽदम, मया वादे नियोज्य त्वां मरगोमुख क्वतवन्तस्ते दति भाव: । शाकल्यः हे याप्तवल्क्य इति सम्बोध्य पुनः उवाच-यत् दद कुरुपाञ्चालानां ब्राह्मगान् पत्यवादी: प्रतिक्रम्य उत्रवान् अ्रसि, कि' व्व' ब्रह्मविद्वान् दति ? याश्तवल्क्य आत्मब्रह्मवित्व सापयितुमाह- सदेवा: सप्रतिष्ठाः दिशः वेद जाने दूति। भाकत्य :- यत् यदि सदेवा: सप्रतिष्ठाः दिशः वेत्थ जानामि- प्राच्यां दिशि किंरेवतः-का देवता अस्य तव-तम् असि इति -आतमप्रतिष्ठत्वाई वतायास्तथा प्रश्न उत्तरच्। यात्रवल्का :- आादित्यदेवतः भ्रस्नि। शाकस्य :- स भादित्य :- पात्मप्रतिष्ठितः- कस्मिन् प्रतितिष्ठते इति। यात्रवल्क :- चन्तुषि इति। शाकलाः -कस्मिन् नु चसुः प्रतिष्ठितम् इति। यात्रवल्क्य :- रपेषु दृति।

६०८ वेदान्तसमन्वय: ।

किंदेवतोऽस्यां दक्विणायां दिश्यसीति यमदेवत दूति स यम: कस्मिन् प्रतिष्ठित दूति यन्त दूति कस्मिन्नु यन्त: प्रतिष्ठित दति दक्ियायामिति कस्मिन्ु दचिगा प्रतिष्ठितेति श्रद्ायामिति यदाद्येव श्द्दत्तेऽय दच्षियां ददाति प्रब्यायाछ्द्येव दक्षिगा प्रतिष्ठितेति कम्मिन्न श्रद्वा प्रतिष्ठितेति हृदय दूति होवाच ह्ृदयेन हि श्रद्वां जानाति हृदये द्यव श्रद्ा प्रतिष्ठिता भवतीत्येवमेवैत- दयाज्वल्का।

कथम् ? हि यस्मात् चन्षुषा रुपाणि पश्यति। शाकला :- कम्त्िन् नु रूपाणि प्रतिष्ठितानि इति। याप्रवल्क्य: पुनः उवाच-हदये इति। कथम्? हि यस्मात् हृदयेन रूपाणि जानाति हृदये एव ह्ि रूपाि प्रतिष्ठितानि भवन्ति दति। रुपारव्वतनोरादित्यस्य रश्मिससुषा म्हीतः दृदयेन विशेषविशेषाकारेण भिद्यमानस्तलैव रूपलेन प्रतितिष्तति, तत्त्वमेतदुक्तमत्र। माकला :- हे यात्ञवलक्य, एवम् एतत्। शाकला :- पस्यां दक्षिणस्यां दिशि किंदेवतः असि इति। यान्तवल्क्य :- यमदेवतः भस्नि इति। शाकलाः-स यमः कस्मन् प्रतिष्ठितः इति। यात्रवल्क्य :- यन्ने इति यम्रानुसारिभास्तृतात् तस्य। शाकला :- कस्िन् नु यभ्ः प्रतिष्ठितः इति। याप्वल्क्य: -दविणायाम् इति।-दत्िगया यत्रस्य सिद्धत्वात्। शाकला :- कस्तिन् नु दच्िणा प्रतिष्ठिता इति। याज्जवल्क्य :- श्रह्ायाम् इति -श्रख्चया तस्य सफलत्वात्। तदेव स्पष्ट कथयति-यदा हि एव सहत्ते तदा दक्षियां ददाति, त्रधायां हि दक्विणा प्रतिष्ठिता इति। माकला :- कस्मिन् मु श्हा प्रतिष्ठिता इति। याज्वल्क्य: पुनः उवाच-हृदये इति। कथम्? हि यस्म्ात् वदयेन त्रहा जानाति

तस्ववज्ौ। किंदेवतोऽस्यां प्राच्यां दिश्यसौति वरुषदेवत दति स वरुग: कम्प्रिन् प्रतिष्ठित दूव्यप्खति कस्पिन्वाप: प्रतिष्ठिता दति रेतसीति कस्तिन् रेतः प्रतिष्ठितमिति हृदय दूति तस्मादपि प्रतिरूप जातमाहुर्हरदयादिव सृप्तो हृदयादिव निर्म्भित दति हृदये ह्वेव रेतः प्रतिष्ठित भवतीत्येवमेवैतद्यान्वल्का। किंदेवतोऽस्यामुदीच्यां दिश्यसीति सोमदेवत दूति स सोमः कस्मिन् प्रतिष्ठित दति दोक्षायामिति कम्मिन्न -तहृत्तित्वात्, हृदये एव हि शुब्ा प्रतिष्ठिता भवति इति। शाकलाः -ह याज्वल्क्य, एवम् एव एतत्। शाकता :- परस्यां प्रतौचां दिशि किंदेवतः असि इति। यात्र- वल्क्य :- वरुणदेवतः भ्रस्न्मि इति। शाकला :- स वरुपः कस्रिन् प्रतिष्ठित: इति। याम्तवल्क्य :- प्रस् इति। शाकला :- कस्िन् मु भापः प्रतिष्ठिता: इति। याज्जवल्क्य :- रेतसि दति। शाकला :- कस्मिन् नु रेतः प्रतिष्ठितम् ति। याज्जवल्क्य: पुनः उवाच-हृदये इति --- यद्यप्याधुनिकसेष्केऽस्य स्थान निर्णीत' तथापि छर्षाधिक्ाद स्ोपचयदर्शनात् हृदयप्रतिष्ठत्वमस्य वत्रुं सुकरम्। गारीरस्थाने पुनरस्य सर्व्वदेहगत्व' तद्यथा --- "यथा पयसि सर्पिस्तु गूढ़खेक्षुरसो यथा। एवं हि सकले काये एक्र तिषठति देहिनाम्॥" इति, सुतरामस्य पदयप्रतिष्ठत्वं हर्षोपचयत्वादेव । कथ दृदयेऽस्य प्रति ष्ठोता तत्कारग' सय स्रुतिवतति -- तम्प्रात् हृदयाचिष्ठानकारणात् प्रतिरूप' जात पुत्र जना भाष्ु :-- हृदयात् इव सप्तः निःतः दृद- यात् दव निर्म्नितः, हि पतएव हदये एव रैतः प्रतिष्ठित भवति इति। शाकत्य :- है याम्रवल्क्य, ददम् एवम् एव। माकला :- परस्थाम् उदोचां दिशि किंदेवतः पसि इति। यात्र-

वेदान्तसमन्वय: ।

दीका प्रतिष्ठितेति सत्य दति तत्मादपि दोकितमाहु: सत्यं वदेति सत्ये द्वेव दौकषा प्रतिष्ठितेति कम्मिन्न, सत्यं प्रतिष्ठितमिति हृदय इति होवाच हृदयैन हि सत्य जानाति हृदये द्यव सत्य प्रतिष्ठित भवतीतवमेवैत- द्याज्जवल्का। किदेवतोऽस्यां ध्रवायां दिश्यसीत्यग्निदेवत दूति सोडग्नि: कस्मिन् प्रतिष्ठित द्ति वाचीति कस्मिन्न, वाक् प्रतिष्ठितेति हृदय द्ति कस्पिन्न दृदयं प्रतिष्ठितमति। प्रहल्निकेति होवाच याज्तवल्को यतैतदन्यवाम्मन्म-

वल्क्य :---- सोमदेवतः अस्ति इति। शाकला :- स सोमः कम्िन् प्रतिष्ठितः इति। यात्रवल्क्ा :- दौचषायाम् इति। शाकला :-- कस्तित् मु दोक्षा प्रतिष्ठिता इति। यात्रवल्क्य :--- तत् कारण' दर्थ- यति-तस्मात् सत्यप्रतिष्ठत्वकारणात् दचचितम् पाह्ठः ऋत्विजः सत्यं वद इति, हि यस्मात् सत्ये एव दौचा प्रतिष्टिता दति। शाकला :--- कस्मिन् नु सत्यं प्रतिष्ठितम् इति, याप्जवलका: पुनः उवाच-हृदये दूति। हि अतएव हृदयेन सत्य जानाति, दृदये एव हि सत्य प्रतिष्ठित भवति। शाकलाः-हे याध्तवल्क्य: एवम् एव एतत्। शाकला :- अस्यां ध्र वायाम् ऊर्धायां दिशि -- "मरो: समन्तती वसतामव्यभिचारादूर्ा दिगध्र वेत्युच्यते"-किंदेवतः शरस त्वमिति। याप्जवल्का :- अग्निदेवतः अ्रसत्ि इति। शाकला :- स अ्रग्निः कस्िन् प्रतिष्ठितः इति। याञ्चवल्का :- वाचि इति। भाकलाः-कस्रिन् नु वाक् प्रतिष्ठिता इति। याप्तवल्का :- हृदये इति। शाकला :- कस्त्िन् नु हृदय प्रतिष्ठितम् इति ;- याप्तवस्का: पुनः परहक्षिक इति शाकला' नामान्तरेण सम्बोध्य उवाच-यत यम्िन् काले एतत् हृदयम् भधत् भन्यम-परतः

तत्ववललौ।

न्यासे यज्वेतदन्यवास्मत् स्याक्कानो वैनदद्युरवयाएसि दैन-

कम्म्रिन्न त्वं' चाता च प्रतिष्ठिती स्थ दूति पुागा सूति कम्मिन्न पायः प्रतिष्ठित दूत्यपान दति कम्मिन्न- पान: पुतिष्ठित दूति व्यानदूति कश्मन, व्यानः पतिष्ठित इतुपदान दूति कश्मित्न दान: प्रतिष्ठित दूति समानदूति स एष नेति नेव्यात्मा यदयो न हि गद्तेऽ्रशीर्य्ी न हि शोर्य्यतेडसङ्गो न हि सक्कते सितो न व्यथते न रिष्यति।

देशान्तर-मन्यासे मन्यसे-शोभते तदेष प्रश्न इति भावः। कथम् ? ह्वि यस्मात् यदि एतत् हृदयम् असात् अन्यत स्यात् खानः कुकुराः वा एनत् शरीर अद्युः खादेयुः, वयासि वा स्टध्रादयः एनत् विमथौरन् विलोड़े युः विकर्षेरन् दति। "शरोरस्यापि नामरूपकम्मात्मकत्वाृदये प्रतिष्ठितत्वम्" दति भाष्यकारः । शाकला :- कस्तिन् नु व्वं' च आ्रत्ाच प्रतिष्ठिती स्थः इति। यान्नवल्का :- प्राप्ते-प्रागव्टत्ती-इति। शाकनाः कस्मिन् नु प्रापः प्रतिष्ठित: इति। यान्जवल्का :- अपाने दति-"सापि प्राष्वत्तः प्राऐेव प्रेयादपानव्ृत्या चेव्र निगटद्यत"। शाकलाः-कस्मिन् नु भपानः प्रतिष्ठितः दति। याजवस्का :- वयाने द्ति। "साम्यपान- दत्तिरधएव यायात् प्रायव्टत्ति: प्राङ्ेव,मध्यस्थया चेद्यानहत्त्या न निग्ट- घते।" शाकलाः-कस्मिन् नु व्यानः प्रतिष्नितः द्रति। यात्जवल्कनः -उदाने दूति। "स्च्वास्तिस्त्रोि वत्तय उदाने कौलस्थानीये चेव्न निबदा विष्वस भवेयुः"। शावला :- कस्मिन् नु उदानः प्रतिष्ठितः दूति। याचवल्का :- समाने द्ूति। "हृदि प्राणोगुदेऽपानः रुमानो नाभिदेशतः। उदानः करठदेशस्थो व्यान: सर्व्वशरीरगः ॥" द्रति सरथात् नमिर्मूलदेशत्वात् तरोबूतान्नरसत्वात् च स्व्वा: प्रापव्ृत्तय-

वैदामसमन्वयः ।

एतान्यष्टावायतनान्य्टो लोका घष्टों देवा घष्टो पुरुषा: स यस्तान् पुरुषान्निरुद्य प्रत्युध्वात्यक्रामत्तम्वीप- निषद् पुरुष पृच्छामि तक्षेन्मे न विवत्यसि मूर्डा ते विपतिष्यतौति। तएह न मेमे शाकव्यसस्य मूषा विपपातापि हास्य परिमोषिगोऽस्थोन्यपजप्रन्यनमन्य- माना:। सम्निन् पोषप' लव्ा सखक्रियान्य नाधिका च परिहाय सम्त्य भजते; पतस्तदान्त्रयत्वं सर्व्वासाम्। मराणो हि मुखमागत्याब्रमन्त: प्रवैभयति; पपान: शज्सूचादोन्यधः प्रेश्यति; व्यानः सर्व्वशरीरे रस वाहयति, सदशासक् च प्रवर्सयति, गत्युत्द्षेपवनिमेवोन्स ष- हादिवेष्टाः साधयति; उदानो भाषकमीतादि निव्वाह्यति; समान भामाशयपक्काशयचरोडमा पचति। एवं क्रियामेदात् तासां नाम- भेदः। "सव्वा दिश: सव्यें प्रायाः स एष नेति नेत्याला (३।२२)" इत्यव यथा सव्वात्मत्वमुपदिष्ट तथैवात; व्याख्यातस् तचरेव। याभ्नवरका :- एतानि घष्टी आयतनानि "पृथिव्येव यस्वायतनम्" इत्येमादीनि, प्रष्टौ लोका :- प्रम्निलोकादयः, घष्टौ देवा :- "अमत- मिति होवाच" द्ृत्येवमादयः, प्रष्टौ पुरुषा :- "भारीरः पुरुषः" हत्ा- दय:। स यः तान् पृथिव्याद्यायतनसहितान् प्ष्टो पुरुषान् निरस निययेन अह्य गमयित्वा-प्रष्टचतुष्कमेदेन लोकस्थितिसुपपाद्य- प्रतुश्ध-दिगादिक्रमेय भावमनि ताम् उपसंदृत्य-परत्यक्रामत् पदया- घुपाधिधसंम् पतिक्रान्तवान्; तम् चौपनिषदम् उपनिषह्ञम्य पुरुष पृच्छामि। त' पुरुष चेत् मे मह्ं न विवध्यसि विस्पष्ट म कथयि- थसि, ते तव सूर्व। विपतिरष्यत इति शाकस्थ: तम् उपनिषद पुरुष न मेमे न भातवान्। सुतराम् अभिथापैन तस्य शाकत्वस्य पुनः मूवा विपपात, अपि पुनः-किश्न-भस्य प्रस्योनि सत्काराथ शिषर्नीय- मानानि परिमोषिय: तस्करा: अपजड्: अपद्वतवन्तः। कथमखी-

६८३ सव होवाच ब्राह्मणा भगवन्तो यो वः कामयते स मा पृष्तु सर्व्वे वा मा पृक्कत यो वः कामयते त' वः पृच्ामि सव्वान् वा वः पृच्छामौति ते ह ब्राह्मया न दघृषु: । तान् हैतैः शोकेः पप्रच- यथा वक्ो वनस्पतिस्थैव पुरुषोऽमृषा। तस्य लोमानि पर्मानि त्वगस्योत्पाटिका वहनिः। त्वचएवास्य रुधिर प्रस्यन्दि त्वच उत्पटः । तस्मात्तदाटमात् प्रेति रसो वक्वादिवाहतात्।

मरपङतवन्तस्ते इति तत्कारण कथयति-प्रन्यत्-न भ्रस्थौनि किन्ताि धन-मन्यमाना: । ब्रह्मविदि विनोतेन भवितव्यमित्या- चारोक्ङ्गनस्य फलप्रदर्भनाय मूईपतनादुक्ि:। अथ भनन्तर' पुनः याप्वल्का: उवाच-हे भगवन्तः ब्राह्मणा :- यः वः युभ्माक' मध्ये कामयते पभिलषति मां प्रष्टुं स मा मां पृच्कतु, सव्वे वा मा मां समूय पृच्कत। यः वः कामयते-याप्नवस्काः पृच्कतु इति-त' वः प्रह पृष्कामि, सव्वीन् वा वः युष्ान् मिलितान् -पहं पृच्छामि। ते पुनः ब्राह्मणा: न दधृषुः न प्रगस्ा: बभूवुः। तान् ब्राम्मचान् अप्रगध्भान् एतः श्ोक: याप्जवस्का: पम्रच्छ-यथा वनस्पति: महान् वथ्षः, तथा एव पुरुष: पमृषा सत्यम्। तस्य पुरुषस्य यथा लोमानि, तथा वद्तस्य पर्शानि पनागि; अस्य पुरुषस्य वष्ि: त्वक्, वचस्य उत्पाटिका नौरसत्क्। अ्रस्य पुरुषस्य त्वच: धर्माणाः रुधिर प्रस्वन्दि-सन्दते, ववस्य तच: उत्पटः निर्यासः। बाहतात् वव्यात् रसः इव, घाटसात् भाइतात् तम्मात् पुरुषात् तत् घोषित मेहि। अस्य पुरुषस्य मांसानि, हक्षस्य मकराषि शकलानि चार्ड्ा लक्। सथस्य किनाट काषसंलम्न वल्कल पुरुषस्य साव-नान्तो-

६८४ वेदान्तसमन्वयः ।

माध्सान्यस्य शकरागि किनाटछसाव तत् स्थिरम्। अस्थोन्यन्तरतो दारूगि मज्जा मज्जोपमा कता॥ यदृच्तो वृकोरोहति मूलान्नवतरः पुनः। मर्त्यः ख्विन्मृत्युना वकः कस्मान्मूलात् प्ररोहति। रेतस दूति मा वोचत जौकतसत् प्रजायते। धानारुह दव वै वत्तोऽञ्जसा प्रेत्य सम्भवः ॥ यत् समूलमा8हयुवृच् न पुनराभवेत्। मर्त्यः खिविन्मृत्युना कः कममान्पूलात् प्ररोहति ॥

जय पुंसि अत्र क्रोवे-स्त्नायुः। तत् स्नाव काष्ठलग्नवल्कलवत् स्थिर दृढ़म्। अन्तरतः स्नायोरभ्यन्तर पुरुषस्य अस्यीनि, वत्तस्य दारुणि। पुरुषस्य मज्जा वत्तस्य मज्जीपमा हता तत्सादृश्यात्। एवं सादृश्य प्रदर्श्य वैसाट्टश्य दर्शयति-यत् यदि वकः छ्विन्नः वृक्षः नवतरः सन् पुनः मूलात् रोहति मर्त्त्यः मनुष्यः स्वित्-वितर्के-मतुाना वकः क्विन्नः, कस्मात् नूलात् प्ररोहति-द्वति प्रथ्नः। रतमः प्ररोहति इति, हे ब्राह्मणाः, मा वोचत नेव वतुसहेत। कथम्? तत् रेतः जीवतः -न मृतात् प्रजायत। वृत्तः पुनः धानारहः वौजकह :- एव- अनर्थकः। वस्तः प्रेत्य सृत्वा अञ्सा साजात्मस्बन्देज सभवः भवेत् धानातः, न तथा पुरुष: । यत् यदि वत्तस आशल् वानादिसद्ि- तम् आवृहेयु: उत्पाटयेयुः, न पुनः आभवेत् न उत्पद् त। मृत्यु ना यदि मर्त्य: वकः स्वित करत् मूलात् प्रोषति इति पुनः प्रश्नः। स पुरुष: जातः एव नित्वविद्यमानएव प्रथमजत्वात, न जायते न मृतः पुनः जायते, को नु एवं पुरुष पुनः जनयेत्। ब्राह्मणनां मूकीभावे कुतोऽस्यागमन तत् स्वयमेव विव्विगींति-तिष्ठमानस्य नित्य ब्रह्मषि विद्यमानस्य, तद्विदः त्तिन् विद्यमान इति ज्ानवतः, रातिर्दातु :- राते :- षश्चर्थे प्रथमा-धनस्य दातु :- 'ययेद' धार्य्यते जगत्' इति

६८५

जात एव न जायते कोन्वेव जनयेत् पुनः। विज्ञानमानन्दं ब्रह्म रातिर्दातु: परायगाम्। तिष्ठमानस्य तद्विद दूति। व ५।६११०-२८। ६। तमेव धोरो विन्ञाय प्रज्नां कुर्व्वीत ब्राह्मगः। नानुध्यायेद्हञ्क्व्दान् वाची विग्लापनए हि तदिति॥ बृ ६।४।२१। १०। सनारी: सनारु: सनातनात् सनातनः सन- गात् सनग: परमेष्ठिन: परमेष्ठी ब्रह्मगो ब्रह्म खयम्भू ब्रह्मगो नमः। वृह ६।६।३ ।

न्यायेन-स्वसम्पद्वितरगशीलस्य (११।१५) पुरुषस्य परायगा परमा- अ्रयः विज्ञानम् आ्नन्द ब्रह्म। ब्रह्मव तस्य मूल नान्यत् किश्वन दूति भावः । प्रज्नानघनेन प्राज्ञेनानन्दमयेनालिद्गितस्य जीवस्य विज्वान- सरूपात् विज्ञानमयलवेन सष्टिमुखे प्रथमजत्वं विभजनात्, अ्रतएव "अनन जोवेनालमनानुप्रविश्य इन्यक्िः। प्रकरणमिदमष्टावायतना- न्यष्टी लोका:, अ्रष्टी देवाः, जीवशत्तेः प्रवेशात् तत्तव्रिष्ठाः पुरुषाः,

त्मनि तिष्ठन्त पुरुष ज्षानगोचरमकारयत्। ८। ब्रह्मयोगानुग्टहीता बुद्धिरनायासेन निखिल' तत्त्वमायत्ती- करोति, श्रन्यथा बहुशास्त्राभ्यासेनापि न तत्स्फृर्ततिर्जयते। एतदेव कथयति श्रुतिस्तमेवेति। तं परात्मानम् एव (४।१५) विज्वाय साच्षात् सम्बन्धेन आाला धौरः प्रज्नावान् ब्राह्मराः प्रभ्ा जिन्नासानिवृत्तिकरीं कुर्व्वीत। बहन् शब्दान् योगविच्छेदकरान् न अनुष्यायेत् न अ्नु- चिन्तयेत्। कथम्? तत् अनुचिन्तन' वाच: विग्लापन विशेषेण ग्लानिकर-तत्त्वप्रकाशप्रातिकूत्यात् हथा त्रममात्रं स्यादिति भावः । १०। भाचार्ययपरम्पर क्रमो हरि वंगः। तत्कोर्त्तनसुपनिर्षदि

वेदानतसमन्यय: ।

दश्यते। ईखरानुग्टदीतदुद्ती खय वैद: प्रतिभातौति प्रदर्भनाय 'सनारो: सनारुः, सनातनात् सनातनः, सनगात् सनगः, परमेष्ठिन: परमेष्ठी, ब्रद्मणः ब्रह्म खयभू' इति चरमांभो वंभकोर्त्तनस्य परिषटद्दीतोडन्। परमेष्ठो विराट्, ब्रह्म हिरसगर्भः । ईखरानुग्टशीता बुद्धिरेव हिरस्य- गर्भः। अतएवाह टीकाऊृत्-"सय' प्रतिभातवेदो हिरस्यगर्भो नाचार्य्यान्तरमपेक्षते। ईखरानुग्ट्ीतस्य बुद्धावाविर्भूताद्ेदादैव विद्या- लाभसन्नवात्" इति। एष वंशानुक्रमः :- अथ वंगः। पीतिमाष्यी गौपवनात् गौपवनः पीतिमाष्यात् पौतिमाष्यी गौपवनात् गौपवनः कोशिकात् कौशिक: कौण्डिन्यात् कौसिहन्यः शस््रित्यात् शा्ट्रित्य: कौशिकन गौतमाच्च गौतमः ।

सातादामभिव्नाती गौतमाद्गौतम: रैसवप्राचौनयोग्या्यां सवतप्राचोनयोग्यी पाराभर्य्यात् पारा- पूर्य्यों भारह्ाजाङ्वारडवाजी भारहाजाच गौतमाच्च गौतमी भारषाजाह्वारद्दाजः पाराशर्य्यात् पाराभय्यों वैजवापायनाद्ेजवापायन: कौशनिकायन: कौभिकायनिः। पृतकोशिकाहृतकीशिक: पाराशर्य्याययात् पाराशर्ष्ाययः पाराभर्य्यात् पाराभर्यो जातूकर्षरया

बाजाद्ारडाज आत यादान यो मागटेरमारिटिर्गीतमादीतमी वान्स्यात् वात्म्य: शसडल्याच्का- विडस्य: कैशोर्यात् काग्पात कशीर्य: काप्यः कुमारहारितात् कुमारद्ारिती गालवात् गालवी विदर्भीकी सडिन्यात् विदर्भोकीखिन्यी वत्समपातीबायवात् वत्सनपात् बासवः पथःसीभरात् पन्या :- कौभरोडयास्ादाङ्गिरसादयास्य आद्विरसः आभूतेस्वाष्टरादाभूतिस्वाट्टो विश्वरूपात् क अवात्

म्राध्य रुमात् मृत्यु: प्राध्य सनः प्रध्व सनात् प्रध्यसन एक ऋषरिककषिर्तिप्रचिलेविप्रचित्तिर्व्यष्टव्यटि सनारी: सनारूः सनातनात् सवातनः सममात् सनग: परमेष्टिम: परमैप्ठि अहष्री ब्रह्म खयम्भू अ्रहसे नमः। छड़, ४।६११-३। चच मथमानत: शिथ्य: पक्चम्यन्त पाचार्यः। चरमाध्यायेऽ्ट्टमे सोप्राधान्यात् गुणवान् पुत्रोभवनौति स्ोविशेषणीनेव पुथविशेषणा- दाचार्यपरम्परा कीत्यते। तद्यथा, चथ बंग्:। पीतिमाषीपुनः काव्यायनीपुतात् काव्यायनीपुत्री मीतमीपचात् मोतमोपुन्री भार- पानीपुनात् भारधाजीपुष: पाराभरीपुषात् पाराभरीपुत्र चौपखप्तीपुनादीपखसौपुत्र: पाराजरी- पुभात् पाराभरीपुव: काव्यायनीपुवात् काव्यायनीपुव: कौमिकीपुनाल् कौग्रिकीपुन् चालन्वीपरवाज् वेयान्रपदोपुवाच वैयाघ्रपदीपुयः कालीपुवाच कापोपुषाज कापीयुभ्ः।

तस्ववजौ।

११। यों ब्रह्मवादिनो वदन्ति। किं कारग ब्रह्म कुतः स्म जाता जीवाम केन क्व च संप्रतिष्ठिता: । अधिष्ठिता: केन सुखेतरेषु वर्त्तामहे ब्रह्मविदो व्यवस्याम्॥

पाराधरीपुत्री वात्मोपुवाडात्सीपुत्र: पाराशरोपुतात् पाराभरीपुवी वार्क्कारगपुवाडार्क्काकथौपुत्री

प,तः काशकयौप वात्कार्थकैयौपचः प्राचीनयोगोपुत्ात् प्राचीनयीगोपुतः सांजौवीप चार्काजोवो- पत्रः प्राश्रीप वादातुरिवासिन: प्राश्रीपप आमरायणादासुरायण आासुरेरासृरिः। याजवल्वद्याक्कका उद्दालकादुददालकपकथ उपनिशि कुश्र कुनिरी

दरितः कश्यप: शिल्पात्कश्वपाद्िल्वः कश्यपः कथ्यपाव्वैधवेः कश्पीत् सुविर्वाचीवागनिखया

समानमाऽडसाजीवांप वालंजीबोप,वी माण्डू कायनेमांणडू कार्यनिगपडत्यान्ापडत्य: कौक्ा त्कौमी मादित्येर्माहित्यिर्यामकवायवाडामकचायण: शण्डिल्याककाणिडित्यो वाक्यादाक्यः कुश्रेः

पतिर्व्रप्वष्ती ब्रह्म स्वयन्भ ब्रह्मगी नमः। बृड्ड, ८५१-४। ११। वेदान्ततत्वसंग्रहभूतोऽयमध्याय भारभ्यते 'यों ब्रह्मवादिनो वदन्ति' इति निवचनेन। तवादी प्रम्नसुखेन ब्रह्मव्यतिरित्ष' कारणा- न्तर निरसितुमाह-कि ब्रह्म कारगम् ? कुतः वय' जाता: रः? जाता: सन्तः केन जीवाम जीवनधारण' करवाम ? क च वय सम्प्रति- छठिता :- प्रन्ते स्थिति कुमः ? हे ब्रह्मविदः, केन व्यवस्यां-स्तैः शः-विविधव्यवसायम् पधिष्ठिता: पधिक्वत्य स्थापिता: बय' सुखे- तरेषु सखदुःखेषु वर्त्तामहे।

वेदान्ससमन्वयः ।

काल: खभावो नियतिर्यटच्का भूतानि योनि: पुरुष दूति चिन्ता। संयोग एषां न त्वात्मभावा- दात्माप्यनीशः सुखटुःखहेतोः ॥

ते ध्यानयोगानुगता अपश्यन् देवात्मशक्रिए खगुगोनिगूढ़ाम्। यः कारगानि निखिलानि तानि

एवं प्रश्नसुत्थाप्य ब्रह्मव्यतिरित्ा कारणास्तर निरस्यति कालइति। काल :- सर्व्वभूनानां विपरिणामहेतुः, सभावः-पदाधानां प्रति- नियता शक्तिः, नियति :-- अविषमदुखपापलक्षण' कम, यट्टच्छा- आकस्िकी प्राप्तिः, भूतानि-आकाशादीनि, योनि :- प्रक्ृतिः, पुरुष :- जीव: इति-चिन्तना चिन्तंा निरुपणीयम्। तंषामकारगत्वं निरूपयति-एषां कालादोनां न तु संयोग: कार्य्योत्पादने मिलित- भाव:। कथम् ? आत्मभावात्-नौवचैतन्याधिष्ठानवभात् मु ्योगो भवति। यद्ेवम् आत्मेव भवतु कारगम्? तदपि न-सुखदुःख- हेतो: सुखदुःखाधोनत्वात् आत्मापि अनोशः अख्तन्तः। एवं कारणान्तरनिरसनानन्तर ध्यानयोगेन ब्रह्मविदो निखिल- शक्िप्रस्त्रवग परमात्मानमेव साक्षात्कारणत्वेनापश्यवित्याह तदति। ध्यानयोगानुगता: ते ब्रह्मविदः खवगुः खखगुरैः द्रव्याश्रितपृथिव्या- देशय्ये : निगढ़ां प्रच्क्रवां देवात्मशिं देवस्य परात्मनः प्रात्मशतति निजां शक्तिं चिष्कत्िम् अपश्यन्। कोडसी देवः यस्येयमात्मभक्ति: ? यः एक: अद्वितीयः कानात्मयुक्कानि निख्धिलानि तानि खभावादौनि कारणनि अधितिष्ठति।

तत्त्ववलौ।

तमेकनेमि विवृत' षोड़शान्त' शतार्द्वार विंशतिप्रत्यराभिः। भष्टके: षड्भिर्विश्वरूपैकपाश विमार्गभेद द्विनिमित्तेकमोहम्॥ पञ्चस्रोतोऽम्बुं पञ्चयोनुाग्रवक्रां

त' चक्रत्वेन वर्णयति तमिति। यः एक: निखिलानि कारणानि अरधितिष्टति तम् एक' नेमि चिव्टत चिभि: सत्वरजस्तमोभिः प्रक्रति- गुणै: वृत ; षोढ़शान्त-पञ्जभूतानि एकादशेन्ट्रियाणि इति षोड़शविकार: अरन्तः अवसानं यस्य, अथवा प्रश्नोपनिषदुक्तषोड़भकला: (५।७) अवसान यस्य; शतारद्वार-प्न्चाशत् अराः यस्त-"पश्च विपर्य्यमेदा भवन्ताशक्रिस करणवैकस्वात्। भ्रष्टाविंशतिभेदा तुष्टिर्नवधाऽष्टवा सिद्धिः ॥" दृति सांख्यकारिकोत्ता: पस्चविपर्यययमेदा भ्रष्टाविशतिमेदा चाशत्तिर्नवधा तुष्टिरष्टधा सिद्धिरिति पश्चाशत्, विशेषस्तु कारिकायास्तद्याख्यायाय प्ातव्य: (सां २।३७-४०सू); विंशतिप्रत्यराभि :- द्शेन्द्रियागि तेषाञ्ज विषया: शब्दस्पपरूपरसगन्ध- वचनादानविहरणोत्सर्गानन्दा: प्रत्यराः धराणां दार्ढराय किलकाः तैः; षड़भिः षट्संख्यके: भ्रष्टकः (१) भूम्यादि प्रज्ञत्वष्टकम, (२) त्वगादि धात्वष्टकम् (३) पगिमादीश्र्वाष्टकम् (४) धमाज्ञानादि भावा- ए्टकम् (५) ब्रह्मप्रजापत्यादि देवाष्टकम् (६) दयादिगुणाष्टक' ते :- युक्तम् ; विश्वरूपकपाश' विश्वरूपः नानारूप: पुत्राब्रादिमेदात् एक: कामएव पाशो यस्य; व्रिमार्गमेद-धम्म्राधमाज्जानमार्गभेदा यस्; द्विनिमित्तैकमोह-इयोः पापपुस्ययोः निमित्तम् एक: मोह़: चना- त्मसु आत्माभिमान: यस्य; एवस्भूत ब्रह्मचव्रम् प्रधौम: इति पर- णान्वय: । पुनश तं नदीलवेन वर्सयति-पथ्मस्त्रोतोडम्बुम्-पधस्रोतांसि चष्त- ८0 .

वैदान्तसमन्वयः । पञ्चावत्तीं पञ्दुःखौधवेगां पञ्चाशब्वेदां पञ्चपव्वीमधोमः।।

सव्वाजीवे सर्व्वसंस्थ वड्टन्ते तस्मिन् हएसो भाम्यते ब्रह्मचक्रे। पृथगात्मान प्रेरितारञ्च मत्वा नुष्टसतस्त नामृतत्वमेति।

रादीनि प्ानेन्द्रियाणि अ्रम्बुस्थानानि यस् ; पच्चयोनुाग्रवक्रां-पत्व- योनिभि: कारणभूतैः पत्चभूतैः उग्रां भीषणां वक्रां च; पञ्नप्राणोस्में -पारयादोनि पञ्च कमेन्द्रियाणि अम्मय: यस्या :; पश्चबुद्दादिमूलां -पश्चन्वानेन्ट्रियजन्यबोधानाम् आदिकारण मनो यस्या: ; पञ्चावत्तीं -पञ्च शष्दादिविषया: आनर्त्ता: यस्या :; पञचदुःखौघवेगां-गर्भदुःख- जन्मदुःख-जरादुःख-व्याधिदुःख-मरसदुःखानि प्रवाहवेगाः यस्या: ; पश्चाशज्वेदां,-विपर्य्यादयः पञ्चाशत् भेदा: यस्था: ; पक्षपव्वीम्- प्विद्याऽष्तितारागढ्य षाभिनिवेशा: पञ्चक्रेशाः ग्रर्व्वापि यस्या: तां नदीम् भधीम: अधिगच्छाम: खायत्तीकुमंः। एवं ब्रह्मचक्रे ब्रद्मस्त्रोतस्यां वर्त्तमानानां जौवानां कथ वा चक्र भ्मितो सुत्िर्भवति तदाह सव्वेति। सव्वाजीवे सव्वषाम् प्राजीवः भाजीवन यस्मिन्, सर्व्वसंस्थे-सव्वेषां संस्था सम्यक् स्थिति: यस्न्, वृह्न्त सर्व्वान्तर्भावके अस्तिन् ब्रह्मचक्र हंस: जीवः आरत्मान ख प्रेरि- तार प्रेरयितारं च पृथक्-अ्रन्थोऽहम् अन्योऽसी दति स्वरूपपार्थक्यं- मत्ा तत्प्र रणावमाननात् भ्राम्यते परिवर्त्तत विविधावस्थाधोनी भवति। ततः विविधविपरिवर्त्तनानन्तरं तेन प्रेरयिता जुष्टः मेदितः अनुगटह्ीत: अमृतत्वम् एति प्राप्नोति। दुःखतापकरविविधपरिवर्तन- नापगतमल: पराम्मानुग्रहमाक् भवति ततोऽस्य विमुक्ति: ।

६६१

उद्गोतमेतत् परमन्तु ब्रह्म

अचान्तर ब्रह्मविदो विदित्वा लोना ब्रह्मणि तत्परा योनिमुत्ताः। संयुत्तमेतत् च्रमचरस व्यक्ताव्यतं भरते विश्वमौशः । अनोशश्चात्मा बध्यते भोततृभावा- जन्नात्वा देव मुच्यते सर्व्वपाशैः ॥ जाज्ी द्ावजावीशानीथा- वजावेका भोत्तृभोग्यार्थयुक्ता। उद्गीतमिति। एतत् सव्वान्तर्भावक ब्रह्म तु परम' सर्ज्वोत्क्वष्टम् उद्गीतम्। तम्मिन् ब्रह्मषि तुरीये तय-भोक्ा भोग्य प्रेरयिता दूति, सुतरां तत् सुप्रतिष्ठा शोभनप्रतिष्ठा सर्व्वस्य निश्चलतया स्थिति- स्थानम्। कथम्? पक्तर ख्यमविचुतखभावम्। ब्रह्मविदः अरन्तर'

अतर ब्रह्मगि परमे लौना: अपृथम्भावेनावस्थिता: सुतरां तत्परा: तदेक- परायणा: सन्तः योनिमुक्ता :- योनिः प्रक्वतिः तत्कार्य्यजातञ्व ततो मुक्ता: स्रातन्वेनग स्थिता: स्रुपप्रतिष्ठाः-भवन्ति। संयुक्तमिति। त्तर' विनाशि-तिरोधानखभावलवात, प्रचर अ्रविनाशि-नित्यविद्यमानत्वात्, व्यक्ताव्यतं-व्यत्ां विकारजातम् अ्रव्यत्तं कारग- संयुत्त परस्परमिलित सत् विश्व' निखिलम्। तदे- तव्निखिलम् ईशः सर्व्वशक्किमान् भरते विभत्ति। अनीशः अल्पशत्त: घ आत्मा जीवः भोकृभावात् बध्यते भोगस्पृप्तया बडो भवति। देव परेश जात्वा सर्व्वपाशेः सर्व्वविधबन्धनै: सुच्यते। एवं जगज्जीवपरब्रद्ममुक्तितत्वं संक्षेपेणोक्का सुस्ष्टमभिदधाति

वेदानतसमन्वयः ।

अनन्तश्ात्मा विश्वरूपोद्यकर्त्ता वयं यदा विन्दते ब्रह्ममेतत्॥

च्षरं प्रधानममृताक्षर हर: चरात्मानावीशते देवएकः । तस्याभिध्यानाद्योजनात् तत्त्वभावाद् भूयश्चान्त विश्वमायानिवृत्तिः ।

प्रान्नाविति। प्रान्ती-पः ईशः अ्रप्षः जीवः तो-हो ईशानीशी शक्का- पक्ती भरजी जनरहितौ; भोत्वृभीग्यार्थयुक्ता-भोकुः जौवस्य मोगयोग्य- विषययुक्ता-अरजा जन्मरहिता प्रक्ृतिः हि एका-विविधरुपेय प्रकाशमानापीश्वरशक्रित्वेन केवला-एतत् तय ब्रह्मं ब्रह्मा-"तस्मिं- स्वयम्" द्ृत्युक्कत्वात् एकस्त्िव्रेद परब्रह्मषि भोक्ृभोग्यप्ररयितरुपेण विभजन, भोत्तृभोग्ययोस्तच्छत्कितया प्ररयितुद्याम्मतया तुरीयादवि- भाग:, "तत् सर्त्वमभवत्" (८१२) इति तत्सत्तया सत्वावत्वात् खरू- घतखेकम्, खरृपन्तु ब्रह्मानुरुपमन्तर्भावकत्वं, नियन्तरि जगजीवानां, जीवशक्की "ययेद' धार्य्यते जगत्" (गी अपू) इति निखिलस्य जगतः, जगद्रूपायां प्रक्वतिशत्ौ भूतनिचयानां तदुमूपब्रानाच्चा ततया स्थिति :; अतएव च चयाणां ब्रह्मत्वम् (८।१४)-यदा विन्दते लभते पविभाग भजने, तदा विश्वरूप :- जगज्जीवनियन्तृत्वेन विविधरूपेय प्रकाशमान :- प्रनन्त: सव्वान्तर्भावकतया परिपूर्णखभावः प्रात्मा हि भकर्तता-"तदाम्मानध खयमकुरुत" (८ाई) दति विभजनस्य न कर्सता। एतदेव स्फुटतया वि्वनोति। पर'-प्रधानम्, पमृताचर'- पमतथ सत् पचरंच-इएः ईखरः अम्नानादिहरणात्, चसावानी प्रधानपुरुषी-कर्मा-एक: देवः ईशते ईष्टे। तस्य देवस्य अभिष्या- नावू, योजनात् सर्व्वन सत्तामाचार्णां सत्ताभूततया संयोजनात्, भूयब्

तत्ववल्लो। ६६३

ात्वा देव सर्व्वपाशापहानि:

तस्याभिध्यानात् ततीय देहमेदे विश्वैश्वर्य्य केवल आाप्तकाम: ॥

एतज्ज्तेय नित्यमेवात्मसंस्थ नात:पर वेदितव्य हि किञ्चित्। भोत्ता भोग्य प्रेरितारञ्ज मत्वा सव्वं प्रोत्त विविध ब्रह्ममेतत् ॥

पसक्ृत् तत्वभावात् सर्व्वस्य तत्सत्तया सत्तावत्वदर्शनात्, अन्ने त्त्व- सान्तात्कारपरियाके विश्मायानिव्वत्ति :- विश्वरूपायाः मायायाः प्रऊ्वते: निष्टत्ति: कार्य्योपरतिरविभक्नतया प्रकाशमानत्वात्। पात्वेति। देव जात्वा सर्व्वपाशापहानि :- सर्व्वेषां पाथाना बन्धनानां हानि: छेदः, चौरैः क्षयप्राप्तैः पविद्यादिभि: क्रेशैः जन्म- मृत्युप्रहाषि: जननमरणदुःखनाशः, तस्य देवस्य अरमिध्यानात् देह्ठमेदे देहभङ्गे विश्वैश्वर्य् प्रभवाप्ययादिनिखिलैशवर्य्यलक्षण ततीय जीवपरि- व्वतुः स्थानं पात्वेति शेष, केवल: निरस्तसमस्तैशर्य्याभिध्यानः भ्ाप्तकामः पूर्ण निखिन्नाभिलाष: भवति। एतदिति। एतत् परं ब्रह्म स्थाननयैस्य प्रकाशमानत्वेऽपि नित्यम् एव आत्ममंस्थम् आ्त्मनि सम्यक् स्थित भेयम् एकात्मप्रत्ययत्वात्; अतःपर तस्वात्मरंस्थत्वन्ञानानन्तर किचित् न वेदितव्यम् भस्ति, तुरीये सर्व्वञ्ञानस्य पर्यवसानात्। भोक्रा भोकार जीव, भोर्ग्य जगत्, प्रेरितार नियन्तार मत्वा मननविषय कत्वा सर्व्वम् एतत् विविधं तिप्रकार-प्रकारस्त्रयः प्रकारि तवेकं तुरीयम्-ब्रह्मं प्रोत्तम्। चिना हि मननात् चिविधप्रकाशस्य मूलतवेवत्व न जातु प्रतिभाति सभावतो विभत्वतया प्रतिभासमानत्वात्। एक एवं पाना विसे

६६४ वेदान्तसमन्वयः । वज्नेररीथा योनिगतस्य मूर्ति- नं दृश्यते नैव च लिङ्गनाशः । स भूय एवेन्धनयोनिगटद्य- सद्दोभय प्रगावेन देहे॥

भोग्यालतया, मानसे भोकात्मतया, जीवे नियन्तात्मतया प्रकाशमानः, .... भतएवैकस्यैव ब्रह्मणः स्थाननये विद्यमानत्वात् त्य ब्रह्मेत्युक्तिः तद- न्तरा तत्सत्तया तितयस्य सत्तावत्वात्। विपरीतमिद यदविकारी चैतन्यसवरूप आत्मा भोग्यात्मतया भोक्कात्मतया नियन्ताततयातान प्रकाशितवानथच नित्यात्मसंस्थएव सः। "सर्व्वकम्मा सर्व्वकामः मर्व्व- गन्ध: सर्व्वरसः" (६।४) इृत्यच भोग्यात्मतया, "मनोमयः प्रायशरीरो भारुप: सत्यसङ्गल्पः" द्रत्यत्र भोक्रात्मतया, "एष म आ्रत्माऽन्तह दये" द्ूत्यत् नियन्त्रात्मतया प्रकाशस्य मूलमन्वेष्टव्य, "ज्यायान् पृथिव्याः" इत्यादिष्वविकारित्वस्य च, सर्व्वान्तर्भावकं तुरीयन्तु "एतङ्रछ्व" इत्यत्र। मधुब्राह्मप पुनस्तच्वमिद परिस्फुटम्। उपासनासिद्यर्थसुपासकटष्टा वप्टथक्त्वेऽपि पृथक्तया प्रतिभातीति नैतद्विपरीत' यदि तत्त्वमिट जातु दृष्टितो नापसरति। "ज्यायान् पृथिव्याः" इत्याद्युत्ि: Pर2- वैगुखवारणायेति मन्तव्यम्। एवं "रूप' रूप' प्रतिरूपो वह्िख्व (५।६) इत्यत्र वह्ि:शब्द:। व्चेरिति। योनिगतस्य अरणिगतस्य वफ्रेः मूर्ततिः यथा मथनात् प्राक् न दृश्यते, न एव च-निव्वाणप्राप्तेमू निमत्वाभावात्-तस्य वक्रे: लिङ्गनाश: सूक्षतनोरत्यन्ताभावः । कथ जञायते न तस्य सूक्ष्म- तनोरभावदति ? स एव निव्वीगप्राप्तः भूयः एव पुनरेव इन्धनयोनि- ग्टड: इन्धनेन कारणेन ग्टह्य: दृष्टिगोचरविषयः। तत् उभय वा- तदुभयमिव-देहे अरशिस्थानीये प्रणवेन उत्तरारणिस्थानीयेन आत्मा वक्गिस्थानीय: ग्टच्य दति शेष:।

1

तत्त्ववौ। ६६५

खदेहमरगि कृत्वा प्रगावं चोत्तरारगिम्।

तिलेषु तैल' दधिनौव सर्पि- रापः स्रोतःखरगीषु चाग्निः । एवमात्मात्मनि एह्यतैऽसौ सत्येनैन तपसा योऽनुपश्यति॥ सर्व्वव्यापिनमात्मान चौरे सर्पिरिवार्पितम्। आत्मविद्यातपोमूल' तद् ब्रह्मोपनिषत्परम् ॥ तद्ब्रह्मोपनिषत् परम्॥ पूवे, ११-१६।

एतदेव सुस्पष्टं प्रथयति खदेहमिति। सदेहम् अर प्रणव च उत्तरारगि कत्वा ध्याननिरसथनाभ्यासात्-ध्यानरूपस्य निम्नेथनस्य अ्रभ्यासात् निगूढ़वत् निगूढ़ाग्निवत् देव द्योतमसभाव परमात्मान पश्येत् साच्तात्कुर्य्यात्। तिलेष्विति। तिलनेषु तैल, दधिनि सर्पिः प्टतम् दूव, स्रोतःसु परन्त:सलिलप्रवाहेषु आपः, घरणोषु अग्निः मथमादिना गटह्यते। एवम् आत्मनि देहे भसी देव: ग्टह्ते। केम ग्टह्यते ? यः सत्येन- भूतहितार्थवचनेन, तपसा-इन्द्रियमनसामैकाग्राल्षण न -एन देवम् अ्रमुपश्यति। कथमेनमनुपश्यतीत्यपेक्षयाह सर्व्वव्यापिनमिति। सर्व्वव्यापिन सर्व्वस्मिन् जगज्जीवादी व्यापिन व्याप्य अ्वस्थितम्, आ्रत्मानम् भ्रन्त- र्यामिषं, चौरे सर्पि: इव अरपित सारतया नित्यसम्बद्दम्, प्रात्मविद्या- तपोमूलम्-"धियोयोनः प्रचोदयात्" (ऋक् ३म, ६२स, १०ऋक्) "ददामि बुद्धियोग' तं येन मा सुपयान्ति त" (गीता १०।१०) दति- भामविद्याया: तपसस मूल कारणम्-तत् प्रसिद्ध ब्रह्म-तुरीय

६६६

१२। ऋचोऽवरे परमे ब्योमन् यश्मिन् देवा चधि विश्वे निषेटु: यस्तन्न वेद किम्चा वरिष्यति यद्रत् तद्िटुस्तडमे समासते । छन्दांसि यन्ना: क्रतवो व्रतानि भूत भव्यं यच्च वेदा वदन्ति। यस्मान्मायो सजते विश्वमेतत् तस्मिंश्चान्यो मायया सव्निरुद्ः । सर्व्वस्तोत' सव्वान्तर्भावकम, उपनिषत्परं उपनिषत्सु परं सर्व्वश्रेष्ठम् -उपनिषसमस्तिन् पर श्रेय इति भाष्यकार :- डिर्व्वचनमध्यायपरि- समात्यर्थम्। १२। परतत्वसाक्षात्कार विना ेदादीनां विफलत्वमाह फच इति। यस्तिमिन व्योमन् आकाशकस्पे परमे अरक्षरे ऋच: ततप्रति- पाद्या: विशे देवा: अधिनिषेदु: आत्रिता: तिष्ठन्ति, यः तत् प्रक्षर न वेद, स ऋचा किं करिष्यति। ये इत् पुनः तत् परकवर' विदुः, ते इमे समासते भ्ात्मख्वरूपतया तिष्ठन्ति (ऋक् १म, १६४सू, २८ ऋम्)। तम्मादचरात् सव्वं प्रभवतीत्याह कन्दांसीति। छवन्दांसि वेदाः, यज्ञा: यूपसम्बन्धविरहिता: विहहितक्रिया: वेदपाठदयः, करतवः स्वर्ग- साधकक्रियाः, व्रतानि चान्द्रायणादीनि, यत् भूत' भव्य चकारात् वर्त्तमान' वेदा: वदन्ति कथयन्ति, एतत् विशवं निखिल यस्मात् पच- रात् पन्तनिंहितनिखिलात् मायो मायाघिष्ठाता सजति प्ाविष्करोति, सस्मिन् भचरे एव अन्य: जीव: मायया भगवच्छत्या संनिरद: उपा- ध्यवच्किव्ः ।

तत्त्ववल्ौ ।

मायान्तु प्रक्वति विद्यान्मायिनन्तु महेश्वरम्। सस्यावयवभूतैस्तु व्याप्तं सर्व्वमिदं जगत्॥। श्वे ४।-१0३

२३। तप: प्रभावाद्देवप्रसादाच्च ब्रह्म ह प्वेतश्वतरोऽय विद्दान्। अत्याश्रमिभ्यः परम' पवित्रं प्रोवाच सम्यगषिसङ्गजुष्टम् ।।

वेदान्त परम गुझं पुगकल्पे प्रचोदितम्। नाग्रशान्ताय दातव्ं नायुवायाशिष्याय वा पुनः ।

मायेय न कुहकः किन्तर्हि भगदच्छकिरित्याह मायामिति। मायां तु प्रकतनि मायिन तु सहेशवर' विद्यात् जानीयात्, तस्य महे- श्वरस्य शवययभूते :- तदक्यतलमापर्नः ऐगय्येः, चिच्छ क्निशकलभूतैः गुरुषेरिति श्रीकपठ: -हृ्द रव्े जगत् तु व्यासम्। १३। 'वेदोडसोति' (१०४०) गुतर्जीवमानस्व वेदप्रभवत्व यद्यपि स्वामाविक' तयापि वषु केपुचिदसफुटतयकेषुचित् प्रकटतया- इसो विराअते। एवं तस्य विनाजमानताया: कावया दर्शयति खेताश्व तर: सट्ष्टानोन तपदरति। तपःप्रभावात् मननादिसामर्थ्यात् वेदप्रसा- दातु ज्ानसरूपस्य अनुग्रह्नात् व विद्वान् सेताश्तर: परम पवित्रम् ऋटविनवजुष्ट ऋषिसमूसेवित व्रह्म वेद अत्याश्तमिभ्यः आय्मधस- विरक:्यः प्रोवाच। तम्ूह कसों दातव्यं तदाह वेदान्ते इति। पुराकाले शदि- पुरुषाय प्रचोदितम् उपदिष्ट वेदान्ने परम' गुह्यं तत् ब्रह्म न अप्रशान्ताय न चञ्चलचित्ताय, न अपुताध, न वा पुनः अशिष्याय दातव्यम्। ב.ב

वेदान्तसमन्वयः । [११६-।

यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ। तस्यैते कथिता हर्था: प्रकाशन्त महात्मनः प्रकाशन्ते महात्मनः ॥ श्वे६।२१-२३।

कथ वाऽय नियमः ऊवतस्तत्कारणमाह यस्ेति। हि यम्मात् यस्य देवे परम पुरुषे परा विषयानुरागाव्यवधाना भक्तिः,यथा देवे तथा गुरी उपदेष्टरि परा भक्निः, एते कथिता: पर्थाः तस्य महावनः समोपे प्रकाशन्ते, विना द्वि भत्िं न जातु गूढ़ोऽर्थः प्रतिभाति-पदुरामनिर्षाले इदये तस्य स्वतः प्रतिभासमानत्वात्। दिरभ्यासोऽघरायसमाव्यर्थः।

वह्माामस्यां तत्वाना समन्वयोऽभृदिति मनसिक्वत्य सव्येषी वादिना मतरामस्स्यविधानाय

प्रयव: खभावतः समुर्पातष्ठत। प्रक्ृति: पुरुषः परात्मा चैति तत्वचयमविरौधितया अुतः सर्व्जक

प्रादर्शयत्। एकमिष्ञानेन सर्व्वविध्ान वेदावस्य प्रतिभ्ा, सुतरी वेदान्ते ब्रह्मवित्ञानख प्राधान्य,

सांख्यादिषु न पुनसथा। यत्सत्तया मकतपुरुषयीः सत्ता तदैक वैदान्तसूव मुख्य, द्वयमन्यतृ

तव गुणीभू तम्, तदिशेषज्ञानन्तु दर्शनान्तरादवगन्सव्यम्। तथा हि गोड़गरिमा विञ्ञानभिस्न :-

"या चैय योगसख्ययीः प्रमापतत्फलादिप्रक्रिया प्रदर्तषवाच्ापि दर्शने ग्रान्या प्रमाण-

प्रमादिप्रक्रियाया अवासूयणादविरीधाच्। सकौयतन्वानुसडयें म्वतन्त्ाविरुद्धस्य परतन्मिद्धान्त-

स्ेष सर्व्तन्तरसिद्धत्वात्, बन्धथा निर्ध यासववास्। अती ज्ञानीत्पत्तिप्रक्रियाया।आानात

विबेकी पदार्थानरुपयादी च सां्ययोगोत्नसिद्वान्तएव मन्वादिसमाटृततया ब्राब्ोर्षमसूचाभा-

वात्। ........ खभास्त्रे ज्ञानीत्पत्तिप्रक्रियाया सभावैन तो: प्रक्रियेव ग्राच्याइननरक्रत्वास्। साख्य

रसे सति यथा निर्मालवस्त्र कुसुममंयोगसु कुसुम्भाकारता भवति तथेव निर्माली वुद्धिसत्त्वे विषय-

रंयोगात् विषयाकारा भवति। साबुद्ावस्था विषयाकारा युद्धिव्ृत्िरित्च्ते। सा तु खप्न

ध्यानादी वाह्यविषयाभावकाले विषयतुल्या बुद्धावस्थान्नरवीपलस्सामा कैमाव्यपलपितुं न

मकते। सा पत्ति :- 'प्रमाश-विपर्य्यय-विकल्प-मिद्रा-सपृतयः (१।६)' इति योगसूवया पत्तिबिभ-

ननात्। वश्तेक्ष प्रमाखत्वमनुभवाख्यफलायोगव्यर्बाच्छन्रलवात्, रयाकदस्य ग्रामसम्बन्ध रवर्स्यव वेतमस् विषयसम्बन्ध वादलवाज। सात्रत्तर्जयमानेय चेतने प्रतिबिय्यिता अवति 'वत्तिसाकम्य (ितस्व' (रत) प्ति सूबयोगात्। वतय खमतिविष्यिता बिषयीपरतां वां सतिर्धात्त सएय

तस्ववश्ो।

प्रतिविष्वाविष्ठानवैतनोऽवआास्यति यथा सपतिबिष्वितकतषनारत्ाास्त्र क्ाटिवमितिः। 'चिते-

रप्रतिसंक्रमायासदाकारापत्ती खबुद्धिमंवेदनम्' (४।२२) इति योगसूचात् तदाकषारापत्ती-

सौयोपाधियुद्धिर्सवेदन भवतौत्ययः। तदुत्र-

'तमिम्रिंयिहर्पणे स्फार समसा वसुदृष्टयः ।

इमास्ता प्रतिविष्वन्ति सरसौय तट्ट्रमा: ।'

तथा थ चेतने प्रतिबिन्बनादिव बुद्धिव्वत्तितद्दषययोर्भान मरुमरौचिकाध्यस्जलस्येव मरौचिका

प्रकाननमिति। न हन्यथा विभीित्स्वरूपस्यात्मनः सदा सर्व्संयोगेन कादाचित्कं परिष्किन्नस्त विषयसंवेदन कैनाप्युपपादयितुमन्नसा अकयते। भम्मदुतप्रकार तु बुद्धिव्वत्तेः कादाचित्कत्वेणा- प्रविबद्धात् विषयप्रतिविम्बस्य कादाचित्कलवेन परिकिन्नत्व चीपपद्यते। यथा व सन्निकर्षसाम्यपि

चचूरूपमेव ग्हाति न रस, तथेव सर्व्वसंयुत्तीऽप्यात्मा खयुद्धिवृत्तिमेव साचात् ग्रज्ाति मेतरदिति फकनात् कपसथाकारतयेव चार्थग्रहणम्, सा व कूटस्य प्रतिविम्ान्रान्यद्युक्ता। अती बुद्धिव्टत्तेरैव चेतने साक्षात् प्रतिविम्बनसामथ्ये नेतरस्वेत्यपि कल्पते बुद्धिम्टनेरेवाद्यातसत्ताभावाञ्रेतरस्थेति।

....... तद्सम् बुद्धिपुरुषयो: परस्पर-

प्रतिविब्बम वैदान्तिभि: परस्पराध्यास इत्युच्यते। यकु बमयेव रोत्ा चैतनेाऽध्यलतया जगसः

प्रक्तिपर्य्यन्सस्य सिद्धत्वात् चिदेवेक' तक्म, अन्यत् सर्व्वं दृशजात मरीचुदकादिवत् तुच्छमित्या

धुनिका वियसवादिनोऽम्य पगष्कन्ति तब्न। तथापि विष्वरपायमिव प्रतिविम्बरपेथ् व आमात्

प्रतिविम्बरूपतया चतन्य बाधेऽपि खती बाधाभावादिति। तदुक् सांख्ये 'सदसत्ख्यातिर्बाधा

बाधात् (पूापह)' इतिः एतेमावत्सरूपमपि करतलामलकबत् प्रतिपादित, तयाहि-

यदेतत् घटपटाद्ाकाररवभासमान' चतन्य, एतदैवाकारविवेकीमात्मतख्व' भवति, खप्रतिविम्यित मुखादिबिवैकेन दर्पणत्त्वमय 'तदा द्रष्ट: खकूपेऽवस्थानम् (१।६)' दति योगस्चात् । ......... या पैय ज्ञामोत्पत्तिप्रक्रिया वच्िविषयैष्ववधारिता एषेवात्मन्यपि प्रत्येतव्या, एकरूपकल्पनाया: सर्ष्वथ वौचित्यात्। सथाह्ि मास्तादिना योगधमोय वा सुद्धेस्तमीभिभवे सति मिर्मालायां बुदादत्ा कारा वृत्तिर्यायते 'यह' ब्रह्म.िपिर' इत्यादिकपा सा प्रमागम्, सा च वत्तिर्जायमामेव चेतने प्रति- विम्बिता सती भसते, सद्तत् पुरुषनिष्ठकलमात्मज्ञानसुददति। चटादिज्ञानादातज्ञानसाय विशेषी यदात्मतस्वाकारवत्या अभिमानो निवतते, घटाद्याकारबुद्विजिभिस मिष्याभ्ञान न

नियमेग निवर्सातशत।" इति। वध्ययश्रिम् विअ्यट्टमाकरपय समाहेग म्याप्ातव्यविषयान् व्याख्यातवामिति क्रमसुकड

वेदान्तसमन्वय: ।

सत्वानां समन्वयसाधनेऽत यती नानपेचित इति मन्यामहै। प्रथमन्सावत् त्त्वानां सत्यत्व' विचा

र्यम। विषयनिषयिती सततमेय सर्व्वत्न प्रतिज्ञातम्। "नापि भगतान् वादरायणः क्वचिरदि

मू यं संसावस्यान्नामकल्पितनमुकवान् प्रत्युत खप्नसप्टिनिगकरयन जायत्स्ष्टः सत्यत्वम्" दूति

(३१५७प) यदुत श्रीमत वप्नेशरेंक सचायषये, समय्र वेदान्तविषये तदैव वोज्यम्। "त इमी

सत्याः कामा अनृतापधानाः" (१६।२१) इत्यनत्येनानतशब्देन मिध्याज्ञामपरिकम्पन पूव्वापर-

वाक्यामा पकालीचनया म प्रतिपद्यते. कामानां सत्यत्वात् तिरीहितस्वरूपत्वडपि हार्द्दोकाशे प्रकन्न-

तथा नेषां विद्यमानतवात् "मदसत्लातिर्बाघावाघात्" (पुाद) इति सांख्यीक्त्रक्रियातएब यत्

प्रवत्तत। न खलु वत्तव्य' सांख्यपक्रिया न प्ुतिभृलिकेतीराखीकारऽपि श्ुतिवाक्यानां तत्

प्रमाएतया परिगद्ात्। इदमवश्यसम्य पगन्नव्य यत् प्रत्यनवषया श्रुतिरुपजीव्यमनुमानस्।

चुत्यनमादिता सांग्यप्रक्रिया वदान्तस्यात्मप्रतियेति सुभौभिविना वार्दनावश्य सौकर्तव्यम्। एवस दृशते कुतापि देदान्ते प्रक्रियाया अर्या विप्रतिशदः। यघ त उह्मतत्त्वं बिना सत्त्वमन्यदस्वी

कृतमित्युप्लभ्यते तवाविभक्नव सवरूपाविलपव्वज् तल्ना सय सुतिर्वव कररतेगा घीषयति।

तथथा "यह तन्न पयात पश्यन् वे तन्न पम्वतिः न हि ट्रष्ट्टष्टविपरिल्ीपी विद्यतडविनाभि-

लाह, न त् तर्दाद्वितीयमम्ति ततीज्यवभक्त यत पण्वेत।" (३५पपृ इत्याद्यासु विषयविषयिणी

नविभक्तत्वरविनप्तकिव प्रदर्श्व "सलिलउकीद्श्टाडद्देती भर्वात एष बरममलीकः" दति विषये-

रविभकथ्य विषविय प्रज्ञालििनरग ह्ागेकत्वं नाम्य विल्ीपसाधकमिति "एवतस्य पवमा

गतिः"इव्यादयाभि: सा्ट सततयति। वैदान्नप्रीतमतियन्तवव भवति तदनुमीदितसाग्वयप्रक्रिया

सिद्धसिति साधनार्रिभिकगनवल्। ब्रहमननेनान्यमनन तिरोधायापरषामसत' ब्रहाण सत्व

सावात्कारविषय अति योगपकरियेषा तेषामयर्हिता। ननु "न हि टष्टष्ट बपरिलीपी

विद्यते" इत्यनेन विषयोविन्तुपशत्तित्व विस्प न पुनविषयम्य। अमेव तवाविल्ुप्रत्रत्व

मुनयीर्यंतः "पखन् वे तन्न पश्यति" दृत्यनेम शक्रिमारव पर्य्वमन्न' विषयम नुभवत न तविकार-

जातमिति-त्त्ववयागामकतवेनेंक वावस्थितिर विभक्रतया स्वपानपहान्या चीपलम्ते। स्वरूप-

मत्र पुनर्निरुपाधिक ज्ञान बलख्जति नाविभागविरीधि,अविभागस्ेव पारमाथिकतवात्

योगावस्थायां से एव सव्वत कीस्यंत, व्यावहारिकावस्थारया पुनरकस परत्क्ण्ी भीक्कभीग्य

प्ररवितृरुपस्विविधी विभागः। व्याकारापरनामा व्यवहार इति पुर्व्वमुक्तम् (१६४)। एव-

सेदकविज्वानेन स्व्वविज्ञानप्रतिआ्हानिरमन्यसे तत् तुच्कम् ; परा चापरा च पतित्र हागीSगन्या,

अतएव हि वेदान्सभाष्यभूता गौतोप- निषत् "एतगोमीमि मृतानि" (शह) रत्याड़।वेदानमूचस्य प्रथमाध्यायस्य चतर्थपादस्ता-

तत्ववल्नौ। ७०१

मेवानुसरतीति विज्ञाय विक्षामभिक्तकवततद्याख्यानमेव वय बहुमन्यामहे। तदादिममूवम् व्याख्याने जन्धैर्भाष्यकार या स्ुतिरुदधता न साऽस्य विषय दति रुल्पविचारैण व प्रतिभाति। "सात्मान" रथिन विदि शरीर रथमेवच (ई)" द्ृत्यन शरौरस्य रथरूपत्व म त्वव्य

कस्य। तत यत् "दृन्द्रिये्यः पराह्मर्था" इत्यादिनोत्तरीत्तरश्रैश्ठ प्रादर्शश तत्तु संयमा- लम्वनानामुत्तरोत्तरम्् ्र प्रद र्शनायैत्यु द््प्य भिन्नतैव। तथ वास्या: श्रुतेनियोगी दृश्यते गोतोपनिषद्यपि । परीररूपक विन्यलव्होतेर्दर्शयति च

(१।४ :१)।" दृत्यम्य व्याख्यानेऽयमर्थो निष्पन्नी भवति-एकेषां शाखिनां मने आानुमानिकमपि-

प्रधाममपि-जगत्कारकर्मिति चत्, तम्न। कथम् ? शरीररूपकविन्यसग्हीते :- पत्रित्वादशरीर

त्वडपि शरीररुपकविन्यस्तस्य-शरौर मेव रपरक्र्' वि्््पम् प्रधानस्य ग्रहणात्-स्थू ल -

प्रसवर्धास्त्वमेवास्यारीपस्य मूलम्। "अजामेकां लीहितशुक्कक्वणां बह्नोः प्रजाः सजमानां सर्

पाम् (८१1)" द्वत्यच 'प्रजाः मजमानाम्' दवत्यल्लेखादजायानिरपेकत्षप्रजाए्टिः प्रतीयते, तन्र।

कथम्? उपमानीपमेवयीरमैदरुपेण रूपकेयाच बजा यथा बह्ची: प्रजाः प्रसूते तथा सजारुपा

प्रकति: बह्ीः प्रजाः सजतीत्य क्वा रुपकेगा समग्रायाः प्रक्रतेः शरौरित्व साधित, न तु कारणम्

ब्रह्मयस्तयात्व कुवापि दश्यते, तथा सति सरूपप्रच्कादनेन तस्य कारगत्वस्वैय हानि: प्रसजीात ।

अतपव हि स्व्वत सष्टिप्रकरगे तस्यात्मतया ग्रहण न जातु घुत्यापनीयते। यथा

"अग्रिमू द चन्तुषी चन्द्रमूर्यी दिशः यील वाक्रिहताय् बैदाः।

वायुः प्रागी हृदय विश्वमस्य पद्मां परथिवी व्वेष सर्व्वभतान्तरात्मा ॥ (८३)"

द्वत्यव रुपकम्त्वडपि "सर््वभृतान्तरात्मा" दृत्यक्नखान्नात्मववमस्यापहतम्। अजारुपायाः प्रक्रते-

म्नपमानभताया बजाया वथाजजस सगान् प्रजाप्रसवधस्मितवं तथा अजस्य जन्मरहितस्य परमा ममनोऽधिशनादेव प्रजासर्ज्जनम्,-'दर्शय च'-तत् मवयं ग्रतिरेत-"जहात्यना भुक्भोगा- मजोऽन्यः"-भुत्ताः पालिता: प्रीङ्गाविता: भीगाः विषया: यम्याः। तनी विषयारणं तत्प्रसूतानां

प्रकाश: पराम्न एव। 'जहात्ये नाम्' इति वचनेन प्रक्रतिनिरपेचा तस्य विद्यमानता नियन्तुतयेति

सिद्धाति। छगलत्वरूपण मनसिक्रत्य प्रक्तावजा जन्मरहितेत्य र्थग्रहण' तेजीऽबन्नरूपविभक्तावस्था-

व्यञ्रकेन 'लोहितशक्ककवण्णाम्' पति विशेषसेन बाध्यते। परमात्मनि तवजानिरपेच्षतवचनात्

नन्मरहितत्व' मुख्यार्थः। कगलत्वघटितव्यङ्गार्थ 'भुक्तमीगाम्' इत्यस्य च पनिष्टार्थं सरूपहानि प्रसङ्गादुपेक्षन्ते सुधियः । 'दशयति' दति सूवगेम मूतकारस्याप्ययमभिप्राय दति सूच्यते। "परा लेव तत्प्रक्ृतिस्तद्यीनिसद्दीजमिति वेदान्तक्वतान्तः" इति यत् पूर्व्वमुत्त (१५४प) तेनाय सिद्धानी बाध्यत इति चेत् न, पकतेवकवत्वाम् परात्मा प्रऊ्ति: परात्मनी सा प्रक्कतिरिति वचमे

७.२ वेदान्तसमन्वय: ।

बावामावात्। चनेन व विविधमाव्यकारेरविरीध उपतिष्ठत इति 'वेदान्तव्ञतानः' इति अचन'

स्थाया निवचनमित्यपि तेरवधारथोयम्।

सिद्ान्तस्वास् तत्वाना सत्यत्वप्रतिपादकस्य वेदान्तप्रतिष्ठितत्वे वेदान्त एवं प्रमाथम्। तबथा,

"उद्वीट मेतत् परमन्तु ब्रह्म तस्तिमंख्य' सुप्रतिष्ठाचरस।

पवान्र अह्मविदो विदित्वा लीना मक्मच्ि तत्परा यीनिमुत्ता: ।"

(१२११) इति ।

यतश्वमनसैकयाऽम्य तें सदय समयमाखुक्यीपनिषद्यतिविषदतया प्रख्यातम्। भोग्य भीक्षा

पेरयिता परख बम्मत्यात्मा चतुष्ातेन तवीपवर्सते। न खवलु वत्व्य, पादवयमच मायिक

मलोक' तुरोयमेबैक सत्यमिति तथा सति तुरोयस्येवाप्रामास्यसुपतिष्ठते। उतघ् मष्यकारय

"यदि हि वावस्थाविलचय' तुरीयमन्यत् तत्प्रतिरपतत्तिाराभावात् शास्त्रीपदेशानर्थकां शून्धताप

तिव्ा" इति। वदसि चेदवस्यानयीय मायिकेमालीकेनेन्द्रजालिकवत् तत्कारगतवेन ब्रह्म विज्वा

तव्यं, विद्ाते पुनसश्िन् चितयस्य तस्य सर्पवत् मिय्यात्व, सत्यत्व' पुनस्तुरयम्य रञ्ुवदिति न

कीऽपि दोष इति; काइसी माया यैवसुपवरीति तुरीयन्ञाणलाभाय, कीऽसौ पुनर्यमुपकरीति

सा! इत्यादिविविधप्रञर्व्यांकुल :- "परमेश्नराधोना त्वियमस्ाभि: प्रागवस्था अगतीऽभाप-

सम्यते न खतन्ता। सा चावश्यमभापगन्तव्या, अथवती हि सा। नह्ि तया विना परमे-

भरस्य स्ष्टत्वं सिद्धाति, मतिरा्ितस्य तम्य प्रवृत्यनुपपत्तेः" (१।४। भा), "कार्यम्यात्मभृता

शतषि: भत्ेश्रात्मभूत कार्य्यम् (२।१।१८भा) "यथा व कारण ब्रह्म विधु कालेए मर न

व्यभिचरति एवं कार्य्यमपि जगत् विषु कालेषु सत्त्व न व्यमिचरति।" (२११६ भा)

"ब्रभ्मसवकपी हि प्रपसः" (३२२१ भा) "उपलभाते व ससारस्यानादित्व' प्रुतिर त्योः।

युती तावत् 'बनेन जौवेनाअना' इति सर्गमुखे शरीरमात्मान जौवशब्देन प्रामधारच निमितेना भिलपन्रबाटिसंसार दूति दर्शयति। भादिमख्े तु ततः प्रागनवधारितः प्रायः स कथ प्राय्

चारयनिमिशेन जीवभव्देन सर्गमुखेऽभिलप्येस (२१३६ मा) "सर्व्वस मामरूपादि सदात्-

नैव सत्य विकारजात स्वसस्वन्ृृतमेव ...... तथा जोवीऽि" (छ्ञा, भा,) इत्यादीम् भाव्यकारवत्

यः कोऽपि खोकुय्यात्। बेदान्से सर्व्वत विभक्वादारीद्ृपमविभत् म्यते । विभन व्यावभारिक

व्याऊ्कतम्, भविभत्न पुनः पारमार्थिकमव्याक्ञतमिति ऊवत्वेकस्याससच्मपरस्य सस्वमिति ये मन्पने

ने सदसबाधावाधाभामिति वैद्ान्तायुमीदितसांख्यप्रक्रियां विष्मृत्य तविपरीतपन्यानमबलम्बन्त। "मसदा रदमय पासीत" (=4) "भात्मा वा इदमकएवार्य यासीत्" () "सदैब मीम्वेदमच

तस्ववजौ। ७०३

भासीदैक मैवाचितीयम्" (८८) "बभ्म या इदमय आासौत्" (८१२) इत्याद्याखिदंशन्दर न विमन्न

व्याऊत विश्व गद्ते। तती बिभकात् सदसाद्म्यविभन्न समारीकृयम्। पथादविभत्वात् विभक्वार्ना विनायासेन प्रोद्रव:

"यत्तदद्र भ्यमग्राहमगोवमदर्ण मचनु:ब्रीच

तदपायिपाद' नित्य विभु सर्व्वगत' सुसूच्म

तदव्यय यहूतयोनि परिपभ्यन्ति धौरा: ॥ यधोर्थ नाभि: सृजते गक्वते व यथा पृथिव्यामीषधयः समवन्ति।

यथा सतः पुरुषात् केशलीमामि तथा सषरात् पुरुषात् समावसौह विश्वम्॥" "ससो वे सदजायत। सदाम्ान' ख्यमकुरृत" "स ईवत लोकाम् नु सजाइति। स इमाम् लोकामसजत" "सदेचत बहुस्या प्रजायेयेति"

"तदात्नमेवावेत् यह ब्रह्माम्योति, तम्पात् तत् सर्वमभवत्"

उत्यादिषु वाकेषु सुव्यत्त परतिभाति। दशाददशा समारीहः,ततीऽदश्ाहश समवरौह

लम्या ग्रुति: सष्टसष्टी: सम्बन्धरहृस्य प्रदर्शितवती। जागदवस्थार्यां दा-सूर्य वायादिविषयं: प्रायममीयुड्ाहद्वारचित्ञामकर्म्परन्द्रियारयां सम्बन्वात् वद्िप्रशवत्वं, खप्नावस्थायां वासमा करय प्रकाशमानेम्नविषये: प्राणादीनां सूव्ध्जानाकारय भासमानानां सन्यन्धादन्स:प्रज्ञत्,

वात्ममस्त्रिपात्व तत्तदुपाधिमम्बन्वात्। वष्िप्रज्वत्वादिसकललवणवित्ववगस्य निरुपाधिकस्य सस्य श्रिवत्वं सव्वीसयात्मन्यनर्भू सर्ववतीविसारि "यत्ते रुप' कल्याणातम तत्ते पशामि" (१२) इसि लिक्रादवगन्तव्यम्। शिवसरपेडस्रिन् तरोये पादचयार्यां तिभकावस्था विलुप्ता तत्रा- विभागेन तेषां स्थितिवशादिति चेत्, कथ तेषां ततः प्रज्ञानधनत्वादिकपेय पुनः प्रकाशः सभ्वति! समभवत्यात्मत्वेम प्रेरकत्वेनेति "तदावन खयमकुरुत" "स ईचत" "तदैचत"

"तदात्मानमेवावित् चहं ब्रह्मात्यीति" इन्याद्याः गुतयी दर्शयनति। वद्यविभागावस्थायामप्यात्म त्वात् प्रेरकत्व नियन्तत्व न त जहाति किमनेनाविभागपरिकमपनेनेति। इृदस्वादमन्तत्वात् व्यताव्यक्तमावस्याविक्क दोऽवद्यान्पायी तष्मिभ्विति युगपदेव सव्मिम् सरव्वातोततं सर्व्वगतत्वं, तदेव

सनी व्यापित्व सत्रियनतपरिचिन्तने हेतः। कथमेकसम तस्य वद्िःप्रम्यत्वादिविभागः? जायर-

वेदान्तसमन्वय: ।

दवसायां वदा जोवी वहिर्विघयेषु चित्तादीन् नियोजवति, तदासौ प्ेरयिता वाहिर्विष्यक न्ञान रख्िक्ट ड्ावर्याि। सुतरां वहिप्रज्ञसंत्या त विभजन्ति तजजाः। एवं खप्रे सुषुपे व विशरेयम्। सुपसे 'एकीभूतः प्रभ्ाघनः" दति पाठी आव्यसमत इति परिलक््यते। अर्थे पुनरविशेषात् मागड क्योपनिषत् कारिकाव्याख्यायान्तु 'एकीभृतः प्रव्वानधनः' इति पाउदर्शनात् ग्रौमङ्वास्करामन्द-

म्वामिष्टतः 'पुज्ञानघनः' इति पाठीऽत परिग्ष्टीतः, तुरौय प्रीत्त 'न पुन्जानघनम्' इत्यनेन

सामञ्स्यरचषाय। पुज्ञानघनएव निषेधकोटिमारीहति न त्वानन्दमयः, 'पान्त शरिवम्' इत्यनयी

रम्यामन्यत्वात्। 'पुज्नानघन एवानन्दमयः' इत्यचत्य एवशब्दश्नेतीमुखेनानन्दसम्भोगवशादभिभसम्य जीवस्यानन्दमयेनातिरिक्मावैन स्थिति सूचयति। अनापि सदसहाघाबाधाभ्ामिति नियमम्य सामाज्य जीवस्य युगपत् स्वदर्शमसामथ्यीभावात्। किन्र भगवत्कपया युगपत् चितयम्यकेन परिग्रहः सभभयति? सभभवति ज्ञाने तत्र चयस्काकारत्वात्, नत सम्भोंगे, भिन्नभिन्नवसानुभतस

सच खाभाविकत्वात्। तितयम्य तुरीयाय च सास्ानकारनिषये परमीपकारियो शुतिः पन्थानमदशयत्। सी साधकाना हितार्थ वैदान्तिकसमदायाना विरधभअनार्थ च प्याली्थर्ते । म च चनुधा विभक्क :- वहिर्जगति चात्तजगति शरीरपुरुष च पुकाशमानस्यात्ममरयस् च साजानकार भदेन।

सत्र प्रुथन: !

भ्रग्नियंधैको भुवन प्रविष्टो रूप' रूप प्रतिरूपो बभृव। एकस्तथा सर्व्वभूतान्तरात्मा रूप रूप प्रतिरूपो र्बाहतिक्व॥ वायुयथेको भुवन प्रविष्टो रूप' रूप' प्रतिरूपी बभूव। एकस्तथा सर्व्वभूतान्तगात्मा रूप' रूप प्रतिरुपो बहहििस॥ सूर्य्यो यथा सर्व्वलोकस्य चत्तुर्न लिप्यते चासुष र्वाद्यदोषः। एकस्तथा सर्व्वभूतान्तरात्मा न लिप्यते लोकदुःखेन वाद्यः । एकोवशी सर्व्वभूतान्तरात्मा एक' रूप' बहुधा यः करोति। तमात्मस्थ' येऽनुपश्यन्ति धौरास्तेषां सुख शाश्वत नेतरेषाम्॥ नित्योनित्यानां चेतनश्चेतनानामेकोबहनां यो विदधाति कामान्। तमात्मस्यं येऽनुपश्यन्ति धौरास्तेषां सुख शाखत नेतरेषाम्। (पूा६ )।

तत्ववजौ ।

साधनाथिभिरभुत्रपमन्तव्य:। 'रूप' रूप' प्रतिरूषी वच्िय' इत्यन वाख्ात् रपात् सर्वमूतनिय-

रपस्याविर्भाव इति विभाव्यते। एवस प्रायस् प्रापः, चन्षचस्ः, श्रीवस् त्रीच, सूर्यख सूर्य्य इति नियाम्यनियन्ती: नित्यसम्बन्वमनुभूय नियाम्यमापस्य दर्शनादो सवति तत्रियांमवस थ पराम्मनो दर्शनादिक' तेन नित्यानुस्पूतत्वादिति हेती: बेदान्ते तसैकस्यीझ से "सर्व्वत परसिद्धीप- दैयाम् ।१।२।१।" दत्यन्यस्योपदेशी अवनीति निर्धोतम्। आाकाशादोनामुझ्खे भवति व्यत्त वाचानुत्तपि तक्तव्रियन्नुवुल्ध ख द्ति वेदान्तशैली। सा तु "प्रायस्य प्रायः" इत्यादुक्रिती विस्पष्टी-

कता। यम तदसुरूपतया नियन: साचात्कारी भर्वात, न तत् तमात्मन्यवरुयद्ि तदतीतीऽपि स दत प्रदर्शनाय 'रूप' रूप' प्रतिरूपी बच्िय्' इति बच्िभब्दः। ए्वच्च प्राणादी तत्प्राणादि

कपेणानुभूयमान: परात्मा न निरवभ्ेषी भवत तस्य वहत्त्वमनन्तत्वच् साधकहृदये नित्यजागरुकतया

रकति सः । यवाय साचात्क्रियते तह्दीपर्नाय लिप्यते सूर्य्यादिट्ृष्टान्तेन तत् प्रतिपाधते।

एकोडपि सन् बहुधात्मप्रकाश करीतिस रूप' रूप' प्रतिरूपत्वेम। प्रथमपादीपयीगिश्ुतिनिचय- मेव ये निखिल तैदान्तवाक्यानामर्थनिष्पत्तये योजयन्ति तेषां मते भोग्य भीता प्रेरयितेति

चितय नित्यमविभागेम तिष्ठति। तितयस्येक' स्तन्त्र' हय तत्परतन्वमिति विशेषः। भभेद-

श्रुतिम्तु नियन्त्रपेक्षया ।

श्रौममभध्वः ।

श्रमवाध्यः पचमतमवलम्बा भाष्यमकरीत् सन्प्रदायस् प्रावर्शयत्। सुत्रा तन्नते परा प्रकृति:

पराममाधीनेह्ठा-

"नासत्यो भेद: (जौबेशयी: ) ( १।२।१२ )।" "न चंकां वाचं (तयोः ) (१३।५) ।"

"सीऽइमऔत्यादित्वन्तर्याम्यपैक्षया (१।२।१३)।"

"मित्यस्यापि हि जौवस्वीपाध्यपेच्यीत्पन्तिर्यूज्यवी (२१८)।" "विभन्तत्वाच् विकारित्व' युत्', विकारिण एव हवि विभत्ता लोके दृश्यन्से-

'एकोऽविभतः परमः पुरुषी विष्ारुचते।

प्रकति: पुरुष: कालस्वयएते विभागिम: ।।' (२६७)।"

"भिव्न एव जीवः (२।३श८)" भ्धापि

वैदान्तसमज्वय: ।

यथा सर्व्वगुधातम कलवात् सर्व्वातवत्व' द्रहाण उचते 'सव्व' खच्विद' ब्रद्म' पति (शशरट)।" "नोवोऽपि कर्ता (शशइर) ;" "यथाजाने इद' आास्यामीत्यनियम: प्रसीयते एवं वर्षधयपि जीवख।

"सा च कर्तृत्वर्भत्तिः परादेव (२।३४१)।" "भरानुन्नया प्रहात्त: परतीबन्धनिवत्तिथ औवस्य प्रतौयते (२।३।४८)।" "जो देनव सकरय: कारर्यात परमात् (२४।१६)।" "अनादिनित्यत्वाज्वकरपसम्बन्वस्य पुज्यते तत्करणत्वगतिः (श४१७)।" "ये भोगा: पराताना भुज्यन् सएव मुत्तभू ज्यन्ते (४।४:४)।" "शरीरमनुविध्यापि तत् प्रकाशयन्म: पुस्ानेव भोगाननुभवन्ति न दुःखादीन् (8।४।१५):" "सव्वान् कामानाघा समतः समभवदित्यु चते। तब सष्टादिम्योडन्यान् व्यापारानाप्रीति (४18/१७)।" "विकारावर्त्तिव्यापारीमुत्ानां न विदते (४।४।२०)।" "तवानन्दादीनां इद्धिर्ासय न विद्यती। एकम्रकारणैव सर्व्वदा स्थितिः (४।४।२१)।"/*। भपरा प्रक्नतिस्तु सव्वथा परतन्ता- "चशन्देन (द्रव्य' कर्मा च कालय इति) प्रक्वतिसत्त्वादिप्रदत्वम् (२२।५)।" "सदभिष्य व च प्रकृतिशब्दर नो थते (१४।२५) ।" "प्रक्ृ तिभब्दवा च्यीऽपि स एव (१४।२४)।" सत् कारय "प्रकषॅ करीतीति प्रक्ृतिरिति यीगाश। प्रकतावनुप्रविश्य सा परिणाम्य तत्परियाम नियामकतया त स्थित्वा आत्मभीबह्धाकरयात् (१४२०)।" इति। । नियन्ता पुन :- "अधिदेषा दघु तद्जर्भाव्यपदीभात् विणारेवान्तर्यामी (१।।१८)।" वहतं चाविकारणवीक्कम् (१३१३)।" "सतन्ा बप्ुसाधना सष्टिलोंके टष्टा नेव मश्कयः, किन्तु स्वरपसामर्थ्यादेव सस्य सष्टि:

(श११५ )।" "न च व्रभ्मय: त्रमचिन्तादिटीष प्रिः, चषिकशत्तित्वात् (२१।२०)।" "पराव्नी विचिनात मश्तयः सन्ति नान्यषाम् (२१२६)।"

तस्ववसी।

"म केवल' विचिवभतिः किन्तु सर्वशतिरेब (२।१।११)।" "यदात्म की भगवान् तदात्मिका व्यक्ति किमात्की भगवान्? जानात्मक ऐश्रर्य्याम्मक: मतयात्मक इवि (२।२।४१)।" "स्थानापेचयापि परमात्मनी न भिस्न' रूपम् (१।२११)।" "मऊ्कत्यादिप्रवर्ततकलवेन सदुत्तमत्वान्न व रूपवश्रह्म (श२।१४)।" "वेलक्षख्त्र चीच्यते रुपस्य विज्ञानामन्दमाचत्वम् (३२।१६)।"

"न कर्मम परप्रवर्त्तक परएव कर्मणः प्रवर्सक: (३२।४२)।" "सर्व्व वेदी क्ञान् गुणान् दीषाभावांश्री पसंहृत्येव परभात्मीपास्: (३३६)।" "साध्यानार्थं हि सव्वे गुणा उच्चन्न (२३१५)।"

"शात्मेत्येवीपासौत इत्यनुपसंहार प्रमागम् (३३१६)।" "सुर्व्वगुथामामन्वय आात्मभच्द भवति (श३१=)।" "सत्यादिगुण्ासस्या एव परदीवताया: सरूपभूता: (३।३।३८)।"

"सत्यो ज्ानः परमानन्दरूप आ्रात्मत्येव' नित्यदीपासन' स्ात् (२३६८) इति। रपीपह्ितत्वादख्िन् पचे स्थूलमचित् स्थ लश्चित् ब्रह्मगीदन्यन्त भिन्नम्। तनदभिव्यक्ञी ज्ञान- शत्र्ये पूय्यदर्भम प्रधागम्।

तत द्वितीय: ।

"दूय पृथिवी सव्वेषां भूतानां मध्वस्ये पृथिव्यं स्व्वापि भूतानि मधु, यश्चायमस्यां पृथिव्यां तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो, यबायमधगाल शारीरस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषोऽयमेव स योयमालेदममृतमिदं ब्रम्मेदं सर्व्वम्।" इत्यादि प्रक्वत्य "तदेतष्टक्यापूर्व्वमनपरमनन्तरमवाह्ममय- माता ब्रह्म सव्वानुभू: ।" (३।२१)।

चध पृथिव्यादीनां सव्वर्षा मधुत्व परस्परोपकारित्वात तदन्तयोमिए उपमेट सिजति। सुतरा तदनुध्यायी जीवस्तमेव नियन्तार भक्वानुगुणचिन्तनानुध्यानेन तव तर परमीणकारितया पश्यम् तेनेकत्वमापधते। एयमेकत्वे सम्पन्न सव्वीन्तभोवके परतधषि दि्वदमासायय तदसुभवातु भविता सम् सम्पन्नी भवति सः। अभापि 'वयमात्मा ब्रह्म सव्वातुभू:' दत्यत्तिन् वाक्य हश्याद- दृशयेऽटश्यादृश्य रति नियममिन्तनानुगुवतसा नियोज्य:। तथाहि पृथिव्यादीनां सघुलव' कल्याप- कारित्व न जात विनादध्यानेन प्रतिभाति। यम द्ि पृथिव्यादिम्यः साक्षात्सम्बन्ध म सुखमृत्-

.

वेदाग्तसमन्वय: ।

पद्मती, न तवासि सनभावना कुतोऽस्य प्रव्वत्तिरिति निर्षयाय गभीरानुध्यानस्य, किन्तु दश्यमानाना दुःखादोनां कस्थाये परिततिर्न यती दुःखादौमामुत्पत्तिसती भवतीति चिन्सामुड्कावयति। एतया चिन्तया पुनः सर्व्वत पांपीत्यद्षीषप्रत्यनौकस्य कल्याणास्येकस्य विद्यमानतीपलम्यते। उपलग्यमानस् वल्यायस्यास्य प्रवर्त्तयिता खयं कल्याणगुण इत्यवधार्य्य तदनुभवः कल्याणानुभव इति चिन्तया प्रथ्थचीक्रियती। सुतरा चिन्तयोपलभ्यमामात् दृश्यसटभात् कल्याणात् नियन्तुरटृश्यकष्ारागुणत्व प्रत्यचौकृत्य यथा कार्तत्वात् नियन्तानुभवति सव्वर्षा कल्यापा तथा भीकृत्वात् जौवीऽप्यनुभवति तत्- प्ेरणायीत्यटश्याहृश्येडवतरगाम्। तदेतन्प्रेरथानुसरणे जीवस् कतार्थता। एवं नियन्तुः कलाथ- गृणी येषां वैदान्तवादिमां ध्येयः, ते पुनरकत्वपक्पातिनीरऽपि मुत्ती तदनुभवितया तिष्ठन्तीत्यवधारय सेमां चितीयपचाश्रयित्वस्य लिङ्रम्।

स्रोद्रामानुज:। ग्रीमद्रामानुजः पक्षमिममाश्रित्य माष्यमकरीत् सम्पदायस् प्रावर्भयदित्युपलभ्यते। तन्पते प्रकारिणः परात्मनः प्रकारभूती जौव :- "[ यदा ] अस्य ईश्वरम्य मह्हिमानच्च निखिलजगन्नियमनरूप' पश्यति तदा वौतशीको भवति (१।३।४) ।" इूति ! "[ प्राक् सष्टेः] चेनश्नवस्तु परिक्तनामरूप ब्रह्मशरीरतयापि पृथग्वापद्शानहमतिसूच्- मवतिष्ठते (२।१:३५)।"

"मात्मीत्पद्मते (शश१८)।" "जाट स्वरूपएव न ज्ञानमाचम् (२३१ट)।" "नाय' सर्व्वगतः (२३।२०) ।" "भातमेव कर्त्ता न गुणाः ( प्रक्ृति: ) (२।३।३३) ।" "सत् कर्तृत्वं परात् पराम्मन एव हेतीर्भवति (२श४०)।" "यधाभूती जौवसथाभूती न परी यथा हि प्रभायाः प्रभावीऽन्यथाभूतः तथा प्रभास्यामीयात् खभ्नाव्जीबादंभी परोऽप्यर्थान्तरभूत: (२३।४५)।" "सत्सङ्ल्यादेवास्य जौवस्य बन्धमीची युती (३२४)।" "सहशुतिस्तु ( 'सीडम्रुते सव्वाम् कामाम् सह ब्रह्मणा') एवंभूतस्येव (ब्रह्मसमानपुद्धि- मापब्रस्य) प्रत्यगातमन: प्रकारिया ब्रह्मणा सह तङ्ग यानुभव प्रतिपाद्यति (४।४।४)।" "यतो मुत्तः सत्यसङ्ल्यः, अतएवानन्याधिपतिन्न (४।४।८)।" "मुशोऽपि लोलाप्रवृत्तेमेयरेय सष्टैः पितलोकादिभिर्लीलारसं भुड्त (४।४।१२)।"

१२म भ 1 ] तत्त्ववल्लौ।

"समुत्स कर्मचा सड् चितज्ञानस्य देहान्रेष्वात्माभिमानानुगुया व्याप्तिन सभभवति, मुकस

तसड चितन्ानस्य यथासङव्यमात्ाभिमानानुगुथ्ा व्याप्ति: (४।४।१५)।" "न चैतेषु नगन्नियमनप्रसङ्क षु मुत्तस्य सब्निधानमस्ति (४।४।१७)।" "निर्धूसमिखिलविकार' निखिलहयप्रत्यनौककव्याणैकतान निरतिभयानन्द' पर ब्रह्म सविभूतिक सकलकलायगुयामनुभवति मुक्कः। तद्विभूत्यन्र्गतत्वेन विकारान्तर्व्वतिलोकानाम मुक्तभोग्यत्वम् (४।४।१६)।* ।•।

"मायाशब्दी विचिवार्थसर्गकराभिधायी, प्रक्ृतेश् मायाभव्दाभिधान' विचिचार्थसर्गकस्त्वादेव।" "परमपुरुषस्य च तदप्तामावथ मायित्वमुच्यते नाजलेन जोवस्येव मायया निरोध: (अनुक्र)।"

कत्य प्रलयद भायामपि म्रम्मात्मकसयातिसूअस्याचिद्स्तुमः स्थिव्यभिधानात् जगत्कारपस्य परस्य अ्रझणः प्रकारभूतमतिसूत्® चाचिद्स्तु नित्यमेव (१।४।२२)।

कारणावस्थायामात्मतयावस्थित: परमात्मैव कार्य्कपेया विक्रियमाषद्रव्यास्यात्मतयावस्थाय

तत्तदभवदित्य चते। ......... परमात्न तनयीः (चिदचितीः) खभरीरभूतयोनियन्तुतयात्मभूतः तङ्तापुरुषाद्ैविकावैध न स्पृश्यते (१४।२७)। परात्मा-"पर ब्रह्म ...... निरसनिखिलदीषत्व-कव्वाणगुण्ाकरत्वलचगी पेतम् (३।२११)।"

"जोवस्य कम्रतशनत्वात् तत्तत्कम्मीनुगुरेनन तक्षइस्तुसम्बन्ध एवापुरुषार्थता, परस्य सु ब्रह्मपः

साधोनस्य स एव सम्बन्धम्तत्तिचिच्रनियमरूपलीलारसायेव स्वात् (३।२१२)।" "सत्य' च्ानममन्तम्' इत्यादि वाक्य ब्रह्मणः प्रकाशसरूपतामात' प्रतिपाद्यति (३।२।१६)।"

"सम्यकमोपने भततिरूपापन्ने निदिध्यासन एवास्य साच्षात्कारी नान्यप (२२२३)।"

"सूक्रचिरदाचदस्तुविभिष्ट' कारणभूत ब्रह्म स्य लचिदचिदिशिष्ट' कार्य्यभूत बरभ्ति कारयात् कार्य्यस्यानन्यतवम्। कारयभूतब्रह्मविज्ञानेन कार्यस्य ज्ञातता (३१२८)।" "येन गुपजातैन विना ऊत' म्रहाखरूपस्ेत्रव्याइृतस्यानुसन्धान न सनभवति तदेव सर्व्वतानु-

बसनीयम् (२।३।३४)।" "उपासितुराम्लेन ब्रम्मोपासम् (४।१।३)।" "उपासमीद्योगप्रम्ृत्याप्रयाणामाध्य यः कालः सच सर्व्ववापि टष्टमुपासनम् (४।१।१२)।" "विद्याप्राम्तौ पुरुषस्य विद्यामाहामत् उत्तर पूष्वाघयीरत्र षविनाभावुपपद्मेते (४।१।१२)।" अखिन् पसे रूपोपहित' कार्ययभूत स्वल चिरदचिदरपे कारणभूते सूच्ये चिदचिति तिरीधाय तविशिष्ट अ्रामणि कल्पामं कतानसादर्भन प्रधानम्।

७१० वेदान्तसमख़्य: ।

तत्र रतीय: ।

"सर्व्व खल्विद' ब्रह्म तज्जलानिति। ग्रान्त उपासीत। भथ खलु क्रतुमयः पुरुषो यथाक्रसुरस्मिन् लोके पुरुषो भवति, तथेतः प्रेत्य भवति। म क्रतु' कुर्ब्ीत। (२।११)। "मनोमयः प्राणभरीरो भारुपः सत्यसङक आाकाशात्मा सर्व्बकथ्ा सर्व्वकाम: सर्व्वगन्ध: सर्व्बरसः सर्व्वमिदमभ्यात्तोऽवाक्यनादरः। "एष म पातमाउन्तहृदयेऽणीयान् ब्रीहेव्बा यवाद्दा सर्षपाहा श्यामा- काछा श्यामाकतणडलाद्ा एष म आआान्तह दये ज्यायान् पथिष्या ज्यायानन्तरिचाज्जायान् दिवो ज्यायानैभ्यो लोकेभ्यः। "सर्व्वकमा सर्व्वकाम: सर्व्वगन्धः सर्व्वरसः सर्व्वमिदमभ्यासोवा- कयनादर एष म आत्मान्तह दय एतद्रह्मैतमितः प्रेत्याभिसस्विता- स्प्रीति यस्य स्यादद्ा न विचिकित्सास्तीति छ स्ाह शाशिडत्य: शाण्डित्य: ।" (६।४)। अच पुनह श्यादटभ्यं सव्वें व्रह्मणि विलीय तेनाविभक्तभावापन्ः साधकी दर्शनग्रवयस्र्थनमनन- रसनेहनादौ प्रवृत्तोऽपि ब्रम्मकरसतापन्नत्वात् तत्सूच्तत्वमह्त्वाभिभूतः केवलतद्रसानुभवितया विच रति विभा वाङ्निष्ति विषयान्तरनिरपेच: गान्ती देषेषदिविरह्ितः। टथ्यादटसेदश्ादथ दरि नियमीSचापि नियीज्यः । पूर्व्वोत पचदय जायत्खप्राजुकपमयन्तु सुषुप्तस्येति चेतू, रजनादी प्रवृत्ति: कुतः ? दर्शनादौ स प्रवृत्तोम्यप्रव्वश्तवत्, यतः तथ सच मात्नः किन्तचिं व्रम्मक्रियामुभवात् क्रियायाथ रसत्वात्, रसस्रूपालिङ्गममुन्घत्वाच्च सव्वेष तदैकरसानुभव विनान्यत् किश्वन ताििन्न बिद्यते। "सर्ब्य' खच्विद' ब्रह्म तव्वलाम्" इत्यपत्यान्पटस्य क्रियावाचित्वात्, क्रियायाख "यह- सत् सुकत। रसो वे सः" (४।१२) इति रसत्वात् रससरूपे मग्राना 'कोछोवान्ात् कः पाष्यात'

र्निरतरोद्यमशाबितम्। "मुकाना व्रहणा साहज' ततुसमरसौभूतप्रपश्नदर्शित्म् (१।२।८)" इति श्रीकषठोकिरतत्पचौय्साधकानुभव' व्यनत्ति। तत्सम्परदायोचित तद्रचित भाथमत एवोदादर्तव्य तवीये। आधुनिका: पुनः परातमा यगिनेश्भूय महोदमाविष्कतावपि स-ख- कसत्व' तत्र न पशान्ति किन्तहिं परख। यीगेशिन् सुतरा रवनिमप्रलख प्राधानम्।

तस्ववलौ। ०११

श्रीमचरीकेफहे:। श्रीमद्रामानुजेनास्य साधारपती मतसाम्येऽपि महत् पार्थक् मुत्िविषय। तंतएव तग्रीर्भिंन्नः पन्या: । नाय भेद: सामान्य :- नीवतीऽपि-"वेदानविद्यानीपल्या व्रसमातसामरस्भावनया

"बद्मथी न जायत एव (२।३।१८)।" "संसार (तस्य) कितिज्न्नत्व' मुत्ती सर्व्वन्नत्वम् (शश१८)।" "विभुत्वे जौवस्य एता उत्क्रान्तिगतागतयी नीपपदयेरन् (२।३।२०)।" "व्याप्य वित्वभुवभाभिभाबित्वं यदुत' तत्तु मलतिरीधानापगमप्रकटितथक्िमरीचिव्याप्मुत्त- जीव विषयम् (२/३।११)।" "भात्मा कर्ततेव (२।३३३)।" "परमेश्वरायश्तमैव जौवस्य कसत्वं न खायत्तम् ( २।३४.)।" "व्रम्मथोऽ पत्वेपि तद्यपदेशी युश्नः । यथा वड्निना व्याप्रस्य काष्ठादेवक्रिव्यपदेभतयापि कवि

सथीरवैक्निकाछ्ठयीर्नाममेदः । तम्राजजीवी व्रह्मणीऽ पभूतएव तत्सवरूपः प्रतिपाद्यते (२।३।४२)।"

"मायिनः परमैभरस्यावयवलेश: पुरुषः (२।३४३)।"

"परमेश्वरसङ्गल्पादस्य बन्धमीची भवतः (श२४)।"

"स्ाभाविकमव मुत्तस्य स्वरकूप' चिदानन्दघन सर्व्वज्ञत्वादिविभिष्टस्नाविर्भवति (४।४।१)।" "प्रादुर्भूत खाभाविकापइतपाभत्वादिकीमुक्तभात्मा व्रह्मसटभगुयसरूपः (४:४।३)।" "मुत्तभात्मा सादृभ्यात् व्रह्मसरूपाविभागेन सखरूपमनुभवति (४1४।४)।" "भानरूपत्वेन सयम्प्रकाशमपहृतपाभत्वादियोगात् कलााणगुवविशिष्टस ब्रह्मसद्भ' मुत्त-

स्वरपम् (४।४/७)।" "मुततख शिवसदृभस्य सर्व्वन्नत्वमनादिबीधरुपल' नित्यतप्तत्व' खतन्तरत्व' म वेषाक्रिमत्मनम

"खप्े पुरुषी यथा शरीरेन्द्रियादिमरपेस्यण केवलैन मनसंब ईश्वरसम्पादितान् विषयान् भुङ्के तथा मुक्तीऽपि खभूतेम ममसव ब्रह्मस्वरूपरसमनुभुङत्ते ( ४।४।१३)।" "मुत्त न व्रझ्माकार' हि दृश्यते विश्वमेतत्। ...... तस्य जोवतएव व्रद्मपश् तुला आानन्दः (81४1१४ ) ⑈*

"मुक्तानां विभुखम् (४४1१५ ) ।"

वेदान्तसमन्वय: ।

"मुशख परमेनरसामैपि जगत्सन्ाहिव्यापारवर्जमेव सातनंत्र सभीग्यवसुपु (४।४i१6)।" "मुकामां व्रझमानन्दानुभवष्यापारमकरैच सत्ादिव्यापारः सेच्या न उम्प्रबति (गग१८)।"

"भोगमावसाम्य' मुलख ब्रझ्मणा (४।४।११)।”।।

प््ि :-

"सकल चिदा चत् प्रपधमहाषिमू तिकपा महारसविदानन्दसत्ता देवकालादिपरिक दशन्ा म्वाभा बिकी परम्मति: मिवस्य सकपक्ष गुखय अवति। तशतिरैकैय व्रभ्मथः सर्ष्वभत्व-सर्ष्शतित-सर्व

सर्धगतत्वभ न विदाति। ...... 'मर्य' खच्विद' व्रम्म' इति सध्चिद चित्प्रपचभरीरक व म्माभिधीयते तती ब्रम्म रपत्वात् प्रपशतस्य रेषादयविषयत्वात् शन्त एवं ब्रम्मीपासीत पति (१२।?)।"

"मा्यान्त प्रक्ृति विद्यात् मायिनम मएंवरम्।

तस्यावयवभृतेन व्यापं स्व्यमिद जयत् ।'

भति अथात् माघाया: सकलप्रकतित्व तविभिष्टत्व महेन्वरस्य तदवयवभूतेनम्यभृतेन चिक्त्ि

धकलभू तेम भोकृत्वदधार्या पुरषसंसकेम सकलअगधापिषावमस्यने (१४।२)"।*।

ईश्वर :-

"व शसी जड़ाअडप्रपचम्ररकत्वेम व्वतन्तत्व मिद्म्, सवविषयसातन्ाय् वद्धम: मध्कभ्ंत् सिद्धि:। वाभाविकर्शत्रमखमसुपपक्रिभलम्।, ... भमनामिरव प्त्तिभिभगती जमक

ग्रासकय व्रदध भवास। ... .. भमनपत्रिमखात्

मिदाति (१११२)।"

*रा लसूर्जविर्दचचित्प्रपसकपभमविभि: परमेवर एव कार्ययकारचप सम्पढा ('सदब सोमादमय पासौत्' ) (१।१।५)।"

"मव्यशरीरियः व्ेध्यनसादुन्पतिवत् मयिनः परमेशरा ससपेतनाचिेतमाज्तिपुवषी इभिष्यक्री सर्वति। ... बिदचिडिजिट्टः परमैनरः कारण काय्यक्ष तत्तदवस्याविभीषात् १४)" "नोवेनरयी: खातन्ामस्वातन्वास स्वतःसिहसेय। अतः व्वतन्बस् परमेनरम्य नौवादखत- व्वात् धरौरसम्भसामा्न् न नाविभागप्राप्ि: ।२१!१४ )।"

"सच्विटुपंच शिवेन यदि न व्यामं अगत् तदा सलास्यर तिव्यां विभाकत कर्य मृर्ति: क्ुरनीति दृय्यने सवस्वेय भवेत्। बती मदा घटादिकमिय कारपेन श्िवेन कार्ययामद व्याप्' तदगन्द मृतख् (शश१६)."

तस्ववलो ०१३

वक्त्मिका तादृशो अक्रि पुदशानिकीिष्धुमव्य त्रमामरपविभागार हचिदचिट्दया बिविद्ताश्यति।

शव इत्रिमतः शिषस्य मङ्गोचावस्था प्रलयो विकाशवस्था सटि: (शश१८)।"

"परमकार गात् पतव्रकमण: भिवादभिन्नमेव कार्य्म् (२:१२१ )।"

"कार्य्यवंग स्वानन्यभनादपि चतनाचेतनप्रपसाद्ििवादधिकण्य सवेस सजभत्रिः परमैवर:

११२२)।" "मध्यावस्यासु सत्नर्यामितया स्थितेनपि पर्मेभवरस्य न किहीषकलइप्रमङ्गः। । कुमः १ सम्वत पुतिपु चास्य मिग्सदोमकलङत्व' निरतिशयमङ्खाकरत् संनुभयलङ् हि प्रसिड्म्

३२१११)।"

"पर्रामरपं ज्ञानेन सम्यगाराधने ब्रछ्स्वरुप ग्द्ते (३२२०।"

"दय्नेय गपजात' सव्वतीपमहाये।्र सेन गणजातेम मकलेतरव्याहृतत्रभ्ममनन भवति

"मइमदः 'मो्ठने सखवान् कामान् मह त्भष्ता' ब्र्मयानन्दभोगम्य व योपद्याभिमाय

( * * )i"

"दपि जसाद विकरमेय शिवास्य पर पत्म तथाप्यपामिता 'यह ब्रद्माभि' इति तदपा

"तपामकानामाअि बद्सपस्य प्रकाणदर्शनात् ततप्रकाभकारमभता ब्रद्मभावमा मेरन्से

आावदायुष कर्तंव्या, म कदापि निध्धिरयेति (४१ १२ ।"

"छपासकाना पुर्ष्दीभ्तवामयोरशेषविभाथी भवतण्व ह१३३)।"

भकित पस्षे ब्रद्स्वरूपातिभागेन स्वम्वकपानुभतम्य प्राधान्राम्।

सषपतर्य:

"ब्ह्म वा दृदमग्र पामीत् तदालनमेवावेत्। पह' ब्रज्मा- सोति। (घ१२)। अद प्रथम निषकम बतुरथे स्विशेष्ञाम विन्तोष्यमथषा सम्स्खवे,पयपरीसगान

लासाय न कयिदमरय दन्यव्य पगन्व्यम् "विद चित्परपसूपपत्रिविणिष्टत्व स्वाभाविक्कमेय

प्रयाः कदाविदपि न निर्त्रिभषत्वमतनेन सिदम्" पतवचनेन वहबी निर्ष्विभेत्व त्या्याय

वत साचाययाय्र केवस न बहुमन किन्ाक विभेवत् विकारससशति प्रतिपाद्यन्ती निर्विवशेषं

अमम पर ब्रम्म सविशेषन्वपरमिति ायपि भेदी कव्पयन्ति। असि नाम्ति वात्नि पर कषतिि-

दौहभी भेद पति विचारनीयम्। अननीलह श्रीमडाव्यकार :- "दिष्पा स्थितिमाशाबाय्: 'नावा

20

वेदामसमन्वयः ।

मस्य महिमा तसी उ्यार्यष पूरुष: । पादीऽम्य सव्वा सूतानि वियादव्यामत' दिवि, प्रत्येवमादि:"

पति। वयन्तु वदामी नेति। कथम् ? पुतिरिय' ब्रह्मविभृतिभूत सर्ष्मधरौक्ृत्य ब्रह्मय एव

मनतीतत्वमन प्रथते: खस्य सष्ातीतत्व परिहाय न सज्जातु जौवे अगति या तत्तदावतयाल्ान

परकटयतीव्याह वेदानभाष्यभता गौता,

"मया सतमिद स्त्व नगदव्यपमूततिना।

मन्स्यानि सव्भतानि न चाह तथ्ववस्थित:॥।

मच मत्स्धानि भृतानि पश्य मे योगमेन्नरम्।

भनमत् म च मुतस्यी ममात्मा मतभावम: म सपाप) पत्ि।

एकरूपस्य तम्य न जात विपतासिहि: तथा ससि 'सदेतम्' पति तम्य वपनिषतशषय मर्य

न्यान। विभनात्व विकारित्व हेतु:, सूतरां 'मान्तम् इति वाघावयय पर्य्यवस्यति: विभन्वाना

विकारवता शिवत न जातु सअवत विवलाभिवत्वमिय्रितत्व तदा म्यादपरिहार्यम्। कथम

एकटृष्या व्वश्िषमया सम्त दषममामय्य सदीपतिलने यथा औवस्य। एवं तु्वीये 'भान भ्विन

महेसम् विफनमेव म्ान् सनाधानमम्य व्वयं मूचकतेव कत म व्ानसीडि परश्यीलमन्मिड़

स्बेच हि। ९ ? " मूर्यं डक्िम् पग्वर्तिय वाषिकरणम्देद नविशषनिा नशेष

वादि व्याख्यात्या विशोधी मधापि घनोसततया पतिलस्ताते, तथापि न ते: सम तखमाकादितम

प्राकाशि। तयाहि मृषम्यास्याभिप्राय: 'नव्यानता, पि म कवल आगमखप्रसुपपस्थाम तोि किमाि 'सम हि ेदलमाको यषि 'परम्य' परम्माण 'उमपलितम्' ह गादेय

पदशनपर मिदृद्य विद्यते:भागरतस्धानः तहिप्रज 'सप्रम्यानीडमःपरत्रः अमस्यानः

प्रज्ामधन: इत्वधार्य 'नानप्रत्र 'न वद्िनत" न प्रभानधनम् तदममयाज्ाभापेकप्राय्

'न प्रस 'नापनम्' दति पवया हयन मनन शिवमतम उव्य पा्दयलं सतसपस्य सेक

मयातनसत तब विद्यमानता दभवति, एतदथंक कि परवर्णि मूर्त "न मददिति वम्र प्रत्ये-

मतबचनान् 1३:२1१२ :" पति: एवं दंयत्वीपादानन्प्रदर्शनेनेय परम्रभ्मापरीयभ्ञान सिहाति।

प्रप्श् न सम्बन्धवज्ञात् य,म महिप्त्ववादक पर ष सेद उपस्यने गासी ववय तरि

विधने। तत्पुणराअवात् सत्र तय अने बहजतमनप्रजत्व प्रतामघनत्वशींहा्य तमम् कारयत्वम तमतुकार्य य्यायन प्रकटयन तनमासा प्रमिह अवति यथा प्राबम्य प्राय्यल्वनादिम्य

व्यादिव्यन्न। प्रस्ामतया: परापरमकतिवपि तस कार्ययव्ातभृतन्वाम् सयोरषि तती भेद:

तत्त्ववल्नी ७१५

(२१) इत्यनया दिशा सिद्धाति तव व परत्रभ्मापरीवभ्ञानम्, एयक्ष प्रपशासम्बख्धेन तदतौत ब्रम्म भवत्यपरीचन्ञान विषयमिति वेदान्तपूर्वव्वत्तामचमवलव्या प्रतिपादित वद्दारगयकेन (श२९) तथा

व सा व्याख्याता भाष्यकारय्य (१५ूपप)। "चग वे दश च महसायि वहनि चागनानि च सदेनत् वझ्मापूर्ळ मनपरमननइमवाह्यमयमाता ब्रम्म सष्वानुभ:" इनेतवचम' सेयोपाठैयप्रदर्भनपर लित्रश्य प्रम्फ टमुडोध्यतति। भवापूर्जवादयी हयाः 'सर्ाुभर' मरुपदेयम्वुपवाचित्वात्।

एवं सव्वेषु वैदाक्षवचनेष ब्रम्मनिरपकैष यथा

"सपर्थयगाण् कमकायमव्रगामवाविर गङमपापवित्रम्।

कविभनीयी पतिभ: ववयमरयांधातथ्यतीरथान् व्यदवाकानतिम्यः समास्यः ।"

अय्यय कायादोमा हंयल गहवादमामुपाटेगलं विस्पट्टम्। अरिकरशस्यास व्याख्यनावसर गीडगविमा श्रीमविक्षानभिक्षरेवमालेपमकरीत् "एतेम पर्मेववम्य मीलाविय्रह्कपनमाधनिका नामपासद्धान्: 'सवपवदेव' रन्यवधावसान व्रह्मामियाभ्मिवादीमामसभवान" पति वदान्मूय

चातणताम्ान विनान्य उपास्यत्वेय नोपव्यापित, तथेव भप्यकारणामभिप्रायय। तद्था- "सात्मेति तृपगचकन्ति याद्शन्मि च ।१३"व्याख्यातव श्रोमद्वाय्यकारेय-"साभन्येव पर- मेयूवः प्रतिपलव्य तर्याक्ि परमश्वप्रक्रियाया आवाला वामम्तननसुि 'ा उह्मतति मगवी देवते यह वे तयम्त देवते इति। तथनषि 'बह़ व्रभ्माखि' इत्यवमादय थामतवीपगमा दष्टत्या। याप्यनि चाम्मलवेमेतेनर वेदानवाकामि 'एषत बाम् सव्वानर: 'एषत मातनर्याणसतः' 'तत सत्य म आात्म्म तत्वममि' एथ्ेवमादीनि।" इति। ममु "सम्थ लम्वाव"स्ादिष ग्था म्यवाटिकम्याचेतनधसस्यम सदभाति किश्न न तदभाति कषन कति भह्रभीग्यधर्माम्य हैयत् तथा "यः सवंतः सवित" ( रव्ादिष सभवभत्वादीमामयि-प्रपप्सव्वभ्धात जत्वम्य विसस्य चोड़वनात अतण्य हि माबृबे 'मप्रस्य" 'माधसम्' इति चिदचिस्निषेधः। एषस् 'मर्खकषा' 'सर्काम' 'सर्घगन्नः' 'म्वरसः'

पत्रीधते-माव का बदिःप्रपादिष चिदचितीरनर्भ तत्वाम्, 'मपर्त्र नामव्म् इति तन्प्रवाह- पतितम् यथा 'उभयतःप्रत्र"आायन्म्वप्रयोरमराले। प्रभ्नेन वेतनधरमास्य चमत नाचेतनवर्थस्य ईयत्वम्। भीवनत्व चेतनवर्म्: भोग्यत्वस्चितनवर्माः । प्रभानघनजवांशि हेयत्व न तु सम्य मरदीअराधि। अतएव कि मार्म्ते "वामन्दाङ्वखच्विमाणि भृतानि जातानि" इत्यादियुते:

जोवः खयमानन्द्भयः, सम्यानम्दमयस् रगश्नम्िम्ानन्दमकमद्यादिति। भव्याइतक्रियतव

..

०१६ वेदाबासमन्वय:।

मानन्द इति पूर्कमुडिटम्। सर्षपत्वसूर्व्यवत्वादि म प्रनश्था, ममस्वययवाचकलालेवाम्, "म्रम् वा हदमय आासोत् तदानममवैत्। 'चह' व्रस्राद्ि"" इत्चस्याताभ्ानवन् म्धय सर्थ्पन्नानमकि

विद्यते-"से यद्गरा तडभ" (श१ट) पति मामकपवीसाख्चन् सूष्ाकारय स्थिते:, "तव्माचन्

सर्ध्वमभवत् (८।१२)" सय्यपि सिद्धाति। सर्व्याधि करषाधि यतः, सम्यें कामा यतः, सब्ये अन्धा

यतः सव्य रसषा यतः रस्यत् तत्तदुद्ाषकत्वाद्पाय्यामा सेयतेऽपिन्य अयकस्य तस्यीपार्दयत्वम् यथा वहिप्रमादिपु तत्तत्भ्ानीम्पादवस्वालनः। "व्याख्यावती विशेषप्रतिपनिर्म कि सन्देदादवचयम्"

इाति नियमी5चाय्यनुमग्नीयः । दश्ते पुनरत 'सत्यसकष्षः' 'बाजाशा'-प्रकामखब्य :-

छपादेयत्व' प्रदमयतः। "तक्माश्तम् सर्व्वममनम्" (टार ) रव्यम हेयीपाहियप्रदर्शणनियमेन

कर्गृत्वांसे 'तत्' बव्याऊ्वतनामकप व्रद्म, कार्यनशे व्याज्ञत व्रम्मथापृष 'सर्व्वम्' इत्ययगन्व्यम्। सषुना प्रह्ञातमनुसरामः। "तन् यी यो देवाना प्रथ्थमुद्धात स एव सदभवत् तथा चाषोषा

नया मनुषाचाम्" (=१२) दूव्यस्वार्य :- सव्योंषां व्याकतानो ब्हिर्विभक्वतया स्यितिरिति स्व लहच्या भासमानानामनरविभसत ब्रद्मथा यदा म्रत्यनीभवति तदा प्रतिबोष उर्पातप्ठते 'वह मनुरभव"

'सूर्य्यशेति' इत्येव' रपः। अचेद रहम्यं साधके वि्यातव्यम्। यदा कि जीवः परंच व्वमानिम-

ऋतया स्वितिमनुभवत, तदा तस्य स्थितिरियमनादिसिडा जीवतस्वपेर्थेति (१११५) ज्रञान-

सुदेति। "चमेग जोवेनानानाऽनुप्रविश नामकपे व्याकरवादि" इति नामकपव्याकरष राबेय तम्म सम्बन्ध सुतरों स प्रलेति। एतन् प्रतीतियभ्रादीय 'यह' मनुषभवम्' इम्यादि वाकामनर्यामियेश्षत्-

मापब्नामामुपदेष्टका मुखाफ यते माख पु। तब कसंत्वांमे सहमिति परमात् कार्य्यने ता्पिस विभकतया स्थिती मनुप्रमृतिनोवाआ् व्यव्यते। वाधुनिका यद्मप्यबिभा्मयि तदया अभ्तर-

विभाग न कदापि वियरन्ति, तर्थापि पूर्वगताना जोवानामान्मनि वशाकारर्य चन्यमनुलवन्त,

तेवामसखव खस्य वर्तमानसृख्व न समवददिति वित्सनित। अश्यत् सतबक्ष:लयाभावात् 'यढ-

मधि' इति स्यातमाथ जोषी न बहं समयः, तत याविमू तम्वरूपतथा 'सोऽडमकि' (०११)

तिरोवाय पर व्रमम अव्रिषाय्य नि्ध्तरमिति सुधोभिर्तिकयम्। यापनिवेक्ष तदयुमोडणामस

मोदमादिम्यो हेयोपार्टयनियमवलेन तवाब्ी ग्रथती। बाधो नु मम्नमुबः संकाभिसीडनुभय:

जीववदि बाचोपलय्यमान इति वेदानदर्द् नसइता। एवं च नेवामपरीचद्तनं दृढ़तामापद़मे।

मभुापगनब्यम् ।

तस्ववश्ञो।

ग्रीमचडर: । तन् ते "सर्ष्वस्यात्मत्वानन प्रम्मात्तवपसिद्धिः। सर्मोद्यााप्तित्व' प्रत्येति न नाइमकोति। यदि कि नात्स्तित्वप्रसिति: सवात् सर्मोद्रोश्री वाहमशीति प्रतोयात्। पाता व बङ्म" इति।

"वर्श्वदुःखाविमुक् कर्पतन्या्मकोऽइमिति एव चात्ानुमवः। न चेवमाआ्नममुभवतः किसिदनत् सष्यमवत्रियते।" इति। वस्तुतन्तु पराव्ासिङ् नविलयुप्ताष्ट्' भवे व तख्मिन् कैकलालखकवोषड

पमायोति भावः प्रसिद्धति सव्बक्रियाकर्सत्वात्तम्याकसुंभोक सब्निधी। न सव्ये वामवमपरीषध्ञान-

सन्भावमाशतीति ऐतो: तन्थोने सूबभाषे। जगतीऽस्य वे कालिकसत्व यथा दम्यते तथाविद्योप- स्यापित्वस्। एवं विभित्तितत्व पमाता तव्ाप्यम्य सन्दित्वार्यता वैति न मननव्यम्। तनते जौवस-

"उपाध्य नपनी वास्योत्पत्तिः तत्पमये च प्रखययः। उपाचिप्रजयी नात्प्रजयः। ...... र्पवि- हम नेक्येव अ्भाषी नोवभाषा्य पगमात्। लचबभेदीऽप्यणयोकपाचिनिमित एव (२०/१०)।"

भवेनावतिष्ठते (२'१।१८)।" "सम्या गृतवसिद्धि: (२ २१०)।" "न सवाभविक' कततेत्वमायनः समभवत्वनिर्मोचप्रसग्रात्। ...... नहि विवेकिना परकादवो नोशे नाम कतता भीता या विदती। ...... चयमात्म सर्व्वव्यापरित्वपचतय मनचादीनि करमानि वत्तां भर्वात व्वान्मणा त्वकतेव (२:३४०)।"

हानः सनाध्यचात् सर्यभृताधिवासात् सादिष्यतयितुरतराजदनुप्या कर्सतभीव् तखचदस्य से सारम्य सिड्िस्दनुपडहेतुवैमेय य विच्ानेन मोचमिि: (श४१)।" "परायलेषि वार्सूले करोतेव जौव: कुर्ष्यन हि तमीचरः कारर्यातति (२३।४२)।"

हत्यावनम: (२३४३)।" "कि पनर्जीवस्येनरसमानधर्नात्व मास्य थ? न बाशौति। विद्यमानमपि तु ततृतिरोडित- मविध्ामवधानात् तत् पुर्णालरीह्ित सम् परमीनरममिध्यायती सवमानस जन्नोविंधू तथ्वा-

सतएम सब्यों पा अन्नूनाम् (२१i५)।" "शरैव दी नेवा क वपे वाभिजिय्य सते नागन, जेनापरडपेय्यापि (।।४।९) ।"

०१८ वेदाभासमन्वब:।

"वविमतएम परचाकना मुक्ीऽबतिलती (४।४।४)।* "सदत्यादैय तेवां यावत् प्रयोगन' सैययोपपति: (४1४1८)।"

"अमन्द सहस्य तादनन्याधिपतिमिंशन् सर्वात (४४१८) ।"

"पगीरेद्द्रि रविष यैथ्यविद्यमा मेवय्युपनध्िमाचा एव पियादिकामा अवन्ति (ड81१R)।" "मावे पुनसनीर्जागरिते विद्यमाना एव पिचादियामा अवष्यो मं मुनस्ापि (8।४११४)।"

"यथा प्रदीप एकोडमेकम्रदीपभावमापयते विकारर्नाततीमात् एवमेकीउषि सन् विद्वानैभथ

योगादनेकभावमापद्य सव्वाधि मरीराख्ाबिर्ज्ञत (उ।8।१५)।"

धापारस्तु मिम्यासिड्म्येवैवरस्य (8।४।१७)।" "मित्यसिद्धे नयत्तम् (साधिकारिकापाम्) उतरेषामैन्व्य म् (४ा१८) ।"

"भीगमात्रमेषामनादिसिहेनेत्ररीय समानम् (8।४।२१)।"।।

माया-

"सविद्याम्िका (प्रत्यगातननाताध्यासो5विद्या) दि सा बीजयत्विरव्यतभब्दनिह्मया परमे-

सरातथा मायामयो महासुषुत्तियंम्यां स्वकूपप्रतिवीधरहिता: मेरते संचारियी जीवा:। तदीतद

व्यश्त कचिदाकाशनव्दनििं ट्म् 'एर्ताच्मय्र खनधर गार्ग्याकान नीतव श्रीक्रष' इति चुरेः।

हविदबरमन्दीदितम् 'अबरात् परतः परः' इतति गुतेः। अषिन्नार्येति सूचित 'मायाक प्रहत्ति

विद्यान्ायिनय महिचरम्' इति सखवर्णाय। अत्यक्ा क्वि सा माया तत्वान्यत्वनिकपयस्यान्नक

त्वास् (१।४।३ )।"

"यचा खय' प्रसारितया मयया मायावी वियवाय कालेष न कमपभते चवमत्वान्, एवं

परमातपि संसारमायया न संस्त इति। यथा व स्वपहमेय: व्वप्दर्भनमायया न सम्पश्यते

संस्परश्वते। मायामाच भेतन् परमाव्नीऽषव्याचयात्नावभावन रव्या इब सर्पादिभागखोति

(शशट)।" रति । -।

"ममु सनरीषि अनीर मर्बातत ? सत्य अनीर अवति म तु शवीर एव अर्वात (श२१९ )।*

मार्थिक:। एकी कि पत्यबान्ा अवत, नं ही प्रथ्यनात्ानी समवतः। एबसीब सु भेदथनकार उपाभिक्वती यचा घटाकाभी महावात पति (शशम०)।"

तसववजी।

"मशु चूठखद्रमवादिन एकलेक्ान्न् ईमिनीमितव्यालाव ईमरवाएचमनिच्ाविरीय पतति

पम्, न, यविद्यात कनामकपतीजव्याकरयापेच्त्ान सर्ष्वप्ञत्ल्, 'तमडा एतदाबदायन चाकान्:

सम तः' इत्यादिवाकम्यी निव्यतवुद्मुतस्कपात् सर्व्वज्ञात् सर्ष्वनत्रौनराव्गदुत्पततिस्विति- तथा:, नायेतनात् प्रवानादन्कयादेम्ेबीडयं: प्रतियाती 'नन्मादयस्य यतः' पति। सा प्रतिद्ा

गुषता। वष् यषा नोचते,-सर्व्वत्रस्ेन्नरम्य चात्भूते इवाविद्याकस्पित नामकपे तख्वायता आ्ामनिर्ष्वयनीये संसारप्रपथबौजभूते सर्व्वत्रस्वेतरस् मायार्धतञि: प्रक्वततरिति व त्ुतिमत्ोरमिख- पेोने, तम्ादन्प: सर्व्वत्नः बंभरः 'बाकाशो के नामकपयी मिव्वदिता ते यदन्ग तढ द्रम्म' इति पुतेः। 'नामकपे व्याकरवाचि' 'सष्वा्ति कपायि निचित्य धौरी नामानि क्वत्वाभिवदन् मदानने'

भवति, ग्योमेष घटकरकायुपाध्यमुरीधि। सच स्वाश्मूतानेव घटाकामस्यानोयाम विद्यामन्यपस्थापि-

तनामकयकतकार्य्यकारक सद्गतानरीषिती जोवाखयान विञ्ानाअन: प्रतोष्टे व्यवहारविषये। तदेव मविदात कोपाविपरिके शपेचासेंवे परस्ेमरत्वं सव्य पत्यं सव्वधत्तितयन परमार्थती विदायाास सर्ष्वोपाधिम्वक पे चात् नी म्िनी क्ितव्यमच्चमत्वादि व्यवदार उपपथते। तवा चोक्म्-'यत न्म् पम्पति नानक कोति नान्हिज्ञानाति म भमा' इति। 'यतत्वम्य स्वमातवाभूम् तत् केन

क पश्येत् इत्यादि य। एवं परनार्यात्रत्धारया सष्वव्यतद्ाराभाव बदन्ि वेदाना:। ... मूप-

कारोऽि परमार्धाभिप्रारेय 'तदमन्यत्वम्' इन्याह, व्यवडाराभिपायैख त 'स्याओीकवत्' इति महा- समुद्राम्यानीयरता वअष्तः कथर्या, चमन्याख्याग्रेय कारयं प्रपभ परिय ममक्रियाच्चाप्र्यति सगयीपा समेष पयुज्यते (२१।१४) ।" "यदा वस्वमसौश्ेय' जातीयकेनामिदनिह मेनाभेद: प्रतिबीधिती अवत्यपगत तदा जौवस्व

रसारिम्यं द्रम्मबय यट्टसम्। समसक्ष मिथ्यान्ानविजुन्प्ितम्य मेदव्यवहारस् सम्यगुत्ानेन भाषितत्वान् (२।१।९२)।"।*।

मम - "विष्य कि व्र मायगम्यते नामकपविकारमेदोपाधिविशधिट' तविपरीतश् सव्ीपांधिवन्चितम्।

... वद्यपेक चात्ा सर्वभूतेषु स्वावरञद्मेदु गूढ़ः, तमापि चित्तीपाधिविशेषतारतम्वादाखन: डूट खनित्यसेकडपथ युत्तरी त्तरमाविकृतस्य तारतव्यमेनर्थ्य अतिविद्वेदें: सूतै। ... एवमैकमि

( (e)/

वे दानससन्बब:।

"दशदी इमना: एमः' इति य पुतिः इबनखबियमा; इबमु पुतिः 'मनीनयः प्रामबरीरः' रति समुचमस्िबया (१।१२)। पचस्यास्य समासे: प्राक् ग्रीमव्यकरेयानेवामचाव्याका विरीवपरिषाराय थमः कर्सष्य:।

र्वाषि बाति विीपी बाम्यपरया तेनेनि प्रनसोत्तर तछमानतीडय ननु परमार्वत इति।

कमम् ! चविभाननिभानवीक्तात्वियत्यान सरष्य वामकि तब सनपतिः। वथमविभामस्य विभागी-

अभवदिति रहखोहेदाय मनविरोचोडविथिन्कर:। वतः क्ारबस्व परत्रभणीवितियजत्िखोकार

जिना न कोडयनन् सिचितसुं समब :- बति बिना वारमस्वात्वारणताद्; बारचन प्रताथमेव।

गोमखडरो योगमार्गद्रदर्भननिर्य्स्तवत्तमा पुजरविभागपचपाती। चतएत दि "वन स्वस्ष सर्ष्य भाकोवाभूत् तत् देन क' पश्ेत्" एवं जतीयवानि वेदान्मवचनान स्व्वाययति सः। वेदानस

पुनरख रइस्वस्य मिहानमकरीम्। जागदवस्थार्या प्रत्यय् जगत मयप्े अशयाकारमारम रिक्टिये भोमसपटे परतिभाति। सपुभी पुणसाश्ेक्ीभूव प्रम्ानधनतेण परात्ानि विल्ुमप्रार्याि तिर्शन,

परामना। इमामेवावस्ता प्राप्यलवेय विगययन् श्रीमच्डरः "पादीडम्य सधा भृतानि विपाद-

हम्पाडयत दिवि" (श११) इति सव्वात्ि मूतान्यमृतापिचानानीति (१ i०१) नियित्य सर्व

सर्ध्वस्यासस्वे परियामनममि तव्य न वेदावानुमीदितसास्यपक्रियामिरीधौति "स (प्रपखः)

परषमाव च्यापका: प्रविलापयितुम्" (शश्टप) इति तदुकता अवति प्रतिपत्रम्। दस तैन

प्राध्यापरभामेशर नाप्यविभान उच्पते, चपन वामन्य हेवकरत्व पषि न तदन्माकमुनममुनाबर, बती

मपर्मान्व्यन्त्भूय बिराजते सः। मातवयनमतानि तानि सव्वाक्ाबियर्तम् 'बा अभ्ाभ्ति' रवि

पैच्योपतिष्ठते यदा तिमन् तदा तम्प्रयुद्ा देवप्रमुखा जीवा तत्बव्यायतम रप पथान: पुव कं

'सोडडम्' रति मश्ानरभू तनिख्त्रलसम्पहोत ससूषकादुभव सुघेनापूर्व ममुभवन्ति पेतीमुखेः। वयमनुभय: सव्यामुभुषः परत्रम्मत्धः सव्या् कष्यायानभवानपलय, सामर्ष वितर्वति। बिविचा भिशषितसम्पद्वपेष् आसमाना: कल्चावानुसवकपा. सूख्यविषया ननांस प्रादुर्भूय जौवान् नाज. एवस न्यम्यमैथ

सथितस मानस्य स्ानमृनिभावनेम व्नौद्यमी वद्िव्य वहारप्रव्ालिय। एबस युगपत् बदुषी

पच्तायामेकवाविसंवादितया स्थिति: ।

दव' विज्ञातव्यम् :- "पवाय वहममीमोमानिमस्तार्थः सपादवते। यत्मविभेषी मिस्थ-

कम्। तमय तानेवालप्रवित्यानर्योमी ममचायति प्रक्रम्ापूरय स्ानयति व कमोफनानिस

अगककम महाराजडब सवापराधयी कलम: पनय सानेवाल सातावपर्सहन्य मल्ेकपवावमय्यते

असय बतरे मिख्र विर्माप न अर्वति-"सब खन्विद ब्रद्म तञ्तमान्" इति घुतेः: यमिंश

विकार आात मा्े वाचारभणमान समुद्रे सबहतुदादिवत् सनमरद्रर मधिन्टजालादिमहश,

यम् व किर्मादियन सख ओवा रंज्ा: : यदधीनससाम्फ निकत्वासु प्रकतितद्टवतरीवदयोि

सप्रे वफहरन सवतःसिहत्वाभावेन थ न एरमार्थसमः, यय खसो मायातङ्ट यजीवादिव्यी

मिवाभिग्नी जौवनिलययचित्ताचीउपि म नेषा दीपे कदापि लियते, पतण्व व पडष्शति-

सश्वामामात् ओवदष कार्थयकारवासंघातस्य तन्मरित् व पटम्य: यदपेसया च भोतात जीवोपि

दमादिमाधनसम्पस्री विदान 'एम म बाय' पति 'मी रम इमि मायाजी वा्दिि वे केनात्मात्या

नावाम्कवन्य वविद्ाकामक पाधमाधर मदिस्षय निम्विलदुःादि रृवन्म विमुधते "मतम्य प्राय्ता उम्कामन" इति बतेः। यम्तु मायाजीवादयाविवेकेम तर्दव बश्पास, यो वातिरिकसभाि,

कारवमअ्मणि माघाशयमे अत्वा हिरणगर्भादीम् प्राय्य ऐर्थ मत्रा परमेनरीक्कया तझौनाव सारडपेम अनदाविभ य व सेकया तर्यय मुखते। अहविभ्ुरुद्रादिषु पतर्विंभतितत्वेषु वा अददर्भमनु विदानप्रतोकालव्वनतया कर्मम्रझलीक प्राय्य तर्यव भुक्का दिपराजान परिपक-

पेदान्तसमन्बयः ।

सर्षते।

"हद' बासत' जवनिकपद पर न सर्वान्। 'बवाती अयनमासा' पति परत्रभ्वविचारसीय

प्रतिघ्ञातत्वात् धर्मं क परमभ्तथोबीपसंडारात्।

'उपक मोपकंहारावम्पासी पूर्जता कन्म्। बर्यवादीपपती व खिद्ध' सात्पर्यनिययी।' इति सर्व्यसन्पताना तात्पर्यवाइकलिद्ञानामत दर्शमात् मम्मेवत्वेम सांख्यादिभासरैय जक

नाम व्रमायकतया जोवनिकपमेन नैयव्य स्वादिति वाच्यम्। तथा सति तथ्यैव मुखयतः भाखाई

विषायचत यदि कुकापि मूर्य ए टमुपसम्येत सदवमप तथा कर्थाखन् कमान सदेय तु नेनि पच' यवाभुतार्य परित्वनय मुमुचयः ऋ्हधीरद्धिति दिक्।" इति।

पजातमखतन्ोकममूल मूलमेव यत्। कोन तच्रय यातो वेदान्ते देषवाम् कुतः ॥ वेदान्तसूनाषि विचिन्ता धीरा:

निरस्तवैषम्यवला विचार कुर्व्यन्तु वेदान्तसमन्ययस्य ।

इति तत्त्ववल्लौ दवादशोऽध्यायः।

समाप्साय वेदान्तस्मन्वयः।

परिशिष्टास्य-प्रपूतिः ।

प्रस्थानवसराम्।

३ प्रछे द४खाय- बध्ा देवानां प्रथम: संबभूव विभ्वस्व कर्चता भुवनस्य गोप्ता। स् वधविद्यां सर्व्वविद्याप्रतिष्ठामथर्व्याय क्ये ष्युनाय प्राह्त। १। परथर्व्वधे यां प्रवदेत म्रच्माथर्व्यो ता पुरोवाचाक्विरे ब्रभ्मविद्याम्। स भरहाजाय सत्यवाह्काय प्राह्ट भरवाओडक्रिरसे परावराम् ।२।

भारोष्वश्ञाम्।

४ए पृर्ठ ५मस्याय- प्रथ हैन सौयायजो गार्ग्य: पप्रचछ। भगवबेतस्मिन् पुरुषे कानि सपन्ति कान्यसिमन् जाप्रति कतर एष देव: खप्नान् पश्यति कसेतत् सुख भरवतत कष्मिय, सव्बें संप्रतिष्ठिता भवन्ति । १। तस्मे स हेवाच।

८८ प्रहे १8 भस्यागं - पव हेनमृषभोडजुवाद सत्यक्ामश्पति भगव इति ह प्रतिशताव प्राप्ता: सोम्य सहस्रथ्का: मापय न पाचार्यकुल्तम्। १।

पम्मिष्टे पाद वलेति स ४ खोभूते गा भभिप्रखवापयाकार ता यमाभिसाय बभूयुस्तवाग्मिमुपसमाधाय गा उपरुध्य समिधमाधाय पषादम्े: प्राडुपोपविवेश । १। समग्निरम्यपवाद सत्वकामर पति भगव इति ह प्रतिशुत्ाव । २ ।

इएससे पाद वकेति स ह खोभूते गा पभिप्रखापयालकार ता यवाभिसाय बभूमुस्तमाम्मिसुपसमाधाय गा उपरध समिषमाधाय पबादम्ने: प्राङुपोपविवेग । १:

०२४ परिशिष्टाख्य-प्रपूर्ततिः ।

तथ इछस उपनिपत्याभ्य वाद सत्यकामर इति भगव इति ह प्रतिशुत्ाव। २ । मत्र सम्तिन् पूर- महुष्टे पाद वशेति स इ खोभूते गा चभिप्रस्थापयासकार ता यव्राभिसाय' बभूबुस्तचाग्निमुपसमाधाय पसादम्मे: प्राङपोपविवेध ।१। तं महुरुपनियत्याभ्य वाद सत्यकाम३ इति भगव इति इ प्रति- रु श्राव । २ ।

१९२ प्रप्त ०मस्ारय- प्रथ हेनं सुकेशा भारहाज: पप्रचछ। अगवम् दविरसनाभ: कौशस्यो राजपुत्नो मामुपेत्यैव प्रश्नमप्च्कत। षोड़शकल भारहाज पुरुष वेत तमह' कुमारमब्ुव नाइमिद' वेद यद्यप्मिममवेदिषं कथं ते नावच्य- मिति समूनो वा एष परिशप्यति योग्नृतमभित्रदति तम्माबार्शाम्यनर्न वक्ुं स सुषीं रथमाकह्न प्रवव्राज। समाप्तौ पनः प्रश्नस्य- ने तमर्झयन्तरवं नः पिता बोउमाकमविद्याया: परं पावं तारय सीति। नमः पतमभृषिभ्यो नमः पतमतषिभ्यः । जीवातवल्माम्। २३८ पृर दरत: प्रोकम्ाखानय मुनमतम- सभन् ह वे वाजयवसः मर््जवेदभ ददी। तस्य म नविकेता नाम

पुत्र भास। १ । तए ह कुमारए सन्म दत्तिपासु नीयमानासु यहा विवेश सोड-

मन्यत। २। उभव्रिति। न्भम कामयमान :- सत्मदानरममितियग :- ककेहततार्वकरकार्यनिपाती -- नाजगयसः तवामा नपत: मर्धवेदम मख धम ददी दन्तवाम्। तस्य रात्र मचिकैता नाम पथ :- ह किल-पाम बमः।१। नमति। त पमः सक कामकमनिकारर्दत कुमार बाम द्दियाम बदियार्धास जीप नीयमानाम विभवेन पनीममनाम सतीय र्रम्ा मनावभारमतमार बादि पामिनेश पाविष्टमती। मदारंहम म मयिकमा: दमनदरू :२

०२५

पोतोदका जन्धवना दुग्वदोडा निरिन्ट्रिया: । प्नन्दानाम से लोकास्तान् स गच्छति ता ददत् । २ सरोवाच पितर तत कसमे मां दाखनौति। द्वितीय वृतीय मण्शोवाच मृत्यवे ला ददामोति॥ ४ बहगामेमि प्रथमो बहनममि मध्यमः । किएखिद् यमस्य कर्सव्य यव्मयाद्य करिव्यति॥ ५ पमुपश्य यथा पूञे प्रतिपश्य तथापरे। शस्य मिव मर्त्यः पचचते शस्यमिवाजायते पुनः ॥ ६ वैखानरः प्रविभत्यतिथिर्ब्राह्मणो सहान्। सस्थेताएं शान्ति कुर्व्वन्ति हर वैषसवनोदकम्॥ पामाप्रनोसे सङ्कतए् सुन्ृताख टटापूसे पुन्रपशूए्स सव्वान्। किममन्वतत तदाह पौतोदका पति। पौतीदका: पौतम् उदक याभि: ताः जन्वदथाः अन्ब भन्तित तए वाभि ता:, दुमधदीहा दुम्प दीर बौगव्ययः यासा ता-पुनस्तत्तत्क्रियाखच्मा :- निरिन्टिया: प्रतमनसापररिहिताजौव निफलाः दय्यर्थ :- ता गाः ददत् से यन्रमानः तान् लीकान गण्ति ये ते मोका: प्रमन्दा: बनामन्दा: बसुखा: नाम-तम्राय्ता णमङ्ा: ।३। म इति: स नधिकता: पनः पितरमुनाचह तत तात, कं कत्विग्विरेषाय मां दास्ति इति, पित्रा उसमाष वितीय वतीयम अपि उपायकर्क मां दामि कम मौ दास्यसि इति। रजा पुनारोपपरनम उनाय-ला लाम् मतच दर्दानपति ॥ एवमुत म चिक्यामासइह्मा दुवाका शिष्टारगा का प्रथमः प्रेः सम् एमि गकाम यमम निर्गसति ग्ेव । वैत शेीषि-वहमा अ्यमः मन्रम, म आलघमः। किस्वित यमम् कर्तव्य करचीयम् पाति, यम चद पिता मवा करिषाति साधयिषातिः ५! मथ्यपालमप्रोत्सह्नाय पितरमुनाय चनुपशवेति। यथा पूर्व्व अतिक्राममाः पिर्तापतामहादय क्तवन्त: तत् चनुपम्ध पालीचय, तथा अपरे वर्रमाना साधत्रः यथा वर्न तम् प्रतिपश भाली थय। पवनात्मन्यादत्ययाकरयंग न कविम्ामः यतः मर्स्यः मगणशौलः सामय: अम्यम् दव पनाने और्थों मर्यत। शथ्यम् इर एनः बाजायने आविभगति।है।र सएन्र मुख्का गमाखय मतशम्। तप् दिमवदनन्तर गहे प्रन्हमं गम तदमाना: प्राष पतिचि: वात्म: वम्माधिप्रामः चतएय वैद्वानर: जगजवनेतातस् दही अगत् स लखगाजीव नघो: नेता-पराका मह्ान् प्रतिमतति तचलेन-सतियी ताहजी टष्टि: कर्तश्रा। हे वैवखवत धम उदय पानोयम् हर चइर। कथम्: तथ् बातिधेयस्य एता वर्नमा्मझं महरणरूप भानि कर्षन पाध्ेमाजरिता पतियय इति ग्रेव: ।01 किय पर्मति भाशा प्रतीये अशरशर्थपार्चमा, प्रतीचा पनिर्भातमासरचें भ्रतीक्षम मे

०२६

एताड् से पुद्षप्ास्पभैवसी बच्ामनम् वजति आश्णी यी । ८

नमखोडस नसन् सकिति भैडस तम्जाद् पति जीन् बरान् हपीन ।2 मान्तवडस: इमना ववा स्ारीतमन्यु नौतमों माभि दलो। ल्मवर' माभिवदेत् पतौत एतनवार्चा म्बम बर' हमे । ९• यथा पुरस्ाव्विता प्रतोत चोहाबकिरावचिर्मत्मयड:। दृखए रातो: गविता वोतमनुास्यां दहग्रिवाम्ृत्युसुच्यात् प्रसुनम्।११ सरगे खोके न भय किशवनास्त न तब स न जरया बिभेति। एभे तोर्त्या, गनवापियाये शोकानिगी मोदने खर्गलोके । १२

स स्वमग्मिए् खवर्म्बमध्येषि मृत्यो प्रसूष्ि तए् बहधानाय मश्म्। खवर्गलोका चमृतत्व भजन्तएतद्डिसीयेन वृषे वरेय । १३

सइस सन्साक् फम, सवता प्रियनाकनिमिसस फम, उटापुने बामारामादिकियात्रम पबं सव्वान् पत्रपशम् व पुताम् क पगम् थ, पतम् सश्र तम्य हष्के माश्यति यस् सम्परेषकः जन्दमतैः पुरुषन् महे ब्ाङ्ष: चमदन् वर्सात।C। एवमुश्ी बनोडतिबिमार तिय डात। बत् वख्मान नमचः पुणाक बतिचि: बन मे अम यही तिख: रानी: चननम् पमुभानः, रे नमन, सम् चवान्कों: वाले हाववाम्, तब्ात् से मश्म, हे तुम्य नमः चम्तु, मे नम साक्ति चन्तु, एकंक्षा शा्मि प्रति बीम् बराम् हबीच लभ्। ईै। तवी मचिकेता चाह पानति: ह बथ्यो, नौतम: ननृपषता बया बानसतभः निशशटरमः सुमना: प्रसुन्नमना: मा माम् यमि प्रति नीतमन: चपनतरीषः, प्रतीतः बश्रसृतिः लम्पबर सया विमुभ मह परति परेषित मम् चमिवदत् प्रमयमिभ्ाय चभिमन्देत्, एसम् एत्बमित पयाबा प्रदम वर हर्ष। १०। ग्रमयाह यर्वति। मन्मसष्ट: मया चनुभ्ातः च्रीहार्माि: चार्यायः मे पिता मनौतः लम्- सृतिः पुर्सान कथा बालोन् तवा अविता-तो प्रति प्रोतिकमन्ित इवति भावः। सौतमना: विमतरोष: सुख यथा व्यान् तथा रान्ती: नहमंमपूर्ष्ववर्तिनी: अयिता साप मीत्रा। वथ्ुसुखान प्रमुश सा दहशिनान्-मनरपया गमनात् पूर्वमेन हटवाम् बम्याकाइमा। १।। मचकेता पवाच म्वर्ग पात। व्यापयातीडय बय: (१८९)। १२। स खवममिति। ऐ मग्यी, म तं सर्म्ये व्वर्गसाधनम् पग्रिम् बजजेषि खारस जानासोमर्थः। मद्मानाय मश्रं नं प्रमष्ि कमय। खर्गलीका :- नदप्रिना पिर्तन ववर्जश्य बीज्ः देवा से- समतन भगन। वितीयीन वर्व्च एतम् अप्रिविभ्ान कयी।१२।

प वे प्मोमि तडु मे निबोध सर्मामन्निमचिवेत: प्रजानम्। पनन्तशोकातिमवोप्रतिषाम् विषि ल्वमेन' निषित' गुडावाम् ॥१४ सोकादिम्न्मि तमुवाच तभी या रडचा यावतोव्वा यवा था। म यापि तत् प्रत्यवदय्यवोत्तमवास मत्ु: पुनरवाह तुष्टः । १५ समत्रवीत् प्रोयमाची महावा वर' तवेशाय्य ददामि भूय: । तवैद नाना भवितायमन्मि: सृष्टासे मामनेकड़पां मडाय । १4 वियाधिवेतखिभिरेत्य सन्धि निकरणाजञत् तर्रति जन्मृत्यू। बधवत्' देवमोद्य' विदित्वा निचाये मां शान्तिमत्वन्तमेति । १७ वियाचिद्येतययमेतडिदिलया व एवं बिद्याएबियुते नाचिदेतम्। स मृत्युपाधाम् पुर्तः प्रबोध गोबातिमो मोदते खर्मदोये। १८ एव सेडगिर्नचिदेत: खम्मोडयमहचीवा डितोवेन वरेष। एतमगि तवेब प्रवच्न्ति जनासस्तुतीर्य वर्र नवियेतो सनीय ।१८ प्र से शत। गोकादिमिति। ब्याख्यती (११) । १४/ १५। यम चाड वमिवि। ग्रौदमाच: महाल यम त नचिवैतसम् चम्रनोत्-दद चथ भूयः तव बर ददामि। कीडसी बरः यसी चग्ि: तब एव नामा-नचिकत प्तति-भविता। इमाम् समेबडपा विचियां कडा अव्दपतीं रबमयो मा्ला महाय। धनेकगतिहेततवात् मकति आवयस् १६। विर्याचिकत इतति। व्याकातः: १ः)। १०। िर्याचकीत रति। यः वियाचिकेत :- विश्वली माचिकतडगियिती यैव म :- रव विदान माचिवेतम् एतन् नथम् उट्रकाषय विदित्या-तप तब लोकाटा्टिमय्री व सव्वात्यत्व' विभ्ञाय -विमुते स परतः शवीरपातान् पूव वन्चुपाध्ान् प्रबोध सपदाय मोकातिगः सम खवर्गधोके मीदते। १= । एम परति। ह नचिकेत:, एम ने यमि: ख्वर्म्यः स्वर्गसाधन: द्ितीयेण बरय एतम् र्ामू बयीया:। ननास: बना: तब एम एतम् अति प्रमत्यन्ति। ह नविकतः, चमः तृतीय बर उचोच। १ट। २५३ पृष्ठे वृतीयवक्ागे- नाचिवेतसुपास्थान सृत्युप्रोत्तए सनातनम्। उक्ञा मुत्वा च मेधावी ब्रह्मलोके महीयते । १६ यषमं परम गुह्ए् ब्रावयेश्वद्मसंसदि। प्रयतः ब्ाइकाले वा तदानववाय कस्पते तदामन्ताय कल्पते । इति। १७।

परापः वामाननुयन्ति वाझासे मत्वोयेन्ति विततय पाथम्। पव धीरा पयततं बिदिस्या भ यमभु्वेन्िष् न माथयमो। ४।२ । ये बाना, परान, बदिरगतान् कामाम चनमनि बतुसरन्ति ने विततय कर्मती व्वाहस बबी: पात् वम ग्णडान: बब पनएब बीरा नयनम् चबतल बिदित्ना थाला रह मेमारे चत्र, बैषु पहित्रिंयी भुन ह्रार्थवर्म म पमिनर्णम् विमपि। समैय वृतीयसाय- इन्स त इद' प्रवच्चामि मुख्न बम्म सनातनम्। सधा च मरच ग्राप्य पाला भर्वत गोतम योमिमध्य प्रपद्यन्ते गरीग्स्वाय देहिनः । स्थाणुमन्य उमुसयन्ति यथाकर्णा यवायुतम्॥ ५।६।। मर्य प्रामम मग्यानमर' दथा य चाका अवति मति प्रापीतति। देहिम: बोगा शरीरवाय फरोरग्रहबार्य बथाककं ग्रथागत सवाविभ्ञान मोनिमख्य प्ाबिबमे उपयन चाकम लममे पके द्याय उसमतादकम यनमयम अनमनति तमरंर्कारा अर्शम: अपश्रीकम शबदीसय पहदारष्द्रक न:

जनको वैदेहे यहदत्तिगेन यत्ेनेजेतथ व कुरुपाचालानां ब्राह्मचा परभिसमेता बभूवुस्तस्य ह जनकस्य वैदेशस्य विजिन्नामा बभूव का व- देवां आ्राहचानासनूचाननम इति। स ह् गवाए सहस्त्रमवबरो म दभ दभ पादा एवंकस्या: नृङ्गयोराबड़ा बभूदुः ।१। तान् होवाच ब्राश्मणा भगवन्ती यो वो बच्िष्ठः म एता मा उद अतामिति। से च ब्राह्मणा न दधुषुः। अरथ ह याम्रवस्का: खमेव ब्रह्मचारियमुवाच-एताः, सोम्य उदय, सामन्रवाश पति ता होदाच कार। ते घ ब्राम्मणातुक्रपुः-कथ नो ब्रम्मिष्ी व्रवीतेति। चब ह जनवस्य वैटेस्य होताशली बभूव, स हेन पम्रच्क-लवें तु रल्ु नो, याजवष्का, त्र्धिष्ठोडमी३ इति। म छोवाच-नमोवय बमि- डाय कुषाः, गोकामा एव वयएस इति। तए ह ततएव प्रहुं दर्धे होतामल: । २।

पनिषत्-प्रतोकानि।

कुम वाब्िडुडवानि पृडर्सच्यया निर्षेयानि।

ऐतरेयस कान्दोग्य' उहदारसकन्तवा।।" 6 ...... खेताख्न :..... ."

ईम।

पदम्। पछ्ठम्। र्ईभावाम्यमिद' स यन्किच्व २ विद्यासाविरया व यसपेदीभयम् भसय्या नाम त्रे लीका ५२६ पम' तमः प्रबिभन्मि प्रमेनदीक मनसी जबीयी १६५ चन्धदवाह:सभवादन्त् तदजत तब जति तह रै सभ्रातिप्ठ विभाणध् यम सर्ध्वा्ि मृतान्याअान् हिरमफ दैन प्रार्नन वध्िन सर्भाचि भृतान्ाभेवामत ५३६ पुपन्र कर्षें यम सूर्य

१६६ १० चम' तमः प्रविधानत चग्रे य सुपधा राये

केन।

१। कनेबित' पतति प्रेषित' प्रतिबीषविदित मतमसतत्व शोषस्य ग्रोष मनसी मनो ह चेदवेददय सत्यमसि १०० म तब चचतुर्ग चकति न बाग १५० ३। अ्शष् दवेम्यी विनिग्य तक्ष ११ तड्षां बिजसी तेम्ो ह

यमनसा न मनुते येमाऽडड: तेरड्रिमनुबन् जातवेद घचतुषा न पम्मति यैम तदिसवयि किं बोर्य्यमित्वपोद

यत् प्रामेण न पाचिति यैभ तथ दब' निद्धावेतइपेति # ३ यदि मन्चसे सुबैदेति दयमेवापि भध वायुमनुवन् चायवे नाडस मन्य सुवेदेतिनीन

वष्याडमत तक्ष मत त तथ्ि' स्ववि कि बीमैम्

•। ड प्ररेति रोसन अशनी

सथाणा पने दैया चतौत:

बचारा इन्द्रीरितराम् शी मा दतानेप' बैदाइपड़न

खठ: 1

रही।

एतसुख्' बदि अन्बसे बब

तह मुमारम् खन दषिषाड 2े वे बामा दुर्सना नर्चंबीके

पीतीददा बन्चदचा दुम्बदीड़ा क शोबाच पितर तस वडी भा न विलेण सर्वतरीषी मनुची बहनामेमि प्थमी वहनामेमि मागम: बनुपका बचापूर्य प्रतिपम तथापरी ब्िप्िद विचिवियानि वष्ी

बाभामतीसे सडने सूनता पेटापूनें विशी रातीयंदणबीमह म मं पियान् पियकर्मान आनवडख्ः सुमना यवाखाीतमनु: n हूरमेती बिपरीत बिसूची यना परसागविता प्रबीत: पविचायानगर वर्सनाना: खजें चोडे न अय किशन (x२६) म साम्परायः मतिभाति नान क्रवयवाषि पक्ुभियों न नब्यः म से प्रदीमि तदु मे नियोच (११) ०१० बी्कािर्जात तमुषाच तबां (.) * नेना वर्नेय अविरापनिया:

नमग्नीत् भोयनाची महाका नानाम्ड' नेषबिरियरमिमय विर्यािवैत्तिमिरत्य बन् (११) भायखाति' ननवः प्रतिक्ा वि्याचिकेतनाय मेनविडित्ा न' दुदर्ज नूढ़ननुमनिष्ट' 156

एतच ला कंपरियत्त न्वं:

बर्द बेडा नव्यद भामगन्ि दवेंर्यादि विणिनितृित चियव

डम् बही।

बर्दपेड तदभुप बदमुय नर्दन्

बायौनी दूर अजत भयानी १०० बशरीर' मरीरेयननर्ज़ चर्बातम् नह उनान: पुबनी ज्वीविदिय नायनाता ममयनेन खम्ी 156 मधीइनम् दुने तट' पर्ण्वतैपु

। युत पिननी दु्तलव जीनी १२० हंस: प्रचिपट्वसुरन्तरिष- ४२

ऊड़ शयमुनयत्यपान प्रत्यगस्वति बाव्ान रचिन बिति नरीर बस वियंसमानस शरीरसन्ब २५५ प्द्रियामि उयामाडृनिंव्यास्तेपु १५१ न प्रायेन नापानेम मर्व्वों जीवति इन इद' प्रवस्यामि गुभ् यस्तु विभ्ञानवान् अवति पुत्त न योनिमध्य प्रपमने शरीरलाय वस्यविद्ञानवाम् सवन्वमनर: य एव सुप्रेषु खार्मार्म काम १२०

वम विजानवान् सर्वात सनमरू: रबावुर्यंथंकी भुवन प्रविष्टी विभनसारबिर्वस्त मनःम्यडपाबरः वायुयंधकी भुबन प्रविष्टी रन्द्रियेभा: परा अर्या चर्येंभाव सूय्यों वचा सर्व्यलीकस् पत: भहतः परमव्बत्तमव्यभ्ात् पुषषः एकी बजी सर्म्वभूतागराला 2 निषोडित्याणा पैतम: बच साधमडी प्राश्सत् सदवदिति मनमेडनि्हेका चर्तिष्ठत जायत प्राम्य बराप्रिबीकत म तथ सूय्यों भति न चन्द्रतारक १०२ । ऊई मूलोऽवाकशास एपीऽसत्: 1 नाचिवेतमुपाखान' मन्युप्रीत् बदिद' किसनमत् सष्य प्रायं १०२ य हम' परम वुख्ध न्ाबयेकक् अयादसयाग्रिसपति मयात्तपति * पराष्ि खाणि म्यटचत् सबन्द : १८० एर् पंदमकमीडु प्राक् नरौरस्य पगाचः बाभानमु्यन बाखास बचा जें तघात्णि बषा सप्रे दैन कम रस नममं मण्दान् रन्द्रियेमाः पर भगी ममसः

वहम मणद बेद बालान ·म्यताशु पर: पुरषी यः पूर्य' तपचोज्ातमतर: म सन्दुशी विष्ठतत कपमल या प्राय्रेम संभषत्हिति: बदा पचाबतिष्टने म्ानानि बरथोर्णिडिती वातवीडा तां योनमिति मन््न्

पृहम्। पहो। पुषण। मैब बाचा न ननसा

बदा सर्ब प्रमुच्म बामा: बन् प्रोर्श्रा नाचिबैसोडम सब्। सदा सव्ये ममिदरन प्दकसेप

प्रस्:।

प्रभ:।

१: सुकेदा व मारबाज: मेव्यस २१२ मान्यस प्रायंक दपिरता

ताम् इ स सषिदवाच मूघएब दा से तन बाचि प्रतिप्चिता

अध कयशो काय्ायम उपेन प्राबस्ेद बते सर्ख चिदिये सख स हीवाच प्रजाकामी सव एेन कोमनस वायलायमः बादिन्ीद वे प्रायी रविरेष :

बधादिन्य उदयन्यत्प्राधो दिभ् पाशम एव ग्राय्थी जायते स एष वयामरोवियरप: यया समाठं वाचिकताम्विमिय के निशरप हरिय जातवेदसं पाठ पम्थ पपान वस: भरीम संवत्सरो वे प्रजापतिमसायने इवि सेष चाम धर्ष सर्दकमत भयोस्तरंय तपसा ब्रह्मचय् क पदेकयोह सदान: दब्येम पचपाद' पितर' रादभाकति सादित्यो हवेवाद्त प्राणः मासी वे प्रजापतिशस्य हचपच: तेजी ह या उदानसखात महोगादी वे प्रजापतिमस्ाइरेय र्यात्तित सेनेव प्रायमायात भग्र वे प्रजापतिसती ४ वे य एवं विषान् प्राय्थ बेद न हाग तथे ह वें तम्प्रजापतिव्रत परन्ित पमपणिमा्यातं स्थान विभत्व नषाममी निरजी अभदीकी ५४४ २। स्रथ ह्रैन भार्गबी वैदभि: सभे म रीबाच (०१8) यचा गाग्यम् ४२ मायाप्रय एवंतकिम् पुरे जयतति तानू वरिष्ठः प्राय सबाच मा 2 तेडगहधाणा वभूयः मोडभिमामात् समंव देय: स्वप्ते भिमानम् 2 एषोर्पप्रिसपवेय सू्य एव पर्जचन्ी म यदा तेअसाभिमृती अर्वत बरा इद रयनामी प्राती सर्म के यथा भोम्य बर्यास वालीवय प्रजापतियरसि न्मे समेब देवानार्माम बच्धितमः पितसा ११० एव बि ट्रटा खटा बोमा पाता इदद्ररसं प्राद् तेजमा बद्रीरसि परमेबाबर' प्रतिपधते कु थी चदा रमभिवर्पंसयपेमा: प्राय ते विजानाका सक हवैम सर्मी:

पृषम्। पृष्भ्।

• । घय डैन' ऋव्य: सन्यकानः १११ तरथं सरोबाच एतड सत्यकाम १८१

स मायमसजत प्रायाकर्डा n यव वदि विमान्रे या मर्ाम म ययेमा नय्यः सन्दभाना. वः पुनरतम् बिमायेय बरा दब रबनाभी कखा वबिम् १८४ तिबी भावा खन्य मलः सान् होवाचतावदे वाहमेतत् n दब्भिरत' यमुर्भिरनरिच ते तमर्जंयम्स् दिन: पिता ०२४ ६: एध हेन सुबेशा भारमात्:

मुख्डक:।

मु. खनफ:। मु. छछ:।

श१। मम्ा देवाना प्रथम: मंथभूब ०११ २१। तदेतम् सन्य यथा सुदोमात् २६ बवर्षल या प्रवदेत तका दिव्यो कमूरसः ुरुषः स बीमकोड़ वे महाभाली डिरम एतब्जाय ने प्रायोमन: रखे महोवाय के विछे ४ भ्ग्रिमूंकां चसुषी चन्द्रसू्थयों मवाउपरा कृम्यदी यजुर्वद: तम्मर्दाग्रि: समिधी यस्य २६८ "'

यशतदटे शयरमय्राश्मगोचम् तन्प्ाद्वष: साम यणुषि दौचा यधोकंमाभि: सजते गश्तेय तखास देवा बहुषा सम्ा सूता तपमा चोयने ब्रम्म सपप्राया: प्रभवन्ति सव्ास् २६८ यः मर्थ्वञः सर्व्वविधिस्य पतः समुद्रा गिश्यत् सर्ख सदीतम् सन्य मयोष कयायि पुरु्ष एवेद विश्र कर्मा २००

बदा लेसाय ने क्रसिं: पषि: सबिद्टित गुड्ठाचरग्राम १०२

१00

वाली कराखी व मनोजवा व धमुग्ट होत्वीपनिषद महान्त

एतेयु बबरने बाजमानेपु प्रयदी धनु: गरीखामा ब्रम्म

एश्रेर्ीति तमाष्तय: पश्मिम् दौ: प्रथिवो

प्रवा सेते बटढ़ा बतर्पा परा इस रथनाभी संडता

भविद्यायामगर वर्णमाना: यः सर्ष्वत्तः सर्ध्वद्यस्ेय

वविधार्या बष्चा वर्तमाना भिदयने पृदयपन्यिक्किता क

रटापूने मन्यमानाबरिठ: हिरसायी पर कोसे विर्व न तथ सूर्य्यो माति न चन्द्र-

परो्य लोकान् कर्चच्िताम अर्धंवेदमबत' पुरसाइस

तखे स विदातपवन्ञाय सम्बक् ।।१। डा सूपर्णो सबभा सखाया

3ु. बच।

इमामे शये पुदषो निमध्री गानान: बानयने नन्पमान: वदा पमय: परते बकावर्य नायभाना यवयदेम सवथी प्राय्यी कुव यः सम्यभूतदिभाति नागमान्ा बलडीमेन नमा:

सव्येम समासपसा स्रेव चाशा ११५

सथ्यमेव जयन भायृत 1 :*

प्इष् सव्ितमचिन्यकपम गता कथा: दचदन् प्रतिक्ता:

न चच़ष गदते मापि वाचा १२ यवा मदः सन्दमाना:

एथोउखराका चतक्षा वदितष्यी स यो ४वे सम परमम्

मं य लोक ममसा क विभाति दे तद चाभू ।न्रम १२: म वेदेतन्परम प्रभ्टयाम यथ सर्दसत सथसपरदिग:

मागडकाः ।

मान:एभ म र्बारि.प्रजम

सर्भ केतहक्ा उयमा्ा

नागकितम्यानी वद्रि प्रभ्त आग रितस्यानो के यामरी मप्रव्यामर्म नम उकारी

यत सुनी न कंचन कामम् सयुप्रम्थान प्राभ्ती मकार:

एप मृखे कर एम सृक् सः

तित्तिि:।

वह्ी चनुनाक:। वशी भनुवाक:।

११ शत्री मिष्र: म वरप: १३ सो शिर्का व्याख्याभ्याम: ३८1

सीमिति इद् भामितीदम

वागु: सनानम् र्वधिसीक्षम एस छतय स्वाधायप्रमचनेय

धम्मेवास्य ततरकपम् विद्या सन्धि: शर० वह प्रयमर रविय कौति:

पथाध्याम्रम् कधरा इनु: १११ वेदमन चाचार्पोडने वाविनम्

१:४ दे व पिय का य्यमरा न प्रमादतव्यम्

३00 मो रतर्गाय यी के

यभीजने :सामि स्वाड्ा ये तम ब्ाध्था मेमश्रिभ: भूर्मुंबः दुर्धारति या एतास्तिसी श१श मं नी मियर: मं भरुष:

महसमादियय: आदिष्येन या क१ श्ी अभविदाप्ीसि परम् मह इति ब्रम्म पश्षा बाब तखारा एतमादानम: शहा म य एपीकह दय चकाभ: स मा एम पुबनीधरसमयरा

श्हम्। बज्ी चढनाक:। पृठम्। शश प्नाप प्रना: प्रजायणे यः शरा वती वाची निवरसन्े समाप्य ५५० तव्ाषा एतम्ादभरसमयात् न" ह बाद न सपवि किमर श३! माय' देवा कनुप्रायन्ति मनुष्या: ३१ भृगुव वाकषि: वरुषा (१०८) ३८५ तव्रादा एतममात् प्रायमयात् चव्न वष्मवि व्यणानात् २४। यती वाची निवर्ससे २१३। प्राथी व्रभ्ति व्यजानात् तकादा एससाम् मनोमयात् मनो व्रद्दति व्यजागात् १५५। विजान यज्ञ समुने काि ०६ विजान व्रक्मति व्यजागात ३८८ तव्ादा एतकाविक्ानमयान भानन्दी ब्रह्मति व्यज्ञानात् सरुद्रेव म भर्वात रसप्रस्रिति 00 पम्न म निध्दाम् तहुतम् पदातो नमया उतााविदान पम्र न परिचदीत तद्व्रत्म् मो:कासयत वह मा यद्न यह कुरध्बीत तदततम् कसमा दमय सासौन समो मे :१० न कक्षम पसती प्रत्यावनौत गहतम सकत इमो वे सः 100 सेम इति राच यदा सं वेष एतखिन यश इति पदष भषामाद्ात: पवते भोपोदेति सन्दह् दृन्यपासीत महान मेपार नम मौसोमा भर्शन स यथाय पुरुष यथा म सकय पुकुषे वयामावादियये हाइय हारयु पाश्य पहनम्तम्

ऐतरेयम्।

। चाम्मा वा इदमकए्नाय्यमासीत तवसुषा अषसत्तत्

स रंचनेमे मु लीका लोकपालाड तत्वचाजिससनत् तमन्दतपसम्यामितमस्य मुख्म् तनमाजिन्क्षसत्

ता एता देवसा: मटा पभमिम तािकिय् नाजिष्ठसतसत्

ताम्यीगामानयश्ा बनुवद्र वे

तामा: पुरुषमामयणता चडवन् स दसत करथ निवद महने

प्रियांगभूत्वा मुख प्राविभडायु स एतमेय सीमाम विदारयातया २०८

२० स जाती भूतानभिव्यसत्

३ स ईचतेमे नु लीकाथ लोक. मस्मादिदन्द्री नामेदन्दरी ४ वे २८०

४। पुरुषे ह या चयमादिती गभों तर्दमत् सट' पराङन्यजिधासत् तम् खिया भामभूय मफ्ति सा भावविची भयवितव्या २६१

H10

पहम्। वच:।

सोखायमात्ापु्खमा वर्षण: तदुशयषिया गर्में ु

५। कोडयमा्न्ोति बयमुपाखरे २५्

क्ान्दोप्यम्।

प्रपाठक: खच:। पृष्ठम् । प्रपाठव: दसः । पृष्वम्।

२६ सव खचु व्यायम्

एयां भूतानां पृचित्री रसः या बार्द सर्क तकादपराषव्रम-

स एष रसाना रसतमः भती यानवानि वोर्यबन्ि

कतमा कतमक कतमत् वागेवक प्राथ: सामोमिन्येतन् धोरेबोटनाविच गै:

पय खन्चाशो: समडिकप-

भा्पायिता इ वे बामाना यम्यार्मा्चि सामय यद्ा य :

तहा पतदनुच्ासर' य् येम कृन्दमा सोधम्

मनेयखयो विद्या वर्मते यां दिमममिष्टीथम् तेनेभी कुक्ती पखेतदेब याआनमन्तत उपसथ

१२ देगमग इ वे सब १४ बोभिन्ेतद सर मुद गीथम् तेष नामिका म्ायमुद्कोयम् देवामे समीर्दिंवय तमयथो

तामु तब बम्पयंधा मन्सम् बथ इ चसुबहोयमुपार्मा गदा वा सयमाप्रीन्ीमिर्य ब्ाति- ११८ म य एतदीब विशामसरम् पथ इ मन चद्गोधमुपासा चथ ह यएवाय मृख्य: एसमु एवाइमनमास्िय

एवं यथागम्राममाखचमृता सचाध्याया य एवाव मुखः मेवेतन सुशमि न दुर्गन् पतमु एवाइमभामासिय'

हन सं इ बकोदाबम्ी बानाता इ मे कामार्ना १२५ 110

समान छ एवाय चाली (aर)

प्पाठत: वच:। पृष्ठम्। प्रमाठषः खच: ।

तम्य वथा कप्वासपुकरीयम् (रट) XXX तम्वर्कें म साम स नेची १११। चय हैन यजमान सबाच 3 १6' बथाध्याम् वनिवर्क प्राय्त: म हीबाच भमबन्त' या बपरिवर्क चाना साम भगवा ए्व व मे सव्व रार्ति्विव्यरिति य्रोषमेपर्क मनः नाल पथ हेन प्रस्ीतोपससाद ३२६ n बध वर्दतदजाः गक्ा भा: प्राथ पतति होवाच सव्वात्ि (८२) अघ बप्मीडगरततिति पुरुषी (८०) अथ हेममुहगतोपससाद म एव ये चंतबादवांची ( .) " बादित्य इति होवाच सव्वाधि ३२० सच य एतदेब विदाम् चथ हैन प्रतिह्लोपससाद प्रधानेमेव ये पंतश्मादभ्ीख्ी 110 पप्रममिति होवाच सव्वापि n क ने काममामायानोतें प ११२। बथातः शोव सदगोयमड ४०० ' 5 व्योरोदगीय कुमणायमय: तम या क्रेतः पादुर्वभुव तर्वमिइ समुपिबिय: तान् होवाचेहैव मा ४०२ स ४ शिलक: माषादतय: ते ह यथेवेद वहिच वमानेन का सामोगतिरिति स्वर्भति चपो का गतिरिय्यसी खोक: ११३: चय वान लोकी हा ४०३ पादिन्य ऊकारोनिडय: भनिवतखवयोदम: सोभ: सं ए प्रवाहणी जेवलिकनाच १हा एम लोकसय का गतिरितति (८२) २'१ भमम्समय खसु साब उपासनम् म एघ परी तरीबाम् तदुताप्याए: सायनसुपामादिति तं' प्ेतमतिषन्ा बीमक: पथोन्याप्याइ्ट: साम भी वतति तथामुभिनिंग्ीके खोक पतति म य पतदेय विशाण् साप ११० मटचीदसपु कुषप्ाटिक्ा २:१! लीकेपु पर्शाबध सामीपासीत ४०५ म देम कुप्पाषाम खादनम् पथाउत्तेषु वोहिकार: एमं्षो मेदहीति रीवाच कस्पमे हाख लोका: न सिर्दतंडप्पुक्किटा राव हष्टी पश्चविष वामीपासीत

उदग्टकाति तब्रिधन' वर्षति

स प्रातः संजिहान: सर्ष्वास्वस् पञ्चविध त' आयीबाय इस् पते न दा प्रेश्यस नानू भर्बात तचोदमालमासाये सोन २।५। खतुषु परविथ' सामोपासीत 2 प्रतीतर्या देवता प्रसावभ् बलगे इका चतब: 2

..

मपाउक: सच:। पृहम्। प्रपाठय: सच्:। पृहम्।

४०८ म म एयमेता: चकयों

६:०/ मायेषु पयबिम परीबरीय: २१८ पना हिहारीडबय: प्रसागी परीबरीयी डाल मर्बात स य एव मेतारीबन्य: पमप २८. व ससविषस्य वाषि सर्पववथम् ११2 गीम डिसारखढ प्रसाओो यदुदिति स चद्मौची स य एम मेतव्चाव भोगम् दुग्भेड़ध बाब्दोह यो बाची ११० भग्रिहिडारी वायु प्रसाब:

श८ चव खखसुमादित्य सर्पावधम् ४१0 स य एयमेतद्राजम देवतास र्ताकब्रिमाणि सव्वाति १११। कयो विद्या डिहावयायः

बय यम् प्रथमोदिते स म य एव मेतत् साम सर्व्वश्तिन् नव वत् सकववेलायां से ४११ तदेप प्रोकी यानि पचषा

चथ यम् सम्पति मध्य दिने यप्तरंद स वेद स्ष्द

चव यद् ह मध्य दिनाम् श१श विर्नार्द सामी वपे मे बच यदूषंमपरड्ान चमृतत्व' द्वेभ्य भागावानि

पथ यत् प्रथमानमिते सष्य सवरा इन्द्रस्यासाय:

श१० चय सलात्म्र र्षमातमति भादिरिति हाचर सम स्वरा घोषपसी 1 उद्मोध इति वाधाम् श२३ वयो धर्षसकशा यज्ञाध्ययन निषनामति पाचरम् प्रजार्पातिलोका नव्वतपत्

एकवि इत्यादित्यम् याप्ोतीदादिव्यम्य नयम् ४१ शश्य अध्मवादिनीवदनि बासूरना २११। मनी हिडारो वाब् प्रसबा: क त्हं यजभागस लीक:

स य एव मैतत् नायवम् २१ यमिमन्यात स डिडारी लोकश ्पारमपाबार्परर स व एवमेतट्रय तरमग्रो बच सुछोति नमोडग्रये

११३। उपमनयते क हिद़ानी नम मगमान: परसादायरः

स य एव मैतवाम देम्य पुरा माध्यन्दिगख ११४। उबन् बिकार पदित: म य एथमेतन् उरदादिम्े पय गुशीति नमी बायवे श१५ पवाषि मेप्वर्भ स चम यश्रमान. परचादायुष: ए य एवमेतबेकप' पर्णसे श१हा बसनी किवारी ब्रोभ: ४१८ म व एवमैतत् मेदानम् ११० पृबिकी बिडारीडमररिय' कय दुषीति नमी चादियेभ:

प्रपाठष: वचः। पृषम्। प्रपाठक: वचः। पृष्ठम्। एव वे यजमानस खीक ४२८ स य एतदेबममत वेद ४२० तथा चादिगाय दिनथ स यावदादित्य: पयात् २१। भसी का पादिम्ी ३१०। यय यम् पसचममृत तत् तख्य ये प्राचीरशायसा: त एतद्ब कपममिसंविभ- ४३८ एतमम्ब दमभ्यतपम् स य एतदेवममृत वेद

स यावदादिन्य उत्तरत: चव गैडम्य द्विचारशमयक्ता: ३।११। बंध तत ऊड उदैन्य ४३८ तानि वा पनानि यतुथेस न वे तच न निखीच 5 तह्ावर्तदादिन्य ममिती मह वा चका उ्दति ४४० तर्यतडछ्ा प्रजापतय उवाच तामि वा पतामि मामानेत १द' वाय तअज्येष्ठाय पुचाय n

मान्यस कमेचन यर्दपप ३1४: अथ टैडमोद धोगामयम्मा: ३१२ गायवी वा यद मध् भृत ८२ या वेसा गायवीयं बाव सा धैय या वे सा पृधिषीय साव सा यदरतन् पबषे शरोरममिद ने या एनें गध्या सादेजा: सेषा चनुथदा पडिषा मायती तडाचरसदादित्य मभभिती तावानस्य महिमा तती े याएने रसामा रसा वेदा हि यहे ता केतीद' वाव तदत् प्रथममपत तषमबः सय' बाद स यो यमकः थय' वाब स योऽयमन्तर्भदये म य एतर्दयममत वेद ४३४ श१य तम्य इ या एतस हृदयस्ष्य १२८ म यायदादिस्य: पुरसात् भध योउस्य दचिय: सृषि: 2101 बथ यदितीयमयतम् पथ योडम्य प्रत्थङ् सृभि: त पतर्दब कपमभिमे विश एध योडस्योदड् सृवि: स य एतर्ट्बममत वेद चथ योऽस्यीध्य: सृचि: ३२२ म यामदादिय्य: परस्ात ने या एते पथ ब्रममपुरषा: अध वनतृतीयमधन' तदादित्या: अघ यदतः परोदिषो فاد

त एतदीय उपमाभसविम- व्न तदस्विक्करीरी संस्प्शमी- स य एतस्त्रममत' वेद २१४ सर्ष् खल्विद ब्रम्म १0 ॥ याषदादित्वी बचचियत: मनीमय: मायशरीरी १०२ शरा यम यशमुर्थमयत' तन्मबतः एव म चानाकड कये २१• .' न एतदीब उपमभिसंविम- सर्थ्वकत्ा सर्मवाम:

हमपस्ट कुमन बनरे

य बदगोय भय मयसे चम बदमीय भ: मपसे स ॥ प्रनानििय नावियुषिति चम् बदयोच सुषः उपसे शोब्ताख्डबटस पानान यव वदनीय स: भपसे परेमामि पडमदानि

समु १ मर बन्बाबाड़ 2 में' सामबाद रवंय सहयम् तसेदेतकियर्याति किश्िन तम्वाड मुखमुपोड डसुबाथ चथ यामन डाचवारि कन i

तसेदेरवब्िनर्यास्त किकिन यदाप सचय शम्ति भायभ

४81

॥१० स यदनभ्िपति बन् तो वा एसी ही संबगों

सध यदप्राति बव्पिपति पव १ पोगरय कापेशम

चय वहसति बक्ञपति

यव यणपी दावमार्च वर्मारसा तदुह नीनक: बापेय: तथादाइ मोधबसोर्ड मि वखाच क ददमे का एने सन्वामी क नादाषी

यादिक्मस रेतसत सडय मा हैजमुनाय नाडमेतरेद

सदेतमतुचाइथर बाकु पाट: ते रोषाम किं बीगीम सीम

ममेमब्रभ्ष इरमुर्थ: पाद: तं' रोवाच मंवडनाइफी

वचुरत्र अ्शवबतुबे. पाद: श्ीबमैय अख्वचतूरब: पाद: स य एतमेन' बिश'

११८। पादिनोज सेवपदीमससा. तयद्रमय देव' प्रचियो तर्माप्ररभावाद कम्पकास बम यततदगावत बीद्ामादिम्क म य एतमेव' बिशामादारिय ।।१ नानगतिई पीचावन:

ots.

18/0

प्रपाठय: या प्ृंहस्। प्पाठक वचः। अशष: सीम्य ने पार्द वचीमयपाशजम् रवी

शघ गहसे याद बर्तति म एतासिजी देवता स एतां पर्यों विय्याम् अमय: ठीम्य से पाद तम्पुश्ती रिषेश: म व एतमेब' बिश® चथ यदि यनुष्टी रिषाड व: ४<। मापदाचारययकुष समाचार्ययों चव यदि सामतो रियेत् म्: R रअविदिष ने स्ीम्म तथया सवदेन सुवर्भ गत फ्रेंव मे भगबद- एवमेषा लोका नामासाम् ५१- उपकोसली ४वे एष ह वा छद्कुप्रबथी मं आयीबाय सभी मानवो अहबैंक कत्विकु म इ व्याधिनामजमिम " १' यी इ वे ज्येष्ठ' य देश' च 1, पय हाघ्रय: समूदिर तपी यो इ ये बसिष्ठ' बेद प्ायी बष्ट कं ब्रम योहये प्रतिष्ठा वेद अ११ बय हैन' गाहंपकोकुषमभास वी ह मे सम्पद वेद म य एसमेव' विषाम् यो ह या चायतम वेद २३१ ३११। यध हेनमन्वाहार्थपची पद ६ प्रायाचरर श्रेवमि म य एतमैब विद्ाण् ते इ प्राया: प्रजापति

माई बागब्काम सा म य एतमेन विषाण् वस्ुशोचकाम तत् संबस्सरम् ३३२ ग्रीमं होशकाम तन् मनी होबक्राम तन् रदर्मिति क प्सिजसे भ्रय ४ प्राय उशियामकन् ३३२ ग१५ वएचीद्थिति पुषषी ( << ) " बच हंग' बागवाच बदढ एतं संयदाम इत्याययते चथ हैन श्ोषसुबाच न ये वाची न चपूषि एव क पथ भमनीरब (१०0) X६0 बब यडु पंवाभ्ितमम् क शेवान कि' मे बासी स पताम् ब्रम्म मनबन्धेब तर्वंतत् सत्ववानी

तमोरमतर्रा समसा वास्ष्ठाय साहब्म्रा- बम्पतरामेय वर्मनी यव खर्च नमर्चा पम्:

शवाठव: खच:। इृइम्। अपाठक: वन्:। पृहम्।

सदैप ग्रोकी वढ़ा कर्जेसु ताम् डोवाचामपिय

वेवय यदितीऽिप्रणा: से दीषर्यम देवायन पुष्ष: वैनस यधासी सोकी तान् होशम प्रातर्म "/११। घीपमनदय क सामान्नम्

पथ मा राजन्यम: भमृन्दम्र परखास प्रियमन्यम्

स र चिर' वसेष्यध्ापर्या प्रवती:वतरीष्धी दासो-

५४ भसी वाव खीकी मीतम 10:

तकिग्रेतथित्ण्रो देवा: पमृष्यम्न परवास्त प्रियमण्यम

1. ३। पक्तग्ीवाव गौतमाध्िससय प:१॥ पय हबाच जम भाररात्य र्तद्िव्रं तकिस्य्री दैवा: सत्म्यम परशासत पियमस्यम्र हह। परथथिवी वाब गौवमाग्रिसम्या: तम्तमियर्तव्त्मम्त्ो दैवा: समम्यद् पभ्याम प्रियमस्यम्र

५०. दुरषी वाव मोतमार्रिसस्थ तस्तिय्न र्तविघ्गा देवा: धन्म्यत्र पम्वमम मरियमस्म्त ५/८: योषा बाब मीरमामिसस्ा: ५:१- ताम् होबाबेते केखलु यूध नाित्न तव्िब्रमी देवा: तम्य द वा पतस्याब्रजी (१८ ४७

भारा पति तु पसम्यामाइताबाय: ४हरा सद्ाभ प्रथममाय म् स जाती चाबदायुष ४०२ प्राणे उपपतति नषष्तपतति ज१०। तथ उत्य विदु: ये थीमे ५२० सद या द्ितीर्यां खह्यात् मासेम्यः सबत्मर संवत्सराम् सयामे वप्पतति ग्रोब

भद य दमे वाम दटापूरें म२े१। यद या वतीया गशयात 1

101 चपाने दप्यात बाक दर्यात सश्म् यावम् सन्यातम् ५ारण बद या बमचो कायात्ताम् बम भूला बेची भर्बात समाने दप्बतत मनसदप्यति

YO4 ५१य दद या पचनी गुड़याजाम् उदाने दपणन बायकपति सं नीडिरखल दर्रा पिर्मन 100 हारश् स य पृदमिषाण् बद V व एनानेब बथ य एतहीब विषान् ३१॥ प्रायोभभ्राम सोपमनाम: मयबीमी च्ात नभडी मोतम्

वषेड़ पृचिता वादा मातर'

IRS

प्रपाठक: खच्:। पषम्। प्रपाठव: खचः। पृष्ठम्।

२४ मह हादभुषर्य सपेत्य तं हीवाच यचा सीमा वैनाघृत घुत भवत्यमन सहाSSमाउथ हेनमुपससाद यथा सोम्येकेन सत्पिसेन त होवाच यथा सोमा 1 यथा सीम्ब क्षेन मोहमविना एवं सीमा ते बोड़भाना यथा सोम्यकैम नम्निक्रममेन हाप उहदालकी हा,डर्राथि: न में भुम भगवसम पतद म यधा भकुनि: सूवेंय दाश म देव सोम्े दमय वकीत् ३८४ पशमापिपासे मे सोमा कतन्त सवम् सोम्येव सन्य क मृग स्वादन्यवाब्ाद सटेसत बहम्या प्रजाययेतति चच यत्र सम् पुरुष: ..

ता दाप पचन बहः तम्य क मूख व्यादमवाओी म य एवो:िमा ऐसदासाम् मय देक्तेपत इकाषम् ६२। यधा सोमा मध मधुकसी ८३० तामो 'िश्त विव्तम् ने यथा तत न वितेक ताम वितत निष्वतम् त १ई व्याघी वा सिंही वा (: यदपर रोड्ित कपम् म य एयीडयिमा ऐसदानाम् यदादित्यम्य रोड्ित कपम् ६१०: इभा: सोमय मयः पुरसात् यशनमसी रोड्ित कपम् एवमेव खम्न सोममा: यडियुमी रोहित कपम् म य एयोडशिमा ऐतदात्ाम् ४२ पतहस वे तविषा'म: दा१। पथय सीमा महती हसतम्य सस्य यदेका शाखा : यह विज्वातमवाभूदिमये- ओोगपेत' बाब किसेद यथा न खल सोम्य मामिखी सा१स कयोघफलमत चाइरतोद ६॥। सदममित सेंघा विषोयते तं दोबाच यं वे सीमेातम् चापः पौसास था विषीयसे स य एषीडषिमतदान्ाम् EMY

६ा१? लव नमेतदुद के वचायाथ चम्रमय कि कोम्प भनः दाहा इभ्: सोमा मधमानख ६४५

एवमेय वय सीमशनल ।१४। यथा स्ोमा पुदष मनधरिम्यी चपा सीमा पोयमानाना तम्य यथाभिगइम प्रमुख् तेजय: बोम्ाखनामस पनमये कि बीमा मनः 6का वोड़मयड: बीम पुरुषः यध बदास वाखगसि *

प्वाडक: वच:। रइद। शपाठक: बच: !

क या बर' नश्योभा पार्च कम यदि तखाकर्ता सवतति म बधा सब ना दाखेस स म चा्भा जम स्ुपास

०।१। पधोषि भनय रति •१ै पाकी ना बाबावा भृभान् ११५

म यदि पितर या भातरम्

सोइडम अनवो मर्याद १०

नाम वा सम्बेदी बजुओ द: स यी नाम मददेश्वपासे १०१ ०१६। एम नु बतिबदति य: ०.३। बास्ाद नायो सबमो 115

म यो वाय वक्टथ्यापासे १०२ ० १८। यदा में बयनैतय वित्ामाति

गश मनी बाब वाची भृयो स यो मनो ब्रक्कमपास गरण। यदा के निमिम्गय 09 सरची बाब मनसी गर॥ यदा वे करीबद विलिष्तति सामि क वा पतानि सडभ- ०:२२१ यदा वे सूख नाभमतय करोनि म यः सहा्य गसेन्ा पाल ०१३। यी मे भूमा तम् सुसम् ०५ चिन बाय सकलाङ्षी ०३४। यम नान्यतु पकाति नामन् तानि इ वा पतानि चिस- स यचित ब्ष्देन्य पार्स " ६/२४। स पयामसान् म उपरिदात् क ०ह। ध्यान वाब चित्तानयी 100 पयात चास्मादम एव ११ स यी ध्यान अदम्पार गरता तम्य ह या एतसेम पमतः 00 विचान बाय ध्यानानयी तरदब बांकी न पश्चीयन्य स वी विजान अमयन्यपास डै॥ बय यदिदर्मा्तम् म्झ्यपुर 95 बनन बाद विभानानयो स वी बख अकत्ा पास ११ मयाध्यावान्या चयमाकाम: दरा चर बाव बखाबू बी क बोड़म अरभ्त्य पार्स स इयाभ्राखय अरयंतच्जीर्मति १११ तथ्पैड वर्णबितीचीय: (११६) ४८२ * बीडपी अ्रक्तता,पार्स न म र्याद पिद्तीयनानी "१॥। तैश्ी या पधी भूब: यव यदि मादबीय बानी म मस्ते जी अधेन्य पास •११ भायाती बाय तैनको वम बदि अनजीचबानी

मपाठक: बथ:। पहन्। म्पाठन: वथः।

तो ३ प्जापतियनाम

न उदमराय पायानमनेचा

चम यदि खीषीजगामी ती ोचनुर्ययवैदमार्बा घ' यमनममियामी वो हान्वीचा प्रजापतिकवाच ६५२

८१! त इमे सत्या: कामा:

चथ ये चाम्बेद जीमा: दारा चय पेन्द्रोडमाप्येय देवान् ६५१ स मा एम चाखा इदि तम्येतदैब स समित्पाचि: पुनरयाय चथ य एव समादी:क्कात् एयमैवेष मचवब्िति ६४४

तामि ४ वा पतानि 5१01 य एव खप्रे महीवमानसरत व oc

न वसेमास्य इम्पने नाम्य "

तव्मादा परस सेतुम् स समितपाति: पुमरयाय

सत् पव्त प्रदलीकम् म व सेमाम्य इन्पते नाम्ब

घयू बय ग्रथम 5मापचने 5११। तदष सम् मुप्रः मसम्नः स समित्पाणि: पमरयाय

बध यदमात्कायणम् एबमेटष मघवात्ति होवाच

तथ पयेतापर य स्यधार्यती ८ १२। मचवसाष्यं वा इट (,) ५.८३

८ह बद या पता हदयस चधरोरी वायुरथ विदयन्

तथया महापय चातत: एवमेवेष सम्प्रसादी

तथर्च तत् सुप: समझ: एच यत तदाकागम्

यम यर्प तदमचिमामम् सथ यी वेदेद मन्यानोति ५६५

पथ वर्म तदसा करीगम् य एसे ब्रद्मलीके त' का एन सर्दप त्रोक:। इतं पैका 5/ ११। मयामाचूवल प्रपये

८०) व भामा पइतपाभा ६४८ ८१४। भाकाओो मे नाम नामरपयी: १२०

सहोभयी दवासुरा: हर यर॥ तहताद्ा प्रजापतय सवाच तो ह गनिंभत वर्षाि

उरदारखकम्।

सजायः नाऋ्षम्। सध्यायः वाश्यम्।

शश चपा या ननम्व मेजल छोडकामयत दितीयो म पात्मा

चहरया धनं पुरसान् स पचत यदिषा नमममिम स्पे

श१ पैबैड विचनाय बासोत् २८६ सोडनामयत सुयसा

गपी या चर्बससदपा १९

स नें गबाव स्यजुरता- शश रवा ई प्राजापमा देवा

प8म्। बणाब: माङषम्। पृत्रम्।

ते * वायमूप्ुरम् तहेद' सर्ज्ाम्याहातनाछीत्

पथ F प्राबनूपुसम् पव ह पचरपुर्म् नदाड़यंद अभबिषया

नक श्रोषमूपुसम् बम्म या हदमय बासोम

भथ इ मम ऊपुखवम् बद्ट या उदमय धामोन्

दध हंममासन्य प्राथम् ने होपु: क नु सीषमृध्यो स मेव व्यअवम् स बोद्रम्

सा या एवा दवता दूमांभ म मैन व्यअव तर्प्थोकपम्

सा या एषा देबरतार्सा तरईस्त व्रद्म च्व बिद्

सा वा एवा देवतेतासा बयो थय मा चाका

ठु वे वाचमेय प्रथमाम् भाम वेदमतर धासीदेक एव

चथ प्रायमत्यतद्ृत् से बदा २।५। यम् समाध्ानि मेखवा यन् सताभ्ानि मेचया बीद्ान मेडकृदनति

बथ मनोनययइत्तवदा नयो लोका एस एष

कयी वेदा एत एव

ते देवा समुबब्रे तावडा दद दबा: पितरी मनष्याः

पिता माता प्रजेतण्य

पथ छ एव उडस्परति्वाम्य विज्न विजिभाष्यम्

एघ उ एम व्रभ्ममतति: यनकिस बिजनिसामम्

एष एव साम बाग्व यमकस्तविच्ात प्राद्म्य

एष स वा शट्टीब: तथ्ा एव वाच प्रिवी पदेतम्य मनसी चो:

तम्य हेतस्य साखी य: म्व बदंतव्य प्राथम्या:प: सम्य हैतब्य साखी यः सुबर्से म एम मंबन्मर: प्ताप्रति:

तम्य हैतय्य साखी वः प्रतिक्ठा थो वे सवत्सुरः प्रज्जापति: :

मयातः पतमानानाम् चथ कयी बाब भीक्का

३४। भाल वेदमय सानीत् सयात: सम्प्तिवंदा

१ -• पृविम्े पेममग्रं क देवी बाक म पें मैब हैमे तख्दकाओी दिय्येममादिम्याज देव' अमः

सा इंगभीरचाचके कथम् पहार्पन चन्टमसष सोइवेदस बान सटिरकार पयानी बसमीमां'डा वर्षब्ाम्यमन्धक मुखाब बथामिरदेमतम् वव्रियाम r

अध्यायः मंत्रिवम्। पृष्ठम्। अध्यायः नाशयम्।

बमम झोकी र्वात यथा माहारजम' वासी शदा वय या इद' नामकप शाहा मैनं योति होमाच यातवक्का: शम कपार्या सचूदित्येतद् १०२ मा होगाच मैवे यौ यद मे अय कर्माग्रामाश्न्यें तद्षाम् सा शीषाच भैषं यी ठैनार ६५0 ॥। ।। ह प्र या म्या कि सांडम चानी माग्य: स शोबाच यात्रवकका: म दोबाच गार्मो यः म होवाच म या चरे पत्थ: म हीवाच मार्ग्यो सः वुछ् त परादायोऽन्चाकनी ८६० म रोबाच मार्गयो यः 1

म हाबय मार्म्यो य: स यथा सदम्य ध्यायमानम्य

म हाबाच गाग्यो य: स यथा वौचाये वायमानाये म रीबाय गा्म्यो य: म यथाद्रेखांग्र रव्याद्ितान् म होबास सर्ग्यो य: म सधा सच्ासामपां म होबाय मार्ग्यों यः म यधा सनर्वस्तत्य उदके म होबाच गर्ग्यो य: सा होशस मेत्रे थ्वस व म रोगत्व गार्णी य: यप फ्ि डेतमिव भर्बत ६६: म हीबास गा्ग्यो सः ४५: दय पधित्ी सर्प्े षां स होबाच गागो यः दमा चाप: मत्ये था

म हाबचाआातमप: पयमप्रि: सव्वषां भूतानाम्

म होवाचाजातजय : सय वायु: सव्वेया भृतानाम्

म होषाचा जातभय : दयमादिन्यः सष्व षा भृतानाम् १३३ रमा दिभः स्भ वा भूसानाम्

य यमतम् स्प्राया चरत घय' चम्द्र: सत्वे षा भृसानाम्

बम यदा सुपभी भर्वत एय विदम् सध षा भृसामाम् १३:

म यवीषनाभिसन्ममी- घय ननयितु: मव् षां भसामाम्

":१। यी४ मे मिग्र माषान पयमाकाप्: मत्े पा भसागाम्

नमेता: मपा5सिरय: थय धर्मः सर्घषा भूतानाम् रद' सम्य सर्मवेषा भूसानाम्

रमानिष मोतमभरराओी हद' मानुषं सष्येषा भृतानाम् सयमात्ा सर्् वा भृतानाम् १३६

तद्द्तन्यूने यदन्बायो: स या सयमात्मा सष्व था

तथामूसें वायुषावारिय ११८ रद मे तनापदभङुड्ायसंजी

नयामू नें प्राचब यचयायम्

११5 वः पुनिषां सिहन्

गोडप्री विशवर्य रमरी वोरनरियी विश्वनरिचान W.

वाजवसवि डीबान बदिद' भी शबी बिड् इमाीरगरी

यानवर्क उति रीबान बदिसं

याजमक गति रीवान बदितम् बी बिष्ु ति्डन्टयगरगरी बचन्द्रतारवी सिह्" बन्द्रतारका

यादवचे उति रीवाम चनवम् वरममि सिह नमकोडमरी

यातवस्व उवि शोवाच कन्पवम् ५:१। चब हन' जारत्कारय: यः सर्ध व भुतैषु

प्राथी ने यहः सोपानेम यः प्रामे िहन् प्रबाद नरी & वाम्य ग्रढः स नाबाति- जिश्ा मे यहः सरसेमाति- यः नीमे तिष्ठम् बोपादकरी

नीष ने बड़ः स बद नाति- यी मर्मास्त निपनम् मनभो:मरी

मनो ने चड: स कमिमाति- इसी मे दड़ः स वर्णचाति- यो रिधाने विष्ठम् विजाना

त्वम्पं चढः स सर्मेंबरति- थी रतमि तिषठन् रतसीइमरी

मा सोबाबाइ में सा सा रीगाम सद हें

॥:१। बब हैन मृब्यचांआर्यन: मा शीमाच नमके उस्सु

100

• रीबानेसर तदचरम्

प्V चव डन करीस: एरख या नबरल १०२ ROR वो ना एतडचरम् (१२)

Wक जय हैनमुडानक चार्दाय: तर एतदबर नागा क द्ोनाच बायुने गोवन १४१

पृडम्। बज्ाबः सांमचम्। हारी दन रैन विकम्य, नायच्य:

दाश अनकी ह पेदेक बुबाद इतमे बद्रा इति बशमी पुदषे हो हवे नामैम बीडय दचिके कतम चादिना इति हादम मे कतन इन्द्र: चतमः प्रभापति: तथ्य प्राची दिखू प्राप्त:

यात्वस्चा कि' व्यीतिरम पकमित पादित प्रविशरीम वन्ायतनम् पकमत चाहिले नाम एव वच्यायतम पशममत चादिये कयाच व सम्पायतमम् बसमित यादिवे बाचाद एड यस्चायतम कतम पासोति बीडय 38 तम एव वब्बायतम स पाय पुरषी आयमाय: वदामग व गस्पायतनम् तम्य या एतम्य पुबपस चाप एव सम्मयतम न सन रया न रवयोगा न पन्ानो रंस एत सम्ाय्तम तदते शोका भर्वास खप्नेम शाकन्वेति सोबाच यात्ककका: माबेन रसनबर कुलाव 11 यादव फदति होशाय शाकल्ी सप्नान्त उचावचमीयमानी कि देशतीतम्ा प्राथ्या सनरायत बोचरीदिन्ाह: कि ईैवतीतमा दविषार्या म वा एव पतश्िम् समसादे जि ईयतीसां प्रतीच म वा एव एतस्िन् स्वपे कि देवतीम्यामुदीय्यी क या एष एसखन् बडासे कि दपसीमां व वा्या 150 तथया महामत्स्य उमे

ता वा सम्धे ता हिता नाम नायी सव रोगाच ब्ाधथा: तडा सम्य तदतिच्चन्दा: बचा हच्ी बमस्पतिमसेय चच पिताउपिता भषति हाश। जनकी इर बे्दैक थासा बह तब परति पश्म्यं तब्र यने कविद्ववीत्तखचवा मेनि यई मम जिसति बदं तब् रसवते A यह तह बदवि यर्ष तम मवीवि

हई तत्र मतुति बह तत्र समदि हू या एव मधानम चाभा

बरे तम विजानाति क या एव महानन पाका

· यो बनुषाषा' रायः या शोवाम मेत्रे बी

स गा एव पर्वाषम् डा रीशन भेर्प बी

तथचान: ससमाचितम् क वचायमतिमान कर ति क सेवाच न या चर

तथया राजानमायानमुया: अङ् त परादाओीबयबान्भी

तथया राजान प्रतियासयमुया: 105 न सचा शहस्य क्ायमानय

एकी भर्गात न पखती- स गवा बीचाठे बादमानासे

तथचा दयजसायया म कयारय खारग वव्पाद्वितात

तथथा पेजसारी पेजसी म यधा मखामाअपा

म या बरमाा ब्राष्मय स दर केभषपनी,मगर

सदैप श्ोकी सर्बात का हीनाच मैने मर्म क

नदीष श्रोक्ी भवति हम कि ्ईतमरिय भवत

नदते शेका भर्बाम चम मं पः पीतिमाकी

तश्रिन् कमुत मोनमाड़: १ पूर्कमदः पुषंमिद पूबाम्

चमप' तमः प्विभ्न्भ पमन्दा नाम ते लीका व पुराय बायर बिति

बाश्ाम पतिभ्ानीबान e२: बयाः प्राजापका, प्रभापणी सय दैम मनम्पाः

रवेम सननीडय विष्रणवयम् बव रेगमसुरा Qइ। एप प्रजापतिर्यत नयमेवत्

बचादर्खाक़ संवन्सरी छम तप सर्दतदब तदा य भ बायपवेदमर पातूकता भ्ाप: 4

प्राचस माथमुत चडष: तदजम् नन्ममी स पादिम्यी य एम पर्ताक्म् मच्ल बीडय दब्िषऽचन् पुरुषः

सदेय धीरी विभाय पर्जा) 0ह। मनीमयी य पुषषी भाः

हा ना एम मभानन भामा

बध्याय: अश्रषम्। पृड्म। पन्याब: नाशथम्। पृडमू।

थाडा बाय सममुपाचीत तख्ायभार: बैन पमेमा: प्मा: कारा चवमत्रिवनानरी बीडयमण: न१ग यदा ने पुथवीतचाजीचाल क रीबाच तचा नस्म् •। १११ एतर्म परम सपी स रोवाच मविज्ाती भएय म रोबाच देवेड ने नौतम "१स। उदयं म्ाची का चमथम् ४८० स रीवाच विजायते हाकि R वशुः प्राथी व बक: क हीयाच तथा नखम् दाम प्रायी : साम: यसी वे लौकीप्रिरमोतम चन मार्ी के चपम् •१४ ममिरनरिचम् यय मे बीकोम्रिरगोतम सची यशनि सामाणि पुरुषी वा पप्रिरमातम प्रायीड पामीध्यान: योता या चव्यिर्गोतम पचेममगरी हरनि ता पेतामके साविवी ते य एवमेतडिटुयें चामी म यरमा सी श्ीकान चच ये वज्े न दामेम तम्या उपन्यान गायबो ५०२ ८॥। म यः कामयेत महत् ५०२ पसह वे तभ्मकी वेदेफ्ी व्ये हाय खाहा श्रेषठाय

११५ ह्िर्यीम पार्पप भगये म्वाहब्यगी हत्वा 5. पदनममयत्चति बमदसि ५ey योहवेबमिष्ता वेद पधेनमुचचन्याम स्वाम® योह वे प्रतिष्ठा वेद भरवंनमाचामति तत्सवितु- यो े मम्पद वंद तँ हेतमुद्दालक वारयियां वीईया सायतन वेद एतम् हैव वाजसनेयो शो४ वे प्रजापति बैंद एतमु देव मधक: मे ऐमे भाषा बर देधमे एतमु देव सलीभार्गार्बाि: नामपीचकाम सा मंम्रस्भरम् एसमसैव आमर्किरायसथ यषषीषक्राम तम् मयत्सरम् एसमुहेव सपवामी श्रेष शिकाम तम् संबन्सरम् १२५ चतरीदुख्बरी अवत्ौद्- AS भनी कोडकाम तम् संबन्सपम् ८४1 एवों व भूतामा पृवियौरस रती डीषक्राम तम् संबत्सरम् स ६ प्रजार्पात रोचा चर्के

बय इ प्राम सत्कमियम् तस्या वेदिकपस्यी लीमानि

सा ह वागवाय यता चडम् पश स्ेतवैतुडं वा भावयेय: सदभियनेवद्र का मनायैत

सध्चायः नाशायम्। अध्यायः आाशयम्। पडम्।

एथ यशुदक वासाजम् यम व इ्च मुपुषी के ने फबी सा पेदये म ददान वर्चे नाम जिपय्यनेडमीपम स यामिच स्ानदीत मेति पवासा ऊड वविद्दापयनि 4 चम बानिच्यं ण नर्म चिरबदी परची गाम्याम्

नद बम आापाय बार: यव बस लाबानाचेद बवास दधिय कर्यम् पवाख नाम नरोति पषेन नावे प्रदाव मथम्

चध य इच्े तुपुबी मे शामी बध व इच्छे हुडिता मे पच्िता दद नं : पीतिभाषीपुष:

खे ताखतर: ।

साय: । बश्राय:।

युन्नाय मनसा देवाम्

काल: खमागी निर्यातयडक्ा युखने मम सस सुखने थिसी ने व्यानयोगानृनता चपक न् युज ा बद् दुधे नभोभि समेकाभेमि चिक्स बीचभालम् १!0

पत्मोलोडण पथ यौन्धय सवका सविया प्रमदेन अुपत (िवयन म्हायय मम' शरोर

मह्ोतमेतन परमनु ब्रभ् प्राचाम् पपोडो ह मंसुकवेष्ट: मदुश मेतन् चग्मचरब नमे मुची भवगर्बाप्बायका- नौ हारष मार्कामिव्ामचाना बर प्रचानममतापर इर: पण्पाप्रेश्रीरनिषम समुन्यते

एतअम य' निय्यमे बावमंक प्रचन विर्श्व मदयोपमित्म् बष्र ग्रंथा वोमिगतम् भूर्मि:

तिर्वयु तेस दषषिनीय सर्षि: यी बेपोड़्ड्ी बीडम् यो वित्वम् सुख व्यापिनमात्मामम् ३। यप को बयबान् ईथते १११

१ युश्ान' प्रथम मननखाव पक्ी कि बडी न दितीबाब १११ विव्तबचदत विभतीमुखी

१॥/०

प्रछाघ: । पष्तम् : सध्याय: । पृष्ठम्। के देगामा प्रमबशीक्षय २०) ३११ घसात् पर मण्मवातिमुत्तम् २२० या में रुद मिया तबरचीरा एव देवी विश्वकमा महाममा 11 याममिष गिरिभिम इस ,) यदाउतमसब्र दिया न रावि: २११ तसः पर बद्द पर वह्मां मेनमूर न तिर्य्यख न मध्ये १८२ वेदाइमेस पुदष महान्तम् २१४ म सन्दुधे विश्वतत रपमस्य यथान् दर नायरर्मास्त पजात पचेव कबिशीक: तती यद्सरतर तट्कपम् मानसोके तनये मान २१५ ५। हे बचरी अभ्मपर तगसे महाम् प्रभुष्ष पुरुषः यी यीनि योनिमसितिष्ठयेकी २१२ भह् प्रमाव: पुमपीमरमा एकेक आालं बचधा बिकुर्जन B महसमीयां परुप सष्दा दिश ऊह मधय तिर्य्बेक परुष पहेद सजम यत् स्वभाव पचति विश्वयोमि: सध्मरः पाणिपादनम् तदेदगकोपनिषन्म गृढ़ (१c३) " मय्रं कियगमामासम् गयान्वयी थ: फलकमपरकर्भा : भयरार पूर देही इसो रक प्रमात्री रवितृस्यरूप: २५८ उपबयादी नवमी रह्हीता "मंवमा धान महती महौयान् सेव स्वोन पुमानेष न चेषाय रदाहमैतमन्र' दणयम् : • यपक: बर्षो बहषा भभियोगात न्ट लानि सूतसि वइनि चैव तवबाष्रिसदादियय: यनादामय वलिलस्य मा्य ६१७ नं सी में पुमानमि भावयासममी दाय' भावाभाव-

बोल पतबी इरिसी । स्भावमेके ककयो वदन्ति

पअनमका लीचित वेमाहत नित्यमद हि मर्ख

पा सूपर्षा मपुजा मखाया २४५ सम् कमा क्त्वा विभियत्ा भूघः

समामे इसे पुब्थी निमशी भारम्य कनषि गणान्वितानि

सची स्बर परमी श्रीमन् : कम्पासि यश: कतवी वतान म वच्तकालाअ्ञतिभि: परीश्ी

मायाना पररति विधान तमोखरार्बा परम महेन्रम् न तम्य कार्यय क्ारयस विछवते श्री दीमार्ना प्रसमबीहमम म तम्य कषित् पतिर्रासि लीक्षे २२५

यम््क्गाम दव तमतुभि: सूखातित्च सलियम मभे एकी देय: सर्ष्वभूतैष्ु गूद: क एय शम सुबनससास नौमा ११ एको बत्री निचियार्या वह्णाम्

ex

पकु्म्। पचाढ। निशी निमार्णां पैदन सेतनामान् न तम समॉ भाषि नहा वर्जबदबाव

मैदार्न परन पभ्न

क तन्दवी स्मत ईमवंची वद ऐवे परा मतियंमा दैमे

यी अ्रद्याप विदणाति पूर्वम्

भमशोधनम्।

०२रपृणा। सा शेवाच बाझचा मगवन्तसदेव बष्ु मन्येष्य' यश्माबमस्कारक सुचे ध्य' न वे आातु सुभाकमिम ववियओोदं जतेति ततो ४ वाचक व्ु परराम। ह, ५।८१२। जनयो ₹ वेदेश भासासक्रेड्य क यात्वर्का भावब्राज। म शेवाच यात्रवस्मर विसर्थमचारी: पयूनिव्द्नसन्तानिति। सभयमेव सम्नातिति शोबाच। उ, 4।११।

शुडिपिवम्।

१4 यमेब' बिन् पमेर' बित्

२४ विमर्षषि विमर्षि

इर या सरमाया (ड्म, इशय, १८ चम्) (१०म, टह्सू, = फम)

#6 प्रमततिनि- प्रक्तिर्मि-

र्चाषक

२१ मतरवाड़ बतएवाड्:

पितामाताचाय : पिछमाचाचाय :

२५ प्रतिभ्ानाति यनजानाति

पविधाि: U

नांपतीडवा नाईंपवीक या

उददान:

सम्पतिष्ठते सन्पतिष्ठम

भर्वत १

y. ताम

रुई माकम: सायाब:

१३ मेम मेत

4 सत्ा सप्राबा १४ प्राय: प्राथम् १

YO

११ सम्पदीषी

-काबा-

खप्ा-

भिड: .

१२ १/१८ २१११

बय मनोनय:

पत्रम् पंषि पर्पा्धि: प्रदि:

मर्भ म्ः सर्भ्य व्यः

मेषी

जायाद आ्ययान

-कपान्1- -पाका

शहय: मोम् नें

२० एकडपाद पकपाद

78 पभिष्यंते x0

0 राश्िदेंशी

२ नकछ यति

१०* वैतामि म एतामि

पटया: ते कर्लाइन पिदमा दर

यदा :

िमन् बिंशको विजभभम

,.0 भारि

वेदवित वैदषित म भूरसबत

२१ चनादरचौया यनादरचीसम्

मक्ा

ममापनानमरम्

बाम 1धर्त

बड: गरण११।

म सतत आाम- म बाग्ि न भास

१०८ महुम्पा:

पचम् पर्माह्धः र्पाति:

विजञर: दिरण:

वस् मडनु अस्य नाम मडनु

१८५

१६५ डपणिडगुमि: उर्पानपायूमि:

श्ोचादिमि: शोजदिम:

१२१ तथा सथयागराका तथा एक: मर्थमृतावरामा

१०२ स्ाननियका सामभियमा

बापो

व्याययाता व्यापथाव

निरख्रन:

एड म

२१ एवम वतम्

२१३ १४ सयमया सख तमया

२५ -प्रामाय प्रामरी

२११ धम् एतन् वे एत न्

२४१ पति : इति: हे बनक़,

पागृतः मानत:

पतिसुस्ात् पतित् जात्वात्

२४ -मनसा मनसी

द्ान चामगि

१८१ बत स्वत्यमस

10 सरपा:

रसय

२०१ बन्दलान्। सन्यत्वात्-इति चाचकते।

११ भतिनन्धुभ्

भषिभत्

भरती भर्गतत

१ कखायी

१५ पमुपावियान्

इभिद्वाति- 5मिदचाति-रद' जबत्

१८ तीहतयक्लच्ाम्

व्रथम

पुचचा पयषार्थ

प्रन्भाति प्रतिमाति

२१० मातरियन:

२२२ 30

उड्ावा: उहात:

११८ १0 उदड मुषि: उदड़ सचि: स

: ३४२ समम

सलीचर्ता सनीकर्ता स्वत

जयोतिरम- वोतिट्टीम-

वचासन तव्यासन

शति तं रति

या

गारो ग्ारी बा

...... तदुनति। बाइ़: किम : साबा

एन वाधानम् उपाबाद् उयानवरान

डपाबान्। बम पुभ: बिययरी बाबा

उयांबात, चनापना उयानात पमम प्ति पाङु:।

१० सुन्े

U

185 मुबाया-

परिवियभाची

विशद

१ा .

पवम् पंतति: पृष्ि:

१1 या: वच:

तडतत् तहेतत्

२१ १११२४ ४८0 २०१९२ पावविसत- भातवित्व-

बबरमुबाद -नयं

२ सभय:

ा्वीणि: नमोमि:

चन्यासा चवाता

पान्ादिद

5भनाया

५४० शासा

1४0

पाचायानाम् पाच्चाचाना®

सतु -नायत-

पहरह्म्वा बोस्विम

12

२०

बरिया की बविशा 'डी

एकका

सोम्यमा 8 विनसी

एतदाभाम् ऐतदातम्

भपेत•

व्यय्यानाि

श्रीच:

100 प्रतितिष्ठिय- प्रतिहित-

. २. प्राचा भतीष्ाम्

पथम् पर्शार:

१४

बादर्थपान नेतनतर: मेसापतर:

प्रतिबडात प्रतिष्भात

१२

माचकारवाम् भाव काणाबाम

सैकलेडपिन्.

मातम 1प

015 शशियोकान्-

दाससि

उतीदखायं वतीयखान

संघोधनेऽ्सरायम् वाडबिडडिर्न इकता। संगोचरा सा दुधे: चान्या प्रमादमचनापरे; ।