1. Vedanta Sara Chintamani Sita Ram Sastri Ed. Narayna Murthy N.S. Venkateswara University

S. V. UNIVERSITY ORIENTAL SERIES - No. 3

General Editor : PROF. J. CHENNA REDDY, M.A., Ph.D.

VEDĀNTASĀRACINTĀMANI

OF

Sītārāmaśāstri

EDITED BY DR. M.S. NARAYANA MURTHY, M.A., Ph.D., Lecturer in Sanskrit, S.V.U.O.R. Institute, Tirupati.

सम्यगबक्ष

PUBLISHED BY PROF. J. CHENNA REDDY, M.A., Ph.D., DIRECTOR

S. V. UNIVERSITY ORIENTAL RESEARCH INSTITUTE TIRUPATI 1973

S.V. UNIVERSITY ORIENTAL SERIES - No. 3.

साधारणसम्पादक: आचार्य जीरेड्डि चेननारेड्डी, एम्.ए., पिएच्.डि.

सीतारामशास्त्रिविरचितः

वेदान्तसारचिन्तामणिः

सम्पादक: डा. मुलकलूरि श्रीमन्नारायणमूर्ति, एम्.ए., पिएच्.डि.

संस्कृतोपन्यासक:

प्रकाशक: आचार्य जीरेड्डि चेन्नारेड्डी, एम्.ए., पिएच्.डि.

अध्यक्ष: श्री वेङ्कटेश्वरविश्वविद्यालयप्राच्यपरिशोधनालय: तिरुपति १९७३

All Rights Reserved

by

Sri Venkateswara University. Tirupati.

FIRST EDITION - 500 Copies

PRINTED AT S. V. University Press

ȚIRUPATI

PREFACE

I have great pleasure in introducing to the learned scholars as well as to the students of Indian Philosophy Vedāntasāracintamani a short manual of Advaita Philo- sophy by Sītārāmasāstri as number three of our series. The author is supposed to have lived in the recent past of a little over one hundred years. The significant features of this small work are well explained by the Editor himself in his introduction.

This Research Institute was originally established at Tirupati in 1940 under the authority of the Tırumala- Tirupati Devasthanams, Tirupati. About 60 works in Sanskrit, Telugu and Tamil have been published upto 1956 under different series of the Institute. 16 volumes of S.V.O. Journal -a literary organ of the Institute - were also issued during thac period.

Sri Venkateswara University was established at Tirupati in September, 1954 and the Institute with its two wings of Library viz., Manuscripts and Printed Books and staff was transferred to the University on I-II-1956 to achieve better results in research and teaching when post-graduate courses in Sanskrit and Telugu were to be instituted by the univer- sity which happened in 1959. During this short period of three years S.V.U. Oriental Journal Vol I of 1958 was issued. In July, 1959 the Principal, S.V. University College was made the ex-officio Director of the Institute until 1968 during which period 6 more volumes of S.V.U.O. Journal ending with Vol. VII of 1964 were issued,

It is in July, 1968 the present Director took independent charge of the Institute, The Journal is brought uptodate issuing 8 more volumes i.e., from Vol. VIII of 1965 to Vol, XV of 1972 in quick succession. The matter for Vol XVI of 1973 is made ready to go to the press. Book publication work also is taken up and 6 works are already released and three more are in the process of printing. Thanks to the dynamic personality of Dr. D. Jaganatha Reddy our beloved Vice-Chancellor whose encouragement is always far ahead of our performance

TIRUPATI, J. CHENNA REDDY, 1ath July, 1973. GENERAL EDITOR.

INTRODUCTION

The Vedāntasāracintāmaņi of Sītārāmaśāstrin is a short manual dealing with the primary tenets of the Advaita Philosophy from the metaphysical point of view. It is intended to cater to the needs of the beginner in the subject. Hence the author does not either raise the epistemological issues or dilate much on the controversial problems leading to the emer. gence of different schools like the Bhämaii and Viva- raņa. For example he merely records the theories on the self, namely avaccheda-paksa of Vācasptimiśra and pratibimba-paksa of Prakāśātman without entering into the discussion of their relative merits (see para 12).

This work is in fact written on the similar lines of the Vedantasāra of Sadānanda; the only difference is that our author quotes profusely the Śrutis, Gita and Puranas as well as the writings of the cele- brated exponents of Advaita like Vidyāraņya and Appayyadīksita. In this respect the influence of the writers on the Visistadvaita and Dvaita can be seen. The significant method adopted in this work is the attempt to combine teachings of the Advaita with that of the Yoga of Patañjali. While the for- mer supplies the metaphysics the latter explains the method to be adopted by the sadhaka. Hence it is quite interesting to note the detailed discussion on the process of attaining moksa through the path of Vāmadeva (Vāmadeva-mārga) which is meant for an adhikarin who could not go through the path of

ii

Suka (Śuka-mārga) and realise the brahmajñāna by mere śravana, manana and nididhyāsana. The detailed description of the topics dealt with in the text given on the contents page will suffice to give a conspectus of the nature of the work.

This work seems to be little known and so far no reference of it has been recorded in any catalogue including the Catalogus Catalogorum of Th. Aufrecht. The present edition is based on two palm-leaf manus- cripts preserved in the Sri Venkateswara University Oriental Manuscripts Library bearing the Nos. 5310(a) and 5323 (b) which are abbreviated as A and B, respectively.

Šītārāmasāstrin and his Works :

The author himself refers to three of his other works in the present text, namely Vedāntakaustubha (para 101), a commentary on the first four sūtras of the first Adhyaya of the Brahmasūtras, Bhaktamāha- tmya (para 102) and Bhūgolādiprapancanirnaya (para 49). The Vedantakaustubha is available in two palm-leaf manuscripts, one in Sri Venka- teswara University Oriental Manuscripts Library (No. 5526) and the other in the Madras Government Oriental Manuscripts Library (R. 4143). The other two works are not reported to be available.

The author does not give any information regard- ing his personal life in either of his works He conceals even the name of his teacher and refers to

him as one born in the Atreya-gotra.' In the colo- phon of the Vedantakaustubha the author is men- tioned as belonging to the Kaundinya-gotra.' Nothing else could be gleaned about the author from the internal evidences available in the works pre- served. The upper limit of composing the present work could be fixed to the first half of the last century from the dates of copying the manuscripts as suppled by the scribes of A and B" 1. द्विजेन्द्रं कच्विदात्रेयगोत्रदुग्धाब्धिसंभवम् । तापत्रयापहं वन्दे गुरुरूपमहं मुहुः ॥l Introductory verse of the Vedantakaustubha, R. 4143. Probably he was not willing to mention his teacher by name as it was against the practice as referred to in the verse: आत्मनाम गुरोर्नाम नामातिकृपणस्य च। श्रेयस्कामो न गृहणीयात् ज्येष्ठापत्यकलत्रयोः ॥ 2 चतुस्सूत्री समाप्ता ।। 3. The scribe of 5310 (a) named Krsnasastrin has trans- cribed besides Vedantasāracintāmaņi, Chāndogyopanișad- vivaranam also 5310 (b). The scribal remarks after the colophon evidence that the scribe has copied 5310 (b) on 25 3.1862. (सिद्धार्थिसंज्ञिके वर्षे मकरस्थे दिनाधिपे। शुकलपक्षे दशम्यां तु देवाचार्यस्य वासरे॥ प्रजापत्याख्यभे चाहिन श्रीकृष्णारव्यद्विजम्मना। श्रीगूढार्थदीपिका लिरिवतमादरात्॥) If we take that 5310 (a) is also copied in the same year or sometime either before or after 5310 (b) it could safely be said that our MS is eopied around the year 1861 and 62. If the year given on the title page of the MS. 5323 by its scribe Harihara is taken as the year of copying 5323 (b), it could be concluded that it is copied in the year Subhakrt which is equivalent to 1842-43 A.D. However this MS can not be the basis for 5310 (a) be- cause there are many omissions and mistakes in the for- mer which are not found in the latter. This might sug- gest that there would be atleast one more MS which might be the author's original copy from which these two MSS are copied in different years. The lacuna in both

tion. the MSS in the para 70 also strengthens our presump-

iv

Description of the Manuscripts : A. 5310 Palm-leaf Grantha Script Good condition No of folios: 27 Size 46 5×3.5 cms.

B. 5323 Palm-leaf Grantha Script Slightly damaged No. of folios: 31 Size: 38.5X 1.4 cms.

It appears that both of them are copied from a common source which fact is corroborated by the lacuna in both the manuscripts in para 70. A is written with greater care than B as there are much omissions and penslips in the latter.

Acknowledgements : I am very much indebted to our beloved Director Prof. J. Chenna Reddy, M.A., Ph.D., for his con- stant encouragement and for according permission to edit this work,

I am greatly obliged to Prof. E.R. Sreekrishna Sarma, M.A., Ph.D., for introducing me to the princi- ples of Indian Textual criticism and for his kind and helpful suggestions.

I am thankful to Dr. K.S. Ramamurti, M.A. Ph.D., Lecturer in Sanskrit and Curator-in-charge for pro- viding me all facilities to consult the MSS in the Library.

My thanks are also due to my colleague Sri K. Srinivasavaradan, Siromani, for his kind help in collating the MSS.

CONTENTS

Preface

Introduction

Detailed contents of the text

१. अध्यासवशाद् जीवानां संसारकूपे परिभ्रमणम्। २. अध्यासनिर्वचनम्, पुरुषार्थानां मध्ये मोक्षस्य परमत्वम् च। ३. श्रवणमनननिदिध्यासनानां निर्वचनम्। ४. श्रवणमनननिदिध्यासनानां परस्परसम्बन्धः । ५. श्रवणादिषु अधिकारिनिर्णयः । ६. साधनचतुष्टयविवरणम्। ७. शमादिषट्कविवरणम्। ८. अध्यारोपापवादाभ्यां गुरुणा ब्रह्मात्मैकत्वविज्ञानोपदेशः । ९. अध्यारोपनिर्वचनम्। १०. मायायाः निर्वचनम्। ११. मूलप्रकृतेः स्वरूपम् । १२. जीवेश्वरयोः स्वरूपम्। १३. नीरूपस्यापि ब्रक्मण: अविद्यासु प्रतिबिम्बत्वस्य निरूपणम् । १४. जीवानां ब्रह्मपतिबिम्बत्वनिरूपणम्। १५. अविद्यैकत्वाभ्युपगमे दोषविवरणम्। १६. अविद्यैकत्वनिरासनम्।

1i

१७. मायाप्रतिबिम्बितं ब्रह्मचैतन्यमीश्वरः, अन्तःकरणेषु प्रतिबिम्बितब्रह्मचै तन्यरूपा जीवा इति केषांचित् पक्षस्य निरासः । १८. जीवोपाधिनिष्कर्षः । १९. प्रतिबिम्बाश्रयत्वनिराकरणमतनिरासः । २०. ईश्वरस्य सर्वज्ञत्वादिविशिष्टस्य, जीवस्य किश्चिज्ज्ञत्वादि- विशिष्टस्य च निरूपणम् । २१. जीववदीश्वरस्यापि संसारित्वनिरासः । २२. ईश्वरस्य मायावशगत्वनिराकरणम्। २३. उपाध्यङ्गीकारस्यावश्यकता । २४. परमेश्वरस्य सर्वप्रपश्चस्ष्टत्वपातृत्वसंहर्तृत्वम्। २५. अशरीरस्यापि ईश्वरस्य प्रपश्चनिर्मातृत्वम्। २६. ईश्वरस्याभिन्ननिमित्तोपादानत्वम्। २७. उपादानभेदनिरूपणम्। २८. ब्रह्मण: प्रपश्चविवर्तोंपादानत्वनिरूपणम् । २९. विवर्तपरिणामयोः भेदः । ३०. कारणप्रपश्चसृष्टिः । ३१. सूक्ष्मप्रपश्चसृष्टौ जगदक्करावस्था। ३२. जगदझुरावस्थायां पश्चानां सूक्ष्मभूतानामुत्पत्तिः । ३३. सूक्ष्मभूतानां गुणविवरणम्। ३४. पश्चानां ज्ञानेन्द्रियाणामुत्पत्तिः, तेषां अधिष्ठातृदेवताः च। ३५. अन्तःकरणोत्पत्तिः, तद्गतभेदाः, तेषामधिष्ठातृदेवताः च। ३६. पश्चकर्मेन्द्रियाणमुत्पत्तिः, तेषामधिष्ठातृदेवताः च। ३७. प्राणादीनामुत्पत्तिः, तेषां सपानाधिष्ठातृदेवतानां विवरणं च।

iii

३८. नागादिपश्चककार्यविवरणम्। ३९. सूक्ष्मशरीरे मिलितानामवयवानां संख्यानिर्णयः । ४०. लिङ्गशरीरविवरणम्। ४१. सूक्ष्मप्रपञ्चसृष्टौ हिरण्यगर्भेण पश्चानां भूतानां पश्चीकरणम्। ४२. पश्चीकरणविवरणम्। ४३. पश्चीकृतभूतेभ्यः चतुदशभुवनानामुत्पत्तिः । ४४. असंख्याकानामण्डानां सद्भावे प्रमाणम्। ४५. ईश्वरेण ब्रह्मविष्णुशिवात्मकरूपेण देहसवीकरणम्। ४६. ब्रह्मादिमूर्तीनामनन्तत्वम्। ४७. गुणभेदेन ब्रह्मादीनां भेदः । ४८. हिरण्यगर्भारव्यव्रह्मणा विराज: सृष्टिः । ४९. विराडाख्यव्रह्मणा पञ्चीकृतभूतकार्याणां देवमनुष्यादीनां च सृष्टिः । ५०. विराडाख्यब्रह्मणा सृष्टानां भूतग्रामाणां भेदाः । ५१. षड्भावविकारनिरुक्तिः, अन्नमयकोशविवरणं च। ५२. ब्रह्मणो वैषम्यदोषनिरासः । ५३. शरीरत्रयविभागविमर्शः । ५४. विक्षेपशक्तिकार्यविवरणम्। ५५. आवरणशक्तिकार्यविवरणम्।

। इति पूर्वभागः ॥।

५६. उत्तरभागेऽभिधीयमानविषयस्योपक्रमः । ५७. प्रपञ्चनिषेधविवरणम्।

iv

५८. परोक्षापरोक्षत्वेन ज्ञानस्य द्ैधीभावः । ५९. अपरोक्षज्ञानेन चिदावरणादिनिवृत्तिः । ६०. जीवस्य सप्तावस्थानामुत्पत्तिः ।

पूर्वपक्षस्य निरासः । ६२. तत्त्वंपदार्थनिर्णयः । ६३. लक्षणासरूपविचारः । ६४. तत्त्वमसीति वाक्यं तादात्म्यप्रतिपादकं नेति पूर्वपक्षस्य निरासः । ६५. तत्त्वमस्यादिवाक्यानामखण्डार्थबोधकत्वविवरणम्। ६६. वेदान्तश्रवणस्यावश्यकर्तव्यता; तत्परिसमाप्तिविवरणम्। ६७. जीवन्मुक्तानां चातुर्विध्यस्य विवेचनम्। ६८. जीवन्मुक्तानां शीलवैविध्यकारणनिरूपणम्। ६९. वैराग्यबोधोपरमाणां परस्परसहायत्वेऽपि ज्ञानिनां रागादिमत्त्वविवरणम् । ७०. वैराग्यादीनां क्रमेण हेतुस्वरूपकार्यविवरणम्। ७१. वैराग्यादीनां त्रयाणामन्योन्याश्रयत्वविचारः । ७२. तत्त्वज्ञानोत्पत्त्यनन्तरमुत्पन्नरागादिना मोक्षाप्रतिबन्धः । ७३. तत्त्वज्ञानोत्पत्तिमार्गस्य द्वैविध्यम्। ७४. अष्टाङ्गकमेण वामदेवमार्गविवरणम्। ७५. योगाङ्गभूतयमनियमाद्यष्टाङ्गानां विवरणम् । ७६. ध्यानधारणसमाधानां भेदविवरणन्। ७७. समाधिसुपुप्त्योर्भेंदविवरणम् । ७८. समाधेरखण्डाकारवृत्ती पर्यवसानम ।

V

७९. समाधेरुत्पत्तौ संभवतां विन्ञानां विवरणम्। ८o. ब्रह्मात्मैकत्वविज्ञानोत्पत्तित्र तिबन्ध कीभूतानां वासनानां विवरणम्। ८१. प्रपश्चवासनापरित्यागेऽपि देहादिधारणनिरूपणम्। ८२. वामदेवमार्गे प्रवृत्तस्य मध्ये उत्पन्नानाम् आन्तरालिकसिद्धीनां विवरणम्। ८३. बाह्यभूमिषु संयमाद् जायमानानां सिद्धीनां विवरणम्। ८४. आध्यात्मिकभूमिषु संयमाद् जायमानानां सिद्धीनां विवरणम्। ८५. पुरुषसाक्षात्कारे यतमानस्य उत्पद्यमानानां प्रातिभसंज्ञानां प्रतिबन्ध कानां विवरणम्। ६. संयमस्य क्रियारूपाणां सिद्धीनां विवरणम्। ८७. समाधिजानाम् आकाशगमनादिसिद्धीनां जन्मौषधिमन्त्र- तपोभिरपि सिद्धिरिति विवरणम्। ८८. ईश्वरप्रसादेन सर्वासां सिद्धीनां हेतुत्वनिर्णयः । ८९. सिद्धीनां मोक्षं प्रत्यनुपयोगित्वम्। ९०. ब्रह्मात्मैकत्वज्ञानदृढाभ्याससिद्धयोः तारतम्यम्। ९१. ब्रह्मवित्पूजनस्य फलम्। ९२. ब्रह्मविदां लोके आचरणेषु भेदः । ९३. ब्रह्मविदां ज्ञानोत्पत्त्यनन्तरं पुण्यपापयो: लेपाभावः ९४. ज्ञानेन सश्चितकर्मणां विनाश्यत्वात् पुनर्जन्मनोऽसंभवः । ९५. प्रारब्धकर्मणः ज्ञाननाश्यत्वाभावः । ९६. प्रारब्धकर्मण: भोगेनैव क्षये सति विदेहकैवल्याख्य- मोक्षपाप्तिप्रकारः । ९७. मोक्षस्य प्राप्तिरित्यत्र प्राप्तिपदार्थविचारः।

vi

९८. निर्गुण्रह्म साक्षात्कर्तुमशकानां सगुण्रक्मोपासनद्वारा मोक्षप्राप्िः । ९९. ब्रह्मात्मैकत्वनिराकर्तृणां मते तत्त्वमस्यादिवाक्यविचारपद्धतिः। १००. अत्र मध्वमतानुसारेण तत्त्वमसीति वाक्यार्थस्य विचारः। १०१. रामानुजमतानुसारेण तत्त्वमसीत्यस्य बोधकत्वविवरणम्, तन्निरासः च । १०२. श्रवणादिमार्गेण ज्ञानाभ्यासशीलानां सिद्धिमनधिगतानां पुरुषाणां मोक्षपराप्ति: १०३. फलाभिसन्धि विना यज्ञादिकर्म कुर्वाणानां मोक्षपापितः । १०४. सर्गादिकामनया यज्ञादिकर्म कुर्वाणानां मोक्षपाप्तिः। १०५. प्रतिषिद्धकर्मानुष्ठातणां पापिनां मोक्षमार्गः । १०६. ब्रम्मात्मैकत्वविज्ञानात् मनुष्याणां मोक्षमरासौ ब्रझ्माण्डे जींवाभावप्रसङ्गापत्तिनिराकरणम्। १०७. उपसंहार: । ।। इति उचरभाग: ॥

Alphabetical Index of the citations.

अथ

वेदान्तसारचिन्तामणौ पूर्वभाग:

सर्वासु पूर्षु यः शेते प्रत्यगात्मतया ययः । तं वन्दे सच्चिदानन्दरूपं पुरिशयं विभुम्॥ श्रीमद्गु रुपदद्वन्द्वसरसीरुहमादरात्। वचसां सिद्धये विन्नध्वस्तये च नमाम्यहम्॥ भवरोगाभितप्तानामनन्तारोग्यसिद्धये। क्रियते सर्ववेदान्तसारचिन्तामणिर्मया॥

१. इह खलु सत्यज्ञानानन्दात्मकम्, अपरिच्छिन्नम्, अखिल- प्राण्यात्मभूतम्', अस्तसमस्तभेदम्, अमलम्, अनवयवं यत् परं ब्रह्म तदे- वाहमस्मि इत्यविजानन्तः प्रायेण लोके बहवो जनाः पराकप्रत्यग्वस्तुनोः जडचिद्रूपयो: विषयविषयिणोः सावयवनिरवयवयोः परिच्छिन्नापरिछिन्नयोः क्षराक्षरयोः तिमिरतेज:पुञ्जवद्विरुद्धखभावयोः देहात्मनोरत्यन्तभेदे सत्यपि अनाद्यविद्यावासनावशादितरेतरभेदाग्रहेण तयोरनात्मतदभिन्नयोरन्योन्यं यद्धर्म्यध्यासपुरस्सरं देहत्रयव्यतिरिक्ते कर्तृत्वभाक्तृत्वादिसकलसांसारिकादि- धर्मविनिर्मुक्त प्रत्यक्चैतन्यरूपे आत्मनि 'मनुप्योऽहं', 'ब्राह्मणोऽहं', 'स्थूलोऽहं', 'कृशोऽहं', 'गच्छामि', 'तिष्ठामि', 'लङ्मयामि' इत्यादि देहधर्मान्, 'अन्धोऽहं', 'बधिरोऽहं', 'मूकोऽहं', 'कीबोऽहम्' इत्या- दीन्द्रियधर्मान्, 'कर्ताहं', 'भोक्ताहं', 'काम्यहम्' इत्याद्यन्तःकरणधर्माश्रा- ध्यस्य, अनात्मनि च देहादावात्मधर्मान् चैतन्यादीनध्यस्य, 'अहं' 'मम' इति मुह्यमाना: सन्तः पुण्यपापकर्म करणतत्फलभोगपुरस्सरं जनिमरणपरम्परारूप- संसारकूपे घटीयनत्रवदसकृच्छरीरखी कारपरित्यागाभ्यां संसरन्ति। 1. B. लपुण्यात्म0

वेदान्तसारचिन्तामणौ

२. अध्यासो नाम शुक्तिकायां रजतबुद्धिवद् अतस्मिस्तद्- बुद्धिरूपः। एवं संसरतां जनानां धर्मार्थकाममोक्षाश्चत्वारः पुरुषार्थाः । तेषां मध्ये मोक्ष एव परमपुरुषार्थः, तस्य नित्यत्वात् ; 'न स पुनरावर्तते' इति श्रुतेः, 'यद्ूत्वा न निवर्तन्ते तद्धान परमं' मम' इति स्मृतेश्च। इतरेषां त्रयाणां न तथात्वं, तेषामनित्यत्वात्; 'तद्यथेह कर्मचितो लोक: क्षीयत एवमेवामुत्र पुण्याचितो लोकः क्षीयते' इति श्रुतेः, 'क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोकं विशन्ति' इत्यादि स्मृतेश्र। स च मोक्षो ब्रह्मात्मैकत्वविज्ञानादेव सिद्धयति ; 'तमेव विदित्वातिमृत्युमेति* नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय', 'ब्रह्मविदान्नोति परं', 'तरति शोकमात्मबित्', 'ब्रह्मवेद® ब्रह्मैव भवति' इत्यादिश्रुति- शतेभ्यः। तच्च ब्रह्मात्मैकत्वविज्ञानं श्रुत्यन्तश्रवणतदर्थमनननिदिद्धयास- नेभ्यः सिद्धयति; 'आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः' इत्यात्मदर्शनमुद्दिश्य 'श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः' इति श्रुतेः ।

३. श्रवणं नाम गुरुमुखात् वेदान्ततात्पर्यबोधनम्। तदुक्तम् - 'वेदान्तानामशेषाणामादिमध्यावसानतः । ब्रह्मात्मन्येव तात्पर्यमिति यच्छूवणं भवेत् ।।'

इति। मननं नाम श्रुतस्यार्थस्यानुकूलयुक्तिभिरनुचिन्तनम्। निदिध्यासनं नाम सकलवेदान्ततात्पर्यविषये भूतभविष्यद्वर्तमानकालत्रयाबाध्ये, बोधा- नन्दघनेऽपरिच्छिन्ने, सजातीयविजातीयस्वगतभेदरहिते, अत एवाखण्डे, प्रत्यगभिन्ने ब्रह्मणि चित्तस्य तैलधारावत् गङ्गास्रोतोऽम्बुवद्वा विजातीयप्रत्य- यानन्तरितसजातीयप्रत्ययप्रवाहीकरणम्।

1 AB. परं .. B. 'तिमन्युमे' 3 B. ह्ममेव 4. B. omits तदर्थ 5. B. कूले यु0; न्तना

पूर्वभाग: ३

४. तत्र निदिध्यासनं प्रत्यगभिन्नव्रह्मसाक्षात्कारकारणम्; 'ज्ञान- प्रसादेन विशुद्धसत्त्व: ततस्तु तं पश्यति निष्कलं ध्यायमानः' इति श्रुतेः । निदिध्यासने च मननं कारणम्, अकृतमननस्यार्थ निश्चयाभावेन' तद्विषय- निंदिध्यासनायोगात्। मनने च श्रवणं कारणम् ; अकृतश्रवणस्य तात्पर्य- निश्चायकशब्दज्ञानायोगेन श्रुतार्थविषयकयुक्तायुक्तत्वनिश्चयानुकूलमनना- योगात्।

५. एतेषु श्रवणादिषु साधनचतुष्टयसम्पन्न एवाधिकारी; 'शान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः समाहितो भूत्वात्मन्येवात्मानं पश्यति' इति श्रुतेः । एतावतास्य ग्रन्थस्य विषयः प्रयोजनं संबन्धोऽधिकारीति अनुबन्धचतुष्टयमुक्तं भवति। ब्रह्मात्मैकत्वं विषयः, मोक्ष: प्रयोजनं, प्रतिपाद्यप्रतिपादकभावो वा बोध्यबोधकभावो वा संबन्धः, साधनचतुष्टयसंपन्नोऽधिकारी। यथा बृहस्पतिसवे ब्राह्मण एवाधिकारी, राजसूये क्षत्रिय एव, एवं ब्रह्मात्मविचारे साधनचतुष्टयसंपन्न एवाधिकारी।

६. साधनचतुष्टयं नाम नित्यानित्यवस्तुविवेक:, इहामुत्र च फलभोगविरागः, शमादिषट्कसंपत्तिः, मुमुक्षुत्वं चेति। तत्र श्रुतिस्मृति- पुराणादिभि: 'सच्चिदानन्दरूपं ब्रह्मैव नित्यम्, एतदन्यद्वस्तु समस्तमनित्यम्' इति यद् ज्ञानं जायते तदेव नित्यानित्यवस्तुविवेकः। इह स्रक्चन्दनादि- विषयभोगेषु, अमुत्र स्वर्गादिभोगेषु वाञ्छाराहित्यमेव इहामुत्रफलभोग- विरागः। शमो दम उपरतिः तितिक्षा श्रद्धा समाधानं चेति शमादिषट्कम्।

७. तत्र शमो नामान्तःकरणनिग्रहः। दमो नाम ज्ञानेन्द्रिय- कर्मेन्द्रियनिग्रहः । उपरतिर्नाम विक्षेपाभावः। काम्यनिषिद्धकर्माचरणव्या- वृत्तिरित्येके"। निष्काममनसा कर्मानुष्ठानमित्यन्ये। संन्यास इत्यपरे। 1. B. भावने 2. A. कर्म for काम्य 3 A. निष्कामनया

वेदान्ससारचिन्तामणौ

केचितपरतिशब्दस्य संन्यासवाचकत्वाभावात्, विक्षेपाभावादेर्गृहस्थादिष्वपि संभवात्, जनकोद्दाल कश्वेतकेतुकहोलप्रभृतीनां ब्रह्मविचारस्य श्रयमाणत्वाच्च सर्वाश्रमसाधारणं श्रवणादिविधानमित्याहुः। तितिक्षा नाम प्रारब्धगत- शीतोष्णादिसहनम्। श्रद्धा नाम गुरौ वेदान्तवाक्येषु च विश्वासः । समाधानं नाम श्रवणाद्यनुकूलविषयेषु मनस ऐकाग्रथम्। मुमुक्षुत्वं नाम जननमरणात्मकसंसारान्मुक्तिमे स्यादिति वाञ्छा।

८. एतत्साधनचतुष्टयसंपन्नः समिदाद्युपहारपाणिस्सन् सदाचार- संपन्नं साक्षात्कृतब्रह्मतत्त्वं सद्गु रुं विश्वासविनयाभ्यामुपगम्य 'जन्ममरणपरम्परा- रूपसंसारकूपे घटीयन्त्रवदसकृद् भ्राम्यमाणस्य मे येन ज्ञानेन मुक्तिस्स्यात् तद् ज्ञानमुपदिश' इति प्रार्थयेत; 'परीक्ष्य लोकान् कर्मचितान् ब्राक्मणो निर्वेदमायान्नास्त्यकृतः कृतेन। तद्विज्ञानार्थ स गुरुमेवाभिगच्छेत् समित्पाणि: श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठम् ॥' इति श्रुतेः,

'तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया। उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्त्वदाशिनः ॥।'

इति स्मृतेश्र। एवं प्रार्थितः स गुरुर्यथोक्तलक्षणाय शिष्याय 'अध्यारो- पापवादाभ्यां निष्प्रपञ्वं प्रपञ्चयेत्' इति न्यायेनाध्यारोपापवादोक्तिपुरस्सरं निष्प्रपञ्चब्रह्मात्मैकत्वविज्ञानमुपदिशेत्; 'तस्मै स विद्वानुपसन्नाय सम्यक- प्रशार्न्ताचत्ताय शमान्विताय। येनाक्षरं पुरुषं वेद सत्यं प्रोवाच तां तत्त्वतो ब्रह्मविद्याम् ।I' इति श्रुतेः। उक्तं चोपदेशसाहस्त्रिकायाम् -

'प्रशान्तचित्ताय जितेन्द्रियाय च' प्रहीणदोषाय यथोक्तकारिणे।

1. B. शमनान्वि0 2. A omits च

पूर्वभाग:

गुणान्वितायानुगताय सर्वदा प्रदेयमेतत् सततं मुमुक्षवे ।।'

इति।

९. अध्यारोपो नाम शुक्तौ रजतवत्, रज्जौ सर्पवत्, मरुमरीचि- कायामुदकवत्, गगनेऽधोमुखेन्द्रनींल कटाहवत्, स्थाणौ पुरुषवच्च, निष्प्रपञ्चब्रह्मात्मवस्तुनि मिथ्याभूतप्रपञ्चकल्पनमध्यारोपः। रजतार्दिभ्रमा- धिष्ठानभूतशुक्तयाद्यज्ञानात् रजताद्यध्यारोप इव प्रपश्चकल्पनाधिष्ठानभूत- ब्रह्मात्मवस्त्वज्ञानादागतः। तदुकं सौरसंहितायाम् -

'द्वैतरूपं तु यद्वस्तु तदज्ञानविजुम्भितम्।' इति।

१०. अज्ञानं नाम न ज्ञानाभावरूपम्। अपि तु मायैव। तदुक्तं तल्ैव - 'अज्ञानं नाम मायैषा न ज्ञानाभाव आस्तिक।' इति। तच्च ब्रह्मात्मविषयकाज्ञानमनादिसंसृतिकारणत्वात्। तच्च सन्न भवति, ब्रह्मात्मैकत्वविज्ञानबाध्यत्वात्। नाप्यसत्, अहमज्ञ इत्यनुभवविरोधाद्। नापि सदसत्, विरुद्धधर्मयोः सत्त्वासत्त्वयोरेकस्मिन् धर्मिणि समावेशा- योगात्। तस्मादज्ञानमनिर्वचनीयम्। तदेव मूलप्रकृतिरित्युच्यते।

सा च शक्ति: माया अविद्या तामसीकरणं तमः मोहः प्रधानमव्या- कृतमव्यक्तमित्यादिशब्दैर्व्यवह्नियते। तदुक्त सूतसंहितायाम् -

'अन्यथा भानहेतुत्वादियं मायेति कीरतिता। आत्मतत्त्वतिरस्कारात्तम इत्युच्यते बुघैः। विद्यानाश्यत्वतोऽविद्या मोहस्तत्कारणत्वतः।

वेदान्तसारचिन्तामणौ

सद्वैलक्षण्यदृष्टयेयमसदित्युच्यते बुधैः। कार्यनिष्पत्तिहेतुत्वात् कारणं प्रोच्यते' बुघैः ॥ कार्यवद्यक्तताभावादव्यक्तमिति गीयते। एषा माहेश्वरी शक्तिर्न स्वतन्त्रा परात्मवत् ।।'

इति।

११. मूलप्रकृतिर्नाम शुक्करक्तकृष्णतन्तुसमुदायरूपरज्जुवत् सत्व- रजस्तमोगुणसमुदायरूपा; 'अजामेकां लोहितशुक्ककृष्णाम्' इति श्रुतेः। सा च ब्रह्मशक्तिरेवेत्युक्तम् ; 'एषा माहेश्वरी शक्तिर्न स्वतन्त्रा परात्मवत्' इति स्मृतिवचनात्। तथा च यथा वटबीजादावङकुरोत्पादनशक्ति:, यथा वा वह्रयादावौष्ण्याद्युत्पादनशक्तिः तत्तदभिन्नतयैव वर्तते, एवं सृष्टे: पूर्व सद्रूपे परस्मिन् ब्रह्मणि निर्विशेषे लीना सती द्विपरार्धकालावधि तदैकत्व- मापन्ना तदभिन्नतयैवासीत्। द्विपरार्धस्वरूपं तु विष्णुपुराणे प्रतिपादितम् -

'स्थानात् स्थानाद्दश गुणमेकस्माद्गण्यते द्विज। ततोऽष्टादशमे भागे परार्धमभिधीयते। परार्ध द्विगुणं यत्तु प्राकृतः स लयो द्विज ॥'

इति। सा च मूलप्रकृतिस्तदा न कृत्स्नं ब्रह्माभिव्याप्य स्थिता। ब्रह्मणः देशतः परिच्छेदाभावेन परिच्छिन्नायाः शक्तेसत्र तथा स्थातुमशक्यत्वात्। किंतु भूम्येकदेशस्थघटशक्तिवत् तदेकदेशमभि याप्य स्थिता। तदुक्तम् -

'न कृत्सब्रह्मवृत्तिः सा शक्ति: किन्त्वेकदेशभाक् । घटशक्तिर्यथा भूमौ स्त्निग्धमृद्येव वर्तते॥।'

इति।

1 AB. प्राप्यते 2 B. स्ती

पूर्वभाग: ७

ननु निरवयवे ब्रह्मणि कथमेकदेशसंभव इति चेन्न, तस्य तत्र कल्पितत्वात्। ननु ब्रह्मण: शक्तिमत्त्वे शक्ति: शक्तिमदिति द्वैतापत्तिरिति चेन्न, शक्तिशक्तिम तोरभेदात्। तदुक्तम्-

'शक्ति: शक्तात् पृथङ् नास्ति वह्वयभिन्नोष्णशक्तिवत्।'

इति। तस्यां च शक्तिरूपायां मूलप्रकृतावनन्तकोटिजीवा: स्वस्वानाद्यविद्यो- पाधिभि: स्वस्वकर्मवासनाभिश्च सह जतुपिण्डे सुवर्ण रेणव इव लीनास्सन्तः तदभिन्नतयैवासन्। तथा पृथिव्यादिपश्चमहाभूतान्यपि

'जगत्प्रतिष्ठा देवर्षे पृथिव्यप्सु प्रलीयते। ज्योतिष्याप: प्रलीयन्ते ज्योतिर्वायौ प्रलीयते ।।'

इत्यादिपुराणवचनेन, 'विपर्ययेण' तु क्रमोऽत उपपद्यते च' इति सूत्रेण उत्पत्तिक्रमविपरीतक्मेण मूलप्रकृतावेव लयान्यासन्। उत्पत्तिकमं चोत्तरत्र वक्ष्यते। तस्मात् सृष्टे: पूर्व सद्रूपब्रह्मात्मनैव सर्वमासीत; 'सदेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयम्', 'आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीत्', 'ब्रह्म वा इदमग्र असीत्' इत्यादिश्रुतिभ्यः। अयमेव महाप्रलयः महा- सुषुप्तिरिति चोच्यते।

१२. सा ब्रह्मशक्तिरूपा मूलप्रकृति: मृज्जलसंयोगाद् बीजादङ्कुर इव सृष्टिकाले परिपक्ककर्मवशाद् रजस्तमोऽनभिभूतशुद्धसत्त्वप्राधान्येन माया। तत्प्रतिबिम्बः तदवच्छिन्नं वा सृष्टे: पूर्व विद्यमानं ब्रह्मचैतन्यमीश्वर इत्युच्यते। अविद्या तु व्यष्टिरूपा नानाप्रकारासंख्याका। तत्प्रतिबिम्बितं तदवच्छिन्नं वा सृष्टेः पूर्व विद्यमानं ब्रह्मचैतन्यं जीव इत्युच्यते; 'जीवेशा- वाभासेन करोति माया चाविद्या च स्वयमेव भवति' इति श्रुतेः। अविद्याया व्यष्टिरूपत्वेन नानाप्रकारत्वात्, असंख्यातत्वाच्च तदुपाधिकब्रह्मचैतन्यरूपा 1 B. विपर्येण 2. B. तदविच्छिन्नं

५ वेदान्तसारचिन्तामणौ

जीवा अपि नानाप्रकारा असंख्याकाः । तथा च श्रुतयः - 'इन्द्रो मायाभि: पुरुरूप ईयते', 'रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव', 'अजायमानो बहुधा विजायते', 'त्वमेकोऽसि बहूननुप्रविष्टः', 'एकं सद्विप्रा बहुधा वदन्ति', 'एकं सन्तं बहुधा कल्पयन्ति', 'अशनियथैको भुवनं प्रविष्टो रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव। एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा' रूपं रूपं प्रतिरूपो' बहिंश्व। ........ एको वशी सर्वभूतान्तरात्मा एकं रूपं बहुधा यः करोति', 'सूर्यो यथा सर्व- लोकस्य चक्षुर्न लिप्यते चाक्षुषैर्बाह्यदोषैः। एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा न लिप्यते लोकदुःखेन बाह्यः ॥', 'एक एव तु भूतात्मा भूते भूते व्यवस्थितः । एकधा बहुधा चैव दृश्यते जलचन्द्रवत् ॥' इत्याद्याः ।

१३. ननु लोके रूपवत एव चन्द्रादेरुपाधिषु प्रतिबिम्बो दृश्यते, न नीरूपस्य वाय्वादेः। ब्रह्म त्वरूपम् ; 'अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययम्' इति श्रतेः। अतः कथं नीरूपस्य ब्रह्मणः अविद्यासु प्रतिबिम्बसंभव इति चेन्मैवम्। नीरूपस्यापि गुणस्य शुक्कनीलपीतरक्तादिरूपस्य जलादिषु प्रतिबिम्बदर्शनात्। न हिं रूपस्य रूपवत्वमस्ति, गुणे गुणानङ्गीकारात्। तस्मान्नीरूपस्यापि ब्रह्मण: अविद्यासु प्रतिफलनं युक्तमेव।

१४. ननु नैते जीवाः ब्रह्मप्रतिर्बिम्बाः, अतल्लक्षणत्वात्। तथा हि लोके केचित् सुखिनः, केचिद्दुःखिनः, केचिदभिज्ञाः, केचिदन- भिज्ञा:, केचित क्रुद्राः, केचिच्छान्ताः, केचित् सन्मार्गरताः, केचिं- दसन्मार्गरताः, केचिदलसा इत्यनेकधा संसरन्तो दृश्यन्ते। न हि दर्पणे नरमुखत्य वानरमुखत्वेन प्रतिभासनं युक्तम्। अतो नैते ब्रह्माभासा इति चेन्न। वैलक्षण्यस्य तत्तदुपाधिगतसत्त्वादिगुणतारतम्यप्रयुक्तत्वात्। तथा च स्मृति: -

1. A. 'तान्यन्त' 2. AB. बहुरूपो

पूर्वभाग: ९

'सत्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसंभवाः । निबध्नन्ति महाबाहो देहे देहिनमव्ययम्॥ तत्र सत्त्वं निर्मलत्वात् प्रकाशकमनामयस्। सुखसड्गेन बन्नाति ज्ञानसड्गेन चानघ।। रजो रागात्मकं विद्धि तृष्णासङ्गसमुद्धवम्। तन्निबभ्नाति कौन्तेय कर्मसङ्गेन देहिनम्॥ तमस्त्वज्ञानजं विद्धि मोहनं सर्वदेहिनाम्।

इति। उक्तं च -

'मायाबिम्बो वशीकृत्य तां स्यात् सर्वज्ञ ईश्वरः । अविद्यावशगस्त्वन्यः तद्वैचित्र्यादनेकधा ।' इति। तस्मादविद्याप्रतिबिम्बितन्रह्मचैतन्यरूपा जीवा इति सिद्धम्।

१५. ननु अविद्यैकत्वाभ्युपगमे को दोष इति चेदयमेव दोष :- एकस्य जीवस्य तत्त्वज्ञानोत्पत्तावविद्याया एकत्वेन तन्नाशे सर्वमुक्तिप्रसङ्गः स्यादिति। तद्दोषपरिहारार्थ 'इन्द्रो मायाभि: पुरुरूप ईयते' इति श्रत्यनुगृहीतमविद्यानानात्वमङ्गीकार्यमेव*। तथा च यस्याविद्यानुवृत्तिः तस्य बन्धः, यस्याविद्यानिवृत्तिः तस्य मुक्तिरिति तदनुवृत्तिनिवृत्तिभ्यां बन्धमुक्ति- व्यवस्थाप्युपपद्यते।

१६. केचित्तु 'एकैवाविद्या। तस्या एवाविद्याया जीवभेदेन ब्रह्म- स्वरूपावरणशक्तयो नाना। तथा च यस्य ब्रह्मज्ञानमुत्पन्नं तस्य ब्रह्मस्वरूपावरण- शक्तिविशिष्टाविद्यानाशः, नत्वन्यस्येति नैकमुक्तौ सर्वमुक्तिप्रसङ्ग:' इत्याहुः।

1. B. देहिन: 2. B. श्रत्या अविद्या0

वेदान्तसारचिन्तामणौ

तदसमीचीनम्। अविद्याशक्तिनानात्वाङ्गीकारापेक्षया अविदयानानात्वाङ्गीकार- स्यैव लाघवात्। १७. अन्ये त्वविद्यात्मकमायाप्रतिबिम्बितं ब्रह्मचैतन्यमीश्वरः, अन्तःकरणेषु प्रतिबिम्बितब्रह्मचैतन्यरूपा जीवा इत्याहुः; 'कार्योपाधिरयं जीव: कारणोपाधिरीश्वरः' इति श्रुतेः । तदपि न समीचीनम्। अन्त :- करणस्य भूतकार्यत्वेन सादितया, अनादि सिद्धसंसारिजीवोपाधित्वासम्भ वात्। तहिं 'कार्योपाधिरयं जीवः' इति श्रुतिवचनस्य का गतिरिति चेत् सत्यम्। अविद्योपाधिकस्यैव तस्यान्तःकरणोपलक्षितलिङ्गशरीरं विना इहामुत्र च सुखदुःखात्मककमफलभोगायोगात् कार्योपाधित्वं संगच्छत एव; 'स समानः सन्नुभौ लोकावनुसंचरति ध्यायतीव लेलायतीव' इति श्रुतेः । १८. वस्तुतस्तु एकैव मूलप्रकृति: रजस्तमोऽभिन्नभूतर्मालनसत्व- प्राधान्येन* अपरिच्छिन्नासंख्याकाविद्यात्वमापन्ना जीवोपाधिरिति स्थितिः।

१९. ननु अविद्याया अस्वच्छत्वात् न प्रतिबिम्बाश्रयत्वमिति चेन्मैवम्। त्रिगुणात्मिकायां तस्यां सत्वगुणप्रयुक्तस्वच्छत्वस्यापि सत्त्वात् युक्तमेव प्रतिबिम्बाश्रयत्वम्। तथा च एकस्यैव ब्रह्मण: मायोपाधिना® ईश्वरत्वमापन्नस्य सर्वज्ञत्वं सर्वशक्तित्वं सर्वनियन्तृत्वं सर्वाश्रयत्वमेकत्वं सर्वगतत्वम्, अविद्योपाधिना जीवत्वमापन्नस्य किश्चिज्ज्ञत्वं किश्चिच्छक्तिमत्व- मनियन्तृत्वमनीश्वरत्वमीशनियाम्यत्वमनेकत्वं परिच्छिन्नत्वं च संगच्छते।

२०. ननु 'जीवेशावाभासेन करोति माया चाविद्या च' इति श्रुत्या जीवेशयोराभासत्वाविशेषेऽपि कथं तत्र एकस्य सर्वज्ञत्वादिकम्, इतरस्य किश्चिज्ज्ञत्वादिकमिति चेदुच्यते - मायायाः शुद्धसत्वप्रधानत्वात्, अघटितघटनापटीयसीत्वात्, सर्वगतत्वात्, एकत्वात्, तत्र निर्मलनीरप्रति- 1. B. नानाङगी0 2. B. 'स्तमोभूत' 3 . "पाधीना

पूर्वभाग: ११

विम्बवत् स्पष्टब्ह्मप्रतिबिम्बेश्वरस्य सर्वज्ञत्वादिकमुपपद्यत एव। तथा च श्रतयः - 'य: सर्वज्ञः सर्वविद्यस्य ज्ञानमयं तपः', 'एष सर्वेश्वर एष सर्वज्ञ एषोऽन्तर्याम्येष योनिः', 'सर्वस्य वशी सर्वस्येशानः सर्वस्याधि- पतिः', 'सर्वाणि भूतान्यन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः', 'एको देवः सर्वभूतेषु गूढ: सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा', 'अन्तः प्रविष्टः शास्ता जनानां', 'परास्य शक्तिविविधैव श्रयते', 'भयादस्यामिस्तपति' भयात्तपति सूर्य: । भयादिन्द्रश्च वायु्च मृत्युर्धावति पञ्चमः ॥', 'भीषास्माद्वातः पवते भीषोदेति सूर्य: भीषास्मादगनिश्चेन्द्रश्च मृत्युर्धावति पश्चमः' इत्याद्याः। अविद्यानां मलिनसत्वत्वात् रजःप्रधानत्वादने कप्रकारकत्वात् परिच्छिन्नत्वात् तत्र कलुषजलप्रतिबिम्बवत् अस्पषबह्मचैतन्यरूपाणां जीवानां किश्चिज्ज्ञत्वा- दिकमुपपद्यत एव। तथा च श्रतिः - 'स एव मायापरिमोहितात्मा शरीर- मास्थाय करोति सर्वम्। स्त्रियन्नपानादिविचित्रभोगैः स एव जाग्रत्परितृप्ति- मेति। स्वप्ने तु जीवः सुखदुःखभोक्ता खमायया कल्पितविश्वलोके। सुषुप्तिकाले सकले विलीने तमोऽभिभूत. सुखरूपमेति।' इति।

२१. ननु जीवेश्वरयोरौपाधिकत्वाविशेषे जीववदीश्वरस्यापि संसारित्वं किं न स्यादिति चेन्न। तस्य कर्मफलभोक्तृत्वाभावात्। तथा च श्रति :- 'द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिषसवजाते। तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्त्यनश्नन्नन्योडभिचाकशीति' इत्याद्या।

२२. नन्वीश्वरस्य संसारित्वाभावेऽपि मायावशगत्वमस्तीति चेन्न। तस्य चेटीकृतमायात्वात् स्वतन्त्रत्वाच्च। तदुक्तम् - 'ब्रह्मादयो यत्कृतसेतुपाला यत्कारणं विश्वमिदं हि माया। आज्ञाकरी तस्य पिशाचचर्या अहो महिन्नश्ररितं विडम्बनम्॥' इति। उक्तं च गीतासु -

1. AB. भयादन्नि

१२ वेदान्तसारचिन्तामणौ

'दैवी ह्येषा गुणमयी मम माया दुरत्यया। मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते ।।'

इति। तस्मादौपाधिकत्वाविशेषेऽपि अचिन्त्यानन्तशक्तौ परमेश्वरे जीव- सादृश्यशक्का नैव युज्यते।

२३. अत्र प्रतिबिम्बपक्षमङ्गीकृत्य केचिदवच्छेदपक्षं दूषयन्ति। केचिदवच्छेदपक्षमङ्गीकृत्य प्रतिबिम्बपक्षं दूषयन्ति। केचिदुभयपक्ष- मङ्गीकुर्वन्त अविकृतस्य ब्रह्मण एव स्वाविद्यया जीवभाव इति वदन्ति। अयमपि पक्षः वृहदारण्यकभाष्ये व्याधकुलसंवधितराजकुमारदृष्टान्तेन 'ब्रहैव स्वाविंद्यया संसरति, स्वविद्यया मुच्यते' इति भाष्यकारैः प्रतिपादितः । उक्त च वार्ततिककृता-

'राजसूनो: स्मृतिप्राप्तौ व्याधभावो निवर्तते। तथैवमात्मनो ज्ञस्य तत्त्वमस्यार्दिवाक्यतः ।I' इति।

वस्तुतस्तु मिथ्याभूतव्यावहारिकभेदसिद्धयर्थमुपाधिरवश्यमङ्गीकर्तव्यः। तमुपाधिमवलम्ब्य तत्र यथारुचि विद्वद्विव्यवहार: कार्य: इत्यलं विस्तरेण ।

२४. अत्र यो मायोपाधिकः परमेश्वरः स एव सर्वप्रपश्चस्ष्टा पाता संहर्ता च; 'यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते येन जातानि जीवन्ति यत् प्रयन्त्यभिसंविशन्ति तद्विजिज्ञासस्व तद् ब्रह्मेति' इत्यादिश्रुतेः । उक्त च -

'शक्तिरस्तीश्वरी काचित् सर्ववस्तुनियामिका। सर्वप्रकारै विद्रद्धिरनिरुूप्या हि शाङ्करी ।। अविक्रियब्रह्मनिष्ठा विकारं यात्यनेकधा। तया दुर्घटकारिण्या तादात्म्येनैव संगतम्।।

पूर्वभागः १३

कारणं जगतां स्रष्ट पातृ हन्तृ भवेच् तत्।' इति। २५. ननु लोके चक्षुरादिकरणवतः सशरीरस्यैव पुरुषस्य गृहादि- निर्मातृत्वदर्शनात् कथं शरीरेन्द्रियरहितस्येश्वरस्याचिन्त्यरचनवि चित्रप्रपश्च- निर्मातृत्वमिति चेन्न। 'न तस्य कार्य करणं च विद्यते न तत्समश्चाभ्यधि- कश्च दृश्यते। परास्य शक्तिविविधैव श्रयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च।।' इत्यादिश्रुत्या देहेन्द्रियादिकार्यकरणसंघातरहितस्यापि परमेश्वरस्या- चिन्त्यानन्तशक्तेः सत्यकामत्वसत्यसंकल्पत्वादिसकलगुणसंपन्नस्य सर्वज्ञस्य साधनान्तरं विनैव सर्वजगन्निर्मातृत्वसंभवात्। उक्त च - 'मायाशक्ति: कल्पिका स्यादैन्द्रजालिकशक्तिवत्।

इति। स चन निमित्तकारणमात्रं, अपि तूपादानकारणमपि। 'सोऽकामयत बहु स्यां प्रजायेय', 'तदैक्षत बहु स्यां प्रजायेय', 'तदात्मानं स्वयमकुरुत' इत्यादिश्रुतिषु तस्याभिन्ननिमित्तोपादानत्वप्रतिपादनात्। २६. ननु लोके घटादिकार्य प्रति मृदादेरुपादानत्वं कुला- लादेर्निमित्ततवं च दृश्यते कथमेकस्यैव परमेश्वरस्योभयकारणत्वमुच्यत इति चेन्न। एकस्याप्यूर्णनाभिसंज्ञिकलूताकीटस्य स्शरीरव्यतिरिक्तान् तन्तून् प्रत्यभिन्ननिमित्तोपादानत्वदर्शनात्। उक्त च - 'अचैतन्यमृदादिस्तु कुलालादिमपेक्षते। अत्र कारणमद्वैतं शुद्धं चैतन्यमेव हि ॥।' इति। २७. त्रिविधमुपादानं - आरम्भकं, परिणामि, विर्वात चेति। तत्रान्यस्मादन्यस्योत्पत्तिरारम्भः। यथान्यस्मात् परमाणोरन्यद्वयणुकस्य, यथा वान्यस्मात् तन्तोरन्यस्य पटस्य। तदुक्तं ब्रह्मानन्दे-

१४ वेदान्तसारचिन्तामणौ

तन्तो: पटस्य निष्पत्तेभिन्नौ तन्तुपटौ खलु ॥।' इति। एकस्यैवावस्थान्तरतापत्तिः परिणामः, यथा - एकस्यैव क्षीरस्य दध्याकारेण परिणामः, एकस्या एव मृदः घटाद्याकारेण, एकस्यैव सुवर्णस्य कुण्डलाद्याकारेण। तदुक्तम् - 'अवस्थान्तरतापत्तिरेकस्य परिणामिता। स्यात् क्षीरं दधि मृत् कुम्भ: सुवण कुण्डलं यथा ।।' इति। अत्रोपादानत्वं न तार्किका भिमतपरमाण्वादीनामिवारम्भकत्वरूपं, नापि क्षीरादिप्रकृतेरिव परिणामित्वरूपम्, ब्रह्मणो निरंशत्वात्। किंतु मायया वियदादिप्रपश्चाकारेण विवर्तमानत्वम्। तदुक्तम् - 'उपादानं त्रिधा भिन्नं विवर्ति परिणामि च। आरम्भकं च तत्रान्त्यौ न निरंशेऽवकाशिनौ ।I' इति।

२८. ननु निरंशे ब्रह्मणि विवर्तोऽपि न संभवति ; सांश एव भ्रमाधिष्ठाने शुक्तिरज्जूषरादौ रजतसर्पोदकाद्याकारेण विवर्तस्य दृष्टत्वादिति चेन्न। निरंशेऽपि व्योश्नि अधोमुखेन्द्रनीलकटाहाकारेण विवर्तस्य दृश्य- मानत्वात्। तस्मान्निरंशे ब्रह्मणि प्रपश्चाकारेण विवर्तो युक्त एव। तदुक्तम्- 'निरंशेऽप्यस्त्यसौ व्योम्नि तलमालिन्यकल्पनात्। ततो निरंश आनन्दे विवर्तो जगदिष्यताम् ।।' इति। तस्मादभिन्ननिमित्तोपादानं ब्रह्मेति सिद्धम्। तञ्च सवोपाधि- 1 B. omits 2. B. क्षीरादीनामिव 3 B. शेऽपि

पूर्वभाग: १५

प्राधान्येनोपादानकारणम्। स्वप्राधान्येन निमित्तकारणम्। यद्वा ब्रह्म तदुपाधि प्रकृतिश्चेति उभयमप्युपादानम्। २९. उपादानत्वं नाम स्वाभिन्नकार्यजनकत्वम्। तदुभयत्रापि संभवति। सन् घटः जडो घट इति सत्ताजाड्याद्युभयधर्मानुगमात्। 'अस्ति भाति प्रियं रूपं नाम चेत्यंशपश्चकम्। आद्यत्रयं ब्रह्मरूपं जगद्रूपं ततो द्वयम् ।।' इति वचनानुगमाच्च। व्रह्म विवर्तितया उपादानम्। प्रकृतिस्तु परिणामि- तया। विवर्तपरिणामयोरियान् भेदः। यत्रोपादानस्वरूपमनुपमृद्चैव कार्य- मुत्पद्यते तत्र विवर्तः। यथा - रज्वादिस्वरूपमनुपमृद्यैव प्रातिभासिक- सर्पादि:। यत्रोपादानस्वरूपमुपमृद्य कार्यमुत्पद्यते तत्र परिणामः। यथा - क्षीरमृत्सुवर्णादिकमुपमृद्य दधिघटकुण्डलादिः। तथा चातत्वतोऽन्यथा- भावो विवर्तः; तत्त्वतोऽन्यथाभावः परिणाम इत्ययं पर्यवसित इत्यलं विस्तरेण।

३०. अत्र यत् सर्वजगत्कारणं ब्रह्म तस्य परमेश्वरसंज्ञस्य मूल- प्रकृति: रजस्तमोऽनभिभूतशुद्धसत्त्वप्रधानसर्वगतसमष्टिमायारूपेण कारण- शरीरम्। इदमेव समष्टिकारणशरीरं मायाख्यं अव्याकृतमव्यक्तमित्यादि- शब्दैरुच्यते। तत्नैव सर्वगतसमष्टिमायायां परिच्छिन्नासंख्याकविविध- प्रदेशेषु रजस्तमोभिभूतमलिनसत्वप्रधानव्यष्ट्यविद्यारूपेण सैव जीवानां कारणशरीरम्। तदुक्तम् - 'अनादविद्यानिर्वाच्या कारणोपाधिरुच्यते।' इति। इदमेव व्यष्टिकारणशरीरम्। अविद्याख्यमज्ञानं तम इत्यादि शब्दै- रुच्यते। इदं च कारणशरीरं ब्रह्मात्मैकत्वविवर्त्यम्। एतदानन्दमयकोश इत्यप्युच्यते। तदुक्तं विद्यारण्यगुरुभि: - 'कारणे सत्वमानन्दमयो मोदादिवृत्तिभिः ।' इति। अत्र जीवस्यावस्थिति: सुषुप्त्यवस्था। इति कारणप्रपश्चसृष्टिः ।

१६ वेदान्तसारचिन्तामणौ

३१. अथ सूक्ष्मप्रपश्चसृष्टिरुच्यते। सर्गादौ यश्चेटीकृतमायो- पाधिक: परमेश्वरः तस्य सिसृक्ष्यमाणप्रपश्चवैचित्र्यहेतुप्राणिकर्मफलदानोन्मुख- स्यापरिमितमायाशक्तिसंपन्नस्य अचिन्त्यानन्तशक्त: सत्यकामस्य सत्यसंकल्पस्य सर्वज्ञस्य नामरूपात्मकनिखिलप्रपश्चसिसृक्षात्मिका मायावृत्तिरुत्पन्ना। सा च 'तदैक्षत', 'स ईक्षत', 'सोडकामयत', 'स तपोऽतप्यत' इत्यादिषु' श्रुतिषु ईक्षणकामतपआदिशब्दैरभिधीयते। एवमीश्वरस्य सिसृक्षायां जातायां यः सत्वरजोऽनभिभूततमोगुणप्रधाना पूर्व मूलप्रकृतेरुत्पन्ना तामसी। तस्याः विक्षेपशक्तिरावरणशक्तिरिति शरीरद्वयं जातम्। इयमेव जगदङकुरावस्था।

३२. तत्र विक्षेपशक्तिरूपात् परमेश्वरादभिन्ननिमित्तोपादान- रूपात् सूक्ष्म आकाशो जातः। सूक्ष्माकाशोपाधिकात् तस्मात् सूक्ष्मा पृथिवी जाता ; 'तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूतः आकाशाद्वायुः वायोरमि: अग्नेराप: अद्भयः पृथिवी' इति श्रुतेः, 'तदभिध्यानादेव तु तल्िङ्गात् सः' इत्यधिकरणन्यायाच्च। एतानि पश्च सूक्ष्मभूतानि तन्मात्राण्यपश्चीकृतभूतानि चेति कथ्यन्ते।

३३. तत्र आकाशस्य शब्दो गुणः। वायोस्तु शब्दस्पर्शौ । तेजसस्तु शब्दस्पर्शरूपाणि। अपां तु शब्दस्पर्शरूपरसाः। पृथिव्यास्तु शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः। न च शब्द आकाशस्यैव गुणः नेतरभूताना- मिति शङ्कनीयम्। वाय्वादावपि तदुपलम्भात्। न चासौ भ्रम इति वाच्यं, बाधकाभावात्।

३४. एनेष्वाकाशादिमूक्ष्मभूतेषु सत्वरजस्तमोगुणाः कारणादज्ञा- नाख्यमूलप्रकृतिरूपादागता आसन्। तेषामाकाशवाय्वझ्निजलपृथिवीनां पृथक् पृथग ज्ञानशक्तियुक्तसत्वगुणांशात् क्रमेण श्रोतं त्वक चक्षुर्जिह्रा घ्राणमिति

1. B. त्यादि-

पूर्वभाग: ९७

पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि जातानि। तान्येवेदानीं क्रमेण दिग्वातार्कवरुणा-श्विन्या ख्याभि: स्वस्वाधिष्ठानृदेवताभि: प्रेरिंतानि सन्ति, शब्दस्पर्शरूपरसगन्धा ख्यान् स्वस्वविषयान् गृह्नन्ति।

३५. तेषामेवाकाशादीनां ज्ञानशक्तियुक्तसत्त्वगुणसमष्टिरन्तःकरणं जातम्। तच्च मनोबुद्धयह्कारचित्तभेदेन चतुर्विधम्। तदेवेदानीं क्रमेण चन्द्रचतुर्मुखरुद्रवासुदेवाख्याधिष्ठातृदेवताभिः प्रेरितं सत् क्रमेण संशय- निश्चयगर्वस्मरणानि करोति।

३६. एवं तेषामेवाकाशादीनां पृथक पृथक क्रियाशक्तियुक्तरजो- गुणांशात् क्रमेण वाक्पाणिपादपायूपस्था इति पश्चकर्मेन्द्रियाणि जातानि। तान्येवेदानीं क्रमेणामीन्द्रोपेन्द्रमृत्युप्रजापत्याख्याभि: स्वस्वाधिष्ठातृदेवताभि: प्रेरितानि सन्ति, अदनादानगमनविसर्गानन्दाख्यानि सवसकार्याणि कुर्वन्ति। ३७. तेषामेवाकाशादीनां क्रियाशक्तियुक्तरजोगुणसमष्ट्या प्राणो जातः। स च प्राणापानव्यानोदानसमानभेदेन नागकूर्मक्र करदेवदत्त- धनञ्जयभेदेन च दशधा भिन्नः। तत्र प्रागननवान्' वायुः प्राणः नासादिस्थानवर्ती। अवागननवान्' वायुरपान: पाय्वादिस्थानवर्तीं। विप्व- गननवान्' व्यान: अखिलशरीरवतीं। और्ध्वाननवानुत्कमणकृद्वायुः- उदान: कण्ठस्थानवर्तीं। अशितपीतान्नादिसमीकरणकृत् समानः नाभि- देशवतीं। इति प्राणादिपश्चककार्यस्। ३८. अथ नागादिपश्चककार्यमुच्यते। वान्तिकर्ता नागः । उन्मीलननिमोलनकर्ता कूर्मः । क्षुत्कर्ता क्रुकरः। तन्द्रीकर्ता देवदत्तः । शोफादिकर्ता धनञ्जयः । इति नागादिपश्चककार्यम्। न च नागादि- सद्भावे प्रमाणाभाव इति वाच्यम्। 'उद्गारादिगुण: प्रोक्तो नागारव्यस्य महामुने। निमीलनादि कूर्मस्य क्षुधं च क्रुकरस्य च।। 1. B. गन्नवा0

१८ वेदान्तसारचिन्तामणौ

देवदत्तस्य कर्म स्यात् तन्द्रीकर्म महामुने। धनञ्जयस्य शोफादिकर्म प्रोक्तं महामुने ॥'

इति ईश्वरवचनस्य प्रमाणत्वात्।

३९. प्राणादिपश्चके नागादिपश्चकस्यान्तर्भाव इति प्राणः पश्च- विध एव। बुद्धावहक्कारस्यान्तर्भावः। मनसि च चित्तस्य। तथा च ज्ञानेन्द्रियपञ्चकं कर्मेन्द्रियपश्चकं प्राणपञ्चकं मनो बुद्धिश्चेत्येतानि मिलित्वा सप्तदशात्मकं सूक्ष्मशरीरमित्युच्यते।

केचित्तु एकोनविंशत्यात्मकं वदन्ति। तत्पक्षे चित्ताहङ्कारयोर- नन्तर्भावः। अन्ये तु चतुरविशत्यात्मकं तदिति वदन्ति। तत्पक्षे आकाशादीनामपि' पश्चानां भूतानां परिग्रहः। एवमन्यत्रापि तत्तन्मतेषु अन्तर्भावपरिग्रहाभ्यामेवैक्यता कर्तव्या।

४०. एतदेव लिङ्गशरीरमित्यप्युच्यते। अस्मिन् लिंङ्गशरीरे प्राणमयमनोमयविज्ञानमयकोशानामन्तर्भावः। तथाहि - कर्मेन्द्रियैः साकं प्राण: प्राणमयकोशः। ज्ञानेन्द्रियैः साकं मनो मनोमयकोशः। तैरेव साकं बुद्धिविज्ञानमयकोशः। तदुक्तम् -

'लिङ्ग तु राजसैः प्राणैः प्राणः कर्मेन्द्रियै: सह। सात्त्विकैर्द्धीन्द्रियैः साकं विमर्शात्मा मनोमयः ॥ तैरेव साकं विज्ञानमयो धीर्निश्चयात्मिका।'

इति। अस्मिन् लिङ्गशरीरे जीवानामवस्थितिः खप्नावस्था। एतच्च जीवानां पुण्यापुण्यकर्म जन्यसुखदुःखात्मफलभोगसाधनम्। तदुक्तमाचायैः-

1. B. दीनां

पूर्वभाग: १९

'पश्चप्राणमनोबुद्धिदशेन्द्रियसमन्वितम् । अपश्चीकृतभूतोत्थं सूक्ष्मांङ्ग भोगसाधनम् ॥' इति। तच्ब सूक्ष्मशरीरमामोक्षावस्थायि। तथा च पारमर्ष सूत्रं- 'तदापीतेः संसारव्यपदेशात्' इति। इति सूक्ष्मसृष्टिः।

४१. अथ स्थूलप्रपश्चसृष्टिरुच्यते। यश्चेटीकृतमायोपाधिक:3 परमेश्वरः स अपश्चीकृतभूतान्याकाशादीनि पञ्चमहाभूतानि सृष्टवा तेषां सत्वगुणांशेन रजोगुणांशेन च सूक्ष्मशरीरं च सृष्टवा, अनन्तरं सूक्ष्म- शरीरान्तर्गतक्रियाशक्तियुक्तसमष्टिप्राणोपाधिकः सन् सूत्रात्मा ज्ञानशक्ति- युक्तसमष्टयन्तःकरणोपाधिक: सन् हिरण्यगर्भश्र भूत्वा यानि तमोगुणप्रधान- तयावशिष्टानि तानि पश्चापि पञ्चीकृतानि चकार।

४२. पश्चीकरणं नाम अपश्चीकृताकाशादीनि पश्चापि एकैकं द्विधा समं विभज्यात्र प्राथमिकान् पञ्चभागान् प्रत्येकं चतुर्धा समं विभज्य द्वितीयभागेषु स्ार्धभागपरित्यागेन इतरार्धभागेषु संयोजनं पश्चीकरणम्। तदुक्तम् -

'पुनस्तैजसभोगाय भोज्यविग्रहसिद्धये। हिरण्यगर्भो भूतानि पश्चीकुर्यात् पृथक् कमात्* ॥ प्रथमं भूतमेकैकं द्वेधा द्वेधा विभज्य च। तयोरद्दयोरन्यतरमेककं1 चतुरंशकान्।। व्योमादीश्वतुरोऽप्येतान् अंशांशान्' खांशकैविना। एकैकेन प्रदानेन योजयित्वांशकेन तु।।

1. B. सूक्ष्मदुष्टिः 2. B. मायः 3. B. पृथक 4. B. योरेकतरमे0 5. B. शांश:

२० वेदान्तसारचिन्तामणौ

यानि सूक्ष्मकृतान्यादौ तानि स्थूलकृतान्यतः । पश्चभूतानि सूत्रात्मा पञ्च पञ्च चकार च।।'

इति।

४३. एवं पश्चीकरणे कृते सति पञ्चाप्याकाशादिभूतानि पश्चीकृतान्यभवन्। पञ्चानां पञ्चात्मकत्वेऽपि तत्र स्वस्वभागाधिक्यात् पृथिव्यादिव्यवहारः। एतेभ्यः पञ्चीकृतेभ्यो भूतेभ्यश्चतुर्दशभुवन- गर्भाणि अनेककोटिवह्माण्डानि उत्पन्नानि।

४४. ननु अनेककोटयण्डसद्गावे किं प्रमाणमिति चेन्मैवम्। 'अण्डकोशो बहिरयं पञ्चाशत्कोटिविस्तृतः । दशोत्तराधिकैर्यत्र प्रविष्टः परमाणुवत्।। लक्ष्यन्तेऽन्तर्गताश्चान्ये कोटिशो हयण्डराशयः । तदाहुरक्षरं ब्रह्म सर्वकारणकारणम्।। विष्णोर्धाम परं साक्षात् पुरुषस्य महात्मनः ।'

इति शुकोक्ते: प्रमाणत्वात्। उक्त च वैष्णवे - 'अण्डानां च सहस्राणां सहस्राण्ययुतानि च। ईदृशानां तथा तत्र कोटि कोटि शतानि च।।' इति।

४५. एवमण्डेषूत्पन्नेषु य ईश्वरः पूर्वोक्त: स सवोपाधिमायान्तर्गत- रजआदिगुणानधिष्टाय जगत्सृष्टिस्थितिसंहारार्थ मनन्त कल्याणगुणसंपन्ना- नचिन्त्यानन्तशक्तीन् ब्रह्मविष्णुशिवाख्यान् तत्तदण्डेषु दिव्यमङ्गलदेहान् स्वेच्छ्यैव स्वीकृतवान्। तदु कम् - 1. B. संभावे 2 B. 'म्पन्नाचि'

पूर्वभाग: २१

'एक एव शिव: साक्षात् सृष्टिस्थित्यन्तसिद्धये। ब्रह्मविष्णुशिवाख्याभिः कल्पनाभिविजुम्भते ।I' इति।

४६. ननु प्रत्यण्डं ब्रह्मादिदेहखवीकारे ब्रह्मादिमूर्त्तीनामानन्त्यं स्यात्। तत्र किं प्रमाणमिति चेन्मैवम्। 'ब्रह्मणो मूर्तयोऽनन्ता जायन्ते गुणभेदतः । तथा विष्णो: तथेशस्य गुणभेदेन सुव्रत ।।' इति स्कान्दवचनस्य प्रमाणत्वात्। गुणभेदेनेत्युक्तं तत्र कस्य को गुण इति चेदुच्यते। ४७. ब्रह्मा रजोगुणेन संछन्नः तमेव गुणमधिष्ठाय वर्तते, तस्य रक्तवर्णत्वात् प्रवृत्तिशीलत्वाच्च। विष्णुः तमोगुणेन संछन्नः सत्वगुण- मधिष्ठाय वर्तते, तस्य नीलमेघश्यामलत्वात् सकलजगत्पालकत्वाच्च। शिवः सत्त्वगुणेन संछन्नः तमोगुणमधिष्ठाय वर्तते, तस्य चन्द्रकोटिप्रकाशत्वात् सकलजगत्संहर्तृत्वाच्च। तदुक्तम् - 'रजोगुणेन संछन्नो ब्रह्माधिष्ठाय तं गुणम्। स्रष्टा भवति सर्वस्य जगतः पण्डितोत्तमा: ॥ गुणेन तमसा छन्नः विष्णुः सत्त्वगुणं बुधाः । अधिष्ठाय भवेत्' सर्वजगतः पालकः प्रभुः ॥ तथा सत्त्वगुणच्छन्नो रुद्रो विप्रास्तमोगुणम्। अधिष्ठाय भवेदधूर्ता जगतः सत्यवादिन: ॥' इति।

४८. तत्र शिव ईश्वर इत्युच्यते। विष्णुः सूत्रात्मेत्युच्यते। ब्रह्मा हिरण्यगर्भ इत्युच्यते। स च स्वीकृतलीलामूर्तिः हिरण्यगर्भाख्यो 1. B. जगत्

२२ वेदान्तसारचिन्तामणौ

ब्रह्मा सवशरीरं मायया द्विधा विभज्य, अर्धेन पुरुषः अर्धेन नारी च भूत्वा तस्यां विराजं सृष्टवान्। तदुक्तम् - 'हिरण्यग्भरूपं'यः प्राप्त इत्युदितः पुरा। स पुनर्भगवान् ब्रह्मा माययैकं सवकं वपुः ॥ द्विधा कृत्वा मुनिश्रेष्ठा अर्धेन पुरुषोऽभवत्। अर्धेंन नारी तस्यां तु विराजमसृजत् पुनः ।।'

इति। विराण्णाम ब्रह्माण्डाभिमानी। तदुक्तम् -

'प्राधान्येन विराडात्मा ब्रह्माण्डमभिमन्यते।'

इति। विराडपि ब्रह्महिरण्यगर्भस्वयंभ्वादिशब्दैरमिधीयते। स एव प्रथमो जीव इत्युच्यते। तथा च श्रति: - 'स वै शरीरी' प्रथम: स वै पुरुष उच्यते। आदिकर्ता स भूतानां बह्माओे समवर्तत ।'

इति। अत एवोक्तं परिभाषाकृद्िः' - 'हिरण्यगर्भो नाम मूर्तित्रयादन्यः प्रथमो जीवः' इति।

४९. सोडपि विराडाख्यो ब्रह्मा स्वं शरीरं द्विधा कृत्वा, अर्धेंन स्वायंभुवमनुः अर्धेन शतरूपा च भूत्वा पञ्चाशत्कोटियोजनायामविस्तार- ब्रह्माण्डान्तर्गते' भूराद्युपरिलोके सप्तलोके अतलाद्यधोलोके सप्तलोके च पञ्चीकृतभूतकार्याणि देवति्यङ्मनुप्यभेदेन भूतग्रामाणि क्रमेण सृष्टवानिति श्रुतिस्मृतिमर्यादा । तथा च श्रति: - 'इममेवात्मानं द्वेधापातयत्ततः पतिश्च 1. B. गर्भ 2 B. यं 3. B. शरीर 4 B. षावदिभः 5. B. कोटिविस्तीर्णायामवि० णणडर्ग०

पूर्वभाग: २३

पत्नी चाभवताम्' इत्युपक्रम्य 'तां समभवत्ततो मनुष्या अजायन्त' इत्याद्या। मनुनाप्येवमुक्तम् -

'तपस्तप्त्वासृजद्यं तु स स्वयं पुरुषो विराट्। तं मां वित्तास्य सर्वस्य स्रष्टारं द्विजसत्तमा: ॥'

इति। उक्त च पुराणेऽपिं -

'विराट् स्वायंभुवं विग्रा असृजन्मनुमास्तिकाः । असृजद्योगिनीं नारीं शतरूपां तपस्विनीम्।।'

इत्यादि। ब्रह्माण्डमध्यगतभूरादिचतुर्दश भुवनानामायामविस्तारोन्नाहादिकं

सूर्यादिगमनवैचित्र्यादिकं चैतत्सर्वमस्मत्कृतभूगोलादिप्रपश्चनिर्णये विस्तरेण प्रतिपादितम्। सर्वेष्वपि ब्रह्माण्डेष्वेवमेवेति ज्ञातव्यम्। तदुक्तम् - 'अण्डानां च सहस्राणां सहस्राण्ययुतानि च। ईदृशानां तथा तत्र कोटिकोटिशतानि च।।' इति।

५०. यानि सृष्टानि भूतग्रामाणि तानि चतुरशीतिलक्षसंख्याक- योनिभेदेषु जरायुजाण्डजस्वेदजोद्िज्जभेदेन चतुर्विधानि। तदुक्त गरुडपुराणे -

'चतुरशीतिलक्षाणि निर्मिता योनय: पुरा। स्वेदजा उद्धिजाश्चैव अण्डजाश्च जरायुजाः ॥'

इति। तत्र जरायुजानि सुरासुरमनुष्यगोमहिषमेषादीनि। अण्डजानि पक्षिपन्नगपिपीलिकादीनि। स्वेदजानि यूकामशकादीनि। उद्धिज्जानि

1. AB. भूतमग्रा

२४ वेदान्तसारचिन्तामणौ

वृक्षगुल्मलतादीनि। वृक्षादीनामपि भोगायतनत्वात् शरीरत्वमेव। तथा च श्रति: - 'अस्य सोम्य महतो वृक्षस्य यो मूलेऽभ्याहन्याज्जीवन् त्रवेद्यो मध्येऽभ्याहन्याज्जीवन्त्रवेद्योऽग्रेऽभयाहन्या'ज्जीवन् स्रवेत्' स एष जीवे- ना'त्मना 'नुप्रभूतः पेपीयमानो मोदमानस्तिष्ठति' इत्याद्या। तान्येव चतुर्विधभूतग्रामाणि स्थूलशरीराणीति कथ्यन्ते। एतानि चर्मरुधिरमांस- स्नाय्वस्थिमज्जात्मकषट्कम्। अत एव षड्भावविकारवन्ति।

५१. जायतेऽस्ति वर्धते परिणमते परिक्षीयते" नश्यतीति षड्भाव- विकाराः। अत एव जोवैः स्वस्वकर्मवशादसकृत् हेयानि उपादेयानि च। तदुक्त्तं भगवता - 'वासांसि जीर्णानि यथा विहाय नवानि गृह्लाति नरोऽपराणि। तथा शरीराणि विहाय जीर्णा- न्यन्यानि संयाति नवानि देही ॥'

इति'। एतदेवान्नमयकोश इत्युच्यते। तदुक्तम्- 'स्यात् पञ्चीकृतभूतोत्थो' देहः स्थूलोऽन्नसंज्ञिकः ।'

इति। एतच्च जीवस्य सुखदुःखात्मककर्मफलभोगायतनम्। तदुकमाचार्येः - 'पञन्चीकृतमहाभूतसंभवं कर्मसंचितम्। शरीरं सुखदुःखानां भोगायतनमुच्यते ।।'

इति। अस्मिन् स्थूलशरीरे जीवस्यावस्थानं जाग्रदवस्था। इति स्थूल- प्रपञ्चसृष्टिः । 1-1.AB omît. 2. B. तानेव 3. B. omits - 4 A. omits. 5. B. 'तीर्थो

पूर्वभाग: २५

५२. ननु जीवानामविद्योपाधिकत्वाविशेषेऽपि सर्गादौ कांश्चित् जीवान् देवाद्युत्कृष्टजन्म, कांश्रिन्मनुष्यादिमध्यमजन्म, कांश्चित् गोमहिषा- द्यधमजन्म, कांश्चित् मक्षिकमशकककृमिकीटाद्यधमाधमजन्म' प्रापयितुर्ब्रहणो वषम्यदोष: स्यादिति चेन्मैवम्। पूर्वसर्गकृततत्तज्जीवसुकृतदुष्कृतकर्मापेक्षयैव तस्योत्तममध्यमादिजन्म'प्रापयितृत्वात्। तथा च श्रुतयः - 'पुण्येन पुण्यं लोकं नयति, पापेन पापमुभाभ्यामेव मनुप्यलोकम्', 'पुण्यः पुण्येन कर्मणा भवति, पाप: पापेन', 'योनिमन्ये प्रपद्यन्ते शरीरत्वाय देहिनः। स्थाणु- मन्येऽनुसंयन्ति यथाकर्म यथाश्रुतम् ।I' इत्याद्याः। स्मृतिरपि - 'ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम्।' इति।

५२. a) ननु 'एष ह्येव साधुकर्म कारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्य उन्निनीषते। एष उ वासाधुकर्म कारयति तं यमधोनिनीषते' इति श्रुत्या 'यः सर्वाणि भूतान्यन्तरो यमयति' इति श्रत्या च ईश्वरस्य कर्मकार- यितृत्वात् पुनश्र 'घट्टकुटीप्रभात'न्यायेन तस्य वैषम्यदोष इति चेन्न। तत्रापि तत्पूर्वकृतकर्मापेक्षयैव तस्य कर्मकारयितृत्वोपपत्ते: ।

५२. b) ननु अवान्तरसर्गेषु पूर्वपूर्वकर्मा पेक्षया सृजत: वैषम्याभावेऽपि प्रथमसृष्टौ पूर्वकृतकर्मासंभवात् पुनश्च वैषम्यदोषः स्यादिति चेन्न। संसार- स्यानादितया सृष्टिपरम्पराया अप्यनादित्वात्। न चैतावतेश्वरस्य स्वातन्त्र्य- हानिरिति शङ्कनीयम्। यथा सेवानुरूपभृतिदातुः राज्ञः स्वातन्त्र्यहानिर्नास्ति तथा कर्मानुरूपफलदातुः परमेश्वरस्य नैव स्वातन्त्र्यहानिरित्यलं विस्तरेण। इति® प्रपञ्चसृष्टिरुक्ता ।

1. B. द्यधामज0 2. A. मध्यादि० 3 AB. कुद्टीप्र0 4. AB. omit.

२६ वेदान्तसारचिन्तामणौ

५३. तत्र कारणशरीरं सूक्ष्मशरीरं स्थूलशरीरमिति च शरीर- त्रयमुक्तम्। तच्च समष्टिव्यष्टिभेदेन प्रत्येकं द्विविधम्। समष्टिंकारण- शरीरम्, समष्टिसूक्ष्मशरीरम्, समष्टिस्थूलशरीरम्, व्यष्टिकारणशरीरम्, व्यष्टिसूक्ष्मशरीरम्, व्यष्टिस्थूलशरीरमिति। वनमिव समष्टि: वृक्ष इव व्यष्टिः। ग्राम इव समष्टि: गृहमिव व्यष्टिः। समस्तं समष्टिः व्यस्तं व्यष्टिः। एवं सर्वशरीरं समष्टिः एकशरीरं व्यष्टिः ।

५४. अत्र समष्टिकारणशरीरोपाधिकं यद् ब्रह्म तस्य ईश्वर अन्तर्या- मीति च नाम। तस्यैव समष्टिसूक्ष्मशरीरोपाधिकस्य हिरण्यगर्भ: सूत्रात्मेति च नाम। तस्यैव समष्टिस्थूलशरीरोपाधिकस्य विराट् वैश्वानर इति च नाम। एवं व्यष्टिकारणशरीरोपाधिकं यद् ब्रह्म तस्य प्राज्ञः पारमार्थिक:1 अविद्यावच्छिन्न इति च नाम। तस्यैव व्यष्टिसूक्ष्मशरीरोपाधिकस्य तैजसः स्वप्नकल्पितः प्रातिभासिक इति च नाम। तस्यैव व्यष्टिस्थूलशरीरोपाधि- कस्य विश्वः व्यावहारिक: चिदाभास इति च नाम। तथा एकस्यैव ब्रह्मण: समष्ट्यपाधिना ईश्वरत्वं, व्यष्टुपाधिना जीवत्वम्। एतच्च जीवेशद्वैतं न वास्तवं, कल्पितत्वात्। अद्वैतमेव वास्तवम्, अकल्पितत्वात्। तदुक्तम्- 'मायाख्यायाः कामधेनोर्वत्सौ जीवेश्वरावुभौ। यथेष्टं पिबतां द्वैतं तत्त्वं त्वद्वैतमेव हि।।' इति। इति विक्षेपशक्तिकार्यमुक्तम्।

५५. अथावरणशक्तिकार्यमुच्यते। यथान्धकारः घटपटादिक- मावृणोति, एवमावरणशक्तिरीश्वरप्रेरिता सती ब्रह्मात्मैकत्वविज्ञाननिष्ठं विहाय तदन्येषां सर्वेषामज्ञजन्तूनामन्तर्दकदृटश्ययोर्बहिर्ब्रह्मसर्गयोश्र भेदमावृणोति। तदुक्तम् -

1 B. मार्थी 2. B. स्वप्ने क°

पूर्वभाग: २७

'अन्तर्दकदृश्ययोर्भेदं बहिश्च ब्रह्मसर्गयोः । आवृणोत्यपरा शक्ति: सा संसारस्य कारणम् ।।' इति'। आवरणं तु त्रिविधम् - सदावरणं, चिदावरणमानन्दावरणं चेति। तत्र सच्चिदानन्दरूपं ब्रह्म नास्त्येवेति व्यवहारकारणं सदावरणम्। तादृशं ब्रह्म न भातीति व्यवहारकारणं चिदावरणम्। तादृशब्रह्माभानात् शोचामीति यवहारकारणमानन्दावरणं, 'तरति शोकमात्मवित्' इति श्रुतेः।

५५. a) एवमावरणत्रये सति सर्वे जीवा विक्षेपवशं गताः कर्ताहं भोक्ताहमित्येवं मुह्यमानाः सन्तः शुभाशुभकर्मकारणतत्फलभोग- पुरस्सरं चतुरशीतिलक्षसंख्याकयोनिभेदेषु जरायुजाण्डजस्वेदजोद्भिज्जशरीर- स्वीकारतत्परित्यागाभ्याम् असारसंसारकूपे घटीयन्त्रवत् परिभ्रमन्ति। तथा चावरणशक्तिकार्यमेव संसारकूपपतनहेतुः। विक्षेपशक्तिकार्यस्य गुरु- शास्त्रादिरूपत्वेन अखण्डाकारबुद्धिवृत्तिरूपत्वेन च मोक्षसिद्धेरपि हेतुत्वात्। इत्यावरणशक्तिकार्यमुक्तम्। इत्यध्यारोपोऽभिहितः ।

इति श्रीमत्सज्जनवृन्दचरणारविन्द- निषेविवेदान्तिसीतारामशास्त्रि- विरचितवेदान्तसारचिन्ता- मणौ पूर्वभाग: समाप्त: ।I

1. B. omits. 2. B. मिति

अथ

वेदान्तसारचिन्तामणौ उत्तरभाग:

५६. अथेदानीं ब्रह्मण्यारोपितचराचरात्मकसकलप्रपश्चस्य अपवा- दोक्तिपुरस्सरं निष्प्रपञ्चप्रत्यगभिन्नव्रह्मज्ञानद्वारा मोक्षोऽभिधीयते। 'अथात आदेशो नेति नेति', 'नेह नानास्ति किञ्चन', 'मृत्योः स मृत्युमाम्नोति य इह नानेव पश्यति' इत्यःदिश्रुतिवाक्यैः ब्रह्मण्यध्यारोपितमखिल प्रपच्चं निषिध्य यन्निवेधाघधिभृतं सच्धिदानन्दस्वरूपमपरिच्छिन्नं त्रह्म तदात्मत्वेन जानीय,त्। ५.9. तत्र प्रपश्चनिवेधो नाम िशुद्धया धिया तस्य प्रविलापनम्। प्रविलापनं च धियः प्रपञ्चविषयकवृत्तिशुन्यत्वम्। न चनावता शून्य- वादप्रसङ्ग इति शङ्कनीयम्', शून्यस्यापि साक्षित्वात्। तथा च शून्य- वादिनोडपि तदात्मभूतं तदेव ब्रह्मेत्यवगन्तव्यम्। तदेव 'तत्त्व्मस', 'अहं ब्रह्मास्मि' इत्यादिवेदान्तवाक्यैः प्रतिपादितम्। तज्जानादेव जनिमरण नरम्परारूपसंमारकूपभ्रमणनिवृत्ति: ।

५ =. तथ ज्ञानं द्रिविधं - पराक्षमपरोक्षं चेति। तत्र सद्ग रु- मुवच्छरतेभ्यः 'सत्यं ज्ञनमनन्तं ब्रह्म', 'विज्ञानमानन्दं ब्र्र', 'अस्ति ब्रह्मेति चेद्वेद सन्तमेनं ततो विदुरिति', 'यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते येन जातानि जीवन्ति यत् प्रयन्त्यभिसंविशन्ति, तद् विजिज्ञसस्वर तद् ब्रह्मेति', 'सदेव सौम्येदमग्र आसीत्', 'तत्त्वमसिः, 'अहं ब्रह्मास्ि' इत्यादि वेदान्तवाक्येभ्यः सच्चिदानन्दस्वरूपमपरिच्छिन्नं सर्वप्राण्यान्मभृतं ब्रह्मास्तीति जायमानं ज्ञानं परोक्षज्ञानमित्युच्यते। तदुक्तम्- 'अस्ति ब्रह्मति चेद्वेद परोक्षज्ञानमेव तद्।' 1. B. वाच्यम्

३० वेदान्तसारचिन्तामणौ

इति। तेन परोक्षज्ञानेन संशयभावनानिवृत्तिपूर्वकं सदावरणं निवतते। तदा सच्चिदानन्दस्वरूपं ब्रह्मास्ति मम तु न भातीति व्यवह्ियते। अनन्तरं 'देहात्मवत् परात्मत्वबोधो यावद् दृढीभवेत्।

इत्युक्तया 'आवृत्य सकृदुपदेशात्' इति न्यायवत्या असकृच्छवणसहितेन मन- नेनासंभावनां निदिध्यासनेन विपरीतभावनां च निवतयित्वा, तत्त्वमस्यहं ब्रह्मा- स्मीत्यादिवेदान्तमहावाक्योत्थं' ब्रह्मात्मैक्योल्लेखि यद्देहात्मविज्ञानवत् ब्रह्म- विज्ञानं जायते तदेवापरोक्षज्ञानमित्युच्यते। तदुक्तम् - 'अहं ब्रह्मेति चेद्वेद साक्षात्कारः स उच्यते।' इति।

तेन ज्ञानेन चिदावरणं निवर्तते। तदा 'ब्रह्मै गाहमस्मि न देहा- दिकम्' इति व्यवह्ियते।

ततः 'अकर्ताहमभोक्ताहं' इति स्वस्य कर्तृत्वाद्यभावज्ञानेन शोक- निवृत्तिर्भवति। ततः स्वस्य कृतकृत्यताज्ञानेन निरङकुशतृप्त्यानन्दाभि- व्यक्तिर्भवति। तदा आनन्दावरणं निवर्तते।

६०. तथा चाज्ञानम्, आवरणं, विक्षेपः, पगेक्षज्ञानम, अप- रोक्षज्ञानं, शोकनिवृत्ति:, आनन्दावाप्तिश्चेति जीवस्य सप्तावस्थाः* सिध्यन्ति। एतासु सप्तावस्थासु अज्ञानावरणविक्षेपाख्यास्तित्रोवस्थाबन्धहेतवः। तदुत्तम्- 'अज्ञानमावृत्तिस्तद्वत्' विक्षेपश्च परोक्षधीः । अपरोक्षमतिः शोकमोक्षस्तृप्तिर्निरङ्कुशा ॥ 1. B. दान्तवा0 2. B. समाप्ता0 3. B. सुप्ताव0 4. B. मावृतस्न"

उत्तरभाग: ३१

सप्तावस्था इमाः सन्ति चिंदाभासस्य ताख्विरिमौ। बन्धमोक्षौ स्थितौ तत्र तिस्रो बन्धकृतस्त्विमाः ॥' इति।

६१. ननु तत्त्वमस्यादिवाक्योत्थं यत् ब्रह्मात्मैक्योल्लेखि ज्ञानं तदपरोक्षज्ञानमित्युक्तम् ; तन्न संभवति; परोक्षत्वापरोक्षत्वादिविरुद्धधर्मवत्त्वेन तत्त्वंपदार्थयोरैवयायोगादिति चेन्मैवम्। वाच्यार्थयोविरुद्धत्वेऽपि लक्ष्यार्थ- योरविरुद्धत्वात्।

६२. तत्त्वंपदार्थयो: क: पुनर्वाच्यार्थ:, कश्च पुनलक्ष्यार्थ इति' चेदुच्यते - समष्टिदेहत्रयोपाधिकं ब्रह्मचैतन्यं तत्पदस्य वाच्यार्थः। व्यष्टि- देहत्रयोपाधिकं ब्रह्मचैनन्यं त्वंपदस्य वाच्यार्थः। समष्टिदेहत्रयोपाधि- परित्यागेन यत् चिन्मात्रमवशिष्यते तत् तत्पदस्य लक्ष्यार्थः। व्यष्टिदेह- त्रयोपाधिपरित्यागेन यत् चिन्मात्रमवशिप्यते तत् त्वंपदस्य लक्ष्यार्थः । अनयोत्र हात्मनोरैक्यवाचकम्य वाक्यस्थ्य असिपदस्य उपाध्यंशे समन्वया- योगात् निरूपाधिके तत्त्वंपद लक्ष्ये प्रत्यग्रह्मनाममात्ने समन्वयः सिद्धयति। एवं 'अहं ब्रह्मास्मि' इत्यादिमहावाक्यानामपि लक्षणयैव वाक्यार्थो द्रष्टयः ।

६३. लक्षणा च जहल्लक्षणा अजहल्क्षणा जहदजहल्क्षणा चेति त्रिविधा। तत्र वाच्यर्थमशेषतः1 परित्यज्य तत्संब्रन्धिन्यर्थान्तरे वृत्तिर्जह- ल्क्षणा। सा च 'गङ्गायां घोषः प्रतिवसति' इत्यत्र गङ्गापदवाच्यार्थमशेषतः परित्यज्य तत्संबन्धिनि तीरे गङ्गापदस्य सवीक्रियने। वार्च्यार्थापरित्यागे- नार्थान्तरे वृत्तिरजहल्क्षणा। सा च 'शोणो धावति' इत्यत्र वाच्यार्थ शोण- रूपापरित्यागेन शोणरूपवति शोणपदस्य सवीत्रियते। विरुद्ध कदेशपरि- त्यागेन अविरुद्धैकदेशे वृत्तिर्जहदजहल्क्षणा। मा तु 'सोऽयं देवदतः' इत्यत्र

1. B. इताति 2. B. मदिशं0

वेदान्तसारचिन्तामणौ

विरुद्धूतत्का लीन त्वैत त्का लीनत्वपरित्यागेन अविरुद्धदेवदत्तमात्े यथा स्वीक्रियते एवं 'तत्त्वमसि' इत्यत्रापि तत्त्वंपदयो विरुद्धसमष्टिव्यष्टिंशरीरत्रयोपाधिपरित्या- गेन अविरुद्धचिन्माल्ने सवीकार्या। इयमेव भागत्यागलक्षणेत्यप्युच्यते। तदुक्तम् -

'तत्त्वमस्यादिवाक्येपु लक्षणा भागलक्षणा। सोऽयमित्यादिवावयस्थपदयोरिव नापरा ।।'

इति। तथा च तत्त्वमस्यादिवाक्यं तत्त्वंपदार्थयोस्तादात्म्यप्रतिपादकमिति सिद्धम्। तदुक्तम् -

'तत्त्वमस्यादिवाक्यं च तादात्म्यप्रतिपादने। लक्ष्यौ* तत्त्वंपदार्यों द्वावुपादाय प्रवतते ॥' इति।

६४. ननु तत्त्वमसीति वावयं नीलोत्लयोरिव संसर्गत्वेन जीव- ब्रह्मणोरैक्यं प्रतिपादयतीति केचिद् वदन्ति। अन्ये तु शुद्धविशिष्टयोरिव अन्योन्यविशिष्टत्वेन समरसीभावत्वमैक्यं प्रतिपादयतीति' वदन्ति। अतो न तादात्म्यप्रतिपादकं वाक्यमिति चेन्मैवम्। वावयस्याखण्डाथकत्वेन तादात्म्यप्रतिपादकत्वात्। तदुक्तम् -

'संसर्गो वा विशिष्टो वा वाक्यार्था नात्र संमतः । अखण्डैकरसत्वेन वाव्यार्थो विदुषां मतः । प्रत्यग्वोधो य आभाति सोऽद्रयानन्दलक्षणः ।

1. B. भागल0

2. AB. लक्ष्यं

3. AB. यन्तीति

उत्तरभाग: ३३

अद्वयानन्दरूपश्च प्रत्यम्बोधैकलक्षणः ।। इत्थमन्योन्यतादात्म्यप्रतिपत्तिर्यदा भवेत्। अब्रह्मत्वं त्वमर्थस्य व्यावर्तेत तदैव हि॥ तदर्थस्य च पारोक्ष्यं यद्येवं किं ततः शृणु। पूर्णानन्देकरू पेण1 प्रत्यग्बोधोऽवतिष्टते ॥।' इति। ६५. तत्त्वमस्यादि वाक्यानामखण्डार्थकत्वं नाम उपाधिभेद- भिन्नार्थैक्यप्रतिपादकत्वम्। तथा च तत्त्वमस्यादिमहावावयानामेवापरोक्ष- ज्ञानजनकत्वमिति सिद्धम्। ज्ञानस्य चापरोक्षन्वं प्रतिष्ठितत्वम्। तदुक्तम् - 'आदिमध्यावसानेषु स्वस्य ब्रह्मत्वधीरियम् । नैव व्यभिचेरत् तस्मादापरोक्ष्यं प्रतिष्ठितम् ।।' इति। तथा च ज्ञानर्थिभि: सदा वेदान्तविचार एव कर्तत्यः। तदुक्तम् - 'दद्यान्नावमरं कंचित् कामादीनां मनागपि। आ सुप्तेग मृतेः कालं नयेद् वेदान्तचिन्तया ।।' इति। ६६. वेदान्तश्रवणस्य प्रत्यहं कृच्छशीतिफलजनकत्वादपि तस्य अनश्यकर्तव्यना सिद्धा। तदुक्तम् - 'दिने दिने च वेदान्तश्रवणाद् भक्तिसंयुतात्। गुरुशुश्रषया लव्धात् कृच्छाशीतिफलं भवेत् ।।' इतिं। तस्य श्रवणादेः कदा समाप्तिरिति चेदुच्यते। यदा द्रह्मात्मै- कत्वसाक्षात्कारो जायते तदैव तस्य समाप्तिः। तदुक्तम् - 'परोक्षा चापरोक्षेति विद्या द्रेधा विचारजा। तत्रापरोक्षविद्यासा विचारोऽयं समाप्यते ।' इति। तथा च येषां महात्मनां अनेकजन्मसु ब्रह्म/पेणबुद्धयानुष्ठितयज्ञ- 1-1. AB. Omit.

३४ वेदान्तसारचिन्तामणौ

दानतपआदिसुकुतपुञ्जवशाद् विविदिषाप्रतिबन्ध कपापौघनिवृत्तिपूर्वकं चित्तशुद्धिहेतुकविविदिषाद्वारा श्रत्यन्तश्रवणतदर्थमनननिदिध्यासनपूर्वकं ब्रह्मात्मैकत्वसाक्षात्कारो जायते त एव जीवन्मुक्ताः। तदुक्तम् - 'ब्रह्मात्मनो: शोधितयो रेकभावावगाहिनी। निर्विकल्पा च चिन्मात्रा वृत्ति: प्रज्ञेति कथ्यते'॥ सा सर्वदा भवेद्यस्य स जीवन्मुक्त इष्यते।' इति।

६७. ते चतुविधाः। ब्रह्मविद् ब्रह्मविद्वरः ब्रह्मविद्वरीयान् ब्रह्म- विद्वरिष्ठश्चेति। ते च भिन्नस्वभावाः । तदुक्तम् - 'ब्रह्मविच्चात्मसत्यत्वं विश्वं स्वप्नवदेव च। नित्यं पश्यति मिथ्येति सोऽयं प्राथमिको मतः ॥ अन्तर्मुखतया स्थित्वा निद्रालुरिव लक्ष्यते। द्वितीय: प्रेक्ष्यते नित्यमेष ब्रह्मविदां वरः ॥ पारशर्वस्थबोधितो नित्यमन्नपानपरायणः । एष ब्रह्मविदां नित्यं वरीयानीति चोच्यते॥ न स्तः परतो वापि ह्युत्थानं यस्य विद्यने। सोऽयं ब्रह्मविदां नित्यं वरिष्ठ इति चोच्यते। तारतम्येन सर्वेषां चतुर्णां सुखमुत्तमम्। तुल्या चतुर्णा मुक्तिश्च दृष्टसौख्यं विशिष्यते।' इति।

६८. ननु चतुर्णा जीवन्मुक्तत्वाविशेषात् कस्मात्तेषां शीलं भिद्यत इति चेन्मैवम्। तेषां प्रारब्धकर्मणो नानात्वात् शीलमप्यन्यो-

1 B. कल्प्यते 2, B. दुष्ट

उत्तरभाग: ३५

न्यविलक्षणं स्यात्। 'अहं ब्रह्मा' इत्यनुभवस्तु सर्वेषां समान एव। तदुक्तम् -

'रागी कश्चिद् विरक्तोऽन्यः क्रुद्धोऽन्यः शान्तिमान् परः। प्रारब्धकर्मनानात्वान्मुक्तानां वर्तनं पृथक।।' इति।

६९. ननु ज्ञानवैराम्योपरमाणां परस्परसहायत्वात् कथ ज्ञानिनां रागादिकत्वमिति चेन्मैबम्। तेषां परस्परसहायत्वस्य प्रायिकत्मात्। तदुक्तम् -

'वैराग्यबोघोपरमाः सहायास्ते परम्परम्। प्रायेण सह वर्तन्ते वियुज्यन्ते कचित् कचित् ।।' इति।

७०. तत्र वैराग्यादे: को हेतुः, किं म्वरूपं, किं कार्यमिति चेदुच्यते। विषयेषु दोषदर्शनं वैगग्यम्य हेतुः। विषयजिहासैव तस्य म्वरूपम्। भोगेप्वदीनत्वं' तम्य कार्यम। तदुक्तम् -

'दोवदृष्टिजिंहासा च पुनर्भोगेप्वदीनता। अमाघारणहेत्वाद्या वैराग्यम्य त्रयोऽप्यमः ।' इति।

श्रवणं मननं निदिध्यासनं चेत्येतत्त्रितयं बोधस्य हंतुः। मिथ्याभूतानात्मप्रपश्चतिरम्कारेण सत्यभूतब्रह्ात्मकप्रन्यग्वस्तुविवेचनं स्वरूपम्।

1. B. भोग्येष्0

वेदान्तसारचिन्तामणौ

हृदयग्रन्थेः पुनरनुत्पत्तिः तस्य कार्यम्। तदुक्तम्' - 'त्रयोऽप्यत्यन्तपक्काश्चत् महतस्तपसः फलम्। दुरितेन क्वचित् किंचित् कदाचित् प्रतिबद्धयते ॥' इति।

७१. एतेषां त्रयाणां मध्ये बोधस्यैव प्राधान्यं, तम्य साक्षान्मो- क्षोपयोगित्वम्। वैराग्योपरत्योस्तु-बोधोत्पत्तावुपकारित्वम् -

1. A & B. record अत्र लिखिनव्यमस्ति।

From the upakrama of the para ७० [तत्र वैराग्याटे; कोहेतुः, किं स्वरूपं, किं कार्यमिति चेदुच्यते] it can be expected that the author intends to discuss the three concepts vairagya, bodha and uparati separately The purport of the quotation after the discussion of bodha, namely त्रयाSपयत्यन्तपक्काश्चेत् ........... , etc., is to show the absence of invariable concomitance between vairagya, bodha and uparati Hence we may guess from the note of the scribes of A & B(अत्र लिखतव्यमस्ति) that there would be a quotation to support the author's elucidation of bodha, then his clucidation of uparati which might also be positively accompanied by a citation and then his elucidation of the absence of invariable concomitanc: between the n for which the citation त्रयोऽप्यन्तपक्वाश्चेत् .. is Irtended. One may be tempted to guess the omitted text as follows, in the line of we author's style, presuming that the citations are taken from Pancadaśt as elsewhere.

पुनर्प्रन्थेरनुदयो बोधस्यैते त्रयो मताः ॥

(पश्चदशी, ७.२७९) इति।

यमनियमादय उपरते: हेतुः। जितवृत्तेः निरोधः स्वरूपम्। नैष्कर्य तस्य कार्यम्। तदुक्तम् -

उत्तरभाग: ३७

'तत्त्वबोधः प्रधानं स्यात् साक्षान्मोक्षप्रदत्वतः । बोधोपकारिणावेतौ वैराग्योपरमावुमौं' ॥' इति। तथा च तत्त्वज्ञानोत्पत्ते: पूर्वं राग्योपरत्योरावश्यकत्वं सिद्धम्। अननतरं तु वैराग्यादेरभाव्रेऽपि न क्षतिः। येषां न तत्त्वज्ञानमस्ति, किं तु वैराग्योपरती स्तः, तेषां पुण्यलोकावाप्तिमात्रं, न तु मोक्षः। तदुक्तम् - 'वैराग्योपरती पूर्णे बोधस्तु प्रतिबध्यते"। यस्य तस्य न मोक्षोडस्ति पुण्यलोकस्तपोबलात्।' इति। येषां न वैराग्योपरती स्तः किं तु तत्त्वज्ञानमात्रमस्ति तेषां जीवतामपि मुक्तिः। तस्यां दशायां रागादिप्रयुक्तं यद्द:खं तस्व न नाशोडस्ति। तदुक्तम् -

'पूर्णें बोधे तदन्यौ द्वौ प्रतिचत्रौ2 यदा तदा। मोक्षो विनिश्चितः किं तु दृश्दुःखं न नश्यति ।' इति। ७२. ननु तत्त्वज्ञानिनामपि रागाद्यभ्युपगने तेन गगादिना मोक्ष: प्रतिबध्यतामिति चेन्मैवम्। तत्त्वज्ञानोत्पत्त्यनन्तरं उत्पन्नरागादेर्व्याध्यादि- वदारब्धकर्मकलत्वान्न मुक्तिप्रतिबन्धकत्वम्। तथा च तत्त्वज्ञनमत्रान्मुक्ति- रिति सिद्धम्।

यमादिर्धीनिरोधश्च व्यवहारत्य संक्षयः : स्युर्हेत्वाद्या उपरतेरित्यसंकर ईरितः । (पच्चदशी, ७.२८० अनेकजन्मार्जितपुण्यपुञ्जपरिपाके त्रयाणां वैरववबोधप्ररतीनां रहभावो भवति। अन्यथा तु पूर्वजन्मार्जितेन प्रतिबन्धकपापानुसारेण यतत्मिन कत्निश्षिन पुरुषविशेषे यदा कदापि वा त्रयाणां मध्ये कस्यचित् प्रतिबन्धः भवति।

1. B. तिवृध्यते 2. B. 'ुद्धौ

३८ वेदान्तसारचिन्तामणौ

७३. तत्त्वज्ञानोत्पत्तिमार्गश्र द्विविधः - शुकमार्गो वामदेव- मागश्चति। तत्र श्रुत्यन्तश्रवणतदर्थमनननिंदिध्यासनन्यासेन झटिति मुक्तिप्रदः शुकमार्गः। वामदेवमार्गस्तु यमनियमाद्यष्टाङ्गयोगाभ्यासेन क्रमेण मुक्तिप्रदः। तदुकं वराहापनिषदि - 'शुकश्च वामदेवश्च द्वे सृती देवनिमिते। शुको विहङ्गम: प्रोक्तो वामदेवः पिपीलिका ॥ अतद्वयावृत्तिरूपेण साक्षाद्विधिमुखेन वा महावाक्यविचारेण सांरव्ययोगसमाधिना। विदित्वा स्वात्मनो रूपमसंप्रज्ञासमाधितः । शुकमार्गेण विरजा: प्रयान्ति परमं पदम्।। यमाद्यासनजायासहठाभ्यासात्' पुनः पुनः । विन्नवाहुल्यसंजात अणिमादिवशादिह। अलव्ध्वापि फलं सम्यक पुनर्भूत्वा महाकुले। पूर्ववासनयैवायं योगाभ्यासं पुनश्चरन्।। अनेकजन्माभ्यासेन वामदेवेन वै पथा। सोडपि मुक्तिं समाप्नोति तदविप्णो: परमं पदम् ॥ द्वाविमावथ पन्थानौ ब्रह्मप्राप्तिकरौ शिवौ। सद्योमुक्तिप्रदश्चैकः क्रममुक्तिपदः परः ॥' इति। अत्र पूर्वोक्तरीत्या शुकमार्गोडभिहित: ।

७४. इदानीं श्रवणादिना ब्रह्मात्मैकत्वं ज्ञातुमशक्तानां मध्यमाधिकारिणाम् अष्टाङ्गकमेण वामदेवमार्गोडभिधीयते। तत्र योगभेदेन संप्रज्ञाताख्यसमाधिरभिधीयते। तस्यैवाङ्गित्वादस्य चाङ्गान्यष्टौ यमनि- यमासनप्राणायामप्रत्याहारधारणध्यानसमाध्याख्यानि। तथा च पातश्चलं 1. AB. 'हठन्यासा' 2. B. Omits 3. B. 'त्रात् तस्य

उत्तरभाग: ३९

इति।

७५. तत्र यमनियमयोः पश्चसंरव्याकत्वमुक्तं योगशास्त्रे। तथा च पातञ्जलं सूत्रम् - 'अहिंसासत्यास्तेयन्रह्मचर्यापरिग्रहाः यमाः', 'शौंचसन्तोषतपस्त्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि नियमाः' इति। वराहोपनि- षदादौं पुराणेषु च तयोर्दशसंख्याकत्वमुक्तम्। 'अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्य दयार्जवम् क्षमा धृतिमिताहारः शौचं चेति यम दश ॥। तपः सन्तोषमास्तिकयं दानमीश्व्रपूजनम्। सिद्वान्तश्रवणं चैव हीमतिश्र जपो2 त्रतम्।। एते च नियमा: प्रोक्ताः दशधैत्र महामते।' इति।

नवविधान्यासनानि। तदुक्तं स्कान्दे- 'स्वस्तिकं गोमुखं पच्म वीरं सिहासनं तथा। भद्रं मुक्तासनं चैव मयूरासनमेव च।। सुखासनसमारव्यं च नवमं मुनिपुङ्गव।' इति। एतेषां तु लक्षणानि अ्रथविस्तरभयादत्र नोक्तानि। रेचकपूर ककुम्भकलक्षणाः प्राणनिग्रहोपायाः प्राणायामाः । इन्द्रियाणां स्वस्वविषयेभ्यः प्रत्याहरणं प्रत्याहारः। तदुक्त स्कान्दे- 'इन्द्रियाणां विचरतां येषु येपु सभावतः । बलादाहरणं तेषां प्रत्याहार: स उच्यते ।।'

1. A B. Omit 2. AB. तपो

४० वैदान्तसारचिन्तामणौ

इति। यमादिप्रत्याहारान्तं योगस्य बहिरङ्गसाधनानि। धारणदित्रयं त्वन्तरङ्गसाधनम्। तथा च पातञ्जलं सूत्रम् - 'त्रयमन्तरङ्गं पूर्वेभ्यः' इति।

नाभीचत्हृदयनासाग्रादिदेशे संप्रज्ञातसमाधिसिद्धये चित्तस्य स्थिरी- करणं धारणा। तथा च पातञ्जलं सूत्रं - 'देशबन्धश्वित्तस्य धारणा' इति।

यत्र धारणा कृता तत्नैव चित्तवृत्तीनां विजातीयप्रत्ययानन्त- रितसजातीयप्रत्ययप्रवाहीकरणं ध्यानम्। तथा च पातञ्जलं सूत्रम् - 'तत्र प्रत्ययैकतानता ध्यानम्' इति।

ध्यानमेव ध्येयाकारमात्रनिर्भासं सत् प्रत्ययात्मकेन रूपेण शून्यमिंव यदा भवति तदा समाधिरित्युच्यते। तथा च पातञ्जलं सूत्रम्-'तदेवार्थ- मात्रनिर्भासं स्वरूपशून्यमिव समाधिः' इति। उक्त च - 'ध्यातृध्याने परित्यज्य क्रमाद्धयेयैकगोचरम्। निवातदीपवच्चित्त समाधिरमिधीयते ।।' इति। अत एवायं संप्रज्ञातसमाधिरुच्यते।

७६. तथा च धारणाध्यानसमाधीनामियान् भेदः - विजातीय- वृत्तिविच्छिन्ना धारणा; अविच्छिन्न सद् ध्यातृध्यानध्येयस्फूर्तिमद् ध्यानं; ध्येयमात्रस्कूर्तिमान् संप्रज्ञातसमाधिः इति। ध्येयस्कूर्तिशून्योऽसंप्रज्ञात- समाधि:। स एव योगशब्देनाभिधीयते; 'योगश्वित्वृत्तिनिरोध' इति सूत्रकृता भगवत्पतञ्जलिना सर्वासां चित्तवृत्तीनां निरोधस्यैव योगशब्दार्थ- तयोक्तत्वत्। ननु वृत्तिनिरोधे चित्तवृत्तिखभावस्य द्रष्टः पुरुषस्य कथं स्थितिरिति चेन्मैवम्। यदा सवृत्तीनां निरोध: तदा द्रष्टश्चिदात्मनः

3. B. Omits

उत्तरभाग:

स्वाभाविकचैतन्यरूपेऽवस्थितिसंभवात्। तथा च पातञ्जलं मूत्रम - 'तदा द्रष्टुः स्वरूपेऽवस्थानम्' इति। उक्ततं च - 'ज्ञातृज्ञानज्ञेयभेद:' परे नात्मनि विद्यने। चिदानन्दैकरूपत्वाद् दीप्यते स्यमेव तत् ।।' इति।

७७. एवं च सति समाधिसुषुप्त्योरभेदशक्का न कतंव्या। उभयत्र प्रत्याहारे समानेऽपि वृत्तिसद्धावासद्भावाभ्यां तयोभेंदोपपसेः । तदुक्तम् - 'अलीनत्वान्न निद्रैषा ततो देहोऽपि नो पतेन्।' इति।

७८. अयमेव तत्त्वमस्यादिमहावाक्योस्थायां व्रभात्मैक्यल्लेखि- न्यामखवण्डाकारवृत्तौ पर्यवस्यति। तदुक्तम् - 'समाधिः संविदुत्पत्तिः परजोवेकतां प्रतति।' इति। अयमेव ब्रह्मात्मेकत्वसाक्षात्कार इति, ब्रह्मविद्येति, खानुभव इति, निर्विकल्पकसमाधिरित्यपि विद्वद्धि: व्यवड्यते। अयमेव्र त्रह्मानन्दस्यापि निश्चायकः । तदुक्तम् - 'यद्यप्यसौ चिरं कालं समाधिर्दुर्लभो नृणाम्। तथापि क्षणिको ब्रह्मानन्दं निश्चाययत्यसौ।' इति। ७९. अस्य समाधरुत्पत्तो लयविक्षेपकषायरसास्वरादलक्षणाः चत्वारो विन्नाः संभवन्ति। तत्र लयो नामाखण्डार्थवस्त्वनवलम्बनेन चित्तवृत्तेनिंद्रा। विक्षेपो नामाखण्डार्थवस्त्वनवलम्ब्रनेन चित्तवृत्तेः विषयान्तरावलम्बनम्। 1. B. 'तृज्ञेय'

४२ वेदान्तसारचिन्तामणौ

कषायो नाम चित्तवृतेः रागादिवासनया स्तब्धीभावः । रसास्ादो नाम समाध्यारम्भसमये उपशमानन्दास्वादः । एतद्विन्नचतुष्टयं यथा न भवेत् तथा निवातस्थितदीपवत्' चित्मलङ्कर्यात्।

८०. एवं दृढीकृते समाधो तद्वलेन वासनायां निश्शेषेण2 विनष्टायां तत्त्वमस्यादिमहावाक्यं करतलामलकवद् ब्रह्मात्मैकत्वज्ञानमपरोक्षं जनयति। सा च वासना त्रिविधा। लोकवासना, देहवासना, शास्त्रवासना चेति। तत्राद्या लौकिकजनसंमतव्यवहारवासना। द्वितीया अनात्मनि देहादौ आत्मवासना। तृतीया त्वनात्मप्रतिपादकशास्त्राभ्यासवासना। एताः त्रिविधा अपि वासना: ब्रह्मात्मैकत्वविज्ञानोत्पत्तिप्रतिबन्धकीभूताः। तदुक्तम्-

'कुतर्कवासना लोकवासना शास्त्रवासना। पुत्रमिंत्रकलतादौ वासना चार्थवासना।। देहेन्द्रियमनोबुद्धिम्रा गादाशात्मवासना। पाण्डित्यवासना भोगवासना कान्तिवासना।। परमाद्वैतविज्ञानजन्मनः प्रतिबन्धकृद्।' इति। तथा च मुमुस्ुभिरेता वासना: परित्यज्य ब्रह्मात्मैकत्वज्ञानदाढय' यथा भवेत्तथा कर्तव्यम्। तदुक्तम् - 'तस्मान्मुमुक्षु: श्रद्धावान् वासनामखिलामिमाम् । विसृज्य परमाद्वैतज्ञाननिष्ठो भवेत् सदा ।।' इति।

1. B. 'तस्थदी० 2. B. शेषतो 3. B. 'त्वदा०

उत्तरभाग: ४३

=१. ननु प्रपञ्चवासनापरित्यागे' कथं तम्य देहधारणमिति चेन्मैवम्। 'शारीरं केवलं कर्म कुर्वन् नामोति किल्विषम्।' इति स्मृत्या शरीरयात्रामात्रस्य सर्वेरङ्गीकृतत्वात्। अप्राप्तप्रापणप्राप्तसंरक्षणरूप- योगक्षेमधारणस्य भगवदायत्तत्वाच्च। तदुक्तम्- 'अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपासते। तेषां नित्याभियु क्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम् ।।' इति।

=२. अत्र वामदेवमार्गे प्रवृत्तस्य मध्ये आन्तरालिकाः सिद्धयोऽपि संभवन्ति। कथं तत्संभव इति चेदुच्यते। धारणा ध्यानं समाधिश्चेति एतत्त्रितयमेकविंषयकं सत् संयमसंज्ञं भवति। तस्य संयमस्य योगशास्त्रेक्त- बाह्याध्यात्मिकभूतिषु तत्र तत्र स्थिरीकरणान्मधुप्रतीकसंज्ञाः सिद्धयो बानाविधाः संभवन्ति ।

८३. का: ताः सिद्धय इति चेदुच्यन्ते - चक्षुरादिप्रमाण- मनपेक्ष्य यो गिनोSतीतानागतवरतमानवस्तुपरिज्ञानमेका सिद्धिः। पशुपक्ष्यादि- सर्वप्राणिनि तज्जञानमपरा सिद्धिः । सवीयपरकीयपूर्वजन्मपरम्पराज्ञानमन्या सिद्धिः। परकीयचित्तमात्रमज्ञानं तु अविषयकचित्ज्ञानमितीतरा सिद्धिः । तथा योगिन: स्वदेहस्य परचक्षुर्जन्यज्ञानाविषयत्वरूपान्तर्धानं काचित् सिद्धिः। तथा परश्रोत्राद्यग्राह्यत्वं काचित् सिद्धिः। आयुषोऽवसानज्ञानं काचित् सिद्धिः। मैत्रकरुणामुदितानां वीर्यवत्त्वं काचित् सिद्धिः। हस्ति-

1. B. त्यागेन 2. B. देहादिधा0 3. B. प्रवरस्य 4. B. भवन्ति

४४ वेदान्तसारचिन्तामणौ

हनुमद्गरुडतुल्यवलप्रादुर्भावः काचित् सिद्धिः। सूक्ष्मपरमाण्वादिविषयकं, व्यवहितनिध्यादिविषयकं, विप्रकृष्टमेर्वन्तर्वतिरसायनादिविषयकं च ज्ञानं काचित् सिद्धिः। चतुर्दशभुवनज्ञानं काचित् सिद्धिः। नक्षत्रसन्निवेश- विशेषज्ञानं' काचित् सिद्धिः। इयं तारा अनेन ग्रहेण सह अनेन पथा एतावन्तं कालं गच्छतीति नक्षत्रगतिज्ञानं काचित् सिद्धिः। एतावता धर्मलक्षणावस्थारूपपरिणामत्रयादिध्रुवान्तवाह्यभूमिषु संयमात् जायमानाः सिद्धय उक्ाः ।

८४. इदानीं अध्यात्मिकभूमिषु तत्र संयमात् जायमानाः सिद्धय उच्यन्ते। तत्र वातपित्तश्लेष्माणां त्रयाणां दोषाणां त्वग्रु धिरमांसस्ाथ्वस्थि- मज्जाशुक्लानां सप्तानां धातूनां पूर्व पूर्व बाह्यमिति देहसन्निवेशज्ञानं काचित् सिद्धिः। जिह्दामूलतोऽधस्तात् कण्ठस्य कूपाकारप्रदेशः, तत्र संयमात् क्षुत्पिपासानिवृत्तिः काचित् सिद्धिः। चित्तस्थैर्यं काचित् सिद्धिः । अदृश्यसिद्धदर्शनं काचित् सिद्धिः। योगिनः सर्वज्ञत्वं काचित् सिद्धिः । स्वासनस्य चित्तस्य संविदुत्पचिः काचित् सिद्धिः । =4. बिम्बभूतचिन्मात्े पुरुषे संयमात् पुरुषसाक्षात्कारः सिद्धयति। तत्र पुरुषसाक्षात्कारे यतमानस्य योगिनः तत्साक्षात्कारात् पूर्व योगजशक्य- धर्मानुगृहीतेन मनोमात्रेण प्रातिभसंज्ञं सर्वगोचरज्ञानं भवति। इन्द्रियाणां श्रोत्रादीनां दिव्यशब्दरूपरसगन्धग्राहकत्वं भवति2। ते च प्रातिभादयः पुरुषसाक्षात्कारे यतमानस्य विन्ञा भवेयुः। तदुक्तं योगभाष्यकृता भगवता व्यासेन - 'ते प्रातिभादयः पुरुषदर्शने समाहितचित्तस्य उत्पद्यमाना उपसर्गाः' इति। अतो न मोक्षार्थी तानपेक्षते।

८६. पूर्व संयमस्य ज्ञानरूपाः सिद्धय उक्ताः। क्रियारूपाः सिंद्धय उच्यन्ते - तत्र परकीयशरीरे जीवति मृते वा सेन्द्रियस्य चित्तस्य 1. B. सभक्षत्र0 2. B. संभ०

उत्तरभाग: ४५

प्रवेश: काचित् सिद्धिः। जलपङ्गकण्टकादीनामुपर्यासनं गगनगमनं स्वेच्छा- मरणं च काचित् सिद्धिः। नाभिनिकटस्थाग्नेः ज्वलनं काचित् सिद्धिः । दिव्यैः श्रोत्रादीन्द्रियैः दिव्यशब्दादिग्रहणं काचित् सिद्धिः। आकाश- गमनं काचित् सिद्धिः। प्रकाशात्मकसत्वन्य क्लेशकर्मविपाकरूपं यदावरणं तस्य क्षयः काचित् सिद्धिः। आकाशादिपश्चभूतानां योगिसंकल्पानुसा- रित्वं काचित् सिद्धिः । ततो अणिमा महिना गरिमा लघिमा प्राप्तिः प्राकाम्यमीशित्वं वशित्वं चेति अष्टमहाविभूतयः काश्चित् सिद्धयः। तत्र अणिमाणुतुल्यत्वम्। महिमा व्यानकत्वम् : गरिमा मेरुवद् गुरुत्वम्। लघिमा नूलपिण्डवत् लधुत्वम्। प्राप्तिः अङ्गुल्या चन्द्रस्पर्शः । प्राकाम्यं सत्यसंकल्पत्वम्। ईशित्वं भूतत्रष्टत्वम्। वशित्वं भूतनियन्तृत्वम् इति विवेकः। तत एव पृथित्यादिभूतधर्मेः काठिन्यादिभिरनभिघातः योगशरीरम्य। रूपलावण्यवलवज्रसंहननत्वादयश्च कायसंपद्रपाः काचित् सिद्धयः । इन्द्रियजयः काचित् सिद्धिः। 'इन्द्रियजयात् मनोगतिवत् देहस्यानुत्तमगतिलाभरूपमनोजवित्वं काचित् सिद्धिः। देहानपेक्षाणा- मिन्द्रियाणां, दूरस्थवाह्यार्थज्ञाने करणत्वं काचित् सिद्धि :- । सर्वप्रकृति- विकारवशित्वरूपः प्रधानजयः काचित् भिद्धिः। एताः समाधिजाः सिद्धयो वामदेवमार्गे ज्ञानार्थ प्रवृत्तस्य हठाभ्यासात् भवन्ति।

८७. ननु सिंद्धीनां समाधिजत्वरेन कथं समाधिरहितानां श्येनादीनामाकाशगमनसिद्धिरिति चेन्मैवम्। जन्मौषधिमन्त्रतपसामपि सिद्धिहेतुत्वात्। तथा च पातञ्जलं सूत्रं - 'जन्मौषधिमन्त्रतपःसमा- धिजाः सिद्धयः' इति। जन्मना पक्ष्यादीनामाकाशगमनादिसिद्धिः । औषधविशेषसेवया मण्डव्यप्रभृतीनां, मन्त्रजपेन ध्रुवप्रभृतीनां, तपसा विश्वामित्रप्रभृतीनां सिद्धिंः। समाधिजास्तु पूर्वोक्ता: सिद्धयः ।

1-1. B. Omits. 2. B Omits. 3. AB, न्त्रस°; B. °समाधि

वेदान्तसारचिन्तामणौ

जगदीशप्रसादोऽपि समस्तसिद्धिहेतुः। तदुक्तम् - 'या वै साधनसंपत्तिः पुरुषार्थ चतुष्टये। तया विना तदामोति नरो नारायणाश्रयः ।।' इति। श्रयते श्रीगौरीवल्लभकटाक्षवीक्षणेन नन्दीश्वरस्य नरस्यात्नैव देव- शरीरत्वमिद्धिः ।

८९. एताः पूर्वोक्ता: सिद्धयो मोक्षाथिना नापेक्षितव्याः, तासां माक्षोपयोगित्वाभावात्। तदुक्तमन्नपूर्णोपनिषदि - 'यस्तु मूढोऽल्पबुद्धिर्वा'सिद्धिजालानि वाञ्छति। स सिद्धिसाधनैर्योगै: तानि साधयति क्रमात् । द्रव्यमन्त्रक्रियाकालशक्तय: साधु सिद्धिदाः । परमात्मपदप्राप्तौ नोपकुर्वन्ति काचन ।' इति। ननु येषामाकाशगमनादिसिद्वयः सन्ति त एव ज्ञानिन इति चेन्मैवम्, आकाशगमनादेर्ज्ञानिचिह्ृत्वाभावात्। तदुक्त तस्यामेवोपनिषदि- 'जीवन्मुक्तस्य किं लक्ष्म ह्याकाशगमनादिकम् ।' इत्युपकम्य - 'तथा चेन्मुनिशार्दूल तत्र नैव प्रलक्ष्यते। अनात्मविदमुक्तोऽपि नभोविहरणादिकम् ॥ द्रव्यमन्त्रक्रियाकालशक्तयाप्ोत्येव स द्विज। नात्मज्ञस्यैष विषय आत्मज्ञो ह्यात्ममात्रदक्। आत्मनात्मनि संतृप्तो नाविद्यामनुधावति। ये ये भावा: स्थिता लोके तानविद्यामयान् विदुः॥ त्यक्ताविद्यो महायोगी कथं तेषु निमज्जति।' इति। 1. AB. मूलोडल्प0

उत्तरभाग: ४७७

९०. तथा च येन केनापि मार्गेण मोक्षारथिभि: ब्रह्मात्मैकत्व- ज्ञानमेव संपादनीयम्। येषां पूर्वोक्तसिद्धिवाञ्छाप्यस्ति ते हठाभ्यासेऽपि यतन्तु नाम। तस्माद् ब्रह्मात्मैकत्वज्ञानमेव परमपुरुषार्थरूपमोक्षसाधनमिति सिद्धम्। येषामेतद् व्रह्मात्मैकत्वज्ञानमस्ति त एव सर्वजीवोत्कृष्टाः। तथा च मनुस्मृती - 'भूतानां प्राणिनः श्रेष्ठाः प्राणिनां बुद्धिजीविनः । बुद्धिमत्सु नरा: श्रेष्ठाः ........ ' इत्यारभ्य उत्तरोत्तरं ब्रह्मवित्पर्यन्तं श्रैष्ठयमुक्त्वा अनन्तरमुक्तम् - 'ब्रह्मविद्धयः परं किश्चित् न भूतं न भविष्यति।' इति। अत एव ब्रह्मवित्सु धनादिसमर्पणस्य जगदीशतोषकत्वमुक्तम्। 'यद्येको ब्रह्मविज्चुङ्क्ते तत्र भुङक्ते हरिः सयम्। तस्माद् ब्रह्मविदे देयं यत्किश्िद्वसु चेत् स्थितम् ।।' इति'।

९१. ननु ब्रह्मविदामुदासीनत्वेन उपकारित्वाभावाद् धनादिना तत्पूजनस्य किं फलमिति चेन्मैवम्। धनादिना तत्पूजनस्य खाभिलषित- तक्तलोकावाप्तिरूपविजातीयफलश्रवणात्। तथा च श्रुतिः - 'यं यं लोकं मनसा संविभाति विशुद्धसत्त्वः कामयते यांश्र कामान्। तं तं लोकं जयते तांश्र कामांस्तस्मादात्मज्ञं ह्यर्चयेद्भतिकामः' इति। संविभाति संकल्पयतीत्यर्थः। पुराणेऽप्येतदुक्तम् -

'यं यं कामयते लोकं तं तमुद्दिश्य बुद्धिमान्। आत्मज्ञं ह्यर्चयेन्नित्यमात्मज्ञ इति हि श्रुतिः ।'

1. B. Omits.

४८ वेदान्तसारचिन्तामणौ

इति। उक्तं च - 'दुर्वृतो वा सुतृच्तो वा मूर्खः पण्डितविच्च वा। ज्ञानाभ्यासरतः पूज्य: किमुत ज्ञानवान्नरः ।' इनि। १२. ते च व्रह्मविंदः कीदृशाचारा इति चेदुच्यते - के्चित् विधिनिषेधरहिताः सच्छन्दचारिणो भवन्ति। तेषां तथात्वे इमानि प्रमाणवचनानि। 'यस्त्वात्मरतिरेव स्यादात्मतृप्तश्च मानवः। आत्मन्येव च संतुष्टः तस्य कार्य न विद्यते ।I' 'वर्णाश्रमवयोऽवस्थाभिनानो यस्य विद्यते। तस्यैव च निषेधाश्र विधयः सकला अपि ।' 'वर्णाश्रमादयो देहे मायया परिकल्पिताः । नात्मनो बोधरूपस्येत्येवं तस्य विनिश्चयः ।।' इत्यादोनि।

केचितु व्रझ्मात्मैकतवज्ञानवन्तोऽपि लोकसंग्रहार्थं कर्मापि कुर्वन्ति। नेषां तथात्वे इमानि प्रमाणवचनानि। 'सक्ता: कर्मण्यविद्वांसो यथा कुर्वन्ति भारत। कुर्याद्विद्वांस्तथासक्तश्रिकीर्षुर्लोकसंग्रहम् ।' 'यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्देवेतरो4 जनः। स यत्प्रमाणं कुरुने लोकस्तदनुवर्तते ।।' 1. B. मानवा: 2.AB. देह 3. AB. मायापरि 4 A. 'तरे ; B. देव नरे 5: AB. जाना:

उत्तरभाग: ४९

'न बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसंगिनाम्। जोषयेत् सर्वकर्माणि विद्वान् युक्त: समाचग्न्।।' बुद्धाद्वैतस्वतत्त्वस्य यथेष्टाचरणं यदि। शुनां तत्त्वदृशां चैव को भेदोऽशुचिलक्षण।I' इत्यादीनि।

अन्ये तु साक्षात्कृतव्रह्मतत्त्वा अपि त्रह्मप्रतिपादकव्रेदान्तचिन्तनमेव सदा कुर्वन्ति। तेषां तथात्वे इदं प्रमाणम् - 'दद्यान्नावसरं कंचित् कामादीनां मनागनि। आ सुप्तेरा मृते: कालं नयेद्ेदान्तचिन्तया।।' इति।

अपरे तु समाधिमेव सदा कुर्वन्ति। तेषां तथात्वे इदं प्रमाणम्- 'योऽन्तस्सुखोऽन्तरारामः तथन्त्ज्योतिरेव यः । स योगी ब्रह्मनिर्वाणं ब्रह्मभूतोजिगच्छति ।' इति।

एते च एकस्मिन्नपि विदुषि कालभेदेन भवेयुः। तदुत्तम् - 'विद्वांश्चेत् तादृशां मध्ये तिष्ठेत् तदनुगंधतः । कायेन मनसा वाचा करोत्येवामलाः क्रियाः॥ तेषां मध्ये वुभुत्मूनां यदा तिप्ठेत् तदा पुनः । बोधायैषां क्रिया:सर्वा दूषयेत् त्यजतु सयन्।। [अ]विदूदनुसारेण प्रतिबुद्धस्य'युज्यते। स्तनन्धयानुसारेण वर्तते तत्पिता यथा।' इति।

I. B. बद्धस्य

५० वेदान्तसारचिन्तामणौ

९३. ननु ब्रह्मविद:' हिंतकरणे निषिद्धाचरणे च स्वर्गनरकादिपराप्तिः स्यादिति चेन्मैवम्। तेषां ज्ञानोत्पत्त्यनन्तरं कृतयोः पुण्यपापयोः लेपा- संभवात्। तथा च श्रुति: - 'यथा पुष्करपलाश आपो न क्विष्यन्त एवमेवंविदि पापं कर्म न श्ठिष्यते' इति। 'न वर्धते कर्मणा नो कनीयान्' इति च।

९४. ननु भास्तु तेषां भाविपुप्यापुण्यलेपः। किं त्वनेकजन्म- संचितपुण्यापुण्यकर्मणां सत्त्वात् पुनर्जन्मप्राप्तिः2 स्यादिति चेन्मैवम्। तेषां यत्कालावच्छेदेन ब्रह्मात्मैकत्वज्ञानमुत्पन्नं तत्कालावच्छेदेनैव संचितकर्मणां विनष्टत्वात्। तथा च श्रुति :- 'क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे', 'तदा विद्वान् पुण्यपापे विधूय निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति' इत्याद्या। अस्मित्रर्थे स्मृतिरपि - 'यथैधांसि समिद्धोडग्निर्भस्मसात् कुरुतेऽर्जुन। ज्ञानाभि: सर्वकर्माणि भस्मसात् कुरुते तथा ।' इति। प्रारब्धकर्मणां फलभोगेनैव क्षयः ।

९५. ननु संचितस्येव प्रारब्धयापि कर्मणो ज्ञाननाश्यत्वमस्तीति चेन्मैवम्। प्रारब्धस्यापि ज्ञाननाश्यत्वे ज्ञानोत्पत्तिसमकाल एव ज्ञानिनां देहपातः प्रसज्येत। न चेष्टपत्तिरिति वाच्यम्; जीवन्मुक्तत्वप्रतिपादक- श्रुतिस्मृ तिविरोधप्रतिपत्ते:3, गुरुशिष्यभावले पापचेश्च। ९६. तथा च प्रारब्धकर्मणः भोगेनैव क्षये सति लिङ्गशरीरस्य स्वरूपेणैव लयो भवेत्। तथा सत्युपाध्यभावात् परब्रह्मात्मनावस्थानलक्षणं विदेहकैवल्याख्यं मोक्षमत्वैव प्रतिपद्यन्ते। तेषां न पुनरुत्पत्तिः जन्म- कारणकर्माभावात्। नापि लोकान्तरगमनं, सर्वगतब्रह्मसंपन्नत्वात्। तथा च 1. B,°विद् 2. A. प्राप्तिरिति 3. B. 'स्मृतिप्रति'

उत्तरभाग: ५१

श्रुतयः - 'अतैव समवलीयन्ते', 'न तस्य प्राणा उत्क्ामन्ति ब्रह्मव्र सन् ब्रह्मप्येति', 'अथ मर्त्योऽमृतो भत्रत्यत्र' ब्रह्म समश्नुते', 'यथोदकं शुद्धे शुद्धमासिक्त ताहगेव भवति। एवं मुनेर्विजानत आत्मा भवति गातम', 'ब्रह्म वेद व्रह्मैत् भवति' इत्याद्याः। अस्मित्र्थे स्मृतिरगपं - 'नोत्कामन्ति मुनेः प्राणा व्यापी सर्वगतो हि सः । तेन व्याप्तमिदं सर्वं कुत उत्क्रम्य यास्यति॥ इत्याद्या। एवं निर्गुणं व्रह्म देहत्रयव्यतिरिक्तप्रत्यगात्मत्वेन साक्षात्कृतवतां विदुषां विदेहकैवल्यारव्यमोक्षप्रकारोऽभिहितः । ९७. मोक्षत्यात्मरूपत्वेन नित्यप्राप्तत्वात् कथं तस्य प्राप्तिरिति चेत् सत्यम्। अत्र मोक्षस्य प्राप्तिर्नाम कण्ठचामीकरन्यायेन नित्यप्राप्तस्यैव प्रत्यगात्माभिन्नत्रह्मरूपस्य तस्याप्राप्तत्वभ्रमनिवृत्तिः। तथा च नित्यसिद्धस्यैव मोक्षस्य 'तत्त्वमसि', 'अहं ब्रह्मास्मि' इत्यादिश्रुतिरूपप्रमाणजन्यब्रह्मात्मैकत्व- विज्ञानत्यङ्गयत्त्वं वक्तव्यम्। तदेव विज्ञानव्यङ्गयत्त्वं विज्ञानफलतयोपचर्यत इति द्रष्टयम्।

९८. ये तु निधुणत्रक्म प्रत्यगात्मत्वेन साक्षात्कर्तुमशक्ताः तैः दहरवैश्वानरादि सगुणोपासनं कार्यन्2। सगुणत्रह्मोपासनर्माप चित्तकाग्रय- द्वारा निर्गुणत्रह्मसाक्षातकारे कारणम्। तदुक्तम्- 'निविशेषं परं ब्रह्म साक्षात्कर्तुमनीश्वराः । ये मन्दास्तेऽनुकम्प्यन्ते सविशेषनिरूपणैः ॥ वशीकृते मनस्येषां सगुणब्रह्मशीलनाद्। तदेवातिर्भवेत् साक्षादपेतोपाधिकल्पनम् ।।'

1. B. भवेत्यत्र 2-2. B. Omits.

५२ वेदान्तसारचिन्तामणौ

इति। तेषां च प्राणपर्यन्तमुपासनां कृतवतामुत्कमणात् पूर्वमुपास्य- साक्षात्कारेण पूर्वकृत निखिल पुण्यपापविधूननपूर्वमर्चिरा दिमार्गद्वारा ब्रह्मलोकं गतानां तत्र संकल्पमात्राद् उत्पन्नसकलभोगानुभवानन्तरं तत्नैव तत्त्वमस्यादि महावाक्योत्थब्रह्मात्मैकत्वसाक्षात्काराणां द्विपरार्धाावसाने ब्रह्मणा सह मुक्तिः स्यात्। तदुक्तम् - 'ब्रह्मणा सह ते सर्वे संप्राप्ते प्रतिसंचरे। परस्यान्ते कृतात्मानः प्रविशन्ति परं पदम् ॥' इति। ९९. केचितु ब्रह्मात्मैकत्वमसहमानाः श्रुतीनामुपक्रमोपसंहार- परामर्शैः व्रह्मात्मनोर्भेदपरतया व्याख्यानं कृत्वा तत्त्वमस्यादिवाक्यानामपि भेदपरतयैव व्याख्यानं कुर्वन्ति। ते च द्विविधाः - मध्वमतानुसारिणो रामानुजमतानुसारिणश्चेति।

१००. माध्वास्तु तत्त्वमसीत्यत्र तत्त्वंपदार्थयोः सामानाधि- करण्यमसहमाना: तस्यार्थवर्णनमेवं कुर्वन्ति - यथा' 'गायत्रीं छन्दसां माता' इत्यत्र विभक्तिव्यत्यासेन प्रथमार्थे द्वितीया, तथा 'तत्त्वमसि' इत्यत्रापि चतुर्थ्या तस्मै त्वमर्पणीय इत्ययमर्थः स्वीकार्यः। पश्चम्या वा तस्मात् त्वमुत्पन्नोऽसीत्ययमर्थ: स्वीकार्यः। षष्ठया वा तस्य त्वमसि तत्स्वामि- कोऽसीत्ययमर्थो ग्राह्यः। सप्तम्या वा तस्मिन् त्वमसीति। यद्वा 'अघोरापापकाशिनी' इत्यत्र अपापकाशिनीति पदच्छेदवत्, 'स आत्मा तत्त्वमसि' इत्यत्रापि अतत्त्वमसीति पदच्छेदो भवति। तथा च तत्त्व- मसीति वाक्यं ब्रह्मात्मनोर्भेदप्रतिपादकमेवेति।

१०१. रामानुजमतानुसारिणस्तु यथा 'मनुष्योऽहं' इत्यत्र शरीर- शरीरिभावाभिप्रायकं सामानाधिकरण्यं भवति, एवं 'तत्त्वमसि' इत्यत्रापि तत्त्वंपदार्थयो: शरीरशरीरिभावाभिप्रायकं सामानाधिकरण्यं भवत्विति वदन्ति। किं च निर्गुणब्रह्मात्मैकत्वविज्ञानात् ब्रह्मात्मना अवस्थानलक्षणं मोक्षमसहमानाः 1. B. Omits.

उत्तरभाग: ५ ३

सगुणन्रह्मोपासनादेव कालान्तरे स्वर्गवन्नोक्षो भविष्यतीत्यपिं वदन्ति। एतत् सर्वनस्मत्कृतवेदान्तकास्तुभे समन्यधिकरणे विस्तरेणानूद सम्यक् निराकृतम्। तेपां भेदोपनिषन्मागभविष्ठत्वात् रुगुणब्रह्मनिष्ठत्वाच्च जन्मान्त- रेष्वद्वे तश्रद्धाप्राप्तिपूर्वकं क्रमेण निर्गुणव्रम्मात्मैकत्वविज्ञा/नादेव मोक्षो भविष्यति। 'न हि कल्याणकृत् कश्रिद्दु गति तात गच्छति।' इति स्मृतेः ।

१०२. ये श्रवणादिना ज्ञानाभ्यायशीलाः तेषां सिद्धिमनधि- गतानां मध्ये मध्ये देहपनने सति न दुगतिभवति। अपि तु ते पुण्यकृतां लोकं गत्वा तत्र चिरकालमुषित्वा पुनश्र भुमा मत्कुले जन्म प्राप्य संसिद्धौ पूर्ववदेव यत्नं करिष्यन्ति। तथा च स्पृति: - पार्थ नैवेह नामुन्र विनाशस्तन्य विद्यते। नहि कल्याणकृत् कश्चिद्दु गतिं तात गच्छति। प्राप्य पुण्यकृतां लोकानुषित्वा शाश्वतीःसमाः । शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टोऽ्भिजायते॥ अथवा योगिनामेव कुले नहति धीनताम्। एतद्धि दुर्लभतरं लोके जन्म यदीदृशम्।। तत्र तं बुद्धिसंयोगं लभने पौवदेहिकम्। यतते च ततो भूयः सं.भेद्ध कुरुनन्दन।।' इति। 'यथ' तु श्रव्रणे शम्भोननितंतने स्मृतौं। कचिद्रवंश्चितरतिः ना मन्दा परिकीतिता। गुरुपावेऽन्वहं पूजा लिङ्ने च नियमार्चनस्। वन्दनं शिवनेरस्य या कार्यति वासना।।

1. AB. ये 2. A. दे वहं, B. पादावहं

५४ वेदान्तसारचिन्तामणौ

मध्यमा भक्तिरेषा स्यात् सालोक्यादिप्रदायिनी। यया कैङ्कर्यतात्पर्य सर्व त्यक्त्वा महेश्वरे॥ सख्यं करोति सततमविनाभावलक्षणम्। आत्मार्पणं शरण्येशे सोत्तमा भक्तिरुच्यते॥

जन्तोर्नवविधा भक्तिरुत्तरो त्तरमुत्तमा।।'

इति स्कान्दस्थशिवभक्तविलासोक्तनवविधशिवभक्ति कुर्वन्ति । ते स्वेच्छास्वीकृतहरिहरादिदिव्यमङ्गलमूर्तिरूपश्रीजगदीश्वरभ क्तिमाहात्म्यात् तत्तद्दक्तयनुरूपं सालोक्यादिकं फलं प्राप्य अन्ते आत्मार्पणरूपामुत्तमां भक्ति प्राप्य विदेहकैवल्यारव्यं मोक्षं प्राम्तुवन्ति। तदुक्तं भक्तविलासे - 'भोगाय मन्दा कथिता सालोक्याप्त्यै च मध्यमा। अपवर्गप्रदा भक्तिरुत्तमा दुर्लभा नृणाम् ।।' इति। तथा चात्मार्पणारव्या उत्तमा भक्तिर्व्रह्मात्मैकत्वज्ञानरूपेति गम्यते। तदुक्त तल्नैव -

उत्तमा सेव्यते भक्तिश्चरमे जन्मनि स्थितैः ॥।' इति। एत्तच्चास्मत्कृतभ क्तमाहात्म्यसंग्रहे विस्तरेणोपन्यस्तम्।

१०३. ये तु फलाभिसंधिं विना ब्रह्मार्पणबुद्धयैव यज्ञदान- तपस्तीर्थाटनादिकं कुर्वन्ति त इह जन्मनि जन्मान्तरेषु वा क्रमेण चित्तशुद्धिं प्राप्य विविदिषोत्पत्तिद्वारा श्रवणमनननिदिध्यासनपूर्वकं ब्रह्मात्मैकत्वविज्ञानं प्राप्य मुक्ति प्राप्रुवन्ति। तथाच श्रुतिः - 'तमेतं' वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति, यज्ञेन दानेन तपसानाशकेन' इति। उक्तं च -

1. B. नटीघ 2. B. तमेकं

उत्तरभाग: ५ू५ू

'जन्मान्तरतपोयोगात् पुण्यतीर्थनिषेवणात्।

इति। सत्पात्रें द्रव्यदानाच् त्रह्ज्ञानमवासुयात्।।'

१०४. ये तु स्वर्गादिफलकामनया यज्ञादिकर्म कुर्वन्ति ते धूमादिमार्गेण स्वर्गलोकं गत्वा तत्र विजातीयदिव्यफलभोगेन पुण्यक्षये सति पुनर्भूमौ कर्मशेषानुसारेण जन्म प्राप्नुवन्ति। तेषां पुण्यकर्मशेषश्चत् ब्राह्म- णादिजन्मप्राप्तिः। पापकर्मशेषश्चेत् श्वादिजन्मप्राप्तिः। तथा च श्रुति: - 'रमणीयचरणा रमणीयां योनिमापद्येरन्, ब्राह्मणयोनिं वा क्षत्रिययोनिं वा वैश्ययोनिं वा। कपूयचरणाः कपूयां योनिमापधयेरन्, श्वयोनिं वा सूकरयोनिं वा चण्डालयोनिं वा' इति। अस्मिन्नर्थे स्मृतिरपि -

'लैविद्या' मां सोमपा: पूतपापा' यज्ञैरिष्टवा सर्गति प्रार्थयन्ते। ते पुण्यमासाद्य सुरेन्द्रलोकमश्नन्ति दिव्यान् दिवि देवभोगान्॥ ते तं भुक्त्वा स्वर्गलोकं विशालं क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोकं विशन्ति। एवं त्रयीधर्ममनुप्रपन्ना गतागतं कामकामा लभन्ते ।।'

इति। तेषामपि बहुषु ब्रह्मकल्पेषु एवं संसरतां कसिमंश्चित् कल्पे कस्माच्चित् पुण्यवशात् ययातिमहीपतेरिव वनिताविषयभोगात् विरक्तिरागता चेदनन्तरं फलाभिसंधिं विना ब्रह्मार्पणबुद्धया यज्ञदानतपःपुण्यतीर्थस्नान- करणादिपूर्वकं शुद्धान्तःकरणानां विविदिषोत्पच्द्विारा सद्गुरुमुरवात् लब्ध- श्रुत्यन्तश्रवणतदर्थ मनननिदिध्यासनपूर्वकम्। उत्पन्नब्रह्मात्मै कत्वसाक्षातकारद्वारा भवेदेव मोक्षः ।

1. AB. त्रयी 2. B. पापै:

वेदान्तसारचिन्तामणौ

१०५. ये तु प्रतिषिद्धकर्मानुष्ठातार: पापिनः ते रौरवादिनरक- विशनेषु तत्तत्यापोचिततीवदुःखमनुभूय' नरकप्रदपापक्षये सति पूर्वकृत- पाचतुञ्जानुसारेण भूमौ स्थावरककृमिमत्स्यादिजन्म प्राप्य असक्कृज्जन्ममरणाभ्यां संसरन्ति। तथा च श्रुतिः - 'असकृदावृत्तानि भूतानि भवन्ति जायस्व श्रियस्वेत्येतत्तृतीयं स्थानम्' इति। एवमसकृत् कुत्सितजन्ममरणपरम्पराभि: संसग्नां केषांचित् पापिनां कदाचित् पूर्वकृतपुण्यलेशवशात् नवविधजन्मक्रमेण माक्षो भविप्यति। तदुक्तं विष्णुपुराणे - 'स्थावराः कृमयोऽब्जाश्च पक्षिणः पशवो नराः । धार्मिका स्त्रिदशास्तद्वत् मोक्षिणश्च यथाकमम् ।' इति। अयं तु नवविधजन्मक्रम: प्रायिक एव। व्युत्क्मेणापि तेषां मनुष्य- जन्मप्राप्तिसंभवात्। तदुक्तमादित्यपुराणे - 'व्युत्कमेणापि मानुष्यं प्राप्यते पुण्यगौरवात् विचित्रा गतयः पुसां कर्मणां गुरुलाघवैः ॥' इति। १०६. ननु अतीतानन्तवर्तमानेषु बहुषु ब्रह्मकल्पेषु ब्रह्मात्मकत्व- विज्ञानात् क्रमेण जीवेषु मुक्ति गतेषु सत्सु मुक्तानां पुनरुत्पत्त्यभावात् पूर्व- पूर्वकल्पापेक्षया उत्तरोत्तरकल्पेषु जीवहासक्रमेण कसिमिश्रित् कल्पे निश्शेषं जीवानां हासे सति ब्रह्माण्डे जीवाभावप्रसङ्ग इति चेन्मैवम्। जीवाना- मनन्तत्वात् प्रतिकल्पमुच्यमानेष्वपि जीवेषु ब्रह्माण्डे न कदाचिदपि जोवा- भावप्रसङ्ग:। तदुदाहृतं परिमले श्रीमद्विरप्पय्यदीक्षितैः - 'अत एव विद्वत्सु मुच्यमानेषु सर्वदा ब्रह्माण्डलोके जीवानामनन्तत्वाद् अशून्यता' इति। १०७. तथा च यस्मिन् कसि्मश्रिज्जन्मनि मनुष्यत्वप्राप्तौ तस्मिन्नेव जन्मनि पुरुषै: मोक्षसाधनभूतब्रह्मात्मैकत्वविज्ञानबोधनवेदान्तश्रवणादौ यलः 3. A. adds ते

उत्तरभाग: ५ू७

कार्य:। तथा च श्रतिः - 'इह चेद्वेदीदथ सत्यमस्ति न चेदिहा- वेदीन्महती विनष्टिः इति। उक्तं च सूतसंहितायाम् - 'दुर्लभं प्राप्य मानुप्यं तत्रापि ब्रह्मविग्रह्रम्। ब्राह्मण्यं च महाविष्णो वेदान्तश्रवणादिना।। अतिवर्णाश्रमं रूपं सच्चिदानन्दमव्ययम्। यो न जानाति सोडविद्वान् कदा मुक्तो भविष्यति।।' इति। उक्त च भागवते - 'लग्ध्वा सुदुर्लभमिदं बहुसंभवान्ते मानुष्यमर्थदमनित्यमपीह धीरः । तूर्णं यतेत न पतेदनु मृ्ु धावन् निःश्रेयसाय [विषयः खलु सर्वतः स्यात्] ।।' इति

इति श्रीम तूसज्जनवृन्दचरणारविन्द- निषेविवेदान्तिसीतारामशास्त्रि- विरचित वेदान्तसारचिन्ता- मणौ उत्तरभाग: समाप्तः ॥

ALPHABETICAL INDEX OF THE CITATIONS

Citation Source

अग्निर्यथैको भुवनं कठ. २.२.९

अघोरापापकाशिनी तैसं. ४.५.१.१

अचैतन्यमृदादिस्तु अजामेकां लोहितशुक्लकृप्णां श्वेता. ४.५

अजायमानो बहुधा मुद्गल. ३.१

अज्ञानं नाम मायैषा सौरसंहिता

अज्ञानमावृतिस्तद्वत् पद. ७.३३

अण्डकोशो बहिरयं पुराण

अण्डानां च सहस्राणां विष्णुपु. २.७.२७ अत एव विद्वत्सु मुच्यमानेषु परिमल

अत्रैव समवनीयन्ते मृह. ३.२.११

अथ मर्त्योऽमृतो बृह. ४.४.७

अथात आदेशो नेति नेति बृह. २.३.६

अनन्याश्चिन्तयन्तो मां भगी. ९.२२

अनाद्यविद्यानिर्वाच्या आत्मबोध. १४

अन्तः प्रविष्टः शास्ता तैआ. ३.११.२

अन्यया भानहेतुत्वात् सूतसंहिता. १.८.१८.२१

अलीनत्वान्न निद्रेषा पद. ११.९९

अवस्थान्तरतापत्तिः पद. १३.८

अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययम् कठ. १.३.१५

असकृदावृत्तीनि भूतानि छान्दो. ५.१०.८

अस्ति ब्रह्मति चेद्वेद परोक्षज्ञानं वराहो. २.४१

अस्तिब्रह्मेति चेद्वेद सन्तमेनं तैउ. २.६

अस्ति भाति प्रियं रूपं दृद्दवि. २०

त्रयमन्तरङं पूर्वेभ्यः पायो. ३.७ पद. ६.२८२ प्रैविद्या मां सोमपा: पूतपापा: भगी. ९२०. स्वमेकोSसि बहूननुप्रविष्टः चित्यु. १४.३ दद्यान्नावसरं कचित् दिने दिने च वेदान्त दुर्लभं प्राप्य मानुष्यं सूतसंहिता. ७.७२ & ७३ दुर्वृत्तो वा सुवृत्तो था देशबन्धश्चित्तस्य धारणा पायो. ३.१ देहात्मवत् परात्मत्वबोधो देवी हथेषा गुणमयी भगी. ७.१४ दोषदृष्टिर्जिहासा च पद. ६.२७८ द्वा सुपर्णा सयुजा मुण्ड. ३.१.१ द्वैतरूपं तु यद्दस्तु सौरसंहिता ष्यातृध्याने परित्यज्य पद. १.५५ न कृत्स्ब्रह्मवृत्ति: सा पद. २.५४ न च पुनरावतते छान्दो. ८.१५.१ न तस्य कार्य करणं च श्वे. ६.८ न तस्य प्राणा उत्कामन्ति बृह. ४.४.६ न बुद्धि भेदं जनयेदज्ञानां भगी. ३.२६ न हि कल्याणकृत् कश्वित् भगी. ६.४० निरंशेऽप्यस्त्यसौ व्योम्नि पद. १३.९ निर्विशेषं परं ब्रह्म नेह नानास्ति किशन कठ. २.१.११ नोत्कामन्ति मुने: प्राणाः Cf. प्रकटार्यनिवरण. ६.२.१३ आत्मबोध. १३ पचीकृतमहाभूत0 आत्मबीध. १२ परास्य शक्तिविविधैव श्रूयते श्वे. ६.८ परीक्ष्य लोकान् कर्मचितान मुण्ड. १.२,११ परोक्षा चापरोक्षेति पद. ६.१-

६३

पार्थ नैवेह नामुत्र भगी. ६.४०

पुण्येन पुण्यं लोकं नयति प्रश्न. ३.७

पुण्य: पुण्येन कर्मण बृह. ४. ४. ५

पुनस्तैजसभोगाय पूर्णे बोधे तदन्यौ द्वौ पद. ६.२८४

प्रशान्तचित्ताय जितेम्द्रियाय च उसा. १६.७२

प्राधान्येन विराडात्मा बुद्धाद्वैतस्वतत्त्वस्य नैसि. ४.६२

ब्रह्मणा सह ते सर्वे Cf. त्रसूभा. ३.३.३२; ४.३-११

ब्रह्मणो मूर्तयोऽनन्ताः ब्रह्म वा इदमग्र आसीत् बृह. १.४.१०

ब्रह्मविदाप्रोति परम् तैउ, २.१

ब्रह्मविच्चात्मसत्यत्वं ब्रह्मविद्दय: परं किश्चित मनु. १. प्रक्षिप्त श्लोक-१०

ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति मुण्ड. ३.२.९

ब्रह्मात्मनो: शोधितयोः विचू. ४२८

ब्रह्मादयो यत्कृतसेतुपाला: ब्रह्मैव स्वाविद्यया संसरति Cf.बृह. २.१.२०

भयादस्याग्नि स्तपति कठ. २.३.३

भीषास्माद्वातः पवते तैउ. २.८

भूतनां प्राणिनः श्रेष्ठाः मनु. १.९६

भोगाय मन्दा कथिता शिभवि. १.४३

मायाशक्ति: कल्पिका पद. १३.१०

मायारव्यायाः कामधेनोः पद. ६.२३६

मायाबिम्बो वशीकृत्य मार्कण्डेयोपमन्युश्री शिभवि. १.४०

मृत्यो: स मृत्युमाप्ोति कठ. २.१.१०

यं यं लोकं मनसा संविभाति मुण्ड. ३.१.१

यं यं कामयते लोकं : यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते तैउ. ३.१

६४

यथा पुष्करपलाश आपो छान्दो. ४.१४.३ यथैधांसि समिद्धोऽग्नि: भगी. ४ ३६ यथोदकं शुद्धे शुद्ध कठ. २.१.१५ यद् गत्वा न निवर्तन्ते भगी. १५.६ यद्यदाचरति श्रष्ठ: भगी. ३.२१ यद्यप्यसौ चिरं कालं पद. ११.११९ यद्येको ब्रह्मविद् भुडक्ते यमनियमासनप्राणायाम पायो. २.२९ यया तु श्रवणे शम्भो: शिभवि. १.३७.४२ यस्तु मूढोऽल्पबुद्धिर्षा अपू ४.५ यस्त्वात्मरतिरेव स्यद् भगी. ३.१७ य: सर्वज्ञः सर्वविद्यस्य मुण्ड. ११.९ यः सर्वाणि भूतान्यन्तरी यमयति बृह. ३.७.१५ या वै साधनसंपसि: ये यथा मां प्रपद्यन्ते भगी. ४.११ योगश्चित्तवृत्तिनिरोध: पायो. १.२ योनिमन्ये प्रपद्यन्ते कठ. २.२.७ योऽन्तस्सुखोऽन्तराराम: भगी. ५.२४ रजोगुणेन सञ्छन्नो रमणीयचरणा रमणीयां छान्दो. ५.१०.७ रागी कश्विद् विरक्तोऽन्य राजसूनो: स्मृतिप्राप्तौ रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव बृह. २. ५.१९ लब्धवा सुदुलभमिदं भागवत, ११.९.२९ लिडगे तु राजसैः प्राणैः पद. ९.३४ वर्णाश्रमवयोऽवस्था पद. ९.१०० वर्णाश्रमादयो देहे नापउ. ६.१० वासांसि जीणानि यथा विहाय मगी. २.२२ विज्ञानमानन्दं ब्रह्म बृह. ३.९.२८ विद्वांशेत तादृटशां मध्ये पद. ५.२८५

६५

विपर्ययेण तु क्रमोऽतः बसू. २.३.१४ विराट स्वायंभुवं विप्रा: वेदान्तानामशेषाणां पद. ७.१०१ वैराग्यबोधोपरमा: पद. ६.२७६ वैराग्योपरती पूर्णें पद. ६.२८३ व्युत्कमेणापि मानुष्यं शक्तिरस्तीश्वरी काचित् शक्ति: शक्तात् पृथड नास्ति शान्तो दान्त उपरतस्तितिश्षुः बृह. ४.४.२३ शारीरं केव लं कर्म भगी. ४.२१ शुकश् वामदेवश्च वराहो. ४.३६ शौचसन्तोषतपस्स्वाध्याय पायो. २.३२ श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः बृह. २.४.५ संसर्गा वा विशिष्टो वा वाक्यवृत्ति, ३८-४१ स ईक्षत ऐत. ३.११ स एव मायापरिमोहितात्मा कैव. १.१२ सक्ता: कर्मण्यविद्वांसो भगी. ३.२५ स तपोऽतप्यत तैउ. २.६ सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म तैउ. २.१.१ सत्त्वं रजस्तम इति भगी. १४.५ सदेव सौम्येदमग्र आसीत छान्दो. ६.२.१ समाधि: संविदुत्पत्ति: सर्वस्य वशी सर्वस्येशानः बृह. ४.४.२२ सर्वाणि भूतान्यन्तरो बृह. ३.७.१५ स वै शरीरी प्रथम: Cf. ब्रसूभा. ३.३.१६ स समान: सन्नुभौ लोकौ बृह. ४,३.७ सूर्यों यथा सर्वलोकस्य कठ. २.२.११

सोऽकामयत तैउ. २.६

स्थानात् स्थानात दश विष्णुपु. ६.३.४ स्थावरा: कृमयोऽब्जाश्र विष्णुपु. २.६.३२

६६

स्यात् पच्चीकृतभूतोत्थो पद. १.३४ स्वस्तिकं गोमुखं पद्मं हिरण्यगर्भरूपं यः हिरण्यगर्भो नाम मूर्तित्रयादन्य: वेप. विषय.