1. Vedanta Siddhanta Muktavali Prakashananda Jivananda Vidyasagara 1897

TEDANTA SIDDHANTA MEKTAYAL

A TREATISE ON THE

VEDANTA PHIOSOPHY

PRAKASHANAND.

EDITED WITH A COMMENTARY

Second Edition.

PRINTED AT THE SIDDIESW

1897

To be had from Pandit-kulapati Jibanenda B. A. Superintesdent, Free Sanskrit Cellen

श्रोमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्य्य- श्रीप्रकाशा नन्दविरचिता।

परिडतकुलपतिना वि, ए, उपाधिधारिया

प्राचौनां व्याख्यामवलम्बा सङ्कलितया विस्तृतव्याख्यया समलङ्कता।

द्वितीयसंस्करगम्।

कलिकातानगरे सिद्देश्वरयन्त्रे सुद्रिता।

11

इं १८८७।

पुस्तकमेतत् रेजष्टरौ्तम्। Copy right Reserved.

परिडतकुलपतिः श्रौजोवानन्दविद्यासागर वि, ए, PANDIT KULAPATI JIBANANDA VIDYASAGARA, B. A. Superintendent, Free Sanskrit College, Calcutta.

पटृष्टद्दयमानन्दमात्मानं ज्योतिरव्ययम्। विनिश्चित्य श्रुतेः साक्षायुक्तिसवाऽभिधीयते॥१॥ तव आदी मङलं तत्वाऽनुम्रगरूपं सूच-

शिष्टाचारप्राप्तमङ्गलमाचरन् निरुपणीयं प्रतिजानीते ग्रट्टट दयमिति। देहादिभ्य आ्रत्मनो व्यावर्तनाय अ्व्यवमिति पदम्

ज्योतिरिति विशेषणम्। आ्रत्मैव पुरुषार्थ दूति प्रतिपादनाय धानन्दमिति विशेषणम्। सजातीयविजातीयमेदापनुत्तये प्रपञ्न- मिय्यालादयुपपादनाय अद्ृष्टद्वयमिति विशेषणम्। शुतर्विनि- श्वित्य दूति एतावता एव आत्मनः खुतिप्रमाणकत्वे सिद्ेऽि सुतेः अपरोक्ज्जानकरणत्वमिति द्योतथितु सान्तात् दति यदम्। ननु अयं ग्रन्थो व्याख्यानपदवीं नार्हति अशिष्ट- प्रणीतत्वात्, अशिष्टत्वं च प्रगेतुर्मङ्गलाननुष्ठानात्, तदनतु- ष्ठानं च नमःपदाद्यभावात्। किञ्च ग्रन्यादौ /अनुबन्ध- चतुष्टयं निरूपणीयमिति सम्प्रदायविदां स्थितिः, तत यद्यपि युत्तेरभिधेयत्वमिह प्रतीयते तथापि इह न प्रयोजनोत्ति:। न च औीतविनिच्चयो युक्के: प्रयोजनमिति वाच्यम् ? तस्य काप्रत्ययनिरदेशेन पूर्वसिद्धत्वप्रतोतेः। नच आ्रनन्दपदं प्रयो- जनप्रतिपादनाय इति वाच्यम् ? तस्य श्रीतज्ञानप्रयोजन- त्वात्॥ १ ॥

२ वैदान्तसिद्दान्तमुक्तावलौ।

यन् च्भिधेयप्रयोजने साक्षात् प्रतिपाद्य कर्त्तव्य प्रतिजानीते अदष्टेत्यादिना। आत्मानमुक्त-

अतएव न अधिकारी इह निरूपित इति शङ्गां पराकर्त्तु- माह तव आदी दति। तत्र कर्त्तव्ये ग्रन्थे आदो कर्त्तव्यं प्रतिजानीते इत्यन्वयः । प्रतिज्ञोत्तर निरुपणीयस्य युत्ता- त्वात्। न च मङ्गलाननुष्ठानप्रयुक्तदोष: तत्ानुस्मरणरूपस्य मङ्गलस्य कतव्वात्। तद्दाचकपदाभावदोषपरिहाराय श्रह सूचयन्निति। तत्त्वं ब्रह्म तस्य अनु्तयं सारणम् अनुस्मरगम् श्रनेकानि स्मरणानि इत्यर्थः । स्मरणनेकत्वं च अ्र्प्रनेकब्रह्मोप- स्थापकपदप्रयोगात्। न च प्रयोजनानुत्ति:, आ्रनन्दपदस्य एव तत्समर्पकत्वात्, प्रधानफलेन एव अङ्गानां फलवत्वात् शीता- परोचज्ञानफलं हि त्रनन्दसताटटकज्ञाने च अङ्गं युत्ति: तदुतां भट्टपादैः। "धर्मे प्रमीयमाण हि वेदेन करणात्मना इति कर्त्त- व्यताभागं मौमांसा पूरयिष्यति" इति। न च ज्ञानस्य पूर्वसिद्- त्वात् तव्रति न अङ्गं युत्तिः। ज्ञानस्य पूर्वसिद्धत्वेऽपि तत्- प्रतिष्ठाहेतुत्वात् युक्के:। तदुक भाष्यकारः "ब्रह्मात्मैकत्वविद्या- प्रतिपत्तये सर्वे वेदान्ता आ्रर्यन्ते" इति। न च तर्हि त्त्मज्ञान- प्रतिष्ठैव युक्तिफलं न आ्रानन्द इति वाच्यम्? साक्षात्परम्पराभ्याम् उभयफलत्वाविरोधात् साक्षात् फलं प्रतिष्ठा परम्पराफलम् आवन्द: सभिधयवत् यथा अत साच्ात् अभिधैयं युत्ति: पर- म्परया तु ब्रह्मातमेक्यम् अतएव आह अभिधेयप्रयोजने सान्तात् प्रतिषाद्येति। वेदान्तानामिति शेषः । यद्दा, युत्त्यभि- धानं न ख प्रति किन्तु जिन्ञासु प्रति तस्य च आरत्मसाच्ात्- कारार्था युत्तिर्भवति कथं न ज्ञानाङ्गमित्यर्थः। तत्र अटष्टद्दयम्

तत्र उत्तविशेषगचतुष्टयविशिष्टे आत्मनि युक्ि: श्रुत्यनुग्राहकस्तर्कोडभिधीयते दति अ्रन्वयः। ननु आात्मसाक्षात्कारे शुत्यपेक्षैव नाखिति

आत्मानमिति सामानाधिकरसयात् ब्रह्मात्मनोः ऐक्मभिधेयं साक्षादुक्तम् आ्रानन्दमिति पदात् प्रयोजनं च ग्रन्थस्य साक्षादभि- धेयमाह कर्त्तव्यमिति। युत्यभिधानमिह कर्त्तव्यं तेन अ्रभि- धानविषयो युक्तिरिह साच्षादभिधैयमित्युतां भवति। यद्यपि साक्षात् प्रयोजनमतत् ग्रन्थस्य आदी न उत्ां तथापि शेषे वच्य- माणं यत् खबुद्देरतिशयास्यं तदेव अत अपि बोद्दव्यम्। उभय- कामोऽवाधिकारी सम्बन्धस्तु प्रतिपाद्यप्रतिपादकत्वादिरिति सुस्थ सर्वम्। यच्छव्दयोगः प्राथम्यमित्यादयुद्दश्यलन्तमिति न्यायात् त्रदष्टद्दयपदार्थस्य प्राथम्यादुद्द श्यत्वेन प्राधान्याद्दिशेष्यत्वे प्राप्ते श्ह आ्रम्मानमिति। प्रसिद्सुददिश्य अप्रसिद्ध विधौयत इति न्यायात्, आत्मनश्व सर्वप्रसिद्धत्वात् विशेष्यत्वं युक्तमिति भाव:। साक्षाद्दिनिस्चित्येति पदं व्याचष्टे अपरोच्तीक्वत्येति। स्रुतित उप- निषद द्त्यर्थः । श्ररपनिषदत्वविशेषणश्रवणात् यद्दा सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति इत्याश्यणात् शुतिपदं वेदमात्रपरमेव। तन्न इति पदेन व्यवहितत्वादात्मनः परामर्शमाशङ्म शह तत् इति। ननु सुतिपदमितरमानोपस्थितये तन्निवत्तये वा ? नाद्यः, वैयर्थ्यात् लक्षणाप्रसक्तश्न। अथैतहोषपरिहाराय शुतिपदमव- हन्यात् इतिवत् खविधानायेतरप्रमाणव्युदासाय चेति यदि तत्न शङ्गते। ननु दूति। अव्ययपदव्यावर्त्यं वा शङ्गते ननु इति। ननु अशनायाद्यतीतमात्मानं न मानान्तर गोचरयति तत्

100

देहादेरेव आत्मत्वात् तस्य चलौकिकप्रत्यचादि- सिद्दत्वादिति चेत् ? न। वात्मा नित्योऽयवाऽनित्योभेदस्त्वादे स्फुटोमतः। त्रन्त्ये कृतस्य हानि: स्यादकृताभ्यागमस्तथा ॥२। व्ात्मनो नित्यत्वात् जगद्दैचितास्य त्रटष्ट- हेतुकत्वात् अन्यथा वैचित्यानुपपत्त ः दष्टस्य

कथं तत्र न सुत्यपेक्षेति तत्र आह देहादेरिति। आ्रदिपदम् दन्द्रियाद्यात्मवादपरिग्रहाय अयमर्थः ज्ञानान्रय त्रत्मेत्य- विवादम्। ज्ञानं च देहवर्म: शरहं मनुष्य दति अ्हमस्तैतन्यस्य मनुष्यत्वजातिमता देहैन सहधर्मधर्मित्वप्रतौतेः, एवम् इन्द्रिया- देरपि आत्मत्वमुपपादनीयम्। ननु भवतु देहादिरव आ्रात्मा तथापि तस्य ुतिप्रमाणकत्वं किं न स्यात् ? तत्र श्राह तस्येति। अनधिगतार्थत्वाभावान्न गुतेः तत्र प्रामारयमित्यर्यः । सात्तिप्रत्य- नसिद्वत्वे5षि अर्थस्य अनधिगतत्वं न निवत्तते तस्य तत्साध- कत्वात्। तथाच तत्र युतिः प्रवर्त्त तामित्याशङ्ञ आह लौकि- केति। इच्कादिपरिशेषानुमानमादिपदार्थः अत पूर्वपत्तसङ्गह- शोक: । देहादिरात्मनः सिदो लौकिकादेव मानतः। नापेक्षते श्रुतिं तम्मात् खसाचात्छ्ृतये पुनः॥ एतत् पूर्वपक्तनिराकरं प्रतिजानीते नेति। हेतु स्ीकैन संग्ह्वाति आ्रात्मेति। श्ोक व्याकुर्वन्नेति प्रतिज्ञायां हेतुमाह आत्मन इति। देहात्मवादिनं प्रति आ्रत्मनो नित्यत्वमसिद्मित्या- शद् तत्साधनाय भूमिकामाह जगत् वैचित्रास्येति। कश्चित् सुखी कखित् दुःखीत्येवं विचित्रं जगत् दृति अ्रविवादं तद्दैचित्रंद

क्षणाविनाशित्वात् अटष्टस्य च पूर्वजन्मसम्बन्धि- त्वेन तदाश्रयस्य आात्मनोऽनादित्वात् अनादि- भावस्य च नित्यत्वनियमात् अन्यथा क्वत-

कार्य्यव्वादेव सहेतुकं हेतुख् विचित्र एव अन्यथा कार्य्वैचित्रंत न स्यात्। तदुतां वैचिनं च समस्य नेति तद्विचित्रकार एमदृष्ट- सेव दृष्टस्याचिरध्वस्तलवेन कालान्तरभाविसुखाद्यजनकत्वात्। तदेतदभिप्रेत्याह वैचित्रास्य अटष्टहेतुकत्वात् इति। इदं जगत् विचित्रकारणक विचित्रकार्य्यत्वात् विचित्रपटवत्। तच्च विचित्रकारणम् अट्टष्टमेव तथाच तदाश्रयत्वेन नित्यात्मसिद्विः। ननु विचित्नं कार्य्यं क्रियाजन्यं क्रिया च देहजन्यादेहे च क्रिया तथाच देहस्यैव क्रिया द्वारासुखादिजनकत्वात् स चेह एव आत्मा आत्मनस्तु स एव कारं न तु अटष्टं येन अटष्टासयेण आ्रत्मा नित्यः स्यात् इत्याशद् श्रह दृष्ट- स्थेति। दृष्टस्य क्रियारूपस्य सुतरविनाशित्ात् अचिर- ध्वस्तत्वेन चिरभाविनां सुखादीनां न कारं क्रिया साच्ात्। ननु शरीरादृष्टयो: परसरसापेत्तत्वात् त्रन्योन्यास्रय दूति न इत्याह अदृष्टस्येति। वीजाङ्गुरवदनादित्वात् न अन्योन्या- अयमित्यर्थः । तथापि आ्रप्रात्मन: किमायातमदृष्टस्य भूताश्रयत्वा- दिति न इत्याह तदाश्रयस्येति। प्रतिनियतभोगान्यथानुपपत्या नाटृष्टं भूताश्चयं तददृष्टमन्यथा अ्नुपपद्यमानमात्मानमाश्रय- तवेन कल्पयतीति अदृटष्टाश्य आ्रत्मेत्यर्थः । अस्वेवम् आ्रत्मसिद्िः तथापि तस्य कथं नित्यत्व तत्र श्रह आ्र्ात्मनोऽनादित्वादिति।

त्वमात्रं न नित्यत्वसाधक प्रागभावे व्यभिचारादिति तन श्राह्

वैदान्तसिद्धान्तमुक्तावलौ।

हान्यक्वताभ्यागमप्रसङ्गात्, देहादेश्व विकारजा-

त्वादिभि: अनात्मत्वनिश्चयात् तस्य च नित्यस्य आत्मनोऽविनाशी वा अरेऽयमात्माऽनुच्छित्ति- धर्मेत्यादिश्र तिसिद्दस्य अपरोक्षीकरगे द्वारा- न्तराभावादस्त्येव श्रुत्यपेचा दूति अभिप्रेत्य

अनादिभावस्येति। न च अ्रज्ञानेऽनैकान्तिकं तस्य अ्रनिर्वचनीय- तेन स्रूपभावत्वानङ्गोकारात्। ननु तर्हि आ्रकाशादी साधन- वैकल्पं न तदिष्टत्वात् तर्हि अ्साधारएं न साध्यस्यापि व्याहृत्ते: सपत्त्वाभावात् केवलव्यतिरेकिलिङ्गखीकारात्। न च तर्हि साध्याप्रसिद्धि: सामान्यतोऽनुमानेन अनवधारितधर्सिकनित्यत्व- धर्मसिद्ौ केवलव्यतिरेकिणा आत्मनिष्ठतया नियमात् नैया- यिकमताश्रयऐेन वा नित्यत्वसाधनात् न आ्रकाशादेः। सपक्षस्य उभयवैकत्पमिति नित्यत्वानुमाने विपत्तबाधकं वदन् उत्तराई' व्याचष्टे अन्यथेति। आत्मा अनित्यत्ववाद कर्ट- भोक्ोरेकतवं न स्यात् इत्यर्थः । धर्मिकल्पनातो धर्मकल्पना- वरमिति न्यायात् शरीरादेरात्मलवं किं न स्ात् इत्याशद्माह देहादेश्व इति। विकार: कार्य्ं जड़लं ज्ञानविरुद्दत्वं परि- किन्नत्वम् आदिपदं दृश्यत्वमाह एतेन द्वितीयचरणं व्याख्यातम्। नित्यस्य अपि आ्रत्मनो नैयायिकमते मानसप्रत्यन्तसिद्त्वात् न तव्सान्तात्कारे सुत्यपैक्षेति न इत्याह तस्य च इूति। आ्त्मन: खरूपाभावप्रयुत्तविनाशाभावबोधाय अविनाशीति धर्मा- भावप्रयुत्ताभावनिरासायानुच्छित्तीति अवयवनाशप्रयुतनाशा- भावाय निष्कलम् इत्यादिश्युतिसंग्रहाय आदिपद विशिष्टस्य

उत्तमव्ययमिति। न विद्यते व्ययो विनाशो धर्मतः सरूपतोऽवयवतो वा यस्य स तथा। निरवयवनिर्धर्मकः कूटस्थनित्यः परिपूर्ण दूत्यर्थः । नयु आत्मनि प्रमागमस्ति न वा?न चेत् तस्य असत्त्वापत्तिः, न हि प्रमागविरहिगो नरशृङ्गादेः सत्त्वं पश्यामः। आदये तत् किं

मानसप्रत्यक्षत्वेऽपि शोधितलवं पदार्थस्य अ्कर्तुरभोक्कुरमानस लवेन सुत्यपेच्ास्ति दत्यभिप्रेत्याह द्वारान्तसाभावात् इति। द्वारान्तरं प्रमाणन्तरं व्ययो विनाश: न व्ययः श्रव्ययस्तमव्यय- मिति समासे अपेच्ितसिद्िर्न स्यात् नाशादन्यस्य घटादेर्नित्य- त्वादर्शनात् इत्याशङ्म समासान्तरमाह न विद्यत दूति। धर्मतो नाश: कुरडलनाशात् कनकनाशः। उपचन्नपचन् धर्मो- विकरोति धर्मिणमिति न्यायात् अवयवतो नाशो यथा पटावयवनाशात् पटनाशः। अयमेव शास्त्र अपन्यशब्देन उच्यते अवयवतो विनाशाभावे हेतुमाह निरवयवेति। धर्मतः तदभावे हेतुमाह निर्धर्मक दूति। सरूपतो विनाशाभावे हेतुमाह नित्येति। परिणामि नित्यस्य खरूपतो नाशवत् ब्रह्मोऽपि नाश: स्यादिति न इत्याह कूटस्थेति। प्रुतिसिद्दस्य आत्मनः अपरोच्षीकरसे शुत्यपेचा इत्युक्तम्। तत्र ुतिसिइत्वमात्मनो निराकर्त्तु पूर्वपची भूमिकाने माह ननु आत्मनीति। प्रथमे बहुवताव्यत्वात् तमुल्लद्द चरमं प्रथमतो दूषयति न चेत् इति। तस्य आ्रत्मनः ननु प्रमाए

वेदान्तसिद्दान्तमुक्तावली।

लौकिक वेदो वा? नाद्यः, तस्य निर्धर्सकत्वात् दन्द्रियागां च रूपादिमत्पराग्वस्तुविषयत्वेन तट्- व्याप्नहेतोः अनिश्चयेन सनुमानाविषयत्वात् प्रत्यचाद्विषयत्वेन लौकिकवाक्याSविषयत्वात् तदन्यविषयत्वस्य सम्भावयितुमशकात्वात्।

विरहे नासत्वं प्रमाण व्यभिचायत् इत्याशद्य प्रमाणस्य प्रकाशकत्वात् खपरसाधकस्य प्रमाणमावेऽपि नास- खम्, आत्मनस्तु प्रमेयेकरूपत्वाव्रमाभावे असत्त्वमेव दूत्यत दृष्टान्तमाह न हि इूति। आ्रत्मसाधकं लोकिकं मानं भवेत् प्रत्यक्षं वा अनुमानं वा लौकिक: शब्दो वा अन्यद्दा ? आद्यं दूषयति तस्य विरुपादेः नित्यादिधर्मत्वात् बुद्यादेश्व अन्त:करणधर्मत्वात् आ्रत्मा निर्धर्मक इत्यर्थः । निर्धर्मकव्वेडपि दन्द्रियविषयत्वं किं न स्यात् इत्याशङ्गां पराकुर्वन् द्वितीयं दूषर्यात इन्द्रियाणं चेति। रूपवति एव चन्षुःप्रवर्त्तते न अरूपे अन्यथा वायौ अपि चत्ु: प्रवत्ति: स्यात् एवम् इन्द्रि- यान्तरेऽपि अह्यम् आत्मग्राहक लिङ्गमात्मना व्याप् ग्राह्य तद्ग्राहकच्च न इन्द्रियं पराग्वस्तुविषयत्वादिति भाव: । अनवस्थितर्नानुमानतोऽपि तद्ग्रहः। ननु यत्र अन्वयिना साध्यसिद्िः तत्र साध्यव्याप्तहेतुनिय्योऽङ् यत्र तु केवल- व्यतिरेकिणा साध्यसिद्धि: तत्र व्यतिरेकव्याप्तिनिसयोऽङ्गम्। तथा च प्राणादिमत्त्वलिङ्गादात्मसिद्धिरिति चेत् ? न, प्रतियोगि- ज्ानमन्तरेण अभावग्रहाभावात्। न हि विना वह्निज्ञानं वन्चा- भावो जातु शक्य: तथा च आत्मानमज्ञात्वा तदभावस्य कथ लिङ्गाभवेन व्याप्तिगह: एतस्मादनुमानादातग्रहै कथ

वेदान्त सिद्दान्तमुक्तावली।

द्वितीयेऽपि वेदजन्यज्ञानभास्यतं वा प्रकारा- न्तरेग भासमानस्य वैदिकज्ञाननिवर्त्याऽज्ञान- विषयत्वं वा? आद्े वेदजन्यज्जानभास्यतेन घटादिवज्जडत्वादनात्मत्वापत्ति:। द्वितीये किं तत्प्कारान्तरं सयं मानान्तरं वा? चरमे दोषस्योत्तत्वाट् आद्यः परिशिष्यते तच्च न सभ्भवति, सयंप्रकाशमानस्य पज्ञानविषय-

न अन्योन्याम्रय: अप्रसिद्दविशेषणश्च केवलव्यतिरेकिणि पत्ः तथा च नानुमानविषय आ्रत्मा इत्यर्थः । ततीयं दूषयति प्रत्य- चादौति। चतुथें दूषयति तदन्यविषयत्वस्य इति। अर्थापत्त: अन्यथोपपत्ते: अभावस्य च अरत् असस्भव एव इत्यर्थः। अ्रज्ञान- विषयत्वं तादृगज्ञानावृत्तत्वम् इत्यर्थः। वेदजन्यज्ञानभास्य- व्वं विषयत्वमिति इमं पक्तमनूद्य दूषयति आद्य इति। ननु जड़तवं नाम चिद्धिरुद्वत्वं चित्तानधिकरगत्वं वा उभयमपि न आत्मनि सभ्भवति चिद्रूपत्वादात्मनः तत्कथ भास्यलेन जड़त्वापादनं यत्तु जड़त्वादनात्मत्वापत्तिरिति तदपि अ्सत्, ज्ञानानाश्रयत्वोपाधित्वात् दति ? मैवं भास्यत्वे चिद्रूपत्वासिद्व : न हि भास्यं चिद्रूपं किञ्चित् सम्प्रतिपन्रमस्ति ज्ञानस्व वेद्यत्ा- नङ्गीकारात्। यत्तु ज्ञानानाश्चयत्वसुपाधिरिति तत् न, पक्षे- तरत्वात् साधनव्यापकत्वात् चेति सयं प्रकाश आ्र्ात्मा पज्जानाहत इति। इमं परिशिष्यमाएं पक्षं दूषयति तच्च इति। आवृत्तत्वं नाम आभासमानतवं सयं भासमाने तत् दुर्निर- पम् दत्यर्थः । ननु भासमानेऽप्यादित्ये अ्रभासमानतां सभ्भाव-

१०

लानुपपत्तः । न हि खयंप्रकाशमानखरूप मध्यन्दिनवर्त्तिन्यादित्ये तमः सभ्भावयितुमपि शक्यम्! अच केचित् बन्धमोच्षादिव्यवस्थामाश्रित्य प्र तिसिद्वमपि अद्दतं सङ्कोचयन्त आ्रत्मनो- पज्ञानविषयत्वमसहमाना: प्रत्यवतिष्ठन्ते। यन्ति उलूकादय इति तव्राह न हि दति। दिवान्धत्वदीषा- दादित्य न पश्यन्ति तेन तु आदित्यस्य आ्रच्कादितत्वाद- दर्शनम् इत्यर्थः। ननु वेदविषयत्वमविद्याविषयत्वाभावात् न सभ्भवति इत्युतां यत्, तत् किं जीवे न सन्भवतीति उच्यते ब्रह्मणि वा? आद्येदष्टापत्तिः। न हि कर्त्तार' भोकार वेदः प्रतिपादयति निष्पयोजनात्। न अपि द्दितीयः, ब्रह्मणः त्र्रवि- द्याविषयत्वात्। तद्रूपं विषयत्वं किं न स्यात् इूति एकदेशिमतं दूष- ितुमुत्थापयति अत इति। अत् प्रमाणिकत्वान्तेषे केचित् मएडनमतोपजीविनः आत्मनो जीवस्य मनु ब्रह्मविषयमज्ञानं जीवस ब्रह्मैव अयमात्मा ब्रह्म इति सुतेः तत्कथमज्ञानस्य न जीवो विषयः तत्राह द्वैतमिति। जीवब्रह्मगोर्जीवानाज भेदं कल्पयन्ते दत्यर्थः। ननु वास्तवद्वैताश्तयऐन आरक्षेपसभ्भवे अप्रामागिकमद्वतं न सङ्गोचमर्हतीति तवाह सुतिसिद्ध- मपि इति। तत्परत्वन्यायेन ग्रुतिः प्रत्यक्तादिकमाभासीकत्य तव्सिदमपि इ्वतमपबाध्य अ्द्दैतं व्यवस्थापयति। तत् खमत- सिद्धये अद्दैतं सङ्कोचनीयमेव दत्यर्थः। सङ्गोचे हेतुसाह बन्धेति। एक जोवे तटुपपादके च एकस्िन् ज्ञाने खोछ्मते

वेदान्तसिद्दान्तमुक्तावली। ११

जीवाश्या ब्रह्मपदा ह्यविद्या तत्त्वविन्मता। तद्िरुदमिदं वाक्यमात्मा त्वज्ानगोचरः॥ ३॥ ननु आत्मशब्देन जीव: कथ्यते स च अज्ञानस्य आश्रयोनतु विषय: विषयत्वं तुब्रह्मग

कस्यचिदनुष्टितसाधनस्य त्त्वज्ञानोत्पत्ती जगदुपादानाज्ञान- ध्वंसादनुभूयमानः संसारो न स्यात् तथा च कश्वि्वद्दः कश्चित् सुत्त इति व्यवस्था न सिद्देदती व्यवस्थान्यथानुपपत्या ऋद्दतसङ्गोचो अवश्यं भावोत्यर्थः। तर्हि अ्रज्ञानं कि निर्विषय- मेव। न च ब्रह्मविषयः खप्रकाशत्वात् तथात्रयोऽपि तस्य दुर्निरूप: न च जीव एव अविद्याययः जीवस्य त्रज्ञानविशिष्ट- लेन आत्माश्यात् न च ब्रह्माश्यः तद्विषयस्य ब्रह्मणी त्ज्ञा-

अज्ञानस्य आश्चयविषयभेदसापेत्तत्वात् ब्रह्मणः सर्वज्ञता च न स्यात् इति तवाह जीवास्तयेति। ब्रह्मपदा ब्रह्मविष- यिणी दत्यर्थः । न च खप्रकाशत्वात् ब्रह्मणो न अ्रज्ञानविष- यत्वम् अविद्या कल्यकजीवं प्रति ब्रह्मणः खप्रकाशत्वेन संस्फु- रणाभावात्, किन्न यद्विषयकज्ञानात् मोक्षः तदज्ञानात् बन्ध इति अ्विवादम्। ब्रह्मज्ञानाच् सुत्तिः "ब्रह्मवेद ब्रह्मैव भवती"ति युतेः अतो बन्धोऽपि ब्रह्माज्ञानादेव भवतीति। कथ न ब्रह्मणो अ्ज्ञानविषयता न च आ्रत्माख््यो जीवाश्यत्वे अज्ञानस्य जीवकोटावनन्तर्भावात् उपाधितया तटस्थलेन जोवत्वनियामकत्वादिति हि शब्दार्थः। ननु आ्त्मशब्दस्य व्युत्पादने ब्रह्मवाचकत्वप्रतीतेः तस्यच पज्ञानविषयत्वसीकारात् कथमातनो ज्ञानगोचरता तब आह

१२

एव। स च जोवोऽनेकोऽन्यया व्यवहारानुप- पत्तिः। यस्य तु प्रवगाद्यभ्यासपाटवेन ब्रह्मा- त्मावबोधस्स्य मोच्षस्तदितरस बन्ध दूति। अतएव पज्ञानानि अनेकानि कल्पान्त। अ्न्यथा अज्ञानस्य एकत्वे एकज्ानेन पज्ञान- तत्कार्य्यस्य कवत्स्त्नस्य निवृत्ती प्रत्यक्षादि- सिद्स्य जगतोऽननुभवप्रसङ्ग:। न च एता- ननु आत्मशब्देन दति। रुढिर्योगमपहरति इति न्यायात् आत्मशब्दो जीववाचक इत्यर्थः। अज्ञानविषयत्वात् वेदजन्य- ज्ञाननिवर्त्याज्जानविषयत्वरूपं यद्विषयत्वं तद् ब्रह्मणः सन्भ- वतीति द्योतयितु तुशब्दः। ननु भवतु नाम जीवो अ्रज्ञाना- म्यः तस्य एकत्वात् बद्दोमुत्त इत्यादि व्यवहारो न स्यादिति तवाह सच इति। स अज्ञानाश्यः भेदस्य व्यवहारोपपाद- कत्वं साधयति यस्य तु इति। मनननिदिध्यासनयो: आ्रदि- पदात् संग्रहः। ब्रह्म आत्मेति ब्रह्मैव आत्माहम् इति योऽव- बोध: स साक्षात्कार: इत्यर्थः। बाधायां सामानाधिकरएेडपि ब्रह्मैव आतमा न तदतिरिक्ोऽस्ति कल्पितस्य अधिष्ठानव्यति- रेकेस सत्त्वाभावात् इत्यर्थः। सन्तु अनेके जीवाः तथापि तदुपाधे: अज्ञानस्य एकत्वात् तन्निवृत्ती संसारो न स्यात् इति तवाह अतएवेति। व्यवहारानुपपत्तेः इत्यर्थः। ननु

ब्रह्मविषयमज्ञानं ब्मुत्तादिव्यवसथोपपादकं कि न स्थात् यत्र हि जीवे तत्वसान्ताक्कारो जायते तमाञ्रयं विरोधात् त्यक्का आश्यान्तवषु जीवेषु वर्त्तते यं त्यजति स मुक्त इति

१३

वता कालेन कस्य अपि ज्ञानं न जातम् द्ूति साम्प्रतं प्राचीनानां सम्यक् साङ्गोपाङ्ग- साधनानुष्ठातृगां व्यासवसिष्ठादीनामणि ज्ञाना- नुत्पत्ती दूदानीन्तनानां ज्ञानोव्यत्त : सभ्भाव- यितुमपि सशवयखेन श्वगाद्यप्रदृत्ती अनिर्मोक्ष प्रसङ्गात्। ननु व्यवस्थानुरोधैन अज्ञानमेदकल्पना- वत् प्रत्यक्षादिप्रमागानुरोधैन सत्यमेव ह्वैतं किं न स्यादिति चेतृ ? तच वत्तव्यम्। प्रत्यचादिप्रमागानां प्रमात्वं परतो यदि। अनवस्था स्फुटा तब खतसत्वे दोषसंशयः॥ ४॥ व्यवन्चियते वेषु तिष्ठति ते बद्ा दूति। तथाच एकेन अ्रज्ञा नन अ्नेकविधव्यवहारोपपत्ती किमज्ञानानेककल्पनेन इति, तवाह अन्यथेति। अयमर्यः त्त्वज्ञानं खान्नयादज्ञानं विवा- सयति अथवा निवतयति ? यदि विवासयेत् तर्हि पज्ञान- निवृत्तिन स्यात्। न च ज्ञानव्यतिरित्तमज्जाननिवर्त्तकमरिति खोक्रियते वा? तथा च अज्ञाननित्यत्वप्रसत्ति: इ्तापत्तिय। यदि द्वितीयः तवाह एकज्ञानेन दति। सम्यगिति। भङ्ग शमादि: यन्तादि: उपाङ्ग साधन श्वयादि: तदनुश्ठानस्यसम्यक्रं दोर्घकालादरनैरन्तर्य्योपेतलं व्यवखथानुरोधात् त्ज्ञानानिकत्व- कल्पने तद्टृष्टान्तेन अतिप्रसङ्ग शङ्गते ननु इति। तत्रेति प्रत्य च्ादिप्रामाएयानुरोधात् इ्व तस्य सत्यत्वे द्ृत्यर्थः । परत दति। प्राखाथ्तयमात्रग्राहकातिरिक्तग्राह्यम् दवत्यर्थः।

किमिदं प्रत्यचादेः प्रामाय्य व्यवहार- ससर्धार्थविषयत्वं वा सर्वथा अबाधितार्थविष यत्वं वा?यादो कल्पितार्थत्वेन अपि अविरोधः। अन्ते तत् कि खतः परतो वा ? आाद्यः, प्रत्य-

तत्र प्रामाखपरतसत्वे खतर्व इति पदादूर्ध्वं प्रमात्वस्य इलि शेषोऽवगन्तव्यः । प्रमात्वं किं जातिः उत उपाधिर्वा? दूति किं शब्दारथः। नायः, समज्ञाने सङ्रात्। उपाधिपत्ं दूषयितं द्वेधा विकल्पयति व्यवहरिति। अर्थविषयत्वम् अप्रमायामपि त्रस्ति तदथं व्यवहारसमर्थ इति अर्थविशेषणम्। न च भ्रमविषयोऽर्थो व्यवहारसमर्थ: जलम्नमात् प्रवत्तस्य जलपानात् पिपासोपशम- मप्रसनेः। ननु व्यवहारसमथत्वं मनविषयस्य किं भमकाले नास्ति बाधकाले वा ? नाद्यः, प्रवृत्तिरूपाद्यर्थव्यवहार सामर्थ्य- दर्शनात्। न द्वितीयः, बाधकाले ममाभावेन तदर्थस्यापि त्र्रभ्ा- वादिति अभिप्रेत्य पचान्तरमाह सर्वधेति। अ्बाधितविषयत्वं भ्मकालेऽपि अस्ति दूति तद्ुादसनाय सर्वथेति विशेषणं, कालचयाबाधितार्धविषयलं प्रामाशयम् इत्यर्थः। व्यवहारसम- र्यार्थविषयत्व प्रामाखमिति पच्तम् उत्तयुत्त्या दूषयति आद्ये इूति। द्वितीयमनूद्य दूषयितु विकल्पयति अ्रन्त्य तत् इति। तत् सवथा अ्वाधितार्थकत्वम् दृत्यर्थः। खतः खान्रयमात्र- गहकादेव इृत्यर्थः। खतस्वपनतं दूषयति नाद्य इति। विमत प्रत्यक्तादिच्ञानं समवत् जन्यज्वानत्वाविशेषात् दोषवत्करण- जन्यं किं न स्यात् ? पति दोषसंशये सति तद्दुादासाय प्रवृत्तसंवादिकपदोषाभावग्राहकं प्रमाणन्तरमपेक्षते न वा प्रत्यन्नं खप्रामाखग्रहे दोषाभावग्राहकं न चेदपेच्षते तती

वेदान्तसिद्दान्तमुक्तावली। १५

चादे: सम्भावितदोषलेन खप्रामागय प्रति दोषाभावग्राहकप्रमायान्तरसापेक्षलेन खतसत्वा- भावात्। नापरः गहीतप्रामाययस्य प्रामाख- निश्चायकत्व अनवस्थानात्। अगहीतप्रामायस्य तघात्व प्रामायनिस्व-

निष्कम्पा प्रव्ृत्तिन स्यात्, अपेक्षते चेत्, तवाह खप्रामासय प्रतोति। न हि दोषाभावग्राहकं ज्ञानसामान्यग्राहकं येन तद- पेक्षत्वेऽपि स्वतस्त्वं स्यात् तथात्वे वा भ्रमोच्केदापत्तिरिति ज्ञानमात्रग्राहकातिरिक्याहं प्रामाखम् इति पन्तं दूष- यति नापर इति। अयमर्थः ज्ञानप्रामाखग्रहो हि खविषय- निश्चयाय, तच्व ज्ञानप्रामारमाश्तरयातिरित्तोन ग्राह्यम्। ग्राहकञ्च किं ज्ञेयं वा, ज्ञानं वा ? नाद्यः, तस्य जड़त्वेन प्रकाशकत्वा- नुपपत्ते:, द्वितीयेऽपि प्रथमज्ञानप्रामाखग्राहकं ज्ञानं ग्हीत- प्रामाए सत् खविषयप्रथमज्ञानप्रामाए निश्ाययति त्र्परग्ट- होतप्रामाएमेव वा आद्येऽपि ग्राह्यप्रामा र ग्राहकज्ञानप्रामाएं केन गटह्यते किं खेनैव किंवा ग्राह्यप्रामासाश्रयेण ज्ञानेन अथवा तीयेन? नादः आ्रत्मात्रयात् खतः प्रामाखग्रहा- पत्तेश्च, द्वितीये अन्योन्याश्रयः, प्रथमज्ञानस्य खप्रामाखग्राहक- ज्ञानप्रामारयानाकरत्वाच, ततीये ज्ञाने सोक्कतऽपि तैनेव खप्रामाखग्रहे आत्माय्यः, द्वितीयेन तव्रामाखग्रहे अ्रन्यो- न्यामयः, प्रथमेन तव्रामाखग्रहे चक्रकम् अथ एतहोष- परिजिहोर्षया चतुथें ज्ञानं ततीयज्ञानप्रामाखग्रहाय खोक्रि- यते तदा अनवस्थेत्याह अनवस्थानादिति। अग्टहौतप्रामाएमेव द्वितीयं ज्ञानं प्रथमज्ञानप्रामारयं

१६ वेदान्तसिद्दान्तमुक्तावली।

यस्य वैयर्थ्यात् प्रथमेन एव विषयनिच्चयात्। किञ् नेह नानास्ति किञ्चन, मायां तु प्रकतिं विद्या- दिति च प्रतिपन्नोपाधौ निषिद्यमानत्व- मायाप्रकृतित्वाभ्यां कृत्स्त्स्य जगतो मिथ्या- त्वप्रदर्शनेन तद्विषयस्य प्रत्यक्षादेरप्रामाखस्य

निश्चाययतीति द्वितीय पच्तं दूषयति अग्टहीतेति। प्रथम- ज्ञानप्रामानिश्चयस्य वैयर्थ्यात् दत्यर्थः। प्रथमेन एव दति। एव- कारेण प्रथमज्ञानस्य खप्रामाखग्रहापेक्षा व्यावत्त्यते सर्वथा अबाधितविषयत्वं प्रामाख प्रत्यच्तादेर्ग्राहकाभात् न सभ्भवति इत्युक्तम्, आस्तु वा यथा कथज्ञित् प्रामारयग्रहः तथापि सर्वथा अबाधितार्थकत्वरूपं प्रामारय प्रत्यच्तादेन सन्भवति सुत्यैव अपरिहृतत्वात् इति हत्वन्तरमाह किञति। यद्यपि प्रत्य- चादि: अप्रमाणमेव इत्याह तथापि तद्विषयस्य जगतो मिध्यात्वं प्रदर्शयन्ती प्रत्यत्तादिः अप्रमाणमिति अर्थात् गम- यति दत्यर्यः । ननु प्रत्यच्ादि: अप्रमाएं जगती मिथ्यात्वादिति व्यधिकरणो हेतु: तत्राह तद्विषयस्य इूति। मिध्याभूतजगद्दिष- यस्य दृत्यर्थः । प्रत्यत्तादि: अरप्रमाणं मि्यार्थकत्वात् रजत- ज्ञानवदिति विवच्ितमित्यर्थः। अर्थस्य अबाधितत्वात् न मिथ्यात्वमिति तव्ाह नेह नानास्ति इति। प्रतिपन्नस्य जगत उपाधि: अधिष्ठानं ब्रह्म तस्मिन् दृहशव्दवाच्यन नानासिति किञ्चनेति निषिद्यमानत्वं निषेधप्रतियोगित्वम् द्त्यर्थः। ननु यद्दाधितं तदज्ञानप्रभवं दृष्ट यथा रजतादि शत्त्याद्य- ज्ञानप्रभवञ्न न घटादि जगदज्ञानप्रभवं मदादेरुपादानत्वात् तद्विषयककुलालादिज्ञानस्य च निमित्तलवात् दति तत्ाह

वेदान्तसिद्दान्तसुक्तावली। रख

शुत्यैव दर्शितलवात्। तस्मात् व्यवस्थानुरोधेन दून्ट्रो मायाभि: पुरुरूप ईयते दूति मायाभि- रिति बहुवचनानुरोधैन च जीवाशयाणि ब्रह्म- विषयागि अनेकानि प्ज्ञानानि दूति तत्कघ- मात्मनोऽज्ञानविषयत्वं विकल्पितमिति संच्षेप: । अात्र वदन्ति। जीवब्रह्मप्रयोगाभ्यामेकं वस्त्वथवा डयम्। आादे लिष्ट ममैव स्यात् द्वितीये त्वन्मतक्षति:।५

सायान्तिति। प्रक्वतिमुपादानम् इत्यर्थः । मृदाद्याकारेख परि- रतमज्ञानम् घटादयुपादानम् इति अविरोध:। इत्थंभावे ढतौया,

रोधात् जगत्सत्यत्वम् उत्तयु त्या नारिति तस्मादित्याह तस्ादिति। ननु व्यवस्थानुपपत्तिरूप: तर्क: उपजीव्यप्रमाणाभावात् आ्भास इति तवाह इन्द्र इति। अ्रज्जानविषयषलाचेप उपलच्षर्ण ब्रह्मो अविद्याविषयत्वात् तत्न स्ुतिप्रमाणकल्वाक्षेपोडपि कथ- सुक्त इत्यपि बोद्दव्यम्। अत एकदेशिमतसंग्रहः सोकः। अज्ञानं प्रति जीवं स्यात् भिन्न ब्रह्मपदञ्न तत्। बद्दमुक्तव्यवस्थातो ब्रह्म श्रौतच सिद्ति। सिद्दान्तिमतमवलम्बा एकदेशिनो मतं पूर्वपच्ती परा- चट्ट अत इति। मत एवदिशिमत प्रत्यक्त् हांोरैक्यम् अ्रविद्यायाश्चिन्मात्नाश्यविषयत्वम्, न च चिति भासमानायास् अविद्याविषयत्वम् दति। न तत्र वेदप्रामाशयमिति गूढ़ा- भिसन्धि: पूर्वपची जीवान्नया ब्रह्मपदेत्युत्त दूषयति जीव-

जीवब्रह्मशव्दाभ्याम् आत्मैव उच्यते उत जीव- शब्दन आात्मा ब्रह्मशब्देन तुतदन्यत् ? दूति। आद्ये कथमात्मनो नाऽज्ानविषयत्व ब्रह्मशब्देन ऋपि तस्यैवाभिधानात्। ननु चात्मनोऽज्ञान- विषयत्व कथं तस्य भानं ? तमसा आराद्ृतत्वात्,

ब्रह्मति प्रयोग: प्रयुन्यमान: शब्दस्ताभ्याम् दृत्यर्थः। यद्यपि जीवब्रह्मशब्दयोर्वाचं भिन्नमेव तथापि उपाधिपरित्यागन एकं लच्य प्रतिपाद्यते उत भिन्नमिति विकष्पार्थः। आ्द्यमनूद्य दूषयति श्राद्ये इति। यद्यपि प्रत्यगव्रह्यणोरेकत्वमेकदेशिनोऽपि इष्टमिति एव- कारो न युक्कः तथापि अज्ञानस्य आसयविषयेकमेक- देशिनोऽनिष्टमिति युतत एव एवकारः। हेतु द्ोतयितु तुशब्दः, तन्मतत्ततिः एकदेशिमतचतिः दत्यर्थः। अव- धीर्य् वाच्यलव्यविवेकं सामान्यत एव दूषयितु विकल्पयति जोवत्रहमति। कथ न दूति निषेधाभ्यामात्मनः श्रज्ञान- विषयत्वं प्रतिन्नाय तत्र तुशब्दसूचितं हेतुमाह ब्रह्मशव्देन दति। जीवशब्ददृष्टान्तार्थोऽपिशब्दः अ्यमत्न निष्कृष्टोऽर्थ :- आत्मा अज्ञानविषय: अ्ज्ञानाभासकत्वे सति ब्रह्मशब्दवाच्य- लात् ब्रह्मवत् दत्यर्थ: । ननु ब्रात्मा न तमोविषयो भासमान- त्वात् यत् न एवं, तत् न एवं, यथा अ्न्धकाराहतो घट इति सत्तिपत्तम् अरभासमानत्वम् उपाधिव् शङ्गते आरत्मन दति। उपाधे: साधमाव्यापकत्वमाह कथं तस्य भानमिति। तस्य प्रज्ञा- नाभासकत्वे सति व्र ह्मशब्दे वाचस्य आ्रत्मनः अ्रभासमानत्वं नास्ति दति पचात् व्याहत्तत्वात् साधनाव्यापक उपाधि: दत्यर्थ:।

न हि अन्धकारावतो घटो दृश्यते दूति चेत् ? न, चद्दयानन्दरूपेग एव तस्य प्रज्ञानविषयत्वात् चैतन्यमाचस्य एव भासमानत्वात् तस्य च अज्ा- नाविषयत्वात्, अन्यथा अज्तानस्यापि त्रसिद्या-

अ्भासमानत्वोपाधेः साध्यव्याप्तिमाह न हि दूति। तदुभयं तन्त्रेण निराचष्टे न इति। हेतुमाह अद्दयेति। अ्रयमर्थ: प्रति- पच्ानुमाने श्रात्मशव्देन किमद्यानन्दरूपं पचीक्ृतं चिन्मात्नं वा? यदि आद्यः, तताह ग्द्दय इति। तस्य आत्मनः तथाच प्रतिपत्तानुमानं बाधितम् इत्यर्थः। द्वितीयं दूषयति एवेति।

म चिन्मातरूस्य सथापनानुमाने पत्तत्वाभावात् प्रतिपचानुमाने- 5पि पत्तत्वं तस्य न युक्नमिति एवकारार्थः । ननु श्रानन्दादि- पत्तत्वे बाध दृत्युत्तमयुतं तस्य आ्रत्माभिन्नतवेन भासमानतया अज्ञानविषयत्वानुपपत्ते: इति तवाह चैतन्यमात्रस्य दति। आत्माभिन्नेऽपि आनन्दादिरुपे भासमानतं व्यावर्त्तयितुम् एवकार: एतेन प्रतिपत्तानुमानं सरूयासिद्दम् दत्यपि ध्वनितम्। ननु पज्ञानविषय आात्मा चैतन्य च आ्त्मैव ततश् चैतन्यमन्नानविषयः कथ भासतामिति तव्राह तस्य चेति। सस्य चिद्रूपस्य दत्यर्थः। अ्रभ्यानाविषयत्वात् अ्रज्ञानानावत- खात् दत्यर्थ:। चित्खरूपमपि किमिति अ्रज्ञानं नावृणोति इत्याशझ् विपने बाधकमाह अ्न्यथेति। चैतन्यस्य शावृतत्वे अज्ञानं न सिदति अज्ञानं हि चिद्रूपसानिमातसिद्ध न प्रमाणगम्यम् दत्यावयोः सम्प्रतिपत्ते: इत्यर्थः । जगदान्ध्यप्रसत्ि- समुच्याय अपि शब्द: एवं सत्रतिपच्निराकरणे ग्रन्थो व्याख्यातः। उपाधिनिरसनपनेऽप्य वं योज्यः। स्थापनानुमाने हि अद्दयान

२० वैदान्तसिद्दान्तसुक्तावली।

पत्तेः। बद्दयानन्दखरूपं चैतन्यमावात् अभिन्न- मेव दूति चेत् ? सत्यम्। वस्तुतस्तथैव। कथ' तर्हि प्ज्जानविषयत्वव्यवस्थेति चेत् ? अनादि-

नन्दरूपस्य आ्रत्मनः पत्तत्वं तब च न उपाधि: सन्भवति साधनव्यापकत्वात् दूति इममर्थ मभिप्रेत्याह बद्दयेति। अ्रज्ञान- विषयत्वात् अज्ञानविषयत्वस्वीकारात् इत्यर्थः। तत्र च त्रभा- समानत्वमस्ति एव इति कथं न उपाधि: साधनव्यापक इति भावः। ननु आरत्मा अभिन्नमद्दयादि कथ न भासते इति तत्राह चैतन्यमात्रस्य एवेति। आ्रत्मत्वं न भानप्रयोजकं चैतन्यमेव तत्- प्रयोजकम् द्त्यर्थशेषं फक्िकाह्यं व्याख्यातार्थम् अद्दयानन्दरूपेण पत्मनः अभासमानत्वादज्ञानविषयत्वं चैतन्यरूपेण भासमान- त्वात् अविद्यासाधकताच्च न आतमनः प्रज्ञानविषयत्वम् इत्युत्तां तत् अयुत्तम्, अद्दयानन्दचैतन्यानां मैदाभावात् विज्ञानमानन्दं ब्रह्मोति गुतेः दति शङ्गते अद्दयानन्देति। ननु अभेदवज्जेदोऽपि अस्ति दूति तवाह एवेति। विरुदत्वात् भेदाभेदी एकत्र नस्त इति भावः। अ्रद्दयानन्दचैतव्यानां वास्तवभेदाभावात् भासमानत्वात् प्रज्ञानविषयत्वं वस्तुतो नारिति इृत्युच्ते उत कल्पितमपि प्रज्ञा- नविषयत्वं नार्ति इति? यदि श्राद्यः तत्ाह सत्यमिति। द्वितीयं दूषयितु' पृच्कति कथ तर्हि इति। उत्तरमाह अ्रनादोति। अद्दयानन्दरूपस्य इत्यत्र आतमन इति शेषः । आरत्मनीति सप्त- म्यन्त वा पदं षछान्ततया विपरिणम्य विशेष्यतेन अ्त्र योज- नीयं, तद्रूपस्य आ्रत्मनोविषयत्वाभिधानम् इति अ्रन्वयः। ननु मेदाभावाद्दिषयत्वं न सभ्नवति इत्युत्त तचाह आत्मनि भेदं

२१

सरूपेग आसमानेऽपि आ्त्मनि मिथ्यव भेदं परिकल्पा बद्दयानन्दसवरूपस्य विषयत्वा- भिधानम् चैतन्यमावमेव भासते न आ्नन्द- सरूपमिति भान्तप्रतोत्यनुरोधात्। कथमस्या: प्रतीतेः भ्रान्तत्वमिति चेत् ? परमप्रेमास्पदस्य

परिकल्पा इति काप्रत्ययोऽभिधानक्रियान्तरम् अपेच्य वास्तवं कल्पन पराचष्टे मिध्येति। अनिर्वचनीयमित्यर्यः। एवकारी भिन्नक्रमः । परिकल्पा एव विषयत्वाभिधानं न वस्तुत इत्यर्थः । ननु यङ्जाति तदज्ञानाव्ृतं न भवति न च अ्रद्दयादि- रूपत्वमात्मनो भासते मुक्तत्वापत्तेः तथा च किं भैदकल्पन- येति तत्नाह खयंम्प्रकाशेति। आ्रत्मा तावद्भासते एव अ्रन्यथा व्वं क इति पृष्ट अ्हमनहं वेति सन्देहप्रसङ्ग:, तदभिन्नास् अद्दयादय: कथ न भासेयुः ? ते च नेदानीं भासन्ते अतस्तेषा- ममानप्रयोजकभेदकल्पना युज्यते एव दत्यर्थः। अतएवाह चेतन्यमात्नमेवेति। ननु अस्या: प्रतीतर्बाधादर्शनात् ताद्दिषय- मेदस्य वस्तुत्वं किं न स्यात् इूति न इत्याह। भ्रान्तेति। भ्रान्तेति प्रतीति विशेषसम्। ननु भेदनं भेद: मेदनज् इधौभावः, स च, सावयवधर्मः आ्रत्मा च निर- वयवयः निष्कलमित्यादि ुतेः । तथा च तत्र कथ भेदकल्पनं अयोग्यत्वादिति तवाह अनादिसिद्दाज्ञानेति। अ्घटनघटनाप- टोयसी मायेति न्यायात् निरवयवेऽपि आ्त्मनि अ्रज्ञानसम्बन्धात् मिथ्याभेदकल्पना युक्ता एवेत्यर्थः । प्रतोतर्वाधितत्वसुपपादयितु शङ्गते कथमिति। कथ भ्रमत्वम् इत्याक्षेपे तत्परिहाराय हेतु- माह परमेति। आ्म्मानन्दरूप: परमप्रेमासदलात् विषयानन्द-

२२

आात्मन आ्ानन्दखरूपेग एव भासमानत्वादिति वदामः। तथापि परमार्थतोऽज्जानस्य विषया- प्ययोर्भेदो न निरूपित दति चेत् ? सत्यम् ।

वत् इत्यर्थः । तथा च सुखात्मनो: अ्रभेदादात्मनि च भास- माने तदभिन्नं सुखं भासते एव, ततश्न अनवभासप्रतीति- र्बाधितत्वाद भ्रम एव दत्यर्थ:। मा नभूवं भूयासमिति इच्छाप्रेमा- परमत्वं तस्य निरुपाधित्वं तदास्पदं तद्विषयः निरुपाधी- च्काविषयत्वात् इत्यर्थः। दुःखाभावसुखसाधनादी व्यभिचार- वारणाय परमेति विशेषणम्। ननु विषयानन्द प्रेमात्मोपाधिक: न हि सुखमित्येव कश्वित् प्राथ यते वैरिसुखेऽपि प्रार्थ नाप्रस- ङ्गात् किन्तु आत्मसम्बन्धात् सुखं प्रार्थ्यते ततस् विषयानन्दे निरुपाधिकप्रेमास्पदत्वाभावात् साधनविकलतेति चेत् ? न, सुखे प्रेमास्पदत्वस्य आत्मोपाधिकत्वानुपपत्तेः फलोपाधिकसा- धने प्रेमा सोपाधिकः। न च आ्रत्मा सुखस्य फलं नित्यत्वात् नापि आत्मनिष्ठोपकारः कश्वित् सुखजन्यः सुखातिरितोपकारा- भावात् तम्म्ात् न आत्मोपाधिक: प्रेमा तर्हि वैरिषु खमपि उपादेयं स्यात् दति चेत् ? न, सरूपेण उपादेयत्वेऽपि हेयताया अन्योपाधित्वात्, सुखात्मनो: सम्बन्धानिरूपणाच्च न सोपाधि: सुखे प्रेमा तथा हि सुखात्मनो: कः सम्बन्धः संयोगो वा सम- वायो वा तादात्मंय वा अन्यो वा ? नाद्:, सुखस्य अद्रव्यत्वात्, न द्वितोयः निगुत्वशुतिविरोधात् अ्न्तःकरणसमवेतत्वात् सुख- स्य श्ात्मना समवायसम्बन्धानुयपत्तेः, नापि ततीय:, तादालंा किमैक्यमेव मैदामेदी वा ? नावः, सुखात्मनो: अत्यन्ताभेदप्रस- ङ्रात् विरोधाज्च, न द्वितीयः, नापि चतुर्थः, तस्य वक्ुमशक्बत्वाव्

२३

अ्विद्या खाश्रयाभिन्नविषया खात् तमो यतः । यथा वाह्यं तमो हष्ट तथा चेयं ततसथा ॥ ६॥ तस्य तम:शब्द्वाच्यस्य तदनपेच्चत्वात्। न हि महोदरवर्त्ति तमः खाश्नयगटह्ान्तर्वर्तति देशं

ततो न साधनविकलतैति अनिर्वचनीयभेदभिन्नस्य अद्दयसुखा- त्मनोSज्ञानविषयत्वमुतां तत्न शङ्गते तथापि दूति। अ्र्वि-

विषयाञ्चयत्वं न युक्तमित्यर्थः । तदतदङ्गीकरोति सत्यमिति। आस्यविषयभेदः परमार्थती न निरुपित इति सत्यमित्यर्थः। रताि अच्ञानस्य विषयादिभेदः परमार्थती निरुष्यता- मिति तत्ाह अविद्येति। अविद्या खामयाभिन्नविष- यिणि दूतमस्वात् वाह्यतमोवत् इत्यर्थः । ननु वाह्यं तमो द्रव्यं वा आलोकाभावो वा? यदि आ्द्यः तहिं दष्टान्तः साध्यविकल: सावयवाश्रितस्यापवरकदेशावरकत्वात्. द्वितीये- 5पि अयमेव दोष: प्रतियोगिसमवायिदेशाश्रिताभावस्य घटाद्ा- वरकत्वादिति चेत् ? न, सावयवाश्चितस्य घटस्य भूतलाख््रय- सदर्शनादाद्ये विरोधाभावात् द्वितीयेऽपि आ्रलोकसंसर्गा- भावस्य तमस्वात् संसर्गाभावलवेन च प्रतियोगिसमवायि- देशवृत्तित्वनियमाभावात् नोभयथापि दृष्टान्तस्य साध्य- विकलतीति झोकं व्याचष्ट। तस्येति। तस्य वाह्यस्य श्रन्तरस्य च तमस दत्यर्थः । तमःशब्दवाच्यस्य इति साधनवत्तामाह सदनपेक्षत्वात् आय्यविषयभेदानपेत्तत्वात् इत्यर्थः। पूर्वोत्त युत्िसिद्दमर्यं स्पष्टयन् आश्यविषयभेदानपेक्षलमेव दष्टा- म्लेन साधय्रति म हि दूति। पूर्वार्डे वत्तव्याभावात् तदर्थो न

२४ वेदान्तसिद्दान्तसुत्तावलौ।

न विषयीकरोति येन तदतिरित्मपेक्षेत। अतएव न द्वितीयोऽपि। किञ्ज। ब्रह्मात्मनोर्विभिन्नत्वे भेद: खाभाविको यदि। श्पाधिकोऽयवा भेदः सर्वथाऽनुपपत्तिक: ।७। ब्रह्मात्मनोः खाभाविको भेदः औ्रपाधिको वा आद्ये आत्मभिन्नलवेन ब्रह्मगो जड़त्वा- पत्तिः। तथा च विज्ञानमानन्दं ब्रह्मति शुति-

स्पष्टीक्ृतः जीवव्रह्मशब्दाभ्यामात्मैव उच्यते उत जीवशब्द न आत्मा ब्रह्मशब्देन तदन्यत्? दति विकल्पा प्रथमं निराछृत्य द्वितौयमपाकरोति अतए्वति। यतः अ्रविद्याययविषयभेदं नापेच्ते अतो न जीवव्रह्मणोर्भेंद दृत्यर्थः । ननु जीवब्रह्मणोः परस्परमभिन्ने अ्विद्याया आश्रयविषयभेदानपैक्षत्वादिति व्यधिकरणो हेतु: इत्याशद्म हेतन्तरमाह किश्चेति। हेतन्तरं प्रतिपादयितु भिवपन्ं विकल्पयति ब्रह्मात्मनो: इति। यदि शब्दो वा शब्दपर्य्यायः स्वाभाविको वेत्यर्थः। खभावेतर- निरपेक्ं वस्तुखरूपं तत्रयुक्तः ख्ावाविको वस्तुखरूप- प्रयुक्त दत्यर्थः । स्वाभाविकभेदपत्तमनूद्य दूषयति आ्ाद्ये इति। परस्परभिन्नतवे हि द्ौ भेदौ स्याताम् आ्र्ात्मप्रतियोगिको ब्रह्मनिष्ठ एको भेदः ब्रह्मप्रतियोगिक आ्रत्मनिष्ठश् अपर:, तचादं भेदं दूषयति आत्मभिन्नवेन इति। आ्रत्मनसिद्रूप- त्वात् तदन्यच्चेत् ब्रह्म स्यात् जड़ स्यात् घटवत् दत्यर्थः। अन्र दष्टापत्ति परिहरति तथाच दति। विज्ञानब्रह्मपदयोः सामा नाधिकरखयात् श्रखएडार्थत्व प्रतोतेर्ब्रह्मणो ज्ञानभेदात् जड़त

वेदान्तसिद्दान्तमुकतावली। २५

व्याकोप: हात्मनश्च व्रह्मभिन्नत्वे घटादिवदनात्मत्वापत्तिः। द्वितीयेऽपि उपाधिजन्यत्वं ज्ेयत्वं तन्त्रत्व वा

प्रसक्तिर्नेष्टा दत्यर्थः। ननु ज्ञानब्रह्मपदयोः सामानाधिकर- रमात्रात् न ब्रह्मज्ञानयो: अ्भेदः सिध्यति सामानाधिकर- रस्य शुह्कः पट इति वत् गुरगुषिभावपरत्वेनापि उपपत्तः दत्याशङ्म एकटेशिनं प्रति हेतन्तरमाह ब्रह्मण इति। जड़त्व इूति शेषः । तत्र आवरणक्वत्याभावात् इति भावः। आ्रत्मधर्मिक- ब्र ह्मप्रतियोगिकभेदपचं दूषयति त्रात्मन् इति। अ्रपरिच्छिन्ना- गोणापरोच्लात् प्रत्यत्तत्वं ब्रह्मराः तस्मादात्मनो भेदे परोचलं स्यात् इत्यर्थ:। जीवब्रह्मणोः साभाविकभेदं पराक्ृत्य औपा- धिकं तयोः भैदम् अनूद्य विकल्पयति द्वितौयेऽपि दूति। ननु जीवब्र ह्म विभाग श्पाधिको न सभ्भवति उपाधे: अनिरूपणात्, उपाधि: किमज्ञानम्? उत अन्तःकरणम् ? अ्तिरेको वा ?नाद:, तस्य त्रक्षराव्याछ्ृतभेद हेतुत्वात् तटुतं कारणोपाधिरीखर इति। न द्वितीयः, उपाधर्वस्तुत्वे सेदस्याप वस्तुत्वप्रसङ्ग। न च श्न्तः- करसमपि कल्पितम्, एवं तर्हि तदनादि वा सादि वा ? सादि- त्वमुत्तरत्न निरसि्यति मूल एव, अनादि चेत् ? सुबुस्यादी किं तत् तिष्ठति न वा? तिष्ठति चेत् ? किं स्थूलतया स्च्ततया वा? नाद्ः, मनः सर्वेर्ध्यानेः सहाप्यति इति श्ुतिविरोधात्। न द्वितीयः, सूच्तत्वस्य शत्िमत्कारणात्मकतमन्रेण श्रनि- रूपणात्, ततश्न कारणमेव तिष्ठेत् न अन्तःकरसमिति तन्नि- वृत्तो जोवव्रह्मविभागोऽपि निवरत्तेत एतेन न तिष्ठतीति पत्त: परास्तः। एवमतिरेकपच्ोऽपि निरसनीयः मेदाभेदस्य ३

२६

औपाधिकत्वम्। जीवब्रह्मभेदस्य उपाधिरपि प्ज्ञानमेव वत्ताव्यम् अज्ञानकार्य्यस्य कादाचित्- कत्वेन जीवब्रह्मविभागानुपाधिकत्वात्। तन नाद:, भेदोत्यत्त; पूर्वमेव केवले यात्मनि

विरोधाच, तम्मात् उपाधे: अनिरुपात् जोवन्रह्मविभाग औपाधिक द्ृत्युत्तमयुक्तमिति तत्नाह उपाधिरपि इति। ईश्व- रोपाधिरपि अज्ञानं जोवव्रह्मभेदोपाधित्वेन तदेव वक्तव्यम् इत्यर्थ:। एवकारव्यावर्त्त वदन् अन्तःकरणादेः सादित्व- पचं दूषयति अज्ञानकार्य्यस्य इति। ईशवरोपाधिरपि अ्रज्ञानं जवेऽपि उपाधिः। न च ईश्वरजीवयो: अ्भेदापत्तिः आ्रव- रपशत्तिप्राधान्येन अ्रज्ञानस्य विक्ेपशत्तिप्राधान्येन तस्य ईश्वरोपाधित्वात् अतएव सायो- पाधि ईश्वर द्वति गोयते दूति भावः। एवम् औ्पाधिक- पचं तेधा विकल्पा उपाधिमज्ञानव्य सभाव्य तहूषसाय उप- क्रमते तत्र इति। विकल्पषु मध्य इत्यर्थः। अ्रज्ञानजन्यो जीवव्रह्मविभाग इति आद्य: पच्ः। जीवब्रह्मविभाग: सादिः अनादिवा? अनादिश्नेत् न तर्हि अ्रविद्याजन्यः, अनादे: अजन्य त्वात् जन्यत्वे वा ब्रह्मणि त्तिप्रसङ्ग: भेदव्यक्तिरादिमती तत्- प्रवाहोऽनदिमान् इ्ति चेत् ? न, मैदाभेदाभ्यां व्यत्त: प्रवाहा- निरुपणात् ततः सादितं भेदस्य परिशिषयते। तमेनं पचं दूषयति भेदोत्पत्तेः। पूर्वमिति। अ्रयमतार्थः, किमज्ञानं, विना प्रयोजनं भेढं करिष्यति सप्रयोजन वा ? नाद्यः, निष्पयोजनस्य कारण वानुपपत्तेः। सप्रयोजनं चेत् तत् किं प्रयोजनं, जीवस्य वा खस्य वा १ नाद्ः, भेदोत्मत्ते: प्राग्जीवलवायोगात्। न अपि

२७

कारात्। न द्वितीयः, अज्ञानस्य जड़तवेन भास- कत्वानुपपत्तः। नापि ततीय, तन्त्रत्वं हि चिधा हष्ट लोके जन्यत्वेन आश्रितत्वन भास्यतवन च। तत अन्यतमस्यापि प्रकारस् अन्ताननिरूपितस्य प्रकते असस्भवात् तन्त्रत्वा-

सस्य तदपि किमाश्चयविषयलाभः अ्न्यत् वा नान्यत् जीव- ब्र ह्मविभागजन्याज्ञानगतप्रयोजनान्तरानिरुपणात्, अथ त्रश्रय- विषयलाभय्चेत् तत्राह भेदोत्पर्त्तः पूर्वमेव इति। केवले भेदशून्ये इत्यर्थः। तस्य अकारणत्वात् इत्यर्थः । आ्रात्मनि इूति आश्यविषयोपादानम्। ननु भेदोत्पत्तः ऊद्वमज्ञानम् आख्यं विषयञ्च लस्सात दवति न दत्याह खतन्त्र इति। कस्य कुत्र ऋज्ञाममिति आय्यविषयसापेक्षमेव अ्ज्ञानं न अ्न्यथा खातन्वराभावात् तथा च भेदोत्यादनं व्यर्थ- मिति भावः। अज्ञानभास्यो जीवव्रह्मविभाग इति इमं पच्त दूषयति न द्वितीय दूति। ज्ञानभिन्नत्वात् जड़त्वम् इत्यर्थः। अज्ञानतन्त्रो जीवन्रह्मविभाग इति इमं ततीय पत्तं दूषयति न अपि इति। न इति प्रतिन्नायां हि शब्देन हेतु' द्योतयन् तन्त्रत्वस्य त्रैविध्यमाह तन्त्रत्वमिति। उपाधि- जन्यत्वं वा उपाध्यायितत्व वा उपाधिभास्यत्व वा उपाधि- तन्त्रत्वम् दूत्यर्थ: । चिविधमपि तन्त्रत्वं दूषयति तत्नेति। तत्र वरिषु मध्य इूत्यर्थ:। प्रक्वते प्रस्तुते जीवब्रह्मभेदे अ्रन्यतमस्यापि अज्ञानजन्यत्वादेः असभ्भवात् अ्ज्ञानतन्त्रत्वानुपपत्तिः प्रज्ञा- नजन्यत्ाज्जानभास्यत्वे जोवब्रह्मभेदस्य पराऊते शज्ञाना

२८ वेदान्त सिद्दान्तमुक्तावली।

नुपपत्तिः । न च अज्ञानात्मसम्बन्धवत् ब्रज्ञा- नतन्त्रत्व ब्रह्मात्मभेदस्य दूति वाच्यं सम्बन्धस्य

सयत्वच्च जीवव्रह्मभेदस्य न सन्भवति ब्रह्मजीवयोः अ्रन्यतर- निष्ठत्वात् यदा जीवप्रतियोगिको ब्रह्मनिष्ठो भेदः तदा ब्रह्मणि वर्त्तते ब्रह्मप्रतियोगिको जीवनिष्ठस्न जौवे एव वर्त्तते दत्युच्यते ततय कथं स भेदोSज्ञानमाश्रयेत्। ननु महाकाशात् घटाकाशो भिन्न इत्यत्र घटाकाशस्य धर्मित्वे विशेषणीभूत- घटस्यापि धर्मित्ववत् ब्रह्मसोडज्ञानी जीवो भिन्न इत्यत्ापि ब्रह्मभेदस्य अज्ञानात्त्रयत्वं किं न स्यात् इति चेत् ? न, अज्ञानस्य उपाधितया तटस्थत्वेन भेदधर्मिविशेषण्ानङ्गो- कारात्। न हि पचिक्रिया पाचकत्वोपाधिरपि पाचकविशे- षगां तथात्वे वा पचिक्रियाया: पाचकत्वप्रसङ्ग: विशिष्टवृत्ति- धर्मस्य विशेषणाव्ृत्तित्वनियमात्, एतेन घटाकाशोऽपि व्याख्यातः। ननु जीवनिष्ठो भेदोऽज्ञाननिष्ठोऽपि किं न स्यात् एकस्थापि भैदस्य अ्रनेकधर्मित्वाङ्गीकारात् इति चेत् ? न, अज्ञाने ब्रह्ममेदस्य स्वाभाविकत्वौपाधिकत्वाभ्यामनिरुपणात् विरुद्धत्वात् वतापत्तेन खाभाविकः उपाधेः अविद्यातिरक्तलवा- निरूपणात् अविद्यानिष्ठमेदे विद्याया उपापित्वे कथं न आ्रत्मा- सयः ततो ब्रह्मभेदोSविद्यायामिति रित्ता वच: एतैन जीव- भेदस्य अ्रविद्याययत्वं प्रत्यत्ं, ब्रह्मणि श्पाधिकामेदस्य अरवि- द्यायामपि औपाधिकत्वे कथ न आत्माश्तयः साभाविकत्वे दविरु- पकत्वप्रसत्तेर्विरुद्त्वम्। किन्न अज्ञानस्य जीवात् भिन्नस्य जीवभेदोपाधिता उत अभिन्नस्य ? न तावदन्त्यः, खस्तिन् सस्य अनुपाधित्वात् आ्रत्माय्तयात्। न अपि प्रथम:, अन्योऽन्या- अयात् भेदादुपाधित्वम् उपाधश भेद दति ततो न

22

सम्बन्धितन्त्रत्वनियमात् भेदस्य च तथात्वा- भावात्। तस्मात् जौवब्रह्मविभागशून्यमात्मा- नमाश्रित्य तमेव विषयीकरोति दूति अ्रज्ञान-

अज्ञानाश्रयत्वम् उभयविधमेदस्य इति भाव:। तथाखा- भावात् सम्बन्धत्वाभात् इत्यर्थः । ननु उत्तत्रिरूप तत्र तु अशून्यद्रव्यत्वगुणवत्त्वयोनियम्यनियामकत्ववत् ब्रह्मजीवमेदा- ज्ञानयोनियम्यनियामकत्व किं न स्यात् ? दति न, एकाधि- करपयोनियम्यनियामकत्वदर्शनात्। न च इह अ्रज्ञानजीव- व्रह्मभेदयोः एकाधिकरणत्वं ततो दृष्टान्तवैषभ्यात् न प्रक्ृते नियम्यनियामकतेति। ननु अज्ञानं जीवनिष्ठम् अ्रहमज् इूति प्रतोते: ब्रह्मभेदोऽपि जोवनिष्ठ एव अहं न ब्रह्मेति प्रतोतेः ततो ब्रह्मभेदाज्ञानयोर्जीवनिष्ठत्वात् कथं न तयोः एकाधिकरणतेति शङ्गाम् उपसंहारव्यजन निराकरोति तस्मादिति। अहं शब्देन अहङ्ारोऽन्तःकरणपर्य्यायो वा अभिधीयते अन्त:करएतादातमनापन चैतन्य वा शुद्धमेव वा ? न प्रथमद्वितीयौ तयोः अज्ञाननिरूप्यतवेन अज्ञानाश्ररय- त्वानुपपत्तेः । टतीये दष्टापत्तिः इत्यभिप्रेत्याह जीवब्रह्म ति। भवतु चिन्मावनिष्ठमज्ञानं विषयः तस्य ब्रह्म भविष्यतीति न इत्याह तमेव इति। आत्मानमेव इत्यर्थः । अ्यमत्राशय :- ब्रह्माज्ञानविषय इत्यत् ब्रह्मशब्दार्थ: कः? किं विम्बप्रति- विस्बभावनिर्ुत्त शुद्ध' चिन्मानम् ? आाहोखिरद्दिम्बतापन्न वा ? आद्े दष्टापत्तिः, द्वितीये विम्वताया अविद्योत्तरकालीन - लात्, न सा तदालम्बते किच् अन्नातब्रह्मसिद्िः किं प्रमा- खात्? ममाद्वा? खप्रकाशताद्वा? आध्रे ब्रह्मणो जड़त्म् अवि-

३०

विषयत्वमात्मनः सिद्म्। तटुत्तम्। "आश्रय- त्वविषयत्वभागिनी निर्विभागचितिरेव केवला। पूर्वसिद्वतमसो हि पश्चिमो नाश्रयो भवति नापि गोचरः।" तथापि तदज्ञानमेकमनेकं वेति कथं

दयाया: प्रामाणिकलवेन द्वतापत्तिः विरोधाच्य। न हि प्रमाण- निवर्त्यमज्ञानं प्रमाणसब्बन्ध सहते। न द्वितीयः, ब्रह्मगोऽवि- द्याविषयत्वाभावप्रसङ्गात् विषयवाधादेव ज्ञानस्य भ्रमत्वात्। न ततीय:, अज्ञातस्य ब्रह्मणः खप्रकाशतवेन अस्फुरणात् तत् कथं ब्रह्माज्ञानविषय दति पूर्वोत्तयुत्तिपरामर्शार्थः। तस्ादिति शब्द: अविद्याजीवत्वव्रह्मत्वविभागनिर्मुतां शुद्ध चिदात्मान- माश्रयते तमेव विषयोकरोति इत्युत्त तत्र सम्मतिमाह तदु- क्रमिति। सर्वज्ञात्ममहासुनिभिरिति शेष: किमुक्तम् इत्यपेक्षा- यामाह आश्तयत्वेति। तसस आश्यत्वविषयत्वभागिनी चितिः दत्यन्वयः। ननु अज्ञानस्य जोवाम्यत्वे ब्रह्मविषयत्वेपि चितो- Sज्ञानान्यतवं तद्दिषयत्वञ्ज नानुपपत्रम् उभयत्नानुगतत्वात् दवति नत्याह निर्विभागति। जीवत्वब्रह्मत्वविभागमनापन्ना इत्यर्थः । तथापि अज्ञानस्य अनात्मापि त्रथ्त्रयो विषयश किं न स्यात् दूति न इत्याह एवेति। एवकारार्थमेव स्पष्यति केवलेति। तमसः शुद्धचिदतिरित्तानाययत्वे हेतुमाह पूर्व- सिद्धेति। चिदन्यस्य अज्ञानानाययविषयतवे हेतुमाह पश्चिम दूति। ननु अज्ञानस्य आश्रयेकत्वे सति अनेकता दुर्निरूपा। न हि प्रतिजीवं जगदुपादानभूतमज्ञानमनेकदेशि वापि खोक्रियते

वेदान्तसिद्दान्तमुक्तावली। ३१

निर्गय दति चेत् ? एकमेव दति वदामः । किं तत साधकमिति चेत् ? उच्यते। लौकिकी वैदिकी चापि नाSज्ाने दृश्यते प्रमा। कार्य्यदश्याथ कल्पा चेत् ? लाघवादेकमेव तत् ॥८।। अज्ानं किं वेदसिद्म् ? उत लौकिकप्रत्यच्षा- दिसिद्दम् ? उत परिदृश्यमानकार्य्यान्यथानुप- पच्या कल्पाम् ?।

एकत्वे च अज्ञानस्य बद्मुक्तादिव्यवस्थानुपपन्ना इृत्यु- भयत्र दोषदर्शनात् पृच्कति तथापि इति। धर्मिकल्पनातो धर्मकल्पना वरमिति न्यायेन उत्तरमाह एकमेव इति। अ्रज्ञा- नमिति विशेष्यपदं प्रश्नवाक्यस्थमत्र योजनीयम्। एवकारोऽनेक- तामज्ञानस्य वारयति तत्र अज्ञानैकत्वे अ्यमाशयः, अरवि- दायाः एकत्वे यदि प्रमाणं सिद्धान्ती वत्यति तदा अपसिद्वान्तः न च वच्यति चेदविद्येकत्वासिद्िः, युक्तिमेव वत्यति चेत् निर्मलायाः तस्या आ्रभासत्वादिति सर्वथापि न अ्रज्ञानैकत्व- सिद्धिरिति। लोकिकीति च पूर्वार्देन अपसिद्दान्तपरिहारः, उत्तरार्देन लाघवाख्यतर्कोडविद्यैकत्व साधयतीति उचते इत्यर्थः। ननु न अज्ञाने दृश्यते प्रमेत्ययुत्ताम्, अज्ञानसरूपे प्रमाया त्र्दर्श- नस्य प्रक्ृतासङ्गतत्वात्। न हि अज्ञानखरूपमखिति न वेति विवाद: किन्तु तदेकत्वनानात्व इति चेत्? न, अज्ञानव्यवस्था- पकमेव तदेकत्वमपि व्यवस्थापयिष्यति द्रत्यभिप्रायात् इम: मेवार्थमभिप्रेत्य लोकं व्याचष्ट अज्ञानं किमिति। प्रत्यन्ादि

३२ वेदान्तसिद्दान्तमुक्तावली।

तच नादय:, पूर्वकाएडस् कर्ममाचविषय- तवात् वेदान्तानां च परिपूर्गासच्चिदानन्दब्रह्म- मातरविषयत्वात् तत्रैव फलसम्बन्धात् प्रज्ञा- नादी तदभावात् तदप्रतिपादकत्वात्। न अपि द्वितीयः, स्पष्टप्रत्यक्षादिसिद्त्वे विवा- दाभावप्रसङ्गात्। तम्मात् खतोSसङ्गोदासीनस्य

इत्यादिपदमनुमानं लौकिकच शब्दमाह परिदृटश्यमानेति। परिटृश्यमानं कार्य्यं जगदात्मकम्। सर्वे वेदा यत् पदमामनन्ति इति अनासित्य प्रथमं पत्तं दूषयति तत्नेति। तेषु विकल्पेषु मध्य इत्यर्थः। कर्म- मात्रेति। सात्तात् परम्परया च इत्यर्थः। एवं वेदान्तेषु अ्पि बोद्दव्यं किमिति एवं नियम्यते धर्मन्रह्मविषयत्वमेव वेद- वाक्यानामिति यथासुतऽर्ये प्रामारय किं न स्यात् तवाह ततैव फल इति। अध्ययनविधिर्हि फलवदर्थावबोध- मुदिश्य वेदाध्ययनं विधत्ते। न च सान्षात् वेदप्रति- पाद्योर्ऽ्यः सर्वत्र फलवान् नामधैयाद्यर्थप्रतीतेः सुख- दुःखाभावाद्यदर्शनात् धर्मज्ञानं खवविषयमनुष्ठापयन् खर्गादि जनयति ब्रह्मज्ञानन्न इतरनिरपेक्षमेव मज्ञानमपनयतीति धमंब्रह्मणोः एव प्रतिपादने फलसम्ब- न्धात् इत्यर्थः। एवकारव्यावर्त्यमाह अ्ज्ञानादिविति। आदि पदेन अवसाद्यर्थसंग्रहः। स्ष्टति। प्रत्यन्नस्य स्पष्टत्व विप्र- तिपननेशवरादिप्रत्यक्षभिन्नत्वम् इत्यथः। ततय अज्ञानस्य प्रमाणागम्यत्वात् न अपसिद्धान्तोऽपि इति भाव:। एवं पूर्वार्ड्व

सदा खानन्दतप्रस्य असत्यानेकविधसुख- दुःखाद्यात्मकप्रपञ्चरचनानुपपत्या अज्ञानं कल्पात दूत्येव वाच्य गत्यन्तराभावात्। तथा

व्याख्यातम् । तर्हिं प्रमाणभावात् न अज्ञानैकत्व सिध्यति दत्याशङ्ञ लाघवसहक्वतानुपपत्तिरूपा युक्ति: अ्ज्ञानैकतव- साधिका दूत्येवं परिहारलवेन उत्तराईं व्याचष्ट तस्मात् दति। यस्मात् न अज्ञाने प्रमाणं सभ्वति तस्मात् अ्ज्ञानं कल्पाते इति वाच्यमिति अन्वयः । कल्पकमाह प्रपश्नेति। प्रपञ्चस्य रचना निर्माणम्। ननु यथा कुलालो घट रचयन् न अज्ञान- मपेक्षते एवम् ईशवरोऽपि जगत् निर्मास्यति विनैव प्ज्ञान- मिति तत्ाह असङ्गेति। कारणादिसम्बन्धः सङ्गस्तद्रहितस्य इत्यर्थः। ननु वस्त्रं सभावतो जलसङ्पि यथा मधूच्किष्टा- नुरकं जलासङ्गि भवति एवम् ईश्वरः स्भावतः सद्पि उपा- धिवशात् असङ्गो किं न स्यात् इति न इत्याह खत इति। "असङ्गो हि अयं पुरुष दति" गुतेः उपाधः अनिरूपणाज्च न असङ्गित्वम् त्रपाधिकम् इत्यर्थः। ननु "तत्तेजोऽसजत" दृत्यादि अुतेः ईशवरस्य कर्तृत्वप्रतीतेः असङ्गत्वमसिद्मिति न दत्याह उदासीनस्य दति। अकर्त: दत्यर्थः। चेतनो हि प्रयोजनमुद्दिश्व कार्य्यं करोति प्रयोजनं च ईशरस्य दुःखाभावः सुखं वा? नाद्य:, तस्य खतः सिद्धत्वात्। न द्वितीय इत्याह सदा खान- न्देति। ततक् उभयविधप्रयोजनशून्यत्वात् उदास्ीनत्वात् तेजः- प्रभति कर्टत्वमयुत्तम् दत्यर्थः। जगननिर्मासच्न ईखरात् सयते "यतो वा" इत्यादिशुतेः, अत एवंविधस्य प्रपञ्चरचना विना अज्ञानं न सन्वति दूति अ्ज्ञानं कल्पाते इति भावः। नतु

३४ वे दान्त सिद्दान्तमुक्तावली।

च कल्यामानमज्ञानम् एकमनेकं वेति विवादे एकस्यापि निद्रादोषस्य ग्रनेकविधकार्य्यजन- कत्वस्य खप्ने दृष्टत्वात् लाघवसहक्कतानि श्रन्य-

रजतसुत्यादयन्ती शुत्िः अज्ञानमपेक्षते रजतस्य कल्पित- त्वात् प्रपच्चस्य पुनः सत्यत्वात् न तननिर्माणोऽज्ञानापेन् दूति न इत्याह असत्येति। "नति नैति" इति प्रपच्चस्य ईश्वरे निषेधात् असत्यस्य मिथ्यारूपस्य इत्यर्थः । अरन्यस्मात् अचैत- नादेः प्रपञ्च रचना नेति वतुं प्रप्नं विशेषयति अनकेति। ततव्न यथा रज्जुः अज्ञातासत्यसत्यानेक विधसर्पसूत्रधारामालाद्या- त्मकप्रपञ्न रचयन्ती दष्टा एवमसङ्गोऽपि चिदात्मा ईखवरो- उज्ञानवशात् प्रपञ्न रचयति इति अ्ज्ञानसिद्धिरिति। एवकार- द्योत्याम् अन्यथापि उपपत्ति परिहरति गत्यन्तरति। न नावत् अन्यथेव विनैव अज्ञानं प्रपज्नोपपत्तिः असङ्गित्वात् ब्रह्मणः। नापि सत्येन उपाधिनापि उपपत्तिः कार्य्यस्य असत्य- त्वात्। नापि अप्तत्येन उपाध्यन्तरेणापि उपपत्ति: तस्य सादिते अ्नादिप्रपञ्नोत्पादने उपाधित्वायोगात् अनादित्वे च अज्ञा- नस्य एव नामान्तरकरणात्। न च अज्ञानस्य प्रपज्चरच- नोपपादकत्वासन्भवो रज्जोः अनेकसर्पादिप्रपञ्चनिर्माेडन्ञा- नस्य उपपादकत्वदर्शनात् असभ्भवाभावात् गत्यन्तराभावात् अज्ञानमेव कल्पात दूति वाच्यम् इत्यर्थः। कल्पातां नाम एव ज्ञानं तस्य एकत्व कुत इत्याशद्याह तथा च इति क्रमिकनिक कार्य्यदर्शनात् अनेकाज्ञानकल्पनां प्राप्तां पराचष्ट विचित्रेति। न च एतददृष्टचरम् इत्याह निद्रेति। खप्नेऽनक- वि धकाय्येजनकत्वस्य निद्रादोषस्य दृष्टत्वात् इति योजना

वेदान्तसिद्दान्तमुक्तावली। ३५

विश्रा्यतीति युक्तम्। अतएव अज्ञानस्य जोवोपाधित्वात् तस्य च एकत्वात् तटुपाधिक आ्रात्मा जीवो भवन्नेक एव भवति दूत्ति एकजीववादिनो

एकत्वकल्पने धर्मिग्राहकवाध पराचष्टे कल्पामानमिति प्रपञ्न- रचनाया अज्ञानैकत्वानेकत्वकल्पने उदासीनलात् इति भाव:। ननु अज्ञानानि अ्रनिकानि कल्पपान्तां तच्छकयो वा को विशेष: तव्नाह लाघवेति। धर्मिकल्पनातो धर्मकल्पना वरम् दूति न्यायात् धर्म्यैक्यकल्पने लाघवम् इत्यर्थः। ननु प्रपज्चरच- नाया अज्ञानेकत्व दूव अज्ञाननानातवेऽपि उपपत्तेर्निष्फल- मज्जानैकत्वसाधनमिति नेत्याह अतएवेति। यद्यपि मिथ्या- प्रपञ्चस्य रचनायामन्ञानेकलवमफलं तथापि जीवेक्साधन फलमन्नानैकत्वमिति तत्साधनम् उचितम् इति भावः। कथ- मज्ञानैकव्वं जौवैकव्वसाधकम् इति तत्ाह अज्ञानस्य इति। एतच्च प्रागुपपादितम्। तदुपाधिक इति एकाज्ञानोपाधिक:। उप समोपे स्थित्वा खीयं रूपमन्यत्ादधाति इति उपाधि:। अज्ञानमपि चिदात्मसमोपे स्थित्वा खोयमेकत्वम् उपहिते चिदात्मनि समर्पयति इति तदुपाधिक आ्रात्मा जीवोऽपि एक दूत्यर्थः। एकाज्ञानोपाधिक आ्रत्मा जीवभावं प्राप्तुवन्ननको- 5पि किं न स्यात् दृश्यन्ते हि दर्पणादी एकस्ितुपाधी मुखस्तन्पुरुषादयो बहव इति तव्ाह एव इति। उपाधे; एकत्वेऽपि विम्बानां भेदात् प्रतिविम्बनानालं युत्ता दृष्टान्ते प्रक्वते तु न विम्बनानातवं ततथ्न उपाध्य क् विम्बैक्य च उप-

२६ वदन्ति। यथोक्तानुपपत्तिसिद्वार्घानुवादिनी शुतिः अपि। "अजामेकां लोहितशुक्ककृषां बह्नीः प्रजा: रजमानां सरूपाः। अजो ह्येको

हितोऽपि एक एव दत्यथः। ननु यदुक्त लाघवादेकमज्ञान- सिति तदसत् "इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयत" इति गुतेः अज्ञाननानात्वप्रतीतेः प्रमाणवतः गौरवस्यापि न्याय्यत्वात् लाघवस्य त््किञ्चित्करलात्। यख्चोत्तं, "जीवैकसाधनायाज्ञाने- कयामर्थ्यत" इति तदपि असत्, "रूपं रूप" मिति नुतऽर्जीवना- नात्वप्रतीते: इति शङ्गायामाह यथोक्तेति। असङ्गोदासीनस्य शात्मन: प्रपचचरचनानुपपत्या लाघवसहकततया सिद्धसेकाज्ञानं तदर्य: । तत्प्रयोजनञ्न जीवैक् तदुभयानुवादिनी श्रुतिः अ्र्प्रषि विद्यते इति शेषः। न च त्रज्ञानस्यैकत्वे सायाभिरिति बहुवचन- विरोध:, बहुवचनस्य मायागत्तगत्तिपरत्वात् शक्तौनां माया- वर्मत्वेन मायाशब्दतोपपत्तेः। अन्यथा "मायान्तु प्रक्ृतिं विद्यात्" इति एकवचनविरोधः ततो बहुवचनं ज्ञानभेदपरम्, एतेन गौरवं खोकर्त्तव्यं प्रामाणिकत्वात् इति परास्त प्रामाणि कत्वस्यैवासिद्वेः। यच्च जौवभेदे प्रमाणम् उत्ं "रूपं रूपम्" इति तदपि असत्, एकजीवमोहकब्पितनिकप्राणिभेदपर त्ात् मन्त्रवर्णस्य अन्वया "अजो हेकोऽनोशया शोचति मुह्यमानः" इत्यादि जीवैकत्वप्रतिपादकश्ुतिविरोधप्रसङ्गः। ततो न

न जीववानात्वमपि इूति भावः। सुतिं पठति अ्रजामिति। ननु अविद्योपस्थापकपदाभावात् न अयं मन्त्रोडविद्यां गमयत कुतः, तदेकतवं कुतो वा तदुपहितस्यैकत्वम् इत्याशङ्म मन्त्रार्थ वत्ुम् उपक्रमते अस्येति। "सुतिरूपमन्त्रस्य इत्यर्थः। बच्चीः प्रजा: हजमानां सरप्रा:" इति पादमघतो व्याकुर्वन् अ्जामिति

३७

जुषमागोडनुशेते जहात्येनां भुक्तभोगामजोऽन्य:।। प्स्य अयमर्यः। असत्यस्य जगतोऽविद्याहेतु- कत्वे वक्व्ये सा किं जन्या अजन्या वा दूति संशये न जन्येत्याह अ्जामिति। न च अविद्यावाचकपदाभावः अ्रजामिति अस्य एव स्वरोलिड्गनिर्दिष्टस्य तद्दाचकत्वात्। तस्या अने- कत्व व्यावरत्तयति एकामिति। तस्ा विचित्र- कार्य्यजननसामथ्यं चिगुणात्मकत्वेन समर्थ- यते लोहित दत्यादिना। ताटृशाविद्योप- हितस्य जीवस्य उत्पत्तिं निरस्यति अ्रज दूति। तस्य जीवस्य अ्रनेकत्व निषेधयति एक दूति। जनु जौवगतमनेकत्व लोकेऽनुभूयते तत्कथ- मेकत्वम् दूतिआशङ अभेदस्य उपनिषत्प्रसि- द्वत्व युक्तसिद्त्व च प्रसिद्वार्थेन हिशब्दन शाह हि दूति। ननु खयम्प्रकाशब्रह्माभिन्नत्वात् जीवस्य कथ तद्विलचगावस्थेति अत आह अनुशेते दूति। तामविद्यामनुसत्य निद्रित

पदव्यावर्त्य माह अ्रसत्यस्य इति। असत्यमनिर्वचनीयं तस्य सर्वस्य जगतोऽनिर्वचनीयलेन सरूपत्वात् असत्यपदेन सरुपा दृति पदं व्याख्याय जगत् इ्ति पदेन बह्चीरिति पदम् अविद्या- हेतुकत्वपदेन सजमानाम् इति पदं व्याख्यातम्। त्रविद्याहेतु-

३८ वैदान्तसिद्दान्तसुक्तावली। डूव शेते अच्जानेन आ्वतः सन् मुद्रितज्जान- नेवो भवति दूत्यर्थः । पश्चात् कार्य्याकारेय स्थितां तामेव जुषमागः सेवमानः संसारी भवति खपृदृगिव दूतयाह। जुषमाय दूति। ननु अविद्याया अनादिलेन अविनाशित्वाद- निर्मोक्षप्रसङ्ग दूति अत शह जहात्ेनाम्

र्त्तयति द्वत्यर्थः। त्याज्या चेत् अविद्या कथं तर्हि तामाशितवानात्मा दत्याशङ्ा भोगार्थ हि अ्विद्याश्रयगं भोगस च तया जनितत्वात् ददानों म्ात्मदर्शनेन प्रयोजन- शून्यां मन्यमानो जहाति दत्याह भुकतभोगा- मिति। भुत्तो भोगो यया सा तथा दूति विग्रह: ।

कत्वे वत्तव्य इत्यत्र द्वितीयचरणानुरोधेन दति शेष: । अ्रभमिदस्य इति। एको देवः सर्वभूतेषु गूढ़: नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा नान्योऽतो- उस्ति योता एक एव हि भूतात्मा भूते भूते व्यवस्थित इति स्मृति सहितोपनिषत्प्रसिद्धत्वम् इत्यर्थः । उपाधिविम्बयोः ऐक्यसुप- हितस्य एकते तन्वम् इत्याद्या युक्ति: तत् सिद्दत्वम् इत्यर्थः। जीवानेकानुभवो जीवाज्ञानकब्पितानेकप्राणिविषय इति द्योत- यितु चशब्दः अ्नादितवेन इति भावतवे सति इति शेषः। यद्दा सत्कार्य्यवादिमते प्रागभावारुस्पतिपत्तेर्नैव शेषोपादानम्।

३६

ननु अविद्याविशिष्टत्य जीवत्वात् अवि- दाया जीवखवरूपान्तर्भावात् कथ जहाति द्त्युक्तम् द्वत्यत आह अ्जोन्य दूति। अजो जीवोडविद्यातोऽन्य एव न तु अविद्यान्त- भविन जीवत्वम् अविद्याया जड़त्वात् जीवस् च चेतनत्ात् जीवोपाधित्वेन खीकारात् चेति। बन्धमोच्व्यवस्था स्यात् जीवाभेदे कथ तव। यथा हृष्ट तथैवास्तु दष्टत्वात् खप्नदष्टवत् ॥ ६ ॥

थवेति साधने ततीया तेन भीगवत्त्वाभावात् न अविद्याया- च्चेतनत्वम् द्ूत्यर्थः । अज्ञो जन्तुरित्यादावन् इत्यादिविशेषणतेन शङ्गते ननु अविद्येति। अविद्याया जीवत्वाधिकरणत्वे चेतनत्प्रसङ्ग दत्यर्थादुता तदयुत्तम्, विशिष्टव्ृत्तधर्मस्य विशेषणवृत्ति- त्वनियमाभावात् अन्यथा रतां घटमानय इत्यत्न रकरूप- घटत्वजात्यादेरपि क्रियावत्त्वप्रसङ्ग इति अपरितोषाद्वेत्व- न्तरमाह जीवोपाधितवेन इति। प्रपञ्नरचनोपपादिका श्रविद्या साच लाघवादेका तादृगविद्योपाधिक आत्मा जीवो भव- न्नंक एव भवतीत्युत्त तत्र जीवैक्े बन्धमोच्तादिव्यवस्था- सुपपादयितु जिज्ञासामुत्यापयति बन्धमोच्तेति। तव मते एक- स्मिन् जोवे सति तत्वज्ञानात् प्राकबद् दृत्येवं व्यवहारो भवेत् तत्ज्ञानोत्तरकालं व्यवहर्त्तुरभावात् मुतताव्यवहारो न स्यात् दृश्येते मुक्तबद्ाविति सम्प्रति व्यवहारी अतो जीवैक्ये तो व्यवहारी अनुपपन्नी इत्यर्थः। उत्तरमाह यथा दूति।

वेदान्तसिद्दान्तसुक्तावली।

ननु एक एव चेत् जीव: कथमेको बद्द एको मुत्ता दूति व्यवस्थितिः। ननु का अबा- नुपपत्तिरनुभवसिद्वत्वात् द्वैतसय। अनुभव एव

जीवमेदे यथा दृष्ट जगत् कश्िद् बद्दः कश्चिन्म ता इति व्यव- ह्रियमाएं जीवाभेदेऽपि तथवास्तु बन्धमुत्तिव्यवस्थावत् जगत् श्रस्तु इत्यर्थः। ननु जीवाभेदे तदनुपपन्नम् दत्युतां, सत्यमुततां पर तु अनुपपत्तिरन सभ्भवति न हि दृष्टेनुपपन्न नाम दूत्यमि- प्रेत्य हेतुमाह दृष्टत्वात् इति। चैतन्याज्ञानकल्पितबद्दमुक्तादि- व्यवस्थाया जगत एकजीववादेऽपि दर्शनोपपत्तेर्नानुपपत्तिः इत्यर्थः । ननु अरविद्याकल्पितस्य बाधितत्वात् न व्यवहारोप- पादकत्वम् दत्याशङ्म टष्टान्तेन परिहरति सप्रटृष्टवदिति। किमविद्याकालेन व्यवहारोपपादकत्वम् अविद्याकल्पितस्य उत बाधकाले? आद्ये यथा खप्ने खप्रटष्टाविद्याकल्पितानेक- गजतुरगादेः खव्यवहारोपपादकत्वदर्शनं तथा जागत्कालेडपि किं न स्यात्, द्वितीये तु इष्टापत्तिः अरतो न किञ्ञित् अवद्यम् दूत्यर्थ: । पूर्वाई्द व्याचष्टे ननु इति। दृष्टत्वात् द्ृत्यन्त व्याकुर्वननुत्तर- माह ननु का अतेति। एकजीववादे व्यवस्थायां का अनुप- पत्तिः इत्यर्थः। अ्रनुपपतत्यभावे हेतुमाह अ्र्प्रनुभवेति। न हि दृष्टेऽनुपपन्न नाम इत्यर्थः। ननु लव्धसत्ताकोऽनुभवोऽनुप- पत्तिं परिहरति सत्यम् एकजीववाटे तु अनुभवखरूपमेव न सन्भवति दति शङ्गते अनुभव एवेति करणाभावात् इति हेतुमाह एकेति। एकस्य वामदेवस्य शवणादिसाधनसम्पन्नस्य तत्वमस्यादिवाक्यात् तत्वसाच्ात्कारात् सकलसंसारोपा-

वेदान्तसिद्दान्तमुकावली। ४१

नोपपद्यते एकमुत्या सकलसंसारोच्छेदात् दूति चेत्? न, अन्तःकरणादिर्यथाययमाविद्यकस्य खोकारात् करणानुपपत्यभावात्। विषया- भावात् प्रामाखानुपपत्त्या अनुपपन्नोऽनुभव दूति

अ्रन्त:करगे- न्द्रियादेर्विषयस्य बद्सुक्तादेश्व संसारस्योच्केदात् अनुभव- स्वरूपलाभो न स्यात् इत्यर्थः । वामदेवशव्देन शरीरावच्किन्न चैतन्यमुच्यते उत अनवच्छिन्नमज्ञानि चैतन्यम् ? नादः, तस्य कब्ितववेन बद्दमुक्तत्वानधिकरसत्वात् ्विद्यावान् हि बद्ः न च अवच्छिन्नमविद्यावत् अविद्योत्तरभावित्वात् तेन अव- चि्छिन्नं चैतन्य न बद्दम् अतएव न सुत बद्ो हि सुचते। अ्थ अनवच्किन्नमन्नानि चैतन्य वामदेवशब्दार्थः तार्ह तदज्ञानं न निवृत्तमहमन् इति प्रतोतेरेव ततश्व अ्रज्ञानकल्पित- विविधकरणस्य यावदज्जानसद्भावात् अ्नुभवोपपत्तिः दृत्य- भिप्रायेण पूर्वपच्तनिषेधं प्रतिजानीते न इति। उत्ता- भिप्रायं प्रकटयितु' न द्ति निषेधे हेतुमाह अन्तःकरए द्दति। अ्रयमर्थः अ्र्प्रनुभवो न सन्वति इति यदुता तत् कुतः किं करणाभावात् विषयाभावात् वा? नाद्य इत्याह अन्तःकरणादे: इति। आदिपदं वाह्येन्द्रियलिङ्गशब्दादर्य्ाहकम्। ननु तेषां खोकार इ तापत्तिरिति न इत्याह आविद्यकस्य इति। द्विती- येडपि दूढं चिन्त्ं, विषयः किमनुभवस्वरूपोपयोगी तबरा- माखोपयोगी वा ? नाद्यः, विषयासत्वेऽपि अतौतादिज्ञान- दर्शनात् द्वितीयं शङ्गते विषयाभावात् इति। ननु किं प्रामा- रयेन सकारणादुत्पन्ोऽनुभवोऽनुपपत्ति परिहरिष्यति दति

४२ वेदान्त सिद्दान्तमुक्तावली।

चेत् ? तच वत्तव्य कीटशो विषयोऽपेचितः ।

कथमेवं भविष्यति एकत्वस्य एव वेदतात्पर्व्य- विषयत्वात् तव एव फलसम्बन्धात्।

त्राह प्रामाखेति। अनुपपन्रः कार्य्यात्तमः इत्यर्यः। तथा च ताटृगनुभवोऽनुपपत्तिं न परिहरिष्तीति भावः। तत्रेति। प्रामा- रयानुपपत्यानुभवानुपपत्ती इत्यर्थः । कोदृश इति अर्थकक्रिया- समर्थो वा परमार्थसत्यो वा ? इति किं शब्दार्थ: अपेचित दूति। अत्र अनुभवप्रामाखाय इति शेषः । अ्रस्ति एव असी इति तथा च अनुभवबलात् व्यवस्था उपपन्नेति भावः। ननु मिथ्यार्थो न प्रामाएं प्रयोजयति भ्रमस्यापि प्रामाएप्रसत्तेः, किन्तु परमार्थसत्यः अ्विद्याकल्पितस्य बदमुक्तादिः पारमार्थि- कत्वाभावात् न खानुभवप्रामारोपपादकता इति अ्रभि- प्रायेग द्वितीयमुथ्यापयति परमार्थेति। तथा च प्रप- जस्य सत्यत्वे जीवानेकत्वस्य सत्यत्वे किं वत्तव्यमिति भाव:। दूषयति कथमेवमिति। बद्दमुक्तादिभेदप्रपज्जस्य सत्यत्वं कथ भविष्यति दत्यर्थः । भेदप्रपञ्चः सत्य एव कथ न भवि- व्यति इति चेत् ? तत्र वत्ताव्यं किसद्द तग्राहकप्रमाणभावात् भेदसत्यत्वं शङ्गते उत भेदमिष्यात्वग्राहकाभावात् वा ? नाद्यः, इत्याह एकत्वस्य दति। तात्पर्य्ग्राहकषड्विधलिङ्गोपेतो वेद: तत्त्वमस्यादिवाक्य' निविधवस्तु परिच्छेदशून्य वस्तु परमा- यंतो बोधयति ततः परिच्छेदो न परमार्थसत्य द्ृत्यर्थः। महावाक्यस्य अद्दतमाचविषयत्वे हेतुमाह तत्र एव इति। अध्ययनविधिरहिं फलवदर्थावबोधाय अध्यापयति वेदवाक्यानि फलवांय अद्दतसान्षात्कार एव तरति शोकमात्मवित् इत्या

४३

भेदस्य च सर्वस्य प्रतिपन्ञीपाधी नेति नेति दूति वाक्येन निषिद्यमानतया मिथ्या- त्वस्य सिद्धत्वात्। वैदे एव वामदेवादेर्ज्ञानं श्रूयते दति चेत् ? सत्य तस्य जीवभेदाप्रति- पादकत्वात्।

दिश्ुतेः। अतीऽद्दतप्रतिपादन एव फलसस्बन्धी न त्रन्यत्रेति शाद्तं वेदतात्पय्यगोचर इत्यर्थः। द्दितीयं दूषयति भेदस्य चेति। ननु वेदस्य अद्दैत एव तात्पर्य्यमिति अनुपपननं, तदहैतं पश्न् ऋषिर्वामदेवः प्रतिपेदे दूति शुतिः वामदेवो जानात् मुक्त इति प्रतिपाद- यन्ती भेदमषि गोचरयति तत्कथमद्दतमेव सुतिगोचर दूति शङ्गते वेद एवेति। यो यो देवानाम् द्ृत्यादिश्रुतिसिद्दा- द्वतसाचात्काराणां देवादीनां संग्रहाय आदिपदं यथा- गुतमङ्गोकरोति सत्यम् दूति। तर्हि जोवभेदः सिद्ध इति चेत् ? तत्र इदं वत्तव्यं किमिदं वाक्य साच्षात् जीव- भेदमापादयति उत तत् तद्ब्रह्म ? एतत् एतमात्मानं पश्यन् अपरोन्तोकुर्वन् अहं ब्रह्मामीत्येवं साच्ात्कुर्वन् श्रह मनुरभवं सूर्य्यश् इत्यवं जातीयकान् सर्वभावापत्तिप्रतिपाद- कान् मन्त्ान् प्रतिपेदे दृष्टवानिति सुतो योऽर्यः तदनुपपत्या जीवभेद: कल्पात इति आ्यं दूषयति तस्य जोवेति। तस्ष्य तदि एतत् इत्यादिवाक्यस्य मैदाप्रतिपादकतच्च मेदस्य अपदार्थ- लेन अवाक्यार्थ त्वात् भेदाकारज्ञानाजनकत्वात् चेति। ननु वामदेवकर्तृकात् ज्ञानात् वामदेव: सर्वभावं प्राप्तवानिति श्ुतोऽर्थ: तदा उपपद्मते यदि वामदेवपदवाच्यः कव्नित् जोवो

४४

शुतार्थानुपपत्या कल्याते दति चेत् ? न, निश्चितार्थजीवैक्यप्रतिपादकवाक्यान्तरवि- रोधेन कल्पनानुपपत्तेः। एकजीवमक्षे एक- मुत्या सर्वमुतिप्रसङ्ग दूति चेत् ? न, एकत्व- वादिनं प्रति सर्वत्वस्य निरूपयितुमशक्त्वात्। तथापि बहवी जीवा अनुभवसिद्वा दति चेत् ? भवतु तर्हि खप्नवद्व्यवस्था। ननु यथा खप्ने एक एव खप्नटक् परमार्थ- सत्य: अन्य तट्भमकल्पिता: सर्वे एवं जाग-

मुक्तो बद्दान्म सुन्षोर्मत्तोन्यो भवेत् ततः गुतार्थानुपपत्ति- र्जीवभेदप्रमापिका इति। द्वितीयं पत्तमुख्ापयति सुतार्थति। कल्पना हि पुरुष- बुद्धिमूला सा च अविरोधाधिकरणन्यायन निचचितार्थ- गुत्या बाध्यते इति नेति प्रतिन्ञायां हेतुमाह निश्चितेति। अ्रजो हिं एक: सर्वभूतान्तरात्मा इत्यादिवाक्यानि जीवैक्- प्रतिपादकानि। ननु जीवैक्य प्रतिपादकवाक्यानां निच्चितार्थ लं न युत्त तर्कविरोधात् इति शङ्गते एकजीवेति। तर्काभासतवं न परिहरति नेति। तर्कविरोधाभावेऽपि अनुभवविरोधः स्यात् दृति शङ्गते तथापि इति। अनुभवस्य चिदज्ञानकल्पित- भेदविषयलवेन भ्रमत्वात् न तेन सुतिबाधो युक्त दत्यभिप्रेत्य सरिहरति भवतु तर्हि इति। अभिप्रायमविद्दान् दृष्टान्तदार्ष्टान्तिके व्याकुर्वन् अनिष्ट- माशहते ननु यथा दति। ननु सप्नद्रष्टा परमार्थसत्य द्वति

वैदान्तसिद्दान्तमुक्तावली।

रेऽपि एक एव परमार्थसत्योऽन्य सर्वे कल्पिताः तथा च बहनां मध्य कोऽसावेक दूति अनि- अये कः अवगादी प्रवर्त्तेत दूति साधनानु- ष्ठानाभावेऽनिर्मोक्षप्रसङ्ग दति चेत् ? नूनं देहा- त्मवादमाश्रित्य भान्तोऽसि। कथमिति चेत् ? शृग। खप्नेऽन्य जीवा: कल्पिता दूति कोर्ऽर्थः। किं देहा देवगन्धर्वादिसंनकाः कल्पिता: ? उत अज्ञानोपाधिको यो जीवोऽस्मदभिमतः

प्रतोतिः खप्नकाले तन्निवृत्त्युत्तरकाले वा ? नाद्ः, जागरेडपि तद्दत्रसत्त: तथा च अनिश्वयाभावात् कथ न प्रवण प्रा्त्त: द्वितीयेऽपि खप्ननिव्ृत्युत्तरकाल द्वव जागरनिवृत्त्य त्तरकाले भवितव्यमनया प्रतोत्या न च सा युज्यते तथा हि जाग- रनिवृत्य त्तरकाल: किं खप्नकाल: ? सुषुप्तिकालो वा ? मुत्ति- कालो वा? नाद्यः, खप्ननिष्टत्य त्तरकाले एव ताट्टक् प्रतीते: उदय खोकारात्। न द्वितीयः, सुषुप्ती विशेषज्ञानाभावात्। अतएव न ततीयः प्रमातत्वाभावात् च ततः असत् एतत् चोद्यमिति चेत् ? मैवम्, अर्थापरिज्ञानात् न ब्रूमो वयं यत् खप्नदृगित्यं वेदेति किन्तु खाप्नपदार्थस्य तत् दरष्ट- विद्याविवर्त्तत्वात् खप्नद्रष्टुव्व तादृगविद्याधिष्ठानत्वात् पर- मार्थसत्यतति युत्या निश्चिते तत् दृष्टान्तेन अत्ापि जागरे तथात्वसभ्भावनायां बहनां द्रष्टणां मध्ये कस्य अविद्याविवर्त्तः अयं प्रपञ्च दति संशयः स्यात् एव निश्चयहेत्वभावादिति युतां नोद्यमिति जागर अ्नेकद्रष्टणां निरुपणाभावात् संशयानुप-

४६

ताटशा एव बहवोऽनुभूता: तेषां एकः सत्यो- इन्ये कल्पिता दूति। नाय्यः, देहानां कल्पि- तत्वेऽषि अविरोधात्। न हि देहं वा देहाव- चिकिन्न वा अवगाद्यधिकारियं ब्रूमो येन अवि- निगमी दोष: खयात्। न द्वितौय: अज्ञानावच्छिन्नस्य खपे भेदा- पत्तो यवसादी प्रवृत्य पपत्या न अ्रनिर्मोत्तप्रसङ्ग इति परि- हत्तु द्ृष्टान्त सिथितवा विचारमारभते नूनमिति। तेषामिति अनुभूतानाम् अज्ञानोपहितानाम् दूत्यर्थः। ननु तेषामनु- भूतानां मध्य एक: सत्यः अन्य कल्पिता दूति अनुपपन्नम्, अनुभूतानामनुभाव्यतवेन शुक्तिरजतवत् कल्पितैकरूपत्वात् अनुभवितुरेव सत्यत्वादिति। मैवं सर्वेषामज्ञानामनुभवितत्व- स्यापि विद्यमानत्वात् किमेक एव परमार्थतोऽनुभविता लाघवात् अन्येज्ञा अनुभवितारोऽपि कल्पिता एवेति कल्प- नाया युत्तत्वात् इति प्रथमं दूषयति नाद्य इति। अविरो- धात् इति। अनेकद्रष्टृकल्पनाप्राप्तसंशयादिना अनिर्मोक्ष- प्रसङ्गलक्षणविरोधाभावात् देहानामद्रष्टृत्वात् इत्यर्थः। ननु देहस्य वा तदवच्छिन्नस्य वा द्रष्टव्वादीनां कल्यितत्वात् कथ- मनेके द्रष्टारो न कल्पान्ते इति कथ न पूर्वोक्तविरोध दूति तत्नाह न हि इति। द्रष्टा हि श्रवणादी अधिकारी अज्ञाना- ्रयश् द्रष्टा देहो वा तदवच्छिन्नी वा न अज्ञानाख्य अज्ञान- कार्य्यलेन अज्ञानास्त्रयत्वानुपपत्तेः ततो देहादिकल्पेन पिकः परमार्थसत्य: श्वणाद्यधिकारीत्यविनिगमात् त्प्रव्वत्ते: अ्रनिर्मो- चापतिलच्षणो विरोधो नास्ति इत्यर्थः ।

उननुभवात्। न हि पराज्ञानावच्किन्न: परस् प्रत्यक्षो भवतुमहति। तथापि तत्तह हचेष्टया अनुमीयत दति चेत् ? न, एकनापि अनेक-

खपे जोवभेदा अनुभूयन्ते इति पचं प्रत्याह न द्वितीय इूति। यद्यपि श्रहमन् इति अ्ज्ञानोपहितमात्मानमनु- भवत्येव खवप्ृट्टक्, तथापि जीवभेदं ज अनुभवति इति हेतुमाह अज्ञानेति। किमज्ञानोपहितजीवभेदं प्रत्यक्षमव- गाहते उत अनुमानं? नाद्यः, इत्याह न हि इति। श्रय- सर्थ: किमेकमज्ञानमनेकजीवोपाधि: उत प्रतिजीवं भिद्यते अज्ञानमिति ? नाद्ः, उपाध्यमेदे उपहितभेदादर्शनादित्युक्तम्। द्वितीयश्वेत् तत्ाह न हि इति। परस्य ज्ञानवत् पराज्ञान- स्थापि अतौन्द्रियत्वाव् तदवच्छिन्नो न श्रन्धेन प्रत्यक्षीकर्तु शक्यते इत्यर्थः । यद्यपि प्रत्यक्ष न जीवभेदं खप्ने अवगाहते तथापि अनुमास्यते, जौवभेद दति। द्वितीयमुत्थापयति तथापि दूति। शरीरतदवयवसमवेता धर्मादिनिमित्तजा काचिदिशिष्टा क्रिया चेष्टा नाम सा च देहमैदादिद्यत तदुपादानसमवेतः प्रयत्नवदात्मसंयोगस अस्यासेष्टाया असमवायिकारणं चेष्ा च ताटृशमसमवायिकारमनुमापयन्ती असमवायिकारण- विशेषणतया आ्ात्मानमनुमापयति स च आ्रात्मा प्रतिदेहं भिन्नः अन्यथा एकस्मिन् देहे चेष्टमाने सति सर्वे देहावेष्टेरन् चेष्टा- हेतोः आतमशरीरसंयोगस्य विद्यमानलात् तस्मात् तत्तच्छ रोराविष्ठाता तच्करीरचेष्टया पृथगनुमीयते इति खप्न जीवभेदोऽनुभवसिद् इ्त्यर्थः। तमेतं पचं दूषयति नेति। हेतु साह एकेन इति। अ्यमतार्थः तत्तच्करीरचेष्टया पृथगाता

वैदान्तसिद्दान्तमुक्तावली।

देहचेष्टोपपत्ते: नैयायिकानां कायव्यूहदशायां योगिदेहबत्। तद्ददेव अनुसन्धानप्रसङ्ग दूति चेत् सत्यम् ? अविद्यावच्किन्न प्रति दूष्टत्वात् तत्तह हार्वच्छन्नं प्रति तवापि अभावात्

अनुमीयते दूति कुतः? किमेकस्मिन् देहे चेष्टमाने सर्वे देहासेष्टेरन् ? इत्यतिप्रसङ्गात् किंवा एकस्मात् आ्रम्मनोऽनेक- देहचेष्टानुपपत्तेः ? त्रथवा अनेकशरीराधिष्ठातुरकस्य खीकार

नेति। न हि आत्मसंयोगमात्रं चेष्टायां हेतु: किन्तु प्रयत्न- वदात्मसंयोग: प्रयतस्न यच्करीरावच्छेदेन उत्पद्यते तच्करीर- चेष्टायां हैतुरिति कथमिति प्रसङ्ग: स्यात् तत्तदेहारभ्क- धर्मादिनिमित्तस्य नियामकत्वात् न अतिप्रसङ्ग दत्यर्थः। द्वितीयं दूषयति एकेन इति। चेष्टाहि तत्तच्करीरवर्तति नो स्ासमवायिकारणमात्मशरीरसंयोगमपेच्षते संयोगविशेषणवान् आत्मा एको वा अ्रनेको वा? अनेकी वेत्यत्न उदास्ते ततोऽनया न आत्मभेदोऽनुमीयते इत्यर्थः। किज्ज अनेकशरीवर्त्ति न्यखेष्टा एकात्मसंयोगासमवायिन्यः चेष्टात्वात् एकशरीरमात्रसमवेत- चेष्टावत् न च एकशरीरमाचनिष्ठचेष्टात्मुपाधि: योग्यनेक- शरोरचेष्टा सुसाध्या व्यापकत्वादिति अभिप्रेत्य एकेन आ्रत्मना अनेकदेह्चेष्टोपपत्ती दृष्टान्तमाह। नैयायिकानाम् इति। ढतोयमुथ्थापयति तद्ददेवेति। योगिवदेव द्ूत्यर्थः । शरीरानुप- हितस्य अविद्यावच्छिन्नस्य साचिणीSनुसन्धानमापद्यते शरी- रवच्किन्नस्य वा नाद्ः इष्टापत्तः न द्वितीयः उपाधिभेदात् द्वत्याह अविद्यावच्छिन्नं प्रतीत्यादिना तत्ापि योगिदेहेषु

सात्ममावस्य अनुसन्वातत्वात्। अत एव एक- स्प्रिवपि देहे पादावच्छिन्नः शिरोऽ्वच्छिन्नस्य दुःखं नानुसन्धत्त पादे मे मुखं शिरसि मे वेदना दूति अनुभवात्। तथा च देहात्मभममाश्रित्येव जीवभेदानु- भव दूति स्थितम्। तथापि कथमच अनुभव दूति चेत् ? श्रोतव्यं साधधानेन। एक एव नित्यशुद्दबुद्दमुत्तखभाव उपनिषन्मात्गम्यो वस्तु- तोडस्ति।

इत्यर्थः । क: तर्हि योगिदेहेषु अनुसन्धाता दूत्यपैचायामाह आ्त्ममात्रस्य इति। अ्ज्ञानमातोपहितस्य इत्यर्थः। उक्मर्थ- मनुभवेन दृढ़यति अतएवेति। उक्तयुत्या अज्ञानावच्किन्नस्य खप्ने प्रत्यक्षतः अनुमानाद्वा भेदस्य अननुभवात् जौवभेदानुभवो देहभेदमेव अवलम्बते इति सिड्म्। उपसंहरति तथा च इति। एवं दृष्टान्ते खप्न द्रष्ट्रैक प्रतिपाद्य दार्ष्टान्तिकेऽपि द्रष्ट्रक्ं जीवभेदानुभवस्य च शरी- रभेदविषयत्वं प्रतिपादयितुम् अर्थात् बन्धमुत्तादिव्यवस्थां च उपपादयितुं जिज्ञासामुत्यापयति तथापि इति। अरत्र जाग्र- दवस्थायां जीवभेदानुभवादि: इत्यर्थः। जीवभेदाद्यनुभव प्रतिपादयितुमाह योतव्यमिति। स एव जागर इति भ्रान्ती भवतीति योजना स क दत्यपेचायामाह एक दति, श्रतमेति शेषः। एक: चिविधपरिच्केदशून्यः भेदाभेदनिरासाय एवकारः। तं देहादेर्भिनत्ति नित्येति। कुतः तस्य नित्यतति तत्नाह शुद्देति। ५

५० वेदान्तसिद्दान्तसुक्कावलौ।

स आव अन्ञानमाश्ित्य जीवभावं लब्ूर देवतिर्व्यम्मनुष्यादिदेहान् परिकल्पा तदुप- करगातवेन ब्रह्माराडादि चतुर्दशभुवनं सृष्टा तेषु तेषु देहेषु कश्चिदेवः कश्वित् मनुष्यः कश्चित् हिररयगर्भ: सर्वेषां स्रष्टा कश्वित् विषा: पालक: कश्चित अन्यः सर्वसंहारकर्त्ता रुद्रः पलये। तेषामुपाधयः सत्त्वादिगुणा; तद्दशाव्

अविद्यातत्कार्य्रहित दत्यर्थः। अविद्यकस्य त्रविद्यायाच्च अनित्यत्वात् आ्रत्मनस्य तदन्यत्वात् नित्यता इत्यर्थः। आ्रत्मनो- डविद्या तत्कार्य् रूपत्वाभावे हेतुमाह बुद्देति। जड़रूपाविद्यायाः तत्कार्य्याच्च चिद्रूपस्य आत्मनोऽन्यत्वं युक्तम् इत्यर्थः। ननु आ्रात्मा संमारी स च अविद्याकार्य् इति नेत्याह सुक्तखभाव इति संसारित्वधर्मस्य अविद्याकार्थ्यव्वेऽपि विशेष्यस्वरूपं न कल्पि- तम् इत्यर्थ:। व्रिमुत्तय् विमुच्यते इति श्ुतिं प्रमाणयति उपनिषदिति। प्रत्यक्तादिसंवादविसंवादाभ्याम् उपनिषदां तब अप्रामाख व्यावर्चतयति मात्रेति। अतएवाह वस्तुत इति। ननु शुद्धचैतन्यस्य न जागराद्यवस्था सभ्भवति तस्य अजीवधर्मत्वात् इति तवाह। स एव जीवभावं लखा इति। तर्हि मुकतत्वसंसारित्वविरुद्दरूप्रवत्त्वप्रसङ्ग इति तत्ाह व्रज्ञानमाय्चित्येति। शुत्यज्ञानकल्पितरजतवत् पूर्वोत्ता- त्माज्ञानकव्पितत्वात् जीवभावस्य दूति न विरुदरूप- वतत्वप्रसत्िः दत्यर्थः। जीवभेदानुभवमुपापदयति देवेत्या- दिना, जगदनुभवमुपादयति तदुपकरणत्वेन इति। देवादि परामशारथः तच्कष्दः तद्दशात् द्वति सत्त्ादिगुणवशात् दत्यर्थः।

तेषां सर्वं सामर्थ्यम् अहं पुनः कश्िद् ब्राह्मरा- कुमारः तेषां भतिं पूजानमस्कारादिना अनु- ष्ाय श्वगादि साधनं सम्पाद्य मोच्षं साध- यिष्यामौति ईश्वरोऽपि सन् भ्रान्तो भवति जागरे। पुनर्यथोत्तजागरप्रपञ्चमुपसंहत्य खप्ने निद्रा- दोषसहकृतः ताटृशमेव प्रपञ्न परिकल्पा तत्तह हेन्द्रियसाध्यभोगं भुत्ता वसिष्ठादयो मुत्ता अन्ये बद्ा अहमपि कश्विद् बद्ः दुःखी संसारी मुत्तो भविष्यामि दूति च कल्पयित्वा पुनस्तामवस्थामुपसंहृत्य जागरं सुषुप्तिं वा सर्व- भमनिव्ृत्तिरूपां प्राप्ोतीति। एवं सति एक

सवमिति उत्पादकत्व पालकत्व संहटत्व च इत्यर्थः। अर्धि- कारी अनुभवसुपपादयति अहं पुनः इति। ब्राह्मरास्य एव अत अधिकार द्ति द्योतयितु ब्राह्मराग्रहणम्। क्रमसत्वासनियमा- भावं द्योतयितु कुमारग्रहरं अ्वणादिप्रवृत्तौ प्रतिबन्धाभावं द्योतयितुमाह तेषाम् इति। नमस्कारादिना इति इत्यभ्भावे ततीया पूजादिरूपाम् इत्यर्थः। पादसैवादिसंग्रहाय आरदि- पदम्। स एव ईश्वरोऽपि सन् इति योजना।

वत्परिकल्पने सिद्धमर्थमाह एवमिति। ब्रह्मैव खाज्ञान- वशात् संसरति इति जीवादिशब्दभाक् भवति इत्यर्थः।

५ू२

एव आत्मा परिपूर्ण: स्यम्प्रकाशानन्दैकखवभावः खाज्ञानवशात् जीवः संसारीत्यादिशब्दाभिधयो भवति। न तदन्यः कश्चित् संसारी सम्भाव- यितुमपि शक्य दूति स्थितम्। तस्य एव अना-

ग्यादिसम्पन्नस्य शास्त्राचार्य्यप्रसादासादिताद- रनैरन्तर्व्य दोर्घकाला दिसेवितश्रवगादिसाधनपा- टवस्य यदा तत्त्वमस्यादिवाक्योत्यात्मसाक्षात्- कार उदयमासादयति तदाऽन्तानं तत्कारय्यं सर्वमुपसंहत्य खानन्दटप्तः खे महिम्नि स्थितो मुत्त द्ति व्यवहारभाग भवति। तस्याम् अ्व- कल्पित एव जीव इति कश्वित् तन्म्तं प्रत्याचष्टे न तदन्य दूति। मुक्तिसंसारयोवैयधिकरखापातात् दत्यर्थः। एवं ब्रह्मणः साविद्यया संसारित्वं प्रतिपाद्य मुत्तत्वमपि तस्य एव दत्याह तस्य एव इति। व्यवहारभाक् भवति दत्यन्तो ग्रन्थ: स्पष्टार्थः। अ्र्परनेकदेहादिजगद्दिम्मोपादाना- विद्याया: त्त्वसाच्षात्कारत् निव्ृत्त्यवस्थायां न जीवान्तर- विश्वमो नापि जगद्दिम्रम इति फलितमाह तस्यामिति। अ्रपत्र सिद्दान्तसंग्रहस्नोक:।

भ्रान्तं जाग्रत् खप्नसुप्तोर्विभर्तति। खात्मज्ञानादज्ञताया निवृत्ती नान्यो जीवो नास्ति चाज्ञातमन्यत्।

स्थायां न तदन्य: कश्चित् संसारी तेन अननु- भूयमानं दवतं वा किञ्चिदस्तीति रहस्यम्। उन्जातसत्त्वं नेष्टं चेट् व्यवहार: कथं भवेत्। नह्यदर्शनमावेग विषसो नाशनिस्चयात्॥ १०॥

आत्मा अज्ञानं देवादिशरीराकारेण तटुपकरणजगदाकारेण च परिणमते तदेव अरज्ञानं तत्तहत्याकारेण च विषयाणं चैतन्य- सम्बन्धाथ परिणमते सा च बोधेच्छा तदाकाराविद्यावत्ति- रज्रानाभास इति भ्रम दवति च उचचते विषयोऽपि तत एव स्फरति ततो विषयस्य देवादिदेहस्य जगतच्व त्रविद्यावृत्त स सर्वेषामविद्योपादान लादविद्यायास अहैतसाच्षात्कारात् निवत्तौ निव्ृत्ति: उचिता इति युज्यते। विशवमन्नातं नास्ति इतिपूर्वमुत्त तदसहमान: शङ्गते अन्ञात- सत्त्म् दति। अननुभूयमानं द्वैतं नास्ति इति वदन् वेदान्ती प्रष्टव्य: अनुभवशव्देन प्रमाणज्ञानम्? श्रहोखित् अविद्यावत्तिः इति ? नाद्य:, विषयस्य अज्ञातसत्वाभावेन प्रामाषिक लानड्गो- कारात् द्वितीयश्ेत् तर्हि अपरोच्षात्माज्ञानविवर्त्त तात् प्रप- जस्य अविद्यावत्तय्व अपि अपरोकैकसवरूपता प्राप्ता नहि अपरोक्षशत्यज्ञानविवर्त रजतं तत् ज्ञानं वा अपरोचं दृश्यते ततश्च अपरोक्ाविद्यावृत्तिविषयत्वमन्नातस्य हतस्य सत्वं नेष्ट चेत् ? दति सिद्धान्तिमतातुवादः। एवमनूद्य सिद्धान्तिमत निराचष्ट व्यवहार इति। परोक्षपुत्रादिविषयोपादानव्ृत्ति- रूपो व्यवहार: परोक्षार्थाभावात् न स्यात् इत्यर्थ:। इष्टा- पत्ति प्रत्याह न हि इति। अदर्शनमात्रेय नाशनिश्वयाह्िषसो न हि दूति योजना। ततञ्व न अविद्योपानं जगदसत् इति

वेदान्तसिद्दान्तमुक्तावली। ननु कथमेव मुच्यते तेन अननुभूयमानं द्वैतं नासीति यावता अन्नातस्यापि द्वैतस्य

अतएव विविधसत्त्वमङ्गीकुर्वन्ति वृद्वाः। न च तदज्ञातसत्त्वानम्युपगमे उपपद्यते प्राती तिकपारमार्थिकभेदेन द्वैविध्यस्य एव सन्भवात्। अन्यथा गहान्निर्गतस्य पुत्रपश्वादिसकलसाधन-

भाव: श्रोक व्याचष्टे ननु इूति। यावता अज्ञातस्यापि इत्यत्र अज्ञातस्य इति पदच्छेदः ज्ातस्य सत्त्ववत् दति द्ृष्टा- न्तार्थोऽपिशन्दः। अभ्युपगच्कन्ति, इति, अत नैयायिकादय दूति शेष: । अस्रदेकदेशिनो वा द्वतस्य अज्ञातस्य सत्चे विवरण- चार्याणाम् अङ्गोकार प्रमाणयति अतएव दूति। पर मार्थि कसत्वं तथा व्यावहारिकम् अ्ज्ञानोपाधिकं सत्त्म् इति त्रैविध्यन् द्ूत्यर्थः । कथ' सत्त्वत्रैविध्यमन्नातस्य द्वैतस्य सत्त्वोपपादकं तवाह न च तत् इति। तत् निविधसत्वा- ड्रीकरणम् दूत्यय:। तत हेतु: प्रातोतिकेति। प्रातीतिकं सत्त्वम् उत्तयुत्या प्रपब्नस्य पारमार्थिकं ब्रह्मणः सर्वथा बाधरहितत्वात् इूति उभयविधस्त्वस्वीकारेण टृगदृश्य- पदार्थ सरूपनिरूपणोपपत्ती सत्त्त्रैविध्याङ्गोकरएं हथा स्यात् इत्यर्थ:। अविद्यकं हि रजतादि ज्ञातमेव सङ्भवति प्रपच्चस्य पुनः अविद्यानुपादानत्वात् बन्नातस्य अपि सत्वमिति भावः। एवं तरिविधसत्वाङ्गोकारानुपपत्तिमन्नातद्व तसत्वे प्रमाययित्वा विपचे दणडमाह अन्यथा दवति। एवं प्रमाणयुत्तिम्यां प्रपच्चस्य

पूपू

जातमपश्यतः तदभावनिश्चयेन शोकाग्निना दह्यमानस्य रुदतो मरगाप्रसङ्ग: । ननु खप्नवत् जागरेऽपि प्रातीतिकसत्त्व- सम्पन्नेन एव द्वतेन व्यवहार: किमिति नोप- पद्यत दूति चेत् ? न, वैषम्यात् जागरबोधेन तस्य वाधात् दह तु साक्षात्कारात् पूर्व तद- भावात् दति। अचाहु:।

अन्तातस्य अपि सत्त्वम् इति स्थापितम्। ननु साधनजात- दर्शनाभावो न तदभावनिच्चायकः सुषुप्ती तद्दर्शनाभावेऽपि तदभावनिश्चयाभावात् निश्चये वा सुषुस्युच्केदापत्तः। न अपि सत्वत्रैविध्यमज्नातसत्त्वोपपादकं प्रातीतिकसत्वे सति अ्रवान्तर- भेदात् सत्वत्र विध्योपपत्तः । न च ज्ञातसत्त्वस्य रजतादेरव्यवहारानुपपादकत्ववत् द्वैत- प्रपब्चस्य व्यवहारोपपादकत्वं न स्यात् इति वाचं ? खप्नटृ्ट- मजतुरगादिरज्ञातसत्त्वस्य आरोहणदिव्यव हारोपपादकत्ववत् जाग्रत् प्रपञ्नोऽपि न्ञातसत्त्व एव उपपादकः स्यात् इति दृष्टान्तेन सिद्वान्ती शङ्ते ननु इति। रजतादेः अपि प्रृत्याद्युपपादकत्वमस्ति एव इति भावः। जागरावस्थई्वतं जातमेव सङ्भवितुमर्हति व्यवन्ियमाणत्वात् खप्प्रपञ्नवत् इति विवत्ितमनुमानम् इत्यर्थः । तत् एतत् बाधितत्वोपाधिना दूष- यतिन इति। उपाधे: साध्यव्यापकतासुपपादयन् वैषय्य खप्नन प्रपञ्नस्य जागरादाह जागरेति। साधनाव्यापकतामाह दह तु दूति। दरह जागरे साच्ात्कारात् पूर्वमिति सिद्धान्त्यभि-

सत्त्वतयं वदन् वादी प्रष्टव्योऽवाधुना मया। सत्यं द्ैतमसत्य वा नासत्य तिविधं कुतः ॥११॥ किं हतं पारमार्थिकमाश्ित्य अ्न्नातसत्त साध्यते उत अनिर्वचनीयम् ? नाद्यः, प्रत्यचा- दिप्रामाखनिरासेन निरसल्वात्। अन्ल अनि- रवचनीयं प्रथमतः क्वचित् सिद् न वा? न चेत् ? तर्हि दृष्टान्ताभावात् कघमाकाशादेः अ्निर्वचनीयत्वं साधनीयम्। सिद्ध' रज्ज सर्पा- टिकम् द्वति चेत्? तर्हिं तन याहशं सत्तू

प्रायेर एकदेशिमताभिप्रायेण वा जाग्रत् द्वैतप्रपज्जोऽबाधित- त्वादज्नातोऽपि सन्नित्युतां तत् दूषयति अत्ाहु: इति। एक देशिमतनिरासेन एव नैयायिकादोनामपि मतं निराक्ृतं भविष्यति द्ृवत्यभिप्रायेण एकदेशिनो मतं निराकर्तु पृच्कति सत्त्ववयम् इति। प्रष्टयमाह सत्यम् दति। प्रष्टव्यं द्वधा विकल्प आद्यंदूषयति न इति। द्वितीय मिष्टासिद्दा दूषयति असत्य इति। शोकं व्याचष्टे किं इतमिति। न दूति संग्हीतमाद्यनिराकरसं सष्ट्यति नाद् इति। हेतुमाह प्रत्यच्ादि इति।:निरस्तत्वात् प्रत्यच्ादिप्रमाणानां प्रमात्वं परतो यदि इत्यत् इत्यर्थः। अरसत्ये तरिविधं कुत इति संग्होतं व्याकरोति अन्त्य इति। अनिर्बच- नोयम् द्वति सत्वेन असत्वेन सदसद्ां च यत् निर्वचनानहं तदनिर्वचनीयम् इत्यर्थ: । क्वचित् शुक्तिरजतादी अ्रन्तिमपत्तम् अनूद्य निराचष्टे न चेत् इति। अयमर्थः, आकाशादिप्रपज्चस्य अनिर्वचनीयतामङ्गोकृत्य अज्नातस्य तस्य सत्त्वं साधयितुमिच्कसि

५७

ताटृशमेव आकाशादेः प्रपञ्चस्य दूति स्थिते विवेचनीयं किमन्नातसत्त्वं किं वा प्रातीतिक- मेव। यदि अज्नातमपि सत्वमाकाशादे:कल्पोत

तत्र दढं विवेचनीयं, प्रपज्जस्य अनिर्वचनीयत्ं किं प्रत्यच्ात् अनु- मानाद्दा? नाद:, स्पष्टप्रत्यक्षसिद्धत्वे वादिनां विवादाभावप्रसङ्गात् द्वितीयश्चेत् तव्राह तहिं दति। अनिर्वचनीयत्वसाधनस्य प्रक्ृते उपयोगमाह प्रथमत इति। तदङ्गीकारेण अज्ञातसत्त्वस्य एक- देशिनासाधनात् इत्यर्थ: । अर्रनिर्वचनीयत्वं क्वचित् सिद्मित्या- द्यमवलम्बते सिद्दमिति अनिर्व चनीयम् दति शेष: । अ्रयमत्ार्थ : ददं रजतमिति रजतवैशिध्याकारा पुरोवर्त्तिविषयिणी प्रतोति: अस्ति न वा ? न अस्ति चेत् ? तर्हि रजतार्थिनः पुरो वर्त्तिनि प्रव्ृत्तिन स्यात् प्रवर्त्तकज्ञानाभावात् विवेकाग्रहात् प्रव्ृत्तिरिति चेत् ? तर्हिं अ्विवेकाग्रहात् निवृत्तिरपि स्थात् विशिष्टज्ञानो क्केदापत्तेश्न। अ्रस्ति चेत् ? तर्हि सा प्रतोतिनिवि- षयिणी सविषयिणी वा ? न, तावदाद्य:, निर्विषयन्नानायोगात् साकारवादापत्तेश्न। सविषयिणी चेत्? तर्हि तस्या: प्रतोतेविषयः सन् असन् वा ? न तावदसन् अपरोक्षत्वात् प्रतीतेः सन् चेत् ? सकिं पुरोवर्त्तिनिसन् स्थलान्तर वा?पुरोवर्ततिनि चेत् ? त्हि भ्रान्तिबाधी न स्यातां द्वितीये दूदमालोचनीथं, तत् खथलान्तर किं बुद्वि :? उत कान्ताकरादि ? न तावदाद्यः प्रमाणभात्, न हि रजतमिदमिति प्रत्ययोवा ? न दूदं रजतमिति बाधप्रत्ययोवा ? रजतस्य धौरूपतामावेदयति इदङ्गारास्दरजतावेदकत्वादाद्यस्य बाधकप्रत्ययस्यापि इदमिति पुरोवर्त्तिनो रजताद्विवेचकत्वात् नित्यत्वकार्य्य त्वाभ्यां धीरुपरजतानिरूपयाच्च कान्ताकरादावैत्

५ू८ वेदान्तसिंद्ान्तमुक्तावली।

तदा कथमयं दष्टान्ती दार्श्टान्तिके सामञ्जसयेन उपसंज्ियेत विरोधात्। न च गहात् विनिर्गतस्य अस्त्वनिश्चयेन रोदनादिप्रसङ्गो दोष: बाधकप्रमागस्य त्रप्रवृत्त- तैन अभावनिश्चयानङ्गीकारात् खप्नवत् सर्व- व्यवहारस्य उपपादितत्वाच्। न च तंत्र बाधो- इ्स्तीति वैषम्यं भमावस्थायां कुतापि बाधस्य रजतं सदिति चेत् ? न, तस्य अत ग्रहणानुपपत्तः व्यवहित- ववात् न चनुस्तत् गह्हाति दोषात् तद्ग्रह दति चेत्? किं दोष- मात्रात् ? उत दोषसह ऊतच नुष: १ न तावत् आद्यः, अन्धस्यापि तत्प्रतीतिप्रसङ्गात्। न द्वितीयः, अन्तरालवर्त्तिनां पदार्थाना- मपि चन्तुषा ग्रहणप्रसङ्गात् ततो रजतं पुरोवत्ति नि न सत् न अपि असत् विरोधादुभयात्मकमपि न, ततोऽनिर्वचनीयमेव तदिति सिद्ध भमविषयो निर्वचनीय इति एवं तत् दृष्टान्ता- वष्टभ्न आ्काशादिप्रपज्चस्यत्रनिर्वचनीयतमङ्गोक्ृत्य अ्ज्ञात- सत्वसाधनीयमिति स्थितं तदेतत् दूषयतितर्हि दति। दृष्टान्त- दार्ष्टान्तिकयोर्वैषम्यपरिहाराय इति शेषः । दृष्टान्ते च ज्ञात- सत्वस्य अ्रनिर्वचनीयलवेन उपपादितत्वादाकाशादेरपि तथा एव खोकर्त्तव्यम् इत्याह यदि अज्ञातमपि दति। अन्ञातसत्त्वसाधकं तर्कमनूद्य दूषयति न च इति। अस- चवनिश्चयलक्षणहेत्वसिद्ी हेतुमाह बाधकेति। जागरावस्थं दतं न्ातमेव सत् व्यवनियमाणत्वात् खप्नप्रपञ्चवदित्यनुमाना- दपि प्रपज्जस्य न्ञातस्य सत्त्वमिति हेत्वन्तरमाह खप्नेति। न च बाधितत्वोपाधिना उपहति: इत्याह न च दूति। भम-

अनङ्गीकारात्। प्रमागप्रवृत्ती बाधेऽपि न कश्चित् दोष: तदानीं भमसिद्वेन व्यवहारा- नभ्युपगमात्। न च चिविधसत्वाभ्युपगमवि- रोध: सर्वस्य द्वैतस्य प्रातीतिकसत्त्वमपरित्यज्य तैर्थान्तसन्तोषमावस्य कृतत्वात् प्रातीतिकत्वेऽपि

काले खप्नावस्थायां वा, जाग्रदवस्थायामिव बाधाभा- वादुपाधि: सप्नद्ृष्टान्ते साध्याव्यापक इत्यर्थः। बाधदशा- यान्तु खप्नलक्तणाधर्मिण एव अभावात् उपाधिसाध्ययो- व्र्याप्तिग्रहणल क्षणादिव्यवहाराभावादुपाधेः साध्यव्यापकत्वस्य प्मायाभावादित्याह प्रमाणप्रहत्ताविति। तदानीमिति बाधकाले दत्यर्थः । भ्रमाभावन भर्मासदस्य त्र्रभावादित्यर्थः।

तदनूद्य अन्यथोपपत्या दूषयति ज च इति। व्याख्यातार्थ: पूर्वमेव ग्रन्थः । खप्नवदृष्टिसष्टः सन् सर्वव्यवहतित्तमः। प्रपञ्नो नाव दोषोडस्ति तस्य परिहृतत्वतः॥ आत्मा ज्ञानं देवादिदेहाकारेए तदुपकरणव्रह्माएडाकरिए तत्तहत्याकारेण च परिणमते तत् वत्तिकालीना एव तत्तत्पदार्था न वत्ते: पूर्व नापि उत्तरमनुवर्चत न्ते वत्तिसमकालीना जाता एव पदार्थाः सन्ति घटादय इ्वत्युत्त तत्र दृदं विचार्य्ते वृत्तिः किमा- बाधमनुवर्त्त ते उत आाशतरविनाशिनी? नाद्या, सुपुस्याद्यभाव- प्रसङ्गात् वत्त्यन्तराभावप्रसङ्गाच्च ज्ञानानामयोगपद्योपगमात्। न द्वितीयः, वत्तिसमानयोगत्ेमस्य द्तप्रपज्जस्यापि आ्रशु तरविनाशित्वप्रसङ्गात् ज्ञानोत्पत्ती उत्पत्तिप्रसङ्गात् ज्ञान

६० वैदान्तसिद्दान्तमुक्तावली। प्रपञ्चस्य भान्तवुद्दिसिद्वी आ्रन्तरवैषम्यमाश्रित्य व्यावहारिकसत्वाभिधानाविरोधात्। इ तभेदे प्रतिज्ञानं प्रत्यभिज्ञा कथं वद। दशानां युगपत् सर्पभमे तद्दत्तथैव सा ॥१२ ॥ तथापि पज्ातसत्तानभ्युपगमे खप्नप्रबुद्दस्य स एवायं प्रपञ्ज दति प्रत्यभिज्ताने का गति- रिति चेत्? एकस्यामेव रज्ज्वां मन्दान्वकार- वर्त्तिन्यां दशानां युगपत् सर्पभ्रमेगा पलाय-

मेदे प्रपज्नभेदप्रसङ्गाज्च नैष दोष इति चेत् ? तव्ाह हैतभेद इति। प्रतिज्ञानं द्वैतभेद इत्यन्वयः। स एवायं घट इति तदेव इदं गहमित्यादि प्रत्यभिन्ञा प्रतिज्ञानं घटादिमेदेन स्यात् प्रत्यभिन्नाविषयघटाद्यभेदस्य अ्रभावादित्यर्यः । विषयाभावे कि प्रत्यभिज्ञा सरूपमेव न सिध्यतीत्युच्यते तव्ररामाएं वा ? नाद्य इत्याह दशानामिति। कालान्तरीय पृथकसर्पस्तमे प्रत्यभिज्जैव नास्ति इति तदथं युगपदित्युत्त प्रमास्थले विषयभेदे विप्रति- पत्तस्व्रम इत्युत्त भवति। देवदत्तचन्तुषो रज्जुलक्षणाविष्ठानसंयोगे सति दोषवशाद्रज्जु- तानाकारेदमाकारान्तःकरणव्वत्तिर्जायते तन् प्राकसंस्कार-

चैतन्यनिष्ठाविद्यानतुव्धा सती सर्पतहत्त्याकारिण विवर्त्तते स च जायमान: सर्पो यदन्त:कररव्त्तिप्रतिविम्बितचैतन्यनिष्ठा- विद्याविवर्त्तस्त प्रत्येव जायते तेन एव च ज्ञायते वृत्तः अपि तद्विद्याविवर्त त्ात् एतेन मेतादिसर्यभ्मो व्याख्यातः

६१

मानानां परस्परं संवादेन एक एव सर्पः सवैंः अनुभूत दति प्रत्यभिन्नायां या सैवेति सन्तो- ष्टव्यम्। तत्र हि खखमरमसिद्वः सवैः पृथक् पृथक् एव अनुभूयते विषयः अन्यभमसिद्वस्य अन्येन ज्ातुम् अशक्यत्वात् अन्यभमस्य प्ज्ञा-

ततश् दशानां रज्वधिष्ठानसर्पभ्रमैर्युगपत् जाते दश सर्पा: तत् ज्ञानानि च दशैव जायन्ते तथा च सपैक्याभावेऽपि यथा तेषामिक एव सर्पः सर्वैः अनुभूयते इति प्रत्यभिज्ञानं खरू- पेण जायते तथा दह अपि विनैव विषयेक्ां प्रत्यभिज्ञास्वरूप- सुपपद्यते अथ विषयाभावे प्रामाख न स्यात् इत्युच्ते तत्राह एवेति तथैव सा सा प्रत्यभिज्ञा विषयाभावेऽपि स्यात् एव प्रमा च तद्ददेव दूत्यर्थः । स्ररोकपूर्वाई्वें व्याचष्ट तथापि दूति। उत्तराईव सिद्धान्तत्वेन व्याचष्टे एकस्यामेवेति। सर्वेषां विशेषदर्शना- भावे हेतुमाह मन्दान्वकरेति। दशानामपि प्रत्यभिज्ञा सर्पेक- विषया किं न स्यात् इति तव्राह तत्नेति। पृथगव सर्पोऽनु- भूयते इत्यत् हेतुमाह खखम्तमसिद् इति। देवदत्तस्य रज्जु-

द्यात्मकभ्नमसिद्वः पृथगेव सर्पो देवदत्तेन अनुभूयते नैक: सर्वेण इत्यर्थः। ननु यथा एको घटः सर्वेः अनुभूयते एवं भ्मसिद्ो विषय एक एव सर्वेः अनुभूयताम् इत्याशङ्म खख्ेति विशेषणसूचितं हेतुमाह अन्यस्मेति। अशक्यत्वे हेतुमाह अन्यभ्मस्य दति। देवदत्तान्तःकरणप्रतिविस्वितचैतन्यनिष्ठा- विद्यात्मको भमो देवदत्तान्त:करणवृत्तदुर्घ्नेयत्वात् देवदत्ता- न्येन ज्ञातुमशक्य इत्यर्थः। नतु एवं युत्त्या सर्पादिम्मविषय-

६२

नात्। अविवेकादेव तु तन प्रत्यभिन्ञानम् एक एव सर्प: सरवैंः अनुभूयत दूति। एवं जाग्रदव- स्थायां प्रपञ्चम् अनुभूय सुषुप्तिं गत्वा पुनरुत्याय योडयं प्रपञ्चानुभवः स प्रपञ्चान्तरमेव विषयी- करोति प्रत्यभिज्ञानं तु सविवेकादेव। न च सुषुप्ती प्रपञ्चविलये प्रमाणाभावः न हि द्रष्ट टष्टेः विपरिलोपो विद्यते अविनाशित्वात् न तु

भेदश्वेत् तर्हिं कथ सर्पाद्यैक्यानुभवः तवाहे अ्रविवेकादिति। अतिसादृश्यात् सर्पादीनां भ्रमसिद्वानां परसरभेदाग्रहात् ऐक्यानुभव, दरत्यर्थः। एवं दशानां युगपत् सर्पभ्रमे यद्ददित्यन्तं व्याख्यातं तथैव सेत्येतद्याख्यातुम् उपक्रमते एवमिति। स्पष्टार्थो ग्रन्थः । यद्यपि जाग्रदवस्थायामेव वृत्त: आ्रशुतरविना- शित्वात् तत्समानयोगक्ेमप्रपञ्चस्यापि नाशः साधयितुमुचितः तथापि भिन्तुपादप्रसारणन्यायमाश्मित्य अवस्थासु प्रपञ्जभेदसुत्ता- वान् इति अदोषः । ननु प्रत्यभिज्ञानमुभयवादिसिद्वं न च तस्य स्मत्वं बाधकाभात्। न च उत्तयुतिर्वाधिका मूलप्रमाणाभावेन तस्या आभासत्वात् तती न अवस्थाखपि प्रपञ्चभेदः तत्र अपि ऐक्यानुभवादेव प्रपञ्जैक्यसिद्ेः इत्यभिप्रायेण सुषुप्ती प्रमाणा- भावात् न प्रपञ्नप्रविलय इति चोदयित्वा परिहरति न च दूति। प्रपञ्चविलये प्रमाण दर्शयन् न चेति प्रतिज्ञायां हेतु माह न हि द्रषुरिति। पश्यन् वा एतदिति वाक्ये तत्र सुषुस्य- वस्थायां पश्यन् एव भवति इत्युत्तः। ननु व्यापृतस्य चन्षु- बाटे: कररस्य अभावात् जानीमो यत् सुषुप्ते न पश्यति द्ति

वैदान्तसिंद्ान्तमुक्तावलौ। ६३

तद्द्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभतां यत् पश्येदिति शुत्या मुषुप्ती द्वितीयाभावं वदन्या तन्र सर्व- प्रपञ्चाभावस्य दर्शितलवात्।

शंङ्गायां सुतिः उत्तरमाह न हि इति द्रष्ट: ग्रात्मनोऽविना- शित्वात् तत्खरूपभूतादृष्टिरपि अ्विनाशिनौति सुषुप्तेऽपि आत्मा पश्यत्येव दृत्यर्थः। कथं तर्हि न पश्यति आ्रत्मा सुषुप्त इति तव्ाह न तु इत्यादिना सुषुस्यन्यावस्थायामात्मनो विशेष- दर्शने कारएं साभासमन्तःकरणं प्रमात तदत्र नास्ति इत्याह न तु तत् द्वितीयमिति। यत् द्वितीयमन्तःकरं प्रमात जाग्रदादी पश्येत् तदत्र नास्ति ततोऽन्तःकरणादपि अ्रन्य- चनतुरादिकरणं तदपि अत् नास्ति तथा यच्च विभतं रूपादि- विषयजातं तदपि अत्र सुषुप्ती नास्ति इति आत्मनो विशेष- दर्शनाभावो युत्त: विशेषदर्शनकारणभूतानां प्रमातकरण- विषयाणामभावादिति द्वितीयस्य आ्त्मभिन्नस्य प्रमात्नादे- रभावं विशेषदर्शनाभावे हेतुतवेन अनुवदन्ती देवताधिकरर- न्यायेन प्रपञ्चभावं सुषुप्ती प्रमापयति इत्यर्थः । अवस्थासु प्रपञ्जेक्विषयानुभवो सरमः। न होत्यादिग्रुतेः सुप्नौ प्रपच्चाभावबीधनात्॥ उत्थितस्य पुनः सष्टि प्राणादेः सुतिरव्रवीत्। मू. यदा प्रतिबुध्याद्या प्रपञ्चैक्ं ततः कुतः ॥ भरममातशरीरस्य प्रपञ्चस्य समनिवृत्तः। निहत्तावज्ञात- सत्व' नास्ति सवखम्मसिद्दभिन्नसर्पैडपि दशानाम् अ्रवि- वैकात् सर्पैक्यानुभववत् प्रपच्चक्यानुभवो श्रम दृत्युत्त

६४

दृन्द्रियादेरुपादानं तदभावि यतो न धीः ॥ १३॥ तथापि रज्नुसर्पादिज्ञानात् आ्रकाशादिप्रपञ्च- ज्ञानेऽस्ति कश्विद्दिशेषः प्रत्यचादिप्रमागाविद्या- कारणकत्वभावाभावाभ्याम्। न.हि याहशमर्थ- मिन्द्रियादिजन्यं ज्ञानं विषयोकरोति ताटशमेव अविद्याजन्यभमोऽपि दूति सभ्भवति भुमात् तत्र दृष्टान्तदार्ष्टान्तिकवैषम्येण शङते सर्पभ्मात् दूति। सर्पांदेः सवख्म्तमसिद्वत्वात् अ्स्तु प्रातौ- तिकत्व प्रपज्नस्य पुनर्न भुमसिद्वत्वं ऐन्द्रियकादिप्रमाविष- यत्वात् इममेवार्थ विपक्तबाधकोत्या आह अन्यथा कथमिति भमसिद्प्रपन्चवादिनं प्रति इन्द्रियादे: प्रपन्नधियं प्रति काररत्व- मसिद्म् इत्याशङ्ञ व्यतिरेकं तत्र प्रमाणयति तदभावे दति। तथापि इति उत्तयुत्त्या प्रपन्नस्य भुममान्रशरीरलवेन प्रातोतिकसत्व साधितेऽपि इत्यर्थः। ननु प्रपञ्चन्ञानस्य अविद्याजन्यत्वमर्थ विषयत्वच्न रज्जुसर्पज्ञानतुत्य ततः कथ तस्मिन् रज्जुसर्पज्ञानाद्विशेष दूति तवाह प्रत्य चादि इति। कारणऊतो विषयक्तस प्रपबनज्नाने सर्पज्ञाना- द्विशेषोऽस्ति तथाहि प्रपञ्नज्ञानस्य प्रत्यक्षादिप्रमाणकारण-

इति तयोरज्ञानयो: कारणक्वतो विशेष दत्यर्थः। प्रपञ्नसर्प- ज्ञानयोविषयक्वतं विशेषमाह न हि इति। याहश मज्ञातसत्त्वम् इत्यर्थ;। कुतः सभ्ावनेति अत्र हेतुमाह

वैदान्तसिद्दान्तमुक्तावली।

पूर्व विषयस्य असत्वात् दन्द्रियादिजन्यज्ञानस्य च सन्निकर्षादिजन्यवेन ज्ञानात् पूर्व विषय- सत्त्वस्य अवश्यम्भावात् अन्वयव्यतिरेकाभ्यां च दून्द्रियादेः कारगत्वस्य सिद्त्वात्। तम्मात् प्रपञ्नस् पज्ञातसत्त्वा्युपगमो वश्यभ्भावी। अन्यथा वैलच्ययानुपपत्तेः। मैवम्। समादिति। ज्ञानमात्रशरीरत्वात् इत्यर्थः । भ्रमविषयात् इन्द्रि- यजन्यज्ञानविषयस्य विशेषमाह इन्द्रियादीति। इन्द्रियादिग्यो नातस्य इत्यर्थः। सन्निकरषेति इन्द्रियार्थसन्निकर्षजन्यत्वात् प्रत्यक्षज्ञानस्य तत्कारणतेन सन्निकर्षस्य ज्ञानात् पूर्व वत्तव्य- तवात् तदाधारतेन ज्ञानात् पूर्व चत्षुर्वदर्थोऽपि वत्ताव्य एव इत्यथेः । सन्निकर्षात् इत्यादिपदेन लिङ्गादिसंग्रहः। अनु- मितिरुपज्ञानस्य लिङ्गन्नानजन्यत्वात् लिङ्गस्य च पक्ष- व्याप्तिघटितत्वात् पच्तव्यास्योश्न साध्यघटितत्वात् ततोऽनु- मित्युत्पत्त: प्राक्साध्यसत्व सृग्यमित्यर्थः । न च भविष्य- दर्थकानुमिती व्यभिचार: तत्रापि भविष्यदर्थस्यानुमिते: पूर्व- विद्यमानत्वात् न हि अनुमितिप्राक्काले भविष्यनर्थो नार्ति तथा सति वर्त्तमानार्थंकानुमित्यापत्या भविष्यदर्थकानुमिति- त्वासिद्वेः ततः कथ ततापि व्यभिचार इति शब्दार्थसम्बन्ध- ज्ञानजन्यत्वात् शब्दज्ञानस्य शाब्दकरणकज्ञानात् पूर्वमेवार्थ- सत्ताप्यूह्येति प्रपञ्चमिध्यात्ववादिनं प्रति इन्द्रियादे: प्रपज्नज्ञानं प्रति कारणत्वे प्रमाणमाह अ्रन्वयेति। आस्तु प्रपञ्चज्ञाने भ्रमज्ञानाद्दिशेष: तथापि किमिट्ट

दून्द्रियायां कारगत्वे भवेच्ोद तदा तव। खप्नभुमे यथा तेषामन्वयव्यतिरेकधीः ॥१४॥ दृन्द्रियादर्वस्तुतः प्रपञ्नज्ञानं प्रति अकारग- ववात्। कुत दूति चेत्? तब वत्तव्यं किमि- न्द्रियादेः प्रमितिमात्े कारगता किं वा भम- प्रमासाधारगज्जानमावे भुममाते वा ?।

सिध्यति इत्याशद्याह तस्ात् इति। तस्मात् ज्ानात् प्राग्यथोक्तन्यायैन अर्थसत्त्वस्य अवश्यं खौकर्त्तव्यत्वात् दूत्यर्थः। अवश्यन्भावे हेतुमाह अ्न्यथेति। प्रपत्नज्ञानोत्पत्तः प्राक्-

कर्षाकारणलेन अविद्यायोनिमात्रत्वापत्तर्भरमरूपतैव स्यात् न भमवैलक्सम् इत्यर्थः। आ्रकाशादिप्रपत्जज्ञानस्य इन्द्रि- यादिकारणकलेन भ्रमाद्लखात् तदुपपादनाय अर्थस्य अज्ञातस्य स्त्मङ्गोकर्त्तव्यमिति उता तत् दूषयितुम् उप- क्रमते मैवमिति। कारणत दति प्रपन्नज्ञानं प्रतीति शेषः । प्रपच्नज्ञानं प्रति इन्ट्रियकारणत्वग्राहकान्वयव्यतिरकावित्युतां निरस्यति खप्न- भुमे इति। मैवमिति प्रतिज्ञायां हेतु वदन् सोकं व्याचष्ट इन्द्रियादेरिति। त्रकारणत्वादिति हेतुम् उपपादयितु जिन्ञा- सामाह कुत दूति चेत् इति। अकारणत्म् उपपाद- यति तत्नेति। इन्द्रियादेः कारणत्े बिना कार्य्य न कारणमिति न्यायात् इन्ट्रियकारणत्वं कार्य्यनिरूप्य वत्तव्य कार्य्यस्य च दुर्निरूपत्वात् तन्निरूप्यमिन्द्रियकारयत्वमसत् इत्यय। तदयं कार्य्यस्य दुर्निरूपत्वम् उपपादयितु विक

वेदान्तसिद्दान्तमुक्तावली। ६७

नाद:, दृन्द्रियादिजन्यन्ञानप्रामायं भुम- विषयव्यावृत्तार्थविषयत्वेन साधनीयं भुमविष- यव्यावृत्तार्थत्वं च प्रमितिविषयत्वेन दूति अ्रन्यो- जन्याश्रयात्। न च प्रमितिविषयत्वमर्थसत्यत्वे हेतुरपि मिथ्य दं रजतमिति प्रमित्या असत्यस्य अपि विषयोकरणात् अबाधितत्वस्य च असिद्देः।

व्ययति किमित्यादिना प्रमाकार्य्यतानिरूपितकारणम् इन्द्रि- यादे: दवति आद्यविकल्पार्थः। न च प्रमामात्न न इन्द्रियादेः कारणत्वम् ईश्वरप्रमायां व्यभिचारादिति वाच्य ? मात्रचोऽव- धारणार्थत्वेन कार्त् सनपार्थत्वाभावात् अतएव द्वितीयं विकत्पमाह किं वेति। अत् विकल्पे कारणत्वविवन्ायां मात्रचोऽवधारण- र्थत्वम्। प्रमामाते दृन्द्रियादीनां कारणता इति पन्तं दूष- यति नाद् इति। प्रमात्वस्य अन्योऽन्याश्रयलेन दुर्ग्हत्वात दवति हेतुमाह इन्द्रियेति। भ्रमव्याह्टत्तार्थत्व प्रमाज्जानाधौन- ज्ञानं प्रमाज्तानव्न तादृगर्थज्जानाधीनम् द्वति अन्योऽन्यान्रय इत्यर्थः। ततस प्रमाया दुर्ज्नानत्वात् तां प्रति इन्द्रियादेः कार- एत्व दुर्गहमिति भावः। अर्थस्य भ्रमव्याव्टत्तत्वे प्रमाविषयत्व न प्रथोजकं मिष्येदं रजतमभावादिति प्रमाविषयरजतस्य भ्रमा- सम्बन्धित्वादर्शनात् इति दूषणान्तरमाहन च इति। सत्यत्वं भमव्यावृत्ततव भमाविषयत्वमिति यावत्। ननु नार्थस्य भरमः व्याह्ृत्तत्वप्रमाविषयलेन साध्यते येन अन्योऽन्यास््रयव्यभि-१ चारौ स्यातां किन्ववाधितलेन इति न इत्याह शबाधितत्वस्य

वेदान्तसिद्दान्तमुक्तावली।

किच्च दृन्द्रियागां प्रमागतवेन अज्ञातार्थविष- यत्वे वत्तव्येऽधिष्ठानमातविषयत्वं प्राप्त प्रप- सस्य सर्वस्य जड़तवेन अज्ञातत्वाभात्। तथा च अधिष्ठानत्वस्य आत्मनि एव विश्ान्त- त्वेन प्रत्यगात्मविषयागि दन्द्रियागि प्रमागानि

इूति। अतोऽन्यदार्त्त नेह नानारिति किज्नन दत्यादिशुत्या अद्दतमिष्यात्वबोधनादसिद्देः इत्यर्थः । चक्षुरादीनां प्रमाकर- एत्वलक्षं प्रामाएं खीकृत्य प्रमाया दुर्गहात् तन्निरूपितं कारणत्व दुर्ग्हम् दृत्युता इदानीं चच्ुरादे: प्रामाखमेव नास्तीति वक्ुम् उपक्रमते किञ्नेति। अनधिगतार्थगन्तृ- प्रमाणमिति प्रमाणविदां स्थितेः अज्ञातार्थविषयानुभवजनन- द्वाराम् इन्द्रियाणामज्ञातार्थविषयता वाच्या अस्तु को दोष इति शेषः । अधिष्ठानेति तस्य एव अज्ञातत्वादिति शेषः। अधि ष्ठानस्य एव विषयत्वं कुतः तबाह प्रपञ्चस्य इति। अ्न्ञातं हि विषयः प्रमाणनाम् अज्ञातत्वञ्न अधिष्ठानस्य एव न प्रप- जस्य जड़तवेन आवृत्तकरूपस्य पुनः अज्ञानविषयत्वलक्षणा- ज्ञातत्वकल्पने प्रयोजनाभावात् विमतः प्रपञ्जो नाज्ञातः जड़- त्वात् व्यतिरेकेए आत्मवत् इत्यर्थः । न च अज्ञातो घट इति प्रत्यक्षविरोध: अज्ञानेन सह सात्िचैतन्ये घटादेः अध्यासात् तथा प्रतोत्युपपत्तः प्रत्यच्तस्य शाभासत्वादिति अ्रस्तु अधि- छानमज्ञानंविषयः तद्विषयत्वञ्ज प्रमाणानामपि श्रस्तु तथापि प्रपज्जैकदेशस्य शुतिरन्जुमरुभूम्यादेः अ्रधिष्ठानत्वेन अज्ञा- तत्वात् तद्विषयत्वम् इन्द्रियाणां प्राप्तमिति नेत्याह।

वेदान्तसिद्दान्तमुक्तावली।

दूति वत्तव्यं तच्च न उपपद्यते प्रत्यगात्मन इन्द्रि- याविषयत्वात् तस्य निर्ध्मकत्वात्। तथा च श्रुतिः। न सन्दृशे तिष्ठति रूपमस्य न चक्षुषा पश्यति कश्िदेनम्। पराञ्चि खानि व्यतपत् खयम्भू: तम्मात् पराङ् पश्यति नान्तरात्मन्॥ दूति॥

रजतादेश्वैतन्यमेव सर्वत्र भमाधिष्ठानमिति तद्विषयत्वेन एवं इन्ट्रियाणां प्रामाएं वत्तव्यम् इत्यर्थः। दष्टापतिं परिहरति तच्च दूति। आरत्मविषयत्वेन प्रामारयम् इत्यर्थः । आ्र्त्मन इन्द्रिय- विषयत्वायोग्यत्वेन इृन्द्रियाणि आ्रत्मविषयाणि न भवन्तीति हेतुमाह प्रत्यगात्मन दूति। विषयेभ्यः प्रकाश्येभ्योऽनिर्वच- नोवेभ्यः प्रत्यग्वपरीत्येन प्रतिकूलतया च अतीव उपलक्षत इति प्रत्यक्स च अपावात्मा च तथा च समानार्थम् इृन्द्रियाणि न आत्मा अपेक्षते इत्यर्थः। खाज्ञाननिवर्त्तकखवाकारवत्त्य- त्यत्यर्थम् इन्द्रियाणि अपेत्िष्यत इति नैत्याह तस्य इति। सत्यमपेपत्ततेSज्ञाननिवृत्तये दन्द्रियाणि आ्रत्मा तथापि इन्द्रि- याणि आत्मनि न प्रवर्त्तन्ते रूपादिपुरस्कारिण इन्द्रि- याणां खलु प्रव्ृत्ति: न च आ्रत्मा रूपादिमान् निर्गुराशुतेः ततो न इन्ट्रियविषयत्वमात्मनो युक्तमिति हेत्वर्थ: निर्धर्मक आ्रात्मनि दृन्द्रियाणि न प्रवर्त्तन्त इत्यत्र शुतिं प्रमाणयति तथा च इति। खयन्भूरोखर: खानि इन्द्रियाणि पराजि पराग्विष- याषि इति गर्भविशेषयं तेषां हिंसने पराग्विषयत्वं हेतु:

वैदान्तसिद्ान्तमुक्तावली।

न च अनयैव मुत्या दृन्द्रियागां प्रपञ्न- विषयत्वं दर्शितमिति वाच्यं? खप्नेन्द्रिय- वदन्वयव्य तिरेकमरम सिद्वप्रपञ्नज्ञानकार गलातु- वादेन आत्मन दन्द्रियाविषयत्वप्रदर्शने तात्- पर्य्यात्। एतेन भुमप्रमासाधारगज्ञानकारग- त्वमपि अपास्तं प्रमाकरणत्वस्य निरूपयितुमश- क्य त्वात्।

इूत्यर्थः। व्यटणदिंसितवान् अनात्मदर्शनसाधनत्वमेव तैषा हिंसेत्याह तस्मादिति। पराङ् पराज्मित्यर्थः। विभत्ि- व्यत्यय: क्वान्दस: यस्मात् पराग्विषयत्वमेव इन्द्रियाणां तस्मात् इन्द्रियेग्य: पुरुषः पराच्चमनात्मानमेव पश्यति नान्तरात्मानं निर्धमंकत्वात् इत्यर्थः। तत उक्तयुत्त्या प्रपज्जन्नाने साधन- त्वाभाववदात्मज्ञानेऽपि साधनत्वाभावात् न इन्द्रियाणां क्वापि प्रामाखमिति भाव: । ननु तस्मात् पराङ् पश्यतीति श्रुति: इन्द्रियाणं प्रपञ्जप्रमां प्रति साधनत्वं प्रतिपादयन्ती तेषां प्रपज्नविषयत्वं दर्शयतीति कथ न तेषां प्रामाएमिति नेत्याहन च इति। तब हेतु: सप्नेति पराङ् पश्यतीति शुतिः इन्द्रि० याणां प्रपज्जविषयत्वप्रदर्शने तात्पर्य्यवती उत तदनुवादेन आत्मन इन्द्रियाविषयत्वप्रदर्शनपरा? नादः निष्पयोजने सुतेः तापर्य्यायोगात् द्वितीयेऽपि दृदं चिन्त्यम् अनुवाद: किं प्रमाणसिद्स्य भुमसिद्स्य वा ? नाद्यः प्रपज्नप्रमां प्रति इन्द्रि- याणां कारणत्वग्राहकप्रमाणत्वाभिमतान्वयव्यतिरेकादे: अन्य-

वैदान्तसिद्दान्तभुक्तावलौ। ७१

वस्तु तर्हि भुममात्रे कारगता दन्द्रियागाम्। न समज्ञानस्य अविद्यामावयोनित्वस्य त्वयैव उक्तत्वात् ज्ञानं प्रति दृन्द्रियान्वयव्यतिरेकयोश्च

थोपपत्तर्वत्यमायत्वात् भूमसिद्दानुवादपत्ते न इन्द्रियाणं प्रपञ्जविषय प्रमाकारणत्वेन प्रामाखमित्यर्थः। प्रमामात्रे इन्द्रि- याणां कारणत्वमिति आद्यः पत्तः प्रमाकरणत्वस्य दुर्यहत्वात् प्रमाकरणत्वाभावाच् न स्भवति इत्युतां तत एव प्रमाकारण- त्वाभावादेव ज्ञानमात्ने दन्द्रियाणां कारणतति द्वितीय पच्तोऽपि निरस्त इति अतिदिशति एतेन दूति। भुममात्ने इन्द्रियादीनां कारणतति ततीयं पक्तम् उपपादयति अस्तु तर्हि इति। किमेतत् एकदेशिनां चोदम् उत नैयायि- कादीनां ? नोभयथापि दति प्रतिजानोते न दूति। एकदेशि- निरासाय हेतुमाह भुमज्ञानस्य इति। उत्तल्ात् प्रत्यत्तादि- प्रमाणविद्याकारणत्वाभावाभावाभ्यामित्यत इत्यर्थः । द्वितीय- निराकरणे हेतुसाह ज्ञानं प्रतोति। इन्द्रियाणं भुमं प्रति कार- सत्वग्राहकं प्रमामन्वयव्यतिरकी वा अ्रन्यद्दा नान्वयव्यतिरेको खप्ने इन्ट्रियप्रवृत्त : अ्र्भावेऽपि इन्द्रियान्वयव्यतिरेकदर्शनेन तयो प्रमाणत्वेन कारण त्वाग्राहकत्वात् नेतर: तस्य अनुपलव्धे: इति। ननु रूपोपलब्धि: करणसाध्या क्रियात्वात् छ्विदिक्रियाव- दित्याद्यनुमानानि चत्ुरादोनां प्रपञ्नात्मकरूपाद्युपलब्धी: प्रति करणत्वग्राहकाणीति चेत्? न, उपलब्धिशब्देन किं स्फुरएं चित् सरूपं शुजसुच्ते उत वत्तिः व्ृत्तयुपहितं वा ? नाद:, तस्य नित्य विज्ञानमिति युतर्नित्यत्वे करणत्वान पेतणात् वत्तिशेत् सा किमकरणिकेव पत्ः उत चन्तुषोड़न्य-

०२ वेदान्तसिद्दान्तसुक्तावलौ।

खप्नेन्द्रियान्यव्यतिरेकवटुपपत्तेः । एवं घटादि- कार्य्यमावे कारणाकाङ्कायां कारगतवेन अविदौव उपसंहर्तव्या। तत्तदर्थिनां तत्तत्कारगविश-

करणा चन्ु: करगिका वा न प्रथमद्दितीयौ बाधात्। नान्त्यः अन्योऽन्याय्रयात् चन्ु:करणकवृत्ती सिद्धायां तत्पक्षकानुमान- प्रव्ृत्तिः प्रवृत्त च अ्रनुमाने चन्षुष्करणकव्ृत्तिसिद्धिः इति अतएव न वत्त्युपहितपत्तोऽपि। न च अ्रवधीरितविकत्पमुप- लव्धिमात्र पक्ः तस्मादपि पृष्ठत उपस्पष्टी मनसा विजाना- तीति मनसा अविद्यया वा अर्थान्तरात् भनसः खातन्ताण वहिः प्रवृत्त: ग्रुतिसिद्धत्वात् विमतं चच्तुर्न रूपस्य तदाय्तयद्रव्यस्य वा ग्राहकम् असाधारणेन्ट्रिय त्वात् व्राणदिवदिति प्रयोगाच्च। एतेन घ्राणादीनां गन्धादिगराहकत्वं व्याख्यातम्। न च मनोर्ऽपि करं तत् किमात्मोपलब्धि प्रति करगं उत सुखाद्युपलव्धिं प्रति करगम् ? नाद् :. कर्तकर्मविरोधात् खप्रकाशत्ाच्च। न द्वितीयः, सुखादेःसानतिवेद्यत्वात् तस्मात् अविद्यामूलैव जगटुप- लब्धिरिति कुत इन्द्रियाणां प्रमाणतेति चशब्द प्रयुन्नानस्य भावः। ननु अविद्योपादानस्य रजतादेः अविद्यावृत्तिग्राह्यत्वं युज्यते घटादिजगत्तु नाविद्योपादानं घटाद्यर्थिनां मृदादिका- रणविशेषाद्यानयनदर्शनेन अन्वयव्यतिरेकसिद्दमदाद्युपादान- कत्वात् ततः कथमविद्यावृत्तिभास्यता घटादिप्रपच्नस्थ इति तवाह एवमिति। घटादि तावत्कार्य्य मध्यमपरिभारत्वात् व्यतिरेके आ्रत्मवत् तच्च भावरूपं निष्प तियोगिकत्वात् एवं सर्वस्मिन् भावकारय्यें उपादानकारणाकाङ्कायाम् आ्रत्मनी- Sसङ्गतवेन त्रकारणत्वात् अ्रविद्यैव कार ात्वेन कल्पनीया इ्त्यर्थः। घटादे: अविद्योपदानले घटाद्यर्थिनां मृदायुपादानदर्शनेन

षोपादानं तु तथैव खप्नवद्पपादनीयम्। ततो ब्रह्मातिरित कत्स्त्रकार्य्यजातं ज्ञानं ज्ञेयरूपं तत् सर्वमाविद्यकमेव। दूति प्रातीतिकमेव सच्वं सर्वस्य दूति सिद्म्। तदुतां वशिष्ठेन। घटादोन् प्रति मृदाद्युपादानकल्पनं व्याहन्येतेति नेत्याह तत्तद- थिनामिति। आविद्यकत्वमेव तथैवेत्युच्ते तथाच मृदाद्या- कारे अविद्याया एव परिणतत्वात्तदुपादानेन मृदादेर्घटा- दीन् प्रति कारणत्वकल्पना आविद्यकत्वाविरोधिनीत्यर्थः। तत दृष्टान्तमाह खप्नवदिति। यथा खप्ने वस्तुतो घटोवा मृद्दा नासि्ति किन्तु अविद्येव मद्ूपतां प्राप्याविद्यककुलालोपात्ता घटादिक- मपि तादृशमेव आरभते न तत्र रथा इत्यादि सुत्या वास्तव- सृष्टेनिषिद्दत्वात्तथा जाग्रत्कालेपि नेह नानास्तीत्यादि सुत्या घटादे: प्रपञ्चस्य निषिद्त्वात् मायान्तिति शुत्या मायाया

मिति न किञ्विदपि विरुध्यत दूत्यर्थः। अ्र्वान्तरप्रमेयसुप- संहरति तत दूति उत्तयुक्तित इत्यर्थः। प्रपच्चस्य तत्प्रतीतेख आविद्यकत्वोपपादनफलं प्रपज्जस्य ज्वातसत्वमुपसंहरति प्राती- तिकमिति। ज्ञानज्नेययोराविद्यकत्वात् ज्ञानकालौनैव ज्ेयसत्ता ने ज्ञानात् प्राक् नोत्तरमिति ज्ञानख्थित्या तिष्ठति ज्ञाननिव्त्त्या निर्वत्तते प्रपञ्च इति ज्ञात एव सन् प्रपञ्च द्ृत्युतां तत्र वशिष्ठ- वाक्यं संवादयति तदुक्तमिति। भावा ज्ञानज्ञेयरूपाः प्रतिज्ञानं प्रपञ्चभेदं संवादयति नणमुड्गूय गच्छन्तीति। कारणत्वेनोप- संहर्त्तव्येत्युत्तम्।

अविद्यायोनयो भावा: सर्वेडमी बुट्बुदा दूव। नरामुड्ूय गच्न्ति ज्ानैकजलघी लयम्। मदादीनां कारगत न चेदिष्ट घटं प्रति। त् विद्याया: कारगत्वं कथं सिद्धत् प्रमां विना १५ ननु अविद्यायोनित्व भावानां कार्य्य- कारगभावमङ्गीकृत्य न वा? न चैदविद्यायो- नित्वमपि कथम् ? अस्ति चेत् कार्य्यकारग-

ननु तत्तदर्थिनां तत्तत्कारणविशेषोपादानं खप्नव- दुपपादनीयमिति वदता मृद्दटादोनां कार्य्यकारणभाव एव नेष्यते दू्यते वा आयय शङ्गते मृदादीनामिति। तत्र दूषएं सन्भावयति अविद्याया द्वति। कार्य्यकारणभावस्य क्वापि अख्वोकारादविद्यापि कारणं कथं स्यादित्यर्यः। इष्यते चेत् तर्हि स कार्य्यकारसभावो मद्टादीनां प्रमाणात् समाद्दा न ताव दमात् विषयबाधे हि स्त्रमत्वं तथाच पूर्वोक्त एव दोष: अ्रथ प्रमाणत् न तर्हि घटादीन् प्रति अविद्याकारणं कारणताग्राह- कप्रमाणस्य्र मृदादिविवयतवेन अ्रविद्याविषय त्वासावादित्यभि- प्रेत्याह प्रमां विनेति। खपद्यं व्याचष्टे नन्विति। अ्रविद्यायोनित्वं कथमित्यत्र कार्य्यकारणभावस्य अनङ्गोकारादिति शेष:। यथायथमिति यम्यायोग्यं अन्वयव्यतिरिकादि इत्यादिपदं धर्मिग्राहक मानपरम्। ततथ प्रत्यचाणं मृदटादोनामन्वयव्यतिरेकाभ्यां शब्दाकाशादीनां धर्मिग्राहकमानात् कार्य्यकारणभावो यथा- योग्यं ग्टह्यते इत्यर्थः । तत्रेति कारणभावे ससन्भवात् अदर्शना-

वेदान्तसिद्दान्तमुक्तावलीं।

भाव: तदा यथायथमन्वयव्यतिरेकादिरेव प्रमायं तत प्रकारान्तरासस्भवात्। तथा च अ्रन्वय- व्यतिरेकादिसिद् मदाटिकारगत्वमपहाय अविद्याकारगत्वामिधानमनुचितमेव। किञ्च अविद्यायोनित्व' भावानां वदन् प्रष्टव्यः। किमितरनिरपेक्षा अविद्यैव कारगम्? उत अटष्टे- पूवरादिकारणान्तरसापेक्षा? नाद्यः कारण-

दित्यर्थः । भवतु मृह्यटादावन्वयव्यतिरैकादिप्रमाणसिद्वा कार्य्य- कारणता ततः किं स्यादिति तत्र शह तथा चेति। किञ्ज कार- रात्वेन तविद्येवोपसह तव्येत्यन एवकारोSविद्यातोऽन्यत मृदादी कारणत्वयोगं व्यवच्िनत्ति अविद्यायां कारणत्यायोगं वा म उभयथापि सन्भरवतौति दूषणान्तरमाह किञ्नेति। इतरनिर- पेक्षेति मृहएडकुलालाटष्टेखरादिनिरपेक्तेत्यर्थः। अ्र्योगव्यव- च्ेदपत्तमाह उततति। ईखरादोत्यत आदिपदेन मदादिकार- णान्तरग्रहः अन्ययोगव्यवच्केदपक्षमादिमं निराचष्टे नाद दति तत्र हेतुमाह कार्य्येति। अविद्येव चेत् कारणकार्य्यं वियदादि- प्रपज्चलक्षणं विचित नानारूपं न स्यात् तत्र हेतु: कारणति। एकस्मादविचिव्रादनैकं कार्य्य म स्यात् सामग्रीभेदस्य कार्य्य- मेदे प्रयोजकत्वादित्यर्यः। किच्न कारणत्वेन खोक्रियमाण- विद्या न तावचेतना अविद्यात्वक्षतेः। अचेतना चेतताईि सा खयमेव प्रवर्तते चेतनाधिष्ठिता वा न तावचेतनाधिष्ठिता चेतनस्यापि तद्विष्ठाटलवेन कारणल- प्रसक्ती अ्विद्यामात्रकारणवादन्ततेः तस्माचेतनानधिष्ठिता

७६

वैचिच्ाभावेन कार्य्यवैचित्ानुपपत्तेः चेत- नाधिष्ठानमन्तरेग जड़शत्त: कार्य्यकारित्वा- नुपपत्तेश्व। नापरः अविद्याकारगवादिनापि अदष्टेश्वरादेः कारगत्वस्य अवश्यं वत्तव्यत्वात् लाघवात् तत एव विचित्रकार्य्योपपत्तौ किम- ज्ञानेन कारगत्वाभिमतैन कल्पितेन। तथा च प्रत्यचादेलों किकस्य प्रमागास्य पूर्वकाएडस्य च पुत्रपशुखर्गादिकं प्रति यागादेः साधनताबोध-

• स्यमेव कार्य्यकरणाय प्रवर्त्तते इति वाच्यं तत् दूषयति चेतनेति। शक्तित्वेन पारितन्तामाह जड़ेति। कारणान्तरसापेक्षेति पच्ं दूषयति नापर इति। कार्य्यस्य घटादेरनिमित्तलेन तष्टेखवरादि प्रवेशादुपादानापेत्तायाय मदादिना पूरणात् किमविद्यये- त्यभिप्रायेग। नापर इत्यन हेतुमाह अविद्येति। ननु अटष्टादिवत् अविद्याया अपि प्रमाणसिद्वत्वात् सापि किं न कारणमिति तवाह कल्पितेनेति। अहमन् इत्यादि प्रतोतेज्ञानाभावविषयतयापि उपपत्तर्नाविद्या प्रमाणवती- त्यर्थः। ननु वेदान्तप्रामाखयाय भावानामविद्यायोनित्व' वाच्यमिति तवाह तथा चेति। भावानामविद्यायोनित्वाभावे सति इत्यर्थः । घटपटादेराविद्यकत्वे मिथ्यार्थविषयलौकिकप्रमाणस्य शुत्ति- रजतज्ञानवत्प्रामाखं न स्यात् खर्गादियागादीनाच्न आविद्य- कत्वे तत्सम्बन्धस्य साध्यसाधनलक्षसास्यापि आ्रविद्यकत्वात्त- द्विषयपूर्वकारडस्य प्रामाएं न स्यात् भावानामनाविद्यकतवे

वेदान्त सिद्दान्तमुक्तावली।

कस्य प्रमाग समर्थितं भवति। अ्न्यथा लोकवैदविरुद्ः कं पक्षमवलम्वेत। तम्षात् अविद्यामावकारगकं जगदिति साहसमाव्रम्। अत्र वदाम: । यथा सतो जनिनैवमसतोऽपि जनिरनं च। जन्यत्वमेव जन्यस्य सायिकत्वसमर्पकम् ॥१६ ॥ किमिदं कार्य्यं सत्यमसत्यं वा? नाद्:

तु स्यादेव लोकिकवैदिकप्रामाखयमिति भावानामनाविद्य- कत्वमेव युत्तमित्यर्थः। मास्तु तेषां प्रामाखमिति तत्राह अ्न्यथेति। न तावदयमाविद्यकजगद्दादी वैदिक: पूर्वकाएड- प्रामाएाखीकारात् नापि बौद्धः प्रत्यन्तादप्रमायवादित्ात् ततश्ोभयम्ष्टत्वात् कं पत्तमवलस्न्तामित्यर्थः। नच प्रपच्चस्यानाविद्यकत्वे वेदशिरसामप्रामाखय जपाद्यर्थलवेन प्रामाएोपपत्तरिति यस्माद्वैचित्रमानुपपत्तिर्यंतवाविद्या जड़ा- शत्तिर्यतश्च प्रत्यच्ादिप्रामा ततो भावानामविद्यामात्रयो- नित्व न युक्तमित्युपसंहरति तस्नादिति। सिद्वान्तयति अत्रेति। यदुत मदादिकारणत्वमपहाय अविद्याकारणत्ाभि- धानमनुचितमित्यव्नास्मिन पक्षे अविद्याकारणत्ाभिधान स्यौचित्य सिद्दान्तं वदाम इत्यर्थः । अविद्याकारणतं कथं सिध्यतीत्यपेचायां वत्तव्यमाह यथेति। कार्य्यं किं निर्वचनार्हम् उत न, यदि निर्वचनाहं तहि तत्किमात्मवत्सलेन उत शशविषाणवदसत्वेन नोभयथापि निर्वचनार्हता कार्यव्च्ततेरित्याह सत दति। खसत्तासस्न्धो

७८ वेदान्तसिद्दान्तमुक्तावली।

एकमेव अद्ितौयम् दूति अद्दैतमात्रपर्य्यवसिता- गमविरोधात् अनुपपत्तेस्व।

हि जनिः नच खसत्तासम्बन्धवति सति सत्तासम्बन्धापेक्षा- वैयर्थ्यादित्यर्थः। उत्पत्तिमद्ि कार्य्यं नच सर्वदा सदुत्पत्तिमत् ततः प्रपच्नस्य सत्वेनैव निर्वचन कार्य्यत्व न स्यादित्यर्थः। एवं सत उत्पत्ति निरस्य तदष्टान्तेनासतोऽपि तां निरस्यति एव- निति। खसत्तासमवायः खकारणसंसर्गो वा जनिः न चासतः सम्बन्धाधारत्व सम्बन्धनिरूपकत्व वा सन्भवति दृष्ट वा ततः प्रपज्जस्यासत्वेन निर्वचने उत्पत्तिमत्वासभ्भवे कार्य्यत्वक्षतेने तत्वेन निर्वचनार्हतेत्यर्थः। अ्रस्तु तर्हि सत्वासत्वाभ्यां प्रपच्नस्य निर्वचनाहतेति तत्किमेककाले उभयं भिन्नकाले वा ? नाद्यः विरोधात् न द्वितीयः सत्वासत्वयोः कालोपाधिकत्वप्रसङ्गन अख्ाभाविकत्वप्रसङ्गात् कालमेदेन वस्तुनो ह्वैरूप्यासन्भवाच्च ततः सदसत्पच्ोऽपि न युक्तिमानिति चकारार्थः । निर्वचनानहैं सदसद्विलक्षरं कार्य्यमस्तु तथाच न पूर्वोक्तदोषप्रसङ्ग इति। यदि द्वितीय: पक्ष उत नेत्यत्ोक्तस्तस्िन् पत्ते प्रपञ्चस्य सत्योपा- दानत्ानुपपत्त : कार्य्यकारणयोवैलक्षएादर्शनात् योग्यं योग्येन सम्बध्यते दति न्यायेन च अ्निर्वचनीयमेव कारणं युत्त सैव चाविद्येत्यविद्योपादानत्व प्रपञ्चस्य कार्य्यत्वमेव कल्पयतोति तत्कारणत्वाभिधानमुचितमित्याह। जन्यत्वमवेति स्ोक व्याकर्त्तु कार्य्यसरूपं विमृशति किमिति कार्य्यं निर्वचनीयम् उत अनिर्वचनीयमिति किं शब्दार्थः। निर्वचनीयपनतं द्वेधा विकल्पयति सत्यमित्यादिना सदसदात्मकत्वस्य विरोधादनुप- न्यास: कायीं सत्य पारमार्थिकं यद्दा असत्य तुच्छमिति

तथाहि किम् उत्पत्त: पूर्व कार्य सद- सद्दा? असच्चेत् तर्हि शशविषागमपि कारग- व्यापाराज्जायेत असत्वाविशेषात्। सच्चेत् किं

विकल्पार्थः पारमार्थिकत्वपचं दूषयति एकमेवेति। एवकार: खगतभेदनिरासार्थः तथाच सजातीयविजातीयखगतभेद- शून्याद्वैतमात्रे उपक्रमोपसंहारादिना पर्य्यवसितागमविरोधान्न कार्य्यं पारमार्थिकमित्यर्थः। ननु मृत्तिकेत्येव सत्यमिति प्रपञ्नसत्यत्वप्रतिपादकोऽप्यागमोस्तीति कथमसत्यता प्रपञ्न- स्येति चेत् ? सत्य तस्य पूर्वोत्तमुत्या वच्माणानुपपत्तिलक्षण- तर्कसनाथया बलवत्या विरोधेनान्यपरत्वादित्यभिप्रेत्य प्रपज्ज- सत्यत्वे अनुपपत्तिमाह अनुपपत्तस्चेति। प्रतिज्ञातामनुपपत्ति प्रतिपादयति तथाहीति। यथानुप- पत्तिर्भवति तथा प्रतिपाद्यत इत्यर्थः। पारमार्थिकत्वपच्षे घटादेः कार्य्यलानुपपत्ति वत्ु विकल्पयति किमित्यादिना। असत्पक्तमनूद्य निराकुर्वन् द्वितीयं चरं व्याचष्टे असच्चेदिति। सकारण सम्बन्धनिरूपकत्वं खसत्तासमवायाधारत्वमसतो जनिशब्दवाचमस्ति न वा? न चेत् कथमसज्जायते ? अस्ति चेत्तदा दूषयति तर्हीति। ननु कथं शशविषाएं जायतां तत्सामय्राभावादिति तव्ाह कारणव्यापारादिति। असतो घटारदेरया सामग्रो सैव शशमृङ्गस्यापीति तदपि जायतामित्यर्थः । ननु त्र्प्रसत् घटसामग्री कथं शशमृङ्गसामग्री तयोरभेदादिति तवाह अस्त्वेति। भेदधर्मित्वे सत्यत्वप्रसत्तोर्ना- सन् घटः शशमृङ्गाद्वेत्तमर्हतीति तव्सामग्रेशव शशमृङ्गसाम- ग्रीति कथं तदजनिरित्यर्थः। ननु नात्यन्तमसत्कार्यं किन्तु

८०

कारगव्यापारिग पूर्वमपि तस्य सत्वात् कार्य्यत्व- व्याघाताच्च। अभिव्यत्िमातं कारगव्यापाराज्जायत दूति चेत्? न, तचापि सत्त्ासत्त्वविकल्पग्रासता- सानपायात्। अस्तु तर्हि सदसद्िलक्षगमनिर्व-

प्रागेवासदिति कथ तन्न कारणादिसस्बद्मिति चेन्न असतः प्रागिति विशेषणायोगात् योगे वा शशविषाऐSपि तथा स्यादिति आद्यमनुवदति सच्ेदिति। कारणव्यापारवैयर्थ्यापत्या दूषयति किं काररेति। कारव्यापारी हि कार्य्यसत्त्ाय तच्चेत् कार्यं कारणव्यापारात् पूर्वमेव सत् किं कारणव्यापरिण सतो हि पुनः सत्त्वस्य सम्पादयितुमशक् त्वादित्यर्थः। न केवलं कारण- व्यापारवैयथ्यं सत्कार्य्यपत्ते किन्तु घटादे: कार्य्यत्वमपिन स्यादिति हेत्वन्तरमाह कार्य्यत्वेति। नियतपच्चाङ्ावित्वस्य कार्य्यत्वात् पूर्वमपि तस्य सत्त्वे पश्चाद्वावित्वलक्षणविशेषण- भावात् कार्य्यत्व व्याहन्येतेत्यर्थः। एतेनाद्यचरणो व्याख्यातः। कारणव्यापारसार्थकत्वाय शङ्गते अभिव्यक्ौति। कार्य्यस्यासतो जनेरनुपपत्तरसत्यं तुच्छमिति पच्तोऽपि द्ितीयो निरस्तो वेदितव्यः। अनिर्वचनीयपक्षमुत्थापयति अ्रस्तु तर्हीति। श्रनि- रवचनीयत्व कुत इत्याशङ्म हेतुगर्भविशेषगमाह। सदसदिति पूर्वोक्तयुत्या इत्यर्थः । तर्हि मायोपादानतवं सिद्दमित्याह एवं चेदिति। कार्य्यानुरूपं कार्य्यसटशमित्यर्थः। सादृटश्यसुपपाद- यितुम् अनिर्वचनीयेत्यज्ञानविशेषसम् अज्ञानस्य सादिले तथाविधोपादानान्तरप्रसतिं वास्यति अनादीति। कार्ययानु-

वेदान्तसिद्दान्तमुक्तावली। ८१

नीयमेव कार्य्यम्। एवं चेत् तर्हि कार्य्यानुरूपा- नाद्निर्वचनीयाज्ञानमेव कारगम् उचितं सत्यस्य असत्यहेतुत्वानुपपत्त: लोके तथा दर्श- नात्। न च काय्य वैचित्यानुपपत्तिः विचित्र- शक्िकस्य एव प्ज्जानस्य कल्पनादित्युत्तम्। न

रूपमिति विशेषणसूचितं हेतुमाह सत्यस्थेति। विलक्षणत्ा- दित्यर्थः। वैलक्रेऽपि कार्य्यकारणभावः किंन स्यात् दृश्यते हि सत्याशुक्िरजतादेरसत्यस्य कारणमिति तवाह लोक इति। शुत्यज्ञानमेव रजतादेः कारणं न शुतिर्बाधकालेऽपि कार्य्यप्रसत्तोरित्यर्थः। यदुक्त' पूर्वपच्े कारणवैचित्ररभावे कार्य्यवचित्रा' न स्यादिति तदनूद्य दूषयति न चेति। उत्तमिति विचित्रशत्तिकमेकमज्ञानमादाय विश्वाम्यतीति युक्तमित्यत्न न चाविद्यैव कारणमिति पत्ते चेतनाधिष्ठानमन्तरेण जड़शत्े: कार्य्यकरत्वानुपपत्तिरिति वाच्यम्। अधितिष्ठतां नाम चेतनो विद्यां तथापि नाविद्यामानोपादानतवं भावानां विरुध्यते। तस्य निमित्तत्वात् चेतनगतविद्याधिष्ठानत्वस्य अ्रविद्या- लक्षणाधिष्ठेयसापेक्षतवेनाविद्यक त्वादविद्यामानकारण व्ाहानाच् एतेन अटष्टादिसापेत्ताविद्याकार्य्यं करोतीति पन्ते लाघवा- दद्ृश्टादिकमेव कारणमस्तु किसविद्ययेति निरस्तम् अ्रट्टष्टा- देराविद्यकलेन तत्कारगतवेनाविद्याया एव कारणत्वात् एतेन मृदादेर्घंटाद्युपादानत्वात् किमविद्ययेति परास्तं सदाद्याकार- परिणताया अविद्याया एव तत्राप्युपादानववात्तस्मादाविद्यक एव प्रपञ्च इति निरवद्यं मिथ्याप्रपञ्चविषयत्वे प्रत्यचादेलौकिक-

८२ वेदान्तसिद्दान्तमुक्तावलो।

च पूर्वकाएडस्य प्रामाय्यानुपपत्तिः तस्यापि साध्यसाधनभावमुखेन सत्तशुद्धिद्वारिय प्रवृत्ति-

प्रमाणस्य भिथ्याभूतखर्गयागसाध्यसाधनभावग्राहकत्वे पूर्व- कीएडस्य च प्रामाखानुपपत्तिरित्याशइ्याह न चेति। लौकिक- प्रत्यचादेरुत्तयुत्या अप्रभाणत्वादेव प्रामाखयानुपपत्तिन दोया- येति तदुपेक्षणम् इृत्यभिप्रेत्याह पूर्वकारडेति। कुतः प्रामा- एोपपत्तिस्तवाह तस्यापीति। अ्रयमर्थः पूर्वकारडं किं स्वर्ग- यागयोः साध्यसाधनमाते पर्ययवसन्नम् उत तत्प्रतिपादन- द्वरिया ब्रह्मरयेव पर्य्वसन्? नाद्यः अध्ययनविधिविरोधात् तथाहि अध्ययनविधिरहि प्रयोजनवदर्थज्ञानोद्देशेनाध्ययनं विधत्ते न च यागस्य प्रयोजनवत्ता खवर्गादेः नयिलवेन प्रयोजना- भासत्वात्तत्साधनयागस्य पारमार्थिक प्रयोजनसाधनत्वानुपपत्तेः ताटृगर्थमाचपरत्वे पूर्वकाएडस्य उच्चमाने कथ नाध्ययनविधि- विरोध: न हि अध्ययनविधिस्त्रैवर्णिकान् प्रतारयति तस्मात् साध्यसाधनमावे पूर्वकारडस्य पर्य्थवसानमिति रिता वच: द्वितोयेन प्रामाानुपपत्तिरित्यभिप्रयिणाह साध्येति। तस्य पूर्वकाएडस्य ब्रह्मरयेव तात्पर्य्यान्न प्रामारानुपपत्तिरिति पूर्वेणान्चयः । ननु पूर्वकाडात् ब्रह्माप्रतीतेः कथ तत्परतेति तत्राह साध्येति मुखेन द्वारेणेत्यर्थः । पूर्वकारड' हि साध्य- साधनभाव यागखर्गादेर्बोधयति तद्ोधनाच्च पुमान् कर्माशि अनुतिष्ठति अनुष्ठितानि च कर्मारि ब्रह्मज्ञानं साधयन्तीति ताटटक्कमबोधकपूर्वकाएडस्य ब्रह्मपरता परम्परया युज्यते इत्यर्थः । ननु उपनिषदामेव ताट्कृज्ञानसाधनत्वात् त तादक् ज्ञानं प्रति कर्मणां साधनतेति तवाह सत्त्वशुद्धिद्वारपेति।

८३

द्वारेग वा ब्रह्मगि एव तात्पर्य्यात् तात्पर्य्यारथे शब्दस्य प्रामाय्यात्। तम्मादविद्यायोनित्वं भावानां मुछूत्तम्। अतोऽविद्याकल्पितस्य जगतः प्रतीतिसमकालीनमेव सत्त्वमुचितं रज्ज-

नात्।

सत्त्शुद्धिर्हि तावत् न्ानाङ्ग ज्ञानमुत्पद्यते पुसां नयात् पापस्य कर्मण इत्यागमात् सत्त्वशुद्धि: कर्मभ्यः कषाये कर्मभिः पक्के इत्यागमात् ततशान्त:करणशुडिद्वारा कर्मणां ज्ञानोपयोग इति तद्दोधकपूर्वकाएडस्य ब्रह्मपरतेति भावः। ननु अफलत्वा- न्नित्यकर्मणं भवतु शुद्धिहेतुता काम्यकर्मणान्तु फलान्तराव- बोधात् कथ शुद्दर्थतेति चेत् न कर्मण पिटलोक इति

ल्ाधिरोधात् विविदिषापत्तमान्ित्य वा परिहरति प्रवृत्ति- द्वारिय वेति श्रयमर्थः । उत्पत्तिवाक्यविहितानि तावत् कर्माणि

दिफलविधायकवाक्प्रव्ृत्तेस्तस्य च ब्रह्मानुभवकामी यागादी- व्वनुतिष्ठेदित्यर्थकत्वात् कर्मणामविशेषेय तत्त्वानुभवसाधनत्व प्रतोते: साचात्कर्मसाध्यत्वस्य ज्ञाने वाधादङ्गावतरणन्यायेन

गमात्ताटटक् कर्मबोधकवेदराशे: पूर्वकाएडस्य युज्यते ब्रह्मपर- तति कथ तदप्रामाखमिति। ननु भवतु व्रह्मणि पूर्वकाराडस्य सात्पर्यं तथापि तन प्रामाख कुतस्तव्ाह। तात्पर्य्यार्थ

८९

प्वेदं निरुपगोयम्। प्रतीतिमावं सत्त्वं चेत् सत्त्वं प्रातीतिकं मतम् । अविरोधात् ममापीष्ट तह्न दे वद का प्रमा ॥१७॥ प्रतीतिसमकालीनं सत्त्वं जगत दूति कोरऽर्यः किं प्रतीतिरेव सत्व किं वा प्रतीति- व्यतिरेकेग जगतः पृथक् सत्वमस्ति। अ्रन्तये तब प्रमागमस्ति न वा। अस्ति चेत् तत्र किं प्रत्यक्षमनुमानमागमोऽर्यापत्तिर्वा। प्रत्यक्षमिति

इति यत्पर: शब्द: स शव्दार्थ इति न्यायादित्यर्थः। जगतो- जजानमूलकत्वे यतो न एकोऽपि दोषः प्रसरति तस्मादित्युप संहरति तस्मादिति आ्रविद्यकत्वसाधनस्य जगतः प्रातीतिक- क्षत्वसाधनोपयोगमाह अत इति। अविद्या हि प्रागिकर्म- वशात् चुब्धा सती जगदाकारेय तत्प्रतीत्याकारेए च युगपदेव परिसमते नियामकाभावात् क्रमपरियामे प्रयोजनाभावाच् वत्तेश्व विषयजनन्यतवानङ्गोकारारपंकत्वस्य अ्रजनकत्वे अपि उप- पत्तस्तः प्रतौतिसमकालोनमेव विषयसत्वसुचितमित्यर्थः। विमतः प्रपञ्नः प्रतीतिमाचकालीनः अविद्योपादानत्वात् रज्ु- सर्पादिवदित्यभिप्रेत्य टृष्टान्तमाह। रज्जुसर्पेति साध्यसाधन- वैकल्पा दृष्टान्तेन परिहरति तथेति एतच्चोपपादितं पुरस्तात् प्रतोतिमावकालोनं घटाद्याविद्यकं यतः रज्जुसर्पादिकं यद्दत् तथाच ददं ततस्तथा प्रतोतिमात्रकालीनं जगद्युक्या निरुपितं प्रतीतिव्यतिरेकेण सत्वं चास्य निवार्य्यते। ननु प्रतीतिसमकालीनं

नपू

जगतः सत्वमुचितमित्युत्त तवैकं जगतः सत्वमपरज्ञानस्येति सत्वद्वयं प्रतिभाति न हि घटमात्रकालीनस्य पटस्य घटा- न्नातिरित् सत्वं युगपदुत्पन्नविनष्टयोरपि घटपटयोर्भेदेन एकसत्व।योगात् ततब ज्ञानन्ञेययोरपि भिन्नत्वात् सत्वैकत्वं न युक्तमित्याशइ्गयाह। अत्ेदमिति प्रातीतिके जगतः सत्वे इदं बुद्धिस्थ' वच्यमारं किमिदमित्यपेत्षायामाह। प्रतोतीति प्रातीतिक सत्वमिति यत्तत् प्रतीतिमात्र प्रतीतिरेव सत्वमिति मतं चेद्यदि दूति अनुवाद: इमं पक्तमविरोधात् खीकुरुते अविरोधादिति। अथ उत्तयुक्या ज्ञानज्ञेययोभेदान् ज्ञानसत्वमेव ज्ेयसत्वमिति तव्राह तद्जेद दूति। ज्ञानज्ञेययोर्भें दे दूत्यर्थः । का प्रमेति किं शब्द आक्षेपे प्रमाप्रमाणमित्यर्थः । ततश्न ज्ञानज्ञेययो- भेदे प्रमाण न किच्चिदित्यर्थः। स्ोकं व्याख्यातु भूमिकामाह। प्रतोति इति। कोरऽर्य दूत्युत्त विशदयति कि प्रतीतिरवेति ज्ञेयं तु प्रतीतिरेव अतस्तयोरभेदात् न्ेयसत्वा प्रतीतिसत्वैवत्यर्थः । विकल्पान्तरमाह किं वेति। जगतो ज्ानात् व्यतिरिकेए मेदेन सत्व किं पृथगस्ति ज्ञानसत्वाया जगत्सत्व किं भिन्नमस्तीति द्वितीयविकल्पार्थः सत्वभेदे हेतुमाह प्रतीतिव्यतिरकेरेति। जगत इत्युभयत्र सम्बध्यते ज्ञानज्ञेययोर्भेदात्तत्सतयोरपि भेद इति। आ्ययस्याङ्गीकरिष्यमारात्वादन्तिम दूषयति ग्रन्त्ये तलेति। अन्त्य अ्रन्तिमे तत्र तस्तिन् पत्ते हैतुतवेनोपन्यस्ते ज्ञानजञेययोर्मेंद द्ूत्यर्थः । न चेत् प्रमाण ज्ञानव्यतिरेकेय जगतः पथ्क् सत्वे ततः प्रमाणाभावादेव ज्ञानजञेययोर्भेंदस्तत्क्वतसत्वभेदोSपि न सिद्धतीति स्पष्टत्वाद्दहिरेवान्तिमं प्रमाणाभावपच निराहृत्य विस्तरेण आद्यं प्रमाणसत्त्वपकं निराकर्तु- मनुवदति अस्ति चेदिति प्रमाणमिति शेष:। प्रमाण- सत्त्वपचतं दूषयितु विकल्पयति ततनेति। तत्र प्रमायसत्पचे

८६ वैदान्तसिद्दान्तसुक्तावलौ।

चेतृ तब घटोडयमिति यत् प्रत्यक्षमिदमेव सस्प्ाद् घटस्य भेदं विषयोकरोति प्रत्यच्ान्तरं वा। स्यमेव खविषयभेदं गृह्णाति प्रत्यक्षमिति चेतु तत् किं खप्रकाशं परप्रकाशं वा? तचरादोखवि- षयविशेषगातवेन भेदस्य भानेऽपि विशिष्ट-

किं शब्दसूचितान् विकल्पानाह प्रत्यक्षमित्यादिना। उप- मानस्य नियतविषयत्वादनुपलव्ध श्ाभावमात्नगोचरत्वात्तयो- रनुपन्यासः प्रत्यक्षं ज्ञानज्ञेययोभेंदे प्रमाणमिति पन्तं दूषयितु- मनुवदति प्रत्यक्षमिति। तत्रेति प्रत्यक्षप्रमाणसङ्गावपन्ते इदं घटोऽ्यमिति प्रत्यनं खस्माइ्टोऽ्यमित्याकारात् ज्ञानरूपात् घटस्य भेदं घटधर्मिग: सम्बन्धिनं भेदं विषयोकरोति प्रमा-

प्रत्यक्षान्तरं वेति। अयं घट एतद्विषयकज्ञानाद्विन्न इति प्रत्यक्षं प्रत्यन्ान्तरशब्दार्थः । आद्यमनुवदति खयमवेति। खविषयभेदमिति खप्रति- योगिकं विषयधर्मिकं भेदमित्यर्थः । आरद्यं निगाकर्तु तदुपयोगि विचारान्तरमाह तत्किमिति। तत्पूर्वोतं प्रत्यक्षं खप्रकाशमवेद्य सत् अपरोक्षव्यवहारयोग्यं परप्रकाशं वेद्यमित्यर्थः । घटोऽय मिति प्रत्यन्षं साकार्शं सत् सविषयसम्बन्धिनं भेढं खयमेव गहातीति आद्य पक्तमनूद्य दूषयति तवादये इति। तवाद दूति प्राप्तमिति अ्रन्वयः तन्न खप्रकाशपरप्रकाशयोर्मध्ये इत्यर्थः। दृति शब्दपरामृष्टमाह खेनेव सं जन्यते दूति। किमिति खेनैव खस्य जननमिति तदर्थमिद विचार्य्ते प्रत्यक्षं खभेदं घटनिष्ठतया

ज्ञानस्य विशेषयज्ञानजन्यत्वपचते खेनैव भेद- लक्षगा विशेषगविषयेग खयं जन्यते दूति प्राप्त तथा च आत्माश्रय:। विशेष्यत्वेन भेदस्य भाने विशेषगविशेष्योभये- न्द्रियसन्निकर्षमाचं विशिष्टज्ञानकारगमिति पत्चे

ग्ट हन् विशेषं घटं प्रति विशेषेलेन भेदं ग्ह्ाति मत्तो भिन्नी घट इति उत मद्टयोर्भेद इति। खमेदं विशेषत्वेन यदि स्वविषयविशेषणत्वेन सप्रतियोगिक भेदं प्रत्यचं ग्हातीति पत्तस्तदापि इदमालोचनीय कि विशिष्टज्ञानं विशेषणज्ञान- विशेष्येन्द्रियमन्निकर्षजन्यं कि वा विशेषणविशेष्योभयेन्द्रियसन्नि- कर्षजन्य विशेषणज्ञानजन्य विशिष्टज्ञानमिति पच्चेऽपि इत्थं विचारणीयं विशेषणस्य मेदस्य ग्राहक ज्ञानं किमिदमेव यत् प्रत्यक्षं भैदग्राहकत्वेन सम्प्रतिपन्नं तदेव उत ज्ञानान्तर यदि तदेव तर्हिं विशिष्टज्ञानं खस्मात् खविषयस्य भेदग्राहक- ववेन सम्मतं यत्तदेव विशिष्टज्ञानजनकलवेन अ्भिमतविशेषण- भेदज्ञानेन खेनैव जन्यत इति कथ न उक्तदोष इत्याह खविषयेत्यादिना। खेनैव खजनने की दोष इति तवाह तथा चेति। इतराव्यवधानेन खजनने कारणत्वेन खापेक्षणात् इत्यर्थः । आात्माश्चयदोषपरिहारायं प्रत्यन्षं खभेदं विशेष्यत्वेन गटहाति इूति पक्षमुथ्थापयति विशेष्य लेन मेदस्य भान इति। भेदस्य विशेष्य त्वेन ग्रहणपत्ते धर्मिप्रतियोगिनोर्भेंदं प्रति विशेषणत्वं तत्र प्रति- योगिभूतं प्रत्यक्षं खप्रकाशतयेव भाति घटो धर्मिखमात्रविषयेस ज्ञानेन भातौति तव्जन्यत्वेऽपि विशिष्टमेदप्रत्यक्षस्य साजन्य-

८6 वेदान्तसिद्दान्तमुक्तावली।

ज्ञानोत्यत्ते: पूर्व भेदोडसीति वाच्यं तथा च तस्यैव न्ञानस्य कथं स भेदो विषयः स्यात् खोत्पत्तेः पूर्व खस्यैवाभावात्। ज्ञानान्तरस्य च स्वयंप्रकाशज्ञानाविषयत्वेन तत्प्रतियोगिकभेदाऽविषयत्वात्। अवर्त्तमा-

लान्नात्माश्रय इत्यर्थः। एवमपि विशेष्येन्द्रियसन्निकर्षजन्यत्व- मादायात्माम्रयं विशेषणविशेष्योभयेन्द्रिय सन्निकर्षजन्यत्वपन्त एव दातु तं पक्षमुत्यापयति विशेषणेति। अस्त्िन् पच्ते आ्रत्मास्तयं दातु भूमिकामाह ज्ञानोत्यत्तरिति। अ्र्प्रयमर्थ: भेदग्राहकप्रत्य- कषस्य उभयेन्द्रियसब्निकर्षजन्यत्वपत्ते भेदस्य विशेषणात्वेन विशेष- ल्वेन वा भाने भेदेन्द्रियसन्निकर्षोऽवश्य प्राग वत्तव्यः। भेदसन्नि- कर्षस्य विशिष्टभेदगाहकप्रत्यच्षजनकत्वात् दन्द्रियमन्निकर्षस्य भेदाम्यत्वाच्च तदर्थ पूर्वभेदसत्वा वत्ताव्येति भवतु एवं भेदसत्ता पूर्व तथा सति कि स्यादिति तवाह तथा चेति। इदमत्राकूत- मिन्ट्रियसन्निकर्षाश्तयो भेद: खग्राहकप्रत्यन्तं कि जञातः सन् 1 जनयति सत्तामात्रेग वा ज्ात्वेत् तजज्ञानं किमेतदेव ज्ञानं ज्ानान्तरं वा आद्य दूषयति तस्यैवेति। खप्रतियोगिक- विषयधर्मिकभेदग्राहकत्वेन अभिमतस्य प्रत्यक्षस्यैव कारणी- भूतभेदो विषयो न सन्भवेदित्यर्थः । तत्र हेतुमाह खोत्पत्ते- रिति। भावे च आ्रत्माश्चय इत्यर्थः। भेग्राहकत्वेन अभिमतविशिष्टज्ञानोत्पत्तेः प्राक् भेद- ज्ञानं ज्ञानान्तरमवेति न आत्माश्रय इृत्यभिप्रेत्य पचान्तर- मुत्याप्य दूषयति ज्ञानान्तरस्य चेति। अ्रयमत्ाशयः

नस्य ज्ञानस्य परप्रकाश्यत्वे वर्त्तमानकालोपाधिकं स्प्रकाशत्वमिति स्यात्। वर्त्तमानकाले ज्ञान- सरूपमेव खप्रकाशमिति चेत् ? न, अतीताना- गत्तयोरपि तथात्वापत्तेः ।

नहि घटः कदाचित् त्घट दूति स्यात्। दून्द्रियसन्निकर्षाश्रयस्य भेदस्य खसत्तामाचेगा

तज्ज्ञानान्तरं कि निर्विकल्पक सविकत्पकं वा? नादा: भेदस्य सविकल्पकैकवैद्यत्वात्। न द्वितीय इत्याह सयं प्रकाशेति। भविष्यज्न्ञानस्य प्रतियोगिभूतस्य न खप्र- काशत्वमवत्तमानत्वात् तथाच तद्विषयकस्य भेदज्ञानस्य न अनुपपत्तिरिति शद्ित्वा परिहरति अवर्त्तमानस्येति। पर- प्रकाश्यत्वे ज्ानस्य अवर्त्तमानत्व हेतु वदता वर्त्तमान- ज्ञानस्य खप्रकाशत्वमिति अर्थादुक्त भवति। तत्र ज्ञानस्य खप्र- काशत्वे वर्त्तमानत्व प्रयोजक ज्ञानत्व वा? आद्य दूषयति वर्त्तमानकालेति। तथाच ज्ानस्य खाभाविकखप्रकाशताङ्गी- कारपन्षक्षतिरिति भावः । द्वितीये पूर्वदोषानतिक्रम द्वति पङ्गोत्तराभ्याम् आ्रह वर्त्तमनति। तथात्वापत्तेः खप्रकाश- व्वापत्त: ज्ञानत्वाविशेषादित्यर्यः। इममर्थमर्थान्तरन्यासेन आह नहीति। यद्ा अतीता- नागतयोस्तर्हि ज्ानत्वमेव मास्तु इत्याशद्गयाह न हीति। सभावत्यागप्रसङ्गादित्यर्यः। विशिष्टज्ञानस्य विशेषयज्ञान जन्यत्वपच्ते भैदस्य च विभेषणतवेन भानपत्ते विशेषरज्ञानं

20

सविषयकज्ञानजनकत्वमित्यपि प्रक्रियामावं

प्रमागाभावेन सत्तामानस्य अपि अ्रसिद्डेः। अ्रस्तु तहि परप्रकाशज्ञानपच्ते प्रत्यच्ान्तरेग ज्ञानात् च्ेयस्य मेदग्रह: ।

विशिष्टज्ञानादन्यदिति पन्षोऽप्येतेनैव निराकररेन निरस्त दूति न पृथक् दूषित इति बोद्दव्यं दृन्ट्रियसन्निकर्षा- श्रयो भेद: खसत्तामात्रेण खवविषयकप्रत्यच्षं जनयतीति पत्तमनूद्य दूषयति ृन्द्रियसन्निकर्षेति। ननु प्रत्यक्ते प्रत्यासन्नं भासते प्रत्यासत्तिव्व भेदेन्ट्रिययोर्यथायथं विशेषण- विशेष्यता न ज्ञानं ततः किमिति मेदस्य खरूपसत एव खज्ञानं प्रति जनकत्वं प्रक्रियामाचमिति तचाह प्रमाणेति। अ्रस्तु विशेषणविशेष्यताप्रत्यासत्तिः सा तु सतो भवति नासतः सत्वच्ज भेदस्य प्रमाणाधौनमिति कथं न भेदविषयकप्रत्यच्ात् प्राक् भेदसत्ताग्राहि प्रमाणं मृग्यमिति तदभावान्न भेदसत्तेति असन् मेद: कथं ज्ञानं जनयेदित्यर्थः। सत्ताभावेन नितरां दोतयितुमपि शब्दः। घटोडयमिति प्रत्यक्षमव खप्रकाश सत् खविषयभेदं गहातीति पच्ो न सभ्भवतीत्युक्तम्। ननु तदेव प्रत्यचं परप्रकाश सत् सविषययोरभेंदं ग्ह्हातु न च अ्रत्न पूर्वोक्तदोष: एतत्प्रतियोगिक- विषयनिष्ठमेदग्राहकज्ञानान्तरस्य खीकारे परप्रकाशप्रत्यक्षपच्े अनुपपत्यभावादिति चेत् ? न, इदसेव प्रत्यचं भेदं विषयोकरो- तोति प्रतिन्ना व्याघातादिति तदेव प्रत्यचं परप्रकाश सत्खभेद विषयोकरोतीति पच्ो वहिरेव निरसनीयः खप्रकाशज्ञानपत्ते

सोऽपि व्यावत्तप्रतियोग्यादिग्रहपूर्वको न वेति विवेचनीयम्। न चेत्कयं भेदं विषयौ- कुर्य्यात्। नहि निर्दर्मिक निष्पृतियोगिकं वा भेदं कश्वित् प्रत्येति अयमस्पाद्विन्न दति अनु- भवात्। व्यावृत्तप्रतियोग्यादिग्रहपूर्वकत्वे तु व्यावत्ति- ग्राहकप्रत्यचान्तरान्व षसे यनवस्था। तैनैव व्याघ-

प्रतियोगिन: प्रत्यक्षस्य अवैद्यत्वात्तत्प्रतियोगिकमेदं ज्ञानान्तरं विषयोकत्तु न शक्कोतोति तं पत्तमुपेत्य ज्ञानपरप्रकाशपचे भेदस्य ज्ञानान्तरग्राह्यत्वपक्षमुत्थापयति अ्रस्तु तर्हीति। प्रतियोगिनोऽन्यत्प्रत्यचान्तर तमिमं पचं दूषयितु विकल्प- यति सोपि द्ृति। प्रतियोग्यादिग्रहपूर्वको न भैदग्रह दति इमं पचं दूषयति न चेत् इत्यादिना। प्रतियोग्यादिकमविषयोक्कत्य किमिति प्रत्यच्षं ेदं न गोचरयति तत्ाह न हीति। त्य- मताशयः मैदग्राहि प्रत्यक्षं निर्विकल्पकं सविकल्पकं वा? न तावन्निर्विकल्पक मैदस्य समवायादिवत् सविकल्पकैकवैद्यत्वात् सविकल्पक चेत् तर्हि सविकल्पकं प्रमेयत्वेन भेदं विषयी- करोति मेदलेन वा ? न तावत्प्रमेयतवेन निष्पयोजनत्वात् न हि प्रमेयतवेन जलज्ञाने पिपासुखतदुपशमाय प्रवर्त्तते नापि भेदलेन धर्मिप्रतियोगिज्ञानं विना भेदलवेन भेदग्रहस्य दुर्निरूपत्वात् भेदस्य तत्सापेचैकरूपल्वादिति इममेवार्थमभिप्रेत्याह। श्रय- मस्ादिति। व्यावृत्तप्रतियोग्यादियहपूर्वको मैदग्ह इति पच्तमनूद्य

तिग्रहे ग्रात्माश्रयः। तम्ादस्तुमावावगाहि प्रत्यचं न भेदवात्तीं जानातीति सिद्म्। वस्तु तर्हि अनुमानात् ज्ञानज्ेययोर्भेद ग्रहः। तथाहि विमतो विषयः खविषयज्ञाना-

दूघयति व्याहत्तेति। प्रतियोगि ज्ञानं भेदज्ञाने हैतुरित्यत्र कीटक् प्रतियोगि ज्ञानं विवच्ितं निर्विकल्पक चेत् तर्हिं किञ्ञिदाकारः प्रतियोगिमेदज्ञाने भासेत ज्ञानस्य खसमाना- कारविषयोपस्थापकत्वात् अन्यथा अतिप्रसङ्गात् सविकल्पक चेत् तत् किं मिन्नत्ेन प्रतियोग्यादि गहाति अभिन्नलेन वा? न तावदभिन्नलेन प्रतियोगिधर्मिगोरमेदग्राहियः प्रमाण- तवेन उत्तरस्य भेदग्राहकत्वेन अभिमतस्य अप्रामाखप्रसङ्गात् तदु- यजीव्योत्तरस्य प्रवृत्त: ततो भिन्नलवेन धर्म्यादिग्रहः परिशिषयत दूति एतमर्थमभिप्रेत्य प्रतियोग्यादि विशेषयति व्याहृत्तति। प्रत्यक्षान्तरस्यापि व्यावृत्त प्रतियोग्यादिविषयत्वेन विशेषण- व्याृत्तप्रतियोग्यादिग्रहजन्यत्वात् तद्ग्राहकान्तरखीकारे अनः वस्था स्यादित्यर्थः। भेदग्राहकत्वाभिमतस्य प्रत्यक्षस्यैव व्यावृत्त- प्रतियोग्यादिज्ञानत्वे खेनैव सयं जन्यत इत्यात्माश्त्रयापत्तिरिति दूषयति तैनैवेति। प्रत्यक्स्य भेदाग्राहकत्व निर्विषयत्वापत्ति- मुपसंहारव्याजेन परिहरति तस्ादिति। एवं प्रत्यक्षस्य मेदग्राहकतां पराक्ृत्य अनुमानं भेदग्राहक- मिति पत्तमुत्यापयति अस्विरिति। खविषयेति विषयो घटो रजतज्ञानाद्विद्वे द्रति सिद्नसाधनमिति साध्य विशि-

प्रयः स ततो भिद्यते यथा घटात् पटस्तथा चायं तस्मात् तथा। मैवं विरोधस्य भेदनिरूप्यत्वेन भेदासिद्या विरोधासिद्ी तद्विरुदधर्माश्रयत्वस्य अपि असिद्वेः। साध्याप्रसिद्या व्याप्तासिदेश। नहि घटपटयोर्भेद: केनचित् मानेन सिद्दो यैन साध्यं प्रसिद्दात्। प्रत्यनाभावे अनुमानान्तरानु- सरगेऽपि अनवस्थादिदोषस्य तादवस्थाात्।

नष्टि खविषयेति। तद्विरुद्वति तस्मात् ज्ञानाद्िरुद्ो यी धर्म: जड़त्मप्रकाशत्व तदाश्त्रयत्वादित्यर्थः। असिद्या हेतुदूषणेन दूषयति मैवमिति। धर्मस्य विरुद्दत्वं तावद्दिरौधाश्रयत्वादिति अविवादं विरोधस्न ज्ञानज्ञेययोभेंदे ज्ञात एव जञातु शक्यो नान्यथा तज्वेदस्य च साध्यत्वादसिद्ी तन्निरूप्य विरोधलक्षण

किच्न ज्ञानप्रतियोगिको भेद: साध्यते मेदमात्र वा न ताव- दन्त्यः तत्न अविवादात् आद्यस्तेत् तत्नाह साध्यति। तथा च साध्यस्य पक्तविशेषणास्य अप्रसिद्या पचासिड्राश्रया- सिद्धिरित्यर्थः । अथ ज्ञानतद्विषयौ परस्परं भिन्नौ विरुद्- धर्माश्रयत्वात् घटपटवदिति विवच्ितं परस्परं मेदय घटादावेव प्रपिद्ध इति नाप्रसिद्विशेषणतेन आख्या- सिद्धिरिति तव्राह व्याप्तासिद्वेख्त्येति। कुतो व्याप्तासिद्धि- रिति तताह न हीति। व्याप्तिर्नाम साध्यसाधनयोरव्यभि- चरितसम्बन्धः सम्बन्धस्य च उभयनिरूप्यत्वादुभयेन सत्ता भवितव्यं तत्र साध्य न दृष्टान्तेऽपि सत्प्रमाणाभावात् ततः

28

आगमस्याभेदमावे तात्पर्य्येग पर्य्यवसन्नख भेदबोधकत्वं शङ्गितुमपि अशक्यम् । ननु ब्रह्मगः सकाशात् सष्टिं प्रतिपादयन्नागमः कार्य्यजा तस्य ततो मेदमपि प्रतिपादयति।अभेदे तती जन्मैव न स्यादिति चेत् ? न, सष्टिवाक्यस्य सर्वस्य प्रधानािपरपरिकल्पितवारणान्तरनिरा-

साध्याप्रसिंद्ा तन्निरूपिता व्याप्तिन सिंद्यतीति व्याप्यत्वासिड्ो हैतुरित्यर्थः । एतेन आश्र्रयासिद्विरंपि व्याख्याता केनचिन्मानेग इत्युता विशदयति प्रत्यक्षाभावे दति प्रत्यक्षस्य मेदग्राहकत्व- मुपरिष्टान्निराकरिष्यते। अनुमानान्तरति प्रक्लतादनुमानादन्येन येन अनुमानेन घटपटयोरमेंदो ग्राहिष्यते तनापि व्याप्तिग्रंहरतेनैव चेदात्मात्रयोऽन्येन चेदनर्वस्थेति पूर्वोक्दोषतादव्स्थ्यमित्यर्थः। ज्ानज्ञेययोरभेंदे प्रमाएमागम इति पत्तं दूषयति। आ्रगमस्येति। पूर्वोत्तरकाएडात्माहि श्रगमस्तत्व पूर्वका रोडस्य साध्यसाधनमुखेन संस्कारादिद्वारा अद्दितीये ब्रह्मणि एव तात्पर्य्यादुत्तरकाएडस्य षड्विधलिङ्गोपेतस्य पुनः सात्षादेव अद्दैतपरत्वाज्वेदबोधकत्वं शङ्गितुमशक्यमित्यर्थः। ननु यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते दृत्यागमस्य देवताधिकरणन्यधिन ज्ञानज्ञेयमेदप्रतिपादकत्वात् तत्र प्रामारमिति शङ्गते ननु ब्रह्मण इति। ननु यतो वेत्यादि वाक्य ब्रह्मणो निमित्तोपादानरूपात् जगतः सृष्टिमाह न भेदं तदप्रतीतेस्ततः क देवताधिकरन्यायेन तस्तमिन् तस्य प्रानार- मिति तलाह अभेद दूति। ब्रह्मजगतोरिति शेषः। ततो ब्रह्मणो जन्म न स्यात् कार्य्यस्य नहि घटो घटाज्जायते एकस्य

६५

करगपरस्य मद्घटादी कारगात् कार्य्यस्य भेदेनानिरूपगवद् ब्रह्मगः कारगात् कार्य्य- जातस्य सर्वस्य भेदेनानिरूपगोनाद्वितीयब्रह्म- सभ्भावनामावे तात्पर्य्यात्। अन्यथा भेदपरत्वे तव्निषेधोऽनर्थक: स्यात्। किञ्ज सष्टिवाक्य

ज्ञानज्नेययोरमेंदे किमायातं नहि कार्य्यं ज्ञानं तस्य जड़त्वात् न अपि ब्रह्म तस्य अ्सङ्गतितवेन घटाद्यप्रकाशकत्वात् ततः कथं तयोभेदेडप ज्ञानन्ञेययोर्भेद: स्यार्दिति मैवं प्रकाशक हि ज्ञानं वत्तौदं हि चिद्रूपं ब्रह्म जगत् प्रकाशक वत्तेजंड़लेन अप्रकाशत्वात् सविशेषण होति न्यायेन ब्रह्मरयेव प्रकाशकत्व- पर्यवसानेन ज्ञानत्वोपपत्तेरतस्तङ्गदः कार्य्यस्य ज्ञानादेव भेद दूति कि कार्य्कारणप्रतिपादकत्वमात्रेण उक्तागमस्य ज्ञानन्नेय भेदसाधकत्वम् उत तत्प्रमापकत्वन? नाद्यः विषं भुङ्च् इत्यादो अतिप्रसङ्गात् न द्वितीयः तस्य परकल्पितकारण- न्तरनिराकरणपरत्वन कार्य्यकारणभावाप्रमापकत्वादित्याह नेत्यादिना। यतो वा दूमानि भूतानि जायन्ते इति सुताविमा- नीति तावङ्ूतविशेषणं तेन नामरूपाभ्यां व्याक्कतं मनसाप्य- चिन्तारचना रूपादोत्येवभ्भूतधर्माः समर्प्यन्ते तैथ्व धर्मः प्रधाना- देरचेतनात् परिच्छिन्नज्ञानशतेस्त हिरखगभदर्जगतः सभ्भवो न सन्भवतीति यतो वैत्यादि स्ुति स्तेषां जगत्कारएत्वनिषेध- परा इत्यर्थः। ननु सष्टिवाक्ास्य परकल्पितप्रधानादेर्जगत्कारण- निराकरणतवं नोपपद्यते समन्वयाधिकरएविरोधादिति तब्नाह

न तावत् साक्षाङ्दं प्रतिपादयति भेदवाचक- प्रदाभावेनापदार्थस्य वाक्यार्थत्वाभावात् पदार्थ- स्यैव संसृष्टत्वेन वा धर्मिमातपरत्वेन वा वाक्य- प्रतिपाद्यतवात् कल्पनायाश्च निषेधवाक्यविरोधे- नानुत्यानात्। नच ज्ञानमेव स्वातिरित्तज्ञेय- व्यतिरेकेगानुपपन्नं सभिन्न ज्ेयं विषयौकरोति न हि निर्विषयं ज्ानं सम्भवति हष्ट वा सवि-

अद्ितीयेति। अद्वितीय विजातीयमेदशून्यं यद्ब्रह्म तदौया सभ्भावना पूर्वोक्तसवरूपं ब्रह्म भवितु मर्हतीत्येवं रूपा तन्मावे सष्टिवाक्यस्य तात्पर्य्यानेति पूर्वनिषेधे हैतुतवेनान्वयः । सन्भाव- नायां हेतुमाह ब्रह्मसः कारणादिति। बत्र दष्टान्तो मृद्टादा- विति मेटे हिमवद्विन्ध्ययोरिव कार्थ्यकारसभावादर्शनात् सृद्ट दत्ि सामानाधिकरसाच्च तयोरमेदे कार्य्यकारसभावो- युज्यते इत्यर्थः। ननु मृद्वययो रमेदे पूर्वोत्तरभावासन्नवात् पूर्वोत्तरभावव्याप्तः कार्य्यकारणभावो विना मेदं न स्भव इति सष्टिवाक्यं मेदपरमेव किंन स्वादित्याश्माह त्रन्यथेति ।अन्यथा शब्द व्याचष्टे मेदपरते दति। तस्य मेदस्य निषेधः तन्निषेध: मेदस्य सृष्टिवाक्यतात्वर्य्यविषयते नेह नानास्ति किचनत्यादि- सुत्या निषेधो व्यर्थ: स्यादखरडवस्तुसिद्दार्घोमेदनिषेध: । नच सुतितात्पर्य्यविषये सति मेदेSखराडवस्तु सिद्धतीति व्यर्थस्तन्नि- षेध दत्यर्थः। न च विना मेद पूर्वोत्तरभावासभ्भवात् न कार्य्यकारणभाव इति साम्प्रतं कब्पितमेदमान्रित्य कल्पित-

विषयस्यैव भासमानत्वात् अन्यथा निष्प कारक-

कार्य्यकारसभवि विरोधाभवात् किञ्न सष्टिवाक्ं मेदपरमिति कोर्ऽर्थः ? किं तद्वाक्य' पदार्थत्वेन मेद साच्षात् प्रमापयति वाक्याथलवेन वा? विना मेदं वाक्यार्थः कार्य्यकारणभावो नोप- पद्यते इति वाक्यार्थोपपादकमैदमर्थात् कल्पयतीति वा सर्व- थापि न सन्नवति इत्याह। किन्नेत्यादिना मेदो न सष्टि- वाक्यनिविष्टपदार्थः सष्टिवाक्े मेदोपस्थापकपदाभावात् अरप- दार्थत्वाच्च न वाक्ार्थ दूत्यर्थः। ननु अपदार्धस्यापि परग्रह- भोजननिषेधस्य विषं भुंच्च ति वाक्यार्थतावत् ब्रह्मजगतोभेंदस्य अपदार्थस्यापि सष्टिवाक्यार्थता किं न स्यादिति नेत्याह पदार्थस्य एवेति। अखडवाक्यार्थत्वपच्तमान्रित्याह धर्मीति। वाक् प्रतिपाद्यत्वादित्यत्र साच्तादिति शेषः । ततश्व परग्रह-

ततीयं पच्ं निषेधयति कल्पनायाश्चेति। न तावत् सष्टिवाक्यमेव कार्य्यकारएयोर्भेंद कल्पयति अचेतनत्वात् न अपि वाक्यार्थं दृद्टा पुरुषो मैद कल्पयति पुकत्पनायाः सुतिविरोधेन आभासत्वादित्यर्थः। एतेन अर्थापत्तिभेदे प्रमाणमिति निरखतं ज्ञानात्मकत्रह्मजगतोर्भेदे तयोः कार्य्यकारणभावानुपपत्तिः प्रमाणमिति प्रसङ्गान्निरस्त ज्ञानान्ययानुपपत्तिरज्ञानज्ञेयमेदे प्रमाणमित्याशङ्म पराचष्टे न चेत्यादिना इति नच वाच्यमिति अन्वयः। दूति शब्दपरामष्टमाह ज्ञानमेवेत्यादिना। यथा दाह्यं विना न वड्िरात्मानं लभते तथा विना ज्ेयं ज्ञानं खरूपमेव न लभवे अतः अवशयं जेये न भवितव्यम्, तच्च न्ेयं न खयमेव वृत्तिविरोधात् तस्ात् ज्ञानमेव खभिन्नज्ञेयमन्तरेण अनुपपननं ज्ञेयं कल्पयतीति ज्ञानज्ञेययोर्भेंदसिद्विरिति। ननु दाह्यप्रभवो

मेव भासेत ज्ञाने विषयातिरित्तस्य प्रकारस् अभावादिति वाच्यम् ? ज्ञेयव्यतिरेकेग ज्ञानस्य अ्नुपपत्त्यभावात्।

वड़चिर्विना दाह्य न सभ्भवतीति युत्त ज्ञानं तु न विषयजन्यं ततः कथं विना विषयं ज्ञानमेव न सभ्भवतीति तत्ाह न होति। अर्थप्रकाशो हि ज्ञानम् अत्यन्तासति वाह्याथे कस्य प्रकाशनं ज्ञानं भवेत्। ततोऽर्घनिरूप्यात् ज्ञानस्य विषया- भावेन तस्य स्रूपं सन्भवति दंत्यर्थः। ननु त्रसव्भावितोऽपि अर्थः प्रामाषिकश्तेत् खीक्रियते एव यथा शत्यातिक: सवितरि सुषिरिति तव्ाह दृष्टमिति। दृष्टं वा न हि दति अन्वयः । निर्विषयज्ञाने प्रसाणभावं प्रतिन्नाय तन्र सविषय- ज्ञानभासनं हेतुतवेनाह सविषयस्यैव द्ृति। ननु कस्तिंश्चित् भूतले घटवति अपि भूतलान्तरं निर्घटं यथा तथा कस्मिंश्चित् ज्ञाने सविषयेऽपि ज्ञानान्तरं निर्विषयं कि न स्यादिति शङ्गा- निरासाय आ्ह एवेति। अवधारणार्थमुपपादयति अ्रन्यथेति। अन्यथा निर्विषये ज्ञाने सति दत्यर्थः । ननु घटोडयमिति ज्ञाने घटो विषयो घटत्वच् प्रकार इति उभयं सम्मतं तत्व विषय- प्रकारयोर्भेदात् किमिति विषयाभावे निष्प कारकं ज्ञानं भासिष्यत इति तव्ाह ज्ञाने इति। भाममानवैशिध्चनिरूपको हि ज्ञाने प्रकार: स च विशेष्यवद्भासमानतवात् विषय इति तस्यापि त्रभावे निष्प कारकमेव ज्ञानं भासेत इत्यर्थः । ततो ज्ञानं जेयं विना अनुपपन्न वत्तिविरोधात् खभिन्नं ज्ञेयं कल्पयति इति नच वाच्यमिति प्रतिन्नायां हेतुमाह ज्ञेयेति। जेयं विना ज्ञानस्य अनुपपत्त्यभावसुपपादयति तथाहीति।

22

तयाहि तत् किं ज्ञानस्य ज्ञेयव्यतिरेकैग

नादः, ज्ञानस्य सरूपत उत्पत्यभावात्। भावे वा प्रमागतदाभासाभ्यामेव तटुत्पादनसभ्भवे विषयानपेक्षणात् ज्ञानस्य सर्वत्र विषयजन्यत्वे नियमाभावात्। नापि स्थित्यनुपपत्तिः विषयस्य ज्ञाना- नाश्रयत्वात् तयात्वे वा विषयत्वव्याघातात्।

किम् इवत्यर्थः। ज्ञानस्य सभिन्नन्ञेयमन्तरेण उत्पत्यनुपपत्तिरिति किमेकदेशिमतम् ? उत व्युत्थितस्य ? आद्यय्ेत् ? तचाह ज्ञानस्येति। ज्ञानस्य वृत्त्युपरतत्वाकारेण उत्पत्तावपि सरूपतो नित्यभावलवेन उत्पत्यभावात् न आ्रद्य इत्यर्थः । व्युत्ितं प्रत्याह भावे वेति। अन्ययैव उपपत्तेर्नेय मर्थापत्तिः प्रमायमित्यर्थः । ननु यथा प्रमाऽप्रमे प्रमाणतदाभासी कारणलेन अपेच्षेते तथा कारणत्वाविशेषाद्दिषयनपि ते अपेक्षेते एव इति कथं तद्दति- रकेण तयोरुत्पत्तिरिति तत्राह ज्ञानस्येति। अनुमित्यादी व्यभिचारादित्यर्थः । द्वितीयं दूषयति नापोति। नैयायिकादीन् प्रति हेतुमाह विषयस्ेति। ताटृशं प्रत्याचष्टे तथात्वे इति। तथात्वे विषयस्य ज्ञानाश्तयत्वे ज्ञानाश्तयस्य प्रमातत्वात् दत्यर्थः । कथं तर्हिं ज्ञातो घट दति प्रत्यय दति नष्टो घट इति- वत् सन्तोष्टव्यम्। ततीयमुत्यापयति ज्ञानविषयकेति।

१०० वेदान्त सिद्वान्तमुक्तावली।

ज्ञानविषयकज्ञानस्य विषयज्जानाधीनत्वन ज्ेयं विना सप्तानुपपत्तिरसत्विति चेत् ? न, ज्ञानस्य स्यम्प्रकाशमानलन खव्यवहाराथं सातिरिक्ानपैत्षगात्। परप्रकाशतवेन ज्ञाना- न्तरापेक्षायां तस्यापि अ्न्यतस्तस्यापि अ्रन्यत दूति अनवस्थित्या ज्ञानासिद्वी जगदान्ध्यप्रसङ्गात्।

ज्ञानस्य ज्ेयं विना मस्यनुपपत्तिर्ज्ञानन्ञेयभेदे प्रमाणमस्तु। ननु ज्ञानस्य विषयोभूतज्ञानविषयं विना किमनुपपन्र स्रूपमेव द्ूत्याह ज्ञानविषयकेति। विषयन्नानाधीनतवं नाम विषयव्यावृत्तज्ञानजन्यत्व ततश्न ज्ञानवत् ज्ञानविष- स्यापि ज्ञाननप्ती कारणत्वात् तदभावे ज्ञानन्नप्तिः अ्नुपपन्ना इत्यर्थः। ज्ञानज्प्तेरभावात् न ज्ञानज्ञप्तिकारणल्वेन ज्ेयसिद्ि: द्ृत्यभिप्रेत्य पूर्वपच्तनिषेधं प्रतिजानीते नेति। ज्ञानं किं स्वव्यवहाराथं सवातिरिकज्ञानमपेक्षते? उत विषयव्यवहाराथ? नान्त्यः, ज्ञानातिरित्तविषयस्याद्याप्यहिद्वेः शर य्य दूषयन्नेति प्रति- न्ायां हेतुमाह ज्ञानस्येति। खवयम्प्रकाशमानत्वेनेति त्रवे- द्यत्वे सति अपरोत्तव्यवहारयोग्यत्वेन इत्यर्थः। ननु न ज्ञानं खकाशं तस्य वस्तुत्वेन घटवद्दद्यत्वादिति तव्ाह परप्रकाश- त्वेनेति। ज्ञानं किं नायमानं विषयसाधकं ? उत अज्ञायमानं ? नादः प्रथमज्ञानवत् ज्ञानाभासकज्ञानान्तरस्यापि ज्ञातस्य खविषयाभिमतज्ञानसाधकत्वापत्ती ज्ञानान्तरान्व षणायाम् एवं ततीयज्ञानस्यापि ज्ञानान्तरापेच्षया अनवस्थाप्रसंङ्ग इत्याह ज्ञानान्तरापेक्षायामिति। प्रथमन्ञानस्येति शेषः । ननु नेय मन- बस्था दोषाय मूलभूतप्रथमज्ञानस्य च्याभावात् इति तत्राह

१०१

अन्ायमानस्ैव ज्ञानस्य खविषयसाधकत्व प्रमागाभावेन नरशृङ्गतुल्यस्य खरूपसत्वासिद्केः। वस्तु वा ज्ञानस्य खन्नानार्थं ज्ानान्तरापेचा तथापि विषयापेक्षसं कुतः विषयज्ञानस्यैव अ्पे- न्णात्। ज्ञानसामान्यस्य अनपेक्षणे विषय- व्यावत्तज्तानपेक्षायां विषयापैक्षापि अवश्यम्भा-

ज्ञानासिदाविति। यदेव ज्ञानं न जायते तदसत्त्वापत्या तद्विषय- ज्ञानस्यापि प्रमाणाभावादसत्वापत्या संविद्वाराया अपि असत्त्वापत्या मूलभूतज्ञानस्य अपि असिद्ि: स्यात् तदसत्वे च जड़प्रपन्चस्य सयं सिद्याभावात् अनवभास: स्यादिति पर- प्रकाशत्वं ज्ञानस्य न युत्तमित्यर्थः । द्वितीय मनूद्य दूषयति अज्ञायमानस्येवेति। ननु यदा कदापि प्रमाणप्रवृत्या स्वरूपं सेत्सयतौति तव्नाह अस्तु वेति। पूर्व- ज्ञानस्य प्प्तिरेव न सभ्भवति इति अर्थापत्तौ असन्भवो दोष उक्त अस्तुवेत्यादिना तु अन्यथैव उपपत्ति रुचते इति विवेक: । विष- यौभूतज्ञानस्य यो विषयस्तदपेक्षणं ज्ञानविषयकज्ञानान्तरस्य कुत दत्यर्थः । विषयन्ञानस्येति ज्ञानज्ञप्तिर्हिं खवविषयं ज्ञानमेव अपेक्षते न विषयोभूतज्ञानविषयम् अपि खविषयज्ञानमाचेण चरितार्थत्वात् इत्यर्थः। ननु ज्ञानजत्ती किं ज्ञानसामान्यमेव विषयः ? किं वा ज्ञानविशेष: ? नाद्य: घटज्ञानमित्याकारत्ात् ज्ञानमात्रविषयत्वायोगात् तन्माव्ानपेक्षणात्। अथ यदि द्वितीयः तर्हिं ज्ञानविशेषस्य विषयाधीनत्वात् कथं विषयाभावे ज्ञान- वभुनपत्तिरिति पूर्वपच्ो शङ्गते ज्ञानसामान्यस्येति। सत्य ज्ञान-

१०२

विनी दूतितत्तुच्ं ज्ञानस्य खत एव व्यावृत्तत्वात् परसिद्वजात्यादिवत्। तथापि ज्ञानस्य ज्ञेयव्याप्तत्वात् ने यं बोधयति

विशेषो चप्तया भास्यते इति स च ज्ञाने विशेषो व्यावृत्तिरूपी- न विषयकवत इति न तत् ज्प्तिर्विषयमपेक्षते इत्यभिप्रेत्य परि- हरति तत् तुच्क्मिति कुतस्तर्हि ज्ञानान्तरभ्यो घटज्नानस्य व्यावृत्तात्मकविशेषसिद्धिरिति शङ्गां परिहरन् तुच्छत्वप्रति- ज्ञायां हेतुमाह ज्ञानस्थेति। विषयो ज्ञाने कि ज्ञानव्याव्टत्ति- हेतुः ? उत ज्ञाने व्यावत्तप्रतोतिहेतुः? नाद्य: व्याृत्तेरन्योन्या- भावलवेन अजन्यत्वात् जन्यत्वे वा तदुत्वत्ते: प्राक् ज्ञानं सर्वाभिन्न- सभावमुत्यन्नमिति कथं न विषयात् व्यास्युत्पत्ती खभावं जह्यात् अतीतानागतविषयकज्ञानस्य अ्रत्याव्ृत्तत्वप्रसङ्गाच् अय विषय: खज्ञाने व्यावत्तिं प्रत्याययति तहिं असतीं तां प्रत्या- ययेत् सतीं वा? न तावदाद्य: असतोऽप्रकाशनात् द्वितीये ज्ञान- व्याव्टत्तिसत्त्व न विषयाधीनमिति खतएव व्यावृत्त ज्ञानमिति यथा परषां वैशेषिकादीनां पटत्वादिभ्यो व्यावृत्ता घटत्वादि जातिः खत एव न तु व्यत्ा व्यावत्य ते अन्योन्याश्त्रयात् अन्य- विशेषास् खतएव व्यावत्ता: तथा ज्ञानमपि खत एव व्यावृत्तम् दति ज्ञानस्य परप्रकाशत्वपच्ेऽपि तव्रतीतिर्न विषयनिरु- प्येति न ज्ञाननप्तानुपपत्ति स्तत्र प्रमाणमित्यर्थः। ननु यद्यपि विषयो न ज्ञानोत्पत्तिहेतुर्नापि तत्स्थिति हेतु- र्नापि तजन्प्तिहेतु: तथापि यथा दाह्यव्याप्ो वह्निर्दाह्यं दहति तथा जेयव्यापं ज्ञानं त यं भासयति इति अरस्ति न् यमिति शङ्गते। तथापि इति। बोधयति ्ञानमिति शेष: यत्र यदा वड्गिस्तत्र

१०३

दूति चेत्? न, व्याप्तासिद्े: ज्ञानन् ययोविभिन्न- देशत्वन सामानाधिकरसयाभावात्। अतीता- नागतार्थज्ानदर्शनेनैककालत्वस्य अपि असिद्वेः । तस्मात्। प्रत्येतव्यप्रतीत्योञ्च भेद; प्रामागिक: कुतः?

ज्ानज्ञेयप्रभेदेन यथा खाप्न प्रतोयते। विज्ञानमान्रमेवैत्तत् तथा जाग्रच्राचरम् ॥१६॥

तदा दाह्यमिति युतां वन्निर्दाह्य' दहति इति ज्ञानं पुनर्न ज्ञयैन व्याप्त विभिन्नदेशत्वात् क्वचित् विभिन्नकालत्वाच्चेति दृष्टान्तदार्ष्टान्तिकवैषम्येण परिहरति नेत्यादिना। तङ्वेदे वद का प्रमेति चतुर्थपादसंग्हीतं विव्ृतम् एतावता ग्रन्थन यत्तदिदानीमुपसंहरन् स्नोकेन संग्टह्वाति तस्मादिति। ननु ज्ञानज्ञेययोर मेदे कि ज्ञानमेव अवतिष्ठते ज्ञेयमेव वेति विनिगमकाभावात् विषये कि प्रतीतिरेव सत्यमित्यादि विकल्पाङ्गोकारेण आह पतीतिमात्रमेवेति। यदेतद्विश्वं भाति तव्प्रतीतिमामवेति यत् तत् अध्याहत्य योज्यम् अथवा यत्प्रतीतिमात्रं खप्रकाशमहिम्रा भाति एतदेव विख्वं न ततोऽतिरच्यते दत्यर्थः। जड़प्रपन्नस्य खसिद्वये ज्ञाना- पेत्ाया अवश्यं वत्तव्यत्वात् ज्ञानस्य च विषयानपेचाया उपपा- दितत्ात् ज्ञाने एव विषयोऽन्तर्भवितुमहति इत्यर्थः। ननु यदि प्रतोतिकपमेव जगव्ररतीतितो न अ्तिरिच्यते कथं तर्हि चरा- घररूपेडपि अभेदेन नानालेन च प्रतोतिस्तवाह न्ानन्नेयेति।

१०४

तन्तोर्भेदे पटो यद्दच्कून्य एव सरूपतः । आत्मनोऽपि तथ वेदं भानमातं चराचरम् ॥२०॥ . रज्जुर्यथा भान्तटस्ट्या सर्परूपा प्रकाशते। आात्मा तथा मूढवुद्या जगट्रूपः प्रकाशते ॥२१॥ आत्मन्येव जगत्सर्व दृष्टिमान्र सतत्वकम्। उद्भूय स्थितिमास्थाय विनश्यति मुहुर्मुह्ु:॥२२ पूर्गानन्दाडद्ये शुद्धे पाम्मदोषादिवर्जिते। प्रतिविम्बमिवाभाति दृष्टिमातं जगत्चयम्।२३। तटुतां भगवता वशिष्ठेन तस्मि भिहर्पगे स्फारे समस्ता वसतुदृष्टय: ।

वस्तुतो विज्ञानसरूपमेव खाप्न खप्नावस्थासम्बन्धि जगत् ज्ञानादिमेदेन च प्रतीयते तथा च खप्न विज्ञानमेव जेयात्मना नानालवेन च भाति यथा तथा विज्ञानमात्रमेव एतज्जग- ज्जाग्रत्कालीनं चराचरात्मना नानालवेन भाति इति तद्भानं भेदेन च भानं न अनुपपत्नमित्यर्थः । ननु किमिति विज्ञानमेव जगद्रूपेण भाति इति कल्पाते विज्ञानाङ्गेदेन खातन्त्राएैव जगद्ासतामिति ततराह तन्तोभेंदे इति। पटः सरूपतो वस्तुतः तन्तोर्भेदे शून्य एव इति अन्वयः। कारएसत्तैव कार्य्यसत्ता न खातन्त्राण कार्य्यं सत् तथा सति तन्वभावेऽपि पटः स्यात्। ननु पटं प्रति तन्तोः समवायिकारणलवेन आश्रयत्वात् तदभावे पटो न तिष्ठति। नतु तन्तुसत्तैव पटसत्तेति चेत् ? न हिमवद्दिन्ध्ययोरिव भेदे कार्य्यकारयभावस्य तदर्शनात् तथा च

१०५

दमास्ता: प्रतिविम्बन्ति सरसीव तटट्रुमाः॥ तथा-यस्य चित्तमयी लीला जगदेतच्चराचरम्। तस्य विश्वात्मकत्व पि खराडाते नैकपिएडता।

तन्तुपटयोरन्यतरावशेषे पटस्य तन्तुसपित्तत्वात् तन्तोय्च पट- निरपेक्तत्वात् तन्तुरव अ्र्प्रवशिष्यत इति तन्तुमेदे पट: शून्यएव दत्यर्थः । इदं प्रतोतिसिद्ं चराचर जगत् आ्रत्मनो यदि सरूपतो भिन्नं तर्हि तथैव शून्यमेव तत्र हेतु: भानमाल्रमिति। भानं प्रकाशच्वैतन्ध तद्रूपता वस्तुत आ्रत्मन्येव पर्य्यवस्यतीति युक्तमात्मभेदे जगदसदिति। ननु चिदात्मनो जगद्रूपेण भाने विकारित्वप्रसङ्ग इति विवर्त्तवादात्रयान्नेति सदष्टान्तमाह रज्जुरिति। ननु अज्ञाता रज्जुः सर्पादिरूपेग भासत इति युज्यते तस्या: सर्पाधिष्ठानत्वात् नतु तद्ददाला अ्रज्ञानवशादपि जगद्रूपेए भासत इति कल्पयितु' युततां तस्य निमित्वमात्रलवेन जगदधिष्ठानत्वानुपपत्तेरिति तवाह आ्रत्मन्येवेति। जगदुत्पत्ति- स्थितिनिव्ृत्तिहेतुत्वादात्मनो न निमित्तमात्रता किन्तु उपा- दानतेति जगदधिष्ठानत्वमेव अज्ञातस्य आ्रत्मनी युत्तमिति। ननु आात्मनो जगद्रूपत्वे अनात्मतापरिच्किन्नजगद्रूपत्वात् तथा दुःखत्वापत्तिः दुःखरूपजगदात्मत्वात् तथा नानात्वज्न आ्त्मनी- S्निष्टमापद्यते नानात्मकजगदात्मत्वात् अशुद्विरपि आत्मनि दुर्निवारा तथाविधजगन्मयत्वात् तयाच धर्मादिमत्त्वप्रसकतिश्व। नहि धर्माद्यनपेच्यात्मा जगत् जनयति वैष्यादिदोषप्रसङ्गात्। नच जीवादृष्टसुपजोव्यते न स्वादृष्टमिति वाच्यम् ? जीव- ब्रह्मणोरमेदात् किच्च यथा दुग्ध दध्याकारतामापन्र दध्यव शिष्यते न दुग्ध तथा आ्रत्मापि जगद्रूपतामापन्न

१०६

तदेवं दृष्टिमात्रात्मकं जगत् आत्माश्यविषयेगा अज्ञानेन कवतमिति आ्ात्मनोऽज्ञानविषयत्वं साधु

इूति जगदेव स्यात् नतु आ्रत्मेत्येवं शङ्गितदीवान् पराचष्टे पूर्णेत्यादिना। अज्ञानवशादेव परिच्छिन्नाद्यात्मकजगद्रूपता आत्मनो न वस्तुत इूति न एकोडपि दोष इति यथा दर्पएं विम्बसन्निधौ प्रतिविम्वात्मना भासमानमपि प्रतिविम्बाकार- ताया मिथ्यात्वात् न स्वरूपं जहाति एवम् आ्त्मनोऽपि जग- दाकारताया मि्यात्वात् जगद्रूपेण भासमानोऽपि आ्रत्मा न सरूपं जहाति इत्यत्र दृष्ठान्तमाह प्रतिविस्वमिति। उत्तेऽ्ये सात्ितवेन आ्रप्तवाक्ये श्रह उक्तमिति। अत्र वदन्ति इत्यादिना ग्रन्थेन एकदेशिनिराकरण- व्याजेन निरुपितं प्रमेयमुपसंहरति तदेवमिति। येतों ज्ञानन्ञेयविभागो न प्रामाणिक: तत् तस्मात् एवं सति दृष्टिटृश्ययोरन्यतरावशेषे प्राप्ते दृश्यस्य सापेत्तत्वात् दृष्टेश्व निरपेक्षत्वात् दृष्टिरेव अ्वशिष्यते न दृश्यमित्येवं सति इत्यर्थः । अतएवं आ्रह दृष्टिमात्रात्मकमिति। जगत्प्रतीतिमुष पादयितु रन्नुर्यंथेत्यादिना खाज्ञानादात्मा जगद्रूप: प्रकाशत दूत्यादिना निरुपितमुपसंहरति आ्रत्मात्रयेति। ननु एकदेशि- निराकरणव्यजेन चिदात्मनः खाय्रयविषयाज्ञानेन जगदा- त्मव्वं तद्रूपेण प्रतिभासनञ्न निरूपयता आ्रत्मनो ज्ञानविषयत्व-

उपनिषदात्मनि प्रामाए त्वयैव उपपादितमिति सिद्धान्तिमत- सिद्धिरित्याशङ्म नेत्याह। इति आ्रत्मन इतिशब्द: पूर्वोत्तयुक्ति- परामर्शार्थः । तत्वात्मनो ज्ञानविषयत्व यत् कल्पितं तत् साधु काकूक्िरियं तत् किं साधु? अपि तु नैव साधु यतो

१०७

विकल्पितम्। तथाच आ्रत्मनि लौकिकवैदिक- प्रमाणासन्भवैन शशविषाणादिवदसत्त्व प्राप्ते कुतस्तत् साच्षात्काराय शास्ताभ्यर्थना कुतस्तरां युत्त्यपेक्षा दूति सङ्कप:। एवं प्राप्त अभिधीयते। यत्तत्वं वेदगुप्त परमसुखतमं नित्यमुत्तखभावं सत्यं सूच्मात् सुसूत्म महदिदममृतं सुत्तमातरैक- गम्यम्।

विकल्पितं नतु प्रमाणसिद्व स्वयंप्रकाशमानस्य प्रज्ञानविषय-

तथा चेति। वैदिकेऽर्ये युत्यनपेचितत्वात् तदपेत्षते वेदस्य निरपेक्षत्वक्षतेरित्यादि संग्टहीतुमाह इति संच्षेप दूति। आ्त्मासन्नप्रमाणत्वात् तत्साक्तात्क्वतये पुमान्। उपासीत शुतिं कम्माद्युरति वापेचते कथम् ॥ पूर्वपत्तमनूद्य सिद्वान्तमुपक्रमते एवं प्राप्ते इति नतु आत्मनि प्रमाणमरि्ति न वा इत्यन आत्मशव्देन विशिष्टो- डव्याऊ्ृतजीवादिशब्दवाच्यो वा गह्यते? किं वा शुद् चिदानन्दात्मकमिति ? आद्य प्रमाणप्रहत्तावपि न दोषस्तस्य अखप्रकाशत्वेन भास्यत्वाविरोधात् प्रमाणप्रव्ृत्तावपि न दोष- स्तस्य अत्र अप्रतिपाद्यत्वात् तन प्रमाणप्रवृत्त्यप्रवत्तिचिन्ता- वैयर्थात् किं तहि अन प्रतिपाद्यमित्यपेत्ायां तन्र उत्ा- चतुष्ट्यविशिष्ट आत्मनि इत्यत्र उता निरुपणीयं वस्तु सोकेन संगह्हाति यत्तत्वमिति। यत्तत्त्व मिदमत्र कथ्यते दूत्य-

१०८ वेदान्तसिद्दान्तमुक्ावली।

यस्यांशे लेशमाचं जगदिदमखिलं वान्तिमात्रैकदेहं प्रत्यगज्योतिः सरूपं शिवमिदमधुना कथ्यते युक्तितोऽन् ॥२४॥

न्वयः तत्वमनारीपितस्वरूपम्। नतु नैतत्त्त्वं निरुपणमर्हति प्रमाण प्रव्ृत्तेरसत्वादिति तव्राह वेदगुप्तमिति। ननु नैतद्वे- गम्यं निष्पु योजनत्वात् इति तव्नाह परमेति। अ्रविद्या- तत्कार्य्रहितत्ाज् तत्त्व पुरुषार्य इत्याह नित्येति। ननु सप्र- योजनत्वात् वेदप्रमाणकत्वसभ्भवेऽपि तस्य दृश्यंत्वात् मिथ्यात्व- प्रसक्िरिति वैत्याह सत्यमिति। तर्हिं सिद्त्वात् तस्य तत्र प्रमाणन्तरसंवादविसंवादाम्यां मैदाप्रामाखय मित्या- शद्ाह सूत्षमादिति। प्रमाणन्तरायोग्यत्वात् न तत्र वेदा- प्रामाख मित्वर्थः। त्हिं परिच्छिन्नत्वात् घटवदनात्म- तेति नेत्याह महदिति। निरुपचरितमहद्रूपत्वात् नानात्मत इत्यर्थः । ननु मुक्तखभावत्वे सुक्तितद्दतोर्भेदप्रतीतेन तत् मह- दिति तवाह इदममृत मिति। इदं पूर्वोत्ततत्त्वम् अ्स्तं मुक्तिरित्यर्यः। तत्र विद्दत्प्रत्यक्षं प्रमाणयति मुक्तमात्नेति। एवं तत्मदलच्य निरुप्य वाच्यमाह शिवमिति। ईश्वराभिधान- मित्यर्थः। दश्वरत्व सुषपाद्यति यस्यांश दूति। तर्हि जग- दुपादानत्वे विकारित्व मिति नेत्याह भान्ति दूति। भ्रान्तिः प्रज्ञानमेव देहः स्रूपं यस्य तत् भ्रान्तिमात्रैकदेहम् श्रव्याक्कतं हि जगदुपादानं न सरूपमक्तरं तेन अज्ञानप्राधान्येन जग- दुपादानत्ान्न विकारितेत्यर्य: यद्दा भ्रान्तिमात्रेति जगतः विशे- षएं तेन जगत् न वस्तुत आत्मोपादानं म्रान्या आतमनो जगत- स्तत्वे सत्यत्वप्रसत्ने: तर्हि कथमात्मनः कारत्वव्यपदेशः जग-

वेदान्तसिद्वान्तमुक्तावली।

किं तत प्रमागाभावेन आ्रत्मनः खरूपानुप- पत्तिः प्रतीत्यनुपपत्तिर्वा? नाद्: आ्रात्मखरू- पस्य नित्यतया दूतरनिरपेक्षत्वात् प्रमायस्य स्प्र-

दुपादानाज्ञानाधिष्ठानत्वादिति नात्मनो विकारितेति तटस्थलं तस्य व्यावत्तयति प्रत्यगिति। जड़त्वानात्मत्वादिना वाह्यत्वादि- रुपमापाद्यमानजगदपेक्षया प्रतिकूलं वैपरीत्येन जड़वि- रुद्धत्वादिरूपेण अन्तरादिभावेन चाज्जतीवोपलच्यत दति प्रत्यक् प्रत्यक्क हेतुमाह ज्योतिरिति। तत् कथनस्य त्रप्रस्तुतत्वं पराचष्टे अधुनेति। शिष्यजिज्ञासोत्तरकालमित्यर्थः। ननु किं भवत्कथनन वेदेनैव तत्कथनादिति तत्नाह युक्तित दति। अप्रतिपत्तिविप्रतिपत्तिनिरासेन वेदार्थप्रकटनाय योग्यतासम्प- त्तये युक्तितो निरुप्यत दूति अतएव श्रह वेदगुप्तमिति। अथ पूर्वपत्ोपक्रमे आ्रत्मशब्देन विशिष्ट दश्वरो वा जोवो वा न विवचितः किं तर्हि शुद्ध चिदानन्दघनं प्रत्यक् ब्रह्मैक्य- मात्मशव्देन विवचितं तर्हि तत्र न पूर्वोत्तदूषणावकाश इति वत्तु सिद्दान्ती विकल्पयति किं तत्नेति। तत्न पूर्वोते निरूप- गोये.सति उस्ते आत्मनि प्रमाणस्य अपेक्षा किमात्मन: खरूपला- भाय? उत अहो आरत्मप्रतीतये ? इति विकल्पार्थः। आद्यं दूष- यति नाद इति। किमेतदाता कार्य्यत्ववादिनद्ोद्यं ततकार्य्य- त्ववादिनो वा ? आद्य पराचष्टे त्रत्मखरूपस्य नित्यतयेति। अकार्थ्यतयेत्यर्थः । भावस्य हि नित्यकार्य्यत्वेन उपपद्मते इति आत्माकार्य्य इति न सरूपलाभाय आत्मा प्रमाणम् अपेक्षत इूत्यर्थः । द्वितीयं प्रत्याचष्टे प्रमाणस्येति। प्रमाणस्य प्रमेयानुत्पा- दकत्मसिद्ं प्रव्ृ्त्यादेरपि प्रमेयत्वादिति तनाह खेति। न

वैदान्त सिद्धान्तमुक्तावलौ। मेयानुत्पादकत्वाच्च। द्वितीये प्रमागेऽपि तर्हिं प्रमाणान्तरं वाच्य तदभावे नरशङ्गवदसच्वेन

तथा च प्रमाये प्रमाणान्तरानुसरगे अ्रनव- स्थिते: प्रमागोनैव वस्तुसिद्धि: दूति अभिमानमा-

हि प्रवृत्तिज्ञानं प्रवृत्तिं प्रसूते ? किं तहि प्रवृत्तिविषयकेष्ट- साधनताज्ञानमिति न व्यभिचारः। अथ आत्मा खप्रतीतये प्रमाणम् अपेक्षते इति द्वितीयविकल्पेऽपि इदं विचारणीयं, किं प्रतीतिमात्रं प्रमाणाधौनम् ? उत जड़स्य प्रतौतिः प्रमाणाधीना ? दूति ततर आद्येऽतिप्रसङ्गमाह प्रमाणऽषि इत्यादिना। ननु विषयसाधनाथं प्रमाणमपेत्ितं नतु प्रमाणे प्रमाणमपि अ्नुपयोगादिति तव्नाह तदभावे इति। लब्धसत्ताकं हि प्रमाणं विषयं साधयतीति विना प्रमाएं तु न प्रमाशसत्ता- सत्वाभावे च प्रमाणस्य न खविषयसाधकत्वम् इत्यर्थः । अपेच्षतां तर्हि प्रमायं खसिद्ये प्रमाणन्तरं न अनवस्था- प्रसकेरिति इत्याह तथा चेति। कथं तर्हि प्रमाणनैव वस्तुसिद्धि- रिति महताम् उद्दोष इति सत्यमुद्दोष इति। परन्तु पूर्वोक्तानवस्थादोषात् भ्ममूलोऽम् उद्दोष इत्याह दूति अभिमानमात्रमिति। नतु जड़वस्तु खप्रतीतये प्रमाणम् अपेक्षतां नाम प्रमामं पुनः खप्रकाशरूप- त्वात् खयमेव सिद्धति न मानान्तरमपेक्षते। तथाच नान- वस्थेति द्वितीयमाशङ्गते अधिति। ननु खसाधकत्वं प्रमाणस्य खविषयप्रतीतिजनकत्वं नच एतत् युत्त वत्तिविरोधादिति चेत् ? न, खव्यवहारे परानपेत्षत्वस्वैव सवसाधकशब्दार्थत्वात्

१११

नंम्। अथ प्रमाएं प्रमागान्तरनिरपेक्षमेव खं सप्रमेयं च साधयति खप्रकाशखभावस्य तस्य खपरव्यवहारे प्रकाशान्तरनिरपेक्षत्वात् प्रदीप- प्रकाशवत्। न हि सर्वस्य साधकं प्रमागं स्वसिद्यर्थमन्यदपेक्षत दति युतिमत्। हन्त तर्हि सर्वस्य प्रमागप्रमेयभेदभिन्नस्य जगतः साधक आत्मा क्थं खाधौनसिद्धिकेन प्रमागोन सिद्व: स्यात् प्रमागात् पूर्वमेव सिद्त्वात्। परानपेक्षत्वमेव प्रमाणस्य साधयति न होति। प्रमाणं खसिद्ये यदपैक्षते तन्न तावत् प्रमेयं तस्य श्रप्रत्यायकत्वात् प्रमां चेत् न अनवस्थितेरित्यर्थः। प्रमां प्रकाशकं सत् खपरसिद्ये न अ्रन्यत् प्रमाम् अपेक्षत इति न अनवस्थेति पूर्वपचिणा निरुपिते सिद्धान्ती श्ह हन्त तर्हीति। आत्मा कथं प्रमाणन सिद्धः स्यात् इत्यन्वयः । ननु का अपत् अनुपपत्ति: तत्नाह खाधौनेति। प्रमाणखरूपं तद्वानं च आ्रत्माधौनम् आत्मसिदिच्च प्रमाण- धीना इति अन्योन्याश्रयप्रसतोन आत्माप्रमाणत् सिद्दतीति आत्माधीनसिद्धिकत्व प्रमाणस्य कैमुत्येन साधयति सर्वस्थेति। साज्ञानवशात् जगदुत्याद्य भासयतीति जगत्साधक आ्रात्मा दूत्यर्थः । किच् प्रमाणदात्मा सिद्दतीति कोऽर्थ :? किम् उत्प- दते? उत जायती? न आद्य इत्यन हेतुमाह प्रमाणादिति। पूर्वसिद्धत्वच्ज त्रत्मनः प्रमाएं प्रति कारणत्वादिति। ननु प्रमारं प्रति आत्मा कारणं तत् किं प्रमातत्वेन वा करगत्वेन वा विषयत्वेन वा ? नाद्यः, बुद्धेरेव प्रमातत्वात् ड़ोर्धोर्मी: द्त्येतत् सवे मन एवेति सुतेः।

११२ वेदान्तसिद्दान्तमुक्तावली।

अन्यथा असिद्वप्रमातकं प्रमागमेवात्मानं न लभेत कथं वा सर्वस्य प्रमातारमात्मानं विषयोकुर्य्यात् प्रमारं कर्मकर्तृविरोधप्रसङ्गात्

न अपि दूतरो अनङ्गोक्ृतेरिति तवाह अ्न्यथा इति। आत्मानं सरूपं तत्र हेतुः असिद्वप्रमातकमिति। नहि चैतन्यतादात्मामनापन्नाया बुद्दे: प्रमातत्वं युज्यते जड़त्वात् अन्यथा अतिप्रसङ्गात् आत्मनः प्रमातत्वे वत्तिमह्डुद्ेः उपाधित्वात् बुद्दिः प्रमात्नी इति लोके व्यवहार इति आ्रात्मा प्रमाता प्रमा- खानां कारणमिति तदभावे प्रमाणं सवरूपमेव न लभेत् कारणा- भावे कार्य्यस्य अपि अ्रभावादित्यर्थः । प्रमागात् आ्रात्मा उत्पद्यत इति न ब्रूम: किं तर्हि ज्ञायते न दत्याह कथं वेति। आ्त्मनः प्रमाणात् जयत्वे जाता किं स एव तदन्यो वा ? नाद् इत्याह सर्वस्थेति। प्रमेयमात्रं प्रति आ्रत्मनो ज्ञात्वैकरूपत्वात् ज्ेयत्वं न युक्नमित्यर्थः । प्रमां प्रति आ्रत्मनो जातत्वात् ज्ेयत्वं न युक्तमिति भावः। प्रमाणदिप्रमातापि तद्विषयः किं न स्यादिति न इत्याह कर्मेति। ज्ञानं हि क्रिया कर्त्तारं कर्म च अपेच्य भवति। तत्र कर्त्ता क्रियासाधनत्वात् क्रियां प्रति गुणत्वं प्रतिपद्यते। कर्म तु स्रूपतो वा धर्मतो वा क्रिया- साध्यत्वात् क्रियां प्रति प्रधानं ततश्चात्मनः खज्ञानं प्रति एक दैव उभयरूपत्वं ज्ञानं प्रति आ्रश्तयलवेन साधनत्वात् प्रमेयतवेन प्रधानत्वादिति विरुद्धरूपत्वप्रसत्ोन प्रमाणमात्मानं विषयो- कर्तुमहति इत्यर्थः । द्वितोयं विकल्पं दूषयति। तदन्यस्य चेति। विषयादात्मनो अ्रन्यत् प्रमात भवत् जड़म् अजडं वा? नाद्यः तस्य अनात्मत्वेन ताप्रमातलात् इत्याह अनात्मलेनेति। न

वेदान्तसिद्वान्तमुक्तावली। ११३

तदन्यस्य च सर्वस्थ अनात्मतवेन अ्प्रमातत्वात्। तथा च श्रुतिः विज्ञातारमर केन विजानीयात् दूति। तथा च प्रमातुरात्मनः खत एव सिद्ध- त्वात् प्रमागाभावात् न असत्वप्राप्तिः । किञ्जे- दमात्मनो Sसत्वमापाद्यमानं प्रमागसिद्म- सिद्सभावं खतो वा सिद्दम्। आद्ये अस- त्वग्राहकप्रमागस्य प्रतियोगिविषयत्वनियमेन

द्वितीयस्तस्येव आत्मत्वप्रसतोन्नयस्य घटवदनात्मत्वप्रसक्तस्तेति विज्ञातु: प्रमाणगोचरत्वे मैत्रेयोब्राह्मशेषमुदाहरति तथा चैति। केन करणेन को वा अन्यो जानीयात् तत्त्वावस्थायाम् आत्मव्यतिरिक्तस्य सर्वस्यैव अभावादित्वर्थः । प्रमाणव्यतिरेकेय आत्मसिदौ फलितमाह तथा चेति। किञ्ज न चेदस्ति प्रमाणम् आत्मनि तर्हि तस्य असत्वापत्तिरिति वदता आरत्मनि प्रमाणासत्ेन असत्वमापाद्यत इति प्रतिभाति तदयुक्नमिति निरूपयितु सिद्वान्ती विकल्पयति किश्नेदमिति। प्रमाणसत्वेन आपादकेन आत्मनि आपाद्यमानमसत्वं ज्ञातं वा न वा आद्ये कि प्रमाणात् ज्ञातं स्माद्दा खतो वा? इति विकल्पार्थः। प्रथमे प्रथममनूद्य दूषयति शाद्य इति। असत्वग्राहकं प्रमाणमसत्वमाचं गहाति आ्रत्मप्रतियोगिकमसत्व वा ? नाद्ः तस्य प्रतियोगिनिरूप्यलवेन प्रतियोगिनम् अविषयोग्वत्य तन्मात्रस्य प्रमाणेन विषयोकर्तुम् अशक्य लात्। अथ प्रतियोगिनं विषयोक्कत्य प्रमायमसत्वं प्रत्याययति तर्हि दूषयति असत्वग्राहकेति। आ्रत्मनः प्रमाण- विषय्वेन आपादकाभावात् न आपाद्यमसत्व सभ्भवति नषि

११४

आत्मनोऽपि प्रामागसिद्त्वेन असत्वानुपपत्तिः। न द्ितीयः असिद्दस्य आपादनानुपपत्तेः । न हि बुद्ौ अनारूढ़खभावमापादयितु शक्यम्। ततीये तु आत्मैव खतःसिद्वो Sस्तु

वह्निमति वज्माभावेन निर्धमतापादयितु शक्येत्यर्थः। ननु असत्वस्य प्रतियोगिसत्व न आ्रत्मेति कथं तस्य प्रमाण- विषयतेति मैवं सत्व प्रतियोगि सवत्पदार्थस्य सवरूपं धर्मो वा ? आद्येऽपि आ्रत्मात्मकं पदार्थान्तरात्मकं वा? तद्ये उत्तर- मुत्तम्। आत्मनः प्रामाशिकत्वात् न असत्वमिति द्वितीये तु इष्टासिद्ि: पदार्थान्तरस्यैव असत्व' सिद्देत् न आ्रत्मन इति सत्वं धर्मश्तेत् तर्हि आ्रत्मनी वा अन्यस्य वा आद्ये आत्मसत्वं प्रति योगि तस्य प्रसाणसिद्त्वे कथम् आत्मनि असत्वमापादनम्। अन्यधर्मस्चेत् तर्हि तस्यैव असत्व न आत्मन इति कथमात्मनो सत्वम् आपादनीयमिति। अज्ञातरूपासिड्खवभावपचं दूषयति न द्वितीय इति। असिदस्य आपादनं प्रसञ्जनं कुती न इत्यपेचायामाह न होति। परं प्रति शब्देन अनिष्टप्रसञ्जनम् आ्पादनमत्र आपादनशब्दार्थः। नच अर्थमन्नाल्वा शब्दरचनमिति बुद्दौ अानारूढ़म् आपादयितुमशक्यम् इत्यर्थः। ज्ञातं प्रमाणात् भ्माद्दा खतो वा? दूत्यत्र आद्यो निराहृतः द्वितीयोऽपि न सन्भवति असत्वस्य भ्मसिद्तवे भ्मविषयस्य बाध्यलेन आ्रत्मनि सत्वमेव वास्तवं स्यात्। ततीयं दूषयति ततीये तु इति। असत्वमात्रं सतःसिदम् आ्रत्मविशेषितं वा ? नाद्यः निर्विशेषिता सत्वानिरूपणात् द्वितोये तु आतमनोऽपि खतःसिद्त्वं विशि-

वेदान्तसिद्वान्तमुक्तावली। ११५

असत्त्वस्य च तःसिद्यानुपपत्तेः। अ्न्यथा आात्मनो नामान्तरकरगप्रसङ्गात्। किञ्ज शात्मनो Sसत्त्व कि मात्मना जायते अनात्मना वा? नान्य: अनात्मनो जातत्वाभावात्। नाद्य: व्याघातात्। तथा हि किमात्मा खसत्ताकाले खासत्तां जानाति खासत्ताकाले वा? आद्े खसत्ता-

ष्टस्य खतःसिद्धत्वे विशेषणस्य अपि तथात्वात् ततय द्वयोरपि स्वतःसिद्धत्वे प्राप्ते आह आत्मैव इति। सापेक्षनिरपेत्तयोर्मध्ये निरपेक्षस्यैव खतःसिद्धत्वं युज्यते न प्रतियोग्यधीनासत्वस्य सापेक्षत्वव्याघातापत्ते: इत्यर्थः। अत्नैव हेतन्तरमाह असत्वस्य चेति। चकारो भिन्नक्रमः पञ्चम्यन्तानुपपत्तिपदेन सम्बदयते। अयमर्थः असत्वं जड़नजड़ं वा?नावः जड़त्वादेव घटवत् सतःसिद्धायोगादिति यदि अ्जड़ तदा दूषयति अ्न्यथेति। अजड़स्य खतःसिद्स्येव आरत्मत्वादित्यर्थः। तथाच प्रमाणासलेन आत्मनि असत्वापादनं न अनिष्टमिति भावः। सिंहावलोकनन्यायेन प्रमाणादसत्वस्य सिदधिपच्ते दोषा- न्तरमाह किश्चेति। आद्ये बहुवत्तव्यत्वात् तमुपेच्य अ्रन्त्यं प्रथमतो दूषयति नान्त्य इति। तत्र हेतु: अनात्मन इूति। ज्नेयेकरूपत्वात् तस्य इवत्यर्थः। आद्य दूषयति नाद्य इति। व्याघातादिति। प्रतिज्ञातं हेतु मुपपादयति तथाहि दति। आद्य दति परस्रविरोधन प्रकारान्तरस्थिति; इति न्यायात् इत्यर्थः।

११६ वेदान्त सिद्धान्तसुन्नावली। काले खासत्ता कुतः? तथा च किं जानी- यात् विषयस्यैव त्र्प्रभावात्। द्वितीये कयं जानी- यात् खस्ैव अभावात्। ख्वसत्ताकालै आत्मैव कालान्तरभाविनीं खासत्तां जानाति दूत्ि चेत्? तर्हि सन्नेव आत्मा Sनित्य: परं तच्च कतहान्यकताभ्यागमप्रसङ्गेन परिहतम्। किञ्ज श्रात्मनोऽसत्त्ववादी खात्मानं निराकरोति परात्मानं वा? आद्यो निराकर्त्तुरसत्तान्निरा- कार्य्य एव आत्मा परमार्थः सन्। द्वितीये निरा-

भवतु असती खसत्ताकाले खासत्ता तथापि सा ज्ञायतामिति नेत्याह तथा चेति। आत्मा खासत्ताकाले खासत्तां जानाति दति द्वितीयमनूद्य तत् दूषयति द्वितीय इति। खस्य न्ातुरात्मन इत्यर्थः । ननु आत्मा खसत्ताकाले एव सासस्तां जानाति न चैवं व्याघातः तत्कालीनासत्ताया अज्ञानात् कि कालीनां तर्हि तां वेदभाविनीम् इति शङ्गते खसत्ताकाल दूति। तर्हि ना निष्टापत्तिरित्याह तर्हि इति। ननु कथं सन्ेवात्मा भाविनो ऽस- तवस्य अनुभवादिति तवाह अ्नित्य दूति। प्रमाणासत्वेन अत्य- न्तासत्वमापाद्यमनित्यतवं वा? नाद्य: विनाशात् प्राकुसत्वात् न द्वितीय इत्याह तच्चेति। अप्यर्थे चः तदपि नित्यत्वमात्मनः परिहृतं अन्त्ये हवतस्य हानि: स्यादक्वताभ्यागमस्तथेत्यत्र इत्यर्थः किं चेति स्पष्टार्थः । आद्ये आ्र्त्मनो Sसत्ववादी खात्मानं निराक- रोति इति पच्चे द्वितीय दति परात्मानं निराकरोति दूति पक्षे सथित इति पदादिति शब्द हेत्र्थ मध्याहृत्य यतः स्थित इत्यती

११७

कर्त्ता परमार्थ एव स्थितः कुतस्तेनात्मनो Sस- त्तुम्। तथा च श्रुतिः 'असब्नेव स भवति असद्ब्रह्मेति वेद चेत् अस्ति ब्रह्मति चेद्देद सन्तमेनं ततो विटुशरिति। किञ्ज प्रमागं सति विषये प्रवर्त्तते असति वा? असति चेत्? तर्हि शशविषागमपि

हेतो: कुत आत्मनोऽसत्वमित्यर्थः। ननु आ्रत्मान्तरनिराकर्त्तुरन्यो निराकत्तेति कथं निराकर्त्ता परमार्थ एव स्थित इूति चेत्? सत्यं ततीयस्यापि निराकर्त्तुः कोऽपि निराकर्त्ताअस्तिन वा ? आ्द्ये अनवस्था द्वितौये यत्रैव विश्रान्तिस्तस्यैव परमार्थतः स्थितत्वात् कुतः आत्मनो Sसत्त्वमित्युत्तमावत्त ते दति उते अर्े संवादाय श्रीतमन्त्र मुदाहरति तथा चेति। वेदितत्वं तावत् चेतन- धर्म: घटादेरचेतनस्य अप्रमातत्वात् ब्रह्मापि चेतनं विज्ञान- घनश्ुतेः तञ्च विज्ञातुर्न भिद्यते अ्भेदश्ुतेः। एवं सति वेदिता ब्रह्मात्मानमसत् वेद चैद्यदि त्हि अतणू एव स भवति आत्मनो निराकृतत्वात् इत्यर्थः। निराकर्त्ता यदि खात्मानं निराकरोति सोऽसन्निति हेतुत्वेन उपन्यस्तं निराकत्तु रसत्व संवादितं यदि परात्मानं निराकुय्यादिति पन्े निराकर्त्तुः सत्व संवादयति। अस्ति ब्रह्मति ब्रह्मात्मा अस्ति इति यदि वेद जानाति तर्हि सद्रूपव्रह्मात्मानमेनकृषयः सन्तं विदुरिति स परमार्थतः सत् स्यादित्यर्थः। किं च आ्रत्मनि प्रमाणासत्व अ्रस- त्वापत्तिं वदता प्रमाणसत्वे एव वस्तुसत्तति वत्तव्यं तत्र प्रमाण एव सति वस्तुसत्तति कोरऽर्थः। किं सति प्रमाण वस्तुसत्ता जायते ? उत जायते ? तचादं निराकर्त्तु विकल्पयति किं च

११८ साधयेत् असच्वाविशेषादसत् साधनसमर्थ- त्वाच्च प्रमाणनाम्। सति चेत् ? न तर्हि प्रमागाधोना वस्तुसत्ता प्रमागप्रवृत्ते: पूर्वमेव प्रमेयसत्ताभ्युपगमात्। अन्यथा सति प्रमागं प्रवर्त्तत दूति सवचनव्याकोपः । सत एव वस्तुनो भानं प्रमागाधीनमिति चेत् ? भवतु अभानखरूपे अनात्मनि अरचेतने

प्रमायमिति। अन्त्यमल्पत्वादादौ दूषयति असति चेत् दूति। अत् प्रमएं प्रवर्तमानं सत्तामुत्पादयति इत्यर्थः। इमं पक्षमतिप्रसङ्गेन दूषयति शशविषासमपि इति। तत्र हेतु: असदिति। साधनमुत्पादनम् एवमन्त्यं पचं पराऊत्य आद्यं दूषयितुमनुवदति सति चेदिति। तर्हि प्रभाएँ वस्तुसत्तोप- पादकमिति पत्ष' दूषयति न तर्हीति। प्रवर्त्ततां प्रमारं सति तावता कथं न प्रमाणधौना वस्तुसत्तेति तवाह प्रमाणप्रवृत्तेरिति। यदपैक्षाया: पूर्व यदस्ति तत्तस्य कार्य्यं न भवति नियतपसचाङ्वाविन एव कार्य्यत्वात् द्त्यर्थः। तर्हि प्रमाण- प्रवृत्त रुर्द्वमेव वस्तुसत्ता जायतामिति न प्रतिज्ञाविरोधादित्याहह अन्यथेति। प्रमाणे सति सत् प्रमयं जायत इति पक्षमुत्यापयति सत एवेति। वस्तुसत्ताया ज्वापकं प्रमाणमित्यर्थः। अ्यं भाव: प्रमाणभावे वस्तुसत्वाभावमापादयता प्रभाणसत्वं वस्तु- सत्ताया व्यापकं वत्तव्यं व्यापकाभावस्यैव व्याप्याभावं प्रति आषा- दक त्वात् तथा च सत एव वस्तुनो भानमित्यत्र इदं सिद्धति।

११९

तथा। स्वयमेव भानखरूपे आ्त्मनि कथमेवं भविष्यति। तथा च शुतिः, "तमेव भान्तमनु- भाति सबें तस्य भासा सर्वसिदं विभाति" दति। किञ्च आ्रत्मनि किं प्रमागमित्यभिनि- विशमानं प्रति सर्वागि प्रमागानि दूति एव

विमत पात्मा प्रमागग्यः सत्वात् घटविति तदेतदनुमानं जड़तवेन उपाधिना दूषयति भवतु इति। अनात्मनि घटादी दृष्टान्ते प्रमाणधीनभानं भवतु इति योजना। एवं घटादी साध्यसत्तामुक्तोपाधिसत्तामप्याह अचेतन दूति। जड़े इत्यर्थः ! घटादी जड़त्वमुपपादयितु विशिनष्टि त्रभानखरूप इति। जड़- बोपाधे: पचे साधनाव्याप्तिमाह खयमेवेति। एवं प्रमाणधीन- भानं हि खव्यवहाराय मृग्यते खरूपात्मकभानेनैव खवव्यवहारे- पपत्तो किं प्रमाणाधीनभानेन निष्प योजनत्वादितिभावः। ननु भानसवरूपत्वमजड़तवे प्रयोजकं नचात्माभानखरूपः ानाख्यत्वात् तथा च जड़त्वमुपाधि: कथं साधनाव्यापक इत्याशद्ञ आत्मनो भानखरूपत्वे प्रमाणं सुतिमाह तथाच इति। तं प्रसिद्मात्मानं भान्त भासमानमनुभाति सर्वमनात्मजातम्। ननु यथा गच्कन्तमनुमच्कति इत्यत्ोभयोरपि गमनं खगतमेवं भान्तमनुभाति इत्यवापि भानमुभयगतं वास्तवं कि न स्यादिति तत्राह तस्य भासेति। तस्य आ्रत्मनः खरूपभूतया भासा दूत्यर्यः । तथा च नानात्माखगतभासा भास्य: किन्तु आ्रात्म- सासा इति आत्माभानरूप इत्युपाधि: साधनाव्यापक एव द्वत्यर्थः। एताव्रता प्रमाणासत्वे आत्मनि असत्त्वापत्तिरिति

१२०

उत्तरम् अज्जातस्यैव प्रमागविषयत्वात् आ्रत्मन एव अज्जातत्वात् जड़स्य च खत एव आहृतख- आवस्य परज्जानलक्षगावरसान्तर कल्पनाप्रयोजन-

परिहतं सम्प्रति तुतस्तत्र प्रामाशय सुपपादयितुं कैमुतिकन्या- येन सर्वप्रमाणविषयत्वमात्मन श्रह किञ्जेति। प्रमासानामात्मामात्रविषयत्वे हेतुमाह अरज्ञातस्येति। ननु प्रमाणविषयत्वे अज्ञातत्वमप्रयोजकं ज्ञातस्यापि धारावा- हिक प्रसाणविषयत्वदर्शनादिति शङ्गानिराकरणाय एवकारः। ज्ञाते वस्तुनि प्रमाणं किं वस्तुप्रकाशनाय किं वा तद्दवहा- राय ? न उभयथापि आद्यप्रमाणेनैव उभयस्यापि निर्वाहात्। अन्यथा द्वितीयेऽपि तत् कथं स्यात् न चैवं धारावाहिकबुड्ेः अप्रामाखम् उत्तरोत्तरक्षवैशिध्यस्य तच अधिकस्य भानात्। नच कालस्य अतोन्द्रियत्वात् नच प्रत्यक्षज्ञानविषयत्वमिति वाच्य तस्य सर्वप्रत्ययवैद्यत्वात् कथमन्यया इदानीं गन्ध इत्यादिप्रत्यक्षप्रतीतिरिति। ननु अज्ञातो घट इति प्रतीते- स्तस्यापि अज्ञातत्वात् कथमात्मैव प्रमाणविषय इति न इत्याह आत्मन एवेति आत्मा तावत् परमप्रेमास्दत्वात सुखात्मा तच्च सुखं नित्य खप्रकाशच् परामर्शबलेन सुषुप्ती सर्वेन्द्रिय- विषयाद्यपरमेऽपि भासमानत्वात् तत्व जाग्रदवस्थायामपि तस्यास्ति भाति इति प्रतीतौ प्राप्तायामपि योडयं नास्ति न भाति दूति अन्यथा व्यवहार: सोऽधिष्ठानाज्ञानजन्य इति शुतयज्ञानजन्यरजतव्यवहारे दृष्टतवात् कल्पाते। अधिष्ठानं च आत्मेति विपरीतव्यवहारयोग्यत्वलक्षणम् आवरमज्ञान- जन्यम् आत्मनि कल्पात इत्यात्माऽज्ञानविषयत्वात् अ्ज्ञात

१२१

शून्यतया अज्जानाविषयलेन प्रमाणाविषयत्वात् प्रमागाधीनाSविद्यानिवृत्तिविशिष्टात्मखरूपचैत- न्येनैव जड़स्य सर्वस्य प्रतीत्युपपत्तेः ।

दूति एवकार व्यावर्त्यमाह जड़स्य चेति। अज्ञानाविषयत्वं तावत् जड़स्य खीकर्त्तव्यं कथं यो हि यत्र अ्तिशयमाधत्ते स तस्य विषयः अज्ञानञ्ज नानात्मनि अतिशयमाधत्ते निष्प यो- जनत्वादित्याह अज्ञानलक्षरोति। ननु किमिति आवरणं निष्प योजनं वित्ेपप्रयोजनत्वात् तस्येति तव्ाह अ्न्तरेति। विच्ेपार्थम् आवरसस्य विद्यमानत्वात् अज्ञानजन्यम् आवरसं निष्प योजनं वथा दत्यर्थः । किं प्रयुत्न तर्हि आ्रवरणं जड़े दूति तवाह खत एवेति। अनात्मखप्रयुत्तम् आवरणमिति तेन जड़स्य प्रमाणगोचरत्वादात्मैव प्रमाणगोचर इति सिद्म्। नच तर्हि कथमज्नातो घट दति प्रतीति: अ्ज्ञानेन सह साच्िषि घटस्य अध्यासादिति। ननु जड़ जड़त्वादेव न खतो भाति न अपि प्रमाणात्तस्य तदविषयत्वात् ततः कथं जड़स्य अनात्मनो भानमिति तव्ाह प्रमाणाधीनमिति। यद्यपि जड़ न खतः स्फुरति जडत्वादेव नापि प्रमाणत् तस्य अ्ज्ञाना- विषयत्वात् तथापि आ्रत्मख्वरूपचैतन्येन जड भाति नच आत्मस्वरूपचैतन्यस्य खप्रकाशत्ात् तत्संसर्गिजड़ सर्वदैव भाेतेति वाचं साच्िरूपस्य आ्रत्मनोऽविद्यावृत्तत्वेन प्रपञ्ना- भानोपपत्तेः तर्हि कदापि प्रपञ्जो न भायादिति चेत् तत्राह प्रमाणाधोनेति। घटावच्किन्नचिदात्मा घटेन्ट्रियसन्निकर्षसमुदूत-

विम्बितो घटं भासयतीति घटप्रतीत्युपपत्तिरवं पटादिप्रतो- ११

१२२ तथा चसर्वप्रमागसिद्स्य आ्त्मनः प्रमाणा- आावात् असत्त्वमिति साहसमान्रम्। कथं तर्हि औपनिषदत्वम् आत्मनः सर्वप्रमागविषयस्य

तिरपि ऊह्या। ननु एवं घटस्य प्रमाराविषयत्वापत्तिरिति चेत् ? न, प्रमायनिवर्त्याज्ञानविषयस्य प्रमाणविषयत्वात् ताट्टककस् घटावच्छिन्नचिदात्मन एवेति चिदात्मैव सर्वत्र प्रमाणविषयः घटस्तु अनावत्तसवावच्किन्नचिदात्मना युक्तो भातीति कथं तस्य प्रमाणविषयत्वमिति तथाच आत्मनि प्रमाणभावेन असत्वा- पत्तिचोद परिहतमिति। चिदात्मनि सर्वप्रमाणविषयत्वनिरूपणस्य फलमाह तथा चेति। आपादकप्रमाणासत्वस्य अभावान्नापाद्या सत्वस्य आत्मनि सभ्वोडस्ति इत्यर्थः । आ्र्रात्मनः सर्वप्रमाणविषयत्वे श्ीतौपनिषदत्वविशेषणव्याहतिं शङ्गते कथमिति। ननु प्रमेयो घट इतिर्वद्दिशेषणीपपत्तिरिति न इत्याह सर्वेति। सर्व विशेषएं सावधारणमिति न्यायादुपरज्जकत्वमात्रकल्प- नायां फललाभो न अध्ययनविधिविरोधादन्यप्रमाणव्याव- चंकत्वमेव आत्मनि श्रपनिष्रदत्वविशेषणस्य वत्रव्यं त् सर्व- प्रमाणविषयस्य आरत्मनो न सन्भवति इति औपनिष- दत्वविशेषणमात्मनः कथं युज्यते? अपि तु न कथमपि इत्यर्थ। तदेतत् दूषयति परिपूर्रेति। यद्यपि प्रपज्ञावच्क देन आत्मनः सर्वप्रमाणविषयत्वं तथापि परिपूर्णादिरपेण मानान्तरायोग्यत्वाचेन रुपेण आत्मनः शुतिमात्रगम्यतात् शपनिषदत्वविशेषएं न विरुध्यते इत्यर्थः। परितः सर्वतः पूर्ण न क्वचिदपि न्यूनं तथाच निरवग्रहं महदिति। ननु

१२३

उपनिषन्मावगम्यत्वाभावात् दूति चेत् ? न, पंरिपूर्णासच्चिदानन्दप्रत्यग पेग मानान्तराविषय- त्वात् औपनिषदत्वमिति वदामः। ननु खय- म्प्रकाशस्य अज्ञानविषयत्वानुपपत्ति: द्रत्युत्तम्। सत्य वस्तुतस्तथैव। तथापि यथा मध्य-

तादृशस्य औपनिषदत्वे दृश्यत्वात् मिथ्यात्वमिति न इत्याह संदिति। सुतिभास्यत्वासम्प्रतिपत्तेन निथ्या इत्यर्थः । कथं तहिं तद्भासत दूति खप्रकाशचिदात्मकत्वादिति आ्रह चिदिति। ननु परिपूर्णस्य सर्वात्मत्वात् दुःखात्मकत्वमपि वत्ताव्यं तथाच कथं तदुपनिषद्विषयीऽपुरुषार्थत्वादिति न इत्याह आ्रनन्देति। नहि परिपूर्णविशेषणन आ्त्मानमुददिश्य सर्वत्व विधोयते येन दुःखात्मकता आत्मनि स्यात् किन्तु सर्वोद्देशेन आ्त्मत्वं ततच्व सर्वस्य आत्मेव रूपं न अन्यद्रूपमस्तीति दुःखत्वादिरूपस्य मिथ्यात्वेन बाधादानन्दो ब्रह्मेति ुतेः आ्त्मानन्दमय दूति पुरुषाथत्वात् उत्ताम् त्रपनिषदत्वमिति। तथापि न पूर्णता पर- मात्मनो जीवाङ्गदेन परिच्छिन्नत्वादिति तत्राह प्रत्य- ग्रूपेम इति। प्रत्यक् भिन्नस्य अ्रव्रह्मत्वात् तज्वेदः कल्पित द्वति प्रत्यक् ब्रह्मणोरैक्यमुपनिषन्मात्नविषय इत्यर्थः। ननु उपनिष- ज्जन्यज्ञाननिवर्त्याज्ञानविषयत्वम् उपनिषद्दिषयत्व नच खप्र- काशचिदात्मनि अज्ञानविषयत्व सन्भवति भासमानत्वा भासमानत्वयोरेकदा एकत्र विरोधादिति पूर्वपच्तोत दोषम् उद्धत्तुम् अ्नुवदति ननु इूति। पूर्वपत्तम् अङ्गोकरोति सत्यमिति। तहिं कथम् अज्ञान- विषयत्वम् दृत्याशङ्म आनन्दादिरूपेए अ्ज्ञानविषयत्वं न चिद्रू-

१२४ वेदान्तसिद्दान्तसुक्तावलौ।

न्दिनवर्तिनि अपि सवितरि खयम्प्रकाशे दिवानाः पेचकादय: तमसा श्ाटृतोऽयं सवि- तेति कल्पयन्ति तथा अत्यन्तमूढ़बुद्दयोऽज्ञानेन आवृतोऽयमात्मेति कल्पयन्ति। अत एवस्भ- तस्य आत्माज्ञानस्य कल्पितस्य पूर्वमेव आ्रत्म- माहातम्यादेव वस्तुतो निवृत्तस्य असतो निवृत्तये

पेण अन्यथा ज्ञानस्य अपि असिद्दिप्रसङ्गादिति परिहारस्य पूर्वोक्तत्वेऽपि प्रकारान्तरेण परिहरति वस्तुत इति। अयमर्थः खप्रकाशे अज्ञानमुक्तदोषात् वस्तुतो न अस्ति इति उचते उत ममादपि नास्ति इति यदि आद्य स्तचाह वस्तुत इति। दष्टापत्तेन इदमनिष्टम् इत्यर्थः। द्वितीयं दूषयति तथापि इति। तमस आदित्ये अत्यन्तास्भवप्रदर्शनाय सय स्प्काश इति विशेषणकल्पने हेतु: दिवान्धा इति यथादोष- वशात् अविद्यमानमपि रजतं शत्तौ कल्पयन्ति तथेदमषि नच अन्धत्वदोषात् अदर्शनमेव उलूकानां न तु आदित्येडपि तमसः कल्पनमिति वाच्य ? तमोमयोऽयं सवितेति तव्रतीति- विरोधात् यथाहुः घनच्कव्दृष्टिर्घनच्कन्नम् अर्कमिति मूढ़ा प्रज्ञा इत्यर्थः । नच आ्रत्मन: अज्ञानावृतत्वकल्पने अज्ञानस्य एव दोषते आत्माथ्यापत्तिरिति वाच्यम् ? आवरणस्य अ्ज्ञान- कार्य्य त्वेन अज्ञानजन्यत्वेऽपि आ्रात्मास्याभावात्। अथ वा आव- रगम् अज्ञानमेव तथाच आ्त्माखय इति एवमपि न श्रात्माखयः समवायवङ्गदवदुपपत्तेः। ननु आत्मनि वेदान्तप्रवृत्तिः भानाय अज्ञाननिवृत्तये वा ? नाद्: मिथ्यात्वापत्ते: न द्ितीयः तस्य अनादिलेन आ्त्मवत् निहृत्यनहत्वादिति तव्ाह अत इूति।

सर्वे वेदान्ता: प्रवत्ता: खयम्प्रकाशखरूपे प्रात्मनि अज्ञाननिवृत्तिव्यतिरेकेग फलान्तराऽनिरुपणात् तदाकारवत्युत्पादनेनैव वेदान्तानां तद्दिषयत्वो- पपत्तेः। न च आ्रत्मनः खयम्प्रकाशत्वे विप्रति- पत्ति:।

एत्भूतस्य इतय व्याख्या कव्पितस्ेति। अथवा आ्रवरण- रूपस्य तस्य ज्ञाननिवृत्तियोग्यतासम्पादनाय कल्पितस्येति विशेषणं कल्पिततां सम्पादयति आ्रत्मेति। निवृत्तस्य असत दूति यथाशुत्तिसवरूपपर्य्यालोचनया रजतं तत्र नास्ति तथा आत्मस्रूपपर्य्यालोचनया ज्ञान तत्र असदित्यर्थः। नानादित्व- मात्रं निवृत्यनर्हत्वप्रयोजकं प्रागभावे व्यभिचारात् भावतवे सति अनादित्व नित्यत्वे प्रयोजकमिति चेत् ? न भावलानङ्गो- कारात् असद लक्षएवत् सद्दैलक्षएयस्य अपि खौकारात्। अत- एव अज्ञानं विशिनष्टि कल्पितस्येति। ननु किमिति एवं कल्पते प्रमयप्रकाशस्येव प्रमाणक्ृत्यत्वादिति तव्नाह खयम्प्रकाशरूप इति। आ्रात्मप्रकाशस्य प्रमाणव्यतिरैकेऽपि खप्रकाशमाहातमपादेव सिद्धत्वात् तन्निमित्तप्रमाणादानवैयर्ष्यात् प्रज्ञाननिव्ृत्त्यर्थमेव प्रमागोपादानम् इत्येव युज्यत इत्यर्थ। ननु आ्रत्मनिष्ठा- ज्ञाननिवर्त्तकवेदान्तानां न आरत्मविषयता मृन्निष्ठघटादिनिव- तंकपाषासादेरपि मृद्दिषयत्वापत्तेरिति तत्राह तदाकारिति। आत्माकारवृत्य त्पादकत्वेन वेदान्तानाम् आत्मविषयत्वम् इत्यर्थः। ननु खयम्प्रकाशे प्रमाणह्त्यम् अ्ज्ञाननिवत्ति विना न इृत्युतां तदयुत्तम् आ्त्मनः खप्रकाशत्े प्रमाणभावातु विप्रतिपत्तरिति तत्नाह न चेति।

१२६

तथा हि आत्मा दूतरानपेक्षप्रकाशः खस- त्तायां प्रकाशाव्यभिचारित्वात् संविद्ददालोक- वत् वा।

प्रमाणसत्वात् न विप्रतिपत्तिरिति श्रह तथा हीति। इतरं नापेक्षत इति दतरानपेचः स च असी प्रकाशस्तेति इतरानपेक्षप्रकाश आ्रात्मा इत्यर्थः । प्रकाशाव्यभिचारित्वं प्रकाश- व्याप्तत्व ज्ञानखप्रकाशवादिनं प्रति दृष्टान्तः संविद्ददिति नैयायिकादीन् प्रति दृष्टान्तमाह आलोकवदिति। ननु क सात्मा पत्त: किमशनायाद्यतीत: उत कर्त्ता भोका? नाद्:, परं प्रत्याश्त्रयासिद्वेः, न दतर: वादिनं प्रत्यभावात् नहि कर्त्तारं भोकारम् आत्मानं वेदान्तिनो मन्यन्ते किञ्ज पच्ोकत आत्मा प्रमाणसिदो वा भ्रमसिद्ो वा खप्रकाशतया सिद्धो वा असिद्व एव वा? न अन्त्यः असिद्स्य पच्तत्वादर्शनात्। नाद्यः, प्रमाणसिद्दस्य खप्रकाशत्वसाधने बाधात्। न द्दितीयः, भ्रम- सिद्दस्य आभासतया तदङ्गिनोऽप्याभासत्वप्रसङ्गात् न ततीयः खप्रकाशतया इदानीं साध्यमानत्वात् किञ्चेदमितरानपेक्ष- प्रकाशत्व साध्यमानम् दूतर नापेक्षते यः प्रकाशस्तदात्मकतवं तद्दत्वं वा साध्यम्। उभयत्नापि इतरानपेक्षवं प्रकाशस्य किम् उत्पत्तौ प्रकाशने वा ? आद्ये उत्पत्ती इतरानपेक्षप्रकाश- त्मकत्वे साध्य न खप्रकाशत्वम् आ्रत्मनः सिद्दति द्वितीये दृष्टान्त आलोके साध्यवैकल्पं प्रकाशने दवतरानपेक्षप्रकाशो वाद्यालोके भाखरं रूपं न तदात्मकत्वम् दृष्टान्तालोकस्य रूपरूपिणोरैक्यायोगात् द्वितीये दूतरानपेक्षप्रकाशवत्वेन आत्मनः खप्रकाशत्वसिद्िः खप्रकाशवत्वस्य एव सिड्धेः

वैदान्तसिद्ान्तमुक्तावली। १२७

संविद्ददिति आदयटष्टान्ते साध्यवैकल्पच्न न हि संवि- त्ताटृक् संविद्वती प्रकाशाव्यभिचारित्वन्न हेतुरात्मनि कथं वत्तत इति वाच्य प्रकाशाव्यभिचारित्व हि प्रकाशव्याप्तत्वं व्याप्तिश्च यत्र देश आ्रत्मा तत्र प्रकाश इूति वा यदा आरत्मा तदा प्रकाश इूति वा न उभयथापि आ्रत्मनोऽवत्तित्वात् काला- नवच्छिन्नत्ाच्च खसत्तायामिति हेतुविशेषएं व्य्थं परप्रकाशे घटादौ प्रकाशाव्यभिचारित्वाभावात् नच ध्वस्ते प्रदोपे प्रकाशरहिते साधनवैकल्पपरिहाराय खसत्तायामिति विशे- षणमिति वाच्य? तत्र हेतोरवत्तावपि अ्विरोधात् साध- नैकदेशवत्तेरपि सडेतुत्वदर्शनात् सुखादावनैकान्तश्व अयं हेतु: तस्य खसत्तायां प्रकाशव्यभिचारित्वात् तमोविरुद्त्वज्न अतो- पाधि: नच आत्सनि साधनव्याप्तिः तस्य तमःसाधकतवेन तमोविरोधित्वाभावात्। निदर्शनद्दयञ्न साधनविकलं नहि देशतः कालती वा प्रकाशसामानाधिकरए संविदालोकयोः स्भवति संवित् खप्रकाशत्वे संविदतिरित्तप्रकाशाभावे न संविदः प्रकाशसामानाधिकरएायोगात् आलोकस्यापि भाखर- रूपास्यप्रकाशसामानाधिकरखाभावात् तस्य आ्लोकधर्मित्वा- दिति नच यदा लोकस्तदा प्रकाश इति कालऊतसामानाधिक- रसम् आलोकप्रकाशयोरसत्येवेति वाच्य? नणमगुएं द्रव्यं तिष्ठतीति न्यायविरोधात् तस्ादसदेतदनुमानमिति। तदसत् तथाहि यत्तु कः आत्मेत्यादि तदसत्। आत्मशब्दार्हस्य पत्तत्वात् यदपि प्रमाणसिद् इत्यादि तदपि अरसत् सिद्स्यैव पत्तत्वात् प्रमाणादिविशेषणस्य असमर्थत्वात्। यदपि साध्यविकल्पनं किञ्जेदमित्यादिना तदपि असत् प्रकाशने इतरानपेचो यः प्रकाशस्तदात्मकत्वस्यैव साध्यत्वात् नच दृष्टान्त आलीके साध्यवैकल्पं तत्रापि प्रकाशस्य आलोकातिरित्तस्य अनङ्गी-

१२८ वेदान्तसिद्दान्तमुक्तावली।

कारात् नहि प्रक्ष्टप्रकाशच्चन्द्र इत्यत्र चन्द्रप्रातिपदिकार्था- न्तरं प्रकाश: तथात्वे प्रश्नोत्तरवैयधिकरएप्रसङ्गात्। न च भाखरं रूपं प्रकाश दूति, तत्राऽपि रूपरूपिणोस्ता- दातमास्यैव खोकारेग साध्यवैकल्पाभावात् समवायस्य निर्व- कुमशक्यतया नैयायिकैरपि तथैव खीकरसीयत्वात् यत्तु हेतु- दूषं प्रकाशाव्यभिचारित्वच्च हेतुरित्यादि तदपि अस्रत् यावत् प्रकाशकालं विद्यमानत्वस्थैव हेत्वर्थत्वात् न च आ्रात्मनि काला- नवच्क द इति वाचं ? अ्ज्ञानवशात् तदवच्छेदस्य अपि उपपत्ते: न च सुखादावनैकान्तः यावत् प्रकाशकालं सुखादेरसत्वात् नहि मुक्तिकाले दुःखादिरस्ति सुखस्य आ्रत्मते न पत्तत्ात् न च तत्र अनैकान्तिकत्वमपि अत एव ज्ञातसत्वपच्ते घटादो अनैकान्तिकवं हेतोः पराखं साचिभास्यघटादेर्यावत् साचिस्थित्यनङ्गीकारात् न च तमोविरुद्दत्वमुपाधि:। साधन- व्यापकत्वात् न च तमः साधकेन तमोविरुद्धतवं खरूपेण तमो- विरुद्धस्याऽपि कल्पनया तत् साधकत्वोपपत्तः नहि एकत वास्तवकाल्पनिके रूपे नस्तः तथा सति भमोच्छेदापत्तेःन च निदर्शनं साधनविकलं यावत् प्रकाशकालं विद्यमानत्वस्य उभय- वापि विद्यमानत्वात् न हि संवित् अपरोचा भाति। अथ च नास्तीति सन्भवति। नचालोक: प्रकाशते अथ नास्तीति युक्तिमत्न च भाखररूपमालीकप्रकाशः । न च तस्य यावती स्थितिः तावत् कालमालोकोऽपि तिष्ठति। निराय्यो- गुरः क्षरं तिष्ठति इति खोकारात् गुशिनाशस्य गुरनाश प्रति हेतुत्वात् इ्ति वायं उपादाननाशस्येव उपादेयनाश प्रति हेतुत्वात् नच आलोको भाखरं रूपं प्रति उपादानं तयोस्तु- व्यकालत्वात् ताद्टशोय् सव्येतरविषाणवत् उपादानोपादेय- भावानभ्युपगमात् किं तर्हि तदुपादानमालोकावयवास्तर्हि

१२2

तम्मात् खयम्पुकाश आत्मेत्यभिप्रेत्य उत्तां ज्योतिरिति। सैन्धवघनवत् विज्ञानघनैकख- भावतया स्वयंज्योतिःसरूपमित्यर्थः। तथा च श्रुतिः अनायं पुरुषः ख्वयंज्योतिर्भवति दूति। ननु कदाचित् आत्मानमहं जानामि दूति अनुभवः कदाचित् आात्मानसहं न जानामि दूति अनुभवः तथा च एतदनुभवद्दयोप-

कथमालोको रूपवान् इति उपादानरूपेणैव उपादेयस्य रूपवत्त्वोपपपत्त स्तयोरभेदादिति। ननु एतदनुमानविषयत्वम् आत्मनोऽस्ति न वा?न चेत् कयं तस्य खप्रकाशतं अस्ति चेत् तथापि कथं खप्रकाशत्वं एतत् ज्ञानविषयत्वात् एव इति चेत् ? न एतदनुमितिवत्त्य ज्ञानविषयत्वस्यैव तदनुमानविष- यत्वं न एतदनुमानभास्यत्वमिति न खप्रकाशतवच्षतिरिति। एवं निरवद्यानुमानसिडमात्मनः रप्रकाशत्वसुपसंहरति तस्मात् इति। उकेडर्थे त्द्टष्टद्दयमित्यादि श्द्यपद्यस्थ ज्योति- रिति विशेषरं निवेशयति इृत्यभिप्रेत्यति। ननु मतुब्- लोपादभेदोपचारात् वा शुक्कः पट इति वत् ज्योतिरात्मान- मिति प्रयोगो नतु अभेदादिति तवाह सैन्धवघनवदिति। अयमर्थः विज्ञानं तावत् प्रकाशत्वात्तमोविरोधित्वात् ज्योति :- पदवाचं विज्ञानम् च आत्मैव विज्ञानघनतुतेः घटज्तानयोः सम्बन्ध आत्मनिह्ठः ज्ञाननिष्ठतवात् सत्तावत् इति अनुमानाच् तथा च विज्ञानैकखवभावत्वात् खयं ज्योतिःसरूप एवात्मा तत्

१३०

स्थापितज्ातत्वाज्तातत्वाम्यां खयंज्योतिष्ट्मा- त्मनो विरुद्दते। तथा हि यदि आ्रात्मानमह जानामि दूति अनुभवानुरोधेन ज्ञातत्वं ज्ञान- कर्मत्वमात्मनः खींक्रियते तदा अनात्मवत् खयम्पुकाशत्वानुपपत्ति: ।

सरूपं विनिश्चित्यैति पूर्वश्नोकेन अरन्वयः। ननु स्यं ज्योति :- सरूपसेदात्मा तर्हि तत् अनुमानोपन्यासोऽनुचितः उपनिष- नात्गम्यत्वात् इति चेत् ? तत्राह तथा चेति। अनुमानेन सभ्भाविते सति श्ुतिः वत्यमाण तंत्र प्रमासम् दत्यर्थः ॥ श्रुतिमुदाहरति अ्रनेति। अत खप्नाववस्थायां खप्ने तावत् आत्मा प्रकाशत इति। संप्रतिपन्नं तत् प्रकाशनं न तावत् वाह्येन्द्रियात् तस्य आ्रत्मनि अप्रवृत्तः उपरमाच्च नापि मनसस्तस्य रथादिरूपेय परियतत्वात् परिशेषात् सयं ज्योतिरात्मेत्यर्यः। ननु पूर्वोक्तानुमानं सुतिर्वा न आ्रत्मखप्र- काशताप्रतिपादनाय अलं सत्प्रतिपत्तत्वात् अनुमानविरोधेन अयोग्यवादिति शङ्ते ननु दूति। आत्मान खप्रकाशो जातत्वात् अनात्मवत् तथात्मा न स्यंप्रकाश अज्ञातत्वात् घटवदिति। अत अनुमानदये हेतुनो: खरूपासिद्दिमाशङ् प्रमाणाभ्यां पक्ते हेतू साधयति कदाचित् इत्यादिना। पूर्वोत्तहेत्वनुमानाभ्यां आत्मनि प्रसाध्य तदनुवादेन ताभ्यामात्मनि सयं प्रकाशनिषेधं प्रतिजानीते तथा च इति। ननु आत्मनि ज्ातत्वमात्मान- महं जानामि इति अनुभवसिद्मपि न खप्रकाशत्वनिषेधाय अलं ज्ञाननिवत्याज्ञानविषयत्वरूपस्य न्वातत्वस्य आरत्मनि खप्रकाश-

१२१

तत् एव हि खयम्प्रुकाशं नाम यत् केनाऽपि रुपेगा कस्यापि ज्ञानस्य कदाचित् अपि कर्मतां न भजते। अन्यथा पारिभाषिकमेव खय- म्प्रकाशत्वं स्वात्। यदि च मामहं न जानामि

त्वैडपि अविरोधादित्याशङ्म प्रथमानुमानसंग्रहवाक्य विव्ृणीति तथाहि इति। ज्ातत्वं तावदात्मनि पूर्वोक्तानुभवबलेन अवश्यं खौक्रियते यदि इृत्यन्वयः। तर्हि ज्ञातत्वमस्दुत्तमस्तु तथा च न खप्रकाशत्वनिषेधसिद्धिरिति तत्राह ज्ञानकर्मत्वमिति। अयमत्राशयः ज्ञात आत्माज्ञातो घट इत्यनुभवाभ्यासुभयत्नाषि ज्ातत्वमविशिष्ट संप्रतिपन्नं नच वेदान्तिमते घटे ज्ञाननिव- र्च्याज्ञानविषयत्वरूपं ज्ातत्वं सन्भवति। घटादे: जड़स्य अज्ञाना- वतत्वानङ्गोकारात् ज्ञानभास्यते विरोधाभावाच्च। नच ज्ञातत्व- मात्मनि अन्यदन्यच्च घटादाविति युक्तं ज्ातशब्दस्य अ्नेकार्थत्व- प्रसङ्गात् तस्य च अन्याय्यत्वात् तस्मात् ज्ञानभास्यत्वमेव ज्ञात- त्वमिति। भवतु एवं किं ततस्तत्व आह तदेति। तथाच पूर्वोत्त- खप्रकाशत्वनिव्ृत्तिसाधकमनुमानं सुस्थमित्यर्थः । ननु ज्ञानकर्मत्वमस्तु अस्तु च खप्रकाशत् को दोषसतवाह तत् एवहि दूति। खप्रकाशत्वज्ञानकर्मव्वयोः एकत्रादर्शनात् खप्रकाशत्वे ज्ञानकर्मत्वमेव न स्यादित्यर्यः। ननु ज्ञानकर्मैव खप्रकाशगिरोच्यतेद्दति तवाह अन्यथा इति। परिभाषामात्र- सिद्वं न यौक्िकं विरोधादित्यर्थः । ननु अररप्रमेयमिति सुतेः कथं लस्य ज्ञानकर्मत्वमित्याशद्म द्वितीयहेतुसंग्रहवाक्य विव्वणोति। यदि च मामित्यादिना शुतिविरोधान्मामहं जानामि इत्यनु

१३२

दूति अनुभवानुरोधन अज्जातत्वमेव खोक्रियते तथापि खयं ज्योतिष्टततिः न हि एकस्मिरिन् एव वस्तुनि युगपत् भाति नभाति च दति अनुभवितुं शक्यं विरोधात्। न हि यदा भाति तदानीमेव

भवस्य अनातमविषयतेनापि उपपत्तः अ्नौशया शोचति सुह्यमान इति गुतर्मामहं न जानामि इ्रत्यनुभवाच्च यदि अज्ञातत्वमेव खवौक्रियतामित्यर्थः। अरस्तु अज्ञातत्वं तदपि न सप्रकाशत्वविरोधि घटादो अखप्रकाशे जड़त्वात् खत एव आवृत्तैकरूपे अज्ञानविषयलक्षणाज्ञातव्वाभावादिति तत्नाह तथापि दूति। आतनि अ्रज्ञातत्वस्य खौक्कतावपि इत्यर्थः । माम् अहं न जानामि इतिवत् घटमहं न जानामि इति अनु- भवाविशेषादवश्य घटादावपि अज्ञाततवं स्वौकर्त्तव्यं घटादो तथाच अज्ञाततवमखप्रकाशलेन व्याप्तमात्मनि दृश्यमानखप्रकाशत्वस्य न्षतिमावहति इत्यर्थः । ननु सयं प्रकाशत्व नाम स्यमितरनिरपेक्षतया भासमानत्वम् प्ज्ञातत्वञ्ज आ्भासमानत्व तच्व न भासमानत्विरोधि- घटादो कदाचित् भासमानत्वस्यापि दर्शनादिति तवाह न होति। यद्यपि घटादावुभयमस्ति तथापि न युगपत् भासमानत्वस्य कार्य्यलेन कादाचित्कलात्। आ्रत्मनि तु युगपदुभयं स्रूपप्रकाशस्य अनादिभावतया नित्यत्वादज्जानस्य अ्नादितया कार्यलात् ततश्न युगपदुभयं विरुद्म् आ्रत्मनि न सभ्भवति श्रज्जातत्वच्च आत्मनि उभयवादिसिद् ततक् आतनि अज्ञानकाले भाति इूत्येवंरूपप्रकाशमानत्व विरोधात्

वेदान्तसिद्दान्तमुक्तावली। १३२

न भाति दूति अनुभवः यदा न भाति तदानों च भाति दूति। तत् कर्थ खयं ज्योतिष्टम् आत्मन उपपद्यत दूति नैष दोषः ज्ञाताज्ञात- विलच्गस्यैव आत्मत्वात् तथा च श्रुतिः अ्न्य- देव तद्विदितात् अथोऽविदितात् अधि दूति। आत्मानमहं जानामि दूति अनुभवस्य का गतिरिति चेत् ? विशिष्टविषयत्वमेव न हि एक-

न अनुभवितु शक्यमित्यर्थ। विरोधं स्पष्यति न होति। पूर्वपत्तम् उपसंहरति तत्कथमिति। तदिति अ्व्ययं पूर्वोपपादितज्ञातत्वा- ज्ञातत्वलच्षण हेतुद्दयं परामृशति तत्तस्मादित्यर्थे तदेतत् दूषयति नैष दोष इति। अनुमाने सत्रप्रतिपक्ततवं सुतौ तरयो- ग्यता अनुमानविरोधात् दत्येवंलच्णो दोष एतत् शब्दार्थः अनुमानस्य आभासत्वादिति भाव:। आभासत्वम् उपादयितु न इति प्रतिज्ञायां हैतुमाह ज्ातति। अनुमाने पच्तोभूत आत्मनि ज्ाताज्ाततवं न वत्तते आ्रत्मनस्तद्दिलक्षणत्वात् दत्यर्थः। परस्परविरोधेन प्रकारान्तरस्थितिरिति न्यायात् कथमुभयविलक्षणत्वम् आरत्मन इति तत्नाह तथा चेति। अधि उपररि अ्न्यदित्यर्थः । स्ुतिविरोधे न्यायस्य आ्रभासत्वादित्यर्थः । ननु प्रमाएं विना कवतो न्याय आभासतां भजते। अयं तु न्याय आत्मानं जानामि इति प्रमाणसहऊ्तत इति कथम् आ्भास दृत्यभिप्रेत्य पृच्कति आ्त्मानमिति। अनात्मविषयोऽयमनुभवो न निरुपणीयात्मन्ञातत्वम् अनुभावयति इति परिहरति विशिष्टेति। ननु अयम् अनुभवः किं विशिष्टम् आ्रत्मानं १२

१३४

सिन् अनुभवे निर्विकल्पकमन्तानानन्दव्यावृत्त वस्तुखरूपमातनं भाति वूति अनुभवः येन आत्मनो ज्ानकर्मत्वं भवेत् अपि तु उपाधि- विशिष्टमेव तस्य च ज्ानकर्मत्वेऽपि अ्रविरोध: ।

विषयोकरोति किम् अज्ञानविशिष्टम् अहझारविशिष्टं वा? नादय:, आत्मानम् अहं जानामि इत्यत्र पज्ञानास्फुरणात् न द्वितीय: आ्रत्मानम् अहं जानामि इति अहङ्वारस्य कर्तृत्वेन पृथक् अवभासनात् तस्ात् आ्त्मानं जानामि इति अनु- भवो न विशिष्टविषय इति तव्नाह न होति। अ्यस- तार्थ: न तावदयं निर्विकल्पकप्रत्ययः किञ्चित् द्वत्येव हि निर्विकल्पकाकार: शब्देन व्युत्पाद्यते नच अ्रत् तथा व्युत्पा- दनम् आत्मानम् इति आत्मशव्देन ज्ानाकारव्युत्पादनात् मानसं चैतत् ज्ानं परै: दूथ्यते। मनसद् इृन्द्रियस्य द्रव्े प्रव्ृत्तिर्गुणोपरामेय गुराय् अत्न दुःखादिरेव दुःखादयुपरागख न नैयायिकादिवत् आत्मनः खतोऽस्माकमपि तु दुःखादुपा- दानान्त:करणतादामात् तत्तादाताच्न न अ्रज्ञानं विना तथाच आत्मानमहं जानामि इति अनुभवब्रलादेव अज्ञाना- नन्दादिवैशिध्चं भाति न शुद्ध स्वरूपं निर्विकल्पकत्वापत्तेः ततो विशिष्टमेव ज्ञानकर्म न शुद्ध सरूपमिति। ननु भवतु ताटक् अनुभवविषयो विशिष्टः तथापि तस्यापि ज्ञानकर्मत्वं न युज्यते आत्मलात् न हि कुरडली देवदत्तो न देवदत्त इति तव्राह तथ् इति। तस्य विशिष्टस्य खप्रकाशतवे विशेषयस्यापि

मात् ततो विशिष्ट ज्ानकर्म न खप्रकाशम् पविरोधात् इ्रत्यर्थः।

१३५

न हि तस्य खयम्पुकाशत्वमस्ति। शुद्धस्यैव आत्मनः खयम्प काशत्वाङ्गोकारात् माम् शरहं न जानामि दूति अनुभवः आत्मनः खयम्प काश-

मनु विशेषणस्यापि देहाद्यपेक्तयान्तरत्वेन आ्रत्मत्वात् तदषि खप्रकाशमिति तवाह न हीति। आन्तरत्वम् आ्त्मत्वेन प्रयोजकं किं तर्हि जड़विरुद्त्वेन चिद्रूपत्वम् अ्रज्ञानादि न चिद्रूपं विरुदत्वात् तथाच अनात्मत्वम् अज्ञानादेः ततो न खप्रकाशं तदिति। ननु विशिष्टस्य त्रखप्रकाशत्वे विशेष्यस्याषि जञानकर्मत्व ततस्न आ्रत्मांशेऽपि परप्रकाश्यत्वमिति तव्राह। शुद्वस्य एवेति। सवशेषणे हौति न्यायेन विशेषणतिरस्कारेख शुद्ध विशेष्यमानं खप्रकाशम् आ्रत्मत्वात् न विशिष्टं तस्य कल्पितव्वेन अनात्मत्वात् इत्यर्थः। नन साततवानुभवो विशिष्ठ- विषयो न शुदस्य ज्ञानकर्मत्वसम्पादक दति पूर्वानुमाने सरूपासितद्विरिति स्थितेऽप अज्ञातत्वानुभवो न विशिष्ट- विषयः सभ्भवति विशेषणस्य अज्ञानस्य तत्रभवत्वन तद्वि- शिष्टस्य पज्ञातवाभावात्। अ्रज्ञानविशिष्टस्य अ्ज्ञातत्वे आत्मा्रयप्रसङ्गात् अ्रज्ञानविषस्यैव अज्ञात्त्वादिति युत्तो: अनोशया शोचति मुह्ममान: नौहारेण प्राव्ृत्ता इत्यादि- गुतेश् शुद्धात्मनि एव अज्ञातत्व' ततक् कथं तत्खरूपासिद्दम् इत्याशद्ाह माम् शहं नेति। यद्यपि अ्यमनुभवो ज्ञातत्वं शुद्ध आरत्मनि व्यवस्थापयति तथापि विना खप्रकाशत्वम् आत्मनि अज्ञाततवं बोधयितु न शक्रोति इति अज्ञातत्व न खप्रकाशवविरोधि किन्तु तटुपपादकमिति अप्रयोजकम् दत्यर्थः । ननु अज्ञातत्व नाम खप्रकाशत्वाभावरूपमभास-

१२६ वेदान्तसिद्दान्तमुक्तावलौ।

त्वसाधक एव तथा हि अय हि अनुभवः आत्मविषयमन्ञानं विषयोकरोति। तथा च एतस्तिन् अनुभवे अज्ञानव- दात्माऽपि भातीति वाच्यम् अन्यथा न जानामि दूत्येव तदाकार: स्यात् अत

मानत्व तत् ग्राहकच् प्रमाणं कथं खप्रकाशत्वसाधकम् अतिप्रसङ्गादित्याश्माह तथा हीति। विशिष्टज्ञानञ्ञैतत् तत्र विशेष्यम् पज्ञातत्वं तच्च विषयनिरूप्यमिति विषय आ्र्रात्मा ज्ञातत्वव्यावर्त्तकत्वाद्विशेषणम् अत आ्रात्मापि विशिष्टज्ञाने भाति। विशिष्टज्ञानस्य विशेषगविषयत्वनियमात् इत्याह तथाच इति। ननु अज्ञातत्वमात्मविषयमवभासयदपि प्रमाणमात्मानं न विषयीकरिष्यति। आत्मनस्तत्न उपलक्तरत्वा- दिति तत्राह अ्न्यथेति। काकवन्तो देवदत्तग्टहा इत्यत्र कज्ि- दतिशयमुत्तृणाख्यं देवदत्तग्टहे परिचायकं द्वारीक्वत्य काको देवदत्तग्टहव्यावर्त्तकस्ततोपलक्षण मिष्यते न चात्र अज्ञाने कक्वित् अतिशय आत्मजन्यो घटादिविषयाद्दाव्त्तको धर्मोडस्ति अ्प्र- तोतेः अत आत्मैव अज्ञानव्यावर्त्तकोऽज्ञाने विशेषणं वाच्यं अन्यथा आत्मविषयत्वमन्ञानस्य न सिद्देदित्यभिप्रेत्याह न जानामि दति। ननु आरत्मविशेषणकम् अज्ञातत्वं प्रमाणं भास- यतु नाम तथापि न आरात्मन: खप्रकाशत्वं विशेषणविशेष्योभयेन्द्रि- यसन्निकर्षस्यैव विशिष्टज्ञानहेतुत्वादिति तव्ाह अत इति। अतो विशेषणत्वाद्वासमानम् आ्रत्मानम् उल्निख्य विषयोकरोति इति अन्चयः न विशेषणेन्ट्रियसन्निकर्षो विशिष्टप्रतीतिहैतु:

१२७

आात्मानमहं जानामि दवति खयम्प काशतया भासमानम् आात्मानमुलिख्य न दति पज्ञान- लक्षगम् आवरगं तन विषयौकरोति दूति युगपद्वासनत्वाभासमानत्वे खयम्प्रकाशस्य अवि- रुद्े दूति मामहं न जानामि दूति अनुभव- बलादेव खयम्युकाशत्वमात्म नः सिद्म्।

अतीतानागत विशेषणेषु विशेषणाज्ञानमेव अन्वयिविशिष्टप्रतोतौ कारं न सन्निकर्ष इति अभिप्रेत्याह भासमानमिति। सा च आ्रत्मनो भासमानता प्रमा- सात् वा म्त्रमात् वा खप्रकाशत्वात् वा? नाद्यः, प्रमाणप्रवृत्ती अज्जातत्व विरोधात्। न द्वितीयः, आरत्मनः कल्पितत्वापत्ते: भ्म- मात्रप्रसिद्दस्य तत्वात् ततः पारिशेष्यात् खप्रकाशतया एव आ्रात्मनो भासमानता इति आह खयम्प्रकाशतयेति। उल्निख्य विषयोक्कत्वे- त्यर्थः। ननु भासमानत्वाभावोऽज्जातत्वं तत् सति भासमानतवे न सभ्भवतीति तवाह अज्ञानलक्षणमिति। लक्षणखरूपं तस्य अभावत्वं व्यावत्तंयति आवरणमिति।अज्ञानं तावदावरकं नौहा- रेण प्राहृत्ता इति पुतेः आवरकं च वस्तादि भावरूपमेव दृष्ट तेन भासमानेऽपि आ्त्मनि अज्जातत्वं सभ्भवति भावयो: एकन रूपस्पर्शवत् स्थित्यविरोधादिति। ननु एवं घटादावपि तर्हिं उभयं स्यात् तत्नाप्यविरोधादिति तव्राह इति युपपदिति। अनात्मनि भासमानता प्रमाणाद्दाच्या प्रकाशखरूपत्वाभावात् प्रमाणप्रवृत्ती च तद्विरोध्यतत्वाभावात् ततो भासमानत्वा- भासमानते ये परप्क मे वादवव विरुद्यते न आतनि

१३८

ननु घटं न जानामि दूति अनात्मनिअपि रईदशोऽनुभवोडस्ति दूति तस्याऽपि खयम्प्रकाशत्व- प्रसङ्ग दूति चेत् ? तरथ कोडयं घटो नाम यख्य सयम्पुकाशत्वमापाद्यते घटलवादयो धर्मा यत्र प्रतीयन्ते अयमेव दूति चेत्? किमख् खरूपं तत् सम्यगनुभूय दूतरविवितातया प्रदर्श्यतां

द्वत्यर्थः । आत्मनि अ्र््रज्नातत्वसाधकप्रमाणस्य खप्रकाशत्वसा धकत्वम् उपसंहरति माम् अहमिति। ननु अज्ञातत्वसाधकं प्रमाणं न अज्जानविषयस्य खप्रकाश- त्वसाधकं घटादावपि खप्रकाशत्वप्रसङ्गादिति शङ्गते ननु दूति। घटं न जानामि इति अनुभवस्तावत् आ्त्मनि इव घटादौअवि- शिष्टः वटादि: अज्ञाने विशेषणज्ञानसाध्या च विशिष्टा प्रतीतिः विशेषणज्ञानञ्ज न प्रमाणात् तस्मिन् सति अज्ञातत्वाभावात्। भवे वा तस्य अनुच्छेदप्रसङ्गात् न खतो जड़तात् ममात् चेत् तर्हिं तस्य कल्पितत्वमिति वक्तुमात्ममेदेन घटं प्रत्याचष्टे अथ दूति। घटखरूपप्रश्नस्य तप्राप्तकालतवं प्रत्याचष्टे यस्तेति। सपष्ट मतोत्तरं शङ्गते घटत्वादय इति कम्वुगीवाकारवत्त्व' व्यत्ति- पदार्थपने वटशब्दवाच्यतमादिशब्दार्थः । अ्रयमेव दत्यत् घट इति शेषः । यत्रेति सर्वनाम्त्रां प्रसिद्दमात्रवाचकत्वात् तद्दिशेषस्य उपस्थितौ नियामकाभावात् त्वया एव विशेषो वत्ताव्य दत्याह किमस्थेति। शब्दन प्रतिपादनञ्ज न शकवत् किं तर्हि अथ बध्वा दत्याह अनुभूयेति। अनुभवोऽपि न स्रमः कल्पितत्व प्रसत्तेरित्यभिप्रत्याह सम्यक् इति। तदनुभवोऽपि न प्रमेय-

१३९

कपालाद्यारव्यावयविविशेष दति चैत् ? न अव- यवावयवित्वादयो हि घटसंबद्दा अ्न्ये नतु एते एव घटखरूपा: । एतदन्यत् खरूपं वाच्यम् एतदन्यत् खरूपं विशिष्य वत्तु न शक्कोमि दति चेत् ? कथम- शकि: अननुभूयमानत्वात् वा निर्विशेषत्वात् वा? न आद्य: घटसरूपस्य सर्वजनीनानुभव-

त्वादिरूपेण किन्तु असाधार णरूपेणेत्याह इतरविविक्तयेति। असाधारणघटखरूपं शङ्गते कपालेति। कपालेनारभ्यते खस- मवेततया उत्पाद्यत इति कपालारव्ः आदिपदं मृदाद्याह- तावत्युत्तो कपालादिसमवेतरूपाद्यपि घटः स्यात् इति। तत् व्यावत्तयति अवयवि इति। शरावादिव्युदासाय श्राह विशेष इति। किमेतत् वाक्यं कपालघटयो: अवयवावयवित्व- सम्बन्धादिधर्मप्रतिपादनपरं किं वा घटखरूपप्रदर्शनपरम् ? आद्ये प्रम्नानुत्तरं घटखरूपस्यैव पृष्टत्वादित्याह न इूति। द्वितीयं प्रत्याह नतु इति। अवयवित्वेन प्रतोते: अवयवसापेत्तत्वेन खसरूपायोगात् इत्यर्थः। ननु किं सरूपनिरूपरेन याट्टक् ताटृटगस्तु घटखरूप- मिति तत्राह एतदन्यदिति। अन्यथा अतिप्रसङ्गस्य त्या दातु- मशक्यलवात् इति शेष:। वाच्यं सरूपं भवति एव परन्तु वत्ु न शक्कोमीति परः शङ्गते एतदन्यदिति अ्रशती कारएं पृच्कति कथमिति। लोकविरोधेन आद्यं दूषयति न आद्य दति।

१४०

सिद्वत्वात् द्वितीयेऽपि वत्ताव्यं निर्विशेषम् अनु- भूयमानं यत् सरूपं तत् किं खतोऽनुभूयते खभिन्नेन मानान्तरेग वा ? अन्त्य निर्विशेषत्व- व्याघातः न हि निर्विशेषं वस्तु मानान्तरविषय दूति सम्भवति चचुरादेः सार्तकौकिकस्य प्रमा- गास्य सविशेषवस्तुविषयत्वनियमात्। तम्मात्

निर्विशेषत्वात् निर्वचनाशति: शब्दस्य विशेषपुरस्कारेशैव प्रव्ृत्तेरिति। द्वितीयमनुवदति द्वितीयेऽपि दूति। निर्विशेषत्वं घटस्य त्वया एव खीक्ृतं तच्च अनुभूयमानं विश्वसिद्म् एवं स्थिते विमृशति तत् किमिति। खतः खमहिम्ा खप्रकाशतया निर्विशेषत्वरूपापेक्षया भिन्न यन्मानं तेन मानान्तरेण इत्युत्ते अन्यापेक्षया खस्यापि मानान्तरत्वात् न परप्रकाशत्वसिद्दिरिति विशिनष्टि खभिन्नेन इति। अन्तरपदं भिन्नपदव्याख्यानाय आद्यमङ्गौक र्त्तुमन्त्यं दूषया अन्त्य इति। मानान्तरविषयत्वेऽपि निरविशेषता किं न स्यात् दति तत्र श्रह नहि दूति। तत्र हेतु: चत्तुरादेरिति। अयमर्थः चत्ुरादोनाम् इन्द्रियाणां तावत् रूपादिगुणवत्येव प्रव्ृत्तिः तत् पुरस्कारशैव तेषां प्रवृत्तेः अनु- मानमपि सामान्यादिपुरस्कारेरैव प्रवर्त्तते। अ्रनुमितर्व्याप- कतावच्केदकप्रकार त्वनियमात् शब्दोऽपि विशेषवत्यव प्रवत्तते। आनन्त्यव्यभिचारपरिहाराय सामान्यादिविशेषस्यापि अ्रपेक्ष- लात् उपमानस्यापि साटृश्यादिधर्मविशेषापेत्षलात् सरवं प्रमाणं विशेषमनियतमिति। ननु एवं तर्हि आ्रत्मन औ्रपनिष- दत्वव्याघातः निर्विशेषे आत्मनि वेदशिरसां प्रवृत्त्ययोगादिति

वैदान्तसिद्दान्तमुक्तावली। १४१

निर्विशेषं सकलवाङ्मनसाद्यविषयं खभासमानं वस्तु घटखरूपमिति अवशिष्यते। तत् किमात्मनो भिद्यते। न वा दूति विचारगीयं भिद्यते चेत्? न भेदक- धर्माभावात् निर्विशेषत्वात् धर्मिप्रतियोगिनो- रुभयोरपि स्वयम्प्रकाशतेन तद्विशेषितस्य भेदस्य

तवाह लौकिकेति। लक्षगया निर्विशेषाकारवृत्य पंस्थापकत्वात् वेदशिरसां तत्र प्रामाए युज्यत इति भावः। यतः प्रमाणानि सर्वाणि विशेषवत्येव नियतानि अनुभूयते च निरववशेषं खरूपं तस्मात् परिशेषात् खप्रकाशं निर्विशेषं घटस्वरूपं सिद्म् इूति आद्यपच्ाङ्गोकारेण उपसंहरति तस्मादिति। ननु तथापि खप्रकाशं निविशेषं वस्तु घटरूपं न भवितुम् अर्हति अनात्मत्वात् पटवदित्याशङ्म स्रूपासिद्या दूषयितु' विचारयति तत् किमिति। ननु भेदको धर्मो घटत्वादिरस्ति दूति न दत्याह निर्विशेषत्वादिति घट- त्वादि घटे मेदकम् अस्ति इति कोर्ऽर्थः? किं तत् व्यक्तिमात्ने वर्त्तते ? घटव्यत्तिषु वा? नाद्यः, सर्वव्यकौनां घटरूपताप्रसङ्गात् घटव्यत्तिषु इति चेत् ? का घटव्यतयो घटत्वादिमत्य इति चेत् ? न, आत्माश्तयात् धर्मान्तरवत्य दति चेत् ? न, तत्नापि एवं पर्य्यनुयोगे आरत्माश्तरयादिदोषात् ततो निर्विशेष इत्येव घट दति न भेदको धर्मोस्ति इति निर्वि- पोषस्य च भासमानस्य खप्रकाशमन्ततम् दति अ्रभिप्रेत्य दूषणान्तरमाह धर्मीति। भेदावबोधि मानं न भेदमात्रम्

१४२

प्रमागेन ग्रहीतुमशक्यत्वात् च तस्मात् खय- म्प्रकाशात्मखरूपमेव घट दूति स्थितम्।

अनात्मा आत्मभिन्नोन अस्ति एवं। कस खय- म्प्रकाशत्वमापाद्यते तुल्यन्यायादिति अतः सर्यं-

अवबोधयितुम् अलं तस्य धर्मिप्रतियोगिविशिष्टैकरूपत्वात् तावत् मात्रगोचरत्वे वा आ्रत्मप्रतियोगिको घटधर्मिकी भेदी न मानसिद्व इति घट आ्रत्मनः प्रमायतो भिन्नो न स्यात्। अथ मेदावबोधकं मोने प्रतियोगिनमात्मानं धर्मिगज्ज घटमषि भासयतीति तत् कथं स्यात् उभयोरपि खप्रकाशत्वाङ्गीकारात् इ्त्यर्थः। ननु एवं घटात्मनोरमेदे किम् अवशिष्यतां निया- मकाभावात् इत्याशङ् इढं सवें यदयम् आत्मेति गुतौ प्रमायसिद्स्य सर्वस्य प्रथमोहिष्टस्य अनुवादेन आ्त्मखरूप- स्वस्य विधेयत्वप्रतोतेः आत्मैव अ्रवशिष्यते न घट इ्त्यभि- प्रेत्य उपसंहरति तस्ादिति। आरत्मनि अज्ञातत्वानुभवो यदि तत्र खप्रकाशसाधकस्तर्हि घटस्यापि खप्रकाशत्वं स्यात् घट- विषयाज्ञात्वानुभवस्य अविशिष्टत्वादिति निरस्तम्। घटस्य आत्मव्यतिरित्तस्य अरपनिरूपणदिति इममर्थं पदार्थान्तर- डपि त्तिदिशति एवमिति। अनात्मत्वेन प्रतिपन्नस्य स्तन्भादेः आ्त्मत्वप्रतिपादनफलमाह कस्थेति। यत्र अनात्मनि खप्रकाशत्वम् आपाद्यते स एव आ्त्मभिन्नो न अस्ति आत्मनि तदापादन- सिति। ननु स्तम्भादिः अ्र्प्रनात्मत्वेन सर्वतन्त्रसिद्दः कथं तस्य आ्रत्मरूपत्वमिति तवाह तुत्येति। स्न्नत्वाद्याययः स्व्भादिः?

१४२

ज्योतिःसभाव आ्नन्दघनः असङ्गोदासीन एव आत्मा अनाद्यनिर्वचनीयाविद्यासम्बन्धात् द्वैता- करेग भाति रब्नुरिव सर्पदाडाद्यात्मना पर-

दूत्यादि न्यायस्य तुल्यत्वात् इत्यर्थः। ननु यदि घटादि विश्वम् आ्रत्मैव न ततोऽन्यत् तर्हि त्रत्माकारेगैव भानं स्यात् न आकारान्तरेख तस्य असत्वादिति शङ्गां पराकरिष्यन् ज्योतिरिति विशेषणम् उपपादितुम् उपसंहरति अत इति। तस्य पुरुषार्थत्वनिरूपणाय आह आ्नन्देति। आनन्दो ब्रह्मति व्यजानादिति सुतेः इत्यर्थः । ननु चन्दनं खर्ग इतिवंदुपाधिसंसर्गादानन्दत्व न खत इति न इत्याह असङ्ग दति। असङ्गो ह्ययं पुरुष इति युतेः उपाधि- संसर्गो न अस्ति आ्नन्दैकभूत्तिरिति। ननु कर्त्तुः आ्रत्मनो दुःखमपि सभ्भाव्यते तत् कथं सुखेकमूर्ततिरिति तत्राह उदासीन इूति। अविकारित्वात् आरत्मनो न कर्त्तृत्व किन्तु उदासीन एव स दूति। अनात्मकारप्रतीतिम् उपपादयति अ्नाद्येति। ननु एकस्िन् शुलिशकले एक एव शुत्याकारो रजतमिति अ्रज्ञानवशात् प्रतीयते नतु अनेके आ्रकारा इति तत् कथम् आ्रत्मनः अनेकाकारतया मानमित्याशद्म एका- विष्ठानस्य अनेकम्वमविषयत्वे दष्टान्तमाह रज्नुरिव इंति। प्रपञ्चस्य अज्ञानसिद्त्व फलितमाह परमार्थत इति। ननु परस्परविरोधेन प्रकारान्तरस्थिरितिरिति न्यायात् द्वैतस्यैव च वस्तुतो सत्वे अद्दैतमेव आ्रत्मखभाव इति वाच्य? तदपि न सन्नवति। आ्रत्मनः त्रभावात्मकत्वापत्तेर्द्वेतनिरूप्यतवेन खभाव- ववानुपपत्तेस्ेत्याशङ्म अद्दतमाप आरत्मनो न खरूपम् इत्याह

१४४ सार्थतस्तु न द्वैतं न अद्दैतमात्मैव केवलो विज्ञानघन दूत्ति सिद्म्। आत्माडयं सर्वसंबद्दो भानुभासक उच्यते। नित्योऽयमविनाशित्वात् उपादिय: कथं भवेत्२५

वत्साधनकलापात् विमुखस्य अनादिभवसञ्चित-

न शद्दतमिति। किं तर्हि सवरूपमित्याशद्माह विज्ञानेति। द्वताद्वतविनिर्मुत्तत्व केवलशब्दार्थः। आ्रत्म्तनि घटादिजगद- ज्ञानं च एकस्त्िन् अध्यस्तमिति एकाधिकर एसम्बन्धात् अज्ञात- तया घटोऽनुभूयत न घटादौ वस्तुतः अज्ञानविषयत्वम् त्रस्ति इति घटादावषि न खप्रकाशत्वं तदनुभवस्य अन्यथा उपपन्न- व्वात् दत्यभिप्रेत्य उपसंहरति इति सिद्मिति। यस्य भासा सर्वमिदं भाति सावरजङ्गमम् । तदहं ब्रह्म पूरी स्यां पुरुषार्थसुखात्मकम्॥ आत्मनि प्रमाससत्वेड्वपि न दृश्यत्वेनानात्मव्व प्रमाणा- भावे नरमृङ्गवत् न अ्रसत्व खप्रकाशत्वादिति एतावत् ज्योतिः * पदेन स्थापितम् द्रदानोम् आनन्दमिति विशेषन आ्रत्मनि सूचितं पुरुषार्थरूपलं निरूपयितु सिद्धान्तिमतसिद्वात्मख्रू- पानुवादेन तस्य पुरुषार्थत्वमान्तिपति आ्रत्मेति। साधन- चतुष्टयसम्पन्नस्य अधिकारिणोऽयमुपादियः पुरुषार्थः कथं भवेत् न कथज्ित् दृत्यर्थः। उपादेयत्वे हि साध्यत्वं प्रयोजकं नचायं साध्यः सत्वे सति नित्यत्वात् दत्याह नित्य इति। नित्यत्वासिद्विमाशद्माह अविनाशित्वात् दति। एतत्

वेदान्तसिद्दान्तमुक्तावली। १४५

पुष्यनिचयक्षयितकल्मषस्य अशेषविषयदोष- दर्शनासादितोद्देगस्य परमपुरुषार्थकामिनो मुमुच्ो: कथमयमुपादेयः स्यात्। तत यद्यपि अयमात्मा नित्यः विनाशसामग्रीरहितत्वात्

च उपपादयिष्यति मूलकारः। घटवत् परिच्छिन्नत्वात् न नित्य इूत्याशङ् सरूपासिद्ा दूषयति आ्रत्मेति। ननु आप्नव्याप्ताविति स्मृतेराप्नोति व्याप्नोति इति आ्रत्मा व्यापक इूत्यर्थः। तावतापि कथम् अनित्यत्वपरिहारो व्यापकेऽपि आ्काशे तव मते अनित्यत्वदर्शनात् इति न इत्याह सर्देति। सवेषु सर्वात्मना संबद्ो जगदधिष्ठानमिति यावत् नच आ्रकाशे जगदधिष्ठानत्वं खात्मानं प्रत्येव तदभावात्। तत्न सर्वोपा- दानत्ात् न अनित्यो न वा कार्य्यख्ेत्वर्थः। ननु आ्रत्मा जड़त्वात् घटवत् न सर्वोपादानमिति न इत्याह भानु इति। भानुवङ्गा- सक: तथाच योग्यानपि भासयति तस्य खयं भासनेऽन्यापेक्षा न युज्यते इति न तस्य जाद्यमित्यर्थः। तच प्रमागमाह उच्त दूति सुत्येतिशेषः। अपेचितपूर्णेन सीकं व्याकुर्वन् आत्मनः पुरुषार्थत्वम् आत्िपति ननु इति। विमुखो विरत्ः वैराग्ये हेतुमाद्द अशेषेति। विषयदोषदर्शने हेतुमाह अ्नादि दूति। ननु एताट्टशस्य अ्धिकारिण: किमिति आता नोपादेय- स्तत्र शह परमपुरुषार्थेति। एतदेव स्ष््यति मुमुच्षोरिति। वच्यमाणयुत्तेरत्मा न पुरुषार्थ इति भाव: । ननु अनित्य' सांसा- रिकं सुखं नयित्वात् भवतु तावदुपेक्षणीयम् आ्रत्मनो नित्यतेन

नित्यत्वं तावदङ्गीकृत्यापि उपादियत्वं निराकरोति तत्न १३

१४६ वैदान्तसिद्दान्तमुक्तावली।

आत्मविनाशस्य ग्रहीतुमशक्यात्वात् च खसत्ता- काले ग्राह्याभावात् ग्राह्यकाले ग्राहकाभावात्। न च परिच्छिन्नत्वात् अस्य अनित्यत्वमनुमेयम् आात्मत्वात् आत्मा हि अपरिच्छन्ः। यत ब्ाह:।

इत्यादिना। तत्र यद्यपि आत्मा नित्यस्तथापि तस्थ अनुपादेय- त्वम् एव दति व्यवहितेन अन्वयः । नित्य आ्रत्मा त्रविनाशित्वात् आकाशवत् न च सरूपासिद्वि: आत्मविनाशस्य तत् सामग्रा- भावन दुर्निरूपत्वात् इत्यभिप्रत्य हेतुमाह विनाशेति। सम- वायिकारणनाशो वा असमवायिकारगनाशो वा द्रव्यनाशसाम ग्रोपरैरि्यत नच तररकार्य्यस्य आरत्मन उभयमस्ति अकार्य्त्वच्न अनाद्यदृष्टप्रवाहाधारत्वात् इति प्रागीव उत्तमिति। ननु कार्य्यदर्शनञ्चेदर्ति तर्हि सामग्यपि कल्पातामिति न इत्याह आत्मविनाशस्येति। अशक्य त्वम् उपपादयति खसत्तेति। खमात्मा आत्माभावो ग्राह्यः ग्राह्यकाले त्रत्मविनाशकाले ग्राहकस्य आत्मनो भावादिति न च अन्येन आत्मना अन्यस्य आत्मनो भावो ग्रहीष्यते इति साम्प्रतं ग्राह्यस्य आत्मत्वाभात् आ्रत्मीया- भावस्य ग्होतुम् अशक्यत्वात् किंच तद्ग्रहएं प्रत्यत्तम् अनुमानं वा ? नाद: अन्यात्मन: अन्यात्मानं प्रति अतौन्द्रियलेन ततुप्रतियोगिकसंसर्गाभावस्य गहीतुम् अशक्यत्वात् संसर्गा- भावप्रत्यक्षत्वे प्रतियोगिप्रत्यन्तत्वस्य तन्त्रत्वात्। नापि द्वितीय इत्याह न चेति। परिच्छिन्नत्वहेतो- रपचहत्तित्वात् इत्याह आत्मत्वादिति। परिच्छिन्नत्वेऽपि

१४७

यच्चाप्ीति यदादत्ते यच्चात्ति विषयानिह। यच्चास्य सन्ततो भावस्तस्मात् आ्त्मेति कथ्यने। व्यापकस्य अपि गगनादेरनित्यत्वं दष्टमिति चेत् ? न, व्यापकत्वापरिज्ञानात् सर्वसम्बद्दत्वं हि व्यापकत्वं सर्वस्तिन् सर्वात्मना सम्बद्दत्वम्

आत्मत्वं किं न स्यादिति श्रशद् आ्त्मशब्दार्थेम् श्ह आत्माहि इति। वस्तुकालदेशैः अ्रपरिच्किन्नत्वात् आ्रात्मा इत्यर्थः। उत्तमथं वैदव्यासोत्त्ा द्रढ़यति यत आहुरिति। यस्मात् अर्थे यच्छब्दः च समुचये यस्मात् कत्स्रादनातनो निरवशेषतया व्याप्नोति इति आ्रात्मा यस्मात् सुषुस्यादी प्रज्ञान- आ्रात्मनि उपसंहरति दूति वा तस्मात् आत्मा दत्याह यदादत्ते इति। यम्मात् च विषया न विषयाभिमुखा वत्तिरतिप्रकाशयति तम्मात च आत्मा दत्याह यच्चात्ति इति। यस्मात् च अस्य निरूप- शोघलवेन प्रक्ृतस्य सन्ततो नैरन्तरय्येण भावोज्वस्थिति: खस्तिन्नेव न अन्यत्र अन्यस्य अनात्मनोऽभावात् तस्मात् सात- त्येन अतति इति आत्मगमनफलं हि तत्तदेशावस्थितिः। नच आत्मव्यतिरित्त वस्विति तस्मात् आत्मनि एव खरूपे पूर्णतया अवस्थितिरेव सन्तती भाव इत्याह यथ श्रस्य दूति। तथाच परिच्छिन्नत्वं खरूपासिद्' ततब्न आ्रात्मा नित्यः अपरिच्छित्नत्वात् व्यतिरेके घटादिवदिति स्थितम्। अत्र अनुमान व्यभिचारं शङ्ते व्यापकस्य अपि इति। गगनादौ साध्याभाववद्देत्वभावेन परिहरति न इति। गगनादो

१४८ वेदान्तसिद्दान्तमुक्तावली।

अननुगतानामधिष्ठानमिति यावत् न हि अ्रन्ये- नान्यत्सर्वात्मना व्याप्यते व्याप्यसरूपासत्त्व- प्रसङ्गात् व्यापकसरूपविनिमुत्तम्खरूपाभावात् अन्यथा सर्वात्मना व्याप्तासन्भवात्। न च

व्यापकत्वाभावं वत्तु व्यापकसरूपमाह सर्वेति। ननु सर्व- सम्बद्त्वं नाम सर्वसंयोगित्वं तच् गगनादावस्त्येव इति तत्ाह सर्वस्तित्निति। ननु आ्काशादयोऽपि सर्वस्त्िन् सर्वात्मना सम्बद्दा एव तेषां निरवयवत्वेन एकदेशेन सम्बद्ध- लाभावादिति तवाह अननुगतानामिति। अननुगता हि पर- स्परव्यभिचारिय: अरधिष्ठानं सत्ताप्रदम्। ननु व्यभिचार्य्येव व्यभि- चार्य्यन्तरस्य अधिष्ठानं किं न स्यादिति न इत्याह नहि इति। अन्यत् घटादि अन्येन अनात्मना पटादिना सर्वात्मना निःशेषतया व्याप्यते सत्क्रियते इति नहि इति योजना सर्वात्मना व्यास्यभावे हैतुमाह व्याप्येति। व्याप्य सरूपती सत् स्यात् इत्यर्थः। सत्ताद्दयस्य एकत्रायोगात् इत्याह व्याप- केति। व्यापकस्य स्रूपं सद्रूपतादवस्थ्यविनिर्मुत्तास्य व्याप्याननु- गतस्य घटादेः सरूपस्य अभावात् तथाच यत् प्रयुत्तसत्तया घटादिव्याप्य सत्तदेव वस्तु सत् स्यात् न व्याप्यमिति। ननु व्याप्यस्य व्यापकप्रयुत्तसत्वेऽपि स्वरूपसत्ता न विरुद्दते देशान्तरे व्यापकसत्वम् एकदेशान्तर खसत्तेति व्यवस्ोपपत्तेरिति न इत्याह अन्यथा इति। यस्मिन् एकदेशे व्याप्य स्रूपं सत् तस्मिन् अपि देशे व्यापकव्याप्ति रस्ति न वा? अ्रस्ति चेत् किं व्याप्यसत्तया व्यापकसत्तया एव तत्र सद्ावहारोपपते:

वेदान्तसिद्वान्तमुक्तावलौ। १४६

कालदेशवस्त्वपरिच्छिन्नेऽपि आत्मनि प्रमाया- न्तरापेत्ा भानुवत् खयम्प्रतिभातत्वात् सर्व- जगदवभासकत्वन श्रुतौ प्रसिद्धत्वात्। "तमेव भान्तमनुभाति सर्वम्। बस्य भासा सर्वमिदं विभाति॥ दूति श्ुतेः । तथापि मुखटुःखाभावेतर- त्वात् अनुपादेयत्वमेव। ननु किमिदम् अनुपादेयत्वम्? आदान- क्रियाSविषयत्व वा ? दूच्छाविषयत्वविरहो वा?

नास्ति चेत् ? तर्हिं सर्वात्मना न व्याप्तिसिद्विरिति नान्य- दन्यस्य अधिष्ठानमिति। सर्वाधिष्ठानमात्मैव न गगनादि: इत्यर्थः। एतावता आरत्मा अरयं सर्वसंबद्द इति चरणो व्याख्यातः । ननु तथापि आ्रत्मनो न सर्वाधिष्ठानत्व जड़- लेन अज्ञातत्वायोगात् जड़त्व' च सर्वप्रत्ययवेद्यत्वात् इति तत्न आह नच दति। खयं प्रतिभातत्वं साधयति सर्वेति। सर्वं हि आत्मभास्यं तेन च कथम् आ्त्मा भासयितुम् शक्यते न हि घटः प्रदीपं भासयति इति शक्यते वत्ु तस्पात् ख्वयम्प्रतिभात एव आत्मेत्यर्थः । यद्यपि नित्य आ्रात्मा क्षयि- त्वदोषानास्कन्दितत्वात् उपादेय इति युज्यते तथापि तस्य उपादेयत्व न सभ्भवति इत्याच्तिपति तथापि इत्यादिना। आ्त्मा अनुपादेय: सुखदुःखाभावे तरत्वात् घटादिवत् इत्यर्थः। सिद्ान्ती साध्यमात्िपति नतु इति। अनुपादेयत्वं विकल्पा- पराकतु विकल्पयति आदनित्यादिना। अ्रविषयत्वमिति

१५०

सक्कतिसाध्यत्वविरहो वा? एतत् विशेषितसुख- दुःखाभावेतरत्वं वा? विशेष्यमेव वा ? अन्यद्ा? न आद्यः, दूष्टापत्तेः सुखटुःखाभावयोः अनुपा- देयत्वापत्तेश्न न हि सुखं वा टुःखाभावो वा आदानक्रियया विषयीक्रियते, न द्वितीय: ? दूच्छातद्विषयत्वयोरधि उपादेयतवापत्तेः ।

छेदः। एतत् इति एतेन स्वक्वतिसाध्यत्वविरहेगेति विशेष्य- मेव दूति सुखदुःखाभावेतरत्वमात्रमित्वर्थः। सभ्भावित- पच्ान्तरसंग्रहायाह अ्न्यदिति। आदानक्रियाया अविषयत्वम् आत्मनि परेः सिद्धान्तिभिरपि सोक्रियते यतः स्पर्शवत् क्रिया- वत् एव हस्तादिभिरानयनं न अक्रियस्यात्मन दूति इष्टापत्या आद्यं दूषयति न आद्य इत्यादिना। तथा च अनुमानेन सिद्ध- साधनमिति भावः । किच्न न इदम् अनुपादेय त्वलक्षराम् अलच्धे सुखादी गतत्वादिति दूषणान्तरमाह सुखेति। लक्षएं तव्र उप- पादयति नहि इति। इच्छाविषयत्वस्य विरहो यत्र सः अनुपा- देय इति द्वितीयं पचं दूषयति न द्वितीय इति। परसर- विरोधेन प्रकारान्तरस्थितिरिति न्यायादिच्काविषयत्ान- विकरणत्स्य अनुपादेयतवे इच्छाविषयत्वम् उपादेयत्व पर्य्यवस्थति। तत् इच्छातद्दिषयत्वाभ्यां विशिष्टो यो विषयः स उपादेय इति उच्ते ताभ्याम् उपलच्धितं विषयखरूपमात्ं वा आयं पराकुर्वन् हेतुमाह इच्केति। द्दितीयम् उत्यापयति नाभ्यामिति। तवापि इद विवेचनीयं यावानिच्छाविषय- स्तावान् सर्वोडषि उपादेय: उत इच्काविषयैकदेश; अ्रथवा

१५१

ताभ्याम् उपलचितं विषयखरूपमिति चेत् ? न, दुःखख अपि उपादेयत्वापत्तः ज्ञान- विषयस्य एव दच्छाविषयत्वात् दूच्छाजनकस्य च ज्ञानस्य सविकल्पकत्वेन दुःखाभावविशेषग- दुःखविषयत्वात्। विषयैकदेश दूति चेत् ? न, सुखे तद्भावात् दूच्छाविषयविशेष्य-

दच्छाविषयविशेष्यमात्रसिति तत्र आद्यं निराचष्टे न दूति। हेतुमाह दुःखेति। ननु दुःखं कोऽपि न इच्कति इति शङ्गापाकरणाय श्रह ज्ञानेति। दुःखाभावं तावत् पुरुषार्थतया सर्वे विदन्ति ताटक्वेदनेन यावानर्थो विषयो- क्रियते तावन्तमर्थमिच्कापि विषयोकरोति ज्ञानेच्छाऊतीनां समानविषयत्वनियमात्। ननु दुःखाभावज्ञानेऽपि दुःखं विशे- षणतया प्रतियोगितवेन न विषयः तस्य निर्विकल्पकत्वेन वैशिध्यानवगाहित्वात् दति तन्र आह इच्छाजनकस्येति। नहि किञ्नित् ददमिति निर्विकल्पकमिच्छां जनयितुम् अलं विषयसौन्दर्ययानवभासकत्वात् विषयसौन्दर्य्ज्ञानजन्या हि इच्केति न्यायविदां सिथितेः। नहि विषयसौन्दर्य्याद्यवगाहि तत् ज्ञानं निर्विकल्पकं युतनां वैशिध्यावगाहित्वात् अतएव आह सविकल्पकलवेन दति। अस्तु दुःखाभावज्ञानं सविकल्पक तथापि कथं तस्य दुःखविषयवति तव्राह दुःखेति। अ्रभाव- ज्ञानस्य विशिष्टविषयलवेन प्रतियोगिटुःखविशेषणाविषयत्वात् इत्यर्थः। ततो यावानिच्छाविषयस्तावान् सर्वोडपि उपादेयक्चेत् कथं न दुःखम् उपाद्यमिति सिथितम्। द्वितीयं शङ्कते विषय

१५२

सरुपमात्रम् उपादेयमिति चेत् ? न, अ्रहं सर्गों स्यामित्यत आत्मनोऽषि तथात्वापत्तेः । न तृतीयः, खक्कतिसाध्ययोरपि दुःखतत्साधनयोः अ्नुपादेयत्वात्। न चतुर्थः, विशेषगावैयर्थ्यात्।

इति। अव्यास्या दूषयति न इत्यादिना। नहि सुखविषयिएया इच्छाया: सुखम् एकदेशो विषयान्तराभावात् इत्यर्थः । नजु न सुखमात्र पुरुषार्थः किन्तु आ्रत्मौयं तथाच दच्छापि आ्रत्मीयसुखविर्षायणी दति कथं सुखे दच्छाविषयैकदेशत्वाभाव इति चेत् ? न, सुखे पुरुषार्थत्वस्य आत्मोपाधिकत्वापत्तेरिति ततीयं शङ्गते दच्केति। तथाच न दुःखे उपादेयत्वम् इच्छाविष- तवेऽपि विशेष्यत्वाभावात् द्त्यर्थः। शरहं सवर्गी स्यामिति इच्छायाः आत्मनोऽपि पूर्वप च्य नभिमतोपादेय त्वाप त्या द्वितीयपन्ते ततीयं पनं दूषयति न अहमिति। अनुमाने च बाधापत्तिरिति भावः। सक्कति- साध्यत्वस्य विरहो यस्तिन् अरथे सोऽनुपादेय इति ततीयं पचं पराचष्ट न इत्यादिना। ततश्न श्व्याप्तिरिति भावः । एतद्विशे- षितसुखदुःखाभावेतरत्वम् अनुपादेयत्वमिति चतुर्थः प्ः विशेष्यमात्र उत्रे सुखसाधने यागादावनुपादियता स्यात् तन्निवृत्तये विशेषणं तत् तत्र न अस्ति इति नातिव्याप्तिरिति तमेतं पचं दूषयति न इति। हेतुमाह विशेषेति। सुख- साधनस्य यागादिन खप्राधान्येन उपादेयता किन्तु सुखौ- पाधिकीति विशेषयमाचे लक्षरात्वन खोक्कतैऽपि नाति- व्याप्ति: परमपुरुषार्थत्वाभावस्य सुखसाधनेऽपि इष्टत्वादिति विशेषणं व्यर्थमित्यर्थः।

१५३ न पच्चम:, साध्याऽवैशिष्यात्। स्रन्यस्य निर्व कुमशक्त्वात् टुःखतत्साधनतादात्यख अन- भ्युपगमपराहतत्वात्। न च सर्वात्मकत्व- व्याघातः सर्वाधिष्ठानत्वस्यैव सर्वात्मकत्वस्यार्थ- त्वात् न हि सत्यस्य मिथ्यातादात्मामस्ति सत्यत्वविरोधात्। तथा च अनुपादेयत्वस्यैव निर्वक्तुमशक्यत्वरात् किमिदम् अनुपादेयत्वम् आत्मनः अनिष्टम् आपाद्यते दति चेत्? न, दूतरानुपसर्जनत्वस्ैव उपादियार्थत्वात् तच्च सुखदुःखाभावयो: एव अन्येषां तटुपस-

सुखदुःखाभावेतरत्वम् अनुपादेयत्वमिति पञ्चमं पद्ं पराचष्टे न पञ्चम दूति। साध्येति तथाच सन्दिग्धासिद्ी हेतुरनु- माने दोष इति भाव:। सभ्भावितं षछ्ठ पराचष्ट अन्यस्येति। ननु किमिति निर्वचनाशक्िर्दुःखाद्यात्मकस्यैव अनु- पादियार्थत्वादिति न इत्याह दुःखेति। आत्मनो दुःखाद्य- नात्मकत्वेऽपसिद्वान्तं शङ्गित्वा पराचष्टे नच इत्यादिना। आत्मनः सर्वाधिष्ठानत्व नाम अध्यस्तस्य सत्तास्फुर्त्तिप्रदत्वभ् नतु मिथ्याकार्य्यात्मकत्वमपि कुत इत्यत शह नहि दूति। मिथ्यानिर्वचनीयं दुःखादिमिष्यात्मकटुःखादितादात्मेा सत्यत्व- क्षतेरिति हेतुमाह सत्येति। सिद्वान्ती खपूर्वपक्तम् उप- संहरति तथाच इति। आपाद्यते साध्यते द्वत्यर्थः । तमेवं सिद्दान्तिशङ्गितदोषं पूर्वपच्ी पराचष्टे न इति। तत्न

१५४

जनत्वात् मुखदुःखाभावेतरश्चात्मा भावरूपत्वेन दुःखाभावानात्मकत्वात्। सर्वशू न्यात्मकत्व दुःखाभावात्मकत्वमपि अस्ति दूति चेत्? न, विज्ञातुरात्मत्वात् न च शून्यं विज्ञाट न च विज्ञानं शून्याश्रयम् अभावस्य भावधर्मक- त्वानुपपत्त: ।

हेतुमाह दतरति। अनुपादेयत्वम् हिं उपादेयत्वेन प्रति- योगिना निरूप्यते तेन विना दुर्ज्नानमिति तदयं प्रति- योग्युपादेयत्वम् अन्यानुपसर्जनत्वरूपं विज्नेयम् दत्यर्थः ॥ अन्यानुपसर्जनत्वं तर्हिं आत्मनि वर्त्ततां न इत्याह तच्चेति। एवकारव्यावर्त्य माह अन्चेषामिति। आत्मादीनां तदुप- सर्जनत्वात् सुखदुःखाभावी प्रति उपसर्जनत्वात् आ्रत्मा तावत् सुखादीन् प्रति अधिकरणतया उपसर्जनमेवमन्यदपि ऊह्यम्। ननु सुखं वा दुःखाभावो वा ? आत्मैव ततः कथं तस्य उपसर्जनत्वमिति तत्राह सुखेति। आत्मनो दुःखा- भावरूपतां पराचष्टे भावेति। नच दुःखाभाववादिन प्रति भावरूपलेन इति सवरूपासिड्ो हेतुरिति साम्प्रतम् अ्ह्मिति हि आ्त्मप्रतीतिरिति अरविवादम्। नच दर्य प्रतीतिः दुःख- निरुप्या दुःखाप्रतीतावपि जायमानत्वात् ततो दुःखानिरूप्य- त्ाद्धाव एव आत्मेति। ननु अव्यभिचार्यात्मा अव्यभिचारि च शून्य ततश्न सर्वेषां तत्त्वं यत् शून्य स एव आरत्मा न भाव: ततो दुःखाभावातकत्वमपि अस्ति इति क्वित् शङ्गते सर्वेति।

वैदान्तसिद्वान्तमुत्तावली। १५५

आरोपितो धर्मधर्मिभाव दूति चेत् ? तर्हि आरोप्यस्य अधिष्ठानं वाच्यम् न हिनिरधिष्ठानी भरमोडस्ति। शून्यमेव दूति चेत्? तर्हि शून्य- व्यामिश्रमेव सर्वः सवें प्रतीयात् न च तथा अस्थि सच्चेनैव सर्वस्य प्रतीतेः। किंच सर्वस्य आरोपितल्वे आरोपाधिष्ठानस्य पूर्वमेव सिद्धिर्वाच्या साच खत एव दति कथं शून्यं स्यात् न हि शून्यं खतः सिद्दाति अन्यथा परि-

शून्यं जेयं वा ? जाट वा ? आद्यं निषेधति नेति। जेयत्वेआत्मत्वं न स्यात् विज्ञातुरेव आ्रत्मत्वात् अन्यथा घटादोनामपि आत्मत्वापत्तेरिति द्ितीयं निरस्यति नच इति। ज्ञाना- नाश्यत्वात् इत्यर्थः। नच ज्ञानानाश्तयत्वं शून्यस्य अयुत्ता- मिति आह नच दति। शून्य खलु सर्वाभावः नच स भावस्य आश्रयो भवितुम् शर्हति। अभावस्य भावधर्मा- स्यत्वादर्शनादिति हेतुमाह अ्रभावस्येति। ननु यद्यपि भावो न भावाश्चयः प्रमाणात् तथापि म्रमात् कल्पनया तथा श्रस्तु । नहि म्रमस्य किञ्नित् अशक्यमस्ति इति शङ्गते आरो- पित दूति। तर्हि यदन्विततया आरोपितं प्रतीयते स आरोपविषयाधिष्ठानं प्रक्तारोपे अस्ति न वा ? अस्ति चेत् ? तर्हिं तद्दाचमित्याह तर्हि दूति। द्वितीयं प्रत्याचष्टे नाहि इति। सवंत्र भमे हि आ्कारस्य अनुभवादितिशेषः । अ्धिष्ठानसत्वपच्ते तद्दाचम् इति उतां तत्र किं शून्याधिष्ठानम्? उत शून्यमेव इति?

१५६

भाषामावत्वापत्ते: तम्मात् भावरूपत्वादेव टुःखा- भावानात्मकत्वम्। न च सुखात्मकत्वं सगादि- विषयन्तानाऽजन्यत्वात् सुखस् च तज्जन्यत्वात् अ्न्यथा तदर्थितया तटुपादानानुपपत्तेः। जन्याजन्ययोश्च अभेदानुपपत्तेः । न च सुखसंबद्द एव तेन जन्यः सुखं मे जातमिति प्रतौतेः मुखात्मनो: संबन्धस्य सम- • वायस्य अ्रजन्यत्वाच्च। न चखात्माSसंबद्दे खवतन्तर

नादः, शून्यताया: कल्पितत्वप्रसङ्गात् अ्र्धिष्ठानभिन्नस्य कल्पित- त्वात् द्वितीयं शङ्गते शून्यमेव इति। अ्रध्यस्त हि अ्रधिष्ठानानु- गततया तच्तादात्मयन प्रतीयते नच आरोपिते शून्यानु- गतिरस्ति। आरोपितस्य सत्तेनैव प्रतोतेरिति दूषयति तर्हि इत्यादिना। किञ्च तत् शून्य सर्वभ्रमाधिष्ठानम्? उत क्वचिदेव? आध्े तस्य प्रतोतिर्वाच्या न्ाव्स्यैव अविष्ठानत्वात् सा च प्रतोतिः खतः परतो वा ? परतश्ेत्? न परस्य सर्वस्य कल्प- नातः प्रागसिद्वेः सिद्ौ वा कल्पितत्वक्षतेः। खतथ्त्? तर्हि शून्यत्क्षतिरित्याह किच्च इत्यादिना। ननु शून्य सत एव सिद्दातु को दोषस्तव्ाह न हीति। ज्ञानानात्मकत्वादित्यर्यः। आ्र्पास्तु तर्हि खप्रकाशत्वाय तस्य ज्ञानात्मकतापि सर्वतो बलवती हि अन्यथानुपपत्तिरिति चेत्? तचाह अन्यथेति। स्रप्रकाशज्ञानस्य जगदधिष्ठानस्य शून्यमिति नामकरणे परिभाषामानं तन्न वस्तुतः शून्य भावरुपत्वात् इत्यर्थः। यदि क्वचिदेव भमे शून्यमशिष्ठानं न सर्वत्र तहि व्यभिचारित्वात् न स आत्मेति।

वेदान्तसिद्दान्तमुक्तावली। १५७

सुखे प्रमागमस्ति त्वया च अङ्गोक्रियते त्वयापि आत्मतादात्मापन्नस्य नित्यसुखस्यैव खोका- रात्। किं च सुखात्मनोस्तादात्मा शहं सुख- मिति प्रतीतिप्रसङ्ग: न च तदस्ति तस्मात् सुख-

सिद्ो भावरूप आत्मेति उपसंहरति तस्मादिति। भावत्वव्यव- स्थापनस्य फलमाह दुःखाभावेति। आत्मनि दुःखाभावतां पराक्ृत्य सुखान्यत्वं प्रतिज्ञातम् उपपादयितुम् उपक्रमते न चेति। आत्मा न सुखरूपः अकार्य्यत्वादाकाशवत् इत्यर्थः। यद्दा आ्रात्मा न सुखरूप: विषयज्ञानाजन्यत्वात् यत् सुखं तत् विषयज्ञानजन्य यथा सम्प्रतिपन्नं सुखमित्यर्घः। आ्रत्मनो विषयप्रतीत्यजन्यत्वेऽपि सुखता किं न स्यादिति तत्नाह सुखस्येति। तज्जन्यत्वात सरगादिविषयज्ञानजन्यत्वनियमा- दित्यर्थः अ्न्यथेति। तदजन्यत्वे द्त्यर्थः। तदर्थितया सुखा- र्थितया तटुपादानं स्रगादिविषयोपादानं तत् न स्यात् इत्यर्थः। नहि त्रकार्य्यार्य कारणमुपादत्ते पिपासोपशान्त्यर्थ- मपि कठिनद्रव्योपादानप्रसङ्गादिति जन्याजन्येति। जन्या- जन्यत्वरूपविरुद्धधर्माध्यासात् सुखात्मनोरभेदस्तादात्मा न युक्तमित्यर्थः। ननु सुखे जन्यत्वमसिद्वं तस्य अपरकार्य्यत्वात् कथं तहिं सुखार्थी स्रगादि उपादत्ते। आत्मनि नित्याकार्य्यसुखसम्बन्धायेति न इत्याह नच दूति। तेन उपात्तस्रगादिना दत्यर्थः। तत्र प्रतीतिपराहर्तिं हेतु- तवेन आह सुखमिति। सुखसरूपोत्पत्तिप्रतीतेन तत्सब्बन्धांशे साधनोपादानमथन्या सिद्मित्यर्थः। किञ्च सुखात्मनोः १४

१५८

दुःखाभावान्यत्वात् चनुपादेय एव आत्मा। नच ताभ्यामन्यः पुरुषार्थोडसि्ति येन सात्मा मुसुचू- गाम् उपादेय: स्यात्।

सम्बन्धः समवायो वा संयोगी वा? आध्ये तदंशे साधनो- पादानं न चीएं तस्य सत्वे सति नित्यत्वेन अ्रजन्यत्ा- दित्याह सुखात्मनोरिति। द्वितीयं प्रत्याचष्टे नच दूति। अप्राप्तयोः खतन्त्वयोः प्राप्तिर्हि संयोगः खात्मास्षम्बडवेडप्राप्ते अतएव आह खतन्त् इूति। प्रमागं नास्ति दूति न सुखात्मसंयोगे साधनोपादानमन्यघासिद्वमित्यर्थः। ननु खतन्त्रे नित्ये सुखे अस्ति प्रमाएं नित्यमानन्दमिति ुतौ सामा- नाधिकरखप्रतीतेः मयापि च खुतिमात्रप्रमाणकेन अ्रयमेव अर्थ: खोक्रियत इति कथं न तन्न प्रमाणाखितित्वं कथं वा न मम अङ्गोकार इति तवाह त्वयापि इति। खातन्त्रा नाम न नित्यत्व किन्तु आत्मभिन्नतया ताटस्येन अवस्थितिः नच सुखं ताहक् त्या खोक्रियते ब्रह्मपदसामानाविकररयेन आत्मतादालापननस्येव सुखस्य खोकावादातन एव च ब्रह्वलवा- दित्यर्थः। ननु तर्हिं ुतिबलादव सिद्दमात्मसुखयोस्तादाला त्वां मां च प्रति पुत्तेरविशेषादिति चेत् ? न, भेदग्राहकप्रत्यक्ष- विरोधेन सुतेरयोग्यतया उपचारपरत्वादन्यथा शहं सुखमिति कोडपि प्रतीयादिति हेत्न्तरमाह किश्चेति। यम्मात् पूर्वोत्त- युत्तिभिरातनः सुखदुःखाभावाव्यतं सिद्ध सस्ात् उपसर्जन- रुपानुपादेय एव आत्ेति सिद्मित्वनुपादेयत्वसाधनमनुमानं निगमयति तम्मादिति। श्राम्मानुपादेयः सुखदुःखाभावेतर- लात् घटादिव व्यतिरेके सुखादिवत् इत्यर्थः।

न च आात्मत्वमेव परमपुरुषार्थताप्रयोजकं तथा लोके व्यवहाराभावात्। सुखं मे स्यात् दुःखं माभूदिति आात्मसम्बन्धिसुखटुःखाभावयो-

ननु हेतुरंस्तु मास्तु च अनुपादेयत्वरूपं साध्यम् आ्रत्मनि किं विपच्े बाधकमिति तव्नाह न चेति। हेत्वभावे साध्य- मैव न स्यात् न हिं सुखदुःखाभावाभ्याम् अ्रन्यः कच्वित् पर्यः पुरुषार्थोऽस्ति येन तंत्र व्यभिचारे उत्तहेतोः साध्या- गमकत्वात् उत्तहैतुमति अपि आरत्मनि पूर्वोत्तं साध्य न सिद्धा- दिति आत्मनः सुुचूपादेयता स्यात् न च एवम् अस्ति इत्यर्थः। ततः साध्याभावे हेतुरेव न स्यादिति हेत्वभावापत्ति: विपन्े बाधिकेति भावः। श्र्स्तु तर्हि आ्रत्मनि अ्रनुपादेयत्व- साध्ये आ्रत्मेतरत्वम् उपाधि: नचं साध्याव्याप्तिः उपाध्यभावस्य आत्मत्वस्य साध्यानुपादेयत्वाभाविन पुरुषार्थेन व्याप्तत्वात् ततो न भवदीयो हैतु: साधुरिति न दत्याह न चेति। प्रयोजकं बोधकमित्वर्थः। न पच्तेतरतवं उपाधि: अनुमानमात्रोच्छेदा- पत्तेः कथ तर्हि तेजोऽनुषातानुमाने तेजोभिन्नतमुपाधिः तस्य बाधोन्नीतलात् न च तथा प्रछते बाधोऽस्ति लोके आत्मनः पुरुषार्थत्वेन उपादेयतया व्यवन्चियमाणादित्याह तथेति। ननु अगत्या आत्मन एव उपादेयत्वं लोके वाच्यम् ? अन्येषाम् आतमभिन्नानाम् अपुरुषार्थत्वात् न च सुखादिकं पुरुषार्थ: परसुखादेरपि तथात्वापत्ते: आत्मीयं तथेति चेत् त्हि आ्लमेव पुरुषार्थतया व्यवहर्त्तव्य इति चेत्? न इत्याह सुखं मे स्यादिति। यम् अब आशयः निरुपाधीक्छाविषयो हि पुरुषार्थत्वात् उपा-

१६०

रेव काम्यमानत्वात्। न च आत्मा मम स्यादिति कामना अस्ति न च अकाम्यमानः पुरुषार्थः । न च अयमलौकिकः पुषार्थः। लोक-

देय: स एव च तथा व्यवहारयोग्य: सुखं दुःखाभावश्च तथा न च आत्मसम्बन्धिनौ एव तौ तथा न शुद्ौ इति वाच्यम् आत्मनः सुखदुःखाभावौ प्रत्यधिकरणतया कारकत्वात् कारकस्य च उपसर्जनत्वेन वस्तुतोनुपादेयत्वादिति। ननु सुखं मे स्यादिति कामना आत्मसुखविषयिणी तत्र सुखवत् आत्मापि विषयोऽस्तु किमिति शपाधिकस्तत्न काम दति तत्राह न चेति। सुखानुप- हिते केवले आत्मनि कामनाया अदर्शनात् तदुपहिते च तस्मिन् दर्शनात् सुखादिकमेव काम्य न आ्रत्मा तती न आत्मा पुरुषार्थ उपादेय दत्यर्थः। ननु आ्रत्मलामात् न परं विद्यते। आ्रत्मकाम इत्यादि युतिबलात् मनः काम्यमानत्वाव- गतेःपुरुषार्थंता इति चेत् ? इति न दत्याह न चेति। सत्यं स्ुति- रस्ति इति सापि किं खस्या अविरोधसिद्ये लोकव्यवहारम् अपेक्षते न वा ? अपेक्षते चेत् ? तर्हि तदभावे कथम् आ्त्मनः काम्यमानतया पुरुषार्थतां प्रतिपादयेदिति न चेति प्रतिज्ञायां हेतुमाह लोकेति। तथाच मच्चा: क्रोशन्तीतिवत् लोकविरोधे श्रुतिः उपचरितेति भावः । ननु ग्रुतिः किमिति सार्थबोधने लोकव्यवहारम् अपेक्षते विरोधपरिहारायेति चेत् ? न, लोक- व्यवहारस्य बाधेनापि विरोधपरिहारोपपत्तेः। नच प्ुतिरेव बाध्या तत्परत्वात् तथाच किं लोकव्यवहारा-

वेदान्तसिद्दान्तमुनतावली। १६१ व्यवहारानुल्लङ्गनेनैव वेदेन पुरुषार्थप्रतिपादनात्। अन्यथा अलौकिकत्वात् खर्गस्यापि सुखरूपता न स्यात्। मिं च किमयं लोकोत्तर: यैन ऐहिकं पारतिकं च ससाधनं सवं पुरुषाथं परित्यन्य याजन्मब्रह्मचर्य्याद्यशेषटुःखजातेन प्रात्मानमवसाटयन् अलौकिक: पुरुषार्थोडय-

पेक्षनेति तवाह। अन्यथेति लोकव्यवहारानपैक्षणे ज्योतिष्टोमेन खर्गकामो यजेत इत्यत्र काम्यमान: खर्गस्तावत् पुरुषार्थ इति वस्तुस्थिति: तत्र वैदिकत्वमात्रेण खर्गस्य पुरुषार्थत्वे सुखरूपता न स्यात् सुखे खर्गपदस्य वेदे नासद्वेतितत्वात् यदा च लौकिकपुरुषार्थव्यवहारं वेदोऽनुसरति तदा लोके द्विविध- स्यैव पुरुषार्थत्वात् खर्गस्य दुःखाभावरूपते गौरवात् भाव- रूपसुखात्मकतैव युक्ता नच तत्परत्वात् श्रुतिर्वाधिका समुच्चयेन उभयप्रामाययोपपत्तौ अन्यतरबाधकत्पनायोगादिति। ननु खर्गकामश्रुतौ शुतखर्गस्य सुखरूपता लोकानुसारात् इति अयुतां सर्गस्य सुखत्वगाहकार्थवादसय यत् न दुःखेन संभिन्नमित्यादेः विद्यमानत्वात् तत आत्मकामादिय्ुतिबलात् काग्यमान आत्मा पुरुषार्थत्वादुपादेय एवेति तल्नाह किन्नेति। ऐहिक विषयजन्य स्रगादिसब्बन्धिसुखं परत्र भवं पारचिकं खर्गादि- सुखसाधनं स्रगादि यागादि च अवसादयन् केशयन्। ननु परमपुरुषार्थकामनया सर्वमेव तत् युज्यते इति तवाह अलौकिकेति। वेदमात्रसिद्ो नतु लोकतो वा खानुभवतो

१६२

मात्मेति वदन्नेव कतार्थः स्यात्। तथाच रागिगीतं। वरं वृन्दावने शून्ये शृगालत्वं य दूच्छति। न तु निर्विषयं मोचं मन्तुमहति गौतमः॥ दति। किं प यदि अयम् आत्मा पुरुषारथ: स्यात् कथं तर्हि अप्रयत्नलव्धमात्मानम् उपेक्ष्य वैषयिकसुख- लोभात् तत्तत्काम्यतौर्थादी स्त्रियन्ते प्रागिनः न च ते भान्ता: शास्त्र गापि तदनुमोदनात्।

वा प्रसिद्ध दति कवतार्थः सिद्प्रयोजनः तथाच प्रसिद्धसुख- परित्यागन लोकाप्रसिद्दपुरुषार्थसुद्दिश्य ब्रह्मचर्य्यादिकशो न युक्त दूति भाव: । निर्विषयमिति। विषयः स्रक्चन्दनवनितादिः निर्गतो यस्मात् मोचात् स तमित्यर्थः। किज्न अर्क्कें चेन्मधु विन्देत किमर्थं पर्वतं व्रजेत् इति न्यायात् त्रयत्नेन लब्धं प्राप्तमात्मानम् उपेच्य परित्यज्य प्राशिनो वैषयिकसुखाय प्रयागादी किमिति सिियन्ते प्रायं त्यजन्ति तत् प्रागत्यागरूपाव्टत्तिरात्मनः पुरुषार्थ- त्वमविदयति इत्याह किञ्जेति। ननु प्रव्ृत्तिमात्रं न प्रमाएं प्रमाणमूलाया एव प्रवृत्ते: प्रमाणत्वात् अ्न्यथा अतिप्रसङ्गात् नच अत्र प्रमाणमस्ति आ्रत्महनननिषेधविरोधाच्च तस्मादसदेतत् इत्याशद्माह न चेति। न केवलं शास्त्रमेव अत् अनुमोदकं किन्तु लोकानुमोदनमपि संग्होतुम् अपि शब्दः। न च आ्रात्म- इनननिषेधशास्त्रविरोध: तस्य उत्सर्गत्वात् एतस्य प्रयागादि-

१६२

न लोकवचनात् तात ! न वेदवचनादपि। मतिरुत्क्रमगीया ते प्रयागमरयं प्रति ॥ कुष्ठाुपहताश्च टुःखाभावसुददिश्य सियन्ते दूति तु सर्वजनीनम्। तत्किमनात्मैवोपा- देयः। कः संशयः। सुखद्:खाभावयोः तत्साधनानां च पुत्रकलचग्रहच्ेच गोहिर ययादी- नाम् उपादेयत्वस्य अविगीतत्वात्। ननु ऐहि- कामुष्िकसकल सुखतत्साधनजातम् उपेच्च केवलमात्मानमेव उहिश्य श्रवसादावपि कैचन

मरणशास्त्रस्य अपवादत्वात् न कव्विद्दिरोध इति भाव:। तस्मात् आत्मा न पुरुषार्थः किन्तु वैषयिक सुखमिति स्थितम्। दुःखाभावस्यापि लोकप्रव्ृत्यैव आ्रत्मापेक्षया पुरुषार्थतामाह कुष्ठेति। अनात्मा एव पुरुषार्थ इति निरूपयितुम् आ्रकाङ्कामुत्या- पयति तत् किमिति। तर्हि अ्नात्मकत्वाविशेषात् दुःखादिकमपि किं पुरुषार्थ इति न इत्याह सुखेत्यादिना। ननु ऐहिकामुषिमिक- सुखतत्साधनस्य उपादेयत्वमविगीतमिति यदविगानं तत् पाम- राणां परीक्षकाणं वा? नाद्:, पामराविगोतस्य त्किज्ञित्कर- त्वात् परीक्षकाणामिति चेत् ? न, ऐहिकामुभिकसुखादि परि- त्यज्य आ्रत्ममावरोद्दशेन त्रवणादी प्रव्ृत्तेरविगानायोगादिति चेत् ? इति शङ्गते ऐहिकेति। त्रवणदी प्रवर्त्तमाना न परी- क्षका इति परिहरति त इत्यादिना। ननु कथ ते भ्रान्त- लात् न परीक्षकाः श्रुतिमूलत्वात् तदीयप्रहृत्तरिति चेत् ?

१६४

प्रवर्त्तन्ते एव दूति चेत् ते तर्हि भान्ता भवन्तु बहनाम् अनुग्रहो न्याय्य दूति न्यायात् द्विता एव हि ते। विज्वानमानन्दं ब्रह्मेति सुखरूपत्व- अषि आत्मनः शुती श्ूयत दति चेत् ? श्रूयतां नाम न हि एतावता आत्मा पुरुषार्थ: न हि सुखम् दूत्येव पुरुषार्थ: खसम्बन्धितयेव तस्य पुरुषार्थत्वात् अन्यथा शतुसुखस्यापि पुरुषार्थत्वापत्तेः न हि सुखं

तहिं आ्सुष्िकसुखाद्यर्थप्रवत्तिरपि त्ुतिमूला न भममूलेति न विगोता तर्हिं आतमन: सुखादेश उभयोरपि पुरुषार्थता आस्तु न आसुषििकसुखाद्यथ साधनानुष्ठातृणां बहुलवेन तद्दिरोघे श्रवणाद्यनुष्ठातृणां भ्ान्तत्वात् तन्मूलय्ुतेः अन्यपरत्वादित्यभि- प्रेत्य शह बहनामिति। आत्मा न उपादेयः सुखदुःखाभावे- तरत्वात् दुःखादिवत् इति अनुमाने पन्तेतरत्वस्य अनुपाधित्वं बाधानुन्नीतत्वात् इति एतावता सन्दर्मेण व्यवस्थापित आत्मा पुरुषार्यः सुखरूपत्वात् वैषयिकसुखवत् इति सत्रति- पचं दास्यामि इति अभिप्रेत्य सुखरूपतवं हेतु शुत्या तावत् ससर्थयते विज्ञानमानन्दमिति। आनन्दात्मकत्वमात्मनः खुत्या बोध्यत इति तावदङ्गोकरोति। सूयतामिति। तहिं सत् प्रतिपत्ततासिद्वेति न इत्याह नहि इति। एतावता सुखरूयश्नवणेन अपि इत्यर्थः । सुखरूपत्वमुत्ता- युत्तोन सभ्भवति इत्यर्थः। ननु सुखरूपत्वे किमिति न पुरुषार्थ-

१६५

सुखस्य पुरुषार्थ: । सांसारिकमपि सुख नाना- दुःखसंभिन्नम् अनुपादेयमेव दूति चेत् ? न, गत्यन्तराभावात् न हि भिक्ुकभिया स्थाल्य- नधिश्रयगम्। आयाति चेत् ? दुःख परिह- र्त्तव्यम् । सुख तु उपादेयमेव ।

तेति तत्ाह नहि दति। आत्मनः सुखरूपत्वे कि स एव खतन्त: पुरुषार्थ: कि' वा सुखात्मनि समवेतं सुखान्तर ? नाद्यः नहि सुखमित्येव पुरुषार्थः अपि तु खसम्बन्धि तत् नचामेदे खसम्ब- न्धिता सभ्भवति। ततः सुखात्मा खतन्त्रो न पुरुषार्थः दति न प्रतिपत्तानुमानं साधु दत्यर्थः। न द्वितौय इत्याह नहि सुख- मिति। सुखात्मनः सरूपसुखेनैव तप्तत्वात् सुखान्तर कामना- योगात् न सुखान्तर सुखात्मनः पुरुषार्थः दत्यर्थः। ननु आत्मानुपादेय इति त्वया साधितं वैषयिकसुखं तु बहुदुःखानु. विद्त्वात् अपुरुषार्थत्वात् अनुपाटेयमेव तथा च सुखोहशेन यागादी प्रवृत्तिर्बाधितेति सिद्धान्ती शङ्गते सांसारिकमिति। सत्यं सांसारिक सुखं दुःखानुविद्दमिति। तथापि आरत्मा तावत् उत्तयुत्त: अनुपादेय एव तथा च अगत्या सुखे यथा दुःखानुषङ्गो न भवति तथा यतनीयं न तत् दुःखसम्प- रकभिया सुखं त्यागमर्हति। नहि भित्तवः सन्ति इति स्थाली नाधिश्रियते मरणप्रसङ्गात् तस्रात् दुःखपरिहाराय एव यतितव्यं न वैषयिकसुखत्याग दति परिहरति न दत्यादिना। ननु आत्मा द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्य इति वाक्ये

१६६ वेदान्तसिद्दान्तमुक्तावलौ। कथ तर्हि शात्मज्ञानार्थ' प्रवगादिविधि: दुःखाभावार्थ मेव। एवमात्मनोऽपुरुषार्थ त्वे प्राप्ते ब्रूमः। य आात्मा सर्ववसतूनां यदर्य सकलं जगत्।

प्रथमोपात्तमात्मदर्शनमनूद्य प्रवरमननादि विधौयते तत्र न आ्ात्मज्ञानमेव खतः फलं तस्यापुरुषार्थत्वात्। न च सुमुन्तोरंधि- कारित्वात् मोच्ष एवं तत् फलं मोचस्य आ्रत्मखरूपातिरिक्तस्य अभावात् आत्मभिन्नस्य जन्यतवेन मोच्षस्य अनित्यत्वप्रसङ्गात् ततः सवणविध्यन्यथानुपपत्या त्रातमैव पुरुषार्थ इति सिद्वान्ती चोद- यति कथमिति। आत्मभिन्न एव पुरुषार्थः सवसाद्यनुष्ठान- फलं न तु आत्मा तस्याजन्यत्वादनित्यत्वाभावरूपलवानङ्गोकारात् आत्यन्तिकटुःखनिवृत्तेरेव मोक्षत्वादिति। पूर्वपच्ी परि- हरति दुःखेति। तथा च ्रवणादिविधिरन्यथोपपन्न इति भाव: । दुःखाभावी नायमात्मा सुखं न अपि स दष्यते मुमुन्तुभि- रयं तम्मात् उपादेय: कथं भवेत् एवं पूर्वपत्तमनूद्य तननिरासाय सिद्धान्तं प्रतिजानोते एवं मिति। यदुततं पूर्वपचिया आत्मा अनुपादेय: सुखदुःखाभावान्यत्वात् दुःखादिवत् इति तत्र अन्यानुपसर्जनत्वम् उपादेयत्वं तदन्यत्वम् अनुपादेयत्वं आत्मा च सुखादिशेषत्वात् उपसर्जनमिति अनुपादेय इति तदेतत् दूष- यन् पूर्वपच्तनिरासप्रतिज्ञायां हेतु संग्टह्वाति। य आ्ररात्मेत्यादिना। असी आत्मा अनुपादेय इति यत् पूर्वपच्िणा उच्यते तत् कथमिति वद दवति अन्वयः। ननु का अनुपपत्तिरक्तानुमानेन तत् सिद्धिरिति न इत्याह खतन्त्र इति। खतन्त्ोऽन्यानुपसर्जन इत्यर्थः। तथाच अनुमाने बाध इति भावः। ननु कथमात्मनी-

वेदान्तसिद्दान्तमुक्तावली। १६७

आनन्दाब्धिः खतन्दोऽतावनादेय: कथं वद ॥२६॥ यदन्यद्दस्तु तत्सवें यव्न दे नरशृङ्गवत्। सत्ता सर्वपदार्थानामनादेय: कथ वद॥ २७॥ यद्दशे प्रागिन: सर्वे ब्रह्माद्या: क्वमयस्था। रदूशान: सर्ववल्तूनामनादेय: कथ भवेत् ॥२८॥ यच्चचुः सर्वभूतानां मनसो यन्मनो विटुः। यज्जोतिज्योतिषां देवो नोपादेय: कथ विभु:॥२६ मोदप्रमोदपच्चाभ्यामानन्दात्मा तमो गतः।

उन्यानुपसर्जनत्वं सर्वस्य सुखदुःखाभावशेषलादिति तत्राह यदर्थमिति। यदा सर्व जगदात्मार्थम् आ्रत्मशेषस्तदा सुखादेः आत्मशेषते किमु वत्रव्यमिति भावः। तटुतां सुखन्न पुरुषार्थ- त्वादिति। आ्रत्मव्यतिरिक्तानां सर्वेषां पदार्थानां परार्थत्वमिति वैशेषिकादयोऽपि च सङ्गिरन्त तस्मात् आ्रत्मार्थ सकल जगदित्यर्थः । किञ् सुखदुःखाभावान्यतं हेतुःसरूपासिद्वः कथमिति चेतु तव्राह आानन्दाव्धिरिति। निरतिशयसुखात्मक इत्यर्थः। दुःखाभावत्वम् उपपादयति आतमेति। घटादोनाम् आ्रात्मा सरूपं तज्वेदे घटादे: टुर्निरुपलेन असत्वात् भिन्नस्य असतो- डभाव: सदेव अभावाभावस्य भावलात् सतश्न आ्रत्मत्वादिति युत्न्या आत्मैव दुःखाभाव इति कथं न अतुमाने सरूपासिद्ि- रिति यच्कन्दोडसौ दत्यनेन सम्बद्दते। प्रथमपादार्थम् उपपादयति यदत्यदिति। यस्ात् आ्रत्मनोऽन्यत्वेन परै: समातं वस्तु वटादि यड्ेदे आममनो भेदे अतएव आत्मा सर्वेषां

१६८

जीवयत्यखिलान् लोका न ना दिय : सयं कुतः॥३०॥ यस्यानन्दसमुद्रस्य लेशमावं जगङ्गतम्। प्रसृतं ब्रह्मलोकादौ सुखाब्धि क: परित्यजेत्॥३१। हैरसगर्भ मैश्वरय्यं यस्पिन् दृष्टे तगायते। सीमा सर्वपुमर्थानामपुमर्थ: कथ भवेत् ॥३२॥ यत्कामा ब्रह्मचर्य्यन्त दून्द्राद्याः प्राप्तसम्पदः । सखभोगं त्यजन्त व न पुमर्थ: कथ नृगाम्॥३३॥

घटादोनां सत्तासवरूपमित्यर्थः । तथाच सस्रूपस्य सर्वैरिष्य- मागत्वात् स एव पुरुषार्थ दूति भाव: । द्वितोयपादं व्याचष्टे यद्दशे इति। अनादियोऽनुपादेय इत्यर्थः । यद्दा ननु अ्रधिष्ठानं सत्तास्फूर्त्तिप्रद न अन्यत् ईश्वरस्ाधिष्ठानं न आत्मा अतः कथ' घटादोनां सत्तास्फूर्त्तिप्रद इत्याशङ्म अज्ञानवशात् आ्रत्मैव ईश्वरो न अन्य दृत्यभिप्रेत्याह यद्दशे इति। स्फूर्त्तिप्रदत्वं वत्तु प्रकाशताम् शरह यत् चच्तुरित्यादिना। आ्नन्दाब्धिपदं व्याचष्टे मोदेति। इष्टस्ृती हर्षों मोदः स एव अभ्यासात् प्रह्ष्ट: प्रमोद: सुखमात्रम् आ्रनन्दः तस्य पच्तादिकल्पना अज्ञानवशात् दूत्याह तमोगत इति। खसुखमात्रदानेन लोकान् सुखयति इत्याह जीवयतीति। उत्तरार्द्ार्टमेव स्पष्ट्यति यस्येति। प्रस्ृतं प्राप्तम्। आरात्मनो निरतिशयसुखरुपतवे हेत्न्तरमाह हैर- गर्भेति। ननु आ्त्मा सर्वपुसर्थानां सोमेति कथम् ददि पर- मेशर्य्य दूति स्मृतेरिन्द्रादिसम्पद एव परमपुरुषार्थत्वादिति तवाह यत् कामा इति। मधवा प्रजापती ब्रह्मचर्यम् उवा- चेति ुतेरित्यर्थः। ननु यदि आ्रत्मैव पुरुषार्थ: कथ ताि

१६2

यहिट्चाफला: सर्वावैदिक्यो विविधा: क्रियाः। यागाद्या विहितास्तस्मिन् उपेचा वद ते कथम्३४ यद्दृष्टिमावतः सर्वा: कामाद्या दुःखभूमयः। विनश्यन्ति चषगोनासावुपादेय: कथ न ते ॥३५॥ आह्वादरूपता यस्य सुषुप्त सर्वसाचिकी। तत्ोपेचा भवैद्यस्य तदन्यः स्यात्पशु: कथम्॥३६॥

तमुपेच्य खर्गाथ यागादिविधानमिति तवाह यहिट्टक्षेति। तमेतं वैदानुवचनेन इत्यादिश्रुतिवशात् अन्तःकरणशुद्धिद्वारा विहितयागादिक्रिया आ्रत्मदिद्टत्ताफला एव न वस्तुतः सर्गांदिफलाः। कथ तर्हि खर्गादीनां फलत्वेन श्रवराम् ? अन्नप्ररोचनार्थत्वात् कथमन्यथा सर्वथाप्तः सर्वज्तो वेदन्न: न्यि- त्वात् अपुरुषाथं खर्गादिकम् उद्दिश्य यागादीन् विदध्यात् तस्ात् अज्जप्ररोचनार्थमेव खर्गादिश्वणं न फलायेति न कविद्विरोध इति। ननु खर्गादिप्ररोचनार्थम् दृति अ्युक्तम् आत्मदिद्दचाया अफलत्वात् यागादिफलं न तावदात्मा- जन्यत्वात् न तावदनुभवः तस्य अफलत्वात् न वा तहिद्टत्ता तस्या: ज्ञानमात्रफलल्वेन खतोऽफलत्ात् तस्मात् खर्गादिखव तात्पर्य्यतो वैधक्रियाफलमिति तव्नाह यत् दृष्टीति। यतो ज्ञानमज्ञानस्य निवत्तकमिति ब्रह्मसान्तात्कारात् अज्ञाने निरस्ते सत्यज्ञानमूला: कामादिमयदुःखभूमयो निवर्त्तन्ते दूति। तब्निवृत्तेः आत्मरूपत्वात् आरत्मैव पुरुषार्थ दूति मरोचनार्थमेव खर्गादिन्नवगमित्यर्थः। मोदप्रमोदपच्ाभ्याम् १५

१७० वेदान्तसिद्दान्तमुक्तावली।

सत्यमितरानुपसर्जनत्वमुपादियत्वं तच्च शात्म- न्येव विश्ान्तं सुखदुःखाभावयोरपि तदर्यत्वात् अन्यथा परसुखटुःखाभावयोरपि उपादेयता स्यात् तम्मात् आत्मैव परमपुरुषार्थ; मुखदुःखा- भावात्म कत्वाच्।

द्त्यन आत्मनः सुखरुपते अर्थात् तस्य प्रियमेव शिर इत्यादिवाक्यानि प्रमायत्वेन उपन्यस्तानि सम्पति सुप्नोत्थितस्य

उपि आमनः सुखरुपत्वे प्रमामितयाह श्यादेति। तत सुखाब्धावित्यर्थः । पूर्वपक्चे अनुपादेयत्वस्य आत्मनि साधनाय तत्प्रति- योमिलवेन उपाद्यतवं यन्निरूपितं तव् तावदनुमोदते सत्य- मिति। तर्हि आत्मनि उक्तमानेन अनुपादेयत्वसिद्दमिति न द्ूत्याह तच्चेति। चः तु अर्थे तत् तु अन्यानुपसर्जनत्वं विश्रान्तं: स्रगादिविषयसुखसाधनं तावत् सुखोपसर्जनम् अ्रहिकरट कादिपरिहारच् टुःखाभावसाधनं सुखदुःखाभावयीच्च आत्मार्थ- त्वात् सर्वसुखादिसाधनजातम् आ्रत्मनि एव विश्रान्तमित्वर्थः। कथ तर्हिं सुखादी पुरुषार्थत्वव्यपदेश इति शङ्गासुपसंहार व्याजेन परिहरति तस्पादिति। आ्रममशेषलादेव सुखादो पुरुषार्थत्व न वस्तुत दति भावः । अतएव श्राह परम इति। एतैन अनुपादेयत्वानुमानं बाधितमिति भावो ध्वनितः। ननु सुखाद्यधिकरएतया आत्मनः सुखदुःखाभावी प्रति कारकत्वात् सुखादिशेषत्वमेव आत्मनो युक्त न वैपरीत्यमिति शद्िता

वेदान्त सिद्दान्त सुक्तावली। १७१

न च भावरूपस्य आ्रत्मनो दुःखाभावात्म- कत्वानुपत्तिः। भवेदयं दोषो यदि आत्मनि दुःखं पारमार्थिकं स्थात् न तु एवमस्ति किं तु अज्तानफगिफगासमुद्ग तदेहाद्यभिमानविष- दंष्ट्राग्रवत्तिरागादिलच्षण हालाहलविषज्वालाप्र- तिबद्स्ात्मटष्टिः सवितरि तमोवन्विर्दुःखेपि

अनुपादेयत्वानुमाने खरूपासिद्विं दूषणान्तरमाह सुख- दुःखेति। मेदे किल आधाराधेयभावः नच सुखाद्यात्मनो भिद्यत इति न आत्मा तदुपसर्जनं न वा सुखदुःखाभावान्यत्व हेतुरात्मनि पत्ते व्त्तत इत्यर्थः। ननु आत्मा सर्वस्य सत्ताप्रदत्वात् खयमसद्रूपः कथं स्यात् दूति शद्गित्वा परिहरति न चेति। दुःखस्य आ्रत्मनि कल्पित- तात् दुःखाभावो न आत्मनः अतिरिच्यते इति परिहरति भवेदयमिति। ननु दुःखं गुरः तच्च अबाधिततवात् न कल्पितं किव्न आरोपे आरोप्याधिष्ठानयोः सादृश्यं कारएं दृष्ट नच अत्र तदस्ति उभयोरपि निरवयवत्वात् किन्न आरोप- समयेऽधिष्ठानं विशेषतः अज्ञातं वाच्यं नच दुःखप्रतीति- समये आत्मा विशेषतो न जायते। अहमित्येव तस्य विशेष- प्रतोतित्वात् तस्याय ज्ातत्वादिति कथ दुःखस्य आ्रत्मनि समारोप इति शङ्खते किन्तु इति। परिहरति अ्ज्ञानेति। खात्मनि दुःखौघम् आरोपयतीति सम्बन्धः। ननु उत्तं सादृश्यं नास्तौति सत्य किं सादृश्येन आरोपव्यभिचारिया

१७२ वेदान्तसिद्दान्तमुक्तावलौ। खात्मनि रौरवाद्यनेकभेदभिव्ननरकसमुदाय- समुद् तटुःखौघमारोपयत्येव केवलम्। आरोपितस्य च अभावो न अधिष्ठानात् पतिरिच्यते अधिष्ठानादभेदेनैव आरोपितत्वात् भेदेन च तस्य असत्वात् असन्निषेधस्य च

कुतः तर्हिं दोषादारोप इति अज्ञानादिति गहाए। ननु अज्ञानमात्र चेत् दुःखारोपे असाधारं कारणं सुषुप्तेऽपि तर्हिं दुःखारोपः स्यादिति चेत् ? न, शरीरादिद्वारा तद्देतु- तवादित्याह फणिफऐेति। उदासीनावस्थां व्यावर्त्तयति रागेति। प्रतिबद्दस्वात्मादृष्टिलवेन विशेषादर्शनम् उपपादितम्। ननु यदि अत वस्तुतो न अस्ति तत् तत् आरोपणीयं दुःखच्च गुरत्वादात्मैकसमवेतमिति कथ तत्रैव तस्य आरोप दूति न इत्याह निर्दुःखेडपोति। दुःखात्यन्ताभावाधिकरऐेऽपि इत्यर्थः। गुणीभवदपि दुःखं न आत्मनि समवेतं पादे मे दुःखमिति पादाद्याश्त्रयत्वेन प्रतोतेः अन्तःकरणधर्मत्वात् वा आत्मनि तदत्यन्ताभावः केवलो निर्गुराख्तेति शुतिविरुदस्न आत्मनि गुएसमवायः ततो निर्दःखत्वात् आत्मनि अज्ञानादि- वशात् दुःखारोप दति युक्तमुत्तमिति। अतएव श्रह आरोपयत्येव इति। ननु भवतु दुःखमारोपितं तथापि आत्मा तदभाव इति कुतः तव्ाह आरोपितस्य चेति। आरोपित- प्रतियोगिकाभावस्य अधिष्ठानानतिरके हेतुमाह अधि- ष्ठानेति। अधिष्ठानात्मकत्व न तावत् कल्पा तस्य सरूप-

वेदान्त सिद्दान्तमुक्तावली। २०३

सत्वात्। तस्मात् दुःखाभाव एव परम- पुरुषार्थ दवति यो मन्यते तस्यापि आत्मैव परम- पुरुषार्थः तस्य अशेषसंसारदुःखनिवत्तिरूप- त्वात्। वसाध्यत्वात् आत्मनः अपुरुषार्थत्व- मिति चेत्? न। साध्यत्वेन पुरुषार्थत्वस्य निरसलवात्।

तेन अकल्पितत्वात्। किं रूपेए तर्हि जगतः कल्पितत्व- मित्याशद्ञ आ्त्मभिन्नमनात्मत्व® तद्रूपेण दुःखत्वादिना इत्यर्थः। अस्तु सद्रूपादात्मनो मेदेन दुःखाद्यारोपितं किं ततस्तवाह भेदेनेति। सद्रूपात् आत्मनो भेदेऽसद्रूपत्वं स्यात् इत्यर्थः। आस्तु असत्दुःखादि ततोऽपि किं तवाह असन्निषेधस्येति। अभावाभावस्य भावत्वादिति दुःखाभावः सद्रूप इति आत्मा स इति स्थितम्। ननु दुःखाभावात्मकत्वेन पुरुषार्थत्वसाधने तव अपसिद्धान्त: सुखात्मत्वरूपेरीव तस्य पुरुषार्थत्वादिति चेत्? मैवं, तुष्यतु दुर्जन इति न्यायादविरोधादिति शङ्गामुपसंहार- व्याजेन परिहरति तस्मादिति। मनु संसारनिव्ृत्तिः पुरुषार्थो न केवलं दुःखनिव्ृत्तिरिति तव्राह तस्येति। एकविशति- प्रकारदुःखनिव्ृत्तिः पुरुषार्थः संसारेऽपि एतदात्मत्वविरोध इति। ननु आत्मैव चेत् दुःखाभावः तर्हि आत्मनोऽकार्य्यतया असाध्यत्वात् कथं पुरुषार्थता पुरुषेण तदेव अर्थ्यते यदसिद्- मिति शङ्ते असाध्यत्वादिति। साध्यत्व न पुरुषार्थत्वे प्रयो- जकं क्षयित्वेन हैयत्वादिति परिहरति साध्यत्वेनति। निरस्तत्वाङ्काप्यकारेण दति शेष: ।

१७४

खतःसिद्टुःखाभावम् उहिश्य मुमुत्तु- प्रवृत्यनुपपत्तिरिति चेत् ? न। ब्रह्मात्मसाक्षा- त्कारानन्तरं प्रवृत्त्यनुपपत्तेरिष्टत्वात्। तत्फलस्य जातत्वात्। पूर्वं तु अशेषदुःखाभावरूप- ब्रह्मात्मसाच्षात्कारेगैव सफलत्वात्। ज्ञान- मपि न साध्यं वृत्तेगरोपितत्वात् चैतन्यस्य आत्मत्वात् दति चेत् ? न, अस्य परामर्शस्य ज्ञानोत्तरकालीनत्वात्।

ननु आत्मरूपटुःखाभावस्य अनादित्वेन खतःसिद्त्वात् तदुत्पत्तये तव्साधनाय मुमुन्तूणं प्रव्यत्तिन स्यात् सिद्दस्य साधनायोगादिति शङ्गते खतःसिद्दति। मोच्षोदेशेन मरव- पादौ मुमुन्ुः प्रवत्तत इत्युच्ते किं वा ब्रह्मात्मसाक्षा- त्कारोह शेनवा? नाद्य:, त्रवणादेः साचात् मुक्तिहेतुत्वे प्रमाणभावादित्याह नेति। द्वितौयेऽपि स साक्षात्कारः सिद्दो न वा? आद्ये शह ब्रह्मेति। द्वितीयं प्रत्याचष्टे पूर्वमिति। आत्मसाक्षात्कारेग मुमुत्तुप्रवृत्तिः फलवतौ इत्युतां तदसत् साक्ा- त्कारो वृत्तिर्वा खरूपचैतन्य वा ? नाद्यः वत्तेः आरोपितत्वे मिथ्यात्वात् फलत्वानुपपत्तेः। सत्यत्वे द्वैतत्वापत्तेः। न द्वितीयः तस्य अजन्यतवेन अफलत्वादिति शङ्ते ज्ञानमपि इति। आ्रात्म- स्वरूपवदित्यपेरर्थः। वृत्तर्मिथ्यात्वज्ञानं बाघोत्तरकालं बाधात् प्रागेव वा ? नान्य इत्याह न इति। अप्रामास्य परतस्वात् विना बाघं मिष्यात्वस्व ग्टहीतुमशक्यत्वादित्यर्थः। द्वितीये न

वेदान्तसिद्ान्तमुक्तावली। १७५

टुःखाभावोडपि न केवलः पुरुषार्थ: दृष्ट- टुःखेडपि विषये भोग्यसुखलोभेन प्रवृत्तिदर्शनात् दूति चेत् ? न, आात्मन एव परमानन्दरूपत्वेन सुखस्य अपि सत्वात्। न च अत विप्रतिपत्ति: परमप्रेमास्पदलेन सुखरूपत्वस्य सिद्धत्वात् असुखात्मनि प्रेमादर्श-

अनिष्टमित्याह त्स्येति। नहि वत्तिः खतः फलं किन्तु अज्ञांन- निवर्त्तकतया तच्च अज्ञाननिवर्त्तकत्व मिथ्यात्वग्रहात् प्रागेव सिद्वमिति पश्चात् मिथ्यात्वग्रहोऽनुपयोगी इ्त्यर्थः । ननु दुःखाभावो न पुरुषार्थः असति अपि तस्मिन् सत्यपि दुःखे पाकादौ भोजनजन्यसुखलोभेन प्रव्ृत्तिदर्शनादिति शङ्गते दुःखाभावोऽपि इति। दुःखाभावत् न पुरुषार्थत्वप्रयोजकं सुखे व्यभिचारात् अन्यूनानतिरित्तव्ृत्तेरेव प्रयोजकत्वादिति द्योतनाय केवलशब्दः। ननु दुःखाभावः किं पुरुषार्थ एव न भवतीति ब्रूषे उत सुखमपि पुरुषार्थ दति? नाद्य इति परि- हरति नेति। दुःखाभावसुद्दिश्य शिष्टप्रवृत्तेः सोडपि पुरुषार्थ द्त्यर्थः । अथ सुखमपि पुरुषार्थ इति तर्हि तदूपतापि आत्मनि सुखसम्पाद्येति सर्वथापि आत्मा पुरुषार्थ इत्याह आत्मन एवेति। ननु सुखं गुए इति वैशेषिकादयः तत् कथं द्रव्यस्य आ्त्मनः सरूपमिति तवाह न चेति। सुखरूपतं प्राक निरू- पितं स्मारयन् हेतुमाह परमेति। हेतुयाव्ययो गतिरक

१७६ नात्। न च सुखस्य जन्यत्वात् जन्याजन्ययो: आ्त्मसुखयो: अभेदानुपपत्तिः जन्यत्वासिङ्वेः। न च सुखं मे जातमिति प्रतोत्या तत्सिद्दि: शुभादृष्टवशात् यात्मखरूपसुखाभिव्यञ्जनयोग्या- न्तःकरणव्वत्य दयेन अ्रन्यथासिङ्केः। न च अहं मुखमिति प्रतीत्यापत्ति: विद्वांसं प्रती- ष्टापादनात्। अविटुषसत्वध्यसाहङ्गारदेहादावेव आत्माभिमानात् तन च आ्त्मनउपसर्जनतयैव स्फुरणात्।

व्याप्तिमाह अ्सुखात्मनि इति। ननु आ्रत्मा न सुखम् अज- ्यत्वात् व्यतिरेके सुखवत् इति पूर्वोत्तां दूषयितु स्मारयति न पैति। व्यतिरैकव्याप्तिभूमी साध्याभावसत्वेऽपि हेतभावासलेन व्याप्यत्वासिद्ा दूषयति जन्यत्वेति। यत्तु पूर्वपन्ते सुखे जन्यत्वसिद्यी प्रतीतिः उपन्यस्ता तामन्यथयितुमाह न चेति। प्रतीतेः सुखाभिव्यन्जकीत्पत्तिविषयत्वेन अन्यथा सिद्देन सुखस्य उत्पत्तिसिद्विरिति। न चेति प्रतिज्नायां हेतु- माह शुभेति। यच्च आतनः सुखाभेदेऽहं सुखमिति प्रतीति: स्वात् नचेयमस्ति भेदप्रतौतेरेव विरोधिन्याः सत्वादिति पूर्वोत्तं दूषयति न चेति। सुखात्मनोस्तादात्मे प्रतौतिरपि तादालावगाहिनी स्यात् इति यदापादनं तत् किं विदुषः उत अविदुष: प्रतिज्ञा ? आद्यि दष्टापत्ति रिति न चेति। प्रज्नायां हेतुमाह विद्वांसमिति। द्वितीये अ्रज्ञानावस्थायामात्मरूपस्य

वेदान्तसिद्दान्तमुक्तावली। १७७

अत एव ज्ञानसुखादिगुग आत्मेति तार्किका भ्रान्ताः। न च दुःखेऽपि दूयं गतिः समा दुःखस्य सुषुप्ादौ व्यभिचारिलेन आत्म- खरूपत्वानुपपत्तेः । प्रमागाभावात् च सुखात्म- कत्वग्राहकश्रुतिविरोधाच्। तथाच आ्रत्मत्व- मेव परमपुरुषार्थताप्रयोजकम्। नचलोको- त्तरत्वोपालम्भः महानुभावेैव व्यासवशिष्ठादि-

अविद्याहत्तत्वेनास्फुरणत् अज्ञानात् आत्मतादातेयन कल्पित- देहादे: सुखाधिकरणतया भेदेनैव प्रतीतेरभेदपतिपादनायोगा- दित्याह अविदुष इति। एतेन भेदप्रतीतिविरोध: परास्तः। किज्ज यैऽपि सुखं गुणा आत्मा गुीत्याहुस्तेऽपि अज्ञानवशादेवं वन्दन्ति न वस्तुतः निर्गुएत्वश्ुतिविरोधादित्याह अतएवेति। ननु उत्तायुतन्या सुखे जन्यत्वादिप्रतौतेरन्यथोघपत्त्या आ्रत्मनः सुखरूपत्वे दुःखरूपतापि स्यात् तज्जन्यत्वप्रतोतेरप्भादृष्टवशात् दुःखात्मखरूपाभिव्यन्तकहृत्य त्पादनेन अन्यथा सिद्देरित्यादि युक्ते: समत्वात् इति अतिप्रसङ्ग' शङ्ङित्वा दूषयति न चेति। दुःखस्य व्यभिचारित्वेन अव्यभिचार्य्यात्मखरूपत्वभावनायोग्य- त्वात् दूति हेतुमाह दुःखस्येति। किज्न न युकिमातं वस्तुसाधक किन्तु प्रमामूला सा नच अत् प्रमाणमस्ति इति हेतन्तर- माह प्रमाखेति। न केवलं मूलप्रमाणाभावात् युक्तेराभासत्व® किन्तु प्रेयोवित्तादित्यादिश्रुतिविरोधादपि इत्याह सुखेति। ननु न सुखत्व' पुरुषार्थत्वप्रयोजकं दुःखाभावे व्यभिचारात् न अपि दुःखाभावत् सुखे व्यभिचारात् न उभयं गौरवात् पुरुषार्थ-

१७८

भिर्महाराजैश्न ऋषभादिभि: ऐहिकासुष्िक- सकलसुखतत्साधनस प्ात्मलिसयेव यपेचित- त्वात्। न च बहनुग्रहो न्याय्यः देहात्माभि- माने तदभावात्। नच मुखरुपखे अपि आत्मनः खसम्बन्धिसुखाभावात् अपुरुषार्थत्वं सम्बन्धस्य चात्माsमेदोद्देश्यकत्वात्।

शब्दस्य अ्नेकार्थत्वप्रसङ्गाच्च ततः कथमुभयं पुरुषार्थ दवति चेत् ? न, आत्मत्वस्यैव तत्त्वप्रयोजकत्वात् तस्य च उभयत्र अनुगतत्वादित्याह तथा चेति। सुखदुःखाभावात्मकत्वे सति इत्यर्थः । एवं च सति अनुपादेयत्वानुमाने बाधोन्नीतः पच्चेतर- त्म् उपाधिरित्यपि सूचितमित्यपि बोद्दव्यम्। एवं च आ्रात्मनि एव पुरुषार्थत्व सांसारिकसुखपरित्यागन आरत्ममात्ोहदशेन मुमुचतूणां प्रवर्त्तमानानां लोकोत्तरत्वोपालभ्भ: परास्त इत्याह नच दति। लोकोत्तरत्वच्च असिद्वं लौकिकैरेव व्यासादिभि: एतस्य अर्थस्य अनुष्ठितत्वादिति हेतन्तरमाह महानुभावैरिति। यच् अल्यत्वात् मुमुनतूणां यवसाद्यनुष्ठातृणां सान्तत्वं ज्योति- ष्टोमादि शुतिमूलाSमुभ्िकमुखसाधनयागाद्यनुष्ठातुणां बहुतेन तेषाम् अनुग्रहस्य न्याय्यत्वात् तद्विरोधे ्रवणादिश्ुतीनाम् उपचारार्थत्वात् द्वत्युत्तं तत् दूषयितुम् अनुवदति न चेति। न्योतिष्टोमादिशुतितात्यय्याऽनभिन्नतया तेषां यथार्थज्ञाना- भावेन भ्रान्ततात् य्वणादिविधितात्पर्य्ज्ञानवतामल्याना- मपि प्रामाणिकत्वात् सुमुक्षवो न म्रान्ता इति दष्टान्तमात्रेय

१०२.

मुखं हि अत्यन्तम् उपादेयं कथ मे प्रिय- तमे आत्मनि अभेदेन प्रविशेदिति कामयमानो भेदममस्य प्रावल्यादमेदं कर्शुमशक्ुवानः सम्ब- व्माव्रेग सन्तुष्यति। न च सम्बन्धः खतः पुरुषार्थ: सुखदुःखाभावेतरत्वात्। यत्तु सुखस्य

आह देहात्मेति। तदभावात् बहनुग्रहन्यायाभावात् इत्यर्थः। यदपि पूर्वपच्ोतां सुखमात्र खतन्त्रं न पुरुषार्थ इत्यादि तदनूद्य दूषयति न चेति। सत्य खसम्बन्धिसुखमुपादेय- मिति। त्हि कथं खतन्त्र सुखसुपादेयमिति आत्मनि सुख- सम्बन्धमुहिशिता सुखतादात्मास्ैवेष्यमायत्वादिति हेतुमाह सम्बन्धस्येति। इमसेवार्थ सषट्यति सुखमिति। सरन्धापेक्षया तादात्मास्य अन्तरङ्गतवद्योतनाय हि शब्दः। कयं तर्हि लोकः सम्बन्धमाचेष तुष्यति। नहि अ्न्यदिच्कति अ्न्धेन च तुष्ति अ्तिप्रसङ्गादित्याथश्वाह मेदममस्येति। मुख्यालासे गौऐेडपि साध्यत्वदर्शनादिति भाव:। ननु किमनया गुर्व्या कल्पनया सुख- सम्बन्ध एव साज्षात्युरुषार्थ: किंन स्यात् इत्याशद्ञ सुखादन्य- त्वात् न स सुख्यः पुरुषार्थ इति परिहरति नच इत्यादिना। ननु आम्मा चेत् सुखेकमूर्ततिस्तर्हि वैषयिकसुखं न पुरुषार्थः स्यात् नहि सुखस्य सुखं पुरुषार्योडकाम्यमानत्वादिति पूर्वोतं स्मार- यति यत्विति। सत्य सांसारिकं सुखमपुरुषार्थ इति। तर्हि आ्ातमसुखमपि पुरुषार्थो न भवेत् सुखत्वाविशेषादिति तत शह तस्य द्रति। यस्तु वादी सुखस् सुखं पुरुषार्थो न भवति

२८० वैदान्तसिद्दान्तमुततावली।

मुखं न पुरुषार्थ दूति तस्य सुखे अनात्मत्वारो- पनिबन्धनलवात्। न च कुष्ठादयुपहतानां मरणानुपपत्तिः तत एव आत्मन: सुखरूपत्व- सिङ्वेः । ते हि परमप्रियतमे आ्रत्मनि दुःख- कारगं देह दति तम् उपेक्षन्ते न तु आात्मा- नम्। पारलौकिके सुखे कामनादर्शनात्। एतेन काम्यतीर्थांदी मरगं व्याख्यातम्। मरण- स्यापि देहपरित्यागरूपत्वात्।

इति ब्रूते तस्य वादिनो मते सांसारिके सुखे त्रभिव्यञ्जकवृत्यु- परागाद्विशिष्टे अपरनुपादेयत्वे सुखत्वं न प्रयोजकं येन आ्रत्मसुखम- पुरुषार्थ: स्यात् किन्तु विशिष्टतया म्रमादनात्मत्व' श्रात्म- त्वस्यैव पुरुषार्थत्वप्रयोजकत्वस्य व्यवस्थाप्रितत्वात् दृत्यर्थः। यद्दा सुखे तस्य अपुरुषार्थत्वस्य दत्यर्थः। वैषयिकसुखे अनुपादेयत्वम् अनात्मत्वात् पुरुषार्थत्वे आत्मत्वस्यैव प्रयोजकत्वात् दत्युत्त तत्र आत्मत्व' चेत् पुरुषार्थत्वप्रयोजकं तर्हिं त्रात्मत्यागे दुःखाभावमुहिश्य कुष्ठाद्युपहितानां प्रवत्तिन स्यात् दृश्यते च प्रृत्तिस्तरमात् आ्रत्मत्व न पुरुषार्थत्वप्रयोजकमिति यदुता तत् परिहरति न चेति। कुष्ठाद्युपहितानां मरणे प्रवत्ता- नामपि न आत्मत्यागे प्रवृत्तिर्मरणस्य देहत्यागरूपत्वात् कुष्ठादुपहितदेहस्य च अ्सुखात्मनि दुःखहेतुतया तत्याग- प्रवृत्तावौचित्यात् केवल सुखमेव परलोके स्यादित्यादि उददिश्य देहत्यागे प्रवर्ततते न आत्मत्यागे अ्न्यथा आत्मनस्यतत्वात्

वेदान्तसिद्दान्तमुक्तावली। १८१

आत्मन एव पुरुषार्थत्वे मुत्तसंसारिगो- रविशेषापत्तिरिति चेत् ? न, ज्ञानाज्जानाभ्यां विशेषात्। अ्ज्ञानी हि भ्रान्त: कर्त्ता भोका संसारी जरामरगाधर्मा दूत्येवमात्मानं जानाति

दुःखाभावोऽपि कस्य स्यात् तस्मात् न तन्न आ्त्मत्याग दूति न चेति प्रतिन्ञायां हेतुमाह तत एवेति। तेषां मररे प्रवृत्तेः एव दत्यर्थः । आ्ररत्मानुपेच्षायां हेतु: पारलौकिक द्वति एतेन कुष्ठाधुपहितानां दुःखासंस्ृष्टसुखात्मकामनया देहत्याग- रूपे मरसे प्रवृत्त्युपपादनेन प्रयागादितीर्थे मरयप्रहत्तिरपि व्याख्याता तव्नापि दुःखासंस्पृष्टसुखार्थितयैव देहत्यागरूपे मरणे प्रवृर्त्तिन त्रात्मत्यागरूप इत्याह एतेनेति। ननु तथापि आत्मा न पुरुषार्थ: सुक्तसंसारिणो: आरत्मनस्तुत्यलेन अविशेषप्रसते: मुमुक्षोः ब्रह्मचर्ययाद्यशेषेषु मुक्तिसाधनेषु प्र्- तिर्न स्यात् दूति शङ्गते आ्रत्मन एवेति। यद्यपि आ्रत्मा सुत्तासंसा- रिणोरविशिष्ट एव तथापि खरूपसम्पन्नः स पुरुषार्थः किन्तु खरू- पेग साक्षात्ऊ्वतः ज्ञातस्यैव निध्यादेःपुरुषार्थत्व स्य लोके दर्शनात्। नच संसार्य्यात्मखरूपं वेति विद्वांस्तु तद्देत्तीति विद्वांसं प्रति एव तस्य पुरुषार्थत्व नान्य प्रतोति न मुक्तसंसारिणोरविशेष- प्रसक्तिरिति परिहरति न दत्यादिना। ननु आ्रात्मानं सर्वोडपि वेत्ति तत् कथं ज्ञानाज्ञानक्वतो विशेष इति तत्राह अज्ञानी होति। अज्ञानी हि यतः इत्येवम् आ्त्मानं जानाति तस्ात् अस्ति विशेष दति अध्याहृतेन अ्न्वयः। ननु सुखाद्यात्मा खप्रकाश: कथ न संसारिणं परिस्फुरति। ब्ज्ञानेन तदंश- १ ६

१८२

दिशून्य खप्रकाशसच्चिदानन्दपरिपूर्गाखभावाशना-

भवैकवाक्यतया साच्ात्क त्याशेषदुःखनिदानम् अ्ज्ञानं तत्कार्य्यं च बाधित्वा देशकालवस्तु- खमहिम्ना

स्याहृत्तत्वादित्याह अज्ञानीति। अज्ञानस्य आश्च्यविषयेक्यस्य औपपादितत्वात् अज्ञानी एव अज्ञानविषय इत्यर्थः। तर्ह्ि सुखात्मकत्वमेव न भायात् विपरीतकत्तव्वाद्यात्मनः कुतो भानं तवाह भ्रान्त इति। अज्ञानवशात् अकर्ताद्यात्मापि कर्त्तृत्वादिना प्रतोयते किम् त्रज्ञानस्य दुष्करमिति न्यायात् दत्यर्थः । अज्ञानावस्थायां याथात्मान आरत्मनोऽस्फुरणत् न तत्र मुक्तत्वमिति भावः। अज्ञानऊतं विशेषमुपपाद्य ज्ञानकतं तमुपपादयत विद्वांस्विति। पूर्वविशेषादेतस्य विशेषस्य व्याव- त्तंनाय तु शब्दो विद्दांस्तु पुरुषार्थरूपो भवति इति अ्रन्वयः। पुरुषार्थसरूपमाह परिपूर्णानन्देति। परिपूर्णत्वम् उपपादयति देशकालेति। तस्य अपुरुषार्थत्वप्रयोजकामानहेतज्ञानाभावमाह अज्ञानं बाधितति। अज्ञानं सरूपेग सदपि न अ्नर्थाय सुषुप्तावदर्शनादिति तव्ाह कार्य्यज्ज इति बाधित्वेतिपदेन अन्वयाय च शब्द: बाधित्वा अज्ञानतत्कार्य्ये कालत्येडपि आत्मनि नस्त इति निश्चित्य परमपुरुषार्थो भवति इति अन्वयः। सुखात्ममानं तहि कथं भासकाभावादिवि तत्राह खमहिम्ेति।

प्रतिष्ठितः परमपुरुषार्थो भवति। न च ततः परं कामयितव्यमस्ति सर्वेषां कामानामात्म- प्राप्तिसीमत्वात्।

सप्रकाशतया इत्यर्थः । अज्ञानस्य सकार्य्यस्य निवर्त्तन हेतुमाह अशेषेति। सम्प्रति निव्ृत्तिसाधनमाह आ्रत्मानं साक्षात्ऊ्वत्येति। सात्षात्करणे हेतुमाहं आगमति। एतेन प्रवणादिप्रवत्ति- वैयथ्यें परिहृतं खग्राह्यत्वं महावाक्यस्य निषेधयति आ्रचारय्येति। तस्य आप्तत्वद्योतनाय विद्ददनुभवं संवादयति खानुभवेति। पदार्थज्ञानपूर्वकं वाक्यार्थज्ञानमिति दर्शनाय तत्पदवाच्यम् आत्मस्वरूपमाह सर्वजगदिति। अज्ञानवशात् सर्वजगदधि- ष्ानतेन सम्पन्नमित्यरथः। ददानीं वास्तवमात्मनो लच्यसरूप-

अतएव श्रह अकर्तित्यादिना अकर्तिति नैयायिकमतव्युदासः। अभोक्िति साङ्वस्य जरादिशून्यमिति देहात्मवादस्य, खप्रकाशेति मौमांसकस्य सदिति माध्यमिकस्य एवमितरपत्तेषु व्युदस्तेषु खमतमाह परिपूर्णेति। तस्य अपुरुषार्थत्व व्युदाचष्टे आ्रन- न्देति। एतस्य शपाधिकत्व पराचष्टे सभावेति। सर्वत्र हेतुसूचनाय पुन्विशिनष्टि अशनायादित्यादिना। अ्रकर्त्न- भोत्तृत्वेन असंसारित्वे हेतु: अशनायादौति। देहात्मवादनिरासे हेतुरस्थूलेत्यादि। सद्रूपत्वे हेतु: सत्येति। खप्रकाशत्वे हेतु: ज्ञनिति। सुखरूपत्व परिपूर्णत् च नित्य विज्ञानमानन्दं ब्र ह्मेत्यादि हेतुसंग्रहाय आरदिपदं तस्य परमत्वसुपपादयति न च तत इति। आत्मलाभात् न परं विद्यते आ्त्मकाम आ्रप्तकाम द्वत्यादिश्रुतिसिद्मर्थं हेतुलवेन आह सर्वेषामिति।

१८४ वेदान्तसिद्दान्तमुक्तावलौ।

ननु आत्मसाच्ात्कारः श्रुतिजन्यः कथं स्यात् दन्द्रियजन्यस्येव ज्ञानस्य साक्षात्कारत्वात् शब्दस्य च परोक्षज्ञानजनकत्वखाभाव्यात्। न च अपरोचे आत्मनि शब्दस्यापि अपरोचञ्ञान जनकत्वमेव युत्तमिति साम्प्रतम्। करगस- भावस्य अन्यथाकर्तुमशक्यत्वात् अपरोक्षयोग्ये- डपि वझ्मादी शब्दादिना परोचज्तानस्यैव जन-

आगमात् सान्तात्क्वत्येत्युत्तामुपशुत्य तत् असहमानः शङ्कते ननु दूति। आ्रत्मसाच्षात्कारो न शब्दजन्य: साक्षात्कार- त्वात् घटादिसान्षात्कारवदित्यर्थः । अरत्र विपच्े बाधकं वदन् पूर्वप्रतिज्नायां हेतुमाह दृन्द्रियजन्यस्येति। ननु जन्यसाच्ात्का- रत्वे इन्ट्रियकरणकत्वं न प्रयोजकं दशमस्वम् असीतिवाक्य- जन्यसान्षात्कारस्यापि दर्शनादिति शङ्गां पराकर्त्तुम् एवकारः। तत्नापि न शब्दो दशमसाक्षात्कारमाधत्ते किं तत् दशम- शरीरेन्ट्रियसन्निकर्ष इति इन्द्रियजन्यत्वमेव साच्तात्कारे प्रयो- जकमित्यर्थः। ननु अन्वयव्यतिरेकयोरुभयत्रापि तुत्यत्वात् कथम् दृन्द्रियमेव दशमसात्तात्कारहेतुर्न शब्द इति तव्ाह शव्दस्य चेति। तस्याभाव्यन्न अपरोत्तज्तानहेतुतवेन क्वापि अदर्शनादिति। इन्द्रियस्य च अपरोक्षज्ञानजनकत्वखाभाव्यं समुच्ेतु च शब्दः। तथाच शब्दसभावादेव न तत्र शब्दस्य करणता किन्तु इृन्ट्रियस्य एवेति भावः। ननु वेदवाकां प्रमाएं तदा स्यात् यदि यादृश आत्मा तदाकारं ज्ानं

२८५

नाच्। नच परोक्षमपि ज्ञानमभ्यस्यमानम- परोक्ष भवतीति युत्तम् अनुमित्यादौ तथा अदर्शनात् उत्तरोत्तरज्जानस्यापि शाब्दत्वाविशे- षात्। न थ मा अस्तु अपरोकज्ानम् अप-

जनयेत्। आरत्मा च अपरोकस्तस्ात् अपरो् आ्रत्म- सान्षात्कारः शुतिजन्य दत्यनूद्य दूषयति नच इत्यादिना। नच साम्प्रतमिति अन्वयः। तव हेतु: करणति प्रमेयखभावा- पेक्षया खख्भावस्य अभ्यर्हितत्वात् तदन्यथाकरणमशक्यत्वात् अयुत्तमित्यर्थः। किज्ज ब्रह्मणो Sपरोक्तत्वमाचरेय तद्विषयकज्ञा- नस्य अपरोत्तत्व न युत्तम् अपरोक्षवज्तादिविषयशाब्दज्ञानस्य परोक्षस्य एव उभयसम्पतत्वादिति हेत्वन्तरमाह अपरोक- योग्येऽपि इति। ततो न आरत्मसाच्षात्कार: श्ुतिजन्य इति स्थितं तत्र इदम् आशङ्गते। ननु आ्रत्मसाक्षात्कारणैव प्रयोजनं स यतः कुतच्चित् जायताम्। अभ्यस्यमानञ्ज परोक्षमात्मज्ञानम् अपरोक्तया सम्पद्यते। तथाच ताटृक्ज्ञानाभ्यास एव आत्मसाक्षात्कारे हैतुरिति ये मन्यन्ते तन्मतं दूषयति न चेति। तथा अदर्शनात् परोक्षज्ञानाभ्यासस्य अपरोचज्ञानजनकत्वा- दर्शनादित्यर्थः। किज्ज आयं ज्ञानं यथा न अपरोक्प्रत्यय- साधत्त शाब्दत्वात् तथा उत्तरज्ञानसन्तानोऽपि न तथा धास्यति शाब्दत्वाविशेषादिति हेतन्तरमाह उत्तरोत्तरति। अपिशब्दो हेत्वन्तरद्योतकः। ननु किं साक्षात्कारकरणविचारिय साच्षात्- कारस्य निष्प्रयोजनत्वेन अ्स्प्राभिरपि उपेक्षणीयत्वादिति न दूत्याह न चेति। न अयं सर्प इति आप्वाक्जन्यपरोचज्ञाना

१८६ वेदान्तसिद्दान्तमुक्तावली।

रोक्षममस्य अज्ञानतत्कार्य्यस् अनुच्छेदप्रस ड्गात्। तस्माव्नास्त्येव आ्रत्मनि अपरोक्षज्ञानम्। अव वदन्ति। श्रवगाद्यभ्यासजनितशा- ब्दज्नानसमुद्ग तभावनाप्रचयसचिवमन्तःकरगमेव आत्मसाच्षात्कारे करगं न च भावनाधीनसा- चात्कारम्य मृतपुत्रसान्तात्कारवद प्रामारम्। शब्दप्रमागमूलत्वेन विश्वासात्। नचयतोवाचो निवर्त्तन्ते अप्राप्य मनसा सहेति विरोध: आ्ाग-

दपि भयकम्पादिनिवृत्तदर्शनात् किम् अपरोक्षजनिनेति शङ्गितुः अभिप्रायः। अपरोक्षेति दिझ्मोहादी सत्यपि परोक्षज्ञाने भ्रमानुच्छेदवदतापि शहं कर्त्ता भोतेत्याद्यपरोच्षम्रमस्य विना आत्मसान्तात्कारमनुच्छेदः स्यादित्यर्थः। नायं सर्प इति वाक्यादपि अपरोक्मेव ज्ञानं जायते इति दृष्टान्त: एवं पूर्वपत्ती सिद्दान्तिमते साक्षात्कारस्य उपेक्षणीयत्व पराक्ृत्य स्वयं करणानिरूपऐेन सामग्राभावे फलाभावादिति न्यायेन अर्थात् प्राप्तम् आत्मसाच्षात्काराभावम् उपसंहरति तस्मादिति। पूर्वपक्षानुवादेनैकदेशिमतेन समाधत्त अरत्रेति। न तावत्- करणाभावात् तदभावात् तदभावः अ्रन्तःकरणस्य तत्र करस- त्वादित्याह यवणादीत्यादिना। ननु न अन्तःकरएं तत्न करयं सत्यपि तम्निन् अरविवेकिनां ब्रह्मातमसा्षात्कारादर्शनादिति तवाह भविनेति। यथा केवलस्य चन्तुषः प्रत्यभिन्नाहेतुत्वा- भावेऽपि पूर्वानुभवसंस्कारवासितं तदैक्प्रत्यभिज्ञाहेतुरेवं

१८७ मगम्यत्वेऽपि तुल्यत्वात् तस्य वाक्यस्य लौकि-

रत्वात्। तन्न। आगमस्यैव आत्मनि अपरोक्षज्ानजनक- व्वात् तंतु औपनिषद पुरुषं पृच्कामीति शुतौ आत्मनि एव औपनिषदत्वविशेषगश्रवणात्।

केवलं मनःशुद्धात्मसाचात्कारजनकमभिभावनाविशिष्टं तज्जनकं स्यादित्यर्थः। भावनायां मूलानुभवविशेषमाह शाव्देति। विचारप्रयोजकानुभवं व्यावत्तयति अवरेति। शाव्दज्ञानेति विशेषणस्य प्रयोजनमाह नच इत्यादिना। अत्ार्थे शुतिविरोधम् आशङ्म निराचष्टे नच दूति। किमेतदेकदेशिनां चोदयुं व्युत्ि- तस्य वेति नाद् इत्याह आ्रगमेति। द्वितीयं पराहतस्वेति। तदेवं मनसः आ्रात्मसाक्षाक्कारे करणस्य सत्वात् न तदभाव इत्येकदेशिनां पूर्वपक्ते निरस्ते सम्प्रति परमसिद्दान्ती एक- देशिमतनिषेधं प्रतिजानीते तत् न दूति। ननु दृश्यते तुअ्ग्राया बुद्ा मनसैव ददमाप्व्यमित्यादिमुतेरुत्तयुत्ेश्च मनसस्त्र करणत्व' युज्यते तत् कथं त्वया तन्निषिध्यते दूति शद्वित्वा तत हेतुमाह आगमस्यएवेति। उक्तशङ्गानिव्ृत्त्यर्थमेवकारः। आयम् अत्र आशय:, मनसः आ्रत्मसाक्षात्कारे करणत्ं यत् कलपाते तत् किं क्वचित् शुद्धात्मनोऽन्यत्न साच्षात्कारे करणत्व कृप्त- मिति ? शुद्दात्मसाच्षात्कारेडपि लाघवात् तदस्तु इत्युच्यते किं वा शुतिमात्रबलात् ? नादयः, तदनिरुपणात् तथाहि न तावत् वाह्येऽथे प्रत्ययोत्पत्ती मनःकरणं तस्य वहिरखातन्वात्, न

१८८

तच्च दूतराविषयत्वे सति तन्मातविषयत्वे समज्जसस् अन्यया प्रमागन्तराव्यावर्त्तकत्वे विशेषयवैयथ्यात्। लौकिकस्यापि वाक्यस्य दश- मस््वमसीत्यादेरत्मनि अपरोक्षज्ञानजनकत्वस्यैव दृष्टत्वात्। प्रमागखभावहानि: स्ादिति चेत् ?

अपि आ्त्मसाचात्कारे तस्य ददानीं विचार्व्यमाणत्वात्. सोपाधिकातसाच्तालकारे मनःकरणत्वेन कृप्तमिति चेत् ? न, उपाधिरज्ञानम् अन्तःकरएं वा ? नाद्यः सुषुप्तावज्ञानोपाधि- कात्मनि साक्षात्कारो न स्यात् मनसस्तत्रासत्ात्। न द्वितीयः आ्रत्माययात्। आ्रत्मनि साक्षात्काराय मनःप्रवृत्ती उपाधित्वेन खस्येव अपेक्षणात्। अरन्तःकरणकार्य्यमेव उपाधि- रिति चेत् ? न, तत्नापि अंशत आत्माश्रयात्। अन्तःकरणोप- लच्नितत्वस्य विशेषणत्वोपलक्तणत्वाभ्याम् अनिरूपणत्। न अपि सुतिमात्रवलात् ग्रुतेः सहकारितामात्रपरत्वेन करत्व- प्रतिपादकत्वादिति। आरत्मसाक्षात्कार मुतेः करणत्वे श्रीत- लिङ्गमुदाहरति तं तु इति। तत्र आगमस्य करणत्वे सामर्थ्यमुपपादयति तज्चेति। ननु शब्दोऽपि न क्वचित् साक्षात्कारकरणत्वेन क्वृप्तः कथं तत्र करयं तवाह लौकिकस्थेति। नच तत्र इन्द्रियं करएं सत्यपि तस्मिन् दशमत्वाSपरिज्ञानात् तद्मतिरेकेण अन्धे तमसि वाक्यादममोऽस्ोति साच्ाककारदर्शनात् नच तत्परोचज्ञानं अस्रोति प्रतोते: अपरोक्षाकार त्ात् ततो व्यभिचारात् न इन्द्रियं

वेदान्त सिद्ान्तमुक्तावली।

न। प्रमेयानुसारित्वात् प्रमाणस्वभावस्य प्रमे- यस्य च नित्यापरोच्षत्वात्। न च ज्ानगतो धर्मो उपरोक्षत्व' यत्माक्षा- दपरीचाट् ब्रह्मायमात्मा सर्वान्तर दूति श्रात्म- नोऽपि अपरोक्षत्वप्रवणत्। किं तत् अपरोक्षत- मिति चेत् ? वस्तुतः प्रमानव्यवहितत्वमेव। तञ्च

तत्र करणमिति द्योतनाय एवकारः। ननु एवं शब्दसभाववि- रोधः स्यादिति शङ्गते प्रसारेति। प्रसाणस्य प्रमेयोपजीवक- त्वेन तदनुरोध्येव खभावोन खतन्तः कच्वित् सभाव इवांत। न इति पूर्वपक्तनिषेधे हेतुमाह प्रमयेति। परोक्षज्ञानजनक- स्वभावमसिद्दमिति भावः। कीट्टक् तर्हि प्रमेयस्य आ्रात्मनः खभाव इ्ति तन्राह प्रमेयस्य चेति। अपरोत्ततवं कदाचित् घटा- दावपि द्ति विशिनष्टि नित्येति। अपरोच्तैकरस इ्वत्यर्थः । ननु प्रमेयं न परोन्तैकरसं न वा अपरोच्ैकरसं एकदैव

रूपत्वप्रतोते:। नच विरुध रूपद्दयमेकदा एकत्र सन्नवति ततो न प्रमे- यस्य साभाविकी तौ धर्मो किन्तु ज्ञानविशेषोपाधिकी दति शद्ित्वा दूषयति न चेति। तन हेतुमाह यत्साच्षादिति। साक्षादिति अव्यवहितं स्वरूपम् उच्यते तच्च अ्व्यहितत्वं गौगं शरीत्रं ब्रह्मादावप्यस्तीति तब्निव्टत्तये विशिरनष्टि अपरोक्षा- दिति। अगोणमित्यर्थः । आ्रान्तरत्व मिन्द्रियमनःप्राणदे: अरपि अस्तीति तद्यावर्त्तनाय विशेषयति सर्वेति। ततक्व शुति-

१८० वेदान्त सिद्दान्तमुक्तीवली।

प्रमातरि विश्ान्तं यावद्यावत् प्रमातुविप्रक्लष्यते तावत्तावत् परोक्षत्वोत्कर्षदर्शनात् तथाच अप- रोच्खभावे आत्मनि परोक्षज्ञानं जनयन् वेदो भ्रान्तिमेव जनयेत् अन्यथास्थितस्य अन्यथाबोध- नात्। मोक्षसाधनीभूतस्थ च आतमसाक्षात्का-

सिद्दमपरीकं ब्रह्मसवरूपं नतु श्पाधिकमित्य्थः। तर्हिं वज्चादौ उभयं विरुद्मेकंदा स्यादिति शङ्गितं दोषं परिहर्नुमपरोच- खरूपजिज्ञासामुत्यापयति कि तदिति। अपरोक्षखरूपमाह वस्तुत इति। साक्षात्कारज्ञानविषयत्वव्यदासाय एवकारः। कथं तर्हि विरोधपरिहार इति तव्ाह तच्चैति। चस्त्वर्य वित्रान्तं पय्यवसन्न प्रमातरि एव श्रव्यवहितत्वस्य पर्य्यवसाने हेतुमाह यावदिति। तथाच वङ्मादी परोत्तत्वमेव मुख्य गौणम् तु अ्रप- रोच्षतवं आत्मसन्निधानकृतत्वात् ततो न उभयमेकदा विरुद्ध- मिति भावः। ननु यथा घटादो अनात्मत्वात् परोच्ैकरसे अप- रोच्त् गौगमपि वर्त्तत इति तत् आदाय इन्ट्रियप्रमाकत्व तथा प्रमातरि अपि परोक्षत्मादाय शब्दः प्रवर्त्ततामिति न दूत्याह तथाच इति। गौएमपि परोक्षत्वमात्मनि न सन्भवति श्रत्मव्यवहितत्वस्य आ्रात्मनि कल्पयितुमशक्यात्वात् तथाच प्रमाएं भवन् वैदो विपरीतं स्रूपं कथम् अनुभावयेत् अनुभावयन् वा कयं प्रमाणं स्यात् दूत्यर्थः । इममेवार्थ व्यतिरेकेय श्राह अन्यथा इति। एवं सपचं साधयित्वा एकदेशिमतमागमस्यैव आत्मनि अपरोक्ज्ानजनकत्वादिति वाक्यस्थितैवकारेण अ्स्ाभि: उत्तभाविन प्राकुनिराऊ्वतं ददानीं तत्नैव हेत्वन्तरमाह

१६१

रस्य मनोजन्यत्वे व्यभिचारिकरगजन्यतया अप्रामागप्रसङ्ग: । न च वेदमूलतया प्रामाखम् अपरोक्षतया वेदेन अनवबोधनात् वाङ्मनसातीतत्वश्रुति- व्याकोपाच्च।

मोच्ेति। प्रमाव्यापं प्रमायमिति तार्किका: सङ्गिरन्ते मनश्न न प्रमाव्याप्तं तस्य उपलव्धिमान्हेतुल्वात्। ततो व्यभिचारे सनसः न आत्मसान्षात्कारकरणत्वं तत्त्वे वा तज्जन्यसाच्षालकारो भ्रमः स्यात् नचैत् युज्यत, सविलासाज्ञाननिवर्तकलात्। नहि अ्रमोऽज्ञानं निवत्तयति अतिप्रसङ्गादित्यर्यः। ननु मनोमाचं चेत् आत्मसान्तात्कारं जनयेत् तदा स्यादेव तत्न म्रमत्वाशङ्गा न च एवं तत्त्वमस्यादि वाक्यजन्यज्ञानसन्ततिसहायं हि मनस्तत्- साक्षात्कारकरणं तथाच मूलप्रमाणशब्दसंवादात् अप्रामाए- शङ्गानिरास दूति पक्षं निषेधयति। नचेति संवादारथं यथा ज्ञानं मनसा जन्यते तथैव चेत् शब्देन जन्यते तदा उभयोरन्यतराप्रा- माखम् अनधिगतार्थत्वाभावात्। अथ एतहोषपरिहाराय शब्द: परोक्षतया बोधयति तथा सलि तद्दिसंवादात् तप्रामाशयमित्यभिप्रेत्य हेतुमाह अपरोक्ष- तयेति। ननु तत्त्वमस्यादि वाक्य परोचज्ञानं जनय- दपि अपरोक्षाकारमेव ज्ञानं जनयिष्यति तदाकारस्य ब्रह्मा- त्मनि स्त्वात् नच तर्हि संवादात् अप्रामाए धारावहन- बुद्धिवत् प्रामाएोपपत्तरित्याशङ्गां पराकर्तु वेदेन इत्युतां, वेदो हि शब्दात्मा सच न अपरोक्ाकारं ज्ञानमुत्यादयितुमलं तस्य परोत्ताकारमात्ज्ञानजनकत्वखभावात् अन्यथा पर्वतो वड़्ि-

१९२

न च लौकिकविषयत्व' मुख्ये वाधकाभावात्। न च श्रुतिविषयत्त्रेऽपि समानो दोषो लक्षग- यैव तट्बोधनात्। मानिति प्रतिज्ञावाक्यात् परोच्ते वड्चौ श्यमित्याकारप्रसङ्ग: तस्मात् परोन्ाकारज्ञानजननमेव शब्दखभाव इति। तदुकं सुरेशराचार्य्येः। सभावतोऽखिलं वाक्य संसर्गात्मकमेव हि। परोचवृत्या च तथा वस्तु बोधयति खतः । इति आत्मसाक्षात्कारस्य मनःकरणकतवे ग्रुतिविरोधश् दुर्वार दत्याह वाङ्मनसेति। ननु एतद्वाक्य संस्क तमनो- विषयमित्युत्तमिति न इत्याह न चेति। लक्षणाप्रसते: साच मुख्ये सति बाधके युता नान्यथा इत्यर्थः। ननु आ्रगमकरत्वे- डपि तस्य समानो दोष इति चेत् ? न, वेदान्तविज्ञान- सुनिश्चितार्था दत्यादिुतिप्रामाखात् वेदान्तकरणत्वं ब्रह्म- साक्षात्कारस्य प्रतोयते यतो वाचोनिवर्त्तन्त इति वाक्याच्च तन्निषेध: प्रतोयते एवं विरोधे किमप्रामाखमन्यतरस्य स्यात् उभयवाक्यार्थससुचय खीकारो वा व्यवस्था वा? विक- ल्यस्य क्रियायामेव सन्भवात् न उपन्यासः। न तावदन्यतरा- प्रामाएमुभयोरपि वेदवाक्यलेन तुत्यत्वात्। नवा तदर्थ- समुच्चय: विरुद्योस्तदयोगात् तस्मात् व्यवस्थया परिहर्त्तव्यो विरोध: निषेधवाक्यमभिधावृत्या शब्दप्रवृत्तिं तत्र निषेधयति वेदान्तगम्यत्वानुवादवाक्यानि लक्षसया तत्र शब्दप्रवृत्तिमनु- जानन्ति' दूति न कोऽपि विरोध दूति शङ्गोत्तराभ्यामाह नच इत्यादिना। लक्षगावृत्या ब्रह्मात्मैक्साक्षात्कार तत्व- मस्याद्यागमस्य करतेति उत्त।

१८२

ननु तत्त्वमस्यादिवाक्ये लक्षगैव न युक्ता भागलक्षराया एकदेशपरिग्रहै शुतार्थपरित्याग- प्रसङ्गात्। न च पदयोरेकविभत्तयन्तनिर्दिष्ट्योः सामा- जाधिकर रयपरामर्शानन्तरं पदार्थयोरमेदो वाक्या- र्थस्तावत् प्रतीयते स च विरुद्खभावयोः संसार्थ्य-

तत्र लक्षावृत्त्या आ्रत्मनि शब्दप्रवत्तिमात्तिपति ननु द्ूति। अ्रपरयुत्तत्वे हैतु: भागति। त्रयमर्थः, न तावत् इयं लक्षणा जहत् खार्था एकदेशस्य आत्मनः परिग्रहात्, न अपि अत्यज- हत्खार्था परोक्षत्वादिधर्मत्यागात्, न अपि उभयरूपा, भागे एकदेशे लक्षणया शब्दप्रवृत्या एकदेशस्य शुद्दचित्सुखात्मकस्य परिग्रहे खीकार पदद्दयसामानाधिकरखवलात् नुतस्य परोक्षापरोक्षसंसार्य्यसंसार्य्यमेदस्य परित्यागः स्वादिति। ननु सामानाधिकरखबलात् प्राप्तोऽपि पदार्थयोरभेदो विरुद्ध- त्वात् अयोग्य इति तदनुपपत्त्या "अरद त्यजति परिडतः" इति न्यायेन विरुद्धांशत्यागेन अविरुद्धम् त्रंशं खप्रामाखाय लक्षयतु तत्त्वमस्यादिवाक्यं को दोष इति शङ्गिता दूषयति नच इत्यादिना। नच साम्प्रतम् इति सन्वयः। सामानाधिकरएसवरूपमाह पदयोरिति। द्विवचनम् प्रविवच्ितं वैधधिकरएं व्यावर्त्तयति एकेति। अ्रत्न भिन्न- प्रवृत्तिनिमित्तयोरित्यपि बोद्व्यम्। अ्रन्यथा पर्य्यायपदेषु एकविभत्तिकेषु सामानाधिकरएप्रसङ्गात् वेदेन उत्तम् सहीतु वयं समर्था न तं पर्य्नुयोक्तुम्। स चेत् १७

१९४ वैदान्तसिद्दान्तसुत्तावली।

संसारिगोर्जीवपरमात्मनोर्न सम्भवतीति मुख्या- रयानुपपत्या लक्षणा युत्तेति साम्प्रतं श्र तिसिद्े अनुपपत्त्यभावात्। नच विरुद्दखभावयोर्भेद- ग्राहिमानान्तरविरोधेन त्रविरुयोः अ'शयोर- भेदो बोध्यत द्ति वाच्यम्। प्र तिविरोधेन भेद- ग्राहिप्रमागस्ैव अप्रामाख्यात् अन्यया लक्ष- गाया अपि अखसडाद्दितीयप्रत्यगात्मबोधनं न स्यात् सकलभेदग्राहिप्रत्यच्षादिविरोधात्।

वेदोऽसंसारिसंसारिणोरमैदं ग्राह्यति तर्हि सन अनुपपत्र दूति न तदनुपपत्या लक्षणेति हेत्वर्थः। ननु लोकवैदाधिकरण- न्यायेन वेदोऽपि लौकिकवाक्यविधयेव खाथं ग्राहयति लौकिकच्च वाक्यं प्रमाणान्तरविरोधं विनेव अर्थबोधकं विशि- ष्टयोर्भेंदस्य च न त्हम् ईश्वर इति प्रत्यच्ादिसिदत्वात् तयोभेंदमुपेच्य शुद्धचिन्मात्भेदं लक्षणया बोधयिष्यति वेद दति शङ्गां पराचष्टे नच इति। लौकिकवाक़्यं खार्थबोधने मानान्तरा- विरोधम् अपेक्षत इति युज्यते लौकिकत्वाविभेषात् वेदस्व- पौरुषेयत्वात् प्रबल दति खार्थविरोधि मानान्तरं बाधिष्यते ततो न खार्थानुपपत्तिरिति न एकटेशलक्षरोति पूर्वनिषेधे हेतुमाह शुतीति। ननु यथाकथविदपि प्रमाणान्तराबाधेन यदि खप्रामाखमुपपद्यते किमिति पिना प्रयोननमितर- प्रमाणबाधनमिति तत्नाह अन्यथति।

१९५

तथा च सुख्यार्थे न अनुपपत्तिः । न च शक्यलच्ययो: सम्बन्धो लक्यस्य आत्मनो Sसङ्ग- ख्वात्। न च असड्गेन किञ्चित् सम्बदाते न च असम्बदो लक्ष्यते तथा अदर्शनात्। न च सर्वथाऽनभिधेयोऽर्यो लक्ष्यते दूति ष्ट लक्ष्य- यदार्थे मूकताप्रसङ्गात् तवापि लच्षयायां लच्ष- गानवस्थाप्रसङ्गात्। किञ्ज पदाभ्यामेकोर्ऽर्ो लच्यते अर्थद्यं वा ? नादः; एकपद्वैयर्थ्य-

अखएडमसंसरगिं यदद्वितीयं सजातीय विजातीय खगतद्वैत- रहितं तदेव च प्रत्यक्सर्वान्तरात्मेति यत् प्रबोधनं लक्षणाया तदपि न स्यात् सकलसजातीयादिभेदावबोधकप्रत्यक्तादिभि: प्रमायैर्विरोधात् ततः प्रमाणान्तरबाधनं सुतेरावश्यकमिति पूर्वमेव सुख्यार्थविरोधि प्रमाणं बाध्यतां न लक्षणया अर्थान्तर- परत्वमित्यर्थः । किञ्ज अरभिधेयाविनाभूत प्रवृत्तिलक्षरोष्यते इति वृद्वानां लक्षणा सरूपविदा सिथिति: शक्यसम्बन्धिन्येव लक्षणा मच अत शक्यसस्बन्धिता शुद्धात्मनोऽसंसर्गित्वात् तस्यैव च तव लच्यत्वात् न तत्र लक्षोति हेत्वन्तरमाह नच इत्यादिना। ननु यद्यपि लच्यमसंसर्गि तथापि विशिष्टवाचयं संसर्गीति तदेव लच्ष्येण बलात् संज्यतामिति न इत्याह न च दति। सम्बन्धस्य उभयनिष्ठत्वादेकस्य असम्बन्धित्वे इतरमात्रनिरुप्य- सम्बन्धायोगादित्य्थः। तथेति खार्थासम्बन्धिनि लक्षणाया शदर्शनादित्यर्थः । किश्य लच्ष्य' चिन्मात्रमभिधेयं न वा अ्रभिधेयं

१९६

प्रसङ्गात् पदार्थ वाक्यार्थ योर विशेषापत्तेश्व। विशेष वा अखराडो वाक्यार्थों न स्यात्। अत एव न द्वितीयः। लक्षणाऽभावप्रसङ्गाच्च। न हि विरुदयो: अभेदानुपपत्या कता लक्षगा भिन्नयो: अभेदे पर्य्यवस्यति।

चेत् तहिं तदभिधानप्रवृत्तिवच्कव्दे चिदात्मनि तत्त्वमित्वादि- पदप्रवृत्ते: किं लक्षणया ? द्वितीयमनूद्य दूषयति न चेति। ननु लच्चेऽयें किमिति मूकता? लक्षया पदादेव तदुक्तिसभ्भवादिति तत्राह तत्नापीति। लच्ष्योपस्थापकं पदं लक्षणया यत् प्रव्त्तते तल्नत्योपस्थापकपदेन अपि भवितव्यम् एवं तत्र तत्नापि इति अनवस्थेत्यर्थः। किन्व तत्त्वमिति पदयोलच्ष्यमेकं भिन्नं वा? आद्ये इतरपदवैयर्थ्यमेकेनैव पदेन लक्षया प्रत्यगब्रह्म- तादामारूपलच्यसात्तात्कारस्य सिद्देरित्याह किञ्चेत्यादिना।

अपेच्ितवाक्यत्वनिर्वाहकत्वादित्याशङ्म हेतवन्तरमाह पदार्थेति। पदयोरेकार्थत्वे पदार्थान्तरत्वाभावेन संसर्गरूपवाक्यार्थ दूतरो न स्यादिति तुत्यार्थकत्वात् पर्य्यायता पदयोः स्यादिति इतरस्मिन् पढे प्रयुत्तेऽपि वाक्यत् न स्यादित्यर्थः। ननु यद्यपि सामान्यात्मना लक्ष्यमेकं तवापि तन्निष्ठवशेष- सादाय पदान्तरप्रहृत्तेरपर्य्यायत्वात् कथं न वाक्यतेति तत्नाह विशेषे वेति। सामान्यविशेषसंसर्गित्वे श्खरडस्वरूपत्व- कतेरित्यर्थ:। लक्षणावैयर्थय द्वितीये पच्तेऽधिको दोष इत्याह लक्षरेति। ननु किमिति लक्षणाभावः ? भिन्नयोरपि तयोरभेदे

वेदान्त सिद्दान्तमुक्तवली।

किञ्च वैदान्ते तत्वमस्यादिवाक्यमेव प्रधानम् दूतरत् सर्वं तटुपकरणमेव तथा च प्रधान- वाक्ये एव कथं लचगा तत असमवेतार्थत्ेने- तरतैव सा युक्ना। गुगे तु अन्याय्यकल्पनेति न्यायात्। अत केचित्। तत्वमस्यादिवाक्ो

लक्षराया करिष्यति वेद इति तवाह नहीति। तात्मर्य्वत्त्या बोधनं पर्य्यवसानं प्रमारं हि न उत्पादकं किन्तु स्थितिज्ञाप- कम्। नच भिन्नयो: अभेदो वास्तवोऽस्तीति लक्षणयापि वेदः किं बोधयेदित्यर्थः । तत्त्वमस्यादिवाक्ये लक्षयाभावं हेतन्तरेय उपपादयितु भूमिकामाह किञ्ज इत्यादिना। अययर्थः, भूताय भव्यम् उपदिश्यते द्ति हि वैदान्तमर्य्यादा ततो वेदान्तशास्त्रे तत्त्वमस्ययमात्मा ब्रह्मत्यादि महावाक्यानि सर्वशेषिसत्चित्- सुखात्मकस्वरूपप्रतिपादकतया प्रधानवाक्यत्वं प्रापुर्वन्ति

करणतदङ्गभूतानि। भवतु महावाक्यस्य प्रधानत्वं किं ततस्तवाह तथा चेति। ननु को विशेषो यत्र अ्नुप- पत्तिस्तत्र एव लक्षणेति तव्राह तन्नेति। प्रधानानुगुण- तया इतरव्याख्यानाय गुणावाक्य एव लक्षणा युज्यते न प्रधानवाक्य इत्यर्थः। ननु वेदत्वाविशेषादतापि अ्रस्तु लक्ष- पेति न न्यायविरोधादित्याह गुेति। अत्र एकदेशिनो वदन्ति तत्त्वमस्यादिवाके लक्षणानिराकररं न अनिष्टं तत्र तस्य अनङ्गोकारात् द्त्येकदेशिमतमुत्यापयति अत्रेति । कर्थ

लक्षणा एव तावत न अड्गीक्रियते। नच विरुद्- योर्जीवपरमात्मनोः सामानाधिकरसानुपपत्तिः रज्जुसर्पयो: दूव एकस्य बाधेन अपि तटुपपत्तेः। न च अनयोर्मध्ये कस्य बाध दूति विनिगमका- भावे यदि परमात्मन एव बाधमाशङ्गेत तदा

तरहिं वेदान्तवाक्ये सामानाधिकरए भिन्नप्रव्त्तिनिमित्तयोः पदयोरेकस्मिन् अर्थे वत्त्यभावात्। न हि विना लच्षणां जीव- परमात्मनोरक् सभ्भावयितुमपि शक्यमिति सिद्दान्तिमतं दूषयति न चेति। सामानाधिकरखमैक्य यद्दा जोवब्रह्म- शब्दाभ्यां तद्दाचके पदे लच्चेते तयोः सामानाधिकर एयानुपपत्ति- रुत्तहेतोरित्यर्थः । अन्ययोपपत्तिं हेतुमाह रज्नुसर्पयो: द्वेति। सर्पो रज्नुरिति तावत् पदद्दयात्मकं वाक्य तच्च एकविभत्तयन्तम् एकार्थज् सर्पानुवादेन रज्नुविधानात् तद्विधानन्न सर्पखरूपेन शक्यते करत्तु तथाच सर्पस्रूपं सर्पपदेन अनुवादव्याजेन अप- बाध्य रज्जुखरूपमात्रमवशिष्टमित्येक एव अर्थ इति तहत्तिपद- दयं यथा सामानाधिकरएं तथा त्वमिति पदेन जीवमपबाध्य तत्पदेन अवशिष्टव्रह्ममात्रप्रतिपादनादुभयो: पदयोरेकार्थ- वृत्तित्वात् सामानाधिकरएमुपपन्नमित्यर्थः। ननु एवमपि न एकार्थतापरमात्मपदं यद्यपि चिदात्मन उपस्थापकं सत् तहत्तिस्तथापि त्वम्पदं जीवाभावोपस्थापकं तथाच भिन्ना- थंयोरेकार्थे वृत्ति: कुत दति चेत् ? अभावस्य अधिष्ठानखरूपा- नतिरेकात्। ननु मास्तु उभयपदे लक्षणा तथापि ब्रह्मपदस्य सा.दुष्परिहरा विशिष्टे शक्तस्य शद्ोपस्थिती लक्षणपेत्तला-

वेदान्तसिद्दान्तमुक्तावली।

शास्त्रमपुरुषार्ये जीवे पर्य्यवसितमिति न प्रमारं स्यात् दूति वाच्यस्। सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेति मन्त्रवर्गात् ब्रह्मगः सत्यत्वे अवधारित परिशेषात् जीवस्यैव संसारिगो बाधात्। ननु कोडयं जीवः चैतन्यं जड़ो वा ? आद्े ब्रह्मव दूति बाधानुपपत्तिः। द्वितीये घटादिवद्वोक्तत्वानुपपत्तिरिति चेत् ? नैष दोष:

दिति चेत् ? न, सत्ादिपदादिव तत्पदादपि शुद्धस्यैव उपस्थितेः । ननु तथापि तत्त्वमसि वाक्य जौवबाधी न युत्त: तत्पदबाधया जीवत्वविधानात् तत्पदार्थस्य पूर्वनिर्दिष्टतवेन अनु- वादार्हत्वात्। ननु तर्हिं अ्यम् आत्मा ब्रह्मेति वाक्य का गतिः? तत्र जीवस्यैव बाधप्रतोतेस्तर्हि विनिगमनायां न हेतुरिति। यदि जीवपक्तपाती ब्रह्मण एव बाधमाशङ्मेत तदा शाखत्रं प्रतारकवाक्यवत् अपुरुषार्थंजीवखरूपतात्पर्व्यकम् अप्रमायं स्यादिति सिद्दान्तिशङ्गामनूद्य दूषयति नच इत्यादिना। ब्रह्मपदार्थखरूपप्रमाएसत्यादिवाक्य विरोधात् मा विनिगमो न वा जीवावशेषशङ्गति हेतुमाह सत्यमिति। ननु किञ्चित् आत्मैव जीवस्तदन्यो जड़ो वेति दूषयति विकल्पयन् आ्शङ्गते ननु इति। भोतृत्वेति भोगस्य चित्पधानत्वा- दित्यर्थः। जोवो न ब्रह्म अखप्रकाशत्वात् घटवत् नापि जड़ो भोकृत्वात् व्यतिरेके घटवत् एव तस्नात् जड़ाजड़विलक्षणो निर्वचनीयो जीव इति सबाधार्ह एवेति परिहरति नैष दोष; चैतन्याभासत्वेनेति। चैतन्यलक्षएरहितोऽखयं प्रकाश-

२०० चैतन्याभासलेन तस् प्रसिद्दजड़ाजड़विलक्षण- त्वात्। न य नीरुपस्य चैतन्यस्य आभासानु- पपत्ति: नरूपस्याऽपि गगनम्य खच्छे जले याभासदर्शनात्"रूपंरूपं प्रतिरूपो बभूव" दूति भुतेश्च। तथा चेदं स्वं यदयमात्मेति शास्त्रात् सर्वस्य अज्ञानतत्कार्य्यंस् बाधे केवल आ्रनन्द- रूप: परमात्मैव अपवर्गे अ्वशिष्यते दति न किञ्चित् अनुपपन्नम्।

त्वात् भोतृत्वाच्च चैतन्यवदाभासमानत्ाच्च चैतन्याभास इूति चैतन्यच्छाय इत्यर्थः। ननु चैतन्यस्य अरूपत्वात् तच्कायात्मा जोवो न युज्यते न हि नौरूपस्य वायोः क्वाया क्वचित् दृष्टेति न इत्याह न चेति। तत्र हेतुमाह नौरूपस्यापि दूति। ननु जलेन गगनस्य आभासो नोरुपत्वादेव कथं तहिं जल- निषठतया तव्रतीतिः? तद्दर्त्तीनां सवितकरादोनामारोपादिति गहाए ततो न चिदाभासी जीव द्वति न अत्यत्पे अगाधे च जले महाकाशप्रतीतेरुपरिवर्त्तिगगनाभासस्य तकामेनापि खोकारात्। नहि विना उपरिवर्त्तिमहाकाशच्कायां तत्परि- मापमहत्वसमो जले सन्भवति तस्मात् अस्येव जले गगनाभास इति कथं न चैतन्याभासो जीव इति युक्तिसिद्वं चिदाभास जौवं सुत्यापि साधयति रूपमिति। उपाधिमुपाधिं प्रति इत्यर्थः । प्रतिरूप: प्रतिभासः प्रतिच्छायेति यावत्। ननु संसारियो जीवस्य बाधेऽपि न आ्रत्मनो सुक्ति: उपपत्रा वाह्य- संसारस्य समूलस्य अनर्थात्मनोऽनुच्क्दादिति न इत्याह

वेदान्त सिद्दान्तसुक्तावली। २०१

तव्न, बन्धमोक्षयोवैयधिकरसयापत्तेः मोच्षार्थि- प्रवृत्तानुपपत्तेश्च न हि अन्यस्य मोक्षार्थ मन्यो यतते न वा खनाशः पुरुषाथः । न च दुःख- निवृत्ता दुःखाभाव एव पुरुषार्थः। कस्य अयं पुरुषार्थ: स्यात् सस्यैव वाधितत्वात्। न च जीवात्मा असत्य: अ्नेन जीवेन आ्रत्मनेति

तथा चेति। सरूपानन्दावभासावरकाज्ञानादेरिदं सर्वमित्यादि वाक्यन बाधितत्वात् निरावरणानन्दात्मा मुक्तिलवेन अवः तिष्ठत इति चैतन्याभासपक्ष एव त्यानिति। अविद्योत्यं चिदाभासं जड़ाजड़विलन्तगम्। जीवं ये बाध्यमित्याहुस्तानाचार्य्यो निषैधति॥ तन्नेति। भोका तावज्जीव एवाहं सुखीत्यादिप्रतीतेः खस- मवेतसुखसान्तात्कारस्य च भोकृत्वात् भोक्तृत्वञ्च न कर्तृत्वं विना अकर्त्तुरभोत्तृत्वात् कर्नतृत्वज्च न प्रमातत्वं विना पूर्व जानाति तत इच्छति ततः करोति इति सर्वजनीनलात् ततो नवविधोऽपि बन्धो जोवस्यैव तद्दाधेन जगदुपादानाज्ञानबाधेन च परमात्मनोऽपवर्गो निरावणसुखात्मनावस्थितिर्मुत्तिरिति। बन्धमोक्षयोवैयधिकरएयप्रसङ्ग हेतुमाह बन्धमोक्योरिति। किञ्च यदि जीवबाधस्तदा श्वणादी कः प्रवर्त्तेत मोच्ार्थीति चेत्? कस्य मोक्षमिच्कति परस्य खस्य वा?नाद्य: विरोधात्। नहि अन्यप्रयोजनाय अन्यो यतते इति क्वचित् अपि दष्टपूर्व- मिति आह मोचार्थि इत्यादिना। खस्य चेत् ? तहि खनाशी वा पुरुषार्थः खदुःखनिव्ृत्तिवा? आद्य निरावष्टे न वेति। स

२०२

सत्येन परमात्मना अभेदप्रवगात् "नान्योडतोडस्ति' द्रष्टा'दूत्यादिना भेदप्रतिषेधाच्। न च खतः असंसारिस्भावस्य परमात्मनः संसारिख्भाव- जौवात्मतानुपपत्तिः अविद्यादुपाधिसस्वन्वात् मभोनीलिमवत् उपपतः।

कि खतः पुरुषार्थः? उत पुरुषार्थसाधनम्? नादः सुखदुःखा- भावेतरत्वादिति वा शब्दीर्थः । द्वितीयं निराचष्टे नच दति। दुःखं हि जीवोपादानकम् उपादाननाशस उपादेयनाशे हेतु: इति आत्मनाशत् दुःखनिवृत्तिरिति भवति दुःखाभावः तथेति न चेति अन्वयः। तंत्र हेतु: कस्येति किं टुःखाभाव इत्येव पुरुषार्थ: उत आरत्मीय इति ? नादः, शतुटुःखाभावस्यापि तत्त्वापत्तेः। न द्वितीय: आ्र्ात्मनो नष्टत्वात् कस्य पुरुषार्थः स्यात् दत्यर्थः। आत्मबाधमङ्गोह्त्य तत्र पने मोक्षाद्यनुपपत्तिरुक्ता सम्प्रति असत्यत्वाभावात् न बाध दति उपपादयति न चेति। असत्य इति क्वेद: कल्पितो न च इत्यर्थः। सत्यत्वग्राहकमाना- भावाद्दा जीवोऽसत्य उत युक्तिवाधाद्दा? असत्यत्वावेदकप्रमाण- सद्ावात् वा ? आदं पराचष्टे अनेनेति। ननु जोवपरमात्मनोः अभेदमात् प्रतोयते न जोवसत्यत्वं तत् कथं न जीवः कल्पित दत्याशद्य सत्यं ज्ञानमिति आत्मपदार्थनिर्वचनसिदमात्म- सरुपमाह सत्येनेति। तथाच सत्यात्मनो जीवस्य असत्यत्व- बाधितमित्यर्थः । ननु मेदग्राहिषि प्रत्यक्षे सति अ्रभेदशुतिः उपचरिता इत्याशङ्ञ दूषयान्तरमाह नान्योडत इति। भेदस्य

वेदान्तसिद्दान्तमुक्तावली। २०३

न च "रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव" दूति वाक्यात् आभासरूपत्व जीवस्येति वाच्यं ? तच

प्रतिरूपपदेन विवच्चितत्वात्। भवतु वा प्रतिविम्बस्तयापि नासत्यः ग्रत्यभिज्ञानेन विम्व- प्रतिविम्बयोः अभेदग्रहात्। कथ तर्हि भेद- व्यवहार: ? एकम्मिन् एव सरूप सर्वकल्पना-

परमार्थिकत्वे तव्निषेधो न स्यात् इत्यर्ः। सत्यत्वे जोवस्य युक्तिविरोधपक्ष प्रतित्िपति न चेति। जीवासत्यत्वग्राहिप्रमाणसद्भावपन्षं निराचष्टे नच रूपं रूपमिति। नच वाच्यमिति प्रतिज्ञायां हेतुमाह तत्न हि दूति। तत्तन्मनुष्यपशुपच्यादिशरीराणि द्विराहत्तरूपशब्दार्थः। तत्तच्करीरेण साटश्यं प्रतिरूपशब्दार्थ: यथा मुद्रायतिमुद्रान्याये मुद्रासादृश्यमेव प्रतिमुद्राशव्देन उच्चते न अर्थान्तरं तथा प्रति- रूपशब्देन रूपसादृश्यमेव उच्यते न आ्रभास इत्यर्थः। यथाहुः देहं देहं प्रविष्टः संखद हाकारतामगादिति प्रतिरूपशब्दस्य दर्पयमुखादी रूढ़स्य कथमन्यार्थत्वकथनं तत्राह भवतु इति। तर्हि दर्पणमुखमसत्यमेवेति तद्दज्जीवोऽपि कथ सत्य इति तव्ाह तथापि इति। तदेव ददं सुखमिति प्रत्यभिज्ञानुरोधा- द्विम्बप्रतिविम्बयोंः अभेदे सत्यविम्बात्मकत्वात् प्रतिविम्ब- मसत्यं कथं स्यात् दत्यर्थः। आभासस्तु उपाधिगतत्वं तच्च न जीव: किन्तु जीवधर्ममः जीवस्वाभासविविक्ा चिदेव ततो- नावत्य इति भाव:। तदुतां।

२०४ वैदान्तसिद्दान्तमुक्तावलौ।

रहिते मुखचन्द्रादी विम्बप्रतिविम्बखरूपमिति

दर्शनात्। तस्मात् तन्तमस्ादिवाक्य वाधायां सामानाधिकरसमिति कल्पना वेदवाह्या न न्याय्या। अतो लक्षराया परिपूर्णसचिदानन्द- प्रत्यगात्मावबोधनम् अनुपपन्नमिति। "उपाधिरन्तःकरन्तमर्थे जीवत्वमाभासनमत्र तद्दत्। तदन्विता चित्प्रतिविस्बमेवमनन्वितां तामिह विब्बमाहुः॥" दूति। आ्रभासनमाभास इत्यर्थः। ननु प्रतिविम्बरूपी जीवों विम्बमेव चेत्? कथं तर्हिं विस्वप्रतिबिम्ब सरूपं चेति भेदव्यवहार इति शङ्गते कथमिति। एकत्वेऽपि भेदव्यव- हारस्य उपाध्यन्वयव्यतिरेकानुविधायित्वात् न शङ्गेति हेतु- माह एकस्िन् एवेति। भेदाभेदमतव्युदासाय एवकारः। ननु एकस्त्िन् नित्ययुतां तस्य अ्रनेकप्रपञ्ञात्मकत्वात् तव्राह सर्वेति। पज्जानवशात् अ्नेकरूपत्वेऽपि खरूपं वस्तुतः कल्पनारहितमिति अभिन्नमेव तत् इत्यर्थः। जीवस्य अनाभासत्वे सिद्दमर्थसुपसंहरति तस्मात् दति। यद्दा भवतु सत्यो जीवस्तथापि सामानाधिकरएं बाधायां कि न स्यात् इति आ्शङ्वासुपसं हारव्याजेन परिहरति तस्मात् इति। बाध- विरोध्यव सत्यमिति कथ तस्य बाध इत्यर्थः। ननु किमिति इयं कल्पना वेदवाह्या वैदिकैरव एकदेशिभिः खोकारादिति नेत्याह न न्याय्येति। एवमेकदेशिनं सिद्धान्तिसुद्रया पराछ्ृत्य लक्षणानिरासपक्षसुपसंहरतिअत दति। पूर्वोक्तलक्षणानुपपत्ति- हेतुसूचनार्थोडतः शब्दः।

वैदान्तसिद्दान्तमुक्तावली। २०५

अव उच्यते। विरुद्योरभेदो हिन वेदेन प्रमीयते। अनन्यगतिकत्वेन मानान्तरस् बाधनम् ।३७। यदत उतां मुख्यार्थानुपपत्यभावात्न लच्षणा दूति तत् न विरुद्योर्जीवपरमात्मनो: अभेदस्य प्रमासोन वाधितत्वात् न हि विरुद्धयो: भेदः क्वचित् प्रमागन दृष्टः न च मानान्तरस् वेदेन

अखरडार्थपरत्वं हि पदयोलक्षयां विना। निर्गीयेत तमाचार्य: पूर्वपचं निषेधति॥ अत्र उच्यते इति। महावाक्यनिष्ठपदे लक्षणाभावः कि मुख्याथानुपपत्यभावात् ? अरखरडाथें तात्पर्य्याभावात् वा? त्रद्यं निषेधति विरुद्योः दति। संसार्य्यसंसारियो: अ्रभेदस्य प्रत्यच्ादिविरोधात् तयोग्यतया वेदेन प्रमापयितुमशक्यत्वात् मुख्यार्थस्य अनुपपन्नत्वात् तन्मूलका लक्षणा स्यात् एवेत्यर्थः। द्वितीयं निराचष्ट हीति। अखराडेकरसे तात्पर्य्यग्राहकषड्विधलिङ्गस्य सत्वात्तस्य च अतिप्रसिद्धित्वात् तात्पर्य्याभावात् न लक्षणाभाव इत्यर्थः । ननु पूर्वापरविरोध पूर्वदौर्बल्यं प्रक्ृतिवदिति न्यायेन ब्रह्मात्मनोरभेदसिद्ये च सर्वभेदगाहिमानबाधस्य अ्रवश्यं- वक्तव्यत्वात् संसार्य्यसंसारिमेदग्राहि मानं बाधितवेव तयोरैक्य वैदो बोधयतु ततः कथं मुख्यार्थानुपपत्तिरिति तत्राह अनन्येति। परिपूर्णब्रह्माममेकरसाखएडार्थसिड्ये यत् सर्व- मानान्तरस्य बाधनं तदनन्यगतिकतया यत्र तु कथमपि १८

२०६

बाधितत्वात् न अनुपपत्तिः न हि बाध्यमित्यव बाध्यते किन्तु खविषयसिद्वान्यथानुपपत्त्या दह तु वृत्यन्तरेग अपि तटुपपत्तमुख्यार्थ अनुपपत्तिरेव अन्यथा सर्वत लक्षगोच्छेदप्रसङ्ग:। लोकडपि निश्चितप्रामारे एव लक्षगा। तथा च ताह- शवाक्यविरोधेन विरोधिमानान्तरस्य बाधित- त्वात् अनुपप्त्यभावात् न लच्षगा स्ात्। न च लच्यार्थस्य असङ्गस्य वाच्यार्थेन सम्ब-

प्रमाणन्तराबाधेन खार्थसिद्िभंवति तत्र तद्चाधी नोचितः, तथाच मानान्तरमनपबाध्य तदनुरीधेन मुख्यार्थानुपपत्ति- मालोच वेदो लक्षणया प्रत्यक् ब्रह्मणोरैक्यमवबोधयतीति सिद्दा तत्र लक्षणा इत्यर्थः। पूर्वपचतमनूद्य दूषयन् स्र्ोकं व्याचष्टे यदत्र उत्तमित्यादिना। ननु विरुद्योरपि अ्रभेदो रूप्यशुत्ति- कादौ दृष्ट इति तव्राह प्रमाणनेति। दह तु इति तत्त्वमस्या- दिवाक्ये वत्यन्तरेण लक्षणावृत्त्या इत्यर्थः। तदुपपत्तेः प्रत्यग- ब्रह्मणोरैक्यपरत्वोपपत्तेः, तत्त्वमस्यादिभिर्न प्रमाणन्तरबाध इति शेष: । प्रमाणान्तराबाधकफलमाह मुख्याये इति। ततो लक्षणा सिद्ेति भावः । प्रमाणन्तरविरोधेन सुख्यार्थानुपप्त्य ननुसरणे विपच्ते बाधकमाह अन्यथेति। शुइस्य सर्वासङ्गिनो ब्रह्मात्मैक्स्य लच्ष्यत्वप्रयोजकरूपाभावात् न तत्र लक्षणेति पूर्वोत्तमनूद्य दूषयति। नच इति वाक्य लच्णामधिकारी कव्पयति तत्कल्पनच्न तत्तसाच्षाक्कारोत्तरं

वैदान्त सिद्दान्तमुक्तावली। 20७

न्धानुपपत्तिः खतोऽसङ्गस्याप्यविद्यान्तःकरणा- दुपाधिसंसर्गस्य अविद्याध्यारोपितस्य दिवा न्वपरिकल्पितसविततमःसंसर्गवत् उपपत्तेः। कल्पितसम्बन्धेन लक्षणा पारमार्थिकोन स्यात् दूति चेत्? न उच्चैर्वाच्यम्, अद्दैतविरो- धैन एव द्वैतस्य असत्यत्वेऽपि अद्दैतवादिनां

न च लक्यपदार्थे मूकताप्रसङ्ग: पदार्थ- प्रतिपादकविज्ञानमानन्दं ब्रह्म दत्यादिनैव तत्प-

प्राग् वा? नाद: वैयर्थ्ात् अन्योन्यात्रयापत्ते्व। साच्ताक्कारोत्तरं कल्पना कल्पनोत्तरज्च साक्षात्कार इति लक्षणाया योग्यतासम्पा- दकत्वेन वाक्यार्थप्रतोतौ कारणत्वात्। द्वितीयश्चेत् तर्ाहि वाच्य- संसर्ग: सुसम्पाद्य इत्याह खत इति। अयमर्थ: अविद्योपाधिकं चैतन्य तत्पदवाच्यम् अन्तःकरणोपाधिकञ्ज त्वम्पदवाच्यं ताभ्यां लच्यस्य प्रत्यगव्रह्मैक्यस्य तत्वसाच्तात्कारात् प्रागवस्थाया- मविद्याया विरोध्यभावेन सत्त्वात् तत्कल्पितः सम्बन्धोऽपि वरत्तते इति तदुपाधिके कथं न लक्षगेति। ननु कल्पितसम्बन्धमूललक्षणाया अपि कल्पितत्वात् वस्तुत्वं न स्यात् तथाच तन्मूलवाक्यार्थसाच्ात्कारोऽपि कल्पितः स्यादिति शङ्गते कल्पितेति। तदेतब्रानिष्टमित्युपहासव्याजन श्राह न उच्चैरिति। ननु पदाल्नत्यस्य उपस्थितिरस्ति न वा? नासिति

२०८ वैदान्तसिद्दान्तमुक्तावलौ।

दार्थप्रतिपादनात् तन्र च लक्षणाभावात् न अ्रन- वस्था न च ज्ञानत्वादिसामान्यवैशिष्ट्य निर्धर्मं- कलच्यपदार्थासिद्ि: नानोपाधिसम्बद्दव्यत्ाति- रितासामान्यानभ्यु पगमात्।

चेत् तर्हिं मूकतेति यदुत्त तदनूद्य दूषयति नच इति। सत्यादिपदादेव लत्ष्योपस्थितेरिति हेतुमाह पदार्थेति। ननु सत्यादिपदं ब्रह्मात्मनि अभिधया प्रवत्तते लक्षणाया वेति विकल्पा उभयथापि दूषितं तत्र लक्षणया सत्यादिशब्दानां ब्रह्मषि प्रवृत्त्यनङ्गीकारेण तत्पन्दोषस्य अपरिहरणीयत्व- माह तत्र चेति। ननु सत्यादिपदम् अभिधया ब्रह्मषि प्रवर्त्तते इति पक्षो न युज्यते तत्त्वमस्यादिपदेष्वपि तथा प्रसत्तोरिति चेत् ? न, भोत्तृत्वकर्त्तृत्वापरोत्तत्वादिविशिष्टे त्वम्पदस्य शत्ति- ग्रहात् त्वम्पदश्रवणे ताटृशस्यैवोपस्थितेः एवं तत्पदेऽपि बोद्धव्यम्। ननु एवं सत्यत्वज्ञानत्वादिमति सत्यादिशब्दप्रवृत्त ने ततो लच्यं शुद्ध ब्रह्मात्मैक्य प्रतीयेत दूति न इत्याह न च दति। तत्र हेतुमाह नानेति। अयमर्थः ज्ञानशब्दस्य हिन तावत् ज्ञानव्यकी सङ्गतिग्रह आ्नन्त्यव्यभिचारदोषात्। ज्ञानत्वसामान्यवतीषु व्यत्तिषु चेत् ? तत् किं त्रितयपदार्थ- वादिनो मतमेतत् जातिमात्रपदार्थवादिनी वा ? उभयथापि ब्रह्मणो वाच्यत्वाक्षतिः तथाहि सामान्य हि नानाव्यक्तिषु अनु- गतं ताखेव अनुगतव्यवहारहेतु: खोक्रियत तच्व ज्ञानत्वसामान्य ब्रह्मणो न भिन्नं नानासु भिन्नेषु उपाधिषु ज्ञानत्वव्यक्तित्वेन खोक्कतेषु सम्बद्धानुगताया व्यत्तिर्व्यज्यते नवेति ? व्यक्तिस्ेत् ? सदन्यस्य तद्जिन्स्य सामान्यस्य अनभ्युपगमात् निष्प्रयोजनत्वात्

वेदान्तसिद्दान्तमुक्तावली। .२०६

अनुगतव्यवहारस्य अनुगतव्यत्ा एव उप- पत्तेः प्रतिविम्बेषु विम्बवत्। त्वमर्थस्तु उता- विधया सात्यादिपदेन वतु शक्य एव।

ततञ्व उभयमतैऽपि ज्ञानत्वस्थानीयं शुद्धं ब्रह्मैव वाच्मिति। एवं सत्यादिपदेऽपि ऊह्यम्। जातेर्निष्प्रयोजनत्वमुपपादयति अनुगतेति। अनेकोपाधिषु सम्बडया व्यत्या उपाधिषु अनुगतव्यवहारोपपपत्तौ दृष्टान्तमाह प्रतिविस्बेष्विति। यथा दशसु जलपात्रेषु दश चन्द्रप्रतिविम्बाः प्रतीयन्ते तत्नापि अयं चन्द्रोडयं चन्द्र दति अनुगतव्यवहारः स च न चन्द्रतजातिक्तः तत्र व्यंज्जका- भावेन चन्द्रत्वजात्यन्युपगमात् उपाधीनाञ्न अननुगत- तवात् सर्वोपाधिषु अनुगता या चन्द्राव्यतति: तयैव तत्र अनुगत- व्यवहार: क्रियते तद्ददन्त:करणव्वत्तिषु अभिव्यत्ता या चैतन्या- त्मकब्रह्मव्यक्िस्तयैव तत्र अनुगतव्यवहारः सम्पाद्यते इति व्यर्थों ज्ञानत्वजातिस्ीकार इूति। एतेन सत्यत्वादिजातिरपास्ता। ननु सत्यादिपदैस्तदर्थोपस्थितावपि त्वम्पदलच्योपस्थितिः कुत इति न च सत्यादिपदादेव तदुपस्थितिः ब्रह्मपदसामा- नाधिकरखादिति तच्राह त्वमर्थस्तु इति। त्वं शब्दस्य लच्योऽर्य इत्यर्थः । आ्रदिपदेन प्रत्यगादिशब्दमाह उत्तविधयेति। अज्ञानानि अ्रनेकानि सचित्कानि चित्प्राधान्येन साचि- पदवाचयानि साभासाज्ञानेषु व्यत्तिस्थानीयेषु संबद्दा चैतन्य- व्यत्ति: तदवच्छेदकलवेन घटत्वादिवद्वाच्या तथाच साच्तिपदात् चैतन्यस्य इत्यमुपस्थितिसन्भवात् तदंशेऽपि न मूकता इ्त्यर्थः।

२१० वेदान्तसिद्दान्तमुक्तावली।

विसामान्यस्थानीयब्रह्मचैतन्यस्य उपस्थितौ कथं तत्वम्पद- लच्ययो: अ्रखराडत्वसिद्िरिति चेत्? तदेतन्न नैयायिक-

योग्यतया यागसाधनत्वं यथा पशव्यतेरव न जाते: तथा प्रक्वते- 5पि दति न किञ्चित् अनुपपन्नम्। मीमांसकस्य चैतच्चोद- मेव न संभवति जातिमात्रस्यैव पदार्थत्वात् तथाच व्यक्ति-

स्थानीयस्य सत्यादिसाच्यादिपदेभ्यः उपस्थितेस्तत्त्वमस्यादि- वाक्य तदादाय कथं न शखएडार्थे पर्य्यवसितमिति। ननु तथापि सत्यादिसाच्यादिपदानां तत्त्वमस्यादिपदलच्ये शुद्धे मुख्यया अभिधया वत्त्यावृत्तिन युक्ता यतो वाचोनिवर्त्तन्ते दत्यादि सुतिविरोधात् सम्प्रदायविरोधाच। यथाहुः। तत्त्वम्पदार्थविषयो नय एव योज्य: सत्यादिवस्तुनि न तत्न विशेषकल्पाः । सत्यादिशब्दविषया: शवलास्तदर्थ- भागेषु लाक्षणिकव्ृत्तिरपौह तुखा॥ इति। मैवं तथा हि न तावत् शुतिविरोध: साहि अभिधाव्ृत्तिं निषेधन्ती शुद्वेऽविद्यातकार्य्यानुपरते निषे- धति? उताही तदुपरत्तेऽपि ? इति आद्ये नानिष्टापत्तिः सुत्य- वस्थायां शुद्धे ब्रह्मषि पदप्रद्टत्तेरनभ्युपगमात् उपाध्युपरतोऽपि इति चेत्? न, तत्र अदोषात् कथं तर्हि शुद्धचिन्मात्नलच्य- सरूपोपस्थिति रिति चेत् ? न, उपाधेस्तटस्थतया अभिधेय- कोटो अप्रवेशेन शुद्सच्वित्सुखात्मेकरसस्य तत्मसीति पद- द्यलच्यस्य सत्यादिपदेम्य: उपस्थितिसभ्भवात् यथा धेनुपद गोत्वोपहितव्यत्िशक्मपि गो तटस्थतया वाचकोटी

२११

नच साच्िषि विप्रतिपत्तिः सर्वप्रमाग- व्यवहारोच्छेदप्रसङ्गात् अन्नातस्य अप्रमाविषयस्य

अप्रविष्टमिति धेनुशब्दात् व्यत्तिविशेष एवोपतिष्ठते न गोत्- मिति तद्ददिति न अुतिविरोधः । यच्च सम्प्रदायविरोध दूति सत्य तैरपि सम्प्रदायविद्धिः सुतिविरोधपरिहारायेव वेदान्त- पदेषु लक्षणा खौकवता स विरोधोऽसदुत्ताप्रकरिणापि चेत् परि- हर्त्तु शक्यते किमिति लक्षणाश्रयणं सत्यादिपदे मुख्ये सभ्- वति लक्षणाया अन्याय्यत्वात्। नच एवं तेषामन्ञतापत्तिः उपायस्य उपायान्तरादूषकत्वात् तेषामपि सुतिविरोधपरि- हारस्यैव प्रयोजनत्वात् सच यथायथा उपपद्यते तथा तथा युक्ति: कल्पयितव्येति तेषामभिप्रायादिति सर्वमनवद्यम्। यदा च अज्ञानमेकं तदुपरतां चैतन्य साच्षीति तदा अज्ञानमुपाधिं तिरसत्य शुद्धसेव चैतन्यं तम्पदलच्यं साक्षिपदादुक्तन्यायेन उपतिष्ठत इूति बोद्दव्यं इमं च सर्वमभिप्रायं प्रकटयितुमा- चार्य्यो नानोपाधोत्यादिवाक्य सामान्यस्य व्यत्यपेक्तत्ात् उपाधिपदस्थाने व्यक्तिपदे दातव्येऽपि यतस्तदुपेक्षय उपाधिपदं प्रयच्कति ततो विद्य उपाधेरन्यत्र वाच्यकोटो तप्रवेशवदिहापि शुद्धमेव सत्यादि पदवाचकोटी प्रविशति न अ्ज्ञानादि इति न अस्मदीय आ्रचार्य्य उपालभ्भमहतीति। ननु कः साच्ी ? न तावत् पर: तस्य असङ्गतवेन सात्तित्वानुप- पत्तेः नहि विना साच्यसम्बन्धं लोके कश्वित् साच्ती प्रसिद्धः न अपि जीवः तस्य भोतृत्वेन साक्ित्वानुपपत्तेः उदासीनस्यैव साचित्वात् नच आभ्यामन्यः कचवित् सभभवति अप्रसिद्धत्वात् तत्राह नच दूति। साच्यभावः किं प्रमाणभावात् निष्पयोजनत्वाद्दा ? नाद

२१२

साच्िव्यतिरेकेग सिद्यभावात् प्रमायसिद्वत्वे अज्ञानस्य निवृत्तिर्न स्ात् तथात्व वा प्रमाग- वैयर्थ्यांत् प्रमागक्कतातिशयाभावात् भमसिद्दस्य प्रमाग विषयत्वविरोधात्। तथाच प्रमागप्रवृत्त: पूर्वमेव अज्ञातत्वेन साचिया साधितमेव प्रमेयं प्रमागं विषयी-

इत्याह प्रमाणेति। प्रमाणव्यवहाराभावः साच्यभावे स्यात् कथं अनधिगतार्थगन्तृ हि प्रमाएं तत्र अर्थस्य प्रमाणविषयत्वेन सम्मतस्य अनधिगतत्वं कुतः सिद्धं किं प्रमाणत् ? उत भ्मात् ? उत खतः? अन्यतो वा? आद्यं निरस्यति अज्ञातस्येति। अप्रमा- विषयस्येति हेतुगमें विशेषणं प्रमाविषयत्वायोग्यस्य दूत्यर्थः। एतदेव स्पष्यति प्रमारेति। प्रमाणस्य विषयानिवर्त्त- कत्वात् इत्यर्थः। तथा अस्तु इति वादिनं प्रति बाधक- माह तथात्वे वेति। वैयर्थ्यसुपपादयति प्रमाणेति। अ्रतिशयो हि अज्ञाननिव्वत्तिः सा चेत् ? न प्रमाणात् किं तेन इत्यर्थः। विषयावभास एव प्रमाणफलमिति चेत् ? न, सत्यज्ञानलक्तणा- Sवरणे विषयावभासायोगाढिति अज्ञातत्व न प्रमाण- विषय इत्यर्थः । भ्रमादज्ञातत्वसिद्धि पराचष्टे भ्रमसिद्दस्येति। अज्ञातत्वसिद्दभ्त्रमत्वं विषयाज्ञातत्वबाधादेव वाच तथाच तादृशि प्रमाएं कथं प्रवर्त्ततां विषयासत्त्वादित्यर्यः। न अपि खतो जड़त्वात् तत्त्वं च अनात्मत्वात् अन्यतस्ेत् स एव तर्हि सान्षौति सिद्धः साक्षी इत्याह। तथा चेति। एतेन निष्पुयोजनत्व प्रत्याख्यातं साधितं बोधितं ततः प्रमाणान्यथानुपपत्या सिद्धः साच्षी न विप्रति-

२१२

करोतीति युत्तम् चतो न अ्रत् विप्रतिपत्ति: । तथाच सुरेश्वरः । प्रमागमप्रमागं वा प्रसाभासस्तथैव च। कुर्वन्त व प्रमां यत तदसभ्भावना कुतः ?॥ नच पदयोरैकार्थत्वानेकार्थ त्वविकल्पः, एका- रधत्व Sपि वाक्यप्रमाराजन्यस्यैव ज्ञानस्य भेदमम- निवर्त्त कलवात्। नच एकपदवैयथ्य तेन विना

पत्ति मरहतौति उपसंहरति अत दूति। अतार्थे आ्रप्तवाक्य- मुदाहरति। तथाच इति। अत्र प्रमाणस्य सात्िसाधकत्वसुततं तथा मिथ्याज्ञानं संशयज्ञानञ्न न प्रमाणात् सिद्धति विरोधात् तदात्मकह्त्तेर्ज- ड़त्वात् न खप्रकाशता न म्रमात् तस्यैव मानस्य विचार्य- माणत्वात् तम्मात् साच्िएैव तयो: सिद्दिरित्यर्थः। कुर्वन्त्य व प्रमां यत्रेति। वार्त्तिकपाठः। तदसभभावना साचिणो Sसभ्भावना। पदयोस्तत्त्वमसीति वाक्यनिष्ठयीरेकार्थत्वाङ्गोकारेण परि- हरति एकार्थत्वेऽपि दूति। यद्यपि पदयोरेकार्थत्वमेव तथापि पदद्दयं सवौकत्तव्यमिति शेषः। ननु ऐक्ज्ञानमेव अपेच्ितं भेदकदज्ञाननिवृत्तये तच्चेदेकेनैव पदेन जनितं कि पदान्तरणेति तव्राह वाक्येति। प्रमाणज्ञानं हि भेदभमं निवत्तयति न विषयतो मिथ्याज्ञानं तच्व ज्ञानं नैकस्मात् पदात् पदमात्रस्य प्रमाहेतुत्वाभावात् ततो भेदभ्मनिरा- सिज्ञानजननाय वाक्यत्वसम्प्रतिपत्तये पदान्तरमपेक्षणीयमेवे-

२१४

विरोधाभावेन लक्षगया अखएडवाक्यार्थ स्प्रति- पाद्यितुमशक्यत्वात् पदमावस्य त्प्रमागत्वाच्च। नच प्रधानवाक्ये लक्षणानुपपत्ति: द्ूतरा- नुपसर्जनार्थ प्रतिपादकत्वमेव हि प्रधानत्वं नाम तच्च लक्षगाया मुख्यया वा दति अन्यदेतत् नध न्यायविरोध: यत्र प्रतिपाद्यस्य अर्थ स्य शब्दशत्ि- गोचरत्व तत न्यायावतारात्।

त्यर्थः। नचैकार्थत्वे पय्यायशब्दवत् बाक्यत्वानुपपत्तिः प्रवृत्ति- निमित्तमेदात् भोकृत्वादिकं हि त्वम्पदे प्रव्यत्तिनिमित्तं सर्वज्ञ- तवादि च तत्पदार्थ दूति न पर्य्यायतापत्या वाक्यत्वक्षति रिति। ननु पदद्दयप्रयोगो न वाच्योपस्थितये तस्य अ्निष्प्रयोजन- तात् किन्तु लच्योपस्थितये सा चेदेकपदात् सिद्दा किं पदा- न्तरेण पदस्यापि अ्रनुभावकत्वात् विषयाबाधाच प्रामाखोप- पत्तिरित्यभिसन्धिं निरस्यति न चेति। नहि विना घोष- निवासवाचिपदप्रयोगं गङ्गापदं तीरं लक्षयति सुख्यारथे अनुप- पत्यभावात् तथाच तत्पदस्य त्वम्पदस्य वा अवस्थाने विशिष्टमेव तत उपतिष्ठेत न शखएडेकरसमिति व्यर्था वेदे तदुक्ति: स्यात् तस्मात् लक्षणया अखरडार्थलाभाय पदान्तरप्रयोग इति न वैयर्थ्यमिति हेतुमाह तनेति। यदुत पदमपि अनुभावकमिति तन्निरस्यति पदमात्रस्येति। पदमपि अ्रधिकाभावात् स्मारकात् न विशिष्यत इति न्यायादित्यर्थः। यदुत्त प्रधानवाक्यं न लक्षणामरहतोति तदनूद्य दूषयति नच इति। दतरेति तथाच सत्यामपि लक्षणायां न उत्तप्रधानत्व-

२१५

ननु कर्तृत्वभोत्तृत्वसुखित्वटुःखित्वाद्यनेक- संसारधर्मेम्यो निष्क षटस्य प्रत्यगात्मनोऽवस्थात- यानुगतस्य शुद्दस्य चिदंशम्य परमात्मना जग- त्कर्त्तृ त्वादिभ्यो निष्कष्टेन आ्रकाशाद्नुस्यूतेन शुद्वेन परिपूर्गासच्चिदानन्दसवभावेन अ्भेदो लक्षगया बोध्यते दूति प्रतिपादितम्। तथाच सर्वो भेदो न निराकृत: स्यात् अनात्मभेदस्य तदवस्थत्वात्। ्षतिरिति भावः। न्यायविरोधपरिहार हेतुमाह यत्रेति। तस्मात् लक्षणया तत्त्मस्यादि महावाक्य प्रत्यगब्रह्मणोरैक्य- मखएडेकरसं बोधयतीति। न यतो वाचो निवर्त्तन्ते दूति वाक्येन विरोध इति भाव:। दत्थम् अखराडे ब्रह्मात्मक्े वेदान्तानां समन्वयं निरूप्य तन प्रमाणविरोधं परिह्त्तु शङ्गासुत्थापयति ननु इति। शङाया: स्ष्टतया उत्थानाथं तत्त्वमस्यादिवाक्ये हैयसुपादेयन्न तावदाह कर्तृत्वेत्यादिना। कर्तृत्वादिविशिष्टं सुषुस्याद्यवस्थावत् चैतन्यं त्वम्पदत्वाचं जगत्कर्त्तृत्वादिविशिष्ट वियदाद्युपादानं तच्कब्दवाचं तत्र आचार्य्येण अधिकारिणे उपदिष्ट महावाक्य शुतं तत्संसार्य्यसंसारिो: प्रमाणविरोधात् मुख्यार्थानुपपत्या तम्पदार्थे विरुदं कर्तुत्वादि तम्पदार्थे च विरुद्ध जगत्कर्तृ- त्वादिरूपं त्यक्का तैम्यो विरीधिरूपेभ्यो निष्कृष्टसत्चित् सुखा- त्मकं शुद्धम् अ्रखरडैकरसं जीवब्रह्मणोरैक्य बोधयतीति प्रतिपादितमित्यर्थः। बोध्यते द्ृत्यत्र महावाक्येनेति शेषः। भवतु एवं प्रतिपादनं तथापि कथं तत्र विरोधाशङ्केति तत्राह

२१६ वैदान्त सिद्दान्तमुक्तावली।

नच आत्मपरमात्मनोर्भेंदग्राहकप्रमागवत् अनात्मभेदग्राहकस्यापि प्रत्यचादेः अप्रामाख- मेवेति साम्प्रतं दष्टान्तासिद्वेः नहि आ्रत्मपर- मात्मनोर्भेदग्राहकं मानमस्ति तयो: खयम्प्रका- शत्वेन मानाविषयत्वात् विशिष्टविषयस्य मानस्य विशेषगभेदगोचरत्वेन अन्ययासिदस्य आ्रत्म-

तयाच इति। ननु कर्थ न भैदो निराछतो जीवब्रह्मभेदस्य उत्तयुत्या निराऊृतत्वादिति तत्नाह अनात्मेति। भेदपदमनात्म- भेदपरमित्यर्थः। यद्यपि अवस्थात्यानुगतस्य आ्रकाशाद्यनु- स्यृतनेति विशेषणमहिम्रा विजातीयमेदोऽपि निराकृत एव व्यभिचारिणां सूत्रधारादएडादिवत् कल्पिततात् ृत्तिकेत्येव सत्त्रमिति सुतेः कार्य्याकाशादेर्मिथ्यात्वात् त्रतियोगिकभेद- स्यापि मिथ्यात्वात् तथापि विशेषणतात्पर्य्मविदुषः शङ्गा युज्यते एव इ्त्यभिप्रायः । ननु विमतम् अ्यवात्ममेदय्राहकमप्रमाणं मेदग्राहकत्वात् आत्मपरमात्मभेदग्राहकवदिति तव्ाह न च इति। असा- धारख हेतुदोषं हेतुतवेन आह दृष्टन्तेति। अप्रमाणं नाम प्रमाणत्वात्यन्ताभावाधिकररं प्रमाणान्यद्दा उभयथापि घटादिकं सपक्ष एव निश्चितसाध्यवत्वात् अ्रभेदग्राहकञ् प्रमाणं तत्त्वमस्यादिवाक्य विपन्नः ताभ्यां व्यावृत्तेरित्यर्थः। दष्टान्ताभासानां हेत्वाभासेषु एवान्तर्भावादिति भावः। ननु कथं दृष्टान्ताभावो नाहमीश्वर इति जोवपरमात्मभेदग्राहकस्य प्रत्यक्षस्यैव विद्यमानत्वादित्याशश्माह न हौति। किमिदं

२१७

मस्यादिप्रमागेन बाधितत्वात् न च अनात्म- भेदग्राहकस्य प्रत्यक्षादेर्बाधकमस्ति। नच अनात्मखरूपगोचरत्वेऽपि प्रत्यक्षादरन भेद-

प्रत्यच्ं भेदमाचं मोचरयति आ्रत्मविशेषितं वा? नादः आत्मभेदग्राहकत्वासिद्वे: दृष्टान्ताभावस्य तदवस्थत्वात्। अ्रथ द्वितीय: तत्र आ्त्मशब्देन खप्रकाशं संवित्सुखात्मकं सरूपं ग्ह्यते? उत कर्त्तृत्वादिविशिष्टं वा? आद्यं निराचष्टे तयोरिति। द्वितीयं दूषयति विशिष्टेति। सविशेषण होति न्यायादित्यर्थः । विशेष्यभेदबाधमुपपादयति विशेष्येति। तथाच दृष्टान्तासिद्विरवेति भावः। किज्ज अहं न विश्मिति अनात्म- प्रतियोगिकभेदग्राहकं प्रत्यक्षं तच्च न अप्रमाएं विपरीतार्थ- गोचरप्रमाणाभावात् ततो बाधितम् अप्रमाणत्वानुमानमिति हेतन्तरमाह नच इूति।आत्मानात्मानी मियो भिन्नी विरुद्वधर्मा- क्रान्तत्वात्। द्रवकठिनवदित्याद्यनुमानसंग्रहाय आदिपदम्। प्रत्यन्ादर्भेंद गोचरत्वे युक्तिबाधमाशङ्म पराचष्टे नच इत्या- दिना। अ्यमर्थः किं प्रत्यच्षं मेदमात्रं गह्हाति ? उत धर्मिप्रति- योगिभेदान् ग्टहाति ? नाद्यः, धर्मिप्रतियोगिप्रतीतिम् अरन्तरेख, भेदस्य प्रत्येतुम् अशक्यत्वात्। द्वितीयेऽपि क्रमेण ग्रहणं? किं वा युगपत् ? यदापि क्रमतस्तदापि भेदं ग्टहीत्वा प्रत्यचादि- धर्मिप्रतियोगिनौ गह्हाति वैपरीत्येन वा ? यदापि युगपत् तदापि दरडी देवदत्त इतिवद्दिशेषणविशेष्यतया ग्ह्ाति ? उत १६

२१८

गोचरत्व' धर्मिप्रतियोगिभेदानां ग्रहे क्रमयौग- पद्यादिविकल्पप्राप्ती अन्योन्याश्रयात्माश्रयान-

वाच्यम्।

अङ्गलित्यवत् पर सरासंस्पृष्टतयति विकल्पसंग्रहाय श्रदिपद्म्। धर्मिप्रतियोगिभेदात् प्रत्यक्षं गृहातीति द्वितीयपक्षो न उप- पद्मते। तथाहि तत्र क्रमपच्े भेदग्रहपुरःसरो धर्मिप्रतियोगि- ग्रहपन्तो न युकः भेदज्ञानं प्रति धर्म्यादिज्ञानस्य कारणलेन उत्तक्रमग्रहणायोगाव्। अथ द्वितीयस्तदापि इदं विचारणीयं, किं सरूपेण धर्म्यादिग्रहयं मेदनिरुपकम् ? उत घटला- दिना ? उत धर्मिलेन प्रतियोगिलेन ? नाद्यः, चौरनीरयो- स्तादातयापन्रयोः सरुपेण भासमानयोरपि तदीयमेदाग्रहात्। नापि द्वितीय: घटत्वादिना प्रतियोग्यादिग्रहस्य मैदापेक्ष- व्वेन अन्योन्याश्रयात्। अतएव न ततीयः, मेदज्ञानाधीनं प्रति- योग्यादिज्ञानं धर्मिभिन्नस्य भेदनिरूपकस्य प्रतियोगिखवात्। एवं धर्मिज्ञानस्थापि भेदज्ञानपूर्वकत्वमूहनीयं तज्ज्ञानाधीनञ्ञ भेदज्ञानं प्रसिद्मिति कथं न अन्योन्याश्यः ? किच् भेद: किं भिन्ने धर्मिगि वर्त्तते? उत अभिनने? न तावत् अभिने तत्न भेद- ग्राहकस्य समत्वमसङ्गात्। अभिन्नं नाम भेदानधिकररं तत्र चेत् भेद महीयात् तजज्ञानं कथं न भ्मः स्यात् ? यदि आद्यः तर्हि किं खनेव भेदमिन्ने धर्भिषि सयं भेदी वर्त्तते? उत भेदान्तरेग भिन्न? न थाद्यः, आत्ाश्परयात् खभिन्ने खस्य हत्तेः। द्वितीयस्चेत् सोडपि अभिन्ने धर्मिगि ? उत भिन्ने? दूति विकल्पे

२१६

अतिरिक्तभेदागोचरत्वेऽपि सवरूपभेदगोचर- प्रथम भेदस्य कल्पितत्वं द्वितीये खभिन्ने चेत् आत्माश्रयः यङ्गेदनिरूपणारथं स्वयमागतस्तेन भिन्ने चेत् तदा अन्योन्याश्चयः। अथ एतदोषपरिहाराय द्वितीयभेदस्य भिन्ने धर्मिषि स्थित्यथं ततोयमेदखोकारस्ेत् तैंदा चेक्रद्वयेव्यवधानेन स्वस्य अरपेक्षणात्। अथ तत्नापि पूर्वदोषनिव्वत्तये चतुर्थभेदः खौक्रि यते चेत् ? तर्हि अनवस्था अथ गत्यन्तराभावात् अनवस्थापि आय्ीयते इति चेत् ? त्हि मेदा: किं क्रमेण धर्मिगि वर्त्तन्ते ? उँत युगपत् ? क्रमेणं चेत् तहिं धर्मिसोऽनदित्वप्रसङ्ग उत्तरोत्तरभेदेन पूर्वपूर्वभेदे कार्य्यस्य धर्मिषि भिन्नव्यवहारस्य अन्यथासिड्े: पूर्वपूर्वभेदवैयर्थ्येन प्राक्लोपप्रसङ्गच्न युगपत् चत् तर्हिं भिन्ने मेदस्थितिरिति पॅक्षच्तिः। अथ एतहोषपरिहाराय एकविशिष्टे अपरस्थितिरायीयत द्वति चेत् तर्हि श्रविनिगमः एतद्वेदविशिष्टे एतद्रेदस्थितिरिति अत्र नियामकाभावात् किज्ज एवमपि मैदा: खौक्रियेरन् यदि मेदपरम्परावगाहिनी काचित् संविदुदयमासादयेंत् न च सा अस्तीति प्रमाणभावात् न श्रनन्तमेदखीकारः। अथ एतत्- सवदोषपरिहाराय धर्मिप्रतियोगिनी मेदव्न युगपदेव प्रत्यत्तम् अवलम्बते दूति उच्यते तर्हि न तावत् परस्परासंसष्टतया भेद- ग्रहः तव्रतीतेवैशिध्यावगाहित्वनियमात्। नमु विशेषण- विशेष्यभावेन तहि प्रत्यक्षं भेद ग्ह्णातु तहिं भेदावगाहिन्येव प्रतोतिविशेषणप्रतीतिः ? उत अन्या काचित् ? नाद्ः, कार्य- कारणवुद्मोरेकतवायोगात्। न द्वितौयः, विशेषणतवेम ज्ञानस्य भेदज्ञानाधीनतवात् सरूपेण भासमानस्य भेदज्ञानाजनकत्वस्य अवेदितत्वात् इत्यादि दूषणजातसंग्रहाय आदिपदमिति। न च वाचमिति प्रतिज्ञायां हेतुमाह अतिरिक्रेति। नमु

वेदान्तसिद्दान्तमुक्तावलौ।

त्वस्य टुरपङ्चवत्वात् नच स्वरूपं भिन्नमितिप्रती- त्यनुपपत्तिः गहो: शिरः आ्रत्मन्चैतन्यमिति वत् उपपत्त: । न च भेदखरूपशब्दयोः पय्यायत्वापत्तिः खव्यवहारे दूतरसापेक्षत्वनिरपेक्षत्वाभ्यां विशे- षात् नच अभेदे तदनुपपत्तिः एकस्मिन्नपि देवदत्त पितत्त्रादिव्यवहाराथ पुवाद्यपेक्षा-

सरूपमपि भैदो युत्तिबाधितो भिन्न नाम मेदाधिकरणं नच अभेदे आधाराधेयभाव दूष्यते सरूपं भिन्नमिति प्रतीतिश्व सर्वजनसिद्दा ततः कथं सरूपमेद इति तव्राह नच इति। ननु सरूपभेदशब्दयो: प्रवृत्तिनिमित्त भिन्नमस्ति न वा?न चेत् सरूपमेद दति सहप्रयोगो न स्यात्। पर्य्यायाणां तददर्शनादिति पतं दूषयति नच इत्यादिना। सरूपपदं निरपेक्ततवं निमित्तमादाय प्रव्त्तत सरूपे भेदे भेद- शब्दस्तु प्रतियोग्यादिसापेत्तत्वमिति न पर्य्यायतेति हेतुमाह खव्यवहार इति। खस्भेदशब्द: सरूपशब्दस्तत्रयुत्तो व्यवहार: खव्यवहारस्तस्िन् इत्यर्थः। ननु सरूपमेदशब्दयोः प्रवृत्ति- निमित्तभेदो न युत्त: सरूपभेदयोरैक्ये तन्मात्रवाचकपदयोः प्रवृत्तिनिमित्तभेदस्य अयुक्तत्वादिति न इत्याह न च इति। तन् हेतु: एकस्तिन्निति। एकस्तिन् देवदत्ते पितपुत्रशब्द- प्रयुत्तव्यवहाराय प्रवर्त्तमानानां पित्रादिशब्दानां पुत्राद्यपेक्ष- त्वस्य प्रवृत्तिनिमित्तस्य अपेचाया दर्शनादित्यर्थः। ननु

वैदान्तसिद्दान्तमुक्तावली। २२१ दर्शनात् नच प्राप्ताप्राप्तविवेकेन सापेक्षत्वमेव भेदोऽस्त्विति वाच्यं ? तस्यापि खरूपानतिरेकात् नच खरूपाद् यस्य भेदस्तस्य निःसरूपत्वापत्ति: ? अन्यथा सरूपमेव अ्खरडमिति वाच्यं घटात् घटस्य भेदेऽपि त्रघटत्वादर्शनात्। नच घटात् एकस्मात् घटान्तरे किञ्चित् वैध- र्यमसत्येवेति वाच्यम् ? स्थितस्याऽपि तस्य उत्ता-

सरूपस्य निरपेक्षत्वेऽपि भेदशब्दस्य तत्र प्रव्टत्ती इतरसापेत्षल्वम् आवश्यकं तथाच प्राप्तप्राप्तविवेकात् सापेक्ष एव पदार्थी भेदशब्दवाचोऽसु न खरूपं तस्य निरपेक्षत्वादिति तत्राह न च दति। तस्यापि दति सापेक्षस्य अषि इत्यर्थः। यथा द्रव्यं वस्तुतः सरूपेए निरपेक्षमपि हस्तवितस्यादिशव्देन व्यव- ड्रियमाणम् दतरसापेक्षं तदेव भवति नतु हस्तादिशब्दवाच्यं द्रव्यादतिरिचते तथा प्रक्यतेऽपि इत्यर्थः। ननु सरूपात् किञ्चित् भिन्नमस्ति न वा ? नाद्ः, तस्य निःखरूपतप्रसत्ते: तुच्छतापत्तिः। अथ खरूपात् भिन्नं नारिति तर्हि खरूपमेक- रसमेव दति। ननु यद्यपि सरूपप्रतियोगिको न मेदस्तथापि खरूपमेव इतरभिन्न किंन स्यात् तथाच कुतः खरूपमेव अखएडमिति चेत् ? न, सरुपभेदस्य प्रतियोगिनो निःखरूपत्वे भेदस्यापि त्त्ापत्तेः सरूपत्वे खस्पदेव भेदापत्तिरिति सिद्धान्तिमतमाशझ् निराचष्टे न च इत्यादिना। सरूपात् भिन्नमसतयेव न च तस्यासरूपत्वापत्तिः घटभिन्नस्य घटान्तरस्य अघटत्वादर्शनादिति।

-२२२

दोषेगा भेदत्वानङ्गोकारात् न च वैधर्म्ये सत्येव खरूपभेद दति वाच्यम् ? अनात्मखरूपागा-

यत्तु कैश्चिदुत्तां यथाययं नितयमेव भेदो यथा घटादी सरूपमन्योन्याभावो वैधम्यें च

अर्थान्तरन्यासेन हतुमाह घटादिति। ननु घटात् घटस्य मेदेऽपि अघटत्वादर्शने किं मेदान्तरं प्रयोजकं? किं वा घटखरूपे भेदेऽपि प्रतियोगितावच्केदकभेद इति ? आद्यम् अनूद्य दूषयति न च इत्यादिना। उत्तदोषेण दति धर्मि- प्रतियोगिभेदानां ग्रह दति अत् उत्तदोषेण इत्यर्थः । द्वितीयम् अनूद्य दूषयति न च इति। अनात्मसरूपाणं वैधर्म्यव्याप्तत्वेन तत्खरूपभेदे तदेव प्रतियोगितावच्छेदकमिति तङ्वेदात् आत्मनो न निःखरूपतापत्तिरिति हेतुमाह अनात्मेति। तथाच द्वितीयपच्ते इष्टापत्तिरिति भावः। ननु किं सरूपमेव भेद: ? उत इतरोऽपि? नाद:, इतरस्यापि भेदत्वे दोषाभावात् तथाहि मिन्ने धर्मिषि भेदो वर्त्तत दत्येव खीक्रियते। न च अन्योन्यास्यादिदोषः स्वरूपभेदभिन्ने धर्मिषि धर्मभेदस्थितेः स्वरूपभेदस्य च इतरानपेक्षल्वात् न केवलं सरूपमेव भेद: किन्तु सर्वेऽपि अन्योन्याभावादयो यथायोग्य भेदा दूति कस्यचित् कल्पनामुत्थापयति यत्तु इत्यादिना। घटादो मेदतयं विविच दर्शयति सरूपमिति। वैधर््यम् असाधारणो धर्मो घटलादिसामान्यादाविति द्रव्यादित्रयं तावत् न सामान्यसमवायवत्तिद्रव्यमात्व्वत्तित्वात् न सामान्यं सामान्ये समवाये वा वत्तते तयोनिःसामान्यत्वात् समवायस्य

वेदान्त सिद्वान्तमुक्तावली। २२३

सामान्यादौ च द्वयमेव वैधर्म्याभावात् सभावे सरूपमेव दतरासन्भवादिति, तत् न, खरूप- भेदस्य आवश्यकत्वात् दूतरयोञ्च व्यभिचारात् भेदव्यवहाराप्रयोजकत्वेन अङ्गीकारवैयर्थ्यात् एकाकारव्यवहारस्य च एकरूपविषयसाध्यत्व- नियमात् नच सरूपमेदपचे खस्मादपि खस्य भेद: स्यात् दूति वाच्यं ? खस्य प्रतियोगिकोटि- निवेशेन अन्यस्य धर्मिगो विरहात् धर्मि-

सामान्यवृत्तित्वेऽपि द्िष्टत्वादवैधर्म्यत्वात् तस्मात् सरूपमैदो- Sन्योन्याभावस द्ो एव भैदौ सामान्यादौ इत्यर्थः। अ्र्भावी न भावाश््रय दूति न तत्र वैधम्यं न अपि तत्र अ्न्योन्या- भाव: अ्रभावेऽभावानङ्गोकारात् तस्मात् तत्र सरूपमेव भेद दत्यर्थः। तत् दूषयति। तत् न इति। पदार्थमात्ने अनुगतत्वेन आवश्यकत्वात् इति हेतुमाह खरूपभेदस्य इूति। ननु भेदव्यवहारोपपादक्त्व वैधर्म्यादीनां तुल्यं तत् कथं सरूपमेदस्य आवश्यकत्वमिति तवाह दतरयोक्चेति। अन्योन्याभाववैधर्म्ययोः अङ्गोकारवैयर्थ्यात् अप्रयोजकलेन इति ततीया इत्थभ्भावे तथाच तद्रूपेण अङ्गोकारो व्यर्थः। तत्र हेतु: व्यभिचारादिति। सर्वत्र अननुगतत्वात् इत्यर्थः। ननु व्यभिचार्य्यपि व्यवहारप्रयोजकं किं न स्यात् ? इति तत्नाह एकाकरिति। यथा पटोऽयं पटोऽ्यमिति व्यवहार अनुगरत पटत्वं सामान्यमेव प्रयोजकं न व्यक्ेरननुगतत्वात् अन्यथा जातेरसिद्िप्रसङ्गात् तथाच अनुगतव्यवहारे प्रयोजकमनुगतः

२२४

कोटिनिवेशेन वा प्रतियोगिनोऽभावात् नच भेदखरूपयो: परस्परान्तभवन अ्न्यतरपरिशे- षापत्तिः। भेदस्यखरूपानतिरकात्। नच खरुपभ दः किं भिन्ने भे दव्यवहार- प्रयोजको अभिन्ने वा ? दति विकल्पावकाशः उपस्थितवसतुमावत्रे धर्मिप्रतियोगित्ञानापेक्षानपे- चाभ्यां भे दाभ दव्यव हारयो र जायमानत्वात्।

मेव इति नियतम् एवं सरूपमेदव्यवहारविषयस्य अनुगतस्य सन्भवेन अननुगतमन्यत् वैधर्म्यादि तत् व्यवहारप्रयोजकं न युज्यते इत्यर्थः। ननु स्वरूपमेदस्य न भेदव्यवहारहेतु- ताखरूपे एव मैदात्मनि तद्व्यवहारादर्शनात् अन्यथा स्स्मादपि खस्य भेद: स्यात् दूति न इत्याह न चेति। सरूपमितरसापेक्षं भेदव्यवहारहेतुरिति प्रागेव निवेदित यञ्च खस्मादपि खस्य भेदापत्तिरिति तत्राह सस्येति। मेदस्य च धर्मिप्रतियोगिघटितत्वनियमादित्यर्थः। ननु खरूपभेदयो: अभेदे किं खरूपं भेदे प्रविशति स्रूपे वा भेद इति। नाद्य: मेद इूति एव व्यवहार: स्यात् न सरूपमिति। न द्वितीय: मेदाकार प्रतोते: अभावप्रसतोखवाह न चेति। सत्यमितरपरि- शेष इति। तहि किं परिशिष्यते खरुपमेव इत्याह मेदस्येति। कथं तर्हि भेदव्यवहार इति चेत् ? न धर्म्यादिसापेत्तस्य सरूपस्यैव तदाकारव्यवहार हेतुत्ादित्यस क्वदावेदितत्वादिम- सेवार्थ प्रकटयितु परकीयं चोद्यमुत्याप्य निरस्यति न च इति। ननु जन्यत्वमेव जन्यस्य मायिकत्वसमर्पकमिति अ्त्र

२२५

ननु अज्ञानकार्य्यत्व प्रपञ्नस्य पूर्वमुत्ता तत्कयं प्रत्यचाद्यनुरोधेन भे दशङ्का दूति चेत् ? न, तस्यैव असिद्वेव्र ह्मकार्य्यत्वस्य बहुशः श्रब- गात् "सदेव सौम्येदमग्र आसीत्" "यतो वा दूमानि भूतानि जायन्ते तस्प्ाद्दा एतस्ात्

प्रपच्नस्य मायिकलवेन मिथ्यात्व' प्राकुनिरूपित तत्र च प्रत्यच्तादिकं न प्रवर्त्तते सात्तिमात्रसिद्वत्त्वात् कल्पितप्रति- योगिकभेदस्य अपि कल्पितत्वेन प्रत्यच्ाद्यविषयत्वाच्च। ततः कथं प्रत्यन्ताटिबलेन अनात्मभेदो ब्रह्मात्मैक्े इति सिद्वान्ती शङ्गते ननु इति। अज्ञानकार्य्यत्वे रजतवत् स्यान्मि- ध्यात्व तदेव प्रपजनस्य असिद्धं ब्रह्मकार्य्यत्त्वणात् ब्रह्मणस सत्यत्वेन तत्कार्य्यप्रपज्चस्य अपि सत्यत्वाविघातात् तथाच सत्य- प्रतियोगिकभेदस्यापि सत्यत्वात् प्रत्यत्तादिविषयत्वं युज्यते द्ूति प्रपञ्चभेद आत्मनि प्राप्त एव इत्यभिप्रायेण पूर्वपच्ती सिद्दान्तिसम्मतं दूषयति न तस्य इत्यादिना। ननु शुतिः प्रपञ्चस्य ब्रह्मकार्य्यत्व प्रतिपादयन्ती अपि "न तत्परा न तस्य कार्य्यं करगं च विद्यते तदेतद्रह्म पूर्वमनपरम्" इत्यादि विरोधादिति तवाह बहुश इति। गतिसामान्यन्यायेन अभ्यासस्य तात्पर्य्यग्राहकत्वाच्च तस्य च प्रक्वते सङ्ावात् खार्थ एव सुतेस्तात्पर्य्ं युज्यते उदाहृतविरोधिवाक्यस्येशरस्य देह- द्दयाभावप्रतिपादकतयापि उपपत्तेरिति भावः । बहुशः श्वण- मुदाहरति सदेव दूति। ददं परिदृश्यमानं जगत् अग्रे सष्टेः प्राक् स्थलरूपपरित्यागेन सदित्येव आरसीत् हे सौम्य प्रियदर्शन !

२२६

आत्मनः आकाशः सभ्भूतः यथाग्नेः चुद्रा विस्फु- लिङ्गा एवमेतम्मात् आ्त्मनः सर्वे देवा: सर्वे लोका: सर्व एे आत्मानो वोद्धरन्ति" दूत्यादि- शुतिभ्यः जम्माद्यस्य यत दूति न्यायाच्।

द्त्यर्थः । एवं मिति यथा एकस्मात् श्रग्ने: चुद्रा अ्रन्यवयवा विस्फुलिङ्गा विविधं नाना का उच्चरन्ति उद्गच्कन्ति एव- मेतस्मात् विज्ञानमयस्य प्राक् प्रबोधात् यत् स्रूपं तस्मात् आत्मनः सर्वे देवा: प्राणाद्यषिष्ठातारोऽगन्यानयः लोकाः कर्म- फलानि आम्मानः उपाधिसम्पर्कजनितप्रबुध्यमानविशेषात्मान इ्त्यर्थः। ब्रह्मणो जगत्कारगत्व न केवलं गुतिसिद् किन्तु युत्तितोऽपि इत्याह जन्मादोति। अस्य जगतः प्रत्यत्ादुप स्थापितस् जन्नमस्थितिभङ्गं यतः सर्वज्ञात् सर्वशत्तोर्भवति। तत् ब्रह्मति स्वार्थः। अत्ेयमधिकरसरचना यतो वा इमानि इत्यादिवाकय किं न ब्रह्म लक्षयति? उत अहो लक्षयति द्रत्येकस्य उभयहेतुत्वसभ्भवासभ्भवाभ्यां सन्देहै शुतेः अनुमा- नानुगुएादिकस्य उभयहेतुतायां दृष्टान्ताभावेन अशक्यानु- मानत्वात् एकतरहेतुत्वस्य च लक्षणत्वे वस्तुपरिच्केदात् लच्चस्य अव्रह्मत्वात् न लच्षयति इति प्राप्ते पुरुषमतिप्रभवत्वेन अनुमानस्य सन्भावितदोषस्य अपौरुषेयत्वेन अपास्तदोषा गमानुग्रहकतर्कत्वात् अतोन्ट्रियायें खतोऽप्रमाणत्वात् आ्ग- मिकोभयहेतुत्वे सुखादिट्टष्टान्तेन सभ्भावनामात्रहेतुत्वात् वस्तुतोऽपरिच्छेदात् लत्यस्य ब्रह्मत्वसिद्वेर्जगत् निमित्तोपादानं सच्चिदानन्द ब्रह्मेति लक्षयति इति सिद्धान्त दति।

२२७

ननु अज्ञानकार्य्यत्वमपि वहुषु श्ूयते "मृत्युनैवेदमावृतमासीत् तद्देदं तर्हि श्रव्याक्ृत- मासीत् दन्द्रो मायाभि: पुरुरूप ईयते मायां तु प्रकृतिं विद्यात् नासदासोन्नो सदासीत्तम आसीत्" दूत्यादिश्रुतिभ्यः मायामाचं तु कार्त्सेन अनभिव्यत्तखरूपत्वादिति न्यायाच्च एवं तर्हि श्रुतीनां परस्पर विरोधात् न उभय- ननु यथा प्रपञ्चस्य ब्रह्मकार्य्यत्ववादिन्यः शुतयः सन्ति तथा अज्ञानकार्य्यत्ववादिन्योऽपि इति शङ्गते ननु अज्ञानेति। तत्र हेतु: मृत्युना इति। साभासाज्ानं मृत्यु: तडेदमिति। तदिति वीजावस्थ जगदुच्यते। ऐतिह्यप्रयोगे हशब्दः दूदमिति व्याछतावस्थ तत् इदं शब्दयोः सामानाधि करखात् परोक्षावस्थस्य जगत एकत्वमवगम्यते तत् इदं जगदव्याऊतं साभासाज्ञानाऽत्मकमेवासीत् इत्यर्थः। इन्द्र इति दून्द्र: परमेखवरो मिथ्याभिमानैन तु परमार्थतः पुरुरूपो बहुरूप ईयते गम्यते इत्यर्थः। ननु मृत्युव्याछ्- तादिशब्दा: न अज्ञानमानवाचका: तेषामज्ञातात्मीपसथापक- वात् द्रत्याशद्य साच्षात् मायादिपदाद्वितवाक्यमुदाहरति मायां तु इत्यादिना। प्रकृतिरुपादानं तामित्यर्यः कार्य्य- कारणयो: साम्यादित्यभिप्रायः। नासदासीत् इति असदभावः सत्भाव: तदुभयमपि नामीत् तमः एवासीत्। तमः शब्द आव- रणप्रधानाज्तानस्य वाचक इति एकाश्चयविषयमिति यावत्। पूर्वोक्तार्ये शुतरनुग्राहिकां युक्तिमपि श्ह मायामात्रमिति। उत्तरतन्त्र ततोये स्थितं अव्रेदं विषयवाव्यमामनन्ति स यत्न

२२८

मपि कारगमस्तु किं तर्हि जगत्कारगमिति चेत् ? यथायोग्य परमारवादिकमेव। तम्मात् अनात्मभे दे प्रत्यन्ादिसिड्वे जागरूके कथ- मद्देतसिद्िः? तत् अयं संग्रहः। प्रखपिति इृत्युपक्रम्य न तत्र रथा न रथयोगा इत्यादि। तत्न संशयः किं प्रबोध दव खप्नेऽपि पारमार्थिकार्थक्रियासमर्था सष्टिः उत मायामयो प्रातीतिकसत्तामात्रोपेता इति। किं तावत् प्राप्त पारमार्थिकी दति कुतः स्ुतिप्रामाखात् अ्रथ रथान् रथयोगान् पथः सजत दति सुतेः रथादीनां सप्टिरत्र खप्ने प्रतीयते ततश्व सुतिप्रामाखात् पारमार्थिकी एव सष्टिरिति पूर्वपच्ते सिद्धान्तयति मायामात्रमित्यादिना। तुशब्दः पूर्व- पच्तं व्यावर्त्तयति नैतदस्ति खप्न सष्टिः पारमार्थिकी दूति कोटक् तर्हि सष्टिस्तव्राह मायामात्रमिति। मायैव सष्टिर्न- परमार्थगन्धोऽपि अ्रस्ति दत्यर्थः। कुतः कार्त्स्रेपन अ्नभि- व्यक्तस्वरूपत्वात् नहि कार्तस्रेन पारमार्थिकवस्तुधर्मे अभि- व्यत्तस्वरूपः खप्न इति अतएव खप्नसष्टिशुतिर्न पारमार्थिको। सष्टिमाह। न तत् रथा इत्यादि शास्त्रर सष्टियुतिविष- याणां रथादोनां खप्न निषेधाच्च न सा सष्टिः पारमार्थिकी किं तु अविद्योपादाना एवेति। अत् तटस्थः शङ्गते एवं तर्हि दूति। कथं तर्हि निष्कारणं कार्य्यं स्यात् दूति शङ्गते। किं तर्हि दूति। कारणान्तरस्य सत्वात् न निष्कारणं कार्य्यमिति परिहरति यथायोग्यमिति। सख्सिद्वान्ते याटक्कारणं भवितु योग्यं परमाखादि ताटृगस्त्येव इत्यर्थः। तत्न वसरेणुस्तावत् आरब्ध: महत्वे सति द्रव्योपादानत्वात् कपालादिवत इति तसरेणो: कार्य्यत्वसिद्वा एवं तदवयवेषु अपि ऊह्या। तथाच

वेदान्त सिद्दान्तमुक्तावली। २२६

आत्माऽभ दप्रमित्यापि नाद्वैतं ते प्रसिद्दाति। अनात्मभ दसंसिद्े: प्रत्यचादेः प्रमागतः ॥ ैवं शुत्यभिप्रायापरिज्ञानात् नहि तत्वमसि द्वत्यादिशुत्या अनात्मानं पृथक् स्थापयित्वा शुद्धांशयो: गभदो बोध्यते दूति शत्यभिप्रायः किन्तु प्रत्यक् चेतन्ये कूटस्थे जागराद्यवस्थाचयं

विवादाध्यासित कार्य्यद्रव्य तसरेखवयवाख्य खपरिमाणात् पशुतरपरिमाणारव् कार्य्यद्रव्यत्वात् सम्मतवदिति य एव झणकपरिमाणपचया न्यूनपरिमाणी दाुकारभ्कः स एव परमाणुर्जगतो मूलकारणमिति वैशेषिकादयो सन्चन्ते एवं प्रधानादिवादोऽपि अह्य इति भावः। प्रपब्चस्य परमाखादि- जन्यत्वे प्रछृतोपयोगमाह तस्ादिति। यम्मात् सत्योपादानस्य सत्यता पृथिवोकार्य्यस्य पृथिवोत्वत् सत्यञ्ज परमाखादि तत- खटुपादानप्रपच्चोऽपि सत्य एवं तस्ात् धनात्मप्रतियोगिके भेदे प्रामाषिके सति कथं सर्वाितमित्यर्थः । एवम् अनात्मभेदं पूर्वपचे उपपाद्य तब्विराकरणं प्रतिजानीते मवमिति। ननु किमिति सुत्यमिप्रायापरिज्ञानं सुत्यर्थाभिज्ञेन त्वया संसारधर्मभ्यो निष्जाष्टस्य तत्कर्तत्वादिभ्यो निष्ठष्टेन इत्त् संसारधर्मादीनां पृथगवस्थित्यभिधानादिति तवाह न हौति। तर्हि तयोरभेदो बोध्यत इति जिन्नासायामाह किन्तु इति। जिन्नासितं सरुपसुपाद्यति प्रत्यगिति। शुद्दान्तःकरणो- डवधारयति इत्यन्वयः। तत वाक्ये योग्यतासम्यत्तये पदार्थज्ञान- पूर्वकत्वाद्दाव्यार्थज्जानस्थेति मन्वानरवम्पदार्थे शुद्दिप्रकारमाह २०

२३०

कर्त्त त्वाद्यनर्थजातं च व्यभिचारि सवें तवैव अनुगते साचिगि अध्यस्तमित्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां तदतिरेकेग तत् खरूपं नास्तीति निश्चित्य शुद्देन प्रत्यगात्मना ब्रह्मगोडभ दसिद्यार्थं व्रह्मगि अपि जगत्कत्त त्वपरोत्त्वादि आकाश- दिकं च जगज्जातमननुगतमनुगते तस्मिन् सच्चिदात्मनि अध्यारोपितमसद्म्रान्तव प्रति- पन्नमिति अन्वयव्यतिरेकाभ्याम् अध्यारोपाप-

जागरत्यादिना निश्चित्येत्यन्तेन विज्ञानं व्यावत्तंयति प्रत्यगिति सर्वान्तरवेत्यर्थः। एतेन विशेषणेन साचिसाच््यान्वयव्यतिरेकौ सूचितौ। अवस्थादीनामध्यस्तत्व' द्यीतयितुम् अधिकरं विशिनष्टि कूटस् इति। अविकारिसि इत्यर्थः। तेन वस्तुतो विकाराभावादज्ञानवशादेव अ्रन्याकारतेत्यर्थः। एतेन कार्य्य- कारणान्वयव्यतिरेकौ सूचितौ दुःखिपरमप्रेमास्पदत्वाख्यान्वय- व्यतिरेकौ सूचयितु विशिनष्टि त्रनर्थजातमिति। व्यभिचारीति व्यभिचार्य्यनुगतत्वाख्यान्वयव्यतिरेकसूचनाय विशेषणं सर्वपर्द पूर्वोक्तमुपस्थापयति। तत्रैव कूटस्थ दत्यर्थः। तस्याधिष्ठान- योग्यतामाह अनुगते दूति। खसत्ताप्रदे स्फूर्त्तिप्रदत्वमुपपाद- यितु विशिनष्टि सान्िषि इति। एतच्च विशेषणद्दयमन्वया- द्युपपादनेऽपि उपयुज्यत एव उपलक्षणज्ैतत्परमप्रेमास्पद इत्यपि बोद्व्यम्। अध्यस्तत्वस्य फलमाह इतीति। दति शब्दो हेती यतोऽध्यस्तमतस्तदधिष्ठानसुत्तं चैतन्य तङ्वेदेन

२३१

वादमाश्रित्य प्रवृत्तसष्टिवाक्यसमनन्तरप्रवृत्त न नति नैति दत्यादि वाक्येन च अवधारयति।

नात्मसम्बन्धयोभे देडभ दे वा प्रमागमपश्यन्

ख्ातन्त्रापेति यावत् तस्याध्यस्तस्य सरूपं सत्ता नास्तीति निश्चित्य अवधारयतति दूति अन्वयः। तदवधारणप्रयोजन- माह शुद्वेनेति। ब्रह्मसपि दत्यपिशब्दः प्रत्यक्चैतन्यपरामर्शार्थः पूर्वोक्तचतुर्विधान्वयव्यतिरेकसिद्ये विशिनष्टि अननुगतमित्या- दिना। अधिष्ठानं शून्यमिति बौद्धस्तं पराचष्टे सदिति। स्फूर्ति- स्रूपप्रदर्शनाय विशिनष्टि अधिष्ठानं चिदात्मनि इति। अधिष्ठानभेदेन असत्तस्य प्रमाणगम्यत्वं प्रत्याह म्ान्त्ैव इति। इत्थ भावे ततीया तदात्मनैव प्रतिपन्नम् अतएवाह असदिति। वस्तुतोऽसदित्यर्थः । अरवधारणक्रियायां साधनमाह इति अ्रन्व- येति चतुर्विधान्वयव्यतिरेकाभ्याम् दूत्यर्थः। अरन्वयव्यतिरेकयो- स्तर्कत्वेन सभ्भावनामात्नहेतुत्वेऽपि अप्रमाणत्वादवधारणे हेतुतवं न सङ्गच्कते इत्याशद्माह नेति इति। ननु निषेधः प्राप्ति- पूर्वकस्तदभावे कथं स इति तव्राह सष्टोति। तर्हि प्रामाखि- कत्वात् न निषेध इति चेत् ? न, अविद्याप्रत्युपस्थापितानु- वादकत्वात् किमयें तर्हिं अुतिरनुवदतीति चेत् ? तत्नाह अध्यारोपेति। अवस्थानां तत्कर्त्तृत्वस्य च प्रत्यगात्मनि ब्रह्मणि च जगकरत्तृँ- त्वादेरध्यस्तत्वनिश्चयस्य फलमाह तत इति। ततो गुरुसुपसरपति दूति अन्वयः। ततः कर्त्तृत्वादिप्रपच्चस्य कल्पितत्वज्ञानानन्तर-

२३२

सन्दिहानः संसाररोगराजानुचरगर्भ वासादाने- करोगसमुद् तदुःखव्रातानुभवासादितोद्वेगः ब्रह्म- लोकप्रभवमपि सुखं विषमिव मन्यमान: तरति शोकमात्मविदिति प्र त्या संसारदावानलप्रसूत- सन्तापशमनामृताव्धिमात्मविद्यामजानानः पर-

मित्यर्थः। ननु गुरूपसर्पणं निश्चयारथं स चेदुत्तविधया जातः किं तटुपसर्पणेन तत्राह सन्दिहान इति। सन्देहे हेतुमाह शुद्यो- रिति। ननु तत्त्वम्पदार्थयोर्भेद एव प्रमाणं दृश्यते न अ्रह- मीशर इत्यादि तवाह लच्चांशयोरिति। को वा लच्यांश इति तत्ाह शुद्देति। शुद्धत्वम् उपपादयति निरस्तेति। प्रत्यच्ादेरनात्मविषयत्वात् आ्रत्मभेदग्राहकत्व न युक्नमिति भाव:। ननु उत्तयुत्त्या एव भेदकानात्मसस्बन्धस्य आ्रात्मनि अ्रध्य- स्तत्वनिय्वयेन अभावादभेद एव आ्रत्मव्रह्मोर्भविष्यति इति तव्नाह अभेद दति। युक्ेस्तर्कत्वेन खातन्त्राणा अप्रमाणत्वात् न अभेद प्रमापकत्वं तस्या इति। ननु प्रमाणादर्शनम् त्रसिचम् अधीतवेदस्यैव अधिकारादिति तव्ाह सन्दिहान इति। यद्यपि गहोतपदपदार्थसङ्गतिमाशुतः शब्दोऽर्थप्रत्यायक एव तथापि असभ्भावनाग्रस्तविषयत्वात् तत्र शाब्दप्रत्ययः प्रतिष्ठां न लभत इति न तन प्रमाणत्वेन व्यवडियत दति भावः। एतेन नित्यानित्यवस्तुविवेक दृत्यधिकारिविशेषणम् अर्थात् निरुपितम् ददानीं वैराग्यम् अधिकारिविशेषणान्तरमाह संसरेति। ननु तथापि गुरूपसदनम् अनुपपन्नं तदुपसद-

वेदान्त सिद्दान्तमुक्तावली। २३२

मजिन्ञामुः खरूपापरोक्षदर्शिनं परमकारु- सिकं गुरुमुपसर्पति। तेन च शुद्योसत्म्पदार्थयो: श्रभेदे तत्त्व- मस्यादिवाक्येन नितनिर्दोषिय बोधित खयमेव अद्दैततत्त्वं साच्षात्कृत्य खानन्दटप्त आत्मारामो भवति ततः शुत्यभिप्रायापरिज्ञानविजुन्भित- मेतत् यदनात्मभेदेन अद्दतच्षतिरिति।

न च आचार्य्याद्वैव विद्या दत्यादिश्रुतेः संसारनिवर्त्तक- ज्ञानहेतुत्व गुरूपसदनस्येति वाच्यम् आ्रत्मज्ञानस्य तन्निव- त्तंकत्वे प्रमाणभावादित्याशद्माह तरतीति। ननु खर्गसाधनं याग इति जानन्नपि न सर्वो वैदिको यागे प्रवर्त्तते एव इति ्चित् सन्भवति तवाह परमेति। परमं परिपूर्णव्रह्मा- त्मैक्य' तदपरोक्षज्ानेमुस्तथाच यस्येच्छा स प्रवर्त्त ते न अ्रन्य दूति भावः। स्रत्रियं ब्रह्मनिष्ठमिति शुतिमाश्रित्य गुरु विशिनष्टि अपरोक्षेति। उपसपति इत्यत्र शास्त्रोक्तविधिनेति शेष:। गुरुक्वत्यमाह तैनेति। वाक्यप्रामारयम् उपपादयति नित्य- निर्दोषेशेति। यद्यपि अ्रस्व्मते वेदस्यापि कल्पितत्वान्न नित्यत्वं तथापि अरबुद्दिपूर्वकत्वात् प्रयत्नाजन्यत्वात् नित्यत्वीपचार:आरात्म- बुद्ध रपि साहाय्यं दर्शयति खयमेव दूति। साच्तात्क्ृत्येत्यनन्तरम् आनन्दांशावरकम् अज्ञानं सविलासं बाधित्वेति च पदं जेयम्। तत्फलमाह खानन्देति। ततथ्न सर्वभेदोच्केदात् सर्वाद्दैतमेव तत्त्वमस्यादिवाक्यावगम्यमिति अभिप्रायः सिदधे दृत्युपसंहरति अत दूति।

२३४ वेदान्तसिद्दान्तमुक्तावली।

यच्च स्वरूपं भेद: प्रत्यक्षादिगोचर दूति तत् अतितुच्छ प्रत्यच्ादेरसद्विषयत्वेन खरूपा- गोचरत्वात् सरुपस्य भेदतवानुपपत्तेश्च। कुत दूति चेत् ? शृशु किं शुद्ध सर्वधर्मविनिर्मुत्तं खरूपं भेद: किंवा विशिष्टम्। श्ाद्ये व्यवहारहेतुत्वमपि तस्य नालीति वत्तव्यं तथाच सर्वव्यवह्ारानास्पदं सर्वधर्म-

यत्त पूर्वपत्ते सरूपभेदः प्रत्यक्षादिगोचर दति तद्ि रोधे अर्थात् न वेदान्तप्रामाएमिति तत् दूषयितुम् अनुवदति यच्चेति। असद्विषयत्वेनेति पराच्चि खानीति शुतेः प्रत्यक्ादेः अनात्मविषयत्वम् इत्यर्थः। सरूपस्य सद्रूप- व्वेनात्मल्ात् न तदात्मनि भेदे प्रत्यत्तादिप्रव्वत्तिर्युत्तेति. भाव:। ननु सर्वप्रत्ययवेद्यं सरूपमिति भवतो मतं तत्कथं तस्य प्रत्यन्ताद्यविषयत्वमित्याश्म हेत्वन्तरमाह सरूपस्येति। खरू- पस्य शुद्दत्वमुपाध्यसंसष्टत्व विशिष्टत्वमुपाधिसम्बन्धकत्वम्। आद्य इति शुद्धस्वरूपमेव मैद इति पच्चे इत्यर्थः। व्यवहारेति। अयमर्थः व्रह्मणि तावत् न साभाविको धर्मोडस्ति त्रविकारिख- भावत्वात् शपाधिकस्तु उपाध्यसंसृष्टे न सभ्भवति दूति शुद्धपद- महिम्रा निर्धर्मकत्वं वत्तव्यतवेन प्राप्त तथा व्यवहारविषयत्व- मपि नास्ति इति वत्तव्य तथाहि व्यवहारो हि अभिवादनं वा अभिज्ञा वा नाद: धर्ममादायैव शब्दप्रवृत्तिस्तदभावे कथं स्यात् खप्रकाशत्वादेव न द्वितीयः ततो व्यवहारानास्पद

वेदान्तसिद्दान्तमुक्तावली। २२५

ब्रह्मैव नामान्तरय प्रत्यक्षादिगोचर द्वत्युतां स्ात् नच तदपि उपपद्यते "न चक्षा गह्यते नैव वाचा नान्यैर्देवैसतपसा कर्मगा वा"दूत्यादिश्रुति- विरोधप्रसङ्गात् द्वितीये विशेषगाविशेष्ययोर्भेदे विशिष्ट' सरूपान्तरं भेद दूति वाच्यं तथा च

स्वरूपं वत्तव्यमिति अ्रस्तु एवं किं ततस्तत्ाह तथाच दूति। ननु अस्यूलमित्यन नजः प्रसन्यार्थकत्वाभावरूपता ब्रह्मणः स्यादिति न इत्याह सदात्मकमिति। कल्पितस्य स्थूलत्वा- देरधिष्ठानभेदेन असत्वादसदभावस्य भावत्वात् मदात्मकं ब्रह्मेत्यर्थः । नामान्तरशेति भेदः प्रत्यक्षादिगोचर इति वदता मैदस्य उत्तसरूपात्मकब्रह्मानतिरेकात् ब्रह्मैव भेद इति संज्नान्तरेण प्रत्यच्ादिगम्यमित्युतां स्ात् तथाच न अनिष्टा- पत्तिरितिभावः। ननु कथमपि प्रपन्नभेदः प्रामाणिकच्चेत् तावताप्यस्मदिष्टसिद्धिरित्याशद्माह न चेति। भेदखाव- दतिरित्तस्वयैव न खीक्रियत ब्रह्मात्मकत्वे तस्य खप्रकाश- तात् प्रत्यच्ादिविषयत्वनिषेधाच्च न भेदस्य ब्रह्मखरूपलेनापि प्रामाणिकतत्यर्थः। सर्वप्रत्ययवेद्यत्वम् उपहित एव न शुद्ध दति भाव:। विशिष्टखरूपमेव तर्हि भेद: गास्तु तत्न उत्ता- दोषाप्रसङ्गादित्याशद्म द्वितौयमनुवदति द्वितीये इूति। विशिष्टस्रूपं भेद इति पच्ेऽपि दूदं विवेचनीयं विशेषण विशेष्योभेंदे सति विशिष्टं खरूपान्तरं विशेषणादिमेदात्,अ्न्य- दिति वत्ताव्यं?, उत विशेषणादिभेदाभाव एव विशिष्टं सरूपं

२२६ वेदान्तसिद्ान्तमुक्तावलौ।

तवापि अन्यत्तचापि अन्यदिति सैव टुरुत्तरा- Sनवस्था सभेदे वा विशिष्टसरूपासिद्दिः। न वा विशिष्टं सवरूपं प्रत्यक्षादिगोचर: तस्यापि शुद्धवश्तुखरूपवन्निर्धर्मकत्वात् नहि रुपादिविशिष्टे रूपादय: सन्ति। नच विशिष्ट

न्धातिरिक्रस्य तस्य अननुभवात् तेषां च प्रत्येक- समुदायाम्यां विशिष्टव्यवहाराजननात् नच

भेद इति वत्तव्यम्? इति विकल्पपाद्यम् अनुवदति विशेषणति। आद्यं पत्तम् अङ्गीकारयित्वा दूषयति तथा चेति। विशेषणविश- व्यभेदो विभिष्टस्वरूपमेदोपपादकः किं विशिष्ट भेद एव उत भेदान्तरम्? आद्ये आत्माश्चयः द्वितीये अन्योन्याश्रयः। अथ विशे- षणविशेष्यभेदोपपादकस्ततीय एव विशिष्टभेद: खौक्रियते तदा चक्रकं चतुर्थे अनवस्था दत्यर्थः । द्वितीय पच्त दूषयति अरभेदे- वेति। विशेषणविशेषयोः अभेदे अन्यतरपरिशेषाद्दिशिष्ट-

विशिष्टसरूपात्मकत्वे भेदस्य प्रामाणिकत्वं न स्वात् इति हेत्वन्तरमाह न वेति। किञ्न विशिष्टं सरूपं किल भेद: तत्र विशिष्टं किं विशेषणादिम्योऽन्यव् उतानन्यत् आद्य दूषयति न चेति। द्वितीयं द्देधा विकल्पा दूषयति तेषामिति। विशेषणविशेषसम्बन्धानां प्रत्येकं विशिष्टत्वे केवल- टराड 5पि विशिष्टव्यवहार; स्यात् नच सोडस्ति केवलस्य दराडस्य

वेदान्तसिद्वान्तमुक्तावली। २३०

सम्बन्ध एव विशिष्ट विशेषगविशेष्यतत्सम्बन्धा दूत्यल सम्बन्धेदपि तद्यवहारादर्शनात्। विशेषय-

स्वरूपं भेद दूति गद्ितुमपि शक्यं तस्य विदा- रगात्मनो: भेदस् वसतुखरूपनाशरूपलान्नाश तत्प्रतियोगिनो: द्भेदासम्भवात् नहि पट- विदारयं पटसरूपं वस्तुखरूपातिरित्स्य च

तद्दवहाराजनकत्वात् एवं विशेष्यसस्बन्धयोरपि अह्यम्। समुदायः किमेभ्योडतिरिक एते एव वा? आ्द्ये दूषए पूर्व- मुतां द्वितीये प्रत्येकं तद्ववहारापत्तिः। तर्हि पूर्वोक्तदोषापनुत्तये विशेषणविशेष्ययोः सम्बन्ध एव विशिष्ट दति न इत्याहन चेति। किं विशेषणादिव्याह्टत्तः सम्बन्धो विशिष्ट उत तटुपलच्तितः ? आद्यनिरासे हेतुमाह विशेषसैति। अपि शब्दो विशेषणादि दष्टान्तार्थः। द्दितीयं दूषयति विशेषणेति। तद्यवहारो विशिष्टप्रयुत्तव्यवहार इत्यर्थः। नहि देवदत्तग्हप्रयुक्तो व्यव- हारो गहोपलक्षणे काके दृश्यते किज् खरूपं भेद इतिवदन् प्रष्टव्य: किमखरूपप्रतियोगिकः ? उत सरूषप्रतियोगिक: ? नादः निःखरूपस्य तुच्छतेन तत्रतियोगिकस्य मेदस्याऽपि तुच्छत्ापत्तेः। द्वितीयं दूषयति न चेति। ग्रयमर्घः सरूपप्रतियोगिकोऽमेदः किं प्रतियोगिन एव सरूपं? उत धर्मिः ? नाद् इत्याह नाशेति। तत्न हेतु: तस्येति। भिदिरविदारण इति स्मृतेरित्यर्थः । एतदेव स्पष्टयति नह्ि

२३८

भेदस्य तस्य निःखरूपस्य निराशयक्य असिद्धि- रैव।

नहि भिन्न आपयो भवति अन्यथा ध्वरो- डपि घटो जलाधार: व्यात् अभिन्नेतु आश्रये भेदो विरोधात् एव न वर्तते। तस्मात् अलमनेन अनात्मविचारेय सर्वथा

दूति। न द्वितीयः खर्पत्वंस्य प्रतियोगितावच्छेदकत्वे तद- नधिकरणस्य धर्मित्वे निःसरूपत्वात् आश्चयत्वानुपपत्तेः। अथ सरूपमेदेन सवरूपत्व प्रतियोगितावच्छेदक किन्तु वैधम्यं स्रूपभेदस्य सर्वत्र वैधर्म्यव्याप्तत्वादिति चेत् ? न, वैधम्यं हि तद्ृत्तित्वे सति तदितराव्टत्तितवं तच्च दतरशब्दार्थ- भेदज्ञानाधीनज्ञानं प्रतियोगितावच्छेदकज्ञानाधौनव भेदज्ञानं तथाच अन्योन्यास्य दूति। अथ एतहोषपरिहाराय वैधर्म्योप- पादको धर्मभेद एव कश्वित् खरूपमेदादन्यः खीक्रियते तर्हिं स किं भिन्ने आश्ये वर्त्तते? उत अभिन्ने इति ?। आद्यं दूषयति वस्विति। सरपमेदादन्यश्चेत् धर्मभेदस्र्हि निःसरूपः स्यात्। भिन्नस्य द्विधाभूतस्य च आश्यत्वानुपपत्तर्निराश्य एव स दूति न निरूपणपथमहति दूत्यर्थः । निराश्चयत्वमुपपादयति नहि इत्यादिना। द्वितीयं दूष- यति अभिन्नेतु दूति। किञ्ज पटप्रतियोगिको मेदो घटस्य सरूपं धर्मो वा? आद्ये सप्रतियोगिकभेदस्य घटखरूपते घटाद्वैतप्रसङ्ग: घटधर्मत्वे पटो घटधर्मतामियात्। किच् सवरूपस्य मेदत्वे संशयाद्युच्छेदप्रसङ्ग इत्यादि-

वेदान्तसिद्वान्तमुक्तावली। २३६

प्रत्यचादेः आ्रात्मानात्मभेदगोचरत्वं नासीति सिद्म्। यटुता जगत्कारगत्वविषयशुत्यो: अज्ञान- ब्रह्मगोचरयोर्मिथो विरोध दूति तन्न। ब्रह्माज्ञानात् जगज्जन्म ब्रह्मगोडकारगत्वतः । अधिष्ठानत्वमावेग कारयं ब्रह्म गोयते॥ ३८॥

अनाद्यनिर्वचनीया अविद्यैव कारगं न ब्रह्म तस्य

दोषमभिप्रेत्य मैददूषणम् उपसंहरति तस्मादिति। सर्वथा इूति सवरूपधर्ममेदपच्ेऽपि दत्यर्थः । किच्न अविद्यकप्रपन्चस्य साचिमात्रसिद्दस्य प्रमाणायोग्यत्वात् तव्रतियोगिकभेदस्य कल्पितत्वात् न पारमार्थिकाछ्वतक्षतिः नच प्रपञ्चस्य ब्रह्म- कारणत्वम् अ्विद्योपादानत्वप्रतिपादकवाक्यविरोधात्। तर्हि ब्रह्मकारणत्वप्रतिपादकवाक्यविरोधात् न उभयमपि कारणमिति यदुतां तदनूद्य दूषयति यदुतामित्यादिना। तन्न दूति प्रतिज्ञायां हेतुमाह ब्रह्मेति। अ्रज्ञानमेव जगदुपादान- मित्यर्थः । ननु उभयत्र कारणप्रतिपादकवाक्यसद्भावे कथमयं नियम- स्तत्नाह ब्रह्मरा इति। अ्रविकारित्वादित्यर्थः। सदेव सौग्येद- मग्र आसीत् इत्यादिवाक्यानां कारणत्वादिनां गतिमाह अधिष्ठानत्वेति। जगदुपादानमायाश्रयत्वमाच्ेण इत्यर्थः।

२४०

कूटस्थस्य काव्यकारगविलच्षगलात् तदेतट् ब्रह्माडपूर्वमनपरमनन्तरमवाह्यम् चयमात्मा ब्रह्म सर्वानुभूरितिश्रुतेः ।

शोकं व्याचष्टे दृश्यतवादीति। जगतोऽ्विदैव कारणमिति अन्वयः। ननु अविद्या नाम विद्याया अभाव: स च न जगदुपा- दां तत्कार्य्यस्य भावलात् तवाह अनिर्वचनीरयेति। सदसद्विल- चथा इत्यर्थः। जगदुपानत्वसिदये विद्यां विशिनष्टि अनादीति। ननु तथायि जगतः सत्वेन प्रतोते: सहिलक्षणाविद्या कथ तदु- पादानं तव्नाह अनिर्वचनीयस्येति। तत्र प्रमायमाह दृश्यत्ा- दीति। विमतं सद्विविकं दृश्यत्वात् परिच्छिन्नत्वात् सम्मतवत् इत्यर्थः । अपरोक्षलाच्च न अपत् ततः सदसद्िलक्षणम् श्निर्वचनीयं जगदित्यर्थः। तथाच अनिर्वचनीयस्य जगतोऽ- निर्वचनोयम् अज्ञानमेवोपादानं युत्तं कार्य्यकारणयोस्तुत्य- रूपत्वादित्यर्थः एवकारव्यावर्त्यमाह न ब्रह्मेति। ननु ुत्या चेत् कारणता बोध्यते कथम् आत्मा तद्विलक्षरास्तत्नाह तदेत- दिति। तदेतदज्ञानादिविषयं जगत् ब्रह्मैव न जगतो रूपान्त- रम् अस्ति दत्यर्थः। अपूर्वमकार्य्यं न विद्यते अपरं कार्य्यं यस्य तदनपरकारणम् इत्यर्थः। न सामान्यं ब्रह्मेत्याह अनन्तरमिति। तर्हि विशेष इति तनाह अ्वाह्यमिति। श्रव्याह्टत्ताननुगत- मित्यर्थः। तस्य परीक्षत्वं निरस्यति अ्रयमिति। अपरोच्ष- मित्यर्थः। आ्रात्मनः संसारित्व्यावर्त्तनायाह ब्रह्मेति। आ्रममानं विशिनष्टि सर्वानुभूरिति। सर्वात्मा चिदात्मत्वादनुभूरिति शब्द: पूर्वपरामर्भार्थः तस्य पूर्वोतं विज्ञानं कर्त्तव्यमिति

२४१

:कथं तर्हि ब्रह्मगो जगत्कारगत्वं श्तौ प्रसिद्वं जगत्कारगाधिष्ठानलवेन कारगलोप- चारात् ब्रह्मकारराश्र तेरन्यार्थत्वाच्च एकमेव अद्वितीयमितिश्र तेः अद्वितीयत्वं तावद्ब्रह्मगः सिद्धं तत्कथ सम्भाव्यतामिति कार्य्यकारगयोः अभेदस्ावल्लोकप्रसिद्द:ब्रह्मापि जगत्कारणमिति कथमसभ्भावना स्यादिति अद्वितीये सभ्भावना-

वैदानुशासनमिति वेदान्ता तदुलङ्वने संसारानर्थंप्रसकिस्तत्करे च आ्रत्मन: क्वतकवत्यता इत्यर्थः । कूटस्थत्वात् कारणत्वस्य च श्रुत्या निषिद्त्वात् कारण्रुतेरजगदुपादानाज्ञानाधिष्ठानवेन अपि उपपत्तेन ब्रह्मकारणं किन्तु अज्ञानमेव इृत्यर्थः। ननु उपचरितमपि कारणतं किमिति सुतिर्वतति निष्प्रयोजनत्वात् तव्नाह ब्रह्मेति। अन्यार्थत्व सष्टयति एकमेव इत्यादिना तस्या दत्यन्तेन । ननु सर्वेषां वेदान्तानां ब्रह्मपरत्व सम- न्वयार्थः। तत् वैदान्तैकदेशस्य अ्रज्ञानकारणत्वे कथं न अपसिद्दान्तस्तवाह न चेति। किमयं तत् तर्हि युत्योचते दूति तवाह तस्येति। कारणत्वस्य इत्यर्थः। श्रखरडानन्द- चिदात्मनो नानादुःखित्प्रकाश्यत्वादिरूपेण प्रतिभासी भ्रम- स्तन्निमित्तलवेन अज्ञानकारयवाद दत्यर्थः। तदुश्ं विषय- करणदोषात् न भ्मः संविदि स्यादपि तुभवति मोहात् केवलादेवमेव भगवति परमात्मनि अ्रद्दितीये विचित्राद्दय- मतिरियमस्तु भ्रान्तिरज्ञानहेतुरिति। किमिति सुख्योपा- २१

२४२

बुद्दिमात्रप्रयोजनत्वात् तस्या: न च अज्ञानमपि जगत्कारगं श्र त्या विवचितम्। तस्य भमनि- मित्तमाचतवेनैव उत्तत्वात् कार्य्यकारगवादस्य वैदान्तवहिर्भूतत्वात् विवर्त्तस्ैव वैदान्तवाद- त्वात्। किं जगतः कारगमिति पृष्टे प्राप्ताप्रति- भानिवृत्तिमात्रप्रयोजनतया अज्ञानं कारग- मिति अभिहितत्वाच्च।

दानकारणतां गुतेः प्रचाव्य निमित्तमात्रपरता कल्पाते तव्नाह कार्य्येति। सदसतोः कार्य्यतानिरूपणात् व्यापारवतः कारणत्वे व्यापारस्य अकार्य्यत्वे सदा कार्य्यप्रसत्ते: कार्य्यत्वे अनवस्थाप्रसतो: कार्य्यकारणभावस्य कल्पिततवेन प्रमाणायोग्य- तात् ततत्वे वा अद्दैतापत्तेवेदान्तवादवहिर्मतः कार्य्यकारयवाद इूत्यर्थः। यद्दा कार्य्यकारवादे आ्ररन्भवादस्य परिणामवादस्य वा प्रसतेस्तस्य च अनिष्टत्वात् वेदान्तवादवहिर्भतः स एव दूत्यर्थः । कस्तहिं वेदान्तवाद दति तव्नाह विवर्त्तेति। एकस्य तत्वादप्रचुतस्य पूर्वविपरीतासत्यानकरूपावभासी विवर्तः। ननु एतस्यां कल्पनायां मायां तु प्रक्वतिं विद्यादित्या- दिवाक्ये प्रक्वतिशब्दो विरुद्दते इत्याशङ्म उपादानत्वबोधक- वाक्यस्य गत्यन्तरमाह किं जगत दति। ननु त्रज्ञानं यदि निरु- पणपथ प्रवतरेत् भवतु तदा उपादानं वा निमित्तमत्व वा तदेव नास्ति वच्यमाणायुत्तेरिति शङ्गते ननु दृदमिति।

२४३

ननु दूदमज्ञानं कार्य्यमकाय्यीं वा? आद्ये किमस्य कारगम् अज्ञानंब्रह्म वा? नादः, तेन च तज्जनने आत्माश्रयात् अज्तानान्तराऽनुसरगे तु अनवस्थादिप्रसङ्गात्। न द्वितीयः, ब्रह्मगः प्रकारगत्वात् अनिर्मोक्षप्रसङ्गाच्च। द्वितोये तु अनादिभावस्या अनिवृत्तिप्रसङ्गो ह्मवब्रत्। नच कल्पितत्वाकल्पितत्वाभ्यां विशेष:

अनवस्थादीति। अनवस्था च तस्या आदि च अ्नव- स्थादयस्तेषां प्रसङ्गादित्यर्थः। अनवस्थाया आ्र्प्रदिभूतौ अ्र्न्यो-

तीयाज्ञानखीकार चक्रकं चतुर्थे अनवस्थेत्यर्थः। यद्दा अनन्ताज्ञानखीकारस्तदा स्यात् यदि अनन्ताज्ञानपरम्पराव- गाहिनी संवित् स्यात्। न च सा अस्तीति प्रमाणभाव आदि- पदेन ग्ह्यते ब्रह्म अविद्याकारएमिति पच्ं दूषयति न द्वितीय दूति। किमन्योपहितं ब्रह्म अविद्याकारगम्? उत शुद्धं ? नाद्:, उपधानस्य अरविद्यातत्कार्य्यान्यतरस्य अविद्यातः प्रागसत्वात्। द्वितीयं दूषयति ब्रह्मण इति। कूटस्थत्वादित्यर्थः। कारण- त्वमङ्गोक्वत्यापि दूषयति अनिर्मोन्तेति। शुद्ध' ब्रह्म अज्ञानकारणं चेत् तर्हिं सुत्तास्यापि संसार: स्यात् संसारकारणाज्ञानस्य सामग्रीसत्वे तदुत्पत्तः आवश्यकत्वादित्यर्थः । द्वितीये तु दति विमतमज्ञानं न निवत्तते अनादित्वे सति भावत्ाव् ब्रह्मवत् इत्यर्थः। घटादावनैकान्तिकत्वपरिहाराय

२४४

कल्पनासामग्यभावेन कल्पनानुपपत्तेः नच अनादिरयमध्यासः अध्यासत्वासिद्वेः विद्या- बाध्यत्वात् तत्सिद्िरिति चेत् ? न, अ्न्योन्या- पयात्। नच एते दोषा वस्तुनी वस्तुल्वाप- हारका: कल्पितस्य च अज्ानस्य किमेते कुर्य्युः खत एव तस्य वस्तुत्वाभावात् अत एव उत्त- मलङ्गारोह्ययमस्नाकं यद्युत्तिप्रमा णा््या दुर्घटत्वं सुघटत्वे कल्पितत्वं टुर्घटंभवेदितिवाच्यं कल्पि-

अनादीति विशेषणं प्रागभावे व्यभिचारपरिहाराय भाक विशेषम् अत् अमिष्यात्वसुपाधिमाशज्म निराचष्टे न चेति। साधनव्यापकत्वादिति हेतुमाह कल्पनेति। सादृश्यं पूर्वसंस्कारो दीषय द्रत्येतत् तयं कल्पनासामग्री तदत अज्ञानकल्पनेन अस्ति अज्ञानं यदि कल्पितं तर्हिं आ्त्मन्येव तत्कल्पितमिति आत्मा- धिष्ठानं न च आत्माज्ञानयो: साटृश्यमस्ति निरवयत्वात् न वा पूर्वसंस्कारो दोषो वा त्रस्ति तयोरज्ञानपूर्वकत्वेन अज्ञानात् प्रागसिद्देरित्यर्थः । ननु सादेरध्यासस्य त्र्प्रभूतत्वाभावित्वे कार्य्य- त्वात् भवतु तत्र सामग्रापेक्षा अध्यस्यमानमज्ञानमनादोति किं तत्र सामग्री करि्यति इत्याशद्माह न चेति। बाधैकोन्नेय- मध्यासत न च अ्रज्ञाने बाधकमस्तीति न प्ज्ञानमध्यस्त- मित्यर्थः । अज्ञाने बाधकमाशङ्कते विद्येति। कि विद्यानिवत्त्ये बाध्यम् ? उत कल्पितं सद्विद्यानिवर्त्त्य का? आदे पूर्वज्ञानस्य उत्तरन्ताननिवर्त्यस्य बाध्यता स्यात् दत्यभिप्रेत्याह नेति॥

वेदान्तसिद्दान्त मुक्तावली। २४५

तत्वस् एव अद्यापि असिद्वत्वात् धर्मिग एव त्रसिड्वेः। ननु केयं सिद्दिः उत्पत्तिर्ज्तप्तिवा ? नाद्य:, अनादेसदभावस्येष्टत्वात्। न, द्वितीयः साचि- सिद्त्वेन तदभावात्। मैवम् अज्ञानस् साचि-

द्वितीयं दूषयति अन्योन्येति। कल्पितत्वे सिद्े ज्ञानबाध्यत्वं ज्ञानबाध्यत्वे च कल्पितत्वमित्यन्योन्याश्रय इत्यथः। ननु पूर्वोत्त- दोषा: किम् अज्ञानस्य सरूपमपलपन्ति ? उत वस्तुत्वं ? नाद:, अहमन् दतति प्रतोतिसिड्े: अज्ञानसवरूपापलापायोगात्। न द्वितीय: दष्टापत्तरिति सिद्वान्तिमतमनूद्य दूषयति न च इत्या- दिना। अज्ञानस्य कल्पितत्वे सिद्ध दोषैरपि तदेव सम्पाद्यते दूति स्यादेव इष्टापत्तिः। न च कल्पितत्वं सिद्धमिति कथम् दृष्टापत्तिरिति। न च वाच्चमित्यत्र हेतुमाह कल्पितस्येति। ननु एते एव दोषास्तर्हि अ्विद्यायां कल्पितत्व साधयिष्यन्ति तत्नाह धरमिए एवैति। सिद्ध धर्मिषि दोषेः तत्कल्पितत्व साध- नोयं नाद्यापि धर्म्यज्ञानसिद्म् अहमन् इति प्रतौतर्ज्जाना- भावविषयत्वादित्यर्थः । डासिद्दिशब्दार्थस्य प्रतियोगिसिद्विज्ञानाधीनज्ञानलेन सिद्धि- पदार्थ विचारयितु सिद्दान्ती प्रवर्त्तते ननु केयमिति। सा्ति- सिद्धत्वेनेति। अयमर्थः अहसन्त इति तावत् प्रतीतिरुभय- सिद्वा सा च न तावत् खप्रकाशमहिम्ता अज्ञानस्य जड़- त्वात् नापि प्रमाणात् लिङ्गाद्यप्रतिसाधनजन्यव्वेन अनुमाना- देरभावात् प्रत्यच्ादिति चेत् किं वहिरिन्द्रियम् ? उत मन: ?

२४६

सिद्धत्वे साचिगः असङ्गत्वभङ्गप्रसङ्गात् सम्बन्ध विना च अप्रकाशकत्वात्। नच पारमार्थिक- सम्बन्धाभावेऽपि कल्पितः सम्बन्ध: य्रस्त्येवेति

वहिरिन्द्रियाणामन्तराप्रहत्तः नाद्ः, मनसेत् न, नहि अज्ञानमानं स्फुरति किन्तु अहमवच्किन्न तवाहमिति विशे- षणंशः शुद्ध आरत्मा अहङ्गारविशिष्टी वा अहङ्गारोपा- धिको वा? नाद्यः, शुद्स्य खप्रकाशत्ात्। द्वितीये शह- ङ्वारात्मकस्य मनसोऽपि मनोवेद्यत्वमिति अ्रतीन्ट्रियत्वच्षतिः आत्माश्रयक् ततीये अहङ्ाराकारताप्रतोतेन स्यात् उपाध- स्तटस्थतया विषयकोटावप्रवेशात् तथापि तदाकारत्वे साकार- वादप्रसङ्गात् सुपुप्ती मनसो सत्वेऽपि अज्ञानप्रतिभासात् मनसस्तव्परतीतिकरणतानुपपत्तव्न तस्मात् पारिशेष्यात् सात्ति- वैद्यमेव अज्ञानमिति धर्मिणोऽन्तानस्य सिद्धिरव इति तद- सिद्धिरसिद्वति। सा्िवेद्यत्वमज्ञानस्य निरस्यति मैवमिति। सान्षी किं खसम्बद् प्रकाशयति? उत असम्बद्दम् ? आद्यमप- सिद्धान्तप्रसङ्गन दूषयति अ्रज्ञानस्येति। तथाच असङ्गो नहि सज्जते दूति पुतिविरोधप्रसङ्ग दति। द्वितीयं दूषयति सम्बन्धं विनेति। प्रदोपादौ सम्बन्धे एव प्रकाशकत्वृष्टेरिति हेतुससु- च्चयार्थसकारः। ननु सम्बन्ध एव अज्ञानेन साच्िणो मृग्यते किं काल्पिनकः ? किं वा वास्तनः ? नान्त्यः, अ्समर्थविशेषणत्वात्। नं हि कब्पितः सर्पः प्रदोपेन भास्यते न वा तेन सम्बन्धः प्रदोपस्य पारमार्थिक: ? अ्रंथ सम्बन्धमात्रं तन्र मृग्यं तर्हि कल्पितः सोडस्त्येव दूति सिद्दान्तिशङ्गामनूद्य दूषयति न च

वैदान्त सिद्वान्तमुक्तावली।

बाच्य सम्बन्धसम्बन्धिनामन्यतमस्य कल्यकत्वे

मोच्षाभावप्रसङ्गानां यथाययं प्राप्तः ।

दूति। सम्बन्धकल्पनं किं सादि अनादि वा? सादि चेत् तहि कल्पकं किं सम्बन्धतत्सस्बन्धिभ्याम् अन्यत् ? उत एतदेव ? नादः, संयोगे सम्बन्धिनोऽन्यत् सम्बन्धोपादानत्वादर्शनात्। द्वितोयमनूद्य दूषयति सम्बन्धेति। सम्बन्ध एव किं खात्मानं कव्पयति किं वा सम्बन्धिनी इति ? द्वितीयं पचं द्विधा विकल्पा क्रमेण दूषएमाह आत्माश्तयेति। सम्बन्ध एव चेत् खात्मानं कल्पयति तदात्माश्चयः सम्बन्धिमध्येऽपि किम् अज्ञानं कल्पयति? साक्षी वा?नाद्यः, इत्याह अ्न्योन्यात्येति। अज्ञानं लव्धसत्ताकं खसम्बन्धं जनविष्यति। जनिते च सम्बन्धे लब्धसत्ताकं भविष्यति दति अ्रन्योन्याञ्चय इत्यर्थः। सात्तिपचं प्रतिषैधति कूटस्थतति। उपयन्नयंधर्मो विक- रोति हि धर्मिणमिति न्यायात् कूटस्थत्वहानिरित्यर्थः । अ्रथ एतहोषपरिहाराय उपाध्युपरत एव अ्रज्ञानसब्बन्धं करोति साच्षी तत्नाह असङ्गत्व ति। अज्ञानं हि साचिया असम्बद् न खरूपं लभते। अलव्धसत्ताकज्ज न उपाधिं जनयति। तथाच येन उपहितः साक्षी स उपाधि: पारमार्थिक इति तत् सङ्ित्व श्रसङ्गत्वक्षतिरित्यर्थः। अत्नैव दूषणान्तरमाह मोन्षेति। तत्त्वसाच्ात्कारात् अ्रज्ञानं तव्प्रभवच्च नश्यति विरोधात् नान्यत् तथाच यैन उपहितः साच्ती स उपाधि: परमार्थः तस्य उपाधे- रुत्रविधया परमार्थिक तादनिवृत्त र्ञानावस्थायामपि ताटटग- ज्वानसम्बन्धहेतुसत्वादनुच्किन्नः संसार: स्ात् इत्यर्थः। अ्रथ

२४८ वेदान्तसिद्दान्तमुक्तावलौ।

नथ अविद्याध्यासवत् तत्सम्बन्धाऽध्यास- स्याऽपि अनादित्वेन अविद्यादिहेत्वजन्यत्वेऽपि तत्तन्त्रतया तन्निवृत्ती निवृत्तिः स्यात् दूति वाच्य तस्य अनादेरुत्पत्तौ निरपेक्षस्य साच्य- धीनज्ञानस्य अज्तानानपैक्षतया तत्तन्त्रत्वा- नुपपत्तेः नच सम्बन्धिज्ञानाधीनं सम्बन्धज्ञानं लोके दृष्टमिति वाच्य तस्य प्रत्यक्ादिसिद्दस्य तत्सापेक्षत्वेऽपि दूह सम्बन्धिनोऽपि अ्रज्ञानस्य साचिसम्बन्वसापेक्षस्फूर्त्तिकत्वेन वैपरीत्यात् नच सम्बन्ध: स्वस्थित्ययं सम्बन्धिनमपेच्षते दूति वाच्य' लब्धसत्तास्फूर्तिकस्येव स्थित्यपेत्णात्

एतहोषपरिहाराय अज्ञानसम्बन्धाध्यासोSनादिरिति तहिं अनादिभावत्वात् आ्रत्मवत् निवृत्तिरन स्थात्। ननु अनिव्ृत्ती अनादिभावत्वं न प्रयोजकं किन्तु अविद्यातन्त्रत्वानधिकर रात्वं सम्बन्धच्न निवत्तते अविद्यातन्त्रत्वा- दिति शङ्वित्वा परिहरति नच अविद्येति। उपाधे: साधन- व्यापकत्वे पूर्वोत्ने हेतुमाह तस्य इति। किमिदमज्ञानतन्त्रतवं किमज्ञानजन्यत्व ? उत अज्ञानभास्यत्व ? अथ प्ज्ञानाधौन- स्थितिकत्व न प्रथमद्वितीयावित्याह अनादेरित्यादिना । सम्बन्धिज्ञानाधीनमिति तथाच विशेषणीभूतसम्बन्धिनोऽपि तज्ज्ञानहेतुत्वात् सम्बन्धस्य अज्ञानतन्त्रत्वम् द्त्यर्थः। ततीयं

वेदान्त सिद्धान्तमुक्तावली। २४६

नच पज्ञानस्य ग्रहप्रागभावरूपस्य ग्रहानु- पलभ्भाटुपलस् दूति वाच्य नित्योपलभ्भरूपस्य भावरूपजगट्पा- दानस्य च पज्ञानस अभावरूपतवानुपपत्तेस्व तथा च अज्ञानस्यैव अ्भावात् कथ तत् जग- त्कारगत्वेन उपन्यस्यते दूति। मैवम्। प्रश्नम्य ज्ानपूर्वकादाक्षेपे प्रतियोगिधीः । अवश्यम्भाविनी पूर्वा विरोध: स्यार्दितोऽन्यथा।३६ दूषयति नच इति सम्बन्ध: किमलव्धसत्ताक एव स्थितिमावार्थ सम्बन्धिनमपेक्षते? उत लध्वसत्ताक: ? आद्य दूषयति लव्धेति। द्ितीयेऽपि सत्तालाभः किं हेतीः? उत हेतुनैरपे- हयेगा? आद्ये अनादित्वपच्क्तिः। द्वितोयं दूषयति हेत्व- नपेक्षत् इति। आत्मनि तथा दर्शनात् दूत्यर्थः। ननु अज्ञानं नाम ज्ञानप्रागभाव: सच ज्ञानानुपलब्धा। ग्टह्यते इति। कथं तदसिद्विरित्याशङ्गं दूषयति न चेति। ग्रह- शब्दन किं वत्तिविवचिता किं वा स्रूपचैतन्यं? नाद्ः वत्तेर्जड़लेन मुख्यग्रहत्वानुपपत्तेः। द्वितीयं दूषयति नित्यो- उपलस्भेति। नित्योपलभ्भात्मनोऽनुपलव्धिरयुक्तेत्यर्थः। अ्रज्ञान- निराकरषम् उपसंहरति तथा चेति। तन्निराकरणस्य प्रक्वतोपयोगमाह कथं तत् इति। एतत् पूर्वपच्तनिषेधं प्रतिजानीते मैवमिति। विरोध दति

२५०

कथमज्तानसिद्विरिति वदन् प्रष्टव्य: किमयम- ज्ञानखरूपविषयक: प्रश्नः किं वा तत् खरूपा- SSच पः तत्खरूपसाधकप्रमाराप्रश्न एव वा अयम् ? आद्ये अज्ञाते खरूपे प्रम्नानुपपत्तः प्रश्नात् पूर्वमज्ञानखरूपसिद्वेरवश्यभ्भावात् तवैव अज्ञानखरूपं सिद्मिति कोडच प्रम्न:। दतः स्रूपप्रश्नान्नेपाभ्याम् अन्यथा स्वरूपविषयप्रमाणप्रश्ी विरोध: अज्ञानस्य प्रमाणनिरसनीयतात् तत्र प्रमाणप्रश्नो विरुद्: स्यात् इत्यर्थः । स्नोकं व्याख्यातु भूमिकामाह कथमिति। अ्ज्ञानाङ्गी कर्त्तृन् प्रति यदि इदं पूर्वपच्ती वदति अज्ञानसिद्दि: कथमिति 'स द्वत्य वदन् सिद्ान्तिना प्रष्टव्य इत्यर्थः। प्रष्टव्यमाह किम् अयमित्यादिना। सरूपसाधक खरूपबोधकमित्यर्थः। श्ाद्यम् अज्ञानस्रूपविषयकप्रन्नपत्तमनूद्य दूषयति आद्य इूति। अयमर्थः। प्रश्नो हि वाग्व्यवहारविशेषः व्यवहारख व्यवहर्त्त व्यज्ञानसाध्यः व्यवहर्तव्यञ्ञ अत् अज्ञानखरूपमिति तज् ज्ञानमावश्यकं तथाच अज्ञानखरूपस्य लां प्रति सिद्धत्वात्। अतोऽज्ञानखरूपसिदये वथा प्रश्न इति। ननु न अज्ञानसरूप- सामान्यजिन्तासया प्रश्नोऽयं यैन अयमुपालन्भः स्यात् किन्तु तद्विशेषजिज्ञासयेति तवाह न च इति। कुत इति तत्राह उत्तति। वैयर्थ्ादित्यर्थः। अज्ञानखरूपसिद्धिरेव सृग्यते सा चेत् सामान्यतः सिद्धा किं विशेषज्ञानेन दत्यर्थः । यद्ा सामान्य- प्रतोतिरेव विना विशेषमपर्य्यवस्यन्ती विशेषमपि ते कथित- वतोति हथा तत् जिज्नासया प्रत्न इत्यर्थः।

वेदान्तसिद्दान्तसुक्तावली। २५१

उत्तदोषात् नच आक्षपो युत्तोऽभावज्ञानस्य प्रतियोगिज्ञानपूर्वकत्वनियमेन बरज्ञानसरूप- सिद्धे: पूर्वमेव वृत्तत्वात् नच समोपस्थितस्य अज्ञानस्य आक्षपो न्याय्यः यतः केन कुत स्ररम दूति पृष्टे परोत्तशव्दाभासेन अ्रज्ञानविषयक द्त्येव उत्तरं तथा च ममस्य खसमानविषयका-

द्वितोयमाच्ेपपचं दूषयति न च इति। अज्ञानाक्तेपी नाम अज्ञानतिरस्करणं तदभावावबोधनमिति यावत् तद- भावश्च शव्देन बोधनीय: शब्दय् ज्ञानपुरःसरः त्रभावज्ञानव्न प्रतियोगिज्ञानाधौनमिति प्रतियोग्यज्ञानं सिद्वमिति न

ननु प्रमाणसिद्वमेव न अपलापयोग्यमज्ञानं पुनर््मोपस्थित- मिति कथं तन्न अपलापयोग्यमिति तचाह न च दति। श्रमस्य करणविषयाधीनत्वात् तदुभयं त्वया वाच्यमिति सिद्वान्ती श्ह यत इति। शब्दाभास एव भमे करणम् अज्ञानञ्न तस्य विषय दूति। पूर्वपच्िणे सिद्वान्ती मतं ददाति परोक्षेति। शब्दस्य आभासत्वोपपादनाय परोक्नेति विशेषणं सिद्वान्ती एव पूर्वपत्तिण मतमित्थ दत्वा तद्दूषयति तथाच इति। अज्ञानभमे उपादानं किम् अज्ञानम् ? उत अन्यत् ? नान्त्य:, अज्ञानस्य उपादानत्वात् तदज्ञानं किं निरुपणीयत्वेन प्रक्वतं तदेव ? उत अन्यत् ? आद्े आत्माश्रयः द्वितौये अन्योन्याययः ततोये चक्रकं चतुर्थेडनव-

२५२ वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली।

ज्ञानोपपादकत्वात् प्ज्ञानविषयकापराज्ञान- खीकारे अनवस्था टुर्वारा। हन्त तर्हि एका- ज्ञानासहिष्णुतया आात्तपं प्रयुञ्जानस्य अनेका- ज्ञानखीकरगे मदोन्मत्तस्य खव्याघातगौरव- वैयर्थ्यादिदोषमपश्यतः खपच्षनिर्वाहोव्याहत एव। नच एवं क्वचित् तव अपि प्रश्नाच्पयो: सत्त्वात्तुल्यः पर्य्यनुयोग दूति वाच्यम् पज्ञात- तया साचिसिद्वेSज्ञाननिवृत्त्यर्थ प्रमागाप्रश्नस्थ प्रमाणादर्शनेन सरूपतिरस्काररूपस्य च आ्रच्त-

स्थादि। द्वितीयय्ेत् तत्नाह समस्येति। अ्रस्तु अनेकाज्ञान- परम्परति चेत् तव्नाह हन्त दति। अज्ञानाङ्गीकार खमत- व्याघातः एकेनेव अज्ञानेन साकारस्य अ्रन्याकारस्य च मरमस्य सिद्ेरनेकाज्ञानखीकारे गौरवम्। किच्न अज्ञानस्य जड़लेन खत एव आहत्तकखरूपलवात्

एवमपि अज्ञानानि खौक्रियेरन् यदि अ्रज्ञानपरम्परावगाहिनी काचित् संविदुदिता स्यातू न च एवमरि्ति इति दूषसद्योत- नाय आ्रादिपदम्। यत्र उभयोः समो दोष इति न्यायमानित्य यत् पूर्व- प्रचिमतं तह षयति न च एवमिति। परिहारासाग्य हैतुमाह अज्ञाततयेति। परिहारसाम्यव्याजेन ततीयं पक्षमुत्यापयति

वेदान्तसिद्दान्तमुक्तावली। २५३

पस्य कर्त्त सुकरत्वात्। अस्तु तर्हि ममापि साचिसिद्वे अज्ञाने प्रमागप्रम्न: समञ्जसः एवं तर्हिं अज्ञानसाचिगोः सम्बन्धोऽपि वाच्यः अन्यथा साचिगः साधकत्वानुपपत्तः तथा अज्ञानतत्सम्बन्धयोः अनादित्वमपि वाच्यम् अन्यथा पूर्वमुत्तस्य ददानीं संसारोपलम्भ: स्यात् नच पूर्वमपि अज्ञानान्तरमेवेति वाच्यम् अ्ज्ञा- नपरम्परातः एकस्यैव लघुत्वात्।

प्रस्तु तर्हिं इति। अज्ञानस्य सान्तिसिद्त्वं निर्वाहयितुमाह एव- मिति। अज्ञानसाचिसम्बन्धस्य अनादित्वं विपक्बाधकेन दृढ़- यति अन्यथेति। साच्यज्ञानसम्बन्धस्य सादित्वे आदिकारणं किम् आत्मा?अज्ञानं वा? नादः, मुक्तस्यापि संसारोपलन्भः स्यादि- त्यर्थः। अज्ञानं चेत् तत् किं सम्बन्धिरूपम् ? अन्यद्या ? नादः, खतन्त्राज्ञानासम्प्रतिपत्ते: संबद्धं चेत् ? न, सम्बन्धस्य अद्यापि असिद्त्वात् अज्ञानान्तरपत्तमनूद्य दूषयति न च इति। तदपि अज्ञानं सम्बदमसम्बद्द® वा? अ्रन्त्ये खतन्ताज्ञानप्रसक्ति: द्वितीये अनवस्था। ननु ड्यम् अनवस्था न दोषाय अ्ज्ञानपरम्पराया अनादित्वादिति चेत्? तवाह त्ज्ञानपरम्परात इति। अ्रयमर्थः, आत्मनि किमिति अज्ञानपरम्परा खोक्रियते? आ्रवरणार्थमिति चेत् ? एकेनैव तदुपपत्तः अज्ञानसम्बन्धार्थमिति चेत् ? खेनैव सम्बन्धोपपादनात् समवायवत् यथा समवायः खसम्बन्धि- प्रतोतिसिद्ध' सम्बन्धं स्वयमेव उपपादयति। न च समवाया- २२

२५४ वैदान्तसिद्दान्तमुक्तावलौ।

तच्च यत् येन विना अनुपपन्नं तत् सर्वं सम्ब- न्धित्वमनादित्वम् अनिर्वचनीयत्वं भवरुपत्व विचित्रशत्तिकत्वम् एकत्वमन्यद्दा यत्किञ्चित् अपेचितं खोपपाटकलवेन सर्व कल्ययति दति अपि वाच्यस् तथाच प्रमागप्रश्नो Sनर्थक एव अज्ञानस्य साचिरौव सिद्त्वात् नच अज्ञान- विषयाज्ञाननिव्ृत्त्यथे प्रमागप्रय्नो युक्त द्वति

न्तरं समवायघटयोः सब्बन्धोपपादकं तथाज्ानसात्तिसम्ब- न्धोपपादकम् अज्ञानमेव इति लाघवादेकमेव अ्रज्ञानं युता न लत्परम्परति। अज्ञानस्य सत्त्वे द्वैतापत्तेरसत्वे परोक्षप्रतीत्यविषय त्वापत्ते- रनिर्वचनीयं तत् अ्रभावत्वे प्रपन्नोपादानता न स्यादिति अज्ञानं भावरुपम् अरभावस्यापि उपादानत्वे तत् कार्य्ये सद्वुद्दिर्न स्यादिति एकस्य अ्र््नेकविचिच्रकार्य्यजनकत्वानुप- पत्तिकल्पा रूपान्तरमाह विचित्रेति। धर्मिभेदकल्पनातो ध्रममेदकल्पना वरमिति अभिप्रेत्याह एकत्वमिति। अनादेरपि तस्य निवृत्त्यथं ज्ञाननिव्ृत्तियोग्यत्वमपि वक्रव्यमिति अ्रभि- प्रेत्याह अन्यद्देति। एवं पूर्वपचिद्वारा ज्ञानं तत्खखरूपम् उपपाद्य अज्ञानसाधकप्रमाणविषयकप्रन्नपचं निरस्यति तथाच इति। यदि एताट्ृशम् अज्ञानं साचिराव सिद्धं किमन्- प्रमाणं करिष्यति सिडे साधनवैयर्थ्यादित्यर्थः। न अ्ज्ञान- सरूपसिदये प्रमागं पृच्छाते किन्तु अ्रज्ञानविषयाज्ञाननिव

वैदान्त सिद्दान्तमुक्तावली।

वाच्चं तदभावात् अज्नानस्य प्रमागेन न्ातुम- शक्यत्वाज्च तेन तस्य विरोधात्। तदयं तमोदी- पन्याय: तथा हि। पज्तानं जातुमिच्छेद्यो मानेनात्यन्तमूढधीः। स तु नूनं तमः पश्वेहीपेनोत्तम तेजसा। तथाच अज्ञानं कथमिति प्रष्ट्रवात्माज्ञान- मुपपादनीयमिति खानुभवसिद्वे कथन्तानुप-

त्तयें। न चं अज्ञानविषयाज्ञाननिवृत्तिः सान्िराव सिध्यति तस्य तव्साधकत्वादिति परमतेन दूषयति न च इति। तदभावादिति अज्ञानविषयकाज्ञानाभावादित्ययः। अज्ञानस्य जड़लेन खत एव आछृतैकरूपत्वादित्वर्थः। ननु यथा लोकटथ्या जडेडपि घटे प्रमास्य प्रव्ृत्तिवत् अज्ञानेऽपि प्रमा प्रवर्त्ततामिति तवाह पज्ञानस्थेति। घटस्य प्रमाणनिवर्त्त्य लात् भवतु नाम प्रमाणन शक्यज्ञानत्वम् अज्ञानस्य प्रसाणन निवस्य निव- त्तकलक्षणविरोधात् न प्रमाणज्ञेयत्वम् अविद्याया युक्नमित्याह तैनेति। उक्तविशोधं न्यायेन स्पष्ट्यति तदयमिति। ननु दोपतमसोरपि न निवत्त्य निवर्त्तकत्वविरीघ: मन्द- प्रदीपे वेश्मनि युगपत् तदुभयोपलव्धेरिति न इत्याह उत्तम- तेजसति। पज्ञानप्रश्नान्यथानुपपत्तिसिद्दम् अ्ज्ञानं न कथन्ताम् तररहति दत्युपसंहरति तथाच इति। ननु तदेव खौकर्तव्यं यन्र खप्रयोजनविरोधि अज्ञानव्न अनर्थ- हेतुत्वात् मुक्िलक्षएप्रयोजनविरोधि एव इति कथं तत् खौक-

२५६

पत्तिरेव। कुतस्तर्हि मे मुक्ति: कर्त्तृत्वाद्यशेषा- नर्थव्रातप्रसववौजस्य आत्माज्ञानस्य खानुभव-

तमसाचात्कारेग अज्जानबाधादेवेति महागा। ननु कोडयं बाध: तत पूर्वप्रत्ययस्य व्यधि- करणाप्रकारकत्वनिश्चय दूति अ्न्ये तन्न अ्न्यथा- ख्यात्यनङ्गोकारात् अज्ञानस्य अवाधापत्तेश्व।

रत्तंव्यम्। न च वैदान्तवाक्यजन्यज्ञानात्तन्रिवत्ति: सुतवैदान्ता- नामपि पूर्ववत् संसारानुव्टत्तिदर्शनादिति शङ्गते कुतस्तर्हि इति। अज्ञानस्ीकारेऽपि न मुत्त्यनुपपत्तिः वाक्योत्यात् ब्रह्मात्मेक्साच्ात्कारात् अज्ञानबाधायां मुत्य पपत्तरिति कु तो सुत्तिरिति हेतुप्रम्नं मत्वा उत्तरमाह तत्त्वेति। बाधशब्दाथं निरूपयितु जिन्नासामुत्यापयति ननु कोऽ्यमिति। तत्न नैयायिकाभिमतं बाधसरूपमाह तत्नेति। इूदं रजतमिति पूर्वप्रत्ययः पुरोवर्त्तिविषयको रजतत्व- प्रकारकस्तस्य प्रत्ययस्य ददन्लेन व्यधिकरण इदन्ववाधिकरण- नधिकरणः प्रकारी यस्य स तत्प्रकारकस्तस्य भावस्तत्व तद्विषयकीयो निश्चयो निर्णय इदमित्यमिति स एव बाध द्रत्यर्थः । ततश्व पूर्वज्ञानस्य भ्रमत्वनिश्चयो बाध इति भावः । तदेतदपसिद्वान्तेन दूषयति तत्न इत्यादिना। अन्यथाख्यातिवादिमते हि पुरोवर्तति नि शुक्तिकाशकले न रजतं किन्तु सादृश्यादुद्बुद्दसंस्कारोपनीतरजतातमना पुरो- वर्ततिभातोति भवति पूर्वज्ञानं समो विषयस्य तत्र असत्वात्

२५७

सविलासाज्ञाननिवृत्तिरिति अ्स्षदौया: कैचित् तदपि आपातरमणीयं प्रत्येकससुदायाभ्याम- व्याप्ते: । किञ्च कैयं निवृत्ति: ध्वसमात् वा? ज्ञान-

ततश्न तत्वेन निश्चयो बाध दति तेषामेव युज्यते न त्रस्ाकम्। अस्न्मते पुरोवत्ति नि मिथ्यारजतस्य उत्पन्नलेन इदन्तेन प्रका- रस्य व्यधिकरणत्वाभावात् ततोऽपसिद्वान्त इति भाव:। किञ्न पूर्वप्रत्यये व्यधिकरणप्रकारकत्वनिय्ययोऽधिष्ठानविषयाज्ञानं बाधते न वा ? नाद्यः, भिन्नविषयत्वात् अज्ञानं हि शुक्तिविषयं बाधय् ज्ञानस्य व्यधिकरणप्रकारकत्वविषयः। न च भिन्नविष- ययोरज्ञानान्ञानयोनिव्त्य निवर्त्तकभावो डति प्र सङ्रा त् द ्वि ती य ा स्तु, वैयर्थ्यादयुत्त दत्याह अज्ञानस्येति। तथाच ज्ञानं विफल संसारमूलाज्ञानस्य अनिवृत्तरिति भाव:। विवरणकारमतं दूषयितुम् उत्थापयति सविलासेति। प्रत्येक इति किं विलास- निवृत्तिर्बाध? उत अज्ञाननिष्टत्तिः ? उत उभयनिवृत्तिः ?न प्रथमद्दितीयौ अ्रव्याप्तः अतएव न ततीयः । न हि प्रत्येक- निवृत्तिरुभयनिव्वत्तिः प्रतियोगिभेदेन अ्रभावमेदादित्यथः । ननु कार्य्याकारपरिणता ज्ाननिव्ृत्तिरेव बाधः। न च एव- मव्याप्ति: सर्वचैव अनुगनादिति चेत् ? सत्यं तथापि निवृत्तौ प्रतियोगिकार्य्याकारपरितमज्जानं किं विशेषणम्? उपलक्षयं वा? नादः, ताटृगज्ञानस्यापि बाधत्वापत्तः उपलच्यं चेत् अभावे परिचायकधर्मस्य उपलक्षणऊ्वतस्य अभावात्। निवृत्तिमात्रं बाघ; स्वादिति तत्र विकव्पयति किश्जेति।

साध्यः स एव वा ? पदार्थान्तरमेव वा? आरत्म- स्वरूपं वा? नाद्यः मुद्गराद्याघातजन्य- घटादिध्वसे तदव्यवहारात्। न द्वितीयः उत्तरन्नानसाध्यपूर्वज्ञानध्व से तथात्वापत्तेः ज्ञान- मात्रध्वसे अतिव्याप्तेश्च। न तीयः, तट्- ध्वसाव्यापनात् तदनिवृत्तौ अद्दैतचतेः। न चतुर्थः, तस्य नित्यसिद्दत्वेन ज्ञानवैयर्थ्यापत्तः । तस्मात् बाधस्यैव निर्वतुमशक्यत्वात् कथमज्जान- तत्कार्य्यबाधात् मोच्ष दूति।

पदार्थान्तरमिति न सत् नासत् न सदसदात्मकं नच अनिर्वचनीयं किन्तु पच्चमप्रकार इत्यर्थः । तदव्यवहारात् बाधाव्यवहारादि- त्यर्थः । तथात्वापत्त र्बांधत्वापत्त रित्यर्थः । ननु पूर्वज्ञाननिव्ठत्ति प्रति न उत्तरज्ञानलवेन कारणता किन्तु क्षणिकविशेषगुणत्वेन। तथाच तत्न न ततिव्याप्तिरित्याशज्माह ज्ञानमात्रेति। पदार्थान्तर निवन्त ते न वा ? आद्य दूषयति तत्ध्वंसेति। द्वितीयं दूषयति तदनिवृत्तौ दति। ननु कथम् अद्दैतत्ततिः सतो द्वितीयस्य अभावादिति चेत् ? न, पदार्थान्तरस्य अनिर्वचनीयवैलत्तएयात् अ्रसत्ववैलच्एया च आरत्मवत् सदूपत्वोपपत्तः ततः पदार्थान्तर- स्थितौ कथं न अद्दैतक्ततिरिति चतुर्थं दूषयति तस्ेति। आत्मखरूपस्य इत्यर्थः। ननु न आत्मखरूपमात्र निवृत्तिः किन्तु वृ्त्य पलच्ितमिति चेत् ? न, ग्हे काकजन्यतण- त्वादिवत् अत्र वृत्निजन्यात्मपरिचायकस्य आतमनिष्ठस्य धर्मस्य

वेदान्तसिद्दान्तमुक्तावली। २५2

अच ब्रूमः। साच्ात्कते त्वधिष्ठाने समनन्तरनिश्चितिः । अध्यस्यमानं नास्तीति बाध दृत्युच्यते बुधेः॥४॥ शुद्ध अधिष्ठाने विपरीतमध्यस्य प्रवत्तमा- नस्य निवत्तमानस्य वा यद्धिष्ठानविषयकं बाधकज्ञानं परोक्षमपरोचं वा उत्पन्न तदनन्तर- मिदमिह कालतयेऽपि नास्ति दति योऽयं निश्चयः स एव बाध दूति सर्वजनानुभवसिद्वम्। नच अन्यथाख्यातिवादैऽपि अस्य अर्थस्य अर्थात् पय्य वसानमस्तीति वाच्य तताध्यस्यमानस्य अन्यव सत्त्वाभ्युपगमात् एवं ब्रह्मात्मसाच्ात्- कारे जाते अ्ज्ञानं तत्कार्य्यं च सर्व यावत् किञ्चित् तत अध्यस्तं तत्सवं तत कालनयेऽपि

अभावादृत्त रुपलक्तणा त्वानुपपत्त : बाधनिराकरणमुपसंहरति तस्मादिति। प्रतिपन्नोपाधावध्यस्यमानं कालत्येऽपि न अ्रस्तौति योऽधि- ष्ठाननिश्चयानन्तरं बोध: सएव बाघ इति परिहरति अ्नन ब्रूम इत्यादिना। उत्तमर्थ संवादयति उच्यते बुधैरिति। झोकं व्याचष्टे शुद्धे अधिष्ठानम् इति। परोक्षममे परोक्षमधिष्ठानज्ञानमपरोच्षे तदपरोचमिति विभागमायि त्याह परोक्षमपरोचं वेति। ननु बाधविषयो बाध्यमनि- र्वचनोयमिति भवतो मतं तदिद' बाधविषयतं निरुत्ताम्

२६० वेदान्तसिद्दान्तमुक्तावलौ।

नास्ीति यो निश्चयः खानुभवसिद्वः स एव तस्य तत बाध दूति उच्यते अत एव प्रतिपन्नोपाधी निषेधप्रतियोगित्वमनिर्वचनीयत्वमिति सम्प्र- दायविदां लक्षगमपि समञ्जसम्। नच उत्तरकालीननिषेधप्रतियोगित्वेऽपि वर्त्तमानातीतकालयो: सत्वान्न वैकालिक- निषेधप्रतियोगित्वम् अनिर्वचनीयत्वमितिवाच्यं अनिर्वचनीयत्वापरिज्ञानात् नहि कादाचित्- कत्वमावेग अनिर्वचनोयत्वं भवति पराभिमत- सत्यस्याऽपि घटादेस्तयात्वात्।

अन्यथाख्यातिवादिमते सत्यपि कान्ताकरादी विद्यमानरजते गतं यतः तदपि कालतये पुरोवततिनि शुशिकाशकलं न प्रस्तीति भवति निश्चयविषय इत्याश्य परिहरति न च अन्यथेति। अध्यस्यमानपदेन हेतुमाह तत्रति। अन्यथाख्यातौ भ्रमविषयो रजतादिरन्यत्न सन् असन्मते तु यत्रैव अधिष्ठाने अध्यस्यते रजतादि तवरव तदात्मना तत् सत् न खातन्ताण इति भवत्यधिष्ठानात् पार्थवधेन चिकालं तदसदेवेति विशेष दूति। उत्तमर्थं दार्ष्टान्तिकेन योजयति एवमिति। अध्यस्तस्य त्रैकालिकाभावनिश्चयस्य बाधतवे सम्प्रदायविदामनिर्वचनीय- लक्षगम् उपपन्नं भवति इत्याह अतएव दति। अनिर्वचनीयलक्षण असभ्भवमाशङ्म परिहरति न च दति। अध्यस्यमानस्य बाधोत्तरकाले असत्ववत् तत; पूर्वमपि अस्त्व-

२६१

नच आविद्यकत्वेन विशेषः कारगस्य नामान्तरकरगापत्ते: नच ज्ञानबाध्यतवेन विशेषः तस्यापि सतो नास्तित्वप्रमित्यनुपपत्तः नच सकलकार्य्य कारणबाधरुपस्य नास्तीति प्रत्ययस्य

मेव इति न असन्भविलक्षणामिति अ्रभिप्रेत्याह अनिर्वचनीयेति। इममेवार्थं स्पषट्यति न हीति। कदाचित् असत्त्वमात् न अनिर्वचनीयत्वमतिव्याप्तेरित्यर्थः । यद्यपि त्रस्मन्मते घटादिरपि अनिर्वचनीय एव तथापि परस्य तव विप्रतिपत्तरतिव्याप्ति: स्यादेव इति द्योतयितु पराभिमतेत्यादिविशेषणम्। घटादिव्यावृत्तये विशेषणं शङ्ित्वा दूषयति न च इति। आविद्यकत्वे सति कादाचित्क मनिवचनीयमिति लक्षणं न युक्तमित्यर्थः। शुक्िरजतस्य आ्रविद्यकत्वं किं कारणमात्र- प्रभवत्वम् ? उत ज्ञानबाध्यत्वं ? नाद्य:, इत्याह कारणस्येति। अविद्याशव्देन कारणमुच्यते तथाच तज्जन्य कादाचित्कमनि- वंचनीयमित्यत्ं भवति तथाच त्रतिव्याप्तिरित्यर्थः। द्वितीय- मनूद्य दूषयति न चेति। तथाच घटादौ पूर्वपचे न अ््प्रति- व्याप्तिरितिभावः । तस्याऽपि इति। तस्य अपि विशेषस्य श्रस- स्वः कथं ज्ञानबाध्यत्व नाम ज्ञाननिवर्त्त्यत्व नच तत्सतः सन्भवति। आत्मनि अतिप्रसङ्गात् अतएव आ्रह सत इति। ततो ज्ञानबाध्यत्वान्यथानुपपत्या वर्त्तमानातीतकालयोरपि अध्यस्त' सवरूपतोऽपि असदेव इति अधिष्ठाने तैकालिकाभाव- प्रतियोगित्वमनिर्वचनीयत्वमिति अनवद्यं लक्षणमितिभावः। ननु बाधात्मानिश्चय: किमात्मैव ? उत भिन्न आदे संसारादर्शनं ? द्वितीये बाध्यो वा ? आ्ात्मवत्सन् वा बाध्यश्ेत् तहि खस्य बाध:

२६२

बाधान्तर' मग्यम् अन्वथा अद्दैतक्षतिरिति वाच्यम् ब्रह्मातिरित्तसर्ववाधरुपस्य तस्य खान्त- भविनैव तथात्वात् नच ब्रह्मातिरित्तमस्ति

ख्यमेव बाधान्तरं वा ? प्रथमे आ्रत्माख्यः द्वितीये अन्योन्यास्- यादि: संक्वेत् तदाद्वैतक्षतिरिति परमतं दूषयति न चेति। हतु- माह ब्रह्मेति। ब्रह्मणि अध्यस्यमानं सर्व कालतये नास्तीति निखव- यस्य अस्तिरूपद्दये एकं बाधात्मकं अपरमध्यस्यमानतं तत्र अध्यस्यमानलवेन रूपेए खविषयत्व बाधत्वेन विषयित्वमिति न आत्माथय इत्यर्थः। तथाच न उ्द्दैतक्षतिरिति भाक:। ननु बाध्यमान: प्रपञ्नी ब्रह्मातिरिकोऽस्ति न वा ? अस्ति चेत् ? आत्मवत् अनिवर्त्यः स्यात् न अ्स्ति चेत् ? तर्हि तदभावो- देशेन ज्ञानादौ प्रवृत्तिन स्यात् तदभावस्य खतः सिद्त्वात् नच सदसत्विलक्षणं प्रकारान्तरमरि्ति परसरविरोधेन प्रकारान्तरस्थितिरिति न्यायादिति तत्नाह न चेति। अ्रनि- वचनीयलेन इति। न तावत् इदं जगत् सत् न इति न इति दत्यादि सुत्या तावत् बाधात् न अपि असत् अपरोतत्वात् तस्मात् ख्यातिबाधान्वयानुपपच्या ब्रह्मातिरितं सदसद्ि- लक्षणं अनिर्वचनीयं न्यायस्य च प्रमाणविरोधेन आ्रभा- सत्वात् एतच् सतोऽषि जनिनैवेत्यादी असळच्चोद्य परि- हतमित्यर्थः। ननु शविविक्तव्यवहारप्रसञ्जकं स्परणादग्टहौत- भेदं ग्रहणमेव भ्रमलेन व्यवष्नियते नच तद्विषयोSनिर्वचनीय: पुरोवर्त्तिन: सत्यत्वात् तथा न दद रजतमिति बाधप्रत्ययोऽपि व्यवहारमात्र' बाधते न भमविषयस्य कालतयाभावं बोध- यति तत्वयमनिर्वचनीयवाद दवति अ्रख्यातिवादिनो मत्यन्ते।

वैदान्तसिद्दान्तमुक्तावली। २६२

नास्ति वा दूति विकल्पावकाश: अनिर्वचनी- यत्वेन परिहृतत्वात्। अ्यात्यात्मख्यात्यसत्- ख्यातिवादेषु भमबाधव्यवस्थानुपपत्ते: अन्यथा-

आ्रात्मख्यातिवादिनोऽपि न रजतमध्यस्तसिति श्हुः किन्तु सम्प्रयोगसन्तरेण अपरोक्त्ात् संविदात्मकलेन आ्रन्तरस्य रजतस्य वहि्वेन प्रतोतिर््मः न इद रजतमिति बाधोऽपि न रजतासत्वमावेदयति। किन्तु तन्न इदन्तापरपर्य्यायं वहिद्टं प्रतिषेधति। धर्मिधर्मोभयनिषेधापेक्षया धर्मसात्ननिषेधे लाघवादित्येवं सङ्गिरन्ते असत्ख्यातिवादिनोऽपि न अनिर्वचनीयं रजत- मित्याहु: किन्तु निस्तत्वमसदेवं रजतं ज्ञानादेव असत्प्रकाश- नसामर्थ्यात् रजतं भासते। अतएव बाधोऽपि रजतासत्वमेव बोधयति न दद रजतमिति ततो ब्रह्मव्यतिरितं जगत् अ्नि- वचनोथमिति एतदेव अनिवचनीयमित्याशद्माह अ्रख्यात्या- त्मेति। अख्याती तावत् ग्रहणमेव स्रदग्टहीतभेद बाध्या- मेदव्यवहारप्रसन्नकल्वात् म्रम इति व्यवस्थापितम्। तदसत् ग्रहणस्मरणे भासेते न वा ? न चेत् तर्हि नस्तः लन्नते ज्ञानस्य सप्रकाशत्वादभासने खरूपाभावनियमात्। भासेते चेत् ? कथं तहि तयोर्भेदाय्रहो भेदस्य स्रूपत्वात् अतएव न अ्रभेदव्यव- हारप्रसञ्जकत्वं ततः कर्थं समव्यवस्थापनं तथा बाधव्यवस्था- पनमपि अनुपपन्नं यत्र त्यक्नैषणस्य व्यवहार एव न उदेति तत्न न ददमिति ज्ञानस्य बाधकतव न स्यात् तस्ात् त्रख्यातौ म्रमादिव्यवस्थापनानुपत्तिरिति। आ्रात्मख्यातावपि किं ज्ञाना- कारता वाह्ये अध्यस्यते ज्ञानात्मनि रजते वा वहिद्ं ? नाद:, विज्ञानवादिमते वाह्यस्य अलौकत्वादमत्ेन अधिष्ठानत्वा

२६४

ख्यातिवादिनैव दर्शितत्वात् न दूह यत्यते ग्रन्थगौरवभयात् अनात्मविचारत्वाच्च।

नुपपत्त: वथात्वे वा दद रजतमसदिति प्रतीतिः स्ात्।' ननु सदित्युल्लेखाभावादसदेवेति चेत् ? न, तथातवे रजता- र्थिन: प्रव्ृत्तिन स्यात् अथ रजते वहिद्व समारोप्यते तहिं तस्यापि असत्वात् तद्विषयज्ञानस्य अपरोकता न स्वात् असत्- ख्यात्यापत्तेय्व रजतस्य ज्ञानाकारत्वे प्रमाणाभावाच्च। नच न इूद रजतमिति बाधप्रत्यय एव लाघवानुग्टहोतो रजतस्य वाह्य- त्वनिषेधेन अर्थादान्तरत्वमावेदयति इति साम्प्रतम्। इदन्त हि सन्निहितत्वं तच्चेन्निषिद्ं त्हिं असन्निहितमेव रजतं स्यात् तस्य प्रतिपन्नात्मकसन्निहिततवं कुतस्यं नच सम्प्रयोग- मन्तरेण अपरोत्त्वात् तस्य ज्ञानात्मकत्व दोषवशादशा- न्तरवर्त्तिन एव रजतस्य दन्द्रियसन्निकर्षोपपत्ते: सम्प्रयोग- मन्तरेति विशेषणासिद्वेः यत्तु न दद रजतमिति बाधो- वाह्यमिदन्त निषेधति न रजतमिति तन्न बाधो नोभयमपि निषेधति किन्तु तयोस्तादात्मंा्र तस्तिंस निषिद्े दूदन्तव पुरोवर्त्तिनि स्थास्यति रजतं रजतत्व वा? देशान्तर रजते वा दूति तन्मते भ्रमबाधव्यवस्थापनमनुदितमेव यत्तु असत्- ख्यातौ असदेवासत् प्रकाशनसमथें ज्ञानं भासयति दूति तदपि असत् असतः अपरोत्तप्रतीत्यदर्शनात् सामर्थ्यस्य च कुत्र सामर्थ्यमिति विषयसापेक्षतेन विषयस्य असतय्न कार्य्ज्ञाप्य- विकल्पासहत्वात् असत्येव असत्ख्यातिः य्दाप बाधो रजता- सत्त्वमेव आवेदयतीति तदपि अन्यथाख्यातिवादिमत पूर्व- मेव आत्मख्यातिनिराकरणप्रसङ्ग एव परिहतं ततो न ख्यात्य- न्तर युक्तमित्यर्थः । ननु अरन्यथाख्यातिवादिना दर्शितं चेत् ?

वेदान्तसिद्ान्तमुक्तावली। २६५

तम्मात् बाधकप्रत्ययोत्तरमध्यस्स्य चेका- लिकासत्वनिञ्चयो बाध दूति सिद्म्। तथाच सुरेपूवरः ।

अविद्यासहकार्य्येष नासीदस्ति भविष्यति॥ अथ कथ विद्याया अविद्याबाधकत्वम् विरो- धादिति चेत? कसतर्हि तयोरविरोध: ? किमे- ककालानवस्थितत्वम् ? उत एकदेशानवस्थि- त्वम् ? आहोखित् बध्यघातकत्वम् ? अथवा

किं तव दति तव्नाह न इह दूति। अन्यत एव ख्यात्यन्तर- निराकरणस्य सिद्धत्वात् तन्निराकरएं पुनरयुतं साचादा- त्मविचाराभावादित्यथः । सर्वदोषापेतं बाधनिरूपणम् उपसंहरति तस्म्मादिति। उत्तमर्थं सुरेखराचार्य्यवचनेन दृढ़यति तथाच इति। अच नासीदिति तैकालासतमेव जगतः अधिष्ठानसा- चात्कारानन्तरं प्रतीयते इति तव्रतीतिरव बाधी न

इममेवार्थं दृढ़यितु शङ्गामुत्यापयति अथ कथमिति। विद्याविष्ठानसाक्षात्कारः प्रश्न मत्वा उत्तरं शङ्गते विरोधति। तर्हि विरोधभेव निर्बूहि इत्याह कस्तर्हि दति। किं शब्द- सूचितान् विकल्पान् शह किमेकेत्यादिना। ननु पूर्वभा- २२

२६६

भावाभावात्मकत्वम्? नाद: पूर्वभाविन्या अवि- दया सह विद्याया एककालावस्थितत्वात् विद्यो- त्तरमविद्यानिवृत्तेः अन्यथा विद्यावैयर्थ्यात्। न द्वितीय: व्यधिकरगयोविद्याविद्ययोर्विरोधाभा- वैन एकाधिकरगत्वस्य अवश्यवत्तव्यत्वात्। तीये बध्यस्य घातो वाच्यः । यत्कर्त्तृत्वं घातकत्वं ध्वंसो घातस्तत्कर्त्तृत्वं घातकत्वमिति चेत् ? स तर्हि बध्याद्विन्नः सतन्त्र: पदार्थ: कच्वित् ? उत तद्र्म; तदात्मैव

वित्वमेककालावस्थनिन प्रयोजकं घटप्रागभावस्य पूर्वभावि- नोऽपि घटेन सह अनवस्थानादिति तवाह विद्योत्तरमिति। घटस्य प्रागभावनिव्ृत्तिरूपल्वात् नैककालत्व तयोर्युत्त मित्यर्थः। अ्ररविद्यानिव्वत्तेविद्याजन्यतवेन तदुत्तरकालीनत्वात् शविद्याविद्ययोरेककालत्वमनपहरणीयमैव इ्वत्यर्थः। ननु किमिति विद्या तविद्यां निवत्त यिष्यति प्रमेयावभासक- लवेन तस्या अन्यथासिद्वेरिति तवाह अन्यथा दूति। प्रमेयस्य खप्रकाशव्वाद्विद्याविद्यां चेत् न निवर्त्तयेत् व्यर्था स्यादि:

घातस्य वत्तव्यत्वे प्रक्ृतोपयोगमाह यत्कर्तृत्वमिति। घातसरूपं निरूपयति ध्वंस दूति। खतन्त्र इति न तावत् ध्वंसो बध्यजन्यी मिन्नतात्। न च भिन्नेडपि घटे निमित्तदएडादिजनकं यथा एवं

वैदान्तसिद्दान्तमुक्तावली। २६७

वा? आदे बध्यस्य ध्वंसो न स्यादिमवद्विन्ध्य- योरिव परस्यरासम्बन्धात्। द्वितीये धर्म एव धर्मिगो दौर्घायुष्टमानयति अन्यथा निराश्यो धर्म एव न स्यात्। ततीये तु विद्याडविद्योत्पादिकैवेति कुतो विरोधः । न चतुर्थः विद्याऽविद्ययो: उभयो- रपि भावरूपत्वात् अविद्याया: प्रागभावरूप- त्वस्य निरस्तत्वात् अन्यथा एककालावस्थानं न स्यात्। तस्मात् विद्याऽविद्ययोर्विरोधस्य निर्व- कुमशक्यत्वात् कथं विद्याया अविद्याबाधकत्वं विपरीतं वा किं न स्यादिति ? अ्तोच्यते।

भिन्नमपि ध्वंसं प्रतियोगितया बध्य जनयेदिति वाच्यं कल्पित- प्रतियोगिनो ध्वंसस्य कल्पितत्वेन मुतोरपि कल्पितत्वप्रसङ्गात् अकल्पितत्वे द्वैतापत्तेख नापि तस्य अविद्याज्ञानाधीनज्ञानत्वम् अ्विद्यानिवृत्त्यवस्थायां प्रमात्त्वाद्यभावेन तद्दिषयकजन्य- ज्ञानासिड्े: ततः सर्वात्मना अविद्ययाऽसम्बन्धात् ध्वंस: खतन्त्र एव इत्यर्थः। भिन्नोऽपि न खतन्त्रस्तदर्मत्वादित्यभिप्रेत्य पक्ता- न्तरमाह उत तद्दम इति। पूर्वोक्त खवतन्त्रशब्दार्थमान्तित्य आद्यं दूषयति आद्ये इत्यादिना। निर तत्वादिति भावरूपजगदुपादानस्य इत्यनेति शेष:। किञ्च विद्याविद्ययोर्विरोधाविशेषात् विद्यैव बाध्या किं न

२६८ वेदान्तसिद्दान्तमुक्तावली।

उपमर्दखभावत्वमविद्याया विरोधिता। तत्करत्तृत्वं तु विद्याया: प्रकाशतमसोरिव ॥४१। यद्यपि विरोधान्तरमिह निर्वकुमशक्यं तथापि उपमर्द्योपमर्दकभावलक्षणोडयं विरोध: शक्यत एव निर्वतुम् अविद्योपमर्दकत्वस्य विद्याखभावस्य अन्वयव्यतिरेकाभ्यां लोक- प्रसिद्त्वात्।

स्यात् नियमे प्रमाणभावादित्याह विपरीतं वेति। पूर्व- पच्ानुवादेन सिद्वान्तमुपक्रमते अतोच्यत इति। को विरोध इति प्रश्ने विरोधं निरूपयितु' विरोधकार्य्यमाह उपमर्द्येति। विपरीतं वैति दोषं परिह्त्तु प्रमाणमाह खभावेति। विद्यायास्तत्कर्त्तृत्वं विरोधिता इति पूर्वेण अ्न्वयः। सभावे दृष्टान्तमाह प्रकाशतमसीरिवेति। सोकं व्याचष्टे यद्यपि इत्यादिना। पूर्वोक्तविरोधदीषाण- मपरिहार्य्यत्वसाह विरोधान्तरमिति। तथापीति उपमर्द्योप- मर्दकयोर्भावस्तेन लच्ष्यते त्नुमोयते यो विरोध: स उपमर्द्योप- मर्दकभावलक्षण: कार्य्येर कारस्य अनुमानादित्ययः। अ्रवि- द्योपमर्द्यो वेति अत् स्वभावपदसूचितं हेतु विवणोति त्रवि- द्योपमर्दकत्वस्य इति। सत्यां विद्यायां न त्रविद्या यथेयं शुत्ि- रिति विद्यायां शुत््यविद्याया उपमर्दो नैव अत् रजतमासीदिति शुक्तिविद्याया त्भावे सति शुत्र रावर्यम् अन्यथा रजतात्मना- च प्रतिभासी दृश्यते इति अ्न्वयव्यतिरेकाभ्याम् अविद्यैव उपमर्द्यख्वभावेति लोकप्रसिद्दया कल्पाते इत्यर्थः।

वेदान्त सिद्धान्तमुक्तावली।

नच विरोधिताऽविशेष विद्योपमर्दकत्वमेव अविद्याया: किंन स्ात् दूति वाच्यम्। तथा सति विद्योत्पत्तिरेव न स्यात्। उपमर्दिकाया अविद्याया: पूर्वमेव स्थितत्वात् प्रतिनियतखभा- वस्य पर्य्यनुयोक्तुमशक्यत्वाच्च यथा प्रकाशत- मसो:। नच तत वैपरोत्यं शङ्ितु शक्यते दृष्टविरोधात्।

अन्वयव्यतिरेक सिदस्वभावमपि उपमर्द्योपमर्दकत्वं विपच- बाधकेन अपि दृढ़यितु पूर्वपचं वैपरीत्यप्रसत्तिरूपमनूद्य पराचष्टे नच इत्यादिना। विमता अविद्योपमर्द्या अविद्यातवात् शुत्यविद्याविदित्यनुमानं विपक्षबाधकसहितमर्थात् सूचितं सम्प्रति तत्नैव हेत्वन्तरमाह प्रतिनियतेति। ननु उपसर्दोऽपि अ्विद्यातो भिन: ? उत खतन्त्ः? दूत्यादिदोष प्रसत्तिरत्रापि पत्ते भविष्यति इत्याशद्माह न च इति। ब्रह्मणि कालत्येऽपि सविलासा विद्या नासिति इति निययस्य उपमर्दत्वात् तस्य च विषयाबाधन प्रमारूपलात्। ननु अविद्या चेत् न निवन्तेते तरहि ब्रझ्मालेक्यसाच्ाक्कारो विफल: स्यात् तवाह विद्योत्तरमिति। ब्रह्मसाच्ात्कारस्य बाधात्मकोपमद एव फलम् अधिष्ठानमेदेन अविद्यादेरसलेन तन्निव्टत्तेः कर्तुमशक्यत्वात् कस्तर्हि बाघस्य ज्ञानात्मनो विषय: निर्विषयज्ञानायोगादिति चेत् न अविद्यादेस्त्रैकालिक- निषेध एव। ननु सोऽपि किमभावो सन् वा ? आध्ये तग्रति-

२७०

र्दस्य कालत्रयेि नास्ीति प्रमितिरुपस्य वाधापरपर्य्यायस्य विद्योत्तरं जायमानत्वात् । ननु अविद्योपमर्दकखभावत्वं चेत् विद्याया- सर्हि विटुषो विद्योत्पत्त्यनन्तरमविद्याया: सका- थ्याया: समूलकाष कषितत्वात् तदैव विदेह-

योगिनो ज्ञानादेः सत्वापत्तिः संश्ेत् स तर्हिं आ्रत्मनो भिन्नः ? उत आत्मेव १ आद्ये द्वतापत्तिः अन्त्य अधिष्ठानसाच्षात्कार एव स दूति न बाधविद्ययोर्जन्यजनकतेति मैवं साक्षात्कारोपाधि- कात्मसरूपस्यैव तैकालिकाभावत्वात् शुद्देन च उपाधिना सविलासा विद्या कालचयैऽपि आत्मनि नास्ति दूति आ्रत्म- खरूपविषयं ज्ञानं जन्यत इति को दोषः । न च अरयं पन्तः कैरपि सम्प्रदायविद्विर्न खीक्वत दति वाच्चम् ? वार्ततिककतां सम्मतेदर्शितत्वात् विवरणचार्य्येरपि। ननु प्रतिपन्नोपाधी रज- तादेरभावं बाधो बोधयति प्रतिपन्रीपाधी श्रभावप्रतियोगित्वमेव मिथ्यात्व नाम इति वदद्विः अयमपि पक्षो दर्शित एव कथ- मन्यथा ते बाधो बोधयतीति वदेयुः कथं वा तत्त्वदीपनाचार्या अभावपदं त्रैकालिकाभावपरतया व्याकुर्ययुः तस्मात् तैरप पच्ोऽयं खीक्वत एवेति न असाम्प्रदायिकमेतदिति। ननु विद्योपमर्दकत्वं विद्याया न युक्त जीवन्मुत्त्यभाव- प्रसङ्गादिति शङ्गते ननु दत्यादिना। समूलमिति। ननु अ्ररवि- द्याया अनादित्वात् मूलानुपपत्तिः। नच अधिष्ठानमेव मूलं तस्य असत्यैकरूपस्य कब्यितत्वानुपपत्तेः तत्वे वाशून्यात्मतापत्तिरिति चेत् ? मैवम् अहमित्यध्यासोऽविद्या तस्या: कार्य्यं कर्त्तृत्वादि

२७१

कैवल्यप्राप्तौ देहपातस्ात्कालिक: स्ात् तथा च उच्छिन्नः सम्प्रदाय: स्यात्। नच प्रारब्वसामर्थ्याहेहपातो नासीति वाच्यं प्रारब्धस्यापि अविद्याकार्य्यतया तदभावे स्थातुमशक्यत्वात् तन्त्वभावे पटस्य दूव। नच प्रारब्धकर्मफलभोगनिर्वाहकतया कियत्काल- मविद्याऽपि अनुवर्त्तते दूति वाच्यं विद्याया अविद्योपमर्दकत्वखभावहानिप्रसङ्गात्। न च उत्तरकाल एव तथा स्भावः एकस्य खभाव-

तस्या मूलं मूलाज्ञानं यथाहुः। तमेतमेवं लच्षयमध्यासपिडता विद्येति मन्यन्त इति। मास्तु तर्हि जौवन्मुत्तिस्तवाह तथाच दूति। स्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठमिति विशेषऐन उत्पन्नसाच्षात्कारस्यैव आचार्य्यत्वात् तस्य च सद एव मुक्तत्वात् क उपदिशेत्तदभावे कथं ब्रह्मविद्यासम्प्रदायः प्रवर्त्ततामिति वेदान्तानामबोधकत्व- लक्षसमप्रामाएय प्रसज्येत दत्यर्थः। ननु तत्वन्नानोत्तरमेव देहपात इति अ्युतत' देहकारणस्य प्रारव्धकर्मशेषस्य सत्त्वात्। न च तदपि तत्त्वज्ञाननिवर्त्यम् अविरोधादुपजीव्यत्वात् च द्वति तत्नाह नच इति। यद्यपि प्रारब्धकर्माविरोधितत्वज्ञानं तथापि प्रारब्ध कर्म न तावन्निरुपादानभावकार्य्यस्य तत्त्वादृष्टेः सोपादानम् चेत् ? तत् किम् आत्मोपादानम् अविद्योपादानं वा? नाद्यः, आ्त्मनःत्कारणतवेन तटुपादानत्वानुपपत्तेः। द्वितीयः चेत्? तर्हि सा विद्यानिव्टत्तावा तिष्ठति वा? आद्यम्

२७२

द्वयानभ्युपगमात् नच आवरणशत्तिप्रधानमज्ञानं निृटत्तमेव विक्षेपशततिप्रधानंतु अ्नुवर्त्तते प्रारब्ध- निर्वाहाय इति वाच्यम्। प्ज्ञानद्याभावात्। नच एकमेव शक्तिद्यविशिष्टम्। एकस्य युग- पत् स्थितिनिवृत्त्योर्विरुद्त्वात्। नच शात- निरध्टात्तमात्रमेव विवचितं शकिशतिमतोरमेदात् भेदे वा तज्ञानं न निवर्त्तेत। नच प्रारव्धनिव्टत्त्या तव्निवत्तिः प्रारब्धनि- वृत्तेः अप्रमागत्वात्। नच तदनन्तर ज्ञान- मेव अप्रतिबद्' तन्विवर्त्तकमिति वाच्य प्रार- ब्धनाशे देहपातानन्तर ज्ञानसैव अभावात्

अनूद्य दूषयति प्रारव्धस्य अपि इति। द्वितीयम् अनूद्य दूष- यति न च इत्यादिना। उत्तरकाल एव इति प्रारव्धकर्मशेष- निवृत्य त्तरकाल इत्यर्थः । अरज्ञानं न निवर्त्ततेति आरव्धकर्म- शेषभोगात् प्रागावरणशत्ति ज्ञानसपनयत तदुत्तरं विच्ेप- शक्ति निवत्तयति। तथाच अन्ञानस्य धर्मियो निवत्त का- भावात् तन्न निवत्तत इत्यर्थः । ज्ञानव्यतिरिक्तमज्ञानस्य निवर्तकम् आशक्ञ पराचष्टे नच इति। तस्य अनिव्वत्तरित्यर्थः। ननु निवत्तकाभावो सिद्ध: ज्ञानस्यैव अविद्यानिवर्तकत्वात् तर्हि जीवन्ुक्तिविरोध इति चेत् ? न, प्रारव्धकर्मशेषेय प्रतिबन्धात् अप्रतिबद्धस्यैव कारणस्य

२०३

पूर्वज्ञानस्य च प्रारब्धेन प्रतिवद्धत्वात्। नच अविद्यासंस्कारो लेशाविद्याशब्दाभिधैयो अनु- वर्त्तत दूति वाच्य तस्यायि अविद्याकार्य्- त्वात्। अविद्यामातत्वे च संस्कारशव्दप्रयोग-

कार्व्यजनक त्वात् कर्मशेषनिवृवत्तो प्रतिबन्धाभावादप्रतिबद्ध तत्व- ज्ञानमज्ञानमुपमर्दिष्यतीत्याशद्म पराचष्टे नच तदनन्तरमिति। न च वाच्यमिति अत् हेतुमाह प्रारव्धेति। ननु प्रारब्धकर्मनाशे सति प्ात् देहो नश्यति तन्नाशस्य देहनाशहेतुत्वात् ततक् प्रारव्नाशोत्पत्यवस्थायां प्रतिबन्धासभ्भवात् देहादेव्व विनश्य- दवस्थस्य सत्त्वात् तदाज़्ानं जायतामित्याशद्ञ नाशं विशिनष्टि न च देहपातानन्तरमिति। प्रारब्धकर्मशेषो हि देह एव न तत्कारणीभूत: क्विदन्योऽस्ति शेषशब्दवाच्य: कर्मणी देहादि- फलरूपेग परिणतस्य रूपान्तराभावात् तथाच शेषनाश एव देहपात इति तदनन्तर कारणाभावात् ज्ञानमेव नारित किम् अज्ञानं निवत्त यैदित्यरथः। ननु यर्द्यप मूलाज्ञानं निव्ृत्तं तथापि तत्संस्कारोऽनुवर्त्तते। न च ज्ञानक्रिययोरव संस्कार: नाशमाचप्रयुत्तत्वात् संस्कारस्य ततथ् अपरोचात्मन: संस्कार- लक्षणदोषवशात् देहादयनात्माकारावभास इति स्यादेव जीवन्युक्तिरिति पचं दूषयति नच इूति। ज्ञानक्रिययोरेव संस्कार इति नियममाशित्य संस्कारशब्दस्य अर्थान्तरमाह लेशेति। लेशाविद्या अविद्यावस्थाविशेष दत्यर्थः । तद्द षणे हेतु- माह तस्यापीति। अ्रयमर्थः संस्कारो न तावदनादि: संस्कार- त्वाभावप्रसङ्गात् सादिख्ेत् ? तदुपादानम् आ्यात्मा अरविद्या वा ? नादः, अनिर्विकारत्वात् अविद्या चेत् ? तर्हि तस्या नाशे

२७४ वैदान्तसिद्दान्तमुक्तावलौ।

वैयर्थ्यात्। जीवन्मुत्तिप्रतिपादकश्रुतिस्मृति- प्रामाय्याद्विदुषो देहस्थितिः कल्पात दति चेत् न, शास्स्य जीवन्मुत्तिप्रतिपादने प्रयोजना- भावात्। सुमुच्ष गां श्रवगादी प्रवत्तिः प्रयोजनमिति

सोऽपि कथं स्ात् उपादानाभावात् भावकार्य्यस्य सोपादानत्व- नियमादिति। ननु अविद्यैव लेशशब्दवाच्या संस्कारशब्दार्थ इति तताह अविद्येति। अवस्थायाक्च अविद्यातो भेदामेदाभ्यामनिरूपणात् शतिपचोकदोषप्रसङ्गाच्च अयुत्तत्वमितिभावः । ननु तस्य "ताव- देव चिरं स चत्तुरचतुरिव "प्रजहाति यदा कामान् सर्वान् पार्थ मनोगतान्" दत्यादिशास्त्रशतप्रामाखात् ज्ञानिनो विदेह केवल्य- प्राप्तो विलम्बप्रतीते: शरीरस्थितिः कल्पाते इति जीव- नुत्तिवादी शङ्गते। जोवन्मुक्तीति देहस्थितिस् विना कर्मानु- यपन्ना कर्मस्थितिमपि कल्पयति इति भावः। उमे दहैव एष ते तरति "भिद्यते हृदयग्रन्थिः ज्ञानाग्निः सर्वकर्मागीति" सुति- स्मृतिविरोधात् कल्पनमनुपपन्नमिति परिहरति नेति। ननु तर्हि विरोध दति चेत् ? न, जीन्मुत्तिशास्त्रस्य अध्ययनविधि- विरोधेन खार्थापरत्वादित्याह शास्त्रस्येति। यद्यपि जीव- न्म त्िप्रतिपादनं न साक्षात् प्रयोजनं तथापि सुखात्मसाच्षा- त्कार हेतुविचारादौ प्रव्ृत्तिजनकतया परम्परया प्रयोजन- मिति युज्यत एव खार्थपरतति जोवन्म तिवादी शङ्गते। मुसुन्तूणामिति तहिं जीवन्म तिशास्तं किं विदारादी साचा- देव सुसुत्तन् प्रवर्त्तयति ? उत तद्विधायकवाक्यशेषतया ? नाद्:,

२७५ चेत् ? अस्तु तर्हिं प्वगादिविधेरर्थवादस्त शास्तं तथाच लौकिकवैदिकप्रमागविरोधात्तन कथ विदुषो देहस्थिति: कल्पाते। नच मुत्तोषु- दष्टान्तेन प्रारव्धस्थितिः साधितेति वाच्य दष्टान्ते वैषम्यात् तत कर्मोपादानस्य दूषो:अना- शात्। नच जीवन्मुक्तौ सार्वलौकिको प्रसि- द्विरव्याहतैति वाच्य प्रमागविरहेग प्रसिद्वेर- न्वप्ररम्परारूपत्वात्। नथ अप्रामागिकस्य शास्त- कारैरुपपादनमनर्थकमिति वाच्य शिष्यस्य

विचारविधायक पदाभावात्। द्वितीयमङ्गीकरोति श्रास्तु त्हिं इूति। तथाच न खारथे प्रामाएयमित्यर्थः। ननु प्रमाणविरोधे तत् संवादे वा न अर्थवादानां प्रामारयम्। नच अत् तदरि्ति ततो देवताधिकरणन्यायेन स्वार्थेडपि प्रामाएं किं न स्यात् दत्याशद्माह तथेति। लौकिकं प्रामारमन्वयव्यतिरेकी सति शुत्िसान्षात्कारे सविलासाविद्योपमर्दः तदभावे न इत्येवं- रूपौ वैदिकं प्रमाएं भिद्यते हृदयग्रन्यिरित्यादितो विरोधात् न देवताधिकरणन्यायाऽवतार इति। ननु यथा मुक्नेषु कर्मरः प्रारब्धवेगस्य वेगचयादेव च्यो न अ्न्यथा एवं प्रारब्धकर्मणो भोगलक्षणकार्य्यन्यादेव नयो नान्यथेति। साधितैव शास्त्र- कारैः प्रारव्धस्थितिरिति शङ्गामुन्म लयति न चेति परिहार: स्पष्टार्थः। ननु अनारव्वकार्य्यें एव तु पूर्वे तदवधेरिति सूत्र- कारः न तु आरव्धकार्य्यें सामिमुत्तफले इत्यादिग्रन्थेन भाष्य- कारैः न तु अविपाकं सम्पादितजात्यायुवित्तेत्यादिना

२७६ वेदान्तसिद्दान्तमुक्तावली।

पविद्वत्तया गुरौ अविश्वासपरिहारप्रयोजनतया तस्य अर्थ वत्वात्। तम्माद्दिद्याया अविद्योपमर्दकत्वस्य खाभा- व्यात् विदुषः सद्योमुक्तावुपदेष्टुरभावात् कुतो विद्योत्पत्ति: नच आ्रचार्य्यनिरपेक्षव विद्यति साम्प्रतं आचार्य्य वान् पुरुषो वेद नैषा तर्केग मतिरापनेयां प्राप्य वराव्निबोधत आचार्य्यसे गतिं वहनेति अनन्यप्रोक्ने गतिरत नास्ति प्रोत्ता- न्येनैव सुन्नानाय प्रेष्ठ द्रत्यादिश्ुतिभ्यः । नैष दोष:।

वाचस्प्रतिमि्न्रः ननु कर्मणामपि निवृत्तत्वात् कथं द्वैतदर्शनं नेष दोष इत्यादिना विवरणाचार्य्ये: आरव्वफलशेषैकहेतु- त्वात् देहसंस्थिते: रागादिप्रत्ययोद्तिरिषुचक्रादिवेगवदित्या- दिभिर्वार्ततिक कारर्जीवन्म क्य पपादनमप्रामाणिकत्वात् आनर्थ- क्यापत्तेरयुक्रमिति शङ्गां पराकरोति नच त्रप्रामाषिकस्येति। एवं सर्वदीषापेतत्वेन उपपादितां सद्योसुत्तिमुपसंहरन् पूर्वपत्तफलमाह तस्मात् इत्यादिना। ननु विद्योत्पत्तौ किमाचार्य: करिष्यति खयमेव तर्कादिना विद्यासम्पादन- सन्भवादित्याशद्माह न चेति इत्यादिना। आपनैया प्राप्तव्या इत्यर्थः । वरान् उत्कृष्टानाचार्य्ान् इत्वर्थः। स्पष्टार्थः सुतयः सदो सुत्तिरेव साधुः पत्तः तर्हि विद्यासम्प्रदायाभावात् विद्या- नुत्पत्ति प्राप्तां परिहरति नैष दति।

वेदान्तसिद्दान्तमुक्तावली। २०७

कल्यितोऽप्युपदेष्टा स्यात् यथाशास्त्रं समादिशेत्। नचाविनिगमो दोषोडविद्यावत्वेन निर्षयात्॥४२। यद्यपि विटुषस्तदानीमेव मुत्तल्वात् पार- मार्थिक: कश्चित् उपदेष्टा न अस्ि तथापि कल्पितेन गुरुणा विद्योत्पत्तिसभ्भवात् न चानु- पपत्ति: काचित्। नच कल्पितस्य कथं सत्य- ज्ानजनकत्वमिति वाच्य शास्त्रवत् उपपत्तेः प्रतिविम्बवच्च। नच गुरुशिष्ययोमध्ये कतरः कल्यक दूति अ्विनिगमो दोष दूति वाच्यम्। खाज्ञानकल्पितस्य गुरोरुपदेष्ट: सच्ात्। ननु कलिपि- तस्य मिथ्याभूतस्य कथमुपदेष्टृत्वं तत्वे च अर्थक्रियाकारि- त्वात् मिष्यात्वानुपपत्तेरित्याशष्ञ सोकेन प्रत्याह कल्पितो- 5पि दूति। उपदेष्टा समादिशेदित्यन्वयः । उपदेषा आचार्य्यः। मनु आचार्य्यो नास्तीत्युतं तचाह का्पितोऽपि इति। सत्यव- दित्यपेरर्थः। ननु कब्पितलवे उपरेषृत्व न युक्नं निस्त- च्वादिति तत्नाह यथा शास्त्रमिति। निस्तख् यदि तुच्छतवं तत् न अनङ्गोकारात् यदि मिध्यातं शासत्रवत् वेदवत् यथा कल्पितो वेदः खायं बोधयति, एवम् आचार्य्यीगपि इत्यर्थः। कव्पितत्वस्य तत्त्वसाच्ात्कारात् प्रागज्नानात् तटुत्तर च गुरोरनपेक्षणात् न दोष इति भाव:। ननु एक एव जीव दूतरे तदविद्याकल्पिता दति भवतो मतं तत्र किं शिष्याज्ञानेन गुरु: कब्पितो गुर्वज्ञानेन वा शिष्य दत्यविनिगम शिवस्य स्रव- सादौ प्रव्ृत्तिन भवेदिति न इत्याह नच इत्यादिना। २४

२७८ वैदान्तसिद्दान्तमुक्तावलौ।

अविदुषः कल्यकत्वात् गुरोश्च विदुषः कल्पना- वीजाभाविन तत्त्वानुपपत्तः । तस्मात् शाखाचा य्य प्रसादा सादि ततत्त्वम स्यादि वाक्योत्यसाच्षात्का- रेग मोक्षा विर्भाव प्रतिबन्धकाज्जानतत्कार्य्यतिर- स्कारसमनन्तरं नित्यशुदबुद्दमुत्तखभावाडद्दिती- यानन्दोऽस्मीति मन्यते ततः क्वतकत्यो भव- तीति।

स्ोकं व्याचष्टे यद्यपि इत्यादिना। व्याख्यानं सट्टम्। ननु शास्त्रं न कल्पितं तस्य अपौरुषेयत्वादिति मीमांसकास्तान् प्रत्युदाहरणान्तरसाह प्रतिविम्बवच्चेति। विमतं विम्बपूर्वकं प्रति- विम्बत्वात् सम्मतवत् अत कल्पितमपि प्रतिविम्बं विम्बप्रतीति हतुरिति यथा स्थौयते तथा प्रह्तऽपि इत्यर्थः। नच तत्र प्रतिविम्बज्ञानमेव हेतुर्न प्रतिविम्ब इति वाच्य ? ज्ानमात्रस्य अहेतुत्वात् प्रतिविम्बावच्छिन्नस्य तत्त्वे प्रतिविस्बस्याऽपि तद्वेतु- त्वाविघातादिति अनात्मनां कल्पितत्वाज्वेदस्य च निर्वतुमशक्य- त्वात्। प्रत्यनादेस्तद्ोचरत्वानुपपत्तेव विद्यायाय अविद्योपमर्द- सभावत्वात् विद्यायाच आ्चार्य्योपदिष्टतत्वमस्यादिवाक्येभ्यो अन्वयादिना शोधिततत्वम्पदार्थस्य अधिकारिणो लक्षराया उत्पत्तिसभ्भवादुत्पन्नया च विद्यया संवित् सुखात्मकब्रह्मात्मेक्या- वरकाज्ञानोपमर्दात् निरवद्य संवित् सुखात्माहमस्ौति सरूपेण अवस्थित: क्वतकत्योऽधिकारी सम्पद्यत इत्युपसंहरति तस्मादित्यादिना।

अतः सुष्टूत्तमात्मानन्दं साच्षाद्दिनिञ्चि- त्येति। विज्ञानमानन्दं ब्रह्म को ह्येवान्यात् क: प्राख्यात् यदि एष आकाश आ्रानन्दो न स्यात् सा एषा आनन्दस्य मौमांसा दूत्यारभ्य यश्चायं पुरुषे यश्चासावादित्ये स एक दूत्यन्तं भृगुवै वाकुगिरित्यारम्याऽनन्दो ब्रह्मति व्यजानादि- त्यन्तं यो वै भूमा तत् सुख न अल्पे मुखमस्ती- त्यादिश्रुतिशतिम्यः न वा अरे पत्युः कामाय पतिः प्रियो भवति आ्त्मनस्तु कामाय पतिः प्रियो भवति दूत्यारम्य न वा अरे सर्वस्थ कामाय सवें प्रियं भवति आत्मनस्तु कामाय सवें प्रियं भवतोत्यन्तेन व्यत्पादनाच् आत्मनः परमानन्दरूपत्वस्य।

उक्तेडर्ये ग्रन्थाद्यवाक्निविष्टपदानि निवेशयति धत दूति। पूर्वोक्तयुक्तीनां श्रुतिमूलतया आभासत्वं पराकर्तु शुतोरुदाहरति विज्ञानमित्यादिना। अरनेकशाखासु विद्य- माना: श्ुतोरुदाहरता आत्मनः आनन्दात्मकवाक्यानां खार्थ- तात्पय्ये लिङ्गमभ्यासी दर्शितः न केवलं शुतिप्रामाखमात्रेण आनन्दरूपत्वं किन्तु युत्यापि मैत्रेयोब्राह्मण व्युत्पादित- मानन्दमयत्वम् आ्त्मन दति हेतन्तरमाह न वा अरे इरत्यादिना। शुत्यर्थोऽपि स्पष्ट एव। ननु व्युत्पादनाच आत्मनः

२८० वेदान्तसिद्दान्तमुक्तावली।

ननु आानन्दत्वादयो धर्मा आत्मनि सन्ति न वा? शदो ते किं सत्या असत्या वा ? नाद्: द्वैतापत्ते: न दतर:धर्मिगोऽनानन्दत्वापत्ते: नहि रजतत्वं यतारोप्यते तद्रजतम्। नच बनानन्द-

आनन्दरूपत्वस्येति वदता आत्मनि ब्रह्मषि आनन्दतवं धर्मः प्रतोयते। एवं सच्चिदादिश्दान् ब्रह्मणि प्रयुञ्जता तैऽपि धर्मा अर्थादुक्तास्तत्न इसं विचारमारभते ननु दूति। सन्ति वर्त्तन्ते न वेति आत्मनिष्ठा न भवन्ति इत्यर्थः। आ्र्नन्दत्वादयो धर्मा आत्मनि सन्तीति पक्षे द्वेवा विकल्यमाह आद्ये दति। असत्या आरोपिता इत्यर्थः । सत्यत्व कालत्रयेऽपि त्रबाध्यत्वमिति पच्ं द्वैतापत्या दूषयति नाद्य इत्यादिना। कल्पितपचं दूषयति न इूतर दूति। किं सरूपेण आनन्दत्व कल्पितम् ? उत आत्मन्येव तत्कल्पितमिति? आद्यं दूषयति धर्मिण इति। किमपि आनन्दरूपं न भवेदित्यर्थः । द्वितीयमर्थान्तरन्यासेन दूषयति न होति। ननु किमिदम् आपाद्यमानम् अनानन्दत्वं आनन्दभिन्नत्वं वा आनन्दतानविकरणत्ं वा? आद्ये वैदान्तिनं प्रति आपाद्या प्रसिद्विरित्याशद्माह न च इति। आनन्दभिन्नतं न आयाद्यमित्यभिप्रेत्याह तथापीति। आनन्दरूपत्वासिद्विसुपपादयितु प्रसङ्गात् आ्रत्मनि अ्रसत्व- पत्तमपि दूषयति न द्वितीय इति। व्यवहारोडभिवन्दनरूप: आनन्दपदस्य आनन्दत्वविशिष्टे एव गहीतसङ्गतित्वात्तद नधिकरणे घटे वा आ्नन्दपदप्रयोगलक्षराव्यवहारादर्शनवत् श्ात्मन्यपि तथा स्यात् दत्यर्थः । बनु उपस्थितेषु आ्रनन्देषु

वैदान्त सिद्ान्तमुक्तावली। २८१

समानन्दभिन्नत्वं तदषि नास्ीति वाच्यं तथापि आनन्दरूपत्वासिङ्वेः। न द्वितीयः आ्नन्द- त्वानाश्नये आ्रनन्दव्यवहारादर्शनात् नच सर्व- व्यवहारातीतः अलौकिक एव अयमानन्दः ।

वैषयिकेषु आ्रनन्दपदशक्ियहै त्ानन्त्यव्यभिचारदोषात् तत्परि- हाराय आनन्दत्वक्रोड़ौकतेषु प्रवर्त्त तां नाम त्रनन्दशब्दः। अरय तु ब्रह्मानन्दो न उपस्थितः सर्वप्रमाणातीतव्वेन अलौकिकत्वात् तत आनन्दत्वानविकरणे ब्रह्मानन्दे लौकिकव्यवहाराभाव- प्रसञ्जनं न अ्रनिष्ट यो वे भूमा तत्सुखमिति वैदिकसुखादि- शब्द प्रयोगादानन्दव्यवहार: परीक्षकाणं युज्यते खर्गे सुखादि- व्यवहारवदिति शङ्गां दूषयति न च इति। तर्हि ब्रह्मानन्दे वेदात् आ्नन्दव्यवहारं वदन् वादी प्रष्टव्यः किं पदार्थतया वेदीडलौकिकानन्द प्रतिपादयति ? उत वाक्यार्थतया? नाद्य: दत्याह लौकिकेति। ननु प्रमाणातौतलानतीतत्वाभ्यां विशेष उत्त: तत्ाह अन्यथेति। यथा नौलपीताद्यवान्तरभेदेऽपि पटव्यकोनां पटत्वेनोपस्थितानां पटशब्दवाच्यत्वमेव मवा- न्तरभेदेऽपि सर्वानन्दव्यतीनां सामान्यानन्दलेन क्रोड़ोक्वतानां युज्यते एव आनन्दशब्दवाचत्व न च लौकिकशब्द एव सङ्गति- गहोता न वैदिकानन्दशब्द दति वाचं लौकिकवैदिकशब्दयो- रभेदात् खराद्युपाधिकत्वात् भेदव्यपदेशस्य तथाच आ्रनन्दत्वा नाश्रये आत्मनि आनन्दव्यवहारो नैव युज्यते दत्यर्थः। प्रमाणलक्षणे स्थितं प्रयोगचोदनाभावादर्थैकतवमविभागाव शऊ्मत्यधिकरणोपद्वाततया लोकवेदयो: पदपदार्थान्यतानन्यत्े

२८२

लौकिकवैदिकपदार्थयोरैकत्वात् अन्यथा लोक- वैदाधिकरगविरोध: । नच वाक्यार्थ एवायमानन्दस्ेन अपि आ्न- न्दत्वाप्रतिपादनात् अखराडे एव तात्पर्य्यात्। नच सर्वथा अलौकिके मुखे कस्यापि कामना सभ्भवति खर्गादेरपि लौकिकसुखसजातीय- त्वात्। अब केचित्। अनानन्दव्यावत्तिमात-

विचार्य्येते तत्र लोकवैदयोस्तावत् पदान्यतं खरादिधर्ममेदात् पदान्यत्वात् तदर्थोऽपि भिद्यत इति प्राप्ते सिद्ान्तः अर्थैकत्वं पदपदाथयोरेकत्व कुत दूति अविभागात् प्रत्यत्तप्रत्यभिज्ञानात् य एव हि वर्णा लौकिके पदे प्रतौयन्ते ते एव वैदिकेऽपि पदे प्रत्यभिन्नायन्ते वर्णात्मकच्न पदं ततो न लौकिकपदात् वैदिकं पदं भिद्यते यत्त धर्ममैदाद्वेद इति अर्थमेदहेतोरेव धर्मभेदस्य भेदहेतुल्वात्। नच सर्वे धर्मा भेदहेतव एव युज्यन्ते वैकल्पिक- खरादो व्यभिचारात्। एवं च सति क्रियाकारकसंसर्गात्मक- प्रयोग चोदना अपि उपपद्यन्ते। अन्यथा वैदिकपदार्थज्ञानो- पायाभावात् सम्बन्धस्य च शास्त्रहेतुत्वात् तासामभावः प्रसज्यत दूति। अथ आनन्दसरूपत्व' वाक्यार्थतया वैदः प्रतिपादयति द्वत्युचते इति तदपि दूषतति। न च इति। पूर्वपच्े वाक्यार्थस्य सर्वत्र अलोकिकत्वात् न लोकवेदाधिकरणविरोध इति भाव:। ब्रह्मानन्दस्य काम्यमानत्वाच न अलौकिकतव- मिति हेत्न्तरमाह न च दति।

वैदान्तसिद्वान्तमुक्तावली। २८३

मानन्दतवं न तु प्रसिद्ध आ्नन्द एव आ्रत्मा धर्भधर्मिभावानभ्युपगमात् नच व्याहृत्यापि द्वैतापत्तिः तस्या आश्यानतिरेकात्। शतेन ज्ञानत्वादयो व्याख्याताः । तत् न व्यावत्तेः अपदार्थत्वात् अपोहवादापत्तः व्यावर्त्त कधर्मंस्य अवश्य® वत्तव्यत्वाच्च अन्यथा व्यावत्यसिड्ेः। नच स्रूपेगौव व्यावत्तिः आ्रत्मनोऽव्यावृत्त- तवात् अन्यथा अब्रह्मत्वापत्तः ।

आनन्दत्वाधिकरसत्वानधिकरणत्वाभ्याम् आत्मनि द्वैता- पत्यादिदोषप्रस्तौ तत्परिहारत्वेनैक दे शिसंच्ेपशारीरकाचार्य- मतमुत्यापयति अन् केचिदिति। तदुक्तम् ब्रह्मेतराणि किल नास्य वपूंषि तेषां बुद्दौ स्फुरन्त्यपररूप- निव्ृत्तिभावादिति। आत्मानन्द इति कोर्ऽर्य इत्यपेच्तायामनानन्दव्यावत्तिमात्र तैन अनानन्दव्यावृत्त्य पाधिना आत्मनि श्रनन्दशब्द: प्रवर्त्तते न आ्रनन्दत्वधर्मपुरस्कारेण तेन न उत्तविकल्पावकाश इति। ननु धर्मवद्याव्ृत्तिरपि सतो असती वेति पूर्वोक्त दोषताट्टगवस्थ्यमिति तवाह न च इति। एवम् आ्नन्दत्वधर्मप्रयुतां दूषएं प्रतित्तिप्य तथ्ायेन ज्ञानत्वादिधर्मप्रयुत्तमपि दूषसजातं प्रतित्िपति एतेन दति। अज्ञानव्याव्ृत्तिरेव ज्ञानशब्दात् प्रतोयते तद्रूप एव आत्मनि ज्ञानशब्दप्रवृत्तिन तु ज्ञानत्वविशिष्ट आ्त्मनि द्वत्यर्थ;। व्यावृत्ति: किम् आरत्मनि आ्रन्न्दादिशब्दप्रह्वत्तावु-

२८४

आन्ये तु आनन्दत्वादयो धर्मा यत्र कल्पितालें एव आनन्दादिपदार्था लोकेऽपि प्रसिद्वाः तवापि आ्नन्दत्वादीनां कल्पितत्वात् नच एतावता आ्नन्दस्य काचित् क्षतिरस्ति धर्मस्य अनुपादेयत्वात् तदाश्रयव्यतोरेव अभिलषगीय- त्वात्। तदपि आपातरमगीयमिव प्रति- भाति विशिष्टसैव आनन्दपदार्थत्वात् व्यक्ति- मावे तदनुपपत्त: कल्पितानन्दत्वाश्रयख अना- नज्दत्व प्रसङ्गानिहत्तशन।

पावि: ? उत वाच्या ? आद्यं निरस्यति तत् नैति। आत्मव्यति- रिक्तत्वाभावेन उपाधित्वायोगात् द्वितीयं दूषयति व्याहृत्ते- रिति। अन्योव्याययप्रसङगादपोहवादो न युत्त इत्यर्थः। विवरणाचार्य्यसतसुत्यापयति अ्रन्धे तिविति। लोकेऽपि दत्य पिशब्दोडलौकिकात्मानन्दसंग्रहार्थः। ननु वैषयिकं सुखं लोके आनन्दः नच तत आनन्दत्वं कल्ितमबाधादित्याशद्माह ततापौति। धर्मधर्मिभावस्य मेदामेदाभ्याम् अ्रयुक्तत्वादि त्यर्थः। ननु आ्रत्मा कल्पितः कल्पितधर्माधारत्वात् मिथ्या- रजतवदिति तथाच अपुरुषार्थतया न उपादेयः स्यादिति तव्ाह न च एतावतेति। कब्पितरजताधार शुत्तिकाशकले व्यभिचारादिति भावः। ततश्व विमतः आ्रात्मानन्दरूप: आनन्दत्वाधिकरणत्वात् लौकिकानन्दवदित्यर्थः। एवं च आनन्दधर्मपुरस्कारेय आनन्दशब्द आत्मनि प्रवत्तते तस्य च

वेदान्तसिद्ान्तमुक्तावलौ। २८५

नहि यो धर्मी यत न स्वाभाविकसदन्त- र्भावितः पदार्थः स सम्भवति अ्न्यथा शुत्या- देरपि रजतपदार्थ ल्वापत्ः । अत्र उच्यते।

कल्पितत्वात् न द्वैतापत्तिरित्युततं भवति तदेतह षर्यात तद- पीति। अत अयमाशयः आनन्दत्वम् श्रनन्दशब्दप्रवृत्तावुप- लक्षणम् ? उत विशेषसं ? नाद्यः, शत्यानन्त्यप्रसङ्गात् व्यक्ति विशेषाप्रतोतिप्रसङ्गनच्च द्वितीये विशिष्टमतिरिक्तमनतिरित्त वा? आद्यं दूषयति। विशिष्टस्यवेति तथाच शखरडवा- क्यार्थासिद्विरिति भावः। द्वितीयं दूषयति कल्पितेति। इममेवार्थ स्पष्टयति नहीति। अव विपन्े बाधकमाह प्रव्यथेति। अयमत्नाशयः कल्पितधर्मानयस्य न वस्तुतः तत्- सरूपत्वम् अन्यथा धर्मस्य कल्पितत्वमेव न स्यादिति किन आत्मा कल्पितः कल्पितधर्माशयत्वात् मिथ्या रजतवत् न च शुत्ौ व्यभिचार: शुक्िस्वरूपाप्रयुत्तत्वादाधारत्वस्य अन्यथा रजतादेरनिव्ृत्तिप्रसङ्गात् अज्ञातायाच् विशिष्टत्वेन शुद्धशुक्ति- रूपत्वाभावात्तती न व्यभिचार इति। एवमेकदेशिनो सतं विदूष्य स्यं सिद्वान्तयति अ्रचोच्यते इति। विशिष्टस्य आ्नन्दत्वधर्मविशिष्टस्य आ्रनन्दस्य श्रानन्दशब्द- शक्यत्वपच्ते आत्मेव उभयथापि आ्रनन्द इत्यर्थः । विशिष्ट हि विशेषणाद्यात्मकमेव तथाच विशेषणमानन्दतवं सामान्य तदा- ्या च व्यत्तिकुभयमात्मैव यतः कथसुपाधिषु मनोवृत्तिविशेषेषु प्रतिविम्बित आ्रत्मा तदवच्छित्नो व्यकिरूपतां प्रतिपद्यते। तासु

२८६

उपाधिसंश्रयो ह्यात्मा आानन्दत्वं तदाश्रयः । विशिष्टशक्यपचे तु व्यक्तिर्वा शक्रिगोचरः ॥४३। यदि लोके आनन्दत्वविशिष्ट एव आ्रनन्द- पदार्थस्तदापि आत्मैव आ्नन्दपदार्थी मुख्य: एकस्यैव नानोपाध्यनुप्रविष्टस्य अनुगतव्यावृत्ति- बुद्दिजनकतया जातिव्यक्ताभयरूपत्वोपपत्तेः । यथा एकस्म्िन्नेव सरूपे सर्वकल्पनारहिते मुखचन्द्रादौ विम्बप्रविम्बखरूपमिति निविध- व्यवहारस्य उपाध्यनुप्रविष्टत्वारोपानन्तरं दर्शना- दित्युत्त लक्षगास्थले। अथवा व्यततिरेव सर्वच

उपाधिभिन्नासु आ्रत्मानन्दव्यत्तिषु विम्बवत् अनुगतबुद्डात्पादक त्वात् सामान्यानन्दत्वरूपतां भजत इति सर्वात्मना स एव मुख्य आ्त्मानन्द इत्यर्थः । एवं व्यत्तिरेवानुगतवुद्धिहैतुत्वात् सामान्य- शब्दाभिधेया विशेषाकारबुद्धिहेतुत्वाद्यत्तिश्दितति तदुताँ तन्त्ररत्नकारेः नहि जातिर्नाम व्यत्तरर्थान्तरभूतं किमपि तत्त्वमस्ति अपि तु वस्तु एव हि एकं व्यावृत्यनुगततया बुध्यत दूति आत्मन एव उभयरूपतं लोकाप्रसिद्मित्यभिप्रेत्य पच्ान्तरमाह व्यक्तिर्वेति। झोकं व्याचष्टे यदि इत्यादिना। व्यत्तिर्वेति पक्षसुपपाद- यति त्रथ वेति। ननु व्यत्तिपच्ते सर्वासु व्यततिषु शत्िग्रहः कचिदेव वा? नादः, आ्नन्यन सर्वासामनुपस्थितेः न

विदान्तसिद्दान्तमुक्तावलौ। २८०

पदशतिगोचरोडस्तु नच व्यक्तौनामानन्तयात् पद- शक्तिसम्बन्धव्यभिचारदोषप्रसङ्गः विशिष्टशक्य- पक्षे अपि तुल्यत्वात् विशेषगाभेदेडपि विशेष्य- भेदेन प्रतिविशेष्य विशिष्टभेदात्। तस्रात् अशक्येनापि शक्यतावच्छेदकैन अनुगतशक्य-

व्वात्। तचापि शक्िकल्पने मानाभावात् कारण- सरूपवहिर्भूतकारगतावच्छेद कवत्। तस्मात् आनन्दरूपत्वे आत्मनो न काचित् अनुपत्ति:।

द्वितीय: यामु व्यत्तिसु शब्दस्य वाच्यवाचकसम्बन्धो गहौत स्तोडन्यत्न प्रवर्त्तमान: शब्दः खवाय्यं व्यभिचरेत् ततो न व्यत्ति: शक्वेति चोद्ं परिहरति न च दति। यत्र उभयो: समो दोष इति न्यायेन हेतुमाह विशिष्टेति। आ्रन- न्त्यादिदोषोपपादनाय विशिष्टस्य श्रन्निकत्वमाह विशेषणाभेढे- ड्पोति। न च विशेषैक्यन विशिष्टस्यापि ऐक्' सम्याद्यत द्ति युत्तम् अशक्यत्वात् नापि ज्ञाप्यम् असत्वात् तस्मात् विशिष्टवाच्यबापचेऽपि आनन्त्यादिदोष ध्रुव एव दूत्यर्थः। कथं तर्हि अनुगतव्यवहारो वाच्यव्यत्रन्यव्याह्ृत्त्या प्रतीतिश आ्नन्त्यादिपरिहारस्ेति तव्राह तस्ात् इति। ननु कथमशक्येन इत्युच्यते यतो गोपदाडोत्वविशिष्टैव व्यत्ति: प्रतीयते इति तचाह तत्नापि इति। प्रतोते अ्रन्यथा-

२८८

अपूर्वादि प्रमागोतं प्राप्याहं तद्दपुःस्थितः।।88।। योऽहमद्यवस्वेव सद्दये दृढ़निश्चयः । प्राप्य चानन्दमात्मानं सोऽहमद्यविग्रहः ॥ ४५। नास्ति ब्रह्म सदानन्दमिति मे टुर्मतिः स्थिता। क्व गता सा न जानामि यदाहं तद्पुःस्थितः॥४६ पूर्गानन्दादये तत्त्वे मेर्वादिजगदाक्कतिः। बोधेऽबोधक्वतैवासीदबोध: क्व गतोधुऽना ।४७॥

सिद्धिः शक्िग्रहाहितसंस्कारवशत् तटुपस्थितरित्यर्घः। ननु एवं तवापि आनन्दादिपदात् उत्संस्कारसचिवादानन्द- त्वविशिष्टात्मप्रतोतेन शुद्स्थलच्यस्य पदादुपस्थितिरिति श्रङ्गां पराकुर्वन् उपसंहरति तसात् इति। आ्नन्दत्वसपि आरत्मैव व्यक्ष्यतिरिक्षसामान्यानभयुयगमात् उपाधेस्तटस्थ्रतया शुद्धस्यैव प्रतोतेरित्यादि आ्रवेदितत्वात् न दोष इति भाव:। एवमात्मनः आ्रनन्दादिरूपत्वे शुतियुत्तिभ्यां निर्णीते वाक्योत्याद्वैतसाच्ात्कारादावरकाज्ञानेऽपसते खात्मा- राम: आ्चार्य:। स्वस्य छवतअत्यतामभिनयति। आनन्दरूयमिति। प्राम्य साचात्ऊत्य सच्चिदादितत्त्वकत्व प्रमाएमाह अपूर्वादीति। तद्दपुस्तदात्मक इत्यर्थः। तत्शब्दलच्यशरीरद्ूति वा। ननु सद्यस्याद्दयात्मकत्वमनुपपन्न प्रमायविरोधात् तवाह योजह- मिति। अद्दयस्य सद्ूपत्वेन अधिष्ठानत्वात् तदन्यत्वस्य अ्रज्ञान-

संसाररोगसंग्रस्तो दुःखराशिरिवापरः। आत्मबोधसमुन्मेषादानन्दाब्धिरहं स्थितः ॥।४८।। योऽहमल्पेSपि विषये रागवानतिविहलः। आनन्दात्मनि सम्प्राप्ते सराग: क गतोडचुना॥४६।। यस्य में जगतां कर्त्तु: कार्य्यैरपटतात्मनः। श्ाविर्भूतपरानन्द आात्मा प्राप्तः अुतर्वलात् ॥५०॥ परामृष्टोऽसि लब्धोडसि प्रोषितोडसि चिर मया। ददानीं त्वामहं प्राप्तो न त्यजामि कटाचना५ू१।।

कव्पितत्वाव् तअ्रतीतेरव्मत्वात् नाइयात्मकलं प्रसायविरुद्द- मिति भावः। जनु ब्रह्मसत्वादधिष्ठानमित्नुपपनरं नारित व्रद्मेत्येव प्रतौतेरित्याशद्म अस्ति ब्रह्मेति चेत्? वेदेत्यादि- स्ुतिजन्यात्मबोधविरोधान्नेति परिहरति नास्तीति। नतु तथापि सद्यादिप्रपञ्चो वाह्यप्रपच्चवत् न सिथ्येति शद्वित्वा दष्टान्तासिद्या परिहरति पूर्रेति। तर्हि अ्ज्ञानमपि अबाधितत्वात् ब्रह्मवत् सत्यमिति तन्म लकं जगत् अपि न सिध्येति तव्नाह बोध इति। बोधे ब्रह्माकक्य- साच्ाक्कारे समुत्यन्ने सत्यज्ञानं क्व गतं दोपे सति तम दव इूत्यर्थः। तथाच ज्ञानवाध्यमज्ञानं मिष्येति भावः। ननु ज्ञानाज्ञानयोरेव विरोधस्ततः सुखात्मरूपाधिषानावरका- ज्वानस्य तत्त्वबोधात् निव्ृत्तावपि मंसारनिवृत्ति: कथमित्या- शुङ् उपादाननिव्ृत्त्या उपादेयस्यापि निवृत्तिस्तन्तुनाशे पटनाश दूव दृत्यभिप्रेत्याह संसारेति। आानन्दाव्धिरिति विशेषणफल- २५

२६० वेदान्तसिद्दान्तमुक्तावली।

त्वां विना निःखरूपोऽ़हं मां विना त्वं क्रथं स्थितः। दिष्य दानीं मया लब्धो योडसि सोडसि नमोड़सुते५२ देहाभिमाननिगड़ैर्तड्वो Sबोधाख्यतस्करैः। चिर' ते दर्शनादेव बुटितं बन्धनं चगात्॥५३॥ विशुद्ोऽस्मि विमुत्तोऽस्पि पूर्गात्पूर्गातमाक्ृतिः। व्संस्पृश्य ममात्मानमन्तब्र ह्ाराडकोटय: ॥५४।।

माह योऽहमिति। रागमूला हि प्रवृत्तिः निरतिशयसुखे सर्वेषां सुखानामन्तर्भावात् प्राप्ते च तस्मिन् सर्वसुखस्यापि प्राप्तत्वात् तत्र रागाभावान्न प्रव्ृत्तिरित्यर्थः । ननु अज्ञानस्य आानन्दात्मावरकत्वं न युज्यते सुषुप्ते सत्यपि पज्ञाने सुखस्य भानादन्यया सुखमहमखाप्समिति परामर्शो न स्यात् इत्याशद्म कार्य्याकारपरिणतमज्ञानं सुखावभासप्रति- बन्धकं न सरूपेण इत्याह यस्येति। ननु आ्त्मा तावदपरोक्ष- स्तदभिन्नन्न ब्रह्मापि अपरोत्तम् आ्त्मा च भाति तथाच सति ब्रह्मसाच्तात्कारे कथं संसार इत्याशद्म आ्रत्मज्ानं किमहं कर्त्तत्येव ज्ानम् ? अथवा शुद्स्रूपमाच्ात्कार :? नादः, तस्य अनात्म- ज्ञानत्वात् न द्वितीयः विचारात् प्राक् तदसिद्वेरित्याह परा- मृष्टेति। ननु त्यज्यतां को दोषस्तवाह ां विनेति। ब्रह्मणः सद्रूपत्वात् तद्धिन्नस्य असत्वप्रसङ्गात् तत्यागो न युज्यत दत्यर्थः। ब्रह्मगोऽपि प्रत्यगमेदे जड़त्वप्रसङ्गात् न प्रतोची भिन्नं ब्रह्म युज्यत इत्याह मां विनेति। नमस्कार्य्यत्वे बन्धनि- वत्त्य पकारकर्त्तत्हेतुमाह देहेति। ननु बद्सुत्तयोः को विशेष इत्याश्द्माह विशुद्ध इति। बडस्य हि मलिनता लोके प्रसिद्दा

वैदान्तसिद्दान्तमुक्तावली। २२१

तत्त्वमादिवचोजालमावृत्तमसकत् पुरा। दूदानीम् तत् प्रवादेव पूर्णानन्दी व्यवस्थित:॥५५ ननु परिपूराननिन्दखभाक्स्ेदात्मा कथं संसारावस्थायां न स्फुरति। नच परमप्रेमा- स्पदतया आत्मनः स्फूर्ततिरेव आनन्दखरूपस्य स्फूर्ततिरिति वाच्य तादृगभिमानाभावात् नहि मोच्षावस्थार्यां याहगानन्द सरूपत्वमात्मनः श्रूयते एतस्यैव आनव्दस्य अन्यानि भृतानि मावासुप-

तथा न्यूनतादीनता च मुक्ने तु तद्वैपरौत्यं लोकादेव सिद्दमिति विशुंद्ो मलरहितो द्वितीयाभावात् पूर्णाद्दिमोराकाशादपि पूर्गातमेति विविधपरिच्छेदशून्य इत्यर्थः । एतदेव निरतिशय- महर्त्वं स्पष्ट्यति श्रसंस्पृश्येति। तत्त्वसाक्ताक्कार साधनान्त:करणशुद्धिहेतूनां वैदानुवचना- दोनां कार्य्यलिट्गेन अनुष्ठितत्वमाह तत्वमादौति। जालशब्द: समूहवाचकस्तेन सम्पूर्णो वेद इत्यर्थः। उपलक्षण- मेतत् अष्टाचत्वारिंशत् संस्कारा: नित्यानित्यवस्तुविवकाद्य- न्तरङ्रसाधनमपि सम्पन्नमित्यर्थः। वेदान्तवाक्यविचारजन्य- माक्षात्काराटेव मुक्तिन कर्मसहितादिति संन्यासस्यापि अङ्गत्वसूचनाय शह इदानीमिति। तत् स्रवो वेदान्तयवः विचारजन्यसाच्षात्कार इत्यर्थः। ननु आनन्दरूपत्वम् आत्मनी न युज्यते तद्रूपेए अप्र- तौयमानत्वात् घटवदिति शङ्ठते ननु दति। यद्यपि अद्दया- नन्दरूपेएैव तस्य अज्ञानविषयत्वादित्यत्न प्रागेव आनन्दां-

२९२ वैदान्तसिद्दान्तमुक्कावलौ।

जीवन्ति दत्यादिश्रुतेस्ताद्टगानन्दात्माभिमान: कस्यचिदस्ति आ्नन्दं ब्रह्मगो रूपं तच्व मोच्षे प्रतिष्ठितमिति मोक्षे एव तदभिव्यक्रिशवणाच् संसारावस्यायां आनन्दरूपत्वं नाभिमन्यत दूति चेत् कलर्हि प्रतिबन्धः अज्ञानं तत्कार्य्यं वा? आ्द्ये जीवस्य परस्य वा? नान्त्यस्स्य सर्वज्जस्य निरवद्यस्य तदभावात् नादः तस्य परेग अभेदात् नान्यो- डतोडस्ति द्रष्टा दूत्यनेन जीवेन आ्रत्मना तत्त्वमर्सि पयमात्मा ब्रह्म दूत्यादिश्रुतिम्यः।

शस्य अज्ञानावृतत्वम् अस्फुरण कारणमुत्त" तथापि तदेव आवरकाज्ञानादिविषयकविचारेण अतितरां दढ़ोकर्त्तु® ख्थ्रूण- निखनन्यायेन आचार्य्यः प्रवर्त्तत इति न दोषः मा न भूवं किन्तु भूयासमेव इति तावदिच्काविषयत्वेन आत्मा प्रतीयते तदेव च सुखस्फुरएं सदतिरितसुखा- भावादिति। ततोऽप्रतीयमानम् असिद्दमित्यनूद्य दूषयति। न च दूति। किं वस्तुती निरतिशयानन्दरूप आत्मा परमप्रेमा- स्पदतेन भासतइति उच्चते? उत निरतिशयानन्दोऽहमस्मि दूत्यभिमन्यते वा ? ताद्यम् अङ्गीकृत्य द्वितीयं दूषयति ताट्ट- गिति। ननु सुखमहमखापसमिति परामर्शादभिमन्यत एव सुखरूपतामिति तत्नाह नहीति। ननु सुखं सुप्ते यज्ञासते तदपि निरतिशयमेव नहि नित्य त्रत्मसुखे कविदतिशयोडसि्ति

२८३ नच कल्पनामावेगैव जौवस्थापि अज्ञानं न वस्तुतोऽसीति वाच्यं परस्मिव्नपि प्रसङ्गात् नच चिन्मावनिष्ठमच्तानं तत्सर्वात्मना प्रति- बध्नात्येव दूति वाच्य यदि संसारावस्थायाम- प्रतिवद् आनन्दो नास्त्येव कस्य प्राप्मा तर्हिं प्रतिबन्धनिवृत्तिः स्ात् नहि संसारिप्राप्ता संसारनिवृत्तिः सन्भवति नच अप्रतिवद् एव आनन्दः संसारावस्थायामपि असतयव केवलम न्ञानसमुद्द तद्व तान्त:पातिशब्दादिविषयविषवि- षमस्य तदर्शनातिलालसमानसस्य तदर्शनवैला-

तवाह आनन्दमिति। आनन्दोSहमित्यभिमानस्य ज्ञानविशेष- तवेन सुषुप्तिकालेडभावात् भासमानमपि स्ष्ट न भासत इत्यर्थः। ननु आ्रानन्दात्मनोऽ प्रततिरनानन्दा त्मकत्वादिति न किन्तु प्रतिबद्धत्वादिति शङ्गते संसरिति। नान्योऽत दूति। अतः परमातमन: अनेन जोवेन आत्मना इति सामानाधि- करणात् जीवब्रह्मणोरेकत्वमित्य्थः। ननु अज्ञानं न जीवे न वा विम्बभूते ब्रह्मषि किन्तु चिन्माते निविभाग इति प्रागेव आवेदितमिति तन्नाह न च इति। तत आनन्दरूपत्वप्रतिबन्धः किं वास्तवी वा? उत अनवधानमात्रेण प्रतिभासनात् कल्पितो वा ? आद्यम् अनूद्य दूषयति यदौति। द्वितीयमाशङ्म पराचष्टे न च इत्यादिना। आत्नि अनवधानमात्र प्रतिबन्ध दति सम्बन्धः । अनवधानम्

२९४

यामपि अत्यन्तभावनासमुत्यापितविषयवड़िशा- कृष्टहृद्यस्य परमप्रियतमं जगदीश्वर सर्वाङ्ग- प्रोततया अतिसन्निहितमपि श्रात्मानमीचितुं नषगमलभमानस्य खग्रीवास्थग्रेवेयकाद्यनवधान- वदनवधानमानमात्मनि प्रतिबन्ध: न वस्तुतः प्रतिबन्धोडसीति वाच्यम्। तहर्श नरूपस्य प्रतिबन्धस्य आराश्त्रयनिच्चयासामर्थ्यात् तथा हि कोडसौ द्वैतद्रष्टा ? किं परमात्मा? किं वा जोवः? किं वा परः कश्वचित्? नादः तस्य सर्वज्स्य भमवीजाज्ञानाभावेन द्वैतदर्शनानुपत्ते: यस्या- ज्ञानं भमसस्य भ्रान्तः सम्यक् च वेत्ति स

उपपादयति केवलमित्यादिना। ईश्वरम् आ्रत्मानसिति सामा- नाधिकरखात् ऐक्यमीचितु चणम् अलभमानस्य इत्यर्थः। ऐक्दर्शनयोग्यतामाह अतिसन्निहितेति। सात्तादपरोन्तात् ब्रह्मेति युतेरित्यर्थः । परमेति यो वै भूमा तत् सुखमिति ब्रह्मणः सुखन्नवणादित्यर्थः। आ्नन्दात्मनो जगत्कारण- वात् ईश्वरत्वमाह ईशरमिति। आनन्दात् हि एव इति सुतेरित्यर्थः। उपादानत्वमाह समुद्भूतेति। उक्तविषय एव विषं तेन विषसस्तदधीनस्तस्य द्त्यर्थः। ननु विषयमपि औषधादिना त्याज्यते एवं विवेकेन विषय- त्यागो युज्यत दत्याशङ् विवेक एव नास्ति इत्याह तददर्शनेति। ननु तथापि वैषयिकसुखेषु अक्षषिकत्वादेव ततो

२६५

दूति न्यायात् पज्ञानमिध्याज्ञानसम्यगज्जानानां समानाधिकरगात्वनिश्चयेन अविद्यावत एव तत् सभ्भवात् अस्तु तर्हि जीवस्य अविद्यावतो द्वतद्रष्टृत्वम्। न तस्य पदग अभेदस्य एता- त्वात् न च अभेदेऽपि विम्बप्रतिविम्बव्यवस्थया

म्यात्। तत्र हि पूर्वसिद्वे उपाधी विम्बप्रतिविम्ब- भावानन्तर प्रतीयमानयोर्सलिनत्वम्वच्कत्वयो- विरक्या भवितव्यमिति न इत्याह तद्दर्शनेति। तथाच विषय- दर्शननेव सर्वस्य आयुषो व्याप्तत्वात् आ्त्मनोऽनवधानं युज्यते इति भाव:। तेन सुखाद्दैते आत्मनि दुःखादिसद्दयादिदर्शनमेव प्रतिबन्ध इति भाव: । तद्दर्शनरूपस्य इत्यादि त्रभेदस्य उक्कत्वादित्यन्तो ग्रन्थ: स्पष्टार्थः। उत्तत्वात् न अ्रन्योऽतीऽस्ति द्रष्टेत्या- दावित्यर्थः । ततो जीवस्य सर्वज्ञेश्वराभिन्नस्य भमवोजाज्ञाना- भावात् तत्क्वतद्वैतदर्शनं न युज्यत इत्यर्थः। ननु यथा विम्ब- प्रतिविम्बयोस्तदेव इदं सुखमिति प्रत्यभिज्नया एकत्वेऽपि श्यामत्वं प्रतिविम्बे एव तवदातत्व विम्बे उपाधेः प्रतिविम्बपन्तपातित्व- नियमात् तद्दत् अ्ज्ञानोपाधिकद्द तदर्शनं जीवस्येव न परस्य द्ति शङ्गां प्रत्याह न च अ्ररभेदेऽपीति। दृष्टान्ते विम्बप्रतिविम्ब- भावस्य नियामकत्वेऽपि प्र्वतऽन्योन्याम्रयदोषग्रस्तत्वात् तन्न सन्भवतीति वैषस्येग उत्तरमाह वैषम्यादिति। वैषम्य स्पष्टयति तत्र हि इत्यादिना। इह दार्ष्टान्तिके

२६ व्यंवस्थया उपपत्तिर्युक्ता दूह तु द् तहष्य त्यापि- तद्व तस्यैव उपाधितया तदनुप्रवेशेन विम्बप्रति- विम्बभावकल्पनायां ततः पूर्व द्रष्टव्यवस्थापका- नुपपत्तेः नच अनादिसिद्दाज्ञानप्रतिविम्ब- स्यापि अनादितया ततः पूर्वमिति पर्य्यनुयो- गानुपपत्तिरिति वाच्यम् चनादिसिद्वाऽज्ञान- द्रष्टरपि अनादिसिद्स्ैव वत्तव्यत्वात्। नचासौ वत्ुं शक्य: नच साच्येव तथा तस्य सर्वजस्य खाविद्याविरहेग तद्द्रष्टृत्वानुपपत्तेः। नच अविरोधः खभिन्नाऽविद्याद्रष्ट लवेन परमात्मनो भान्तत्वप्रसङ्गात् नान्योऽतोऽस्ति द्रष्ट ति शास्त्र-

द्वतदर्शने सति तव्रत्युपसथापितस्य अ्रज्ञानकार्य्यस्य प्रतिविम्बो- पाधितया तदनुप्रवेशेन तदुपरागीण प्रतिविम्बादिकल्पना तस्यां च सत्यां प्रतिविम्बात्मा जीवो द्रष्टेत्यन्योन्याश्यादयं प्रकारो न उपपद्मत दूत्यर्थः। ननु उपाधिप्रतिविम्बयोरनादित्वात् तदुत्तरकाले द्रष्टृत्वव्यवस्था दृत्यनुपपन्रमिति न इत्याह न च इति। तथाच न अन्योन्यास्य इति भाषः। भवत्वेवं द्रष्टा जीवः सादिर नादिवा ? सादिश्वेत् तत्ाह अनादिसिद्देति। तथाच जीवो ट्रष्टा न स्यात् इत्यर्थः। ननु जीवादन्यः पर एव अनादिसिदो द्रष्टा अ्रसतु तवाह न चेति। अनादिसिद्ो-

विरोधाच न च सर्वज्तत्वं नाम सरूपचैतन्येन खाध्यसतसकलभासकत्वं तच्च अविद्यावत्वेऽपि न विरुध्यत दूति वाच्यम् निरवद्यं निरञ्जनमिति सुत्या अविद्याया अपि तव निषिदत्वात् नच वस्तुभूताऽविद्यानिषेध: न तु कल्पिताया अपि दूति वाच्य साधारमनिषेधात् वस्तुभूताऽविद्या-

द्रष्टा वत्ु न शक्यत इ्रत्यर्थः॥ ननु कथ द्ष्टरभावः साचिरा एव सत्वादिति। न इत्याह न चेति। साच्ती कि परो वा जीवो वा? आद्य' दूषयति तस्येति। साच्ती किं खाविद्यादि पश्यति जीवाविद्यादि वा ? नाद्यः, दत्याह सर्वज्स्येति। द्वितीयं दूषयति न चेति। तर्हि जीवब्रह्मणोरभेंदः कि वास्तव? उत व्वास्तवः ? नान्य इत्याह खभिन्नेति। खभिन्नस्व या विद्या तद्रष्ट्रतवेन इत्यर्थः। खस्या अरविद्या नास्ति सर्व- न्त्वात् खभिन्नोऽन्योऽविद्याशयो नास्ति अतः खभिन्नाविद्यां पश्यतः परमात्मनो म्रान्तत्वं स्यात् इत्यर्थः। ताह ब्रह्मणो भान्तत्वपरिहाराय वास्तवो जौवपरमात्मनी मैदोडस्तु तव्राह नान्योडत इूति। ननु परमात्व द्वतद्ृरष्टा अस्तु नच सर्वज्ञत्व- विरोध: सर्वज्ञत्वं हि न श्रविद्यानिवर्त्तकप्रमारजन्यज्ञानाय्यर्त्व किन्तु खरूपचैतन्येन खाध्यस्तसर्वजगदवभासकतवं नच सरूप- चैतन्यमविद्याविरोधि तस्य तत्साधकत्वात् तथाच परमात्ैव द्वेत- द्रष्टेति न इत्याह नच इत्यादिना। अविद्याया अपि इृत्यपि शब्दोडविद्याकार्य्यसंग्रहार्ध: निरज्जनशव्देन अविद्याकार्य्यस्य निषिदत्वादिति। अविद्यादिनिषेधवाक्यस्य अन्यविषयलेन

वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली।

Sप्रसिद्वेश्च जीवस्य त अविद्योत्तरभावितया अना- दित्वानुपपत्तेः अ्रन्यथा अविद्यानिवृत्त्यापि जीवभावो न निवर्त्तेत। न ततीयः जीवपर- मात्मव्यतिरित्तस्य सर्वस्वैव जड़लेन द्रष्ट तानु- पपत्तेः। नच उभयानुगतचित्सामान्यस्येव द्रषटृत्व- मिति वाच्य तथाथ सति अविद्याया अपि तवैव वत्तव्यतया जीवस्य निरवद्यस्य अ्भ्रान्तस्य परमात्मवत् उपाधिसिध्युत्तरकालोनत्वाच्च चितयविभा-

शविद्यादिनिषेधकत्वमित्याशङ्म अविद्याशव्दस्य श्रविद्यामात- शत्तस्य वास्तवाविद्यापरत्वे लक्षणापत्तेनैव मित्याह नच इत्यादिना। किच्न वस्तुभूता विद्याप्रसिद्वा वा न वा ? आद्ये द्वैतापत्तिर्निषेधानुपपत्तिक्च ब्रह्मवत् स्यात् द्वितीयेऽप्रसिश्ठत्वा- देव निषेधानुपपत्तिरित्याह वस्तु भूतेति। जोवोऽनादिरिति पत्तं प्रत्याह जौवस्य चेति। विपचे भावत्वे सति अनादित्वात् जीवभावस्य संसारिकत्वस्य अनिवृत्यापत्या निर्मोत्तः स्थात् दूति बाधकमाह अन्यथेति। अथ पर: कसित् द्रष्टेति पच्ं प्रत्याह न ततीय इत्यादिना। सर्वज्नत्वाद्यापत्तिरित्यन्यो निगदव्याख्यातो ग्रन्थ: किञ्न जीवपरमात्मनो: अ्नुगतं चैतन्य द्रष्विति पन्े अन्योन्याश्तय- दूषणान्तरमित्याह उपाधि इति। ततीयप्रकारे चैतन्यस्य

गस्थ। नच अविद्यानङ्गीकार तद्विषयकप्रश्ना- चपानुपपत्या तवैव प्रष्टुरक तुर्वा अविद्याद्र- ष्ट त्वं युत्तमिति वाच्यं तस्यैव ममापि त्रविद्या द्रष्ट: खरुपस्य दूदानीं त्वया तत्त्वनिर्सयार्थ वत्तव्यत्वात् नच यस्त्वं खात्मखरूपमपि न जानासि त्रयमहमिदं पृच्छामि दूति तस्य तव प्रम्न एव कथ स्यात् दूति वाच्य प्रश्नविषया- ज्ाने सत्येव प्रश्नोपपत्तः अन्यथा प्रष्टव्यार्थ- ज्ञानाज्ानविकल्पेन प्रग्नाभावेन नाऽपृष्टः कस्य चिट्बूयात् नचाऽन्यायेन पृच्छतः। जानन्नपि हि मेधावी जड़वल्लोक आ्रचरीत्॥ दूति न्यायेन खयं वत्तुमशक्यतथा सर्वें शास्त्रमरगयरुदितं स्यात्।

द्रष्टत्वे तद्दशात् उपाधिशब्दिताज्ञानादिसिद्दिस्तत्िद्वी तन्नि-

सिद्धिरिति अन्योन्यास्रयादयं पक्षो न साधौयानित्यर्थः। ननु प्रश्नस्य ज्ञानपूर्वकत्वादित्यत् अविद्याप्रष्टेत्यर्थादुतां तथा चेपा वा तत् द्रष्टति तथाच हैतद्रष्ट रुत्तत्वात् तग्रश्नः पुनन युज्यते इति पचं दूषयति न चेति। ननु को द्वैत- द्रष्टेति प्रश्नो विद्याद्रष्टुस्तव खरूपाज्ञाने न उपपद्यते

३०० वैदान्तसिद्धान्तसुकतावली।

नच प्रभविषयापरिज्वाने कथ तद्विषयक- शब्दरचना नहि संसर्गमजात्वा शब्दरचना नामेति प्रसिद्धिरिति वाच्य सोभशब्दवत् सार्थ- कस्यापि शब्दस्य तत्खरूपज्जानादेव रचनोपपत्तः सर्वत्र शब्दखरूपज्जानसैव शब्दरचनाहेतुत्वात् संसर्गज्ञानस्य च शब्दरचनाहैतुलवेन प्रसिद्धो- पात्तस्य प्रमाषब्दप्रामास्यप्रयोजकतया अन्य- थासिड्े: न च देहादीनां बुदिपर्य्यन्तानासहम-

चेति। अज्ञात एवार्थः प्रष्टव्य इत्यर्य विपक्तबाधेन दृढ़- यति अन्यथेति। संसर्गज्ञानं न वाक्यप्रयोगहैतु: हुम्फडादि स्तोभप्रयोगे व्यभिचारात् पदज्जानस्यैव शुकवेदवाक्यादिषु कारणलेन कपस्य दतरवापि तखथव वाक्रचनाहेतुलोप- पत्ती संसर्गप्रतीतेः कारणत्वे प्रसासाभावादिति। नच वाच्यमिति प्रतिज्वायां हेतुमाह स्ोभशब्दवदिति। ननु अबाधितलोकप्रसिद्धिसिदस्य वाक्यरचनाहेतुत्वस्य संसर्गप्रतोती कथमपङ्वः क्रियते इति तत्र श्रह संसर्गज्ञानस्य चेति। ननु वेदप्रामारयेन संसर्गज्ञानमस्ति शुकवाला दिवाकेडपरि तत् नास्ति ततः कथं तस्य प्रामाखप्रयोजकतेति सैवं नैया- यिकमतेन अस्य परिहारस्य उत्ततवात् तन्मते च ईख्र- ज्ञानस्य वेदे शुकादिवाक्ये च प्रमाखप्रयोजकसव सत्ात् श्रम्माकं पुनर्ड फटादिशव्दप्रासाख व्यभि- व्वारात् लोकप्रसिद्देरन्धपरम्परानादरथीयलािति। तस्मात्

वेदान्तसिद्दान्तमुक्तावलौ। ३०१

यमानानां मध्ये अन्यतमं तत्समुदायो वा तव सरूपमिति वाच्यम्।

अज्ञानेऽपि प्रमनसभ्वात् अ्विद्याद्रष्टुर्मम स्वरूपं तत्वनिर्यायाथें त्वया वाच्यमिति सिथितं तत्र शिषद्दारैव द्श्टखरूपनिर्रायाथें शरीरादोनां द्रष्टखरूपत्वमाशद्य परिहरति। नच देहादीना- मिति। आदिशब्देन इन्द्रियं मनव् संगद्यते। तेषां द्रष्टखरूपत्वे हेतुमाह शहं प्रत्ययेति। श्रहं प्रत्यये- त्वादिविशेषणफलमाह इतरेति। अ्रन्यतममिति शरीरमेव वा मन एव वा बुद्धिरेव वा इत्यर्थः । एतेषां समुदायी वा द्रष्ट- खरुपमिति पच्ान्तरमाह समुदायो वेति। शरोरस्य इन्द्रियाद्यपेक्षया अतिस्थूलत्वात् प्रथमलवेन उपन्यासः शरीरात्मवादिनासयभिप्रायः तत्र शरीरनामनिर- प्ेक्षत्वगिन्द्रियाधारः निरपेत्तपदम् अङ्गस्ाद्यवयवानां प्रत्येक शरीरत्वनिरासाय तेषाम् दवतरावयवसापेत्षासामेव लगाधार- त्वात् श्हं मनुष्य दति प्रतीते: श्हन्मनुष्यत्वयोरेकसधि- करएं प्रतीयत मनुष्यत्वच्न देह एव इति सन्मतं तथाच स एव आत्मा न च मम इदं शरीरमिति भोकृशेषतया प्रतीते: स्रगादिवदनात्मत्वमिति वाच्यं मम आत्मा दति- वत् तत् प्रतोतेरुपचारात् ततः शरीरमेव आ्रात्मा इति स्थूलदर्शिनो वौद्दविशेषा: प्रतिपन्नाः केचन पुनरिन्द्रिया- रयेव आत्मा इत्याहुः। इन्द्रियाणं ज्वानान्वयव्यति- रकात् ज्ञानकारणतवे उपादानस्य अ्यर्हितत्ात् तदेव उचितमहं काणो बधिर २६

३०२

तेषामपि प्ज्ञानकाव्यागां मद्ोगोपकरण- तया मम प्रत्ययविषयागां छवचामरादौतरभोग- साधनवन्मटुपसर्जनतया प्रतीयमानानां प्रत्येक- समुदाययोः कार्य्यकारगविलक्षसाऽहेयानुपा- देयसभावम प्रत्ययाविषयपरमप्रियतमखातिरित्त-

नुपपत्तः न च देहादिबुद्दिपर्य्टन्तेभ्यो यत् स्वरूपं त्वया परिशेषितं तदेव तव खरूपमिति महारोति वाच्य तस्यापि अ्ज्ञातत्वात् नचा-

इन्द्रियारयेव द्रष्टगौति। अपर पुनः खप्ने इन्ट्रियोपरमेऽपि मनसोऽनुव्त्ते: अहं मन द्ति प्रतोतेर्मन एव आ्रत्मेति वदन्ति। विज्ञानव्यतिरित्तास्य मनसोऽभावात् न्णिकविज्ञानमेव आ्रत्मेति विज्ञानवादिन: प्रपेदिर इति बुद्धिपर्य्यन्तानाम् दत्युपलत्तरं यथायथान्तरमव्यभिचारितेन यत् सन्भवति तदपि खरूपलेन ग्राह्यमिति! एवं गुरुणा खरूपे शिप्योपदिष्टे न च वाच्य- मिति तेन निषिड्े स एव निषेद्वा। तत्र हेतुमाह तेषामिति। तेषां शरीरादीनां प्रत्येक- समुदाययोः आत्मवस्तुखरूपत्वानुपत्तेरिति अन्वयः। अनुप- पत्ती चतुर्विधान्वयव्यतिरेकी हेतुत्वेन आह अज्ञानकाया- सामित्यादिना। अ्रनेन कार्य्यकारणान्वयव्यतिरेकौ दर्िती न च अज्ञानमेव कारएं न आत्मेति वाच्यम्। अज्ञानाधि- षानतेन आत्मनः कारणत्वस्य असक्दुक्तत्वात् शहं प्रत्ययाव-

वैदान्तसिद्ान्तमुक्तावलौ। ३०३

ज्ञानं परित्यज्य तद्विषयखरूपमात्र प्रत्यक्तत्वं ग्राह्यमिति वाच्य तस्यापि जीवेश्वरतद्विन्न- त्वादिरूपेए निर्णेतुमशक्यतया सन्देहाक्रान्त- ल्वात् नच किं नाम निर्गायेन वस्तुखरूपं तु निर्गोतमवेति वाच्यम् अशेषविशेषेय तत्त्व- वुभुत्मुं प्रति एतस्य अनुत्तरत्वात्।

लम्बनत्वम् अन्यथयति ममति। तैन भेदे प्रतीयमानेSभेद- प्रतीतिरुपचरिता दति भावः। न च विपरीतं शङ्गनौयं मम आत्मेति वदिति वैषम्यात् आत्मशब्दसन्निधानात् तत्- सम्बन्धप्रत्यय उपचारमहति न च अत् तथास्ति त्रहंप्रत्ययस्य देहादावात्मतादातमाध्यासेन अपि उपपत्तेः कस्तर्हिं ममेति षध्या सम्बन्धः प्रतिपाद्यत इत्याशद्माह मद्जोगेति। तत्र दृष्टान्तः कवचामरादीति। अनात्मत्वे हेतन्तरमाह मदुपसर्जन- तयेति। एषां मध्ये प्रत्येकं वा समुदायो वा सरूपत न सङ्गच्कृत दत्यर्थः। आरत्मस्रूपं विशिनष्टि कार्य्येत्यादिना। कारणमत्र अज्ञानं विवचितम्। आत्मनित्रहेयत्व वदता प्रपच्चस्य शरीरादे: दुःखात्मकत्व सूचितं तेन दुःखिप्रेमास्पदत्वलक्षणान्वय- व्यतिरेकौ ध्वनिती अनुपादेयत्वम् अ्विक्रियत्वात् देहाद दव अहम्प्रत्ययस्य आ्रत्मनि गौएलं प्रति आह ममेति। निरतिशय- सुखरूपत्वेन अन्यानुपसर्जनत्वमाह परमेति। साचित्वमाह स्ातिरिक्रेति। अनेन साचिसाच्यान्वयव्यतिरेकौ दर्शितौ अज्ञानादावध्यस्ते सर्वत् त्नुगतत्वेन श्व्यभिचारित्वमाह सर्वदा द्ृति। एतेन देहादीनामर्थाद्ममिचारित्वसुत्न तेन चतुर्थोऽपि

३०४ वेदान्तसिद्दान्तमुक्तावली।

नच सामान्यविशेषशून्ये विशेषवुभुत्सैव अनुपपन्नेति वाच्यं तस्ैव सामान्यविशेषशून्यस्य वक्तव्यत्वापत्ते: नचान्नानव्यतिरिक्तया निश्चिते स्रूप सन्देह एव न उपपद्यत दति वाच्यम् अज्नानस्य अद्यापि अनिवृत्तत्वात् स्थिते एव अज्ञाने विवेकटष्या तद्विवित्तखरूपनिर्गायेऽपि तेनैव अज्ञानेन विषयोकते सन्देहोपपत्तेः नच अध्यस्ताज्षानखरूपे स्थिते तदधिष्ठानस्य आत्मनो विवेकोडशक्य एव अधिष्ठानभेदेन अध्यस्तस्

अन्वयव्यतिरेको दर्शित इत्यर्थः । तस्यापीति। प्रत्यक् चैतन्य- स्यापि इत्यर्थः । अशेषविशेषेण इति इत्य भावे ततौया। तत्र गुरुशङ्गां शिष: पराचष्ट न च इति। विशेषशून्ये तदनात्मके दूत्यर्थः । तर्हि तादृटगव स्वरूपं त्या वाच्यमिति शिव आह तस्ेति। ननु सन्दिग्ध जिन्नास्यं देहादज्ञाना- न्तेभ्यो भिन्नतया परिशेषात् निश्चिते वस्तुनि सन्देहानुपपत्तेः जिन्नासायोगात् कि प्रश्नेन इति तताह न च इूति। मनु तिष्ठतु नाम अज्ञानं निश्चिते वस्तुनि सन्देहादर्शनात् कथं जिन्नासेति तवाह सिथिते एव इति। विवेकज्ञानस्य अ्रन्वयादि- जन्यतया परोक्षत्ादपरोक्षसंशयादिनिव्त्तकतवं न युज्यत इत्यर्थः । ननु विविक्तया निश्चितेऽपि अज्ञानं तव्रयुक्त: संशयोऽपि वस्तु दृत्युतोऽज्रानादिसच्े निश्चित एव नास्ति तस्तिन् वा सति

वैदान्त सिद्धान्तमुक्तावली। ३०५

पृथक्खवरूपाभावात् ततो यदि विवेकटधा अधिष्ठानखरूपमात्मतत्त्वं निश्चितं तहा तत अध्यसतमन्ञातं तत्काय्यं वा?ततो भेदेन तन् नास्ति दूति अवधार्य्य विनिच्चेतव्यं तथा च तब अज्ञानविरहात् सन्देहानुपपत्या प्रश्नानुपपत्ति- रैव दूति वाच्यम्। एतावता अपि द्वैतद्रष्टुरव्युत्पादनात् नहि शुद्स्य कूटस्थस्य द्वेतद्रष्टृत्वमुपपद्यते मोक्षकाले- डपि द्वैतदर्शनप्रसङ्गात्। ननु मोचस्य नित्य- तवेन सर्वदा सत्त्वात्सर्वो हि कालो मोच्षकाल

न अज्ञानादीति शङ्गामनूद्य दूषयति न च इति। अध्यस्ता- दन्यत्वमधिष्ठानस्य विवेकः। नच सति अध्यस्ते तदन्यत्वं नातु शद्म्। अध्यस्तस्यत्रधिष्ठानतादातात् तद्वेदेन खरूयाभावात् अथ यदि विवेकनिश्चयः खीक्रियते ततो न अ्रज्ञानादीत्याह तती यदीति। सन्देहाभावे प्रश्नो जिज्नासाभावादेव न सङ्गच्कत इत्याह तथाच इति। नच वाच्यमिति व्यवहितेन अन्वयः। ननु अज्ञानादिके लदुत्तयुत्या परास्ते शुद्धं मोत्तान्वयिविकाररहित- चैतन्यमवशिष्यत तच्व न दैतदष्ट् अ्निष्टप्रसङ्गादिति शङ्गते। एतावतापीति प्रसङ्गस्य अ्निष्टत्वमाचिपति। ननु दूति। ननु मोक्षस्य ज्ञानसाध्यतात् नित्यत्वमसिद्दमिति तत्राह विमुक्तश्चेति। पूर्वमपि विमुत्त एव अज्ञानवशादविसुत्तत्व- श्रमे तत्साच्षालारात् अज्ञानोपमर्दिते विमुचते दति

३०६ वेदान्तसिद्दान्तमुक्तावली।

एव विमुत्तश्न विमुच्यते दूति शास्ात् अ्न्यथा मोचषस् कादाचित्कतवेन अनित्त्वप्रसङ्ग: तथाच मोक्षकाले इतदर्शनप्रसङ्गो न अनिष्ट दूदानीं तदर्शनादिति चेत् ? न, सार्वलीकिकानुभव- विरोधात् नहि द्वतदर्शनकाले कश्न सोच- मनुभवति नहि सर्वलोकविरुद्मर्थं श्रुतिरपि प्रतिपादयति अन्यथा शिलाल्नवनवाक्यानामपि स्वार्थे प्रामाख्यप्रसङ्गः। ततो न सर्वः कालो मोक्षकाल: सर्वलोकानुभवविरोधादिति। हन्त तर्हि ये सर्वेडनुभवितारस्े एव द्वैतद्रष्टारस्त्वयैव निश्चितास्तथाच खाधीननिश्चये द्वैतद्रष्टरि क: प्रम्न:।

उपचर्य्यते न तु जन्यते मोच्षः पूर्वसिद्त्वात् इ्त्यर्थः। मोक्षस्य अजन्यत्वे न नित्यत्वे फलितमाह तथा चेति। इदानो- मिति मोक्षकाले सत्यपि दत्यर्थः। द्वैतदर्शनमोक्षयोरेक- कालतवं लौकिकानुभवबलात् कल्पाते? उत शुतिबलात् ? आद्य' निषेधति न इूति। न केवलमनुभवाभावः किन्तु विपरीतानुभवो बाधकीऽस्तीत्याह सार्वलौकिकेति। नेति इति निषेधसुपपाद्यति नहि दूति। द्वितीयं दूषयति नहि इति। दैतदर्शनमोक्षयो: एककालत्वनिराकरणसुपसंहरिति तत इति। ततः शब्दार्थमाह सर्वेति। तथाच द्रष्टत्वमपि न निरूपित- मिति तत् वक्रव्यमिति शिष्यस्य अभिप्रायः द्वैतानुभवितारी

२०७

किमत दूदमती भवति एतेषां यट् द्वैत- दर्शनं तदेव सच्चिदानन्दपरिपूर्णात्मखरूपमोक्षा- विर्भावप्रतिबन्धकमिति महाय। अस्तु तर्हि तेषां प्रतिबन्धो मम द्वैताऽद्रष्ट: कुतो न मोच्ष आ्विर्भवतीति चेत् ? तर्हि तवं किमेतेम्यो भिन्नी येन इताऽद्रष्ट व्वं भवेत्। कः संशयः नहि तानात्मतवेन अनुभवामि तेषां सुखदुःखादोनां मम लेपाभावात्।

सुत्िं न अनुभवन्ति द्ृत्युक्तमामित्य गुरुः उत्तरमाह हन्तेति। अनुभवदर्शंनयोः पर्य्यायत्वाद्वितानुभवितार एव तद्रष्टार दूति त्वयैव निर्णीतमिति खबुद्िसिद्वेऽये प्रशस्तत्व च मम अनिरू- पणाप्रयासो हथा इत्यर्थः । ननु द्वैतानुभवितार एव द्वैतद्रष्टार इति स्थितेऽपि मोन्तस्य कादाचित्कतवेन अनित्यत्वप्रसङ्ग किं समाधानं भवति इति शङ्गते किमत दति समाधत्ते। इदमिति एतदेव स्पषट्यति। एतेषामिति अनुभव इति यावत्। तथाच नित्य एव मोच्ष: परन्तु प्रतिबन्धवशात् न अनुभूयते यथा अन्धकारप्रतिबन्धादपवरकदेशावस्थितो घटादिरिति द्वैतदर्शनं न मोक्षाविर्भावप्रतिबन्धकं तस्मिन् न असत्यपि मम मोक्षाविर्भावादर्शनादिति शङ्गते श्रस्तु तर्हिं दूति। द्वैताद्रष्टृत्वससिद्मिति वह्ुं पृच्छति तर्हि वं किमिति। किं शब्दसूचितं इतद्रषटभ्यो निन्नत्वपचं विनैव श्ङ्गोकुरुते

३०८ वेदान्तसिद्दान्तसुक्तावली।

चहो आश्चर्य्य ताननेकविधानैव देवतिर्य्य ड- मनुष्यादिभेदभिन्नान् पश्यन् द्वैतं न पश्या- मौति वदत से वचः कथं श्रद्देयं स्यात् नहि मुमुचो: सत्यासिनस्तत्त्वबुभुत्मोरिदमुचितं यद- सत्याभिधानमिति। ननु लवत्तोऽभिन्न एव शहं तथा च मम सत्याभिधानमापादयतस्तवैव ग्रस- त्याभिधानमायातीति चेत्? तर्हि कोऽहं त्वया आत्मलवेन दष्टः किं स द्वितीयोऽद्वितीयो वा ?

कः संशय इति। भिन्नत्वम् उपपादयति न होति। हिशब्द- सूचितां सुखदुःखव्यवस्थानुपपात्त तत्र प्रमायति तेषामिति। द्रष्टभेदे प्रमाणमुपन्यसता द्वैतानुभवित्म् आ्रत्मनि त्वया व्यवस्थापितं तथाच द्वैताद्रष्टृत्वम् आ्त्मनि वदता मिथ्याभाषित्वमिति शिष्यसुपालभते अहो इति। ननु पर- व्यामोहार्थ कथायामययार्थसपि वत्ताव्यं तव्राह न होति। इह शब्दार्थमाह यदसत्येति। तर्हि त्व' किमित्यत्न किं शब्दसूचित द्रष्ट्भेदपचं पराक्ृत्य तदभेदपत्तमुत्थापयति। ननु तत्त इति। अभिन्न इति पदच्छेदः लत्त इति पदेन व्यवस्थानुपपत्तेः औपाधिकं मेदमादायापि प्रतिविम्बभेदानामिव चलनादिव्यव- स्थावदुपपत्तेः न खाभाविकात्मभेदप्रमापकत्वमिति सूचितम्। तथाच उपालसार्हो न भवामीति पच्ान्तरखीकारफलमाह तवाच इति। एतदङ्गीकृत्य गुरुगह तर्हिं दति। यदि द्वैत- द्रष्ट लत्तो वस्तुतो न अ्रतिरिचते किन्तु तवदातमैव तथा

३०६

यदि आद्यस्तर्हि अयमपि अपरो दोषो यत्त्वं विद्वांसं तवैव आचार्य्य मां ब्रह्मरूपेग पर्य्य- वसितं द्वतवार्त्तानभिन्नं सद्वितीय कल्पयसि एकमेव अद्दितीय न दूह नानासित किञ्वन दूति शास्त्रविरोधश्च। अ्रस्तु तर्हि अ्रद्दितीय- पच्च उत्तदोषविरहादिति चेत्। हन्त तर्हिं कुतो मामद्वितीयमात्मलवेन ज्ातवानसि। लद्द- चनात् उदाहृतशास्त्राच्चेति चेत् ? एवं तर्हि प्रबुद्दोऽसि न अतः परं प्रष्टव्यमस्ति नहि आात्मनि विदितेऽपरमविदितं वस्त अस्ति यत् प्रष्टव्यं स्यात्। अस्त्यनात्मेति चेत्? न, आात्मनो वा अरे दर्शनेन श्रुत्या मत्या विज्ञानेन दूद सवें विदितमिति शुत्या आत्मदर्शनेन दूतरत्सर्व

सति मम आत्मत्वेन पश्यन् कौटशं पश्यसि दत्यर्थः। किं शब्दार्थमाह किमिति। आद्यमुपालस्भेन निराकरोति यदि आद्य इत्यादिना। आत्मनः सद्दयत्वदर्शन शुतिविरोधमपि त्राह एकमेव दूति॥ द्वितीयमङ्गीकर्तुमनुवदति त्रस्तु तर्हि इति। उत्तदोघस्य असत्य- भाषणादेरनवकाश इत्यर्थः। एतत् तर्हि पूर्णात्मदर्शनं तव कुतो हत्तमिति आचार्य्य: पृच्छति। हन्त! तर्हि इति। शिष्य श्रह् तद्दचनादिति पूर्वोक्तात्। प्रत्युततिरूपाइ्वचनादित्यर्थः । वचनस्य

३१० वेदान्त सिद्धान्तमुक्तावली।

दृष्ट भवतीति उक्तत्वात्। ननु दूदमनुपपन्न यदात्मदर्शनेन दूतरत्सर्व दष्ट भवतीति कुत दूति चेत् ? तथा हि किमितरत्सर्वमात्मनो भिन्नमभिन्नं वा ? नादः अन्यदर्शनेन अन्यस्य द्रष्ट मशक्य- त्वात् नहि घटे दृष्ट पटो दृष्टो भवतीति शक्यं वक्तुम् अन्यथा तयोरभेदापत्तेः। न द्वितौयः

युत्तिप्रतिपादकतवेन उपजीव्यप्रमाणपैत्तायां तदाह उदाहृतशा- स्ादिति। उदाहृतं शास्त्रमेकमेव अद्दितीयमित्यादिशास्त्राध्यु- त्युपक्वतात् च अद्दैतात्मसाक्षात्कारो जातः तहिं ज्ञातव्यान्तरस्य अभावादतः परं प्रश्नी न युज्यते इत्याह एवं तर्हि दूति। ज्ञात- व्यान्तराभावमात्िपति अस्ति इति। सुत्यात्मवेदनैन सर्वस्य विदितत्वोतेः अज्ञातवस्तुनोऽभावात् न विज्ञेयान्तरमस्ति इति परिहरति न आ्रत्मन इत्यादिना। दर्शननामविचारप्रयोजकं ज्ञानं तव्रयोज्यो यो विचार: सोडत्र स्रुतिशब्दार्थः। तया सुत्या सत्या मननेन च उत्पन्न' यद्विशेषपरूपमपरोक्षसाक्षात्कार- लक्षरं ज्ञानं तदत्रविज्ञानं तेन इूत्यर्थः । ननु किं शुत्युक्तमित्येव ग्राह्यम् ? उत योग्यं ? नाद्य:, शिलापनवनस्यापि खौकत्तंव्यत्वापत्ते: योग्य चेत् तत्र योग्यता- माच्िपति ननु इति। प्रपन्चस्य आत्ममेदपचं दूषयति नाद्य इत्यादिना। अनात्मात्मनोरभेदपचं दूषयति न द्वितोय इति। प्रत्यक्न-

३११

आ्रात्मानात्मनोर्विरोधात् परमार्थसत्यात्माऽभि- व्वस्य नेति नेति दूत्यादिना निषेदुमशक्यतया बाधानुपपत्तेश्च अन्यथा आत्मनोऽपि बाधित- तया शून्यमेव अवशिष्येत। तस्नात् आ्रत्म- दर्शनेन सर्वमेव हृष्ट अवति दति अनुपपन्नम्। नैषदोष: । आत्मसत्तैव द्वैतस्य सत्ता नान्या यतस्ततः। आ्रात्मन्येव जगत्सर्वं दृष्ट दष्ट श्रते श्तम् ५६॥ आत्मसत्तातिरिक्ाया द्तसत्ताया अभा- वात् आत्मनि दृष्ट सर्व द्वेतं हृष्ट भवति यथा रज्ज सरूपे दष्ट तत अध्यस्तानां सग्दएडादीनां सरूपं दृष्ट भवति तद्दत् आत्मननि दष्ट सवं हष्ट भवतीति न अनुपपन्रम्।

पराक्रेन आ्रत्मानात्मनोः स्भावविरोधादित्यर्थः। किञ्ज आत्मानात्मनोरभेदे आत्मनि अनात्मा प्रविशति अनात्मनि आ्त्मा वा? आदयं दूषयति परमार्थेति। द्वितीयं दूषयति अ्न्यथेति। अधिष्ठानखरूपमेव अ्रध्यस्तखरूपम् अधिष्ठान- पार्थक्येन अध्यस्तखरूपानिरूपणादिति घटविचारादावनेकशो निरूपितं तथाच जगधिष्ठानात्मखरूपे विदिते जगत्खरूप विदितमिति युत्या जगतोऽपि ब्रह्मात्ैक्यविज्ञानात् विदितत्वं सन्भावितं योग्यं तया शुतिः प्रमायपयत्येव इति गुरुः उत्त रमाह नैषदोष इत्यादिना।

३१२

अत एव विधिनिषैधशास्त्रयोरपि न अनु- पपत्ति: तत् यथा दूदं सर्व यदयमात्मा सदेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेव अद्ितीयम् ऐतदात्य- मिदं सर्वम्। ब्रह्म वा दूदसग्र आसीत्। अहं मनुरभवं सूय्य स्चेति। यचतु अस्य सर्वमात्मैव अभृत्। नारायगा एव दूदं सर्व यद्भूतं यच्च भाव्यम् दूत्यादिविधिशास्त्र तथा निषेधशास्त्र- मपि न दूह नाना अस्ति किञ्नेति अ्थ अत आदेशो न दति न दूति न हि एतस्मादिति न

सत्ताखरूपं नतु पराभिमतं सत्तासासान्यं तस्य विशेष- सापेक्षलेन परमार्थत्वानुपपत्तेः अतएव दष्टान्ते सरूपशव्देनैव व्यवहरति। उत्तयुत्त्या आत्मव्यतिरित्ातवेन अभिमतस्य सर्वस्यात्म- रूपत्वे तद्मतिरेकेण च असत्वे सभ्भाविते विधिशास्त्र निषेधशास्त्रच्न उपपन्नमित्याह अतएव दति। विधि- शास्त्रमुदाहरत तत् यथेति। यत् ब्रह्म जात्यादि जगत्- प्रत्यच्षाघुपस्थापितं तत्सर्वमात्मा एकमेव आसीत् कार्य्यजातं नैव आसोदित्यर्थः। आ्रत्मभेदे यन्निमित्त तत्रतिषैधति आद्वितोयमिति। यत यस्यां निर्विशेषावस्थायाम्।अ्रथात इति। अथ सत्यस्रूपनिरूपणानन्तरं यम्मात्य्सत्यस्य्यं तदेव निरुपणीयमवशिष्यते ततस्तस्मादादेशो ब्रह्मण इति आदेशो निर्देशः खरूपप्रतिपादनमिति यावत्। तत्न शब्द-

२१२ दूति अन्यत् परमस्ति। अतोऽन्यदार्त्तम्। न तु तत् द्वितीयमस्ति नैव दूह किञ्चन अ त्रसीत्। नासदासीन्नोऽसदासीदित्यादि। अवति हि लोके रज्ज्वां स्रगाद्यव्यासिनं प्रत्युपदेश दूदं सर्व रज्ज रिति न दूह स्रगादिरसीति तथापि उभयोकुपदेशयोर्मध्ये कतरः श्रेयानिति चेत् ? यद्यपि उभयोरेकार्थत्वमेव तथापि विधेररिति कश्चित् अतिशयः । तत हि परिटश्यमानानां या सत्ता सा आत्मैव · दूति उते तदन्यत् नास्त्येव आत्मैव परिपूर्ख दूति ज्ञानं साक्षादेव आ््विर्भवति निषेधे तु अर्थात् निषेधाधिष्ठानतया। कथ तर्हि उभवप्र- वत्तिः विधिनैव पुरुषार्थस्य पय्यवसितत्वादिति चेत् ? न अधिकारिभेदेन उभयोरुपयोगात्। कश्चिद्ि संसारदुःखेन अत्यन्तमुपहतचेतास्च्नि- वृत्तिमेव प्रथमतः कामयते तं प्रति यादो निषेध- वाक्यमेव उपयुतां विधिवाक्य तु पश्चात् यथा

प्रवृत्तिनिमित्ताभावात् ददं तदिति निर्वतुमशक्यत्वे5पि प्रपज्ना- पवादेन अवधिभूतमधिष्ठानं ब्रह्म खरुपमिति निर्दिशति नेति इति। वीप्सा व्याप्र्था यद्यत् प्राप्त तत् तन्निषिध्यते २७

३१४

सर्पमारोप्य भिया कम्पमानं प्रति नाय सपं दूति निषेध एव आदीन तु विधि:। यस्त मत्यन्तमनुद्दिम्नः किमस्य जगतस्त्त्त्वमिति एवं जिन्तासते तं प्रति दूदं सर्वं यत् अयमात्मा द्रूत्येव उत्तर न्याय्यं निषेधसु पश्चात्। यथा सर्पमध्यस्य ततु प्रतीकारज्ञानाव्नि र्भयः पृच्छति किमिहं पुरोवत्तीति तं प्रति रज्जुः दूत्येव उत्तरं न तु निषे्धः। तम्मात् अवस्याभेदेन उभयोरुपयोगात् न कस्ापि वैय- थ्यमतो विधिनिषेधाम्यां परिपूर्गासच्चिदानन्दः प्रत्यगात्सोत सिद्दम्। ननु तथापि कोडसौ द्ैतद्रष्टति अद्यापि न निश्चितम् दति चेत् ? यस्त्व' पृच्कसि, कोऽहमिति चेत् ? ब्रह्मैव। एवं तर्हिं ब्रह्मगो

दत्यर्थः । ह्वि यस्प्मान्नेति नेति इ्त्येतस्ादपरं निर्देशनं नास्ति तम्मादयमेव आदेशो युज्धते इत्यर्यः । दतरा: शुतयः स्ष्टार्थाः। भवति हि इत्यारभ्य प्रत्यगात्मेति सिद्मित्यन्ती ग्रन्थः स्पष्टार्थः । बनु यद्यपि द्वैतद्रष्टारो वस्तुतो मंत्तो नातिरित्यन्ते इति पच्चे

भावात् सर्वस्य विदितत्वात् प्रष्टव्यं न अरवशिष्यते इत्युतां

३१५

विकारित्वापत्तिरिति चेत् ? कोडयं विकारो द्वतं तदष्टिवा। नादः द्वतस्य सर्वस्थ ब्रह्माति- रितस्य निषिदत्वात् नहि यत् नास्ति तत् कसय चित् परिगाम: यथा नरणङ्गम्। ततोऽस्य वैल-

तथापि द्वैतद्रष्टा न निर्गोत इति शङते ननु तथापीति। दूदानीं गुरुस्व चेत् द्वैतद्रष्टृम्यो न भिद्यसे तर्हि भवानेव द्वंतद्रष्टति प्रम्नोत्तरमाह यस्वमिति। आ्रत्मखरूपमजानन् पृच्कति कोऽहमिति किं संसारिखभावः ? उत तद्िलत्तणः ? इति। यद्यपि देहादेरात्मत्व पराकुरवता कर्त्तत्वादिप्रपज्चस्य मिथ्यात्वम् आविदयता च ब्रह्मरूपता आत्मनो निर्णीतैव तथापि पदार्थशोधनेन अर्थादैक्यमात्मव्रह्मणोः सिध्यति, दह तु शब्दत एव बत्तव्यमिति तदर्थमारभ्ो युज्यते दति शोधित- पदार्थाय अधिकारिणे प्रसन्नाय कपापरवशो गुरुराह ब्रह्मैव दूति। द्वैतद्रष्टुर्मम ब्रह्मषय अभेदे ब्रह्मषि कौटस््यभङ्गं शङ्गते एवं तहिं इति। यद्यपि विकारजातम् अविद्यकमिति बहुशो निर्णोतं तथापि प्रकारान्तरेण अपि तन्निर्णेतुमुपक्रम इति भाव:। ब्रह्मणो ह्वैतद्रद्टभेदे विकारित्वं वदन् प्रष्टव्य: द्ैतद्रष्टरि पदार्थत्रयं वर्त्तते द्वैतं तहष्टिः सरूपं च, तदभेदे सरूपाभेदेन परिणामित्वं प्रयुङतेकिं द्वैतं तदृष्टिर्वेति तत् सर्वथाऽपि अ्रयुत्ता- मिति वत्ु विकत्पयति कोऽ्यमिति। निषिद्ृत्वात् न दति न द्ति द्ृत्यादिवावयैरिति शेषः। ननु भूतले घटो न अ्रस्तीति निषिद्ोऽपि घटो यथा मृद्दिकारस्तया द्वेतं निषिद्मपि कस्य

३१६ वेदान्तसिद्दान्तमुक्तावलौ।

नगय दृष्टिरेव दति चेत् ? तर्हि प्राप्ताप्राप्त- विवेकेन टष्टिरेव परिणामोऽसु तदतिरित्त- दश्याभावात्। शमिति चेत् ? न दष्टे: फलरूपाया आ्रत्म- रूपान्तर्भावेन तत्परिणामत्वानुपपत्तेः नहि सयं खस्य परिगामः कार्त्सकदेशविकल्पेन

चिद्दिकार: किंन स्यात् दूति तव्राह नहि इति। घटस्य न स्वथा निषेध: प्रपच्स्तु अधिष्ठानात् अन्यत् नास्यव अधि- ष्ठाने चेत् निषिदस्तहि असत्त्वात् न परिणाम इति। अतैव उचितं दृष्टान्तमाह यथेति। नरमृङ्गात् प्रपञ्नस्य वैलक्षएय शङ्ते तत इति। अस्य द्वैतस्य इृत्यथः । दृष्टिरपरीत्षप्रत्यय- स्ततोऽसद्देलक्षएयाद्िकारत्व द्वैतस्य युज्यत इत्यर्थः। विल- नसस्य भावो वैलनख' विलक्षणताप्रयोजको धर्मो दृष्टिरि- न्यर्थः। तर्हिं प्रपन्नस्य विकारत्वे द्वैतत्व न प्रयोजकं किन्तु दृष्टिसम्बन्धित्वं तथाच सविशेषणे हि दति न्यायेन दश्टै प्राप्तायां द्वैतस्य विकारत्वमप्राप्तायां न इति सैव तर्हि विका- रोडसतु दति दृष्टिपक्षमपि निराकर्ततु गुरुः अ्रङ्गोकारयति तर्हिं इति। किच ज्ञानज्जेयर्योमेदस्य प्राकनिरस्तत्वात् परिशेषा- दपि दृष्टिरेव विकार दति हैतन्तरमाह तदतिरिक्रेति। अङ्गोकारितमथ शिष्यः अङ्गोकरोति श्रोमिति। दृष्टिशब्दन किं वत्तिरुचयते ? उत विषयाभिव्यत फलाभिद्य चैतन्यं ? नादः तस्या: खतो जड़तवेन प्रकाशकत्वानुपपत्तरददष्टित्वात्

वेदान्तसिद्दान्तमुकावली। २१७ परिणामपक्षानुपपत्तेश्च। ननु विवर्त्तपचेऽपि त्रयं दोष: समान दूति चेत् ? न, विवर्त्तस्रूपा- परिज्जानात् नहि अधिष्ठानखरूपातिरितां विवर्त्तो नाम किञ्ञिद्दस्त अस्ति यदाश्रित्य कार्त- स्नाकदेशविकल्पावतारः स्ात् किन्तु अधिष्ठान- मेव दोषवशाद्दिलक्षणाकारेण भासमानं विवर्त दूति उच्यते। स एव विलक्षणाकारः कस्येति चेत् ? वस्तुतो कस्यापि अधिष्ठाने तस्य बाधात् अन्यत अप्रतीतेः। भङ्गान्तरैग त्रसत्ख्याति- व्युत्पादनमेव एतदिति चेत् ? न, ख्यातेरपि अध्यस्तत्वात् असतृख्यातिवादिना च चार्वाकेग

इत्याह न दूति। न द्वितीय इत्याह दृष्टरिति। तत् परिणामतव आत्मपरिणामत्वे च अनुपपत्ति' स्पष्ट्यति नहि दति। किञ् आत्मा परिएमते चेत् ? त्हिं सामसत्यन सर्वात्मना? उत एकदेशेन ? नाद्: आ्रात्माभावप्रसङ्गात्। न द्वितीय: निरवयत्वा- दिति। हेतवन्तरमाह कार्त् सत्नपकदेशेति। अयं दोष: कार्त सैाक- देशविकल्पाख्य: कस्तरहि विवर्त्तशब्दार्थ इति शङ्खते किन्तु इति। किं प्रातोतिकाकारः ? कस्येति पृच्च्ते ? उत वास्तव: ? आद्ये अधिष्ठानस्य इति असक्वत् निवेदितम्। द्वितीयं दूषयति वस्तुत इति। आरत्मनो वास्तवो न आरत्माकारत्वं न इति न इति इत्यादि बाधात् न सभ्भवति। आ्त्मनः अन्यन् अप्रतीतेरेव तस्य अ्रन्यन्न

३१८

तथा अनभ्युपगमात् सर्वशून्यवादिनसतु पूर्व निरसलात्। किमिदं ख्यावेरध्यस्तत्वमिति चेत् वसतुतो निष्प्रकारिकाया: सप्रकारकलवेन भानमेव दूति हाया। तस्यैव प्रकारस्य स्वरूपं वाच्यमिति चेत् १ वस्तुतो निर्विकल्यकस्यातिस्वरूपमेव। तथैव वर्हि प्रत्येतव्यमिति चेत्? उचितमेव तद्विन्तस्य न तु म्रान्तस्य तस्य स्रान्तत्वादेव। किं तेन अधिकं प्रतोतमिति चेत् ? न, किमपि। कथमसौ व्रान्त दूति चेत् ? अन्य- प्रतोतेरन्यविषयत्वाभिमानादेव यथा लोके

असत्वमिति न वास्तवो विलक्षणकारः कस्यापि इ्ृत्यर्थः। यद्दा असत्ख्यातिवादी शङ्गते अधिष्ठान इति। असत्ख्यातेः उपपादनमेतङ्भङ्गान्तरेण विवर्त्तवादव्याजन इत्यर्थः। ख्याते- रिति परषां मते ज्ञानं न अध्यस्तमस्साकं तु तदपि अध्यस्त- मिति न सर्वात्मना साम्यं तदभावे चन परसिद्दान्तापत्ति- रित्यर्थः। निरस्तत्वादिति न विज्ञातुरात्मत्वादित्यत्र इत्यर्थः । ननु ख्यातिर्नाम आ्रत्मचैतन्य तस्यापि श्रध्यस्तत्वे शून्यताप्रस- किरिति अभिप्रेत्य शङ्गते किमिदमिति। न खरूपेण रजतवत् ख्यातिरध्यस्तेति ब्रूम: किन्तु आकारान्तरेय भासमानत्वात् इत्याह वस्तुत इति। आकारान्तरसरूपं यदि आ्रत्मैव तर्हिं नदूपेपैव प्रतोतिः किं न स्यात्? दति शङ्गते तथैव दूति।

वेदान्तसिद्दान्तमुक्कावली। रज्जुं प्रत्येति सर्पमभिमन्चते अय' सर्घ दूति। कोडसावभिमान दूति चेत् ? परमार्थस्थितविष- यस्य भासमानस्यापि असत्वनिञ्चयः। यदि वस्तुतो रज्जुप्रत्यय एव कथ तर्हि सर्पोल्ल खि- तया स प्रत्ययः परिस्फुरति दूति चेत् ? आ्रकार- साम्यात् दोषवशाच्चेति वदामः । छत एव वाधोत्तरं मन्यते रज्जुरेव सर्पतया मया प्रतिपन्नेति। तत् किं सर्पो न प्रतिपन्न एव। कः संशयः। एवं तर्हि अनुभवविरोध दूति चेत्? न, सरान्तानुभवविरोधैऽपि अविरो- धात् तस्य किं प्रतीतं किं न प्रतीतमिति विवेकविरहात् अ्भान्तस्य तदनुभवाभावेन अ्नुभवविरोधाभावात्।

द्वैतखरूपमात्मेति एवं प्रतीति: किम् उत्पन्नात्मा अपरोक्षज्ञा- नस्य? उत अन्यस्य? आद्येदष्टापत्तिरित्याह उचितसिति। द्वितीयं दूषयति ननु इति। अन्यथाकारप्रतीतिकाले खवरूपप्रतोतेरविरो- धादयोग दति भावः। ननु म्रान्तिज्ञानविषयोऽधिष्ठानाधिक कशिदस्ति न वा? न चेत् ? कधं म्वान्तत्वम्? त्रस्ति चेत् ? तत्- स्वरूपस्य वत्तव्यत्वापत्तरित्येभिप्रेत्य शङ्गते तस्येति। द्वितीय- मङ्गोळ्वत्य परिहरति न किमपि इति। रज्नुविषयप्रत्ययस्य सर्पाकारत्व कुत इति पृच्कति यदोति। सादृश्यादिति हेतुमाह

३२०

ननु एवं सति अधिष्ठानं तत् प्रतीतिश्चेति. द्वयमेव दृष्टान्ते अतिरित्तप्रतीतिप्रत्येतव्ययोरस- न्वस्य व्युत्पादनात् दार्श्टान्तिके तुअधिष्ठानं तत्प्र- तोतिश्च द्दयमपि आत्मैव स्वयम्प्रकाशे प्रतोत्य- न्तरानभ्युपगमात् तथा च तदतिरित्तस्य विव- र्त्तस्य दर्शयितुमशक्या गतं विवर्त्तवादेन ततोऽतिस्फुटः खसिद्वान्तपरित्याग दूति चेत् ? न। तस्य बालव्युत्पत्तिमाचप्रयोजनतया उपनिषत्तात्पय्याविषयत्वात् अन्यथा विपरीत-

आ्करिति। तर्हि आत्मनि अ्रन्याकार प्रतीतिर्न स्यात् निरवयव- लवेन अनात्मसादृश्याभावादिति तव्नाह दोषेति। अज्ञानवशदि- त्यर्थः। अतएव दृतारभ्य अरनुभवविरोधाभावात् इत्यन्तो ग्रन्थ: स्पष्टार्थो निगदव्याख्यातः। ननु एवमिति रन्जुरेव प्रतिपन्ना न सर्प: इत्येवं व्युत्पादने सति दृष्टान्ते प्रामाणिकानुभवानुरोधेन अधिष्ठानं रन्नुस्तद्वि- षयिणी प्रतोतिश्चति द्वयमेव वत्तते न सर्पो नापि सर्पविष- यानुभवो भ्रान्तप्रतीतेरनादरणीयत्वात् दार्ष्टान्तिके तु खप्र- काशे चिदात्मनि अधिष्ठाने तद्दिषयिणी द्वितीयप्रतीतिरपि न अस्ति तथा सति अधिष्ठानमेव स्वरूपमपरित्यज्य रूपान्तरेय आभासमानं विवर्त्तत इति पक्षो गतः रूपान्तरस्य अभावात् भानकर्त्तृत्वस्यापि अ्रभावादिति शिष्योऽपसिद्वान्तेन गुरु निष्टह्वाति इत्यर्थः। परिहरति बालेति। मध्यमोऽधिकारी अन्र वालश-

३२१

दृष्ट्व द्वैतापत्तेः । मिथ्यैव सा दष्टिरिति चेत् ? किमिदं मिथ्यात्वं बैकालिकासत्वम् असत्त्वाविशेष पि कदाचित् प्रतीयमानत्वं वा। नादः दूष्टापत्तेः। न द्दितीयः तत् प्रतीत्यैक अद्दैतच तेसादवस्थात्। साच्चेव तत् प्रतीति-

व्दार्थः। सोपानारोहणन्यायेन अद्दैतचैतन्ये बुद्धिप्रवेशाथ प्रपज्चमारोप्य निषेधन्ती सुतिरविवत्त पर्य्यवसितेत्युयते न वस्तुतोऽन्याकारप्रतीतिसङ्भाव प्रतिपादनपरा समन्वयविरोधात् तयैव प्रतोत्या आ्रात्मवत् प्रामाणिकया द्वैतापत्तस्ततः कथमप- सिद्दान्त इत्यर्थः । द्वैतापत्तौ परिहारं शङ्गते मिथ्यैव इति। सतो द्वितीयस्य अभावात् न द्वैतापत्तिरिति असत्वेति। असत्त्वं मिथ्येत्युक्त गगनकमलादावतिव्याप्तिस्तन्निवारणाय कदाचित् प्रतोयमानत्वमिति कादाचित्कप्रतीतिविषयत्वमिति यावत् प्रतोतिरव अपरोक्षा विवच्िता असत्त्व नाम सद्िलक्षणत्वं कादाचित्कप्रतीतिविषयत्व' वृत्तिव्याप्यतवेन आत्मनि अपि अस्ति इति तदयं विशिनष्टि असत्तवाविशेषेऽपि इति। कदा- चिदिति सरूपकौत्तनं व्यावर्त्याभावात् सह्ैलक्षरे सति अपरोक्षप्रतीतिविषयत्वमिति एतावतैव चरितार्थत्वादिति तैका-

माद्य इत्यादिना। द्वितोयं मिथ्यात्वलक्तरं दूषयति न द्वितीय इति। तत्र हेतुः तत्प्रतोत्येति। अयं सर्प दूत्याकारप्रतीते- मिथ्यात्व निवचता प्रततिविषयकं प्रतौत्यन्तरमवश्यं वाचयं प्रतोतिकमचटितत्वात् लक्षणस्य तथाच तदपि प्रतोत्यन्तर

२२२

रिति चेत् ? न, तस्य असङ़तवात् असङ्गो ह्यय पुरुष दूति प्रुतेः साचियः कादाचित्कत्वानुप- पत्तेश्। किस् आत्मनो ह्वैतटष्टिः प्रमागसिङ्ा वा१ नायः अद्दैतागमविरोधात्। न दूतर भान्तिसिद्वपदार्थस् असत्त्वनियमात्। अन्यथा

किं मिथ्या? उत पारमार्थिकम्? उत तुच्कम्? नादः, अनवस्थायत्तः नान्त्यः तद्ददव आद्यप्रतीतेरपि तुच्तापत्ते: नापि मध्यम: द्वैंतापत्तरित्यर्थः। आद्यप्रतीतर्मिध्यात्वनिर्वा हाय तद्विषयकं प्रतोत्यन्तरं खौक्रियते न च अनवस्थाप्रती- त्यन्तरस्य साच्िरूपत्वात् तस्यास्न खप्रकाशत्वात् नापि द्वैतापत्तिरात्मव्वादेव इति शङ्गते। सात्येवेति। सात्िशब्देन अविद्यावृत्यारूढ़ चैतन्यसुच्यते? उत शुद्दम् ? नादः, विशि- ष्टस्य मिष्यात्वात् पारमार्थिकत्वे विशेषणव्ृत्तेरषि पार- मार्थिकत्वप्रसंङ्गः तथाच अनवस्थातादवस्थ्यं न च वत्ति- फलितं चेतन्यं खसरूपं वत्तिव्व भासयिष्यति खप्रकाशत्वादिति वाचं प्रतीयमानत्वशब्दन प्रतोतिकर्मत्वस्य उच्यमानत्वात् अमेदे च तदसभ्भवात्। अथ शुद्द' चैतन्यं सात्िशब्दार्थः। तर्हिं साच्षो खसङ्गिनमर्थ भासयति? उत असङ्गिनमपि ? नादः, तस्य असङ्गित्वादित्याह तस्येति। द्वितीयं दूषयति साच्षिए इति। प्रदोपादौ खसम्बद्ार्थावभासकत्वदर्शनादिति खूचयितु चकार:। किञ्च इत्यादिगन्यो व्याख्यातार्थः। आरलमनि द्वैतदृथ्य-

वेदान्त सिद्दान्तसुक्तावलौ। ३२३

भान्तित्वानुपपत्तः। तथाच आत्मनो द्वैत- दृष्टि: कदाचिदपि नाखत्यव। तथा च श्रुतिः यद्दै तन्न पश्यति पश्यन् वैतव्न पश्यति दूत्यादि आात्मनोऽविलप्तदृष्टिखभावस द्वतटृष्टिं वार- यति। बालान् प्रति विवर्चतोडय ब्रह्मगः सकलं जगत्। विवर्त्ति तमानन्दमास्थिता: क्वतिनः सदा॥ द्ति स्पृतिरपि आात्मनी द्वैतदर्शनाभाव- मनुमन्यते। ननु आात्मनो इ्तदर्शनाभावे नित्यमुत्तास्य असंसारिग: शास्तरसाध्यप्रयोजनशून्यतया शास्ता- नर्थक्यप्रसङ्ग दति चेत्? न, नित्यमुत्तस्य असंसा- रिगः अत्यन्तासतसंसारनिव्त्त कतवेन शाख्त प्रामायोपपत्तः । अत्यन्तासतो नित्यनिवृत्त- तया तत शास्तव्यापार: अनर्थक दूति चेत्?

भावं प्रमाययति तथाच इति। शुतिः पूर्वमेव व्याख्याता तनैव प्रमाणत्वेन वाक्यान्तरमुदाहरति। बालान् प्रति इति। बालपदं व्याख्यातं क्वतिनः उत्तमाधि- कारिय: इति यावत्। सविलासाज्ञानस्य त्रैकालिकासत्वपच्ते तत्त्वमस्यादिवाक्य वैय्थ्य शङ्कत ननु दति। ततत्वमस्यादिशास्त्रं किं प्रत्यगब्रह्मातकयां

३२४ न सत्यस्यापि तुल्यत्वात् नहि सन्निवर्त्तयति शास्त्रमिति क्वचिद् दष्टम्। अनिर्वचनीय निव- त्तयितुं शास्त्रमिति चेत् ? न, तवापि त्र्दर्श- नस्य तुल्यत्वात् नहि अनिर्वचनीय निवत्त ते दूति उभयसंप्रतिपन्नं स्थलमस्ति तस्मात् विमुत्तश्च विमुच्यते निवृत्त च निवत्तत दूत्यादिशास्तात् अत्यन्तासत्संसारनिवर्त्त कत्वेनैव शास्त्रप्रामा- गयम् ।

भासयति ? उत सदज्ानादि निवत्तयति ? नाद्य:, तस्य खप्र- काशत्ात्। न द्वितीयः, अत्यन्तासतो नित्यनिवृत्तत्वात्। तथाच शास्त्रं व्यर्थं स्यादित्यर्थः । द्वितीयपत्तमाय्रित्य परिहरति न दूत्यादिना। नासौदरिति भविष्यति इत्याकारबाधोत्यादकत्वमेव संसारनिवत्तकत्वम् नतु निव्ृत्ति; ध्वंसतः तस्य पूर्व निराक्ृतलवात् तदपि संसारनिवर्त्तकत्वं प्रत्यग् ब्रह्मैक्याकारापरोत्तवृत्य त्पा- दनद्दरिति भाव:। अभिप्रायमविद्दानाशङ्गते अरत्यन्तासत द्ूति। असत् न निवत्तते चेत्? तत् किं सन्निवर्त्तत इत्युचते ? उत पनिर्वचनोयं ? न उभयथापौति सहेतुकमाह न सत्यस्यापि दत्यादिना। स्थलमस्ति इत्यन्त: स्पष्टार्थ: ग्रन्थः । ननु जगतोऽत्यन्तासत्त्वं तन्निवर्त्तकच्च शास्त्रम् द्त्येतत् तर्कितं नतु प्रमितमिति चोद्यं पराकुर्वन् शास्त्रस्य सार्थकत्वेन प्रामाखयमुपसंहरति तस्मा-

वेदान्तसिद्दान्तमुक्तावली। ३२५

नित्यबोधपरिपौड़ितं जगत् विम्न्नमं नुदति वाक्यजा मतिः। वासुदेवनिहतं धनञ्जयो हन्ति कौरवकुलं यथा पुनः॥ दूति स्मृतिरपि जगदात्मकस्य वि्रमस् नित्यबोधखभावस्य आत्मनः खरूपं पर्य्यालोच्य अत्यन्तासत्त्वमेव शह। किञ्ज ब्रह्मातिरितां शास्तरसत्त्वमस्तीति ये मन्यन्ते तान् प्रति भवतु शास्ताप्रामागप्रसङ्गो दोषः तस्य प्रमाणैकखभा- वत्वात्। ये तु मन्यन्ते सदा अद्दैतभेव ग्रस्ति द्वतवार्त्तानभिन्ना: तान् प्रति कथमय' दोषः स्ात् तेः शास्तस्य वा तत् प्रामास्स्य वा ब्रह्मातिरित्स्य अनभ्युपगमात अन्यथा ताभ्या- मेव अद्दैतक्षतिः स्ात्। न च वेदप्रामाखान-

हरति नित्यबोधेति। बोधपीड़ितं बोधमहिन्ा तत् शस- दित्यर्थः । इममेव अथ सष्ट्यति जगदात्मकस्येति। किन्न शास्त्रस्य आनर्थक्येन अप्रामाखापादनं द्वैतवादिनं प्रति वा अद्दैतवादिनं प्रति वा आद्ये तेषाम् उपालभभेऽपि ब्रह्मात्मैक्- वादिनं प्रति तदापादनस्य अयोगात् द्वितीये ब्रह्मातिरितं न किञ्ननापि सदिति कुत्र अप्रामाखम् आपाद्यते इत्याह २८

३२३ वेदान्तसिद्दान्तमुक्तावलौ।

भ्यु पगमे पावएडत्वप्रसङ्ग: तदप्रामाय्स्ापि अनम्यु पगमात्। नच वेदप्रामागयानम्य पगमे बद्दतस्य अप्रामागिकत्वप्रसङ्गी दोष: द्वैतदर्शिनं प्रति प्रमायाधौनसिदिके आत्सनि च तखय दोष- त्वात्। ननु द्वैतदर्शित्वं किमात्मनो धर्मः खभावो वा? नाद्यः द्वतापतः । न दूतरः इै तजातस्य सर्वस्य खतःसिद्धिप्रसङ्गादिति चेत् ? न, श्रुतिसिद्दात्मखरूपानुरोधेन द्दैतजातस्य

किज्न इत्यादिना। अनभ्युपगसादित्यन्तेन वेदप्रामाखानङ्गी- कारे पाषएडत्वापचिसुद्दरति न च इति। वस्तुतस्तु पाषगड- त्वम् आत्मातिरिक्तमत्यन्तासदेव इति तदापादनमेव अद्दैतवादिनं प्रति न युज्यत इति। ननु वेदस्य त्रप्रामाखान- ड्रोकारेडपि तवरामाएमङ्गीकरियते? न वा?आदे द्वैतापत्तिः, द्वितोये ब्रद्मातमैक्यासिद्दि: प्रमाणाभावादिति न इत्याह। नद इति। किमेतच्वादं द्वैतदर्शिनं प्रति ? उत अ्रद्दैतदर्ि्न प्रति? आधेकिं नः किवं द्वितौये प्रमाणप्रमेयभावस्यैव त्सिद्धि: यत्र तु अस्य सर्वमातैव प्भूदिति ुतेः किज्न प्रमाएं किमथे सुग्यते ? प्रतीयते चेत् ? न खप्रकाशत्वेनापि तत्सिद्ेः। अ्रज्ञान- निवृत्तये चेत् ? तथापि अद्दैतस्य सिद्धत्वेन तत्र अनपेक्णात् न तस्य अप्रामाणिकत्वप्रसङ्क द्वत्यर्थः। द्वैतदर्शिनं प्रति तस्य दोष- त्वादित्युत्त तदादाय शङ्गते। ननु द्वैतदर्शित्वमिति धर्मपचं

२२०

सर्वस्य तुच्छत्वात्। नहि तुच्कस्य स्तःसिद्दि: सम्भवति तस् निरखसमरसामर्ध्यस् खतः परतो वा सेडुमशक्यत्वात्। ननु आ्ात्मभि- वनथ्य जगतसदर्शनस्य च तुच्छलं लौकिका- नामभिमतं परीचकायां वा? नाद: तैषामवाधितत्वबुद्देसव श्रव्याहत-

दूषयति नाद्य इति। धर्मः सन् असन् वा ? नान्यः असतो बन्ध्यापुत्रस्य धर्मत्वादर्शनात् संश्चेत् द्वैतापत्तिरित्याह द्वैता- पत्तेरिति। द्वितोये दर्शने द्वेतं विशेषणमेव वाचम् उपलक्षणत्वे दर्शित्वमव आ्रत्मखभावः स्यात् तच्न खदर्शिलेन अपि उपपत्ते: इ्वतपदं व्य्थें स्यात् तथाच दवै तविशिष्टदर्शित्वस्य स्भावत्वे खप्रकाशत्व द्वैतस्यापि स्यादिति दूषयति न इतर दत्यादिना। दवतस्य आ्रत्मखभावत्वे खतःसिद्दि: स्वादित्युक् तदनुपपत्रं किम् आ्रत्मखरूपमिति क्वत्वा खप्रकाश- त्वम् आपाद्ते ? किं वा खातन्त्राण? आद्य दूष्टापत्तिरात्नः खप्रकाशत्वस्य सिद्धत्वात्। द्वितीये निवृत्तञ्व निवत्तते इति सुत्या आ्रत्मभिन्नस्य तुच्छत्वबोधनात् पूर्णप्रांतपादकवाक्यसिद्ध- पूर्णात्मखरूपानुपपत्त्या च द्तस्य तुच्त्वात् खतो वा परतो वा सिध्यनहत्वादिति नेति प्रतिज्वायां हैतुमाह सुतोत्यादिना। स्ुतिसिद्दात्मखरूपानुरोघेन द्वैतस्य तुच्कत्वमुत्त तदुपपादयितु" शङ्ते ननु इति। लौकिका: शास्त्रासंस्कृतमतयः शास्त्रसंस्कृत- मतयः परीक्षका: । ऐकमत्याभावमुपपादयति सर्वशून्यवादिना दत्यादिना।

३२८

त्वात् तुच्छत्वस्य दूरनिरस्त्वात्। न दूतर: परोचकामां सर्वेषामैकमत्याभावात् सर्वशून्य- वादिना निःशेषप्रमागप्रमेयापलापिना अप्र- मािकेन अशेषस्य तुच्छत्वखीकारात्। तद्विरु- इस्य नित्यानित्यविभागेन सार्वत्रिककादाचित्क- त्वस्य अच्चरगकगाभुगादिभिः खौकारात् तद्ि- रुदस्य च सर्वदा सर्वसत्यत्वस्य सांख्यादिभि: अभ्य पमगमात् तस्मात् परीचकागां सर्वेषां परस्परविप्रतिपत्त रात्मातिरित्स्य तुच्छत्वमस- म्प्रतिपन्नमेव। तथा च लौकिकपरीक्षकविरुदं जगतस्तुच्छ्कत्वं कथमङ्गीकारपथमारोहति नच परीक्षकायां मतमपि प्रत्यकं परस्परविरुद्दतया हैयमेवेति वाच्यं तावताऽपि एकैकाङ्गोकारस्य तत्र तत अव्याहतत्वात् तुच्छतवे तदभावात्।

तद्विरुद्दस्य शून्यत्वविरुद्धत्वस्य नित्य सार्वत्रिकं सत्त्वम् अ्रनित्ये कादाचित्कमिति विभाग इत्यर्थः । द्वे विध्यसत्वविरुद्धं साइयादिमतमित्याह तद्विरुद्वेति। विरुद्व- त्वमवाह सर्वदा सर्वसत्यत्वस्थेति। सत्कार्थ्यवादखोकारात् न तावत् प्रागसत्वं वर्त्तमानकाले सत्ादेव न अरसत्वं ध्वंसस्य च तिरोधानमातरूपत्वात् तस्यामपि अवस्थायां सत्वात् सर्वदा सत्त्वमिति साड््यमतं तथा पातञ्जलादीनां संग्रहाय आदिपद

नच अतापि ममाङ्गीकारोडस्ति एव दति वाच्यं ? तव अप्रामाशिकत्वात् तुच्छत्वगाहकप्रमागा- भावात्। नच परीक्षकागामपि परस्परविरु- द्वानां मध्ये कस्य मतं समोचौनं कस्य असमी- चीनमिति विनिगमकाभावात् एकमपि न ग्राह्यमिति वाच्य नित्यनिर्दुष्टवेदमूलकत्वभावा- भावाभ्यां विशेषात् यख् हि मतं वेदमूलं तत् ग्राह्यं यस्य तु तत् नाखि तत् त्याज्यं यथा पाषरडानां मतम्।

तुच्छत्वासम्प्रतिपत्तेः फलसाह तथाच इति। तत्र तत्रेति शून्धे तथा सर्वदासत्वकादाचित्कसत्त्वपत्तादौ तदभावादिति एकेकाङ्गोकारस्थापि त्रभावादित्यर्थः। तुच्कपि परोचकाङ्गो- काराभावोऽसिद्दः । मम परोक्षकस्य तत्राङ्गोकारस्त्वादिति न इत्याह न च अतापोति। परोक्षकत्वासम्यत्या परिहारे हेतुमाह तवेति। प्रमाणन परीस्य व्यवहर्ता परौक्षक:। न च तुच्छे प्रभाण- मस्ति तत्सत्वे तुच्छतक्षतेरिति हेतुमाह तुच्छत्वेति। ननु वस्तुनो द्ेरूप्यासभ्भवात् न सर्वें पचा: प्रामाषिका एव तथा सति परसरविगानात् को वा परीक्षकः ? किं मतन्न उपा- देयम् ? किं वा हैयम् ? इति नियामकाभावादेकस्यापि अनुपा- दानमिति न इत्याह न च इति। परीक्षकत्वे पत्तस्य च उपादेयत्वे विनिगमकं शङ्गते नित्येति। खवाक्य विव्णोति यस्य होति। त्याज्यते सिद्दान्त्यभिमतदृष्टान्तमाह यथेति।

३३० हन्त तर्हि अन्ततोऽषि गता सुत्या एव विश्वासच्चेत् प्रुतिसिद्दमेव मतमदुष्ट ग्राह्य- मिति तदितरत् अग्ाह्यमेव अप्रामाशिकत्वात् श तिविरुद्त्वाच्च। श्रुतिसतु सदेव सौम्येदमग्र आसीत् धकमेव अद्धितीय स एष नेति नेतीति अथ तस्य अयमादेशः अ्रमाचश्वतुर्थों डव्यवहार्य्यः प्रपञ्नोपशमः शिवो डद्वैत दूति एवं प्रकारिका सजातीय विजातीयखगतभेदशू-

तुच्छत्ववादी श्ाह हन्त तहि दूति। ननु अप्रामाणिकत्वम- सिद्धं प्रत्यक्षादिप्रमायमूलत्ात् इतरपक्षस्य इत्याशङ्म हेत्व- न्तरमाह स्ुतिविरुद्त्वादिति। तथाच प्रत्यक्षादित्युतिविरोध आभासीभवति दत्यर्थः। ननु न सुतिः प्रपञ्चस्य साच्ात् तुच्छत्वपरा अस्ति समन्वयाधिकरणविरोधात् तव्राह श्ुतिस्तु इति। सुतिरात्मातिरित्तस्य सर्वस्य तुच्छत्वसभिमन्यते इत्यन्तः दति अन्वयः। सुतीरुदाहरति सदेव इत्यादिना। मौयन्ते इति मात्रा: मात्राम्योऽन्योऽमात्र: अप्रमेय इति यावत्। अथवा मात्रा एकदेशोऽवयवास्तद्रहितः तेन खगतभेदनिषेधसिद्धिः तुर्य्य, एव चतुर्थशब्दार्थः। अ्रव्यवहार्य्यः अभिवादनादिव्यापाराविषय इत्यर्थः। तस्य पुरुषार्थत्वमाह प्रपञ्न इति। प्रपञ्जाभावरूपत्वं तदा उपपद्यते यदि प्रपन्नोऽसद्रूपो भवेत् असदभावस्य भाव- रूपत्वात् तेन विजातीयभेदनिराऊृतिः तस्य सुखरूपतामाह शिव दूति। सजातीयमेदं निषेधति। उद्दैत दवति तेन छुतार्था- पत्ति: प्रप्रच्नस्य तैकालिकाभावं बोधयति दत्यर्थः। न चैवं प्रप-

२२१

न्यमात्मानं बोधयन्ती आत्मातिरित्तस्य सर्वस्थ तुच्छत्वमभिमन्यते। तदतिरिक्स कथञ्चिदपि सत्त्वे अ्रद्दैत- व्याघातप्रसङ्गात् तम्मात् जगतस्तुच्ततं श्र् त्यनु- मतमेव। तटुत गौडैः। तुच्छाऽनिर्वचनीया चवासवो चेत्यसौ विधा। जेया माया चिभिर्बोधे: श्रौतयौत्िकलौकिकैः॥ वसिष्ठोऽपि इममयें साश्चव्यवत् शाह।

वस्य प्रामाणिकत्वम् त्रभासोपस्थितस्य अपि त्र्परभावप्रतियोगि- त्वोपपत्ते: अन्यथा न सुरां पिवेत् इत्यादी सुरापानस्यापि प्रामा- शिकत्वं किं न स्ात् अभिमन्यते इति वदता समन्वयविरोधो- 5पि निरखः अन्यथा विवच्ितात्मसिद्दिरेव न स्यात् इत्यात्म- सिध्यर्थमेव प्रपञ्जतुच्छत्वानुमानमिति न कोडपि विरोधगन्ध दूति। ननु किमिति तुच्छत्वमेव आ्वेदयति उत्तात्मखरूपस्य प्रपच्चमिथ्यात्वेन अपि सिड्ापपत्तरिति न इत्याह तदति- रिकस्येति। कथच्चिदपि मिथ्यात्वेन वास्तवत्वेन वा दत्यर्थः। कथं तर्हि विवर्त्तवादादिखीकार इत्याशङ्डां परिहरन् उपसंहरति तस्मात् इति। एवकारोडभिन्नक्रमस्तुच्कत्वपदेन सम्बध्यते तेन यौतं तुच्छत्वमेव विवर्त्तादिवादस्य युक्यादिमूलत्ात् तदपि विव- रत्ताद्यधिकारिमेदेन न विरुध्यत इत्यर्थः। उत्तमर्य हद्दसम्त्या सष्टयति तटुक्नमिति। वास्तवी परिणामरूपा तस्या वेदान्तवादस्य प्रथमसोपान-

३३२

अहो नु चितं यत् सत्य ब्रह्म तद्दिस्मृतं नृगाम्। यदसत्यमविद्यास्यं तत् पुरः परिवलाति॥ तथा।

अविद्यमाना याऽविद्या तथा विश्वं खिलीक्कतम्॥। तस्माट् द्वे ततदर्शनयोस्तुच्छत्वात् खतःसिद्ध-

पन्नतरम्। तथा च श्रृ तिः । न निरोधो नचोत्पत्तिर्न बडो नच साधक: । न मुमुच्तुर्न वै मुक्त दूत्येषा परमार्घता॥ तदेव निष्कलं ब्रह्म निर्विकल्यं निरञ्जनम्। तट्ब्रह्माहमिति चाला ब्रह्म सम्पद्यते ध्रुवम्॥

त्वात् एवं प्रपज्चस्य तुच्छत्वे शुतिसुपपाद्य स्पृतिमपि तन संवादयति वशिष्ठोऽपि दूति। अत्र असत्वमित्युपजीव्यते यस्मात् द्वत तहर्शनत् तुच्छ- व्वादसतः तस्मात् आ्तमनोऽदृष्टद्वयत्वसुपपन्नतरमिति उप- संहरति तस्मात् इति। वतस्य विवत ले अपि उपपन्रमिदानीं प्रपच्चस्य तुच्छत्म् उपपन्नतरमित्यर्थः । अदष्टद्दयमेव आ्रत्मतत्त्वमित्यत्र सुतिं प्रमाणयति तथाच इति। शुतिरात्मनो द्वतदर्शंनशून्यत्वमेवाह इत्यन्वयः। निरोध:

वेदान्त सिद्दान्तमुक्तावली। ३३३

निर्विकल्पमनन्तं च हैतुदृष्टन्तवर्जितम्। अप्रमेयमनादिं च यत् जात्वा सुच्यते बुध: ॥ दूति एवमादिका। आात्मनो द्वैतदर्शनशू- व्यत्वमाह। तम्षात्। सत्य न्तानमनन्तं च पूर्णभानन्दविग्रहम्। मान्त्रवर्णिकमात्मानं विनिश्चित्य विमुच्यते ॥५७॥ नच एतादृशमात्मज्ञानं न जायत दति साम्प्रतं साधनचतुष्टयसम्पन्नस्य विवििषोर्मनन-

प्रलय: वैदिककर्मानुष्ठाता साधक: निष्कलं निरवयवं निर्वि- कल्पकं विशेषानात्मकं अ्रञ्जनमविद्यादि तच्छब्दलच्य व्रह्माहमिति साक्षात्क्ृत्य ब्राह्मणः सयं ध्रुवमविचालि कूटस्थात्मकं भवति अनन्तम् अन्तो नाशस्तद्रहितं हेतुवर्जितं ख्वयमकाय्यें दृष्टान्तवर्जितम् अनुपमं खतुत्यरहितम् एतेन सजातीयभेद: परास्तः। कारणत्वं प्रतिषेधति अनादिमिति दूति। स्रूपमात्मलवेन सान्तात्हृत्य विमुच्ते। अविद्या- तत्कार्य्यरहितो भवतीत्यर्थः। भवतु एवम् आ्रत्मतत्व" किं ततस्तत्राह तस्मात् इति। यस्मात् इदं वास्तवं वत्त तस्मात् सत्य ज्ञानमनन्तं ब्रह्मति मन्त्रवर्णसिद्व सत्यादिसरपमात्मानं खमभिन्नं विनिश्चित्य साच्षात्क्वत्य विमुच्यते इति तज्ज्ञानफलं सरूपप्रात्तिरित्यर्थः। ननु एताटृशत्मज्ञानं यदि भवेत् तदा घटादिज्ञान- वदुपलग्येत साधनाभावात् न जायते इति चेत् ? न, तत्साध-

३२४

मेव तदुत्पत्तिदर्शनात् अन्यथा ताटशात्मप्रति- पादकागमाप्रामाखप्रसङ्ग: । नच जातमपि ज्ानं साधनाव्तरापेचया फलदानाय विलस्बत दूति वाच्यं? तद्ैतत्पश्न् ऋषिर्वामदेवः प्रतिघेदे अ्हं मनुरभवं सूर्व्यस्चेति ब्रह्मवेद ब्रह्मव भवति तरति शोकमात्मवित्

नस्य प्रमास्य पुतेः सत्त्ात्ततो न जायत एवं एताट्शं ज्ञानमिति न दत्याह नच दूति। न च साम्प्रतमिति प्रतिज्ञायां हैतु वदन् न अनुपलन्भविरोधं प्रत्याह तदुत्पत्तोति। तस्य उत्पद्यमानस्य ज्ञानस्य पश्यन् प्रतिपेदे यो यो देवानां प्रत्य- वुध्यत इत्यादि सुतिभ्यो दर्शनात् न अनुपलस्भनिषेध इत्यर्थः। यत्तु सत्यपि साधने ज्ञानं न जायत इति तदपि अ्युक्त- मित्याह साधनेति। वैदानुवचनादिना उत्पन्नविदुषोर्नित्या- नित्यवस्तुविवेकादिसाधनचतुष्टयेन अथशब्दस्चितेन सम्पन्नस्य अधिकारिणो गुरूपदिष्टमहावाक्यविचारानन्तव ज्ञानोत्वत्ति- दर्शनात् कथं तर्हि संसारानुव्ृत्तिः गुतवेदानान्तामिति तचाह मननेति। असभ्भावनादिनिवर्त्तकमननाद्युपक्कतात् वाक्यविचा-

ज्ञानं जायते एव इत्यर्थः । ननु द्ानात् मुक्िरिति कोडर्य: १ किं ज्ानमेव सुत्ि- साधनम् ? उत ज्ानमपि ? नायः, विद्याव शविद्याच इत्यादिसमुच्चयप्रतिपादकवाक्यविरोधात् न द्वितीय: कर्मरीव

वेदान्तसिद्दान्तमुक्तावली। ३३५

दत्यादिश्र तिम्यः आत्मज्ञानतत्फलयो: समान- कालनिर्देशात् मध्ये साधनान्तरकालविलम्ब- योरभावप्रतिपत्तः तमेव विदित्वाSतिमृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यते अयनायेत्यादिसाधनान्तर- प्रतिषेधश्रवगाच्च। तम्मात् ससव्यासात्मज्ञान-

हि संसिद्दिमास्थिता जनकादय इत्यादिविरोधात् दत्या- शद न इत्याह न च दति। समुच्चयवच्तमत्र पराकरोति न च वाच्मित्यत्र हेतुमाह तड्दैतदित्यादि। तब्रह्म एतत् त्रहमिति पश्यन् साच्षात् कुर्वन् एतस्पादेव दर्शनात् ऋषिर्नामती वाम- देवः प्रतिपेदेह किल ज्ञानफलसर्वभावापत्तिप्रतिपादकान् मन्त्रान् ददर्श इत्यर्थः । यथा भुञ्जन् तप्यति दृत्य तो भुत्ितत्यो- मंध्य कार्य्योत्तरं न प्रतीयते तथात्र पश्न्नेव प्रपेदे दृत्यत्ापि

प्रत्ययनिर्देशेन न अरस्तीत्यर्थः। यदा ब्रह्म वेद तदैव ब्रह्म भवतीति ब्रह्मभवनवेदनयोरेककालत्वप्रतीतेः कालविलम्बोऽपि नास्ति इत्यर्थः । वार्मैव मुक्तिसाधनमिति पराचष्टे तमेव दूति। न च स्मतिविरोधः संसिद्धिशब्देन तत्त्वज्ञानस्यैव उत्तत्वात् कषाये कर्मभि: पक्के ततो ज्ञानं प्रवर्त्तत दत्याद्यागमात् कर्मणां

च्वयप्रतिपादकवाक्यविरोधोऽपि परास्ः। ततनैव वाक्यशेषेण व्याख्या मृत्युनिवर्त्तकत्वमेव अ्विद्याशब्दवाच्यानां कर्मणां प्रतीयत इूति न्ञानमेव सुक्िफलमिति स्थितं यदा च एवं तदावश्यं संसारभीरणा तन्निवृत्तिसाधनं ज्ञानं त्रवणादि- साधनेः सम्पादनोयमित्य पसंहारव्याजेनाह तस्मादिति।

३२६

मेव अ्मृतत्त्वसाधनं यत्नतः सम्पादनीय तद- भावे यतो महती विनष्टिः श्र यते दूह चेदवेदौत् अथ सत्यमस्ति न चेत् दूहावेदीत् महती विनष्टि- रित्यत। उत्पन्ने च ब्रह्मात्मन्ताने विदुषः फलैन सह विद्योद्वार सार्य्यते। विद्याविग्रहमग्रहेगा पिहितं प्रत्यञ्नमुच्चैसरा- मुत्कष्योत्तमपूरूषं सुनिधिया मुस्जादिषीकामिव । कोशात्कारगकार्य्यरूपविक्तात् पश्यामि निःसंशयं नासीदस्तिभविष्यतिक्व नुगतः संसारदुःखोदधि:। पश्यामि चित्रमिव सर्वमिदं द्वितीयं तिष्ठामि निष्कलचिदेकवपुष्यनन्ते। तस्म्ात्त्याग एव हि सर्वेषां मुत्तिसाधनम् ? उत अत्यागमिति शास्त्रमाश्रित्य शह ससव्यासेति। यत्नतः सम्पाद्यत्वे हेतुमाह तदभावे इति। दहेति पदं पूर्वार्द्ृस्थितमत्रापि योजयित्वा शुति पठति दहेति। दह संसारमएडले ब्रह्मात्मलेन न चेत् ? विदितवन्ती वयं ततोऽहमवेदि: स्यां व्रह्मालसाच्तात्काररहितः स्याम् अस्तु तर्हि ततः को दोष इति तवाह महतीति। विनष्टि- रिति जन्ममरणादिलक्षसान्तरपरिमाया विनष्टिः स्यात् तस्मात् अवश्यमात्मसाक्षात्कार: सम्पादनीय एव इत्यर्थः। तत्ज्नाने सति संसारो निवत्तत एव इत्यत्र विद्ददनुभवमपि प्रमाणयति उत्पन्ने चेति। कारणादिकोशादनात्मराशेर्विविच केवलव्रह्मात्मानुभवो मम संवत्तः संसारश्च त्रसन्निवृत्त इत्यर्थः। तथापि जीवनाभासोऽपि अनुवर्त्तत दत्याह पश्यामौति।

वेदान्तसिद्दान्तमुक्तावली।

पश्यामि दग्धरसनाभिव च प्रपञ्नम्। शद्धतमप्यनुभवामि करस्थविल्व- तुल्य शरीरमहिनिरल्वयनीव वीच्चे। एवं च जीवनमिव प्रतिभासनं च निःप्रेयसाधिगमनं च मम प्रसिद्स॥ आश्चर्य्यमद्य मम भाति कथं द्वितीयं नित्ये निरसतनिखिले शिवचित् प्रकाशे। आसीत् पुरेति किमिमा: श्रुतयो न पूर्व येन द्वितीयमभवत् तिमिरप्रसूतम्।

न च एतावता मुने: किञ्ञित् वैकव्वामित्याह तिष्ठामि इति। ननु संसारदर्शनव्रह्मदर्शनयोर्विरुद्धत्वात् कथमेककालावस्थान- मिति तवाह दग्धरशनामिव दूति। अद्दैतदर्शनन द्वेतप्रपञ्चो बाध्यत एव इत्यर्थः । विरोधशङ्गां प्रत्याह अद्देतमपि इूति। अद्दैतानुभवस्य नकदाचिदपि पारीव्य यथा परित्यक्ताहिनिर्मोकोऽहि भसिते एवं संसारबाध्यमपि, सत् प्रतिभासत इत्यर्थः। खभावपरित्यागापत्तेन विपरीता शद्वेति भाव:। एवच् जीवन्म शिरपि मम प्रसिद्ा इत्याह एवं पेति। त्त्वज्ञानावस्थायां शरीरं बाध्यमिति किं वत्ताव्यं तत्व- ज्ानात् प्राक् अपि द्वैतप्रपञ्चप्रतिभासी यो मम अ्र्भूत् तत्नापि आय्यर्य्यमेव ददानीं सम वत्तत इत्याह आ्चर्य्यमिति।

३३८ वेदान्तसिद्वान्तमुक्तावली।

त्मतत्त्वस्य गुरुभत्यभिनयोऽपि सय्यते अतः अपि दूयं विद्या जायते एव। तथा हि। त्वत्पादपङ्गजसमाश्यगं विना मे सन्नप्यसन्निव परः पुरुषः पुरासीत्।

नासौन्न चास्ति न भविष्यति भेदवुद्धि:॥ यस्मात् कपापरवशो मम टुश्चिकित्सं संसाररोगमपनेतुमसि प्रवृत्तः । त्वत्पादपङ्गजरजः शिरसा दधान- स्वामाशरोरपतनादहमप्युपासे॥ ननु विद्यया अविद्योपमर्देऽपि कथं संसा- रस्य दूहलोकपरलोकसच्चारलक्षयास्य नाना- विधयोनिप्राप्तिपरिहाराभ्याम् अ्रनेकविधदुःख- सङ्गुलस्य निवृत्तिः स्ात् तद्ेतोः कामकर्मा- देसदवस्थत्वात्।

ननु किमत्र आश्चर्य्यं श्रीतबोध: पूर्व बाधको न अभूत् दूदानीं च तेन बाधित इति तवाह किम् इमा दूति। एवमित्यादि आरभ्य अ्रहमप्युपासे इत्यन्तो ग्रन्थ: स्पष्टार्थः । ननु ज्ञानादज्जाननिव्टत्तावपि संसार: कथं निवत्तते तस्य कमंजन्यत्वात् तस्य च विद्यमानत्वात् इति शङ्गते ननु दति।

नच अविद्यानिवृत्त्या तटुपादेयस्यापि सर्वस्थ निवत्िरावश्यकौति वाच्यम्। वैशेषिकागाम् उपादाने निवृत्तपि चरं कार्य्यावस्थानवद- निवृत्तिशङ्काया टुरपङ्गवत्वात् नच चणान्तरे नंच्यत्येव दूति न दोष: तत्करावत् उत्तर- क्षरोऽपि अनुपपत्त्यभावस्य अनुमातुं शक्यत्वात् तस्म्ांत् अज्ञाने निवृत्त ऽपि संसारो न निवतति- ष्यते प्रमागाभावादिति व्यर्थः प्रयासः, मैवम्। कर्ममूलमनर्थांनां तच्च ज्ञानेन बाध्यते। चौयन्ते चास्य कर्माणि तथाच श्र तिशासनम्॥५८ ज्ञाने जातेऽपि कर्ममूलकः संसारः अनु- वर्त्तिष्यत दति यदुता तन्न अविद्यावत् कर्म- गोडपि ज्ञानेन वाधितत्वात् अविद्यावत् तत्का- र्य्येग अपि विद्याया विरोधित्वाविशेषात्। नहि सन्भवति रज्जुसाच्ात्कारे तद- विद्यानिव्ृत्तौ तरकार्य्य सर्पाद्यनुवर्त्तत दूति नच यतो ज्ञानमज्नानस्यैव निवच कमिति अव- धारगं शास्त्रकारासामेवं सति असमञ्जसमिति

ननु कर्म नोपादानं प्रपज्ञस्य किन्वविद्या सा चेत् ज्ञानान्ि- हत्ता तन्मूलः संसारोऽपि निवर्ततिष्यत इत्याशक्ञा प्रसिद्धदष्टान्तेन

३४०

वाच्यम्? अ्ज्ञानकार्य्यस्यापि पज्ञानानति- रेकात् तदभावे तत्मत्वानुपलभ्भात् नच अरत प्रमाणाभावः । "भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छ्विद्यन्ते सर्वसंशयाः। चौयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे॥" दूति श्रुतेः। नच एतद्वाक्यमशुभकर्मनिवृत्ति- परमेव दूति वाच्यं ? कर्मशब्दस्य शुभाशुभसाधा- रगत्वात् विद्यासामर्थ्यस्य च उभयत्र तुल्य- त्वात्। ब्रह्मात्मैकत्वविज्ञानं शाब्द दैशिकपूर्वकम्। बुद्धिपूर्वक्ृतं पापं कवत्स्तं दहति वड्ञिवत्॥ द्रत्यत बुद्धिपूर्वकवतपापस्यापि ब्रह्मज्ञानेन दाहस्रणात्। यथैधांसि समिडेडग्निर्भस्सात् कुरुतेऽर्जुन!। ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात् कुरुते तथा॥ दूत्यन् सर्वशब्दन अशेषपुसयपापे गहोत्वा तस्य सर्वस्यैव ज्ानाग्निना दाहस्य भगवतापि एक्तत्वाच्। किञ्च यस्य दर्शनमावात् अ्रन्ये-

परिहरति न च इत्यादिना। पूर्वपक्षसुपसंहरत तस्ादिति। तख्चानस्य अज्ञानवत् कर्मभिरपि विरोधस्य अविशेषात्

३४१ षामपि पापचयो जायते का कथा तस् ब्रह्मी- भृतस्य पापचये तदाह भगवान् वसिष्ठः। यस्यानुभवपर्य्यन्त तत्त्वे बुद्धि: प्रव्त्तते। तद्दृष्टिगोचरा: सर्वे मुच्यन्ते सर्वपातजैः॥। तथाच कुलपावित्याहेतुत्वमपि ब्रह्मविद: स्ार्य्यते। कुलं पविवं जननी कतार्था विश्वस्भरा पुष्यवती च तेन।

लीनं परे ब्रह्मगि यस्य चेतः ॥ तस्मत् यथोत्तव्रह्मात्मैकत्वविज्ञानेन क्ृत- कवृत्यो भवतीति न अत विवदितव्यम् दूति। प्रकाशनन्दयतिना क्वतिना खात्मशुडये। सिद्वान्तमुक्तावल्येषा रचिता रन्ध्वर्जिता।। अद्वैतानन्दसन्दोहा सत्यज्ञानादिलक्षण। नारायगसमासता शिया सापतादूिता। शृणु प्रकाशरचितां सद्दैततिमिरापहाम्।

धर्माधर्मरूपं कर्मापि तेन निवत्तत इति प्रुतिस्मृतियुत्ति- सिद्त्वादिति परिहरति। मैवमित्यादिना। सष्टार्थो ग्रन्थः ।

३४२

त्शेषेग मयोतां तत्पुरुषोत्तमयत्नतः॥ स्नातं तेन समस्ततीर्थसलिले सवापि दत्ताऽवनिः यज्ञानां चकतं सहस्रमखिला देवास् सम्पूजिताः। संसाराच् समुद्ृता: खपितरस्तैलोक्ययू ज्योऽप्यसौ यस्य ब्रह्मविचारणे चगमपि स्थैर्य्य मनःप्राप्ुयात्॥ दूति श्रीपरमहंसपरिव्राजकाचाय्य श्ीज्ञाना- नन्दपूज्यपादशिष्य शौप्रकाशानन्दविरचिता वेदान्तसिद्दान्तमुक्तावली समाप्ता।

उत्तयुत्या आ्त्मज्ञानात् छवतक्वत्यतासम्पन्नेति ग्रन्थसुपसंह- रति तस्मादिति। दूतिशब्दो ग्रन्यसमाप्तौ। एवं ग्रन्थस्य अ्रवान्तरप्रयोजनमाह मृणु प्रकाशेति। ताट्टक् सिंहदंद्रा अधरीक्ता यया इ्त्यर्थः। एतेन वादिविजयार्थिभिरपि डयमभ्यसनीयेति भाव:। इति य्ीपरिडतकुलपतिना वि ए उपाधिधारिणा

व्याख्यामवलम्बा सङ्गलिता विस्तृत व्याख्या समाप्ता।

FANDIT IRANANDA VHAMSACARA Suporinten ent Free Saskrit C liege, Calcutta.